·अयोध्याकाण्ड
( उत्तगर्ध)
पुरम्प का हरिमाग को मिला नही
मामा-
मादी मि मामी, दागन गरी शमा
Arr. Trinitमा पारने काही
--प्रशासक
रिम
-२..

·श्रीवाल्मीकि रामायणातगत अयोध्याकांड उत्तरार्धाची विषयानुक्रमणिका " सर्ग ५६ पृ.१-७ चित्रकूट पर्वताचे दर्शन (ोक १-१५), तेथें वाल्मीकि मुनींचे दर्शन (१६-२०), काही काल तेथें निवास ( २१-३५) सर्ग ५७ पृ.७-१२ सुमंत्र अयोध्येला येतो (१-५), त्याचा राजवाड्यांत प्रवेश (६-१३), कौसल्या वगैरेंचा शोक (१४-३४) सर्ग ५८.१२-१८ सीतेसह रामचंद्र वनांत कसे गेले?" असा सूताला दशरयाचा प्रश्न (१-१२),सूताचे उत्तर (१३-३७) सर्ग ५९ पृ.१८-२४ सूताच्या पुढ्यांत, रामाकरिता दशरय शोक करतो (१-३३) सर्ग ६० पृ. २४-२७ दुःसामुळे कौसल्या सूताला "मलाही दंडकारण्यांत घेऊन चल" म्हणते (१-२.) स्ताने नकार दिल्यावर तिचा शोक ( २१-२३) सर्ग ६१ पृ.२८-३२ पुत्रशोकाने दुःसी कौसल्येचें दशरथाशी भाषण (१-२५ सर्ग ६२ पृ. ३२-३५ कौसल्येच्या कठोर बोलण्याने दुःखी राजा तिला हात जोडतो. (1-10), हे पाहून कौसल्याही फार दुःखी होते व रई लागते. (११-२०) सर्ग ६३-६४ पृ. ३५-५५ दशरथ पूर्ववृतान्त-प्रावणाच्या वधाची हकीकत सांगतो (१-५४). 'पुत्र-

·विषयवानुनमलिका
शोकाने मरशील, असा माप (१-५६), फार शोक कान दशस्य मरतो
सर्ग ६५ पृ. ५६-६०
दशरथाचे मृत्यूनंतर त्याच्या बियांचा शोक (१-३०)
सर्ग ६६ पृ.६०-६५
सर्व स्त्रियांचा शोक, दारयाचे शव तेलाच्या रोणीत ठेवतात (१-२९)
सर्ग.६७ पृ.६५-७१
वमिधाबरोबर मंत्र्यांचा विचार-विनिमय, भराजकतेमुळे नाश होतो.(१-३८)
सर्ग ६८ पृ.७१-७५
वसिष्टाजेने भरताला मातुल-गृहाडून आणण्यासाठी दूत रवाना होतात.
(१-२२)
सर्ग ६९ पृ. ७५-७८
भरताला वाईट स्वप्न पडते (१-२१)
सर्ग ७० पृ.७९-८३
केकय राजाचे परी भरताचे दूतांशी भाषण व तेयून भरत निघतो (1-३०)
सर्ग ७१ पृ.८४-९१
मानुलगृहाहून परतलेला मरत शून्य भयोध्या पाहतो व दशरथाच्या महालांत
जातो (१-४७)
सर्ग७२ पृ.९१-९९
कैकेयीकडून राजाचा मृत्यु, रामाचा वनवास वगैरे वृत्तांत भरताला कळतो,
त्याला राज्य स्वीकार करण्याचा उपदेश (१-५४)
सग७३ पृ. ९९-१०३
भरत कैकेयीची निन्दा करतो, मरताचा शोक (१-२०)
सर्ग ७४ पृ. १०४-१०९
भरत कैकेयीची निंदा करतो (१-३६)
सर्ग ७५ पृ. ११०-१२०
मरत व कौसल्येचे संभाषण (१-६५)

·श्रीरामायण
मर्ग ७६ पृ. १२०-१२३
वसिष्ठांचे भाषण, भरताचा शोक, दशरथाला भनिसंस्कार (१-२३)
सर्ग७७
पृ. १२३-१२७
भरत दशरपाचे अंत्यसंस्कार करतो, मरताचा शोक, घसिष्टकत सांत्वन
(१-२६)
सर्ग ७८ पृ. १२७-१३१
भरताजवळ मंथरा येते, तिला शत्रुघ्न कैद करतो (१-२६)
सर्ग ७२ पृ. १३१-१३४
१४ व्या दिवशी मरताला मंत्री " तूं आमचा राजा हो" असे सांगतात.
भरत सांगतो की 'रामच राजा होईल. '(१-१७)
सर्ग ८० पृ. १३४-१३७
अयोध्येपासूनच्या मार्गाचे वर्णन (१-२२)
सर्ग ८१ पृ. १३८-१४०
रामाच्या वनवासाने भरत दुःखी होतो, वसिष्ठ येतात, राजसभेत संभाषण
(1-१६)
सर्ग ८२ पृ.१४०-१४५
राज्याचा स्वीकार करण्याबद्दल वसिष्ठ सागतात. रामाला वनातून आणण्याचा
भरताचा निश्चय (१-३२)
सर्ग ८३ पृ. १४५-१४९
रामाला परत आणण्यासाठी भरत ससैन्य निघतो, शृंगवेर पुरीत मुकाम
(१-२६)
सर्ग ८४ पृ. १४९-१५९
भरत शृंगवेरपुरात ससैन्य आल्याने गुहाचे मनात त्याचेबद्दल संशय, भरताला
गुह भेटतो व त्याचा संशय दूर होतो (१-१८)
सर्ग ८५ पृ. १५२-१५५
भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमाचा मार्ग, भरत व गुह याचा संवाद ( १-२२)

·विषयानुक्रमणिका
(७.)
सर्ग ८६ पृ. १५६-१५९
गुहाने राम-लक्ष्मणांच्या जाण्याचा मार्ग मरताला सांगितला (१-२५)
सर्ग ८७ पृ.१५९-१६३
गुह राम-लक्ष्मगाचे विशेष वर्णन करतो ( १-२४)
सर्ग८८ पृ. १६३-१६०
रामचरित्राने चकित झालेल्या मरताचे स्वगत भाषण (१-३.)
सर्ग ८९ पृ. १६८-१७१
मरतादिक प्रयागला जातात (१-२३)
सर्ग ९० पृ. १७१-१७५
वसिष्टादिकांसह भरत भरद्वाजांचे दर्शन घेतो. (१-२४)
सर्ग ९१ पृ.१७५-१८८
भरतादिकांचें भरद्वानांच्या आश्रमांत अपूर्व आतिथ्य व त्याचे वर्णन (१-८४)
सर्ग ९२ पृ. १८८-१९४
भरद्वाज व भरत यांचे भाषण, त्यांना प्रणाम करून मरत पुढे जानो (१-४.)
सर्ग ९३ पृ. १९४-१९८
चित्रकूटाजवळच्या मंदाकिनी नदीवर मरत सैन्यासह यांवतो व स्वतः
रामाच्या पर्णकुटीतील घुराच्या खुणेनें तिकडे जातो. (१-२५
सर्ग ९४ पृ. १९८-२०२
चित्रकूटात राहणाऱ्या राम व सीवेचा संवाद (१-२७)
सर्ग ९५ पृ. २०३-२०५
राम व सीता पर्वतावर फिरतात, राम सीतेला मंदाकिनीदर्शन करवितो,
सीतेला त्रास देणान्या कावळ्याचा एक डोळा फुटतो (१-१९)
सर्ग ९६ पृ. २०६-२१४
दुरून भरताची प्रचंद सेना पाहून लक्ष्मण रामाने भरताचा वध करावा,
असे लक्ष्मण म्हणतो. (१-५५)
सर्ग ९७ पृ.२१४-२१८
भरत व शत्रुमाचें माषण, (१-३०)

·(८) श्रीरामापण सर्ग९८ २१९-२२३ भरत पायर्या रामाच्या पर्णकुटीकडे जातो (१-३१) सर्ग ९९ पृ. १२३-२२६ कुशासनावर बसलेल्या रामाला भरत पाहतो व विलाप करतो (1-१८) सर्ग १०० पृ.२२६-२३२ दुःखी व विवर्ण झालेल्या मरताला राम मांदीवर बसवून त्याच्याशी भादर- पूर्वक भाषण करतो (१.४२) सर्ग १०१ पृ. २३३-२४६ राम भरताला वनांत येण्याचा हेतु विचारतो. भरत शोक करून पितृनिध- नादि सांगतो. नंतर राम मरताला आलिंगन देऊन पित्याने दिलेल्या राज्याचा सपभोग घेण्याबद्दल भाज्ञा करतो. (१.७६) सर्ग १०२पृ. २४६-२५० रामाचे भाषण ऐकून ज्येष्ठ पुत्रच राज्याचा अधिकारी असतो, असे भरत सागतो. राज्याचा स्वीकार करण्याबद्दल रामाचा आप्रह. पित्याचें औध्वदेहिक करण्याची रामाला सूचना (१-२६) सर्ग१०३ पृ. २५०-२५१ पित्याच्या मृत्यूमुळे राम, लक्ष्मण व सीता शोक करतात (१-९) सर्ग १०४ पृ.२५२-२५९ कौसल्या वगैरे राण्यांचे परस्परांशी संभाषण (१.४९) सर्ग १०५ पृ.२५९-२६३ भरत रामाला सागतो की, 'मला दिलेले राज्य तुझ्याकरतांच आहे.' (१.३२) सर्ग १०६ पृ.२६४-२७० "भयोध्येला येऊन राज्य कर' मसें भरत रामाला वारंवार सागतो. (१-४२) सर्ग १०७ पृ.२७१-२७६ 'पित्याची प्रतिज्ञा खरी करण्यासाठी तूं राज्य केलेच पाहिजे व मी वनवास स्वीकारला पाहिजे,' असे राम सागतो (१-३५)

·विषयानुक्रमणिका
(९)
.
सर्ग १०८ पृ.२७६-२७९
देवासुरसंमार्मात कैकेयीला दशरथाने २ वर दिले होते, वगैरे कयामाग(१-१९)
सर्ग १०९ पृ.२७९-२८२
जाबालि मुनि रामाला सांगतो की, 'भरताने दिलेले राज्य तूं घे.' (१-१८)
सर्ग ११० पृ.२८२-२८९
राम जाबालीचे सांत्वन करून ' भ्रष्टप्रतिज्ञ होऊन अयोध्येत मी राहणे योग्य
नाही' असे सांगतो (१-३९)
सर्ग १११ पृ. २८९-२९४
दशरथाची वंशावलि सागून ज्येष्ठत्वामुळे राज्याचा अधिकारी तूंच आहेस,
असें वसिष्ठ रामाला सांगतात. (१-३७)
सर्ग ११२ पृ. २९४-२९९
मी तुमचा गुरु आहे. करितां माझी आज्ञा तूं मान' असें ऋषि वसिष्ठ
रामाला साग्रह सांगतात; राम आणि भरताचा संवाद (१-३२)
सर्ग ११३ पृ. २९९-३०४
"रामाची प्रतिज्ञा कधीही भंग पावत नाही' असें राम सांगतो. शेवटी रामाच्या
पादुका घेऊन भरत परत जावयास निघतो(१-३१)
सर्ग ११४ पृ. ३०४-३०७
भरत परत येतांना भरद्वाज ऋषींना सर्व वृत्तान्त सांगतो. (१-२४)
सर्ग ११५ पृ. ३०८-३१२
भरत अयोध्येला परततो. राजा-रहित अयोध्या पाहून तो अनुदाळतो.(१.२९)
सर्ग ११६ पृ..३१२-३१६
रामाच्या पादुका शिरीं धारण करून भरत नंदिप्रामांत येतो. (1-२४)
सर्ग ११७ पृ. ३१६-३२०
भरद्वाजांच्या आश्रमांतील ऋषींशी रामाचे भाषण (१.२६)
सर्ग ११८ पृ. ३९०..३२४
रामाला ऋषींची दुा समजून येतात. त्याचा अनौच्या आश्रमांत निवास,
.

·(१०)
भीरामायण
अनुसूया व सीता योचे संभाषण (१-२९)
सर्ग ११९ पृ. ३२४-३३२
सांता आपल्या स्वयंवराची हकीकत अनसूयेला सांगते (१-५४)
सर्ग १२० पृ.३३३--३३६
अनुसयेला नमस्कार करून सौता येते. पीतेचे रामाशी भाषण. राम-लक्ष्मणव
ऋषींचा संवाद, सीतेसह राम राममयुक्त वात शिरतो. (१-१२)
रामायण-चरित्र-माला
,
१ राममाता कौसल्या
कौसल्येचें दातृत्व
कौसल्या व कुंती-तुलना
२ लक्ष्मणमाता सुमित्रा
कैकयी आणि सुमित्रा तुलना
३ भरतमाता कैकेयी
३४३
३४४
३५०
३५४
अयोध्याकांड-उत्तरार्धाचे निरीक्षण
रावणाच्या साम्राज्याचा नाश इच्छिणारे ऋषि-मुनि
रामाचा वनवास राष्ट्राला सुखकर होईल
कैकेयीवर रागावू नको
ऋषींच्या तकारी
रामामुळे राक्षसाचे भय वाढले
राक्षस रामाचा द्वेष करीत
भरताविषयी कौसल्येला संशय
भरद्वाज मुनीनाही भरताबद्दल संशय
३६०

·Nurmus विषयानुक्मणिका गुहाच्या मनात मरताबद्दल संशय भरताचे शुद्ध अन्तःकरण भरताद अंतरंग ३७० ३७१ भरताचे स्वप्न ३७३ रामाची प्रतिज्ञा पित्याचें वचन " ३७६ ३७७ . लक्ष्मणाचा शोध दुसन्या भोगलेले राज्य राम घेणार नाही शत्रुधाचें मत मंत्र्यांचाही सल्ला घेतली नाही. रामाचा निरोप कैकयीची भीति दशरथाला वाटे दशरय यौसल्येपुढे हात जोडतो पति माझा नाही खीचे आश्रय, हद्दपारीची कारणे पात ३७२ ३८१ ३८३ ૨૮૪ ३८५ ३८७ ૨૮૮ दशरथाचा मृत्यु मस्तक, ब्रह्मइत्येचें पाप राजाचे मुनींचा शाप, लहानपणचे पार वानप्रस्थी व्रतीचा वध ३९१ भगजक राष्ट्र लोकममत राजा राजाचे प्रेत, मरताला निरोप भरताचा येण्याचा मार्ग ३९४

·श्रीरामायण
३९७
सूताने चार दिवस वाट पाहिली
राम वनवासाला जाऊन पाच दिवस झाले
दोन दिवसाचा प्रवास
स्वीपधाबदाल रामाचा तिटकारा
सीता दागिने घालीत असते
मला स्मरत नाही फिरावयास जाण
यज्ञकर्मामध्ये रामाची प्रवीणता
पितृश्राद्ध, १३ दिवसाचे आदेहिक
३९८
वन्य भोजन
माम-भक्षण
मास, भरद्वातानी सैन्याला जेवण घातले
लक्ष्मण झोपडी बाधतो, चिनस्ट पर्वत
पिशाच-बाधा
४००
४०१
१०३
४०४
मुहूर्त, चुकू
४०५
४०६
४७
क्षत्रियाना प्रायोपवेशनाचा अधिकार नाही.
भरताबरोबर कुने
सैन्याची शिस्त, जापागचे मत व याचे खडण

·महामुनि-वाल्मीकि-प्रणीतं श्री रा मा य ण म्। अयोध्याकाण्डम् । (उत्तरार्धः) पट्पञ्चाशः मर्गः अथ राज्यां व्यतीतायामवसुप्तमनन्तरम् । प्रयोधयामास शनैर्लक्ष्मणं रघुपुद्यः सौमित्रे शृणु वन्यानां वल्गु व्याह खनम् । संप्रतिष्ठामहे कालः प्रस्थानस्य परंतप २ प्रसुप्तस्तु ततो भ्रात्रा समये प्रतियोधितः । जही निद्रां च तन्द्रां च प्रसक्तं च परिश्रमम् राम संपून, दिवम उजाडला, तरीहि गाढ निद्रा घेत असलेल्या लक्ष्मपाल तो रघुवंशातील श्रेष्ठ पुरुप राम हळूहळू जागे करात म्हणाला, हे लक्ष्मण या वनातील पक्षी किलबिल करू लागले आहेत, त्याचा शन्द ऐक शनुतापना लक्ष्मणा ! राम मंपली असल्याने आपण अता पुढील मार्ग चालू लागू: कारण आपली निघारयाची वेळ झाली आहे." अगा रीतीने आपन्या गाढ झोपी गेलेल्या लक्ष्मणाला त्याच्या वधूने, रामाने, अगदा वेळेवर जागे करताच, लक्ष्मणाने आपली निद्रा य आळम टाकून दिला व तो उठला. आतापर्यंत झालेल्या त्याच्या प्रमाथा परिहार झालेलाच होता. (१-३) यावान लक्ष्मणाने चवदा वर्षेपर्यत झोप घेतली नाह , असा जो लोक- प्रवाद आहे, तो इतर राम यणात अट असून यान्या या विधानावम्न काल्पनिक आहे, अमें सिद्ध होते. म०१(अयो या. उ.) ३ ·. E ७ श्रीरामायणम्। [ सर्ग ५६ तत उत्थाय ते सर्व स्पृष्ट्वा नद्याः शिघ जलम् । पन्थानमृषिभिर्जुष्टं चित्रकूटस्य तं ययुः ततः संप्रस्थितः काले रामः सौमित्रिणा मह । सीतां कमलपनाक्षीमिदं वचनमब्रवीत् भादातानिव वैदेहि सर्वतः पुप्पितानगान् । से पुष्पैः किंशुकान्पश्य मालिनः शिशिरात्यये पक्ष्य भल्लातकान्विल्वान्नरेरनुपसेवितान् । फलपुप्पैरवनतान्नूनं शक्ष्याम जीवितुम् पश्य द्रोणप्रमाणानि लम्बमानामि लक्ष्मण । मनि मधुकारीभिः संभृतानि नगे नगे एप कोशति नत्यूहस्तं शिखी प्रतिफूजति । रमणीये वनोद्देशे पुष्पसंत्तरसंक्टे मातहयूथानुसृतं पक्षिसंधानुनादितम् । चित्रकूटमिमं पश्य प्रवृद्धशिखर गिरिम् १० नतर ला सर्वानी उठ्न पुग्यप्रद अशा यमुना नदीत ग्नान वगैरे केले व ते सर्व पाना अवलबन केलेल्या अशा चित्रकूट पर्वताच्या मार्गाने निघाले. तेव्हा मशः प्रात समयीं लक्ष्मणासह पुढील मार्ग आस्मा करण्यास निघालेला राम कमलपनाप्रमाणे क्षेत्र असलया सातेला म्हणाला, 'हे साते । वसतमतूत खत च्या फुललेल्या पुलाया योगाने, ज्यांनी स्वत च त्या पुलाच्या माळा पातलेल्या दिसत आहेत, अशा प्रकारची सर्वही बानूनी फुललेला पळसाची ही झाई पहा हे पहा. हे भल्लातक व बिल्ववृक्ष फ्लाफुलामुळे क्तिी वास्लेले आहेत. याच्या फ्लाफ्लाचा उपभोग कोणही मनुष्यानी अजून घेतलेला नाहा अरे लक्ष्मगा। ही पहा मधमाशानी तयार केलेला मधाची अति प्रचंड मोहोळा कशी प्रत्येक वृक्षावर लग्न आहेत हा इकडे पाणकावळा ओरडत बाहे ॥ त्याच्या ओरडण्याचा श द ऐकून, त्याला प्रतिशब्द म्हणुन या पुलाच्या ताट न्याना मरगच्च भरलेया रमणीय वनामधे मोर औरस्त आहेत (४-९) हा पहा, इक्डे उच उंच शिखरे असलेला चिकट पर्वत यार हत्ताचे

·मे० ४-१७
अयोध्याकाण्डम् ।
समभूमितले रम्ये दुमचंटुभिरावृते ।
पुण्ये रस्यामहे तात चिरकृटस्य कानने
ततस्तौ पादचारेण गच्छन्ती सह सीतया ।
रम्यमासेदत शैलं चित्रकृट मनोरमम्
तं तु पर्वतमासाद्य नानापक्षिगणायुतम् ।
वह मूलफलं रम्यं संपन्नसरसोदकम्
मनोशोऽयं गिरिः सौम्य नानाडुमलतायुतः ।
बहुमूलफलये रम्यः स्वाजीयः प्रतिभाति मे ११
मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिन्शिलोच्चये।
अयं चासो भवेत्तात घयमत्र वसेमहि
इति सीता च रामश्च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः।
अमिगम्याश्रम सर्व वाल्मीकिमभिवादयन्
तान्महर्पिः प्रमुदितः पूजयामास धर्मवित् ।
आस्यतामिति चोवाच म्यागतं तं निवेद्य च
कळप आहेत. तसेच यावर सर्वत्र पक्ष्यान्या थव्याचे शब्द सारये घुमन
ममतात. हे लक्ष्मगा | नाना प्रकारचे वृध असलेल्या या रम्य,
सपाट अशा या चित्रकूट पर्वनावराल वनामध्ये आपण मानंदाने कालक्रमण
.(१०-११)
नंतर ते पादचारी राम-लक्ष्मण सातमह वा मनोहर व रम्य अगा चित्रकूट
पर्वतारळ गेले अनेक तहेन्या पसाचे ममूट, मुबलक फळेंमुळे आणि रुचकर
पा, ही सर्व यवेन्ट असलेल्या त्या चित्रकूट पर्वतावर गेल्यावर, राम लक्ष्मणाम
म्हणाला, “ हे मान्या ! नाना जानीया लता व पक्ष आणि विपुल फळेमुळे यानी
मपन अमरेन्या या परंतावर उपजीविकेची चागराच सारने आहेत, ममें मरा
दिसते. हे ल.मणा ! या पर्वतावर महामे व मुनि वाम्तन्य रीत अहेत.
म्हान आपणालाही हे निवासस्थान चागलंच आहे. तेव्हा आपण आता चेयर
वास्तव्य द." (१०-१.)
याप्रमाा बोलत वोरत राम, लक्ष्मा व मीना अमे निघही वान्नीकि मुनीन्या
पविन व

·8 श्रीरामायणम् । [सग ५६ ततोऽनवीन्महाबाहुर्लक्ष्मणं लक्ष्मणानजः । संनिवेद्य यथान्यायमात्माननृपये प्रभुः लक्ष्मणानय दारूणि दृढाणि च पराणि च । कुरुप्यावसथं सौम्य वासे मेऽभिरतं मनः तस्य नवचनं श्रुत्या सौमित्रिर्विविधान्दुमान् । आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामारदमः तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् । अथूपमाणमेकानमिदं वचनमब्रवीत् आश्रमात येऊन पोहोचले व त्यानी वाल्माकि मुनीना अभिषदन केले. त्या धर्मशाला महर्षी नाही आनदत होऊन त्याचे योग्य पूजन केले नतर खालतपर कुशल प्रश्न झाल्यावर मुनीनाही त्याना "बसा" म्हणून सागितले (१६-१७) नंतर आपण कोण आहो, हे त्या मुनींना योग्य प्रकारच्या शदात निवेदन करून, तो महापराक्रमी व बलवान् राम लक्ष्मणस म्हणाला! “हे लक्ष्मणा,जा व भकम व उकृष्ट प्रकारची साकडे घेऊन ये. हे सौम्या ! आपणास राहण्यासाठी एखादी जागा (निवासस्थान ) तयार कर याच ठिकाणी वास्तव्य करावे, असे माझ्या मनाता नाटत आहे."(१८-१९) रामाचें तें भाषण ऐकून, शत्रुरमन लक्ष्मणानें निरनिराळ्या प्रकारचे वृक्ष (लाकडे) नाणून एक पर्णकुटी तयार केली. तेव्हा त्या ठिकाणची ती चागल्या रीतीने उभारलेली आणि पाऊस आत न यावा म्हणून, त्यावर मवती रुपया घातलेली * हे वाल्मीकिमुनि रामायन प्रथित करणान्या प्राचेतस् वाल्मीकि मुनीहून भिन्न होते, असे टीकाकार म्हणतात व हे त्यांचे म्हणणे काहा अशी संभवत आहे असें तिलक टिकाकार एकटाच म्हणत आहे, पण त्याला प्रमाण काही देत नाहा अर्थात् हैं म्हणणे ग्राह्य नाही गोविंदराज या टोकाकाराच्या म्हणण्याप्रमाणे, भरत समाला भेटून परत गैन्यानतर नसे इत्तर ऋषि चित्रकूट सोडून अन्यत्र गेले, तसाच हा वाश्मिकीही राम चित्रकूगहून पुढे गेल्यानतर तमसा तारावर रहावयास गेला, हेन सत्य दिसतें तस्मात् दोम वाल्मिकि होते, असा कल्पना करण्याची मुत्रींच अवश्यकता नाही.

·लौ०१८-२८] अयोध्याकाण्डम् । ऐणेयं मांसमाहृत्य शालां यक्ष्यामहे ययम् ૨ कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्रे चिरजीविभिः । मृगं हत्याऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मर। भ्रातुर्वचनमानाय लक्ष्मणः परवीरहा २४ चकार च यथोक्तं हि तं रामः पुनरब्रवीत् । ऐणेयं श्रपयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे वयम् त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम् । स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्या मेध्यं प्रतापवान् । अथ चिक्षेप सौमित्रिः समिद्धे जातवेदसि तत्तु पर्छ समाशाय निष्टप्तं छिन्नशोणितम् लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्रमथ राघवमग्रवीत् । तो मनोहर पर्णकुटिका पाहताच, अगदी एकाग्रतेनें सदैव आपली सेवा करण्यास तत्पर असलेल्या लक्ष्मणाला राम म्हणाले, "हे लक्ष्मणा! आपण मृगमास आणून या पर्णशालेची आता वास्तुशाति कलं. कारण चिरजीवी होऊ इच्छिणाऱ्या पुरुपानी वास्तुशाति ही अवश्य केली पाहिजे. तरी हे मुलोचना लक्ष्मणार तूं सत्वर मृग मारून घेऊन ये. शिवाय हा विधि शास्त्रनिहितच आहे; यासाठी धर्मशास्त्राचें म्मरण कर." (२००४) हे प्रात्याचे भाषण ऐकून, शत्रुपक्षीय वीरनाशक लक्ष्मणाने रामाने जे काही सागितले त्याप्रमाणे सर्व काही केले. तेव्हा राम त्याला म्हणाला, लक्ष्मणा ! जरा त्वरा कर आगि हैं मृगमाम सत्वर शिजीव. आपण जाताच वास्तुशाति का. हा चागला मुहूर्त आहे आणि हा दिवस ध्रुवसंज्ञक आहे.' (२४-२५) यानंतर प्रतापी अशा मुमिनापुत्र रक्ष्मणाने यज्ञाला योग्य अमा एक कृष्णन्ग मारुन आणून तो प्रज्वलित झालेल्या अभीत टाक्ला व तो पत्र झाला आहे आणि अत्यंत तप्त हेऊन त्यान्यातील रतनावही बंद झाला आहे, असें आटकन आल्यावर, लक्ष्मण पुरुषश्रेष्ठ रामाला म्हणाला, " हे देवतुल्य रामा ! संपूर्ण भव. .

·२८ ६ श्रीरामायणम् । [सर्ग. ५६-५७ अयं सर्वः समस्ताङ्गःश्रितः कृष्णमृगो मया देवता देवसङ्काश यजख कुशलो हसि। रामः स्नात्वा तु नियतो गुणवाजपकोविदः संग्रहेणाकरोत्सर्वान्मन्त्रान्सत्रावसानिकान् । इष्ट्वा देवगणान्सर्वान्विवेशावसथं शुचिः बभूव च मनोहादो रामस्यामिततेजसः । वैश्वदेवलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च वास्तुशंसमनीयानि मङ्गलानि प्रवर्तयन् । जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि રેસર पापसंशमने रामश्चकार वलिमुत्तमम् । वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च । आश्रमस्यानुरूपाणि स्थापयामास राघवः तां वृक्षपर्णच्छदनां मनोज्ञां यथाप्रदेशं सुकृतां निवाताम् । यवानी युक्त असा हा सर्वच्या सर्व कृष्णमृग मी भाजून काढला आहे. आता आपण देवताना उद्देशून याग करा; त्या यागाच्या कामामध्ये आपणच दशल आहांत." (२५-२९) इतके झाल्यावर जपजाप्यादि कृत्यात अभिज्ञ, गुणवान् आणि जितेंद्रिय अशा रामाने स्नान करुन व यागसमाप्तिविषयक तेवढेच सर्व मंत्र घेऊन थोडक्यात वास्तुशाति केली. सर्व देवगणाना उद्देशन यजन वेल्यावर, शुचिर्भूत झालेल्या रामाने त्या वास्तूमध्ये प्रवेश केला, तेव्हा त्या अत्यंत तेजस्वी रामाच्या मनाला फारच आल्हाद झाला. नंतर वास्तुदोषशमनार्थ मगलकारक सूः धगैरे ब्राह्मणांना म्हणावयाला सागून, रामाने नदीमध्ये यथाविधि स्नान केले आणि यथायोग्य रीतीने जप करून विश्वेदेव, रुद्र आणि विष्णु या देवताना उदेशून बलि दिल्यानंतर पापशमनार्थ असा दुसराही एक उत्कृष्ट चलि रामाने दिला. (२९-३३) नंतर आश्रमाला अनुरूप अशी जी देवालये, पार आणि बलि नेऊन ठेव- ण्याच्या जागा होत्या, तेथे तेथे रामाने बलि नेऊन ठेविले. नतर देवगण ज्याप्रमाणे मुधर्मा या नावाने प्रख्यात असलेल्या सभेमध्ये प्रवेश करतात, त्या- ·3 ग्लो. २८-३५, १-४] अयोध्याकाण्डम् । वासाय सर्वे विविशुः समेताः सभां यथा देवगणाः मुधर्माम् । ३४ सुरम्यमासाद्य तु चित्रकूटं नी च तां माल्यवती सुतीर्थाम् । ननन्द हृष्टो मृगपक्षिजुष्टां जहाँ च दुःखं पुरविप्रवासात्३५२२६८] इत्यार्थ श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पट्पमाग सर्गः॥१६॥ सप्तपाश. मग.। कथयित्वा तु दुःसातः समन्त्रेण चिरं सह । रामे दक्षिणकृलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च समाजनम् । आ गिरेगमनं तेषां तत्रस्थैरभिलक्षितम् अनुज्ञातः सुमन्नोऽथ योजयित्या हयोत्तमान् । अयोध्यामेव नगरी प्रययो गाढदुर्मनाः स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च । प्रमाणे वृक्षपर्णाचं आन्टादन घातलेल्या आणि जागेच्या अदमामाप्रमाणे टरष्ट रीतीने उभाग्न, वान्याचा कडेकोट बंदोबस्त करे या त्या मनोहर पर्टिके- मध्ये त्या सरांनी एक्दम ग्रेग वेला याप्रमाणे अत्यन मनोहर अमा तो चिनकूट पर्वत आणि तेथील उत्कृष्ट जल व पशुपक्ष्यानी मेवित अशा ती मान्य- वती नदी याचं सानिय प्राप्त झाल्यामुळे रामाला हर्ष झाला आणि अयोध्यानगग. पानन चाहेर राहण्याचे टुम्ब लाला वाटेनामें झालें. ( ३३-३५) याप्रमाणे महामुनिका मीक्प्रिणीत श्रीमद्रामायणसंज्ञा आदिकान्यांतील छपन्नावा मग समात झाला ॥ ५६ ॥ गम गंगेच्या दक्षिण तीराला पांच यानतर तो दु साकुल झालेला गुह घराच वेळपर्यंत मुमंत्रमारध्यागी गोष्टी कम्न नंतर आपल्या घरी निघून गेला. नंतर राम प्रयागतीर्थावर भरद्वाज मुनीकडे गेला, तेव्हा तेथे त्यानी त्याचा मकार केला व पुढे तो राम चिनकूट पर्वताला जाऊन पांचला, अशा त-हेचा गुदान्या हेराकडून यातमी मुमंताम लागल्यावर गुहाची अनुज्ञा घेऊन, सुमंत्र- मारण्याने उष्ट घोडे रथाला जोडले व अयंत मिन्न होऊन तो अयोध्यानगरी- कटे डाग्याम निघाला. मदेव मावपणने असंटला व मावरपणाने वागणारा .

·८ vv ५ ७ धारामायणम् । [ सर्ग ५० पश्यन्यत्तो ययो शीघ्न प्रामाणि नगराणि च तत. सायाह्नसमये द्वितीयेऽनि सारथि.। अयोध्या समनुप्राप्य निरानन्दा ददर्श स शून्यामिव नि शन्दा दृष्ट्वा परमदुर्मना । सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकरेगसमाहतः कञ्चिन्न सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा । रामसन्तापटु खेन दग्धा शोकाग्निना पुरी इति चिन्तापर सूतो वाजिभि शीतयायिभि । नगरद्वारमासाद्य त्वरित प्ररिवेश ह सुमन्त्रमभिधावन्त शतशोऽथ सहस्त्रश । क राम इति पृच्छन्त. सूतमभ्यद्रवन्नरा नेपा शशस गङ्गायामहमापृश्य राघरम् । अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना १० ता नमन साराय वाटेत लागणारी सुगधी वने नद्या, सरोवर, गवे आणि नगरें ही पहात पहात चालला होता (१-४) नतर दुमऱ्या दिवशा सायक ळी ता अयोध्येत यऊन पोचला असता तथे सर्वन उद्दामानना पसरला आहे, असे त्याला दिसले तेव्हा नियामध्ये कसलाहा गडबड नसून सर्वत्र अगदी शुकशुकार याला आहे अशी ती अयोध्यानगरी पाहून आधाच अयताखन थालेला ता सुमत्र शोकावेगाने अगदा ग्रस्त हाऊन गला आणि 'रामासवधा यालन्या सतापट खाने उत्सन वालेल्या अशा शोका- नने गज अक्ष, मचा व राना यासह हा नगरा नळून खार तर याला नाहा ना 'असें त्यr श मनात येऊ लागल याप्रमाण चिंतारात याला ता मारथि, शान गतान तान्या घोड्यामुळे नगराया द्वाराया येऊन, साने नरात प्रवेश केला त्या वेळी शैक्डों हजारों लोक राम काठे आहे ! असे विचारात विचारात समन साराकडे धावत धावत गेले त्याना सुमन म्हला, मग या तारों गेल्यावर, महात्म्या धर्मनिष्ठ रामाने मग परत जाया अनुहा दिला आणि तेथें त्याचा निरोप घेऊन मी बलों "{ ५-१०) ·लो. ४-१६] अयोध्याकाण्डम् । ते ती इति विज्ञाय वाप्पपूर्णमुखा नराः। अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति विचुम्युः शुभाव च वचस्तेषां वृन्दं वृन्दं च तिष्ठताम् । हताः स सलु येनेह पश्याम इति राघवम् दानयमविवाहेपु समाजेषु महत्सु च । न दृश्यामः पुनातु धार्मिकं राममन्तरा किसमर्थ जनम्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् । इति रामेण नगरं पित्रेय परिपालितम् वातायनगतानां च स्त्रीणामन्यंतरापणम् । राममेवामिनप्नानां शुश्राव परिदेवनाम् स राजमार्गमध्येन मुमन्त्रः पिहिताननः । यत्र राजा दशरथस्तदेवोपयो गृहम् याप्रनागें न्याने मागितले असता ते निवर्ग राम, लक्ष्मण व सांता गंगा नदी तम्न पलीकडे गेले अमें समजताक्षगी लोकाची मु दु खाधूंनी भन्न गेली आणि " विकार विकार " म्हणून मुस्कारे टाकीत टाकीत “हे रामा ! हे रामा!" असा ते आक्रोग का लागले. तेव्हां टोळ्याटोळ्यानी रस्या- मध्ये उभे राहिलेल्या ला लोमाचे आणखीही बोलणे वा मुमंत्रमारथ्याने ऐकले. ते म्हणू लागले 'फुटले आमचे नशीब ! राम कांही आना आमन्या दृष्टीम पटन नाही आणि दान, यन व विवाह ही कृत्ये मुरू झाली असता मोठ- मोध्या ममाजामध्ये आतां धर्मनिष्ट राम मध्यंतरी पुन. आमच्या दृष्टीस पडणे शक्य नाही. या लोसना काय योग्य आहे, यांना काय आवडते, कोणती गोष्ट यांना मुगारह होणारी आहे, या गोष्टींचा विचार करून राम ने या नगराचें पिन्याप्रमाणे पारपालन केले होते." (११-१४) त्यानंतर तो मुमंत्र सारथि बाजारांतून जाऊ लागला अमना रामामरिताच शोकाकुल झाले या त्रिया खिडक्यांतून उभ्या राहून ग्रोक करीत होत्या, तें त्याच्या कानावर आले. राजमार्गातून जातांना त्या मुमंत्र सारथ्याने तोंडावर पुरग्ग घेतला होता व मध्यंतरी कोठेही न धांवतां दशरथराजा ज्या वाचन ·१८ श्रीरामायणम् । [ सर्ग ५७ सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्र राजवेश्म प्रविश्य च । कक्ष्याः सप्ताभिचकाम महाजनसमाकुला. १७ हम्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् । हाहाकारकृता नार्यों रामादर्शनकर्शिताः आयतैर्विमलै त्रैरथुवेगपरिप्लुनैः। अन्योन्यमभिवीक्षन्ते व्यक्तमार्ततरा स्त्रियः ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यस्ततस्ततः। रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् सह रामेण निर्यातो चिना राममिहागतः । सूत. किं नाम कौसल्यां मोशन्ती प्रतिवक्ष्यति ૨૨ यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् । आच्छिद्य पुने निर्याते कौसल्या यत्र जीवति २२ सत्यरूप तु तद्वाक्यं राजस्त्रीणां निशामयन् । होता, तेथेच तो सुमन गेला. जवळ आल्यानतर रथातून लवकर साली उतरून तो रानवाड्यात शिररा आणि मोठमोठ्या लोकाना भरलेले सात चौक ओलाडून तो पुढे गेला रामाचे दर्शन न झाल्यामुळे कृश झालेल्या नगरवासी स्त्रिया, वडे, प्रासाद आणि सात मजला हवेल्या यातून सुमंत रामाशिवाय आल्याचे पाहून हाहाकार कर लागल्या आणि अधूचे पूर लेटल्यांमारण ने ज्यातील काजळ धुवून गैल आहे, अशा मोठ्या नेत्रानी त्या अतिशय दुखित झालेल्या निया अगदी भावावून जाऊन एकमेकीकडे पाहू लागल्या. (१८-१९) त्यानतर रामाच्या शोकान विन्दल झालेल्या दशरथाच्या त्रियाचे हळूहल बोलणें प्रास दावरून मुमत्राच्या काना येऊ लागले "रामाबरोबर नगरानुन बाहेर गेलेला हा सारथि रामावाचून येथे आय आहे तेव्हा आता हा आक्रोश करीत वसलेल्या कौसल्येला काय बरें सांगेल? राज्यलक्ष्मीचा त्याग करन पुत्र अरण्यात निघून गेला असताही ज्या अर्थी कौसल्या जिवत आहे, त्या अर्थी जिवन्त राहणे हे जरी दुखदायक आहे, तरी जीविताचा नाश करून घेणे सानीन सो नाही, असे वाटते " (२०-२२) - ·२४ सौ. १७-३.] अयोध्याकाण्डम् । २१ प्रदीप्न इव शोकेन विषेश सहसा गृहम् २३ स प्रविश्याष्टमी कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् । पुत्रशोकपरियूनमपश्यत्पाण्डुरे गृहे अभिगम्य तमासीनं राजानमभिवाद्य च। सुमन्त्रो रामवननं यथोकं प्रत्यवेदयत् स तृष्णीमेव तच्छुत्या गजा विद्रनमानसः । मूञ्छितो न्यपतनमौ रामशोकाभिपीडितः ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूञ्छिते पृथिवीपती । उचिठूत्य याहू चुनकोश नृपतो पतिते क्षिती मुमिनया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् । उत्थापयामास तदा वचनं चेदमनमीत्. इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः । वनवासानुप्रातं फरसान्न प्रतिमापसे अधेममनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राधय । हैं राजस्त्रियाचे सरें भाषग ऐक्न शोकाने अनिव्याकुळ झालेला तो मुनयाराम सात गेला आठव्या चौकात गेल्यावर एका पाइन्या शुभदिवाणसान्यामध्ये पुत्र- गोकान सिन्न, दीन व दुखाकुल होऊन यसरेया अगा राजाला त्याने पाहिले व तेथे बगलेल्या त्या राजाकडे जाऊन व त्याला नमम्बार कम्न मुमताने रामाचे भाषण त्यान्या सागण्याप्रमाणे त्याला कळविले. नेव्हा स्वस्थ बसूनच तोक्न घेऊन मनामधुन्ध झालेला दशरथ राजा रामाच्या शोसने व्याम झाल्यामुळे भमीवर मूळ येऊन पडला (२३-२६) राना नन्छिन झाला असता अंत पुगतील सर्व त्रिया टुखित झाल्या अप राजा भूमीवर पटताक्षी हात वर कम्न आमेश क लागल्या मुमित्रमह कोमया भूमीवर पडलेल्या आपल्या पतीला उठवून म्हणाली, महाभाग्यवाद राना! अपघड काम करणा-या रामाचा हा दन वनवासातून येथे आला अहे, त्याच्याशी आपण बोलत का नाही? रघुवंशजा! आज हे अन्यायाचे कृत्य केन्द्र मुझे आपगाला त्याच्याशी बोलण्याची लान का पाटने आहे? २९ उठा, अपने ·१२ धीरामायणम् । [ सर्गः ५७-५८ उत्तिष्ठ सुकृतं तेऽस्तु शोकेन स्यात्सहायता देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् । नेह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धं प्रतिभाप्यताम् सा तथोक्त्वा महाराज कौसल्या शोकलालसा धरण्यां निपपाताशु वाप्पविप्लुतभापिणी ३२ विलपन्ती तथा दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि । पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः समन्ताद्गुरुदुः स्त्रियः ३३ ततस्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः । स्त्रियश्च सर्वा रुरुदः समन्ततः पुर तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम् ३४ इत्या श्रामदामायणे वाल्मीकीय आदिवाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तपञ्चाशः सर्ग ॥५५॥ अष्टपञ्चाश सर्ग। [.३०२] प्रत्याश्वस्तो यदा राजा मोहात्प्रत्यागतस्मृतिः। तदाजुहाव तं सूतं रामवृत्तान्तकारणात् १ तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः। कल्याण असो. आपणच जर शोक कर लगला तर आपणाला धीर कोण देणार? हे राजा ! जिच्या भीतीमुळे रामाचा वृत्तात आपण सारथ्याला विचारीत नाही, ती कैकेयी येथे नाही, आपण निर्भयपणाने त्याच्याशी बोला."(२४-३१) याप्रमाणे महाराज दशरथाला बोलन शोकाकुल झालेली व अश्रूना कंठ दाटून आल्यामुळे अडखळत अडखळत भाषण करीत ती कौसल्या एकदम भूमीवर पडली तेव्हा विलाप करता करता भूमीवर पडलेल्या पतीला व कौसल्येला अवलोकन करून त्या सर्व स्त्रिया सभोवती जमून रडू लागल्या. त्यानंतर अंत पुरातून निघा- लेला तो ध्वनि कानावर येताक्षणी वृद्ध व तरुण असे सर्व पुरुष आणि सर्व लिया रहूं लागल्या आणि पुन. ते नगर सर्व चानी पुनः शोकाकुल झालें.(३२-३४) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाचा आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी सत्तावन्नावा सर्ग संपरा ॥५॥ नतर काहीं कालाने दशरथराजाने मूळ जाऊन सावध झाल्यावर रामाचा वृत्तात विचारण्याकरिता त्या सारय्याला हाक मारिली तेव्हा तो सारथि हात

·५
७
श्लो. ३०-३४१-८] अयोध्याकाण्डम् ।
राममेवानुशोचन्तं दुखशोकसमन्धितम्
वृद्ध परमसन्तप्तं नवग्रहामिव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तं ध्यायन्तमस्वस्थमिव कुअरम्
राजा तु रजसा सूतं ध्वस्ताङ्गं समुपस्थितम् ।
अश्रुपूर्णमुखं दीनमुवाच परमार्नवत्
कनु वत्स्यति धर्मात्मा वृक्षमूलमुपाश्रितः।
सोऽत्यन्तसुखितः सूत किमशिष्यति राघवः
दुःखस्यानुचितो दुःखं सुमन्त्र शयनोचितः।
भूमिपालात्मजो भूमौ शेते कथमनाथयत्
यं यान्तमनुयान्ति स पदातिरयकुञ्जराः।
स वत्स्यति कथं रामो विजनं चनमाश्रितः
व्यालैम॑गैराचरितं कृष्णसर्पनिपेवितम् ।
कथं कुमारी वैदेह्या सार्धं वनमुपाश्रितो
जोडून महाराज दशरथापाशी आला. तो राजा दु खारल होऊन रामासरिताच शोक
करीत होता. नवीन धस्न आणलेल्या हत्तीप्रमाणे तो अत्यंत संतप्त झालला वृद्ध
सजा सुस्कारे टाकीत होता आणि आपल्या कळपातून चुकलेल्या हतीप्रमाणे चिना-
मात होऊन बसला होता याप्रमाणे अमलेला तो दशरथ राजा मार्गावरील
धुळीने ज्याचें शरीर भरलेलें आहे, ज्याचे मुरा अधूनी व्याप्त झाले आहे, अशा
त्या समीप आलेल्या दोन सारथ्याला अत्यंत दुःखाने विचारूं लागला (२-४)
“अरे सारय्या! वृक्षाचा आश्रय करून तो महात्मा राम आता कोठे बरें
राहाल ? आणि आजपर्यंत अतिशय मुखामध्ये वाढलेला तो राम आता काय करें
खाईल' हे सुमंना न्याला दुःसाचा कधीही अबुभव नाही व उत्कृष्ट शग्येवर
झापण्याची ज्याला संवय आहे, तो दुसो झालेला राजकुमार अनाथाप्रमाणे क्या
भूमीवर पडत अमेल? जो याहेर निघाला अमता ज्याच्या बरोबर पायदळ, रम,
व हसी जात अमत, तो राम निर्जन वनामध्ये कमा वर राहील अजगर व श्वापदें
ज्यामध्ये संचार करीत असतात आणि कृण सर्प ज्मत वास्तव्य करीत असतात,
स्था पनाचा आश्रय सातमह ला उमारानीकसा वर केला अमेल ? हे मुममा !

·श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ५०
सुकुमार्या तपखिन्या सुमन्न सह सीतया ।
राजपुत्री फथं पादैरवरा रथागती
सिद्धार्थः सलु सूत त्वं येन दृष्टौ ममात्मजी।
चनान्तं प्रविशन्तौ तावश्विनाविध मन्दरम्
किमुवाच बचो गमः किमुवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनमासाद्य किमुवाच च मैथिली
आसितं शषितं भुक्तं सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्ययमेतेन ययातिरिव साधुपु १२
इति सूतो नरेन्द्रेण चोदितः सनमानया।
उवाच वाचा राजानं स याप्पपरियद्धया
अग्रवीन्मे महाराज धर्ममेवानुपालयन् ।
असलि राघवः कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च १४
सूत मद्वचनात्तस्य तातस्य विदितात्मनः।
शिरसा चन्दनीयस्य वन्द्यो पादौ महात्मनः १५
विचान्य मुकुमार सीतेसह रथातून उतरून ते राजकुमार से करें पायानी
बरण्यात गेले । है सूता ! खरोखर तूं धन्य आहेस. कारण, मंदर पर्वतावर
जाणाऱ्या अश्विनीकुमाराप्रमाणे वनामध्ये माझे पुन प्रवेश करीत असताना तू
पाहिले आहेस. हे मुमंता! वनात गेल्यावर रामाने काय सांगितलें, लक्ष्मण काय
म्हणाला आणि साता काय म्हणाला; तें तूं मला साग, हे सूना ! राम कोठे
यसत असे, कोठे निजन अमे, जेवावयास काय खात असे, हे सर्व तूं. मला सागः
म्हणजे स्वर्गातून साधूंमधे पडलेल्या ययातिराजाप्रमाणे तुझ्यासारख्या सज्जनामध्ये
पुत्रमयोगरप स्वर्गसुखापासून ऋष्ट झालेला मी हा पुनाचा वृत्तात ऐकून जिवंत
राहीन." (५.१)
याप्रमाणे रामाचा वृत्तात सागम्याची राजने आज्ञा केल्यावर, तो सुमंत्र सारथि,
अधूनी कंठ दाहन आल्यामुळे अरसझन अटसळत राजाला म्हणाला," हे
नहाराजा: धर्माचेंच परिपालन करणाराराम हात जोडून आणि मस्तक नत्र करून
मला म्हणाला, “हे मूता ' मा.या सागण्यावरून तूं त्या आनवेत्त्या, मटारम्य ।

·सो०९-२.]
योध्याकाण्डम् ।
सर्वमन्तःपुरं वाच्यं सूत मद्वचनात्वया ।
आरोग्यमविशेषेण यथामभिवादनम्
माता च मम कौसल्या फुशलं चाभिवादनम् ।
अप्रमादं च वक्तव्या याचनामिदं वचः
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत्परिपालय
अभिमानं च मामं च त्यस्त्वा वर्तस्य मातृप ।
'अनुराजानमायर्या च कैकेयीमभ्य कारय
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत् ।
सप्यज्येष्टा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर
भरतः कुशलं याच्या याच्यो मद्वचनेन च ।
सर्वास्व यथान्यायं वृत्तिं वर्तख मातृप
वक्तव्यश्च महावाहुरिक्ष्याउकुलनन्दनः।
पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय
व वंद्य अशा पिसाला म झा नमस्कार साग आणि, हेस्ता माझ्या मागण्यावरुन
घुशल प्रश्न विचारून अंत पुरातील सर्व नियाना तूं भेदभाव न बाळगता योग्यते-
प्रमाणे माझा नमस्कार साग, माझ्या कौसल्यामानेला पुशलप्रश्नपूर्वक प्रणाम
साग आगि सावधपणाने वागत जा, असे सागून तिला माझा निरोप कढीव की-
"हे देवी! नेहमा धमांविषयी तत्पर राहून वेळेवर होमगालेमध्ये अमन ज्ञा
आगि राजान्या पायाची देवापमागें सेरा करीन जा. इतर माताशा अहंकार व
मान मोडून देऊन वागन जा य हे माते ! जिन्या मनाने राजा वागन आहे त्या
यीशी विरोव धरूं नको. राजकुमार भरताशीही तूं राजाप्रमाणेच आदराने
वागन जा. कारण सो वयाने लहान असले तरी ते पून्यच आहेत राजधर्माच
म्मरण सदैव असू दे.” (१३-२०)
भरतालाही मी सुशाल आहे असे साग आणि सर्वही मातांच्याठिकानों
तूं आपले वर्तन यथान्याय ठेवीन ग, अमाही माझा त्याला निरोप कळत्र, त्य
इसाराला आनंदपिणान्या महापराकनी भरताला अगती अमंदी बाग,
.

·२८ श्रीरामायणम् । [सर्ग ५८ अतिक्रान्तवया राजा मा सैनं व्यपरोरथः। कुमारराज्ये जीपख तस्यैवाशाप्रवर्तनात ૨૩ अशीचापि मां भूयो भृशमधूणि वर्तयन् । मातेव मम माता ते द्रष्टन्या पुप्रगर्धिनी इत्येवं मां महावाहुवन्नेव महायशाः। रामो राजीवपत्राक्षो भृशमथूण्यवर्तयत् सूक्ष्मणस्तु सुसंकुद्धो नि भ्वसन्यास्यमत्रवीत् । केनायमपरायेन राजपयो विवासितः राक्षा तु खलु कैकेय्या लघु चाथुत्य शासनम् । कृतं कार्यमकार्य वा वयं येनाभिपीडिताः २७ यदि प्रनाजितो रामो लोभकारणकारितम् । घरदाननिमित्तं वा सर्वथा दुप्कृतं कृतम् इद तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् । तू यौवराज्याचा स्वीकार करून, मुख्य राज्यावर असलेच्या पित्याचा साभाळ कर राजाचे वय होऊन गले असल्यामुळे त्याला तू राज्यपदावरून च्युत करू नकोस त्यान्याच आजर्ने व्यवहार चाल्व व यौवराज्यास उपभोग घे मध्ये वारवार अधू येत असून त्याने " माझ्या पुत्रवन्सल मधेचा तू आपच्या मातेप्रमाणेच समाचार घेत जा असेंही आणखी भरताला कळविण्याविषयी मला सागितले आहे. याप्रमाणे तो महापराकमा, महायशस्वी व कमलाप्रमाणे नेत्र असलेला राम माझ्यापाशी निरोप सागत असताना वारवार डोळयातून अश्रु ढाळीत होता ( २१-२५) लक्ष्मण तर अतिशय रागवून सुस्कारे टाकात टाकतच मला म्हणाल', " कोणत्या अपराधामुळे रारपुत्र रामाला बनात हाकून दिले आहे . सरोखर उतावीळपणाने कैकेयीला वचन देऊन राजाने हा गोर बरी केलेली असो अथवा वाई केलेली असो,लामुळे आम्हाला तर अतिशय कष्ट भोगावे लागत आहत हे सरें। रामाला वनात पाठविण्याचे काम हैं लेभामुळे माल असे नयवा वीस वरदान शिन्यामुळे झाले. असो, रानाने हा गोष्ट सर्वस्वी वाईट । "

·२७
सो० २३-२४] अयोध्याकाण्डम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुमुपलक्षये
असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं वुद्धिलाघवात् ।
जनयिप्यति संक्रोश राघवस्य विवासनम् ३०
अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये।
भ्राता भतां च बन्धुश्च पिता च मम राघवः
सर्वलोकप्रियं त्यक्त्वा सर्वलोकहिते रते।
सर्यलोकोऽनुरज्येत कथं चानेन कर्मणा
सर्वप्रजामिरामं हि रामं प्रनाज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकविरोधेन कथं राजा भविष्यति
जानकी तु महाराज निश्वसन्ती तपस्विनी।
भूतोपहतचित्तेव विष्ठिता विस्मृता स्थिता ३४
केला, हे मात्र सचित आहे ईश्वराची प्रेरणा झाल्यामुळे, त्याच्या इच्छेचे उदघन
न करता राजाने ती गोष्ट वेला अमें म्हणावें, तर रामाचा त्याग करण्याविषयों
पुढे केलेली ही सबब मला मुळीच योग्य वाटत नाही ईश्वरान्या प्रेरणेर्ने
झालेले असो किंवा दुमन्या काही कारणाने हे घडून आलेले अमो, दूरवर विचार न
करिता केवळ छुद्र युद्धाने राजाने रामाला वनवासात पाठविण्याचें में हैं धर्मशाना-
विरुद्ध कर्म झलं आहे. ते इहलोकों व परोकोंदु सदायक्च होईल (२६-३०)
इतरांचे मत काहीही अमो, महाराज दशरयाच्या ठिकाणी बापाचे नाते
राहिले आहे, असे अता मला दिसत नाही माझा भाऊ, अधिपति, वावव व
पिता सर्व काहा एक रामच आहे. सर्व लोकांच्या हिताविषयी तत्पर आणि
म्हणूनच मर्व लोकाना प्रिय अशा रामाचा जर त्याग केला आहे, तर या कृत्याने
सर्व रोराची राजान्या ठिकाणां भक्ति कशी राहाल ' सारांश, मर्व प्रजेला प्रिय
अणि धर्माने वागणान्या रामाला हद्दपार कम्न सर्व प्रजातनाशी विरोध संपादन
कम्न तो राज्यपदारर क्सा टिकून राहील? (३१.३३)
हे महाराना! विचारी जनकन्या तर भुनाने झपाटल्याप्रमाणे जागचे जागी
सिवन्यामारमी होम्न निरोप वगरे सांगण्याचे सर्व काहा विसस्न जाऊन
दुराचे सुस्वारे टार्गत उभी होती व पूर्वी कधीर अशा सस्याचा अनुभव
म. २ (अयो या उ.)

·१ २ श्रीरामायणम् । [सगं ५८-५९ अदृष्टपूर्वव्यसना राजपुत्री यशस्विनी । तेन दुखेन रुदती नैव मां किंचिदब्रवीत् उद्धीक्षमाणा भर्तारं मुखेन परिगुप्यता । मुमोच सहसा बाप्पं प्रयान्तमुपयोक्ष्य सा तथैव रामोऽश्रुमुख. कृताञ्जलिः स्थितोऽवील्लक्ष्मणवाहुपालित'! तथैव सीता रदती तपसिनी निरीक्षते राजरथं तथैव माम् ३७ इत्याप श्रीमद्रामायणे वाल्माकीय आदिशव्येऽयोध्यानगण्टे अष्टपञ्चाशः सर्ग (३५८॥ एरोनषग्तिमः सर्ग । [२३३९] मम त्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वमनि । उप्णमथ चिनुशन्तो रामे संप्रस्थिते वनम् उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ छत्याहमञ्जालम् । पस्थितो रथमास्थाय तदुःखमपि धारयन् नसल्यामुळे ला दु सामुळे रडत असलेला ती यशस्विनी रामकन्या मला काहीच दाली नाही (३१-३५) मी निघालों असे पाहून तिचे मुख स्तेित झाले व तो नव यान्या चेह-यावर दृष्टि खिळवून एकाएकी अश्रु मात्र ढाक लागठा मी निघालों तेव्हा लक्ष्मण रामाचा हात धरला होता, रामाच्या मुखावर अश्रूचे ओघळ आलेले होते हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या रामाने मला मी आपण लय कळविल्याप्रमाणे निरोप मागितला परतु विचारी सीता दाहाएक न बोलता रडत रडत घा रानाच्या रथाकडे व त्याचप्रमाणे माझ्याकडे पहात होता (३६-३७) याप्रमाणे महामुनि पाल्मीकिप्रगीत श्र मद्रामायण या नांवाच्या आदिसाव्यातील अयोध्याकाअपैरों अट्ठापनाना सर्ग सपला ॥ ५८ ॥ राम वनामा चालता झाल्यावर मा परत फिरला असता दु साश्रु ढाळू लागलेरे घोडे मार्गावर उत्सुक्तेने रख ओडानात! तपापि उभयना राज पुनाना मी नमस्कार नेठा आणि त्याच्या वियोगामुळे जाने या दु खाने च्याउछ झारेला मी रथात धसून निघाला. परतु, रान मग पुन पदागिन् बोला- ·५ ७ ८ ला. ३५-३७, १-८] अयोध्याकाण्डम् । गुहेन सार्ध तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून्।। आशया यदि मां रामः पुनः शब्दापयेदिति विपये ते महाराज महाव्यसनफर्शिताः। अपि वृक्षाः परिम्लानाः सुपुष्पाकुरकोरकाः उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरासि च । परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च । रामशोकाभिभूतं तं निप्कूजमिव तद्वनम् लीनपुप्फरपत्राश्च नद्यश्च कलुपोदकाः। सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनीनविहंगमाः जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च। नातिभान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् वा पाठवील," या आशेने मी निपादाधिपति गुहाररोवर बरेच दिवस तेथेच राहिला होता अमो. महाराज ! आपल्या देशातील वृक्षसुद्धा अतिशय दु ग्याने व्याकुळ झाले असून फुले, अर व कळ्या यांसह अगदी कोमेजून गेले आहेत नद्या, तळी व सरोवर यातील पाणी आटून गेलेले आहे आणि बनातील व उपवनातील वृक्षाची पानेही याकून चालला आहेत (१-५) श्वापदें भक्ष्य शोधून काढण्याकरिता बाहेर पडत नाहीत व अजगरादिकही विळा- बाहेर निघत नाहात सारांश, सर्व प्राणी रामासबंधींच्या शोसने व्याप्त झाले असल्यामुळे त्या अरण्यात अगदीच शांतता वाटत आहे नद्यातील पाणी घाणेरडे झाले असून आत असलेल्या वमलवेलींची पानें कोमेजून गेलेली आहेत आणि त्याचप्रमाणे सरोवरीतील मासे व जात रहाणारे पक्षी आत स्वस्थ घसले + 'दिवमान् यहून' म्हणजे यरेच दिवस. म्हणजे पुष्कळ दिवस नव्हेत दोना- पेक्षा अधिन सख्या अमला म्हणजे बहु भन्दाचा प्रयोग सस्त भायेंत होतो या ठिलागी राम सीता-राक्षमणासह गगापार गेला तो एक दिवस, चित्रकूटला गेला नो दुसरा दिवम व हेराना गुहारदे चयर आणिली, तो तिसरा दिवस तिम्झे दिवशी मागचा दिवस थोडा उरला असता मुमन अगेध्येरडे निगरा गणुन 'शिसान् पट्टन् ' म्हटल आहे * ·२० श्रीरामायणम् । [ सर्ग ५९ अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च । न चाभिरामानारामान्पश्यामि मनुजर्षभ प्रविशन्तमयोध्यायां न कश्चिदभिनन्दति । नरा राममपश्यन्तो निःश्वसन्ति मुहुर्मुहुः १० देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् । दूराथुमुखः सर्वो राजमार्गे गतो जना हयर्विमानैः प्रासादरवेक्ष्य रथमागतम् । हाहाकारकृता नार्यो रामादर्शनकर्शिताः १२ आयतैर्विमलैत्रैरभुवेगपरिप्लुतैः । अन्योन्यममिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च । अहमार्ततया कंचिद्विशेष नोपलक्षये १४ अमहटमनुप्या च दीननागतुरङ्गमा। असून त्यातील कमलेही वाळून गेली आहेत. जलामध्ये आणि स्थलामर्थे होणारी फुले व फलें पूर्वीप्रमाणे चांगली दिसत नाहीत व त्याचा सुवासही अगदी का झाला आहे. हे पुरुषश्रेष्टा' पक्षी आपआपल्या घरट्यातच बसले असल्यामुळे येथील बागा अगर्दी शून्य दिसत आहेत आणि उपवनेंही मला मनोहर दिसेनाशी झाली आहेत. मी अयोध्येमध्ये शिरला असता कोणालाही चागले वाटले नाही व राम दृष्टीस पडत नसल्यामुळे लोक वारंवार दु खानें मुस्कारे टाकीत आहेत.(६-१०) हे राजा ! रामावाचून येथे आलेला रथ लाच दृष्टीस पडताक्षणीच राजमार्ग मध्ये उभे असलेल्या सर्व लोशन्या मुखावरून अधूचे ओघळ वाहूं लागले. रय आलेला पाहून राम दृष्टीस न पडल्यामुळे बाडे, सात मजली हवेच्या आणि प्रासाद यातल कृश झालेल्या निया, हाहाकार करीत आहेत आणि अन्यत दुःखी झालेल्या या स्त्रियाना, दीर्घ व निर्मल असे आपले नेन अधूंग्या प्रवाहाने भरून गेले असच्यामुळे एक्मेकीकडे नीट पाहताही येईनासे झाले आहे. मला सर्वच ले क पांडित होऊन गेल्यामुळे मित्र, शत्रु आणि उदासीन असा भेदव

·ग्लो. ९-२०
भयोध्याकाण्डम् ।
आखिरपरिम्लानविनिःश्वसितनिःस्वना
निरानन्दा महाराज रामप्रवाजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मे
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया।
याप्पोपहतया सूतमिदं वचनमब्रवीत् १७३
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृदैः सह समर्थितम्
न सुहृद्भिर्न चामात्यमन्त्रायत्वा स नैगमः ।
मयायमर्यः संमोहात्स्त्रीहेतोः सहसा कृतः १९
भवितव्यतया नूनमिदं या व्यसनं महत् ।
कोठे दिसून येत नाही अयोध्यानगर तील सर्व लोकाचा हर्ष मावळलेला असून
हत्ती व घोडेही दीन झालेले आहेत व जिकडे तिकडे विलाप, ग्ल नि, दु.खाचे
मुस्कारे आणि आक्रोश दृष्टोत्पत्तीस येत आहे हे महाराजा! नगरीमध्ये कोठेही
आनंद नाही व तिन्यातील सर्व रोक राम वनवासात गेल्यामुळे दुखित झाले
अहेत यामुळे पुनहीन झालेल्या कासन्येसारखी अयोध्येची स्थिति झालेली
मला दिसत आहे.(११-१६)
हे सरण्याचे भाषण ऐकून अधूनी कठ दाटून आल्यामुळे अडखळत अडखळत
अतिशय निराशापूर्ण श-दानी दशरथ त्या सारथ्याला म्हणाला, “दुष्ट कुलामध्ये
7 दुष्ट देशामधे उत्पन्न झालेल्या दुष्ट केयर्याने रामाला बनवासात पाठविण्याविषयों
मा मागितले अमना सल्लामसलतीमध्ये निपुण असलेल्या वृद्धाबरोबर मी त्या
गोष्टीचा विचार केला नाही मित्र, अमात्य आणि नगरवासी लोक ह्यापैकी
कोगाचाही विचार न घेता स्त्रीकरिता मोहामुळे मी ही गोष्ट एकदम अविचाराने
केली हे सूता ! भवितव्यतेमुळे खरोखर या कुलाच्या नाशाकरिता हा मोठा अनर्थ
श्लोर १७ ते २० पर्यंतच्या लोकावरून पाहता, कन्योन्या नादी लागून
मनिमाडळोतील कोण ही मत न घेता, रामाला, आविचाराने वनात पाठविल्या-
बदल दशरथाला पथासार झाल्याचे निदर्शनास येत आहे पण आता पश्चात्ताप
होऊन उपयोग काय
.

·२२ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५९ कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया सूत यद्यस्ति ते किंचिन्मयापि सुकृतं कृतम् । त्वं प्रापयाशु मां रामं प्राणाः संत्वरयन्ति माम् यद्यद्यापि ममैवाक्षा निवर्तयतु राघवम् । न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तमपि जीवितुम् अथवापि महावाहुर्गतो दूर भविष्यति । मामेव रथमारोप्य शी रामाय दर्शय वृत्तदंप्ट्रो महेष्वासः कासी लक्ष्मणपूर्वजः । यदि जीवामि साध्वेन पश्येयं सीतया सह अतो नु किं दुःखतर योऽहामश्वाकुनन्दनम् । इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि । न मां जानीत दुखेन म्रियमाणमनाथवत् स तेन राजा दुखेन भृशमर्पितचेतनः । कोसळला आहे. हे सूता ! जर माझ्या हातून तुये काही चागले झाले असेल, तर तू रामाला माझ्याकडे घेऊन ये, माझे प्राण सत्वर निघून जाऊ पहात आहेत. (१७-२१) अद्यापपर्यंत जर माझा आज्ञा चालत असेल तर तू रामाला परत आग, रामावाचून मा आता एक क्षणभरही जिवत राहु शरणार नाही अथवा महाबाहु राम जर बराच दूर निघून गेला असेल तर मलाय रथामध्ये घाल आणि लवकर नेऊन रामाला भेटव. प्रमाणबद्ध दाटा असलेला तो महाधनुधरी राम कोरे गेला! सीतेसह त्याला पाहीपर्यंत मी निवत राहिलो तर भाग्यच म्हणावयाचे अरे, ही अशी दुखदायक अवस्था प्राप्त झाली असतानाही इश्वाकुनदन राम येथ माझ्या दृष्टीस पडत नाही, तेव्हा यापेक्षा आता अविक कष्टदायक ते काय आहे ! हे रामा! हे लक्ष्मणा! तपस्विना साते। मी दु खाने अनाथासारखा मरत आहे, हे तुम्हाला समजत नाही काय" (२२-२६) याप्रमाणे त्या दुखामुळे पुष्कळसा निश्चेष्ट झालेला तो दशरथ राजा अन्यत " ·२७ २८ लो० २०-३३ ] अयोध्याकाण्डम् । अवगाढः सुदुप्पार शोकसागरमब्रवीत् रामशोफमहावेगःसीताविरहपारगः । अवसितोर्मिमहावर्ती बाप्पवेगजलाविलः बाहुविक्षेपमीनोऽसौ विक्रन्दितमहास्वनः । प्रकीर्णकेशशैघालः कैकेयीघडवामुराः ममाथुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः । वरवेली नृशंसाया रामजनासनायतः यस्मिन्वत निमग्नोऽहं कौसल्ये राव विना। दुस्तरो जीवता देवि मयायं शोकसागरः ३१ अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् । इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्ण शयने समूच्छितः ३२ इति पिलपति पार्थिव प्रनटे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः । बार शोकानें व्याकुळ होऊन कोसत्येला म्हणाला, “रामासंबंधी शोक हाच याचा प्रचट वेग आहे, सीतेचा विरह हेच ज्याचें पर तीर आहे, दु.साचे सुम्कारे हेच ज्याचे लाटामधील मोठमोठे भोवरे आहेत, अधूंच्या प्रवाहानी जो गढूळ झालेला आहे, शोकभरात होणारे हम्तविक्षेप हेच ज्यातील मत्स्य आहेत, आक्रोश हीच ज्याची मोठी गर्जना आहे, अस्ताव्यस्त झालेले केम हेच यातील दशेवाळे आहे, कन्या हाच ज्याताल वयाग्नि आहे, माझ्या अश्रुप्रवाहाला ज्याने उत्पन्न केले, सायट्या मंथरची भाषणे याच ज्या ताल मोटमोटा मुसरा आहेत, जिन रामाला वनवासाम पाठविलें अशा दुष्ट देवेचीला दिलेला घर हीच ज्याची मर्यादा आहे, अशा या शोकसागरात मी पुडून गेलो आहे व हे देवो कोमल्ये। रामावाचून हा शोकगागर मला जिवतपणे तुम्न जाता येगे अशक्य आहे. लक्ष्मगामह रामाला पाहण्याची उत्कंठा असतानाही तो आज माझ्या दृष्टीस पडत नाही, हे एक माझे मोठं पातकच आज उभे राहिले आहे " अमा शोक करात घरात तो महामीर्तिमान् दशरथ राजा मूटित होऊन एकाएमा शय्येवर पडला याप्रमाणे रामाकरिता विल करीत राजा मूटित होऊन पडला असता त्याचे ते अतिशय गाजन भाषा ऐपून रामम ता के सन्यादेवीला ह्या दु.सात ·१ ४ श्रीरामायग्न् । [सर्ग ६० वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ३३ इत्याप श्रामदामायगे वाल्मीकाय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्ड एकोनषष्टितम सर्ग ॥५९ पष्टितम सर्ग.1 [२३७२] ततो भूतोपसृप्टेव वेपमाना पुनः पुनः। धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमरवीत् नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र व लक्ष्मणः। तान्विना क्षणमप्यद्य जीवितुं नोत्सहे घहम् २ निवर्तय रथं शीघ्र दण्डकानय मामपि । अथ तानानुगच्छामि गमिप्यामि यमक्षयम् वाप्पयेगोपहतया सघाचा सजमानया। इदमाभ्यासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरव्रवीत् त्यज शोकं च मोहं च संभ्रमं दु.खजं तथा । व्यवधूय च संतापं वने वत्स्यति राघवः लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने । आणखा पतिवियोगदु साचाहा भर पडणार की काय, असें मनात येऊन दुप्पट भय वाटू लागले (२७-३३) याप्रमाणे महामुनि वाल्मविप्रीत श्रामद्रामायण या नावाच्या आदिवाव्यातील अयोध्याशडांपैकी एकुणसाठावा स सपला ।। ५९ ॥ लानतर गतप्राण झाल्यासारखी होऊन भूमीवर मूर्च्छित पडलेली ती कौसल्या सावध झाल्यावर पिशाचाने झपारल्याप्रमाणे कापत कापत त्या सारथ्याला म्हणाली, " जिकडे राम, सीता व लक्ष्मण असतील तिकडे मला ने, लाच्या वाचून एक क्षणभर देखाल आन निवत राहणे मला बरे वाटत नाही रय ल्वर परत फिरव आणि मलाही लवकर दडकारण्यात घऊन जा.माझें जर लाच्याकडे जाणे होत नसेल तर मी यमसदनाचाच पाट धरणार" (१-३) यावर तो मुमन सारथी हात जोडून अश्रुप्रवाहाने फठ दाटून अन्यामुळे अडखळत अडखळत राजपना कौसल्येला धीर देण्याकरिता म्हणाला, शाक, मोह व दुचजन्य धादर तू सोडून दे. राम दुख टाकून देऊन बनानध्ये ५ ·६ ७ ८ लो. १-१२] अयोध्याकाण्डन् । थाराधयति धर्मश: परलोकं जितेन्द्रियः विजनेऽपि बने सीता वासं प्राप्य गृहेपित्र । पिस्रम्म लभतेऽभीता राम विन्यस्तमानसा नास्या दैन्यं कृतं किंचित्मसूक्ष्ममपि लक्ष्यते । उचितेय प्रवासानां पैदेही प्रतिभाति मे नगरोपवनं गत्या यथा म रमते पुरा। तथैव रमते मीता निर्जनेपु वनेपपि बालेव रमने सीता यालचन्द्रनिभानना । गमारामे घीनात्मा विजनेऽपि बने सती तद्गत हृदय यस्यास्तदधीनं च जीवितम् । अयोध्या हि भवेदस्या रामद्दीना तथा वनम् परिपृच्छति वैदेही प्रामाश्च नगराणि च । गतिं दृष्ट्वा नदीना च पादपाधिविधानपि रहात आह धर्मवेत्ता व नितंद्रिय लक्ष्मणही वनामध्ये रामाच्या पायाचा सेवा करन परलोक-प्राप्ति करात आहे आणि निर्जन वनामध्येहा होणारे वास्तव्य घरा प्रमाणेच समजून व अत्यत निष्टापूर्वक रामाचेच ठिकाणी मन ठेवून सीना निर्मयपणाने त्यासह रहात आहे तिच्या ठिकाणी अतिशय थोडे देखील दैन्य दिसून येत नाही, इतकेच नव्हे तर प्रवासाची जणू काय तिला नेहमी सवयच आहे अशा प्रसार मला सता भासत आहे नगरातील उपवनामध्ये गेल्यावर से सातेचे मन पूर्वी रमत असे, तसेंच निर्जन वनामध्येहा तिचे मन रमत अम- रले दिसतें नुक्त्याच उगवलेल्या चद्राप्रमाणे आम्हादकारक मुखाने युक्त आnि मनोहर अशी सोता निर्जन वनामध्ये असूनहा रामाविषयीच्या आनदरूपी उप वनात एखाद्या बाले-माणे हर्षभरित होऊन श्रीडा करीत आहे. (४-१.) 'ला सातेचें मन रामा याच ठिकाणी जडून गेले असून तिचें जावितही रामा- वरच अवलबून आहे यामुळे रामावाचून असलेला ही अयोध्यानगरी देखाल तिला वनासारखीच वारत आहे आणि रामाजवळ असल्यामुळे ते वनच तिला ज्योधेप्रमाणे भासन आहे गाव, नगरें, नद्याचे प्रवाह आगि नाना प्रकारचे

·[सर्ग. ६०
श्रीरामायणम् ।
रामं वा लक्ष्मणं वापि दृष्ट्वा जानाति जानकी ।
अयोध्या क्रोशमाने तु विहारमिव संचिता
इदैव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम् ।
कैकेयीसंश्रितं जल्पं नेदानी प्रतिभाति माम्
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपस्थितम् ।
हादनं वचन सूतो देव्या मधुरमरवीत् १५
अध्वना वातवेगेन संभ्रमणातपेन च ।
न विगच्छति वैदेहाश्चन्द्रांशुसदृशी प्रमा
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम् ।
बदन तद्दान्याया वैदेह्या न विसम्पते
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसर्जिती।
अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ
नूपरोत्कृष्ट लेव खेलं गच्छति भामिनी ।
वृक्ष पाहून साता रामाला अथवा लक्ष्मणाला त्यांच्यासवधींचा माहिती विचा.
फन समजून घेत असते आणि अयोध्येपासून एका डोमावरच फिरावयास गेलो
आहे की काय, अशा उत्साहाने ती वनामध्ये असते. हे गावें, नगर, उक्ष
वगैरेपद्दल तिने केलेले भाषण एवढेच काय ते मला आठवतें; कैकेयसिवधाने ती
पाय बोलली, ते आता मला आठवन नाहा " (११-१४)
याप्रमाणे सारथी कोसन्येला सागत असताना अवधान न राहिल्यामुळे केके-
यासंबंधाचे सातेचे वोलणे एकाएकी त्यान्या तोंडात आले होते, परतु ते निभेवर
आलेले शब्द एकाएकी दावून टाकून कौसल्येला ज्याने मानद होईल, असे
मार
भाषण तो तिच्याशी कर लागर म्हणाला, “वाट चालण्याने, पुष्कळ वारा
रगल्याने, व्यानादिक दिसल्यामुळे भातीने अथवा उन्हानही चद्रकरणानना
असलेली सातची काति कमी होत नाही. त्या उदार मातेचे पूर्णचंद्राप्रमाणे
तेजस्वा असलेलें व कमलासारखें मुख म्लान होत नाही. अळवाच रस लावलेला
नसून देखील तो लावल्याप्रमाणे लाल अशी तिची पावले अद्यापि क्मलान्या
कच्याप्रमाणेच सुकुमार अहेत नूपुराच्या योगाने तिच्या ले लेंत अधिकाधिक

·२७ ग्लो०१३-२३] अयोध्याकाण्डम् । इदानीमपि वैदेही तद्ागान्यस्तभूषणा गजं या वीक्ष्य सिंह वा व्याघ्र वा वनमाश्रिता । नाहारयति मंत्रासं वाहू रामस्य संश्रिता न शोच्यास्ते न चात्मा ते शोच्यो नापि जनाधिपः । इदं हिचरितं लोके प्रतिष्टास्यति शाश्वतम् विषय शोकं परिहृष्टमानता महर्षियाते पथि सुव्यवस्थिताः। बने रता यन्यफलाशनाः पितुः शुभां प्रतिज्ञा प्रतिपालयन्ति ते २२ तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोकमर्शिता । न चैव देवो विरराम कृजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च २३ इत्ल पं श्रीमद्रामायण वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याशण्डे पष्टितमः सर्गः ॥६॥ [२३९५] भर पडते, अशी टी सीता वन'तून दिलासपूर्वक जात आहे आणि पतिप्रेम बाटविगाच्या भूपणाची आवड असल्यामुळेच की काय, तिने अयापीही आपल्या भूषणाचा त्याग केलेला नाही ( १५-१९) "वनाम ये रहात असलेली सीता रामाच्या बाहूंचा आश्रय असन्यासारणाने हत्ती, सिंह अथवा वाघ दृष्टीस पडला तरी मुळीच मीत नाही. तापर्य त्याच्याबद्दल, स्वत - बद्दल अथवा राजानदल नु शोर करण्याचे मुळाच कारण नाही. है रामचरित्र या जगात शाश्वत राहील शोक टाकन देऊन द आनंदित अतापरणाने युक्त होऊन त्या तिघानी महीनों आचरलेल्या मार्गाचा अगदा उत्तम रीतीने अव- लव केलेला आहे बनामव्ये त्याच मन रमत आहे अाणि वनातील फ्लावर उपजीविका कान पित्याचा शुभ प्रनिना ते शेवटास नेत आहेत" याप्रमाणे अनंत योग्य भाषा करणान्या त्या मारथ्याने जरी कौसल्येचे निवारण रेले, तरी पुत्रशोकाने कृश झालेली ती कासच्या " हे प्रिय पुत्रा! हे रामा !" असा अधिकाधिक शोक कर लागली ( २०-२३) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीविप्रणीत श्रीमदामाया या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी सालाना सर्ग संपला ॥६॥ 1 ·२ ५ श्रीरामायणम् । [सर्ग. ६१ एकपष्टितमः सर्गः। वन गते धर्मरते रामे रमयतां परे। कौसल्या रुदती चार्ता भर्तारमिदमन्नवीत् यद्यपि त्रिपु लोकेपु प्रथितं ते महद्यशः । सानुक्रोशो वदान्यश्च प्रियवादी व राधयः कथं नरवरथेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया । दुखितौ सुखसंवृद्धा कथं दुःखं सहिप्यतः p सा नूनं तरुणी श्यामा सुकुमारी सुखोचिता। कथमुष्णं च शीतं च मैथिली विसहिप्यते भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्वितं शुभम् । घन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते गीतवादिवनिोपं श्रुत्वा शुभसमन्विता । कथं व्यादसिंहानां शब्दं श्रोष्यत्यशोभनम् महेन्द्रध्वजसङ्काशः क नु शेते महाभुजः। भुजं परिघसङ्काशमुपाधाय महायल: मनोविनोदन करणाऱ्यामध्ये श्रेष्ठ आणि धर्माच्या ठिकाणों रत असलेला राम वनात गेला असता दु.साने व्याकुल झालेली कौसल्या रडत रडत आपल्या पतीला म्हणाली, “ रघुवंशात उत्पन्न झालेला दशरथ राजा दयालु, दाता आणि प्रिय भाषण करणारा आहे, अशी त्रैलोक्यामध्ये आपली कीर्ति पसरली आहे. तेव्हा हे राजश्रेष्टा ! सीतेसह त्या पुनाना आपण कसे टाकलें । सुखात वाढलेल्या त्या पुनाना आज दुःख प्राप्त झाले आहे, परंतु त्याना ते दुःख सहन से होईल ! खरोखर बाल्यावस्था संपून यौवनावस्थेत पदार्पण केलेच्या सुकुमार आणि सुखाची संवय असलेल्या सीतेला ऊन व थंडी वशी सहन होईल ! आजपर्यत चमचमीत चटण्या कोशिंबिरी वगैरेंनी युक्त असें चागले भोजन वरून ती विशालाक्षी सौतम वनातील तृणधान्याचे अन्न कसें वरें खाऊं शक्ल ! (१-५) "गीत आणि वाद याचा आवाज ऐकून नेहमी मंगलयुक्त असलेल्या त्या सीतेला वापदें आगि सिंह याचा अमंगल शब्द क्सा वरें ऐक्वेल! महाबलान्य आजानुबाहु ७

·मो० १-१४]
भयोध्याकाण्डम् ।
पनवर्ण सुकेशान्तं पद्मनिःश्वासमुत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनं पुष्करेक्षणम्
यज्रसारमयं नूनं हृदयं मे न संशयः।
अपश्यन्त्या न तं यद्वै फलतीदं सहस्रघा
९
यत्वया करणं कर्म व्यपोहा मम धान्धया।
निरस्ताः परिधावन्ति सुखार्हाः कृपणा वने
यदि पञ्चदशे वर्षे राधयः पुनरेप्यति ।
जह्याद्राज्यं च कोशं च भरतो नोपलक्ष्यते
भोजयन्ति किल श्राद्ध केचित्स्थानेय यान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजोत्तमान
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वांसश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः
ब्राह्मणप्यपि वृत्तेपु भुक्तशेष द्विजोत्तमाः।
राम आपला इंद्राच्या ध्वजाप्रमाणे असलेला व अडसरासारखा चाहु उशाशी घेऊन
कोठे बरें निजत असेल ! कमलाच्या पानामारसा रंग, कमलाप्रमाणे सुगंधि
निश्वास, उत्कृए केश आणि कमलाप्रमाणे नेत्र यांनी युक्त असलेले रामाचे सुन्दर
मुस माझ्या कधी बरे दृष्टीस पडेल ! सरोखर माझें हृदय धमासारखें कठिण
आहे, यात संशय नाही. कारण राम माझ्या दृष्टीस पडत नसूनदेखील याचे
हजारों तुम्डे तुकडे होत नाहीत. विचार न करिता जें हैं कैकेयीने दुष्ट कृत्य केले,
त्यामुळे दूर केलेली माझी माणसे सुखोपभोगाला योग्य असताना सुद्धा दीन
होऊन वनामध्ये भटक्त आहेत. (६-१०)
"पंधराम्या वर्षी राम जरी परत आरा तरी भरत राज्य आणि खजिना सोडून
देईल, असा संभर दिसत नाही. काही लोक ग्यगखर चागल्या ब्राह्मणाना श्राद्धाचें
आमनण देऊन आपल्या बाधवानाच श्राद्याला त्यांना जेवावयास घालतात आणि
श्राद्ध आटोपल्यावर निमंत्रित श्रेष्ठ ब्राह्मणाना इष्टान्या पतीला बसविण्याचा
विचार करतात परंतु, त्या निमनित बामणामध्ये जे कोणी गुणी, विद्वान्, देवा-
सारसे असतात, त्याना इष्ट पसल जरी अमृताप्रमाणे स्वादिष्ट अन्न असले, तरी

·m D श्रीरामायगन् । [सर्ग: ६० नाभ्युपेतुमलं प्राशाः शृगच्छेदमिवर्षभाः एवं कनीयसा धात्रा भुक्तं राज्यं विशांपते । भ्राता ज्येष्ठो परिप्वश्च किमर्थ नावमन्यते न परेणाहृतं भक्ष्यं व्याघ्रः सादितुमिच्छति । पवमेव नरव्याघ्रः परलीन मन्यते हविराज्यं पुरोडाशः कुशा यूपाश्च सादिराः। नैतानि यातयामानि कुर्वन्ति पुनरपरे तथा ह्यात्तमिदं राज्यं हृतसारां सुरामिव । नाभिमन्तुमलं गमो नष्टसोममिवाध्वरम् नैवंविधमसत्कारं गयवो मर्पयिष्यति । बलवानिव शार्दूलो वालधेरभिमर्शनम् नैतस्य सहिता लोका भयं कुर्युर्महामृधे । पसत पडत नाहीं साराश जरी प्रयन ब्राह्माच भोजन करून गेलेले असतात, तरा शिंगे उपटणे ज्याप्रमाणे पलाना सहन होत नाही, त्याप्रमाणे श्रेष्ठ ब्राह्मणाना दुसरे लोक जेवण करून गेल्यावर शिल्लक राहिलेले अन्न स्वीकारण्याचा अपमान सहन होत नाही त्याचप्रमाणे हे राना लहान भावाने उपभोगिलेले राज्य मोठा आणि गुणानी श्रेष्ठ असा भाऊ क्से वरें स्वीकारील ( ११-१५) “ज्याप्रमाणे वाघ दुसऱ्या प्राण्याने उष्टावलेलें भक्ष्य खाण्याची इच्छा करीत नाही, त्याचप्रमाणे नरव्याघ्र पुरुषश्रेष्ठ रामही दुसन्याचे उप्टें राज्य क्राहा स्वीकारणार नाही हविर्द्रव्ये, सूप, पुरोडाश, दर्भ अणि खदिरवृक्षाचे खांब ही एकदा यज्ञामध्ये उपयोगात आणली असता पुन यज्ञात याचा उपयोग करीत नाहीत. त्याचप्रमाण भरताने उपभेगले में राज्य सत्त्व कळून घेतलेन्थ्य नुरे- प्रमाणे अथवा यज्ञ होऊन शिला राहिलेल्या निरुपयोगी सोमाप्रमाणे त्यान झाल्यामुळे राम स्वीकार करील, अमे घाटत न हा बलाट्य वाघाला ज्यानमार्गे वोगी शेपटीला स्पर्श केला सहन होत नाही, लाचप्रमाणे अशा प्रगरचा अप मन रामाला सहन होणार नाहीं मोन्या लडाईमध्ये देवदैतामह जरी लेक आले रगते याल धयान सोन्याम समर्थ होगार नाट् त तेव्हा मी सागितलेलें न ·टो. १४-१५] अयोध्यााग्दम् । अधर्म विह धर्मात्मा लोकं धर्मेण योजयेत् नन्यसौ काञ्चनर्वाणैर्महावीर्यो महाभुजः । युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहत् २१ स तादृशः सिंहवलो वृषभाक्षो नरपंमः। स्वयमेव हतः पिना जलजेनात्मजो यथा २० द्विजातिचरितो धर्मः शास्त्रे दृशः सनातनः। यदि ते धर्मनिरते त्वया पुत्रे विवासिते गतिरेका पति द्वितीया गतिरात्मजः । वृत्तीया ज्ञानयो राजश्चतुर्थी नैव विद्यते २४ तत्र त्वं मम नयासि रामथ वनमाहितः । न घनं गन्तुमिच्छामि मर्यथा हा हता त्वया २५ ऐना त्यानेच या अर्थी राज्याचा स्वीकार केला नाही, त्या अर्थी तो तसे कर- प्यास असमर्थ होता, अशी मान शरा आपण मनात आणू नरा. कारण जो पर्ममा अधर्मनिष्ठ लोकानाहि धर्मारडे वळलोन असतो , तो स्वत पित्यान्या आजेचा अनहेलना करण्याम क्सा बरें प्रात्त होईल ? ( १६-२०) "युगाच्या नेपटी ईश्वर ज्याप्रमाणे भृताचा सहार करतो, त्याप्रमाणे हा महा. भत्तिमान व अतुलपरास्मा राम आपल्या मोन्याच्या पिसानी युक्त अमलेल्या नागाच्या ये गाने समुद्रानाहा डाळून टार्शल परंतु मामा ज्याप्रमाणे आपल्या पोटच्या पोरालाच सज्न टास्तो, त्याप्रमाणे सिद्दाप्रमाणे परास्मी व विशालनेत पुरुषश्रेष्ट पुनारा म्वत पित्यानेच राज्यघ्रष्ट केलें, वर्मनिष्ठ पुनाला ज्या अर्थ: मारहान दिले आहे, त्या अर्थी श्रेट अशा वगिक द्विजानी आचरलेला व पुरातन ऋषींनी वेदामध्य व शास्त्रामध्य पाहिलेला सनातन धर्म आपल्याला मान्य नागा, असे दिसते. हे राजा । वाला एक पति, दुसरा पुत्र आणि तामरे धिर अशा ननच गति शाम्राने मागितल्या आहेत व यांशिवाय चवयी गत तिला गागितरी नाशा. स्वाप आपम जा माझी पदिली गनि ता मला अन नान्यापार जाच आहे, कारण आपण माझ्या सरतान्या आधीन आहात. रानाग आग बगत पाठविले आहे अश मी गधवा अमयामुळे बना .

·श्रीरामायणम् । [ सर्ग. ६१-६२ हतं त्वया राष्ट्रमिदं सराज्यं हताः स्म सर्वाः सह मन्त्रिभिश्च । हता सपुधास्मि हताश्च पौराः सुतश्च भार्या च तव प्रहृष्टौ २६ इमां गिर दारुणशन्दसंहितां निशम्य रामेति मुमोह दुःखितः । ततःस शोकं प्रविवेश पार्थिवः स्वदुष्कृत चापि पुनस्तथास्मर२७ इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्ड एक्पटितम सर्ग ॥६१m द्विपष्टितम सर्ग.. २४२२] एवं तु द्धया राजा राममात्रा सभोकया। श्रावितः परुष वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः १ चिन्तयित्वा स च नृपो मोहव्याकुलितेन्द्रियः । अथ दीर्पण कालेन संशामाप परंतपः २ स संशामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निःश्वसन् । कौसल्या पार्श्वतो दृष्ट्वा ततश्चिन्तामुपागमत् जाण्याची माझी इच्छा नाही तेव्हा दुसरी गति मला नाहीच आणि तिसरा गति जी म हेरची माणसे ती मुळा जवळच नाहीत. एक्दरीत सर्व प्रकार आपण माझा घात केला आहे. आपल्यामुळे राज्यासह सर्व राष्ट्राचा, मध्यासह सर्व स्त्रियाचा, पुत्रासह माझा आणि प्रजाजनाचा घात झाला असून आपला पुत्र भरत आणि स्त्री कैकयी याना मान आनद झाला आहे (२१-२६) हैं प्रखर शब्दानी युक्त असलेले भाषण ऐकून अधिकच दुखा झालेला दशरथ राजा "हे रामा" असे म्हणून मूच्छित झाला पुन शुद्धीवर आल्यानतर शोकाकुल झालेल्या आपल्या दुष्कृत्याची त्याला पुन अठवण झालो (२७) याप्रमाणे महामुनि वात्माकप्रणीत श्रामद्रामायण या नावाच्या भादिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी एक्सष्टावा न सपा ६१॥ याप्रमाणे सतापलेलो व शोकाकुल झालेली राममाता कठोर शब्दांना रानाला बोलली असता तो दुसित झालेला राजा विचार करू लागला विचार करता करता मोहाने त्याचे मन भारावले व वराच काल रोटल्यावर तो शत्रूना चाप देणारा भूपति शुद्धीवर आला शुद्धावर येताक्षणांव दार्थ आणि अमे मुस्कारे दाकू लागलेला तो राजा बाना बसलेल्या कौसन्येकडे पाहून विचार करू ·५ ७ ८ ९. -लो. २६-२७, १-१.] अपोभ्याकादम्। तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्यभात्कर्म दुष्कृतम् । यदनन कृतं पूर्वमशानाच्छन्दवेधिना अमनास्तन शोकन रामशोकेन च प्रभुः। द्वाभ्यामपि महागजः शोकाभ्यामभितप्यते दह्यमानस्तु शोकाभ्यां कौसल्यामाह दुःखितः । धेपमानोऽअलिं कृत्या प्रसादार्थमवाड्मुखः प्रसादये त्वां कौसल्ये राचतोऽयं मयाजलिः। वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेप्यपि भर्ता तु खलु नारीणां गुणवानिर्गुणोऽपि वा। धर्म विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् सावं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोकपरावरा। नाईसे विप्रियं वक्तुं दुःखितापि सुदुःखितम् तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्या दीनस्य भापितम् । कौसल्या व्यएजद्वाप्पं प्रणालीय नवोदकम् लागग. तेव्हा त्या केवळ शब्दाने वेध घेतलेल्या राजाने अज्ञानामुळे जें एक दुष्कर्म पूर्वी केले होते, त्याची साला विचार करता करता आठवण आली. तो शोक आणि राममंबंधी शोक अशा दुहेरी शोकानें ज्याचे चित्त अलंत अस्वस्थ झालें आहे, अम्रा ते राजा दशरथ फारच व्याकुल झाला. (१-५) आणि दग्ध होत असलेला तो दु.साकुल राजा तोड खाली घालून आणि हात जोडून कौसल्येला प्रसन्न करून घेण्याकरिता कापन कापत म्हणाला, "हे कौसल्ये! माझ्याकर कृपा कर; हे मी हात जोडले आहेत. तूं गशीही नेहमी प्रेमाने व चागुलपगानें दागगारी आहेस. यासाठी माझ्यावर कृपा कर. हे देवि! पति जरी गुणी अथवा निर्गुण) असला तरी धर्म जाणगाऱ्या स्त्रियाचा तो प्रत्यक्ष देवच आहे. तं नेहमी धर्माविषयीं तपर असून जगातील वऱ्या वाईट गोष्टी पाहिलेल्या आहेस. तेव्हा तूं स्वतः जरी दुःखी झाली असली, तरी असंत दुषित झालेल्या पतीला उद्देशून अमे कठोर भाषण करणे तुला योग्य नाही." याप्रमाणे दोन झालेल्या या दशरय राजाचें तें यहाजनक भाषा ऐकल्यावर पन्हाळ्यातून म. ३ (अयोध्या. उ.)

·श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६२-६३
सा मूर्ध्नि यद्ध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवालिम् ।
संधमादवीत्तस्ता त्वरमाणाक्षरं ववः ११
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याहं नहि त्यया
नैपाहि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।
उभयोलॊकयोलोंके पत्या या संप्रसाद्यते
जानामि धर्म धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भापिनम्
शोको नाशयते धैर्य शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्व नास्ति शोकसमो रिपुः
शक्यमापतितः सोढुं.महारो रिपुहस्ततः ।
सोडुमापतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते १६
ज्याप्रमाणे पावसाचे पाणी वाहूं लागावे, त्याप्रमाणे कौसल्येच्या नेत्रातून अध्रु वाहूं
लागले. (६-१०)
रडत रडत कौसल्येने राजाला उद्देशून आपले कमलाप्रमाणे असलेले हात
राजापुढे जेडले आणि घाबरलेली अशी ती घाईघाईन अत्यंत आदरपूर्वक राजाला
म्हणाली, "आपण कृपा क्रा, मी मस्तक नमवून आपले प्रार्थना करते, अ पल्याला
साष्टांग नमस्कार घालतें पतिदेव! माझी प्रार्थना करण्याचा आपल्यावर प्रसंग
आला, हा माझा धातच झाला आहे करण, पतीने स्त्रीला हात जे डणे योग्य
नव्हे म्हणून मला आपण कधीही क्षमा करणे योग्य नाही दोन्ही लोकामध्ये
स्तुत्य च विचारी पतीकडून जी हात जोडून घेणारी स्त्री असेल, ती खरोखर
जगामध्ये कुलीन समजरी जात नाही हे धर्मज्ञ! मला पातिव्रत्य धर्म माहात असन
आपण सत्यवचनी माहात याची हे मला जणीच आहे फेवळ पुनशोकाने व्याकुल
झात्यामुळे ते मी काही तरी बोलन गेलें शोक धैर्याचा नाश करतो, शे यामुळे
शास्त्रज्ञान व्यर्थ होते आणि शोगाम यश, पराम्म इत्यादि सर्वांचाच नाश होतो.
साराश शोरासारखा शनु नाहा (११-१५)
"शच्या हातानी सलेग शवप्रहार सहन करणे शक्य आहे; परतु, अगदी

·7 ६ पो. ११-२०; १-२] अयोध्याकाण्डम् । वनवासाय रामस्य पञ्चरात्राऽत्र गण्यते। यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम तं हि चिन्तयमानाया:शोकोऽयं हृदि वर्धतं । , नदीनामिव घेगेन समुद्रसलिलं महत् एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाः शुभं वचः । मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत अथ प्रहादिता वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः । शोकेन च समाकान्तो निद्राया चशमेयिवान् इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्यासण्डे द्विषष्टितमः सर्गः ॥६२॥ निपष्टितमः सर्गः। [२४४२] प्रतिबुद्धो मुहूर्तेन शोकोपहतचेतनः। अथ राजा दशरथः स चिन्तामभ्यपद्यत १ रामलक्ष्मणयोश्चैव विवासाद्वासयोपमम् । थापेदे उपसर्गस्तं तमः सूर्यमिवासुरम् योडा देसील शोक झाला असता तो सहन होणे शक्य नाही. रामान्या वन- वासाला आज पाच रानी उलटून गेल्या व या पाच रानी शोकाने माझा आनंद मावळून गेल्यामुळे मला पाच वर्षाप्रमाणे वाटल्या. समुद्राला भरती आली असतां त्याचे वाढलेले पाणी भरतीच्या वेग ने ज्याप्रमाणे मिळालेल्या नद्याच्या पानातून वाह लागते, त्याचप्रमाणे रामाचें चिंतन करता करता हा शोक माझ्या अन्त करणा- मध्ये दाटून येत आहे." याप्रमाणे कौसल्या उत्तम भापण करीत असताना सूर्य- रिणाचा प्रकाश कमी होऊन रान पई लागली तेव्हा शोक ने व्याकुल झालेल्या राजाला राणी पौसन्या आपल्या गोड भाषणानी आनंदित करीत असता त्याला डुलकी लागली (१६-२०) याप्रमाणे महामुनिव स्मोक्प्रिणीत श्रीमदमायण आदिकाव्यातील अयोध्याकाडा- परी वामष्ट वा सर्ग सपला ॥६॥ नतर शोशन मुन्छित झलेला तो दशरथ राजा काही वेळाने शुद्धीवर आला आणि विचार कर लागला. राहूची छाया ज्याप्रमाणे सूर्याला आन्छादून टाक्ते, २ ·-vanm ७ ८ श्रीरामापणम् । [सर्ग ६३ सभाये दिगते रामे कोसल्यां कोसलेश्वरः। विवारसिनापा स्मृत्वा दुष्कृतमात्मनः स राजा रजनी पष्ठीरामे प्रवाजिते धनम् । अर्धरात्रे दशरथः सोऽस्मरद् दुष्कृतं कृतम् स राजा पुत्रशोकातः स्मृत्या दुष्कृतमात्मनः । कौसल्यां पुत्रशोकाामिदं वचनमब्रवीत् यदाचरति कल्याणि शुभं वा यदि याशुभम् । तदेव लभते भद्रे कर्ता कर्मजमात्मनः गुरुलाघवमर्थानामारम्भे कर्मणां फलम् । दोपं वा यो न जानाति स बाल इति होच्यते कश्चिदाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च निषिञ्चति । पुष्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे अविज्ञाय फलं यो हि कर्म त्वेवानुधावति । त्याप्रमाणे त्या इंद्रासारख्या दशरथ राजाला राम-लक्ष्मणाना हाकून देण्यामुळे उत्पन्न झालेल्या शोकानें घेरून टाकले. सारांश याप्रमाणे राम आपल्या स्त्र सह वनामध्ये निघून गेला असता कोसलाधिपति दशरथराजाला आपल्या दुष्कृत्याची आठवण झाली. सुनेना कौसल्येला ते सागण्याची त्याची इच्छा झाली राम वना- मध्ये जाऊन सहावी रान आली असतां मध्यरानी त्या दशरथाला आपल्या हातून घडलेल्या दुष्कृत्याची पुनः आठवण झाली. त्यानंतर पुत्रशोकानें व्यामुल झालेला तो दशरथराजा पुनशे.काने अत्यन्त दुखी झालेल्या कौसल्येला म्हणाला.(१-५) हे कल्याणकारक स्रिये ! शुभ अथवा अशुभ जे काही पुरुष करतो, फल खा वा पुरुषाला मिळतेच. ऐहिक आणि पारलौकिक कर्माना आरंभ करताना त्याच्या पलासंबंधानें उच्चनीच भाव आणि गुणदोष जो जाणत नाही, तो मूर्ख गणला जातो. फूल पाहून तशाच प्रकारचे फल प्राप्त होईल, या माशेने आवराई तेडून टाकून जो पळसाची लागवड करून पाणी घालन त्याना वाडवितो, खाल। फल प्राप्तीच्या बाबतीत रडत बसण्याची पाळी येते. तेव्हा विचार न करता ·. मो० ३-१५) भयोध्याकाण्डम् । म शोचेत्फलवेलायां यथा किंशु सेवकः सोऽहमाम्रवणं छित्त्वा पलाशांश्च न्यपेचयम् । राम फलागमे त्यक्त्वा पश्चाच्छोचामि दुर्मतिः १० लब्धशदन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता। कुमारः शन्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् तदिद मेऽनुसंप्राप्तं देवि दुखं स्वयंकृतम् । संमोहादिह यालेन यथा स्याद्भक्षितं विषम् यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् । . एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम् देव्यनूढा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् । ततः प्रावृडनुप्राता मम कामविवर्धिनी १४ अपास्य हि रसान्भौमास्तप्त्वा च जगदंशुभिः। परेताचरितां भीमां रविराचरते दिशम् जो उतावीळ होऊन कार्य कर लागतो, त्याला फलप्राप्तीचे वेळी पळसाना पाणी घालणाऱ्या पुरुषाप्रमाणे शोर करण्याची पाळी येते. साराश रामाला टाकून देऊन वैकेयीन्या मताप्रमाणे वागण्यात मी आवराई तोडून पळसाना पाणी घातले आहे. तेव्हा फ्लप्राप्ताचे वेळी आता अविचारी अशा मला पश्चात्ताप होत आहे. (६-१०) अजराजाचा पुन शब्दाने वेध साधणारा आहे, अगी माझी प्रसिद्धि झाली होती हे कौसल्ये। मी धनुष्य धारण करन लहानपणी, हे पाप केलें आहे तेव्हा हे देवी! न समजताही लहान मुलाने सारेले विष जसा त्याचा घात करतें, त्याच- प्रमाणे स्वत केलेल्या त्या पापकर्माचे हे दुसरूप फल मजपुढे आता पाहन आले आहे. ज्याप्रमाणे एमादा अज्ञानी पुग्प पळ माहीत नसल्यामुळे पळसाच्या फुलानी मोहित होऊन जातो, त्याचप्रमाणे शब्दाने वेध सावण्याच्या गुणाला भुलून जाऊन याप्रमाणे उत्पन्न होणारे त्याचे भयंकर पल मी जाणलें नाही हे देवी! तुझें पाणिग्रहण हो याचे पूर्वी मी ज्या वेळा युवराज होतो, त्या वेळी माझ्या इन्टेला बाडीस लावणारा वर्षाकाल आला जमिनीतील रसाना शे पून घेऊन आणि आपल्या किरणानी सघं जगाला ताप देऊन सूर्य घोर अशा दक्षिण दिशेला जाऊ लागला ·manna श्रीरामायणम् । [सर्ग. १३ उप्णमन्तदंध सद्यः स्निग्धा दद्दशिरे घनाः । ततो जहापरे सर्वे भकसारङ्गवहिणः क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्छादिव पतलिणः। वृष्टिवातावधूताप्रान्पादपानभिपेदिरे पनितनाम्भसा च्छन्नः पतमानन चासत् । आवभौ मत्तसारङ्गस्तोयराशिरिवाचलः पाण्डुरारणवर्णान स्रोतांसि बिमलान्यपि । सुखवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् तास्मन्नातसुखं काले धनुप्मानिपुमात्रयी। व्य मनपर सरयूमन्या नदीम् २० निपाने महिप रात्री गज वाभ्यागतं मृगम् । अन्यद्वा श्वापदं किंचिजिघांसुरजितेन्द्रियः २१ अथान्धकारे त्वौपं जले कुम्भस्य पूर्यत.। चक्षुर्पियो वारणस्येव नर्दत' असता एकाएकी उष्मा नाहीसा होऊन पाण्याने भरलेले मेघ दृष्टीस पडू लागले माणि त्यामुळे सर्व बेडूक, चातक व मोर याना आनंद झाला (११-१८) "पंसाचे पृष्टभाग भोले होऊन गेल्यामुळे तपश्चर्येसाठं स्नान केल्याप्रमाणेच जां काय दिसू लागलेले पक्षी पावसाच्यातील वा-याने शेंडे हालणाऱ्या वृक्षाचा आश्रय घेऊ लागले पडलेल्या आणि सारख्या पडणाऱ्या पावसामुळे मत्त चातक पक्ष्यानी युक्त असलेला पर्वत जलराशीप्रमाणे दिसू लागग पर्वतावरील धातूमुळे कोठे कोठे पाढरा वर्ण, कोठे तांबडा वर्ण व कोठे भस्ममिभित असे निर्मल प्रवाह सासारख्या वाकड्या गतीने पर्वतावस्न वाहू लागले. तेव्हा त्या अत्यंत मुख- कर वेळी मृगया करण्याचा विचार करून मी रथ, धनुष्य व वाण यासह निघालों आणि रात्री पाण्यावर आलेला रेडा, हत्ती, हरिण अथवा दुसरे काहीं श्वापद मारण्याची इन्छा घस्न मी मन स्वाधन न ठेवता सरयू नदीच्या तीरावर गग (१७ २१) "तेव्हा अंधार पडल्यानंतर दृष्टीच्या टप्प्यात नसलेन्या पाण्यामध्ये कोणो घागर ·१९ २५ २८ लो. १६-२९] अयोध्याकाण्डम् । ततोऽहं शरमुद्धृत्य दीलमाशीविषोरमम् २३ शब्दं प्रति गजमेप्सुरभिलक्ष्यमपातयम्। अमुञ्चं निशितं याणमहमाशीविपोपमम् .2 तत्र यागुषसि व्यक्ता मादुरासीद्वन'कसः । हा देति पनतस्तोये याणाद्यथितमर्मणः तास्मन्निपतिते भूमौ वागभूत्तत्र मानुषी । कथमस्मद्विधे शरनं निपनेच्च तपस्विनि प्रविधिक्तां नदी राजावुद हारोहमागतः । इपुणाभिहतः शेन कस्य वापरतं मया ऋपहिं न्यस्तदण्डम्य बने यन्यन जीयतः । स्थं नु शस्त्रेण वधो मद्विधस्य विधीयत जटाभारघरस्यैव वल्कलाजिनाससः। को बधेन ममार्थी स्थानिक बास्यापरतं मया २९ भ-न नेत असताना शब्द करणाऱ्या हनीच्या ध्वनीप्रमाणे तो धन्द माझ्या कानी आग तेव्हा त्या हत्तीचा वध करण्याच्या इन्न मी भान्यातून पाण काढला आगि जिकडून शन्द आग, निकडे नेम धब्न मांच्या विषाप्रमाणे तीक्षा असलेला तो प्रउर वा सोडला तेव्हा ज्या ठिकाणी नी ते साग या विपामारसा या सोडला होता, त्या ठिकागों, वा ममी रागून पाग्यान पढन बसलल्या अरण्यवामी पुरुष न्या तोंडातून “ हाय हाय" अमे पद उप काली स्पष्टपणे निघाले (०२-०५) तो भूमीवर पडल्यानतर चागरी मनुष्यवाणीच ते ऐकू येऊ लागली. तो म्हणाला- 'माझ्यासारख्या तपस्न्यावर शन्न का वर मोडले असो पता नेण्या- करिता मी रानी निर्जन नदीवर आगे अमनाना मला कोणी वर वामारला मी कोणाचा बरें अपराध केग आहे . परपोडेचा त्याग कम्न ऋषींप्रमाणे वना- मध्ये वन्य आहारावर उपजीविका करणान्या माझ्यासारख्याचा शत्राने वध का चरे केला आहे ' अरे, जटा धारण करून वन्कलें व अजिन परिधान कम्न राहणान्या माझा वध करण्यागमन कोगाचा बरें राम हार होता ? आग १ ·RO vuA श्रीरामायणम् । [ मगः ६० एवं निष्फलमारब्धं केवलानर्थसंहितम् । न फाचसाधु मन्येन यथैव गुरुतल्पगम् नेमं तथानुशोचामि जीवितक्षयमात्मनः । मातरं पितरं चोभायनुशोचामि मदधे ३१ तदन्मिथुनं वृद्ध चिरकालभृतं मया । मयि पञ्चत्यमापने कां वृत्ति वर्तयिष्यति वृद्धौ च मातापितरावहं चैकेपुणा इतः । फेन स्म निहताः सर्वं सुघलेनाशतात्मना तां गिरं करुण थुत्या मम धर्मानुफारिणः । फराभ्यां सशरं चापं व्यथितस्यापतद्भुवि ३४ तस्याहं करुणं थुन्या पेविलपतो निशि । संभ्रान्तः शोकवेगेन भृशमासं विचेतनः। तं देशमदमागम्य दीनसत्त्वः सुदुर्मनाः या वध करणान्याचा मी तरी काय चरें अपराध केला होता. ज्याप्रमाणे मातृगमन करणाऱ्याला इहलोकीं अथवा परलेका कोणीही चागले म्हणणार नाही, त्याचप्रमाणे केवळ अनर्यालाच कारण होणारें य या लोकींही काही एक पल न देगार असें जें कृय के णी केले आहे. ते करणान्याला कोणीही चागले म्हणणार नाही (२६-३०) 'माझ्या या जावित चा नाश झाला, याबद्दल मला विशेषसे वाईट वाटत नाई। परंतु माझा वध झाल्यामुळे माझ्या उभयता मातापितराचा वध झाल्याबदल मला फर वाईट वाटत आहे या वृद्ध दपतं , मी पुष्कळ दिवयपर्यंत पोषण घेलें आहे. तेव्हा आता मी मेल्यानंतर हे आपली उपजीवित कशी परणार? भाईचाप पृट असून माना तर एकाच वाग नें बध झला आहे. तेव्हा अजितेंद्रिय अशा कोण घरें महमून आम्हो साचा वध केला आहे ?" (३१-३३) "भमें करुणाजनक भाषण ऐकल्यावर बर मलादुर झाले आणि धर्माला अनुसरून पागणा या माझ्या हातातून पाणामह धनुष गळून गाली पालें शोक करीत मसलन्या त्या ऋापितुल्य पुस्पाये ते करुणा आण्णारे शब्द राणी एकताक्षणों मी

·.३०-४१] अयोध्याकाण्डम् ।
४१
अपश्यामिषुणा तीरे सरपास्नापसं दृतम्
अवकीर्णजटाभारं प्रविद्धकलशोदकम् ।
पांसुशोणितदिग्धाहं शयान शल्यवेधितम्
स मामुद्राक्ष्य नत्राभ्यां प्रस्तमस्वस्थचेतनम् ।
इत्युवाच वचः रं दिधक्षन्निय नेजसा
३८
किं तवापरानं गजन्यन निवसता मया ।
जिहीपुरम्भो गुवर्थ यदहं ताडितस्त्वया
एफेन खलु वाणेन ममण्यभिहते माय ।
द्वायन्धौ निहती वृद्धी माता जनयिता च मे
तो नूनं दुर्वलावन्धौ मत्प्रतीक्षी पिपासितो।
चिरमाशा कृतां कष्टां तृष्णां संधारयिष्यतः ४२
न नूनं तपसो वास्ति फलयोगः श्रुतस्य वा ।
घाबरून गेलो आणि अतिशयच दु ख झाल्यामुळे मला काही सुचेनासे झाले माझे
मन विषण्ण झाले आणि असंत खिन्न होऊन मी त्या ठिकाणी गेलो असता सरयू.
नदाचे तीरावर बाण लागून पडलेला एक तपस्वी माझ्या दृष्टीस पडला.त्यान्या जटा
विखुरलेल्या होत्या, पगरीतील पाणी साठून गेले होते अणि वाण लागून पडलेला
तो तपस्वी धुळीने व रकाने मापून गेलेला तेथें लोळत पडला होता. (३४-३७)
घबरून व मनामध्ये अस्वस्थ होऊन तेथे गेलेल्या मला पहिल्यावर तेजाने
मला जाळून टाण्याचाच विचार करणारा की काय, असा तो तपस्वी माझ्याशी
फर भाषण कई गगला, " हे राजा! वनांत रहाणाऱ्या माझ्या हातून तुझा
काय बरें अपराध झाला होता ? म्हणून वडिलाकरिता पाणी नेण्यासाठी मी येथे
आले असताना तूं माझा बागाने वध केलास. एक बाण मग मी मारल्याने तू
खरोखर माझी माता आणि माझा पिता अशा दोन वृद्ध अंधाचाही घात केला
आहेस. ते खरोखर दुर्बल, आधळे व तहानलेले असून माझी वाट पहात आहेत.
इकडे काय प्रकार घडला याची त्याना वाताच नसल्यामुळे इतक्यात आपला
पुत्र पाणी घेऊन येईल, अशी आशा धरून पुप्फळ वेळपर्यंत ते तहान दानून
ठेवतील. (३८-४.)

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग ६३
पिता यन्मान जानीते शयानं पतित भुवि ४२
जानन्नपि च विं कुर्यादशक्तश्चापरिक्रमः ।
भिद्यमानमिवाशक्तस्त्रातुमन्यो नगो नगम्
पितुस्त्वमेव मे गत्वा शीघ्रमावध राघ।
न त्वामनुदहेलुद्धो वनमग्निरिवैधित.
इयमेकपदी राजन्यतो मे पितुराश्रम ।
त प्रसादय गत्वा त्व न त्या सकुपित शपेत्
विशल्य कुर मा राजन्मर्म मे निशित शरः।
रुणद्धि मृदु सात्सेध तीरमम्पुरया यथा
सशल्य हिदपते प्राणैर्विशल्यो विनशिप्यति ।
इति मामविशञ्चिन्ता तस्य शल्यापर्पणे
दु सितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
रक्षयामास स ऋपिश्चिन्ता मुनिसुतस्तदा
मा यर्थे भूमीवर राळत पडला आहे हाँ वातमाहि पित्याला नाही यावरून
माझ्या तपाच अथवा विद्येचे काहीच फर नाही अथवा हा वार्ता जग त्याला
कटरी तरा अशक्त व पगु अस यामुळे तो करणार काय ' एक वृक्ष मोडून पडू
लागला असता दुसरा पृभ त्य चे रक्षण करण्य स नसा असमर्थ अमता, समा
माझें रक्षा करण्याम तो असमर्थ आहे यासाठी हे रघुपा राना! तूच
माझ्या पियारडे लवकर जाऊन स रा हा हातात कळव वृद्धिंगत झालेला अनि
ज्याप्रमाणे वन जाळून टाकतो, त्याप्रमाणे तो तुल कुद्र होऊन जाळून भस्म न
घरो हे राजा' ही पाऊलवाट आहे या याने गे असता माझ्या पित्याचा आश्रम
रागते त्या पाऊ'वाटेने तू जा आणि ज्या राताने तो रागवून तुला शाप देणार
नाही, अशा रीताने त्याला प्रपन कम्न पे है राजा! माझ्या शरिरात रुतलेला हा
पार काढून टाक भुमभुत नदातीरास पाण्याचा वेग ज्याप्रमाणे पोड़ा देतो,
स्याप्रमाणे हा तीक्षा याग माझ्या मर्माग पोन देत आहे "(३-४६)
" याप्रमाणे त्या तपस्याने सागितले असता याचे मान्य जर म फाढले तर
याच्या मनाना देश होताल माणि काढले तर हा मृयु पावन, अशी ला

·ग्लो• ४२-५४]
अयोध्याकाण्डम् ।
ताम्यमानं स मां कृछादुचाच परमार्थावत् ।
सीदमानो विवृत्तानो चेष्टमानो गतः क्षयम्
संस्तभ्य शाकं धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयादपनीयताम्
न द्विजातिरहं राजन्मा भूत्ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायामस्मि बेश्यन जातो नरवगाधप
इनीय बदतः कृच्छाद्वाणाभिहतमर्मणः ।
विधूर्णतो विचेष्टस्य वेपमानस्य भूतले
तस्य त्याताम्यमानस्य तं चाणमहमुद्धरम् ।
स मामुदीक्ष्य संत्रस्तो जही प्राणांस्तधनः
जलागानं तु विलप्य कृछं मर्मवणं संततमन्यमन्तम् ।
ततः सरय्यां तमहं शयानं समीक्ष्य भद्रे सुभृशं विषण्णः ५४
इत्या श्री. वा. आदिकाव्येऽयोच्यामण्डे निपष्टितमः सर्ग १६३॥ [.४९६]
शल्य काढण्यासंबंधाने मला काळजी वाट लागली तेव्हा दु पित, दीन व शोका.
न्कुल झालन्या माझी ती चिंता त्या ज्ञानी ऋषितुल्य मुनिपुनाने जाणली, तेव्हा
शक्तिपात हे उन हालच ल बंद पडत चाललेला व गरगरां डोळे फिरवू लागलेला
तो ज्ञानी तपस्वी धर्याने शोफ आवरून धरून मोठ्या कष्टाने, दुख करीत
असलेल्या मला म्हणाला- "माझं मन स्वस्य आहे; ब्रह्महत्येच्या पातकासंबंधाची
भीति तूं अपल्या हृदयातून काढून टाक." (४७-५.)
"हे राजा ! मी ब्राह्मण नव्हे; तुझ्या मनाला ब्रह्महत्येची स्वरुख नको.
है राजाधिराज वैश्यापासून शुद्र स्त्रांचे ठिकाणी मी उत्पन्न झालो आहे.' बाण
ममी लागल्यामुळे अत्यन्त वेदना होत असलेला व सर्वागास कंप जमि-
नीचर तडफड करीत लोळत अपलेला तो तपस्वी कटाने बोलत असतां मी तो
चाण उपसून काढला व याण निघाल्यानंतर अतिशय व्याकुल झालेल्या त्या
तपस्व्याने माझ्याकडे प हुन प्राण सोडले. तेव्हां पाण्याने भिजलेल्या व भयंकर
मर्मापात झाल्यामुळे विलाप करून आणि एकमारया कण्हून कण्हून सरयूचे

·२ ४ ४४ नीरामायणम् । [ सर्गः १४ चतु पष्टितम सर्गः। उधमप्रतिरूपं तु महर्षस्तस्य राधयः । विलपनेव धर्मात्मा कौसन्यामिदमब्रवीत् १ तदशानान्महत्पापं कृत्वा संकुलितेन्द्रियः । एकस्त्यचिन्तयं बुद्धया कथं नु सुकृतं भवेत् ततस्तं घटमादाय पूर्ण परमवारिणा। माधम तमहं प्राप्य यथाख्यातपथं गतः तत्राहं दुर्वलायन्धौ वृद्धावपरिणायको। अपश्य तस्य पिनगै टूनपक्षाविध द्विजौ तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपारथमौ । तामाशां मत्कृते हीनावुपासीनावनाधवत् शोकोपहतचित्तश्च भयसंघस्तचेतनः । तोरावर मरून पडलेल्या त्या तपस्व्याला पाहून, हे भद्र कौसल्ये ! मी अतिशयच खिन्न झाला." (५१-५४) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापकी सष्टावा सर्ग संपला ॥६॥ याप्रमाणे आपल्या हातून त्या महर्षीसाव्या तपस्व्याचा अयोग्य वध झाल्याची आठवग येऊन तो दशरयराजा पुत्राकरिता शोक करीत करीतच कौसल्येला म्हणाला, " अज्ञानामुळे ते महापाप घडून आल्यावर माझी इद्रिये व्याकुल झाली आणि आता आपले कल्याण कसे होईल, म्हणून मी एकटाच आपल्या मनाने विचार कर रागला. यानंतर उत्कृष्ट पाण्याने भरलेली ती घागर घेऊन सागि- तलेल्या मागाने मी त्या आश्रमाला गेल्यावर तेथें अशक्त, आधच्या व म्हातान्या आणि हातात धरून नेणारा दुसरा कोणी नसल्यामुळे पर तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे झालेल्या त्यान्या आईपापाना पाहिले ती पुनवर घोडवलेल्या संकटाची फपना नसल्यामरणाने त्या पुप्रासंबंधाने गोष्टी चोलन बोलत ते मुसार्ने बसले होते आणि पस्तुत जरी माश्यामुळे त्याची निराशाच व्हावयास पाहिजे होली, तरी आता अपला पुग्न उदक घेऊन येईल, अशी अनायाप्रमाणे ते भासा पस्न राहिले होते. (१-५) ·३ ८ ९ ला. १-१.] अयोध्याकाण्डम् । तथाथमपद गत्वा भूयः शोकमहं गतः पदशब्द तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत । किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय यनिमित्तमिदं तात सलील क्रीडितं त्वया । उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ययलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि या मया । न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना त्वं गतिस्त्वगतीनां च चक्षुम्त्वं हीनचक्षुपाम् । समासतास्त्वयि प्राणाः कथं व नाभिमापसे १० मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सजमानया। होनव्यअनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इयानम् मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्वलम् । आचचक्षे त्यहं तस्मै पुत्रव्यसन भयम् १० माझे मन शोकाकुल होऊन मी भीतीने अगदी घाबरून गेला होता आणि त्या आश्रमामध्ये गेल्य वर तर मा अधिकच शेशल झालों माझ्या पावलाचा आवान ऐक्ताक्षणी तो त्यचा विचाग याप म्हणाला, "अरे मुगाउशीर का बरें रानात आहेस? लवकर पाणी घेऊन ये तू आतापर्यंत पाण्यामध्ये रोळत होतास, त्यामुळे ही तुझा आई फारच उत्सुक आगे आहे ते हां तू लवकर आश्रमात थे. मुला! तुझ्या आईच्या हातून अथवा माझ्या हातून जी काही गोष्ट तुझ्या मन विरुद्ध झाली असेल, ती तू मनामध्ये ठेवू नकोस आम्हा पगूची गत तूच असून, आम्हा आधळ्याची दृष्टीही तूच आहेस व तुझ्यावर आमचे प्राण अव- लवून आहेत पण तू आज अमा वोलत का नाहीम' (६-१०) "याप्रमाणे असंत वार्धक्यामुळे मुखातून अवर नीट उमटत नसल्यामुळे "सम्पष्टपणे व अडखळत अडसन भाषण करीत असलेल्या या विचाऱ्या म्हा. साऱ्याला पाहून मनात अत्यन्त भिऊन गेलेला मी त्याच्याशा बोलण्याचे ठरविले. रशीयसी मनांतली भीति मी आवरून धरली आणि बोलण्याचा नट कस्न मी त्याला त्यान् या पुत्राच्या मृयूची भीतिदायक वार्ता सागितली. मी म्हणालों, .

·[सर्गः १७ १८ श्रीरामायणम् । क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः । सज्जनायमतं दुःसमिदं प्राप्त स्वकर्मजम् भगवंश्चापहस्तोऽह सरयूतीरमागतः। जिघांसुः श्वापदं किंचिन्निपाने वागतं गजम् ततःधुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः। द्विपोऽयमिति मत्वा वाणनाभिहतो मया १५ गत्वा तस्यास्ततस्तीरमपदयमिपुणा हदि । विनिभिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ततस्तस्यैव पचनादुपेत्य परिप्यतः। स मया सहसा वाण उद्धृतो मर्मतस्तदा स चोद्धृतेन वाणेन सहसा स्वर्गमास्थितः। भगवन्तावुभी शोचनन्धाविति विलप्य च अज्ञानाद्भवतः पुषः सहसाभिहतो मया। शेपमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः "मी क्षत्रिय दशरथ आहे. आपणो महान्याचा पुत्र नव्हे. सज्जनानी निय मानलेली अशी ही दुःखकारक गोष्ट पूर्वमंचितामुळे माझ्या हातून घडली आहे. हे भगवन् ! पाण्याजवळ आलेला हती अथवा काही श्वापद मारा, या उद्देशाने मी हातांत धनुष्य पेऊन सरयू नदीच्या तीरावर आलो असतो, उदरामर्थे भरणा-या घागरीचा मी शब्द ऐकला आणि हा हत्ती असावा, असे समजून मी त्याला या मारला.(११-१५) "सानंतर सातारापासी गावर एक तपस्वी वाग ने हृदय पुटून जाऊन जीव जान्याचा बतात अलेला आहे आणि भुईवर पडला अहे असें माइया रटो. सतीस भालें. तेव्हा वर मागितम्यारम्न मी लाच्या शेजारी गेली आणि लाला वेदना होत असताना मी तो याा एकदम साच्या मर्मातान टपगून कारला, तेन्दो माग निधारदारोर ' आपच्या मानास्तिराचे आभा रमा राज! भगा नुम्हा उभयता अटान उद्देशन र कान ते. एपदम वर्माग गए. यामागे न गमजन्म आपुनाचा मादसा हान्न थप गर ·१७ २५ सो. १३-२५] भयोध्याकाण्डम् । स तच्छुत्वा वचः शूरं मया तदघशंसिना । नाशक्तीचमायासं स कर्तुं भगवानृषिः स बाप्पपूर्णवदनो निःश्वसन्शोकमूर्छितः। मामुवाच महातेजाः कृतालिमुपस्थितम् २१ यद्येतद शुभ कर्म न म मे कथयेः स्वयम् । फलेन्मूर्धा स्म ते राजन्सद्य शतप्तहस्रधा ०२ क्षत्रियेण वयो राजन्वानप्रस्थे विशेषतः। ज्ञानपूर्व कृतः स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् २३ सप्तधा तु भवेन्मूर्धा मुनी तपमि तिष्ठति । झानाद्विसृजतः शस्त्रं तादृशे ब्रह्मवादिनि यज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं ते तन जीवसे । अपि ह्यकुशलं न स्याद्राघवाणां कुतो भवान् आहे. तेव्हा असा प्रकार झाल्यावर मला क्षमा करुन अता पुढे काय करावयाचें साविषया आपण मुनीन मल आज्ञा करानी "अमें ते आपल्या हातून घडलेलें पाप आपल्य स्वत च्या मुख नॅच सागणान्या माझे भयंकर भाषण ऐकल्यावर तो भगवान ऋषि मला भयंकर शाप देण्यास ममर्थ होईना. (१६-२०) तेव्हा ज्याच्या डोळ्यातून घळघळ अश्रु वहात आहेत अमा व शोकानें व्याकुल झालेला महातेजस्वी वृद्ध मुस्कारे टाकीत गीत हात जोडून उमा राहिलेल्या मला म्हणाला, हे राजा ! हैं अग्रभ र्म जर तूं स्वत मला सागितले नसनेस तर तुझ्या मताचे शेक्यों किंवा हजारों तुकडे तुम्हे होऊन गेले असते. हे राना । विशेषत वानप्रस्थ धर्माने व गणान्याचा समजन उमजन जर क्षत्रियाने वध केला तर तो वव करणारा प्रत्लन इंद्र जरी असला तरी त्याला देवाल तो वध स्थानभ्रष्ट करील, मग तुझ्यासारख्या गरिबाची कथा काय ? गरें म्हटले तर आईबापाच्या सेवेविषयी तपर व वेदवेत्त्या नागासारख्या अमरेन्या मुनितुल्य माझ्या पुनार ममजून उमजून गन्न सोडणा-या तुझ्या मरताचे मान तुरटे व्हावेत, परंतु हे र अनानाने तुझ्या हातून घडल्यामुळे तु निवं राहिला आहेस. जुद्धिपूर्वक जर ही गोष्ट झाली असती तर सर्व रघुवंश- " “ ·४८ २६ - श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६४ नय नौ नृप तं देशमिात मां चाभ्यमापन । अंधेतं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् रुधिरेणावसिक्ताहं प्रकीर्णाजिनवामसम् शयानं भुवि निःसंशं धर्मराजवश गतम् अथाहमेकस्तं देशं नीत्या तो भृशदुःखितौ । यस्पर्शयमहं पुत्र तं मुनि सह मार्यया ૨૮ तौ पुत्रमात्मनः स्पृष्ट्वा समासाद्य तपस्विनौ । निपेततुः शरीरेऽस्य पिता चेनमुवाच ह नाभिवाद्यसे माद्य न च मामभिमापसे । किं च शेपे तु भूमौ त्वं यत्स किं कुपितो ह्यसि ३० नन्वहं तेऽप्रियः पुत्र मातरं पश्य धार्मिकीम् । किं च नालिगसे पुत्र सुकुमार यचो वदः फस्य या परगप्रेऽहं श्रोप्यामि हृदयंगमम् । जांचें । कुलच राहिले नसते. मग तूं कोटून जिवंत राहिला असतारा ? हे राजा। तूं आम्हाला त्या ठिकाणों घेऊन जा रक्ताने शरीर मासलेल्या व ज्याची अजिने च वन्ने अस्ताव्यस्त झालेली आहेत, अशा त्या मृत्यूच्या अधीन होऊन च गतप्राण होऊन भूमीवर पडलेल्या पुनाची आज पोवटची भेट घ्यावी, अशी आमची इच्छा आहे. " (२१-२६) "याप्रमाणे त्याने सांगितल्यानंतर अत्यंत दुसित इालेल्या त्या उभयतांना मी एकटाच त्या प्रदेशाकडे घेऊन गेला आणि सीमह त्या बिचान्या मुनीकडून त्या पुत्राला मी सर करविला. आपल्या पुनान्या जवळ येऊन व त्याला स्पर्श करून विचारे आईनार त्याच्या शरिरावर पडले. त्याचा बाप त्याला उद्देशून यार, सागला, आज तूं मला नमवार करीत न होंग, मायाशों भाषणही करीत नाहीम व जमिनीवरच खम्ब पडून आहेग सेव्हा मुरा! तूं माझ्यावर रागावला का आहेग' हे पुयार भरे, मी जरो सुला अप्रिय असली, तरी या धर्माने याग- पाया आपल्या मानाद तरी तूं पहा. तूं आम्हांला आलिंगन यो वर देत नाहींम! है ना! हे मुडमारा, आमच्याशी एकदा बोल रे। (२५-३१) ·११ २ १४ ग्लो० २६-३९] अयोध्याकाण्डम् । अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः को मां संध्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः । श्लाययिष्यत्युपासीनः पुत्रशोकमयादितम् कन्दमूलफलं हत्वा यो मां प्रियमिवातिथिम्। भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् । कथं पुन मरिष्यामि कृपणां पुनगर्धिनीम् तिष्ठ मा मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति । ग्यो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः उभावपि च शोकार्तावनाधौ कृपणी चने । क्षिप्रमेव गमिष्यावस्त्यया हीनी यमक्षयम् ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् । क्षमतां धर्मराजो मे विभृयात्पितराययम् दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपाली महायशाः। अरेशान अथवा दुसरं काहा म्हणत अमलेच्या कोण चे वर मी आता चित्तवेधक अध्ययन पहाटेम ऐफू ! संध्या करून व होम आटोपून तुझ्याप्रमाणे शुभूषा करण्याविषयी तत्पर असलेला असा कोण रे आता पुत्रशोमने व्याकुळ मालेल्या मला उद्वर्तनपूर नान घालाल र बंद, मुळे व फळे आणून आता निश्चेष्ट, निराधार व अनाथ अशा मरा कोण रे प्रिय अतिधोप्रमाणे जेवू घालील ? है पुना! आधळ्या, म्हातान्या, दीन आणि पुनाररिता हळदळणा या या रिचा या नुझ्या मातेच मी आतो कमें रे पोषण का हे पुना ! माझ्याकरिता थाव, इतक्यान यमसदनाला जाऊ नको, तूं माझ्या आगि आपल्या मातेबरोयर उद्या जाशील. (३२-३६) "मुला! शोकाकुल, अनाय, दीन आणि पनामध्ये तुझा प्रियोग होऊन पडलेले आम्हा उभयता आता स्पारच यमसदनाला चालते होऊ. तेथे गेल्यावर "धर्म- राजाने माझ्या अपरावाची क्षमा करावा भागे या माझ्या पुनाने आता आपल्या मातावित परिपालन राय, अशा मी या यमधर्मला पाहन प्रार्थना म.४ (अयो या उ.) " ·N श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६४ ईदृशस्य ममाक्षय्यामेकामभयदक्षिणाम् अपापोऽसि यथा पुत्र निहतः पापकर्मणा । तेन सत्येन गच्छाशु ये लोकास्त्वस्त्रयोधिनाम् ४० यां हि शूरा गर्ति यान्ति सङ्ग्रामेप्वनिवर्तिनः । हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गति या परमां ब्रज यां गति सगरः शैव्यो दिलीणे जनमेजयः। नहपो धुन्धुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक या गतिः सर्वभूतानां स्वाध्यायात्तपसश्च या । भूमिदस्याहिताग्नेश्च एकपत्नीमतस्य च गोसहस्रपदातृणां गुरुसेवाभृतामपि । देहल्यासनां या च तां गति गच्छ पुत्रक ४४ न हि त्यस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् । स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम वान्धवः ४५ रीन. कारण मी असा अनाय असल्यामुळे तो महायशी धर्मात्मा लोपाल मला अभय देईलच. हे पुत्रा! तूं निरपराधी अमतानाही पापकर्म करणा-याने तुझा वध केला आहे आणि हे जर नरें असेल, तर अन्नयुद्धामध्ये देह ठेवणा याना जे लोक प्रारहेत असतात, त्या लोकाना तूं लवकर जा. (३५-४०) 'हे पुना ! मंप्रामापासून पर वृत्त न होता समोर समोर युद्ध करता करता मृत्यु पावलेल्या राना जी गति प्राप्त होत असते, त्या उत्कृष्ट पतीला तूं जा. पुत्रा सगर, मैथ्य, दिलीप, जनमेजय, नटुप आणि धुंधुमार याना जो गति प्राप्त झाली, ती गति तुला प्राप्त होवो. प्राणिमानांचा आभय त है.वो, पद ध्ययन व तर यररे, पृ.वी द न करणारे, आहितावि, एकपनी मनाने यागगारे, हजारों गचे दास देणारे, गुहसेवा करणारे आदि महाप्रस्थानादि साधनांनी परलोरप्राप्तीकरिता देहचान करणारे याना जी गति मिळन भगने, तो गति, हे पुया ! मुला प्राप्त क्षेत्र' आमरमा कुलामय उत्पन्न झाले या तुरा वाईट गनि मिळणा नहा, सपना पुर असान्या नुवा घरेला, खान ही अगदान मिटर" (४१.४२) तुला प्राम

·मे० ३१-५२]
अयोध्याकाण्डम् ।
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेययनासरत् ।
तयोरन्या कर्तुमुदकं प्रवृत्तः सह भार्यया
स तु दिव्येन रूपेण मुनिएनः सकर्मभिः।
स्वर्गमध्यामहन्निनं शरण सह धर्मविन्
श्रावमापे च ती वृद्धा शक्रेण सह तापसः।
आश्वस्य च मुहर्त तु पितरी वाक्यमत्रवीत्
म्यानमलि महत्माप्तो भयतोः परिचारणान् ।
भयन्तायपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैप्यतः ४९
एवमुक्ता तु दिव्येन विमानन यपुप्मना।
पारगेह दिवं क्षिप्रं मुनिपुनो जितन्द्रियः
स सन्यायोदकं तृण तापसः सह भार्गया।
मामुवाच महानेजा कृतालिमुपन्धिनम्
अद्यत जदिमा राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
याणकपुत्रं मां त्वमकापीरपुत्रकम्
" याप्रमाणे कमा रानं एकमारमा दिलाप करणारा तो साचा बाप तरी
रहान आपल्या स्वामह आपन्या पुत्राला मंकारपूर्वक पाणी देण्याम तयार झाला
व तो धर्म मुनिपुत्रनपम्पी तर तूं अग्नयुदामध्ये पडगान्याना जे लोक प्राप्त
टोा अमलात, त्या लोशना जा' थीदान्द ,मिन्याने व्यारन्यावर त अणींच
दिव्य धारण कान आपल्यारा नेण्याकरिता आलेल्या टायगेर म्याला
जाऊ लागला अमला मर थापून, त्या युद्ध मानापिनराशा आश्वासनपूर्वक
योट लागला नो आपल्या पियाला म्हणाला, तुमन्या सुकृपेमुळे मला मोठं
रमान zिi अंद व तुम्हाही रयकर माझ्या गळच याल. याप्रमाण
मागितल्यानंतर नानजन्या व निद्रिय मुनिपुन दिव्य विमानात बसून स्वर्गाला
गग. (४६-.")

·५२
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६४
त्वयापि च यदज्ञानानिहतो मे स चालकः।
तेन त्वामपि शप्स्येऽहं सुदुःखमतिदारुणम्
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम सांप्रतम् ।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि
अज्ञानानु हतो यस्मात्क्षत्रियेण स्वया मुनिः।
तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप
वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणाम्
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करणं बहु ।
चितामारोप्य देहं नन्मिथनं स्वर्गमभ्ययात् ५७
तदेतचिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।
तदा वाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुकर्पिणा
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः मह संभुक्के व्याधिरनरसे यथा ५९
मला भाजच ठार करून टाक. मला मरणापासून मुळीच दुःस होणार नाही. ज्या-
अर्थी अज्ञानानें तूं माझ्या बालकाचा वध वेला आहेस, त्याझ्या मीही तुला
अन्यंन टु सकारक व भयंकर शाप देतो, आता ज्याप्रमाणे हैं पुनमरणापासून
उत्पन झालेले दुस माझ्यावर कोसळले आहे, त्याचप्रमाणे हे राजा ! तुलाही
पुत्रशोकानेच मृत्यु येईल. ज्याअर्थी तूं धनियाने न समजून माझ्या मुनीसारया
पुनाचा वध केला आहेस, त्याअर्थी हे राजा ! तुला एक्दम ब्रह्महत्त्येसारसे पातक
लागणार नाही; परंतु दिलेली दभिगा ज्याप्रमाणे दान्याला परलोकी मिळते,
स्याचप्रमाणे तुलाही अशाच प्रकरची धागनाशक घोर अवस्था एकाएको प्राप
होईल." (५१-५६)

·लो०५३-६५] अयोध्याकाण्डम् । तस्मान्मामागतं म। तस्योदारस्य तद्वचः। इत्युक्त्वा स रुदंसस्तो भार्यामाह तु भूमिपः यदहं पुत्रशोकेन संत्यजिष्यामि जीवितम् । चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये त्वं हि मां स्पृश । यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति नहि मानवाः यदि मां संस्पृशेद्रामः सकृदन्यारमेत चा। धनं वा यौवराज्यं वा जीवेयमिति मे मतिः न तन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् । सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि दुर्वृत्तमपि का पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः । कश्च प्रवाज्यमानो या नास्येत्पितरं मुतः चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते । आहे. देवि ! जेवताना अपथ्यकारक पदार्थाचे सेवन केले असता ज्याप्रमाणे निश्चित रोगद्धि होऊ दाक्ने, त्याचप्रमाणे त्या कर्माचे हे फ्ल मला प्राप्त झाले आहे. क्याणि : सा श्रेष्ट पुरुषाच्या ला मापाचे हे फ्ल मला मिळाले आहे." (५७-६०) याप्रमाणे योलून मरणाच्या भीतीने त्रस्त झाटेला तो राजा पुनः रागीला न्हपाला, कामन्ये ! पुनशोकाने माझे आता प्राण जाऊं पहात आहेत व डोळ्यानीही तूं मला दिसत नाहींग, यामाठी तूं मला सा कर. कारण यम- सदनाला निघाले न्या मानवाना काही दिमेनासे होते. जर मला एकदा राम स्वतः सर्ग करील तर अथवा तो संपत्ति आणि यौवराज्य याचा स्वीकार करील तर मी जगेन असं मला वाटते. हे देवी! मी में रामायरोयर वर्तन केले, ते मला योग्य नाही; परंतु त्याने मात्र जो माझ्यार्ग, वनगूक ठेविली, ती फक्त त्यालाच योग्य आहे. पुन दुराचारी जरी अमला तरी केण यरें समंजस पुरुष त्याचा त्याग करील ? आणि पिता होवून देऊ लागला अमना कोणता यर पुत्र त्या पित्याचा प्रतिरोध करणार नाही ? (६०-६४) "अमो. माझ्या डोळ्याना तूं दिसत नाहीम व माझी स्मरणगचीही नष्ट होत

·G
श्रीरामायणन् ।
[सर्ग ६४
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम्
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये।
न हि पश्यामि धर्मसं रामं सत्यपराकमम्
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्छोपयति चै प्राणान्वारि स्तोकमिवातपः
न ते मनुप्या देवास्ते ये चारशुभकुण्डलम्।
मुसं द्रक्ष्यन्ति रामस्य च पञ्चदशे पुनः
पद्मपत्रेक्षणं सुधु सुदंष्ट्र चाल्नासिकम् ।
धन्या इक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपसमं मुसम्
सदृशं शारदस्येन्दोः फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम रामस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति ये मुखम्
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
क्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्र मार्गगतं यथा
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतेतराम्।
चाललो आहे. यावरून हे कौसल्ये! यमधर्माचे दूत मला धाई करात आहेत,
असे दिसते सलपराक्रमी व धर्मवेत्त्या राना मरणसमयीही मला दर्शन
होऊ नये, यापेक्षा आणता दु सकारक गोष्ट ती कोणती ज्याच्या कृतीला कोठे
जोड नाही, अश त्या पुनाचे दर्शन होत नसल्यामुळे उपन्न झालेला शोक
थोड्याशा पाण्याला शुप्फ क्सन यारणा या सूर्याच्या तापाप्रमाण, माझे प्राण शोपून
घेत आहे पंधरा वर्षानंतर मनोहर व शुभ कुडलानी युक्त असलेल्या रामाच्या
मुखाचे दर्शन ज्याना होईल, ते मनुष्य नव्हेत तर त्याची देवातच गणना केली
पाहिजे. कमलाच्या पाकळ्याप्रमाणे डोळे, उत्कृष्ट भिवया, उत्तम दास व मने हर
नाक यानी युक्त असलेले रामाचे चंद्रासारखें मुख जे पाहतल, ते धन्य होत ।
शरहतूंताल चद्राप्रमाणे आल्हादकारक व फुललेल्या कमलाप्रमाणे सुगधि असें
रामाच्या मुखाचे दर्शन घेतील ते खरोखर धन्य होय. (६५-७० )
पूर्वी वको झालेला असून नतर मार्गला लागलेल्या शुकाप्रमाणे वनवास
संपवून अमोध्येला पुन परत आलेल्या रामाला जे पाहतील, ते सुखी होत.

·७२ ७५ ग्लो० ६५-०८] अयोध्याकाण्डम् । वेदयं न च संयुक्ता शब्दस्पर्शरसानहम् चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि हि। क्षीणस्नेहस्य दपिस्य संरक्का रदमयो यथा ७३ अयमात्मभवः शोको मामनाथमचेतनम् । संसाधयति वेगेन यथा कृलं नदीरयः हा राघव महाबाहो हा ममायासनाशन । हा पितृप्रिय मे नाथ हा ममासि गतः मुत हा कौसल्ये न पश्यामि हा सुमित्रे तपम्बिनि । हा नृशंस ममामि। कैकेयि कुलपांसनि इति मातुश्च रामस्य सुमित्रायाश्च संनिधौ। राजा दशरथः शोरजीवितान्तमुपागमत् ७७ तथा तु दीनः कथयनराधिप. प्रियस्य पुनस्य विद्यासनातुरः । गतेऽर्धरात्रे भृशदुःसपीडितस्तदा जहाँ प्राणमुदारदर्शनः ७८ इन्चार्य श्री. या० आदिकाव्येऽयोध्यामाण्डे चतु पष्टितमः सर्गः ॥६४॥ [२०७४] कोमल्यै ! चित्ताला भ्रम झाल्यामुळे माझा धीर पारच मुटत चालला आहे. थानाना मला ऐ; येत नाही, त्वगिद्रियाला म्पर्श समजत नाही आणि जिव्हेरा रमही उमगत नाहीमा झला आहे. तेल संपून गेल्या विध्याची किरणें जगी निम्नेज होऊन नाश पावतात, ती चित्त नाश होत चालल्यामुळे माझी मच इंद्रिये नाहीगी होत चालली आहेत. ज्याप्रमाणे नदीचा वेग जोराजोरानं तीराचा नाश करतो त्याचप्रमाणे हा मानसिर शोक जवळजवळ मून्धित व अनाथ झालेल्या माझा जोराजोगर्ने नाम करीत आहे. हे रामा ! हे महानाही ! हे माझे दुम नाहीमें करणान्या ! हे पियाला प्रिय अमणान्या ! नाथा ! हे पुना तूं माझा अमन मला टाकून गेला आहेस रे ! कौसाथै ! हे निरूपद्रवी मुमिने ! तुम्ही मला दिसत नाही हे टूटे । हे शप्रमाणे झालेल्या कवयि । है कुल ला क्लक लावणाऱ्या स्त्रिये ! तुला धिकार असो" (७१-७६) याप्रमाणे राममाता कौस-या आणि सुमिना याच्या जवळच शोक करीत अमलेला दशरथराजा मृत्यु पावला. मध्यरात्र उलटून गेल्यावर प्रियपुत्राला हावून ·४ ५ श्रीरामायणम् । [सर्ग ६५ पञ्चषष्टितमः सर्गः। अथ राज्यां व्यतीतायां प्रातरेवापरेऽहनि । यन्दिनः पर्युपातिष्ठस्तत्पार्थिवनिवेशनम् सूताः परमसंस्कारा मागधाश्चोत्तमथुताः। गायकाः श्रुतिशीलाश्च निगदन्तः पृथक्पृथक् राजानं स्तुवतां तेपामुदात्ताभिहिताशिषाम् । प्रासादाभोगविस्तीर्णः स्तुतिशब्दो हवर्तत ततस्तु स्तुवतां तेपासूतानां पाणिवादकाः । अपदानान्युदाहृत्य पाणिवादान्यवादयन् तेन शब्देन विहगाः प्रतियुद्धाश्च सस्वनः। शाखास्थाः पारस्थाश्च ये राजकुलगोचराः व्याहताः पुण्यशब्दाश्च वीणानां चापि निःस्वनाः। आशीर्गयं च गाथानां पूरयामास वेश्म तत् दिल्यामुळे अत्यत पाडित, दीन व अतिशय दुखी झालेला तो विशाल बुद्धिमान्. दशरथराजा बोलता बोलता मृत्यु पावला ( ७७-७८) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावान्या आदिकाव्यातील अयोध्यागडापैकी चौसष्टावा सर्ग सपला ॥ ६४ ॥ त्यानंतर रान निघून गेल्यावर दुस-या दिवशी सगळीच त्या राजवाड्यामध्ये भाट आले आणि महाविद्वान् पुराणिक, वशपरंपरेविषयो उत्कृष्ट माहिती असलेले पंशस्तावक, मागध आणि गायन वादमकलेंत निपुण असणारे गवई वगैरे वेग वेगळी राजाची स्तुति करू लागले. याप्रमाणे मोठ्या स्वरात आशीर्वाद देऊन ते राजापी स्तुति करूं लागले असता त्याच्या स्तुतीचा ध्वनि प्रतिध्वनि-रूपाने राजवाड्यामध्ये पसरला. त्यानंतर ते सूत आदिकरून स्तुति करीत असतानाच हाताने ताल धरणारे राजाच्या चरित्राचा व अद्भुत कर्माचा उल्लेख करून हाताना ताल धरू लागले राजवाड्यामध्ये असणारे पिंजऱ्यातील व झाडाच्या पायावरील पक्षी ला धनींच्या योगाने जागे होऊन शब्द करूं लागले. (१-५) पुराणिक अदिलोकानी उच्चारलेले मंगलकारक ध्वनि, वाणाचे आवाज आणि गवई लोकाचे आशीर्वादप्रधान गायन याच्या योगानें तो राजवाडा दुमदुमून गेला.

·५७ ७ ९ ० १-१३] अयोध्याकाण्डम् । ततः शुचिसमाचाराः पर्युपस्थानकोविदाः । स्त्रीवर्षयरभूयिष्ठा उपतस्थुर्यथा पुरा हरिचन्दनसंपृक्तमुदकं काञ्चनैर्घटैः। आनिन्युः मानशिक्षाशा यथाकालं यथाविधि महालालम्भनीयानि प्राशनीयान्युपस्करान् । उपानिन्युस्तथा पुण्याः कुमारीयहुलाः स्त्रियः मवलक्षणसंपन्नं सर्व विधिवदर्चितम् । सर्व सगुणलक्ष्मीयत्तदभूदाभिहारिकम् १० ततः सूर्योदयं यावत्सर्व परिसमुत्सुकम् । तस्थापनुपसंप्राप्त किंस्विदित्युपशवितम् अथ याः कोशलेन्द्रस्य शयनं प्रत्यनन्तराः। ताः स्त्रियस्तु समागम्य भारं प्रत्ययोधयन् अथाप्युचितवृत्तास्ता विनयेन नयेन च । त्यानंतर स्त्रिया आणि पंढ यांचीच संख्या ज्यांच्यामध्ये पुष्कळ आहे, अमे सेवेविषयी निपुण व शुद्ध आचरण वरपारे नोरर पूर्वीप्रमाणे तेथे अले. तसेंच स्न नविधि आणणारे सेवक केशर घातलेले पाणी सोन्याच्या घागरीतून वेळेवर आणि योग्य प्रकाराने आणून ठेऊ लागले. ज्यांत कुमारिका मुलींची संख्या पुष्कळ आहे, अशा पवित्र त्रिया, मंगलदर्शक म्हणून स्पर्श करण्याम योग्य असलेल्या गाई, दंगरे मुखशुद्धीनंतर पिण्यासाठी योग्य (अमलेले नारळाचे) पाणी वगैरे आणि आरसा, वन्ने, भूषणे इत्यादि सामान घेऊन आल्या. मारांश प्रातःकाली राजाकडे मंगलसूचक म्हणून आणावयाचे जे पदार्थ ते सर्व काही तेथे आणून ठेविले होते. ते सर्व पदार्य सर्व लक्षणानी युक्त होते, यथायोग्य प्रकारे आदरपूर्वक ते ठेविलेले होने व ते सर्वही गुणसंपन्न असून वैभवदायक होते. ( ६-१०) त्यानंतर सूर्योदयापर्यंत राजाचे दर्शन न झाल्यामुळे ते सर्वही मेवक " आज है असे का वर!" अशी शंका येऊन मोठ्या उत्सुक्ने उभे राहिले. खनंतर वोसलाधिपति दशरथाच्या दाव्यजवळ व नेहमी राहणा-या मानकरणी ज्या स्त्रिया होत्या, त्या जवळ येऊन रानाला उठवू लागल्या; परंतु विनय आणि

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग ६५
नहास्य शयनं स्पृष्ट्वा किंचिदप्युपलेभिरे
ताः स्त्रियः स्वमशालज्ञाश्चेष्टां संचलनाडिपु ।
ता वेपथुपरीताश्च राज्ञः प्राणेषु शविताः १४
प्रतिस्रोतस्तृणाग्राणां सदृशं संचकाशिरे
अथ संदेहमानानां स्त्रीणां दृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
यत्तदाशाद्वितं पापं तदा जो विनिश्चयः
कौसल्या च सुमिगच पुत्रशोकपगजिते ।
प्रसप्ते न प्रबुद्धयते यथाकालसमन्यिते
निप्रभा सा विवर्णा च सन्ना शोकेन संनता ।
न व्यराजत कौसल्या तारेव तिमिरावृता
कौसल्यानन्तरं राज्ञः सुमित्रा तदन्तरम् ।
न स विभ्राजते देवी शोकाथलुलितानना
ते च दृष्ट्वा तदा सप्ते उभे देव्यौ च तं
नृपम्।
योग्य वर्तणूक यान्या योगाने ज्याना राजाला स्पर्श वगैरे करण्याचा योग्यता
आलेला होती, अशा स्त्रियानी त्याची शग्या चाचपून पाहिली असताही काहीएक
हालचाल त्याच्या दृष्टोत्पत्तीस आली नाहा तेन्हा झोपेची स्थिति जागणा-या
त्या त्रिया चल्न पावगाया नाड्या तपासून पाहू लागल्या असता काही
चलनवलन त्यान्या अनुभवास येईना तेव्हा राजाच्या प्राणाविषया शा येऊन
स्या भरथर कापूं लागल्या प्रवाहाचे जवळ असलेल्या वेताच्या शेंड्याप्रमाणे त्य
वापत असताना दिसू लागल्या. (११-१५)
नतर राजाकडे निरखून पाहिल्यावर तर संशययुक्त झालेल्या त्या स्त्रियाना
ज्या वाईट गोष्टीची शका आली होती, तिचा निश्चयच झाला कौसल्या व सुमिना
पुनशोकाने व्याकुळ झाल्यामुळे काळझोप लागून अगदी मेल्याप्रमाणे पडल्या
होत्या, त्या जाग्याच झ ल्या नाहीत शोकाने जर्जर झालेली व हात पाय पोटाशी
धरून पडलेली कौसल्या काळवंडून गेलेली होती आणि त्यामुळे अधाराने व्याप्त
झालेल्या तारकेप्रमाणे निस्तेज दिसत होती. राजाच्या जवळच झोपी गेलेली
कौसल्या व तिच्याच शेजारी झोपलेली राजपन्नी सुमिना, या दोघोहा दु खाधूचे

·O .. ओ. १३-२६] अयोध्याकाण्डम् । ५९ सुप्तमेवोतप्राणमन्तःपुरमदृश्यत ततः प्रचकशुदीनाः मुस्खरं ता वराङ्गनाः। करेणव इवारण्ये स्थानप्रच्युतयूथपाः २१ तासामानन्दशन्देन सहसोहतचेतने । कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्तनिद्रे बभूवतुः कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् । हा भर्तति परिक्रुश्य पेततुर्धरणातले सा कोशलेन्द्र दादिता चेष्टमाना महीतले। न भ्राजते रजोध्यस्ता तारेव गगनच्युता नृपे शान्तगुणे जाते कौसल्यां पतितां भुवि । अपश्यंस्ताः खियः सर्या हतां नागवधूमिय ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुसा स्त्रियः। रुदत्यः शोकसंतप्ता निपेतुर्गतचेतनाः ओपळ तोडावर आल्यामुळे अत्यन्त निरतेज दिसत होत्या. त्या उभयता रान- स्त्रिया कौगया अणि समिना झोपी गेल्या असून राजाचे तर झोपेमध्येच प्राण गेलेले आहेत असे आददन आ यावर त सर्व अंत पुर गतप्राण झाल्यासारखे काही वेळ दिसू लागले. (१६-२०) त्यानंतर कळपाचे रक्षण करणारा मोठा हत्ती निवासस्थानातून नाहीसा झाला असता हत्तिणी ज्याप्रमाणे अरण्यामध्ये आगोश का लागतान, त्याचप्रमा सा अनाथ झालेल्या श्रेष्ट निया मोट्या स्वराने आगोश क लागल्या. त्याच्या रडण्याच्या अवाजाने कौसल्या आणि मुमिना एकाएकी दचकून जाग्या झाच्या आणि राजाला पाहून व स्पर्श करून कौसल्या व मुमिना या दोघीहि अशी किंकाळी फोडून जमिनीवर पडल्या तेव्हा आकाशातून गळून पडलेली तारका ज्याप्रमाणे झळेनाशी होते, त्याप्रमाणे दोमलराजक्न्या कासन्या धुळ'ने भरून जाऊन भूतलावर गडबडा लोहू लागली असता निस्तेज दिसू लागला राजा गतप्राण झाल्यानंतर भूमंवर पडलेली तो कासल्या सर्व त्रियाना, माम्न रावलेल्या नागिणीप्रमाणे दिसू लागली. (२१-२५). . नाथ।

·०८ १ ६० श्रीरामायगम् । [सर्गः ६५-६६ ताभिः स बलवान्नादः मोशन्तभिरनुहुतः। येन स्फीतीकृतो भूयस्तद्गुहं समनादयत् २७ तत्परिनस्तसंभ्रान्तपर्युत्सुकजनाकुलम्। सर्वतस्तुमुलाकन्दं परितापार्ववान्धवम् सद्योनिपतितानन्दं दीनं विक्लवदर्शनम् । यभूय नरदेवस्य सद्म दिष्टान्तमायुषः २९ अतीतमाशाय तु पार्थिवर्षभं यशस्विनं तं परिवार्य पत्नयः। भृशं रुदन्त्यः करणं सुदुःखिताःप्रगृह्य वाहू व्यलपन्ननाथवत् ३० इत्यापें श्रीमद्रामायणे वाचोकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पचपष्टितमः सर्गः ॥६५॥ पद्पष्टितमः सर्ग । [२६.४] तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम् । गतप्रभमिवादित्यं वर्गस्थं भूमिपम् तेव्हा राजाच्या कैकेयी आदि वरन सर्व स्त्रिया शोकाकुल होऊन रडू लागल्या आणि काही मुचनामें होऊन तिकडेच धावत आल्या त्या मागून आलेल्या स्त्रिया माक्रोश करूं लागल्या असता प्रथम तेथे मुरु झलेल्या प्रचंड ध्वनीमध्ये अधिकच भर पडली व त्यान्या ये गानें वृद्धिंगत झालेच्या त्या नादानें तो प्रासाद दणाणून गेला ला वाड्याम जिकडे तिकडे प्रचड आनोश होऊ लागला आतंल सर्व लेक दोकाकुल झाले आणि रडारड ऐक्ल्यामुळे भयभीत होऊन व गोंधळून जऊन काय झाले हे समजून घेण्यासाठी उत्सुक झालेल्या लोकाची येथें गदी झाली. सारारा, गतप्रण होऊन पडलेल्या राजाचे ते गृह एकाएकी आनंदरहित, दीन व भयाग अमें दिसू लगले, तो यशस्वी राजाधिराज परलोकास गेला असे समजन आल्यावर अयंत दुखी झालेल्या त्या स्त्रियानी त्याच्या सभोवता गराडा घातला आणि अन्येत करुण स्वराने शोक करणा-या त्या त्रिया पावर हात मारून घेऊन अनाथाप्रमाणे रडू लागल्या. (२६-३०) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीकिनगीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकान्यातल अयोध्याकाडापैत्री पासटावा मर्ग सपला ॥५॥ वियून गेलेल्या अन्नाप्रमाणे, शुष्क झालेन्या समुद्राप्रमाणे किंवा प्रभारहित ·४ ७ ला. २७-३०१-८] अयोध्याकाण्डम् । कौसल्या याप्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता। उपगृहा शिरो राक्षः कैकेया प्रत्यभापत २ सकामा भव कैकेयि भुड्क्ष्व राज्यमकण्टकम् । त्वक्त्या राजानमेकाना नृशंसे दुष्टचारिणि विहाय मां गतो रामो भर्ता च स्वर्गतो मम । विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे भर्तारं तु परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः । इच्छेजीवितुमन्यत्र कैफेय्यास्त्यक्तधर्मणः न लुन्धो युध्यते दोपान्क्रिपाकामिव भक्षयन् । कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम् ६ अनियोग नियुक्तेन राशा राम विवासितम् । सभार्य जनकः श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा स मामनाथां विधयां नाद्य जानाति धार्मिकः। झालेल्या सूर्याप्रमाणे स्वर्गस्थ झले या त्या राजाला पाहून अश्रूनी नेर भस्न आलेली व अनेक प्रकार शोक करून जर्जर झालेली कौसल्या राजाचे मन्नक माडीवर घेऊन याला म्हणाली, “हे कैयि ! आता आपले मनोरथ परिपूर्ण करन घे. पापिाणे ! दुराचारिणि ! राजाला मारून तूंच एस्टी आता या निष्कंटक झालेल्या राज्याचा उपभोग घे राम मला सोड्न वनात गेला आणि माझा भाही स्वर्गाला गेला तेव्हा वाटसरन्या ताध्यातून अरण्यात चुरलेल्या स्त्री- प्रमाणे माझी अवस्था झाली असल्यामुळे मला आता जगण्याची इच्छा नाही. आपले देवत जो मी त्याला सोडून धर्माचा सग केलेल्या कोयीवाचून इतर कोणती वर स्त्री जिवंत राहण्याची इच्छा वरील ? धनाला लुध होऊन दुसन्याला विष घालण्यास उद्युक्त हैणायला सात ज्याप्रमाणे दोष दिसत नाहीत, त्याच- प्रमणे राज्यभराला लुब्ध होऊन रामारा वनवासात पाठविण्याचा परिणाम काय होईल याचा विचार न करिता वैकेयीने बुधईच्या प्रेरणेमुळे रघुवशाजाच्या कुलाचा घात केला.(१-६) अयोग्य पृय करण्यास भाग पडलेल्या राजाने रामाला भामह वनान में

·८
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ६६
रामः कमलपत्राक्षो जीवनाशमितो गतः
विदेहराजस्य सुता तथा चारुतपस्विनी।
दुःखस्यानुचिता दु खं वने पर्युद्विजिप्यति
नदतां भीमघोपाणां निशासु मृगपक्षिणाम् ।
निशम्यमाना संत्रस्ता राघवं संथयिष्यति
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन् ।
सोऽपि शोकसमाविष्टो नूनं त्यक्षति जीवितम्
साहमद्यैव दिष्टान्तं गमिप्यामि पतिव्रता।
इदं शरीरमालिङ्गय प्रवक्ष्यामि हुताशनम्
तां ततः संपरिप्वज्य विलपन्ती तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुःखार्ती कोसल्यां व्यावहारिकाः १३
तेलद्रोण्यां तदामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् ।
हाकून दिले, हे ऐकून जनकही माझ्याप्रमाणेच तळमळू लागेल जिवंत असूनही
नाश पावल्याप्रमाणे येथून माझ्या दृष्टीआड गेलेल्या त्या कमलनयन धर्म नए
रामाला मी अज अनाथ व विधवा झाले आहे, हे माहीत नाही. असो दु खान
जिला कधी अनुभव नाही, अशी ती पनीची सेवापी उष्ट तपश्चर्या करणारी
विदेहराजान्या सीता वन मधेदु सानी अगदी गागरून आईल आणि भयंकर
गर्जना करणारे पशुपक्षी रात्री गर्भना लागले असता त्याची गर्जना ऐकून
ती भयभीत होईल आणि रामाचा आश्रय घेईल. एक्टो सीता हीच एकुलती
एक मुलगी अललेला तो वृद्ध जनर सीतेविषयी विचार करू लागला म्हणजे
शोकाकुल होईल आणि सरोखर प्राणत्याग करील. मी तर पतितता असल्यामुळे
आजच मृत्यूची वाट धरणार आणि या राजाच्या शरिराला अलिंगन देऊन
अग्नीमध्ये प्रवेश करणार." (७-१२)
याप्रमाणे ती बिचारी कौसल्या अखंत दुखाउल होऊन विलाप कर ल गली
अमता राज्यव्यवहार पाहण्याकरिता नेमले या अमात्यानी अंत पुरातील स्त्रिया-
पडून दशरथ पासून तिला सोडविले आणि तेधन एकीकडे नेले. त्यानंतर तेलाने
भरलेल्या एका मोका ढोगीमध्ये अमा यानी ला रागला निजविले आणि चमिष्टा-

·१४ bo रो०८-०९] अयोध्याकाण्डम् । रामः सर्गाण्ययादिष्टाश्चकः कर्माण्यनन्तरम् न तु संकालनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः । सर्वशाः कर्तुमीपुस्ने ततो रक्षन्ति भूमिपम् तेलहोण्यां शायितं तं सचिवैत्तु नराधिपम् । हा मृतोऽयमिति नात्या स्त्रियस्ता पर्यदेवयन चाहनुच्छ्रित्य रूपमा नेत्रप्रम्रवर्णमुखैः। मदत्यः शोकसंतप्ताः कृपणं पर्यदेवयन् हा महाराज रामेण संततं प्रियवादिना। विहीनाः सत्यसंधेन किमर्थ विजहासि नः कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण विवर्जिताः। कथं सपत्न्या यत्म्याम: समीपे विधवा चयम् स हि नाथः स चालाकं तव च प्रभुरात्मवान् । धनं रामो गतः श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम् त्वया तेन च पीरण घिना व्यसनमोहिताः । दिन्या आर्जन राजाच्या सर्व पुटल्या कर्माची व्यवस्था ते करू लागले. या सर्वज्ञ मंत्र्याना पुनावाचून राजाचे प्रेत नेणे योग्य न वाटल्यामुळे ते त्या राजाला तेलान्या टोणीत ठेचून रक्षण करीत बसले अमात्यानी त्या राजाला तेलाच्या टोणीमय निजविले असें स्टन आल्यावर सानिया "हाय हाय ! हा मृत्यु पावला" अगा विलाप करू लागल्या. त्याच्या मुग्पावन अधूंच्या धारा वाहूं लागन्या आणि शोमाने व्याकुल व दीन झालेल्या सानिया हात उभारुन रडत रडत वरुण पराने शोर करू लागल्या. (१३-१७) हे महाराजा : नेहमी प्रिय भाषण करणान्या मत्यप्रतिन अशा रामाचा आधीच वियोग झाला असता आणसी तुं हां शाररिता आम्हाला सोडून जात आहेस ? दुष्ट उद्धी या या यी सक्तीच्या जवळ रामरहित झालेल्या आम्हा विधवानी में बरें रहावें ! तो राम आमचा नाथ अमून आपल्या व आमच्या उभयनान्या जीविताचा प्रभुही तोच आहे, असे असता ज्याअर्थी तो निद्रिय व चमकमाली राम राज्यलक्ष्मीचा त्याग समन वनामये चालता झाला, साअथीं .

·६४ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६६ कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या व विदूपिताः यया च राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महावलः। सीतया सह संत्यक्ताः सा कमन्यं न हास्थति ता वाष्पेण च संचीताः शोकेन विपुलेन च । व्याचेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य धरस्त्रियः निशा नक्षत्रहीनेव खीव भर्तृविवर्जिता। पुरी नाराजतायोभ्या हीना राशा महात्मना २४ वाप्पपर्याकुलजना हाहाभूत कुलाना। शून्यचत्वरवेशमान्ता न वभ्राज यथापुरम् गते तु शोकात्त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपागनासु च । निवृत्तचारः सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी झुपस्थिता २६ कते तु पुत्राद्दहनं महीपते रोचयंस्ते सुहृदः समागताः । इतीव तलिच्छयने न्यवेशयान्वचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम्२७ कैयीने तिरस्कार केलेल्या आणि शोशने व दुःखाने गाजून गेलेल्या आम्ही आपल्यावाचून आणि त्या वीरावाचून कशा बरे येथे राहूं राजा, राम व महा- बलान्य लक्ष्मण या तिघाचा सीतेसह जिनें त्याग केला, ती दुसया कोणाचा बरें त्याग करण्यास मागे पुढे पाहील?" (१८-२२) याप्रमाणे अतिशय शोकानें व अधूंनी व्याप्त झालेल्या दशरथ राजाच्या त्या दु खाकष्टी श्रेष्ठ स्त्रिया दु.खाने तळमळू लागल्या, त्या वेळी महात्म्या राजाने रहित झालेली ती अयोध्यानगरी नक्षनाने विरहित रानीप्रमाणे अथवा पतिरहित स्त्रीप्रमाणे शोभेनाशी झाली, साराश त्या नगरीनील लोक दु खाने व्याप्त होऊन गेले, कुलस्त्रिया हाहाकार करू लागल्या, अंगणातून व घरातून सडासंमार्जन होईनासे झाले आणि त्यामुळे त्या नगरीची पूर्वीची सर्व शोभा नष्ट झारी पुनशेोकामुळे राजा स्वर्गाला जाऊन राजस्त्रिया जमिनीवर पडल्या असताना सूर्याने एकाएकी आपला प्रवास आटोपला आणि रान पडून तिने अधक्काराने आपला पगडा बसविण्यास सुरवात केली ( २३-०६) तेथें जमलेल्या वाधवाना, पुनावाचून राजाचे दहन करणे, बरोबर वाटले 2 ·२ ३ लो० २२-२९९१-४] अयोध्याकाण्डम् । गतप्रमा द्यौरिव भास्कर विना व्यपेतनक्षत्रगणेन शर्वरी । पुरी वभासे रहिता महात्मना कण्टास्रकण्ठाकुलमार्गचत्वरा २८ नराश्च नार्यश्च समत्य संघशो विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् । तदा नगर्या नरदेवसंक्षये वभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे २९ इत्यार्य श्रीमद्रामायणे वान्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पट्पष्टितमः सर्गः॥६६॥ सप्तषष्टितमः सर्गः। [२६३३] आनन्दिता निरानन्दा सास्नकण्ठजनाविला। अयोध्यायामवतता सा व्यतीयाय शर्वरी १ व्यतीतायां तु शर्वर्यामादित्यस्योदये ततः । समेत्य राजकारः सभामीयर्दिजातयः मार्कण्डेयोऽथ मौद्गल्यो वामदेवश्च कश्ययः । कात्यायनो गौतमश्च जावालिश्च महायशाः एते द्विजाः सहामात्यैः पृथग्याचमुदीरयन् । वसिष्ठमेवाभिमुखाः श्रेष्ठं राजपुरोहितम् नाही. म्हणून त्यानी ज्याचे यापुढे दर्शन होईल ही गोष्ट अशक्य आहे, अगा खा राजाला तेलाच्या डोणत्पी शरवर निजविले. त्या नगरीला महात्म्या राजाचा वियोग झाला अमता ज्याच्या नेत्रांतील अणूंच्या धारा कंठापर्यंत येऊन व्यायोगें कंठ दाटून आले आहेत, अशा लोकानी तिच्यातील मार्ग व नवाठे गज. बजून गेले आणि सूर्यरहित आमाशाप्रमाणे अथवा नक्षत्ररहित रानीप्रमाणे ती नगरी भयाग दिसूं लागली, त्या वेळी अयोध्यानगरीत सा राजवाञ्य मन्ये निया व पुरुष यान्या झुंदीच्या झुंडी लोटल्या आगि भरताच्या मातेची निंदा कम्न अधिच टु सी झाल्या (२७-२९) याप्रमाणे महामुनि वत्मी केप्रणीत श्रीमद म यण या नावाच्या आदिक व्यातील अोध्या काही सहामष्ट वा सर्ग साला ॥६६॥ आमोशनल, आनंदरहित व अचूंनी कंठ दाटून आलेल्या लोकांनी कंठन अमंली ती राम अयोध्येम तुसामु फारच लांब-यामारयो कंटळवागी चाट्न एकदाचा सरली गर संदून मूर्योदय झाच्यावर राजकाय पुरंधर ब्राह्मण म०५ ( अयोध्या, उ.) 8 ·७ ८ ६६ श्रीरामायणम् । [सर्गः ६५ अाता शर्वरी दुःखं या नो वर्षशतोपमा । अस्मिन्पञ्चत्वमापन्ने पुत्रशोकेन पार्थिवे स्वर्गस्थश्च महाराजो रामधारण्यमाश्रितः । लक्ष्मणश्चापि तेजस्वी रामेणैव गतः सह उभौ भरतशत्रुघ्नी केकयेषु परंतपौ। पुरे राजगृहे रम्ये मातामहनिवेशने इक्ष्वाकूणामिहाचैव कश्चिद्राजा विधीयताम् । अराजक हि नो राष्ट्र विनाशं समवाप्नुयात् नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः । अभियर्पति पर्जन्यो मही दिव्येन वारिणा नाराजके जलपदे वीजमुष्टिः प्रकीर्यते । नाराजके पितुः पुत्रो भार्या या वर्तते वशे १० अराजके धनं नास्ति नास्ति भार्याप्यराजके। इनमत्याहितं चान्यत्कुतः सत्यमराजले ११ सभेमध्ये ले माडेय, मौद्गल्य, वामदेव, श्यप, कात्यायन, गौतम आणि महायशस्वी जायालि हे ज्ञानी विध अमात्यासह श्रेष्ठ राजपुरोहित वशिष्ठमुनीच्या समोर आणि राजकार्यामंधाने वेगवेगळी योलणी बोलू लागले. (१-४) ते म्हगाले, “पुनशोराने हा राजा मृयु पावल्यामुळे तु साने आम्हाला शंभर चर्पासारखी भासणारी तं रान एपदाची गेरा. राजा दशरथ वर्गवासी झला आहे, राम अरण्यात गेला आहे, तेजस्वी २ मा रामावरोवरच चालता झाला आहे आणि शत्रुना ताप देगारे उभयता भरत व शनुन देक्य देशातील राजधान - मथे रमणीय राजवाड्यात आपल्या अजोळी आहेत. तेव्हा दस उगनावों सापया आन रोगी तरी तापुरता राजा नेम वा कारण सापलें राष्ट्र अग्रेच अराजक राह दिले असा नाश पावे यराम देगाम ये मिलाया पडावाट है उन व मेठा नर्गन' करणार पनि ९ वीवर दिम यांच वर्गन नाही अराजा राष्ट्रान कोगे उभर देर वा पेरीत नाना व राज्य अरामसार आता पुन पिरान्या या ना मला पा आ न रहात नाही (५-१०).

·[सर्ग ६५
श्रीरामायणम् ।
नाराजके जनपदे सिद्धार्था व्यवहारिणः ।
कथाभिरभिरज्यन्ते कथाशीलाः कथाप्रियः
नाराजके जनपदे तूद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुं यान्ति कुमार्यों हेमभूपिताः
नाराजके जनपदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृतद्वाराः कृषिगोरक्षजीविनः
नाराजके जनपदे वाहनैः शीघ्रवाहिभिः ।
नरा निर्यान्त्यरण्यानि नारीभिः सह कामिनः
नाराजके जनपदे पद्धघण्टा विपाणिनः ।
अटान्त राजमार्गेपु कुअराः पष्टिहायनाः २०
नाराजके जनपदे शरान्संततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इप्वस्त्राणामुपासने २१
नाराजके जनपद वणिजो दूरगामिनः ।
गच्छन्ति क्षेममध्वान वहुपण्यसमाचिताः २२
"अराजक राष्ट्र मध्ये व्यापार-धन्दा नीट न चालल्या कारणाने मनोरंजक कथा
ऐकण्याची ज्याना गोर्ड आहे अशा व्यापारी लोकांचें, कथाप्रिय लोकाना सागि.
तलेल्या कथाच्या योगाने चित्तरजन होईनासें होतें. अराजक देशामध्ये सुवर्णालं-
कारानी नटलेल्या कुमारिका एक्न मिळून सायंकाळं वागातून क्रीडा करावयास
जात नाहीत अराजक देशामध्ये धनिक लोक सुरक्षित नसतात आणि शेतकी व
गोरक्षण याच्यावर उपजीविका करणा या लोकानाही घराची दारे उघडी टाकून
सुखाने झोप घेता येत नाही अराजक राष्ट्रामध्ये कामी पुस्प वेगाने नेणा-या
वाहनाच्या सहाय्याने नियासह सहल करण्यासाठी वनात जाऊ शस्त नाहीत
अराजक देशामध्ये उत्कृष्ट दातानी युक्त व घंटा वाधलेले असे साठ वर्षाचे तरुण
हत्ता राजमार्गावरून फिरत नाहीत (१६-२०)
"अराजक देशामध्ये चाण व अन याचा अभ्यास सुरू राहून एकासारखे बाण
मारून पाहणा या रसाच्या धनुष्याचे टणार वगैरे ऐकू येत नाहीत अराजक
देशाम ये दर प्रदेशाला निघालेले व्यापारी पुष्पळ माल बरोबर घेऊन मार्गान

·.१९-२९]
मयोध्याकाग्दम् ।
६९
नाराज जनपदे चरत्येकचरो यी।
भारयन्नान्मनात्मानं यत्र सायंगृहो मुनिः
नाराजके जनपदे योगक्षेमा प्रवर्तते ।
न चाप्यराजके सेना सन्धिपहते युधि
नाराज जनपदेः परमयाजिभिः ।
नराः मंयान्ति महसा स्यय प्रतिमण्डिताः
नागजके जनपदे नराः शारप्रविशाग्दाः।
संबदन्नोऽपतिप्टन्ते यनेप्पयनेषु या
नाराजंक जनपदे माल्यमोदकदाक्षिणाः।
देवनाभ्यनार्याय फाप्यन्ते नियतजनः
नागज जनपद चन्दनागुममपिताः ।
गजपुमा विराजन्ते यसले य शान्दिनः
यथा घनुदका नया यया याप्यतणं यनम् ।
अगोपाला यथा गायस्तथा राएमगरयम् । २९
मुसम्पप जगात नाही. अगना देगामार्य चाटना नारा सावं.
कार र यन गहणारे, मनाने प्रधान करणारे आगे एस्टेच रांगार
Triयिोनम नाहीत. अगदाग यागोम
नाट गाना म्हाने निहायता प्रापि होन न ही य जी काही माली
अंगर की गुधा गई ना ना. आत राज्य अम अल अगता
युवामय गना भी ना देण्याग गमती होत नाही. अगर देगामध्ये
अग व दाट पर यांना मुंगर आदि अग यानी गोमगार धुमा
पनमय शियामागान माना1 (01-२)
०८

·७०
श्रीरामायणम् । [ सर्गः ६७-६८
धजो रयस्य प्रज्ञानं धूमो शान घिमायसोः।
तेषां यो नो ध्वजो राजा स देवत्वमितो गतः
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
मत्स्या इच जना नित्यं भक्षयन्ति परस्परम्
ये हि संभिन्नमर्यादा नास्तिकाश्निसंशयाः ।
तेऽपि भावाय कल्पन्ते राजदण्डनिपीडिताः
यथा दृणिः शरीरस्य नित्यमेव प्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभयः सत्यधर्मयोः
राजा सत्यं च धर्मश्च राजा कुलयतां कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितझरो नृणाम्
यमो वैथयणको वरुणश्च महाबलः।
विशिष्यन्ते नरेन्द्रण वृत्तेन महता ततः
जशा नया, तृणरहित जगे पन आणि गोपालरहित जशा गाई, तसेच राजाने
निरहित अगलेले राष्ट होग, ध्वज ज्याप्रमागे रथाची राग आहे, अपवा धूम
प्याप्रमाणे कामाची सूग आहे, त्याचप्रमाणे जे राजात आहेत, साची राजा
हो गुण आहे. परंतु, नो राजाच येधून सर्गलोकाला निघून गेला आहे. यामुळे
आता आम्हाला वगाही मानगार न ही. (०६-३०)
"अराभा देशामध्ये याणाचे ही जावित व मारमाही मुरक्षित राई शरत
नाहीत कर लौर म स्थानमा नेहमी एपमेाला साऊ गगनात. मदिय
उघन न्यामुळे शिक्षा भोगलेले जे नान्निर अगतात, रोही शिविर
निर्भय होऊन अशा चटी आपरा प्रभाव दागा गगनात. ज्याप्रमाग गरिराय
दिदा पाहय विषयो टि नदमा तपर अगने, त्याचप्रमाणे स.व आणि धर्म
या प्रमार र राना राणान्या हितदिनाविषयी नेहा दक्ष असतो.'
परय, धर्म अनि पुराना गुल याचा प्रभाकरावाच अन माता,तिय प्रजा
राष्ट्राचा राजा राम गण पाहिज, में गृहोन पान हा में
मया कानी विलाशित आहे. तेव्हा गांव रायगंधाने ही ग?
गरी ठरत नगमग रापान सा महपाना दोर देगे याम्प र नाही.

·लो० ३०-३८,१] अयोध्याकाण्डम् । ७१ अहो तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किंचन। राजा चेन्न भवेल्लोके विभजन्साघसाधुनी जीवत्यपि महाराजे तवैव यचनं वयम् । नातिकमामहे सर्व चेलां प्राप्येव सागर. स नः समीक्ष्य द्विजवर्य वृत्तं नृपं विना राष्ट्रमरण्यभूतम् । कुमारमिक्ष्वाकुसुतं तथान्यं त्वमेव राजानमिहाभिषेचय ३८ इस श्रीमद्रामायणे वा मवीय आदिकाव्येऽयोव्यााण्डे सप्तष्टितम. सर्ग ॥६॥ अष्टपष्टितम सग । [२६७१] तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । मिनामात्यजनान्सर्वान्त्रालणांस्तानिदं वचः १ याचे हित पहाणारा तोच अहे : (३१-३४) यम, फुवेर, इंद्र आगि महावलाय वरण याना उदर आचरणाने युक्त असलेला राजा मागे टाकतो यमाचे ठिकाणी अपराध्य ला दंड करणे एवढाच गुणा आहे. वेग छिरागा द्रव्य देंगे एवढाच गु' आहे, इद्राचे ठिकाणी रक्षण करणं एवढाच गुण आहे आगि वक्षणाचे ठिकाणा प्रतेला सदाचारामध्ये टेवणे एवढाच गुग आहे तेव्हा हे चारा गुण ज्याचे ठिका आहेत, तो राजा या मांपेक्षा श्रेष्ट असणार, हे उघड आहे. अहे. व यानाईटाचा व्यवस्था लावणारा राना जर जगतामध्ये नगेल, तर हे जगत् संवकाराने व्याप्त झा यासारस : असा राजा ज्या देशाला प्राप्त झाला असेल, तोच देश सरोसर भाग्यवान् होय. देशाताल राजा या यात सागित याप्रमाणे आहे किया नाटा, हे समज- ण्याचे एक सापन रामायगादि प्रथातून ठिकठिकाणी आढळते ते साधन म्हणजे हृष्टपुण्जनाकीण " हे विशेषण राप्पाला रावून पाहणे होय. हे विशेषण ज्या राप्गला लागत अमेल, त्या राष्ट्रातील राजाचे अगी या मेसन सागितत्या प्रमाण मर्ष गुण आहेत, असे समजण्यास हरकत नाही हे विशेषण न रागता "पृशानहष्टजनारीण" अशा प्रशर, विशेषण ज्या रागारागू पडत असेल त्या राष्ट्रातील राजान्या अंगी या कात सागितल्याप्रमाणे सर्व अथवा एखादा तरी गुण असेल किंवा नाही, याचा कय तो निश्चय मुझ पुरुषानींच करणे योग्य आहे. " ·७२ श्रीरामायणम् । [सर्ग यदसौ मातुलकुले दत्तराज्यः परं सुखी। भरतो वसति भ्राना शत्रनेन मुदान्वितः २ तच्छीघ्रं जवना दूता गच्छन्तु त्वरितं हयैः । आनेतुं भ्रातरौ वीरौ कि समीक्षामहे वयम् गच्छन्त्विति ततः सर्वे वसिप्ठं वाक्यमब्रुवन् । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् एहि सिद्धार्थ विजय जयन्ताशोकनन्दन । यतामिति तन्य सर्वानेव ब्रवीमि वः पुरे राजगृहं गत्वा शीघ्र शीघ्रजवैहयैः । त्यक्तशोफैरिदं वाच्यः शासनादरतो मम ६ होऊन कोणत्याच गोष्टीचा उमज पडणार नाहा असो. महाराज दशरथ जिवत असतानाही, समुद्र ज्याप्रमाणे मर्यादेपर्यंत आल्यावर तिचे कधीही अतिक्रमण करीत नाही, त्याचप्रमाणे आम्ही अपया आशेचे कधीही अतिक्रमण केलेले नाही हे द्विजधेट व रोष्टमुने ! आपण आमच्या म्हणण्याकडे लक्ष द्या आणि इस्याउ कुलाताल एसाद्या राजपुनारा अथवा दुसऱ्या कोणाला तरी आपण आज- न्या आतच या राज्यावर राज्यभिषेक परा कारण राजावाचून हैं राष्ट अरप्या- सारखे झालेले आहे.'' (३५-३० याप्रमाणे महामुनि वाल्मीरिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिशाव्यातील अयोध्याशापरी सगष्टावा सर्ग संपला ॥६॥ लाच त भाषा ऐन मुमन आदि मिन व अमालाना आणि मार्कंडेय आदि फान मानाना चमिट म्हणाले, "ज्या अथी दशरथाने ज्याला राज्य अर्पण क्ले आहे ती मरत आपला भाऊ शानुन यामह आपल्या मामाच्या घरी मोठ्या नंदाने रहिला आहे, त्या अर्थी वेगन उणारे दूत स वीर भाषामा अणभ्या- करितो घोडे घेऊन लवकर जाऊं देत विचार कराग्याचे काही कारण नहीं वारण राजानंच भरताला राज्य देख्न ठविले आहे. " (1-३) यावर "ज ऊंचा" अमें सवाना वमिष्टाना म्हटले अगता साचे ते म्हणणे ऐकून घेऊन वमिष्ट म्हगले, " मिद्धार्या ! हे विनया! हे जता! है

·or
मे० २-१२]
अयोध्याकाण्डम् ।
पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः।
त्वरमाणश्च नियहि कृत्यमात्ययिकं त्वया
मा चार प्रोपितं राम मा चास्मे पितरं मृतम् ।
भवन्तः शंसिपुगत्वा राघराणामितः क्षयम्
कौशेयानि च वस्राणि भूपणानि पराणि च ।
क्षिप्रमादाय राज्ञश्च भरतस्य च गच्छत
दत्तपथ्यशना दूता जग्मुः सं स्वं निवेशनम् ।
केकयास्ते गमिप्यन्तो हयानारुह्य संमतान्
तत. प्रास्थानिकं कृत्वा कार्यशेपमनन्तरम् ।
वसिष्टनाभ्यनुज्ञाता दूता. संत्वरितं ययुः
न्यन्ते नापरतालस्य प्रलम्पस्योत्तरं प्रति।
निपेवमाणास्ते जग्मुनंदी मध्येन मालिनीम्
ते हास्तिनपुरे गहां ती| प्रत्यनुसा यष्ठः।
अशोस्नदना ! आता काय करावयाचें तें ऐका, मी तुम्हाला सर्वांनाच सागतों
वेगशाली घोडे घेऊन कायदेशाच्या राजधान मध्ये असलेल्या राजव च्यात जाऊन
दूतानी शोमा चिन्ह आपल्या चेहन्यावर यत्किंचितही दिसू न देता म झ्या
माशेवान भरताला म्हणावं की, “पुरोहित वसिष्ट आणि सर्व मंनी यानी तुला
कुगल विचारिले आहे, आता तू लगार येथून नीघ, तुझ्याशी मोठे जारीचे
काम आहे " राम वनगामात गेला, रिता परलोस्यासी झाला आणि यीमुळे
या रघुराचा घात झाला यातले काहीएक तुम्ही तेथे गेल्य वर त्याला सागू
नमा रेशमी वने आणि दृष्ट अलंकार वेश्यराजाला व भरताला देण्याकरिता
घेऊन तुम्ही स्पारच चालू रागा." (४-९)
याप्रमाणे वगियानी सागितन्य वर २ मागांत भोजनाकरिता लागणारं द्रव्य
सान्यावळ दि यार ते दृत भ पणाला पर्यत अमलेया घोषावर स्वार हेऊन
क्य देशाला जा'यारिता आपापल्या घरी गेले. त्यानतर ज ण्यासंबंध में उरली
गुरोरी तयारी कम्न वमिष्टमुनीनं आशा दिल्यावर ते दत तारटतोय चालते
झाले अपरताल देशान्या पश्रम याजला आगि प्रलंच देश च्या उत्तर याजूला

·.
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ६८-६९
पञ्चालदेशमासाद्य मध्येन कुरुजाङ्गलम्
सरांसि च सफुल्लानि नदीश्च विमलोदकाः।
निरीक्षमाणा जग्मुस्ते दूताः कार्यवशाद् द्रुतम १४
ते प्रसन्नोदकां दिव्यां नानाविहगसेचिताम् ।
उपातिजग्मुर्वेगेन शरदण्डां जलाकुलाम्
निकलवृक्षमासाद्य दिव्यं सत्योपयाचनम् ।
अभिगम्याभिवाद्यं तं कुलिङ्गा प्राविशम्पुरीम्
आभिकालं ततः प्राप्य तेजाऽभिभवनाच्च्यताः।
पितृपेतामही पुण्यां तेररिक्षुमती नदीम
अवक्ष्यालिपानांश्च ब्राह्मणान्येदपारगान् ।
ययुमध्येन वाल्हीकान्सुदामानं च पर्वतम्
विष्णो पदं प्रेक्षमाणा विपाशां चापि शाल्मलीम्
नदीर्वापीतटाकानि पल्वलानि सरांमि च
असलेल्या मालीनदीवर उतरून ते त्या नदीतून पलीकडे गेले. ईशन्य दिशस
जाण्यारिता निपालेले ते दुत पंचाल देशाला येऊन हस्तिनापुरानवळ गंगा
उतरल्यावर पश्चिमेकडे वरन वागलदेशाला जाणान्या मच या रस्लाने चालले.
पुष्पानी फुललेली सरोजरे आणि निर्मल उदमाने युक्त अगलेच्या नया मार्गामध्ये
दृष्टीस पडत असतानाही ते दन मधे न थावता निकडीच्या कामामुळे घाईनेच
पुढे चालते झाले. निमा उदक, नाना प्रकारचे पक्षी आणि उदयाने क्षुब्ध अशा
शरददा नामक दिव्य नदीसमीप जाउन तेती नदी बोलाइन पुढे गेले (1.-१५)
नारदंशानदीच्या पश्चिम तीगर नमस्कार करण्याग यग्य अगलेल्या रातो-
पयाचनन मर दिव्य पक्षाशी गेल्यावर दृतानी वाला प्रदक्षिणा केली आणि नंतर
सानी कुलिंगा नाराच्या राजधानीमा प्रवेश केला. त्यानतर तेजोभिभपन गावातून
निघून अभिगलनामक गावाला आ यापर समाचा पिता च पितामह याचा
जिच्याी सबंध आहे, अशी पुण्य क्षमतीनदी ते तरुन गेले. व हाँक देशात
राहगाया घेदपारंगत ग्रामगन ही सदाचाराची पर्वा न करतो ऑजळीनी पाया
पितांगा पादन विशेष आर्य न दारावेता ते दत याहीरदेशातून सुदानपर्यनाला

·M ३ से० १३-२२१-२] अयोध्याकाण्डम् । ७५ पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रान्मृगान्धिपान् । ययुः पयाति महता शासनं भर्तुरीप्सवः ते श्रान्तवाहना दूता विरुष्टेन सता पथा । गिरिव्रज पुरवरं शीघ्रमासेदुरसग्मा भर्तुः प्रियार्थे कुलरक्षणार्थ भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम्। अहेडमानास्त्वरयास्म दूताराज्यां तु ते तत्पुरमेव याताः इन्या श्रीमद्रामायणे वा मागीय आदिकाव्ये योन्यामाण्डेऽपष्टितमः सर्गः ॥६८॥ एकोनसाप्ततमः सर्गः । [२६९३] यामेव रात्रि ते दूता प्रविशन्ति स्म तां पुरीम् । भरतेनापि तां राम्रि स्वप्नो दृष्टोऽयमप्रियः व्युष्टामेव तु तां रातिं दृष्ट्वा तं स्वममप्रियम् । पुत्रो राजाधिराजस्य सुभृशं पर्यतप्यत चालसे झाले सानंतर मुदाम पर्वतार असलेले विष्णूचे स्थान पाहण्याचा उद्देश मनात धरून आणि विमाशा व शामली या नया पाहन नद्या, तलान, तळा, सरावर नाना प्रकारचे निंद, व घ, हरण आणि हत्ती पहात पहात आपल्य ला पठविणा-या श्रेष्ठ यसिष्टाची अना मिद्धीम नेण्याची इच्छा बाळगणारे ते दूत मोठ्या मागनि चालते झाले (१६-२०) नंतर उपद्रवरहित अमा बराच लोय मार्ग चालून आल्यामुळे साचे घोडे बोच थकले होते, तरी पण ते दृत गिरिव्रजनामक अप्ठ नगराजवळ जाऊन पोचले. गाराश श्रेष्ठ पमिष्टाची मत संपादन करण्यारिता, प्रजेचे रक्षण करण्यारिता आणि दशरथराजाच्या वशनाच्या बंगारंपरागत राज्याचा भरता- कहन स्त्रीशर परविण्याकरिता उपेक्षा न करणारे ते दूत रानीच्या रानीच त्वरेने स्या नगराम जाऊन पोचले (२१-२२) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीरिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिवाव्यातल अयोध्यागडा अडसप्टाना मर्ग संपला ॥६॥ ज्या रात्री सा दूनानी त्या नगरीमध्ये प्रवेश केला, त्याच रात्री मरतालाही एक अभद्र स्वर पडले. ती रान उजाडण्याचे मुमारासच ते अमंगल स्वप्न

·७
श्रीरामायणम् ।
[ सर्ग. ६९
तप्यमानं तमाशायवयस्याः प्रियवादिनः।
आयासं विनयिष्यन्तः सभायां चक्रिरे कथा:
वादयन्ति तदा शान्ति लासयन्त्यपि चापरे।
नाटकान्यपरे स्मार्दास्यानि विविधानि च
स तैर्महात्मा भरतः ससिमिः प्रिययोधिभिः।
गोष्टीहास्यानि फुर्वद्भिर्न प्राप्यत राघवः
तमग्रवीत्प्रियसखो भरतं ससिभितम् ।
सहद्भिःपर्यपासीनः किं सपे नानुमोदसे
एवं वाणं सुहृदं भरतः प्रत्युवाच ह ।
शृणु त्वं यन्निमित्तं मे दैन्यमेतदुपागतम्
स्वप्ने पितरमद्राक्षे मलिनं मुक्तमूर्धजम् ।
पतन्तमद्रिशिसरात्कलुरे गोमये हदे
हपमानश्च मे दृष्टः स तस्मिन्गोमये हदे।
पियन टिका हैलं इसनिय मडर्म:
पाहिल्यावर राजा दशरथाचा पुत्र भरत भन्यंत चिंताशत झाला. तो चिंता.
प्रांत झाला आहे मग समजून प्रिय भाषण करणारे त्याचे मित्र स्वप्नामुळे उत्पन्न
झालेल्या विषण्णतेचा त्याला विसर पड.वा यामाठी सभेमा त्याला नाना.
प्रकारच्या गोष्टी सागू लागले. त्याचा खेद दूर करण्याकरिता काही मित्र पायें
वाजवू लागले, कहि न करिइन नृच करवू लागले आगि काहींनी हास्यरसप्रधान
अशा नाना प्रकारच्या नाटकाचा प्रयोग सुरू केला. परंतु नहीं पतीला करणार
ते मित्र निकारक गेटी अणि हस्ये पदर थट्टा जरी करीत होते, तरी त्याच्या
योगामें रघुवंश मरताला आनंद झाला नाही. (१-५)
८
१

·७७ लो०३-१५] अयोध्याकाण्डम् । ततस्तिलोदनं भुक्त्वा पुनः पुनरधः शिराः। तैलेनाभ्यक्तसहस्तेलमेचान्यगाहत स्वप्नेऽपि सागरं शुष्कं चन्दं च पतितं मुधि । उपरुद्धां च जगती तमसेव समावृताम् आपवाह्यस्य नागस्य विपाणं शकलीकृतम् । सहसा चापि संशान्ता व्यलिता जातवेदसः १२ अवीणां च पृथिवीं शुष्कांश्च विविधान्दुमान् । अहं पश्यामि विध्वस्तान्सधूमांश्चैव पर्वतान पीठे कार्णायसे चैव निषण्णं कृष्णवाससम् । प्रहरन्ति स राजानं प्रमदाः कृष्णपिङ्गलाः त्यरमाणश्च धर्मात्मा रक्तमाल्यानुलेपनः । रथेन खरयुक्तेन प्रयातो दक्षिणामुखः एका घाणेरच्या डबक्यांत परताना मी रसमामध्ये पाहिले. गाईच्या शेणाने भर- लेल्या त्या अवस्यात ते तरंगत आहेत व आजळीने तेल पिउन वारंवार हंमत अहेत असे मी पाहिले. त्यानंतर तियानी युक्त असा भात साऊन फिस्न फ्रूिन साली मान घालीन असलेल्या तेलाने मांग चोषइन गेलेल्या तेलातच ते वुच. कळ्या मारीत अहेत, असें मी पाहिले (६-१०) "सागर शुक झाला अहे, चंद्र भूमीवर पडला आहे, पृथ्वी अंधकाराने व्याप्त होऊन अमुरानी व राक्षसांनी ग्रासून टाक्लिी आहे व राजाची स्वारी ज्याच्या- वर बसून निघने, त्या हत्तीच्या दाताचे तुकडे तुकडे झाले आहेत असे मी स्वनामध्ये पाहिले आणि प्रचलित झलले अग्नि एकाएकी विझून गेले असेही मला दिसले. दुभगलेली पृथ्वी, गुक होऊन गेलेले नाना प्रकारचे वृक्ष आगि जमीनदोस्त झालेले व घुगर्ने व्यापलेले पर्वतही मी पाहिले. लोसंडाच्या आम. नावर कृगवन्ने परिधान करन वमलेल्या राजाला काळ्याट्ट व पिंगटवर्गाच्या प्रिया मारीत आहेत अमें मी पाहिले. तायड्या फुलाच्या माग धारण करन पर रक्तचंदन अंगाला लावून तो धर्मात्मा राजा गाढवें जुपलन्या रथात वमून घाईने दक्षिण दियोक्टे निघून गेला, असे मी पाहिले. ( ११-१५)

·७८
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ६९-७०
प्रहसन्तीव राजानं प्रमदा रक्तवासिनी ।
प्रकर्षन्ती मया इप्टा राक्षसी विकृतानना
एवमेतन्मया दृष्टमिमां रात्रि भयावहाम् ।
अहं रामोऽथया राजा लक्ष्मणो वा मरिष्यति
नरो यानेन यः स्वप्ने खरयुक्तेन याति हि ।
अचिरात्तस्य धूम्रानं चितायां संप्रदृश्यते
एतन्निमित्तं दीनोऽहं न वचः प्रतिपूजये।
शुष्यतीव च मे कण्ठो न स्वस्थमिव मे मनः
न पश्यामि भयस्थानं भयं चैचोपधारये।
भ्रष्टश्च स्वरयोगो मे छाया चापगता मम ।
जुगुप्स इव चात्मानं न च पश्यामि कारणम्
इमां च दुःस्वमगति निशम्य हि त्यनेकरूपामवितर्कितां पुरा।
भयं महत्तद्धृदयान याति मे विचिन्त्य राजानमचिन्त्यदर्शनम् २१
इसा धीच्या मादिकाव्येऽयोध्यागनु एकोनराप्तनितम सर्ग ॥६९॥ [२७१४]
"अमाळविकाळ तोंडाची व रसव परिधान क्लेली एक तरुण राक्षमी हसत
हंरात राजारा ओहन नेत असताना मी पाहिली याप्रमाणे असली भयंकर दृदये रानी
माझ्या दृष्टाय पटला ते हा मी, राम, राजा, अथवा लमग दोगी तरी मृउपव.
पर, स्वप्नामध्य जो पुरुष गाइवें जुपले पा रथात बसून जातो, सची धूमशिखा
चितेवर लवकरच हो पत्तीम येते. याकरिता मी सित्र झाला अहे तुमच्य
so

·१ २ लो० १६-२१, १-६] अयोध्याराण्डम् । मप्ततितम. सर्गः। भरते वत्ति स्वप्नं दूतास्ते क्लान्तवाहनाः । प्रविश्यासहपरिसं रम्यं राजगृहं पुरम् समागम्य च राज्ञा ते राजपुत्रेण चार्चिताः। राक्षः पादा गृहित्वा च तमूचुर्भरतं वचः पुरोहितस्त्वां कुशलं प्राह सर्वे च मन्त्रिणः । त्वरमाणश्च नियाहि कृत्यमात्ययिकं त्वया इमानि च महार्हाणि वस्नाण्यामरणानि च। प्रतिगृह्य विशालाक्ष मातुलस्य च दापय अत्र विंशतिकोट्यस्तु नृपतेर्मातुलस्य ते । दशकोट्यस्तु संपूर्णास्तथैव च नृपात्मज प्रतिगृह्य तु तत्सर्व स्वनुरक्तः सुहृजने । दूतानुवाच भरतः कामैः संप्रतिपूज्य तान् करणातन त भयच जात नाही." ( १६-२१) याप्रमाणे महामुनि वा मीस्प्रिणीत श्रीमद्रामायण या नावान्या आदिमाव्यातील अयोध्यामाडापैकी एयुगसत्तरावा मर्ग सपला ॥१९॥ याप्रमाणे भरत म्यानची हमीक्त सागत जाहे, तोच याचे घोडे थमून गेलेल आहेत, जगाला दृनानी औलादण्यास अशक्य असा संदक ज्याच्या भोंवताली अहे अशा त्या नगरात प्रवेश केल व ते रम्य राजा यापाशी आले खा रागाची भेट झाल्यावर व राजपुनाने त्यांचे आदर नि य केन्यावर राजाला पुनः एकवार वदन कम्ल ते सा भरताला म्हणाले, “ पुरोहित वसिष्ट आणि गर्न मनी यानी तुल आप या सर्व कुशल जाहे असे सागितले आहे आता राव येमून निघण्याची तयाग कर; तुपागा यया निझडीचे काम आहे. हे कालनयना - हा मोठमोठी माययान गन्ने व भूपणे न घे आणि आप या मामाठाणेदेया वनापसी नाम वोटाचा वध केरकरार दिली असून, तुझ्या म मानाठा हे गावमारा, टण बोटाची वत्र दिला आहेत "(१-५) यापमा दनाना मागित यावर मिनार अनिम्य प्रेम करणारा तो भरत ·[सर्गः ७ ८ श्रीरामायणम् । कञ्चित्स कुशली राजा पिता दशरथो मम । कचिदारोग्यता राम लक्ष्मणे च महात्मनि आयर्या च धर्मनिरता धर्मज्ञा धर्मवादिनी। अरोगा चापि कौसल्या माता रामस्य धीमतः कञ्चित्सुमिना धर्मज्ञा जननी लक्ष्मणस्य या। शत्रुघ्नस्य च वीरस्य अरोगा चापि मध्यमा आत्मकामा सदा चण्डी क्रोधना प्राशमानिनी। अरोगा चापि में माता कैकेयी किमुवाच ह $ १० परमुक्तास्तु ते दूता भरतेन महात्मना । ऊचुः संपथितं वास्यमिदं तं भरतं तदा कुशलास्ते नरव्याघ्र येषां कुशलमिच्छसि । श्रीश्च त्वां वृणुते पद्मा युज्यतां चापि ते रथः से सर्व स्वीकारन आत लाना हव्या असलेल्या पदार्यानो घाम, शिधा, दाणा, इत्यादि त्याची विचारपूस करून त्याना म्हणाला की, माझा पिता दशरथ राजा कुशल आहे ना अगिरम व महामा लक्ष्मण मुखरूप आहेत ना? सभ्य, धर्मनिष्ठ, धर्मज्ञ आणि धर्माला अनुसरून भाषण करणारी अशी विचारी रामाची माता कोसन्या कुशल आहे ना ? लक्ष्मण व वीर शत्रुघ्न याची माता जी मध्यम राजपनी धर्मश.मुमिका तीहि मुखम्प आहे ना! स्वार्थाकडेच दृष्टि देगारी, नेहमीच जहाल, रागीट स्वभावाचा आणि आपणाला शहाणी स्म. जगारी माझी माता कोयीही बरी असून तिने मला काही सागितले आहे काय?" (६-१.) याप्रमाणे महाम्या भरताने प्रश्न केला अमा, ते दूत विनयपूर्वक आणि थोडक्यात त्या भरताला म्हणाले, "हे पुस्पश्रेष्ठा ! ज्याचें उशल तूं दहीन दूत म्हगत नोकर मागसे! त्याना भरतामारसा रानपुन आपल्या जन्मदाता मानेमंद ध ने अरा प्रकारे विचारपूस करील, गंभवत नाही. ते यो नगे दिमत नाही. मुळात लोक उत्तराधापुरताच अमावा. पूर्वाध मागाहून कोणी तरी पालन पगि अगावा. " ·. १४ १७ प्रो. ७-१९] अयोध्याकाण्डम् । भरतश्चापि तान्दूतानेवमुक्तोऽभ्यमापत । आपृच्छेऽहं महाराजं दूताः संत्वरयन्ति माम् एवमुक्त्वा तु तान्दूतान्मरतः पार्थिवात्मजः । दूतैः संचोदितो वाक्यं मातामहमुवाच ह राजन्पितुर्गमिप्यामि सकाशं दूतचोदितः । पुनरप्यहमेप्यामि यदा मे त्वं सरिप्यसि १५ भरतेनैव मुक्तस्तु नृपो मातामहस्तदा । तमुवाच शुभं वाक्यं शिरस्परामाय राघवम् १६ गच्छ तातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया । मानरं कुशलं चूयाः पितरं च परतप पुरोहितं च कुशलं ये चान्य द्विजसत्तमाः। तौ च तात महेप्यासी भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ तस्मै हत्त्युत्तमांश्चित्रान्कम्बलानजिनानि च । आहेस, ते सर्वहि कुशल आहेत; कमलामध्ये निवस करणारी लक्ष्मी तुला वरप्यास तयार आहे. तर आता प्रय णारिता तुझा रथ जोड्न तूं तयार हो " याप्रमाणे त्यानी भरताला सागितले असता दृत मला घई करीत आहेत, असे सागून मी महाराज वैक्याधिपतीचा निरोप घेतो, " में भरताने त्या दृताना सागितले. दूताना असे सागितल्यावर दूतानी " मन्चर जा म्हणून सागितले व तो राजकुमार भरत आपल्या आजोवाना म्हणाला हे राजा! मी पित्यारडे जातो, दृत मला त्वरा करीत आहेत. जेव्हा अपणाला माझी आठवण होईल, तेव्हा मी पुन: येईन "(११-१५) याप्रमाणे भरताने मागितले असता त्याचा आजा केकयदेशाधिपति रघुवंशज भरताचें मस्त टुंगून शुभ शब्दानी साला म्हणाला " भरता । जा; मो तुला परवानगी देतों कोयीचा योग्य मुपुत्र असणाऱ्या व शनूंना सताप देणाऱ्या मुलग ! अपल्या मातेल व पित्याला आम्ही गुशाल आहोत म्हणून राग आणि त्याचप्रमाणे पुरोहित व इतरही जे काही द्विजश्रेष्ठ असतील त्याना अणि ला महाधनुर्धारी राम-लक्ष्मण यानाही कुथर साग." असे मागितल्यावर सहर म०६ (अयोध्या, उ.) 6 . .

·०० २४ श्रीरामायणम् । सत्कृत्य केकयो राजा भरताय ददौ धनम् अन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान्च्यायोर्यवलोपमान् । दंष्ट्रायुक्तान्महाकायान्शुनश्चोपायनं ददौ रुक्मनिष्कसहने द्वे पोडशाश्वशतानि च । सत्कृत्य कैकयीपुत्रं केकयो धनमाविशन् २२ नदामात्यानभिप्रेतान्यिभ्यास्यांश्च गुणान्वितान् । ददावश्वपतिः शीनं भरतायानुयायिनः २२ ऐरावतानेन्द्रशिरानागान्वै प्रियदर्शनान् । खराशीघ्रान्सुसंयुक्तान्मातुलोऽस्मै धनं ददौ स दत्तं केकयेन्द्रेण धनं तन्नाभ्यनन्दत । भरतः फैकयीपुत्रो गमनत्वरया तदा बभूव हास्य हृदये चिन्ता सुमहती तदा । त्यरया चापिदूतानां स्तनस्यापि च दर्शनात् २५ हत्ती, परोपरीची लोवरीची वस्त्रे, सिंह-व्यानादिकाची अजिने आणि द्रव्य, सत्कार- पूर्वक केकयराजाने वा भरताला दिले, अंतःपुरामध्यें प्रयासाने वाढविलेले, पराक्रम आणि बल यामध्ये वाघाची बरोबरी करणारे आणि मोठमोठ्या दादानी युक्त असलेले असे विप्पाड कुत्रे देणगीदाखल त्याला दिले. (१६-२०) मोन्याच्या दोन हजार मोहोरा आणि सोळाशे घोडे इतके धन कैकयीच्या पुनाचा सत्कार करून त्याला फेकयराजाने दिले. त्या वेळी सोबतीसाठी म्हणून आपणाला पसंत असलेले विश्वासु आणि गुणी असे अमात्यही अश्वपति केकयराजाने भरताच्या बरोबर दिले याप्रमाणे वेमराजाने देणगी दिल्यावर ऐरावत कुला. तील आणि इंद्रावर नामक देशातील दिसण्यातही मनोहर असलेले हत्ती आणि उत्कृष्ट रीतीचे सामानसुमान घातलेली व वेगाने जाणारी खेचर, असें द्रव्य त्याच्या मामानेही त्याला दिले परंतु कैकेयोपुत्र भरताने जाण्याच्या घाईमुळे त्या वेळी केकयराजाने दिलेल्या द्रव्यापद्दल आनंद दाखविला नाही, कारण दूताच्या घाईमुळे आणि स्पप्न पाहिल्यामुळे त्याच्या अंत सरणाला फारच मोठी चिंता लागून राहिली होती. ( २१-२५) ·७ २८ सो०१९-३०] अयोध्याकाण्डम् । स स्ववेदमाभ्यतिक्रम्य नरनागाश्वसंकुलम् । प्रपेदे सुमहच्छीमानराजमार्गमनुत्तमम् अभ्यतीत्य ततोऽपश्यदन्तःपुरमनुत्तमम् । ततस्तद्भरतः श्रीमानाविवेशानिवारितः स मातामहमाच्य मातुलं च युधाजितम् । रथमारुह्य भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ रथान्मण्डलचक्रांश्च योजयित्वा परं शतम् । उष्ट्रगोश्वखरै त्या भरतं यान्तमन्ययुः चलेन गुप्तो भरतो महात्मा सहायकस्यात्मसमैरमात्यः। आदाय शत्रुघ्नमपेतशहाद्ययौ सिद्ध इवेन्द्रलोकात् ३० इला श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ॥७०॥ [२७४४] असो. तो महावैभवशाली भरत आपल्या निवासस्थानांतून बाहेर पडला आणि पुष्प, हत्ती व घोडे यांनी गजबजून गेलेल्या उत्कृष्ट • राजमार्गावर माला, त्यानंतर आपल्या घरापासून राजवाड्यापर्यंत राजमार्गाने गेल्यावर तो उत्कृष्ट अन्त:पुरापाशी येऊन थांबला आणि त्या अंत.पुरामध्ये त्या वैभवशाली मरताने मज्जाव न होता प्रवेश केला. त्यानंतर आजोबा व मामा युधाजित् यांचा निरोप घेऊन व रथावर आरूढ होऊन तो भरत गनुनासह मार्गस्थ झाला. रय सटदिशी वळवून घेण्याकरितां चार चकाच्यामध्ये असलेले मंडलचक ज्या रयांना आहे, अशा अणसी शंभर रथांना उंट, बैल, घोडे व खेचरें लावून अयोध्येला निघालेल्या भरताच्या मागोमाग नोकर लोकही गेले. माजो- चाने बरोबर दिलेले बनान्या तोटीचे अमाय आणि मैन्य यांनी सुरक्षित झालेला नो महात्मा गनुरहित भरत इन्द्रलोकातून निघणान्या मिद्धाप्रमाणे रातु. माला बरोबर घेऊन आपल्या आजे ळातून बाहेर पडला. (२६-३०) याप्रमाणे महामुनि का मीकिषणात श्रीमद्रामायण या नावाचा आदिकाव्यातील अयो यामाहाकी सत्तरापा सग संपला ॥ ७० ॥ हा राजमार्ग राजवान्याच्या आवारातील होर. .

·४
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग १
एकसप्ततितम सर्ग ।
सभामुखो राजगृहादामीनार्य वीर्यवान् ।
नतः सुदामा द्युतिमान्संतीवेक्ष्य तां नदीम्
हादिनी दूरपारां च प्रत्यक्त्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतमतरच्छीमानदीमिक्ष्याकुनन्दनः
ऐलयाने नदीं तीत्वां प्राप्य चापरपर्वतान् ।
शिलामाकुर्ची तीवी आग्नेयं शल्यकपणम्
सत्यसंध. शुचिर्भूत्या प्रेक्षमाण. शिलायहाम् ।
अभ्यगात्स महाशैलान्यनं चैनरथ प्रति
सरस्वती च गड़ां च यग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्ड प्राविशद्वनम्
वेगिनी च कलिनारयां हादिनीं पर्वतावृताम् ।
यमुनां प्राप्य संतीणों वलमाश्वासयत्तदा
शीतीलत्या तु गात्राणि कान्तानाश्यास्य धाजिनः ।
रानगृह तून पूर्वकडे तैड करून बाहेर पडल्यावर त्या तेजस्वी व वीर्यवान्
भरताने सुदामा नदी गाठली व ता तरून अलीकडे आला त्यानतर अफाट पान
असलेल्या व तिचा प्रवाह पश्चिमेकडे वहात जात आहे, अशी "हादिनो नदी व
नतर शतनदी तो इक्ष्वाकुवंश र वैभवशाला भरत तरून आणखी अलाकडे आला
नतर ऐलधान गावापाशी तेयार नदी उतरून तो अपरपर्वत नावाच्या देशारा
आला आणि आपल्या पानात पडलेला वस्तु पाषाणासारखा कठीण करून टाकणारी
शिलानदी तरून जाऊन आग्नेय दिशम असलेल्या शल्यकर्षण देशाला तो अला
त्य नतर शिलावा न दा पहात पहात तिच्यामध्ये स्नान करून व चर्भूत होऊन तो
सत्यातिज भरत मोठमोठे पर्वत ओलाइन चैत्ररथ वन ला आला नवर गगा आणि
सरस्वता याच्या तारावर सगमस्थती तो आला आणि वारमस्य देशा या उत्तरेस
अपर या देशाना अत्यावर सो भाउ नाम: दनामध्ये येऊन पाँचा (१५)
लानतर अतिओढ असलेला आणि पर्वतानों व्याप्त अशा कुलिंगा नद उतरल्या
ननर यमुनवर येऊन त्याने जाप या सैन्याला विसावा दिला तेथ पोज्याचा

·७ ८ लो०१-१३] अयोध्याकाण्डम् । तत्र सात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् राजपुत्रो महारण्यमनमीक्ष्णोपसेवितम्। भद्री मद्रेण यानेन मारुनःखमिवात्यगात् भागीरथी दुप्प्रतरां सोऽशुधाने महानदीम् । उपायावाववस्तृर्ण प्राग्यटे विश्रुते पुरे स गङ्गां प्राग्वटे ती| समायात्कटिकोष्टिकाम् । नयलस्तां स तीथ समगाद्धर्मवर्धनम् तोरणं दक्षिणार्थेन जम्बूमस्यं समागमत् । वरूयं च ययौ रम्यं ग्राम दशरथात्मजः तन रम्ये वने वासं कन्यासी ग्रामसो ययौ । उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः स तांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीनानास्थाय वाजिनः। अनुशाप्याथ मरतो वाहिनी त्वरितो ययौ दारीरे पाण्याने गार पम्न त्या श्रमलेन्या घोड्याना त्यने विसावा दिला आणि तेथें स्नन व नागेपिर्गे छम्न य तीर्थ म्हणून यमुनेचे पाणी घरोर घेऊन तो पुढे यावयास निघाला. त्यानंतर वा ज्याप्रमाणे आकाशा ओलाइन जातो, लाप्रमाणे उत्तम रथाम ये दमलेगा तो च्यागसंपन्न राजकुमार भरत ज्यामा मनुप्यांचा पारमा संचार नाही, असा त्या अरण्यातून अति त्वरेने पार निघून गेला. अंशुवान गांगपाशी महानदी गंगा उतरन जाणे फार कठोग आहे, असे समजून आल्यावर तो प्रापट म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या नगराकटे लवकरच चालता झाला. प्रावट नगराजवळ गंगा उनम्न नो दुटिकोटिका नदीच्या तीरावर थाला आणि सैन्यासह नी नटी उतम्न गेल्यावर तो मरत धर्मवर्धन गावाकडे चालना झाला. (६-१०) तेथून तोरण नामक गापाच्या दक्षिण वाला असलेल्या प्रस्य नामक गांवाला गेला आणि तेथूनही तो दशरथपुन भरत वन्य नामक रम्य गांवाकडे चालता झाला. तेथ रम्य वनामध्ये वाम्नव्य केल्यावर तो भरत पूर्वेकदै वळून निया नांवाचे वृक्ष ज्या ठिगणी आहेत, असा उजिहाना नामक नगरांच्या ·- श्रीरामायणम् । [सर्गः ७१ वासं कृत्वा सर्वतीर्थ ती चोत्तरगां नदीम् । अन्या नदीच विविधैः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः १४ हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामप्यवर्तत ततार च नरव्याघ्रो लोहित्ये च कपीवतीम् । एकसाले स्थाणुमती विनते गोमती नदीम् कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं सदा । भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः वनं च समतीत्याशु शर्वर्यामरुणोदये। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां स ददर्श ह तां पुरी पुरपव्याघ्रः सप्तरात्रोपितः पथि। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं चेदमब्रवीत् एपा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका वागेत येऊन पोचला. प्रियक वृक्षाजवळ आल्यावर वेगशाली घोडे भरताने आपल्या रयाला लाविले आणि रजिहाना नामकनगरांपासून आपला मुलूख जवळ असल्या कारणाने व भय बाळगण्याचे कारण नसल्यामुळे, तुम्ही मागून सावकास या, अशी सैन्याला आज्ञा देऊन तो भरत घाईने पुढे येण्यास निघाला. सर्वतीर्थ- ग्रामामध्ये वास्तव्य करून येथील उत्तरगामिनी नदी आणि इतरही नदा नाना- प्रकारच्या डोंगरी घौड्याच्या सहाय्याने उत्तरून गेला पुढे इस्तिपृष्टक गावाला आल्यानंतर कुटिका नदीही तो ओलाडून गेला. (११-१५) नंतर लोहित्य गावापाशी कपीवती, एकसाल गावापाशी स्थानुमती आगि विनत गावापाशी गोमतीनदी अशा नद्या उतरून तो पुरुषश्रेष्ट भरत पुढे येण्यास निघाला. त्यानंतर कलिंग नगरामध्ये सालवनापाशी आल्यावर भरत वेगानें अयोध्येकडे आला असता त्याचे घोडे अतिशय थकून गेले. तथापि तें बन रातोरातच सत्वर ओलाडल्यावर अरणोदयाच्या वेळी मनु राजाने वसविलेली अयोध्यानगरी त्याला दिसली. सात रात्री प्रवास करणारा तो पुरुषश्रेष्ठ भरत पुढे असलेल्या त्या अयोध्यानगरोक्दै पाहून साध्याला म्हणाला. (१६-१९)

·२१
.
. १४-२७] अयोध्याकाण्डन्।
यन्विभिर्गुणसंपन्न ह्मणैवेदपारगैः ।
भूयिष्ठमृद्धराकीणा राजर्पिवरपालिता
अयोध्यायां पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ।
समंतानरनारीणां तमद्य न शृणोम्यहम्
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्योपरतैनरः।
समंताद्विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।
अरण्यभूतय पुरी सारये प्रतिभाति माम्
नात्र यानदृश्यन्ते न गर्न च वाजिभिः ।
निर्यान्तो चाभियान्तो वा नरमुरया यथा पुरा
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तममुदितानि च ।
जनानां रतिसंयोगेप्यत्यन्तगुणवन्ति त्र
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।
स
' सारये : चागल्या चांगया वागानी युक्त असलेली ही यशस्विनी अयोध्या
मला आनंदित दिमत नाही. यथाविधि यज्ञयाग केलेल्या गुणसपन्न वेदपारंगत समृद्र
मामानी जरी ही पुष्कळ अंगी व्याप्त झालेली आहे गणि राजर्षिश्रेष्टानी जरी
हिचे रक्षण केले आहे, तरी दुख्न ती मला पाटन्या मृत्तिरेच्या दिगाप्रमाम
निःसत्त्व दिसत आहे. अयोध्येमध्ये असलेल्या बापुस्याची पूर्वी मोठी प्रचंड
गडबड मारती येत असे, ती आज ऐकू येत नाही. सायंकाळी आंत
प्रवेश करून व रानी तेथे क्रीडा कम्न विसावा घेतलेले पुरुष सकाळी घरावर
लगवाने जाऊ लागले असतां ज्याच्या योगाने या बागा पूर्वी मुशोभित दिगम
असत, ला आज विषयी पुरुषांनी त्याग केलेन्या व मला पाहन रदत अगत्या-
साररया दिसत आहेत आणि मला विपरीतच भामत आहेत. हे गारध!
नगरीही मला अरण्याप झाल्यासारखी मामत आहे. रथ, हत्ती अथवा गा गावा
यसून आत जाणारे अथवा बाहेर येणारे मोठे मोठे लोग पूगण या
येतां जानाना दिसत नाहीत. (२०-२५)

·२७ ०८ ०९ श्रीरामायणम् । इसर्ग स्वस्तपणैरनुपर्थ विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानां मृगपक्षिणाम् । सरकां मधुरां वाणी कलं व्याहरतां बहु चन्दनागुरुसंपृक्तधूपसंमूञ्छितोऽमलः । प्रवाति पवनः श्रीमान्किनु नाद्य यथा पुरा भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसंघट्टितः पुनः । किमद्य शब्दो विरत. सदादीनगतिः पुरा अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च । निमित्तान्यमनोशानि तेन सीदति मे मन. सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्धुपु । तथा हसति संमोहे हृदयं सीदतीव मे विषण्णः श्रान्तहृदयस्त्रस्तः संलुलितेन्द्रियः। " लोकाच्या रतिकाडा चालण्यास अत्यत अनुकूल अशा ज्या बागा पूर्वी उल्हसिन भासत असत, त्या आता सर्व प्रकारे मला आनंदरहित दिसत आहेत इतकेच नव्हे, परतु त्या बागाच्या रस्त्याजवळील असलेले वृक्षती पाने गळा' पडल्यामुळे आक्रोश करीत असल्यासारखे दिसत अहेत. अतिशय अस्पाट आवाजात प्रेमभराने मधुर शब्द करणा-या मत्त पशुपक्ष्याचा ध्वनि अद्य पि सूर्योदय झाला अमताही य आम्ही अगदी जवळ आले असताही ऐकू येत नाही बदन आणि अगुरु व धूप याच्या योग ने सुवासिक झालेला, निर्मल आणि टवटवी माणणारा असा वारा पूर्वीप्रमाणे आन का वरें पहात नाहा ? नगारे, मृदग आणि वीणा याचा टिपरें इत्यादि मारून निघालेला धनि पूर्वी कधीही बद न पडल्यामुळे एकसारखा ऐकू येत असे, तो आज का घरे बद झाल आहे ? अनिष्टसूचक असे नाना प्रकारचे अपशकुन मला होत असून डावा डोळा लवों इलादि अशुभसूचक चिन्हेहो होत आहेत व यामुळे मा मन खिन होत आहे मूता ! माझ्या माणसाचे सर्व प्रकारे कुशल असणे मला अशम्य वाटत आहे असे जर न म्हणावं तर काही एक कारण नसताना माझ्या मनाला असा का बरें वेद वाटावा"(२६-३०) ·९ ग्लो. २७-३९ ] अयोध्याकाण्डम् । भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्याकुपालिताम् ३३ द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः । द्वास्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तैः सहितो ययौ स त्वनेकाग्रहदयो द्वास्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् । सूतमश्वपतेः लान्तमप्रवीत्तत्र राधयः किमहं त्वरयानीतः कारणेन विनानघ । अशुभाशद्धि हृदयं शीलं च पततीव मे थुता नु यादृशाः पूर्व नृपतीनां विनाशने । जाकारांस्तानहं सर्वानिह पश्यामि सारथे ३७ संमार्जनविहीनानि परुपाण्युपलक्षये । असंयतफयाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ३८ बलिकर्मविदीनानि धूपसंमोदनेन च । अनाशितकुटुम्यानि प्रभाहीनजनानि च याप्रमाणे मार ध्यागी बालरा अमता दीन, मिज, ग्रस्त आणि अंतः. करनात शुन्य झाले या भरताने दवार गजांनी रक्षण पेलेया त्या अयोध्या नगरीमध्ये प्रवेश केला. अध थकून गेले आहेत, अशा स्थितीतच तो भरत यंत नामक बेनि नगरीमा प्रवेग य लागल! अमतां वेशीतील द्वारपालांनी जयजयकार केल्यावर तो चाच्यावरोवर नगरीमध्ये गेला. त्यानंतर मनात अम्बम्घ झालेला तो रघुगंगज भरत सा द्वारपालाना गंमानपूर्वक परत पाठवून जयपति कयराजाच्या दमलेन्या सारथ्याला म्हणाला. (३३-३५) "निपारा ! कारणाशिवाय मला येथे पाईन का वर आगलस? माझ्या मनाला अशुगाची गंगा येत असून मादों धैर्य हो गळत चालले आहे. कारण सारथे! रामांचा नाश झाला अगता जे प्रसार होत असल्याचे मी पूर्वी ऐकले आहे,ते ग मला दिसत आहेत. सहारांमार्जन नसल्यामुळे युटुंबी लोमांची परें भयाग दिसत आहेत, त्याची दारे अस्ताव्यस्त उघडीच पटली आहेत व कमन्यादी प्राची शोभा त्यांना राहिलेली नाही. या घरांतून कोठे पूजा अची चालरेडी दिमा नाही; पांच गुगंधही यांतून येत नाही, आतील 4 ·९० ४० ४५ श्रीरामायणम् । [सर्गः ७१-७२ अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् । अपेतमाल्यशोभानि असंमृष्णाजिराणि च देवागाराणि शून्यानि न भान्तीह यथा पुरा । देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्टास्तधैय च माल्यापणेपु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा । दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्र वै ध्यानसंविग्नहृदया नष्टव्यापारयन्त्रिताः। देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिनृगास्तथा मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् । सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठित पुरे इत्येवमुक्त्वा भरतः सूतं तं दीनमानसः । तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ कुटुंबेही जेवल्यासारसों दिसत नसून निस्तेज दिसत आहेत आणि म्हणूनच ही कुटुंवीं लोकाची घरे मला शोभा नष्ट झाल्यासारखी वाटत आहेत त्याच. प्रमाणे पुष्पाचीही शोभा नाहंशा झाली असून आताल पटागणेही झाडली नसल्यामुळे ही शून्य देवालये पूर्वीप्रमाणे शोभानमन मला येथे दिसत नाहीत देवताच्या पूजा बद झाल्यासारख्या दिसत आहेत आणि यज्ञशालाही यज्ञकर्मनी विरहित दिसत आहेत. (३६-४१) फुलाच्या बाजारामध्ये पुलाच्या वस्तु माडलेल्या आज दिसत नाई त अभि व्यापारी लोकही पूर्वीप्रमाणे आज येथे आढळत नाहीत. खरेदी, विना वगैरे व्यापार बंद पडल्यामुळे लौचना आपआपली दुकाने लावलेली आहेत आणि मनामध्ये चिताकात होऊन दान झालेले हे लेक देवालयातून व पारावरून दृष्टीस पडत आहेत आणि नगरीतील पशुपक्षीही दोन झालेले दिसत आहेत साराश, स्त्रीपुरुषासह नगरातील लोक मलिन, अश्रुपूर्ण नेनानी युक्त, दीन, चिंताक्रात व कृश दिसत असून स्त्रीपुरपासह सर्वही प्रगजनाना हुरहुर लगन्या- सारखी दिसत आहे " (४२-४४) याप्रमाणे मनामध्ये सिन झालेला तो भरत त्या सारथ्याला सांगून आणि ·M D 3 लो० ४०-४७; १-३] भयोध्याकाण्डम् । ९२ तां शून्यमाटकवेश्मरथ्यां रजोरुणद्वारकवाटयन्त्राम् । दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरीप्रकाशां दु.सेन संपूर्णतरो बभूव बभूव पश्यन्मनलोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः । अवाशिरा दीनमना न हएः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ४७ दन्या श्री० वा० आदिकाव्येऽयोव्याकाण्डे एक्सप्ततितमः सर्गः ॥७॥ [२७९१] द्विमप्ततितमः सर्गः। अपश्यंस्तु ततसत्र पितरं पितुरालये। जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी मोपितं सुनम् । उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्या सौवर्णमासनम् स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम् । भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याश्चरणौ शुभी अयोध्येमध्ये ती आनष्टसूचक चिन्हें पाहून राजवाड्याई गेला माराश, इंद्राच्या अमरावतीनगरीप्रमाणे असलेल्या त्या आपल्या अयोच्यानगरीतील चौक, घरें आणि मार्ग अगदों सामसूम झाले आहेत आणि आतील दरवाजही मनाने घाणेरडे होऊन गेले आहेत, असे पाहिल्यावर त्या भरताला दुःखाचे अतिशयच भरते भाले पूर्वी आपल्या नगरामध्ये क्ध ही दृष्टोन्यतस न आलेले असे व मनाला प्रिय नसलेले प्रकार पाहणान्या त्या मरताने आपली मान खाली घातली आणि मनामध्ये खिन्न झालेल्या त्या हपरहित माहाम्या भरताने आपल्या पियाच्या गृहामध्ये प्रवेश केला. (४५-४७) याप्रमाणे महामुनि वत्मीकिगीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी एकाहत्तरावा सर्ग संपला. ॥७॥ पित्याच्या महालात गेन्यावर तेथे पिता दृष्टीस पडत नाहा, अम पाहृन भरत मातेचे दर्शन घेण्याकरिता मातेच्या वाड्यात गेला. तेव्हा परगावी गेलेला तो आपला पुन परत आलेला पाहताच कैक्या आनंदित झाली आणि मुर्गा- च्या पलंगावरन उठून तिने त्याच्याकडे धाव घेतली. आत जाताच शोभा- रहित झालेले मानगृह पाहन त्या धर्माभ्या भरताने आपल्या मातेचे पवित्र ·५ ६ ७ ८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७२ तं मूनि समुपाघ्राय परिप्यज्य यशस्विनम् । अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे अद्य ते कतिचिद्राव्यश्च्युतस्यार्यकश्मनः । थपि नाध्वश्रम शीघ्रं रथेनापततस्तय आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तय । प्रवासाच सुसं पुत्र सर्व मे वक्तुमर्हसि एवं पृष्टस्तु कैफेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः । आचष्ट भरतः सर्व माने राजीवलोचनः। अद्य मे सप्तमी रानिश्च्यतस्यार्यकवेश्मनः । अम्मायाः कुशली तातो युधाजिन्मातलश्च मे यन्मे धनं च रतं च ददौ राजा परन्तपः। परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः । यदह प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति १० चरण धरले. तेव्हा त्याचे मस्तक हुगून वैकेयीने त्या यशस्वी भरताला आलिंगन दिले आणि त्याला माडीवर बसवून ती त्याला विचारूं लागली (१-४) " आजोबाच्या घरून निघून आज तुला किती दिवस झाले 2 रथात बसून चेगाने व तातडीने माल्यामुळे तुला प्रवासाचे श्रम झाले नाहीत ना ? तुझे आजोबा व मामा युधाजित् है चागले कुशल आहेत ना? मुला । येथून ह प्रवासाला गेल्यापासून आजोळी तुला मुल झाले विवा नाही, हे सर्व तूं मला साग." (५-६) याप्रमाणे कैवयीने विचारले असता त्या कमलासारखे नेन असलेल्या राज. कुमार भरताने आपल्या मातेला सर्व काही प्रिय वृत्तात सागितला तो म्हणाला, " आजोवान्या घरून मी निघाल्याला आज सातवा दिवस. माझे आजोबा, मामा युवाजित् हे खुशाल आहेत शत्रूला ताप देणा या केकयराजाने में धन व रत्ने मला दिली होती, ती वाहन आगणारी वाहने मार्गात थकून गेली आणि म्हणून मी पुढे निघून आलो राजाचा निरोप घेऊन येणाऱ्या दूतानी घाई केल्यामुळे मी

·१३
रो० ४-१५]
अयोध्याकाण्डम् ।
शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यको हेमभूपितः ।
न चायमिक्ष्याकुजनःप्रहप्टः प्रतिभाति मे
राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने ।
तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छनिहागतः १२
पितुर्ग्रहिप्ये पादौ च तं ममारयाहि पृच्छतः।
आहोस्विदम्या ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने
तं प्रत्युवाच कैकेयो प्रियवद्धोरमप्रियम् ।
अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता १४
या गतिः सर्वभूतानां तां गति ते पिता गतः।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सतां गतिः
तच्छुत्या भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्छुचिः।
पपात सहसा भूमौ पितृशोकयलार्दितः
हा हतोऽस्मीति कृपणं दोनां वाचमुदीरयन् ।
आधी आली आहे तेव्हा मला विचारावेसे वाटतें तें तूं गागांवम (७.१०)
"हा तुझा रोज झोपण्याचा सुवर्णभूषित पलंग आज शून्य दिमत आहे आणि
इश्चाफुकुलाताल है लाम्ही आज मला अ नदित दिसत नाहीत येथे माझ्या आईच्या
सन्त पुरामध्येच बहुतेक राजा अमावयाचा, परंतु आज त्याचे दर्शन घेण्याकरिता
मी येथे आलो असता तो कोठे माझ्या दृष्टीस पडत नाही मला आधी वटिलाच्या
पायावर मस्तक ठेवावयाचे आहे, तेव्हा ते कोठे आहेत हे मी विचारीत आहे, ते
मला साग ज्येष्ठ माता कासल्येच्या अन्त पुरात ते आहेत काय ?" याप्रमाणे त्य में
विचारले असता राज्यलोभाने मे हत झालेली व सर्व पाही जाणीन अमलेली ती
कैकेयी पूर्व घडलेली हनीमत याला काहं च माहीत न हा, त्या भरताला भयर
आणि अप्रिय असलेलीही ती हस्ति प्रिय असत्याप्रमाणे सागू रागला. ती
म्हणाली, " सर्व प्राण्याची जी गति होत असते, ती तेजस्वा यज्ञशल व महाम्या
अशा सा राजाची, तुझ्या पित्याचं सालो आहे " (११-१५)
तें मातेचे भाषण एक्ताच आचरणाने पवित्र व धर्मनिष्ठ वशात उपन्न झालेला
सो भरत पितृशोकाच्या वेगाने धा सल्यासारया होऊन एकाएकी भूमावर

·o धीरामायणम् । (सर्ग.. निपपात महाबाहुर्याहू विक्षिप्य वीर्यवान् १७ ततः शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः। विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा। शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये १९ तदिदं न यिभात्यय विहीनं तेन धीमता । व्योमेव शशिना हीनमाशुष्क इव सागरः याप्पमुत्सृज्य कण्ठेन स्वात्मना परिपीडितः। प्रच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः तमात देवसंकाशं समीक्ष्य पतितं भुवि । निकृत्तमिव सालस्य स्कन्ध परशुना वने २२ माता मातहसंकाशं चन्द्रार्कसदृशं सुतम् । उत्थापयित्वा शोकात वचनं चेदमब्रवीत् उत्तिष्टोतिष्ठ किं शेपे राजसत्र महायशः। हाय हाय ! माझा घात झाला !" असे करणा उत्पन्न करणारे शोकपूर्ण शब्द उच्चारीत उच्चारीत तो महापराक्रमी वीर्यवान् भरत हात आपटून भूमीवर पडला असता, बापाच्या मरणाने दुखित होऊन शोकाकुल झाल्यामुळे त्याचे मन अनवस्थित व व्याकुल झाले व तो महातेजस्वी भरत अशा प्रकारे विलाप करु लागला- “ मेघ निघून गेल्यावर चद्राच्या योगाने रात्री शोभणाया निर्मल आमाप्रमाणे जी ही माझ्या पित्याची शग्या अत्यंत मनोहर दिसत असे, ती आर त्याने रहित झाल्यामुळे चंदरहित आमाशाप्रमाणे अथवा शुष्क सागराप्रमाणे निस्तेज दिसत आहे." (१५-२०) मनामधे अतिशय दुःसित झालेला तो विजयी श्रेष्ठ भरत वनाने आपले सुदर मुख शाकून घेऊन आणि शोकाने अश्रु ढाळीत याप्रमाणे विलाप कर लागला तेव्हा कुहाडीने तुटून जाऊन वनामध्ये पडले या शाल पक्षाच्या सोडाप्रमाणे दुसाकुल होऊन जामिनावर पडलेल्या मरताला पाहून कैकेयीने, गतीने गजासारखा आणि तेजाने चद्रसूर्यासमान अमलेल्या आपल्या पुत्राला जमिनीवरून उठपिलें पडला ·२५ ७ ग्लो. १५-३०] अयोध्याकाण्डम् । त्वद्विधा नहिशोचन्ति सन्तः सदसि संमता: २४ दानयनाधिकारा हि शीलतिनपोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसंपन्न प्रमेवार्कस्य मन्दिरे स सदित्वा चिरं कालं भूमौ परिविवृत्य च। जननी प्रत्युवाचेदं शोर्वहुभिरावृतः अभिपेक्ष्यति रामं तु राजा यकं नु यक्ष्यते। इत्यहं कृतसंकल्पो हृष्टो यात्रामयासिपम् तदिदं धन्यथा भूतं व्यवदीर्ण मनो मम । पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम् अम्ब फेनात्यगादाजा व्याधिना मय्यनागते। धन्या रामादयः सर्वे यैः पिता संस्कृतः स्वयम् ०९ न नूनं मां महाराजः प्राप्त जानाति किर्तिमान् । उपजिग्रेनु मां मूर्ध्नि तातः सन्नाम्य मत्वरम् आणि ती कोयी शोकाकुल झालेल्या त्या भरताला म्हणालो, “हे महारतिमान.. राजा ! ऊठ, ऊळ, अमा येथें का पटलास? अरे, मभेमध्ये प्रसिद्ध असलेले तुझ्यारखे मजन शोक करीत नसतात. हे बुद्धिमान् मुला ! दान व यज्ञ यातच रममाण झालेली तुझी बुद्धि ज्याप्रमाणे सूर्याची प्रभा सूर्यमंडलाला अनुसरून ममते, त्याप्रमाणे सद्वर्तन, विद्या व तप याना अनुसरून आहे.” (२१-२५) याप्रमाणे कोयीने मागितले असताही अनेक प्रकारें शोकानी व्याकुल झालेला तो भरत पुप्फळ वेळपर्यत रहन आ निभूमीवर लोळनच आपल्या आईला म्हणाला, "दन जेव्हा मला येथे घाईने आउ लागले, तेव्हा राजा रामाला राज्याभिषेक तरी करीत अगला पाहिजे किंवा यन तरी गत अमला पाहिजे, अमा माझ्या मनात विचार आरा आणि आनंदिन होउन येथे निघून आला. परंतु ते हे सर्वच विपरीत झान्यामुळे माझी छाती पाटून गेली आहे कारण नेहमी प्रिय अणि हिल करण्याविषयी रत असलेले माझे वडील आन माश्या दृष्टीय पडत नाहीत. आई! मी यें नसताना योगन्या रोगाने राजाचा अंत झाला वर? ज्यानी मारवा पिन्याचा स्वन.मंसार, केला,ते रामवादिकान बन्न होत.त्या कीर्तिमान ३० !

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग ७२
क स पाणिः सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः।
यो हि मां रजसा ध्वस्तममीक्षणं परिमार्जति
यो मे भ्राता पिता बन्धर्यस्य दासोऽस्मि संमतः ।
तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः।
तस्य पादौ ग्रहीप्यामि स हीदानी गतिर्मम
धर्मविद्धर्मशीलश्च महाभागो दृढवत ।
आर्ये किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः ३४
पश्चिमं साधुसंदेशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः ।
इति पृष्टा यथा तत्त्वं फैकेयी वाक्यमब्रवीत्
रामेति राजा पिलपन्हा सीते लक्ष्मणेति च ।
स महात्मा परं लोकं गतो मतिमतां वरः
इतीमा पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव ।
महाराजाची आज सरोखर वाताच नाही नाहीतर माझे मस्तक लवकून पित्याने
सत्वर म झ्या मस्तकाचे अवघ्राण पेलें असतें (२६-३०)
'धुने माझे अग भ न गेले असता वेळोवेळी ती झाडून टाकणारा व स्पर्श
झाला असता सुखदायक वाटणारा तो सरळ स्वभावाच्या माझ्या पित्याचा हात कोठे
अहे जो माझा भऊ, पिता व वंदु असून ज्याचा मी दास अपहे, असे मला वाटते,
त्या सरळ स्वभावाच्या रामाला मी आत्याचा निरोप साग वारण धर्मवेत्त्या
सभ्य पुरषाचा ज्येष्ठ नाता हाच पिता होय.तेव्हा मी त्य चे पाय धरीन आता तोच
माझा अधार आहे हे श्रेष्ठ माते ! धर्मशील, महाभाम्यवान् स्वीक रलेलें व्रत
निश्चयपणे चालविणारा आणि अमोघ पगामी असा माझा पिता काय म्हणाला!
माझ्यासबंधाने जो नहीं लाने चागला निरोप सागितला असेल, तो ऐकण्याची
माझी इच्छा आहे " (३-३५)
याप्रमाणे भरताने विचारले असता कोयी त्याला खरे सरें रागू लाली-
“हे रामा! हे सीने ! अरे लक्ष्मणा! असा विलाप करीत करीत बुद्धिमानात
श्रेष्ठ असलेग तो महात्मा राना परले, की गेला. पाशानी जखडलच्या मोठ्या

·गे. २३-४४] अयोध्याकाण्डम् । ९७ कालधर्म परिक्षिप्तः पाशरिच महागजः सिद्धार्थास्तु नरा राममागतं सह सीतया। लक्ष्मणं च महाबाहु द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् तच्छुत्वा विषसादव द्वितीयाप्रियशंसनात् । विपण्णवदनो भूत्वा भ्यः पप्रच्छ मातरम् क चेदानी स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः । लक्ष्मणेन सह भ्राना सीतया च समागतः ४० तथा पृष्टा यथान्यायमारयातुमुपचक्रमे । मातास्य युगपद्वाक्यं विप्रियं प्रियशसया स हि राजसुतः पुरचारवासा महावनम् । दण्टकान्सह संदेह्या लक्ष्मणानुचरा गतः ४२ तत्मा मरतनस्लो धातुश्चारियशकया स्वय यशस्य मादाम्यात्मट समुपचक्रमे ४३ यश्चिन्न प्रामणधनं हतं रामेण कम्यचित् । पशिनाढ दरिदो या तेनापापी विहिंसितः हत्तीरमाग ग्रस्त झालेल्या तुझ्या वि यानें गाद परत अल या रामाला आणि महापराक्रमी रश्मगाराजे पुल पाटनीठ ते ध य हात-अपहा शेर्ट म्हटलें. यीचे भाषण ऐकून गरी अप्रिय गोर तिन मागितल्यामुळे तो आपसीहि नाम गिन मारा आणि दीनपटन गेऊन पुन मातेला म्हणाला, 'दागल्येचा -आनंद वाढविणाराती धर्मामा, म ऊ म आगि गीता याच्या बरोबर सध्या केगा आहे"(3.-४०) अंग मानाने विचारले अगायाची आई अपग मागगा ही गोष्ट भरताला “पार आया रेशान, पर एक नाय त्याला यथायोग्य रीने एकदम मांग सागरी "है पुनारामार गम लक्ष्मणा गातेग बरोयर पऊन भाग18परधान यान सन11 मदायमगरा हे ऐकून म पाया पिरतीमा आयाम भरत भिऊन गर आणि आपल्या याचा मोठामा भागात विचार लागला रामान कोण एसाया म.७(अर्गा या. उ.) -

·Homen
४७
श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७२-७३
कश्चिन्न परदारान्या राजपुत्रोऽभिमन्यते ।
कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्राता रामो विवासितः १५
अथात्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम् ।
नेनैव स्त्रीत्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनं दृष्टा वृथापण्डितमानिनी
न ब्राह्मणधनं किंचिद्धतं रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिसितः।
न रामः परदारान्स चक्षुामपि पश्यति ४८
मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्येहाभिषेचनम् ।
याचितले पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्
म स्ववृत्ति समास्थाय पिता ते तत्तथाकरोत् ।
रामस्तु सदमौमित्रिः प्रोपितः सह सीतया
ब्रायणाधन तर हरण केले नाही ना ? अथवा एखाद्या निरुपदवी धनान्याचा
किया गरिबाचा त्याने प्राग तर घेतला नाही ना? क्विा एरा द्या परस्त्रीवर तर
ओला ठेवला नाही ना? त्या माझ्या भावाला रामाला दंडाण्याम ये कशाकरिता
हाकून दिले आहे ?" ( 01-४५)
अन भरनाने विचारल्य नंतर श्रीस्वभावामुळे उत्त वोळ झालेली त्याची आई
दनाच ते वर्म त्याला इत्यंभूत मान लागली. याप्रमाणे महात्म्या भरताने प्रश्न केला
समता स्वतःला दिनाकारण मागी ममजन अगलेली की आनंदित हेऊन
त्याला म्हणाली. "रामाने कोणत्याही प्रामाच्या धनाचा उपहार केला नाही.
त्याने निरपराधा अशा धन र पुस्पाचा अथवा दरिद्याचा प्राणा घेतला नाही
माधि परस्त्रीकडे तर गम भी नजानी पहात देगल नाही. परंतु मुला! रामाग
ये अभिषेक होता है एक्नम तुला राज्य आगि रामाला वन पास हे दोन
पर मा तुझ्या पित्यालामन मागून घेतले य दिलले पचन नर करणे या
पारन्या नाताचा नर रस्न सुइया नियने तमें ये आप लामा घ गीता
रामह राम या7 मिन गटा. (४६-५०)

·१ मो० ४५-५३, १-१] मनोध्याकाण्डम् । नमपश्यन्प्रियं पुत्रं महीपालो महायशाः । पुत्रशोकपरियूनः पञ्चत्यमुपपेदिवान, न्बया विद्वानी धर्मश राजन्यमवलम्न्यताम् ।। न्यत्रने हिमया सर्वमिदमेवंविधं कृतम् मा शोकमा च संतापं धैर्यमाश्रय पुत्रक । त्यदधीना हि नगरी राज्यं चतदनामयम् नन्पुत्र शीत्रं विधिना विधिमसिष्टमुन्यः महिनो द्विजेन्द्रः । संकाल्य राजानमदीनसत्वमात्मानमुाममिषेचयस्व ५४ इन्या श्रीमद्रामायणे वान्नीशीय आदिवान्येऽयो-याकान्देहिमानिननः सर्गः॥७॥ त्रिमनिननः मर्गः। २८४५] श्रुत्या च स पितुवृत्तं भ्रातरौ च विवासिती । भरतो दुःससंतप्त इदं वचनमब्रवीत् किं नु कार्य हतस्येह मम गज्येन मोचतः। विहीनस्थाथ पिना च धाना पितृममेन च दुम्से मे दुःखमकरोत्रणे क्षारमियाददाः। "नन्हा आपला प्रिय पुन दृष्टीआड झान्चामुळे पुनगोकानें अगटा बंगून गैटेला तो महालीनिमान् राना नृत्यु पावला. आना,हे धर्मन भरता! तूं राज्याचा बीकार कर. तुम्याचकरिना मी हा म अशा प्रगरचा बटाटोप केला आहे. आनां गौक व संताप न करता, हे पुना! धैर्य धर. अयोध्यानगरी आदि है निकंटक राज्य ही दोन्ही तुझ्ण आधीन आहेन, दर हे पुना ! नन अशा वसिष्टटि द्विजगह तूं महात्मा गनाचा यथाविधि आर्वदहिक संस्कार कर य आर-याय पृवीचा राजाभिषेक कान घे." (-1-५४) यात्रमाग मद्रामनिवानीप्रिणित श्रामद्रामाया या नावाच्या अदिकान्यांतील अयो याबादापका बहात्तराना मर्ग मंपला. ॥२॥ रियां मरम आणि भावाना यनदागासाटों पालथन दियाच टन दुःनाने भनत मागमा भग्न रंगला न्हगाला. “नानि पिन्ध पारपाच भाऊ बाबा नियोग दोन गावापान मा यानुगोकर्णन कमरे का मन मानां २ ·५ ur ७ १०० श्रीरामायणम् । [सम. १ राजानं प्रेतमावस्थं कृत्वा रामं च तापसम् कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता। अङ्गारमुपगुह्य स्म पिना मे नावयुद्धवान् मृत्युमापादितो राजा त्वया मे पापदार्शनि । सुखं परिहतं मोहात्कुलेऽस्मिन्कुलपांसनि त्वां प्राप्य हि पिता मेऽद्य सत्यसंधो महायशाः । तीवदुःखाभिसंतप्तो वृत्तो दशरथो नृपः विनाशितो महाराजः पिता मे धर्मवत्सलः । कस्मात्प्रमाजितो रामः कस्मादेव वनं गतः कौसल्या च सुमित्रा च पुत्रशोकाभिपीडिते। दुष्करं यदि जीवेतां प्राप्य त्वां जनीं मम ८. नन्चार्योऽपि च धर्मात्मा त्ययि वृत्तिमनुतमाम् । वर्तते गुरुवृत्तिो यथा मातरि वर्तते तया ज्येष्ठा हि मे माता कौतल्या दीर्घदर्शिनी । या जगाान राज्य घेऊन काय करावयाचे आहे ? गजाला मास्न आनि रामाला तारप पनवून तूं माझ्ा दुरावर अग देऊन जम्ममेवर मीठ चोळल्या- सारखेच केले आहेस. आमच्या कुलाचा घात करण्याकरितां तूं जणू काय काळ. रानच घरात आली आहेग पाशि तुला आलिंगन दिल्याने आपण स्वतला जाटून टारगा-या अप्नीला कवटाळीत आहोत, हे माझ्या मिशाला समजले नाही ह पापिण! तूं माझ्या र जाला मृत्यु आलास आणि हे बुलवलंकिनी ! तं. मादामुळे या कुलातील मुसावर धाड आणलीग.१५) "मला ग यातित व महामार्तिमान् पिता दशरयराजा तूं गळ्यात पदन्यामुळे दुराइ दुःराने में होउन तु पारला माझ्या धर्मवत्पल माद्दारात कि याचा तूंना ठार मात्रा तूं सारिता वनाम पाठविग अगि तो तरी यो महान बनाम गेट माती आईवून घेणान्या तुयशी प्रमंग पद पर पुप्रभमान सात शालेय कोपन्य घ ममिका र जिवंत राहताल म्दगः तर ती च दिने गरीगर वाली दवागावेंडारा धमा স নানা জনমৰ বংশাহী ও খাল বাল ছানা #t ·स्टो. ३-१६] भयोध्याकाण्डम् । १०१ त्ययि धर्म समास्थाय भगिन्यामिव घर्तते तस्याः पुत्रं महात्मानं चीरवल्कलयाससम् । प्रस्थाप्य वनवासाय फधं पापेन शोचसे ११ अपापदर्शिनं शूरं कृतात्मानं यशस्विनम् । प्रवाज्य चीरवसनं किं नु पश्यसि कारणम् लुन्धाया विदितो मन्ये न तेऽहं राघवं यथा। तथा घनों राज्यार्थ त्वया नीतो महानयम् १३ अहं हि पुरुषव्याघ्रावपश्यनामलक्ष्मणी । फेन शक्तिप्रमायेण राज्यं रक्षितुमुत्सद्दे ते हि नित्यं महाराजो बलवन्तं महोजसम् । उपाधितोऽभूद्धर्मात्मा मेयमस्वनं यथा १५ सोऽहं कथमिमं भारं महाधुर्यसमुद्यतम् । दम्यो धुरमिवासाय सहेयं फेन चौजसा १६ ती दरवर विचार करून पाहणारी माझी ज्येष्ठ माता कोगन्याही धर्माला स्मरून तुझ्याशी अगदी बहिणीप्रमाणे यागत असते. तेव्हा तिच्या महान्म्या पुत्राला पकले परिधान कराश्याम लाउन, त्याला अरण्यात पाठविन्याबद्दल हे पापिणि ! तुला वाईट में वाटत नाही ? (६-११) " वाईट गोष्ट मनामध्येही न आणणारा, शूर, जितेंद्रिय अणि यशस्वी अशा रामाला चीर वन्ने परिधान करावयाला लागून अरण्यात हांकून देण्यापासून, तुला काय बरे फळ मिळणार आहे ! रामाशी माझे वर्तन की अहे, हे राज्यलय झालेल्या तुला समजले नाही असे मला वाटते. सरोसर राज्याचरतां तूं हा मोठा अनर्थच उत्पन्न केला आहेस. पुरुपयेष्ठ राम व लक्ष्मण हे दोपही येथे नसतांना पोषाच्या रळावर राज्यरक्षण करण्याचा मीटरगाह बाळगावा? मेरान ज्याप्रमाणे म्यतः उत्पन्न केलेल्या आपल्या धनावरच स्वरसणार्थ असलंबून राहिलेला असतो त्याचप्रमाणे महाराज ददारय देसील स्या महातेजस्वी पलान्ध रामावरच नेहमी अवलंबून रहात होते. तेव्हां मोठमोटग धुराना वाहणान्या बैलांनी टर- ललेलें ज्याप्रमाणे वासराच्या मानेवर ठेविले असता त्याला में गहन छान ·-- Lu १०२ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ५३ अथवा मे भवेच्छक्तिोंगवुद्धिवलन या। । सकामां न करिष्यामि त्वामहं पुत्रंगाधनीम् न मे विकासा जायेत त्यक्तं त्वां पापनिश्चयाम् । यदि रामस्य नावेक्षा त्वयि स्यान्मातृवत्सदा उत्पन्ना तु कथं बुद्धिस्तवेयं पापदार्शनि । साधुचारित्रविभ्रष्टे पूर्वपां नो विगर्हिता अस्मिन्कुले हि सर्वेपी ज्येष्ठो राज्येऽभिषिच्यते। अपरे भ्रातरस्तस्मिन्नवर्तन्ते समाहिताः न हि मन्ये नृशंसे त्वं राजधर्ममवेक्षसे । गति वा न विजानासि राजवृत्तस्य शाश्वतीम् सततं राजपुत्रेषु प्येष्टो राजाभिपित्र्यते। राशामेतत्मने तत्स्यादिक्ष्वाकृणां विशेषतः येन नाही त्याचप्रमाण हा राज्यनगर मी कोणाच्या दलाने सहन कर १२-१) अथ योगसाधनांनी स्थिा बुद्धिसामर्थ्याने जरी मला राज हाकण्याची उक्ति नुदेवाने मिळाली तरी पुभारिता राज्याचा अभिलाप करणान्या तुन मनोरथ मी कशा सिद्धीस नेणार नाह। राम जर तुला नेहमी आईप्रमाणे मानीत नसता तर दुए हेनु मनात धरून उमलल्या तुरा त्याग करप्याम मा कधीच शंका आली नसती. परंतु राम तुला स्वतन्या मातेप्रमाणे समजत आहे हा तुझा मी त्याग केला जमता लालाही दुस होगार, म्हणन ये मशः निरुपायच झाला आहे. हे सदाचरण पासून नष्ट झालेल्या दुष्ट बाये! आमच्या पूर्वजानी निद्य मानिलेला हा निपला राज्याभिषेक करण्याचा विचार तुम मनामध्ये बाला क्मा या युग्लान ये जो सांमध्ये ज्यष्ट अमेल. त्यालाव राज्याभिषेर होत असतो आणि दुसरे यनिष्ठ भाऊ त्याच्या अर्थन होऊन वागत असतात. (१७-२०) 'हे दुष्टे ! तुला राजधर्म महोत आहे, असे मला वाटत नाही आणि रान धर्माचे निषित पलही तुला ठाऊक आहे, असे दिसत नाही राजकुमारामा जो ज्येष्ठ असेल, त्याला नेहा राज्याभिषे होत असतो; ही गोष्ट म .

·AARAN ~MAAmrwAA - - ली. १७-२८] भयोध्याकाण्डम् । १०३ तेषां धर्मेकरक्षाणां कुलचारित्रशोभिनाम्। । अद्य चारित्रसौटीय त्वां प्राप्य घिनिवर्तितम् तवापि सुमहाभाग जनेन्द्रकुलपूर्वके । बुद्धिमोहः कथमयं संभूतस्त्वयि गर्हितः न तु कामं फरिप्यामि तवाई पापनिश्चये। यया व्यसनमार-धं जीवितान्तकरं मम एपा विदानीमेवाहमणियार्थ तवानधे। निवर्तयिष्यामि वनानातरं स्वजनप्रियम् निवर्तयित्वा रामं च तस्याहं दीप्ततेजसः। दासभूतो भविष्यामि मुस्थितनान्तरात्मना इत्येवमुक्त्या भरतो महात्मा प्रियताक्यगणस्तुदंस्ताम् । शोकार्दितश्चापि ननाद भूयः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः २८ इत्या श्रीमवा० आदिका येऽयो यामण्डे रिमप्ततितमः सर्ग.||७३॥ [८] राजाना सारसाच लागू असून इक्ष्वाकुलातील राजाम ये तर विगम्न हा नियमच आहे. केवल धर्मानच ज्याच रक्षणमालेले आहे आणि कुलपरंपरागत आलेन्या आच रानेच ज्यांना शोभा आलेली आहे, साचा स्वतःन्या वर्तमुकी- संबंधीचा अभिन न तुझ्याशी प्रमंग पडल्यामुळे आज धुळीस मिळाला आहे. हे महाभाग्यवति! क्यराज न्या कुलाचा मूळ पुरुप जनेद्र होता. तेव्हा अर कुलामध्ये तूं उत्पन्न झाली असूनही सजनानी तिरस्कारिलली अशी ही बुर तला कशी झाली ? हे दुप्पगुद्धि ! मी तुझी इटा फ्धाही परिपूर्ण करणार नाही तं माझ्या जीविताचा अंत करणारे संकट उत्पन्न केले आहेस हे महापौरपापिगि' हा मी आताच्या आताच तुलानापमंत असलेलीच गोष्ट करण्याकरिता स्वजनाना त्रिय असलेल्या आपल्या भावाला वनातून परत आणनों. रामाला परत आणन्यवर त्या उज्ज्वल तेजस्वी च्यष्ट भावाचा मी अगदी आनंदाने दस होऊन राहीन." कठोर वाक्प्रहारांनी त्या वैयेयीला दुख देणारा तो शोकाकुल दालेला महात्मा भरत याप्रमाणे तिला बोलून मंदरपर्वताच्या गुहेतल मिहाप्रमाणे आगलों •गर्जना करू लागरा. ( २१-१८) ·२ ४ १०४ श्रीरामायणम् । [ सर्ग:५४ चतुःसप्ततितमः सर्गः। तां तथा गहयित्वा तु मातरं भरतस्तदा। रोपेण महताविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः राज्याझंशव कैकयि नृशंसे दुष्टचारिणि । परित्यक्तासि धर्मण मा मृतं रुदती भव किं नु तेऽदूपयद्रामो राजा वा भृशधार्मिकः । ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ३ भ्रूणहत्यामति प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् । फैकेयि नरकं गच्छ मा च तातसलोकताम् यत्यया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा। सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाथितः। याप्रमाणे महामुनि पामीकिणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी व्याहत्तरांवा सर्ग संपला ॥ ३ ॥ याप्रमाणे त्या मातेची सरवड वाढल्यावर अतिशय रागावलेला तो भरत पुनः तिला म्हणाला- "हे यि 1 हे दुटे! हे दुराचारिणी । जा; तूं वनात चालती हो; धर्मान तुला कायमच सोडले आहे. तेव्हा तूं आता स्वर्गवासी झालेल्या माझ्या पित्याबद्दल कधी रई नरोम. कारण, याच्याशी तुझे आतां भार्येच नातं राहिलेले नाही. ज्याना मृयु अगि वनवास तुझ्याकरिता एक्दम प्राप्त झाले आहेत, अशा त्या अत्यंत धार्मिक राजाने अथवा त्या रामाने तुसे काय वाईट वेलें होते? या कुलाचा नाश केल्यामुळे तुला ब्रह्महत्येचे पातक लागलेले आहे. तर हे रयि । तूं नरकात जा, पित्यारा मिळालेल्या लोसला जाऊ नकोस. या घोर इत्याने सर्व लोकाना आवडत असलेल्या रामाचा त्याग करून जे ब्रह्महत्ये. गारखे पातक तूं क्ले आहेस, त्याच्या योगाने मलाही तूं, मोठी भीतीच उत्पा कम्न ठेविली आहेग. कारण रामाच्या वनवासाला आणि राजाच्या मरणाला तूंच कारण अगन्यामुळे महापातर तुस्त्या हातून पडले आहे आणि महापातक केलेल्या तुझ्या संमनिं मलाही महापातकाचाच दोष लागणार आहे.(१-५) ·७ ८ ग्लो. १-११] अयोध्याकाण्डम् । १०५ अयशो जीवलोके च त्वया प्रतिपादितः ६ मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके। न तेऽहमभिभाप्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि कौसल्या च सुमिना च याश्चान्या मम मातरः। दुःपेन महताविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूपिणीम् न त्वमध्यपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः। राक्षसी तत्र जातासि कुलमध्वंसिनी पितुः । यत्त्वया धार्मिको गमो नित्यं सत्यपरायणः। चनं प्रस्थापितो वीरः पितापि त्रिदिवं गतः यत्प्रधानासि तत्पापं मयि पिना विना कृते । "तुझ्यापायी माझा पिता मृत्यु पावला असून रामाने बनाचा स्वीकार केला आहे आणि यामुळे जगामध्ये सर्वन तू म झा अपकीर्ति केलेली आहेस. मातेच्या रूपाने माझ्याशा गनुत्व करणान्या दुष्ट त्रिये ! हे राज्याभिलाप धरणा-या दुराचारिणी स्त्रिये ! हे पतिघातिनी ! तु माझ्याशी भाषणही करीत जाऊ नकोस तुज कुलपविनाशा प्रसग पडत्यामुळे वामन्या, मुमिना आणि इतरहा माझ्या मातावर दुर्धर दुस कोसळल आहे. त्या विचारी धर्मरान अश्वपतिराजाची मुळी तू क-याच नव्हेम आमच्या पित्यान्या कुराचा घात करण्याकरिता तूं राक्षसांच सा युगम ये अवतीर्ण झाली आहेस. कारण निच स यावलयन कम्न असणाऱ्या धर्मनिष्ट वीर रामाला तं बनात घालविलम आणि माझा पिताही त येथून स्वर्गाला पोचस्लिाम परतु ज्या मुग्व्य हेतून मला राज्य प्राप्त व्हा, म्हणून त् हे पातक लग, साचं कटु फर मला मात्र भोगार लागत आहे. कारण पित्याचा मला +गेर ९- या संत "कुलप्रवामिनी पितु. या ठिाणी टीकाकार "पितु ' या पूर्वी 'मम' अध्याहन घेऊन, 'माझ्या पि य च्या फुलाचा नाश करणारी' अमा अर्थ मुख्यन करतात व आप या पिलान्या (माहेरच्या) कुलाचा अमादी अर्थ गुचरितात लेलेगाम्यानी हाच अर्थ स्वीकारला आहे. माझ्या मतान मम "थयात घेऊन माझ्या स्त्यिाच्या म्हणजे "दशरथाच्या कुलाचा नाश" हाच अर्थ निमेष सयुतिय अग याने प्राय आहे. , ·M २०६ श्रीरामायणम् । [ सर्ग. भारभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये कौसल्यां धर्मसंयुक्त वियुक्तां पापनिश्चये। कृत्या कं प्राप्स्यसे हाच लोकं निरयगामिनी किं नावबुध्यसे ऋरे नियतं वन्धुसंश्रयम् । ज्येष्टं पितसमं राम कौसल्यायात्मसंभवम् अङ्गप्रत्यगजः पुत्रो हृदयाघाभिजायते । तस्मात्प्रियतरो मातुः प्रिया एव तु बान्धवा. अन्यदा किल धर्मशा सुरभिः सुरसंमता। वहमानौ ददर्शाया पुत्रौ विगतचेतसा तावर्षदिवसं श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले । रुरोद पुत्रशोकेनं बाप्पपर्याकुलक्षणम् अधस्ताद्रजतस्तस्याः सुररानो महात्मनः। बिन्दयः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभिगन्धिन, पियोग झाला आणि भ वानीही माझा त्याग वेला व सर्व लोकाना मी अधिव होऊन बसलो. ( ६-११) “हे दुष्टबुद्धि केपि : धर्माला अनुसरून वागगा या यासन्यला, पतीय व पुत्राचा वियोग करून आज तुला कोणता लोक मिळणार आहे । तूं नरक जाणार, हे दिसतेच आहे हे क्रूर वेयि! सर्व वाधवाचा आश्रय आगि कोस पर औरस पुत्र राम माया ज्वष्ठ भाऊ असल्यामुळे मला पिलासमान आहे, हे तुला ठाऊक नाही काय ? अंगप्रत्यगागमन व हृदयापासुन उत्पस होणारा पुत्र माता अतिशय प्रिय असतो आणि याधव हे साधारणच प्रिय असतात. साराश औरस पुनाचे दियोग-दुःस तिला झान्यामुळे ते वसंत दामद आहे अन्न मागतात की, एकदा देवाना प्रिय असलेल्या कामधेनु धर्म मुग्भग्ने, भन नाहीसे होऊन गेलेल्या आपल्या दोन पुत्राना पृथ्वीवर पाहिले. १३-१५) "देन महर उलटून जाईतोपर्यंत मोडता ओडता थक्लेन्या त्या मुलांना भूतर. वर पाहून पुप्रशोमाने टोळ्यांत सर्व भरून तो रह लागली. महामा दवाव राजा इंद्र साट्न जात असताना त्याच्या गरिंगवर ते तिचे मुगंधि लहान

·M. 1-30
अयोध्यागण्डम् ।
निरीक्षमाणम्तां समो ददर्श सुरभि स्थिताम् ।
आकाशे विष्टिनां दीनां रुदती भृशदुःपिताम्
नां दृशा सावसंतप्तां बज्रपापियशम्बिनीम् ।
इन्द्रः पातलिगद्विग्नः सुरगजोऽननीद्वचः
भयं सचिन चास्नासु उतश्चिद्विद्यते महत् ।
इतोऽनिमित्त गोरस्ते हि मस्तिपिणि
परमुक्ता तु सरभिः सुगराजन धीमता ।
प्रत्यपाच तना धीग याज्यं यास्यविशारा
जान्नं पापनामिचिनश्चिदमराधिप ।
बरं तु नामानामि म्यापुनी निगम स्थिती
पना
का दीनी मूर्यगदिमातापिता।
ययमानी यलीनटी योण दुरान्मना
मन पायाप्रती दिपिता भारणीटिना।
था এরিখ নিন নিযঃ
।
m

·[सर्ग
श्रीरामायणम् ।
यस्याः पुत्रसहौस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् ।
तां दृष्ट्वा रदती शको न सुतान्मन्यते परम् २५
इन्द्रो हाश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभि मन्यते दृष्ट्वा भूयसी तामिहेश्वरः
समाप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणमुख्यायाः स्वभावपरिचेष्टया २७
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचति कामधुक् ।
किं पुन विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्लेयं त्वया कृता।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे २९
अहं त्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
वर्धन यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः
करीत अहे कारण पुत्रासारखा दुसरा कोणीच प्रिय नाही ' असो. तिच्या
हजारा ग्रुनानी हे सपूर्ण जग भरून गेले आहे अशी कामधेनू ती दोघा पुनाकरिता
रडताना पाहिल्यापासून इंद्रलाही पुत्रापेक्षा काही अधिक आहे असे वाटे
नासे झालें. (२१-२५)
"आपल्या शरिरावर पडलेले ते सुगंध अध्रुचे बिटु पाहून देवराज इद्र जगता
मर्ये कामधेनूला सर्वोत्कृष्ट समजू लागला. सर्वाशी सारखं असें जिचे अप्रतिम
वर्तन आहे, सत्य हा जिन्या ठिकाणी मुख्य गुण आहे व वाटेल ती कामना
परिपूर्ण घरण्याचे जिचे सामर्थ्य आहे, अशा कामधेनूचे-जगताचे परिपालन
करण्याच्या उद्देशाने सर्व सामान्य असलेल्या ग्रामधर्मसेवनाच्या द्वारे प्राप्त झालेले -
हजारों पुन असताना ती कामधेनुमुद्धा दोघा पुनाकरिताहा जर शोक करते तर
एकुलत्या एक रामाचा वियोग झालेली कौसल्या जिवत राहील, ही गोष्ट तरा
कशाला पाहिजे ' एक्च पुन असलेल्या या साची कौसन्येला तू पुनरहित
स्न टाकले आहेस. तर इहलोका आणि मेल्यानतरही तुला नेहमा दु सब
मिळत जाईल मी पुढे सागतो त्याप्रमाणे भावान्या व पित्यान्या या ऋणातून
नुक्त होऊन आपली कीर्ति वाटवीन हा माझा निश्य समज. (२६-३०)

·गे. २५-३६] अयोध्याकाण्डम् । आनाय्य च महावाहुं कोशलेन्द्रं महावलम् । स्वयमय प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिपेवितम् नाहं पापसंकल्पे पापे पापं त्वया कृतम् । शक्तो धारयितुं पोरैरथुकण्ठेर्निरीक्षितः सा त्वमग्निं प्रविटा या स्वयं या विश दण्डकान् । रज्जु वध्याथवा कण्ठे नहि तेऽन्यत्परायणम् ३३ अहमप्यवनी प्राप्त रामे सत्यपराक्रमे। कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मपः इति नाग इवारण्ये तोमराहशतोदितः। पपात भुवि संमृद्धो निःश्वसनिय पन्नगः ३५ संरक्तनत्रः शिथिलाम्बरस्तथा विधूनसर्वाभरणः परंतपः । चभूच भूमौ पतितो नृपात्मजः शचीपतेः केतुरियोत्सवक्षये ३६ इत्य पें श्रीम.वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्ड चतुःसप्ततितमः सर्गः १७४॥ [२९०९] "कोमल देगाधिपति, महारलाच्य व महापराममो र गाला येथे आणगून मी स्वतःच मुनींनी आश्रय घेतलेल्या धनामध्ये प्रवेश परीन परंतु हे दुष्टयुद्धे । पारिणि अवनी कठ दान येऊन नगरातल लोक माझ्याग्दे पाहूं लागले म्हणजे तू ले पातक सदन करण्यास मी समर्थ होणार नाही या पानाचें परिमार्जन होण्याकरिता त हो तर अनीमध्ये प्रवेश कर, पाहिजे तर स्वत च दंडकारण्यात चालती हो अथवा गळ्याला फास लावून घेऊन मर. यावाचून आता तुला दुगरी गति नाही. कारण असन्या महामतकाला असलेच प्रायश्चित अवश्य आहे अमोधपरारमी राम राज्यावर आला म्हणजे तुझ्यामुळं मला लागलेला हा कलंग धुनला जाऊन मीही तर होईन." याप्रमाणे विप करून यरच्या व अंशानी टोचले त्या अरण्यातील हत्तीप्रमाणे अत्यंत रागारले तो भरत माप्रमागे सुस्कारे टान भूमीपर पडला तशा थेत तये पडलेल्या शनुतापन भग्ताचे दोळे लाल झाले होते. वनं सपाली होती, अंगारी सर्व अलवार अस्ताव्यस्त होस्न गर होते आणि त्यामुळे तो राजकुमार उत्सव जाटोपल्यानतर गाली पाइन टेपिले या इंद्रध्वज्ञाप्रमाणे दिसत होता. (३१-३५) ·www Anown १ २ ४ श्रीरामायणम् । [ सर्ग ७५. पञ्चसप्ततितम सर्ग । वीर्यकालात्समुत्थाय संज्ञां लब्ध्वा स वीर्यवान् । नेत्राभ्यामथपूर्णाभ्यां दीनामुवीक्ष्य मातरम् लोमात्यमव्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् । राज्यं न कामये जातु मन्नये नापि मातरम् अभियेकं न जानामि योऽभूद्राशा समीक्षित। विप्रष्टे हाहं देशे शगुम्नसहितोऽभवम् धनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः । विवासनं च सौमित्रे सीतायाश्च यथावत् तथैव कोशतस्तम्य भरतस्य महात्मनः । कौसल्या शब्दमाशाय सुमित्रां चेदमब्रवीत् आगत फरकायाः केकेच्या भरतः सुतः। तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् एक्युक्त्वा सुमित्रां तां विवर्णवदना कशा । प्रतस्थ भरतोयत्र वेपमाना विचेतना याप्रमाणे महामुनि वल्मीकिप्रणीत श्रामद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोव्याकाडापी चौयाहत्तरावा सर्ग सपला. ॥ ७४ ॥ बन्याच वेळाने शुद्धावर येऊन उठल्यानतर अधूनी नेत्र भरून येऊन व खा दीन मातेकडे पाहून, तो भरत अमात्यामध्येही आपल्या मातेची निदा करू रागला तो म्हणाला, "राज्याची मला मुळीच इच्छा नाही व मी आपल्या आईशी कधी भाषणही करणार नाही. राजाने जो माझा राज्याभिषेक ठरविला असेल, तो मला ठाऊक नाहा शनुप्रासह मी त्या वेळी येथून दूर असलेल्या त्या प्रदेशामध्ये होतों महात्म्या रामाचा वनवास मी जाणीत नाही यागि सातेला व लक्ष्मणाग का हान दिले हेही मला माहात नाहा "याप्रमाणे तो महात्मा भरत पूर्वीप्रमाणेच आमोदा कर लागला असता त्याचा शब्द ऐकून कौसल्या सुमिनेला म्हणाली, " दूर कर्म करणाया कैकेयांचा पुन आलेला दिसतो तेव्हा दरवर विचार करणाय ला भरताला भेटण्याची मला इच्छा आहे" (16) co ७

·८
मे. 3-14]
अयोध्याकाण्डम् ।
म तु राजात्मजश्चापि शत्रुघ्नमहितस्ता।
प्रतस्थे भरतो येन कौसल्याया निवेशनम्
ततः शत्रुघ्नभरतो कौसल्या प्रेक्ष्य दुसितौ।
पर्यप्यजेता दुःसाता पतितां नष्टचेननाम्
मदन्तौ रुदती दुःसात्ममेन्यार्या मनम्विनी ।
भरतं प्रन्युवाचेद कौसल्या भृशदु मिता
इई ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्नमकण्टकम् ।
मंप्राप्तं यत कैकेग्या शीघ्र प्ररेण कर्मणा १२
प्रस्थाप्य चीग्यसन पुत्रं मे बनवासिनम् ।
कैकेयी के गुणं तत्र पश्यति प्रदर्शिनी
क्षिमं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति
हिरण्यनामो यनास्ते सुतो मे सुमहायशाः
अथवा स्वपमेयाहं सुमित्रानुचरा सुसम् ।
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थान्ये येन राघवः
याप्रमाणे या मुमिरा सागन निम्तेर मुसाने युक्त, कृम आणि काही
मुचेनासे झालेती कीमन्या जिकडे मरत होता, तिकडे कापत वापत चारला.
इस्टेनो राजपुन मरतही गनुमापद कीमत्येन्या निवासस्थानाला जागऱ्या मार्गान
तिच्याकडे निघाला वनंतर दुसित झालेले मरत गनुन टुग्याकुल झा यामुळे
मृञ्चिन होउन माम येच पडलेन्या नोमन्येला रडझदन भेटले. ते हा रडत
अमलेगा सा भरतगनुनांची दुपाने भेट धैन ती अत्रत टु पिन झालेली
बिचारी श्रेष्ठ कीम या रहन रडत भरताला म्हणाली (७-१०)
"राज्याचा अमिलाप धरणाऱ्या नुला हे निटक राज्य मूर कर्म करन
क्यान मिळान दिल आहे. सान्या माली नेमायारा लावून वनवामी बनवि.
ज्या माझ्या पुनाता गनान पाटन कर रिचार मनात आगमान्या कैकेयीला
शता राम झाग आहे.' मोन्यागरण्या नामीने युक्त असलेग माझा
महायात्रा पुत्र निकटे अगर निडे मलाहा कैदेशन लबार गठन द्यावे.
अथवा मी म्बत च मुमिला बगेर घेऊन आणि अग्निहोन पु पादन या

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग ७५
काम वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।
यत्रासौ पुरषव्याघ्रस्तप्स्यते मे सुतस्ततः
इदं हि तव विस्तीर्ण धनधान्यसमाचितम् ।
हस्त्यश्वरथसंपूर्ण राज्यं निर्यातितं तया
इत्यादिवहुभिर्वाक्यैः करैः संभर्तिसतोऽनघः ।
विव्यथे भरतो तीनवणे तुद्येव सूचिना
पपात चरणों तस्यास्तदा संभ्रान्तचेतनः ।
दिलप्य बहुधासंज्ञो लन्धसंज्ञस्तदाभवत्
एवं विलापमानां तां प्राालर्भरतस्तदा ।
कौसल्या प्रत्युवाचेदं शोकैर्वहुभिरावृताम्
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकल्मषम् ।
विपुला च मम प्रीति स्थितां जानासि राघवे
कृतशास्त्रानुगा धाद्धर्मा भूत्तस्य कदाचन ।
सत्यसंधः सतां श्रेष्ठो यस्यार्योऽनुमते गतः २१
मार्गाने राम गेला अहे, त्या मार्गाने सुखाने वनात च लता होईन, किंवा तो
माझा पुरुषश्रेष्ठ पुत्र जिकडे तप करणार असेल तिकडे तूं खत च आपल्या इच्छेने
मला नेऊन पोचव धनधान्यानी समृद्ध व हत्ता, घोडे आणि रथ यानी भरलेले
हैं विस्तीर्ण राज्य तुला त्या कैकेयीने दिले आहे " (११-१६)
या व अशा प्रकारच्या अनेक कठोर शब्दानी निरपराधी भरताची असल्येन
निर्भर्त्सना केली असता प्रखर व्रगावर सुई टोचल्याप्रमाणे तो भरत पीडित झाला.
मनामधे गोंधळून गेलेला तो भरत तिच्या पाया पडला, नानाप्रकारे विलाप
क्रून मूछिन झाला व काही वेळाने शुद्ध वर आला तेव्हा नानाप्रकारे शोमानों
च्यात होऊन या प्रमाणे शोक करीत असलेल्या कौसल्येला भरत हात जोडून
म्हणाला “हे आर्ये ! मला यामी काहींच माहीत नसत ना व मी अगदी
निम्प आधी असत ना तू मला का वर दोप देत आहेम ? रामावर असलेलें मझें
परामाष्ठेचे प्रेम तर तुला माहीतच आहे सलप्रतिज्ञ आणि सजन श्रेष्ट असा आर्य
राम ज्याच्या अनुमतीने वनात गेला असेल, त्याची बुद्धि गुस्नी शिकविलेल्या

·०४ ०७ मो०१७-२८] अयोध्याकाण्डम् । ११३ प्रेप्यं पापीयसां यातु सूर्य व प्रति मेहतु । हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्यार्योऽनुमते गतः २२ कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् । अधर्मों योऽस्य सोऽस्थास्तु यस्यायोऽनुमते गतः ૨૨ परिपालयमानस्य राशो भूतानि पुत्रवत् । ततस्तु द्रुह्यतां पापं यस्यायोऽनुमते गतः यलिपइभागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षितुः प्रजाः। अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्ार्योऽनुमते गतः २५ संश्रुत्य च तपखिभ्यः सत्र वै यशदक्षिणाम् । तां चापलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः हस्त्यश्वरथसंबाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले । मास कार्पित्सतां धर्म यस्यायोंऽनुमते गतः उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थ शास्त्रं यत्नेन धीमता। शास्त्राचे कधीच अनुसरण करणार नाही. (१४-२१) "ज्याच्या संमतीने आर्य राम वनात गेला असेल तो पापी लोकाचा दाम होईल आणि सूर्याकडे तोंड करून लम्वी केल्याचे व गाईला लाथ मारल्याचे पानक त्याला लागेल सेवकाकडून मोठे काम करून घेऊन त्यास काही एक न देणान्या मालकाला जें पातक लागते,तें पातक ज्याच्या अनुमतीने आयं राम वनात गेला असेल त्याला लागेल. प्राणिमानाचें पुनाप्रमाणे परिपालन करणा-या राजाचा द्रोह करणाऱ्याना जें पाता लागतें तें पातक ज्याच्या मतानें आर्य राम वनात गेला असेल त्याला लागेल. पराच्या रूपाने एवंदर उत्पन्नाचा सहाना अंश घेऊनही प्रजाचे परिपालन न कर- गान्या राजाना जें पातक लागते, ते पातक ज्याच्या इन्टने आय राम वनात गेला अमेल, त्याला रागेल. यशामध्ये तपस्वी ऋविजाना दक्षिणा देण्याचे वचन दकनही ती न देणायाना पातक लागते, ते पातक ज्याच्या मताने आर्य राम वनात गेला असेल, त्याला लागेल. (२२-२६) हत्ती, घोडे आणि रथ याची चाखेंच हाऊन शनाची गर्दी झालेल्या युद्धामध्ये जो सद्धर्माने वागला नमेल म्हणजे पराङ्मय होऊन शशा ज्याने युद्ध केले म.८(अयो या. उ.)

·१३४
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग:०५
स नाशयतु दुधात्मा यस्यायोऽनुमते गतः
मा च सं व्यूढवावंसं चन्द्रभास्फरतेजसम् ।
द्राक्षाद्राजस्थमासीनं यस्यायोऽनुमते गतः
पायसं कसरं छागं वृथा सोऽनात निमः ।
गुरूंश्चाज्यवजानातु यस्यार्योऽनुमते गतः
गयां स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत च ।
मिने टुह्येत सोऽत्यर्थ यस्यार्योऽनुमते गतः
विश्यासाकथितं किंचित्परिवाद मिथः कचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ३२
अकर्ता चाकृतश्च त्यक्तश्च निरपत्रपः।
लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः
पुत्रैदासश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिचारितः।
स एको मृष्टमन्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः
नसेल, त्याला लागणारे पातक ज्याच्या अनुमतीने श्रेष्ठ राम वनात गेला असेल,
त्याला लागेल. ज्याच्या इच्छेनुसार आर्य राम वनवासास गेला असेल त्या दुरा.
म्याला विवेकी आचार्याने प्रयत्नाने शिविलेल्या शाम्बाचा त्याग केल्याचे पानक
लागेल. ज्याच्या सागण्यावान आर्य राम वनवासात गेला असेल, त्याला विशाल
बाह्र व सादे यानी युक्त असून चंद्र-सूर्यासमान तेजस्वी असलेला राम राज्यावर
यसल्याचे पाहण्याचे भाग्य लाभण र न ही. ज्याच्या अनुमतीने श्रेष्ट राम वनवाः
साम गेला असेल, त्या निर्दयाला खोर, तिलोदन व बोकडा, मास आदि पदार्थ
देवता, अतिथि व पितरादिकाना समर्पत केल्यावाचन सापाचे आणि गुरूंची
अवज्ञा याच पातक लागेल. (२७-३०)
"ज्याच्या प्रेरणेने आर्य राम वनवामात गेला असेल साला गाईना लाथाइल्याचे,
गुची निंदा देन्याचे आणि मिनाचा भतिशय टोह केसाचे पातर लागेल,
ज्याच्या अनुमलीने घेट राम पनवा माय गंग असेट, त्या दुराम्याला बाहेर
ज्याचा सैट करावयाचा नाही अशा विश्वामावर एवाधान गुममें सागितलेला
मन्त पार पोरमा रातक रागेल याया अनुमान अर्थ राम वनवासाम

·१० रो. ०८-४०] अयोध्याकाण्डम् । अप्राप्य सदृशान्दाराननपत्यः प्रमीयताम् । अनवाप्य क्रियां धम्या यस्यायोऽनुमते गतः ३५ मात्मनः संतति द्वाक्षात्म्येपु दारेषु दुःसितः। आयुः समग्रममाप्य यस्याऽनुमते गतः राजनीवालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते । मृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च । सदैव विभृयागत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः सङ्ग्रामे समुपोढ़े च शत्रुपक्षमयंकरे । पलायमानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः । भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः गेला असेल, त्याचा लोक द्वेप करू लागतील, त्याच्याशी संबंध तोडून टाकनील, तो निर्लज्ज बनेल आणि एखाद्यावर प्रन्युपार न करता त्याच्याशी कृतन वन- ल्याचे त्याला पातक लागेल. यान्या इन्डेनें श्रेष्ठ राम वनवासास गेला असेल, त्याला पुन, दाम आणि सेवक याच्यामह एका घरात राहून त्याना टाकून एक- स्यानेच मिष्टान सेवन केल्याचे पातक लागेल. ज्याच्या अनुमतीने आय राम वन- वासास गेला असेल, त्यला योग्य स्त्रोचें पाणिग्रहण न करता धर्मानुमार यज्ञयाग फेल्यावाचून निपुनिरुपण मरण्याचे पातक लागेल (३१-३५) "ज्याच्या अनुमतीने घेट राम वनामर्थे गेला असेल, त्याला आपया नीचे ठिाणी झालेली स्वतःची संतती पहावयास मिळगार नाही आणि तो अन्यायुपीच मरण पावेल. इतवेंच नहे, परंनु राजा, स्त्री,बाल अणि वृद्ध याच्या वध केन्याने जे पतक मागितले आहे आणि सेवकाना सोडून दिन्याने जे पातक सागितले आहे, ते पातक साला लगेल ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनामध्ये गेला असेल, लाला लाग्न, दारू, मास, लोग्मंड आणि विष याचा नेहमी व्यापार करन सेन- याना पोसल्याचे पातक लागेल. ज्यच्या अनुमतीने श्रेष्ट राम वनात गेला अमेल, खला भयंकर रानी आमा ठेले ममता पळता पळता वध झान्याचे पान . ५ ·श्रीरामायणम् । [सर्ग ७५ मद्यप्रसक्तो भवतु स्त्रीप्वक्षेषु च नित्यशः । कामक्रोधाभिभूतश्च यस्यार्योऽनुमते गतः ४१ मास्य धर्मे मनो भूयादधर्म स निषेयताम् । अपात्रवर्षी भवतु यस्यायोऽनुमते गतः ४२ संचितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः। दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः उभे संध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते । तञ्च पापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः यदग्निदायके पायं यत्पाएं गुरुतल्पगे। मिनदोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् देवतानां पितृणां च मातापित्रोस्तथैव च । मा स कार्यात्स शुश्रूपां यस्यायोऽनुमते गतः सतां लोकात्सता कीयाः सज्जुष्टात्कर्मणस्तथा । लागेल. ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनवासास गेला असेल, तो हातात मनु- ध्याच्या डोश्याची कवटी घेऊन आणि वल्कलें परिधान करून उन्मत्ताप्रमाणे पृथ्या वर भिक्षा मागत हिंइ लागेल. साराश, त्याला ब्रह्महत्येचे पातक लागल (३६-४०) "ज्याच्या अनुमतीने श्रेष्ठ राम वनात गेला असेल, लाला दारू, स्त्रिया आणि ात याच्या ठिकाणा आसक्ति ठेऊन नेहमा काम व क्रोध यात गुरफटल्याचे पातक लागेल ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनवासास गेला असेल, त्याच्या मनावं प्रवृत्ति धर्मामध्ये न होतो अधर्मपूर्वक करून अपात्री दान केन्याचे पाप लागेल ज्याच्या अनुमतीने श्रेष्ठ राम वनात गेला असेल त्याचे नानाप्रकारचे साठविलेले द्रव्य चोर लुटून नैवोत. दोही सध्याकालाच्या वेळी निजणा याला पातक लगन असते ते पाप ज्याच्या संमतीने आर्य राम वनात गेला असेल त्याला लागेल इत- केंच नव्हे, परंतु आग लावणा-याला, गुरुपत्नीशी समागम करणान्याला आणि मित्रद्रोह करणाऱ्याला जे पातक लागत असते, तेही पाप त्याला लागेल (४१.४५) "ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनवासाम गेला असेल त्याला देव,पितर आणि माता च रिना याची शुश्रूषा न केल्याचे पातक रागेल ज्यच्या अनुमतीने अर्थ

·लो. ४१-५३] अयोध्याकाण्डम् ।
१९७
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः
४७
अपास्य मात्शुपामनये सोऽवतिष्टताम् ।
दीर्यवाहुमहावक्षा यस्यार्योऽनुमते गतः ४८
बहुभृन्यो दरिदश्च ज्वररोगसमन्वितः।
समायात्सततं क्लेशं यस्यार्योऽनुमते गतः ३९
आशामाशंसमानानां दीनानामूचक्षुपाम् ।
अधिनां चितयां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः
मायया रमतां नित्यं पुरुषः पिशुनोऽशुचिः ।
रामो भीतत्यधर्मात्मा यस्यायोऽनुमते गतः
ऋतुस्नातां सती भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतियतत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ५२
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेतत्प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ५३
राम धनामध्ये गेला असेल, तो आजन्या आज सज्जनाना मिळणाऱ्या लोकापासून
सजनांच्या छातीपासून आणि ममनानी करण्याम योग्य अशा कर्मापासून भ्रष्ट
होतो. आजानुबाहु व भव्य छानी यानी युक्त असलेल्या आर्य रामाला बनवामास
नाम्यास च्याने संमती दिली समेल त्याला मातेची सेवा मोदन दिल्याने अनर्थाचा
आश्रय केन्याचे मोठे पातक लागेल. ज्याच्या अनुमान श्रेष्ट राम वनांत गेला
असेल तो मोठा पुटुंबी होऊन दरिद्री होईल, नेहमी ज्वरान तो पीडित राहील
आणि त्याला सतत गर होत राहतील. ज्याच्या अनुमनीनं आर्य राम वना.
मध्ये गेला अमेल, त्याला मोठ्या आशेने तांडाकडे पहात असलेल्या दीन याच.
काची आशा सामर्थ्य असून पूर्ण न केल्याचे पातक लागेल. (४६-५०)
"ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनांत गेला असेल, त्या धर्मशून्य पुरुषाला
नेहमी लोकाना फसविण्यातच आनंद वाहं लागेल, तो चहादसोर होईल, अपविन
राहील आगि राजापासून त्याला भौति उत्पन्न होईल. ज्याच्या अनुमतीने श्रेष्ठ
राम बनात गेला अमेल त्या दुरात्म्याला, ऋतुमाली जपळ असलेल्या पतित्रता
हनुस्नात भाषेशी समागम न केल्याचे पातक लागेल. ज्याच्या अनुमनाने आर्य

·श्रीरामायगम् ।
[ सर्गः ७५
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुपेन्द्रियः।
वालवत्सां च गां दोग्धुर्यस्यार्योऽनुमते गतः
धर्मदारान्परित्यज्य परदारानिपेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिमूढो यस्यार्योऽनुमते गतः
पानीयदूपक पापं तथैव विपदायके ।
यत्तदेकः स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः
तृपात सति पानीये विप्रलम्भेन योजयन् ।
यत्पापं लभते तत्स्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः
भक्त्या विवदमानेपु मार्गमाश्रित्य पश्यतः।
तेन पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ५८
एवमाश्वासयन्नेय दुःसार्तोऽनुपपात ह ।
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्या पार्थिवात्मजः ५९
तदा तं शपथैः कतैः शपमानमचेतनम् ।
राम वनात गेला असेल, त्याला संतान नष्ट झालेल्या ब्राह्मणाचें संताननाशाल'
कारण होगा पातक लागेल. याच्या संमतीने आर्य राम वनवासात गेला असेल,
त्याला व ह्मगाररिता केलेल्या पूजेच्या तयारीची नासाडी केल्याचे आणि मनाला
मोह उत्पन्न होऊन यास लहान असताना त्याच्यापुरतें दूध राखून न ठेविता
गाईची धार काढल्याचे पातक लागेल.ज्यान्या इन्टेने आर्य राम वनवासास गेला
असेल, त्या मूखीला धर्माची पर्वा न बाळगता धर्मपत्नीचा त्याग करून परस्त्रीसेवन
केन्याचे पातक लागेल. (५१-५५)
ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनवासात गेला असेल, त्याला पाण्याची नामम
केल्याचे आणि विष घातल्याचे पातक लागेल. पागी असूनही तहानेलेन्याला ते न
देणान्याला जे पातक लागते, ते पातक ज्याच्या अनुमतीने आर्य राम वनात गेला
अमेल त्याला लागेल. भिन्न भिन्न माग बोकाम्न भक्तीविषयों वाद करणा-या
पुरुषाना (म्हणजे शिवमति श्रेष्ठ किंचा विशुभति श्रेष्ठ इत्यादि प्रारचा वाद.
विवाद करणा यांना आगि) त्याचे ते भाडा ऐक्यान्याला जे पार लागनें, ते पर
ज्याच्या योगानें आर्य राम वनात गेला अमेल त्याला लागेल." (५६-५८)

·६२ ० ५४-६४ ] अयोध्याकाण्डम् । भरतं शोकसंतप्तं कौसल्या वाफ्यमब्रवीत् मम दुःखमिदं पुत्र भूयः समुपजायते । शपथैः शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे दिप्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्षणः । वत्स सत्यप्रतिशो हि सतां लोकानवाप्स्यसि इत्युक्त्या चाकमानीय भरतं भ्रातृयत्सलम् । परिप्यज्य महायाहं रुरोद भृशदुःखिता एवं विलपमानस्य दुःसार्तस्य महात्मनः । मोहाच शोकसंरम्भावभूच लुलितं मनः ६४ याप्रमाणे आपल्या निरपराधीपणाविषयी कासयेची सातो करताकरताच तो राजकुमार भरत दुःसाने अतिशयच व्याकुळ होऊन पनि व पुन याचा वियोग झालेल्या कोम ये जवळच पडला. तेव्हा रामाला वनवासात पाठविण्यास संमति देणाऱ्याला भयंकर प्रकारे शाप देत अमलेन्या सा शोकाकुल व मूछिनारस्थेत असलेल्या भरताला कीसच्या म्हणाली, "पुना! याच्या योग ने मला अधिकच दु रा होत आहे. असल्या शपथा वाहून रामाच्या वनवासाला संमति देणान्याला शाप देणान्या तुला पाहून माझे प्राण व्याकुळ होत आहेत. शुभ लक्षगानी युक्त असलेले तुझे अंतःकरण धर्मापासून चळले नाही, हे मोठे सुदैवच समजले पाहिजे. मुला ! त आपली प्रतिज्ञा सरी केलीस, तर तुला सजनाना मिळणारे लोक मिळतील." असें बोदन कौसल्येनें भ्रातृवत्सल महापराक्रमी मरताला माडावर घेतले आणि साला कडकडून भेटून असंत दुखित होऊन तो रडू लागली. याप्रमाणे दुःसाकुल होऊन विलाप करणान्या त्या महात्म्या भरताचें मन मोहामुळे * श्लोक ६२ मध्ये निर्णयसागर व गुजराथी बिटिंगच्या प्रतीत “सहलक्षणः" असा पाठ आहे व त्याचा अर्थ टीकाकार "शुभलक्षगै सहितः" असा देत आहेत. “ गोविन्दराजीय" आणि इतर मदामी प्रतीमधून "सहलक्ष्मण." अमा पाठ दिला आहे व त्याचा अर्थ "सहलक्ष्मणः लक्ष्मणवत् "असा दिला आहे म्हणजे लक्ष्मणवत् सतप्रतिज्ञोऽसि" असा दिला आहे माझ्या मते "महलक्षण." हाच पाठ योग्य आहे. " ·४ १२० श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७५-७६ लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रनष्टयुद्धेः पतितस्य भूमौ । मुहुर्मुहुनिःश्वसतश्च दार्थ सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ६५ इत्या श्रीवा आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितम सर्गः ॥७५।। [२९४४] षट्सप्ततितमः सर्गः। तमेवं शोकसंतप्तं भरतं कैकयीसुतम् । उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठः श्रेष्ठवागृपिः अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः। प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम् वसिष्ठस्य वचः श्रुत्या भरतो धरणी गतः । प्रेतरत्यानि सर्वाणि कारयामास धर्मवित् उद्धृत्य तैलसंसेकास तु भूमी निवेशितम् । आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम् संवेश्य शयने चाग्ये नानारत्नपरिष्कृते । ततो दशरथं पुत्रो विलालाप सुदुःखितः व शोकाच्या अतिरेकामुळे क्षुब्ध झ लें आणि काहीएक सुचेनासे होऊन कसलेही भन न राहना भूमीवर पडून वारंवार दीर्घ सुस्कारे टावीत आणि अति दिलाए वरीत असलेल्या त्या भरताची शोकामध्येच रान निघून गेली. (५९-६५) याप्रमाणे महामुनि वाल्मीकिपणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यांतील अयोध्याकाडापैकी पचाहत्तरावा सर्ग संपला, ॥५॥ याप्रमाने दोरसंतप्त झालेल्या कैकेयीपुत्र भरताला उत्तम वक्ते असून आणि उत्कृष्ट व प्रिय बोलणारे वसिष्ठ ऋषि म्हणाले, " हे महाकीर्तिमान् राजपुत्रा तुझे कन्या असौ; आता शोक पुरे कर. हा आता करावयाचा राजाचा और्व- देदिक मस्पार उत्कृष्ट रीतीने कर." हे वसिष्टाचे भाषण ऐकल्यावर भरतान साना साष्टांग नमसार घातला आणि त्या धर्मश भरताने पित्याची सर्व श्रीज़- देहिक कम करण्याकरिता मंन्याना सागितले. चित् पिवळटपणा ज्याच्या मुसावर मासा आहे अशा आणि झोपल्याप्रमाणे दिसत असलेल्या त्या राजा दशरथाला तेराच्या कढईतून वाहन प्रथम जमिनीवर घ त्यानंतर माना प्रसार- ५

·७
८
सो०५:१-१२] अयोध्याकाण्डम् ।
किते व्यवसितं राजन्प्रोपिते मय्यनागते ।
विद्यास्य रामं धर्म लक्ष्मणं च महाबलम्
कयास्यसे महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम् ।
हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिएकर्मणा
योगक्षेमं तु तेऽव्यानं कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरे।
स्वयि प्रयात स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते
विधवा पृथिवी राजंस्त्वया हीना न राजते ।
हीनयन्देव रजनी नगरी प्रतिभाति माम्
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम् ।
अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः
प्रेतकायांणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशांपतेः।
वान्यव्यग्रं मदावाहो क्रियतामविचारितम्
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्टस्याभिपूज्य तत् ।
ऋत्यिपपुरोहिताचार्यास्त्यरयामास सर्वशः १२
न्या रत्नांनी मुशोभित अशा पृष्ट मंचकावर निजविल असता त्याला पाहून
अलंत दुःखी झालेला तो भरत याप्रमाणे विलाप करूं लागला. (१-५)
"हे राजा ! मी दुसन्या देशी गेरों अमनांना माझ्या अनुपस्थितीत धर्मवेत्त्या
रामाला य महायलान्य लक्ष्मणाला वनांत हांफून देउन तूं मनांत काय करावयाचे
योजलं आहेम ? हे महाराजा ! मरळ स्वभावाच्या पुरुषश्रेष्ठ रामानं विरहित अशा
दुःणी झालेन्या मला टापून तूं कोठे जात आहेस ? पाया 1 रामाने तर धनाचा
आश्रय केला आणि तुम्हीदि म्यर्गाला चालते झाला. आता तुमच्या नगरीतील
प्रजाजनांचा योगक्षम दक्षनपूर्वक कोण वर चालयील ! हे राजा ! तुझा वियोग
मालेली ही पृथ्वी विधवा झाल्यामुळे पूर्वीप्रमाणे शोभत नाही आणि ही अयोध्या-
नगरीही चंदरहित रानाप्रमाणे मला निस्तेज दिसत आहे." (६-९)
याप्रमाणे मनामध्ये अत्यन्त मिग्न होऊन विलाप करीत अमलेच्या भरताला
महामुनि यनिष्ठ पुनः म्हणाले, "हे महापराक्रमी भरता या राजाचे जे काही
श्रादेदिक गम्यार करायचे आहेत, ते आता विचार करीत न घसना

·૨૨
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ७६
ये त्वग्नयो नरेन्द्रस्य अग्न्यागाराद्वहिष्कृताः।
ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते हूयन्ते यथाविधि
शिविकायामथारोप्य राजानं गतचेतनम् ।
वाष्पकण्ठा विमनसस्तमूचुः परिचारकाः १४
हिरण्यं च सुवर्ण च यासांसि विविधानि च ।
प्रकिरन्तो जना मार्गे नृपतेरग्रतो ययुः १५
चन्दनागुरुनिर्यासान्सरलं पद्मकं तथा ।
देवदारूणि चाहत्य क्षेपयन्ति तथापरे
गन्धानुच्चावचांश्चान्यांस्तत्र गत्वाथ भूमिपम् ।
तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः
तदा हुताशन हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः ।
जगुश्च ते यथाशास्त्रं तत्र सामानि सामगा:
शिविकाभिश्च यानश्च यथार्ह तस्य योपितः।
नगरान्निर्ययुस्तन वृद्धैः परिवृतास्तथा
काळजीपूर्वक कर" याप्रमाणे वसिष्टानी सागितले असता ठीक आहे' असे म्हणून
त्याने वसिमानण त्या सागण्याला मान दिला आणि ऋत्विज्ञ, पुरोहित व आचार्य
याना त्याने ते सस्कार लवकर करण्याविषयी सागितले. दशरथराजाचे जे अग्नि
होमशालेतून ब हेर ठेवले होते, त्याच्यामध्ये ऋत्विज आणि याजक यानी यथाविधि
हवन केले. नतर गतप्राण झालेल्या राजाला पालखीमध्ये ठेवा यावर सर्व सेवकाचे
कठ अधूनी दाटून आले व ते सिन्न झाले आणि त्याच्याकडे पाहून शोक वरू
लागले त्यानतर रुपें, सोने आगि नाना प्रकारची वस्त्रे मार्गामध्ये उधळीत उधळत
लोक राजाच्या पुढे चालले आणि काही लोक चदन व अगुरु याचा चीक,
सरल च पाक याची आणि देवदारुची लाकडे अमीमध्ये टाकू लागले (१०-१६)
नंतर जेथे चिता रचला होती तेथे गेल्यावर लहानमोठी इतरही सुगंधी द्रव्ये
चितेमध्ये घालून ऋत्विजानी त्या राजाला चितेवर निजविल. तेव्हा अमीमध्ये हवन
कम्न ऋत्विज त्या समयाला योग्य आणि आवश्यक असे मन जपूं लागले आणि
सामगायन करणारे त्या ठिकाणी यथाविधि सामे गऊ लागले. योग्यतेप्रमाण

·२०
भो० १३-२३१-२] अयोध्याकाण्डम् ।
प्रसव्यं चापि तं चात्विजोऽग्निचितं नृपम् ।
स्त्रियश्च शोकसंतप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा
क्रौञ्चीनामिय नारीणां निनादस्तत्र शुधवे।
आर्तानां करुणं काले मोशन्तीनां सहस्रशः
ततो रुदन्त्यो विवशा विलप्य च पुनः पुनः ।
यानेभ्यः सरयूतीरमवतेस्पाइनाः
कृत्वोदकं ते भरतेन साध नृपाइनामन्त्रिपुरोहिताश्च ।
पुरं प्रविश्याचपरीतनेत्रा भूमो दशाहं व्यनयन्त दुःखम् २३
इसा श्री• वा० अदिकाव्येऽयोध्यागण्डे पट्मप्ततितम. सर्गः ॥७६[२९९७]
सप्तसप्ततितमः सर्गः।
ततो दशाहेऽतिगते स्तशौचो नृपात्मजः ।
द्वादशेऽहनि संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत्
ब्राह्मणेभ्यो धनं रत्नं ददावन्नं च पुफलम् ।
पालरयात, रथात बसून व बरोबर वृद्धाना घेऊन त्याच्या निया नगरातून निघून
तेथे आया, अवमेधान्त यज्ञ केलेल्या त्या राजाला ऋविज्ञानी उलट्या प्रदक्षिणा
घातन्या त्या वेळी कौसल्या आदिवान स्त्रिया फारच मोक करू लागल्या.
दहनाच्या वेळी हजारों स्त्रिया दु साने व्याकुळ होऊन करुण स्वराने आगोश कर
लागल्या असता, कोचपक्षिणीप्रमाणे त्याचा अन्द अधिकच भेदा वा लागला.
शोकाधीन होऊन रडत असलेल्या त्या सर्व राजनिया वारंवार विलाप कन्न
सरयू नदीच्या किनाऱ्यावर आपाप या वाहनातून खाली उतरल्या. राजाची
उदरिया झाल्यावर अधूंनी नेत्र भरन आलेले ते मंत्री, पुरोहित आणि राज.
त्रिया हे सर्व भरतासह नगरीडे परतले आणि दहा दिवसस्यंत जमिनीवर
निजन व वसून त्या सानी अर्शच पाळले.
याप्रमाणे महामुनि वा मोकिप्रणीत श्रीमहामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील
अयोध्याकाडापैकी शहात्तरावा सर्ग संपला. ॥ ७६
लानंतर दहा दिवस उलटत्यावर वाराव्या दिवशी प्रेतविमुक्तिदायक एका-
दशाह श्राद करन शुद्ध झालेल्या भरताने पुडला श्राद्धकर्मे करविली. धन, रत्ने,
.

·२ ३ ४ ५ ६ ७ १२४ श्रीरामायणम् । [सर्गः ४७ वास्तिकं बहु शुलं च गाश्चापि बहुशस्तदा दासीसांश्च यानानि वेश्मानि सुमहान्ति च । ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रो राक्षस्तस्यौलदेहिकम् ततः प्रभातसमये दिवसे च त्रयोदशे। विललाप महावाहुर्भरतः शोकमूञ्छितः शब्दापिहितकण्ठश्च शोधनार्थमुपागतः । चितामूले पितुर्वाक्यमिदमाह सुदुःखितः तात यस्मिन्निस्ट्रोऽहं त्वया भ्रातरि राघवे । तस्मिन्वनं प्रवाजेते शून्ये त्यक्तोऽस्म्यहं त्वया यस्या गतिरनाथायाः पुत्रः प्रवाजितो वनम् । ताममां तात कौसल्या त्यक्त्वा त्वं क गतो नृप दृष्ट्वा भस्मारणं तच दग्धास्थिस्थानमण्डलम् । पितुः शरीरनिर्वाण निप्टनन्विपसाद ह स तु दृष्ट्वा रुदन्दीनः पपात धरणीतले । विपुल अन्न, पुष्कळ वोक्ड, असंख्य रुपे आणि गाई त्याने ब्राह्मणाना दान दिल्या. राजपुन भरताने त्या राजाचें पारलौकिक हित व्हावे, यासाठी दासी, दास, रय आणि मोठमोठी रही ब्राह्मगाना दान दिली. त्यानतर तेराव्या दिवशी सकाळी शोकाकुल झालेल्या ला महापराक्रमी भरताला पुनः शोकाचे भरते आले आणि रडून रडून घसा बसलेला तो भरत चितामस्म काहन टाकून भूमीची शुद्धि कर ण्याकरिता पित्याच्या चितसमीप आल्यावर अत्यंत दुखी होऊन म्हणाला.(१-५) "बाबा ! ज्या माझ्या भावान्या रामाच्या स्वाधीन तुम्ही मला वेलें, तो राम वनामध्ये चालता झाल्यामुळे मला काही एक आधार न ठेवता अगदीच निराधार स्थितीत टाकून दिले आहे. ज्या अनाथ कौसल्येचा मुख्य आधार असलेल्या पुत्राला वनामध्ये पाठविले, त्या कौसल्या मातेचा त्याग करून तुम्ही कोठे हो चाल. लात!" नंतर ज्यातील भस्म तास वर्णाचे झाले आहे, ज्यातील अस्थि जळून गेल्या आहेत भाणि ज्यावरील पिलाचे शरीर नाहीसे झाले आहे, असे तेंचिता- स्थान पाहन अत्यंत शोक कर लागलेला तो भरत पारच कृष्टी झला. इतकंच ८ ·लो०२-१५] अयोध्याकाण्डम् । उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्रध्वज इवोच्छ्रितः अभिपेतुस्ततः सर्वे तस्यामात्याः शुचिव्रतम् । अन्तकाले निपतितं ययातिमृपयो यथा शत्रुमश्चापि भरतं दृष्ट्वा शोकपरिप्लुतम् विसंज्ञो न्यपतद्भुमो भूमिपालमनुस्मरन् उन्मत्त इव निश्चित्तो विललाप सुदुःखितः। स्मृत्वा पितुर्गुणाङ्गानि तानि तानि तदा तदा मन्थरामभवस्तीवः कैकेयीग्राहसंकुलः। चरदानमयोऽक्षेभ्योमजयच्छोकसागरः सुकुमारंच वालं च सततं लालितं त्वया । कतात भरतं हित्वा विलपन्तं गतो भवान् ननु भोज्येषु पानेपु वस्त्रेप्याभरणेषु च । प्रवारयति सर्वान्नस्तन्नः कोऽद्य करिष्यति १५ नव्हे तर, ते पाहताक्षणीच ओक्सायोमी रडूं लागलेला दीन झालेला मरत जमिनी. वर पडला आणि मानी ज्या वेळी लाला उठविलें, त्या वेळी तो उंच व धिप्पाड याध्याचा भरत जमिनीवरून उभारल्या जाणान्या व यंत्रात क्सलेन्या इंदध्वजा. प्रमाणे दिसू लागला. पुण्याचा क्षय झाल्यावर स्वर्गदून पृथ्वीवर पडलेल्या ययाती- कडे जमे पि धावून गेले, तसे सा भरताचे मर्व अमान्य, आचरणाने शुद्ध अगलेला तो मरत जमिन वर पडला असता, त्याच्याकडे धावले. (६-१०) शोकाकुल झालेल्या मरतारा पाहून अनुनालाहि रामाची आठवण झारी व "मून्छा येऊन तो जमिनीवर पडला. पित्याच्या गुणान्या दर्शक अमलेन्या त्या त्या गोष्टी आठवून तो अत्यंत दुखित झालेला गनुन उन्मत्त पुरवाप्रमाणे भान नाहीमें होऊन विलाप करू लागला. माराश, मंथरेमुळे निर्माण झालेल्या, कैयारूप मुसरीने नियाम केलेल्या आणि वरपदानम्पी पाण्याने युक्त व अतिशय बोल अस- लेल्या प्रचंड शोकसागराने त्या शगुनाला बुडवून टाक्ले होते. (११-१३) वाना ! नुम्ही ज्याचे नेहमी लाड केले, त्या मिलाप करीत अमलेन्या युमुमार बालवयान्या भाताला टाकून देऊन शेठे बरे गेला आहात? तो म्हणाला, "

·.
१६
श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७७-७८
अवदारणकाले तु पृथिवी नावदीर्यते।
विहीना या वया राज्ञा धर्मशेन महात्मना
पितरि स्वर्गमापन्ने रामे चारण्यमाश्रिते।
कि मेजीवितसामर्थ्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् १७
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्यामिक्ष्वाकुपालिताम् ।
अयोध्यांन प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपोवनम्
तयोर्विलपितं श्रुत्वा व्यसनं चाप्यवेक्ष्य तत् ।
भृशमार्ततरा भूयः सर्व एवानुगामिनः
ततो विपण्णो श्रान्तौ च शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
धरायां स्म व्यचेष्टितां भग्नशृङ्गाविवर्षभौ
ततः प्रकृतिमान्वैद्यः पितुरेपां पुरोहितः।
वसिष्ठो भरतं वाक्यमुत्थाप्य तमुवाच ह
त्रयोदशोऽयं दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो।
अरे, खाणे पिणे वस्त्रे आणि आभरणे यासंबंधाने यातले तुला काय हवे ते घे,
असे म्हणून तुम्ही आमची इन्छा तृप्त करीत होता, ती खरोखर आता आर
केश हो तृप्त करील? तुम्हामारख्या धर्मज्ञ महात्म्या राजाचा या पृथ्वाला वियोग
झाल्यामुळे ता विदाणं होऊन जावयाची, पण अजूनहि ती विदीर्ण होऊन जात
नाही, हे आश्चर्य आहे. पिता स्वर्गस्थ झाला असता रामानेंही अरण्याचा स्वीकार
केला असता आता मला जगण्याचे सामर्थ्यच वोठे राहिले आहे ! मी अग्नीमध्य
प्रवेश ग्रीन ! पिता व भाऊ यानी विरहित झालेरा मी इक्ष्वाकुवराजानी परि-
पालन केलेल्या शून्य अये ध्याननरीमध्ये प्रवेश करणार नाही, मी तपोवनान
प्रवेश करीन" (१४-१८)
याप्रमाणे त्या दोघाचा विलाप रेवून व त्याचें तें दुख पाहून त्याच्यावरोबर
गेलेले सर्वही ले क पुनः अयत दुखी झाले. त्यानतर खिन्न व थकून गेलेले ते
उभयता भरन-शनुन शिंगे मोडलेच्या बैलाप्रमाणे पृथ्वीवर लोळू लागले तेव्हा
सत्वनिष्ठ व सर्वज्ञ भने लाच्या पिरचे पुरोहित वमिष्टमुनि ला भरताला

·लो. १६-०६१]
भयोध्याकाण्डम् ।
१२७
सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वं विलम्बसे २२
प्रीणि द्वन्द्वानि भूतेपु प्रवृत्तान्यविशेषतः।
नेपु चापरिहार्येषु नैवं भवितुमर्हसि
२३
सुमन्त्रश्चापि शत्रुघ्नमुत्थाप्यामिप्रसाद्य च ।
श्रावयामास तत्त्वज्ञः सर्वभूतभवाभवी
२४
उत्थिती तो नरव्याघ्री प्रकाशेते यशस्विनी।
वर्षातपपरिग्लानौ पृथगिन्द्रध्वजाविध
अणि परिमृन्दन्तो रक्ताक्षी दीनमापिणी।
अमात्यास्त्वरयन्ति स्म तनयो चापराः क्रिया:
इत्या थ० वा० आदिकाव्येऽयोध्यागण्टे सप्तसप्ततितमः सर्गः ॥७॥ [३०२३]
अष्टसप्ततितमः सर्गः।
अथ यात्रां समीहन्तं शत्रुघ्नो लक्ष्मणानुजः।
भरतं शोकसंतप्तमिदं वचनमब्रवीत्
उठवून म्हणाले, "हे प्रभो । तुझ्या पित्याच्या मरणाला आज हा तेरावा दिवम.
तेव्हा शिर राहिलेल्या अस्थि गोळा करावयाम तूं आता येथे वेळ का लावीत
आहेम भूक व तहान, शोक आणि मोह व म्हातारपण आणि मरण या तीन
दुरली प्राणिमानाना एक्सारर याच प्राप्त होत असतात. तेव्हा त्या जर अपरिहार्य
आहेत, तर तुला आपली अशी अवस्था करून घेणे योग्य नव्हे " (१९-०३)
याप्रमाणे वसिष्टानों सागिल्यानंतर तत्त्ववेत्त्या मुमंत्राने शननाला उठवून
त्याचे सा बन केले आणि प्राणिमात्राच्या उत्पत्तिविनाशासंबंधाने त्यानेही त्याला
दोन गोष्टी सांगितल्या. त्यानंतर ते पुरषश्रेष्ठ यशस्वी भरत-शत्रुन उठले असता
पर्जन्य आणि उष्णता याच्या योगाने म्लान होऊन गेले या दोन इंद्रध्वनाप्रमाणे
दिसू लागले. ज्याचे डोळे लाल झाले होते; वाणी अगदी दान झाली होती व
जे अश्रु टाळीत होने, अशा ला राजकुमाराना पुटची इतर ये करण्याविषयी
अमाल घाई करू लागले. (०४.०६)
याप्रमाणे महामुनिवा मविप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील
भोयाशपकी सयाहत्तरावा सर्ग संपला. ॥७॥

·२ ७ श्रीरामायणम् । [सर्ग ७८ गतिर्यः सर्वभूतानां दुःखे किं पुनरात्मनः । स रामः सत्त्वसंपन्नः स्त्रिया प्रवाजितो वनम् बलवान्वीर्यसंपन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ। फिन मोचयते राम कृत्वापि पितृनिग्रहम् पूर्वमेव तु निमाहाः समवेक्ष्य नयानयो। उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः इति सभापमाणे तु शत्रुध्ने लक्ष्मणानुजे । भारद्वारेऽभूत्तदा कुना सर्वाभरणभूषिता लिप्ता चन्दनसारेण राजवस्त्राणि विधती। विविधं विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता मेखलादामभिश्चित्रैरन्यैश्च वरभूषण.। चभासे यहुभिर्वद्धा रज्जूभिरिव वानरी ता समीक्ष्य तदा द्वा.स्था भृश पापस्य कारिणीम् । गृहीत्वाकरणं कुन्जांशनुम्नाय न्यवेदयत् लानतर रामाक्हे जाण्याविषयी विचार करणाया शाक्सतप्त भरताला लश्न पाचा धाकग भाऊ शनुन म्हणाला, "आपला तर गोष्ट पाहिने कशाला; परंतु दुखाच्या वेळी सर्व प्राण्यानाही आधार असणा-या या धैर्यवान् रामाला एक वने वनात हावून दिले परतु बलाम्य आणि वार्यवान् म्हणविणा या त्या लक्ष्म मानें तरा वडिलाना प्रतिवध करून रामाला का सोडविलें नाहीं ना ताब्यात जाऊन रानाने जो, वाईट मार्गाचा अवला केला, त्याचा न्यायान्याय पाहून पूर्वीच प्रतिबंध करणे योग्य होतें.' (१-४) याप्रमाणे लक्ष्मणचा धाका भाऊ शत्रुम बोलत असताना पूर्वकडाल दख ज्यात सर्व प्रकार या अलकारानी नलेली कुबडी मथरा उभा होती तिनै उत्त चदनाची उटी लावून राजघराण्याताल लोकाना योग्य असलेली मौल्यवान् वन्ने धारण केली होती, नाना प्रकारच्या भूषगानों ती अनेक प्रकारे सरली होती आणि कमरपट्याचे आश्चर्यकारक पदर आणि इतरही उकृय भूषगे याच्या योगानें ता मयरा पुषशा दोन्थानी बापून ठेवले या वानराप्रमागे दिसत होती वारवर अनर्थ उत्पन्न करणय सा वोग पहताक्षगच तेथाल द्वारपाराने निर्दय. ८ ·૧૨ यो०२-१५] अयोध्याकाण्डम् । यस्याः कृते वने रामो न्यस्तदेहश्च वः पिता। सेयं पापा नृशंसा च तस्याः कुरु यथामति शत्रुघ्नश्च तदाज्ञाय वचनं भृशदुःखितः। अन्तःपुरचरान्सर्वानित्युवाच धृतव्रतः तीवमुत्पादितं दुःसं भ्रातृणां मे तथा पितुः । यथा सेयं नृशंसस्य कर्मणः फलमभुताम् एवमुक्त्या च तेनाशु सखीजनसमावृता। गृहीत्वा वलयत्कुब्जा सा तद्मनादयत् ततः सुभृशसंतप्तस्तस्याः सर्वः ससीजनः । कुद्धमाशाय शत्रुघ्नं व्यपलायत सर्वशः अमन्नयत कृत्स्नश्च तस्याः सर्वः ससीजनः। यथायं समुपक्रान्तो नि.शेपं नः करिप्यति १४ सानुक्रोशां वदान्यां च धर्मशां च यशस्विनीम् । कौसल्यां शरणं यामः सा हि नोऽस्ति ध्रुवा गतिः १५ पणाने तिला वरून शत्रुघ्नापुढे नेऊन उभी केली व म्हणाला, "जिच्यामुळे राम वनवासात गेला व जिच्यामुळे तुमच्या पित्याला न्यु आला, ती ही दुष्ट पापिनी कुबडी; हिचे आपण हवे ते करा.” (५-९) हे शब्द ऐकल्याबरोबर शनुमाला अत्यंत दुःस झाले आणि व्रतस्थ अमणारा तो अंत पुरावरील मर्य लोकाना म्हण ला, "च्या अर्थी हिने माझ्या भावाना व पित्याला भयंकर टुस दिले आहे, त्या अर्थी हिला आता आपल्या दुष्कर्माच पल भोगू द्या" अमें मान त्या शनुनाने सरयानी घेरले या त्या कुबडीला यरागाराने एक्दम धरली तेव्हा तिने ते घर दणाणून दिले. हे पाहून तिन्या सर सय्या अतिशय घाबरून गेल्या आणि नुन रागावला आहे असें पाहून जिकडे वाट सापडली तिकडे पढ़न गेल्या त्यानतर तिच्या त्या सर्व सख्या आप- आपन्यात म्हणाल्या ज्या अर्थी हा शनुन इतमा रागारला आहे, त्या अभी हा आता आपग पैसा कोणागही जिचत टेनीलमें दिसत नाही. तेव्हा दया, पटार, धर्मन आणि यशम्बिनी अशा कौसल्येला आपण शरण जाऊं; ती अपला आधार म. ९ (अयोध्या. उ.)

·श्रीरामायणम् । [सर्ग सच रोषेण संवीतः शत्रुघ्नः शत्रुशासन। संचकर्प तदा कुम्नां क्रोशन्ती पृथिवीतले तस्यां ह्याकृष्यमाणायां मन्थरायां ततस्ततः । वित्रं बहुविधं भाण्डं पृथिव्यां तद्वत्यशीर्यत तेन भाण्डेन विस्तीर्ण श्रीमद्गाजनिवेशनम् । अशोभत तदा भूयः शारदं गगनं यथा स घली यलयकोधाद्गृहीत्वा पुरुषर्षभः । कैकेयीमभिनिर्भय॑ यभाषे परुपं वचः तैर्वाक्यैः परपैर्दुःखैः कैकेयी भृशदुःखिता। शत्रुघ्नभयसंत्रस्ता पुत्रं शरणमागता तं प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् । अयध्याः सर्वभूतानां प्रमदाः क्षम्यतामिति ३१ हन्यामहमिमा पापां कैकेयी दुष्टचारिणीम् । यदि मां धार्मिको रामो नासूयेन्माघातकम् आहेच आहे " ( १०-१५) इकडे शत्रूचे शासन करणार। तो शनुन रागाने लाल होऊन आमोश करीत असलेल्या त्या बुधडीला जमिनीवरन फरफरा ओहं लागला त्या मथरेला अशा तहेनें तो ओढू लागला असता नानाप्रकारची तिची चित्रविचिन भूषणे जमिनीवर अस्ताव्यस्त पडली व त्या भूषणांनी तो वैभवसपन्न विस्तीर्ण राज- महाल शरदृतूंतील आराशाप्रमाणे फारच शोभू लागला असो. या पुरुषश्रेष्ठ बलाक्ष्य शनुप्नाने रागाच्या भरात बलात्काराने मथरेला धरली, त्या वेळी तिला सोडविण्यासाठी कैकेयी धावून आली असता त्याने तिला हाताने दूर लोटून अत्यंत मर्मघातक शब्दांनी तिची निर्भर्त्सना केली तेव्हा त्या दुखदायर कठोर भाषणानी अत्यत दुखी झालेली कैकेयी शत्रुध्नान्या भीतीने गागरुन जान्न आपल्या पुनाला-भरताला शरण गेली (१६-२०) तेव्हा रागावलेल्या त्या शनुप्नारडे पाहून भरत म्हणाला, "लियाना ठार भारणे निषिद्ध असल्याने तू क्षनार, अरे ! धर्मनिष्ठ राम मानधातक म्हणून ·१ ग्लो०१६-२६१-२] अयोध्याकाण्डम् । इमामपि हतां कुब्जां यदि जानाति राघवः । त्वां च मां चैव धर्मात्मा नाभिमापिप्यते ध्रुवम् २३ भरतस्य वचः श्रुत्या शगुनी लक्ष्मणानुजः । न्यवर्तत ततो दोपातां मुमोच च मूछिताम् सा पादमूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह । निःश्वसन्ती सुदासार्ता कृपणं विललाप ह शानुनविक्षेपविमूढसंसां समीक्ष्य फुजां मरतस्य माता। शनैः समाश्यासयदातरूपां मौञ्ची विलग्नामिव धीक्षमाणाम् २६ इन्या पा० वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽप्टसप्ततितमः सर्ग.॥७॥३०४९] एकोनाशीतितमः सर्गः। ततः प्रभातसमये दिवसेऽय चतुर्दशे। समेत्य राजकारो भरतं वाक्यमवन् गता दशरथः स्वर्ग यो नो गुरुतरो गुरुः । जर मला दोष देणार नसेल तर मी या दुराचारिणी दुष्ट कैकेयीला ठार मारन टाकीन, परंतु या कुबडीराही मारल्याचे जर त्याला समजले तर तो धर्मामा राम खरोगर तुझ्याशी आणि माझ्याशी माषणमुद्धा करणार नाही. " हे मरताचे भाषण ऐकून लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ झनुप्न त्या स्त्री-पधा पासून पराउत्त झाला आणि मूटिन पहले न्या त्या कुवघ्या मंथरेला त्याने सोडून दिले. अत्यंत टु सिन झालेली ती मंथरा कैकेयीच्या पायाशी येऊन पडली आणि हुंदके देत व मुम्कारे टाकीत टाकीत करुण स्वराने विलाप करूं लागली. नेव्हा गनुप्नाच्या हिमडाहिमडीमुळे बेशुद्ध होऊन, गागन गेलेल्या क्रोच पक्षिीप्रमाणे यांच्या तोंडाकडे पाहूं लागलेन्या त्या पावरलेल्या कुरडीला पाटन भरनाच्या आईने हळू हळ तिचें सावन केले. ( २१-२६) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रीत श्रीमदामाया या नावान्या आदिवाव्यांतील भयो यामहापी अट्टराहत्तराया मर्ग संपरा. ७८|| सानतर चादाव्या दिवशी मारच्या वेळी राजमार्यरंधर पुरुष एकत्र उमन भरनाला म्हणाले, आमन्या गुन्याही गुरु, दशरथ रानान ज्येष्ट राम ·७ श्रीरामायणम् । (सर्ग ७९ रामं प्रव्राज्य वै ज्येष्ठं लक्ष्मणं च महाबलम् त्वमद्य भव नो राजा राजपुन महायशः। संगत्या नापगनोति राज्यमतदनायकम् आभिपेचनिकं सर्वमिदमादाय राघव । प्रतीक्षते त्यां स्वजन श्रेणयश्च नृपात्मज राज्य गृहाण भरत पितृपैतामहं भुवम् । अभिपेचय चात्मानं पाहि चास्मान्नरर्षभ आभिषेचनिक भाण्डं कृत्वा सर्व प्रदक्षिणम् । भरतस्तं जनं सर्व प्रत्युवाच धृतव्रतः ६ ज्येष्टस्य राजता नित्यमुचिता हि कुलस्य नः। नैवं भवन्तो मां वक्तुमर्हन्ति कुशला जनाः रामः पूर्वो हि नो भ्राता भविष्यति महीपतिः। अहं त्वरण्ये वत्स्यामि वर्षाणि नव पञ्च च युज्यतां महती सेना चतुरङ्गमहाबला । आनयिष्याम्यहं ज्येष्ठं भ्रातरं राघवं यनात् व महाबलान्य लक्ष्मण याना वनवासात पाठवून स्वर्गाचा मार्ग धरला तेव्हा हे महाकीर्तिमान राजपुना ! तू आमचा राजा हो तू रागा व्हावे, अशी तुझ्या वडिलाची आज्ञा असल्यामुळे तुझ्याकडे काहींच दोष येणार नाही हल्ली या राज्याला कोणी नायक नाही हे रघुवंशज रानपुना । अभिषेकाची सर्व तयारी करून हे आप्तेष्ट व नगरवासी लोक तुझा वाट पहात आहेत भरता ! आजोबा व घडील याच्या परपरेने चालत आलेल्या या अक्षय राज्याचा तू स्वीकार कर आणि हे पुरुषश्रेष्ठा खत राज्याभिषित होऊन आमचे परिपालन पर ' (१-५) याप्रमाणे त्यानी सागितले असता अभिषेवाच्या त्या सर्व साहित्याला प्रद क्षिणा करून तो व्रतस्थ भरत तेथे जमलेल्या सर्व लोकाना म्हणाला, “हे श्रेष्ठ लोक हो । ज्येष्ठाला राज्य मिळावे, ही आमच्या युगातील पद्धत आहे तेव्हा मला उदेशन असे बोलणे तुम्हाला योग्य नाहा थामचा ज्येष्ठ भाऊ रामच राजा होईल आणि मी पाण्यामध्ये चौदा वर्षे घालबीन हत्ती, स्थ, घोडेस्वार

·टो. २-१६] भयोध्याकाण्डम् ।
आमिपेचनिकं चैव सर्वमेतदुपस्कृतम् ।
पुरस्कृत्य गमिप्यामि रामहेतोर्वनं प्रति
तत्रैव तं नरव्याघ्रममिपिच्य पुरस्कृतम् ।
आनयिप्यामि वै रामं हव्ययाहमिवाध्यरात्
न सकामां करिष्यामि खामिमां पुत्रगृद्धिनीम् ।
वने वत्स्याम्यहं दुर्ग रामो राजा भविष्यति
क्रियतां शिल्पभिः पन्थाः समानि विपमाणि च ।
रक्षिणश्चानुसंयान्तु पथि दुर्गविचारकाः
एवं संभापमाणं तं रामहेतोपात्मजम् ।
प्रत्युवाच जनः सर्वः श्रीमद्वाक्यमनुत्तमम्
एवं ते भापमाणस्य पद्मा श्रीरुपतिष्ठताम् ।
यस्त्यं ज्येप्टे नृपसुते पृथिवीं दातुमिच्छसि
अनुत्तम तद्वचनं नृपात्मजः प्रमापितं संश्रयणे निशम्य च ।
आणि पायदळ अशा मोठ्या चतुरगवलांनी युक्त असलेली प्रचंड सेना तयार
परा. मी ज्येष्ट राघवाला-भावाला वनातून घेऊन येतो. हे सर्व अभिषेकाचें
मामान पुः घालून मी रामाकरिता वनात जाणार आणि तेथेच या पुरुषश्रेष्ठ
गमाला अभिषेक करून यनगालेपासून अमि ज्याप्रमाणे घरीं आगतात, त्याप्रमाणे
रामाला पुढे घालन मी त्याला घेऊन येईन पुनासरिता राज्याचा अभिलाष
धरणा या या माझ्या मातेचा मनोरथ मी सिद्धीस नेणार नाही साराश, दुर्गम
वनामध्ये राहण्याचे मी परीन आणि राम राजा होईल मजुराकडून मार्ग
तयार करया. ज्या प्रदेशावर चढउतार असेल, तो प्रदेश रथ जाता येण्याजोगा
मारसा करा आणि दुर्गम प्रदेगातून मुरक्षितपणे नेणारे मार्गरक्षक बरोबर
असू द्या." (६.१३)
याप्रमाणे भाषण करीन अमलेन्या त्या राजकुमार भरताला तेथे जमलेले
सब रोर शुभ शन्दानी म्हणाले, " ज्या अर्थी ज्येष्ठ राजपुनाला पृथ्वी देण्याची
इच्छा करीत आहेस, त्या अर्थी याप्रमाणे भाषण करणान्या तुझ्या गळ्यात कमल.
निवामिनी ल.मी माळ पालो !" लोबानी उच्चारलेले ते उत्कृष्ट गीर्वचन

·२ ३ १३३ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ७९-८० प्रहर्षजास्तं प्रतिवाप्पविन्दवो निपेतुरार्यानननेत्रसंभवाः १६ ऊचुस्ते वचनमिदं निशम्यहृष्टाःसामात्याः सपरिपदोषियातशोका पन्थानं नरवर भक्तिमाअनश्च व्यादिष्टस्तव वचनाश शिल्पिवर्ग. इलाईं श्रीम.वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोनाशीतितमः सर्ग:॥७९॥ [३.६६) अशीतितम, सर्ग.। अथ भूमिप्रदेशशाः सूत्रकर्मविशारदाः । स्वकर्माभिरताः शूराः खनका यन्त्रकास्तथा १ कान्तिकाः स्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः । तथावर्धकयश्चैव मार्गिणो वृक्षतक्षकाः सूपकाराः सुधाकारा वंशचर्मकृतस्तथा। समर्था ये च द्रटारः पुरतश्च प्रतस्थिरे स तु हात्तमुद्देशं जनौघो विपुलः प्रयान् । अशोभत महावेगः सागरस्येव पर्वणि ऐकून राजकुमार भरताला आनंद झाला आणि त्या लोकाचें प्रेम पाहून त्याबद्दल आर्य भरताच्या नेनातून आनंदानु वाहूं लागले असो. हे भरताचे भाषण ऐकल्यावर सभेतील लोक आणि अमात्य यासह ते सर्व लोक अगदी शोक- रहित होऊन आनंदीत झाले आणि त्याला म्हणाले, " हे पुरुषश्रेष्ठा, तुझ्यावर प्रेम करणा-या या लोकाना तुझ्या सागण्यावस्न मार्ग तयार करण्याविषयी आणि रक्षकाना रक्षण करण्याविषयों आज्ञा केली आहे (१४-१५) याप्रमाणे महामुनिवाल्मोकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकान्यातील अयोध्याकाडापैकी एकूणऍशीवा सर्ग संपला. ॥ ७९ ॥ त्यानंतर त्या प्रदेशाची पूर्ण माहिती असणारे, गवंडी, खणणारे आणि जल- प्रवाहाला प्रतिबंध करणारे असे आपआपल्या कर्मामध्ये दक्ष असलेले कारागार लोक, मजूर, रथ वगरे करणारे, यंत्राची माहिती असलेले लोक, सुतार, रक्षक, झाडे तोडणारे, आचारी, सफेती देणारे, वुड, चाभार आणि पुढवा मार्ग बिनधोक आहे हे नीट पाहून, त्या मार्गाने आपल्या मागाहून येणान्यास नेणारे मार्गदर्शक वाटाडे लोक पुढे निघाले. तो प्रचंड जनसमूह मोठ्या आनंदने मार्ग

·७
हो. १६-१७, १-१.] भयोध्याकाण्डम् ।
ते स्ववारं समास्याय यमकर्मणि फोविदाः।
करणैर्विविधोपेतैः पुरस्तात्संमतस्विरे
लता यल्लीश्च गुल्मांश्च स्थाणूनश्मन एव च ।
जनास्ते चकिरे मार्ग छिन्दन्तो विविधान्दुमान्
अवृक्षेपु च देशेषु केचिदृक्षानरोपयन् ।
केचित्कुठारैएईश्च दारिद्वन्दन्कचित् कचित्
अपरे वीरणस्तभ्यान्यलिनो फलवत्तराः।
विधमन्ति स्म दुर्गाणि स्थलानि च ततस्ततः
अपरेऽपूरयन्कूपान्पांमुमिः श्रमायतम् ।
निम्नभागास्तथैवाशु समांश्चः समन्ततः
यवन्धुर्वन्धनीयांश्च क्षोद्यान्संचुक्षुदुस्तथा।
विभि दनीयांश्च तांस्तान्देशानरास्तदा
त्या प्रदेशावम्न जाऊ लागला असता पर्वकाला शोभणान्या सागरान्या
जलराशीप्रमाणे शोभू लागला. (१-४)
मार्ग करण्यात निपुण अमलेल ते लोक आपापन्या समुदायाचा आश्रय कप्न
नानाप्रकारन्या साधनासह पुटे चाड लागले आणि पाद्या, वेली, झुड, सड
सागि घौडे एकीकडे करन आणि अनेक प्रकारचे वृक्ष तोडून खाना मार्ग तयार
केला. क्षविरहित प्रदेशामध्ये काहींनी नवीन वृक्ष लविले, काही लोक बुन्हाडी,
राम्या आणि कोयते घेऊन मागात ल झ तोई लागले व मोठमोठे धोटे
फोडून काडं लागले काही फारच वराय लोर खोल मुळे गेलेला वाघ्याची वेटे
हातानीच उपट्टन टकू लागले आणि काही लोक रंचसखल व अपघड ठिकाणे
सोरी युदळी घेऊन साफ कर लागले. दुसरे काही लोक मार्गामध्ये असलेले
आह व तशाच प्रकारचे मोठमोठे सट्टे माती टाकून मम्न काई लागले आति
त्याचप्रमाणे सखल प्रदेश मानी टाकून साफ कर लागले. काही जग पाट बंगरे
याधून काहं लागले, काही पायाला बोचणाऱ्या सध्याचे पंछ कर लागले व
मागांतील पाणी निघून जाग्याशरिता काही जण लामाठी वाट करून देऊ
भागले (५-५०)

·[ सर्गः
१४
श्रीरामायणम् ।
अचिरेण तु कालेन परियाहान्यहृदकान् ।
चकुहुविधाकारान्सागरप्रतिमान्यहून्
निर्जलेषु च देशेषु खानयामासुरुत्तमान् ।
उदपानान्यहुविधान्येदिकापरिमाण्डितान् १२
ससुधाकुट्टिमतलः प्रपुष्पितमहीरुहः ।
मत्तोपुष्टाद्विजगणः पताकाभिरलंशतः
चन्दनोदकसंसिक्तो नानाकुसुमभूषितः ।
वहशोभत सेनायाः पन्था. सुरपथोपमः
आज्ञाप्याथ यथाशप्ति युक्तास्तेऽधिकृता नराः ।
रमणीयेषु देशेपु बढुवादुफलेषु च
यो निवेशस्त्वभिप्रेतो भरतस्य महात्मनः।
भूयस्तं शोभयामासुर्भूषाभिर्भूपणोपमम्
नक्षत्रेषु प्रशस्तेपु मुहर्तेप च तद्विदः ।
निशान्स्थापयामासुर्भरतस्य महात्मनः
याप्रमाणे थोडक्याच वेळात त्या लोकानी ठिकठिकाणच्या अनेक प्रदेशाना
नानाप्रकारचे आकार आणले आणि जेथे पाप्याचे प्रवाह अगदी लहान होते.
तेथे बाध वगैरे घालून त्यानी ते प्रवाह सागराप्रमाणे भरपूर पाण्याने युक्त करून
सोडले निर्जन प्रदेशामध्ये काही लोकानी विहिरी वगैरे नानाप्रकारचे उत्कृष्ट
जलाशय राणून तयार केले आणि भोवताली कट्टे वाधून त्याना सुशोभित केले
तेव्हा विटेबंदी व फरशा यानी वाचून काढलेला, प्रफुरित वृक्ष व ध्वनि करणारे
मत्त पक्षिसमुदाय यानी सुशोभित व रमर्णय झालेला, पतागनी नटलेला,गंधोदक
शिंपडलेला आणि नानाप्रकारच्या फुलानी भंगारलेला असा तो देवाच्या मार्गा-
प्रमाणे झालेला सैनिकाचा मार्ग फारच शोभू लागला. (११-१४)
मार्ग तयार करण्याकडे नेमलेल्या अधिकारी पुरुपानी आज्ञेप्रमाणे मार्ग तयार
झाल्याची वर्दी दिल्यानतर रमणीय आणि विपुल व स्वादिष्ट फलानी युक्त अशा
प्रदेशामध्ये, खास महात्म्या भरताच्या राहण्यासाठी जी शिविर उभारली होती,
साच्या योगाने मार्गाला शोभा यावी, म्हणून ती अलंकारादिकानी अधिक

·२० रो० ११-२२ ] भयोध्याकाण्डम् । ૨૩૭ यहुपांसुचयाश्चापि परिखाः परिवारिताः। तत्रेन्द्रनीलप्रतिमाः प्रतालीवरशोभिताः प्रासादमालासंयुक्ताः सौधमाकारसंवृताः। पताकाशोभिताः सर्वे सुनिर्मितमहापथाः वितर्दिभिरिवाकाशे विटङ्काप्रविमानकैः । समुच्छ्रितैनियेशास्ते वभुः शकपुरोपमाः जाह्नवीं तु समामाद्य विविधद्रुमकाननाम् । शीतलामलपानीयां महामीनसमाकुलाम् २१ सचन्दतारागणमण्डितं यथा नभः क्षपायाममलं विराजते। नरेन्द्रमार्गः स तदा व्यराजत क्रमेण रम्यः शुभाशिल्पिनिर्मित:२२ इत्यापै श्रीम० वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डेऽशीतितमः सर्गः ॥४०॥ [३०८८] मुशोभित केली होती. या ठिकठिकाणी महात्म्या भरताची शिविरे उभारण्याच्या कामास शुभ नक्ष व शुभ मुहूर्त पाहून तज्ज्ञ लोकानी आरंभ केला होता. त्या शिविराभोवती खदासह वाधलेले बोट इंद्रनील पर्वताप्रमाणे उंच उंच असून उत्कृष्ट मागानी सुशोभित झालेले होते व मातीचे असंख्य गोळे एकावर एक रचून ते तयार केलेले होते, असो (१७-१८) सासर शिबिरात मोठमोठे प्रासाद व मोठमोठे राजवाडे तयार केले असून ते पतामनी मुशेभित थेलेले होते आणि त्यात जाण्याकरिता मोठमोठे रस्ते रस्ट रीतीने तयार केले होते. क्यूतरान्या घरट्यानी युक्त आणि आकाशातील देदीप्रमाणे दिसणाऱ्या सात सात मजली उच इमारतींनी युक्त असलेली ता शिविरें इंद्राच्या नगरीप्रमाणे दिसत होती शीतल व निर्मल उदान युक्त, मोठमोठ्या जलचर प्राण्यानी व्याप्त आणि नानाप्रकारच्या वृक्षवनाना संपन्न अशा जान्हवीच्या उत्तरतीरला नेऊन भिड वेलेला व दुशल कारागिरानी उत्तरोत्तर अधिच रमणीय मनविलेला असा तो राजमार्ग-चंद्रासह तारागणानी मडित झालेले निर्मल आकाश ज्याप्रमाणे रात्री शोभू लागते, त्याप्रमाणे, शोभू लागला (११-१२) याप्रमाणे महामुनिका माक्ग्रिणीत श्रीमद्रामायण या नावान्या आदिकाव्यांतील अयोध्याराडापती ऍगीवा सर्ग संपला incoll ·२ ४ १३८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ८१ एकाशीतितमः सर्ग.। ततो नान्दीमुखी रात्रि भरतं सूतमागधाः। तुष्टुवुः सविशेषक्षाः स्तवैर्मङ्गलसंस्तवैः सुवर्णकोणाभिहतः प्राणदद्यामदुन्दुभिः । दध्मुः शड्डांश्च शतशो वाद्यांचोच्चावचत्वरान् स तूर्यघोषः सुमहान्दिद्वमापूरयन्निव । भरतं शोकसंतप्तं भूयः शोकैररन्धयत् ततःप्रबुद्धो भरतस्तं घोपं संनिवर्त्य च । नाहं राजति चोक्त्वा तं शत्रुघ्नमिदमब्रवीत् पश्य शत्रुघ्न कैकेय्या लोकस्यापकृतं महत् । चिसृज्य मयि दुःखानि राजा दशरथो गतः तस्यैपा धर्मराजस्य धर्ममूला महात्मनः । परिभ्रमति राजश्रीरिवाकर्णिका जले यो हि नः सुमहानाथः सोऽपि प्रभाजितो वने । त्यानंतर भरताला ज्या दिवशी अभिषेक करावयाचें वसिष्टानी ठरविले होते, त्या दिवसापूर्वीची रात्र थोडीच राहिली आहे असे पाहून स्तुति करण्यात विशेष वाक्यगार असलेले सूत व मागध मंगलच्चरक स्तवानी भरतावी स्तुति कम्द रागले. प्रहराग्रहराने वाजणारी नौवद सोन्याची टिपरी वर पडू लागली असता चाजू लागली आगि वायें वाजविणारे लोक शंस व लहान मोठे ध्वनि निर्माण फरणारी इतरही शेकडों वाद्य वाजवू लागले. परंतु आकाश दुमदुमून टाकणान्या सा प्रचंड वाद्यघोषाने आधीच शेवगंतप्त झालेल्या भरताला पुनः अधिकच शेक- प्रस्त करनटारले. तेव्हा भरत जागा झाला आणि "मी राजा नव्हे" असे म्हणून तो वायघोष बंद करवून शनुनाला म्हणाला, माझ्यासंबंधीचा लोकांचा हा मोठा अयोग्य कारमर पहा. अशा प्रकारची दुहे गाझ्यावर सोपवून जो राजा स्वर्गाला चालता झाला, त्या महात्म्या धर्मरान दशरथाची ही धर्ममूलक राज्यलक्ष्मी उदात गौते खाणाऱ्या व नवडी नसलेन्या शगुना । कैयामुळे ·७ ८ ९ टो.१-१३] अयोध्याकाण्डम् । अनया धर्ममुत्सृज्य मात्रा मे राघवः स्वयम् इत्येवं भरतं वीक्ष्य विलपन्तमचेतनम् । कृपणा रुरुदुः सर्वाः सुस्वरं योपितस्तदा तथा तस्मिन्विलपति पसिष्ठो राजधर्मवित् । समामिक्ष्वाकुनाथस्य प्रविवेश महायशाः शातकुम्भमया रम्यां मणिहेमसमाकुलाम् । सुधर्मामिव धर्मात्मा सगणः प्रत्यपद्यत स काञ्चनमयं पीठं स्वल्यास्तरणसंवृतम् अध्यास्त सर्ववेदशो दूताननुशशास च ब्राह्मणान्क्षत्रियान्योधानमात्यान् गणवल्लभान् । क्षिप्रमानयताव्यग्राः कृत्यमात्यायिकं हि नः सराजपुत्रं शत्रुघ्नं मरतं च यशस्विनम् । युधाजितं समन्नं च ये च तत्र हिता जनाः नौकेप्रमाणे हली भ्रमण करीत आहे. आमचा जो अतिपूज्य प्रभु राम लाल ही या मातेने धर्माकडे डोळेझाक कम्न स्वतः बनामध्ये हाकून दिले आहे."(१-७) याप्रमाणे भायवून गेलेला तो भरत विलाप करीत असल्याचे पाहून त्या पापच्या सर्व स्त्रिया गळा काढून रह लागन्या. अशाप्रकारें तो भरत विलाप करीत असताना गजधर्म जाणगारे महाकीर्तिमान् वसिष्टमुनि इस्याउराजान्य सभेमध्ये आले. ती रमणीय समा सुवर्णाचीच केलेली असून न्नमय व मुदर्गमय सामानानं संपन्न होती आणि देवसभेप्रमाणे असलेन्या खा सभेत धर्माम्या वसिष्ठमुनींनी आपल्या शिष्यगणासह प्रवेश केला व स्वस्तिमकार मंडलानी युक्त असलेले आन्टादन ज्याच्यावर घातले आहे अशा सुवर्गमय आसनावर बसन्यानंतर या सर्व वेदवेत्या इसष्ठमुनींनी दृताना अगी आज्ञा केली-“हे स्वकायांत दक्ष असणान्या दूतानो ! ब्राभग, क्षत्रिय, योद्ध, अमात्य, सेनानायक, दतर राजकुमारासह अनुन, यशस्वी भरत, युधाजित, सुमंत आणि जे काही हित इच्छिणारे लोक असाल, ते अगा सर्वाना तुम्ही लवकर आत घेऊन या, आमचे अत्यंत निकटीचे काम आदे."(८-१३) ·[३१.४] . २४० श्रीरामायणम् । [ सर्गः८१-८२ ततो हलहलाशन्दो महान्समुदपद्यत । स्थैरबैगजैश्वापि जनानामुपगच्छताम् ततो मरतमायान्तं शतक्रतुमियामराः । प्रत्यनन्दन्प्रकृतयो यथा दशरथं तथा १५ हद इव तिमिनागसंवृतः स्तिमितजलो मणिशसशर्करः। दशरथसुतशोभिता सभा सदशरथेव बभूव सा पुरा १६ इलायें श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकाशीतितमः सर्गः॥८॥ यशीतितमः सर्गः। तामार्यगणसंपूर्णा भरतः प्रग्रहां सभाम् । ददर्श बुद्धिसंपन्नः पूर्णचन्द्रां निशामिव १ आसनानि यथान्यायमार्याणां विशतां वदा। वस्त्रागरागप्रभया द्योतिता सा सभोत्तमा याप्रमाणे वमिष्टाची आज्ञा झाल्यानंतर रथ, घोडे आणि हत्ती यावर आम्ड होऊन लोक येऊ लागले अमता मोठाच कोलाहल मानला, इंद्र येऊ लगग असता देव ज्य प्रमाणे त्याला अभिवंदन हं लागतात, त्याप्रमाणे समात्य, ददारथाला जसे अभिवादन करीत होते तशाच रीतीने सभेत येऊ रागलेल्या भरताचे अभिवादन का लागले. दशरथपुन भरताच्या आगमनाने सुशोभित झालेली ती सभा तेनोरूप जल, चित्रातील तिमिमत्स्य, गज, शंस, भिंतीवरील सोनेरी रंग आणि नावावर वगैरे असलेले रत्ने यानी युक्त असल्यामुळे तिमिमस यजलगन यानी व्याप्त, संघ पान्याने युक्त आणि रलें, रास व मुवर्गमृत्तिमा यानी युक्त असरे न्या डोहाप्रमाणे भासू लागली आणि दशरयाप्रमाणेच मरत अम या- मुळे पूर्वीप्रमाणे ददारयासहित अमन्यासारसीच दिसू लागले. (१४-१६) याप्रमाणे महामुनियामानित | मद्रामाया या नावाच्या आदिकाव्यांतील अयोध्यावादापनी एक्यायशीदा सर्ग संपला ॥ ८१॥ श्रेष्ठ रोशनी भरलेली शिवमिष्टान्तीनी अधिष्ठित असलेली ती सभा गुरु आदि कम्न श्रेष्ठ ग्रह व पूर्ण चंद्र यांना युक्त असलेल्या रानीप्रमाणे युद्धिमान भरताने पाहिरी, सभेतील लेक आपापल्या आगनपर यम् लागले अगता ·३ 2 ५ S ७ से. १४-१६१-९ मयोच्याकापदम्। २४२ सा विद्वजनसंपूर्णा समासु रचिरा तथा । यदृश्यत धनापाये पूर्णचन्द्रेव शरी राक्षस्तु प्रानीः सर्वाः स संप्रेक्ष्य च धर्मयित् । इदं पुरोहितो वाक्यं मरतं मृदु चाब्रवीत् तात राजा दशरथःस्वर्गतो धर्ममाचरन् । धनधान्यवती स्फीतां प्रदाय पृथिवीं तब रामस्तथा सत्यवृत्तिः सतां धर्ममनुस्मरन् । नाजहात्पितुरादेशं शशी ज्योत्स्वामियोदितः पित्रा भ्रात्रा च ते दत्तं राज्य निहतकण्टकम् । तय मुदितामात्य क्षिप्रमेवामिषेचय उदीच्याश्च प्रतीच्याश्च दाक्षिणात्याश्च केवलाः। ट्यापगन्ताः सामुद्रा रत्नान्युपहरन्तु ते तच्छ्न्या भरतो चास्यं शोकेनाभिपरिप्लुतः । जगाम मनसा रामं धर्मशो धर्मकाझ्या त्याची वने व संगाला लाविलेली उटी याच्या प्रमेने ती उलट सभा फारच मुशोभित दिसू रागली आणि अलंन मनोहर अगी ती विद्वजनानी भरलेली समा पूर्णचंद्राने युक्त असलेल्या गरतूंतील रात्रीप्रमाणे दिसूं लागली. अमो. भरन सममाये आल्यानंतर ते धर्मवेत्ते पुरोहित वसिष्टमुनि राजाच्या सर्व अमान्याकडे पाहून हलक्या आवाजात भरतला म्हणाले, "भरता! मन्यपरिपार नरूपी धर्मान वागणारा तुझा पिता दशरथराना धनधान्यानी युक्त असलेली ही समृद्ध पृथ्वी तुला देऊन स्वर्गाला गेरा व न्यायमा मचाने वगणान्या रामाने मजनानी आचग्लेिल्या धर्माकडे लक्ष देऊन, उदय पापलेटा चंद्रयान चंद्रिकेचा त्याग रीन नाही त्याचप्रमाणे, आपल्या पियान्या आडेचा त्याग केला नाही. तर तूं स्वत ला अभिषेक बन्न घे आणि पिलाने व मावाने तुला दिलेल्या या नि कंटक गयाचा तूं धनदित अमान्यासह उपभोग घे. उत्तरेकडील पधिमकाल, दक्षिण- कटाल व पूर्वकईल देशात राहणारे, समुद्रात वास्तव्य करणारे माइनिज राने नुरा र नाना युक्त नजराण आणून देवोन."(१-८) ·९४२ धीरामायणम् । [सर्गः८२ सवाप्पकलया याचा कलहंसखरो युवा। चिललाप सभामध्ये जगहें च पुरोहितम् चरितब्रह्मचर्यस्य विद्यास्त्रातस्य धीमतः । धर्मे प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेन् कथं दशरथाजातो भवेद्राज्यापहारकः । राज्यं चाहं च रामस्य धर्म वक्तुमिहार्हसि १२ ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च धर्मात्मा दिलीपनहुपोपमः । लन्धुमर्हति काकुत्स्थो राज्यं दशरथो यथा अनार्यजुष्टमस्वयं कुर्यां पापमहं यदि । इक्ष्वाणामहं लोके भवेयं फुलपांसनः १४ हैं वसिष्ठाचे भाषण ऐकल्यावर भरताला पुनः शोकाचे भरते आले आणि तो धर्मज्ञ भरत धर्माला अनुसरून वागण्याची इच्छा धस्न मनामध्ये रामाचे स्मरण कर लागला व नंतर कलहंसाप्रमाणे मधुर रवराने युक्त असलेला तो तरुण भरत अधूंनी कंठ दाटून आल्यामुळे अडखळत अडखळत सभेमध्ये विलाप करूं लागला व आपण सर्वज्ञ असून भसें अनुचित कर्म करण्याला मला कसे सागता?" असें पुरोहित वसिष्ठाना भर सभेमध्ये बोलला. तो म्हणाला, " ब्रह्मचर्यरताचे परिपालन करुन विद्यापारंगत झालेल्या धर्माविषयी तत्पर अमलेल्या विवेकी रामाचे राज्य हिरावून घेण्यास माझ्यासारखा कोण वर तयार होईल ? दशरथापासून उत्पन्न झालेला पुन राज्याचा अपहार करणारा कसा बरे होईल ? राज्य आणि मी या दोहोंचाही स्वामी रामच आहे. याचा विचार पस्न भाग आम्हांस धर्ममार्गाचाच उपदेश परीत जा! दिलीप आणि नटुप यांची बरोबरी करणारा धर्मात्मा कपुनस्ययुलोत्पन्न राम ज्येष्ठ व ग्रेड आहे आणि म्हणूनच दशरथाप्रमाणे त्यालाच राज्य मिळणे योग्य आहे. आर्याना कधीही न लेलें असें स्वर्गप्राप्तीस प्रतिबंधक पापकर्म जर मी चेलें * काही तरी निमित्त उपस्थिा कान अगर आपोआर उपस्थित झाले असता त्याचा फायदा घेऊन नगीच एमाद्याचे राज्य हरण करण्याची पद्धनि या भरत- डाल धर्मश र जागों स्वीकारलेली नव्हती, अमें या गावन दिसनें.

·३०
लो-१०-२१]
अयोध्याकाण्डम् ।
यद्धि मात्रा कृत पापं नाह तदपि रोचये।
इहस्यो वनदुर्गम्यं नमस्यामि कृताञ्जलि.
गममेरानुगच्छामि म राजा द्विपदा वर ।
प्रयाणामपि लोकाना राधसे राज्यमईति
नद्वाक्य धर्मसंयुक्त श्रुत्या सर्व सभासदः।
हपान्मुमुचुरश्रूणि रामे निहितचेतस
यदि त्वाय न शक्ष्यामि विनिरर्तयितु यनात् ।
चने तत्रैव वत्म्यामि यथार्यो लक्ष्मणस्तथा
मोपाय तु पर्तिप्ये गिनिवर्तयितु बलात् ।
समजमार्यमिश्राणा साधूना गुणवर्तिनाम्
पिष्टिकान्तिरा स मार्गशोधकझका ।
प्रस्थापिता मया पूर्व यात्रा च मम रोचते
एनमुक्त्वा तु धर्मात्मा मरतो धावत्सल ।
समीपस्थमुपाचेद सुमन्य मन्नोचिदम् ०१
तर मी या नाम ये दश्वकूया कुलाग क क ावन्याचें अय मला मिळेल
मान्ने है पार के आहे, तेही मग समन नाही वनस्पी मयकर प्रदेशा
रामध्ये रहा गया रामाग मा धनच नमस्कार करात करीत अईन मी
राना याच पाठोपाठ चारना होता तो पुरुषश्रेष्ठ रामच या राज्याचा राजा
आहे, इतकेंच न हे तर गेल्याचेही राज्य करण्याग तो योग्य आहे "(९१६)
हैं धर्मग अनुमान अमले भरताचें माषा ऐकल्यावर रामाकडे अत •
कम्प गान राहिन्या मर्व समागदाच्या नेनातून आनदाशु गह लागरे,
मन्त पुन महाग," आर्य रामाग वनातून परत आणण्यास जर मी समर्थ
झाली नाही, तर आये 7 मगप्रमाणे मीही तेरे वनात राहीन. मी आपले सर्व
मामथ्य गर्च रम्न मनन व गुमान अशा तुम्हा पूज्य रोगममम रामाला
वनातून परत मारिपटों मा उपाय चमगत आगान. वेठ पाहणारे मागि
मजुरीचे असे समापक य दक्ष लोक मा आच पुढे पठ चले आहेत
मरामा या मगानागवत नाणेच मय- वाग्न आहे" याप्रमाग चोला

·१४४
श्रीरामायणम् ।
[र्ग ८२
तूर्णमुत्थाय गच्छ त्वं समन्त्र मम शासनात् ।
यात्रामाशापय क्षिप्रं वलं चैव समानय
एवमुक्त. सुमन्त्रस्तु भरतेन महात्मना ।
प्रहृष्टः सोऽदिशत्सर्वं यथासंदिष्टमिटवत् २३
ता प्रहृष्टा प्रकृतयो वलाध्यक्षा बलस्य च ।
श्रुत्वा यात्रां समाज्ञप्तां राघवस्य निवर्तने
ततो योधागनाः सर्वा भर्तृन्सर्वान्गृहे गृहे ।
यात्रागमनमाज्ञाय त्वरयन्ति स हर्षिता
ते हयगोरथै शीघ्र स्यन्दनैश्च मनोजवैः।
सहयोपिद्धलाध्यक्षा चलं सर्वमचोदयन्
सज्ज तु तद्धलं दृष्ट्वा भरतो गुरुसंनिधौ।
रथं मे त्यरयस्खेति सुमन्नं पार्श्वतोऽग्रवीत्
भरतस्य तु तस्याज्ञां परिगृह प्रहर्पित।
तो धर्मात्मा भ्रातृवत्सल भरत सलामसलतीमधे निपुण अशा जवळच यसलेल्या
सुमंत अमात्याला म्हणाला. (१७-२१)
"हे मुमंत्रा! उठ, लवकर जा आणि माझ्या आज्ञेने स्वारीन्या तयारीचा
हुकूम काहन सैन्य तयार कम्न लवकर घेऊन ये." याप्रमाणे महात्म्या भरतने
सागितले असता त्या गुमंग्रारा आनंद झाला आणि आपल्या इच्छेप्रमाण असत
ती भरताची आज्ञा त्याने अशी झाली होती त्याप्रमाणे सर्वाना कळविली रामाल
परत आगग्याकरिता सैन्याला स्वारीची तयारी करण्याविषयी झालेली अश
ऐकल्यावर ते अमात्य व सेनाधिपति याना आनंद झाला आणि स्वारी निघण्यन्च
मातमी ऐकून आनदित झालेल्या सर्व वीरागना घरोघरी आपआपल्या नवयन
घाई करूं लागल्या. नंतर घोडे, लगाया आणि मनाप्रमाणे वेगाने जागरे रय
यांवर थारूड होऊन त्रिया व मेनानायर यामह ला अमा यांनी सर्व सेन्याला
प्रधान परण्याग आज्ञा दिली. (२०-२६)
तेव्हा गुरु पसिष्टमुनीच्या जरठच यमरेग भरा
'माझा रथ सवार घेऊन ये" जो धारला बारेया मुमंतागना

·लो० २२-३२,१] भयोध्याकाग्दम् । १३५ रयं गृहीत्योपययौं युक्तं परमवाजिभिः स राघवः सत्यधृतिः प्रतापवान्वन्सयुकं दृढसत्यविक्रमः । गुरु महारण्यगतं यशस्विनं प्रसादयिष्यन्भरतोऽत्रवीत्तदा २९ तूणे त्वमुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय बलप्रधानान् । यानेतुमिच्छामि हितं वनस्थं प्रसाद्य राम जगतो हिताय ३० स सूतपुत्रो भरतेन सम्यगानापितः संपरिपूर्णकामः । शशास सर्वान्प्रकृतिप्रधानान्वलस्य मुख्यांश्च सुहृज्जनं च ३१ ततः समुत्थाय कुले कुले ते राजन्यवैश्या वृपलाश्च विप्राः। अयूयुजनुष्ट्ररयान् खरांश्च नागान्दयांश्चैव कुलप्रसूतान् ३२ इत्या श्रीमद्रामायगे वामीकाय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे द्यर्शतितम. मर्ग ॥८॥ ज्यशीतितमः सर्गः। [३१३६] ततः समुत्थितः कल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम् । असता मुमंत्राने आनदिन मननें ला मरताची यात्रा मान्य कम्न उत्कृष्ट घाडे जोडलेला रथ आपून हजर केला. तेव्हा सत्यनिष्ठ, प्रतापी, अतिशय योग्य मापन करणारा, दृढ व अमोघपराक्रम करणारा आगि महावनात गेलेल्या वहिला- सारख्या यशस्वी रामाचे मन परत येण्याविषयी वळवियाची इच्छा करणारा तो भरत मुमंताला म्हणाला, “ मुमंना ! तूं लवकर जा आणि सन्य शिस्तीन उमें करण्याकरिता सेनापतींना आज्ञा क्र. कारण, वनामध्ये असलेल्या त्या रामाला प्रसन्न करून घेऊन जगाच्या हिताकरिता परत आणण्याची माझी इच्छा अहे." (२०-३०) याप्रमाणे भरताने स्पष्ट आजा केला असता मने.रय परिपूर्ण झालेल्या ला मुमंत्र मारण्याने सर्व मुख्य मुस्य अमन्य, सेनानायक आणि मित्रवर्ग याना ती आहा कळविली. तेव्हा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वंदर व शूद हे उठले आणि उंटान्या गाया, गाइव, हसी आणि जातिवन घोडे साराला जाग्याकरिता त्यानी घरी- घर तयार केले. (३१.३२) याप्रमाणे महामुनिवामीविप्रणीत श्रीमदामायण या नवान्या आदिकाव्यातील अयोध्यानाडापन्यायशीवा अन्याय सपला ।। ८१ ।। म.१०(अयोध्या. उ.)

·१ २ w ७ १४६ श्रीरामायणम् । [सर्ग:०६ प्रययौ भरतः शान रामदर्शनकाम्यया अग्रतःध्ययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः। अधिध हयैर्युकान्रथान्सूर्यरथोपमान् नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि । अन्वयुभरतं यान्तमिवाफुकुलनन्दनम् पष्टोरथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः । अम्बयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम् । अन्वर्यभरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम् कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी। रामानयनसेतुप्टा यानेन भास्वता प्रयाताश्चार्यसंघाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम् । तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः मेघश्याम महाबाहुँ स्थिरसत्त्वं दृढयतम् । त्यानंतर भरत सकाळी पहाटेसच उठला आणि रामाची भेट घेण्याच्या उद्देशाने चालू ल गला. मंत्री आणि पुरोहित हे सर्व घोडे जोडलेल्या सूर्या या रयासारख्या रथावर आरूढ होऊन त्यान्या पुढेच चालू लागले बणि तो इस्चायुकुलनंदन भरत जाऊ लागला असता यथायोग्य रीतीने सज रेल नऊ हजार ही त्याच्या मागोमाग निघाले. नानाप्रकारची आयुधे धारण केलेले धनुर्धारी योद्धे राजपत्र यशस्वी भरत जाऊ लागला असता साठ हजार रथावर भारद होऊन त्याच्या मागोमाग निपाले एक रक्ष घोडेस्वार राजपुत्र यावा भरत जाऊ लागला असता त्याच्या मागोमाग उयामठी पेडयावर पडून तयार झाले. येयी, समिमा व यशस्विनी वामन्या रामाला भागावयाचे हे पान आनंदित झाल्या आगिरधान यन्न भरताबरोयर निपाया. (१-६) सभ्य होगाचे समुदाय लक्ष्ममाह रामाची भेट प्यावी म्हणून त्यान्यच अद्भुत गटारकास भारतमा अनंदित होज्न र गहन जले "मेघाप्रमाणे वाग, महारानी, दुलीना स्थिर, स्कारलेले निधा-

·८
लो० १-१५] अयोध्याकाण्डम् ।
कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगतः शोकनाशनम्
दृष्ट एव हि नः शोकमपनेष्यति राघवः ।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः ९
इत्येवं कथयन्तस्ते संग्रहृष्टाः कथाः शुभाः।
परिप्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिकास्तदा
१०
ये च तत्रापरे सर्वे संमता ये च नैगमाः ।
रामं प्रतिययुहटाः सर्वाः प्रकृतयः शुभाः
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।
सूत्रकर्मविशेषता ये च शानोपजीविनः
मायूरकाः प्राकचिका वेधका रोचकास्तथा।
दन्तकाराः सुधाकारा ये च गन्धोपजीविनः
सुवर्णकाराःप्रयातास्तथा कम्बलकारकाः।
सापकोणोदका वैया धूपकाः शौण्डिकास्तथा १४
रजकास्तुम्नवायाश्च प्रामघोपमहत्तराः।
ने चालविणाऱ्या आणि जगताचे दु:ख नाहीमें करणाया रामाला आम्ही
वेव्हा बरे पाहू ? उदय पावण रा सूर्य दृष्टीस पडताक्षणी ज्याप्रमाणे सर्व
जगतावरील अंधार नाहींसा करतो, त्याप्रमाणे राम दृष्टीस पडताक्षणी आमचे
य नाहीसे करील." याप्रमाणे शुभ गोष्टी बोलत ५ एकमेकाला स्नेहना-
पाने मिटया मारीत ते अयोध्यानगरीतील रोक अत्यंत आनदित होऊन चालू
लागले.(:-१०)
त्या अयोध्यानगरीमध्ये जे इतर प्रसिद्ध लोक होते आणि जे विख्यात व्यापरी
होते, तेही मर्च रमाडेण्यासाठी निघाले, आगि हंगामी पदा भरणारे व्यापारी
रोगाचे सर्व चागले चागले ममुदायही मोठ्या आनंदाने रामाकडे डावयास
निघाले. सराफ, प्रतिष्टित कुमार, साळी, शम्ने तयार करणारे लोक, मोराच्या
पिनांचे परखे वारे करणारे, अरक्य, विधारी, काचेच्या बुग्या चगैर करणारे,
हस्तीदंती काम करणारे, मोती देणारे, गधी, वग्न्यान सोनार, धनगर, स्नान
पार गारे, अग चोळगारे, वैद्य, पावर अविका करणारे, कलाल, धौवा,

·२०
श्रीरामायणम् ।
'[ सर्ग: ८३
शैल्पाश्च सह स्त्रीभिर्यान्ति कैवर्तकास्तथा
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसंमताः।
गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः
सुवेषाः शुद्धवसनास्तानमृष्टानुलेपिनः ।
सर्वे ते विमलैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः
प्रहृष्टमुदिता सेना सान्ययात्कैकयीसुतम् ।
भ्रातुरानयने यातं भरतं भ्रातवत्सलम् १८
ते गत्वा दूरमध्यानं रथयानाश्वकुअरैः।
समासेदुस्ततो गहां शृङ्गवेरपुरं प्रति
यत्र रामसखा वीरो गृहो शातिगणैर्वृतः ।
निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्
उपेत्य तीरं गगायाश्चक्रयाकैरलंकृतम् ।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी
निरीक्ष्यानुत्थितां सेनां तां च गन शियोदकाम् ।
शिंपी, गावातून व खेड्यापाड्यातून राहणारे, मोठेमोठे नट आणि नावाडी
आपल्या स्त्रियासह जाऊ लागले. ( ११-१५)
स्वस्थ अतःकरणाने युक्त आणि आचरणामुळे लोकाना मान्य असे वेदवेत्ते
ब्राह्मण भरत जाऊ लागला असता चैलगाज्यातून बसून त्याच्या बरोबर जावयास
निघाले. ते सर्व शुद्ध वस्त्रे परिधान करून तावूस रंगाची व उज्ज्वल अशी उटी
अंगाला लावून आणि चागला पोशाख वरून सुदर वाहनावर आरूढ होऊन
हळूहळू भरताच्या मागोमाग चालले भावाला आणण्याकरिता जाणा-या केके.
योपुन, भ्रातृवत्सल भरताच्या मागोमाग ती आनंदित सेना चाल लागली. असो.
रथ, गाड्या, घोडे आणि हत्ती यावर आरूढ होऊन बराच मार्ग आक्रमण
केल्यानंतर ते लोक शृंगवेरपुराजवळ गंगानदीच्या तीरावर जाऊन पोचले त्या
ठिकाणी आपल्या जातभाईच्या टोळ्यासह राहणारा, रामाचा मित्र म्हणविणारा
वीर गृह त्या प्रदेशाचे दक्षतापूर्वक रक्षण करीत रहात होता. (१६-२०)
चक्रवाक पक्ष्यानी गजबजून सोडलेल्या गंगातीरापाशी आल्यावर भरताच्या

·ग्लो० १५-२६१] अयोध्याकाण्डम् । भरतः सचिवान्सर्वानववीद्वाक्यकोविदः २ निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः। विधान्ताः प्रतरिष्यामः भ्व इमां सागरंगमाम् दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः। औदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम् तस्यैवं यतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः । न्यवेशयंस्तां छन्दन स्वेन खेन पृथक्पृथक् ०५ निवेश्य गङ्गामनु तां महानदी चमू निधानः परिवहशोभिनीम् । उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तमानो भरतो निवर्तनम् २६ इला श्रीम०वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः ॥८३॥ [३१६२] चतुरशीतितमः सग.। ततो निविष्ठां ध्वजिनी गहामन्वाधितां नदीम् । निपादराजो दृष्दैव ज्ञातीन्स परितोऽब्रवीत् मागोमाग जाणारें तें सैन्य उभे राहिले. तेव्हा पुढे जाण्याविषयी तयार नसलेली सेना आणि पुण्य जलाने युक्त असलेल्या त्या गंगेला पाहून वक्ता भरत सर्व प्रधानाना म्हणाला, "सर्व सन्याने आज येथे तळ द्यावा, अशी माझी इच्छा आहे. आपण येथे विश्राति घेतल्यावर उद्या ही समुद्रगामिनी नदी तरून जाऊं. प्रथम आधी गंगेम ये उतरून स्वर्गस्थ झालेल्या राजाचें त्याला परलोकप्राप्ति व्हावी, यासाठी तपंग करण्याची माझी इन्टा आहे." याप्रमागें तो भरत बोलू लागला अमता दक्ष असलेले त्याचे अमात्य ठीक आहे" असे म्हणाले आणि आपल्या इन्टेप्रमाणे त्यांनी त्या सैन्याला वेगवेगळे तळ देण्याचा हुरम केला. साराा, वाइबिछाईत वगैरे बरोबर घेतलेल्या व सामानाने शोम- णान्या त्या सैन्याची राहण्याची व्यवस्था लाऊन मरत, त्या महानदी गंगेशी तळ दिल्यावर महात्म्या रामाला परत आणण्याविषर्याचाच विचार करति तेथे राहिला. ( २१-२६) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नांवाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकांडापैकी न्यायशीवा मर्ग सपला ॥ ८३ ॥ “ ·२ ३ ४ २५० श्रीरामायणम् । [सगः ४ महतीयमितः सेना सागरामा प्रदृश्यते । नास्यान्तमवगच्छामि मनसापि विचिन्तयन यदा नु खलु दुर्बुद्धिर्भरतः स्वयमागतः । स पप हि महाकायः कोविदारयजो रथे वन्धयिष्यति या पाशैरथमा स्मान्यधिप्यति । अनु दाशरथि राम पित्रा राज्याद्विवासितम् संपन्नां श्रियमन्विच्छंस्तस्य राशः सुदुर्लभाम् । भरतः कैकयीपुत्रों हन्तुं समधिगच्छति भर्ता चैव सखा चैव रामो दाशरथिर्मम । तस्यार्थकामाः सन्नद्धा गढ़ानूपेऽत्र तिष्ठत तिष्टन्तु सर्वदाशाश्च गङ्गामन्याश्रिता नदीम् । यलयुक्ता नीरक्षा मांसमूलफलाशनाः नावां शतानां पञ्चानां कैवर्तानां शतं शतम् । लानंतर गंगेचा आश्रय घेऊन ला सैन्याचा तळ पडलेला पाहून तो नियमराज गुह आपच सर्व जातभाईना म्हणाला, "ही समुद्रासारखी प्रचंड सेना या गंगेच्या तीरावर उतरलेली दिसते व कितीहि विचार केला तरीहि हिचा उद्देश माश्या लक्षात येत नाही. ज्याअया हा प्रचंड कोविदारध्वज रथावर दृष्टीस पडत आहे त्या अया भरतच कांही दुष्ट बुद्धि दाळगून स्वत आला आहे असे दिसते. हा कदा. चित् अमात्यांकडून अामच्या मुसक्या बांधील अथवा आम्हाला मारून टाल माणि नंतर पित्याने राज्यांतून हाकून दिलेल्या दासारथि रामचाही हा वध करील अ वाटते. त्या दशरथ राजाची अन्यंत दुर्लभ राज्यलक्ष्मी अक्षय भोगावयास मिळावी अशी इच्छा घस्न देवयांचा पुत्र भरत रामाचा वध करण्याकरिता बात आहे. (१-५) "दाशरथी राम माझा स्वामी व मित्र आहे. तेव्हा साचे हित करण्याची इच्छा पस्न तुम्ही या गंगेच्या तीरावर माझ्यापाशी उभे रहा. मांस, मुठे, फळे वगैरे आपले खाणे बरोबर घेऊन माझ्या तान्यांतील सर्व बलान्य कोज्यानी गंगानदीचा अभय करून तिचे रक्षण करीत रहावे, कोणाला नदी उतरू देऊ नये. युद्धाच्या ·८ ओ. ०२-१५] भयोध्याकाण्डर। संनद्धानां तथा यूनां तिष्ठन्त्वित्यम्यवोदयत् यदि तुष्टस्तु भरतो रामस्येह मविप्यति । इयं स्वस्तिमती सेना गलामद्य तरिप्यति इत्युक्लोपायनं गृह्य मत्स्यमांसमधूनि च । अभिचकाम भरतं निपादाधिपतिगुंह १० तमायान्तं तु संप्रेक्ष्य सूतपुनः प्रतापवान् । भरतायाचचक्षेऽथ समयज्ञो विनातवत् पप शातिसहस्रेण स्थपतिः परिवारितः। कुशलो दण्डकारण्ये वृद्धो भ्रातुश्च ते ससा १० तस्मात्पश्यतु काकुत्स्थ त्वां निपादाधिपो गुहः । असंशयं विजानीते यत्र ती रामलक्ष्मणी १३ एतत्तु वचनं श्रुत्वा सुमन्त्राबरतः शुभम् । उवाच वचनं शीघ्र गुहः पश्यतु मामिति २४ लम्चानुज्ञां संप्रहटो शातिभिः परिवारितः। तयारीने अमलेले शभर तसा नावाडी प्रन्ये नावेन ठेवून पाचशे नावा तयार " अशी ला गुहाने आपल्या जातभाईना अदा केला नतर तो त्याना म्हणाला, “भरत जर रानावर मनुष्ट असून निपप अंन करणाने येथे रतरला अमेल तरच ही सेना आज मुखत्य गगा तम्न पलीकडे जाईल." असे त्याना सागून आणि मस्य, मांस व मध यांचा नजराणा बरोबर घेऊन निरादरान गुह भरताकडे निघाला. (६-१०) तेव्हा गुह येत आहे, असे पाहून वेळ जारा प्रतापी सुमन सारथि भरताला म्हणाला, "दडकारण्यामध्ये अधिकार चालवीत असलेला हा निपादाचा राना उद गुह अपले हजार जात्माई बरोबर घेऊन इकडे येत आहे हा तुझ्या भावाचा स्नेही आहे. तर हे ककुत्स्थलेसन्ना भरता ! ला निषादराज गुहाला तुझी भेट घेऊ द्यावीस ते राम-लक्ष्मण के आहेत, हे याला नि संशय माहीत अहे " मुमताचें हैं शुम भाषण ऐकल्यावर, "गुहाला लवकरच मझा भेट घेऊ दे" असें मरताने सांगितले (११-१४) करा ·श्रीरमायगम् । [ सं ८४-८- आगम्य भरत प्रहो गहो वचनमब्रवीत् निष्कुटर देशोऽय वञ्चिताश्चापि ते वयम् । निवेदयाम ते सर्व स्वके दारागृहे वस आस्ति मूल्फलं चैतन्निपादै स्वयमार्जितम् । आई शुष्क यथा मास यन्यं चोच्चावच तथा पाशंसे वाशिता सेना वत्स्यत्येना विभावरीम् । यचितो विविधैः कामै श्वः ससैन्यो गमिप्यसि १८ इला श्री. वा. आदिकाव्येऽयाध्याकण्डे चनुरशतितन सा ॥४n [३१८०] पवासातितम सा । एवमुक्तस्तु मरतो निपादाधिपतिं गृहम् । प्रत्युवाच महाप्राज्ञो वाक्य हेत्वर्थसहितम् १ ऊर्जितः खलु ते काम कृतो मम गुरो. सखे । तेव्हा भेटीचा अनुशा मिळाल्यावर आपल्या जातभाईसर तो गुह अनदित पला आणि मरतापवळ येऊन नत्र हेकन म्हणाला, हा प्रदेश तुला अगदी अपच्या घरया बागेप्रमाणे आहे अन तू आम्हाला अगदीच फसविलें आहेस कारण, येण्याचा खबरदेखाल आम्हाला दिली नाहीस खबर दिला असलास म्हणने आम्ही काही तरी तयारी करन ठेविली असता असो आता हे सर्व रान्य आम्ही तुरा अर्पण करतो तू स्वतःचे घर समजून आम्हा धावरा या गृहामध्ये रहा निपादाची स्वत गेडा क्सन आगिले ही मुळे, फळे, औकोरडें मास भनी इतरह। बरेवाईट वन्य पदार्थ तयार आहेत तर या चैन्याने व्यवस्थित भोजन कस्न आचारान येथेच घालवावा अणि नानाप्रकारच्या भोग्य वस्तूनी मों अदरातिथ्य केल्यावर सैन्यासह रयातू पुढे जावे, अशी माझी इडा अाहे" (१५-१८) दाप्रमागें महामुनिवामीविषगात ध महामायण या नावाच्या आदिकाव्याताल अयोध्याराडापैकी चौथाशवा सर्ग सपला ॥४॥ असे गुहाने सगितले असता महाबुद्धिमान भरतनें सहेतुक व अर्थपूर्ण शब्द'नी निषादरार गुहशा बेलणे सुरू करें “मुस्मना । माझ्या या जरा-

·७
दो० १५-१८; १-९] अयोध्याकाण्डम् ।
यो मे त्वमीदृशी सेनामभ्यर्चयितुमिच्छसि
इत्युक्त्वा स महातेजा गुहं वचनमुत्तमम् ।
अप्रवीद्भरतः श्रीमान्पन्यानं दर्शयन्पुनः
कतरेण गमिप्यामि भरद्वाजाश्रमं पथा।
गहनोऽयं भृशं देशो गद्गानूपो दुरत्ययः
तस्य तद्वचनं धृत्वा राजपुत्रस्य धीमतः ।
अग्रवीत्प्राजलिर्भूत्वा गुहो गहनगोचरः
दाशास्त्यनुगमिप्यन्ति देशशाः सुसमाहिताः।
अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महावल
कञ्चिन्न दुष्टो प्रजसि रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
इयं ते महती सेना शहां जनयतीव मे
तमेवमभिमापन्तमाकाश श्य निर्मलः ।
भरतः श्लक्ष्णया धाचा गुहं वचनमब्रवीत्
मा भूत्स कालो यत्कष्टं न मां शङ्कितुमर्हसि ।
प्रकारच्या सैन्याचे आदरातिथ्य करण्याची तुझी इच्छा आहे, हे फारच उत्तम
आहे आणि असे एवढ्या बोलण्यानेच माझा सत्कार झाला आहे." अमें गुहाला
म्हटल्यानंतर तो महातेजस्वी व वैभवशाली भरत काही मार्गाकडे बोट दाखवून
पुनः त्याला म्हणाला, " कोणत्या मार्गाने मी भरद्वाज मुनींच्या आश्रमाला जावे ?
गंगातीराचा हा प्रदेश अतिशय गहन असून जाण्याला अवघड आहे."(१-४)
हे त्या विचारी राजपुन भरताचे भाषण ऐकून गहन वनप्रदेशात राहणारा
गुह हात जोडून त्याला म्हणाला, “हे महाबलान्य राजपुत्रा! कर्तव्याविषयों
अतिशय दक्ष आणि या प्रदेशांतील माहीतगार असे धौवर तुझ्याबरोबर येतील
आणि मीही तुझ्याबरोबर येईन; परंतु, सरळपणे वर्तन करणाऱ्या रामाविषयों
काही दुष्टभाव मनांत धरून तर तूं जात नाहींस ना? या तुझ्या प्रचंड सेनेमुळे
मला अशी शंका येत आहे." याप्रमाणे बोलत अमलेल्या त्या गुहाला आशा-
प्रमाण निर्मल असलेला भरत सौम्य शब्दानी म्हणाला,
'तुला भीति उत्पन्न
करणारे पाप माझ्या मनात येईल अशी वेळ न येवो; माझ्यासंबंधानें तूं शंका घेऊ

·or १५४ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ८५ राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्टः पितृसमो मतः तं निवर्तयितुं यामि काकुत्स्थं वनवासिनम् । बुद्धिरन्या न मे कार्या गुह सत्यं ब्रवीमि ते स तु संहृष्टवदनः श्रुत्वा भरतभापितम् । पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं भरतं प्रति हर्षितः धन्यस्त्वं न त्वया तुल्यं पश्यामि जगतीतले । अयत्नादागतं राज्यं यस्त्वं त्यक्तुमिच्छसि १२ शाश्वती खलु ते कीर्तिलोकाननु चरिष्यति। यस्त्वं कृच्छ्रगतं रामं प्रत्यानयितुमिच्छसि एवं संभापमाणस्य गुहस्य भरत तदा । वभौ नएप्रमः सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत संनिवेश्य स तां सेनां गुहेन परितोपितः । शत्रुघ्नेन समं श्रीमायनं पुनरागमत् १५ रामचिन्तामयः शोको भरतस्य महात्मनः। उपस्थितो ह्यनहस्य धर्मप्रेक्षस्य तादृशः अन्तर्दाहेन दहनः संतापयति राघवम् । नकोस. तो राम माझा मोठा भाऊ असून मला पित्याप्रमाणे मान्य आहे. ला ककुत्स्थकुलोत्पन्न वनवासी रामाला परत नेण्याकरिता मी जात आहे. माझ्या संबंधाने तूं दुसरा काही एक विचार मनामध्ये आणू नकोस. गुहा 1 मी तुला खरें सांगत आहे." (५-१०) याप्रमाणे भरताचे भाषण ऐकल्यावर त्या गुहाला मोठाच आनंद झाला आणि तो पुनः भरताला म्हणाला, "तूं धन्य आहेस तुझ्यासारखा या पृथ्वीवर मला कोणीच दिसत नाही, कारण अनायासाने मिळत असलेल्या राज्याचा त्याग करण्याची तुझी इच्छा स्तुत्य आहे व संकटात सापडलेल्या रामाला परत आण- ण्याची तूं इच्छा करीत आहेस, यामुळे तुझी कीर्ति लोसमध्ये अक्षय राहील " असे गुह भरताशी भाषण करीत असताना सूर्य निस्तेज होऊन रात्र पडू लागली. तेव्हां गुहाने संतुष्ट केलेल्या त्या वैभवशाली मरतानें सैन्याची व्यवस्था लाविली भाणि शत्रुभासह तो बिछान्यावर येऊन पडला. (११-१५) ·२० लो. ९-२२] अयोध्याकाण्डम् । वनदादाग्निसंतप्तं गूढोऽग्निरिव पादपम् प्रसृतः सर्वगात्रेभ्यः स्वेद शोकाग्निसंभवम् । यथा सूर्याग्निसंतप्तो हिमवान्यस्तो हिमम् ध्याननिदरशैलेन विनि.श्वसितयातुना। दैन्यपादपसङ्घन शोकायासाघिनिणा प्रमोहानन्तसत्त्वेन संतापौषधियेणुना। आक्रान्तो दु सशैलेन महता कैकयीसुत. विनिःश्वसन्यै भृशदुर्मनास्ततः प्रमूढसं. परमापदं गतः । शमं न लेभे हृदयरादितो नरर्पभो यूथहतो यथर्पभः २१ गुहेन साध भरतः समागतो महानुभावः सजनः समाहितः। सुदुर्मनास्तं भरतं तदा पुन शनै समाश्वासयदन प्रति २२ इलार्य श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सर्ग ॥८॥[३२०२] धर्मावर दृष्टि ठेऊन वागणाऱ्या आणि दु खाचा अनुभव नसलेल्या महात्म्या भरताला रामाविषयींच्या चिंतेमुळे चैनच पडेना. आणि दाराग्नीने वाळून गेलेल्या वृक्षाला आत गुप्त असलेला अग्नि ज्याप्रमाणे जाळत असतो, त्याप्रमाणे तो शोकामि रघुवंशन भरताला भत स्थ दाहाने ताप देऊ लागला ज्याप्रमाणे सूर्यान्या उन्हानें तापलेल्या हिमालय पर्वतापासून थर्फ वाहू लागते, त्याप्रमाणे भरता या शरिरांतून घामान्या धारा वाहू लागल्या रामासबधी चिता हेच ज्यातील अभग खडर, टु खाचे सुस्कारे हेच ज्यातील धातु, हात पाय आदि इद्रियाची विक्लता हेच ज्यांतील वृक्षसमुदाय, शोकजन्य आयास हीच ज्याची शिखरे, मोह हेच ज्यावरील असत्य वनपशु सताए हाच ज्यावराल मेष्ठा वृक्ष आणि वेळू अशा अधोगतीला नेणाया दुःखरूप पर्वतानें कैकेयीच्या पुनाला भरताला चेपून टाकला होता मनान्या हुरहुरीने व्याकुल, अयत खिन्न व जवळ जवळ मून्छन झालेल्या, दुखाचे सुस्कारे टाकत असलेल्या पुरुषश्रेष्ठ मरताला कळपातून चुकलेल्या बैलाप्रमाणे चैन पडेनामें झालें साराश, परिवारासह असलेल्या त्या एकाप्रचित्त व महापराकमा भरताची गुहाशी गाठ पडल्यावर तो रामारावधान्या काळजीने अतिशयच खिन्न झाग, परतु या अवस्थेत त्या मरताचें गुहाने सावन केले (१५-२२) ·२ ५ श्रीरामायणम् । [ सर्गः८६ पडशीतितमः सर्गः। आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः । भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरण तं जानतं गुणेर्युक्तं वरचापेपुधारिणम् । भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमवम् इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता। प्रत्याश्वसिहि शेप्यास्यां सुखं राघवनन्दन उचितोऽयं जनः सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः। धर्मात्मस्तस्य गुप्त्यर्थ जागरिष्यामहे वयम् न हि रामाप्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन । मोत्सुको भूर्जवीम्येतदथ सत्यं तवाग्रतः अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽसिन्सुमहद्यशः । धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलौ सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया । याप्रमाणे महामुनिवाल्मीप्रणीत श्रीमदामायण या नावाच्या आदिकाव्याताल अयोध्याकांडांपैकी पंच्याशीचा सर्ग संपला. ॥८५॥ त्यानंतर वनप्रदेशांत रहाणारा गुह महात्म्या लक्ष्मणाचा चागुलपणा सांग- ज्याच्या उद्देशाने श्रेष्ठ भरताला म्हणाला, “ अत्यंत गुणसंपन्न व श्रेष्ठ असा व धनुर्बाण धारण करून भावाच्या रक्षणासाठी जागत बसलेल्या त्या लक्ष्मणाला मी म्हणाली, 'लक्ष्मणा! तुझ्याकरिता ही सुखशग्या तयार केली आहे; तूं निर्धास्त रहा आणि या शय्येवर सुखाने झोप घे. या आम्हा सर्व लोकाना दुःखें भोग. ण्याची संवय आहे व तू आजपर्यंत सुखाचाच उपभोग घेत आला आहेस. तर धर्मज्ञा! त्या रामाच्या रक्षणामाठी आम्ही जागत बसू. रामाहून अधिक प्रिय असा या पृथ्वीवर मला कोणीही नाही, तेव्हां तूं त्याच्या रक्षणासंबंधाने काळजी करूं नको मी हे तुझ्यासमोर खरे बोलत आहे. या रामाच्या कृपेमुळेच या जगामध्ये अतिशय मोठी कीर्ति आणि धर्म, अर्थ व काम याची ममृद्धि ही प्राप्त होत असतात, असें मी समजतो. तेव्हा सीतेसह शयन करणा-या प्रिय ur .

·७ ८ लो०१-१४] अयोध्याकाण्डम् । रक्षिप्यामि धनुष्पाणिः सर्वैः खैातिभिः सह न हि मेऽविदितं किंचिद्वनेऽसिंचरितः सदा। चतुरङ्गं हापि वलं प्रसहेम वयं युधि एवमस्मामिरुतेन लक्ष्मणेन महात्मना। अनुनता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया। शक्या निद्रा मया लब्धं जीवितानि सुसानि वा १० यो न देवासुरैः सधैं शक्यः प्रसहितुं युधि । तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया महता तमसालन्धो विविधैश्च परिश्रमे। एको दशरथस्यैप पुत्र सदृशलक्षणः अस्मिन्प्रवाजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति । विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः। मित रामाचे मी आपल्या सर्व जातभाईसह हातात धनुष्य घेऊन रक्षा चरीन नेहमी या वनात भटक्त असन्याने मादया माहितीतलें नाहीं अमें काही एक नाहा. शत्रूचे चतुरग सैन्यही भी युद्धामध्ये जिंकून टाकोन ' (१-८) याप्रमाने आम्ही सागितले असतां धर्मावर दृष्टि ठेऊन वागणा या महाम्या लक्ष्मणाने आम्हा सर्वाचं सात्वन केलें तो म्हणाला," दाशरथि राम सीतेसह जमिन वर शयन करीत असताना मला निद्रा, बिनधोक जावित अथवा मुख कसें वर मिळणे शक्य आहे 2 गुहा ! सर्व देवदेल्यानाही याचा पराक्रम युद्धामध्ये सहन होणे अशक्य आहे, तो राम सीतेसह गवतावर निजला आहे, पहा मोठे तप आणि कष्टाने केलेली नानाप्रकारची अनुष्टाने यामळे स्वत सारखाच असलेला हा अद्वितीय दशरथाला लाभला आहे हा वनात गेल्यावर राजा पार दिवस जगणार नाहा सरोखर पृथ्वी स्वकरच विधवा होऊन जाईल (९-१३) "हे गहा, राजन च्याताल आणि अयोध्यानगरीताल त्रिया अतिशयच मोठा ते ·श्रीरामायणम्। [ सर्गः ८६ निर्घोषो विरतो नूनमध राजनिवेशने कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम । नाशंसे यदि ते सर्व जीवेयुः शर्वरीमिमाम् जीवेदपि च मे माता शननस्यान्यवेक्षया । दुःखिता या हि कौसल्या वीरसूर्विनशिप्यति अतिक्रान्तमतिकान्तमनवाप्य मनोरथम् । राज्य राममनिक्षिप्य पिता ने विनशिप्यति १७ सिद्धार्था पितरं वृत्तं तस्मिन्काले झुपस्थिते । प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् । हयंप्रासादसंपन्नां सर्वरत्नविभूपिताम् गजाश्वरथसंबाधां तूर्यनादविनादिताम् । सर्वकल्याणसंपूर्णी हृष्टपुष्टजनाकुलाम् आरामोद्यानसंपूर्ण समाजोत्सवशालिनीम् । सुखिता विचरिप्यन्ति राजधानी पितुर्मम आक्रोश करुन श्रम झाल्यामुळे स्वस्थ पटल्या असतील आणि राजवाध्यातही आज विलापाचे शब्द बंद होऊन सरोखर स मसूम झाले असेल. कौसन्या, राजा अणि त्याचप्रमाणे माझी आई हे सर्व आजची रान तरी जिवंत राहतील किंवा नाही याबद्दल संशय आहे. शनम्नाकडे पाहून कदाचित् माझी आई जिवंत राहील. परंतु, दुःसी झालेली वीरम ता कौसल्या तर जगणार नाहीच. रामराज्याभिषे. याची इच्छा तृप्त न झाल्यामुळे “ घात झाला, पात झाला" असे म्हणत म्हणत माझा पिता परत आलेल्या रामाला राज्यावर न वसचिताच मृत्यु पावेल व त्से घडून आल्यावर स्वगी गेलेल्या पित्याचे ज्याच्या हातून सर्व प्रकारचे और्चदेहिक संस्कार होतील, ते खरोखर धन्य होत. रमणीय चबाठे, धर्मशाळा, वेगवेगळे राजमार्ग, वाडे आणि देवालये यानी संपन, सर्व प्रकारम्या रत्नानी भूपिन, हत्ती, घोडे अगिरथ यानी गजबलेली, सूर्यवासाच्या ध्वनीने निनादित, सर्व प्रकारच्या कन्यापानी संपूर्ण, आनदित व सुखवस्तु लोकानी व्याप्त, उपवनें, बागा यानी पूर्ण २० . .

·१ श्लो०१४-२५; १-2] क्षयोध्याकाण्डम् । अपि सत्यप्रतिक्षेन साधं कुशलिना वयम् । निवृत्ते समये हास्मिन्सुखिताः प्रविशेमहि २२ परिदेवयमानस्य तस्यैवं हि महात्मनः । तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी सात्यवर्तत प्रभाते विमले सूर्य कारयित्या जटा उभौ। अस्मिन्भागीरथीतीरे सुखं संतारिती मया जटाघरी तो द्रुमचीरयाससा महावलौ कुलस्युथपोपना । घरेपुधीचापघरौ परंतपो व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गती २५ इत्याचे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पडगीतितमः सर्गः॥८६॥ सप्ताशीतितमः सर्गः। [३२२०] गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतो भृशमप्रियम् । ध्यानं जगाम तत्रैव यत्र तच्छुतमप्रियम् सुफुमारो महासत्वः सिंहस्कन्धो महाभुजः। व सामाजिक उत्सवानी शोभणान्या माझ्या पियाच्या राजधानीमध्ये भरत आदिकरून गुम्बी होऊन राहतील. (१४-२१) "हा बनवासाचा काल निघून गेल्यावर मयप्रतिन व दुशल असलेल्या रामा. सह आम्ही सुखासमाधाने अयोध्येमध्ये पुन परत जाऊ काय ? " याप्रमाणे तो राजपुन का शोक करीत वमला असतानाच ती रान निघून गेली, त्यानंतर सकाळ होऊन स्पष्ट मर्यादय झाल्यावर या भागारपीच्या किनाऱ्यावर उभयता- च्याही जटा बाचून मी अनायामें पलोरडे नेले. जटा धारण करणारे, पक्षाच्या साली नेमगारे, हसचे कळप रक्षा करणाऱ्या यलान्य हत्तीप्रमाणे असलेले आणि उत्कृष्ट भाते व धनुष्य धारण करणारे ते महायलाय व गनूंना ताप देणारे राम, लक्ष्मण परत येण्याच्या अशेने मानेमह निघून गेले." (०.०५) यात्रमाणे महामनिराल्मीरित्रणीत धामदामायण या नावाच्या आदि च्यातील अयोध्यामाटापरी गाऐंशीवा मग संपला ॥८॥ अयंत अप्रिय असे ते गुहाचे भारण ऐक्यानरोधर भान चिंतेने भारावून गेला मुमार, महार्यवान् , महापर सनी, नानासारमै वादे आगि कमलपना.

·७ श्रीरामायणम् । [सर्ग ८७ पुण्डरीकविशालाक्षस्तरुणः प्रियदर्शनः प्रत्याश्वस्य मुहूर्त तु कालं परमदुर्मनाः। ससाद सहसा तोत्रैर्हदि विद्ध इव द्विपः भरतं मूछितं दृष्ट्वा धिवर्णवदनो गुहः । बभूव व्यथितस्तत्र भूमिकम्पे यथा द्रुमः तवस्थं तु भरतं शत्रुघ्नोऽनन्तरस्थितः । परिष्वज्य रुरोदोच्चविसंज्ञः शोककर्पितः ततः सर्वाः समापेतुर्मातरो भरतस्य ताः। उपवासकशा दीना भर्तृव्यसनकर्षिताः ताश्च तं पतितं भूमौ रुदत्य पर्यवारयन् । कौसल्या त्यनुसृत्यैनं दुर्मनाः परिपस्वजे वत्सला स्वं यथा वत्समुपगुह्य तपखिनी। परिपप्रच्छ भरतं रुदती शोकलालसा पुत्र व्याधिन ते कञ्चिच्छरीरं प्रति वाघते। प्रमाणे विशाल नेत्र यानी तरुण व आल्हादकारक मुदेने युक्त असा तो भरत काही वेळपर्यंत अत्यंत खिन्न होऊन पुन. सावध झाला आणि अंकुशानी विद्ध झालेल्या हत्तीप्रमाणे त्याचे एकाएकी देहभान नाहीसे झाले. भूकंप होऊ लागला असता वृक्ष ज्याप्रमाणे हादरून जातात, त्याप्रमाणे भरताची अवस्था झालेली पाहताच गुहाचें मुख निस्तेज होऊन वो अतिशयच दुःखो झाला तेव्हा शेजारीच बसलेल्या शत्रुनाने भरताची तशी अवस्था झालेली पाहून त्याला कवटाळून धरले आणि शोकाकुल होऊन मोट्या आवाजात रडून रडून तोही मूर्च्छित झाला. (१-५) हे पाहून उपवासाने कृश, दीन आणि पतीच्या मृत्यूच्या दुःखाने जर्जर झालेल्या त्या सर्व भरताच्या माता त्याच्याजवळ धावून गेल्या भूमीवर पडलेल्या भरताच्या भोवती त्या त्याला वेढा देऊन बसल्या आणि खिन्न झालेल्या कौसल्येने त्याच्या जवळ जाऊन लाला कवटाळून धरले नतर आपल्या पुनाप्रमाणे त्याला पोटाशी धरल्यावर ती बिचारी दयाई अन्तःकरणाने रडत रडत शोकाकुल झालेल्या भरताला विचार लागली, "मुला, तुझ्या शरिराला काही व्याधि तर पीडा देत . ८ ·ओ०२-१५] भयोध्याकाण्डम् । १६१ यस्य राजकुलस्याद्य त्वदधीनं हि जीवितम् ९ त्यां दृष्ट्वा पुत्र जीवामि रामे सभ्रातृक गते । वृत्चे दशरथे राशि नाथ एकस्वमद्य नः कञ्चिन्न लक्ष्मणे पुत्र श्रुतं ते किंचिदप्रियम् । पुत्रे या होकपुत्रायाः सहभार्ये वनं गते स मुहूर्त समाश्यस्य रुदग्नेय महायशाः। कौसल्या परिसान्ल्येदं गुहं वचनमब्रवीत् भ्राता में कायसद्वात्रिक सीता क च लक्ष्मणः । अस्वपच्छयने कस्मिन् किं भुक्त्वा गुह शंस मे १३ सोऽनवीन्द्ररतं दृष्टो निपादाधिपतिर्मुहः । यद्विधं प्रतिपेदे च रामे नियहिते तिथी २२ अन्नमुञ्चावचं भक्ष्याः फलानि विविधानि च । रामायाभ्यवहारार्थ यहुशोऽपहृतं मया १५ नाही ना ? अरे ! आज या राजालाचे जीवित तुझ्या आधीन आहे. बाळा! भावासह राम वनात गेला असता तुझ्याकडेच प हून मी जिवंत राहिले आहे व दशरथ राजा मरण पारयावर आता तूंच एक आमचे रक्षण करणारा आहेस. पुना ! लामासंघयाने तूं काही अनिष्ट बातमी तर ऐकिली नाहीस ना? अथवा एकुलता एक असा माझा जो पुत्र भार्यसह वनांत गेला आहे, त्याच्याविषयी तर काही अनिष्ट वृत्तात तुझ्या कानावर आला नाही ना?" "(६-११) याप्रमाणे गेमल्या रिचाहं रागली असता क्षणभर मूटित पडलेला तो महा- यशस्वी भरत सवर झाला आणि रडत रडत कासन्येचें सात्वन कान गुहाला म्हणाला, "गुहा ! माझा भाऊ राम रात्री कोठे राहिला होता ? सीता कोठे राहिली होती ? लक्ष्मण कोठे होता? योण या शयेवर राम झोपी गेला होता? आणि काय खाऊन त्य ने रात्र टली, हे मला साग." यावर प्रिय व आपले हित करणारा अमा रान अतिधि म्हणून आला असता गुहाने त्याच्याशी जो व्यवहार केला होता, तो सर्व ला निषादराजाने आनंदित होऊन भरताला सागितला. (१२-१४) म.१९ (अयोध्या. र.)

·श्रीरामायणम् । [सर्ग८७-८८
तत्सर्व प्रत्यनुशासीद्रामः सत्यपराक्रमः।
न हि तत्प्रत्यगृह्णात्स क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ।
नह्यस्माभिः प्रतिग्राह्य सखे देयं तु सर्वदा ।
इति तेन वयं सर्वे अनुनीता महात्मना
लक्ष्मणेन यदानीतं पीतं वारि महात्मना ।
यौपवास्यं तदाकार्षांद्राघवः सह सीतया १८
ततस्तु जलशेपेण लक्ष्मणोऽप्यकरोत्तदा ।
वाग्यतास्ते त्रयः संध्यां समुपासन्त सहिताः
सौमित्रिस्तु तत् पश्चादकरोत्स्वास्तरं शुभम् ।
स्वयमानीय वहींपि क्षिप्रं राघवकारणात्
तस्मिन्समाविशद्वामः स्वास्तरे सहसीतया।
प्रक्षाल्य च तयोः पादौ व्यपाक्रामत्स लक्ष्मणः
एनत्तदिगुदीमूलमिदमेव च तत्तृणम् ।
अस्सिनरामश्च सीता च रात्रि तां शयितावुभौ २२
म्हणाला, "सरसनिरस अन्न, भक्ष्य पदार्थ आणि नानाप्रकारची फळे
वगैरे रामाला मी पुष्कळ अणून दिली; परंतु सत्यपराक्रमी रामाने संमानपूर्वक ते
सर्व मला परत केले. सत्यधर्माला स्मरन त्याने ते घेतले नाही. "मिना गुहा ।
आम्हाला तुम्हाकडून घेता येत नाही. आम्ही नेहमी लोकाना ध।'-अशी त्या
महात्म्याने आमची सर्वांची समजूत केली. लक्ष्मणाने जे पाणी आणले होते,
तेवण्याचा मानला महात्म्या राम ने स्वीकार केला आणि सीतेसह रघुदशज
रामाला ला रानी असाच उपवास घडला. नतर शिल्लक राहिलेल्या पाण्याचे
लक्ष्मगानेही ग्रहण गेले आणि त्यानंतर मौन धारण करून स्वस्थ चित्ताने यसलेल्या
त्या तिघानी संध्यावंदन केलें ।
(१५-१९)
"संध्यावंदन आटोपल्यानतर तुमित्रा-पुन लक्ष्मणाने स्वतः लवर जाऊन
दर्भ आणले आणि रामाकरिता त्याने उत्कृष्ट शय्या तयार केली. ला उत्कृष्ट
शय्येवर सीनेमह राम पटुडला असता त्याचे पाय धुऊन, तो लक्ष्मण तेथून
पल्टीकडे झाला. हाच तो इंगुदो वृक्षाचा सालचा भाग आणि हेच ते गवत.
५

·. गे० १६-२४१-४] अयोध्याकाण्डम् । नियम्य पृष्ठे तु तलांगुलिया-शरैः सुपूर्णाविपुधी परंतपः। महद्धनुः सजमुपोय लक्ष्मणो निशामतिष्ठन्परितोऽस्य केवलम्२३ ततस्त्वहं चोत्तमबाणचापभृत्स्थितोऽभवं तन स यर लक्ष्मणः । अतन्द्रित तिमिरातकार्मुकर्महेन्द्रकल्पं परिपालयं तदा ४ इत्याप श्रीमदामायणे वा नीरीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे समाशीतितम सर्ग ॥८॥ अष्टाशीतितमः सर्ग.। [३२५१] तच्छुत्या निपुणं सर्वे भरतः सह मन्निभिः । इंगुदीमूलमागम्य रामशय्यामवेक्षत अग्रवीजननीः सा इह तस्य महात्मनः । शर्वरी शयिता भूमाविदमस्य विमर्दितम् महाराजकुलीनेन महाभागेन धीमता। जातो दशरथेनोव्या न रामः स्वप्तुमर्हति अजिनोत्तरसंस्तीले परास्तरणसंवये। शयित्वा पुरुपन्यानः कथं शेते महीतले या ठिकाणीच राम व संता हे उभयता खा रानी झोपी गेले होते. हातामध्ये अंगुलिना धारण करन वाणानी भरलेले अक्षय्य भाने आणि सत केलेले प्रचंड धनुष्य हातात घेऊन तो यूंना ताप देणारा लक्ष्मग रामाच्या भोवताली सर्व रानभर हिंडत राहिला तेव्हा जेथें लक्ष्मण होता, तेथें मीही साहट वाण व धनुष्य घेऊन उभा राहिला आणि धनुष्यानिशी असलेल्या जातभाईमह त्या झासारख्या रामाचे रक्षण केलें." (२०-२४) याप्रमाणे महामुनिवान्मीविप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यांतील सत्साशीरा मर्ग संपला ॥ ८॥ गुहाने सांगितलेलें तें सर्व पूर्णपणे ऐकल्यावर मत्र्यासह मरत इंगुदीवृक्षाच्या मुळाशी येऊन रामाच्या शय्येकडे पाहु लागला आणि सर्व माताना म्हणाला, या ठिमाणी त्या महात्म्यान रानी भूमीवर झोप घेतली. हे त्याचे शरीर घपटल्याचे ठिकाण निमर्ने मोठ्या रानामध्ये महाभाग्यप न् विवेकी दवारथा- पासून उत्सन झाले ना रामाने भूमीवर निणे केव्हा हे योग्य नव्हे. मोठमोठी ·५ w ७ ८ १६४ श्रीरामायणम्। [सर्गः प्रासादाप्रविमानेपु वलभीषु च सर्वदा । हैमराजतभौमेषु वरास्तरणशालिपु पुष्पसंचयचित्रेषु चन्दनागुरुगन्धिपु । पाण्डुराभ्रप्रकाशेपु शुकसकरतेपु च प्रालादवरवयेपु शीतवत्सु सुगन्धियु । उपित्या मेरकल्पेषु कृतकाञ्चनभित्तिपु गीतयादिवनिोपर्वराभरणनिःस्वनः । मृदङ्गयरशब्दैश्च सततं प्रतिवोधितः चन्दिभिर्वन्दितः काले बहुभिः सूतमागधैः । गाथाभिरनुरूपाभिस्तुतिभिश्च परंतपः अश्रद्धेयमिदं लोके न सत्यं प्रतिभाति मा। अजिने आणि उत्कृष्ट आस्तरणें ज्यावर पसरलेली आहेत, अशा मंचकावर भाज. पर्यंत झोपणारा पुरपयेष्ठ राम आता जमिनीवर कशी घरे झोप घेत आहे? (1-7) "प्रासादावरील विमानाप्रमाणे असलेल्या घरामध्ये आणि गचीसारख्या मोकळ्या ठिकाणी आजपर्यंत डॉप घेणारा हा राम आता जमिनीवर कसा बरे अपी जातो ! सोन्याप्याच्या जमिनी ज्यामध्ये आहेत, उत्तम उत्तम मास्तरण पसरलेली अमन्यामुळे ज्यांना फारच शोभा आली आहे, पुष्पाच्या रागामुळे जे चित्रविचित्र दिसत आहेत, चंदन आणि अगुक्ष याचा ने सुवास दरवडला आहे, जे दिसण्यात पढिन्या शुभ्र मेघाप्रमाणे दिसत आहेत, राणूंच्या { ज्य मध्ये शब्द करीत आहेत व ज्यातील भिती सोन्याच्या मनविल्या आहेत, असे जे मेरपर्वतासारसे थंडगार, मुगंधित व उत्तमोत्तम राजवाडे त्यामध्ये आजपर्यत हार घेऊन या रामाला आता जमिनीवर कशी रे होप काउण्याचा प्रसंग भारा! गीत आणि याय याचे ध्यनि, उत्कृष्ट भूपाये भायाज भागि सबाट मृदंगांचे शब्द यांच्या योगानें जो नेहमी जागा होत असे, प्रभात पाली भाट ज्याला वंदन करीत असत भागि योग्य अशा गपयानक स्तुती अमएय सूद व मागध स्याची प्रशंमा करीत असत, सा तापन रामत' भाग जमिनीवर र गाडग्याची वेळ यात्री ना(५-१) ·१० ४ लो. ५-१६] भयोध्याकाण्डम् । मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नोऽयमिति मे मतिः न नूनं दैवतं किंचित्कालेन यलयत्तरम् । यत्र दाशरथी रामो भूमावेवमशेत सः यस्मिन्यिदेहराजस्य सुता च प्रियदर्शना । दयिता शयिता भूमौ स्नुपा दशरथस्य च इयं शय्या मम धातुरिदमावर्तितं शुभम् । स्थण्डिले कठिने सर्व गात्रैर्विमृदितं तृणम् मन्ये साभरणा सुप्ता सीतास्मिञ्शयने शुमा। तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सत्ताः फनकविन्दवः उत्तरीयमिदासक्तं सुव्यकं सीतया तदा । तथा घेते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेयतन्तवः मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन याला तपस्विनी। सुकुमारी सती दुःखं न विजानाति मैथिली "या गोष्टीवर माझा विश्वास बसत नसून हे मला खरेंहि वाटत नाही. ते मला मूछतावस्थेत ऐकल्यासारखे वाटते. अथवा हा वृत्तात याच्या तोंडून मी स्वमा- मध्ये ऐकला असावा असे मला वाटत आहे, कारण स्वप्नामध्ये असंभाव्य गोष्टीही दृष्टीस पडतात. खरोसर कालापेक्षा कोणत्याही देवाचें सामर्थ्य अधिक नसावे, असे मला वाटते. कारण कालाच्या प्रभावाने त्या दाशरथि रामावरही भशाप्रकारें भूमीवर निजण्याचा प्रसंग ओढवला, जिचे दर्शनही आल्हादकारक आहे अशी विदेहराजकन्या, दशरथाची आवडती सून सीता ज्या कालामध्ये भूमीवर पडून राहिली, त्या कालापेक्षां कोणाचेही सामर्थ्य जास्त नाही. ही माझ्या भावाची शय्या. या गुमस्थानावर तो लोळल्यामुळे त्याच्या अवयवान्या योगाने या कठिग प्रदेशावरचे सर्व गवत चुरगढ़न गेलेले दिसत आहे. ठिक- ठिकाणी सुयुर्णकण विसरलेले दृष्टीस पडत आहेत; यावस्न ती फल्याणी सीता अलंकार पल्नच या शय्येवर झोपी गेली असावी, असे वाटते. या ठिकाणी सीतेचा शेला अडकला होता असे स्पष्ट दिसत आहे; कारण अडकून राहिलेले हे रेशमाचे तंतू येथे झळकत आहेत. (१०-१५) ·२२ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ८८ हा हतोऽस्मि नृशंसोऽसि यत्सभार्यः कृते मम । ईशी राघवः शय्यामाधशेते ह्यनाथवत् सार्वभौमकुले जातः सर्वलोकसुसावहः । सर्वप्रियकरस्त्यक्त्वा राज्यं प्रियमनुत्तमम् कमिन्दीवरश्यामो रक्ताक्षः प्रियदर्शनः । सुखमागी न दुःखाहः शयितो मवि राघवः १९ धन्यः पल महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षणः । भ्रातरं विषमे काले यो राममनुवर्तते सिद्धार्थी सलु वैदेही पति यानुगता वनम् । वयं संशयिताः सर्वे हीनास्तेम महात्मना अकर्णधारा पृथिवी शून्येव प्रतिभाति मे । गते दशरथे स्वर्ग रामे प्यमाश्रिते " ज्यायी अशा प्रकारच्या शयेवर झेप घेत असताही वाला, निरपराधी, सुकुमार व साध्वी मैथिलकन्येला दुख झाले नाही, लाअर्थी नान्याची शया जशी असेल तशी स्त्रियाना सुसररच होते, असे मला वाटते रे । मी स्तिो नीच व दुट आहे ! कारण, माझ्या करिता रामाला आपल्या पानसह अनाप- प्रमाणे असल्या शायर झोपावे लागले आहे सार्वभौम मुलामध्ये उत्पन शालेन्या, सर्व ले राना मुख देशा या, मर्व लेकाचे प्रिय करणा या नील कमर प्रमाणे श्यामबर्ग असरेच्याआहाटकारक मुदा अनि आरसवर्ण नेन यानी युफ असलेल्या व मुखात व दर या अमूनहि दु स भाराम अयोग्य उसे या या रामाने ट रट असा राज्याचा त्याग न भूमीवर नियाचें कमें पर संकटकाली आपल्या भावानरोजर, रामावरोर अगणारा नहाभाग्यवान् ए. लक्षणसंपन असा लग गरोयर धन्य है य । ( १६-..) "पतीबरोबर वन त गेलेली ती विदहराजस्न्या सौताही सरोसर- धारी असून त्या महान्याचा विये ग घरेले अन्ही मात्र दुभांगी आहा. योत संशय नाही र नाने भरण्याचा हार व्यापर व दशरथराजाही खाना गेला असता नाय करदिन शाल, ही पृथ्वी नवचनी विरहिन शलेन्या नरे।

·. ३ प ७ ०८ गो०१७-२९) अयोध्यामाग्डन् । न च प्रार्थयते इश्चिन्मनसापि यमुंधराम् । वने निवसतस्तस्य याहु-र्याभिरक्षिताम् शून्यसंवरणारक्षामयन्त्रितहयद्विपाम् । अनावृतपुरद्वारा राजधानीमरक्षिताम् अप्रहरवलां शून्यांविषमस्थामनावृताम्। शनयो नाभिमन्यन्ते भक्ष्याधिपतानिव अद्यप्रभृति भूमौ तु शयिष्येऽहं तृणेपु वा । फलमूलाराना नित्यं जटाचीराणि धारयन तस्याहमुत्तरं कालं निवत्स्यामि मुख बने । तत्प्रतिश्रुतमार्यस्य नैव मिथ्या भविष्यति वसन्त भ्रातुरीय शत्रुनो मानुयत्स्यति । लक्ष्मणेन सहायोध्यामार्यों में पालरिप्यनि अभिपेक्ष्यन्ति काकुत्स्थमयोध्यायां द्विजातयः । प्रमाणे मला शून्य दिमा अहे तो रान वनामधे रहान असताना त्यान्या बाहुार्यानेच सुरक्षित असलेल्या या पृथ्वीचा, मादयासारखा मनाम शी चरें इच्छा तरीर 2 न्यिा सभ वती अमलेल्या दोटाचे रक्षण होत नहीं, जिन्यातील घोडे व हती याचें को नियमन करीत न दी, जिचे दरवाजे कोणी लावीत नादान, जिन्याती सैन्य अन देत नसून अन्य झालेली आहे व रक्षा करणारा कोणीच नस पाजा मोवळी पडलेला आहे आणि जो विपन स्थिन मध्ये अहे, ना ग सरक्षित राजधानीचा निमिसर. लेल्या मनाप्रमणे स्वीकार करण्याचे शाही मनात आगीत नाही. (०१-२५) आसपासून मी जटा वाडयून व प धारण कन्न नेहनी पर भूरावर उपजीविका करात जाईन भागि उमिनाया अथवा गवतार झोपी जात जाईन. ला रामाचें नन म्यतः मैच घेईन आणि ते परिपालन करण्यकरित पुढची चादा वय धनामधे घ ल्वान न्दरते मर्य रामार्य प्रतिज्ञा मोटं ठरार नाही. भावाकरिता मी यनामधे राह रागलों अमनो अनुनही मध्य रोदर बनाम ये राहील. माझा भाऊ राम लक्ष्मणरह अयोग्यचे संरक्षा करील.

·१ २ . श्रीरामायणम् । [सर्गः ८८.८९ अपि मे देवताः कुर्युरिमं सत्यं मनोरथम् प्रसाधमानः शिरसा मया स्वयं यहुप्रकारं यदि न प्रपत्स्यते । ततोऽनुवत्स्यामि चिराय राघवं वनेवरं नाहति मामुपेक्षितुम् ३० इत्या श्री. वा. आदिवाव्येऽयोध्याराण्डेऽटाशीतितमः सर्गः ॥४८॥ [३२८१] एकोननवतितमः सर्गः। व्युप्य रात्रि तु तत्रैव गडाकूले स राघवः । फाल्यमुत्थाय शघ्नमिदं वचनमब्रवीत् शत्रुघ्नोत्थाय किं शेषे निपादाधिपति गुदम् । शीघ्रमानय भद्रं ते तारयिप्यति वाहिनीम् जागर्मि नाहं स्वपिमि तथैवार्य विचिन्तयन् । इत्येवमनवीझाता शत्रुघ्नो विप्रचोदितः इति संवदतोरेवमन्योऽन्यं नरसिंहयोः । आगम्य प्राअलिः काले गुहो वचनमब्रवीत् त्या ककुत्स्थकुलोत्पन रामाला अयोध्येमध्ये ब्राह्मण राज्याभिषेक करतील; परंतु हा माझा मनोरथ देव शेवटास नेतील काय ? मी चरणावर मस्तक ठेऊन अनेक प्रकारांनी त्याचे मन वनातून परत येण्याविषयी वळवीत असतानाही जर तो कृपा न करील, तर मीही वनामध्ये राहणाऱ्या रामावरोवर तेथेच पुष्कळ दिवस राहाँन, तो भक्तवत्सल असल्यामुळे माझा त्याग करणार नाही." (२६.३०) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीक्षिणीत श्रीमहामायण या नावाच्या आदिवाव्यातल अयोध्याराडापैकी न्यायशीवा सर्ग संपला ॥ ८८ ॥ स्याच ठिकाणी गंगातीरावर रात्र काढून रघुवंशज भरत पहाटेम उठला आणि शत्रुमाला म्हणाला," नुमा ! ऊठ, निजलास काय ? उठ तुझे देव कल्याण करो, निपादराज गुहाला लवकर घेऊन ये म्हणजे तो आपली सेना गंगनून पलीकडे नेईल." याप्रमाणे भरताने हाक मस्न शत्रुघ्नारा सागितले असता, " मी झोपलों नही, आपल्यासारखे रामाचेच चिन्तन करीत राममर जाग्य आहे." असे राप्नही भरतास म्हणाला. याप्रमागे ते पुरुषश्रेष्ठ भरत-माप्न एकमेकाला सांगत आहेत, सौच गुह त्याग्या जवळ बारा आणि ·५ ८ ७ ८ टो. २९-३०१-११] अयोध्याकाण्डम् । कश्चित्सुखं नदीतीरेऽवात्सीः काकुत्स्थ शर्वरीम्। कश्चिद्य सहसैन्यस्य तव नित्यमनामयम् गुहस्य तत्तु यचनं श्रुत्वा स्नेहादुदीरितम् । रामस्यानुवशो वाक्यं भरतोऽपीदमब्रवीत् सुखा नः शर्वरी धीमन्पूजिताश्चापि ते वयम् । गहां तु नौभिर्वतीभिर्दाशाः संतारयन्तु नः ततो गुहः संत्वरितःश्रुत्वा भरतशासनम् । प्रतिप्रविश्य नगरं तं झातिजनमत्रीत् उत्तिष्ठत प्रबुध्यध्वं भद्रमस्तु हि वः सदा। नावः समुपकर्पध्वं तारयिष्यामि वाहिनीम् ९ ते तथोक्ताः समुत्थाय त्वरिता राजशासनात् । पञ्च नावां शतान्येव समानिन्युः समन्ततः अन्याः स्वस्तिकविया महाघण्टाघराघराः। शोभमानाः पताकिन्यो युक्तवाहाः सुसंहताः ककुत्स्थकुलोत्पन्न भरता ! या नदीकिनान्यावर तुझें रानीचे वास्तव्य सुखाचें झलें ना ? आणि सैन्यासह तुझे सर्व प्रकारे कुशल आहे ना ?" असे त्याना विचारूं लागला. (१-५) हे प्रेमाने केलेले गुहाचे भाषण ऐकून रामाच्या आज्ञेन वागणारा भरतही याला म्हणाला, " हे विचारी गुहा ! होय ही रान आम्हाला खरोखरच सुखावह झाली आणि तूंनी आमचा चागल्या प्रसार सकार केलास. आता धीवरांनी पुष्कळ नावाच्या सहाय्याने आम्हारा गंगेतून पलीकडे न्यावे." ही मरताची आज्ञा ऐकल्यावरोवर गुह तेथून परत फिरून घाईने आपल्या नगरा- मध्ये गेला आणि आपल्या त्या जातमाईना म्हणाला, "तुमचे नेहमी कल्याग असो ! उठा, नागे व्हा, आणि नावा घेऊन या. मी मरताची सेना पलीकडे पाँचवून देतो." याप्रमाणे गुहामें लांना सांगितल्यावरोघर राजाज्ञा झाल्याप्रमागे ते लवकर उठले आणि चौहॉकडून पाचशे नावा घेऊन आले. (६-१०) याशिवाय मोठमोठ्या घंटा लावलेल्या, पताका, शिडे आणि नावाडी ज्यावर ।

·। १७० श्रीरामायणम् । [सर्ग: ८९ ततः स्वस्तिकवियां पाण्डुकम्बलसंवृताम् । सनन्दियोपां फल्याणी गुहो नावमुपाहरत् तामारोह भरतः शत्रुघ्नश्च महाबलः। कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या राजयोपितः १३ पुरोहितश्च तत्पूर्व गुरवो ब्राह्मणाश्च ये अनन्तरं राजदारास्तथैव शकटापणाः १४ आवासमादीपयतां तार्थ चाप्यवगाहताम् । भाण्डानि चाददानानां घोपस्तु दिवमस्पृशत् पताकिन्यस्तु ता नावः स्वयं दाशैरधिष्ठिताः। यहन्त्यो जनमारूदं तदा संपेतुराशुगाः नारीणामभिपूर्णास्तु काश्चित्काश्चित्तु याजिनाम् । काश्चित्तर वहन्ति स्म यानयुग्यं महाधनम् तास्तु गत्या परं तीरमपराग्य च तं जनम् । आहेत व चिनादिसच्या वेगाने शोभिवंत असून ज्याचे माने वळस्ट आहेत, अगा 'स्तिक' नावाच्या नाव ही ते घेऊन आले. पाटमा पनातीन अरः- दिलेली आणि मंगल गारस पायें सिनावर पाजत आहेत, अशी स्वस्तिक नादाचीच एक उत्तम नोरा गुह जरळ घेऊन आला सतत, भरत, महापरणार दायम, कामया, रमिता व इतरही राजनिया यानों सा न वर आरोहण केलें वानंतर पुरोहित व सेप्ट, गुरु, म सग व परोपर माल्या सरदाराच्या पिया मानांवर पटल्याबरोबर गाडे व सामाननुमान टुगन्या नाशेयर र द. सेन-ल र नापरी रानी राहिलेली जागा बुद्धी पेटवून त्या प्रकाशात शेधन पाई ल ग्ले असता, नावस्या उतारापाशी गीत प्रदेश का लागले अमन अगि सानगुमान ऊं रागले अमता जोधनिसाला त्याने आशमान यारले. त्यानंतर स्वत. धंपर लोर ज्यवर यमले आहेत, असा सार बरेन्या. लेसना याहन ने याच सिमस्या योगाने वेगाने रणान्या न पा एरन च सपन्या (१९.15) का नया नियांनी भरलेप देसा, कधी पं.न्यानी भररे या होला, तर ·B प्लो. १२-२३] अयोध्याकाण्डम् । निवृत्ताः काण्डचित्राणि क्रियन्ते दाशयन्युभिः १८ सबैजयन्तास्तु गजा गजारोहैः प्रचोदिताः । तरन्तः स्म प्रकाशन्ते सपक्षा इव पर्वताः नावश्चारुरुहुस्त्वन्ये प्लवैस्तेरस्तथापरे । अन्ये कुम्भघटैस्तेसरन्ये तराइच याहुभिः २० सा पुण्या ध्वजिनी गगा दाशैः संतारिता स्वयम् । मै मुहर्ते प्रययौ प्रयागवनमुत्तमम् आश्वासयित्वा च च महात्मा निवेशयित्या च यथोपजोपम् । द्रष्टुं भरद्वाजमृपिप्रचर्य ऋत्विसदस्यैमरतः प्रतस्थे स मामणस्याश्रममभ्युपेत्य महात्मनो देयपुरोहितस्य । दर्श रन्योटजवृक्षदेशं महद्वनं विप्रवरस्य रम्यम् इत्या श्रीम०वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोननवनितमः सर्गः॥८९॥ [३३०४] काही गाज्या अटणारे उदृष्ट बैल वगरे वाहून नेत होत्या. या नावा पली- रडल्या तीराला पोचून त्या लोकाना तेथे उतम्न परत फिरल्य असनां धीर लोक त्यांवर चढले आणि जलप्रवाहातून वेगवेगळ्या गदि घेऊन येऊ लागले. माहुतांनी हाकारलेले, धज ल वलेले हत्ती नावातून जाऊ लागले असता पंस अमलेल्या पर्वताप्रमाणे दिसू लागले. काही सैनिक नावावर बसून गेले, काही पेटाऱ्याच्या योगाने तस्न गेले, काही लहान तोंडाच्या व मोया घागरींचा आश्रय कल्न गेले आणि काही तर पेहूनच पार गेले. (१७-२०) अमी. स्वतः धीवरानी गंगेपरीक्डे नेऊन पाँच वेलेली नी पविन सेना कार घटिका दिवय अत्यानंतर मैनमुहूर्तावर उत्ष्ट अशा प्रयागवनामध्ये जाऊन पोचली. तेव्हा त्या मेनेला स्वस्थपमें विभाति देऊन आग आपापया आवडी- प्रमाणे राहुट्या वगरे घालावयास अनुज्ञा देऊन व तिला प्रयागवनांतच जून नुनिश्रेट भरवाजाचे दर्शन पेयाररितां ऋविज आगि सदम्प यासह भरत पुढे निघाला. मह त्म्या देवाचा पुरोहित असलेच्या भरद्वाजाच्या आधनाला गेल्यावर रमगीय पर्गफुटिका, वृक्ष लागि अन्य मुंदर भूनिभ ग यानी युक्त अररले त्या प्रेमाचे रम्य महावन भरताने पाहिले. (२९-२३) ·. २ ५ श्रीरामायणम् । [सर्ग: ९. नवतितमः सर्गः। भरद्वाजाश्रमं गत्वा कोशादेव नरर्पमः । जनं सर्वमवस्थाप्य जगाम सह मन्त्रिभिः पद्यामेव तु धर्मशो न्यस्तशत्रपरिच्छदः । यसानो याससी क्षौमे पुरोधाय पुरोहितम् ततःसंदर्शने तस्य भरद्वाजस्य राघवः। मन्त्रिणस्तानवस्थाप्य जगामानुपुरोहितम् यसिष्टमथ दृष्ट्वैव भरद्वाजो महातपाः। संचवालासनापूर्ण शिप्यानय॑मिति घुवन् समागम्य वसिष्ठेन भरतेनाभिवादितः । अवुध्यत महातेजाः सुतं दशरथस्य तम् ताभ्यामय च पाद्यं च दत्त्वा पश्चात्फलानि च। आनुपाच्च धर्मशः पप्रच्छ कुशलं फुले याप्रमाणे महामुनिवाल्मीफिप्रणीत श्रीमतामायण या नावाच्या आदिवाण्यातील अयोध्याराडापकी एकुण्णवदावा अध्याय सपला. ॥ ८९ ॥ भरद्वाज मुनींच्या भाभमाजवळ गेल्यानंतर सर्व लोकाना एक शोमभर पूरच ठेवून भरत आपल्या मंत्र्यांसह त्याच्या दर्शनासाठी निघाला. तो धर्मवेत्ता भरत शव लयाजमा मागे ठेवून देऊन व रेशमी पत्रं धारण करून, पुरोहित वसिष्टी- ना पुढे पादन पायांनीच निघाला. त्यानंतर त्या भरद्वाज मुनी सान प्यावया- या वेळी मंत्र्यांना मागे राहवयास सागून वसिष्ठमुनींच्या मागोमाग तो मरत त्यांच्याकडे जाऊ लागला. पसिष्ठ मुनीना पाहिल्यावरोवर महातपस्वी भरद्वाज पूजासाहित्य आगा; पूजासाहित्य आगा," असे शिश्यांना सांगत सांगत पाई- पाईन असनावरून उठले. त्यांची व यसिष्टाची भेट झाल्यावर भरताने खाना नमस्कार फेला अमता तोदारयाचा पुत्र आहे, असे त्या मारवाजांना समजून झाले. लानंतर मार्य, पाय आणि पते ला उभयतांना दिल्यावर धर्मवेत्या ६ .

·७ ८ ९ लो. १-१३] अयोध्याकाण्डम् । १७३ अयोध्यायां वले कोशे मिप्यपि च मंत्रिषु । जानन्दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहरत् वसिष्ठो भरतश्चैनं पप्रच्छतुरनामयम् । शरीरेऽग्निपु शिष्येषु वृक्षेपु मृगपक्षिप तथेति तु प्रतिक्षाय भरद्वाजो महायशाः । भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहवन्धनात् किमिहागमने कार्य तय राज्य प्रशासतः । एतदाचश्व सर्व मे न हि मे शुध्यते मनः मुपुवे यममित्रघ्नं कौसल्यानन्दवर्धनम् । भाना सह सभार्यो यश्चिरं प्रवाजितो वनम् ११ नियुक्तः स्त्रीनिमित्तेन पित्रा योऽसो महायशाः। वनवासी भवेतीह समाः किल चतुर्दश कच्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुमिहेच्छसि । अकण्टक भोमना राज्यं तस्यानुजस्य च भरद्वाज मुनीनी इक्ष्वाकुल, अयोध्या, सैन्य, कोश, मिन आणि मंत्री याविषयों प्रमाने धुशल प्रश्न केले. ददारथ राजा मृत्यु पावल्याचे त्याना माहीतच अस. ल्यामुळे, यांनी आपण होऊन त्यासंबंधीचा उल्लेखच केला नाही. (१-७) शरीरप्रकृति, अमि, शिष्य, वृक्ष, मृग आणि पक्षी यांसंबंधानें वसिष्ठ व भरत यांनी सांना कुशल प्रश्न केले अमता, "ठीक आहे " असे म्हणून रामाच्या ठिकाणी असलेल्या प्रेमबंधनामुळे ते महायशस्वी भरद्वाज मुनि भरताला म्हणाले राज्यसूत्रे चालवीत असताना तुला येथे येण्याचे कारण काय, हे सर्व मला मांग. तुझ्या येण्यांतील हेतु चांगला असेलच, अशाबद्दल माझ्या मनाला विश्वास वाटत नाही. ज्या शत्रुनाशक व आनंदवर्धक रामाला कौसल्येने जन्म दिला, भाऊ लक्ष्मण आणि आपली पत्नी सीता यासह ज्याला पुष्कळ दिवसपावेतों वनांत राहण्याच्या उद्देशाने हांकून दिले आणि ज्या महायशस्वी रामाला " या दण्डकारण्यामध्ये चौदा यपयंत रहा" म्हणून पित्याने स्त्रीचे प्रिय करण्यारिता आज्ञा केली, त्या निष्पाप रामाचे व लक्ष्मणाचे काही वाईट करण्याची तर-

·८
१७१
श्रीरामायणम्। [ सर्गः ९...
एवमुक्तो भरद्धाजं भरतः प्रत्युवाच ह ।
पर्यथनयनो दुःखाद्वाचा संसजमानया १४
हतोऽसि यदि मामेवं भगवानपि मन्यते।
मत्तो न दोपमाशङ्के मैवं मामनुशाधिहि
न चैतदिष्टं माता मे यदवोचन्मदन्तरे।
नाहमेतेन तुष्टश्च न तद्वचनमाददे
अहं तु तं नरव्याघ्रमुपयातः प्रसादकः।
प्रतिनेतुमयोध्यायां पादौ चास्याभिवन्दितुम्
तमामेवंगतं गत्वा प्रसादं कर्तुमर्हसि ।
शंस मे भगवन् रामः क संप्रति महीपतिः
वसिष्ठादिभित्विम्भिर्याचितो भगवांस्ततः ।
उवाच तं भरद्वाजः प्रसादाद्भरतं वचः
निष्कटर राज्याचा उपभोग घेण्याचे मनात येऊन-तुला इच्छा झाली नारी
ना"(-१३)
याप्रमाणे भरद्वाज मुनीनी विचारले असता, भरताच्या डोळ्यातून घळघळ
अनु वाहूं लागले व तो अडखळत अडखळतव दुःखाने त्याना म्हणाला, “आपा
सुधा जर मला असेच समगत असाल, तर माझा जन्मच य आहे, असे
म्हटले पाहिजे. परंतु आलेल्या गोष्टीचा दोप माझ्याकडे नाही, हे मी खरोखरच
मनापासून सागतो. यासाठी आपण तरी असें चोळू नये. माझ्या संबंधाने
मातेने में राजाला सागितले, ते मला विलकुल इष्ट नाही, त्याच्या योगाने मला
आनंदहि झाला नाही आणि तिच्या मागण्याचा मी स्वीकारही करीत नाही. मी
रामाच्या चरणांना वंदन करण्याकरिता अयोध्येला परत येण्याविषयी त्या
मन वळावे, म्हणून त्या पुरुषश्रेष्टारडे निघाला आहे. तेव्हा केवळ याच उद्देशाने
मी इकडे आली आहे, असे समजा आणि माझ्यावर पा रा. भगवन् !
हाही रामराजा मोठे आहे, ते आपण मला सांगा." ( १४-१८)
यानंतर भरतावर कृण परण्याविषयों वसिष्ठ आदिवरन परिव नाही
विनती केली अमतो भगवान भरद्वाजमुनि कृपार अन्तःकरणाने ला भरतारा

·लो० १४-२४, १] अयोध्याकाण्डम् । १७५ त्वय्येतत्पुरुषव्याघ्र युक्तं राघवंशजे। गुरुवृत्तिर्दमश्चैव साधूनां चानुयायिता जाने चैतन्मनस्थं ते दृढीकरणमस्त्विति। अपृच्छं त्वां तवात्यर्थ कीति समभिवर्धयन् जानेच रामं धर्मज्ञ ससीतं सह लक्ष्मणम् । अयं वसति ते धाता चित्रकूटे महागिरी २० श्वस्तु गन्तासि तं देशं घसाद्य सह मन्त्रिभिः। एतं मे कुरु सुमाश कामं कामार्थकोविद २३ ततस्तथेत्येवमुदारदर्शनः प्रतीतरूपो भरतोऽब्रवीद्वचः। चकार बुद्धिं च तदाश्रमे तदा निशानिवासाय नराधिपात्मजः२४ इसा श्री. वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवतितमः सर्गः ॥९० [३३२८] एक्नवतितमः सर्ग.। कृतयुद्धिं निवासाय तत्रैव स मुनिस्तदा। भरत कैकयीपुनमातिथ्येन न्यमन्नयत् म्हणाले, " हे पुरुषश्रेष्ट भरता ! राघववंशात उत्पन्न झालेल्या तुझ्या ठिकाणी गुरुसेवा, इंद्रियदमन आणि सज्जनाचे अनुकरण हे योग्यच आहे. ही तुझ्या मनांतील गोष्ट मला अगोदरच कळली होती. तथापि तुझी कीर्ति अत्यंत वृद्धिंगत करण्याच्या उद्देशाने ती दृढ व्हावी, म्हणून मी तुला असे विचारले. सीता आणि लक्ष्मण यामह धर्मश राम कोठे रहात आहे, हे मला माहीत आहे. तुझा भावाचा हशा चित्रकूट महापर्वतावर मुकाम आहे. तू उद्या त्या प्रदेशा- पढे जाण्यास नीघ. आ7 मत्र्यासह येथेंच रहा आणि हे अर्थकामसंपन्न व अत्यत ज्ञानी भरता ही माझी एवढी इन्टातूं पूर्ण कर." याप्रमाणे भरद्वाजा- नी सांगितल्यानंतर महाविचारी आणि प्ररयात कीर्तिमान मरताने "ठीक आहे.' अमें म्हटले आणि त्या भरद्वाज मुनींच्याच आश्रमामध्ये निवास करण्याचे त्या राजकुमारानेच मनाममध्ये योजिले (१९-२४) याप्रमाणे महामुनिवा मारप्रणीत श्रीमहामायण या नाव च्या अदिकाव्यातील अयोध्यानटापैकी मवदाग रार्ग संपरा ॥ ९ ॥ १ ·२ ३ ७ श्रीरामायणम् । [सर्गः ९१ अब्रवीद्भरतस्त्वेनं नन्विदं भवता कृतम् । पाद्यमय॑मथातिथ्यं बने यदुपपद्यते अथोवाच भरद्वाजो भरतं प्रहसन्निव । जाने त्वां प्रीतिसंयुक्तं तुप्येस्त्वं येनकेनचित् सेनायास्तु तवैवास्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् । मम प्रीतियथारूपा यमर्दो मनुजर्पभ किमर्थ चापि निक्षिप्य दूरे वलमिहागतः । फस्मान्नेहोपयातोऽसि सबलः पुरुषर्षभ भरतः प्रत्युवाचेदं प्राञ्जलिस्तं तपोधनम् । न सैन्येनोपयातोऽस्मि भगवन्भगवद्भयात् राशा हि भगवन्नित्यं राजपुत्रेण वा तथा। यत्नतः परिहर्तव्या विषयेषु तपस्विनः वाजिमुरया मनुष्याश्च मत्ताश्च घरवारणाः । त्या भरद्वाजाश्रमामध्येच त्या रानी निवास करण्याचा निश्चय केलेल्या त्या यीपुत्र भग्ताला त्या भरद्वाज मुनींनी त्याचे आदरातिथ्य करावे म्हणून जेवण्याचे निमंत्रण दिले. तेव्हा " पाय, भर्य वगैरे यासाठी ज्या वस्तु पनामध्ये मिळण्यासाररया आहेत, त्याच्यायोगाने आपण आदरातिथ्य केलेच आहे " असे भरत रयाना म्हणाला असता, भरद्वाजमुनि हसत हसत त्याला म्हणाले, 'तूं माझ्यावर प्रेम करणारा आहेस हे मला माहीत आहे व यामुतूं क्यानेडी संतुष्ट होशील अशी माझी सानी आहे; परंतु या तुझ्या सेनेला भोजन घालय ची मानी इन्चा आहे तेव्हा, हे पुरुषधेटा! मझ्या इन्छेचा तूं साकार करावा असे मला वाटते. हे पुस्खा ! सन्य दूर ठेवून येथे येण्याचे कारण काय सैन्यासह का नाही भालाप !'(१-५) याप्रमाणे भरद्वाज मुनींनी विचारले असता भरत हात जोडून त्या तरी भरद्वाज मुनींना म्हणाला, " महाराज ! आश्रमाग पीडा होईल या भीतीने को सैन्यासह येय आ नाही. कारण राजाने यया राजपुत्राने आपल्या देशमा असलेल्या तारखा रोना पीडा देण्याचे शाम तो टाळले पाहिजे. भगवन् !

·८ ग्लो०-१५] अयोध्याकाण्डम् । १७७ प्रच्छाद्य भगवन्भूमि महतीमनुयान्ति माम् ते वृक्षानुदकं भूमिमाथमेष्टजांस्तथा। न हिंस्युरिति तेनाहमेक एवागतस्ततः थानीयतामितः सेनेत्याशप्तः परमर्पिणा। तथानुचक्रे भरतः सेनायाः समुपागमम् अग्निशालां प्रविश्याथ पीत्वापः परिमृज्य च । आतिथ्यस्य क्रियाहेतोर्विश्वकर्माणमायत् आह्वये विश्वकर्माणमह त्वष्टारमेव च । आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तन मे संविधीयताम् आह्वये लोकपालांस्त्रीन्देवाशनपुरोगमान् । आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि तत्र मे संविधीयताम् १३ प्रारस्रोतसश्च या नद्यस्तिर्यस्रोतस एप च । पृथिव्यामन्तरिक्षे च समायान्त्वद्य सर्वशः अन्याः सवन्तु मैरेयं सुरामन्याः सुनिष्ठिताम् । उत्कृष्ट घोडे, मनुष्य आणि मदोन्मत्त हत्ती मोठा प्रदेश व्यापून माझ्या मागोमाग येत आहेत त्यानी प्रक्ष, जलाशय, भूमि आणि आश्रमातील पर्णकुटिका यांचा नाग करू नये, यासाठी मी एकटाच लाना तेथे ठेवून येथे अलों आहे." यावर " येथें मेना घेऊन ये" अशी ला महपाँची आज्ञा झान्याबरोबर भरत आपल्या सर्व सैन्याला तेथें घेऊन आला (६-१.) त्यानंतर अग्निशामध्ये जाऊन आणि तोंड धुवून व आचमन करून आतिथ्य करण्याकरिता भरद्वाजमुनींनी विश्वकर्म्याला बोलावले. ते म्हणाले, " या सैन्याचे भादरातिथ्य करण्याची माझी इन्छा आहे यासाठी, मी विश्वाला व स्वष्ट्याला आमनण करीत आहे या अदरातिथ्यासबंधाने माझी सर्व सिद्धता करन द्या त्याच प्रमाणे यम, वरुण व कुबेर या तीन लेस्पालाना आणि इद अदिवरन देवाना मी बोलावीत आहे सैन्याचे आदरातिथ्य करण्याची माझी इन्टा अम याने त्यासाठी योग्य ती तयारा होऊ द्या. पूर्ववाहिन्या आणि उत्तर- याहिन्या अशा ज्या काही नद्या पृथ्वीवर व आकाशामध्ये असतील, त्या सर्व म. १० (अयोध्या उ.)

·२८ २० श्रीरामायणम् । [सर्गः ९१ अपराश्चोदकं शीतमिक्षुकाण्डरसोपमम् आह्वये देवगन्धर्वान्विश्वावसुहहाइड्न् । तथैवाप्सरसो देवगन्धर्धेश्चापि सर्वशः घृताचीमथ विश्वाची मिश्रकेशीमलम्बुपाम् । नागदत्तां च हेमां च सोमामद्रिकृतस्थलीम् शक्रयाश्चोपतिष्ठन्ति ब्रह्माणं याश्च भामिनीः । सर्वास्तुम्बुरणा सार्धमादये सपरिच्छदाः वनं कुरुपु यदिव्यं वासोभूषणपश्यत् । दिव्यनारीफलं शश्वत्तत्कौबेरमिहेव तु इह मे भगवान्सोमो विधत्तामन्नमुत्तमम् । भक्ष्यं भोज्यं च चोप्यं च लेह्य च विविध पहु विचित्राणि च माल्यानि पादपप्रच्युतानि च । सुरादीनि च पेयानि मांसानि विविधानि च २१ एवं समाधिना युक्तस्तेजसाप्रतिमेन च । आज येथे येवोत; त्यापैकी काही नद्या मेरेय नावाच्या मद्याचे प्रवाह सुरु करोत . दुसऱ्या काही नद्या उत्तम रीतीने तयार केरेल्या मुरेचा प्रवाह उत्पन्न करोत आणि काही नद्या उसाच्या रसाप्रमागे मधुर व थंडगार पाणी वाहून ने रागोत. विश्वायग, हाहा व हह या देवगंधर्वाना आणि लाचप्रमाणे देवगधा- सह राहणान्या सर्व अप्सराना मी आमंत्रण करीत आहे. ( १९१६) 'पृताची, विश्वाची. मिश्रकैशी, अलंपा, नागदत्ता, हेमा, पर्वतावर राहणारी सोमा, त्याचप्रमाणे इद व अमदेव याची सेवा करन्या अशा सर्व सलंगर अमराना दुरूमह मी यौलादीत आहे. वन व भूषण हीच ज्यातील झायों पाने आहेत आणि दिध्य स्त्रिया हीच ज्यातील वृक्षाची पले आहेत, असे । उत्तर पुश्देशामध्ये असलेले दुराचें दिव्य यशाचत धनग्य यन तेच ये येवो. भगवान् सोम पत्रट अस म्हणते नानाप्रकारचे पुष्कळ गाण्याचे, चौम्म प्पा य चाटण्याचे पदार्थ, मुरा आदिमान पेयें भी नानाप्रकारची मा तयार करो व वृक्षाना अपोआप आलेली बद्धल फुले तयार ठेवी. "(१७-२१) ·०५ ०६ लो. १५-२९] अयोध्याकाण्डम् । १७९ शिक्षास्वरसमायुक्तं सुव्रतश्चानवीन्मुनिः २२ मनसा ध्यायतस्तस्य प्राहमुखस्य कृताखलेः । आजग्मुस्तानि सर्वाणि देवतानि पृथक्पृथक् २३ मलयं ददुरं चैव ततः स्वेदनुदोऽनिलः । उपस्पृश्य यवौ युक्त्या सुप्रियात्मा सुसं शियः २४ ततोऽभ्यवर्पन्त बना दिव्याः कुसुमवृष्टयः। देवदुन्दुभिघोपश्च दिक्षु सर्वासु शुचये प्रवधुश्चोत्तमा चाता ननृतुश्चाप्सरोगणाः। प्रजगुर्देवगन्धर्वा चीणाःप्रमुमुचुः स्वरान् स शब्दो द्यां च भूमि च प्राणिनां श्रवणानि च । विवेशोच्चावचः लक्ष्णः समो लयगुणान्वितः तस्मिन्नेवं गते शब्दे दिव्ये श्रोत्रसुखे नृणाम् । ददर्श भारतं सैन्यं विधान विश्वकर्मणः यभूव हि समा भूमिः समन्तात्पञ्चयोजनम् । याप्रमाणे अप्रतिम तेजस्वी आणि समाधि लावलेल्या व उत्तम प्रतस्थ अस- लेल्या त्या भरद्वाजमुनींनी शिक्षेत सागितल्याप्रमाणे वर्णोचाराने देवताना आह्वान केलें. हात जोडून व पूर्वेकडे तोंड करून ते मुनि मनामध्ये ध्यान करीत बसले असताना त्या सर्व देवता एक त्याच्या जवळ येऊ लागल्या मलय आणि दर्दुर या चंदन वृक्षानी भरलेल्या पर्वताना स्पर्श वन्न घाम नाहींसा करणारा अतिशय चागला, मनाला अत्यत आल्हाद देणारा व सुसकारक धारा वाहूं लागला. मेघ दिव्य पुप्पाची प्टि करूं लागले आणि सर्व दिशामध्ये देवाच्या दुंदुभि ऐकू येऊ लागल्या (२२-२५) उरष्ट वायु वाटू लागले, अप्सरा नृत्य करूं लागल्या, देव व गंधर्व याचे गायन चालू होऊन, वीणावाद्याचे ध्वनि ऐकावयास येऊ लागले. तेव्हा मधुर,सम आणि मिलापान असलेला तो वाद्याचा ध्वनि स्वर्ग, पृथ्वी आणि सर्व प्राणि मात्राच्या कानावर पहुं रामला व याप्रमाणे मनुष्याच्या कानाला मुसाबह अमा दिव्य ध्यान मुरू झाला असता मरतान्या सैन्याला विश्वकाची ती तयारी दृष्टीस

·३४
धीरामायणम् ।
[ सर्गः ९
शाद्वय मिश्छन्ना नीलवैदूर्यसंनिभैः २९
तस्मिन्यिल्वाः कपित्याश्च पनसा चीजपूरकाः।
आमलक्यो बभूवुश्च चूताश्च फलभूषिताः
उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश्च वनं दिव्योपभोगवत् ।
आजगाम नदी सौम्या तीरलैबहुभिर्वृता
चतुम्शालानि शुभ्राणि शालाश्च गजवाजिनाम् ।
हर्म्यप्रासादसंयुक्ततोरणानि शुभानि च
सितमेघनिभं चापि राजवेश्म सुतोरणम् ।
शलमाल्यकृताकारं दिव्यगन्धसमुक्षितम्
चतुरस्रमसंवाधं शयनासनयानवत् ।
दिव्यैः सर्वरसैर्युकं दिव्यभोजनवस्त्रवत्
उपकल्पितसर्वा धौतनिर्मलभाजनम्।
फ्लप्ससर्वासनं धीमत्स्वास्तीर्णशयनोत्तमम्
पडली. आसपास पाच योजनेंपर्यंत जमान साफ होऊन नील व बेडूर्य मला.
साररया कोमल गवताने आच्छादित इली, ला प्रदेशामध्ये वेल, कवठ, काम,
भोजपूरक, आवळा व आम्र आदिकस्न फलांनी मुशोभित दिसं लागते.
(२६-३.)
दिव्य व भोग्य वस्तूंनी भरून गेलेलें वन उनर परदेशातून तेथे माल्यामारों
वाटले आणि तीरावरील अनेक वृक्षानी व्याप्त अशी मुंदर नदीही तेथे उत्पा
झाली. पांढरी शुन्न चौसोपी परें, हत्ती व घोडे यांच्या पगा अगि वाडे व प्रामार
यांनी युफ अशा मुंदर पेशाही तेथें उत्पन्न झाल्या. त्या ठिकागे एक रामह
उत्तम शाले. ते पाढन्या इमपासारखे असून लला टरष्ट ते रमें सावित
होती. पाडन्या पुलानो तगारलेलें अग्न दिव्य चंदनाचे त्यात सारे
होने से भाराने चाना असून जात होने. शया, असने अनि यादने यस
प्रकारचे दिव्य रस, दिव्य मोग्य वस्तु अपने घदी तेथे होती. गर्म प्रसार
अम यांत तयर केलेले हो, लातील मादी धुत्टेरी य निर्मन हली, मां
प्रकार माग्ने रे तपार होता अशी मुभिन अमन 17 माया

·१९
लो०२९-४२] अयोध्याकाण्डम् ।
प्रविवेश महावाहुरनुमातो महर्पिणा।
वेदम तद्गलसंपूर्ण भरतः कैकयीसुतः
अनुजग्मुश्च ते सर्वे मन्त्रिणः सपुरोहिताः।
यभूवुश्च मुदा युक्तास्तं दृष्ट्वा वेश्मसंविधिम्
तन राजासनं दिव्यं व्यजन छनमेव च ।
भरतो मन्त्रिमिः सार्धमभ्यवर्तत राजवत्
यासनं पूजयामास रामायाभिप्रणम्य च ।
बालन्यजनमादाय न्यपीदत्सचिवासने
आनुपून्निपेदुश्च सर्वे मन्त्रिपुरोहिताः ।
ततः सेनापतिः पश्चात्पशास्ता च न्यपीदत १०
ततस्तन मुहर्तन नद्यः पायसकर्दमाः।
उपातिप्टन्त भरतं भरद्धाजस्य शासनात्
४१
आसामुभयतः कृलं पाण्डुमृत्तिकलेपनाः।
रम्याश्वावसथा दिव्या ब्राह्मणस्य प्रसादजाः 20
गया सात पसरलल्या होला (३१-३५)
अशा प्रकारच्या या रत्नानी भरले या घरामध्ये या कैकेयीपुन महापराक्रमी
भरताने भरद्वाजमहपाँची आज्ञा झाल्यावर प्रवेश केला. पुरोहिनासह सर्व मनीही
साच्या मागोमाग गेले आणि ते घर निर्माण करण्याचे कारान्य पाहून आनदित
भले तेथे राजाला योग्य असलेले टि-य सिंहासन, चामर व हन होते, त्याने
साला मन्यांसह प्रदक्षिणा केली हे रामाचे आहे असे कळून आल्याएर प्रथम रामाला
प्रम कान सा सिंहासनाचे पूजन केले आणि सिंहासनाच्या खालच्या भागी
सचिाकरता तयार केलेल्या आमनावर तो चारी घेऊन यसला. तेव्हा सर्व मंत्री
य पुरोदित आपापल्या योग्यतेप्रमाणे तेथें यमले आणि त्यानंतर सेनाधिपति व
शिविर-रक्षक हेही तेथे येऊन रमले. (३६-४०)
एका मुहान भरद्वाजमुनींच्या आज्ञेवरून दुधाच्या विसलाने युक्त असलेल्या
नद्या भरताजवळ येऊन दाखल झाल्या. या नद्याच्या दोन्ही तीरावर भरद्वाज
प्रामणान्या कृपेमुळे उसन्न झालेली दिव्य य रम्य वसतिस्थाने असून ती सपना

·४७ *४८ श्रीरामायणम् । [सर्ग ९१ तेनैव च मुहूर्तेन दिव्याभरणभूषिताः। आगुर्विशतिसाहस्रा ब्रह्मणा प्रहिताः स्त्रियः ४३ सुवर्णमणिमुक्तेन प्रबालेन च शोभिताः। आगुर्विंशतिसाहस्राः कुवेरप्रहिताः स्त्रियः याभिर्गृहीतः पुरुषः सोन्माद इव लक्ष्यते । आगुर्विंशतिसाहस्रा नन्दनादप्सरोगणाः नारदस्तुम्बुरुगोपः प्रभया सूर्यवर्चसः। पते गन्धर्वराजानो भरतस्याग्रतो जगुः अलम्बुपा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ वामना । उपानृत्यन्त भरतं भरद्वाजस्य शासनात् यानि माल्यानि देवेप यानि चैत्ररथे बने । प्रयागे तान्यदृश्यन्त भरद्वाजस्य तेजसा विल्या मार्दङ्गिका आसशम्याग्राहा विभीतकाः। अश्वत्था नर्तकाश्चासन्भरद्वाजस्य तेजसा ४९ ततः सरलतालाश्च तिलका: सतमालकाः। देऊन तयार ठेविली होती त्याचवेळी ब्रह्मदेवाने पाठविलेल्या,दिव्य अलकारानी नट- लेल्या वीस हजार श्रिया तेथें आल्या. सुवर्ण, रत्ने,मोत्ये व पोवळी यानी सुशोभित झालेल्या अशा कुबेराने पाठविलेल्या वीस हजार नियाहि तेथे येऊन पाचन्या पुरुषावर मोहिनी घातली असता पुठ्य उन्माद शल्यासारखा दिसू लागेल, असे वीस हजार अप्सराचे ताडेच्या ताडेहि नदनवनातून तेथे आले. (४१-४५) तेजाने सूर्याप्रमाणे असलेले नारद, तुंबर व गोप है गंधर्वराज भरतापुढे गायन वह लागले. अलंयुषा, मिश्रशी, पुंडरीका आणि वामना या अप्सरा भरद्वाज मुनींच्या आज्ञेवरून भरतासमोर नृत्य कर लागल्या. देवापाशी आणि चैनरय वनामध्ये जी पुलें भसावयाची, ती भरद्वाज मुनींच्या तप सामर्थ्याने प्रयागामध्ये दृष्टीस पडं लागली, इतकेच नव्हे तर त्या भरद्वाज मुनींच्या तप.प्रभावाने विन्ध वृक्ष मृदंग वाजवू लागले, विभीतक गृक्षांनी शम्या नावाचा ताल धरला आणि अवय गृक्ष नृत्य का लागले. तेव्हा देवदार, ताल, तिलक आणि तमालक

·औ० ४३-५६] अयोध्याकाण्डम् ।
१८३
प्रहष्यास्तत्र संपेतुः कुञा भूत्वाथ घामनाः
शिशपामलको जम्बूर्याश्चान्याः कानने लताः ।
प्रमदाविग्रहं कृत्वा भरद्वाजाश्रमेऽवसन्
मुरां सुरापाः पियत पायसं च बुभुक्षिताः ।
मांसानि च सुमेध्यानि भक्ष्यन्तां यो यदिच्छति ५२
उच्छाद्य नापयन्ति स नदीतीरेषु चल्गूपु ।
अप्येकमेकं पुरुष प्रमदाः सप्त चाष्ट च
संवाहन्त्यः समापेतुर्नार्यो विपुललोचनाः ।
परिमृज्य तदान्योऽन्यं पाययन्ति वराङ्गनाः
हयान्गजान्वरानुष्ट्रांस्तथैव सुरभेः सुतान् ।
अभोजयन्यानपास्तेषां भोज्यं यथाविधि
इश्च मधुलामांश्च भोजयन्ति स्म वाहनान् ।
दयाकुबरयोधानां चोदयन्तो महाबलाः
वृक्षही आनंदित होऊन कुब्ज व सुजे याच्या रूपाने तेथे येऊन दाखल
झाले. (४६-५०)
शिंशपा, आवळ्या, नाभच्या आणि अरण्यातील ज्या काही दुसन्या लता या
सर्व त्रीप धारण कम्न भरद्वाजांच्या आश्रमामध्ये त्या वेळी येऊन राहूं लागल्या
आणि "मुरारान करणान्यानी मुरापान राव, मुकेलेल्यानी खार ओरपावी आणि
मास सामान्यानी चागलों पवित्र माम सावी, ज्याना याची इच्छा असेल
साचा त्यानी स्वीकार करावा " अमे म्हणूं लगन्या. रमणीय अशा नदीतीरावर
मात-गात आठ-आठ तरुण स्त्रिया एकेका पुरुषाला अंगाला (तेल वगरे) लावून
मान पाहू लागल्या. विशाल नेत्रानी युक्त असलेल्या त्रिया पुरुषाचे पाय चैपन्या-
माठी तेथे आल्या आणि स्नान घातल्यामुळे आपल्या भिजलेन्या शरिरावर दुसरी
वन्ने घालून ला श्रेष्ठ निया एक्मेकीला मद्य वगरे पाजू लागल्या. पोहे, इत्ती,
गाढवे, उंट आणि बल याना वाहनसंरक्षक लोगनी चारापाणी दिले.(५१-५५)
आणि ददव कु घराण्यातील श्रेष्ठ श्रेष्ट योध्यान्या वाहनाना हाकणा-या सा
मह रलान्य वाहन-रक्षनी उममध आणि राया त्या वाहनाना सावयास
.

·१८४
धीरामायणम् ।
[वर्ग
नाभ्ववन्धोऽभ्यमाजानन गजं कुअरग्रहः ।
मत्तप्रमत्तमुदिता सा चमूस्तन संबभौ
तर्पिताः सर्वकामैश्व रक्तचन्दनरूपिताः।
अप्सरोगणसंयुक्ताः सैन्या वाचमुदीरयन्
नैयायोध्यां गमिप्यामो न गमिष्याम दण्डकान् ।
कुशलं भरतस्यास्तु रामस्थास्तु तथा सुसम्
इति पादातयोधाश्च हत्त्यश्वारोहबन्धकाः।
अनाथास्तं विधि लन्ध्या वाचमेतामुदीरयन्
संग्रहृष्टा विनेदुस्ने नरास्तत्र सहस्रशः।
भरतस्यानुयातारः म्वर्गोऽयमिति चानुवन्
नृत्यन्तश्च हसन्तश्च गायन्तश्चैव सैनिकाः।
समन्तात्परिधायन्तो माल्योपेताः सहस्रशः
ततो भुक्तवतां तेषां तदन्नममृतोपमम् ।
पातन्या मोतदाराला पोन्पायें भ न राहलं नाही व माहुताचे रक्ष हाकडे
राहिले नाही, कारण त्या सैन्यातील लोक वाही मादक द्रव्य भवन केल्यामुळे माता
झाले होते। कोही मद्यपाना विरगन्य यनले होते आणि काही चंदन, मा
अदि पदार्याच्या उपभोगाने आनदात दग होऊन गेले होते. तेव्हा सर्व इच्छा
परिपूर्ण करून घेत असले, रगचदनाची उटी लावलेले अगि अप्सराच्या
समुदायात दंग झालेले रानिक म्हणाले, "आम्ही आता अयोध्येमध्ये जाऊत
नाही व दटकरण्यातहा गणार नाही, भरत, पुराल अमो आले रामही गुखी
राहे।" याप्रमाणे ते पायदळांताल सैनिक, योद, म्यार, माहुत आगि मोतदार
अशा प्रकारचे आदरातिथ्य मायामुडे स्वतंत्र झाल्यासारखे है ऊन अशा त हेर्ने
भाषा यस लागले (६-६०)
भरताच्या मागोमाग गेलेलते हतारों और भचत आनदित होऊन मेठ.
मेटाने औरई गले ५ हा वर्ग आदि, अमें गांगं रगडे आगि चारों
मनक गम्यान पुगाया माया परन गारत, हसन व गात गात हाँको
रारी पाई लागले. ते भरनामारगं भव भक्षय कानहरा मनिका-

·लो.५७-७०] अयोध्याकाण्डम् ।
दिव्यानुद्वीक्ष्य भक्ष्यांस्तानभवद्भक्षणे मतिः
प्रेप्याश्चेट्यश्च वध्वश्च बलस्थाश्चापि सर्वशः।
बभूवुस्ते भृशं प्रीताः सर्वे चाहतवाससः
कुखराश्च खरोष्ट्राश्च गोध्याश्च मृगपक्षिणः।
यभूवुः सुभृतास्तत्र नातो ह्यन्यमकरपयन्
नाशुक्लवासास्तनासीत्क्षुधितो मलिनोऽपि वा।
रजसा ध्वस्तकेशो वा नरः कश्चिदृश्यत
आजैश्चापि च वाराहनिप्ठानवरसंचयैः ।
फलनिर्वृहसंसिद्धैः सूपैर्गन्धरसान्वितेः ६७
पुप्पध्वजवतीः पूर्णाः शुक्लस्यान्नस्य चाभितः।
दहशुर्विस्मितास्तत्र नरा लौहीः सहस्रशः ६८
वभूवुर्वनपायपु कूपाः पायसकर्दमाः ।
ताश्च कामदुधा गावो द्रुमाश्चासन्मधुरच्युतः
वाप्यो मेरेयपूर्णाश्च मृष्टमांसचयैर्वृताः ।
ना दिव्य भक्ष्य पदार्थ पाहिल्यावर पुन भोजन करण्याची इच्छा झाला
सैन्यातील दास, दासी च स्त्रिया या सर्वांनी नवीन पन्ने धारण केलेली होती
आणि त्या सर्वांना अत्यत आनद झालेला होता हत्ती, गाढवें, उट, बैल, घोडे,
हरिण आणि पक्षी याना त्या ठिकाणी इतके काही अन खारें की,
मुनींनी दिलेल्या अन्नाशिवाय साना दुसरे काही साण्याची इच्छाच राहिली
नाही (६१-६५)
त्या ठिकाणी पाढरे शुभ्र वन्न नेमलेला, भुकेलेला, घाणेरडा अथवा केमात
यूट वगैरे उदालेला असा एकही पुष्प दिसत नव्हता वोक्ड व वराह याच्या
मासाची, उत्कट मसाला घातलेली, फळाच्या रसानी तयार केलेली स्वादिष्ट
व रसाळ बनविलेली जी वरण भाताच्या भोवती भरून ठेविलेली होती ती
आणि वर फुलें घातलेली अशी हजारों सुवर्णादि धातूची भाडी पाहून ला
ठिकाणी सेन्यातील पुरुषाना पारच आश्चर्य वाटले खा वनप्रदेशामध्ये दुधाच्या
चिचलाने युक्त असलेल्या विहिरी, कामधेनु, गाई आणि मधुर रस ज्यातून वहात

·७० ७४ ७५ श्रीरामायणम् । [सर्ग १ प्रतप्तपैठरैश्चापि मार्गमायूरकोपकुटैः पानीणां च सहस्राणि स्थालीनां नियुतानि च । न्यर्बुदानि च पात्राणि शातकुम्भमयानि च ७१ स्थाल्यः कुम्भ्य. करम्भ्यश्च दधिपूर्णाः सुसंस्थताः । यौवनस्थस्य गौरस्य कपित्थस्य सुगन्धिन' ७२ हृदाः पूर्णा रसालस्य दनः श्वेतस्य चापरे । बभूवु. पयसश्चान्ये शराणां च संचयाः ७३ कल्कांश्चूर्णकपायांश्च स्नानानि विविधानि च । ददृशुर्भाजनस्थानि तीर्थपु सरितां नराः शुल्लानगुमतश्चापि दन्तधावनसंचयान् । गुहांधन्दनकल्काच समुद्रेष्यवतिष्ठतः दर्पणान्परिमृष्टांश्च वाससा चापि संचयान् । पादुकोषानह चेव युग्मान्यन सहस्रशः ७६ आहे, असे वृक्ष उपम झालल होते मेरेय नावाच्या मद्याने परिपूर्ण असलाय विहिरा तेथे उत्पन्न झाल्या असून पक्त तापवून तयार केले या व खापरावर भानून तयार केलेल्या अशा हरिण, मोर व कॉरटी आदिवान पक्ष्याच्या रुचिकर मासान्या पदार्थाना युक्त होला (६६-७०) भाताने भरलेल्या सोन्याच्या हजारों पराती, भाज्या व कोशिविरी यानी भरलेला सोन्याची लासों पातेली आणि सोन्याच कोग्यवधि ताटें तेथे उत्पम झाली होती पिवळ्या आणि सुगधी द्रव्याना युच अशा ताज्या महपाने भर- लेली व उत्कृष्ट रीत ने अलत केलेली अशी भाडी तेथें होती आणि पुष्कळ तपेली दयाने भरलरी होती व पाणी पिण्याची भाडीही तेथे होतो. नि पात रेल्या ताकाचे काही टोह भरलले होते, पइया शुभ्र दाची काही रही मरले होती, दुधाने भरलेली काही टाकी तेथें होती आणि साखरेचा गाला असलेली पाही भुयारेही तय होती कल्य, चूर्ण, नानाप्रकारची उटणे व मानाररिता नानाप्रकारचे पाणी पानातून भम्न ठेविलेलें नदीतीर्थावर ला सया. तील लोकांनी पाहिले. निर्मल आणि टॉगला मुचन्यामारच्या करे या दांत

·८०
ग्लो० ७०-८४] अयोध्याकाण्डम् ।
आजनीः कङ्कतान्कूचरिछत्राणि च धपि च ।
मर्मत्राणानिचित्राणि शयनान्यासनानि च
प्रतिपानहदान्पूर्णान्खरोष्ट्रगजवाजिनाम् ।
अवगाह सुतीर्थांश्च हृदान्सोत्पलपुष्करान
आकाशवर्णप्रतिमान्स्वच्छतोयान्सुसाप्लवान्
नीलवैदूर्यवर्णाश्च मृदून्यबससंचयान् ।
निर्वापार्थ पशूनां ते ददृशुस्तन सर्वशः
व्यस्मयन्त मनुष्यास्ते स्वप्नकल्पं तदतम् ।
दृष्ट्वाऽऽतिथ्यं कृतं तावद्भारद्वाजमहर्षिणा
८१
इत्येवे रममाणानां देवानामिव नन्दने ।
भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रानिय॑त्यवर्तत
प्रतिजग्मुश्च ताः सर्वा गन्धर्वाश्च यथागतम् ।
भरद्वाजमनुशाप्य ताश्च सर्वा चराङ्गनाः
तथैव मत्ता मदिरोत्कटा नरास्तथैव दिव्यागुरचन्दनाक्षिताः।
घासण्यान्या काड्या, पुडक्यामध्ये उगाळन ठेविलेली शुभ्र गवे, स्वन्छ स्मन्छ
आरसे, हजारों खडावा-जोड व वदागा, काजनाच्या डब्या, पण्या, कुंचय,
छन्या, धनुष्ये, अ अर्यकारक क्वचें, शया, आसने आणि गाढवे, उंट, हत्ती
व घोडे, जाता येईल अशा उताराने युक्त, आकाशाप्रमाणे नीलवर्ण, स्वच्छ
जलाने भरलेली आणि मुखाने स्नान करता येण्याजोगी सरोवरें लानी पाहिली.
पशूनी खाण्यासाठी नील व वैडूर्यमणि याप्रमाणे दिसत असलेले कोवळ्या गवता-
चे हजारों ढीग तेथे पाहिले (७१-८०)
अशाप्रकारे भरद्वाजमहपीना केलेले ते स्वप्नासारखें अद्भुत आदरातिथ्य
अनुभवून ते लोक आश्चर्याने थक्क झाले व अशा रीतीने नंदनवनामध्ये रममाण
होगान्या देवाप्रमाणे भरद्वाजमुनींच्या रम्य आश्रमामध्येच दंग होऊन गेलेल्या
खा लोराची ती राज निघून गेली तेव्हा ते सर्व गंधर्व आणि त्या सर्व दिव्य
निया भरद्वान मुनींची परवानगी घेऊन आल्या मार्गानं परत गेल्या; परंतु दिव्य
अगर आणि चंदन याची उटी ज्याच्या अंगाला लाविली आहे असे व मदिरा.

·. श्रीरामायणम् । [सर्ग ९१.९२ तथैव दिव्या विविधाःस्रगुत्तमाःपृथग्विकीर्णा मनुजैः प्रमर्दिताः इला श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एक्नवनितम. सर्ग.॥९१॥३४१२] द्विनवतितमः सर्ग.। ततस्तां रजनी न्युप्य भरतः सपरिच्छदः । कृतातिथ्यो भरद्वाज कामादभिजगाम ह तमृषिः पुरपन्या प्रेक्ष्य प्रालिमागतम् । हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभापत कञ्चिदन सुसा रानिस्तवास्मद्विपये गता। समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ तमुवाचालिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च । आश्रमाद्पनिकान्तमृपिमुत्तमतेजसम् सुसोपितोऽस्मि भगवन्सममवलयाहनः। बलवत्तर्पितश्वाहं बलवान्भगवंस्त्वया अपेतलमसंतापा. सुभिक्षाः सुप्रतिश्रयाः। पानाने मत्त झालेले पुरुष आणि लोकानी चुरगढन टारलेल्या व इकडे तिकडे उडदलेल्या अशा नानाप्रकारच्या उत्कृष्ट दिव्य फुलाच्या माळा ही मान जागच्या जागी तेथे तशीच राहिली (८१-८४) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिमीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिवव्यातील अयोध्याराडापकी एक्याण्णवाया सर्ग सपला ॥९१॥ अशा प्रकार परिवार सह ती रान तेथे घालविल्यावर व आदरातिथ्य अनु. भविन्यावर भरत रामाच्या भेटीची इन्छा घरून भरद्वाजमुनीकडे गेला त्या वेळी अग्निहे होम भाटोपून यमलेले ते भरद्वाज मुनि हात जोडून मालेन्या स्या पुरुष भरताला पाहून म्हणाले, "हे निपपा! या आमच्या प्रदेशामध्ये तुझी रन सुखाने गेली ना' आगि तुझे सर्व लोक आमच्या आतिथ्याने सतुष्ट झाले न?" अश्रमानून बाहेर निघता निघन याप्रमाणे त्यानी विचारले असता खाटला तेनस्वा भरद्वाज भवीना ह त जोइन य प्रणाम कस्न भरत म्हमारा, महारत ! संपन्य अणि वाहने पाराद मरा या ठिा अतिरापच मुग 17

·मो. ८४१-१२] अयोध्याकाण्डम् ।
अपि प्रेप्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोपिताः
आमन्त्रयेऽहं भगवन्कामं त्वामृपिसत्तम ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुमैत्रेणेक्षस्य चक्षुपा
थाश्रमं तस्य धर्मश धार्मिकस्य महात्मनः ।
याचक्ष्य कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातुर्दर्शनलालसम् ।
प्रत्युवाच महातेजा मरद्वाजो महातपाः
भरतार्घतृतीयेप योजनेप्वजने वने ।
चित्रकृटगिरिस्तत्र रम्यनिर्दरकाननः १०
उत्तरं पार्श्वमासाथ तस्य मन्दाकिनी नदी।
पुप्पितद्रुमसंछन्नारम्यपुष्पितकानना
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटं च पर्वतम् ।
तयोः पर्णकुटी तात तत्र तो बसतो ध्रुवम् १२
झाले आणि भगवन् ! सैन्यासह मी अत्यंत तृप्त झालो. दासासह आम्ही सर्व
आयंत मुसाने येथे राहिलों; आमचा थकवा व वाटेचे श्रम वगरे याचा परिहार
झाला असून अन्नपानाची रेलचेल झाली आणि आम्हाला राहण्यास ठिकाणहि
चागले मिळाले. आता भगवन् ! मी आपली अनुना घेतो. हे ऋषिश्रेष्ठा!
भावाकडे जाण्यास निघालेल्या माझ्याकडे आपण अधिचच कृपाष्टीने पहात जावें
आणि हे धर्मना ! त्या महाभ्या धर्मनिष्ठ रामाच्या आश्रमाला कोणता मार्ग जातो
व तो किती दूर आहे, हे आपण मला सागा.” (१-८)
याप्रमाणे मरताने विचारले असता ते महातेजस्वी व महातपस्वी भरद्वाजमुनि
मानाच्या भेटीसाठी उत्सुक झालेल्या भरताला म्हणाले, " हे भरता ! येथून
अहीच योजनावर म्हणजे दहा के मादर निर्जन वनामध्ये रम्य पायाग आणि
अरण्य यानी युक्त असलेला चित्रकूट पर्वत आहे. त्या पर्वतान्या उत्तर वानून
मंदाकिनी नदी वहात आहे. या नदीच्या तीरावर प्रकुल वृक्ष असलेली मुंदर
वन आहेत. सा नदीच्या पलीकडल्या याजूला चित्रकूट पर्वत आणि राम-लक्ष्मगाची
पर्णकुटिया ही नुला दृष्टीस पडतील. ला पर्वतावरच ते नि:संशय रहात आहेत,

·२९०
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ९२
दक्षिणेन च मार्गेण सव्यदक्षिणमेव च ।
गजवाजिसमाकीर्णा वाहिनी वाहिनीपते
चाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।
प्रयाणमिति च श्रुत्वा राजराजस्य योपितः १४
हित्वा यानानि यानाही ब्राह्मणं पर्यवारयन् ।
चेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया
कौसल्या तन जन्नाह कराभ्यां चरणौ मुनेः ।
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्दिता
कैकेयी तत्र जमाह चरणो सयपत्रपा।
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम्
अदूरागरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ।
तत्र पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो महामुनिः
विशेपं शातुमिच्छामि मातृणां तय राघय ।
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजैन धार्मिकः
तेव्हा यमुनेच्या दक्षिण तीराने जो मार्ग जातो, त्या मार्गाने तूं जा आणि काहीमा
दूर गेल्यावर त्या मार्गाच्या दोन बाजून दोन रस्त जातात, त्या दोन रस्त्यापैकी
साच्या अंगाला दक्षिण दिशेला जाणारा जो रस्ता आहे, त्या रस्त्याने सनाधिपते ।
हत्ती व घोडे यानी युफ अशी तूं पापली सेना ने; म्हणजे हे महाभाग्यवार
भरता ! तुला रामाचे दर्शन होईल "(९-१४)
याप्रमाणे भरद्वाज सुननी सागितल्यावर व पुढे जाण्याची तयारी झाली है
ऐकन्यावर राजाधिराज दशरथाच्या त्रिया रथामध्ये बसून पाण्याला योग्य
समताही भाशपले रथ सेहन विद्वान् भरद्वाज मुनीना नमस्कार यरण्याकरिता
त्यांच्या सभोवती जमन्या. प्रथमत. पापत असले या, श प दीन सालेल्या
फौगयेनें राजपनी गमिप्रेसद भरद्वाज मुनींचे पाय आपल्या हातानी धम्न त्य'ना
यंदन फेले. लानंतर मनोरथ परिपूर्ण न झाले या, मा लोराच्या निदेस पात्र
मालेल्या य योसळले. या पायीनही त्याचे पाय धरले आणि त्या मापन
महीना प्रदक्षिणा पतली प मनमाय सरह झालेली ती ची भरताच्या

·लो. १३-२६] अयोध्याकाण्डम् ।
१९१
उवाच पाञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ।
यामिमां भगवन्दीनां शोकानशनकर्शिताम्
पितुर्हि महिषी देवी देवतामिव पश्यसि ।
एपा तं पुरुषव्याघ्र सिंहविकान्तगामिनम् २१
कौसल्या सुपुवे रामं धातारमदितिर्यथा !
अस्या वामभुजं क्लिष्टा या सा तिष्ठति दुर्मनाः
'इयं सुमित्रा दुःसार्ता देवी राक्षश्च मध्यमा ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा बनान्तरे ०३
एतस्यास्तौ सुतौ देव्याः कुमारी देववार्णिनी।
उभी लक्ष्मणशनुनी वीरौ सत्यपराक्रमी २४
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजा पुत्रविहीनश्च स्वर्ग दशरथो गतः
क्रोधनामस्तप्रशां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
जवळ जाऊन उभी राहिली. तेव्हा, "हे राघवा ! तुझ्या मातासंबंधाने विशेष
बत्तात जाणण्याची माझी इच्छा आहे." असें महर्षि भरद्वाज भरताला
म्हणाले.(१४-१९)
त्यावर तो धर्मनिष्ठ व संभाषणनिपुण भरत हात जेहन त्यांना म्हणाला,
" भगरन् । शोक आणि उपवास याच्या योगानें कृश व दीन झालेली ही देवते-
प्रमाणे असलेली माझ्या पित्याची पट्टराणी आपण पहात आहा. त्या या कौसल्येनें
सिंहाप्रमाणे पराक्रमदर्शन गर्तने शोभणा-या पुरुषश्रेष्ठ रामाला-विष्णूला जन्म
देणाऱ्या अदितीप्रमाणे- जन्म दिला आहे. तिच्या डाव्या बाजूला तिच्या शेजारीच
जी ही सिन्न होऊन उभी राहिली आहे, ती ही मुमिना, राजाची मधली स्त्री
होय. तीही दु साकुल झाली असल्यामुळे पुधे गहन जाऊन वनात पडलेल्या
मणिकार वृक्षाच्या शाखेप्रमाणे दिसत आहे. वीर, अमोघ पराक्रमी आणि देवा.
मारले ते उभयता राजकुमार रक्ष्मण व गनुन्न याच रानपनीचे पुन होत
निन्याकरिता पुरुषश्रेष्ठ राम लक्ष्मणाना मरणासारखी विपत्ति भोगावी लागत
आहे अणि जिच्यारिता दशरथराना पुनविय ग होऊन वर्गाला चालता झाला,ती

·श्रीरामायणम् ।
[सर्ग. ९१
ऐश्वर्यकामां ककेयीमनार्यामार्यरूपिणीम्
ममतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतो मूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः
इत्युक्त्या नरशार्दूलो वाप्पगद्गदया गिरा।
विनिःश्वस्य स ताम्राक्षः मुद्धो नाग इय श्यसन् २८
भरद्वाजो महर्षिस्तं यन्तं भरतं तदा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवित् २९
न दोषेणादगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रमाजन होनत्सुखोदक भविष्यति
देवानां दानवानां च पीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रमाजनादिह
३१
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्न्य भरतः सैन्यं युज्यतामिति चानचीत्
ततो वाजिरथान्युफ्त्या दिव्यान्देमविभूपितान् ।
ही सन्तापी, अविचारी, गर्विष्ठ, स्वत.ला भाग्यवती मानणारी, ऐश्वर्यलुन्ध, सजना
सारखी दिसणारी परंतु दुर्जन, दुष्ट आणि पापयुद्धि माशी माता कैकेयी, असे
आपण समजा. हिच्यामुळेच स्वन घर आलेलें संकट पाहण्याचा मरा प्रमंग अदा
आहे."(१९-२७)
याप्रमाणे गळा दाटून आल्यामुळे अस्पष्ट व्यार होत असरे या यागने
भरद्वानांना रागत अमता ला पुरुषभेट भरताचे डोळे लाल झाले व तो गुर
दोऊन माप्रमाणे गुरकारे टाढू लागला. तेव्हा तशा प्रकारे भार करणान्यास
भरताला महायुरिमान भागिरामाने वनवासात जाण्याचा हेनु जाणारे मा
भरद्वाज म्हणाले, "भरता। तू बरेचीला यायल दोष देऊ नको. या रामास्या
पनवासांत जाग्याचा परिणम गुमायद होईल करणा या रामाया पनवम
सायपरच देव, दान्य भवितरिय टोप या हित अग्रपून अहे."(२००३)
पारम भरवाद मुन नी मगनयनतर भरत त्याना गिरन कान
माटी तब र ससा ससाना प्रदक्षिा र यस निराशन

·. 100६-४०] भयोध्याकाण्डम् । अध्यारोहत्प्रयाणार्थ यहन्बहुविधो जनः ३३ गजस्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पतास्निः । जीमूता इय धर्मान्ते सघोपाः संप्रतस्थिरे |३४ विविधान्यपि यानानि महान्ति च लघृनि च । प्रययुः सुमहाणि पाटैरपि पदातयः अथ यानमवस्तु यौसल्याप्रमुखा स्त्रियः। रामदर्शनकाशिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा चन्द्रावतरणाभासां नियुकां शिरिकां शुभाम् । आस्थाय प्रययो श्रीमान्भरत. सपरिच्छद सा प्रयाता महासेना गजराजिसमाउला । दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इयोस्थित. ३८ वनानि व व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिमिः। गगाया परवेलायां गिरिष्यथ नदीप्यपि ३२ सा संग्रहष्टद्विपवाजियूथा चित्रासयन्ती मृगपक्षिसंघान् । "सैन्याची तयारी करा' म्हणून त्याने आता केला. तेव्हा दिल्य आणि सोन्यान मढविलेले असे रय मग्न कम्न त्याच्या बरोबर सर्व त हेचे लोक तेथून निघण्यासाठी त्यावर चहले जरीन्या चुली व पताका धारण रेया हरिण व हत्ती हे वर्षाकाली गर्नना करणान्या मेघाप्रमाणे गर्जना करीत करीत चालू लागल नानाप्रकारचे व मे ठमोठे मून्यवान् लहान-मोठे रय चाल लागर आणि सर्व पायदळहि मार्गास रागले रामदानाची इन्छा करगया कौशल्य आदिवान त्रिया आदित होऊन उरक रथात बसून जाऊ लागल्या आरि नुकताच उदय पावलेल्या चद्रसूर्याप्रमाणे शोमारा व भाई वहान असलेल्या पारसीत बसून वैभवशाली भरत रवाजम्यामह चालला (२...) याप्रमाणे आकाशामध्ये उत्पन्न झालेल्य मोठ्या मेघाप्रमाण दक्षिण दिश व्यापून हसींनी व घोड्यानी गजबनलेला तरी प्रचट मेनाही पाठोपाठ चालू लागा. थोड्याच वेळात गगया पश्चिम तारावर अपलेसी, पर्वतावराल व नदानारावरील वने औराइन ता सेना पुगे। सागा. आनदित हना व म. १३ (अयोय. उ.) .4 ·४ श्रीरामायणम् । [ सर्ग. ९२.९३ मद्वनं तत्प्रविगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र १० इत्याचे श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विनवतितमः सर्गः ॥९२॥ [३४५२ निनवतितमः सर्गः। तया महत्या यायिन्या ध्वजिन्या वनवासिनः। अर्दिता यूथपा मत्ताः सयूथाः संप्रदुद्रुवुः ऋक्षाः पृपतमुख्यारच रूरवरच समन्ततः। दृश्यन्ते वनवाटेप गिरिप्वपि नदीप च स संप्रतस्थे धर्मात्मा प्रीतो दशरथात्मजः। वृतो महत्या नादिन्या सेनया चतुरगया सागरोघनिभा सेना भरतस्य महात्मनः। महीं संछादयामास प्रावृपि द्यामियाम्बुदः तुरगौधैरवतता वारणेश्च महावलैः । अनालक्ष्याचिरं कालं तसिन्काले यभूव सा घोडे याच्या ताब्यानी युक्त व पशुपक्ष्याच्या समुदायाना पावरून सोड पारी ती भरताची सेना त्या महावनामध्ये प्रवेश करताना फारच शोभं. लागली. (३८-४०) याप्रमाणे महामुनिवामीविप्रणीत श्रीमदामायण या नावाच्या आदिनाध्यात र अयोयाकाडापी व्यापणवावा सग संप ॥ ९२ ।। ती प्रचंड सेना ज' लागली अमता घनचर लोक आणि थापागच्या बळ- पातल म्होरके हत्ती भतीने घानस्न जाऊन आपापल्या कळपासह इतस्ततः सैरावैरा पळे लागले पर्वतावर व नद्यानाळ राहणारा अस्वले व ठिपकेवाले हरिण भिऊन गेलेले दिसू लागले. यामणे नोटा चतुरंग रोनेगें परिवेशित झालेला तो धर्मनिष्ठ दशरथपुत्र भरत आनंदित होऊन व उन्हासाने मार्ग चार्ट लागला. महाम्या भरतान्या ला समुद्रामारण्या सेनेने वर्षाकाली थाना प्यात करणा-या मेघारम तो मर्व प्रदेश व्यापून टाकला आणि पुष्पलमें घोडे व हत्ती याच्या योगाने तीनना थोडा वेपर्यत ला ये जवळजवळ दि. नागी इताली. (१-५) ·७ ८ ९ खो. ४०; १-१२] अयोध्याकाण्डम् । स गत्या दूरमध्यानं संपरिधान्तवाहनः । उवाच वचनं श्रीमान्वसिष्ठं मन्त्रिणां वरम् यादृशं लक्ष्यते स्पं यथा चैव मया श्रुतम् । व्यक्तं प्राता स तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् अयं गिरिदिचत्रकूटस्तथा मन्दाकिनी नदी । एतत्प्रकाशते दूरान्नीलमेघनिभं वनम् गिरेः सानूनि रम्याणि चित्रकूटस्य संप्रति । वारणैरवमृद्यन्त मामकैः पर्वतोपमैः मुञ्चन्ति कुसुमान्यते नगाः पर्वतसानुपु । नीला इचातपापाय तोयं तोयधरा घनाः किनराचरितं देशं पश्य शत्रुघ्न पर्वते । यैः समन्तादाकीणं मकरैरिव सागरम् एने मृगगपार भान्ति शीनवेगाः प्रचोदिताः। वायुप्रविद्धाः शरदि मेघजाला इवाम्बरे १२ तेव्हा, बराच दूर मार्ग चालन गेल्यावर व वाहने थकून गेल्यामुळे तो वैभव- दाली भरत मंनिश्रेष्ठ चमिष्ठाना म्हणाला, भरद्वाज मुननी प्रदेशाची जगी माहिती सागितली आणि जशा प्रकारे आम्ही ऐकलें आहे, तशाच प्रकारचा हा प्रदेश दिसत आहे. यावरून त्या प्रदेशावर आपण आलों, हे अगदी स्पष्ट होत आहे. हा चिट पनि असून त्याचप्रमाणे ही मंदारिनी नदी आहे आणि है नीलमेघाप्रमाणे असलेले वन दुरून दिसत आहे. आता लवकरच माझे पता- मारसे असलेले हत्ती चिमूट पर्वताची रम्य शिखर तुडवर्वात जाऊ लागतील. उन्हाळा संप यानंतर उदक धारण करणारे काळे-वभिन्न मेघ ज्याप्रमाणे उदका- ची सृष्टि करतात, बचप्रमाणे हे यक्ष पर्वतशिखरावर पुलाची वृष्टि करीत आहेत (६-१०) "हे शगुना! मगरानी व्याप्त झालेल्या समुद्राप्रमाणे अदानी सभोवती गजबजून गेलेला व किन्नराना थारमण केलेल्या या प्रदेशाकडे पहा. वाचूने हावून लाव- ले मेघममृन याप्रमाणे गरटतम आरामात शोभ लागतात, त्याचप्रमाण है

·२७
श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ९३
कुर्वन्ति कुसुमापोडान्शिरसु सुरभीनमी।
मेघप्रकाशैः फलकैर्दाक्षिणात्या नरा यथा
निप्कूजमिव भूत्वेदं वनं घोरप्रदर्शनम् ।
अयोध्येव जनाकीर्णा संप्रति प्रतिभाति मे
खुरैरुदीरितो रेणार्दिवं प्रच्छाद्य तिष्ठति ।
तं वहत्यनिला शीघ्र कुर्वन्निव मम प्रियम्
स्यन्दनांस्तुरगोपेतान्सूतमुस्यैरधिष्टितान् ।
एतान्संपततः शीत्रं पश्य शत्रन कानने
एतान्वित्रासिताम्पश्य यहिणः प्रियदर्शनान् ।
एवमापततः शैलमधिवास पतविणाम्
अतिमात्रमय देशो मनोशाप्रतिभाति मे।
तापसानां निवासोऽयं व्यकं स्वर्गपथोऽनघ
मृगा मृगीभिः सहिता बहुवः पृषता बने ।
मनोशरूपा लक्ष्यन्ते कुसुमैरिव चित्रिताः
सैनिकानी पळवून लाविलेले ते महावेगवान् पर्शचे कळप दिसत आहेत; मेष
सारख्या ढालांनी युक्त असलेले हे सैनिक दक्षिणेकडील लोकाप्रमाणे फुराचे
मुवासिक तुरे डोक्यावर लावीत आहेत. आम्ही येण्यापूर्वी निशब्द असने
आणि म्हणूनच दिसण्यातही भयंकर असे हे वन आता लोकांनी भरलेल्या
अयोध्येप्रमाणे गजबजलेले दिसत आहे, पोड्याच्या खुरानी उडालेल्या में
आकाश व्यापून टाकले आहे आणि माझं प्रिय करण्याररिताच की काय, वायु-
तिला लवकर वाहून नेत आहे. (११-१५)
रानमा ! घौडे जोडलेले व मुख्य मुख्य सारथी ज्यांवर वसले आहेत असे
हे रथ बनातून वेगाने चाललेले तू पहा आणि याप्रमाणे दिसभ्यात मुंदर अमे है
मोर घावस्न जाऊन पक्ष्याचे निवासस्थान असलेल्या पर्वतावर उइन जात आहेत.
ते पहा. हा प्रदेश मला परच मनोहर दिसत आहे हे नि पाप माना ।
वर्गाप्रमाग भसगारा प्रदेश तापमाचे निवासस्थान असल्याचे सष्ट होत "
हरिणीमह अमलेले हे दरिग शरिरावरील ठिपक्यांच्या योगान नानाप्रकार

·ग्लो. १३-२६) अयोध्याकाण्डम् ।
१९७
साधु सैन्या: प्रतिष्ठन्तां विचिन्वन्तु च काननम् ।
यथा तो पुरुषव्याघ्रौ दृश्येते रामलक्ष्मणौ
भरतस्य वचः श्रुत्वा पुरुषाः शस्त्रपाणयः।
विविशुस्तद्वनं शूरा धूमायं ददृशुस्ततः
ने समालोक्य धूमाग्रमूचुर्भरतमागताः।
नामनुप्ये भवत्यग्निर्व्यक्तमत्रैव राधवी
अथ नात्र नरव्याघ्रौ राजपुत्रौ परंतपौ।
अन्ये रामोपमाः सन्ति व्यक्तमत्र तपस्विनः
नच्छुत्या भरतस्तेषां वचनं साधुसंमतम् ।
सैन्यानुवाच सर्वांस्तानमित्रयलमर्दनः २४
यत्ता भवन्तस्तिष्ठन्तु नेतो गन्तव्यमग्रतः।
अहमेव गमिष्यामि सुमन्त्रो धृतिरेव च २५
एवमुक्तास्ततः सैन्यास्तत्र तस्थुः समन्ततः ।
भरतो यत्र धूमाग्नं तत्र दृष्टिं समादधत्
फुलांनी गंगारल्यासारखे वनामध्ये मनोहर दिसत आहेत. तरी आता सैनि-
गना बुगाल पुढे जाऊं द्या आणि ते पुरुषश्रेष्ठ राम-लक्ष्मण दृष्टीस पडतील,
भगा रीतीने त्याना यन शोधू द्या." (१६-२०)
हे भरताचे भाषण ऐकल्यावर हातांमध्ये शन घेतलेल्या शूर पुरुषांनी त्या
पनामध्ये प्रवेश केला, तेव्हां त्यांना तेथें धूर दृष्टीस पडला. तेव्हां तो धूर पाहून ते
भरतापाशी आले आणि त्याला म्हणाले, "या निर्जन प्रदेशामध्ये अग्नि असण्याचा
मंमवच नाही. यावरून याच ठिकाणी रघुवंशज राम-लक्ष्मण असल्याचे स्पष्ट
होत आहे. अधा ते पुरुषश्रेष्ठ शत्रुतापन राजकुमार जर येथे नसतील तर या
ठिकाणी रामामारखे इतर तपम्वी असतील, हे उघडच आहे." हे त्यांचे युक्ति-
युक्त भाषण ऐकून शत्रुसैन्याचे मर्दन करणारा मरत त्या सर्व सैनिकांना म्हणाला,
तुम्ही येथे सग्ज होऊन रहा; येथून पुढे जाऊ नका. सुमंत्र व धृति यांना
गरोदर घेऊन मीच तिकडे जातो." ( २१-२५)
याप्रमाणे भरताने सागितल्यावर ते सैनिक तेच समोवती उभे राहिले

·m ३ श्रीरामायणम् । [ सर्ग. ९३-९४ व्यवस्थिता या भरतेन सा चमूर्निरीक्षमाणापि च भूमिमग्रतः। बभूव हृष्टान चिरेण जानती प्रियस्य रामस्थ समागम तदा २७ इत्याचे श्रीमद्रामायणे वा मौकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे विनवतितमः सर्ग-९३५ चतुर्नवतितमः सर्गः । दीर्घकालोपितस्तास्मन्गिरौ गिरिवरप्रियः। वैदेह्याः प्रियमाकान्स्वं च चित्तं विलोभयन् अथ दाशरथिश्चितं चित्रकृटमदर्शयत् । भार्याममरसंकाशः शचीमिव पुरंदर न राज्यभ्रंशनं भदे न सुहद्भिविनाभवः । मनो मे वाधते दृष्ट्वा रमणीयमिमं गिरिम् पश्येममचलं भद्रे नानाद्विजगणायुतम् । शिसरैः समिवोद्विदैर्धातुमद्भिर्विभूषितम् केचिदसतसंकाशाः केचित्क्षतजसंनिभाः। आणि जिकडे तो धर दिसत होता, तिकडे भरताने दृष्टि वळविली. भरने उभी केलेली ती सेना आफ्ना निव सागरिता योग्य ठिकाण पाहूं लागली अ प्रिय रामारी भरताची भेट झाल्याचे क्न आयामुळे तर तिला विशेषन आनंद झाला. (२६-२७) याप्रमागें महामुनिवामीस्प्रिणीत श्रीमदामायण या नावाचा अादिकपदार अयोध्याकाडापैकी व्याणवावा सर्ग सपला ॥१३॥ उत्कृष्ट पर्वतावर राहणे ज्याला आनई लागले होते आणि ज्याला व चिनकूटपर्वतावर राहून बरेच दिवस झाले आहेत, अमा देवागारखा अमरेन दशरथपुन राम सीतेची व न्वत ची करमाक करण्याग्या इन्ठेने निला, में ज्याप्रमाणे इंद्रागीला दाखवावा त्याप्रमागे, तो अटुन चित्रकूट पर्वत दारा लागला. तो म्हणाला, " हा रमगीय पर्वत पाहून, हे कल्याशि! राज्यनंग : आप्तेष्टाचा वियोग यान्या योगने माझ्या मनाला मुरीदेवल टुस है। नाही. हे भट्टै ! धातूंनी युरू अगलेल्या गगनचुरित शिमरानी विभूपिन अनि नानाप्रचारन्या पशिगगांनी संगम असलेला हा पर्वन पदा. धातूंना विकत

·AM
ग.२७ १-८] अयोध्याकाइन् ।
पीतमाजिप्टयाच चिन्मणिपरप्रमा
पुप्पायतवामाश्य येचियोतीरसप्रभा.
विगजन्तेऽचरेन्द्रस्य देशा धातुयिभूषिता
नानामृगगणपितरक्षगणनः ।
अदुप्दैमान्यय शेलो यहुपक्षिममाल
यात्रजचनला प्रिया पनमः ।
E
७

·८ or श्रीरामायणम् । [सर्ग: ९४ अझोलमव्यतिनिशेविल्वतिन्दुकवेणुभिः कारमारिष्टवरणैर्मधूकैस्तिलकैरपि । यामलकै पर्वेषधन्वनवाजकैः पुष्पवादः फलोपेतरछायावद्भिर्मनोरमैः । एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यत्ययं गिरिः शैलमस्थेषु रम्येषु पश्येमान्कामहर्पणान् । किंनरान्द्वन्दशो भद्रे रममाणान्मनस्विनः शाखावसकान्खड्गांश्व प्रथराण्यम्बराणि च । पश्य विद्याधरस्त्रीणां फीडोद्देशान्मनोरमान जलप्रपातैरुनेदनिप्पन्दैश्च शचित्कचित् । रवद्भिर्भात्ययं शैलः स्रयन्मद इच द्विपः गुहासमीरणो गन्धानानापुप्पमयान्यहन् । घाणतर्पणमभ्येत्य कं नरं न महर्पयेत् यदार शरदोऽनेकास्त्यया सार्धमनिन्दिते । लक्ष्मणेन च यत्स्यामि न मां शोकः प्रधपति दिसत आहे. आया, जाभळी, लोध, खिरणी, पगस, धव, अकोड, भव्य, तिवस, मेल, टॅयुणी, कळक, शिवणी, नि, वायवरणा, मोदा, तिळया, बोरी, आवळी, मलंय, वेत, इंद्रयव व ईडलियू इत्यादि प्रकारचे मनोहर पळवृक्ष, पुष्पवृक्ष १ छायाम यानी व्याप्त हालेला हा पर्वत शोभून दिसत आहे. (v-१.) रम्य पर्वतशिगरावर असलेले हे कामोद्दीपक प्रदेश व त्या प्रदेशावर मोपानी विहार करणारे विचारी विनर, हे न्याणि । तूं पहा. वृक्षगामात गेरत असलेली विद्याधरांचों सद्गे व त्यांच्या नियाची उत्कृष्ट या आणि त्यांची अतिशय मनोरम विहारस्थले पहा. उच्च प्रशायम्न यहात येगारे घर. घर्ष य भूमि पोइन यहात जाणारे मरे याच्या वेगाने हा पर्वत मदस य होत असलेल्या हतीप्रमाणे दिसत भाहे. गुहेच्या दारांतून येणारा, नानाप्रकाररया पुलाचे अनेक गंध वाहून नेणारा आणि घाणेंद्रिय सृम करणारा हा वायु जयदन गत असतो मोरया पर पुरशाला आनंदित यग्गर नाही ? निष्पार निय!

·००१
अयोध्याकाण्डम् ।
बहुपुष्पफले रम्ये नानाद्विजगणायुते ।
विचिनशिखरे द्यस्मिनतवानस्सि मामिनि
अनेन यनवासेन मम प्राप्त फलद्वयम् ।
पितुश्चानृण्यता धर्म भरतस्य प्रियं तथा ।
वैदेहि रमसे कञ्चिच्चियक्टे मया सह ।
पश्यन्ती विविधामावान्मनोवाकायसंमतान
इटमेवामृतं प्राह रानि राजर्षयः परे।
वनवासं भवार्थाय प्रेत्य मे प्रपितामहाः
शिलाः शैलस्य शोमन्ते विशाला: शतशोऽभितः।
बहुला यहुलैर्वर्णीलपीतसितारुणः
निशि भान्त्यचलेन्द्रस्य हुताशनशिसा इव ।
ओपध्यः स्वप्रमालक्ष्म्या भ्राजमानाः सहस्रशः ०१
केचित्लयनिमा देशाः केचिदुद्यानसंनिमाः ।
या ठिकाणी तू आणि लामा यासह जग मी पुष्कळ वर्ष गहिलो तरा मला
दुख वाटणार नाही. (११-१.)
माते ! रिपल पुणे व फलें, नानाप्रकारचे पक्षीगण आणि अद्भुत शिखर
यानी युक्त असलेल्या या पर्वतावर माझें मन अविकच प्रफुन्नि होत आहे. या
बनवामान्या योगाने मला दोन फलें मिळाली. मन्यान्या पाल्नम्पी धर्मासंबंधाने
पिन्या या प्रणातून मुक्तता हैं एक व भरताचा मनोरथ परिपूर्ण होणे हे दुसरे
है वैदेहि । गाया, वाचा आणि मन याना अनन्द देणारे असे अनेक प्रकारचे
पदार्थ चित्रकूट परतावर माझ्यासह पाहून पालकमगा करणे तुला मुमावह
पाटत आहे ना? हे राजपलि ! माये पूर्वन जे प्राचीन राजर्षि स्यानी, वनात
राहणे हेच मोक्षमाधन म्हटले आहे कारण वनामध्ये विधिपूर्वक राहणे
। देहत्यागानंतर हिरण्यगमस्थान प्राप्त होण्याचे साधन आहे, अमें म्हणतात.
निळा, पिरळा, पाटरा मगि तायडा या वांग्या योगाने पर्वतान्या असंख्य
विद्याल शिरा शोमत आहेत आगि या श्रेट पर्वतावर झळकत अमलेन्या हजारों
औषधि रात्रीचे वेटी अपल्या तेजाने अमान्या ज्वालाप्रमाणे भासतात.(१६-२१)
..

·२०० श्रीरामायणम् । [सर्ग ९४.९५ केचिदेकशिला भान्ति पर्वतस्यास्य भामिनि २० भित्त्येव वसुधां भाति चित्रकूटः समुत्थितः । चित्रकूटस्य कूटोऽयं दृश्यते सर्वतःशुभः २३ कुष्ठस्थगर'नागभूर्जपत्रोत्तरच्छदान् । कामिना स्वास्तरान्पश्य कुशेशयदलायुतान् मुदिताश्चापविद्धाश्च दृश्यन्ते कमलस्रजः । कामिभिर्वनित पश्य फलानि विविधानि च वस्वौकसारा नलिनीमतीत्ययोत्तरान्कुरुन् । पर्वतश्चित्रकूटोऽसौ यहुमूलफलोदकः इमं तु कालं यनिते चिजहियास्त्वया च सीते सह लक्ष्मणेन । रति प्रपत्स्ये कुलधर्मवर्धिनी सतां पथि स्वैर्नियमैः परैः स्थितः२७ इत्या श्रीनद्रा वाल आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्नपतित्म सर्गः॥९४॥ [३५०६] 'हेत्रिय ! या पर्वतावरील काही प्रदेश घरासारखे दिसत असून, कोही बाग सारसे दिसत आहेत आणि काही प्रदेश तर एकाच शिलेने युक्त असूनहि पुष्कर लोकाना राहता येईल असे दिसत आहेत हा चित्रकूट पर्वत पृथ्वीच्या पोटातून बाहेर निघाल्यासारखा दिसत असून त्याचे हे शिसर सर्व बाजूंना उत्तम दिसत आहे युष्ठ, भ्यगर, पुन्नाग आणि भूर्जपत्र या याची पाने याची आस्तरणे असलेल्या आणि क्मलाच्या पारच्या ज्यावर पसरल्या आहेत अशा कामी लोकान्यारह शाया तू पहा. हे म्रिये ! कमलपुष्पाच्या मारा या ठिकाणी चुरगळल्या जाऊन इकडे तिकडे उडवले या दिसत आहेत आगि साचप्रमाणे नानाप्रकारची प विषयी जनानी उपभोग घेऊन टारलेली दिसत आहेत. (२२-२५) 'दुरनगरी, इंदनगरी व इतर पुरदेश यानादेसोल लावत असय ने अतिशयच मुदर असलेला हा चित्रकूट पर्वत विपुल मुळे, फळे व उदक पर्न शोभत आहे मीने ! श्रेष्ठ अशा स्वराय नियमांनी सजनाच्या मार्गाचे आद करणारा मी चौदा वर्ष पूर्ण होईपर्यंत तूं आगि लमग यासह नर वेय आनदर राहिला, तर कुलधर्म वृद्धिंगत केन्यांच मारय मला लाभेल "(२६-२७) ·१ २ ४ ५ ६ भली. २२-२७, १-.] अयोध्याकाण्डम् । ००३ पञ्चनवतितमः सर्गः। अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिली कोसलेश्वरः । अदर्शयच्छुमजला रम्यां मन्दाकिनी नदीम् अत्रवीच वरारोहां चन्द्रचारुनिभाननाम् । विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः विचित्र पुलिना रम्या हंससारससेषिताम् । कुसुमैरूपसंपन्नां पश्य मन्दाकिनी नदीम् नानाविधैस्तीररहैर्वृतां पुष्पफलमैः । राजन्ती राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः मृगयूथनिपीतानि कलुपाम्भांसि सांप्रतम् । तीर्थानि रमणीयानि रति संजनयन्ति मे जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः। ऋपयस्त्यवगाहन्ते नदी मन्दाकिनी प्रिये आदित्यमुपतिप्ठन्ते नियमादूर्ध्ववाहवः । याप्रमाणे महामनिवा मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्यााडापैकी चाय,गवाया मर्ग संपला. ॥१४॥ त्यानंतर पर्वतावरन निघून तो कोशलाधिपति राम शुभ जलाने युक्त व रम्य अनी मंदाकिनी नदी सीतेला दायवू लागला आणि तो कमलाप्रमाणे नेत्र असलेला राम चंद्राप्रमाणे आल्हादकारक मुरा अमलेल्या या मुंदर विदेहराजकन्येला म्हणाला. "ही रम्य मंदाकिनी नदी तूं पहा हिन्यामध्ये हंस आणि सारस पक्ष्यांनी आश्रय घेतलेला असून पुप्पानी व आयर्थकारक वाळवंटानी ही युक्त आहे. नाना प्रकारचे प्रफुटित व फलसंपन्न प्रश्न हिच्या तीरावर भरपूर असत्यामुळे कुबेराच्या सांगधिक मरोवराप्रमाणे ही दिसत आहे. मृगाचे कळप पाणी पिऊन गेल्यामुळे ज्यातील उदर गदूळ झाले आहे, अशी है। रमणीय तीर्थ मला अननुभूत आनंद देत आहेत (१-५) “हे प्रिये । जटा व अजिन धारण करून वल्क्लें परिधान करणारे प्रपि वेळेवर मंदाकिनी नदीमध्ये स्नान करीत आहेत. हे विशालनयने ! निर्मल आचरणान ·००४ ७ ९ ० श्रीरामायणम् । [ सर्गः ९५ पते परे विशालाक्षि मुनयः संशितवताः मारुतोद्भूतशिखरै प्रनृत्त इव पर्वतः । पादः पुष्पपत्राणि सूजद्भिरमितो नदीम् धचिन्माणनिकाशोदां कचित्पुलिनशालिनीम् । कचित्सिद्धजनाकीर्णा पश्य मन्दाकिनी नदीम् निर्धूतान्वायना पश्य विततान्पुप्पसंघयान् । पोप्टूयमानानपरान्पश्य त्वं तनुमध्यमे पश्यैतद्वल्गुवचसो रथाङ्गाद्वयना द्विजाः । अधिरोहन्ति कल्याणि निष्फूजन्तः शुमा गिरः दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने । अधिकं पुरवासाच मन्ये तव च दर्शनात विधूतकल्मपैः सिद्धेस्तपोदमशमान्वितैः। नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह युक्त असलेले हे दुसरे ऋषि हात वर करून सूर्याची उपासना करीत आहेत. पायूच्या योगाने ज्यांचे शेंडे हालत आहेत आणि म्हणूनच ज्यावस्न फुले व पाने गळत आहेत, अशा नदीच्या दोहों तारांवर असलेल्या वृक्षांच्या योगाने हा पर्वत जणू नृत्य परण्याकरिताच प्रवृत्त झाल्यासारखा दिसत आहे. कोठे कोठे मोत्याप्रमाणे असलेल्या पाण्याने, कोठे कोठे वाळवंटानी आणि कोठे कोठे इकडे तिकडे बसलेच्या सिद्ध जनानी युरू असलेली ही मंदाकिनी नदी तूं पहा. हे पृशोदरी ! वायूनें उड्न मालेले आणि पाण्यावर तरंगत असलेले फुलाचे गुच्छ ५ पहा. (६-१०) "हे कल्याणि । ते पहा, मनोहर शन्द करणारे आणि मंजुळ पान्द उधारीत असलेल हे चक्रवाक पक्षी वाक्षवंटावर बसत आहेत. हे बन्याणि । चित्रकूट पर्यत आणि मंदाकिनी नदी यांचे दर्शन अयोध्या नगरीतील वाम्मव्यापेक्षांच नव्हे तर तुझ्या दर्शनापेक्षाही अधिक मुखावह आहे, अमें मला पाटते. पापक्षालन भालेल्या आणि तप, दम घ शम यांनी युक्त असलेल्या सिसाकइन जिचे उदक नेहमी शुन्य केले जाते, त्या मंदाकिनी नदीमध्ये न माझ्याबरोबर स्नान कर.

·टी. ७-११] अयोध्याकाण्डम् । ससीय विगाहस्त्र सीते मन्दाकिनी नदीम् । कमलान्यवमजन्ती पुष्कराणि च भामिनि १४ त्वं पौरजनवव्यालानयोध्यामिव पर्वतम् । मन्यस्य वनिते नित्यं सरयूयदिमा नदीम् लक्ष्मणश्चैव धर्मात्मा मनिदेशे व्यवस्थितः। त्वं चानुकृला वैदेहि प्रीति जनयती मम उपस्पृशंत्रिपवणं मधुमूलफलाशनः । नायोध्याय न राज्याय स्पृहये च त्वया सह इमां हि रम्यां गजयथलोडितां निपतितोयां गजसिंहवानरैः । सुपुष्पितां पुष्पमरैरलंकृतां नसोऽस्ति य स्थान गतलमासुखी१८ इतीय रामो बहुसंगतं यचः प्रियासहायः सरितं प्रति वन् । चचार रम्यं नयनाअनप्रमं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः इत्याग श्रीमद्रा० वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे पचनतिनम सर्ग ॥९५॥१५०.] सीते! मदाकिनी तुझी मैत्रीण आहे, असे समजून तावी व पाढर। कमलें बाजूला सारीन सारीत तू या मदाविना नदीमध्ये स्नान कर. हे त्रिये । येथील अजगर नागरिक रोकाप्रमाणे, चित्रकूट पर्वत अयोध्येप्रमाणे आणि ही मदाकिनी नई सरयूप्रमाणे आहे, असे समज (११-१५) "वैदेहि ! धर्मात्मा लक्ष्मण माझ्या आत आहे, तू मला अनुकूल असून मला आनदवीत आहेग विकार-लान करून म्वादिष्ट मुळे व फळे खाऊन तुझ्यासह येथे मी रहात असन्याने अयोध्येची अयया राज्याचीही मला आठवण होत नाहा इत्ता, मिद आणि यानर हे जिच्यातील पाणी पितात, हत्तीच्या कळपानी जिस धुमळून टारलेली आहे आणि पुष्पराशानी व प्रपुरित वनप्रदेशानी जी युक्त आहे, अशा या रम्य मदाकिनी नदीमध्ये स्नान कान सर्व श्रमाचा परिहार होऊनदि मुखी न झालेला असा कोणीही पुरुष नाही " याप्रमाणे प्रिय वीसह अगलेला रघुवर्धर राम मदाकिनी नदागंबंधाने अनेक प्रकार उत्कृष्ट अमें भाषण रीत रात काजळाप्रमाणे काच्याभोर व रम्य अशा चित्रकूट पर्वतावर गचार ग (१६-११) ·५ २०६ श्रीरामायणम् । [सर्गः ९६ पण्णवतितमः सर्गः। रामस्तु नलिनी रम्यां चित्रकूटं च पर्वतम् । उत्तरे तु गिरेः पादे चित्रकूटस्य राघवः । ददर्श कन्दरं रम्यं शिलाधातुसमन्वितम् । सुखप्रसेफैस्तरुभिः पुप्पमारावलम्बिभिः संवृतं च रहस्यं च मत्तद्विजगणायुतम् । तद् दृष्ट्वा सर्वभूतानां मनोदृष्टिहरं वनम् उचाच सीतां काकुत्स्थो घनदर्शनविस्मितः । वैदेहि रमते चक्षुस्तवास्मिन्गिरिकंदरे परिश्रमविघातार्थ साधु तावदिहास्यताम् । स्वदर्थमिह विन्यस्ता त्वियं ग्लक्ष्णसमा शिला यस्याः पार्थे तरुः पुष्पैः प्रविष्ट इव कैंसरैः। राघवेणेवमुक्ता सा नीता प्रतिदक्षिणा याप्रमाणे महामुनिया मीक्षिणीत श्रीमद्रामायण या नांवाच्या आदिकाप्यांतील अयोध्याराडापरी पचाग्गवावा सर्ग संपला ॥९५ ॥ चिनस्टपर्वत आणि कुबेराच्या सौगधिक सरोवराप्रमाणे असणारी रम्य मंदारिनी नदी मीतला दागविल्यानंतर रघुवंशज रामाने चित्रकूटपर्वताच्या पायथ्याशी अमलेली एक गुहा पाहिली. तो गुहा मनोहर असून शिलानी व धातूंनी युक्त होती आणि मुगंधित मरंदाचा माव करणाऱ्या व पुष्पभारानी वारले या वृक्षानों ती व्याप्त झालेली होता आणि अगदी एकात प्रदेशामध्ये असून खाठिकाणी पुरन्दर मत संगण होते. तेव्हा सर्व प्राण्यांच्या मनाला पटीला पेधून टाकणारा तो वन प्रदेश पाहन पिस्मित हालेरा तो यम्युलोपन राम 'धेदेहि ! हे गिरिकदर पाहून तुझ्या शेळ्यांचे पारणे फिटते पाय ! (1-6 "पिटत गेल तर भरिधार पर या परितो तं गुशाल येथे रा. गुटगुटीर माराट अशी ही शिरा तुम्यागंच स्टेपिली आहे. हिया बाग ६ मातेला म्हणाला, ·-०७ ७ ८ ०१-१३] भयोध्याकाण्डम् । उवाच प्रणयस्निग्धमिदं लक्षणतर वचः। अवश्यकार्य वचनं तव मे रघुनन्दन वहशो भ्रमितश्चाद्य तव चैवं मनोरथः। एवमुक्त्या वरारोहा शिलां तामुपसर्प ह सह मानवद्यागी रन्तुकामा मनस्विनी। नामेवं त्रुवती सीतां रामो वचनमब्रवीत् रन्यं पश्यसि भृतार्थ वनं पुष्पितपादपम् । पक्ष्य देनि गिरो रम्ये रम्यपप्पादितानिमान् २० गजदन्तक्षतान्वृक्षान्पश्य निर्यासवर्षिणः । झिल्लिकाविस्तैदीय स्दतीय समन्ततः पुत्रप्रियोऽसौ शकुनिः पुनपुनेति भापते । मधुरां करुणां याचं पुरेव जननी मम विहगो भृङ्गराजोऽयं शालम्कन्यसमास्थितः । संगीतमिव फुर्वाणः कोकिलेनावकूजति परागयुक्त फुलानी बहरलेला एक वृक्ष आहे " याप्रमाणे राम'ने म्हटलें अमना म्वभावतःच मरल असलेली ती सीता प्रेमामुळे निग्ध आणि अत्यंत मधुर अशा गन्दानी रामाला म्हणाली, "रघुनदना आपन्या वचनाला मरा अवश्य मान दिला पाहिजे ही दन्छा आपच्या अंत करणामध्ये आन वारंवार घोळत आहे" (५-८) याप्रमाणे बोलत ती मुलियती व निर्दोष अवयवानी युक्त असलेली मुंदरी मीता भामह मनोरंजन करण्याकरिता त्या शिलेजवळ गेला आणि तेथे ती माता रामानी भाषण करीत असतानाच राम निला म्हणाला, "असत्य पुष्पित बनाना युक्न अमरेले रमाय बन तर तू पहात आहेगच, परंतु देवि ! का रम्य पर्वनावर मनोहर पुरानी युत, हत्तीन्या दानानी क्षते पडलेले व टिकाचा यात्र करीत अमरेल हे वृक्ष तूं पहा. सभोवार होत असलेल्या शिगे- कान्या मोटया आवाजाने हा पर्वत गोसने रोदन करीत अमन्यासारसा भासन आहे पूर्वी माझी म ता ज्याप्रमाणे मधुर व मा म्वराने पुना, पुजा" असे म्हपत होती, त्याप्रमाणे हा पुत्रवन्मर पक्षी "पुना ' पुना ! " असे म्हणत ·०८ M - १८ श्रीरामायणम् । [सर्ग ९६ अयं वा चालकः शङ्के कोकिलानां विहंगमः। सुखयद्धमसंवद्धं तथा होष प्रभापते १४ एपा कुसुमिता नूनं पुप्पभारानता लता। दृश्यते मामिवात्यर्थ श्रमाद्देवि त्यमाथिता एवमुक्ता प्रियस्याङ्के मैथिली प्रियभाषिणी। भूतस्तरां त्वनिंद्यागी समारोहत भामिनी अङ्के तु परिवर्तन्ती सीता सुरसुतोपमा । हर्पयामास रामस्य मनो मनसिजार्पितम् स निघृष्यागुलिं रामो घौते मनःशिलोगये । चकार तिलकं तस्या ललाटे रुचिरं तदा यालार्कसमवर्णन तेजसा गिरिघातुना। चकास विनिविष्टेन ससंध्येच निशा सिता केसरस्य च पुष्पाणि कोणामृध राघवः । आहे शारवृक्ष च्या बुध्यावर बसलेला हा भृगराज पक्षा कोकाल पश्य स जणू समातास सुरवात करण्यासाठी शन्द करीत आहे मला वाटते हा पक्ष कोकिलांचा बालक असावा, कारण हा काही मुसबद्ध आणि काही असबद्ध अमा ध्वनि त्याच्याप्रमाणे करीत आहे आणि हे देवि ! श्रम झाले असता ज्याप्रमाणे तू मला अति चिकटन रहातेम त्याप्रमाणे पुगभाराने लवलेली ही प्रफुलित लग खरोखर वृक्षाला रगहन राहिल्यासारसी दिसत आहे " (८-१५) याप्रमाणे रामाने भाषण केले असता प्रिय भाषण करणारी व निर्दोष अब यवानी युक्त असलेली ती सीता प्रिय भांच्या अगदी जवळ वसला देव कन्येप्रमाणे असलेला ती साता रामान्या अमावर बसली असताना रामाश्य मनात काही कामविकार निर्माण करून त्याला अननुभूत आनद देऊ सागर तेव्हा निर्मल आणि उर अशा एशमन दलिवर आपलें मोट घसून सतेय काळी रामाने मनोहर तिलक लाविला, तेव्हा सधिवाळन्या अभ्राने युरु अम लग राभि जशा शोभू लागते तशी यारसूर्य साररया वर्गाने युक्त अग ते तस्वी असा त्या काळी लाविश पर्वतधातुन्या हिशाने साना र ·००२ 3 1 a लो. १४-२०] अयोध्याकाण्डम् । अलकं पूरयामास मैथिल्या प्रतिमानस: अमिरम्य तदा तस्यां शिलायां रघुनन्दनः। अन्वीयमानो वैदेह्या देशमन्यं जगाम ह २. विचरन्ती तदा सीता ददर्श हरियूथपम् । बने बहुमृगाकीण विस्ता राममाश्लिपन् रामस्ता परिरब्धाङ्गी परिरभ्य महाभुजः । सान्ययामास चामोरुमवभाव वानग्म् मनःशिलायास्तिलकः सीतायाः सोऽय वक्षसि । समदृश्यत संक्रान्तो रामस्य विपुलौजसः 02 प्रजहास तदा सीता गते धानरपुंगये भर्तरि संक्रान्तमपाई समनःशिलम् नातिदूरे त्वशोकानां प्रदीप्तमिव काननम् । दुदर्श पुप्पस्तवस्तर्जगिरिव वानरैः वैदेही त्वनवीद्राममशोककुसुमार्थिनी । लागली तेव्हा नागचाफ्याची फुले आपल्या हातानी तोडून रामानें प्रसन्न मनाने सीतेच्या उचम्चात सॉविली. (१६-२०) आणि याप्रमाणे या शिलवर माडा कान वैदेहीला वरावरच घेऊन तो राम दुसन्या प्रदेशाकडे निघून गेला. तेव्हा नानाप्रकारच्या मृगाना व्याप्त झालेल्या वनामध्ये सचार करता करता एक मेठा व नर सीतेन्या दृष्टीस पडला लाबरो- पर भयभीत झालेल्या सातेने रामाला कवटकन धरिले अशा अवस्थेतच आपणाला आलिंगन दिले या सोनेला आजानुबाहु रामानेही आलिंगन दिले अगि वानराला भीति दापन त्या संदरीचें सात्वन केले. या धादलाम मानेन्या पा. ळावर मन शिला धातूचा जो तिलक राम ने लावलेला होता, तो महापरार, रामाच्या वक्ष स्थलावर उमटलेला दिसू र गला तो वानर नियून गेयर आपल्या पतीन्या छातीवर उमटलेला मन गिलचा तो हिला पहन सकेर हमू लोले नतर भर द सबीन असलेले पानरच के काय, अशा पुर. गुन्डानी म काहा पन गेलेले एक अशोरवन जाळच तिच्या टास पइल. न०१४ ( अयो या. उ.)

·श्रीरामायणम् ।
[सर्गः ९६
वयं तदभिगच्छामो धनमिक्ष्याफुनन्दन
तस्याः प्रिये स्थितो रामो देव्या दिव्यार्थरूपया।
सहितस्तदशोकानां विशोकः प्रययौ पनम्
तदशोकवनं रामः सभार्यो व्यचरत्तदा।
गिरिपुव्या पिनाकीव सह हैमवतं धनम्
तावन्योन्यमशोकस्य पुष्पैः पल्लयधारिभिः ।
समलंचक्रतुरुभौ कामिनी नीललोदिती
जापद्धवनमाली तो कृतापीडावतंसको।
भार्यापती तापचलं शोमयांचातुर्धशम्
एवं स विविधान्देशान्दयित्वा प्रियां प्रियः ।
माजगामाश्रमपदं सुसंग्लिटमलंकृतम् २२
प्रत्युजगाम तं भ्राता लक्ष्मणो गुरवत्सलः ।
दर्शयन्विविधं धर्म सौमिथिः सुरुतं तदा
मुद्धयारहतांस्तत्र मेध्याकृष्णनगान्दश।
अशोक पुपे मिळन्याच्या उद्देशाने ती वैदेही "वायुनंदना ! आप या
पनामध्ये जाक म्हान रामाला म्हणाली. (२१-१५)

·ग्लो. २५-४०] अयोध्याकाण्डम् ।
२११
राशीस्तान्गुप्यमाणानन्यान्कांचन कांचन ३४
नद् दृष्ट्वा कर्म सौमित्रांता प्रीतोऽभवत्तदा।
मियन्तां वलयथेति रामः सीतामथावशात्
अयं प्रदाय भूतेभ्यः सीताऽथ वरयर्णिनी।
तयोरपददशानोर्मधु मांस च तद्धशम्
तयोस्तुष्टिमथोत्पाद्य वीरयोः कृतशीचयोः।
विधिवज्ञानकी पश्चाच्चफ्रे सा प्राणधारणम् ३७
शिष्टं मांसं निकृष्टं यच्छोपणायायकल्पितम् ।
तद्रामवचनात्सीता काकेभ्यः पयंरक्षत
'तां ददर्श तदा भर्ता काकेनायासितां दृढम् ।
यस्या हारान्तरचरः कामचारी विहंगमः
काकेनारोप्यमानां तां सा मुमोद तदातुरम् ।
सा चुकोपानयद्यानी मप्रणयदर्पिता १०
काळवीट आणि राम घालून मुकत ठेवलेले आगदी काही मृग रामाच्या
दृष्टीस पडले. सुमिनापुन लक्ष्मणाचें तें कार्य पाहून रामाला अत्यानंद झाला व
पलि होऊ द्या" अमें तो गीतला म्हणाला; प्रथम भूतांना त्यांतला भाग अपंग
केल्यावर त्या सुंदरी सतिने उमयतां मावांना भय व मांस भरपूर
वाटलें.(३३-३६)
"

·४४ २१२ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ९६ इतश्चेतश्च तां काको वारयन्ती पुनः पुनः। पक्षतुण्डनखात्रैश्च कोपयामास कोपनाम् ४१ तस्याः प्रस्फुरमाणोष्टं धुकुटीपुटसूचितम् । मुखमालोक्य काकुत्स्थस्तं का प्रत्यपेघयत् स धृष्टमानो विहगो रामवाक्यमचिन्तयन् । सीतामभिपपातैव ततश्चुक्रोध राघवः सोऽभिमन्घ्य शरैपीकामैपीकास्त्रेण वीर्यवान् । काकं तमभिसंधाय ससर्ज पुरुपर्पभः स तेनाभिद्रुतः काकस्त्रील्लोकान्पर्यगात्ततः । देवैर्दत्तवरः पक्षी हारान्तरचरो लघुः ४५ यत्र यत्रागमत्काकस्तत्र तत्र ददर्श ह । इपीकां भूतसंकाशां स रामं पुनरागमत् स मूर्धा न्यपतत्काको राघवस्य महात्मनः । सीतायास्तत्र पश्यन्त्या मानुपीमैरयविरम् इकडून तिकडून त्या कावळ्याला हाकीत असलेल्या, ला संतापलेल्या सतिला त्याने पंख, चाँच आणि नसे यांच्या योगाने भंडावून सोडले. रामाने तिचे ओठ स्फुरण पावत आहेत, भुवया कोधानें वक्र शान्य आहेत, असें पाहून परस्थकुलोत्पन्न रामाने त्या पावळ्याला हाकलण्याचा प्रयत्न केला. तयापि धीट असा तो कावळा रामाच्या भाषणाकडे लक्ष न देत सीतेच्या अंगावर धावून गेला व हे पाहून मान राम अधिकच संतापर नंतर या पुरुषश्रेष्ट पराक्रमी रामाने याणाच्या एका कार्डला ऐपीवानाने अभि मरण केले आणि त्या कारच्याकडे ती काडी सोडून दिली तेव्हा त्या ऐवीवानाने पछाडलेला कावळा तीन्ही रोकात सैरावैरा उडू लागला देवानों वर दिल्यामुळे सतिच्या हाराभोवती घिरट्या घालणारा तो शुद्र पक्षी निडे मिठे जाऊ लागला, तिकडे तिकडे भुताप्रमाणे मागे सारेरीती काडी त्याच्या दृष्टीस पडू रागली असता तो पुनः परत रानारडे अला सीतेन्या समक्ष रामान पायावर ठेगन माला पारा आला आणि मनुष्यर पीने न्दर,

·2८
०४१-५]
अयोध्याकाण्डम् ।
प्रसाद कुरु मे राम प्राणै. सामन्यमस्तु मे ।
अस्तस्यास्य प्रभावेण शरण न लमे धचित्
त काकमननीठामः पादयो शिरसा गतम् ।
सानुमोशतया धीमानिट वचनमर्थवत् १९
मया रोपपरीनेन सीताप्रियहितार्थिना।
अस्तमेतत्समाधाय त्यघायाभिमन्त्रितम्
यत्तु मे चरणो मूर्धा गतस्त्व जीनितेप्सया।
अगस्त्यनेक्षा त्वयि मे रक्ष्यो हि शरणागत ५१
अमोघ नियतामस्मेरमग परित्यज ।
किमङ्ग शातयतु ते शरैपीरा चीहि मे
एनावद्धि मया शस्य तर तु प्रिय सग ।
एकागहीन शस्त्रेण जीवित मरणाहरम्
एवमुत्तस्तु रामेण समधार्य स वायस ।
अभ्यग उद्वयोरदणस्यागमेश्स्य पण्डित
सोऽत्रीद्वारा काको नेनमे त्यजाम्यहम् ।
गमा । मवर पा कर, माय प्राधाचर या स्थानान्ग
ठेही आश्रय मिळत नाहीं " (४१-४८)
.
५०
।

·२ २१४ श्रीरामायणम् । [सर्गः ९६-९७ एफनेत्रोऽपि जीवेऽहं त्वत्मसादानराधिप रामानुशातमस्वं तत्काकस्य नयनेऽपतत् । वैदेही विस्मता तन काकस्य नयने हते ५६ निपत्य शिरसा काको जगामाशु यथेप्सितम् । लक्ष्मणानुचरो रामश्चकारानन्तरक्रियाः इला श्री. वा. आदिवायेऽयोध्याकाण्डे पग्गवतितमः सर्गः ॥६६॥ [३५८२] सप्तनवतितमः सर्गः। तां तदा दयित्वा तु मैथिली गिरिनिम्नगाम् । निषसाद गिरिप्रस्थे सीतां मांसेन छन्दयन् इदं मेध्यमिदं स्वादुनिष्टतमिदमग्निना । पवमास्ते स धर्मात्मा सीतया सह राघव: तथा तपासतस्तस्य भरतस्योपयायिनः सैन्यरेणुश्च शब्दश्च प्रादुरास्ता नभस्पृशौ कावळ्याने दोहापी एका नेत्राचा त्याग करण्याचे ठरविले, आणि नंतर कावळा रामाला म्हणाला, " मी एका नेमाचा त्याग परतो. प्रजाधिपते ! तुम प्रसादाने मी एका डोळ्यानेहि जिवंत राहीन." असे त्याने साहिल्यानंतर रामने अनुरा दिलेले त ऐपीक अन्न वावच्यान्या नेत्रावर जाऊन पडले आणि भर रीतीने त्या कावळ्याचा नेत्र भावाने नाहीसा झालेला पाहून सांता आधन या झाली. त्यानंतर रामाला प्रशाम करन तो कावळा आपल्या इरटेला आलें निक निघून गेला आगि रामाने लामगाम घेऊन आपली पुढली कामें फरमा थारंभ कम, (५४-५७) আমমা শাস্ত্রনিদানাকিমান মন্ত্রনা যা নাৰায় আবিষ্কাশ अयोध्याग्रडाकी अगवाया संग संपला ॥१६॥ ती पातावरील नी दाराविन्यानंतर वेगवेग माम दागपून संद परमक करीन तो राम पगरदा शिरारार यसला. मास पवित्र आहे. १ सरिट आहे आगि अनावर भाजलेलें आहे' में सांगत मागत तो धर्मनिटरम संतमह ते पगा अमलाना जवळ स्वळ लागलेया भरदाग्या मन्य। हा सग प्रक्षिप भोममें दी टायर मानतात.

·७
लो० ५५-५७१-१०] थयोध्याकाण्डम् ।
एतस्मिन्नन्तरे त्रस्ताः शब्देन महता ततः।
अर्दिता यूथपा मत्ताः स्वयूथाद्दुद्रुवुर्दिशः
स तं सैन्यसमुद्भूतं शब्दं शुश्राव राघवः ।
तांश्च विप्रतान्सर्वान्यूथपानन्यवेक्षत
तांश्च विप्रद्रुतान्दृष्ट्वा तं च श्रुत्वा महास्वनम् ।
उवाच रामः सौमित्रि लक्ष्मणं दीप्ततेजसम् ६
हन्त लक्ष्मण पश्येह सुमित्रासुप्रजास्त्वया।
भीमस्तनितगम्भीरं तुमुलः श्रूयते स्वनः
गजयूथानिवारण्ये महिपा वा महावने ।
वित्रासिता मृगाः सिंहैः सहसा प्रद्रुता दिवाः
राजा वा राजपुनो वा मृगयामटते बने।
अन्यद्वा श्वापद क्रिश्चित्सौमित्रे शातुमर्हसि
सुदुश्चरो गिरिश्चायं पक्षिणामपि लक्ष्मण ।
सर्वमेतद्यथातत्त्वमभिशातुमिहाहसि
१०
धूळ व सैन्याचा ध्वनि यानी भाकाश व्यापण्यास सुरुवात केला व या वेळी त्या
मोट्या शब्दाने घावरन गेलेले आपापल्या कळपाचे रक्षण करणारे मत्त पशु
आपला कळप सोडून चारी दिशास सैरावैरा धावू लागले (१०४)
मैन्यापासून उत्पन्न झालेला तो भब्द ऐकून आपापल्या कळपाचे रक्षण
करणारे ते सर्व पशु पळत असलेले रामानेही पाहले आणि त्या पळे लागलेल्या
पशंना पाहून व तो मोठा शब्द ऐकून राम उज्ज्वल तेजाने युक्त असलेल्या मुमिता-
पुन लक्ष्मणाला म्हणाला, "लक्ष्मणा ! तुझ्या योगानें सुमिना खरोखर मुपुत्रवता
झाली आहे. इकडे पहा, भयंकर मेघगर्जनेप्रमाणे गभीर ध्वनि ऐकू येत आहे.
हत्तीचे कळप, रेडे आणि हरिण एकाएकी या महावनामध्ये चारी दिशास पळत
सुटले आहे तेव्हा सिंहानी साना धानरवून सोडलें आहे तिा एखादा राजा अथवा
राजकुमार वनामध्ये मृगया करीत आहे अथवा दुमरेंच एसाद वापद तेथे आले
आहे, याचा शोध पर. लक्ष्मगा! या पर्वतावर पश्यानाही आरमण करता येणे
अयंत कठीण आहे. तेव्हा हे सर्व काय आहे, ते सर्व काही समजून घे." (५-१०)

·२१६ श्रीरामायणम् । [ सर्ग: ९५ स लक्ष्मणः संत्वरितः सालमारुह्य पुप्पितम् । प्रेक्षमाणो दिशः सर्वाः पूर्वी दिशमवैक्षत उद्ङ्मुखः प्रेक्षमाणो ददर्श महती चमूम् । गजाश्वरथसंवाधां यत्तैर्युक्तां पदातिभिः तामश्वरथसम्पूर्णा रथचजविभूपिताम् । शशंस सेनां रामाय वचनं चेदमब्रवीत् अग्निं संशमयत्वार्यः सीता च भजतां गुहाम् । सज्ज कुरुष्व चापं च शरांश्च कवचं तथा नं रामः पुरुषव्याघ्रो लक्ष्मणं प्रत्युवाच ह । अगावेक्षस्व सौमित्रे कस्यमा मन्यसे चमूम् एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् । दिधक्षन्निव तां सेनां रुपितः पावको यथा संपन्नं राज्यमिच्छंस्तु व्यक्तं प्राप्याभिपेचनम् । आवां हन्तुं समभ्येति कैकेय्या भरतः सुतः १७ याप्रमाणे रामाने सांगितल्यावर लक्ष्मण घाईनेच सर्व दिशा निरखून पाहण्या- करिता एका प्रफुल्ति सालवृक्षावर चढला आणि प्रथम त्यानें पूर्वदिशेकडे नजर टारली व नतर उत्तरेकडे तोंड करून पाहूं लागला असता सज्ज झालेल्या पाय- दळाने युक्त, हत्ती, घोडे आणि रथ यानी गजबजलेली प्रचंड सेना त्याला दिसली. नंतर घोट व रथ यानी संपन्न असलेली आणि रथ व 'वन यानी भूषित असलेली ती सेना असल्याचे रामाला सांगून तो पुनः त्याला म्हणाला, विझलून टाका; सीतेला गुहेत जाऊन यसूं था आणि तुम्ही धनु'य याग सज्ज कस्न आणि करच पालन तयार रहा. यावर पुरुषश्रेष्ठ राम सा लक्ष्मणाला न्हणाला, " लक्ष्मणा ! है सन्य कोणाच अमावे, असे तुला वाटत आहे, हे तर सांग." (११-१०) याप्रमाणे रामानें भाशा केरी असता, या सन्याला भस्मसात् करण्यास REN झालेला अग्नीच की काय, अशा रीताने संतापलेला लक्ष्मण रामाला म्हणाला, "राज्याभिषेक गल्यानंतर राज्य निष्कंटक कम्न घेण्याच्या न्यने " आपण थग्नि " ·२० गे११-२४] अयोध्याकाण्डम् । ०१७ एप ये सुमहान्छीमान्विटपी संप्रकाशते । विराजत्युज्ज्वलस्कन्धः कोविदारयजो रथे भजन्त्येते यथाकाममभ्यानारुह्य शीघ्रगान् । एते भ्राजन्ति संहृष्टा गजानारह्य सादिनः गृहीतधनुपाचानां गिरि वीर श्रयावहे । अथवेहेव तिष्ठानः संनद्धावुद्यतायुधौ अपि नो वशमागच्छेत्कोविदारध्वजो रणे । अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् त्वया राघव संप्राप्त सीतया च मया तथा। यन्निमित्तं भवाव्राज्याच्च्यतो राघव शाश्यतात् संप्राप्तोऽयमरिवार भरतो वध्य एव हि । भरतस्य वधे दोपं नाहं पश्यामि राघव ०३ पूर्वापकारिणं हत्वा न हाधर्मेण युज्यते । पूर्वापकारी: भरतस्त्यागे धर्मश्च राघव । क्यांचा पुन आपणाला मारण्याकरिता इकडे येत आहे, यात सशय नाही. रण उज्ज्वल स्कंधानों युक्त असा हा जो फारच मोठा भव्य वृक्ष दिसन आहे, त्या या शेजारी रथावर विदारध्वज झळक्त आहे. हे स्वार वेगवान् घोड्यावर आस्ट होऊन स्वैन्छेन दकदे येत आहेत माणि आनदित होऊन हत्ती- वर आरुढ झालेले हे हत्तीवरील सैनिक झळकन आहेत. तर हे वीरा ! आपण धनुष्य घेऊन पर्वताचा आश्रय क्रू अथवा आयुर्व समज करून येथेच तयारीने उमें राह (१६-२०) "राघवा ! कोविदारध्वन रणामध्ये आपल्या हाती लागेल का? ज्य च्यारिता नी य सीता यामह आपणावर हे मोठे सस्ट कोसळले आहे, तो भरत माझ्या दृष्टीस पडेल तर पार चाग ! राघवा! त्याच्याकरिता आपण कायमचे राज्याला मुक्रा आहात हे वीरा ! भरत शत्रु येथें आला आहे आणि याचा वध करणे *(१) भरतस्त्यतधर्मश्च राघव (कुमके णप्रत व मद्राम लॉनर्नल प्रेस प्रत) (१) पूर्वापकारिणा त्यागे नयधर्मा विघीयते 1 (गोविंदरात) ·७ . २८ श्रीरामायगम् । [संर्ग: ९७९८ एतस्मिन्निहते कृत्स्नामनुशाधि वसुंधराम् अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका। मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम् कैकेयी च वधियामि सानुवन्यां सवान्धवाम् । कलुपेणाद्य महता मेदिनी परिमुच्यताम् अद्यम संयतं क्रोधमसत्कारंच मानद । मोक्ष्यामि शत्रुसैन्येषु कक्षेचिव हुताशनम् अद्यैव चित्रकूटस्य काननं निशितैः शरैः। छिन्दञ्छत्रुशरीराणि करिप्ये शोणितोक्षितम् शनिर्भिन्नहृदयान्कुञ्जरांस्तुरगांस्तथा । श्वापदाः परिकर्पन्तु नरांश्च निहतान्मया शराणां धनुपश्चाहमनृणोऽस्मिन्महावने । ससैन्यं भरतं हत्या भविष्यामि न संशयः इत्या श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्यागण्डे पणवतितमः सर्गः ॥१७] [२६१२] अवश्यच आहे. राघवा ! भरताचा वध करण्यात मला दोप दिसत नाही. प्रथन जो अपार करील त्याचा वध केल्याने अधर्म होत नाही आणि भरत प्रथम अपकार करणारा आहे. तेव्हा राघवा! त्याचा वध करण्यात धर्मच होणार आहे याचा वध करून, नंतर तं संपूर्ण पृथ्वाच्या राज्याचा उपभोग घे. राज्याचा मी लाप धरणारी ही या हत्तीने मोडून पाडलेल्या वृक्षाप्रमाणे रणामध्ये माझ्याग्दन आपला पुन ठार मारला गेलेला पाहून अयंत दुखित होऊन जाईल. (२१-२५) "अनुयायो आगि वाधव यासह मा देयला ठार करीन. आज या मोना पापापासून ही पृथ्वी एक्दा नुक्क होऊ द्या है माना राघवा ! भाजपयंत अवघ्न धरलेग हा क्रोध आगि अपमान, ज्याप्रमाणे गवनान्या गंजीत वित्व रन यावा त्याप्रमाणे मी या शत्रुमन्यावर, भान सोडून देतो तंग धागानी " शरिराचे तुकडे करात करीन मी भान चित्रकूट पर्वताच्या वनामध्ये रचा सडा घालतो. बागान् या योगग्ने दृदय फोइन मी मारून टाकलेले हत्ती, हे आणि मनुष्ये याना आज वापदे परफरान नवेत. या महावन मा सर्व ·३ ५ ग्लो० २४-३०; १-६] अयोध्याकाण्डन् । अष्टनवतितमः सर्ग । सुसंरब्धं तु भरतं लक्ष्मणं क्रोधमूछितम् रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत् किमत्र धनुपा कार्यमसिना चा सचर्मणा। महावले महोत्साहे भरते स्वयमागते पितुः सत्यं प्रतिश्त्य हत्वा भरतमाहवे । किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण यद् द्रव्यं वान्धवानां वा मित्राणां या क्षये भवेत् । नाहं तत्प्रतिगृहीयां भक्ष्यान्विपकृतानिव धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण । इच्छामि भवतामर्थे एतत्प्रतिशृणोमि ते भ्रातृणां संग्रहार्थं च सुसार्थ चापि लक्ष्मण । राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनायधमालने सैन्यासह भरताचा यध करून मी नि सशय वाणान्या व धनुष्याच्या रगा- तून मुक्त होईन " (२६-३०) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीविप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिवाव्यातल अयोध्यासाडापकी सत्त्यायवावा सर्ग सपला ॥ ९ ॥ याप्रमाणे भरतार अतिशय रागारलेल्या आणि युद्ध करण्याकरिता फारच उतावीळ झालेल्या लक्ष्मणाचें सावन क्सन राम म्हणाला, महाबलाढ्य भरत मोठ्या उत्साहाने स्वत इकडे आरा असता, आपणाला धनुध्ये, ढाली अथवा तरवारी घेऊन काय करावयाचे आहे ,मगा ! पित्याची प्रतिज्ञा परिपालन परीन, अशी शपथ घेऊन मी जर युद्धामध्ये भरताचा वध केला, तर मोठा लोसपाद येईल य अशा परिस्थितीत राज्य तरी घेऊन काय करू ? बांधवाचा अथवा मित्राचा नाश होऊन जे द्रव्य मिळणार असेल, त्याचा मी विपमिश्रित अन्नाप्रमाणे स्वीकार करणार नाहा लक्ष्मणा ! धर्म, अर्थ, काम आणि पृथ्वी या सवांची तुमन्याकरिताच मी इन्छा करीत आहे, हे तुला सागून ठेवतों (१-५) "श्मणा ! भाचि उत्तम रीतीने परिपालन करण्याकरिता व त्याच्या मुखा- ·७ ८ or श्रीरामायणम् । [ सर्ग ९८ नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा नहीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं वापि मानद । भवेन्मम सुख किञ्चिदस्म तत्कुरतां शिखी मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो धावत्सलः मम प्राणेः प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन् ध्रुत्वा प्रवाजितं मां हि जटावल्कलधारिणम् । जानन्या सहितं वीर त्वया च पुरपोत्तम नेहेनाप्रान्तहृदय. शोकेनाकुलितेन्द्रियः। द्रष्टमभ्यागतो होप भरतो नान्यथाऽऽगतः अम्मांच केकयी रप्य भरतश्चाप्रियं वदन् । प्रासाद्य पितरं श्रीमावायं मे दातुमागतः प्राप्तकालं यथैपोऽस्मान्मरतो द्रष्टुमर्हति । अस्मासु मनसाप्येप नाहितं फिशिदाचरेत् रेता व त्यान्याकरिता मी राज्याचा चाड बाळगीत आहे, हे मी हातातील आयुधाची शपथ घेऊन तुला सागतों हे शात लक्ष्मणा ! सागररूपी वन नेसलेली हो पृथ्वी प्राप्त करून घेणे मला कठीण नाही, परतु रक्ष्मणा ! अधर्मान प्राप्त होन्या देवाच्या आविषयाचीही मला किमत वाटत नाहीं भरताचा, शनुमाचा जयदा हे मानी रक्ष्मणा । तुया वियोग होऊन जे काही मुय मला होगार असेल, त्याची रासरागोळी झाग तरी मरा पर्वा नाही! मला वाटते मला प्राण पेभाही अधिक प्रिय असा चानृवत्सल भरत अयोध्येमध्ये आला आणि राज्य ज्पट भावाचे' या फुल गर्माला सम्न व हे पुरुषश्रेष्टा वीरा लक्ष्मणा । जटा व व करें धारण कम्न जानको व तू यामह मी वनात गैन्य , ऐसून प्रेमाने हृदय नम्न येऊन आणि शोराने चित्त व्याकुळ होऊन भरत आपली भेट घेण्याकरिता येथे आग आहे, दुम-या हेतूने आरेरा नाही (६-११) "कैकेयो मानेवर रागावून, कठोर शब्दाना निर्भसंना फस्न व पिलाला प्रसस परून न बमवारी भरत मग रान्य देण्याकरिना ये अला आहे या ·१४ लो०७-२०] भयोध्याकाण्डम् । विप्रियं कृतपूर्व ते भरतेन कदा नु किम् । ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं यद्विशङ्कसे नहि ते निष्ठुरं घाच्यो भरतो नाप्रियं वचः। अहं द्यमियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते १५ कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यांचिदापदि । भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः यदि राज्यस्य हेतोम्त्वमिमां वाचं प्रमापसे । वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम् उच्यमानो हि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः। राज्यमस्मै प्रयच्छेति वाढमित्येव मंस्यते तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः। लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा बीडितः प्रत्युवाच ह । त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम् भरताची व आपली वेळेवर भेट होणे अगत्याचे आहे आपलें हा मनानेसुद्धा काहीएक वाईट करणार नाही. अरे ! भरताने पूर्वी कधी तरी तुझें अप्रिय केलें आहे काय ? मग अशा प्रकारची भीति निष्कारण बाळगून भरताविषयी शंका घेण्याचे आज तुला कारण काय ? तूं भरताशी निष्ठुर अथवा अप्रिय भाषण करूं नकोस; कारण गरताशी जर तूं तशा प्रकार भाषण केलेंग तर ते माझ्याशीच केल्यासारखे होईल. लक्ष्मणा! कोणतीही जरी विपत्ति केऊन कोसळली, तरी पुन वापाचा वध कसा करतील? अथवा भाऊ तरी जिवलग अशा आपल्या भावाल ठार कसा करील? जर राज्याकरिता तूं ही भाषा बोलत असशील, तर भरत दृष्टीस पडताक्षणीच मी " या लक्ष्मणाला राज्य देऊन टाक " असे लाला सागेन. लक्ष्मणा! "याला राज्य दे" असे मी भरताला बे लागलों अमन- तो "ठी आहे" असेच म्हणेल व मादया भाषणाला संमति देईल."(१२-१८) याप्रमाणे धर्मशील भावाने सागितले असता त्याच्या हिताविषयी पर 'असलेला लक्ष्मण लज्जेने असा काही आपया अवयवामध्येच शिरं लागला, 2

·.
धीरामायणम् ।
[सर्ग ९८९.
मीडित लक्ष्मण दृष्ट्वा राघव प्रत्युवाच ह।
एप मन्ये महावाहुरिहास्मान्दप्रमागत
अथवा नौ ध्रुव मन्ये मन्यमान सुसोचितो।
चनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेप्यति
इमा चाप्येप वैदेहीमत्यन्तसुससेविनीम् ।
पिता मे राघव धीमान्वनादादाय यास्यति
एतौ तौ सप्रकाशेते गोरवन्तो मनोरमौ ।
वायुवेगसमौ वीरो जपनो तुरगोत्तमौ
स एप सुमहाकाय फम्पते चाहिनीमुखे ।
नाग शनुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धामत
न तु पश्यामि तच्छन पाण्डुर लोकविथतम् ।
पितुर्दिव्य महाभाग सायो भवतीह में
वृक्षायादवरोह त्व पुरु लक्ष्मण मद्वय ।
तो लानेने अगद चूर पाए त रामायें भाषण ऐकून कदात पिता दशरथ
म्दत च तुला भेटण्याकरिता येत आहे असे वाटते' दणून ओळलेरा लमा
रामारा म्हणाला असता तगा सा माटे पाहून राम महणाला
परत हा आनानुपट दारयच आपांग भेरप्याकरिता येथे येत अहे मुम्पत
पटरन्या आहारा वनयाम कलायक हेणार आह भसा निचार रम्न हा
राजा अपनि साय परी परा नेईल, असे मला वाटतें भयत गुखया
उपभात पेग या गहा मझा मारता रघुरानदारय वनांतून
परत परी रन ना(१९..
मग

·लो. 10 २१-३१, १.२] भयोध्याकाण्डम् । इतीव रामो धमात्मा सौमित्रि तमुवाच ह अवतीर्य तु सालानात्तस्मात्स समितिजयः। लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः भरतेनाथ संदिष्या संमों न भवेदिति। समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत् ०९ अध्यमिक्ष्याकुचमूर्योजनं पर्वतस्य ह । पार्थ न्यविशदावृत्य गजवाजिनराकुला ३० सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्म पुरस्कृत्य विधूय दर्पम् । प्रसादनार्थ रधनन्दनस्य विरोचते नीतिमता प्रणीता ३१ दन्या श्रीम० वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टनरतितमः सर्गः ॥९॥ [३६४३] नवनवतितमः सर्गः। निवेश्य सेनां तु विभुः पद्यां पादयतां वरः। अभिगन्तुं स काकुत्स्थामियेप गुरुवर्तकम् निविष्टमाने सैन्ये तु यथोद्देशं विनीतवत् । भरतो भ्रातरं वाक्य शममिदमत्रवीत् ૨ याप्रमाणे धर्मनिष्ठ रामाने रमणाला सागितले असता तो गनूंना जिंकणारा लक्ष्मण ला सालक्षावरन खाली उतरला आणि हात जोहन रामाजवळ उमा राहिला इकडे गर्दी होऊन होऊ नये म्हणून भरताने आज्ञा केले या सा सेनेने पर्वताच्या जवळच सभोवती तळ दिला. हत्ती, घोडे आणि पायदळ यानी मरलेल्या सा इचाकु राजान्या सेनेने पर्वताच्या बाजूचा दीड योजन प्रदेश व्यापला, धर्मारडे लक्ष देणा-या च गर्व सेट्न देऊन नीतिमत्तेने वागणान्या, भरताने रघुनंदन रामाला प्रसन्न करण्याकरिता नेलेली ती मेना चिनमूटपर्वताच्या मआसपास शोभू लागली (२४-३१) याप्रमागे महामुनिवान्मीविप्रणीत श्रीनद्रामामा या नांवाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याराडारीको अध्यापवाय सर्ग संपला ॥९८॥ यालयात तरबेज असणान्या सा प्रभु भरताने सेना तेथे ठेमून गुरुशुश्रपे- विषयों पर अमलया अस्थर लोसन रामार? पायानेच जायाचें मना- ·४ ७ ८ २२४ श्रीरामायणम् । [सर्ग. ९९ क्षिम वनमिदं सौम्य नरसंधैः समन्ततः। लुन्धश्च सहितैरोभिस्त्वमन्वपितमहास गुहो ज्ञातिसहस्रेण शरचापासिपाणिना । समन्वेपतु काकुत्स्थायस्मिन्परिवृतः स्वयम् । अमात्यैः सह पौरैश्च गुरुभिश्च द्विजातिभिः । सह सर्व चरिप्यामि पद्भ्यां परिवृतः स्वयम् यावन्न राम द्रक्ष्यामि लक्ष्मणं वा महावलम् । वेदेही या महाभागां न मे शान्तिर्भविष्यति यावन्न चन्द्रसंकाशं तद् द्रक्ष्यामि शुभाननम् । भ्रातुः पद्मविशालाक्षं न मे शान्तिर्भविष्यति सिद्धार्थः खलु सौमित्रियश्चन्द्रविमलोपमम् । मुखं पश्यति रामस्य राजीवाक्षं महाद्युति यावन्न चरणौ धातुः पार्थिवव्यञ्जनान्वितौ। शिरसा प्रग्रहीष्यामि न मे शान्तिर्भविष्यति ९ मध्ये आणले; नंतर मनाप्रमाणे सेनची व्यवस्था लागताक्षणी तो भरत भावाल'- शत्रुघ्नाला-विनयपूर्वक म्हणाला, हे शात शत्रुघ्ना ! लोकांच्या टोळ्या अ है गुहाचे सेवक निपाद याना बरोबर घेऊन तूं वनांत लवकर शोध कर. बाण, धनुष्य व खड्ग घेतलेच्या आपल्या जातभाईच्या हजार लोशसह अस. लेल्या गुहाने स्वतः या वनामधे ककुत्स्थकुलोत्पन्न रामलक्ष्मणांना शोधून काढावे. अमान्य, नगरवासी जन आणि द्विज यासह असलेल्या श्रेष्ठ लोकांसह मी स्वनः या सर्व वनामध्ये पायानी फिरेन. (१-५) "जोपर्यंत रान, महाइलाज्य लक्ष्मण अथवा महाभाग्यवती वैदेही दृष्टीस पड- पार नाही, तोपर्यंत मला स्वस्थता वाटणार नाही. जोपर्यंत चंद्राप्रमाणे आहाद- करक आगि कमलपनासारख्या विशाल नयनानी युक्त अमें भावाचे छम मुग माझ्या दृष्टीस पडणार नाही, तोपर्यत नासा जीव खाली पडणार नाही. सरोगा सभित्रापुन रश्मा हत य य हे. कारण चंद्राप्रमागे निर्मलागि कमलामारल्या विशाल नयनानी युक्त अमें रानाचे महादेजम्वी सत्यान्दा म पर. G

·३०१
लो०३-१६]
अयोध्याकाण्डन् ।
यायन राज्ये राज्याहः पिपतामहे स्थितः।
अभिपित्तो जललिनो न मे शान्तिर्मविप्यति
इतरत्या महाभागा चैदेही जनकात्मता।
भतीरं मागरान्तायाः पृथिया यानुगच्छति
मुशुभश्चित्रकूटोऽसी गिरिराजसमो गिरिः।
यस्सिन्सति काकुत्स्थः पुयेर इव नन्दने
कृतकार्यमिदं दुर्गवनं व्यालनिपेरितम् ।
यदभ्यास्ले महाराजो रामः शस्त्रभृतां वरः
एवमुक्त्वा महामाहुर्मरतः पुरुपर्वमः।
पयामेव महातेजाः प्रविवेश महर्नम् २०
स तानि द्रुमजालानि जातानि गिरिसानुपु ।
पुप्णितामाणि मध्येन जगाम वदतां वरः
स गिरेचिनकूटस्य सालमारुह्य सत्वरम् ।
राजचिन्हानी युक्त असा आप या भावाच्या चरणावर मनक ठेवीपयन माझ्या
मनाला शान्ति सभणार नाही, इतकेच नव्हे, परतु जोपर्यंत राज्याचा उपभोग
'घेन्याला रोग्य अमराराम वाडवडिलापासून चालत आलेल्या राज्यावर बसून
राज्याभिषेक झल्यामुळे उदकानें मिनरागही, तोपर्यंत माझें नन स्थिर हो र
नाहा. (६-१०)

·धीरामायणम् । [सर्ग: ९९-१..
रामाश्रमगतस्याग्नेर्ददर्श ध्वसमुच्छ्रितम्
दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्मुमोद सहयांधवः ।
अत्र राम इति ज्ञात्वा गतःपारमिवाम्भस:
स चित्रकूटे तु गिरौ निशम्य रामाधम पुण्यजनोपपन्नम्।
गुहेन सार्थ त्वरितो जगाम पुनर्विवेश्यैव चमूं महात्मा १८
इचा भनदा वा० आदिशन्देऽयौपाण्डे नवनवतितमः सर्गः ॥९॥ [३६]
शततमः सर्गः।
निविष्टायां तु सेनायामुत्सुको भरतस्ततः।
जगाम भ्रातरं द्रष्टुं शत्रुममनदर्शयन्
ऋर्षि वसिष्टे संदिइय मातृमें शीयमानय ।
इति त्वरितमग्ने स जगाम गुरुयत्सलः
मुमन्त्रस्यपि शत्रुघ्नमदूरान्वपद्यत ।
रामदर्शनजस्तो भरतस्येव तस्य च
अन्हा ते पिनटपर्वतावरील तलावर पासाठी पडला. या
रानान्या अभ्रमात असलेल्या मानाचा उंच गेलेला धूर ला परदाच्या दृष्टीन
तो पहिल्याबरोबर या ठिसली राम बहे अमें जान सनुदामा
पार दरून गेन्यामना वैभवशाली भरतला व त्वया बापवाडा आनद स
चित्रकूट पर्वतावर तपस्वी रोचमह रानाचा मान सहे, अने पर
तो महामा भरत गोपन्याकरिता पाठविलेलें मेन्यही तेथेच ठेवून गुहा
पाईनचनिनिमला. (१७-१८)
पडला.

·२२७ ७ श्लो० १६.१८, १-१०] भयोध्याकाण्डम् । गच्छन्नेवाथ मरतस्तापसालयसंस्थिताम् । भ्रातुः पर्णकुटी श्रीमानुटजं च ददर्श है ४ शालायास्वनतस्तस्या ददर्श भरतस्तदा। काष्ठानि चावभग्नानि पुप्पाण्यपचितानि च स लक्ष्मणस्य रामस्य ददर्शाश्रममेयुपः । कृतं वृक्षेप्यभिज्ञानं कुशचीरैः कचित्कचित् ६ दर्श भवने तस्मिन्महतः संचयान्कृतान् । मृगाणां महिपाणां च करीपैः शीतकारणात् गच्छन्नेव महावाहुर्युतिमान्भरतस्तदा । शनं चाबवीदृष्टस्तानमात्यांश्च सर्वशः मन्ये प्राप्ताः स तं देशं भरद्वाजो यमब्रवीत् । नातिदूरे हि मन्येऽह नदी मन्दाकिनीमितः उञ्चैर्वद्धानि चीराणि लक्ष्मणेन भवेदयम् । अभिमानकृतः पन्था विकाले गन्तुमिच्छता लागली होती. असो. जाता जाता तपस्वी लोकाच्या निवासस्थानामध्येच असलेली आपन्या भावाची पर्णकुटिका आणि एक झोपडी वैभवशाली भरताने पाहिली. पर्णकुटिकच्या पुढे मोडलेली लाकडे आणि पूजेकरितां साठवून ठेविलेली फुले मरताला दिसली. (१-५) नंतर राम आणि लक्ष्मण यांच्या आश्रमाजवळ पोचल्यावर मार्गाचे ज्ञान होण्यासाठी दर्भ आणि वल्कले यांच्या योगाने वृक्षार कोठे कोठे चिन्ह केलेलें त्या मरताने पाहिले. ला घरामध्ये थंडीकरिता हरिण व रेडे यांच्या रानशेण्याचे मोठमोठे संचय करून ठेवलेले त्याने पाहिले.ते पाहून आनंदित झालेला तो महा- पराक्रमी तेजस्वी भरत जाता जाता शनुनाला व त्या सर्व अमाखाना म्हणाला, 'मरद्वाज मुनींनी जो प्रदेश आपणाला सांगितला, ला प्रदेशावर आपण आलों आहोत, असे मला वाटनें. आता येथून मंदाकिनी नदी फार दूर असेलसें वाटत नाही. ज्यामी वरल उंच बांधलेली दिसत आहेत, त्याअर्थी वेळी अवेळी पाणी वगैरे आणण्याचा प्रसंग पडन्यास आपगाला जाता यावे, या उद्देशाने ·१४ नीरामायणम् । [ सर्गः १.. इतश्चोदात्तदन्तानां कुलराणां तरखिनाम् । शैलपार्थे परिक्रान्तमन्योन्यमभिगर्जताम् यमेवाधातुमिच्छन्ति तापसाः सततं बने । तस्यासौ दृश्यते धूमः संकुलः कृष्णवर्त्मनः अत्राहं पुरुषव्याघ्रं गुरुसत्कारकारिणम् । आर्य द्रक्ष्यामि संहष्टं महर्पिमिव राघवम् अथ गत्या मुहूर्ते तु चित्रकूटं स राघवः। मन्दाकिनीमनु मातस्तं जनं चेदमन्नवीत् जगत्यां पुरुषव्याघ्र आस्ते वीरासने रतः। जनेन्द्रौ निर्जनं प्राप्य घिने जन्म सजीवितम् १५ मत्कृते व्यसनं प्राप्तो लोकनाथो महाद्युतिः। सर्वान्कामापरित्यज्य वने वसति राघवः लक्ष्मणाने खुणा करून ठेविलेला हा मार्ग आश्रमालाच जात असला पाहिजे. या बाजूला एकमेकाला उद्देशून गर्जना करणारे मोठमोठे सुळे असलेले महा. बलान्य हत्ती पर्वत च्या बाजूला संचार करीत असतात. तेव्हां चुकून तिकडे जाण्याचा प्रसंग न यावा, यासाठी मार्ग लक्ष्यात रहाण्याकरिता या गुणा करून ठेविल्या असल्या पाहिजेत. (६-११) सकाळ-संध्याकाळ होम करण्यामाठी तपस्वी लोक ज्याला राखून ठेवण्याची इच्छा करतात, त्या अमीचा हा अस्ताव्यस्त पसरलेला धूर वनामध्ये दिसत आहे व याच ठिकाणी वडिलाचा अ सापालनकरी सत्कार करणा-या पुरुषश्रेष्ठ सजन रामाला मदपींप्रमाणे अनंदित वृत्तीमध्ये असल्याचं मी पाहीन " असे घोटन थोडा वेळपर्यत चिनस्टपर्वतावर चादन गेल्यानंतर मदाकिनी नदीजवळ आलेला तो रघुवंशन भरत आप याजवळ असले या या लोकाना म्हणाला, "पुरुषश्रेष्ठ रान पृथ्वीवरील रोगाचा अधिपति असूनही आज निर्जन बनाम येऊन य योग ले शना योग्य असे वीरासन पाल्न तपश्चर्या करण्याशियी ज्या- अधों पर होऊन राहिला आहे, ला अथी विकार असो माश्या या जन्माला व जिपिनास ! मस्याकरिता हा ले गाधिपति महातेजस्वी राम संस्टात सापडला " ·ग्लो. ११-२३] भयोध्याकाण्डम् । २२९ इति लोकसमाकृष्टः पादेप्वद्य प्रसादयन् । रामं तस्य पतिप्यामि सीताया लक्ष्मणस्य च एवं स विलपंस्तस्मिन्वने दशरथात्मजः। ददर्श महतीं पुण्यां पर्णशालां मनोरमाम् सालतालाश्वकर्णानां पणैर्वहुभिरावृताम् । विशालां मृदुविस्तीर्णा कुशैर्वेदिमिवाध्वरे शक्रायुधनिकाशैश्च कार्मुकै रसाधनः । रुम्मपृष्टैर्महासारैः शोभितां शत्रुवाधकैः । अर्करश्मिप्रतीकाशेरेस्तूणगतैः शरैः। शोभितां दीप्तबदनैः सपागवतीमिय २१ महारजतवासोभ्यामसिभ्यां च विराजिताम् । रुक्मविन्दुविचित्राभ्यां चर्मभ्यां चापि शोभिताम् २२ गोधाद्गुलित्रैरासकैश्चित्रकाञ्चनभूपितैः । असून सर्व भोग्य वस्तूंचा त्याग करून वनामध्ये रहात आहे. यासाठी लोकनिंदेस पान झालेला मी रामाला प्रसन्न करून घेण्याकरिता आज त्याच्या, सीतेच्या व लक्ष्मणाच्या चरणावर मस्तक ठेवीन." (११-१५) याप्रमाणे तो दशरयपुन मरत दु.सोद्गार काढीत जाऊ लागला असता एक मोटी, मनोहर व पवित्र पर्णकुटिका त्याच्या दृष्टीस पडली. ती विशाल, सुंदर व निम्तीर्ग पर्ण पुटिका दांनी आच्छादलेल्या यज्ञातील वेदीप्रमाणे साल, ताल आणि अवर्ण या वृक्षाच्या असंख्य पानानी आच्छादलेली होती. इंद्रधनुष्यासारख्या मोठे कार्य करण्यासाठी उपयुक्त, फारच बळकट, सुपर्णभूषित पृष्ठभागानी युक्त माणि मायूचा धुव्वा उडविगाया धनुप्यांनी तिला शोभा आलेली होती. (१८-२०) उज्वल दो असलेल्या व सूर्यकिरणासाररया तेजस्वी असेलल्या व मात्यांत व्यवस्थित भरलेल्या भयंकर वाणानी ती सांच्या योगानें शोमणा या नाग- लोकाप्रमाणे शोभत होती. सोन्याच्या म्यानातून असलेल्या तरवारीने ती विशेषच सुशोभित झाली असून मुवर्गबिंदून्या योगाने चिनविचिन दिसणा-या ढालांनी तिला शोभा आलेली हेती व हरिणाना ज्याप्रमाणे मिहाच्या

·श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः1..
अरिसंधैरनाधृष्यां मृगैः सिंहगुहामिव २३
प्रागुदपप्रवणां वेदि विशालां दीप्तपावकाम् ।
ददर्श भरतस्तत्र पुण्यां रामनिवेशने
निरीक्ष्य स मुहूर्त तु ददर्श भरतो गुरुम् ।
उटजे राममासीनं जटामण्डलधारिणम्
कृष्णाजिनधरं तं तु चीरवल्कलवाससम् ।
ददर्श राममासीनमभितः पावकोपमम्
सिंहस्कन्धं महावाहुं पुण्डरीकनिभेक्षणम् ।
पृथिव्याः सागरान्ताया भतारं धर्मचारिणम्
उपविष्टं महायाहुं ब्रह्माणमिव शाश्वतम् ।
स्थण्डिले दर्भसंस्तीर्ण सीतया लक्ष्मणेन च २८
तं दृष्ट्वा भरतः श्रीमान्दुरखमोहपरिप्लुतः।
अभ्यधावत धर्मात्मा भरतः केकयीसुतः
दृष्ट्वैव विललापातों याप्पसंदिग्धया गिरा।
गुहेमध्ये जाणे अशक्य असते, त्याचप्रमाणे सुवर्णभूषित आणि वृक्षाला लटक
लेल्या या प्राणानी व अंगुलिनाणांनी युक्त असलेल्या त्या पर्णकुटिकेवर शगु.
समूहांनाही चाल करून जाता येणे अशक्य होते. तेथे गेल्यावर ज्यार
अनि प्रदीप्त झाला आहे असे एक पूर्वेकडे व उत्तरेकडे उतरतें अमलेले पवित्र
य विशाल स्थंडिल रामाच्श निवासस्थानाम ये त्या ठिकाणी भरताने पाहिले,
आणि क्षणभर तिकडेच दृष्टि दिल्यावर झोपडीमध्ये जटामंडल धारण करन
यसलेस त्याचा ज्येष्ठ बंधु राम भरताच्या दृष्टीस पडला. (२१-२५)
ला भासारख्या तेजस्वी रामाने कृष्णाजिन धारण करून सादी व पन्चले
परिधान केलेली असल्याचे भरताला दिसून आले आणि सिंहामाररो सांदे
असलेल्या, पाजानुपाहु व कमलासारख्या नेत्रांनी मुंदर दिसणाऱ्या रामुदमर्यादित
पृथ्वीचा अधिपति, धर्मनिष्टा, महापराश्मी आगि दर्भ पसरलेन्या स्थहिलावर
सीता लक्ष्मण यांसह अनादि मदेवारमा यसलेल्या हा रामाला पाहता
क्षनी रया भवशाली भरताला दुःया व मोहाचे भरते आहे आणि तो धर्मनि

·३०
ग्लो० २३-३६] अयोध्याकाण्डम् ।
२३१
अशक्नुवन्यारयितुं धैर्याद्वचनमबुदन
यः संसदि प्रकृतिभिर्भवेद्युक्त उपासितुम् ।
वन्यैर्मूगैरूपासीनः सोऽयमास्ते ममाग्रजः
वासोभिर्यहुसाहनों महात्मा पुरोचितः ।
मृगाजिने सोऽयमिह प्रवस्ते धर्ममाचरन्
अधारयद्यो विविधाश्चित्राः सुमनसः सदा।
सोऽयं जटाभारमिमं संहते राघवः कथम्
यस्य यज्ञैर्यथादियुक्तो धर्मस्य संचयः।
शरीरक्लेशसंभूतं स धर्म परिमार्गते
चन्दनेन महार्हण यस्याङ्गमुपसेवितम् ।
मलेन तस्याङ्गमिदं कथमार्यस्य सेव्यते
मनिमित्तमिदं दुःखं प्राप्तो रामः सुखोचितः।
धिग्जीवितं नृशंसस्य मम लोकविगहितम्
कैकेयी पुत्र भरत त्याच्याकडे धावला. राम दृष्टीस पडताच भरत दुःसाकुल होऊन
विलाप करूं लागला आणि ते दुःख आवरून धरण्यास असमर्थ होऊन व अचूंनी
मंठ दाटून आल्यामुळे अडखळत अडसळतच धैर्याने तो म्हणाला- (२६-३०)
"राजसभेमध्ये मंत्र्याच्या सहवासात बसण्यास योग्य असलेला हा माझा
मोठा भाऊ आज वनातील पशुंच्या सहवासात येथे वसला आहे. पूर्वी हजारो
रुपये किंमतीची पत्रे जो महात्मा आपल्या शरिरावर घालून शोभत असे
तो आज सत्यरूपी धर्माचे परिपालन करण्याकरिता कृष्णाजिने परिधान करीत
माहे ! अरे, नेहमी पूर्वी नानाप्रकारन्या सुंदर सुंदर फुलांच्या माळा जो धारण
करीत असे, तो हा राघव आज जटा बांधून कसा बरे दिवस कंठीत आहे !
शास्त्रविहित आणि ऋविजांच्याच ग्लेशानी साध्य अशा यज्ञानी ज्याचा
धर्मसंचय होणे योग्य आहे तो हा स्वतःच्या शारीरिक क्लेशापासून मिळणान्या
धर्माच्या मागे लागला आहे. मोठ्या मूल्यवान् चंदनाने ज्याच्या शरिराचा
उपचार पूर्वी होत असे, त्या सजनाच्या शरिरावर आज किती बरें मळ वसलेला
भाहे । मुसाचा उपभोग घेत आलेल्या रामाला माझ्याकरितां हे दुःख प्राप्त

·२३२ श्रीरामायणम् । [सर्ग: १००-१०१ इत्येवं विलपन्दीनः प्रखिन्नमुखपड़तः । पादाचप्राप्य रामस्य पपात भरतो रुदन् दुःखाभितप्तो भरतो राजपुत्रो महाबलः । उक्त्वार्यति सकृद्दीनं पुनर्नोवाच किंचन वाप्पैः पिहितकण्ठश्च प्रेक्ष्य रामं यशस्विनम् । आर्येत्येवाभिसंकुश्य व्याहतु नाशकत्ततः शत्रनश्चापि रामस्य यचन्दे चरणौ रुदम् । तावुभौ च समालिङ्गय रामोऽप्यथूण्यवर्तयत् ततः सुमन्त्रण गुहेन चैव समीयतू राजसुतावरण्ये । दिवाकरश्चैव निशाकरश्च यथाम्बरे शुक्रवृहस्पतिभ्याम् ४१ तान्पार्थिवान्वारणयूथपार्हान्समागतांस्तव महत्यरण्ये ! घनौकसस्तेऽभिसमीक्ष्य सर्वे त्यधूपयमुञ्चन्प्रविहाय हर्षम् ४२ इत्याचे श्रीमदा वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे शततमः सर्गः॥१००॥ [३७०३] झाले आहे. त्याअर्थी लोकनिंदेस पात्र झालेल्या दुष्ट अशा माझ्या जीविताला धिकार असो!" (३१-३६) याप्रमाणे अधूंनी मुखकमल डबडधून जाऊन विलाप करीत असलेला दोन भरत रडत रडत रामाच्या पायापर्यंतही जाऊन न पॉवता मध्येच पाला. दु खाने व्याकूळ झालेला तो महाबलाढ्य राजकुमार भरत "श्रेष्ठा !" असे एक- दाच दीन स्वराने म्हणून स्वस्थ राहिला व पुढे त्याच्या तोंडातून काहीच शब्द निघेनासा झाला. अधूनी कंठ दाटून आलेल्या भरताने त्या श्रेष्ठ रामाकडे पाहन " आर्य " इतच म्हणून टाहो फोडल्यावर पुढे त्याला बोलणेच अशक्य झाले. काही वेळाने उठून भरताने वंदन केल्यावर शत्रुघ्नाने ही रहत रडत रामाच्या चरणाना चंदन केले आणि त्या उमयताना कवटाळून धरल्यावर रामही अधू टाळू लागला. त्यानंतर आकाश मध्ये गुस्सुकाचा समागम होणा-या चंदाप्रमाणे अरण्यामध्ये त्या राजकुमार रामलक्ष्मणाची मुमंत्र व गुह याच्याशी भेट माली. तेव्हा कळपातील मुख्य मुख्य हसींवर यसण्यास योग्य असलेले ते राज सुमार महावनामध्ये एकत्र झाल्याचे पाहन धनांमध्ये वास्तव्य करणा-या त्या सर्व ·५ लो०३७-४२, १.६] अयोध्याकाण्डम् । एकाधिकशततमः सर्गः। जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि । ददर्श रामो दुर्दश युगान्ते भास्करं यथा १ कथंचिदभिविशाय विवर्णवदनं कृशम् । भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह पाणिना आघ्राय रामस्तं मूनि परिप्यज्य च राघवम् । यङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत सादरम् क नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः । न हि त्वं जीवतस्तस्य धनमागन्तुमर्हसि चिरस्य यत पश्यामि दूरागरतमागतम् । दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन्कि तात वनमागतः कञ्चिन्नुद्धरते तात राजा यत्त्वमिहागतः। कञ्चिन्न दीनः सहसा राजा लोकान्तरं गतः लोकाचा हर्ष म वळला व ते अश्रु ढाळू लागले. (३७-४२) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यांतील अयोध्याकांडापैकी शंभरावा सर्ग संपला ॥ १० ॥ युगान्तसमयीं भूमीवर कोमटन पडणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, जटा धारण करून वन्कलें परिधान केलेला व दु.खाकुल झा यामुळे मोठ्या कष्टाने ओळy येणारा भरत हात जोडून भूमीवर पडलेला आहे असे रामाने पाहिले. त्याच्या मुखावरील बानि नाहीशी होऊन कृश झालेल्या त्या आपल्या भावाला-भरताला मोठ्या कष्टानें ओळखल्यानर रामाने त्याचा हात धरला. त्याचे मस्तकी अवघ्राण करन, त्याला कवटालून धरले आणि त्याला माडीवर बसवून तो आदरपूर्वक त्या भरताला म्हणाला, "भरता! तूं वनामध्ये का करें आलास? तुझा पिता कोठे गेला आहे ! तो जिवंत असताना वर्गात येणे तुला गोग्य नाही. खरोखरच मोठ्या कष्टाने ओळखू येणा-या तुला व फार लांबचा प्रवास करून आलेला हा भरत आज अरण्यामध्ये मी पुष्कळ दिवसांनी पहात आहे. भरता ! तुला वनात येण्याचे कारण काय ? (१-५) ·७ ९ १० २३४ ध्रीरामायणम् । [सर्गः १.१ कञ्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं वालस्य शाश्वतम् । कञ्चिच्छुथूपसे तात पितुः सत्यपराक्रम कञ्चिदशरथो राजा कुशली सत्यसंगर।' राजसूयाभ्यमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चितः स कच्चिद्राह्मणो विद्वान्धर्मनित्यो महायुतिः। इक्ष्वाकृणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते तात कचिश कौसल्या सुमित्रा च प्रजायती । सुखिनी कश्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी कच्चिद्विनयसंपन्नः कुलपुत्रो यहुश्रुतः। अनसूयुरखुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः कच्चिदग्निपुते युक्तो विधिशो मतिमानृजुः । मुतं च होग्यमाणं च काले घेदयते सदा कच्चिद्देवान्पितॄन्मृत्यान्गुरूपितृसमानपि । 'मरता! राजा मुखरूप आहे ना ! अरे ! ज्याअर्थी तूं येथे झाला अहेम स्यायों तो दुखी झालेला राजा एकाएकी परलोकी तर गेला नाही ना ? शात भरता ! तूं लहान आहेस. तुझें राज्य नर होण्याचा तर प्रसंग आला नाही ना ? हे अमोपारानमी भरता ! तूं पित्याची मुभूषा व्यवस्थित रीतीने घरात असते म ना ! राजसूय आणि अवमेघ याग करणारा व धर्माविषयी दृढ निट पाळगारा सयप्रतिज्ञ दशरय राजा कुशल आहे ना ? भरता ! नेहमी धर्मान वागगाया ला स्वावंशजाच्या मह तेजस्वी विद्वान् वानग उपाध्यायाची पूर्व- प्रमाणेच ययायोग्य मानमान्यता रहात अमते ना ! भरता! कोसन्या, पुत्रदली सुमित्रा आणि त्याचप्रमाणे मुसात असलेली राजपनी भार्या ककेयी सानंदान आहेत ना ! (६-१०) "विनयसंपन्न, पुरीन, यहुश्रुनु, मत्सररहित आगि राजकुलचे हित पाहर मा पुरोहित प मटनाचा तूं सघार करीत असते म ना। भगीना हवाय वगैरे देण्यासाठी तुं, बुद्धिमान, सरल व सर्व होमविधि जागणारा ऋदिन नमा आहेस ना ? आणि वेळेवर हेम अन्याय व होम त अमन्याचे तो तुला नेहमी ·.. २७ ग्लो. ७-१९] अयोध्याकाण्डम् । वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्वामिमन्यसे इनवरसंपन्नमर्थशास्त्रविशारदम् । सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्वं तात मन्यसे कच्चिदात्मसमाः शूराः श्रुतवन्तो जिंतन्द्रियाः । कुलीनाश्चेगितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव । सुसंवृतो मन्त्रिधुरैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः कच्चिन्निद्रावश नैपि कच्चित्कालेऽवयुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेपु चिन्तयस्यर्थनैपुणम् कञ्चिन्मन्वयसे नैकः कश्चिन्न वहुभिः सह । कञ्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति कञ्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् । क्षिप्रमारमसे कर्म न दीर्घयसि राघव कळवीत असतो ना ? मरता ! देव, पितर, सेवर, वडिलासारसे गुरु, रद्ध आणि विद्वान् ब्राह्मण यांचा तूं मान ठेवीत असतोस ना ? उकृष्ट वाण व अन्न सोडण्या- मध्ये निपुण व राजनीतीमध्ये पंडित अशा सुन्धवा नावाच्या धनुर्वेदाचार्याचा तू मान रासीत असतोस ना ? भरता! तू आपले मंत्री, तुझ्यासारखेच शर, बहुश्रुत, जितेंद्रिय, कुलीन आणि धोरणी व समयज्ञ असे नेमले आहेस ना? (११-१५) "राघवा ! मसलत है राजाच्या विजयाचें मूळ आहे. तेव्हा श्रेष्ठ मंत्री आणि नीतिशास्त्रज्ञ अमात्य यासह तुझ्या सलामसलती अगदी गुप्तपणे चालत असतात ना तूं वेळी अवेळी निदेन्या आधीन होत नाहीस ना ? वेळेवर जागा असतोस ना? आणि अर्यप्राप्तीच्या उपायाविषयों तुझे पहाटेच्या वेळी चिंतन चालू असते ना ? तूं कधी मंत्रिमंडळाचा विचार न घेता, आपल्या मनाप्रमाणे एक्टाच नसतोस ना? अयवा एकाच वेळी पुष्पळाना बरोबर घेऊन कधी मसलत करीत बसत नाहीस ना' आणि त्याचप्रमाणे तूं ठरविरेली एखादी मसलत अमलात येण्या- "पूर्वीच पुटून राष्ट्रामध्ये पसरत नाही ना ? अल्प प्रयनाने साय आणि मोठं . .

·श्रीरामायणम्। [सर्गः १०१ कञ्चिन्नु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः। विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः कञ्चिन्न तयुक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः । स्वया वा तव वामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् कञ्चित्सहस्त्रैर्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थच्छेपु कुर्यान्निश्रेयसं महत् २२ सहस्राण्यपि मूर्खाणां यद्यपास्ते महीपतिः । अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेपु सहायता एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः। राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् फचिन्मुरया महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः। जघन्याश्च जघन्येषु भृत्यास्ते तात योजिताः फायदेशीर अशी एखादी गोष्ट करण्याचा निश्चय झाल्यावर, हे राघवा ! विलंप न धरती तूं लवकर ती करण्याला आरंभ करीत असतोस ना ? मालिक राजान नुनी कृत्ये अंमलात आल्यावर अथवा अंमलात आल्यासारखी झाल्यावरच समजत अमन पुढे होणारी तुझी कृत्ये त्यांना अगोदरच समजत नाहीत ना? (१६-२०) "तुझ्या मसलती तूं अथवा तुझ्या अमात्यानी जरी बाहेर पडल्या नाहीत तरी युकान अथवा अनुमानानी ला इतराना समजून येत नाहीत ना ? आणि त्याचप्रमाणे भरता ! इतराना केलेली मसलत तुला अथवा तुझ्या अमात्यांना, ममजत असते ना ? हजारों मूर्ख मंत्र्याचे ऐवजी विद्वान् व विचारवान् मसा एकच मंत्री मापन्या संग्रही ठेवण्याची सररदारी पाळगतोस ना ? कारण वेदान् व विचारवान असा एकच मंत्री राजनांत निर्माण होणान्या संकटातून सुरक्षितपणे पार पडण्याचा निश्चयात्मक असा उपाय मुचवून, राष्ट्राचे अतिशय मोठे कल्याण पाबून भागतो. हजारोंच नव्हे, परंतु • लायों मूर्म रोग * मूळ शब्द " अयुतानि भमा आहे य भयुन भन्दाचा अर्थ दहा- एगर असा आहे; परंतु, दहा हजारों असें म्हणण्याचा परिपट नगन्यामुळे भयुमानि " या भाषांतर भाषेत जुळण्याकरिता "लागों" असे पेले आहे. ।

·८ २९ ३०L ग्लो. २०-३०] अयोध्याकाण्डम्। २३७ अमात्यानुपघातीतान्पिढ़पैतामहाअ॒चीन् । श्रेष्ठाच्छेप्टेपु कश्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुजिताः प्रजाः। राष्ट्र तवायजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजका पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः उपायकुशलं चैद्यं भृत्यं संदूपणे रतम् । शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते कच्चिदृष्टश्च शूरश्च धृतिमान्मतिमान्दुचिः । कुलीनश्चानुरकश्च दक्षः सेनापतिः कृतः जरी राजाने मापल्या जवळ बाळगले असले तरी त्याची राजाला काडीचाहा मदत होत नाही. याच्या उरट बुद्धिमान्, शूर, दक्ष व नीतिशास्त्रपारंगत असा एकच अमात्य जवळ असला तरी तो राजाला अयवा राजपुनाला मोठे वैभर मिळवून देईल भरता ! मोट्या कार्याकडे मुख्य, मध्यम कृत्याकडे मध्यम आणि क्षुलक कामाकडे हलक्या सेवांची तूं योजना केली आहेस ना (२१-२५) "वाडवडिलापासून चलन पालन्या, आचरणाने शुद्ध आणि कोग याही प्रारचे पाप न करणान्या श्रेष्ठ अमात्याचा तूं मोठमोट्या कामाकडेच योजना करीन असतोस ना? हे कैकेयीपुना भरता। शुक * अपराधाला कडक शिक्षा केल्यामुळे सवळलेले प्रजाजन व मंनि राष्ट्रमध्ये तुझा अपमान करीत नाहीत ना याजक याप्रमाणे पतिताचा अपमान करतात किंवा बलात्कारासारखें भयं. कर कृय करून नीवर जुश्म करणान्या कामी पुरुषाचा निया जसा अपमान करतात, त्याप्रमाणे प्रजा तुझा अपमान करीत नाहं त ना ? सामादि उपायाची *- हुरब्यान्या चोरीला फाशीची शिक्षा अशामारसे प्रकार जरी मध्या अनेक प्रसंगी या देशात रटे सत्तीस येऊन ते प्रजेच्या धोभाला साधन होजन बसत त. तरी विनासारण कडक शिक्षा देऊन प्रना शुन्य करणे हे एक राजाला अपाय होप्याने कारण म्हणून अति प्राचीन सालापासूनच या देशातील राते मानीत आले असल्याचे दिसते.

·धीरामायणम् । [सर्गः १०१ बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युद्धविशारदाः। दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः कच्चिद्वलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे कालातिक्रमणे हव भक्तवेतनयो ताः । भर्तुरप्यतिकुष्यन्ति सोऽनथः सुमहान्कृतः कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्यां कुलपुजाः प्रधानतः । कच्चित्प्राणांस्तवार्थेपु संत्यजन्ति समाहिताः कच्चिजानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् । यथोतवादी दूतस्ने कृतो भरत पण्डितः कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । योजना करण्याविषयी चतुर, राजनीतिशास्त्र जाणणारा, विश्वासू सेवकाशी राजाचें वाई अणण्याविषयी तत्पर, शूर आणि राज्याभिलाषी सेवकाच' सो बध करीत नाही, त्याचाच वध होतो. आत्मविश्वासी, प्रसंगावधानी शर, धैर्यवान् बुद्धिमान, आचरणाने पविन, कुलीन, राजनिष्ठ आणि चतुर घ सर्वकाल सावधान असा सेनापति तूं नेमला आहेस ना । (२६-३०) "तुझ्या सेनेतील मुख्य मुख्य अधिगरी लोक जे पराम्माविषयों कसोटीला उतरलेले असून पलान्य, युद्धाविषयी निपुण आणि पराक्रमी आहेत, त्याचा यथायोग्य सत्कार करन तूं त्याची मानमान्यता राखीत असतोस ना? नित्य नियमाने देण्यास योग्य अमा मैन्याचा भत्ता आणि पगार तूं विलंब न करता घेळन्या वेळी देत असतोम ना ? कारण, भत्त्याची व पगाराची वेळ टळून गेली म्हणजे हातावर पोट भरणारे सेवक लेक धन्यावर फारच रागवतात आणि त्यामुळे मोठाच अनर्थ भेट्यतो तुझ्या मुलतल लो आणि प्रधान हे स तुझ्यावर अनुरक व तुझ्या दिनाविषयों तत्पर असून तुझ्या कार्याकरिता प्रार देण्याग तयार असतात ना ? भरता! स्वदेशातलाच नागरिक विद्वान्, सरळ, समयमचर, मागितलेला निरोर अगदी अक्षरश जसाच्या तमाच सागगारा आीि चतुर भगा दत तूं नेमरा अहेम ना ? (३१-३५) , ·ग्लो-३१-४१] अयोध्याकाण्डम् । घिभिस्त्रिभिरविक्षातैवेत्सि तीर्थानि चारणः फच्चिद्वयपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सयंदा। दुर्वलाननयज्ञाय चर्तसे रिपुसूदन फच्चिन्न लोकायतिकान्नाह्मणांस्तात सेवसे । अनर्यकुशला होते यालाः पण्डितमानिनः धर्मशास्त्रेषु मुस्येषु विद्यमानेषु दुर्युधाः बुद्धिमान्वीक्षिकी प्राप्य निरय प्रवदन्ति ते वीरैरध्युपितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः । सत्यनामां दृढहारां दस्त्यश्वरथसंकुलाम् 20 ब्राह्मणैः क्षत्रियवैश्यैः स्वकर्मनिरतैः सदा । "मत्री, पुरोहित, युवराजा, सेनापति, द्वारपाल, अंतःपुराघ्यक्ष, तुरुंगवरील अधिकारी, राजीनदार, राजाची आज्ञा कळविणारा, न्यायाधीश, धर्म ध्यक्ष, पंच, सैन्याचा पगार वाटणारा, काम झाल्यावर पगार घेणारा, नगररक्षक, राष्ट्रमीमारक्षक, दुष्ांना दंड करणारा अधिकारी आणि जल, पर्वत, वन व स्थल येथील किले रासणारा अशा शानुपक्षाकडील अठरा प्रभारन्या अधिका-यान्या आणि मंत्री, पुरोहित व युवराज हे पहिले तीन वजा करून बाकी राहिलेल्या मापाकहोल पंधरा अधिकच्यापैकी प्रत्येक मागें परस्पराना माहीत नमलेले असे तीन तीन हेर ठेवून तूं शोध आपात असतेस ना? हे दायूंचा संहार करणाऱ्या भरता ! राज्याला आय करणारे लेक घालवुन दिन्यावर पुनः ते परत आले असता ते दुर्बल आहेत असे समजून तूं क्योंही याची उपेक्षा करीत नसतोस ना. भरता, शुष्क तर्कवितर्क लडसून, प्रयक्ष प्रमाग चंच अवलंबन करून चालारे नास्तिक मतानुयायो बामग तू जवळ ठेवीत नहीम ना? कारण हे स्वतःला पंडित समजगारे मूर्व अनर्थ रसन्न करण्याविषयी मान कुशल असतात आणि मुख्य प्रमाणभूत अली धर्मश में हाती असताना शुष्क तगात्रामुळे मुचाया बुद्धी अनलंबन कम्न ते दुष्ट लोक निरर्थक यदवड करीत असतान. मरता। वीरानी जिन्यामध्ये वास्तव्य के आहे, आमच्या पूर्वजानी निच नारगर कल्न दास वेलें आहे,मनबूत दारानी जो युस आहे, हत्ती, घोटे अनि रथ यानी जी भरलेली आहे, (१६-४०) ·४५ २४० श्रीरामायणम्। [सर्गः1.1 जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्युतामार्यैः सहस्रशः प्रासादविविधाकारैर्युतां वैद्यजनाकुलाम् ! कच्चित्समुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षले ४२ कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्टः सुनिविष्टजनाकुलः। देवस्थानःप्रपाभिश्च तटाकैचोपशोभितः ४३ प्रहृष्टनरनारीफः समाजोत्सवशोभितः । सुकृष्टसीमापशुमान्हिसाभिरभिवर्जितः ४४ अदेवमातृको रम्यः श्वापदैः परिवर्जितः। परित्यको भयैः सर्वैः खनिमिचोपशोमितः विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वैः सुरक्षितः। कच्चिजनपदः स्फीतः सुसं वसति राघव ४६ फच्चित्ते दयिताः सर्वे कृपिगोरक्ष्यजीविनः । वार्तायां सांप्रत तात लोकोऽयं सुसमेधते "जितेंद्रिय, मोठे उत्साही, सभ्य व स्वर्सानुसार आचरण करण्याविषयी तत्पर अशा हजारों माझगांनी, क्षत्रियांनी व वैश्यानी जी गजबजलेली आहे, अनेक आसारांच्या प्रासादांनी जी व्यात झालेली आहे आणि विद्वान् लोकांचा निवान जिच्यात आहे अशा अभ्युदयावस्थेत असलेल्या समृद्ध अयोध्येतूं रक्षण करांत आहेस ना ! उत्तर ऋतूमध्ये यश वगैरे केलेल्या शेकडों प्रदेशांनी व्याप्त, पारय व्यवस्थित रीतीनं राहिलेल्या लोकांची अलंत दाट वसती अमलला, देवस्थने, पागोया अाणि तळी यांनी सुशोभित, आनंदित सीपुम्पानी युज, अनेक समाज मधून चालत असलेन्या उत्सवानी मुशोभित, सीमेपर्यत नांगरलेल्या शेतानी व पशंनी युक्त, हिंसारहित नच्या उदकावर मि उत्सा करणारा, रम्य, बापानी रहित, सर्व प्रकारच्या भीत ना रहित, सुवर्णादिकारया राणनी संपस, पार लोगनी धारामुळे यार्य केलेला आणि मासा पूर्वजांनी गुरक्षित ठेविदेला REE आपरा देश समृर असून, हे रशम भरता ! नुराने नांदत शाहे ना ! (४१-४६) "इसिन, पारसनास दिशावर टाजोषित करणारे बसालेकसुरत ·• ४२-५३] अयोध्याकाण्डम् । तेषां गुप्तिपरीहारः कच्चित्ते भरणं कृतम् । रक्ष्या हि रामा धर्मण मय विषयवासिनः कञ्चित्रियः सान्त्वयसे कञ्चित्ताले सुरक्षिताः । कञ्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्ध न मापसे कञ्चिन्नागवन गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः। कच्चिन्न गणिकाम्यानां कुलराणां च तृप्यसि कञ्चिद्दर्शयसे निन्यं मानुषाणां विभूषितम् । उत्यायोत्याय पूर्वा राजपुन महापथ कञ्चिन्न सर्वे फर्मान्ताः प्रत्यक्षालेऽपिशङ्कया। सर्वे चा पुनरूत्रसृष्टा मध्यमे यान कारणम् ५२ कच्चिद् दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायधोदकः । यन्त्रैश्च प्रतिपूर्णानि तथा शिल्पियनुर्धरैः आहेत ना ? भरता ! हही या लोचन अप या धंद्यामध्ये मुम्ब होत आहे ना ? इट गोष्टीची प्राप्ति आणि अनिष्ट गोष्टीचा परिहार याच्यायोगाने तूं या लोकाचें पोषण करोत आहेम ना ? अरे ! राजने देशांत राहणा-या म लोगधर्माने परिपालन केले पाहिजे. त्रियाचे तूं प्रेमाने परिपालन करीत असतोस ना? लांना तूं सुरक्षित ठविले आहेम ना? लान्यार मप्रकार विश्वास ठेवीन माहीम -ना? आगि गुप्र गोष्टी त्यांना मागत नाहींग ना ? हसीच्या वनाचा बंदोबस्त तूं नीट ठेपिला आहेम ना ? इत्ती घरण्य माठा शिकवून तयार केलेन्या हाती नुझ्यापाशी आहेत ना? हत्तिणी, हत्ती व घोडे यांचा होईल तितका संग्रह करण्याविषयीं तूं नेहमी तत्पर गमतोम ना ? (४७.५०) गजपुत्रा ! दररोज दिवमान्या पहिल्या प्रहरांत दयालंकार धरण कान सभेमध्ये आणि राजमार्गावर प्रजाजनांन्या दृष्टीस पडत असतोम ना ? तुझे मर्द गैरक लोक, तुझा मुठीच पाक न बाळगता, एकसारसे तुझ्यासमोन तर चाररत नाहीत ना ? किं लांनी सदा तुझी दृष्टीदेदील टाटत रहावे, इतक्या पाकात तर तूं स्याम ठेवीत नाहींम ना? या मेवर लोकाना अगदी बोन्य मदिन बेतागतने वागविण हेच कार्य सिद्धीच्या टीन श्रेयस्कर आद. म०६६ (अयोग्रा.स.) 4

·५७
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग: १०
आयस्ते विपुलः कच्चित्कञ्चिदल्पतरो व्ययः।
अपात्रेषु न ते कच्चिकोशो गच्छति राघव
देवतार्थे च पित्रर्थे ब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।
योधेपु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः
कच्चिदार्योऽपि शुद्धात्मा क्षारितश्चापकर्मणा।
अष्टः शास्त्रकुशलन लोभाद्वध्यते शुचिः
गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्यः सकारणः ।
कञ्चिन्न मुच्यते चोरो घनलोमान्नरपम
व्यसने कच्चिदाट्यस्य दुर्घलस्य च राघव ।
अर्थ चिरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुथताः
यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यभूणि राघव ।
तानि पुत्रपन्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः
तुझे सर्व किले, धनधान्य, आयुधे, उदक, या, कारागीर भागि धनुर्धर बानी
संपन्न आहेत ना ? हे रघुवंशजश्रेष्ठ माता ! तुझें उत्पन्न मोठे असून सर्च
कमी आहे ना ? आणि अयोग्य ठिकाणी तुझा पैसा सर्च होत नाही ना'
देवता, पितर, ब्राह्मग, अनिधि, योद्धे आगि मित्रवर्ग याकडेच तुझा सर्च होत
असतो ना! (५१-५५)
शुद्ध मनाच्या एमया मभ्य गृहस्थावर दुप्प्त्याचा आरोप आला असा
शान नपुग लेकरटन लाचा निर्गय न होता तो निरपराधी असूनदेयल
लोगामुळे त्याला दंड तर होत नाही ना? हे पुरुषश्रेष्टा भरता! एसादार
चोरी करीत अमतांना पाहिला व मुद्देमालासह पडला गेला असता अभी
स्या या जगानीयम्नही लाने योग केन्यावे जर सिद्ध झाले, तर यनलोमामुळे
त्याच्यासमून काही लाच घेऊन लला सोडून दिले जात नाही ना!
रघुवंशज भरता ! श्रीमंत दगाव या दोघामयें परस्सर फांस वाद पनि
शाला अमरा, तुझे रिटान या निलामी रादन निःपमगतीपगर्ने वा
यादाचा निकाल लागत अमान नाई रामवासोटा दो रेले
प्रजोन्या नेत्रातून जे अनुपात, ते राज्याचा अभोग घेऊन निटापा

·ग्लो. ५४-६६] मयोध्याकाण्डम् । २४३ कञ्चिद्वृद्धांश्च वालांश्च वैद्यान्मुस्यांश्च राघव । दानेन मनसा याचा निमिरेतेवुभूपसे ६० कञ्चिद्गुनंश्च वृद्धांश्चतापसान्देवतातिथीन् । चैत्यांश्च सर्वान्सिद्धार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि कञ्चिदर्थन वा धर्ममर्थ धर्मण या पुनः। उमौ या प्रीतिलोमेन कामेन न विवाघसे कञ्चिदर्थं च कामं च धर्म च जयतां पर। विभज्य काले काल सर्वान्यरद सेवस कश्चित्तं ब्राह्मणः शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदः । आशंसते महाप्राश पारजानपदः सह ६३ नास्तिक्यमनृतं पापं प्रसाद दीर्घसूत्रताम् । यदर्शनं झानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् एकचिन्तनमानामना मन्त्रणम् । मुपाकडेच रष्टि देऊन राज्य कर गान्या राजच्या पुनाचा व पशुंचा नाश कर- तात. हे रघुवंशजा ! वृद्ध, वाला व मुर यमुत्य असे विद्वान् लोक याना दृष्ट वस्तूचें दान, प्रेमळ अन्तःकरण आणि मयुर चणी या तीन साधनानी आपलेमे कान घेत असतो ना ? (५६-६०) "गुरु, पद, तपस्वी, देवता, अतिथि, देवताचे निवासस्थान असलेले चवा- ट्यारील मोठेमोठे वृक्ष आणि जन्न सार्थकी लाविलेले बाग या सर्वना तूं वंदन करीत असतोम ना? अर्थाने धर्माला, धर्माने अर्याला किंवा सा उभय- तानाही विषयलोमम्पी काम में कवी याच आगीत नाही ना? है इष्टवस्तु देगान्या, विजयी श्रेष्ठ समयन मरता ! धर्म, अर्थ, आणि कान या साचे तूं वेळा नेमून, योन्य काली सेवन करत अमतोय ना ? हे महाज्ञानवान् भरता ! सरं वात्रामा निनात अमलेल मामा राजधानीतील य देशातील इतर लोका- मह तुझ्या मुगाची इच्छा करीन असतात ना? नाम्निकपणा, समय मारा, गोष, हयगय, चंगटपणा, अनी रोकाची भेट न घेणे, आलय, टॉवधानन्य, एकट्यानेच राज्यवारणाचा विचार करणे, विरीत ममन अमुलया लोनन्या ·श्रीरामायणम् । [ सर्गः १०१ निश्चितानामनारम्भ मन्त्रस्यापरिरक्षणम् मगलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः । कञ्चित्वं वर्जयस्येताम्राजदोपांश्चतुर्दश ६७ दशपञ्चचतुर्वर्गासप्तवर्ग च तत्त्वतः अपवर्ग त्रिवर्गच विद्यास्तिस्त्रश्च राघव ६८ इन्द्रियाणां जयं बुद्धया पाड्गुण्यं दैवमानुपम् । कृत्यं विंशतिवर्ग च तथा प्रकृतिमण्डलम् यहाथ्याने मसलत करणे, वर्तव्य म्हणून ठरलेल्या गोष्टी करण्यास आरंभ न करणे, गुप्त मसलतीचे रक्षण न करणे, उठल्याबरोवर प्रात.काली प्रथम मंगलावद कृत्याचे अनुष्ठान न करणे आणि चोहीकडील शत्रूच्या विरुद्ध, विचार न परिता, उतावळेपणा करून युद्धाची घोषणा करणे या चौदा राजदोषापासूत हूं अलिप्त रहात असतोस ना ? (६१-६५) "हे राघवा ! मृगया, धूत, दिवसा निद्रा, निंदा, ख्रीसेवा, मद, नृत्य, गीत, वाद्य आणि निष्कारण पर्यटन या दहा; उदगावरील, पर्वतावरील, वृक्षावरील, उसर प्रदेशावरील आणि माळ जमिनीवरील असे पाच प्रकारचे कि या पांच साम, दान, भेद आणि दंड या चार; स्वामी, अमात्य, राष्ट्र, किले, खजिना, सैन्य आणि मित्र या सात; दुष्टपणा,साहस, द्रोह, ईपी, मत्सर, अर्थदूषण, कठोर वाणी आणि फडक शिक्षा या आठ व उत्साशक्ति, प्रभुशाकि आणि मंत्रशक्ति या तीन गोपीचे संपूर्ण ज्ञान करून घेऊन आणि तीन वेद, व्यापार व नीति- शाब या तीन विद्या तूं तत्त्वत समजून घेऊनच अनुमोदन देत असतोम ना ! विचारपूर्वक इंद्रियदमनाचा उपाय म्हणजे योगाभ्यास, घर, अमात्य इत्यादिकाना यथायोग्य याम मागणे, यूंचा नाश वगरे यरण्याविषयी उत्साद दासचिने, तर्क करण्यात प्राविण्य अमणे, झालेल्या गेष्टीची विस्मृति न पडणे, पुढे पडणारी गोष्ट अनुमानाने जागणे आगि नीतिशाति निपुण असणे ६ सहा गुण; अग्नि, जल, ध्याधि, दुर्भिक्षा मारर रोग हो देवि संकट, अधिकारी, चोर, शत्रु, रागरया मनाताल लो आणि रामाचा लोभ ही लौति माटें,पगार न मिळालेरा लोभी मनुष्य, अपमान झारेला मानी पुग्य, एकाएकी रागाम अ गरेलग रागीट पर ·७२ लो०६६-७३] अयोध्याकाण्डम् । २४५ यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी संधिविग्रही। कञ्चिदेतान्महामाझ यथावदनुमन्यसे मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टं चतुर्भिस्त्रिभिरेव था। कञ्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे बुध ७१ कश्चित्तं सफला वेदाः कश्चित्ते सफलाः क्रियाः। कचित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं शृतम् कच्चिदेपैव ते वुद्धिर्यथोक्ता मम राघव । आयुप्या च यशस्या च धर्मकामार्थसंहिता ७३ आणि भिवविलेला भित्रा इसम असे चार प्रकारचे शत्रुपक्षाकडील लोक फितूर करणे हे राजकृत्य; याल, वृद्ध, दीर्घरोगी, जातीबाहेर टाकलेला भित्रा, दुम-यांना भय दाखविणारा लोभी, लोकांना फसविणारा, विरक्त, अत्यंत विषयासक, अनेक गोष्टीकडे लक्ष लागून मसलत करणारा, देवत्राह्मणाची निंदा करणारा, दुर्दैवी, देववादी, दुप्पाळात सापडलेला, महाव्यसनी, स्वदेशात न राहणारा, अनेक शत्रु असलेला, कालाने ग्रासलेला आणि सत्यधर्माविषयीं तत्पर असलेला असे वीस प्रकारचे लोक, मंत्रिमंडल, स्थारी, सैन्यरचना आणि द्विधामाव व समाश्रय आणि थान व आसन या दोहोंदोहोंना कारण असलेले मंधि आणि विग्रह यांचा प्रयोग करण्यास हे मह बुद्धिमान् भरता ! तूं योग्य रीतीने अनुमोदन देत असतोस ना ? (६८-७०) "हे ज्ञानी भरता । नीतिशास्त्रात सांगितल्याप्रमाणे चार मंत्र्यावरोवर, तीन मंन्याबरोबर, सर्व मंन्यांबरोबर अथवा एकएकाबरोवर तूं मसलत करीत असतोस ना ? कारण, दुमन्याच्या देखत एखादा आपल्या मनातील उद्देश मागत नाही. याकरितां, एक्च मसलत एवेक्य्याचा, अनेकाचा आणि सर्वाचा विचार घेऊन करावी लागते. योग्य कर्माचरणाने वेद सफल होऊन तुझी सर्व कम सफल झाली आहेत ना? धर्माला अनुसरून विषयोपभोग व संतान याच्या योगाने तुझ्या स्त्रीच्या जन्माचें माफल्य झाले आहे ना? आणि विनयाने तुझी विद्या फलद्रूप झाली आहे ना ? हे रघुवंशज भरता ! आयुर्वर्धक, यशस्कारक, आणि धर्म, अर्थ व काम याना अनुसरून असलेली ही जी तुला दिसणारी माझी ·७४ R श्रीरामायणम् । [सर्गः १०१-१०२ यां वृत्ति वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहः। तां वृत्ति वर्तसे कच्चिद्या च सत्पथगा शुभा कच्चित्स्वादुकृतं भोज्यमेको नानासि राघव । कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्यः संप्रयच्छसि ७५ राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महीपतिर्दण्डधरःप्रजानाम् । अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युतः स्वर्गमुपैति विद्वान् ७६ इत्याचे श्री. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकोत्तरशततमः सर्गः ॥१.१॥ द्वयुत्तरशततमः सर्गः। [२७७१] तं तु रामः समाज्ञाय भ्रातरं गुरुवत्सलम् । लक्ष्मणेन सह भ्राधा प्रष्टुं समुपवक्रमे १ किमेतदिच्छेयमहं श्रोतुं प्रव्याहृतं त्वया । यस्मात्यमागतो देशमिमं चौरजटाजिनी यन्निमित्तमिमं देशं कृष्णाजिनजटाधरः । बुद्धि आहे, तशीर तुझी आहे ना ! पित्याचे जसे वर्तन आदे, अपल्या पूर्वजायें जसे वर्तन होते आणि सन्मार्गाला अनुसरून जे शुभ वर्तन असावे लागते, तसेंच तुझें वर्तन आहे ना? हे रघुवंशज भरता ! तयार केलेले मिष्टान एकटाच न साता त्याची इच्छा करणान्या आपल्या इष्टमित्रांसह तूं त्याचा उपभोग घेतोस ना! सारांश दंड धारण करून प्रजाजनाना मर्यादित ठेवणारा ज्ञानी सत्रिय राजा संपूर्ण पृथ्वी आपरीशी करून घेऊन व धर्माने तिचे परिपालन वस्न या लोकाया आग केल्यानंतर स्वर्गाला जातो. " (७१-७६) याप्रमाणे महामुनिव ल्मीरिप्रणीत श्रीमद्रामायग या नांवाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी एक्शेएकावा सर्ग संपला ।। १०१ ॥ तो आपला भाऊ भरत याच्या ठिकाणी वडिलांविषयाच घ स्वतः आपया. विषयांचे प्रेम वसत आहे असे जाणून राम आपला भाऊ रक्ष्मण यासह त्याला विचार लागला. हे काय ? तू या प्रदेशाला वल्वलें, जटा आणि अजिन धारण यस्न अला आहेस याचा अर्थ काय, हे तुझ्या तोंडातून माझी ऐवश्य ची इच्छा आहे. तूं राज्याचा लाग मन व कृष्णाजेन अणि जटा धारण करून " ·४ ७ ग्लो०७४-७६; १-10] भयोध्याकाण्डम् । हित्या राज्यं प्रविष्टस्त्वं तत्सर्व वक्तुमर्हसि ३ इत्युक्तः केकयीपुत्रः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रगृह्य बलवद्भूयः प्राअलिवाक्यमत्रवीत् आर्य तातः परित्यज्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम् । गतः स्वर्ग महाबाहुः पुत्रशोकाभिपीडितः स्त्रिया नियुक्तः कैकेय्या मम मात्रा परंतप । चकार सा महत्पापमिदमात्मयशोहरम् ६ सा राज्यफलमप्राप्य विधवा शोककर्शिता। पतिप्यति महापारे नरके जननी मम तस्य मे दासभूतस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि । अभिपिञ्चस्व चाद्येच राज्येन मघवानिव इमाः प्ररुतयः सर्वा विधवा मातरश्च याः। . त्वत्सकाशमनुप्राप्ताः प्रसादं कर्तुमर्हसि तथानुपूर्व्या युक्तश्च युक्तं चान्मनि मानद)। राज्यं प्राप्नुहि धर्मेण सकामान्सुहृदः कुरु कशाकरिता इकडे अला आहेस, ते सर्व साग." याप्रमाणे महाम्या ककुत्स्थ- युलोपन रामानें कैरेयोपुन भरताला विचारले असता मोठ्या आयासाने दुःख आवरून धरून व हात जोडून तो त्याला म्हणाला, “आर्या ! माझी माता कैकेयी हिने प्रेरणा केल्यामुळे अत्यंत कठीण असें कार्य करून पुत्रशोकाकुल झालेला तो महापराक्रमी राजा स्वर्गाला गेला आणि त्या माझ्या मातेने आपल्या वातीला बट्टा लावणारे हे मोठे पाप देले (१-६) "अता, शोकाने कृश झालेल्या माझ्या त्या विधवा मातेला मला राज्यप्राप्ति न झालेली दिसेलच व उलट ती महाभयंकर नरकामध्ये ज ऊन पडेल. तेव्हा तुझा दास असलेल्या मजवर तूं कृपा कर आणि भाजच्याआजच इंद्राप्रमाणे स्वत ला राज्याभिषेक करून घ. हे सर्व प्रजाजन आणि या विधवा माता तुझ्या- जवळ आलेल्या आहेत. यासाठी तूं कृपा कर याणि परंपरागत चालत आलेल्या पद्धतीने ज्याअर्थी तूंच राजा होण्यास योग्य अहेस आणि ज्याअर्थी तुलाच राज्याभिषेक होणे इष्ट आहे, त्या अर्थी तूं धर्मान राज्याचा स्वीकार करून आप्ते- ।

·૪૮ श्रीरामायणम् । [ सर्गः १०१ भवत्वविधया भूमिः समग्रा पतिना त्वया । शशिना विमलेनेय शारदी रजनी यथा एभिश्व सचिवैः साध शिरसा याचितो मया। भ्रातुः शिप्यस्य दासस्य प्रसाद कर्तुमर्हसि तदिदं शाश्वतं पिज्यं सर्वं सचिवमण्डलम् । पूजितं पुरुषव्याघ्र नातिक्रमितुमर्हसि एयमुक्त्वा महाबाहुः सवाप्पः कैकयीसुतः । रामस्य शिरसा पादो जग्राह भरतः पुनः १४ तं मत्तमिव मातङ्गं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । भ्रातरं भरतं रामः परिष्वज्येदमब्रवीत् कुलीनः सत्यसंपनस्तेजस्वी चरितप्रतः । राज्यहेतोः कथं पापमाचरन्मद्विधो जनः न दोपं त्वयि पश्यामि सूक्ष्ममप्यरिसूदन । न चापि जननी याल्यात्वं विगर्हि तुमर्हसि ६७ कामकारो महामाश गुरूणां सर्वदानघ । टांचा मनोरथ परिपूर्ण वर. शरस्तूतील रान ज्याप्रमाणे निर्मल चद्राच्या योगाने सनाथ होते, त्याप्रमाणे ही संपूर्ण पृथ्वी तुझ्यासारखा पति मिळवून सनाथ होवो... या सचिवासह तुझ्या पायावर मस्तक ठेवून मी तुझो प्रार्थना करीत आहे. यासाठी या तुझ्या भावावर, शिष्यावर आणि दासावर कृपा कर. हे पुरुषोठा! परंपरागत चलत आलेल्या आणि पूर्वजानी मान दिलेल्या या मनिमडळाचें न ऐकणें तुला योग्य नाहीं " (७-१३) याप्रमागें प्रार्थना करन डोळ्यामध्ये अ{ अणलेल्या त्या महापराक्रमी कोयी- पुत्र भरताने पुनः रामान्या चरणावर मस्तक ठेविलें. तेव्हा मत हत्तीपमा गारंवार मुस्कारे दानीत असलेया त्या अपय भाव ला गरताला-आलिंगन देऊन राम म्हणाला, युलीन, सत्वस्थ, तेजस्वी आणि मत प्रहण करणारा माझ्यासारसा पुरुष राज्यारिता पाप कमें करील! हे शत्रुनाशक मरता! झाले या गोषदल तुझ्या ठिकाणी मला यहाँ यविचितहि दोष दिसत नाही, ॥

·लो. ११-२४] अयोध्याकाण्डम् । २४९ उपपन्नेषु दारेषु पुत्रेषु च विधीयते वयमस्य यथा लोके संरयाताः सौम्य साधुभिः । भार्याः पुत्राश्च शिप्याश्च त्वमपि ज्ञातुमर्हसि वने या चीरवसनं सौम्य कृष्णाजिनाम्बरम् । राज्ये वाऽपि महाराजो मां वासयितुमीश्वरः यायत्पितरि धर्मज्ञ गौरवं लोकसत्कृते । तावद्धर्मकृतां श्रेष्ठ जनन्यामपि गौरवम् पताभ्यां धर्मशीलाभ्यां वनं गच्छति राघव । मातापितृभ्यामुत्तोऽहं कथमन्यत्समाचरे ०२ त्वया राज्यमयोध्यायां प्राप्तव्यं लोकसत्कृतम् । बन्नध्यं दण्डकारण्ये मया वल्कलवाससा एवमुक्त्वा महाराजो विभागं लोकसंनिधौ । आणि वेडेपणामुळे आपल्या मातेची निंदा करण तुला योग्यहि नाही. हे निर- पराधी व महाज्ञानी भरता! आज्ञा धारण करण्यास योग्य असलेल्या स्त्रियाना आणि पुनाना इच्छेग येईल त्य प्रमाणे आज्ञा करण्याचा वडिलाना नेहमीच अधिकार अहे पित्याने अथवा गुमनें इच्छेस येईल ती आना करण्यास योग्य अशी माणमें म्हणजे भार्या, पुन आणि शिष्य ही होत, अमें सजनानी या जगतामध्ये घोषित केलेले आहे व याचप्रमाणे, हे सौम्या ! आपणा सर्वांचे या स्वर्गम्य झालेल्या दशरथराजाशी नाते आहे, हे तूही समजून ठेव. साराश, हे सौम्या ! वल्कलें आणि कृष्णमिन परिचान दरवून मला अरण्यात पाठविण्याला अथवा राजावर यमविश्याला महाराज दशरय मुसत्यार आहे (१४-२०) 'हे धर्मनिष्ठामथे श्रेष्ठ व धर्मज्ञ भरता ! जगात मान्यता मिळविलेल्या पित्याप्रमाणे मातेचीही मानमान्यता ठेविली पाहिजे तेव्हा या उभयता धर्मशील मातापितरांनी "वनात जा 'म्हणून मला भास केली असता, है रघुवराज भरता ! मी दुसरी-तिसरी गोष्ट कशी बरें करीन ? अयोध्येमध्ये जनसंमत अपलेले राज्य तुला प्राप्त करून घेतले पाहिजे आणि वल्कलें परिधान करून मला दहमारण्यामध्येच वास्तव्य केले पाहिजे, अशी विभागणी सर्व लेकासमक्ष ·[ १ २५० श्रीरामायणम् । सर्गः १०२-12 व्यादिश्य च महाराजो दिवं दशरथो गतः स च प्रमाण धर्मात्मा राजा लोकगुरुस्तय । पित्रा दतं यथाभागमुपभोक्तं त्वमर्हसि यवीन्मां नरलोकसत्कृतः पिता महात्मा विवुधाधिपोपमः। तदेव मन्ये परमात्मनो हितं न सर्वलोकेश्वरभावमव्ययम् २६ इत्या श्री.वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे दयुत्तरशततमः सर्गः ॥१०२॥ [३८०५] युत्तरशततमः सर्गः। रामस्य वचनं श्रुत्वा भरतः प्रत्युवाच ह । किं मे धर्माद्विहीनस्य राजधर्मः करिप्यति शाश्वतोऽयं सदा धर्मः स्थितोऽस्मासु नरर्षभ । ज्येष्ठ पुने स्थिते राजान कनीयान्भवेन्नपः स समृद्धां मया सार्धमयोध्यां गच्छ राघव । अभिपेचय चात्मानं फुलस्यास्य भवाय नः राजानं मानुषं प्राहुदेंवरचे संमतो मम । सागुन आणि याप्रमाणे वागा अशी आशा करून महाराज दशरय स्वर्ग गेला आहे. आणि तोच सर्व जगत चा स्वामी धर्मनिष्ट राजा तुलाहि प्रमप आहे. यासाठी पिलाने तुझ्या वाट्याम दिलेल्या राज्याचा तूं उपभोग घे. सर्व मनुष्यलेकीना सन्मान्य मा महाभ्या व इंद्रासारख्या पित्याने जे मला सांगितों आहे. त्यातच माझे सर्वोट दिन आहे अमें मला वाटते. त्याच्या उलट अक्षय स्वर्गसोश आधिपत्यदेशल मला हितकारक वाटत नाही." (२१-२६) याप्रमाणे महामुनेवाग्मोकिमगत श्रमदामायण या नावारया आदिकामातील अयोध्याहारीएको दोनावा मग संपला ॥ १० ॥ दें रामाचें भापग ऐश्न भरत म्हणाला, "विचारलेल्या राजमाया मता गप उपदेश पेराम पर धर्महीन अशा मला मी राज्याधिकारी नम यामुळे दोष काय होणार आहे । हे पुरषोश ! ये पुत्र हय त अमाना पनि रामात्र राजा होऊ शकत नाही, हा धर्मपामये नेहमी पापागतवलत बालेला अरे. तरराएका! मास्यासह तूं सगद भयो म चल यातिया भारा बुलाया

·५
७
-लो०२४-२६, १-९] अयोध्याकाण्डम् ।
२५१
यस्य धर्मार्थसहितं वृत्तमाहुरमानुपम्
४
केकयस्थ च मयि तु त्वयि चारण्यमाधिते ।
धीमान्स्वर्ग गतो राजा यायजूकः सतां मतः
निष्फान्तमात्रे भवति सहसीते सलक्ष्मणे।
दुःखशोकाभिभूतस्तु राजा त्रिदिवमम्यगात्
उत्तिष्ठ पुरुषव्याघ्र क्रियतामुदकं पितुः ।
अहं चायं च शत्रुघ्नः पूर्वमेव हतोदको
प्रियेण किल दत्तं हि पितृलाकेप राघय ।
अक्षयं भवतीत्याहुभवांश्चैव पितुः प्रियः
त्यामेव शोचंस्तव दर्शनेऽप्सुस्त्वय्येव सकामनिवर्त्य बुद्धिम् ।
स्खयां विहीनस्तव शोकरुग्णल्या संस्मरन्नेव गतः पिताते ९
इत्या श्रीम-बा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे त्र्युत्तरशततमः सर्गः॥१०३॥[३८१४]
अभ्युदयास टी स्वतःला राज्याभिषेक करुन घे. सर्व ले.क जरी राजाला मनुष्य
म्हणत असतात, तरी धर्म आणि अर्थ याना अनुसरून अमलेले आणि मनुष्याचे
ठिकाणी न संमवणार असें ज्य चे वर्तन असन्यायद्दल लोक सागतात, या राजाला
मी देवच समजत आहे. मी केकय देशामध्ये असतानाच आणि तूं वनाचा मार्ग
धरल्यानंतर राजनाना मान्य आणि यज्ञशील असा शानी दशरथराजा स्वर्गाला
गेला. (१-५)
"सीता आगि लक्ष्मण यासह अपण नगर्रातून बाहेर पडल्यावरोबर दुःस्स आणि
शोक यानी ग्रस्त झालेला राजा स्वर्गाला गेला. हे पुस्पश्रेष्टा ! ऊठ, पित्याची
उदरक्रिया कर; मी आणि या शनुमानें पूर्वच क्रिया केलेली आहे. हे राघवा !
प्रिय पुनाने दिलेली कोणतीहि वस्तु पितृलोकामध्ये या प्राण्याला अक्षय पाँचत
असते, अमें म्हणतात आणि तूंच तर पियाला सर्वात अधिक प्रिय होताम.
तुझ्याकडेच लागलेले मन परत न फिरवितां तुझा वियोग झाल्यामुळे चौकाने
जर्जर झ लेला तुझा पिता तुझ्याचकरितां शोक करीत करीत आणि तुझेंच नाव
घोर्कत म्वर्गाला गेला." (६-९)
याप्रमाणे महामुनिवाल्मीरिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या यादिकाव्यातील
अयोध्याकांडापैकी एकशेतीनावा सर्ग संपला ॥१.३॥

·. ४ श्रीरामायणम् । [सर्ग १४ चतुरुत्तरशततमः सर्गः। तां श्रुत्वा करुणां वावं पितुर्मरणसंहिताम् । राघवो भरतेनोक्तां यभूव गतचेतनः तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा । वाग्वनं भरतेनोकममनोझं परंतपः प्रगृह्य रामो याहू चै पुप्पिताङ्ग इव द्रुमः। बने परशुना कृत्तत्तथा भुवि पपात ह तथा हि पतित रामं जगत्यां जगतीपतिम् । कूलयातपरिधान्तं प्रसुप्तमिव कुखरम् भ्रातरस्ते महेप्यास सर्वतः शोककर्शितम् । रुदन्तः सह चैदेह्या सिपिचुः सलिलेन चै तु संशां पुनर्लन्ध्या नेत्राभ्यामथुमुत्सृजन् । उपानामत काकुत्स्था कृपणं बहु भापितम् स रामः स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् । उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम् किं करिष्याम्ययोध्यायांताते दिष्टांगति गते । पित्याच्या मरणासबधाने भरत ने केलेले ते दुखदायक भाषण ऐकल्यावर जामाचे भान उडालें. संग्रामामध्ये इद्राने सोडलेल्या वनाप्रमाणे प्रखर अस भरताने तोंडातून काढलेल ते मनाला अत्यंत अप्रिय लागणारे वाक्य कानावर भादळन क्षीच अनुतापन रामान हात वर केले आणि कुहाडीने तोडलल्या मनातील प्रफुल्लित वृक्षाप्रमाणे तो जमिनीवर कोसळला. तेव्हा नदातार पाडून टाकल्यामुळे थान जऊन झोपी गेलेल्या हत्तीप्रमाणे तो महाधनुर्धारी पृथ्वीपति राम शोकाने जर्जर होऊन जमिनीवर पडला असता मातेसह रई लगलेले ते तिघही भाऊ स्याच्यावर एणी शिंपडू लागले. गुद्धीवर आल्यावर आल्यावर नेमातून भर ढाळीत दाटीत त्या कुस्यालोपन रामाने दीन स्वराने पुरच विरप करण्याला आरंभ फल'. (1-2) आपला पृप्यापति पिता स्वर्गस्य शाल्याचे ऐकून तो धर्मात्मा राम भरता ७ ·३५३ t लो०१-१४] अयोध्याकाग्दम्। कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति किं नु तस्य मया कार्य दुर्जातेन महात्मनः । यो मृतो मम शोकेन म मया न च संस्कृतः अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वयानघ। शत्रनेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येपु सत्कृतः निष्प्रधानामनेकानां नरेन्द्रेण विना कृताम् । निवृत्तवनवासोऽपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे समातवनवासं मामयोध्यायां परंतप । कोऽनुशासिप्यति पुनस्ताते लोकान्तरे गते पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् । वाक्यानि तानि श्रोप्यामि कुतः कर्णसुखान्यहम् १३ एवमुक्त्याथ भरतं भार्यामभ्येत्य राघवः। उवाच शोकसंतप्तः पूर्णचन्द्रनिमाननाम् १४ धर्माला अनुसरून भाषण का लागला- "देवाने उपस्थित केलेली गति पिन्याला प्राप्त झाली असतां मी अयोध्येत येऊन ,काय करूं? ला नृपश्रेष्टाचा वियोग झालेल्या त्या अयोध्येचे परिपालन कोण बरें करूं शक्ल ? जो माझ्या शोकानें मरण पावला आणि ज्याचा संस्कार माझ्या हातून झाला नाही, अगा सा महा- स्म्याला त्याच्या पोटी व्यर्थ जन्मास आलेल्या माझा काय बरें उपयोग? हे निष्पाप भरता! तूं य ानुन दोघे कृतकृत्य आहांत, कारण, तुझ्या हातून व अनुनाच्या हातून त्याची सर्व उत्तरकायें यथामांग झाली आहेत. आता माझा वनवास जरी संपला तरी राजाचा वियोग झा यामुळे व मुख्य रक्षग करणारा नष्ट झाल्यामुळे प्रजाजन व्याकुल झालेल्या अयोध्येमध्ये परत जाण्याची माझा इच्छा नाही. है शनुतापन भरता ! पिता परलोरी गेला असता वनवास संपवून मी अयोग्य. मध्ये गेल्याउर माझ्या हितादितासांघांत अधिकारवाणीने मला उपदेश कोण वर करील? मी सद्वर्तनी आहे अमं पाहून पूर्वी पिना सांत्वनपूर्वक जी भापगें माझ्याशी करीन अमे, ती वर्णमधुर भाषणे मला आता कोटन वरें ऐकालयाला मांपडतील !" (७-१३) ·६ १७ २५४ श्रीरामायणम् । [सर्ग १०४ सीते मृतस्ते श्वशुरः पितृहीनोऽसि लक्ष्मण । भरतो दुःखमाचष्टे स्वर्गतिं पृथिवीपतेः ततो बहुगुणं तेपा याप्पं नेप्वजायत । तथा ब्रुति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम् ततस्ते भ्रातरः सर्वे भृशमाश्वास्य दुःखितम् । अनुवजगतीभर्तुः क्रियतामुदकं पितुः सा सीता स्वर्गतं धुत्वा श्वशुर तं महानृपम् । नेत्राभ्यामथुपूर्णाभ्या न शशाकक्षितुं प्रियम् सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदती जनकात्मजाम् । उवाच लक्ष्मण तन दु सितो दुःखित यच. आनयेगुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् । जलक्रियार्थ तातस्य गमिप्यामि महात्मनः सीता पुरस्ताद्रजनु त्यमेनामभितो प्रज । अहं पश्चाद्गमिप्यामि गतिापा सुदारुणा याप्रमाणे भरताशी योदन आणि पूर्ण चद्राप्रमाणे आल्हादकारक मुसाने युक्त असलेल्या आपल्या स्त्रीनवळ जाऊन शेगाने च्याट झालेला रघुवराज राम तिला म्हणाला, "साते। तुझा सागरा मरण पावला लक्ष्मणा झालाम अरे । पृथ्वीपति रानाच्या न्यूरी दु समय मातमी भरत सागत आहे' याप्रमाणे क्युम्थकुलोपन राम विलाप करू लागला असता त्या यशस्वा रात हमारा या नेनातून खायचे पूर लोगले ननर त सवं तिघेही माऊ दुसार झालेल्या रामाचे वारंवार सावन करून पित्याची उदवरिया कर " अमें लाला म्हणाले. सीता तर तो आपगमहारान श्वशुर स्वर्गस्थ झाल्याचे ऐकताच दु गायूनी डोळे भन्न आयामुळे आपल्या पतीसंडे पाहण्यामहा समर्थ माला नाही तेहा ला रडत अमरेया उनककन्येचें सावन करून तोटुसा दाग राम मोटा कशाने माग दारा "याटरेच्या इशा फळाचा गोटामा र उत्तम नरें पल तू घेऊन ये, मी महाम्या पियाची उदरमिया करम धरिला जातों गोवा पुट होऊ दे, तू तिच्या मान च- अणि मी नुमी तू पोरका "

·लो. १५-२८]
अयोध्याकाण्डम् ।
ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामतिः ।
मृदुर्दान्तश्च कान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान् ૨૨
सुमन्त्रस्तर्नुपसुनैः सार्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवतारयदालम्व्य नर्दी मन्दाकिनी शिवाम् २३
ते सुतीर्थी ततः कृच्छ्रादुपगम्य यशस्विनः ।
नी मन्दाकिनी रम्यां सदा पप्पितकाननाम्
शीघ्रस्नोतसमासाद्य तीर्थ शिवमकर्दमम् ।
सिपिचुस्तूदकं राशे तत एतद्भवत्विति
प्रगृह्य तु महीपालो जलापूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन्वचनमब्रवीत् ।
एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु
२७
ततो मन्दाकिनीतीरं प्रत्युत्तीर्य स राघवः ।
मागून येईन. कारण, गोमाच्या वेळी अशाच कामनें ( 'सर्वे कनिष्ठप्रथमा इतरे तु
स्त्रियोऽग्रत:' या वचनाला अनुसरून ) गेले पाहिजे" (१४-०१)
इसाइंच्या घराण्याचा वाडवडिलापासून असलेला अत्यंत विश्वासू म्हणून
प्रसिद्ध असा जुना सेवक, अ यन्त नम्र (विनयशील), जितेंद्रिय, तेजस्वी व राम चे
ठिकाणा अलन्त दृढ भक्ति अमलेला जो सुमंत्र, त्याने भरतादि राजकुमारासह
रामाचें सात्वन कम्न, रामाच्या हातास धरून अगदी मंभादून, मोट्या
काळजीपूर्वक त्यास मंदाकिनी नदीमध्ये उतरविले. त्यानंतर जिला चागला
उतार आहे व जिच्या तीरावर नेहमी प्रफुरित वृक्षाची वनें आहेत, असा सा
रमणीय मंदाकिनी नदीजवळ ते गशस्वी मोठ्या कष्टाने आले आणि चिखल
वगैरे नगलेल्या गांध्र प्रवाहाने युक्त व पविन अशा प्रवाहावर येऊन त्यानी " हे
तुला समर्पण असो!" म्हणून राजाला उदक दिले (२२-२५)
राजा रामचंद्र पाण्याची आंजळ भरून घेऊन आणि दक्षिणेस्टे तोड बस्न
रडत रडत म्हणाला, 'हे नृपश्रेणा! हे मी दिलेले निर्मल उदक पितृलोनी गेलेल्या
तुला अक्षय प्राप्त होतो." त्यानंतर मंदाकिनीच्या तीरावर येऊन या तेजस्वी

·૨૫૬
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग: १.४
पितुश्चकार तेजस्वी निर्वाप भ्रातृभिः सह
ऐड्दं वर्मिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे।
न्यस्य रामः सुदुःखातों रुदन्यचनमब्रवीत् २९
इदं भुड्क्ष्य महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः
ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य सरित्तटात् ।
आररोह नरव्याघ्रो रम्यसार्नु महीधरम्
ततः पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपतिः।
परिजग्राह पाणिभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ
तेषां तु रदतां शब्दात्मतिशब्दोऽभवद्भिरौ।
भ्रातृणांसह वैदह्या सिंहानां नर्दतामिय ३३
महावलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितुः
विज्ञाय तुमुलं शब्दं प्रस्ता भरतसैनिकाः ३४
अनुवंश्चापि रामेण भरतः संगतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महानशब्दः शोचता पितरं मृतम्
रामाने भावासह पियाला उद्दशन पानातून पिडदान केले. चोरें मिसळलेला
इगुदी फलाचा गोला दांवर ठेवून अत्यन दु सानुल झालेला राम रडत
रडत म्हणाला, “महाराज ! जे अन्न भक्षण करून आम्ही निर्वाह करितो, त्याचा
तुम्ही म्वीकर करा कारण जें अन पुरुष खात असेल तेच अन्न त्याने आपल्या
देवताना द्यावे असे शान अहे "(२६-३.)
त्यानतर त्याच मार्गान नदातीरावरून वर आल्यावर पुरुषश्रेष्ठ राम रमणीय
शिखरांनी युक्त असलेल्या त्या चिनकूट पर्वतावर चाला पर्णकुटिवेच्या दरवाना
पाशी आल्यावर त्या पृथ्वीपति रामाने उभयता भरत-लक्ष्मणाना दोही हातानी
धरले तेव्हा गर्जना करणा-या मिहाप्रमाणे सातेसह ते भाऊ रडून शो कर
रागले असता त्याच्या वनाचा प्रतिनि पर्वतावर होऊ लागला पियारा
उदक देऊन ते महयगव्य भाऊ गोर का राग्ले असता तो मोठा धने
ऐपन भाताच निर घाबरून गेले आणि म्हण रे,"रामाशी भारताची नि गाय

·१० -० २८-४] अयोध्याकाण्डम् । अथ चाहान्परित्यज्य तं सर्वेऽभिमुखाः स्वनम् । अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविताः हयग्न्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलंकृतः। मुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययुः अचिरप्रोपितं रामं चिरविप्रोपितं यथा। द्रष्टुमामो अनः सर्वो जगाम सहसाश्रमम् ३८ भ्रातृणां त्वरितारते तु द्रष्णुकामाः समागमम् । ययुर्यहुविधैयांनः गुरनेमिसमाकुलैः सा भूमिहभिर्यान रथनेमिसमाहता । मुमोच तुमुलं शदं द्यौरिवाधसमागमे तेन चित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यहनं ततः ११ भेट झाली असली पाहिजे. कारण, मृत पियाबद्दल शोक करणान्या त्याचाच हा मोठा शब्द आहे." (३१-३५) त्यानंतर वाहने सोडून देवन त्या गर्वही सैनिकांनी जिकडून तो ध्यान येन होता, तिकडे तोडे केली आणि एकचित्ताने ते वाट सापडेल तिकडे धावत मुटले काही लोक घोड्यावर चटले, काही हत्तीपर वसून गेले, अत्यंत मुकुमार असलेले काही लोक उत्तम रीतीने विभूषित केलेल्या रयामध्ये बसून निघाले, आणि काही लोक तर पायानींच चालू लागले. रामाला जाउन जरी फर दिवस झाले नन्दते, तरी याला पुष्कळच पाल लोटल्यासारखे वाटून सर्वही रोक त्याला पाहण्याकरिता एकदम आश्रमाकडे निघाले. सुर व धावा यानी युक्त असलेल्या, "घोडे व रथ इसादि अनेक प्रकारच्या यानावर आरूढ होऊन ते लोक भास- भावाची ती भेट पाहण्याकरिता पाईनेच चालते झाले (३४-३९) तेव्हा मेधाचा एकमेराशा समागम झाला असता ज्याप्रमाणे आकाशमध्ये भयंकर गडगडाट होऊ रागतो, त्याप्रमाणे अनेक यानानी व रयान्या धावानी आघात केलेल्या पृथ्वीतून मोठा ध्वनि होऊ लागला अमता हत्तिणींनी घेरलेले त्या वनातील हत्ती त्या ध्वनींनी घाबरले आणि आप या मदगंधाने दिशा सुवासिक म०१७ (अयोध्या. उ.)

·४७
श्रीरामायणम् । [सर्गः १४
चराहमृगसिंहाश्च महिपाः समरास्तथा।
व्याघ्रगोकर्णगवया विसुः पृपतैः सह
रथावहंसानत्यूहाः प्वाः कारण्डयाः परे।
तथा पुंस्कोकिलाः क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ४३
तेन शब्देन विवस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुप्यरावृता भूमिस्मयं प्रवभौ तदा
ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमफल्मपम् ।
आसान स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जनः
विगहमाणः कैकेयी मन्थरासहितामपि ।
अभिगम्य जनो राम बाप्पपूर्णमुसोऽभवत्
तानरान्याप्पपूर्णाक्षान्समीक्ष्याथ सुदुःखितान् ।
पर्यप्वजत धर्मशः पितृयन्मातृवच्च सः
स तत्र कांश्चित्परिषस्वजे नरामराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान्सवयस्यवान्धवान्यथाहमासाद्य तदा नृपात्मज.४८
ततः स तेषां रदतां महात्मनां भुवं च खं चानुविनादयन्स्वनः ।
परीत करीत ते तेथून दुसऱ्या वनामध्ये निघून गेले पराह, मृग, सिंह, महिष,
समर, बाघ, गौवर्ण, गवे आणि ठिपकेदार हरिण हेही भीतीने सैरावैरा पडू
लागले चक्रपाक, हस, पाणकावटे, यगळे, पारडय, कोरिल आणि पोच ?
पक्षी भान नाहीसे होऊन दश देशा भरलागले. त्या शब्दाच्या योगाने प्रस्त
शालेल्या पक्ष्यांना व्याप्त झालेले आम आणि मनुष्यानी व्याप्त झाले नी भूमि
दो दोन्ही व्यापून गेली. (४०-४४)
स्यान नर यशस्वी व निष्पाप असा तो भोटयार बमलेग पुरुषश्रेष्ठ गम पा
लोरान्या एराए दृष्टीस पट असता मंथरेमद यांची निदा मर्गत अगा?
रामानमळ आल्यायरोयर रोकाचे नेन अनी भरून भाले. अश्रूनों नेन मन
आलेल्या त्या अ यत द सीरमा पान तो धर्मश राम मातापितरांप्रमाणे स्य ना
पवटाळू लागला. त्या ठिकाणी याही लोकाना तो कान मेटला. काही रोशनी
वाला अभिवंदन केले आगिल राजमार राम में योदतेप्रमाणे भेटी 31
या सर्वांना आपल्या मिग्राममा भार यांधामणे रोगिरे, त्या बेटी बोर पर

·. . ३ ४ लो. ४२-४९, १-६] अयोध्याकाण्डम् । गुहा गिरीणां च दिशश्च संततं मृगयोपप्रतिमो विगुथुवे १९ इलायें श्रीमद्रावा. आदिशव्येऽयोध्यागाण्डे चतुरुत्तरशततमः सर्गः ॥१०४॥ पञ्चौतरशततमः सर्गः। [३८६३) वसिष्ठः पुरतः कृत्या दारान्दशरथस्य च । अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्पितः राजपल्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनी प्रति। ददृशुस्तर तत्तीर्थ रामलक्ष्मणसेवितम् कौसल्या बाप्पपूर्णेन मुसेन परिगुप्यता। सुमिनामनवीदीनां याश्चान्या राजयोपितः इदं तेपामनाथानां क्लिष्टमलिष्टकर्मणाम् । चने प्राकलनं तीथ ये ते निर्विपयीरताः इतः सुमित्रे पुनस्ते सदा जलमतन्द्रितः । स्वयं हरति सौमिनिमम पुरस्य कारणात् जघन्यमपि ते पुत्रः कृतवान्न तु गर्हितः। भ्रातुर्यदर्थरहिते सर्व तर्हितं गुणैः लागलेल्या या महाभ्याचा ध्वनि पृथ्वी, आकाश आणि पर्वतावरील गुहाच्या सर्व वाजू एक्सारच्या भरन सोडीत मृदगध्वनीप्रमाणे ऐा येऊ लागला. (४५-४९) याप्रमाणे महामुनिवान्मीकिपणीत श्रीमद्रामायण या नावान्या आदिकाव्यातील अयोध्यानाडापी एाशेचारारा सर्ग संपला ॥१०॥ दशरथाच्या स्त्रियामा पुढे घालून रामदर्शनाकरिता रत्नम झालेले वसिष्ठमुनि ल्या प्रदेशारडे निघाले. हवादळू जात अमता वाटत त्या राण्यानी मंदाकिनीच्या तीरावर राम आणि लक्ष्मण हे जेथे येऊन गेले हेते, तो उतार पाहिला तेव्हा मश्रुपूर्ण आणि सुकून गेले या मुखाने युक्त असलेला कीसल्या, दीन मुमिरेला आणि इतर राज. नियाना म्हणाली, " ज्याना राज्यातून हाकून दिले, त्या सररम्वभावी विचाऱ्याचा हा वनातल जल वगी नेण्याचा अडचाईचा मार्ग होय असे मला वाटते मुमिने, सर्वकाळ सावधान अमलेला तुझा पुन रमण माझ्या पुनारिता येथून स्वतः उदक घेऊन जात अमला पाहिजे हे हलके काम जरी तुझा पुत्र करीन आहे, ६ ·८ १० , २६० श्रीरामायणम् । [सर्गः १.५ अद्यायमपि ते पुत्रः क्लेशानामतथोचितः। नीचानर्थसमाचारं स कर्म प्रमुञ्चतु दक्षिणाग्रेषु दर्भपु सा ददर्श महीतले। पितुरिङ्गादिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना तं भूमौ पितुरातेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा। उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रियः इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवत्य महात्मनः । राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मनः। नैतदोपयिकं मन्ये भुकभोगस्य भोजनम् चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसहशो भुवि । कथमिगुदिपिण्याकं स भुक्ते वसुधाधिपः अतो दुःसतरं लोके न किंचित्पतिमाति में। यत्र रामः पितुर्दद्यादिगुदीक्षादमृद्धिमान तरी तो निंदेस पान झाला नाही. कारण ज्येटत्व-धार्मिकत्वादि गुणांनी संपन्न अशा भावाला ज्याच्यापासून उपयोग होत नाही, तेच सर्व निंदास्पद आहे. अज भरताच्या प्रार्थनेवरून, राम परत अयोध्देला जाऊन आपल्या राज्याचा स्वीकार करोव असली कामे करण्याचे कष्ट सहन करण्यास अयोग्य अगलेल्या या सुझा पुनाच्या (लक्ष्मणाच्या) हातची ही हलकी काम मुटौन." (१-७) नंनर पियाला उद्देशन रामाने भूमीवर दनिणेरडे टक करून दर्भ आयरन त्यावर ठेविलेला इंगुदी फ्लान्या पिठाचा पिंट दीर्घ नेवानी युक्त असलेल्या त्य कोसने पाहला. दु:शाल रामानं पियाला उद्देशन भूमीवर ठेविलेला तो विक पाहन ता राजपत्नी बोस या दारयाच्या इतर सर्व प्रियाना म्हणाली, "रामने थापन्या भ्याकुलाधिपति महात्म्या रस पियाला यथाविधि दिलेला हा दि पदा. ज्याने राज्यभेग भोगिले त्या देवनुष्य माया रानाला है भारत मला मुळीच योग्य दिमत न हो. चारी रामुदानों मर्यादित असले या पृपना ज्यादागाररुया राजाने टरभोग घेतला, तो भूगार ठेपिला रंगुनी फ्लाग ·* लो. ७-२०] अयोध्याकाण्डम् । रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्द समीक्ष्य में। कथं दुःखेन हृदयं न स्फोटति सहनधा श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मे। यदन्नः पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवताः एवमाती सपन्यस्ता जग्मुराश्यास्यतां तदा। दद्दाश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमियामरम् तं भोगेः संपरित्यक्तं रामं संप्रेक्ष्य मातरः। आता मुमुचुरथूणि सस्यरं शोककर्पिताः तासां रामः समुत्थाय जग्राह चरणाम्बुजान् । मातृणां मनुजव्याघ्रः सर्वासां सत्यसंगरः ताः पाणिभिः सुखस्पर्शर्मुद्रगुलितलैः शुभैः। प्रममा रजः पृष्ठाद्रामस्यायतलोचनाः सौमित्रिरपि ता सर्या मातृः संप्रेक्ष्य दु:खितः । पिंड कमा परें यऊ शकेल ? वैभवसंपन्न रामालाही ज्याअर्थी पित्याला उद्देशून इंगुदीचे पीठ देण्याचा प्रमंग भाला, त्याअर्थी यापेक्षा या जगतामध्ये मला कोणतीही गोष्ट अधिक दुःखदायक वाटत नाही. अहो, रामाने पित्याला उद्देशन .दिलेला हा इंगुदीच्या पिठाचा पिंड पाहून दुःसाने माझ्या हृदयाचे हजारों तुकडे से परें होन नाहीत । जे अन्न पुरुप भक्षण करतो, तेंच अन्न त्याच्या देवताना भक्षण करावे लागते, ही लोतील म्हणच सरोवर मला आता खरी वाई लागली आहे. (८-१५)" यात्रमाणे दुःसाकुल झालेन्या त्या कौसल्येचे तिच्या त्या सवतींनी सांत्वन न्यावर त्या रामान्या अश्रमारडे गेया. तेव्हा स्वर्गातून खाली उतरलेल्या देवाप्रमाणे राम आश्रमामध्ये त्यांन्या दृष्टीस पडला. भोगावर पाणी सोडलेल्या त्या रामाला पाहन शोकाने कृश झालेन्या त्या दु.साल माता शोकाने अश्रु ढाळू लागल्या. तेव्हा पुरूपयेष्ठ म यतिन रामाने आसनावरून उठून त्या सर्व माताचे पाय धरले अमतों विशाल नेत्रानी युक्त असलेल्या त्या मातानी सुखावह स्पर्श असलेल्या बोटानी युक्त असलेले आपले उत्तम हात रामाच्या पाठीवरून फिरवून तिच्यावर बसलेला मळ पुसून टाक्लिा. त्यानंतर त्या सर्व मावांना पाहून .

·०५ २६. श्रीरामायणम् । [ सर्ग: १०५ अभ्यवादद्यदासतं शनै रामादनन्तरम् यथा रामे तथा तस्मिन्सर्वा यवृतिरे स्त्रियः। वृत्ति दशरथाजाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे २१ सीनापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दुःखिता । श्वश्रूणामथुपूर्णाक्षी संबभूवामतः स्थिता तां परिप्वज्य दुःखार्ता माता दुहितरं यथा । वनवासकृतादीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत् २३ वैदेहराजन्यसुता स्नुपा दशरथस्य च । रामपत्नी कथं दु.सं संप्राप्ता विजने वने पद्ममातपसंतप्तं परिक्लिष्टमियोत्पलम् । काञ्चनं रजसा ध्वस्त क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदैः मुसं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम् । भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसंभवः ब्रुवन्त्यामेवमार्तायां जनन्यां भरताग्रजः । दु खाकुल झालेल्या लक्ष्मणानेही रामाच्या मागून हळू हळू प्रेमाने त्याना अभिवदन केले (१६-२०) त्या सर्व स्त्रियानी दशरथापासून उत्पन्न झाले या त्या सुलक्षणी लक्ष्मणारा. रामाप्रमाणेच मानिले नतर दु खाकुल झालेल्या संतेनेही त्या सासवाचे पाय धरले आणि अश्रूनी नेन भरून येऊन ती सौता त्याच्यासमोर मर्यादेने उभी राहिली. तेव्हा कन्येला कवटाळून धरणाऱ्या मातेप्रमाणे त्या दीन व पनवासी सातेला क्वटाळून धरून दु खाकुल झालेली कोसल्या म्हणाली, “विदेहदेशाधिपति जनक राजाच्या दन्येला, दशरथाच्या स्नुपेला आणि रामाच्या पत्नीला निर्जन बना मधील दु ख भोगण्याचा प्रसग कसा बरें आला विदेहराजकन्ये ! सूर्याच्या तापाने तापलेल्या पांढऱ्या कमलाप्रमाणे, चुरगळून गेलेल्या तास कमलाप्रमाणे, धर्क ने भरलेल्या सोन्याप्रमाणे, अथवा मेघानी व्यापलेल्या चद्राप्रमाणे, असलेले तुझें मुस पाहून दुखरूपी अरणीतून उत्पन्न झालेला शोक, घर जाळून टाकणाऱ्या अमा- प्रमाणे माझ्या अत करणाचा अतिशय दाह करीत आहे " (२१-२६) ·७ ०८ लो. २०-3.] अयोध्याकाण्डम् । २६३ पादावासाद्य जग्राह पसिष्ठस्य च राघवः पुरोहितस्याग्निसमस्य तस्य वे बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिपः। प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजसः सहव तेनोपवियेश राघवः ततो जघन्यं महितः स्नमन्त्रिभिः पुरप्रधानश्च तथैव सैनिकैः । जनेन धर्मशतमेन धर्मयानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम् उपोपविष्टस्तु तदातिवीर्यवांस्तपस्विवेपेण समीक्ष्य राघवम् । श्रिया ज्वलन्तं भरतः कृतालियथा महेन्द्रः प्रयतः प्रजापतिम्३० किमेप वाक्यं भग्तोऽद्य राघरं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति। इतीय तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो वभूब कोहलमुत्तमं तदा म राघवः सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभावो भरतश्च धार्मिकः । वृताः मुहद्भिश्च विरेजिरेऽध्यरे यथा सदस्यैःसहितास्त्रयोऽग्नयः३० इसा श्री चा. आदिकाव्येऽयो याकाण्डे पोत्तरशततम सर्ग ॥१.४१ •vi[३८९५] याप्रमाणे दुःस कुल होऊन कासया माता विप करात असताना भरताग्रज रामान जबळ येऊन वमित्राचे पाय धरले देवरान इद ज्याप्रमाणे वृहस्पतीचे पाय परतो, त्याप्रमाणे अत्यत विपुल तेजाने युक्त असलेल्या त्या अग्निसार या पुरोहित यमित्राचे पाय धन रघुवराज राम त्या यारावरच साली बसला आणि त्यानतर आपले मनि, नगरातील मुरय मुग्य रोक, सैनिक आणि अत्यंत धर्मनिष्ठ लोग यागह भरत त्या ज्येष्ठ भावाच्यामागे जरळच बसला मातीने झळस्त अमरे त्या रामादे पाहन, शुचिर्भूत इद्र ज्याप्रमाणे प्रम्हदेवापानी यसतो, त्याप्रमणे अयत वीर्यवान् भरत हात जोडून रामाजवळ यसला असता "हा भरत नमस्कार कस्न मेव्या आदराने रामाशी थाना काय बोलणार आहे ?" अश'. प्रकारची तेथे एक्टले या सभ्य लोमाना खरोखर अगदी मोठीच चिता लागून राहिली अमो. सदस्यासद असलेले तीन अनि ज्याप्रमाणे यनामध्ये शोभू शागतात, त्याप्रमाणे आप्तेष्वानी वेढलेले ते निघे म्हणजे सत्यनिष्ट राम, महापर - कमी रक्ष्मण थागि धर्मनिष्ठ भरत गोभू लागले. (-७-३०) याप्रमाणे महामुनिया मीग्रिगीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील यो याकामी एक्शे पाचवा सर्ग सपला १०॥

·न ह ६ श्रीरामायणम् । [सर्गः १०५-१०६ पडुत्तरसततमः सर्गः। ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तैः सुहृद्गणैः । शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुदृद्वताः । मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन तूणी ते समुपासीना न फश्चित्किञ्चिद्व्वीत् । भरतस्तु सुहन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत् सान्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम । तद्ददामि तवैवाहं भुड्क्ष्व राज्यमकप्टकम् महतेवाम्युवेगेन भिन्नः सेतुजलागमे। दुरावरं त्वदन्येन राज्यसण्डमिदं महत् गर्ति खर इवाश्वस्य तार्यस्येव पतत्रिणः। अनुगन्तुं न शक्तिम गति तव महीपते सुजीव नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते। राम तेन तु दुर्जीयं यः परानुपजीवति लाननर त्या आप्तेष्टासह बसलेले ते पुरुपश्रेष्ट दुःखाने शोक करीत ससताच रात्र निघून गेली चागली पहाट झाल्यावर आप्तेटासह ते भाऊ मंदाकिनी नदीच्या तीरावर होमहवन व जपजाप्य आटोपून रामाकडे गेले आणि तेथें स्वस्थ दसले. कोणीही काही बोलला नाही. तेव्हा या सर्व आप्तेष्टांच्या समक्षच भरत रानाला म्हणाला, "राजाने माझ्या मातेचे सात्वन करून मला हे राज्य दिले आहे, ते आता मी तुला देतो आणि तूंच या निष्कंटक राज्याचा पभोग घे. वर्षाकाठी मोट्या जलवेगानें फुटून गेलेला बाधसा आवरणे अशक्य आहे, तसे हे भरतखंड नावाचे प्रचंड राज्य तुझ्यावाचून इतराला आवरतां येगें अशक्य आहे. है राजा ! ज्याप्रमाणे घोड्याची गति अंगी बागबून घेण्यास गाटव असमर्थ आहे अथवा ज्याप्रमाणे गहडाची गति स्वीकारण्यास इतर पत्याचे सामर्थ नाही, लाचप्रमाणे तुझ्या राज्यपालनशीचे अवलंबन परमास मी समर्थ नाही. (1-5) ·०१-१३] “ भयोध्याकाण्डम् । २६५ यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः। हस्वकेन दुरारोहो स्ढस्कन्धो महाद्रुमः स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत् । सनां नानुभवेत्प्रीति यस्य हेतोः प्ररोपितः एपोपमा महाबाहो तदर्थ वेत्तुमर्हसि । यत्र त्वमस्मान्दृपभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि श्रेणयस्वां महाराज पश्यन्त्वय्याश्च सर्वशः प्रतपन्तमिवादिन्यं राज्यस्थितमरिंदमम् तथा नु याने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुखराः। अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः १२ नस्य माध्यनुमन्यन्त नागरा विविधा जनाः। भरतस्य वचः श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः रामा ज्याच्यावर दुमन्याची उपाधिका चालते त्याचेंच ओवन चागले आहे; परंतु जो उप विकरिता दुमन्यावर अवलंबून असतो, साचे जीवन दुखम, आहे, सानधी तूंच राज्य करणे योग्य आहे. एखाद्या पुरुपाने लाविलेला व वाट बलेला वृक्ष शास्त्रा फुटून ठेंगण्या पुरुषाला सहज चढता न येईल अशा गर्त ने मोठा होऊन आणि फुलानी युक्त होऊनही जेव्हा फलें दाखविणार नाही आणि असे झाले असता या फलाच्या हेतूने तो वृक्ष लावला या फलप्राप्तीचा आनंद ज्याप्रमाणे त्या लावगन्याम अनुभवावयास मिळत नाही, त्याचप्रमाणे नुझ्या संचात गोट झाली आहे; कारण ज्याअथी तूं श्रेष्ठ व परिपालन करण्यास ममर्थ असूनही आम्हा सेवनाचे परिपालन करीन नाहीस, त्याअर्थी हीच रूपमा तुला योग्य आहे, आगि हे महापराक्रमी रामा ! राजा दशरयाचे प्रयन्न व्यर्थ गेले, हा ला उपमेचा अर्थही तुला माहीत आहे. हे राजा ! अनेक जातींच्या लोगाचे मुग्य मुख्य अमे मर्व समुदाय अनुदमन करणारा तूं राज्यावर बसून सूर्याप्रमाणे प्रकारात आहेम श्रमें पाहोत व त्याचप्रमणे, हे ककुत्स्थकुलोपन रामा ! म्वारी निघाली समता मत्त हत्ती गर्जना कगेत आत अंत पुरांतील- निया मयंन समाधानयुज अंतःकरणाने तुझे अभिनंदन क्रोन."(७-१२)

·.
श्रीरामायणम् ।
[सर्ग. १०६
तमेयं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम् ।
रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्
नात्मनः कामकारो हि पुस्पोऽयमनीश्वरः।
इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्पति
सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् १६
यथा फलानां पकाना नान्यत्र पतनामयम् ।
एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र भरणाद्वयम्
यथागारं दृढस्थूणं जीर्ण भूत्योपनीदति ।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशंगताः
अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते ।
यात्येव यमुना पूर्ण समुद्रमुदकार्णवम्
याप्रमाणे भरत रामाची प्रार्थना करू लागला असता ते त्याचे भाषण ऐकल्या
वर “वाहवा, वाहा!" म्हणून नानाप्रकारच्या नागरिक ले काना त्या भाषणाची
प्रशसा केली परतु याप्रकारे यशस्वी भरत दु खाकुल होऊन उद्गार काडीत आहे
असे पाहून धैर्यवान् व जितेंद्रिय राम भरताचें सात्वन र लागला. तो म्हणाला,
"जीवाला स्वेच्छेने काहीएक करण्याचे सामर्थ्य नाही कारण हा पुम्प परतन
आहे यामुळे याला अतर्यामा काल इकडून तिक्डे कर्मानुसार ओढून नत असतो
तर माझ्या वनवासाला कैयिा किवा राजा यापैकी कोणीही कारण नसून अग्न्च
मुख्य कारण आहे नाश हाच सर्व सग्रहाचा परिणाम आहे, पतन हाच सर्द
उन्नतींचा शेवट आहे, वियोग हाच सर्व सये गाचा अत आहे आणि मरण हीच
जीविताची शेवटची मर्यादा आहे तेव्हा राजाच्या मृत्यूबद्दल अथवा राज्यापासून
भ्रष्ट होऊन मी वनामध्ये अ ल्याबद्दल शोक करण्यात काही अर्थ नाही (१३-१६॥
" ज्याप्रमाणे पिरलेल्या फळाना पडण्यावाचून दुसरे भय नाही, त्याचप्रमाणे
जन्मास आलेल्या पुरुषाना मरणावाचून दुसरे भय नाहीं ज्याप्रमाणे दृढ सावानी
युत्त असलेलेही घर जीर्ण झाले म्हणजे कोसळून पडते, त्याचप्रमाणे लोक जरा
आणि मृत्यु यान्या त वडीत सापडून नष्ट होतात ज्याप्रमाणे पाण्याने भरलेल्या

·.. लो. १४-०५] अयोध्याकाण्डम् । यहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वपां प्राणिनामिह । थायूपि क्षपयन्त्याशु ग्रीमे जलमियांशवः २० आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि । आयुस्तु हीयते यस्य स्थितम्याथ गतम्य च सहव मृत्यूप्रति सह मृत्युनिषीदति । गत्वा सुदीर्घमध्यानं सह मत्युनिवर्तते गानेप बलयः प्राप्ताः श्वेताश्चन शिरोल्हा.।। जरया पुरुषो जीणं. फि हि रत्या प्रमानयेत् नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि । आत्मनो नावनुष्यन्ते मनुप्या जीवितक्षयम् हृप्यन्त्य॒तुमुसं दृष्ट्वा नव नवमियागतम् । समुदारा मिळणारी यमुना तेथून काही परत पिरत नहा, त्याप्रमाणे गेले रान पिम्न परत येत नाही ग्रीष्मऋतुमध्ये ज्याप्रमाणे सूर्यकिर टर मैन टाकतात, साचप्रमाणे जाणारे दिवग व राना या जगातार मा प्राग्या या आयुष्याचा वेगान क्षय करात असतान (१७-२०) तर तू आर या स्वन विषयों शोक कर, दुम याकरिता तू का शोक जगत आहेग ? राहणऱ्याचे किंवा चारणयाचे अयुष्य म्मा होतच असते तेव्हा अनिवार मृयु जवळ जवळ येन चाल्ला, आता माझा अवम्या ाय होईल म्हणून सत बद्दलच शोक परान यमणे तुला येग्य आरे अरे, प्रक रागला तरी मृत्यु त्याच्यावरोरर नानोच, तो यसला तरी मृत्यु सान्याबरोबर वसतोच आमि दूर मार्ग चालून प्राी परन पिक लागला तराही नयु सय बरोबर चालत जाऊन त्याच्य बरोबरच परत फिरतो साराश, प्रया पाठीशी एकमारसा लागगच आहे अरे, अगावर मुरकुसा पडतात, केम पाडेरे होऊन जातात आगि रेने पुस्प जाण होऊन गतो तेव्हा अमा केता पर आहे की याने हे स टाळण्याला प्रागा समर्थ होईल ? रोक सूर्योदय झाला म्हणने जसे आनदित होनत, तसेच दिवम मावळला त्गही अनदिन होतात, परतु, आपल्या जीविताचा क्षय होत आहे, हे त्याना सनरत न ·०६८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः १०६ ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसंक्षयः यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य तु व्यपेयातां कालमासाद्य कंचन २६ एवं भार्याश्च पुत्राश्च ज्ञातयश्च वसूनि च । समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः नान कश्चिद्यथाभायं प्राणी समतिवर्तते । तेन तस्मिन्न सामर्थ्य प्रेतस्यास्त्यनुशोचतः यथा हि सार्थ गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः । अहमप्यागमिप्यामि पृष्ठतो भवतामिति २९ एवं पूर्वंगतो मार्गः पितृपैतामहै यः । तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः फिरून फिरन ऋतूला आरंभ झलेला पाहून व तो तु पूर्वी कधी न आलेला असा नवानदाच येत आहे असे वाटून प्राण्याना हर्ष होतो, परंतु, ऋतूंच्या मे याने मायारा नाश होत असतो, हे त्याना समजत नाही. (२१-२५) "ज्याप्रमाणे महासागरामध्ये एका लाकडाचा दुस-या लाकडाशी समागम होतो आणि त्यानतर काही वेळाने त्याचा वियोग होतो, त्याचप्रमाणे भार्यापुत्र, ज्ञातो व संपत्ति याचा समागम होत असून कालातराने ते एकमेकापासून दूर होऊ लागतात कारण याचा वियोग हा ठरलेलाच आहे या संसारामध्ये कोण- लाही प्रापाला जन्ममरणस्पी सभावाचे अतिक्रमण करता येत नाही व याच कारणासाठी मेलेल्या माणसाकरिता शोक करीत असलेल्या कोणत्याही भाणसाचे ठिकाणी स्वत.चे मरण नाहीसे करण्याचे सामर्थ्य नाही. ज्याप्रमाणे एखादा प्रवासी लोकाचा समुदाय मार्गाने जाऊ लागला असता तुमच्या मागून मीही येतो" असें म र्गामध्ये असलेला दुसरा कोणी धवासी त्या समु दायाला म्हणतो आणि त्याच्या मागे भाग जातो, त्याचप्रमाणे पूर्वीचे वाडवडील ज्या न टळणा-यामार्गाने गेले आणि ज्या मार्गाचे उल्लंघन करता येत नाही, त्याच मार्गाला स्वत लागलेल्या पुत्पाने वाडवडिलाविषयों का बरं शोक करावा? ( २६-३.)

·३३ 33 गे०२५-३७ ] अयोध्याराण्डम् । वयसः पतमानस्य स्रोतसो वानिवर्तिनः । आत्मा सुसे नियोक्तव्यः सुसमाजः प्रजा' स्मृताः ३१ धर्मात्मा सुशुभैः कृत्स्नः ऋतुभिश्चातदक्षिणः। नस शोच्यः पिता तात स्वर्गतः सत्तः सताम् ३२ स जीर्णमानुपं देहं परित्यय पिता हि नः । दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ग्रह्मलोकविहारिणीम् तं तु नैवंविधः कश्चित्पाशः शोचितुमर्हति । त्वद्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्युद्धिमत्तरः एते वहुविधाः शोका विलापरदिते तदा । । वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता स सस्थो भव मा शोको यात्वा चावल तां पुरीम् । तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर यनामपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा । नद्याच्या जलप्रवाहाप्रमाणे परत न फिरणान्या आयुष्याचा सारमा नारच होत असतो, हे लक्षात घेऊन आपरा आत्मा मुखसाधनरूपी धर्माकडे लावावा हे बरे कारण मनुष्याला जन्म जो मिळतो, तो मुसान्या साधनभूत धर्मान्या प्राप्तीसाठीच मिळतो, असे म्हणतात भरता । सजनाना पूज्य अमा आपला धर्मात्मा पिता उत्कृष्ट यन करून आणि त्यांत मोठमोठ्या दक्षिणा देऊन स्वर्ग. लोकी गेला आहे. तर त्याच्याकरता शोक करणे योग्य नव्हे, कारण जीर्ण झालेल्या या मनुष्यदेहाचा त्याग क्रन जिच्यायोगानें ब्रह्मलोरमाध्ये विहार करता येतो अशी देवी सपत्ति आपल्या पियाग मिळारी आहे तेव्हा अश- प्रकारे तुझ्यासारख्या अथवा माझ्यासारख्या कोणाही समस, आत्मविद्येचे अध्ययन केलेल्या आणि बुद्धिमान् अशा पुरुषाने त्याच्याकरता शोष करणे योग्य नाही कशाही अवस्था प्राप्त झाली तरी विचारी धीर पुरुषाने है नानाप्रकारचे शोक, विगप आणि रोदन यापासून अलिप्तच राहिले पाहिले. (३१-३५) तू म्वस्य हो, शोक का नको आणि येथून निघून त्या अयोध्यानगरीमध्ये रहा. कारण हे वस्त्यामध्ये थेट भरता ! सत्यनिष्ट पियाने तुला त्याप्रम में " ·२७० श्रीरामायणम्। [सर्गः १०६-१०७ तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम् न मया शासनं तस्य त्यक्तं न्याय्यमरिंदम । स त्वयापि सदा मान्यः स वै वन्धुः स नः पिता ३८ तद्वचः पितुरेवाह संमतं धर्मचारिणाम् । फर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना। भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीपता ४० आत्मानमनुतिष्ठ त्वं स्वभावेन नरर्षभ । निशाम्य तु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः ४१ इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेशप्रतिपालनार्थम् । यायसं भ्रातरमर्थवच प्रभुमुहर्ताद्विरराम रामः ४२ इत्याचे श्री वा० आदिकाव्येऽयोध्यामाण्डे पडुतरशततमः सर्गः ॥१०६ [३९३७] माता केली आहे. त्याच पुण्यवान् पित्याने जिकडे मासी योजना रेली आहे त्याच कृत्यामध्ये प्रवृत्त होऊन मी आपल्या सजन पित्याची आज्ञा शेषटास नेईन. हे शाचें मन करणा-या भरता ! त्याची आज्ञा मी झुगारून देणे न्याय्य नाही आणि तुलाहि पण ती झुगारून देणे न्याय्य होणार नाही; कारण तो आपणाला सर्वदा पूज्य आहे आणि तोच आपला पाधय व पिता आहे. हे रघुवंशज भरता! धर्मनिटाना मान्य अशी त्या पित्याची आज्ञा वनवास पत्ररून मी परिपालन करीन. हे पुरुषश्रेष्ठ भरता! परलोप्राप्तीची इच्छा करणा या पुरुष ने धार्मिक, सजन च सद्वर्तनी असले पाहिजे. आपल्या पित्याला-दशरथाला-मरण चागले भालें आहे. म्दणजे त्याला उत्तम गति मिळाली आहे, हे लक्षात आणून, हे पुष भरता ! तूं मुस्वभाव आहेस. तूं भारया हिताचा विचार यर. " याप्रमाणे मित्य ची आरा परिपालन करण्यारिता कनिष्ठ भावाशी घराच घेळपर्यंत अर्थ- परिपूर्ण भाषण कान तो महामा समर्थ राम म्यस्थ यसला. (३६-४२) य प्रमाणे महामानवान्मदिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिपायर्यातील अयोध्यावापिकी एकशेराहावा सर्ग संपला ।। १०६॥

·. २ ०३७-४२, १-७] भयोध्याकाण्डम् । २७१ सप्ते.त्तरशततमः सर्गः। एवमुक्त्वा तु विरते रामे वचनमर्थवत् । ततो मन्दाकिनीतीरे रामं प्रकृतिवत्सलम् उवाच भरतश्चित्रं धार्मिको धार्मिक वचः। को हि स्यादीहशो लोके यादृशस्त्वमरिंदम न त्यां प्रव्यथयेदुःसं प्रीतिर्वा न महर्पयेत् । संमतश्चापि वृद्धानां तांश्च पृच्छसि संशयान् यथा मृतस्तथा जीवन्यथासति तथा सति । यस्यैप बद्धिलाभः स्यात्परितप्येत केन सः परावरको यश्च स्याद्यथा त्वं मनुजाधिप । स एव व्यसनं प्राप्य न विपीदितुमर्हति अमरोपमसत्त्वस्त्वं महात्मा सत्यसंगरः। सर्वशः सर्वदर्शी च बुद्धिमांश्चासि राघव न त्यामेवंगुणैर्युक्तं प्रभवाभवकोविदम् । अशा रीताने अर्थपरिपूर्ण भाषण करन राम स्वस्थ बसला असता मंदाकिनीच्या नीरावर प्रतिवत्सल रामाला उद्देशून धर्मनिष्ठ भरत धर्मग्राह्य व विस्मयजनक भाषण कर लागला-“हे शत्रुदमना! तुझ्यामारगा या जगतामध्ये कोण बरे असेल? वृद्धानादेगील धर्मविषयामध्ये तूं सम्मान्य असतानाही लोमर्यादेला अनुसरून त्या वृताना तूं संशय आला अमता धर्म विचारीत असतोम. तेव्हा याप्रमाणे तूं मर्वन व मनारय परिपूर्ण झालेल' अमन्यामुळे दुसदायक गोष्ट घडली असता तुला हाय होत नाही अथवा आनंदकारक प्रकार घडला असता तुला हर्षही होत नाही. देहाच्या जीवनावस्थेत आणि मरणावस्थन जीर हा सारसाच असून घरा यथा वाईट कर ही प्रसंग आला तरी त्यात भेद होत नाही, अशी बुद्धि ज्याची होईल, त्याला केन्या यरें कारणानी टु य होणार आहे ? हे राजा! तुझ्याप्रमाणे जो आत्मतत्त्व जागणाग अमेल, त्याच्यावर अशाप्रकारचे संकट येऊन पोसळलें तरी त्य ला खेद होगार नाही. (१-५) राया ! तूं महा मा, सत्यप्रतिन, मन, साडे दृष्टि देणारा, बुद्धिमान् "

·રાકર
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः १०७
अविपातमं दुःखमासादयितुमर्हति
पोषिते मयि यत्पापं मात्रा मत्कारणात्कृतम् ।
क्षुद्रया तदनिष्टं मे प्रसीदतु भवान्मम
धर्मवन्धेन बद्धोऽस्मि तेनेमां नेह मातरम् ।
हन्मि तीबेण दण्डेन दण्डाहाँ पापकारिणीम्
कथं दशरथाजातः शुभाभिजनकर्मणः ।
जानन्धर्ममधर्म च फुर्या कर्म जुगुप्सितम्
गुरुः क्रियावान्वृद्धश्च राजा प्रेतः पितेति च ।
तातं न परिगहेऽहं दैवतं चेति संसदि
को हि धर्मार्थयोहीनमीदृशं कर्म किल्विपम् ।
स्त्रियः प्रियचिकीर्षुः सन्कुर्याद्धर्मज्ञ धर्मवित्
अन्तकाले हि भूतानि मुह्यन्तीति पुरा थुतिः ।
रावं कुर्वता लोके प्रत्यक्षा सा थुतिः कृता
आणि देवाप्रमाणे सत्वगुणी आहेस. तेव्हा अशा गुणांनी युक्त आणि उत्पत्ति
विनाश जाणणान्या तुला अत्यंत दुःसह दुःखही घाबरून टाकण्यास समर्थ होणार
नाही. मी परदेशामध्ये गेलो असतांना माझ्याकरिता माझ्या क्षुद्र मातेने में पातक
केले, ते मला मुळीच पसंत नाही. यासाठी आपण माझ्यावर कृपा करा आणि
राज्याचा स्वीकार करा. मो धर्मरूपी बंधनाने धाधला गेलो आहे आणि म्हणून
शिक्षेला पान असलेल्या अशा या पापकर्म करणा-या मातेचा कडक शिक्षा म्हणून
मी या ठिकाणी वध करीत नाही. कारण महाकुलीन आणि सत्वी अशा दशा
स्थापासून मी उत्पन्न झाला असून धर्म व अधर्म जाणत असता निधधर्म क्मे
करूं ? (6-१०)
पिता दशरथराजा वृद्ध, मोठमोठे यज्ञ केलेला आणि श्रेष्ट असून आता मरण
पायला आहे त्सला देय समजून मी मभेमध्ये सारा दोष देत नाही. हे धर्मवेत्त्या
रामा । योग धर्मात्मा पुरुष स्त्रीचे प्रिय करण्याकरिता अशा प्रकार, धर्मार्थशन्य
पपर्म करील? अंत,काली प्राण्यांना मोह होनो अगे आम्ही पति यापासून
गेवळ ऐकत होतो, परंतु ती गेष्ट भर्स एस्य करणान्या राजाने जगामध्ये

·०७-१९]
अयोध्याकाण्डम् ।
साध्वर्थमभिसंघाय शोधान्माहाच साहसान् ।
तातस्य यदतिक्रान्तं प्रत्याहरतु तद्भवान्
पितुर्हि समतिकान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते ।
तदपत्य मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा
तदपन्यं भवानस्तु मा भवान्दुष्कृतं पितुः ।
यति यत्तस्कृतं कर्म लोके धीरविगर्हितम्
कैकेयीं मां च तातं च सहदो बान्धवांश्च नः ।
पौरजानपदान्सास्त्रातुं सर्वमिदं भवान्
चचारण्यं क चक्षानं क जटाः क च पालनम् ।
ईदृशं व्याहतं कर्म न भवान्कर्तुमर्हति
पप हि प्रथमो धर्मः क्षत्रियस्याभिषचनम् ।
येन शक्यं महाप्राश प्रजानां परिपालनम्
रोकाच्या प्रत्यक्ष अनुभवारा य णून दिली. नोवामुळे,मोहामुळे आणि साहसामुळे
पिसान्या हातून जे होऊन गेले, ते चागला योग्यायोग्य विचार करून आपण
मुधारावें पियान्या हातून काही बरे वाईट झाले असले तरी जो पुन त मुधास्न
घेनो, तोच अपय म्हणून लोकात मान्य ठरतो, याविरुद्ध असलेला पुन रोकात
मान्यता मिळवीत नाही. कारण पतनाला हेतुभूत अगी गोष्ट पिचाच्या हातून
'पहली असता जो नी अपल्या आचरण ने सुधारीत नाही, त्याला अपत्य ही यथार्थ
संज्ञा शोमतच नाही. (११-१५)
"तर आपण अमेंच अपत्य होण्याचा यन करावा. पिसान्या दुष्क्त्याला आपण
समति देऊ नका कारण धर्माचे अतिक्रमण कम्न में कर्म दशरथाने येलें आह
तं जगतातील विद्वान् लोकानी निद्य म निले अहे. कैकेयी, मी, पिता, सुहृद्,
आमचे वाधव राणे अयोध्यानगरीतील व देशातील नर्व लोक याना तारण्या-
चरिता आपण माझें हैं सर्व मागणे मान्य करा. अरण्यवाम कोणावह वक्षनधर्म
बोगीकडे आणि त्याचप्राण जटा धारण करणे कोणीकटे व प्रजापालन कोणीकडे!
साराश, अशाप्रकारचे हे घोटाळ्याचे कृत्य आपण हं नका. राज्याभियेक कम्न
घेणे हाच क्षनियाचा मुग्य धर्म माहे आणि हे ज्ञानी रामा ! त्यान्याच योगानें
म. १८(अयोध्या. उ.)

·२७४
श्रीरामायणम् ।
[ सर्ग १०७
कश्च प्रत्यक्षमुत्सृज्य संशयस्थमलक्षणम् ।
आयतिस्थं चरेद्धर्म क्षत्रयन्धुरनिश्चितम् २०
अथ क्लेशजमेव त्वं धर्म चरितुमिच्छसि ।
धर्मेण चतुरो वर्णान्पालयन्क्लेशमाप्नुहि २१
चतुर्णामाश्रमाणां हि गार्हस्थ्यं श्रेष्ठमुत्तमम् ।
आहुर्धर्मश धर्भशास्तं कथं त्यक्तुमिच्छसि
थतेन वालः स्थानेन जन्मना भवतो घहम् ।
स कथं पालयिष्यामि भूमि भवति तिष्ठति રેરે
हीनयुद्धिगुणो वालो होमस्थानेन चाप्यहम् ।
भवता च विना भूतो नवर्तयितुमुत्सहे २४
इदं निखिलमप्यग्यं राज्यं पित्र्यमकण्टकम् ।
अनुशाधि स्वधर्मेण धर्मज्ञः सह वान्धवैः २५
इहैव त्याभिषिञ्चन्तु सर्वाः प्रकृतयः सह ।
ऋत्विजः सवसिष्ठाश्च मन्त्रविन्मन्कोविदाः
प्रजेचे परिपालन होणे शक्य आहे. तेव्हा प्रत्यक्ष सुखाचे साधन असलेल्या प्रजा-
पालनरूपी धर्माचा त्याग करून संशयित, विलक्षण अनावश्यक आणि उत्तर
घयालाच योग्य अशाधर्मचे आचरण कोणता बरें कुलवान् क्षत्रिय करील २ (१६-२०)
"आता कष्टसाध्य धर्माचंच आचरण करण्याची जर तुझी इच्छा असेल तर
धर्माने चार व परिपालन करिताना तुला काय कमी क्लेश होतील १ धर्मवेत्ते'
लोक चारी आश्रमामध्ये गृहस्थाश्रम श्रेष्ठ म्हणतात. तर हे धर्मज्ञा! तू स्य
आश्रमाचा त्याग करण्याचे क्से मनामध्ये आणीत आहेस ? विद्येनें, नात्याने आणि
घयानेही मी आपल्य पेक्षा लहान आहे. तेव्हा आपण असताना मी पृथ्वांचे पालन
कसे करूं? बुद्धीने हीन आणि नात्यानेही हीन असलेल्या मला आपणावाचून
जिवंत राहता येणे शक्य नाही. मग राज्य चालविण्याची गोष्ट कशाला पाहिजे'
तेव्हां परंपरेने चालत आलेले हे संपूर्ण, श्रेष्ठ व निष्कंटक राज्य बाधवासह
स्वधर्मान धर्मज्ञ म्हणविणारातूं परिपालन कर. (२१-२५)
"हे मंत्रवेत्या ! सर्व अमात्य आगि मंत्रामध्ये प्रवीण असलेले वसिष्यासह

·२८ ग्लो २०-२३] भयोध्याकाण्डम् । २७५ अभिषिक्तस्त्वमस्माभिरयोध्यां पालने ब्रज। विजित्य तरसा लोकान्मरुद्भिरिव वासवः २७ ऋणानि प्राण्यपाकुर्वन्दुईदः साधु निर्दइन् । सुहृदस्तर्पयन्कामैस्त्वमेवानानुशाधि माम् अद्यार्य मुदिताः सन्तु सुहृदस्तेऽभिपेचने । अद्य भीता. पलायन्तु दुष्प्रदास्ते दिशो दश आक्रोश मम मातुश्च प्रमृज्य पुरुपर्पभ। अद्य तत्रभवन्तं च पितरं रक्ष किल्विपात् शिरसा त्याभियाचऽहं कुरुप्प करुणां मयि । यान्धयेपु च सर्वेषु भूतपिव महेश्वरः अथवा पृष्टतः कृत्वा वनमेव भवानितः। गमिप्यति गमिप्यामि भवता सार्धमप्यहम् तथाभिरामी भरनेन ताम्यता प्रसाद्यमानः शिरसा महीपतिः। ऋत्विज एकत्र जमून येथेच तुला राज्याभिषेक करोत आणि राज्याभिषेक झाल्या- वर मरुद्गणासह ज्याप्रमाणे इद्र जातो, त्याप्रमाणे आपल्या सामर्थ्याने शत्रुपक्षीय लोशना जिंकून तूं प्रजेचे परिप लन करण्याकरिता आमच्याबरोबर अयोध्येमध्ये चल व तिन्ही मरणाची फेड करीत, दुष्टाचा चागला नाश करीत आगि मुहदाना इष्ट वस्तु देऊन संतुष्ट करीत तूच अयोध्येमध्ये राहून मला आशा करीत जा. हे मार्य ! आज तुला राज्याभिषेक झाल्यावर तुझ्या आप्तेष्टाना आनद होईल आणि तुला दुस देणारे भयभीत होऊन रानोमाळ पळत मुटतील हे पुरुषश्रेठा! माझ्या मातेवर असलेला अ यत निंद्य असा हा लोकापवाद निस्तारून तू आज त्या पूज्य पित्याचं नरकापासून रक्षण कर. (०६-१०) "मी तुझ्या पायावर मस्तक ठेवून तुझी प्रार्थना करीत आहे यासाठी भूत- मानावर कृपा करणान्या महेश्वगप्रमाणे तूं माझ्यावर आणि सर्व वाधवावर कृपा कर. अया माझ्या प्रार्थन दे दुर्लक्ष कम्न आपण जर यावर वनामध्येच रहाणार असाल तर मीही आपणापरावर वनामध्ये येईन " याप्रमाणे सेदो- द्वार व ढीत पायावर मस्तक ठेवून भरत पृथ्वीपति रामाची प्रार्थना कम ·Varm १ २ २७६ श्रीरामायणम् । [सर्ग. १०७-१०८ न चैव चक्रे गमनाय सत्ववान्मतिं पितुस्तद्वचने प्रतिष्ठितः ३३ तदद्भुतं स्थैर्यमवेक्ष्य राघवे समं जनो हर्पमवाप दुःखितः। नयात्ययोध्यामिति दुःखितोऽभवस्थिरप्रतिशत्वमवेक्ष्य हर्पितः३४ तमृत्विजो नैगमयूथवल्लभास्तथा विसंज्ञाश्रुकलाश्च मातरः। तथा बुवाणं भरतं प्रतुटवुः प्रणम्य रामं च ययाचिरे सह ३५ इत्यार्षे श्रीमद्रा. वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततम सर्गः ॥१०॥ अष्टोत्तरशततमः सर्ग। [३९७२] पुनरेवं अवाणं तं भरतं लक्ष्मणाग्रजः । प्रत्युवाच ततः श्रीमाज्ञातिमध्ये सुसत्कृतः उपपन्नमिदं वाक्यं यस्त्वमेवमभाषथाः । जात. पुत्रो दशरथात्कैकेय्यां राजसत्तमात् पुरा भ्रातः पिता नः स मातरं ते समुद्वहन् । लागला असताही पित्याच्या साच शब्दासाठी हट्ट धरलेल्या ' वनात राहण्या- चाच निश्चय करून बसलेल्या ' सत्वशील रामाने अयोध्येला परत जाण्याचे मनात आणले नाही तेव्हा रामाच्या ठिकाणी असलेलें तें अद्भुत स्थैर्य पाहून पूर्वी तेथे आलेल्या दुख, लोकाना दु सातहि प झाला, राम अयोध्येला येत नाही म्हणून त्याना दुःख झाले आणि त्याची दृढ प्रतिज्ञा पाहून त्याना आनं दहि झला असो ऋत्विज, नागरिक लोकाच्या समुदायातील मुख्य आणि भान नाहीसे झालेल्या व अश्रूनी मेन भरून आलेल्या माता, या सर्वानी तशा- प्रकारे बोलत असलल्या त्या भरताची प्रशंसा केली आणि सर्वांनी मिळून त्या ऋत्विज आदि लोकानी अयोध्येला येण्याविषयी रामाची हातापाया पडून विनवणी केली (३१-३५) याप्रमाणे महामुनिदाल्मीतिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्यााडापैकी एकशेसातवा सर्ग सपला ॥१०॥ अशाप्रकारें पुनः भाषण करणान्या त्या भरताला आप्तेष्टासमक्ष अत्यंत मान्य असा वैभवशाली राम म्हणाला, याप्रमाणे बोलणे तुला योग्यच आहे. कारण राजश्रेष्ठ दशरथापासून वैक्याला झालेला तू पुन आहेस. हे भरता।

·३ ५ लो०१३-३५, १.९] अयोध्याकाण्डम् । मातामहे समाधीपीद्राज्यशुल्कमनुत्तमम् देवासुरे च संग्रामे जनन्यै तव पार्थिवः । संग्रहयो ददौ राजा वरमाराधितः प्रभुः ४ ततः सा संप्रतिश्राव्य तय माता यशस्विनी । श्रयाचत नरश्रेष्टं द्वौ घरोघरवर्णिनी तव राज्यं नरव्याघ मम प्रजाजनं तथा। तञ्च राजा तथा तस्यै नियुक्तः प्रददौ वरम् ६ तेन पित्राहमप्यत्र नियुक्त पुरपर्षभ । चतुर्दश वने घासं वाणि वरदानिकम् सोऽहं वनमिदं प्राप्तो निर्जनं लक्ष्मणान्वितः। सीतया चाप्रतिद्वन्द्वः सत्यवादे स्थितः पितुः मवानपि तथत्येय पितरं सत्यवादिनम् । कर्तुमईसि राजेन्द्र क्षिप्रमेवामिपिञ्चनात् पूर्वी आपल्या वडिलानी जेव्हा तुझ्या मातेशा विवाह केला तेव्हा तुझ्या आजापाशी "हिला जो पुन होईल, त्याला मी राज्य दईन. " अशी त्यांनी प्रतिज्ञा केलेली आहे. कन्येबद्दल राजम्पी उत्तम दृश्य आपल्या पिल्याने तुला देण्याची प्रतिज्ञा तुझ्या बाजाराशी कस्न तुझ्या मातेचे पाणिग्रहण केले होते. शिवाय, देवदत्या- च्या रागामामध्ये तुझ्या मातेने त्या राजाची सेवा केली होती म्हणून लाने संतुष्ट होऊन तुझ्या मातेला दोन वर दिले होते. तेव्हा दोन वर पूर्ण करण्याची प्रतिज्ञा सा वेळी त्याच्याकडून करवून घेऊन नियामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्या यशस्विनी मातेने. हे पुरुषश्रेष्ठ भरता! तुला राज्य आणि मला वनगाम असे दोन वर सा पुरुषश्रेष्ठ दशरथराजापाशी मागून घेतले आणि त्याप्रमाणे वचनवद्ध झालेल्या या राजाने तिला तसा वर दिला, आणि हे पुरुषश्रेष्ठ मरता! वर दिल्यामुळे चौदा वय वनामध्ये राहण्याविपयों वडिलानी मला माना केली. (१-७) "तेव्हा पित्याचे सत्यवचन परिपालन करण्याविषयी तत्पर व स्पर्धामावाने विरहित अमलेला मी साता आणि लक्ष्मण यासह निर्जन वनामध्ये आला आहे. नुलाही पि याची राज्य सरण्याविषयी तशी आनाच झालेली आहे. तेव्हा, हे

·श्रीरामायणम्।
[ सर्ग: १.८
ऋणान्मोचय राजानं मरहते भरत प्रभुम् ।
पितरं वाहि धर्मज्ञ मातरं चाभिनन्दय
श्रूयते धीमता तात श्रुतिगीता यशस्विना
गयेन यजमानेन गयेप्वव पितृन्प्रति
पुन्नानो नरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः।
तस्मात्न इति प्रोतः पितृन्यः पाति सर्वतः
पष्टव्या यहवः पुत्रा गुणवन्तो वहुधुताः।
तेषां वै समवेतानामपि कश्चिद्गयां ब्रजेत्
एवं राजर्षयः सर्वे प्रतीता रघुनन्दन।
तस्मात्त्राहि नरश्रेष्ठ पितरं नरकात्प्रभो
अयोध्यां गच्छ भरत प्रकृतीरुपरसय ।
शनुनसहितो वीर सह सर्वेर्द्विजातिभिः १५
प्रवक्ष्ये दण्डकारण्यमहमप्यविलम्ययन् ।
आभ्यां तु सहिनो वीर वैदेह्या लक्ष्मणेन च
त्यं राजाभरत भव स्वयं नराणां वन्यानामहमपिराजराण्मृगाणाम्
राजेंद्रा भरता ! स्वतः लवकर राज्याभिषेक करून घेऊन तू आपल्या पियाबी
प्रतिज्ञा शेवटास ने भरता ' माझ्याकरिता या श्रेष्ठ राजाला तूं ऋणातून मुक्त
कर आणि हे धर्मवेत्त्या । पिलाला सद्गते देऊन मातेचे अभिनंदन कर. भरता !
गयाप्रदशामध्ये यशस्वी व ज्ञानी गय यज्ञ करीत असताना पितराना उद्देशून त्याने
एक वचन उच्चारिलेलें प्रसिद्ध आहे. "पुनामक नरकासून मुलगा ज्याअर्थी
पित्याचे रक्षण करतो, त्याअर्थी त्याला पुत्र असे म्हणतात. गुणी आणि ज्ञानो असे
पुष्कळ पुन होण्याची इच्छा बाळगावी, म्हणजे सर्वापैकी एखादा तरी गयेरा
जाईल " अशा अर्थाची ती श्रुति अहे रघुनंदना! याप्रमाणे सर्व राजीचा
यावर विश्वास आहे. तर हे प्रभो ! पुरुषश्रेष्ठा भरता! तूं नरकापासून पिलायें
रक्षण कर. (८-१४)
"हे वीर भरता ! सर्व विद्वानासह शनुमान बरोबर घेऊन तूं अयोध्येला जा
आणि प्रजाजनाना सानंद दे. हे वारा! सीता आणि लक्ष्मण यासह मी आता वेळ

·. श्लो. १०-११, १-३] अयोध्याकाण्डम् । २७९ गच्छ त्वं पुरवरमद्य संप्रहृष्टः संहृष्टस्त्वहमपि दण्डकाप्रवेक्ष्ये १७ 'छायांते दिनकरमाःप्रवाधमानं वर्ष भरत करोतु मूर्ध्नि शीताम्। एतेपामहमपि काननद्रमाणां छायां तामतिशयनी शनैः श्रयिध्ये१८ शनुम्नस्त्वतुलमतिस्तु ते सहायः सौमित्रिर्मम विदितःप्रधानमिनम् चत्वारस्तनयवरा वय नरेन्द्रं सत्यस्य भरत चराम मा विपीद १९ इत्यार्प श्रीमद्रा. वाल्मी० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे अष्टोत्तरशततम. सर्गः ॥१०॥ नवोत्तरशततम सर्ग । [३९९१] आश्वासयन्तं भरलं जायालिवाह्मणोत्तमः। उवाच रामं धर्मज्ञ धर्मापेतमिदं वचः साधु राघय मा भूत्ते यद्धिरेवं निरर्थिका । प्रारूतस्य नरस्येव हार्ययुद्धस्तपस्विनः का कस्य पुरुषो बन्धुः किमाप्य कस्य केनचित् । पको हि जायते जन्तुरेक एव विनश्यति ३ न लावता दमारण्यामध्धे जतों भरता तू मनुष्याचा राजा हो आणि मीही वनातील पशूचा राजाधिराज होईन. तूं आज आनंदाने श्रेष्ठ नगरीमध्ये जा आणि मही भानादेत होऊनच दंडकारण्यामध्ये प्रवेश करतो. भरता! सूर्यकिरणें निवारण करणारे छन, तुझ्या मस्तकावर थंडग र छाया करो आणि मामुद्धा त्या छायेलाही मागे टारणाऱ्या या वनवृक्षाच्या छायेचा हळूहळू आश्रय करितों. महा- बुद्धिमान् शनुन जसा तुझा मित्र राहील, तसाच मुमिनापुन लक्ष्मण माझा मुख्य मित्र होईल, हे प्रसिद्धच आहे भरता ! आपण चौधे पुत्र राजगला सन्यप्रतिज्ञ रू, तूं खेद करू नको" (१५-१९) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीरिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावन्या आदिकाव्यातील अयोध्याराडापी एकशेआठवा सर्ग सपला ॥१८॥ त्यानंतर भरताचे मात्वन दरीत असलल्या धर्मज्ञ रामावरोवर द्विज श्रेष्ठ जापालि अशा अधार्मिक रीतीने भाषण करूं रागला की, "राघवा उत्कृष्ट बद्धि- शाली अणि तपम्बी अश तुला सामान्य माणसाप्रमाही निरर्थक वृद्धि शोभत नाही अरे! कोण कोणाचा बंधु? आणि एकाचा दुसन्याशी सबंध होऊन कोणाला ·ur ७ ૨૮૦ श्रीरामायगम् । [ सर्ग: १०९ तस्मान्माता पिता चेति राम सजेत यो नरः। उन्मत्त इव स शेयोनास्ति कश्चिद्धि कस्यचित् यथा ग्रामान्तरं गच्छन्नरः कश्चिद्वहिर्वसेत् । उत्सृज्य च तमाचास प्रतिष्ठेतापरेऽहनि एवमेव मनुष्याणां पिता माता गृह वस । आवासमानं काकुत्स्थ सज्जन्ते नात्र सज्जनः पित्र्यं राज्यं समुत्सृज्य स नार्हसि नरोत्तम । आस्थातुं फापथ दु:खं विषम वहुकण्टकम् समृद्धायामयाध्यायामात्मानमभिचय । एकवेणीधरा हि त्वा नगरी संप्रतीक्षते राजभोगाननुभवन्महान्पिार्थिवात्मज । विहर त्वमयोध्यायों यथा शक्रस्त्रिावष्टपे न ते कश्चिदशरथस्वं च तस्य न कश्चन । अन्यो राजा त्वमन्यस्तु तस्मात्कुरु यदुच्यते १० काय मिळणार आहे ? अरे ! प्राणी हा एकटाच जन्मास येतो आणि एकटाव नष्ट हे तो तर रामा । ही माता आणि हा पिता अशा समजुतीने जो पुरुष आसक्त होऊन राहतो, तो उन्मत्त आहे असे समजावे; कारण, केणी कोणाचा नाहीं ज्याप्रमाणे परगावी जाण्यासाठी निघलेला कोणा तरी पुरुष कोठे तरी मुक्कामाला रहातो आणि तें निवासस्थान सोडून दुसया दिवशी पुढे चालता होतो, स प्रमाणे हे ककुत्स्थकुलोत्पन्न रमा ! पिता, माता, घर व द्रव्य ही मनुष्याना प्रवासी लोहाच्या निवासस्थानासारखा आहेत आणि म्हणून याचे ठिकाणी सजन आसक्ति ठेवीत नाईत. (१-६) "तर हे पुरुषोत्तमा। परपरागत राज्याचा त्याग करून दु खदायक, गहन आणि असंख्य क्टकानी भरलेला बनमार्ग स्वीकारणे तुला योग्य नाही. समृद्ध अयोध्ये- मध्ये तू स्वत ला राज्याभिषेक करून घे. विरहातुर स्त्रीप्रमाणे ती अयोध्यानगरा तुझी वाट पहात आहे तर हे राजपुना ! स्वर्ग मध्ये विहार करणाऱ्या इंद्राप्रमाणे मोठमोठ्या राजभोगाचा अनुभव घेत तूं अयोध्येमध्ये आनदानें कार प्रमण कर.

·लो. ४-१६] अयोध्याकाण्डम् । वीजमानं पिता जन्तोः शुक्रं शोणितमेव च । संयुक्तमृतुमन्माषा पुरुषस्येह जन्म तत् गतः म नृपतिस्तत्र गन्तव्य यत्र तेन च। प्रवृत्तिरेपा भूतानां त्वं तु मिथ्या विहन्यसे अर्थे धर्मपरा ये ते तांस्तान्शोचामि नेतरान् । ते हि दुःसमिह प्राप्य विनाशं प्रेत्य लेभिरे अटकापितृदेवत्यमित्ययं प्रसृतो जनः। अन्नस्यापद्रवं पश्य मृनो हि किमशिप्यति १४ यदि भुक्तमिहान्येन देहमन्यस्य गच्छति । दद्यात्प्रयसतां श्राद्धं न तत्पथ्यशनं भवेत् १५ दानसंघनना ह्येते ग्रन्था मेधाविमिः कृताः । दशरथ तुझा कोणी नव्हे व तूं.ि त्याचा कोणी नव्हेस. तो नेगळा. आणि तं वेगळा. य साठी मी सागतो तमें कर. (७-१.) "पिता हे प्राण्याचें केवल निमित्तकारण आहे. ऋतुमती माने गमांमध्ये धारण केलेले आणि एकमेकांत मिश्र झालेले शुक्र व शोणितच इहलोकी पुरुषाच्या जन्माचे माधन होय. राजाला निकटे जावयाचे होने, तिकडे तो गेला आणि अशा रीतीने जाणे हे प्राण्याच्या स्वभावाला धम्नच आहे. परंतु तूं मान निनामरण र ज्यरूपी पुरुषार्याला मुक्त आहेम. प्रत्यक्ष अर्थ व दन आला अपना त्याचा त्याग करून ज्यांनी ज्याना धर्माचा अवलंब केला, त्या ला पुरुषायद्दल मला फार वाईट वाटते; इतराबद्दल निनामे वाटत नाही. कारण अर्याचा त्याग कम्पन धर्मान्या मागे लागलेले ते लोक इहलोकी दुःस भेगून शेवटों नाशच पवले आहेत. अष्टकादि वस्न श्राद करण्याकडे या लोाची प्रत्ति झालेली आहे, परंतु हे लोक अशा रीतीने अन्नाचा काल नाग करीत आहेत; हैं तूच विचार कम्न पहा. कारण मेन्यानंतर कोगाला काय साता येईल ? इहलोकों एकानें भोजन केलेले जर दुमन्याच्या देहामध्ये जात असेल तर प्रवामाला निघालेल्या लोकांकरिता घरों श्राद्ध कान लोकांना जेवायाला पालावे म्हणजे, झाले; प्रवाशायरोघर शिधारी वगैरे देण्याचे कारणच नाही. (११.१५) ·-२८२ श्रीरामायणम् । [ सर्ग: १०९-११० यजस्व देहि दीक्षख तपस्तप्यस्व संत्यज स नास्ति परमित्येतत्कुरु वुद्धिं महामते । प्रत्यक्षं यत्तदातिष्ठ परोक्ष पृष्ठतः कुरु सतां बुद्धिं पुरस्कृत्य सर्वलोकनिदर्शिनीम् । राज्यं स त्वं निगृहीव भरतेन प्रसादितः इत्याचे श्राम वा० आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे नवोत्तरशततमः सर्गः ॥१०९३॥ दशोत्तरशततमः सर्गः। [४०.९] जादालेस्तु वचः श्रुत्वा रामः सत्यपराक्रमः। उवाच परया सूक्त्या बुद्धया विप्रतिपन्नया भवान्मे प्रियकामार्थ वचनं यदिहोक्तवान् । अकार्य कार्यसंकाशमपथ्यं पथ्यसनिभम् निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः। "व्यापार वगैरे करून उपजीविका करण्यात काही कष्ट करावे लागतात असे समजून गरिबाना फसवण्याकरिता धूर्त बुद्धिमान् लोमाना दानाकडे लोकाना वळविणारे असे हे " यज्ञयाग रा, दान द्या, दीक्षा घ्या, तपश्चर्या त्य ग कर।" वगैरे प्रकारच्या विधींनी भरलेले ग्रथ करून ठविले आहेत तेव्हा हे महाबुद्धिम ना। परले साधन असा धर्म म्हणून काही नाही, हे तूं पकें समन जे जे प्रत्यक्ष असेल तेच करीत जा आणि त्याखेरीज इतराकडे दुर्लक्ष करीत जा सर्व लोकाना मान्य असलेल्या प्रत्यक्ष प्रमाणव दा सज्जनाच्या विचारालाच मान देऊन भरताने प्रार्थना केल्याप्रमागें तूं राज्याचा स्वीकार कर" (१६-१८) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमदामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी एकशेनववा सर्ग संपला ।। १०९।। जाबालाचे भाषण ऐकल्यावर जाचालीने प्रतिपादन केलेल्या नास्तिक्वादाच्या योगानें न चळणाऱ्या बुद्धीने युक्त असलेला अमोघपराक्रमी राम शास्त्रादिकाचे अवलंबन करून बोलू लागला- "प्रीतीला कारण असलला विषयोपभेग मला मिळ वा, यासाठी आपण जे येथे भाषण केलें तें जरी करण्याला योग्य असे भासणार आहे, तरी वस्तुत करण्याला अयोग्यच होय आणि दिसण्यांत जरी तें करा,याचा ·४ ६ ७ ८ लो. १६-१८,१९] अयोध्याकाण्डम् । मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शन: कुलीनमकुलीनं वा वीर पुरुषमानिनम् । चारित्रमेव व्यारयाति शुचिं वा यदि वाशुचिम् अनार्यस्त्वार्यसंस्थानः शौचाद्धीनस्तया शुचिः । लक्षण्यवदलक्षण्योः दुःशीलः शीलवानिय अधर्म धर्मवेपेण यद्यहं लोकसंकरम् । अभिपत्स्ये शुभ हित्वा क्रिया विधिविवर्जिताम् कश्चेतयानः परूपः कार्याकार्यविचक्षणः। वह मन्येत मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम् कस्य यास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् । अनया वर्तमानोऽहं वृत्त्या हीनप्रतिक्षया कामवृत्तोऽन्वयं लोकः कृत्स्नः समुपवर्तते । मुसकारक दिसले तरी त्याचा परिणाम दु सकारक्च होणार आहे कारण शास्त्र- विरुद्ध आचरण प्रतिपादन करणा-या चार्वाकादिकान्या प्रथावर विश्वास ठेवून वैदिक धर्माची मर्यादा उधन रणारा जो पुरुष पपाचरण करू लागतो,त्याला सज्जना- मध्ये मान मिळत नाही. पुरुष चागल्या कुरातला आहे किंवा वाईट फुलातला आहे, वर आहे किंवा भ्याट आहे आणि पविन आहे किंवा अपविन आहे हे सर्व त्याच्या वर्तनावरून समजून येते. वस्तुत दुष्ट अमून सज्जनासारखा भासणा या, अपविन असूनही शुचिर्भूत दिसणान्या, अवलक्षगी असूनही लोकाना लक्षणसंपन्न वाटणान्या आणि दु शील असूनही मुशीलाप्रमाणे भासणाऱ्या पुरुषा- प्रमाण धर्मान्या मिषाने मी जर लोक्सार करणान्या अधर्माचे अवलंबन करीन आणि चागल्या कर्माचा त्याग करून विधिविरुद्ध वर्म जर मी करूं लागेन तर सदसद्विचार करणाग कोण बरें ज्ञानी पुरुष, स्वत च्या अधर्माचरणाने लोकानाही अधर्ममार्गाला लावणान्या मला दुराचायला बहुमान देईल2 (१-७) "अशा या तुम्ही सागितलेल्या वृत्तीने मी वागू लागलों असता यात सत्य- पारनरपा प्रतिक्षेचा भंग होणार आहे आगि मग कोणत्या साधनाने मी वाला जाऊ बरें ? माझ्या पूर्वज्ञापैका कोणी असें वर्तन केले आहे की त्याच्या या अशा

·०८४
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ११०
यद्वत्ताः सन्ति राजानस्तद्वत्ताः सन्ति हि प्रजाः
सत्यमेयानृशंसं च राजवृत्तं सनाननम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्टितः
ऋपयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।
सत्यवादी हि लोकेऽसिन्परं गच्छति चाक्षयम् ११
उद्विजन्ते यथा सानरादनृतवादिन ।
धर्मः सत्यपरो लोके मूलं सवस्य चोच्यते
सत्यमेवेश्वरो लोके सत्ये धर्मः सदाश्रितः।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्
दत्तमिष्टं हुत चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदाः सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात्सत्यपरो भवेत्
एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम् ।
चर्तनाचे मी अनुकरण करावे ? शिवाय, तुमच्या सागण्याप्रमाणे वागू राग
असना मी स्वेच्छाचारी होईन आणि मला पाहून हे सगळे जग स्वैन्डावारी
होईल. कारण जसें राजाचे आवरण असते तसेंच त्यान्या प्रजाजनाचे वाचरण
होगार. सयवचन आणि भूतदया हाच राजाचा सनातन आचार होय आणि
ज्याअर्थी राजाचे वर्तन सत्यरूप अहे, त्याअथी राजाचे राज्यही सयावरच
अवलबून आहे, इताँच नव्हे, परंतु सर्व जगदी सयाच्याच आधारावर टिवून
राहिले आहे (८-१०
"पि आणि देव याना स य लाच मान दिला असून सत्यवादी पुरुषालाच
इहलोकी अक्षय भारी श्रेष्ठ अशा ब्रह्मलोकाची प्राप्ति होते लोक ज्याप्रमाणे
मर्प ची भीति वाळगतात, त्याप्रमाणें सोटें बोलगाया ले कानाही मत असतात.
सय जय मध्ये प्रधान अहे, तोच धर्म सर्वात मूळ होय, जगामायें ईश्वर सय
याच नावाने प्रसिद्ध आहे, धर्म नेहमी सत्याचेंच अपलबन कस्न राहिलेला आहे,
पर्व गोटी सन्यमूलकच आहेत आगि सन्यापेक्षा टुमरे कोणतेही स्थान श्रेष्ठ नाही
दिलेलें दान, केलेलें हवन आणि साचरिलेली त हा सर्व स यावरच आधारलेलों
असून वेद हे मयान्याच आधारावर आहेत यासाठी पुरषाने सत्यनिष्ठ असावें।

·ग्लो०९-२०] भयोध्याकाण्डम् । मजत्येको हि निरय एकः सर्गे महीयते १५ सोऽहं पितुर्निदेशं तु किमर्थ नानुपालये। सत्यप्रतिश्रवः सत्यं सत्येन समारुतम् नैव लोमान्न मोहाद्वा न चाज्ञानात्तमोऽन्वितः । सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरोः सत्यप्रतिश्रवः असत्यसंघस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः। नैव देवा न पितरःप्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम् प्रत्यगात्ममिमं धर्म सत्यं पश्याम्यहं ध्रुवम् । भार. सत्पुरुपैश्चीर्णस्तदर्थमभिनन्द्यते क्षा धर्ममहं त्यक्ष्ये हाधम धर्मसंहितम् । क्षुदैर्नृशंसैलुन्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः एक राज्याचे परिपालन करीत असतो, एक दुलाचे रक्षण करीत असतो, एक दु साचा अनुभव घेत असतो आणि एक सुय चा उपभोग घेत असतो x(११-१५) "तेव्हा माझ्या सत्यप्रतिज्ञ व सदाचारसपन्न पित्य ने मत्यपरिपालन करण्या धरिता मला जी आज्ञा केला, ती त्याची आज्ञा मी का म्हणून पाळू नये 2 पिया- -समक्ष सत्यपरिपालन करण्याची प्रतिमा केली असताना मी लेभाने, विस्मृताने अश्या अज्ञानाने मोहित होऊन सत्याच्या मर्यादे अतिरमण केव्हाही करणार नही असत्यवचनी आणि चंचल युद्धीच्या पुरुषाने दिलेले हव्य व कव्य देव आणि पितर घेत नाहीत असे आम्ही ऐकिले आहे. जीवासाठी प्रवृत्त झालेला हा सयपालनस्पी धर्म सर्व धर्मामध्ये मी मुख्य समनत आहे व या सत्यपालनसपी भाराचा स्वाकार चागल्या चागल्या लोकानी केला असल्यामुळे मीही त्याचा आदर करीत आहे क्षुद, दुष्ट, लोभी आणि पापक्मा पुरुषानी सेविलेला हा वस्तुत अधर्म असून धर्मासारखा भ सणाऱ्या या पित्याच्या आज्ञेला न जुमानता व राज्याचा स्वीकार कस्न मिळविलेल्या क्षानधर्मचा मी त्याग करतो.(१६-२०) x म्हणने प्रत्येक प्राणी आपआपल्या मुक्त क्विा दुष्कृतानुमार पुण्याचे किंवा टुप्ताचें फल भोगीत असतो म्हणून मनुष्य में मत्याला सोडू नये असा राम च्या म्हणण्याचा आशय.

·. ६ धीरामायणम् । [सर्ग: ११. कायेन कुरते पापं मनसा संप्रधार्य तत् । अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम् भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तन्ते सत्यमेव भजेत्ततः श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम् । आह युक्तिकरक्यिा दं भद्रं कुरुप ह २३ कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय बनवासमिमं गुरोः। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरसनिधौ। प्रहृष्टमानसा देवी कैकेयी चाभवत्तदा २५ चनवासं वसन्नेव शुचिनियतभोजनः । मूलपुप्पफले पुण्यः यांश्च तर्पयन् सतुष्टपञ्चवगाऽह लोकयात्रा प्रवाहये । अकुहः श्रद्दधानः सन्कार्याकार्यविचक्षणः "मनामध्ये प्रथम विचार करून आणि व्हेिने उच्चर करून नतर पुरष शरिराने पप करीत असतो तेव्हा क्यिाम्पी पाप विविध पापाचे उत्पादक आहे भूमि, कीर्ति, यश व लक्ष्मी ही सत्यनिष्ठ पुरषाची अपेक्षा करीत असतात व शिष्ट लोकही सत्यालाच अनुसरून वागत असतात यासाठी पुरुषाने सत्याच अवर वन करावे राज्य करणे हेच कल्य णकारक आहे म्हणून तू राज्यच कर असें जें अपण केवळ शुष्क तमूलक वाक्यानी अयत विचारपूर्वक व श्रेष्ठ आहे असे आपल्याशी ठरवून में भाषण केलेत ते अन्यायच आहे. पिपापाशी मा वनात जाण्याची प्रतिज्ञा केली असून त्या त्या या वचनाची पर्वा न करता भरताच्या सागण्याप्रमाणे मला कसे वागता येईल ? पियाराशी मी निश्चयपूर्वक प्रतिज्ञा पेलेला असून देवी यीच्याही मना ग त्या वेळी आनद झालेग आहे (२१-२५) "यासाठी पवन ,पुलें आशिपळे यानी देवरितराचं सतर्पण करीत रात मी नियमित आहर वहन व पवित्र राहन वन मध्येच राहीन इदिय ताब्यात टेवन व सदसद्विच र यस्न निष्पपरपणाने श्रद्धापूर्वक स्वत या आपरम्ने मो ·ग्लो० २१-३४] अयोध्याकाण्डम् । कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुमम् । यग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलमागिनः शतं ऋतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः । तपांस्यग्राणि चास्याय दिवं प्राप्ता महर्षयः अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजा निशम्य तम्नास्तिकवाम्यहेतुम् । अथायीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य ३० मत्यं च धर्म च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च । द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुत्रिदिवस्य सन्तः ३१ तेनेवमाशाय यथावदर्थमेकोदयं संप्रतिपद्य विप्राः । धर्म चरन्तः सकलं यथावत्कान्ति लोकागममप्रमत्ताः ३० निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्यामगृहाद्विपमस्थवुद्धिम् । बुद्धयानयवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम् ३३ यथा हिचोरःस तथा हि युद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि । पियाचे वचन पाळण्याचा प्रयत्न यथाशक्ति चालू ठेवीन. या क्मभूमीमध्ये अल्या- वर जे चांगले कर्म अमेल तेच का. अग्नि, वायु आणि चद्र हे चागल्या कर्मा- च्याच योग में आपआपल्या योग्यतेला पाँचलेले आहेत. इशभर यन करून सर्गाला गेला आणि महपानाही उग्र तपश्चर्या करून स्वर्गप्राप्ति झाली."(२६-२९) नास्तिकामारसे भाषण करणान्या जाचालीचें तें माषण ऐकून ते सहन न झान्य मुळे तो उग्र तेजम्पी राजकुमार रामाने त्याच्या भाषणाचे पुनः संडन सुम्म ले- " स य, धर्म, पराम, भूतदया, गोड वाणी आणि वाहण, देव व अनिधि या पूजन याना ज्या अयी संतानों स्वर्गमाधन म्हटले आहे व ज्याअर्थी त्या माध्या वचनाम्नच याप्रमागें मुख्य फलदायी धर्म कोणता तो ये ग्य रीतीन जान घेऊन व त्याचा निर्णय कम्न लक्षास त्या धर्माचे यथाविधि पूर्णपणे आचरण करणारे आनी उत्तम लोक प्राप्त होण्याचा इन्या करतान, साअर्थी अत्यंत न स्तिक, धर्ममार्गविरुद्ध, वेदविरुद्ध असलेल्या बुदीन युक्त आणि अशाप्रकारचे मत स्वीकारून लोग्नाशाकरिता पथ्यावर दिहणा-या आपणारा याजा म्हणून माझ्या पित्याने स्वं कारले ६ मी आपल्या ·श्रीरामायणम् । [सर्ग ११०.१११ तस्माद्धियःशक्यतमः प्रजानां सनास्तिकेनाभिमुखो धुधःस्थात्३४ त्वत्तो जनाः पूर्वतरे द्विजाश्च शुभानि कर्माणि वहनि चः । छित्त्वा सदमं च परं च लोकं तस्माद्विजाः स्वस्ति कृतं हुतं च ३५ धर्म रताः सत्पुरपैः समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः । अहिंसका वीतम लाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः ३६ इति वन्तं वचनं सदोपं रामं महात्मानमदीनसत्वम् । उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वचः सानुनयं च विप्रः ३७ न नास्तिकाना वचन ब्राम्यहं न नास्तिकोऽहन च नास्ति किंचन समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिक:३८ स चापि कालोऽयमुपागतः शनैर्यथा मया नाम्तिफवाणुदीरिता। पित्याचे कृत्य अगदी अयोग्य समजतो. ज्याप्रमाणे चोर त्याचप्रमाणे बौद्ध मतानु यायी समजावा आणि तथागत नावाचा नास्तिक हादी तसाच समजावा यासाठी लोकामध्य जा काही अतिशय कडक शिक्षा शक्य असेल ती नास्तिकाना द्यावी आणि शिक्षा देण्याचा अधिकार नसेल तर समंजस पुरुषाने नास्तिवापसून लांब व्हावे (३०-३४) "आपणापेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या लोकानी आणि ब्राह्मणानी ऐहिक व पारलौकिक फलाची अपेक्षा न धरता हा वेदोक्त धर्म आहे असे समजूनच पुष्कळ शुभ कृत्ये केली आहेत, यासाठी वेद प्रमाण मानूनच जे ज्ञानी अहिंसा, सत्य, तप, दन, परोपकार आणि यज्ञ करीत असतात आणि त्याचप्रमाणे जे धर्मनिष्ठ पुष्कळ दानधर्म करणारे, हिंसागन्य, निर्मल आणि स पुरुषाशी समागम करणारे अस. तत तेन श्रेष्ठ तेजस्वी मुनि रोकामध्ये मान्य होतात," याप्रमाणे तो महात्मा उदार राम जाबालांची निर्भत्सना करू लागला असता तो जवालि पुन उत्कृष्ट अर्थानं युत, आस्तिशला सामेलसें आणि सत्य भाषण त्याच्याशी वरूं लागला, तो म्हणाला "मी नास्तिकावी भाषा बोलणारा नाही, मी नास्तिक- ही नाहा आगि परलोक वगरे वाही नहीं अमे मामें मतही नाही प्रसंग पाहून मी पुन: भास्तिक बनला आहे आणि प्रसंग आल्यास पिस्तही नास्तिर दोईन तशीही वेळ आली होती, म्हणून मी तुला वनवासातून परत पिरविण्याच्या ·। १ . ३ ४ लो०१४-३९, १.५] अयोध्याराण्डम् । निवर्ननार्थ तब राम कारणात्रसादनाथ च मयतदीरितम् ३९ इसा श्रामदा०या० आदिवाव्यऽयोध्यारण्टे दोत्तरगततमः सर्गः ॥१०॥ एकादशोत्तरशतननः मर्ग. [४०४८] ऋद्धमामाय रामं तु वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । जावालिरपि जानीते लोकस्यास्य गतागतिम् निवर्तयितुकामस्तु त्वामेतद्वाक्यमब्रवीत् । इमा लोकसमुत्पत्ति लोकनाथ निबोध में मचे सलिलमेवासीत्पृथिवी ना निर्मिता। ततः समभवब्रह्मा स्वयंमूर्दवतः सह स वराहस्ततो भूत्वा प्रोजहार वसुंधराम् । बएजन्य जगन्सर्च सह एत्रैः कृतात्मभिः आकाशप्रभवो ब्रह्मा शाश्वतो नित्य अन्ययः। तस्मान्मरीचिः संजो मरीचेः कश्यपः सुतः हेतूने नास्तिकामार भाषण केलें अणि आता तुला प्रसन्न करून घेण्याकरिता मी हे असे भाषण करात आहे." ( ३५-३९) याप्रमाणे महामुनिया मीक्षिणीत श्रीमद्रामारा या नावाच्या आदिमान्यातील अयोध्यााडांपकी एकगेंदहावा सर्ग संपला. ॥११॥ राम रागावलेला आहे हे पहन वमिष्ट त्याला म्हणाले," हे लोक परलोक' जाऊन पुनः येथे येत अमनात, हे जागलीलाहि माहात आहे, परतु, यनातून तुला परत फिरविण्याच्या उद्देशाने त्याने अमें भाषण केलें आता हे राजा ! जगदुत्पत्तीविषयी मी काही सागतो, ते ऐक. पूर्वी नुसते पाणीच पाणी होते आणि त्या पाण्यामध्ये पृथ्वी निर्माण केली. यानंतर ब्रह्मदेव इतर देवासह उत्पन्न झारा. नंतर त्याने विराटम्यम्प नरदेवान्या वगुत्प अंशाने वराहरूप धारण करन पृथ्वीचा उद्धार केला आणि त्यानेच विराटपुरुषान्या रजोगुणप्रधान अंगाने दसमृनि जिनेद्रिय पुत्रांसह सर्व जग उत्पन्न लें, ईश्वरापासून शाश्वत, निय अणि अव्यय असा ग्रहदेव उत्पन्न झाला. त्या ब्रह्मदेवापासून मरीचि आणि मरीचीपासून कश्यप टम्पन्न झाला.(१-५) म. १९ ( अयोध्या. उ.)

·६ ७ ८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११७ विवस्वान्कश्यपाजो मनुर्वैवस्वतः स्वयम् । स तु प्रजापतिः पूर्वमिक्ष्वाकुस्तु मनोः सुतः यस्येयं प्रथमं दत्ता समृद्धा मनुना मही। तमिक्ष्वाकुमयोध्यायां राजानं विद्धि पूर्वकम् इक्ष्याकोस्तु सुतः श्रीमान्कुक्षिरित्येव विश्रुतः । फुक्षेरथात्मजो वीर विकुक्षिरुदपद्यत विकुक्षेस्तु महातेजा वाणः पुत्रः प्रतापवान् । याणस्य च महायाहुरनरण्यो महातपाः नानावृष्टिर्यभूवास्मिन दुर्भिक्षः सतां वरे । अनरण्ये महाराजे तस्करो वापि कश्चन अनरण्यान्महाराज पृथू राजा वभूय ह । तस्मात्पृथोमहातेजानिशहरदपद्यत स सत्यवचनाद्वीरः सशरीरोदिचं गतः। विशदोरभवरसूनुर्धन्धुमारो महायशाः धुन्धुमारान्महातेजा युवनाश्यो व्यजायत । "कश्यपापासून विवस्वान् झाला. स्वतः मनु हाच दिवस्यानाचा पुन अमन तोच पहिला प्रजापति दोय. वायु हा मनूचा पुत्र होय. मारा मनूने भगरी प्रथमच ही समृद्ध पृषी दिली तो इलाफ अये येतील पहा राजा अग तूं समज. याला कुक्षि म्हणून प्रसिद्ध असलेला एक शोभिवंत पुन दोन आगि हे वीरा ! पुपास्न शिक्षि उत्तम इग. प्रतापो व महातेजस' पारा विशीचा पुत्र अमन महापर कमी व महानरस्या अनरम हा यार पुत्र होय हा समनश्रेष्ट र जामनरण्य राज्य परांत समताना अनार, दुर्मिक्ष आणि चोर यावा मुटाच उबर नव्हता. (६-१.) "हे रजा : अपरम्पार मन युग काय त्या सून मद श्य- विशंक आला होपरि दिसत.च्या मत्य पलन अभियान सगुनीया सपशेड मारीर स्वर्गारग मे मायायो र निरपा पुन, धुमागमन महातेजस्वा युक्ताप पर अर ·ग्लो. १०६-२.] अयोध्याकाण्डम् । युवनाश्वसुतः श्रीमान्मांधाता समपद्यत १३ मांघातस्तु महातेजाः सुसंधिरुदपद्यत । सुसंधेरपि पुत्री द्वौ ध्रुवसंधिः प्रसेनजित् यशस्वी ध्रुवसंधेस्त भरतो रिपुसूदनः। मरतात्तु महावाहोरसितो नाम जायत यस्यैते प्रतिराजान उदपद्यन्त शत्रवः। हैहयाम्तालजवाश्च शूराश्च शशविन्दवः तांस्तु सर्वान्प्रतिव्यूह्य युद्ध राजा प्रवासितः । स च शैलवरे रम्ये यभूवामिरतो मुनिः १७ द्वे चास्य भार्ये गर्भिण्यौ यभूवतुरिति श्रुतिः। तभ चका महाभागा भार्गवं देयवर्चसम् घवन्दे पद्मपत्राक्षी काहिणी पुत्रमुत्तमम्। एका गर्भविनाशाय सपल्यै गरलं ददौ भार्गवरच्यवनो नाम हिमवन्तमुपाश्रितः । युवनाबाला वैभवशाली माधाता नावाचा मुलगा झाला. माधात्यापासून महा- तेजस्वी सुसंधि आणि सुसंवीला ध्रुवसंधि व प्रसेनजित् असे दोन पुन उत्पन्न झाले. वसंवीपासून शतनाशक यशस्वी भरत व महापराक्रमी मरताला असित या नावाचा मुलगा आला. (११-१५) "त्या असिताचे हैहय, तालअंघ, शूर आणि शशचिंदु या नागचे शत्रु होते. त्याने त्या माशी युद्ध सुरू केले, पण त्यात त्याचा पराजय झाला व त्यानी लाला हापून दिल्यावर तो राजर्षि रम्य असा हिमालय पर्वतावर जाऊन तेथेंच माण पावला, त्यावळी त्याच्या दोन स्त्रिया गर्भिणी होत्या, अशी प्रसिद्धि आहे त्यापैकी कमलपनासारख्या नेनानी युक्त असलेल्या एका मदाम ग्यवती घीने आपल्याला उदृष्ट पुत्र व्हावा हा उद्देश मनात धरन देवासारख्या तेजम्बी यवन भार्गव मुनींना वंदन करून आपल्या म्य पुत्राचे रक्षण व्हावे म्हणून प्रार्थना देली; आणि दुमरीने गर्भाचा नाश करण्यासरिता त्या सवतीला विष दिले खा समयी हिमालय पर्वताचा आश्रय करन रहात असलेल्या त्या व्यवन मार्गव ·10 .. श्रीरामायणम् । [सर्ग. १११ तमृर्षि साभ्युपागम्य कालिंदी त्वभ्यवादयत् स तामभ्यवदत्प्रीतो वरेप्तुं पुत्रजन्मनि । पुत्रस्ते भविता देवि महात्मा लोकविधुतः २१ धार्मिकश्च सुभीमश्च वंशकर्ताऽरिसूदनः। श्रुत्वा प्रदक्षिणं कृत्वा मुनि तमनुमान्य च पद्मपत्रसमानाक्षं पद्मगर्भसमप्रभम् । ततः सा गृहमागम्य पत्नी पुत्रमजायत सपल्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया । गरेण सह तेनैव तस्मात्स सगरोऽभवत् स राजा सगरो नाम यः समुद्रमसानयत् । दृष्ट्वा पर्वणि वेगेन त्रासमान इमाः प्रजाः असमअस्तु पुत्रोऽभूत्सगरस्येति नः शृतम् । जीवन्नेव स पित्रा तु निरस्तः पापकर्मकत् नामक ऋषीच्या नळ जाऊन त्यो कालिंदी नावाच्या स्त्रीने त्याना नमस्कार केला. (१६-२०) "तेव्हा पुन व्हावा असा घर मिळण्याची वरप्राप्तीची इच्छा करणान्या त्या कालिंदीला ने ऋषि प्रसन्न होऊन म्हणाले, "हे राजभायें ! तुला महामा, जगद्विख्यात्, धार्मिक, दुष्टाना व दुर्जनाना फारच भयंकर, वंश चालविणारा आणि शनुनाशक असा पुत्र होईल." हे मुनींचे भाषण ऐकून ती कालिंदा त्या मुनींना प्रदक्षिणा करन व त्याची अनुमति घेऊन तेथून निघाली. घरी आल्यावर त्या राजपत्नीला कमलपनासाररया नेनानी आणि कमलाच्या गाभ्या. सारख्या यातीने युक्त असलेला मुलगा झाला. सवत'ने गर्भाचा नाश करण्य करिता तिला गर म्हणजे विष दिले होते. यामुळे तो पुत्र गरामह उत्पन्न झाला आणि म्हणून स-गर असे त्याचे नाव पडले ला सगर राजाने पर्वकाळी यज्ञ. दीक्षा घेतली असता आपल्या ६... पुनारहन समुद्राजवळची जागा खणन काइली, तेव्हा या रागण्याच्या वेगामुळे या सर्व प्रजा पासून गेन्या (१-५) "सगराला अममंज म्हणून एक पुत्र होता तो दुष्कृय यरणारा असल्यामुळे

·०००-33] अयोध्यााण्डम् ।
अंशुमानपि पुत्रोऽभूदसमसस्य वीर्यवान् ।
दिलीपोऽशुमतः पुत्रो दिलीपस्य नगीरथः २७
भगीरथात्ककुत्स्थश्च काकुत्स्था येन तु स्मृताः।
काकुत्स्थम्य तु पुनोऽभूद्रघुर्यन तु राघवाः २८
रयोस्तु पुत्रस्तेजस्वी प्रवृद्धः पुम्पादकः ।
कल्मापपादः सौदास इत्येवं प्रथितो भुवि २९
कल्मापपादपुत्रोऽभूच्छहणस्थिति विधुतः ।
यस्तु तवीर्यमासाद्य सहसन्यो व्यनीनशत् ३०
शहणस्य त पुनोऽभूच्छूरः धीमान्सुदर्शनः ।
सुदर्शनाच्याग्निवर्ण अग्निवर्णस्य शीघ्रगः ३१
शीघ्रगस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रशुश्रवः ।
प्रशुधवस्य पुत्रोऽभूदम्बरीपो महामतिः ३०
अम्परीपस्य पुत्रोऽभून्नहुपः सत्यविक्रमः ।
नहुपस्य च नाभागः पुत्रः परमधार्मिकः
वियाने लाला आजन्म ( तो मरेपर्यन्त ) वनवासाची शिक्षा देऊन हाकून
दिले होते, त आप या ऐकण्यात आहेच. त्या असमंजालाही अंगमान् म्हणून
एक परारमी पुन झाला. दिलीप हा अंशुमानाचा पुत्र असून भगीरथ
दिलीपाचा पुन होय भगीरथाप'सून क्लस्थ झाला व त्यान्यामुळे त्याच्या
वंगनाना काकुस्थ ही संज्ञा मिळाली. या काकुत्स्थाला रघु नावाचा पुन
झाला व त्यान्यायोगाने त्याच्यापुढील वंशजाना राघव म्हगण्यात आले.
रघूला जो तेजस्वी पुन झाला, तो प्रद्ध, पुरुषादक, कन्माषपाद आणि
मौदाम या चार नावाना पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. शंसण म्हणून प्रख्यात असा
एक मापपादाचा पुत्र होना तो सा आपन्या पिल्लान्याच तावडीत सापडून
सन्यासह नाश पावला. ( २६-३०)
"श्रीमान् आणि शूर असा मुदान हा शसणाचा पुत्र होय. या मुदर्शनाला
श्रमिवर्ण नावाचाहि एक पुत्र होता आणि अग्निवर्णाचा शीघ्रग म्हणून पुन होता.
दशीघ्रगाला मरु, मल्ला प्रशुश्रुव आणि प्रशुश्रूवाला महामति अंरीप पुत्र

·२९४ श्रीरामायणम् । {सर्गः १११-११२ अजश्व सुव्रतश्चैव नाभागस्य सुतावुभौ । अजस्य चैव धर्मात्मा राजा दशरथः सुतः तस्य ज्येष्ठोऽसि दायादो राम इत्यभिविश्तः। तद्गहाण स्वकं राज्यमवेक्षस्व जगन्नृप ३५ इक्ष्याकृणां हि सर्वेषां राजा भवति पूर्वजः। पूर्वजे नावरः पुत्रो ज्येप्ठो राजाभिषिच्यते स राघवाणां कुलधर्ममात्मनः सनातनं नाद्य विहन्तुमर्हसि । मभूतरत्नामनुशाधि मेदिनी प्रभूतराष्ट्रां पितृवन्महायशाः ३७ इलार्षे श्री वा आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततम सर्ग ॥११॥ द्वादशोत्तरशततम सर्ग। [४०८५] वसिष्ठः स तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः। अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेगपरं वचः १ पुरपस्येह जातस्य भवन्ति गुरवः सदा । आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव झाला अबरीपाला अमाधपराम्मी नहुष आणि नहुघाला नाभाग म्हणून अत्यत धार्मिर पुन झाला अन आणि सुव्रत हे उभयता नाभाग चे पुन असून धर्मात्मा दशरथराजा हा अनाचा पुन होय व त्याच दशरथराजाचा तू राम म्हणून प्रसिद्ध असा पन आहेस तर हे राजा' आपल्या राज्याचा स्वीकार कस्न जगताचे परिपालन कर सर्व इक्ष्वाकुवशनामध्ये ज्येष्ठ पुनच राजा होत आलेला आहे. ज्येष्ठ पुन जिवत असताना कनिष्ठ पुनाला राज्यभिषेक होत नाही. तर हे महाकीर्तिमन् रामा । आपल्या रघुवंशनाचा सनातन कुलधर्म आज नाहींसा न करता रत्नानी व राष्ट्रानो संपन्न असलेल्या पृथ्वांचे तूं परिपालन कर (३१-३५) याप्रमाणे महामुनिवान्मोक्प्रिणीत श्रीमद्रामायण या नावान्या आदिकाव्यातील अयोध्याकाडापैकी एकशेअरावा सर्ग संपला. ॥ १११ ॥ याप्रमाणे रामाशी भाषण करून ते रानगुरु वसिष्ठ पुन धर्मास धरूनच त्याला बोलू लागले, " है क्वस्थकुलोत्पन्न राघवा ' उत्पन्न झालेल्या मनुष्याला ૨ ·3 ४ . ७ ८ प्लो. ३४-३७, १-९] अयोध्याकाण्डम् । पिना ह्येनं जनयति पुरुपं पुरुषर्षभ । प्रज्ञा ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरच्यते स तेऽहं पितुराचार्यस्तव चैव परंतप । मम त्वं वचन कुर्यनातियतः सता गतिम् इमा हि ते परिपटो शातयश्च नृपास्तथा । एपु तात चरन्धर्म नातिवर्तः सतां गतिम् वृद्धाया धर्मशीलाया मातु हस्यवर्तितुम् । अस्या हि वचन कुर्वन्नातियतः सनां गतिम् भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव । आत्मानं नातिवर्तस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम एवं मधुरमुक्तः स गुरुणा राघव. स्वयम् । प्रत्युवाच समासीन वसिष्ठ पुल्पर्पभः यन्मातापितरो वृत्त तनये कुरुत सदा। गुरु, आचार्य, पिता आणि माता पूज्य असतान ह पुरुषश्रेष्टा । पुष्पाला जन्म पिता देतो, परतु वेदविषयक युधि आचार्य देतो, म्हणून त्यारा गुरु असें म्हण- तात हे शत्रुत पना ! मी तुझाच नव्हे, परतु तुदय पित्याचाही आचार्य आहे यामाठौं, तू माझ्या सागण्याप्रमाणे वागू लागरराम तर सजनाच्या मार्गाच अतिरमण तुझ्यारइन होणार नाही हे तुझे आप्तेष्ट, इतर लोक, बाधव आणि मोडलिक राने आहेत. याचे रक्षण करून धर्माने तू वागू लागलास तर रामा ' सजनाच्या मार्गाच तू अतिक्रमण करीत आहेस, असे कधीच होणार नाही वृद्ध आणि धर्मशील मातेचा अनादर करणे तर तुरा योग्यच नाही आणि हिच्या म्हणण्याप्रमाणे वागू रागराम तर सन्मार्गाचे उघन केल्यासारखें मुळीच होणार नाही हे अमोघपरातमी सत्यधर्मनिष्ट राधमा । प्रत्यक्ष भरतच जर राज्य कर- 'ग्याविषयी तुला प्रार्थना करीत आहे, तर म्वत , वचन परत फिरविल्याचा दोष तुझ्याडे येणार नाही." (१-५) याप्रमाणे गुम्नी स्वत मधुर शब्दानी ला राघवाला सागितले असता तो पुरुषश्रेष्ठ आपल्या जवळच बसलेल्या पमिष्टाना म्हणाला, " आईबाप मुलावर जो

·-Anuvha
श्रीरामायणम् ।
[ सर्गः ११२
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्
यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च
स हि राजा दशरथः पिता जनयिता मम ।
अज्ञापयन्मां यत्तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति
एवमुक्तेन रामेण मरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच विपुलोरसः सूतं परमदुमनाः
इह तु स्थण्टिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।
आर्य प्रत्युपवेक्ष्यामि याचन्मे संप्रसीदति
निराहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।
शये पुरस्ताच्छालायां यायन्मां प्रतियास्यत्ति
स तु राममवेक्षन्तं नुमन्तं प्रेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्थितः स्वयम्
उपकार नेहमी करीत असतात. त्याचा प्रयुपकार करता येणे अगदी अशक्य
आहे. हवे ते देणे, निजविणे, अंगाला लायगे, गोड गोड बोलणे, रोळविणे इत्यादि
गोष्टींच्या योगाने मानास्तिराचे झालेले उपकार पुत्राच्या हातून पिट
भाक्य आहे. त्या माझ्या जनम शिवा दशरथ राजाने जी मला आना केले
आहे, ती कथं च असत्य होगार नाही." (८-११)
याप्रमाणे रामाने सागितले असता भव्य पक्षापल ने युक्त असलेला मरत
अत्यंत खिन्न होऊन उपळच असलेल्या सारथ्याला म्हणाला, " हे गारच्या !
या ओट्यावर अगदी दाराजवळच दर्भ पसर म्हणने ६ आर्या ! रम मजयर
प्रमान होईपर्यंत त्याच्यासाठी मी येथे दारातच पढ्न राहतो. काहीएक न
खाता आणि दुसरीकडे न पाहता एसादा द्रव्यहीन मामा जरों आपलें द्रव्य
परत मिळविग्याररिता युगान्या दारात घर घेऊन रमतो, तसा मीया पूर्ण झाले.
पुढेच माझ्या म्हणण्याला होकार देऊन राम माझ्या बरोबर अयोध्येला परत
निपर्यन पट्टन राहीन." याप्रमाणे भरताने मागितलें अमनाही मुमंत्र रामाच्याच
तोंडाकडे पहात आहे असे पाहन जिम झालेला भरत भूमायर यताच दामन

·१९ ०० मो. १...] अयोध्याकाण्डम् । ૬૭ नमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः। कि मां भरत फाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसे ब्राह्मणां वेकपायन नराम्रोडुमिहार्हति । न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने उत्तिष्ट नरशार्दूल हित्वैतदारणं नतम् । पुरवामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव मासीनस्त्येव भरतः पोरजानपटं जनम् । उवाच सर्वतःप्रेक्ष्य फिमाय नानुशासय ते तदोचुर्महात्मानं पोरजानपदा जनाः। काकुन्स्थमभिजानीमः सम्यग्बदति राघयः एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्टति। अत एव न शक्ताः स्म व्यावर्तयितुमअसा २१ तेपामाशाय वचनं रामो वचनमनचीत् । एवं निबोध वचनं मुहृदां धर्मचक्षुपाम् पसरून चमला (१२-१-) तेव्हा राजर्षिश्रेष्ट व महातेनम्वी राम त्याला म्हणाला, भरता। मी काय तुझा अपराध केला आहे म्हणून तू येथे धरणे घस्न पडण्याचे मनात आणले आदेम एकाच कुशीवर राहून धरणे धान पदण्याने या ठिकाणी लोकाना अडथळा करण्याचा अधिकार ब्राह्मणाला बहे, परंतु क्षत्रियाना हा धरणे धरून बसण्याचा प्रकार शास्त्रमंमत नाही याम ठी हे पुरुषश्रेणा! हे भयकर व्रत सोडून देउन येथून ऊठ आणि राघवा ! येथून ल्वर अये ध्या नगरीमध्ये जा" असे राम म्हणाला, तेव्हा तो भरत तेथे बसूनच अये ध्या नगरीतील व देशातील सर्व लोकारद पाहून “ मेरे । श्रेष्ट रामाला तुम्ही का ग्रहींच से सागत नाही" असे म्हणाला तेव्हा ते अयोध्यानगरीतील व इतर ठिराणचे लोर त्या महात्म्या भरताला म्हणाले, " हे काकुत्स्था ! रामाला तू चाग सागत आहेस हे आम्ही समजून आहोत, परतु हा महाभाग्यवान राम पित्याची आज्ञाच घरून बसला समल्यामुळे त्वचें मन सहज फिरविता येग आम्हास शक्य नाही" (१६-२१) ·Arun- ०७ श्रीरामायणम् । [ सग ११२-११३ एतञ्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सपश्य राघव । उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ૨૨ अथोत्थाय जलं स्पृष्टा भरतो वाक्यमब्रवीत् । शृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिणः शृणुयुस्तथा न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् । एवं परमधर्मज्ञ नानुजानामि राघवम् यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः। अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश बने समाः धर्मात्मा तस्य सत्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः । उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम । म तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन या उपाधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः । हैं लाचे भाषण ऐक्न राम भरनगला म्हणाला, " धर्मावर पूर्ण लक्ष ठेवगा. च्या या लेकाचे हे बोलणे ऐक आणि तू केलेले व मी केलेले दोहोकडेही लक्ष दे आणि चागला विचार कर.ई महापराक्रमी भरता ! ऊठ आणि हे भलतेच कृत्य केल्याचा दोप नाहीसा होण्यासाठी मला स्पर्श करून आचमन कर." याप्रमाणे रामाने सांगितल्य यर भरत आचमन कस्न म्हणाला, "स-यानी य मंन्यानी माझे म्हणणे ऐकावे. मी राज्याकरिता पिसाची प्रार्थना केली नाही, असा वर माग म्हणून मातेला सागितलेंहि न ही आणि याप्रमाणे या ग्रेट धर्मशोल रामालाही मी वनात ज ण्याची परवानगी दिली नाही. तथापि पित्याची आशा केवल आवश्यक कर्तव्य म्हणून पालन करावयाची, एवढ्याररिताच जर वनामध्ये वास्तव्य करावयाचे असेल, तर मीच चौदा वर्ष वनामध्ये घालवान."(२०-२६) है आप या भावाचे भरताचे-भाषण ऐकून रामाला फारच आचर्य वाटले ५ तो नगरातील व देशातील लोकाना म्हणाला, "माता पिता जिवंत असताना त्याने जे काही कोणाला विकले असेल, त्याने जी काही कोणापाशी ठेव ठेविली अमेल अथवा जे काही किंमत देऊन विकत घेतले असेल । भरताला अथवा मला ·३० . -लो. २३-३२, १-२] अयोध्याकाण्डम् । युक्तमुक्तं च कैकय्या पिना मे मुकृतं कृतम् जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् । सर्वमेवार कल्याणं सत्यसंधे महात्मनि ३० अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः । भ्राना सह भविप्यामि पृथिव्याः पतिरत्तमः वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् । अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् इसा श्री.वा. आदिगव्येऽयोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः ॥११॥ त्रयोदशोत्तरशततम मर्ग । ४११॥ तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् । विस्मिताः संगम प्रेक्ष्य समुपेता महर्पयः १ हिना मुनिगणाः स्थिताश्च परमर्पयः। तो भ्रातरो महाभागो कारत्स्थौ प्रशशंसिरे नाहीसे परता येणार न ही. तेव्हा वनवासासंघाने म्वत समर्थ असता एख द्या अगत्ताप्रमाणे मला प्रतिनिधि नेमता येणार नाहा यीनेही जे सागितले तें योग्यच सांगितले आहे आणि पित्यानेही जे केलें तें न्याणकारक्च केले आहे. भरत हा क्षमाशील आणि वडिलाचा सपार करणारा आहे, हे मला माहीत आहे; इतच नव्हे, परतु महात्म्या सयवचनी भरताजवळ राज्य चालविण्यास आवश्यक असे सर्व काही चागले गुण आहेत हे मला ठाऊक आहे. मी वनातुन परत अली म्हणजे या धर्मर्शल मावासह पृथ्वीचा मुख्य अधिपति होईन. फोक्याने राजापाशी वर मागितला आणि मी त वचन मान्य केले, तेव्हा या माझ्या सागण्याप्रमाणे वागून तू त्या राजाला-आपल्या पित्याला अनृतापासून मुचा कर." (०७-३०) याप्रमाणे महामुनिवा मीविप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्याराडापैकी एकशेंबारावा सर्ग संपला ॥११॥ त्या अप्रतिम तेजस्वी भावाचा अगावर रोमाच उठविणारा तो समागम पाहून तेथे जमलेले महर्षि आयर्यचकित झाले आणि गुप्तपण तेथें आलेले ते ·w ८ श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११३ सदा? राजपुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ । श्रुत्वा वयं हि संभापामुभयोः स्पृहयामहे नतस्त्वृपिगणाः क्षिप्रं दशग्रीववधैपिणः । भरतं राजशार्दूलमित्यूचुः संगता वचः कले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायशः । ग्राहं रामस्य वाक्यं ने पितरं यद्यवेक्षसे सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितुः। अनणत्वाच कैकेय्याः स्वर्ग दशरथो गतः एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वाः समहर्पयः। राजर्षयश्चैव तथा सर्व स्वां स्वां गतिं गताः हादितस्तेन वाक्येन शुशुभे शुभदर्शनः । संदृष्टवदनस्तानृपीनभ्यपूजयत् अस्तगानस्तु भरतः स वाचा सजमानया। कृतासलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरव्रवीत् महप व मुनिगण त्या महाभाग्यवान् मुस्थलोत्पन्न राम य भरत या दोषा भावाची प्रशंसा करू लागले ते म्हणाले, " हे दोन्ही राजपुन नेहमी धर्ममार्गाने वागणारे असून सभ्य व धर्मज्ञ आहेत आणि या उभयताचे संभाषण ऐकून आम्ही याच्यावर प्रसन्न झालो आहो." त्यानंतर रावणवधाची इच्छा धरणारे प्रापिगण एक्न मिदन नृपश्रेठ भरताला पाईनेच म्हणाले, हे कुलीन, महाज्ञानवान्, सदाचरणसंपन्न, महावीर्तिमान भरता ! पित्याच्या सुखाची जर तुला अपेक्षा असेल, तर रामान्या सागण्याप्रमाणे वागण्याचे तूं ठरव. रामाने काही स्त्यिाच्या मात राहू नये अशी भामची इच्छा आहे आणि दशरथहो राम वनवासात आन्याने योन्या ऋणातून मुक्त झाल्यामुळे, स्वर्गाला गेला आहे." इतके चोदन गंधर्व, महर्षि य राजर्षि हे सर्व आपापल्या मार्गाने चालते शाले. (१-५) तेप्दा खान्या त्या सांगण्य ने अगोदरच शुभमुद्रेनें युक्त असलेल्या रामाच्या मुबानर भागसी तेज आले आगि आनंदित मुदेने त्याने त्या ऋषींचे अभिनंदन ये.ले. तेव्हा भरताचे हातपाय अगदी मोइन गेयमारसे झाले आणि अदराळत ९ .

·. १३ श्लो.:-981 भयोध्याकाण्डम्। राम धर्ममिमं प्रेक्ष्य कुलधर्मानुसंततम् । कर्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम् रक्षितुं सुमहदाज्यमहमेकम्तु नोत्सहे। पौरजानपदांश्चापि रक्तावसयितुं तदा झातयश्चापि योधाश्च मिनाणि सुहदश्च नः । त्यामेव हि प्रतीक्षन्ते पर्जन्यमिव कसाः इदं राज्यं महामाश स्थापय प्रतिपद्य हि । शक्तिमान्स हि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने एवमुक्त्वापतझातुः पादयोर्भरतस्तदा । भृशं संप्रार्थयामास राघवेति प्रियं चदन् २४ तमद्धे भ्रातरं कृत्वा रमो वचनमब्रवीत् । श्याम नलिनपत्राक्ष मत्तहंसस्वरः रवयम् आगता त्वामियं बुद्धिः स्वजा वैनयिकी च या । भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि अडखळन पुनः तो रामाला म्हण ला, “हे काकुत्स्था । कुलधर्म म्हणून नेहमी चालत आरेया या धर्मारडे दृष्टि देऊन माझ्या व मझ्या मानेच्या विनंतीला तूं मान दे. हे प्रचंड राज्य रक्षण करण्यास ठी आणि तुझ्यावर प्रेम करणान्या प्रजाजनाचे रंजन करण्यासाठी मजजवळ धैर्य नाही. शिवाय शेतकरी ज्याप्रमाणे पावसाची वाट पहात असतात, त्याचप्रमाणे आपले वाधव, योद्धे, मिन तुझ्या वाटेकडेच डोळे लावून बसले आहेत. यासाठी हे महाज्ञानसंपन्न काकु-स्था ! तूं राज्याचा स्वीकार कर आणि ते चालविण्यासाठी कोणातरी योग्य मन्याची योजना कन्न त्याच्या स्वाधीन कर म्हणजे तो लकाचे परिपालन करण्यास समर्थ होईल (८-१३) याप्रमाणे भाषण केल्यावर भरताने आपल्या भावान्या चरणावर लोटागन घेतले आणि रामाची अति प्रिय शब्दाने लाने वारंवार प्रार्थना क्ली. तेन्हा मत्त हंसाप्रमाणे स्वर असलेला तो राम ला दयामवर्ण कमलनयन भावाला स्वत.न्या माडीवर घेऊन म्हणाला, भरना ही जी विनयामुळे चौदा वर- " ·३०२ श्रीरामायणम्। [ सर्गः ११३ अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभिः । सर्वकार्याणि संमन्य महान्त्यपि हि कारय लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमान्वा हिमं त्यजेत् । अतीयात्सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितुः कामाद्वा तात लोभादा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवत् एवं ग्रुवाणं भरतः कौसल्यासुतमब्रवीत् । तेजसादित्यसंकाशं प्रतिपचन्द्रदर्शनम् अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हमभूपिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यतः ૨૨ सोऽधिरुह्य नरव्याघ्रः पादुके व्ययमुच्य च । प्रायच्छत्सुमहातेजा भरताय महात्मने २२ स्वपादुके संप्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् । पर्यंत दुसह वनवास करण्याविषयी स्वाभाविक बुद्धि तुझ्या ठिकाणी उत्पन्न झाली तिचा विचार केला अमता तू पृथ्वीचेही रक्षण करण्यास अत्यंत समर्थ अस- त्याचे सिद्ध होत अहै यासाठी, अमात्य, मित्र आणि बुद्धिमान् मंत्री याच्या मसस्तीने तू मोठमोठीही सर्व कार्य करीत जा. पार काय तर एसादे मेळी काति चंद्राला सोडून जाईल, हिमालयपर्वतावरीलही यर्फ नाहीसे होईल व समुद्र- ही मर्यादेचे उलंघन करील, परतु मी आपल्या पित्याच्या प्रतिज्ञेचा त्याग कर. णार नाही भरता । प्रेमामुळे असो अथवा राज्याच्या अभिलापामुळे असो तुझ्या मातेने जे हे पेलें आहे ते मनात न ठेवता तूं मातेप्रमाणेच तिच्याशी आपले वर्तन ठेवीत जा." (१४-१९) सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आगि प्रतिपदेच्या चंद्राप्रमाणे विय मुद्रेनें युक्त असलेला कौस यापुन राम बोलू लागला असता भरत त्य ला म्हणाला, "भार्या, या मुवर्णभूपित पादुकावर तू आपले पाय ठेव म्हणजे या पदुसच सन जगताचा योगक्षेम चाल. वितील, " असें भरताने गणित यावर अस्यत महातेजस्वी पुस्पष्ट रामाने पाडा पायात पातल्या व पायातून बाहन ला पादुसरा महात्म्या भरताला दिया.

·लो. १७-३.] अयोध्याकाण्डम् । चतुर्दश हिवर्षाणि जटाचीरधरो हहम् फलमूलाशनो पीर मवेयं रघुनन्दन । तवागमनमाकान्यसन्यै नगराद्वहिः २३ तव पादुकयोन्य॑स्य राज्यतन्त्रं परंतप । चतुर्दशे हि संपूर्ण वर्षेऽहनि रघूत्तम २५ न दृदयामि यदि त्वां तु प्रवेदयामि हुताशनम् । तथेति च प्रतिक्षाय तं परिप्यज्य सादरम् राघुघ्नं च परिप्वज्य वचनं चेदमत्रवीत् । मातरं रक्ष फैकेयी मा रोपं कुरु तां प्रति मया च सीतया चैव शप्तोऽसि रघुनन्दन । इत्युक्त्वाथुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह स पादुके ते भरतः खलंकृते महोज्यले संपरिगृध धर्मवित् । प्रदक्षिण चव चकार राघवं चकार चवोत्तमनागमूर्धनि ०९ यथानुपूर्या प्रतिपूज्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रीप्रकृतीस्तथानुजी। नंतर आपल्याला दिलेल्या ला पादुकाना प्रणाम करून भरत रामाला म्हणाला, " वीरा रघुनंदना ! जटा व यल्यलें धारण कम्न आणि फलमूलें मक्ष परून तुझ्या आगमनाची वाट पहातच मी नगराच्या बाहेर चादा वर्षेपर्यंत राहीन अणि हे शनुतापना ! सर्व राज्यसरभाराची भिस्त तुझ्या पादुकावर ठेवून मी राहीन; परंतु हे रघुवंशजश्रेष्टा ! चौदा वर्ष च्या दिवनी सपूर्ण होईल त्या दिवशी जर तुझें दर्शन झाले नाही तर मी अग्नीमध्ये प्रवेश करीन, "ठीक आहे" अमें त्याला कसूल यम्न आणि मोठ्या आदराने वाला य गमाला' कडकडून भेदून राम लाला म्हणाला, "या मातेचे रक्षण कर; तिच्यावर रागावू नकोस, हे रघुनंदना ! तुला माझी व सीतेची गण्य आहे." असे म्हणून अधूना नेत्र भरून आलेल्या रामाने आपल्या भावाला-भरताला निरोप दिला. (२०-२८) तेव्हा अत्यंत इज्ज्वल आणि उत्तमप्रकार भूषित असलेल्या सा पदुका घमनला धर्मशील भरताने रामाला प्रदक्षिणा केली आणि ला पादुका सलोकाच्या दृष्टीस- "" यावर ·। . ३०४ श्रीरामायणम् । सर्गः ११३ ११४ च्यसर्जयद्राघववंशवर्धनः स्थितः स्वधर्मे हिमवानिवाचलः ३० तं मातरो वाप्पगृहीतकण्ट्या दुःखेन नामन्त्रयितुं हि शेकुः । स चैव मातृरभिवाद्य सर्वा रुदन्टी स्वां प्रविवेश रामः ३१ इत्याचे श्रीमद्रा०या० आदिकाव्येऽयोव्यामण्डे त्रयोदशोत्तरशततम सर्ग ॥११३॥ चतुर्दशोत्तरशततम सर्ग । [४१४८] ततः शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा । आरुरोह रथं दृष्टः शत्रुघ्नसहितस्तदा वसिष्ठो वामदेवश्च जावालिश्च दृढव्रतः। अग्रतः प्रययुः सर्वे मन्त्रिी मन्त्रपूजिताः मन्दाकिनी -दी रम्यां प्राड्मुखास्ते ययुस्तदा। प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम् पश्यन्धातुसहस्त्राणि रम्याणि विविधानि च । प्रययो तस्य पान ससैन्यो भरतस्तदा पडाव्या म्हणून त्या शत्रुजय नाम श्रेष्ठ हत्तीम्या गडस्थळावर ठेविन्या त्यानतर ते लोक, गुरु, मत्री, प्रजाजन आणि कनिष्ट भाऊ भरत-शनुन याचा रीतीप्रमाणे अनुक्रमाने संमान करून स्वधर्माचे ठिकाणी हिमालयपर्वताप्रमाणे अचल असलेल्या रघुवंशवर्धक रामाने त्याना निरोप दिला. दु खामुळे अधूंनी कठ दाटून आल्य- कारणाने माताना घड निरोपहि घेता येईना तेव्हा सन माताना नमस्कार करन तो शोकाकुल राम आपल्या पर्णकुटिकेमधे गेला (२९-३१) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीक्प्रिणीत श्रीमदामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्यामडापैकी एक्शेतेरावा सर्ग संपला. ॥११३॥ सानंतर गमाने दिलेल्या त्या पादुका त्या गजाच्या मस्तकावरून पाहन मोया आदराने आपल्या मस्तवावर घेऊन, भरत मोठ्या आनंदानें शत्रुघ्नासहवर्तमान रथावर चढला याणि वसिष्ठ, वामदेव, जायाले, दृढव्रत आणि मगलती देण्यात तरचेज असलेले सर्व मंत्री त्याच्या पुढे निघाले. चित्रयूट महापर्वताला उजवें पालन ते वसिष्ठ आदि सर्व पूर्वेकडे तोंड करून रमणीय मदाकिनी नदीकडे गेले नानाप्रकारचे हजारों रमणीय धातूचे संचय पहात पहात भरत सन्यासह सा ·६ ७ ८ लो. ३०-३१, १-१२ ] अयोध्याकाग्छन् । अदृराचित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य वीर्यवान् । अवतीर्य स्यात्पादी ववन्दे कुलनन्दनः ततो दृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् । अपि कृत्यं कृतं तात रामेण व समागतम् एवमुक्तः स तु तता भरद्वाजेन धीमता। प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो धर्मवत्सलः स याच्यमानो गुरणा मया च दृढविक्रमः । राघवः परमप्रीता वसिष्ठं वाक्यमत्रीच पितुः प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वतः। चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिक्षा पितुर्मम १० एवमुक्तो महामाशो वसिष्ठः प्रत्युवाच ह । वाक्यो वाक्यकुशलं राधयं वचनं महत् १२ एते प्रयच्छ संहृष्टः पादुके हेमभूपिते । पर्वताच्या उत्तर बाजुने चालला. नतर चित्रकूट पर्वताच्या जवळच भग्न भरद्वाजमुनि रहात असलेला तो आश्रम पाहिला. 1१-५) भरद्वाजमुनींच्या त्या आश्रमाजवळ आल्यानंतर कुलनदन वार्यवान् भरत रथातून उतरला आणि त्याने ला मुनींच्या चरगाना वदन केले. त्यानंर भरता ! आपले कर्तव्य केलेंस का ? रामाची भेट झाली का? ' असें भरद्वाज. मुनींनी आनंदित मनाने भरताला विचारले. याप्रमाणे बुद्धिमान भरद्वाजनुनाना विचारिले असता तो धर्मरत्सल भरत त्याना म्हणाला, " मी व गुरु, ला अमेर पराक्रमी रामाची प्रार्थना का लागली असता तो राघव अञ्चत प्रसन्न होऊन चौदा वर्ष वनवाम करावयाचा ही जी माया पियची प्रतिस तिचेच मी सरें खरें परिपालन करणार.' (६-१०) याप्रमाणे रामाने सांगितले अमना महाजनी आणि सभाग करम्यान ये निपुग असलेले वसिष्ट वस्या गमाल गंभीर शब्द ने न्दा, ' आन दिन म.२० (अयो या. इ.) वमिष्टाना म्हणाला, ·-- श्रीरामायणम् । [: ११४ अयोध्यायां महाप्राक योगक्षेमकरो भव एवमुक्तो बसिप्टेन राघवः प्रामुखः स्थितः । पादुके हेमविरते मम राज्याय ते ददौ निवृत्तोऽहमनुशातो रामेण सुमहात्मना । योध्यामेव गच्छामि गृहीन्या पादुके शुभे एतच्छ्न्या शुभं वास्यं भरतस्य महात्मनः । भरद्वाजःशुभनर मुनिर्वाक्यमुदाहरन् नैनचित्रं नरव्याने शीलवृत्तावदां वरे। यहार्य त्वयि तिष्ठेतु निम्नोत्सृष्टमिवोटकम् १६ अनृणः स महाबाहुः पिता दशरथस्तव । पस्य त्वमोदृशः पुत्रो धर्मान्मा धर्मवत्सलः १७ नमृपि तु महामासमुक्तवाक्यं नाबलिः। आमन्त्रयितुमारेमे चरणादपगृह्य च ततःप्रदक्षिणं रुत्या भरद्वाजं पुनः पुनः । होरन तू या सुवर्णभूषित पादुादे आणि हे महानानवान् रामा! या पाटुकाच्या द्वारा अये येमध्ये राहन तू लोकाचा सोगक्षेन चारर" याप्रमाणे वसेपानी गितलें समा राम ने पूर्वरदे अनि सुवर्णाच न काम रेले या का पादुका राज्य पर विन्याकरिता चाने मला दिल्या व मोही त्या महाभ्या ग्नाची अनु नि तेथून परतलो. आता त्या गुभ पादसा घेऊन मी अये थे. "महान्या भरताच उदष्ट भाषण ऐकून भरहानमुने त्याचा नाही तर असे भरताशी दोहं रागले. ते म्हणाले, " टारलेले पाणी सरल प्रदेशात येऊन स्तप रहाते हैं जैसे आचर्य नहे, तसेंच शील व सद्वर्तन जा7- स्याम श्रेष्ट अनुसार या पुस्पान्या ठिकाणी नारा असणे हो काही आश्चर्य नन्हे च तं प्रकारचा धर्मामा व धर्मवमा पुन हेन, तो तुम नदापराक्रमी चिन्म दशाग्य पितराना नातून मुभा नारा है." (११-१३) नमसनमा बटे सन्मस्कार करने दहेजासार ·...] भयोध्याइन्। नग्नम्नु यया श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिमिः यानश्च शटश्चय हयनांगैश्च सा चमूः । पुननिवृत्ता विस्तीर्ण भरलन्यानुयायिनी ननन्ने यनुना दिव्यां नदी तीत्वानिमालिनीम् । दाम्नां पुनः स्त्र गहां शिवजलां नदीम् नां ग्न्यजलसंपूणा संतीय महबान्धयः । गृहयेरपुरं रम्यं प्रविवेश नसनिकः। गृङ्गवेरपुराय अयोध्या संदर्श ह ज्योध्यां तु नंदा दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् । भरतो दुःखसंतप्तः सारथि चेदमनचीत् नारथे पन्य विध्यम्ता अयोध्या न प्रकाशते। निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहनस्वना जा श्री या आदिमान्येऽयोध्याकाण्डे चतुर्दशोत्तरशतनम मर्ग.११४[४१७०] गि हात जोदन भरताने त्याची परवानगी घेतली व नतर पुन पुन भरद्वा- "ना नमस्टार अन्न तो श्रीमान् भरत मन्यासह अयोध्येकडे निघाला असता ग्य, गारे, घोडे आणि हनी यामह भरतान्या दरोयर जागारी ती विस्तीर्ण सेनाही उनः मनोध्येकडे जाण्यासाठा निघाली. त्यानंतर वर लाटा उसळत असलेली दिव्य अनुना नदी तरून गेयार पवित्र उदार्ने युक्त असलेली गगा नदीही त्या सर्वानी उन पाहिली. मनोहर पायाने भरलेली ती गंगा उतरून यायव आणि सैनिक सासह तो मरत रमगीय अशा शृंगवेरपुरामध्ये आला आणि तेथून निघून लाने पुनः अयो यानगरी पाहिली; परंतु पिता दारध आणि भाऊ राम यानी रहित जमलेली ती अयोध्या पाहन भरनाला शोकाचे भरते आले आणि तो सारथ्याला म्हणाला, हे सारख्या ! पहा, ध्वस्त झालेली ही अयोध्यानगरी शोमत नाही ही दीन अयोध्यानगरी अलंकाररहित व आनंदहीन झाली असून हिच्या. तल गयाही अगदी नाहींगी झाली आहे (१८-२४) याप्रमाणे महानु नवा मन्त्रिणीत श्रीमद्रामायण या नावाचा अदिकाव्यातील यामाहामी एकच दावा मर्ग साला ॥११४॥ " ·३ 3 . a श्रीरानामगन् । पनरोत्तरदानतमः सर्गः। निग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयाप्रभुः। अयोध्यां भरतः क्षिप्रं प्रविवेश महायशाः विडालोटुकचरितामालीनतरवारणान् । तिनिराभ्याहतां कालीमप्रसाशां निशानिन राहुशत्रोः नियां पत्नी श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् । ग्रहेणाभ्युदितेनैकां रोहिणीमिव पीडिताम् अल्पोप्णान्धसलिलो धर्मतप्तविहंगमाम् । लीनमीनझपग्राहां कृशां गिरिनदीमिव विधूमामिव हेमाभां शिखामः समुन्थिताम् । हविरन्युक्षितां पश्चान्छिखां विप्रलयं गदाम् विध्वस्तकस्वां रणगजवाजिरयध्वजाम् । हतप्रवीरामापनां नमूमिव महाहवे बिग्ध व गंभीर घोषाने युद्ध अमलेया रथात आरूढ होऊन जाणान्या नइ. यशस्वी भरताने लवकरच अयोग्रेमध्ये प्रवेश केला. त्या अयोध्यम ये माजरें व बुब. संचार करीत होती, ले काल्या घराची दारे लागलेली होती आणि प्रकार - रहिन झाली अमन्यामुळे ती नगरी अंधकाराने व्याप्त झालेली कालराव काय अशी भामत होती. दिव्य ऐथय में सपा अमचामुळे उज्वल तेजाने युक असलेली चंदाची प्रिय पनी रोहेगी ज्याप्रमाणे राहनें भलीला पोडिलें अमन अनाथ दिसते, याप्रमाणे रामरहित झालेली ती अयोध्या अनय दिमत हे अगदी थोडे, गरम व गडळ अपनी असून सूर्याच्या तपाने संतप्त झालेले पर आणि चिखल मध्ये दटून बरलेले मभ्य, झप व मकर यानी युक्त असलेल्या व प्रवाह लहान झालेल्या अवाप्रमागे ना दिमन होनी धूर नसल्याने संन्याप्रमाणे दिसणान्या अनन्या वाले प्रमागे पूर्वी राम अपनाना भासत अमलेग अब राम अरग्यात गेल्यानंतर वर दूध शिंपाच्यामुळे नकि पाया अपना ज्वालेप्रमाण तेजोहीन दिसत होगी। जिन्यातील क्वच च निक झालेला आदे जिया इनीकडे TTE क

·१०१
G
८
भयोध्यामाइन् ।
नौमां सन्यतां भूत्या सागरस्य मनुन्धिनाम् ।
प्रशान्तमारुनोद्भुतां जलोमिमिर नि.म्बनाम्
दळां यमायुधः मर्यरमिन्पंश्च याः।
मुन्याकाले सुनिवृत्त वेटिं गनरवानिय
नोटमध्ये निधनामातामचरन्ला नवं नृणम् ।
गोयुपेण परित्यक्तां गवां पन्नीमियोन्मुताम्
मनोकराव मुनिग्धैः प्रज्वटहिरियोत्तमः।
पियुवा मणिभिजायन मुकारलीनिक
महलाचरितां न्धानान्महीं पुष्पभोगनाम् ।
नंहनातियिन्तारा तारामिव दिवदच्यताम्
अपनद्धां बनतान्त मत्तभ्रमरशादिनीम् ।
इनदावाग्निपिप्लुष्टां लान्नां बनलनामिन
म.

·श्रीरामायगन् ।
[ सं ११५
संमूदनिगमां सी संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्यताम्
क्षीणपानोत्तमैर्भग्नैः शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिव ध्वस्तां पानभूमिमसंस्कृताम्
४
वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रैः समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपा निपतितामिय
विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्सिनाम् ।
भूमौ याणैर्विनिकृतां पतितां ज्यामिवायुधात्
सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहितान् ।
नितां प्रतिसैन्येन यडवामिव पातिताम् १७
भरतस्तु रथस्थः सन्थीमान्दशरथात्मजः ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत् १८
निस्तेज दिसत होती. फुलानां भरलेली आणि म्हणूनच मत्त श्रमराना युक
असलेली वनलता वसंत ऋतूच्या शेवटी प्रचंड दावामीन होरपळ यामुळे जरा
कोमेजलेली दिसते, तशी ती अयोग्या दिसत होता आकार मेघानी व्यप
झाले असता चंद्र व नक्षनें दिसेनाशी होऊन ज्याप्रमाणे मार्गातील रहदा
नाहीशी होते आणि बाजारातील दुकाने बंद होतात त्याप्रमाणे राम वनवाम र
गेल्यामुळे सर्व अयोध्येतील मार्ग मोकळे पट्टन दुकाने बंद झालेली होती मद्यान
करणान्याचा नाश होऊन मयरहित व भंगलेल्या मदिरेन्या पेन्यानी व्यापरच्या,
उध्वस्त झालेल्या व शोभारहित पानभूमीप्रमाणे ती अयोध्या दिसत होते
जिन्यांतील भूमीला भेगा पडलेल्या आहेत, भगलेल्या पानानी जी व्याप्त झारे।
आहे, जिच्यातील पाणी संपून गेले आहे आणि जी मोडून पडली आहे, अर
मखल प्रदेशावर असले-या पाणपोईप्रमाणे ल अयो या दिसत होती. (११-१.)
चागल विशाल ६ तान चढावरेली असता बलाध योदयाच्या बाग
नट्टन गेल्यामुळे धनुष्यापासून भूमीवर पडलेल्या दाराप्रमागे ती अयोध्या में मन
होती. युद्धनिपुग स्वाराने यलाकार ने पिटाळून लावले या व शत्रुसैन्याने मन
पादले या घोडाप्रमाणे ती अयोध्या दिसत होता. अयोध्येत प्रवेश क्याना

·:: लो. १३-२५] अयोध्याकाण्डम् । किं नु खल्यद्य गम्भीरो मूञ्छिता न निशान्यते । यथापुरमयोध्यायां गीतवादिवनिःस्वनः वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूच्छितः । चन्दनागुरुगन्धश्च न प्रयाति समन्ततः यानप्रवरचोपश्च मुस्निग्धयनिःम्बनः । प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिःस्वनः २१ नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवातिते । चन्दनागुरुगन्यांश्च महाश्चि वनस्त्रजः गते रामे हि तरुणाः संतप्ता नोपभुते । बहियांत्रां न गच्छन्ति चिनमाल्यधरा नराः नोत्सवाः संप्रवर्तन्त रामशोकार्दित पुगे। सा हि नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्य धुतिर्गता नहि राजत्ययोध्येयं सासारेयार्जुनी अपा। कदा नु खलु मे धाता महान्सब दवागतः स्थामध्ये बमलेला श्रीमान् दशरथपत्र भरत तो श्रेय रथ हाणा-या सार याला म्हणाला, " पूर्वीप्रमाग गायनाचा व वद्य चा त्यरद्ध गंभीर बनि अयोगमध्ये आज का बरे ऐकू येत नाही - मुरेचा मादक गव, फुलाचा मुवाम आणि चंदन व अगर याचा गंध यानी युक्त असलेला प्रक्ल वायु आज चहुंक्टे वात नाही. (१३-१४) "उ-कृष्ट वाहनाचा घोष, उत्तम पागाटार ये याचा गन्द, मत्त हनोंची गर्जना आणि रथाचा मोठा अनि राम वनवासात गेल्यामुळे आज या नगरीम येत नाही. मोठमोठ्या मूल्यवान् वनमाला आणि चंदन व अगुरु याचे गंग याचा उपमे ग, मदनाधा झालेले नरुण पुरुष राम वनात ग यामुळे घेत नाहीत. चित्रविचित्र पुष्पमाला घारन लोक रािवयाम बाहेर पडन नाहीत अशी रामामा शोकानं व्याप्त झालेल्या या नगराम ये उत्सव मुह नाहीत. ना. गर या नगराची ती पूर्वीची शोभा मादया भागाचरोबरच निघून गेला भरे आणि त्यामुळेच ही अयो या पाऊस पडत अमलेल्य' शुमक्षातील रात्रीप्रमाणे ·७ २१२ श्रीरामायणम् । [ सर्ग: ११५.११६ जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्ष ग्रीष्म इवाम्बुदः । नापश्चारपैश्च नरेहनतगामिभिः पतद्भिरयोध्यायां नानिमान्ति महापधाः । इति यन्सारथिना दुःखितो भरतस्तदा योध्यां संप्रविश्यैव विवेश वसनि पितः । नेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिय लहा तदन्तःपुरनुझितमभं सुरैरिवोत्कृष्टमभान्करं दिनम् । निरीक्ष्य सर्वत्र विभक्तमात्मवान्नुमोच बाप्प भरतः सुदुःखितः९ श्रम.का. आदिशव्येऽयोध्यागाण्डे पत्रदशोत्तरशततमः सर्गः ॥११॥ पायोत्तरत्नन· मर्गः। [४२.१] ननो निक्षिप्य मातृस्ता अयोध्यायां दृढवतः । भरतः शोकलंनमो गुरूनिदमधाब्रवीत् मान्टिनामं गमिष्यामि सर्वानामन्येऽत्रयः। ना दुःखमिदं सर्व लहिप्ये राघयं चिना

·ट
५
दोपाइन्।
गनचाहो दियं राजा बनन्यः स गुल्मन
गनी गन्यायम हि राजा महायशाः
एनन्टुन्या गुनं यात्य मरतन महान्मनः।
अयमन्त्रिणः म यसिपञ्च पुरोहिनः
नुशंग्लायनीयं च यदुवं मरन न्यया ।
पचन भ्रातृवात्सल्याइनुपं नव न
नित्ये ते बन्धुलुन्धन्य निष्टना भ्रातृसौहद ।
मागमाय प्रपन्नन्य नानुमन्यत कः पुनान्
मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं पिरन् ।
अग्रीनागधि वात्य रथो मे युज्यनामिनि
मदृष्टयटनः मया मातः समभिनाय च ।
आगेह ग्धं धीमान्नेन समन्वितः
आन्ध तु रयं निप्रं शम्नमरनायुनो।
ययतुः पग्नप्रीती नौ मन्त्रिपुरोहितैः
-
२

·A ३२४ श्रीरामायणम् । [ सर्ग ११६ अग्रता गुरवः सर्वे वसिष्टप्रमुखा द्विजाः ! प्रययुःप्राङ्मुखाः सर्वे नन्दिग्रामो यतो भवेत् वलं च तदनाहृतं गजाश्वरथसंकुलम् । प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिनः रथस्थः स तु धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सलः। नन्दिग्राम ययौ तूर्ण शिरस्यादाय पाटुरे भरतस्तु ततः क्षिप्रं नन्दिग्राम प्रविश्य सः । अवतीर्य रथातूर्ण गुसनिदमभाषत एतद्राज्यं मम मात्रा दत्तं संन्यासमुत्तमम् । योगक्षेमबहे चेमे पादुके हेमभूपिते भरतः शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके ततः । अब्रवीद् दुःससंततः सर्व प्रकृतिमण्डलम् छनं धारयत क्षिनमार्यपादाविमौ मतौ। आभ्यां राज्ये स्थितो धर्मः पादुकाभ्यां गुरोर्मम १६ रथावर आस्ट होऊन वेगाने निघाले. वसिष्ट आदिकस्न सर्व गुरु आगि इतर सर्व द्विज पूर्वेकडे तोंड कस्न भरताच्या पुटे नदिग्राम जिकडे होत, तिकडे चालले. तेव्हा भरता या आज्ञेचा वाट न पाहता हत्ती घोडे आणि रथ याना गजबजलेले सैन्य भरत चाल लागला असता त्याच्याबरोबर निघ आणि सर्व नगरवासा लोकही त्याच्या मागोमाग चाल्ले. (७-११) रथामणे बसलेला तो धर्मामा भ्रातृवत्सल भरत रामाच्या पादुका मस्तका वर धारण करून लवकरच नदिप्रामाजवळ येऊन पाँचला नदिग्रामामय प्रदेश केल्यावर रथातून लवकर खानी उतरून तो गुरुना म्हणाला,"हे राज्य एक उ FE ठेव म्हणून भावाने माझ्या स्वाधीन केले आहे व या सुवर्णभूषित पादुकाच यचा योगक्षेम चालविण्यास समर्थ आहेत." असें बालन त्या पादुकास्पा ठेवीला त्यान प्रणाम केला आणि पुन दुसी झालेला तो भरत सर्व मन्याना म्हणाला, " या पादुकावर लवकर छत्र धारण करा; या पादुकाना मी भेट रामाच्या ठिकागद समजत आहे. राज्यासबंधी माझ्या ज्येष्ट भावाचा जो धर्मव्यवहार ते भई ·से. १०-२३ अयोध्यामाग्डम् । भ्रात्रा तु मयि संन्यासो निक्षिप्तः सोहदादयम् । तमिम पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति क्षिप्रं संयोजयित्वा तु रायवम्य पुनः स्वयम् । चरणौ तौ तु रामस्य दक्ष्यामि सह पादुको ततो निक्षितभारोऽहं राघवेण समागतः । निवेद्य गुरवे राज्यं भजिप्ये गुल्यर्तिताम् राधवाय च संन्यासं दत्वेमे वरपाटुके । राज्यं चेदमयोध्यां च धूनपापो भवाम्यदन् स वल्कलजटाधारी मुनिवेपथरः प्रभुः। नन्दिग्रामेऽवसद्धीरः ससैन्यो भरतम्तदा -१ सवालव्यजन छत्रं धारयामास स स्वयम् । भरत शासनं सर्व पादुकाभ्यां निवेदयन् ततस्तु भरतः श्रीमानभिषिच्यार्यपादुके। तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा या पादुन्याच ठिकाणी समाविष्ट आहे म्हगजे या पदुकच राज्यव्यवहार पद- तील. यासाठी तुम्ही याच्यावर यान्यावर छत्र धरा. भाव में प्रेमामुळे ही राज्यात ठेव माझ्यापागी ठेविली आहे. तेव्हा राम परत येईपर्यत मा नि परिपन्न करीन. राम आल्याबरोबर मो पुनः स्वतः या पादुका न्य च्या पायापारी नेऊन ठेवीन आणि पादुकासह रानाच्या या पायाचे दर्शन घेईन. रामदा भेट झल्यायर व माझी जबाबदारी संपली म्हगजे मी ला श्रेष्ठ रामान्या स्वार्थन राज्य कम्न लाची वडिलाप्रमाणे त्याची सेवा वगन व या अष्ट पाटुका अध राज्यस्पी ही उत्सष्ट ठेव राम ला अमेध्यमय परत दिल्यावर मी निश्चित होईन.” (१२-२०) याप्रमाणे गुस्ना सागितल्यावर वरले, जटा अणि मुनिवर धारग केलेला तो प्रभु पिचारी भरत मैन्यासह नादेनामामध्ये राहिला आगि वेलेला मई कारभार सा पाटुकाना सागण्याचा क्रम ठेचून तो भरत स्वतः चामर व छम सा पादुकवर ध लागला. नंदिग्रामाला गेयानंदर श्रेट गमान्या पदुकन्ग ·३ ह श्रीरामायणम् । [सर्ग. ११६-११७ नदा हि यत्कार्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महाईम् । न पादुकाभ्यां प्रथम निवेद्य चकार पश्चादरतो यथावत् २४ इत्मा भीमदा० या आदेशान्येऽयोध्यासण्डे घोडशोत्तर शततमः सर्गः ॥११॥ सप्तदशोत्तरशततमः सर्गः । [४२०५] प्रतियाते तु भरते वसन्रामस्तदा वने । क्षयामास सोद्धेगमधौत्सुक्यं तपस्विनाम् ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे । राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् नयन टीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः । जन्योन्यमुपजल्पन्तः शनैश्चर्मिया कथाः नेपामौत्लुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शक्त । कृताञ्जलिरुबाचेदपि कुलपति ततः अनेक करून आणि नेहमी त्यान्या आधीन होऊन श्रीमान् भरत राज्य र र गला. काही राज्यविषयक कार्य उपस्थित झाले असता पादुकाना मागून निंदा कोणी काही मोठा नजराणा आणून दिला अमता तो भरत प्रथम पादुका- उन्ट ठेऊन नतर त्या राज्यकार्याची वगैरे यथायोग्य रीतीने व्यवस्था लावीत ने. (२१-०४) गप्रमाणे महामुनिवारमारिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नारच्या आदिकाव्यातील योध्याराडापैकी एकशेसोलावा सर्ग सपला. ॥११॥ नरत परत गेल्यावर राम वनामध्येच राहूं लागला असता तपस्वी लोक नयनात होऊन धुसरीकडे जाण्याकरिता उत्सुक झाले आहेत, असे त्याच्या लक्षात चाल म्हणजे पूर्वी चिनस्ट पर्वतावरील या आश्रमामध्ये जे तपस्वी रामाजवळ सानंदाने रहात होते, तेच जाण्याकरिता उत्सुक झाले आहेत असे रामान्या लक्षात आले. कारण डोळे व मुंग्या उडवून रामाकडे, शकित -पीने पाह- गारे ते तपस्वी एकमेकाशी कुजबुजत युजबुजत आपापसात हळूहळू बोलत असत तेव्हा लोचा मुरता पाहुन रामाला स्वत विषयों शंका आली आणि हात जोडून तो सा आश्रमातील श्रेष्ट मोना म्हणाला-(१-४) ·4 19 ८ लोक २४; १.११] अयोध्याकाग्छन् । ३१७ न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं माये। दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः प्रमादाचरितं किञ्चित्कञ्चिन्नावरजस्य में। लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरुपं महात्मनः कचिच्छुश्रूषमाणा वः शुश्रूषणपरा मयि । प्रमदाभ्यचितां वृत्तिं सीता युक्तां न वर्नत अथपिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः। वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेः सदा । चलनं तात वैदेयास्तपस्विपु विशेषतः त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते । रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः क्थाः रावणावरजः कश्चित्खरो नामेह राक्षसः। उत्पाट्य तापसान्सर्वासनत्थाननिवासिनः भगवन् माझ्या ठिकाणी पूर्वीच्या राजामारसे काही वन्न अयव र स्थ्याना पीडा होईल अशा प्रकारचे काही विरुद्ध वर्नन आपल्या दृष्टोपन : आलेले नाही ना ? प्रमादाम माइया महात्म्या कनिष्ठ भावान्या-लक्ष्मणान्या- हातून काही अयोग्य आचरण घडल्याचं पान्या होत्यास आलेले नाही ना? अथवा अर्यपाद्यादिकानी तुमची गुश्रूषा करीत असलेली संता केव्हा का माझ्या शुश्रूषेविषयीं तत्पर अमन्यामुळे स्त्रियाना उचित अमें निवे योग्य वन तुमच्या बाबतीत घडत नाही की काय ?" (५-७) याप्रमाणे गमाने विचारल्यानंतर वयाने रद झलेला तो तपोवृद्ध मी म्हातारपणामुळे कापत कापत भूतदयेविषयी तत्पर अमलेल्या रामाला म्हणाला, मुस्वभावी आणि परहिताविषयी दक्ष अगा सीनेन्या प्रतीमध्ये अमि विश. पनः अन्दा तपस्व्याच्या बाबतीत फरक कोठन अमगार ? परंतु तुझ्यनु गक्षसाप सून हैं भय तपस्वी लोकाना उपन्न झाले आहे आगि यान: उद्विम होऊन आरपमात बोलत आहेत. रसाचा कोगी एक घन्टा मगर ·0 श्रीरामायणम् । [म ११७ पश्च जितकाशी च नृशंस पुरपाठ । अवलिप्तश्व पापश्च त्वा च तात न मृप्यते न्य यदाप्रभृति हस्मिनाभ्रमे तात वर्नसे। नटाप्रभृति रक्षासि विप्रकुर्वन्ति तापसान् दर्शयन्ति हि धीमा यूरेषिणकैरपि । नानारूपेविरूपेश्च रूपेरसुखदर्शने. १४ अप्रशस्तेरशुचिभिः सप्रयाय च तापसान् । प्रतिनन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरत स्थितान् नेपु तेप्वाभमस्थाने प्वयुद्धमवलीय च । रमन्ते तापसास्तर नाशयन्तोऽल्पचतस. अवक्षिपन्ति युग्माण्डाननीसिञ्चन्नि वारिणा। कलशांश्च प्रमर्दन्ति हवने समुपन्धिते तेर्दुरात्मभिराविष्टानाधमान्प्रजिघासव.। गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यूपयोऽद्य माम् 7 नावाचा राक्षस यथे आहे त्याने जनस्थानामध्ये राहणा या सर्व तपस्व्याचा उडदा पाडावयास सुरवात केला असून त्या पार निर्भय, दुन, मनुष्यभनक, पिष्ट आणि पपा राधमाला, रामा । तुयें यधे राहणे सहन हाईनासे झाले आहे रामा । तू नेव्हापासून या आश्रमाम में रहान अहेस तेव्हापासून राक्षस तपस्वी लगाना उपद्रव देत आहेत पाभास, र, भयका, कुरुप आणि दर्शन झाले असता दु ख देणारी, अगों रूप धारण केरेले ते प्राम पटतात अमगल व पवित पदायाचा तपस्वा लोकावर गन्टि करन त दुष्ट राक्षम काही गरब स्पव्याना अतिदायच पीना देत त (८-१५) "आश्रमामध्ये ठिकठिकाणी को या लपात न येईल अशा रीताने ते दडून चस्तान आणि ते मूख राभस तपम्याचा नाश करण्यात अग्नद मानतात हे मुरझाला असता ते मुचा वगरे जपान इकडे तिकडे फेकून देतात, सनावर पापा शिंपडतात आणि कलश पोर्न स्तात तेव्हा ला दुगनी परेले जनम ने या उद्देश ने 7 टुस या देशाला जाण्यासाठी ऋपि मग C

·,
लो. 12-31]
अयोध्याकाण्डम् ।
नपुरा राम शारीरीमुपहितां नपरिचए।
दर्शयन्ति हि दुष्टान्ने त्यक्ष्याम इममाधमम्
बहुमूलफलं नित्रमविदूरादिना यनम् ।
अवस्याश्रममेवाहं प्रयिष्ये सगणः पनः
दरस्वय्यपि चायुक्त पुरा गम प्रवर्तते ।
महाम्माभिरितो गच्छ यदि युद्धिः प्रवर्तते १
सकलत्रम्य संदेहो निन्यं युक्तम्य राघय ।
ममर्थम्यापि सहितो चासो दाखमिहार ते
इन्युत्तावन्नं रामम्नं राजपुत्रन्नपस्थिनम् ।
न शशाकोत्तर_क्यैरवयद्धं ममुन्तुकम्
अभिनन्द्र समापृच्छय समाधाय च राघवम् ।
र जगामाश्रमं त्यक्या कुलैः कुलपतिः सह
रामः संसाध्य ऋषिगणमनुगमनादेशात्तम्मात्कुलपनिमभिवाद्य
ऋपिम् ।
माज नितन सागत अहेन. तेव्हा रामा ! अजून ते दृष्ट तपस्याचा प्राण
लागले नाहीन नोंच आन्हो हा आश्रम मोडून जातो. येथून जवळच पुष्कळ
पले मळे असलेले अमें एक मनोहर वन आहे. त्या वनांत अश्वमहर्षांच्या माध.
मनच मी या मृपिगणामह रहावयाम जागार आहे. रामा ! तो खर राक्ष
भन्न जोपर्यंत तुट्यागों अयोन्य वर्तन का रागला नाही, तोच नुझी इन्छा
अमान नंदेखील आम्हायरोबर येधून चल. कारण राघचा ! तूं, कितीही
मथान व ममर्थ जग असलास तरी या वेळी भामह येथे राहणे तुला
नयद य ग्रामदायकच होणार आहे." (१:०)
वाप्रमाणे ते तपम्बी मुनि बोलले असता तो राम आपली पराराष्ट्रा परनहि
पाहाण्याकरिता टम्मुझ झाले या मुनाना थोपवून धरण्यास समर्थ झाला नाही.
रहा ते आश्रमाविषनि मुनि रामाची स्तुति करून, त्याचे समापन करने आणि
ताचा निरोप घन आपया पिगमाम नो आश्रम सोटन निघून गेले. तेव्हा
राम ने अमेर जानता ऋपिनमाला ला प्रदेशातन पटें पाँचदि यावर ला

·300 Puru ३ श्रीरामायगन् । [सर्ग ११७ ११८ सन्यमीततैरनुमत उपदिशाः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसपेदे आश्रममृपिविरहितं प्रभुः क्षणमपि न जहौ त राघवः । राघवं हि सततमनुगतास्तापसाचार्पचरिते धृतगुणाः २३ इलर्षे धमद्रा. वा. आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे सप्तदशोत्तरशततम सर्गः ॥११॥ अगदशोत्तरशतनम मर्ग। [...] राधनस्त्वपातेषु सर्वेष्वनुविचिन्तयन् । न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्वहुभिस्तदा इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः। सा च मे स्मृतिरन्गेति तानित्यमनुशोचत. स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः । ह्यहस्तिषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम् तस्मादन्यत्र गच्छाम इति संचिन्य राघवः । आश्रमाधिपति ऋर्ष ना वदन केले आणि नतर सुप्रसन्न झालेल्या त्या झपन परत जाण्याची अनुज्ञ देऊन तेथे न राहण्याचा उपदेश पुन एकदा केल्यावर ते राम आपल्या पवित्र निवासस्थानाकडे परतला आश्रमातून ऋषि निघून गेच्च" नतर तो प्रभु राम मीतेचे रक्षण करण्याकरिता क्षणभरही तो आश्रम सोडून कोठे गेला नाही आणि नाषीप्रमाणे वर्तन असलेल्या रामाजवळ आपले रक्षा करण्यास अवय असगारे गुण आहेत असा निश्चय यरून काहा 'तपस्वा पाश्रम सोडून न जाता नेहमी रामाच्याच बरोबर तेथे राहू लागले (२३-०६) याप्रमाणे महामुनिवामीकिवणीत श्रामद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्या अयोध्याराडापकी एकशे मनावा सर्ग सपला. ॥११॥ थून ते सर्व ऋषि निवून गे यानतर राम विचार क ल ला अमन पुष्कळ कारणामुळे तेथे राहणे त्याला पसन पडेना " या ठिकाणी भरत, म आणि नगरवामी र माया दृष्टीस पडले आहेत, ते हा त्याची मला बरवार आठवण येऊन शोक होगे स्वाभाविक आहे. शिवाय त्या महाम्या भरतान्य मैन्याचा येथे पडला अस याम घोयान्या लिदीने व हत्तीच्या ज्यद हा भूप्रदेश पादी घणेरडा कम क्लेग अहे यामडौं टुमरी पाई ·५ E ७ हो. २५-751-11] ૩૧ प्रातिटन स वैदेद्या लक्ष्मणेन च संगतः मोऽश्राश्रममासाद्य तं यवन्दे महायशाः। तं चापि मगवानत्रिः पुत्रवत्ययपद्यत स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमस मुसकतम् । सौमित्रि व महामार्ग सीतां च समसान्वयन पन्नी च तमनुप्राप्नां वृद्धामामन्य सत्ताम् । सान्चयामास धर्ममः सर्वभूतहिते रतः सनम्यां महामागां तापसी धर्मवारिणीम् । प्रतिगृहीप्य वैदेहीमनवीरपिसत्तमः रामाय चाचचक्षे तां तापसी घर्मचारिणीम् । दश वर्षाण्यनादृष्ट्या दग्धे लोके निरलरन् ययाँ मूलफले सृऐ जाह्नवी च प्रवर्तिता। उप्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलंकता दश वर्षसहस्राणि यया तप्तं महत्तपः। अनसूयावतस्तात प्रत्यूहाश्च नियहिताः असा विचार करून राम संता व लक्ष्मग यासह तेथून निघाला. नंतर मनिमुन्या आश्रमाला येऊन महायशस्वी रामाने त्याना वंदन केले असत" भगवान् अनिमुनींनीही पुनाप्रमाणे त्याला मानून व स्वतः लाचे उत्तम प्रकारे मत्कारपूर्वक आदरातिथ्य करून त्या महाभाग्यवान् रामाचें, लक्ष्मगाचे व सीतेचे त्यानी सविन केलें. (१-६) त्यानंतर सर्वांना पूज्य अमलेली, महाभग्यवती, परमात्मचिन्तनामध्ये नेहमों निरत, यथाविधि पत्नीधर्माचे आचरण करगारी आपली पद पनी अनसूया तेथे झाली असता प्रेमाने तिला त्यांनी सीता दाखविली आणि “या सीतेचा तूं मामळ कर." असें त्या भेट ऋषींनी त्या अनसूयेला मागितले व नंतर ते सा धर्मनिष्ठ तापसी अनसूयेचा दृसात रामाला सागू लागले. ते म्हणाले, " दहा वर्षे पाऊस न पडल्यामुळे लोक एकमारखे पीडित होऊ लागले अमता या अन. सूयेनें फळे व मुळे उत्पन्न करून या आश्रमामध्ये गंगा आलो. ही उग्र तपश्चर्या म.०१ ( अयोध्या. उ.) है बरें" - ·२. १७ ३२२ श्रीरामायणम् । [सर्ग ११० देवकार्यनिमित्तं च यया संत्वरमापया। दशरावं कृता रात्रिः सेयं मातेव तेऽनय तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्या तपस्विनीम् । अभिगच्छतु चैदेही वृद्धामकोधनां सदा एवं ब्रुवाणं तमृर्षि तथेत्युक्त्वा स राघवः । सीतामालाक्य धर्मशामिद वचनमब्रवीत् १४ राजपुनि श्रुतं त्वेतन्मुनेरस्य समीरितम् । श्रेयोऽर्थमात्मनः शीघमभिगच्छ तपस्विनीम् अनसूयेति या लोके कर्मभि. रयातिमागता। तां शीघ्रमभिगच्छ त्वमभिगम्यां तपस्विनीम् सीता त्वेतद्वचः श्रुत्वा राघवस्य यशस्विनी। तामतिपत्नी धर्मशामभिवकाम मैथिली शिथिलां वलितां वृद्धा जरापाण्डुरमूर्धजाम् । सततं वेपमानाहौं प्रदाते कदलीमिय करणारी असून सर्प नियमानीहा हिला दोभा आलेला आहे दहा हजार वर्षेपर्यंत हिने मोठे तप केले आहे आणि रामा । या अनसूयेन्याच बलाच्या सामान पींच्या तपामध्ये येणारी विमें नाहीशी झाली आहेत देवकार्याकरिता झटत असताना जिने घाई करून दहा रानीची एक रान केली ती ही अनसूया, हे निष्पाप रामा। तुला मातेप्रमाणे आहे तेव्हा सर्वाना पद्य व शाशचित्त अशा या वृद्ध तपस्विनावडे सीतेला जाऊ दे "(७-१३) याप्रमाते अनैऋषि सागू लागले असता त्याना ठीक आहे" असे म्हणून आणि धर्मशील सातेरडे पाहून तो राम म्हणाला, "राजकन्ये । या मुनींनी नाय सागितले ते एक्लेस ना तू आपल्या पयाणाकारिता त्या तपस्विनाकडे जा. मन्या योगाने जा अनसूया या नावाने लोकामध्ये प्रसिद्धाला आला अहे मामि जियाजवळ राहण अत्यत कल्याणकारक आहे याचा तपस्विन कडे स्वकर जा " हे रामाच भाषण ऐकून जनकन्या सीता त्या धर्मशार अपना रंडे गेलरी लाद्ध अनिपनीची मने शिथिल झाली होती, सावर मरा " ·लो० १२-२५] भयोध्याकाण्डम् । तां तु सीता महामागामनसूयां पतिव्रताम् । यभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत् अभिवाद्य च वैदेही तापसी तां मान्विताम् । बद्धाऽअलिपुटा हा पर्यपृच्छदनामयम् ततः सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम् । सान्त्वयन्त्यनवादृद्धा दिष्टया धर्ममयेक्षसे त्यस्त्वा शातिजन सीते मानवृद्धि च मानिनि । अवरुद्धं बने रामं दिष्टया त्वमनुगच्छसि नगरस्थो चनस्थो या शुभो या यदि चाऽशुमः । यासां स्त्रीणां प्रियो मा तासां लोका महोदयाः २३ दुःशीलः कानवृत्तो या धनवा परिवर्जितः । स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः नातो विशिष्टं पश्यामि यान्धवं विमृशन्त्यहम्। सर्वर योग्यं चैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम् २५ पन्या होता, म्हातारपणामुळे केस पाटर झाले होते आणि वारा सुटला असता इलणान्या केळीप्रमाणे तिचे शरीर कापत होते. त्या कर्तव्यदक्ष सनिने महाभाग्य- बती अशा पतित्रता अनसूयेला अभिवंदन केले आणि आपले नाव सागितले. यापमाणे त्या मनोनिग्रही तापमीला अभिवंदन केल्यावर आनंदित झालेल्या मातेने हात जोडून तिला पुशल प्रश्न केले. (१४-२०) तेहा या महामारयती धर्मचारिणी तिला पाहून ती वृद्ध अनसूया सामोप- चारपूर्वर तिला म्हणाली, "धर्माकडे तुझें लक्ष आहे, ही मोठी आनंदाची गोष्ट आहे. हे मानिनि मीते 1 मानाची आणि वाचनाची पर्वा न करिता पित्याने वनांत जाण्याची आज्ञा केल्याबरोबर रामान्या मागोमाग तूंहि वनात निघ लीस, नगरात असो अथवा बनात अमो अगि त्याचप्रमाणे अनुकूल असो अथवा प्रतिकूल असो. ज्या प्रियाना भर्ता प्रिय आहे त्याना उत्तमोत्तम लोक मिळतात. पति दु.शील असो, भ्येच्छाचारी अमो अथवा निर्धन अमो. कुलशीलवती नियाचे तेच मुख्य दवत होय. साते ! विचार करन पाहूं लागले असता मापेक्षा प्रिय बाधर मला

·३२४
श्रीरामायणम् । [सर्ग ११८-११९
न त्येवमनुगच्छन्ति गुणदोपमसत्रियः।
कामवक्तव्यहृदया भर्तनाथाश्चरन्ति या
प्राप्नुवन्त्ययशश्चैव धर्मभ्रशं च मैथिलि।
अकार्यवशमापन्ना त्रिण याः खलु तद्विधा'
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावरा. ।
स्त्रिय स्वर्गे चरिप्यन्ति यथा पुण्यकृतस्तथा २८
तदेवमेत त्वमनुवता सती पतिप्रधाना समयानुवर्तिनी।
भव स्वमर्तु सहधर्मचारिणी यशश्व धर्म च तत समाप्स्यसि२९
इत्याधी वा० आदिकान्येऽयोध्याकाण्डे अष्टादशोत्तरशततम सर्ग ॥११॥
एकोनविंशत्युत्तरशततम सर्ग ।
[२२८०]
सा त्येवमुक्ता वैदेही त्वनसूयानसूयया ।
प्रतिपूज्य वचो मन्दं प्रवक्तुमुपचक्रमे
दुसरे कोणीही आढळत नाहीं अक्षय तपाचे अनुष्ठान ज्याप्रमाणे इहलोकी आणि
परलोकी इष्टप्राप्ताचे साधन होते, त्याचप्रमाणे भर्ताच इहलोकी आणि परलोकी इष्ट
प्राप्तीचे साधन असल्यामुळे तो सेवला ये ग्य आहे (२१-२५)
'भयांवरच अधिकार चालविणा या, विषयोपभोगाकडेच मनाचा कल असलेल्या
आणि स्वेच्छेने वागणाऱ्या दुष्ट स्त्रिया या गुणदेषाकड, पतिसेवेतच कल्याण अद
व पतीचा त्याग करणे यातच अकल्याण आहे याकडे लक्षच देत नाहीत आणि
सीते ! खरोखर निषिद्ध कर्माच्याच आधीन होऊन राहिलेल्या ज्या तशाप्रकारच्या
स्त्रिया असतात, त्या धर्मभ्रष्ट हाऊन अपकीर्तीला पान है तात, परंतु तुझ्यासारख्या
जगतातील बऱ्या वाईट गोष्टींचा विचार करणा या ज्या गुणसपन्न स्त्रिया असतात
त्या पुण्यवान् लोकांप्रमाणे स्वर्गामध्ये स्थान मिळवितात. यासाठी पति हेच मुख्य
दैवत समजून सदाचरणाला अनुसरून वागणारी आणि पतिसेवेविषयी तत्पर राहून
तू आपल्या भांची सहधर्मवारिणा हो म्हणजे तुला यश व पुण्य खात्र
मिळेल" (२६-२९)
याप्रमाणे महामुनिवाल्माकिप्रणात श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील
अयोध्याकाडापैकी एकशेअठरावा सर्ग सपला ॥११॥

·३ ६ ७ खो००६-२९१-७] अयोध्याकाण्डम् । ३२५ नैतदाश्चर्यमार्यायां यन्मां त्वमनुमापसे । विदितं तु ममाप्येतद्यथा नार्याः पतिगुरुः यद्यन्येप भवेता अनार्यो वृत्तिवर्जितः । अवैधमत्र वर्तव्यं तथाप्येष मया भवेत् किं पुनयों गुणश्लाघ्यः सानुक्रोशो जितेन्द्रियः। स्थिरानुरागो धर्मान्मा मातृपत्पितृवप्रियः ४ यां वृत्ति वर्नते रामः कौसल्यायां महायलः । तामेव नृपनारीणामन्यासामपि वर्तते सकृद्दष्टास्वपि स्त्रीपु नृपेण नृपयन्सलः । मातृयद्वर्तते वीरोमानमुत्सृज्य धर्मवित् आगच्छन्न्याश्च विजनं घनमेवं भयावहम् । समाहितं हि मे भ्यध्वा हृदये यत्स्थिरं मम याप्रमाणे अनमूयेने सागितलें अमना ती अनसूया म्हणजे निर्भत्सर सोता तिन्या भाषणाची प्रशंसा करण्याच्या उद्देशाने हदहळू बोलू लागली, " आपण जो मला उपदेश केला, तो सर्व सद्धर्माचं आश्रयस्थान असून सर्वश्रेष्ठ अशा आपणाकडून होणे उचितच आहे. त्यात काही आश्चर्य नाही. कारण स्त्रांचा गुरु पति हैं आपन्या उपदेशाप्रमाणे मलाही माहीत आहेच. भर्ता हा जरी दुर्वर्तनी आणि दरिद्री असला तरी माझ्यासारख्या स्त्रीने त्याच्याशी एकनिष्टेनेंच वागले पाहिजे. पण गुणामुळे प्रशमेम पान असलेला, दयालु, जितेंद्रिय, अडळ प्रेम करणारा, धर्मात्मा आणि मातापितराप्रमाणे माझ्याहि प्रीतीस पात्र झालेला जो मता त्याच्याशी एकनिष्टेन वागणें अवश्य आहे, यात शंका कसली ? महाबलान्य राम जमें कोसत्ययरोवर वागतो, तसेंच इतरही राजस्त्रियाशी वागत माला आहे. (१-५) "इतकेच नव्हे परंतु उपभोग्य या युद्धीने ज्या नियाकडे दशरथराजाने एकदां- पाहिले आहे, त्या सर्व नियाकडे हा नृपवत्सल धर्मशील वीर अभिमान सोडून देऊन मातेप्रमाणे वर्तन ठेवीत असतो. मी निर्जन च भयंकर वनामध्ये येऊ लागले असता सासूबाईनी मला जो याप्रमाणे उपदेश केला, तो माझ्या हृदयामध्ये अगदी ·८ श्रीरामायणम् । [सर्ग ११९ पाणिप्रदानकाले च यत्पुरा त्वग्निसंनिधौ । अनुशिष्टं जनन्या मे वाक्यं तदपि मे धृतम् न विस्मृतं तु मे सर्वे वाक्यै स्वैर्घर्मचारिणि । पतिशुश्रूषणान्नार्यास्तपो नान्यद्विधीयते सावित्री पतिशुपां कृत्वा स्वर्गे महीयते । तथावृत्तिश्च याता त्वं पतिशुपया दिवम् वरिष्ठा सर्वनारीणामेपा च दिवि देवता। रोहिणी न विनाचन्द्रं मुहूर्तमपि दृश्यते एवंविधाश्च प्रवरा स्त्रियो भर्तृढव्रताः देवलोके महीयन्ते पुण्येन स्वेन कर्मणा ૬૨ ततोऽनसूया संहृष्टा थुत्वोकं सीतया वचः। शिरस्याघ्राय चोवाच मैथिली हर्पयन्त्युत १३ नियमैर्विविधैराप्तं तपो हि महदस्ति मे । तत्संथित्य पलं सौते छन्दये त्यां शुचिते ठसून बसलेला आहे पूर्वी पणिग्रहणाच्या वेळी अमीसमक्ष मातेने जो मल उपदेश केला, तोही मी लक्षात ठेवला आहे हे धर्मचारिणि ! माझ्या माधवानों जो मला आपआपल्या भाषणानी उपदेश केला आहे, त्यापैकीही मी काहीएक विसरले नाही स्त्रीला पतिसेवहून दुसरे तप सागितलेलेच नाही सावित्री पत्तसेवा फस्न आता स्वर्गामध्ये पूज्य होऊन बसली आहे आणि या सावित्राप्रमाणेच धागणा या आपगही पति सेवेने स्वर्ग आपलासा करून घेतला आहे. सर्व नियामध्ये श्रेष्ठ असलेली ही देवता रोहिणी चद्रावाचून एक क्षणभरही स्वर्गामध्ये दिमन नाही साराश, पूर्वजन्मी एकनिष्पगर्ने पति सेवा केन्यामुळेच तिला हे पतिमानिध्य मिळाले आहे याप्रमागे अशाच प्रकारच्या महापतित्रता श्रेठ त्रिया स्वत रक्षा पुण्य कर्माने देवलोकामध्ये पूज्य होऊन बसल्या आहेत " (६-१२) संतेचे हैं भाषण ऐश्न अनस्येला आनद साला आणि मने मस्तक हुगन तिला आपक उन्हसित करण्यासाठी म्हणाली, "नानाप्रकारच्या नियमनी मी मोठे तर संदिन काम्न ठेविलें आहे त्या तपावलान्या आधारावर हे सर.

·लो०८-२१] अयोध्याकाण्डम् । ३२७ उपपन्नं च युक्तं च वचनं तय मैथिलि । प्रीता चास्युच्यतां सीने करवाणि प्रियं च किम् १५ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विस्मिता मन्दविस्मया। कृतमित्यत्रर्वात्सीता तपोवलसमन्विताम् सा त्येवमुक्ता धर्मशा तया प्रीततराभवत् । सफलं च प्रहप ते हन्त सीते करोम्यहम् इदं दिव्यं वरं माल्यं वस्त्रमाभरणानि च । अद्रागं च वैदेहि महामनुलेपनम् मया दत्तमिदं सीते तव गात्राणि शोभयेत् । अनुरूपमसंक्लिष्टं नित्यमेव भविष्यति अगरागेण दिव्येन लिप्तानी जनकात्मजे । शोभयिप्यसि भर्तारं यथा श्रीविष्णुमव्ययम् सा वनमगरागं च भूपणानि स्रजस्तथा। मैथिली प्रतिजग्राह प्रीतिदानमनुत्तमम् ०१ चरणसंपन्न सीते ! तूं माझ्यापाशी वर मागावाम अशी माझी इच्छा आहे. हे मैथिलि ! तुझे भाषण अर्थयुक्त असून योग्य आहे. यामाठी हे मीते ! मी तुझें काय प्रिय करू तें साग." (१३-१५) ते तिचे भाषण ऐकून सीना आश्चर्यचकित झाली आणि तप.म मध्यांने युक्त असलेल्या या अनसूयेला मंदस्मित कम्न म्हणाली, " आपल्या अनुग्रहा- नेच माझे सर्व काही यथास्थित आहे; मला कमलीही उणीव न ही." याप्रमाणे स्या सीतेने सांगितले असता ती अनमूया तिन्यावर अविच प्रसन्न झाली आणि म्हणाली, "हे सीते ! निलोभीपणामुळे तुझ्या ठिकाणी निय वसत अस- लेला हा तुझा आनंद आज मी सफल करते. ही दिव्य श्रेष्ठ माला, वन, भूषणे, उटी आणि मोठे मूल्यवान् अनुलेपन मी तुला देते. सीते! हे मी दिलेले तुम्या अवयवाना शोमा आगोल आणि नेहमी ताजे राहून तुला साजेमें दिसेल. है जनकान्ये । ही दिव्य उटी तूं आपल्या अंगाला लावलीम म्हणजे विगूला शोभविमान्य लक्ष्मीप्रमागें तूं आपल्या पतीला शोभविशील" (१४.२.)

·४ ५ धीरामायणम् । [सर्ग. ११९ प्रतिगृह्य च तत्सीता प्रीतिदानं यशस्विना । लिष्टालिपुटा धीरा समुपास्त तपोधनाम् तथा सीतामुपासीनामनसूया दृढव्रता। वचन प्रष्टुमारभे कयां कांचिदनु मियाम् स्वयंवरे किल प्राता त्वमनेन यशस्विना । राघवेणेति मे सीते कथा ध्रुतिमुपागता तो कयां 'धोतुमिच्छामि विस्तरेण च मैथिलि । यथाभूतं च कात्न्येन तन्मे त्वं वक्तुमर्हसि एवमुक्ता तु सा सीता तापसों धर्मचारिणीम् । धूयतामिति चोक्त्वा चै कथयामास तां फथाम् २६ मिधिलाधिपतिारो अनको नाम धर्मवित् । क्षत्रकर्मण्यभिरतो न्यायतः शास्ति मेदिनीम् तस्य लागलहस्तस्य कृपतः क्षेत्रमण्डलम् । याप्रमाणे अनसूयेमें सागितल्यावर वस्त्र, उट!, भूषणे आणि माला अशा ज्या उत्कट यस्तु तिन प्रेमपूर्वक दिल्या, त्या सीतेन घेतल्या आणि प्रेमाने दिलेल्या त्या पस्तूचा स्वीकार फरून यशस्विनी व उदार सीता हात जोडून स्वा तप- स्विनाच्या जवळ पसली. तर ती सौता यसरी असताना स्वीकारलेले प्रत नेटाने चालविणारी अनसूया काही प्रिय गोष्टी ऐकण्याच्या उद्देशाने तिला विचारू राग। " साते ! या यावी रामाने स्पस्वरामध्ये तुला आपलीशा करून घेतली अशी गोट माझ्या कानावर भारी आहे व मैथिलि । ती को- फत सविस्तर ऐकण्याची मानो इच्छा असल्याने तूं सर्व हकीकत मला सवि. स्तरपा साग." (२१-२५) याप्रमाणे अनसूयेने स नेला विनंती केली अमता ती सीता ला धर्मचारिणी तापसीला "ऐका" असे दान ती दोक्त सांगू लागली. मी म्हणा- एनएन एक मिथिरपनगरीया धर्मशील योर राजा आहे तो क्षात्रधर्मा- विपदी रपर बस्न न्द याने पृथ्या परिपतन दरीत आहे. यशदीक्षा पतस्या- पर तो जनकराना हातात नगर घेउन परममि नागा सगला मसना में .

·३२ हो. २२-३५] अयोध्याकाण्डम् । अहं किलोत्थिता मित्त्वा जगतीं नृपतेः सुता स मां दृष्ट्वा नरपतिर्मुष्टिविक्षेपतत्परः। पांमुगुण्ठितसह्निीं विस्मितो उनकोऽभवत् २९ अनपत्येन च महादकमारोप्य च स्वयम् । ममेयं तनयेत्युक्त्या नेहो भयि निपातितः ३० अन्तरिक्षे च यागुत्ता प्रतिमा मानुषी किल । एवमेतन्नरपत धर्मेण तनया तव ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा पिता मे मिथिलाधिपः । अवाप्तो विपुलाद्धिं मामयाप्य नराधिपः । दत्ता चास्मीप्टवद्देव्यै ज्येष्ठायै पुण्यकर्मणे । तया संभाविता चास्मि स्निग्धया मातृसौहदात् ३३ पतिसंयोगसुलभ चयो दृष्ट्वा तु मे पिता। चिन्तामभ्यगमद्दीनो वित्तनाशादिवाधन: सदृशाचापक्रष्टाच लोके कन्यापिता जनात् । भूमीतून वर निघाले, एवढ्याच कारणाने मी त्या जनक राजाची कन्या आहे. तेव्हा हातानील ची जमिनीत टाकण्यामध्ये गर्क झालेला तो जनकराजा धुळीने मांग भरलेल्या मला पाहून आश्चर्यचकित झाला. त्याला संतति नसल्यामुळे त्याने प्रेमाने स्वतः मला माहीवर घेऊन आणि " ही माझी कन्या माझ्यावर प्रेम करावयास सुरवात केली. (२६-३०) "इतस्यांत आकाशामध्ये "राज्ञा ! या तुझ्या म्हणण्याप्रमाणे न्यायाने ही तुझी पन्याच आहे" अशी मनुष्यवाणीसारखी वाणी झाली, असे म्हणतात. अशी भावावाणी झाल्यानंतर माझा पिता धर्मात्मा मिथिलाविपति आनंदित झाला आणि यज्ञभूमीत मी त्याला मिळाल्यापासून उत्तरोत्तर लाला मोठेच ऐश्वर्य लाभले. राजाने आपल्या सत्कर्मनिष्ट आणि संततीची इच्छा करणान्या अशा ज्येष्ट पत्नीच्या स्वाधीन मला टेलें व सा दयाळू राजपत्नीने मातृप्रेमाने माझं परिपालन केलें.. नंतर पाणिप्रहश होण्याला योग्य असें माझें क्य झाले आहे असे पाहून माझ्या पिल्लाला, चित्तनाशामुळे चिंतागत होणान्या दरिद्री पुरुषाप्रमाणे, काळजी निर्माण " असे म्हणून ·श्रीरामायणम् । [सर्ग. ११९ प्रधर्षणमवामोति शक्रेणापि समो भुवि तां धर्षणामदूरस्थां संदृश्यात्मनि पार्थिवः । चिन्तार्णवगतः पारं नाससादाप्लवो यथा अयोनिजां हि मां ज्ञात्वा नाध्यगच्छत्स चिन्तयन् । सदृशं चाभिरूपं च महीपालः पर्ति मम ३७ तस्य बुद्धिरियं जाता चिन्तयानस्य संततम् । स्वयंवरं तनूजायाः करिष्यामीति धर्मतः महायशे तदा तस्य वरुणेन महात्मना । दत्तं धनुर्वरं प्रीत्या तूणी चाक्षय्यसायको असंचाल्यं मनुप्यैश्च यत्नेनापि च गौरवात् । तन्न शक्का नमयितुं स्वप्नेष्वपि नराधिपाः झालो कारण कन्येचा पिता इद्राप्रमाणे जरी पृथ्वीमध्ये असला तरी सारख्या योग्यतेच्या अथवा कमी योग्यतेन्याही वरपक्षाकडून त्याचा x अपमान होतोच मग योग्यतेने अधिक असलेल्या वरपक्षाची तर गोष्ट पाहिजे कशाला' (३१-३५) "तेव्हा आपल्या अपमानाची वेळ जवळच अलेली पाहून चिंताकान्त झालेला जनकराजा, समुशत पडलेला मनुष्य तरून जाण्याचे साधन जवळ नसल्यामुळे जसा परतीला जाऊन पोचत नाही तसा, त्या चिंतासागरांतून पार जाईना मा अयोनिसंभव अहे हे लक्षात घेऊन तो राजा विचार करू लागला असता कुलं न आणि योग्यतेने मला साजेल असा पति याला कोणीही आडळेना. तेव्हा एक- सारखा विचार करता करता "क्षात्रधर्माला अनुसरून मी आपल्या कन्येचे स्वयंवर करावें." असे त्याने विचाराती ठरविले. दक्षयज्ञामध्ये माझ्या पित्याच्या पूर्वज अशा देवराताला महात्म्या वरुणाने प्रेमपूर्वक एक मोठे धनुष्य आणि दोन अक्षय भाते दिले होते तें धनुष्य जड असल्यामुळे मनुष्याना प्रयत्नानेही हालविता येत नव्हते, इतकेच नव्हे परंतु राजे स्वप्नामध्येही ते धनुष्य वाक- विण्यास समर्थ नव्हते (३६-४.) ४ वरपक्षाने स्वत ला श्रेष्ठ समजण्याची पद्धत अतिप्राचीन कालापासूनच मुरू आहे असें, दिसते.

·४३ ४० . 83 ग्लो. ३०-४८ ] भयोध्याकाण्डम् । तद्धनुः प्राप्य में पित्रा व्याहृतं सत्यवादिना। समवाये नरेन्द्राणां पूर्वमामन्य पार्थिवान् ४२ इदं च धनुरुद्यम्य सज्यं यः कुरुते नरः। तस्य मे दुहिता भार्या भविष्यति न संशयः तय दृष्ट्वा धनुःश्रेष्ठं गौरवानिरिसंनिभम् । अभिवाद्य नृपा जग्मुरशक्तास्तस्य तोलने सुदीर्घस्य तु कालस्य राघवोऽयं महाद्युतिः । विश्वामित्रेण महितो यहं द्रष्टुं समागतः लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा रामः सत्यपराक्रमः । विश्वामित्रस्तु धर्मान्मा मम पित्रा सुपूजितः ग्रोवाच पितरं तत्र राघवी रामलक्ष्मणी। मुता दशरथस्येमी धनुर्दर्शनकार्णाि इत्युक्तस्तेन विप्रेण तद्धनुः समुपानयत् । तद्धनुर्दर्शयामास राजपुत्राय देविकम् निमेपान्तरमाण तदानम्य महाबलः। "त धनुष्य मिळाल्यावर आधी राजलोकाना आमंत्रण करून त्या राजान्या समाजामध्ये माझ्या त्या सत्यप्रिय पित्यानें “हे धनुष्य उचलून याला जो पुरुष दोरी चढवील, लाला माझी कन्या नि.मंशय माळ पालील." अशी शोषणा केली. तन्हा पर्वतप्राय अगलेले ते मोठे व जड धनुष्य पाहिल्यावरोवर तें तोलण्या- विषयी असमर्थ असलेले राजे त्याला नमस्कार करून जाऊ लागले. याला बराच काल लोटन्यावर हा महातेजस्वी व अमोपपराक्रमी रघुवंशज राम आपल्या भावाला-लक्ष्मणाला-बरोबर घेऊन विश्वामित्र मुनीमह यज्ञ पाहण्यासाठी तेथे आरा. तेहा माझ्या पियाने धर्मात्म्या विश्वामित्र मुनी यथा योग्य भादरातिथ्य केल्यावर ते सापळी माझ्या पियाला म्हणाले,"हे रघुवंशज राम लक्ष्मण दशरथ राजाचे पुत्र आहेस व धनुष्य पाहण्याची यांची इन्छा आहे." (४१-४६) याप्रमाणे त्या ज्ञानी विश्वामियानी राजाला सांगितले असता त्याने ते धनुष्य भागविल आणि ते दिव्य धनुध्य राजकुमाराला दाखविले. तेव्हा डोळ्याचे पाते ·श्रीरामायणम् । [ सर्गः ११९-१२० ज्या समारोप्य झटिति पूरयामास वीर्यवान् ४८ तेनापूरयता वेगान्मध्ये भग्नं द्विधा धनुः । तस्य शब्दोऽभवद्भीमः पतितस्याशनेर्यथा ४९ ततोऽहं तत्र रामाय पित्रा सत्याभिसंधिना। उद्यता दातुमुद्यम्य जलभाजनमुत्तमम् दीयमानां न तु तदा प्रतिजग्राह राघवः। अविशाय पितुश्छन्दमयोध्याधिपतेः प्रभोः ५१ ततःश्वशुरमामन्त्र्य वृद्धं दशरथं नृपम् । मम पित्रा त्वहं दत्ता रामाय विदितात्मने ५२ मम चैवानुजा साध्वी ऊर्मिला शुभदर्शना । भार्यार्थ लक्ष्मणस्यापि दत्ता पित्रा मम स्वयम् ५३ एवं दत्तास्मि रामाय तदा तस्मिन्स्वयंवरे। अनुरक्तास्मि धर्मेण पतिं वीर्यवतां वरम् ५४ इत्याचे श्री०वा.आ.अयोध्याकाण्डे एकोनविंशोत्तरशततमः सर्ग ॥११९॥[४३३४J लवले नाही तोच महाबलाढ्य वीर्यवान् राघवाने ते वाकवून व त्यावर दोरी चढवून कानापर्यत तें ओढून दाखविले. तेव्हा वेगानें तो तें धनध्य ओहूं लागला असता मध्ये मोडून त्याचे दोन तुकडे झाले व वीज पडल्याप्रमाणे त्याचा भयंकर आवाज झाला त्यानंतर त्या सत्यवचनी पित्याने हातामध्ये उत्तम पाण्याने भरलेले भाडे घेऊन मला रामाला देण्याकरिता पुढे केले, परतु अयोध्याधिपति दशरथराजाची-आपल्या पित्याची इच्छा समजली नसल्यामुळे माझा पिता जरी मला देऊ लागला तरी राघवाने त्यावेळी माझा स्वीकार केला नाही. (४७-५१) "तेव्हा माझ्या श्वशुराला-बद्ध दशरथराजाला बोलावून आणून आत्मज्ञानी रामाला पित्याने मला देऊन टाक्लें व सुदर नेत्र असलेली माझी धाकटी बहीण साध्वी ऊर्मिला माझ्या पित्याने आपण होऊनच लक्ष्मणाला दिली असो. याप्र- माणे त्या स्वयंव मी रामाच्या गळ्यात माळ घातली आणि वीर्यवानामध्ये श्रेष्ठ असलेल्या पतीवर मी धर्माला स्मरून प्रेम करीत आहे " (५२-५४) याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमद्रामायण या नावाच्या आदिकाव्यातील अयोध्यानाडापैकी एक्शेंएकोणिसावा सर्ग सपला ११९॥

·४ ५ लो०४८-५५, १..] अयोध्याकाण्डम् । विंशोत्तरशततमः सर्गः। अनसूया तु धर्मशा श्रुत्वा तां महती कथाम् । पर्यप्यजत बाहुभ्यां शिरस्यानाय मैथिलीम् व्यकाक्षरपदं चित्रं भापितं मधुरं त्वया । यथा स्वयंवरं वृत्तं तत्सर्वं च श्रुतं मया रमेयं कथया ते तु दृढं मधुरमापिणि । रविरस्तंगतः श्रीमानुपोहा रजनी शुमाम् दिवसं परिकीर्णानामाहारार्थ पतन्त्रिणाम् । संध्याकाले निलीनानां निद्रार्य श्रूयते ध्वनिः एते चाप्यभिषेकार्टा मुनयः कलशोद्यताः । सहिता उपवर्तन्ते सलिलाप्लुतवल्कलाः अग्निहोत्रे च ऋषिणा हुते च विधिपूर्वकम् । कपोताङ्गारुणो धूमो दृश्यते पयनोद्धतः अल्पपर्णा हि तरयो घनीभूताः समन्ततः। विप्रकृप्टेन्द्रिये देशे न प्रकाशन्ति व दिशः ही मोठी कथा ऐकल्यावर सीतेचे मस्तक अवताण कम्न धर्मवेत्या अन- सूयेने आपल्या याहूंनी तिला कटाढून धरिले आणि ती तिला म्हारी, "स्वयं वराची सर्व हकीकत तूं स्पष्ट शन्दानी, आश्चर्यकारक व मधुर वाणीने मागिटर म आणि ती सर्व मी ऐकली. हे मधुरभाषिणि सीते! या तुझ्या हाक में मग फारच वर वाटले, परंतु आता तेजस्वी सूर्य शुभकारक गनीला येथे मदन अस्तास गेला आहे. सर्व दिवमभर आहाराकरिता मंचार उस्न मंडी निद्रेकरिता घरट्यात जाऊन बमलेन्या पक्ष्याचा किलबिलाट कर दे. पाण्यामध्ये आपली वल्कलें धुवून व मान कम्न अंदा रन दात कलश घेतलेले मुनि एकत्र मिळून येत आहेत. (१-५) ६ ७ ·८ ९ श्रीरामायणम् । [सर्गः १२० रजनीचरसत्त्वानि प्रचरन्ति समन्ततः। तपोवनमृगा ह्येते वेदितार्थेपु शेरते संप्रवृत्ता निशा सीते नक्षत्रसमलंकृता । ज्योत्स्नाप्रावरणश्चन्द्रो दृश्यतेऽभ्युदितोऽम्बरे गम्यतामनुजानामि रामस्यानुचरी भव । कथयन्त्या हि मधुरं त्वयाहमपि तोपिता अलंकुरु च तावत्त्वं प्रत्यक्ष मम मैथिलि। प्रीति जनय मे यत्से दिव्यालंकारशोभिनी सा तदा समलंकृत्य सीता सुरसुतोपमा । प्रणम्य शिरसा पादौ रामं त्वभिमुखी ययो तथा तु भूपितां सीतां ददर्श वदतां वरः । राघवः प्रीतिदानेन तपस्विन्या जहर्प च न्यवेदयत्सतः सर्वे सीता रामाय मैथिली । प्रीतीदानं तपस्विन्या वसनाभरणम्रजाम् १४ सारखे दिसत आहेत आणि दृष्टीला दूर असलेले प्रदेश दिसेनासे झाले आहेत निशाचर प्राण्यांचा चोहोकडे संचार मुरू झाला आहे आणि हे तपो- वनातील मृग पुण्यकारक आश्रमामध्ये पडले आहेत. सोते ! नक्षनानी भूषित झालेल्या रात्रीचे आगमन होऊन चदिकेचें पायरुण घेतलेला चंद आकाशामध्ये उदय पावलेला दिसत आहे. आता ना, मी तुला परवानगी देते, रामाच्या शुश्रूपमध्ये तत्पर रहा. मधुर गोष्टी सागून तूं मलाही संतुष्ट केले आहेस. सीते! माझ्यासमक्ष तूं अलंकार अंगावर घाल आणि त्यानी मोभित होऊन, हे वत्से ! मला आनंद दे"(६-१०) याप्रमाणे अनसूयेने सांगितल्यावर देवकन्येसारख्या असलेल्या सीतेनें अलंकार धारण केले आणि अनसूयेच्या पायावर डोके ठेऊन प्रणाम केला व ती रामाकडे निघाली. तेव्हा ऋषिपत्नी अनसूयेने प्रेमपूर्वक दिलेल्या अलंकाराने भूषित झालेल्या संतेला पाहून वक्त्यामध्ये श्रेत्र असलेल्या रामाला अतिशय भानंद हाला. त्यावेळी पिपल ने दो, भूपणे व पुष्पमाला प्रेमपूर्वक दिल्याची

·मो. ८...]
भयोध्याकाणम् ।
प्रहएसयभवद्रामो लक्ष्मणश्च महारथः।
मैथिल्याः सन्क्रियां दृष्ट्वा मानुषेषु सुदुर्लभाम्
ततः स शर्वरी प्रीतः पुण्यां शशिनिभाननाम्।
अचिंतस्तापसैः सर्वस्वास रघुनन्दनः
तस्यां राभ्यां व्यतीतायामभिपिच्य हुताग्निकान् ।
थापृच्छेतां नरव्याघ्री तापसान्वनगांचरान्
तापचूस्ते वनचराम्तापसा धर्मचारिणः ।
धनस्य तस्य संचारं राक्षसैः समभिप्लुतम्
रक्षांसि पुरुषादानि नानारूपाणि राधय ।
सन्त्यस्मिन्महारण्ये व्यालाश्च रुधिराशनाः ।
उच्छिष्टं या प्रमत्तं वा तापसं ब्रह्मचारिणम् ।
अदन्यस्मिन्महारण्ये ताग्नियारय राघव
एप पन्धा महर्षीणां फलान्याहरतां बने ।
अनेन तु वनं दुगै गन्तुं राघव ते क्षमम्
सर्व दशरत जनककन्या सीत. रामाला सागितली. तेव्हा मनुष्यलोकामध्ये
अत्यंत दुर्लभ असा सीतेचा सलार झालेला पाहून रामाला व महारथि लक्ष्माला
पराकोटाचा वर्ष झाला (१०-१५)
सर्व तपस्वी जनांनी सकार देलेया ला रघुनंदन गमाने आनंदित मनने
चंद्रासाररया भाम्हादकारक मुन्नाने युक्त असलेल्या विन सीतेला पहातच ती
रान तेथे पालविली. ती रात निघून गेल्यावर म्नान करून ते पुरपश्रेष्ट रामलक्ष्मन
भोना होम देउन वमलेन्या वनातल तपस्वी नुनोंचा पुढे जाग्याकरिता निरोप
घेऊ लागले तेव्हा वनामध्ये नित्राम करणारे ते धर्मनिट तपम्बी त्याना म्हणाले,
यानांतील प्रदेशात राक्षसाचा फारच उपदा आहे. रापदा। नाना प्रकारच
मनुष्यमक्षक राक्षम आणि रचपिपासु पाप या महारण्यामध्ये राहतात आणि
एमादा तपस्वी अथवा प्रदचारी पर्विन विकादेमायध असला म्हणजे या महा-
रम्यानध्ये रक्षन त्याला साइन टाकतात. तेव्हा राघवा ! तूं लाचे निवारण वर.
या मार्गान तपस्या प. पेगन येत असतात दाच मार्गाने, रमना ! गद्दन
6

·श्रीरामायगम् ।
[ सर्गः १२०
इतीरितः प्राज्ञलिभिस्तपस्विभिर्द्विजैः कृतस्वस्त्ययनः परंतपः ।
वनं समायः प्रविवेश राघवः सलक्ष्मणः सूर्य इवाभ्रमण्डलम् २२
इलार्षे श्रीमदामायणें वाल्मीकीय आदिकाव्येऽयोध्याकाण्डे
विंशोत्तरशततमः सर्ग. ॥१२०॥ [४३५६]
॥ इति अयोध्याकाण्डं समाप्तम् ॥
वनामध्ये जाणे तुला योग्य आहे " याप्रमाणे कुशल चिंतून तपस्वी ब्राह्मणानी
हात जोडून रामाला सागितले असता त्या शत्रूना प्रास देणान्या रामाने मेघ.
मडलात प्रविष्ट होणा-या सूर्याप्रमाणे भार्या आणि लक्ष्मग यासह वनामध्ये प्रवेश
केला (१६-२२)
याप्रमाणे महामुनिवाल्मीकिप्रणीत श्रीमदामायण या नावाच्या आदिशन्यातील
अयोध्याकाडापैकी एकशेविसावा सर्ग संपला ॥ १२० ।।
.
॥ अयोध्याकांड समाप्त ॥२॥

·बाल्मीकिरामायण अयोध्याकाण्ड उत्तरार्धाचे निरीक्षण (१) कौसल्या राममाता [ लेसक- वाल्मीकिवाक्प्रदीप विष्णुशास्त्री पंडित कौसल्या ही दक्षिण कोमल देशाच्या मानुमान् राजाची कन्या आणि अयोध्येचा ( उत्तर कोसल देशाचा ) राजा दशरथ याची सर्वात वडील पराणी. हिच्या- विषयी आनन्दरामायणमार-काण्ड अध्याय १ मध्ये असा उल्लेख आहे- "अयोध्यायास्तु सांनिध्ये देशे श्रीकोसलाइये। कोसलायां महापुण्यः कोसलारयो नृपो महान् तस्यासीत् दुहिता रम्या कौसल्या पतिकामुका। तस्या दशरथेनाशु विवाही निश्चितो मुदा म्हणजे, अयोध्येला ( उत्तर कोसल देशाला) लागूनच दक्षिण कोसल नांवाचा देश होता. त्याच्या कोमला नावाच्या राजधानीत महापुण्यवान कोसलराज नांवाचा राजा राज्य करीत होता. त्याची कौसल्या नावाची एकुलती एक कन्या अत्यन्त रूपवती- उपवर होती. तिच्याशी दशरथाचा विवाह निश्चित झाला होता. आणि त्या अन्वये कासल्या ही दशरथ राजाला विवाहविधीने दिली गेली होती. या वृत्तान्तावरून " दशरथराजा व कौमन्या ही सरग्बी यहिण-भाव होती, असे विधान काही आधुनिक विद्वान् जैन बौद्ध ग्रंथाधार करतात, ते सर्वथैव असमंजसपणाने व अत्यन्त खोटें आहे असे ठरते. या कोमल राजाच मानुमान हे विशेषनाम आहे. कोमल्येला तिच्या बापाकडून एक हजार गावे "त्री-धन म्हणून पृथक मिळाली होती. (थयो या काण्ड सर्ग ३१ दलोक २२-२४) (१) कौसल्येचं वैवाहिक जीवन:- दशरथराना आपली आवहनी राणी यी हिच्या अत्यन्त नादी असल्याकारणाने, त्याच्याकडून हिची बरीच हेलमाढ होत अमे, व त्यामुळे केश्योक्न ही हिचा पाणउतारा सारखा होत म.२० ( अयोध्या. उ.)

·" श्रीरामायण। असे. उद्या आपला राम राजा होईल व आपल्याला पुढे सुखाचे दिवस येतील या एका आशेवर ते सर्व दुःख गिळून तो उदासपणे काळ वंटित होती. ही गोष्ट वनवासास जाण्यापूर्वी, राम निरोप घेण्यासाठी तिच्याकडे गेला त्या वेळी त्याला उद्देशून केलेल्या तिच्या भाषणावहन स्पष्टतया दिसून येत आहे. तें माषण असें आहे- न दृष्टपूर्व कल्याणं सुखं वा पतिपौरुपे। अपि पुत्रे विपश्येय इति रामास्थितं मया ॥३८॥ (अयोध्या का. सर्ग २०) पण, राम वनवासास गेल्या कारणाने तिच्या सर्व आशाचा भंग झाला व तिचे वैवाहिक जीवन अधिकच दुःखप्रद झाले. (२) कौसल्येची गृहिणी या नात्याने योग्यता- अनेक प्रकारानों विनवण्या करूनही, जेव्हा वेयी आपला हेका मोडीना, आणि आता रामाला वनांत पाठविणे टळत नाही असे जेव्हा दशरथाच्या लक्ष्यात आले, तेव्हा त्यास कौसल्येची आठवण झाग. साणि आजपर्यन्त आपण कौसल्येची अवहेलना कति आला असून देखील तिची आपल्यावरची निष्टा यविनितही ढळली नाही व तिने आपली क्तिी काळजीपूर्वक सेवा केली आहे, या संबंधात तिचे गुण आठवून दशरथ राजा म्हणतो- यदा यदा हि कौसल्या दासीर च सखीव च । भार्यावत् भगिनीवत् च मातृवत् चोपतिष्ठति ६९ . ( अयोध्या. सर्ग १२) या दशरयाच्या भाषणावरुन कौसल्येची ॥ आदर्श गृहिणी या नात्याने " योग्यता केवडी मेठी होती, हे स्पष्टतया दिसून येत आहे आदर्श गृहिणी कशी असते, हे महीनी या एकाच इलोकशत दासन दिले आहे. (३) कौसल्येचे शील श्रीराम वनात गेल्या दिवसापासून. दशरथ राजा कौसल्येच्या महालातच राहूं लागला. ज्या दिवशी, श्रीराम सीता व लक्ष्मण यासह अयोध्येतून मेला ला दिवशी रात्री कौसल्येला पुत्रशोक अनावर होऊन, ती दशरथ राजाला बरेंच टाकून बेली. (अयोध्या सर्ग ४३ ४४ ) ला वेळी, " - है ·राममाता कौसल्या। आधीच शोक्मागररांत निमग्न झालेला तो दशरथराजा अत्यन्त काकुळतीस येऊन त्याने कौसल्येपुढे हात जोडले आणि तिची क्षमा मागितली, तेव्हां- आपण पन्नीधर्मापासून च्युत्त झला, पति कसाही असला तथापि त्याला टाकून बोलणें हैं सत् कुलीन पतिव्रता स्त्रियांचं शील नव्हे, आपल्याकडून अत्यन्त निन्द्य वर्तन घडले आहे" असे वाटून तिला अतिशय पथात्ताप झाला व ती मोटयाने रडू लागली आणि “ केवळ पुत्रशोकाचे आधीन होऊन, असें अन्द घोलले, मला क्षमा करावी- म्हणून तिने तत्काळ दशरथ राजाची क्षमा मागि- तली आणि पुन्हा त्याला कधीं देखील या संबंधात मर्मभेदक भाषण बोलली नाही आणि अन्तकालापर्यन्त त्याच्या अगदी सन्निध राहून, तिने त्याची एक- निष्टपणे सेवा केली. कैकेयीकडून तिचा नेहमी पाणउतारा होन असून देखील ती कैकेयीला अगदी पाठन्या बहिणीसारखी मानीत असे, हे भरत कियीची निर्भरर्थना करीत असतां- ना त्याच्या बोलण्यावरून दिसून येत आहे. ते असें- तथा ज्येष्ठा हि मे माता कौसल्या दीर्घदर्शनी। त्वयि धर्म समास्थाय भगिन्यामिव वर्तते ॥ (अयोध्या सर्ग ७३, लोक १०) (४) कौसल्येचे पुत्रवात्सल्यः- श्रीराम वनांत गेल्यावर कौसल्या पुत्रशोकाने अगदी विव्हळ झाली असता ती दशरथ राजाला म्हणत आहे की- अथास्मिन् नगरे रामः चरन् भैक्ष्यं गृहे वसेत् । कामकारोघरं दातुं अपि दासं ममात्मजम् । (अयोध्या. सर्ग ४३, श्लोक ४) म्हणजे, कैकेयीला भरतामाठौं राज्य हवे होते, तर तिने ते सुशाल मागून ध्यावयाचे होते; पण रामाला बनवाम मागून घेनला त्या ऐवजी, निने "रामाने भिक्षा मागून येथेंच ( अयोध्येत ) राहवें" श्रमा जरी वर मागून घेतला असता, तरी यो झाले असते. म्हणजे मला माझ्या रामाचा वियोग तरी सहन करावा लागला नसता! अमें म्हणत आहे त्याचप्रम - ·श्रीरामायण। त्वद्वियोगात् न मे कार्य जीवितेन सुखेन च । स्वया सह मम श्रेयः तृणानां अपि भक्षणम् ॥२६॥ (अयोध्या. सर्ग २१) या तिच्या भाषणावरून, रामाविषयींचे तिचे प्रेम किती उत्कट होते व रामा. चा वियोग तिला किती दुःमह वाटत होता, हे दिसून येत आहे. तथापि तिची वृत्ति धर्ममार्गावरून यत्किंचितही चळत नाहीं शोकावेगामुळे क्वचित् तसा भास झाल्यासारखा दिसतो, पण ती लागलींच शुद्धीवर येते व तिला पश्चात्ताप होतो, हे दशरथाला टोचून बोलल्यानन्तर लागलीच त्याबद्दल पश्चात्ताप होऊन तिने त्याची क्षमा मागितली त्या वेळच्या तिच्या भाषणावरून स्पष्टतया दिसून येत आहे. तें समन भाषण अयोध्याकाण्ड सर्ग ६२ मध्ये मुळातूनच पाहणे योग्य होईल. कैकेयीच्या वचनास्तव दशरथाने श्रीरामास अरण्यवासाची आज्ञा दिली. त्या वेळी लक्ष्मण बहुतच संतापला आणि- गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्य अजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् ॥ ( अयोध्या सर्ग २१, लो १३) असे म्हणून- अमित्रभूतो निःसंगं यध्यतां वध्यतां अपि । असे म्हणण्यापर्यंत त्याची मजल गेली. त्या वेळी कौसल्या श्री रामास म्हणाली की- भ्रातुस्ते पदतः सौम्य लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया। यद्यानन्तरं तत्त्वं कुरुप्व यदि रोचते ॥२१॥ ( अयोध्या. सर्ग २१) कुरुष्व यदि रोचते" म्हणजे तुला नीट दिसेल, तर कर, असे म्हणण्यात " माझें या कृत्याला अनुमोदन नाहीं " असाच भाव कौसल्येचा आहे पितृ-आज्ञेनुसार वनवासा जाण्याचा रामाच्या मनाची दृढता किता आहे हे प हण्याचा तिचा हेतु यात दिसून येत अ है. या श्लोकातील-॥

·चरित्रावरून पाहता, राममाता कापल्या ३४१ काही विद्वान् लोक “लक्ष्मणाच्या म्हणण्याम कौसल्येने मूक अनुमति दिली होती. " असे जै अनुमान काढतात तें सल दिसत नाही, कारण तिच्या एकदर कौसल्येसारखी अत्यन्त धर्मभीरू, असन्त पतिनिट आर्य- स्त्री पतीचा वध करण्याला अनुमति देण्याइतक्या मर्यादेपर्यंत जाणे संभवतच नाही. या वेळी कोसन्या दुहेरी प्रसगात होतो एकीकडे पुत्र-वात्सल्य व एकीकडे पतिमक्ति, अशा आणीबाणीच्या प्रसंगी आधीच वार्धक्यामुळे जर्जर झालेल्या व भावी पुनवियोगामुळे- अत्यन्त दु ससागरात युडून गेलेल्या आपल्या पतीला सोडून दूर राहणे ही तिला इष्ट नव्हते आणि पुरवात्सल्यामुळे रामाचा वियोग सहन होणे शक्य नसल्या कारणाने तिला त्याचे बरोबर वनात ही जावेसें वाटे. आणि त्याप्रमाणे, पुत्रवात्सल्याची तिची भावना- एक क्षगभरच का होईना प्रथलतर- होऊन, तिने आपणाला ही वनात बरोबर नेणेंविषया श्रीरामाला अत्याग्रहाने म्हटले ही. पण श्रीरामाने जेव्हा- कैकेय्या बंचितो राजा मयि चारण्यमाश्रिते। त्वया चैव परित्यक्तान नूनं वर्तयिष्यति ॥११॥ (अयोध्या मर्ग २४) असें म्हणून- दशरथाच्या जिवाच्या सुरक्षिततेच्या दृष्टीने, त्याच्यापाशी अयो. प्यतच तिने असण्याची अत्यन्त आवश्यकता आहे. हे जेव्हा तिला पटवून दिले तेव्हा पुत्रवात्सल्य एकीकडे साख्न व पुत्रवियोगाचे दुस गिळून, पतीच्या सेवेतच तिने राहणे पतररले अशी पतिभक्तिनिष्ठ स्त्री पतीचा वध करण्यास अनु- मति देईल हे संभवतच नाही. (५) कौसल्येचा सीतेला उपदेशः- श्रीरामाबरोबर सीता वनात जावयास निघाली, त्या वेळी तिला पोटाशी धरून कौसल्येनें जो उपदेश केला आहे, तो प्रत्येक गृहिणीने आपल्या हृदयात जतन करून ठेवण्यासारखा आहे. हा टप- देश करताना तिन सीतेला अमती-नियाची लक्षणे सागून, तदनन्तर ब्रिया कशा असतात हे तिला सागीतले त्याचे वर्णन महर्षि देत आहेत- (आयोध्याकाड सर्ग ३९) ·३४२ श्रीरामायण। असत्यः सर्वलोकेऽस्मिन् सततं सत्कृता प्रियैः । भर्तारं नानुमन्यन्ते विनिपातगतं स्त्रियः ॥२०॥ एप स्वभावो नारीणां अनुभूय पुरा सुखम् । अल्पामप्यापदं प्राप्य दुष्यन्ति प्रजहत्यपि ॥२१॥ असत्यशीला विकृता दुर्गा अहृदयाः सदा । असत्यः पापसंकल्पाः क्षणमात्रविरागिणः ॥२२॥ न कुलं न कृतं विद्यां न दत्तं नापि च श्रुतम् । स्त्रीणां गृहाति हृदयं अनित्यहृदया हि ताः ॥२३॥ याचा भावार्थ- असती स्त्रिया ज्या असतात, त्याचे नव-याने कितीही लाड पुरविले, नेहमी त्याचीच भर करीत राहिला, तथापि त्याचा थोडा पडता काळ आला की, त्या त्याची पूर्ववत् काळजी घेईनाशा होतात व त्याचा तिरस्कार करूं लागतात।।२०।।असता स्त्रिया असतात त्या पूर्वी नव-याच्या चालल्या काळात अनेक प्रकारच्या सुखाचा यथेच्छ उपभोग घेऊन देखील, पुढे दैववशात् त्याला दारिद्य भाल्यामुळे किंवा काही रोगाची भावना झाल्यामुळे तो बिचारा संक्टोत सापडला तर त्याला मर्मभेदक भाषणे बोलून अनेक प्रकारे दूषण लावितात. तवढेच नव्हे तर त्यास सोडूनही चालत्या होतात ॥ २१॥ असती स्त्रिया ज्या असतात, त्या नेहमी खोटे बोलणान्य, कुमामध्ये निमन, दुष्ट लोकाच्या नादी लागलेल्या, खत - क्या पतीवर मुळीच प्रेम नसणाऱ्या, ज्याचे चित्तात नेहमी परपुरूषाविषयींच विचार चालले असतात अशा, इवल्याशा क्षुद्र कारणास्तव, पतिवरचे प्रेम क्षणात तोडून टाकणा-या अशा असतात. ॥२२॥ असती स्त्रिया ज्या असतात त्याम आपला पति केवड्याही मोठया कुलातला असो, त्याच्या कुलाचा त्याना अभिमान मुळीच नसतो. पतीचे त्याच्यावर केवढेही उपकार असोत त्या उपकाराची त्याना जाणीवच नसते. पति केवढाही मोठा विद्वन् असो त्याचे त्याना भूषनच वाटत नाही. पतीने केवच्याही उंची वनानी व अलंकारानी याना मढवून काढल्या असो त्याचे ही त्याना काही देखील भूषण वाटत नाही. त्याचे अनेक अपराध घडताना- प्रत्यक्ष पाहून देखील, त्याचा त्याग न करता त्याना क्षमा करतो. तथापि त्यांना त्याच्या उदारपणाची मुळीच किंमत वाटत नाही ? तात्पर्य, पतीच्या कोणत्याही , ·राममाता कौसल्या। ३४३ गुणावर त्याचे प्रेम जउत नाही, कुलाच्या नावलौकिकात्री लवमात्र पर्वा न करता, या असती-स्त्रियाची- सर्वकाल परपुरुषाकडेच चित्ति व पापकर्माकडेच प्रवृत्ति अस ये. कारण त्याचे चित्त अत्यन्त चञ्चल असल्या कारणाने, त्याचे पति- प्रेमही अन्यन्त क्षणिक असते. येगेंप्रमाणे, असती स्त्रियाची लक्षणे मागून, कोमल्या मौतेला साध्वी स्त्रियांची -लक्षणे सांगत आहे की- साध्वीनान्तु स्थितानां तु शीले सत्ये श्रुते स्थिते । स्त्रीणां पवित्र परमं पतिरेको विशिष्यते म्हणजे, साध्वी पतित्रता त्रिया ज्या असतात, त्या मोठ्या दर्शलवती, चारिश्य- वती अशा अमतात. अत्यन्त सचनिष्ट असतात. वडील माणसान्या उपदेशावर त्याची दृढ श्रद्धा असते. आपल्या कुलरोचित मर्यादा अयन्त काळजीपूर्वक पालन करून, कुलाचा नावलौकिक रक्षण करण्य विषयी अत्यन्त दक्ष असतात. आणि, सर्व धर्मसाधनापेक्षाही पुण्यसंपादनाचा-अत्यन्त पवित्र मार्ग म्हनजे " एक पतीच म्हणजे पतिसेवाच " सर्वात श्रेष्ठ आहे, अमें त्या मानतात. यास्तव मुला- स त्वया नावमन्तव्यः पुत्रः प्रवाजितो वनम् । तय देवसमस्येपःनिर्धनः सघनोऽपि वा ॥५॥ तू, त्याचा केव्हाही अपमान करूं नकोम. तो वनामध्ये हाक्न लावलेला असो, तो श्रमन्त असो अथवा दरिद्री अमो, तुला तर तो देवासमानच आहे माध्वी बियाचे वर्तन को असते व त्यानी कमें वागावे, हे मागताना, तन्पुर्वी असाध्वी त्रियाची लक्षणे सीतेला सागण्याचा हेतु हा आहे की, तिला असावी त्रियाचे दुर्गुण टाळता यावेत. याच कारणाम्नव त्याचे विस्तारपूर्वक परिगणन वेलें आहे. (६) कौसल्येचा दानधर्म- कौमन्येचा दाधधर्म फार मेठा होना, अमें दिसते प्रतिवर्षी गुरुकुलमधून उत्तीर्ण झालेले गेकों विवाहेच्छु स्नानक द्रव्य. -सहायार्थ तिच्या दारी येऊन बसलेलेच असत त्याचे सर्वाचे विवाह करून देऊन, स्यास संमाराला आरंभ करण्यास अडचण पडूं नये म्हणून, पुरेमें द्रव्यमाहायही यास तिन्याकडून मिळत असे. वनवामाम जाताना धुरामाने रमणास ला ·३४४ श्रीरामायण। लोकाचा परामर्ष घेण्यास सांगितले त्यावरून हे स्पष्टतया दिसून येत आहे. ते असें- मेखलीनां महासंघः कौसल्यां समुपस्थितः। "तेषां सहस्रं सौमित्रे प्रत्येकं संप्रदापय ॥२१॥ (सर्ग ४२) प्रत्येकास १००० मोहरा देणे म्हणजे विवाह आटोपून आजन्म सुखाने संसार करण्यास काही कमी नाही. मेखलोना महासंघ:- या वर्णगवरून, असे विवाहेच्छु स्नातक फारच मोट्या संख्येत प्रतिवर्षी तिजकडे येत असत असे दिसते त्यापैकी, प्रत्येकाला १०.. मोहरा देणे म्हणजे काही सामान्य रहम नव्हे. राममाता कौसल्या व युधिष्ठिरमाता कुन्ती यांची तुलना- कौसल्येचे पुत्रप्रेम अगदी आधळे दिसते. आपला राम आपणापासून दूर जाऊ नये, त्याची आणि आपली ताटातूट होऊं नये-(मग त्याला शनूचे दास्य करावे लागले, पोटासाठी घरोघर भिक्षा मागावी लागली, किंवा याहीपेक्षा अधिक अपमान अथवा उपमर्द सहन करावा लागला, तरी लागो)- येवढीच काय ती तिची इन्छा होती. म्हणजे कौसल्येच्या पुत्रप्रेमात आपल्या पुत्राच्या अभ्युदयाची भावनाच नाही. "उद्या आपला राम मोठा होईल, तो राजा होईल, आणि आपयाला सुखाचे दिवस येतील व आपल्याला सुख लागेल " येवढीच काय ती तिची परमावधीचा इच्छा. आपल्या पुनावर अन्याय झाला आहे, तो सर्वस्वी अवनतीच्या खोल गर्तेत जाऊन पडला आहे. त्याची पुनः उन्नति कशी होईल, तो राज्यपदावर भारूढ कसा होईल?" याविषयीची महत्त्वाकाक्षा कौसल्येरे ठिकाणी मुळीच दिसून येन नाही. हे तिच्या त्या वेळच्या भाषणावरून स्पष्टतया दिसून येत आहे. तें भापण असे आहे- त्वत् वियोगात् न मे कार्य जीवितेन सुखेन वा । त्वया सह मम श्रेयः तणानामपि भक्षणम् ॥२६॥ (अयोध्याकाड सर्ग २१) ·राममाता कोमल्या ३४५ अथास्मिन् नगरे राम चरन् भक्ष्यं गृहे घमेत् । कामकारो वरं दातुं अपि दासं ममात्मजम् ॥४॥ (अयोध्या. सर्ग ४३) म्हणजे, हे रामा तुझा वियोग झाला असता मला जगून तरी काय करावयाचे आहे व कितीही सुखोपभोग मिळाले तरी तुझ्यावाचून त्याचा मला काय उपयोग आहे ? तूं माझ्या जवळ असम्यावर मला तृग भक्षण करून जगण्याची जरी पाळी आली तरी देसील मला ते अधिक श्रेयस्कर वाटेल ॥ २६॥ कैकेयाला भरता- पाठी राज्य हवे होते तर तिने तें सुशाल मागून ध्यावयाचे होते. पण रामासाठी वनवास म गून घेतला त्याऐवजी " रामाने अयोध्येतच राहून, घरोघर भिक्षा मागून पोट भरावें व भरताचें दास्य करावें " असे मागून घेतले असते, तरी उत्तम झाले असते. म्हणजे माझी व माझ्या रामाची ताटातूट तरी झाली नसती! याच्या उलट, कुन्तीचे भाषण पाहदा. तिला स्वतःच्या सुखाची चाडच नाही, असे दिसून येईल. केवळ " आपली मुले खाली पडली आहेत, त्याचा अभ्युदय क्सा होईल, त्याच्या शबूंचा निःपात कसा होईल, आपला युधिष्ठिर पुनः राज- पदावर आस्ट कसा होईल-" या महत्त्वाकाक्षेनं कुन्तीचे अन्तःकरण एक सारखे तळमळत होते. “ युधिष्टिर राजा कधी होईल व आपल्याला सुमाचे दिवस कधी येताल" यासाठी ती जगलीच नव्हती. तिचे 'एकमेव ध्येय आपला युधिष्टिर " फिरुन सिंहासनारूढ कमा होईल व आपल्या पतीच्या वंशाची उन्नति क्शी होईल ?" एवढेच होते. ही तिच्या जन्माची इति-कर्तव्यता होती, व ती, इच्छेनुसार पूर्णपणे पार पडल्यावरोवर, नी गांधारी व धृतराष्ट्र यांच्या सहवर्तमान (त्यांची सेवा करण्याचेच केवळ हेतुर्ने ) एकदम वनात जाग्यास निघाली या प्रसंगीचा तिचा युधिष्टिराशी झालेला संवाद लक्ष्यात घेण्या- सारखा आहे. कुन्तीने वनात जाऊ नये, आपल्यापाशीच राहवें म्हान युधिष्टिर अन्यन्त काकुळतास येऊन तिला म्हणला:- यदा राज्यं इदं फुन्ति मोक्तव्यं पुत्रनिर्जितम् । प्राप्तन्या राजधर्मास्ते तदेयन्ते कुतो मतिः

·धीरामायण।
किं वयं कारिता कुन्ति भवत्या पृथिवीक्षयम् ।
वनात् चापि किमानीता भवत्या वालका वयम् २६
प्रसीद मातर्मागास्त्वं वनमद्य यशस्विनि।
श्रियं यौधिष्टिरी तावत् भुक्ष्य मातबलार्जितम्
( आश्रमवासितपर्व कुन्तीप्रस्थान अध्याय १६११७)
म्हणजे, ज्या वेळी आपल्या पुत्र ने स्वपराम्माने जिंकून घेतलेल्या राज्याचा
उपभोग घ्यावयाचा, त्या वेळी ही वनात जाण्याची बुद्धि तुला कोठून झाली ? तुला
राजेश्वर्य नको होते व वनातच जाययाचे होते, तर आम्हाला तरी तूं वनातून
इकडे का आणिलेस? आणि आमच्या हातून हा येवढा पृथ्वीक्षय का करविलास
आई क्षमा कर.
तूं वनात जाऊ नकोस. म्या युधिष्ठिराने, पराक्रमाने प्राप्त करून
घेतलेल्या या राजैश्वर्यांचा तू यथेष्ठ उपभोग घे ॥२८ ।।
येणेप्रमाणे युधिष्ठिराने पुष्कळ काकुळतीस येऊन, म्हटले असता त्यास कुन्ती
(सर्ग १७, आश्रमवासी पर्व) उत्तर देत आहे--
एवं एतन् महावाही यथा वदसि पाडव ।
कृतं उद्धर्षणं पूर्व मया वः सीदतां नृपाः
द्यूतापहतराज्यानां पतितानां सुसादपि ।
शातिभिः परिभूतानां कृतं उद्धर्षणं मया ॥३॥
कथ पाण्डोर्न नश्येत, सन्ततिः पुरुषर्षभः ।
यशश्च वो न नश्येत इति चोद्धर्पणं मया
यूयं इन्द्रसमालोके देवतुल्यपराक्रमाः।
मा परेपा मुखप्रेक्षास्थेत्येवं तत्कृतं मया
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः राजा त्वं धर्ममाश्रितः।
पुनर्वने न दुःखी स्याः इति चोद्धर्षणम् कृतम्।।५।।
नाहं राज्यफलं पुत्राः कामये पुत्रनिर्जितम् ।
पतिलोकान् अहं पुण्यान् कामये तपसावृतान् ॥६॥
,
॥४॥

·राममाता कोमल्या ३४७ श्वधूश्वशुरयोः पादान् शुथूपन्ती वने त्यहम् । गान्धारीसहिता वत्स्ये तापसी मलपदिनी ॥७॥ याचा भावार्थ- सरोखर तू म्हणतोस ते तसेंच आहे. तुम्ही मंक्ट भोगति असल्याचे पाहून मीच प्रथम तुम्हास भर दिली ॥ १॥ धूतामध्ये शत्रूनी तुमच्या राज्याचा अपहार केल्या कारणाने सर्व सुखांना आचवलेले व भावावंदा. कडून सर्व प्रकारे तुच्छ लेखले जात असताना पाहून तुम्हास मी ईर्ष्या उत्पन्न केली ॥ २॥ काय उपाय केला असता पण्डूची सन्तति नाश पावणार नाही, व तुमचे यश नष्ट होणार नाही याच विचारांत अहोरात्र मन राहून तुम्हास मी उत्तेजन दिले. ॥ ३ ॥ अरे, तुम्ही इन्दासमान तेजस्वी .व देवासारसे पराक्रमी असतां, तुम्हांस दुसऱ्याच्या तोंडाकडे पाहण्याचा प्रसंग येऊ नये म्हणून मीच तुम्हास युद्ध करण्याची भर दिली. ॥ ४ ॥ तूं सर्व धर्माचरण करणायामध्ये श्रेष्ठ व धर्मानुसार वर्तन करणारा राजा आहेस, त्या तुला काय उपाय केला असता- पुनः वनवासाचा प्रसंग येणार नाही, याचा पूर्ण विचार करूनच मी तुम्हास भर दिली ॥५॥ बाळानो ! मला तुम्ही मिळविलेल्या राज्यसुखाचा- उपभोग घेत पडून राहण्याची मुळीच इच्छा नाही. मी तर आपल्या तपोबलाने पतिलोकाची प्राप्ति करून घेण्याची इन्छा करीत आहे ॥ ६ ॥ आतां पाडूंचा वंश नष्ट झाला होता, त्याचा उद्धार झाला. तुम्ही अवनतीच्या खोल गर्तेत जाऊन पडला होता ते तुम्ही फिरून आपल्या पूर्वस्थितीवर आलात, झाले, माझ्या जगण्याची इति. कर्तव्यता झाली, आता मला आप या- माझ्या जन्माचे सार्थक करून घेणेस्तव पतिलोकप्राप्त्यर्थ तपोवनात जाणेच इष्ट आहे. या कारणास्तव, पतित्रताधर्माचे पालन करून, सासूमासन्यासमान पूज्य गांधारी व धृतराष्ट्र यान्या चरणाची सेवा करीत राहून मी आपले शेष आयुष्य तापसीसारखें तोवनांत आश्रमामध्येच व्यतीत करीन ॥७॥ (१) कोसच्या म्हणते- न हटपूर्व कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे । अपि पुरे विपश्येयं इति रामास्थितं मया ॥

·३४८ श्रीरामायण । कुन्ती म्हणते- नाहं राजफलं पुनाः कांक्षये पुत्रनिर्जितम् । पतिलोकान् अहं पुण्यान् कांक्षये तपसार्जितान् । (२) कौसल्या म्हणते- अथास्मिन नगरे रामश्वरन् भक्ष्यं गृहे वसेत् । कामकारो वरं दातुं अपि दासं ममात्मजम् ॥ कुन्ती म्हणते- यूयं इन्द्रसमा लोके देवतुल्य पराक्रमाः । मा परेषां मुखप्रेक्षाः स्थेत्येवं तत् कृतं मया ॥ द्यूतापहत राज्यानां पतितानां सुखादपि । शातिभिः परिभूतानां कृतं उद्धर्षणं मया ॥ (३) कौसल्या म्हणते- त्वद्वियोगात् न मे कार्य जीवितेन सुखेन वा । त्वया सह मम श्रेयः तृणानामपिभक्षणम् ॥ कुन्ती म्हणते- कथं पाण्डोर्न नश्येत सन्ततिः पुरुषर्षभाः। यशश्च वो न नश्येत इति चोद्धर्पणं कृतम् ॥ ही जी अवतरणे वर दिली आहेत, त्यावरून कौसल्येच्या मनोवृत्ति किती मृतप्राय झाल्या होत्या, व तिचा स्वाभिमान आणि महत्वाकाक्षा ही क्शी मरून गेली होती; उलट कुन्तीचा स्वाभिमान किती जाज्वल्य होता व तिची महत्त्वा- काक्षा किती तीव्र होती हे दिसून येते. कौसल्येच्या अगी इतकी निराशा व्यापण्याला व तिच्या मनोवृत्ति इतक्या मृतप्राय होण्याला कारण-दशरथाकडून तिचा होणारी अवहेलना आणि त्यामुळे कैकेयीकडून तिचा नेहमी होत असलेला पाणउतारा हे तर आहेच, पण, उप- जतच तिचा अंगी असणारी भोहता आणि अशा प्रसंगी संकटास तोंड देण्या- इतक्या मानसिक धैर्याचा अभाव व स्वभावाची अत्यन्त सरलता- ही ती कारण आहेत असे म्हटल्यास अन्यथा होणार नाही.

·. राममाता कौसल्या। ३४९ आपला राम राना होईल, व त्याच्या राज्यात तरी आपल्याला मुखाचे दिवस येतील" या आशेवर प्राण धारण करून राहिलेल्या कौसल्येची जेव्हा शेवटची निराशा झाली तेव्हा ती सर्वप्रकारें गलितधर्य होऊन- (१)"त्वया सह मम श्रेयः तृणानां अपि मक्षणम्" (२) "अथाऽस्मिन् नगरे रामः चरन् भैक्ष्यं गृहे वसेत् । कामकारो वरं दातुं अपि दासं ममात्मजम् "- येथपर्यन्त हीन वृत्ति पतकरण्यास प्रवृत्त होते; पण कुन्ती ? आपले पुत्र अगदी रसातळाला गेले असता, सर्व संकटाना धैर्याने तोंड देऊन, त्याच्याच उन्नतीस्तव, केवळ नि स्वार्थीपणाने झटते. तिचे धैर्य लवमान कमी होत नाही, आणि त्यास परोपरीने उत्तेजन देऊन, त्याचा उत्कर्ष घडवून आणते, येवढेच नव्हे, तर ज्या धृतराष्ट्र व गान्धारी याच्या पुनाकडून आपल्या पुरा संबंधात अनेक प्रकारे डोंगरायेवढे अन्याय झाले असून देखील, ते सर्व पोटात घालून, पुत्राच्या ऐश्वर्याच्या मोहात न पडता- श्वश्वशुरयोः पादान शुश्रूपन्ती बने त्यहम् । गान्धारी सहिता वत्से तापसी मलपंकिनी"- असें उत्तर युधिष्ठिरास देऊन, त्याच्या सेवेस ठी ती त्याच्यावरोवर पुन यनात निघून गेली. या तिच्या स्वभावाच्या उदारपणाला इतिहासांत तोड नाही. युधिष्टिराला अजातशत्रु म्हणतात; पण कुन्ती सरी " अजातशत्रु आहे. युधिष्ठिराचे ठिकाणी जो " अजात शत्रुत्वाचा गुण आला आहे, तो कुन्तीपासून आला आहे असे म्हटल्यास अन्यथोक्ति होणार नाही. कुन्तीची तेजस्विता कौसल्येमध्ये नाही. कुन्तीशी तुलना केल्यास के सल्या ही भयन्य सामान्य ती टिमते " “ ·(२) सुमित्रा (लक्ष्मणमाता) - सुमित्रा ही मगध देशाच्या शूरसेन राजाची कन्या आणि दशरथ राजाच्या तीन मुख्य राण्यापैकी मधली. कौसन्येपेक्षा धास्टी व कैकेयीपेक्षा वडील. हिच्या संबंधांत आनन्दरामायणात साराण्ड सर्ग २, शेक .. मध्ये असा देख आहे- ततो राजा दशरथः सुमित्रां मगधेशजाम् । विवाहेनापरां पत्नी चकार दयितां प्रियाम् यावरून “ सुमित्रा राजकन्या नव्हती, हलक्या कुलातली होती" असें जें विधान कांही आधुनिक संशोधन विद्वानानी केले आहे, ते अगदी मिथ्या आहे असे ठरते. सुमित्रा जर "राजकन्या नसती, हलक्या कुलानली असती तर तिला मुख्य पट्टराण्यामध्ये व तेंदी कैकेयीच्यावर स्थान मिळालेच नसते. कैकयीला विवाह करून आणिल्य नन्तर दशरथ राजाचें- कौसल्येप्रमाणे- हिच्यावरचेंही प्रेम ओसरले. तयापि ही मनाची अति गभीर २ सारासारविचार- पूर्वक परिस्थिति मेळखून वागणारी असल्याकारणाने हिने कोमल्या आणि कैकेयी या दोघींशीही मिळते घेऊन, आपलें सुमित्रा हे नाव सार्य केले होते. ही स्वभावतः शान्तत प्रिय असल्याकारणाने, राजकीय भानगडी पासून दूरच राहत असे. तथापि, प्रसंगी सत्यपक्षालाच सहाय्य करण्याइतके मनोधैर्य तिच्या अंगी पूर्णपगे वसत होते. हे. श्रीराम वनात जाताना तिने लक्ष्मणाला त्याच्या बरोबर जाण्यास आपण होऊन जे उत्तेजन दिले व जो उपदेश केला आहे लावरून सिद्ध होत आहे. तो लक्ष्मणाला म्हणाली- सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरकः सुहृज्जने । रामे प्रमादं मा कार्याः पुत्र भ्रातरि गच्छति या का मर्ग.) ५ ·७ चरण लक्ष्मणमाता सुमित्रा। ३५१ इदं हि वृत्तं उचितं कुलस्यास्य सनातनम् । दानं दीक्षा च यशेपु तनुत्यागो मृधेपु हि लक्ष्मण त्वेवमुफ्त्वासौ संसिद्धं प्रियराघवम् । सुमित्रा गच्छ गच्छति पुन: पुनरुवाच तम् ( अयोध्या. सर्ग २०) भावार्थ- हे पुना, तुझें रामावर अत्यन्त प्रेम आहे. म्हणूनच त्यान्या मरोबर वनवासाला जाण्याची मी तुला अनुज्ञा दिली आहे. यास्तव आपल्या सुहृद् जनाच्या ठिकाणी प्रेम भावना उत्पन्न करणारा असा तुझा ज्येष्ठ भ्राता राम वनातून जाऊ लागला असता तू क्धीही गैरसावध रहात जाऊ नकोस ॥५॥ मंकटात सापडेला असो अथवा समृद्ध असो, हे निष्पाप पुना, हा रामच तुझी गति आहे. आणि ज्येष्ठ प्रात्याला अनुसरून वागणे हाच या जगामध्ये सज्ज- नाना संमत असा धर्म आहे 12 ज्येष्ठाला अनुसरून वागणे हेच या कुलाला उचित असून, ते परंपरागत चालत आलेले आहे. आणि सत्पात्री दान, यज्ञ, दाक्षा व युद्वाम देहत्याग हे धर्मही या आपल्या क्षत्रिय कुलाला उचित आहेत. रामावर अत्यन्त प्रेम असल्या कारणाने त्याच्या बरोबर वनवासास जाण्यास सिद्ध झालेल्या लक्ष्मणाला येणेप्रमाणे उपदेश केल्यावर "जा जा" अमें पुन पुनः सागत सुमित्रा त्याला आणखी म्हणाली- रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् । अयोध्यां आटची विद्धि गच्छ तात यथा सुसम् ॥ ९॥ वाळा रे, राम हाच दशरथ आहे अमें मान, जनकन्या सीना हिलाच माझ्या ठिकाणी मान आणि अरण्य हीच अयोध्या में मान आणि आनन्दाने तूं खुशाल रामाबरोबर अरण्यात जा यावरून, सुमित्रा हो यद्यपि दोघीही राण्याशी समताजुद्धीन मिळून मिसळून वागत असे, तथापि, ती सत्-पक्ष नष्ट होती आणि म्हणूनच कैकयीकडून कौसल्ये सवात अन्यायाचें वर्नन हेत आहे, हे पाहून तिने कीसन्येचा पक्ष- धस्न आपल्या प्रिय पुनाला ( लक्ष्मग ला) श्रीरामाबरोबर वनवासाम जावयाम

·३५०
श्रीरामायण
उत्तेजन दिले. कदाचित् कोमन्येकडून कैकेयीसंबधात अशाच प्रकारचे अन्या-
याचे वर्तन झाले असते आणि मरताला वनवासास जावे लागले असते, तर तिनें-
मरताबरोबर वनवासास जाण्यासाठी शनमालाही पाठवून असाच उपदेश केला
असता, इतकी ती- सुमिना- समतोल मनाची स्त्री होती,

·लक्ष्मणमाता सुमित्रा। ३५३ यनिमित्तं भवान् राज्यात् च्युतो राघव शाश्वतात् । संप्राप्तोऽयं अरिवार भरतो मध्य एवहि ॥२०॥ भरतस्य वधे दोपं नाहं पश्यामि रावय। पूर्वापकारिणं हत्वा नहाधर्मेण युज्यते पूर्वापकारी भरतः त्यागे धर्मश्च राघव । एतस्मिन् निहते कृत्स्ना अनुशाधि वसुन्धराम् ॥२३॥ अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका। मया पश्येत् सुदुःस्वार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम् ॥२५॥ कैकेयीं च वधिष्यामि सानुवन्यां स वान्धवाम् ॥२३॥ X x x शराणां धनुपश्चाहं अनृणोऽस्मिन् महाहवे। ससैन्यं भरतं हत्वा भविष्यामि न संशयः ॥30॥ भावार्थ- "हे रामा, ज्या भरतामुळे आपण कायमचे राज्याला मुकला आहात आणि आपणाला, साला व मरा हे मोठे मस्ट गात झाले आहे, तो भरत माझ्या दृष्टीस पडेल तर छान होईल. हे वीरा, हा आपला शत्रु भरत आपण होऊनच चालून आला आहे या कारणास्तव हा वध करण्यालाच योग्य आहे, राधा, भरताचा वध करण्यात मला यत्किंचितही दोष दिसत नाहीं ॥२३॥ जो अपकार करण्यास प्रथम प्रात्त होतो त्याचा वध केल्याने अधर्म होत नाही. ज्याअर्थी, अपकार करण्याम भरतच प्रथम प्रात्त झाला आहे, त्याअर्थी हे राघवा, त्याचा वध करण्याने धर्मच होणार आहे. याचा वध झला असता तूं संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करशील, ॥ २४-२५ ।। राज्याचा अभिलाप धरणारी ही कैकेयी, हत्तीने मोहन पाडलेल्या प्रक्षाप्रमाणे, मझ्या हातून आपला पुन भरत रणामध्ये वध पवून पडलेला पाहो व निला पराकाप्टेचे दुस होको पार कशाला, मी तेचे अनुयायी व बान्धव यासहवर्तमान कैकेयीचा देखील वध करीना२५-०६॥ या मदा वनामध्ये, मैन्यामहवर्तन न भरताचा वध करून अज मी बागान्या व धनुष्याच्या गणातून मुक्त होईन," ॥ ३०॥ लक्ष्मणान्या या भाषणावस्न उघड दिसते की, पागम बनात एकटाच गेला म.०३ (अयोध्या, उ.)

·३५०
श्रीरामायण।
उत्तेजन दिले. कदाचित् कोपश्येकडून कैकेयासंबंधात अशाच प्रकारचे अन्या-
याचे वर्तन झाले असते आणि भरताला वनवासास जावे लागले असते, तर तिनें-
भरताबरोबर वनवासास जाण्यासाठी शत्रुघ्नालाही पाठवून असाच उपदेश केला
असता, इतकी ती- सुमिना- समतोल मनाची स्त्री होती.
श्रीरामाला वनवासास जाण्याची आज्ञा झाली व तो कौसल्येचा निरोप घेण्या-
साठी तिच्या महालात गेला, त्या वेळी सुमिना कौसल्येच्या पाशीच बसली होती.
श्रीरामाने जेव्हा कौसल्येला हा वृत्तान्त सागितला व तिचा निरोप मागितला
तेव्हा कौसल्या अयन्त शोक करू लागली होती. त्या प्रसंगी सुमित्रेनेंच तिरा
धीर देऊन तिचे सांत्वन केलें; आणि श्रीराम वनात- गेल्या दिवसापासून
चवदा वर्षांनी तो परत येईपर्यन्त तिनें कौसल्येला मुळीच अन्तर दिले नाही.
दशरथाचे प्राणोत्म्मण कौसल्येच्या महालात झाले त्या वेळी देखील सुमिना
कौसल्येच्या संनिधच झोपलेली होता यावरून, श्राराम वनात गेल्यामुळे दशरय-
-राजा अत्यन्त शोकाकुल होऊन, मृत्युशय्येवर विवळत पडला असता, त्याची
सेवा-शुश्रूषा करण्यात कौसल्येला सुमित्रेचें पूर्ण सहाग्य होते हे स्पष्टतया दिसून येते.
श्रीरामाबरोबर वनात जाण्याविषयीं लक्ष्मणाला उपदेश करण्यात सुमिनेची
अत्यन्त दूरदृष्टि व शान्तताप्रियता दिसून येते ती अशी की, लक्ष्मण हा
जात्याच तीक्ष्ण स्वभावाचा व क्रोधी होता कैकेयर्याच्या या कृत्यामुळे त्याचे अन्त •
करण भरताविषयी अत्यन्त दूषित झाले होते व तो भरतावर आणि कैकेयीवर
अतिशय जळफळत होता है त्यान्या-
भरतस्याथ पक्ष्यो बायो वास्य हितमिच्छति ।
सर्यातॉश्च वधिप्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥१४॥
(अयोध्या सर्ग २१)
या भाषणावरून, व त्याचप्रमाणे अयोध्याकाड सर्ग ९६ मईल भाषणावहन
स्पश्तया दिसून येत आहे ते भाषण महर्षि येणेप्रमाणे देत आहेत-
अपि द्रक्ष्यामि भरतं यत्कृते व्यसनं महत् ।
त्वया राघवसमाप्त सीतया च मया तथा ॥२१॥

·A~ x x x x लक्ष्मणमाता मुमित्रा। यनिमितं भवान् राज्यात् च्युतो रायय शाश्वतात् । संप्राप्तोऽयं अरिवार भरतो यध्य पयहि ॥२०॥ भरतस्य पंध दोपं नाहं पश्यामि राघव । पूर्वापकारिणं हत्या नह्यधर्मेण युज्यते ॥३॥ पूर्वापकारी भरतः त्यागे धर्मश्च राधव ! एतस्मिन् निहते कृत्स्ना अनुशाधि वसुन्धराम् ॥ian अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका । मया पश्येत् सुदुःखार्ता हस्तिभिन्नमिव द्रुमम् ॥२५॥ कैकेयीं च यधिष्यामि सानयन्यां स यान्ययाम् ॥ शराणां धनुपश्चाहं अनृणोऽस्मिन् महाहये। ससैन्यं भरतं हत्या भविष्यामि न संशयः ॥३०॥ भावार्थ- "हे रामा, ज्या भरतामुळे आपण कायमचे राज्याला मुक्ला आहात आणि आपणाला, सतिला व मला हे मोठे मंस्ट प्राप्त झाले आहे, तो भरत माझ्या दृष्टीस पडेल तर छान होईल. हे वीरा, हा अपला शत्रु भरन आपग होऊनच चालून आला आहे. या कारणास्तव हा वध करण्यालय योग्य आहे, हे राघवा, भरताचा वध करण्यात मला यकिंचितही दोष दिसत नाहीं ॥२॥ जो अपकार करण्यास प्रथम प्रमाा होतो त्याचा वध केल्याने अधर्म होत नाही. ज्याअर्थी, अपकार करण्यास भरतच प्रथम प्रश्न झाला आहे, त्याअर्थी हे राघवा, त्याचा वध करण्याने धर्मच होगार आहे याचा वध झला अमता हूं संपूर्ण पृथ्वीचे राज्य करशील, ।। २४-२५ ॥ राज्याचा अभिलप धरणारी ही कैकेयी, हत्त में मोइन पाडलेल्या वृक्षाप्रमाणे. मझ्या हतन आपला पुन मरत रणामध्ये वध पवून पडलेला पाहो व तिला पराकाष्टे, दुम्म होवो कार कशाला, मी तिचे अनुयायी व कान्वा यामहवर्तमान कैवीच देसाल वध करीन॥२५-२६॥ या मा वनामध्ये, सैन्यामहम न भरताचा वध कान अर मी व गन्या व धनुष्यान्य' ऋगतन मुक्त होईन." ॥ ३० ॥ लक्ष्मणान्या या भाषणावस्न उघड दिमनें को, अगन वनान एकदाच गंग म.२३ (अयोया. उ.)

·३५४ धारामायण 1 असता तर, त्याच्या पश्चात्, अत्यन्त तीक्ष्ण स्वभावामुळे, लक्ष्मणाचा, भरताशी व विशेषत्त कैकेयीशी खटका उडून, भयंकर रक्तपात होण्याचा प्रसंग आला असता तो टाळण्याच्या दूर दृष्टीनें, सुमिग्रेनें लक्ष्मण ला- श्रीराम व सीता यांच्या बरोबर, त्याच्या रक्षणार्थ म्हणून-बनामध्ये जाण्यास उत्तेजन दिले, आणि येणेप्रमाणे, सुमिनेने एकाच कार्यात- राज्यावरील पुढील भावि सकट टाळमें आणि श्रीराम व सीता याच रक्षण अशी दोन काय साधली कैकेयी व सुमित्रा यांची तुलना-(१) कैकयी अ यन्त स्वार्थी, तर सुमिना अत्यन्त स्वार्थत्यागी. आपल्या पुत्राला (भरताला) राज्य प्राप्त व्हावें म्हणून, आपली परोपरीने मनधरणी करणाऱ्या आणि आपल्या प्राणाच्याही पलीकडे आपल्यावर प्रेम करणाऱ्या, आपल्या प्रत्यक्ष पतीच्या प्राणावर यणान्या संक्टाची काडीइतकी पर्वा न करता अकादताव करून, आपला स्वार्थ सावून घेण्यास कैकेयी मागे सात न ही, तर मुमिना- राज्यावर ओढवणारा पुढील संकटें टाळण्यास्तव व श्रीरामाला वनवासात सर्व प्रसरें सहाय्य व्हावे म्हणून प्रत्यक्ष आपल्या पोटच्या गोळ्यालाही-आपण होऊन श्रीरामाबरोबर बनवासास धाडीत आहे (२) कैकयो अत्यन्त कौघी, तर, सुमिना अत्यन्त शान्त स्वभावाची! (३) माता या दृष्टीने कैकेयी व सुमित्रा या दोघाही पुत्रवत्सल खय; पण, कैकेयींचे पुनवात्सल्य पराकाष्ठच्या स्वार्थीपणात परिणत झालेले दिसून येते, तर सुमिनेचे पुत्रचा सल्य पर कठेच्या स्वार्थत्यागापणात परिणत झालेले दिसून येते. (४) रैकेयी जा या इतकी वाईट न ही पण, स्वभावाचा उथळ दिसते तिला सारासार विचार करण्याची शक्ति नाही ती दुस-याच्या तावडीत सहज सापडण्याइतकी अल्लड आहे आणि म्हणूनच मन्योच्या वस्तृवाची छप तिन्यावर पडली व ती मन्थरेच्या आहारी गेला मुमित्रा बुद्धीची गभीर व स्वतंत्रपणे दूरवर विचार करणारी आहे (४) कैकेयो आपला स्वार्थ साधण्या' साठी केवढ ही मोठा अनर्थ उत्पन्न करणारी आहे. तर सुमित्रा, अत्यन्त स्वार्थ- त्याग करूनही राज्यावरील भावि अनर्थ दाळण्याचा गभीरपणे मोठा प्रयत्न करणारी आहे ·(३) कैकेयी (भरतमाता) कैकेयी ही केक्य देशाच्या अश्वपति राजाची कन्या व दशरथ राजाची सर्वात धाकटा पण अत्यन्त आवडती राणी देवासुर संग्रामामध्ये दशरथ राजा देवाच्या पक्षाने शंबरासुराशी युद्ध करीत अमता प्राणान्तिक जखमालागून तो बेशुद्ध होऊन पडला व त्याचा सारथीहो मारला गेला. त्या अशा कठिण प्रगंगी, क्याने स्वतः मारथ्यकरून, मोठ्या धैर्याने व कौशल्याने त्याचा रथ रणक्षेत्रान्या बाहेर काढून नेऊन, दशरथ राजास सुरक्षित स्थळी नेऊन पोहोचविले आणि तेथें त्याची अत्यन्त काळजीपूर्वक शुश्रूषा करून, लाला मृत्यूच्या दाढेतून वाचविलें या तिच्या उपकाराने तर दशरथ राजा तिच्या अगदि म्हणतात तसा-अंकितच झाला होता. दशरथ रानाचे प्रणसरक्षण करण्य चा कैकेयाला अशाप्रकारे अवसर मिळाल्या कारणाने, ती पर्यायाने, कोसत्या, सुमिना, आदि साडेतीनशे राज्याचे मौभाग्य. रक्षण करण्यास कारणीभूत झाली होती अर्थात्, वा सर्वाही रण्यावर तिचे महत् उपकार झाले होने या कारणास्तव ती त्या सर्वही राण्याशी तोऱ्याने वागत असली तर यात नवल काय ? सात ही सर्वान वडील गणी कोमन्या हिच्याशी तर ती फारच आश्यतेने वागत असे व तिचा नेहमी पदोपदी पपडतारा करीत अमे, तथापि मधेरेनें बुद्धिभेद करी पर्यंत रामाविषयी तिच्या मनात कोणत्याही प्रकारे पार न हते किंबहुना, रामावर तिचे निष्कपट में प्रेमच होते हैं, नन्धरा जेव्हा रामाविरुद्ध तिचा बुद्धिभेद करावयाम आली या वेळी तिने मन्य- रेशाने भाषण लें व तिचे अभिनन्दन करून तिग में रक्षास दिले यावरूनच सिद्ध होत आहे. ते भाषा मर्पि येणे प्रमाणे देत आहेत. मन्धराया वचः श्रुत्ता शयनात् साशुभानना। उत्तस्यौ हपसंपूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी ३१ "मतीय सा तु सन्तुष्टा फैकिर्या विस्मयान्यिता । दिच्य आभरणं तस्यै फुन्जायै प्रददौ शुभम्

·३५६
श्रीरामायण।
दत्वा त्वाभरण तस्यै कुजायै प्रमदोत्तमा ।
कैकेयो मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाऽनवीत् इदम्
इदं तु मन्थरे मह आरयात परमं प्रियम् ।
एतन्मे नियमास्यात किंवा भूय. करोमि ते ३४
रामे चा भरते वाऽहं विशेष नोपलक्षये ।
तस्मात् तुष्टास्मि यत् राजा राम राज्यभिषेक्ष्यति ३५
नमे पर फिञ्चिदितो घर पुन । प्रियं प्रिया सुपच वचोऽमृतम्।।
तथा ह्यघोचस्त्वमतः प्रियोत्तर वर परते प्रददामि त वृणु ३६
( अयोध्यावाढ सर्ग ७)
भावार्थ- दशरथ राना रामाला यौवराज्याभिषेक करणार " हे मन्यो-
वचन श्रवण करून कैकेया अत्यन्त हर्षाने उठून बसली व मन्थरेवर अत्यन्त
प्रसन्न हाऊन, तिला एक अत्यन्त मौल्यवन् अलकार बक्षास दिला आणि
म्हणाला, म थरे, तू मला हे अत्यन्त प्रिय वर्तमान ऐकविलेंस यास्तव तुझ्या
साठी मा आप खी काय करू ? बोल ! राम व भरत यामध्ये मला मुळी देखील
न्यूनाधिक्य दिसत नाही रामाला उद्या राज्याभिषेक होणार म्हणून जो तू
हा अमृतोपम वृत्तान्त मला एकविलास, त्य- पेक्षा मला अधिक प्रियतम असें
काहीच नाही तर बोल तुला मा अणवा बभ म काय देऊ ? तुझ्या इच्छेस
वाटेल त माग ३६
कैकेयाचे हे भाषण म थरला अर्थातच आवडले नाही तिल कैकेय व्या अल्ल
डपणाचा कव आला, अणि राम राना बाला तर तुझा व भरताचा केवढा
अध पात होईल, तू दसाल आमत्याच सारखा कोस येचा दासा होशाल व भर
ताला रामाचें दास्य करावे लागल ' इत्यादि अनेक प्रकारानी तिने कैकयीचा
बुद्धिभेद करण्याचा प्रयत्न केला(सर्ग श्लोक १ १२ ) तथापि कैयाला मयरेचे
म्हणणे पटेना मन्थरा रामाविरुद्ध तिचे मन कलुषित करण्याच इतका यन करात
असून देखील ती ( कैकया ) राम चच गुण धऊ लागल तिने मधरेला उना
दिले ते पाहण्यासारखें अहे-
धर्मज्ञो गुणवान् दान्त कृतशो मत्यवान् शुचि ।
रामो राजसुतो ज्येष्ठो योचराय अतोऽहंति ॥४॥

·भरतमाता कैकेयी। मातृन् भृत्यांश्च दीर्यायुः पुत्रवत् पालयिप्यति । संतप्यसे कथं फुजे श्रुत्वा रामाभिषेचनम् ॥६५॥ भरतश्चापि रामस्य ध्रुवं चर्पशनात् परम् । पितृपैतामहं राज्यं अवाप्स्यति नरमः ॥१६ सा त्वं अभ्युदये प्राप्ते दह्यमानेव मन्थरे । भविष्यति च कल्याणे किमिदं परितप्यसे ॥१७॥ यथा वै भरतो मान्यः तथा भूयोऽपि राघवः । कौसल्यातोऽतिरिक्तं च मम शुधूपते बहु ॥१८॥ राज्यं यदि हि रामम्य भरनस्यापि तत् तदा । मन्यते हि यथात्मानं तथा धातूंस्तु रायवः भावार्थ:- यी मन्धरला म्हणत आहे की, राम हा मोठा धर्मज्ञ, गुणवान, मनोनिग्रही, कृतज्ञ, व आचरणाने अत्यन्त पवित्र असून राजाचा सर्वात ज्येष्ठ पुन आहे, याम्तच तो युवराज होणे योग्यच आहे. तो राजा झाला तर सर्व भावाचे व नोकरचाकर लोकाचे पितृवत् पालन करील. रामाला राज्याभिषेक होणार हे ऐकून, कुब्जे तुला इतकें दुःख काय म्हणून वाटत आहे ? रामानन्तर भरताला देखील आपले वाडवडिलापासून चालत आलेले राज्य प्राप्त होईल. तर ही अभ्युदयाची वेळ प्राप्त- झाली असता, (आनन्द मानावयाचा तो न मानता) अशी मोधाने जळफळतेस काय म्हणून ? जमा भरत मला प्रिय आहे तमाच-किंबहुना अधिक - राम मला प्रिय आहे. कारण, तो कोसन्येपेक्षादि मला अधिक मानतो. या कारणास्तव, रामाला राज्य प्राप्त झाले तर ते मरतालाही प्राप्त झाल्या सारखेंच आहे. कारण, राम सर्वही भ्रायाना आपल्या सारखेंच मनतो. या भाषणावरून कैकेयीअन्तःकरण रामाविषयी किती शुद्ध आहे, हे म्पष्टतया दिसून येत आहे. कोमन्येशी ती तोन्याने वागत असली तथापि रामाविषया तिच्या मनांत द्वैष मुळीच नव्हता. तो तिच्या मनांत मन्यरेनें उत्पन्न केला व वाढविला. केकेयो जात्या काही इतकी वाईट नाही. पण दुसन्याच्या सहज आहारी जाण्याइतकी अल्स्ट मान आहे. सरळ स्वभावाची पण, स्वत:ची मदसत् विचारशक्ति नमलेली माणसे दु.संगतीने अक्म्मात् कशी बहतात याचे मूर्तिमन्त उदाहरण- ·- ३ ~ श्रीरामायण। "वैकेयी--' हे आह कैकेयीशी विवाह ठरवित समय , तिच्याच पुजारा राज्य देण्याचे अभिवचन दशरथराजाने कैकेय च्या पित्याला दिले असल्याबद्दल धारामाच्या भाषणावरून काय ते दिसतें तें भाषण असें आहे.- "पुरा भ्रात पिता नः स मातर ते समुद्वहन । मातामहे समाधोपीत् राज्यशुल्क अनुत्तमम् ( अयोध्या काण्ड सर्ग १०७ म्हणजे, भरत व्हा श्रारामास परत आणण्यासाठी चित्रकूगवर गेल! व श्राराम परत येत नाही असें पाहून प्रायोपवेशन करण्यास सिद्ध याला, त्या वेळी त्याची समजूत घालताना श्रीराम भरताला असें म्हणला आहे अणि श्रारामाच्या यौवराज्याभिषेक प्रसगी दशरथाने भरता सबधात व्यक्त केल या शरेचरून ( अयोध्या सर्ग ४ ला २५) त्याचा स्पष्टताहा हात आहे पण, असे होते तर सत्य प्रतिज्ञ व धर्म परायण अश दशरथ राजाने, (बाल काड सर्ग ६ श्लोक २ व ५) कैकेयाच्या पित्याला आधाच वचन दिले असता, भरताच्या पश्चात् रामाला यौवराज्याचा अभिषेक करण्याचा घाट कसा घातला बर, नारामाने तरी ( हे सर्व माहीत असून ) या सबधात दशरथास स्मरण दिल्याचे प्रयात कोठ दिसून येत नाही जर श्रारामाल ही गोत्र माहीत होती, तर दशरथाने त्याला यौवराज्याचा अभिषेक करण्याचा विचार त्यापाशी प्रकट केला त्याच वेळी- भरताला राज्य दणे विषयी त्याच्या मातामहास पूर्वीच वचन दिले अस याबद्दल त्याने दशरथराजास स्मरण का दिले नाही. कदाचित् , पितृ आज्ञा' त या सबधात कोणतेही प्रकारे विचिरित्सा करावयाची नाही तिच्यावर कोणताही शका कुशका घ्यावयाची नाही ता निमुटपणे पालन कराव याचा ' या पुन धर्मास अनुसरून, तो स्मरण देणे श्रारामाला योग्य वाटले नसेल असे हा असणे शक्य आहे बरें, पण, मन्थरेसारख्या जुन्या व अत्यन्त चौक्स अश दासीला देखाल या इतक्या महत्वाच्या गोष्टाचा मागमूसही का नसावा? कारण, मन्थरेला जर या सबधात काही माहिती असती, तर कैकयीला बहकावणेचे वेळी- या अनाचा .

·यावत्न, भरवमावा कैकयी। प्रयोग तिच्यावर करण्याम ती के हाही चुक्ली नसती. कदाचित् ,- “दशरथाने में वचन कैकेयीन्या पित्याला तिच्याशी विवाह घडवून आणण्याच्या वेळी दिले होते, लाला अधिकच पर्के कम्न घेण्याच्या हेतूनें,"- भरताकरिता राज्य मागून घेण्या- साठी तिने कैक्याला भर दिली असावी असें म्हण , तर केकेर्याला पढवितेसमयीं त्या अभिवचनासंबंधात तसा उल्लेख मन्थरेच्या भाषणात असावयास पाहिजे होता, पण तिच्या भाषणात तसा उलेख कोठेही नाही. यावान, या अभिवचनासंबन्धात मन्यरेलादेखील माहीच माहिती नव्हती हेच सिद्ध होते एकदरीत विच र करता, असें दिमते की, हे जे अभिवचन दिले गेल्याचे श्रीराम भरताला म्हणत आहे. ते यांचे विवाहासंबन्धात प्रत्यक्ष कैकयीचा पिता व स्वत दशरथराजा या उभयतामध्येच एकान्तात बोलणे चालले असता (बोलण्य च्या ओघात) दशरथ राजान्या मुग्नातन महज निघून गेले असावे त्याला शपथेचे ( कायदेशीर कराराचें) स्वम्प प्राप्त झाले नसावे, तथापि, कशाही म्वरुपाचा का असेना,- शन्द निघून गेल्या कारणानें, तो सेवटाच शन्द जमेम पत्न, युधाजित् आर या भान्याचा म्हणजे भरताचा इक पटें माइन मध्येच विघ्न उपस्थित करील- अशीशका दशरथाला वाटणे साहजिकच होते व ते त्याने तसे धारामाजवळ पर्यायाने बोलूनही दासविले होते. या अगा प्रकारच्या भाषणाला, शपथेचे म्हणजे कायदेशीर कराराचे स्वरूप येत नसन्या कारणाने, दशरथ राजाकडे वचनभंगाचा दोष येत न हों अर्थात् “यान्या " सन्याभि सन्धवाला व धर्मपरत्वाला" वाध रेत नाही. कारण- कामिनीपु विवाहेपु गवां भक्ष्ये तन्धने । ब्राह्मणाभ्युपपत्ती च शपथे नास्ति पातकम् (मनु अ. ८ श्लोक 1१२) विवाहमैथुननर्दिसंयोगेषु अदोपं एके अनृतम् । ( गौतम अ६) उदाहकाले रतिसंग्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे । विमस्य चार्थे घनृत वदयुः पञ्चामृतान्याहुरपातकानि . ( वसष्ट स्मृ. अ १६) ·श्रीरामायण । - ननर्भयुक्तं वचनं हिनस्ति । न स्त्रीपु राजन् न विवाह काले। माणात्यये सर्वधनापहारे। पंचानृतान्याहुः अपातकानि ३ (म मा आ. पर्व ८२.१६) तात्पर्य दशरथाने कैकेयोन्या चापास तसे वचन दिले असले तरी ते मोडून श्री रामाला अभिषेक करण्यात त्याजकडे मिध्याभाषित्वाचा दोष येत नाही. श्रीरामाने फक्त भरताला वळविण्यासाठी त्या वचनाचा उपयोग केला येवढेच. असे मानवादि धर्मशास्त्र सागत आहे. म्हणजे उपभोग्य नियां संबंधात, लन जुळवून आणण्या संबंधात, गाईसाठा गवत चोरून आणण्यासंबंधात अथवा यज्ञार्थ इन्धन चौरस आणण्यासंबंधात "खोटी शपथ" दोषावह होत नाही म्हणजे, या याच प्रसंगी मिथ्या भाषण केल्य स पाप लागत नाही. सारोदा, हे जे अभिवचन दशरथ राजाने कैवयाच्या पित्याला दिले होते म्हणून श्रीराम भरताला म्हणत आहेत, ते नुसते यरवर होते याची आणाव धीरामालाही होती, परंतु भरताने आपला आग्रह सोडावा व राज्याचा स्वीकार पराया- याच हेतूने केवळ त्याने आपल्या भाषणांत त्या अभिवचनाचा उल्लेख केला एवढेच मन्धरेन कैकेयाला बनवल्यानंतर मात्र वैकेयीची स्वार्थपरायणता तर परा. काष्ठेला पोहचली होती. स्वार्थाने ती रेवळ अंध झाली होती. " श्रीराम बनात गेला तर त्याच्या वियोगाने मी क्षणभर ही जिवन्त राई शकणार नाही ( अयोध्या सर्ग १२गक ७४।७५ )" अमें दशरथ राजा मोठ्या कामुळतीस येऊन म्हणत असतो व आपला हेका सोडण्याविषयी तिला तो परोपरीने विनवीत असता देखील कोयीने त्याची मुळीच पर्वा केली नाही. तिच्या अन्तःकरणाला रयमात्र य भाग नाही. जेदा, ता भापल्या पन्याही मृत्यूची पर्वा करीत नाही व आपला दुराग्रह माहीत नाही अमें पाहिले, तेव्हा र गुमत्र अयन्त संतापला व दात ओठ चमीत अत्यन्त मर्मभेद, समदानी तिची निर्भमना यस्न तिला बोलू लागला. तो मनाराने इतका बेभान मला होना की हीभापरी स्वामिनी आहे व आपण हिचे मेवा आहात. याची त्याला दर राहिली नाही." कपट भार पुरवून ·भरतमाता कैकयी। घेण्यासाठी प्रत्यक्ष आपल्या पतीच्याही प्राणावर उठण्याम मागे न सर "हा तिन्या आईचाच गुण तिन्यामध्ये पूर्णपणे उतरला आहे " अमें बदन तिच्या आईच्या वर्तनाचा पाढा त्याने तिच्यापुढे सवा समक्ष साप वाचला. नो असा-- वैकेयांच्या पिल्लाला (अश्वपति राजाला) कोणा मिद्ध पुरुषाच्या प्रसादाने मर्व पशु पक्ष्याची भाषा ममन लागली होती. पण- "न्याचा अर्थ त्याने इतर कोणासही मागू नये, सागातल्यास त्याला तत्काळ मृत्यु येईल-" असेही त्यास त्या मिद्धाने निक्षन मागिनले होने एक्दा जम नावाच्या पक्ष्याचे भाषण ऐकून त्य ला हासू आले ते पाहून, तो आपल्यालाच हामला आहे अमें वाहन, केयी. च्या आईने, त्या हासण्याचा अर्थ त्याला विचारला तेव्हा " याचा अर्थ मी तुला मागितला तर मग तन्काळ मृत्यु येईल,या कारणास्तव मी तो सागू शकत नाही" असे त्याने तिला बहुत प्रकारे समजावून सांगितले. पण, "तूं सुशाल मर किंवा जग, मला या तुझ्या हमण्याचा अर्थ तू मागितलाच पाहिजे, नाहीतर मी जीव देईन" असा हट्ट ती धरून २१ली तेव्हा तो ( कैकेयीचा पिता ) अन्यन्त कटी देऊन त्या साधुकडे गेला व त्याला हा सर्प उतान्त विदित फस्न " पुढे काय उपाय करावा ?" म्हणून त्याने या मिद्धाम विचारिले तेव्हा त्या सिद्धानें त्याला स्पष्टपणे सांगितले की, "तिला खुदाल मरू दे, तुला आपला जीव हवा असला तर याचा अर्थ तिला मुळीच मागू नरे " त्याप्रमाणे त्या अश्वपति राजाने वैकेयीच्या आईचा त्याग केला आणि आपण मुखाने कालनमा" करू लागला ही गोष्ट ददारथराना ममोर केयाला मुद्दाम चोदन दान्दविग्यात,- "ज्या- प्रमाणे कर्याचा पिता यांच्या आईचा त्याग करून मुन्वा झाला, त्याच प्रमाणे, दशरय राजाने ही यांचा त्याग कस्न मुखी व्हावे" अशी मुमत्रा कडून दा. रथाला गामत सूचनाच होती असे म्हटले अमता वावगे होणार नाही. पण, दश- रथाच्या अंगों कैकेयीचा त्याग करण्या इतकें धैर्य नव्हते व श्रीरामही कैकेयोन्याच म्हणण्याला अनुसरला होता, या कारणानी मुमंत्राच्या या सूचनेचा काही उपयोग झाला नाही व कैकेयींचाच हट्ट शेवटास गेला. या संबंधात ययोध्या काह सर्ग ३२ विशेषतः भोक १७ ते ०८ पर्यन्त मूट ग्रन्यातूनय पाहणे योग्य होईल. विवाहान्या वेली कुट पहावे म्हणतात ते या साठीच होय ·ऋषींचा कट रावणसाम्राज्याचा नाश करू इच्छिणारे क्रान्तिकारी मपि व मुनि तमप्रतिमतेजोभ्या भ्रातृभ्या रोमहर्षणम् । चिस्मिता मगम प्रेक्ष्य समुपेता महर्षय ॥१॥ अन्तर्हिता मुनिगणाः स्थिताश्च परमर्पया। ततस्त्वृषिगणा क्षिप्रं दशग्रीचयधेपिण । भरतं राजशार्दूल इत्यूचुः सगता बच ॥४॥ कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महाया । ग्राह्य रामस्य वाक्य ते पितरं यद्यवेक्षसे सदानृणमिमं राम चयमिन्दामहं पितु । अनृणत्याश कैरेच्या स्वर्ग दशरथो गत एतावदुक्या यवन गंधर्वा ममहर्षय । गजर्षयश्चैव तया सर्व वा स्व गनि गता. १७. ( अयोध्या ११३) ·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण। तूं रामाच्या म्हणण्याप्रमाणे वागावेम हेच तुला योग्य आहे रामाने मियान्या ऋणात कधीहि राहु नये अशी आमची इच्टा आहे राम वनवामात आल्याने दशरथ कैकेयीच्या ऋणातून मुक्त झाला व म्वर्गाला गेला आहे, इतके मागून ते आपआपल्या मार्गाने निघून गेले यावरून उघड दिसते की रावणाचें माम्राज्य उलथून पाडण्याचा जो कान्तिचा कट ऋषिमुनिनी केला होता, तो सिद्धिस जाण्यामाठी राम व लक्ष्मण यानी वनातच राहणे इष्ट होते जर भरतान्या म्हणण्याप्रमाणे यावेळी राम वनात न राहता परत अयोध्येस गेला असता तर ऋपिचा बेत फ्यिाटला असता. रामा- यणाताल वृत्तात पाहिला म्हणजे असे दिसते का, काही ऋपि रामचंदाच्या हाल- चालावर दग्वरेख ठेवीत होते. राम परत ज ण्याचा जेथे ये मभव उत्पन्न होली, तेथे तेथे नेमके ऋषि येतात व रामास वनात राहण्यामच प्रवृत्त करतात या वेळी भरत रामाचे योलणे चालले अमता ऋषींचे येणे हे यापैकी एक आहे स्थानी भरताला परत पाठवले व राम ला वनात ठेवले ही ऋचा हालचाल रामायणात लश्यपूर्वक पाहण्य सारसा आहे रामाचा वनवास राष्ट्राला सुख देईल न दोपेणावगन्तव्या वैरेयी भरत त्वया । राममनाजन ह्येतत् सुखोदक भविष्यति ॥३०॥ देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितामनाम् । हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥३१॥ (अयोध्या ९.) भरत जेव्हा अपया आईची-कैकेयीचा-अत्यंन निर्भमना का लागला, तेव्हा भरद्वाज ऋषि भरनाग म्हणाल, 'वा भरता ! तूं आपन्या अर्दची अशी निंदा करू नकोय रामाचा वनरास हा शेवटा लेकाना मुख देणाराच होईल. देव, दानव व पि या मवा. यामुळे हित होईल. यावरून अमें दिसते की ऋषिना रावणाचें माम्राज्य नर करण्याचा जो कट केलेला होता, तो भरद्वाज ऋषिना माहित होना तो तडाम जावा म्हणून ऋषिनी ·३६४ श्रीरामायण। व देवानों मन्यरेला तयार केली व तिन कियाकडून रामाचा वनवास घडवून आगला. राज्यक्रान्तिच्या मोठया कार्यातील हा एक दुवा होता. यावेळी त्याचा बत्रा होणे योग्य नव्हते म्हणून भारद्वाज म्हणत आहेत की कैकेय वर इतका संतार करण्याचे कारण नाही. रामाचा वनवास हा आवश्यकच आहे व पुढे तो साला आनंदच देईल. कैकेयीवर रागाऊ नकोस कामाद्वा तात लोभादा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् । न तन्मनसि कर्तव्यं वर्तितव्यं च मातृवन् मातरं रक्ष कैकेयी मा रोपं करु तां प्रनि । मया व सीतया चैव शप्तोऽसि रघुनन्दन ( अयोध्या. ११३ "प्रेमाने अथवा लोभने तुझ्या मातेनें हैं जे केले आहे, ते मनात ठेऊ नकोस व निन्याशी मातृप्रेमाने वाग. कैकेयी मातेचे रक्षण कर, तिच्यावर रागाऊ नकोस, हे भरता ! तुला माझा व सौतेची शपथ आहे.' हैं श्रीरामाचे म्हणणे आहे. रामाला अजून रावपाच्या साम्राज्याविरुद्ध चाललेल्या ऋषीच्या क्रान्तिकारी कटाची कल्पना नव्हती. पण राक्षसाचा उपद्रव ऋषिना पार होत आहे तो दूर केला पाहिजे, एवढे मात्र यावेळी रामाला चागले कळून चुकले होते व राम एवढ्या पुरतंच आपली जबाबदारी आहे असे समजत होता. रामावरची ही जबाबदारी उत्तरोत्तर वाइत जाणार आहे. रामाचे कुल- पुरोहित चमिष्ट ऋषि व त्याचे मिन विश्वामित्र ऋषि यांना मात्र या कटाची सर्व माहिती होती पण यापैकी कोणीहि रामाला त्याबद्दल या वेळी कळविले नव्हते. कारण ते आधी कळवून उपयोगीहि नव्हते भरद्वाज ऋषि व दुसरे गुप्त वेषाने मालेले ऋषिमुनि, कैगेवर रागाऊ नकोस असें भरतास सागतात व तेच रामही सागत आहे. या मागण्याच्या आतील कारण एक्च असण्याचा बराच संभव आहे. जरी यावेळी रामाला ऋर्षांनी केलेल्या कटाची अयवा रावणवधाची कल्पना नसलो तरी राक्षसाचा उपद्रव की ·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण। केला पाहिजे, याशिवाय सनातन धर्मावरील संकट दूर होणार नाही एव. यावेळी रामाच्या ध्यानी नक्की येऊन चुक्लें होते. विश्वामिन ऋपिने रामाला दिलेले शिक्षण हेच बीजारोपण करण्यास कारग झाले होते त्यानंतर आतापर्यंत त्याने स्वतः वनवामात प्रत्यक्षही अवलोग्न केलं होते. यामुळे रामासारख्या हुयार व पराक्रमी राजपुतान्या मनान मर्व परि- स्थितिची जाणीव झालाच असली पाहिजे ऋषिमुनींनी तर रावण साम्राज्य समूळ नष्ट करण्याचा कटच केलेला होता. तेव्हा वनवासात पाशी राम. लक्ष्मणाची जी बोलणी झाली असतील, त्याचा संबंधही दुसग तिमरा अमन्याचा सभव नाही ऋषींनी साक्षात् बोलणें केलें नमलें, तरी एवंदर राक्षमाविषयी रामाच्या मनात अप्रति उत्पन्न होईल अमेंच त्याचे बोलणे होण्याचा मंत्र अधिक अमणे स्वाभाविक आहे ऋपिंच्या तक्रारी चित्रकूटावरून राम अनिऋषिच्या आश्रमाजवळ गेला अनिऋषि व त्याची पन्न अनुसूया यानी राम लक्ष्मण व सीना याचे स्वागत करून आपल्या आश्रमात त्याम टेऊन घेत्लें, सती अनुसूयेने सीतला पुष्पमाला, वन्ने व आभूषण दिली व उटणेही दिले त्याचा सतिने स्वीकार केला.ही पुष्पमाला न कोमेजणारी होती, वन न मळणारे व उटणे नेहमी उत्तम रीतिन टिकणारे होते अनिच्या आश्रमाचा निरोप घेन पुढे जाताना तेथील ऋयि रामाला म्हणाले की येथे राक्षसाचा फारच उपद्रव होत आहे. याचे आपण निवारण करावें (अयोध्या. ११९२०) ऋषीनी रामाला पुढील वनाचा मार्ग दाखविला तेव्हा राक्षमान्या नाशाचा विचार करीत रामाने त्या वन मध्ये प्रवेश केला रामान्या याच्या पुढच्या योजन मर्वच्या सर्व राक्षमाचा नाश क्मा करावा या मंगोन्याच होणे स्वाभाविक होने राक्षमाचे मूळ कोठे आहे याचाहा शोध गमाने केला अमवा कारण दल . वधाच्या वेळी राम आपणाम दशरथाने वनाचे राज्य दिले आहे अशा अधि- काराचा भाषा बोलत अमलेला दिसतो. माझा या वनावर साशार असल्याने येथे मुव्यवस्था ठेवन्याच भर मजवर अाहे अन्य वाचा अरय होने ·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण। ऋषिमुनींना त्रास देऊ लागला आहे. तुझें येथे राहणे त्यास सहन होईनासे झाले आहे ते राक्षस धोर, निर्भय, दुष्ट, मनुष्यमक्षा, गर्विष्ट व पापी आहेत, ते तापमी दिमला की त्यास ठार मारतात. म्हणून त्याच्या भीतिने है तपसी हा देश सोहन दुमन्य ठिकाणी जाऊ लागले आहेत हा खर अजून पर्यंत तुझ्या वाटेस गेला नाही, तोच तू येथून दुसरीकडे जावें हे योग्य होय विशेषतः बरोबर वाय। अमरों हे तर फारच वाईट म्हणून तुला वाटत अमेल तर आमच्यावरोयर चल.' अमें म्हणून बरेच तापसी निघून गेले पण त्यापैकी काही रामाजवळ राहिले. अशा रीतिने रामाचा गदा माढावा म्हणून रावणाचे व त्यान्या प्रेरणेने राक्षमाचे प्रयत्न चालले होने राक्षस रामाचा द्वेप करीत. रामाने मरीचाला घायाळ करत पॅवून दिले. मुवाहला ठार केले व ताटिकेला ठार केले. यामुळे राक्षस चिडले होते. गर राक्षम हा विधवा अपिला रावपासून झालेला मुलगा रावणाचा हा सावत्र भाऊ व शूर्पणसा हा त्याची सख्यी यहीण होय (म. मा. वन०) खर हा रावणाचा सीमासरक्षक चीदा हजार राक्षसाचा सेनापति होता. याच्या हाता- साली निरनिराळे १४ मेनापति होते मारीच हा सुंदागमून तार्टिक्स झालेला वडील मुलगा. मुमालीन्या चार प्रधानापैकी हा एक होना विश्वामित्राच्या यज्ञाच्या रक्षणामाठी र म लक्ष्मण गेले होते. त्याना याला घायाल केले होते त्यानतर तो रावणानवळ जाऊन राहूं लागला. याने रामाचा वृत्तात रावणाम कळविला होता त्यामुळे खर राक्षसाला रामाचा बदोबस्त करायाम त्याने सागितले असले पाहिजे, अर्थात् रामाविषयों या वेळी रावगाम चागल माहिती झाली होती. सुगहूही सुंद व ताटिका याचाच पुन हेय. हा विश्वामिनाच्या यज्ञाच्या वेळी रामाच्या बाणाने ठार झाला होता. हा वृत्तात राबणाम कळा तेव्हां त्याने याला सांगितले की रामाचा बंदोबस्त कर. अर्थात् त टिका वधापासून रामाची माहिती रापणाम होती व रामाचा काटा काटावा म्हणून त्य ने वारवार य नहीं कले होते.

·धीरामायण
रामामुळे राक्षसांचें भय वाढले.
चित्रकूट पर्वतावर राम येण्यपूर्वी व नतर तेथे पुष्कळच तपस्वी राहत असत.
राम तेथे आल्यावर तर त्याची संख्या अधिकच वाढली, पण जसा जसा राम
तेथें अधिक राहू लागला, तसतसा राक्षसाचा उपद्रव अधिकाधिक होऊ लागला
तेव्हा तपस्वी आपसात कुजबुजू लागले रामाच्या पुढे येऊन बोलण्याचा ध्यास
संकोच वाटू लागला कारण रामाची वागणूक फारच उत्तम होती व तो राजपुत्र
ही होना पण प्रतिदिवशी राक्षसाचा उपदव वाढू लागल्यामुळे तपस्व्याचा हा
अगदी निरूपाय झाला पावटी रामानंच विचारले तेव्हा एक तपस्वी म्हणाल'-
त्वनिमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।
रक्षोभ्यस्तेन संविनाः कथयन्ति मिथः कथाः
रावणाचरजः कश्चित्सरो नामेह राक्षसः।
उत्पाट्य तापसान्सअनस्थाननिवासिनः
धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरषादकः
अवलिप्तश्च पापश्च त्या च तातन मृष्यते
त्वं यदा प्रभृति झस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।
तदा प्रभृति रक्षांसि वि प्रयान्ति तापसान्
प्रतिवन्त्यपरान् क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थितान् ।
तैर्दुरात्मभिराविष्टानाधमान्यजिघांसवः ।
गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यूपयोऽद्य माम्
खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा राम प्रवर्तते
सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिःप्रवर्तते
सफलनस्य मदेहो नित्यं युक्तस्य राघव ।
( अयोध्या ११७)
"रामा ! तुझ्यामुळ येथील तापसी लोकांना हे कट राक्षसाासून होऊ
लागले आहेत म्हणून हे नापी हा चियूट पर्वन सोडून दुर्गकडे निपून
जात साइत रावणाचा कागी एक घमा भाऊ सर या नावाचा आहे तो देवाट

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण । ऋषिमुनींना त्रास देऊलागला आहे. तुझें येथे राहणे त्यास सहन होईनासे झाले आहे. ते राक्षम धीर, निर्मय, दुष्ट, मनुध्यमक्षा, गर्विष्ट व पापी माहेत. ते तापमी दिमला की त्यास ठार मारतात. म्हणून त्यांच्या भौतिनें है त पी हा देश सोहन दुमन्या ठिकाणी जाऊ लागले आहेत. हा वर अजून पयंत तुझ्या वाटेम गेला नाही, तोच तूं येथून दुसरीकडे जावें हे योग्य होय. विशेषतः वगयर वायो अमरों हे तर फारच वाईट. म्हणून तुला वाटत असेल तर आमच्यावरोवर चल.' असे म्हणून बरेच तापसी निघून गेले पण सापैकी काही रामाजवळ राहिले. अशा रीतिन रामाचा वाटा पाहावा म्हणून रावणाचे व त्यान्या प्रेरणेनें राक्षमाचे प्रयत्न चालले होते. राक्षस रामाचा द्वेप करीत. रामाने मरौचाला घायाळ करून फेकून दिले. मुबाढला ठार केले व साटिकेला ठार केले. यामुळे राक्षम चिढले होते. गर राक्षम हा विश्रवा ऋषिला राकेपासून झालेला मुलगा. रावणाचा हा मावत्र भाऊ व शूर्पणमा हा त्याची मरटरची बहीण होय. (म. मा. धन०) खर हा रावणाचा सीमासंरक्षक चौदा हजार राक्षसाचा मेनापति होता. यान्या हाता. गाली निरनिराळे १४ मेनापति होते मारीच हा मुंदापासून तार्टिम झालेला वडील मुलगा. मुमालीन्या चार प्रधानामी हा एक होता. विश्वामित्राच्या यज्ञाच्या रक्षणामाठी र म रमण गेले होते. त्यानी याला घायाल केले होते. त्यानतर तो गवणाजवळ जाऊन राहूं लागला, याने रामाचा वृत्तात रावणाम कळविला होता. त्यामुळे खर राक्षसाला रामाचा बदोबस्त करावयाम त्याने सागितले असले पाहिजे, अर्थात् रामाविषयों या वेळी रागाय चागली माहिती झाली होती. मुगहही सुंद व ताटिया याचाच पुन हेय. हा विश्वामित्राच्या यशाच्या वेळी रामाच्या बागाने ठार झाला होता हा वृत्तात राबणाम कटला तेव्हा त्याने गाला सागितलें में रामाचा बंदोबस्त कर. अर्थात् त टिका बध पासून रामाची माहिती रावणाम होती व रामाचा काटा काटावा म्हणून त्य ने वारंवार यत्नही केले होते.

·श्रीरामायण। या प्रमाणे राम वनावर आपले राज्य आहे असे म्हणून वनात राहूं लागला होता. राक्षसाचे हल्ले वारंवार होऊ लागले होते. प्रत्यक्ष. रामावर हल्ले होत नसले तरी ऋषींच्या आश्रमावर हल्ले होत असत, हा एक प्रकारे गम ला आह्वान कर- ण्याचाच प्रकार होता रावणाला रामान्या सामर्थ्याची माहिती उत्तम प्रकारे झाली होती. राक्षसावर हात टाकण्यास धजणारा रामान्या पूर्वी कोणीच आर्यवीर नव्हता. राक्षस आले म्हणजे भिऊन पळावें असें पूर्वी होते ते या नव्या पिढीतून पार लोपले व त्या जागी प्रतिकारासाठी ठाण माडून उभे रहावें, इतकेच नव्हे तर वेळ प्रसंगी राक्षसाचा वध ही करावा, येथपर्यत आर्य तरुणाचा उत्साह वाढला होता, आता पर्यंत रामाने कित्येक राक्षसास ठार केले होते-कित्येकास ठार न करता जखमी करून सोडून दिले होते. याचा उद्देश असा उघड दिसतो की ही कातीची परिस्थिति राक्षसाच्या केन्द्रस्थानी समज वी व या नव्या शक्तची जाणीव तेथें व्हावी तसे झाले ही अयोध्येमध्ये राम भरत, कैकेयी, कौमया वगैरेत्या ज्ञाती-बाधवाचे गट प्रबळ होते. राम भरत वगैरे मध्ये वैर मुळीच नव्हते, तरी अमक्यास गादी मिळावी व अमक्यास मिळू नये, याबद्दल या अनुयायाच्या गटात अयंत तीन मतभेद वाढलेले होते, याचा पुरेपूर फायदा ऋपानी घतला व रामाला बाहेर काढले. भरता सारख्या शुद्ध अंत करणान्या राजपुनायट ही क्मे विचार प्रमृत आले होते, हे पाहण्या सारखे आहेत- भरताविषयी कौसल्येला संशय यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेप्यति । जह्याद्राज्यं च कोशं च भरनो नोपलक्ष्यते ॥२१॥ (अयोध्या.६१) 'पंधराव्या वर्ग गम घरी परत आला तरी या वेळी भरत राज्य त्याग देईल व जिना मेडण्याम तयार होईल, असे दिसत नाही' या म्हार आहे. या वरून कामयेन्या मनात ही भातविषय थोडा गरी मंशय वटा होता अमेम गर्ने ·or भयोध्याकाण्दाच निरीक्षण जरी असे कौसल्येस वाटले, तरी भरताच्या आचरणांत असें कोठेहि घडलेले नाही; पण अयोध्येमध्ये जे कैकेयी, कोमल्या, राम यांच्या 'अनु. यायांचे' पक्ष होते, दशरथाच्या अनुयायाचाहि एक पक्ष होता,न्या सर्व पक्षात अत्यंत चुरस होती ती चुरस कौसल्येच्या कानी आली असेल व त्यामुळे कौसल्येस असे वाटले अमेल. १४ वर्षे राज्य केल्यावर कदाचित् अधिकार, धन च राज्य याचा लोम भरतान्या मनात उत्पन्न होईल व जर असा लोम उत्पन्न झाला, तर १४ वर्षानंतरहि आपल्या मुलास-रामास- राज्य मिळणार नाही, असे म्हणून कौसल्या दु ख करीत आहे. अयोध्येतील मतभेद किती विकोपास गेले होते, ते यावरून कळनें भरद्वाज मुनींनाही भरताबद्दल संशय भरतं प्रत्युवाचेदं राघवस्नेहबंधनात् । किमिहागमने कार्य तव राज्यं प्रशासतः एतदाचश्य सर्व मेन हि मे शुध्यते मनः। भ्रामा सह सभार्यो यश्चिरं प्रभाजितो वनम् ११ कञ्चिन्न तस्यापापस्य पापं कर्तुं इहेच्छसि । अझण्टकं भोक्तुमना राज्यं तस्यानुजस्य च ( अयोध्या. सर्ग ९०) रामाच्या ठिकाणी प्रेम असल्यामुळे मरद्वाज ऋषि मरताला म्हणाले- राज्य चालवीत असताना तुला येथे येण्याचे कारण काय ? तुझ्या मनातील हेतु चागलाच असेल असे मला वाटत नाही राम, सीता व लक्ष्मण यांना वनात पाठवले आता तूं त्याचे आणखी काय बरे वाईट करण्याची इच्छा करीत आहेस त्यांचा काटा समूळ उपटून टाकावा, असे तर तुझ्या मनाव नाहीं ना लें। भरद्वाजाच्या मनातहि आपणाविषयी संशय आला आहे, हे पाहून भरताला फारच वाईट वाटले व तो म्हणाला- 'आपणही जर असा संशय घेत असाल, तर मग माझा जन्मच व्यर्थ झाला असे समजले पाहिजे ! माझ्या आईने में केले, ते मला मुळीच पसत नाही. मी रामाला परत आणण्यासाठी त्याच्याकडे म. २४(अयोध्या. उ.)

·३७० श्रीरामायण। जात आहे.' हे ऐकून भरद्वाजांना आनंद वाटला व त्यानी त्याला आशीर्वाद दिला. गुहाच्या मनांत भरताबद्दल संशय भरताच्या सैन्याचा तळ गंगा नदीच्या तीरावर पडलेला पाहून गुह आपल्या धीवरांना म्हणतो- 'ही सागरासारखी प्रचंड सेना भरताने इकडे कसाला भागली आहे, याचा मला यांग लागत नाही. (नास्यान्तं अवगच्छामि।) ज्या अधी हा कोविदारवज या रथावर दिसत आहे, त्या अयी (दुर्बुद्धिः भरतः स्वयं आगतः) हा भरतच काहीतरी दुष्टबुद्धि धारण करून आला आहे, यात शंका नाही. मी रामाचा मित्र असल्याने (यन्धयिष्यति घधिप्यति चा) हा आम्हांला बंधनांत घालील अयवा ठार तरी मारील. कदाचित् हा(रामं हन्तुं) रामाचा वध करण्यासाठीहि चालला असेल. राम मामा मित्र आहे. यासाठी त्याचे हित करण्यासाठी तुम्ही सर्व येथे तयारी करून रहा. (अयोध्या. ८॥२-८) प्रत्येक नौकेत शंभर तरुण कैवर्त ठेवा व अशा पाचशे नौका तयार ठेवा. जर भरत शुद्ध अन्तःकरणाने झाला असेल, तर त्याला मापण पर तीराला नेऊन पाँचवू, नाही तर कोणालाही नदी पार करावयाचे नाही.'(अयोध्या. ८1९-१.) अग्रपीत्यालिर्भूत्वा गुद्दो गहन-गोचरः। दाशास्त्यनुगमिप्यन्ति देशशाः सुसमाहिताः अहं चानुगमिष्यामि राजपुत्र महायल । फचिन्न दुरो व्रजसि रामस्यालिटफर्मणः इयं ते महती सेना शंकां जनयतीव मे ॥ (अयोध्या. स.८५) भरताने भरद्वाजाच्या आश्रमास जाण्याचा मार्ग विचारला, तेव्हा भरण्यात राहणारा गुह हात जोइन त्यास म्हणाला- 'दे राजपुत्रा भरता। भामरे सर्व प्रवर व मीदि तुझ्याबरोबर येऊो पग मला हे समर्ने देवी हूं काहीतरी दुए हेनु मनात पस्न तर आला नाहीस ना! त्यावरोषर ६ एव सेन्य आहे, म्हणून मला संशय देत आहे.' स्यानंतर मरताने त्यास भाग्या देण्याचा तु मागितला व रामाना परत ·भयोध्यापनाचे निरीक्षण ३७१ ने यासाठीच मी त्याच्याकडे जात आहे, मची गुहाची त्याने मानी केली. तेव्हांच गुहाने त्यारा नदी तस्न नेण्याच्या कामों सहाय्य केले. पण हे समजण्यापूवा गुहाने मरताचा प्रतिकार करण्याची जय्यत तयारी केली होती. शस्त्रसहित करोल पांच हजार सेन्य मरताचा प्रतिकार करण्यास तयार ठेऊन गुह भरताच्या भेटीस गेला होता. अयोध्येतील पक्षोपरक्ष किती एक- मेकाविषयी संचयत्रस्त झाले होते. ते यावरून समजते मरद्वाज औसारखे ऋषि व गुहासारसा फुलाचाराने दशरय-कुलाचा मित्र,हे सर्व भरताबदल संशय घेतात व एग्रलाही मरतायडल प्रथम सहानुभूति वाटत नाही, हे लक्षात घेण्यासारसे आहे, पण मरत मात्र अगदीच शुद्ध अन्त करणाचा राजपुत्र होता. पहा- भरताचे शुद्ध अन्तःकरण चरितम्रह्मचर्यस्य विद्यानातस्य धीमतः। धर्म प्रयतमानस्य को राज्यं मद्विधो हरेत् कयं दशरथाजातो भवेदाज्यापहारकः । राज्यं चाहं च रामस्य धर्म वस्तुमिहार्हसि (अयोध्या. स ८२) 'ब्रह्मचर्य पालन कम्न जो सातक झाला आहे, जो बुद्धिवान् आणि पन्नपूर्वक धर्माचे पालन करणारा आहे, अशा त्या गमाचे राज्य माझ्यासारखा कसे बरें हरण करील ? दशरयापासून झालेला मुलगा आपल्या रामासारख्या भावाच्या राज्याचे हरण करणारा कसा बरे होईल हे वसिष्ठ ऋषे । तुम्ही तर माम्हाला धर्माचा मार्गच सागितला पाहिजे!' असें मरत वसिष्ठ ऋषीला म्हणाला. दसरयाच्या वीजापासून उत्पन्न झालेला मुलगा लोभी होण रच नाही असें भरत येथे म्हशत आहे आपल्या कुलात असे लोभी कोणीहि झालेले नाहीत, असे तो म्हणत आहे. येथे भरताचे शुद्ध अन्त करण स्पष्ट दिसत आहे. या वेळी कोणीहि भरतास राज्यावर बसवण्याच्या विरुद्ध नव्हते. बाहेरून झाले तरी ते अनुकूल होते. तथापि मरताचे शुद्ध अन्त करण यावेळी अधिकच पवित्र दिसून आले.

·३
૨૭૨
श्रीरामायण।
भरताचे अन्तरंग
भरताचे अन्तःकरण किती शुद्ध व निष्पाप होते, ते त्याच्या पुढील बोलण्या-
वरून व्यक्त होते-
किनु कार्य हतस्येह मम राज्येन शोचतः ।
विहीनस्याथ पित्रा च भ्रात्रा पितृसमेन च २
राजानं प्रेतभावस्थं कृत्या रामं च तापसम् ।
कुलस्य त्वमभावाय कालरात्रिरिवागता
अथया मे भवेच्छक्तियोगैः बुद्धियलेन था।
सफामां न फरिप्यामि त्वां अहं पुषगर्धिनीम् १७
एप विदानीमेवाहमप्रियार्थ तयानघे।
निवर्तयिष्यामि यनाझातरं स्वजनप्रियम्
(अयोध्या. स.७१)
"पिता व पियामारसा भाऊ राम याचा वियोग झाल्यानंतर सर्वस्वी पात
झाल्यामुळे शोक करीत बसलेल्या मला आता राज्य घेऊन काय कराव्या
आहे ? राजाला ठार करून व रामाला तापसी पनवून तूं या आमच्या पुराचा
विध्वंस करणारी कालरानच येथे भालो आहेस! मला जरी मंत्र्यांच्या सहायाने
राज्य करण्याचे सामर्थ्य प्राप्त होऊ शकले, तरी मुलामाठी लोम धरणान्या
सुस्वास रख्या यईचे मनोरथ मी साल होऊ देणार नाही. यासाठी तुला नापमंत
असलेलेंच करण्यासाठी मी वनांतून रामाला परत आगीन.'
• या वेळी भरत सहज प्राप्त झालेले राज्य मांडग्यात तयार होतो व रामाय
हरप्रयन भागून गादीवर बसवण्याच्या उद्योगास लागतो. अयोध्येतील राया
प्रतिकूल परिस्थिति ही मरताने पाहिली असली पाहिजे. पग यापूर्वी भरता
पाचरमही देय पाहण्यासारसे आहे. त्याने रामाने चित्र बापमानवळ ठेऊन
घेतले होते व त्याविषयी तो पूण्यमाव दारावीत होता. इतकी भापुरता
मरतामध्ये होती. देवीच्या पक्षारया लोशनी सो क्ट अयोध्येत पेमा होत
व ज्या पदाची पुढे होऊन बोलगार्ग मंथरा द्वारी होती, हिला पिगुनाना

·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण मारली होती, हे निर्विवाद होय. पण मुळात वितुष्टं नसती तर असें ऋषिमुनींना करता भाले नसते भरत जरी आजोळी होता, तरी त्यांच्या अन्त करणाची एकतानता दशरथ व राम याच्या अन्त करणाशी पूर्णपणे झालेली होती. अशी एकतानता झालेली असली म्हणजेच मानसिक विचारांचे प्रतिषिव दूरवर असलेल्या मुहृजनावर व माप्तेष्टावरहि उमटते दशरथाच्या मृत्यूच्या वेळी जी अयोध्येत खळबळ झाली, तिचा परिणाम भरताला सूचक स्वप्न पडण्यात झाला हे स्वप्न किती सूचक होतें तें पहा- भरताचे स्वप्न राना दशरय अयोध्येत मेला व दूत निरोप घेऊन पोचले, साच रानी भरताला एक भयकर व अमगल असें सूचक स्वप्न पडले, तें असें- समुद्र भाटला, चद्र भूमीवर पडला, पृथ्वीवर सर्वत्र पार पडला, राजाच्या बसावयाच्या हसीच्या दाताचे तुकडे, झाले पृथ्वी दुभगली, लोखडाच्या आसनावर राजा बसला आहे, तायच्या फुलाच्या माळा त्याच्या गळ्यात घातल्या आहेत, अगाला रक्तचदन माखले आहे, गाढवाच्या रथात बसून राजा दक्षिणेकडे निघाला आहे, अक्राळविक्राळ राक्षसी राजाला ओढून नेत आहे' असे दृश्य भरताने स्वप्नामध्ये पाहिले व हे काहीतरी अशुभसूचक आहे असे त्यास वाटले व तो उदास झाला या स्वप्नाच्या गोष्टी भरत आपल्या मिनावरोबर बोलत असता अयोध्येतील दूत मरताकडे पाँचले व त्यानी त्यास तो निरोप सागितला मृत्यूनंतर अशी सूचक स्वप्ने पडत असतात पण ती अशाच लोकास पडतात की, ज्याची अन्त करणें प्रेमाने भरलेली असतात या स्वप्नावस्न उघड दिसते की, भरत रामाच्या विरुद्ध जाणे शक्य नव्हते भरताचे प्रायोपवेशन वसिष्ठ ऋषींनी रामाला असे सागितले की, 'हे रामा ! मी तुझा गुरु आहे, इतकेच नव्हे तर तुझ्या वडिलांचाही गुरु आहे. यासाठी मी सागतो म्हणून तूं ·३७४ श्रीरामायण राज्याचा स्वीकार करण्यात सन्मार्गाचे उल्लपन होणार नाही.' (अयोध्या स ११२॥ १-८) यावर रामाने असे उत्तर दिले की-'आईबाप मुरावर जे उपकार करतात, याचा प्रत्युपकार करता येणे हे कधीच शक्य नाही हवे ते देणे, निमविणे, अगा वर रावणे, गोड बोलणे, खेळावेगें, आदि अनेक प्रकारांनी आईबाप मुलाचे जे हित करतात, जे उपकार करतात, ते पुनाच्या हातून मिटणे शक्यच नाही यासाठी माझ्या जनक पित्या दशरयाने जी मला आज्ञा केली आहे, तो कधीच असत्य होणार नाही मी तिचे पालन करीनच करीन ' ( अयोध्या ११२१८-११) याप्रमाणे रामाचे निययाचे भाषण ऐकल्यावर भरताने रामाच्या पर्णकुरीच्या पुढे सत्याग्रह करून प्रायोपवेशन करण्याचा निश्य केला व या निश्चयाने रामाला वळविण्याचा स्याने शेवटचा निश्चय केला. भरताने याप्रमाणे आपला निधय केला खरा, पण तसे घडणे शक्य नव्हते कारण राम आता राक्षसाया सपूर्ण नाश करण्याच्या योनना करीत होता, त्याची महत्त्वाकाक्षा बाटली होती, राज्याच्या मोहात सारइन त्याला हे साधणे शक्य नव्हते. रामाची प्रतिज्ञा लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयादा दिमयान्या हिमं त्यजेत् । अतीयात्सागरो पेलां न प्रतिशा अह पितुः॥ (अयोध्या स ११३८) चन्दाची कान्त चन्द्रापासून दूर होईल, हिमालयावरील बर्फ नाई में होईल, समुद भाप या मर्यादेचे उत्पन करील, पग राम वडिलांची प्रनिल मोर नाही. राम अशी प्रतिक्षा करीत आहे रामाची प्रतिमा अढळ होती पनवासाला आण्यारया पहिल्या रागीला रामाला वाईट वाटले होते, हे खरे आहे. 1 पु जी बोरगी विमुनींशी त्याची माली, स्यामुळे कर्तव्याचे एक मोठे धरले दालनच स्यारयापु ठपोशले पुरष या २ पराश्मी रामाला भमें पतम्यपत्र पु भान्यावर राग्यवेमवावर पाऊन आपल्या पिठावर रेषा मोशात बसणे गरे को पाटनर बात मान्या स्वत या पराकमाने हा राक्षसांघाटा कान

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण
टाकला व ऋषिमुनींचा हेतु तडीस नेला तर ते फारच मोठे कार्य केल्या.
सारखे होईल. हे मोठे देवकार्य आहे, हे यावेळी रामास पटले होते.
पित्याचे वचन
उवाच रामः संप्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्
विक्रीतं माहितं फ्रीतं यत्पित्रा जीयता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया या भरतेन या
उपाधिन मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे मुस्तं कृतम् २९
( अयोध्या स. ११२)
'पिता जिवंत असताना त्याने जे काही कोणाला विकले असेल, जी काय
ठेव ठेवली असेल, किंवा जे काय विकत घेतले अमेल, ते मरतारा किंवा मला
नाहीसे करता येणार नाही कैकयीने जे सागितले ते योग्यच सागितले व
वडिलानी जे केले, तेही योग्यच केले आहे.'
म्हणून आम्ही दोघानादि पित्याला असल्यापासून मुक्त केले पाहिजे.
पिन्याच्या वचनाचा आश्रय करण्यानेच आपले पुढे आलेलें जानपदविषयक
कर्तव्य करण्याची शक्यता आहे, याची यावेळी रामाला उत्तम जाणीव झाली
होती. म्हणून तो यापुढे कोणत्याही प्रलोभनास बळी पडणे शक्य नव्हते, हैं
यावरून उघड दिसत आहे
लक्ष्मणाचा क्रोध
जेव्हा रक्ष्मणाने सालक्षावर चढून भरत मैन्यासह येत आहे असे पाहिले,
तेव्हा त्याचा शोध अनावर झाला व तो रामास म्हणाला-
ज्या मरतामुळे तुम्ही राज्यास मुकला आहा, तो आमचा शत्रु भरत आज
इकडे येत आहे याचा वध करणेच योग्य आहे यात काहीच दोष नाहीं प्रथम
त्याने अपकार केला आहे, म्हणून त्याचा वध करणे अगदी योग्यच होईल...
अनुयायासह यांचाही वध मी करीन आज या पापी लोकापासून ही पृथ्वी
मुक्त होवो.' (अयोध्या म. ९७)
.

·३७६ श्रीरामायण । . रामाने लक्ष्मणाचे हे भाषण ऐकले व त्याचे सात्वन केले. तो लक्ष्मणास म्हणाला-'असा वध करून मिळणारे भौग मी विधासमान मानतो. अधर्माने प्राप्त झालेले राज्य मला नको आहे. भरत मला नेण्यासाठी व राज्य परत करण्यासाठी (राज्यं मे दातुं ) येत आहे. भरताने तुझें किंवा माझें कधी- तरी अप्रिय केले होते काय ? मग त्याच्या येण्याने भयाचे काय कारण आहे बरे? यासाठी भरताशी कठोर भाषण करूं नकोस.' (अयोध्या. स. ९८) याप्रमाणे रामाने लक्ष्मणाला शांत केलें व भरतांची भेट घेण्यास राम तयार झाला पण या लक्ष्मणाच्या भाषणाने भरताविषयींचे गैरसमज विती दूरवर पंचलै होते ते मात्र स्पष्टपणाने कळून येते. दुसन्याने भोगलेलें राज्य राम घेणार नाही कौसल्या म्हणते की- (१)ज्याप्रमाणे आपल्या वाधवाना आधी जेवावयास घातले व नंतर घेष्ठ ब्राह्मणाना जेवावयास वसवले तर ते त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाना पसंत पडत नाही. (अयोध्या. ६१११२-१३) (२) ज्याप्रमाणे शिंगें उपटून टाकणे बैलाना पसंत नसते.(अयोध्या. ६१:१४) (३)ज्याप्रमाणे दुसन्याने आणलेली शिकार वाघ सात नसतो. (अयोध्या ६१:१५-१६) (४) ज्याप्रमाणे हविर्द्रव्ये, तूप, पुरोडाश, दर्भ व खदिर वृक्षाचा यूपस्तभ हे एकदा यज्ञात उपयोगात आणलेले पुन: दुसन्या यज्ञात उपयोगात आणले जात नाहीत. (अयोध्या. ६१.१०) • त्याप्रमाणे माझा राम दुसन्यानी भोगलेलें राज्य कधीहि उपभोगणार नाही- तथा धात्तमिदं राज्यं० नामिमन्तुमलं रामो० ॥ १८॥ (अयो. ६१) कौसन्येस असे वाटत आहे की, धाकट्या भावाने भोगलेले राज्य बढील भाऊ कसे स्वीकारील वास्तविक राज्याच्या संबंधाने असे मानण्याचे कारण नाही. त्रियांना असे वाटू शकते. कौसल्येचे मन कैकेयाविषयों संग्रस्त झालेले असल्याने

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण
ती असे म्हणत आहे.
शत्रुनाचे मत
स रामः सत्त्वसंपन्नः स्त्रिया प्रवाजितो वनम् २
बलवान् वीर्यसंपन्नो लक्ष्मणो नाम योऽप्यसौ।
किन मोचयते रामं कृत्वाऽपि पिनिग्रहम्
पूर्वमेव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नयानयो।
उत्पथं यः समारूढो नार्या राजा वशं गतः ४
(अयोध्या, स. ७८)
'अहो, एवढा बलवान् राम, पण त्याला एका स्त्रीने वनांत घालवून दिले.
त्याचा भाऊ बलवान् लक्ष्मण होता, त्याने वडिलांना बंदिशात घालून रामाला
सोडवले पाहिजे होने. न्यायान्याय न पाहून स्त्रीच्या आधीन होकन अन्याय
करणान्या या राजाला त्याने बंदिशाळेंत घातले पाहिजे होते.'
शनुन हा आपल्या यंधु लक्ष्मणाप्रमाणेच बोलत आहे. दोनही सुमित्रेची मुले
एकाच, सारख्या स्वभावाची दिसत आहेत.
मंत्र्यांचीहि सल्ला घेतली नाहीं
रामासारख्या लोकप्रिय राजकुमाराला वनवासाची शिक्षा घेण्यापूर्वी राजा
दारयाने मंत्र्याची व वृद्धांचीहि सहा घेतली नाही. पहा-
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धः सह समर्थितम्
न सुहृद्भिर्न चामात्यैर्मन्त्रयित्या न नैगमः ।
मयायमर्थः संमोहात् स्त्रीहेतोः सहसा कृतः
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्त सूत यदृच्छया
(अयोध्या. सर्ग ५९)
दशरथ राजा ला सूताला म्हणाला- 'दुष्ट कुलामध्ये व
उत्पन्न झालेल्या दुष्ट केयीने रामाला वनवासात पाठवण्यास सांगितले असता
दुष्ट लोकांमध्ये

·. श्रीरामायण। खाचा विचार मी आपल्या मंत्र्यावरोवर, स्नेह्यांबरोबर व विद्वानांबरोबरसुद्धा केला नाही. स्त्रीसाठी हा मोठा अनर्थ मजकडून घडला, याचा परिणाम आता कुलाचा नाश ोण्यामध्ये नि संशय होईल । दशरथासारख्या राजाने याचा विचार आपल्या मंत्र्याच्या सहाय्याने केला पाहिजे होता. स्त्रीने सागितलें व राजाने रामाला हद्दपार देते हैं बरोबर झाले नाही. निदान सर्व लोकानी ज्यास राज्य देण्याचा ठराव केला, या रामासंबंधी तरी असे होतां नये होते यात जनतेच्या मताची पर्वा राजाने केली नाही है चाईट झाले. राजपुताला गादीवर बसवण्याच्या वेळी प्रजेच्या प्रतिनिधींची संमति घ्यावी लागत असे. या काळी अशी परिपाठी, होती. ही परिपाठी उत्तम आहे. यामुळे राजपुनाला आपले वर्तन, आपली लोकप्रियता वाढावे', असेंच ठेवमें भाग होते. जनमताचा राजपुनावर यामुळे एक प्रकारचा वचक राहतो. श्रीरामचंद्राच्या यौव राज्याभिषेकाच्या वेळी दशरथाने अशी जनतेच्या पुढान्याची बैठक बोलविली होती व त्याची संमति रामाच्या राज्याभिषेकासाठी घेतली होती मवनी एक- मत में संमति दिली होती. सर्व मंनीही तेथे होते व त्यानीहि आपले अनुकूल मत दिले होते. जनसंमतीने निवडलेया राजपुत्राला आपल्या एका राणीच्या हट्टामळे हद्दपारीची शिक्षा देणे व काहीएक कारण नसता देशे हैं दशरथाला मुळीच योग्य नव्हते. या वेळी राजाने लोकान्या पुढा याची व मंत्र्याची सभा बोल वली पाहिजे होती. ले कानी निवडल्यामुळे राम हा या वेळी लोकाचा झाला होता, असे असताही एक्दम रामाला दनात पाठवलें, हे राज्यघटनेच्या दृष्टीने ये ग्य झाले नाही सर्व जनतेने याच कारणामाठी दशरथाचा निषेधही केला आहे व निषेध सम्नच जनता गप्प राहिली नाही तर रानाबरोबर सर्व जनताही वनात गेली होती व प्रजाजनानी सर्व अयोध्या ओम पाडली होती. हे सर्व योग्यच क्षले पग रामच मुळी अयोध्येत रहावयास तयार नव्हता. सर पाहिले तर दशरथ राजाने रामारा वनात जाण्यास सागितलेच नव्हतें सर्द भाषण कोयनेच केल. राजा दशरथ गप्प राहिला होता व कैकेयर्याचा धिकारच तो करीत होता. म्हणजे दशरथाची आज्ञा रामाला बनात घालवण्यासाठी शालच नव्हती.

·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण तेथे असलेले जे मत्री त्यानी व कुलपति वसिष्ठ ऋषींनी कैकेयीचा निषेधहि केलेला होता सर्व मत्र्यांची तशीच समति होती दशरयाने तर मला कैद करव तू राज्य कर अहि सांगितले होते दशरथाची खरी आज्ञा म्हटली तर ती ही होती दशरथाने रामाला वनात जाण्याची आज्ञा दिली नाही, पण रामाने स्वत म्हणून दशरथाची वचनांतून सोडवणूक करण्यासाठी वनात जाणे स्वीकारले म्हणून दशरथावर रामाला वनात धाहण्याचा दोप येत नाही ऋषीचा बेत वसिष्ठ ऋषीला माहात होता, त्यामुळे राम वनात जावा असें त्याना मनातून वाटत असावे असे वाटते म्हणून लानी औपचारिकरीत्या आपले मत सागितलें यापेक्षा रामार्ने यनात जाऊ नये म्हणून विशेष काही वेलें न ही विश्वामिनाने रामाची मागणी केली तेव्हा रम वनात जवा म्हणून जसे दशरथाचें मन वसिष्ठ ऋषींनी वळवलें, तसा प्रयत्न यावेळी यानी केला नाही जसे घडत आहे तसे घडू द्यावें असे मत वसिष्टाचे यावेळी दिसत आहे रामाला मार विश्वामित्राच्या यज्ञातील अनुभवाने हे कळून चुकले होते की, राक्षमाचा उपद्रव आपल्या देशास पार होत आहे तयापि यावेळी राक्षमनाशाच्या हेतूने रामाने वनवास स्वाकारला असे म्हणता येणार नाही अर्थात् रामाने केवळ आपले पितृविषयक वर्तव्य पालन करण्यामाठीच स्न्छेने वनवास स्वीकारला असे म्हणावे लागते व पुढे वनात गेल्यानतर एकदर राक्षसाची कारस्थाने त्याच्या पुढे आली व में घडावयाचे ते घडले रामाचा निरोप सर्व मन्त.पुर याच्यं सूत मद्वचनात् त्यया आरोग्यं अविशेषेण यथामभिवादनम् । माता च मम कौसल्या ग्रूयाश्नामिदं वच धर्मनित्या यथाकालं अन्यागारपरा भय। अप्रमाद च वक्तव्या घ्याथैना इदं वचः देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय। अभिमानं च मानं च त्यक्त्वा वर्तस्य मातृषु ·श्रीरामायण । अनुराजानं आयर्या च कैकेयीं अम्ब कारय । कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्या च राजवत् ॥ अप्यज्येष्ठा हि राजानो राजधर्म मनुस्मर भरतः कुशलं वाच्यो वाच्यो गदचनेन च । सर्वास्वेव यथान्यायं वृत्तिं वर्तस्व मापु वक्तव्यश्च महावाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः । पितरं यौवराज्यस्थो राज्यस्थमनुपालय २२ अतिक्रान्तवयो राजा मा मैनं व्यपरोरुघः। कुमारराज्ये जीवस तस्यैवाशाप्रवर्तनात् (अयोध्या. स. ५८) "हे सूता ! तूं माझ्या सांगण्यावरून सर्व अन्त पुरातील स्त्रियांना कुशल प्रश्न विचारून त्या माताना माझा यथायोग्य नमस्कार साग. माझ्या कौसल्या माते. लाही माझा प्रणाम साग व सावधानपणाने वागत जा असे साग. तसेंच- १ योग्य वेळी होमशालेत जाऊन होम-हवनाकडे लक्ष देत रहा. २ राजाची सेवा कर, सावधपणाने रहा. ३ इतर मातांशी अहंकार सोडून सौम्य रीतीने पागत जा. ४ कैकेयी मातेच्या इच्छेप्रमाणे राजा वागत असल्यामुळे तिच्याशी विरोध करूं नकोस. ५ कुमार भरताशी राजाप्रमाणेच आदरपूर्वक वागत जा. कारण राजे जरी घयाने लहान असले तरी ते पूज्यच असतात. हे गजधर्माचे तत्त्व लक्षात ठेव, ६ कुमार भरताला माझा असा निरोप सांग की तू सर्व मातांबरोवर यथा- न्याय वागत जा. यौवराज्यावर बसल्यावरही वृद्ध झालेल्या राजाची आशा पालन कर, त्याचा विरोध करूं नशेस." यामध्ये दशरथाला वयाच्या मर्जीप्रमाणे वागणारा म्हटले आहे, ते ते त्याच्या अन्त करणात जी सळपळ चाललेली होती, त्याचे सूचक आहे. तसेच युवराज-स्थानावर बसलेल्या भरताचा सन्मान घर में में रामाने आपल्या आईला सांगितले तेही मनातल सटबाचेंच सूचक आहे. अहे असे जे ·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण ३८१ राम आपल्या आईला (अप्रमादं) सावध राहण्याची सूचना देत आहे राज- वाड्यातील परिस्थिति र विकट होती, असे यावरून म्हणावे लागते. राजा वाच. णार नाही, किंवा निर्बल होईल, कैकेयाचे प्रस्य वाटेल व यामुळे कौसल्येला फारच त्रास सोसावा लागेल म्हणून सावध रहा बसें राम सांगत आहे. अमिमान सोडून गरिवीने दुसन्या राण्यांबरोबर वाग, हैं जें राम सागत आहे, त्यावरून कौसल्येची स्थिति पराकाष्ठेची शोचनीय झाली होती, असे स्पष्ट दिसते. सम्राटाची पट्टरागी कौसल्या, पण कैकेयीच्या हानी राज्यसत्ता गेल्यासारखी झाली होतीच ती वर उन्मत्त झालेली होती. राजा तिच्या हातात गेला होता. यामुळे कौसल्या अगदी हताश झालेली होती, ही सर्व परिस्थिति या रामाच्या निरोपात दिसून येत आहे. भरत लहान असला तरी त्याला राजामारखा मान दे; कारण राजे वयान लहान असले तरी ते पूज्य असतात' असे में राम आपल्या निरोपातम्हणत आहे, ते राजांच्या अरेरावीचे द्योतक आहे. राजाचा योडासा आपमान झाल्यासारखा जरी लाम वाटला, तरी ते अपमानकांचा नाश करूं शकतात, म्हणून राम आपल्या आईला मुचीत आहे की, भरत आतां कुमार राहिला नाही, तर तो राजा झालेला आहे. हे जाणून त्याचा मान राख व अगदी गरिवीने वाग. राने लोकाची घातक शक्ति किती होती, ते यावस्न समजून येते. भरत याला अपवाद उरला ही गोष्ट निराळी. पण परिस्थिति कशी बनली असती, ते यावरुन अनुमा- नाने जाणता येईल. भरताविषयों रामालाहि असे वाटले, हे येथे विशेषच लक्षात ठेवण्याजोगें आहे राम व मरत याचा संबंध १०-१२ वर्षे नुटला असल्यामुळे व रामाला भरताच्या आईच्या पक्षार्ताल रोकांच्या वागणुकीचा पूर्ण परिचय असल्यामुळे रामाला मरताविषयीहि असा संशय येणे हे स्वामाविक दिसते. कैकेयीची भीति दशरथाला वाटत असे देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् । नेह तिष्ठति कैकयी विश्रन्धं प्रतिभाप्यताम् । (अयो. स. ५७१३१)

·५
श्रीरामायण ।
कौसल्या राजा दशरथास म्हणाली की- 'हे राजन् ! तुम्ही जिच्या भीतीमुळे
रामाचा वृत्तात सारण्यास विचारीत नाही, ती कैकेयी येथे नाही. तेव्हां संकोच
न करता तो वृत्तात खुशाल यास विचारावा.'
यात कौसल्येच्या मनातील सवतीमत्सर व्यक्त झालेला आहे हा सकारण
होता यात कौसल्येचा दोष नसून कैकेयीच कौसल्येस छळत असे, यामुळे कौसल्या
असें त्रासिकपणाने बोलत आहे. रामाला हे सर्व माहीत असल्याने तो कैकेयी.
मुळे भरतावरहि संशय घेऊ लागला असला तर त्यात काहीच नवल नाही.
कौसल्येला तर हा त्रास असह्य झाल्यामुळे तीसुद्धो दशरयाला टाकून बोलली व
त्यामुळे दशरथाने तिला हात जोडून नमस्कार करण्यापर्यंत पाळी आली
होती. पहा-
दशरथ कौसल्येपुढे हात जोडतो
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्या प्रसादार्थमवाड्मुखा
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलि:
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवानिर्गुणोऽपि वा ।
धर्म विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि देवतम्
सा त्वं धर्मपरा नित्य दृष्टलोकपरावरा।
नाईसे विप्रियं वक्तु दुःखितापि सुदुःखितम् ९
तच्छुत्या करुणं वाक्य श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्वाष्पं प्रणालीव नवोदकम् १०
(अयोध्या. स. ६२)
राजा दशरथाने कौसल्येचें कठोर भाषण ऐकलें व कापत कापत हात जोडले
व खाली तोंड करून तिला म्हणाला, 'हे कौसल्ये | माझ्यावर कृपा कर,
तुझ्यापुढे मी हात जोडले आहेत. तुला माहीत आहे की पति गुणी
असो वा निर्गुण, तो धर्म जाणणा-या पत्नीला प्रत्यक्ष देवतच आहे. तूं जगांतील
पन्यावाईट परिस्थितीचे निरीक्षण केले आहेस व तूं धर्मपरायणही आहेस.
मलाहि फार दु ख झालेलें आहे हे तूं पहात आहेस, म्हणून तू यावेळी भी
७
८८

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण कठोर क्रून मला आणखी दुस्स द्यावे हे तुला योग्य नव्हे ' असे दशरय राजाचे भाषण ऐकताच कोसल्या अश्रु ढाळीत रडू लागली तिने त्याची क्षमा मागि तली व आपली चूक झाली असे तिने म्हटले यावरून कौसल्या अति दुम्बाने राजास पर वाईट बोलली, हे उघड होतें कौसल्या पुढे म्हणते- याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याह नहि त्वया नेपा हि सा स्त्रीभवति श्लाघनीयेन धीमता। उमयोलोम्योलोंके पत्या या संप्रसाद्यते १३ (अयोध्या से, ६२) माझी प्रार्थना करण्याचा आपणावर प्रसग आला हा माझा, घातच झाला आहे कारण पतीने स्त्रीला हात जोडणे योग्य नाही पतीकडून जी हात जोडून घेते, ती दोनही रोकांमध्ये प्रेष्ट समजली जात नाही.' अमें म्हणून कीस येनें दशरयाची क्षमा मागितली आहे कौसल्येस पुन शोक अनावर झाला होता व कैकेयाची वर्तणूकही असद्य झालेली होती. म्हणूनच ता अमें कठोर मापण करून दशरथास दुख देण्यास प्रवृत्त झाली पण जेव्हा तो दुखाचा वेग ओसरला, तेव्हा ती त्याची क्षमा मागावयास तयार झाली हैं तिच्या साध्वीपणाचे लक्षण आहे, यात शका नाही पति माझा नाहीं कौसल्या आपल्या पतीस म्हणते की तू माझा नव्हेस- तर त्यं मम नैवासि। (अयोध्या स ६१०२५) "हे राजा ! तुझा तर मला आश्रय नाही कारण तू सर्वस्वी कैकेयीच्या तत्राने वागतोस व तिला हवे ते करतोस म्हणून पती या दृष्टीने मी निराधार आहे याचा परिणाम असा झाला आहे- हत त्वया राष्ट्रमिद सराज्य हताः स्म सर्वा सह मन्त्रिभिश्च । हता सपुत्रासिम हताश्च पौरा सुतश्च भार्या च तव प्रहरी। (अयोध्या स ६१०६) ·. श्रीरामायण । 'हे राजा ! राष्ट्राचा, सर्व प्रजाचा व आम्हा सर्वांचा घात झाला आहे. फक्त (तुझी आवडती ) बायको ( कैकयी) व तिचा मुलगा ( भरत) यानाच तेवढा आनद होत असेल येथे दशरथाला 'तुझी बायको व तुझा मुलगा' हे शब्द कैकेयी व भरत यासाठी वापरून आपल्या मनातील जळफळाट कौसल्येने व्यक्त केला आहे. पण हे सर्व पुत्रशोकाच्या असह्य वेदनामुळे तिच्याकडून घटले यात शका नाही स्त्रीचे आश्रय स्त्री स्वत परतन आहे तिचे तीन आश्रय असू शकतात- पतिरका गतिर्नार्या द्वितीया गतिरात्मनः। तृतीया शातयो राजन् चतुर्थी नैव विद्यते २४ (अयोध्या स ६१) खीचा पति हा एक आश्रय आहे, दुसरा आश्रय पुन हा आहे, तिसरा आश्रय ज्ञातीयाधव होत नीला चवथा आश्रय नाही' खी ही स्वतनपणानें राहील असे या वेळी तरी कोणास वाटत नव्हते कौस- ल्येला इकडे पतीचा आश्रय नाही व इकडे पुत्राचाही नाही अशी, शोचनीय स्थिति या वेळी तिला प्राप्त झाली होती म्हणून इताश झाल्याप्रमाणे ती बोलत आहे स्त्री कितीहि सोशिक असली तरी या परिस्थितीत ती अशीच हताश होणे शक्य आहे. हद्दपारीची कारणे जेव्हा भरताला वैयाकडून समजले की, रामाला हद्दपार कस्न वनात पाठवलें, तेव्हा त्याला फारच आचर्य वाटलें । त्याला ज्या कारणांनी हद्दपारीची शिक्षा होऊ शकते, तो कारणे श्रीरामाच्या ठिकाणी शक्य असू शकतील, असे वाटलें नाहीं भरताच्या माने हद्दपारीची कारणे ही आहेत- १(आटयो दरिदो या अपापो हिंसितः।४४) निष्पाप, अंमत या दरिद्धी मागसाचा प्राय घेतला असेल, (ब्राह्मणधन हतं । ४. ) मानणाचें धन हरण केले असेल,

·भयोव्यामाण्डाचे निरीक्षण
३ (परदारान् अभिमन्यते।५) परमीवर दष्टि ठेवली अमेल,
आज राष्ट्रीय स्वातव्याची चळवळ करणान्याना दारा व तुरंगवाम या गिधा
होत आहेत, याची कल्पना भरताला किंवा वा मोकीलादी नव्हनी. म्हणून ते
पापाचरणामुळेच ह-पास होने, अमें समजत आहेत
पातकं
गमाला वनात पाठवण्यात आपले अंग नाही ज्याचें अंग असेल साला ही
पापें लागोत, अमें भरत म्हणारा; य च्या या मापात जी पापाचा गणना झाली
आहे, ती अनी आहे.( म)
१ ( पापीयसां प्रप्य । २२ ) पापी लोकाची सेवा करणे,
२ ( सूर्य प्रति मेहतु ।२२ ) मूर्याकडे तोंड कस्न लष्वा करणे,
३ ( हन्तुं पादेन गां सप्ता।) गाईला लाथ मारणे,
(कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्य अनर्थकम् । २३) अधिक
काम करवून घेऊन जो मालफ मजुराम रमी वेतन देतो, किंवा काही दन
नाही,
५ (परिपालयमानस्य राशी भूतानि पुत्रवत् । ततस्तु द्रुह्यतां
पापं । २४) प्रजेचे पुत्रवत् पालन करण या राजाचा जो द्रोह करतो यावरून
उघड दिसतं की, पुत्रवत् पालन न करणान्या क्विा अनुवन् व्यवहार करणाऱ्या
राजाचा द्रोह करणं, हे पाप नसून ते कर्तव्यच ठरते.]
६ (बलिपल्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षितुः प्रजाः । अधर्मः। ०५)
महावा भाग कर रूपाने घेत अपूनही जो गता प्रजेचे नीट पालन करीत नाही,
तो अधार्मिक अर्थात् पपी होय.
७ दक्षिणा देण्याचे वचन देऊन ती न देणे (२६),
युद्धे,मा कार्यात् सतां धर्म । ०७) युद्धामध्ये जो सलधर्म पालन
करीत नाही,
९ आचार्याने शिक्वलेल्या उत्तम शापाचा जो नाश करतो, (२८)
१० पायस, निलोदक व बर याचें मास दुमयाम न देना खाण, (३.)
म. २५ (अयोग्या उ)
८
.

·३८६
श्रीरामायण।
२० मद्य,
११ गुरुचा अपमान करणे (३०),
१२ मित्राचा द्रोह करणे (३१),
१३ विश्वासघात करून गुप्त गोष्टीचा परिस्फोट करणे (३२),
१४ इतराना न कळत. त्याना सोइन एफट्याने मिष्टान खाणे (३४),
१५ राजा, स्त्री, बाल व वृद्ध यांचा वध करणे (३५),
१६ सेवकांना निष्कारण सोडून देणे,
१७ लाख, दारू, मास, लोखड व विष याचा व्यापार ( करून नोकरी
पोषण) करणे (३०),
१८ पळणाऱ्या शत्रूचा वध करणे (३९),
१९ परळ हातात घेऊन व वल्कलें धारण करून जो भिक्षा मागत उन्मता-
प्रमाणे हिंडेल (४. ,
स्त्रिया व पूत यात आसक्त होऊन कामक्रोधात जो गुरफटत
राहतो (४१)
२१ अपात्री दान करणे (४२),
२२ सकाळी व सध्याकाळी सध्या न करता जो निजती (m),
२३ आग लावणे, गुरुपत्नीशी गमन करणे, मिनद्रोह करणे (४५),
२४ माता, पिता व देवता याची सेवा न करणे (४६)
२५ सामर्थ्य असून दीन याच काना काही न देणे (५०),
२६ कपट करणे, चहाडी करणे, अपवित्र आचरण करणे (५१),
२५ ऋतुकाली इच्छा करणाऱ्या तुस्नात पतिप्रतेशी ऋतुसमयी समागम
न करणे (५१),
२८ ब्राह्मगाची सतति नष्ट करणे, ब्राह्मणच्या पूजेमध्ये विघ्न करणे,
२९ वासराला पुरेसे न ठेवता गाईचे दूध पिळून नेणें ( ५४),
३० धर्मपत्नीचा रयाग कस्न परम्रीशी समागम करणे (५५),
३१ पाणी सराव करण, विष देणे (५६),
३२ पाणी जवळ भसून ते तहानेन्याम न देणे (५७),

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण
ज्याच्या अनुमतीने राम वनात गेला असेल, त्याला ही पापे लागतील,
म भरताने म्हटले व कौसल्येसमोर आपण निष्पाप असल्याचे सांगितले.
दशरथाचा मृत्यु
हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसिनि
इति मातुश्च रामस्य सुमित्रायाश्च संनिधौ ।
राजा दशरयः शोचीपितान्तमुपागमत्
( अयोध्या. स. ६४)
ते च दृष्ट्वा तदा सुप्ते उमे देख्यौ च तं नृपम् ।
सुप्तमेवोद्गतप्राणं अन्तःपुरमदृश्यत
तासामाकन्दशब्दन सहसोद्गतचेतने।
कौसल्या च सुमित्रा च त्यक्तनिद्रे यभूवतुः
कौसल्या च सुमित्रा च दृष्ट्वा स्पृष्ट्वा च पार्थिवम् ।
हा मतेति परिक्रुश्य पेततुर्धरणीतले
ततः सर्वा नरेन्द्रस्य कैकेयीप्रमुखाःत्रियाः।
रुदत्यः शोकसंतप्ता निपेतुर्गतचेतना
(अयोध्या. स. १५)
"हे पापिणि! कुलघातकी कैकेयी. माझ्या वैरिणी! असे दशरय रडत, ओरडत
व शोक करीत करीत कौसल्या, मुमित्रा यांच्या समीप मृत्यु पावला. या
वेळी कौसल्या व सुमित्रा शोतिरेकानें निद्रित झाल्यामुळे राजाचा प्राण गेला आहे,
हेहि त्यांस समजू शकले नाही. अन्तःपुरातील स्त्रियांनी राजा गतप्राण झाला
आहे असे समजून येतांच आकोश करण्यास प्रारंभ केला. तेव्हां सा रडण्याच्या
शोकाने कौसल्या, सुमित्रा जाग्या झाल्या व राजाचा प्राण गेला असे समजताच
हे नाय ! असें म्हणून जमिर्नावर लोळण घेऊन आक्रोश करूं लागल्या. यानंतर
कैकेयी व इतर राण्या तेय आल्या व त्याही शोक करू लागल्या."
दशरथ राजा हा सार्वभौम सम्राट होता. पण त्याच्या मृत्यूच्या म्हणजे प्राण
जाण्याच्या वेळी त्याच्याकडे पाहण्यासाठी देखील कोणीहि तेथे नव्हते. कौसल्या
*

·रानास
धीरामायण ।
व सुमिना या त्याच्या शुश्रूषेला तपर होत्या, पण राजाचा प्राण मध्य
गेला, त्यावेळी त्यास गाढ झोप लागला होती, ती अमातिरेक व शोकातिरेशानेच
होय. या त्याच्या प्राण जाग्याच्या वेळी ज्या झोपल्या, ला सकाळी जाग्या झा या
म्हणजे राजाचे प्रेत सुमारे सहा तास तसेंच तेथे पडून राहिले होते
कैकेयी तर मरणाच्या वेळी तेथे नव्हतीच सर्व भन्त पुरातील लियाच्या
घोळक्याने जेव्हा किंकाळ्या मारल्या, त्या वेळी कैकेयी तेथें आली तोपर्यंत ही
आपल्याच महालात निजलेली होती तिने या पाच सहा दिवसात राजाचा
विचारपूसही केलेली नव्हती
राजाचे मस्तक
कौसल्या याप्पपूर्णाक्षी विविधं शोककर्शिता ।
उपगृह्य शिरो राशः कैकेयी प्रत्यभाषत
(अयोध्या स ६५)
'शोकानें जर्जर झालेन्या कौसल्येनें राजाचे मस्तक आपल्या माडावर घेऊन
ती कैकेय स म्हणाली ' राजा मरून सहा सात तासानी कौसल्येनें राजाचे मस्तक
आपल्या माडावर घेतलेले आहे.
यानंतर कौसल्येनें कैकेयाची बरीच निर्भर्त्सना केलेली आहे- 'राजाला महन
तूं आता या निष्कटक राज्याचा उपभोग घे आता आपले मनोरथ पूर्ण करून
घे, आपल्या नव-याला माल्न कैयौवाचून दुसरी कोणती बरें स्त्री जिवत राह
शकेल.( अयो• स. ६६॥३-५)
ब्रह्महत्येचे पाप
श्रावण दशरथ राजाला म्हणतो-
ब्रह्महत्याकृतं तापं हृदयादपनीयताम्
न द्विजातिरहं राजन् मा भूत्त मनसो व्यथा।
शूद्गायामस्मि वैश्येन जातो नरवराधिप
(अयोध्या स ६३)
माझ्या वधान तुला बमहत्येचा दोष लागेल हे भय तू मनात ठेऊ नकोस,

·NA अयोध्याकाण्डाचं निरीक्षण कारण मो शूद्रनाच्या पटी बन्यापासून उत्पन्न झाला आहे. मी काही द्विजातीचा तरुण नाही. मी बामण नव्हे.' या काळी ब्राह्मण कुलात उत्पन्न झालेन्याचा वय झाला, तर त्याचा परि- णाम भयंकर तापदायक होतो, अमा समज होता. म्हणून श्रावण-बध झाला तर माझग-वध झाला, असे समज याचे कारण नाही. आपण शदपुत्र आहों. मी नाह्मा नाही, असें तो राजा दशरथाला मागत आहे. यावरून प्राण जाती- विषयों क्तिी जादर होता ते स्पष्ट होत आहे ब्रह्म-हसा' हे मोठे पानक आहे. जातीनंच ब्राह्मश्य मानप्यावर ही कल्पना आधारलेली आहे. जर गुण- कमान चातुर्वर्ण्य अमेल तर अमुराचा वध झाला असता ती ब्रह्महत्या झाली की नाही, हे ठरवन्याम निश्चित असे शहीच माधन राहणार नाही. मुनींचा शाप एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि अज्ञानात हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः । तस्मात्यां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ५५ त्यामप्येताहशो भावः क्षिप्रमेघ गमिप्यति । जीवितान्तको घोरो दातारमिव दक्षिणाम् ५६ ( अयोध्या. स ६) 'हे राजा ! तुलाही असेंच पुत्र-शोकाने मरण येईल. तूं अज्ञानाने मुनीचा वध केलाम म्हणून तुला ब्रह्महत्या वाधणार नाही. पण जसा पुत्रशोकाने आमचा मृत्यु होत आहे, तसाच तुझाही होईल.' एखाद्याचा तळतळाट झाला तर त्याची ती वाणी मत्य होते. तसेच येथे झाले लहानपणचे पाप फुमारः शब्दवेधीति मया पापमिदं कृतम् एवं मयाप्यविज्ञातं शब्दवेध्यमिदं फलम्। देव्यनूदा त्वमभवो युवराजो भवाम्यहम् ( अयोध्या स. १३) .

·श्रीरामायण 'हे कौसल्ये । तुझ्याशी माझे लग्न झाले नव्हते, मी कुमार अवस्थेतच होतो. त्या वेळी मी शब्दवेध करण्यांत प्राण होतो. त्या युवराज अवस्थेतच हैं पाप मजकडून घडलें. , हे पाप म्हणजे श्रावणाचा वध होय. प्रावण आपल्या अंध व वृद्ध आईबापा- साठी पाणी आणण्यास नदीवर आला. तेथे तोपाणी भरूं लागला. तो बुदबुट असा शब्द दशरथाच्या कानी पडला. त्याला वाटले की हत्ती असावा, त्याने बाग मारला तो श्रावणाच्या मर्मी लागला व तो मेला. पुढे त्याच्या आईबापांनी त्यास शाप दिला की, 'हे राजा! तूं ही, असाच आमच्यासारखा पुत्र- शोकाने मरशील. हा वृत्तात या वेळी आठवला व राजा म्हणत आहे की त्या पापाचें हैं फल आतां आपणास मिळत आहे. दशरथ या वेळी कुमार होता, लमही झालेले नव्हते. तेव्हा दशरथास या शापाने आनन्द झाला असें में कित्येक मानतात, ते खोटें आहे. लम होण्या- • पूर्वीचे हे कृत्य आहे. या वेळी त्यास पुत्रशोकाने मृत्यु येईल, या शापामुळे आनंद होण्याचा संभव नव्हता. वानप्रस्थी व्रतीचा वध वानप्रस्थाश्रमामध्ये असणान्या नतीचा वध केला तर राजाचा नाश होतो, असें श्रावणाचा पिता म्हणत आहे. क्षत्रियेण वयो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः। झानपूर्व कृतः स्थानाच्च्यावयेपि वनिणम् २३ सप्तधा तु भवेन्मूर्घा मुनौ तपसि तिष्ठति । शानाद्विस्जतः शस्त्रं ताशे ब्रह्मवादिनि अज्ञानाद्धि कृतं यस्मादिदं ते तेन जीवसे । (अयोध्याकांड सर्ग ६४) 'जर क्षत्रियाने जाणूनबुजून वानप्रस्थाश्रमी मुनीचा वध केला, तर तो राजा पदच्युत होईल, त्याच्या मस्तकाचे तुकडेतुकडे होतील. पण तूं न जाणता शन चालविलेंस म्हणून तूं जिवंत राहिला आहेस.'

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण ३९१ मुनीचा वध झाला तर राजाला एवढे मोठे भय प्राप्त होणे शक्य होते. अराजक राष्ट्र राष्ट्रामध्ये अराजकता उत्पन्न होऊ नये. कारण अशी भराजक स्थिति राष्ट्राची हानि करते. याविषयी रामायणाच्या या अयोध्याकाण्डाचा ६५ वा अध्याय फारच लक्षपूर्वक पाहण्यासारखा आहे. यांपैकी काही परिस्थिति पहा- १ अराजक राष्ट्र झाले तर ते नाश पावेल. (८) २ राष्ट्रामध्ये अराजकता वाढली तर कोणी मूठभरही धान्य पेरीत नाही. (१०) यामुळे लोकांस खावयास अन्न मिळत नाही. ३ अराजकता वाढली तर पुन पित्याच्या व स्त्री पतीच्या आधीन रहात नाही. मराजकामध्ये कोणाचें धन सुरक्षित नसते व स्त्रीहि सुरक्षित नसते. (११) ४ अराजक राष्ट्रामध्ये व्यापार-धंदा नीट चालत नाही. (१३) ५ अराजक राष्ट्रामध्ये सभा भरल्या जात नाहीत, रमणीय उद्याने राहूं शकत नाहीत, यज्ञयाग होत नाहीत. (१४) ६ अराजक राष्ट्रामध्ये राष्ट्रसंघर्धक उत्सव होऊ शकत नाहीत. ममाजाची वाढ होत नाही. ( १५) ७ अराजक राष्ट्रामध्ये देशान्तरीय व्यापार वाढत नाही. (१६) ८ अराजक राष्ट्रामध्ये सुवर्णालंकार धारण कम्न कुमारिका उद्यानांत संध्या- काळी खेळण्यासाठी जाऊ शकत नाहीत. (१७) ९ शेतकारी व गवळी आपल्या घरांची दारे उघडी टाकून रात्री अराजक राष्ट्रांत निजू शकत नाहीत. (१८) १० अराजक राष्ट्रामध्ये श्रीपुरुष वेगवान् यानातून दूरवर फिरावयास जाऊं शकत नाहीत. (१९) ११ अराजक राष्ट्रामध्ये मुनि संचार करीत नाहीत; कारण कोणाचाही योग- क्षेम तेथे चालत नाही. ( २३.२४ ) १२ अराजक राष्ट्रामध्ये कोणाचेही जीवित व धन सुरक्षित नसत. तेथील ·अयोध्याकाण्डा निरीक्षण 385 पामगाच्या म्हणाभ्यान, जनममन शिवाय होगीहि राजा होऊ शन्त नाही, हे तत्व स्पष्ट दिसत आहे. लोया मनानेच नोहि राजावर राज न्हान राई शस्तो ३ लाया गनिन तो टिकू शकतो. स्नोमा में ही शक्ति आई, हेलमण बोळगान होता, म्हानच मतेचा ओटा रामावर आहे, सेवदा मरतार न हो, यामारी दारप या जरत सपै केहिं या राज्यावर दि. शार नान भरत दान हो दहारय शा पितृत्वाचे नातेही ते डून अरण्याम ता नयार झाला होता, इतका वाला मं अनावर झाला गेला. अर्थच उन्ताही सतत झालेली होती, यामुळे भरतागराच्यवर मुसाने चमता बनने, गवर्नाय टिगत नाही. राजाचे प्रेत दारय राजाच्या मृत्यूच्या वेळी साडे पहावयाम काय नव्हते, इतकंच मले, तर त्याचा प्रेतसंस्कारही नयूनतर ७ दिवमपर्यंत होऊ शकला नाही-

·श्रीरामायण।
लोक मत्स्याप्रमाणे एकमेकास यात असतान. ( ३१)
नियामर-यत्ता राष्ट्रामध्ये अवस्य पाहिजे. हे याचेतापर्य होय हा मर्व अध्याय
राष्ट्रीय उन्ननाच्या दृष्टीने गाळजापूर्वक पाहण्यासारखा आहे.
लोकसंमत राजा
यदि प्रवाजिता रामो लोभ मारणकारितम् ।
वरदाननिमित्तं वा मर्यथा दुप्यतं हनम्
असमीक्ष्य समारब्धं विरुद्धं बुद्धिलाघमात् ।
जनयिष्यति संकोशं गधवस्य विवामनम्
अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये।
भ्राता भर्ता च वन्धुश्च पिता च मम राघवः
मर्वलोकप्रियं त्यक्त्या मर्यलोकहिते रते ।
सर्पलोकोऽनुरज्येत कथं चानेन कर्मणां
सर्वप्रजाभिरामं हि राम प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकविरोधेन कथं राजा भविष्यति
(अयोध्या. स. ५८)
लक्ष्मण म्हणतो की-
१ रामाला जरी लोभाने विवा वरदानाने हद्दपार केले अमेल, तर ते अगदीच
योग्य आहे.
२ शुदबुद्धाने केलेले हे कृत्य गोकाला कारण होईल
३ दशरथ राजाशी आता माझे पितृत्वाचे नाते राहिले आहे, अौमुद्धा मला
पादत नाही.
४ माझा भाऊ पोषक, बन्धु व पिता भाता रामच आहे.
५ जनहित करणा-या लोकप्रिय रामाला हापार पस्न जनतेची प्रीति
कमी बर मिन्टू सरल ?
६ मर्व लोकांना प्रिय अमलया रामाला हसार करुन व अशा रीतीने सर्व
लोकांचा विरोध करन कोष, सा मरे राजा होऊ शकेल ?

·अयोध्याकाण्डाचं निरीक्षण या ल,मणान्या म्हणण्यात, जनसमन शिवाय कोणोहि राजा होऊ शरत नाही, हे तत्त्व स्पष्ट दिसत आहे. लोशन्या ममतानेच कोहि राज्यावर राजा म्हणून राई शानो व लोकाया समतिनंच तो टिकू शकतो जननेमधे ही शक्ति आहे, हे रमण ओळपन होता, म्हणूनच उननेचा ओटा रामावर आहे, तेवदा मरतावर नाहा, यासाठी दशरम वा भरत यापी योहि यापुढे राज्यावर टिकू शकणार नाहीत अमं करत ना हो । ददारथ शी पितृत्वाचे नातेही ते डून टाकण्यास ता नयार झाला होता, इतका वाचा सताप अनावर झाला गेला अशीच जनताही सतप्त झालेग होतो, यामुळे भरताग राज्यावर गुसाने चमता आ अमने, में मभवनाय दिमन नाही राजाचे प्रेत दशरय राजान्या मृत्यूच्या वेळी व्याडे पापयाम बोगी नव्हते, इतकेच नव्हे, तर त्याच प्रेतमगारही मृत्यूनतर ७ दिवमपर्यंत होऊ दाला नाही- व्यपनिन्यः सुदु.ग्वार्ता कौलत्या व्यावहारिकाः १३ तैलद्रोण्यां तदामात्याः संवेश्य जगतीपतिम् । राशः सर्वाण्यथादिष्यश्चनः फर्माण्यनन्तरम् २४ न तु संकालनं राशो विना पुरेण मन्त्रिणः । सर्वशाः कर्तुमीयस्ते ततो रक्षन्ति भमिपम् २५ तैलदोण्यां शायितं तं सचिवस्तु नराधिपम् । (अयोध्या स ६६) ' नतर व्यवहारकुशल मचिवानी सन्येस दूर करून राजाचे प्रेत सेलाच्या डोपांत ठेवले आणि वसिष्ठ आदि ऋयाच्या आज्ञेप्रमाणे करावयाची कम ते लागले. त्याना पुनावाचून प्रेमसंस्कार करावा असे वाटले नाही म्हणून त्यानी तेलाच्या डोगीत राजाचे प्रेत ठेचून लाचे रक्षण ते वर लागले.' भरताला निरोप दशरथ रानाचे प्रेत ते अन्या डोणीत ठेवले व ते कुतू नये, अशी व्यवस्था फेला. नतर वसिष्टादिकांना विचार करून भरताला बोलावून आणावा असें ठरवले ·३९४ धीरामायण । त्यासाठी दूताबरोबर नजराणे देऊन त्यास केकय देशात पाठवले पण सर्व दूतास 'निक्षून सांगितले की, 'रामाचा वनवास अथवा राजाचा मृत्यु वगैरे काहीसुद्धा तेथे सागावयाचे नाही. जरुरीचे काम असल्याने तुला लवकर बोलावले आहे' एवढाच निरोप त्यांना सागितला होता. बारीकसारीक गोष्टीत किती सावध गैरी घेतात, में पाहण्यासारखं आहे. भरत इकडे भयोप्येस येऊन पाँचपर्यंत त्याच्या आजोळी दशरथाच्या मृत्यूची वार्ताही कळली नव्हती. याला कारणही तसेच होते जर भरत येण्यापूर्वी दशरथाच्या मृत्यूची वार्ता चहूकडे पसरली असती तर एखादा शनु अयोध्येवर चाल करून येता, किंवा भरताचा मामाच भरताला राज्यावर बसण्यासाठी सैन्यासह येता. यासाठी ही बातमी अगदी गुप्त ठेवली होती दशरथानेही भरताला न आणताच रामाला यौवराज्याभिषेक करण्याची घाई केली होती, हेही येथे पहावें भरताचा येण्याचा मार्ग १ भरत राजवाड्यातून पूर्वेकडे तोंड करून निघाला, २ सुदामा नवर भाला, ३ नतर विस्तृत व अफाट अशा ल्हादिना नदीवर आला, ४ नंतर शतद् नदीवर पोचला, ५ नंतर ऐलधान गावापाशी येऊन अमरपर्वताजवळ आला, ६ नंतर शिला नदीवरून पलीकडे गेला, तेथून आग्नेया दिशेला असलेल्या शल्यकर्षण देशाला पाँचला, ७ नंतर शिलाबहा नदीत स्नान करन चैगरय वनाला येऊन पोचला, ८ नंतर गगा व सरस्वती यांच्या सगमावर त्याने येऊन स्नान केलें. ९ नतर बीर-मस्य देशाच्या उत्तरेस असलेल्या देशात येऊन माद बनामध्ये येऊन पाँचला १० नतर बुलिंगा नदीतून पार झाला व यमुनेच्या तोरावर आला व सने आपल्या सन्यास विधाति दिली ·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण ११ नतर तो निविद अरण्यांतून पार होऊन अशुपान गावापाशी येऊन, प्राग्वट नगराजवळील उतारावस्न तो सैन्यासह गगानदीच्या पार गेला. तेथून तो धर्मवर्धन गावाकडे पाँचला १२ तेथून तो तोरण गावाच्या दक्षिणेस जयुप्रस्थ नामक नगराकडे पोचला तेयून वख्य नगरीला गेला तेयून रम्यवनातूनच उजिहान नगरीला पाँचला १३ येथून आपली राजधानी जवळ आहे असे पाहून त्याने वेगवान् घोडे आपल्या रथाला जोडले व इतरास सावकाश यावयास सागून आपण लवकर पोचण्याच्या इच्छेने पुढे निघाला १४ पुढे सर्वतीर्थ प्रामामध्ये था. थावून अनेक नद्या उतरून हस्तिष्क गावा जवळ त्याने बुटिका नदा ओलाडली १५ नतर लोहित्य गावाजवळ पावती, एक साल गावाजवळ स्थानुमता आणि विनत गावापाशी गोमती नदी ओलाडून पुढे निघाग १६ नतर कलिंग नगराजवळाल माल वनापाशी आल्यावर तें वन त्याने रातो रात ओलाडले व अरुणोदयाच्या सुमारास त्याला अयोध्या नगरी दिसली १७ थोड्या वेळात त्याने अयोध्येत प्रवेश केला (अयोध्या स ७१) केकय देशातून निघून अयोध्येम येण्यास त्यास (सप्तमी रात्रि । यो स ७२१८ ) सात रात्री प्रवास करावा रागला यावरून केकय देशाहृन अयोध्य पर्यतचे जाण्यायेण्याचे दोन-अडीचशे मैल अन्तर असावे असे वाटते सूताने चार दिवस वाट पाहिली गगातीरापर्यंत रामाला रथातून पाँचविल्यावर गगापार होऊन राम वनस्य झाला सूताला वाटले की, राम वनवासाला कंटाळल व परत येईर या इच्छेने तो तेथे चार दिवस राहिला तो म्हणाला--- गुहेन सार्घ तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान वहन् । आशया यदि मा राम• पुन शब्दापयेदिति ३ (अयोध्या से ५९) गुहासह वर्तमान तेथेच गगातारा माराम परत येई व मला परत येण्या-

·श्रीरानाया।
विसमें सागेल, या आशेने बरेच दिवस वावगे. बरेच दिवस म्हणजे तीनच
दिवस होत.
पहिला दिनम मतमह रान गगापार गेला ते'
- दुसरा दिवस राम चिनस्टाला पचला तो.
३ दूतानों रान चिडूनम पांच याची खरर अागला तो निमरा दिवम.
गम गापार हो याच्या पूर्व दिवशी गगनारी पोचला होता तो दिवम या तीन
दिसत निटनापने ग्यममारे चार दिवस गंगातीरी होता अमें ठरते.
रथारोवर सून येताच. सून ला गमविरहान्या दु खाने हे चार दिवस पुष्कळच
दिवस दाटले, अगदी दाभाविकच आहे.
राम वनवासाला जाऊन पांच दिवस झाले
बननासाय रामस्य पञ्चरानोऽत्र गण्यते ।
यः शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम
'राम वनवासाला जाऊन पाच रानी गेल्या. या पाच रात्री पाच वर्षासारख्या
या दु:खामुळे मला वाटल्या' अमें कौन या म्हशन आहे.
हा सहावा दिवमही गेल' सूर्य अस्ताला गेला व सहावी रान सुरू झाली, तेव्हा
राजा शोकाकुल होऊन लास थे डीशी टुल्की लागर्ग (अयोध्या. ६२६१८-००)
स राजा रजनी पष्ठी रामे प्रगाजिते बनम् ।
अर्धरात्रे दशरथः सोऽस्सरद् दुष्कृत कृतम्
( अयोध्या. स.६३)
या सहाव्या राजाला मध्य रानीच्या समयी राजा दशरथाला श्रावणवधरूपी जे
दुष्कृत्य आपण पूर्वी केले होते, ते भयंकर कृच आठवलें व तो भावगवधाचा वसात
त्याने कौसल्येस मागितला.
दोन दिवसांचा प्रवास
रामाला पोचकून परत येण्यास दोन दिवस सारथ्याला लागले.
ततः सायाह्नसमये द्वितीयेऽहनि सारथिः ।
अयोध्यां ममनुप्राप्य निरानन्दा ददर्श ह ५ (अयो स.५५)

·--- अयोध्याकाण्टा निराशा दुसन्या दिवशी मध्याकाळी तो नमन ग्यासद आनदहीन अगायो यस येऊन पोचला छत्तीम ताम त्याम यावयाम रागले, असे यावन्न दिखते हैं लन्तर अयोध्यपासून फार तर पन म माठ मंत्र असा वागते स्त्रीवधाबद्दल रामाचा तिटकारा अध्याः सर्वभूतानां प्रमदा. क्षम्यतामिति ॥२१॥ हन्यामह इमा पापां कैया दुष्टचारिणीम् । यदि मां धार्मिको गमो नासूयन्मातृप्रातमम् ॥२॥ इमामपि हता फजां यदि जानाति राघर । न्वा च मां चेन धर्मात्मा नामिमापिष्यते ध्रुवम् ॥२३॥ ( अयो या म ७८) भरत गनुना गणाग- 'त्रियाना ठार मारणे मर्वगान पद्ध अहे धर्मानष्ठ राम मातघातक म्हणून ग मला दोष देणार नसेल, तर माहि या दुर आचरण भरणा केयाचा वध करीन तर या दुजा मथरेला आम्हा ठार मारल असें श्रीरामाला रामनले तर ते धर्ममा तुया व मादय चरार याला पता नहीं । यासाठी तू नि मास नकाम रामाचे इतके भर भरताला व अनुनारा बटन होते रामाची धार्मिक सिी होनी सीना दागिने घालीत असते नूपुरोलीलेव सेल गच्छति भामिनी। इदानीमपि देही तद्रागान्यस्तभूषणा १२

·श्रीरामायण
मला स्मरत नाहीं
कैकेयीसंश्रितं जपं नेदानी प्रतिभाति माम्
१४
( अयोध्या. स.६.)
सीता कैकेयांसंबंधाने काय बोलली, ते मला या वेळी पाठवत नाही.'
यासंबंधाने कवि लिहितो-
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात् पर्युपस्थितम् ।
द्वादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्
(अयोध्या. स.६०)
'कैकेयीसंबंधी सीतेने में काय भाषण केले, ते सूताला स्मरत होते. ते त्याच्या
जिमेवरही आले होते, पण ते अप्रिय असल्याने सूताने ते टाळले व ज्याच्या
योगाने आनंद वाटेल, तेच तो सांगू लागला. यांत सूताची समयज्ञता व्यक
होत आहे.
फिरावयास जाणे
बायकांना बरोबर घेऊन कोसमर ( दोन तीन मैल) पुरुष फिरावयास जात
असत, असे दिसते .पहा-
रामं वा लक्ष्मणं वापि दृष्ट्वा जानाति जानकी।
अयोध्याक्रोशमात्रे तु विहारमिव संथिता १३
(अयोध्या. स. ६.)
सीता रामाला वनासंबंधी माहिती विचारते व अयोध्येपासून एक कोस
अन्तरावर फिरावयास जावें व तेथे जसा आनंदाने विहार करावा त्याप्रमाणे
ती सीता मोठ्या आनंदात तेथे रहात आहे.
यामध्ये आपल्या नगरापासून कोसभर फिरावयास जाण्याचा उल्लेख आहे व
तो सौतेसंबंधान असल्याने रामायणकाळी स्त्रियाना बरोबर घेऊन पुरुष फिरावयास
जात असत असे दिसते.
यज्ञकर्मामध्ये रामाची प्रवीणता
यजस्य, कुशलो ह्यसि । ( अयोध्या स. ५६।२९)

·अयोध्याकारहाचे निरीक्षण
३९९
राम यज्ञकर्मामध्ये कुशल होता. सर्व वास्तुशाति त्यानेच एकट्याने ये केली
आहे. सर्व कर्म कसे करावे व संक्षेपाने करावयाचे असतां कर्माचा संक्षेप कसा
करावा, हे सर्व त्यास माहीत होते.
त्यावेळच्या क्षत्रियाच्या पाठविधीमध्यें हैं कर्मविधि-प्रयोगाचे शिक्षण देत
असत, असे दिसते.
पितृश्राद्ध
मानयेगुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थ तातस्य गमिष्यामि महात्मनः
सीता पुरस्ताद्रजतु त्वमेनाममितो ब्रज ।
मई पश्चाद्गमिष्यामि गतिपा सुदारुणा
(अयोध्या. स. १०४)
वाळलेल्या इंगुदी फलाचा गोळा आण, ते उत्तम वल्कल घेऊन ये. मी
पित्याची उदकक्रिया करता. सीतेने प्रथम जावें, तिच्या मागून तूं जावें. तुझ्या-
मागून मी येतो. या वेळी अशाच क्रमाने गेले पाहिजे ।'
'सर्वे कनिष्ठप्रथमा इतरे तु नियोऽग्रतः
त्रियांनी अप्रभागी, लहानानी प्रथम व इतरानी मागाहून जावे. या वचना-
प्रमाणे रामाने केले. येथे इंगुदी फळांच्या गोळ्यांचा पिंड दिला आहे. मांसाचा
उळेस येथे नाही रामाच्या झोपडीत जर मास असते तर तेच यावेळी घेतले
असते. म्हणूनच मास वचने प्रक्षिप्त दिसतात.
नंतर कौसल्येने हा पिंड दिलेला पाहिला व तिला फार दुःख झाले व ती
म्हणाली- 'अहो ! पहा हो ! एवढ्या सम्राटाला हा इंगुदीच्या पिठाचा पिंड दिला
जात आहे. या सम्राटाला हे भोजन योग्य आहे काय ? वैभवसंपन्न रामाला
आपल्या वैभवसंपन्न पित्याच्या उद्देशाने असला पिंड देण्याचा प्रसंग यावा, यां-
सारखे दुसरे काय बर दु.सदायक असेल ? (अयोध्या. स. १०५/८-१७)
१३ दिवसांचें और्ध्वदेहिक
और्वदेहिक १३ दिवसांत संपत असे. चौदाव्या दिवशी मनुष्य निवृत्त होऊन
रोजच्या कामाला लागत असत

·. . धीरामायण। ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ चतुर्दशे। ममेत्य राजकारो भरतं वाक्यं अनुवन् ॥१॥ ( अयोध्या स.७९) चौदाव्या दिवशी सगळी राज्यातील अधिकारी जमले व लानी भरताला असें सागितले की 'तूं आता राज्याचे पत्न कर.' यावर भरताने मागितले को, 'वडील बंधूचाच राज्यावर वसण्याचा अधिकार आहे. म्हणून मी वनात जातों व रामाला परत घरी आणतो व त्य लाच आपग गादीवर बसवू ' ( अयो. स. ७९४६.१३) हे भाषण ऐकून सर्व लोकाना आनंद झाला व ते म्हणाले की, 'ज्या अर्थी वडील भावाला राज्य देण्याची इच्छा तूं करीत आहेस, सा अधों तुलाच कमल- निवासिनी लक्ष्मी प्राप्त होवो. ' याप्रमाणे सर्व लोकानी भरताला अ शीर्वाद दिले व भरताचे हे भाषण ऐकून सर्वांस आनद झाला. त्यानंतर रामाला आणण्यासाठी वनात जाण्याची तयारी करण्याची याज्ञा भरताने दिली व त्या तयारीस सर्व लोक लागले. वन्य भोजन नीवार म्हणजे वनात आपोअप उगवगरें तृगधान्य होय. हे वनवासी लोका, भोजन होते. पहा- भुक्त्वाशनं विशालाक्षी सूपदंशान्यितं शुभम्। वन्यं नैवारमाहारं कथं सीतोपभोक्ष्यते ( अयोध्या. म, ६१) "चमचमीत चटण्या व कोशिंबिरी याना युक्त भोजन खाण्याची संवय असलेली सीता वनातील नीवार- सावे - क्से बरें खाईल साध्याचे पोठ, साव्याचे तादृळ, वन्या, शेंगाड्याचे पीठ, इंगुदी फळाचे पीठ इत्यादि शुष्कर नीरस अन वनात मिळणार, ते तिला कमें बरें आवडेल?

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण ४०१ मांस -भक्षण राम मांस भक्षण करीत होते की काय, याचा विचार करावयाचा असताना पुढील वचने पाहण्यासारखी आहेत- ऐणेयं मांसं आहत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् कर्तव्यं वास्तुशमनं सौमित्र चिरजीविभिः । मृगं हत्वाऽऽनय क्षिप्रं लक्ष्मणेह शुभेक्षण २३ कर्तव्यः शास्त्रदृष्टो हि विधिर्धर्ममनुस्मरन् । ऐणेयं पयस्वैतच्छालां यक्ष्यामहे ययम् त्वर सौम्य मुहूर्तोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम् । स लक्ष्मणः कृष्णमृगं हत्या मेध्यं प्रतापवान् । अथ चिक्षेप सामितिः समिद्धे जातवेदास तत्तु पकं समाशाय निष्टतं छिन्नशोणितम् लक्ष्मणः पुरुषव्याघ्र अथ राघवमयीत् । अयं सर्वः समस्तांग थितः कृष्णमृगो मया २८ देवता देवसंकाश यजस्य कुशलो ह्यसि । रामः स्नात्वा तु नियतो गुणधाञ्जपकोविदः संग्रहेणाऽकरोत्सर्वान्मन्त्रान् सत्रावसानिकान् । इष्ट्वा देवगणान् सर्वान् विवेशावसथं शुचिः ३० चैध्यदेववलिं कृत्वा रौद्रं वैष्णवमेव च । घास्तुसंशमनीयानि मंगलानि प्रवर्तयन् । जपं च न्यायतः कृत्वा स्नात्वा नद्यां यथाविधि ३२ पापसंशमनं रामश्चकार चलिमुत्तमम् । वेदिस्थलविधानानि चैत्यान्यायतनानि च ॥ आश्रमस्थानुरूपाणि स्थापयामास राघवः (अयोध्या. स. ५६) याचा आशय असा आहे- रामाने लक्ष्मणाला सागितले की- 'हे लक्ष्मणा। हरिणाचें मास आण, आपण वास्तुशान्ति क्रू. दीर्घकालपर्यंत घरांत राहूं इच्छि. म.२६ (अयोध्या. उ.)

·" १०२ श्रीरामायण। णारानी वास्तुशान्ति केली पाहिजे. मृग मारून लवकर आण शास्त्राप्रमाणे व धर्म विधीप्रमाणे वास्तुशान्ति करणे योग्य आहे. हरिणाचें मास शिजवून तयार कर, भापण या शालेची शान्ति करूं. लक्ष्मणा! स्वरा कर, हा दिवस ध्रुव आहे लक्ष्मणाने पवित्र कृष्णमृग जळत्या अग्नीत टाकला, तो शिजून तयार झाला, रक्तस्राव पद झाला, अर्से पाहून तसे त्याने रामाला निवेदन केले व देवतावें यजन कर, तू या कर्मात कुशल आहेस' असेंहि तो म्हणाला. रामाने स्नान केले, जप करून सक्षेपाने वास्तुशाताचे र्म केलें, सर्व देवाना यज्ञभाग दिला व पवित्रतेने त्या घरात त्याने प्रवेश केला. वैश्वदेवबली, रुद्रवली व वैष्णवबली करून वास्तुशाति केली, जप केला, नदीमध्ये स्नान केलें, पापनाशासाठी बली दिला वेदिस्थाने, चैत्यस्थाने, देवालये थाना उद्देशून आश्रमाला अनुरूप बलि दिले यात मांसबलीचा उल्लेख आहे पण हे अवतरण वाचकांनी काळजीपूर्वक पाहिले असता त्यांत निष्कारण काही विधानाची पुनरुक्ति झालेली आहे, असे तेव्हाच त्याच्या लक्षात येईल पहा- श्लोक २२, २३ व २५ यामध्ये तीन ठिकाणों मृगमासाचा उल्लेख आहे, तो पुनरुक्त दोष असल्यासारखा दिसत आहे.पहा- ऐणेयं मांसं आहत्य शालां यक्ष्यामहे वयम् २२ ऐणेय श्रपयस्वैतत् शालां यक्ष्यामहे वयम् मृग हत्वाऽऽनय क्षिप्र ही पुन रक्ति वाल्मिकीची असावी, असे वाटत नाही ही निरर्थक पुनरुक्ति आहे स्नानाचा उल्लेखही श्लोक २९ व ३२ मध्ये पुनरुक्त व अप्रासगिक आहे शिवाय लक्ष्मणाने जी पर्णकुटिका बाधली, ती नवानच बाधली होती ती वनात बोधली होती तेथे चैत्य, देवालये वगैरे काहीएक नव्हते तेव्हा याच्या उद्देशा में बलि दिले, असें जें वर्णन आहे, ते अप्रस्तुत आहे असे दिसते श्लोक २० श्लोमाच्यापुढे एक्दम ३४ वा लोक असावा असे दिसते मधला हा मास-वर्णनाचा भाग प्रक्षिप्त असावा असा संशय त्यातील व्यर्थ पुनरुक्त वहन येतो ·भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण ४०३ मांस शुद्धवाणहतांस्तत्र मेध्यान् कृष्णमृगान्दश । राशीकृतान् शुष्यमाणानन्यान्कांश्चन कांश्चन ३४ क्रियतां वलयश्चेति रामः सीतामथावशात् । तयोरुपददशात्रोर्मधु मांसं च तद् भृशम् (अयोध्या. स ९६) शुद्ध म्हणजे विष न लावलेल्या बाणाने मारलेले दहा काळवीट आणि रास घालून ठेवलेले आणखी काही मृग रामाने तेथे पाहिले. ते पाहून रामाला आनंद झाला. 'आता बलि द्या' असे त्याने सीतेला सांगितले. प्रथम भूतबलि देऊन मग मधु व मास त्या सीतेने भरपूर त्यास वाढले.' हा अध्याय प्रक्षिप्त आहे असे सर्व टीकाकारानी मानले आहे य याचा मागे-पुढे संबंघही दिसत नाही मघु नामक मघ तयार होण्यास जितके दिवस लागतात, तितके दिवस येथे रामाला येऊन झालेलेही नाहीत. असे असता मधु व मांस यथेष्ट बाढलें असें जें वर्णन आहे ते नि.संशय प्रक्षिप्त आहे कोणत्याही टीकाकाराने हा अध्याय येथे मानलेला नाही. पण तो काही पोध्यात अाढळतो. मरद्वाजांनी भरताच्या सैन्याला जेवणघातले. सेनायास्तु तवैवास्याः कर्तुमिच्छामि भोजनम् । (अयोध्या. स. ९०४) 'हे भरता! तुझ्या सर्व सैन्याला मी भोजन देऊ इच्छितो. त्याचा स्वीकार कर.' भरताने प्रथम नम्रपणाने आश्रमास वष्ट होतील असे म्हटले, पण ऋषींचा आप्रह पडल्यामुळे मरताने मान्य केलें येथील वर्णन मात्र संशय घेण्याजोगें माहे. दारू पिणारासाठी दारू तयार ठेवली होती, पायस पिणान्यासाठी पायम तयार झाला होता. मास खाणान्यासाठी अनेक प्रकारची मासे तयार केली होती. एकएकामाठी सात आठ प्रिया अंगास तेल लावण्यासाठी तयार होत्या.' (अयो ७.९११५१-५४) हे वर्णन आश्रमातील दिसत नाही व आश्रमाला गोमतही नाही. 'बकरे व डकरें याची मांसें वाढलेरी होती (६७). खापरावर .

·808
श्रीरामायण।
भाजून तयार केलेल्या हरिण, मोर व कोवडी यांच्या मांसाचे ढीग तेथे ठेवले
होते. (७०)
लक्ष्मण झोपडी बांधतो.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सौमित्रिर्विविधान्दुमान् ।
आजहार ततश्चक्रे पर्णशालामरिंदमः २०
तां निष्ठितां बद्धकटां दृष्ट्वा रामः सुदर्शनाम् ।
(अयोध्या. स. ५६)
"रामाचे भाषण श्रवण करून लक्ष्मणाने अनेक वृक्ष तोडून आणले व त्यांची
एक पर्णशाला बनवली. ती बागल्या रीतीने उभारली असून आंत पाऊस येऊ
नये यासाठी तिच्यावर गवताचे उत्तम आच्छादनही घातलेले होते. ही झोपड़ी
दिसण्यासही अत्यंत सुंदर होती. ' दिसण्यांत सुंदर, राहण्यास सुखदायी व थंडी,
वारा व पाऊस यापासून उत्तम प्रकार संरक्षण करणारी अशी झोपड़ी तेथे
लक्ष्मणाने बांधून तयार केली.
येथें त्याने दुसऱ्याचे सहाय्य घेतल्याचा उल्लेख नाही. एकट्या लक्ष्मणानेच ही
झोपडी तयार केली असली पाहिजे. निदान तीन खोल्या होण्याइतकी तरी ही
मोठी असावी, असे वाटते. कारण राम व सीता यांसाठी स्वतंत्र खोली व स्वतः
लक्ष्मणासाठी निराळी खोली असावयास पाहिजे. राजपुत्राना झोपडी बांधण्याचे
वती बांधण्यासाठी लागणारे काबाडकष्ट करण्याचे शिक्षण मिळत होते. इतर
अध्ययनावरोवर हेही काम करवून घेत असत, असे यावरून वाटते. नाहीतर
एखाद्या राजपुत्रास एकदम झोपड़ी दांधता येईलसे वाटत नाही.
चित्रकूट पर्वत
चित्रकूट इमं पश्य प्रवृद्धशिखरं गिरिम्
समभूमितले रम्ये द्रुमैर्बहुभिरावृते।
पुण्ये रस्यामहे तात चित्रकूटस्य कानने
बहुमूलफलं रम्यं संपन्नसरसोदकम् १३
मनोज्ञोऽयं गिरिः सौम्य नानाद्रुमलतायुतः।
१०

·, भयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवा प्रतिभाति मे मुनयश्च महात्मानो वसन्त्यस्मिन् शिलोचये। (अयोध्या. स.५६) 'या चिनकूट पर्वताला ही रमणीय उंच उंच शिखर आहेत. येथे नानाप्रकारचे वृक्ष आहेत. या रम्य, पवित्र व सपाट अशा भूविभागावर आपण येथे आनंदाने राहूं. येथे अनेक पक्ष्यांचे समूह रहात आहेत. येथे कंद, मुळे व फळे विपुल आहेत. नाना प्रकारचे वृक्ष, लता व वेली यांनी हा पर्वत युक्त आहे. या संपन्न पर्वतावर आपण उत्तम रीतीने उपजीविका करूं शकू. येथे पाणीहि उत्तम आहे व येथे अनेक ऋपि-मुनीहि रहात आहेत. अर्थात् येथे कन्द, मुळे व फळे पुष्कळ आहेत, पाणी उत्तम आहे, अशी साद्य पेयाची येथे सोय आहे व धर्मविषयांची चर्चा करण्यासाठी तपस्वीहि येथे रहात आहेत. यांची सोबतही आहे. अशा रीतीने या चिनकूटावर पण राहिला तर आपला वनवास सुखाचा होऊ शकेल. पिशाच-बाधा पिशाच बाधा झाल्याप्रमाणे जानकी सीता तेथे उभी होती, असे सूत म्हणत आहे. पदा- जानकी तु महाराज निःश्वसन्ती तपस्विनी । भूतोपहतचित्तेव विष्टिता विस्मृता स्थिता । (अयोध्या स ५८३४) 'सीता तर पिशाचवाधा झाल्याप्रमाणे नुसते जोराने श्वासोच्छ्वास करीत, सर्व काही स्मरतच नाही अशा बावरल्यासारख्या स्थितीत उभी होती.' येथे भूत-उप-हत-चित्ता' या पदावरून त्या वेळी भूतबाधा माणसाना होते, असा समज होता, असे दिसते. जेव्हा भूतबाधा होते तेव्हा मोठ्याने श्वास चालतो, काही सरत नाही व मनुष्य स्तब्ध पडून राहतो, ही लक्षणे होतात, असाही समज घरील श्लोकावरून स्पष्ट दिसून येतो.

·श्रीरामायण ।
ततो भूतोपएदेव वेपमाना पुनः पुनः ।
घरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमत्रवीत्
(अयोध्या. स.६.)
‘पिशाच्चाने पछाडल्याप्रमाणे कौसल्या कापू लागली. ' येथेही पिशाचबाधेचा
देख आहे येथे पिशाचवाधा झाली म्हणजे शारीर कापू लागते असे म्हटले आहे.
मुहूर्त
त्वर सौम्य मुहतोऽयं ध्रुवश्च दिवसो ह्ययम् ॥
(अयोध्या. स ५६।२६)
'ध्रुव मुहूर्त व ध्रुव दिवस' याचा उल्लेख या ठिकाणी आहे. चल मुहूर्त व चल
दिवस गृहप्रवेशारा योग्य नव्हे. तशा वेळी गृहप्रवेश केला तर फार दिवस त्या
परात राहता येत नाही. व मुहूर्तावर व ध्रुव दिवसाला जर गृह-प्रवेश केला,
तर त्या घरात दीर्घ काळ राहणे शक्य होते, असे भाव येथे दिसत आहे.
ध्रुव दिवशी एव मुहूर्तावर गृहप्रवेश करावा, असा याचा आशय दिसतो.
कुंकू
विषाच्या कपाळावर कुंकवाचा तिलक लावीत असत, असे पुढील वचनावरून
दिसतें-
त्या वनामध्ये एक मोठा वानर सीतेने पाहिला तेव्हा ती भ्याली य तिने
रामाला कवटाळून धरले ' रामानेंहि त्या वानराम भय दाखवून हाक्न लावले. या
धांदलीमध्ये-
मनाशिलायास्तिलका सीतायाः सोऽय यक्षसि ।
समदृश्यत संफ्रान्तो रामस्य पिपुलौजसः
(अयोध्या. सर्ग ९)
' सौतेच्या मसकावर लावलेला मन शिरेचा राल तिलक लिने जेव्हा आपले
मस्तर रामाच्या छातीवर ठेवले, तेव्हा तो तिलक रामाच्या छातीवर बरोबर
मध्यावर उमटला.' ते पाहून संतेरा इस भालें.
यवस्न नियाना नेहमी नसले, तरी केव्हा केव्हां कुन नादले जात असे असे
माढते. कदाचित प्रति दिया हि रावान भरतील, प्रत्येक दिवशी नापति

·अयोध्याकाण्डाचे निरीक्षण
४०७
असल्याचा उल्लेख सापहत नाही. पुरुष अंगावर चंदन लावीत असत. पण स्त्रिया
कुंकू प्रति दिवशी सौभाग्यचिन्ह म्हणून लावीत असत की काय, याचा शोध
दावयास पाहिजे.
क्षत्रियांना प्रायोपवेशनाचा अधिकार नाहीं
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसे
ब्राह्मणो ह्येकपायन नरान् रोद्धमिहार्हति ।
न तु मूर्धाभिपिकानां विधिः प्रत्युपवेशने
(अयोध्या सर्ग ११२)
राम म्हणतो-'चा भरता! मी कोणता अपराध केला म्हणून तू हे येथे प्रायो.
पवेशन करणार आहेस? हा प्रायोपवेशन करण्याचा अधिकार ब्राह्मणाना आहे.
हा अधिकार क्षत्रियाना नहीं क्षत्रियानी प्रायोपवेशन करू नये.'
भरताबरोबर कुत्रे
केकय देशातून आजोगाचा निरोप घेऊन भरत निघाला लावरोवर दिलेले
नजराणे हे होते-
तस्मै हस्त्युत्तमांश्चित्रान् कम्बलानजिनानि च।
सत्रुत्य केकयो राजा भरताय ददौ धनम्
यन्तःपुरेऽतिसंवृद्धान् व्याघ्रवीर्यवलोपमान् ।
दंष्ट्रायुक्तान् महाकायान्यनश्थोपायनं ददौ
सम्मनिष्कसहने द्वे पोडशाश्वशतानि च ।
( अयोध्या सर्ग ७.)
'क्य राजाने भरताबरोबर उत्तम हत्ती, उत्तम लोकरांची वस्त्रे, सिंहव्यागाची
चमें, अन्त पुरात वाढवलले मोठे वाघासारग्वे रलिष्ट कुने, मोन्याच्या दोन
हजार मोहोरा, मोळाशे घोहे, इतके सर्य भरताबरोबर दिले ।
यात भयकर कुरेव लोकरीची वस्त्रे ही मीमा प्रातातील बहुमूल्य वस्तूपैकी आहेत
मण्डलचा अमलेले रथही दिले होते (२९) चारचाकी रथाला फिरविण्यासाठीं

·४०८
.
श्रीरामायण
मध्ये जे चक्र असते, यावर रयाची पुढील चा हवों तिकडे फिरू शकतात,
यारा 'मण्डलचक' असे म्हणतात.सेच व उंट हेही या प्रातातील विशेष होत.
सैन्याची शिस्त
सूर्णे त्यमुत्थाय सुमन्त्र गच्छ बलस्य योगाय यलप्रधानान् ।
( अयोध्याकाण्ड, सर्ग ९२३३०)
"हे सुमंत्रा! तूं लवकर जा व सैन्याच्या अधिकाऱ्यांना सांग की सैन्य शिस्ती-
मध्ये उभे करा.
"चलस्य योगः याचा अर्थ 'सैन्य जुटवून शिस्तीत उभे करणे' असा आहे.
जावालीचें मत व त्याचे खंडन
(अयोध्या. स. ११०-१११)
जायाली ऋषोनें नास्तिकासारसे मत प्रतिपादन केले, त्याचे संडनही रामानें
केले. हा विषय अयोध्याकांडात अ. ११०.१११ मध्ये प्रत्यक्ष पाहण्यारखा आहे.
यावरून श्रीरामचन्द्र हा वैदिक धर्मरक्षणासाठी किती यत्न करीत होता, ते कळून
येईल, श्रीरामाचे सर्व आयुष्यच या कामासाठी होते, म्हणूनच त्यास अवतार
म्हटले गेले. 'धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि' (गीता) येथे सार्थ दिसते.
याप्रमाणे भयोध्याकाण्ड उत्तरार्धाच निरीक्षग येथे समाप्त झाले.
EFFEE2331333
अयोध्याकांड
समास
.9993EEEEEE.