Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Bhavkutuhalam

Pandit,mahidhar · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

--- भावकुतूह श्रीमथिलनगकामना वान्नजनक जागननामिनिमन। टिहरीनिवासिपण्डितमहीधरकत- भापाटीकासमेतम् । 4 खेमराज श्रीकृष्णदास, अध्यक्ष-"श्रीवेंकटेश्वर" स्टीम्-प्रेस, मुद्रक और प्रकाशक- लेमराज श्रीकृष्णदास, मालिक-"श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम् प्रेस, बम्बई. पुनर्मुद्रणादि सर्वाधिकार "श्रीवेङ्कटेश्वर" यन्त्रालयाध्यक्षाधीन है।

प्रस्तावना। जब कि, यवन बादशाहोंके. महान् अत्याचारसे बलात्काररूपी घोर राहु अपने वीव तिमिरसे भारतभण्डारके विमल सूर्यरूपी सुग्रन्थ ज्योतिप- विद्याको चारों ओरसे आच्छादित कर रहा था, बडे बडे त्रिकालज्ञ ऋपि मुनीश्वरोंके प्रणीत ग्रंथ बलवान मुसलमान अमिकुंडमें हवन कररहे थे, जिन ग्रन्थोंके अवलंबसे ज्योतिषी त्रिकालज्ञ कहलाते थे, ऐसी अपूर्व घटनाको अवलोकन कर उससे पार पानेके हेतु 'जीवनाथनामा ज्योति- विद् ' जो उस कालमें परमसिद्ध पुरुष कहलाते थे, ज्योतिपविद्यार्मे अद्वि- तीय ज्ञान होनेसे लोग उनकी जिह्वामें सरस्वतीका वास बतलाते थे, उन्होंने यह निर्मल शब्दरूपी अमृतपुंजसे " भावकुतूहल " ज्योतिष फलादेशरूपी धारा निकाली है, इसमें निमग्न होने ( पढने ) से मनुष्य सर्वज्ञाता हो सकता है, तीनों कालकी बातको जान सकता है, उत्तम रीतिसे कुण्डलीका फलाफल कह सकता है. यह ग्रन्थ संस्कृतमें होनेसे सबके समझमें नहीं आता था इसलिये अनभिज्ञ. बालकोंके प्रसन्नार्थ टीहरी (गढवाल) निवासी ' महीधर' नामा ज्योतिषी निर्मित अत्युत्तम भापाटीकासहित इसे अपने "श्रीवेङ्कटेश्वर"स्टीम्-प्रेसमें मुद्रित कर प्रसिद्ध किया। अबकी बार चतुर्थावृत्तिमें फिर भी बृहज्जातकादि ग्रन्थोंके आश्रयसे शास्त्रियोंसे भली भांति संशोधन कराय मुद्रित कर प्रकाशित किया है. आशा है कि अनुग्राहक ग्राहक इसे ग्रहण कर स्वयं लाभ उठावेंगे और मेरे परिश्रमको सफल करेंगे। आपका रुपाकांक्षी- खेमराज श्रीकृष्णदास, " श्रीवेङ्कटेश्वर " स्टीम्-यन्त्रालयाध्यक्ष-मुंबई. P Geresse श्री। अथ भावकुतुहलविषयानुक्रमाणिका । विषय. पृष्ठ. विषय. १९ ३ " " ५ 12 " ... २५ ... " " ... " " २७ ९ प्रथमोऽध्यायः। मंगलाचरणम् ग्रन्थकर्तुः प्रतिज्ञा दादशभावसंज्ञा राशिस्वामिनः ग्रहमेव्यादिकथनम् ग्रहमेश्यादिचक्रम् ग्रहोञ्चनीचकथनम्। पड्वर्गसाधनम् नवांशगणना षड्वर्गसाधनचक्रम् विशशिन्यासः ग्रहरष्टिविचारः राशीनां चरादिसंज्ञा राशिभेदचक्रम् द्वितीयोऽध्यायः। जातकचिवज्ञानम् जन्मलग्ननिश्चयाय चिहज्ञानम् भ्राट-मानाशयोगः सहजसुखविचारः भ्रानाशयोगः तृतीयोऽध्यायः। पारफम्पारिएविचारः... ... चतुर्थोऽध्यायः। पिवरिष्टम् मात्ररिष्टम भावरिष्टम् मानुलारिष्टम् पुत्रदानियोगः नीदानियोगः पंचमोऽध्यायः। १ अरिष्टभाविचारः पोऽध्यायः। पुत्रकारकयोगः सन्तानसंख्याविचारः सुतहानियोगः पुत्रप्राप्त्यमातिविचारः नपुंसकयोगः ६ पुषसुखाभावयोगः पष्टिवर्षादूर्व पुत्रप्राप्तियोगः त्रिंशद्वर्षादू_ पुत्रप्राप्तिः सन्तानाभावयोगः पुत्रार्थ देवतोपासना सप्तमोऽध्यायः । सार्वभौमराजयोगः अत्युत्कृष्टराजयोगः १० सिंहासनयोगः १३ चतुश्चक्रयोगः एकावलीयोगः १३ शशुविजययोगः नृपमुकुटयोगः सामान्यराजयोगः १३ शवासकरयोगः प्रतापाधिकपोगः सुरीश्वपादियुक्तपोग कुपेरतुस्पराजयोग केवटनपबालकविचार १८ श्रीवयोग नृपयाप्टानां सुपादियुक्तपोग. चन्द्रयोगः १९/ अनफादियोग २८ ९ ૨૨ ... ... ... " ... ... " ... ... ३४ ... ... ... ३५ " ३६ ... " ... १७ ... ३८ " " ... ४० ... , ... ...

(२) भावकुतूहल- विषय. पृष्ट. विषय. पृष्ठ. ... ... " ६२ ... " 1 " . " ४२ सूर्यराशी . ४३ | गुरुराशी शानेराशी अन्ययोगाः ४४] अष्टमभावविचारः पुनभावविचार विषयोगः ४५/ विषाख्यालक्षणम् विषयोगभः वैधष्यभगोपायः १६ दशमोऽध्यायः । कन्यायाः शुभाशुभांगलक्षणानि. ४७, पादतलक्षणम् गमनलक्षणम् १८|श्लिष्टांगुलीलक्षणम् नखरक्षणम् " ... " ६८ " ... भनफापोगफलम् स्वनफायोगपालम् दुरुधरायोगफलम् केमद्रुमयोगः केमद्रुमभङ्गः हृदयोगः फणियोगः काकयोगः दरिद्रयोगः सुताशनयोगः राजयोगभङ्गविचारः अष्टमोऽध्यायः। राजयोगचिवम् यवचिद्वफलम् परमलक्ष्मीप्राप्तिचिह्नम् अखण्डलक्ष्मीप्राप्तिचित्रम् तिललक्षणम् नवमोऽध्यायः। स्त्रीजातकम् सौभाग्यादिस्थानसंज्ञा सुभगा-दुर्भगायोगः पुंश्चलीत्वादियोगः पतिव्रतायोगः स्त्रीणां राजयोगः सप्तमे प्रत्येकग्रहफलानि अन्ययोगा: वैधव्ययोग बालविधवायोगः मातृसहितव्यभिचारिणीयोग ग्रहराशिवशेन प्रत्येकत्रिशांशफलानि तत्रादी भौमपशौः शुक्रराशी बुधराशी चंद्रराशी ... ४९/ पदवलम् 7 "" ... " ... ७० गुल्फलक्षणम् पार्णिलक्षणम् ५० जंघालक्षणम् रोमकूपलक्षणम् ५१| जानुलक्षणम् कटिलक्षणम् ५२| नितम्बलक्षणम् योनिलक्षणम् ५३ नाभिलक्षणम् ५६ उदरलक्षणम् ५७ उरोलक्षणम् स्तनलक्षणम् स्कन्धलक्षणम् ६० बाहुमटलक्षणम् करांगुष्ठम् पाणितललक्षणम् करपृष्टलक्षणम् ६१ कररेखा ... ७५ ... ७७ " ... ... .. ... ... " ...

विषयानुक्रमणिका । (३) विषय. पृष्ट. विषय. पृष्ठ. ... ... . ... ... " १०४ ८१ शुक्रावस्था ८२ शनेरवस्था राहुकेत्वोरवस्था ८३ विशेषफलानि पुत्राख्योगः अपमृत्युयोगः अरिकृत-तीर्थमृत्युयोगी पुण्यक्षेत्रलाभयोगः दादशोऽध्यायः। ८६ | ग्रहाणां प्रत्येकावस्थाफलानि तत्रादौ सूर्यस्य चन्द्रस्य ८४ ... ... ... " " ... " भीमस्य फलम् ... " अंगुलीलक्षणम् नखानि पृष्ठलक्षणम् कण्ठलक्षणम् ग्रीवा-लक्षणम् हनुरक्षणम् मोष्ठलक्षणम् दन्तलक्षणम् जिहालक्षणम् तालुराणम् कण्ठमूलम् स्मितलक्षणम् नासिकालक्षणम् नेत्ररक्षणम् पक्ष्मलक्षणम् भूक्षणम् कर्णलक्षणम् एखाटपक्षणम् फेशलक्षणम् तिटमशकादि शुभाशुभलक्षणहेतुः सुरेखाफलम पुदक्षणाफलम् कुखक्षणशान्युपाय: एकादशोऽध्यायः । शयनादिदादशावस्थापिचारः भवस्थापरिजानन् स्वरशासमतेन स्वरांकचक्रम् भषस्थाफलानि स्यावस्था चन्द्रावस्था फुजावस्या दुधावस्या गुरोरयस्या " १२८ ... ... ... ... ... ... " ... १३५ ... बुधावस्थाफलानि ८८ (गुरोरवस्थाफलम् शुक्रस्यावस्थाफलम् शनेः प्रत्यवस्थाफलानि... राहोः प्रत्यवस्थाफलानि... केतोरपस्याफलानि ९१ त्रयोदशोऽध्यायः । ग्रहाणां वालाद्यवस्थाफलानि दीप्ताद्यवस्था दीप्तग्रहफलम् चतुर्दमरोग्यायः । भनेः मारकायनिरूपणम्... ९८ भवनाधिपानां शुभाशुभसंज्ञा भल्पायुर्भावादिविचार:... भायुस्थानमारकस्थानकयनम् १०० मरयुनिमयः राजयोगाः १०१ थनिकयोगा: म्पिालक्ष्मीयोगः १०२ दरिदयोगाः ऋगोयोगाः ... .." ... " ... ... " " " ... ...

(४) भावकुतुहल-विपयानुक्रमणिका । विषक. पृष्ठ विषय. पृष्ट. ... १६४ ... " ... " " १६६ ... " ... ... ... ... पञ्चदशोऽध्यायः। भावविचारः सन तनुभावविचारः धनभावविचार तृतीयभावविचार चतुर्थभावविचारः पंचमभावविचारः अरिभावविचारः सप्तमभावविचारः अष्टमभावविचारः नयमभावविचारः दशमभावविचारः भायभावविचार: व्ययभावविचारः पोडशोऽध्यायः। सूर्यादिग्रहाणां विशोत्तरीदशा... दशाभुक्तभोग्यानयनम्... अन्तर्दशा-विदशाकरणम्... दशाफलानि । तत्रादौ सूर्यस्य, ... 11 केतुदशाफटम् १४५/ शुक्रदशाफलम् . उच्चगसग्रहदशाफलम... स्वक्षेत्रगतग्रहदशाफलम्... १४७ मित्रक्षेत्रगतग्रहदशाफलम्... १४८ रिपुराशिस्थग्रहदशाफलम् १४९/ रोगेशदशाफलम् १५०/ अष्टमेशदशाफलम् १५१ व्ययेशदशाफलम् १५२/ सप्तमेशदशाफलम् १५३/ अस्तगतग्रहदशाफलम्... ५५५/ चन्द्रबलानुसारेणग्रहदशाफलम्... १५७ बलानुकूलदशाफलम् १५८| भावाधीशानां घलानुसारफलम्... सप्तदशोऽध्यायः। १५९ १६०/ ग्रहाणां गातादिभाषाऽध्यायः... गर्षितादिभाषफलम् .. १६१ गर्वितदशाफलम् मुदितग्रहदशाफलम १६२/ जितग्रहदशाफलम् क्षोभितग्रहदशाफलम्... क्षुधितग्रहदशाफलम् . १६३/ तृषितग्रहदशाफलम् ग्रंथकटप्रशंसा १६८ " " १७१ " " ... चन्द्रस्य फलानि ... " भौमस्य फलानि राहोः फलानि गुरुदशाफलम् शनिदशाफलम् बुधदशाफलम् " " " ... " १७३ इति भावकुतूहलविषयानुक्रमणिका समाना।

॥ श्रीः ।। अथ भावकुतूहलम् । भाषाटीकासमेतम्। प्रथमोऽध्यायः। मंगलाचरणम् । महः सेतु हेतु सकलजगतामंकुरतया सदा शंभोरम्भोभवभवभयत्राणजनकम् ॥ अहं वंदे तस्यासुरसुरमनोमोदनिकरं चिदानन्द पादामलकमललावण्यमधिकम् ॥ १॥ प्रणम्य कान्तां परमस्य पुंसो हृदजसंस्थां परदेवतां ताम् ।। करोति भापामथ वालतुष्टय महीधरो भावकुतूहलीयाम् ॥ १ ॥ भापाकार ग्रंथादिमें मंगलाचरणरूप प्रणाम करता है-कि,परम पुरुप, परमात्माकी कांता (परब्रह्ममहिपी) जो हृदयकमलमें नित्य संस्थित परम देवता अर्थात् साक्षात् परब्रह्म निर्विकल्प स्वरूप आपही होरही एवं जिससे परे अन्य कोई नहीं है ऐसी उस परमइष्ट देवता साक्षात् योगमायाको प्रणाम करके महीधरनामा (ज्योतिपी टिहरीगढवालनिवासी)अथरमंगलाथ)अवभावकुतूहलके अनभिज्ञ बालकोंके प्रसन्नतार्थ इसकी भापाटीका सरल देशभापामें करताहे- ग्रंथकर्ता ग्रंथादिमें अपने इएदेवता शिवजीको प्रणाम करता है कि-(अहं ) मैं जीवनाथनामा ज्योतिपी उस सदाशिवके जलसे उत्पन्न संसार यदा ब्रह्माकी उत्पन्नकी हुई सृष्टि में जो जन्म मरणका एकमात्र भय है उससे रक्षा करनेवाले अर्थात् मुक्ति देनेवाले तथा दानव, एवं देवताओंके मनके आनंदकी खानि "आनंदो ब्रह्मणो - (२) भावकुतूहलम्- [संज्ञाध्याय:- रूपम्" इस वचन प्रकारसे बोधन हुआ कि, देव दानव परब्रह्म स्वरूप जिस शिवका मनमें ध्यान करते हैं तथा (चिदानंद)निरा- कार केवल प्रकाशमय सत्तामात्र एक आनंदस्वरूप, समस्त जग- तोंका उद्धार करनेवाले( सेतु ) पुल संसारके उत्पन्न करनेका(हेतु) बीज ऐसे शिवजीके चरणकमलोंका (अधिक लावण्य) आनंदाम- तास्वादपरिपूर्ण जो अनुपम कोमलता है उसको ( महः ) उत्सव- पूर्वक प्रणाम करता हूं ॥१॥ ग्रन्थकर्तुः प्रतिज्ञा । विचारसंचारचमत्कृतं यन्मतं मुनीनां प्रविलोक्य सारम् ॥ श्रीजीवनाथेन विदां हिताय प्रकाश्यते भावकुतूहलं तत् ॥२॥ जो प्राचीन मुनियोंके अनेक मतोंके ग्रंथ बड़े बड़े हैं उनमें जब बहुतसा विचार फैलाया जाय तब उसका चमत्कार मिलता है उसका सारांश देखकर थोडेहीमें वही चमत्कार मिलनेके हेतु विद्वा- नोंके उपकारार्थ श्रीजीवनाथ ज्योतिर्वित् करके यह “भावकुतूहल", प्रकाश किया जाता है ॥२॥ धानोदितं यवनकर्कशशब्दसङ्गादाधिव्यथाविद- लितं परमं फलं यत् ॥ मत्कोमलामलखामृतरा- शिधारास्नानं करोतु जगतामपि मोदहेतोः॥३॥ ज्योतिषका परम होराफल जो ब्रह्माआदिकोंने कहाथा अर्थात् प्राचीन उत्तम ग्रंथ ऐसे चमत्कारी थे कि,जिनके प्रभावसेज्योतिषी त्रिकालज्ञ कहाते थे परंतु वीचमें मुसल्मान वादशाह ऐसे मतवादी हुए कि सनातनधर्मसंबन्धी हिंदूधर्ममें अत्यंत अत्याचार किया यहां पर्यंत कि हिन्दुओं के पास जो जो उत्तम ग्रंथ थे,वे बलात्कारसे नष्ट भ्रष्ट कर दिये और "यथा राजा तथा प्रजा" सर्वसाधारणमें . प्रथमः १] 'भाषाटीकासमेतम् । .(३) यावनी भापा प्रचलित होगई संस्कृतका ह्रास होता गया ऐसे कार- णोंसे ज्योतिपसंबंधी चमत्कारी फलादेश भी व्यर्थताको प्राप्त होकर यावनीमापासे दलित होगया. इसके उद्धारार्थ इस ग्रन्थकी भूमिकामें ग्रंथकर्ता पंडित जीवनाथ कहते हैं कि, मेरे कोमल एवं निर्मल शब्दरूपी अमृतपुञ्जसे जो यह भावकुतूहल ज्योतिप फला- देशरूपी धारा निकलती है इसमें उक्त फलादेश ( यवनोंसे मलिन होरहा) स्नान करे जिससे निर्मल होकर पुनः अपने उसी पदको प्राप्त हो तथा संसार भी उसकी उन्नतिसे हर्षित हो ॥ ३ ॥ अथ द्वादशभावसंज्ञा। तनुकोशसहोदरवन्धुसुतारिपुकामविनाशशुभा विबुधैः ॥ पितृभं तत आप्तिरपाय इमे क्रमतः कथिता मिहिरप्रमुखैः ॥४॥. लग्नादिक्रमसे १२ भावोंके नाम । तनु (१) प्रकारांतरसे लग्न, मूर्ति, अंग, उदय, वपु, कल्प, आय । कोश (२)प्र० स्वं, कुटुंब, धन । सहोदर (३) प्र० सहज, भ्रात, दुश्चिक्य, विक्रम । बंधु (४) प्र. अंबा, पाताल, मित्र, तुर्य, हिबुक, गृह, सुहत्, वाहन, सुख, अंबु, जल । सुत (५) प्र. तनय, बुद्धि, विद्या, आत्मज, औरस, तनय, मंत्र । रिपु (६) प्र० द्वेष्य, वैरि, क्षत, रोग, मातुल । काम (७) प्र. यामिन, अस्त, मदन, स्मर, मद, घून । विनाश (८) प्र. रंध्र, आयु, छिद्र, याम्य, निधन, लय, मृत्यु, संग्राम । शुभ (९) प्र. गुरु, मार्ग, भाग्य, धर्म । पितृ (१०) प्र. राज्य, कर्म, मान, आकाश। आप्ति (११)प्र०लाभ, भव । अपाय (१२)प्र० व्यय, रिष्फ, नाश । और त्रिकोण ९।। त्रित्रिकोण ९ केंद्र ११४।७।१०। पणफर २१६।८।११॥ आपोक्किम ३।६।९। १२ । ये भी संज्ञा हैं ॥४॥ ।

भावकुतृहलम्- [संज्ञाध्यायः- राशिस्वामिनः । कुजकवी बुधचन्द्रदिवाकरा बुधसितावनिजा गुरुसूर्यजौ॥ शनिगुरू च पुरातनपण्डितैरज- मुखादुदिता भवनाधिपाः॥५॥ राशियोंके स्वामी कहते हैं कि, मेपका स्वामी मंगल, वृपका शुक, मिथुनका बुध, कर्कका चंद्रमा, सिंहका सूर्य, कन्याका बुध, तुलाका शुक, वृश्चिकका मंगल, धनुपका बृहस्पति, मकर और कुंभका शनि, मीनका बृहस्पति ये राशिस्वामी हैं ॥५॥ ग्रहमैत्र्यादिकथनम्। अङ्गारकेन्दुगुरवो रविचन्द्रपुत्रावादित्यचन्द्रगु- वाकविचण्डभानु ॥ भौमार्करात्रिपतयो वुधसू- यपुत्रौ शक्रेन्दुजौ दिनकरात्सुहृदौ भवन्ति॥६॥ • सौम्यः समा हि सकलाः कविभानुपुत्रौ मन्देज्यभूमितनया रविजः क्रमेण ॥ भौमेज्यको सुरगुरू रिपवोऽवशिष्टा- स्तात्कालिका व्ययधनायदशत्रिबन्धौं ॥७॥ ग्रहोंके मित्र, सम, शत्रु कहते हैं कि, सूर्यके चं. वृ० म०, चंद्र- माके सू० वु०,मंगलके सू०चं० बृ०, बुधके शु० मू०, बृहस्पतिके सू० चं मं; शुक्रके बु० श°, शनिके बु० शु० मित्र हैं । तथा सूर्यका बुध सम, चंद्रमाके मं० वृ० शु० श०, मंगलके शु० श०, बुधके श० बृ० म०, बृहस्पतिका श०, शुक्रके मं० वृ०, शनिका बृहस्पति सम है । अन्य सब शत्रु हैं, अर्थात सूर्य के शु० श०, चंद्रमाका कोई शत्रु नहीं, मंगलका बुध, बुधका चंद्र बृहस्पतिका बुशुशुक्रके सु००,शनिके सू०म०चं शहैं और अपने स्थित बुध गुरु शह . चन्द्र शनि शुक्र बुध बुध शुक चन्द्र गुरु सम , बुध मगल सूर्य शु मगळ प्रथमः१] भाषाटीकासमेतम् । भावसे १२।२।११।१०३४स्थानों में तात्कालिक मित्र होते हैं६७ ग्रहमैत्र्यादिचक्रम् । नाम | रवि भौम शुक्र शनि सूर्य रवि चद्र, बुध भीम शुक गुरु शुक्र भीम गुरु शनि भौम श शनि शनि मंगल मित्र चद्र गुरु, रवि चन्द्र गुरु सूप सूर्य चन्द्र बुध शनि ग्रहोचनीचकथनम् । परमोच्चमजे दशभिपभे शिखिभिर्मकरेगजयुग्म- लवैः॥ तिथिभियुवतीभवने विधुभे किल पंचभिरेव झपे विघनैः॥८॥कृतिभिश्चतुलाभवने रवितःकथितं मदने खलु नीचमतः ।। मिथुने तमसः शिखिनो धनुषि प्रथमे बुधभे गुरुमे भवनम् ॥९॥ सूर्यका परम उच्च मेपके दश अंशपर,चद्रमाका वृपके३अंशपर एवं मंगलका मकरके२८,बुध कन्याके १५ बृहस्पति कर्कके५:शुक्र मीनके२७; शनि तुलाके२० अंशपर उच्च होत हैं और उच्चसे सप्तम राशिमें उक्त अंशोंकरके नीच होते है । राहु मिथुनके प्रथमांश और केतुका धनके प्रथमांशपर परम उच्च होता है और कन्या राहुके मीन केतुके स्वगृह हैं ॥ ८॥९॥ अथ पर्गसाधनम् । होरा राशिदलं समे प्रथमतश्चन्द्रस्य भानोरतो व्यत्यासाईसमे दृकाणपतयःस्वाक्षाङ्कभावाधिपाः। मेपादादिमभे रूपे तु मकराद्युम्मे घटादिन्दुभे कादेव नवांशकानि गदिताःस्युर्दादशांशा स्वभाव पहर्गमें प्रथम होरा कहते हैं-राशिका आधा होरा है,वह समग- शिके प्रथमदल१५अंशपर्यंत चन्द्रमाकी; उत्तराईमें १५अंशसे३० (६) भावकुतूहलम्- [संज्ञाध्यायः-- पर्यंत सूर्यकी, तथा विपमराशिमें पूर्वाई १५ अंशपर्यंत सूर्यकी उत्तरदल १५ अंशसे ३० पर्यंत चन्द्रमाकी होरा होती है; जैसे मेपके १५ अंशपर्यंत सूर्यकी, १५ से ऊपर चंद्रमाकी, वृपके १५ पर्यंत चन्द्रमा ऊपर सूर्यकी होरा है, ऐसेही सबके जानना। हकाण प्रथम विभाग१ अंशपर्यंत उसी राशिके स्वामीका, द्वितीयभाग१० अंशसे२०अंशपर्यन्त उस राशिसेपंचमराशिके स्वामीकाऔरतृतीय भाग २० से २०पर्यंत उस राशिसे नवम राशिके स्वामीका द्रेष्काण होता है। जैसे मेपके १० अंश पर्यंत मेपके स्वामी मंगलका,१०से २० लौं उससे पंचम सिंहके स्वामी सूर्यका, २० से ३० पर्यंत उससे नवम धनके स्वामी बृहस्पतिका दृकाण होता है। नवांशक मेप, सिंह, धनको मेपसे, वृप, कन्या, मकरको मकरसे, मिथुन । तुला, कुंभको मिथुनसे । कर्क, वृश्चिक, मीनको कर्कटसे गिनना अर्थात् चर, स्थिर, द्विस्वभाव राशि तीन तीनका १।९।५ त्रिकोण मेल है, इनमें (चरादि)जो चरराशि हो उससे नवांश गिनाजाता है एक राशिके ३० अं- शके ९ भाग नवांश कहाते हैं, वह विभाग ऐसे हैं कि, ३ अंश २० कलाका एक नवमांश है,६।४० पर्यंत दूसरा, एवं १०। तीसरा, भाग-१|२||४/५/६७ / ८१९ १३१२० चौथा. १६४० पंचम, ला|२०/४०] ०२०/४० २०१० छठा, २३२२० सातवां, २६।४० आठवां ३०० नवम भाग है. जैसे मेपके मेपहीसे गिनता है तो ३ अंश २० कला- पर्यंत मेपका, ६ अं० ४० क० पर्यंत वृपका, १010 में मिथु- नका. तथा वृपमें मकरसे गिनती है तो३।२० पयत मकरका, ६४० लौं कुंभका इत्यादि। मिथुनमें ३।२० में तुलाका ६४० में वृश्चिकका इसी प्रकार जानना । द्वादशांश एक राशिके बारह नवांशगणना। च०१ |चं चं ७ २५९ २।६।१०/३।७।११/ ८८।१२ नवांजविभागः। भिश,|३|६|१०|१३१६२०/२वा२६३ ०२०/५०० प्रथमः १] भापाटीकासमेतम् । (७) भाग द्वादशांश होते है । २ अंश ३० कलाका एक द्वादशांश होता है यह अपनीही राशिसे गिनाजाता है. जैसे-मेपके २ अंश ३० कलापर्यंत मेपका.५। ० पर्यंत वृषका एवं ७।३० मिथुनका, १०० कर्कका,१२२३० सिहका, १५ । ० कन्यका, १७ । ३० तुलाका,२०१०वृश्चिकका २२।३० धनका,२५१० मकरका,२७१३० कुंभका,३० । ० में मीनका द्वादशांश जानना। ऐसेही वृपमे वृपसे, मिथुनमें मिथुनादि । द्वादशांश सभी राशियोमें जानने ॥ १० ॥ पड्वर्गसाधनचक्रम् । auja ४ 191 १ ८ १ - ९ ४ ६ ६ मूलनिको ७ IYI म बृ श के उच्चराशि २ १२ अश १० १५ २७२० नीचरा ७ १२ | १० ६ ३ মহা १० २० गृह ५ २ १ ३ श्या गौर रक्तगौ पूवा पीत्त चित्र कृष्ण कृष्ण धूध वणरग ताम्र श्वेत अतिर हरित पीत चित्र कृष्ण कृष्ण धूम्र देवता भग्नि जल कुमार विष्णु चद्र इद्राण ब्रह्मा राक्षस रा दिशापति पू० वाद आ शुभ | पापशुभ पाप पाप पा क्षी पा पा पायु पु स्त्री नषु पु स्त्री पु_ नपु महाभूत अग्नि जल अ भूमि भाका वायु आ आ भा जाधेशराजा न्यारा अत्यज अराभरा सत्त्वादिगु सत्व सत्त्व तम रज सत्वरज तम तम तम स्थान दया जलारा अग्नि काहामा भडार शयन खात छिद्र छिद्र व मोटा नया दग्ध जलन अढ दृढ स्फुटित मलि मलि धातु वाख मणि सुषण रौप्य सुव मोती लो शीश शीश ऋतु ग्रीष्म या ग्री० शरद् हेम | वस | शिग्री० ग्री० नि ३ ९ उ० शुभ पा न विश्यमा मा ५ ८ ७ ७ ૫૨૯રપર૯૬ર૦ રપ (८) भावकुतूहलम्- [संज्ञाध्यायः] पंचपंचाष्टशैलाक्षास्त्रिंशांशा विपमे क्रमात् ॥ भौमभानुजजीवज्ञशुक्राणामुत्क्रमात्समे ॥११॥ त्रिंशांश-विषम राशिके विशांशन्याल. 1५/८/५/५/७/८/५/ अंशपर्यंत मंगलका पांचसे म. श.बुशुश..शाम. ऊपर १० अंशपर्यंत शनिका, एवं १८ पर्यंत बृहस्पतिका, २५ लों बुधका, ३० पर्यंत शुक्रका त्रिंशांश और समराशिमें (व्युत्कम) विपरीत जैसे ५ अंशपर्यंत शुक्रका, १२ पर्यन्त वुधका, २० प० वृहस्पतिका, २५ प० शनिका, ३० पर्यंत शुक्रका होता है ।। ११॥ ग्रहष्टिविचार। र चरणविद्धया खेटा दशमसहोत्थेत्रिकोणमे जनने॥ चतुरस्रंथ कलत्रे प्रयता पश्यन्ति तत्फलंक्रमतः१२॥ ग्रहदृष्टि-जिस भावमें ग्रह है उससे तीसरे दशवें स्थानमें एक चरण दृष्टि देखता है, ९ । ५ में दो चरण, ८। ४ में तीन चरण सप्तममें पूरे चार चरण दृष्टि देखता है, ऐसाही फल भी दृष्टिका देता है, कोई ऐसाभी अर्थ करते हैं कि, सूर्य तीसरे, चंद्रमा देश- ममें, मंगल नवमें, बुध पंचममें, बृहस्पति अष्टममें, शुक चतुर्थमें, शनि सप्तममें पूर्ण देखते हैं यह निसर्ग दृष्टि है ॥ १२॥ राशीनां चरादिसंज्ञा। चरस्थिरद्विस्वभावाः क्रूराक्रूरावजादितः ॥ नरनारी क्रमादेव विषमाख्यसमावपि ॥ १३ ॥ मिथुन धन्विपूर्वाईतुलाकन्याघटा नराः ॥ चतुष्पदा धनुः सिंहषमेषा मृगादिमः ॥१४॥ मूलत्रिकोणमादेः सिंहो वृषभ आदिमः ॥ कन्याधनुस्तुलाकुंभः प्रवदंति पुरातनाः॥१५॥ इति भावकुतहले संज्ञाध्यायः प्रथमः ।। १ ।।

द्वितीयः२] भापाटीकासमतम् । (९) मेपादि राशि क्रमसे चर, स्थिर, द्विस्वभावसंज्ञक हैं. मेप चर, वृप स्थिर, मिथुन द्विस्वभाव, कर्क चर इत्यादि (प्रकट :) 980- ७।१० चर, २।५।८।११ स्थिर, ३।६।९।१२ द्विस्वभाव हैं।ऐसेही मेप क्रूर, वृप सौम्य, मिथुन क्रूर, इत्यादि (प्रगट ) ॥३॥६॥७॥९॥ ११ क्रूर,२।४।६।८।१०। १२ सौम्य हैं । ऐसेही मेप पुरुष, वृष स्त्री, मिथुन पु० इत्यादि ( प्रगट ) विपम राशि पुरुप, सम स्त्रीसंज्ञक हैं। ऐसेही विपम सम क्रमसे जानने, जैसे मेप विपम, वृप सम इत्यादि(प्रगट )११३॥५॥७।९।११ विपम,२।४।६।८।१०- १२ सम हैं और मिथुन धनका पूर्वार्द, तुला, कन्या (द्विपद मनुष्य )धनका उत्तरार्द्ध सिंह, वृप, मेप, मकरका पूर्वार्द्ध चतुष्पद उपलक्षणसे मकरका उतराई, कुंभ, मीन जलचर हैं । कर्क, वृश्चिक कीट हैं और सूर्यका मूलत्रिकोण सिंह चन्द्रमाका वृप, मंगलका मेप, बुधका कन्या, बृहस्पतिका धन, शुक्रका तुला, शनिका कुंभ है यह प्राचीन आचार्योंने कहे हैं ॥ १३-१५॥ राशिभदचक्रम् । राशयः मेष वृप मिथुन कर्क | सिह कन्या तुला वृश्चिक धन मकर कुम्भ मान वर्षमा वि० स० वि०स० वि० स० वि०स० वि० स० वि०स० पु स्त्री पु०सी० पु० बी० पु० वी० पु०सी० पु० स्त्री० पु० स्वी कूर कर कर सौ० र सो० र सौम्य कर सौम्य र सौम्य कर सौर चरादि | चर स्थिर द्विस्व च० स्थिर द्वि० ० स्थिर द्वि०चर० स्थिर दिक दिशा पू० द० प० । उ० पू० द० पृ० द० सज्ञा चतुष्पद चतु० द्विपद कीट चतु द्विपद द्विपद वीट द्वि० चतुः द्विपद जल चतुजला इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां संज्ञाऽध्यायः प्रथमः ॥ १॥ द्वितीयोऽध्यायः। अथ लग्न चिनज्ञानम् जनुपि लग्नगतो वसुधासुता मदनगोपि गुरुः कविरेव वा ॥ भवति तस्य शिरो व्रणलांछितं निगदित यवनेन महात्मना ॥१॥ प० उ० प० (१०) भावकुतूहलम्- [लग्नचिह्नाध्यायः- अब यहासे जन्मलग्न निश्चय करनेके लिये चिह्न कहे जाते हैं:- जिसके जन्मलग्नमें मंगल तथा सप्तम वृहस्पति अथवा शुक्र हों तो उसके शिरमें चोट लगनेसे यद्रावणादिसे (दाग) खोट होवे, यह योग महात्मा यवनका कहा है ॥१॥ भवति लग्नगते क्षितिनन्दने भृगुसुतेऽपि विधा- 'विह जन्मिनाम्॥शिरसि चिह्नमुदाहृतमादिभि- मुनिवरैईिरसाब्दसमासतः ॥२॥ मंगल लममें शुक्र चंद्रमा सहित जिस मनुष्यका हो उसके शिरमें दूसरे अथवा छठे वर्षमें चिह्न होवे यह पूर्व मुनियोंने कहा हैं. इसमें स्मरण रखना चाहिये कि, मंगल बली हो तो (व्रण) दाग और शुक्र चंद्रमा वली हों तो तिल ( मशक) लाखन आदि चिह्न होते है ॥२॥ भागवे जनुरङ्गस्थे चाष्टमे सिंहिकासुतः ॥ मस्तके वामकणे वा चिह्नदर्शनमादिशत् ॥३॥ जन्मलग्नमें शुक्र तथा अष्टम स्थानमें राहु हो तो माथेमें अथवा.बायें कानमें कुछ प्रकार चिह्न होवे ॥ ३॥ मदनसदनमध्ये सिंहिकानन्दनो वा सुरपतिगुरुणा चेदगराशौ युते नुः ॥ प्रकथितमिह चिह्न चाष्टमे पापखेटे कविरपि गुरुरङ्गे वामवाही मुनीन्द्रैः॥४॥ सप्तम भावमें राहुलग्नमें वृहस्पति हो अथवा लग्नमें बृहस्पति राहु युक्त हो अष्टमभावमें पापग्रह हों अथवा शुक्र बृहस्पति लग्नमें

द्वितीयः२]
भापाटीकासमेतम् । (११)
अष्टममें पाप ग्रह हों तो भी मनुष्यके बांये (बाहु ) भुजापर
चिह्न होवें । यह योग मुनिश्रेष्ठोंने कहा है ॥४॥
लाभारिसहजे भौमे व्यये वा शुक्रसंयुते ।
वामपार्श्वे गते चिह्न विज्ञेयं व्रण बुधैः ॥५॥
लाभ (११) अरि (६)सहज (३) अथवा व्यय (१२)वें
स्थानमें मंगल शुकसहित हो तो बांये वगलकी ओर ( व्रण)
खोटका चिह्न होवे ॥५॥
लग्ने क्षितिसुते मन्दे शुक्रदृष्टे त्रिकोणमे ॥
लिङ्गे गुदसमीपे वा तिलकं संदिशेवुधः ॥ ६ ॥
लग्नमें मंगल तथा शनि ५।९ स्थानमें हों परन्तु इसपर
शुक्रकी दृष्टि भी हो तो (गुदा) मलद्वारके समीप अथवा लिंगस्था-
नमें तिलका चिह्न होवे ॥ ६॥
सुतालये भाग्यनिकेतने वा कविर्यदा चाष्टमगौ
ज्ञजीवौ ॥शनौ चतुर्थे तनुभावगे वा तदा सचिह्न
जठरं नरस्य ॥७॥
शुक पञ्चम वानवम हो,अष्टमस्थानमें बुध वृहस्पति और लग्नमें
वा चतुथस्थानमें शनि हो तो मनुष्यके (उदर) पेटपर चिह्न होवे७
धने कवावष्टमलग्नमेवा दिवाकरे मन्दकुजौ तृतीये ॥
कटिप्रदेशे प्रवदेन्नराणां चिलं विशेषादिह जातकज्ञः।।८
धन (२) स्थानमें शुक, तीसरे शनि मंगल हों अथवा अष्टम
भावमें वा लग्नमें सूर्य और तीसरे शनि मंगल हो तो जातकशास्त्र
जाननेवाला मनुष्योंके कमरमें चिह्न कहे ॥ ८॥
पातालस्थौराहशुक्रौ लग्ने मन्दः कुजोऽपि वा।
पादमूलेऽथवा पादे वामे चिहं विनिर्दिशेत् ॥९॥

(१२)
भावकुतूहलम्-
लिग्नचिहाध्यायः]
चतुर्थ स्थानमें शुक्रराहु, लग्नमें शनि अथवा मंगल हो तो पैरके
नीचे अथवा पैरपर चिह्न होवे, यह वांये पैर या पैरके बांये ओर
कहना ॥ ९॥
व्यये गुरौ विधौ भाग्ये लाभारिसहजे बुधे ॥
गोलकं गुदमध्यस्थं व्रणं वा प्रवदेवुधः ॥ १० ॥
बारहवें भावमें बृहस्पति,नवममें चंद्रमा, तथा १११६१३ मेंसे
किसीमें बुध होतो (गुदा) मलद्वारमें गोलाकार चिह्न अथवा(व्रण)
किसी प्रकारका दाग पंडित कहै ॥१०॥
भ्रातृ-मानाशयोगः।
दिनपतौ नवमे हरिमे यदा सहजहानिरवश्यमि-
हाङ्गिनाम् ॥ धनगते रविजे तनुगे गुरावगुरुगे
जननी नहि जीवति ॥ ११॥
जिस मनुष्यके जन्ममें सूर्य नवम सिंहका हो तो अवश्यमेव
प. उसके भाइयोंकी हानिहोवे और दूसराशनि लग्नमें बृहस्पति निर्बल
नीच शत्रु राशिअंशकादिकोंमें अथवा अस्तंगत पापपीडित हो तो
उस बालककी माता नहीं बचे ॥११॥
सहजसुखविचारः।
सुरगुरौ धनभावगते यदा कुजयुते शशिनापि च
जन्मिनाम् ॥ अगुयुते सहजे सहजासुखं निग-
दितं यवनैः प्रथमोदितम् ॥ १२॥
बृहस्पति धनभावमें मंगल तथा शतिसे युक्त हो और तीसरा
भाव राहुसे युक्त हो तो भाइयोंका सुख न हो प्रत्युत भ्रातृपक्षीय
(असुख)केश होवें, अथवा सहजा बहिनीका सुख अर्थात् बहिन
हों भाई न हों यह भीअर्थ है यह योग यवनोंने पूर्वाचार्य संमतिसे
कहा है॥ १२॥

तृतीयः३] भापाटीकासमेतम् । (१३) भ्रातृनागयोगः। अरिनिकेतनगेऽवनिनन्दने भवतिराहयुते निधने शनौ ॥ निगदितं सहजो जनिमात्रतो यमपुर व्रजतीति पुरातनैः ॥ १३॥ इति भावकुतहले लग्नचिह्नाध्यायो द्वितीयः ॥ २ ॥ छठा मंगल तथा अप्पम शनि राहुयुक्त हो तो उसके जन्म होने- हीमें उसका भाई मर जावे यह प्राचीनाचार्योंने कहा है ॥ १३॥ इति भावकुतहले माहौधरीभापाटीकायां द्वितीयोऽध्यायः॥ २ ॥ तृतीयोऽध्यायः। बालकस्यारिष्टविचारः। तुहिनकिरणहोरिका च संध्या भचरमगाः खल- खेचरा जनौ चेत् ॥ मृतिरथ जनीशपापखेटै- रखिलचतुष्टयगैर्विनाशमेति ॥१॥ बालकका सबसे प्रथम अरिष्ट विचार करना चाहिये-वाल्यारि- टोंसे बचजानेपर अन्य ज्योतिपोक्त फलादेशभी कहा जासकता है. अरिष्टयोग जानकर उसका उपाय दीघीयुकारक वैदिकतांत्रिकोक्त प्रकारसे मनुष्य करसकते हैं. इस निमित्त अरिष्टयोग कहते हैं कि, संध्याकालमें जन्म हो उस समयं लग्नमें चंद्रमाका होरा हो तथा पापग्रह राशिके अंत्य नवांशकमें हों तो वह बालक नहीं बचेगा अथवा पापयुक्त चंद्रमा केंद्रमें हो तथा अन्य तीनों केन्द्रोंमें पाप- ग्रह होतो भी वही फल कहना । पूर्वोक्त योगमें संध्या कही है उसका प्रमाण सूर्यास्तसे वा सूर्योदय डेढघडी पूर्व डेढ पीछेकी समस्त ३ घडी पर्यंत संध्या जानना ॥१॥ अशुभेषु शुभेषु चक्रपूर्वापरभागेपु गतेषु कीट-

(१४)
भावकुतूहलम्-
[आरष्टाध्यायः-
लग्ने ॥ विरतिं समुपैति वालकोऽयं खलखेटेरपि
कामिनीतनुस्थैः ॥२॥
(राशिचक्र) लग्नकुण्डलीमें लग्नसे सप्तमपर्यंत चक्रपूर्वार्द्ध और
अष्टमसे द्वादश पर्यंत उत्तराई है, चक्रके पूर्वार्द्ध पापग्रह उत्तरा-
ईमें शुभग्रह हों और लग्नमें (कीटराशि ४।८) हों तो बालक मर
जावै तथा पापग्रह स्त्रीसंज्ञक (सम) राशियोंका लग्नमें हो तो भी
वही फल जानना ॥२॥
खलखगसहितो निशाकरोऽयं तनुमृतिमारगतो
हि जन्मकाले ॥ मृतिपदमुपयाति देववालोऽपि
च सकलैरविलोकितो न सौम्यैः ॥३॥
पापयुक्त चंद्रमा लग्न (१) मृति (८)मार (७) भावमें जन्म-
कालका हो, उसे पापग्रह देखें, शुभग्रहोंकी दृष्टि उसपर न हो तो
वह बालक मृत्युपदको प्राप्त होगा ॥३॥
अशुभावगोदयगतौ शुभदैरवलोकितो न खलु
युक्तविधुः॥ मृतिरंत्यगे कृशविधौ कुगजागभगैः
खलैरपि विकेन्द्रशुभैः ॥ ४॥
दो पापग्रह स्थिरराशि लग्नमें चंद्रमा शुभग्रहोंकी दृष्टि न हो,
और शुभग्रहोंसे युक्त भी नहो,तो बालकको मृत्यु होवे और क्षीण
चंद्रमा बारहवें,लग्न अएमभावों में स्थिर राशियोंके सपनोंके पाप-
ग्रह हों केन्द्रोंमें शुभग्रह न हों तो वही फल जानने ॥४॥
शीतांशावरिविरतिस्थिते विनाशः पापःस्यात्सं-
पदि युतेक्षितेपि जन्तोः॥ अष्टान्दैःशुभखचरैश्च
मिश्रखेटेर्वेदान्दैरपि मुनिभिनिरुक्तमेतत् ॥५॥

A तृतीयः३] भापाटीकासमेतम् । (१५) चंद्रमा छठा आठवां पापग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तो शीघ्र मृत्यु देता है, यदि वह शुभग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो ८ वर्ष पर्यंत बचता है, यदि शुभ और पाप दोनहूसे युक्त दृष्ट हो तो वर्ष जीता है यह मुनियोंका निरूपण किया हुआ है ॥ ५ ॥ अरिविरतिगते शुभेचदृष्टे वलसहिते खलेन मा- समायुः ॥ मदनसदनगेऽपि लग्ननाथे खलवि- जिते ध्रुवमस्य मासमायुः ॥६॥ छठे आठवेंमें ही शुभग्रह हो उसे बलवान् पापग्रह देखे उपलक्ष- णसे युक्तभी हों तो उस बालककी एक ही महीनेकी आयु होवै । तथा लग्नेश सप्तमपापग्रहोंसे(विजित) युद्धमें हाराहुआ वा नीचादि निर्बल होकर पापपीडित हो तो निश्चय वही फल जानना॥६॥ कृशशशिनि तनौखलेष्टकेन्द्रे मृतिरथ शीतरुची खलान्तराले ॥ मुनिहिबुकलयस्थितेऽपि लग्ने मुनिलयगैश्च सहाम्बया खलः स्यात् ॥७॥ क्षीण चन्द्रमालग्नमें, पापग्रह आठवें तथा केंद्रों में हों तो शीघ्र मृत्यु होवे,और चन्द्रमा पापग्रहोंके बीचमें होकर भी।७।८ मेंसे किसीभाव में हो तथा ७।८ भावोंमें पापग्रह भी हों तो वह बालक मातासहित मर जावे ॥७॥ भविरतिगतशोभनैरदृष्टे शशिनि नवेषुगतैः खलैर्मृतिः स्यात् ॥ तनुगतहिमगोखलेनगस्थे मृतिरुदिता मुनिभिः शिशोरवश्यम् ॥ ८॥ चन्द्रमा पर लग्न और अष्टम स्थान गत शुभग्रहोंकी दृष्टि न न हो तथा ९। ५ भावोंमें पापग्रह हों तो शीघ्र ही वालककी मृत्यु होवे और चन्द्रमा लग्नमें पापग्रह सप्तममें हो तो मुनियोंने अवश्य बालककी मृत्यु कही है ।। ८॥

(१६)
भावकुतूहलम्-
[ आरिष्टाध्यायः-
असुरमुखगते खलेन युक्ते तनुगविधौ समम-
म्वया लयारे।मृतिरथ तनुगे रखौ सशस्त्रं ग्रहणगते
खलसंयुतेऽपि मृत्युः ॥९॥
राहुके साथ यद्वा ग्रहणसमयका चंद्रमा पापयुक्त होकर लग्रमें हो
मंगल अष्टम स्थानमें होतो मातासहित बालक मरे. इस योगमें
यदि सूर्यभी लग्नमें हो तो शस्त्रसे उनकी मृत्यु होवै. सूर्य वा चंद्रमा
ग्रहण समयका शनिसे युक्त लग्नसे हो तौभी वही फल है ॥ ९ ॥
सवलशुभखगैयुते न दृष्टे तुहिनकरे दिनपेऽथवा
तनौ चेत् ॥ निधननवसुताश्रिताः खलाः स्यु-
निधनमिहाशु वदंति वै मुनीन्द्राः॥१०॥
सूर्य अथवा चंद्रमा लग्नमें पापयुक्त दृष्ट हो उसे बलवान् शुभ-
ग्रह न देखे न युक्त हो तथा ८।९।५ भावों में पापग्रह हो तो
बालककी मुनीन्द्र शीघ्र ही मृत्यु कहते हैं ॥ १० ॥
शनिरविधुभूमिजैः क्रमेण व्ययनवलग्नलयाश्रिते-
म॒तिःस्यात् ॥ सवलसुरपुरोहितेन दृष्टैनहि मरणं
गदितं तदा मुनीन्द्रैः ॥ ११ ॥
बारहवां शनि, नवम सूर्य, लग्नका चन्द्रमा, अष्टम मंगल हो
तो बालककी मृत्यु होवे, परंतु उक्त मृत्युकारक योगोंपर बलवान
बृहस्पतिकी दृष्टि हो तो मृत्यु नहीं होती और उपलक्षणसे दुष्ट-
योग शुभग्रहोंकी दृष्टि एवं योगसे मृत्यु नहीं करते आरिष्ट देते हैं
कदाचित् उपायोंसे अरिष्टोंकी शांति करते हैं ।। ११ ।।
लयमारलंग्ननवधीव्ययगः, खलखेचरेण सहितः
शितगुः ॥ अवलोकिंतो नहि युतश्च शुभैर्नियतं
भवेत्स मरणाय तदा ॥ १२॥

चतुर्थः ४] भापाटीकासमेतम् । (१७) चंद्रमा पापग्रहसहित ८१७११।९।५। १२ मेंसे किसी भावमें हो तथा उसपर शुभग्रहकी दृष्टि न हो न उसके साथ शुभ ग्रह हो तो मृत्यु निश्चय करके शीघ्र ही होती है ॥ १२ ॥ बलियोगकारकखगाश्रितले जनिमे तनावपि यदास्ति विधुः ॥ वलसंयुतः खलजक्सहितः शरदन्तरेव मृतिदः स तदा ॥ १३ ॥ इति भावकुतुहले बालारिष्टाध्यायः ॥ ३ ॥ उक्त योगों में जिनके फलका समय नहीं कहा गया उनके लिये कहते हैं कि-बलवान् योगकारक ग्रह जिसमें बैठा है उसपर जब बली चंद्रमा आवे अथवा जन्मराशिपर जब आवे अथवा लगराशि पर आवै परंतु इसपर पापग्रहकी दृष्टि या पापग्रह युक्त हो तो उस समय अरिष्टयोगका अरिष्ट होता है, यह विचार एकवर्षके भीतर है ऊपर नहीं ॥ १३॥ इति भायकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां बालारिष्टाध्यायस्तृतीयः ।। ३ ।। चतुर्थोऽध्यायः । अथ पित्ररिष्टम्। आदित्यादशमे पापः पीडितो दशमाधिपः ॥ तदा पितुर्महाकप्टं निधनं वेति कीर्तितम् ॥ १ ॥ सूर्यसे दशम पापग्रह हो तथा लगसे दशमभावका स्वामी (पी- डित) पापयुक्त हो तो बालकके पिताको बडा कप्ट वा मृत्यु हो॥१॥ मात्ररिष्टम् । भवति यदि शशाङ्कः पापयोरन्तराले जनुपि मुखनगस्थैः पापखेटैः शशांकात् ॥

(१८) भावकुतूहलम्- [अरिष्टाध्यायः]. विधुरपि बलहीनो नष्टकान्तिर्जनन्या निधनमपि विशेपादाहराचार्यवाः॥२॥ चंद्रमा पापांतर्गत हो तथा चन्द्रमासे ४१७ भावोंमें पापग्रह हों और चंद्रमा बलरहित एवं क्षीण भी हो तो ऐसा योग जन्ममें होनेसे श्रेष्ठ आचार्योंने बालककी माताकी मृत्यु कही है ।। २ ॥ भ्रात्ररिटम् । यदा पापखेचारिणो जन्मकाले धरानन्दनाका- । न्तभावात्सहोत्थे ॥ तदैवाशु नाशं सहोत्थस्य धीरा मणित्थादयः प्राहुराचार्यमुख्याः ॥३॥ यदि जन्मसमयमें पापग्रह मंगलस्थित राशिसे तीसरे हों तो शीघ्र ही भाइयोंका नाश होवे. यह मणित्थ आदि मुख्य आचाँने कहा है ॥३॥ मातुलारिष्टम्। बुधारातिभावे तु पापा भवंति वृतो ज्ञोऽपि नीचः श्रितो नष्टवीर्यः ॥ तदा मातुलानां विनाशो विशेषादिति प्राहुराचार्यव- नराणाम् ॥४॥ बुधसे छठे स्थानमें पापग्रह हों बुध पापांतस्थ वा पापयुक्त तथा बलहीन नीचराशि अंशकमें हो तो विशेषतः मनुष्योंके (मातुल) -मामांओंका विनाश होवे यह श्रेष्ठ आचार्योंका मत है ॥४॥ पुत्रहानियोगः। वृहस्पतेः पञ्चमभावसंस्था महीजमन्दारदिवाक- राश्चेत् ॥ गुरोरपत्याधिपतिः सपापस्तदात्म- जानां विरतिं वदन्ति ॥५॥ बृहस्पतिसे पंचम स्थानमें मंगल,शनि, राहु, सूर्यमेंसे कोई भी 4 आरि० पंचम:५]] भापाटीकासमंतम् । (१९) ग्रह हो तथा बृहस्पति पंचम भावका स्वामी पापयुक्त हो तो उस मनुष्यके पुत्र न हो अथवा पुत्रहानि होवे ॥५॥ स्त्रीहानियोगः। चेत्कवेरङ्गनागारगामी कुजातो विनाशोऽङ्गनायाः सपापो निरुक्तः॥ नैधने मन्दतः पापखेटा बलिष्टा नृणां नैधनं सत्वरं संदिशन्ति ॥६॥ इति भावकुतूहले चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ शुक्रसे सप्तम स्थानमें मंगल पापयुक्त हो तो स्त्रीहानि करता है और शनिसे अष्टम पापग्रह बलवान हों तो मनुष्योंकी अल्पमृत्यु करते हैं॥६॥ इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ पंचमोऽध्यायः। आरेप्टभङ्गविचार। भवतीन्दुरथो शुभान्तराले परिपूर्णः किरणश्च जन्मकाले ॥ विनिहन्ति तथाशु दोषसंघानिम- संघानिव केसरी बलिष्ठः ॥ १॥ पूर्वोक्त बालारिष्ट योगोंके परिहार अरिष्टभंगयोग कहते हैं कि, जन्मसमयमें चंद्रमा शुभ ग्रहोके बीचमें तथा पूर्णभी हो तो उक्त प्रकार दोपसमूहको नाश करता है, जैसे बलवान् सिंह हाथियोंके झुण्डको नाश करता है, तैसे ही यह चंद्रमा करता है ॥१॥ यदि जनुपि निशाकरोरिभावं गुरुकविचन्द्रजवर्ग- गो विशेषात् ॥ शमयति बहुकष्टजालमहा मुर- हरनाम यथाघसंघतापम् ॥ २॥ जो जन्ममें चंद्रमा छठे स्थानमें (शुभग्रह ) बृहस्पति, शुक,

(२०)
भावकुतूहलम्-
[आरष्टभाग:-
बुधके (वर्ग) राशि अंशकादियों में हों तो विशेषतासे बहुत कष्टोंके
जालको साक्षात् शमित करदेता है, जैसे मुरदैत्यके मारनेहारे श्री
भगवानका नामकीर्तन पापसमूहको शमित करता है ॥२॥
यदि सकलनभोगवीक्ष्यमाणो लसिततनुर्जनुरि-
न्दुरेव सद्यः॥ दिविचरजनितं निहन्ति दोष खग-
पतिराशु यथा भुजङ्गजालम् ॥ ३॥
यदि जन्ममें चंद्रमा पूर्णमूर्ति हो तथा उसे सभी ग्रह देखें तो यही
एक ग्रह ग्रहोंसे उत्पन्न (दोप) अरिएको तत्कालही नाश कर देता
है जैसे सर्प (जाल) समूहको गरुड शीघ्र नाश करता है ॥२॥
भवति यदि तनोः क्षपाकरोऽयं मृतिभवने शुभ-
खेटवर्गगश्चेत् ॥ गदविकलतनुं पितेव वालं किल
परितः परिरक्षति प्रसन्नः ॥४॥
यदि चंद्रुमा लगसे अष्टम स्थानमें शुभग्रहके (वर्ग) राशि अंशा-
दिकोंमें हो तो समस्त अरिष्टोंसे बचाता है जैसे रोगीवालकको
उसका पिता सर्वतः रक्षा करता है ॥४॥
शुभभवनगतस्तदीयभागे जनिसमये कविनाऽव-
लोकितश्चेत् ॥ शमयति सकलं शशी त्वरिष्टं
जलमिव पावकमङ्गिनामतीव ॥ ५॥
यदि चंद्रमा जन्मसमयमें शुभग्रहके राशिमें एवं अंशक होवा
शुक्र उसे देखे तो समस्त अरिष्टोंको शमित करता है जैसे जल
अग्निको शमित कर देता है॥५॥
बलवानपि केन्द्रगो विशेषादिह सौम्योयदि
लाभगो दिनेशः ॥ शमयत्यखिलामरिष्टमालामपि
गाङ्गं हि जलं यथाघजालम् ॥ ६॥

पञ्चमः५]
भाषाटीकासमेतम्।
(२१)
यदि बुध उपलक्षणसे अन्य शुभग्रह भी बलवान हों विशेषतः
केंद्र में तो तथा लाभभावमें सूर्य हो तो संपूर्ण अरिएकी मालाको
शमित करताहै जैसे गंगाजल समस्त पापजालको शमित करताहे६
भवति हि जनुरङ्गपो वलिष्टः सकलशुभैरवलो-
कितो न पापैः ॥ इह मृतिमपहाय दीर्घमायुर्वित-
रति वित्तसमुन्नतिं विशेषात् ॥७॥
जन्मलग्नेश बलवान हो तथा उसे समस्त शुभग्रह देखें पाप-
ग्रह न देखें तो मनुष्यकी मृत्यु हटाकर दीर्घायु कर देता है तथा
विशेप करके धनकी उन्नति (वृद्धि ) भी करता है ॥ ७॥
सुरपतिगुरुरङ्गधामगामी निजपदगोऽपि च तुङ्गता-
मुपेतः ॥ वहुतरखगजं निहंति दोष हरिरिभयूथमु-
पागतं हि यहत् ॥ ८॥
लग्नमें बृहस्पति अपनी राशि वा अंशमें हो अथवा अपने उच्च-
राशि (४)अंशकमें हो तो बहुत प्रकार ग्रहदोपोंको नाश करता है
जैसे सिंह हाथियोंके झुण्डमें जाकर उनका नाशकरता है ॥८॥
गुरुसितवुधवर्गगा हि पापाः सकलशुभैरवलोकिता
यदि स्युः ॥ खगकृतमपि वारयति रिष्ट तृणराशी-
निव वह्निविन्दुरेकः ॥ ९॥
पापग्रह बृहस्पति, शुक्र, बुधके राशि अंशमें हो तथा उन्हें
शुभग्रह देखें तो अरिष्टाध्यायोक्त अरिष्ट दूर होते हैं जैसे अग्निका
एक (बिंदु) कण तृण घासके पुंजको फूंक देता है ॥ ९ ॥
सहजरिपुगतोऽथ लाभगो वा. सकलशुभैरवलो-
कितो युतो वा ॥ अगुरिह विनिहन्ति रिटजालं
नगजाधीश इवाधितापराशिम् ॥ १० ॥

(२२) भावकुतूहलम्- [ पुत्रभाव:- राहु जन्मलगसे ३।६।११ भावोंमेंसे किसी में हो और समस्त शुभग्रह उसे देखें अथवा शुभग्रह युक्त हो तो अरिष्टरूपी जालको नाश करता है जैसे ( नगजा) पार्वतीके पति शिव तीन प्रकारके ताप शांत करते हैं ॥ १० ॥ अधिकवलयुता जनुनभोगा यदि सकला नर- राशिगा भवंति ॥ हितभवननिजोच्चगेहगा वा वहुतरमाशु लयं प्रयाति रिष्टम् ॥ ११ ॥ इति भावकूतूहलेऽरिटभंगाध्यायः पञ्चमः ॥५॥ जन्मसमयमें बलवान् ग्रह ( पुरुप ) विपम राशियों में सभी हों अथवा मित्रके घरमें, अपने उच्चराशिमें हों तो बहुत प्रकारके अरिष्ट नाश होते हैं ॥ ११ ॥ इति भावकतूहले माहीधरीभापाटीकायामारष्टभंगाध्यायः पंचमः ॥५॥ पष्ठोऽध्यायः। पुत्रकारकयोगः । नन्दनाधिपतिना युतेक्षितं नन्दनं शुभनभोगसं- युतम् ॥ नन्दनागमनमेव सत्वरं व्यत्ययेन नहि नन्दनागमः ॥ १॥ गृहस्थको संतान उत्पन्न करना मुख्य कर्तव्य है परंतु यह दैवा- धीन है इसलिये प्रथम संतान भाव विचार करते हैं कि,पंचमभा- वेश पंचम भावमें हो अथवा पंचमभावको देखे तथा पंचमभाव शुभग्रहसे युक्त हो तो शीघ्र पुत्र उत्पन्न होगा.यदि उक्त प्रकारसे विपरीत अर्थात् पंचमेश तथा शुभग्रह पंचममें न हों उसे न देखें पापग्रह पंचममें हों तथा पंचमको देखें तो पुत्रसुख न होवे, ऐसे योग जन्म, वर्ष, प्रश्न, सभीमें देखे जाते हैं ॥१॥ .

पष्ठः ६]
भापाटोकासमेतम् । ' (२३)
अङ्गाधिपे लग्नगते तृतीये धनालये वा प्रथम
सुतः स्यात्॥सुखे यदा लग्नपतौ नरस्य कन्या
सुतो वेति सुतश्च कन्या ॥२॥
लग्नेश लम, धन, तृतीयमेंसे किसीमें हो तो प्रथम पुत्र पीछे
कन्या होगी, यदि लग्नेश चतुर्थ हो तो मनुष्यके प्रथम कन्या
पीछे पुत्र, पुनः कन्या पुनः पुत्र होते हैं । अथवा कन्या पुत्र यमल
होते हैं परंतु इसमें लम, लगेश, पंचम, पंचमेश द्विस्वभावगत हों
तो ये फल होते हैं॥२॥
सन्तानसंख्याविचारः।
यावन्मितानामिह पुत्रभावे नरग्रहाणामिह दृष्टयः
स्युः।-तावन्त एवास्य भवंति पुत्राः कन्यामितिः
स्त्रीग्रहदृष्टितुल्या ॥३॥
पंचमभावमें जितने पुरुप ग्रहाकी दृष्टि हो उतने पुत्र तथा जितने
स्त्रीग्रहाकी दृष्टि हो उतनी कन्या होती हैं परंतु योगकारक ग्रह यदि
स्वगृह उच्चादि बलसहित हों तो द्विगुण त्रिगुण उत्पन्न करते हैं,
नीचशवराशिगत - उतने संख्याके गभहानि 'करते हैं ॥३॥
सुतहानियोगः।
सहजभावपतिः सहजे यदा तनुगतो धनगो
व्ययगोऽपि वा ॥ सुतगतः सुतहानिकरो नृणां
बुधवरैरुदितो मिहिरादिभिः ॥४॥
तृतीय भावका स्वामी तीसरा, लग्नमें दूसरा, बारहवां अथवा
पंचम हो तो संतानहानि करता है। यह वराहमिहिरादि श्रेष्टपंडि-
तोंने कहा है॥४॥

(२४) भावकुतुहलम्- [पुत्रभाव:- पुत्रप्राप्त्यप्राप्तिविचारः। शुक्राङ्गारनिशाकरा द्वितनुगाःसन्तानसौख्यं नृणा- मादौ संजनयति जन्मसमये चापं विनाप्रायशः ॥ मीने वा धनुषि प्रमाणपटवः सन्तानभावे यदा सन्तानन तदामनन्ति विबुधाःपुंसां विशेषादिह॥५॥ शुक्र, मंगल, चंद्रमा द्विस्वभाव राशियोंमें विशेषतः पंचमभा- वमें हों तोप्रथमहीसे संतानका सुख देते हैं, परंतु विशेपतः धनके होनेमें उक्त फल नहीं देते, बृहस्पतिके राशि मीन अथवा धन पंचमभावमें हो तो मनुष्योंको पंडितजन संतान सुखविशेष नहीं कहते ॥५॥ नपुंसकयोगः। अकर्कगते हरौ भृगुसुतेमन्दे तुलायामजे चंद्र यस्य नरस्य जन्मसमये वीर्यच्युतोऽसौ भवेत् ॥ लग्ने चन्द्रयुते गुरौ रविसुते पुत्रेऽपि वीर्यच्युतो जीवेङ्गे सरवौ मृतावपि कुजे क्लीवर्षोंगे कण्टके॥६॥ जिस मनुष्यके जन्मसमयमें सूर्य कर्कका, शुक्र सिंहका, शनि 'तुलाका, चंद्रमा मेपका हो तो वह(वीर्यच्युत)नपुंसक किंवा धातु- क्षीणवाला होवे अर्थात् क्लीबतासे संतान न होने पावें तथा लग्नमें चंद्रमासहित वृहस्पति, पंचममें शनि हो तो वीर्यक्षीण होवै अथवा बृहस्पति लग्नमें सूर्यसहित तथा अष्टममें मंगल हो और नपुंसक ग्रहकी राशि केंद्र में हो तो नपुंसक होवे ॥ ६॥ कन्याराशिगते लग्ने बुधमन्दावलोकिते ॥ शनिक्षेत्रगते शुक्रे वीर्यहीनो नरो भवेत् ॥७॥ लग्नमें कन्या राशि हो उसपर बुध, शनिकी दृष्टि हो तथा शुक्र पष्ट ६] भापाटीकासमतम् । (२५) शनिके क्षेत्र १० । ११ में हो तो वह मनुष्य वीर्य्यहीन (नपुं- सक) होवे ।।७।। पुत्रसुखाभावयोगः। नीचे गुरौ भृगौ वापि सम ज्ञे विपमे रखो । तदा पुत्रसुखं न स्यादित्युक्तं गणकोत्तमैः ॥ ८॥ वृहस्पति अथवा शुक्र नीचका हो तथा बुध सम राशिमें, सूर्य विषम राशिमें हो तो पुत्रका सुख न होवे यह उत्तम ज्योतिपियोंका कथन है ॥ ८॥ पष्टिवर्षादूर्ध्व पुत्रप्राप्तियोगः। कर्कटे तु कलानाथे पापयुक्तेक्षिते यदा ॥ मन्ददृष्टे दिवानाथे पुत्रः पष्टिमितेऽन्दके ॥ ९ ॥ चंद्रमा कर्कटका हो उसे पापग्रह देख पापयुक्त भी हो और सूर्य- पर शनिकी दृष्टि हो तो ६०वर्षकी अवस्थामें पुत्र उत्पन्न होवे ।।९।। त्रिंशद्वपीनूव पुत्रप्राप्तिः। पापभे पापसंयुक्त जन्मलग्ने खावलौ ॥ युग्म वसुधापुत्रे खगुणाव्दात्परं सुतः ॥ १० ॥ जन्मलग्न पापग्रहकी राशि हो तथा पापग्रहसे युक्त हो और सूर्य वृश्चिकका, मंगल मिथुनका हो तो ३० वर्षसे ऊपर संतान होवे ॥ १० ॥ सन्तानाभावयोगः। अलौ गुरुकवी लग्ने भवेतां चंद्रजार्को । न पश्यति सुतं गेहे कदाचिदपि मानवः ॥ ११ ॥ मन्देन्दुदृष्टो रिपुसंयुतोङ्गाधिपोरविशत्रुधने विपुत्रः॥ मन्दोरिंगेहेबुधसूर्यचन्द्रैदृष्टोविलग्नेखलवीक्षितवा १२

(२६)
भावकुतूहलम्-
[पुत्रभावः-
वृश्चिक राशिमें बृहस्पति और शुक्र हों, लग्नमें वुध, शनि हों
तो वह मनुष्य गृहमें कदापि पुत्रको नहीं देखे । लग्नेश शत्रगृही वां
शत्र युक्त हो शनि चंद्रमा उसे देखें तथा सूर्य छठा वा दूसरा हो तो
अपुत्र होवे अथवा शनि शत्रुभावमें बुध, सूर्य चंद्रमासे दृष्ट हो यह
ऐसाही लग्नमें पापदृष्ट हो तो भी अपुत्र करता है ॥ ११ ॥ १२॥
मन्दालयेऽर्केखलदृष्टियुक्ते लग्नेपि वा पापखगस्य वर्गः
अपत्यहानिःकुलदेवकोपात्पुरातनैरंगभृतां निरुक्ता १३
शनिकी राशि १० । ११ में सूर्य पापग्रहोंसे दृष्ट या युक्त हो
अथवा पापग्रहके ( वर्ग) राशि अंशकोंके, लग्नमें हो तो कुलदेव-
ताके कोपसे संतानकी हानि कहनी,यह फल मनुष्योंको प्राचीना-
चार्योंने कहा है ॥ १३॥
अपत्यभावे यदि मंगलः स्यादपत्यराशिं विनि-
हन्ति सद्यः ॥ अस्तांशके पापयुते सुतेशे तदा न
सन्तानसुखं वदन्ति ॥ १४ ॥
पंचम स्थानमें मंगल हो तो जितने पुत्र हो सभीको नाश
करता है, यदि सप्तमभावांशपति एवं पंचमेश पापयुक्त हों तो
संतानका सुख नहीं होता ऐसा आचार्य कहते हैं ॥ १४ ॥
गुरोः सुतागारपतिः सपापो वलेन हीनो मनुजो
विपुत्रः ॥ अरावपापे निधने तदीशः सुतेन
हीनो मनुजस्तदानीम् ॥ १५॥
बृहस्पति पंचमभावका स्वामी पापयुक्त एवं बलहीन हो तो
मनुष्य अपुत्र होता है तथा छठे भाव में शुभग्रह,पप्ठेश अष्टम हो तो
भी वही फल है ॥१५॥

भापाटीकासमेतम् । (२७) तथैव भानुः खलु पंचमस्थो जातं च जातं विनि- हन्ति बालम् ॥ लग्नेश्वरः पापयुतः सुतेशो व्यया- टमे पुत्रसुखेन हीनः ॥ १६ ॥ निर्बल सूर्य पंचम हो तो जितने बालक हों उन सबको नाश करै वा लगेश पापयुक्त और पंचमेश८ १२ में हो तो पुत्रसुखसे रहित रहै ॥ १६॥ यदागुसूर्यारशनैश्चराणां दोपोऽथ वै जन्मनि मानवानाम् ॥ वंशेशकोपेन सुतस्य नाशं तदा वदन्तीति पुराणविज्ञाः ॥ १७ ॥ यदि जन्मकालमें संतान हानिकारक राहु,सूर्य, शनैश्चरका दोप हो अर्थात् ये ग्रह संतानहानिकारक हों तो (वशेश) कुलदेवताके कोपसे संतानका नाशजानना,उसके मनोहर पूजादि करनेसे संता- नका सुख होता है यह पुराणाचार्योंका मत है ॥ १७ ॥ पुत्रार्थ देवतोपासना। वुधशुक्रकृते दोपे मुताप्तिः शिवपूजनात् ।। गुरुचन्द्रकृते दोषे यंत्रमंत्रौपधीवलात् ॥ १८ ॥ यदि बुध संतानहानि दोपकारक हो तो शिवके (पूजन)आरा- धन करनेसे पुत्रप्राप्ति हो । बृहस्पति,चंद्रमाका दोप हो तो अनेक प्रकार यंत्र, मंत्र, साधन तथा दिव्य औपधिके प्रयोगसे संतानसुख होता है ।। ॥ १८॥ राहुणा कन्यकादानं भानुना हरिकीर्तनम् ॥ शिखिना कपिलादानं मन्दाराभ्यां पडंगकम्॥१९॥ संतानवाधाकारक राहु हो तो किसीको किसीप्रकार कन्यादान करना, सूर्यका दोप हो तो विष्णुका कीर्तन भगवानका आगधन "

N
(२८)
भावकुतूहलम्-
[राजयोगः-
विशेषतः हरिवंशका पाठ करना, केतु हो तो कपिला गोदान
करना, शनि, मंगल बाधक हों तो (पडंग) रुद्राध्यायका अनुष्ठान
रुद्राभिषेक घटीस्नानादि करना ॥ १९ ॥
सर्वदोषविनाशाय सन्तानहरिपूजनम् ॥
कुर्याद्भौमव्रतं चापि कामदेवव्रत नरः ॥ २०॥
इति भावकुतूहले पुत्रभावविचाराध्यायः ॥६॥
समस्त दोपशांतिके लिये संतानगोपालका अनुष्ठान पूजन करना
तथा भौमवत अथवा कामदेवव्रत शास्त्रोक्त प्रकारसे करना और भी
उपाय धर्मशास्त्र आगम शास्त्रोंसे जानने ॥२०॥
इनि भावकुतुहले माहीधरीभापाटीकायां पुत्रभावविचाराध्यायः ॥६॥
सप्तमोऽध्यायः।
सार्वभौमराजयोगः।
खेटा यदा पंच निजोचसंस्थाः ससार्वभौमः खलु
यस्य सूतौ ॥ त्रिभिः स्वतुंगोपगतैः स राजा
नृपालवालोन्यसुतस्तु मंत्री॥१॥
जिसके जन्ममें पांच उपलक्षणसे चार भी ग्रह उच्चके हों तो
राजवंशी समस्त पृथ्वीका राजा चक्रवर्ती होवे अन्य कुलोत्पन्न
राजा ही होवे । यदि तीन ग्रह उच्चके हों तो राजपुत्र राजा होवे,
अन्यजात मंत्री होवै. अथवा स्वकुलानुमान श्रेष्ठता पावे ॥ १॥
गुराबुच्चे केन्द्र भवति दशमे दानवगुरौ
जनुः काले मुद्रा विलसति समुद्रावधि भृशम् ॥
गुरौ कर्के चापे भवति च सचन्द्रे दिनमणौ
बुधे तुङ्गे लग्ने वलवति खगे वा नरपतिः ॥२॥

सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । (२९) जन्मसमयमै उच्चका वृहस्पति केंद्रमें हो शुक्र दशम हो तो उस की (मुद्रा) मोहर छाप समुद्रपर्यंत चले अर्थात् समुद्रांत पृथ्वीको राजा होवे । यदि बृहस्पति कर्क वा धनका चन्द्रमासहित होवै तथा वुध वा सूर्य अपने उच्चमें होकर लग्नमें अथवा कोई बलवान् ग्रह लग्नमें हो तो राजा होवे ॥२॥ गुरावंगे कर्के मदनसुखभावे दिनमणेः सुते शुक्रे वक्रे प्रभवति जनैर्यस्य समयः ।। महाम्भोधीरं गमनसमये तस्य कारणां चलहण्टानादाद्रजति चपलत्वं हि परितः ॥३॥ बृहस्पति कर्कका लग्नमें (सूर्यपुत्र) शनि ४१७ भावों से किसीमें हो तथा शुक्र वक्रगति हो,ऐसा योग जिसके जन्मसमयमें हो वह ऐसा राजा होवे कि,जिसकी सवारी निकलनेमें चारों तरफसे हाथि- योंके घंटाओंके नादसे समुद्रका जल भी चारोंतरफ उछलनेलगे३ अजे जीवादियौ दशमभवने भूमितनय- स्तपस्थाने शुक्रो बुधविधुयुतो यस्य जनने ॥ गजानामालीभिर्विजयसमने तस्य सहसा ग समाक्रान्तापृथ्वी व्रजति चकिता मोहपदवीम्॥४॥ जिसके जन्मसमयमें बृहस्पति सूर्य मेपके मंगल दशम स्थानमें शुक नवम भावमें और चंद्रमा बुध सहित हो तो उसके शवपर चढाई करनेके गमनमें एकाएकी हाथियोंकी पंक्तिसे पृथ्वी भर- कर (चक्ति ) आश्चर्ययुक्त होके मोहको प्राप्त हो जाये ॥४॥ कन्यांगे सबुधे झपे सुरगुरौ भूपुत्रसूर्या वली मन्दे कर्कगते शरासनगते शुक्रे यदीया जनिः॥

.
-
(३०)
भावकुतूहलम्-
[राजयोगः-
तस्यालं शिरसा वहति वसुधाधीशाः सदा शासन
ह्यानंदाहिकचारविन्दकलिकामालामिव प्रायशः॥५॥
कन्याका बुध लग्नमें, बृहस्पति मीनका सप्तम हो, सूर्य, मंगल
किसी स्थानमें बलवान हों, शनि कर्कका, शुक्र धनका हो ऐसे
राजयोगमें जिसका जन्म हो उसकी आज्ञा (हुकुम) को राजालोग
सर्वदा आनंदपूर्वक ऐसे ग्रहण करते हैं जैसे खिले हुए कमलोंकी'
मालाको विशपतासे गलेमें धारण प्रसन्नतासे करते हैं ॥५॥
भाग्ये भानुसुतो मृगे धरणिजो जीवज्ञशुक्राः सुते
तिष्ठति प्रवला दिवाकरकरव्यासंगमुक्ता यदा ॥
तत्रोद्भुतजनस्य यानसमये प्रोतुङ्गराजिव्रजव्य-
स्तन्यस्तपदप्रचाररजसाच्छन्ननभोमण्डलम् ॥६॥
नवम स्थानमें शनि,मकर राशिका मंगल, तथा बृहस्पति,बुध,
शुक्र पंचम हों और उक्तग्रह बलवान हों सूर्यकिरणोंके व्यासंगसे
मुक्त हों अर्थात ' अस्तंगत न हों उदयी हों ऐसे योगमें जिस
किसीका जन्म हो तो उसकी सवारी निकलनेमें इधर उधरसे जो
साथ चलनेवाले (जलवेदार)हैं उनकी पंक्तियोंके उलटे सीधे पेर
पृथ्वीपर रखनेसे जो ( रज) धूलि उडती है उससे आकाश भी
ढक जावे इतना बडा राजा होवै ॥६॥
यदि तुलामकराजकुलीरभे रविमुखाः सकला
विलसति चेत् ॥ इह चतुष्कमहोदधिसंज्ञकः
सुरपतेः समतां तनुते नृणाम् ॥७॥
यदि॥१०॥४राशियोंमें समस्तसूर्यादिग्रह हों तो इस योगमें
जन्मनेवाला मनुष्य चार समुद्रपर्यंतके राजाकी तुल्यता पावे ॥७॥

सप्तमः ७]
भापटकिासमंतम् ।
(३३)
राज्यस्वामी निजोचे भवति तनुधनापत्यपाता-
लकांतापुण्यानामुच्चराशौ पतय इह यदा वीर्य-
वतोभवंति।राजानो यस्य तस्य प्रवलवलघटा-
दंतिघंटाधनाटंकारबातमीता जगदुदरगताः
कंपभावं भजति ॥८॥
जिसके जन्मसमयमें दशम स्थानका स्वामी अपने उच्चमें हो
तथा लग्न, धन, पंचम, सप्तम, चतुर्थ,नवम भावोंके स्वामी अपने
अपने उच्चोंमें हों अथवा बलवान हों तो उस मनुष्यके (प्रबल)
बड़ी भारी सेना (फौज) की घटासे एवं सेनाके हाथियोंकी घंटा
तथा धनुपोंकी (ज्या) चिल्लाके टंकारशब्दोंके समूहसे भययुक्त
होकर राजालोग पृथ्वीके भीतर कंदरा(खात) तेखाना आदियोंमें
डरते कांपते हुए छिप जावें ॥ ८॥
येषामको निजोचे प्रभवति मकरे मंगलो वैरि-
भावे दैत्येज्यः कर्मगामी शनिरपि सहजे जन्म-
मात्रेण तेषाम् ॥ पृथ्वी सद्दानतोयार्णवजनित-
यशश्चंद्रकांत्यर्जुनाभा मत्तोन्मत्तप्रचंडप्रबलरि-
पुशिरोमंडले वज्रपातः॥९॥
जिन मनुष्योंका सूर्य अपने उच्च (१) में, मंगल मकरमें छठा
शुक्र दशम शनि तीसरा हो तो उनके जन्महीसे पृथ्वी शुभदान
देनेके संकल्पक समुद्ररूपी जलसे परिपूर्ण होवे । यशरूपी चंद्र-
माके कांतिसे अर्जुनके समान यद्वा (अर्जुनाभ) धवलिते (श्वेत;
स्वच्छ ) हो जाये और ऐश्वर्यवान तथा राजमदसे उन्मत्त अति.
चलवान बडे बडे शत्रुओं के शिरोंमें वज्रपात जैसा खटकने लगे ॥९॥

( ३२) भावकूतूहलम्- [राजयोगः- सम्बन्धो दशमाधिपस्य नवमाधीशेनयेषां जनुः काले एमभावपेन च बलोपेतस्य तुल्येन चेत् ॥ प्रस्थाने सति लीलया तनुभृतां वश्यारिविश्वंभरा गर्जद्घोटकमत्तवारणघटाक्रांता समंताद्भवेत् १०॥ ग्रहोंके सम्बन्ध चार प्रकारके होते हैं-परस्पर दृष्टि होने में दृष्टिसम्बन्ध (१) एकके राशिमें दूसरा, दूसरेमें पहिला,अन्योन्या- श्रयसंबंध (२), दोनों भावोंके स्वामी अपनी अपनी राशियोंमें स्थानसंबंध (३), कारकसंबंधी (४),जिनके जन्म समयमें नव- मेश दशमेशका किसी प्रकार संबंध हो अथवा पंचमेशके साथ उनका संबंध हो परन्तु संबंधकारकग्रह बलवान हों तो संबंध भी (तुल्य ) बलवान् एवं अधिकारीहीके साथ करें तो उनके युद्धार्थ प्रस्थानमें वा अन्य सवारी निकलने में पृथ्वी गजरते हुए घोडोंकी, मतवाले हाथियोंकीघटाओंसे चारोंओरसे आक्रांत होवे तथा लीला से शवकी पृथ्वी (राज्य) विनाही युद्ध किये वशमें हो जावे ॥१०॥ अत्युत्कृष्टराजयोगः। राज्येशो यदि देवतालयपदे पारावतांशे तपःस्था- नेशो धनगोऽपिगोपुरलवे लाभाधिपो जन्मिनाम् । चंचचंगतुरङ्गकुंजर-घटाघंटा-धनुारवैर्विनस्ताग- मनोत्सवे "दिगवला भ्रांति भजति क्षणात् ॥ यदि मनुष्योंके जन्मसमयमें दशमभावेश नवमस्थान में पारा- वतांशकमें स्थित होवे, नवमेश द्वितीयस्थानमें होवे तथा लाभेश गोपुरांशकमें हो तो उनके(प्रयाणोत्सव) सफरकी तैयारीमें चपल . तथा उच्च घोडे और उन्मत्त हाथियोंकी बंटाओंके शब्दोंसे एवं सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । (३३) धनुषोंके टंकार शब्दोंसे भयभीत होकर दिशारूपी (अबला) स्त्री क्षणमात्रमें (भ्रांत ) घबराहटयुक्त हो जाती हैं ॥ ११ ॥ सिंहासनयोगः। कन्यामीनषालिमे यदि खगाः सिंहासनः कीर्तितः किंवा चापट्टयुग्मकुंभहरिमे खेटे हि सिंहासनः ॥ यः सिंहासनयोगजो हि मनुजो भूपाधिराजो वली गर्जत्कुञ्जरवाजिराजिमुकुटारूढो धरामण्डले ॥१२॥ यदि ६।१२।२।८ राशियों में सभी ग्रह हों तो सिंहासनयोग होता है,यदा ९।३।११५ राशियोंमें हो तौभी यही योग होता है,जिस मनुष्यकाजन्म सिंहासनयोगमें हो वह पृथ्वीमें गर्जन करने- वाले हाथी घोडोंकी पंक्तिके ( मुकुट ) श्रेष्ठोंपर बैठनेवाला राजा- ओंका भी राजा होवै ॥ १२ ॥ चतुश्चक्रयोगः। अजे सिंहे कन्याकलशमिथुनान्त्यालितुरगे समाजः खेटानामिह भवति जन्मन्यपि नरः॥ चतुश्चक्रे योगे सकलसुखभोगेन मिलितो महीपानामाली मुकुटमणिपाली विजयते ॥ १३ ॥ जिस मनुष्यके जन्ममें ११५।६।११।३।१२।८७ राशियोंमे सभी ग्रह हों तो इस योगका नाम चतुश्चक है इसमें जिसका जन्म हो वह समस्त सुखभोगोंसे युक्त होकर राजाओंके मुकुटमणियोंकी पंक्तिको जीतकर स्वयं अधिराज होता है ॥ १३ ॥ एकावलीयोगः। एकेकेन खगेन जन्मसमये सैकावली कीर्तिता मुक्तालीव समस्तभूपमुकुटालंकारचूडामणिः ॥ ३ । (३४) भावकुतूलहम्- [राजयोगः- तज्जातो रिपुपुंजभंजनकरो गन्धर्वदिव्याङ्गना- वृन्दानन्दपरो गुणव्रजधरो विद्याकरोमानवः॥१४॥ यदि एक एक ग्रह एक एक स्थानोंमें बराबर हों जैसे मोति. योंकी माला पृथक् पृथक् एक एक दानेकी रहती है, तो इस योगको एकावली कहते हैं. इसमें जन्मा हुआ मनुष्य समस्त राजा- ओंके मुकुटकी शोभा देनेवाला (चूडामणि)उत्तम नग सरीखा श्रेष्ठ होता है. तथा शत्रुओंके समूहोंका भंजन करनेवाला, गंधर्वकन्या और स्वर्गकी स्त्रियोंके समूहका आनन्द करनेवाला,गुणोंके समूहको धारण करनेवाला तथा चतुर्दश विद्याओंकी खान होता है ॥१४॥ शत्रुविजययोगः। कुलीरे कन्यायामनिमिषधनुर्युग्मभवने जनुःकाले यस्य प्रभवति नभोगो रविमुखः ॥ प्रचण्डप्रोचुङ्गप्रवलरिपुहन्ता क्षितिपतिः समन्तादाधिक्यं ब्रजति धनदानेन महताम् ॥१५॥ कर्क, कन्या, मीन, धन, मिथुन राशियोंमें सूर्यादि सभी ग्रह जिसके जन्मसमयमें हों वह अति प्रवल (बढीहुई) तीक्ष्णयोधाओं- वाली बडी भारी शत्रुसेनाको जीतनेवाला राजा होता है तथा धन देनेसे सभी प्रकार बडे बडे लोगोंसेभी अधिकता.पाता है ॥१५॥ नृपमुकुटयोगः। अथादित्यः सिंहे विधुरपि कुलीरे रविसुतो मृगे मीने जीवो हिमकरसुतो यस्य मिथुने ॥ तुलायां शुक्रश्चैदजभवनगो भूमितनयो नृवालो भूपालो नृपमुकुटभृपामणिवरः ॥ १६ ॥ जिसके जन्मसमयमें सूर्य सिंहका, चंद्रमा कर्कका, शनि मक- रका, बृहस्पति मीनका, बुध मिथुनका, शुक तुलाका और मंगल

सप्तमः७]
भापाटीकासमेतम् । (३५)
मेषका हो तो वह मनुष्यबालक राजाओंके मुकुटका श्रेष्ठ मणि
ऐसा श्रेष्ट राजा होवे ॥१६॥
सामान्यराजयोगः।
दिवानाथः सिंहे गवि हिमकरो मेषभवने
महीजः कन्यायाममृतकरसूनुः सुरगुरुः ॥
भवेचापे कुम्भे दिनमणिसुतस्तौलिनि कवि-
जनुःकाले यस्य प्रभवति नरोऽसौ क्षितिपतिः१७॥
जिसके जन्मसमयमें सूर्य सिंहका, चंद्रमा वृपका, मंगल
मेपका, बुध कन्याका, वृहस्पति धनका, शनि कुंभका और
शुक्र तुलाका हो तो वह राजा होवे ॥ १७॥
बली पुण्यस्वामी दशमभवनाधीशभवने
तपःस्वाम्यागारे भवति दशमेशोऽपि भविनाम् ॥
तदा गर्जद्दन्तावलनिकरघण्टाघनरवै-
दिगन्तं वित्रस्तो विजयगमने यात्यरिगणः ॥ १८॥
जिस मनुष्यके जन्ममें नवमेश बलवान् होकर दशम वा
दुशमेशके राशिमे तथा दशमेश नवम वा नवमेशके राशिम हो
तो वह ऐसा प्रतापी राजा हो कि, जिसके शवविजयार्थ गमन
(शत्रपर चढाई ) मे गर्जन करते हुए हाथियोके घंटाओके घने
शब्दसे डरकर शवसमूह दिगंतोमें भाग जावे ॥ १८ ॥
शत्रासकरयोगः।
यदा पुण्यस्वामी दशमभवने पुण्यभवने
वली कर्माधीशो भवति भविनामेव जनने ॥
समुद्रान्तं कीर्तिर्विजयगमने वैरिपटली-
धनुटकारे जति चकिता भीतिपदवीम् ॥१९॥

(३६)
भावकुतूहलम्-
[राजयोगः-
यदि जन्मधारियोंके जन्मसमयमें नवमेश दशमस्थानमें और
दशमेश नवमस्थानमें हो, वा दोनों बलवान हों तो समुद्रपर्यंत
कीर्ति फैलानेवाला राजा होवे तथा उसके शवविजयार्थ गमनमें
धनुपकी (ज्या ) कमानके टंकारशब्दोंसे शत्रुसमूह आश्चर्ययुक्त
होकर भयके मार्गको प्राप्त होता है ।। १९ ।।
प्रतापाधिकयोगः ।
भवेदङ्गाधीशो जननसमये पुण्यभवने
तथा कर्मस्वामी भवति च विलग्ने जनिमताम् ॥
तथा गर्जद्दन्तावलकरभवाजिब्रजपदैः
समाक्रान्ता पृथ्वी व्रजति गमने मोहपदवीम्॥२०॥
जिसके जन्मसमयमें लगेश नवमस्थानमें एवं दशमेश लग्नमें हो
तो वह राजा'होकर गर्जन करनेवाले हाथी घोडे ऊँट आदिकोंके
समूहसहित जब गमन करै तो सेनाके बोझोंसे दबी हुई पृथ्वी मोह
पद (घबराहट ) को प्राप्त होजावे ॥२०॥
सुखैश्वर्यादियुक्तयोगः।
यदा राज्यस्वामी
नवमसुतकेन्द्रेऽर्थभवने
चलाक्रान्तो यस्य प्रभवति स वीरो नरवरः॥
सदा काव्यालापी नवमणिकलापी बहुबली
तुरङ्गालीदन्तावलकलभगन्ता धनपतिः॥ २१ ॥
यदिजन्मसमयमें दशमभावाका स्वामी त्रिकोण (९।५)वा केन्द्र
(१।४।७।१०) यद्वा धन (२) स्थानमें वलवान् हो तो वह
सर्वदा काव्य करने वा कहनेवाला होवे एवं बहुत बलवान् और
अनेक घोडाओंके पांति और हाथियोंके मनोहर जवान पट्ठाओंके
सवारीमें गमन करनेवाला धनवान् राजा होवे ॥२१॥

सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । (३७) यदा कर्मस्वामी सुतभवनगामी शुभयुतः सुतेशः कोदण्डे भवति भविनो यस्य जनने ॥ भयातीतो भोगी भवति चिरजीवी बहुगुणी मतंगालीगन्ता रिपुनिकरहन्ता नरपतिः ॥ २२ ॥ जिस मनुष्यके जन्मसमयमें दशमेश पंचमभावमें शुभग्रहयुक्त हो तथा पंचमेश धनराशिका हो यद्वा दशम होवह भयरहित तथा सुखभोग भोगनेवाला,दीर्घायु,बहुतगुणवान होवे. हाथियोंके झुण्ड उसकी सवारीमें रहैं वह शत्रुसमूहको मारनेवालाराजा होवै॥२२॥ धनागारस्वामी भवति यदि पारावतपदे विशालं भृपालं कलयति न्वालं वहुवलम् ॥ अरातीभत्रातांकुशमनिशमानन्दनिरतं नितान्तं श्रीमन्तं विविधधनदानोद्यतमलम् ॥२३॥ धनभावका स्वामी यदि पारावतांशमें हो तो मनुष्यके वालकको बहुत बड़ा राजा करता है कि, जो शत्रुरूपी हाथीसमूहोंके ऊपर अंकुशतुल्य रहता है. सर्वदा प्रसन्न, सर्वदा धन राज्यलक्ष्मीसे युक्त रहता है अनेक प्रकारसे धन देनेमें निश्चय तत्पर रहता है ।। २३॥ देवलोकलवगो निशाकरात्पुण्यराशिपतिरिन्दु- कान्तिभाक् ॥ गोगजबजतुरंगमण्डलीमण्डितो मणिगणैरिलापतिः॥२४॥ नवमभावेश चन्द्रमासे २१ वें अंशमं हो तथा चन्द्रमा पूर्णमूर्ति होवे तो वह गौ, हाथियों के समूह, घोडाओंके मण्डलीसे शोभाय- मान (मणि ) रत्नोंके समूहसे युक्त पृथ्वीका पति होवे ॥ २४ ।।

(३८) भावकुतूहलम्- [राजयोग:- कुबेरतुल्यराजयोगः। यदा माने याने भवति मदने वासवगुरौ स्वतुंगे वा पंकेरुहनिकरवन्धावपि भृशम् ॥ भयत्राता दाता निगमविहिताचारचतुरो गुणवातैनम्रो धनपतिसमानो विजयते ॥ २५ ॥ यदि १० । ४१७ भावोंमेंसे किसीमें वृहस्पति अपने उच्चका हो और उसके साथ विशेषतः चन्द्रमा भी हो तो भयसे रक्षाकरने- वाला, बहुत दान देनेवाला, शास्त्रोक्त आचार करनेमें चतुर,अनेक शौर्योदादिगुणोंसे नम्र और धनमें कुबेरके समान जयशाली राजा होवै ॥२६॥ केवलनृपबालकविचारः। एतेषु योगेषु नरो नृपालो भवेदलं नीचकुलप्र- जातः॥ नृपालवालोऽपि च वक्ष्यमाणैः सुयोग- जातैरिति संप्रवक्ष्ये ॥ २६ ॥ इतने जो राजयोग कहे हैं इनमें नीचकुलका उत्पन्न पुरुप भी राजा हो जाता है. ये सर्वसाधारणके लिये तुल्य है और राजाका पुत्र जिसका राजा होना संभव है वह थोडे भी राजयोगसे राजा होता है ऐसे अच्छे सुयोग आगे ग्रन्थकर्ता कहते हैं ॥ २६ ॥ मृगे विलग्ने रविजे कुलीरे दिवाकरे चन्द्रयुते प्रसूतौ ॥ कुजे यदाये भृगुजेऽष्टमस्थेभवेन्नृपालो नृपवंशजातः॥ यदि जन्ममें मकर लग्न हो,शनि कर्कमें,सूर्य पञ्चममें हो,चंद्रमा भी साथ हो तथा मङ्गलका ग्यारहवें भावमें, शुक्र सिंहका अष्टम जन्ममें होतोराजपुत्र राजा होवै अन्यकुलोत्पन्न कुलाधिक होवै२७ - सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । यदा कवीज्यौ भवतश्चतुर्थे नृपालबालोऽपिच भूमिपालः ॥ कुलीरगो देवगुरुः सचन्द्रो नृपाल- वालं प्रकरोति वालम् ॥ २८॥ यदि जन्ममें बृहस्पति शुक्र चतुर्थ भाव में हो तोराजपुत्र राजा होवै तथा कर्कका बृहस्पति चंद्रमासहित हो तो वालक राजाओंमें श्रेष्ट होवे ॥२८॥ यदेन्द्रमन्त्री विधुजं प्रपश्येद्गुणज्ञविज्ञं नृपति करोति ।। प्रसूतिकाले यदि पंचराशौ चैकोऽपि बालं कुरुते नृपालम् ॥ २९॥ यदि जन्मसमय बृहस्पति बुधको देखे तो गुणज्ञ तथा विद्या- वान् राजा करता है तथा जन्मकालमें यदि पंचमभावमें एक भी बलवान ग्रह हो तो वालक राजा हो ॥ २९ ॥ हितलवे तपनो विधुनेक्षितो नृपसुतं कुरुते च नृपोत्तमम् ।। विधुसुतः सविधुः कुरुते नृपं भवति तुंगगतो यदि जन्मनि ॥ ३० ॥ सूर्य मित्रांशकमें चन्द्रमासे दृष्ट हो तो राजपुत्र राजाओंमें उत्तम होवे, बुध चन्द्रमासहित उच्च (६)का होतोजन्महीसे राजा होवै३० जनुपि लग्नगतो यदि लग्नपो वलयुतः किल कण्टकगोऽपि वा ॥ अविरतं प्रकरोति तदा नृप नृपजमेव न चित्रमिति स्फुटम् ॥ ३१ ॥ यदिजन्मसमयमें लगेश लग्नमें बलवान हो अथवा किसी अन्य केंदमें हो तो राजपुत्रको विना विलंब राजा करता है, इसमें कुछ आश्चर्य नहीं ॥३१॥ रविरजे शनिना बलिना युतो भवति भूमिपति

(४०)
भावकुतूहलम्-
[राजयोग-
कुरुते शिशुम ॥ द्रविडकेरलदेशसमुद्भवं कृति-
वरं च परत्र धनेश्वरम् ॥३२॥
सूर्य मेपका बलवान शनिसे युक्त हो तो वालकको राजा करता
है,यह योग विशेषतः द्रविड तथा केरलेदेशियोंको विशेष राज्यफल
करता है तथा उसे अन्यत्र पंडित एवं पराये कमाये हुए धनका
स्वामी भी करता है ॥ ३२॥
गुरुकवी यदि तुङ्गगताविमौ जनुषि कण्टककोण-
गृहाश्रितौ ॥ नृपकुले कुरुतो नृपमन्यथा द्रविणपं
परितो भवतो नरम् ॥ ३३ ॥
जन्मकालमें यदि बृहस्पति शुक्र अपने अपने उच्चराशियोंके
केंद्र कोणों में हों तो राजकुलका उत्पन्न राजा होवे, परन्तु अन्य-
कुलीय हो तो धनका स्वामी होवै ।। ३३ ।।
श्रीछत्रयोगः।
प्रसूतिकाले यदि सर्वखेटैस्तनुव्ययाऽगाऽर्थगृह-
स्थितैश्चेत् ॥ पुरातनात्पुण्यत एव पुंसां श्रीच्छ-
त्रयोग प्रवदन्ति सन्तः ॥ ३४॥
जन्मसमयमें समस्त ग्रह लग्न व्यय सप्तम धन भावोंमें हों तो यह
श्रीछत्रयोग पूर्वजन्मके पुण्यसे मनुष्यका होता है, ऐसा पंडित
कहते हैं ॥३४॥
नृपबालानां सुखादियुक्तयोगः ।
यदा जीवो लग्ने मकरमपहाय प्रवसति
तदालं भृपालं नृपतिकुलवालं जनयति ॥
भवत्येवं चन्द्रो जनुपि जनुरङ्गं च कलया
परिक्रान्तः केन्द्रे नरपतिसुतं भूपतिपरम् ॥ ३५॥

संतमः ७] भापाटीकासमेतम् । (४१) यदि जन्ममें बृहस्पति मकरराशिको छोडके अन्य किसी राशिके लगमें हो तो निश्चय करके राजपुत्र राजा होता है,ऐसेही चंद्रमा अपने नीच (८) को छोडकर पूर्णकला हो लग्न अथवा अन्य केंद्रोंमें हो तो राजपुत्रको राजा करता है ॥ ३५ ॥ सुखागारस्वामी भवति नवमे वाथ दशमे सुखे वा लग्ने वा हितलंवगतो वा शुभखगैः ॥ युतो दृष्टो दन्तावलतुरगयानेन नितरां जनानामागारं कनकमणिसंधैः परितम् ॥३६ ।। जन्ममें यदि चतुर्थभावका स्वामी नवमस्थानम अथवा दशममें, चतुर्थमें,लग्नमेंहो परंतु मित्रस्वांशकमें होशचके वर्गमें न हो अथवा शुभग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो हाथी घोडाओंकी सवारी नित्य उसके रहे तथा घर सुवर्णएवं माणिक्य और रत्नसमूहोंसे युक्त रहे ॥३६॥ पंचमे भवति कर्मभावपे कान्तिभाजि गजवाजिजं सुखम् ॥ सर्वतोऽस्य विदिता ततो भवेदादिगन्त- मतुला यशोलता॥३७॥ दशमभावेश पंचमस्थानमें उदयी हो तो हाथी घोडोंका सुख सर्वप्रकारसे होवे और उसकी निर्मल कीर्ति दिशाओंके अंतपर्यंत यहुँचे ॥ ३७॥ अथ चन्द्रयोगा। भवति चन्द्रमसो दशमाधिपो जनुपि केन्द्रनवद्धि- सुतोपगः॥ अतिविचित्रमणिव्रजमण्डितो वसुमतौ वसुभूषणसंयुतः ॥ ३८॥ अब चंद्रमासे योग कहते हैं-यदि जन्मसमयमें चंद्रमासे दशम- भावेश केंद्र (१।४।७।३०) नव ९ दि २ सुत ५ भावमें हो तो (४२). भावकुतूहलम- [राजयोगा- अतिउत्तम नानाप्रकारके मणियोंके समूहसे (मंडित ) शृंगार युक्त होकर पृथ्वीमें धन भूपणोंसे युक्त रहै ॥ ३८ ॥ चन्द्राक्रान्तभपः सुखालयगतो दन्तावलानां सुखं मुक्तास्वर्णमणिनजामलयशःपुञ्ज विचित्रालयम् ॥ भृत्यापत्यकलत्रमित्रपटलीविद्याविनोदं तथा पुण्यं संतनुते मुदं नरपतेरथै नराणामिह ॥ ३९॥ चंद्रस्थितराशिका स्वामी चतुर्थ हो तो हाथियोंका सुख; मोती, सुवर्ण,मणिसमूह मिले, निर्मल यशके पुंज हो । नानारंगोंका घर होवे, (भृत्य) सेवक, पुत्र, स्त्री, मित्रोंका समूह रहै, विद्याके विनो दमें रहै, पुण्य कमावै, प्रसन्नता पावै, राजासे धन पावै यह सभी मनुष्योंको कहा है ॥ ३९॥ अनफादियोगः। व्ययगतैरनफा रविवर्जितैईनगतैः खचरैः वनफा विधोः ॥ उभयतोऽपि गतैरुदिता नृणां दुरुधरा मधुराशनभोगदा॥४०॥ चंद्रमासे बारहवें स्थानमें सूर्यरहित कोई ग्रह हो तो अनफा, चंद्रमासे दूसरेमें कोई हो तो स्वनफा और दोनों स्थानोंमें ग्रह हों तो दुरुधरा योग मधुरभोजन और अनेक प्रकारके भोग देनेवाला होता है ॥४०॥ अनफायोगफलम् । जनिमतामनका कुरुतेतरां गुणवतीयुवतीरति- वर्द्धनम् ॥ नृपसभापटुताममलं यशो वरपशो- रपि सौख्यकरं परम् ॥४१॥ जन्मधारीको अनफायोग हो तो गुणवती युवती (स्त्री) एवं उससे (रति) क्रीडाकी वृद्धि देता है, राजाकी सभामें चतुरता सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । (४३) निर्मलयश और श्रेष्ठ पशु घोडे आदिकोंका भी परमसौख्य निश्चय करके देता है ॥४१॥ स्वनफायोगफलम् । भुजवलेन रमापरमालयं जनिमतां गरिमा स्वनफा यदा ॥ अबलयाऽमलया नव्यानभूविभुतयातया परमं सुखम् ॥४२॥ स्वनफायोग यदि जन्ममें हो तो उसके बाहुबलसे (पूरम) श्रेष्ठ लक्ष्मी घरमें रहै, (गुरुता) बडप्पन मिलै तथा सुन्दरनिर्मलनवयौ- वना स्त्री, नई सवारी और पृथ्वी इनका अद्भुत सुख मिले ॥१२॥ दुरुधरायोगफलम् । दुरुधरा बहुधा वसुधावसुव्रजसुवारणवाजिसुखं नृणाम् ॥ वितनुते नृपतेरतुलं यशोगुणकलाप- पटुत्वमिहाद्भुतम् ॥ ४३ ॥ जिन मनुष्योंका दुरुधरायोग हो उनको पृथ्वी जमीन, धनके समूह, उत्तम हाथी, घोडे आदिका सुख होवै, राजासे अतुल यश मिले, अनेक गुणोंके समूहसे अद्भुत चतुरता मिलै ॥४३॥ केममट्ठयोगः। न धने न व्यये खेटाश्चन्द्रादिह भवन्ति चेत् ।। तदा केमद्रुमं प्राहुः पंडिता मिहिरादयः॥४४॥ यदि चंद्रमासे दूसरे वा व्ययभावमें कोई भी ग्रह न हो तो उसको मिहिराचार्य आदि पंडित केमद्रुम योग कहते हैं ॥ १४ ॥ केमद्रुमे सुरपतेरपि नन्दनोऽय देशान्तरं व्रजति पुत्रकलत्रहीनः॥धर्मच्युतो विकलितो गदसंघभीतो नानाधितापसहितो महितोपहीनः ॥ ४५ ॥ जिसके जन्ममें केमद्रुमयोग हो वह इंद्रका प्यारा पुत्र भी हो .

(४४)
भावकुतूहलम-
[राजयोगः-
तो भी स्त्री पुत्रोंसे रहित होकर विदेशभ्रमण करै, धर्मसे रहित रहै,
कलाहीन, रोगोंसे भयवान्, नानाप्रकारकी मानसी व्यथा संताप-
सहित और संसारमें संतोषहीन रहै ॥ ४५ ॥
केमद्रुमभंगा।
शुक्रेज्यसौम्यसहितोऽपि च कण्टकस्थो
वा पूर्णबिंब इह यस्य भवेन्मृगाङ्कः ॥
कन्द्राणि खेचरयुतानि तदा नराणां
केमद्रुमोद्भवफलं विफलत्वमीयात् ॥४६॥
उक्त केमद्रुमयोगका भंग कहते हैं कि, जिसका चंद्रमा, शुक्र,
बृहस्पति, बुधसे किसीसे युक्त हो अथवा केंद्रमें हो अथवा पूर्ण
मंडल हो रहा उसके केंद्रोंम ग्रह हो तो मनुष्योंको केमद्रुम योगोक्त
फल केमद्रुम हुएमें भी निष्फल होजावे ॥४६॥
हृदयोगः।
जनुषि नीचगताः सकला ग्रहा यदि भवन्ति तदा
हृदसंज्ञकः ॥ ह्रदभवो विकलो विभवोनितो रिपु-
हतो नितरां शठतायुतः॥४७॥
जन्मसमयमें यदि समस्तग्रह नीच राशिअंशकोंमें हों तो हृद-
योग होता है,दयोगमें जिसका जन्म हो वह (विकल)कलारहित
ऐश्वर्यहीन शत्रुसे (पराजित) हारा हुआ (शठ)धूर्त वा वंचक भी
होवे ॥४७॥
फणियोगः।
घटगते तपने क्रियगे शनावलिगते च विधौ
निजनीचभे ॥ भृगुसुते जनने फणिसंज्ञको विक-
लितं कुरुते नरपुंगवम् ॥४८॥

सप्तमः ७] भापाटीकासमेतम् । (४५) कुम्भका सूर्य, मेपका शनि, वृश्चिकका चन्द्रमा, कन्याका शुक्र अपने नीचमें हो तो फणिसंज्ञकयोग होता है, इसमें जिसका जन्म हो वह मनुष्य श्रेष्ट भी (विकल) कलाहीन होता है ॥४८॥ काकयोगः। अजगते भृगुजे रविजे जनुपभगे दिनपेऽनि- मिषे विधौ ॥ अवनिजे यदि कर्कटगेहगे भवति काकभवो विभवोनितः ॥ ४९ ॥ जिसके जन्ममें मेषका शुक्र, मेपका शनि, वृपका सूर्य, मीनका चन्द्रमा, कर्कका मङ्गल हो तो यह काफयोग ऐश्वर्यहीन (दरिद्री) करता है ॥ १९॥ दरिद्रयोगः। विधुयुतो घटभे दिवसाधिपो गुरुमहीजकवीन- सुताः पुनः ॥ यदि भवंति च नीचगता जनु- व्रजति राजसुतोऽपि दरिद्रताम् ॥ ५० ॥ चन्द्रमासहित सूय कुम्भका और वृहस्पति, मङ्गल, शुक्र, शनि, अपने अपने नीचराशियोंमें हों ऐसे योगमें जिसका जन्म हो वह राजा भी हो तो भी दरिद्री ही रहै ॥ ५० ॥ हुताशनयोगः । शनिमहीजनिशाकरचन्द्रजा यदि जनुः किल नीचमुपाश्रिताः॥ मकरमे भृगुजोऽपि हुताशनः परमतापकरो न करोति शम् ॥ ५१ ।। यदि जन्ममें शनि, मंगल,चन्द्रमा,बुध अपने अपने नीचराशि- योंमें हों तथा शुक्र भी मकरका होतोयह हुताशनयोग होता है, इस- में मनुष्य परमसंताप करनेवाला होता है, शुभफल कदापि नहीं ५१ स

(४६)
भावकुतूहलम्-
[राजयोगः-अ०७]
राजयोगभङविचारः।
यदि भवन्ति नवायदशाधिपा जनुषि नीचगता
विकला भृशम् ॥. नृपतियोगजमङ्गभृतां फल
परिणमत्यपि निष्फलतामिह ॥ ५२ ।।
यदि जन्ममें ९।१०।११ भावोंके स्वामी नीचराशियोंमें तथा
अत्यन्त करके अस्तंगत पीडित आदि भी हों तो मनुष्योंके राज-
योग भी हो तो उसका फल निष्फल होकरदरिद्री ही होवे ॥५२॥
रिपुमन्दिरगैरेव वैरिभाव-गतैरपि॥
'राजयोगा विनश्यन्ति दिवाकरकरोपगैः ॥ ५३ ॥
यदि राजयोगकर्ता ग्रह शत्रुराशियोंमें वा छठे भांवमें यद्वा शत्रु-
वर्गमें हो तथा अस्तंगत हों तो राजयोग नष्ट हो जाता है ॥५३॥
भवति वीक्षणवर्जितमङ्गिनां जननलग्नमिहांबर-
गामिनाम् ॥ जननभं च नृपालभवो नरो जगति
यातितरामतिरकताम् ॥ ५४॥
यदि मनुष्योंके जन्मलनको कोई ग्रह न देखे तथा चन्द्रराशिको
भी कोई ग्रह न देखे तो राजयोगवाला मनुष्य राजपुत्र भी हो तो
भी ( रंक ) दरिद्री ही होता है ।। ५४ ॥
भद्रायां व्यतिपाते वा तथा केतूदये जनिः॥
यस्य तस्य विनश्यन्ति राजयोगफलान्यपि ॥५५॥
जिसका जन्म भद्रा व्यतिपातमें तथा केतु (पुच्छल तारा) के
उदयमें हो तो उसके राजयोगोंका फल भी नष्ट होता है ॥५५॥
परमनीचलवे यदि चन्द्रमा भवति जन्मनि तस्य
विशेषतःानृपतियोगफलं विफलंततः कलयतीति
वदन्ति मुनीश्वराः॥५६॥
'इति देवज्ञाजीवनाथविरचित भावकुतूहले राजयोगाध्यायः ॥७॥

[सामुद्रिक:-अ.८] भाषाटीकासमेतम् । (४७) जिसके जन्ममें चंद्रमा परम नीचांशकमें हो उसके विशेषतासे राजयोगोंके फल निष्फल होजाते हैं यह मुनीश्वर कहते हैं ॥५६॥ इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां राजयोग- तद्भगदारीद्रयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः। राजयोगचितम् । जनने प्रवलो यस्य राजयोगो भवेद्यदि ॥ करे वा चरणेऽवश्य राजचिह्न प्रजायते ॥१॥ जिस मनुष्यके जन्ममें राजयोग प्रबल होता है उसके हाथ वा पैरमें अवश्यमेव राजचिह्न होता है ॥१॥ अनामामूलगा रेखा सैव पुण्याभिधा मता॥ मध्यमाङलिमारभ्य मणिवधान्तमागता ॥२॥ सोयरेखा विशेषेण राज्यलाभकरी भवेत्॥ खण्डिता दुष्टफलदा क्षीणा क्षीणफलप्रदा ॥३॥ अनामिकाके मूल में सीधी रेखा पुण्य देनेवाली होती है,खंडित अशुभ जानना तथा मध्यमाके जइसे लेकर ( मणिबंध) हाथके जडनाडी स्थानसे नीचेपर्यंत पूरी सीधी एक रेखा हो उसे ऊर्ध्वरेखा कहते हैं विशेषतः राज्यलाभ करती है, यदि खंडित हो तो (दुष्ट- फल) दुःख दरिद्र देती है और(क्षीण) अथवा माडी हो तो फल भी क्षीण ही देती है ॥२॥३॥ यवचिह्नफलम् । अंगुष्ठमध्ये पुरुषस्य यस्य विराजते चारुयवो यशस्वी ॥ स्ववंशभूषासहितो विभूषायोपाजनै- रर्थगणैश्च मर्त्यः॥४॥ जिस पुरुपके अँगूठेके बीच में (यवरेखा) जोके दानेका रमणीय . (४८) भावकुतूहलम्- [सामुद्रिका-2 आकार हो वह यशस्वी होता है अपने वंशका भूपण होता है तथा स्त्री, भूपण, धनसे युक्त रहता है.॥ ४॥ वैसारिणो वाऽऽतपवारणो वा. चेहारणो दक्षिण- पाणिमध्ये ॥ सरोवरं चाङ्कश एवं यस्य वीणा च राजा भुवि जायते सः॥५॥ जिस मनुष्यके दाहिने हाथमें मछली, छत्र, हाथी, तालाव, अंकुशमेंसे कोई भी चिह्न हो अथवा वीणाका चिह्न हो वह पृथ्वीमें राजा होवे ॥६॥ मुसलशैलकृपाणहलाङ्कितं करतल किल यस्य सं वित्तपः॥ कुसुममालिकया फलमीदृशं नृपति- रेव नृपालभवे यदा ॥६॥ जिसका हाथ मूसल, शैल, खड्ग, हलके चिह्नसे चित्रित हो वह धनका स्वामी होताहै, यदि पुष्पमालाका चिह्न हो तो भीधनवान होताहे,यदि यह चिह्न राजवंशीके हों तो अवश्य राजा होता है॥६॥ परमलक्ष्मीप्राप्तिचिह्नम् । करतलेऽपि च पादतले नृणां तुरगपङ्कजचापरथा- ङ्गवत् ॥ ध्वजरथासनदोलिकया समं भवति लक्ष्म रमापरमालये ॥ ७॥ जिन मनुष्यों के हाथ वा पैरके तलेमें घोडा,कमल,धनुप,चक्र, ध्वजा, रथ, सिंहासन,डोलीके तुल्य चिह्न हों तो उसके घरमें परम लक्ष्मी सदा रहै ॥७॥ अखण्डलक्ष्मीमाप्तिचिह्नम् । कुंभः स्तंभो वा सुरंगो मृदंगः पाणावंध्रौ वा द्रुमो यस्य पुंसः ॥ चञ्चद्दण्डोऽखण्डलक्ष्म्या परीतः किंवा सोऽयं पण्डितः शौण्डिको वा ॥८॥ । , अष्टमः८] भापाटीकासमेतम्। (११) जिस पुरुपके हाथ वा पेरके तलुवेपर कलश, स्तंभ, घोडा, मृदंग अथवा वृक्ष, लट्ठीके चिह्न हों तो अखण्ड लक्ष्मीसे युक्त रहे यदा पंडित हो या (शौडिक) मद्य वेचनेवाला होवे ॥८॥ विशालभालोऽम्बुजपत्रनेत्रः सुवृत्तमौलिः क्षिति- मण्डलेशः॥आजानुबाहुः पुरुपं तमाहुः क्षोणी- भृतां मुख्यतरं महान्तः ॥९॥ जिसका ( भाल) माथा वडा हो, नेत्र कमलदलके समान हों, शिर सुहावना वृत्ताकार हो तो पृथ्वीमंडलका राजा होवे और जिसके खडे हुएमें हाथ सीधे नीचे छोडे घुटनोंपर्यंत पहुँचें तो राजाओंमें मुख्य बडा राजा होवे ॥९॥ नामिर्गभीरा सरला च नासावतक्षःस्थलं रत्न- शिलातलामम् ॥ आरक्तवर्णी खलु यस्य पादौ मृदू भवेतां स नृपोत्तमः स्यात् ॥१०॥ जिसकी नाभि (गंभीर) गहरी, नाक सरल, छाती रत्न- शिलाके समान स्वच्छ, पैर लालरंगके तथा कोमल हों तो श्रेष्ट राजा होवे ॥१०॥ तिललक्षणम्। राजते करगो यस्य तिलोऽतुलधनप्रदः ॥ तथा पादतले पुंसां वाहनार्थसुखप्रदः ॥ ११॥ जिसके दाहिने हाथमें तिलका चिह्न हो उसे असंख्य धन देता है, एवं पैरके तलुवेमें हो तो वाहन और धनका सुख देवे ॥ ११ ॥ राजवंशप्रजातानां समस्तफलमीदृशम् ।। अन्येपामल्पतां याति तथा व्यक्तं सुलक्षणम् ॥१२॥ इति भावकुतुहले सामुद्रिकलक्षणाध्यायोऽटमः ॥ ८॥ ४ (५०) भावकुतूहलंम्- [सीजातकम- उक्तलक्षण प्रगट हुएमें राजवंशीके हों तो पूर्ण राज्यफल देते हैं, अन्यको धन मान आदि थोडा ही फल देते हैं ।। १२ ।। इति भावकुतूहले माहिधरीभापाटीकायां सामुद्रिकलक्षणाध्यायः ॥८॥ नवमोऽध्यायः । स्त्रीजातकम् । शुभाशुभं पूर्वजनेविपाकात्सीमन्तिनीनामपि तत्फलं हि ॥ विवाहकालात्परतः प्रवीणैरसम्भ- वात्तत्पतिषु प्रकल्प्यम् ॥ १ ॥ अब स्त्रीजातक कहते हैं जो कुछ स्त्रियोंके पूर्वजन्मार्जित कर्मोंसे शुभ वा अशुभाहोते हैं वह विवाहसे ऊपर जो फल स्त्रियोंको होने असंभव हैं वे उसके भत्ताको चतुर ज्योतिषी कहे जो स्त्रियोंको संभव हैं वे उसको कहने. तथा समस्त फल देश, जाति, कुल विचारके संभवासंभव जानके युक्तिसे कहना ।। १ ।। अतीव सारं फलमङ्गनानामुदीरितं शौनकनार- दाद्यैः ॥ व्यक्तं यथा लग्ननिशाकराभ्यां मया तथैव प्रतिपाद्यते तत् ॥२॥ ग्रंथकर्ता कहता है कि, स्त्रियोंके लग्न तथा चंद्रमासे शौनक नारद आदि आचार्योंने अतिसारतर जो फल कहे हैं उनहीको म यहाँ प्रगट प्रतिपादन करता हूँ॥२॥ सौभाग्यादिस्थानसंज्ञा । सौभाग्यं सप्तमस्थाने शारीरं लग्नचन्द्रयोः॥ वैधव्यं निधनस्थाने पुत्रे पुत्रं विचिन्तयेत् ॥३॥ स्त्रियोंके सप्तमस्थानसे सौभाग्य, लग्न तथा चंद्रमासे शरीरका

नवमः९]
भापाटीकासमेतम् ।
शुभाशुभ, अष्टमस्थानसे वैधव्य और पंचमभावसे पुत्रसुखासुख
विचारना, अन्य भावविचार पुरुपोंके उक्तप्रकारसे जानने ॥३॥
सुभगा-दुर्भगायोगा।
सौम्याभ्यां प्रवरा शुभत्रययुते जाया भवेद्भपतेः
सौम्यैकेन पतिप्रिया मदनभे दृष्टे युते जन्मनि ॥
पापैकेन पुनर्विलोल-नयना पाप-दयेनाधमा
पापानां त्रितयेन सा परकुलं हत्वा पति गच्छति॥४॥
जन्मसमयमें तीन शुभग्रहोंसे सप्तम भावयुक्त वा दृष्ट हो तो
वह स्त्री राजरानी होवे, दो शुभग्रहोंसे ऐश्वर्यवती, एकसे पतिकी
प्रिया होवे, तथा सप्तममें एक पापग्रह हो वा एक पाप ग्रह देखे तो
(चंचलनेवा ) परपुरुपदृष्टिवाली, दो पापोंसे अधर्म कर्म करने-
वाली, तीनसे निज पतिको मारकर पराये घरमें अन्य रतिके पास
जानेवाली होवै ॥४॥
पुंचलीत्वादियोगः।
जनुःकाले यस्या मदनभवने वासरमणौ
पतिं त्यक्त्वा नूनं कुपितहृदया भूमितनये ॥
अवश्यं वैधव्यं सपदि कमलाक्षी रविसुते
जरां पापैदृष्टे निजपतिविरोधं व्रजति वा ॥५॥
जिस स्त्रीके जन्ममें सूर्य सप्तमभावमें हो वह पतिको त्याग
करे वा पति इसे त्याग करे तथा इसके हृदयमें नित्य क्रोध बना
रहे । यदि मंगल सप्तम हो तो अवश्य विधवा होवे, शनि सप्तम
हो तो (कमलनेत्रा ) सुरूपा भी हो तथापि अनव्याहेमें वृद्धत्व
पावे अर्थाद बडी उमरमें विवाह होवे,जो पापग्रहोंकी दृष्टि सप्तम
भावपर हो तो पति के साथ विरोध रक्खे ॥५॥

(५२)
भावकुतूहलम्- -
[स्त्रीजातकम्
पतिव्रतायोगः ।
यस्याः शशाङ्के जनिलग्न वा रामदंगे सा
प्रकृतिः स्थिरा स्यात् ॥ शुभेक्षिते रूपवती
गुणज्ञा पतिक्रिया चारुविभूषणाढ्या ॥६॥
जिसके जन्मसमयमें चंद्रमा लग्नमें अथवा तीसरे भाव में हो तो
उसकी प्रकृति सर्वदा स्थिर रहे, उसे शुभग्रह भी देखें तो रूपवती
गुणवती पतिसेवामें चतुर और रमणीय भूषणोंसे युक्त होवै ॥६॥
यदांगचन्द्रावसमे भवेतां तदा नराकारसमा
कुरूपा ॥ पापेक्षितौ पापयुतौ विशेषागदातुरा
'रूपगुणविहीना॥७॥
यदि लग्न एवं चंद्रमा विपमराशि विपमनवांशकों में हो तो स्त्री
पुरुपकी (आकृति) स्वरूप यद्वा पुरुपोंके तुल्य कृत्य करनेवाली
होवे, कुरूपा भी होवे,यदि उक्त लग्ने चंद्रमा पापयुक्त दृष्ट भी हों
तो विशेषतः रोगसे आतुर रहै, सुगुणोंसे हीन रहै ॥७॥
स्त्रीणां राजयोगा।
जनुःकाले यस्या मदनसदने दानवगुरौ
शुभाभ्यामानान्ते गतवति तदा सा विधुमुखी ।।
गजेन्द्राणां मुक्ताफलविमलमालातकुचा
प्रिया पत्युर्नित्यं प्रभवति शचीवत्क्षितितले ॥८॥
जिसके जन्मसमयमें सप्तमस्थानमें शुक्र हो शुभग्रहोंसे युक्त
हो उस चन्द्रमुखीके स्तनोंके उपर गजमोतियोंकी माला विराज-
मान रहे अर्थात ऐश्वर्यसे परिपूर्ण रहे तथा पतिकी प्यारी नित्य रहे
और इंद्राणीके समान ऐश्वर्यवती होवे ॥८॥

. नवमः ९] भापाटीकासमेतम् । (५३) समाक्रान्ते लग्ने त्रिदशगुरुणा वाथ भृगुणा बुधे कन्याराशौ मदनभवने भूमितनये ॥ मृगे कर्के चन्द्रे सति भवति लावण्यतिलका तपोरेखायोपा प्रभवति विशेषात्क्षितिपतेः ॥९॥ यदि जन्मसमयमें लगका वृहस्पति अथवा शुक्र हो, तथा कन्याराशिका बुध सप्तमस्थानमें, मंगल मकरमें, चंद्रमा कर्कमें हो तो लावण्य (सुरूपता) वाली स्त्रियोंमें (तिलका) श्रेष्ठ होवे विशेषतः राजाकी महारानी बडी तपस्या करके पाई जैसे होवे।।९।। शशाङ्के कर्कस्थे भवति हि युक्त्यां विधुसुते तनौ जीवे मीने गवि भृगुसुते जन्मसमये ।। सहस्राली मान्या जगति नृपकन्या गुणवती विशेषादेपा स्यान्नृपतिपतिका पुण्यलतिका ॥१०॥ चंद्रमा कर्कका, बुध कन्याका, वृहस्पति मीनका लममें, शुक्र वृपका, जन्मसमयमें हो तो एक हजार सखियोंमें मान्या संसारमें राजकन्या गुणवती होवे तथा विशेषतासे यह स्त्री राजाके घरकी स्वामिनी पुण्यकी लता होवै ॥ १० ॥ सप्तमे प्रत्येकग्रहफलानि । दिनपताविह कामनिकेतनं गतवति प्रवराप्यवरा भवेत् ॥ जनुपि वल्लभभावविवर्जिता सुजनता- रहिता वनिता भृशम् ॥ ११ ॥ जिसके जन्ममें सूर्य सप्तम हो वह श्रेष्ठा भी अश्रष्टा होजावे, पतिका प्रेम उसमें न होवे, अतिशय दुर्जनता करे, दुष्टस्वभावा होवे, कुटुम्बसे भी विरोधी रहे ।। ११ ॥

भावकुतूहलम्- [स्त्रीजातकम्- वृषे राकानाथे भवति मदने जन्मसमये भवेदेषा योषा विमलवसना चारुवदना । विनम्रा मुक्तालीवलितकुचभारेण नितरां परालीलालक्ष्मीरतिपतिरमेव क्षितितले ॥१२॥ । जिसके जन्ममें सप्तमभावमें चंद्रमा वृपका हो वह स्त्री निर्मलवस्त्र पहननेवाली, सुहावने वदन (मुख) वाली, नम्रमुखी, मोतियोंकी मालासे शोभित, स्तनभारसे नम्र, परम लीला करनेवाली, होवै और पृथ्वीमें सबसे सुंदर ऐसी होवै जैसी कामदेवकी स्त्री रति है अथवा लक्ष्मीके समान ॥ १२ ॥ अङ्गारके मदनमन्दिरमिन्दुभावं मन्दान्विते हरि- भगे जननेऽङ्गनायाः ॥ वैधव्यमेव नियतं कपटप्रब- न्धाहाराङ्गना भवति सैव वरांगनापि ॥ १३ ॥ जन्ममें स्त्रीका मंगल विशेपसे कर्कका हो अथवा मंगल शनि- सहित सिंहका सप्तम हो तोनिश्चय वैधव्य पावै तथा कपटके प्रबंध करे, (व्यभिचारणी) वेश्या हो यदि यह स्त्री धर्मकमसे तथा कुलसे श्रेष्ट भी हो तो भी वेश्या ही होवै ॥ १३॥ अनेकस्त्रीमद् भवति मखकर्ता च मदने बुधे तुंगे यस्या जनुषि खलु तस्याः पतिरिह ॥ स्वयं वामा कामाकुलितहृदया मोदकलया परीता मुक्तालीरजतकनकालीमणिगणैः ॥ १४ ॥ जिस स्त्रीके जन्ममें कन्याका बुध सप्तममें हो उसकाभर्ताअनेक स्त्रियोंका स्वामी होवे और यज्ञ करनेवाला होवे तथा आप वह स्त्री कामदेवसे व्याकुलितहृदय रहे, कामकलामें तत्पर रहे और मोति- योंकी माला, सोने, चांदी, मणिरत्नोंसे भरी रहै ॥ १४ ॥ --

नवमः ९] भाषाटीकासमेतम् ।
(५५)
परिक्रान्ते यस्या मदनभवने देवगुरुणा.
गुणज्ञा धर्मज्ञा निजपतिपदाब्जं भजति सा ॥
मणीनां मालाभिः कनकघटिताभिश्च शिरसा
समाक्रान्ता कान्ता रतिपतिपताकेव शशिमे ॥१५॥
जिसके जन्ममें बृहस्पति सप्तमस्थानमें बैठा हो वह ( गुणज्ञा)
समस्त सुगुणवाली, धर्मजाननेवाली, अपने पतिकी सेवा करने-
वाली "पतिव्रता" होवे और सुवर्णमें जडे हुए ( मणि) रत्नोंकी
मालाओंसे शिर आक्रांत रहे. यदि वह बृहस्पति सप्तममें कर्कका
हो तो वह स्त्री कामदेवकी पताका जैसी उत्तमरूपगुणवती होवे।॥१५॥
कवौ यस्या जन्मन्यपि मदनगे मीनभवने
तदा कान्तो दान्तो रतिपतिकलाकौतुकपटुः ।।
धनुर्द्धर्त्ता भर्ता स्वयमपि च सङ्गीतरसिका
विलोला पद्माक्षी वसनलसिता भूषणवृता ॥१६॥
जिसके जन्ममें मीनका शुक्र सप्तम भावमें हो उसका पति उदार,
कामकला क्रीडामें चतुर तथा धनुप धारण करनेवाला होवे. आप
भी वह स्त्री गायनविद्याकी रसिका चंचलतासे भर्ताको प्रसन्नकरने-
वाली कमलदलसमाननेत्रा एवं उत्तम भूपण वस्त्रोंसे युक्त रहे ॥१६॥
मदनभावगते तपनात्मजे पतिरतीव गदाकुलितो
भवेत् ॥ मलिनवेपधरो विवलो महाञ्जनुषि तुङ्ग-
गते प्रवरो धनी ॥ १७॥
जन्ममें शनि सप्तम भावमें हो तो उसका पति अतिरोग पीडित
होवे, मलिन वेप धारण करनेवाला, अति निर्बल होवे । यदि उक्त
शनि उच्चका हो तो श्रेष्ठ और धनवान होवे ॥ १७ ॥

[स्त्रीजातकम्-
भावकुतूहलम्-
सप्तमे सिहिकापुत्रे कुलदोषविवर्धिनी ॥
नारी सुखपरित्यक्ता तुङ्गे स्वामिसुखान्विता ॥ १८॥
राहु सप्तममें हो तो कुलको (दोप) कलंक बढानेवाली, सुख-
रहित स्त्री होवै यदि वह राहु उच्चका होतोभर्ताके सुखसे युक्तरहै १८॥
अथान्ययोगाः ।
मिथस्तो शुक्राी यदि लवगतौ वीक्षणमिती
भवेतां वा लग्ने घटलवगते शुक्रभवने ॥
अनङ्गैरालीलाऽऽकलित-नररूपाभिरनिशं
स्थिताभिःकान्ताभिःखलु मदनशांतिं व्रजतिसा१९॥
यदि शुक्र और शनि परस्परांशक अर्थात् शनिके अंशकमें
शुक्र शुक्रके अंशमें शनि हो उपलक्षणसे राशियोंमें भी परस्पर हो
तथा इनकी परस्पर दृष्टि भी होवै.यदा शुक्रके राशि २।७लग्नमें
कुम्भांशक युक्त हों तो कामदेवकी लीलाओंसे निर्मित नररूप-
वाली नित्य अनेक नररूप (मर्दक वेप) स्थित स्त्रियोंसे कामदेवको
शांत करे ॥ १९॥
क्षपानाथे यस्या गतवति कुलीराङ्गमथवा
मदागारं सारं सुरगुरुबुधाभ्यामपि युतम् ॥
महान्तोऽपि भ्रान्ताः कतिकति मनोजाधिकतया
पुरस्तां पश्यंतो दधति परमानन्दलहरीम् ॥२०॥
जिसका चन्द्रमा लममें कर्कका हो अथवा सप्तमभाव मंगल-
सहित हो तथा वुध वृहस्पतिसे भी युक्त हो तो अनेक बडे बडे
महात्मालोगभीसम्मुख इस स्त्रीको देखकर कामदेवके अधिक होनेसे
विभ्रांतमन होकर मोहित होवें ऐसे वह परम आनन्दलहरीको
रूपकी छटासे धारण करनेवाली होने ॥२०॥

नवमः ९]
भाषाटीकासमेतम् । (५७)
मृगागारे सारे गतवति विसारं सुरगुरौ
कवौ वा पातालं तपनतनयेनापि मिलिते ॥
जनुःकाले यस्याः करिमुकुटमुक्ताफलमणि-
व्रजानां मालाभिर्वलितमुत वक्षोजयुगलस् ॥ २१ ॥
जिसके जन्मसमयमें मकरका मंगल, मीनका बृहस्पति प्राप्त हो
अथवा शनिसहित शुक्र चतुर्थ हो तो हाथीके शिरसे उत्पन्न (गज-
मोती) मुक्ताफलोंसे सहित अनेकमणियोंकी मालाओंसे वेष्टित
स्तनयुग्म रहै ॥२१॥
वैधव्ययोगाः।
निजाकरात्सप्तमभावसंस्था महीजमन्दागुदिवा- शा
कराश्चेत् ॥ तनोरिभे जन्मनि नैधनं वा दिशन्ति
वैधव्यमलं मदे वा ॥ २२ ॥
चन्द्रमासे सप्तमस्थानमें मंगल, शनि, राहु, सूर्य हों तो निश्चय
वैधव्य करते हैं तथा जन्मलग्नमें शराशिके अथवा अष्टम या सप्त-
मस्थानमें हों तो भी वैधव्य देते हैं ॥२१॥
लग्नाधिपो वाथ मदालयेशो वर्गे गतः पापनभ-
श्वराणाम् ॥ मदे तनौ वा खलखेटवर्गस्तदा
कुलं मुञ्चति चञ्चलाक्षी॥ २३ ॥
जन्मलगेश अथवा सप्तमेश पापग्रहोंके (वर्ग) राश्यंशकादि-
कोंमें हो अथवा लग्नमें एवं सप्तमभावमें पापग्रहके राश्यंशक हों
तो वह स्त्री कुलको छोड देवै अर्थात् कुलय हो ॥ २३ ॥
पापान्तराले यदि लग्नचन्द्रौ स्यातां शुभालोकन-
वर्जितौ तौ॥ अनंगलोला खलसंगमेन कुलहयं
हन्ति तदा मृगाक्षी ॥२४॥

भावकुतुहलम्- [स्त्रीजातकम्- यदि जन्मसमयमें लग्न, चन्द्रमा पापग्रहोंके बीच में हो शुभ- ग्रहोंकी दृष्टि उनपर न हो पापयुक्तभी हो तो वह मृगाक्षी कामदेवसे चंचल होकर पितृकुल भर्तृकुल दोनोंका नाश करें अर्थात् व्यभि- चारिणी होकर दोनों कुलोंको डुबावै ॥ २४ ॥ व्ययेऽष्टमे भूमिसुतस्य राशावगौ सपापे भवतीह रण्डा ॥ मदे कुलीरे सखौ कुजेऽपि धवेन हीना रमतेऽन्यलोकैः ॥ २५॥ यदि मंगलकी राशि 21 ८ में,राहु बारहवां वा अष्टम पापयुक्त हो तो वह स्त्री रांड होवे अथवा सप्तमभावमें कर्कका सूर्य, मंगल; सहित हो तो पतिहीन होकर अन्यपुरुपोंसे रमित रहै ॥ २५ ॥ तनौ चतुर्थे निधने व्यये वा मदालये पापयुतः कुजश्चेत् ॥ अनंगलीलां प्रकरोति जारैः पति तिरस्कृत्य विलोलनेत्रा ॥ २६ ॥ यदि जन्मलनसे चौथा, बारहवां अथवा सप्तम पापयुत मंगल हो तो वह चंचला अपने पतिका तिरस्कार करके (जार) उपप: तियों के साथ कामक्रीडा करे, चंचल होवे ॥२६॥ परस्परांशोपगतौ भवेतां महीजशुक्रौ जननेऽङ्ग- नायाः ॥ स्वयं मृगाक्षी ह्यभिसारिकेव प्रयाति कामाकुलितान्यगेहे ॥२७॥ यदि स्त्रीके जन्मसमयमें मंगलके अंशका शुक्र शुक्रके अंशका मंगल हो तो वह मृगाक्षी अभिसारिकाके समान आपही कामातुर होकर दूसरेके घर जावै ॥२७॥ पापग्रहे सप्तमगे बलोनेऽशुभेन दृष्ट पतिसौख्य- हीना ॥ स्यातां मदे भौमकवी सचन्द्रौ, पत्या- ज्ञया सा व्यभिचारिणी स्यात् ॥२८॥ - नवमः ९ (५९) भापाटीकासमंतम् । पापग्रह बलहीन सप्तमस्थानमें हों शुभग्रह उसे न देखें तो उस स्त्रीको भर्ताका सुख न होवै। यदि सप्तम स्थानमें मंगल,शुक्र,चन्द्रमा हों तो वह स्त्री भताकी आज्ञासे व्यभिचारिणी(जारिणी) होवे।।२८॥ पापग्रहे सप्तमलग्नगेहे भर्ता दिवं गच्छति सप्त- मान्दे ॥ निशाकरे चाष्टमवैरिभावे तदाष्टमाब्दे निधनं प्रयाति ॥ २९॥ जन्ममें जिसके सप्तम एवं लग्नभावमें पापग्रह हो उसका पति विवाहसे सातवें वर्ष स्वर्ग जावै। यदि चंद्रमा भी ६।८ में हो तो आठवें वर्षमें पति मरे ॥ २९ ॥ बालविधवायोगः। सप्तमेशोऽष्टमे यस्याः सप्तमे निधनाधिपः॥ पापेक्षणयुतो बाला वैधव्यं लभते ध्रुवम् ॥३०॥ जिस(बाला)नवयौवनाके जन्मलमसे सप्तमेश अष्टम,अष्टमेश सप्तम पापदृष्ट हों अथवा पापयुक्त हों तोनिश्चय वालवैधव्यपावै३० सप्तमाष्टपती पष्टे व्यये वा पापपीडितौ ॥ तदा वैधव्यमाप्नोति नारी नैवात्र संशयः ॥३१॥ जिस स्त्रीके जन्मलनसे सप्तम, अष्टमभावोंके स्वामी पापपीडित होकर छठे वा बारहवें हों वह निस्संदेह वैधव्य पावै ॥ ३१ ॥ मातृसहितव्यभिचारिणीयोग। मन्दारराशौ ससिते शशाङ्के खलेक्षिते लग्नगते मृगाक्षी ॥ मात्रा सहैव व्यभिचारिणी स्यान्मदे खलांशे व्रणविद्वयोनिः ॥३२॥ यदि शनि मंगलकी राशि(१०199191८)योंमें शुक्रसहित चंद्रमा पापदृष्ट लग्नमें होतो वहस्त्री अपनी मातासहित व्यभिचारिणी होवे।

(६०)
भावकुतूहलम्-
[वीजातकम्-
यदि सप्तममें पापांश हो यद्वा उक्त ग्रह पापांशकी सप्तममें हों तो
माँ बेटी व्यभिचारिणी हों किन्तु उसकी योनि व्रणसे वेधित
रहे ॥३२॥
ग्रहराशिवशेन प्रत्येकाशाशफलानि ।
तवादो भामराशौ।
यदाङ्गचन्द्रौ कुजभे कुजस्य त्रिंशांशके दुष्टतमैव
कन्या॥ मन्दस्य दासी हि गुरौ तु साध्वी माया-
विनी ज्ञस्य कवेः कुवृत्ता ॥ ३३॥
अब ग्रह राशियोंके वशसे प्रत्येक त्रिंशांशके फल कहते हैं इनमें
प्रथम मंगलकी राशिके विंशांशकोंके फल हैं कि,यदि लग, चंद्रमा
मंगलकी राशिमें हो तथा मंगलके त्रिंशांशमें हों तो वह कन्यादुष्ट
होवे, शनिके त्रिंशांशमें दासी होवे,बृहस्पतिकेमें पतिव्रता, वुधमें
मायावाली, शुक्रकेमें दुष्टचरितवाली होवे ॥३३ ॥
शुक्रराशौ।
शुक्रमे कुजखाग्न्यंशे दुष्टा सौरेः पुनर्भवा ॥
गुरोर्गुणमयी विज्ञा कवेः कामातुरा भवेत् ॥३४॥
शुक्रके राशिमें लग्न चंद्रमा मंगलके त्रिंशांशमें हो तो दुष्टा होने
एवं शनिक ( पुनर्भवा) दो बार विवाही जावै, बृहस्पतिकेमें
गुणयुक्ता, बुधको पंडिता, शुक्रकेमें कामातुरा होवै ॥ ३४ ॥
बुधराशौ।
बुधमे भूमिपुत्रस्य कपटी क्लीववच्छनेः॥
गुरोः सती विदो विज्ञा कवेः कामातुरा मवेत्॥३५॥
वुधके राशिमें लग्न, चंद्र,मंगलके त्रिंशांशमें हों तो कपटी होवै
शनिक नपुंसकके तुल्य होवे, वृहस्पतिकेमें पतित्रता, बुधकेमें
बहुत विपयोंको जाननेवाली,शुक्रकेमै कामसे आतुरा होवे ॥३५॥

नवमः ९]
भापाटीकासमेतम् । (६१)
चंद्रराशौ।
कुलीरभे भूमिसुतस्य वेश्या शनेः पतिप्राणविघा-
तक: । गुरोर्गुणत्रातवती बुधस्य शिल्पक्रियाज्ञा
कुलटा भृगोः स्यात् ॥३६॥
कर्कराशिके लग्न, चंद्रमा, मंगलके त्रिंशांशकमें हो तो वह स्त्री
(वेश्या)पतुरिया होवे. तथा शनिकेमें भर्तीके प्राणघात करनेवाली,
बृहस्पतिकेमें गुणसमूहयुक्ता, बुधकेमे शिल्प)कारीगरी जाननेवाली
शुक्रके त्रिंशांशकमें (कुलटा ) व्यभिचार करनेवाली होवै ॥३६॥
सूर्यराशौ ।
सिंहे नराकारधरा कुजस्य वाराङ्गना भानुसुतस्य
नारी ॥ गुरोरिलाधीशवधूव॒धस्य दुष्टा कवेरङ्गज-
गामिनी स्यात् ॥३७॥
सिंहराशिके लग्न, चंद्रमा, मंगलके त्रिंशांशकमें हों तो पुरुपके
आकार धारण करे,अथवा पुरुप समान पराक्रमी,चतुरा होवै,शनि-
केमें (वाराङ्गना) वेश्या होवे, वृहस्पतिकेमें पृथ्वीपतिकी वधू होवे,
बुधकेमें दुष्टा, शुक्रकेमें अपने पुत्रसे गमन करनेवाली होवै ॥३७॥
गुरुराशी।
गुणैर्विचित्रा गुरुमे कुजस्य मन्दस्य मन्दा गुण-
तत्त्वविज्ञा ॥ जीवस्य विज्ञा शशिनन्दनस्य शुक्रस्य
रम्यापि भवेदरम्या॥३८॥
बृहस्पतिके राशिमें लग्न, चंद्रमा, मंगलके विशांशकमें हों तो
अनेकगुणोंसे युक्त होवै, शनिकेमें मूर्खा, बृहस्पतिके गुणोंके
तत्त्वको जाननेवाली,युधमें पंडिता,शुक्रकेमें सुरूपाभी कुरूपासी
प्रतीत हो ॥३८॥

(६२) भावकुतूहलम्- [स्त्रीजातकम- शनिराशौ। मन्दालये भूमिसुतस्य दासी शनेरसाध्वी भव- तीति साध्वी ॥ गुरोनिशानाथसुतस्य दुष्टा शुक्र- स्य वंध्या क्रमतः प्रदिष्टा ॥३९॥ शनिके राशिमें लग्न, चंद्रमा, मंगलके त्रिंशांशकमें हों तो दासी होवे, शनिकमें पतिव्रता न होवै, बृहस्पतिकेमें पतिव्रता, बुधकेमें दुष्टा,शुक्रकेमें (वंध्या)अपुत्रा होवे इतने क्रमसे त्रिंशांशफल हैं ३९॥ अन्ययोगाः । मंदे मध्यवले कवीन्दुशशिर्वीर्यच्युतैः प्रायशः शेषर्वीर्य्यसमन्वितैः पुरुषवन्नारी यदोजे तनुः ॥ जीवांगाररवीन्दुजैर्बलयुतैश्वेदङ्गराशौ समे गीतातत्त्वविचारसारचतुरा वेदांतवादिन्यपि ॥४०॥ जिसके जन्ममें शनि मध्यबली, शुक्र, चंद्रमा, बुध बलहीन, और विशेषतासे अन्यग्रह बलवान हों तथा लग्न विषमराशिका हो वह स्त्री पुरुपके समान होवे । यदि वृहस्पति, मंगल, सूर्य, बुध बलवान् हों तथा लग्नराशि समसंज्ञक हो तो गीताका तत्त्व (ज्ञान) के विचारसे सार जानने में चतुरा और वेदांतवादिनी भी होवै॥४०॥ अष्टमभावविचारः। यदाष्टमे देवगुरौ भृगौ वा विनष्टगर्भा मृतपुत्रका वा ॥ कुजेऽष्टमे सा कुलटा मृगाक्षी चन्द्रेऽष्टमे स्वामिसुखेन हीना॥४१॥ यदि जन्ममें बृहस्पति अष्टम हो अथवा शुक्र अष्टम हो तो उसके गर्भ नष्ट होवे, अथवा पुत्र मरें,यदि मंगल अश्म हो तो वह मृगाक्षी ( कुलटा) व्यभिचारिणी होवै, यदि चंद्रमा अष्टम हो तो पतिके सुखसे हीन रहै ॥४३॥ "

नवमः९]
भाषाटीकासमेतम् ।
(६३)
मन्देऽष्टमे रोगस्तस्य भार्या दिनाधिपे सा परि-
तापतप्ता ॥ अनंगरंगा परकान्तसंगा मृतावगौ
सा कुलधर्मभंगा ॥४२॥
जिस स्त्रीका शनि अष्टम हो उसका पति रोगयुक्त सर्वदा रहै,
सूर्य अएम हो तो सर्व प्रकार संतापोंसे संतप्त रहै,यदि राहु अष्टम
हो तो कामदेवके (रंग)क्रीडासे परपुरुषोंका संग करै तथा अपने
कुलके धर्मको खोवै ॥१२॥
पुत्रमावविचारः।
पंचमे शुभसंदृष्टे पंचमाधिपतावपि ॥
केन्द्रकोणे तदा नारी बहुपुत्रवती भवेत् ॥ ४३॥
अब स्त्रियोंके संतान भावका विचार कहते है-कि,यदि जन्म-
लग्नसे पंचमभावमें शुभग्रहोंकी दृष्टि हो और पंचमेश केन्द्रकोण
१।४।७।१०।५।९ में हो तो वह भी बहुत पुत्रोंवाली हो ॥ १३ ॥
पंचपुत्रवती जीवे सबले च सिते विधौ ॥
सुतासुखवती पापे नारी संतानवर्जिता॥ ४४॥
यदि बृहस्पति बलवान होकर पंचममें हो तो पांच पुत्रवाली
होवे, शुक्र चंद्रमा सबल पंचममें हों तो कन्याओंका सुख होवे,पाप-
ग्रह पंचम हो तो संतानके सुखसे हीन रहै. जिन ग्रहोंका जो फल
पंचममें कहा है वह उसकी दृष्टिसेभी जानना ॥ ४४ ॥
विषयोगा।
भद्रासानलवरुणमे भानुमन्दारवारे यस्या
जन्म प्रभवति तदा सा विषाख्या कुमारी ॥
पापे लग्ने शुभखगयुतः पापखेटावरिस्थौ स्यातां
यस्या जननसमये सा कुमारी विपाख्या ॥ ४५ ॥

(६४)
भावकुतूहलम्-
[स्त्रीजातकम-
अब स्त्रियोंके विषयोग कहतेहैं-कि,जिसके जन्मसमयमें भद्रा-
संज्ञक २७१२ तिथि, आश्लेपा, कृत्तिका शततारा नक्षत्र, रवि,
शनि, मंगलवार हों वह विपाख्या होती है. इस योगके तीन भेद
हैं कि, द्वितीया तिथि, आश्लेपा नक्षत्र, रविवार (१)सप्तमी तिथि,
कृत्तिका नक्षत्र, शनिवार (२)द्वादशी तिथि, शततारा नक्षत्र,
मंगलवार (३) और पापग्रहराशि लग्नमें पापग्रहयुक्त तथा दो
पापग्रह छठेभी हों तो वह कन्या विपाख्या होती है ॥४५॥
आदित्यसूनोदिवसे द्वितीया सुजंगमे भौमदि-
नेम्बुजः ॥ चेत्सप्तमी वाथ रवौ विशाखा हरे-
स्तिथौ वापि च सा विषाख्या ॥४६॥
इनके भेद कहते हैं कि, शनिवारको द्वितीया तिथि, आश्लेया
नक्षत्र (१), मंगलवारको शततारा नक्षत्र, सप्तमी तिथि (२),
रविवारको विशाखा नक्षत्र, द्वादशी तिथि (३),में जिस कन्याका
जन्म हो वह विपाख्या होती है।॥ ४६॥
धर्मगेहगते भौमे लग्नगे रविनन्दने ।
पञ्चमे दिवसाधीशे सा विषाख्या कुमारिका ॥४७॥
यदि लग्नसे नवम मंगल,लग्नमें सूर्यपुत्र(शनि), पंचममें सूर्य,
जिस कन्याका होवे वह विपाख्या ( विपकन्या होती है ॥४७॥
विपास्यालक्षणम् ।
विपाख्या शोकसन्तप्ता दुभंगा मृतपुत्रिका ॥
वस्त्राभरणहीना च पुराणैरुदिता बुधैः॥४८॥
जो कन्या उक्त प्रकारोंसे विपाख्या हो वह शोकसे संतप्त
(दुर्भगा) भाग्यहीना होवे, संतान उसकी मरती रहैं, वस्त्र, भूषणोंसे
हीन रहे यह प्राचीन पंडितोंने कहा है, ऐसेही विपघटिकाके
जन्मवाली भी होती है ॥ १८॥

दशमः १.J
भापाटीकासमेतम् । (६५)
विषयोगभङ्गः।
सप्तमे सप्तमाधीशः शुभो वा लग्नचन्द्रयोः॥
विपयोगमलं हन्ति रहो हरिरिभं यथा ॥४९ ।।
यदि जन्मलग्नसे सप्तमेश सप्तममें हो अथवा चंद्रमासे सप्तमेश
सप्तम हो तथा लनचंद्रसे शुभग्रह सप्तम हो वा उसे देखे तो निश्चय
विपयोगके फलको नाश करता है जैसे सिंह बलात्कारसे हाथीको
मारता है॥४९॥
इत्थं विवाहकालेऽपि ज्ञातव्यं लग्नचन्द्रयोः ।।
तदधीन यतः स्त्रीणां शुभाशुभफलं भवेत् ॥५०॥
विवाहसमयमें भीलम और चंद्रसे ऐसाही विचार करना,क्योंकि
विवाहमुहूर्तके अधीन स्त्रियोंका आजन्म शुभाशुभ है ॥५०॥
वैधव्यभङ्गोपायः।
वैधव्ययोगयुक्तायाः कन्यायाः शान्तिपूर्वकम् ।।
वेदोक्तविधिनोहाहं कारयेचिरजीविना ॥५१॥
इति भावकुतूहले स्त्रीजातकाध्यायो नवमः ॥ ९ ॥
जिस कन्याके वैधव्ययोग हो उसको प्रथम प्रतिमाविवाह,
सावित्रीवत, पिप्पलत्रत इत्यादि कल्पोक्तशांति करके वेदोक्त विधिसे
उसका विवाह दीर्घायुयोगवालेके साथ करना ।। ५१ ।।
इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां स्त्रीजातकाध्यायः॥९॥
दशमोऽध्यायः।
कन्यायाः शुभाशुभांगलक्षणानि ।
शुभलक्षणसम्पन्ना भवेदिह यदाङ्गना ॥
तत्करग्रहणादेव वईते गृहिणां सुखम् ॥ १॥
यदि स्त्री शुभलक्षणोंसे संपन्न होवे तो संसारमें उसे विवाहविधि
करके ग्रहण करनेसे गृहस्थियोंको सुख बढता है ॥१॥

भावकुतूहलम्-
[खीसामुद्रिक:-
शुभाशुभ पुरागीतं वेदव्यासेन धीमता ॥
प्रकाश्यते तदेवात्र नारीणामङ्गलक्षणम् ॥२॥
स्त्रियोंके लक्षणोंसे शुभ तथा अशुभ प्रथम बुद्धिमान् व्यासदेवजीने
कहा है वही यहां भी स्त्रियोंके अगलक्षण प्रकाश किये जाते हैं।।२।।
पादतललक्षणम् ।
युवतिपादतल किल कोमलं सममतीव जपाकु-
सुमप्रभम् ॥ दिशति मांसलमुष्णमिलापतेरति-
हितं बहुधर्मविवजितम् ॥३॥
स्त्रीके पैरके तलुए यदि कोमल, (सम ) सरल तथा (जपा)
ओंड पुष्पके समान रक्तवर्ण, स्थूल, उष्ण और बहुत स्वेदसे
रहित हो तो राजाके लिये हित करते हैं ॥३॥
कमलकम्युरथध्वजचक्रवत्पृथुलमीनविमानवितान-
वत् ॥ भवति लक्ष्म पदे यदि योपितां क्षिति-
भृतां वनिता विभुतारता ॥४॥
जिसके पैरमें कमल, कंबु (शंख), रथ, ध्वजा, चक्रके समान
तथा स्थूल मछली, विमान, वितान ( चांदनी) के आकार चिह्न
हो तो उस स्त्रीका पति राजा होवै ऐश्वर्यसे युक्त रहे ॥४॥
शूर्पाकारं विवर्ण च विशुष्कं परुप तथा ॥
रूक्षं पादतलं तन्व्या दौर्भाग्यपरिसूचकम् ॥५॥
जिसके पैरके तलुए शूर्पके आकार, विवर्ण, शुष्क (खरदारा)
करडा, रूखा हो तो यह लक्षण तन्वंगीके दौर्भाग्यसूचक हैं।।६।।
यस्याः समुन्नतांगुष्ठो वर्तलोऽतुलसौख्यदः ॥
शूर्पाकारा नखा यस्याः सा भवेदुःखभागिनी ॥६॥

'दशमः१०] भापाटीकासमेतम् । (६७) जिसके पैरका अंगूठा ऊँचा, गोल हो तो अंति सौख्य देता है, जिसके नाखून शूर्पके आकार हों वह दुःख भोगनेवाली होतीहै।६॥ गमनलक्षणम्। संचलन्त्यां धराधूलिधारा यदा राजमार्गेऽवलायां बलादुच्छलेत ॥ पांसुला सा कुलानां त्रयं सत्वरं नाशयित्वा खलैमोदते सर्वदा ॥७॥ जिस स्त्रीके सडकपर चलते समय पृथ्वीमें (धूलि) गर्दकी धारा उडे वह अपतिव्रता ( जारिणी) तीन कुल (माता, पिता, भर्ता) को नाश करके सर्वदा दुष्टोंके साथ प्रसन्न रहे ॥ ७ ॥ श्लिष्टाड्डलीलक्षणम्। यस्या अन्योन्यमारूढाः पादांगुल्यो भवन्ति चेत् ॥ सा पतीन्वहुधा हत्वा वारवामा भवेदिह ।। ८॥ जिसके पैरकी एक अंगुली दूसरी अंगुलीके ऊपर चढी रहे वह बहुत पतियोंको मारके वारांगना (वेश्या) होती है ।। ८ ।। कनिष्टा न स्पृशेभृमि चलन्त्या योपितस्तदा । सा द्रुत स्वपति हत्वा जारेण रमते पुनः ॥९॥ जिस स्त्रीके चलते समयमें (कनिष्टा) छोटी अंगुली पैकी पृथ्वीको स्पर्श न करे वह शीघ्र ही अपने पतिको मारकर जाग्से रमित रहे॥९॥ अनामिका च मध्या च यदि भृमि न संस्पृशेत् ॥ आद्या पतिद्वयं हन्ति चापरा तु पतित्रयम् ॥ १० ॥ जिस स्त्रीके पेरकी अनामिका एवं मध्यमा पृथ्वीको स्पर्श न करे इनमेंसे अनामिका ऊंची रहे तो दो पतियोको, मध्यमा उंची रहे तो तीन पतियोंको मारे ।।१०।।

पदतललक्षणम् । (६८) भावकुतूहलम- [स्त्रीसामुद्रिका- अनामिका च मध्या च यदि हीना प्रजायते ॥ तदा सा पतिहीना स्यादित्याह भगवान्स्वयम्।।११॥ जिसके पैरकी मध्यमा तथा अनामिका भी छोटी हो तो वह स्त्री पतिहीना होवै. यह भगवान वेदव्यासने आपही कहा है ॥११॥ द नखलक्षणम् । यदि पापनखाः स्निग्धा वर्तुलाश्च समुन्नताः ॥ ताम्रवर्णा मृगाक्षीणां महाभोगप्रदायकाः ॥ १२॥ यदि स्त्रीके पैरोंके नाखून (स्निग्ध) चिकने, (वर्तुल) गोला- कार, उंचे और तांबके रंगके समान हों तो मृगाक्षियोंको उत्तम भोग देते हैं ॥ १२॥ यदि भवेदमलं किल कोमलं कमलपृष्ठावदेव मृगीदृशाम् ॥अरुणकुंकुमविद्रुमसन्निभं वहुगुणं पदपृष्ठमिति ध्रुवम् ॥ १३ ॥ यदि मृगनयनी स्त्रियों के पैरोंकी पीठ निर्मल, कोमल, कमलद- लके पीठके समान (अरुण ) गुलावीरंग यद्वा कुंकुम, वा (विद्रुम) मूंगाके समान हों तो वे बहुत गुणवती होवें यह निश्चय है ॥१॥ अंघ्रिमध्ये दरिद्रा स्यान्नम्रत्वेन सदाङ्गना ॥ शिरालेनाध्वगा नारी दासी लोमाधिकेन सा ॥१४॥ पैरोंकी अंगुलियकै बीचमें( नम्र गहरा हो तो वह स्त्री सर्वदा दरिद्रा रहै, अंगुलियोंपर शिरा (नस)वहुत हों तो मार्ग चलनेवाली हो और बहुत रोम अंगुलियोंमें हों तो दासी होवे ॥ १४ ॥ निौसेन सदा नारी दुर्भगा खलु जायते ॥ गुल्फो गूढो शुभौ स्यातामशिराली च वर्तुलौ १५॥ गुल्फलक्षणम् ।

दशमः १०
।
भापाटीकासमेतम् । (६९)
जिसके (गुल्फ) घुटनोंके नीचे (निर्मीस) माडे हों तो वह स्त्री
दुर्भगा होवे, यदि उक्त स्थान (गूढ) स्थूल, पुष्ट हों (अशिरा)
नसोंसे रहित हों एवं वर्तुल हों तो सुभगा होवे ॥ १५ ॥
अगूढो शिथिलौ यस्यास्तस्या दौर्भाग्यसूचकौ ॥
गुल्फलक्षणमाख्यातं पाणिलक्षणमुच्यते ॥ १६ ॥
जिस स्त्रीके गुल्फस्थान शिथिल एवं (अगृढ) ढीले हों वह
दुभंगा होवै. इतने गुल्फलक्षण कहे गये, अब ( पाणि) ऍडीके
लक्षण कहे जाते हैं ।। १६॥
पाणिलक्षणम् ।
समानपाणिः सुभगा पृथुपाणिश्च दुर्भगा ॥
कुलटा तुङ्गपाणिश्च दीर्घपाणिर्गदाकुला ॥१७॥
जिसके (पाणि) ऍडी समान हो तो वह सौभाग्यवती होवे,
पाणि मोटे हों तो दुभंगा होवे,जो पाणि ऊँचे हों तोव्यभिचारिणी
और लंबी पाष्णिसे नित्य रोगसे आकुल रहे ॥ १७ ॥
जघालक्षणम् ।
जंघे रंभोपमे यस्या रोमहीने च वर्तुले ॥
मांसले चसमे स्निग्धे राज्ञी सा भवति ध्रुवम्।।१८॥
जिस स्त्रीके जंघा कदलीस्तंभके समान हों तथा रोमरहित(वर्तुल)
गोलाकार सरल,मोटी,समान और चिकनी हो तोराजरानीहोवे१८
रोमकृपलक्षणम् ।
एकरोमा प्रिया राज्ञो हिरोमा सौख्यभागिनी ॥
त्रिरोमा विधवा ज्ञेया रोमकूपेषु कामिनी ॥ १९ ॥
जिसके जंघाओंके (रोमकूप) रोमोंके जडपर एक एक रोम हों
तो बह राजाकी प्रिया,ऐश्वर्यवती होवे, दो दो हों तो सुख भोगने-
बाली और तीनसे विधवा जाननी ॥ १९॥

(७०)
भावकुतूहलम्-
[स्त्रीसामुद्रिक:-
जातुलक्षणम्।
भवति जानुयुगं यदि मांसलं तदतिवृत्तमतीव
शुभप्रदम् ॥ भुवनभर्तुरतो विपरीतमादिभिरिदं
विपरीतमुदीरितम् ॥ २० ॥
जिस स्त्रीके दोनों जानु मोटे,अति सुंदर गोलाकार हों वह अति
शुभफल करते हैं । वह राजरानीके तुल्य होती है, इससे विपरीत
लक्षण हों तो फल भी विपरीत कहा है ॥ २० ॥
कटिलक्षणम् ।
समुन्नतनितंबाद्या यस्याः सिद्धांगुला कटिः॥
सा राजपट्टमहिषी नानालीभिः समारता ॥ २१॥
जिसकी कमर सिद्ध (२४) अंगुल चौडी हो तथा (नितंब)
चूतड ऊंचे हों तो वह राजाकी पटरानी होवे और अनेक (सखी)
दासियोंसे युक्त रहै ॥२१॥
निर्मासा विनता दीर्घा चिपिटा शकटाकृतिः ॥
लघ्वीरोमाकुला नार्या वैधव्यं दिशते कटि॥२२॥
जो कमर मांसरहित, माडी, गहरी (चिपिट) वैठी हुई गाडीके
आकारकी,छोटी और रोमोंसे भरी हुई हो वह वैधव्य देतीहार२॥
नितम्बलक्षणम् ।
सीमन्तिनीनां यदि चारुबिंवो भवेन्नितंवो बहु-
भोगदः स्यात् ॥ समुन्नतो मांसल एव यासां पृथुः
सदा कामसुखाय तासाम् ॥ २३ ॥
जिन भाग्यवती स्त्रियोंके चूतड रमणीय विववत् हों तो बहुत
प्रकार भोग देते हैं. यदि उचें, मोटे, बड़े भी होंतो सर्वदा काम:
देवको सुख देते हैं ॥२३॥

~ दशमः १०] भापाटीकासमेतम् । (७१) योनिलक्षणम् । यदा गजस्कन्धसमानरूपो भगोऽथवा कच्छप- पृष्ठवेषः ॥ इलापतेः कामविनोददायी वा सोन्नतः सोऽपि सुताप्रसोता ॥ २४॥ यदि स्त्रीका (भग) योनि हाथीके गर्दनके सदृश यद्वा कछु- आके पीठके सदृश हो तो वह राजाको कामक्रीडामें प्रसन्न करने- वाली अर्थात् राजरानी होवै,यदि उक्त भग ऊंचे आकारका हो तो कन्या जननेवाली होती है ॥ २४ ॥ अश्वत्थदलरूपो वा भगो गूढमणिः शुभः ॥ चुल्लिकोदररूपो यः कुरङ्गखुरसन्निभः ॥ २५ ॥ रोमाकुलो दृष्टनासो विकृतास्यो महाधमः ॥ कामिनां न विनोदाहों भगो भवति सर्वथा ॥ २६ ॥ अथवा भग अश्वत्थ (पीपल)के पत्रके समान अथवा गुप्तम- णिके (टोटनी ) वाला हो तो शुभ होता है, जो भग चुहीके पेटके आकारका व मृगखुरसा, रोमव्यात, ऊँची टोटनीवाला, विकृत- मुख हो वह अधम होता है, यह भग कामियोंके विनोदका हेतु सर्वदा नहीं होता है ।। २५ ॥ २६ ॥ कामिन्याः कञ्चुकावतों भगो दोर्भाग्यवर्धकः ॥ स गर्भधारणाशक्तो वक्राकारोऽपि तादृशः॥ २७॥ कामिनीका भग यदि दोनों ओर ऊंचा बीचमें गहरा हो तो दौभाग्य बढाता है, गर्भधारणमें असमर्थ होता है, यदि (वक्राकार) मुडा हुआ हो तो भी वैसा ही फल करता है ॥ २७ ॥ वेतसवंशदलप्रतिभासः कर्पररूपवदेव भगो वा॥

(७२) भावकुतूहलम्- [स्त्रीसामुद्रिक:- लंवगलो विकटो गजलोमा नैव शुभश्चिपिटोऽपि निरुक्तः ॥२८॥ जो भग वेतके अथवा वांसके पत्रके आकार हो अथवा (कपर) बीच में गहरा चारों ओर ऊंचा हो तथा गलेके समान एक ओर माडा दूसरी ओर मोटा लंबा हो, (विकट) ऊंचा नीचा हो और हाथीकेसे रोम जिसपर हों वह शुभ नहीं होता, ऐसे ही (चिपिट) चपटा भग भी अशुभ कहा है ॥२८॥ मृदुतरं मृदुरोमकुलाकुलं यदि तदा जघनं भग- भाजनम् ॥ उत समुन्नतमायतमादरात्पतिकला- कलितं गदितं बुधैः ॥ २९॥ यदि भग कोमलतर, कोमल वालोंसे भरा हो तो वह ऐश्वर्यका (पात्र) भोगनेवाला होता है और ऊंचा, वडा, कांतिमान (कला- कलित)जिसके दर्शन वा स्पर्शसे मनकी उमंग प्रसन्नतासे उठे यह भी वैसा ही है ॥२९॥ तदेव दक्षिणावर्त मांसलं शुभसूचकम् वामावर्त च नारीणां खंडितं खंडिताश्रयम् ॥३०॥ वही भग दाहिनी ओर घुमा हो यद्वा भौरा मोटा हो तो शुभ फल करता है. यदि वाँयीं ओर घुमा हो यद्वा भौंरा तथा (खंडित) किसी जगे भंग जैसा हो तो व्यभिचारिणी करता है॥३०॥ निर्मासं कुटिलाकारं रूक्षं वैधव्यसूचकम् ॥ अतिस्थूलं महादीर्घ सद्यो दौर्भाग्यकारकम् ॥३१॥ यदि भग मांसरहित एवं कुटिलाकार, मोडवाला हो तो वैधव्य करता है. जो अतिमोटा, व बडा लंबा हो तो अवश्य (दीर्भाग्य) भाग्यहीन करता है ॥ ३१ ॥ ॥

दगमः१०]. भाषाटीकासमेतम् । (७३) मृदुला विपुला वस्तिः शोभना च समुन्नता ॥ अशुभा रेखयाक्रान्ता शिराला लोमसंकुला ॥३२॥ (बस्ति) भग कोमल तथा बडा हो तो शुभ होता है,ऊँची भी योनि शुभफल देती है. जिसमें रेखा हों एवं नसें हों तथा रोमोंसे भरी हो तो अशुभफल देती है ॥ ३२॥ नाभिलक्षणम् । गभीरा दक्षिणावर्ता नामी भोगविवर्धिनी ॥ व्यक्तग्रन्थिः समुत्ताना वामावर्त्ता न शोभना॥३३॥ स्त्रीकी नाभि यदि गहरी एवं दाहिनी ओर (मोड) घुमाववाली हो तो भोग बढाती है, जिसकी (ग्रंथि) गांठ प्रकट हो नाभी सुली हो यद्वा वामावर्त हो तो शुभ नहीं होती ॥ ३३ ॥ उदरलक्षणम् । पृथूदरी यदा नारी सूते पुत्रान वहूनपि । भकोदरी नरेशानं वलिनं चायतोदरी ॥ ३४॥ जिस स्त्रीका पेट बडा हो वह बहुत पुत्र जनती है, जिसका पेट मेंढककासा हो उसका पुत्र राजा होवे, जिसका पेट बड़े फैला- वका हो उसका पुत्र बलवान होता है ॥ ३४ ॥ उन्नतेनोदरेणैव वन्ध्या नारी प्रजायते ॥ जठरेण कठोरेण सा भवेदिंदुकाङ्गना ॥ ३५ ॥ जिस स्त्रीका पेट ऊंचा हो वह वांझ होती है. जिसका उदर (कठोर ) कडाहो वह किसी नीचजातिविशेपकी पत्नी होवे॥३५॥ आवतन युतेनैव दासिका भवति ध्रुवम् ॥ कोमलैमाससंयुक्तैः समानः पार्श्वकैः शुभम् ॥३६॥ जिसके पेटमें (आवर्त ) भौंरा हो वह दासी हो यह (७४) भावकुतूहलम्- [ स्त्रीसामुद्रिका निश्चय है और जिसकी कोमल मांससे संयुक्त दोनहूँ कूखी हों तो शुभफल होता है ॥३६॥ विशिरेण मृदुत्वचा सपुत्रा जठरेणातिकृशेन कामिनी सा॥ बहुधातुलभोगलालिता सानुदिनं मोदकसत्फलाशिनी स्यात् ॥ ३७॥ जिसका पेट नसोंसे रहित, कोमल त्वचाका तथा कृश हो तो वह कामिनी पुत्रवती होती है और बहुत प्रकारके अनुपम भोगोंसे उसका प्रेम होता है, दिनदिन प्रसन्नतापूर्वक मियान्न उत्तम मेवे खानेवाली होती है ॥३७॥ घटाकारं यस्या भवति च मृदंगेन सदृशं यवाकारं दैवादुदरमहितं पुत्र-रहितम् ।। अभद्रं नो भद्रं तदपि यदि कूष्माण्डसदृशं निरुक्तं तत्त्वज्ञैः कठिनमुरुशालेन च समम् ॥३८॥ जिस स्त्रीका पेट घडा या मृदंगके आकार हो, अथवा दैवयोगसे (यव) जौके दानेके आकारका हो तो वह पुत्ररहित रहै, यदि (कूष्मांड) कुम्हडेके आकारका पेट हो तो सर्वदा अमंगल देखे कभी मंगल न हो तथा कठोर ( उरुशाल) के समान हो तो भी तत्त्व जाननेवालोंने यही फल कहा है ॥ ३८॥ कृशतरा त्रिवली सरलावली ललितनर्मविनोद- विवर्धिनी ॥ भवति सा कपिला कुटिलाकुला शुभकरी विरला महादाकृतिः ॥ ३९॥ जिसके (निवली) हृदयसे भंगपर्यंत रोमावली वारीक एवं सीधी हो तो वह स्त्री रहस्यके प्रेम में हँसीकी बोलचाल अतिरमणीय करे प्रेम बढावे, यदि वह निवली (कपिलवर्ण) भरेरंगकी, मुडी हुई, N

दशमः १०
भापाटीकासमेतम् ।
(७५)
बहुत रोमोंकी हो तो कुटिलस्वभाववाली और गुस्सेवाली कडे
वचन कहनेवाली होवै,यदि विरलरोम तथा बड़ी आकृतिकी त्रिवली
हो तो शुभफल देती है ॥ ३९ ॥
उरोलक्षणम्।
लोमहीनहृदयं यदा भवेन्निम्नताविरहितं समा-
यतम् ॥ भोगमेत्य सकलं वराङ्गना सा पुनः
प्रियवियोगमालभेत् ॥ ४०॥
जिस स्त्रीकी छाती रोमरहित, (समान )ऊंची नीची न हो ऊपर
नीचेका (माप) परिमाण तूल अर्ज बरावर हो तो वह श्रेष्ठ स्त्री समस्त
भोगसुख पावै परंतु पीछे (प्रिय) प्यारेका वियोग भी पावै ॥४०॥
उदिन्नरोमहृदया स्वपति निहन्ति
विस्ताररूपहृदया व्यभिचारिणी स्यात् ॥
अष्टादशांगुलमितं हृदयं सुखाय
चेद्रोमशं च विषमं न सुखाय किंचित् ॥४१॥
जिस स्त्रीके हृदयके रोम फटेमुखके हों अथवा अकस्मात स्वयं
उखडजावें वह अपने पतिको मारतीहै, जिसका हृदय जितना लंब
उतनाही चौडाभी हो तो व्यभिचारिणी होती है. यदि हृदय १८
अंगुल हो तो सुख होताहै, यदि रोमोंसे भराहुआ तथा कहीं ऊंचा
कहीं नीचाभी हो तो उसको थोडाभी सुख नहीं मिलता ॥११॥
उन्नतं पीवरं शस्तं हृदयं वरयोषिताम् ॥
अपीवरमिदं नीच पृथुदौर्भाग्यसूचकम् ॥ ४२ ॥
उत्तम स्त्रियोंके हृदय अंचे,स्थूल शुभ होते हैं गहरे और चिपिट
हों तो दीर्भाग्या (भाग्यहीन) करता है ॥ १२॥

(७६)
भावकुतूहलम्-
{ स्वीसामुद्रिकः-
स्तनलक्षणम् ।
भवत एव समौ सुदृढाविमौ यदि घनौ सुदृशस्तु
पयोधरौ ॥ निजपतेरनिश परिवर्तुलौ कुसुमवाण-
विनोदविवर्धकौ ॥४३॥
यदि स्त्रीके दोनों स्तन समान एवं अच्छे (दृढ ) कडे, बहुत
खूबसूरत, सुहावने हों तथा गोल हों तो अपने पतिको नित्य
कामदेवके बाणोंके विनोद (हर्प) बढावनेवाले होते हैं ॥४३॥
सुवो विरलौ सूक्ष्मौ स्थूलाग्रावहिताविमौ ॥
पयोधरौ तदा नाUः प्रभवेदक्षिणोन्नतः ॥४४॥
पुत्रदोप्यथ कन्यादो यदा वामोन्नतो भवेत् ॥
सान्तरालौ च विस्तारौ पीवरास्यौ न शोभनौ॥४५॥
सुन्दर है भ्रुकुटि जिसकी ऐसी स्त्रीके स्तन यदि मिलेहुए न हों
माडे हों स्थूलाग्र हों तो अशुभ हों और(दक्षिणोन्नत) दाहिने ओर
झुके हों यद्वा दाहिना स्तन कुछ बडा हो तो पुत्र देनेवाली
होती है । यदि (वामोन्नत) वाम ओर झुके यद्वा वाम स्तन कुछ
बडा हो तो कन्या देते हैं. जिन स्तनोंके वीचमें कुछ (अंतराल)
फासला हो तथा बड़े हों उनके ( मुख ) चूंची मोटी हो तो शुभ
नहीं होते ॥ ४४॥४५॥
मूले स्थूलौ क्रमकृशावग्रे तीक्ष्णौ पयोधरौ ॥
सुखदौ पूर्वकाले तु पश्चादत्यन्तदुःखदौ ॥ ४६ ॥
स्तन जडसे मोटे फिर क्रमसे माडे होते होते अग्रभाग तीक्ष्ण
हों तो प्रथम अवस्थामें सुख पीछे अत्यंत दुःख देते हैं ॥४६॥
स्कन्धलक्षणम् ।
पुत्रिणी विनतस्कंधा ह्रस्वस्कंधा सुखप्रदा ॥
पुष्टस्कंधा तु कामान्धारतिभोगसुखावहा ॥४७॥

दशमः१०]
भापाटीकासमेतम् ।।
(७७)
जिसके कंधे नम्र हों वह पुत्रवती और छोटे कंधोंसे सुखी
होती है, यदि कंधे पुष्ट हों तो वह स्त्री कामदेवसे अंधीसी हो
रमणसुखसे युक्त रहती है ।। १७ ॥
मदान्धा कुटिलस्कन्धा स्थूलस्कंधा च तादृशी ।।
यदि लोमाकुलस्कंधा वैधव्यं द्रुतमावहेत् ॥ १८ ॥
जिसके (स्कंध) कन्धे टेढे हों वह मदसे अन्धी रहती है,
मोटे कन्धोंवाली भी ऐसे ही मदांधा रहती है, यदि कन्धोंमें रोम
बहुत हों तो शीघ्र विधवा होती है ॥ १८ ॥
बाहुमूललक्षणम् ।
स्रस्तांसा संहतांसा च धन्या भवति कामिनी ।।
तुङ्गांसा विधवा ज्ञेया विमांसांसा तथैव च ॥ १९ ॥
स्कन्धोंके किनारे बाहुके जड (अंस) चौड़े हो यद्वा कडे हों
तो वह कामिनी धन्या (भाग्यवती) होवै, जिसके उक्त भाग ऊंचे
हों अथवा (मांसरहित )माडे हों तो विधवा जाननी ॥ १९ ॥
कराङ्गुष्ठलक्षणम् ।
अंगुष्टांगलिक युग्मं यत्पद्मकलिकासमम् ॥
बहुभोगाय नारीणां निर्मितं विधिना पुरा ॥ ५० ॥
अंगूठा तथा दो अंगुली स्त्रियोंकी यदि कमलकी कलीके
समान हों तो बहुभोग देती हैं. यह स्त्रियोंके भोगनिमित्त पहिले
ब्रह्माने बनाया ऐसा जानना ॥५०॥
पाणितललक्षणम्।
करतलं भुजयोर्यदि कोमलं विमलपद्मनिभं च
समुन्नतम् ॥ निजपतेः कुसुमायुधवर्द्धकं निगदितं
मुनिना विधिनोदितम् ॥ ५१॥

" (७८) भावकुतुहला- [स्त्रीसामुद्रिका- भुजाओंसे (करतल ) हाथोंकी हथेली यदि कोमल निर्मल कमलके समान, तथा ऊंची हों तो अपने पतिके कामदेवको बढानेवाली होती है यह ब्रह्माके वचन मुनियोंने कहे हैं ॥५१॥ स्वच्छरेखाकुलं भद्रं नो भद्रं हीनरेखया ॥ अभद्रं रेखया हीन वैधव्यं चातिरेखया॥५२॥ यदि हाथकी हथेली निर्मल रेखाओंसे भरी हों तो मङ्गल देने- वाली होतीहै,यदि रेखा छोटी हों तोअमंगली है, यदि रेखा न हों तो अमंगली होवे और अतिरेखा हों तो वैधव्य पावै ॥ १२ ॥ करपृष्ठलक्षणम् । शिरालं कुरते निःस्वं नारीकरतलं यदि ॥ समुन्नतं च विशिरं करपृष्ठं सुशोभनम् ॥ ५३ ॥ हाथ शिराल (नसियोंसे भरा) हो तो स्त्री निर्धन हो और हाथका पिछवाडा ऊंचा तथा नसियोंसे रहित होतो शुभ होता है५३ रोमाकुलं गभीरं च निर्मासं पतिजीवहत ॥ सुभ्रवः करपृष्टस्य लक्षणं गदितं बुधैः ॥५४ ॥ यदिहाथकी पीठ रोमोंसे भरी,गहरी और मांसरहित हो तो पतिके प्राणोंको हरे, इतने स्त्रियोंके करपृष्टके लक्षण पंडितोंने कहे हैं॥५४॥ कररेखालक्षणम् । गभीरा रक्ताभा भवति मृदुला वा स्फुटतरा करे वामे रेखा जनयति मृगाक्ष्या बहु शुभम् ॥ यदा वृत्ताकारा पतिरतिसुखं विंदति परं विसारं सौभाग्य बलमपि सुतं स्वस्तिकमपि॥५५॥ यदि स्त्रीके वाये हाथमें गहरी, लाल रंगकी, कोमल,देखने में स्पष्टतर रेखा हों तो अतिशुभ होती हैं और गोलाकार हों तो

दशमः:१०
भापाटीकासमेतम् । (७९);
पतिकी रतिका परम सुख पाती है सौभाग्य बढाती है बलवती होती
है, यदि हाथमें स्वस्तिक भी हो तो पुत्रवती होवे ॥ ५५ ॥
करतले यदि पद्ममिलापतेः प्रियतमा परमा गरि-
मारता । नृपमपत्यमलं जनयेदरं वलवतामपि
मानविमर्दकम् ॥५६॥
यदि स्त्रीके हाथमें कमलका चिह्न हो तो परम बडप्पनसे युक्त
राजरानी होवै तथा संतानोंमें निश्चय रानाकोही उत्पन्न करे अर्थाद
इसका पुत्र भी राजा होवे, जो बलसे बलवानोंके वलको भी मर्दन
करनेवाला हो ॥५६॥
यदा प्रदक्षिणाकारो नन्द्यावर्तः प्रजायते ।
चक्रवर्तिनृपस्त्री सा यस्याः पाणितलेऽमले ॥५७॥
यदि स्त्रीके निर्मल हाथमें प्रदक्षिणाकार घुमा हुआ नंद्यावर्त चिह्न
हो तो वह स्त्री चक्रवर्ती राजाकी रानी होवे ॥ १७ ॥
आतपत्रं च कमठः शंखोऽपि यदि वा भवेत् ।
नृपमाता गुणोपेता भव्याकारा पतिव्रता ॥५८ ॥
जो स्त्रीके हाथमें छत्र, कमल, कछुआ, अथवा शंखकासा चिह्न
हो तो वह गुणवती राजमाता तथा बडे सुंदर आकारकी और
पतिव्रता होवे ।। ५८॥
यस्या वामकरे रेखा तुलामालोपमा भवेत् ।
वैश्यवामा रमापूर्णा नानालङ्कारमण्डिता ॥५९॥
जिसके बाँयें हाथमें (तराजू) तखडी अथवा मालाके समान
रेखा हों तो उसका पति यद्वा वही व्यापारी होवे. अथवा व्यापारी
वा वेश्यकी स्त्री होवे तथा धनसे परिपूर्ण रहे, अनेक भूपण अलं-
कारोंसे सुशोभित रहे ॥ ५९॥

(८०)
भावकुतूहलम्-
[स्त्रीसामुद्रिका-
करतले गजवाजिदृषाकृतिः कृतिविदामबला
किलकोविदा । भवति सोधसमा यदि सुभ्रवः
शशिनिभाऽतिशुभा किल रेखिका ॥६०॥
जिस स्त्रीकी हाथकी हथेलीमें हाथी घोडा बैलका चिह्न हो वह
चतुर एवं किये कामकी परीक्षा करनेवाली अर्थात् कदरदान और
पंडिता होवै. जिस सुंदर भृकुटीवाली स्त्रीके हाथमें चूनेवाले पके
मकानके समान चिह्न हो अथवा चंद्रमाके समान रेखा हो तो वह
अति शुभफल देती है. गुणवती भाग्यवती करती है ॥ ६० ॥
भवति सा विमलांकुशचामरामलशरासनवद्यदि
रेखिका । गुणविभूषितभूपतिवल्लभा करतले
शकटेन विशोऽवला ॥६१ ॥
जिस स्त्रीके हाथमें निर्मल अंकुश, चामर तथा निर्मल वाणके
आकारका चिह्न हो वह शुभगुणोंसे शोभायमान राजरानी होने
अर्थात् उसका पति राजा वा राजतुल्य होवे । यदि हाथ में(शकट)
गाडीके आकारकी रेखा हो तो उसका पति वैश्य यदा व्यापारी
होवै ॥६॥
अंगुष्ठमूलतो रेखा कनिष्ठां यदि गच्छति ॥
कस्याः सा पतिहंत्री तां दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ६२ ॥
जिस स्त्रीके अँगूठेकी जडसे (कनिष्ठा) छोटी अंगुलीके मूल
पर्यंत रेखा पहुँची हो तो वह अवश्य अपने पतिको मारनेवाली
होती है, ऐसी स्त्रीको दूरहीसे वर्जित करना ॥१२॥
यदि करे करवाल-गदामलप्रखरकुंतमृदंगकुरंग-
वत् ॥ भवति शूलनिभा खल रेखिका भुवि सदा
धनदा प्रमदा तदा ॥.६३॥

दशमः १०] भापाटीकासमेतम् । (८१) जिस स्त्रीके हाथमें तलवार, गदा,निर्मल एवंतीक्ष्णकुंत, मृदंग, हरिण, शूल के समान रेखा हो तो वह स्त्री पृथ्वीपर सर्वदा धन देनेवाली होवे ।। ६३॥ वृषभेकश्चिकभुजङ्गजंबुकाः खरकङ्कपत्रशलभा विडालकाः ॥ यदि वासपाणितलगा भवन्ति चेत् कलहेन साईमतिरोगकारकाः॥६४ ॥ जिसके बायें हाथकी हथेलीमें बैल, मेंढक, विच्छु, सर्प,स्यार, गदहा, (कंकपत्रपक्षी) केंचुआ,.(शलभ) टीडी, विल्लीका चिह्न हो तो कलहकारणी होवे तथा अतिरोगपीडित रहे ।। ६४ ॥ अङ्गुलिलक्षणम् । कोमलः सरलोंगुष्ठो वर्तुलो यदि योषिताम् ।।. क्रमादेवं कृशांगुल्यो दीर्घाकाराश्च वर्तुलाः ॥ ६५ ॥ पृष्ठरोमाः शस्तफलाश्चिपिटा उदिता बुधैः ॥ कृशाः कुंचितपर्वाणो ह्रस्वा रोगभयावहाः॥६६॥ अनेकपर्वसंयुक्ता उन्नतांगुलयोऽशुभाः॥ ६७॥ यदि स्त्रीके अंगुष्ट कोमल तथा सीधा और वर्तुलाकार (गोल) हों और अंगुली उससे क्रमकरके न्यूनजैसे एकसे दूसरी कम होती जावें, तथा लंबे आकारकी वर्तुल ( गोल) हों उनके पीछे रोम . जमें हों एवं पृष्ठभाग उनका चिपिट (चौडा)स्वल्पमांसवाले हों तो शुभफल देते हैं ये शुभलक्षण हैं । यदि अंगुली माडी हो तथा उनके रेखाओंके बीचके पर्व टेढे होतथा अंगुली छोटे कदकी हों तो रोगका भय देती हैं। यदि अंगुलियोंमें अनेक (पर्व) रेखा मध्य- स्थानमें हों तथा ऊंची हों तो अशुभफल देनेवाली होती.६५-६७.

(८२) भावकुतूहलम्- [स्त्रीसामुद्रिकः- नखानि । शंखशुक्तिनिभा निम्ना विवर्णा न नखाः शुभाः ॥ कपिला वक्रिता रूक्षाः सुश्रुवः सुखनाशकाः॥ ६८॥ स्त्रीके नाखून यदि शंख यद्वा सीपके समान हों तथा बीचमें गहरे वर्णरहित हों तो शुभ नहीं होते, तथा कपिलवर्ण एवं मुडे हुए और रूखे भी हों तो सुखका नाश करते हैं ॥ ६८ ॥ यदि भवंति नखेषु मृगीदृशां सितरुचो विरला यदि विन्दवः॥अतितरां कुसुमायुधपीडया पर- जनेन लपति रमति ताः ॥६९ ॥ मृगके समान हैं नेत्र जिनके ऐसी स्त्रियोंके नाखूनोंमें यदि श्वेत- रंगके बिंदु (छींटे) हों तो वे अतिही कामदेवकी पीडासे परपुरु- पोंसे स्वयं बातचीत करे तथा रमित भी रहे ॥६९ ॥ गुप्तास्थिपृष्ठवंशेन मांसलेन पतिप्रिया ॥ रोममूलेन पृष्ठेन विधवा भवति ध्रुवम् ॥७० ॥ जिस स्त्रीके पीठकी हड्डी (कनकदण्ड ) मांसमें छिपी हो और पुष्ट हो तो पतिकी प्यारी होती है, यदि पीठपर बहुत रोम हों तो निश्चय विधवा होती है ॥७०॥ सशिरेणातिभुग्नेन विनतेन च दुःखिता। सरलो मांसलो यस्याः पृष्ठवंशः समुन्नतः ॥ ७१ ॥ सा पत्युरनुभद्राख्या मुक्तालंकारमंडिता। अतिप्रिया सुशीला च वरालीभिः समास्ता ॥७२॥ जिसका पृष्टवंश शिरा ( नसों) से युक्त हो, कहीं ऊँचा कहीं नीचा हो तथा गहरा हो तो वह स्त्री दुःखित रहती है । जिसका पृष्ठलक्षणम् ।

दशमः १० भापाटीकासमेतम् । (८३) पृष्ठवंश सरल (सीधा ) मांससे भरा हुआ हो तथा ऊंचा हो तो वह पतिव्रता पतिको मंगल करनेवाली मोती आदिरनोंके भूपणोंसे शोभित रहे, पतिकी अतिप्यारी होवे, अच्छा शील (स्वभाव) होवे, श्रेष्ठसखियोंसे युक्त रहे ॥ ७१ ॥ ७२ ॥ कण्ठलक्षणम् । कण्ठो वर्तुलरूपः कमनीयः पीनतायुक्तः । चतुरंगुलश्च यस्याःसा निजभर्तुः प्रिया भवति॥७३॥ जिस स्त्रीका कण्ठ (गला) गोल आकारका, सुन्दरसुहावना तथा पुष्ट हो और लंबाईमें चार अङ्गुल हो तो वह अपने भत्तांकी प्यारी होती है ।। ७३॥ प्रीवा-लक्षणम् । गुप्तास्थिमीसला ग्रीवा त्रिरेखाभिः समारता। सुसंहता तदा शस्ताविपरीता न शोभना ॥ ७४ ॥ जो ग्रीवा (कण्ठ) मांससे पुष्ट हो अर्थात् हड्डी जिसकी प्रकट न हों, त्रिवलीके समान तीन रेखाओंसे युक्त हो, दृढ हो तो शुभ होती है। इससे विपरीत माडी, ऊंची हड्डीवाली, कहीं नीची हो तो अशुभ होती है ।। ७४॥ स्थूलग्रीवा धवत्यक्ता रक्तग्रीवा च दासिका। अपतिश्चिपिटग्रीवा लघुग्रीवार्थवर्जिता ॥७॥ जिस स्त्रीका गला मोटा हो तो पतिसे त्यक्त रहे, गलेका लाल- रंग हो तो दासी होवे, जिसकी ग्रीवा चिपिट (चौंडी) माडी हो वह विधवा होवे, जिसकी ग्रीवा छोटी हो वह (धनवजिता) • दरिद्रा रहे ॥ ७ ॥ इनुलक्षणम्। मुघना कोमला यस्या निर्लोमा च हनुः शुभा।

(८४)
भावकुतूहलम्-
[स्त्रीसामुद्रिक:-
लोमशा कुटिला लघ्वी चातिस्थूला न शोभना॥७६॥
जिसकी ठोडी धनी, कोमल और रोमरहित हो तो शुभ होती है
जिसमें रोम बहुत हों (टेढी), तिर्थी हों, छोटी अथवा बहुतमोटी
हो तो शुभ नहीं, दुःख दौर्भाग्य दारिद्य करती है ॥ ७६॥
मांसलौ कोमलावेतौ कपोलौ वर्तुलाकृती॥
समुन्नतौ मृगाक्षीणां प्रशस्तौ भवतस्तदा ॥७७॥
जिन मृगाक्षियोंके गाल बहुत मांसयुक्त,कोमल, गोलाकार ऊंच
हों तो शुभ होते हैं ॥ ७७॥
निर्मीसौ पुरुषाकारौ रोमशौं कुटिलाकृती॥
सीमंतिनीनामशुभौ दौर्भाग्यपरिवर्द्धकौ ॥ ७८ ॥
जिस नवयौवना स्त्रीके कपोल (गाल) मांसरहित हों,
अथवा पुरुपकेसे हों तथा रोमयुक्त टेढी आकृतिके हों तो अशुभ
होते हैं, दौर्भाग्य ( कंबख्ती) बढानेवाले होत हैं ॥ ७८ ॥
ओष्ठलक्षणम् ।
वर्तुलो रेखयाक्रांतो वन्धूकसदृशोऽधरः ॥
स्निग्धो राजप्रियो नित्यं सुश्रुवः परिकीर्तितः ॥७९॥
जिन सुध्रुओंके होंठ गोल हों और रेखाओंसे युक्त तथा वंधूक-
पुष्पके समान रक्तवर्ण हों,तथा स्निग्ध ( चिकने) हों तो राजप्रिय
अर्थात् ऐसे होंठराजाको प्रिय होते हैं यह पूर्वाचार्योंने कहा है ॥७९॥
प्रलंबः पुरुषाकारः स्फुटितो मांसवर्जितः ॥
दौर्भाग्यजनको ज्ञेयः कृष्णो वैधव्यसूचकः ॥ ८० ॥
जो ओप्ट लंबा हो, पुरुपक सदृश हो, फटाहुआ हो तथा मांस-
रहित हो तो दौर्भाग्य देनेवाला जानना; यदि ओष्ठ कृष्णरंगका
हो तो वैधव्य जनाता है॥८॥

दशमः १० भापाटीकासमंतम् । (८५) दन्तलक्षणम्। उपर्यधः समा दन्ताः स्तोकरूपाः पयोरुचः ॥ द्वात्रिंशदास्यगा यस्याः सासदा सुभगा भवेत् ८१॥ जिस स्त्रीके मुखमें दांत ऊपर तथा नीचके सम हों और छोटे हों तथा दूधके समान कांतिमान हों गिनतीमें बत्तीस हों तो वह सर्वदा सौभाग्यवती रहती है ॥ ८ ॥ अधोदंताधिकत्वेन मातृहीना च दुःखिता। विधवा विकटाकारैः स्वैरिणी विरलहिजैः॥८२ ॥ जिसके नीचके दांत गिनतीमें ऊपरके दांतोंसे अधिक हों तो मातासे हीन एवं दुःखित भी रहे, यदि दांत (विकटरूप) कुरूप हों तो विधवा होवे और दांत (छोटे) बीचमें अंतराल सहित हों तो व्यभिचारिणी होवे ॥ ८२॥ जिहालक्षणम् । कोमला सरला रक्ता श्वेता च रसना शुभा॥ स्थूला या मध्यसंकीर्णा विकृता सुखनाशिनी॥८३॥ जिस स्त्रीकी जीभ कोमल,सरल और लाल वा श्वेतरंगकी अथवा रुक्त श्वेत मिले हुए रंगकी शुभ होती है ,जो जीभ आयंतमें मोटी बीचमें माडी हो तथा विकृतरूप हो तो सुखका नाश करती है।८३॥ श्यामया कलहा नित्यं दरिद्रा स्थूलया भवेत् ॥ अभक्ष्यभक्षिणी ज्ञेया जिह्वया लंबमानया ॥८॥ जिसकी जिता श्याम रंगकी हो वह नित्य कलह करनेवाली होव जिसकी जिह्वा मोटी हो वह दरिद्रा होवे और जिसकी जिहा लंबी हो वह अभक्ष्यभक्षिणी (न खाने योग्य )वस्तु खानेवाली होवे ।। ८४ ॥

(८६) भावकुतूहलम्- [खीसामुदिक:- तालुलक्षणम्। तालु कोकनदाभासं कोमलं भद्रकारकम् ॥ नारी प्रव्रजिता पीते सिते वैधव्यमाप्नुयात् ॥८॥ जिसकी तालु कोकनद (रक्तोत्पल) के समान रंग और कोमल हो वह मंगलसूचक होती है । यदि तालु पीतवर्ण हो तो स्त्री प्रत्र- जिता (फकीरनी) होवै,खेतवर्ण हो तो वह स्त्री विधवा होवै८५॥ श्यामले पुत्रहीना च रूक्षे तालुनि दुःखिता ॥ वक्रे कलिप्रिया नारी बहुरूपे च दुर्भगा ॥ ८६ ॥ जिस स्त्रीके तालु कृष्णरंगका हो तो वह पुत्ररहित होती है.रूक्ष हो तो दुःखित रहै. जिसका तालु टेढा हो वह कलिप्रिया( कलहमें शौक रखनेवाली) होवै. जो तालुके अनेक रूप रंग हों तो दुर्भगा (दरिद्रा) कुलकलंकिनी भी होवै ॥ ८६॥ कण्ठमूलम् । क्रमसूक्ष्मारुणा वृत्ता स्थूला घंटी शुभा मता ॥ अतिस्थूला प्रलंवा च कृष्णा नैव शुभा भवेत्॥८७॥ घटिका (कंठमूल) का प्रथमभाग स्थूल तदुत्तर क्रमसे सूक्ष्म तथा लालरंगकी, गोलाकार,मोटी शुभ होती है,जो घंटिका अति स्थूल बहुतलंबी कृष्णरंगकी हो तो वह शुभ नहीं होती॥ ८७॥ स्मितलक्षणम् । भवति चेदनिमीलितलोचनं शुभदृशां दरफुल्लक- पोलकम् ॥ अलमलक्षितदन्तमुदीरितं पतिहितं . सततं स्मितमुत्तमम् ॥ ८८ ॥ जिस स्त्रीके मुसकुरानमें आँख बन्द न हों तथा कपोल थोडे प्रफुल्लित होजायें और दाँत देखने में न आवे तो वह मुसकुरान सर्वदा पतिको हितकारी (शुभदायक ) कहा है ॥ ८८ ।।

दशमः१.]
भापाटीकासमेतम्। (८७)
नासिकालक्षणम् ।
नासिका तु लघुच्छिद्रा समवृत्तपुटा शुभा ॥
स्थूलाग्रा मध्यनम्रा च न शस्तासुध्रुवो भवेत् ॥८९॥
सुंदर भृकुटीवाली स्त्रीकी नाक छोटे छिद्रकी, (सम) समान
तथा वृत्ताकारपुटकी शुभ होती है. यदि नासिकाका अग्रभाग
स्थूल तथा मध्यमें गहरा हो तो शुभ नहीं होती ।। ८९ ।।
लोहिताग्रा कुंचिता च महावैधव्यकारिणी ॥
दासिका चिपिटाकारा प्रलंवा च कलिप्रिया॥९॥
नासिकाका अग्रभाग लालरंगका एवं मुडा हुआ हो तो महाव-
धव्य करती है, जिसका नाक चिपिट (सूखी सरीखी) हो तथा अति-
लंबी हो तो वह स्त्री(कलिहारी) कलहको प्रिय माननेवाली होवै९०॥
नेत्रलक्षणम् ।
रक्तान्ते लोचने भद्रे तदन्तःकृष्णतारके ।।
कंचुगोक्षीरधवले कोमले कृष्णपक्षमणी ॥ ९१ ॥
स्त्रीके नेत्रों के अंतिम भाग रत्त हों, उन नेत्रोंके मध्यवर्ती तारा
(पुतली ) कृष्णवर्णके हों तथा कंबु (शंख ) यदा गौके दूधके
समान नेत्र श्वेतरंग वाले हों एवं कोमल हों और पलकोंके केश
कृष्ण हों तो शुभलक्षण हैं ॥ ९ ॥
अल्पायुरुनताक्षी च वृत्ताक्षी कुलटा भवेत् ॥
अजाक्षी केकराक्षी च कासराक्षी च दुर्भगा ॥ ९२ ॥
जिस स्त्रीके नेत्र ऊँचे हों वह अल्पायु होती है, जिसके नेत्र
गोल हों वह व्यभिचारिणी होवे, जिसके बकरकेसे अथवा केकरे-
केसे अथवा महिपकेसे नेत्र हों वह दुर्भगा होवे ॥ ९२ ॥

(८८)
भावकुतहलम्-
[स्वीसामुद्रिका-
पिंगाक्षी च कपोताक्षी दुःशीला कामवर्जिता ॥
कोटराक्षी महादुष्टा रक्ताक्षी पतिघातिनी ॥ ९३ ॥
पीले नेत्र या पिंगलपक्षीकेसे नेत्रवाली तथा कपोतपक्षीकेसे
नेत्रवाली दुष्टप्रकृति, कामरहित होवे, जिसके नेत्र कोटरके समान
गहरे हों वह बडीही दुष्या होवै और लाल नेत्रवाली विधवा होती है९३
विडालाक्षी गजाक्षी च कामिनी कुलनाशिनी ॥
वन्ध्या च दक्षकाणाक्षी पुंश्चली वामकाणिका॥९४॥
जो कामिनी बिल्लीके समान अथवा हाथीके समान नेत्रवाली हो
वह कुलका नाश करती है। जिसकी दाहिनी आँख काणी फूटी वा
किसी प्रकार गई हो तो वह बांझ और वाम आंखकाणीसे व्यभि-
चारिणी होवे ॥११॥
सदा धनवती नारी मधुपिङ्गललोचना ॥
पुत्रपौत्रसुखोपेता गदिता पतिसमता ॥ ९५॥
जिस स्त्रीके नेत्र सहदसमान पीले हो वह सर्वदा धनवती रहे
तथा पुत्रपौत्रोंके सुखसे युक्त और पतिके संमत हो ऐसा आचा-
ोंने कहा है ॥ ९५॥
पक्ष्मलक्षणम् ।
कोमलैरसिताभासैः पक्ष्मभिः सुघनैरपि ॥
लघुरूपधरैरेव. धन्या मान्या पतिप्रिया ॥ ९६ ॥
जिस स्त्रीकेपलक कोमल हों,श्याम हों तथा घन भी हों और .
छोटे रूपको धारण किये हों वह स्त्री धन्य है. लोकमें माननीय
तथा पतिकी प्रिया होवे ॥ ९६ ॥
रोमहीनैश्च विरलैलम्वितः कपिलैरपि ॥
पक्ष्मभिः स्थूलकेशैश्च कामिनी परगामिनी ॥९७॥

-
दशमः १०]
भापाटीकासमेतम् । (८९)
जिसके पलक रोमरहित हों अथवा कहीं स्वल्प रोम हों तथा
नीचेको लंबायमान एवं कपिलवर्ण हों अथवा मोटे केशवाले हों तो
वह कामिनी परपुरुपगामिनी होवै ॥ ९७ ॥
वर्चला कोमला श्यामा भ्रूर्यदा धनुराकृतिः ॥
अनंगरंगजननी विज्ञया मृदुलोमशाः ॥९८॥
जिसकी भृकुटी (भौंह) गोल, कोमल, श्यामरंग और धनुपके
समान घूमें हुए हों वह कामक्रीडामै पतिको सुख देनेवाली होती है
तथा भुकुटीपर कोमल रोमोंसे भी यही फल है ॥ १८ ॥
भ्रलक्षणम् ।
पिङ्गला विरला स्थूला सरला मिलिता यदि ॥
दीर्घलोमा विलोमा च न प्रशस्ता नतश्रुवः ॥१९॥
जिस स्त्रीके भृकुटीपर भूरे केश हों यद्वा विरल केश हों,मोटी हो,
सीधी हों, दोनों भृकुटी मिली हों अथवा लंबे केशवाली हों, यहा
विना केशकी हों तो यह शुभलक्षण नहीं है वह स्त्री दुर्लक्षणा होती
है. झुकी हुई भुकुटीवाली भी ऐसे ही होती है ॥ ९९ ॥
कर्णलक्षणम् ।
प्रलंयौ वर्तुलाकारौ कौँ भद्रफलप्रदौ ।
शिरालौ च कृशौ निंद्यौशष्कुलीपरिवर्जितौ॥१०॥
जिस स्त्रीके कान लंबे, गोलाकार (गिर्द) हों तो शुभफल देन-
वाले होते हैं, जिनपर शिरा ( नसों) बहुत प्रकट हों,माडे हों तथा
फेणीकाकार न हों तो निन्ध हैं अर्थात् अशुभफल देते हैं ॥१०॥
ललाटलक्षणम् ।
उन्नतव्यंगुलो भालः कोमलश्च नतश्रुवाम् ।।
अढचंद्रनिभो नित्यं सौभाग्यारोग्यवर्धकः ॥१०॥

(९०) भावकुतूहलम्- [स्त्रीसामुद्रिका जिन नम्रभुकुटीवाली स्त्रियोंका मस्तक (माथा) तीन अंगुल प्रमाण ऊंचा हो, कोमल हो और अर्द्धचंद्रमाके आकारका हो तो वह सौभाग्य, नीरोगता आदि सौख्य बढानेवाला होता है॥३०॥ व्यक्तस्वस्तिकरेखयाकुलमलं नार्या ललाटस्थल सौभाग्यामलभोग्यकृत्तदलिकलंवायमानं यदि ॥ अद्धा देवरमाशु हंति नितरां रोमाकुलं रोगदें रेखाहीनमलंगभंगजनकं ज्ञेयं बुधैः सर्वदा ॥ १०२॥ जिस स्त्रीके ललाटमें (माथेमें) स्वस्तिक चिह्न प्रकट हो अथवा बहुत स्वस्तिक हों तो वह स्त्री सौभाग्ययुक्त, उत्तम निर्मल भोग- युक्त रहती है, यदि वही चिह्न लंबा यदा लटकतासा हो तो वह स्त्री साक्षात् देवरका नाश करती है, यदि मस्तक रोमोंसे भरा हो तो रोगी.रहै यदि रेखाओंसे रहित हो तो कामदेव. संबंधी भंगता पंडितोंको सर्वदा जाननी चाहिये ॥ १०२॥ करिपुंगवकुम्भसमान उत प्रवरोन्नत एव कदंव- निमः ॥ इह मौलिरजस्रमिला विमला विविधा बहुधान्ययुता सुदृशः॥ १०३ ॥ जिन सुनेत्रा स्त्रियोंका माथा श्रेष्ट हाथीके गंडस्थलके समान अथवा क्रमसे ऊंचा कदंबसदृश हो तो उसको निर्मल अनेक प्रकारके धान्ययुक्त पृथ्वी मिले ॥ १०३ ॥ पीनमौलिरतिमानहारिका दारिका कुजनसंग- कारिका । लम्बमौलिरपि सर्वनाशिका वन्धका निजकुलान्तकारिका ॥ १०४ ॥ जिस कन्याका माथा (ऊंचा) चूदीसदृश पैना हो वह अपने मानको खोवै,दुएजनोंकी संगति करे, जिसका माथा लंबा हो वह भाषाटीकासमेतम् । भी सर्व नाश करे, वांझिनी होवै और अपने कुलका नाश करने- वाली होवै ॥ १०४॥ केशलक्षणम् । केशा यस्या भ्रमरपटलोपेक्षवर्णाः सुवर्णा वक्राकाराः कुवलयदृशः किंचिदाकुञ्चिताग्राः। भाग्यं सद्यो ददति विरलाः पिंगलाः स्थूलरूपा रूक्षाकाराः परमलघवो बन्धवैधव्यदुःखम् ॥१०५॥ जिस कमलनयनीके शिरके केश भ्रमरसमूहोंके उपेक्षा करने- वाले अर्थात् अति कृष्णवर्ण तथा चमकीले और मुडे हुए तथा कुंचित थोडे मुडे हुए अग्रभागवाले होवें तो भाग्य (ऐश्वर्य) देते हैं, यदि छोटे हों, पीले भूरे रंगके, मोटे, रूखे हों अथवा अतिही छोटे हों तो वैधव्य, बंधन आदि दुःख देते हैं । १०५ ॥ तिलमशकादि। मशकापि ललाटपट्टवर्ती यदि जागर्ति स मध्यगो भुवोर्वा । तनुते सुखमर्थराशिभोगं सततं पत्युर- पत्यभृत्ययोश्च ॥ १०६॥ जिसके मस्तकमें मसा (चर्मविकारसे छोटा व्रण सरीखा) हो अथवा वह भुकुटीके बीचमें हो तो सुख, अतिधनी, अनेकभोग और सर्वदा पति, पुत्रका सुख पाती है ॥ १०६ ।। मशकोऽपि कपोलमध्यगामी सुदृशो लोहित एवमिष्टदः स्यात् । हृदयं तिलकन शोभित लसनेनापि च राज्यकारणम् ॥ १०७॥ जिसके गालके बीच में मसा लालरंगका हो तो इष्टसिद्धि करता है, यदि हृदय तिल वा लसन चिह्न हो तो राज्य देता है ।।१०७॥

(९२) भावकुतूहलम्- [खोसामुद्रिका- लोहितेन तिलकेन मण्डित सुध्रुवो हि कुच- मण्डलं यदा । जायते किल सुताचतुष्टयं बालक- त्रयमुदीरितं तदा ॥ १०८॥ जिस सुभ्रू स्त्रीके स्तनमंडलमें लाल रंगका तिल हो तो उसके चार कन्या और ३ पुत्र होवें यह पूर्वशास्त्रोंमें कहा है ॥ १०८ ॥ भवति वामकुचेऽरुणलाञ्छनं शुभशस्तिलक कमलप्रसस् । प्रथमतस्तनयं परिसूय सा कृति- वरं विधवा तदनन्तरम् ॥ १०९॥ जिस सुभू स्त्रीके वामस्तनमें लालरंगका लांछन होवह प्रथम युवा- वस्थामें गुणवान् पंडित पुत्रको उत्पन्न करके विधवा होजावै१०९ लसति बालमधुव्रतसन्निभं शुभशस्तिलकं गुददक्षिणे । नरपतेरवला कमलालया नृप- मपत्यमरं जनयदलम् ॥ ११०॥ जिस सुन्दर भ्रुकुटीवालीस्त्रीके छोटे भ्रमरोंके समूह समान रंगका (कृष्ण)तिल गुदद्वारके दाहिने हो वह राजाकी स्त्री हो उसके घरमें लक्ष्मी वास रहै तथा उसका पुत्र भी निश्चय राजा ही होवे ॥११॥ मशकोऽपि च नासिकाग्रगामी सुहशो विद्रुम- कान्तिरर्थदायी । अलिपक्षनवाभ्ररूपधारी पतिहन्त्री किल पुंश्चली विशेषात् ॥ १११॥ जिस सुनेत्रा स्त्रीके दोनों नासिकाके अग्रभागमें लाल रंगका मसा हो तोधन देता है । यदि वही मसा भ्रमरपक्ष यद्वा नवीन मेघके रूपको धारण किये हों तो पतिको मारती है, विशेपतः व्यभिचारिणी होती है ।।१११॥

दशमः१०] भापाटीकासमेतम् । (९३) यदि नाभेरधोभागे तिलकं लांछनं स्फुटम् । सौभाग्यसूचकं ज्ञेयं मशको वा नतवाम् ॥ ११२॥ यदि नम्र भृकुटीवाली स्त्रियोंके नाभीके नीचे तिल अथवा लांछन प्रकट होवे तो सौभाग्य जनाता है, अथवा मसा हो तो भी ऐसा ही फल करता है ॥ ११२ ॥ यदि करे च कपोलतलेऽथवा भवति कण्ठगतं तिलकं तदा । श्रुतितलेऽपि च सा पतिवल्लभा वरशी मशकामललांछनैः ॥ ११३ ॥ जिस सुनेत्रा स्त्रीके हाथकी हथेलीमें, या गालमें अथवा कंठमें यदा कानके नीचे तिल हो तो वह स्त्री पतिकी प्यारी होवै; ऐसे ही मसा आदि निर्मल लांछनसे जानना ॥ ११३ ॥ भालस्थेन त्रिशूलेन शंभुना निर्मितेन वै । यस्याःसाऽऽलीसहस्राणामीशितामाप्नुयादरम् ११४॥ जिस भाग्यवती स्त्रीके माथेमें शिवजी कृपा करके त्रिशूलाकार रेखाका चिह्न कर दे तो वह हजारों (आली ) सखियोंकी स्वामिनी होव अर्थात् अतीव ऐश्वर्यवती होवे ॥ ११४॥ किटकिटेति खं कुरुते मिथः शुभदृशः शयने तु रदावली । महदमङ्गलमाह विशेषतः प्रियतमे तनुलक्षणकोविदाः ॥ ११५॥ जिस सुहशी स्त्रीके दोनों पंक्तिके दांत सोते किट किट शब्द करें अर्थात् दाँत परस्पर लडें तो उसके पतिको महान् अमंगल होता है,यह विशेष दुर्लक्षण है,शरीरके लक्षणोंके जाननेवाले पंडित लोगोंने कहा है ।। ११५॥

. (९४) भावकुतूहलम्- [स्त्रीसामुद्रिका- शकटवद्यदि योनिललाटगो मृगदृशो मृदुलोम- गणो । भवेत् । वरदुकूलमणिव्रजमंडिता क्षिति- भृतां वनिता वनिताता ॥ ११६ ॥ जिस मृगनयनीके योनिके ऊपरीभागमें कोमल केशोंसे बना हुआ गाडीकासा आकार हो तो वह श्रेष्टवस्त्र, अनेक रत्नसमूहोंसे शोभित, अनेक सखी दासियोंसे युक्त राजरानी होवे ॥ ११६॥ विलसति भगभाले दक्षिणावर्तरूपः कुवलयनयनायाः कोमलो लोमसंघः॥ नरपतिकुलभर्तुः कामिनी मानिनीना- मिह भवति वदान्या सैव धन्या विशेषात्॥११७॥ पूर्वश्लोकमें जो योनिके माथेपर कोमल केशोंका चिह्न कहा है वह यदि दक्षिणावर्त ( दाहिनी ओरको घुमा) हो तो वह मृग- नयनी राजाधिराजकी कामिनी(प्रिया होवे, यौवनगर्विता स्त्रियोंमें वदान्या ( श्रेष्ठ ) होवै, विशेषतः वह स्वी धन्या है ।। ११७॥ कण्ठावर्ता भवति कुलटा भर्तृहन्त्री कुरूपा पृष्टावती कठिनहृदया स्वामिहन्त्री कुलनी आवौ वा भवत उदरे हाविहेकोऽपि यस्याः सापि त्याज्या कृतिभिरवला लक्षण स्तु दूरात्११८ जिस स्त्रीके बारीक कोमल रोमोंका पुंज होकर मुडा हुआ जलका आवत्त( भौंरा)जैसा कण्ठमें होतो बहुत पति करनेवाली, पतिको मारनेवाली,कुरूपा होवे। पीठमें हो तो कठोर हृदय (कर्कशा, निर्दया)और भतीको मारनेवाली कुलका नाश करनेवाली होती है। जिसके पेटमें दोअथवा एक भी भौंराहो वह भी स्त्रियोंके सामुद्रिक- लक्षण जाननेवाले चतुरोंको दूरहीसे वार्जित करनी चाहिये॥११८!!

दशमः १० ॥ भापाटीकासमेतम्। सीमंते चललाटे वा कण्ठे वापि नतभुवः॥ लोनामावतको दक्षो वामो वैधव्यसूचकः ॥११९॥ माथेके उपर केश प्रांतस्थानमें अथवा माथेमें अथवा कण्ठमें जिस सुभ्रूके रोमावर्त (भौंरा ) दादिने ओर अथवा बायें ओर घुमाववाला हो तो वैधव्य जाननेवाला होता है ॥ ११९ ॥ शुभाशुभलक्षणहेतुः। याभिरेव वरदो महेश्वरः पूजितः किल पुरा व्रता- दिभिः ॥ पार्वती च परिपूजिता मुदा भक्तियोग- विधिना सुवासिनी ॥ १२० ।। भूषितामलविभूष- णादिभिः क्षालितं वपुरनेकधा पुरा ॥ तीर्थराजप- यसा भवंति ता लक्षणरिह शुभाः सुलक्षणाः॥१२१॥ जिन स्त्रियोंने पूर्वजन्ममें व्रतादिकोंसे शिवजीका पूजन किया हो तथा प्रसन्नतापूर्वक पार्वतीजीकाभी पूजन किया हो और भक्ति- भावसे,योगसाधनविधिसे आराधन किया हो (सुवासिनी)सौभाग्य- वतीका पूजन उमावत आदिकोंसे किया हो उनको वस्त्र, भूपणादि अलंकार दियेहैं अथवा तीर्थराज प्रयागादिकोंके जलसे शरीर अनेक वार प्रक्षालित किया हो वे उक्त शुभलक्षणोंसे युक्त लक्षित, सुल- क्षणा होती हैं अर्थात् जिन्होंने पहिले बडे पुण्य किये हैं वही भाग्यं, ऐश्वर्यवती होतीहै,उन्हींके उक्त शुभचिह्न लक्षण होते हैं१२०॥१२१ कृतं नहि तपो यया नगजया समाराधितो हरिनहि रविव्रतं नहि कृतं च तीर्थाटनम् ॥ धनं नहि धरामरे परममर्पितं तर्पित गुरोः कुलमिहाङ्गना भवति सैव दीनाङ्गना ॥१२२॥- -

(१९६)
भावातूहलम्-
स्त्रीसामुद्रिक
जिस स्त्रीने पार्वतीजीका तप न किया, अथवा विष्णुका भले
प्रकार आराधन नहीं किया, सूर्यका व्रत न किया, तीथों में न फिरी,
ब्राह्मणोंको धन नहीं दिया, गुरुका कुल तृप्त नहीं किया वह इस
संसारमें (दीना) दुःखदारिद्ययुक्त दुर्लक्षणों सहित होती है ॥१२२॥
सुरेखाफलम् ।
यतः सुलक्षणीरेखा योषा हीनायुषं पतिम् ॥
दीर्घायुषं सुचरितैः प्रकरोति सुखास्पदम् ॥ १२३ ॥
जिससे कि, सुलक्षण रेखाओंवाली स्त्रीका पति अल्पायुभी हो
तो यह अपने शुभलक्षणोंके प्रभावसे एवं अपने सुचरित्रोंसे उसे
दीर्घायु तथा सुखका स्थान कर देती है ॥ १२३ ।।
कुलक्षणाफलम् ।
दीर्घायुषं पति हन्ति कुयोगैश्च कुलक्षणैः ॥
अतः सुलक्षणा कन्या परिणेया विचक्षणः ॥१२४॥
जिस स्त्रीके कुयोग एवं कुलक्षण (उक्त लक्षणोंमेंसे) होते हैं वह
दीर्घायु पतिकोभी नाश करके विधवा होती है, तस्मात् जाननेवा-
लोंने सुलक्षणा कन्यासे विवाह करना दुर्लक्षणासे नहीं करना १२४
कुलक्षणशान्त्युपायः ।
कुलक्षणविलक्षिता यदि सुताऽत्र संजायते
श्रुतिस्मृतिपथानया परमसोमवारव्रतम् ॥
विधाय तदनन्तरं रहसि कारयित्वाऽच्युत-
द्रुमेण हरिणा कृतीशुभघटेन पाणिग्रहम् ॥१२५॥
जिसके घर में कुलक्षणोंसे युक्ता कन्या उत्पन्न होवै वह वेद तथा
धर्मशास्त्रके अनुसार सोमवारका उत्तम व्रत कन्यासे करावै,
इसके उपरांत एकांतमें अच्युतद्रुम (पीपल ) वा विष्णुप्रतिमा
या घटके साथ विवाहविधिसे विवाह करना ॥ १२५॥

दशमः १०] भाषाटीकासमेतम् । .(९७) शुभेऽहनि कुमारिकाकरनिपीडनं कारये- द्वरेण चिरजीविना पुनरिदं न दोपायते ॥ इदं तु बहुसंमत मुनिवरेण गीतं पुनः प्रमाणपटुनादृतं प्रियविनोदकंदप्रदम् ॥ १२६ ॥ ऐसे अश्वत्थ विवाह तथा विष्णुप्रतिमाविवाहवा घटविवाहकर- नेके उपरांत शुभदिन मुहूर्तमें उस कन्याका निरजीवित्वकारक ग्रहवाले वरके साथ विवाह करना, इसमें पुनर्विवाहका दोष नहीं होता (और दुर्लक्षण एवं वैधव्य योगोंका फल निराकरण होजा- ताहै. यह विधि बहुत आचार्योंके संमत है,श्रेष्टमुनिसे कहा हुआहै तथा उत्तम विद्वानोंसे आहतहे और स्वामीको आनन्दप्रद है॥२६॥ कुलक्षणैः कुयोगैश्च लक्षिता वनिता यदा ॥ तस्याः पूर्वविधानेन विवाहं कारयेदवुधः॥ १२७॥ सामुद्रिकोतकुलक्षणोंसे यदा जातकोक्त कुयोगोंसे लक्षित जो कन्या हो उसका पूर्वोक्तविधिसे विवाह करना. (इससे सुहाग वढता है दुर्लक्षण दुयोगोंका उपाय यही है ) ॥ १२७ ॥ जीवनाथविदुपात्र कामिनीलक्षणं बुधमनोमुदे मया। स्कंदकुम्भभवयोर्विवादजं व्यासगीत- मखिलं प्रकाशितम् ।। १२८॥ इति श्रीजीवनाथविरचिते भाव०सीसामुद्रिकाध्यायो दशमः । ग्रंथकर्ता आचार्य पंडित जीवनाथ कहताहै कि मैंने बुधजनोंके मनप्रसन्न करनेके लिये इतने स्त्रीलक्षण स्कंद और अगस्तिक प्रश्रो- तर व्यासदेवजीके कहे अनुसार समस्त प्रकाशित किया है।१२८॥ इति भावकुनूहले माहीधरीभापाटीकायां नीसामुद्रिकाऽध्यायः॥ १० ॥ ७ (९८) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाविचार:- एकादशोऽध्यायः। अथ ग्रहावस्थाविचारः। प्रथमं शयन ज्ञेयं द्वितीयमुपवेशनम् ॥ नेत्रपाणिः प्रकाशश्च गमनागमने ततः॥१॥ सभायां च ततो ज्ञेय आगमो भोजनं तथा ॥ नृत्यलिप्सा कौतुकं च निद्रावस्था नभःसदाम् ॥२॥ अब ग्रहोंकी अवस्था कहते हैं-शयन १,उपवेशन २, नेत्रपाणि ३, प्रकाश,गमन,आगमन६, सभा७,आगम८, भोजन, नृत्य- लिप्सा१०,कौतुक ११, निद्रा२ये अवस्थाओंके नाम हैं ॥१॥२॥ अवस्थापरिज्ञानम् । ग्रहह्मसंख्या खगमाननिनी खेटांशसंख्यागुणि- ता ग्रहाणाम् ॥ निजेष्टजन्मर्थतनुप्रमाणैर्युतार्क- तष्टा शयनाद्यवस्था ॥३॥ जिस नक्षत्रमें ग्रह हो उसकी अश्विन्यादि गणनासे जो संख्या हो उसे ग्रहकी संख्यासे गुनके पुनः ग्रहकी अंशसंख्यासे गुनाकर अपनी इष्टघटी, जन्मनक्षत्र,लगके संख्याओंसे युक्त करके बारहसे भाग लेना शेप जो रहे वह अवस्था जाननी.जैसे(१)शेपमें शय- नावस्था, (२) में उपवेशन, (३) में नेत्रपाणि इत्यादि ॥३॥ शेष शेषहतं स्वरांकसहितं तष्टं पुनर्भानुना संक्षेपं गुणशेषितं खलु भवेदृष्टयाद्यवस्था विधा। पंचद्विद्विगुणाक्षरामगुणवेदाःक्षेपकाङ्का रवेः प्राचीनैर्यवनादिभिःसमुदितास्तेऽमी निवडामया॥४॥ 'उक्त विधिसे जो शेप रहे उसे उसीसे गुनाकर स्वरांक जोडना (यह स्वरांक आगे लिखेंगे.) पुनः (१२) से शेप करके जिस अहकी अवस्था अभीए है उसका (वक्ष्यमाण) क्षेपकांक जोडना, . एकादशः११] भाषाटीकासमेवम् । (९९) तदनन्तर (३)से शेप करते एक (१:) शेष रहे तो दृष्टि, (२) रहे तो चेटा, (.) शेप रहे तो विचेष्टा जाननी और सूर्यके(५) चन्द्रमाके (२) मंगलके (२) बुधके (३) वृहस्पतिके (५) शुक्रके (३) शनिके (३) राहुके (४) क्षेपकांक हैं, इतने अंक यवनादि प्राचीन आचार्योंके कहेही मैंने यहां लिखे हैं, उपपत्ति इनकी ज्ञात नहीं यह ग्रंथकर्ता कहता है ॥४॥ स्वरशास्त्रमतेन स्वरांक चक्रम् । ऊपर जो स्वरांक कहा वह इस चक्रस्थ 1१२/३/४ाद क्रमसे लेना. जैसे अकाइकेरउके ३ एके- अ इ उ ए ओ ४ ओके ५ नामके (प्रधान) आदि अक्ष- ज झटके काख रमें जो स्वर हो उसका अंक लेते हैं नाम ड ढ त थाद प्रमाणभी वही है, जिस नामके पुकारनेसे ध न प फाव सोता मनुष्य जाग उठे. भामायरल वाशापासाह अवस्थाका उदाहरण-किसीका जन्म पौपशुचपंचमी शुक्रवार मिथुनलम धनिष्ठानक्षत्रके चतुर्थचरणमें है. इष्टघटी२६। ० है सूर्य मूलनक्षत्रमें, चन्द्रमा धनिष्ठामें, मंगल श्रवणमें, बुध पूर्वापाढामें, वृहस्पति आर्द्रामें, शुक्र पूर्वापाढामें, शनि मूलमें, राह पूर्वाफाल्गु- नीमें, केतु पूर्वाभाद्रपदामें हैं। सूर्य ७ अंश, चन्द्रमा १, मंगल ११, बध २६, वृहस्पति ११, शुक्र २५, शनि ७, राहु केतु २३ अंश- पर हैं। प्रथम सुर्य मृलनक्षत्रमें है इसकी संख्या (१९) सूर्यकी संख्या (१)से गुना १९ धनके ७ अंश पर होनेसे७ से गुनदिया १३३ । इप्ट २६, जन्मनक्षत्र २३लम मिथुन३ इनको जोड गुणित संख्या में मिलाया १८५ रवि (१२) से शेप किया शेपरशयना-

A
(१००) भावकुतूहलम्-
[ग्रहावस्थाविचारा-
दिगणनासे पांचवीं गमनावस्था सूर्यकी हुई, पुनः प्रसिद्धनाम गुणा-
नन्द आद्याक्षरोत्तरवर्ती स्वर उकारके अधोपंक्तिमें संख्या ३ पूर्वा-
गतशेप ५ से शेप ५ गुनदिया२५ स्वरांक ३ जोडके २८ पुनः१२
से शेप किया शेष ४ सूर्यक्षेपक ५ जोडनेसे ९ तीन ३ से शेष
किया शेष० रहा इससे सूर्यकी गमनावस्थामें विचेष्टा अवस्था, एवं
प्रकारसे चन्द्रमाकीउपवेशावस्थामें विचेष्टा,मंगल प्रकाशमें विचेष्टा,
बुध आगममें दृष्टि, वृहस्पति नृत्यलिप्सा विचेष्टा, शुक्र प्रकाशमें
दृष्टि, शनि गमनमें विचेष्टा, राहु निद्रामें दृष्टि, केतु सभामें चेष्टा ।
अथावस्थाफलानि ।
सूर्यावस्था।
त्रिकोणे वा कर्मण्यपि नयनपाणौ दिनमणेः
फलं शस्तं ज्ञेयं मदनसदने नन्दनपदे ॥
प्रकाशे मार्तण्डे मृतिपदमपत्यं जनिमता
तथा जाया याति व्ययमदनमाने च जनने ॥१॥
पुण्यवाधाकरः पुण्यभे भोजने कौतुके वैरिभे
वैरिहन्ता रविः ॥ सप्तमे पंचमे तत्रगो वा भवे-
दङ्गनापुत्रहा लिंगरोगप्रदः॥२॥
अब अवस्थाओंके फल कहते हैं-प्रथम सूर्यके फल हैं कि,सूर्य
त्रिकोण ५१९ वा १० भावमें नेत्रपाणि अवस्थामें हो तो शुभ
फल देता है.जो ७।५भावमें प्रकाशावस्थामें हो तो जन्मियोके
पुत्रहानि होवे तथा स्त्रीहानि हो,ऐसे ही फल१२।७। १० स्थानोंमें
भीउक्त अवस्थाके जन्ममें जानना, यदि९भावमें भोजन अवस्थाम
हो तो पुण्य में बाधा डालता है, कौतुक अवस्थामें छठा हो तो
वैरिहन्ता होता है, यदि इसी अवस्थामें ७५भावमें हो तो स्त्रीपुत्र-
हानि और लिंगमें रोग करता है ॥१॥२॥

[b2- . -- कुजावस्था। एकादशः११] भापाटीकासमेतम् । (१०१) चन्द्रावस्था। "चन्द्रस्य द्वादशावस्था फलं शुक्लदले शुभम् ॥ अशुभं कृष्णपक्षे तु विज्ञयं गणकोत्तमैः ॥ ३ ॥ चंद्रमाके वारहों अवस्थाओंका फल शुक्लपक्षमें शुभ कृष्णपक्षमें . अशुभ सर्वत्र उत्तम ज्योतिषियोंको जानना चाहिये ।।३।। मदननंदनगोऽवनिनंदनः शयनगश्च कलत्रसृतक्षयम्। प्रथमतः कुस्ते रिपुणेक्षितो रिपुगृहे करभंगमनंगतः४॥ यदि युतः शनिनापि च राहुणा शिरसि रोगकरो धर- णीसुतः॥ तनुगतः शयने नयने गदं वितनुते नितरां क्षतमंगिनाम् ॥५॥ अङ्गारकोऽङ्गे यदि नेत्रपाणौ करो- त्यनंगातिशयेन भङ्गम् ॥ भुजङ्गदन्तक्षतपावकावुभयं नगे हानिमिहाङ्गनायाः॥६॥ प्रकाशने पंचमसप्तमस्थः सुतं निहन्त्याशु निहंति वामम् ॥ पापान्वितः पाप- खगांतराले कुकर्मिणां केतुवरं करोति ॥७॥ मंगलके अवस्थाफल ये हैं कि, भौम शयनावस्थामें सप्तम भावमें हो तो स्त्रीहानि, पंचम हो तो पुत्रहानि करता है; यदि शत्रु- भागमें शहए उक्त अवस्था में हो तो कामदेवव्याजसे हाथ टूट जावे ॥ यदि शनिसे वा राहुसे युक्तभी हो तो शिरमें रोग करता. है, तथा निरंतर शरीरिखोंको हानि ही देता है ॥५॥ यदि मंगल लगका नेत्रपाणि अवस्था होतो कामदेवके संबंधी कार्यसे शरीरके अंगभंग करता है, सर्पभय, दंतरोग, घाव, अमि, जलका भय होवे, स्त्री आदि गृहस्थका सुख न होवे ॥६॥ यदि प्रकाशावस्थामै ५७ भावमें हो तो पुत्रस्त्रीको हानि करता है, यहां पंचममें पुत्र सप्तममें (१०२) भावकुतूहलम्- [ ग्रहावस्थाविचार:- स्त्रीहानि जानना । यदि पापयुक्त, पापग्रहोंके बीच भी हो तो कुक- मियोंमें श्रेष्ट "पापध्वज' पापियोंमें श्रेष्ठ ध्वजाजैसा होता है।॥७॥ बुधावस्था । नेत्रपाणौ सुते सौम्ये पुत्रहानिः सुतागमः ॥ सभायामेव कन्यानामाधिक्यं मदने सुते॥८॥ बुध नेत्रपाणि अवस्थामें पंचम हो तो पुत्रोंकी हानि और कन्याकी उत्पत्ति होवै । यदि सभावस्थामें प्राप्त होकर सप्तम पञ्चम भावोंमें हो तो कन्या बहुत, पुत्र थोडे होवें ॥८॥ गुरोरवस्था। भवति देवगुरौ यदि भोजने तनुगते मनुजो हि धनुर्द्धरः ॥ नवमपंचमभे धनवर्जितोभवति पाप- युते विसुतो नरः ॥९॥ बृहस्पति भोजनावस्थामें लगका हो तो मनुष्य धनुषधारी होवै । यदि उक्त अवस्थामें ९।५ भावमें हो तो धनरहित और पापयुक्त भी हो तो पुत्ररहित होवै ॥९॥ तनुगृहे मदने दशमे सितो नयनपाणिगतो यदि जन्मनि ॥ शुभमतीव फलं तनुते बलं दशनभङ्क- मनंगविर्धनम् ॥ १०॥ यदि जन्मकालमें शुक्र ११७। १०. भावोंमें नेत्रपाणि- अवस्थामें हो तो अतीव शुभफल देता है, बलवान करता है परंतु दांतोंका भंग और कामदेवकी वृद्धि भी करता है ॥ १० ॥ शनेरवस्था । यत्र कुत्र स्थितो मन्दो जन्मकाले विशेषतः। अवस्थानामसदृशं वितनोति शुभाशुभम् ॥ ११॥ शुक्रावस्था।

एकादशः ११] भापाटीकासमेतम् । (१०३) जन्मकालमें जिस किसीभावमें स्थित शनि जिस अवस्था हो उस अवस्थाके नामसदृश शुभाशुभफल विशेष करके देता है॥११॥ राहुकेत्वोरवस्था। नवमे मदने वापि राहुराहरिहाङ्गिनाम् ॥ महान्तो निद्रितोऽवश्यं पुण्यक्षेत्रनिवासिताम्१२॥ द्वितीये डादशे वापि लाभे वा सिंहकामुते ॥ वसुधां भ्रमते मत्त्यों विधनः शयने भवेत् ॥ १३ ॥ निजक्षेत्रे तुङ्गे कविकुजगृहे मित्रभवने स्ववर्गे सहर्गे तमसि शयने जन्मसमये। फलं पूर्ण प्राहुः कथितभवनादन्यभवने तदा दुष्टप्रांचस्तदिह शिखिनो राहवदिदम् ॥१४॥ जिन शरीरयोंके राहु ९१७भावोंमें निद्रावस्थामें हो तो उनको अवश्य पुण्य क्षेत्रमें निवास मिले यह बडे आचार्य कहते हैं। यदि राहु शयनावस्थामें २।१२।११भावोंमें हो तो वह मनुष्य निद्धन रहकर पृथ्वीमें भ्रमण करै। राहु यदि अपनी राशि६अपने बच्च अथवा शुक्रके गृह २१७ या मंगलकी राशिमें १८ में हो अथवा मित्रराशिमें हो यद्वा अपने वा मित्रके अंशादिकोंमें शयनावस्थाका जन्मकालमें हो तो फल पूर्ण देता है उक्त भवनोंसे अन्य ग्रहोंमें हो तो दुष्ट जनोंका पूज्य हो । राहुके समान केतुका भी फल जानना ॥ १२-१४॥ अथ विशेषफलानि । यदि निद्रागतः पापः सप्तमे पापपीडितः॥ तदा जायाविनाशः स्याच्छुभयोगेक्षणान्नहि ॥१५॥ निद्रितो रिपुगेहस्थो रिपुयुक्तेक्षितो मदे।

(१०४)
भावकुतूहलम्-
[ग्रहावस्थाविचार:-
भार्या विनश्यति क्षिप्रं विधिनारक्षितापि चेत्॥१६॥
शुभयोगेक्षणादेका विनश्यति परा नहि ॥
शुभाशुभशा भार्या कष्टयुक्ता नृणां भवेत् ॥ १७॥
विशेषफल अवस्थाओंके कहते हैं कि, यदि कोई पापग्रह निद्रा
अवस्थामें प्राप्त सप्तमस्थानमें पापपीडित हो तो स्त्रीनाश होवे,यदि
उसपर शुभग्रहकी दृष्टि हो वा शुभग्रहसे युक्त हो तो स्त्री कष्ट
भोगकर बचजायगी॥ १५॥ निद्राअवस्थावाला कोईभी ग्रह छठे
भावमें शवग्रहसहित वा उससे दृष्ट हो अथवा ऐसाही सप्तम स्थानमें
हो तो शीघ्रही स्त्री नए होवे यदि विधाताभी रक्षा करने आवे तौ
भी नहीं रहै ॥१६॥ यदि ऐसे ग्रह शुभयुक्त हों या उन पर शुभ
ग्रहोंकी दृष्टि हो तो एक स्त्री मरे दूसरीसे गृहस्थसुख होवे यदि
शुभ पाप दोनहूंसे दृष्ट वा युक्त हो तो स्त्री कष्टयुक्त रहै१६-१७॥
पुत्रसुखयोगः।
अपत्यभावे यदि तुङ्गगेहे निजालये पापयुतेक्षि-
तश्चेत् ॥ निद्रागतोपत्यविनाशकारी शुभेक्षित-
श्चैकसुतस्य हन्ता ॥ १८॥
यदि कोई ग्रह पंचमभावमें अपने उच्च वा अपनी राशिका
होकर निद्रावस्थामे हो तथा पापग्रहसे युक्त वा दृष्ट हो तो संता-
नका नाश करता है उस ग्रहपर शुभ ग्रहकी भी दृष्टि हो तो एक
पुत्रकी हानि करता है औरकी नहीं ॥ १८ ॥
अपमृत्युयोगः।
राहुणा सहितौ यस्य निधनस्थौ कुजार्कौ ॥
अपमृत्युभवत्तस्य शस्त्रघातान्न संशयः॥ १९॥
निधनेऽपि शुभो यस्य पापारिग्रहवीक्षितः॥
तदा मृत्युर्विजानीयादाहवे शस्त्रपीडनात् ॥ २० ॥

।
एकादशः ११] भाषाटीकासमेतम् ।
(१०५)
जिसके अष्टमस्थानमें राहुसहित मंगल शनि हों इनमें से कोई
निद्रावस्था में हो तो उसकी अपमृत्यु शस्त्रके कटनेसे होवे, इसमें
संदेश नहीं ॥ १९॥ जिसके अष्टमभावमें शुभग्रहमी पाप अथवा
शत्रुग्रहसे दृष्ट वा युक्त. हो तो उसकी मृत्यु संग्राममें शस्त्रसे होवे
(यहां भी संबंधसे निद्रावस्था विचारणीय है ) ॥२०॥
अथारिकृततीर्थकृतमृत्युयोगौ।।
यदा निद्रायुक्तो निधनभवनं पापमिलितः
शयानो वा मृत्युं व्रजति रिपुकोपेन मनुजः॥ .
शुभदृष्टो युक्तो निजपतियुतो वान्तसमये
नरो गङ्गामेत्य व्रजति हरिसायुज्यपदवीम् ॥२१॥
यदि कोई ग्रह पापयुक्त अष्टमस्थानमें निद्रावस्थामें या शयना-
वस्थामें हो तो शत्रुके कोपसे मृत्यु पावे और वही ग्रह शुभग्रहोंसे
दृष्ट वा युक्त हो अथवा अष्टमेश अष्टम हो तो मृत्युसमयमें वह
मनुष्य गंगा पायकर विष्णुका सायुज्यपद (मुक्ति.) पावे ॥२१॥
अथ पुण्यक्षेत्रलाभयोगः।
यदा पश्येदंगं तनुभवननाथोष्टमपति-
म॒तिं धर्माधीशो जनुपि च तपःस्थानमथवा ॥
शुभाभ्यामाकान्तं नवमभवन पापरहित
वरक्षेत्रं प्राप्य व्रजति मनुजो मोक्षपदवीम् ॥ २२॥
इति श्रीभावकुतूहले स्थानवशेनग्रहावस्थाविचारकथन
नामेकादशोऽध्यायः॥११॥
'यदि जन्मसमयमें लगेश लग्नको, अष्टमेश अष्टभावकों और
नवमेश नवम भावको देखे अथवा इनमेंसे एकभी अपने स्थानका
देखनेवाला हो तथा दो शुभग्रहोंसे युक्त, पापोंसे रहित नवम हो तो
मरणसमयमै उत्तम क्षेत्र (पुण्यस्थान)पायके मुक्तिपदको प्राप्त हो २२
इति भावकुतूहले माहीपरीभापाटीकायां ग्रहावस्थाविचाराऽध्यायः ॥११॥

(१०६) भावकुतुहलम्-
[ग्रहावस्याफलम्-
द्वादशोऽध्यायः।
अथ ग्रहाणां प्रत्येकावस्थाफलानि ।
तत्रादौ सूर्यस्य।
मन्दाग्निरोगो बहुधा नराणां स्थूलत्वमंधेरपि पित्त
कोपः ॥ व्रणं गुदे शलमुर प्रदेशे यदोष्णभानौ
शयनं प्रयात ॥१॥
शयनादि १२ अवस्थाओंके प्रत्येकके फल कहते हैं कि यदि
सूर्य शयनावस्थामें हो तो मनुष्योंको सर्वदा मंदाग्नि (क्षुधामंदु,
पाचनशक्ति न्यून ) रहे पैर स्थूल हों, पित्तका विशेषतः कोप रहै,
गुदामें व्रण होवे, हृदयमें शूल रहै ॥ १॥
दरिद्रताभारविहारशाली विवाद-विद्याभिरतो
नरः स्यात् ॥ कठोरचित्तः खलु नष्टवित्तः सूर्य
यदा चेदुपवेशनस्थे॥२॥
जो सूर्य उपवेशनावस्थामें हो तो रिद्री रहे, पराया भार ढोने-
वाला सर्वदा रहे, कलहही विद्या जाने और वह मनुष्य (कठोर-
चित्त) निर्दयी होवे और वित्त उसका नष्ट होवे ॥२॥
नरः सदानन्दधरो विवेकी परोपकारी बलवित्त-
युक्तः ॥ महासुखी राजकृपाभिमानी दिवाधिनाथ
यदि नेत्रपाणौ ॥३॥
जिस मनुष्यका सूर्य नेत्रपाणि अवस्थामें हो वह सर्वदा आनं-
दमें रहे, विवेकवाला होवे, पराया उपकार करे, बलवान् एवं धन-
वान रहे, बड़ा सुख भोगता रहे, राजकृपासे अभिमानयुक्त रहे॥३॥
उदारचित्तः परिपूर्णवित्तः सभासु वक्ता वहुपुण्य-
कर्ती॥ महावली सुंदररूपशाली प्रकाशने जन्मनि
पद्मिनीशे ॥४॥

“ द्वादशः१२] भोपाटीकासमेतम् । (१.७) जिसके जन्ममें सूर्य प्रकाशनावस्थामें हो वह उदारचित्त(देने वाला) होधिनसे परिपूर्ण (संपन्न) रहे,सभामें चातुर्यसहित वार्ता करे, बहुत पुण्य करे, बडा बलवान होवे,सुन्दररूपवान होवे ॥४॥ प्रवासशाली किल दुःखमाली सदालसी धीधन- वर्जितश्च ॥ भयातुरः कोपपरो विशेषाद्दिवाधि- नाथे गमने मनुष्यः ॥५॥ यदि सूर्य गमनावस्थामें हो तो मनुष्य नित्य परदेश रहनेवाला होवे, निश्चय सर्वदा अनेक दुःखोंसे युक्त रहै, आलसी (निरुघमी) बुद्धि और धनसे रहित रहे, भयसे, आतुर रहे, विशेषतासे कोप ( गुस्सा ) युक्त रहे ॥५॥ परदाररतो जनतारहितो वहुधाऽऽगमने गमना- भिरुचिः॥ कृपणः खलताकुशलो मलिनो दिव- साधिपती मनुजः कुमतिः॥६॥ सूर्य जिसके जन्ममें आगमनावस्थामें हो वह पराई त्रियोंमें तत्पर रहे, बहुत मनुष्योंकी संगतिसे रहित ( अकेला )रहे,बाहु- ल्यसे गमन (सफर) की इच्छा किया करे, कृपण (मूंजी ) होवे, दुष्टतामें निपुण और मलिन भी होवे ॥६॥ सभागते हिते नरः परोपकारतत्परः सदार्थरत्नपरितो दिवाकारो गुणाकरः ।। वसुन्धरानवाम्बरालयान्वितो महावली विचित्रवत्सलः कृपाकलाधरः परः॥७॥ जिस मनुष्यका मित्रस्थानस्थित सूर्य सभावस्था में हो वह पराये उपकार करनेमें तत्पर रहे, सर्वदा धन एवं स्त्रोंसे भरा रहे, 1 (१०८) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्याफलम्- गुणोंकी खान होवै पृथ्वी (जमीन) का मालिक होवे,नवीन वस्त्र और घरोंसे युक्त रहे, बडा बलवान् होवे,अनेक प्रकारके मित्र रक्खे और उनका प्रिय होवै और परम कृपाकी कला उसके हृदयमें जागृत रहै ॥ ७ ॥ क्षोभितो रिपुगणैः सदा नरश्चञ्चलः खलमतिः कृशस्तथा ॥ धर्मकर्मरहितो मदोद्धतश्चागमे दिनपतौ यदा तदा ॥८॥ सूर्य जिसका आगमअवस्था हो वह शत्रुसे कंपायमान रहै, चञ्चल होवै, कुटिलवुद्धि ( दुष्टता करनेवाला) होवै, शरीर कृश रहै, धर्मकर्मसे रहित रहे मदसे उछलता रहे ॥ ८॥ सदाङ्गसन्धिवेदना पराङ्गनाधनक्षयो बलक्षयः पदे पदे यदा तदा हि भोजने ।। असत्यता शिरोव्यथा तथा वृथान्नभोजनं रखावसत्कथारतिः कुमार्गगामिनी मतिः॥९॥ सूर्य भोजनावस्थामें जिसका हो उससे सर्वदा शरीरकी सन्धि- योंमें पीडा रहे, परस्त्रीके संसर्गसे धन एवं बलका क्षय पैर पैर पर हो,असत्यवादी हो, शिरमें रोग रहे,खायापिया व्यर्थ जावे, यद्वा अन्न पचे नहीं,अनिष्टवा में रुचि रहे,कुमार्ग चलनेकी बुद्धि होवे९ विज्ञलोकैः सदा मंडितः पंडितः काव्यविद्यानव- द्यप्रलापान्वितः॥ राजपूज्यो धरामण्डले सर्वदा नृत्यलिप्सागते पद्मिनीनायके॥१०॥ जिसका सूर्य नृत्यलिप्सावस्था हो वह सर्वदा विद्या जानने वाला लोगोंसे शोभित रहे,पंडित होवे,काव्यविद्यामें बडी वाचाल शक्ति होव, राजासे पूजा (आदर) पावे,पृथ्वीमेभी पूज्य होवे१०॥

- द्वादशः १२] भापाटीकासमेतम् । (१०९) सर्वदानन्दधर्ता जनो ज्ञानवान् यज्ञकर्ता धराधी- शसद्मास्थितः ॥ पद्मबंधावरातीमपंचाननः काव्य- विद्याप्रलापी मुदा कौतुके ॥ ११॥ सूर्य जिसका कौतुकावस्थामें हो वह सर्वदा प्रसन्नताको धारण करता है, ज्ञानवान्, यज्ञ करनेवाला, राजद्वारमें रहनेवाला होवे, शवरूपी हाथियोंके ऊपर सिंहसमान प्रतापी होवे, काव्यविद्यामें अतिवाक्शक्तिवाला मनुष्य होवे ॥११॥ निद्राभरारक्तनिभे भवेतां निद्रागते लोचनपद्म- युग्मे ॥ रखो विदेशे वसतिर्जनस्य कलनहानिः कतिधार्थनाशः ॥ १२॥ जिसका सूर्य निद्रावस्थामै हो उसके नेत्र नींदसे भरे हुए रुधि- रके समान लालरंगके रहें, विदेशमें निवास पावे और स्त्री हानि एवं कितने ही वार धननाश होवे ।। १२ ।। अथ चन्द्रस्य। जनुःकाले क्षपानाथे शयनं चेदुपागते ॥ मानी शीतप्रधानी च कामी वित्तविनाशकः ॥ १॥ जिसके जन्मसमयमें चन्द्रमा शयनावस्थामें हो वह मानी ( इजतवाला) होवे, शरीरमें शीतप्रधान रहे, अतिकामी होवे, धनका नाश अपने हाथसे किसी व्यसनमें करे ।। १॥ रोगार्दितो मन्दमतिर्विशेषाद्वित्तेन हीनो मनुजः कठोरः ॥ अपायकारी परवित्तहारी क्षपाकरे चदुपवेशनस्थे॥२॥ जिसका चन्द्रमा उपवेशनावस्था हो वह रोगसे पीडित रहे, - (११०) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम् मन्द ( जड) बुद्धि होवे, विशेषतः धनसे हीन रहे,कठोर स्वभाव होवे,पराया नाश करे,पराया धन लुटानेवाला भी वह होवें ॥ २ ॥ नेत्रपाणौ क्षपानाथे महारोगी नरो भवेत् ॥ अनल्पजल्पको धूर्तः कुकर्मनिरतस्सदा ॥३॥ चन्द्रमा जिसका नेत्रपाणि अवस्थामें हो वह मनुष्य महाः रोगी (राजरोग आदि बडे रोगवाला) होने तथा बहुत वाचाल, धूर्त होवे और सर्वदा कुकर्मो में तत्पर रहे ॥ ३ ॥ यदा राकानाथे गतवति विकास च जनने विकासः संसारे विमलगुणराशेरवनिपात् ॥ नवा शालामाला करितुरगलक्ष्म्या परिश्ता विभूषायोषाभिः सुखमनुदिनं तीर्थगमनम् ॥ ४ ॥ यदि जन्ममें चंद्रमा विकासावस्थामें हो तो मनुष्य संसारमें निर्मलगुणोंके समूहसे विकसित (प्रफुल्लित) रहे तथा राजासे हाथी घोडे और धनोंसे संयुक्त, नवीन मकानोंका समूह मिलै एवं भूपण और स्त्रियोंसे नित्य सुख पावे तथा तीर्थयात्रा करे॥४॥. सितेतरे पापरतो निशाकरे विशेषतः क्रूरतरो 'नरो भवेत् ॥ सदाक्षिरोगैःपरिपीडयमानो वलर्क- पक्षे गमने भयातुरः ॥५॥ यदि कृष्णपक्षका चंद्रमा गमनावस्थामें हो तो विशेषतः मनुष्य अतिकूर स्वभाववाला होवै, सर्वदा नेत्ररोगसे पीडित रहे. और शुकृपक्षका हो तो सर्वदा भयातुर रहे ॥५॥ विधावागमने मानी पादरोगी नरो भवेत् ॥ गुप्तपापरतो दीनो मतितोपविवर्जितः॥६॥ '--

दादशः १२]
भाषाटीकासमेतम् । (१११)
चंद्रमा आगमनावस्थामें हो तो मानी (इजत यद्वा गर्ववाला)
होवे, पैरोंमें रोग रहे, गुप्तपाप करनेमें तत्पर रहे, दुःखी होवे, बुद्धि
और संतोषसे वर्जित रहे ॥६॥
सकलजनवंदान्यो राजराजेन्द्रमान्यो
रतिपतिसमकान्तिः शान्तिकृत्कामिनीनाम् ॥
सपदि सदसि याते चारुविवे शशाङ्के
भवति परमरीतिप्रीतिविज्ञो गुणज्ञः ॥७॥
पूर्ण चंद्रमासभावस्था हो तो मनुष्यसमस्त मनुष्योंमें वदान्य
(चतुर) होवे, राजा तथा चक्रवर्तियोंका माननीय होवे, कामदे-
के समान सुंदरकांति होवे,युवास्त्रियोंको कामक्रीडामें शांति करने-
वाला होवे, प्रेमकला जाननेवाला होवे, गुणोंको पहिचाने ॥ ७ ॥
विधावागमने मयों वाचालो धर्मपूरितः ।।
कृष्णपक्षे द्विभार्यः स्याद्रोगी दुष्टतरो हठी॥८॥
चंद्रमा आगमावस्थामें हो तो अति बोलनेवाला, धर्मसे परि-
पूर्ण होवै, यदि कृष्णपक्षका चंद्रमा उक्त अवस्थामें हो तो दो स्त्री
हो, रोगी रहे, अतिदुष्ट स्वभाव और हठ करनेवाला होवे ॥८॥
भोजने जनुपि पूर्णचन्द्रमा मानयानजनतासुखं
नृणाम् ॥ आतनोतिवनितासुतासुखं सर्वमेव न
सितेतरे शुभम् ॥९॥
जिनको जन्मकालमें पूर्णमंडल चंद्रमा भोजनावस्था हो वह
मानवाला होवे, सवारी तथा मनुष्योंका सुख पावे तथा स्त्रीसुख,
कन्यासुख भी होवे और कृष्णपक्षमें नहीं होते ॥ ९॥
नृत्यलिप्सागते चन्द्रे सवले बलवान्नरः ॥
गीतज्ञो हि रसज्ञश्च कृष्ण पापकरो भवेत्॥१०॥

(१३२) भावकुतूहलमू [ग्रहावस्थाफलम् - बली चंद्रमा नृत्यलिप्सा अवस्थामें हो तो मनुष्य बलवान होवै गीत (गायन) जाने, शृंगारादिरसोंको जाने और कृष्णपक्षका चन्द्रमा हो तो पाप करनेवाला होवे ॥१०॥ कौतुकभवनं गतवति चन्द्रे भवति नृपत्वं वा धनपत्वम् ॥कामकला सुसदा कुशलत्वं वारवधू- रतिरमणपटुत्वम् ॥११॥ चंद्रमा कौतुकावस्थामें हो तो मनुष्य राजा होवै अथवा धनका मालिक होवै और कामकला ( रतिक्रीडामें )सर्वदा चातुर्य रक्खे वारांगनाओंके साथ रतिक्रीडामें चातुर्य पावै ॥ ११ ॥ निद्रागते जन्मनि मानवानां कलाधरे जीवयुते महत्त्वम् ॥ यदोऽगुणाः संचितवित्तनाशः शिवा- लये रौति विचित्रमुच्चैः ॥ १२॥ यदि मनुष्योंके जन्मसमयमें पूर्णचन्द्रमा बृहस्पतियुक्त निद्रा- वस्थामें हो तो महत्त्व (बडप्पन ) पावे, कृष्णपक्षका हो तो गुण अवगुण होर्वे, संचय कियेहुए धनादिका नाश होवे दुःखसे शिवा- लय(शिवमंदिर) में अनेक प्रकारके स्वरोंसे ऊंचा रोदन करे यदा उसके गृहमें स्यार अनेक प्रकारके स्वरोंसे ऊंचा रोदन करै अर्थात् शोक, दरिद्रसे ग्रस्त होवे ॥ १२ ॥ अथ भोमस्य फलम् । शयने वसुधापुने जन्मकाले जनौ भवेत् ॥ बहुना कण्डना युक्तो दगुणा च विशेषतः ॥ १॥ जन्मसमयमें मंगल जिसका शयनावस्थामें हो उसके अंगोंमें बहुतसी कण्डु (सुजली) रहाकरे विशेषतः(दह्रोदादभी होवे।।१॥ {"पहाट्नासंचितविननाराः" इपानीका नाश और सश्चित धनका नाश होवे ।

द्वादशः१२] भापाटीकासमेतम् । (११३) वली सदा पापरतो नरः स्यादसत्यवादी नितरां प्रगल्भः ॥ धनेन पूर्णो निजधर्महीनो धरासुते चेटुपवेशनस्थे ॥२॥ मंगल उपवेशनावस्थामें हो तो मनुष्य बलवान होवे, सर्वदा पापकर्ममें तत्पर, झूठ बोलनेवाला, निरंतर वाग्वादचतुर, धनसे परिपूर्ण, स्वधर्मसे हीन होवे ॥२॥ यदा भूमिसुते लग्ने नेत्रपाणिमुपागते ॥ दरिद्रता सदा पुंसामन्यमे नगरेशता ॥३॥ यदि मंगल नेत्रपाणि अवस्थाके लममें हो तो मनुष्योंको सर्वदा दरिद्रता रहे, अन्य भावमें हो तो नगरके स्वामी होवें ॥३॥ प्रकाशो गुणस्य प्रवासः प्रकाशे धराधीशभर्तुः सदा मानद्धिः ॥ सुते भूसुते पुत्रकान्तावियोगो युते राहुणा दारुणो वा निपातः॥४॥ मंगल प्रकाशावस्थामें हो तो गुणका प्रकाश होवे, परदेशमें नित्य निवास होवे, राजासे सर्वदा मान बढता रहे, यदि उक्त अव- स्थाका मंगल पंचमभावमें हो तो स्त्री, पुत्रका वियोग (विछोह) पावे, यदि उसके साथ राहु भी हो तो वृक्षादिसे गिर पंड ॥४॥ गमने गमनं कुरुतेऽनुदिनं व्रणजालमयं वनिता- कलहम् ॥ बहुदगुककण्डभयं वहुधा वसुधा- तनयो वसुहानिमरेः ॥५॥ मंगल गमनावस्थामें हो तो प्रतिदिन गमन (सफर)करता है, अनेक प्रकारके व्रणका भय, नीकलह करता है और दाद, सुज- लीको भी बहुत करता है. शवसे धनहानि होती है ।। ६॥ १' इति पाठांतरम। ८ (११४) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम्- आगमने गुणशाली मणिमाली करालकरवाली॥ गजगंता रिपुहंता परिजनसंतापहारको भौमे ॥६॥ मंगल आगमनावस्थामें हो तो पुरुप अनेक गुणोंसे युक्त हो, मणियोंकी माला पहिने, तीक्ष्ण खड्गोंको धारण करनेवाला हो, हाथीकी सवारी करे, शत्रको मारे, आत्मीय जनोंका सन्ताप हरण करनेवाला होवे ॥ ६॥ तुंगे युद्धकलाकलापकुशलो. धर्मध्वजो वित्तपः कोणे भूमिसुत सभामुपगते विद्याविहीनःपुमान्॥ अन्तेऽपत्यकलत्रमित्ररहितः प्रोक्तेतरस्थानगेड- वश्यं राजसभाबुधो बहुधनी मानी च दानी जनः७ उच्चराशिका मङ्गल सभावस्थामें हो तो युद्धविद्याकी समस्त युक्ति जाने, तथा धर्मका ध्वज अर्थात् बडा धर्मात्मा और धनवान (धनका स्वामी) होवे । यदि ९१५ स्थानमें हो तो पुरुप विद्या- हीन (मूर्ख) होवे,बारहवें स्थानमें हो तो स्त्री, पुत्र, मित्रोंसे रहित रहे, उक्त स्थानोंसे अन्यमें हो तो अवश्य राजाके सभाका पंडित होवे, तथा बहुत धनवान, मानवाला, दानी भी होवे ॥ ७॥ आगमे भवति भूमिजे जनोधर्मकर्मरहितो गदातुरः॥ कर्णमूलगुरुशूलरोगवानेव कातरमतिः कुसंगमी ॥८॥ मङ्गल आगमावस्थामें हो तो धर्म कर्मसे रहित, रोगसे आतुर रहे, कानके नीचे बडा शूलरोग रहे, कायर तथा कुसङ्गी होवै॥८॥ भोजने मिष्टभोजी च जनने सबले कुजे ॥ नीचकर्मकरो नित्यं मनुजो मानवर्जितः ॥९॥ जन्ममें बलवान् मङ्गल भोजनावस्थामें हो तो मिष्टान्न खाने- "

द्वादशः१२]
भापाटीकासमेतम् । (१२५)
वाला होवे तथा सर्वदा नीचकर्म करे, मान ( अहंकार वा इज्जत)
से रहित रहै ॥ ९॥
नृत्यलिप्सागते भृसुते जन्मिनामिन्दिराराशिरा-
याति भृमीपतेः ॥ स्वर्णरत्नप्रवालैः सदा मण्डिता
वासशाला विशाला नराणां भवेत् ॥ १०॥
मङ्गल नृत्यलिप्सा अवस्थामें हो तो मनुष्योंको राजासे बहुत
लक्ष्मी (धन) आवे तथा रहनेका गृह सर्वदा सोना, रत्न, मूंगा
आदिकोंसे शोभित और बहुत भारी होवे ।। १० ॥
कौतुकी भवति कौतुके कुजे मित्रपुत्रपरिपूरितो
जनः ॥ उच्चगे नृपतिगेहपण्डितो मण्डितो बुध-
वरैर्गुणाकरैः ॥ ११॥
मङ्गल कौतुकावस्थामें हो तो मनुष्य खेल तमासा करनेवाला
वा उसमें प्रेम रखनेवाला होवे, मित्र,पुत्रोंसे परिपूर्ण रहे,यदि मङ्गल
उच्चका भी हो तो राजाके दवारका पंडित होवे और बहुत गुणवान्
पंडित श्रेष्टोंसे शोभित रहै ॥ ११ ॥
निद्रावस्थागते भौमे क्रोधी धीधनवर्जितः ॥
धूतों धर्मपरिभ्रष्टो मनुष्यो गदपीडितः ॥ १२॥
मङ्गल निद्रावस्थामें हो तो मनुष्य कोधी होवे, बुद्धि तथा धनसे
वर्जित रहे, धूर्त होव, धर्मसे भ्रष्ट रहे और रोगसे पीडित रहे॥१२॥
अथ बुधावस्थाफलानि।
क्षुधातुरो भवेदङ्गे खओ गुञ्जानिभेक्षणः ॥
अन्यमे लंपटो धूतों मनुजः शयने बुधे ॥१॥
बुध शवनावस्थामें लमका हो तो भूखसे सर्वदा आतुर रहे,
लँगडा हो, नेत्र लाल गुजाके समान होवें और उक्त अवस्थाका
अन्यभावोंमें हो तो लंपट (लोभी) और धूर्त भी हो ॥ ५॥

(११६) भावकुतूहलम्-. [ग्रहावस्थाफलम्- शशांकपुत्रे जनुरङ्गगेहे यदोपवेशे गुणराशिपूर्णः॥ पापेक्षिते पापयुते दरिद्रो हितोचभे वित्तसुखी मनुष्यः :॥२॥ बुध जन्ममें लगका उपवेशावस्थामें हो तो समस्त गुणोंके समू- हसे पूरित रहे, पापदृष्ट अथवा पापयुक्त हो तो दरिद्री होवे, यदि मित्रराशि वा उच्चराशिमें हो तो मनुष्य धनसे सुखी रहे ॥२॥ विद्याविवेकरहितो हिततोषहीनो मानी जनो भवति चन्द्रसुतेऽक्षिपाणौ ॥ पुत्रालये सुतकलत्रसुखेन हीनः कन्याप्रजो नृपतिगेहबुधो वरायः ॥३॥ बुध नेत्रपाणि अवस्थामें हो तो मनुष्य विद्या एवं विवेक (सद- सज्ज्ञान ) से रहित होवे, भलाई किसीकी न करे,संतोपभी न रक्खे, गर्ववाला होवे.यदि उक्त बुध पञ्चमभावमें होतो पुत्र और स्त्रीके सुखसे हीन रहे, कन्या संतति होवे, राजद्वारका पंडित तथा श्रेष्ठ होव॥३॥ दाता दयालुः खलु पुण्यकर्ता विकासने चन्द्रसुते मनुष्यः ॥ अनेकविद्यार्णवपारगन्ता विवेकपूर्णः खलगर्वहन्ता ॥४॥ बुध विकासावस्थामें हो तो मनुष्य दाता (देनेवाला) दया- वान, निश्चयसे.पुण्य करनेवाला और अनेक विद्याओंके समुद्रके पार पहुँचनेवाला, विवेकसे परिपूर्ण, दुष्टोंके गर्व (घमंड ) का तोडनेवाला होवे ॥४॥ गमनागमने भवतो गमने वहुधा वसुधा वसुधा- धिपतः ॥ भवनं च विचित्रमलं रमया विदि नुश्च जनुः समये नितराम्॥५॥ .

दादशः १२]
• भापाटीकासमेतम् । (११७)
जिस मनुष्यके जन्मसमयमें बुध गमनावस्था हो उसको नित्य
गमागम (जाना, आना) होता रहे, बहुतायत करके राजासे भूमि
मिले,अनेक प्रकारकी शोभासे युक्त और लक्ष्मीसे पूर्ण गृहमिले५॥
सपदि विदि जनानामुच्चभे जन्मकाले सदसि
धनसमृद्धिः सर्वदा पुण्यवृद्धिः॥ धनपतिसमता
वा भूपता मन्त्रिता वा हरिहरपदभक्तिः सात्त्विकी
मुक्तिरद्धा ॥६॥
बुध जन्मकालका सभावस्थामें हो तोमनुष्यों को सर्वदा धनकी
संपन्नता रहे, पुण्यकी उत्तरोत्तर वृद्धि होती रहे, धनमें कुबेरकी
समानता पावे, अथवा (राजत्व) हाकिमी मिले, यदा (मंत्रिता)
वजीरी मिले और विष्णु एवं शिवके चरणोंमें भक्ति हो और साक्षात्
सात्त्विकी मुक्ति होवे ॥ ६॥
आगमै जनुपि जन्मिनां यदा चन्द्रजे भवति
हीनसेवया ॥ अर्थसिद्धिरपि पुत्रयुग्मता वालिका
भवति मानदायिका ॥७॥
यदि मनुष्यों के जन्ममें बुध आगमावस्थामें हो तो नीचजनकी
सेवा करनेसे कार्यसिद्धि होवे तथा दो पुत्र होवें और एक कन्या
अति सुलक्षणा सन्मान देनेवाली होवे ॥ ७॥
भोजने चन्द्रजे जन्मकाले यदा जन्मिनामर्थहानिः
सदा वादतः ॥ राजभीत्या कृशलं चलत्वं मते-
रङ्गसङ्गो न जाया न मायाः सुखम् ॥८॥
बुध भोजनावस्थामें जन्मकालका हो तो मनुष्योंकी सर्वदा
विवाद ( कलह ) से धनहानि होवे, राजाके भयसे कृशत्व (माडा-
पन) आवै, वृद्धि चंचल रहे (स्थिरन रहे) तथा स्त्रीका सुख और
धनका सुख भी न होने ॥८॥

(११८) भाषकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम्- नृत्यलिप्सागते चन्द्रजे मानवो मानयानप्रवाल- वजैः संयुतः॥ मित्रपुत्रप्रतापैः सभापण्डितः पापभे वारवामारतौ लम्पटः ॥९॥ जिसके जन्मसमयमें बुध नृत्यलिप्सा अवस्था हो वह मनुष्य ( मान ) इज्जत, सवारी, मूंगा आदि रत्नसमूहसे युक्त रहे तथा मित्र पुत्र संयुक्त रहे, प्रतापवान् होवे, सभामें (पंडित) चतुर होवे. • यदि पाप राशिमें हो तो वारांगना ( पतुरिया) के साथ रति- क्रीडामें लंपट (व्यसनी) होवे ॥९॥ कौतुके चन्द्रजे जन्मकाले नृणामङ्गभे गीत- विद्यानवद्या भवेत् ॥ सप्तमे नैधने वारवध्वा रतिः पुण्यमे पुण्ययुक्ता जनिः सद्गतिः ॥ १० ॥ जिन मनुष्योंके जन्मकालमें बुध कौतुकावस्थामें लग्नका हो उनको प्रशंसा करने योग्य गायनविद्या आवे । यदि उक्त बुध ७८ भावमें हो तो वारांगनासे प्रीति होवे, नवमभावमें हो तो सारा जन्म पुण्य करते बीते, अंतमें सद्गति (मुक्ति) होवे ॥ १० ॥ निद्राश्रिते चन्द्रसुते न निद्रामुखं सदा व्याधिस- माधियोगः॥ सहोत्थवैकल्यमनल्पतापो निजेन वादो धनमाननाशः ॥११॥ बुध निद्रावस्थामें हो तो निद्राका सुख न पावै और सर्वदा शारीरिक तथा मानसिक व्यथासे युक्त रहे, भ्रातृपक्षसे विकलता (चिंता) रहे, बडा संताप रहे, अपने मनुष्योंसे कलह होता रहे, धन एवं मानका नाश होवे ॥ ११॥ अथ गुरोरवस्थाफलम् । वचसामधिपे तु जनुःसमये शयने बलवानपि द्वादशः १२ . भापाटीकासमेतम् । (११९) हीनरवः ॥ अतिगौरतनुः खलु दीर्घहनुः सुतरा- मरिभीतियुतो मनुजः॥१॥ जन्म समय में वृहस्पति शयनावस्था में हो तो मनुष्य वलवान् हुएमें भी स्वरहीन (अल्प आवाजवाला) होवे, शरीर अति गौर- वर्ण, ठोडी लंबी होवे, शत्रुका भय निरंतर बना रहे ॥१॥ उपवेशं यदि गतवति जीवे वाचालो बहुगर्वप- रीतः ॥ क्षोणीपतिरिपुजनपरितप्तः पदजंघास्य- करणयुक्तः ॥२॥ वृहस्पति यदि उपवेशावस्थामें हो तो वडा वाचाल, बडे गर्व (घमंड ) से भरा होवे तथा राजा और शत्रुसे सर्वदा संतापयुक्त रहे और पैर, जंघा, मुख, हाथोंमें व्रण (घाव) रहा करें ॥२॥ नेत्रपाणी गते देवराजार्चिते रोगयुक्तो वियुक्तो वरार्थश्रिया ॥ गीतनृत्यप्रियः कामुकः सर्वदा गौरवणों विवर्णोद्भवप्रीतियुक् ॥३॥ बृहस्पति नेत्रपाणि अवस्था हो तो मनुष्य रोगयुक्त रहे,श्रेष्ठ धन एवं शोभासे रहित रहे । गीत नाचको प्रिय माने, सर्वदा अतिकामी रहे, गोरा रंग शरीरका होवे, विवर्णोद्भव अर्थात्. विजातीय मनुष्योंसे प्रीति रक्खे ॥३॥ गुणानामानन्दं विमलसुखकन्दं वितनुते सदा तेजःपुझं ब्रजपतिनिकुञ्ज प्रति गमम् ।। प्रकाशं चेदुचै?तमुपगतो वासवगुरु- गुरुत्वं लोकानां धनपतिसमत्वं तनुभृताम् ॥ ४ ॥ बृहस्पति प्रकाशावस्थामें हो तो मनुष्यको गुणोंके आनंदवाला -

( १२०)
भावकुतूहलम्-
[ग्रहावस्थाफलम-
निर्मल सुखका भाजन करता है, सर्वदा तेजपुंजके सहश बनाये
रहता है, श्रीकृष्णके समान कुंज (वन उपवनों) में विहार करता
है अथवा भक्तिसे भगवानके भवनमें प्राप्त होता है. समस्त
लोकोंमें श्रेष्ठता पाता है. समृद्धिमें कुबेरके समान होता है. इतने
पूरे फल मनुष्योंको बृहस्पतिके प्रकाशावस्था उच्चादिमें प्राप्त होने
से होते हैं ।।४।।
साहसी भवति मानवः सदा मित्रपुत्रसुखपूरितो
मुदा ॥ पण्डितो विविधवित्तमण्डितो वेदविद्यदि
गुरौ गमं गते ॥५॥
बृहस्पति गमनावस्थामें हो तो मनुष्य सर्वदा साहसी तथा
मित्र पुत्र सुखसे परिपूर्ण रहे, पंडित होवे, अनेक प्रकारके धनोंसे
शोभिंत रहे और वेदको जाने ॥५॥
आगमने जनता वरजाया यस्य जनुःसमये
हरिमाया ॥मुंचति नालमिहालयमद्धा देवगुरौ
परितः परिवद्धा॥६॥
जिस मनुष्यके जन्म समयमें बृहस्पति आगमावस्थामें हो तो
उसके वहुत मनुष्य रहें, स्त्री श्रेष्ठ मिले, उसके घरको साक्षाद
लक्ष्मी कदापि न छोडे चारों ओरसे बची हुई जैसी रहे ॥६॥
सुरगुरुसमवक्ता शुभ्रमुक्ताफलाढ्यः सदसि सपदि पूर्णो
वित्तमाणिक्ययानैः ॥ गजतुरगरथाढयो देवताधीश-
पूज्ये जनुपि विविधविद्यागभितो मानवः स्यात् ॥७॥
वृहस्पति जन्ममें सभावस्थामें हो तो बृहस्पतिके समान शास्त्र-
वक्ता पंडित होवे, शुभ्र(श्वेत) मोतियोंस युक्त रहे.धन,मणि,सवारी
आदिकोंसे सर्वदा परिपूर्ण रहे. हाथी,घोडे रथोंसे युक्त रहे और
वह मनुष्य अनेक विद्याओंसे गर्भित ( भरा हुआ) रहे ॥ ७ ॥

हादशा
भाषाटीकासमतम् । (१२१)
नानांवाहनमानयानपटलीसौख्यं गुरावागमे
भृत्यापत्यकलत्रमित्रजसुखं विद्यानवद्या भवेत् ।
क्षोणीपालसमानतानवरत चातीव हृद्या मतिः
काव्यानन्दरतिःसदा हितगतिःसर्वत्र मानोन्नतिः८॥
वृहस्पति आगमावस्थामें हो तो अनेक प्रकारके वाहन (हाथी,
घोडे,रथ आदि) मान और यान (पालकी आदिकों) के समूहका
सुख होवे, तथा सेवक (नौकर ), पुत्र, स्त्री, मित्रोंका सुख मिले,
दोपरहित विद्या आवै, राजाके समान ऐश्वर्यमें सर्वदा रहे,अतिरम-
णीय बुद्धि होवे, काव्यरसके आनंदमें प्रेम रहे, सर्वदा हितकारी
चाल रहे, सर्वत्र मानकी उन्नति होती रहे ॥८॥
भोजने भवति देवतागुरौ यस्य तस्य सततं
सुभोजनम् ॥ नैव मुंचति रमालयं तदा
वाजिवारणरथैश्च मण्डितम् ॥९॥
बृहस्पति भोजनावस्थामें जिसके हो उसको उत्तम पदार्थ भोज-
नको मिलते रहें तथा उसके घोडे, हाथी, रथोंसे युक्त घरको
लक्ष्मी कदापि न छोडे ॥ ९ ॥
नृत्यलिप्सागते राजमानी धनी देवताधीशवन्ये
सदा धर्मवित् ॥ तन्त्रविज्ञो बुधैर्मण्डितः पण्डितः
शब्दविद्यानवद्यो हि सद्यो जनः ॥ १० ॥
वृहस्पति नृत्यलिप्सावस्थामें हो तो मनुष्य राजमानवाला,
धनवान्, सर्वदा धर्म जाननेवाला, तन्त्रशास्त्र वा युक्तियाँ जानने-
वाला पंडितोंसे युक्त रहे, आप भी पंडित हो। (शब्दविद्या) व्याक-
रणादिमें निपुण तत्काल उपस्थितिवाला होने ॥१०॥

,
(१२२) भावकुतूहलम्-
[ग्रहावस्याफलम
कुतूहली सकौतुके महाधनी जनः सदा
निजान्वयाब्जभास्करः कृपाकलाधरः सुखी ॥
निलिंपराजपूजिते सुतेन भूनयेन वा
युतो महावली धराधिपेन्द्रसद्मपण्डितः ॥११॥
वृहस्पति कौतुकावस्थामें हो तो मनुष्य खेल तमासा करने-
वाला होवे, यदि पापराशिवाला होवे तो सर्वदा बडे धनसे युक्त रहे,
अपने वंशरूपी कमलके विकासनमें सूर्य सदृश होवे, कृपाकला
(दया) को धारण करनेवाला होवे, सर्वदा सुखी रहे, नत्र पुत्र
भूमि और नीतिसे युक्त होवे, बडा बलवान् शरीर होवे, राज-
द्वारका पण्डित होवे ॥ ११ ॥
गुरौ निद्रागते यस्य मूर्खता सर्वकर्मणि ॥
दरिद्रतापरिक्रान्तं भवनं पुण्यवर्जितम् ॥ १२ ॥
जिसका बृहस्पति निद्रावस्थामें हो तो उसको. समस्त कामोंमें
मूर्खता आवे, दरिद्रतासे दवारहे, पुण्यभी उसके घरमें न रहे।॥१२॥
अथ शुक्रस्यावस्थाफलम् ।
जनो वलीयानपि दन्तरोगीभृगौ महारोषसमन्वितः
स्यात् ॥ धतेन हीनः शयनं प्रयाते वारांगनासङ्गम-
लंपटश्च ॥१॥
जिसके जन्ममें शुक्र शयनावस्थामें हो वह मनुष्य बलवान होने
पर भी दन्तरोगी बडे क्रोध (गुस्सा) वाला तथा धनसे रहित रहे
और वारांगनाओं(वेश्याओं)केसंगकरनेमें लंपट(व्यसनी)होवे ॥१॥
यदि भवेदशना उपवेशने नवमणिव्रजकाञ्चन-
भूपणैः ॥ सुखमजस्रमरिक्षय आदरादवनिपादपि
मानसमुन्नतिः॥२॥

द्वादशः१२] भाषार्टीकासमेतम्। (१२३) यदि शुक्र उपवेशनावस्था में हो तो नवीन मणियोंके समूह एवं सुवर्णके भूपणोंसे सौख्य अनवरत रहे. शत्रुओंका क्षय होवे राजासे आदरपूर्वक मानकी उन्नति होवे ॥२॥ नेत्रपाणिगते लग्नगेहे को सप्तमे मानौं यस्य तस्य ध्रुवम् ॥ नेत्रपातो धनानामलं चान्यमे वासशाला विशाला भवेत्सर्वदा ॥३॥ यदि शुक्र नेत्रपाणिअवस्थामें लग्न,सप्तम दशममें हो तो उस मनुष्यका नेत्र गिरे तथा निश्चय धन भी क्षय होवे, यदि अन्य भावोंमें हो तो उसके निवासका गृह बहुत बडा सर्वदा रहे ॥३॥ स्वालयेतुङ्गमे मित्रभे भार्गवे तुङ्गमातङ्गलीला- कलापी जनः ॥ भूपतेस्तुल्य एवं प्रकाशं गते काव्यविद्याकलाकौतुकी गीतवित् ॥ ४॥ प्रकाशावस्थाका शुक्र जिस मनुष्यके स्वराशि २१७ उच्चराशि १२ अथवा मित्रराशिमें हो वह उन्मत्त हाथियोंकी लीला(क्रीडा) का प्रेमी होवे तथा राजाके समान ऐश्वर्यवान् होवे, काव्यविद्या शृंगार आदि कलाओंमें निपुण और गायन जाननेवाला हो। गमने जनने शुक्रे तस्य माता न जीवति ॥ अधियोगो वियोगश्च जनानामरिभीतितः ॥५॥ जिसके जन्ममें शुक्र गमनावस्थामें हो उसकी माता शीघ्र ही मर जाती है. तथा शत्रुके भयसे कभी अपने मनुप्यों में रहे कभी उनसे पृथक् होना पडे ॥५॥ आगमनं भृगुपुत्रे गतवति वित्तेश्वरो मनुजः ॥ स तुतीर्थभ्रमशाली नित्योत्साही करांघ्रिरोगी चदा शुक आगमनावस्थामें हो तो मनुष्य बहुत धनका स्वामी .

,
(१२४ )
भावकुतूहलम्-
[ ग्रहावस्थाफलम-
होवे तथा तीर्थयात्रा करनेवाला, नित्य उत्साही ( उद्यमी) होवे,
और हाथ पैरोंमें रोग भी रहे ।। ६॥
अनायासेनालं सपदि महसा याति सहसा
प्रगल्मत्वं राज्ञः सदसि गुणविज्ञः किल कवौ ॥
सभायामायाते रिपुनिवह-हन्ता धनपतेः
समत्वं वा दन्तावलतुरगणन्ता नवरः ॥७॥
यदि शुक्र सभावस्थामें हो तो अकस्मात् शीघ्र विना परिश्रम
स्वतेजसे राजाकी सभामें प्रगल्भत्व चतुराईको प्राप्त कर गुणोंका
जाननेवाला होवे तथा शत्रुके समूहको मारनेवाला होवे, धनमें
कुबेरकी तुल्यता रक्ख, अथवा हाथी घोड़ोंकी सवारीमें चलने-
वाला मनुष्योंमें श्रेष्ट होवे ॥ ७॥
आगमे भार्गवे नागमो जन्मिनामर्थराशरराते-
रतीव क्षतिः ॥ पुत्रपातो निपातो जनानामपि
व्याधिमीतिः प्रियाभोगहानिर्भवेत् ॥ ८॥
शुक्र आगमावस्थामें हो तो मनुष्योंको धनका आगम न होवे
अर्थात् दरिद्री रहे, शत्रुसे बहुत हानि होवे, पुत्र तथा स्वजनोंका
नाश होवे, रोगका भय रहे और स्त्रीके भोगकी हानि होवे ॥ ८॥
क्षुधातुरो व्याधिनिपीडितः स्यादनेकधाराति-
भयादितश्च ॥ कवौ यदा भोजनगे युवत्या महा-
धनी पण्डितमण्डितश्च ॥९॥
शुक्र भोजनावस्थामें हो तो क्षुधासे सर्वदा आतुर रहे अर्थात
भूख सहन न कर सके, रोगसे पीडित रहे, अनेक प्रकार शसके
भयसे दुःखी रहे,स्त्री सहित यद्वा स्त्रीके प्रतापसे बडा धनवान्
होवे, पंडित जनोंसे सुशोभित रहे ॥ ९ ॥

द्वादशः १२]
भापाटीकासमेतम्। (१२५)
काव्यविद्यानवद्या च हृद्या मतिः सर्वदा नृत्य-
लिप्सां गते भार्गवे ॥ शंखवीणामृदंगादिगान-
ध्वनिजातनैपुण्यमेतस्य वित्तोन्नतिः ॥ १० ॥
शुक नृत्यलिप्सावस्था में हो तो प्रशंसनीय काव्यविद्या आवे,
बुद्धि सर्वदा मनोहर ( रमणीय ) रहे, शंख, वीणा, मृदंग आदि
बाजे एवं गायनकी ध्वनि (शब्दों) में निपुणता होवे, धन इसका
सर्वदा बढताही रहे ॥१०॥
कौतुकमवनं गतवति शुक्रे शक्रेशत्वं सदसि महत्त्वम्॥
हृद्या विद्या भवति च पुंसःपद्मा निवसति पद्मोदरतः११
शुक कौतुकावस्थामें हो तो इंद्रके समान ऐश्वर्य, पृथ्वीमें
श्रेष्ठत्व पावे, सभामें वडप्पन मिले तथा उस पुरुपको रमणीय
विद्या हो और लक्ष्मी आदरपूर्वक कमलका वास छोडकर उस
मनुप्यके घर में निवास करे ॥ ११ ॥
परसेवारता नित्यं निद्रामुपगते कवौ ॥
परनिन्दापरो वीरो वाचालो भ्रमते महीम् ॥१२॥
निद्रावस्थामें शुक्र हो तो सर्वदा पराया सेवक रहे,पराई निन्दा
करने में तत्पर होवे, वीरता खखे, वाचाल (अति वोलनेवाला)
हो तथा सारी पृथ्वीमें फिरता रहे ॥ १२ ॥
अथ शनेः प्रत्यवस्याफलानि ।
क्षुत्पिपासापरिक्रान्तो विश्रान्तः शयने शनी ॥
वयसि प्रथमे रोगी ततो भाग्यवतां वरः॥ १॥
शनि जिसका शयनावस्थामें हो वह सर्वदा भूख प्याससे दवा
रहे तथा श्रमयुक्तरहे, पहिली अवस्था (छोटी) उमर में रोगी रहे
पीछे भाग्यवंतोंमें श्रेष्ट होवे ॥१॥

(१२६) भारकुतुहलम्- [ग्रहावस्थाफलम्- भानोः सुते चेदुपवेशनस्थे करालकारातिजनानु- तप्तः ॥ अपायशाली खलु दट्ठमाली नरोऽभि- मानी नृपदण्डयुक्तः॥२॥ शनि उपवेशनमें हो तो बडे प्रचंड शत्रुजनोंसे संतप्त (दुःखी) रहे, सर्वथा धनादिका नाश करता है तथा निश्चय है कि, उसके शरीरमें ददु ( दाद) बहुत होवै और वह मनुष्य बडा अभि- मानी (घमंडखोर) होवे तथा राजास दंड बारंवार पावे ॥२॥ नयनपाणिगते रविनन्दने परमया रमया परया युतः ॥ नृपतितो हिंततो मतितोषकद्वहुकला- कलितो विमलोक्तिकृत् ॥३॥ शनि नेत्रपाणि अवस्था हो तो उत्कृष्ट अन्यकी लक्ष्मीसे युक्त रहे, राजासे प्रेमपूर्वक प्रसन्नता पावै, अनेक कला ( विद्या वा तरकीबें) जाने, निर्मल वाणी बोले ॥३॥ नानागुणग्रामधनाधिशाली सदा नरो बुद्धिविनोद- माली॥ प्रकाशने भानुसुते सुभानुः कृपानुरक्तो हरपादभक्तः॥४॥ जिस मनुष्यका शनि प्रकाशावस्थामें हो वह अनेक प्रकारके गुणोंके समूहको जाने, कुछ ग्राम (गांव) तथा धन उसके अधी- नतामें रहे; सर्वदा सुवुद्धिके विनोदवाला होवे, सुन्दरकांति होवे, दयावान् एवं श्रीभगवान् शिवके चरणोंका भक्त रहे ॥४॥ महाधनी नन्दननंदितःस्यादपापकारी रिपुभूमिहारी ।। गमे शनौ पंडितराजभावं धरापतेरायतने प्रयाति ॥५॥ • शनि गमावस्थामें हो तो महाधनी होवे पुत्रोंके हर्पसे हर्पित रहे पुण्य करनेवाला होवे,शत्रुका नाश करे तथा उनकी भूमिहरण करे, - " .

द्वादशः १२] भाषाटीकासमतम् । (१२७) पंडितों ( चतुरों) में राजा (श्रेष्ठ) भाव पायके दरवारमें जावे॥५॥ आगमने पदगभययुक्तः पुत्र-कलत्र-सुखेन विमुक्तः॥भानुसुतेभ्रमते भुवि नित्यं दीनमना विजनाश्रयभावम् ॥ ६॥ शनि आगमावस्थामें जिसके हो वह पैरोंके रोगके भयसे युक्त रहे. पुत्र,स्त्रीके सुखसे हीन रहे, दीन (दुःखी ) मन करके एकान्तस्थानका सेवन करे और पृथ्वीमें घूमता फिरे ॥६॥ रत्नावलीकांचनमौक्तिकानांवातेन नित्यं व्रजति प्रमोदम् ॥ सभागते भानुसुते नितान्तं नयेन पूर्णो मनुजो महौजाः॥७॥ शनि सभावस्थामें हो तो रत्नोंकी पंक्ति (लडियां ) सुवर्ण, मोतियोंके समूहोंसे सर्वदा आनंदित रहे तथा सभी समयमें मनुष्य नीतिसे परिपूर्ण होवे तथा बडा तेजस्वी होवे ॥७॥ आगमे गदसमागमो नृणामन्जबंधुतनये यदा तदा ॥ मन्दमेव गमनं धरातले याचनाविर- हितामतिः सदा ॥८॥ यदिशनि आगमावस्थामें हो तो मनुष्योंको वारंवार रोग होते रहें, मन्दगति ( ढीली चाल चले) तथा संसारमें सर्वदा उसकी बुद्धि याचना ( माँगना) से रहित रहे ।। ८ ।। संगते जनुपि भानुनन्दने भोजने भवति भोजनं रसैः ।। संयुतं नयनमन्दताऽज्ञता मोहतापपरि- तापिता मतिः ॥९॥ शनि भोजनावस्थामें जन्मकालका हो तो मनुष्यको भोजन . (१२८) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम- उत्तम पडूसोंसे संयुक्त मिले, नेत्रोंकी दृष्टि मन्द (अल्प) होवे, अज्ञान एवं मोहरूप तापोंसे संतप्त बुद्धि रहे ॥ ९ ॥ नृत्यलिप्सागते मन्दे धर्मात्मा वित्तपूरितः॥ राजपूज्यो नरो धीरो महावीरो रणांगणे ॥ १० ॥ शनि जिसका नृत्यलिप्सा अवस्थामें हो वह धर्मात्मा तथा धनसे परिपूर्ण होवे, राजासे पूजा ( आदर ) पावै, बड़ा धैर्यवान् होवे और रणभूमिमें बड़ी वीरता करनेवाला होवे ॥ १० ॥ भवति कौतुकभावमुपागते रविसुते वसुधावसु- पूरितः ॥ अतिमुखी सुमुखीमुखपूरितः कवि- तयाऽमलया कलया नरः॥ ११॥ शनि कौतुकावस्थामें हो तो मनुष्य भूमि एवं धनसे संपन्न रहे, अति सुखी होवे, सुरूपास्त्रीके सुखसे पूर्ण रहे और निर्मल कविताकी कलासे पूर्ण रहे अर्थात् कविता जाने तथा कवितारसज्ञ होवे ॥११॥ निद्रागते वासरनाथपुत्रे धनी सदा चारगुणैरुपेतः॥ पराक्रमी चंडविपक्षहंता सुवारकांतारतिरीतिविज्ञः१२॥ शनि निद्रा अवस्था हो तो मनुष्य धनवान होवे, उत्तम गुणोंसे युक्त रहे, पराक्रम करनेवाला होवै, बडे प्रचंड शआको भी मारडाले, सुंदर वारांगनाओंके साथ (रमण) की विधि जाने ॥१२॥ अथ राहोः प्रत्यवस्थाफलानि । गदागमो जन्मनि यस्य राहो क्लेशाधिकत्वं शयनं प्रयाते॥ रूपेऽथ युग्मेऽपि च कन्यकाया- मजे समाजो धनधान्यराशेः॥ १॥ जिसके जन्ममें राहु शयनावस्थामें हो उसको रोगकी प्राप्ति होवे और नानाप्रकारके केश, होवें । यदि उक्त अवस्थाका राहु , .

.
द्वादशः १२]
भाषाटीकासमेतम् । (१२९)
वृष, मिथुन, कन्या, मेपराशिमें हो तो अन्न, धनकी राशि (समु-
दाय) मिलते रहें ॥१॥
उपवेशनमिह गतवति राही दट्ठगदेन जनः
परितप्तः ॥ राजसमाजयुतो बहुमानी वित्तसुखेन
सदा रहितः स्यात् ॥२॥
जिसका राहु उपवेशनावस्था हो वह दुदु ( दाद) रोगसे
संतप्त रहे तथा राजाकी सभामें बैठनेवाला बडे मानवाला होवे,
परंतु धनके सुखसे सर्वदा रहित रहे ॥२॥
नेत्रपाणावगौ नेत्रे भवतो रोगपीडिते ॥
दुष्टव्यालारिचौराणां भयं तस्य धनक्षयः ॥३॥ .
राहु नेत्रपाणिअवस्थामें हो तो नेत्र सर्वदा रोगसे पीडित रहें और
दुष्ट सर्प शव चोर आदिकोंका भय और धनका क्षय होवै ॥३॥
प्रकाशने शुभासने स्थितिः कृतिःशुभा नृणां
धनोन्नतिर्गुणोन्नतिः सदा विदामगाविह ।
धराधिपाधिकारिता यशोलता तता भवे-
नवीननीरदाकृतिविदेशतो महोन्नतिः ॥४॥
राहु प्रकाशनावस्थामें हो तो उत्तम स्थानमें स्थिति होवे,
उत्तम यश मिलै, धनकी उन्नति (वृद्धि) होवै, ऐसे ही सद्गुणोंकी
वृद्धि होवै, सर्वदा पांडित्य, चातुर्यता होकर राज्याधिकारिता
मिले, यशरूपी लता बहुत फैले, नवीन मेघ (बादल) कोसी
आकृति होवै, परदेशसे बडी उन्नति मिले ॥४॥
गमने च यदा राहो वहुसन्तानवान्नरः॥
पण्डितो धनवान्दाता राजपूज्यो नरोत्तमः॥५॥

.
(१३०) भावकुतूहलम्-"। { ग्रहावस्थाफलम्-
राहु गमनावस्थामें हो तो मनुष्य बहुत संतानवाला होवै,पंडित.
तथा धनवान, उदार, राजपूज्य और मनुष्योंमें श्रेष्ठ होवे,॥५॥
राहावागमने क्रोधी सदा धीधनवर्जितः ॥
कुटिलः कृपणः कामी नरो भवति सर्वथा ॥६॥
राहु आगमनावस्थामें हो तो मनुष्य क्रोधी होवे, सर्वदा बुद्धि
एवं धनसे रहित रहे, कुटिल होवै, कृपण ( कंजूस ) होवै और
सर्वप्रकारसे अतिकामी होवे ॥६॥
सभागते यदा राही पण्डितः कृपणो नरः ॥
नानागुणपरिक्रान्तो वित्तसौख्यसमन्वितः ॥७॥
राहु सभावस्थामें हो तो मनुष्य पंडित होवे परन्तु कृपण होवे,
अनेकगुणोंसे युक्त एवं धनसुखसे युक्त रहे ॥७॥
चेदगावागमं यस्य याते तदा व्याकुलत्वं सदा-
ऽरातिभीत्या महत् ॥ बंधुवादो जनानां निपातो
भवेद्वित्तहानिः शठत्वं कृशत्वं तथा ॥ ८॥
राहु आगमावस्थामें जिसका हो वह सदाशत्रुके भयसे व्याकुल
रहे, जातिभाइयोंमें कलह रहे, कुटुम्बमे मनुष्य न रहे. धनकी
हानि होवे, मूर्खता रहे, शरीर कृश (माडा) भी रहे ॥८॥
भोजने भोजनेनालं विकलो मनुजो भवेत् ॥
मन्दबुद्धिः क्रियामीरुः स्त्रीपुत्रसुखवर्जितः ॥९॥
जिस मनुष्यका राहु भोजनावस्थामे हो वह भोजनसे विकल रहे
अर्थात भोजनप्राप्ति कठिनतासे होवे, बुद्धि मन्द होवै, कार्य कर-
नेमें डरे (आलसी) होवे, स्त्रीपुत्रोके सुखसे वर्जित रहे ॥९॥
नृत्यलिप्सागते राही महाव्याधिविवईनम् ॥
नेत्ररोग रिपोर्भीतिद्धनधर्मक्षयो नृणाम् ॥ १० ॥

द्वादशः १२] - भापाटीकासमेतम्।। (१३). राहु नृत्यलिप्सावस्थामें हो तो मनुष्योंको बडे बडे रोग बढें, नेत्रों में रोग रहे,शत्रुका भय होवेधन और धर्मका क्षय होवे॥१०॥ कौतुके च यदा राहौ स्थानहीनो नरो भवेत् ॥ परदाररतो नित्यं परवित्तापहारकः ॥ ११ ॥ राहु कौतुकावस्थामें जिस मनुष्यका हो वह स्थान(गृह भूमि)से रहित रहे, सर्वदा पराई स्त्रीमें रमित रहे, पराये धनका हरण करनेवाला होवे ॥ ११॥ निद्रावस्थागते राहौं गुणग्रामयुतो नरः ॥ कान्तासन्तानवान्धीरो गर्वितो बहुवित्तवान् ॥१२॥ राहु निद्रावस्थामें हो तो मनुष्य अनेक गुणोंके समूहसे युक्त होवै, स्त्रीपुत्रवाला होवै, धैर्यवान् गर्वित (घमंडखोर) और बहुत धनवान होवे ।। १२॥ अथ केतोरवस्थाफलानि । मेष वृषेऽथ वा युग्मे कन्यायां शयनं गते । केतौ धनसमृद्धिः स्यादन्यभे रोगवईनम् ॥ १ ॥ केतु मेप,वृषभ, मिथुन,कन्या राशिमेसे किसीमें शयनावस्थाका हो तो धनको समृद्धि होवे,अन्य राशियोंमें हो तो रोग बढे ॥१॥ उपवेशं गते केतौ दट्ठरोगविवर्द्धनम् ॥ आरित्रातनृपव्यालचौरशङ्कासमंततः॥२॥ केतु उपवेशावस्थामें हो तो छ ( दाद) का रोग बढे, शत्र- समूह, राजा, सर्प, चोरोंसे शंका ( भय) होवे॥२॥ नेत्रपाणि गते केतौ नेत्ररोगः प्रजायते ॥ दुष्टसपादिभीतिश्च रिपुराजकुलादपि ॥ वित्तं विनाशमायाति मतिश्च चपला भवेत् ॥३॥ -- - AR ((१३२) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम्- केतु नेत्रपाणि अवस्थामें हो तो नेत्रोंमें रोग रहे,दुष्टजन्तु सर्पा- दिकोंका भय होवै तथा शत्रुसे राजकुलसे भय होवै, धनका नाश होवै, बुद्धि चंचल रहे ॥ ३ ॥ प्रकाशने गते केतौ धनधान्यसमुन्नतिः॥ राजमानं यशोलामं विदेशे सौख्यमाप्नुयात् ॥४॥ केतु प्रकाशावस्था में होतो अन्न धनकी वृद्धि होवे,राजासे मान मिले, यश बढे, विदेशमें सौख्य होवे ॥४॥ गमने तु यदा केतौ पुत्रसंपत्तिमान्नरः॥ पण्डितो राजमानी च धनेन परिपूरितः ॥५॥ केतु गमनावस्थामें हो तो पुत्रोंकी संपत्तिवाला मनुष्य होवै तथा पंडित होवे, राजासे मान पावे, धनसे परिपूर्ण रहे ॥५॥ केतावागमने दुष्टमतिः श्रीरहितः पुमान् ॥ कामी धीधर्महीनश्च जायते क्रोधनः शठः॥६॥ केतु आगमावस्थामें हो तो पुरुपकी दुष्टबुद्धि होवै,लक्ष्मीरहित रहे, कामी होवे, सद्धि तथा धर्मकर्मसे हीन रहे, क्रोधी और ठगुआ होवे ॥६॥ सभावस्थागते केतौ वाचालो बहुगर्वितः ॥ कृपणो लंपटश्चैव धूर्तविद्याविशारदः ॥७॥ केतु सभावस्थामें हो तो बडा वाचाल होवे, गर्वित (बड़ा मिजाजी) होवै, कृपण ( सूम) होने तथा लोभी होवै और धूर्त- विद्यामें भी निपुण होवे ॥७॥ यदागमे भवेत्केतुः केतुः स्यात्पापकर्मणाम् ॥ बंधुवादरतो दुष्टो रिपुरोगनिपीडितः ।। ८॥ केतु यदि आगमनावस्थामें हो तो मनुप्य पाप कर्मोका ध्वजा

द्वादशः१२]
भाषाटीकासमेतम् ।
(१३३.)
(पताका ) होवे, बंधुजनोंमें विवाद करता रहै, दुष्टता करे, शत्रुसे
तथा रोगसे पीडित रहे ।॥ ८॥
भोजने तु जनो नित्य क्षुधया परिपीडितः॥.
दरिद्रो रोगसंतप्तः केतौ भ्रमति मेदिनीम् ॥ ९ ॥
केतु भोजनावस्थामें हो तो मनुष्य नित्य क्षुधा (ख) से
पीडित रहै; दरिद्री तथा रोगसे संतप्त रहकर पृथ्वीमें भ्रमण करे।।९।।
नृत्यलिप्सागते केतौ व्याधिना विकलो भवेत् ॥
वुद्बुदाक्षो दुराधर्षों धूत्तोऽनर्थकरो नरः ॥ १० ॥
केतु नृत्यलिप्सा अवस्थामें हो तो मनुष्य रोगसे सर्वदा विकल
(दुःखी) रहे, आँख उसकी देखनेमें कांपे (स्थिर दृष्टि न होवे )
किसीसे हारे नहीं, धूर्त होवे और अनर्थके काम करे ॥१०॥
कौतुकी कौतुके केतौ नटवामारतिप्रियः॥
स्थानभ्रष्टो दुराचारो दरिद्रो भ्रमते महीम् ॥ ११ ॥
केतु कौतुकावस्थामें जिसका हो वह खेल तमासा करे, नट-
नीके संग भोग (रति) को प्रिय माने, स्थानभ्रष्ट हो (घरसे निकल
जावै ) दुष्ट आचार करे, दरिद्री होकर पृथ्वीमें भ्रमण करे॥११॥ .
निद्रावस्थागते केतौ धनधान्यमुखं महत् ॥
नानागुणविनोदेन कालो गच्छति जन्मिनाम्॥१२॥
इति भाव० ग्रहाणांशयनाद्यवस्थाविचारे द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥
केतु निद्रावस्थामें हो तो अन्न तथा धनका सुख मनुष्योंको
बहुत होवै, अनेक प्रकार गुणोंकी चर्चासे खुसीसे दिन कटें॥१२॥
इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां बहाणां शयनायवस्था-
विचाराऽध्यायः॥ १२॥

(१३४) भावकुतूहलम्- [ग्रहावस्थाफलम्- त्रयोदशोऽध्यायः। अथ ग्रहाणां बालाद्यवस्थाफलानि । बालो रसांशैरसमे प्रदिष्टस्ततः कुमारो हि.युवाथ वृद्धः॥ मृतः क्रमादुत्क्रमतः समः बालाद्यवस्थाः कथितां ग्रहाणाम् ॥१॥ फलं तुकिंचिद्धि तनोति बालश्चाई कुमारः प्रयतेन पुंसाम् ॥ युवा समग्र खचरोऽथ वृद्धः फलं च दुष्टं मरणं मृताख्यः॥२॥ अब बालादि अवस्था कहते हैं.कि, विपम राशिके प्रथम ६ अंशमें ग्रह हो तो बाल अवस्था, ७से १२ अंशपर्यंत कुमार,१३ से १८ लौं युवा, १९ से २४ पर्यंत वृद्ध, २५ से ३० पर्यंत मृत्यु अवस्था होती है; समराशिमें ग्रह हो तो विपरीत अर्थात् प्रथम अंश पर्यंत मृत्यु, ७ से १२ पर्यंत वृद्ध,१३से३८ पर्यंत युवा, १९स २४ लौं कुमार, २५ से ३० पर्यंत बाल अवस्था होती है । इनके फल ये हैं कि, बाल अवस्थावाला ग्रह अपना पूर्वोक्त फल थोडा देता है; कुमारमें आधा; युवामें समस्त; 'वृद्ध में अनिष्ट फल और मृत्युवाला मृत्यु ही देता है ॥ १॥२॥ अथ दीप्ताद्यवस्थाः । उच्चे दीप्तः स्वमे स्वस्थो मित्रभे हर्षितोभवेत् ॥ शांतः शोभनवर्गस्थोऽतिशस्तो दीप्तदीधितिः ॥३॥ लुप्तोऽस्ते नीचभे दीनः पीडितः पापशत्रुमे ।। एवमष्टौ नभोगानां भावा दीप्तादिभेदतः ॥४॥ अब अन्य प्रकार दीप्तादि अवस्था कहते हैं कि जो ग्रह अपने उच्च राशिमें हैं वह दीप्त अवस्थाका एवं अपनी राशिमें स्वस्थ, मित्रकी राशिमें हर्पित, शुभग्रहकी राशि अंशादिकोंमें शांत, उदयका

अतिशस्त; अस्तंगत लुप्त निीचराशिमें दीन, पापराशि वा शत्रु-
त्रयोदशः:१३.] -
भाषाटीकासमेतम् ।
(३३५).
:-
राशिमें पीडित हो ऐसे दीप्तादिभेदोंमें ग्रहोंके.८ भाव हैं ॥३४॥
अथ दीप्तग्रहफलम्।
दीप्तेमदोन्मत्तगजेन्द्रगन्ता सदारिहन्ता वरतीर्थगन्ता।
कान्तोमनस्वीनितरांयशस्वीप्रदीप्तवेपोमनुजोमहीपः५
दीप्तग्रहका फल यह है कि मनुष्य मदसे उन्मत्त हाथीकीसवा-
रीमें चलनेवाला, संवंदा वैरीको मारनेवाला, श्रेष्ठ तीर्थोमें जाने-
वाला; सुरूप,बुद्धिमान,सर्वदा यंशवाला, कांतिमान् राजा होताहै।
स्वस्थे गुणागारजयालयानामुपार्जको वैरिविना-.
शकर्ता ॥ नरोऽप्युदारो नृपपूजितः स्याहिशाल-
कीर्तिः कमनीयमूर्तिः॥६॥
स्वस्थग्रहवाला मनुष्य गुणोंके गृह अर्थात् विद्याशाला आदि.
तथा जय और गृह इनका उपार्जक (कमानेवाला) तथा शत्रुका
विनाश करनेवाला, उदार, राजपूजित, बडी कीर्तिवाला, सुहावनी
मूर्तिवाला होता है ॥ ६॥
हर्षिते भवति हार्पतः सदा मित्रपुत्रपरिपूरितो मुदा ।।
धर्मकृन्मणिगणेन मंण्डितःपरमदैवं विपाकविज्जनः॥७॥
हर्पित ग्रहका फल ऐसा है कि, मनुष्य सर्वदा सुश रहे मित्रों से
तथा पुत्रोंसे सर्वदा प्रसन्नतापूर्वक परिपूर्ण रहे, धर्म करनेवाला
होवे, मणियों के समूहसे भूपित रहे और देव (पूर्जित कर्म)
अर्थात् कर्मविपाक आदि ज्योतिप जाननेहारा होवे ॥ ७॥
शान्तेऽतिशांतो युवराजरांजो जनो महौजा
जनतासमेतः ॥अनेकविद्यामलगद्यपद्माभ्यांसा-
नुरक्तः खलु वित्तयुक्तः ॥८॥

(१३६) भावकुतूहलम् [ग्रहावस्थाफलम्-अ०१३] शांत ग्रहवाला मनुष्य अति शांतस्वभाव, सर्वदा युवराजोंका राजा होवे, अथवा युवराज (भविष्यराजा) होवै, बडा तेजमान होवै, बहुत मनुष्योंके साथ रहै, अनेक प्रकारके निर्मल गद्यपद्य- सहित विद्याओंके अभ्यासमें तत्पर रहै और निश्चय धनयुक्त सर्वदा रहै ॥ ८॥ शस्ते विशेषाद्विदुषां प्रशस्तः प्रशस्तवेषो गतरोग- संघः ॥ विशालमालालसितोऽमलोक्त्या नरो नराणामधिपः प्रधानः ॥९॥ शस्त अंहका फल है कि मनुष्य विशेषतासे विद्वानोंका प्रशंस- नीय ( श्रेष्ठ ) होवै, सुंदर सुहावना वेप ( सजीला जवान ) होवै, निरोग रहे, बडी कीमती मालासे भूपित रहे और निर्मल वाणी- करके मनुष्योंका स्वामी किंवा प्रधान ( श्रेष्ठ ) होवै ॥९॥ लुप्ते च लुप्ते गुणधर्मभावैः प्रपीडितो रातिकुलेन मर्त्यः ॥भवेद्विरक्तो गदजालयुक्तो प्रमादशाली खलु पापमाली॥१०॥ लुप्त ग्रहका फल है कि मनुष्य गुण तथा धर्मके कामोंका लोप करै अर्थात् निर्गुणी, विधर्मी होवै, शत्रुकुलसे पीडित (दुःखी )रहे, गृहस्थीसे विरक्त रहे, अनेक रोगोंसे युक्त रहे प्रमादी होवे,पाप कर- नेवाला होवै ॥१०॥ दीनेऽतिदीनो मतितोपहीनो जनो जनेशादिनि- पीडितश्च ॥ गुणेन हीनः परदारलीनः परार्थहारी च कुभूमिचारी॥ ११॥ दीनग्रहवाला मनुष्य अतिदीन (गरीब ) होता है, वुद्धिहीन सतोपरहित, राजा आदिसे पीडित गुणहीन पराई स्त्रीमें आसक्त, परायाधन चोरानेवालाऔर निपिद्ध भूमिमें फिरनेवाला होताहे११ चतुर्दशः १४] . भापाटीकासमेतम् । (१३७) पीडिते गदनिपीडितः सदा चिन्तया च परया समन्वितः ॥ व्यग्रितो वहुमदोद्धतः पुमानाधि- रोगसहितो विशेषतः ॥ १२॥ इति भाव० ग्रहावस्थाफलोक्तो त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ पीडित ग्रहसे मनुष्य सर्वदा रोगपीडित बडी चिंतासे युक्त (व्यग्र ) बेफुर्सत, बडे मदसे उन्मत्त रहता है तथा (आधि). मानसी दुःखसे दुःखी विशेषतः रोगी रहता है ॥ १२ ॥ इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां ग्रहावस्थाफलाऽध्यायः ॥ १३ ॥ अथ मारकविचाराध्यायः। चतुर्दशोऽध्यायः। शनेः मारकत्वानिरूपणम् । मारकग्रहसम्बन्धात् पापकर्ता शनिस्तदा ॥ तिरस्कृत्य ग्रहान्सन्निहंता भवति ध्रुवम् ॥ १॥ अब मारकाध्याय कहते हैं-समस्त ग्रहोंमें मृत्युकारक यमका भाई होनेसे शनि विशेप है इसलिये वक्ष्यामाणविधिसे मारकत्व जो ग्रह पावे उसके साथ चार प्रकारोंमेंसे किसी प्रकार संबंध शनि पावै तो मारक ग्रहोंको हटाकर आप ही मारक होजाता है, अपने मार- कत्व होनेमें तो क्या ही बाकी रहेगा ॥ १ ॥ भवनाधिपानां शुभाशुभसंज्ञा । त्रिकोणभवनाधिपाः शुभफलास्तु सर्वे ग्रहा- स्त्रिवैरिभवभावपाः खलफला निरुक्ता बुधैः ।। भवंति यदि केन्द्रपाः शुभखगा न शस्ता नृणा- मतीवशुभदायकाः खलखचारिणो जन्मनि ॥२॥ त्रिकोण ९ । ५ स्थानोंके कोई ग्रह स्वामी हों तो शुभसंज्ञक एवं शुभ फल देनेवाले होते हैं और ३१६। ११ भावोंके स्वामी (१३८) | भावकुतुहलम्- [ मारकादियोगा:- पापसंज्ञक एवं क्रूर फल देनेवाले होते हैं ऐसा पंडितोंने कहा है। तथा केन्द्र १।४।७।१० स्थानोंके स्वामी शुभग्रह हों तो.शुभ फल नहीं देते, पापग्रह हों तो अतिशुभ फल देते हैं. यह विचार जन्ममें मुख्य है ॥२॥ यद्यद्भावगतो राहुः केतुश्च जनने नृणाम् ॥ यद्यदावेशसंयुक्तस्तत्फलं प्रदिशेदलम् ॥ ३ ॥ राहु तथा केतु भी मनुष्योंके जन्ममें जिन जिन भावोंमें हों और जिन जिन भावोंके स्वामियोंसे युक्त हों उन उन भावसंबंधी फलोंको निश्चय देते हैं ॥३॥ मन्दश्चत्पापसंयुक्तो मारकग्रहयोगतः ॥ तिरस्कृत्य ग्रहान्सर्वान्निहंता पापकृयदा ॥४॥ यदि पापक शनि पापयुक्त होकर मारक (सप्तमेश द्वितीयेश) से युक्त उपलक्षणसे दृष्ट भी हो तो समस्त ग्रहोंके फलोंको हटा- यके मारनेवाला स्वयं होजाता है ॥४॥ अल्पमध्यमपूर्णायुः प्रमाणमिह योगजम् ॥ विज्ञाय प्रथमं पुंसां ततो मारकचिन्तना ॥५॥ प्रथम अल्प, मध्यम, 'पूर्ण आयुका विचार वक्ष्यमाण योगोंसे करके तब मारकका विचार करना. जैसे-योगसे पूर्णायु है और मारक दशा अल्प वा मध्यमायुके समयमें हो तोअरिएमात्र होगा मृत्यु नहीं होगी,ऐसे ही मारकयोग अल्पायु समयमें हो तथा मारक दशापूर्णायु समयमें हो तो ऐसे ही जानना । जब मारक दशा और योगायु भी तुल्य समयपर हो तब मृत्यु होती है ॥५॥ अल्पायुभावादिविचारः। चेदङ्गपो यदि खेररिरेव हीनं पूर्णं सुहृद्यदि समः

चतुर्दशः१४]
मापाटीकासमेतम् । (१३९)
सममायुराहः॥ वालग्रहो हितसमारिपदेऽपि पूर्ण
मध्यं च हीनमिह जातकतत्त्वविज्ञाः॥६॥
योगसे अल्प,मध्यम,दीर्घ आयु कहते हैं कि,यदि लग्नेश सूर्यका
शत्रु हो तो अल्पायु, मित्र हो तो पूर्णायु, सम होतो मध्यमायु होती
है। अथवा लग्नेश मिवगृही हो तो पूर्ण समके राशिमें हो तो
मध्यम और शत्रुराशिमें हो तो अल्प आयु होती है । यह जात-
कोंके तत्त्व जाननेवाले कहते हैं । ( आयुका प्रमाण ४० पर्यन्त
अल्प, ८० पर्यन्त मध्यम, १२० पर्यन्त पूर्ण है,परन्तु कलिकालमें
लोभमोहादि तथा अनाचार, कुपथ्य, झूठ, कूट आदिकोंके करनेसे
मनुष्योंकी परमायु ६० के लगभग ही हो जाती है इस अवस्थामें
इसके ३ भाग २० पर्यंत अल्प, ४० लौं मध्यम, ६० पर्यंत पूर्ण
आयु जाननी)॥६॥
आयुस्थानमारकस्थानकथनम् ।
अष्टमङ्क्ष तृतीयं च बुधैरायुरुदाहृतम् ॥
द्वितीयं सप्तमं स्थानं मारकस्थानयुच्यते ॥ ७ ॥
लग्रसे अष्टम तथा तृतीय आयुस्थान पंडितोंने कहे हैं और
लग्नसे दूसरा और सप्तम मारक संज्ञक कहे हैं ॥७॥
मृत्युनिश्चयः।
मारकेशदशापाके मारकस्थस्य पापिनः ।।
पाके पापयुजां पाके संभवे निधनं विशेत् ॥८॥
मारकभावका स्वामी दशामें मारकस्थानस्थित पापग्रहकी
अन्तर्दशा आनेसे सम्भव रहते मरण कहना । अथवा पापग्रहोंकी
दशामे पापयुक्त मारकेशकी दशादिमें भी मृत्यु होती है ॥ ८॥
असंभवे व्ययाधीशदशायां मरणं नृणाम् ॥
अभावे व्ययभावेशसंबंधिग्रहमुक्तिपु ॥९॥

(१४०) भावकुतूहलम् [मारकादियोगा:- मारकग्रहकी दशाके ( असम्भव) वर्तमान न होने एवं बहुत दूर मारकग्रहदशा होनेमें, अथवा मारकदशा मुक्त होजानेमें व्यया- धीशकी दशामें मनुष्योंकी मृत्यु होजाती है। उसका भी पूर्वोक्त प्रकारोंसे अभाव हो तो व्ययभावेशके साथ जो ग्रहसम्बंध करता हो अथवा मारकेशसे जो सम्बंध करता हो उसकी दशामें मृत्यु होती है ॥९॥ तदभावेऽष्टमेशस्य दशायां निधनं पुनः॥ दुष्टतारापतेः पाके निर्याणं कथितं बुधैः ॥ १० ॥ पूर्वोक्तके अभावसे अष्टमेशकी दशामें मरण होता है, अथवा दुष्टराशि८।२ के पतिकी दशामें यद्वा पापग्रहदशामें मृत्यु पंडि- तोंने कही है ॥ १०॥ अथ राजयोगाः। नवमभावपतिस्तनयालये सुतपतिनवमे यदि जन्मिनः ॥ अतिविचित्रमणिव्रजमण्डितो वसुमती विभुतां स नरो व्रजेत् ॥ ११ ॥ अब राजयोग कहते हैं-जिसके जन्ममें नवमभावका स्वामी पंचमभावमें तथा सुतेश नवमस्थानमें हो तो बहुत मूल्यके अनेक प्रकार मणि रत्न समूहोंसे भूपित होकर पृथ्वीका राजा होवे॥११॥ कर्माधीशः सुतस्थाने सुतेशः कर्मगो यदा ॥ त्रिकोणपतिना दृष्टो राजा भवति निश्चितम् ॥१२॥ जिसके जन्ममें दशमेश पंचमस्थानमें, पंचमेश दशमस्थानमें; त्रिकोण ९।५ भावेशमें दृष्ट हो तोनिश्चय राजा होता है ॥१२॥ राज्येशाङ्गपवाहनेशसुतपा धर्मालये स्वामिना संयुक्ता यदि वीक्षिताश्च वलिनो राजा भवेन्मानवः।।

चतुर्दशः १४]
भापाटोकासमेतम् । (१४१)
पुत्रेशो यदि धर्मपेन सहितो लग्नाधिपेनाङ्गगो दृष्टो
वा सहितः मुखेऽपि दशमे राजा भवेनिश्चितम् १३
जिसके जन्मलनसे दशमेशा लग्नेश,चतुर्थेश और पंचमेश नव-
मेशसे युक्त वा हट हो तथा बलवान् भी हो तो वह मनुष्य राजा
होवे और पंचमेश यदि नवमेश तथा लग्नेशसे युक्त होकर लग्नम
हो अथवा दशममें यद्वा चतुर्थस्थानमें नवमेश लग्नेशसे युक्त वा
दृष्ट हो तो निश्चय राजा होवै ॥ १३॥
यत्र कुत्रापि केन्द्रशस्त्रिकोणपतिना युतः॥
सवलो मनुजो राजा दुर्वलो धनपो भवेत् ॥ १४ ॥'
केन्द्र रा४।७।१० का स्वामी किसी भावमें, विकोण दा९भावके
स्वामीसे युक्त हो बलवान् भी हो तो मनुष्य राजा होवे,यदि निर्वल
हो तो धनवान होवे ॥ १४ ॥
पुण्यस्थाने गुरुक्षेत्रे दशमे भृगुणा युते ॥
पञ्चमस्वामिना दृष्टे राजपुत्रो नराधिपः ॥ १५॥
लगेश नवममें अथवा बृहस्पतिकी राशि ९११२ में वा दशम-
स्थानमें शुक्रसहित हो तथा पंचमेश उसे देखे तो राजाका पुत्र
राजा होवे अन्य नहीं ॥१५॥
अप धनिकयोगाः ।
पञ्चमे निजमे शुक्ने लामे रविसुते यदा ॥
भोक्ता मणिसुवर्णानामधिपो जायते नृणाम् ॥१६॥
शुक्र अपनी राशि २१७ का पंचमस्थानमें हो और लाभभावमें
शनि हो तो मणि और सुवर्णका भोगनेवाला राजा होवे ॥१६॥
कर्कटे तु कलानाथे पंचमे लाभगेशनो॥
नानाधनसमर्दिः स्याद्धर्मविश्व भूपता ॥ १७॥

(१४२)
भावकुतूहलमू-
[मारकादियोगा:-
चन्द्रमा कर्क राशिका पंचमभावमें और शनि लाभभावमें हो
तो अनेक प्रकार धनोंकी समृद्धि धर्मकी वृद्धि और राजत्व भी
होवे ॥ १७॥
पंचमे तु मृगे कुंभे समन्दे यस्य जन्मनि ॥
बुधे लाभालये तस्य सर्वतो द्रविणोन्नतिः॥ १८ ॥
जिसके जन्मलनसे शनि ०1११का पंचम भावमें तथा बुधग्यार-
हवें भावमें हो तो उसको सर्वप्रकारसे धनकी वृद्धि होती रहे।।१८॥
पंचमे तु रवी सिंहे लाभे देवगुरौ सदा ॥
वाहनस्वर्णरत्नानामधिपो जायतेक्षणात् ॥ १९॥
सूर्य सिंहराशिका पंचभावमें हो, बृहस्पति लाभ ११ भावमें
हो तो सर्वदा वाहन (हाथी घोडे आदि) तथा सुवर्ण रनोंका
स्वामी अकस्मात ही होवे ॥ १९॥
पंचमे तु गुरुक्षेत्रे सगुरौ यदि जन्मनि ॥
लाभगाविदुभूपुत्रौ पृथ्वीपतिसमो नरः ॥२०॥
• यदि जन्मकालमें पंचममें बृहस्पति अपनी राशि ९।१२का हो,
लाभभावमें चंद्रमा मंगल हो तो मनुष्य राजाके समान होवै॥२०॥
रविक्षेत्रगते लग्ने रविणा संयुते सति ॥
गुरुभौमयुते वापिधनाधिक्य दिने दिने ॥ २१ ॥
सूर्य लग्नमे सिंहका हो अथवा वृहस्पति मंगल करके युक्त भी
हो तो दिनोदिन धनकी अधिकता होती रहै ॥ २१ ॥
कर्कमे जन्मलग्ने तु सचन्द्रे यदि जन्मनि॥
संयुते जीवभौमाभ्यां ससद्यो वित्तपो भवेत् ॥२२॥
जिसके जन्ममें कर्क लग्न होउसमें चंद्रमा भी हो और मंगल
बृहस्पतिसे युक्त हो तो अकस्मात धनका स्वामी होवे ॥ २२॥

चतुर्दगः१४] भापाटीकासमेतम् । (१४३) कुजक्षेत्रगते लग्ने सभौमे यस्य जन्मनि ॥ ज्ञशुक्रमंदसंयुक्ते स धनेशसमो नरः ॥ २३ ॥ जिस मनुष्यके जन्ममें लग्नका मंगल अपनी राशि ११८का बुध,शुक्र और शनिसे युक्त हो वह कुवेरके समान धनवान होवै२३ स्थिरलक्ष्मीयोगः। गुरुमे गुरुसंयुक्त जन्मलग्नगते सति ॥ चन्द्राङ्गारयुतो यस्य तस्य लक्ष्मीरचंचला ॥ २४ ॥ बृहस्पति लपमें अपनी राशि ९ | १२ का तथा चंद्रमा मंगल- सभी युक्त जिस मनुष्यका हो उसके घरमें लक्ष्मी स्थिर रहे ॥२४॥ कन्यामिथुनयोलग्ने सवुधे यस्य जन्मनि ॥ संयुते शुक्रमन्दाभ्यां दृष्टे वा धनिको भवेत् ॥२५॥ जिसके जन्ममें कन्या वा मिथुनका बुध लग्नका हो और शुक शनिसे युक्त वा दृष्ट हो तो वह धनवान होवे ॥२५॥ शुक्रराशिगते लग्ने ससिते यदि जन्मनि ॥ चन्द्रजादित्यजाभ्यां तु युते दृष्टे धनाधिपः ॥२६॥ जन्ममें जिसका शुक्र लग्नमें अपनी राशि २७ का बुध शनि- संयुक्त हो अथवा दृष्ट हो तो धनका स्वामी होवे ॥२६॥ अथ दरिद्रयोगः। त्रिकोणपतिसंबंधी यो यो वित्तप्रदो ग्रहः॥ स पडष्टव्ययाधीशैर्युतो धनविनाशकः ॥ २७ ॥ अव दरिद्योगकहते हैं-जो जो धन देनेवाले ग्रह हैं वह विकोण ५.९ भावेशोंसे संबंधी होकर छठे, आठवें, बारहवें भावोंके स्वामि- योंसे भी युक्त हों तो धनका नाश करके दरिद्र करते हैं ।। २७॥

-
(१४४) भावकुतूहलम्-: [ मारकादियोगा:-
रिपुभावपतो. लग्न - लग्नेशे रिपुभावगे ॥
मारकस्वामिना, दृष्टे युते वा निद्धनो भवेत् ॥ २८ ॥
पष्ठेश लपमें और लगेश छठे भाव में हों इनपर.मारकेशकी दृष्टि
हो अथवा उससे युक्त हो तो मनुष्य निर्धन(धनरहित) होवै॥२८॥
चन्द्रादित्यौ यदा लग्न वाङ्गपे निधनालये ॥
मारकेण युते दृष्टे नरो भवति निईनः ॥२९॥
सूर्य, चंद्रमा लग्नमें हों अथवा लग्नेश अष्टमभावमें हो और मार-
कसे युक्त वा दृष्ट हो तो मनुष्य निर्द्धन होवै ॥२९॥
ऋणीयोगः।
यदाङ्गनाथस्त्रिकभावनाथैर्यतेक्षितः पापयुतोऽथवा
स्यात् ॥ पुत्रेश्वरेणापि युते विलग्ने शुभैरदृष्टे च
भवेणी सः॥३०॥
यदि लग्नेश विक६।८।१२ भावोंके स्वामीसे युक्त वा दृष्ट हो
अथवा पापयुक्त हो, शुभग्रह उसे न देखे तो पंचमेशसे युक्त लगेश
लग्नमें होनेसे जो धनवान योग कहा है उसके हुएमें भी वह मनुष्य
ऋणी (कर्जदार) होवे ॥३०॥
अस्तारिनीचत्रिकभावगे वा लग्नेश्वर मारकनाथ-
युक्ते ॥ भाग्याधिपेनाथ शुभैरदृष्टे भवेदृणीशो
मनुजेश्वरोऽपि ॥३१॥
इति भावकुतूहले नानायोगनिरूपणाऽध्यायः॥ १४ ॥
यदि लगेश अस्तंगत हो अथवा शराशिमें नीचराशिमें,निक
६।८।१२ भावोंमें हों मारकग्रहसे युक्तं तथा उसे भाग्याधीश
यद्वा शुभग्रह न देखे तो वह मनुष्य राजाभी हो तो भी ऋणियों में
श्रेष्ठ हो ॥३१॥
' इति भाव० माहीधरीभापा० नानाविधयोगकथनाऽध्यायः ॥१४॥

पञ्चदशः१५]
भाषाटीकासमेतम्।। (१४५)
पञ्चदशोऽध्यायः।
अथ भावविचारः।
तत्रादौ तनुभावविचारः।
अष्टारिव्ययगो यस्य लग्नस्वामी खलैर्युतः ।।
सुखं निहन्ति तस्याशु सर्वभावेष्वयं विधिः ॥ १॥
जिस मनुष्यका लगस्वामी ८।६।१२ भावों में हो और
पापयुक्त हो तो उसके सुखको शीघ्र हरण करता है यह विधि
सभी भावोंमें जानना ॥१॥
लग्नपश्चन्द्रराशीशो नीचस्तु रिपुराशिगः ॥
विना स्व त्रिकस्थश्चेदलहीनो ग्रहो भवेत् ॥२॥
लगेश अथवा चंद्रराशीश नीचराशिमें अथवा शत्रुराशिमें तथा
विना अपनी राशिका त्रिक ६ । ८।१२स्थानमें हो तो वह ग्रह बल-
हीन कहाता है,अपनी राशिका ६।८।१२ में भी बली होता है|२||
दुष्टस्थानगते यस्य चन्द्रलग्नेश्वरे यदि ॥
कार्य गदर्भय नित्यं वितनोति रिपृदयम् ॥ ३ ॥
जिसकालग्नेशवा चंद्रराशीश दुष्ट स्थान (शत्रु,नीच,निक) में
हो उसको कृशता,रोग,भय और शवकी वृद्धि नित्य रहती है।३।।
निजोचे निजभे वर्गे स्वकीये लग्नपे यदि ॥
दीर्घायुः सुखसन्तृप्तो वली भोगी प्रजायते ॥४॥
यदि लग्नेश उपलक्षणसे चंद्रराशीश भी अपनी उच्च राशिमें,
स्वगृहमें अथवा अपने अंशादिकोंमें हो तो मनुष्य दीर्घायु, सुखी,
बलवान् और भोगवान होता है ॥४॥
अथ धनभावविचारः।
धनेश शुक्रसंयुक्तोऽथवा शुक्रात्रिक भवेत् ॥
सम्बन्धी लग्ननाथेन नेत्रयोः पीडनं भवेत् ॥५॥

(१४६) भावकुतूहलम्-
भावविचार
धन (२) भावेश शुक्रक्रे साथ हो अथवा शुक्रसे ६८।१२ वें
स्थानमें हो तथा लगेशसे भी संबंध करताहो तो नेत्ररोगी होता है.५
चन्द्रादित्यो धने स्यातां निशान्धो मनुजो भवेत् ॥
अर्कलग्नपकोशेशाः सुखाधिपतिना युताः॥६॥
मात्रादीनां प्रकुर्वन्ति मन्दतां नेत्रयोरपि ॥
उच्चगो निजगेहस्थो ग्रहो नैवात्र दोषकृत् ॥ ७ ॥
जिसके सूर्य चंद्रमा दूसरे भावमें हों वह मनुष्य राज्यध(रतौंधी)
वाला होता है. यदि सूर्य, लग्नेश और धनेश चतुर्थेशके साथ हों
तो उसके माता आदिकोंको नेत्रमंदता (दृष्टि कम) करते हैं. उक्त
योगमें यदि उक्तग्रह अपने उच्च वा स्वराशिका हो तो दोप नहीं
करता॥६॥७॥
गुरुवाग्भवनाधीशौ त्रिकस्थानगतौ यदा॥
मूकतां कुरुतोऽप्येवं पितृमातृगृहेश्वरः ॥ ८ ॥
ताभ्यां युतस्त्रिकस्थाने तेषां मूकत्वमादिशेत् ॥
बलावल-विवेकेन जातक विशेषतः ॥९॥
वृहस्पति और पञ्चमस्थानका स्वामी त्रिक ६८।१२ स्थानमें
हो तो मूकता ( गूंगापन) आता है. यदि उक्त वृहस्पति और
पञ्चमेशके साथ मातृपितृ आदि जिस भावका स्वामी चिकमें हो
उसको मूकता कहनी, विशेषतः जातक जाननेवाले उनका बल
एवं.निर्बलता देखके फल कहें । जैसे-योगकारक ग्रह उच्च स्वरा-
शिमें हो तथा शुभग्रहोंसे युक्त दृष्ट हों तो अनिष्ट फल पूरा नहीं
देते। नीच, शवराशिगत, पापयुत ग्रह कप्टफल पूरा ही देते हैं
इत्यादि विचार करना-८॥९॥

- पञ्चदशः १६ भापाटीकासमेतम् । (१४७) धनाधिपो माननवायभावे वली यदा तिष्ठति. जन्मकाले ॥रमा विहारालयवासिनी वा निजोच्च- मित्रालयगो जनानाम् ॥ १०॥ यदि जन्मकालमें बलवान धनभावेश दशम, नवम, लाभ भावमै हो अथवा अपने उच्च, मित्र राशिमें हो तो लक्ष्मी उसके विहार करनेके घरमे निवास करे ॥१०॥ अथ तृतीयमावविचारः। सहजे सहजाधीशे षडादित्रयगेऽपि वा ॥ सहजेऽपि विशेषेण भ्रातुः सौख्यं न जायते ॥११॥ तीसरे भावका विचार है-कि, तृतीयभावका स्वामी तीसरा हो अथवा छठे आदि ३ में हो तो भाइयोंका सुख न होवे, विशेषसे सहजभावमें यह विचार है क्योंकि ग्रंथों में लिखा है कि जिस भावका स्वामी अपने गृहमें रहता है उसकी वृद्धि करता है, यहां श्लोकार्थ- विरुद्ध प्रतीत होता है परंतु ग्रंथकर्ताका आशय अपि तथा विशेष शब्दसे है कि, बहुत सुख भाइयोका न होवे, क्योंकि भाइयोंको दायाद (पितृधन लेनेवाले) कहते हैं. कैसा ही भाइयोंमें मेल हो परंतु कभी न कभी किसी प्रकारकी शटता होती है ॥११॥ सहोत्थमावेशकुजौ सपापो पापालये वा भवतो जनस्य ॥ उत्पाद्य सद्यो निहतः सहोत्थानिती- रितं जातकतत्त्वविजैः ॥ १२॥ तृतीयभावेश तथा मंगल पापयुक्त हों वा पापराशिमें हो तो मनुष्यके भाई जन्म पाकर मरते रहें, इस प्रकार जातकोके तत्व जाननेवाले कहते है ॥ १२ ॥ स्त्रीखटः सहजाधीशः शुक्रो वाथ निशाकरः ॥ 'तनगो भगिनी दत्ते भ्रातरं पुरुषग्रहः॥ १३ ॥ •--

(१४८)
भावकुतूहलम्-
[भावविचार:-
तृतीयभावेश स्त्रीग्रह, शुक्र अथवा चन्द्रमा तृतीयभावमें हो तो
भगिनी (बहिन) होवै । यदि पुरुषग्रह तृतीयेश होकर तृतीयमें
हो तो भाई होते हैं ॥ १३॥
अथ चतुर्थभावविचारः।
सुखपतिः सुखगस्तनुनाथयुग्जनयति प्रवराल-
यमङ्गिनाम् ॥ त्रिकगतो विपरीतमिहादिभिः
सुखजनुः पतिरेव,तथा बुधैः ॥१४॥
चतुर्थश चतुर्थस्थानमें लग्नेशयुक्त हो तो शरीरयोंको बड़े बड़े
घर मिलते हैं, यदि त्रिक ६८।१२ स्थानमें हो तो विपरीत फल
करता है। ऐसे ही चतुर्थेश लग्नेशसे भी पंडितोने फल कहा है॥१४॥
सुखाधीशे जीवे सुखनिवहचिन्ता भृगुसुते
विभूषायोषाङ्गप्रवरतुरगाणामपि बुधे ॥
अगौ मन्दे नीचोद्भवमुखमतेरेव दिनपे
पितुश्चन्द्रे मातुःक्षितिनिकरचिन्ता क्षितिसुते ॥१५॥
चतुर्थेश बृहस्पति हो तो बहुत सुखकी चिंता रहे, चतुर्थेशं
शुक्र हो तो भूपण, स्त्री, शरीर तथा श्रेष्ठ घोडा आदिकोंकी चिंता
होवे, ऐसेही बुधसेभी होती है.शनितथा राहु चतुर्थेश हो तो नीच-
जनसंबंधी सुखकी चिंता होवे, सूर्य हो तो पितृपक्षकी; चन्द्रमा हो
तो मातृपक्षकी और मंगल हो तो भूमिसमूहसंबंधी चिंता रहे.
ऐसाही विचार प्रश्नमेंभी प्रष्टाके मनकी चिंतामें करना ॥ १५ ॥
त्रिकोणे वाहनाधीशे केन्द्रे च बलसंयुते॥
निजोचादिपदे नूनं वाहनं नूतनं भवेत् ॥ १६ ॥
बलवान् चतुर्थेश त्रिकोण ५।९ में हो अथवा केंद्र १४।७।
१०में अपने उच्चादिपदमें हो तो निश्चय नवीन वाहन मिले ॥१६॥

पञ्चदशः१५] भापाटीकासमेतम् । (१४९) अथ पंचमभावविचारः। लग्नाधीशे कुजक्षेत्रे पुत्रभावपतावरौ ॥ म्रियते प्रथमापत्यं ततोऽपि न सुतोद्मः ॥ १७ ॥ पंचमभावका विचार है-कि, लग्नेश मंगलकी राशिमें हो तथा पंचमभावका स्वामी छठा हो तो प्रथम सन्तान मरजावे, उपरांत पुत्रोत्पत्ति न होवे ॥ १७॥ षडादित्रयगे नीच पुत्रेशे पापसंयुते॥ काकवंध्यापतिस्तत्र केतुचन्द्रसुतौ यदा ॥ १८ ॥ पंचमेश पापयुक्त होकर ६७/८ भावमें नीचराशि वा नीचांश- कमें हो और पंचममें केतु तथा बुध हो तो वह पुरुप काक वंध्याका पति होवे अर्थात् उसकी स्त्री काकवंध्या ( केवल एक ही सन्तान जननेवाली) होवे ॥१८॥ तदीशो नीचगो यत्र पुत्रभावं न पश्यति ॥ तत्रैव बुधमन्दौ वा काकवंध्यापतिर्भवेत् ॥ १९॥ पंचमेश नीचराशिमें हो और पंचम भावको न देखे तथा पंच: ममें बुध शनि हों तो मनुष्य काकवंध्या (एक संतान जननेवाली) स्त्रीका पति होवे ॥ १९॥ धर्माधीशोऽङ्गगो नीचे सुतेशो यदि जन्मनि । केतुनौ पंचमे स्यातां पुत्रं कप्यादिनिदिशेत् ॥ २० ॥ जन्ममें नवमेश लमका हो तथा पंचमेश नीचराशिम हो और बुध, केतु पंचम भावमें हों तो कटसे पुत्र कहना ॥२०॥ पंचमाधिपतिः केन्द्र त्रिकोण वा शुभैर्युतः ॥ तदा पुत्रसुखं सद्यो विलोमेन विलंवतः ॥ २१ ॥ पंचमेश केंद्र वा त्रिकोणमें शुभ ग्रहोंसे युक्त वा दृष्ट हो तोपुत्रका + 4- , (१५.) भावकुतूहलम्- [भावविचारः- सुख शीघ्र होता है।यदि विलोमं (पंचमेश केंद्रकोणरहित स्थानोंमें शुभग्रहयोग, दृष्टि रहित ) हो तो पुत्रसुख विलंबसे होता है ॥२१॥ सन्तानभवनाधीशो जन्मलग्नाधिपस्तथा ॥ नरराशौ तदा पुत्रः स्त्रीराशी कन्यका भवेत् ॥ २२॥ पंचमेश तथा जन्मलगेश पुरुपराशि (विपमराशि ) में हों व उपलक्षणसे विषम नवांशोंमें हों तो पुत्र होवे और स्त्रीराशि ( सम- राशि) योंमें हों तो कन्या होती है (मिश्रितमें कन्या, पुत्र, तुल्य जानना ऐसे विचार प्रश्नमें भी है ) ॥२२॥ अथारिभावविचारः। रोगेशो लग्नगो यस्य निधनस्थोऽपि जन्मनि ॥ व्रणोदयस्तु सर्वांगे सपापौ न व्रणं दिशेत् ॥ २३ ॥ छठे भावका विचार है-कि, रोगभाव (छठा स्थान)का स्वामी जिसका लग्नमें हो अथवा अप्पम हो तो उसके सर्वांगमें व्रण (घाव) होवे. यदि वह ग्रह पाप युक्त भी हो तो व्रण न होने ॥ २३ ॥ एवं तातादिभावेशास्तत्तत्कारकसंयुताः॥ व्रणाधिपयुताश्चापि षडादित्रयभावगाः ॥ २४ ॥ तेषामपि व्रणं वाच्यं जातकज्ञैः सुकोविदः ॥ कारकस्य दशाकाले व्रणमागन्तुकं दिशेत् ॥२५॥ इसी प्रकार पितृमातृआदि भावोंके स्वामी उन्हीं उन्हीं कार- कोंसे युक्त एवं व्रणाधिप (पष्टेश) से युक्त हों तथा ६।७।८ भावोंमें हों तो उन पितृमात्रादियोंके अंगोमें जातक जाननेवाले 'अच्छे चतुरोंने विचारपूर्वक चतुरतासे व्रण कहे हैं। ये व्रण उसी कारक ग्रहके दशासमयमें होनेवाले कहने ॥ २४ ॥२५॥ शिरोदेशे भानुर्मुखपरिसरे शातगुरलं धरासूनुः कण्ठे जनयति बुधो नाभिनिकटे॥

na पञ्चदशः१५] . भापाटीकासमेतम् । (१५१) गुरुर्नासामध्ये- पदनयनयोरेव. भृगुजः शनी राहु केतुणमुदरभागे जनिमताम् ॥ २६ ॥ उक्तयोगकारक यद्वा पप्ठेश मूर्य हो तो शिरमें, चंद्रमा मुखमें, मंगल कंठ (गले.) में,बुध नाभीके समीप, बृहस्पति नाकके बीचमें, शुक पैर तथा नेत्रोंमें, शनि राहु केतु उदर (पेट) में मनुष्योंके व्रण (खोट आदि) अवश्य करते हैं.॥२६॥ लग्नेशो यदि भौममें बुधयुतो रोग मुख जन्मिनां रोगाङ्गाधिपती यदा,कुजबुधौ चन्द्रेण वा राहणा। मन्देनापि युतौ प्रयच्छत इति प्रायोऽङ्गगो रात्रिपो युक्तो वा तमसा सिंतं च शनिना कुष्ठं तदा श्यामलम् ॥ २७॥. यदि लगेश मंगलकी राशिमें बुधसहित हो तो मनुष्योंके मुखमें रोग रहे, लग्नेश तथा पप्ठेश बुध मंगल हों और चंद्रमा अथवा, राहु या शनिसे युक्त हो तो कुष्ठ समान रोग होता है। विशेषतः चंद्रमा लग्नमें राहुसे युक्त हो तो श्वेतकुष्ट और शनियुक्त हो तो कृष्णकुष्ट होवे ॥२७॥ अथ सप्तमभावविचार। विनाःस्वः कलत्रेशस्त्रिकस्थानगतो यदि ॥. रोगिणी तरुणी दत्त तथा तुङ्गपदं विना ॥२८॥ यदि सप्तमभावेश त्रिक ६।८।१२ भावमें हो अपनी राशि छोडकर तथा उच्चराशि नवांशमें हो तो स्त्री रोगिणी मिले ॥२८॥ जायास्थानगते शुक्रे कामी भवति मानवः ॥ पापभे पापसंयुक्ते को नारीसुखोज्झितः ॥ २९॥ जिस मनुष्यका शुक्र सप्तम होवह कामी (अतिस्त्रीसंग चाहने - (१५२) भावकुतूहलम्- [भावविचार:- वाला ) होवे, यदि शुक पापराशिमें पापसंयुक्त हो तो पुरुष स्त्रीके मुखसे रहित रहे ॥२९॥ चतुर्थे महिलाधीशे लग्ने लग्नाधिपे यदा॥ कलने वा कुटुम्बे वा व्यभिचारी नरो भवेत् ॥३०॥ सप्तमेश चतुर्थमें, लग्नेश लग्नमें यदि हो अथवा सप्तममें वा द्वितीय स्थानमें हो तो पुरुष व्यभिचारी (यथेच्छ स्त्रियोंका गमन करनेवाला) होवे ॥३०॥ यावन्तो निधने खेटा निजस्वामिसमीक्षिताः॥ तावन्तोऽपि विवाहाः स्युः प्राणिनां कथिता बुधैः३१ जितने ग्रह अष्टम स्थानमें अष्टमेशसे दृष्ट हों उतने विवाह मनु- प्योंके पंडितोंने कहे हैं (ऐसा विचार सप्तम भावमें भी होता है)३१ जायाधीश निजक्षेत्रे निजोच्चे कोणकंटके। शुभग्रहैर्युते दृष्टे विवाहः सत्वरं भवेत् ॥ ३२॥ सप्तमेश अपनी राशिमें अथवा अपने उच्च त्रिकोण केंद्रभावमें हो और शुभग्रहसे युक्त या दृष्ट हो तो विवाह बहुत शीघ्र होवै ३२ अथाष्टमभावविचारः। अष्टमाधिपतिः पापैर्युतो लग्नेश्वरोऽपि चेत् ॥ करोत्यल्पायुषं जातं शुभेक्षणविवर्जितः ॥ ३३ ॥ अष्टमभावका विचार है कि, अष्टमेश अथवा लग्नेश पापयुक्त हो उसे शुभग्रह न देखे तो मनुष्योंको अल्पायु करता है ॥ ३३॥. तमःशनिभ्यां निधनाधिनाथः पौपर्युतो हीन- वलोऽस्तगो वा ॥ अल्पायुषं जातकमेव सद्यः करोति नैवोचनिजङ्ख्गश्चेत् ॥ ३४॥ अष्टमभावेश यदि राहु शनिसे युक्त अथवा पापयुक्त एवं वल-

.
पञ्चदशः१५]
भापाटीकासमेतम् ।
(१५३.)
हीन अस्तंगत हो तो मनुष्यको अल्पायु ( थोडे दिन जीनेवाला)
करता है परंतु यदि अपने उच्च राशि वा स्वगृहमें न हो ॥ ३४ ॥
अष्टमस्थे रखौ वतेश्चन्द्रे तु जलयोगतः॥
करवालात्कुजे ज्ञेयं मरणं ज्वरतो बुधे ॥ ३५ ॥
गुरौ त्रिदोषतः शुक्रे क्षुधया तृषया शनौ ॥
चरस्थिरद्विस्वभावैः परदेशे गृहे पथि ॥ ३६॥
अष्टमभावमें वा अष्टमेश सूर्य हो तो अग्निसे, चंद्रमा हो तो
जलके संयोगसे, मंगल हो तो तलवार आदि शस्त्रोंसे,बुध हो तो
ज्वरसे, वृहस्पति हो तो (त्रिदोप) वात, पित्त, कफ इन तीनों
दोपोंसे, शुक्र हो तो क्षुधा ( भूख ) अथवा अन्नादिकी अरुचिसे,
शनि हो तो तृपा (प्यास )रोगसे मनुष्यकी मृत्यु होती है और
उक्त मृत्युकारक ग्रह चर राशिमें हो तो परदेशमें, स्थिरमें हो तो.
घरमें, द्विस्वभावमें हो तो मार्गमें मृत्यु होवे ॥ ३५ ॥ ३६ ॥
केन्द्र कोणेऽष्टमाधीशे तुङ्गादिपदगे तदा ॥
दीर्घायुरुदितं पूर्वैर्व्यत्यये हीनमङ्गिनाम् ॥ ३७॥
अष्टमभावका स्वामी केन्द्र अथवा कोणमें हो तथा उच्च स्वराशि
आदि पदमें हो तो पूर्वाचार्योंने उस मनुष्यकी दीर्घायु कही है.
इनसे व्यत्यय (विपरीत) अर्थात केंद्र कोणोंसे रहित स्थानोंमें तथा
नीच शत्रु आदि राशियोंमें हो तो अल्पायु जानना ॥ ३७॥
अथ नवमभावविचार
लग्नादिन्दोनवमभवनं भाग्यमार्यैः प्रदिष्टं
भाग्यं तस्मात्प्रथमममुतः संविचिन्त्यं प्रयत्नात् ॥
युक्तं दृष्टं जननसमये स्वामिना सौम्यखेटे-
र्जन्तोर्भाग्यं प्रसरति विधोरेव शोल्ली कलेव ॥३८॥

(१५४)
भावकुतुहलम्-
[भावविचार:-
लग्नसे तथा चंद्रमासे नवमस्थान श्रेष्ठ आचयोंने भाग्य(ऐश्वर्य
वा प्रारब्ध)का स्थान कहा है इसलिये इस नवम भावसे ज्योतिषी
प्रथम यत्नपूर्वक भाग्यका विचार करै। भाग्यभाव नवमस्थानको
कहते हैं, यह जन्मसमयमें भावेश एवं शुभ ग्रहोंसे युक्त दृष्ट हो तो
मनुष्यका 'भाग्य शुक्लपक्षकी चन्द्रमाकी कलाके समान प्रतिदिन
फैलता (बढता) है,॥ ३८॥
सहोत्थपुत्राङ्गगतो ग्रहश्चद्भाग्यं प्रपश्येद्यदि वा
सवीर्यः॥हिरण्यमाली खलु भाग्यशाली प्रसूति-
काले यदि यस्य जन्तोः॥ ३९॥
जिस मनुष्यके जन्ममें यदि३।५।१ भावस्थित ग्रह बलवान
हो तथा नैसर्गिक दृष्टिसे नवम भावको देखेतो वह सुवर्णमाला पह-
रनेवाला धनवान् तथा भाग्यवान होवे ॥३९॥
निजोच्चभे पुण्यगृहे नभोगो वलियंदा तिष्ठति
जन्मकाले ॥स पुण्यशाली नवरत्नमाली धरा-
धिपो राजकुलप्रसूतः ॥ ४०॥
अपनी उच्चराशिका कोई ग्रह बलवान् नवमस्थानमें जन्म-
कालका जिसका हो वह पुण्यवान,नवरत्नोंकी माला पहिरनेवाला
होवे, राजवंशमें उत्पन्न भया हो तो राजा ही होवे ॥४०॥
जीवज्ञशुक्रा नवमे बलिष्ठाः सुतेशदृष्टा यदि
जन्मकालं ॥स पुण्यकर्ता नृपतेरमात्यो नृपाल-
जातो नरपालवर्यः॥४१॥
जिसके जन्मकालमें वृहस्पति, बुध और शुक्र नवमस्थानमें
वलवान् हों उनपर पंचमभावेशकी दृष्टिभी हो तो वह मनुष्य पुण्य
करनेवाला राजाका मन्त्री होवे, राजवंशीका यह योग हो तो श्रेष्ठ
राजा होवे ॥११॥

पञ्चदशः १५ भापाटीकासमेतम्। (.१५५) भाग्यभावाधिपो नीचे रविलुप्तकरे सति ॥ अरिंगेहगतो वाऽपि भाग्यहीनो नरो भवेत् ॥४२॥ भाग्यभाव (९) का स्वामी नीचराशिमे हो तथा अस्तंगत अथवा शवराशिमें हो तो मनुष्य भाग्यहीन होता है॥४२॥ अथ दशमभावविचारः । कर्मभावाधिपो नीचे षडादित्रयगोऽपि चेत् ॥ करोति कर्मवैकल्यं स्वोचस्वर्थपदं विना ॥ ४३ ॥ दशमभावका विचार कहते है-(इसकी कर्म, राज्य, तात आदि संज्ञा पूर्व कही है) इसका स्वामी नीचराशिका निक स्थान ६८ १२ में हो तो कर्मवेकल्य ( कार्यमे विघ्न, यदा कार्यहानि या भाग्यहानि) करता है परंतु उच्च एवं स्वराशिमे न होतो॥४३॥ कर्माधिपे केन्द्रनवात्मजङ्क बुधेज्यदृष्टे सवले नराणाम् ॥ तुरङ्गमातङ्गनवाम्बराणि भवन्ति नानाधनसंयुतानि ॥४४॥ बलवान् दशमेशकेंद्र ११४।७।१० नवात्मज ९.५स्थानमें हो तथा बुध वृहस्पति उसे देखें तो मनुष्य घोडे, हाथी, नवीन वस्त्रादि और अनेक प्रकारके धनोसे सयुक्त रहे ॥ १४ ॥ कर्मपः केन्द्रकोणस्थो ज्योतिष्टोमादियज्ञकृत् ॥ क्रूपायतनकर्ता च देवतातिथिपूजकः॥ ४५ ॥ दशमेश केंद्र कोणमें हो तो ज्योतिष्टोम आदि यज्ञ करनेवाला तथा कूप (कुबा बावड़ी) धर्मशाला, मठ मन्दिर आदिकोंका बनानेवाला होवे तथा देवता एवं अतिथियों ( अभ्यागतों) का पूजन करनेवाला होने ॥१५॥ . .

. - (१५६) भावकुतूहलम्- [भावविचार:- लग्नादिन्दोर्दशमभवने जन्मकाले नराणा- माहित्यायः क्रमत उदिता जीविका खेचरेंद्रैः। तातान्मातुर्निजरिपुकुलान्मित्रपक्षात्सहोत्थात् पल्याः पुत्रादपि बुधवरैर्जातकविशेषात् ॥ ४६ ॥ लग्नसे अथवा चन्द्रमासे दशमस्थानमें जो ग्रह मनुष्यके जन्म- कालमें हो उसके अनुसार कर्मसे वा सम्बन्धसे आजीविका (योग- क्षेम ) होता है। दशममें कोई ग्रह न हो तो दशमेशसे कहना । सूर्य हो तो पितासे वा पितावाले कर्मसे,ऐसे ही चन्द्रमा हो तो मातासे, मङ्गल हो तो शत्रुकुलसे, बुध हो तो मित्रपक्षसे, बृहस्पति हो तो भ्रातृपक्षसे, शुक्र हो तो स्त्रीसे, शनि हो तो पुत्रसे कर्माजीविका विशेषतः जातक जाननेवाले पण्डितोंने कही है ॥ ४६॥ रविशीतकरांगकर्मपानां नरवृत्तिः कथिता लवेश- वृत्त्या॥ कनकोणतृणौषधैर्दिनेशे कृषिदाराम्बुसमा- श्रयाच चन्द्रे ॥४७॥ दूसरा प्रकार कहते हैं-कि, सूर्य तथा चन्द्रमा और लनराशि इनसे दशम स्थानोंके स्वामी जो ग्रह हों वे जिस ग्रहके अंशमें हों उन ग्रहोंकी वृत्ति (आजीवनोपाय) मनुष्यकी होती है। जैसे सूर्य जीविकादाता हो तो सुवर्ण, ऊन, तृण (घास आदि) औषधी अनादिके सम्बन्धसे, चन्द्रमा हो तो कृपी (खेती) के कर्म, जल- कर्म स्त्रीके आश्रयसे आजीवन होता है ॥४७॥ अथ साहसवह्निधातुशस्त्रः क्षितिजे काव्यकला- पतो ज्ञ॥ लवणद्विजकांचनेमदेवैर्मणिरौप्यचयः क्रमाच गुर्वोः॥४८॥ इसके उपरांत फल है-कि,मङ्गल कर्माजीविका देनेवाला हो तो पञ्चदशः१५] भापाटीकासमेतम् । (१५७) साहसके कर्म, अग्निकर्म,धातुसम्बन्धीकर्म, शस्त्रकर्मसे,बुध हो तो काव्य और कलापोंके समूहसम्बन्धी कर्मसे,बृहस्पति हो तो लवण व्यापारसे, ब्राह्मण एवं सुवर्ण, हाथी, देवतासम्बन्धी कमसे, शुक्र हो तो मणि, गौ, चांदी समूहसम्बन्धी कृत्यसे जीविका मिले ऐसे जानना ॥८॥ रविजे श्रमभारनीचतः स्यादिह कमेंशंभवांश- नाथवृत्तिः॥ हितवैरिनिजक्षतुङ्गसंस्थैर्हितवैरि- स्ववशाधनाप्तिरुचैः ॥ ४९॥ शनि हो तो श्रम ( मेहनत ) भार ढोना, नीचकर्म (गुलामी आदि) से आजीविका होवे, यह कर्मेश (दशमेश) जिस नवांश- कमें हो उसका जो स्वामी है उसकी.उक्त आजीविका मनुष्यकी होती है । वह ग्रह मित्रराशि अंशकोंमें हो तो मित्रपक्षके, शत्रुमें शवसे, स्वराशिमें अपने पराक्रमसे, उच्चमें अकस्मात बडे लोगोंसे धनप्राप्ति या आजीविका होती है ॥ १९ ॥ अथायभावविचारः। लाभेशो यदि केन्द्रस्थो लाभाधिक्य प्रजायते ॥ षडादित्रयगे नीचे लाभवाधा नृणां सदा ॥५०॥ अब ग्यारहवें भावका विचार कहते हैं-कि लाभेश यदि केंदमें हो तो मनुष्यको लाभ अधिक होता है । यदि ६.८1१२ भावमें यद्वा नीचराशिमें हो तो लाभकी वाधा करता है ॥ ५० ॥ आदित्येन युतेक्षिते नृपकुलाल्लाभालये चोरतो लाभो नित्यमथेन्दुना गजजलप्रोतवामाजनेः॥ भूपुत्रेण विचित्र-यानमणिभूस्वर्णप्रवालादिभि- जैतोश्चन्द्रसुतेन शिल्पलिखनव्यापारयोगैरलम ५१॥

(१५८)
भावकुतूहलम्-
[भावविचार:-
सूय ग्यारहवें स्थानमें युक्त हो अथवा सूर्य इस भावको देखे
तो राजकुलसे, तथा चोर मनुष्यसे नित्य लाभ होवे । उक्त प्रका-
रसे चन्द्रमा हो तो हाथी, जलसंबंधी कृत्यसे तथा स्त्रीजनोंसे,
मंगल हो तो अनेक प्रकारके वाहन, मणि ( रन ), भूमि, सुवर्ण,
मूंगा आदिसे, बुध हो तो शिल्प ( कारीगरी) लिखना व्यापार
आदि कृत्योंसे मनुष्यको लाभ होता रहै ॥५१॥
जीवेनापि नरेशयज्ञगजभूज्ञानक्रियाभिः सिते-
नालं वारवधूगमागमगुणव्याख्यानमुक्ताफलैः ॥
मन्देनापि गजबजव्यसनभूनीलेन्द्रलोहव्र -
रित्थं तत्र बहुग्रहैरभिहितो नानार्थलाभो बुधैः॥५२॥
उक्त प्रकारका बृहस्पति हो तो राजासे, यज्ञकृत्यसे, हाथी एवं
भूमिसंबंधी कृत्यसे, ज्ञानसंबंधी क्रियाओंसे लाभ होवे । शुक्र
हो तो निश्चय वारांगना (वेश्या) ओंके (गमागम ) कुकर्मआदि-
से, तथा गुणोंके व्याख्यानसे, मोतियोंके व्यापारसे और शनि
हो तो हाथियोंके समूहकृत्य, यद्वा गोठ (गोपालकृत्य ).व्यसन
(धूतआदि ) भूमि कृत्य, नीलम, लोहा आदिसे होवे । यदि
लाभभावमें बहुत ग्रह हों वा उसे देखें तो बहुत ही प्रकारसे धन
मिले यह पूर्वपंडितोंने कहा है ॥ १२ ॥
अथ व्ययभावविचारः।
शुभग्रहाः प्रयच्छन्ति व्ययस्था विपुल धनम् ॥
विपरीत खला जन्तोर्जन्मकाले विशेषतः॥५३॥
वारहवें भावका विचार है-कि, व्ययभावमें शुभग्रह हों तो
वहुत धन देते हैं तथा पापग्रह विपरीत फल जन्मकालमें विशेप-
तांसे करते हैं।॥५३॥

पाडेश: १६] भापाटीकासमेतम् । (१५९) क्षीणेन्दुरन्त्यगो यस्याः रविणा सहितो यदि ॥ तस्य वित्तं हरेद्राजा कुजेनापि युतेक्षिते ॥५४॥ इति भावकुतूहले भावविचारे पंचदशोऽध्यायः ॥१५॥ जिसका क्षीण चंद्रमा व्ययभावमें सूर्यसे युक्त हो. तो उसके धनको राजाहरलेवे। मंगलसे युक्त दृष्ट होने में भी यही फल है ॥२४॥ इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां भावफलाध्यायः ॥ १५ ॥ पोडशोऽध्यायः। अथ दशांनयनाऽध्यायः। सूर्यादिग्रहाणां विंशोत्तरीदशा। रसा आशा शैला वसुविधुमिता भूपतिमिता नवेलाः शैलेला नगपरिमिता विंशतिमिताः ॥ खाविन्दावारे तमसि च, गुरौ भानुतनये बुधे केतो शुक्र क्रमत उदिताः पाकशरदः ॥ १॥ अव दशाविचार कहते हैं कि, सूर्यके ६, चंद्रमाके १०, मंगलके ७, राहुके १८, बृहस्पतिके १६, शनिके १९, बुधके १७, केतुके ७, शुक्रके २० वर्ष नियत है, दशाक्रम भी इसी क्रमसे है ॥१॥ कृत्तिकादिस्त्रिरावृत्त्या दशा विंशोत्तरी मता ॥ अष्टोत्तरी न संग्राह्या मारकार्थ विचक्षणः॥२॥ कृत्तिकासे तीन आवृत्ति गिननेसे नक्षत्र दशाधिपति मिलता है, जेसे कृत्तिका जन्मनक्षत्रमें सूर्यकी दशा प्रथम, रोहिणीमें चन्द्रमाकी इत्यादि । पुनः दूसरी आवृत्ति उत्तराफाल्गुनोसे, तीसरीमें उत्तरा- पाढासे गिनना, यह विंशोत्तरी (१२०वपके क्षेपक्की ) दशा कारक मारक विचारमें मुख्य है, जाननेवालोंको इसीसे मारक कारक फल कहना चाहिये, अष्टोत्तरी आदिसे नहीं ॥२॥ .

(१६) भावकुतूहलम्-
[दशानयनमू-
दशाभुक्तभोग्यानयनम् ।
गतर्वांनाडीनिहता दशाव्दै भोगनाड्या विहृता
फलं यत् ॥ वर्षादिकं भुक्तमिह प्रवीणैर्नोग्यं
दशाव्दान्तरितं निरुक्तम् ॥३॥
नक्षत्रकी भुक्तघटीको जिस ग्रहकी दशा प्रथम है उसके वर्षोंसे
गुणकर नक्षत्रके सर्वभोगसे भाग देना लब्धि वर्प, मास,दिन,घटी,
क्रमसे उस ग्रहकी भुक्त दशा होती है, इसको ग्रहके वर्षोंमें घटा-
यके भोग्य दशां होती है. अन्य ग्रहोंके पूरे वर्ष जोडते जाना यह
विंशोत्तरी उडदशा होती है.उदाहरण है कि,यह भरणी नक्षत्रभुक्त
२४।२० भोग्य ३९।५ सर्व भोग्य ६३।२५ । नक्षत्रभुक्त २४॥
२० को भरणीमें प्रथम दशापति शुक्रके वर्ष २० से गुणा किया
पलात्मक २९२०० हुआ, इसमें सर्वभोग्य ६३।२६ पलात्मक
३८०५ से भोग लिया तो लाभ (७) वर्ष हुए शेप २५६५को
१२ से गुणा किया ३०७८० इसे पुनः ३८०६ का भाग लेनेसे
लाभ (८) महीना मिले शेप ३४०को३० से गुणा किया१०२००
इसमें भी उसी हारसे भाग लिया तो लब्धि दिन (२) मिले, शेप
२५९० को ६० से गुणाकर १५५४०० इसमें भाग लेनेसे लाभ
(४०) घटी मिलीं यह मुक्तदशा शुक्रकी हुई. इसको शुक्रके वर्ष
२० में घटाया तो शेप १२ वर्ष, ३ महीने, २७ दिन २० घटी
शुक्रके भोग्यदशा रही, इसमें सूर्यके वर्प ६ जोडनेसे १८।३।
२७।२० इतने वर्षादि पर्यन्त सुर्यदशा होती है, ऐसे ही सभी
ग्रहोंके वर्षादि जानने ॥३॥
अन्तर्दशा-विदशाकरणम्।
दशा दशाहता कार्या विहता परमायुषा॥.
अंतर्दशाक्रमादेवं विदशाप्यनुपाततः॥४॥

पांडश:१६]
भाषाटीकासमेतम् । (१६३)
अब अन्तर्दशाकी विधि कहते हैं कि, जिस ग्रहकी दशामें
अन्तर लाना है उस ग्रहकी दशा वर्षादिको अन्तखाले ग्रहकी
दशासे गुणाकर परमायु १२० से भाग लेकर पूर्वोक्तरीतिसे वर्षादि
४ अंक लेने, वह वर्षादि ग्रहकी अन्दर्दशा होती है, एक ग्रहकी
दशामें. इसी प्रकार प्रत्येक ग्रहोंकी अंतर्दशा लेनी. ऐसे ही अनु-
पात क्रमसे विदशाएँ भी होती हैं ॥४॥
अथ दशाफलानि । तत्रादौ सूर्यस्य ।
उद्वेगिता हृदि तता परितो लतावदायादवाद उत
वित्तवियोगयोगाः॥ चिन्ता भयं नरपतेरपि पाक-
काले रोगागमो भवति भानुदशाप्रवेशे॥५॥
सूर्यकी दशाप्रवेशमें मनुष्यके हृदयमें चारों तरफसे वृक्षपर
लता जैसी फैली हुई उद्वेगिता (अनवस्थिति ) रहे. भाई, विराद-
रीमें कलह होवे, धनहानि होय और धन मिलै भी तो चिंता रहै,
राजासे भय होवे तथा रोग भी होता है ॥५॥
अथ चन्द्रस्य फलानि ।
सदा पाके राकेशितुरधिकृति पतिकृता
सतां संगो रंगोत्सवंसवकृतिप्रीतिरतुला ॥
अलङ्कारागारो रिपु-कुलमलङ्कारजसुखं
कलावत्यारत्या गम इभरथारामरमणम् ॥ ६॥
चंद्रमाकी दशामें सर्वदा राजासे अधिकार मिले, सजनोंकी
संगति नाच रंग आदि उत्सव, नाट्य (नाटक, नट खेल आदि)
में, यज्ञकर्नामें बडी प्रीति होवे, भूपण वस्त्र आदि अलंकारोंका
घर होवे, शवकुलके क्षय होनेसे सुख होवे । पोडशवर्षकी सुरूपा
स्त्रीके साथ रतिक्रीडा मिले, हाथी, रथ आदि वाहन मिले, वाग
आदिकोमें रमित रहे ॥६॥

(१६२) भावकुतूहलम्- [दशाफलम- अथ भोमस्यं फलानि । अनलगरलभीतिः शस्त्रघातो नराणामरिगणनुप- चौरव्यालशङ्काकुलत्वम् ॥ क्षितिसुतपरिपाके कामि- नीपुत्रकष्टं भवति वमनमाधिया॑धिरर्थक्षतिश्च ॥७॥ मंगलकी दशामें मनुष्योंको अग्नि, विपका भय, शस्त्रसे घाव होवे, शहजन तथा चोर, राजा, सर्पसे भय होनेकी शंका एवं व्याकुलता होवै; स्त्रीपुत्रोंको कष्ट मिले, वमन (वांति ) का रोग होवे. मानसी चिंता, रोग और धनहानि भी होवै ॥७॥ अथ राहो फलानि । राकेशारातिपाके नृपकुलवशतो द्रव्यनाशो विनाशो मानस्यातीवरोगागमनमपि नृणां तातकष्टं विशेषात् ॥ कान्तापत्याकुलत्वं हितजनखलताऽरातिरायाति सम- व्यामोहागारमंतःपरित उतततातुंगताताङ्कता वा॥८॥ राहुकी दशामें मनुष्योंको राजकुलके वशसे धनका नाश, मानका विनाश होवे, बहुत रोग उत्पन्न होवें तथा विशेपतः पितृ- कष्ट मिले, स्त्रीपुत्रोंकी ओरसे व्याकुलता रहे, मिवजनोंके साथ दुपता होवै,शत्रु चढकर मकानहीपर आजावे चित्तमें चारों ओरसे अज्ञानता आवे, नीचत्वको प्राप्त करे और भययुक्त रहे ॥ ८॥ अथ गुरुदशाफलम् । उर्वी गुर्वी समायात्यवनिपतिकुलान्नामकत्वं जनानां कान्तादन्तावलापागम इह कमलालंकृता वासशाला॥ मैत्री सद्भिर्महद्भिर्गुरुजनगरिमा कालिमारातिकास्ये हृद्या विद्यानवद्या भवति च वचसामीशितुः पाककाले।

पोडशः१६] मापाटीकासमेतम् । (१६३) बृहस्पतिकी दशामें मनुष्योंको राजकुलसे श्रेष्ठ पृथ्वी मिलती है. तथा अधिकारिता (प्रधानता) होती है, रमणीय स्त्री मिलती है, सवारीको श्रेष्ट हाथी मिलता है, रहनेका बहुत बडा घर धनादि शोभासे भूपित रहता है, सज्जनोंसे तथा बडे लोगोंसे मित्रता, गुरु- जनोंसे गौरव(मान)मिलता है, शके मुख काले होते हैं, रमणीय एवं अतिप्रशंसनीय विद्या होती है ॥९॥ अथ शनिदशाफलम् । मिथ्यावादेन तापोऽरिनरजनकृतातङ्कता रङ्कता वा कृत्या गुप्ता प्रतप्ता मतिरपि कुजनरर्थनाशोजनानाम् । कान्तापत्यादिरोगो जनककनकगोवाजिदन्तावलानां विच्छेदो मित्रभेदो दिनदसुतदशायामनर्थो विशेपात्॥ शनिकी दशामें मनुष्योंको झूठे कलंक लगनेसे संताप, शत्र- जनके किये उपद्रवसे क्लेश होता है, अथवा फकीरी (भीख मांगनी) होती है, गुप्तकृत्या (अभिचार) से संतप्तता रहे, बुद्धि भी सन्तप्त होजावै,दुष्टजनोंकरके धननाश होवे, स्त्री पुत्रादिकोंको रोग होवे, पिता, सुवर्ण, गौ, घोडे,हाथियोंका वियोग ( नाश) होवे,मित्रोंसे शता होवे, विशेप करके इस दशामें अनर्थ होते हैं ॥ १० ॥ अथ बुधदशाफलम् । दिव्याहारविहारयानजनतापत्यार्थमानांवर- श्रेणीग्रामनवालयेन्दुवदनालामं विशेषादिह ॥ सद्भिः सङ्गमनङ्गमङ्गमतुलं प्रोतुगमातंगजे सौख्यं संतनुतेदशासुतयशोविंचसिद्धिं विदः ११ बुधकी दशामें मनुष्यों को दिव्य ( उत्तम) आहार (भोजन ), विहार, सवारी,मनुष्यसंगम,यद्वा मनुष्यता, संतान,धन,मान, वस्त्र, ग्राम, भूमि, नवीन मकान, चंद्रमुखी ( सुरूपा) स्त्री इतनी वस्तु- ,

(१६४) भावकुतूहलम-
[ दशाफलमू-
ओंका विशेषतः लाभ होता है, सज्जनोंका संग, कामदेवकी वृद्धि,
ऊंचे हाथीकी सवारीका सुख मिलता है, संतानवृद्धि,यशकी वृद्धि
और सब कार्य सिद्धि होती है ॥ ११ ॥
अथ केतुदशाफलम।
मनस्तापं तापं निजजनविवादं खलकृतं
सदा चन्द्रारातेरुदरभवरोगं वितनुते ।।
दशा पुंसामारादनुगतिमपायं निजमतेः
कृशत्वं वित्तानामवनिपतिकोपेन परितः ॥ १२॥
केतुकी दशामें मनुष्योंके मनमें संताप, ज्वर; अपने मनुष्योंमें
(विवाद ) कलह होवे, दुष्टजनोंसे मुकाविला होवे, पेट में रोग
उत्पन्न करता है, शीघ्र ही शीघ्रगमन, भ्रमण होते हैं, अपनी ही
बुद्धिसे धनादिकोंका नाश होवे, शरीरमें कृशता आवे, सर्वप्रकार
राजाके कोपसे धनका क्षय होवे ॥ १२॥
अथ शुक्रदशाफलम् ।
तुल्यत्वं धरणीधवेन महता मित्राजयो जन्मिनां
मारोल्लासविकास एवं कमलालावण्ययुक्तं गृहम् ॥
दिव्यारामसुधामसामबहुला व्याख्यानगानध्वनिः
प्रज्ञासौख्यमतीवपाकसमये शाला विशाला कवेः१३
शुक्रकी दशामें मनुष्योंको बडे राजाकी तुल्यता मिलती है,
मित्रसे जय (जीत) भलाई होती है, कामक्रीडाका उत्सव,विलास
हासमें आनंद होता है,घरमें लक्ष्मी,कोमल स्त्रीका वास होवे, उत्तम
बाग बगीचा,उत्तम मकान आदि बहुत होते हैं,शास्त्रोंका व्याख्यान,
गायनका शब्द, बुद्धिकी कुशलता आदिकोंका.बहुत सुख होता है
तथा बड़े बड़े घर बनते है ॥१३॥

प्रोडशः१६] भाषाटीकासमेतम् । (१६५) अथ उच्चगतमहदशाफलम् । निजोचगामिनो यदा तदा तता यशोलता नवा- म्बरादिभूषणैः सुखं वराङ्गनागमः॥ उपेन्द्रतुल्य- तामता गजेन्द्रवाजिराजिका रथा पाश्च वैरिणः कृशा कशा दशा यदा ॥ १४॥। जो ग्रह जन्ममें उच्चका हो उसकी दशा जब हो तब मनु- प्योंकी लता बहुत फ़ैलती है, नवीन वस्त्र, भूपण आदिकोंका सुख मिलता है, श्रेष्ठअंगवाली स्त्री घरमें आती है,उपेंद्र(श्रीकृष्ण) यद्रा चक्रवर्ती राजाके समान पराक्रमी एवं ऐश्वर्यवान होता है, श्रेष्ट हाथी, घोडे, रथ, बैल आदि मिलते हैं, शव दुर्वल होकर वश होते हैं ॥१४॥ अथ स्वक्षेत्रगतदशाफलम् । दशा निजागारगतस्य यस्य नवाम्बरागारवि- हारसौख्यम् ॥ नवीनयोषा बहुभूमिभूषा यशो- विशेषादरिवर्गहानिः ॥१५॥ जो ग्रह अपनी राशिका हो उसकी दशामें नवीन वस्त्र, नवीन घर, विहार आदिकोंका सौख्य होवै,नवीन स्त्री मिले, बहुत भूमि, बहुत भूपण मिलते हैं,शत्रुपक्षकी हानि होती है ॥ १५ ॥ अथ मित्रक्षेत्रगतग्रहदशाफलम् । कलत्रपुत्रैरपि मित्रपुत्रैरतीव सौख्यं हितराशि- गस्य ॥ दशाविपाके वसनं नृपालाविशेषतो मानविवर्द्धनं स्यात् ॥ १६ ॥ जो ग्रह अपने मित्रकी राशिमें हो उसकी दशामें स्त्री, पुत्रोंसे तथा मित्र, एवं उनके पुत्रोंसे अतीव सुख मिले तथा राजासे वस्त्र खिलत मिले, विशेषतः मानकी वृद्धि होवे ॥१६॥ ~ -

(१६६)
[ दशाफलम्-
'भावकुतूहलम्-
रिपुराशिस्थग्रहदशाफलम् ।
मनोजवेगो, रिपुवर्गभीति कृशत्वमर्थक्षतिराप्ति-
वाधा,॥ दशा यदारातिगृहस्थितस्य तदा नरस्य
प्रकृतिश्चला स्यात्.॥ १७॥
जो ग्रह शत्रुराशिमें हो उसकी दशामें मनुष्यको कामदेवका
बडा वेग रहता है, शत्रुपक्षसे भय, शरीरमें कृशता, धनकी हानि,
आदमनीमें विघ्न वा विलम्ब होता है, स्वभाव भी चलायमान हो
जाता है, यांनी बुद्धि ठिकाने नहीं रहती ॥ १७ ॥
अथ रोगेशदशाफलम् ।
रोगाधीशदशाऽवला जनकलिं रोगागमं जन्मिना-
माधिव्याधिमरिव्रजवणगणातकं कलङ्क खलात् ॥
मानध्वंसमतिक्षयं कलयति ज्ञानार्थनाशं तथा
चित्तव्याकुलता चपापवशतो धातुक्षयं प्रायशः॥१८
निर्बल रोगेश ( पष्ठेश ) की दशा-मनुष्योंके स्वजयके साथ
कलह, रोगकी उत्पत्ति, मानसी चिन्ता, रोग शत्रुसमूहकी वृद्धि,
व्रण (घाव) समूहोंसे केश, दुष्टजनोंसे कलंक (झूठा अपवाद)
मानका विध्वंस, बुद्धिका नाश, ज्ञानका व धनका नाश, चित्तमें
व्याकुलता और पापके वशसे धातुक्षय करती है ॥ १८॥
अष्टमेशदशाफलम् ।
निधनभावपतेरवनीपतेरतिभयं गदजालभयं
दशाकलयति स्वजनस्य विनाशनं निधन-
तामपि वा भविनामिह ॥ १९ ॥
अष्टमेशकी दशा जन्मियोंको राजासे बडा भय, रोगसमूहोंका
भय, अपने मनुष्योंका नाश और मृत्युका भय भी देती है ॥ १९॥

पोडशः १६] भापाटोकासमंतम् । (१६७) व्ययेशदशाफलम्। वित्तक्षतिरवनीशादाधिव्याधिय॑येशपरिपाके ॥ कष्टं मृत्युसमानं भवति कुयानं कुसङ्गसंयोगः॥२०॥ व्ययेशकी दशामें राजासे धनका क्षय होता है, मानसी चिन्ता रोग होते हैं, मृत्युके समान कष्ट मिलता है. मैंसा, गदहा आदि निपिछ सवारी मिलती हैं और कुसङ्गियोंकी सङ्गति होती है॥२०॥ सप्तमेशदशाफलम् । जायापतिपरिपाके रोगज्वाला हृदि स्थिता भवति॥ रिपुजनजनिता बाधा वित्तविनाशो नरेशभीतिश्च२१ सप्तमेशकी दशामें रोगकी ज्वाला हृदयमें स्थिर रहती है, शत्रुसे उत्पन्न बाधा(दुःख) रहती है.धनका नाश,राजाका भय होता है २१ अस्तगतमहदशाफलम् । दशाधीशे वास्तं गतवति विरोधो बलवता सदा रोगागारं हृदयकुहरे वाथ जठरे । अरेराधिव्याधिव्यसनमुत मानक्षतिरथो विरामो वित्तानामवनिपतिकोपेन भविनाम् ॥२२॥ दशापति ग्रह अस्तंगत हो तो अपनेसे बलवान मनुष्यके साथ विरोध होवे, सर्वरोगका मकानही मनुष्यके हृदयमे यद्वा पेटमें बना रहे । शत्रुसे चिन्ता, गेग, व्यसन और मानक्षय होवे । राजाके कोपसे धनका नाश होवे ॥ २२ ॥ चन्द्रवलानुसारेण प्रहदशाफलम् । दशाप्रवेशे सवलः शशाङ्को दशाफलं शस्तमतीय जन्तोः ॥ अतोऽन्यथा चेहिपरीतमाय्यरुदीरितं चन्द्रचलानुमानात् ॥ २३ ॥ - - भावकुतूहला- [ दशाफलम्- दशाके प्रवेश समयमें तत्काल लनसे चन्द्रमा बलवान हो तो जीवको उस दशाका फल अतिशुभ होता है, निर्बल होनेमें विप- रीत फल होता है. इसी रीतिसे श्रेष्ठ आचार्योंने चन्द्रमाके वला- नुसार फल कहा है ॥२३॥ बलानुकूलदशाफलम्। वलवन्तो दशाधीशा दिशन्ति सकलं फलम् ॥ निर्वला नैव कुवैति मध्य मध्यवला नृणाम् ॥२४॥ जो ग्रह बलवान हैं वे अपनी दशामें अपना उक्त फल पूर्ण देते हैं, निर्बल ग्रह पूरा फल नही देते, जो मध्यवली हैं वे फल भी मध्यम ही करते हैं ॥ २४ ॥ भावाधीशानां बलानुसारफलम् । लग्नेशस्य दशाफलं बहुधनं वित्तशितुः पञ्चतां कष्ट वेति सहोदरालयपतेः पापं फलं प्रायशः॥ तुर्य्यस्वामिन आलयं किल सुताधीशस्य विद्यासुखं रोगागारपतेररातिजभयं जायापतेः शोकताम्॥२५॥ लग्नेशकी दशामें बहुत धन होना फल है. द्वितीयेशकी दशामें मृत्यु अथवा कट, तृतीयेशकी दशामें बहुधा पाप फल होता है, चतुर्थेशकी दशामें गृहसुख, पंचमेशकी दशामें विद्याका सुख, पष्टे- शकी दशामें शत्रुभय, सप्तमेशकी दशामें शोक होता है ।। २५ ॥ मृत्यु मृत्युपतेः करोति नियत धर्मशितुः सुक्रियां वित्तं राज्यपतेनुपाश्रयमथो लाभ हि लाभेशितुः॥ रोग द्रव्यविनाशनं च बहुधा कष्ट व्ययेशस्य वै पूर्वरङ्गभृतामुदीरितमिदं तन्वादिभावेशजम् ॥२६॥ अष्टमेशकी दशामें मृत्यु निश्चय करता है, नवमेशकी दशामें

सप्तदशः१७]
भाषांटीकासमेतम् । (१६९)
पुण्यादि कृत्य, दशमेशकी दशामें धन एवं राजाका आश्रय
मिलता है, लाभेशकी दशामें लाभ, व्ययेशकी दशामें रोग, धन-
नाश, बहुतसे कष्ट होते हैं. इस प्रकार साधारणफल पूर्वाचार्योने
लग्रंश आदिकोंके शरीरधारियोंको कहे हैं ।। २६ ।।
भावाधिपो वलयुतो निजगेहगामी तुंगत्रिकोणशुभ-
वर्गगतोऽपि पूर्णमाजन्तोः फलं किल करोति यदारि-
नीचस्थानस्थितोऽशुभफलं विवलो विशेषात् ॥२७॥
इति श्रीजीवनाथविरचित भाव दशाफलाऽध्यायः॥ १६॥
जिस भावका स्वामी युक्त होकर अपनी राशि, अपने उच्च
मूल त्रिकोण, शुभग्रहोंके अंशादि वर्ग आदिमें हो वह दशोक्त
पूर्णफल तो निश्चय देता है, यदि शत्रुगृह नीचराशि आदिमें होने
से निर्बल हो तो विशेषतः अशुभफल देता है ॥ २७ ॥
इति भावकुतूहले माहीधरीभापाटीकायां दशाफलाऽध्यायः ॥ १६ ॥
सप्तदशोऽध्यायः
अथ ग्रहाणा गर्षितादिभावाऽध्यायः ।
कोणे तुंगगृहे गतो निगदितः खेटस्तदा गर्वितो
मित्रः गुरुसंयुतोऽपि मुदितो मित्रेण युक्तक्षितः ।।
पुत्रस्थानगतोऽगुभौमरविजाकः संयुतो लज्जितः
पापारिग्रहवीक्षितो हि रविणा सक्षोभितः कीततः १
अव ग्रहोंकी गर्वितादि दशा कहते हैं-कि, जो ग्रह अपने मूल
त्रिकोण वा उच्चमें हो वह गर्वित कहाता है, मित्रराशिवाला तथा
वृहस्पतिके साथवाला तथा अपने मित्रसे युक्त वा दृष्ट भी मुदित
होता है । और पंचमस्थानमें स्थित एवं राह, मंगल, सूर्य,शनिसे
युक्त लज्जित, पापग्रह अथवा शत्रुसे दृष्ट वा सूर्यसे दृष्ट ग्रह क्षोभित
कहाता है ॥१॥

..(१७.)
भावकुतूहलम्-
गिर्वितादिदशा-
यो मन्दारियुतेक्षितोऽरिभगतः खेटः क्षुधापीडितो
यः पापारियुतेक्षितो न च शुभैदृष्टस्तृषार्तोऽम्बुभे ।
गर्वादयो मुदितोऽथ लजित इति प्रक्षोभित कीर्ततो
विद्भिः संक्षुधितस्तृषार्त इह षड्भावा ग्रहाणाममी।।
जो ग्रह शनि अथवा शत्रुग्रहसे युक्तधा दृष्ट हो और शवराशिमें
हो वह क्षुधापीडित और जो पापग्रहसे.शग्रंहसे युक्त दृष्ट हो परन्तु
शुभग्रह उसे न देखे,चतुर्थस्थानमें हो वह तृपात होता है. गर्वित
मुदित २, लज्जित ३, क्षोभित ४, क्षुधित ५, तृपात ६ ये छः
भाव ग्रहों के विद्वानोंने कहे हैं ।। २।।
गर्वितादिभावफलम् ।
क्षुधितः क्षोभितो वापि यत्र तिष्ठतितं वलात् ॥
विनाशयति पुष्णाति मुदितो गर्वितो ग्रहः ॥ ३ ॥
क्षुधित तथा क्षोभित ग्रह जिस भाव में हो उसका जबरदस्ती
नाश करता है । जिसमें मुदित वा गर्वित ग्रह हो उस भावको
पुष्ट करता है ॥३॥
कर्मभावगतो यस्य लजितस्तृषितोऽथवा ॥
भितः क्षुधितो वापि स दरिद्रो नरो भवेत् ॥४॥
जिस मनुष्यके दशमभावमें लज्जित अथवा तृपित यद्वा क्षोभित
और क्षुधित ग्रह हो वह दरिद्र होता है ॥४॥
लजितः पुत्रभावस्थः पुत्रनाशकरो मतः ॥
क्षोभितस्तृपितो यस्य सप्तमे स्त्री न जीवति ॥५॥
लज्जितग्रह पंचमभावमें हो तो पुत्रनाश करनेवाला कहा है।
जिसका क्षोभित वा तृपित ग्रह सप्तमभाव में हो उसकी स्त्री नहीं
वचती है ॥५॥

1 सप्तदशः१७] भापाटीकासमेतम् । (१७१) अथ गर्वितदशाफलम् । नवालयारामसुखं नृपत्वं कलापटुत्वं विदधाति पुंसाम् ॥ मदार्थलाभ व्यवहारद्धि दशा विशे- पादिह गर्वितस्य ॥६॥ गर्वितमहकी दशा पुरुषोंको नवीन घर,बगीचाका सुख, राजत्व तथा कला (६४ कलाओं) में चातुरी, मद, धनका लाभ तथा व्यवहारमें वृद्धि करती है ॥ ६ ॥ मुदितग्रहदशाफलम् । भवति मुदितपाके वासशाला विशाला विमलवसनभूपाभूमियोपासुसौख्यम् ॥ स्वजनजनविलासो भूमिपागारवासो रिपुनिवहविनाशो बुद्धिविद्याविकासः ॥७॥ मुदित ग्रहकी दशा में रहनेका घर बडा बनता है,निर्मल वस्त्र भूषण तथा भूमि और स्त्रियोंका सुख मिलता है । अपने मनुष्य तथा साधारण मनुष्योंसे विलास, राजाके घरमें निवास, शत्रु- समूहका विनाश, बुद्धि तथा विद्याका प्रकाश होता है ॥७॥ लजितग्रहदशाफलम् । दिशति लज्जितखेटदशावशाद्रतिविराममंतीव मतिक्षयम् ॥ सुतगदागमनं गमनं वृथा कलि- कथाऽभिरुचि न रुचिं शुभे॥ ८॥ लज्जितग्रहकी दशा विवशतासे रतिक्रीडाका विराम (वियोग), बुद्धिका क्षय, पुत्रको रोग, व्यर्थ सफर, कलहसंबंधी वार्ता में रुचि और शुभकृत्यमें अरुचि करती है ॥ ८॥ - N (१७२) । भावकुतूहलम्- [गर्वितादिदशा- क्षोभितप्रहदशाफलम् । संक्षोभितस्यापि दशा विशेषादरिद्रजातं कुमति च कष्टम् ॥ करोति वित्तक्षयमंघिबाधां धनाप्ति- वाधामवनीशकोपात् ॥९॥ क्षोभित ग्रहकी दशा विशेषतः दरिद्रताका क्लेश करती है तथा कुत्सित बुद्धि, अतिकष्ट, धनक्षय, पैरोंमें पीडा, धनके आमदमें राजकोपसे बाधा करती है॥९॥ क्षुधितग्रहदशाफलम् । क्षुधितखगदशायां शोकमोहादितापः परिजनपरितापादाधिभीत्या कृशत्वम् ॥ कलिरपि रिपुलोकैरर्थवाधा नराणा- मखिलवलनिरोधो वुद्धिरोधो विशेषात् ॥ १० ॥ क्षुधित ग्रहकी दशामें मनुष्योंको शोक, मोह (अज्ञान) आदि संताप होते हैं, स्वजनोंसे संताप मिलता है, मानसी व्यथा और भयसे शरीर दुबला होता है, शत्रुजनोंसे कलह होता है तथा धनकी पीडा, समस्त बलका निरोध (रुकावट), बुद्धिका रोध भी विशेषतः होता है ॥१०॥ तृषितग्रहदशाफलम् । तृषितखगदशायामङ्गनामङ्गमध्ये भवति गदविकारो दुष्टकार्याधिकारः॥ निजजनपरिवादादर्थहानिः कृशत्वं खलकृतपरितापो मानहानिः सदैव ॥ ११ ॥ तृपितग्रहकी दशामें शरीरियोंके शरीरके वीचमें रोगका विकार होवै, दुष्टकार्यका अधिकार मिले, अपने मनुष्योंसे विवाद होवे, :

- सदशः १७] भापाटीकासमतम् । (१७३) जिससे धनहानि होवे, अंग माडे होजावें, दुष्टजनके कृत्यसे संताप युक्त रहे, सर्वदा मानहानि होवे ॥ ११ ॥ ग्रंथकर्तृप्रशंसा। आसीच्छ्रीकरुणाकरो बुधवरो वेदाङ्गवेद्याकरं- स्तत्सूनुः क्षितिपालवंदितपदः श्रीशंभुनाथः कृती॥ विज्ञवातकृतादरो गणितविज्ज्योतिर्विदा प्रीतये चक्रे भावकुतूहलं लघुतरं श्रीजीवनाथः सुधीः॥१२॥ इति श्रीमन्मैथिलशंभुनाथगणकात्मजजीवनाथ-विरचिते भावकुतूहले ग्रहाणां गर्वितादिदशाफलाऽध्यायः॥१७ ॥ पहिले मैथिलदेशमें श्रीकरुणाकरनाम पंडितश्रेष्ट वेदवेदांगके जाननेवालोंमें श्रेष्ठ यद्वा खान ( उक्त विद्याओंको प्रगट करनेवाली भूमि) में भया,इनका पुत्र पण्डित शम्भुनाथ भया,जिसके चरणोंकी वंदना राजालोग करते थे तथा विद्वानों के समूहते आदरणीय एवं गणितविद्या जाननेवाला रहा, इसका पुत्र श्रीजीवनाथ नामा पंडितने ज्योतिर्विजनोंके प्रसन्नताके लिये छोटासा ग्रंथ भावकुतूहल (जिसमें पाठ स्वल्प, प्रयोजन बहुत है ) बनाया ॥ १२ ॥ इति भावकुतुहले माहीधरीभाषा० ग्रहाणां गर्वितादिदशाफलाऽध्यायः॥१७॥ नवाधिनवभृमिविक्रमदिवामणेर्वत्सरे महीधरधरा- सुरष्टिहरिसंज्ञके पत्तने ॥ विवर्णमिह भाषाया फलि- तभावकोतूहले करोच्छिशुमनोमुदे चपलतां क्षम- ध्वं बुधाः॥१॥ जातकेषु वृहदाख्यजातकस्ताजिकेषु खल नीलकंठिकाहौरिके फलविधौ शिरोमणी तो मया प्रकटितौ विवर्णितो॥२॥ लक्षणैरसमस्तोपि (02भावकुतूहलम्-भा० टी०। (१७४ ) ग्रहावस्थाविधानतः॥ सामुद्रिकविचारैश्च विशेषोऽत्र प्रदृश्यते॥३॥अतो मया प्रकटितं लौकिक्या भाषया मुवि ॥ वेणीमाधवसंतुष्टयै ग्रंथो भूयात्समर्पितः॥४॥ भाषाकारका समर्पण है कि, विक्रमार्क संवत् १९४९ में मही- धर शर्मा ब्राह्मणने राजधानी टीहरी नगर ( जिला गढवाल) ने पाठक बालकोंकी मनप्रसन्नताके हेतु इस फलितग्रंथ भावकुतू. हलका विवरण भापामें किया इस भापामें जो कुछ गलती हो उसे विद्वान् लोग क्षमा करें ॥१॥ जातकों (जन्मफलों) में बृहज्जातक,ताजिकों (वर्षफलों) में प्रश्नसहित नीलकंठी, ज्योतिपके फलप्रकरणमें शिरोमणि है इनको मैंने भापाटीका करके लोकोप- कारार्थ प्रकट कर दिया कि, जिससे अन्य ग्रंथों में श्रम करनेकी आवश्यकता नहीं है ।। २॥ यह ग्रंथ तो जातकलक्षणोंसे संपन्न नहीं परंच इसमें ग्रहोंकी अवस्थाओंके तथा सामुद्रिक लक्षणोंके विचार विशेष होनेसे इसकी विशेषता देखने में आई ॥३॥ इससे मैंने इसको देशभापामें टीका करके संसारमें प्रकट किया। यह ग्रंथ मेरा वेणीमाधवकी प्रसन्नताके अर्थ समर्पित होवे ॥४॥ शुभम्॥ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥

'विज्ञापन. की.रु.आ. ३-० ... ... ... जातकसंग्रह-मापाटीकासहित जातकाभरण-भापाटीकासहित जातकशिरोमणि-भापाटीकासहित ज्योतिपतत्त्वसुधार्णव-मापाटीकासहित ज्योतिपश्यामसंग्रह-भापाटीकासहित... दीपिका वा शुद्धदीपिका-भाषाटीकासहित नरपतिजयचर्या-संस्कृतटीका नारदसंहिता-(होरास्कन्ध ) भापाटीकासहित. परमसिद्धान्तज्योतिप-प्रेमवल्लभ विरचित । ज्योतिपका सर्वोत्कृष्ट सिद्धान्तग्रन्थ पत्रीमार्गदीपिका और वर्षदीपक-भापाटीकासहित प्रश्नज्ञानप्रदीप-भाषाटीकासहित प्रश्नशिरोमणि-मापाटीकासहित बृहज्जातक-भट्टोत्पली संस्कृतटीकासहित वृहज्जातक-भट्टोत्पली संस्कृतटीकासहित रफ कागज बृहज्जातक-देशाध्यायी, नौका नामक संस्कृतटीकासहित बृहन्नातक-वराहमिहिराचार्यकृत मूल महीधरशर्मकृत भाषाटीकासहित वृहज्जातक-भापाटीकासहित रफ कागज बृहत्पाराशरहोराशास्त्र-पूर्वखण्ड सारांश तथा उत्तरखण्ड संपूर्ण संस्कृतटीका तथा भापाटीकासहित A ... ... ... १-१२ ... ७-० ...

२
...
की.रु. आ.
बृहद्यवनजातक-वि० वा. पं० ज्वालाप्रसाद मिश्रकृत
भापाटीकासहित
भविष्यफलभास्कर-भापाटीकासहित
भृगुसंहिता योगावलीखण्ड-भृगुसंहितान्तर्गत
३-०
मनुष्यजातक-श्रीमत्समरसिंहविरचित, सोदाहरण
संस्कृतटीकासहित
मानसागरीपद्धति-भाषाटीकासहित
मुहूर्तचिन्तामणि-प्रमिताक्षरा नामक संस्कृतटीकासहित १-१२
लीलावती-भास्कराचार्यकृत मूल और पं० रामस्वरूपकृत
भाषाटीकासहित
लीलावती-भाषाटीकासहित रफ कागज
वसन्तराजशाकुन-संस्कृतटीका तथा भाषाटीकासहित
वर्षप्रबोध-अर्थात् नूतन-संवत्सरशुभाशुभप्रबोध
भाषाटीकासहित
१-१२
वाराही (बृहत ) संहिता-वराहमिहिराचार्यप्रणीत स्व०
पं. बलदेवप्रसादमिश्रकृत भापाटीकासहित
विवाहवृन्दावन-संस्कृतटीकासहित
...
...
...
...
पुस्तक मिलनेका ठिकाना-
खेमराज श्रीकृष्णदास, गगाविष्णु श्रीकृष्णदात,
"श्रीवेङ्कटेश्वर" स्टीम्-प्रेस, 'लक्ष्मीवेङ्कटेश्वर' स्टीम्-प्रेस,
बम्बई. कल्याण-बम्बई.

Bhavkutuhalam

Author
Pandit,mahidhar
Title
Bhavkutuhalam
File name
Bhavkutuhalam
Text
OCR done
Citation
1948
Published
2012/08
Publisher
Bombay.,venkteshwar Yantralaya
Language
Sanskrit
Pages
184
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Classification
Devotional
DLI number
406229
Barcode
99999990293221.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
qf8DngyiotX
Download PDF

Bhavkutuhalam