·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184421
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·NAAD
॥ श्री ॥
मल्हार रामराव चिटणीस विरचित
adमामाजासाचालत सिमलिज
थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र.
Aur
८.८-
shor
अनेक प्रतीवरून शुद्ध करून अर्थनिर्णायक व अवांतर
माहितीच्या विपुल टोघांसह
काशिनाथ नारायण साने, बी. ए. ( डेक्कन कालेज)
यांणी
प्रकाशित केले.
सिमामाजशास्तिमालामाल
वृत्ति दुसरी.
उद्धृता यवनाः सर्वे राज्यं च ब्रह्मसात्कृतम् ।
वत्त सुनिहितं साम्बे किं कर्तव्यमतःपरम् ।।
कामकाजातालामालमत्रा
पुणे येथे " ज्ञानप्रकाश" छापखान्यांत छापिलें.
DOCOCCORRE
[ सर्व प्रकारचे हक्क प्रकाशकांनी आपलेकडे ठेडे ८ देत.)
शके १८१५,
जालनमा

·No text on this page.

·॥ श्री ॥
मल्हार रामराव चिटणीस विरचित
थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र.
--
Pw
अनेक प्रतीवरून शुद्ध करून अर्थनिर्णायक व अवांतर
माहितीच्या विपुल टीपांसह
काशिनाथ नारायण साने, बी. ए. ( डेक्कन कालेज)
यांणी
प्रकाशित केले.
आवृत्ति दुसरी.
उद्धृता यवनाः सर्वे राज्यं च ब्रह्मसात्कृतम् ।
चित्तं सुनिहितं साम्बे किं कर्तव्यमतःपरम् ।।
CCACCINNNO 1000-
| सर्व प्रकारचे हक प्रकाशकांनी आपलेकडे टेविले आहेत. ।
शके १८१५.

·हा ग्रंथ
महाराष्ट्राच्या भाषेचा आणि इतिहासाचा
आस्थापूर्वक अभ्यास करूं इच्छि-
णान्या सज्जनांस प्रेमपूर्वक
अर्पण करितों.
ग्रंथप्रकाशक.

·अनुक्रमणिका. 8 स्तुत्य वर्तन ४ ... . ३ .... .. - विषय. पृष्ठ. विषय. पृष्ठ शिवावतार-बालपण-कैद २. ३ प्रतिनिधीवर रोष-चिटणिसांचे शाहू व राजाराम यांचा संकेत ....२४-२५ शाहच्या लग्नाचा विचार...... दिल्लीकडील वृत्त व संक्राजी बादशाही दरबागंत शाहचे वर्तन मल्हार... .२५-२६ शाहूची लग्ग-विरूबाई दमाजीथोगत-सचिवाची सुटका ताराबाई-औरंगजेबाचे मरण. ५-६ दमाजी थोराताचा धर्मलंडपणा मराठ्यांचा दंगा-शाहूस सोड- खटावकर-प्रतिनिधीचा बहुमान.२७-२८ ण्याचा विचार-नेमणक-बेगम कान्होजी आंग्रे व त्यांच्याशी तह २८- -३० प शाहू-राजेरजवाडे व शाह- बाळाजी विश्वनाथ पंत प्रधान ३०-३१ शाहू नर्मदापार होतो.... सेनापति-इतर अष्टप्रधान व द. मराठे सरदाराचे अनुकूलत्व-त्यां- रकदार ३१-३२ स बक्षीस.. १० राज्यव्यवस्था-कारखाने ३३ ३३ ताराबाईचा विरोध व तयारी..... ११ फत्तेसिंग भोसले-प्रांतांची वाटणी ३४-३६ पारदची गांवगढी- फत्तेसिंग भों- दिल्ली में वर्तमान व सय्यदा, सले १२ राजकारण धनाजी व प्रतिनिधि-खेडची सय्यदाशी तह. ३९ लढाई-शाहूचा जय-बक्षीस ...१२--12 बाळाजी विश्वनाथ दिल्लीस-तहा- सातायावर चाल-सचिवाचा ची मंजुरी.. ३९-४१ मृत्यु-शेखमिरा--सातारा हस्त- बालाजीचा सन्मान-निजामाशी गत ...१४-१५ कटकट ... ... राज्याभिषेक १५ कान्होजी आंग्रयाचा सन्मान- परळी संस्थानची व्यवस्था रंग ४२-१३ ताराबाईशी विघाड-शेखमिरा व बाळाजीपंत नानांचा मृत्यु-बा- चिटणीस यांची हुशारी-धना- जरािव १३ .१५-१६ खंडेराव दाभाच्याचा मत्य-त्रि- बाळाजी विश्वनाथ १६-१७ बकराव दाभाडे व पिलाजी पन्हाळ्याकडील हकीकत-राम- गायकवाड ४३-१३ राजाची उत्पत्ति परशुराम त्रिंबक यांचा काळ- प्रधानपदांची व्यवस्था-सातारा श्रीपतराव प्रतिनिधि.. राजधानी-सचिव-शाहुचा मन- बाजीराव यांची हिंदुस्थानांत १७-१९ स्वारी-जाण्याचा बेत-राजसमें. जाधवराव व बाळाजी विश्वना- त त्यांचे हिमतीचे भाषण ...४४-१६ थ यांमध्ये बखेडा-शाहूकडे बाजीरावाची रवानगी-शिंदे , फिर्याद -२३ होळकर-सोन्याच्या दांडीची जाधवराव मोंगलाकडे जातो...२३-२३ चवरी..... ......१६-१७ ... ...... ....४१-४२ .... ... जीचा मृत्यु... ... मिळाऊपणा... .. १९ ...

·२ अनुक्रमणिका. . ... ... ... - ८३ 00 स्वभाव ... .... . विषय. विषय. पृष्ट. कर्नाटकांत मराठ्यांची स्वारी...४७-४८ जीराव यास वस्त्रे. बुंदेलखंडची पत्रे व त्यांची त. बाळाजीची हिंदुस्थानांत स्वारी- जवीज ४८-४९ सदाशिव चिमणाजी...... ७८-७९ त्रिंबकराव व बाजीराव ......१९-५० सेनासाहेबसुभा व पेशवे यांचा दक्षणा .५१ समेट . दाभाडे व पेशवे यांचा समेट ५१ जिवाजी खंडेराव चिटणीस ...७९-८० यशवंतराव महोदव पोतनीस... ५२ बाबजी नाईक जोशी बारामती- निजामाचें तहाचे बोलणें-प्रति- कर... ८२ निधींचा सल्ला... .५२-५३ निजाम उल्मुल्क यांचे पुत्र ८२ संभाजीची खापट-त्याचा निजा- गुजराथ प्रांताचा बंदोबस्त-द. माशी एकोपा..... ५३-५४ माजी गायकवाड ... ८२-८३ संभाजीस शाहूचे पत्र....... .५४-५६ चिटणिशी व दुसरे दरखांची शाहच्या प्रधानांची तयारी-बा. व्यवस्था .८४ जीरावाचे सेनाधिपत्य.........५६-५७ महाराजांचा पुण्यप्रताप ... ...८४--८६ मराठी कावा-निजामाची हैराण- बाळाजीपंताची नम्रता व राज- गत-त्याच्या मेळ्यांत फूट-तह५७-६० निष्ठा...... ...८६-८८ उदाजी चव्हाण-शाहुचा उदार शाहूची अप्रतिहत आज्ञा...... राण्या व नाटकशाळा.. शाहु अजातशत्रु. -६१ खंड्या कुत्रा-महाराजांची उदा- चव्हाण व संभाजी यांचा एको. सवृत्ति... .....८९ ९० पा-प्रतिनिधीचा जय ६१ शाहचे आणखी एक लम कान्होजीचे मरण-त्याचे पुत्र... संभाजीची आणखी एकदा भेट. रघजी माँसले सेनासाहेबसुभा...६१-६२ श्रीपतरावाचा मृत्यु... खंडो बल्लाळ यांचा काळ-चि. मदारी हत्ती-संततीची दुराशा- टणिशीची व्यवस्था सगणाबाईचा काळ संभाजीचे सलख्याचे बोलणें-दोन राजतीर्थाचा महिमा ९१ राजाची भेट.... .६२-६५ | गोविंदराव चिटणिसावर मजा- चव्हाण दत्तक घेण्याचा विचार ९१-९२ जंजिऱ्याचा शिदी व तिकडील चाफळ संस्थानचा बंदोबस्त...९२-९३ मसलत ६५-६७ मंत्रीपदाची व्यवस्था मानाजी व तुळाजी आंग्रे.. -६८ शाहूचे दुखणे-दत्तक निवडण्या- बादशाही थाटाची स्वारी -७१ चा विचार-सकवारबाईचा बखेडा९३-९५ संभाजीची पुनः भेट सकवारबाईचे प्राबल्य-चिटणीस आंग्रयाकडील हकीकत-सचिव व प्रधान यांच्या जिवास धोका- साष्टी व वसई.... .७१-७२ तारागाईचा नात-राज्य करूं अंतर्व्यवस्था ७२-७३ म्हणणान्यांची विल्हेवाट-शा. मानाजी आंप्रयाची मर्दुमकी ७३ हुचे देहावसान ....९५-११ नादारशहा-मराठ्यांची तयारी- सकवारबाई सती-प्रतिनिधि व बाजीरावाचा मृत्यु त्यांचे कारभारी यांस बंधन- ७३ कोंकणांतील वर्तमान-व बाळा- रामराजाचे आगमन .........९७-९० - ..... ..... - ...... ....

·शुद्धिपत्रक. पृष्ठ. पंक्ति. २ ( खालून ) ३ १० १ ११ शुद्ध. भागानगर चीकी गंगा অয়ঃ मागानगर चांकी गगां दूतभातावर केले तोपखाना यांजकडे पदके ४ (खालून ) १९ २८ १५ २३ दधभातावर २५ ३४ ३५ कल तोफखाना यांजकडे, पथके ४ ४ त ते ४ घेण घेणे ३९ ५९ ५९ ७१ राहिले अमलाचा १९ २९ ८-९ राहिलेला आमचा आमची धरिलें सांगतली मजमदार लाक वागवन १७४५८ हजरे आधिपति ८४ ८४ ८४ ८७ ९२ आमचा धरिले सांगितली मजमुदार लोक वागवून १७५८ हुजरे अधिपति १९ शेवटची ४ २६

·No text on this page.

·उपोद्घात. हे चरित्र सातारकर महाराजांचे चिटणीस मल्हार रामराव यांनी दुसरे शा. हूराने यांचे आज्ञेवरून लिहिले. मल्हार रामराव व त्यांचे पूर्वज हे मोठे हुहोदार असून महाराजांच्या अति निकट वागणारे असल्यामुळे सर्व कागदपत्र त्यांच्या ताब्यांत होते व त्यांस परंपरागत आंतील बारीक बारीक माहितीही इतरांपेक्षा विशेष होती. ह्या सर्वांच्या आधारे त्यांनी शककर्ते शिवाजी महाराज यांजपासू. न तो दुसरे शाहू यांच्या अखेरीपर्यंत हा चरित्ररूपी इतिहास लिहून ठेविला. त्यांतील हे थोरले शाहू महाराजांचे चरित्र होय. चिटणिसांच्या घराण्याची हकीगत मागें प्रसिद्ध झालेल्या " कायस्य प्रभूच्या इतिहासाची साधने " या नांवाच्या मासिक पुस्तकांत बरीच दिली आहे. तेव्हां येथे तिजबद्दल विशेष लिहिणे नको. तिजपेक्षा अधिक सविस्तर माहिती मिळाल्यास पुनरावृत्तीचा प्रसंग आलाच तर तीत दाखल करितां येईल. ह्या चरित्राच्या आम्हांस एकंदर तीन प्रती मिळाल्या. एक तर चिटणीस यांजकडील आहे. तिचे वर्णन संभाजी महाराज यांचे चरित्राच्या उपोद्घा- तांत दिले आहे. दुसरी प्रत कोल्हापुराहून रा० रा० विष्णु धोंडदेव वीर- माडकर यांनी पाठविली. ही राजाज्ञा यांचे प्रतीवरून लिहून घेतलेली आहे असे तिच्या शेवटी लिहिले आहे यावरून समजते. हिला कोल्हापूर प्रत' असे पुढे म्हणूं. ही खर्ची कागदावर सुवाच्य अक्षराने लिहिली आहे. हिचे उभे बंद पाठपोठ ८३ आहेत. शके १७८४ दुंदुभीनाम संवत्सरी ही लिहिली गेली, शेवटी " यादशं पुस्तकं दृष्ट्वा तादृशी [ शं लिखित [ तं ] मया हा श्लोक लिहिला आहे. हिच्या व चिटणीस यांच्याकडील पुस्तकाच्या पाठांत जागोजाग फरक दृष्टीस पडले, परंतु अयांत अंतर क्वचितच दिसले. तेव्हां जेथे नेणे अर्यात फरक दृष्टीस पडला तेथे तेथे मात्र तो दर्शविला आहे. तिसरी प्रत 'इंदु- रची' ही प्रत राव बहादूर नी० ज० कीर्तने यांनी पाठविली. ती कोल्हापूर येयून इंदुरकर किबे यांनी तयार करून आणविली असेंही रावबहादुरांनी आ- म्हास कळविले आहे. हल्ली ही प्रत व कोल्हापूर येथील प्रत ह्या ताडून पाहता त्यांचा एकमेकींशी इतका मेळ पडला की, त्या दोन्हीही ' राजाज्ञा ' यांच्या प्र. तीवरून उतरून घेतल्या असाव्या अशी खात्री होते. कोठे कोठें ' इंदुरप्रत करणारास मूळ बखर चांगली लागली नसावी असे दिसते, पण अशी स्थळे फार नाहीत. इंदूर येथील प्रतीचे वर्णन संभाजी महाराज यांच्या चरित्राच्या उपोद्घातांत दिले आहे. प्रथमतः हे चरित्र आम्ही काव्यतिहास-संग्रहांत प्रसिद्ध केले. त्या वेळी नजरचुकीने राहून गेलेली अशुढे काढून व जागोजाग विशेष उपयुक्त माहिती देऊन ही निराळी आवृत्ति तयार केली आहे. ती लोकाश्रयास पात्र होवो. का. ना. साने. " ·श्री. मल्हार रामरावकत थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. श्रीमंत महाराज राजश्री शाहू छत्रपति यांचे चरित्र. शिवाजी महारान यांनी "पुनः शिव नामे करून [राजा ] नन्म घेऊन उत्तर-दिग्विजय करणे राहिला तो होईल, " ऐसी समाप्त समयीं ओज्ञा केली. त्या अन्वयें जन्म माहला. शके १६०२ रौद्रनाम संवत्सरे मार्गशीर्ष शुद्ध १०. या नंतर बालचरित्र नाहले. पुढे प्रसंगेकरून औरंगजेब याजपाशी जाणे घडले, तेथून पुन्हा नष्टचर्य दिवस गेलियावरि राज्यावरि येणे घडले, त्यांतील चरित्र भाहले ते लिहिले. सर्व राजचिन्हें लक्षणेकरून युक्त, आजानुबाहु, रूपें. करून परम सुंदर, ऐसे होऊन वये करून आठ वर्षांचे नाहले. त्यांत सर्व शास्त्र विद्या व घोडी फेकणे ऐसे गुणसंपन्न नाहले. संभाजी महाराज औरंगनेब यांणी नेऊन विज्वर प्रसंग गुजरला. राजाराम साहेब चंदीस निघोन गेले. ते समयीं शिवाजी राजे व त्यांची मातुश्री येसूबाई साहेब व आणखी कबिले मेदनसिंग सर्व रायगडावरि संभाजी राजे यांचा इलाखा राहिला. तेयें जुककारखान व हबशीर्चा वेढा बसोन नऊ महिने किल्ला १. ममाप्त समयी-समाप्ति-समयी-चैत्र संभाजीस तुळापुरी, शके १६१० (इसवी शुद्ध १५ शके १६०२(इ. सन १६८०) सन १६८९) साली मारिलें. ते दिवशी दोन प्रहरी रायगडी शिवाजी १. कबिला कुटुंब, स्त्री-हा फारसी महाराजांनी कैलासवास केला. शहद नेहमी पुल्लिंगी आहे संस्कृत दारा:' २. मरणाचे पूर्वी शिवाजी महाराज सर्व याजप्रमाणे पुलिंगी आहे मराठीत मात्र मंडळीशी बोलत असतो “एक घटिका दारा' शब्दाचा ब्रीलिंगी प्रयोग करितात. पर्यंत नेत्र झांकन स्तब्ध जाहले आणि ५. मदनसिंग-हा संभाजीचा दासीपुत्र. मुखातून अक्षर भाले की, संभाजी दगा १. इलाखा माग, त्यांची माणसें. पावेल. राजाराम बंदीकडून पुन्हा राज्य : मुल्फकारखान-घाने दक्षिणेत मो. रक्षील. मोरोपंडित, निराजी रावजी, रा. ठमोठे पराक्रम केले. पुढे राजाराम चंदीस पचंद्र नीळकंठ, संताजी घोरपडे, धनाजी (जिंजीस ) असतो तो किल्ला काबीज जाधव पुन्हा राज्यवृद्धीस कारण होतील. | करण्याचे काम प्राजकरेसच सोपविलें हो- पुढे शिवनामें राजा होईल तो दिल्लीपर्यत | तें. प्याजवर पारशहाची मोठी मी भसे. राज्य करील. इतके बोलोन सर्वाकडे २. हसी-जंजिरे येथील. यांचे व म. पाहिलें." असें मल्हाररामरावकत शिवा- | राख्यांचे प्रथमपासून हाडवैर होते. हे जी शककर्ते यांच्या चरित्रांत लिहिले आहे. | दिल्ली-पतीचे अंकित म्हणवीत असतं. ३. विज्परति कहक, प्राणांताचा. ।

·. थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. लढविला. ते समयी खान याणी व बेगमेने तह करून इमान प्रमाण देउन उतरीन पारशहापाशी घेऊन गेले. शके १६११ शुकनाम संवत्सरे सन तिसेन व अलफ. ते समयी महाराजांबरोबर गेले [ते ] लोकः-मोरोपंत सबनीस, जोत्याजी केसरकर व उद्धव योगदेव राजाज्ञा, कारभारी व कारकून लोक, वा- गीर्द पेशी, सेवेचे लोक, कारखानदार असे हजार पाचशे बराबर गेले. पादशा. हापाशी गेलियावरि वरकड यांचे वडील आजपर्यंत जाले ते चोर, [ त्याणी ] पाळगिरी केली. पादशाईत बदलून राज्य निराळे केले. आम्हांस रन नाहले नाहीत. हे जाले. आमचे बेगमेने पुत्र म्हणविले ते नातू जाहले. याचे नाव साहू असे म्हणावे. असे शाहू राजे म्हणो लागले. भागानगर व विनापुराची पादशाई घेऊन पादशहाने ननरबंद केले. त्यांचे बंदोबस्त खर्च चालणे गरे देऊन बहुत तरतूद, त्यांस पाहिजे [ तो ] पदार्थ खर्चवेच वगैरे देऊन व त्यांचे लोक सुद्धा करून दिल्हे. त्या समयी भागानगरचे तानाशा पादशहा याणी एक समयीं औरंगजेब यांचे नगारची याणी मध्यरात्र समयी सनईत तान केली [ ती ऐकिला. ] ती बहुत चांगली झाली. त्याजघर खुष होऊन लाख रुपये बक्षीस द्यावे बोलिले. हे वर्तमान बातमीदार चौकीचे होते त्याणी पादशहास कळविले. यापरून औरंगजेब याणी लाख रुपये पाठवून दिल्हे. ते सनईवार बोलावून त्याणी इनाम बक्षीस दिल्हे. याप्रमाणे इतमाम राखिले होते. त्या अन्वये यांचाही लवाजमा लोक व खर्च होता त्याप्रमाणे खर्चाचा दरमहा बांधून हत्ती, घोडे, आणखी लहान पास बसावया योग्य ऐसे व पत्रे नवाहीर देऊन, दोन चार दिवस दरबारी यावें, बोलवावें, बहुमान करावा, या- प्रमाणे ठेविलें. याचे रूप व गुण पाहून बहुत संतोषी जाहले. पादशहा वि. जापूर, भागानगर, औरंगाबाद या प्रांतांत जिकडे जिकडे छावणी करून राहि. ले तिकडे तिकडे] यांसही समागमें बेगमचे गोटीत बहुत नितीने बहुमाने राह [ वा ] ३. नित्य बेगमेने समाचार घेणे, येणे, नाणे असे करून ठेविले. :. उदय योगदेवाचे नांष चिटणीस भागू' मापाचे वेश्येकरिता बांधून रिळे- प्रत देत नाही. दूरप्रत व कोल्हापूर मात्र क्या बंगल्याभोवती पसलें म्हणून यास 'मा. देतात. गामगर ' असे नाव पडले. १०. शागीर्द-या शब्दाचा मूळार्थ वि. ११. तानाशाहा-हा गोवळकोंब्याचा यार्थी, शिष्या, असा आहे. त्यावरून ही-शेवटचा रामा. याचे नांव अहुसेन भसें. चा भर्थ पुढे उत्पभ झाला. याप्रमाणेच होते. तानाशाहा नांवाच्या फकिराचा या. शिष्या' शब्दाचाही मळाथै फिरून 'प जवर कृपाहस्त होता म्हणून त्याच मावाने रिचारक' या अर्थी प्रयोग कोठे कोठे होतो तोही प्रसिद्धीस आला. विजापूर १५ पेशा धंदा. शागीर्द पेशा-शिष्यमंडळ, परि-साली व गोवळकोंडे १९८० साली भोरं- गजेबाने घेतले. ११. रुजू होणे मेटणे, नजर देणे, भं. ११." बेगमेचे वागंत गोटी"चि. कित म्हणविणे. दणीस प्रत. बार-कनाथ, संपू. १२. मागानगर-हैदराबाद. हे शहर गों १५. इजत-प्रतिष्ठा इजतिः स्मृर्ता' वळकोंडे येथील एका बादशहानें आप राजव्यवहारकोश. चारकजन.

·[ " असे (2) मल्हार रामराव कृत याप्रमाणे बहुत दिवस गुजरले. महाराज वयसंपन्न सोळा वर्षांचे जाहले. राजाराम साहेब चंदी चंदावर प्रांती गेले. बराबर मोठे सरदार व सरकारकून मुत्सद्दी सर्व गेले. धनाजी जाधवराव, संताजी घोरपडे, परसोजी भोंसले, खं. डेराव दाभाडे यांच्या वीस वीस हजार फौनेच्या टोळ्या करून मुलुख मारणे, अंमल बसविणे, लढाई देणे करून पादशाई फौज बहुत हैराण केली. यावरून [ शाहू महाराज हे ] बहुत युक्तीने तिकडे राजकारण काही एक न करितां, " तिकडे आमचें नांव अगदी काढू नये. कोण्ही [ आम्हांकडे ] पाठवू नये, आम्हीही काढीत नाही. कसेही दिवस काल अतिक्रमण करितो. ईश्वर यांचे पराभवाचा दिवस आणील ते दिवशी गोष्टी घडून येतील. यांचे पेंचांत प्रति- बंधांत राहणे आले. हे दिवस ' तुम्ही आम्हांस बदलून राज्य करणार, चा त्याग केला, ' असे बोलोन काढीत आहो." ह्मणून सांगून पाठवून पाद श- हाची मर्जी संपादून या रीतीने बोलोन राहिले. यास्तव पादशहाही काही एक यांचे लक्ष तिकडे नाही, म्हणून तारीफ करूं लागले. यांणी पाद शहापाशी " आमचे राज्य, वडील आम्ही, परंतु चुलते यांणी लोभ धरून आपणच गादी व शिक्के आपले नांवे करून घेतले. ते आपण सोडवून देतील तेव्हां आम- चे आम्ही करूं. त्यांचे पारपत्य करून आम्हांस स्थापना करावी. वारंवार बोलावे. याबरून [ पादशहा ) बहुत खूष जाहले. या नंतर शाहू महाराज वयस्क जाहले [ तेव्हां ] यांचे लग्न करावे असा बेगमेनी अर्ज केला. तेव्हां पादशहानी उद्वव योगदेव राजाज्ञा व मोरोपंत स. बनीस व जोत्याजी केसरकर यांस आज्ञा केली की, “ आमचे पदरी मातबर उमराव, सरदार आहेत यांत राजांचे शरीर संबंधी पूर्वी पासून होत असतील त्यांच्या केन्या पाहून उत्तम ऐशा योजाव्या आणि लग्न करावे." म्हणून समारंभास खर्चास लाख रुपये देवविले. आणि तरतूद करावी [ असें ] सांगितले. कोणी एके दिवशी पादशहा तख्तावरून उठते समयों पायमोचे मखमाली होते ते महाराजांनी हात लावून पुढे केले. यावरून बहुत संतोषी होऊन हाती रूमाल होता तो बक्षीस दिल्हा. त्याची पूजा नित्य करावी ऐसें करून ठेविला. कोणे एके समयी जवळ बसले असतां, " राजे! तुमचे वडील मा. रिले असता तुम्ही बहुत नेकीने चालतां; तुमचे चुलते यांनी सर्व तुमचे राज्य, दौलत आटोपून आम्हांशी [ते] लढतात, त्यास तुम्हांस त्यांजकडे लावून देतो; नावे," बोलिले. तेव्हां यांणी उत्तर केले जे, " पूर्वीही आमचे वडील असतां त्यांस ननरबंदीत ठेवून राज्य आपण करावे, ऐसा विचार [ चुलते यांनी ] ११. "सोनजी भोसले इंदूर प्रत १. उद्धव योगदेवाचें नांव चिटणीस १७.तिकडे= राजारामाकड़े, प्रत देत नाही. मागे टीप १ पहा. 1 ]] प्र ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (५) करून केले होते . " या नंतर आम्हांस आमचे इलाखा सुद्धा रायगडी टाकून आपले कबिले सुद्धा निघून गेले. आम्ही त्यांजकडे गेलो असतां आम्हांस न. नरबंद ठेवतील. आपण त्यांचे पारिपत्य करून आम्हांस राज्यावर बसवितील तेव्हा राज्य करूं." ऐसे बोलिले. यावरून बहुत संतोषी जाहले. यानंतर " राजे यांस दोन नवऱ्या करावयाच्या पाहिल्या की नाही" म्हणन' कारभारी यांस विचारिले. तेव्हां रुस्तुमराव जाधव यांची कन्या एक व शिंदे कण्हेरखेडेकर यांची एक योजिली आहे असे समजाविले. यावरून त्यांसही ख. चर्चास देऊन उत्तम प्रकारे समारंभ करवून मराठे यांचे चालीप्रमाणे लग्ने कर- विली. आपण जाऊन बसोन मेजवानी घणे वगैरे केले. शिंदे यांचे कन्येचे नांव सावित्रीबाई ठेविलें. जाधवराव यांचे कन्येचें नांव अंबिकाबाई ठेविले. नंतर कोणे एके दिवशी, " लग्ने जाहली, नवरी पाहण्यास आणावी" सांगितले. तेव्हां मराठी विचार, नवरी नेहणे ठीक नाही. म्हणून येसूबाई साहेब यांणी बेगमेचे विचार शिंदे यांजकडील आंदणी दासीची कन्या होती, चांगली पाहून ती न्यावीशी करून तिजला वस्त्रे, जवाहीर, अलंकार देऊन महाराज व तिज. ला पाठविली. ते समयीं पादशहा यांणी राजे व तिजला जवळ बसवून "राने! तुमचे वडील फौज धरून आम्हांपाशी लढतात असे असोन काही एक फितूर न करितां बहुत नेकीने चालतां, तिकडे लक्ष ठेवीत नाही. तुमचे राज्य तुम्ही बहुत दिवस उभयतां कराल, असे आशीर्वादात्मक बोलले आणि उभयतांस वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे देऊन निरोप दिल्हा. अक्कलकोट परगणा व इंदा. पूर, सुपे, बारामती, व नेवासे असे पांच महाल साजैक दुधास म्हणून दिल्हे. दोन लग्ने स्त्रिया केल्या. परंतु पाद शहांनी विरूबौई सहवर्तमान आशीर्वाद देऊन उभयतांचे मस्तकी हात ठेवून आशीर्वाद दिल्हेवरून तिजला खासगीत ठेवून उभयतांपेक्षा तिजवर कृपा करून ठेविले. याप्रमाणे महाराज पादशहाचे नजरबंदीत असतां इकडे राजाराम साहेब यांणी पादशाहाशी फौज पाठवून लढाया मारल्या व चंदीवर त्यांची फौन ये- ऊन चंदी घेतली. यावर रांगण्यास येऊन पादशहा भागानगर प्रांतीहून औ- रंगाबादेस आलियावरि औरंगाबाद [ येयील ] पुरे मारून जालनापूर मारून सिंहगडी येऊन शके १६२१ फाल्गुन मासी वारले. पुढे तारोंबाईचे पुत्र १९. संभाजी महाराजांचे चरित्र पृष्ठ २२ साजकशुद्ध, अस्पृष्ठ. २३. विरुबाई हे त्या दासीपुत्रीचें नांव. २०. कोठे शिर्के व मोहिते यांच्या २१. थोरले राजाराम यांचे चरित्र- कन्या योजिल्या असेही आढळतें. पृष्ठ ६५/६६ पहा. २१. अन्यत्र सकवारबाई व सगुणाबाई २५, राजारामाचें लम ताराबाईशी भने लिहिलें भाहे. (पुढे चालू.) १.२पहा.

·महार रामराव कृत शिवानी राजे यांस गादीवर बसविले.ते वारले. शके १६२३ राजशक २८. या नंतर संभाजी राजे राजसबाईचे पुत्र बसवून नऊ वर्षेपर्यंत राज्य चालविले. या नंतर पादशहा भागानगर प्रांती जाऊन औरंगाबाद, बराणपूर प्रांतांत छावणी- स येऊन शके १६२८ व्ययनामसंवत्सरे सन सब्बा मया व अलफ नगरास पारले. त्यांत रोजे येथे नेऊन कबर केली. दिल्लीस अजमहा पादशहाजादे होते. त्यांणी तेथील दौलतीचा बंदोबस्त व फौजेचा करून सर्व अमीर मिळ. वून घेऊन आक्रम केला. तख्तावर बसले. हे वर्तमान इकडे शाहाजादे पहा दूरशहा पाद शहापाशी होते त्यांस कळलियावरि त्यांणी सर्व फौज वजीर यांचा एका करून आपण वडील, तख्ताचे खावंद, जाऊन त्यांचे पारपत्य करून पादशाही करावी हे उमेद वाढविली आणि त्या प्रांती जाण्याचा विचार ठरवि- ला. औरंगाबादेस जाऊन तेथील बंदोबस्त फौज सुभा ठेवून करून, घराड प्रतिी जाऊन तिकडील बंदोबस्त करून, खानदेश प्रांतीचा बंदोबस्त करून घराणपुरापुढे चालले. इकडे परशरामपंत प्रतिनिधि व रामचंद्रपंत अमात्य हे ताराबाई साहेबां- पाशी मुख्यत्वे कारभारी किल्ले प्रांत राखून होते. व संक्रानी नारायण सचिव हेही पराक्रम सिंहगड, राजर्गेड वगैरे प्रांत राखून होते. त्यांणी पादशाही फौन हिंदुस्थान प्रांती जाती, दूर गेली, ऐसे पाहून सर्व प्रातांत पादशाही ठाणी उ. ठवून आपला अंमल बसवू लागले. हे वर्तमान पादशहाकडे जाऊ लागले. परंतु पुढील मसलतीची बहुत ओढ. ओढ. यावरून तसेच नर्मदा उतरोन उज्जनी माळवा प्रांती जाऊन पावले. शाहूमहाराजही बराबर नेहले होते. त्या काळी सर्व वजीर जमा करून विचार केला जे, “हिंदूंचे राज्य ध्यावे म्हणून पूर्वीही पादशहाजादेपणांत औरंगाबादेस शहर करून दौलताबादची पादशाही घेऊन [औरंगजेब ] बहुत दिवस राहिले. परंतु घडले नाही. पुढे शिवाजी राजे पारलेवर येऊन भागानगर, विजापूर पादशाही घेतली. संभाजी राने धरून त्यांचा शेवट केला. शाहूराने कैदेत बराबर ठेविले. शेवट या प्रांतीच कबर होऊन राहिले. सर्व प्रांत किल्ले घेतले. परंतु शिवाजी राजे यांचे पदरी माणसे सरदार मुत्सद्दी मोठमोठे व राजाराम [ पुत्र ] यांणी पुनः चंदीकडे जाऊन, झाले तेव्हा तिचे नांव 'सीताबाई' असे ठे २७ ही पखर लिहिणाराचा भ्रम माहे. विले होते पण तिजवर वडील माणसांची वडील मुलगा महमद बहादूर हा पंजाबां. मर्जी असे म्हणून ती तिला माहेरच्या |व असून त्याने दिल्लीकडील आटोप करून ताराट' या नांवानेच हाक मारीत. तेंच आपण सिंहासनारूढ झाला. असमशहा हा नोव पुढे प्रचारांत आ. धाकटा. तो दक्षणेत भसन त्याने दिलीची २६. रोजें, रोजा-हें गांव नगराहून वे- बादशाही मिळविण्याकरिता पुढे चाल केली. रुळास जाताना लागते. थोरले राजाराम | थोरले राजाराम चरित्र पृष्ठ ०३ टीप२८पहा. यांचे चरित्र पृष्ठ ०३२६ पहा. २८. 'रायगड' दूर प्रत. .

·योरले शाहू महाराज यांचे चरित्र नमून, लढाया करून राज्य राखिलें. तिन्ही पादशाही निरंकुश जाहल्या. परंतु हेदु पुन्हा आहेत तसे आहेतच, हे जागाच हिंदूंची होय. याजकरितां शाहूराने हे आपणापाशी बहुत नेकीने कैदेत असतां चालले. व बेगमेनी आपले बेटे हणविले, तेव्हां आमचे बेटेचे जाहले. त्यास यांस आपले म्हणवून यांचे रा- ज्यावर यांस पाठवावे. आणि यांणी पादशहाचे ऐसे म्हणवून आपले राज्याचा बंदोबस्त राखावा. पादशाईत रुजू रहावे. येविशी तिकडे जाऊन आपले राज्य व फौज साधून कसे चालतात हे खातरजमा होय, तोपर्यंत आपली मातोश्री पंगरे कबिले मदनसिंग आम्हापाशी ठेवावे, आणि यांची रवानगी करावी. ऐसें ठरविले. आणि शाहुमहाराज यांस नेऊन विचारिले ने, “ तुम्ही जाऊन आपले राज्याचा बंदोबस्त करून बखेडे करणार यांचा बंदोबस्त कराका. बाद. शाई लक्षांत वागवून पाद शाई मुलकास उपद्रव होऊ नये. तुम्ही याप्रमाणे नि. खालस वागतां अशी खातरजमा जाली म्हणजे दिल्लीस जाऊन तेथील बंदो. बस्त जाला, आणि आम्ही तख्तनशीन जालों, म्हणजे तुमचे कबिले लावून देऊ; व तुम्हांस सरदेशमुखाचे क्तन सहा सुभ्यांत चालते याचे फर्मान व चौ. थाई सहा सुभ्यांचा अंमल चालत आहे त्याचे फर्मान व वतन घाट व बाला- घाट, घाटावरील महाल विजापूर, दौलताबादेचे पादशाहीतील महाल भीमा, गंगा यांचे हद्दीचे निमेचे तहानी चालावेत. दरोबस्त फर्मान करून देऊन पादशाई अंमलाची ठाणी, किल्ले, कोटसुद्धा दरोबस्त तुम्हांस बक्षीस फर्मान करून देऊ. तूर्त सुभ्यांस वगैरे पत्रे • यांचे राज्य, हे बंदोबस्त करतील ऐशी घेऊन जावे. कर्नाटक, गोंडवण, गुजराथ, चंदावरचे राज्य तुम्हांकडे, जे अंमल चालत आहेत ते तुमचे तुम्हाकडे चालावे. तुम्ही जे समयों पादशाई प्रसंग पडेल, तेव्हां फौज घेऊन कुमक करावी. हुकूम मानावा. याप्रमाणे सांगितले ते यास कैदेतून हरप्रकारे सुटून जाऊन, राज्य साध्य क रून पादशहा मतलब करार करितात ते करार करून घ्यावे, म्हणून मान्य करून घेऊन निरोप घ्यावा, फबिले मातोश्रो रहावी ऐसें करून करारांत भार णिले. यावरून पादशहांनी वस्त्रे जवाहीर हत्ती घोडे व दोनशें स्वार रांगडे नेमून दिरहे. " पुढे जातां आपली फौज जमा करीत जावे, " सांगून निरोप दिल्हा. बेगम, नीर यांजकडे निरोपास जाता " लोकर निघून ना, २९. ' बंधुच 'चिटणीस प्रत. ३५. चंदावर-तंजावर. ३०. 'यांची (शाहूची) असते तर बरें. १६. हा वजार मुल्फकारखान होय. ३१. तख्तनशीन-सिंहासनाधिरूढ. त्याच्याच शिफारसीवरून शाहूस या वेळी ३२. 'फर्मानं राजपत्रकम् ' राजव्य- मुक्त केले. " बेगम व वजीर योणी निरोप वहार कोश. जातो लौकर निधोम जावें " इत्यादि ३३. गंगा-गोदावरी. चिटणीस प्रत. २१. 'चालतात' चिटणीस प्रत.

·(८), मल्हार रामराव कृतः पादशहास पुन्हा कोण कसे समजावितील, कशी बुद्धि होईल, म्हणून कूच करून नावे " सांगितले. ते समयीं पादशाही ताकिदी सुभ्यांस देणार त्या घेऊन एक दोन दिवशी मागून येऊन पावावे म्हणून जोत्याजी केसरकर ठेवून कांहीं शा. गीर्दपेशा कारकून उद्धव योगदेव राजाज्ञा मातुश्रीपाशी ठेवून सबनीस व कृ- ष्णाजी नाईक जोशी कोंकणस्थ व नाशिककर गदाधरभट बराबर घेतले व शुक्कजी म्हणून तिकडील हिंदुस्थानी ब्राह्मण कन्होजी बहुत चतुर ठेविले होते, मनोरंजन करणार [ होते, ] ते बराबर घेतले. आणि पादशाई निरोप घेऊन बेगमेचा निरोप मातुश्री व कबिले मदनसिंग यांचे हवाली करून घेतला. वि. रूबाई व एक राणी बराबर घेतली. एक राणी येथे असतां वारली होती. बे. गमेनी जाते समयी बहुत खातरजमा केली. " तुमचे राज्य तुम्ही साधावे. पा- दशहाशी वांकडे चालं नये. सनदा वगेरे देतील ते घ्यावे. तुम्ही पादशहाचे नातूच आहां. आग्रह कोणताही न धरावा. " म्हणून आपले पूजेत पंजे होते ते दिल्हे, “ याची भक्ति पूजा निष्ठेनें राखावी. तुमचा हिंदुधर्म. " [ सबब ] यांचे पूजेस सैयद शहामिया म्हणून हवाली केले. " मजला यांची प्रसन्नता आहे. तुम्ही भक्ति करून सैयदापासून त्या करावी व इमाम साहेबांच्या फात्या नैवेद्य चिराग दरगा मकान करून फकीरफुकरा मोहरम उत्साह चालवावें, सांगितले. मोठे संकटी [ ही ] यास विसरूं नये. तुमची दौलत म्हणून सांगून निरोप दिल्हा. वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे दिल्हे. "मातुश्रीविशी काही काळजी करू नये. लौकरच रवानगी करून देववितो, सांगितले. महाराज निघाले ते समयीं पादशहानी बराबर स्वार रांगडे दोनशे नेमून दिल्हे. दोन चार हत्ती, घोडे दिव्हे ते घेऊन पुन्हा यांस कशी बुद्धि होईल जाणोन तत्काल निघाले. ते भरतपूर डीघ येथे आले. त्या राजांनी ब. हुत सत्कार करून वस्त्रे, हत्ती, जवाहीर मेजवानी करून काही लोक स्वार दिल्हे. तेथून पुढे दुसरे तालुक्यांत आले, तेथे त्यांणी विकल्प चित्ती आणून महारा- जांस मेजवानीस नेहले. आणि यास तेथेच बसवून, हत्ती, घोडे सलतनत थोडी आहे, लुटून घ्यावे ऐसे मनी म्हणून आपले लोकांची वगैरे तयारी वाड्यांत बाहेर केली. हे अगासिंग रजपूत महाराजांपाशी होते. त्यांणी समजून व महाराज यांणी चर्या ओळखून तत्काल आपले लोक सुद्धांउठोन जमून उभे राहिले.यानंतर त्यांणी बहुत सफाई केली] बोलले. त्याचा विश्वास न धरितां आपले जमावानिशी मुक्कामावर ३७. मागे टपि. ९ व १८ पहा. वेळी म्हणावयाचे शब्द. चिराग=दीप. दर- पत्या ग्यारवी व इमाम साहे- | गा-प्रार्थना करण्याची जागा. मकान-राह- बाच्या फत्या" चिटणीस प्रत. ण्यास जागा. फकीरफुकरा फकीर वगैरे " भक्ति करून सदा पाठवून फत्या गार- यांचा समूह. इमाम साहेष-हसनहुसैन. वा व इमाम साहेबाच्या "इंदूर प्रत. ३९. सलतनत-चतुरंगदळ, फौजफांटा. फाया नैवेद्यार्पण, नैवेद्यार्पण करावयाचे कायम चालेल." ३८. .

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (९) येऊन, तयार होऊन, संभाळून कूच करून जोतपुरी जयपुरी येऊन पावले. त्यांणी मेजवान्या सन्मान वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे दिल्हे ते घेऊन व त्यांणी आपली हद्द पार केली. नंतर उदापुरी आले. त्यांणी आठ दहा दिवस ठेवून घेऊन बहुत सत्कार केला. “ तुम्ही या कुळांतील राजे. शिवाजी राजे यांणी दक्षण, राज्य केले. ते साध्य करून मोठा प्रताप करून सिंहासन छत्र केले. हल्ली तुम्हांस समय प्राप्त होऊन यवनांचे नजरबंदीत बहुत दिवस रहाणे प्राप्त जाले, तेथे तुम्ही बहुत चातुर्येकरून दिवस काढून क्लेश भोगिले, ईश्वरांनी कृपा केली, त्यांतून निघोन आपले राज्यावर चालणं. जसे शिवाजी राजे यांणी प्रताप केले, राज्याचे धारे घातले, त्याप्रमाणे चालून धर्मस्थापना करून राज्य सांभा. ळावे व पराक्रम तसे करावे, म्हणोन सांगोन मेवानी हत्ती, घोडे, जवाहीर, वस्त्रे, खर्चास देशी पावेतों देऊन फौज देऊन पाठविले. ते मोठ्या मोठ्या मजला करीत उज्जनी, महेश्वर करून विंध्याद्री, सातपुडा, घाट पार होऊन बरान- पुरास आले. मार्गी येतां जागां जागां बहु कसौला पडला. तेथे कारभारी वगैरे लोक यांणी बहुत श्रम करून निभावून आले. विरूबाई व एक राणी बरा- बर आली. जोत्याजी केसरकर काही कागदपत्र आणण्यास मागे ठेविले. तेही येऊन पावले. तिकडे असतां हिंदुस्थानी शुक्लजी म्हणून बहुत चतुर ब्राह्मण मनोरंजन करणार ठेविले होते ते बराबर आले. सबनीस व कृष्णाजी जोशी कोंकणस्त व नाशिककर गदाधर भट व शागिर्दपेशा लोक यांणी बहुत श्रम- सहास बराबर येतां केले. याप्रमाणे देशी येऊन पावले असतां परसोजी भोसले वराड प्रांती पंधरा हजार फौजेनिशी होते, त्यांस वृत्त समजले. व चिमणाजी दामोदर म्हणून पे. शवे पिंगळे यांजकडील सरदार पांच हजार फौजेनिशी खानदेशी होते. ते येऊन उभयतां सरदार फोन खजीना खर्चास घेऊन येऊन महाराजांस भे. टले. जमाव जाला. सुभे मामलेदार सर्व येऊन भेटों लागले. चाकरी रहाण्यास लोक येऊ लागले ते कलमंजारी करून फौज पायदळ ठेवू लागले. मोरोपंत " मेजवान्या जेवणी एकाठायीं हो- । यांणी शाहची सुटका करून दिल्यावर उन " चिटणीस प्रत. तो ५०६० माणसांनिशी बिजागर सुल- ४१. जोधपूर, जयपुर, भरतपुर, उदे-तानपुर व नंदूरबार येथील बंडखोर जमो. पूर इतक्या ठिकाणी जाण्यास शाहूस वेळ नदार जो मोहनानंग याजक हे प्रथम गेला, कसा मिळाला असेल कोण जाणे ? कदा- त्याणे शाहूस थोडीशी युद्ध सामुग्री दिली चित् हे राजे अगर त्यांचे वकील बादशहा. नंतर तापीच्या काठच्या कोकरमंड (?) बरोबर असतील त्यांणी शाहू महाराजांस | किल्लयाचा धनी अंवपांडे याजकडे शाहू मेजवान्या केल्या असाव्या. एका ठिकाणी | गेला. हा अंबूजी सुरतेपासून तो बहाण- असे लिहिले आहे की, एकंदर ३४ दिवस पुरापर्यंत सर्व मुलांची नासधस उडवीत शाहूस मेजवान्या होत होत्या. असे. याणे शाहूबरोबर बरीच फौज देऊन ४२. कसाला-फार त्रास, अति श्रम. त्यास स्वदेशी पाठविलें. ४३. काफीखान म्हणतो झुल्फकारखान १२. कलमजारी-भरती. १० ·(१०) मल्हार रामराव कृत सबनीस यांणी बराबर बहुत श्रमसेवा केली. त्यांजवर कृपा करून फौजेची बक्षीगिरीची वस्त्रे दिल्ही. जोत्याजी केसरकर यास सरदेशमुखीची मुतालकी वतनी करून अजहत सरदेशमुख म्हणून देऊन सरखेवाशी व देहुड्यांकडील चौकी पहारे व कारखाने यांस हवाले देखरेख त्यांजकडे सांगितली. परसोजी भोसले यांजकडे सेनासाहेब सुभा होता, त्याची वस्त्रे बहुमान देऊन वराड, गोंडवण सुभा कायम केला. चिमणाजी दामोदर यांसि चिमणाजी पंडित ऐ. सा किताब, बहुमान, सरदारीची वस्त्रे दिली. हैबतराव निंबाळकर व नेमाजी शिंदे व सयाजी भोंसले जाऊन भेटले. त्यांचे बहुमान करून हैबतराव निं. बाळकर मर्द माणूस पाहून सरलष्कर किताब देऊन सरदारी वस्त्रे जरीपटका साहेबनौबत, बहुमान दिल्हा. आनंदराव महादेव खासनवीस हे भोसले यांज- पाशी होते. त्यांस खासनिशी व पोतनिशीचे रख पूर्वी त्यांचे चुलते यांज. कडे होते ते कायम करून यांस वस्त्रे दिली. या नंतर गंगा उतरून आलीकडे आले. आणि ताराबाई साहेब व त्यांचे पुत्र शिवानी राजे, प्रधान व अमात्य रामचंद्रपंत वगैरे मुत्सद्दी सचिव चिट- णीस यांस पत्रे पाठविली जे, " आम्ही पादशहापासून निघोन मुक्कामास येऊन पावलो. लौकरच येतो.” हे वर्तमान समजोन व पत्रे पाहून ताराबाई साहेब यांणी दुर्बुद्धि धरिली जे, “संभाजी राजे वडील त्यांचे पुत्र हे राज्याचे अधि. कारी आले. त्यांचे आज्ञेत चालावे लागेल. आपले पुत्रास राज्य देऊन शिक्के करून आजपर्यंत चालविले. आपले भ्रतार यांणी आजपर्यंत श्रम साहस करून राज्य रक्षिले. त्यास आपले पुत्र व आपण राज्य करावे. पूर्वी एक वेळ तोतिया शाहू राजा होऊन आला, त्यास मारिले. तसेच हेही म्हणून फौजा पाठवून त्यांचे पारपत्य करावें, धरावे, मारावे. ऐसा हेतु धरून सर्व सरदार, मुत्सदी प्रधान मेळवून विचार करती जाली. त्यांत रामचंद्रपंत अमात्य व परशराम त्रिंबक प्रतिनिधि हे मुख्य [ होते त्यांस ] व संक्राजी नारायण सचिव, नि. ळकंठ मोरेश्वर प्रधान व तिमाजी रघुनाथ हणमंते व धनाजी जाधवराव से- नापति व खंडो बल्लाळ चिटणीस इत्यादिकांस आपला मनोदय सांगितला. " तुम्हांस सर्वांस इतराजी करून संभाजी राजे यांणी सर्वांची पारपत्ये निराप- राधी केली. राज्य गमाविले. दौलत, हत्ती, घोडे, पागा, खजीना सर्व गमाविले. राजाराम साहेब यांणी पुढे चंदीस जाऊन, तुम्हां सर्वांस वाढवून, श्रम करून राज्य सोडविलें. पास्तव त्यांचे पुत्र शिवाजी राजे यांस अंतर न देतां फौज १५. सरखवास अनुचरांतील मुख्य. ४७. गगां-गोदावरी. १६. खाननीस-खासगीकडील कारभारी. १८. हा सन इसवी १७१२ मध्ये मरण पोतनीस बरोबर द्रव्याचा हिशेब ठेवणारा | पावला असें ग्रांट डफ म्हणतात. पुढे अधिकारी. दरख काम, अधिकार, टीप ६८ पहा ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. घेऊन खरे किंवा खोटे शाहूराजे असोत त्यांशी लढावे, धरावें, ऐशी शफत करोन मसलत करावी." म्हणून शफता घेतल्या. हे वर्तमान शाहू महाराज यांसही समजले. यावरून गंगातीरीच मुक्काम करून राहिले. अष्ट प्रधान व स- रदार यांणी कारकून पाठवून शोध नेले, तो शाहू महाराज खरे. व बराबरची मंडळी सबनीस वगेरे व केसरकर आले [ते ही ] खरे. असे समजोन सर्वांस बहुत विचार पडले. यानंतर सर्व फौज वगैरे तयारी आईसाहेबी करून, दूध- भाताचे ताट भरून ठेवून " सर्वांनी क्रिया द्यावी. आणि फौज घेऊन पुढे जावे," सांगितले. तेव्हां रामचंद्रपंत व परशरामपंत यांणी क्रिया दिली जे "आम्ही मसलत करितो." बहुत दुराग्रह आईसाहेबी धरून सुभे व किल्ले यांस पत्रे पाठविली " किल्ले देऊ नयेत, कोणी जाऊन भेटूं नये, खर्चास मुलकां. ताल वसूल देऊ नये." याप्रमाणे करून किलियास नवीं सामाने दारू गोळा केला. किल्लयावर आपले विश्वासू लोक कारकून वगैरे रवाना केले. आणि वि. चार ठरविला जे, अमात्य यांणी जवळ राहून सर्व मसलत राजकारण संभा- ळावें. सेनापति व प्रतिनिधि यांणी फौज घेऊन लढाईस जावें. सचिव व प्र. धान यांणी आपले किल्ले तालुके संभाळून आपले लोक कुमकेस पाठवीत असावे. कान्होजी आंगरे यांस आणोन त्यांचेही इमान घेतले. त्यांनी कोंकण प्रांत किल्ले जंजिरे सर्व राखावे. तिकडे मिळो नये [ असे केले. ] सर्वांस मेज. वानी करून दूतभातावर हात ठेवावे असे सांगितलेवरून सर्वांनी क्रिया दिल्या. ते समयीं सेनापतीने सांगितले, " आपले जीवाभ्य श्रम करून जाऊन एक लढाई देऊ." असे म्हणून हात ठेविला. आणि “ मजला जाण्याची आज्ञा; त्यास खंडो बल्लाळ चिटणीस विश्वासू, सर्व माहीतगार, यांस आपले बराबर द्यावे" [असा ] आड घातला. तेव्हां यांसही " तुम्ही ताटावर हात ठेवून क्रिया करणे" म्हणून सांगितले. ते समयों " मी लिहिणार, हे सरदार, याचे लक्षात राहून हे सांगतील तितकें लेहून यांचे विचारें चालेन. आम्हांस स्वा- मींचे पायावांचून दुसरा विचार नाही. हात ठेवणे त्यांहून विशेष काय ? आम्ही महाराजांचे पायांवितरिक्त दुसरे जाणत नाही. " असे सांगितले. यावरून त्यांस बरोबर दिल्हें. प्रतिनिवि व सेनापति सुमुहूर्ने वस्त्रे देऊन रवाना केले. ते नि- घोन डेरा दाखल झाले. खंडो बल्लाळही गेले. परंतु खंडो बल्लाळ यांनी क्रिया दिल्ही नाही असे चित्तांत येऊन, पुन्हा येऊन जावे असे सांगून पाठविले अ- सतां त्यांनी सांगितले की, " मी आज्ञा घेऊन सुमुहूर्ते निघोन आलो. जांचे पायांखेरीज दुसरे जाणत नाही. अशी शफतही दिली आहेच." अशी वि. नंती सांगून पाठविली. १९ क्रिया-शपथ. सेल तितकी खचून, मनापासून. ५०. जीवाभ्य-जीवादारभ्य-शक्ति अ. ] महारा.

·(१२) मल्हार रामराव कृत हे वर्तमान शाहू महाराजांस समजले. “ आईसाहेबी दुर्बुद्धि धरिली. यांस सर्व प्रधान सरदार लोक किल्ले कोट अनुकूळ होऊन मसलत आरंभिली. आ- पणांशी लढाई देणार. " " बरे. थोरले शिवाजी महाराज यांचा आशीर्वाद व त्यांचे पायांचा प्रताप श्रीभवानी व श्रीसांब इतके रक्षण करून त्यांनीच हे दिवस दाखविले. राज्याचे अधिकारी आपण, आपणास रक्षणे असेल तसे र. क्षितील." म्हणून कूच करून पुढे निघाले. ते शिवणेरै परगण्यांत आले. तेथे पारद म्हणून गांवगढी होती. त्यांनी महाराजांस न भेटतां स्वार व रोखा गेला त्याजबराबर गोळी वाजविली. यावरून खांसा स्वारी करून सियार लुट. विला. वेढा घालून तोफा लाविल्या. हल्ला करून गढी गांव घेऊन लुटून पा- टील व लोक मारविले. त्या समयीं एक पाटलाची स्त्री इणे मूल घेऊन येऊन, महाराजांचे पालखीपाशी येऊन पालखीत टाकिले जे," यास वांचवावे. अन्यायी होते ते मारले गेले. हे मूल आपणांस वाहिले आहे " बोलली. ठाणे फत्ते झाले ते समयीं त्या मुलाचे नांव फत्तेसिंग भोंसले असे ठेविले. त्याचे आईस आश्वा. सन देऊन मारणे व लूट बंद करवून, कौल देऊन वसाहत करणेस सांगून मुक्कामास आले. याप्रमाणे दरकूच खेड कडूस [ नजीक ] येऊन पोचले. [इकडे ] प्रतिनिधि व सेनापति चाळीस हजार फौज घेऊन पुढे मोकाब- ल्यास गेले. महाराजांपाशी वीस पंचवीस हजार फौज जथली. लढाईचा निश्चय जाला. ते समयों सेनापतीनी निश्चय मनांत केला, " शाहू महाराज आले है राज्याचे तख्ताचे अधिकारी खरे. आपणांस आईसाहेबी लढाईविशी इमान घे. तले. त्यास खंडो बल्लाळ चिटणीस पुरातन यख्त्यार, थोरले महाराजांपासून विश्वासू, जवळचे कारभारी, यांस पाठवून पक्केपणी शोध करावा. व आपले वर्तमान प्रसंग सर्व विदित करावे. बरोबरचे मंडळींची व महाराजांची भेट घे. ऊन तेथील वर्तमान सत्य मिथ्या वगैरे घेऊन त्यांनी यावे. त्याप्रमाणे पुढील मनसबा विचार करावा." म्हणोन खंडो बल्लाळ यांसि बोलोन जावे असे सां. गितले. तेव्हां प्रतिनिधि निःसीम लढाईचा इरादा व मनसबा करून आहेत, ते. व्हां गुप्तरूपें जावे असे केले. खंडो बल्लाळ दुसरा आणि महाराजांस भेटून सर्व मंडळीस भेटले. इकडील सर्व वर्तमान सांगितले. तिक- डील ऐकून घेतले. महाराज खरे हे पाहून राजकारण व सेनापतीचा व जे जे सरदार सेनापतींच्या विचारांत त्यांचे सर्व मजकूर समजावून सेनापतीस निरोप व पत्र खुणेचे घेऊन आले. आणि फौजेतील सरदार यांचे भेद करून ५१. चिटणीस प्रत · शिवणे ' त्यास अमान्य केलें. ५२ रोखा मागणेचिट्ठी, वरात. ५४. सिवार-शिवार-गांवाखालच्या ज ५३. त्याजबराबर गोळी वाजविली त्या मीनी, शेते वगैरे. जवर गोळी सोडली, त्याशी दंडेली केली, हे वेश धरून गेले.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र (१३) सर्वांस कळले की, चिटणीस जाऊन आले. महाराज खरे. एक लढाई करावी. ते कपटयुद्ध करावें. ऐसे ठरावून सर्वांचे इमानप्रमाण घेऊन एक विचार बहुत करून, भेद करून, पुन्हा महाराजांकडे खंडो बल्लाळ चिटणीस गेले. सर्व रा. जकारण विदित केले अणि सेनापतीपाशी आले. महाराजांनी हत्तीचे पायीं अंदु घालून लढावयाचे म्हणून सिद्ध होऊन बख्तर व टोप घालून हौद्यांत बसोन, धनुष्यबाण हाती घेऊन, ढाल तरवार बांधून युद्धास उभे राहिले. से- नापति व प्रतिनिधि सिद्ध होऊन लढाईस गेले. लढाईस प्रारंभ जाला. प्रति. निधि व आईसाहेबांचे लग्याचे सरदार बहुत लढले. तिकडून परसोजी भोंसले [ व ] चिमणाजी दामोदर यांणी घोडे चालवून लढाई केली. त्यांत महाराजां. नी हत्ती चालवून तिरंदाजी केली. फौजेत मिसळले. दहा हजार फौज धेरिक- री निवडून महाराजांनी चालून घेतले. सेनापति हे आपले घोड्यापर्यंत महा- राजांचा हत्ती येईपर्यंत उभे राहिले. प्रतिनिधि वगैरे फोन मोड होऊन पळू लागले. तेव्हां सेनापतींनी आपले विचारांतील सर्व सरदार घेऊन, घोड्यावरून उतरोन, मुजरे नजर करून भेटले. महाराज तेथेच मुक्काम खेडचे मैदानी करून राहिले. सेनापतींनी आपली फौज एकवटून ती कोशांचे अंतरे आ- ज्ञा घेऊन जाऊन उतरले. ते भीमातीरी राहिले. याप्रमाणे लढाई मुक्काम मज- कुरी शके १६२९ सर्वजित् संवत्सरे सन समान मया व अलफ साली होऊन महा- राज विजयी जहाले. लोकांनी कामे केली त्यास बहुमान बक्षीस दिव्हें. समाचार घेऊन जखमा बांधविल्या. प्रतिनिधि पळोन सातारियास येऊन किल्लेचा बं. दोबस्त करून राहिले. आणि सर्व वर्तमान आईसाहेबांस लेहून पाठविले. त्यावरून त्यांणी पन्हाळा वगैरे सर्व किलियांस हुशारी करवून, आणखी फौज लोक जमा करावयासि लागली. लढाई जहालियावरि दुसरे दिवशी सेनापति यांणी खंडो बल्लाळ यांस बोलावून नेऊन, महाराजांस विनंति करून, फौज व सरदार यांच्या भेटी व्हावयाचे विशी विनंति करावी म्हणून सांगून पाठविले. त्यांणी जाऊन भेटीचा सिद्धांत केला. मध्ये डेरे होऊन महाराज पुढे जाऊन सर्वांचा सन्मान करून भेटी जाहल्या. नजरा होऊन सर्वांस यथायोग्य चादरी व शेले घातले. आपलाले मिसळीसे उतरावे आज्ञा केली. यानंतर मुहूर्तेकरून सेनापतीस पदाची वस्त्रे बहुमान पद्धतीप्रमाणे हत्ती, घोडे जवाहीर दिल्हें. खंडो ५५. बख्तर-कवच, चिलखत, टोप ५८. 'तीस' असें चिटणीस प्रतीत शिरस्त्राण. आहे ते चुकीचे होय. ५६. धारकरी-तरवार बहादर, ५९. मिसळीस-योग्य स्थळी, ज्याचा ज्या आंगीं उतरण्याचा परिपाठ त्या आंगीं ५०. चालून घेणें-हल्ला करणे अंगावर कोणी मागे कोणी उजवे आंगी, कोणी परणे. आघाडीस इत्यादि. হায় कुशल वीर.

·. (१४) मल्हार रामराव कृत बल्लाळ यांसः चिटणिशीर्ची, वस्त्रे, कमलदान, शीरच, कंठी, चौकडा दिल्हा. आणि. सरदार वगेरे यांस. सरदारी वस्त्रे बहुमान दिल्हे. यानंतर कूच करून पुण्यास आले. रोखेपत्र आज स्वारी शाहू महाराज असे प्रांतांत करविले. पुण्याहून कूच करून, श्रीजेजुरीस येऊन, देवदर्शन क- रून, तेथे देवाची पूजा ब्राह्मणभोजन बहुत करून दानधर्म केला. देवास वस्त्रे, जवाहीर देऊन हत्तीवर घालून भंडार खोबरे उधळले. जेजुरीचे मुक्कामा- हून संकाजी नारायण सचिव, दत्ताजी शिवदेव राजाज्ञा यांस भेटीस येण्यावि. शी पत्रे पाठविली. राजाज्ञा येऊन भेटले. त्यांस पदाची वस्त्रे दिली. सचिव यांणी विचार केला जे, “आपण आईसाहेबांस इमान देऊन दूधभातावर हात ठेविला. ते सोडून जाऊन भेटावें तरि क्रियाभ्रष्टपणा येतो. न जावे तर हराम. खोर व्हावे. " म्हणन राजगडींच जाऊन राहिले. याउ परि जीवित्व ठेवणे ठीक नाही असा विचार केला. महाराज वीरास कुलस्वामी सिद्धे यांचे दर्शन घेऊन पुढे येऊन चंदन वंदन नजीक दहीगांव येथे वाई प्रांती येऊन मुक्काम केला. चंदन वंदनचे हवालदार, सुभेदार यांस पत्रे पाठविली. ते येऊन भेटले. त्यांस सर्फरौन केले. किल्ले घेतले. सातारियास पत्रे व प्रतिनिधींस पत्रे पाठविली. तेथे प्रतिनिधींनी लढाई देण्याची तयारी केली. शेखमिरा वाईकर जमातदार लोक सुद्धा सातारियावरि होते व प्रयागजी प्रभु सुभेदार व कारखानीस, हवालदार यांस पत्रे पाठविली असतां भेटीस न येत. तेव्हां शेखमियांचे कबिले वाईहून धरून आणिले. व लोक किल्यावरील यांचे कबिले धरून आणून मोास पुढे करून हल्ला करावीसे केले. भेदही करविला. हवालदार, सुभेदार व शेखमिरा व लोक यांणी प्रतिनिधींस सांगितले, " आमचे कबिले धरिले व महाराज राज्याचे खावंद त्यांस किल्ला देऊन भेटावे. " ते गोष्ट ते न ऐकत. तेव्हां सर्वांनी एक विचार करून, महाराजांकडे राजकारण पाठवून,आमची तरवार किल्लयावर झळ- कली म्हणजे महाराजांनी चालून यावे, ऐसे केले. आणि प्रतिनिधींस कैद केले. त्यांजकडील लोक खाली घालविले. तरवाराची बातमी वंदनावरून ठेविली होती. चमकतांच महाराज चालून गेले. सातारा हस्तगत जाला. सुभेदार व शेखमिरा व हवलदार येऊन भेटले. त्यांचा सन्मान करून बक्षीस देऊन त्यांची कामे . ६.. याचप्रमाणे खेडच्या लढाईच्या पूर्वी | आहे. हा कुलस्वामी कोण ? वीर येथे अहमदनगराजवळ असतां शाहूनें औरंग- म्हसकोयाचे स्थान आहे. जेबाच्या थडग्याचे दर्शनास जाउन मोठा ६३. सर्फराजी-अजित, पोषाख व दरख. दानधर्म केला, असें खाफीखान लिहितो. देऊन सन्मान करणे. त्याचे वर्णन या बखरीत नाही. ६४. या पूर्वी बरेच दिवस शाहूला सा. ६१. यांणी पुढे जलसमाधी घेतली. तान्याभोंवतीं वेढा देउन बसावे लागले होते. ६२. · सिद्ध ' असा सर्व प्रतींचा पाठ.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१५) त्यांजकडे ठेविली. प्रतिनिधि कैदेत तेथेच ठेवून, त्यांचा बंदोबस्त बहुत योग्य. तेचा नित्य खर्चास पाहिजे ते द्यावे ऐसें करून ठेविलें. वरकड किल्ले परळी, वर्धनगड, महिमानगड वगैरे सर्व घेतले. त्यांस हवालदार दरखदार नवे जुने करार करून लोक वगैरे सांप्रदायाप्रमाणे सनदा करून दिल्या. व वंदन नजी- क छावणी केली. दरखदार नवे जुने बदली करून शिरस्तेप्रमाणे लोक वगैरे [ यांचा ] बंदोबस्त केला. या नंतर शके १६२९ सर्वजित् संवत्सरे सन समान मया व अलफ माघ शुद्ध पक्षी सातारेस येऊन, उत्तम मुहूर्त पाहून, राज्याभिषेक सिंहासन करून व्रतबंधपूर्वक समारंभ विधिपूर्वक केला. दानधर्म ब्राह्मणभोजन बहुत केले. अष्ट. प्रधान जे जे आले त्यांस ययापद्धति पदाची वस्त्रे देऊन कार्ये सांगितली. पूर्व मर्यादेप्रमाणे स्वस्तिश्रीची पत्रे लिहिण्यास प्रारंभ करून शिक्के आपले नांवाचे करून राज्य चालवू लागले. यानंतर श्रीरामदास स्वामींची सर्व शिष्यमंडळी आकाबाई-प्रमुख मठाची व श्रीची पूजा चालवून होती. त्यांणी अधिकारी कोण करावे [ म्हणून ] डोंबगां- वकर व सर्व संस्थानी मिळाले. शिष्यसंप्रदाय [ चालवावा ] किंवा वंश श्रेष्ठाचे* पुत्र आहेत, श्रीस्वामींची आज्ञा त्यांस आणावें, संस्थान त्यांणी चालवावे, अशी आज्ञा जाली होती; [ परंतु ] सर्वांस दुराशा आपण व्हावे ऐशी, यावरून महा- राजांस विचारिले. तेव्हां " सर्वांनी समाधीपाशी जमावे" हे सांगितले व गंगाधर स्वामी श्रेष्ठ, स्वामींचे वडील बंधु रामीरामदास, यांचे नांतु यांस आणविले. ते माहु- लीस आले. त्यांस सामोरे जाऊन, अंबारीत बसवृन, सातारेस आणोन परळीस जाणेस सांगितले. तेथे सर्व रामदासी संस्थानी मिळाले. महाराजही परळीस गेले. तेथे सर्वही आसनें गाद्या टाकून मोठे मोठे योग्य शिष्य मंडळी स्वामींचे होते ते बसले. महाराज मंडपांत गेले. तो सर्वही आसने घालोन बसले आहेत. तेव्हां उभे राहून, गंगाधर स्वामीही बसले होते, त्यांस आसने सर्वांनी आपली काढून साष्टांग नमस्कार करावे सांगितले. सर्वांपासून करवून आपण सांष्टाग न- मस्कार केला. आणि मेखला, शालजोडी वस्त्रे दिली. श्रीरामचंद्र जीस व समा. धीस दर्शन पूजा वस्त्रे जवाहीर करून गंगाधर स्वामींचे आज्ञेत चालावे सांगि- तले, त्यांजकडील गांव जमिनी वर्षासने [ यांची ] पत्रे त्यांचे नांवे करून दे- ऊन चालविले. आधिपत्य गंगाधरस्वामींस देऊन गादीवर बसविले. शिवाजी महाराज यांनपासून चालले तसेच चालेल असे सांगितले. इकडे आईसाहे [यांणी] व शिवाजीराजे संभाजीराजे होते यांसह विचार केला की आता] पन्हाळ्यास राहू नये.रांगणा बिकट जागा तेथे रहावे म्हणून जाऊन राहिली. * श्रेष्ठबामदासाचा वडील भाऊ गंगाधर स्वामी.

·मल्हार रामराव कृत " ध्यावा. महाराज कूच करून पन्हाळा प्रांती जावयास निघाले. मार्गी वसंतगड वगैरे घेतले. पन्हाळेस जाऊन मोर्चे लावून पन्हाळे व पावनगड दोन्ही घेतले. कोल्हापुरी ठाणे बसवून प्रांत अंमल बसवून रांगण्यावर गेले. ते समयीं आईसाहेबांस तेथे दम न निघे. यामुळे दोघे पुत्रसह रामचंद्रपंत अमात्यसुद्धा मालवणास निघो- न गेली. महाराजांनी रांगणेस मोर्चे लाविले. तेव्हां आईसाहेब यांणी खेम सांवत वाडीकर यांशी राजकारण करून आणि आपली कुमक करून लक्षात वागावेसे केले. आणि कान्होजी आंगरे यांसि " तुम्हांस सरखेल पद सुभा कोंकण राजाराम साहेबी दिल्हे, [ तेव्हां ] तुम्ही या लक्षांत वागावे, ऐसे इमान घेऊन त्यांचे लोक कुमकेस दोहींकडील आणोन रांगण्याचे मोर्चे मारावे वगैरे करूं लागली. तेव्हां महाराजांनी विचार केला " हल्ला करून किल्ला म्हणून जातीने हल्ले बरोबर घोडा चालविला. किल्यावर चढले. चा- लले. ते। डोंगरांत घोडयाचा पाय घसरला. तेव्हा जवळ शेखमिरा व खंडो ब- ल्लाळ चिटणीस चालले होते. ते समयीं चिटणीस यांणी झाडास पाय$ देऊन घोडा ओढून धरिला. शेखमिरा यांणी महाराजांस जलदी करून उतरून घेतले. यावरून उभयतांवर महाराज बहुत संतोषी होऊन वस्त्रे, मोत्यांचे तुरे व कंठया दिल्ह्या. चिटणीस यांस पन्हाळ प्रांतीचे नोडगोडीचे वतन पांच हजार रुपयांचे इनाम करून देऊन, शेखमिरास सरंजाम गांव इनाम कांही दिला. हल्ला तकूब झाली. मोर्चे कायम ठेविले. पुढे पर्जन्यकाल आला याजव. रून करवीर पन्हाळा येथे छावणीस आले. विशाळगड तालुका खंडो बल्लाळ यांचे बंधु निळो बल्लाळ यांजकडे होता त्यांत पत्रे गेली. ते येऊन भेटले. त्यांनकडेच सुभा सांगून तालुका ठेविला. त्या प्रांताचा बंदोबस्त करून महारा. न सातारेस आले. चंदन वंदन खाली छावणी केली. येतां धनाजी जाधव. राव सेनापति वृद्ध होते, त्यांचे पायास जखमेचा व्रण होता, तें [ दुखणे ] अधिक जाले. वडगांव वारणेतीरी आहे तेथे वारले. शके १६३२. यानंतर या समयांत बाळाजी विश्वनाथ, उपनांव भट, श्रीवर्धन येयील देशमुँख, हे हबशी याचे वांकडे येऊन पेंच आला म्हणून कुटुंबसुद्धां देशी येऊन सासवड येथे राहिले. तेथे अंबाजीपंत* पुरंदरे देशपांडये होते. त्यांचा यांचा स्नेह जाला. बाळाजी विश्वनाथ व पुरंदरे मिळोन जाधवराव सेनापति $ किंवा 'पाठ' ही होईल. तिसरी पृष्ठ १६ टीप ३३ पहा. ६५. नाडगौन्डीचे वतन-हें शेकडा ३ ६६. ' कुळकर्णी ' चिटणीस प्रत. रुपयाप्रमाणे मिळे. हे पाहिजे त्यास राजाने ज्यांस 'आबाजी पुरंदरे ' म्हणतात द्यावे असे होते. पेशव्यांची बखर आवृत्ति | ते. पुढे टीप ७५ पहा.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१७) योजकडील बोवतीच्या मामलती मक्यांनी करून मोगलाईतील हजार पांचशे स्वार बाळगून होते. [इकडे ] महाराज सातारेस आलियावरि आईसाहेब आणखी जमाव करून रांगण्यास आली. आणि पन्हाळा येथील हवलदार त्यांजकडील होते तेच म. हाराजांनी कायम ठेविले होते, त्यांशी भेद करून पन्हाळा घेतला. पन्हाळि- यासि आली. शके १६३३ खरनाम संवत्सरे इसन्ने अशर मया व अलफ. यांत आईसाहेबांचे पुत्र शिवाजी राजे यांस काळ्या फोड्या येऊन वारले. धाकटी बाई राजसबाई व त्यांचे पुत्र संभाजी राजे गादीवर बसवून कारभार करूं ला. गली. त्यांणी ताराबाई साहेब यांस नजरबंद केले. त्या समयीं ताराबाईचे [ पुत्र ] शिवाजी राजे वारले, त्यांची स्त्री भवानीबाई तीन महिन्यांची गरोदर होती ती नऊ महिने पूर्ण होऊन प्रसूत जाहली. पुत्र जाहला. रामराजे नांव ठेविले, शके १६३४. त्याचा घात करावा अशी बुद्धि राजसबाई यांस होऊन प्रयत्न करू लागली. हे आढळलियावरून मूल वारले असे करून भगवंतराव रामचंद्र अमात्य यांचे अनुमते दाई व काही माणसें देऊन बावड्यांत त्यांचे वाड्यांत काही दिवस [ त्यांस ठेविलें.] शाहू महाराज यांणी जाधवराव वारले त्यांचे पुत्र चंद्रसेन जाधवराव यांस सेनापतिपद देऊन बहुमान यथापद्धति वस्त्रे जरीपटका दिला. परशरामपंत प्रतिनिधि कैद केले. प्रतिनिधिपद गदाधर प्रल्हाद नाशिककर यांस दिल्हें. हे यवनापासून मार्गी येतां कामास आले होते. म्हणून सर्फराजी केली. काही दिवस [ काम ] केले. नंतर परशरामपंत यांणी सरकार लक्षांनी वागावें ऐशी निखालसता केली. मोठे कार्यकर्ते जाणोन कैदेतून मुक्तता करून त्यांचे प्रति- निधिपद देऊन वस्त्रे बहुमान देऊन दिल्हें. आपलेसे केले. कृष्णाजी जोशी नाईक माळव्यांतून येतां सेवा चाकरीचे उपयोगी पडले, याजवरून पोतदारी पुंडे ६७. बाबत-हक्क, अंमल. असावा. यांड डफ चिटणीस प्रतीचेच ६८. मागे टीप १८ व थोरले राजाराम | अनुसरण करितात. महाराज यांचे चरित्र पृष्ठ ७४ टीप ३० ७०. पुंडे-शहाजीचा बाप मालोजी आवृत्ति दुमरी पहा. राजाराम यांचे चरि- यांस देवीने दृष्टांत दिल्याप्रमाणे वारुळांत त्रांत दोन्ही प्रतीत दिलेले शक चुकीचे | द्रव्य अगणित सांपडलें तें देवीच्या सांगण्या- आहेत. (चिटणीस प्रत १६२८ व इंदूर प्रत वरून श्रीगोंदेकर शेषापा नाईक पुंडे यांज- १६४२ ) तेव्हां शिवाजी-याला वेडा कडे ठेविलें. तेव्हां नाईक यांणी मालोजी शिवाजी म्हणत असत-हा शके १६३३ / यांस मेजवानी करून विनंति केली की, मध्ये मरण पावला. ग्रांड डफ १७१२ हा "तुम्हांस श्रीनी द्रव्य दिले तेव्हा भाग्यो- इसवी सन देतात तोही बरोबरच आहे. दय तुमचा दिसतो. उत्तम आहे. तुम्हांस ६९. “रामचंद्रपंत अमात्य " चिटणी- दौलत राज्य प्राप्त जाहलियास तुमचीपोतदारी स प्रत. मगवंतराव हा रामचंद्रपंताचा पुत्र (पुढे चालू.) ७० . २.

·(१८) महार रामराव कृत चाभारगोंदेकर यांस पूर्वापार होती, परंतु ते ताराबाईकडे राहिले यावरून यांस दिल्ही. नीळकंठ मोरेश्वर पिंगळे प्रधान यांणी इमान आईसाहेबांस दिल्हे म्ह. णून रांगणा मालवणाकडे गेले. तिकडे वारले. त्यांचे कनिष्ठ बंधु बहिरव मोरेश्वर महाराजांस येऊन भेटले. यावरून मुख्य-प्रधान-पद बहुमान वस्त्रे दे. ऊन दिल्हे. त्यांचा प्रांत कल्याण, जुन्नर, राजमाची वगैरे तालुका ताबियांत त्यांजकडे दिल्हा. रायगड हबसी याजकडून सुटला नाही. कोंकण बिकट नागा. हवा मानावयाची नाही. राजगड ही मावळ हवा. याजकरितां सातारा येथे कृष्णातीरी व देश रहावयास योग्य जाणून साताराच रहावयास जागा क- रावी, म्हणून किल्ला नजीक शाहू-नगर ऐसें नांव ठेवून वस्ती करविली. पैठा वगेरे करण्यास कौल देऊन, शनवार, गुरुवार अशा दोन पेठा वाडानजीक करून, रहाणेस महाल रंगमहाल व धाकटे राणीचा महाल ऐसें करवून राज- धानी केली. सावित्रीबाई राणी ही वारली. म्हणून दोन लग्ने आणखी करावेसे करून कुवारजी शिर्के यांची कन्या प्रथम केली. त्यांचे नांव सकवारबाई सा- हेब ठेविले. दुसरी मोहिते यांची कन्या केली. त्यांचे सगुणाबाई साहेब ठेविलें, आणि मुख्यत्वे विरूबाईकडे कृपा ठेवून राण्या लहान त्यांणी विरूबाई सांग. तील तसे चालावेसें केलें. रामचंद्र नीळकंठ अमात्य आईसाहेब संभाजी राजे यांजकडे इमान दिल्हे याजमुळे तिकडेच राहून त्यांचे मसलतीत राहिले. ति- माजी रघुनाथ हणमंतेही तिकडेच इमान गुंतलेमुळे राहिले. त्यांचे बंधु अंबुराव व बाबुराव हणमंते येऊन भेटले. अगोदर काही दिवस गदाधर भट यांस अमात्य-पद दिल्हें [ होते ] हे भेटलेवर प्राचीन व वडिलोपार्जित हे जाणोन अमात्य-पद बहुमान देऊन अंबुराव यांस दिल्हे. संक्राजी नारायण सचिव यांस महाराजांनी भेटीस येणे [म्हणून ] पत्रे पाठविली होती. तेव्हां आईसाहेबांस इमान दिल्हें याजमुळे गेले असतां क्रियाभ्रष्टता होती व महाराज धणी तख्ताचे व खावंद, न गेले तरी हरामखोरी येती. असे दोन्हीकडून संकट जाणोन आले नाहीत. यानंतर महाराजांनी बोलावण्यास काही फौज रवाना केली. त्यांचे स्वा. धीन राजगड करून आपण अंबवडे येथे नागनाय तीर्थ आहे तेथे संन्या. सग्रहण [ करून ] देहत्याग करावासा विचार करून, विष हिरकणी घेऊन, संन्यास-ग्रहण केले. आणि जळसमाधि करून देहत्याग केला. शके १६३४ (मागील पृष्ठावरून.) ७१. 'गुणाबाई ' असे चिटणीस प्रतीत वतनी आम्हांस परंपरागत करून | आहे तें चकीने पडले असावें. या स. बावी. " त्याप्रमाणे मान्य करून परस्पर | गुणाबाईवर शाहूचे प्रेम फार असे असे आण शपथ झाली. पुढे शिवाजी राजे धावडशीच्या स्वामींच्या चरित्रावरून व यांणी राज्यसंपादन केल्यावर पूर्व स्मरून पुढील मजकुरावरून स्पष्ट होते.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (११) नंदननाम संवत्सरे सल्लास अशर मया व अलफ. हे वर्तमान महाराजांस श्रुत जाहलें. आश्चर्य मानून त्यांचे पुत्र नारो शंकर दोन वर्षांचे पाळण्यांत होते, त्यांस बहुमान वस्त्रे सचिव-पदाची पाठविली. राझेकर त्यांचे मुतालीक कारभारी होते त्यांस मुतालकीची वस्त्रे देऊन त्यांचे हातें दरख व कामे सेवा घेतली. पन्हाळा रांगणा मालवण वगैरे इलाखे मात्र संभाजी राजे यांजकडे ते समयी राहिले. बंधुच आहेत, आग्रह करून कशास घ्यावे, म्हणून राखिले. वरकड प्रांत किल्ले यांचा बंदोबस्त केला. जे जे अष्टप्रधान, दरकदार, कारखानदार येऊन निष्ठेने राहिले त्यांचे अधिकार त्यांस देऊन चालविले. सरदार, पदाधिकारी, मरातब. दार आले त्यांचे मरातब सरंजाम सरदाऱ्या त्यांच्या त्यांजकडे चालविले. वडील असोन आईसाहेबांकडे राहिले आणि धाकटे येऊन सेवा केली, त्यांस धाक- ट्यांसच पदें, दरख दिल्हे. सर्वांचे सन्मान करून आपले लक्षी लाविलें. येवते- श्वराहून नहर बांधून शहरास व वाड्यांत पाणी खर्चास नाही म्हणून बांधून आणून पाणी केले. सर्व मनुष्यमात्रास कृपा ममता लावून वेध लाविला. सर्वांस वाटावे की, आपले इतकी कृपा कोणावर नाही. तैनाता, नेमणुका, नमिनी इ. नाम गांव ज्याचे जसे श्रम साहस सेवा त्याप्रमाणे बक्षीस द्यावी. ज्याच्यापासून ज्या कामाचा उपयोग त्यांत एकादा अवगुण आहे तरि युक्तीने झाकून त्यान- पासून सोडवावा. गुण तितका प्रगट करून घ्यावा. माणसे वाढवावी. याप्रमाणे राज्याचा उदयकाल, वृद्धि व्हावयाची, हे समजोन पूर्वी वडिलांनी सर्व माणसे दुखविली, मारली, कारखाने बुडविले, त्यायोगें राज्यनाश जाहला. उग्र दंड, ब्रह्महत्त्या जाल्यावरून देव ब्राह्मण यांचे ठायीं बहुत निष्ठा. त्यांची वर्षासने सं. गोपन यथास्थित करून माणसांचा गुण ग्रहणच बहुत केला. आपलेसे करून वेधास लाविले. प्रौढ माणसे सर्वकाल सहवासास असावी, त्यांच्या युक्ति व बुद्धि ऐकत असावे, त्यास सर्व विचार विचारून कार्य करीत असावे, ऐसे केले, चंद्रसेन जाधवराव मोंगलाईतील चौयाई सरदेशमुखी बाबतीचे अंमल बस. वावे, उगवावे म्हणून फौना सनदा देऊन, पोख्त सामान तयारी करून देऊन रवाना केले. दमाजी थोरात पाटस तर्फेतील हिंगणगांव येथे गढी करून पुंडपणा करीत होते. स्वाऱ्या करूं लागले. व उदाजी चव्हाण हे करवीर प्रांती अथणीकडे राहून वडगांव येथे असोन, उभयतांही संभाजी राजे यांचे लक्षात राहून, सातारा प्रांतपर्यंत स्वारी करावी, चव्हाणचौथाई म्हणून घ्यावी, गांव लुटावे, मारावे, करूं लागले. महाराजांनी सर्व कारखाने किल्ला सातरिया. वरि ठेवून वरता वाडा बांधविला. शाहू-तलाव म्हणून तळे केले. काही लोक वरते [ काही ] खाली रहावे असे केलें. जाधवराव सेनापति यांचे पदरी पा. लाली जिसनाथ बाबतीच्या मालती करून होते ते फौजेत जाधवान या ·(२.) महहार रामराव कृत समागमें होते. एके समयी लष्करचें कूच जाले. रव पडली. त्यांत हरण उठले. त्याचे मागे पिराजी राऊत म्हणून बाळाजीपंत यांजकडील पथकांत शिलेदार होते ते लागले. पुढे मुक्काम होऊन डेरे राहुट्या जाल्या त्यांत व्यासराव म्हणून ब्राह्मण कारकून जाधवराव यांजकडील होते, त्यांचे राहुटीत हरण शिरले. त्यांचे मागे पिराजी राऊत लागून गेले. राहुटीत पाठीशी आले म्हणून व्या. सराव राहुटीचे तोंडी उभे राहिले. तो हे जाऊन " आमची शिकार द्यावी म्हणू लागले. तेव्हां ठयासराव " आम्ही ब्राह्मण, आमचे राहुटीत आले. पाठीस निघाले ते देतां नये. मारूं नये." बोलले. राऊतही आग्रहास आले जे, “ आ- मची शिकार आम्ही नेऊं." असा उभयतांचा आग्रह. तेव्हां पिराजी राऊत यांणी भाला टाकिला. तो हे पुढे जाले यांस लागला. जखम जाली. हे पाहून पिराजी राऊत जाऊन बाळाजीपंत यांस वर्तमान कळविले. "अशी गोष्ट घडली, या उपरि बचाव करणे आपणाकडे आहे," म्हणून सांगितले. तो हे वर्तमान सेनापतीस समजले. ब्राह्मणावर वार टाकिला. जखम शिकारीसाठी केली. हे अयुक्त जालें. म्हणून पारपत्य शिक्षा त्यास करावी, [ असे ] ठरावून बाळाजी- पंत नानांस सांगून पाठविलें जे," तुम्हाकडील स्वाराने ब्राह्मणावर जखम केली; त्यास पाठवून द्यावा. चौकशी करून शिक्षा जाली पाहिजे." तेव्हां बाळाजी- पंत नानांनी सांगून पाठविले, " हरणावर भाला टाकिला तो राव मध्ये आले याजमुळे लागला. अपराध खरा, परंतु सरकारच्या पदरचे लोक आहेत. येऊन आम्हांपाशी पोचले. पाठीस पडले. त्या अर्थी क्षमा करावी. पारपत्य करणे, ते. नात बुडवणे, घालवणे, दूर करणे आम्हीच करितो." असे सांगून पाठविलें असतां सेनापति आग्रहास पडले जे, " याचे पारपत्यच जाले पाहिजे. पाठवून द्यावे." ते समयीं बाळाजीपंतही आग्रहास आले. कळोन स्वार पथके रवाना केले जे, “ मुप्रयुक्त राऊत हाती न देत तरि हल्ला करून पथक लुटून धरून आणावे." हे वृत्त कळतांच हेही पथक तयारी करून कूच करून निघोन चालले. लोकांस ताकीद केली जे, “ जमून जाऊ नये. थोडे थोडे टोळ्या क- रून चहूं वाटेने जिकडे जसे कळेल तसे निभावून जेजूरी, सासवड येथे स- वांनी येऊन पावावे. " आपण शें सवाशे स्वारानिशी एका मागे निघोन चाल. ले. हे वर्तमान जाधवराव यांस समजलियावरून दोन तीन हजार फौज जमवून पाठविली. " त्यांच्या मागे जाऊन जेथे सांपडतील तेथून धरून आणावे, ७२. रव पडली-रांग लागली. पाठ आहे. इंदूर प्रत 'पिदाजी' देते. को. ०३. 'पि (प) दाजी ' चिटणीस लापर प्रतीत 'पिराजी' असे आहे. मत. पूढेही ‘पदाजी ' असाच त्या प्रतीचा ७२. मुप्रयुक्त बऱ्या बोलाने, मीटपणे, ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (२.) सांगून रवाना केले. बाळाजीपंत यांणी अंबाजीपंत पुरंदरे यांचे हातून सचिव यांशी राजकारण करून पुरंदर किलियाचे आश्रयास जाऊन राहिले. बाळाजी. पंत फौज गेली त्यांचे हाती लागले नाहीत. हे वर्तमान कळलियावरून [ से. नापतीनी ] आपण खासा फौजसुद्धा कूच करून,बारामतीवरून सुपे येथे येऊन सचिव यासि सागून पाठविले जे, " बाळाजीपंत यांस तुम्ही आश्रय देऊ नये. दिल्हा असतां आम्हास तेथे येणें प्राप्त आहे. तुमचे मुलकाची खराबी होईल." यावरून सचिव यांणी बाळाजीपंतांस सूचना केली, "तुमचा परिणाम येथे लागणार नाही. यावरून उभयतां पुत्र बाजीराव [व चिमाजी आपा होते ते व कुटुंबसुद्धां अंबाजीपंत पुरंदरे यांसि घेऊन, तेथून कूच करून, धुमाळ, शिलदार पथकांत चाकर होते, त्यांचे घर परिचे येथे होते, त्या खिडीने उत. रोन, आणखी पांच सातशे नवे स्वार ठेवून, जमाव करून, नीरेवर आले. तो सेनापतीने लोक पथके आडवी रवाना केली. त्यांची यांची गांठ नीरेवर पड. ली. थोडी लढाई झाली. तेव्हां सेनापती-बराबर फौज सरंजाम भारी. आग्रहास पडले. याउपरि आपला परिणाम महाराजांस शरण जाऊन आश्रय केल्यावां. चून लागत नाही; ऐसा विचार करून पांडवगडची माची थोर, जागा बिकट लोक सुद्धां दम खावयास योग्य आहे; तेथे लोक ठेवून, महाराजांकडे सांगून पाठवून, विचार आणवून, तेथे जावेसे करून, पांडवगडचे माचीस जाऊन उ. तरले. आणि अंबाजीपंत पुरंदरे यांचा व खंडो बल्लाळ यांचा स्नेह आहे. यांचे वाद प्रकरणी जाणे येणे त्यांत [स्नेह ] जाला होता. त्यांचे विद्यमाने बो. लणे करावे म्हणून [ त्यांस ] पाठविले. त्यांणी जाऊन भेट घेतली. आणि उभयतां मिळोन महाराजांपाशी बोलणे केले जे, “बाळाजीपंत शहाणे कर्ते शिपाई मोठे माणूस यांजवर सेनापतीने असे गुदरले म्हणून स्वामीस शरण आले. सेनापतीपासून रक्षण करण्याचे अभय देऊन, रक्षिले पाहिजे. संरक्षण होण्यास अन्य त्राता कोणही नाही. बाळाजीपंत बहुत चतुर मनसब्याविषयी व शिपाई मोठे धाडसाचे आहेत. मोठी कार्य करावयास सेवा करण्यास योग्य आहेत. " ऐसे समजाविले. यावरून त्यांची पत्रे आली ती पाहून, माणूस श- हाणे, आपलेपाशी ठेवावयास योग्य, आपणांस चांगले माणसांचा संग्रह करणे ७५. अंबाजी त्रिवक-हे पुरंदरे यां- 1 लीत ही हेच दिलेले आहे. ग्रांट डफ म्हण- च्या घराण्याचे मूळपुरुष. हे सासवडचे दे. तात हे कुळकर्णी होते. शपांडे. त्यांचे नांव 'आवाजी पुरंदरे ७६. धुमाळ व पिलाजी जाधव यांणी असें मार उफ सुद्धा सर्व इतिहासांत बाळाजीस पांडवगडास पोचविले. प्रांट डफ. दिलेलें सांपडते ते चुकीचे होय. 'अं• धुमाळ घराणे हल्ली वीरास राहते. जापर बाजी' हे खरें नांव या बखरीच्या दोन | हे परिंच्यास आहेत. प्रतीत असून पुरंदरे यांचे गपील वंशा. ७०. चिटणीस व पुरंदरे.

·(२२) मल्हार रामराव कृत आहे, [ तेव्हां ] जाधवराव आग्रहास पडले, त्यांस समजोन सांगोन घडेल तसे करणे, आपणांस शरण आले, तेव्हां प्राप्त आहे. म्हणून अभय-पत्र देऊन, हुजूर यावे सांगितले. यावरून म्हणून काही हे वर्तमान सेनापतीसही समजले. बाळाजीपंत महाराजांचे आश्रयास गेले, व त्यांजला महाराजांनी अभय दिल्हे. यावरून त्यांणी पत्रे पाठविली जे, “बा- ळाजीपंत यांस स्वामींनी आश्रय दिल्हा असतां आम्हांस महाराजांचे पाय सुट. ताल. आम्हांस त्यांचे पारपत्य केल्यावांचून रहावयाचे नाही. " महाराजांनी सेनापतीस पत्र लेहून खंडो बल्लाळ चिटणीस यांस बहुत प्रकारें पर्याय सांगून रवाना केले असता, त्यांचा आग्रह बहुत पडला. यावरून परत आले. आणि त्यांचे आग्रहाची बोलणी समजाविली. तेव्हां महाराजांनी हैबतराव निंबाळकर सरलष्कर यांस पत्रे पाठविली जे, “ सेनापतींस सरकाराशी विरुद्ध करण्याची बुद्धि निर्माण जाली आहे; तरि तुम्ही आपला जमाव असेल तो घेऊन व नवाही जमा करीत करीत सेनापतींस मोकाबला देऊन जलद उतरावें. इकडून हुजरातची फौजही तुम्हांपाशी येऊन पावेल. सरदार रवाना केले. सरलष्कर फलटणावरि येऊन उतरले, हे वर्तमान सेना. पतींस समजून पांडवगडचा रोख सोडून सेनापति दहीगांव जेऊर येथे उत- रले. सरलष्कर यांसि महाराजांची आज्ञा घाटावर येण्याविशी गेली. ते आद. रखीचा घाट चढून त ले बी चे कु ल चे मुक्कामी आले. तो सेनापतीही घाट चढून पुढे आले. ते समयीं सेनापतीस पुनः महाराजांनी सांगून पाठविले जे, " तुम्ही सरकारची अवज्ञा करावी, सरकारी फौज सरलष्कर यांशी लढाई करावी, हे तुमचे सेवाधर्मास विहित नाही." तत्रापि सेनापति विचारावर न येत. लढाई करावी हाच आग्रह पाहून सरलष्कर यांसही पत्रे पाठविली की, " लढाईस आलियावरि तुम्हीही सेवेची शर्त करून लढाई द्यावी." आणखी हुजुरात पागा लोक कुमकेस रवाना केले. यावर सेनापति सरकारची फौज कमी, आपली ज्यास्ती, म्हणून लढाईस चालून गेले. लढाई बहुत तारफेची झाली. सरलष्कर व हुजुरात यांणी महाराजांचा प्रताप निशाणे चालवून घोडे घातले. त्यांत सेनापतीचा मोड जाहला. फौज सुद्धां पळाले. ते पुनः रहिमत. पुरावरि जथून दरमजल पन्हाळियास गेले. संभाजीराजे यांस भेटून वडगांव गुमठे, शिरोळ, व कोल्हापूर ही ठाणी घेऊन त्यांस दिली. कागलकर, घाटगे ७८. उतरावें-हलकें करावें, रग जिर ८१. 'शिरवळ', 'शिराळे ' असेही वावी. पाठ आहेत. ७१. ही ओळ नीट लागत नाही. ८२. त्यांस संभाजीस. ही ठाणी इतके गुमठ' चिटणीस प्रत ' कुमठे दिवस शाइकडे होती असें होतें. इंदूर प्रत.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (२३) ष काटक लोक असा आणखी जमाव करून बालेघाटी निघोन गेले. आणि प्रतिज्ञा केली की, " सरलष्कर यांशी लढाई करून त्यास मोडावे, तर आंगा. वरि दुसरी वस्त्रे घ्यावी; व महाराजांनी बाळाजीपंत यास हवाली केले तरि महाराजांस भेटावे, मुजरा करावा, नाही तरि भेटावयाचे नाही." असे आग्रहास येऊन विरेस पडले. आणि मोगलाईत राजकारण करून, किलीखान नबाब यास भेटले. त्यांणी साठ लक्षांची जहागीर फौज सरंजाम व जातीस नेमिला. त्यांजबराबर धारराव प्रभु कळंबेकर सरकारचे सरदार होते तेही तिकडे गेले. त्यांस त्यांतच नऊ लक्षांची जहागीर व साहेब नौबत वगैरे दिले. आणखी मातबर सरदार त्यांचे निसबतीचे काही गेले त्यांस योग्यतेनुरूप दिव्हें. [ इकडे ] सरलष्कर फत्ते करून महाराजांस येऊन भेटले. त्यांची तारीफ करून बहुत सन्मान केला. त्यांस जहागिरीचे बंदोबस्तास जाण्यास निरोप दिला. ते गंगातीरी गेले. तेव्हां सेनापतीने काही नबाबाकडील फौज कुमकेस घेऊन, व पांढरे वगेरे सरदार घेऊन, सरलष्कर यांनवर चालून लढाईस आले. ते समयीं महाराजांनी बाळाजी विश्वनाथ यांस सरदारी सांगून, सेनाक- ते असे पद बहुमान वस्त्रे देऊन काही पागा व हुजरात बराबर देऊन [ पा. ठविले. ] सरलष्करही पुणे प्रांती आले. ते हे मिळोन पुरंदरानजीक नाराय- णापाशी राहिले. सेनापति चालून आले. तेथे लढाई बहुत मातबर झाली. सरलष्कर व बाळाजीपंत यांनी जातीने शिपाईगिरी करून तरवार केली. प्रहर दोन प्रहर लढाई होऊन आडून उभे राहिले. मोंगल लोकही आडून उभे राहिले. दोहींकडील चांगली माणसे बहुत कामी आली. समतुल्य लढाई, एक- मेकांस हटेनात, असे होऊन सायंकाळ जाहलियावरि उभयतांही मागें सरून आपलाले तळावर जाऊन राहिले. नंतर बाळाजीपंत व सरलष्कर यांस तुम्ही सालपेच्या घाटाखाली मैदानांत यावे लिहिले. यावरून कूच करून आले. पुण्यास उपद्रव लागेल म्हणून आणविले. सालपे याजवर राहिले. सेनापति नीरेवर येऊन उतरले. आणि " तह व्हावा, स्वामींचा आग्रह बाळाजीपंत आ. मचे हाती द्यावयाचे नाहीत तरि आपणांपासून घालवून द्यावे. आम्ही बाळाजी. पंतांपाशी वांकडे चालणार नाही," येविशी खात्री करून ऐशी बोलणी पडली. तेव्हां महाराजांनी सांगून पाठविले, " या गोष्टी घडावयाच्या नाहीत. तुम्ही आग्रह सोडून येऊन भेटावें. तुमची सेवा तुम्ही करावी. " ती गोष्ट न माने. विचार केला जे, " शेवटवरि महाराजांशी हरामखोरी करून लढाई करावी [तर] युद्धच महाराजांशी करून परिणाम लागावयाचा नाही. " समजोन चिठकोदे ८३. किलीजखान-निजामउल्मुल्क. हा | ता (१७१२१११) तो हैं राजकारण भाय. पहिल्यानेच दक्षणच्या सुभ्यावर आला तेंच त्याजकडे भालें.

·(२४) मल्हार रामराव कृत भालकी वगैरे जहागीर नबाबांनी दिली तिकडे निघोन गेले. यानंतर महारा. जांनी त्यांचे घराण्यांतील संताजी जाधवराव यासि आणून सेनापतिपदाची व. स्त्रे सरंजाम याच्या सनदा करून दिल्या. या समयांत प्रतिनिधि परशरामपंत यांनी विशाळगड तालुका आपणांस द्यावा म्हणून आड घातली. खंडो बल्लाळ यांचे बंधु निळो बल्लाळ यांजकडे सुभा होता, त्यांस आणून बहिरव मोरेश्वर पिंगळे मुख्य प्रधान यांचा कारभार मुनालकीचा सांगून व तालुका दुसरा देऊन, विशाळगड प्रतिनिधीस दिला. त्यांनी त्यांचे वडील पुत्र कृष्णाजी परशराम यांचे नावे करून देऊन त्यांस कारभारी मोरो शामराज करून देऊन पाठविले. काही दिवशी त्यांचे बुद्धीस भेद करून, मोरो शामराज यास मेळवून घेऊन, तालुका संभाजी राजे यांज- कडे दिला. हा दोष आला. आणखीही किलियांची राजकारण केली. वृत्त महाराजांस कळले. यावरून प्रतिनिधीस कैदेतून सोडून पद देऊन सर्फराज केले असतां पुन्हा संभाजी राजे यांजकडील पक्ष सुटत नाही. पुत्रांनी केले हे त्याचे संमतीवांचून कसे होईल ? म्हणून तत्काल चौकी पाठवून कैद केले. महाराजांस बहुतच कोध आला. आणि समक्ष प्रतिनिधीस आणिले आणि डोळे काढावे ऐसा मनांत आवेश येऊन जेठी पैलवान बोलावून आज्ञा केली जे, " तक्ता उरावर ठेवून डोळे काढावे." ऐशी आज्ञा केली. ते समयों जवळ लोक होते त्यांची कोणाची शक्ति रदबदली करण्याची न होय. जेठीने तक्ता आणोन उरावर ठेविला. आणि पाय दिला. दोन प्रहरचा समय. जवळ मातबर मुत्सद्दी कोणी नाही. [ अशांत ] खंडो बल्लाळ चिटणीस घरी स्नान करीत होते त्यांस हे वर्तमान समजतांच तसेच धावून येऊन जेठीने उरावर गुडघ्याचा पाय दिला तो पाहून आधी जेठी मागून धरून [ त्यास ] माघारे पाडिले. श- रेकरून बलाढ्यही होते. तसेच पुढे जाऊन महाराजांस साष्टांग नमस्कार घा- लून हात जोडून उभे राहिले. जे " मी सर्व प्रकारें अपराधी आहे. आधी माझे डोळे काढणे, किंवा शिरच्छेद करण्यास हुकूम व्हावा. नंतर प्रतिनिधीचे पारपत्त्य पाहिजे तसे करण्यास आता व्हावी." ते समयीं महाराजांस कोध न साहे. उत्तर न करतां उठोन माजघरांत गेले. क्षण एक उभे राहून पुन्हा दा- रांत येऊन बोलले जे, " काय म्हणता ?" सर्वांग, होट, कंपायमान, क्रोध सांवरेना असा आला. तेव्हा यांनी पुन्हा विनंति केली जे, " महाराज ! ब्राह्म- णास इतका उप्र दंड होऊ नये. पूर्वी संभाजी महाराजांनी केले त्या योगें रा. ज्याची व्यवस्था कशी झाली, हे सर्वजाण स्वामी आहेत, [ मी सांगणे नलगे, ] यास्तव मी आजेशिवाय जेठीस उठविले हा अपराध माझा जाहला. लले वरि पुन्हा महाराज " काय करावे ते सांगा " असे बोलले. तेव्हां विनंति " असे बो.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (२५) केली जे, " परशरामपंतासारिखे पराक्रमी सेवक माणूस असे मारूं नये. मोठे अघटित कामावर घालून मारावे. बेडी घालावी कैदेत ठेवावे. यावरून बेडी आणवून लोहार आणवून घालण्यास आज्ञा झाली. ते आणविली. नंतर आण. खी विनंति केली की, “ सरकारचे प्रतिनिधि, यांपरते दुसरे कोणी मोठे नाही. यांस रुप्याची बेडी असावी. " " ते घालावी " अशी आज्ञा जाहलियावरि मो. ज्या रुप्याच्या सांखळ्या घालून, किल्लयावर सर्व तजवीज करून, भोजनाची वगैरे ततूद बहुत चांगली ऐसे राखून ठेविले. नंतर किल्लयावर घातले. नंतर नारो प्रल्हाद, गदाधर प्रल्हाद यांचे भाऊ, यांस प्रतिनिधिपद दिव्हें. ते शके १६३३. बहादूर शहाजादे दक्षणेतून सर्व फौज व शिवाजी महाराजांची सर्व दौलत खजीना औरंगजेबांनी नेला तो सुद्धां निघोन दिल्लीकडे गेले. तो अजमशहा तख्तावर बसून तिकडील वजीरखान वगैरे अनकूळ होऊन पादशाही करूं लागले. सर्व सरदार सुभे राजेरजवाडे एक करून पुढे चालून बाहेर आले. हेही दिल्लीनजीक जाऊन पावले. दोहींकडील पोख्त सामान पठागी फौज आडून उभे राहून तोपखाना गारद जंगी सामान मातबर लढाई जाहली. बहुत तारफेची लढाई [ झाली.] घोडे माणूम व सरदार बहुत पडले. हत्ती रणांत पडले. ऐसे तुंबल युद्ध झाले. रक्ताचे पाट वाहिले. अजमशहाचा मो? जाहला. वहादुरशहा फत्ते पावले. ते हत्ती चालवून तिरंदाजी करीत करीत गेले तो अनमशहापुढे आले, ते तीर लागून ठार पडले. बराबरचे सरदार फौज राहिली ते सर्व बहादुरशहास येऊन भेटले. अलम अल्लीखान सैद मनसब्यांत लढाईत बहुत कामास आले. त्यांस बहादुरशहांनी बजारी दिली. किलीजखां ८१. ह्या प्रसंगी चिटाणसांनी परशरामपं- सुभा मांगितला. ही लडाई आप्रया- ताचा जीव वाचविला, हा उपकार स्मरून जवळ झाली. पुढे प्रतिनिधीकडे श्राद्राचे दिवशी चिटणि ८७. ही बखर लिहिणाराची चक होय. सांकडील एका खांशास भोजनास बलावन बहादरशहास जय प्राप्त झाला. तो दिल्लीस त्याजला श्राद्धाचे ब्राह्मणांबरोरच जेवाव्या- जाउन थोड्याच दिवसांनी मृत्यु पावला. स बसवीत. असे एका ठिकाणी लिहिलेले त्याचे जागी झुल्फिकरखा यांणीं जहांदार- आढळते. हा क्रम बरेच दिवस चालला शहा यास बसविलें. इतक्यांत बहादर- होता. शहाचा नातु फिरुकशीर, बहार प्रांती होता, ८५. ही मागे दाखविलेलीच चक होय. त्याने अबदुल्ला व हसन ह्या दोन सय्यद बहादरशहा वडील. तो दिल्लीकडे असून | सरदारांशी सधान करून, त्यांची फौज कुम- तोच तख्तनशीन झाला. अझमशहा धा- केस घेउन जहांदारशहावर चाल केली, का. तो दक्षिणेतून साम्राज्य मिळविण्या- जहांदारशहा नाश पावला. झुल्फिकरखां करितां हिंदुस्थामांत गेला. यास फांस लावन मारिलें. आणि फिरुक- ८६. अझमशहाचा पराभव होऊन तो शीर तख्तनशीन होउन त्याने अपदला मारला गेला हे मात्र बरोबर आहे. याच्या याजकडे बक्षीगिरी व हसनकडे वजीरी बाजस झुल्फिकरखान होता. तो पुढे ब- अमे अधिकार दिले. ह्या गोष्टी १७१२-१३ हादरशहाकह गेल्यावर त्याजकडे दक्षणचा | मध्ये झाल्या. त्याच वेळी सय्यद यांनी .

·(२६) मल्हार रामरावकृत निजाम उल्मुल्ख यानकडे दक्षिण सहा सुभ्यांचे जाहागिरीचे अमलाचा सुभा होता. तो सँगीर करून सैद याचे भाऊ हसन अल्लीखान सैद यांस सुभा दिल्हा. शहरांत जाऊन पादशाईचा बंदोबस्त करून तख्तावर बसले. हसन अल्लीखान दक्षणचे सुभ्यावर येतां मातबर माणूस दक्षणचे माहीतगार बराबर यावे म्हणून पादशहा यांनी संकाजी मल्हार सचिव चंदीहून काशी. वासास गेले होते ते बहुत शहाणे कर्ते ऐसे ऐकून त्यास बहुत आग्रह करून काशीहून आणवून त्यांचा बंदोबस्त चांगला करून देऊन सैदाचे बराबर का- रभारी करून दिल्हे. निजाम उल्मुलोव यास तगिरी जाहली हे कळले. त्याव. रून फोन व जमाव सुद्धां दिल्लीस जाण्यास निघाले. तो बराणपुरानजीक सै. दाची गाठ पडली. हिशेब व वासलात देऊन नंतर जाण्यास सांगितल्यावरून योडीशी लढाई पडली. नंतर तह ठरवून निघोन गेले. सैद औरंगाबादेस पोचून सुभा करूं लागले. दमाजी [ थोरात ] पाटस वगैरे प्रांती राहून बंड करून मुलकांत खंडणी घेऊ लागले. त्यांचा बंदोबस्त करावा म्हणून थोडा बहुत जमाव देऊन बा- ळाजी विश्वनाथ यांस पाठविले. ते जाऊन लढाई जाहली, त्यांनी ठाण्यांत राहून फितूर दगाबाजी करून बाळाजीपंत व अंबाजीपंत पुरंदरे यांस धरिलें. आणि पैका खंडणी द्यावी म्हणून अंबानीपंत पुरंदरे यांस तसदी बहुत केली. राखेचे तोबरे वगैरे अविचार केला. यावरून खंडणी ठरवून हरत-हे निघावें. फोन रवाना केली असतां दगा करतील. हुन्नरे करून निघावे म्हणून महारा- जांनी सूचना पाठविली. यावरून ठरावून अंबाजीपंत व पिलाजी जाधव यांनी आपणावर तसदी सर्व सोसून बाळाजीपंत यांस तसदी न लागू देतां त्यांस ठेवून पैका तरतूद करून आणितो म्हणून बाहेर येऊन, ठरावाप्रमाणे ऐवज नेऊन देऊन, बाळाजीपंत सुद्धा निघोन आले. नंतर नारो शंकर सचिव जमाव घेऊन दमाजीवर चालून गेले. त्यांसही मोड करून धरिले. यावरून बाळाजीपंत यांणी पिलाजी जाधवास पाठवून मध्यस्ती करून ऐवज ठरावून देऊन आणिले. ते समयीं सचिव यांची मातोश्री येसूबाई यांनपासोन पुरंदर किल्ला आपणाकडे घ्यावा ऐसा करार करून घेतला. आणि महाराजांस अर्ज करून सासवडास कुटुंबे ठेवण्यास. वगैरे उपयोगी आहे म्हणून किल्लयाच्या स- नदा आपले निसबतीस द्याव्या ऐशा करून घेऊन घेतला. निजामउल्मुलुख यास दक्षणचे सुभ्यावर | रवानगी केली (१०१६-१७). पाठविलें. (मागें पृष्ठ २३ टीप ८३ पहा.) ८८. तगीर-जप्त. तगीर करून काढून. पुढे फिरुकशीर व सय्यद यांचे वैमनस्य ९. वासलात-एकंदर हकीगत. पड़न त्याणे हसन यास आपणापासून दूर पृष्ठ ११ ओळ २६ पहा. करावे म्हणून त्याची दक्षिणेच्या सुभ्यावर १०. मागे ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (२७) जाधवराव मोगलाईत गेले त्यांनपाशी शहाणे माणूस नारो राम शेणवी व होनाजी अनंत व आनंदराव होते. ते याउपरि यापाशी राहणे उक्त नाही म्हणून महाराजांकडे निघोन आले. त्यांचा गौरव करून बंदोबस्त करून म- हाराजांनी ठेविले. महाराज खांसास्वारी श्री जेजूरीस देवदर्शनास आले. दमाजी थोरात यांस भेटीस यावे ऐसे ठरावून भेटीस आणिले. इमान प्रमाण पाठविले यावरून आले. आणि महाराजांनी सांगितले मे, " तुम्ही याउपरि बंड न करि. तां श्रीपाशी बेलभंडार देऊन आम्हांपाशी रहावें. तुम्हांस सरदारी व काही मुलूख जागीर देऊन उत्तम प्रकारे ठेवू " ते समयी त्याचे मुखांतून आले ने " बेलभंडार कशास पाहिजे! भंडार म्हणने आमची नित्य खावयाची हळद ! बेल तरी झाडाचा पाला !! " हे ऐकून महाराजांनी विचार मनांत आणिला ने, “ हे बेइमान व उद्दाम आहेत. आपण इमान देऊन आणिले यास दगा करून धरून धरणे ठीक नाही आणि यांनी बाळाजीपंत व सचिव यांस दगा फरून धरून अमर्यादा केली. मातबर सामान पाठवून पारपत्य करणे काय अ. गाध आहे ? " बहुतांचे बोलणे ये समयीं यांस धरावे म्हणोन पडले. ते समयीं महाराजांनी “ इमान दिल्हें असता हे करणे सर्वथा करावयाचे नाही " म्हणून सांगून बहुमान वस्त्रे देऊन निरोप देऊन लावून दिल्हे. आणि महाराजांची स्वारी सातारा आली. आणि बाळाजी विश्वनाथ यांजबराबर फौज, पागा, व तोफखाना मातबर देऊन रवाना केले. बाळाजीपंत यांस घोड्यावर बसणे का. ही कमी होते. परंतु शूर धारकरी [ होते. ] यांजबराबर घोड्याजवळ माणसे असोन ऐसे होते. सरलष्कर ही बरोबर दिल्हे. ते जाऊन लढाई देऊन, त्याची फौज मोडिली. ठाणे यास तोफा लावून ठाणे पाडले. भोवतें घेरून ठाणे हल्ला करून घेऊन, दमाजी थोरात यास धरून आणिले. ठाणे आणि थोरात यास बेडी घालन कैदेत ठेविलें. खटावकर ब्राह्मण राजे यांस महाराज ऐसा मोंगलांइतून किताब होता. पाळेगिरी करीत. त्यांजवर फौज देऊन बाळाजीपंत रवाना केले. तेव्हां श्रीपत. राव हे परशराम त्रिंबक प्रतिनिधीचे पुत्र महाराजांपाशी मोकळे होते, त्यांस पर- शरामपंत यांणी सांगून पाठविले, " तुम्ही सेनाकर्ते जातात त्यांनबरोबर या लढाईत जाऊन चाकरी व आपली शर्त असेल ती करून तरवार करून महा- राजांस संतोषित करून आम्हांस सोडवावे. अगर मरून जावे. अगर मरून जावे." यावरून त्या लढाईत जाऊन, बहुतच शर्तीने दोन चार वेळ उलटोन तरवार मारली. खटावकर मंडळी बहुत शिपायी मर्द झाडून उभे राहून लढाई दिली. परंतु सरकारी सामान भारी. त्यांचा मोड जाला. नंतर तह करून महाराजांस येऊन ९१. हिंगणगांवच्या गढीत दमाजी रहात असे. पाडून टाकिलें ·म्हणजे (२८) मल्हार रामराव कृत भेटून पदरी पडले. त्यांजकडे तो गांव इनाम ठेवून तैनाता वगैरे करून ठेविले. श्रीपतराव यांणी बहुत मर्दुमी करून तरतुदीने लढाई केली, हे बाळाजीपंत याणी तारीफ समजाविली. याजवरून महाराजांची मर्जी प्रसन्न जाहली. नंतर परशरामपंत यांची याउपरि निखालस चालण्याची खातरजमा जाहली, सोडुन पद सांगावयासि येईल [ असे ] बोललेवरून बाळाजीपंत व खंडोबल्ला- ळ चिटणीस यांणी खातरजमेची बोलणी करून, परशरामपंत यांचा पक्केपणा करून घेऊन, समजाविलेवरून सोडून शफत प्रमाण घेऊन पुनः पद प्रति- निधि बहुीन वस्त्रे दिल्ही. कान्होजी आंगरे सुवर्णदुर्ग, विजयदुर्ग वगेरे जंजिरे" किल्ले लोकसुद्वा सं. भाजीराजे यांचे लक्षात राहिले. आणि [ त्यांणी ] बहिरोपंत पिंगळे प्रधान यांजकडे कल्याण प्रांत तालुका होता, [ ते ] तिकडे गेले होते, त्यांजवर जमाव करून चालून जाऊन लढाई केली. त्यांत प्रधान यांचा मोड जाहला. प्रधान यनिळो बल्लाळ यांस धरून कैद करून ठाणी आपली बसवन राजमाची व लोहगड वगैरे किल्ले घेतले. यावरून महाराजांस आंगरे याचे पारपत्य क- रून, कोंकणप्रांत जंजिरे किल्ले सोडवावे, प्रधान सोडवून आणावे, प्राप्त जाले. तेव्हां है मसलत बाळाजी विश्वनाथ यांस सांगोन दहा हजार फौज व दहा हजार पायदळ बराबर देऊन रवाना केले. ते राजमाची वगैरे किल्ले घेत घेत, त्यांजकडील ठाणी उठवीत उठवीत, व लढाई पडेल तेथे करीत कोंकणांत गेले. तेव्हां कुलाबा प्रांती कुलाब्यास कान्होजी आंगरे होते. त्यारोखे अवचि. तगड, नागोठणे तालुक्यांत गेले. आणि आंगरे यांजकडे सांगून पाठविले जे, “ तुम्ही महाराजांचे पदरचे मातबर सुभेदार. तुकोजी आंगरे तुमचे वडील यांणी शिवाजीराने महाराज थोरले यांजपाशी सेवा निष्ठेने करून वाढले. ऐसे असोन शाहूमहाराज वडील, सिंव्हासनाचे स्वावंद, ते ] राज्या- वर आले, राज्य करितात, त्यांशी दुरोखे राहून धाकटे भाऊ यांजकडे मिळून सरकारी तालुके घेता" व प्रधान यांस धरून कैद केले हा सेक्काचा धर्म की काय ? यांत हरामखोरी घडती. पूर्वी मातोश्रीस इमान दिले तर त्यांपाशी राह, सरकारी कामांत अमर्यादा करूं नये. किंवा ते हद्दपार जालियाउपरि तख्ताचे ९२. ह्या वेळी बाळाजी विश्वनाथ व वेळमारू ( ? ) खंडो बल्लाळ हे प्रतिनिधीच्या किती उप ९६. 'देतां' असा पाठ इंदर व कोल्हापूर योगी पडले ते सांगणे नको. प्रतींचा आहे तेथे 'धाकटे भाऊ संभाजी ९३. जंजीरा-जजीरा जलदुर्ग. यांस देता ' असा निर्वाह केला पाहिजे. ९१. लोहगड हा कारल्याचे दक्षिणेस ९७. ' ते ' म्हणजे संभाजी. या पूर्वी तीन मैलांवर आहे. राजमाची खंडाळ्या- संभाजीचा पराभव झाला होता त्यास उद्दे- च्या घाटांतून दृष्टीस पडतो. शून हे बोलणे असावे. १५. दुरोंख= दोन +रोख ) फितुर, ·- . थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (२९) खावंद वडील यांजकडे येऊन भेटून सर्फराजी करून घ्यावी. हे दोन्होही करणे नसल्यास आम्हांस महाराजांनी पाठविले [ आहे. ] तुम्हांशी लढाई करून ठाणी किल्ले प्रांत तुमचे हातून घेणे प्राप्त आहे. लढाई सुरू जालियावरि पुन्हा महाराजांची कृपा करून घेऊ म्हणाल तरि कदापि गोष्ट घडणार नाही. त्याचा विचार करणे असेल तो आधी करून सागून पाठवावे. महाजास श्रीभगवान् अनकूल होऊन पाद शाही नजरबंदीतून त्याणी होऊन लावून दिल्हे. राज्य प्राप्त जाहले. आईसाहेब कनिष्ठ बंधु पराभव पावले. तेव्हां वडील तख्ताचे खावं. द यांस भेटून कृपा संपादावी, हे उत्तम गोष्ट आहे. हे करणे नसल्यास सर. कारचे मुलुकाची खराबी किल्लयांत राहून करणे ठीक नाही. मैदानांत आपले सामानसुद्धा तयारी करून लढाईस यावे. " [ असे ] सांगून पाठविले, याजवरून कान्होजी आंगरे याणी आपले ठायी विचार केला जे, " संभाजी धाकटे बं. धूचे पुत्र, यांजकडेच शेवटपर्यंत राहून आग्रह धरून परिणाम नाही. आई. साहेबास शफत दिली ते शर्त करणे ती केली. तोही कैदेत राहिली. संभाजी राजे यांस पुढे मसलत अथवा प्रताप करणेही काही नाही. तेव्हां महाराज गादीचे खावंद त्यांची चाकरी करावी, हे काही हरामखोरी नाही." ऐसा निश्चय करून बाळाजीपंत सेनाकर्ते यांस सांगून पाठविले जे, " आपण सर्व फौज मागे ठे. वून कार्याकारण फौज घेऊन किल्लयानजीक यावे. म्हणजे भेटी होऊन बो. लणी आहेत ती बोलोन विचार ठरेल तो [ खरा.) आपले विचारे महाराजांची कृपा होय ऐसे करूं." यावरून बाळाजीपंत सडी फौज करून नजिक जाऊन उतरले. आंगरे पुढे सामोरे येऊन बहुत सन्माने करून भेटी जाहल्या. मेजवान्या, व खर्चास देणे, बोलण्यांस सफाई होणे तशी जाली. हे सर्व वृत्त महाराजांस, " आंगरे याउपरि महाराजांपाशी एक- निष्ठेने सेवा करून आज्ञेत चालतात. येविशी खातरजमा शपथ होणे ती जाली. त्यांस पदाची वस्त्रे बहुमान व त्यांजकडील तालुका ठेवावयाचा त्यां- च्या सनदा पाठवाव्या," लिहिले. व नषे किल्ले ठाणी कल्याण प्रांत वगैरे त्यांणी घेतले [ होते ] त्यांच्या सोडचिठ्या घेतल्या त्या पाठविल्या. व बहिरोपंत प्रधान व निळो वल्लाळ यांस सोडवून आपणांपाशी घेतले, हे वृत्त [ ही ] लिहिले. यावरून महाराज बहुत संतोषी होऊन महाराजांनी सरखेल पदाची वस्त्रे बहुमान देऊन शिरस्तेप्रमाणे तालुका त्यांजकडे ठेविला. त्याची सालाबाद ९८.शाहूमहाराज. १. येथे कोलापुर व इंदूर प्रतति "संभा. १९. त्यांणी होउन-पादशहांनी आपण जी महाराज गादीचे खवंद त्याची चाकरी होऊन. केली तर " अमें लिहिले आहे ते चुकीने १००. हा बाळाजीपंतांचा निरोप ध्या- लिहिले गेले असावे. नांत ठेवण्याजोगा आहे.

·(३०) मल्हार रामराव कृत नजर रसद यांचे ठरावाच्या यादी व सनदा देऊन खंडो बल्लाळ चिटणीस यांनबराबर रवाना केल्या. ते जाऊन पावले. बाळाजीपंत व चिटणीस यांणी वस्त्रे, बहुमान, सनदा नेल्या त्या दिल्या. पुढे निःसीमपणे महाराजांचे आज्ञेत चालावें ऐसे ठरले. चिटणीस यांस महाराजानी सरदेशमुखीचे वतन चौल प्रांतीचे दिल्हे होते व खांदेरी तालुका चिटणीस यांजकडे जंजिरेसुद्धा होता; तो आंगरे यांणी त्यांचे चुलते किल्ल्यावर होते त्यांस धरून वतनाचे का- गदपत्रसुद्धा नेले होते ते माघारे देऊन वतन सुरळीत चालावयाची आपली पत्रे आंगरे यांणी राजपत्राप्रमाणे करून गांवगन्ना व महालांस दिल्ही. आंगरे यांचा व हबशी याचा कलह वाढून तह बिघडला होता यावरून बाळाजीपंत यांनी आपणांकडील फौज व लोक काही कुमकेस दिल्हे. ते व आंगरे यांजकडील लोक ऐसे जाऊन त्यांचा प्रांत मारिला. शह दिल्हा. यावरून त्याचे वकील येऊन तह ठराव जाहला. याप्रमाणे करून सरकारी मुलकांत त्याचा उपद्रव न लागावा, [ असा बंदोबस्त ] केला. आणि बाळाजीपंत सेनाकर्ते यशस्वी होऊन, प्रधान पंत यांस घेऊन, अवकाशेकरून आंगरे यांणीही येऊन भेटा- वेसे करून, महाराजांचे दर्शनास सातारियास आले. [ते समयीं ] महाराज बहुत संतोषी जाहले. बहिरोपंत पिंगळे नाकर्ते, आंगरे यांशी लढाई द्यावी किंवा त्यांजवर जरब राखून त्यांणी प्रांत किल्ले बळाविले तेघ्यावे, ते राहून आपले स्वाधीन तालुका केला तो गमाविला. आपण त्यांचे कैदेत सांपडले ते बाळाजीपंत यांणी सोडवून आणून तालुके सोडविले. व आंगरे यांस जरब देऊन सरकार लक्षांत आणिले. हबशी यांचा तह केला. पुढे आपणासि कर्नाटक प्रांत आपले राज्य ते सोडवून, हिंदुस्थान माळवा सोडवून, पादशाही अंमल यांस चौथाई सरदेशमुखी स्वराज्याचे अंमल बसवावयाचे या उपयोगी बहिरोपंत पिंगळे नाहीत. बाळाजी विश्वनाथ यांसच प्राधानपद दिल्हें असतां हे मोठी कामें करावयाजोगे आहेत. व आपणांस शरण जाधवराव यांचे आग्रहामुळे [ आले.] आपण अभिमान धरून यांचे रक्षण केले त्याजमुळे जाधवराव सेनापति तुटले, आणि येथील दौलतीहून अधिक दौलत साठ लक्षांची मेळवून यवनाचे पदरी पडून पुरुषार्थ करून दाखविला. ज्या अर्थी बाळाजीपंताचा अभिमान धरिला, त्या अर्थी सेनापतीचा त्याग करणे आला. तोही करून पारपत्य केले. परंतु हे पद यांस देऊन सेनापतीहून अधिक करून दाखवावें. फौजेचे काम लढाई व मुत्सद्दीगिरी दोन्हीही करवावी यास योग्य आहेत. मुख्यप्रधानपद ते यांस द्यावयाचे. पिंगळे वडिलोपार्जित परतु निरुपयोगी जाले. व बाळाजीपंतांनी १. निजाम उस्मुलुक याजकडे. २. इरशी जंजिऱ्याचा. १. नाकर्ते-कर्तृत्वहीन.

·] ] थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. सोडवून अणिले हे [ त्यांस ] लांच्छन जाले. त्या अर्थी बाळाजीपंतासच पद सांगावयाचे. ऐसें सर्वमते ठरवून, आंगरे हबशी यांचे मसलतीत कारस्थान बहुत चतुराई केली, हे चिटणीस आंगरे यांची वस्त्रे घेऊन गेले त्यांणी तेथील वृत्त समजाविले, याजवर बहुत संतोष पावून, प्रधानपदास योग्य आहेत समजोन, सुमुहूर्त पाहून मुख्यप्रधानपदाची वस्त्रे बादली सही सनगे व न. चाहीर, शीरपेंच, तुरा, कंठी, चौकडा, ढाल, तरवार, शिक्के कटार व चौघडा साहेबनौबत, हत्ती, घोडे, जरीपटका याप्रामाणे देऊन मुख्य प्रधान केलें. शके २६३५ विजयनामसंवत्सरे. सुरू सन आबा अशरीन मया व अलफ. राज्या- भिषेक शक ३९. मुतालकीची वस्त्रे अंबाजीपंत पुरंदरे यांस दिली. प्रतिनिधि अमात्य वगैरे पदें दिली होतीच. सेनापति मानसिंग मोरे होते. परंतु दुसरे मोठे कर्ते माणूस पाहून पद द्यावे म्हणोन खंडेराव दाभाडे यांणी ] पूर्वी. पासून मोठी कामे सुभे केले, गुजराथ काठेवाड प्रांती अंमल बसविला व राखिला, यावरून प्रधानपदाचे बहुमान त्याप्रमाणेच सेनापतीचे शिरस्त्या अन्वयें बहुमान देऊन सेनापतिपद त्यांस दिल्हे. श्रीकराचार्य यांस पंडितराई राजारामसाहेबी दिली [ होती ] ते आईसाहेबांचे लक्षी राहिले. पूर्वापार उपाध्ये यांजकडे चा- लत आली त्यांस द्यावी म्हणून मुद्गलभट उपाध्ये यांस पद वस्त्रे दिली. न्या. याधीशी सखो विट्ठल यांनकडे होती ते होनाजी अनंत जाधवराव यांचेपाशी होते ते आले, ते न्यायप्रकरणी चतुर पाहून त्यांस पद सांगून बहुमान वस्त्रे दिली. तसेच सुमंत पद महादानी गदाधर यांजकडील दूर करून आनं- दराव हे जाधवराव यांजकडील आले ते कर्ते, शहाणे, मोंगलाईतील माहीतगा. र, वकीलीस योग्य पाहून त्यांस सुमंत पद बहुमान वस्त्रे दिल्ही. नारो राम शेणवी हेही जाधवराव याजकडून आले, ते शहाणे पाहून मंत्रीपद, बहुमान वस्त्रे, रामचंद्रपंत पुंडे यांजकडे होते परंतु ते पन्हाळेस आईसाहेबांकडे राहिले सबब [ त्यांजकडून ] ते दूर करून यांस दिल्हे. सरलष्कर पद निंबाळकर [ यांजकडील ] दूर करून सोमवंशी यांस दिल्हे. चिटणिसी खंडो बल्लाळ प्र. भु यांजकडे होतीच. पोतनिशी खासनिशी आनंदराव महादेव प्रभु यांजकडे सांगितली ते होतेच. पारसनिशी बाबाजी निळकंठ यांनकडे होती ते संभाजी राजे यांजकडे राहिले, याजवरून यादवराव बाजी प्रभु यांजकडे सांगितली. ते सैदाकडे वकिलीस पाठविले. पोतदारी पुर्डे यांजकडे होती ते पन्हाळे येथे रा. हिले सबब कृष्ण जोशी यांस वचन मोंगलाईहून येतां दिल्हें होते [ त्याप्रमाणे ] ५. 'पांच 'कोलापूर व इंदूर प्रती. 'माहादजी गंगाधर हणमंते' इंदूर प्रत. को० व ९० प्रती. ८. मागें पृष्ठ १० टीप ७. पहा. ... 'महाराजांनी गंगाधर 'को प्रत. 'शके १० ·(३२) मल्हार रामराव कृत त्यांस दिही. ते पूर्वीचे पुंडे यांचे निसबतीचे होते. त्यांसच सांगितली. से. नापति दाभाडे जाले होतेच. याप्रमाणे अप प्रधान व दरकदार व सरकारकून, कारखानदार [ नेमिले.] जे संभाजी राजे यांचे लक्षी राहिले व दुलर्ग आहे ऐसें पाहून दूर करून नवीन व पूर्वीचे उपयोगी ऐसें पाहून, घालमेली करून, महाराजांनी बहुमान यथा- पद्धति देऊन सर्वांनी पराक्रम करून राज्याचे बंदोबस्ताचे उपयोगी निःसीम सेवा करावी ऐसी आज्ञा केली. आणि पूर्वी थोरले शिवाजी महाराज यांचे वेळचे धारे यांनी राज्य चालवावे. ऐसा निश्चय करून, पूर्वील आंबते करून त्याप्रमाणे नवीन जाबते करून देऊन, प्रांत, किल्ले, जंजिरे, ठाणी व फौज व पागा हुज. रात मानकरी यांचा जमाव कारखाने तोफखाना वगैरे यांचे जमाव तद कारखाने ज्यांचे त्यांस सांगून पूर्ववत करविले. तोफखाना दरोगा नागोराव मेघश्याम केले. देवराव मेघश्याम यांस राजाज्ञा यांजकडील मुतालकी सांगि. तली. त्याप्रमाणे सर्व अधिकारी केले. त्यांस सरंजाम व इनाम गांव व जमिनी, वतनें, नेमणुका सेवेचे लोक, हवालदार, नाईक कारखाने यांचे सुद्धां नवीन करून दिहे. अष्ट प्रधान व सरदार यांजकडे तालुके नेमून दिल्हे. किल्ले, कोट, ठाणी, सुभे यांचे धारे पूर्वीलप्रमाणे करवून त्यांचे सरंजाम व लोक, दरकदार, हवालदार नेमून, त्याजवर सामान अंकीरी पूर्वीलप्रमाणे राखावें ऐसे करविलें. देव ब्राह्मण यांचे इनाम, आग्रहार, पूजा, नैवेद्य, नंदादीप, पूर्वील दिल्हे चालवून जेथे नाही तेथे नवीन बंदोबस्त करून दिल्हे. सेवक लोक बहुत निष्ठेने महाराजाशी आज्ञा तिळपाय उल्लंघन न करितां चालू लागले. याजमुळे जे कार्य ज्यास सांगितले [ते ] तो कराययासि गेला. तेथे त्यास ] यशच प्राप्त व्हावे. अघटित कार्ये ती सेवकाचे हातेच घडावी. ऐसे होऊ लागले. ज्यांणी त्याणी राज्य वृद्धीस पावावे, हेच करूं लागले. याजमुळे दिवसे दिवस रा- ज्यवृद्वीच जाहली. महाराजांनी देवब्राह्मणांचे ठायीं बहुत निष्ठा [ ठेवून ] महा. पुरुषांची स्थाने होती त्यांचे उत्साह महोच्छाव चालावे, अतिथि विन्मुख जाऊं नये, ऐसे करून गांव जमिनी होते ते व नवीन देऊन चालावे ऐसे केले. पूर्वी श्रावणमासचा धर्म थोरले महाराज यांणी धान्य व नख्त पंडित वैदिक व दूर देशीचे ब्राह्मण यांस चालविले होते त्याप्रमाणे चालावें यांचे तालुक्यांत नेमणूक दोन तीन लक्ष रुपये पर्यंत जावे [ अशी ] आज्ञा फरून त्यांणी श्रावणमासी येतील ब्राह्मण त्यांजपासोन कोटिलिंगे करून रहावे. ९. दुलग, दुलग-दुटप्पी, फितूर. १२. " जकीरा संग्रहः स्मृतः १०.धारे नियम. व्यवहारकोश. ११. जाबते-पूर्वीचे आधारभूत लेख, १३. ' सत्पुरुषांची ' कोलापूर व इंदूर प्रती. ते म्हणून सेनापति दाभाडे राज- कायदे कानू.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (३३) नंतर समाप्तीत यथायोग्य पाहन संभावना दक्षणा दहा, वीस, पन्नास, शंभर, दोनशे याप्रमाणे देत जावें, ऐसे करविले. तोगांवी करावेसे केले." सेवक लोक यांनी जशी ज्यांणी सेवा राजकार्ये केली तसे त्यांस बक्षीत व इनाम व जमीनी नवीन करून दिल्हे. व सरंजामी लोक व सरदार यांचे सरंजाम करार करून त्यांचे तालुके त्यांणी सोडवावे, बंदोबस्त करावे, त्यांत अंमल व चालण्याचे धारे करून देऊन, स्वार कोणाचे किती असावे, जातीच्या नेमणुका इतमाम कसे चालावेसे करून, ती पतके काही सरलष्कर यांचे निसबतीस व कांहीं फत्तेसिंग भोसले यांचे निसबतीस, काही हुजुरांत ऐसे करार केले. सेवक लोक बहुत नि. ठेने सेवाकार्य करूं लागले. मावळे लोक पायदळ व कोंकणे सरदार हेटकरी यांचे सरदार पूर्वीचे करार करून नवीन भरती करून काही विश्वासुक लोक कंक, मालुसरे व देशपांडे प्रभु लोक व ब्राह्मण सरदार पाय लोकांचे होते त्यास गांववतने पावावीसे करून कामांत नेमेले. काही जवळ हुजूर विश्वासांत ठेविले. विसकळित प्रसंग जाला याजमुळे चांगली माणसे, मातबर लोक, मोंगलाईत व हपसाणांत गेले ते प्रयत्न करून आणवून सेवेत ठेविल. त्यांचे बंदोबस्त करून त्यांस खास चौकीस ठेविले. गोरगरीब अथवा दाद फिर्याद आहे म्हणून उभे राहिले असतां स्वारीत पालखी उभी करून, अगर मजालसीत ऐकून घेऊन, समक्ष आज्ञा सांगावयाची असेल ती लागलीच सांगावी. न्यायप्रकरणाकडे सां- गावयाचे असेल तें त्याजकडे सांगून पुन्हा ऐकून घ्यावे. तालुकेदार सुभेदार यांनकडील असेल ते त्यांचे त्यांजकडे सांगोन वाजवी ते होऊन कोणा एकास उपद्रव वावगा लागू नये ऐसे केले. ज्यास दंड करावयाचा तो उग्र दंड कराव- याचाच नाही. शिरच्छेद करणे मारणे असाच अन्याय असल्यास बहुत विवेक करून ठरलेंच तरि कान्होजी आंगरे यांजकडे रवाना करावे. त्यांणी मारणे त्यास मारावे ऐसें कले. शिकारीचा हव्यास राजधर्म होय. ते बहुत तरतूद सामा- न वाघरी वगैरे असावे तसे व त्या कारखान्यावर हजारों माणस-जळ, स्थळ, आकासी शिकारीचे तीन प्रकार त्याप्रमाणे सिद्ध असावे. बाजलगडे चित्ते कुतरे जोड्या पायदामे वगैरे बाळगिले. पास दरोगे" मल्हारप्रभु करून दिल्हे. त्यांणी ११. पुणे येथे ब्राह्मणांस जो दक्षणा हात १६. म्हणजे संभाजीची कारकीर्द. असे व अंशतः मांप्रतही होते, व जिचा ब- हुतक अंश हल्ली दक्षणापाईज कमेटी आणि १८. वावरा ( वागुरा )-जा. 'वाघर' दक्षणा फेलोशिप्स यांजक लागलेला आहे, म्हणून पशुपंक्षी यांचा 'पारध करणारे तिची मळपीटिका ही होय. दाभाडयांचा लोकही आहेत. अपकर्ष झाल्यावर ही दक्षणा त्यांचे तळेगां. १९. वा ज ल ग ह चि ते कुतरे जोध्या:. वाहून पुणे येथे पेशव्यांकडे कशी आली हैं २०. पायदामे ? पुढ येइलच. २१. दरोगा-देखरेख करणारा. १५. 'त्यांचे' चिटणात प्रत. १७. मजालस-सभा.

·(३४) मल्हार रामराव कृत सर्व तरतूद राखावी ऐसे केले. याप्रमाणे बंदोबस्त राज्याचा केला. महाराजांनी में कार्य चित्ती धरावें तें यशच यावें, अनायासे कार्य व्हावे, शत्रु आपले आप- ण लयास जावे, ऐसे होऊ लागले. सेनापति, प्रधान व सरलष्कर व सेनासाहे. व सुभा यांस में कार्य, जी मसलत सांगून जिकडे पाठवावे, तिकडे यशच यावे ऐसें जालें. पूर्वी ज्यांनकडे सुभे नेमिले सांगितले, त्यांणी तिकडील अमल बसवून सुरळीत अमल येऊ लागले. मोंगलाई झाली त्यांत मुलूख खराब जाहला. त्यास कौल, इस्तावे, तगाई देऊन लावणी आबादौनी करविली. याजमुळे पृथ्वीत प. नन्यवृष्टि ययाकाळे होऊ लागली. व पृथ्वीस पीक बहुत व्हावे, फळे, पुष्पे [ यांची ] वृद्धि होऊ लागली. मनुष्यमात्र सर्व सुखी. आपलाले व्यापारांत सर्वां. स बरकत यावी, सर्वांनी सुखी असावें, ऐसें जाहले. ज्यांस में वतन नेमिले त्यां- त बरकत येऊन त्यांणी सुखी रहावे ऐसें जाहले. सर्व तालुकदार, सुभेदार ने- मिले, त्यांजबरोबर सरकारी दरकदार देऊन त्यांणी चालवावें. [ त्यांस ] जानते करून दिले. अष्टप्रधान व सरदार यांस जातीची वतने दरखदार कारखानदार सुद्धा करून देऊन त्यास सरंजाम लावून, इनाम गांव करून देऊन, बाकी को. जेच्या खर्चास नेमणूक व हुजूर खर्चाकडे नेमणुका करून हिशेब समजवावे, माजती खर्च पाहिजे तो हुजूरची आज्ञा नेऊन होईल तसे करावे, ऐसे केले. याखेरीज प्रधान, प्रतिनिधि, सचिव, सेनापति, भोसले, आंगरे, वगैरे यांजक- इन हुजूर खर्चास दरमाहा रुपये कोणते कारखानियास कोणाकडून किती कसे यावेसे करून, सचिव यांचेकडे हत्तीमहाल खर्च पागा, प्रतिनिधींकडे कोठी, प्रधान पंत यांजकडे इमारत वगैरे सर्व नेमणुका करून, त्याप्रमाणे समयाचे सम. यास त्याणी पावते करून कारखाने यांचा बोभाटा तिळपाय पडूं नये ऐसें केलें. सरकार विल्हे म्हणून राजाज्ञापद दत्तोजी" शिवदेव यांजकडे त्यांनकडे वराता नेमणूक केली. तो ऐवज त्यांणी घेऊन पोता" जमा करावा. हुजूर खासगी म्हणून नेमणूक वराता ऐषन तो पोतनीस याणी पोतां जमा करावा. त्याचे झाडे चिठ्या करणे ते सरकार परवानगी होईल त्याप्रमाणे ज्यांच्या त्यांणी चिम्या करून खर्च झाडे पोतनीस यांणी राखावे. अखेर साली शिकारखाने याचे झाडे झडतीस दप्तरों जावे. कीर्दी व एकबेरजी तयार व्हावी. शिवाय कर्जाऊ ऐवज अधिक खर्चास लागेल तो तालुकदार यांणी आलियावर नेमणूक होईल त्याप्र- माणे वारीत जावे ऐसे केले. फत्तेसिंग भोसले प्रबुद्ध जाहले. त्यास सर्व तालुकदार आणून त्यांजकडील २२. आबादानीम्लागवड, वसाहत. २५. शिकारखाने ' असा सर्व प्रतींचा २३. 'पंताजी' असेंही होईल. पाठ आहे. पण 'शि' ज्यास्त पडली अ. २१. पोता-सरकारी तिजोरीत, राज सावी असे दिसते. कोशांत.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (३५) तालुक्यांतील दाहिनी म्हणून गांव माहाल व मोकासे काही नेमून पृथक संस्था. न करून त्यास दरकदार व कारखानेदार सर्व हुजूरचे नेमून देऊन त्यांची सर. दा। लोक पागा व सरंजामी पदके ऐशी नेमून देऊन दिवाण निळो बल्लाळ करून देऊन सरदारी वाढविली. अक्कलकोट परगणा आपणास दुधाकरितां पा- दशहा यांनी दिला तो, हे पुत्र ऐसे केले, त्यांजकडेस दुधास म्हणून दिला. भोंस. ले राजे म्हणोन त्यास सोइरिका शिर्के, मोहिते यांतील देऊन लो केली. असतां वरकड प्रधान यांचा नौबतखाना बंद रहातो, तो दहा कोसांचे पुढे गेल्यावर वाजावा, दहा कोशांचे आंत आलियावरि बंद असावा, दुडुमधोशा वा. जवीत येऊ नये, ऐसे कायदे आहेत. फत्तेसिंग यांचा नौबतखाना सरकारी नौबत अखेरी जालियावरि प्रारंभ करून वाजवावे, ऐसे करून दिल्हे. आणि प्रतिनिधि व प्रधान मोठे मानकरी यांणी फत्तेसिंग यांस स्वारीस लावून दिन्हें तरि त्यांचे बराबरि जात जावे. ऐशी मोठी योग्यता [ वाढविली. ] राजपुत्रच ऐसे करून दिले. सेनापति यांजकडे गुजराय, अमदाबाद, काठेवाड वगेरे ता- लुका सुभा सांगितला. त्यांत दरमहा व हुजूर खर्चाचा ऐवज, फौन बाळगणे व हुजूर महाल खाजगी सहा ठेविले. हिशेब एकंदर देत जावा. राहील कसर खंडणी वगैरे ते सरकारदाखल करीत जावे. ऐसे केले. तसेच भोसले सेना- साहेब सुभा यांजकडे वराड, गोंडवण, कटक व हिंदुस्थानपैकी काही महाल ऐसा सुभा नेमून दिल्हा. त्यांची नेमणूक वगैरे त्याचप्रमाणे बंदोबस्त जाबते करून देऊन दरकदार हुजूरचे सर्वांस नेमून दिल्हें. प्रतिनिधि यांजकडे स्वदे. शचा सुभा, सचिव यांजकडे मावळ, कांही कोंकणचे महाल व साहोत्रा याचा सुभा सांगितला. प्रधान यांजकडे खानदेश, माळवा, बागलाण सुभा सांगून पुढे हिंदुस्थानचा अमल साधेल तितका साधित जावा सांगितले. सरलष्कर [ यांस ] गंगातीर मोंगलाईतील स्वराज्य याचे अमल यांचा सुभा दिल्हा. स. वांस हुजूरचे दरखदार देऊन हिशेब देऊन नेमणुकेप्रमाणे खर्च करून सरका- रांत ऐवज देण्याच्या नेमणुका करून दिल्या. कर्नाटक प्रांत चंदीचंदावरपर्यंत त्रिचनापल्ली वगैरे अंमल चालत आला तो गेला तो बसवावा, किल्ले ठाणांगेली ती घ्यावी, व संस्थानी यांजकडील खंडण्या पूर्वी ठराव जाले ते येत नाही ते यावे, त्यास फत्तेसिंग भोसले रवाना करावे, ऐसे करून बराबर फौज पागा व सरदार हुजुरात ऐसे नेमून दिल्हे. मंत्री व मुमंत यांनकडे मोंगलाई तालुक्यातील बाब. ती साहोत्रा सरदेशमुखीचे अमलाचे तालुके उगवाये ऐसे नेमून दिल्हे. कोल्हा एकाकडून रयतेस जाजती जुलूम किंवा लुटणे कौल खेरीन होऊ नये. आता २६. दाहिजा. (?) विण्याची एक चाल. २. दुडुमधोशा-नौबत, नगारे वाज २८, कौल-भापत्र, तुकूम..

·मल्हार रामराव कृत होईल तैसे चालावे. हुजूर बोलाविले असतां एक क्षणाचा विलंब व उजूर न करितां येऊन पावावे. सुभ्याची व पदाची घालमेल जाली आणि सनद गेली म्हणजे तसेच त्या क्षणी काम त्याचे हवाली करून हुजूर निघोन यावे. काही एक अवज्ञा करूं नये, ऐसे केले. त्याप्रमाणे सर्व अष्ट प्रधान व सरदार व सुभे कोणीएक अवज्ञा न करितां बहुत निठेने चालू लागले. त्या योगेंकरून ज्याने, ज्या कामावर जावे त्याने ते काम करावे, यशच यावें, ऐसे होऊ लागले. [इकडे पाद शाईत पादशाह यांशी सर्वाध्यक्ष सैद होऊन वजीरी कारभार करूं लागले. ते निजाम उन्मुलुक वगैरे सरदार यांस असाह्य जाले. आणि दोन भाग होऊन एकमेकांस घालवावें ऐशी मसलत वाढली. यावरून औरंगाबा- देस हसन अल्लीखान सैद होते, त्यांस अलम अलीखान सैद यांणी लिहिले जे, " जुल्फकारखान वगैरे सरदार यांणी फरोखशहास अनुकूळ करून बखेडा आरंभिला आहे. " यावरून हसनअल्ली यांणी संकानी मल्हार यांस " मसलत कशी करावी ? तुम्ही येथे सुभ्याचे काम बंदोबस्त राखावा, आपण फौज जमाव घेऊन दिल्लीस जाऊन बखेडा मोडितो " विचारिलें. ते समयीं संक्रानी मल्हार यांणी मसलत सांगितली की, " शाहू राजे पादशाहीतून सुटून आले. सर्व आपले दौलतीचा बंदोबस्त केला. मातबर सरदार व कर्ती माणसे मुत्सद्दी कार्यकर्ते जमविली. फोन, पागा, कारखाने मोडलेले जमविले. आणि फौज सुभे मोठे मोठे पाठवून मुलुख अंमल काबीज केला. त्यांशी सख्य करावे. म्हणजे ते सहजच आपले सुभ्यांत उपद्रव करणार नाहीत. त्यांची फौज व लोक मदती. स बरोबर घेऊन जावे म्हणजे थोर मसलत व मोठी कार्ये घडून येतील. नाही तरि मसलत बहुत दुर्घट आहे." यावरून हसन अल्ली बहुत खूष होऊन, ". तुम्ही पूर्वी त्याचे पदरीचे, तुम्हीच या कामास जाऊन तह ठरवून पन्नास हजार फौज त्यांची कुमकेस बराबर यावा [ असे करावे. ] त्याचा खर्च देऊन व त्यांचे मतलब काय असतील ते येथे करावयाचे व पाद शहापाशी करून द्यावयाचे ते कबूल करावे. आणि दक्षणेत जे आमचे तर्फेचे कामावरि राहती- ल त्यांची मदत त्यांणी राखावी, ऐसें ठरवून यावे " सांगितले. तेव्हां संकाजी- पंत यांणी मनात विचार केला जे, “ महाराजांचा प्रताप, दैव विचित्र, आहे. गुणही सर्व राजचिन्हें. दिवसेंदिवस वृद्धीस पावावे ऐसेंच आहे. आपण पूर्वी. पासोन त्यांचे पदरचे, त्यांचे अन्न भक्षिले आहे. त्यांचे दर्शन होईल, त्यांची सेवा घडावी ऐसा योग सहज प्राप्त जाला आहे. म्हणोन हसन अल्लीखानापाशी जाऊन मसलत सिद्ध करितो ऐसे मान्य केले. त्यांनी बराबर लवानिमा मातबर २९. उज़र-सक्ष, उलट जाब. ३१. मागे पृष्ठ २५ टीप ८७.पहा, २०. धालमेल-भदलावश्ल.

·व थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (३७) हत्ती घोडे व पांच हजार फौज स्वार गारद ऐसे मोठे योग्यतेचा दिल्हा. महाराजांस पोशाख वस्त्रे जवाहीर हत्ती, घोडे, उत्तम पदार्थ ऐसे देऊन रवाना केले. त आले. संक्रानी मल्हार पूर्वीचे आपले सचिव व सैदाकडून वकिलीस येतात कळोन महाराजांनी प्रतिनिधि व अष्ट प्रधान व सरदार सर्व आणविले. संकाजीपंत आले त्यांस सामोरे जाऊन मोठे योग्यतेने भेटी जाल्या. त्यांनी नजर केली. सरकारांतून बादली चौदर घातली. त्यांस रहाण्यास जागा याचे लवाजम्या सुद्धां रहाण्या जोगी नेमून देविली. आणि सामान वगैरे त्यांस त्याचे लोकसुद्धा व खर्चास पाठविले. नेहमी सरकारचे कारकून त्यांजपाशी येऊन यांस पाहिजे ते साहित्य देत जावे ऐशी तरतूद करविली. त्यांणी सैदाकडून हत्ती, घोडे, पोशाख जवाहीर आणिले ते सर्व प्रविष्ट केले. महाराजांस आप- ली खासगत मेजवानी, पोशाख, जवाहीर, घोडे, हत्ती उत्तम पदार्थ तरवारा व नजर खजिना वगैरे करून केली. या नंतर बोलण्यास प्रारंभ करून त्यांत " आम्ही पूर्वी पासून पदरचे, चंदीमुक्कामी बहुत सेवा केली. चंदीचे मुक्का- मोहून महाराजांची आज्ञा घेऊन श्रीकाशीवासास गेलो. व तेथे सैदांनी आ- ग्रह करून आणविले आणि दक्षणेस बराबर आणिले. तेव्हां महाराजही द. क्षणेस पाद शहापासोन गेले. महाराजांचा प्रताप व गुणकीर्ति थोरले महारौजांचे रीतिप्रमाणे, त्या धारियाने चालणे ऐकिलें. तेव्हां स्वामींचे पाय ते आमची काशीच होय. ते दर्शन होईल म्हणून या प्रांती पुन्हा आलो. हल्ली मनसैबा उत्पन्न झाला [ आहे ] यांत स्वामींची सेवा पूर्वी केली व हल्लीही करून दाखवावी म्हणून सैदा- स सल्ला देऊन दर्शनास आलो. महाराजांचे गुण व प्रताप ऐकिले, तसेच आहेत. व थोर थोर मातबर माणसे की व अष्ट प्रधान यांचा संग्रह केला. फौज पागा कारखाने सर्व हुशार असोन व थोरले महाराजांचे धारे यांनी दौलत चालविली [ आहे.] ऊर्जित श्रीकृपे इच्छिले ते घडोन येते, हे पाहून बहुत सं. तोष [ पावून ] कृतार्थ जालों," बोलले. महाराज यांणीही संक्राजीपंत यांचा गौरव केला जे, " तुम्ही या राज्याचे वृद्धीविठी बहुत सेवा थोरले महाराज व काकासाहेबापाशी केली. महाराजांनी अशीच पोक्त की माणसे समयानुसार मोठी कार्ये करावया जोगी संग्रही बाळगिली. तुम्ही पूर्वी सेवा व पराक्रम केले ते सर्वं ऐकण्यात आले आहेत. तुम्ही महाराजांपाशी मान्य होतां त्याप्रमाणे आ- म्हांस मान्य आहां. अनायासे येथे आला. आमचे मानस ते घडून आले. ३२. बादलीभरजरी, चादरप्रावरण, । येते' कोलापूर प्रत. 'श्रीने इच्छिलें तें घडोन येतें' चिट- ३३. थोरले महाराज-शिवाजी शककर्ते. णीस प्रत. ३६. काकासाहेब बाजाराम. २.५ 'अर्जत, श्रीने घडविलें तें घरोनः आले. या चस्व. १४. मनसबा-मसलत, राजकारण.

·(३८) महहार रामराव कृत उपरि आम्हांपाशी राहून पूर्ववत् सेवा करावी. तुम्हांस पाहून संतोष जाहला, बोलले. तेव्हां संक्रानीपंत यांणी उत्तर केले की ने, “ कोठे ही असलो तरी महाराजाची सेवा करून दाखवावी, राज्याची वृद्धि व्हावी, हेच यावत् प्राण इ- च्छितों." बोलोन सैदाची बोलणी सर्व विदित केली. " यांत महाराजांची कार्ये असतील ते आज्ञा करावी. पन्नास हजार फौज व सरदार कुमकेस देण्याचे कोण कोण ते योजना करावी. त्यांस दरमहा काय तो नेमावा" बोलले. तें महाराजांसही मानले आणि सांगितले जे, " पूर्वी जैसिंग राजे येऊन महाराजां- चा तह होऊन दिल्लीस जाते समयी स्वराज्य दरोबस्त पावले. घाट कोंकण, वरघाट, बालाघाट चालावा. सहा सुभे दक्षिणेतील चौयाई व सरदेशमुखी चालावी. ऐसा तह जाला. त्याप्रमाणे चालावे. मातुश्री व कबिले तेथे राहिले ते येणे घडावे." ऐसे मतलब ते निवडोन यादी करून फौज घेऊन जा. ण्यास मुख्य प्रधान बाळाजी विश्वनाथ व खंडेराव दाभाडे सेनापति व संता- जी भोंसले परसोजी भोसले सेनासाहेब सुभा यांचे पुत्र व पंवार विश्वासराव ऐसे सरदार [व] पन्नास हजार फौज नेमिली. त्यांस दररोज पन्नास हजार रू. पये याप्रमाणे पंधरा लक्ष रुपये दरमहा पावावा ऐसें ठरावून मतलबाची यादी करून दिल्ही बितपशील:- १. स्वराज्य थोरले कैलासवासी स्वा. ५ चांदाचे राज्य कान्होजी भों- मींचे वेळे ।। रायगड व वरकड कोट सले यांणी साधिले आहे ते स्वराज्यांत देखील करून घेणे, ठाणी मागून करून घेणे. कलम. १सहा सुभे खेरीज गुजराथ, माळ- १. खटाव. १ आकळज. १ का वा साधल तेथवर साधणे- सेगांऊ. १ मंगळवेटे. १मिरज. १ पे. नबाब बलोलखानाची दौलत फत्तेसिंग डगांव. १ जुन्नरकिल्ले समेत. १ चौ-बावाचे नांवे करून घेणे. कलम. लसमेतकिल्ले. १ सांगोलें. १ नाझरें. १ मातुश्री व मदनसिंग देखील १ चाकण. ६ बेळगाऊ. १ कल्याण-कबिले व दुर्गाबाई सेवक लोक मागो- भिवडी समेत किल्ले. कलम. न घेणे. कलम. १त्रिंबक मागोन घेणे. कलम. १ पेंशजी मतलब लिहून दिल्हे आ. १ तोफा नदर संस्थानी देतील हेत त्याचे फर्मान सनदा करून घेऊन त्यांची चौथाई करून घेणे- कैलम. येणे. ६ कलम. ३७. हे कलम चिटणीस प्रतीत येथे नाही, ३९. फरमान-आज्ञापत्र, सनद. त्या सर्व पण पुढे आहे. येथे इंदूर प्रतीत " तोफे | सनदा सातारच्या महाराजांपाशी आहेत, दरसंस्थानी घेतील त्याची चौथाई " असें | परंतु त्यांत गुजराथ, गळवा, पराड वगैरे लिहिले आहे. पण तो अपपाठ आहे. पुढे | बद्दल मुळीच उल्लेख नाही असे ग्रांट अफ पछ.. टीप १० पहा. म्हणतात. सनरा महमदशहाच्या नांवाच्या ...जीxi घेणे. कलम. त ·कलम. कलम. कलम. मया व अलफ. थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. १ कोंकणपट्टी देखील राजापुरी चौ-एक गांव करून घेणे- पसरदेशमुखी स्वराज्य व वरकड साधे. चंदी प्रांती राज्य गडकोट देखील ल त्याचे फर्मान पृथकाकारे करून करून घेण-- घेणे ... १ जयसिंग पालकर येतील तर १ सरदेशमुखी इनाम दर महालयसमागून घेणे--. पालम. याप्रमाणे यादी करून दिल्ही, आणि सध्याच ठाणियांत मोगलाई अमलाचे सुभे होते, व स्वराज्याने जिमेचे" बाहेर राहून अमल घेत होते ते मोंगलाई ठाणी सदरी लिहिली तो उठवून दरोबस्त अमल स्वराज्याकडे यावा ऐसें सागि. तले. ते संक्रानीपंत यांणों सैदास लिहून मतलबाची यादी तह ठरावून आ. णिला. व ठाणेदार यांस सोडचिठ्या आणून मोंगलाई अमल उठवून; दरोबस्त अमल स्वराज्याकडे मतलब दिल्लीहून व्हावयाचे ते करून तेथून देतो ऐसा तहनामा ठरावून पाठविला. शके १६३६ जयनामसंत्वसरे सन खमस अशर याप्रमाणे तह होऊन संकाजीपंत यांनी महाराजांस मेजवानी सर्व अष्ट प्रधान व सरदार व दरखदार व कारखानदार रानमंडळ यांस वस्त्रे जवाहीर यथायोग्य देऊन केली. महाराजांनीही पंतांस मेजवानी त्यांजकडील मुसदी कारकून व सरदारसुद्धां वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे बराबर दिल्हे. आणि औरंगाबादेस जाण्यास निरोप दिल्हा. ते निघोन गेले. यानंतर फौजेची तयारी करून बाळाजी विश्वनाय प्रधान व सेनापति, से- नासाहेबसुभा यांसि वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे देऊन सुमुहुर्ते डेरे देऊन जाव. यास निरोप दिल्हा. ते पन्नास हजार फौज गणती द्यावयाजोगी तयार करून औरंगाबादेस गेले. तेथे सैद यांणीही आपली फौज पन्नास हजार तयार करून डेरे दाखल झाले. महाराजांचे खर्चास फौजेस दरमहा पंधरा लक्ष कराराप्रमाणे दिल्हा. सरदार गेले त्यांस मेजवानी वस्त्रे देऊन दिल्लीस लौकर जाऊन पोचले पाहिजे म्हणून दरमजल कूच करून जाऊन पोहाचले. लढाई होऊन फरोख. शहास कैद करून डोळ्यांत सळई फिरविली. त्याचे पुत्र तख्तावर बसवून का. रभार चालविला. महाराजांकडील मतलब करार करून सनदा स्वराज्य व चौथाई व सरदेशमुखी वगैरे यादीप्रमाणे चांदाचे राज्य व बहलोलखानाचे व चंदी याप्रमाणे दिल्या. काही दिवस तेथे राहिले. ठेवून घेतले. मातुश्री व कबि. ले स्वाधीन केले. यानंतर पुन्हा पादशाही अमीर व महमदशहा कैदेत होते, ऐसे मिळोन खान वगैरे राजकारण चालले. त्यांत महाराजांकडील मराठी फौज १०. हे कलम इंदूर प्रतींत मात्र दिलें | असे आहे चिटणीस प्रतीत 'उ'शोध आहे. घालून पाठीमागून घातलेली आहे. 'ठेवून ११. 'जिमेचे ' किंवा 'मिमेचे?' असें प्रथमचें आहे. १२. कोलापूर व इंदूर प्रतीत ' ठेवून ·(४०) मल्हार रामराव कृत प्रधान व सेनापति सेनासाहेब सैदाचे कुमकेस आले. हे अनुकूळ जाले या- चांचून सिद्धीस मसलत जाणार नाही, म्हणोन राजकारण यांजकडेही केले. सैद यांसही समजोन सावध होते. यांणीही सूचना केली, परंतु महमदशहा यांणी कृत्रिम दंगा करून अलम अल्लीखान व हसन अलीखान सैद रस्त्यांतून स्वारी जात होते तेथें मारेकरी घालून गर्दी करून मारिले. गर्दी जाहली. म. हाराजांकडील सरदार फौज तयार होऊन निराळे उभे राहिले. सैद यांजक- डील फौज तयार जाहली. त्यांत मिळोन कुमक करवा तरि सरदार मारिले गेले. महमदशहाकडीलही फौज सरदार राजकारणांत खान वगैरे होते ते तयार हो- ऊन लढाई सुरू जाहली. त्यांत महमदशहा यांणी महाराजांकडील लोकांचे वाटे जाऊ नये [ ऐशी ] ताकीद केली. यांसही सांगून पाठविले. परंतु संता जी भोंसले सेनासाहेब सुभा यांणी लढाईत चालून घेतले. सैदाचे फौजेचा मोड जाहला. तेथे संताजी भोसले यांस गोळा लागून [ ते ] पडले. सैदाची फोन मारून लुटून गारद केली. फरोकशहाचे पुत्र कैद करून आपण त- ख्तावर बसले. महमदशहा यांणी महाराजांकडील प्रधान पंत व सेनापति, से. नासाहेब सुभा व सरलष्कर व सर्व सरदार यांस वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे दे- ऊन बहुमान केला. संताजी भोंसले पडले असता त्यांचे पुत्र राणोजी भोंसले यांणी तरवार लढाईत केली म्हणून त्यांस सवाई संताजी [ हा ] किताब दि- ला. शके १६४० महाराजांकडील मतलबाच्या यादी करून आपले नांवे स- नदा फर्मान स्वराज्य व चौथाई व सरदेशमुखीच्या करून दिल्ह्या. काबिले मा. तुश्री सोडली होतीच. दरमहाचा ऐवज सैदांनी करार केला तो पावून बाकी राहिली ती फडशा करून दिल्ही. मनांत वजीर बसोन विचार केला जे, “पूर्वी औरंगजेब शहाजादेपणांत वीस वर्षे जाऊन औरंगाबादेस राहिले होते. बाद- शहा झालियावरी आणखी २० वर्षे जाऊन दक्षण घ्यावी म्हणून दोन लक्ष फौजेनिशी कस्त केली. दौलताबाद, विजापूर, भागानगर, बादशाया बुडवि- ल्या. संभाजी राजे धरले. शिवाजी राजे वारले. व सर्व राज्य अमल सोडविला. परंतु त्यांचे धाकटे पुत्र राजाराम व त्यांचे पदरचे सरदार लोक यांणी पुन्हा राज्य जसेचे तसे सोंडविले. मुलुख सर्व हिंदूचा व त्यांत माणूस मोठे पराक्रमी सर्व त्यांचेच आहेत. अधिक विशेष वाढले. हिंदुस्थान प्रांत व दक्षिण यांत सर्व हिंदूच आहेत. दहावा हिस्सा मुसलमान लोक नाहीत. हिंदूंचा उच्छेदच करून व त्यांणी कटाक्ष लावून चालून परिणाम ठीक नाही. शेवटास जाणार नाही. तहानीच असावे व शाहूराजे यांणी नेकी धरून पादशाही पाशी कुमक केली. पुढेही त्यांणी कुमक राखावी. " ऐसे सरदार यांशी १३. कस्त-कष्ट, अतिशय मेहनत.

·- थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१.) बोलणी केली. आणि पूर्वी शिवाजी महाराज असतां जयपूरचे राजाचे विद्य- माने तह जाला तेव्हां चौथ व स्वराज्य व सरदेशमुखी वगैरे ठराव झाले त्या अन्वये फर्मान देऊन निरोप फौजेस व सरदार यांस दिल्हा. "दक्षिणचे सुभ्याची कुमक सर्वकाळ राखावी व येथील लिहिले जाईल तेव्हां कुमकेस फौज यावी, " सांगितले. फौजेचा दरमहा देशी जाऊन पावत तोपर्यंत हिशेब करून दिल्हा. प्रधान, सेनापति यांणी मातुश्री कुटुंब देशी जाणे वगैरे समजोन, फर्मान त्यांणी आपली चालीने कुमक राखावी, व सरदेशमुखीचे वतन त्या वतनाचे चालीने व स्वराज्याचे जसे करून दिल्हे तसे करून घेऊन नजर वगैरे ठराव त्यांणी लिहिले ते घेऊन निघोन आले. फर्मान तपशील:- १ स्वराज्य पूर्वी शिवाजी महाराज १ सहा सुभे दक्षिणची चौथाई यांणी अमल बसविला व दिल्लीस जातां वगेरेचा अमल स्वराज्याचा अमल व तहांत आला त्याप्रमाणे तळघाट, को- गुजराय निराळ्या ताकीदी. चौथाईचा कण, वरघाट, बालाघाट, दुतर्फा दरो. फर्मान, बस्त देखील किल्ले ठाणी सरदेशमुखी १ कान्होजी भोसले यांणी गोंड. वतनी अमल पूर्वी शिवाजी महाराज वण, व-हाड, कैटक अमल बसविला यांणी बसविला त्याप्रमाणे सहा सुभ्यांत त्याप्रमाणे चालावें. वतन चालावें. फर्मान. १ बहलोलखान यासि ताकीद क. १ नोफा नजर मोंगलाईत येईल र्नाटक सुभा फत्तसिंग भोसले यानक- त्याची चौथाई ध्यावीसें ठरले.' डेस देणे. याप्रमाणे ठरावांत आणोन कागदपत्र दिल्हे. ते घेऊन प्रधान व सेनापति, सेनासाहेबसुभा निघोन आले. येतां जयपूर, जोतपूर व उदापूर यांची राजकारणे आली. त्यांच्या भेटी घेऊन, त्यांस बहुमान करून, त्यांची कामे करून देऊन, महाराजांशी तह चालवायाचे करून, त्यांणी महाराजांस बहुमान वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती घोडे दिल्हे व उत्तम पदार्थ ते घेऊन, नजर महाराजांचे ऐवजांत चौथाई ऐवज कसर राखून, खजिना घेऊन, महाराजांपाशी येऊन पावले. महाराज पुढे सामोरे जाऊन बहुत सन्मान केला. त्यांणी नजरा केल्या. त्यांस चादरा व दुपेटे शेले सरदार मुत्सद्दी कारकून यांस घातले. ज्याणी कामे केली त्यांस बक्षिसे सरंजाम, गांव, इनाम वगैरे महाराजांनी दिल्हे. खजिना व संस्थानी यांजकडील मेजवान्या व पादशहा यांणी महाराजांस बहुमान दिल्हे ते सर्व सरदार प्रधान आदिकरून महाराजांस निवेदन केले. मातुश्रींची भेट ११. येथे दोन्ही प्रतींचा पाठ असाच असत. आहे. मागें पृष्ठ ३८ टीप १७ पहा. तोफा १५. मागें पृष्ठ ३७ टीप ३१ पहा. बहुधा युरोपियन लोकांकड़न नजर येत १६. निवेदन करणे-अर्पण करणे. ६.

·इनाम (४२) महहार रामराव कृत नाहली यावरून बहुतच संतोषी होऊन कृतार्य जाहले. करडे व रांजणगोष बगैरे पांच महालचे वतन सरदेशमुखीचे प्रधान पंत यांस करून दिव्हें. गांव दिल्हे. सेनापति यांसही वतन इनाम गांव दिल्हे. त्यांनपाशी दमाजी गायकवाड बहुत शहाणे कर्ते व मर्द होते, त्यांणी मेहनत केली म्हणून बहुमान देऊन समशेरबहादर किताब दिल्हा. सेनापतीकडील कारभार देऊन वाढविले. किलीमखान निजाम इल्मुलुख यांस महमदशहा यांणी फिरून सहा सुभे दक्षिणेचे मोंगलाई अमलाचा सुभा सांगोन फिरून रवाना केले. ते येऊन पावले. महाराजांशी दिल्लीहून तह ठरून आला त्याप्रमाणे चालल्यानंतर माधवराव यांणी अमलांत खटले पाडिले. यावरून अमल उगवण्यास सरल. कर यांजकडील फौज जाऊ लागली. यावरून फौज येती ते दाबून राखावी ऐसा विकल्प निजाम उल्मुलुख यांनी चित्तांत आणून महकूबसिंग सरदार होते ते व आपली जमेत चालून पुढे आले. महाराजांनी सरलष्कर वगैरे फौज पाठविली. त्यांची यांची लढाई जाहली. महकूबसिंग, जाधवराव यांचा मोड जाहला. धारराव प्रभू कळंबेकर यांणी शिपायगिरी बहुत केली. ते कामास आले. त्यांची सरदारी जागिरी आपाराव त्यांचे कनिष्ठ बंधु यांजला दिली. महकूबसिंग मोड होऊन परत गेले. कान्होजी आंगरेचा बाळाजीपंत यांचे विद्यमाने तह ठरला त्याप्रमाणे बहुत निष्ठेने सरकारचा ठरावाचा ऐवन देऊन चालू लागले. आणि महारानांचे दर्शनास यावयाचें म्हणून पत्रे पाठविली जे," खंडो बल्लाळ चिटणीस यांस पाठ. वावे दर्शनास यावयाची खातरजमा व्हावी." यावरून दर्शनास येण्याविषयी अभयपत्र पाठवून खंडो बल्लाळ यांची रवानगी केली. ते जाऊन सर्व बोलणी ठरावांत आणून खातरजमा करून दर्शनास आंगरे यांस घेऊन आले. राजांची स्वारी श्रीजेजूरीस देवदर्शनास गेली होती तेथे येऊन पोचले. त्यांचा सन्मान केला. बादली चादर घातली. नजर [त्यांणी ] केली. व बंदरी जिन्नस उत्तम पदार्थ बहुत आणिले व खजिना ते सर्व महाराजांस नजर केली. तेथे शिमगी पौर्णिमा जाहली. प्रतीपदेस कूच होऊन निघाले तेव्हां आंगरे यांणी पांच रंगांचा गुलाल व रंगांचे सामान बहुत आणिले. दरकूच हत्तीवर रंग व गुलाल भरून पांच चार कोश मजल करावी. तेथपर्यंत तख्तराव्यावर नाच व रंग गुलाल खेळत मुक्काम पर्यंत चालावें, ऐसे करीत पंचमीस सातारां येऊन पावले. जेजूरीपासून सातारापर्यंत रस्ता गुलालांनी भरला ऐसें जाहले. ४७. कामास आले-लढाईत पडले. ही बैलांच्या माडीवर अगर मनुष्यांच्या १५ तस्तरावा-एकाशी एक अनेक | डोकीवर ठेवून त्याजबर नृत्य वगैरे चालाय. फळ्या जोडून एक जोरफळी करितात ती. याचे. -- महा- ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१६) ऐसे बहुतच सफाई बोलणी होऊन महाराजांस डेरियास नेऊन पंचमीचा समारंभ करून वस्त्रे, जवाहीर, हत्ती, घोडे, ऐसे देऊन अष्टप्रधान व दरखदार 4. सर- दारसुद्धां वस्त्रे बहुमान देऊन मेजवानी केली आणि सुभ्याच्या सनदा वस्त्रे बहुमान महाराजांनी दिल्हा तो घेऊन प्रांताचे बंदोबस्तास गेले. शके १६४.० सन तिसा अशर मया व अलफ. बाळाजी विश्वनाथ प्रधान पुरंदर किल्ला राहण्यास नागा घेऊन सासवड येथे व काही सातारियांत याप्रमाणे राहिले. शरीरी व्यथा जाली. राज्याभिषेक शके १६. विकारीसंवत्सरे शालीवाहन शके १६४१ सन अशरीन मया व अलफ यांत निवर्तले. सहा वर्षे प्रधान पद केले. त्यांचे पुत्र वडील बाजीराव बल्लाळ व धाकटे चिमणाजी बल्लाळ ऐसे दोन होते. प्रबुद्ध होते. त्यांस व अंबानी पुरंदरे यांस आणवून सुमुहूर्ते त्याच *शकांत प्रधान पदाची वस्त्रे ययापद्धति बाजीराव यांस दिल्ही. चिमगानी बल्लाळ यास पंडित ऐसा किताब [व] सरदारी- ची वस्त्रे दिली. पुरंदरे यांस मुतालिकीची वस्त्रे दिली. वरकड दरखदार त्यां- जकडील व सरकारी यांस वस्त्रे बहुमान दिली. चिटणीस आवजी निळकंठ बराबर दिल्हे. बाजीराव यांणी महाराजांस सर्व मुत्सद्दी व सरदार सुद्धा मेजवानी केली व नजर खजीना दिला. चिमणाजी बल्लाळ यांस दमाजी थोरीत याचा सरंजाम करार करून सनदा दिल्ह्या व चिमणाजी दामोदर याजबद्दल सरंजामही त्यांस दिल्हा. सासवडास राहणे सोय न पडे याजवरून म्हणोन हुँ येथे राहण्यास जागा करून राहिले. [ तेथे ] काही दिवस राहिले. यानंतर काही दिवस पुणे सुभा आपलेकडे करून घेऊन पुण्यात जाऊन राहिले. तेथे वाडा बांधावयामि काम लाविले. चिरेबंदी कोट बांधावयास प्रारंभ केला. ते महाराजांनी पत्रे व हुजरे पाठवून किल्ला, गढी बांधू नये म्हणोन मना केले. यावरून फिरून परवानगी घेऊन राहिले काम ते वीटबंदी केले. खंडेराव दाभाडे सेनापति वारले. त्यांचे पुत्र त्रिंबकराव दाभाडे आणून नजरा- णा वगैरे करार करून सेनापति पदाची वस्त्रे बहुमान ययापद्धति दिल्ही. पिलाजी स्याच शकांत की शार्वरी वत्सरी? ५०. पेशव्यांकडील व महाराजांकडील. १९. दरखदारचिटणीस, फडणीस, पो. ५१ ज्याणे बाळाजी विश्वनाथाशी ये. लनीस वगैरे कामगार. हे प्रत्येक सरदारापा इमान केले होते व जो शाहस जुमानीत शी व प्रत्येक सुभेदारापाशी. असावयाचे. नव्हता. मागें पृष्ठ १९ व ३६।२७ टीप राजाच्या चिटणिसाने पेशव्यांकडे चिटणीस ९०।९.१, पहा. नमावा, पेशव्यांच्या चिटणिसाने होळकरा ५२. हा पूर्वीचे पेशवे पिंगळे यांच्या प. कडील चिटणीस नेमावा, होळकराकडील | दरचा सरदार खानदेशांत शाहूस येउन मि. चिटणिसाने त्यांचे मामलतदाराकडे चिटणीस ळाला तो. पाठवावा, याप्रमाणे इतर दरखमारांच्या ने. ५३. सासवडास पेशव्यांचा वाड्य आहे. मणुका होत असत. तमें मु येथे काही आहे काय ?

·(१४) महार रामराव कृत गायकवाड त्यांचे पदरी सरदार बहुत उमदे निघाले [ होते त्यांस गुजराथ सुभा काठेवाड गरे खंडणी अमल घेणे काम सांगितले. खंडेराव दाभाडे यांची स्त्री उमाबाई बहुत शहाणी [ होती] तिचे अनुमते सरकारी सुभा व सरदारी चालवावीसें करून दिल्हे. [तसेंच ] परशराम त्रिंबक प्रतिनिधि यांस शरीरी पीडा होऊन वारले. शके १६४० विलंबानाम संवत्सरे ज्येष्ठ शुद्ध ८ सोमवार. यानंतर ज्येष्ठ वद्य पंचमीस श्रीपतराव प्रतिनिधि यांस वस्त्रे जाहली. बाजीराव बल्लाळ व चिमणाजी बल्लाळ बहुत कर्ते शहाणे [निघाले. ] राज्यवृ. द्धीची उमेद बहुत धरून बहुत पराक्रम करून दाखवावा, महाराजांची कृपा संपादा. वी म्हणोन "आपणांस हिंदुस्थान चौयाई सरदेशमुखी साधण्याचा सुभा सांगावा. माळव्याचा अंमल तहत आला आहे. त्यास विश्वासराव पवार धारेस ठाणे घालून आहेत त्यांणी व आम्ही मसलत करीत जावी. गुजराय प्रांत सेनापतीकडे त्यांची व आपली हद्द करून द्यावी. म्हणोन विनंति केली. “पवार यांजकडे हिस्सा काय, आपणांकडे [ काय, त्यांत फौजेचा खर्च यास नेमून सरकारांत रसद काय, या- चा ठराव करून सनदा द्याव्या "बोलले. हे महाराजांनी ऐकून बाजीराव यांजवर बहुत संतोषी जाहले. महाराजांस हिंदुस्थान साध्य करावयाचे बहुत मानस यावरून प्रतिनिधि व सर्व मुत्सद्दी जमा करून विचार पुसिला. तेव्हां श्रीपतराव प्रतिनिधि यांणी," पादशहाचा तह जाला आहे वकिलीजखान नबाब सुभ्यांत तह चालला आहे. सुभा व फोन नजिक प्रांत लागला आहे तो बिघाड होऊन तूर्तच मसलत प्राप्त होईल. स्वामींचा मनोदय हिंदुस्थान साध्य करण्याचा आहे तोही घडोन येईल, आधी कर्नाटक प्रांत थोरले महाराजांनी साध्य केलेला गेला आहे तो साध्य सर्व फौज पाठवून करावा. नंतर ही मसलत करावी. ऐसे आमचे विचारे दिसते, " बोलले. यावरि ते समयों बाजीराव यांणी उत्तर केले की,“ प्रतिनिधि अशी मसलत काय देतात ? पादशाही कमजोर . ५१. दमाजी' असे असावें. दमाजीने तात. त्रिंबकरावाची स्त्री 'हे बखरीच्या कालापूरच्या लढाईत तरवार केली त्याबद्दल | लेखाविरुद्ध आहे. आम्हांस दाभाड्यांची सेनापतीच्या शिफारशीवरून त्यांस 'सम. हकीकत मिळाली आहे त्यांतही "वंडेरा- शेर बहादर' हा किताब मिळाला (6७२१) व दाभाडे यांची स्त्री उमाबाई होती त्यां- पण पुढे थोड्या दिवसांनी तो मृत्यु पावल्या जपाशी बाजीराव यांजला घेउन येउन म- पर न्याचा पुतण्या पिलाजी याजकडे त्याचें | हाराज बोलले की, 'यंबकराव तुझा पुत्र व बाळाजी विश्वनाथ व खंडेराव दाभाडे ५५. उमाबाई -ही त्रिंबकराव दाभा. यांचा भाऊपणा होता त्यास हा [बाजीराव व्याची स्त्री असून पतीचे मरणोत्तर | ही तुझाच पुत्र आहे " असे लिहिले आहे. (१७३१) तिने शहाणपणाने काही दिवस ५६. मसलत-स्वारी, युद्ध प्रसंग. कारभार बालविला, असें प्रांट इफ म्हण- पद दिले.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (४५) जाहली [ आहे.]काही जीव राहिला नाही. बखेडे बहुत जाले आहेत. पादशाहा आ- मचे कुमकेने पादशाही रक्षावा असें इच्छून आहेत. यांतच त्यांचेही बखेडे मोडावे. आपला स्वराज्य अंमल पूर्वी बसला नाही तो बसवावा. फिलीजखान नजीक, त्याचा तह बिघडून खटला करतील याचा हिसाब काय धरावा ! [ असे म्हटले तर ] राज्य कसे करावें ! आणि थोरले महाराज यांणी जातीने औरंगनेब श. हाजादेपणांत येऊन दौलताबादची पादशाही घेऊन औरंगाबाद बसवून सुभा करून राहिले, त्याचा हिसाब न धरितां विजापूर, भागानगर पादशाहीतील अंमल बसविला. व त्यांचे सुभ्यांतील अंमल घेतला. यानंतरही संभाजी महाराज यांणी सर्व दौलत फौज बुडविली, महाराज वारले, असे प्रसंगों औ. रंगजेब जातीने येऊन दोन्ही पादशाही घेऊन संभाजी महाराजांस धरून विज्वर प्रसंग केला. महाराज त्यांचे नजरबंदीत गेले. राज्य व स्थळे सर्व घेतली. दोन लक्ष फौजेनशी बंदोबस्तास आपण हिंदुस्थान दिल्लीचे राज्य सोडून या प्रांती राहिले. त्याचा हिसाब न धरितां राजाराम साहेब चंदीस जाऊन चार सुभे पंचवीस पंचवीस हजारांचे करून तेथून रात्रंदिवस मसलत करून लढाया मारून अंमल उठवून नेला. पुढे पादशाहांनी चंदीस अडचण केली तेव्हां पादशाहा या प्रांती असतां देशी येऊन हिसाब न धरितां औरंगाबाद मारिली, अंमल बसविले, राज्य व किल्ले स्थळे साध्य केली. हे राज्य गेले ते श्रीकृपेने पुन्हा साध्य जाले. स्वामी पादशाहीतून अनायासें करून राज्यावर येऊन दै. बवान मोठी माणसें पदरी होऊन पादशहाची कुमक करावी, पादशहा स्थापावे, ऐसे होऊ लागले. पूर्वी मोठी मोठी कार्ये वडिली केली तशी न करावी तरि मोठी पदें कशास करावा ? आम्हांस सनदा मात्र द्याव्या. फौज खजिना सर्व स्वामींचे चरणाचे प्रतापेंकरून सिद्ध करितो. राज्य साध्य करितो. किलीन. खान याचाही शैह राखून हिंदुस्थानची मसलत [करितो.] दोन्ही आम्ही आटोपतो. कर्नाटकची मसलत करणे त्यास पादशाही बुडविली [ आहे. पूर्वीची राज्ये विजापूर, भागानगर, यांजखालील मुलूख साध्य जालेच आहेत. हे घरांतील मसलत आहे. हुजुरात व मोठे सरदार यांतील कोणी तरी रवाना होऊन मसलत जाली म्हणजे सहज साध्य होईल. हे प्रतिनिधीनी मसलत संभाळावी. थोरले महाराजांचा संकल्प हिंदुस्थान काबीज करावे ऐसा राहिला. ५५. औरंगजेबाचे. असा संबंध लाविला पाहिजे. वर ! त्याणे ५८. विज्वर=जिवावरचा, शेवटचा. मोंगलांची ठाणी हाकून लाविली' भसा ५९. शाहस उद्देशन. अर्थ होतो. ६०. सुभे=सुभेदार, सरदार. ६२. हे बोलणे प्रतिनिधीस खूप लागलें ६१. 'उगवून नेला 'कोलापूर प्रतीचा असावें. पाठ आहे. तेथे राजारामाने' वसूल घेतला, ६१. ज्याच्या हल्याचा बंदोबस्त करून.

·मल्हार रामराव कृत त्यासाठीच स्वामींचा अवतार उदय झाला आहे. पुण्यप्रतापही तसाच आहे... यास्तव आधी हे साध्य करावे आणि संकल्प शेवटास न्यावा. पादशहांनी आ. पण होउन बलावून नेऊन तह करावा ऐसे दिवस श्रीने प्राप्त केले. त्यांत बाळाजीपंत नाना जाऊन सर्व राजकारणे हिंदुस्थानचे राजेरजवाडे यांची करून सिद्धता जाली आहे. महाराजांचा प्रताप जे कार्य मनी धरिलें तें घडोन या ऐसा आहे. यास्तव या समयीं हा उद्योग करावा हे उत्तम आहे. " असे बोलले. यावरून महाराज बहुत संतुष्ट होऊन बोलले जे, " बाळाजीपंत नानां. च्या उदरी तुम्ही जन्मलां तें युक्त आहे. तुम्हांसारिखे कर्ते पदरी असतां हिमा. लयापलीकडीलही दुसरें किन्नरखंडीचे राज्य साधता येईल ! मग या मसलती. थे काय अशक्य आहे ? तुम्ही हिंदुस्थान प्रांती जावें. इकडील सर्व सरदार क हुजुरात व मानकरी फौज आहे, तेव्हां निजाम उल्मुलूख यांणी शेखी केलिया- स पाहता येईल व कर्नाटक प्रांती ही फौज रवाना करून सोडितां येईल, ऐसें सांगोन महाराजांनी बाजीराव यांस वस्त्रे बहुमान व सनदा देऊनः निरोप दिल्हा. अंबाजीपंत पुरंदरे हुजूर ठेविले, [ त्यांणी ] खंडो बल्लाळ चि. टणीस यांचे विद्यमाने आपली बोलणी बोलावीं ऐसे करून देऊन पुण्यास नि- घोन गेले. आणि फौजेची तयारी करून, पोक्त सामान तोफखाना सुद्धां जमाव करून व गारदी लोक पायदळ तोफखान्याचे रक्षणास ठेवून निघोन माळव्यां. त गेले. तेथील अंमल उठवून उज्जनीस दयाबहादूर सुभा पादशाही होता तो चालन आला त्याशी लढाई दिल्ही. त्याचा मोड करून उज्जनी घेऊन तेथे ठाणे व प्रांतांत ठाणे घालून माळवा सर केला. आणि पुढे जाऊन तमाम राजेरजवाडे यांच्या खंडण्या ठरावून बुंदीलखंडचे राजे यांची खंडणी घेतली. बुंदीलखंडचे राजे यांचा स्नेह भाईचारा करून त्या प्रांती एक वर्ष छावणी केली. किल्ले व ठाणी त्या प्रांती घेतली. बहुत युद्ध प्रसंग पडले ते केले. तीने शिपायगिरी करून तरवारा माराव्या [ असे केले. ] बहुत द्रव्य मेळवून, खजिना करून, फौजेस रोजमुरे नालबंदी देऊन फौज हुशार केली. ठाणी प्रांत किल्ले घेतले त्यांचे बंदोबस्तास वीस हजार फौज नेहमी माळया प्रांती रहावी ऐसे केले. राणोजी शिंदे कण्हेरखेडकर व मल्हारराव होळकर धमगर हे सरदार व पागे होते. उभयतां मसलतीत व लढाईत बहुत पराक्रमी निघाले. त्पांस शिंदे यांस उज्जनीचा सुभा व होळकर यास इंदुरचा [ सुभा] सांगोन जो केले. ना. * किमरखंड-किन्नरांचा देश. हा हि. ६५. राजा गिरधर याचा.पवाराशी एका मालयाव पलीकडे आहे असे समजतात. लढाईत वध (१७२९) झाल्यावर त्याचा सं. माटरफ यास ' कुन्नर' खंड म्हणतात. बंधी दया बहादर याची माळव्याचे सुभ्यावर १९."उगवून " कोलापूर मा. नेमणक झाली. हे नागर ब्राह्माण होते.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१७) प्रांत साध्य केला त्याची नांटणी सरकारचे विश्वासराव पवार व हे उभयता यांचे फौनेस खर्चाची नेमणूक व सरकार हिस्सा ऐसे करून देऊन आपण परत पुण्यास येऊन महाराजांचे दर्शनास आले. महाराजांस सर्व निवेदन केले. पुढे सामोरे नाऊन महारामांनी सन्मान केला. संतुष्ट जाले. शिपाई लोक व सरदार व मुत्सद्दी यांणी कामें केली त्यांस बक्षिसे दिली. हिंदुस्थानी राजे यांच्या भेटी होतात त्यांस सोन्याच्या दांडीच्या चवन्या व सोन्याचे काठीचे चोप. दार असतात, बराबरीने भेटी घेणे तो आपणांस रुप्याचे सामान आहे, येविशी विनंति केली. यावरून महाराजांनी सोन्याचे दांडीची चवरी व सोन्याचे काठी. थे चोपदार यांस देऊन बहुमान वाढविले. यानंतर कर्नाटक प्रांतींचा बंदोबस्त व्हावा म्हणोन चंदावरी तुळजीराजे होते त्यांस पत्रे लिहिली जे, " इकडून फौजा रवाना करितो. तुम्ही तिकडून फौज तयारी करून कुमकेस यावे. तुम्ही फौजेचा खर्च बाळगून रिकामे पैके खर्च केले. चंदी वगरे राज्य का सोडविले नाही ? उपभोग का न केला ! असो. या उपरि तरि रिकामे लोकांपासून खाववू नये. कुमक करावी. " म्हणोन लिहिले. फत्तेसिंग भोसले यांजकडे कर्नाटक सुभा सांगावा व सरदार वाढवावे, ऐसे सिद्ध करून बाजीराव प्रधान व प्रतिनिधि व दाभाडे सेनापति व रघोजी भोंसले सेनासाहेबसुभा व सरलष्कर यांस फौजेनिशी बोलावून सर्वांनी फत्तेसिंगवावा बराबर जावें, त्यांचे विचारांत चालावे, " ऐसे सांगितले. " मसलत करून कर्नाटक प्रांतीचे पाळेगार मांडलीक राजे यांच्या खंडण्या पूर्वील सहाप्रमाणे घ्याव्या, स्पळे किल्ले सोडवावे," ऐशी आज्ञा केली. ती सर्वांनी मान्य केली. तयारी करून पन्नास हजार फौजेनिशी हे सर्व सरदार बराबर देऊन फत्तेसिंग भोंसले याची रवानगी केली. संताजी घोरपडे या राज्यांतील पुरातन सेनापति त्यांचे पुत्र वगैरे पनाळ्याचे संभाजीराजे यांचे कईयपी राहिले. पिराजी घोरपडे त्यांचेच घराण्यांतील मुरारराव घोरपडे गुतीचे संस्थान राखून त्या प्रांती राहिले होते. त्यांसही पत्रे महाराजांनी दिली होती जे, " तुम्ही सामान सुद्धा सरकारचे फौजेत येऊन सेवा करून दाखवावी. " सेही आपले सामान घेऊन येऊन भेटले. तमाम पाळेगार सुरापूर, चित्रदुर्ग, कनकदुर्ग वगैरे गदग, लक्ष्मेश्वर यांनपासोन पूर्वीचे ठरावाप्रमाणे खंडण्या घेतल्या. आणि पुढे सालाबाद देत नावे असे केले. ज्यांनी मगरूरी केली त्यांचे प्रांतांस व त्यास जरब दिली. हुजूरची स्थळे, ठाणी, किल्ले पहिले होते ते सोडविले. आणि ६६. (१) काजीचा( २ ) तुकोजी. । हाल पुत्र (५) तुळजोजी राजा झाला. त्याचा (३) बाबासाहेब. त्याचाराखपुर() वर्षे ११. प्रतापसिंह ( राज्य वर्षे दहा.) त्याचा । ६७. कश्यपी-कच्छपी सनिष..

·(१८) मल्हार रामरावत पुढे त्रिचनापलीस गेले. तेथे दादखान सुभा होता. त्याने पुढे येऊन लढाई दिली व ठाणे भांडविले. त्रिचनापल्लीनजीक जाऊन मोर्चेबंदी केली. गोळ्यांची मारगिरी करून हल्ला करून संस्थान घेतले. ते फत्तेसिंगवावा यांनी मुरारराव घोरपडे यांचे स्वाधीन केले. बहुत द्रव्य खजीना घेऊन फत्ते- सिंग बावा परत आले. महाराजांस येऊन भेटले. महाराजांनी सन्मान केला. सर्व खजीना व जालें वृत्त सर्व महाराजांस निवेदन केले. ते समयों महाराजांनी प्रश्न केला जे, “प्रधान व सेनापति तुमचे आजेत चालावे ऐसे करून देऊन रवाना केले. पराक्रम करून फत्तेही पावला. त्रिचनापल्ली सारिखें संस्थान सोडविले ते दुसरियाचे स्वाधीन करून या प्रांती का आलां ? संस्थानी राहून मोठी माणसे व फौज जमा करून त्या प्रांतीची स्थळे व दौलत चंदी वगैरे संस्थाने सोडवावी, प्रधान सेनापति इकडील कार्यभागास रवाना करावे, ऐसे कां जालें नाही? " ऐसे विचारिता बावांस उत्तर देणे घडले नाही. यावरून बाजीराव प्रधान यांणी विनंति केली जे, "त्या प्रांतीचे नाले वर्तमान वरचेवर लिहीत गेले. त्या प्रांती राहूनही कार्य करावी ऐशी आज्ञा माली नाही. तेव्हां राहतो म्हणून लिहावें अगर रहावे तरि महाराजांचे मनांत विकल्प जाईल की, यांस पृथक राज्य करावे अशी दौलतीची इच्छा झाली. जितकी सेवेशी आज्ञा नाली तितकी करून हुजूर जावे, पुढे जशी आज्ञा होईल तसे करावे, ऐसे आमचे सर्वांचे विचार होऊन पायांपाशी निघोन आले." यांवरून बाजीराव यांनवर महाराज संतोषी जाहले. प्रधान व सेनापति निरोप घेऊन पुणे व तळेगांव यांस निघोन गेले. हे मसलत शके १६४६ विश्वावसुनाम संवत्सरे सीत अशरीन मया व अल्लफ यांत झाली. या समयांत बुंदिले राजे यांचे भाऊपणियांत कलह प्राप्त जाला. तेव्हां बुंदिले यांनी बाजीरावास पत्र लिहिले जे, “ नबाब किलीजखान पायागड प्रांती आले आहेत त्यांचा मनसबा कलहांत आपण मन घालून राज्यहरण करावें ऐसा आहे. ऐसे समयों आपण अति त्वरेने येऊन पावावें. आपण येऊन कलह तोडावा. " ऐशी पत्रं आली ती व महाराजांस विनंति लिहिली जे, " आज्ञा आ. लियास तयारी आहेच. निघोन जातो." यावरून महाराजांनी अति त्वरेने जाऊन उभयतांचा कलह ययामागें तह करून देऊन सोडावा." [ असे कळविले. ] यावरून तेच समयींजाऊन सिद्ध करून मातबर मजली करीत माळव्यांत जाऊन ६८. हा दादखान कोण? प्रांट डफ म्ह-| १७२५ या वेळी कर्नाटकांत स्वारी झाल्या. णतात हा चंदासाहेब होय. त्यास दक्षणी | चे इंग्रजी इतिहासात कोठे नाही. वर दीप लोक हुसेन दोस्तखान असे म्हणत. ६८ पहा. ही स्वारी १७१० मध्ये झाली ७०. हा किलीजखान नव्हे. अलाहाबा- ६. शके १६४. म्हणजे इ. सन दचा सुभा महंमद बंगश हा होय. पण ·तिसरा भाग पोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (४९) तिकडीलही फौज बराबर घेऊन बुंदीलखंडास पोहोचले. आणि उभयतांची म- ध्यस्ती करून, कलह तोडून, विभाग करून दिल्हे. यावरून ते उभयतांही संतुष्ट जाले. हे राज्य किलीनखान याचे हाती जात होते ते रक्षिले, मोठे प्रसंगी जलद येऊन पावले, म्हणून "तिसरे बंधुच तुम्ही आहां.दोन भाग आमचे. यांत तिसरा भाग तुम्हांस उभयतांस देतो." [असें] म्हणून झांशी वगैरे तालुका यांस दिला. तेथे फौज काही व सुभा ठेवून विजयी होऊन परत महाराजांचे दर्शनास यावयास निघाले. ते समयीं नबाबाचे चित्ती आले की, ही मसलत आम्ही करणार होतो तो ते येऊन साध्य करून चालले. यांसि लढाई देऊन बुडवावे. परंतु सेनापति व हे एक होतील. जाले असतां जमाव भारी होऊन जड पडेल.[सेनापतीकडे ] राजकारण पाठविले जे, " तुम्ही अलग असावे. तुमचे मतलबास आम्ही अनु- कूळ होऊ." तेव्हां सेनापति यांचेही मनांत दुर्बुद्धि आली. खंडेराव दाभाडे से. नापति चारले. शके १६५० यांत त्रिंबकराव यांस सेनापति जाली होती. त्यां- णी विचार मनांत आणिला जे, “ माळवा प्रांती बाबती सरदेशमुखीचा मामला आपलेकडे असोन हे या प्रांतों स्वारी करितात. हिंदुस्थान आपण काबीज क. रावे ते हे करीत चालले आहेत." ऐसे चित्ती आणोन नबाबापासोन कांही द्र. व्य घेऊन अनुकूळ त्यांस जाले. हे बातमी बाजीराव यांस कळली.सेनापति स. रकारचे पदरचे मातबर सरदार असोन हे बुद्धि धरिली आहे, म्हणून महाराजां- स वर्तमान लिहिले. यावरून महाराजांनी आज्ञापत्र पाठविलें जे," तुम्ही त्या मार्गे येऊन सेनापति यांस बुद्धिवाद करून समजोन सांगून येतां बराबर घेऊन यावे. येथे उभयतांचा तह करून देऊन एक विचारे चालत ऐसें करितां येईल." या. वरून बाजीराव त्या मागे येत असतां, सेनापति चालून पुढे आडवे जाले जे तुम्ही आमचे तालुक्यांत येऊ नये. " ऐसे लिहिले. तिकडून नबाबही चालू- न पुढे आले. याजवरून जलदी करून बाजीराव पुढे आले. सेनापतीची फौज चाळीस हजार, यांजपाशी पंचवीस [ हजार. ]" याचा विचार कसा करावा ? या समयीं सेनापति विरुद्ध करून नबाबाहाती आमची फौज बुडवितात. सरका. रचा बदनक्षा होतो. त्या अर्थी आधी सेनापतीनी विरुद्ध केलियास लाई यां. शीच देणे प्राप्त आले. सरकारची आज्ञा आणवणेस अवकाश पडत नाही. " म्हणोन आपले फौजेतील धारकरी किती हे निवड केली. व त्यांचे फौजेत किती. हे बातमी आणितां आपणापाशी त्यांहून अधिक माणसें कामाची आहेत व म. हाराजांचे पायाशी सेनापतीने बंदनेद धरिला, तेव्हां त्यास यश कदापि यावयाचे ७१. हा शक बरोबर माहीं. शके १६१२ ७३. बदनेद, बदनियत-अनीति, हराम. खोरपणा. ०२. बदनक्षा=अपकीर्ति, दुलैंकिक. प४३ असावें.

·(५.) मल्हार रामराव कृत नाही म्हणोन तसेच पुढे चालन आले. “ माम्हांस सरकारी प्रांतात उपद्रव करावयाचा नाही. नबाब फौन सुद्धा पिच्छावरी आहेत याजकरिता त्या मार्गे नाणार, " म्हणोन लिहिले असतां त्रिंबकराव लढाईचा इरादा करून चालून आले. आपण जाताने हत्तीवर बसून युद्धास प्रवर्तले. तीन प्रहर पर्यंत लढाई नाली. दोहींकडील नामी माणसे रणांत बहुत पडली. सेनापति हत्तीवरून ति- रंदाजी करितां करितां बोटांची साले गेली. ऐशी लढाई बहुत तारफेची जाह. ली. बाजीराव यांणी धारकरी यांजबराबर जातीने घोडा घालून तरवार केली. नामी लोक निवड करून हत्तीपर्यंत जातीने चालून घेतले. सेनापतीचे फौजेचा मोड होऊन पळू लागले. त्रिंबकराव जातीने आडून उभे राहिले. लोक थोडे राहिले. हत्तीवरील महाद पडला असतां जातीने पायाने हत्ती चालवून तिरंदानी केली. तेव्हां सांडणीस्वार बाजीराव यांणी पाठविला जे, " अशी लढाई शत्रं. शी करून महाराजांस संतोषी करावे ते आपणांस कशास पाहिजे? आम्ही ल. ढाई तहकूब करितो आणि भेटीस येतो, " असे सांगून पाठविले. परंतु वीरश्री- स पडून तसाच हत्ती पुढे चालविला. बाजीराव यांणी आपले लोकांस ताकीद केली की, " सेनापतीस कोणी जायां करूं नये. " परंतु इतकियांत, होणारानु- रूप, सेनापतीच्या कपाळास गोळी लागली. ठार जाले. पाहून बाजीराव मागे सरून फौजेत लूट अथवा पाठलाग करूं नये, बुणगें लुटूं नये, हत्ती घोडे को. णी घेऊ नये, पाडाव जाहले असेल ते सोडून द्यावे, म्हणोन सरून नाऊन राहिले. आणि मातबर मजली करून जावे असें केले. सर्व वर्तमान महाराजांस लिहून पा- ठविले. आणि महाराजांस येऊन भेटले. सर्व वृत्त समजाविले. महाराजांनी चि. ती आणिले जे. “ अविवेक करून नबाबांनी राजकारण केले. दुर्बुद्धि धरून आ. गळीक करून आपणांतच लढाई केली. त्याचे फळ जाहले. परंतु मोठे माणूस पदरचे व्यर्थ जायां जाहले. जाली ते गोष्ट पुनः येत नाही. पुढे उभयतांचेही मनास आणोन करणे तसे करितां येईल." प्रधान यांस पुण्यास नावयास नि- रोप दिल्हा. लदाई जाली. शके १६५२ साधारणनाम संवत्सरे. इहिदे सलासीन मया व अलफ. त्रिंबकराव दाभाडे लढाईत पडले त्या वर्षी श्रावणमासी ब्राह्मण तळेगा. वी जमा नाले. पंचमीपर्यंत त्यांस सिधा व लिंगार्चन सांगणे [ ते न सांगता ] दक्षणा दाभाडे यांणी बंद केली. ब्राह्मण षष्ठीचे दिवशी सर्व पुण्यास येउन बाजीराव यांस "तुम्हीं सेनापति मारले, आमचे ब्राह्मणांचे अन्न [त्याचा] उच्छेद नाला, हे अपेश तुम्हांवर आले" बोलले. त्यावरून तात्काळ महाराजांस विनंति लिहिली जे, " ब्राह्मणांचा धर्म सेनापतींनी रहित केला. सरकारचा धर्म कोणीही 1. 'बाजेदार 'चिटणीस प्रत. वरील पाठ कोलापूर प्रतीचा. हैं ·चालवावा. थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (५१) सरकारची नेमणूक आमचे तालुक्यांत मजुरा येईल. म्हणोन ब्राह्मणांस भोजन स्वयंपाक करवून करविले. पर्वतीनजीक नीगा करून षष्ठीस प्रारंभ करून पंचवीस हजार ब्राह्मणभोजन दोन दिवस व दक्षणा यथायोग्य [ देऊन ] महाराजांची आज्ञा सांडणींची डांक पाठवून येतील ब्राह्मण त्यांस भोजन व षष्ठीस दक्षणेस आरंभ करून सप्तमीस समाप्त करावेसे केले. आणि वो क्रम चालविली. उमाबाई दाभाडी पुत्र वारले म्हणोन बहुत यांगा जाहली. यावरून महारा- जांनी चिती आणिले जे, " उभयतां सरदार आपले. कलह होऊन अयुक्त गोष्ट जाहली. यांचे समाधान करावे. " म्हणोन श्रीमहादेव येथे श्रीचे दर्शनास स्वारी जाऊन श्रीजेजूरीस गेले. तेथून तळेगांवी जाऊन उमाबाईचे समाधान बहुत रीतीने करावे तसे करून त्रिंबकराव यांस पुत्र येशवंतराव दाभाडे होते त्यांस क उमाबाईस समागमें घेऊन सातारियास बराबर आणिले. आणि बाजीराव प्रधान यांसही बोलावणे पाठवून आणविले. उभयतांची बोलणी ऐकून घेऊन उभय. तांनी पुढे कसे चालणे त्याचे तह करून देऊन, याउपरि कोणी किंतु न धरि- तां सरकार सेवा करावी, एक विचार असावें, उभयतांनी कोणते मुलकांत को- णता अंमल कसा वहिवाटावा [ ते कळवून ] माळया व गुजराथीची हद करून देऊन निमे स्वराज्याचा ऐवज हुजूर सरकारांत यावा, निमेत फौजेचा खर्च क. रून हिशेब समजवावा,त्यांत जातीचे खर्चाची नेमणूक करून पेषकशी होईल ते हुजूर यावी, ऐसे तह उभयतांसही करून दिल्हे. येशवंतराव सेनापति यांस पदा ची वस्त्रे बहुमान यथापद्धति देऊन गौरव करून निरोप दिल्हा. यशवंतराव व्य. सनी जाले. बेहोष राहू लागले. यामुळे पिलाजी गायकवाड यांणी गुजराथ प्रांतींची स्वारी व काठेवाड वगेरे अंमल करीत जावे, उमाबाई खबरदार आहेत त्यांचे विचारे त्यांचे आज्ञेत वागून कारभार चालवावा ऐसे करून दिल्हे.'' ७५. प्रथम दक्षणेचा समारंभ नदीच्या ८१. बेहोष-धंद, अमलांत मन. काठी खषुत्रखान्यांत होत असे, असें भ. ८२.बाजीराव दाभाडे यांजमध्ये म्यत्र लिहिलेले आढळते. विरोध वाढण्यास कारण असे झाले की, सन ०५. ह्या वरील लढाईचा व दक्षणेच्या इसवी १७२०२८ साली निजाम उल्मुल्क भारंभाचा शक (१६५२) बरोबर आहे, याणी मराठयांमध्ये फूट करून त्यांच्या परंतु ही गोष्ट बुंदेलखंडाचा तंटा मोडून वाढत्या ऐश्वर्यास अडथळा आणून भाषले पेण्याचे (१.३१ इसवी सन) पूर्वी झाली. ब- माहात्म्य पाठवावें या हेतूने जाधवरावाच्या खरीत लिहिल्यापमाणे मागाहून घडली नाही. मार्फत संभाजी राजकारण हाती धरिलें. ७७. मागें पृष् ४४ टीप ५५ पहा. पंतप्रतिनिधि त्यास बहुतेक अनुकूळ होतेष. ७. यागी संतप्त, दुःखी. वाभाब्याशीही स्याणी संधान पापिलें.भशा तो पेशव्यांचे मार्फत यावा. यांट वेळी बाजीरावाच्या पुती प हिकमती स्याचे सर्व देत स्माच्याच गळ्यांत 'भाले. ..पेषकशीनजराणा. (पुढे बाळू.

·(५२) मल्हार रामराव कृत आनंदराव महादेव खासनीस पोतनीस यांजपासोन काही अमर्यादा अपराध जाला. याजवरून त्यांस शिक्षा करावा, ऐसें महाराजांचे अंतःकरणी आले. हे त्यांस कळले. यावरून ते व त्यांचे बंधु बाजीराव महादेव उभयतां निघोन फि. रंगणांत गेले. दरखावर कारकून होते व दुसरे नेमून काम चालविले. त्यांचे सापत्न बंधु धाकटे येशवंतराव महादेव भोरपेस होते. त्यांस घेऊन त्यांची मातुश्री आली. यावरून ते व हे एकत्र नाहीत ऐशी खातरजमा करून घेऊन, काही दिवस दरमहा हलका करून देऊन, तशीच सेवा घेतली. त्यांणी पाय उतारा स्वारीत राहून बहुत निष्ठेने श्रम साहस फार केले. शहाणे कर्ते पाहून स्वारीचे पोते व घोडा बसावयास देऊन, दरमहा वाढवून कृपा केली. इ. नामगांव उरवडे वगैरे जप्त केले होते ते यांचे नांवें सनदा करून देऊन मोक- ळे करून दिल्हे. रायगड सोडवणे, हे महाडचे देशपांड्ये, त्या राजकारणांत वागू लागले. काही दिवशी पोतनिशी खासनिशी दोन्ही दरख यांचे नांवे करार करून देऊन बहुमान वस्त्रे देऊन कारखाने स्वाधीन केले. अठराही कारखाने यांची देखरेख खासगीकडील त्यांचे तर्फेचे कारकून ठेवून चालविली. निजाम उन्मुलुख यांणी मनात विचार केला जे, " महाराज यांचा दिवसें- दिवस उत्कर्ष जाला. माणसे पदरी मोठी की प्रतापी जाली. बाळगतात. औरंगाबाद भागानगरपर्यंत फौज सरदार अंमल उगवण्यास हिंडतात त्यांत कटकटी पडतात. औरंगाबादेत आपण केवळ लगत राहणे ठीक नाही. तहानी चालावे हेच युक्त आहे. भागानगरी राहण्याचा विचार करावा. " म्हणून श्रीपतराव यांजकडे वकील पाठविले. आणि " भागानगर लगत दहावीस महाल येथील चौय सरदेशमुखी वगैरे स्वराज्याचे अंमल आहेत (मा. पृ. व. पु. चा.) आपणांस पाहिजे तसा तह करून घेतला. मबागी लढाई देण्याचे पतकरून बाजी. | गुजराथेंत जाऊन त्या वेळी बाजीरावाने रावाने त्याचा मुलूख उजाड करून ब-हाण अशा प्रकारे कारभार केला तो त्रिंबकराव पूर जाळण्याची अफवा उठविली. तिकडे | दाभाडे यास बिलकूल खपला नाही. नि. निजामाच्या फौजा गेल्यावर आपण झपा- | जामाचे मनांतही मराठ्यांत दुई करण्याचा व्याने गुजराथेत जाउन अमदाबादचा सुभा] नाद अजून होताच. तेव्हां पुढे त्याने वि. सरबुलंद यास निजामाने तुमच्यावर मला कराव यास चिथावून मी तुमचा पाठपुरावा पाठविलें अशी भुमका उठविली. व चौथ | दक्षिणेत करतो म्हणून सांगितले. प सरदेशमुखी देण्यास कबुल असाल तर कारणाने बाजीराव यांस निजाम व दाभा. तुमच मुलखास इतर लोकांचा उपद्रव न हे हे एकत्र होण्यापूर्वी दाभात्यास गुजरा- लागण्याची जिम्मा ममकरे आहे असे सां. थेंत गांठावे लागले. गिझलें.. सरबुलंद याने दिल्लीहून मदत येत ८३. पोते-खजीना. नाही हे पाहून बाजीराशचे म्हणणे कबूल ८१. 'त्याही राजकारणात' कोलापूर प्रत. करून सनदा करून दिल्या. पुढे बाजीराव ८५. दरख-काम, अधिकार, यांणी परत येउन निजामास हैराण करून अशा ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. त्यांचा आकार पाहून गंगातीर, बालाघाट वगैरे तिकडील दरोबस्त अमलाखेरीज जागिरीचे महाल अंमल आहेत त्या आकारा बरहुकूम दरोबस्त अंमल मोबादला घ्यावा म्हणजे कटकटी पडणार नाहीत. बाकी तह ठरेल तसे दोहींकडील भं- मल तहांनी दुतर्फा सुरळीत चालावें. " हे बोलणे महाराजांस विदित करून वकिलांच्या भेटी करून बोलणे चालविले. यावरून महाराजांनी सर्व मुत्सदी प्र. धान सुद्धा मेळवून विचार विचारिला. तेव्हां बाजीराव प्रधान आपले मते बोल. ले जे," नबाब याशी हरप्रकारे कटकट वाढवून त्याजवर स्वारी २ लढाई देऊन त्याजपासोन जागिरीचा अंमल महाल सुटतील तितके सोडवावयाचे. आ. णि हा असा तह ते कटकट पडूं नये [ म्हणून ] मोबदला करावे, भागानगरी जाऊन रहावें [ हे ] मनांत आणून बोलतात. हा तह करण्यांत विशेष दिसत नाही. आम्हांस आज्ञा जाली तरि हरप्रकारे त्यांची आगळीक जाली ऐसे करून मोबदला महाल बालाघाट, गंगातीरचे दरोबस्त करून देणार ते मोबदला अं. मल भागानगराकडील न देतां सरकारांत सोडवून देतो. “ ते समयीं महाराजांनी आज्ञा केली जे, “ प्रतिनिधि राजकारण बोलतात हे एक वेळ सिद्ध करून महाल मोबदला येतात ते ध्यावे. भागानगर प्रांती दूर राहतात हा एक पक्ष चांगला. च आहे. ते जालियावरि तुम्ही बोलतां ही मसलत पुढे करणेच आहे. ते कराव. यासि येईल, " बोलले. यावरून, " सरकारची आज्ञा होते त्याअर्थी आम्हांस रा- जकारणाचे बोलण्यांत गोवू नये. आज्ञा जाण्याची द्यावी. [ आणि ] नंतर सर. कारची मर्जी तसे करावे, " बोलले. यावरून निरोप दिला. ते पुण्यास निघोन गेले. नंतर महाराजानी दादोराव भीमसेन भागानगर प्रांतीचे स्वराज्याचे अंमल उगवणे या कामावर व पकिलीवर होते, त्यांस आणवून आकार व मोबदला म. हाल कोणते घ्यावे हे पाहून, मोबदला महाल घेऊन तहनामा ठरविला, आणि प्रतिनिधाचे मनोगत सिद्धीस नेले. शके १६५० तिसां अशरीन मया व अलफ. [ तिकडे ] संभाजी राजे यांजकडे मालवण, रांगणा, पन्हाळा होते. ते ते बंधुच आहेत, त्यांचाही इतमाम चालला पाहिजे, म्हणून काही मुलुख त्या लगत व स्थळे राहिली. खर्चाची नेमणूक व बेजमी करून दिल्हीच पाहिने. बंधु अधिकारी आहेत म्हणून वरदळ सोसली. परंतु विचार करून चालावें म्हणून बहुत प्रकार सांगितले. तसे चालतील तरि आणखी मुलुख नेमन द्यावा ऐसें महाराजांचे मनोगत, यावरून बहुत प्रकारें बोध करविला. परंतु त्यांचे अंतःकरणी ती गोष्ट न येई. आणि मनांत ६. प्रतिनिधि नेहमी बाजीरावाच्या वि-1 गोष्टीचे हे एक उदाहरण होय. ही गोष्ट रुद्ध असत व बाजीरावही त्यांची मसलत | अर्थात रामाच्याशी लडाई होण्याचे पूर्वी मोडून काढण्याचा मेहमी प्रथल करी, या| झाली होती.

·(११) महार रामराव कृत. माणिलें - शाहू महाराज यांनी बंदोबस्त करून प्रांत सोडविले. कर्ना- टक व हिंदुस्थान व माळवा सोडविले. स्थळे, किल्ले, मुलुख, फौज दौलत स्पांजकडे जमले. यांत राज्यांत आपणांस निमे भाग यावा येविशी बोलले अ. सता राज्यांत वाटणी देणे चाल नाही, तुम्हांस लागेल तो खर्च माफक नेमण- क ध्यावी, म्हणतात. त्यांचे पदरी माणसेही पराक्रमी जाहली. दैवही विचित्र आहे. त्यौस भाषण मोठे राजकारण व पराक्रम करून दाखवावा तरि राज्यवि. माग देतील. " ऐसे चित्तांत आणून मनसबा केला जे, " जाधवराव सेनापति महारामांशी विरुद्ध होऊन मोगलाईत गेले. आपणांकडे आले परंतु ते समयी अंगिकार न केल्या. त्यापाशी राजकारण करून, ते आपलेसे करून घेऊन, म. सलत करून राज्याचा विभाग करून घ्यावा. म्हणून राजकारणास विठ्ठल त्रिंबक खासनीस तिकडे राहिले होते, त्यांचे पुतणे नीळकंठ प्रभु महाडकर पास प्रधानपद दिल्हे होते, त्यांचे भाऊ केशवराव पाठवून जाधवराव यांचे हा से बोलणे लपविले. तेव्हां नबाब यांस अवश्यक पडले. औरंगजेब येऊन मुलुक सोडविला तो परतोन गेला. तह जाला. सनदा फर्मान करून आणिले त्याप्रमाणे पालकावे ते हिंदुस्थान प्रांत सोडवीत चालले. मसलत करणे. पादशाही [ म ध्येही ] बखेडा आला. अनायासें घरफूट होऊन राजकारण आले ते उभे क. रून मसलत करावी. ऐसें सिद्ध करून जाधवराव यांस ही मसलत करणे अ- वश्यक यावरून संभाजी राजे याणी जी मराठी फौज व सरदार जमले तित. के अनुकूळ करून घेऊन यावे. इकडून आम्ही फौज सामान पोख्त करून निवतो. आणि फौजेस खर्च पाहिजे तो तुमचा राज्याचा वाटा सिद्ध होईल ते पर्यंत आम्ही दरमहा चालवितो. आणि तुम्ही किल्ले, कोट, ठाणी व सरदार मु. सहरी यांची रामकरणे व भेद होतील तितके करून निघून यावे. " ऐसे राज- कारण सिद्ध करून आले. यावरून संभाजी राजे यांणी काही फौज जमाव के. ला. राम अमात्य वगैरे घेऊन निघोन मेले. तिकडून नबाब पुढे येऊन भेटी होऊन हे ती फौज एकत्र नाले. संभाजी समे विपरीत बुद्धि करून हे राज्य देषत्राह्मणांचे, त्यांत श्रीसांव क श्रीभवामीची कृपा, यवन लोकांचा नाश करून राज्य पडिलांनी स्थापिले व आम्हीही तेच करितो, यांस आपण यक्मांचे आश्रयास माऊन राज्यास अपाय करू इच्छितो, हे शेवटास कसे नाईल, हा विचार करीत नाहीत. त्यापक्षी भा- पणांस होमसलत करणे प्राप्त जाली. म्हणोन वर्तमान समनलियावरून विचार करूत सर्व प्रधान व फौज यास तयारी करून येण्याविशी पत्रे पाठवून तयारी •खा कामाच्या मागंमाजासून तों ८. कोल्हापूर मत अमात्याचे नाव देत येथपर्यंत लिहिलेला मजकूर कोलापूर नाही. हा अमात्य रामचंताचा पुत्र असावा. तीत नाही.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (५५) करविली. नबाब यांणी तोफखाना प अंगी" सामान गारदी बगैरे मजबूद क. रून जाधवराव वगैरे सरदार मनसबदार व संभाजी राजे फौज सुद्धा कूब क. रून पुढे चालून आले. महाराजांनी सर्व प्रधान बोलावून विचार केला जे,"सं- भाजी राजे यांणी मनांत दुर्बुद्धि धरिली आहे. हे राज्य श्रीचे कृपेचे, थोरले महाराज यांजपासोन आजपर्यंत साध्य करण्यास कोण ,प्रयास लागले ! " म्हा णोन त्यांस पत्र लिहिली मे, " हे राज्य श्रीचे. यवन लोकांचे प्रयास माऊ. न त्यांचा आश्रय केला त्यास नय कसा येईल ? तुम्हांस राज्यलोभ बहुस होता तरि आम्हांस सांगोन पाठवावयाचे होते. आम्हांपाशी सेवक लोक दिगांत प्रलाम करावे ऐसे आहेत. यांतील तुमचे बराबर एकास देऊन एकादें राज्य साधून दिन्हें असते. किंवा पूर्वी महाराजांनी साध्य केले त्यातून तुम्ही साध्य करूम आ. म्हांस पराक्रम करून दाखवावा होता. किंवा आम्ही ते राज्य यवनांनी घेतले ते पुन्हा सोडवितो, [ तेव्हां ] तुम्हांसही पाखेरीज यांतील सोडवून दिले असते. आम्ही सोडविले यांत मागावे, व राज्याचा विभाग करावा द्यावा म्हणावे हे मोठे नीत आहे ? पूर्वीही कोठे जाले नाही. हे कोण बुद्धि केली ? कैलासवासी राना- राम साहेब यांणी औरंगजेब मोठे बलान्य शत्रु दोन लक्ष फौज व दोन लक्ष पायदळासुद्धा येऊन संभाजी राजे यांचे अव्यमस्येमुळे राज्यहरण केले, सर्व कौन बुडाली, ऐसे समयांत कोणते प्रकारे चंदीकडे आम्हांस टाकून जाण्याचा समय प्राप्त जाला [ तेव्हां ] तसे करून चंदीस जाऊन पावले. तेथे फौज व सुभे म. मवून दौलत जमविली. आणि तेथून रात्रंदिवस शत्रूशी लदाया देऊन फौज त्यांची बुडवून राज्याचा भाग अम्मल नेला. पुन्हा तेचे प्रसंग पडला असता देशी येऊन लढाया जातीने देऊन त्यांची मोठी स्थळे औरंगाबाद [ मेरे ] जाऊन लुटली. ऐशी ख्यात केली. आम्ही नजरबंदीत होतो. त्यांचे पोटी ते स. मयों आपणच राज्याभिषेक करून राज्य करणे, सिंहासन करणे, असते तर यां. चे हाती काय न होते ? आमचे ठायीं कसें लक्ष ठेविले, हे तुम्ही जाणत असो- न हा विचार केला. बरे, असो. जाली ती गोष्ट बरीच जाहली. याउपरि तार यवनाचा आश्रय करावा हे विहित नव्हे ऐसे मनांत आणोन हरप्रकारें निषाने. तुम्हांस दौलत पाहिजे ती आम्ही नवीन सिद्ध करून देऊं अगर यांत खर्चात नेमणूक अधिक करून मागावी. राज्याचा वाटा म्हणणे हे पुराणांतरीही आहले नाही. हे बुद्धि धरूं नये." ऐशी पत्रे व सांगोन पाठविले की, “ सेनापति ८९. जंगी लढाऊ, युद्धसंबंधी हल्ली त्या | बोलून घेऊ. तुम्ही व भाम्ही राज्याची मालक, शब्दाचा अर्थ अगदी भिन्न झाला आहे. घरगुती कामास यवनांचा आधस कक.मी. ९०. याजपुढे कोल्हापूर प्रतीत मजकूर | वडिलांनी केले त्याप्रमाणे तुम्ही आम्ही या निराळाच आहे तो भगर या दौलतीतच नांचा परामव एक विचार करून राज्य विभाग कसा करावा हे तुमचे आमचे विचार | साधम पडिलांचा निममदीस म्याचा. ]] ·महार रामराव कृत ] सेवक लोक असोन, लढाई करून, हरामखोरो करून, महाराष्ट्र राज्य व धर्म सोडू. न यवनास शरण गेले. तेही मोठे कुळींचे रामदेवराव जाधवराव यांचा वंश. परंतु [ त्यांणी ] धर्म सोडिला. त्यांची अनकूलता करून सेवक लोकांस व यव- नास शरण जाणे हे फार वाईट." म्हणून बहुता रीतीने सांगून पाठविले अस. तां ते गोष्ट त्यांचे चित्तीं कांहींच आली नाही. आणि केले मनसुब्याचे अभिमा. नास पडून, निजाम उल्मुलुक यांणीही प्रतिनिधीचे विद्यमाने बोलणे ठरून तह भाला असता लागलेच बिघाड करणे हा विचार न करिता, ते व हे मिळोन चालन पुढे आले. त्यासमयीं महाराजांनी सर्व सरदार प्रधान पंत व प्रतिनिधि व सेनापति व सरलष्कर व सेनासाहेब सुभा, फत्तेसिंग बावा भोसले व पवार विश्वासराव वगैरे दरखदार चिटणीस, पोतनीस जमा करून विचार केला जे, “निजाम उन्मु- लुक यांणी तह केला [ असतां ] व पादशाही तह जाला असतां, आमचे गृह. च्छिद्र हाती घेऊन [ त्यांणों ] मसलत आरंभिली. जाधवराय निमकहराम हो. ऊन मसलतीत मिळोन राज्याचा विभाग पुराणांतरीही नाहीं तो करावा [ म्हण. तात. ] पाहिजे ते बेनमी करून घ्यावी म्हटले असतां ऐकत नाही. अशी संभाजी राजे यांस दुर्बुद्धि निर्माण जाहली. याचा विचार कसा करावा ? जा. तीने जाऊन नबाब यांशी लढाई देण्याची ऐसा आमचा मनोदय जाला आहे. तुम्ही सर्वानी फौजेची तयारी करून निघावे. " ऐशी आज्ञा केली. ते समयीं अष्ट प्रधान व सरदार यांणी विनंति केली की, " आम्ही सारे सेवक लोक अ. सतां महाराजांनीच असे मसलतीस खांसा निघावें, ऐशी काही मातबर मसलत हे नाही. खासा पादशाहा दिल्लीहून चालून आला असतांही स्वामींस निघणे नलगे. ऐशी उमेद आम्ही सेवक ठेवितो. मग या मसलतीस विचार काय आहे ? पादशाहीतील एक सुभेदार नबाब चालून येतात त्यांत संभाजी राजे नाऊन मिळाले म्हणोन मोठी गोष्ट सिद्ध केली नाही. आपणांस निवणे तरि दिल्लीची पादशाही घेणे, आणि दुसरे खंडाचे राज्य घेणे, असे असल्यास निघावें ऐसें मनांत आणिले तरि असो. या कार्यास एका सेवकास आज्ञा करावी. ज्यास आज्ञा होईल तो एकजण हे कार्य करून येईल." ऐसे बोलले. हे सर्वांची उमेद व पराकम ऐकून महाराज बहुत संतोषी जाहले. आणि बाजीराव प्रधान व सेनापति व सरलष्कर, सेनासाहेबसुभा व हुजरांत फौजेचे सरदार यांस " सांनी तयारी करून निघावें " [ ऐशी ] आज्ञा जाहली. मोंगलाई लढाई महणोन तोफखाना तयार करवून आंगरे यांस आज्ञा करवून दारू गोळा त्यांणी ११. प्राबल "पाहिजे तसे करून घ्यावें | असे की, त्यांस टोपीगले यांच्या जाहजांत पर्टलें असता." कोलापूर प्रतीत आहे. विलायती दारूगोळा पुष्कळ सांपडे. १२. भांगरे यांस सांगण्याचे कारण ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (५७) पुरवावा ऐसें केलें. पायदळ बराबर दिन्हें. सर्वांनी एकमतें चालून बाजीराव प्रधान यांचे मसलतीने चालावे सांगितले, बाजीराव प्रधान व सरदार निघोन मोंगलांचे मोकाबल्यास पुढे गेले. आणि विचार केला जे, “तूनच लढाई देऊ नये. माणूस व दारूगोळा खराब करूं नये. भोवते हिंड्न गोषौल देऊन त्यांचा मुलूख मारून धुंदी करावी. रसद बंद करावी. घेरून धरून जेर करून जागां जागां घालवून लढाई द्यावी." ऐसा विचार करून भोवताली मुलूख मारून व जाळून फैला केला. रसद, दाणा, गल्ला येणार त्या वाटा रोखून धरून मारू लागले. मोंगलाचे लष्करांत महागा- ई पडली. मोठी मजल करणे राहिले. मोठी मजल केली असतां भोंवत्या सडे फौजेच्या टोळ्या करून चोहोकडून घालवू लागले. बुणगे मारावे, कहीकबोंड मारावे, ऐसे करूं लागले. तेव्हां कोणीकडून कोणते समयीं येतील, घालवितील हा विचार पडला. याजमुळे दोन कोसांची मजल करूं लागले. नबाब याणी राजे व जाधवराव यांस बोलावून विचार केला जे, " मराठी फौज लढाई न देतां, मोड जाला तरि त्याचा हिसाब न धरितां, फिरोन पळोन जाऊन येऊन ल. ढाई देतात. मुलूख मारून रसद बंद केली. घाबरे केले. राजे तुम्ही व जा- धवराव म्हराठी फौज, तुम्ही त्यांच्यामागे लागावें, लढाई द्यावी, ते तुम्ही करीत नाही. तुम्ही उभयतां त्यांप्रमाणे आपले फौजेच्या टोळ्या करून त्यांचे मुलकांत बैसावें, मुलुख मारावा, लढाई देऊन ठाणी घ्यावी, हे करीत नाही. तुमचे भ. रंवशियावर, तुम्हीही मराठे, त्यांजप्रमाणे धुंदी कराल, म्हणून मसलत केली. त्यां- शी बिघाड केला. त्यास याउपरि तरि याप्रमाणे करून त्यांस घाबरें करावें. लष्करास रसद आणून पावती करावी, " बोलले. तेव्हां जाधवराव यांणी उत्तर केले जे, “ आम्हांपाशी लोक बहुतकरून मोंगल आहेत. याजमुळे धांवणी होत नाही. " राजे यांणी उत्तर केले जे " आम्हांकडील फौज बाहेर रवाना करावी तरि जमात भारी नाही. आणि आम्हांस कांही एकांती बोलावयाचे आहे. म्हणून सर्व लोक आपले कारभारी सुद्धा लावून देऊन नबाबापाशी बोलले जे, " आम्हांकडील दरमहाचा ऐवन देणे तो कारभारी यांजपाशी देऊ नये, आम्हांपाशींच पाठवीत जावा. ते ऐकोन बरे म्हणोन सांगोन तबक आणवून निरोप दिल्हा. आणि नबाबांनी विचार केला जे, " याउपरि पुढे चालून जाणे ठीक नाही. फौज गारद होईल. " म्हणोन कूच करून मागे १३. गोषमाल-कान पिळणे, बाजुनें १५. 'तमाल'? चिटणीस प्रत. हल्ला करून निघून जाणे ? ९६. कहीकबाड-दाणा वैरण पुरवि- ९३. रसद-व्याचा व धान्याचा पुरवठा. णान्या टोळ्या व त्यांणी आणिलेलें सामान. * घालविणे-घाला घालणे. १७. गारद नट, नाहनाट.

·(५८) मल्हार रामराव कृत सरले आणि मनांत आणिले की, “प्रधान पदाचे अधिकारी व कारभारी ज्यांना इतकी मसलत उभी करून राजकारण केले त्यांचा विश्वास नाही. मसलतीचे बोलणे एकीकडे राहिले. दरमहाचा ऐवज खासगीस नेऊन लोकांस न देतां खजीना करावयाची इच्छा धरिली. शिपाईगिरी व मसलत फैजाखी करणे हे काहीएक दौलतीचे चिन्हच नाही. राजाराम यांचे बेटे, त्यांसारखे असतील, ऐसे आमचे मनांत. ते हे ऐसे कोता अंदेशाचे आहेत. बरे मोठी पदरी माणसे मनसबदार व सरदार मोठे कजाखीचे तेही नाहीत. येते समयीं चार लोक नवी. न जमाव करून तेही राज्य कसे करावे, त्यांजपासोन काम कसे घ्यावें, हे काहीच नाही. यांचे भरंवशियावर इतकी मोठी मसलत आम्ही करून शाहू राजे यांशी बिघाड केला, ही गोष्ट आम्ही बहुत वाईट केली. " म्हणोन नबाबाची हिंमत निघोन गेली. आणि मसलत तरि केली याचा परिणाम दिसत नाही म्हणून बहुत विचारांत पडले. या संधीत जाधवरावास बुद्धि आठवली जे नाटकशाळे. वे पोटी पुत्र जाला होता, त्याजवर बहुत प्रीति [ होती. ] त्यास राजे यांनी ता. टांत घेऊन गोतपत करून मराठे यांच्या सोइरिका कराव्या ऐसा मनांत निश्चय 'करून राजाशी बोलणे लाविले. तेव्हां त्यांनी " ही गोष्ट साफ घडावयाची नाही म्हणोन सांगितले. तेव्हां " आम्ही राजकारण करून नबाबाचा स्नेह करून दे- ऊन दौलतीचा वांटा देववावा ऐसे केले असतां तुम्ही आग्रह करितां हे ठीक नाही, " म्हणोन आग्रहास पडले. यांसही " हे गोष्ट करावयाची नाही " म्हणू- म आग्रहास येणे प्राप्त होऊन विरुद्ध वाढले. बाजीराव व फौज यांनी लष्करा तोन बाहेर माणूस पडले किंवा कही निघाली म्हणजे मारावी, दाणापाणी [ यां- ची ] बंदी बहुत करावी, आघाडी पिछाडी मारावी, हत्ती घोडे शिपाई लोक पाडाव करून न्यावे, ऐसे करूं लागले. याजमुळे एक दिवस मोठी मजल क. रावी ऐसा विचार करून मागे पुढे फौज तोफा वगैरे तयारी करून [ नबाब ] निघाले. तेव्हां यांणी फौजेच्या टोळ्या करून घेऊन चालले. आणि आघाडी मारिली. कधी कधी लोक शिरोन बुणगे हत्ती घोडे पाडाव करून नेऊ लागले. पाणी नाही ऐशी जागा पाहून चहूकडून बहुत लगट करून पिछाडी मारिली. नवाब [ यांणी ] पुढे चालणे अवघड पाहून तोफा चहूंकडे ठेवून मारगिरी केली असतां लांबून उभे राहून दौड करूं लागले. पुढे चालणे घडेना. तेथे मुक्काम करून रहावे तरि पाणी नाही. ऐसे बहुत घाबरे जाहले आणि विचार केला जे, “ ये समयी आपली कुलशाई बुडवून गारद करितात. याजवरून ९८. हे संभामींचे पेशवे निळकंठ प्रभू १००. हा संभाजीचे उणेपणाचा मज- कुर कोल्हापूर व इंदूर प्रतीत नाहीत. १९९. कजाखी-भांडाभांडी, आडून प.. १. शाही-अंमल, राज्य. डून लढाई. २.गारदम्नष्ठ महारकर ·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. वकील पाठविले आणि सांगून पाठविले जे, “ जाली गोष्ट बरी जाली. लढाई तहकूब करावी. तुम्ही आपली फौज एक बाजूस करून आम्हांस पाणियाचे सुमारे जाऊन मुक्काम करूं द्यावा. तुम्हीही भोवती आपली फौज ठेवून मुक्काम- करावा. आणि तहाचे बोलणे करावें." याजवरून प्रधान व सरदार यांणी एक विचार करून सांगून पाठविले जे, " तहाचे बोलणे असलियास तुम्हांकडील एक दोन मातबर माणूस कारभारी आम्हांपाशी पाठवून द्यावे, म्हणने तुम्हांस- ही पाणी वाट देऊन मुक्काम करवितों व आम्ही करितो. " यांजवरून त्यांणी मातबर असाम्या पाठविल्या. नंतर मुक्कामास पाणी नागा नेमून दिली. न. बाब जाऊन उतरले त्यांस घेरून मागे पुढे आपली फौज उतरविली. आणि प्रथम मुद्दा घातला जे, “संभाजी राजे महाराजांचे बंधु आपणापाशी आले, ते धनीच आहेत, त्यांस आपण [ आम्हांकडे ] रवाना करावे. त्यांणी आपले फौजेत येऊन राहवे. नंतर सर्व बोलणी चालतील. त्यांचे मतलब असतील ते लेहून पाठवावे. त्यांचेविशी विनंति आम्ही महाराजांपाशी करून वाजवी असतील ते करून देऊ. दुसरे स्वराज्याचा अंमल तुमचे तालुकदार सुरळीत कोठे कोठे देत नाहीत. तो राहिलेला आमचा फडशा करून देऊन पुढे सु. रळीत चालावे. तिसरे, आम्ही मुलक व ठाणी आमची अंमल नीट चालण्याक- रितां मागू ती दरोबस्त द्यावी. कांहीं महाल द्यावे." ऐसे सांगोन पाठविले. ते सर्व मतलब नबाबांनी मान्य केले. आणि " संभाजी राजे मात्र तुमचे हाती दे. ऊन घालवावे हे गोष्ट मोठेपणाचे ईजतींत लायक दिसत नाही. हे दौलत व ते काही दोन नाहीत. यास्तव आम्ही आपणाकडील काही लोक बराबर दे. ऊन त्यांचे सरंजामसुद्धा पनाळियास पोहोचवून देतो. त्यांस वाटेस कांही एक उपद्रव न करितां तेथे गेलियावरि तुम्ही व ते घराऊ मजकूर पाहिजे तसा क. रावा. " असे सांगून पाठविले. तें यांणी मान्य केले. आणि वरकड मतलब करार नाले त्याचा तहनामा ठरविला. राजे यांस रवाना करून दिल्हे. संभाजी राजे यांस त्या समयीं बहुत वाईट वाटून पश्चात्ताप जाला आपण यव. नाचे घरी गेलो. जाधवराव यांचे बुद्धीस लागलो. त्यांणी जातीस बट्टा लावण्या- चे योजिलें. जाली गोष्ट दैवानरूप जाली. याउपरि कोणताही विचार महारा जांचे विरुद्धतेचा न करितां महाराजांची आज्ञा मान्य करून सख्य करून र. हावे हाच उत्तम परिणाम आहे." ऐसा विचार करून निघोन गेले. नबाबांनी प्रधान व सर्व सरदार यांस वस्त्रे जवाहीर मेजवानी पाठविली. महाराजांस पो. षाख, जवाहीर, हत्ती, घोडे पाठविले ते घेऊन यांणीही नबाबास पोषाख ३. इजत प्रतिष्ठा, अबरू. ४. हा पश्चात्तागाचा मजकूर कोल्हापूर व इंदूर प्रतीत नाही.

·महहार रामराव कृत जवाहीर, हत्ती, घोडे पाठविले. आणि कूच करून जाण्यास मार्ग देऊन कूच करविला. याप्रमाणे यश संपादून महाराजांचे सरदार व फौज निघोन आले. महाराज सामोरे जाऊन बहुत सन्मान करून, सर्वांचा समाचार घेऊन, गौरव केला. वस्त्रे, जवाहीर, बक्षिसे ज्याणी कामे केली त्याप्रमाणे [ त्यांस ] दिली. उदाजी चव्हाण अथणी प्रांतांत होते. ते शिरवळचे ठाणियांत राहून च- व्हाण चौपाई म्हणोन पुंडपणा करीत असतां कोणी एके दिवशी महाराज अं. बेरीचे कुरणांत शिकारीस गेले होते, त्या सुमारे उदाजी चव्हाण स्वारीस आले आहेत असे कळले. यावरून महाराजांपाशीही फौज हजार पांचशे होती, त्यां- णी सांगितले जे, " आम्हांस आज्ञा करावी म्हणजे जाऊन धरून आणितो" तेव्हां महाराज बोलले जे, " ते काही आम्हांवर मसलतीस आले नाहीत. आम्ही. ही त्यांजवर मसलतीस निघालों नाही. ते आपली खंडणी घ्यावयासि आले ते जवळ अकस्मात पावले. येथे धरून पुरुषार्थ कोणता जाला?" [ असें म्ह- णून कारकून पाठविला जे, " तुम्ही काही एक संशय न धरितां शिकारीस यावें. तुम्ही आम्ही मिळोन शिकार खेळून नंतर पुन्हा मागती जावें. नंतर पाहिजे तशी मसलत करावी." म्हणून हातांतील मुद्रा आंगठी व कारकून हुजरे पाठविले. ते शें दोनशे स्वारांनिशी होते ते सडे दहा वीस स्वारांनिशी आले. शिकार जाली. नंतर त्यांस वस्त्रे पोशाख देऊन विडे देऊन निरोप दिला. कोणे एके दिवशी मोठे पहाटेस निघोन महाराज शिकारीस गेले. जातीने हातीची काठी घेऊन पालखी व लोक लांब ठेवून झाडांत पाखरे धरावयासि लागले तो दोन नामग्या झाडाचे आड दृष्टीस पडल्या. तेव्हां पुढे होऊन तुम्ही कोण आहां [ असे बोलून ] हांक मारिली. तो ते गळित जाहले. आणि पुढे होऊन मुजरे केले. आणि सांगितले जे, “ आम्ही मारेकरी आहो. " तें " कां मारिले नाही?" विचारिले. ते बोलले “महाराजांस पाहतांच आमचे हातपाय गळाले, हिंमत जाली नाही." " कोणीकडील आहां ?" बोलले. ते " पली- कडील पन्हाळ्याकडील आहो" बोलले. ते समयीं महाराज बोलले जे, " जालें तें बरें जाहले. तुम्ही सांपडला तरि कारभारी व श्रीपतराव मारून टाकतील. बंदुका ठेवा आणि निघोन जा." असे सांगितले. तेव्हां बंदुका ठेवून निघोन गे ले. यानंतर लोकांस हांक मारून बंदुका स्वारीत घेऊन आले. वर्तमान सर्वांस ५ हा चव्हाण मोठा पुंड होता. तो | असे शाहूस म्हटले आहे ते किती योग्य आपणास कोल्हापूरकरांचा आश्रित म्हणवीत आहे ! असे, तथापि त्यांसही तो जुमानीत नसे. तो ७. जामग्या. जामगी-पेटलेला तोडा भोवतालच्या प्रांतांतून 'चव्हाण चौथाई 'बंदुकीचा ). नांवाचा आपणच एक निराळा कर घेई. ८. पन्हाळ्याकडील ' हे शब्द को. . पुढे : अजातशत्रु ! (धर्मराज) |ल्हापूर व इंदूर प्रतीत नाहीत.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. सांगितले. याप्रमाणे अजातशत्रु महाराज !! शत्रूसही घाताची इच्छा होऊ नये ऐसें जालें. [ पुढें ] उदाजी चव्हाण पुंडपणा करितात म्हणोन त्यांजवर श्रीपतराव प्र. तिनिधि फौज सामान देऊन रवाना केले. ते चालून गेले ते समयीं संभाजी रा- ने आणखी वीरश्रीस येऊन सामान घेऊन त्यांचे कुमकेस आले. तेव्हां लढाई जाली. चव्हाण व राजे यांचा मोड जाला. सडे उभयतां पळन गेले. कबिले बुणगे लुटले गेले. डेरे होते त्यांत आईसाहेब व राजसबाई साहेब व संभाजी महाराजांचे कबिले सर्व सांपडले. फौज बुणगे लुटले. सरकारी लवाजिम्याचा बंदोबस्त प्रतिनिधीनी राखिला. आणि " आपण धणीच आहां, महाराजांचे भे. टीस चलावे " म्हणून यश संपादून घेऊन सातारा आले. महाराजांस कळ. तांच पुढे सामोरे जाऊन, " या योगे तरि उभयतां मातोश्री यांच्या सर्वांच्या भेटी जाहल्या, " म्हणून बहुत सत्कार केला. वस्त्रे अळंकार देऊन मेजवानी केली. " जावयाची मर्जी असेल तरि निघोन जावें" सांगितले. ते समयों ताराबाई साहेब ही " कोठेही कैदेत राहणे त्यास ते व तुम्ही मजला सारखेच आहो. तुम्हापाशीच राहतो, " बोलली. त्यांस लवाजिमा खर्च नेमून करून देऊन सातारा किल्लयावरील वाडा नीट करून तेथे ठेविली. आपले तर्फेने कारभारी यादव गोपाळ करून दिल्हे. आपणाकडील विश्वासू ठेविले. वरकड सर्वास बहुमान कारकून व चाकरीचे लोक सुद्धां सनगें व खर्चास देऊन काही पागा व फौज बराबर देऊन संभाजी राजे यांजकडे पावती करून दिली. शके १६५१. [ इकडे ] कान्होजी आंगरे वारले. त्यांस पुत्र सखोजी आंगरे व संभा- जी आंगरे दोन खांसे बायकांचे होते व दुसऱ्या बायका नाटकशाळा यांस एकीस तुळाजी आंगरे व एकीस येसाजी आंगरे व एकीस मानाजी भांगरे असे तीन होते. एकूण पांच. त्यांत सखोजी आंगरे यास सरखेल पदाची व- त्रे व सुभ्याच्या सनदा पाठविल्या. शके १६५०. ते थोडकेच दिवसांत वार- ले. शके १६५१. नंतर संभाजी आंगरे यांस वस्त्रे पदाची [ दिली ] व सु. भा सांगितला. ते विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, येथे राहून कुलाब्याचा सुभा येसा- जी आंगरे यांस सांगोन पाठविला. व नामजाद मानाजी आंगरे सरदार पा- ठविले. तेथे उभयतांचे बनेना. तेव्हां मानाजी आंगरे रेवदंडा किल्ला फि- रंगी याजकडे होता तेथे निघोन गेले. हिंगणी घेरडीकर परसोजी भोसले हे महाराजांचे घराण्यांतील, ९. अजातशत्रु-हें विशेषण धर्मराज यां- ! प्रतीत माहीत त्यावरून येसाजी व मानाजी स मात्र लाविलेले आढळतें. हे एकाच आईचे असे होईल. १०. आईसाहेब-ताराबाई. १२. ह्या म्हणण्यास प्रांटरफ याने मत १३. एकीस ' हे शब्द चिटणीस | अनुकूळ नाही.

·महहार रामराव कृत सेनासाहेबसुभा यांस होता, ते वारले. त्यांचे पुत्र कान्होजी भोसले यांस सेनासाहेब सुभा पदाची वस्त्रे दिल्ही. परसोजी भोसले यांस आणखी दोन बंधु होते. दुसरे बापूजी भोसले. तिसरे साबाजी भोसले यांस संतान नाही. त्यांस दत्त पुत्र बापूजी भोसले यांचे पुत्र संताजी भोंसले दिरहे होते. ते दिल्लीस बाळा- जी विश्वनाथ यांनबराबर गेले. तेथे लैंटाईत पडले. साबाजी भोसले याची स्त्री रामाऊबाई सातारा होती. बापूजी भोसले यांस वडील स्त्रीस पुत्र परंतु धाकटे जाले राणोजी भोसले व संताजी भोसले. धाकटीस विंबाजी भोसले परंतु वडील आधी जाले. त्यांस रघोजी भोंसले. कान्होजी भोंसले यांणी आज्ञा उल्लंघन केली म्हणून यांस पाठवून आणवून कैदेत ठेविले. आणि रघोजी भोसले कर्ते, शहाणे, कारभार करीत होते त्यांस सेनासाहेब सुभा पैदै दिले. खंडो बल्लाळ चिटणीस शरीरी पीडा होऊन वारले. शके १६४८ पराभ- बनामसंवत्सरे आश्विन मुंद्ध ५ पंचमी. त्यांस पुत्र चार. वडील जीवाजी खंडे. राव, दुसरे बापूजी खंडेराव, तिसरे गोविंद खंडेराव व चवथे सापत्न, धाकटे स्त्रीचे बहिरव खंडेराव ऐसे होते. जीवाजी खंडेराव यांस चिटणिशीची वस्त्रे द्यावी. ते समयीं मंत्रीचे विद्यमाने नजर लाख पन्नास हजार रुपये घेऊन चि. टणिशी सांगावी [ अशी ] बोलणी एक दोन बोलले. महाराजांनी बरें जा. मदारखाना निशा येऊ द्या [ असे म्हणून ] सांगून आणविली. आणि कचे- रीस प्रतिनिधि व सर्व बोलावून " पूर्वी थोरले महारानांनी वडिलांनी शफत पत्रे दिली. स्वामीचे वंशांनी घालमेल करूं नये. याची तोड कशी करावी ? विचारि. तां सर्व उगेच राहिले. प्रतिनिधि " यास तोड कोण काढणार आहे !" बोल. ले. थोरले जीवाजी खंडेराव यास आणून वस्त्रे बहुमान कलमदान याप्रमाणे देऊन चिटणिशी चालविली. संभाजी राजे मोगलाईत गेले. तिकडे जाऊन कांही एक मनाजोगें जालें नाही. जाधवराव यांनी नेऊन नाटकशाळेचे पुत्रांस ताटांत घेण्याचा आग्रह करून वांकडे वागू लागले. नबाबाची मसलत फसली. त्यांनी हाती न देतां १३. यांटडफ म्हणतात हा परसोजीचा ) भावाचा मुलगा जो रघोजी याजवर बसलें होते. पुढे कान्होजीस मुलगा झाल्यावर ११. सोमाजी ' असें येथेंच चिटणीस | रघोजी साताऱ्यास आला. तेथें तो शाहू- प्रतीत आहे तें नजर चुकीने पडले असावें. | बरोबर शिकारीस जात असे व पारधीच्या १५. परसोजी बापूजी व साबाजी हे | वेळी त्याने एकदा एका वाघास मारुन बंधु. परसोजीचा कान्होजी. बापूजीस धा शाहूचा प्राणही वाचविला होता. नागपूर- कटे स्त्रीचा बिंबाजी आधी झाला व थोरले कर भोसल्यांचे कागदपत्र लेख १ पहा. खीचे राणोजी व संताजी पाठीमागून झाले. १६. कोल्हापूर प्रतीत वरील मिति दि. विधाजीचा रयोजी. कान्होजीस प्रथमतः ली नाही. शक मात्र आहे. पुत्र गसल्यामुळे त्याचे प्रेम त्याच्या चुलत दासापुत्र होता.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. पन्हाळ्यास पावते केले. ऐसे सर्व प्रकारे मसलत सिद्धीस न गेली. पुढे आलि. यावरि चव्हाण यांचे कुमकेस जाणे पडले. तेथेही मोड होऊन कुटुंब सर्व ति. कडे नेले तें लावून दिल्हे. शाहू महाराज यांचे दैव विचित्र व पराक्रमी सेवक लोक व फौज पराक्रमी में इच्छिले ते कार्य सिद्धीस नेतात. वडील तक्ताचे खावंद अधिकारीच आहेत. आपण द्वेषभाव धरिलियास सिद्धीस जात नाही. यास्तव [ तो ] सोडून सख्य करावे हाच उत्तम पक्ष आहे. ऐसे बहुत प्रकार खिन्नता चित्तांत आली. व मातोश्री जीजाबाईसाहेब यांणीही बहुत प्रकारे सांगि- तले जे, “ महाराजांकडे वकील पाठवून तह सख्य करावे." यावरून बाबाजी प्रभु पारसनीस, चिटको प्रभु चिटणीस यांजकडील तेथे होते. उभयतां वकि. लीस महाराजांकडे पाठविले जे, " आम्हांस खर्चास मुलुख नेमून पन्हाळा वगैरे प्रांत व त्यांतील स्थळे किल्ले निर्वेध चालवावे. स्वारी शिकारी करण्यास कांही खंडणीचा प्रांत नेमून द्यावा. याउपरि आम्हांस विरुद्ध काहीएक न क. रितां महाराज आज्ञा करतील त्याप्रमाणे चालण्याचे." याप्रमाणे ठरावांत पक्केप. णी आणिले. तेव्हां महाराजांनी, " तुम्ही बंधुच आहां. तुमची आमची भेट व्हावी. नंतर सर्व मजकूर तुमचे मनोदय तसे करून दिल्हे जातील " सांगितले. परंतु सफाई भेटी जाहलिया वांचून येणेही न होय. यावरून " आम्ही त्या प्रां- तालगत येतो तुम्ही तिकडून यावे. तुम्हांस बोलण्यास व विश्वासास आणावयास पुढे मातबर सरदार रवाना करितों " सांगितले. त्यांनीही मान्य केलें. स्वारी तयार होऊन उंब्रजेनजीक जाऊन राहिले. आणि मातबर सरदार प्रति. निधि, नारो राम मंत्री, अंबाजीपंत पुरंदरे प्रधान यांचे मुतालिक व कृष्णा- जी दाभाडे व निंबाळकर व पांढरे ऐसे सरदार पाठविले. ते पन्हाळ्यास फौजसुद्धा गेले. ते जाऊन महाराजांस भेटले. त्यांस महाराज सामोरे येऊन सर्वांनी नजरा केल्या. त्यांस यथापद्धती चादरा घातल्या. सरदार किल्लयाखाली येऊन आपले डेन्यास उतरले. संभाजी राजेही खाली येऊन उतरले. तेथून पुढे वा- टारावर आले. तेथून श्रीपतराव सरदार पुढे उंब्रजेस येऊन सफाईची बोलणी समजाविली. आणि कराडानजीक जखणवाडीचे मैदानांत भेटीचा नक्षा ठर- विला. महाराज [यांचा] कूच होऊन कराडावर श्रीकृष्णेतीरी डेरे होऊन मुक्काम करविला. आणि तेही तिकडून कूच करून दक्षिण तीरीं डेरे मुक्काम करवून वाडीचे मैदानांत दोहींकडील स्वान्या सोन्याच्या अंबारीत बसोन सर्व मातबर सरदार सर- काराकडून यांच्या अंबान्या मागे, मध्ये दुतर्फा कोरबंदी लोक या लष्करचे त्या लष्करचे एकसाहा उभे राहिले. त्यांचे मुजरे घेत मध्ये बिछायत केली होती तेथ. पर्यंत जवळ जाऊन संभाजीराजे अंबारीतून उतरोन घोड्यावर स्वार झले. १७. कोरबंदी:( सलामी वगैरे करितां ) फरा, रांग. महाराज ·मल्हार रामराव कृत महाराजही उसरोन घोड्यावर स्वार होऊन बिछायतीपाशी उतरोन भेटी झाल्या. संभाजीराजे याणी पायांवर मस्तक ठेविला. महाराजांनी उठवोन आलिंगन दिव्हें. उभयतांही बहुत दिवसांच्या भेटी श्रीकृष्णा-सांनिध्ये होऊन बहुत आनं- द जाहला. ते समयीं सुवर्णपुष्पे व रौप्यपुष्पे यांची वृष्टि केली. शहाजाने व नानाप्रकारची वाद्ये वाजली व तोफांची सरबत्ती करविली. आणि महाराज यांणी संभाजीराजे यांस हाती धरून आपले अंबारीपाशी येऊन उभयतां एके अंबारीत बसोन स्वारी दक्षिणतीरी डेरे दिल्हे होते तेथे घेऊन आले. बहुत प्रकारे कुशल प्रश्न व बोलणी [ झाली की ] आज मोठे लाभाचा सुदिन जा- ला. ऐसे होऊन संभाजीराजे यांस बसले होते तो हत्ती व दोन घोडे नामी" रंग्यचे दिव्हे. सुवर्णाचे सामान व पोषाक जवाहीर ऐसें दिल्हें. आणि उत्तर. तोरी त्यांचे डेरे होते, तेथे जाण्यास निरोप दिल्हा. शके १६५२ साधारण. नामसंवत्सरी सन इहिदे सलासीन मया व अलफ. फाल्गुन शुद्ध ३ तृतीया, [ ते दिवशी ] भेटी जाल्या. तेयून उंब्रजेचे मुक्कामी आले. तेथे मेजवानी भोजने जाली. आणखी दोन हत्ती व दोन घोडे वस्त्रे जवाहीर संभाजी राजे यांस दिन्हें. नंतर सातारेस जाऊन तहाचे बोलणे व्हावे व शिमगा तेथे व्हा- पा, दोन महिने तेथे राहावे अशी बोलणी होऊन साताऱ्यास आले. आणि सा- तारा येऊन जीमाबाई साहेब परत गेली. दोहींकडील मेजवान्या वगैरे बहुतच सफाई जाली. या नंतर तहनामा ठरावांत सनमजकूर शके १६५३ चैत्र वद्य २ द्वितीया छ १६ सम्बाली ठरला. वारणेचें दक्षिणतीर पन्हाळा प्रांत वारणा कृष्णा संगमापासोन दक्षणतीर तुंगभद्रेपर्यंत त्यांतील किल्ले ठाणी आणि स्थळे मालवणपर्यंत व स्वारी अम्मल रामेश्वरपर्यंत निम्मे संस्थानी यांची खंडणी तुम्ही साध्य कराल ती घ्यावी, ऐसे करून दिल्हें. वडगांव कोट पाडावा, मिरज, तासगांव, अंयणी सोडावी. मांव प्रांत आलीकडील सोडावे. आम्ही वारणे पलीकडील प्रांत सोडून देतो. रत्नागिरी व जयदुर्ग प्रांत सोडावा. इकडील लोक तिकडे चाकरीस ठेवू नये व अपराधी लोकांस परस्परें आश्रय देऊ नये. चाकरीस ठेवू नये. राज्य-साधनाचें साह्य करीत असावे. कर्नाटक प्रांती खंड. ण्या घेत जाव्या. [ ऐसे ] ठरावून दिव्हें. त्यांजकडून कांही जाले नाही. या. अमुळे पुढे महाराजांच्या फौजा जाऊन खंडण्या व अम्मल घेत आले. संभाजी राजे [ यांस ] तह ठरोन सर्व सरदार व अष्टप्रधान यांणी मेजवान्या केल्या. त्यांनी ही महाराजांस, सर्वांसही, मेजवान्या केल्या. आणि निरोप घेऊन गेले. १८. 'जामीरंगाचे आमी, जांधी-जां- आहे. २०. 'अपराधी' या शब्दापासून येथ. १. हे वाक्य कोल्हापूर प्रतीत मात्र | पर्यंत इतके शब्द चिटणीस प्रतीत नाहीत.

·यावरून थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. महाराज चार कोस घालवीत गेले. बराबर पोचविण्यास फत्तेसिंग भोंसले दि. व्हे. ते पन्हाळियास पाचवून परत आले. उदाजी चव्हाण चौथाई घेण्यास चुकेनात. घेऊ लागले. यावरून काही सामान देऊन यशवंतराव महादेव पाठविले. तो त्यांणी मोड केला. सांपडले. काही द्रव्य घेऊन लावून दिल्हे. यावरून महाराजांचे मनांत उदाजी चव्हाण संभाजी राजे यांचेही कह्यांत वागत नाहीत, पूर्वापार पदरचे म्हणोन बरदळ सोशीत आलो, परंतु चव्हाणचौथाई म्हणून अंमल पुंडावे करून लगत प्रांती घेतात, तो बंदोबस्त जाला पाहिजे. म्हणून पाहिजे तेव्हां बंदोबस्त करितां येईल असें । मनी आणिले. हबसी याजकडे जंजिरा हे स्थळ बेलाग राहिले. पूर्वी थोरले महाराज या. णी प्रयत्न केला परंतु घडून आले नाही. कोंकण प्रांत गेला तो सर्व सोडवि. ला व तहांत आला, परंतु हे स्थळ व सुभा दिल्लीचा, केवळ लगत राहण्यास नागा, हे हस्तगत होत नाही. ते हरप्रकारे व्हावी [ हा हेतु ] बहुत मनाम- ध्ये धरिला. आणि रायगड हे महाराजांनी बहुत बिकट [ जागा ] पाहून त. क्षत व राज्याभिषेक तेथे केला. ते औरंगजेब यांणी विज्वर प्रसंग केला, त्यास हबशी यास मसलत सांगितली, तेव्हा त्याचे हाती लागली. यशवंतराव महादेव पोतनीस यांस सांगून राजकारण सांगितले होते ते सिद्ध कैरविले. हबशी जंजिन्याहून कोंकण प्रांत व मावळ येथे चोरटे लोक पाठवूम स्वारी रात्रीस घालून खंडणी करून बहुत उपद्रव देतात. कोंकण व मावळ प्रांती चौथाई म्हणून अंमल नेतात. हे हरप्रकारे घ्यावे. ऐसें चित्तांत आणून सेखजी म्हणून मातबर सरदार हबशी याजकडील होता, त्याजला पन्नास ह. जार रुपये देऊन भेद करविला. त्या समयीं शिदो रसुल याकुतखान तख्त- नशीन होते ते वारले. त्यांचे थोरले लेक शिदी अबदुल जजिन्यांत राहिले. आणि धाकटे शिही अबदुल रहिमान हे मुरदा दफनवियासि राजपुरीत बाहेर आले. ते समयों आणखी धाकटे बेटे शिही सबुदुल व शिद्दी अंबर आफ. वानी व शिद्दी राहाण व शिदी याकूत म्हणून चौघे होते. यांणी एक विचार करून शिक्षा अबदुलखान वडील होते त्यांस मारले. आणि चौघेजण मिळोन बळकावून जंजिरे याचे दरवाजे लावून राहिले. शिक्षी अबदुल रहिमान बाहेर आले ते राजपुरीतच राहिले. ऐसा समय पाहून सेखजीनी शिदी रहिमान यांस विचारात घेऊन सांगितले ने, “ विना महाराजांवांचून तुमची स्थापना होणार नाही. त्यांस पत्र पाठवावी आणि सरदार फौज आणवाची. " म्हणोन पत्रे २१. बेलाग-दुःसाध्य. तें चकीचे आहे. २२. मागे पृष्ठ ५२ पहा. २१. दफने पुरणे. २३. 'सुरुल' असे एके जागी आहे ·(६६) महहार रामराव कृत महाराजांस पाठविली मे, “बाजीराव व आणखी मातबर सरदार रवाना करावे." यावरून महाराजांनी बाजीराव यांस लिहिले ने, " तुम्हीं राजपुरीस जलद जा. ऊन पावावे. इकडूनही सरदार फौज रवाना होईल." म्हणून श्रीपतराव प्र. तिनिधि व फत्तेसिंग भोंसले जमावानिशी रवाना केले. त्यांस आज्ञा केली जे, " यशवंतराव पोतनीस यांणी रायगडचे रौनकारण सिद्ध केले आहे, त्या मागे जाऊन किल्ला हस्तगत करून यशवंतराव बराबर दिल्हे त्यांचे स्वाधीन करून पुढे राजपुरीस प्रधान यांचे कुमकेस जायें. यावरून बाजीराव फौज सुद्धा निघोन मोठ्या मोठ्या मजली करून जलदीने राजपुरी बा ला रा जा वर जा. ऊन उतरले. त्यांस शिदी अबदुल रहिमान येऊन भेटून बाजीराव यांजपाशी राहिले. हे पाहून शिही राहाण जमियत करून तिघे किलियांत ठेवून बाहेर येऊन लढाईस चालून आले. लढाई मातबर नाली. त्यांत शिदी राहाण [व] बाजीराव यांणी लढाई मांडली. शिद्दी राहाण रणांत ठार जाहले. फौज थकली. बाजीराव यांणी मोर्चेबंदी जंजिरे यास केली. प्रतिनिधि व फतेसिंग- बावा पारघाट उतरून रायगड नजीक गेले. यशवंतराव यांणी राजकारण केले होते त्याप्रमाणे किल्ला हस्तगत करून खासनीस यांचे स्वाधीन आक्षेप्रमा. णे केला. आणि राजपुरीस गेले. महाराजांनी कान्होजी आंगरे यांस पत्रे लिहि. ली जे, तुम्ही आरमार व पायदळ घेऊन पाणियावरील मोर्चेबंदी करून कुमकेस जलद नाऊन पोचावें." तेही जाऊन पाणियांतून मोर्चेबंदी व मारगिरी बहुत केली. किल्ला बहुत जेर केला. व बाहेरून रसद पोचणे बंदी केली. बाहेरून सरदार यांणी मारगिरी केली. त्यावरून हवालदील आंतील हबशी जाले. आणि शिदी रहिमान बाहेर होते त्यांजकडे राजकारण पाठविलें जे, " तुम्ही धणी आहां, तुम्ही येऊन संस्थान संभाळावे." यावरून सर्व मजकूर [ ध्यानी आणून ] व पुढे पर्जन्यकाळ प्राप्त जाला, कोंकणांत फौजा शह देऊन राहणे ठीक नाही, व आरमारही पावसांत नीट राहणार नाही, बाजतबरसात मसलत शेव- टास जाईल [ असें ] लिहिल्यावरून महाराजांनी आज्ञा पाठविली जे, “ये सम- पी शिही रहिमान सरकारचे पाठीशी आले. यांची स्थापना संस्थानी करावी. सर्व प्रांत किल्ले ध्यावे. त्यांचे खर्चास महाल ठेवणे ते नेमून त्यांत सरकारचा अम्मल निमे व त्यांचा निमे ऐसे करून व पुढे आपलेसे करून त्यांणी मुलकांत २५. या राजकारणाचे कामत यांटते परस्पर कोंकणांत उतरले. अफ पोतनिसाचें नांव देत नाही. २०. पांड भसे २६. बाजीराव माळव्यांतून परत भा- ल्याविना ही मसलत होईना म्हणून महारा. २८. कान्होजी यापूर्वी वारले होते. जांनी लौकर निघन येण्याबद्दल पत्रे धादि-मानाजीने समुद्राच्या बाजूने आरविलें. ली होती त्याजवरून साता-यास न जातो २९. वाजतबरसात-पर्जन्यकालानंतर. 'रहिमान' " म्हणतात.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. उपद्रव न करितां तहांनी व सरकार लक्षांनीं रहावें. ऐसा तहनामा ठरावून अ. बदुल रहिमान यांचे स्वाधीन स्थळ व संस्थान करून यांची स्थापना करून निघोन यावे. " बाजीराव व प्रतिनिधि व फत्तेसिंगबावा यांचे फौजेनें धुंदी करून राजपुरी लुटली होती व किल्ले तळा घोसाळा वगैरे ठाणी महाल घेतले होते. यानंतर महाराजांचे आक्षेप्रमाणे अकरा महाल त्यांजकडे ठेवावयाचे त्यांत निमे अम्मल सरकारी व निमे अम्मल त्यांचा ऐसे करून वरकड स्थळे प्रांत घेतला. आणि त्यांणी सरकार लक्षे काही एक कुफर न करितां चालावयाचा तहनामा ठरविला. त्याप्रमाणे शिद्दी रहिमान यांणी मान्य केला. किलियांत तीन खांसे होते त्यांणी मान्य केला. तह ठरविला. आणि शिदी अबदुल रहिमान यास किलियांत नेऊन तख्तावर स्थापना केली. तळा घोसाळा, अवचितगड, बिरवाडी, सुरगड वगैरे किल्ले व प्रांत घेतला. त्याचा ठराव खर्च शिबंदी वगैरे ठराव करून बाजीराव प्रधान यांजकडे तालुका सांगितला. दरखदार, हवालदार, सबनीस, कारखानीस हुजूरचे नेमून दिल्हे. त्यांनी प्रांताचा बंदोबस्त केला. सर- दार व फौज येण्याविषयी आज्ञा पाठविली त्याप्रमाणे निघोन महाराजांचे दर्शनास आले. महाराजांनी बहुत तारीफ व सत्कार केला. बक्षिसे इनाम गांव वगैरे दिल्हे. रायगड परतोन घेतला. हबशी याचा तह ठरविला. शके १६५५ प्रमाथीनाम संवत्सरे, आर्बा सलासीन मया व अलफ. राज्याभिषेक शके ६०. कान्होजी आंगरे वारयावर सखोजीस वस्त्रे दिली. ते सोळाशें एकावन्नांत एका वर्षाने वारले. संभाजी आंगरे यांस पद सोळाशे बावनांत दिन्हें. ते सुभा व पद करूं लागले. यावरि मानाजी आंगरे फिरंगणांत गेले होते. तेथे राज- कारण करून फिरंगियाची कुमक काही घेतली. साबाजी तुकानी यास दिवा. णगिरी देऊन कारभार केला. जमाव करून कुलाबियास रात्री येऊन, शिड्या लावून आंत उतरले. लोक मारून काढले. येसाजी आंगरे यांस धरून, डोळे कादून, कैदेत ठेवून, फिरंगी कुमक लावून देऊन, किल्ला बळकावून राहिले. मर्द व बलाढ्य बहुत होते. यानंतर संभाजी आंगरे चालून आले त्यांशी लढा- ई दिल्ही. तेथे ज्या माणसावर वार टाकावा ते दुधड करावे. वीस पंचवीस मा- णूस दुधड [ करून ] जातीने मारिले. वरकड लढाई जाली. संभाजी आंगरे मोड होऊन परत गेले. फिरोन चालोन आले. तेव्हां मानाजी आंगरे याणी महाराजांकडे राजकारण केले. यावरून कुमक पाठविणे म्हणोन बाजीराव यांस आज्ञा केली. त्यांणी कुमक पाठविली. आणि संभाजी आंगरे यांसही महाराजां. नी ते स्थळ त्यांजकडे ठेवणे लिहिले. संभाजी आंगरे परत गेले. मानाजी ३.. 'फेर' कोल्हापूर प्रत. णीस प्रतीत आहे ते बरोबर नाही. ३१.१६१५ प्रमाथीनाम असें चिट ३२, मागे मागे पृष्ठ ११ गैप पहा.

·(३८) मल्हार रामरावत मांगरे मर्द, चांगले माणूस, सरकार पदरीं रहाण्यासि योग्य [ म्हणून ] बाजी- रव प्रधान व खंडो बल्लाळ चिटणीस यांणी रदबदली केली. त्यांस कुलाबा- सुद्धा वमारतमाब ऐसा किताब करार करून वस्त्रे खंडो बल्लाळ चिटणीस यां- जबराबर पाठविली. संभाजी आंगरे शके १६५५ यांत वारले. नंतर तुळाजी आंगरे सुवर्णदुर्ग वगैरे तालुक्यांत होते. त्यांस सरखेल पद व सुभा करार क. सन वस्त्रे दिली. सरकार नजराणा व ठरावाचा ऐवज घेतला. [पुढे ] महाराजांनी प्रधान व प्रतिनिधि व सेनापति व सेनासाहेब सुभा व सरलष्कर सर्व सरदार बोलावून आणिले. आणि आज्ञा केली की, " सर्व मसलती व राजकार्यभाग पराक्रम तुम्ही जाऊन करीत आहां [ च. ] तुम्ही सर्व सरदार असून आम्ही स्वारीस निघावे ऐसे आमचे मानस. हे कसे घडते ?" तेव्हा सर्वांनी रकार दिन्हा जे, हिंदुस्थान अथवा कर्नाटक ज्या रोखे महा. रान स्वारी निघणे असेल तिकडे निघोन जवळ पास छावणी करावी. पुढे स. स्वार रवाना करून नी काय करणे ती आज्ञा करावी. ज्यांस आज्ञा होईल ते जाऊन करून येऊ, " बोलले. याजवरून सर्वांस तयार होऊन आणविले. व खांसा स्वारीची तरतूद फरासखाना, डेरे वगेरे करविली. पागा, हत्ती, घोडे, तोफ- खाना, पायदळ सर्व तयारी करविली. सर्व सरदार यांणी आपले तालुके व मसलत संभाळून पांच चार हजारांनिशी जातीने खांसा स्वारीत असावे, ऐसे केले. सर्वांच्या मिसळी होत्या त्याप्रमाणे चार प्रधान, अमात्य, सचिव, मंत्री, उजवे बानूस. व प्रतिनिधि, सेनापति वगैरे चार डावे बाजूस. व आणखी सरदार, मानकरी सोइरे लोक व फत्तेसिंगबावा उजवे बाजूस नेमिले. सेनासाहेबसुभा व सेनाधुरंधर [ यांणी ] पुढे आघाडी संभाळावी सांगितले. दुमदारीसे सरल- कर वगेरे सरंजामी पथके नेमून दिल्हे. " कोणीएक कही-कबाड घांस-लकडी सुद्धा उपद्रव करूं नये. व रयतेस, शेतभात [ यास व ] कोण्हाचे कुंपकाठीस उपद्रव करूं नये. जे घेणे ते विकत घ्यावे. यांत जो बेकैदी करील त्याचा हात पाय तोडिला नाईल," ऐशी ताकीद केली. कूच करणे ते दोन तीन कोसांचे करावे ऐसें केले. आणि सुमुहूर्ते डेरेदाखल जाले. पागा हुजुरात सर्व तयारी करून उतरले. तोफखाना तयारी होऊन कादिला. व सर्व सरदार यांस [ ३३. फरासखाना=' अस्तरणागार. 'तं- [ प्याचे संबंधाने डावेकरे, उजवेकडे, पुढे, व, पाड, विच्छायती सामान; किंवा ते ठे-मागें भर्से योग्यतेनुरूप उतरण्याचे किंवा बण्याची जागा. कुष करून चालण्याचे स्थान. १७. आपल्या सुभ्याचा आतील बंदोषः १६ दुमदारी (इम्शेपूर. दार-अस- स्त व त्यावर येणाऱ्या परचक्राबद्दलची तज. णारा, धरणारा) पिछाडी. वीज ठेवूम, ३७. कुंपकाठी. ( कुप, कुपण, वई. २५. मिसळ योग्य स्थान. सरकारी है. | काठी डांभा, कुपण वगेरे (समाहारा .)

·पाद- थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. ( आपले तालुके व मसलतीचे बंदोबस्त राखून पांच हजार चार हमार दोन हजार फौजेनिशी ज्याचे त्याप्रमाणे बराबर यावे नेमून दिव्हे त्याप्रमाणे येऊन उतरले. त्यांस मिसळीस रहाणे व स्वारी चालणे याचे [ निबंध ] नेमून दिल्हे. सेनाधुरंधर व सेनासाहेब सुभा भोंसले यांस आघाडीस नेमिले, प्रतिनिधि क मुख्य प्रधान व अमात्य, सचिव व मंत्री उँनवे बाजूस मिसळ नेमिली. सेनापति व आणखी सरदार व पागे वगैरे यांस डावे बाजूस. पंडितराव व सुमंत व न्याया- धीश यांस [ डावेबाजूस ?] नेमून दिल्हे. चिटणीस, पोतनीसं वगैरे कारकूम मंडळी यांस जामदारखान्यालगत उजवे बानूस नेमिले. फडणीस व दफ्तर कोठी वगैरे डावे बाजूस नेमिले. सोयरे लोक, मानकरी व फत्तेसिंग भोसले उजवे बाजूस नेमिले. पिछाडीस सरलष्कर व त्यांचे निसबतीचे सरंजामी बाठोळे वगैरे बंडगर, कोकाटे, कडू, कांकडे हे नेमिले. हुजूर पागा डेन्यापुढे व शागीर्दपेशा लोक वगैरे जिकडील तिकडे मिसळी नेमून दिल्या. स्वारी चालणे नी मिसळी नेमिल्याप्रमाणे आघाडी पिछाडी डावे उनके बाजूचे सरदार फोन यांणी आपलाले मिसळीस चालावे, गुलगलबा काही एक होऊ नये. शाही स्वारीत महाराज होते त्या अन्वयें सर्व मातबर मुत्सदो प्रधान व सरदार यांणी अंबान्यांत बसोन, सरकारच्या अंबारीचे पाठीमागे जनानखाना त्यामागे चाळीस पन्नास अंबान्या चालाव्या. पुढे तोफखाना, त्यापुढे ढीला व निशाणे व त्यापाशी गारद व करोळ व पागा चालावी. सर्वांपुढे बिनीवाले सेनाधुरंधर यांणी चालावे. निशाणामागे आघाडीचे सरदार यांचे लोक चालावे, त्यामागे मिलीब नानाप्रकारची रणवाये. त्यामागें जिलबीचे हत्ती, घोडे, रथ, सांडणी यांणी चालावे, त्यामागे विटे, बाण, भाले. त्यामागे बोयाट्या, खासबारदार योगी चालावे. त्यामागे नगारखाना, शहाजाने. .त्यामागे वाजंत्री व धाडी. त्यामागे चोपदार, भालदार चालावे. धुरळा उडू नये. पाठेने सक्के व पखाला यांणी ३८. वर प्रतिनिधीची मिसळ डावेबाज- णारा ). स असे म्हटले आहे. ११. जिठी-सेवकांची रांग, परिजन. ३९. शागीर्दपेशा=( शागीर्द-शिष्य. पे- समूह. शा-धंदा ) सेवकमंडळी, परिजनसमूह. ११. विटविटा, इटा, नामक एके प्र- १०. ढाला=( सरकारी) निशाणे,ध्वज. | कारची बची-ती वापरणारे. 89. TRT (Guarda, Guard १५. सासबारदार-खांशाची ससे गाडद,) दुखी ( कवायत शिकलेले ) शि- वाहणारा. पायी-हे बहुधा परदेशी अगर मुसलमान १६. धाडी-मुसलमान गायक किंवा स्तुतिपाठक. स्वारीच्या वेळी राजाच्या पुढे करोळ-दुखी स्वार. यांणी उच्चस्वराने स्तुतिपाठ करावयाचे. १२. विमीवाला ( विनीनाक, पुढील १७. सका-पाणी शिंपणारा. 'सकातु-. माग. वालावान् ; ' आहे ज्यास' या अ- जलदः स्मृतः ' राजव्यवहार कोश. मूलांत थी प्रत्यय ) अप्रेसर, धुरंधर (पुढे चाल. सके ' असें माहे. असत.

·८७.) मबहार रामराव कृत पुढे शिडकाव होत असावा. याप्रमाणे दोन तीन कोस चालन डेरेपर्यंत को- रबंदीचे लोक [ यांचे ] मुजरे घेत जावे. ऐसे केले. याप्रमाणे दोन तीन मज- ली करून उंब्रजेचे मुक्कामी गेले. पुढे कर्नाटक प्रतिी जावयाचे तेव्हां सर्व अए प्रधान, सरदार यांणी विनंति केली मे, “ सरकारची स्वारी छावणी येथे व्हावी. येथून जी मसलत करणे असेल ते एकेक सरदार यांस आबा होत अ- सावी. त्याप्रमाणे में कार्य अघटित असेल तेही जाऊन करूं. सरकारांनी जाव- याजोगें कार्यच नाही," बोलले. यावरून कराड नजीक उंब्रजेवर छावणी केली. प्रधान सर्व व सरदार सहवर्तमान शिकारीस जावे. उभे राहणे ते ने. मिले ठिकाणी ज्यांनी त्यांनी रहावे. ज्याजकडून शिकार नाईल त्यांणी अर्ज करून अन्याय माफ करून घ्यावा. पुन्हा शिकार साधून द्यावी. श्रीपतराव प्रतिनिधि यांस अयणास उदाजी चव्हाण चोरून मारून गांवगन्ना ऐवज घे. ग्यास चुकेनात याजवरून त्यांचे फौजेनिशी नावे [मशी] आज्ञा केली. त्यांणी नाऊन चव्हाण यानवर नरब दिली. " याजवर तुम्ही पुंडावे न करितां से- वाधर्म आहे तसे करून सुरळीत वर्तावे. व बंदोबस्त करून घेऊन या राज्यांत अगर करवीरचे संस्थानी रहावें हे उत्तम [ असे ] न करणे तरि लढाईस उभे रहावें. " यावरून त्याणी " या उपरि आपण सरकार आक्षेप्रमाणे सुरळीत वर्त- णूक करितो, " ऐसे करार-दाद ठरावून खातरजमा करून दिल्ही. यावरून प्रतिनिधि चव्हाण यांस घेऊन महाराजांपाशी आले. भेट होऊन निखाल- सता होऊन बहुमान करून निरोप दिन्हा. दुसरे वर्षों प्रतिनिधि यांजब- रावर तोफखाना व सामान देऊन, मिरजेचे ठाणे मोंगलाकडे होते ते घ्यावें म्हणोन [ त्यांस ] रवाना केले. ते जाऊन मोर्चेबंदी करून तोफा लावून मार- गिरी केली. यावरून किल्ला तहास येऊन दिल्हा. यावरि महाराजांची स्वारी किल्ला पहाण्यास गेली. पाहून दुबल यांस किल्लयाचा सुभा सांगून, हवालदार दरखदार लोक नेमून देऊन, किल्लयाचा व प्रांताचा बंदोबस्त करवून स्वारी परत आली. बाजीराव प्रधान यांस आज्ञा केली जे," तुम्ही आपले सरं. नाम फोन सुद्धा जाऊन तासगांव वगैरे मोगलाई अमलाची-ठाणी राहिली आहेत ती घ्यावी. सुरापूर, चित्रदुर्ग वगेरे पाळेगार यांचे खंडणीबद्दल ऐक- न राहिले असतील ते फडशा करून घ्यावे. कोणी फिसात केली त्याचें पार. पत्य करून प्रांत व ठाणी व किल्ले सरकारचे घ्यावे." यावरून जाऊन तु. गभद्रेपर्यंत सर्व खंडण्या घेतल्या. ठाणी, किल्ले, प्रांत सरकारी महाल यांतील १८. कोरबंदी-सलामी करतां) फरा, रांग. ५..हे बल कोण ? ०९. करारदाद:(करारठराव, कबु. ५१. फिसात-अस्थळा, फंद. लायत. दाद-फिर्याद, तक्रार) करार मदार या अर्थी.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१) अंमल बसवून सुरळीत केले. यावरून पलीकडील सर्व संस्थानी यांचे वकील आले. त्रिचनापल्लीपर्यंत पाळेगार यांच्या खंडण्या आल्या. त्या घेऊन सर्व चकील घेऊन महाराजापाशी आले. सर्वांचे आबसाल करून घेऊन सन्मान करून निरोप दिल्हे. याप्रमाणे शके १६५८ सेवा सप्लासीम मया व अलफ यांत जाऊन दोन वर्षे छावणी उंब्रजेवर जाली. श्रीचाफळी जाऊन, श्री. दर्शन करून, पूजा ब्राह्मणभोजन करून सातारा झाले. शहरचे देवांच्या पूजा करविल्या. शहरांत गुड्या उभ्या केल्या. रस्तेत सडे घालून रांगोळ्या घालून सर्व नगर अलंकृत केले. सर्व लोक पुढे सामोरे ननरा घेऊन आले. रस्त्यांत सर्व घरी स्त्रिया आर्त्या घेऊन उभ्या राहिल्या. वाड्यांत रांगोळ्या बंगरे करवून समारंभे करून प्रवेश केला. शके मजकूर. संभाजी राजे श्रीमहादेव देवदर्शनास कुटुंबासह आले. तेथून प्रताप- गडचे देवास आले, तेथून महाबळेश्वर करून खाली आले. महारान स्वारी महाबळेश्वरास गेली. खाली आल्यावर वेदगंगेवर भेटी नाल्या. तेथून सातारा बराबर आणिले. महिनाभर राहून मेजवान्या, वस्त्रे, हत्ती, जवाहीर, घोडे वगैरे देऊन रवानगी केली. दोन लक्ष रूपये खर्चास दिल्हे. शके १९५६. संभानी आंगरे शके १६५५ यांत वारले. तुळामी आंगरे यांस सर. खेल पद व सुभा दिला. शके मजकूर. मानानी आंगरे यांणी कुलाबा घे. ऊन येसाजी आंगरे धरिले. त्यांस वजारतमाब किताब व कुलाबा सुभा स्याज- कडे [ सांगून ] सालाबाद नजर सात हजार रुपये व तीन हजार जिन्नस मोई. नयाचा पाठवीत जावा [ असे केलें.] सरकारी दरखदार हवालदार लोक किल्ले यांस नेमून दिल्हे. तालुक्याचा हिशेब देऊन शिबंदी खर्च जाऊन पेशकशी यावीमें केलें. शाके १६५७. नारो शंकर सचिव वारले. शके १६५८. यांस पुत्र नाही. गोत्रज दत्त- पुत्र घेतले. चिमणाजी नारायण यांस सचिव पद [ देऊन ] तालुका सांगितला. [पुढे ] बाजीराव बल्लाळ प्रधान यांस बोलावून आज्ञा केली जे,"कोंकण प्रांती फिरंगी यांजकडे साष्टी, वसई वैगेरे तालुका मधीच राहिला. तिकडे फौज सुद्धा हशम वगैरे घेऊन जाऊन, मसलत करून ते जागे घ्यावे. कोंकण प्रांत " हे मसलत सांगतली. ते पुण्यास जाऊन चिमणामी बल्लाळ यांजबरोबर राणोमा शिंदे,मल्हारजी होळकर यांणी हिंदुस्थान प्रांती बहुत कामें केली, त्यांजला देऊन तालुके देऊन वाढवून महाराजांस भेटविले, आणि ५२. चिटणीस प्रतीत १९५९ असें भा. ५१. मोईन-दरसाल ? ठरलेला ! हे ते चुकीचे. ५५. षकशी नजर. पू. ६.१ ६. पहा. निर्वेध करावा. ५२. मागे ·माहार रामराव कृत कौनसुद्धा बराबर दिल्हे ते खाली उतरोन गेले. आणि खंडोजी माणकर व रा- मानी महादेच यांस लोक देऊन पुढे साष्टीवर रवाना केले. त्याणी जाऊन मो. र्चेबंदी करून किल्ला जेर केला. माणि भेदाचे राजकारण करून साष्टी घे. तली. शके १६५८. मागाहून शंकराजी नारायण प्रधान यांजकडील सर- सुभेदार कोंकणचे भाणखी सामान देऊन रवाना केले. ते हे एकत्र होऊन गोखरीचे दादरावर असईस शह देऊन राहिले. हे वर्तमान गोव्यास फिरंगी यांस समजल्यावरून त्यांणी पाण्यांतून पलटणे व सोफा वगैरे तयारी करून मोठ्या गरनाळा ऐसे भरती करून किलियांतही भेद करून अकस्मात येऊन साष्टी म्यावी ऐसा बेत केला. हे वर्तमान मुंबईस जनराल इंग्रेज होते त्यांस समजले. महाराजांशी इंग्रजांचा स्नेह व तह होता. त्यांणी बाजीराव यांस बातमी कळविली ने, "फिरंगी तयार नाले. साष्टीत फितूर जाला. साष्टी घेऊन तुमची फौज बुडवितात." हे वर्तमान येतांच मल्हारजी होळकर दहा हजार फौजेनिशी पुढे रवामा केले. ते जलद जाऊन पोचले. फिरंगी चालून आले. त्यांणी बुरुजावरि मारगिरी चालविली. प्रधान यांजकडील सरदार यांनी किल्लयांतील फितूर वगैरेचा बंदोबस्त करून तोफांची मारगिरी फिरंगियावरि बहुत केली. लढाई शर्तीची जाली. तेसमयीं त्यांचे तरांडीतील दोन कप्तान मुख्य होते ते गोळे लागून उडोन फिरंगी नामोहरम होऊन निघोन गेले. यानंतर फिरंगी यांचे गोंवें वगैरे तालुक्यांत धुंदी करावी [ ह्याकरिता व्यंकटराव नारायण ब्राह्मण सरदार घोरपडे यांचे पदरचे पूर्वांचे, घोरपडे म्हणनितात, ते काही हशम दहा हजार सामान घेऊन रवाना केले. ते जाऊन गोंदेपर्यंत त्यांचा तालुका मारून लुटून जाळून बेचिराख केला. चिम- णाजी बल्लाळ व राणोजी शिंदे वसईवर जाऊन मोर्चेबंदी करून बहुतच कजाखीची लढाई हल्ला करणे, सुरुंग चालविणे, तोफांची मारगिरी करणे, जाती- ने मोयांत जाऊन मोर्चे चालविणे, ऐसे केले. किल्लयांतून मारगिरी त्यांणी बहुत केली. त्यांत दहा हजार पर्यंत हशम लोक कामास आले. व बाजी भिवराव सरदार तेथे हल्लेत पडले. बाजीराव प्रधान पुण्यात राहून वरचेवरि लोक व खनीना व सामान यांची पुरवणी पाहिजे तशी केली. बाजीराव यांस लीन पुत्र जाले. एक बाळाजी बाजीराव व दुसरे रघुनाथ बाजीराब, तिसरे जनार्दन बाजीराव. त्यांत बाळाजी बाजीराव प्रबुद्ध जाले. ५६. साष्टीची बखर पहा. केला की दिवा लावण्यासही कोणी ठेविलें ५१. याम हकी 'पोखिरवें' म्हणतात. नाहीं. ५५. 'पाणी पुरणावरि ' असा चिट. ६०. बाजी भिवराव हे तारापूरचा कोट णीस प्रतीचा पाठ आहे. घेत असतां हल्लयांत पडले. ५९. बेचिराख-दीपहीन; इतका ओसाड ।

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. स्पांस अंबानीपंत पुरंदरे मुतालीक [पासुद्धा महाराजापाशी नेहेमी ठेविलें. या. जीही महाराजांपाशी रहावे. पुरंदरे यांचे विचारे चालून महाराजांची स्वारी शिका- री सेवा करावी. ऐसे करून सेवेत ठेविले. चिमणाजी बल्लाळ यांस पुत्र सदा शिव चिमणाजी नाले. अंबाजीपंत पुरंदरे यांस दोन पुत्र. सदाशिव अंबानी व महादाजी अंबाजी माले. बाजीराव यांणी मस्तानी म्हणून कळवंतीण ठेवि. ली [ होती ] तिजला पुत्र जाला. त्याचे नाव समशेर बहादर ऐसें ठेविले. श्रीपतराव प्रतिनिधि यांस संतान पुत्र नाही. अंबुराव बाबुराव हणमंते मम. मदार वारले. त्यांचे पुत्र अप्पाजी अंबुराव [ यांस ] अमात्य पद दिव्हें. बादली वस्त्रे, कलमदान रुप्याचे दिव्हें. होनानी अनंत न्यायाधीश वारले. त्यांचे बंधु काशी अनंत यांस पद बहुमान दिल्हे. देवराव मेघःशाम रानामा पंत यांचे मुतालीक कर्ते निघाले. कृपेत वागू लागले. त्यांनकडे राजाज्ञा निजबल कारभार सरकार विल्हेचा सांगितला. प इंदापूरची देशमुखी महाराजांची, त्याची मुतालकी सांगितली. त्यांचे बंधु यांजकडे तोफखाना नारोराव मेघाशाम यांन- कडे सांगितला. आनंदराव मुमंत वारले. त्यांचे वडील पुत्र होते. परंतु विठ्ठलराम अनंत हे देवरावाचे जावई वडील पुत्र सामान्य याजमुळे आग्रह करून, पद वि. लराव यांस देवराव यांणों देवविले. सुलतानजी निंबाळकर पांजकडे सरलष्करी होती त्यांनी मोगलाईत राजकारण रोजगार दुलैग केला. याजमुळे दूर करून दावलजी सोमवंशी यांस बहुमान वस्त्रे तालुका सांगून सरलष्कर पद सांगितले. मानाजी आंगरे यांणी फिरंगियाँची कुमक घेऊन सोइरोबा प्रभु कारभारी करून कुलाबा शिड्या लावून जवामर्दीने घेतला. पाहून त्यांजला बजारतमाब किताब दिल्हा. आणि फुलाबा तालुका देऊन निराळेच संस्थान दुसरे करून यांजकडे चालविले. कुलाबा घेण्यास फिरंगियाची कुमक आणिली. ते किल्ला सोडीनात. तेव्हां बहुत शर्तीची लढाई मारिली. नातीने तलबार करून पंचवीस तीस खांसे फिरंगी दुधर केले. जातीने फार बलवान होते. फिरंगी सर्व कापून काढून स्थळ रक्षिलें. सोइरोबा यांस हुजूर पाठविले. चि. टणीस यांचे हाते निखालसता सरकार लक्षांत वागण्याची केली. यावरून व पामीराव [प्रधान ] यांणीही तारीफ केली, लिहिली, पावरून बहुत कृपा महारा- नांनी त्यांजवर ठेविली. जिवाजी खंडेराव चिटणीस पांस वस्त्रे बहुमान देऊन पाठवून तालुका नेमून दिला. दिल्ली तख्तावर महंमदशाह बसोन पादशाही करीत होते, तेव्हां सर्व वजीर ११. 'अपाजी बाबूराप' चिटणीस ६३. दुलग-हिकडला तिकडला, दोही- प्रत. कडला, दुटप्पी. ६२. 'वडील पुत्रासमान ' असे असावें. ६१. मागें पृष्ठाटीप५३पहा. १०. बहुत मर्द ·(७४) महहार रामराव कृत पभमीर मुसलमान लोक पाणी विचार केला की, " शाहू राजे यांची कुमक येऊन पादशाही माली. हिंदूशी तह केला. दरसाल बाजीराव येऊन स्वारी करून दिल्ली आलीकडे पलीकडे अंमल बसविला. सेनासाहेब सुभा यांणीही बंगाला गरे अम्मल बसविला. अयोध्यापर्यंत स्वारी करितात. तह जाला स्याप्रमाणे चालत नाहीत. पादशाहा तरि हिंदु लोकांचे विश्वासावर भरंवसा ठेवितात. शाहू राजे यांजकडील देवराव हिंगणे बाळाजीपंत ठेवून गेले त्यांचे हाते सर्व कारभार [होतो.] मुख्त्यारी पादशाहानी स्यांजवर ठेविली. ते बहुत द्रव्यवाम् होऊन वजीरच जाले. सर्व पादशाई बुडाली. पादशहास हिं. दूंवर मसलत करणे करावी म्हणून मसलत दिली असतां मानत माही." यावरून विचार केला जे, " इराणचे पादशाहाशी राजकारण करून, त्याची कुमक घेऊन शाहू राजे यांजवर मसलत करावी. म्हणून ठरावून वकील, पत्रे पाठविली जे, पादशाहा बेहोष जाले. शाहू राजे हिंदु यांणी सर्व दिल्लीत व भोवतां अंम. ल बसविला. त्यांचे वकील कारभारी वजिरी करितात. मुसलमानी पादशाई गारद होऊन ही पादशाई घेतात. त्यास पादशाई राखण्याचे वाली आपण आहां. कुमक करून दुसरा पादशाहा तख्तावर स्थापून हिंदूंवरि स्वारी करून दिल्लीची पादशाई रक्षावी." त्याजवरून त्यास ही गोष्ट अवश्यक होतीच. "दि. ल्लीची पादशाई हिंदुपति करितात. ते कुमकेस म्हणून फौज पाठवून, तेथे आपला सुभा ठेवून, ते हिंदुस्थान आपले पादशाहीत आणावें." म्हणून वि- चार करून तामस कुलीखान म्हणोम मातबर सरदार फौज बहुत बराबर देऊन रवाना केले. ऐशी हजार घोडे व पंचवीस हजार गारद पाप्रमाणे सामान व तोफखाना घेऊन निघाले. हे वर्तमान पादशहास समजले यावर विचार के ला की, " आपले सर्व मुसलमान भमीर फितुरी हरामखोर जाले. पादशाई इराणीस देतात. याची कुमक करणे व पादशाई रक्षणे शाहू राजे यांजवांचून होत नाही. येथे आपण फौज जमा करून मसलत करावी तरि विश्वास को- णाचा येत नाही." म्हणून देवराव हिंगणे महाराजांकडील वकील यांस बो लावून मसलत सांगितली जे, " असा विचार प्राप्त जाला. येविशी आम्ही शाहू. राजे व बाजीराव प्रधान यांस फर्मान लिहितो. तुम्ही हे सर्व राजकारण केले हे लिहून पुढे करण्याचा व जलद फौज येऊन पावावी [ असे करणे. त्याचा ६५. बाळाजी विश्वनाथ-हे हिंगणे पुढे ६९. 'पायदळ 'कोल्हापूर प्रत. मोठे समर्थ शाले. हल्ली यांचे वंशज ना. ७०. ' स्वामिद्रोही हरामखोरः' राज शिक जिल्ह्यांत आहेत. १.'फर्मानं राजपत्रकम् ' राजव्यवहार ६७.वाली-आश्रयदाता,संरक्षक,कैवारी. कोश. ६८. इष्ट 'खा भर्थी. व्यवहार कोश. ६६. गारद नष्ट ·पोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (७५) खर्च जो लागेल तो येथून पावता होईल. तयारीस व वाटेने येण्यास खर्च लागेल तो वरचेवरि रवानगी करावी. आणि जलद फौज व सरदार येऊन पावावे. त्याचे सामान भारी आहे, व आपले सर्व अमार फितूर आहेत. दोन्हीस पुरावया. जोगी दोन लक्ष फौज यावी." त्याप्रमाणे सांगून रवानगी केली. जो. पैका मसलतीस लागेल तो निमे अंमल हिंदुस्थानपैकी सुभे लावून द्यावे, ऐसे करा. रदाद होऊन पत्रे आली, एक घटकेचा विलंब न करितां येऊन पादशाही रक्षावी. ऐशी [ पत्रे ] पावलियावरून बाजीराव प्रधान यांस महाराजांनी बोला- वून आणून आज्ञा केली की, “ हे मसलत मोठी प्राप्त जाली. तुम्ही सर्व त. यारीने फौज जमेल तितकी जमवावी. सेनापति, सरलष्कर हे फौनेचे सरदार पाहिजेत ते बराबर घ्यावे." सेनासाहेब सुभा यांस पत्रे लिहिली जे, “तुम्ही पन्नास हजार फौजेनिशी जाऊन बाजीराव यांस सामील व्हावे." ऐशी रवानगी केली. व सेनापति सरलष्कर वगैरे सरंजामी यांस जलद तयार होऊन निघावे [अशी पत्रे पाठविलो. चिमणाजी बल्लाळ यांणी वसईचे मोर्चे देऊन वसई नेहर केली. शिंदे, होळकर सरदार फौज या मसलतीस गुंतली. फत्ते हो- ण्याचा समय. फिरंगी याचे मुलकांत शहास कांही फौज गुंतली. हे सोडून जलद जाणे कसे घडते? हे बाजीराव यांणी विनंति केलियावरून प्रसंग बहुत कठीण, दिल्लीचे पादशाईस धक्का पोचला असतां पुढे सर्व मसलत आपणावरीच येणार. दोहीकडील मसलत एक वेळ प्राप्त जाली. यास्तव चिमणाजी ब. लाळ यांस पत्रे लिहिली जे, “ तुम्ही जी कस्त असेल ती करून फिरंगी याज. कडील मसलत आटोपून वसई ठाणे सर करून फौजसुद्धा जलद हिंदु. स्थानांत फौजा जाण्यास पोहोचवावे " लिहिले. यावरून चिमणाजीआपा यांणी नलदी करून बहुत कजाखी करून वसई घेतली. शके १६६१ वैशाख वद्य २ द्वितीयेस फिरंगी जेर होऊन तह केला. गोमंतक व महाल त्यांजकडे राहिले. ते ठरावून बाकी फिरंगाण सर्व सरकारांत आले. त्याचा तह ठरावून आले. पर्जन्यकाळ जाला यांत फौजेची तयारी सर्व करून, मातबर म. सलत लाख फौजेवांचन शेवटास जाणार नाही, म्हणून जमाव करून शके म- नकुरी दसन्यास डेरेदाखल नाले. आणि प्रांत माळवे यांनकडील पंचवीस हजार तयारी करविली. उदापूर, जयपूर व जोतपूर व राजेरजवाडे सर्व हिंदू सरदार यांजकडे वकीलपत्रे पाठविली जे, सर्वानी तयारी करावी. शिंदे, होळकर पुढे रवाना केले. त्यांणी व सर्व राजे त्या प्रांतीचे यांणी एक होऊन लाख फोन पुढे जावी तो आपण येथील फौज व सरदार सर्व हुजुरात सुद्धा सर्व जाऊन ७२. त्याचे-नाणीचे. 1. मुकरर. मागें पृष्ठ ७० दीप १९ ४१. कजाबी साहस,साहसपूर्वक लढाई.

·मल्हार रामराव कृत. पावावेसे केले. फोम र सरदार जमवीत कूच करीत चालले. शिंदे, होळकर व सर्व राजे पादशाईतील एक होऊन पुढे जमले. बाजीराव व सर्व सरदार हुजुरात फौम शाहूराजे यांणी रवाना केले. दोन लक्ष फौज आपणावरि येते, सेनासाहेब सुभाही तिकडून निघोन पन्नास हजार फौज जमवून पुढे आले, हे बातमी इराणी यास पावली. यावरून आपण जलदी करोन जाऊन फौज पोहो- चली नाही तो पोहोचावे, मसलत तरि शेवटास जात नाही, परंतु दिल्ली लुटून माघारे जावे तरीच परिणाम आहे ऐसे समजोन पंचवीस तीस कोस ऐशा रात्रं. दिवस ममली मातबर करीत दिल्ली नजीक येऊन पावावें ऐसे करून निघाले. ते पिशेर येथे येऊन आणखी जमाव करून लाहुरास आले. तेथे पठाण होते ते सुभे आडवे जाले. त्यांस आम्ही दिल्लीचे पादशाहीचे कुमकेस जातो, हिंदू अमाव करून ती पादशाही घ्यावयास येत आहेत, याउपरि आपला धर्म व मो- ठे परांचे जागे व मसिदा काही रहाणार नाहीत, ऐसे समजावून सल्लाह क- रून पुढे आले. दिल्ली नजीक भाले तो पादशाहीतील सरदार फौज [ यांणी ] राजकारण केले. ते जाऊन सर्व त्यास मिळाले. दिल्लीत येऊन पावून पादशहा कैद केले. आणि पादशाही खजीना, मवाहीर, हत्ती, घोडे व दौलत जप्त करून कोट्यानुकोट अर्बुद संख्या द्रव्य अगणित सांपडले. पादशहाच्या बहिणी बेट्या यांशी निके लाऊन नेल्या. मातबर सर्व व सावकार सर्व लुटले. याजवरून दिल्लीचे कानी यांनी सर्व रयत जमा करून व फितुरांत सरदार न होते ते सर्व जयून नागचे जागां तामस कूली याची फौज मारू लागले. दिल्लीत गर्दी जाली. दहा वीस हजार माणूस मेले गेले. यावरून सर्व दौलत त्यांणी लष्करांत खजीना वगरे सर्व पोहोचवून शहर लुटले. कित्येक अमीर यांचे कबिले धरून नेले. लक्षावधि रयत मारिली गेली. गर्दी आली. परंतु शहरची रयत लष्करावरि चालन नाऊन लष्कर मारू लागली. तेव्हां आपला परिणाम लागावयाचा नाही. शाहू राजे यांची फौज येऊन पावल्यावर आपणास गारद करून नाश करि- तील, हे समजोन अपरमित दौलत सापडली ही जाऊन कशी पावेल, मधीच हिंदू नेहतील, म्हणून कूच केले. द्रव्य जाण्यास उंट, हत्ती, छकडे, गाडे भरले. तोफा टाकून तोफांचे गाडे भरले. शेवट मोत्यांच्या माळा व जवाहिराच्या घोड्या- च्या गळ्यांत ओझं जाण्यास केल्या. आघाडी पिछाडीस मेखा सोन्याच्या केल्या. आणि अनर्मशाहा यास कादून लष्करांत नेऊन मेजवानी करून पादशाहीवर ७५. मातबर-मोठ्या. ७९. निका- हीन ) विवाह. ०६. 'पेशावर' असावे. ८०. तामसकूली-मादिरशहाकूली, ता. ७. पीर-मुरु, उपदेष्टे. इमस्प हा त्याचा पहिला यजमाम होय. .७८. या फितुरांत निजाम उल्मुल्क व ८१. 'महमदशहा' असे पाहिजे. सादतखान हे होने भसा जपर कहीम आहे.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. बसवून कारभार वजीरी निजाम उल्मुलुख याजकडे सांगितली. आणि निघोन मातबर मजली करीत गेले. पादशाही सर्व दौलत नेली व शहर लुटले गेले. कबिले नेले. शहरांत काय जावे म्हणून अनमेरीसच काही दिवस राहवे म्हणू- न राहिले. हे वृत्त बाजीराव जलदी करून नर्मदातीरी गेले तेथे दिल्ली लुटली गेली, दौलत सर्व लुटून पाद शाह कैद केला, अजमशाह सोडून पादशाहीवर बसवून माघारे इराणी जलदी करून गेले, ऐशी बातमी येऊन पावलियावरून तेथेच मुक्काम करून राहिले. सर्व एक होऊन जलदीने तामसखान पास वाटेंत गांठावे, अटकेपर्यंत नाके, शेवट अटकेपर्यंत जाऊन इराणीचे पादशाहीवरच मोहीम करावी, दौलत माघारी आणावी, इराणीची पादशाही बुडवावी, ऐसा वि. चार केला. सर्व सरदार यांस व राजेरजवाडे यांसही याप्रमाणे पत्रे पाठविली जे, येथून आम्ही चाली करितो तुम्ही सर्वांनी जलदीने चलाये. " म्हणून कूच केले. तो बाजीराव यांचे शरीरी व्यया निर्माण झाली. ते दिवसेंदिवस अधिक होत चालली. शेवट शके १६६२ वैशाख वद्य षष्ठीस समाप्त जाले. पुढील म. सलत होणारानुरूप राहिली. तामसकुली व इराणी यांस ईश्वरांनी बक्षीस दिल्हे. त्याप्रमाणे घेऊन सर्व दौलत नेली. ठिकाणी जाऊन पावले. बाजीराव गेले हे संधि पाहून तुळाजी भांगरे यांणी कुलाब्यावर मसलत केली. चालून गेले. हे वर्तमान महाराजांस मानाजी आंगरे यांणी लिहिले यावरून चिमाजी अप्पा यांस आज्ञा केली ने, “ तुम्ही जाऊन कुमक करणे." यावरून बाळाजी बाजीराव व चिमणाजी बल्लाळ गेले. लढाई जाली त्यांत तुळाजी आंगरे [यांचा ] मोड नाला, पळून गेले. इतक्यांत रेवदंडास वगैरे राजकारणे आली. ते मसलत करावी तो बाजीराव पारले ही खबर आ. लियावरून निवोन पुण्यास आले. उत्तरकार्य बहुत पैका खर्च करून केले. महाराजांनी पत्रे येण्याविशी पाठविली, यावरून चिमणाजी बल्लाळ व बाळा- जी बाजीराव सातारा आले. खंडोजी माणकर व संक्राजी नारायण सरसुभा कोंकणांत काही फौज चिमणाजी बल्लाळ [ यांणी] ठेविली होती. बाळाजीराव यांस प्रधान पदाची वस्त्रे बहुमान यया पद्धतीने ज्येष्ठमासी दिली. आणि बाळा- जी बाजीराव यांस आज्ञा केली की, "बानीराव यांणी थोरले बाळाजीपंत यां. चे मागे बहुत सेवा निष्ठेने करून मोठी मोठी कार्य करून दाखविली. शेवटी इराणीचे पारपत्य करून बादशाही स्यापावी म्हणोन रवाना केले. तेथे आयुष्य यो. जाले. इराणींनी जी पादशाही दौलत लुटून नेली ते अटकेपार जाऊन, ०२. ही नादिरशहाच्या स्वारीची हकी- दिसते. तसेच मोपाळ येथे शके १६६. कत पुष्कळ ठिकाणी मुसलमामी व इंग्रजी | साली निजामास आरवून त्यापासून मालवा ग्रंथांस अनुकूळ नाही. बखर लिहिणारास | वगैरे प्रांत घेतले. त्याची हकीकत बखर दिलच्या दरबारची माहिती कमी होती असे लिहिणाराने मुळीच गाळली आहे.

·(७८) महार रामराव कृत इराणी पादशाचे पारपत्य करून, दौलत माघारी आणावी ऐसा मनोदय उमेद धरिली असतां ईश्वराचे इच्छेने घडून [असें] आले. त्यास त्यांचे पुत्र तुम्ही. त्याम- माणे पराक्रम करूम सेवा करावयास योग्य आहां. बाजीराव यांचा हेतु राहिला व आमचा संकल्प दिल्लीची पादशाही कमजोर जाली, [ ती ] इराणी आले याज. पासोन रक्षोन निम्मे हिंदुस्थान ध्यावे लिहिले. ते पादशाही रसून हिंदुस्थान सर्व आपलें करावें ऐसा [ बेत } केला तो सिद्धीस तुम्ही न्यावा. अटकेपार घोडे चालवावे." ऐशी आज्ञा करून पुण्यास जावयास निरोप दिव्हा. ते पुण्यास जाऊन आपले सर्व दौलतीचा बंदोबस्त केला. संकाजी नारायण व माणकर रेवदंडा याचे मसलतीस कोंकण प्रांती ठेविले. त्यांणी रेवदंडा शके १६६२ सन मनकुरी पौष शु।। प्रतिपदेस घेतला. निशाण चढविलें. धारावी, येश- वंतगड, मनोहरगड, मांडवी, घोडबंदर, उरण देखील प्रांत हबशी व फिरं- गी यांणी घेतला होता तो सोडविला. कोंकण प्रांत सर्व निर्वेद झाल्यानंतर चि- माजी बल्लाळ पौष शु|| एकादशीस शके मजकुरी वारले. पुढे बाळाजी बाजीराव व सदाशिव चिमणाजी सातारा येऊन विनंति केली, हिंदुस्थान प्रांती जाण्यास आज्ञा करावी." यावरून महाराजांनी आज्ञा केली की, " तुम्ही प्रथम स्वारीस जातां, बहुत सावधतेने, बहुत दूरवर मोठे मसल- तीस न गुंतता, स्वारी करून परत लौकर यावे." यावरून पुण्यास निघून जा. ऊन फौजेस नालबंदी एकसाली आगाव तयारी दरबेजमीस देऊन पुढे रोजमुरे आठवडे व दुमाही ऐसे बांधून सरदार व एकांडे व शिलेदार व सरंजामी [ यांस] घोडेमाणूस व पोटगी पुरावयानोगे ऐसें करून दरमहाचे दरमहा पावावें ऐसे क- रून देऊन गारद व पायदळ व तोफखाना फौज व सरंजामी लोक याप्रमाणे तयारी करून हिंदुस्थान प्रांती स्वारीस सुमुहूर्ते निघाले. बराबर शिंदे, होळकर व पवार व पिलाजी जाधव ऐसे सरदार फौजेसुद्धा घेतले. पुणे येथे सदाशिक चिमणाजी ठेविले. कारभारी बराबर महादाजी अंबानी पुरंदरे घेतले. खानदेश बराणपुराहून माळवे प्रांती जाऊन सर्व संस्थानी यांच्या खंडण्या घेतल्या. आणि छावणी करून एक वर्ष राहिले. रघोजी भोंसले सेनासाहेब सुभा यांणी कटक जगंनाय घेऊन पुढे हिंदुस्थान अयोध्यापर्यंत स्वारी करितात, खंडण्या घेतात, [हे पाहून ] हिंदुस्थान प्रांत आपणाकडे स्वारीस महाराजांनी नेमून दिला आहे म्हणून त्या प्रांती निघून गेले. भोसले यांचे म्हणणे [ की, ] तुम्हांस " जेथपर्यंत ८३. हे भाकीत पुढे (१७५८ ) किती ८१. देखील-सह, समवेत, सुद्धां, ह्या सिद्धीस गेले ते पाहण्यास शाहूमहाराज | मूळ अर्थावरून ' देखील' याचा प्रस्तुत राहिले नाहीत! कसा प्रयोग होतो तो पहा.

·योरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (७९) साधेल, ध्याल, ते तुम्ही घ्यावे. आम्हांस जेथपर्यंत साधेल ते आम्ही घेऊ. " ऐशी बोलणी पडली. उभयतांही त्या प्रांती चालून गेले. त्यांत कटकट पाढली. लढाई जाली ते समान होऊन उभयतां सरोन राहिले. आपणांत कटकट करणे नीट नव्हे उभयतांनी महाराजांस लिहावे, तेयून आज्ञा येईल स्याप्रमाणे चालावे, ऐसें ठरोन पत्रे लिहिली. यावरून महाराजांनी पत्रे लिहिली जे,"तुम्ही आपणांतच कलह वाढविला ही गोष्ट चांगली केली नाही. उभयताही हुमूर यावे. उभयतांची बोलणी ऐकून घेऊन प्रांत व हद्द नेमून देऊन त्याप्रमाणे हहीने प्रांत व खंडण्या घेत जाव्या." यावरून प्रधान पंत निघोन आले. सदा- दाशिव चिमणाजी घरी होते त्यांणी वासुदेव जोशी व रघुनाय हरी प्रभु आंगरे यांचे पदरी बहुत शहाणे कर्ते होते ते संभाजी आंगरे यांचे व तुळाजी आंगरे यांचे न बने म्हणोन कैदेत ठेविले होते, त्यांस सोडवून आपणापाशी आणिले. आणि जोशी व रघुनाय हरी कारभारी हाती घेऊन सर्व दौलतीचे काम चालविले. महाराजांचे दर्शनास गेले तेव्हां शहाणे कर्ते आहेत पाहून महाराजानी चिमणाजी आपा यांजकडे सरदारी होती त्याची वस्त्रे बहुमान यांस दिल्हा. आणि आपणापाशी ठेविले. बाळाजी बाजीराव स्वारी करून पुण्यास येऊन महाराजांचे दर्शनास आले. महाराज पुढे सामोरे जाऊन बहुमान करून सन्मान केला. रघोजी भोसले यांस पत्रे गेली. तेही येऊन पावले. त्यांस पुढे सामोरे जाऊन बहुमान करून सन्मान केला. आणि उभयतांची बोलणी समजोन घेऊन तहनामा ठरावून दिल्हा जे, “ सुभा माळवा, अजमेर, अगरा, प्रयाग व अंतरवेदी दे. खील खेरीज अयोध्या व मोगलाईतील मंगळवेढे येथील हे स्वारी अंमल प्रधान पंत यांजकडे असावा. स्वराज्य अम्मल निम्मे भोसले यांजकडे असावा. पट्टण येथील बारा लक्षांचा अम्मल प्रधान यांनकडे देऊन बाकी अम्मल सेना साहेब सुभा यांणी घ्यावा. आणि नर्मद। दक्षिण तीर या हद्दीने एकंदर भोंसले यांणी घ्यावे. नर्मदा तीर उत्तर प्रधानपंत यांजकडे. याप्रमाणे हदीने रहावे. यांत कोणी कोणाशी खटला करूं नये. [ याप्रमाणे ] तहनामे ठरवून दिल्हे, आणि त्या प्रांती सरकारांत पेशकशी घेण्याचे ठराव करून दिल्हे. आणि उभयतांचे सख्य करून देऊन एकमेकांस मेजवान्या करविल्या. उभयतांनी विकल्प ठेवू नये, या उपरि कलह करूं नये, ऐसे पायांवर हात ठेवून घेतले. सरकारांत उभयतांनी मेजवान्या केल्या. ठरावाचे ऐवज दिल्हे. आणि महाराजांनी उभ- यतांस मेजवानी बहुमान देऊन निरोप दिल्हा. ते निघून गेले. जिवाजी खंडेराव चिटणीस यांस महाराजांनी आज्ञा केली की, "अंजनवेल गोवळकोट हे जागे हबशी यांजकडे राहिले. तेथून कोंकण प्रांती उपद्रव ] ·महहार रामराब कृत लागतो. त्यास तुमचे बडोल खंडो बल्लाळ यांणी मोठी मोठी कामे केली. म. सरीगिरी व दरखाचे काम करून शिपायगिरीही केली. तुम्ही जाऊन बराबर लोक कोज सामान घेऊन गोवळकोट घ्यावा सांगितले. त्यांणी शिबंदी नवी ठेवणे व सरकारी सामान काष देणे ते आज्ञा व्हावी स्याप्रमाणे जाऊन करितों, विनंति केली. यावरून आंगरे यांस पत्रे दिली. दारूगोळा तोफा व तरोडी देऊन कुमक करावी. कोंकणे लोक व हेटकरी यांचे सरदार लोक सुद्धा ने. मिले. व नवीन येतील ते ठेवणे सांगितले. फत्तेशिंगबावा यांजकडील स्वार फौनेचे सरदार नेमून दिल्हे. ते निघून गेले. किल्लयानजीक त्यांचा प्रांत मा. रून मोर्चेबंदी केली. ह ळ दी चे पाणियावरून मारगिरी तोफ लावून बहुत केली. किल्लेदार यांणांही मोर्चे मारणे व मारामारीची शर्त [ होती ] तितकी केली. यावरून महाराजांस विनंति लिहिली जे, " आणखी काही हशम लोक हेटकरी लोक रवाना व्हावे. यावरून महाराजांनी रवाना केले. व खर्चास ख- जीना पाठविला. हवशी यांणी लोक देऊन सरदारकिल्लयाचे कुमकेस पाठविले. चालून आले. त्यांशी लढाई देऊन मागें घालविले. आणि बहुत कजाखी करून किल्ला जेर केला. निशाण चढवून किल्ला घेतला. आणि वर्तमान महा. राजांस लिहिले. महाराज संतोष पावून किल्लयास हवालदार व दरखदार नेमून पाठविले. आणि हुजूर येण्याविशी लिहिले. आज्ञेप्रमाणे किल्लयाचा बंदोबस्त करून दर्शनास आले.महाराजांनी नवांजीस करून वस्त्रे जवाहीर बक्षीस इनाम गांव दिला. बाबूजी नाईक जोशी हे राज्यांतील पुरातन सेवक व सावकारही मातबर होते. प्रधान पंत यांचे आप्तविषयी त्यांचे व यांचे न बने यास्तव सेनापति यां- जकडे कारभार काही दिवस महाराजांनी सांगितला. तेथेही बनले नाही म्ह. णून हुजूर राहिले. त्यास त्रिचनापल्ली घोरपडे यांनकडे फत्तेसिंग बावा यांणी सुभा सांगितला होता. पुनः मोगल यांणी फितूर करून घेतला. तो मसलत करून पुनः ध्यावा म्हणून कर्नाटक प्रांतीचा सरसुभा सांगून फौजेचा खर्च व फौज नेमून दिल्ही. त्यांणी कर्नाटक प्रांतीचे महाल वगैरे नेमून सात लक्ष रु. पये सरकारांत सालास देत जावे, बाकी खर्चवेंच संभाळावासे केलें. शिवाय खंडणीचे ऐवज येतील ते सरकारांत देत नावे. ऐसे ठरविले. ते जाऊन अं. मल बसवून खंडण्या उगवल्या त्या घेऊन आले. [ पुढे ] विबाईस शरीरों पीडा माली. ती वारली. शके १६६१. उभयतां राण्या त्यांचे आजेत चालाव्या ८५. मशंजीस स्तुति, तारीफ. | बंध पुढील वाक्याशी स्पष्ट होत नाही. ८६. यांचे बंधु आबनी नाईक, यांस १८. विरूवाई-ही पूर्वी दासीपुत्री होती. बाजीराव बल्लाळ यांची बहीण दिली होती. परंतु हिजवर शाहूचे प्रेम विशेष बसल्यामुळे ८७. त्या बद्दल 'पुन्हा एक दोन वेळा तिचा अधिकार इतर राण्यांपेक्षा ज्यास्त इतकेंच मूळप्रतीत शब्द आहेत यांचा सं- होता. मागें पृष्ठ ५ टीप २३ व १८ पहा.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (१) ऐसें होते. ती वारलियावरि थोरली धनीण यांची प्रकृति उग्र होती, ती महा- राजांपासून सरंजाम व नेमणूक करून घेऊन वागू लागली. धाकटी धनीण यांज- कडेही सरंजाम नेमणक केली. तीमहाराजांचे आज्ञत व मर्जीने वागू लागली. येसा. जी भोंसले व कुसाजी भोंसले हे सरकारचे लेंकावळे यांस शिराळ वगैरे सुभा सांगि- तला.आणि पुढे बाबूजी नाईक यांजकडे कर्नाटक सुभा त्यांत त्रिचनापल्ली व श्रीरं. गपट्टण हुजर ठेविले [तें ] खेरीज करून आदवानी वगैरे सारे महाल कर्नाटकचे त्यांत निम्मे बाबूजी नाईक व येसाजी व कुमाजी भोंसले निम्मेत, शिबंदी महाल मजकूर खर्च व निम्मे सरकार रसद मोकासा बाबती स्वराज्य अंमल त्याचे सात लक्ष रुपये रसद घेऊन भोसले यांचे कारभारी यांणी व तुम्ही एक विचारें चालावें, ऐसे करून रवाना केले. बाबूजी नाईक कर्नाटक प्रांती गेले. तेथे संस्थानी यांशी कटकट वाढन लढाई पडली. शिबंदी ठेवणे आली. लढाईत मोड झाला. लुटले गेले. शिबंदीचा पेंच आंगावर आला. त्यांची धरणी बसली. याजबरोबर निघोन सातारा आले. आणि महाराजांस विनंति केली जे " शि. बंदी व कर्जाचा पेंच आला यांत अबरू व प्राण रहात नाही. यास्तव सरका. रांतून पांच सात लक्ष रुपये देऊन पेंच वारावा. " तेव्हां महाराजांनी आज्ञा केली जे, “ तुम्ही करणे सरकार आज्ञेने करावे. लेहून आज्ञा न्यावी. ज्या संस्थानी यांणी फिमात कली त्यांचे पारपत्य करण्यास येथून फौज सरदार रवाना केले असते. तुम्ही कर्ज व शिबंदी हुकुमाखेरीज कां वाढवली ? आणि संस्थानी यांनी महाराजांचे सुभ्यास मोडले हा बदनैक्षा [ कां ) करून घेतला ? नाली ती गोष्ट बरी जाली. गवगवा जाला ते सावकार व शिबंदी आकारून समजावणे. त्याची तोड महाली व खंडणीचे ऐवज येणे हिशेब पाहून दुसरा सुभा नेमून त्याज पासोन करविता येईल. तोपर्यंत गवगवा करतील त्यांस सर- कारांतोन समजोन सांगोन गवगवा मोडता येईल. सांगितले असतां आंच सो. सली नाही. ना मोहरम जाला. " तेव्हां सुभ्याची घालमेल होती या विरश्रीस" येऊन आग्रह करून हा पेंच महाराजांनी वारावा बोलू लागले. आणि अवि- चार करून सोमल घेऊन विषप्रळय केला. त्यांणी अगदी व्यापून बोलणे चा. लणे सर्व राहिले. हे वर्तमान महाराजांस प्रातःकाळी समजले जे, नाइकांनी विषप्रळय केला. तेव्हां महाराज बोलले जे, "नाईक पेंच वारितों सांगितले असतां अविचार करून विष घेऊन आम्हांवर ब्रह्महत्या देणार त्यास या विषांने ८९. थोरली धनीण सकवारबाई. ९३. आंच-तीवता. ९०. धाकटी धनीण-सगुणाबाई. ९१. वीरश्री ईर्ष्या. सुभा यांजकडून का- ९१. 'शिबंदी खर्चाचा ' को० प्र.. ढन सदाशिवराव भाऊ यांजकडे सांगण्या- १२. बद-नक्षा अपलौकिक. दुष्कीति. | चा विचार होता. ११.

·(८२) मल्हार रामराव कृत काहीएक बाधा होणार नाही. दूध पाजावे. " म्हणून आपला हात लावून दृध पाठविले. दूध पाजिले. त्याणे सोमल उतरला. शुद्धीवर आले. नंतर महाराज जाऊन बहुत विवेक सांगितला. आणि गवगवा जाला त्याचा बंदोबस्त करविला. त्या सोमलाचे योगें नाइकांस बहुत शक्ति व आहार चतुर्गुणी अधिक जाला. नित्य चार शेर दुधाची क्षीर भतावी. प्रातःकाळी दूध घ्यावे. स्त्रिया अधिक असाव्या. ऐशी शरीरांत शक्ति बहुत जाली. कर्नाटक सुभा येशवंतराव पोत- नीस यांजकडे सांगून रसद भरणा वगैरे करून नाइकांच्या पेंचाच्याही तोडी काढविल्या. शके १६६३. बाळाजी बाजीराव पुण्यास होते. ते समयों किलीजखान नबाब निजामउ. मुल्क वारले. शके १६६९. त्यांचे थोरले पुत्र नासरजंग व दुसरे सलाबत. जंग, तिसरे निजाम अल्लाखान ऐसे होते. नासरजंग यांसि रामदासपंत कार- भारी होते. मसलत करून अदवानाचे जागीर अंमलाचे सुभे हिदायत मोदी- खान होते ते बदलून राहिले, त्यांजवर कर्नाटक प्रांती गेले. त्यांची यांची मातबर लढाई चालली. उभयतांनी हत्ती चालवून तिरंदाजी केली. पठाण लोक उभे राहून लढले. लोक बहुत पडले. त्यांत नासरजंग व हिदायत मोदीखान दोघेही सरदार रंगांत पडले. सलाबतजंग यास या अंबारीत बस- वून रामदासपंत यांणी आणखी सर्व फौज सांवरून बहुत शिपायगिरी करून लढाई मारली. फत्ते पावले. सलाबतजंग सुभा जाले ते भागानगरी येऊन दौलत चालवू लागले. दमाजी गायकवाड व उमाबाई, त्रिंबकराव दाभाडे बाजीराव यांणी मारिले ९५. निजाम उल्मुल्क यांस पुत्र सहाः १७. बदलून उलटन, फंद करून, गाजुदीन, नाझरजंग, सलाबतजंग, निजा ९८. प्रथम नाझरजंगाचा जय होउन मअल्ली, महमदशरीफ आणि मीर मोगल. मुजफर यास त्यानें कैद केलें. पण नाझ- यांतून पहिले दोन एका आईचे-बाकी- राच्या फौजेंत दुफळी होऊन तो मारला च्यांच्या आया निरनिराळ्या होत्या. गा. गेला तेव्हां मजफर यास मालक असें जूद्दीन हा दिल्लीस होता व त्यास अमीर | मानून फौजेने हैदराबादेकडे चाल केली- इतक्यांत पुन: सरदार लोकांत कटकट ९६. हिदायत मोइदीनखां यासच मुज- वाहन मुजफरजंगही ठार मारला गेला. तेव्हां फरजंग असा किताब होता. ह्याच नांवाने फ्रेंच सरदार बुसी हा बराबर होताच, त्याने तो इतिहासात प्रसिद्ध आहे. हा निजामुत्मु. सलाबतजंग यास पदारूढ करून हैदराबा- रुक यांच्या मुलीचा मुलगा असून त्याजवर | देस नेले. फ्रेंच लोक व कडापा, कर्नळ निजामाचे विशेष प्रेम होते. आपल्या आ व सावनर येथील नबाब हे या कृत्यांत मु. जोबाने आपणास गादी दिली असें म्हणून | ख्य होते. मारेकऱ्यांचे काम नवाब यांणी हिदायत मोइदीनखां हा चंदासाहेब व फ. | पतकरिले होते. माझरजगाचे पक्षास र- राशीस लोक यांचे साहाय्य घेउन हैदरा- घजी भोसले व इंग्रज लोक हे सामील बादेकडे चाल करीत होता. होते. उल्उमरा हा किताब होता.

·योरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (८३) असता त्यांचे काही जाले नाही म्हणून चुरस मनांत धरून महाराजांशी दुरोखें जाले. व फौज धरून बाळाजी बाजीराव प्रधान यांजशी कटकट वाढवून ल. ढाई केली. त्यांत मोड जाला. दमाजी गायकवाड यांस धरून बेडी घातली. यशवंतराव दाभाडे व्यसनी बेहोष जाले. गुजराथ व सुरत अठ्ठाविशीतील सर. कारी अंमल उगवावा म्हणून महाराजांनी प्रधान पंत यांस आज्ञा केली. त्यांणी शिंदे होळकर सरदार व रघुनाय बाजीराव फौज रवाना केली. ते समयीं गा. यकवाड कैदेत होते. त्यांणी बोलणे लाविले जे, " या उपरि आपण सरका. राशी विरुद्ध न वागतां सेवा करून दाखवितों. सरकारी फौजे बरोबर जाऊन निष्ठेनें सेवा करून दाखवितो. " यावरून सोडून सात लक्ष रुपये नजर ठराव के- ला. त्याचा हवाला जिवाजी खंडेराव चिटणीस यांणी घेतला. त्यांजपाशी आपले बंधु गोविंदराव गायकवाड व फत्तेसिंग ऐसे वोलीस त्यांचे घरी ठेवून भरणा केला. आणि रघुनाथ बाजीराव यांजबराबर दिल्हे. त्यांनी सर्व सुरत अठ्ठाविशी . अंमल बसविला. सुरतेत मोगल यांजकडे जकात व मामला व स्वराज्य अंमल येत नव्हता तो महाराजांनी घ्यावा सांगितले तो बसविला. रायगड किल्ला औरंगजेब यांनी घेऊन हबसी यांजकडे सुभा दिल्हा ते समयों मुरतेवर खर्चाची नेमणूक लाख रुपये नेमून दिल्हे [ होते ] ते लाख रुपये स्वराज्य अंमल खेरीज करून देत जावे ऐसें करून महाल तोडून घेतले. व काठेवाड द्वारकेपर्यंत स्वारी करून खंडण्या घेऊन बहुत खजीना घेऊन महाराजांपाशी येऊन सर्व निवेदन केले. लढाई पडली तेये शिपायगिरी केली. महाराजांनी तारीफ करून बहुमान दिल्हा. जिवाजी खंडेराव चिटणीस शरीरी पीडा होऊन वारले. शके १६६४ हुँ. दुभिनामसंवत्सरे पौष वद्य सप्तमी. रामराव जिवाजी व देवराव जिवाजी दोन पुत्र त्यांस होते. व भाऊ बापूजी खंडेराव व गोविंद खंडेराव व बहिरव खं- डेराव [ ऐसे ] होते. त्यास रामराव सात वर्षांचे लहान होते. त्यांस महारा- जांनी नेऊन वस्त्रे बहुमान कलमदान ययापद्धति दिल्हें. आणि बापूनी खंडे. राव यांजकडे सरदारी, ते शिपाई चांगले म्हणून, दिल्ही. त्यांणी शिकारीत स्वारीत नेहमी हजार रुपये स्वारांचा शेरा ऐसा करून मातबर स्वार पालखीनि- शी ऐसे साठ स्वार, शिवाय आणखी स्वार व त्यांची घरपागा ऐसे रहावें, ऐसे आणि कच्छभूज . ९९. दुख-दुटप्पी, दुलग, अंमल बसवन अमदाबाद घेतली, ह्या गोष्टी १००. 'पांच लक्ष ' कोलापूर प्रत. शाहू महाराज निवर्तल्यावर सन इसवी १. ताराबाई व दमाजी यांणी पेशव्यां १७५२१५३ साली झाल्या. पुढे टीप ४ पहा. विरुद्ध मसलत केली ती त्यांणी दमाजीस २. मिती कोल्हापूर प्रत देत नाही. भरून मोहून टाकिली व गुजराथेंत अर्धा | ·(42) मल्हार रामराव कृत ] करून दिल्हें. गोविंद खंडेराव मुत्सद्दीगिरीत व लिहिण्यांत खबरदार त्यांणी चि. टणीस लहान यांचे चालवावेसे केलें. व जामदारखाना याचा दरोगा असामी करून दिल्ही होती. दावलजी सोमवंशी सरलष्कर वारले. त्रिंबकराव सोम. वंशी यांसि सरलष्कर पद बहुमान दिल्हा. तेही लवकरच वारले. नंतर आ- पाजी सोमवंशी यांस पद दिल्हें. महाराजांचा पुण्यप्रताप [ विशेष ] सातारियास तख्त करून राहिले ते दिवसापासोन राज्यकारभार सेवक लोकांपासोन [ चालविला. ] मोठ्या मसलती व युद्धप्रसंग फौजा पाठवून [ केले. ] मनसब्यांत बहुतच चतूर [ होते ] औरंगजे- बासारखे शत्रु यांणी सर्व दौलत घेतली. संभाजी राजे धरून नेऊन मारले, राजाराम साहेब यांणी बहुत प्रताप करून चंदीस जाऊन राज्य केले. तेथून सरदार व मोठी माणसे वाढवून लढाया करविल्या. पुनः देशी आले. काही राज्य सोडवावें, तो लवकरच वारले. ते समया पादशहाचे कैदेत असतां पा- दशहा वारले. उदयकाळ प्राप्त होऊन त्यांचे पुत्र शाहाजादे यांणी आपले आ- पण राज्यावरि लावून दिल्हें. ते येऊन आईसाहेब व त्यांचे पुत्र यांणी राज्य आपणच करावें ऐशी बुद्धि धरिली, त्यांचा बंदोबस्त करून त्यांस खर्चाचा तह करून, मोंगलाईत सर्व राज्य गेले [होतें ] ते प्रांत व किल्ले, कोट, स्थळे सोड- वून, राज्याचे धारे थोरले शिवाजी राजे यांप्रमाणे सावधता मसलतीने [ घालून ] सर्व लाक आवेत वागवन, नवीन मोठी माणसे निर्माण केली, वाढविली. जुनी माणसे अनुकूळ जाली त्यांची पदें व त्यांस सन्मान सरंजाम इनाम देऊन चा- लविले. जी चांगली माणसे व पोख्त शहाणे यांचे मसलतीने चालावें, विश्वासू सेवक लोक यांजवर विश्वास ठेवून सर्व काय त्यांचे हात घ्यावी, [ ऐसे करून ] लघु मनुष्य अथवा दुर्व्यसनी, कैफी, दारूबाज यांस समीप न ठेवितां मुत्सद्दी लोक प्रधान, प्रतिनिधि व सेनापति आदि करून अष्टप्रधान व दरखदार यांचे हातें कारभार व सुभे सांगून चालविले. मराठे लोक शिपाई शूर यांस ज्याणी नशी सेवा केली तसा त्यांस सरंजाम देऊन शिपाईगिरीचे कामांत ठेविले. म- हाराजांस पुत्रसंतान नाही. याजविशी अनुष्ठाने व धर्म करविले. पुत्र जाले ते दोन तीन वर्षांचे होऊन वारले. याजमुळे [महाराजांची] उदास वृत्ति जाली, शिकारीतच अरण्यांत बहुत काळ घालवावा ऐसें जाले. उत्तरदेश अटकेपर्यंत सोडवून थोरले महाराजांचा संकल्प सिद्धीस नेहला. देश रामेश्वरपर्यंत सोडवून संस्थानी यांसच स्थापून खंडणी घ्यावी ऐसे केले. पश्चिम [दिशेस ] द्वारकेपर्यंत ३. आई साहेब ताराबाई. गौरवाकरितां ग्रंथकाराने जरा आलीकडे प. साक्षात् अटकेपर्यंत मराठे १७५० ओढिल्या आहेत. पुढे गुजराथ, रामेश्वर १७१५८ साली गेले. पुढील गोष्टी राज या संबंधानेही हेच म्हणणे लागू पडेल.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (८५) अंमल व खंडणी यावी ऐसें केलें. पूर्व देश कटक, जगनाथ, बराड, गोंड. वण, बंगालपर्यंत अंमल खंडणी यावीसें केले. ऐशा चतु:समुद्र मर्यादा [होऊन] चहूं दिशेचे राज्य एक आज्ञा चालवू लागले. त्यांत उत्तर दिशेचे आधिपत्य फौजा जाऊन बंदोबस्त राखणे, खंडणी पैका आणून आज्ञेत चालावे ऐसे क- रून प्रधान पंत यांजकडे सांगितले. पश्चिमदेश गुजराथ, काठेवाड द्वारकाप. यंत सुभा सेनापति दाभाडे व गायकवाड यांजकडे नेमून दिल्हा. पूर्वदेश से- नासाहेब सुभा यांजकडे वराड, गोंडवण, बंगाला, जगन्नाथ पर्यंत सुभा सांगि. तला. दक्षिणदेश हुजूर ठेवून फोन सरदार व सुभे पाठवून बंदोबस्त कर्नाटक त्रिचनापल्ली, रामेश्वरपर्यंत खंडण्या हुजूर आणविल्या. सरलष्कर यांजकडे मध्य गंगातीर बालाघांटपर्यंत सुभा दिल्हा, वरकड प्रधान व मुत्सद्दी व सरदार यांज. कडे तालुके व सरंजाम नेमून देऊन रसद यावी व फौजेची नेमणूक चाकरी सरंजामी यांणी करावी ऐसे केले. त्याप्रमाणे सर्व अष्टप्रधान व सरंजामी व सरदार काडीमात्र आज्ञेचे उल्लंघन न करितां चालं लागले. याजमुळे दिवसेंदिवस सर्वांस जे कार्य सांगितले त्यांणी यश मिळवावे, कार्यसिद्धिच करावी, ऐसे होऊ लागले. दिल्लीचे पादशहापाशी हिंगणे वकील ठेविले [ होते ] त्यांणी सर्व कारभार करून वजीर व सुभे ज्यांस ठेवा, दूर करा, सांगितले तसे वर्तावें. वकिलांनी सर्व कारभार करावा. पादशाई खर्च व इतमाम व त्यांचे सरदार व पादशाईतील मात. बर व लहान यांचे सर्वांचे जागिरी व सरंजाम व इतमाम चालावे. उच्छेद कोणा एकाचा होऊ नये. पादशाहीतील मातबर सुभे स्वदेशी त्यांचे तह चालून ते जरी पेचांत आले तत्रापि त्यांचे सर्व हरण न करितां त्यांचे अंमल त्यांजकडे चालावे, सर्व संस्थाने मांडलिक राजे यांणी खंडणी कारभार [करून ] त्यांची दौलत इत. माम चालून खंडणी यावी, ऐसे करून दिल्हें. याप्रमाणे अष्टप्रधान व सर्व सर- दार यांणी ज्यांनी ज्यांनी पराक्रम जसे केले त्याप्रमाणे त्यांजकडे सुभे व तालुके कोटयावधि रुपयांचे सांगून सरदार यांस फौज तैसलमातीस देऊन वाढविले. सर्व पृथ्वींतील चातुर्य कलावंत व कुशल लोक शहाणे मर्द ऐसे माणूस पुणे व सातारा येथे येऊन राहिले, मोठी माणसे शिपाई व कारकून व मुत्सद्दी ऐसे ल. क्षावधि जमा करून मोठे मोठे सुभे चार पांच केले. त्यांत त्यांचे चालावें ऐसे करून देऊन काही आपणापाशी ठेवणे [ ते ] ठेविले. श्रावणमासींचा धर्म दा. भाडे त्रिंबकराव लढाईत पडले यापासोन प्रधान पंत यांणी कीर्द राजमंडळ, स्वारी प्रधान, ऐसें म्हणोन त्यांत ब्राह्मण यांची वेद व शास्त्र यांत परीक्षा क. रून यथायोग्य शतावधि हजारों रुपये नेमून द्यावे, याप्रमाणे चार लक्ष पांच लक्ष धर्म पुणे येथे त्यांचे निसबतीस नेमून देऊन घडावा, करापा, ऐशी आज्ञा ५. तसलमात-दिमत, स्वाधिनता.

·(८६) मल्हार रामराव कृत करून करविले. ते कात सर्व दिगांत जाऊन योर विद्वान्, व तपस्वी, व महापुरुष ऐसे ब्राह्मण चहूं दिशेचे लक्षावधि येऊ लागले. विद्यापीठच जालें. जशी काशी तसे सातारा पुणे जाले. धर्मस्थापना, तीर्थ क्षेत्र, देवब्राह्मण, सत्पुरुषांचों स्याने, आग्रहार, पूजा, नैवेद्य, व गांवोगांवच्या देवतांचे नंदादीप, पूजा, नैवेद्य चालावे ऐसा बंदोबस्त करून हुजुरून दिल्हे व अष्टप्रधान यांणी धर्मादाय इनाम देवब्राह्मण यांस दिल्हे त्यांस राजपत्रे करून देऊन चालविले. याप्रमाणे सर्व पृथ्वांत आज्ञा कोण्हीएक उल्लंघन न करावी. ऐसे सार्वभौम राज्य केले. व नीति व न्याय करून प्रजेचे पालन केले, व पोषण केले. कोण्हा एकास दुःख नाही. गरीब अनाय यांचे ठायीं बहुत दया करून त्यांचे दुःख परिहार करावें. रयतेस उपद्रव काडीमात्र नाही. बिघा व पैका नेम केला त्याहून जा- जती तिळप्राय उपद्रव होऊ नये ऐसे केले. त्या योगे करून साम्राज्य व सर्वांस बरकत, पृथ्वीचे ठायी परजन्यवृष्टि काले करून व्हावी, पृथ्वीने धान्य पीक बहुत यावे, ऐसें सुभिक्ष जालें. कोणे एके समयी आपले सेवक लोक लक्षावधि फौजेत धणी केले, कोट्याव- धि द्रव्य दौलतदार केले, ते सर्व सुखी व संपन्न जाले याचा संतोष बहुत, परंतु आज्ञेत वर्ततात की नाही हे पहावे म्हणन बाळाजीपंत प्रधान यांस दहा हजार फौजेनी हुजूर भेटीस यावे म्हणून लेहून आणविले. ते फौज घेऊन आले. हे कळतांच प्रधान इतकी फौज घेऊन कां येतात बोलले. हे बातमी त्यांस क- लियावरून तेथेच दहा कोसांवर फौज लोक टाकून पांच खिनमतगार घोडी ऐसें निघोन पुढे आले. तो मुहूर्त भेटीचा सांगून त्यांणी पाठविला. ते समयीं महाराजांस कळोन शिकारीस गेले. माशास गळ टाकून बसले. हे कळोन प्रधान पंत तेथेच गेले. पाठीमागे उभे राहिले. चोपदार यांणी मुजरा दिला. एक प्रहरपर्यंत त्यांजकडे पाहिले नाही. शिकारीचेच पुढे बोलणे, हव्यास करणे, चालविले. नंतर मागें किरोन पाहिले. त्यांणी नजर करून मुजरे केले. विडे देऊन डेन्यास जाऊन उतरावें, आज्ञा केली. प्रधान पंत दरबारास आले. तेव्हां महाराज चरण घालन तख्तावरोन उठोन वाड्यांत चालले. मध्यघरचे दरवाज्यांत गेले तेथे चरण टाकिले. खिजमतगार दूर होते. महाराज पुढे गेले तो चरण बाळाजीपंत यांणी घेऊन मागील दिवाणखान्यांत घेऊन गेले. आणि पुढे ठेविले. याजवरून संतोषी होऊन कृपा करून कामेकाने उलगडून देऊन निरोप दिल्हा. कोणे एके दिवशी पांच सात हजार फौजेनिशी मोहीम करून मोठे इतमा. माने प्रधानपंत आले. भेटी जाल्या. डेन्यास फौजेत राहिले. तेव्हां अकस्मात् चिटणीस यांस बोलावून आज्ञा केली की, “ प्रधान यांस चिट्टी लिहावी जे, ६. काळेकरून यथाकाली. ५. चरण-खडावा किंवा पैजारा.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र, (८७) तुमचे प्रधानपद दूर केले आहे. तरि शिक्के कटार व जरीपटका हुजरे पाठवि. ले यांजबराबर जामदारखान्यांत दाखल करणे." म्हणून चिट्ठी लिहून दोन हजरे बोलाचन चिट्टी लष्करांत वेण्येवरि होते तेथे रवाना केली. ते प्रधानपंत स्नानास बसले होते, तेथे हुजरे जाऊन चिट्ठी दिली. वाचून पहातां चिट्ठीस मुजरे करून स्नान न करिता तसेच उठोन शिक्के कटार व जरीपटका हुजरे यांचे स्वाधीन करून रवाना केले. आणि एक राहुटी लष्करापासून दूर बाहेर देवविली तेथे स्वयंपाक करविला. खासगत शागिर्दपेषा चाळीस पन्नास माणूस मात्र घेऊन सरकारी सर्व इतमाम फौज तेथे ठेवून राहुटीस जाऊन राहिले. अणि चिट्टी लिहिली जे, " आज्ञा आली तेव्हांच पायांपाशी येऊन पावावें प. रंतु सरकारी कारखाना सर्व व फौज आहे ते कोण्हाचे स्वाधीन करावी ते आ- ज्ञा यावी. [ म्हणजे ] त्यांचे स्वाधीन करून नंतर पायांपाशी येतो, " लिहिले. आणि हुजरे यांस सांगितले जे, “ कारखाने व लोक सैलतनत सरकारची आ- हे हे कोण्हाचे जिम्मेस करून पायांपाशी यावे ते कारकून नेमून यावे त्याचे स्वाधीन करून हुजूर येतो, किंवा तसेच यावे ते आज्ञा यावी. म्हणजे निघोन येतो, " सांगून पाठविले. हुजरे शिक्के व जरीपटका घेऊन महाराजांपाशी आ. ले. त्यांस नामदारखान्यांत नेऊन गुदरावे, सांगितले आणि “ सलतनत सर- कारांत घेण्यास कारकून येतील तोपर्यंत तुम्ही आहां तेथेच रहाणे " सांगून पाठविले. यानप्रमाणे आठ दहा दिवस गुजरले. बहुत मुत्सद्दी लोक व जवळ- चे पेंतील रहाणार [ यांणी व ] देहुँडी कडून [ अशी ] सर्वांनी विनति के. ली जे, “ प्रधान यांजपासोन असा अपराध काय जाला आहे ! " त्यांजपाशी उत्तरें जाली जे, " प्रधानपद [ यांजकडे ] ठेवावयाचें नाही. पुन्हा पिंगळे यांचे पद त्यांस द्यावयाचे आहे." तेव्हां सर्व मुत्सद्दी यांणी विनंति केली जे, हिंदुस्थान प्रांती वगैरे हे बातमी गेली व जाईल. तालुके व फौज सरदार चहूंकडे यांचे विद्यमानचे आहेत त्यांत बखेडे होतील, मारले जातील. यास्तव त्यांजवर कृपा करणे. किंवा दुसरियास पद सांगून आधी बंदोबस्त व्हावा. [ ऐशी ] विनांत केली. बाळाजीपंत प्रधान यांणी चिटणीस व मंत्री यानपा. सोन विनति करविली की, " आम्ही एक राहुटोने बाहेर राहिलो. चरणापाशी येण्याविशी आज्ञा व्हावी. किंवा दुसरी सेवा काही सांगावी किंवा कृपा होणे ती व्हावी." तेव्हां उत्तर जाले जे, नजर काय देतात बोलावे. याजवरून सांगून पाठविले जे, " आम्ही एकटे येथे आहों. सलतनत सरकारची सरकारांत आ. ली. आम्ही येथेच पायांपाशी आहों घर व सर्व जे आहे तें सरकारांत नजर आहे. आणवावे. याजवर पद दुसरेकडे सांगावयाचे, इतकेंच उत्तर केले. 4. सलतनत-फौजफांटा, चतुरंग दळ. | ९. देहुडी कडून-राण्यांकडून.

·ते (८८) मल्हार रामराव कृत यानंतर एके दिवशी अकस्मात् हुजरे बोलावणे पाठविले. बाळाजीपंत एकच खिजमतगारानिशी येऊन मुजरे करून उभे राहिले. “ अपराधी सर्वस्खें आहे. पायांपाशी कोणती सेवा सांगणे ती आज्ञा होऊन पायांचा वियोग मात्र न व्हा. वा, " विनंति केली. याजवरून बहुत कृपावंत होऊन एकनिष्ठ सेवक खरे, या- जपासोन कदापि अंतर पडावयाचे नाही, म्हणोन जरीपटका व शिक्के व वस्त्रे नवाहीर सर्व पदाचे बहुमान आणवून वस्त्रे व प्रधानपद पुन्हा दिल्हे. याणी पायांवर मस्तक ठेविले. तेव्हां “ तुमची निष्ठा कशी आहे [ हे पाहिले. ] बा. जीरावाचे पुत्र, वाळाजी विश्वनाथ यांचे नातु खरे ! तुमची सेवा व निष्ठा पा- हून बहुत संतोषित जालो, " बोलले. आणि आंगावरील पोषाक जवाहीर वगैरे आणवून आणखी दिल्हें. याप्रमाणे सर्व अष्टप्रधान यांत मुख्य फौजेचे व तालुक्याचे मोठे अधिकारी प्रधान व सेनापति व सेनासाहेब सुभा त्यांत प्रधान यांची परीक्षा अशी केली. कान्होजी भोंसले [ यांचे ] सेनासाहेब पद दूर करून रघोजी बाबांस दिल्हे. हुजूर ठेविले तसे राहिले. सेनापति [ ही ] आज्ञेत चालावे [ असे केले. ] पदें दूर केली, किंवा नजर ठराविली, मुलकाच्या घालमेली केल्या असतां को- ण्हीएक फंद किंवा आज्ञा उल्लंघन न करितां चालले. याप्रमाणे मोठे धारेनी व मनसब्यांनी राज्य बहुत दिवस महाराजांनी अकुंठित आज्ञा चालवून केले. विरूबाई निवर्तली याउपरि उभयतां राण्या यांजकडे सरंजाम नेमणुका अधिक वाढविल्या. बंदोबस्त नीट करून दिल्हे. परंतु थोरली धणीन [ यांची ] मर्जी बहुत नाजूक याजमुळे आग्रह करणे पडू लागले. एकीकडे दिलें तें दुसरीकडे पाहिजे ऐसे आग्रह पडले. धाकटी राणी धणीन सरकार मर्जी व लक्ष्य धरून चालावें ऐशी मर्जीत राहिली. गांवांतील शहरांतील मनसुबी व फिर्यादी याच्या हिमायती पडू लागल्या. गांव खंडणी अंमल पाहिजे तेथे पाठवा- वा, व वतने विकत घ्यावी ऐसे होऊ लागले. यावरून महाराज बहुत उदास [ झाले. ] प्रधानपंत यांस आणवून दोहींकडे गांव नेमणूक करून खर्च पाहून करून देऊन शहरांत फिर्याद किंवा वतन घेणे अंमल पाठवणे काही एक कारभार देहुडियांकडून होऊ नये, कोण्हाची हिमायत मनसुबी करूं नये, ऐशी यादी प्रधान यांजपासोन लिहून, आपले खास दस्तुर करून, निक्षून दोहींकडे ताकीद केली. ते मान्य दोहीकडे करविले. एक दिवस एक महाल यांत भोजन एक दिवस एकीकडे ऐसे केले. आणि नाटकशाळा मराठ्या मुली पाहून विकत १०. मागे टीप ८८ पहा. पृष्ठ ११. हिमायती आश्रय, भीड. १२. दोहोंपैकी सकवारबाई ही फार ख- बरदार बाई होती. आपल्या हाती सर्व कार- भार यावा असे तिच्या मनांत फार होतें. १३. एक महाल-एका राणीचा महाल.

·बसवून क. . थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. (८९) व नजर आणून ठेवून कारखाना वाढविला. त्यांत चौकीदार व खोज गरे नेमून मोंगलाई पद्धतीने चालविले. आपण बहुतकरून शिकारीत एक दोन दिवस रहावे. सर्वकाळ शिकारीतच काढावा. संतान पुत्रही जाले नाही. जालें तेही गेले. यावरून उदास वृत्ति जाली. सरकारी ऐवज, नेमणुका, तालुकदार यांनकडील व हुजूर महाल चा येऊन खर्चास ज्यास्त होऊन कर्जाऊ ऐवज होईल तो दोन तीन वर्षी सर्व तालुकदार आणून त्यांजवर हिसेरसी र्ज वारीत जावे विनंति केली. त्याप्रमाणे बंदोबस्त चालविला. गोविंदराव चि. टणीस व देवराव राजाज्ञेचे मुतालीक, येशवंतराव महादेव पोतनीस यांणी सर्व कारभार खपवेंच सरकारविल्हे हुजूरविल्हेकडे ऐवज जावा त्याचा आपले दर- खाप्रमाणे यशवंतराव व देवराव [ या ] दोघांनी करावा. राजकारण कारभार सर्व गोविंदराव यांजकडे ठेवून त्यांणी करावा. आपण बहुतकरून शिकारीत व बाहेर जनाना नाटकशाळा यांत असोन बरचेवरी कागदपत्र पाहून व आप. ले हाते खास दस्तक करून बहुत सावधपणें हुकुमांत [ सेवकांनी ] चालावे, आज्ञेशिवाय काहीएक होऊ नये, ऐसें चालविले. जानराव निंबाळकर खर्डेकर भेटीस आले. यावरून महाराजांस हुनरे, गांणी पागोटें जलदी करून आणून देऊन, " जवळ आले, भेटीस पुढे जाणे मोंगलाईतील सरदार बहुत इतमाम व जवाहीर पोषाक ऐसे आले आहेत,' विनंति केली. तेव्हां " आमचे भेटीस येणार किंवा पागोट्यास?" बोलले. आणि खंड्या म्हणून कुत्रा बहुत नामी शिकारीत होता, त्यास महाराजांनी पालखी व इतमाम पांच हजार रुपये नेमणक माणसे वगैरे चालविले होते, त्यास जवाहीर भरजरी झूल वगैरे घालविलें. पोषाक मोठे व अळंकार कंठ्या चौकडे खिज. मतगार यांस देवविली आणि भेटी समयों आपण काही एक पोषाक पागोटें ज. वाहीर न घालितां विजार घालावी, अगर पैठणी अगर ताडपत्री पासोडी असा- वी, ते घेऊन भेटी जाल्या. निंबाळकर बहत खजील जहाले. त्यांस सन्मान वस्त्रे मेजबानी करून निरोप दिल्हा. महाराज नेहमी याप्रमाणे स्वारी शिकारी [ करी. त] पागोटें न घालितां राहू लागले. केश मस्तकाचे बहुत चांगले तेच मोकळे असावे. तेच शोभायमान ऐसे जाले. दस-याचे दिवशी मात्र पागोटें घालावें, ऐसें जाले. शिकारीस सर्व काळ जाणे ते कारभारी यांणी आधी अगर [ ? ] ये. ऊन सर्व समजावून करावा. फारच निकड असेल तर प्रधान व कारभारी यांनी शिकारीत समजावून तेथे आज्ञा घ्यावी. ऐसे होऊ लागले. सर्व काळ बहुतकरून अरण्यांतच असावे ऐसें जाले. याप्रमाणे पांच सहा वर्षे उदासवृत्ति नाली. ११. अशी विनंति कोणी केली ? चि. | कदार आणून त्यांवर हिसेरसी बसवून कर्ज टणिसांनी ? कोल्हापूर प्रतीत “ सर्व तालु. वारीत जावें " असे आहे. ? १२.

·मल्हार रामराव कृत नाटकशाळा वगेरे जनाना रहाणे बहुत गुप्तरूपें मर्यादेने त्यांत लखमोजी व बसवंतराव खोजे म्हणून त्यांजवर विश्वास ते त्या कामांत तैनात सरंजाम देऊन पाढविले. सर्व सेवक लोक कोण्ही कोणाची अमर्यादा न करितां चालावें. लहानांनी थोरांनी अमर्यादा केली असतां शिक्षा करावी ऐसे केले. [पुढे ] संतानवृद्धि जाली नाही. म्हणून ] लग्नसमारंभ मोठा करावा असे मनांत यावरून लग्न करावे ऐसे मनांत येऊन मॅनराबाई यांचे लग्नाचा निश्चय समारंभ बहुत तरतूद दहा लक्ष रुपये खर्चावेसे करून मंडप बाँदली व साहित्य कारखाने तरतद जीबते करून सर्व अष्टप्रधान व सरदार नामी संस्थानी व मां- डलिक राजे बोलावून सर्वांस येतील त्यांच्या साहित्यास व पदरचे व नगरचे लोक सर्वांस साहित्य जे ज्यास पदार्थ पाहिजेत तैसे पावावे ऐसें समारंभ करून केले. पुण्याहवाचनादि सभा करून उभयतां राण्या दोहींकडे बसधून आपण केले. ते समयीं जरी मंडपास मोतियांचे घोस असावे. अष्टप्रधान व सर्व मातबर सरदार • सर्वही संपन्न लक्षावधीचे जवाहीर व पोषाक आंगावर ऐसे मुत्सद्दी व सरदार पांच सातशे शिवाय आणखी मातबर लोक मंडपांत मजालस जाली, ते केवळ इंद्रभुव. नाहूनही अधिक ! गुणिजन दहा हजार वीस हजार रुपये देऊन आणविले. पाये फारच [ आणविली. ] ते समयीं अद्वितीय समारंभ जाला. ऐसें लग्न केले, संभाजी महाराज ही तिसरोन सातारां कुटुबसुद्धा श्रीदेवास जाऊन इहिदे अ.नांत आले. त्यास समारंभ व सत्कार बहुत करून मेजवान्या वगैरे महिना. भर ठेवून केले. खर्चास दिल्हे. चार कोस पालीपर्यंत पोहोचवण्यास गेले. हत्ती, घोडे, जवाहीर, वस्त्रे देऊन रवाना केले. श्रीपतराव प्रतिनिधि शरीरी पीडा होऊन वारले, शके १६६८ क्षयना- मसंवत्सरे, त्यांचे धाकटे बंधु जगजीवन परशुराम यांस प्रातीनधिपद वस्त्रे बहुमान देऊन दिल्हे. यमाजी शिवदेव यांस मुतालकीची वस्त्रे दिल्ही. मदारी म्हणून हत्ती होता. बहुत चांगला होता. सर्वकाळ मस्ती रहावी, परंतु कडवे होऊ नये. माणूस किंवा जनावर मारूं नये. ऐसे दौलतीतील केवळ रत्नच होते. तो रात्रीस सुटून बाहेर जाऊन शनवारांत विहीर होती त्यांत महात व लोक [ मागे ] असतां पडला आणि निवर्तला. याजमुळे बहुत खिन्न जाले, आणि बोलले जे, “ याउपरि आमचा पुढे काळ विपर्यास येईल, वार्धक्यही जालें, संतानही नाही. संभाजी राजे आहेत तेही वृद्ध झाले. १५. कोल्हापूर प्रत " येशवंतराव. १६ 'गजराबाई ' या शब्दापुढे मूळांत जागा कोरी आहे. तेथे आडनांव देण्याचे राहिले असावें. १७. बादली-जरीचा. १८. जाबताच्यादी, व्यवस्थापत्रक, १९. इहिदे अबैन ( मया व अफल)- ११११.

·त्यास यावरून थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. त्यांसही संतान नाही. पुढे राज्याची काय दशा होईल नकळे. बरे असो. मा- लोजी महाराज यांचे कनिष्ठ बंधु विठोजी राजे यांचे आठ पुत्र यांचा वंश बहुत आहे व सरीफजी राजे शहाजी महाराज यांचे बंधु यांचा वंश आहे. ते सर्व श्रीचा वर जाला त्यांतील अधिकारीच आहेत," बोलले. आणि वंश आहे त्यांत चांगला मूल कोण, कोठे, राजचिन्हें व बुद्धि करून लक्षणे [करून युक्त] व शूर व उदार व चतुर, धीर ऐसे पहाणे, शोध करणेस लाविले. परंतु दोन बाडे होते त्यांतून थोरली राणी यांचे विचारें सिद्धांत होऊन आला नाही. या प्रसंगांत धाकटी धणीन सगुणाबाई यांचे शरीरी व्यथा निर्माण जाली. उपाय व अनुष्ठाने वगैरे लक्षावधि रुपये खर्च करविला. परंतु आरोग्य न होय, याजवरून बहुत उद्विग्न आले. या समयांत कोण्ही ब्राह्मणास कुष्टरोग होता तो श्रीव्यंकटेशी अनुष्ठानास बसला. त्यास दृष्टांत जाला जे, शाहूराजे स्नान करतील तें उदक घेऊन आंगास लावावे. कुष्ट जाईल." यऊन सांगितले. ब्राह्मणास आम्ही शेष उदक कैसे द्यावें, बोलोन बाळकृष्ण मूर्तीस आपले हातें स्नान करवून ते तार्योदक स्नानास दिल्हें. ब्राह्मणांचे देवाचे तीर्थप्रसादें आम्ही हे राज्य भोगितो. आम्ही कसे द्यावें ? बोलले. देवाचे दिल्ये त्या योगे कुष्ट परिहार ब्राह्मणाचे बालें, गोविंद खंडेराव यांस सेनापतीकडील दरमहा नेमणुकेचा ऐवज बहुत थक- ला म्हणून भोरगांवीं सेनापति होते तेथे रवाना करून ऐवज वसूल करावा आ- णावयास पाठविले. लिहिणे बापूजी खंडेराव यांचे पुत्र प्रबुद्ध होते त्यास सांगि- तले. तेरीख रामरावही काही प्रबुद्ध झाले त्यांणी करावीसें केले. धाकटी धणीन यांस व्यथा अधिक जाली. महाराजांची प्रीति गोविंदराव व येशवंतराव देवराव यांजवर [ होती. ] याजवरून धाकटी धणीन ज्या माणसांवर महाराज कृपा कर- तील त्या माणसांवर आपण कृपा करावी, ऐसे होते. गोविंदाराव यांस सत्वर आ- णाचे सांगितले. याजवरून आणविले. प्रधानपंत यांस आणविले. बहुतच व्यथा नहाली याजवरून श्रीजेजूरीस घेऊन जावें ऐसे ठरोन महाराजच घेऊन गेले. तेथेही अनुष्ठानप्रसंग बहुत दानधर्म करविला. आयुर्दाय सरला. तेथेच समाप्ति जहाली. यानंतर श्रीमाहुलीस दहन करावयाचें म्हणोन शेपन्नास मराठे शिबि. केस सिद्ध करून माहुलीस घेऊन आले. दहन जाले. उत्तरकार्य तेथेच राहून करविले, दानधर्म बहुत करविला. शके १६७० विभवनामसंवत्सरे, तिसा अर्बन २०. वाडा, महाल, देहुडी यांचा अर्थ | २३. राजस्पर्शाने दुर्धर रोग दूर होतात. राणी असा होय. अशी याकाळी इंग्लंदांतही साधारण सम. २१. धावडशीच्या स्वामींचे चरित्र पृष्ठ | जून होती. ऑन राणीचा हस्तस्पर्श डॉक्तर ३.-१८ पहा. जानसन यांस मुद्दाम अशाच हेतूनें करवि- २२. वेंकटगिरी कर्नाटकांत आहे. ला. होता.

·(९२) मल्हार रामराव कृत मया व अल्लफ. महाराज बहुत योगी जाले. थोरली धणीन सकवारबाई साहेब मी तसे चालणे, आज्ञा पालन करणे हे न करितां आपणांस पाहिजे तो पुत्र घ्यावयाचा वगैरे राजकारणे प्रतिनिधि व यमाजी शिवदेव वगैरे यांशी निराळा जमाव राखणे वगैरे चालविली. यावरून पुत्र नाही वयही बहुत जालें. अडुसष्ट होऊन सत्तरीचा सुमार जाला. या उपरि पुत्र असोन त्याचे स्वाधीन राज्य क. रोन आपण आपले सार्थकाचा विचार पाहण्याचा समय, शरीरशक्तिही कमी. श्रीपतराव प्रतिनिधि व मदारी हत्ती आपले राज्याची रत्ने गेली. बाजीराव प्र. धान वगैरे सरकारकून गेले. पुढे समुद्रवलयांकित राज्य संपादिले हे संरक्षण कसे होईल, म्हणून बहुत विचार राहून पुन्हा सातारियांत रहावयास जावया. चे नाही. श्रीकृष्णातीरीच वास करावयाचा, म्हणून माहुली पासून साता. रामध्ये वाडी होती ते अरण्यवास म्हणून तेथेच डेरे व छावणी छपरबंदी करू- न राहिले. त्यास वनवासवाडी असे म्हणू लागले. आणि पुत्र घेण्यास कसे असावे म्हणून खानवटे व मुंगी व हिंगणी बेरडी या [ भोसल्यांच्या ] घरा. ज्यांतील चांगली शहाणी ऐशी मुले पहाण्यास आणून योजून योग्य लक्षणे राजचिन्हें पाहून एक निश्चय करावा, ऐसें महाराजांनी मनामध्ये धरिले. तो सकवारबाई साहेब यांचे बोलणे प्रतिनिधि वगैरे मत निराळे, आपणास पाहिजे तो घेऊं, ऐसे पडले. प्रधानपंत व चिटणीस, पोतनीस देवराव वगेरे मुत्सद्दी यांचे मत जे महाराजांचे मनांत सिद्ध होईल ते करावे, ऐसें एक मत निराळे पडले. त्यांत ताराबाई साहेब सातरियावरि कैदेत नजरबंद होती. त्यांनी सांगून पाठविले ने, " दुसरे मूल कां पाहतां ? राज्यात धणी शिवाजीराजे आपले पुत्र त्यांस मूल जाले ते मी गुप्तरूपें ठेविले ते असोन दुसरे दत्तक कां करितां ?" यावरून सर्व मुले आणविली त्यांचा निश्चय कोणताच जाला नाही. होणारानुरूप घडून आले नाही. सर्व मुत्सद्दी व सर्वांस असे करावे हेच सांगणेस सामर्थ्य न घडे. गंगाधर स्वामी चाफळकर समाप्त जाले. त्यांस पुत्र लक्ष्मणबावा ते म- ठाचे आधिपति करून चाफळ व परळी संस्थानचा बंदोबस्त [ करविला. ] उत्साह महोत्साह यथास्थित व्हावयास गांव जमिनी व मोइनी वस्त्रे यथास्थित करून दिल्ही. त्यास कल्याणस्वामी गोसावी समर्थ समाधिस्त नालियावरि पंचवीस तीस वर्षे होते. समर्थांनी मठास अधिकारी श्रेष्ठांचे चिरंजीव आहेत अशी आज्ञा केली. त्याप्रमाणे गंगाधर महाराजांनी केले. आपण डोंबगांवों राहून येणें तें चाफळ येथे येऊन गंगाधरस्वामींची मर्यादा समर्थांप्रमाणे करून परळी किल्लयासच प्रदक्षिणा करून जावें ऐसे करून राहिले. ते समाप्त २१. यागी-दुःखी, संतप्त ठोकळ ( रक्कम ) वार्षिक. २५. मोहन(निश्चितपणा, ठोकळ, = २६. कल्याणस्वामी.

·थोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. नालियावरि तेथे शिष्य ब्रह्मचारी होते त्यांस आधिपत्य त्यांनी दिल्हे, ते पन्नास शिष्यमंडळीसह चाफळी रामनवमीचे उत्साहास आले. नवमीचा प्रसाद विडा तो आपणास, निस्पृह वडील शिष्य कल्याणस्वामी त्यांचे आपण, आपणास द्यावा म्हणन गर्गशा केला. हे कळोन महाराज आपण नवमीस उत्साहास गेले. तेथे लक्ष्मणस्वामीस डोंबांवकर यांणी कलह करून घेऊन बसले. हे पाहून हुजरे लावून सर्व शिष्यमंडळी बेटीखाली घालवून आपण कीर्तनास ब. सोन नवमीचा प्रसाद विडा लक्ष्मणबावा स्वामीस दिल्हा. आणि एक मुक्काम करून लळिताचा प्रसाद घेऊन स्वारी परत आली. नारबावा मंत्री वारले. त्यांचे पुतणे दोन दोघे भावांचे, एक धनवावा व एक त्रिंबकराव. दोघेही आपण अधिकारीव्हावें बोलो लागले. त्यास घनबावास मंत्रीपदाची वस्त्रे देऊन वतन तीस हजार सरंजाम इनाम त्यांजकडे चालावेसे करून दिल्हे. त्रिंबकराव नारायण असेच म्हणूं लागले. त्यांस सरदेशमुखीचे गांव महाल कासेगांव, पंढरपूर व मोंगलाईतील नेमून देऊन त्यांस तीस हजार वेतन नेमून देऊन अजहत सरदेशमुख ऐसे मुनालीक किताब देऊन मामल्याचा ठराव रसद वैगरे ठरावून त्यांनकडे देऊन उभयतांची समजूत पाडिली. महाराजांचे शरीरी बाळत्वापासोन सत्तर वर्षे वय होय तो दुखणे किंवा व्याधि कधी जाली नाही. बहुत दृढ होते. वारा, उष्ण, पर्जन्य उघडे सर्वकाळ आंगावर बहुत सोसणे, शिकारीत वगैरेही मस्तकी पागोटें नाही, ऐसेंही बहुत दिवस व्रत चालिले. विजार किंवा धोतर इतके मात्र असावे. शालजोडी, पासो. डी पुढे पालखीत असावी. प्रसन्न मर्जी ज्यानवर होईल त्यास वरचेवरि आंगावरील बक्षीस द्यावे. पुन्हा दुसरी ठेवावी, आंगावर घणे कोण्हे समयों घ्यावे, ऐसे चालले होते. महाराजाचे शरीरी ज्वराची व्यथा निर्माण जाली. तेव्हां बहुत उदास. वृत्ति धरिली. सर्वकाळ आत्मचर्चा, पुराण, श्रवण, दान, धर्म ऐसे व्रत चाल. विले. सर्व अष्टप्रधान मुख्य प्रधानासह समीप असावे ऐसी आज्ञा केली. " आ- मचे शरीरी जन्मापासोन व्यया नाही ते निर्माण जहाली. या उपरि बहुत दिवस राहावयाचें नाहीं, लौकरच समाप्तिकाळ आहे. " [ अशी ] चर्चा करूं लागले. यावरून सर्व सेवक लोक प्रधान व सरदार यांस बहुतच उत्कंठा व दुःखाचे पर्वत जाले. आणि पुढे विचार कसा होईल ? महाराजांनी उदासवृत्ति धरिली, शरीरी व्यथा दिवसेंदिवस अधिक होत चालली, संतान नाही, राज्याचा विचार कसा होईल ? म्हणून प्रधानसह सर्वांनी धैर्य करून महाराजांस विनंति केली जे, पुढे राज्य चालण्याची सर्वांस आज्ञा कशी ते जाली पाहिजे." २५. कल्याणस्वामीचं शिष्य डॉषगांव. २८.बेट ? समार्धाया मधला भाग ! २९. अजहत देशमुख ? यावरून उत्तर कर.

·(९१) मल्हार रामराव कृत सांगितले की, " पुत्र व्हावयाचा असता तर तसाच पुण्यवान् जाला असता की नाही ? व पुत्र जाला तो वाचला असता. दत्तपुत्र करावे तरी योरली धनीण राहिली ती मनस्वी, आपले चित्तांत येईल ते मनसबा करितात. तुम्हांस सर्वांस घेऊन पुत्र घेऊन राज्य संभाळावे ऐसें त्यांचे दैवी नाही. संभाजी राजे आहेत त्यांचा वृद्धापकाळ त्यांसही संतान नाही. राज्याचे धणीच परंतु इतके सर्वांस घेऊन राज्य संभाळावे ऐशी बुद्धिवैभव आवरणे शक्ति नाही. त्यानकरितां दत्तपुत्र घेणेच प्राप्त. खानवडे, मुंगी, सिंगणापूर, हिंगणी सर्व अधिकारी बाबाजी महाराजांचा वंशविस्तार आहे. यांतून. देव ज्यास असेल तो लक्षणवान् अधिकारी करण्यास तुम्ही मोठेमोठे सेवक लोक कोट्यावधि द्रव्य मुलुख व लाखों फौजेचे अधिकारी करून ठेविले आहेत. त्यांत ताराबाई साहेबांचे म्हण. णे मूल गुप्तरूपे ठेविले आहे. त्याचा पक्केपणी शोध होऊन खरेच आहेत तरि दत्तक घेणे. अस्सल वंश असतां पुढे निभावणेस कलह पडतील. यास्तव शोध नीट आधी नाला पाहिजे." म्हणोन आईसाहेब यांजपाशीं गोविंदराव यांस पाठवून त्यांनपासोन जाला मजकूर सर्व लेहून आणिला. त्याजवर आपले हाते लिहून ठेविलें. आणि अमात्य यांचे घरी ठेविले प्रथम लिहिले यावरून बावडे. कर बाजीराव भगवंतराव आणवावेसे केले. त्यांची येण्याविशी खातरजमा न होय यावरून येशवंतराव पोतनीस व गोविंदराव पाठवून करविली. आणिले. श्रीकृष्णा सांनिध्य त्यांस विचारिले. त्यांणी खरे आहे, पांच वर्षांचे मूल होय ते आमचे घरी ठेवून नंतर पानगांवाकडे दर्याबाई निंबाळकर यांची बहीण त्यांचे आश्रयास पाठविले, " सांगितले. मूल आहे ते खरे आहे ऐशी खातरजमा नालियावरून, " दुसरे दत्तक घेणें अस्सल असतां युक्त नाही व निभावणार नाही. बखेडे होतील. संभाजी राजे मालकच आहेत. परंतु हे ते राज्य एक केले असता त्यांनमध्ये तुम्हां सर्वांस घेऊन सर्वांचे संगोपन करणेचे बुद्धिवैभव नाही. त्यांचाही वृद्धापकाळ जाला. त्यांसही दत्तकच घेणे प्राप्त. यावरून तुम्ही सर्वांनी एक विचारें राहून आमचे मागे त्यास आणून मुलासच धनी करून सर्वानी त्याचे आज्ञेत चालन राज्य रक्षावे " बोलले. हैं वर्तमान धणनीस समजले. त्याजवरून बहुत रोपे करून निराळे विचार राजकारणे करूं लागली.. धनिणीचे म्हणणे ताराबाई नातु आहे म्हणतात ते केले असतां सर्व आधिपत्य त्यांजकडेस जाऊन आपण त्यांचे आज्ञेत रहावे लागेल. यास्तव आपणास पाहिजे तसा दुसरा दत्तक घेऊं ऐशी बोलणी पडली. यावरि महाराजांनी बाळाजीपंत प्रधान यांजकडील कारकून पांचशे स्वार पथक व गोविंदराव चिटणीस यांजक- डील कारकून विश्वासुक देऊन रवाना पानगांवी केले. मुलाची उस्तवारी व १०. अमात्य बावडेकर, कोल्हापूरचे. । ३१. त्यांची भवानीबाई इची? .

·थोरले शाहूँ महाराज यांचे चरित्र. रखवाली करविली. यामवरून धणी साहेब यांचा प्रधान, चिटणीस व देवराव येशवंतराव पोतनीस यांचे ठिकाणी बहुत रोष जाला. प्रतिनिधि दादोबा व यमाजीपंत यांस विचारात घेऊन त्यांची फौज जमाव करून करवीरी संभाजी- राजे यांजकडे राजकारण त्यांणी यावें ऐसें पाठविले. आणि पानगांवी आपणां- कडून खंडेराव न्यायाधीश पाठवून ठेविले. ताराबाई साहेब यांचा बंदोबस्त करावा म्हणून गडकरी व किल्लयाचे सुभे यांशी राजकारण केले. प्रधान चिट. णीस कारभारी गाळून प्रतिनिधीकडून कारभार राजकारण चालविले. यांत महाराजांचे शरीरी पीडा अधिक होत चालली. यावरून महाराजांस व्यया बहु- स होत चालली. सर्व कारभारी बखेडे व चार करितात यांचा प्रवेश महाराजां- पर्यंत होऊ नये, ऐसा विचार [ बाई ] करूं लागली. त्या समयी महारानांनी मनी आणिले " हा समय कठीण. सरदार आणविले ते येऊन पावत नाहीत. प्रधान यांजहून बलवान् विचारवानही कोण्ही नाही. " त्यांस एकांती बोलावून आपले हातची यादी लिहून त्यांत कलमें पन्हाळ्याचे [ व ] हे राज्य एक न करावे. तेथील घेऊ नये. दुसरे मूल आहे म्हणतात ते करावे. त्याचे आज्ञेत राहून सर्वांचे आहे तसें चालवून तालुके ज्याचे त्यानकडे व सरदारी चालवून त्यांचे नजर पेशकशी व हुजूर महाल व किल्ले राज्य चालेल ते तसे चालवावे. ऐशी कलमें [ लिहून ] सदरहुप्रमाणे चालवितो म्हणून शफतयुक्त लेहून घेत. लें. त्यांसही राज्यास अधिकारी दत्तक होतील ते तुम्हांस अंतर देणार नाहीत म्हणून चिठ्ठी दिली. गोविंदराव यांचे विद्यमाने एकांती यादी ठरवून दिली. राणी साहेब यांणी महाराजांस दुखणे बहुत व्यापिले, वाड्यांत न्यावयाचे म्ह. णून येऊन सातारियास वाड्यांत चलावे म्हणून आग्रह करून रंगमहालांत नेले. आणि वाड्यांत व बाहेर सर्व आपला बंदोबस्त करविला. चौकी पहारे ठेवून प्रधान व चिटणीस व देवराव पोतनीस यांचा प्रवेश परवानगीशिवाय होऊ नये ऐसे केले. महाराजांपाशी गेले तर आपले कारकून जवळ असावे. से केले. वाड्यांत येतां जातां प्रधान व चिटणीस यांस दगा करवावा ऐसे वि. चार चालले. महाराजांचे मनोगत व आज्ञा तसे शेवटास लागावे म्हणून प्रधान ३२. ही यादी खुद्द शाहने लिहिली असें | करने वंस होईल त्याच्या आज्ञेत चालने म्हणतात. ह्या मूळ लेखाची एक नक्कल आ- राजमंडळ चालवने. चिटणीस स्वामीचे इस- म्हांस मिळाली आहे ती येणेप्रमाणे: वासू त्याच्या विचारें राज्य राखने वंश होईल "राजमान्य राजश्री बाळाजी प्रधान पं. | तो तु करनार नाही. सुदन असा डित यांस आज्ञा तुम्ही फौज धरने आज्ञा के- | श्री शाहू छत्रपति स्वामी यांणी प्रधान ली त्याच्या देवा नाही महाराजास दुखने झा पंत. कैलासवासी नाना साहेब यांस वरप्रदान लें नाहीं (१) बरे होत नाही राज्यभार चाल देउन चिटी लिहिली ती प्रथम स्वदस्तुर ला पाहिजे तरि पुढे वंश बसवून कोल्हापूरचे | महाराज. न करने चिटणिसास सर्ब सांगितले तसे ·मल्हार रामराव कृत व कारभारी यांणी ताराबाई साहेबांचे समाधान करून त्यांजपाशी यादो गो. पाळ यांचे पुत्र गोपाळराव यादव व बाजीराव यादव होते, चिंतो वामन सा- गांवकर व अतुर्बळीपंत व मोरो शिवदेव थिटे हे गोविंदराव यांजकडील त्रिवर्ग रुस्तुमराव वाकनीस करवीरकर आईसाहेबांपाशी होते यांचे हाते राजकारण रा. खिलें. बाजीराव बावडेकर अमात्य यांसि ठेविले. किल्लयावरील राजकारण बंदो. बस्त आनंदराव जाधव हवालदार व जोती अनंत सुभेदार यांचे हाते महादो- बा पुरंदरे व गोविंदराव चिटणीस यांजपासोन करविले. आणि महाराजांची आज्ञा व अस्सल मूल आहे तेच अधिकारी करावें ऐसा मनसोबा सिद्ध जाला. राणी साहेबांचा मनसोबा हे गोष्ट न घडावी, आपण पाहिजे तो मूल घ्यावा. ताराबाईचा बंदोबस्त रावून आपण राज्यकारभार चालवावा, ऐसा चालला. म. हाराजांपाशी प्रधान पंत व गोविंदराव यांणी जाणे ते हजार पांचशे एकांडे मानकरी निवडून वाड्यांत जावे. आपला सर्व बंदोबस्त राखून नंतर महाराजां- पाशी जावे, ऐसे प्राप्त जाले. हरप्रकारे यांस जिन्यांत वाटेंत दगा करावा एसे राणीसाहेब करवू लागली. आणि महाराजांपाशी आग्रह करून बोलली तेव्हां " तुझे करणार राज्यकारण विश्वासी कोण आहेत, शेवटास कसे जाईल ?" विचारिले. तेव्हां दादोबा प्रतिनिधि व यमाजीपंत व सेनापति आहेत बोल- ली. " ते तरि लांब राहिले, फौजेविना शेवटास जाणार नाही. प्रधान वगैरे यांस आपले विचारांत घेऊन त्यांचे विचार चालावे ते मानत नाही. विश्वासु असतील त्यांस फौज जमा करावयास सांगावें " बोलले. दादोबांस राणी साहेबांनी सांगितले ते सात आठ हजार जमा जाले. प्रधान यांसही आज्ञा जाली हा समय फौज जमाव असावा ऐसा आहे. त्यांणों चोवीस तीस हजार ज. माव केला. फत्तेसिंगबावा “ मजला राज्यभार चालवणे आटोपणार नाही " बो. लले. महाराजांनी " राजपुत्र दत्तक घेऊन तुम्ही त्यांचे आज्ञेत चालून सर्व कारभारी यांचे विचारे चालावे " सांगितले. परंतु घडले नाही. आपलाच बंदो- बस्त करून पत्र स्वदस्तुर शिक्क याचे द्यावें बोलले यावरून दिल्हे. रघोजी भोंसले यांस जलद येण्याची पत्रे पाठविली. बहिरव खंडेराव चिटणीस सत्वर घेऊन यावे म्हणून रवाना केले. परंतु समयास येऊन पोचले नाहीत. सेनापति [व] गा. यकवाड यांस पत्रे गेली. सेनापति व्यसनी जाले. समयी आले नाहीत. यमाजीपंत यांणी राणीसाहेबांचे आशेने ताराबाई साहेबांचा बंदोबस्त राखावा म्हणून आपले बंधु अंताजी शिवदेव व काही लोक पाठविले. तेव्हां प्रधान व गोविंदराव यांणी किल्लयाचे अधिकारी यांनी राजकारण राखिले होते. व महाराजांची आज्ञा होती. आणखी खर्चास व बक्षिसे देऊन चार दिवस अंताजी शिवदेव व लोक राणी साहेबांकडील वरते राहिले ते उतरोन दिल्हे. यावरून राणी त्यास ·थोरले शा= महाराज यांचे चरित्र. (९७) साहेबांनी संभाजी राजे यांस फौजसुद्धा यावे म्हणून लिहून आणविले. यावरून महाराजांनी बापूजी खंडेराव यांस दुसरे वेष देऊन त्यांजकडील कारभारी यांणी व जीजाबाई साहेबांनी या खटलियांत आपण पडून शेवटास जावयाचे नाही. [ असें ] राजे यांनी सांगितल्यावरून पुढे न येतां माघारे जावें ऐसें जालें. महाराजांचे शरीरी व्यया बहुत झाली. सर्वांस प्रधानासह बोलावून, " राज्यास धणी पुत्र करून, सर्वांनी आज्ञेत चालून राज्य देवब्राह्मणांचे हे एक विचारें रक्षावें." आज्ञा केली. आणि शके १६७१ शुक्लनामसंवत्सरे सन खमसेन मया व अलफ मार्गशीर्ष वद्य तृतीया शुक्रवारी देह ठेवून कैलासवास केला. तोपर्यंत राज्याभिषेक ७६ गुदरले. याप्रमाणे शाहू महाराज यांणी बेचाळीस वर्षे राज्याभिषेक यवनाचे मजर- बंदीतून येऊन अप्रतिहत आज्ञा पृथ्वीचे ठायीं ऐसे करून परम पुण्यश्लोक हो- साते कैलासवास केला. तो समय परम दारूण! सर्व प्रजा व लोक अष्ट. प्रधान आदि करून यांस प्रळयच गुजरला ! प्रधानपंत व गोविंदराव कार- भारी व सरदार यांणी शहरची नाकेबंदी करून, वाड्याभोवत्या चौक्या व कारखाने यांस चौक्या पहारे याप्रमाणे करून, प्रधानपंत वगैरे गोविंदराव यांचे वाडियांत येऊन बसले. आणि राणीसाहेब यांचे तीर्थरूप कुवारजी शि- र्के यांस बोलावून नेले आणि सांगितले जे, “ बाईसाहेबांची मी कशी आहे? महाराजांसारखे रत्न गेले ! पुढे राज्यभार चाल? त्यास आम्हांस सर्वांस घेऊन महाराजांची आज्ञा जाली आहे त्याप्रमाणे राज्याने अधिकारी करून करावयाचे आहे. आम्ही सर्व आज्ञांकित, महाराज तेच बाईसाहेब आहेत. किंवा सहगमन करण्याचा संकल्प आहे. हे विचारून यावें " म्हणून पाठ. विले. आणि " आपणापाशी बखेडा करणार कारभारी यांचा बंदोबस्त महा- राजांचे आज्ञेने करितो " म्हणून सांगून पाठविले. आणि दादोबा प्रतिनि- धि आणि यमाजीपंत व त्यांचे लोक या भोवते आपले लोक पाठवून नजरब- दी करविली. शिर्के योणी बाईसाहेबांस निरोप सांगितला. तेव्हां बाईसाहेबी विचार केला जे, “ सर्व प्रकारें बलवान् प्रधानपंत व गोविंदराव व सर्व कार. भारी होऊन ताराबाईचे नातु राज्यावर बसवणे हे राजकारण सिद्ध जाले. तेच पुत्र घेऊन आपण रहावे तरि त्यांचे आज्ञेत चालून ताराबाईचे आज्ञेत चाला- वे यांत शोभा रहावयाची नाही. आपण दादोबा व यमाजीपंत यांचे नादी लागून प्रधान, चिटणीस व कारभारी सर्व तोडिले आणि मसलतही प्रतिनिधी- ने शेवटास नेली नाही. याउपरि रहाणे व्यर्थ आहे. " म्हणोन सहगमन कर- ण्याचा निश्चय केला. " जाली ती गोष्ट बरीच जहाली. महाराज गेले, आम्हांस ३३. प्रोट डा" भाउ" असे म्हणतात.

·पान- (९८) मल्हार रामराव कृत पोरले शाहू महाराज यांचे चरित्र. रहावयाचे नाही. तुम्ही सर्व महाराजांची आज्ञा जाली असेल तसे करून राज्य राखावें," बोलली. पदर टाकिला. आणि साहित्य लौकर करावे म्हणून आज्ञा पाठविली. याप्रमाणे निरोप येतांच तात्काळ प्रतिनिधि व यमाजीपंत यांस आ. णावयास पाठविले. यमाजीपंत कुळंबिणीचे घरांत गुप्तरूपें राहिले ते बेड्या घालून कैद केले. आणि पुरंदर व कावनई किल्लयावर रवाना केले. या नंतर सर्व कारभारी व प्रधानपंत व प्रजा यांणी दोन पालख्या तयार करून वाड्यांत गेले. सर्व कारखान्यास कुलपे घालून चौकी पहारे बंदोब- स्त केला. आणि उभयतां पालखीत सर्व राजोपचार वस्त्रे, जवाहीर, अलं. कार करून समारंभे गेले. तेथील विधि ययाशास्त्र करणे तो केला. यानंतर उत्तरकार्य मालोजी भोंसले मुंगीकर यांजपासोन चालते केले. लक्षावधि रुपये दानधर्म, यथाविधि दानें, ब्राह्मणांस देकार व भोजने करविली. गांवास आधी बंदोबस्त केला होता. सर्व कारखाने व शागर्दपेशा हत्ती, घोडे, जवाहीर पोषाक व खजीना देऊन चापूजी खंडेराव चिटणीस व बरोबर चिंतो विनायक ताराबाई साहेबांकडील देऊन महाराज राजाराम साहेबांस आणावयासि गेले. बराबर प्रधानपंत यांजकडील लिंबाजी अनंत म्हणोन सरदार फौजसुद्धा दिल्हे. ते पानगांवी जाऊन मार्गशीर्ष अखेर निघोन येतां मार्गी दर्याबाई निंबाळकरीण फौजसुद्धां बराबर घेतली. आईसाहेब खाली राहून राजे आले त्यांची भेट बहुत दिवसांची म्हणून श्रीकृष्णातीरी शकुन्ते- श्वर याचे देवालयी घेतली. सर्व लोक सामोरे जाऊन भेटले. शहरांत जाणे तें सुमुहूर्ताने जावे म्हणून वडय आरळे नजीक मुक्काम करून राजे राहिले. तेथे सर्व सरदार लोक प्रजा यांच्या भेटी होऊन म्हसवे मुक्कामी आले. शाहू महाराजांचे अवतारचरित्र समाप्त झाले. शिवाजी राजे यांचे अंशच निर्माण होऊन राज्य केले. ते चरित्र समाप्त जाले. श्री शाहू महाराज छत्रपति व सकवारबाईस दहन श्रीकृष्णा-वेण्या-संगमी प्रवाहांत जालें. स्थळी महाराजांचें लिंग पाषाणाचे व बाई साहेबांची मूर्ति यांची स्थापना केली. ते उभय प्रवाह कीत मोठे मोठे पाषाणादि पदार्थ जातात त्या स्थ. ळी अचल पाषाणरूपे अद्याप प्रत्यक्ष राहिले. याप्र- माणे त्या चरित्र समाप्त. ११. प्रांटू डफ योणी जो बाळाजीवर आरोप केला आहे त्यास येथे काही आधार नाही.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.