·8 न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् माह्मणेन "मा स्पृश मा स्पृश मारिगमनागमननिरोधार्थ ঘ্রাতিনালীনি দুঙ্গানি মসন্ধান্ত নাগৰি মানিঘৰি कौशस्ल बालकवच्चञ्चल' सर्वमनपानादिक मारिण भ्रंमधि- व्यमि" इत्यादिभिरनेकै नैरपमानिती निवारितोऽयह विनम्वेन भोजन करिश्यामौति ब्रुवन् तत्र स्थितानि कतिपयपुस्तकपुटकानि समावष्टवान् । तेष्वेकस्मिन् पुटके न्यायवार्तिकम्य प्रथमायायस्य चिनचौपकरण प्रमाणप्रकरण(१) द्वितीयताधावयायो र सम्पूर्ण लब्धवान् । ततश्चास्महुरुवरमहामहोपाध्यायश्रीदमत्केलामचन्द्रभट्टा- चार्यशिरोमणिभिदत्तं प्रथमाध्यायचिसूपौवार्तिकपुस्तकम् नत्प्राप्या . (१) पुस्तकमिद देवनागराक्षहै. कायाख्याधारे लिखित परि- शुई च। पेशवामहाराजसभासदा नैयायिक प्रवरेश प्रोमेवशास्त्रिया लिखितेन वाराणसौस्येन न्यायदर्शनवात्स्यायनभाष्यपुस्तकेन संवादादिद वाकिस्तकमपि तेनैव पण्डितेन लिखितमित्यनुमोयते। ध्वस्यैव पुस्त- कस्य प्रथमपो निरङ्कए प्र. २९.. दि. २३.. द. २९.. घ. ११.. ४३५ २३५ इनि लेखदर्शनात् सपूर्णस्य दार्तिकमन्यस्य सस्थागता । “• २८.." इत्यनेन प्रथमाध्याये थोकसंख्या “हि २३००" इत्यनेन दितीयाध्याये योकसख्या एवयाग्रेऽपि बोथा। (२) थय हितीयाध्यायो देवमासारै कामहराया लिषितो- शुश्च । यत्र लेखन लिपिकाल खरूपेण लिखित प.

·ग्रन्थप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्ताव चात्यन्त हर्षित । ततश्च क्रमशोऽन्वेषणे कृते चिरेण मिथिला- देशस्थझोपाख्यपण्डितोचण्डौश्वरसकाशात् प्रमेयप्रकरणमारभ्य प्रथमाध्यायममाप्यन्त पुस्तकामुपलब्धवान् । इत्यमध्यायत्रये मम्पन्ने वाराणमौस्यराजकीयाकृतपाठशालौयपुस्तकालये वर्तमान बतीय- चतुर्थाध्याय पुस्तकार ततश्च वर्गनिवामिना भूतपूर्ववाराणसौभूषपा- भूताना श्रीविभवरामपण्डिताना पुरातन पञ्चमाध्यायपुस्तक "इत्याचार्यश्रीउद्द्योतकरकृतौ द्वितीयोऽध्याय समाप्त : शुभमस्तु । मवत १६.० शाके १४६५ विरोधकृत् नाम सवत्सरे पुस्तक लिपि(खि)त वाराणसीमध्ये लिषा(खा)यित ब्राह्मण लिपि(खि)त धर्मदासकायस्थ मासमाघवदि एकादशी। श्रीविश्वेश्वरस्थानात ॥ थि(श्री साहि थालमराज्ये प्रवर्तमाने।" हतीयाध्यायोऽपि तथैव लिखितो भौर्यात्वाद्याकारणानुमीयते यदर्ष विशत्या पूर्व लिखितो भवेदिति (१) पुस्तकमिद मैथिलाक्षरैन्डेतपत्रेषु लिखित पुरातन जीर्ण कृमिस्टर प्राय शुद्ध च । धन्ते लेखकेन "पुस्तकमिद महोपाध्याय श्रीभवानन्दमट्टाचार्याणाम्" इति लिखितत्वात कस्यचित्पण्डितस्य पुस्तक मिदमित्यवगम्यते । वेदेतपत्राणि ताजपत्रेभ्यो भिन्नानि समीचीनान्यपि भवन्ति । तेहेतफल च सुदृढ कृष्णवर्ण भाषाया वनवट्ट इति प्रसिद्ध दृष्टिदोषनिवारणाथ वालकैर्धार्यते। (२) इदमपि मैथिलाक्षरै कागजाख्याधारे लिखित परिशुद्ध जौर्णम् । बन्न यद्यमि लियिकायो न लिखितम्तथापि जीर्णत्वाद्याकारण तत्सम्बद्ध न्यायनिमन्धप्रकाशपुस्तकेन ल. स. १५६ (लक्ष्मणसेनसवत्सर) लिखितेन धानुमीयते तस्मिन्नेव समये लिखित भवदिति । (২) ইবনারই হৃাসায়াগ্রা কিনি “২০০ বিন্ধনী सवत्सरे लिखिडमिति" तप लिपिकालो लिखितो लेखकेन ।

·ঘামাঙ্গিয় পুঠিয়া मथ र वाराणमौस्थितेन श्रीहरिनामदाममाधुना रुपया प्रदत्तं লীল গাঞ্জয়াসাথ মাহাত্রাব্বন্ধ মনুঃ बार्तिक मालय) नमानन्दमविन्दं यो वचमामगोचर.। পােঞ্জীম সন” বুলি মাথমিন যায় মালিকানায়ৱীয খুঘশষ হন ঋদি ভীতি এ্য- জানি{{} সামাৰি। নন দাগী যাহবার্নিকাসীদ্ধান্য খবি যাত্রাশন অনিবার্যবিদ্যায়- (২) যন্ত্র মন্ত্রীর মধিৰ ওঠানালিগ্রাম মুথলি । (২) যম যথাঃ “নি সময়ম” “নি সময” সত্ৰীয় শিল্পার গন্ধয়ালি ঋষি মালি ঘ বানিমিজান যায়ীনিৰামায বন্ধ অধিবাসি দা অল্প সমর্থন নি। ওয় ই আৰীনিৱলীৰ মুদিন হল নিয়ে । (৪) মৃ# ব্রহ্ম কায়লোয়াখাই ইবাদইয়া লিবি- । মধু ও সিঙ্গাপ দুধ বিভিন। “নি বহুনিদিগবিতিরায় হার্দিকন্যাহ এঘমী अध्याय ममाम ! ॥ ॥ खम्ति सरत् १४५६ ममये याविनददि ৫০ষিনিই । স্ত্রী । ৪। ঔ লমী সাহাযয়াম ও রিও হৃায়ী জীনু জাহ্ন বিঘ্ন ঘৰ”াৰি । ৱিলীয় র নল এর স্তু মথিলা ইঞ্জিনি নখ বন্ধন বিন্ধিা যত বিনি । ‘ব ০ ৪৩” (কাফনধৰ) নীয় জায়গায় বসাবাবিনি নীন স্ব। যে জঘুষাধাকা বাণী দিন স্বরে (৪) অগ্নীয় স্বীৱৰযুষাঙ্কাজ। কাৰীসয়া ই হম্বি- ·ग्रन्थप्राप्तितन्मुद्रणप्रस्ताव । स्थापि व्याख्यानं श्रीगङ्गशोपाध्यायात्मजश्रीवर्द्धमानोपाध्याय- विरचित न्यायनिवन्धप्रकाशास्य(मस्यापि व्याख्यान श्रीवल्लभट्र- मिश्रात्मजीपद्मनाभमिश्रविरचित वर्द्धमानेन्दुनामका मस्यापि व्याख्यान तात्पर्यमण्डनाभिध श्रीशङ्कर)कृत च प्राप्तम् । एतेषां प्राप्या परमप्रमुदितमना एते ग्रन्या सर्वेषामपि विद्यानुरागिणां सुलभा भवेयुरिति चिन्तयन् मुद्रणद्वारा प्रकाशने यतमानोऽह- भतिष्ठम् । अत्रान्तरे न्यायवार्त्तिकमन्वेषयनिर्धारणस्यां समागतः कलिकातास्यगवर्नमेण्टसस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यमहामहोपाध्यायै- रिदानो स्वर्गस्यै श्रीमहेशचन्द्रन्यायरत्नभट्टाचार्य- मौ आई ई. महाशयेरह प्रोत्साहितो “यदेतेषां ग्रन्याना मुद्रण बङ्गदेशस्य- एमियाटिकमोसाइटोसभाममादेशेन यदि भवेत् तहिं सर्वप्रकारेण समीचीनं भविष्यतीति” तत्र न्यायदर्शनवास्यायनभाग्यस्य पृथड मुद्रितवादिदानी न्यायवार्तिकादीनां ग्रन्थानामपि पार्थकोनेव याटिक्सोसाइटौसभाया निदेन श्रीवईमानोपाध्यायकृतटोकासहितो मुद्रितो भवतीति तविशेषवर्णन तमूमिकाया द्रव्यम् । (१) ग्रन्योऽय प्रलोकविशतिसाइसरात्मक | (२) घारम्भादात्मनिरूपणान्तम्य ग्रन्यस्य पुस्तकममनिकटे वर्ततेत सम्पूर्ण ग्रन्थस्य श्लोकसख्या दानों कर्तुं न शक्यते। घनेनैव माना भमिश्रेण किरयावलीप्रकाशोऽपि व्याख्यातस्तदपि व्याख्यान वईमानेन्द्र नामक व्यग्रन्यात्मकमस्मन्निकटे वर्तते तत्र 'लोकसख्या ३६०० । (३) व्यय प्रदरमियो वा प्रहरभट्टाचार्यों वेति निर्गा यस्तन्मुदयावसरे भविष्यति ।

·মর্নি মুমিকা a मुद्रणं समुचितमिति निर्धारित नरेव मधामयः। ततश्च मया- নাবিয়ি হ্মমহাস রূলিস্কামাল সই হল- ভাতী শামহুয়ামামা ধমান সমাগী যায় বান্ধিযাশী যান রনি নন অত্মসন্যবাহিqন্তু যান মুলীন বা বিশ্বাসি ভাবি ভাবিষ্মিানি ল ও খাল, মা ন লিঙ্গানা মুন্নীঘাথ নসীব থাকি অনুগায়ি ঘর বাঙ্গাল মুম্বনী বিলালীনি বিষয়। সুস্বাদষ্ণন্তু সবিনীঘাথায়দাঙ্গালি বৈশাখ- ভিত্তিথলাহুমদাজ্জালোবৰীৰিত্তিালীনি বন্ধ লিনিলামকাহিমাহন। প্রথৰাফি বনীহাখা- দাজ্জালি ইলাহাৰ পিবিনালি সীমান্তৰি মথিলা- বলিনিথৰজাৰাসনবিনালি অনছু क्वचिद् रकारयाने वकारः क्वविध वकारस्थाने रकार इत्यादि- লীদি। অন্যালি সায়নীঘিাষgঙ্গালি মথিলী- ঘঞ্জিৱিনানি ন্ধির মীনাক্ষীছৱি মাধলাে নথিৱী- পাখি সুস্থতালি নন; ঈশ্ব স্বাবুয়ানাবিধিবিদখি- लाक्षराणाम् । एवं काचित् क्वचित् तात्पर्यटोकायामप्यव्याख्यात- না সবই সুখানুষলাবাৰিষ, হৃত্বি ষানীনি সান্দা দুলাতিনি নন & বিন্নি অবিষ্মকালিৰিনি। t ·ग्रज्यपाहिलन्मुद्रणप्रस्ताव मुद्रणसमयेऽस्मिन् पुस्तके पाठान्तरबोधनार्थ वाराणस्या हद्ध- ब्राह्मणस्य रहे प्राप्त पुस्तक प्रथमत्वेन मिथिलादेशस्येन झोपाख्य- पण्डित श्रीचण्डौश्वरगर्मण दत्त पुस्तक द्वितीयत्वेन गुरुभिर्दत्त पुस्तक कृतीयत्वेन वाराणसीस्थराजकीयमस्कृत पाठशालीय चतुर्थ- खेन विभवरामपण्डिताना पुस्तक पञ्चमत्वेन द्वितीयाध्यायमुद्रण समये च महामहोपाध्यायश्रीगङ्गाधरशास्त्रि-मौ आइ ई. महागथैराणामीस्थराजकीयमस्कृतपाठशालौयभूतपूर्वाध्यापकै प्रदत्त द्वितीयाध्यायपुस्तक च षष्ठत्वेनाद्वारा सूचितम् । यद्यप्यस्य न्यायवार्तिकस्य टीका प्राचार्यवाचस्पतिमिण कृता तस्या अपि टौका उदयनाचार्येण कृता तस्या अपि टौका वर्द्ध मानोपाध्यायेन कृता एवरूपेण टोकापरम्परामालिनोऽप्यस्य न्याय दर्शनरहस्य प्रकाशकस्य महानिवन्धस्य मुद्रणकार्य महानयाथिकाना मण्यमाध्यं कि पुनर्मादृशानामल्पजाना तथापि चिरेणाननुभूत- महाश्रमेणोकरीत्या वार्त्तिकपुस्तक सम्पूर्ण मसलय्य यावच्छक्य मगोध्य पाठान्तराणि च सन्निवेश्य सर्वमाधारणविधानुरागिणा मोलभ्यार्थमुझसोसाइटीसभानिदेशेन मुद्रितवानहमस्मि । गुणेकपक्षपातिना नेयायिकप्रवरा' सम्पर्ण मुद्रितपुस्तक भमधि- गम्य दृष्टिपूत कृत्वा मामकौन परिश्रम सफलयन्तु नैर्गिकदयया अस्मदृष्टिदोषजा मुद्राप्रमादजा अशुद्धौ मशोधयन्विति च भूयोभूय एवाभ्यर्थथे। अनेन कर्मणा प्रमोदतु सर्वान्तर्यामी श्रीपरमेश्वर इति ॥ वाराणमौस्यराजकीयसस्कृतपाठशालाभूषणभूतैरिदानी 2 ·न्यायवाशिम्य भूमिकायाम् स्वर्गस्वमहामहोपाध्यायेमतार्किकशिरोमणिमिरम्मद्गुरुवरेः योद- कैलामचन्द्रभट्टाचार्य महाशयेरादर्शपुमाकमम्पादनमाहाय्येन विषम- स्थलव्याख्यानादिना प परममनुकम्पितोऽमिा नोचेदभ्य मस्करण मम साध्य कथमपि न भवेदिति ॥ यद्यपि कविभिः कन्पनया(९) शियशियर त्या() सम्प्रदायप्रवर्तकशोत्कर्षस्यापनाय(२) अन्येच माहमिकः किवदन्ती- (१) यथा माधवीये भरवित्रये इसमें । विद्यु। पद्मपादाचार्योऽभूत् । वायुद्धस्तामलकाचार्योऽभूत् । वाथुरेव तोटकाचार्योऽभूत् । नशा सुरवरा- धार्योऽभूदेवमेवाऽनेक देवा शङ्कराचार्य म्य चरण से वितु माहाणपुत्वा धभूवनिति निरूपितम्। व्यय माधवरच न वेदभाष्यकता पूर्वोत्तरमीमांसायाख्याता पराशर- स्पत्यादिधर्मशास्त्रव्याख्याता सायनमाधवाचार्य त पूप्तिामाख्यायिका प्रमाणोल्लेखरहिता स ध लिखेत । यपि च ६१३ शाकाब्दे निर्मिता न्यायकन्दलौ चिहातीग्रन्ये समुद्तदन्त चित्सुखाचार्य खगइनखगडखाच. टीकाकार श्रीहर्षादपि पश्चाट्रादिन शङ्कराचार्यस्य तिष्यत्वेन च कथ लिखेत् । व्यन्यञ्च "वागीशाया सुमनस सर्वार्थानामुपक्रमे" इत्यादिमुद्रा- भोकाना शारविजयेऽभाशत ! यद्यपि मुदामोक सर्वदर्शनसग्रहेऽपि नास्ति तथापि "श्रीमत्सायनदुग्धाब्धिकौस्तुभेन महौजसे" त्यादिश्लोक- दशगात् तस्य तत्वार्टत्व निर्विवादमेव । (२) गुरुझा गुरुविष्णुगुरुर्देवो महेश्वर । तत्पदं दर्शित येन तस्मै श्रीगुरवे गम ॥ इत्यादि । (३) यथा रामानुजाचार्या लक्ष्मणार्यापरनामधेय फणिरामशेषस्थाव- तार १२० वर्षाणि भूमौ स्थितो लोकोत्तराणि काणि कृतवानित्यादि- प्रश्नाटतग्रन्थ रामानुजचरित्रनामधेये प्रतिपादितम् । मध्वाचार्यस्त ·ग्रन्थकारचरितप्रस्ताव । श्रवणादिना(१) अपरेय हेलाभामर्भमात्मकानुमानेनार) बहनां -- । वायोरवतार इत्यादिमहाभारत भविष्यपर्वणि व्यायविद्यासुधाकरग्रन्थे ऽपि । महाभारतस्य खिलो हरिवशोऽस्यापि खिलो भविध्यत्यवं यस्यापि खिल कदाचिट्वेत वल्लभाचार्यस्तु अग्नेस्वतार इत्यादिवल्लभदिग्विजय- ग्रन्थे । ग्व नानकशाहस्य नानकचन्द्रोदयपुस्तके गोरखनाथम्य निरञ्जन पुराणे माहाम्यम् अनयैव रोला बहना नियम (१) यथा मतमालग्रन्ये १.८ भक्ताना चरितानि । मानसिह । इनूमान् विभीषया शवरी अभामिस्त । जटायु । यम्बरीष । विदुर । सदामा । चन्द्रहासा । शिवि । उपीनर । द्रौपदी। वाल्मीकि । रुक्माङ्गद । मयूरध्वज । प्रलाद निम्बादित्य श्रीमार्ग । रामानुज । औरण । श्रीकृष्णदास । अग्रदासामरसिहौ। शङ्कराचार्य मगडनमिश्र । उदयनाचार्य । विलेश ! नामदेव । गीतगोविन्दकार- जयदेव । पद्मावती। श्रीधरस्वामी। विल्यमगत ! पद्मकला । विष्णु शर्मा। ज्ञानदेव । विलोचन । कुल पोखर । तिमति । द्युतिमान् । कर्मावाई। राजकन्या। राजपुत्र । वैश्यसाधु । चतुर्भुज । कामधुक । जयमल्ल । श्रीधर । साक्षौगोपाला। रामदास । नन्ददास | यात दास । रविदास । कबीरदास । पौपाजी। धनाभागवत । रामरान । सुखानन्द । सुरसरित् । नरहरि । माधवदास । रद्धा । परमानन्द । श्रीकृष्णचैतन्य । सूरदास । हरियास । कृष्णदास | विट्ठल । ब्रज- वल्लभ । रूपसतानत । व्यास । गोविन्दखामी। मुरारि । सदनकसाई । लड्डदास । मयाराज्ञो । लपा । नरसो। मौरावाई । तुलसीदासः परशुराम । एवमन्येऽपि बदयो निमिता । एवमव सन्तविलासग्रन्थापि अनेक निरूपिता । (२) यथा केनचिनिहापत "वराहमिहिराचार्यो मिल्लजातीयो का कश्चित् गृह इति । उक्त च रहनातक ।

·ग्रन्थकट चरितप्रस्ताव ।
इत्यनेन लक्ष्मणसेनस्य राज्ञः समये १.१० काब्दे वा तदासने समये
जयदेवस्य स्थितिरिति निष्पन्नं भवति । श्रीरजनीकान्तगुप्तमधाशयेन
जयदेव चरित पुस्तके १३.. एकाब्दे जयदेवस्य स्थितिरमिता ततोऽपि
जयदेवात्यवे गोवर्धनाचार्यस्ततोऽपि पूर्व तर्कभाषातर्कसंग्रहकाराविति ।
वस्तुतस्तु तर्कभाघाटीकारम्भ
"यस्तर्कभाषामनुभाषते स्म गोवर्धनम्तर्ककथास धौरः।
तेनानवद्येन सुधाशुगौरी कौतिगुरूणामताधिकास्तु ।
विजयश्रौतनूजन्मा गोवर्धन इति श्रुतः ।
तर्कानुभाषा तनुते विविच्य गुरुनिर्मितिम् ॥
श्रीविश्वनाथानुभपद्मनाभामुनो गरीयान् बलभद्रजम्मा ।
तनोति तर्कानधिगत्य सर्वान् श्रीपद्मनाभाविदुषो विनोदम् ॥ इति ।
दर्शनात् गोवर्धनः पद्मनाभमिश्रस्य माता बलभदमिश्रस्य पुत्लः ।
पद्मनामेन च किरणावलोभाखरे
"उपदिया गुरुघरगैरस्पृया वर्धमानेन ।
किरणावल्यामर्थास्तन्यन्ते पद्मनामेन ।”
“यस्तर्कदुस्तरतरार्णवकर्णधारो
वेदान्तवमनिरताध्वगसार्थवाहः ।
श्रीपद्मनाभरचितेन दिवाकरेण
तुयोऽमुनास्त सुकृतौ वलभडमिश्रः।"
इत्युक्तत्वात् वर्धमानोपाध्यायादपि पश्चात्कालभावीत्यर्वाचीन स' यत
उदयनाचार्य न्यायलीलावत्या प्रमाण यति न्यायलीलावतीकारः सा घ
वईमानोपाध्यायेन व्याख्याता इति ।
यमि घ शुक्लयजु संहितामाथ्यकर्तुः महौधरस्य समयनिर्णये १६
ईसवीयवर्ष समेम्बरमासे पण्डितय मुदितं जयचन्द्रप्रदत्ततामयलशासनस्थं
"दाशिदधिक दादशशतसंवत्सरे भारे मासि शुक्लपक्षे प्रयोदश्यां लियौ

·न्यायदार्तिकम्य भूमिकायाम् १० . रविदिने बहतोऽपि सवत् १२३२" इत्यप कम्य "महामगिरत बीमहो. धरयौवाय महामित्रपण्डितोहाले पुत्लाय महापगितश्रौदधौके श. शर्मणे ब्राह्मणाय" इत्युक्त वचनमवश्वम्य १२३२ सवासरात् पूर्व मदो- धास्थितिनिर्णीता। वस्तुतस्त शुक्लयजु सहिताभाध्यक महीधरेणात्मचरितमेव लिखितम् । "रसवेदाइभ १६४६ वर्षे माम्यसे ? धवले दले । चयोदश्यां रवेारे वाराणस्था महीधर ॥ औरत्नेश्वर मिश्रस्थ गुरो केशदजम्मन । शाज्ञया विति शोल्वो भाध्यकृत्यनुसारिणोम् । विदुषी सुखबोधाय व्यधाद्यानुसारत । भाष्य रामकृता वत्ति ताररावालोच्य ? तत्वर । नौलकण्ठो रमानाथ सिताम्भश्चन्द्रशेखर । भैरवोऽथ कपासिन्धुस्तेन तुभ्यान्टकेशरी । इति महौधाविरचिता शुल्बसूपति समाप्ता" पत्र कदाचिद्वहना महौधराणा सम्भवोस्ति तथापि तत्कृतग्रन्थेष मङ्गल लोकस्यैक्यात् सहिताभाष्ये वादावेव "भाध्य विलोक्यौव्वटमाध. वीयम्" इत्युक्त्या च माधवाचार्यस्य १३१३ काब्दे वर्षमानस्य समात् पचायावी महीधा इति तु वजलेपायितम् । एव - ऋग्वेदीयसर्वानुक्रमे मेधातिथि ऋषि , मेधातिथिभट्टोऽपि मनु स्मृतिभाष्यकार । श्रौवाचस्पति मिश्नो मामलामन्ते "तस्मिन्महोपे मह. भोपकौतॊ श्रीमन्द्रोऽकारि मया निबन्ध ।" गोपाख्यान महाभारते ध्यनुशासनपर्वणि ७. अध्याये थीमद्भागवतेऽपौत्यन्यो मृगपति । रामाववारसमये रावणो दशमुख व्यपरोऽपि लक्ष्मणेत्स्यायका लक्षण- कायस्यस्य माता रावण इf लह्मणोत्सवग्रन्थे प्रधृमोल्लसि वर्णित ।

·महधिगोतमचरितम |
निबन्धकाराणा जीवनचरितस्य निरूपितत्वात् तथ्येने यत्तया
विवादरहितमर्वाचौनाना जीवनचरित प्रायो नावगम्यते कि
पुनश्चिरन्तनाना गोतम कणाद प्रभृतौना महर्षोणामन्येषामपि
ऋषिकल्पानामाचार्याणा तथापि यथोपलब्ध सप्रमाणमन
निरूपयामि ॥
न्यायशास्त्रप्रणेतुर्भगवतो महर्गोतमस्य चरितम् ।
तत्र तावन्यायशास्त्र प्रणेता भगवान् गोतममहर्षि (१) कस्मिन्
काले कस्मिन् देशे आविरामौदिति निर्णयस्तु दूरे गतस्तस्य
नाम्येव विवादो वर्तते । स च गोतमो गौतमो वा ? दृश्यते
चानेकच गोतम इति बहुत्र च गौतम इति । किन्तु नेपधचरिते
१७ मर्ग ७५ लोक ।
कर्ता।
वैशेषिकसूत्रकर्ता कणादमहर्षिरपरोऽपि कणादभट्टाचार्य भाषारत्नस्य
मान्धाता महार्णवकर्मविपाकयन्यकार अन्योऽपि मान्धाता
महाभारते राजधर्म ६ अध्याये निरूपित । एवमेव बहवो वर्तन्ते ।
(१) महर्षिलक्षण वायुपुराणे पूर्वार्दै ५६ अध्याये।
"धोत्येष गतौ धातु श्रतो सत्ये तपस्यथ ।
एतत्सन्नियते तस्मिन् ब्रह्मणा स ऋषि स्मृतः ॥ ७' इत्यादि।
"यमान हन्यते मानमहान् परिगत पुर ।
यस्मादृयन्ति ये धौरा महान्त सर्वतो गुणै ।
4

·न्यायवासिकम्य भूमिकायाम्
"मुक्तये य शिलालाय मास्वमूचे मवेतमाम् ।
गौतम तमवेत्येनं यथा वित्य तथैव सः" इति ।
महापण्डितेन लोकोत्तरविद्यावैभवशालिगा श्रीषणोकत्वात्।
न्यायसूचत्तावपन्ने ।
तस्मान्मय प्रोता बद्दे परमदर्शन !"
विस्तरस्त तवैवाय मत्स्यपराये १४३ अध्याये ऽप्यनुसन्धेय ।
ऋषिलक्षणं नेयां चातुर्विध्यमुक्त सम्प्रदायविटि । यथा
"ऋषीणाम् ऋषिपुत्लाणामषिकाणा स्वयम्भवाम् ।
तथा नामाभिमानीयाद्यथैषा मन्त्रदृश्य ।
पवरैर्य समाख्याता ऋषयस्ते इति श्रुति ।
तत्पुत्रपौतनवार ऋषिपुत्ला इति स्मृता ।
লইয়া বিনাদিয়া।
देवादेवासो नद्यो गन्धर्वान्ते खयम्भव " इति ।
(१) श्रोहण सकपोलकल्प नया नोमिद किन्तु चार्वाकोतिरेवा
বয়ীনুবিনা। স্বামী কাঘা বু নছনি মাৰিবি বাম
३८ १ ३८ अध्याये विस्तरेण्ड वसते । यथा
"वैशम्पायन उवाच।
ततस तु राजान तिष्ठन्त वाभि सह ।
उवाच देवकीपुत सर्वदशौं जनार्दन ।
वासदेव उवाच।
ब्राझयालात लोकेऽस्मिन् थर्चनीया सदा मम ।
एते भूमिचरा देवा वाविधा सुप्रसादका ।
पुरा कृतयुगे राजमार्गको नाम राक्षस )
सपने महावाही बर्या बहुवाधिकम् ।

·महर्षियोतमचरितम् " इत्ययकम्य वरण छन्द्यमानश्च ब्रह्मणा च पुन पुन । व्यमय सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत । विभावमानादन्यत्र प्रादादरमनत्तमम् । व्यमय सर्वभूतेभ्यो ददौ तस्मै जगत्यति । स तु लब्बवर पापो देवानमितविक्रम । राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबल । स रघ निहत ते ब्रह्मदण्डेन राक्षस । चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ माशुचो भरतर्षभ ॥" इत्युक्तम अब केचित् रहस्पतिप्रिय एकश्चार्वाको दुर्योधनसख राक्षस- शार्शकोपर इतिचार्वाकदय निर्मूल कल्पयन्ति । तथावेऽपि वेदादि- निन्दकस्य न्यायकार्ट गोतमनिरूपकस्य चार्वाकम्य नलकथाप्रस निरू- पणान्महाभारतेऽस्य निरूपण नासम्भवौति मन्तव्यम् । यपि च शान्तिपर्वणि मोक्षधर्म १८ अध्याये भारद्वाज उवाच । “यदि प्रायायते वायुर्वायुरेव विचेरते श्वसित्याभाषते चैव समाज्जीवो निरर्थक प्यत्र नीलकण्ठौकाकार । नित्यं समिध्यत इति जीवस्यानोपाधिक हम दीप्यत इत्युक्त तल्लोकायतमते स्थित्वा च्याक्षिपति । यदौति । एवमेव २१८ यध्याये २३ तमे योके लोकायवमतसञ्चार कृत "दृश्यमाने विना च प्रत्यक्ष लोकसाक्षिक" इत्यादिना। चार्वाक चाय लोकसम्मतो वाको वाका यस्य एषोदरादित्वात् साधु । अत एव तस्य चार्वाकमतस्य लोकायत मित्यन्वर्य पर भामधेय " मिति सर्वदनिसग्रहे चार्वाकदर्शने माधवाचार्य मोक्तत्वात चार्वाको लोकायति- कश्चैक एवेति । व्यपरे तु "यनिहोत्र त्रयो वेदास्त्रिदण्ड भस्मगुण्ठनम् । बुद्धिपौग्यहीनाना जीविकेति रहस्पति।। वयो वेदस्य कर्तारो धूर्तभण्डनि पाचरा " - " " - 3 ·न्यायवार्तिकम्य भूमिकायाम "एषा मुनिप्रवरगोतमसूत्रवृत्ति (१) श्रीविश्वनाथरुतिना सुगमारपवर्णा । श्रीराचन्द्रचरणाम्बुजचचरौक- श्रीमच्छिरोमणिवच प्रत्येरकारि ॥" इति नैयायिकप्रवरेण विश्वनाथन्यायपचाननेनोकत्वात् । इत्याद्यपि च वदतश्चार्वाकराक्षसम्यैवदर्भाप " मुक्तये य पिलात्वाय". त्यादिवचन मित्य विज्ञाय न्यायशास्त्रस्य वास्तविकनिन्दापा तत प्रमापयन्ति पहासास्पदम् राक्षसोक्तत्वेन प्रियापरिग्रहात् । न चैव रोया गोतम. नामाप्युपहासास्पदमित्यप्यध्यतामिति वाचम् । वेदाना वेदसम्स्येव थापा होवस्यामिहोत्रसज्ञयैवोच्चरितत्वात । यथा च निधोत्रविदाभम- धारणादौना बुद्धिपोपहीनाना जोविकारत्वेन व्यवस्थापन कृतम् तथैव गोतममहर्षोलमत्व व्यवस्थापित महाममिति यावत तस्य गौतम इति नानि तन्न सम्भवतीति भाव । पत्र महाभारते राजधर्म युधिष्ठिरस्य राज्याभिषेकसमये चार्वाक समायातश्चार्वाकाद बहुपूर्वा वाल्यपूर्वा महर्षिगौतम इति लौकिकागो मते नियो भवितुमर्हतौति ।। 'आसन मघासु मुनय प्रशासवि एथ्वी युधिष्ठिरे पती" इत्यादिवहसहितावचनेन यदा सप्तर्षयो मघानक्षत्रे स्थितास्तदेति ५५०० गतवर्षासन्ने सम्भवतीति गणित शास्त्रानुसारेणेतिहासिकसत्तेन च न्यायदर्शनभाष्यकारवाल्यायन चरिते ऽचैव निपुणतरमुपपादयिष्यते । (१) यस्मन्निकट पुण्यग्राम(पूनानगर)लिखित पुरातनमेक परिशुद्ध पुस्तक वर्तते तबाऽयमेव पाट तथा इण्डियाफिसलाहबेरोपुस्तकालये वर्तमाने लिखित पुस्तकेपि एव १८२८ इसदौयवर्षे कलिकातान गरे मुहिते ऽमि पुस्तके नवौने तु क्वचित शोधकप्रभादाद गौतमसूवत्ति". सज समय रिति जातम्।

·महधिगोतमचरितम्। वेदादिभाष्यका श्रीमाधवाचार्यण च मर्वदर्शनसंग्रह(१) तपाद- दर्शने “तत्र प्रथमाध्यायस्य प्रथमानिके भगवता गोतमेन प्रमाणदिपदार्थनवकलाक्षणनिरूपण विधाये"त्याधुकत्वाद् श्रीजय- नारायणतर्कपञ्चाननेन च वैशेषिकसूत्रविवृत्याद्यनेकनिबन्धकारेण वङ्गदेशस्थ एसियाटिक्-मोमाइटीद्वारा मुद्रिते न्यायदर्शनपुस्तके 'गोतममभिप्रणीतं न्यायदर्शन"मिति लिखितवात् । श्रौतारा- नाथतर्कवाचस्पतिभट्टाचार्यणापि वाचस्पत्ये वृहदभिधाने न्यायपाब्दे न्यायशास्त्रस्य गोतममणीतत्वेनैवावधारणात् गोतम इत्येव निर्णोतं भवति । अयं च गोतमः पुरोहितत्वेन सूककर्तत्वेन वा ऋग्वेद- संहिता-तझाय्य- अथर्ववेदमंहिता- शतपथब्राह्मणादिषु अनेकेषु स्थले- पूत इत्यस्य समयादिनिर्णये वेदा एवं प्रमाणानौति । तथाहि करग्वेदसहितायाम् १ अष्टके ५ अध्याये ६२ सूने । मनायते गोतम इन्द्र नव्यमतववा हरियोजनाय । सुनौथाय नः शवमान नोधाः प्रातर्मजू धियावसुर्जगम्यात् ॥ एवमेव ७७ । ७८ मूयोरपि । अथर्ववेदसंहितायाम् ५ काण्डे । अनुवाके, १८ काण्डे नुवाकेऽपि गोतमस्य चर्चास्ति । माध्यन्दिनीये शतपथब्राह्मणे(२) १ काण्डे ४ अध्याये । “विदेधो माधयोऽमि वैश्वानरं मुखे भार तन्य गोतमो रागण कृषिः (१) सोसाइटोमुहिते पुस्तके ११२ एछेऽवलोक्यम् । (२) DL Aibrecht Yelkt वेवरमहाशयमुहिते पुस्तके ३९ एछे इराष्यम् ।

·२० न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम वर्ग पुरोहित ग्राम तस्मै ह स्मामध्यमाणो न प्रतिश्टणोति तन्मेऽग्नि- श्वानरो मुखानियद्याताऽइति । एवमेवाग्रेऽपि तस्मिन्नेवाध्याये । ऋग्वेदमहिनाभाय्ये प्रथमाएके ५ अध्याये २१ बयो- दशानुवाके एकादश सूझामि तचोपप्रयन्त इति नव प्रथम सूकम् । तत्रानुक्रम्यते । उपप्रयन्तो नव गोतमो राइगणो गायत्र विति । अध्यायमर्थ रहगलनामा कशिदृषि तम्य पुत्त्रो गौतमोऽस्य सूकस्य ऋषिरि"त्यादि । अपि च । यजुर्वेदीयकाठकोपनिषदि ५ वल्याम्। छान्दोग्यो- पनिषदि ४ प्रपाठके ४ खण्डे, ५ प्रपाठके ३ । ४ । ५। ६ । ७ ॥ १६ । दण्डेषु वृहदारण्यकेऽपि ४ अध्याये ६ ब्राह्मणे गौतमस्य चर्चाया वर्तमानवानिश्चित भवति गोतमस्यापत्यं गौतम ऋष्यन्धकष्णिकुरुभ्यश्च (पाणि. अ. ४ पा. १ सु. ११४) इत्यनेन अप्रत्यये कृते गोतम विना गौतमस्थासम्भवात् गोतम एवं मूलपुरुष । श्रत एव रहदारण्यकोपनिषदि ५ अध्याये ७ ब्राहाणे "मोऽन- वीन पतञ्चल काप्य याशिकारश्च यो वै तत् काप्य सूत्र विद्यात् तश्चान्तर्यामिणमिति म ब्रह्मवित् स लोकवित् भ देववित् म वेदवित् म भूत वित् म अात्मवित् स सर्वविदि"त्युपक्रम्य होवाच वायुर्वे गौतम तासूत्र वायुना वै गौतम सूत्रणाय च लोक' परञ्च लोक सर्वाणि च भूतानि सन्दृयानि भवनि" इत्युक्तम् । अच शारभाध्ये गौतमेति गोबत" इत्युक्तम् । अन्ये तु अस्यामेवोपनिषदि ४ १ २ बा, "इमामेव गौतमभरद्वाजा- "म " ·महविगोतमचरितम् वयमेव गोतमोऽयं भरदाज" इत्यत्र गोतमशब्दवदत्रापि गोतम एवेत्याङ्गः। यद्यपि नैषधचरितमोके शास्त्रमित्येवोक न तु न्यायशास्त्रमिति तथापि भगीरथ-नृहरि-नारायण लक्ष्मणप्रतितट्टीकाकारै “शास्त्र न्यायदर्शन" "तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इतिसूत्रेण" इत्यस्यैवोक्तत्वात् गोतमशतस्य अस्यैव न्यायशास्त्रस्य ग्रहणम् । अपि च गोतमान्तरेण छतमर्वाचौनमिद न्यायशास्त्रमित्यपि न भ्रमितव्यम्। विश्वनाथ- न्यायपञ्चाननेन न्यायसूत्रनो प्रथमाध्याये प्रथमसूत्रव्याख्याने न्यायस्य सर्वपशास्त्रोत्तमत्वसाधनप्रस्तावे "तथा च न्यायो मौमांसा धर्मशास्त्राणोति श्रुति(९)"रित्युक्त्वात् वेदे न्यायशब्दोपादानाच्या- यस्यातिचिरकालावस्यायित्वात् तत्कर्तगीतमस्थाप्यतिचिरकालाव- स्थायित्वं निर्विवादमेव । अत्र श्रुतौ मौमांसाधर्मशास्त्रमान्निध्याच्याय- शब्दवायानामन्येषां ग्रहण न सम्भवति तस्मान्यायशास्वस्थ ऋग्वेदसंहिताशतपथब्राह्मण-यजुर्वेदीयकाटकोपनिषत्-सामवेदीय - छान्दोग्योपनिषत्प्रतिपादितमोतम(३)प्रणीतले नासमञ्जसमिति । (१) ऋग्मेदीयचरणव्यूहे तथा यजुर्वेदीयचरणयहऽपि दृश्यत । (२) श्रुतिस्तु वेदो विज्ञेयो धर्मशास्त्र तु वै स्मृति । मनुस्मृति छ. १ Jलो. १०। (३) केचित्तु वायुपुराणौयगयामाहात्म्ये २ अध्याये । "ब्रह्मा संमतसंभारो मानमाविमोऽसृजत् ।" इत्युपक्रम्य । "कपाल गोतम च तथा वेदशिरोवतम्।" इत्युक्तं वचनमवलम्व्य श्वेत वाराहकल्पे गोतमस्य ब्रह्मण पुत्तत्वं वदन्ति . तधात्वे ।

·२२
न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम्
एतदनुकूलान्येव वचनानि पुराणेवपि उपलभ्यन्ते ।
तथाहि पद्मपुराणे उत्तरखण्डे २६३ अध्याये ।
"कणादेन तु सम्प्रोक्न गास्त्र वैशेषिक महत् ।
गौतमेन(१) तथा न्याय सांख्य तु कपिलेन वै
दिजन्मना जैमिनिना पूर्व वेदमयार्थत ।
निरीश्वरेण वादेन कृत भास्त महत्तरम् ॥" इत्यादि
स्कन्दपुराणे कालिकाखण्डे १० अध्याये ।
॥
4
"क्षीरोदार्णवसम्मत लयौबन्धी निशाकर ।
ग्रहाणा भया दत्त गौतिवर्द्धम् ।"
इति गणेशचतुर्थोव्रत कथाषा दर्शनाचन्द्रमात समुद्रादुत्पत्ति अमित्र
नेवाभ्या वारि राखाव दशधा द्योतयदिश ।
तविधिना इछा दिशो देयो दधुस्तदा ।
समेत्य धारयामासनं घ वा समशकुवन् ।
सताभ्य सहवाध दिगम्यो गर्भ प्रभावित ।
पपात भासयलोकान्छोताच सर्वभावनः । देसि
हरिवशात् बर्मचादुत्पत्ति स्वस्य च समन्वय कल्पभेदाव
सौति गोतमोत्यत्तावपि तथैव समन्वय कार्य इति । गयामाहात्म्य
मुहिते तु गौतम ति दृश्यते ।
(१) व्यपरोऽपि गोतमो मस्यपुराणे ४८ अध्याये निरूपित ! अय च
उशिभाम्भहर्ममतागर्ने स्थितो वृहस्पतिशापा दौर्घतमा नाम (बन्ध )
ऋषिरभूत् पुन सुरभेरनुग्रहात् गोभिन्तमो ध्वस्त यस्येति निमत्या गोतम
समावः।
महाभारते यादिपर्वणि १०४, १.५ थध्याये दीर्घतमसो 'गोतमम्यो.

·महधियोतमचरितम् " त्पत्ति गौतमादिभिस्तत्युत्तेश्च स्वमात्रनुक्षया दीर्घतमसो गङ्गाजले प्रक्षेप इत्युक्तम्। यह तु ऋग्वेदसहिताभाष्य - शतपथब्राह्मणादौनमालोथैव न्यायकन्द- लोभूमिकायामस्यैव गोतमस्य न्यायशास्त्रकारीत्व प्रतिपादितवान् किन्वि दानी तत्समालोचनाद राहगणस्य गोतमस्य वैदिकसूक्तस्य ऋषित्वात पौरोहित्याच शास्त्रकर्टत्वसम्भवादीर्घतमोऽन्धस्य शास्त्रकर्टत्व निराकृत भवति । अपि चामुपदमेव वक्ष्यामि व्यस्य न्यायशास्त्रकातमस्य अक्ष- माद इति नामान्तरम् तथा सति दीर्घतमसोऽन्यस्य गोतमस्य प्रारते चक्षुषी एव नस्त बक्षपादत्व तु प्रमायसहखेणामि भवितु नाईतौति । यपि च मनुस्मतौ । यध्याये यो• ३४ । ३५ । बह प्रजा सिहास्तु तपस्तमत्वा सुदुश्वरम । पतीन् प्रजानामसृज महर्षीनादितो दा ॥ मरीचिमरिसी पुलत्स्य पुलह क्रतुम् । प्राचेतस वसिष्ठ च मगु नारदमेव च । इत्युक्तवाद यङ्गिरा ब्रह्मण पुत्तस्तद्दश्यो गोतमो गोत्रप्रवर्तको यथाह मनु । "जमदनिर्भरद्वाजो विश्वामित्रात्रिगोतमा । वसिछकश्यपागम्त्या मुनयो गोषकारिण । एतेषा यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्यते ॥" इदमुपलक्षणमन्येषामपि ग्रन्थान्तरे दर्शनात । गोत्रप्रवरनिरूपक घु ग्रन्येधु गोतमगणे दश पठिता । थायास्या । शरहन्त । कौमण्डा । दीर्घतमस । यौशनस | कारेणुपाला । राहगणा । सोमराजका । वामदेवा । रहदुचाश्चेति । इत्यनेन राष्ट्रगणो भिन्नो गोतमो दीर्घतमाश्च भिन्न इति सियति । एव मन्थादौनामवान्तरभेदा सप्रमाण वात्स्यायन चरिते निरूपयिष्यन्त इति। ध्यत्र गौतमस्यापत्य पुमान् गोतम ऋष्यन्धकशिशकुरुभ्यश्च ( पाणि. "

·महपिगोतमचरितम।
२५
"योक्षपाद(मृधि न्याय प्रत्यभाददता वरम् ।
तस्य वात्स्यायन इति भाव्यजातमवर्तयत् ॥” इति ।
न्यायवार्तिकारम्भे ।
"यदक्षपाद प्रबरो मुनीना
शमाय शास्त्र जगतो जगाद।" इति
इत्यनेनास्य गोतमम्य महर्षे अक्षपाद इति नामान्तर निष्पन्न
भवति ।
महाभारतटौकाया नेलकण्यामादौ ।
"कणभचमचरण जैमिनिकपिलौ पतञ्जलि च नुम ।" इति
दर्शनात् अक्षचरण इत्यपि नामान्तरमेवेति ।
अनेन गोतमेन प्रणौतस्य न्यायशास्त्रस्य सर्वविद्योत्तमत्व प्रति-
पादयन्ति स्म श्रुतिस्मृतिपुराणेषु ।
तथाहि “न्यायो मौमासा धर्मशास्त्राणौति श्रुति ।"
(१) "नैयायिकस्वक्षपाद' इत्यमर । ( भट्टकौलहाननिदेन मुद्रिते
ऽमरकोशे १८२ एॐ) नैयायिक अक्षपाद हे प्रमाणप्रमेयसयेत्या-
दिघोडश पदार्थवादिनो गोतमस्येति तद्याख्यातार । यक्ष नेत्र दर्शन
साधनतया जात पादेस्येति तदर्थ ।
कदाचिद्देदव्यासापरनामधेय कृष्णद्वैपायनमहर्षिगौतमेन सङ्गत इद
मूचे यदनेन जीववझणो दस्त प्रतिपादित इत्यस्य मुख मावलोकाय
प्यामोति तावदेव गोतमेन महर्षिया व्यासम्यावलोकनार्थ पाद प्रसारित
इति मादे प्रक्षु सञ्जात ततश्च व्यासो गोतममक्षपादनाना स्तुतशनिति
पौरायिकी कथा कथयन्ति सुद्धा । इमामेव कथा भड्यन्तरेण समुदत्य
वाचस्पत्ये इदभिधानेऽक्षपादशब्दे शब्दार्थसमन्वयः कृत इति ।
4

·२६ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मनुः। "ङ्गानि वेदाश्त्वारो मौमांसा न्यायविस्तरः । पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्या होतायतुर्दभ ॥ (३) इति । याज्ञवल्क्योऽपि । "पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्रागमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥१०(२) इति । विष्णुपुराणे च । "अङ्गानि चतुरो वेदा मौमामा न्यायविस्तरः । पुराएं धर्मशास्त्रं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ।। आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चैव ते पयः । अर्थशास्त्र चतुर्थ तु विद्या प्रसाद व तु ॥ (२) इति । अथ कोपाममाज्ञानात्मकरत्नत्रयप्रतिपादकत्वाद वेदानां काण्डचयात्मकत्वान्नीमांमापि कर्ममीमांसा भक्तिमीमांसा ब्रह्म- भौमामा चेति त्रिविधैव मौमांमापदेन ग्राया। परमात्मजीवा- त्मनोमदम्य मिद्धानत्वेन प्रतिपादकलावैशेषिकमांख्ययोगानां न्याय- विस्तारपदेन न्यायेन्तर्भाव इति प्राधान्येन न्यायपदोपादानम् । (१) इदं वचनं तु "विसम्य विद्यापरिसंस्थया मे कोटीयतसो दश पाहतोति" रघुवंशस्यपथममार्गस्यग्नोशयारयाने मनुभाना समुद्धृतम् । (२) यामासनौरथध्याये ३ नोक 1 यच पुराशतकंमोमासे ति पाठं पठति केचित् योगापि पाठेन तकंपदेन न्यायम्यैव ग्रहणम् । () विधारा ३ यो ६ अध्याये ! एवं वापारा पूर्वाई ८९ पध्याये मो.०९।०८।

·न्यायशास्त्रप्रशसा। यद्यपि मांख्ये परमात्मनिरूपणं नास्ति तथापि "एक सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति" इति वचनप्रामाण्यात् सांख्य- योगयोरेकवाक्यतया सांख्यस्यापि ग्रहणम्(१) । अत एव मनुरपि। ११ अध्याये १० ६ लो० । "आर्ष धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना। यस्तणनुसन्धने म धर्म वेद नेतरः ॥” इति । इदमेव मनुवचन (९)मुद्भाव्य तार्किकरक्षा- (१) जरनैयायिकजयन्तस्तु न्यायमञ्जर्या प्रारम्भे एव । “न्यायविस्तर. शब्देनैतदेव शास्त्रमुच्यते । न्यायस्तर्कोऽनुमानं सोऽस्मिन्नेव व्यत्पाद्यते । यत. सांख्याईतानां तावत्क्षपणकाना कीदृशमनुमानोपदेशकौशल कियदेव तत्तया वेदग्रामाण्यं रक्ष्यते इति नासाविह मनाई इति ।" (२) व्यत्र मनुवचनं नैकदेशीयत्वेन ग्राह्यम् । मेधातिथिप्रति- भाध्यकारैर्मन्वर्थ मुक्तावलौकारैः कुशकभट्टैरपि “मनुर्वै यत्किच्चावदत् तद्देषामिति । ऋचो यषि सामानि मन्त्रा याथर्वयाश्च ये । सप्तर्षिभिस्त यत् प्रोक्त तत्संर्व मनुरब्रवीत् ।" इत्यायुक्ताम्। मनोः प्राधान्ये मन्वर्थमुक्तावल्युइतछान्दोग्यब्राह्मणों "मनुर्वै यत्किञ्चिद- वदत् वदेवनं भेषजताया इति ।” एव छान्दोग्योपनियदि प्रपाठके १५ खड़े "ततझा प्रभापतये उवाच प्रजापतिर्मन मनुः प्रजाभ्य ध्याचार्यकुलावेदमधोत्य यथाविधानं गुरो कर्मातिशेषेणाभिसमादृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे खाध्यायमधीयानो धार्मिकान् विदधदित्यादिदर्शनान्मनोः प्रशंसा वेदेऽपि वर्तत इति विज्ञेयम् । सृहस्पतिनाप्युक्तम् ।

·न्यायवार्तिकम्य भूमिकायाम् अत्र तर्कशब्देन या) तर्कस्य सर्वप्रमाणानुग्राहकत्वं प्रमाधितम् । एतस्मादपि तर्कनिरूपकन्यायशास्त्रस्य ग्रहणं सम्भवति । गोतमप्रणौताया पाचौक्षिक्या एव ग्रहणम् । “अान्वौदिको दण्डनीतिस्तक विद्यार्थशास्त्रया"रित्यमरकोशात् । अत एव सर्वलिङ्ग- सन्यासयन्थे "नैषा तर्कण मतिरापनेयेति कठोपनिषद" "स्तर्कादि- शास्त्रपठनं वर्जयेतियामना"दित्यादिवेदान्तिकार्थः मङ्गच्छत- इति । न्यायदर्शनवात्यायनभाष्ये १ सूचव्याख्याने । "यमान्वौचिकी विद्या प्रदीपः सर्व विद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । श्राश्रय. सर्वधर्माणी विद्योद्देशे प्रकीर्तिता ॥ (१) इति । जयन्तोऽपि न्यायमचर्याख्यायां न्यायसूत्रहत्तौ प्रथमसूत्राव- "वेदार्थोपनिवहत्वात् प्राधान्यं हि मनो. स्मृतम् । मन्पर्धविपरोता या सा स्मृति प्रशस्यते । सावच्छास्त्राणि सोभन्ते तर्कव्याकरणानि च । धर्मार्थमोक्षोपदेशा भनुवन्न दृश्यते ।" वचनमिदं कुल्लूभट्टेने मनुटोकायां समुद्भुतं किन्तूपलभ्यमानायां मुहिसाया रहस्पति मसौ नोपलभ्यते उपलभ्यते च रहस्पतिस्मृती पन्योऽयं १२.. पुलोकात्मको वर्तते इति श्रुतं मया श्रीगुरुचरणेभ्यः । (१) ताकिंकरक्षाया दिपगिडत जर्मल मुहिते पुस्तके १४५ शेऽवलोक्यम् । (२) पम्यार्थी व्यापार्तिक-न्यायवार्तिकतात्पर्यटौका-न्यायवार्तिक तात्पर्य परिसरादौ परविन्तरेण यतिस्मतिपुराणामारीन न्यायस्य विद्योत्तमा व्यवसाय प्रश्चितोऽतो विम्त र भिया र निरुमितोमा मिरिति । 6 ·न्यायशास्त्रप्रशसा। २६ तरणिकायाम्। “इयमेवाचौतिकी चतसृणा विद्यानां मध्ये न्याय- विद्या गण्यते श्रान्चौखिको चयो वार्ता दण्डनीतिश्च मातीति। प्रत्यक्षागमाभ्यामौक्षितम्यान्चौक्षणमन्वौचाऽनुमानमित्यर्थः। तद्यु- त्पादक शास्त्रमा चौक्षिकम् । ननु चतस्रश्चेद् विद्या कथ चतुर्दश दर्शिताः" इत्युपक्रम्य "नवक्षपादात्पूर्व कुतो वेदप्रामाण्यनिश्चय श्रामौत् । अत्यन्पमिदमुचते। जैमिनेः पूर्व केन वेदार्थी व्याख्यातः पाणिनेः पूर्व केन पदानि व्युत्पादितानि। पिङ्गलात्पूर्व केन छन्दामि रचितानि । श्रादिमत्प्रति वेदवदिमा' विद्या: प्रवृत्ताः । संक्षेपविस्तर विवक्षया तु तास्तांस्तत्रतत्र कर्टनाचक्षते" इत्यन्तनामुमर्थ निपुणतरमुपपादितवान् । अत एव गङ्गे गोपाध्याया अपि तत्त्वचिन्तामणौ "अयं जगदेव दुखपसमग्रमुद्दिधौर्युरष्टादविद्यास्थानेश्वभ्यर्हित- तमामान्चौधिौ परमकारुणिको मुनि. प्रणिनाये"त्याधुक्तवन्तः । विश्वनाथन्यायपञ्चाननास्तु न्यायसूचकृत्तौ प्रथमसूत्रव्याख्याने "श्रवणादनु पश्चादीचा अन्वीचा उन्नयनं तनिर्वाहिका सेयमाची- तिको न्याय तर्कादिशब्दरपि व्यवष्ट्रियते तथा च न्यायो (२) न्यायदर्शनवात्सायनमाथे प्रमाणप्रमेयेत्यादिप्रथमसूत्रव्याख्याने "क पुनरय न्याय । प्रमायरर्थपरीक्षण न्याय । प्रत्यक्षागमाश्रिवमनु- মাস মাৰীবা মামামীহিন্যান্যীহুমী। নয়া মন इत्यान्चौक्षिको न्यायविद्या न्यायशास्त्रम् ।" यत्र तात्पर्यटोका "पवरूप- स्थतरूपो वा हेतुय । प्रतिघ्राद्यवयवसमूहो वा न्यायः। नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थसिद्धिरनेनेति न्याय इति ।" निर्णयतेऽनेनेवि न्याय इति व्यत्पत्या न्यायशब्दो वैदिकपदार्थनिर्णा- ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् मौमांसा धर्मशास्त्राणोति श्रुतिः। पुराणन्यायमीमांसेत्यादि स्मतिः। मौमांभा न्यायतर्कश्च उपाग.(१) परिकोनित इति पुराणम् । विद्येभ्यस्त्रयों विद्या दण्डनौति च पाश्वतीम् । प्रान्चौतिकौं चात्मविद्या वारिम्भांश लोकतः । इति मनु:(१) । तथा । यस्तकंपानुभन्धत्ते स धर्म वेद नेतर इत्यादि(३) । यकेऽधिकरणमेदे अपज्यते अत एव जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे माधवा- चार्या "सर्व न्याया समर्थिता भवन्तौति । क्वचिद्धर्मशास्त्रेऽपि न्याय- शास्त्रत्वेन प्रयुज्यते । काकतालीयन्यायादो याभाणके न्यायशब्दप्रयोगात पारिभाषिकस्ते च न्याया लौकिकन्यायसयहयन्ये ३३४ संख्यका परिहत श्रीरामदयालुशिथ्योराणेन सटहोता ! (१) वेदाङ्गानि अथर्ववेदीयमुण्डकोपनिषदि १ मुराडके "दे विद्ये वेदितव्ये प्रति हम यट्रझविदो वदन्ति परा चैवापरा छ । तवापरा दो यजुर्वेद सामवेदोऽथर्ववेद शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दो ज्योतिमिति" पाणिनीयशिक्षादौ च वेदाङ्गामा निरूपण पथा "छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तौ कल्पोऽय पश्यते । ध्यौतिषामयन चक्षुर्निगत श्रोत्रमुच्यते । रिक्षा घ्राश तु वेदम्य मुख व्याकरण स्मृतम् । तस्मात् भाइमधोन्यैव ब्रह्मलोके महीयते ।" वेदाङ्गोपाइमेदा शिक्षाकस्पयाकरणभेदादपसतुर्वेदपरिशियसंग्रह भूमिकाया जैनेन्द्रयाकरणभूमिकाया च निरूपयिष्यन्तेऽस्माभि । (२) मनुामती ७ अध्याये प्रलो. १३ वितरस्तु मेधातिथि भाथ्यादौ (२) ममुरमानो १२ अध्याये तो• १.६।

·न्यायशास्त्रप्रशंसा ।
३१
मोक्षधर्म भारते।
तत्रोपनिषदं तात परिषं तु पार्थिव ।
मयामि मनसा तात दृक्षा चान्चौचिकौं पराम् ॥
इत्युपनिषदर्थयान्चौविक्यनुसारौ ग्राह्य” इत्याद्युक्तवन्तः ।
देवीपुराणे ऽपि ४५ अध्याये ।
'श्रात्मवेदनशीलवादचौक्षणपराथ वा।
अन्वौचाकरणत्वादा तस्मादान्वौतिकी स्मृता ।" इति ।
कामन्दकोऽपि ।
"अान्वौशिकी त्रयो वार्ता दण्डनौतिष्य प्राश्ली।
विद्याश्चतस एवैता लोकसस्थितिहेतवः ॥
आन्वीठियाऽऽत्मविज्ञानं धर्माधर्मों त्रयोस्थितौ ।
अथानौं च वार्तायां दण्डनीतौ नयानयो" इति।
इमामेवान्चौषिको विद्यामध्यात्मविद्यावेन दत्तात्रेयः अलकाय
प्रसादादिभ्य अचिवानिति श्रीमद्भागवत महापुराणे १ स्कन्धे
३ अध्याये १. ११ थोके प्रतिपादितं यथा
"पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेश: कालविप्लुतम् ।
प्रोवाचासरये सांख्य तत्त्वग्रामविनिर्णयम् ॥
पठे अबेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तो ऽनसूयया ।
भान्वीचिकौमलोय प्रहादादिभ्य अचिवान् ॥” इति ।
अत्र टीकाकाराः, तत्र श्रीधरस्वामी श्रान्चौतिकौमात्मविद्याम् ।
राधारमणदासगोरखामौ अबौक्ष्यते प्रात्मा इत्यन्वौज्ञा तामधि-
कृत्य नाम्। वौरराघवः श्रान्चौक्षिकौमध्यात्मविद्याम् । विजयध्वज;
--

·३२ न्यायवार्तिकम्य भूमिकायाम् श्रान्वौतिकौं तत्त्वविद्याम् । वल्लभाचार्यः आन्वीचिकौं योगपुर:- भरामात्मविद्याम् । विश्वनाथचक्रवर्ती श्रान्चौचिकौमात्मविद्याम् । एकदेवः श्रावौतिकौमध्यात्मविद्याम् । एतेन न्यायमिना श्रान्चौतिकौ इति न प्रतीयते । अत एवं “আল্লীবিন্ধী নীলিছবিখামাত্মী”ৰিয়ৰৗমথি मिद्धान्तितः ।. "नैयायिकानां मुख्येन वरुणस्यात्मजेन च । पराजितो यत्र वन्दौ विवादेन महात्मना ।" इति महाभारतेऽपि हतीयो नैयायिकः सङ्गच्छते अन्यथावौधिकौत्रितयापत्तेः। अयमेवार्थो न्यायनिन्दाप्रमा- समन्वये ऽग्रे विस्तरेण प्रपञ्चयिष्यते । तत्र उपनिषदर्थश्च धान्चौधिक्यनुमारौ ग्राह्य इत्यच "तचोप- निषदं तात परिशेष तु पार्थिवेत्यादि"महाभारतीयमोचधर्म प्रमाणयन्ति स्म विश्वनाथन्यायपञ्चाननादथ' पर समन्वयं त न प्रदर्शितवन्त इति ममन्वयः प्रदर्यते । महर्षिणा गोतमेन पाचौदिकौत्यपरनामधेये न्यायमारले प्रमाणादिपदार्थनिर्वसमरूपाणि सूत्राणि) रचितानि उपनि- (१) पराशरोपपुराणे १८ थध्याये । "वल्पाक्षरमसन्दिग्ध सारवदिश्वतो मुखम् । धन्तोभमनवा च सूत्र सूत्रविदो विदु ।" इति । थानिकटे वर्तमाने एकमिन् प्राचौने व्याकरणमहाभाष्यपुस्तके कगणित् पण्डितेन समुद्भुतम् ।

·न्यायशास्त्र प्रशंसा। पत्वपि तत्रतत्रोपदेशप्रसङ्गेन खभावोत्या भयन्नरेष वा तत्तत्प- दार्थज्ञापनपराणि वाक्यान्युपलभ्यन्ते इति उपनिषद्वाक्याभिप्राय- कायेव सूचाणौति विज्ञायते । तथाहि। प्रमाण-प्रमेय-समय प्रयोजन-दृष्टान्त-सिद्धान्ता- वयव-तर्क-निर्णय वाद जल्प वितण्डा-हेत्वाभास छल-जाति-निग्र- इस्थानानां तत्त्वज्ञानानि श्रेयमाधिगम । इति न्यायसूत्रम् । प्रमाणम्-मौम्यवादेतत् प्रमाणम्-न विना प्रमाणेन प्रमेय- स्योपलब्धि । मैयुपनिषदि ६ । १४, प्रमाणैरेतैरवगतः । नृमिहोत्तरतापन्याम् ६ प्रमाणाप्रमाणसाधारणा । सर्वोपनिषत्मारे, कि द्रव्य कि स्थान कति प्रमा- एम् । कालामिस्ट्रोपनिषदि १, उपनिषद ममाणम् । मुक्तिकोपनिषदि २ ॥ प्रत्यक्षम्-अनी ह वै नाम प्रत्यचम् । छान्दोग्ये ५।९।१, त्वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि बामेव प्रत्यक्ष ब्रह्म वदिष्यामि । तैत्तिरीयके । १।१।१ ॥ अनुमा वा अनुमानम्-बहिरात्मक्या गत्यान्तरात्मनोऽनुमीयते "यम्पाक्षरमसन्दिग्ध सारवद्दिश्वतो मुखम् । सूत्रस्य लक्षण चैतत् सहेतु अनुमापकम् ।" इति । भामत्या श्रीवाचस्पतिमिश्रास्तु: "लधूनि सुचितानि खप्ताक्षरपदानि च । सर्वस सारभूतानि सूत्राण्याडमनीषिण ।" इति । केचित्त "वहसूधनात् सूत्र"मिन्धप्याड । 5

·न्यायवार्तिकस्य भुमिकायाम्
गति:-अन्तरात्मक्या गत्या वहिरात्मनोऽनुमीयते गतिः ।
भैयुपनिषदि ६।१।
उपमा वा उपमानम्-मप्तविधेयं तस्योपमा। मैञ्युपनिषदि ।
२२ ।
शब्दः-प्रजया श्रोत्रं ममारुह्य श्रोचेण सर्वाच्छन्दानाप्नोति ।
कौषीतकिब्राह्मणोप.। ३ । ६ । उपनिषदः प्रमाणम् ।
मुक्तिकोपनिषदि २ ॥
प्रमेयम्-प्रमेयोऽपि प्रमाणतां पृथक्वादपैति । मैयुपनिषदि ६।१४।
धात्मा-कोऽयमात्मेति वयमुपास्महे कतरः म आत्मा येन का
रूपं पश्यति येन वा मन्द टणोति येन वा गन्धाना-
जिघ्रति येन वा वाच्यं व्याकरोति येन वा खादु धाखाड
च विजानाति । ऐतरेयोपनिषदि ३ अध्याये ।
प्रात्मान ए रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु ।
बुद्धि त मारधि विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥
इन्द्रियाणि हयानाइविषया एतेषु गोचरान् ।
আমিলী মীক্ষামনীষিয: ॥
कठोप. १ अध्या: । ३ वयाम् ।
महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धौरो न मोचति ।
कठोप. ४ वश्याम् ।

·न्यायशास्त्र प्रशंसा ३५ अविनाशी वा अरेऽयमात्मानुच्छित्तिधर्मा। रहदा- रण्यके ४ । ५ । १४ । आत्मा वा रे द्रष्टयः श्रोतव्यः । दृहदारण्य . २१४५, (आत्मगुणाः )-दूच्छयाप्नोति कैवल्यम् । अमृतबिन्दु . २८, विदेहमुकाविच्छा चेत् । मुक्तिकोपनिषदि १। २८, द्वेषधापूरमल्लोऽयम्। कृष्णोप . १५, तत्प्रयत्नेन शोधयेत्, भैयुपनि . ६ । ३४, तत्पुरुषप्रयत्नमाध्यम् । मुक्ति- कोप. २, पौरुषेण प्रयत्नेन । मुनिकोप , २। ६. अन्वेष्टव्यं प्रयवेन । मुक्तिकोप. ६३ । यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति नासुखं स्तब्धा करोति सुखमेव स्तब्धा करोति सुखं खेव विजिजामितव्यमिति मुखं भगवो विजिज्ञासे । छान्दोग्ये ॥ ७ ॥ २९॥ १, तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् । कठो. ५ । १२, इतरे दुःख- मेवापि यन्ति । वृहदारण्यके ।। ४ । १४, श्वेताश्वत . ३ । १० । दुःखस्यान्तं भविष्यति । श्वेताश्वत . ६ । २० । ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत। कठोप ३ । १३ । अनेन ज्ञानमाप्नोति संसारार्णवनाशनम् । कैवय २४॥ गरौरम-केन सुखदुःखे इति गरौरेणेति । कौषीतकि ११७, प्रज्ञया शरीरं ममारुह्य गरौरेण सुखदुःखे प्राप्नोति । कौषीतकि. ३ । ६ । खे शरीरे यथाकाम परिवर्त्तते। वृहदारण्यके ।। १ । १८, अस्मिन् पञ्चात्मके शरीरे । गीप. १।

·न्यायवात्तिकस्य भुमिकायाम् । इन्द्रियम्-भूतानौन्द्रियाणि । नृसिहोत्तरता ८ । दशेन्द्रियाणि महो १ । चचुरादौन्द्रिय स्वत । मुक्ति २ । २२ । पर्या-शब्दस्पर्शादयो यर्था । मैञ्युप ४ । २ । पुद्धि-मजानमाजान विज्ञान प्रज्ञान मेधा दृष्टितिर्मति मनीषा जूति स्मृति सङ्कल्प क्रतुरसु कामी वा इनि मायवैतानि प्रज्ञानस्य नामधेयानि भवन्ति। ऐतरे- योप ३ अध्याये, बुद्धिर्धति स्मृति प्रज्ञानम् । मैन्युप ६ । ३१ । मन -दशेन्द्रियाणि मन एकादशम् । महोप १। इंदौन्द्रियाणि भनमा मन्त्रिवेग्य । श्वेताश्वत २।८ । मन मर्वेन्द्रियाणि च। मुण्डकोप २।१।३ । इन्द्रियमनसि सम्पद्यमाने । प्रश्नोप ३ ।। प्रेत्यभाव -प्रश्नमा प्रेय मम्भव । वृहदारण्यके ३ । ८।१८। फत्तम्-रतिमात्र फलमस्या । भैयुप ७।८ । दुस-दुसे नोदेग । परमहमाप ३१, कर्तवादिदु खनिवृत्ति- दारा । मुक्ति । अपवर्ग-मर्गलगापवर्गइन् । मैथुप दोपश्यादि मोह । मैञ्युप ।। ३०, बद्धोऽतस्तद्धिप तो मुक । मैयुप ।। ३० तवित्तिमाच । साप- मियमारे १ । मोक्ष म्यादामनादयः । मुनिकोप २।८। पमयेर दिशा मायादयोऽपि पदार्धास्तवताका वदितव्या विम्तरभयादिहापरम्पत । अध्यवमायस्य ·न्यायशास्वप्रशंसा। एवमुपनिषत्सु तत्रतत्र तर्क-चिकित्सित-योग-वेदान्त-मीमांसा- ऋग्यजु:मामाथर्ववेदेतिक्षामपुराणदिविद्यानां नामानि तत्पति- पाद्यविषयाश्च वर्तन्न इत्यवगनाव्यम् । अत एव "श्रादिमर्गात् प्रति वेदवदिमा विद्या" इत्यादि २८ पृष्ठोकजयन्तलेखोऽपि सङ्गच्छतइति । तच्च न्यायशास्त्र(१) पञ्चाध्याय्यात्मकं तथा च न्यायवार्त्तिके पारम्भे “शास्त्र पुनः प्रमाणादिवाचकपदसमूहो व्यूहविभिष्टः पदं पुनर्वर्णममूहः पदममूहः सूचम् सूत्रसमूहः प्रकरणम् प्रकरणसमूह प्राझिकम् प्राहिकममूहोऽध्यायः पञ्चाध्यायौ शास्तम्" इति । तत्र प्रथमाध्यायान्ते । "तन्त्रप्रतिज्ञा संसारम्तवित्तिश्च संविदा । उद्देशो लक्षणं चैव तत्वानामिह कौर्तितम् ॥" द्वितीयाध्यायान्ते । "संशयस्य प्रमाणानां विचारस्तव्यवस्थितिः । शब्दस्य तत्वप्रामाण्यं पदार्थाचेह कीर्तिताः॥" बतीयाध्यायान्ते। (१) केचित्तु वात्स्यायनभाष्ये यात्मशरोरेन्द्रियार्थेत्यादिप्रमेयसूत्रथा- ख्याने “यस्त्यन्यदपि द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवाया' प्रमेयम् । त. देन चापरिसंख्येयम् । व्यम्य तु तत्वज्ञानादमवर्गो मियाज्ञानासंसार इति" थपि च वैशेषिकशास्त्रे प्रय एव हेलाभासा' संक्षेपेण निरू. पितास्त एव विस्तरेण पञ्च न्यायशास्त्रे निरूपिता इत्यादिना बलवती युक्ति प्रदर्य न्यायापेक्षया वैशेषिकस्य प्राथम्यं निरूपयन्ति । तदसत् मुक्तावलोप्रकामादौ प्रमाणादिधोहमापदार्थानां न्यायोलाना वैशेधिकोक्त ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् "बामा परीर करणमर्थी बुद्धिमनम्तथा । यद्यथा वस्तु तत्त्वेन तत्तथेहोपपादितम् ॥" चतुर्थाध्यायान्ते । "प्रवृत्तिदोपमाबन्ध. प्रेत्यभावः प्रपञ्चितः । फस्त दुःखं विमुनिश्व चतुर्थ परिकीर्तितः ॥" पञ्चमाध्यायान्ने। "जातौनी मप्रपज्ञानां निग्रहस्यानलक्षणम् । मावस्य धोपमहारः पञ्चमे परिकीर्तितः ॥" रत्येवम्प्रकारेण गास्वार्थमंग्रहे कृतेऽपि दानों न्यायसूच- पाठनिये बहवो मतभेटा दृश्यन्ते। नत्र तावत् सूचपाठपुस्तकं दिविधमुपस्नभ्यते प्राचीन भाष्यकारमम्मत्तपाठानुसारि नवीन च विश्वनाथन्यायपञ्चानमहतवृत्यनुमारि । किन्त्वकं पुरातन मायःद्धं पुण्यगामे (पूनामगरे) निखित मैयाचिकैः प्रामाणिकत्वनावरतं वास्यायनोपन्यायभायपुमतकमम्मविकटे वर्तते तच मर्वच सूच- भाग्ययोर्मध्ये विरामचिनाभावान् सूचावराणां मवानपुस्तकवत् गैरिकादिना रन्जितलाभावात् कपिन्स भाय्यकारेणापि अवतरपा- यादिमाघन्तर्भावनिरुपयात् । मक्षेपम्यैव व पूर्वकालावस्यायिन्ये "पदा रिविधो भावभावच भाव परिधः अभावविध" इति विपदान् नमदोभट्टापायंटलतांमत जोरभट्टकृत पदार्थदीपिका दोमा नापिक्षपा प्रापदापाय। (Vाहा पदाधान महेपेट पिच न्यायमिडास्तनिरूपये Pricinar प्रोमाभावादिभिः शतमेति पिरपेयमिपा विममाभि ·न्यायसूत्रमा निर्णयप्रस्तावः। व्याख्यानयोर्मध्ये सूत्राणां मिश्रणात्५) क्वचिच्च स्वतन्त्रेच्छस्य मुनेनियोगपर्यनुयोगानईत्वात् सूचकारेण यचयच अन्यमकोच: कृतस्तवतच वैशद्यार्थ भाय्यकारेण सूत्रत्वेनावभाममानानि बहनि वाक्यानि रचितानि तान्यपि "स्वपदानि च वर्षान्ने भाव्य भाव्य- विदो विदुरिति भाथलक्षणसमन्वयिना तेन व्याख्यातानीति(२) भाष्यग्रन्थेन सूत्रपाठनिर्णयो दुरधिगम एव । सूत्राणां लघुवात् खपाचरत्वात् सर्वतः सारभूतत्वात् भाय्य- संवस्तितानामेव तेषां पठनपाठनयोः प्रचारश्चिरन्तनः। कुतार्किकैश कुहेतृत्थापनादिना म च प्रचारी कृशतां नौत इति एतावन्मात्र सूचमेतावन्माचं भाष्यमिति निर्णयो न्यायवार्तिककारसमयेऽपि दुरधिगम एवामौत् अत एव वार्तिककारोऽपि “अन्ये तु माश्य- माधात् तद्धर्मभावित्वं दृष्टान्तभ्येति सूत्र पठन्ति" इत्याधुक्रवान्(१) किन्तु महर्षिणाक्षपादेन प्रणौतस्य नि श्रेयसहेतुभूतस्य शास्त्रस्य कुतार्किकाज्ञानान्धकारतिरोहितस्य प्रकाशनार्थ महाप्रदीपप्रज्व- लने प्रवृत्तेन वार्तिककारेण प्रायो बहनि सूत्राणि नौणेतानौति तत्रतत्र वार्तिकदर्शनादवगतं भवति । अथ वात्तिककारकृतसूत्रनिर्णयोऽपि मन्देभ्यो नाल भविष्य- नौति षड्दर्शनटीकाकार प्राचार्यवाचस्पतिमिश्रो न्यायवार्तिक- तात्पर्यटोकायां सूत्रयाठनिर्णयं यत्र तत्र कलापि साकस्टोन (१) १ प्यार था. २८ सर्वतन्त्र सिद्धान्तसूत्रव्याख्याने द्रव्यम् । (२) १ . १ था. तदत्यन्त विमोक्षोऽपवर्गदति २२ सुत्रव्याख्याने इण्यम्। (३) मुद्रितवार्तिकपुस्तके ए• १५८ ५०० दरव्यम् । .

·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् नदायार्थ न्यायसूची निबन्धाय) न्यायदर्शनमारार्थयोधक ग्रन्थ (१) एतदनुसारेणैष विश्वनाथन्याय पञ्चाननरपि न्यायसूत्ररत्तो तत्तनाम्ना ८३ प्रकरणानि विभक्तानि किन्तु मुदिता तत्पत्ति- पुस्तकम्यानवस्थितत्वात् परिशुद्धे पुस्तके तत्सव हरष्यम् । निबन्धोऽयं न्यायवार्तिके तौयखण्डे ऽन्ते मुदितः । यस्माभिः समा- लोचितं न्यायसूचौनिबन्धे पदसंख्यायामक्षरसंख्याया च लेखगणनावैषम्य वतंत इति । तच लेखकशोधकप्रमादानातमिति बोध्यम् । के चित्तु यस्य न्यायसूचौनिबन्धस्य न्यायवार्तिकतात्पर्यठौकाया कचिद विवाददर्शनादिभिन्नकार्ड कत्वं वदन्ति । तदसत् न्यायवानिकटौकायामेव १ सूपव्याख्याने ए. ५ "तदिदमभिधेयसम्बन्धप्रयोजनप्रतिपादनार्थकत्वं प्रथमसूत्रस्येत्युकम्' ए. 8८ "तदेवं प्रथमसूत्रेण शास्त्रस्याभिधेयप्रयोजन सम्बन्धान् दर्शयता पदार्थाः प्रमाणादय उद्दिया" इति वैषम्यदर्शनात् पूर्वपरयन्थयोविभिनकटकायापत्तेः । ध्यानिधुकाल नैतादृशो निवन्धः केनापि प्रामाणिकनाचार्यण कस्मि- चिदपि शास्त्रे निर्मित इति केनचिनास्य सूत्रनिर्णयास्य ग्रन्यस्योप. लब्धे प्रदर्शनेन कोसिलामेच्छया कल्पितोऽयमिन्युघोषपन्ति । तदत्यन्त • दरिदायितमनोरथम पता ऋग्वेदीय शाकल्यसंहिताया मण्डलाध्यायमा- मन्यादीनां संख्या वाराणसौस्यराजकोषसंस्कृतपाठमालीप पुस्तकालये वर्त- माने देवोपुराणे २१३ पचे निरूपितान्ति । व्यपरोऽपि तनिरूपकोऽनु. वाकानुफमनामा ऋग्वेदोषयन्यो वर्तते । पचाध्याय मसल-वर्ग:सात प पदाक्षायां संख्येव प्रकाभिता। यपा "यध्यायानां चतुष्ठिरमपरलागि दशैव १.४। वर्गातु सहसे हे संख्याते च यहत्तरे २..' महसमेतमालाना नियि लिविंगा। दश मा र पमन्ते मंग्यात वै पदमम १.१००। सर्च एक म्याकिय नवकम्तथा।

·1 -- न्यायसूत्रपाठनिर्णयपत्ताव । ३१ दो वर्गा तु चो ज्ञेयो न्यून चशत रमृतम । चतुष्क शतमेक च चत्वार सप्ततिस्तथा। पञ्चकामा सहसं तु दे च सप्तोत्तरे शते। चौणि शतानि षटकाना चत्वारिंशत्य च वर्गका । शतमनविशतिभि सप्तकानामूनाधयिरटकानाम् । ऋचा दश सहखाणि ऋचा पञ्च शतानि च । ऋन्नामशोति पादश्च १०५८०१ पारायण सप्रकीर्तितम् । अर्चाना सहसाणामेकविशतिक तथा । शतदय तु दाविशत्सपाद २१२३२ मुनिभि* पुरा । शाकल्यदृरे पदलक्षमेक साई च वेदे विसहस्युक्तम् । शतानि चासो दशक हय ध १५३८१२ पदानि ची दश चर्चितानि । एक च पातसहस च दश च सहखाणि साप्त शतानि । चर्चापदानि यानि पदानि चान्यानि चत्वारिक चत्वारि शतसहसालि द्वात्रिशचाक्षरसहखाखि ४३२..." एव यजुर्वेद-सामवेद व्यथर्ववेदीयसहिताग्रन्याना मन्वादिसख्या वाय पुराणे पूर्वाई ५६ । ६० । ६१ व्यध्यायेषु निरूपिता । माधवाचार्यग परामरमाधवाये पराशरस्मृतिमाथ्ये ५८२ रमृतौना सख्या कृता । यथा 'पराशरस्मृतावस्या ग्रन्थस्तृप्तिर्विवियते। हे काण्डे बादशाध्याया श्लोका बोनपटातम् । एव महाभारते व्यादिपर्वणि सपूर्णस्य महाभारतस्य पर्वावान्तरपर्धा ध्यायश्लोकाना सख्या कृता । तथा मार्कडेयपुराणान्तर्गत चण्डीसप्तशतीस्तोत्रस्य टौकायामन्ते नागेश- " G

·४२
न्यायवात्तिकस्य भूमिकायाम
रचितवान् । यत्र न केवल न्यायदर्शनाध्यायानिकप्रकरणसूत्राणा
सख्या निर्धारिता किन्तु पदानामधराणामपि संख्या निर्धारिता ।
भट्टेन कात्यायनीयतन्त्रानुसारेण प्रत्येकाध्यायस्य प्रत्येकमन्लाखामक्षराणा
सख्या प्रदर्य व्यत्राय गोप्यविधि रित्यादिना सख्या लिखिता। यथा
मार्कण्डेय उवाच १ वैश्य उवाच २ राजोवाच 8 ऋधिस्वाच २७
भगवानुवाच । ब्रह्मोवाच १ देयुवाच १२ देवा ऊचु ३ दूत उवाच २
थईपलोका • पादमन्त्रा २३ पादाईमन्त्रा २२ साईयादाईप्लोक
मन्ना २२ 'लोकमला ५३६ इत्य सतशतमन्त्रा ७०. 'लोकसख्या ५७८
ग्रन्थसख्या १०२ धक्षरसख्या १८२७२ ।
यति च। महाभाष्यानुसारौ पाणिनिसूत्रपाठी भिन्न काशिकादि
अत्यनुसारो छ भिन्न इति नागेशभट्टेनैव ।
वीणि सूत्रसहसामि नव सूचशतानि च ।
चतुष्यशि च सूत्राणि कृतवान् पाणिनि खयम्।
महाभाष्यानुसारिपाणिनिव्याकरणसूत्रसख्या निणय कृत इति ।
काभिकासम्मतचाय सूत्रपाठ इति प्रदर्य ।
'चौगि सूचसहसायि तथा नव प्रतानि ।
चतुर्सवतिसूत्राणि पाणिनि कृतवान् खयम् ।
इतम् । इद पुस्तकदयममनिकटे वतते।
एष शारीरकमीमांसासुत्रपाठनिणे यऽपि
'सून तु पञ्चपञ्चाशदुत्तर शतपञ्चकम्"।
५५५ सूत्राणि इति वाराणसोस्याको यसस्कृत पाठशालोयपुस्तकालये
वतंगाने चारोरकसूधमारायचन्द्रिकापुस्तके निरूमितम् ।

·न्यायसूधपाठनिर्णयप्रस्ताव । ४३ एवमुदयनाचार्या न्यायपरिशिष्टास्या(१) बोधमिद्धिोंधशुद्धिवेत्य- परनामधेयां न्यायसूत्रवृत्तिमेवं महानैयायिकश्रीगङ्गशोपाध्याया- त्मजवर्द्धमानोपाध्याया अपि अन्वौचानयतत्त्वबोधाख्यां न्यायसूचत्तिं निर्मितवन्न(२) इति । अपरोऽपि वाचस्पतिमिश्री न्यायतत्त्वालोकाख्या न्यायसूत्रत्ति रचितवान् तत्त्वचिन्तामणिप्रकाशाख्यां तत्त्वचिन्तामणिव्याख्यामपि, तेनैव "श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मिथिलेश्वरसूरिणा(२) । लिख्यते मुनिमूर्धन्यश्रीगोतममतं महत् ॥" (१) व्यस्य ग्रन्थस्य खण्डितमेकं जोर्ण पुस्तकं ममान्तिके वर्तते । तट्टीकापि न्यायपरिशियप्रकाशाख्या वर्द्धमानोपाध्यायकृता वर्तते । (२) सूत्रपाठनिर्णयार्थ तत्मारार्थनिरूपणार्थमेव वा उदयनाचार्य- वईमानोपाध्यायादिभिर्टनिग्रन्थो रचितो नो चेत् तात्पर्यपरिशुद्धियन्थेन तट्टीकया न्यायनिवन्धप्रकाशेन च सर्वाशम्य व्याख्यातायात किमपरमवशिएं यदर्थ रत्तिग्रन्थः पार्थक्येन रचित इति । (३) "श्रीभैरवेन्द्रधरणोपतिधर्मपत्नी राजाधिराजपुरुषोत्तमदेवमाता। वाचस्पति निखिलतन्त्रविदं नियुभ्य दैते विनिर्णयविधि विधिवत् तनोति" । इति दैतनिर्णये। व्यस्य वाचस्पति मिश्रम्य जीवनचरितमाचार्यवाचस्पतिनावमचरितप्रक. रणे प्रपञ्चयिष्यते ।

·88 न्यायवार्तिकम्य भुमिकायाम् इत्यादिना न्यायमूबौद्धवारनामा ग्रन्यो() रचितः किं तुनच सूचपाठ एव न वपरः कथिलेखः सूत्राणां निर्णायक इति । यत्तु स्कन्द पुराणोयकालिकाखण्डे १५-१८ अध्यायेषु वेदादि- विद्यानामिति हामो विस्तरेण निरूपितम्तव १७ अध्याये। आश्वलायननामामो शौनकात् प्राप्य चाखिलम् । मंगध्यापि च वेतानं सूत्र होतुर्विनिर्ममे ॥ पापम्तम्बो भरद्वाजः मत्यापाढ़ो(२) महामुनिः । कात्यायनोऽथ वि-नास्तथा बौधायनो मुनिः ।। ताध्वर्युसूत्राणि निर्ममुर्यजुषां तथा । जेमिनिः मामसूचाणि निर्ममे छन्दमां ततः ।। मषा प्रत्ययः कर्म यगीयं ममभूत् तदा। गोतमः स्वेम नकण मण्डयम् नवता हि ॥ गतोऽथ मुनिभिम्तच गागांनो योनिच्छति । पुनथानुग्टहीतोऽमौ श्रुतिमिद्धान्ततर्कतः । पर्वमोकोपकाराप तब मास्वं भविष्यति । इत्युक्रम् । मा मापानुपहाभ्यां ममवयनीयम् । प्रापातोपिणोतम् तु अष्टादाविधानिरूपणाप्रताये "गोतमेम नपा न्याप"मित्यादिवचनानि गन्धर्वनन्धमाया ममुदाय न्याय- निन्दाप्रांमाममयः हसम्तथाहि "गन्धर्वतो"। P- (0 ए दामाद्वारपायो विनयनमामंगलमोरोहिते antrnमोनि... (1) मारा गया ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्ताव । ५ 'गोतमप्रोजशास्त्रार्थनिरताः सर्व एव हि । मार्गालौं योनिमापन्नाः सन्दिग्धाः सर्वकर्मसु ॥ अत एव महाभारते मोक्षधर्मे काश्यपेन्द्रसवादे । अहमासं पण्डितको हैतुको वेदनिन्दकः । प्रान्चौचिकौ तर्कविद्यामनुरको निरर्थकाम् ॥ इति प्रस्तुत्य श्राक्रोष्टा चातिवना च ब्रह्मयज्ञेषु वै दिजान् । यस्येय फलनिष्पत्तिः श्गास्तत्व मम द्विज ॥ इति नाहाणं प्रति श्ट्रगालवाक्यम् । नन्चा 'बौदिको दण्डनौतिस्त्रयो त्रिदिवसुन्दरीति' कालो- कुलसर्वखौयवचनेन श्राद्यानामसहस्रान्तर्गतत्वेनान्वौतियाः श्रीम- दक्षिणकालिकास्वरूपाया अध्ययनरूपोपासनया यदि श्टगातत्व स्यात् तदा चतुर्वर्गफलं कुतो लब्धव्यमिति चेत् सत्यम श्रावी- विक्यध्यात्मविद्येति ब्रूमः मा च दत्तात्रेयप्रणौता न गोतमोका तथा च भागवते प्रथमस्कन्धे । 'चठे ऽरपत्यस्व वृत प्राप्तोऽनुसूयया । श्रायोचिकौमलर्काय प्रहादादिभ्य ऊचिवान् ॥' दति। अत्रिणा इतः सन् तस्थापत्यत्व प्राप्त कथमित्याह अनसूयया मामेवापत्त्य कृतवान् इति दोषदृष्टिमकुर्वनित्यर्थ । शेषं सुगमम् । "प्रान्चौधिकौमात्मविद्यामिति" श्रीधरस्वामिना व्याख्यातं न गोतमोकविद्या सा तु तर्काइयत्वेन प्रसिद्धति नैवम् तथावे अान्वीचिकौं तर्कविद्यामिति मोचधर्मझोके तर्कविद्येति विशेषणम् पाचौतिकी दण्डनौतिम्तकविद्यार्थशास्त्रयोरित्यमरसिंहोक न ·न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् 1 मगच्छते तस्मात् तथोईयोरेवान्वौतिकौति नामधेयम् । अथ नयुक्दोषस्तदवस्य इति मत्यम् गन्धर्वतन्त्राभिप्रायमनालोय दोषमागससे तथाहि निष्ठाया अतोतार्थाभिधायित्वाच्छार्गालौं योनिमापनाः प्राप्ताः गालयोनिकाः मर्व एव गोतमप्रोक- शाम्वार्थनिरताः केवल तर्कशास्त्रनिपुणाः मन्तः सर्वकर्मस सन्दिग्धा भवन्तौति वचनस्य निर्गलितार्थः । शाम्नानारव्यावृत्तिम्तु निपातेन व्यज्यते । अत एवं 'आम्नायार्थाविवादेन न्यायचिन्तां करोति य. । तेन नियमं प्राप्यं शार्गालों योनिमन्यथा ॥' रति पठन्ति । मोक्षधर्मलोकार्थस्तु तर्कविद्यामाचौनिकीमनु- रकोऽई दिजानाकोष्टानियका च यस्य ब्राह्मणं प्रत्याक्रोमम्य अति- वादस्य च फलनिष्पत्तिर्मम ग्टगातत्वमिति । युक्त चेतद् वाचिक- पापम्य मनुना तचालस्य प्रतिपादितत्वात् तथा च मनुः 'गरजेः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः । वाचिकैः पतितां यानि मानमेरक्यजातिताम ॥' इति । मानमपापं तु न रहम्यानामित्यये वक्ष्यते । कलौतरपरं वा नपा च भागवते प्रथमस्कन्धे 'मानुष्टि कम्निं मघाट मारग रव मारभृक् । कुगनान्यास मिध्यन्ति नेतराणि तामि यत् ।' भारशोधनर व मारयाही मनाइ राजा कनि नानु- देशोत्यययः। सुगमानि पुष्पानि आशु मरम्पेन मिद्यन्ति पनि । मराणि पापानि मा मिथ्यामि यततामि कतान्येव ·न्यायसूत्रपातनिर्णयप्रस्ताव । 4 " ॥ मिद्यन्ति न तु सङ्कल्पमात्रादित्यर्थः । सङ्कल्पः कर्म मानम- मित्यमरः यदि तु तर्कविद्यापाठन श्गालवमुच्यते तदा तु मोक्षधर्मस्याक्रोष्टेत्यादिश्योकस्य वैयर्थं स्थादिति सुधौभिर्विचार्य- मिति ॥” इत्य च प्राणतोषिणोकव्यवस्थाया श्राक्रोशस्य अति- वादस्य च फलं स्टगाललं न बान्वौविक्यनुगगस्येति निष्कर्षः ॥ यत्तु मांख्यप्रवचनभाव्ये पराशरोपपुराणनाना "अक्षपादप्रणीते च काणदे सांख्ययोगयोः । त्याज्य: श्रुतिविरुद्धोशः श्रुत्येक शरणैभिः ।। जैमिनीये च वैयासे विरुद्धांगो न कश्चन । श्रुत्या वेदार्थविज्ञाने श्रुतिपार गतौ हि तौ इति वचनं समुद्धृतं तत्सर्व पूर्वोकन्यायप्रशभाप्रतिपादक- श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासादिविरुद्धत्वादेकदेशीयत्वादपपुराणोक्तत्वा- चोपेक्षणीयम् । तथाहि श्रुतिस्मृतिपुराणमदाचारबलावलपरीचायाम पूना- नगरम्यानन्दाश्रमयन्त्रमुद्रितगौतमप्रणीतधर्मसूत्रे २ पृष्ठे “अथ यत्र दे विरुद्ध तुन्यबले प्रमाणे उपनिपततः, यथा “अतिरात्रे षोडशिन ग्टमाति" "नातिराचे षोडगिन ग्टहाति” “उदिते जुहोति" "अनुदिते जुहोति" इतिश्रुत्योर्विरोधः, तथा “नित्यमभोज्यं केश- कौटावपन्नम्" इति गौतमः "पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमवक्षतम् । केशकौटावपत्र च मृत्प्रक्षेपेण शुध्धति" इति मनु । तत्र कि कर्तव्यम् तुल्यबलविरोधे विकन्य' । प्रकर्षबोधने तु श्रुतिस्मृति- विरोधे स्मृत्यर्थो नादरणीयः अतुल्यबलखात्, अत एव जावास्ति .

·न्यायवार्तिकम्य भूमिकायाम् । राह 'श्रुतिमृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरोयमो। अविरोधे सदा काय स्मार्त वैदिकवत् सदा" ॥ श्राचारात्तु स्मृति ज्ञात्वा स्मृतेश्च श्रुतिकल्पनम् । तेन यन्त रित तेषा प्रामाण्य विप्रकृष्यते ।। अतोऽपि विशेष जिज्ञासुभि तन्त्रवार्त्तिकाद्याकरग्रन्यतो- ऽवसेयमिति ! यत्तु विश्वनाथन्यायपश्चाननेन न्यायसूचवृत्तौ पृ ५ प १७ "निग्रहस्थानान्त पातिना हेत्वाभासामा पृथगभिधानप्रयोजन जानाति भगवान् श्रपाद एव" इत्युनम् पाङ्कराचार्यण वृहदारण्यकोपनिषडाव्ये ४ अध्यायस्य २ नाक्षाण व्याख्याने "अहोऽनुमानकौशल दर्शितमपुच्छश्टङ्गेस्तार्किकबली- वर्दै"रिति । तदल प्रकोपित विज्ञानभिक्षुण विज्ञानामतास्ये ब्रह्ममौमामाभाव्ये अद्वैत- मिद्धान्तखण्डनप्रमों " श्राधुनिकास्नु" प्रच्छनबौद्धास्तु" इत्यादिवाको शङ्कराचार्या एव परिग्टहोता । प्रशस्तपादभाय्यटोकाया न्यायकन्दन्या श्रोत्रियद्धदिजन्मभिरित्यादिवाक्यैमिनीया एव परिग्टहोता । तत्सर्व प्रस्थानभेदेन श्रोद्धत्येन वा कृतमेव ममन्वयनीयम् ॥ आधुनिकन्यायतत्वविदम्त वदन्ति । एतानि न्यायदर्शनसूचागि पण्डितानि पुरातमान्यायदानाद् याथातथ्येनोपलधात् केनचित (९) विजयनगरमतमोरोजमुदित न्यायदर्शनपुस्तक सिद्धान्त नक्षम हटिया एयम् ।

·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्ताव । BE ममुद्धतानि यतः परीक्षाप्रकरणे प्रमाणादौनां परीक्षां विहाय प्रथमतः संशयस्यैव परीक्तिस्वात् सकलपदार्थानां परीक्षाभावात् उद्देशकमपरीवाक्रमयोधम्याच । इदं वात्स्यायनीय न्यायभाव्य- मपि विहाय किमपि प्राचीनं न्यायभाय्यमासीत् इदमुपलभ्य- मानं वार्तिकमपि विहाय किमपि प्राचीनं वार्तिकमामौत्(२) हेत्वाभामसूत्रवार्त्तिके “वार्त्तिकं कुर्वाणेनोक" मित्याद्युकवात् । ददं सर्व कुकन्पनामात्र शास्वतात्पर्यानवबोधात् वाचस्पति- मिश्रोदयनाचार्यवर्द्धमानोपाध्यायादिभिरचर्चितत्वाच्च । अभिनवदानिकाम्न वदन्ति “यस्मिन् ममये ऋग्वेदादि- मंहितायन्याना(२) मन्वादिस्मृतीनां वायुपुराणादिपुराणनां च प्रणयन तस्मिन् ममये मूर्खबहुले समारेऽध्यात्मविद्याया प्रभावात् कोऽपि पुरुषस्तदिद्याप्रणयने न समर्थ श्रासौदिति पञ्चभिः पुरुषै- (९) विजयनगरसखतसौरोजमुहिते न्यायदर्शनपुस्तके सिद्धान्त. लक्षणसूचटिप्पण्या हरव्यम् । (२) विजयनगरसंस्कृतसीरीजमुहिने न्यायदर्शनपुस्तके भूमिकाया २ एछे “सूत्रनिर्माणमाम्यनिर्मितिकालमध्ये कश्चन वार्तिक निर्ममौ यनाम साम्प्रतं नोपलभ्यते यथा पाणिनीययाकरणे सूत्रभाष्ययोर जरा कात्यायन इति तर्कयता पाश्चात्याना मतेन वार्तिकवचनानीत्यादि " विडिशमहाशयैरुक्त एवार्थ प्रसाधित । Nyágabháshya", von Erost Windisch, Leipzig (३) सहिताग्रन्थेषु धियायन्तेजोश्यनामन्येवामयि स्तुतिपराणि वाक्यानि रचितानि तेषा समूहा सूक्तानीत्युक्तानि भवन्ति तेषां समुदाय महिनापदवाय इति सहिताया अन्वर्थ नामेति तेघा सिद्धान्त । + Ueber Dig . 7 ·न्यायवार्तिकस्य भुभिकायाम् रितस्ततः प्रकीर्णानि न्यायविद्यामम्बन्धौनि ५२८ लघुवाक्यानि कन्पितानि अत एव तान्यनवम्यितानि यतयतर्वध्यायेषु साधु निकतार्किककन्पितोदेशल तणपरोक्षानुमारेण याथातथ्येन गात्र- ममाप्तिः कृता पञ्चमाध्यायस्तु व्यर्थ एव ॥ एवं शारीरकमीमांमासूचाणि १२००० नारदेन प्रणौ- तानि तद्भाय्यमपि ६०००० थोकात्मकं महर्षिणा वाायणे न(३) प्रणौतम् । उपलभ्यमानानि वेदव्यामकृतित्वेन प्रमिद्धानि शारी- रकमीमांसासूत्राणि गाकर तद्भाय्यमप्युपलभ्यमानं यमनराज्य- प्राबल्यममये मर्वगोपनार्थमदेत मिद्धापनपचारार्थ केनचिन्महाधूनन प्रणीतमिति ॥" अत्र परीक्षकासात्त्वविदस्तु वदन्ति प्रमेयमिद्धिः प्रमाणाधीति अभिनवदार्शनिकैर्निरूपितेऽर्थे न किमपि प्रमाणं दर्शितं नापि बलवती युनिरभिहितेति तत्मत्र खपुष्पशा विषाणनिरूपणायित- मिति । तत् सिद्धान्तम्य परीक्षणेऽमाकं वाक्यदयं स्फुरति । घटं भिन्द्यात् पटं छिन्द्यात् कृत्वा रामभरोहणम् । येन केन प्रकारेण प्रसिद्धः पुरुषो भवेत् ॥ मुखमम्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरितकौ ॥इति । श्रपि । प्रयागक्षेचे भूतपूर्वप्रदर्शिन्यामेकः सदीर्घकायो लम्बग्रौव: सुपुष्टाङ्गो नातिबद्धस्तिलकमालाधारौ वैषणवाभाम' प्रदर्शनौयपुस्तकमग्रहभवने मिलितो यवान्यचासुलभानि बहुम्ल्यानि 6 " “ (१) "वार्थ्यायणि ' रिति तु निरुतग्रन्यनाम्ना नागेशभट्टेन समुदत वैयाकरणसिद्धान्तमञ्जमायाम् ।

·न्यायमूत्रपाठनिर्णयप्रस्ताव । ५१ महाभारतादौनि पुस्तकानि स्थापितान्यामन् तेन महापुरुषेणोक्रम " ममान्तिक एकमेवास्ति महत्पुस्तकम यत्र भूतभविष्यदर्तमानानां समस्तजगतः पुस्तकानामन्तर्भावोऽस्ति यथा वेदतिपुराणेषु तन्त्राङ्गोपाङ्गनौतिस। कौमुदौनां सहस्राणि चन्द्रिकानां तथैव च ॥ कौस्तुभानां तु लक्षामिण दर्पणानां तथैव च । मनोरमाणां लक्षाणि प्रकाशाना तथैव च ॥ चिन्तामणैनामयुत प्रदौपानां सहस्रकम् । लघुभाव्यमहाभायटोकानां टियणस्य च ॥ विवरणानां च विकृतेर्खघुटतेय दौधितेः । सुबोधिनौदीपिकानां प्रयुतान्यर्बुदानि च ॥ मारास्तेषां संग्रहीता ग्रन्थे मार्तण्डमण्डले । निस: कोटयोर्द्धकोटिश्च ग्रन्था मार्तण्डमण्डले ॥” इत्यादि । अत्र परीक्षका वदन्ति । सर्वैरपि निबन्धकारैरनिबन्धकारय विद्वद्भिरदृष्टवादनुद्धृतवादस्य ग्रन्थस्य महत्त्वस्य चासम्भवदोषण दूषितत्वात् तच्छा विषाणायितमिति ॥ पाश्चात्यानुयायिनस्तु “ तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाचाध्यात्मविध्युपायैः” (४ अ २ आ. ४ ६ सू.) इति सूत्र- व्याख्याने योगमास्वाचाथात्मविधिः प्रतिपत्तव्य" इति भाथ- कारेणोकत्वात् योगशास्त्रम्य पतअलिप्रणौनत्वात् पतचलेश्च ख्रीष्टान्दारम्भात १४० वर्षेभ्यः पूर्वं तदामन्त्रममये वा वर्तमान- त्वात् तत्पशकाले न्यायसूचाणां निर्माणं जातमिति वदन्ति । सन्म- 6 ·५२ न्यायवार्तिकस्य भूमिकायाम् चरक न्दम् । पातञ्चले व्याकरणमहाभाष्ये(१) प्रथमाभिक एव "मतदीपा वसुमती चयो लोकाश्चत्वारो वेदा साङ्गा सरहस्या) बङ्गधा (१) योगेन चित्तस्य पदेन वाचा मल शरीरस्य तु वैद्यकेन । थोपाकरोत त प्रवर मुनीना पतञ्जलि प्राञ्जलिरानतोऽसि ॥ एव पतञ्जलिरिति भावप्रकाशे आयुर्वेदोत्पत्तिप्रकरणे विस्तरेण निरूमितम् । (२) केचित् "रहस्यमुपनिषद् मन्वादिस्स्तयो वा" इति महा भाध्यप्रदोपोद्योने नागेशभटेनोक्तत्वादुनिघदर्थप्रतिपादकत्वानगयो भासाधमशास्त्राणा तत्र गतार्थत्वात् तेषामुपादानस्य पोन शक्यमुदाय तत्पाठस्य प्रक्षिप्तत्व कल्पयन्ति तथात्वेऽपि इतिहास पुराणमिति पाठस्य भारतामुहितसर्वसाधारणेष म भिाष्यपुस्तकेषु वर्तमानत्वात् पुरायेधु च न्यायस्य निरूपणाव योगापेक्षया न्यायस्यातिपुराणत्व दुरिमेव । यथा च पुराणेषु न्यायनिरूपण तथा प्रतिपादितमधस्तात । छान्दोग्योपनिषदि ३ प्रपाठके १७ खण्डे ' तद्वैतद धोर याङ्गिरस कृष्णाय देवकीपुत्त्रायोक्तावाच" इति । श्रीकृष्णेन तु भगव हौतायाम ५ अध्याये 'साखयोगौ एथक बालाः प्रवदन्ति न पण्डिता ।" एक साख्य च योग च य पश्यति स पश्यति।" इति । ४ अध्याये। इम विवस्वत योग प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान् मनवे प्राह मनुवाकवे ऽब्रवीत । १. एव परमपरापासमिम राबर्धयो विदु । स कालेनेह महता योगो नए परन्तप ॥२॥ स एवाय मया तेऽद्य योग प्रोक्त पुरावद ॥७॥ अपि च श्वताश्वतरोपनिषदि ६ अध्याये 'तत्कारण साख्ययोगाधिगम्य ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाय ॥ १३ ॥ छत्रेद न अमितव्य यत तदानी कापिल साख्य नासौदेव ५ अध्याये ऽत्रैवोपनिषदि "ऋषि प्रसूत कपिल यस्तमने' इत्याद्युक्तत्वात । देवको पुत्रेण धौवष्णेन भगवद्रौताया १. अध्याये 'सिद्धाना कपिलो मुनि ! २६ । इत्यु तत्वान । यदा " ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्ताव । ५३ भिन्ना एकशतमध्वर्यशाखाः सहस्रवर्मा मामवेदः एकवितिधा वाकृय नवधाऽथर्वणो वेदः वाको वाक्यमितिहासः पुराणम् न्यायो मौमांमा धर्मशास्त्राणि वैद्यकमित्येतावान् शब्दस्य प्रयोग- विषयः" इत्याधुक्तावात् योगापेक्षया न्यायस्य प्राचीनत्वसिद्धेः ।। एके निरूपयनि “नोटाब्दारम्भात् परं पहनतान्धामन्ते सप्तमशतान्यामारम्भे वा बौद्धो दिङ्गागाचार्यः प्रादुरत् तन्मत- खण्डनात् न्यायवार्तिककार खद्योतकराचार्यों दिशागादर्वाचीन । वार्तिककारात् वर्षयतकात् पूर्व भाय्यकारो वात्स्यायन. भाश्य- कारात् वर्षशतकात् पूर्व वर्षयतइयादा पूर्व न्यायसूत्रप्रणेता गौतमः बुद्धोऽपि गौतमः जैनोऽपि गौतम पासीत् तन्नामभेदज्ञापनाय सूत्रकारम्य गौतमस्य गोतम इति नाम कन्चितम् । नौष्टाब्दा- रम्भात् परं द्वितीय वर्षशतके न्यायसूत्रकारोऽभूदिति परमार्थः । वैशेषिकशास्त्रप्रणेता काणादः स च काकमांसमचीति सम्मा- ध्यते" इति । केचिददन्ति “गतपथब्राह्मणाधुको गोतमः शाक्यसिंहो बुद्धो गौतमः इन्द्रभूति नगौतमश्च एते खोटाब्दारम्भात् ६. • वर्षभ्य' पत्रान्वेषकमन्या खाभिप्रायसिद्धये छान्दोग्योपनिषदुक्ता देवको भिन्ना तत्पुत्त्र कृष्णोऽपि भिन्न महाभारतभागवताचुक्ता देवको भिन्दा तत्पत्त्र कृष्णोऽपि भिन्न साख्यकर्ता कपिलो भिन्नः उपनिषदुक्त कपिल- म्तदुक्तं साख्यं च भिन्नमित्यादि प्रलपन्ति । तत्तूपहासास्पदम् तथोक्त- भिन्नत्वे तेषु तेषु ग्रन्थेषु देवकीकृष्णोक्त्या तदानन्त्यप्रसङ्गात् उपस्थित परित्यज्यानुपस्थित कल्पने मानाभावात् तमुल्ययुजया सूर्यचन्द्रादीनामपि प्रत्यहमुदयास्तत्वात् स्थानान्तरे दर्शनान् परिमानाधिक्यदर्शनादेया- 'मप्यानन्य कल्पनायत्तरियलं यालवितेन ।

·न्यायवार्तिकस्य मूमिकायाम् पूर्व वर्तमाना एककालावस्थायिन श्रामन् पर गोतमेन तस्मिन समये न्यायसूत्राणि प्रणीतानि न वेति प्रणीतानि वा पञ्चाध्या- यात्मकानि प्रणीतानि न वेति सन्देहः । मम तु मत प्रथमा- ध्याय एव प्रणोतो द्वितीय वतीय-चतुर्थाध्याया. येषु वैशेषिक- योग-मौमामा-वेदान्त बौद्धदर्शनानां समालोचनानि तेऽन्येन केन चिद्ग्रन्थकारे भिन्ने समये रचिताः। एम्बध्यायेषु अनेकत्र लट्कावतारसूत्रेभ्यो नागार्जुनछतमाध्यमिकसूत्रेभ्य आर्यदेवकृतशत काच्च शब्दतो विषयाः समुद्धृता. । एते च यन्या. खोटाम्दारम्भ ममयनिकटवर्तिन" इति । गोतममणौतमुपलभ्यमान पञ्चाध्याया- त्मक न्यायशास्त्र बुद्धसमयात् पूर्व नामौदेव पञ्चमाध्यायस्तु व्यर्थ एवेति तेषा इदयम् ॥ अन्ये तु "उपलभ्यमानन्यायसूत्राणामतिसावधानतया पाठन समालोचनेन च निष्पन्न भवति तावद् योगवेदान्तादिशास्त्र- निरूपितविषयोपनिपातात् जैनवचनप्रामाण्याभ्युपगमात् प्रमेयेषु सुखस्य परिगपानात् पत्र च न्यायभास्त्र प्रमेयेषु तदभावात जातिनिरूपणे प्रथमाध्यायपञ्चमाध्याययोर्विरोधादत्र महान् विघ्नवी जात । अपि च द्वितीय-तीय-चतुर्थाधायेषु षोडशपदार्थानां परौताया अभावात् नेद पूर्ण शास्त्रमिति । अन्यच्च हिन्दूशास्त्रेषु न्यायमास्त्रस्य निन्दाया दर्शनात् बौद्धशास्त्रेण मभिष्टमिद शास्त्र जातम् । यत्तु खोटाव्दारम्भसमयात् ३० • वर्षभ्य' पर वर्त- मानादास्यायनान् प्रभृति रदानौतनपर्यन्तैटीकाकारैः स्वव्याख्यानेन समाहित संयोजितं तेऽपि नापारयम्तत्वतो व्यवम्यापयित तत्त्वार्था- ·न्यायसूत्रपाठनिर्णयप्रस्ताव । नित्यादि" निरूपयन्ति । य हि उतार्थमसिद्धौ तेषा प्रबला युकिर्यद “वाचस्पतिमिश्रेण न्यायसूत्रोद्धार न्यायसूचौनिबन्धश्च रचित (१) अनयो मवादेन समालोचनेन च महान् विप्लवो दृग्यते” इति । इदमुपलभ्यमान न्यायशास्त्र सर्वथानवस्थित पठन- पाठनानुपयुक्तमिति तेषा हृदयम ॥ इद पर्व में चित्र नाप्यपूर्वार्थनिर्धारण जैनागमे सुयणागमूचे विषध्यधिकानि चौणि शतानि मतानि(९) प्रदर्शितानि भारत- वर्षोयोपास कमम्प्रदायाख्यपुस्तके ऽपि बहूनि मतानि निरूपितानि तानि च खमते सर्वथैवानुभवसिद्धानि परमते तु स्वमत विहाय मर्वत्रैवानुभवापलाप इति सर्वेषा साधुत्वे यत्समाधान तदेवैकेषा केषामन्येषा च मते समाधान भवितुमहतौति। अपि च पूर्वाचार्य कृतानामेतादृशीनां शकाना ममाधान तु उदयना- चार्य किरणावल्या श्रीहर्पण स्वारनम्वएडखाद्य साहित्याचारपि तत्रतत्र कृतमेव । अधिक तु मया न्यायदर्शनभाय्यकर्तर्वात्स्यायनस्य चरिते भाय्यवर्णने यथायथ परौतिथ्यते ।। (१) ग्केनैव वाचस्पतिमिश्रेण ग्रन्थहय रचित विभिन्नेन वा कुत्र को वा विश्व इति ते आनन्ति न वति बहूना सन्देहो भवति स्वय तौर्ग पगान तारयतौति लोकिकाभाणकेन तत्प्रदर्शनस्यात्यन्तावश्यकत्वात् । मया तु किञ्चिदर्शितमधम्तात परिशिष्य वाचस्पतिमिश्रचरिते निरूपयिष्यत । (२) मलयगिरि कृताया द्वितीयोपाइटोकाया मुखबन्धे प्रथ्व्यम् । . Indian Aptequary, 1888 P 344

·अथ न्यायदर्शनभाष्यकर्तुमहामुनेर्वात्स्यायनस्य
चरितम् ।
तत्र तावन्यायदर्शनभाय्यकर्ता भगवान् वात्स्यायनः कस्मिन्
देशे कस्मिन् काले आविर्भूत इनि निर्णयस्तु दूरे गतस्तन्नान्येव
मतभेदा दृश्यन्ते एकत्र वात्स्यायनोऽपरच पतिलस्वामौ अन्य
परिलमुनि .वा पक्षिल दति।
कि तु न्यायभाय्यान्ते।
'योऽपादमृषि न्याय. प्रत्यभाददतां वरम् ।
तम्य वात्स्यायन ददं भाथ्यजातमवर्तयत् ॥"(१) इति ।
न्यायवार्तिकममाप्तौ च।
“यटक्षपादप्रतिभो(२) भाष्य वात्स्यायनी जगौ ।
श्रकारि महतम्तस्य भारद्वाजेन वार्तिकम् ।।
इनि दर्शनाविति भवति तम्य मुख्य नाम वास्यायन इति ।
न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायामारम्भे प्राचार्यवाचस्पतिमिश्रेण
पथ भगवता पक्षपादेन नियमहतो मात्र प्रणौते व्याख्याते
ব মানা যৱিমিলা ঘিষনি যঘে বালিকা-
रम्भ" इत्यकालात् पसिनम्बामौ इत्यपि निप्पन भवति ।
"
(९) वाम- विजयनगर सम्वृतमोरोगमुहिते न्यायदा न एम्त के
प्रोगरापापंचवम्यापितगोवईन मठम्यतालपत्तलिखिमपुस्तके
समतिकटे वतमाने महानयायिक प्रामाजिक मारते प्राय सुई
पयामे (पूमागगरे) नितिने प्राचीने पम्त केपि वर्तते ।
पारतमपि चिन् ।

·श्रीगणेशाय नमः ।
अथ न्यायवचौनिबन्ध:(१) प्रारभ्यते।
00-
नमामि धर्मविज्ञानवैराग्यैश्वर्यशालिने ।
निधये वागविशुद्धीनामवपादाय तापिने ॥
अक्षपादप्रणीतानां सूत्राणं भारबोधिका ।
श्रीवाचस्पतिमिश्रेण मया(१) सूची विधास्यते ॥
(१) यद्ययस्य निबन्धस्य मुद्राए न्यायवार्तिकमुद्रपसमासानन्तर समुचित नथापि
न्यायदर्शनानुरागिणा सूव पाठनिर्णये प्रस्तानां खिन्नधिया विनोदाथा नैव प्रका
ज्यते । यस्य वाचस्पनिमिष्ठानन्यायवार्तिकतात्पर्यटोकया* सबाद वे ध्यायाहिक
प्रकरपलचा व्याया वैषम्य भापलभ्यते यदि च सुवपदपारधु वैषम्योपलब्धिसादा
लेखकशोधकप्रमादानबोध्यम् । विस्हरस्तु भूमिकायामनुसन्धय ।
(२) या पुस्तकस्याव कृमिभक्षितत्वान्मयनि पूरितम् ॥
• चमत्पुस्तकसपई न्यायवार्तिकनान्पर्यटोकापन्यस्य पुस्तकचतुष्टय वर्तते । तब
प्रथम कागज व्याधारे देवनागराधाराणस्यामय लिखितम । तब लिपिकास
एवलिखित ।
"इति वाचम्पनिभित्रविरचित्तायां न्यायवाचिकतायटोकायां प्रथमोशाय
समान ॥ळ ळ ॥ । स्वस्ति सबत् १४ ५४ समय पाश्विनवदि १. रविवासर ।
॥ो ।। ॐ नमो नारायणाय । । खछि। कामो करोतु कल्याण विश्वर
समपद त्यादि।
हिनीय तु तालपत्तेषु मैथिताक्षरैलिखित नत्र लिपिकाल “ल. म० ४११
इत्यादि।
बतीय चतुर्थमपि नानिपाचौनम् ।
परन चतुर्धपि पुक्षकेषु न्यूनाधिकभाव पाठभेदायापलभ्यन्ते ने च लेखकशोधक
प्रमादादेव साना न तु वाचस्पतिमियाना ।
"
1

·२ न्यायसूचौद्विवन्धे प्रमाणप्रमेयमभयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादज रूपवितण्डाहेत्वाभामच्छलजातिनिग्रहस्थानाना तत्त्वज्ञानानि श्रेयमा- धिगम ॥१॥ दुखजन्ममरत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये त दनन्तराभावादपवर्ग ॥२॥ इति द्वाभ्या सूत्राभ्यामभिधेयप्रयोजन- सम्बन्धप्रकरणम् ॥१॥ प्रत्यवानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि ॥१॥ इन्द्रियार्थसनिक पत्पिन ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसायात्मक प्रत्यक्षम् ॥२॥ अथ तत्पूर्वक विविधमनुमान पूर्ववच्छेषवत्सामान्यतो दृष्ट च ॥३॥ प्रसिद्धसाधात् माध्यसाधनमुपमानम् ॥ ४॥ अप्तोपदेश शब्द ॥५॥ स विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥६॥ इति पनि सूत्रै प्रमाण- क्षक्षणप्रकरणम् ॥२॥ श्रात्मशरोरेन्द्रियार्थबुद्धिमन प्रवृत्तिदोषमेत्यभावफल्लटु खापत्र स्तुि प्रमेयम् ॥१॥ इच्छादेषप्रयत्नसुखदु खज्ञामान्यात्मनो लिङ्गम् ।। २॥ चेप्टेन्द्रियार्थाश्रय गरौरम् ॥३॥ प्राणरमनच स्वकीबाणी- न्द्रियाणि भूतेभ्य ॥8॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाममिति भूतानि । ५॥ गन्धरमरूपस्पशन्दा पृथिव्यादिगुणास्तदा ॥६॥ बुद्धिरुप स्तधि नमित्यनान्तरम् ॥७॥ युगपतानानु पत्तिर्मनमो लिङ्गम् ॥ ८॥ प्रवृत्तिवागवुद्धिशरीरारम्भ ॥ ८॥ प्रवर्तनालक्षणा दोषा ॥१०॥ पुनरुत्पत्ति प्रेत्यभाव. ॥११॥ प्रवृत्तिदोषननितोऽर्थ फलम् ॥१२॥ बाधनालवण दुखम् ॥१६॥ तदत्यन्तविमोतोऽपवर्ग ॥१४॥ इति पतुर्दभि सूचे प्रमेयत्तदएमकरणम् ॥३॥ समानानेकधीपपत्तेविप्रतिपत्तेरुपलभ्यनुपलध्ययवम्यालय ·प्रथमोऽध्याय । || समानत- , विशेषापेची विमर्ष. संशयः ॥१॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयो- जनम् ॥२॥ लौकिकपरोक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिमाम्यं स दृष्टान्तः ॥ ३॥ इति चिभिः सूत्रायपूर्वाङ्गलक्षणप्रकरणम् ॥४॥ तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥१॥ स चतुर्विधः मर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगममंस्थित्यान्तरभावात् ॥२॥ सर्व- तन्त्राविरुद्धस्तन्त्रेऽधिकृतोऽर्थः सर्वतन्त्र सिद्धान्तः ॥३॥ न्त्रासिद्धः परतन्त्रसिद्धः प्रतितन्त्र सिद्धान्तः ॥ ४॥ यसिद्धावन्यप्रक- रणमिद्धिः मोऽधिकरणमिद्धान्तः ॥५॥ अपरीक्षिताभ्युपगमात् नदि- शेषपरोक्षणमभ्युपगममिद्धान्तः ॥६॥ इति षड्भिः सूचैायाश्रय- सिद्धान्तलक्षणप्रकरणम् ॥५॥ प्रतिज्ञाहेदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥१॥ साध्यनिर्देश: प्रतिज्ञा ॥२॥ उदाहरणमाधात् माध्यमाधनं हेतुः ॥३॥ तथा वैधात् ॥४॥ माध्यमाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम् ॥५॥ तविपर्ययादा विपरीतम् ॥६॥ उदाहरणपेचस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा माध्यस्थोपनयः ॥७॥ हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥८॥ इत्यष्टभिः सूत्रैायप्रकरणम् ॥६॥ अविज्ञाततत्त्वे ऽर्थे कारणोपपतितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तकः ॥१॥ विम्टग्स पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णयः ॥२॥ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यां न्यायोत्तराङ्गलक्षणप्रकरणम् ॥७॥ इत्येकचत्वारिंशता सवैः सप्तभिः प्रकरणैः प्रथमा- ध्यायस्य प्रथममाहिकं समाप्तम् ॥

·न्यायसूचीनिबन्धे अध हितीयमाझिकम्। निर्णयार्थमपदिष्ट प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपम पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः ॥१॥ ययोकोपपन्नश्छलजातिनिधहस्या- नमाधनोपालम्भी जल्पः ॥२॥ स प्रतिपक्षस्यापनाहीनो वितण्डा ॥३॥ इति बिभिः सूचैः कथालक्षणप्रकरणम् ॥१॥ मयभिचारविरुद्धप्रकरणमममाध्यसमकालातीता हेत्वाभामाः । १॥ अनेकान्तिकः सव्यभिचारः ॥२॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तदि- रोधी विरुद्धः ॥३॥ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स प्रकरणममः ॥४॥ साध्या विशिष्टश्च माध्यावात् साध्यसमः ॥५॥ तात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥६॥ इति पद्मि' सूबे देखा गम्ति लवणप्रकरणम ॥२॥ २॥ चेप्टे नविघातोऽर्थविकम्पोपपत्या छत्तम् ॥२॥ तत् विविधं वाक् न्द्रियाणि अन्यछलमुपचारच्छतं च ॥२॥ अविशेषाभिहितेऽर्थ वर- ५॥ गन्धरसगारकम्पना वाक्कलम् ॥३॥ ममवतोऽर्थस्यातिमामान्य तभिनिमित्यर्थकपना मामान्यचलम् ॥४॥ धर्मविकन्यनिर्देशे ऽ ८॥ प्रवृत्तिगिउपचारच्छन्नम् ॥५॥ वाक्कलमेवोपचार छलं तदा पुनरुत्पत्तिः त्यो तदर्थान्तरभावात् ॥७॥ अविशेपे वा विधि: माधनालवणं दु:सामः ॥८॥ इत्यष्टभिः सूबेश्छललक्षणप्रकरणम् ॥१॥ गभिः सूचैः प्रभा प्रत्यवम्यानं जाति: ॥१॥ विप्रतिपत्तिरपनि परेक, तदिकपानातिनियहम्यानपाडत्वम ·द्वितीयोऽध्यायः ५ ३॥ इति त्रिभिः सूत्रैः पुरुषापानिलिङ्गदोषसामान्यलक्षण- प्रकरणम् ॥ ४॥ इति विंशत्या स्वैश्चतुर्भिः प्रकरणैः प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाहिक समाप्तम् ॥ समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः । अच प्रकरणानि ११ सूचाणि ६१.॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः। समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायादा न संशयः॥१॥ 'विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच ॥२॥ विप्रतिपत्तौ च समतिपत्तेः ॥ ३॥ अत्यवग्यात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थायाः ॥४॥ तथात्यन्तसंशय- स्तद्धर्मसातत्योपपत्तः ॥५॥ यथोताध्यवसायादेव तद्विशेषापेक्षात् संगये मासंगयो नात्यन्तमंगयो वा ॥६॥ यच संययात्रैवमुत्तरोत्तर- प्रमगः ॥७॥ इति मतभिः सूत्रः मंशयपरीक्षाप्रकरणम् ॥१॥ प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यं त्रैकाल्या सिद्धेः ॥१॥ पूर्व हि प्रमाण- मिद्धौ नेन्द्रियार्थमन्निकर्षात् प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥२॥ पद्यात् सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयमिद्धिः ॥३॥ युगपसिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रम- वृत्तिवाभावी बुद्धीनाम् ॥४॥ चैकात्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ ५॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाञ्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥६॥ तत्मामाये वा न सर्वप्रमाणविप्रतिषेधः ॥७॥ चैकाल्यामतिषेधश्च शब्दादातोधसिद्धि- वत् नसिद्धेः ॥८॥ प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवत् ॥६॥ प्रमाणतः सिद्धेः ·न्यायसूचानिवन्ध प्रमाणानां प्रमाणान्तरसिद्धिप्रमङ्गः ।। १ ॥ तद्विनिवृत्तेर्वा प्रमाण- सिद्धिवत् प्रमेयमितिः ॥११॥ न प्रदीपप्रकाशमिद्धिवत् नत्- मिद्धे. ॥१२॥ क्वचित्तु निवृनिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच क्वचिदने- कान्तः ॥१३॥ इति त्रयोदशभिः सूत्रैः प्रमाणसामान्यपरीक्षा- प्रकरणम् ॥२॥ प्रत्यवलक्षणानुपपत्तिरसमयवचनात् ॥१॥ नात्ममनमोः मन्त्रि- कर्षाभावे प्रत्ववोत्पत्तिः ॥२॥ दिग्देशकालाकाशेष्यप्येवं प्रमङ्गः ।। ३॥ ज्ञानलिङ्गवादात्मनो नानवरोधः ॥४॥ तदयोगपद्यलिङ्गलाच न मनमः ॥५॥ प्रत्यचनिमित्तत्वाचेन्द्रियार्थयोः भन्निकर्षय खभब्देन वचनम् ॥६॥ सुप्तव्यासक्रमनमा चेन्द्रियार्थयोः मनिकर्ष- निमित्तत्वात् ॥७॥ तैश्चापदेशो ज्ञानविशेषाणम् ॥८॥ व्याहत त्वादहेतः ॥८॥ नार्थविशेषप्रावन्यात् ॥ १० ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेश- यइणदुपलब्धेः ॥११॥ न प्रत्यक्षेण यावत्तावदयुपलम्भात् ॥१२॥ इति द्वादाभिः सूत्रः प्रत्यउपरीचाप्रकरणम् ॥३॥ माध्यत्वादवयविनि मन्देहः ॥१॥ सर्वाग्रहणमवययमिद्धेः ॥२॥ धारणाकर्षणोपपत्तेश्च ॥३॥ मेनावनववाहणमिति चेन्नातीन्द्रियवा- दणनाम् ॥४॥ इति चतुर्भिः सूत्रैः प्रामङ्गिकमवयविपरीक्षा प्रकरणम् ॥४॥ रोधीपघातमादृग्नेभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणम् ॥१॥ नेक- देशवाममादृग्वेभ्योऽर्यानरभावात् ॥२॥ इति दाभ्यां सूवाभ्या- मनुमानपरीषाप्रकरपाम् ॥५॥ वर्तमानाभावः पततः पनितपतितव्यकानोपपत्तेः ॥ १॥ तयोरप्य- ·दिदीयोऽध्यायः । ७ ह - भावो वर्तमानाभावे तदपेचबात् ॥ २॥ नातीतानागतयोरितरेत- रापेक्षामिद्धिः ॥ ३॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४॥ कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्वभयथा ग्रहणम् ॥५॥ इति पञ्चभिः सूचै- रोपोहातिकं वर्तमानपरीक्षाप्रकरणम् ॥६॥ अत्यन्तप्रायैकदेशमाधादुपमानासिद्धिः ॥ १॥ प्रसिद्धसाधा- दुपमानमिद्धेर्यथोक्तदोषानुपपत्तिः ॥२॥ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षमिद्धेः ॥३॥ माप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थमुपमानस्य पश्यामः ॥ ४॥ तथेत्युपसंहारादु- पमानसिद्धे विशेषः ॥५॥ इति पञ्चभिः सूरुपमानपरीक्षा- प्रकरणम् ॥७॥ शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥१॥ उपलब्धेर विप्रह- त्तित्वात् ॥२॥ सम्बन्धाच्च ॥३॥ श्राप्तोपदेशमामाच्छब्दादर्थसम्प्र- त्ययः ॥४॥ पूरणमदाहपाटनानुपपत्तेश्च सम्बन्धाभाव ॥५॥ शब्दार्थ- व्यवस्यानादप्रतिषेधः ॥६॥ न सामयिकत्वाच्छब्दार्थसम्प्रत्ययस्य ॥७॥ जातिविशेषे चानियमात् ॥८॥ इत्यष्टभिः सूत्रैः शब्दसामान्यपरीक्षा- प्रकरणम् ॥८॥ तदप्रामाण्यमनृतथ्याघातपुनरुक्कदोषेभ्यः ॥१॥ न कर्डकर्मसाधन- वैगुण्यात् ॥२॥ अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनात् ॥३॥ अनुवादोप- पत्तेश्च ॥४॥ वाक्य विभागस्य चार्थग्रहणात् ॥५॥ विध्यर्थवादानु- यादवचन विनियोगात् ॥६॥ विधिविधायकः । ७॥ सुतिनिन्दा प्रकृतिः पुराकन्ध इत्यर्थवादः ॥८॥ विधिविहितस्यानुवचनमनु- वादः ॥८॥ नानुवादपुनरुतयोर्विशेषः भब्दाभ्यासोपपत्तेः ॥२०॥ शीघ्रतरगमनोपदेशवदयामानाविशेषः ॥ ११ ॥ मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्य- ·C न्यायसूचीनिबन्ध . वञ्च तत्प्रामाण्यमाप्तप्रामाण्यात् ॥ १२॥ इति द्वादशभिः सूचैः शब्द- विशेषपरीक्षाप्रकरणम् ॥६॥ इति अष्टोत्तरपट्या सूचैवभिः प्रकरणैदितीया- ध्यायस्याद्यमाहिकं समाप्तम् अथ द्वितीयमाहिकम्। न चतुष्वमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥१॥ शब्द ऐति- यानान्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिमम्भवाभावानान्तरभावाचामति- षेधः ॥२॥ अर्थापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥३॥ अनपत्ता- वर्थापत्यभिमानात् ॥४॥ प्रनिषेधाप्रामाण्यं चामेकान्तिकलात् ॥५॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थपत्त्यप्रामाण्यम् । ६॥ नाभावप्रामाण्यं प्रमेया- मिद्धेः ॥७॥ तचितेव्वलचएलचितवादलचितानां तत्प्रमेयसिद्धिः ॥ ८॥ असत्यर्थ नाभाव इति चेन्नान्यलक्षणेपपत्तेः ॥६॥ तसिद्धे- रलवितेम्वहेतुः ॥१०॥ न लक्षणावस्थितापेचमिद्धे. ॥१९॥ प्रागु- त्पत्तेरभावोपपत्तेश्च ॥१२॥ इति द्वादशभि.(१) सूबेचतवपरीक्षा- प्रकरणम् ॥१॥ श्रादिमत्त्वादेन्द्रियकत्वात् कनकवदुपचाराच ॥१॥ न घटाभाव- मामान्यनित्यत्वामित्येप्वष्यनित्यवदुपचाराञ्च ॥२॥ तत्त्वभाक्तयोर्माना- वम्य विभागादयभिचारः ॥ ३॥ सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ ४ ॥ कारए द्रव्याप प्रदेशगब्देनाभिधानात् ॥५॥ मागुच्चारणादनुपलब्धे- (१) चादरपुत के "योदाभि "रिनि ने किन १५ समादर्शनाम् मिममममसूर मलावषम्याद दादाभिरिनि गाधिनम् ।

·द्वितीयोऽध्याय । रावरणाद्यनुपलब्धेश्च ॥६॥ नदनुपलब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥७॥ अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भावान्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भात् ॥८॥ अनुपलम्भात्मकवादनुपलब्धेर हेतुः ॥६॥ अस्पर्शत्वात् ॥ १०॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥११॥ नाणु नित्यत्वात् ।।१२।। सम्पदानात् ॥१३॥ तदन्तरालानुपलब्धेर हेतुः ॥ १४॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥१५॥ उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः ॥१६॥ अभ्यामात् ॥१७॥ नान्यत्वेऽप्यभ्यासस्योपचारात् ॥१८} अन्यदन्यस्मादनन्यवादनन्यदित्य- न्यताभावः ॥ १६॥ तदभावे नास्त्यनन्यता तयोरितरेतरापेक्ष- मिद्धेः ॥२०॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्च ॥२९॥ अश्रवणकारणानुप- लन्धेः मततश्रवणप्रसङ्गः ॥२२॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धरमत्त्वाद- नपदेशः ॥२३॥ पाणिनिमित्तप्रश्लेषाच्छब्दाभावे नानुपलन्धिः ॥२४॥ विनाकारणानुपलब्धेश्यावस्थाने तनित्यवप्रसङ्गः ॥२५॥ अस्पर्श- वादप्रतिषेधः ॥२६॥ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च ममासे ॥२७॥ इति मप्तविंगत्या सूत्रैः शब्दानित्यत्वप्रकरणम् ॥२॥ विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥१॥ प्रकृतिविद्धौ विकारवि- वृद्धेय ॥२॥ न्यूनममाधिकोपलब्धेविकाराणामहेतः ॥३॥ विविध- स्यापि हेतोरभावादसाधनं दृष्टान्तः ॥ ४॥ नातुल्यप्रकृतीनां विकार- विकन्यात् ॥५॥ द्रव्यविकारवैषम्यववर्णविकारविकपः ॥६॥ न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ७॥ विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः ॥८|| सुव- पर्णादीनां पुनरापत्तेर हेतुः ॥६॥ न तद्विकाराणं सुवर्णभावाव्यति- रेकात् ॥१०॥ नित्यत्वेऽविकारादनित्यत्वे चानवस्यानात् ॥११॥ नित्यानामतीन्द्रियत्वात् तद्धर्मविकत्याच्च वर्णविकाराणामप्रतिषेधः ॥

·न्यायसूचोतिबन्धे १२॥ अनवस्यायिवे च वर्णपश्चधिवत् नदिकारोपपत्तिः ॥१३॥ विकारधर्मिले नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेयाप्रतिषेधः ॥१४॥ प्रकृत्यनियमान् ॥१५॥ अनियमे नियमानानियमः ॥१६॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाञ्चाप्रतिषेधः ॥१०॥ गणान्त- रापत्त्युपमर्दहामवृद्धिलेशलेषेभ्यस्त विकारोपपत्तेर्वर्णविकारः ॥१८॥ इति अष्टादशभिः सूचैः शब्दपरिणामप्रकरणम् ॥३॥ ते विमात्यन्ताः पदम् ॥१॥ व्यक्त्याकृतिजातिसविधावुपपारात संशयः ॥२॥ याभन्दसमूहत्यागपरियहसंख्याझुपचयवर्णममामा- नुबन्धानां व्यकावुपचाराड्यक्तिः !॥३॥ न तदनवस्थानात् ॥४॥ सह- चरणस्थानतादर्यकृत्तमानधारणमामीप्ययोगसाधनाधिपत्येभ्यो ब्राक्ष- णमञ्चकटराजसञ्चन्दनगणाभाकटानपुरुषेष्वतद्भावे ऽपि तदुपचारः। ५॥ प्राकृतिस्तदपेदत्वात् सत्त्वव्यवस्यामसिद्धेः ॥६॥ व्ययातियुक्त ऽप्यप्रसङ्गात् प्रोक्षणादौनां सहवके जातिः ॥७॥ नाकृतिव्यक्त्यपेक्षवा- नात्यभिष्यतः ॥८॥ व्यक्त्याचतिजातयस्तु पदार्थः ॥६॥ व्यनिर्गुण- विशेषाश्रयो मूर्तिः ॥१०॥ श्राकृति तिलिङ्गाख्या ॥११॥ समा- मनसवात्मिका आतिः ॥१२॥ इति द्वादशभिः सूत्रैः शब्दशक्ति- परीक्षा(पदार्थनिरूपए)प्रकरणम् ॥ ४॥ इति नवोत्तरषष्ट्या सूचैश्चतुर्भिः प्रकरणैईितीया- ध्यायस्य द्वितीयमाहिकम्॥ समाप्तश्च द्वितीयोऽध्यायः॥ अप प्रकरणानि १३ सूचाणि १३७॥

·टलीयोऽध्याय । तृतीयोऽध्यायः। दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥१॥ न विषयव्यवस्थानात् ॥२॥ तयवस्यानादेवात्ममगावादप्रतिषेधः ॥३॥ इति चिभिः सूरिन्द्रि- यव्यतिरेकात्मप्रकरणम् ॥१॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥१॥ तदभावः मात्मकमदाहे ऽपि तनित्यत्वात् ॥२॥ न कार्याश्रयकढवधात् ॥३॥ इति निभिः सूत्रः शरीरव्यतिरेकात्मप्रकरणम् ॥२॥ मव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥१॥ नैकस्मिन्नासास्थिव्यव- हिते दिवाभिमानात् ॥२॥ एकविनाशे द्वितीयाविनाशाचेक- बम् ॥३॥ अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलधेरहेतुः॥४॥ दृष्टान्तविरोधाद- प्रतिषेधः ॥५॥ इन्द्रियान्नरविकारान् ॥६॥ न स्मतेः स्मर्तव्यविष- यत्वात् ॥७॥ तदात्मगुणत्वसद्भावादप्रतिषेधः ॥८॥ इत्यष्टभिः सूत्रैः प्रामाणिक चक्षुरदैतप्रकरणम् ॥३॥ नात्मप्रतिपत्तिहेवना मनसि सम्भवात् ॥१॥ ज्ञात नसाधनो- पपत्तेः सज्ञाभेदमात्रम् ॥२॥ नियमच निरनुमानः ॥३॥ इति त्रिभिः सूत्रैमनोव्यतिरेकप्रकरणम् ॥४॥ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाज्जातस्य हर्षभयगोकसम्प्रतिपत्तेः ॥१॥ पद्मादिषु प्रबोधसम्मौलनविकारवत् नदिकारः ॥२॥ नोष्णयौतव- पकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥३॥ प्रेत्याहाराभ्यास- शतात् स्तन्याभिलापात् ॥४॥ अयसोऽयस्कान्ताभिगमनवत् तदुष- मर्पणम् ॥५॥ नान्यत्र प्रत्यभावात् ॥ ६॥ वीतरागजन्मादर्शनात् ।।

·न्यायसूचीनिवन्धे ७॥ मगणट्रयोत्पत्तिवत् तदुत्पत्ति ॥८॥ न मइल्यनिमित्तत्वाट्रा- गादीनाम् ॥८॥ इति नवमि सूचैनित्यताप्रकरणम् ॥५॥ पार्थिव गुणान्तरोपलचे ॥१॥ पार्थिवायजम तद्गुणोपलब्धे । २॥ नि वासोटामोपलव्यद्यात तिकम् ॥३॥ गन्धक्लेदपाकयूहा- वकागदानेभ्य पाञ्चभौतिकम् ॥४॥ श्रुतिप्रामाण्याच ॥५॥ इति पञ्चभि सूत्रै गरौरपरीचाप्रकरणम् ॥६॥ कृष्णसारे मत्युपलम्भाद् व्यतिरिय चोपलम्भात् समय ॥१॥ मह- दणुयहणत् ॥२॥ रम्यर्थमविकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥३॥ तद- नुपलब्धेरहेतु ॥४॥ नानुमौयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावक्षेत ।। ५॥ द्रव्यगुणधर्मभेदाच उपलब्धिनियम ॥६॥ अनेकद्रव्यसमवाया- द्रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धि ॥७॥ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणा व्यूह पुरु- पार्थतन्त्र ॥८॥ मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलब्धियत्तदनुपलन्धि ॥ ८॥ न रात्रावप्यनुपलब्धे ॥१०॥ बाह्यप्रकाशानुग्रहाद विषयोपल- बेरनभिव्यक्तितोऽनुपाब्धि ॥११॥ अभिव्यक्ती चाभिभवात् ॥१२॥ नक्तञ्चरनयनरन्मिदर्शनाच ॥१३॥ अप्राप्ययहण काधाभ्रपटलस्फटि- कान्तरितोपलधे ॥१४॥ कुद्यान्तरितानुपलधेरप्रतिषेध ॥१५॥ अप्रतिघातात् मन्निकर्षापपनि ॥१६॥ प्रादित्यरो स्फटिकाना- रिते ऽपि दाह्ये ऽविघातात् ।।१७॥ नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥१८॥ भादशीदकयो प्रसादखाभाव्याद्रूपोपलधिवत तदुपलब्धि ॥१६॥ दृष्टानुमितानां हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्ति ॥२०॥ इति विश- त्या सूरिन्द्रिय(भौतिकवोपरीक्षाप्रकरणम् ॥७॥ स्थानान्यत्वे नानालादवयविनानास्यानत्वाच संशय ॥१॥ लग ·टतीयोऽध्यायः । १३ . व्यतिरेकात् ॥२॥ न युगपदर्थानुपलब्धः ॥३॥ विप्रतिषेधाच न त्वगेका ॥४॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥५॥ न तदर्थबहुत्वात् ॥६॥ गन्धवाद्यव्यतिरेकाद् गन्धादौनामप्रतिषेधः ॥७॥ विषयत्वाव्यनि- रेकादेकत्वम् ॥८॥ न बुद्धिलक्षण धिष्ठानगत्याकृतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥ ८॥ भूतगुणविशेषोपलब्धेस्तादात्म्यम् ॥१०॥ इति दशभिः सूत्र- रिन्द्रियनानात्वप्रकरणम् ॥८॥ गन्धरमरूपस्पर्णशब्दानां स्पर्णपर्यन्ताः पृथिव्याः ॥३॥ अप्तेजो- वायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः॥२॥ न सर्वगुणानुपलब्धः ॥३॥ एकैकग्नेनोत्तरोत्तरगुणमझावादुत्तरोत्तराणां तदनुपलब्धिः ॥ ४ ॥ विष्टं ह्यपरम्परेण ॥५॥ न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥६॥ पूर्वपूर्व- गुणोत्कर्षात् तत्तत्प्रधानम् ॥७॥ तव्यवस्यानं तु भूयस्त्वात् ॥८॥ सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥६॥ तेनैव तस्याग्रहणाच ॥ १०॥ न शब्दगुणे पलब्धः ॥११॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ॥१२॥ इति द्वादशभिः सूत्ररर्थपरीचाप्रकरणम् ॥६॥ इति त्रिसप्तत्या सूत्रैवभिः प्रकरणैस्तृतीय- स्थाद्यमाहिकं समाप्तम् ॥ अथ द्वितीयमाह्निकम् । कर्माकाशसाधात् संशयः ॥१॥ विषयप्रत्यभिज्ञानात् ॥२॥ माध्यममत्वादहेतुः ॥३॥ न युगपदग्रहणात् ॥४॥ अप्रत्यभिज्ञाने च ·A. न्यायसूमोनिबन्धे विनामप्रसङ्गः ॥५॥ क्रमरतिवादयुगपदग्रहणम् ॥६॥ अमयभि- ज्ञानं च विषयानरयामात् ॥१॥ न गत्यभावात् ।। ८॥ पटि- कान्यवाभिमानवत् तदन्यवाभिमानः ॥६॥ इति नवभिः सूछा- नित्यतामकरपाम् ॥१॥ स्फटिके ऽयपरापरोरपतेः वणिकवाड्यौनामहेतः॥१॥ नियम- देवभावाद् पयादर्शगमन्यनुशा ॥२॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोप- लन्थेः ॥३॥ पोरविगाणे कारणानुपलस्थिवद् दयुत्पत्तिवच्च तदुप- पास ॥५॥ नितो यहणाघानुपलब्धिः ॥५॥ न पयमः परि- Magणादावार ॥६॥ यूवान रायान्तरोत्पत्तिदर्शन पूर्वxfirmगान 100 विद्धिमाकारणानुपलब्धः क्वचिचोप- परिक्षामाः ॥ ८॥ यटभिः सूरोपोद्वानिक क्षणभङ्गप्रक- रपग ॥९॥ मेद्रियार्थयोमादिनागे ऽपि भानावस्थानात् ॥१॥ युगपज्ज्ञेया- नुपालन मममः ॥२॥ तदात्मगुणवे ऽपि तुज्यम् ॥३॥ इन्द्रियमनमा मन्त्रिकर्षाभावात् तदनुत्पतिः॥४॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥५॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्चायस्याने तनित्यत्वप्रमङ्गः ॥६॥ अनित्यत्वग्रह- पान बुद्ध शान्तरादिनाश: शब्दवत् ॥७॥ ज्ञानसमवेतातसमदेशसबित कर्षान्मनसः स्मृत्युत्पत्तेने युगपटुत्पत्तिः ॥ ८॥ नान्तःशरीरत्ति बान्मनमः ॥६॥ माध्यत्वादहेतः ॥१०॥ सारतः शरीरधारोपपत्ते- प्रतिषेधः ॥१९॥ न तदाशुगतिवान्मनसः ॥ १२॥ न मरणका लानियमात् ॥१३॥ श्रात्मप्रेरणयदृच्छाताभिः संयोगविशेषः । १४॥ व्यामकमनमः संयोगविक्ष

·टतीमोग्ध्यायः।
प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपद्भावाद् युगपदस्मरणम् ॥१६॥
जस्येच्छादेषनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥१७॥ तलिङ्गवादिच्छादेष-
योः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः ॥१८॥ परश्वादिवारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥
१६॥ नियमानियमौ
तविशेषको ॥२०॥ यथोक्तहेतुत्वात्
पारतन्व्यादकताभ्यागमाञ्च न मनमः ॥२१॥ परिषाधयोकहेपर-
तेश्च ॥२२॥ सारणं वात्मनो जवाभायात् ॥२३॥ प्रणिधाननिव-
धाभ्यासलिगलवणसादृष्यपरिग्रहाप्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगेक-
कार्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थिव क्रियारा-
गधर्माधर्मनिमित्तेभ्यः ॥२४॥ इति चतुर्विगत्या सूत्रैर्बुद्धेरात्मराण-
खप्रकरणम् ॥२॥
कर्मानवस्यायिग्रहणात् ॥१॥ अव्याग्रहणमनवस्थायित्वाद् विद्यु-
सम्पाते रूपाव्यकग्रहणवत् ॥२॥ हेतुपादानात् प्रतिद्धव्याभ्यनुज्ञा ॥
३॥ न प्रदीपार्चिषः मन्तत्यभिव्य तरहणवत् तद्ग्रहणम् ॥४॥ इति
चतुर्भिः सूर्बुद्धेस्त्पन्नापवर्गित्वप्रकरणम् ॥४॥
द्रव्ये स्वगुणपरगणोपलन्धेः संभवः ॥१॥ यावयभावित्वाद्रूपादी-
नाम् ॥२॥ न पाकजगुणान्तरोत्पत्तेः ॥३॥ प्रतिद्वन्दिसिद्धेः पाक-
जानामप्रतिषेधः ॥४॥ शरीरव्यापित्वात् ॥५॥ न केनखादिष्वनु-
पस्तब्धेः ॥६॥ त्वक्पर्यन्तत्वाच्छरीरस्य केगनखादिश्यममङ्गः ॥७॥
गरीरगणवेधात् ॥८न रूपादौनामितरेतरवैधात् ॥६॥
ऐन्द्रियकवा पादौनामप्रतिषेधः ॥१०॥ इति दशभिः सूत्रबुद्धेः
भरौरगुणव्य तिरेकप्रकरणम् ॥५॥
ज्ञानायोगपद्यादेकं ममः ॥२॥ न युगपदनेकक्रियोपलब्धेः ॥२॥

·न्यायसूचौरिपये अलातचक्रदर्शनधत् तदुपलब्धिराशमञ्चारात् ॥३॥ यथोक देतत्वा- शाणु ॥४॥ इति चतुर्भिः सूत्रैमनःपरौताप्रकरणम् ॥६॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥१॥ भूतेभ्यो मूर्युपादानयत् तदुपादानम् ॥२॥ म माध्यममत्वात् ॥३॥ नोत्पत्तिनिमित्तवा- मातापित्रोः ॥४॥ तथाहारस्य ॥ ५॥ प्राप्तौ चानियमात् ॥६॥ भरौरोत्पत्तिनिमित्तवत् मयोगोत्पत्सिनिमित्तं कर्म ॥७॥ एतेना- नियमः प्रत्युनः ॥८॥ तददृष्टका रितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग ॥६॥ मनःकर्मनिमित्तवाच्च योगाधनुष्वेदः॥१०॥ नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्राथणानुपपत्तेः ॥११॥ अणुयामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥१२॥ नाताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥१२॥ इति त्रयोदशभिः सूत्रः प्रामणिक- मदृष्टनिष्याधवप्रकरणम् ॥७॥ इति विसप्तत्या सूत्रः सप्तभिः प्रकरणैस्तृतीया- ध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् ॥ समाप्तश्च तृतीयोऽध्यायः॥ अच प्रकरणनि १६ सूत्राणि १४५ । चतुर्थोऽध्यायः॥ प्रतियथोक्ता ॥१॥ तथा दोषाः ॥२॥ इति द्वान्या सूचाभ्यां प्रवृत्तिदोषसामान्यपरौवामकरणम् ॥१॥ तवैराग्यं रागद्देषमोक्षार्थान्तरभावात् ॥१॥ नैकप्रत्यनौकत्वात् ॥ २॥ व्यभिचारादहेतुः ॥३॥ तेषां मोहः पापीयान् नामूढस्येतरो- ·चतुर्थोऽध्यायः। त्पत्तः ॥४॥ निमित्तनैमित्तिकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः ॥५॥ न दोषलक्षणवरोधान्मोहस्य ॥६॥ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्य तुल्य- जातीयानामप्रतिषेधः ॥७॥ इति सप्तभिः सूत्रैदेषिराम्यप्रक- रणम् ॥२॥ श्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावमिद्धिः ॥१॥ व्यक्ताव्यकानां प्रत्यक्षप्रामा- एयात् ॥२॥ न घटाद् घटानिष्यत्तेः ॥३॥ व्यकाद् घटनिष्पत्ते- रप्रतिषेधः ॥४॥ इति चतुर्भिः सूत्रैः प्रेत्यभावपरीक्षाप्रकरणम् ॥३॥ अभावाद् भावोत्पत्तिर्नानुपम्द्य प्रादुर्भावात् ॥१॥ व्याघा- तादप्रयोगः ॥२॥ । नातीनानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥३॥ न विनष्टेभ्योऽनिप्पत्तेः ॥ ४॥ क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥५॥ इति पञ्चभिः सूचैः शून्यतोपादानप्रकरणम् ॥ ४॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥१॥ न पुरुषकर्मा- भावे फलानिप्पत्तेः ॥२॥ तत्कारिनवादहेतुः ॥३॥ इति त्रिभिः सूरीश्वरोपादानतामकरणम् ॥५॥ अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्डकतैक्षारादिदर्शनात् ॥२॥ अ. निमित्तनिमित्तवान्नानिमित्ततः ॥२॥ निमित्तानिमित्तयोरर्थान्त- रभावादप्रतिषेधः ॥३॥ इति त्रिभिः सूराकस्मिकत्वप्रकरणम्॥६॥ सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनायधर्मकत्वात् ॥१॥ नानित्यता नित्य- स्यात् ॥२॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाह्यं विनाग्यानुविनाशवत् ॥३॥ नित्य- स्थापत्याख्यानं यथोपलब्धियवस्यानात् ॥४॥ इति चतुर्भिः सूत्रः सर्वानित्यवनिराकरणप्रकरणम् ॥७॥ सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥१॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोप- ·. न्यायसूचौलिबन्ये लधेः ॥२॥ तक्षक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥३॥ नोत्पत्तितत्कारणी- पलक्षेः ॥ ४॥ न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥५॥ इति पञ्चभिः सूचैः सर्व- नित्यत्वनिराकरणप्रकरणम् in सर्व पृथग भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥१॥ नानेकलक्षणेरेकभावनि- प्पपत्तेः ॥२॥ लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥३॥ इति विभिः सूत्रः सर्वपृथक्वनिराकरणप्रकरणम् ॥८॥ सर्वम वो भावेवितरेतराभावसिद्धः॥१॥ न खभावमिद्धेर्भावा- नाम् ॥५॥ न खभावमिद्धिरोपेचिकत्वात् ॥३॥ व्याहतवादय भाम् ॥४॥ इति चतुर्मिः सर्वशून्यतानिराकरणप्रकरणम् ॥१०॥ संख्येकानामिद्धिः कारणानुपपत्युपपत्तिभ्याम् ॥१॥ न कार- णावपत्रभावात् ॥२॥ निरवयववादहेतुः ॥३॥ इति विभिः सूत्र संख्येकान्तवादप्रकरणम् ॥११॥ मधः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः मययः ॥१॥ कालान्तरेणा- निष्पत्तिईतुविनागात् ॥२॥ प्रानिष्यत्तेचफलवत् तत् स्यात् ।। ३॥ नापन्न धन्न मदमत् सदसतोधात् ॥४॥ उत्पादव्यय- दर्धनात् ॥५॥ बुद्धिसिद्धं तु तदमत् ॥६॥ आश्रयव्यतिरेका वृचफलोत्पत्तिवदित्य हेतुः ॥७॥ मौतेरात्माययवादप्रतिषेधः ॥८॥ म पुरस्तीपाइपरिषदाहिरण्यावादिफननिदेगान 1८॥ तत्सम्बन्धात् पतमिप्यत्तेसोपु मत्लवदुपदारः ॥१०॥ इति दाभिः सूत्रैः फनपरीवाप्रकरणम् ॥१२॥ विविधयाधनायोगात दुःममेव जन्मोत्पत्ति: १२ उपम्या पन्तरालनिष्पतेः ९३ याधनानिहत्तेदयनः पर्षपणदीपादपति- ·चतुर्थोऽध्यायः । घेधः ॥३॥ दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच ॥४॥ इति चतुर्भिः सूच- दुःखपरीक्षाप्रकरणम् ॥१२॥ एक्ले गमवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥१॥ प्रधानमब्दानुपपत्तेर्गुण- शब्देनानुवादो निन्दाप्रशंमोपपत्तेः ॥२॥ समारोपणादात्मन्यप्रति- षेधः ॥३॥ पाचचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ४॥ सुपुप्तस्य स्वप्नाद- ने लेगाभाववदपवर्गः ॥५॥ न प्रवृत्तिः प्रतिमन्धानाय हीनतमस्य ।। ६॥ न क्लेशमन्नतेः स्वाभाविकत्वात् ॥७॥ प्रागत्पत्तेरभाषानित्यत्ववत् खाभाविक ऽप्यनित्यत्वम् ॥८॥ अणुश्यामतानित्यत्ववद्वा ॥८॥ न संक- स्पनिमित्तलाच रागादीनाम् ॥१०॥ इति दमिः सूत्रैरपवर्गप- रीक्षाप्रकरणम् ॥१४॥ इति सप्तपट्या सूचः चतुर्दशभिः प्रकरणैश्चतुर्थी- ध्यायस्याद्यमाहिकम् ॥ दोषनिमित्तानां तत्वज्ञानादहकारनित्तिः ॥१॥ दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः संकल्पष्टताः ॥२॥ तनिमित्तं ववयव्यभिमानः । ३॥ इति त्रिभिः सूत्रैस्तत्त्वज्ञानोत्पत्तिप्रकरणम् ॥९॥ विद्याविधाद्वैविध्यात संशयः ॥ १॥ तदसंशयः पूर्व हेतुप्रसिद्धत्वात्। २॥ वृत्त्यनुपपत्तेरपि म संशयः ॥३॥ कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वादवयवा- नामवयव्यभावः ॥ ४॥ तेषुचाहत्तेरवयव्यभावः ॥ ५॥ पृथक् चावयवे. भ्योऽवृत्तेः ॥६॥ न चावययवयवाः ॥७॥ एकस्मिन् भेदाभावाद भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरमनः ॥८॥ अवयवान्तराभावे ऽप्यवृत्तर- ·२. न्यायसूचौतिबन्धे देतः ॥६॥ केशसमूहे नैमिरिकोपलब्धिवत् तदुपलब्धिः ॥१०॥ स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावादिषयग्रहणस्य तथाभावी नाविषये प्रवृत्तिः ॥११॥ अवयवावयविप्रसङ्गश्चवमाप्रलयात् ॥१२॥ म प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥१३॥ परं वा बुटः॥१४॥ इति चतुर्दशभिः सूत्रैः प्रामगिकमवयवावयविप्रकरणम् ॥२॥ आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्ति.॥१॥ श्राकामामवंगतत्वं वा । २॥ अन्तर्वईिश्व कार्यद्रव्यस्य कारणानरवचनादकार्य तदभावः ॥३॥ शब्दप्रयोगविभवाच्च सर्वगतम् ॥४॥ अय्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाका- अधर्माः ॥५॥ मूर्तिमा च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥६॥ संयो- गोपपत्तेश्च ॥१॥ अनवस्याकारिवादनवस्यानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥८॥ इत्यरभिः सूरौपोद्घातिकं निरवयवप्रकरणम् ॥३॥ बुद्या विवेचनात्तु भावानां याथाम्यानुपलब्धिस्तत्त्वपकर्षणे पट- मद्रावानुपलधिवत् नदनुपलन्धिः ॥१॥ व्याहतबादतः ॥२॥ सदाययवादपथग्ग्रहणम् ॥२॥ प्रमाणतथार्थप्रतिपत्तेः ॥४॥ प्रमाणा- नुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥५॥ स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभि- मानः ॥६॥ मायागन्धर्वनगरमृगष्णिकावदा ॥७॥ इत्वभावादमि- द्धिः ८॥ स्मृतिसंकल्पवञ्च स्वप्नविषयाभिमानः ॥६॥ मिथ्योपलन्- विनामतत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणागवत् प्रतियोधे ॥१०॥ बुद्धेय निमित्तमहावीपलम्मात् ॥११॥ नवप्रधानभेदाच मिथ्या- बुद्ध विध्योपपत्तिः ॥१२॥ इति दादाभिः सूत्रैः प्रामकिं बा- भाभवनिराकरणप्रकर्एम् ॥४॥ समाधिविशेषाभ्यासात् ॥१॥ नार्थविमेषमावस्यात् ॥२॥ हुदा- ·पसमोऽध्यायः। दिभिः प्रवर्तनाच ॥३॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ ४॥ पर- एयगुहापुलिनादियु योगाभ्यासोपदेशः ॥५॥ अपवर्गप्येवंप्रमङ्गः ॥ ६॥ न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥७॥ तदभावश्चापवर्ग ॥८॥ तदर्थं यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायः ॥६॥ ज्ञान- ग्रहणाभ्यासस्तविद्यैश्च सह संवादः ॥१०॥ तं शिय्यगुरुसब्रह्मचारि- विशिष्ट श्रेयोर्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥११॥ प्रतिपक्षहौनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥१२॥ इति दादाभिः सूत्रैस्तत्त्वज्ञान- विद्धिप्रकरणम् ॥५॥ तत्त्वाध्यवसायमरक्षणार्थ जल्पवितण्डे बीजारोहसंरक्षणार्थ कण्ट- कशाखावरणवत् ॥१॥ ताभ्यां विग्टह्य कथनम् ॥२॥ इति दाभ्यां सूचाभ्यां तत्त्वज्ञानपरिपालनप्रकरणम् ॥६॥ इति एकपञ्चाशता सूचैः पभिः प्रकरणैश्चतुर्था- ध्यायस्य द्वितीयमाहिकं समाप्तम् ॥ समाप्तशायं चतुर्थोऽध्यायः॥ श्रत्र प्रकरणानि २० सूत्राणि ११८॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः । माधवैधर्योपकर्णवर्णावविकल्पमाध्यापाप्यासिङ्गाम- तिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेवर्यापत्यविशेषोपपत्युपस्तब्धयनुपल- धिनित्यानित्यकार्यसमा. ॥१॥ साधर्म्यवैधाभ्यामुपसंहारे तद्धर्मवि- ·२२ न्यायसूचौनिबन्धे पर्ययोपपत्तेः माधयंवैधर्नाममौ ॥२॥ गोवाद!मिद्धिवत् तत्- मिद्धिः ॥३॥ इति विभिः सूत्रः मत्प्रतिपदेशनाभासप्रकरणम् ॥१॥ माध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पांदुभयमाध्यवाञ्चोत्कर्षापकर्षवोवर्म- विकपमाध्यममाः ॥१॥ किचिसाधादुपसंहारसिद्धेधादप्रति पेधः ॥२॥ माध्यातिदेशाच दृशनोपपत्तेः ॥३॥ इति विभिः सूत्रः माध्यदृष्टान्नधर्मविकल्पप्रभवोत्कर्षसमादिगातिषप्रकरणम् ॥२॥ प्राप्य माध्यमप्राप्य वा हेतोः प्रात्याविशिटवादप्रायसाधकलाञ्च प्राप्यमाप्तिममौ ॥१॥ घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पौडने चायभिचारा- दप्रतिषेधः ॥२॥ इति दन्यां सूचाभ्यां प्राण्यप्राप्तियुगनवादिविक- प्पोपकमजातियप्रकरणम् ॥२॥ दृशानस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाञ्च प्रतिदृष्टान्तेन प्रमङ्गप्रनिदृष्टान्तममौ ॥१॥ प्रदीपोपादानप्रसङ्गविनिवृत्तिवत् तदि- निवृत्तिः ॥२॥ प्रतिदृष्टान्तहेतुले च नातिर्दृशन्तः ॥३॥ বুনি चिभिः सूपैयुगनवाधिपतिदृष्टान्तमममानिदयप्रकरणम् ॥ ४॥ प्रागत्पतेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥१॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेर्न कारणपतिषेधः ॥२॥ इति दाभ्यां सूचाभ्यामनुत्प तिमममकरणम् ॥५॥ मामान्यदृष्टान्तयोरेन्द्रियकले ममाने नित्यानित्यमाधात् मंश- यममः ॥ माधम्यान् मंशये न मंभयो वैधादुभयथा वा संगये दन्तमंमयमो नित्यवानभ्युपगमाञ्च सामान्यस्याप्रतिषेधः ॥२॥ रवि दाभ्यां सूचाभ्यां मंग्रथममप्रकरणम् ॥६॥ उभषमाधान प्रक्रियामिद्धेः मकरपममः ॥१॥ प्रतिपक्षात् ·पञ्चमोऽध्यायः। २६ प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रतिपक्षोपपत्तेः ॥२॥ इति दाभ्यां सूत्राभ्यां प्रकरणममप्रकरणम् ॥७॥ चैकाल्यानुपपत्तेईतोर हेतुसमः ॥१॥ न हेतुतः माध्यमिद्धेस्त्रका- ल्यासिद्धिः ॥२॥ प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिषेद्धव्याप्रतिषेधः ॥३॥ इति बिभिः सूर्हतममप्रकरणम् ॥८॥ अर्थापत्तितः प्रतिपदसिद्धरापत्तिममः ॥१॥ अनुकस्यापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरतुतत्वादनकान्तिकलाचार्थापत्तेः ॥२॥ इति दाभ्यां सूत्राभ्यामपत्तिसमप्रकरणम् ॥६॥ एकधर्मोपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावोपपत्तेरविशेष- समः ॥१॥ कचित् तद्धीपपत्तेः कचिच्चानुपपत्तेः प्रतिषेधाभावः ॥ २॥ इति द्वाभ्यां सूत्राभ्यामविशेषसमप्रकरणम् ॥१०॥ उभयकारणोपपनेरुपपत्तिममः ॥१॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञा- नादप्रतिषेधः ॥२॥ इति द्वाभ्यो सूचभ्यामुपपत्तिममप्रकरणम् ॥११॥ निर्दिएकारणाभावेऽप्युपस्तम्भादुपलब्धिममः ॥१॥ कारणान्तरा- दपि तद्धीपपत्तेरपतिषेधः ॥२॥ इति दाभ्यां सूत्राभ्यामुपलब्धि- समप्रकरणम् ॥१२॥ तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तविपरीतोपपत्तेरनुपलब्धि- समः ॥१॥ अनुपलमात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः ॥९॥ ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥३॥ इति त्रिभिः सूत्रैरनुपलब्धि- समप्रकरणम् ॥१३॥ माधात् तुल्यधपिपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गादनित्यसमः ॥१॥ माधादमिद्धे प्रतिषेधामिद्धिः प्रतिषेध्यसामर्थ्यात् ॥२॥ दृष्टान्ते च ..

·२8
न्यायसूचौनिबन्धे
माध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात् तस्य चोभयथाभावा-
बाविशेषः ॥३॥ इति विभि. सूत्रैरनित्यसमप्रकरणम् ॥१४॥
नित्यमनित्यभावाद नित्ये नित्यवोपपत्तेर्नित्यसमः ॥१॥ प्रति-
येथे नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः ॥२॥
इति दाभ्यां सूत्राभ्यां नित्यममप्रकरणम् ॥१५॥
प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः ॥१॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्नाडेतत्वम-
मुपलब्धिकारणोपपत्तेः ॥२॥ इति द्वाभ्यां सूचाभ्यां कार्यसमप्रक-
रणम ॥१६॥
प्रतिषेधेऽपि समानो दोष ॥१॥ सर्वचैवम् ॥२॥ प्रतिषेधवि-
प्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवदोष ॥३॥ प्रतिषेध मदोषमभ्युपेत्य प्रति-
अंधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥४॥ स्वपक्षलक्षणापे-
छोपपत्युपसंहारे हेतुनिर्देश परपक्षदोषान्युपगमात् समानो दोष.॥
५॥ इति पञ्चभिः सूत्रै षट्पचौरूपकथाभासप्रकरणम् ॥१७॥
इति विचत्वारिंशता सवैः सप्तदशभिः प्रकरणैः
पञ्चमस्याद्यमाहिक समाप्तम् ॥
मतिजाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञामन्यामी
देवन्तरमर्थान्तर निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकममाप्तकालं न्यूनमधिक
पुनरमामननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुजा पर्यनुयोज्यो-
पेषणं निरनुयोज्यामुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभाभाय निग्रहस्या-
नानि ॥१॥ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुजा स्वदृष्टान्त भतिजाहानिः ॥२॥
प्रतिगातार्थप्रतिषेधे धर्मविकच्यात् तदर्थ निर्देगः प्रतिज्ञान्तरम् ॥३॥

·मञ्चमोऽध्याय । २५ प्रतिज्ञाहेत्वो विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः ॥ ४॥ पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्था- पनयनं प्रतिज्ञामन्याधः ॥५॥ अविशेषोने हेतौ प्रनिषिद्धे विशेषमि- च्छतो हेत्वन्तरम् ॥६॥ इति पड्भिः सूत्रैः प्रतिज्ञाहेलन्यतराश्रित- निग्रहस्थानपञ्चक विशेषलवणप्रकरणम् ॥१॥ प्रकृतादादप्रतिसम्बन्धार्थमर्थान्तरम् ॥१॥ वर्णक्रमनिर्देभवनिर- र्थकम् ॥२॥ परिषत्प्रतिवादिभ्यां विरभिहितमप्यविज्ञानमविज्ञाता- र्थम् ॥३॥ पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम् ॥ ४॥ इति चतुर्भि सूचैः प्रकृतोपयोगिवाक्यार्थप्रतिपत्तिफलशून्यनिग्रहस्थान- चतुष्कप्रकरणम् ॥२॥ अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥१॥ हौनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥२॥ हेवदाहरणधिकमधिकम् ॥३॥ इति त्रिभिः सूत्रैः स्वसिद्धान्तानुरूपप्रयोगाभास निग्रहस्यानचिकप्रकरणम् ॥३॥ शब्दार्थयोः पुनर्वचन पुनरुतमन्यवानुवादात् ॥९॥ अर्थादाप- नम्य स्वशब्देन पुनर्वचन पुनरुक्तम् ॥२॥ इति दाभ्यां सूत्राभ्यां पुनरुतनिग्रहस्थानप्रकरणम् ॥४॥ विज्ञातस्य परिषदा चिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमननुभाषणम् ॥ २॥ अविज्ञातं चाज्ञानम् ॥२॥ उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥३॥ कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः॥ ४॥ इति चतुर्भिः सूरत्तर- विरोधिनिग्रहस्थानचतुष्कप्रकरणम् ॥५॥ स्वपचे दोषाभ्युपगमात् परपरे दोषप्रसङ्गो मतानुजा ॥१॥ निग्रहस्थान प्राप्तम्यानग्रह, पर्यनुयोग्योपेक्षणम् ॥२॥ श्रनिग्रहस्याने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोन्यानुयोगः ॥३॥ इति चिभिः ·२६ न्यायसूचीनिवन्धे सूदीपनिरूप्यमतानुजादिनियहस्थानचिकाकरणम् ॥६॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिद्धान्तः ॥१॥ देला- भासाथ यथोकाः ॥२॥ इति दाभ्यां सूत्राभ्यां कथकान्योक्निनिरू- थनियहस्थानदयप्रकरणम् ॥७॥ इति चतुर्विशत्या सूचैः सप्तभिः प्रकरणः पञ्चमा- ध्यायस्य द्वितीयमाहिक समाप्तम् ॥ समाप्तश्च पञ्चमोऽध्यायः॥ अच प्रकरणानि २४ सूवाणि ६७॥ अस्मिन् न्यायशास्त्रे ऽध्यायाः ५ आह्निकानि १० प्रकरणानि ८४ सूचाणि ५२८ पदानि १७८६ अक्ष- राणि८३८५॥ पदस्तम्भि किमपि पुण्यं दुम्तरकुनिबन्धपदमनानाम् । यौगोतमसुगदीनामनिजरतीनां भमुद्धरणत् ॥ मंमारजलधिमेतौ वृषकेतौ मकालदुःखशमहेतौ । एतम्य फनमखिलमर्पितमेतेन भौयतामौगः ॥ न्यायसूचौनिवन्धोमावकारि सुधियां मुदे । पौवाचस्पतिमिश्रेण वववस्वासरे ॥ इति न्यायाचार्यसम्मियधीवाचस्पतिविरचितो न्यायसूचौनिवन्धः समाप्तः ॥ ॥शुभमस्तु ।।

·ॐ श्रीगणेशाय नमः। न्यायवार्तिक प्रथमोऽध्यायः। यदक्षपादः प्रवरो मुनीनां शमाय शास्त्रं जगतो जगाद । कुतार्किकाचाननिवृत्तिहेतुः करिष्यते तस्य मया निबन्धः ॥१॥ प्रमाणादिपदार्थतत्त्वज्ञानानिःश्रेयमाधिगम इत्येतच्छास्त्रस्यादि- सूत्रम्()। तस्याभिसम्बन्धवाक्यं प्रमाणतेाऽर्यप्रतिपत्तावित्येवमादि तस्थानमन्धानवाक्यं शास्त्रस्य पुरुषश्रेयोभिधायकत्वात् । शास्त्र पुनः प्रमाणादिवाचकपदममूहो यूविशिष्टः पदं पुनर्वर्णममूहः पदममूहः सूत्र सूचसमूहः प्रकरणं प्रकरणसमूह वाहिकं वाहिक- (१) "बच भगवता पक्षपादेन नि त्रयमद्देनौ मास्ने प्रणौते थुत्पादिवे च भगवना पशिखामिना किमपरमगनिघते यदर्थ वार्नि कारम्भ इमि महा निराधिका: समकारातप्रयोजनानुवादक यानि कारम्भप्रयोजन दर्शयति । यदपार इति। घद्यपि भाष्यष्टता चनयत्पादनमेनन् नयापि दिङ्नागप्रश्ननिभिरवाचौन कहेतु- ममममसमुत्यापमेन पाच्छादित माल म नत्वनिर्णयाय पाऽमित्युशीतकरण सनिबमोदयोतेन मदपनीयत इति प्रयोजनवानमारम्भ" इति वाचस्पतिमिया । (९) धादिम सूपम्-पा.पु.॥

·२ न्यायवार्तिके 1 भमूहोऽध्यायः पश्चाध्यायौ भास्त्रम्। तत्पदार्थाः प्रमाणादयः तम्य शास्त्रस्य पदानामाः प्रमाणादयः षोडशात्मानः तच्छास्त्रे पुरुष- योऽभिधत्ते । प्रत्यक्षानुमानामधिगतवस्तुतत्त्वान्नाख्यानं शान्त- धर्म: तस्य विषयः प्रत्यक्षानुमानानधिगतवस्तुतत्त्व आध्यात्मिक- शक्तिसम्पानोन्तेवामी। पुरुष: पुनश्चतुर्धा भिद्यते प्रतिपन्नोऽप्रति- पन्नः मन्दिग्धो विपर्यस्तथेति । तत्र प्रतिपन्नः प्रतिपादयिता। तिरे मापेनाः सन्तः प्रतिपाद्याः। ते यदेन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षमपेक्षन्ते तदा प्रत्यक्षेण यदा लिङ्गदर्शनरमत्याधपेत्तन्ते तदानुमानेन यदा पुनरुपदेण्मपेक्षन्ते तदा शास्त्र प्रवर्तते । श्रेयः पुनः सुखमहितनि- कृतिय । नच्छेयो भिद्यमानं रेधा व्यवतिष्ठते । दृष्टादृटभेदेन । दृष्ट सुखमदृष्टमस्तिनिवृत्तिः । अक्षितनिवृत्तिरप्यात्यन्तिकी अनात्यन्तिको च । नात्यन्तिको कण्टकादेईखसाधनस्य परिहारेण । प्रात्यन्तिकी पुनरेकविंशतिप्रभेदभिवदुःखदान्या । एकविंशतिप्रभेदभिन्नं पुमर्दुःखं शरीरं परिन्द्रियाणि पविषयाः पयुद्धयः सुखं दुःखं चेति। भगैरं दुःखायतनवाढासम् । इन्द्रियाणि विषया युद्धयच तत्माधनभा- पात् । ससंदुःमानुषङ्गात् । दुःख म्वरूपत इति । तम्य शानिधी- धमाधमपरित्यागेन । अनुत्पत्रयोर्धमाधर्मयोरनुत्पादेन उत्पश्यो- योपभोगात् प्रत्येणेति । पुरुषा रागादिमन्तो वीतरागार । तत्र राम विषयाभिषासणः एषामम्ति ते रागादिमन्तः । वेग पुनागानभिपसक्षणं तवेषामस्ति ते वीतरागाः । प्रविय पुरुपभेदानविधानात् । तेषां पुरुषार्ण प्रकृयता: (जपानवान-पा.पु.। titiatreet...

·प्रथमोऽध्याय । पुरुषभेदमनुविधीयमाना उभयरूपा भवन्ति । वीतरागप्रयत्तिरे- कधा। तत्र या वीतरागाणां प्रवृत्तिः सा खल्वेकरूपा अनिष्ट- प्रतिषेधार्थी अनिएं हास्याम इत्येव ते प्रवर्तन्ते। न पुनरेषां क्वचिदभिष्वङ्गोऽस्ति । रागादिमत्पत्तिस्तु दिरूपा । ये तु रागादि- मन्तस्तेषां या; प्रवृत्तयस्ता विविधा भवन्ति । दयानिटविषयाधि- गमप्रतिषेधार्थाः । दरमास्यामौति मतः प्रवर्तते । श्रनिरं हास्या- मौति देपानिवर्तते । रागादिमत्प्रवृत्तेरपि वैविध्यं भवति समर्था- समर्थभेदात् । या खलु रागादिमत्प्रवृत्तिः मा समर्थाममा प भवति । एमास्यामीति प्रवर्तमानो यदा प्राप्नोति तदा समर्था । अनिष्ट हास्यामीति प्रवर्तमानो यदा जहाति तदा ममर्था यदा विपर्ययस्तदाऽसमर्थेति । ततः पुन: प्रवृत्ति विध्यं प्रमाण स्यार्थवद- नर्थकत्वात्()। प्रमाणं तावदर्थपरिच्छेदकं प्रमाणसामान्यात् प्रमाण- प्रतिरूपकमपि प्रमाणमित्युपचर्यते। कि पुनः प्रमाणमामान्य प्रमाणभामस्य भामान्यपरिच्छेदकलम् प्रमाणेनापि मामान्य परि- च्छिचते प्रमाणाभासेनापि मेोऽयं प्रमाता यदा प्रमाणेनावधार्य प्रवर्तते तदास्य प्रत्तिः समर्था भवति यदा पुनः प्रमाणाभासे- नार्थमवधार्य प्रवर्तते तदाऽममा तस्याः पुनरर्थवत्त्वं प्रमाणतr- ऽर्थप्रतिपत्तावित्यादिभाव्यम् । परस्परापेचित्वादुभयामिद्धिरिति चेत् । न। अनादिलात् । यदि प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ती प्रवृत्तिमामयं यदि वा प्रवृत्तिमामात् प्रमाणतोऽर्थप्रतिपतिः किं पूर्व किं पश्चादिति वाच्यम्। यदि तावत् प्रमाणतः पूर्वमर्थप्रतिपत्तिः प्रतिमामर्थ- मन्तरेण किमिति प्रतिपद्यते। अय पूर्व प्रवृत्तिमामर्थ्यमनवधार्याय - ·न्यायवार्तिके किमिति प्रवर्तते तस्मात् प्रहत्तेः प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्ता/परापर- भावो न कन्पत इति । तच्च नैवं कस्मात् अनादित्वात् 'अनादिरयं संसार इति पूर्वाभ्यस्तसूत्रे प्रतिपादयिष्यामः । श्रादिमति च हमारे एष दोषः किं पूर्व प्रमाणतोऽर्थप्रतिपत्तिराहोखित् प्रवृत्तिमामर्थ्य- मिति। प्रमाणप्रवृत्त्योवी बलाबलजिज्ञासायामुभयसामर्थ्यप्रतिपाद- मार्थ वाक लोकः खलु प्रवर्तमान प्रमाणेनार्थमवधार्य प्रवर्तते सप तयाप्रवर्तमानः फलमुपलभते । तत्रेदं चिन्धते । किं प्रमाणतो- अर्थप्रतिपत्तिः समर्थ श्राहाखित् प्रवृत्तिरिति । उभयं समर्थ मनान्तरोयकत्वात् तस्य फलन्य अस्य पार्थस्योपदर्शनार्थ वाक्य- मिति । लोकवृत्तानुवादो वा सर्वः प्रमाता प्रमानार्थमवधार्य प्रवर्तमानः फनमुपलभते इति लोकवृत्तं तदाकोनाचते । हेय- हामापायाधिगन्तयभेदाचवाईपदानीति । हेयं दुःखं तद्धेतुश्च दुःखमुक्कं हेतरविद्यादथ्यो धर्माधाविति। हानं नवज्ञानम् । तत्पुनर्ययार्थावस्थितपदार्थाधिगतिः तच प्रमाणम्। उपायः शास्त्र नदयुम् । अधिगम्तव्योऽपवर्ग: म पुनरात्यन्तिका दुःखाभावः एतस्मिंश्च चतुर्वर्गे प्रमाणस्य प्राधान्यप्रदर्शनार्थ चेति । कथं पुनरनेन धाक्येन प्रमाणादिचतुर्वर्ग: प्रदीत इति । प्रमाणप्रमेयाधिगतयः श्रुतिगम्याः प्रमाता तन्नान्तरौयकत्वात् । न हि प्रमातारमन्तरेण प्रमाणं मम्भवति तदिदं वाक्यमवयवा उपन्यस्य वर्धते । तत्र प्रमाणत इति अनिर्वचनविभफियानिमदर्शनार्थः । प्रमाणत इतौयं निमित्तपधमी । अम्माभिधानं वचनव्याप्यर्थ विभकिव्याप्यर्थ च फई पुन: पदमौव्यतिरेकेस तमिलते सभ्यत रत्यार । श्राधादावुप- ·प्रथनोऽध्यायः। संख्यानादिति । तत् कि सिद्धं भवति वचनव्याश्या संप्लवो व्यवम्या च । प्रमाणेन प्रमाणाभ्यां प्रमाणेरिति मंलवा गम्यते प्रमाणेनैवेति ध्यवस्था विभक्तियाट्या हेतुकरणभावः । प्रमाणादाधिगतिर्भव- तौति हेतुत्वं प्रमाणेनार्थं माधयतीति माधकतमत्वात् करणार्थ इति । सप्तवानुपपत्तिर्विशिटविषयत्वादिति चेत् । न । अनभ्युपगमात् । स्थान्मतिरेषा विशिष्टविषयाणि प्रमाणानि । विशेषविपयं प्रत्य सामान्यविषयमनुमानमिति । एतचाधिगन्तव्यं यत् सामान्य विशे- पच न च सामान्यविषयं प्रत्य न जात्वनुमाने विशेषविषयमिति । एतच न अनभ्युपगमात्। न तावत् प्रमाणद्वयं प्रतिपद्यामहे न विषयद्वयं नाप्यसकरम्। किं कारणम्। प्रमाणानि तावञ्चत्वारि विषयः सामान्यविशेषतभेदात् वेधा । मकरोयेकस्य मई: प्रमाणे- रधिगतेरिन्द्रियवदिति । इन्द्रियं खलु अर्थप्रकाशकवात् प्रमाणं तस्य व्यवस्थामङ्कारच व्यवम्या गन्धादिषु मकरः पृथिव्यादिषु दौन्द्रिय- ग्रामवात् । सत्तायां गणवे च मार्वेन्द्रियं ज्ञानमिति । अधि- गतत्वाद् वैयर्यमिति चेत् । न । अन्यथा तदधिगतेः । स्या- मतं यदि महीयेरन् प्रमाणानि नन्वेकेन प्रमाणेनाधिगतेऽर्थे द्वितीयं प्रमाणं व्यर्थमापद्येत । अधिगतं चार्थमधिगमयता प्रमाणेन पिट पिटं स्यात् । न । अन्यथाधिगते: न बमो यथा प्रत्यक्षेणार्थोऽधिगम्यते नधानुमानादिभिरपोति । अन्यथा प्रत्यक्षेणेन्द्रियमम्बद्धः । इन्द्रिया- सम्बद्धोऽनुमानेन । सन्तामजिसम्बन्धप्रतिपनिरुपमानेन । शब्दो- ( यदुवं सामान्यं-पा.पु.॥

·द न्यायवालिक खेनागमेनेति । विषयान्तरे व्यवस्थादर्शनाच)। न च सर्वस्मिन्नर्थे मंप्लवोऽस्तौति तो न वैयर्थमिति । तसायवस्थितमेतत्लसिर्वचन- विभतिव्यातिज्ञापनार्थ दूति प्रमाणस्वरूपावधारणं कर्तव्यम्। किं पुनः प्रमाणग्य प्रमाणत्वं किञ्चोकं प्रमाणमिति उपलब्धिहेतुः प्रमाण उपल- धिहेतुत्वं प्रमाणत्वं यदुपलश्चिनिमित्तं तत् प्रमाणमिति । समानत्वा- दलक्षणमिति चेत् यधुपलब्धिहेतुः प्रमाण ननु प्रमाटप्रमेययोरपि उपलब्धिहेतुवात् प्रमाणत्वं प्रमज्येत विशेषो वा वक्रव्य इति। श्रय विशेषः प्रमाणे प्रमाप्रमेययोश्चरितार्थत्वात् प्रमाणे प्रमाता प्रमेयं स परितार्थम् । अचरितार्थ च प्रमाणं अतस्तदेवोपलब्धिमाधनमिति । अकरणा प्रमाणोत्पत्तिरिति चेत् यदि प्रमादप्रमेयाभ्यां प्रमाणं जन्यते प्रकरणा ताई प्रमाणोत्पत्तिः प्राप्नोति। न। इन्द्रियार्थमनि- कर्षस्य करणभावात् भाकरणा प्रमाणोत्पत्ति प्रमाणोत्यत्ताविन्द्र- थार्थमन्निकर्षमपेचमाणाभ्यां प्रमाप्रमेयान्यां प्रमाणं जन्यत इति नाकरणप्रमाणोत्पत्तिप्रमः। यदि नई प्रमाणोत्पत्ताविन्द्रियार्थ- सन्निकर्षमपेते प्रमाप्रमेये अथ तहि इन्द्रियार्थमन्त्रिकोत्पत्ती किमपेक्षते पनि तम्मिनपौन्द्रियमित्येवमनादिः कार्टकरणभावः यद्य- त्पाद्भवति नत्तत्पूर्वभाविनमऐक्षत इत्यनादिः कर्टकरणभावा द्रष्टव्य इति । यदि प्रमाप्रमेयाभ्यां मां प्रमाणं जन्यते ततः प्रमाणमन्तरेण प्रमाप्रमेयभावस्यामिद्धत्वात् प्रमाढवं प्रमेयले चा- नुषपनामिनि । कय प्रमाणमिति यया कारवादोऽयं तथा प्रमाता (पाकर चापमान-पा."

·प्रथऽध्याय । प्रमेयमिति । न च कारकशब्दाः प्रियामन्तरेणात्मानं लभन्त इति । न च द्रव्यमात्र कारकं न १ क्रियामावमिति। कारक- शब्दो हि प्रवर्तमानः क्रियामाधने क्रियाविशेषयुके प्रवर्तते । प्रमाटप्रमेषशब्दौ च कारकशब्दो तावन्तरेण क्रियां न प्रवर्तयेता- मिति । न । पाचकादिशब्दवत् चिकालविषयत्वात् न ब्रूमः क्रिया- सम्बन्धेनैव कारकशब्दाः प्रवर्तन्त इति अपि तु चिकालविषया एते थदि क्रियासम्बन्धनिमित्ताः स्युर्न क्रियासम्बन्धमन्तरेण प्रवर्तेरन् कियामम्बन्धमन्तरेण तु प्रवर्तन्ते किं पुनर्निमित्तं सामर्थ्य तच्च चिय्यपि कालेष्वस्तीति । तम्मादुपपन्न प्रमाटप्रमेयाभ्यां प्रमाणं जन्यत इति तदुपलब्धिमाधनमिति । साधकतमत्वादा न प्रसङ्गः। न चायं प्रमोऽस्ति ममाता च प्रमेयं चोपलोनिमित्तत्वात् प्रमाणं प्रसज्यत इति । कस्मात् साधकतमत्वात् साधकतमं प्रमाणं न तु प्रमावप्रमेये। कः खलु साधकतमाः माधकतमं प्रमाणमिति केवलं वाक्यमभिधीयते नार्थ इति । भावाभावयोस्तदत्ता न प्रमातरि प्रमेये वाऽमति प्रमा भवति मति तु भवति न पुनः सति भवत्येव प्रमाणे तु मति भवन्ती भवत्येव सोऽयमतिशयः भाधकतमत्वमुच्यते। यदान्वा प्रमिमौते सेोऽतिथयः किंवान् प्रमि- मौते प्रमाणवान् प्रमिमौते प्रमाणे सति प्रमिमौते नासतौति मतोवाऽकत्वं यदभावात् । यस्य चाभावात् प्रमादप्रमेये न प्रमो कुरुतः सतिशयः संयोगवधरमभाविता वा यथा वा संयोगः पशाभावी द्रव्यशक्तिर्भवति तथा प्रमाणं चरमभावि प्रमाव- प्रमेययोः प्रमानिर्भवति पवाझावोऽतिशयः। प्रतिपत्तेरानन्त ·न्यायवार्षिक वा। यहा प्रमाणानन्तरं प्रतिपत्तेर्जन्म स चायमतिपय इति । असाधारणकारणता वा प्रमाता तावत् साधारणं कारणं सर्वप्रति- पत्तीनां प्रमेयमप्यशेषपुरुषसाधारणत्वात्तथाभृतं प्रमाणं त्वमाधा- रणकारणत्वात् प्रधानम् । प्राधान्याष साधकतमत्वेनाभिधीयत इति। प्रमाकारणमयोगविशेषकलं वा यो वा प्रमाकारणं संयोग- स्तस्य प्रमाणमनुग्रहे वर्तमानमतिपयशब्दवाच्यम् । अर्थग्रहणं प्रमाण- विषयप्रतिपत्तिनिषेधार्थ यतो न प्रमाणविषया प्रतिपत्तिः पुरुष- मितिकर्तव्यतायां प्रयोजयति किन्वर्थस्य तथाभावविषया थदाय- मर्थस्य तथाभा प्रतिपद्यते श्रथ प्रवर्तत इति । उपेक्षणीयविषय- प्रतिषेधार्थ वा न छुपेक्षणीयविषया तिपत्तिः पुरुषमितिकर्तव्य- नायां प्रयोजयति किन्वर्यस्य सुखदुःखहेतुभावविधया यदायमर्थस्य सुखदुःखहेतुभावं प्रतिपद्यते अथ प्रवर्तत इति प्रमाणायहणं गम्य- मानत्वादिति चेत् । न । प्रमाणविशेषज्ञापनार्थवात्। अर्थप्रतिपत्ता मनिमामादित्यभिधीयमाने गम्यत एतत् प्रमाणत इति नहि काचित प्रतिपत्ति प्रमाणमन्तरेण भवति । तच नवं प्रमाणविशेष- भापनार्थवात् प्रत्ययं प्रमाणभन्दः प्रमाणे वर्तमानोऽस्ति च प्रमाण- सामान्यात प्रमाणाभामे ऽपौति । तथेच प्रमाणेन प्रतिपतिः मा प्रतिसामध्ये प्रतिपादयति प्रमाणं नेतरदिति । न च प्रमाण- याणमन्तरेण पञ्चम्यधिधानं लभ्यते । तेन प्रयोजनं अतव प्रमाणहमं छतमिति । अर्थहणेन मुखदुःखहेतुत्वेन मसद्ध हार्य- माणनात् । म प्रमाणादिरयः सुखदुःपहेतः सर्वधार्यते अर्थ- 1) पप्यमानमान-पा.१५:। - (U राषिर- पापुः।

·प्रथमोऽध्यायः । है माणत्वादर्थ इति न व्याघानादविवक्षितत्वाच्च । सर्वः प्रमाणादिरर्थः सुखदुःखहेतुरिति ब्रुवता हेयादिभेदाचत्वार्यर्थपदानौति व्यान्येत । न च प्रमाणादिहानं शक्यं कर्तुं न च प्रमाणादिहानं विवनितं तस्मादव्याख्यानमेतत् किन्तु सुखदुःखत्वेन तद्धेतुत्वेन च यावतां सङ्ग्रहस्ते ऽभिधीयन्ते अधिकारात् न च संविदो ग्रहणमनधिकारात् श्रकर्मत्वाच्च न संविखेया असुखदुःखबात् अतहेतुत्वाञ्च नायर्यते फलत्वात् सोऽयं प्रमाणार्थोपरिसंख्येयः इयानयं प्रमाणविषय इति न परिमंख्यातुं शक्यं प्रानन्यात् न उभयस्यापि परिसंख्यातत्वात्। एतावानयं प्रमाणार्थो यमुखदुःखे तद्धतश्चेति तचोभयं परिमख्यात श्रतो न युक्रमानन्यात् न परिमंख्यातुं शक्यं प्राणमझेदस्यापरि- संख्येयवादपरिसंख्येयः प्रमाणार्थ इत्यसम्बन्धमुक्तमिति । नार्थशब्दस्य प्रयोजनवाचित्वात् प्रमाणार्थीपरिसंख्येय इति । प्रमाणे प्रयोजन- मपरिमंख्येयमित्ययं वाक्यार्थ' कथं स एवार्थः केषांचित्सुखहेतु- र्भवति केषांचिदुःखहेतुरिनि । अर्थवति च समर्थ प्रमाणे अथवन्ति समानौति । अन्यतमत्वार्थः साधकतमा द्रष्टव्यः प्रकरणात् प्रकरणं हि चतुर्वर्ग प्रमाणं प्रधानमिति वर्ण्यते। यदि पुनर्यथा श्रुतिवाक्यमर्थवत् स्यात् किं प्रमाणमामर्थ्य वर्णितं स्यात् तस्माद्ययोकं न्याय्यमिति । प्रमाता स्वतन्त्रः किं पुनः स्वातन्त्रर कारकफलोप- भोकृत्वं यस्मात् कारकाणं फलेनायमभिसम्बयते। तत्समवायो वा यहा अशेषकारकनिप्याद्याया. क्रियायाः पुरुष श्राययो भवति तत्प्रयोकृत्वमितराप्रयोज्यता का। यदा परिदृष्टमामानि कारक- चक्राणि प्रयु तैश्च न प्रयुज्यते । तत्त्वपरिममाप्तिर्विनियोगयोग्यता 2 ..

·न्यायवालिके प्रमाण- उपेक्ष्यता वा याऽसावविवादिता सावधारितस्यार्थस्य विनियोग- थोग्यता सुखसाधन वा दुखसाधन वाऽयमर्थ इति । ज्ञात्वा विनियोग ममाप्तिस्तत्प्राप्तिमात्प्रतिषेधश्च । यदा न सुखसाधन न दुखसाधन- मित्युपेक्षेति कि पुनस्तत् सदसती तत् तस्य भावस्तत्वमित्यत्र नहाय यस्य भाव दति सदसती तत प्रमाणविषयत्वेनाधिकारात सदमती प्रमाणविषयावित्यधिकतम तस्मात सदसतो तदिति नगाव सदमत्त्व सदसतो' प्रमाणविषयता तत्प्रतिषेधश्च तयो खलु सदमतो- भीवो दिरूप विधीयमान प्रतिषिध्यमानश्च यदेकत्र विधीयते तदन्यत्र प्रतिषिध्यते तद्यथा गन्धवती पृथिवी अगन्धा श्राप इति । प्रमाणविषयत्वात् सदसद्भावाविशेषप्रमग(इति चेत। ना अनेकान्तात् तब भवेदेषा बुद्धिर्यदि प्रमाणेन सदसती गम्यते तत विषयत्वादुभयोरविशेष प्राप्त तच्च न अनेकान्तात् सर्वमिद गोघटादि द्रव्यजात प्रमाणगम्य भेदवञ्च तस्मादनेकान्तायमिति खतन्त्र पर- तन्त्रोपलग्भ्यनुपलब्धिकारणभावाच विशेष सत्खलु प्रमाणस्यालम्बन खतन्त्र भवति असनु परतन्त्र प्रतिषेधमुखेन पतिपद्यते प्रदीपवदिति थथा प्रदीपोऽपवरकादिस्थित घटादिकमर्थ प्रतिपादयति तदद मदपि प्रतिपादयति । न यसत्प्रतिपत्ती उपायान्तरमान्यीयते दृष्यमाने हि घटादिकेथै नानेन ममानजातीय दृश्यान्तरमस्ति यद्य- भवियदिदमिवाच्यत न च दृग्नते तस्माद्दर्भनाभावानास्तीति गम्यते। एव प्रमाणेमापि सति प्रमीयमाणे नानेन समानजातीय प्रमेयान्तर- मन्ति यधभविष्यदिदमिवामास्यत न च प्रमीयते तस्मान्मानाभावा- () सरसनीरनिवप्रभापा.पु.1 ·प्रथमोऽध्यायः । नास्तीति तदेवं सतः प्रकाशकं प्रमाणमसदपि प्रकाशयति सध खातन्त्र्येणामझेदा न प्रकाशन्त इति नोच्यन्ते चतुर्वगीनन्तीवादा भावप्रपञ्चवदभावप्रपञ्चोप्युद्दियो वेदितव्य इति भावोपदेशादभाव- प्रपञ्च उद्दिष्टो भवतीति अतश्च नोच्यन्त इति । प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवत- कनिणयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रह- स्थानानां तत्त्वज्ञानान्निाश्रेयसाधिगमः॥१॥ सच खलु पोडशधा व्यूढमुपदेक्ष्यत इति । यूहः संक्षेपः। न एते सझेदा इति सूत्रम् । सर्वपदार्थप्रधानः समासा दन्द इति किमुकं भवति । सर्व एते प्रमाणादयो विज्ञेया इति । अन्यथा हिसमासान्तरपरिग्रहाद्विशेषणत्वेनोपयुकानां प्रमाणादौनामविजेयता स्यात् यथावचनं विग्रहः यदेव निर्देशे वचनभेदोपादाने प्रयोजन तदिहापि द्रष्टव्यम् । प्रमाणादीनां तत्त्वमिति शैषिकी षष्ठी। कः पुनः शेषः कारकाणामविवक्षा प्रोप इति । यत्र न कारकं कारकार्थी वा विवक्ष्यते स शेषः तद्यथा ब्राह्मणस्य कमण्डलुरिति । तत्त्वस्य प्रमा- | णादिभ्योऽन्यानन्यत्वे दोषः यदि तावत् प्रमाणदिव्यतिरिकं तत्त्वं न प्रमाणाद्यधिगमानिःश्रेयसाधिगम इति प्राप्तम । किं कारणं | तत्त्वविशेषणवेनोपादानात् राजपुरुषानयनक्रियावदिति । अथाऽभेद- स्तत्त्वग्रहणानर्थक्यं यदि प्रमाणादिव्यतिरिकं तत्त्वं न प्रतिपद्यसे एवं । नई तत्त्वग्रहणमनर्थकं सम्पद्यते नोभयथाप्यदोषादित्येके । यदि तावत् प्रमाणादिव्यतिरितं तत्वं स्यात् तस्यास्वतन्त्रत्वात् प्रमाणादयोपि गम्यन्त इति कुण्डे बदररत्तिवदिति यथा कुण्डे बदराणां वृत्तिरिति ·न्यायवार्तिक १२ भावे देशिते भावस्थाखतन्त्रत्वात् कुण्डे बदराणि वर्तन्न इत्युक्त भवति । तथापि तत्त्वज्ञानानि.श्रेयसाधिगम इति प्रमाणादीनां यहणं भावभ्याखतन्त्रत्वादिति । अभेदेपोषुस्थितिवत्तद्भावप्रतिषेधो नार्थान्तरमिति न प्रमाणादिमाचमुच्यते अपि वर्थान्तरं प्रति- पिध्यते । यथेपो: म्यितिरिति नेपुमात्र स्थितिरपि तु गतिमदर्था- न्त) न भौति । तन । अनान्तरवामिद्धः। तत्त्वज्ञानानिः- श्रेयमाधिगम इति तत्वं ज्ञायमानं कर्म सम्पद्यते निःश्रेयसमधि- गम्यमानं कर्म भवतीति । किं पुनस्तत्त्वं किं वा निःश्रेयसमिति । तत्त्वं पदार्यानां यथावस्थितात्मप्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तत्वं यो यथा- धम्यितः पदार्थः म तयातिप्रत्ययोत्पत्तिनिमित्तं भवति यत्त नत्वम् । नि.श्रेयमं पुनदृष्टादृटभेदाटूधा भवति । तच प्रमाणादि- पदार्थतत्त्वज्ञानान्नि श्रेयमं दृष्यं न हि करित्पदार्थो ज्ञायमानो हानोपादानापेक्षावुद्धिनिमित्तं न भवतीति एवं च कृत्वा सर्वे पदार्था जेयतयोपवियन्न इति। परन्तु नि.श्रेयममात्मादेस्तात्त्वज्ञानाद्भवति पृष्टं प्रमाणादिपरिज्ञानाददृष्टं पुनरात्मादः प्रमेयस्य परिज्ञानादिति न प्रमाणमस्ति । न नाम्यर्थस्य तथाभावात् अर्थ एवायं तथाभतो पदामादेः प्रमेयम्य तत्त्वज्ञानान्निध्येयममधिगम्यते । यदा घाय- मात्मादि ममेयं विपर्ययेणाधयमितो भाति । अय मंमारं नातिवर्तत इति। एन१) पार्थ दितीयहचे प्रतिपादयियामः । यदि पुनः प्रमाणदिपदार्थतन्यमानान्निध्यमं स्थान माध्यमाणा मोवाय घटे- (1) मानर-पा.१५॥ सं-...

·प्रथमोऽध्याय । रन् न हि कस्यचित् कचिच्च तत्त्वज्ञानं नास्तीति तस्मादात्मायेव प्रमेयं मुमुक्षुणा जेयमिति । पृथगुपदेशाच। यदि प्रमाणाधव प्रमेयं स्यात् तस्य च परिज्ञानानि.श्रेयसं भवेत् । नात्मादि प्रमेयं पृथगुप- दिष्टं स्यात्। प्रमेयार्थावधारणार्थायां चोत्तरसूत्रप्रक्रियायां प्रमे- यस्य विहितवादायेन सूत्रेणाकुशलः सूत्रकारः स्यात् । तचैतदु- त्तरसूत्रेणानूद्यत इति भाय्यम्। हेयहानोपायाधिगन्तव्यभेदाच- त्वार्यर्थपदानि सम्यग्बुद्धा निःश्रेयसमधिगच्छतौति। हेर्थ दुःख तस्य निवर्तकमविद्याटणे धमाधाविति । हानं तत्वज्ञानं तस्योपायः भास्तम्। अधिगन्तव्यो मोक्षः। एतानि चत्वार्यर्थपदानि मर्गखध्या- त्मविद्यासु सर्वाचार्यन्त इति । संघयाद्यग्रहणं पृथक् प्रमेयान्त- भीवादिति चेत्। न । विद्याप्रम्यानभेदज्ञापनार्थत्वादिति। संशया- दयः प्रमेयेन्तर्भवन्तौति पृथक् ते न वकव्याः । न । विद्याप्रस्थानभेद- ज्ञापनार्थत्वात् । चतस इमा विद्या भवन्ति ताश्च पृथक्मस्थानाः अग्निहोत्रहवनादिनस्याना वयो। हलकटादिप्रम्याना वाती। स्वाम्य- मात्यभेदानुविधायिनी दण्डनीति.। संभयादिभेदानुविधायिनौ श्रा- चौतिकी। तस्याः संशयादिप्रस्थानमन्तरेणात्मविद्यामात्रमियं स्यात् ततः किं स्यात् अध्यात्मविद्यामात्रत्वादुपनिषदिद्यावत् चय्यामेवान्त- भीव इति चतुष्टुं निवर्तते(१) तस्मात् पृथग्टह्यन्त इति । संशयस्तावदस्तुस्वरूपानवधारणात्मकः प्रत्यय.। श्रनवधारणात्मकश्च प्रत्ययशेति व्याइन्यते । न व्याघात. स्वरूपावधारणात् स्वरूपमस्या- यार्थले श्रीरामे संभवडालमिलि रनम्वरूपं बालेल, परि- (१) निवर्सत-पा. पु.॥

·उनुमानाधिगतोऽर्थ प्रत्यचागमाभ्यामनुमन्धीयते अथ स्फुटतर १० गमाश्रितमनुमान प्रत्यागमाश्रितमिति प्रत्यागमाविरोधि यदि न्यायवार्तिके विद्यते। तदुभयमनवधारणात्मकच प्रत्ययश्चेति । स कथं न्याय- स्याङ्ग भवतीति । यस्मानानुपलब्धे न निणे वे न्याय प्रवर्तते । उप- लब्धोऽनिर्णीतयेति व्याइतम । यद्यपलब्धो नानिर्णा ताज्या निर्णोतो नोपलब्ध उपलब्धोऽनितश्चेति याहतम। नास्ति व्याघात सामान्यनापलब्धी विशेषतो निर्णत इति । एवमपि यथोपलव- स्तथाऽनिर्णत इति व्याघातानिवृत्ति नानिति यथा तथेति व्यपदेशात् सर्वथा निर्णीते यथा निर्णीतस्तथीपलब्ध इत्यनर्थक स्थात । नस्मात् सामान्यत उपलधो विशेषतोऽनिर्णत इति । स चाय सशय एवभूत प्रमेयेन्तर्भूत एवमर्थ पृथगुच्यते । श्रथ प्रयोजनम् । कि पुन प्रयोजनमिति। येन प्रयुक्त' प्रवर्तते तत प्रयोजनमिति सौकिकोयमर्थ' । केन प्रयुज्यते । धर्मार्थकाममोरिति केचित् । वय तु पनाम सुखदु खाप्तिहानिभ्यां प्रयुज्यत इति । सुखदु ख- भाधनभावात्तु मर्वे ऽवेतन प्रोजयन्तीति । नदिद प्रयोजन न्यायस्याश्रय क श्राश्रयार्थ श्राधारार्थस्तावन्न भवति । उपकारक- समाश्रयार्थ तन्मूलत्वात् परीक्षाविधे । प्रयोजने मति परीक्ष्यत इति प्रयोजन परौचा प्रवर्तयतीति । का पुनरिय परीक्षा न्याय क पुनरय न्याय । प्रमाणैरर्थपरीक्षण न्याय । किमुक भवन्ति । ममस्त- प्रमाणयापारादाधिगतियाय इति। नैकैक प्रमाणमर्थपरिच्छेदति- भावेन व्यवतिछमान न्याय इत्युच्यते किन्तु ममस्तानि । मोऽय विप्र- तिपनपुरुषप्रतिपादकत्वात् परमो न्याय इति वक्ष्याम । प्रत्यक्षा- ·प्रथमोऽध्यायः। १५ प्रत्ययो भवति। यत्र पुनरेतानि प्रमाणानि इतरेतराप्रतिमंहितानि व्यायत्तानि प्रयुज्यन्ते । न्यायविप्लवोऽसौ लाभपूजाख्यातिकामस्तीर्थ- प्रतिरूपका प्रवादो वर्ण्यते । यत्पुनरनुमान प्रत्यक्षागमविरोधि म न्यायाभास इति । प्रत्यक्षविरुद्धं तावत् पहिरनुप्णः कृतकलाइटा- दिवत् कः पुनरस्यानुमानस्य विरोधः अनुमानाविषये प्रयोगः । नायमनुमानस्य विषये प्रयोग. नायमनुमानस्य विषयः यस्मिन् विषये एतत्प्रयुज्यते स प्रत्यक्षेणापद्दत इति । अपरे पुनरश्रावणः शब्द इति प्रत्यचविरोध(९) वर्णयन्ति तैस्तु न प्रत्यक्षस्य विषयो ज्ञातो नानुमानस्य विषय इति । कि कारणमिन्द्रियरत्तौनामतीन्द्रियत्वात् श्रावणत्वं चेन्द्रियत्ति. सा कथं प्रत्यक्षा भवति श्रागमविरुद्धं रचि नरधिर कपालं प्राण्यङ्गलात् शवशक्तिवदिति कथमिदमागमविरुद्धं शचि नरशिरःकपालमिति चुवता यर्थो वाच्यः किमुकं भवति शुचौति । यदि स्पष्टुः प्रत्यवायाभावः स कस्येति वाच्यम्। यद्या- स्मन इति भूयात् तदागमार्थानुष्ठानतात्पर्येणावस्थानादेवमेतत् । अथ योविदामिति बूयात् वयभ्युपगमादिरोध इति वाच्यम् । इचि नरशिर.कपाल मिति कोऽर्थः विशेषविधानमेतत् विशेष- विधानं हि शेपनिषेधविषयं यदि शचि नरगिरःकपालमिति किमाचीति वाच्यम् । अथ सर्वमेव शुचौति दृष्टान्तो नास्ति सर्वस्य पचीकृतत्वादिति()। श्रथानुमानविरुद्धं कस्मादनुमानं न भवति एकस्मिन्ननुमानदयसमावेशस्थासम्भवान विरोधः । न ह्यन्वयव्यतिरेक- भम्पन्ने ऽनुमाने एकस्मिन्नर्थे समाविशतः तस्मानानुमानविरुद्धम् । (१) प्रत्यक्षविरुदम्-पा.प.॥ (२) पचनात्-पा. १५.

·न्यायवार्तिके प्रत्यक्षविरोध्यपि तहि न प्राप्नोति । न न प्राप्नोति अन्वयव्यतिरेकसम्म- नस्य प्रत्यक्षेण बाधितत्वात्। थोपमानविरुद्धं करमान्न भवति नोप- मानविरुद्ध पूर्वप्रमाणविरोधानुविधामात् । उपमानविरोधः पूर्वप्रमा- णानुविधायी श्रागमाहितसंस्कारस्पत्यपेक्षं च सारूप्यज्ञानमुपमान- मिति वक्ष्यामः । प्रत्यक्षागमयोर्विरोधादुकं तदिति। तत्र वादजल्पी सप्रयोजनाविति भाग्यम्। तस्य कुत उत्थानं तेनानेन प्रयोजनेन सर्व प्राणिनः सर्वाणि कर्माणि सर्वाथ विद्या व्याप्ता इति तत्र वादजन्यौ किंप्रयोजनाविति युक्तो विचार इत्याह । नत्र वादजन्यौ सप्रयोजनाविति । तस्मिन् न्यायाभास इति । वितण्डा तु परी- क्ष्यते सप्रयोजना निष्प्रयोजना वेति । एके तावदर्णयन्ति निष्पयो- जना दूपणमानत्वात् । तच नैव न दूषणमात्र वितण्डा किन्वभ्युपेत्य पई यो न स्थापयति स वैतण्डिक उच्यते। अथ पवमपि न प्रतिपद्यते उन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् । अथ परपक्षप्रतिषेधज्ञापन प्रयोजनमिति सागैवैतत् । एतस्मिन्नपि चतुर्वगै चेत् प्रतिपद्यते मोऽस्य पक्षः चतुर्वी भाग्य उकः । अय न प्रतिपद्यते पूर्ववर- पेक्षणीयः । प्रतिपक्षम्यापनाहीनं च वाक्यं वितण्डेत्युच्यते । तस्य यद्ययं प्रतिपद्यते मोऽस्य पक्षः। अथ न प्रतिपद्यते पूर्ववद्दोष इत्युक्त प्रयोजनमिति । प्रत्याविषयोऽयों दृष्टान्तः। किमुक्तं भवति। नोकिकर्ण या दर्शनाविघातहेतुरिति । एवं घात्मादिव्यानि- H विधातहेतुत्वेन दृष्टान्ते वर्णमाने आत्मादि व्या मत्यतादिविषयता चात्मादि व्यकं भवति । ततशोदा- याइन्येत । मोऽयं दृशन्तः प्रमेयमुपसधिविषयलात् तस्य .

·प्रथमोऽध्याय । १७ पृथगुपदेशो न्यायम्य तनूलत्वात् मतितस्मिन्ननुमानागमौ स्थातामसति तु न स्यातामिति पूर्व प्रत्यक्षदृष्टमर्थमनुमिमते । पूर्व ज्ञातं चार्थ परसी पाचक्षते नास्तिकस्य च व्याघातो ऽभ्युपगमे ऽनभ्युपगमे वा तदुकं भाय्य इति । अभ्युपगमयवम्या सिद्धान्तः। अभ्युपगम इदमित्यम्भूतं वेति । इदमिति सामान्यत इत्यम्भूतमिति विशेषत- स्तस्य व्यवस्था ददं मांस्येविदं योगेविति । सर्वतन्त्र सिद्धान्तस्ताई म मिद्धान्तोऽव्यवम्यानात् न य कचियवतिष्ठत इति । तश्च न थोऽयं सर्वैरभ्युपगम इयमेवं व्यवस्था तस्य प्रमेये ऽन्तर्धनस्य पृथग्वचनं वादादिविषयत्वात् सिद्धान्तभेदे हि वादजल्पवितण्डा: प्रवर्तन्ते इति । अशावयवा वाक्यैकदेशाः किं पुनर्वायं पूर्वपदस्सत्यपेक्षो(१) ऽन्य- पदप्रत्ययः स्मृत्यनुग्रहेण प्रतिमन्धीयमानो विशेषप्रतिपत्तिहेतुक्यं तस्य भागा एकदेशा इति । ते कियन्तः यावद्भिः मिद्धिः परिस- माप्यत इति । का पुनरिय मिद्धिः पदार्थस्य तथाता का परिसमाशिः विशेषप्रत्ययः ते समाण्याशब्दरभिधीयन्ते प्रतिज्ञादय इति तत्रागमः प्रतिजेति न युक्तं श्रागमस्य तत्त्वव्यवच्छेदकत्वात् प्रतिज्ञार्थस्य च प्रतिपाद्यत्वात् भागमाधिगतस्य प्रतिपाद्यवात् श्रागमः प्रतिजेति न दोप. य एवार्थ पागमेगाधिगतस्तमेव परमात्राचट इत्यागमः प्रतिश्चेत्युच्यते । एवं लिङ्गदर्शनमात्रे चेटपधाराद्धेतुरनुमानमिति । यत्तु दितीयं लिङ्गदर्शनं तसम्बन्धस्मृतिव्यक्तिहेतुभावातुरित्युच्यते । रणनिविषयस्य प्रत्यक्षत. पुनरूपदर्शनादुदाहरणं प्रत्यक्षं यस्मात् पूर्वानु- भूतमर्थ सारति स्मतं च विषयमुदाहरणवेनादत्ते । तेन पूर्वानुभव- (पमा विशेषाषिपदं अर्थमाएविधषणपदसापेक्षम् ॥ 3 ·न्यायवार्तिके १७ प्रसिद्धमनुविधीयमानं प्रत्यवमिव प्रत्यक्षमिति । कः पुनरुपमानार्थः अविपतिपत्तिः यया प्रत्यते न विप्रतिपद्यते एवमुदाहरणे ऽपीति । यया तथेत्युपमानैकदेशे उपमानोपचारादुपमानमुपनय इति । उपमानं खलु यथा तयेत्युपदेशापयागे मति प्रत्यक्षागममतिपूर्वक सारूप्यज्ञानमुपमानमिति तापमानेकदेशे उपमानमित्युपचरन्ति । सर्वेषामेकार्थममवाये सामर्थप्रदर्शनं निगमनमिति । कः पुन- रेकार्थममाय: एकवाक्याथ्यारोपः किं पुनः सामर्थ्य इतरेतर- भम्पत्यायितार्थापेक्षितम् । एतच्च वक्ष्याम इति । निगम्यते ऽनेन प्रनिचादय एकार्थेन सम्बयन्त इति । सोऽयं परमो न्याय इति । कः पुनः परमार्थः विप्रतिपनपुरुषप्रतिपादकत्वं एकैकशः प्रमाणानि अत्तानि न विप्रतिपन्न पुरुषं प्रतिपादयन्ति वाक्यभावापन्नानि पुनर्विप्रतिपनमतोऽयं परम इति । किं पुनरवयवाः प्रमाणान्तरमुत तेवन्तर्भवन्तीति । किं चातः यदि प्रमाणन्तरं परिसंख्यानमयुतं श्रय तेष्वेवान्तर्भवन्ति पृथगभिधानानर्थक्यमवयवानामिति । न प्रमा. शान्तर मिनि ब्रूमः । महतानामेतेषां वाक्यपरतन्त्राणां विप्रतिपन्न- पुरुषप्रतिपादकत्येन पृयगुपादानमिति। तएते ऽवयवाः पृथग्भयन्ता वादजल्पवितण्डाना प्रत्तिनयो भवन्ति । तत्त्वय्यवन्यायायाश्रया भवनौति । क प्राथयार्थः । विशेषप्रतिपादकत्वमिति । तर्को न प्रमाणभंगहीतो न प्रमाणान्तरमपरिच्छेदकत्वात् । प्रमाणं परि- धेरकं न कः । तम्मान प्रमाणं न प्रमाणानरमप्यत एव । प्रमाणविषयविभागाच प्रमाणानामनुग्राहकः । यः प्रमाणानां विष- पस्तं विभजते । क. पुनर्विभाग: युगायुक्रविचारः इदं युकमिदम ·प्रथमोऽध्यायः। । युक्रमिति । थत्तत्र युकं भवति तदनुजानाति न ववधारयति । अनवधारणात् प्रमाणान्तरं न भवति। तस्योदाहरणं भाय्ये 1 कर्म- निमित्तं जन्मेति । कथं पुनः कर्मनिमित्तं जन्म भेदवत्त्वात् । कः पुनर्भेदः सुगतिर्दुर्गतिथेति । सुगतौ देवो मनुष्य इति मनुय्यत्वे पुमानितर, दति पुस्खे ब्राह्मणोऽन्य इति ब्राह्मणत्वे पद्विन्द्रियो द्विन्द्रिय इति पविन्द्रियतायामुच्चाभिजनो नौचाभिजन इति उचाभिजनतायां सकलो निकल इति साकल्ये विद्वान्मूर्ख इति विद्वत्तायां समाश्वामी परिचस्त दूति समाश्यामे वी परायत्त इति । दुर्गतावपि तिर्यड नारक इति नारकत्वेपि कृटशाल्मल्यामयः- कुम्न्यामिति । तिर्यकायां गौरितर इति । मोऽयं भेदोनेकमवस्थित- मनित्यमेकद्रव्यं प्रत्यात्मनियतं निमित्तमन्तरेण न थुमः किं कारणं पृथिव्यादीनां सर्वपुरुषमाधारण्यात् पृथिव्यादिगतस्य च नियम- हेतारभावात् म मर्वात्मकं प्रमज्येत । दृश्य नियमभेदस्तस्मात् कर्म नियामकमिति । सोऽयमित्यम्भूतस्तर्क उपलश्चिविषयत्वात् प्रमेयम्। निर्णयस्तत्त्वज्ञानं प्रमाणानां फलं कदा पुनर्निर्णयः प्रमाणानां फसमिति । यदा वस्वन्तरपरिच्छेदहेतुत्वेन नोपादीयते तदा फलं यदा तेन परिच्छिनति तदा प्रमाणमिति न व्यवतिष्ठते प्रमाणफलभावः। एतच वक्ष्यामः । प्रमेयता च तुलाप्रामा- एयवदित्येतस्मिन् सूत्रे निमित्तद्वयसमावेशादेकं वस्तु दिशब्द- पाच्यमिति । तावेतो तर्कनिर्णयौ लोकयात्रामुइत इति बुद्धा युद्धा(१) लेाकः प्रवर्तमानस्तर्कनिर्णयाभ्यां इयं जहाति उपादेयं (१) बुधा-पा.पु.॥ ।

·म्यायवासिके चौपादत्ते प्रस्थान्तीव प्रमाणेषु प्रमेयेषु वा यदा फन्न नदा प्रमेय पदा तेन परिच्छिनति तदा प्रमाणमिति। वादो मानाप्रवकृक इति । सिद्धान्तभेदानुविधानानानावतक इति प्रत्यधिकरणमाध- नोऽन्यतराधिकरणनिर्णयावसान इति । अधिकरणमधिकरण प्रति प्रत्यधिकरण अस्य साधनमिति किमुक्त भवति । उभाभ्या साधन वक्तव्यमिति । अन्यतरस्मिन्नधिकरणे निर्णय । एतच्च वक्ष्याम । मोऽय किरूपो वाद वाक्यसमूह इत्याह । ननु च प्रमाणतर्क- साधनोपालभ इति श्रूयते प्रमाणानि च ज्ञानात्मकानि इन्द्रियार्थ- पत्रिकर्षात्पन्न ज्ञानमित्येवमादिना प्रक्रमेण प्रमाणानि ज्ञाना- समकानीत्युक तर्कश्चोह स चोहो ज्ञानात्मक एव तस्माद्दाक्यसमूहो वाद इत्ययुतम् । न । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भस्यान्यथाव्याख्यानात् । तच सुत्र वर्णयिष्यन्तो वक्ष्याम । तद्विषो जल्पवितण्डे इति । क पुनर्विशेषोङ्गाधिक्यमङ्गानिश्चेति । इलजातिनिग्रहस्थान- प्रयोगादधिको जल्प स प्रतिपक्षस्थापनाहौनस्तु वितण्डा एतावता विशेषेण कथामार्गभद इति विषयभदाच भेद शिथ्यादिविषयो वाद भिय्यमाणविषये जल्पवितण्डे इति । अन्यतमलिङ्गधर्मानुविधानेन प्रवर्तमाना अहेतव मन्नो हेतुवदाभासन्त इति हेत्वाभामा ते ५ निग्रहस्यान निग्रहस्थानप्राप्ताना पुनरेषा पृथगुपदेशो वादे देशनीय- स्वादिति भाग्यम् । यस्मात् किलेते वादे देश्यन्ते प्रत पृथगुप- दिग्यन्ते नोभयथाप्यसम्बन्धात न वादे देशनीयत्व पृथगुपदेशा- विनाभावि पृथगुपदेशो वा बाद देशनीयवाविनाभावोति । यदि तावच पृथगुपदिश्यते स वादे देश्यत इति सर्व पदार्था वाद ·प्रचाऽध्यायः। देशनीयाः प्रमज्यन्त इति । किं कारणं सर्वे पृथगुपदिष्टा इति । अथ वादे देश्यन्ने ते पृथगुपदिश्यन्त इति । तदपि नानेकान्तात् । न तावन्निग्रहम्यानेभ्यो न्यूनाधिकयोः पृथगुपदेशोथ च देण्यते धादे तस्माद्दादे देशनीयत्वादेषां पृथगुपदेश इति यत्किञ्चिदेतत्। एतदेव तु न्याय्यं पृथगुपदेशप्रयोजनं विद्याप्रम्यानभेदज्ञापनार्थत्या- दिति । अथ कस्मानिग्रहम्यानभावापन्नानां हेत्वाभामानां पृथगुप- देश इति । प्रमाणमामान्यात् पृथगुपदेश इति। श्रथ कम्मादादे देश्यन्ते प्रमाणसामान्यात् । प्रमाणानि वादे ऽभिधीयन्ते प्रमाण- सामान्यं च हेत्वाभासेस्तीति । श्रतःप्रमाणसामान्यादादेऽभिधीयन्त इति । अथ वादे निग्रहम्यानानि कानिचित्सन्ति कानिचिन्नेति किमयं पदार्थानां नियोगः। अथ तथाभूतानामन्याख्यानमिति किं पातः यदि तावन्नियोग एवं भवतवं मा भवतेति एवं पदार्थाननुयु- जानो भवानुपेक्षणीयः। अथ स्वरूपत एवावम्यिता: पदार्थास्तानमुजा- नाति भवान कस्मानियहग्यानानि कानिचिद्वादे भवन्ति कानिचिन्नेति वक्तव्यं न लक्षणपरतन्त्रत्वादर्यतथाभावस्येति ब्रूमः। न पदार्था व- नियोगमनुविधीयन्ने । यथा तु भवन्ति तथाभुता एवार्थी अन्वा- ख्यायन्ते । मोऽयं लक्षण परतन्त्रत्वमाचक्षाणो नाभ्याख्येय. पदार्था भवता नियुज्यन्त इति वादम्य शिथ्यादिविषयचात् । न च भिय्यादिभिः सह वादं कुगणेनापि अप्रतिभादिदेशना कार्या तावदस्याभिधेयं यावदमो बोधितो भवतीति । प्रमाणप्रतिरूपकत्वाद्धेवाभासानाम- विरोध रति। किं कारणं भ्रान्तः पुरुषधमंचात् पुरुषधर्म एव भ्रान्तिरिति । सोऽयं धान्या प्रमाणं ब्रुवन् प्रमाणभाममपि बूते ·न्यायवासिक श्रतोस्य नियह इति । के पुन शियाचार्ययोनिग्रह विवचिता- प्रतिपादकलम् । न्यूनाधिकापमिद्धान्तानां वादे कथमवतार' प्रमाणसामान्यादेव । न्यूनस्यापि प्रमाणमामान्यमधिकस्यापि । अवयवविहीनतावयवाधिक्य वाक्यस्य धान्या भवतीत्यस्यावतार। अल्पवितण्डयोस्तु निग्रहस्थानानौति विजिगीषुभिर्जन्पवितण्डाभ्या प्रत्यवम्येयम्() । तस्य यथासम्भव निग्रहम्यानानि वक्रव्यानौति नोपेक्षणीय '1 छलजातिनिग्रहस्यानाना स्ववाक्ये परिवर्जन परवाक्ये पर्यनुयोग परिज्ञानार्थमेव केवलम् । छलजातिनिग्रहम्यानानि स्वय न प्रयोगव्यानि जातेय स्वय सुकर प्रयोग इति । न । व्याघातात स्ववाक्ये परिवजन सुकरथ प्रयोग इति व्याहत यदि सुकर प्रयोगो न स्ववाको परिवजन अथ स्ववाको परिवजन न सुकर प्रयोग इति व्याघात न व्याघात प्रश्नापाकरणर्थत्वात । स्वयं च मुकर प्रयोग इति किमुक्त भवति । परेण जातौ प्रयुक्ताया प्रश्निकान अवीति जातिरनेन प्रयुति तएन पयनुजीरन कथ जातिकतमा() नातिरतो जात्यभिज्ञ नोति वमेव जातिरिय जातिरिति । एव च सुकर प्रयोग इति । तस्मादेते समयादय पदार्था प्रमाणे प्रमेये चान्तभवन्तो विद्याप्रस्थानभेदज्ञापनार्थ पृथगुपदिष्टा । मेयमा बौचिकी न्यायविद्या प्रमाणदिभि पदार्थविभज्यमाना प्रदीप सवविद्याना भवति प्रकाशकत्वात प्रदीपवत् प्रमाणादिप्रतिपादितम- थमित्रा विद्या प्रतिपद्यन्न इति। किमितरासु विद्यासु प्रमाणा- (१) विजिगीषुजल्पविताभ्या प्रत्ययस्वय-पा. १ पुः । (1) करमा सा जाति-पा• ३ पु.॥

·प्रथमोऽध्यायः। दौनि न मन्ति न भनीत्याह । कथं न मन्ति अनधिकारात्। न ताः विद्या प्रमाणादिपरिज्ञानेनाधिक्रियन्ते इति प्रमाणादि- प्रकाभिते वर्थ ताः प्रवर्तन्त इति । उपायः सर्वकर्मणामिति । प्रका- शितानां करणादुपायः यस्मात् प्रमाणदिप्रकाशितमर्थमितरा विद्याः कुर्वन्ति()। श्राश्रयः सर्वधर्माणामिति । सर्वविद्योपकारकत्वादाश्रयः । सर्वामां विद्यानामियमुपकरोति उपकारित्वादाश्रयो राजमृत्यवदिति। तदिदं तत्त्वज्ञानं निःश्रेयमाधिगमश ययाविद्यं वेदितव्यमिति । मास विद्यास तत्त्वज्ञानमस्ति नि.श्रेयसाधिगमश्चेति। चयां तावत् किं तत्त्वज्ञानं कश्च नि यसाधिगम इति । तत्त्वज्ञानं तावदगि- होत्रादिसाधनानां स्वागतादि(१)परिज्ञानमनुपहतादिपरिज्ञानं च । नि.श्रेयमाधिगमोऽपि स्वर्गप्राप्तिः तथाह्यत्र वर्गः फलं श्रूयते इति । अथ वातीयां किं तत्त्वज्ञानं कश्च निःश्रेयमाधिगम इति । भूम्यादि- परिज्ञानं तत्वज्ञानं भूमिः कण्टकाद्यनुपहतेत्येतत्तत्त्वज्ञानं कृयाद्यधि- गमथ निःश्रेयसमिति तत्फलत्वात् । दण्डनीयां किं तत्त्वज्ञानं कश्च नि.श्रेयमाधिगम इति । सामदानदण्डभेदानां ययाकालं यथादे यथाशक्ति विनियोगस्तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसं पृथिवीजय इति । इह वध्यात्मविद्यायामात्मज्ञानं तत्वज्ञानं निःश्रेयसाधिगमोऽपवर्गमाप्ति- रिति । यत्पुनः प्रमाणादितत्त्वज्ञानानि यमं न तदिवक्षितं मदमाना- दिनिमित्तत्वादादादिपरिज्ञानस्य नाभिसम्बन्धो निःश्रेयसेनेति केचित्। न चानभिसम्बद्ध प्रतिपादयतीत्ययुकमुकं प्रमाणादितत्त्वज्ञानानि.श्रेय- । (6) विषय विधेयतया निषेध्यानयति । (विरारोपाषेम बागम ।

·२४ बायपालियो ममिति । न । स्वार्थापरिज्ञानात् । राचार्य न व्यज्ञामीर्यदेवं प्रत्यपत्याः । क एवं उचार्य वर्णयति प्रमाणादिपदार्थतत्वज्ञानात्रि:- यममिति । अपि तु यत्परिज्ञानानिःश्रेयस तदुत्तरखचे वक्ष्यामः । उन चारमादेः प्रमेयम्य तत्वज्ञानानिःश्रेयसाधिगम इति । यद- मुच्यते मदमानादिनिमित्तं वादादय इति । एतष न । अनि भावात् मति चाभावात् । असति वादादिजाने रागादयः मन- कादीनां भवन्ति(५) मति व तत्त्वविदां न भवन्ति तस्मान वादादि- परिशानं रागादीनां निमित्तमिति ॥ न नवपरिज्ञानादपवर्ग उभयथा दोपात् । यदि तत्वज्ञाना- नन्तरमेवापवर्ग: स्यात्नदनामवम्यानं न स्यात्। नदना चावण्यानं धुएं कुत. शास्त्वमम्प्रदायाऽविच्छेदात् सम्प्रदायो नाम सिम्योपाध्याय- सम्बन्धस्याविच्छेदेन भास्वप्राप्तिः। यदि तत्वज्ञानादपवर्ग: स्यात् । भास्वसम्प्रदायो विच्छिद्येत । यस्य यदा तत्वज्ञान वृत्तं स नदेवा- पशृत इति । अथोत्पन्नतत्त्वज्ञानाऽवनिष्ठते न तत्त्वज्ञानं कारणं सत्यभावात् । सत्यपि तत्त्वज्ञाने यस्याभावान्नापरज्यते मेोऽन्योर्थ इति । कारणं हि तद्भवति यस्मिन् मति यद्भवति यस्मिंशामति यन्न भवति । अनधिगतार्थपूर्व वा भारवं स्यात् । अय तत्त्वज्ञानानन्तर- गपवर्ग वातपुचीयर) शारदं स्यात् न तत्त्वदृक्पूर्वकमिति । न । नि,श्रेयमस्य परापरभेदात् । यत्तावदपरं निःश्रेयस तत् तत्त्वज्ञाना- नन्तरमेव भवति । तथा चोकम् । जौवन्नेव हि विद्वान् महर्षीया- (१) सनका मदरादिप्रधाना दास । सभवन्नि-पा. १ पु." (१) प्रणीतम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः। २५ सान्या विमुच्यत इति । अयं भावार्थ इति । परं च नि.श्रेय तत्त्वज्ञानात् क्रमेण भवति क्रमप्रतिपादनार्थ चेदं सूचं दुःखजन्म- प्रत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामित्येवमादि ।। दुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्यानानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः ॥२॥ एतत्सम्बन्धेनेवार्थवत्पदार्थस्तु वक्तव्यः तत्रात्माद्यपवर्गपर्यन्तं प्रमेय ज्ञेयम्। तत्र मिय्याज्ञानमनेकप्रकारकं वर्तते) को रत्यर्थो विष- यार्थः। तत्रायं भेदः । तवात्मनि तावन्नास्तीति । श्रात्मा तावद- स्तित्वेन प्रमाणमामादधिगतः। अस्तित्वेनाधिगते नास्तीति विज्ञानं मिय्याप्रत्ययः । तस्यानुपपत्तिः सदमाः सारूप्याभावादिति चेत् । न । प्रमागम्यतेपपत्तेः । न हि सदमती सरूपे यतोऽसत्साम्या- दमद्धमारोपेणात्मनि मिथ्याप्रत्ययः स्यादिति । तच्च नैवं प्रमाण- गम्यतेपपत्तेः। सदसताः प्रमाणगम्यत्वं मारूप्यं क्रियागुणव्यपदेशस्त- द्रहितता च विशेषः सोऽयममद्धर्मान् सत्यात्मन्यारोप्य विपर्यति नाम्यात्मेति । एवमनात्मनि शरीरे श्रात्मेति । किं पुनरनात्मन. शरीरादेरात्मना साधर्म्य यत एतद्भवति अनात्मन्यात्मेति । अह- कारविषयत्वं मारूप्यम् । इच्छाद्याधारानाधारतेति(t) विशेषः यथैवात्माहट्कारम्य विषयस्तथा शरीरादयोऽपि । कथ पुनः भरौरे शरीरवाचकशब्दमामानाधिकरण्यात् गरौरे ऽहवारो गौरोऽहमित्यादि। इच्छाद्याधार श्रात्मा न सरौरादय इति विशेषः। (१) प्रमेये मिथ्यानानमने कप्रकार वनेते प्रमैयविषयं भवतोय (१) रामाधारनामापारमि-पा.पु.॥ ऽहकारः ·न्यायवालिके एतचोपरिष्टादच्याम । सोऽयमामधान इच्छादौन शरीरादिश्व- ध्यारोप्य विपर्येत्यहमेत इति। एव सामान्य विशेषपरिज्ञाने मति नदिपरौतधर्माध्यारोपेण विपर्यय सर्वत्र भवति। के पुनरय विप- यय । प्रतसिमस्तदिति प्रत्यय । शेष भाष्ये । त दमे दुखादयो मिथ्याजानपर्थवमाना अविच्छेदेन प्रवर्तमाना मसार इति । के पुनरय समार दु खादीना कार्यकारणभाव । म चानादि । पूर्वा- परकालानियमात् । न च शक्य वनु पूर्व दुखादय पश्चानिमय्या- जानोत्पत्तिरिति पूर्व वा मिथ्याज्ञान पथाटु खादय इति न शक्य वामिति । यदा तु तत्त्वज्ञानामिथ्याज्ञानमपैति । कथमपाय समान- विषये तयोविरोधात् । यस्माभिव्याज्ञान तत्त्वज्ञान १ एकस्मिन् विषये विरुोते वस्तुनो दैरूप्यासम्भवात् न ह्येक वस्तु विरूप भवति। तस्मानिमय्याज्ञान तत्त्वज्ञानेम नियंत इति । कथं पुन पूर्वत्पिन्न मिथ्याज्ञान पद्यादुत्पद्यमानेन तत्त्वज्ञानेन निवर्त्यते मिथ्यज्ञानिस्था- ऽसहायत्वात् मिथ्याज्ञानममहायमतो निवर्त्यते सम्यग्ज्ञानस्य च विषय' महायो भवनि कस्मात् नथालेनावस्यानात् नयाभूतोऽसौ विषयो यथा तब तत्त्वज्ञानमिति । प्रमाणान्तरानुग्रहाच भागमानुमा भादिप्रमाण तत्वज्ञानस्य सहायो भवति। यदा ह्ययमनुमानागमयो' प्रतिमहिनयोविषय भावयति समाहितोऽनन्यमनाचिन्तयति) ततो- ऽस्य विपथमाने ध्याने विविकायां थानभावनाया तस्मिन्नर्थ तत्त्व- मनिधि ज्ञान प्रत्यक्षमुत्पद्यत इति । सोऽयमागमानुमानप्रत्य- जाणं विषय प्रतिपद्यमानस्तत्त्वमेतदिति प्रतिपद्यते। तत्त्वप्रतिपत्तेरस्य (Vापनि-पापपु.।

·प्रथमोऽध्यायः। २७ मिथ्याजानं निवर्तत इति । निहत्ते च मिथ्याज्ञाने न पुनस्तद्विषयं मिथ्याज्ञानमुत्पद्यत इति विरोधादित्युताम् । कः पुनर्विरोधः महासम्भव. मिय्याज्ञानाभावे रागादयोऽपयन्तीति कार्यकारण- भावादेव कारणं मिथ्याजानं कार्याः रागादयः न च कारणं विना कार्य भवितुमईति। ये तावदनुत्पन्ना रागादयस्ते कारणा- भातान्माभूवन। ये तत्पन्नास्ते कथं तेषामपि वैराग्यान्नित्तिः । किं पुनर्वैराग्यं भोगानभिवङ्गलक्षणमित्युक्तं श्रमतिय सति बाधते नत्पुनर्वैराग्यं कथं भवति तत्त्वज्ञानादिषयदोषदर्शनादिति। दोषा- भावे प्रवृत्त्यभार । यदास्य सम्यग्ज्ञानवतो दोषा अपयन्ति अथ दोषाभावे प्रवृत्तिनिवर्तत इति । का पुनरियं प्रत्तिः। धर्माधौं जन्मसाधनत्वात् नास्मिन् सूत्रे क्रिया प्रवृत्तिशब्देनोच्यते अपि तु धमाधम in तत्साधनभावात् । जन्ममाधनं धर्माध न प्रबत्तिः क्रियायाः क्षणिकत्वात् । धर्माधर्मयोस्तु मत्तिशब्दः प्रवृत्तिमाधन- वादिति । यो तावदनागतौ धर्माधर्मी तयोर्दोषाभावादभावो युक्तः । थौ तौ वर्तमानौ तयोर्न युक्तः किं कारणं निर्दोषस्यापि भावान् निर्दोषोप्ययमवतिष्ठते धर्माधर्मयोथ फलं भुत इति । नानागतयोः साधनाभावेनेटत्वात् । न ब्रूमो यो वर्तमानौ धर्माधर्मी नौ दोषा- भावान्न भवत इति। अपि तु यावनागतौ तौ कारणभावाना- त्पद्यते इति। वर्तमानयोः पुन: कार्यावसानात् प्रक्षयः यो तो वर्तमानौ धांधी तयोर्यदावसानिकं कार्य तेन व्यात्ति. महत्य: भावे जन्मापायः अत्रापि धर्माधर्मयोारत्तयोर्यदन्यच्छरौरं तन्न भवति म पुनर्वतमानं न भवतीति। अथ वर्तमानस्य कथं निवृत्तिः ·न्यायवार्षिक भस्कारचयात् यावदस्य स्थिति हेतु महारो धमाधर्मममाख्यातो- ऽवनिठते तावदवतियते इति। जन्माभावे दुखाभाव इति मिरा- थतनस्यानुत्पत्ते न हि निरायतन दुखमुत्पत्तुमर्हति । एतच्च नदा- जर्यावदात्मनि धर्माधी तावदायु शरीरमिन्द्रिय विषयाश्चेति सोऽथ मिथ्याज्ञानादिकलापेन सर्वतो वियुक्तो। विमुक इत्युच्यते । तत्वज्ञान तु खलु मिथ्याज्ञानविपर्ययेण व्याख्यानम् । स्वरूपतम्त यथा व्यवस्थितपदायाधिगतिरित्युच्यते । कस्मात् पुनरय हाता सुखदु खे जहाति न पुन सुखमादाय दुख जहातीति । विवेकहानस्या- शक्यत्वात् । न दि विवेकवान शक्य कर्तु प्रत सुरुमुपभोकामेन दु खमपि भोक्तव्यम् । दुख वा जिहामता सुखमपि हातव्यं मविषान- वदिति। सुख दुखानुपक्रमनादेयमिति । अनुषनोऽविनाभाव यत्रैक नचेतरदिति। ममाननिमित्तता वानुष यान्येव सुखमाधनानि तान्येव दु खसाधनानीति। समानाधारता वानुष यत्र सुख तप दुखमिति। ममानोपलभ्यता वानुषङ्ग येन सुखमुपलभ्यते सेन दुखमपीति ॥ विविधा चास्य शास्त्र प्रवृत्तिरिति भाष्यम् । प्रहत्तेतैविध्य कुत' अर्थस्य तथाभावात् नामौ पदार्था वना त्रेधा व्यवस्थाप्यन्ते एवं भवतेति । किन्वर्थ एवाय तयाभूतो येन धा भवतीति । भामधेयेन पदार्थमात्राभिधानमुद्देश इत्ययुक्र घाणादिसूचव्याघातात्। घाणरमनचलकोषाणौन्द्रियाणौति लक्षणमुकम् । न चेद नाम- (१) मुक्ला--पा.१० ( पनि हिपौवानिमित्यधिक पुः ॥

·प्रथमोऽध्याय । २४ धेयेनाद्देशमात्राभिद्यते मावग्रहणमामादप्रसङ्ग. पदार्थमात्राभि- धानमित्युकं न च प्राणादौनां पदार्थाभिधानमात्रत्वं कारकशब्दत्वात् कारकभन्दा एते घाणादीति तस्मान्नोद्देशप्रसङ्ग । उद्दिष्टय विभागो इधा भवति । लक्षितस्थालनितम्य । लक्षितस्य(१) छलादेरलतितस्य(१) ममाणादेरिति । अथोद्दिष्टविभागद्दारेण(२) सूत्रम् । प्रत्यक्षानुमा- नोपमानशब्दा प्रमाणानौति ।। प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दाः प्रमाणानि॥३॥ सूचार्थो निगदेनेव व्याख्यात । उद्दिष्ट विभागानर्थक्यम। व्याघा- नात् । चिविधा चास्य भास्त्रस्य प्रनिरित्युतमुद्दिष्टविभागय न विविधायर्या शास्त्रप्रवृत्तावन्तर्भवतीति । तस्मादुद्दियविभाग न शुक्र । म । उद्दिष्टविभागस्योद्देश एवान्तीवात् । उद्दियविभाग उद्देश एवान्तर्भवतीति। कस्मात । लक्षणमामान्यात् । समान लक्षणं नामधेयेन पदार्थाभिधानमुद्देश इति। कि पुनर्विभागेन प्रयोजनम्। नियम. । यदि प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दा. प्रमाणानौति विभागो न क्रियेत नियम(४) न गम्येत चत्वार्येव प्रमाणानौति। लक्षणतश्चतट्वा- धिगतिरिति चेत् । न। लक्षणस्येतरव्यवच्छेदहेतुत्वात्। स्यादेषा बुद्धिः लक्षणतः प्रमाण चतुष्ट्र गम्यत इति। यस्माचतुर्ण लक्षणमुक्रमिति । न। लक्षणस्येतरव्यवच्छेदहेतुत्वात् । लक्षणं खलु लक्ष्य समाना- समानजातीयेभ्यो व्यवच्छिनत्ति नियम तु न शक्नोति कर्तुमन्यार्थ- (१) सामान्यन ॥ (1) विशेषता (९) विभागद्वारा प्रमाणसंख्या नियम्नु रूपमा (a) नियमे ऽपि-पा. १ पुः।

·न्यायवार्तिक वादिति । अन्यामाभवस्य नतोनधिगतः। न हि लक्षणतो न्यासाभवा- अधिगम्यते। ततश्च तुर्णमनभिधाने चतुर्ण लक्षणोपदेशात् संशयः स्यात् । किं विद्यमानानि न लक्षितानि पाहोखिदविद्यमानानौति । तस्मात् संशयनिवृत्त्यर्थं युक्तो विभागोद्देश इति । अक्षस्थानस्य प्रतिविषय वृत्तिः प्रत्यक्षमिति। अयं च सूचविवक्षायामययीभावः समासः। अन्यथा तु वस्तुनिर्देशन समामः समासे हि क्षति षष्टी न यूयेत । कः पुनरयं ममामः। मादिसमामोऽयं द्रष्टव्यः प्रति गतमा प्रत्यक्षमिति यथोपगतो गोभिरुपगुरिति । एवमनुमानादिषु द्रव्यम् । मितेन लिङ्गेन लिनिनोर्थस्य पश्चान्मानमनुमानमिति न युक्तम् । फलाभावात्। एतस्मिन् व्याख्याने ऽफलमनुमान- मिति। किं कारणम् । अर्थस्य मितलात्। नैष दोषः। मितेन लिङ्गन अर्थस्य पचान्मानं भवति यत् इत्यर्थः। भवतु वाय- मधो लैनिकी प्रतिपत्तिरनुमानमिनि । ननु च फलाभावो दोष उकः । न दोषः। ज्ञानोपादानोपेक्षाबुद्धीनां फलत्वात् । सर्व च ममाणं स्वविषयं मति भावसाधनं प्रमितिः प्रमाणमिति । विष यान्तर पति करणमाधनं प्रमीयते ऽनेनेति प्रमाणम् । यदि भावमाधन: प्रमाणशब्दः किं फलं विषयस्याधिगतत्वात् । अकं फलं हानादिबुद्धय इति । जाते तद्भावात् । जाते खन्वर्थ विधा बुद्धिर्भवति हेयो वोपादेयो दोवेक्षणीयो बेलि । केचिन्नु मत्रिकर्ष- मेव प्रत्य वर्णयन्ति । न तन्याय्यं प्रमाणाभावात्। भन्निकर्ष एव प्रमाणमिति न प्रमाणमस्ति । उभयं तु युक्त परिच्छेदकत्वात् । उभय परिच्छेदकं सन्निवर्षा ज्ञानं च। एकान्तवादिनम्नु दोष इति ।

·प्रथमोऽध्यायः! मामीप्यमानमुपमानमिति न युक्तम् । उपमानस्थान्यथाव्या- नात्(१) । समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमामार्थ(र) इत्युक्तमिदानी वच्यते सामीप्यमानमुपमानमिति व्याघातः नास्ति व्याघातः सामीप्य- मानेन समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तेरिटत्वात्। यस्मादयमुपयुक्तोपमानो गोदर्शी प्रागमप्रत्ययाहितस्मतिपूर्वकं गवा मादृश्यं प्रत्यक्षेण मतिप- धास्य गवयशब्द, संजेति संज्ञाजिसम्बन्ध प्रतिपद्यते तस्मान व्याघात इति । शब्दविषया प्रतिपत्तिः शाब्दप्रमाणं फलं तदेव । केचित्तु क्रम- प्रयोजनं वर्षयन्ति। श्रादौ प्रत्यक्षग्र प्राधान्यात् । तदनन्तर- मनुमान तत्पूर्वकत्वात् । तदनन्तरमुपमानं तत्साधयात्। अन्ते भन्दो महाविषयत्वात् । तचायुकमित्यपरे मन्यन्ते। क्रमाभिधानस्य न्याय- प्राप्तत्वात् । न्यायप्राप्तं क्रमाभिधानं क्रमस्तित्वादाच इति। महा-- विषयत्वाच्च भन्दम्यादावभिधानप्रधङ्ग इति । एतचायुतम् । क्रम- रतिवादाचो ऽयुगपदभिधानं युक्र पूर्वीपराभिधाने तु न साधन- मेतत् । तस्मादन्यो न्यायो वक्रव्यः। स चायं न्यायः प्रत्यवं पूर्व माधान्यादिति। महाविषयत्वादादौ शब्दोपदेश दति। न । उभयं महाविषयं शब्दः प्रत्यवं च । कथमिति। प्रत्यवेणापि सामान्य- विशेषतता ग्रहण शन्देनापि। तत्र कि शन्दम्यादावुपदेशो भवतु । पाहोखित् प्रत्यक्षस्येति। प्रत्यतस्येति युक्तम् । किं कारणम्। सर्व- प्रमाणानां प्रत्यक्षपूर्वकत्वादिति । किं पुनरेतानि प्रमाणन संप्लवन्ते प्रय प्रतिप्रमेयं व्यवतिष्ठन्त इति। उभयथा दर्शनं तच प्रमाणत (पन्यथाव्याख्यानखान-पा० ३ पु.॥ उपमानम्-पाए।

·न्यायवात्तिक इत्यत्रैव दर्शितम् । सेयं प्रमितिः । प्रत्यक्षपरेति । प्रत्यक्षेणाधिगतेचे प्राकाहाभावात् तत्परा। यथायं लौकिकोऽमुत्रामिरित्याप्ती- पदेशादग्नि प्रत्याहितप्रययस्तं देशं गच्छति। प्रत्यासीदत् पुनधूम- विशेषण धूमाङ्गत्वेन व्यवस्थित हुतभुज प्रतिपद्यते। श्रामन्नतरखि दानोमिन्द्रियार्थसनिकषादमिप्रत्ययं करोति नदा निराकाको भव- तीत्यत. प्रधानं प्रत्यक्षमिति। यत्र मंलवस्तवम् । यत्र पुनर्व्यवस्था तर राणप्रधानती न चिन्यत इति। इति विचौवार्तिकम् ॥ श्रय विभकानां लक्षणवचनमिति तत्र प्रत्यक्षलक्षणमुच्यते। इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नमित्यादि सुचम् ॥ इन्द्रियार्थसन्त्रिकोत्पन्न ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभि- चारि व्यवसायात्मकं प्रत्यक्षम् ॥ ४॥ सूत्रार्थ समानासमानजातीयविशेषकत्वम् । अथ पदानामर्थः क । इन्द्रियार्थसन्त्रिकर्षात्पनमिति। इन्द्रियेणार्थस्य मनिकांद्य. दुत्पद्यते ज्ञानं तत्प्रत्यक्षमिति । इन्द्रियाणि पुनर्वक्ष्यमाणानि । अर्थश्च । मन्त्रिकर्ष, पुन षोढा भिद्यते। संयोग सयुक्तसमवाय मयु समवेतममवाय समवाय समवेतसमवायो विशेषणविशेय्यभावश्चेति । नत्र चतुरिन्द्रिय रूपवान् घटादिरर्थ । तेन मन्त्रिकर्षः भयोगस्त- चोर्द्रव्यस्वभावत्वात् । श्रद्रव्येण च तगतरूपादिना मयुक्तसमवाय । यस्माचतुषा मयुक्त द्रव्ये रूपादि वर्तत इति । वृत्तिस्तु समवाय । रूपादिवृत्तिमा मामान्येन मयुक्तसमवेतममाय मन्त्रिकर्ष (१) पनि भोपरमर्षिभारदाअयोमोनकरन्यायाचाप्रणीनं न्याविकी बार्षिक सम्पूर्ण म- पाए."

·प्रथमोऽध्याय । घ्राणादिपु गन्धवदादिद्रव्येण मंयोग तत्समवेतेषु गन्धादिषु संयुक- समवायः तर्तिषु च मामान्यादिषु मंयुक्रममवेतसमवायः । शब्दे समवाय । अयं खलु शब्दः सयोगविभागयोनिराद्य तत्र कतमः शब्दः संयोगयोनि, कतमश्च विभागयोगिरिति । अाकाशगुणवात् भन्दस्याकाशरत्तिः सयोग. कारणं गुणकर्मस्वारश्चव्येषु मापेक्ष इति सापेक्षो न यापेक्ष इति । किमपेक्षते। भेाकाशसंयोगः तावत् भब्दस्य कारणं तस्यानुग्राहको भेरीदण्डसंयोगो दण्डंगतवेगापेक्ष इति । यदि पुनर्भरौदण्डमयोग एव शब्दस्य कारणं स्थात् व्यधि- करणः संयोगः शब्दकारणमिति सर्वत्रोत्पत्तिप्रसङ्गः। विभागाच्छब्दः वंशदलविभागानुग्टहीताद् बदलाकाविभागाच्छन्द इति । म उत्पन्नः शब्दः सर्वदिकानि शब्दान्तराणि करोति तान्यपि प्रत्येक शब्दान्तराणि तावद् यावत् कर्णशय्कुलौमत्याकाशदेश इति। यः कर्णशय्कुलोमत्याकाशदेशे ममवैति' स समवायादुपलभ्यते तहतेषु च मामान्येषु समवेतममवायात् ।। ममवाये चाभावे च विशेषण- विशेष्यभावादिति । मोऽय मन्निहर्यशब्दः मयोगममवायविशेषण- विशेष्यभावव्यापकत्वादुपात्त इति । मोऽय मन्त्रिकर्षः प्रत्यक्षस्य कारणं भवतीति लक्षणवेनोच्यते । यदीन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षः प्रत्यक्षस्य कारण- वादपदिश्यते अत्यन्पमिदमुच्यते अन्यान्यपि वहनि सन्ति तान्यपि वा- व्यानि । तद्यया। प्रात्ममन.मयोग. इन्द्रियमन.मयोगो विषयप्रकाशम- योगो विषयम्य रूप विषयमयोगिम्य च महत्त्वमनेकट्रव्यवत्त्वमुपलब्धि- मस्कार इति । फम्मात् नद्भावे मावात् तदभावे चाभावादिति । (१) हेतु -पा. १ पु०॥ फल:

·न्यायवार्तिक 18 तद्यदि कारणभावादिन्द्रियार्थमनिकर्षग्रहणमेतान्यपि कारणानि वक्तव्यानि । न वक्रव्यानि । नेद कारणावधारणार्थ सूत्रमपितु समानाममानजातीयविशेषणार्थम्। यत्प्रत्यक्षस्थासाधारण नदभिधीयते न पुन साधारण कारण निवर्त्यत इति । इन्द्रियमक'- सयोगस्तीमाधारणवादुपमख्येय न ह्ययमनुमानादिरज्ञानाना कारण भवति । नानेनैव तस्योकत्वात । इन्द्रियार्थमनिकनेन्द्रियमका भयोग उनो वेदितव्य । कि कारणमुभयोरमधोनम क्षात् " गधारण कारण तावत्मर्वमभिधातमत्यर्थ । अपि बन्यतरे- लापि भिद्यत दति अनगनगणदाना। इन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षग्रहा वा विशेषकत्वात् । यदिन्द्रियार्थमन्निकोदुपजायते विज्ञान नथा- न्यतरदिशेषक भवति। दन्द्रियमों वा तविशेषक तेम व्यपदेशात् यस्मादिद जानमिन्द्रियेण वा पदिश्यते अर्थन वा पविज्ञान- मिनि चक्षुर्विजानमिति वा। म' पुनरिन्द्रियमन मयोगेन व्यपदिश्यते न हि भवति ढपानम्यने जाने मनोज्ञानमिनि । यदा लात्ममग : भयोगान्मानम् युद्धय प्रवर्तन तदात्मना व्यपदिश्यन्ते मनमा । यधामाधारण तापदेशभाग भवति । तद्यथा । कृत्वादिकारण- मन्निधानात् प्रादुर्भवन्नगे नादिभिर्यपदिश्यते अपि स्वभाधा- गणेन बोवन यपदिग्यते यवाएर रति तहापौत्यदोष । दिया मन मयोगम्य वाऽपण भेदे ऽभेदात् । यम्मात् प्रत्यवहानभेरे रवि यमन मयोगो म भिधान रनि। यद्यभेदादग्रहण इन्द्रियार्थमनिकर्ष- मापि न पडणम । एटिया पु प्रभेदादिति प्राप्त थथा को गौगवतीनि 1 नवश्व्यम । 'उकोत्तरत्वात् । उकातरमेतत् । मेर ·प्रथमोऽध्यायः । कारणावधारणार्थ सूत्रमिति । श्रनभ्युपगमाञ्च। इन्द्रियमनःसंयोगस्य वाऽग्रहण समानत्वात् । केन समानत्वादिति वाच्यम् । श्रात्ममन:- मंयोगेन समानत्वात् । किं पुनस्तत् व्यपदेशाभाव इत्युक्तम् । अतो- न्द्रियाधारता वा मामान्यं यथात्ममन:स्योगोऽतीन्द्रियाधार एव- मिन्द्रियमम.मयोगोपौति । विषयावृत्तित्त्वं वा । यथात्ममन.मयोगो विषयारत्तिः तथेन्द्रियमनासंयोगोपौति । मनोवृत्तिवं वा । यथा वात्ममन.मयोगो मनोवृत्तिरेवमिन्द्रियमनःमयोगोपौर्ति । तस्मा- दिन्द्रियमनःसंयोगस्यात्ममनामयोगेन सामान्यादन्यतराभिधानेन वा चरितार्थत्वादनभिधानमिति । इन्द्रियार्थमन्निकर्षात्पन्नमित्ययुक्तम् । इन्द्रियस्याप्राप्यकारित्वात् । अप्राप्यकारिणौ चक्षुःोत्रे इत्येके । तत्र प न्यायं त्रुवते । अप्राप्यकारि चतुः मान्तरग्रहणात् पृथुतर- ग्रहणाचेति । सान्तरस्यार्थस्य विप्रकप्रदेशावस्थितस्य ग्रहणं दृष्टम् । न च चतुषस्तेनार्थेन प्राप्तिरस्ति । भूतविशेषस्येन्द्रियभावात्। य एवायं कृष्णमारलक्षणो अतविशेषः स बाह्यभूतविशेषप्रमादानुग्टही- तस्तत्तृष्णापूर्वककर्मापेक्षः परित्युयते । तथा चोकम् । रूपोपल- विसंवर्तकेन कर्मणा नत्तृष्णापूर्वकेन चक्षुरभिनिर्दृत्तमतो रूपोपलब्धः कारणं भवतीति । एवं शेषेषु । न च भूतविशेषानुग्रहौतस्य गोलकस्य प्राप्तिर्विषयेणास्ति । तस्मात् सान्तरग्रहणादप्राप्यकारीति । अपरे तु मान्तरग्रहण हेतुं वर्णयन्ति । न हि प्राप्यकारिषु घाणादिषु मान्नर दति ग्रहणं दृष्टं दृष्टं तु चक्षुपि । पृथुतरग्रहणाच राष्ट्रवनादिरूपं च महदुपलभ्यते । न चान्णोस्तथा पृथ्ववभास इति युक्तम् । दिन्देशव्यप- देशाप यदि प्राप्यकारि चतुर्भवेत् दिग्देशव्यपदेशो न स्यात् न हि ·न्यायवार्तिक प्राणकारिषु धाणादिपु नद्भवति मविकरविप्रकृष्टयोमुल्यकासपा पाच । यत पलु गतिमङ्गवति तत्ता गतिमभिन्दन् मविवष्टमा प्राप्नोति विपकर तिरेण। शाखाचन्द्रममोस्तु न्यकालग्रहण दुर तस्मादप्राप्यकारीति । यत् तावत मान्तरग्रहणादिति । तदपुर विकल्पानुपपत्ते सान्तरग्रहणमिति कोऽर्थ कि तावत्मानरस्थापानका अहमित्ययमर्थ । श्राहोखित् महान्तरेण ग्रहण मान्तरयाणामिति । अस्तु तावत •पूर्व पक्ष अप्राप्तस्य ग्रहरा सान्तरयणमिति । मन्या प्रतिज्ञार्थ एव ततश्च हेलभाव कि कारण हेत्वर्थस्य प्रनिशाना तितत्वात् । एतदुक्क भवति । अप्राप्यकारि वा अप्राप्यग्रहशादिति न प्रतिज्ञााविद्यते । अथ ब्रूषे महान्तरेण यहणमिनि । कि तदन्तर नाम यच्चक्षुषा विषयेण महोपलभ्यत इति । किमाका- मभावो द्रव्यान्तर वा। यद्याकाश तन्न चतुषो विषय । न झावाय चक्षुषा ग्टह्यते अरूपिलात् वाय्वादिवत् । श्रथ रूपवयमनारमन्द- वाच्य तस्य व्यवधायकत्वात् तेन सह ग्रहणमनुपपत्रम् । अथाभाबो- न्तरशब्दवाय म स्वतन्त्रश्चक्षुर्विषयो न भवतीति तेन महोपसमा वनैकान्तिकम् । न चान्या गतिरस्ति । तम्माछून्यमभिधान मामर ग्रहणादिति। यैरपि विदस्यमाने भान्तरग्रहणादित्यस्य मातर इति ग्रहणमित्येतद्व्याख्यान क्रियते । तदपयुक्तम । मानर रवि, ग्रहणस्यान्यनिमित्तवात । अन्यथैतत्मान्तर इति ग्रहण भवति । परीरावधिनिमित्तवात् । शरीरमाधि कृत्वा मान्तरनिरन्तरे भवतः न पुभरिन्द्रियप्राप्यमाप्तिनिमित्त भवत पत्र प्रारीरमिन्द्रिय कोभ भयेन मानवते तच निरकार इति ग्रहण भवति। यत्र पुनरिन्दिर ·प्रथमोऽध्याय । मात्रं मम्वद्यते तच सान्तर इति । तस्मात् सान्तर इति ग्रहणस्यान्य- निमित्तवान मान्तरमिति ग्रहणादप्राप्यकारिता सिद्यतीति। यदपि पृथुतरग्रहणादिति तदप्ययुकम् । मम्बन्धमात्रेण महदयोग्रहणात् । मम्बन्धमात्रेणेव मनि वाणी च विषयभेदानुविधायी प्रत्यय उप- जायते तस्माददे ग्यमेतदपौति । यत्पुनरेतदुकं दिग्देशव्यपदेशादिति तदपि शरीरावधिनिमित्तत्वात् प्रत्युतम्। यनेन्द्रियं शरीरं चार्थन मनाते तत्र दिग्देशयपदेशो न भवति । दूरान्तिकानुविधानं वा । पत्र लिन्द्रियमेव केवलं तत्र शरीरमवधि कृत्वा मयुक्तमयो- गान्पीयरल भूयस्व वापेक्ष्यमाणम्य दिग्देशप्रत्ययाः सन्त्रिकरविप्रकट- प्रत्ययाश्च भवन्ति । यत्पुनरेतत् शाखाचन्द्रममोः तुन्धकालग्रह- पादिति । तदपि न । अनभ्युपगमात् । को हि स्वस्थात्मा शाखा- चन्द्रमगोस्तुल्यकालग्रहणं प्रतिपद्यते कालभेदाग्रहणानिमथ्याप्रत्यय एष उत्पलदलगतव्यतिमेदवदिति । कथं पुगरवगम्यते कालभेदाग्रहण- निमित्त एष युगपत्प्रत्ययो न पुनरेककाल एव। इदमनुमान श्राव- रणानुपपनेरिति । यद्यप्राप्यकारि चक्षुर्भवति न कुयकटादेरावरणस्य सामर्थमस्तोत्यावरणानुपपतिः स्यात् न च व्यवहितार्थीपलब्धिरस्ति तमन्नाप्राप्यकारौति। दूरान्तिकानुविधानं चानुपलब्ध्युपलब्योर्न भ्यात् । अप्राप्य चक्षुरर्थ ग्रहातीति। यदिदमस्य दूरे अग्रहणम- न्तिके च परणमुभयमेतन्न स्थात् । दृष्टं तु तस्मानाप्राप्यकारोति । विषयीभावादिति चेत् । न । मम्बन्धमन्तरेण विषयीभावानभ्युप- गमात् । अयापीद स्यात् । य' चपोर्विषयौ भवत्यर्थः स उपल- भ्यते । यस्तु न भवति नामावुपन्नभ्यत इति । न च व्यवहितानां ·दूरावस्थितानां वार्थानां चक्षुषो विषयीभावोऽस्ति तस्मान्न ते ग्टह्यन्न इति। तच्च नैवं सम्बन्धमन्तरेण विषयीभावानभ्युपममान कः सम्बन्धव्यतिरेकेण विषयीभावः केवल भवतः मज्जामा भिद्यते नार्थ इति । मयोच्यते सम्बन्ध इति भवताभिधीयते विषयो- भाव दति न कश्चित् विशेष इति । अथ प्राप्यकारित्वे चक्षुषः किं' प्रमाणम् । इन्द्रियत्वमेव । प्राप्यकारि चक्षुरिन्द्रियत्वात । प्राणादिवत् । घाणादीन्द्रियं प्राप्तकारि दृष्ट तथा च चक्षुस्तस्मात् प्राप्यकारीति अथ पुनर्भ किञ्चिदिन्द्रियं प्राप्यकारि प्रतिपद्यते तदा सर्वाणि पक्षीकृत्य करणत्वादिति वाच्यम् । करणं वाण्यादि प्राथकारि दृश्यं तथा चेन्द्रियाणि तस्मात् प्राप्यकारीणौति । अथ सानेवार्थानप्राप्यकारिणः प्रतिपद्यते तदा कथं मोपि दृष्टमामागी कारणानां सर्वत्र कार्यानुत्पत्त्या प्रत्यवस्थेयः यदि खल्वेतानि कार" णानि परस्परप्राप्यनपेक्षाणि स्वयमनुपजातशक्तिकानि कार्यमारभन्न दति कस्मात् कार्य सर्वत्र न भवतीति वक्तव्यं श्रतो न कारण मप्राप्यकार्यस्तौति । अनेकदण्डचक्रायुदाहरणं लोकति । " स्थितमेतदिन्द्रियार्थसन्निकर्षीत्पन्नं ज्ञानमिति ॥ अथ ज्ञानग्रहणं किमर्थ सुखादिव्यवच्छेदार्थम् । मन्त्रिकर्षात् सुखदुःखे अपि भवतः तयुदामार्थमाह ज्ञानमिति तश्चेन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नं ज्ञान विषयनामधेयेनाभिधीयत भाष्यम्। नत्प्रनिषेधार्थमाह अव्यपदेयमिति। यदिदमनुपयुक शब्दार्थसम्बन्धस्य विषयभेदानुविधायि विज्ञान तत्प्रत्यक्ष कृतशब्दार्थ- सम्बन्ध स्थापि तदुत्पत्तिकाले तादृगेव । अपरे स्वव्यपदेश्वमित्यनेनाए, ।

·प्रथमोऽध्यायः ३४ मानं निराकुर्वन्ति । तच नैवम् । कस्मात् इन्द्रियार्थमन्निकर्षात्पन्न- मिति वचनात् न झनुमेयस्येन्द्रियेण सन्त्रिकर्षादनुमानं भवति । श्रतो न प्रसङ्गोनुमान इति । गौमे मरीचय इति भाव्यम् । तत्प्रतिषेधा- र्थमिदमुच्यते अव्यभिचारोति। किमिदं व्यभिचारीति । यदतस्मिंस्त- दिति भवति । किं पुनरत्र व्यभिचारि किमर्थः श्राहो ज्ञानमिति। एके तावदर्णयन्ति । अर्थस्य व्यभिचार. अर्थस्तु तथा न भवतीति तयभिचारात् तद्विषयं ज्ञानमपि व्यभिचारीत्युच्यत इति । तच्च नैवम् । कस्मात् अर्थस्य तथाभावात् । यत्तदुदकादि ज्ञानमुपजायते मरीचिषु स्पन्दमानेषु न तत्रार्थो व्यभिचरतीति। न हि तेन मरीचयो न वा स्पन्दन्ते किन्तु ज्ञानं व्यभिचरति । अतस्मिंस्तदिति भावादिति। न हि तत्रोदकमस्ति । तांस्तु मरीचौनिन्द्रियोपघात दोषादिन्द्रियेणालोच्य विपर्येति इति ज्ञानस्य व्यभिचारो नार्थस्येति । दूराच्चक्षुषार्थ पश्यन्नावधारयतीति भायं तयुदामार्थमाह व्यवभाया- त्मकमिति । न । संशयस्यानिन्द्रियार्थमन्निकर्षपूर्वकत्वात् । न हौन्द्रि- यार्थमन्निकर्षात् मंगयज्ञानं भवति किन्तु मानसः प्रत्ययः । मशीतिः मंशय इति । नञ्च नैवम् । मशयस्योभयनिमित्तत्वात् । उभयन्तु 'मंशयम्य निमित्तं श्रात्मान्तप्करणमयोग इन्द्रियार्थमन्निकर्षति । तत्र यदिन्द्रियार्थसन्निकर्षानवधारणपूर्वकं मनमानवधारणं तदिह मम्वध्यते । तस्य हौन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षः कारणम् । पूर्व तु न मम्बध्यते । यदात्मान्तकरणमयोगाद्भवतीति । तस्मादस्ति विषयो विशेषणस्येति युक्त व्यवमायात्मकमिति । इन्द्रियार्थसन्निकर्षात्पन्नमित्येवमादिलक्षण- मात्मादिषु सुखादिषु च नास्ति । मनमोनिन्द्रियलादव्यापक मेतत् ·80 न्यायानिक प्रत्यक्षलक्षणमिति । कथं पुनरिन्द्रियं मनो न भवति । इन्द्रियहो ऽपठितलात् । परिपठितानि घाणादीनौन्द्रियाणि । न च तेषु मनः पठितम् । तस्मान्मनो नेन्द्रियम् । पृथक् चानभिधानानास्ति मनम इन्द्रियत्वे प्रमाणं ततश्च नेन्द्रियं मन. न व प्रत्यक्षाः सुखादयो भविष्यन्नौति । प्रत्यक्षात नानुमानिकाः लिङ्गाभावात्। न हि लिङ्गमन्तरेणानुमेयार्थी गम्यते । गाप्यन्यत् प्रमाणे प्रतिपादकमणि सुखादीनाम् । न च तेषामनुमेयत्वम् । न चान्या गतिरहि । तस्मास्कर्तव्यं सुखादीनां प्रत्यक्षेण यहणोपसंख्यानमिति । कटुवमार न प्रत्यक्षाः सुखादय इति । इन्द्रियार्थमन्निकर्षजन्यप्रत्यक्षवाचाह । नैष दोषः । मनम इन्द्रियवादिन्द्रियार्थसन्निकात्पन्नं सुखादिशाव- मिति। यत्तु सूत्रे ऽनभिधान नवैधात् । किं तदैधयं सर्व- विषयवासविषयत्वे । सर्वविषयं मनोऽमविषयाणीतराणि । सर्क विषयं तु मनः स्थतिकारणमयोगाधारत्वात् श्रात्मवत् मुखग्राहक मयोगाधिकरणत्वात् ममस्तेन्द्रियाधिष्ठातृत्वाच्च प्रामवत् । भौति काभौतिकत्वं तु न विरोधात् । न हि भौतिक मनो नाम्यभौतिक मिति । कार्यधर्मावतौ भौतिकत्वमभौतिकवं च । न च कार्य तस्मान्न भौतिक नायभौतिकमिति । श्रोत्रे चामम्भवः यदि । लाभौतिकत्वतक्षणाद्वैधादपरिपाठः सुत्रे मनमः श्रोत्रमपि न पठितव्यम् । तईि न हि ओवं भौतिकं नायभौतिकमिति । स्वार्थे प्रत्ययविधानमिति चेत् । न । प्रत्यययात् । स्यादेशा बुद्धि वार्षिक एष प्रत्ययो भूतमेव भौतिकमिति । नव न । प्रत्यय यात् म हि भोतिकमित्यनेन कवितद्धितार्थी लभ्यते । समाद ·प्रथमोऽध्यायः । ११ व्यर्थमेतत् खार्थे प्रत्ययविधानमिति । यत्पुनरेतत् पृथगभिधानं नास्तीति । न नास्ति युगपज्ज्ञानानुपपत्तेरिति । युगपज्ज्ञानानु- त्पत्तिर्मनमो लिङ्गमित्युच्यते तेन च प्रतिपादितमेतन्मनमः करणव- मिति। मगुणानामिन्द्रियभावो वैध→मित्येतदप्ययुक्तम् । श्रोचान- भिधानप्रभङ्गादेव। तस्मात् सर्वविषयत्वामर्वविषयत्वमेव वैधमित्येन- देव ज्याय. । तन्लान्तरसमाचाराच । नन्वानरे मन इन्द्रियमिति पद्यते । तच्छेह न प्रतिषिध्यते। अप्रतिषेधादुपात्तं तदिति । न शेषाभिधानवैयर्यात् । शेषाण्यपीन्द्रियाणि तैः परिपठितानि तस्मात् तान्यपि न वताव्यानि यद्यप्रतिषेधादुपादानं म्यादिति । न । तन्त्र- युतयनवोधात् । न भवता तन्त्रयुक्तिः परिज्ञायते । परमतमप्र- निषिद्धमनुमतमिति हि तन्त्रयुक्तिः न च यस्य स्खमतपरिग्रहो नास्ति तस्य खमतं परमतं वा भिद्यते । भवता च परमतानुरोधेन सर्व स्वमतं निवार्यत इति । तन्निवारणात् स्वमतं परमतमित्येतदेव न स्यात् । तस्मादस्ति मन इन्द्रियं चेति । तदुपपत्रमिन्द्रियार्थ- मन्त्रिकोत्पन्नं सुखादिजानमिति व्यापकं लक्षणम् । ममस्तमसमस्तं चेति सन्देहः । किमिदं प्रत्यक्षनवणं ममस्तमाहो असमस्तमिति सन्देहः कुत उभयथा दर्शनात् ममस्तं लक्षणं भवति व्यस् च । इच्छाप्रयत्नद्वेषसुखदुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमिति यस्तलक्षणमेकशः प्रतिपादकत्वात् तथा समानानेकधोपपत्तेरित्येवमादि व्यस्तम् । समस्त पुनः वचनविघातार्थविक न्योपपत्त्या छलमिति । ममस्तेनानेन छन लक्ष्यते । प्रसिद्धसाधात् माध्यसाधनमुपमानमिति च । लक्षणं चेह- मत. मन्देहः किं समस्तमुतासगस्तमिति। समस्तमित्याह । यसमादे- ·न्यायवार्तिके २ कशोनुमानसुखशाब्दविपर्ययमशयज्ञानानि निवर्त्यन्त इति । यदी- न्द्रियार्थमन्निकर्षात्पन्नमित्याद्यकश पदमभिधीयते । योयमेकेन पदेनार्थ सङ्ग्रहौत स प्रत्यक्ष स्यादिति तेग पूर्वोक्तानामनुमाना- दौना प्रत्यत्तत्वप्रसङ्ग स्यादिति । एव दयो पदयो उपादाने पद- दयोपात्तस्य प्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग । एव त्रयाणा पदाना उपादाने तेरु- पात्तस्य प्रत्यक्षत्वप्रसङ्ग । एव चतुर्ण पदाना उपादाने तैरुपात्तस्य प्रत्यवत्प्रसग । तमादेवदिचिचतुष्पदपर्युदामात पञ्चपदपरिग्रहेण चिमकोटीयुदस्य समस्त लक्षणमित्युच्यते । तचैकपदपरिग्रहेण ताव- त्पञ्च कोटय दिपदपरिग्रहेण दश विपदपरिग्रहेणापि दर्शव चतु प. दपरिग्रहेण पञ्च । एकत्रिशत्तमी पुन समस्तपरिग्रहेणोपानेति । करमाद्विशेषविधिप्रतिषेधयो शेषप्रतिषेधविध्यभ्यनुज्ञाविषयत्वात । श्रय खलु विशेष विधि प्रवर्तमान शेष प्रतिषेधति यथा दक्षिणे, नाक्षण पश्यनीति । विशेषप्रतिधन शेषाभ्यनुज्ञाविषयो भवति । यया वामेनाक्ष्ण न पम्यतीति। तयेहाध्येकदेशाभ्युपगमे शेषप्रतिषेध शेषविधान वा गम्यत इति व्यवस्थित प्रत्यक्षमिति । अपरे पुनर्वर्ण यन्ति । ततार्थाविज्ञान प्रयक्षमिति । तन्त्र । ततार्थादिति यथा र्थस्य यदिजान व्यपदिश्यते यदि नत एव तद्भवनि नार्थान्तराद्भवति नत प्रत्यक्षम् । एतेनानुमानादिजानमपचित भवति। म हिता एव नवति कि नाई नतान्यतय तद्भवति । तत्र तावदर्थग्रहण न कर्तव्यमिति नतो विज्ञानमित्युच्यमाने गम्यत एव तदर्थादिति अवधारणार्थार्थमन्द इति चेत। म्यान्मतिरेपावधारणार्थिशब्दो भविष्यतीति । पदुक भवति तत एवेति तदुक भवति ततार्थादि ·प्रथमोऽध्यायः ए ति। तन युक्तमेकपदम्यावधारणार्थस्य दृष्यत्वात् । अम्वक्ष() इति यथा । एतेनानुमानादिव्युदामोऽपि प्रत्युक्तः । यत् पुनरेतत् संह- तिजानं अनेनापक्षिप्तमिति तदेतन्न.बुध्यामहै कथं तदपचिप्तमि- नि । यदि पे रूपादिभ्य उत्पन्नं ज्ञानं घटस्य व्यपदिश्यते न ततो भविय्यतीत्यपवितं तन्न युक्रम् । न हि रूपादिभ्य उत्पन्नं ज्ञान घटम्य व्यपदिश्यते रूपादिभ्य उत्पन्न रूपादौनां घटादिभ्य उत्पन्न ज्ञानं घटस्येति न प्रसङ्गः। श्रथाप्येवं मनोरथो न रूपादिभ्यो व्यतिरिक्ताः पटादय इति। मनोमोदकोपभोगमात्रमेतत् । यथा तयतिरिक्ता घटादयः तथोपरियादक्ष्यामः । सर्व च स्वविषयाद् विज्ञानं भवतीति ततोयहणमनर्थकमिति। ननु च(९) मिथ्याज्ञान- मतस्मादपि भवति । न ह्यतसात्तद्भवतीति किं तईि अतस्मिंस्तद्भव- तौति । न भवता मिथ्याज्ञानमपि व्यज्ञायि। ततोग्रहणमर्थयहणं चान्तरेण विज्ञानमात्रमवशिय्यते। तथा च न लक्षणमुकं स्यात् । सर्व च जानं प्रत्यक्षं स्यात् । यद्यप्येततसूत्रं यथाश्रुति भवति तथा- पि ग्राह्यग्राहकज्ञानयोरयुगपद्मावाज्ज्ञानं अप्रत्यक्षं स्यात् । नाशोत्या- दौ मममिति चेत् । तच नादाहरणाभावात् । न हि समं नाथो- त्पादे किञ्चिदुदाहरणमस्ति विनष्टश्चार्थः प्रत्यक्ष इति स्यात् । तुल्य- मिति चेत् स्यान्मतिर्भवतां युगपदवस्याने किमुदाहरणमिति । तच्च नैवमुनोत्तरत्वात् । उनोत्तरमेतत् । स्फटिकादिसूत्र इति। श्रपरे (१) पनपाररहिवाश्वत' रमि टोकाधारसमान पाठ । (१) सर्वष त्यधिकम् २ पु.॥

·88 न्यायवार्तिके तु मन्यन्ते प्रत्य कल्पनापौढमिति । अय केयं कल्पना नाम जातियोजनेति। यत् किल न नामाभिधीयते न व जात्यादिभि. र्यपदिग्यते विषयस्वरूपानुविधायिपरिच्छेदकमात्ममंवैधं तत् मत्या मिति । ते इदं प्रष्टव्याः। अथ प्रत्यवशब्देन कोर्थाभिधीयत इति यदि प्रत्य कथमाय । अथ न प्रत्य वाचकम्ताई प्रत्यवादः अथ प्रत्यक्षयब्देन मामान्यमुच्यत इति । एतदपि मामान्य किं प्रत्य- क्षयतिरेक्याहोखिव्यतिरेकौति । यदि प्रत्यक्षयतिरेकि न प्रत्य- अमुझं अथायतिरेकि कथं नाकम् । कन्पनापोढशब्देनापि यदि प्रत्यवमुच्यते तदा व्याघातः अथ नोच्यते तथापि कन्पनापोडवर यथै प्रत्यक्ष कन्यनापोढमिति च वाक्यम् । अथास्य वाफ्यस्य को! यदि प्रत्यक्षं व्याघातः कथं प्रत्यतं कल्पनापोढमिति चानेन वाको नाभिधीयते न चाभिधेयमिति कान्यो भदन्ताकुमईति । अथ प्रत्यक्षमस्यार्थः वर्णधारणमा तयतद्वाक्यं प्रत्यक्ष कन्पनापोढमिति। अनित्यादिशब्दविषयत्वाच न सर्वथाऽवाच्यम्। अनिन्यं प्रत्यक्षं दुःखय न्यमनात्मकं च प्रत्यमित्येषां चेच्छन्दानां विषयतामुपयाति कथ मवार्य अयनोपैति मवें संस्कृतमनित्यमित्येतत्तथागतेन नाण्यातम् । अथ स्वरूपतो न व्यपदेश्यमित्येष कल्पनापोढशब्दार्थः । मर्वे ऽर्थाः तईि प्रत्यक्षाः प्राप्नुवन्ति कि कारणम् न हि कश्चित् सुशिक्षितोपि पदार्धानां स्वरूपं निर्देष्टु' शक्नोति 1 असामयिकत्वात् । सर्वस्य च वस्तुनो दावाकारी सामान्याकारो विशेषाकारश्च! तत्र वस्तु मामा न्येनैवाकारेणाभिधीयते न विशेषाकारेण । विधानभिधानाबोक भवति । न हि मनुष्य शब्दस्य ब्राह्मणे न वाच्यः । ये तु तस्यामा ·प्रथमोऽध्यायः । B५ धारणधीः पुरुषान्तरव्यावत्तप्रत्ययहेतवो न च ते सहानभिधा- नानोको भवति । एवं ज्ञानमपि(१) सामान्यविशेषाकारवत् तस्य विधेयाकारण नाभिधानं सामान्याकारेण त्वभिधानमेव । यदि च विशेषाकारेणनभिधान यत् तलक्षण प्रत्यत्तस्य न केवल प्रत्यक्षस्य त्रैलोक्यस्यैतलक्षणमिति । एव प्रत्यक्षलक्षण नोक स्यात् । श्रय कल्प- नापोढशब्देन प्रत्यक्षस्य स्वरूपमभिधीयते । एवमप्यनिरत्तो व्याघातः खरूपं चानभिधेय इत्यनेन शब्देनाभिधीयत इति । अथानेन शब्देन नैव किञ्चिदभिधीयते। किमस्य शब्दस्योच्चारणसामर्थ्य प्रत्य- संकल्पनापोढमिति । अप्रतिपादकवान्मूकस्वप्नसदृशमेतत् । एवं यथायथेदं लक्षणं विचार्यते नथातथा न्यायं न सहत इति । सत्म- प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्रत्यक्षमिति । एतदपि मंचयाद्युत्पत्तिनिमित्तत्वादनक्षणमिति । तथा चोक प्रत्यक्षसूत्र वर्णय- द्भिरिति । एतेन प्रत्यचमिन्द्रियार्थसन्निकर्षमन. प्रकाश विशेषेषु मत्खिति प्रत्युकम् । तथा श्रोत्रादित्तिरिति। कि कारणं पच्चपदपरिग्रहेण प्रत्यक्षलक्षणमुकं यत्रान्सतरपदपरिग्रहो नास्ति नत्प्रत्यक्षाभाममिति । एवमनेन न्यायेन यान्यप्यनुनानि लक्षणानि तान्येतस्मालवणान भिद्यमानानि न लबणानौति व्याख्यातं प्रत्यक्षलक्षामिति ।। अथ तत्पूर्वकं चिविधमनुमानं पूर्ववच्छेपवत्सामा- न्यतादृष्टं च ॥५॥ (१) अबाद पुस्तकं शामिभत्तिमिनि 'ज्ञान'मित्यचरइय टौकादमनात सम- ·१६ न्यायवात्तिके . श्रथ नापूर्वकं विविधमनुमानमिति । अथेत्यानन्तये । अनुमा- नविशेषणार्थ सचम्। तत्पूर्वकमित्यनेन समानाममानजातीयेभ्योनु- मानं व्यवच्छिचत इति । तानि ते तत्पूर्व यस्य नदिदं तत्पूर्वकम् । यदा नानौति विग्रहः तदा समस्तप्रमाणाभिसम्बन्धात् सर्वप्रमाणपूर्व- कत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति । पारम्पर्येण पुनस्तत् प्रत्यक्ष एव व्यव- तिष्ठत इति तत्पूर्वकत्वमुक्तं भवति । यदापि विवेकात् ते पूर्व यस्येति ते वै प्रत्यचे पूर्वे यस्य प्रत्यक्षस्य तदिदं तन्पूर्वकं प्रत्यक्षमिति । ते च हे प्रत्यक्षे । लिङ्गलिङ्गि सम्बन्धदर्शनमाद्यं प्रत्यक्ष लिङ्गदर्शनं द्विती- यम् । बुभुत्मावतो दितीयानिङ्गदर्शनात् संस्काराभिव्यक्त्युत्तरकालं स्मतिः रमत्यनन्तरं च पुनर्लिङ्गदर्शनमयं धूम इति । तदिदमन्तिम प्रत्यक्षं पूर्वाभ्यां प्रत्यक्षाभ्यां सत्या चानुग्रह्यमाणं परामर्श रूप(२)मनुमानं भवति । कः पुनरनुमानार्थः । अनुमीयते ऽनेनेति करणार्थः ! किं पुनरस्य फलमग्निविषया प्रतिपत्तिः । कथं पुनरन्यविषयं करणं अन्य विषयां कियां करोति । शाल्यादिविषयस्य मुशलादेः करणस्य सामाके ऽभिहतिर्भवति । नानियमादिति यदिषयं करणं तदिषया क्रियेति न नियमोऽस्ति । दृया हि वृक्षादिविषयस्य केदनस्यावयव क्रियेति । रक्षः छिद्यते अवयवे क्रियेति । क्वचित् पुनर्यविषयं करणं तदिषयैव क्रिया। तद्यया तण्डुलाः पच्यन्ते पाकस्तेम्वेव । क्वचित पुनरात्मैव भवति कती करणं क्रिया तस्यैव । तद्यथा वृक्षतिष्ठनौति । वृक्ष आत्मना तिष्ठति । किमुक्तं भवत्यात्मनैवेति। यसमादयं खस्थिती (५) चापि कादिनि शमितिमादर्भ पुस्तके (लिपरामरुसमिति पाठा पुः ॥ Ca ·प्रथमोऽध्यायः। 80 करणान्तरं न प्रयुते । एवमन्यविषयम्य करणस्यान्यविषया क्रियेति । कचित् पुनर्यविषयं प्रमाणं तद्विषयेव क्रिया। यदा स एवार्थः प्रमीयत इति । किं पुनस्तस्य प्रमीयते प्रमितत्वात् । प्रमीयते इयत्वेनोपादेयत्वेनापेक्षणीयत्वेन वावगम्यत इति । तन्न। प्रमाण- फलयोविषयभेदानभ्युपगमात् । यदा पुनम्तत्पूर्व यम्य नदिद तत्पू- कमिति तदा भेदस्थाविवक्षितत्वात् । लिगलिङ्गिसम्बन्धदर्शनान- न्तरं लिङ्गदर्शनमम्वन्धरमृतिभिर्लिङ्ग परामर्श विशिष्यते तस्य तत्पूर्व- कत्वात् किं पुनस्रनुमीयते । शेषोर्थ इति । अनुमानमित्यत्र कि कारकं भावः करणं वा । यदा भावस्तदा हानादियुद्धय फलम् । यदा करणं तदा शेषवस्तुपरिच्छेदः फलमिति । लिङ्गलिगिसम्बन्ध- स्मृतिलिङ्गदर्शनं वा इति मन्देहः। एके तावदर्णयन्ति लिगलिङ्गि- सम्बन्धस्मृतिरनुमानमिति । इतरैलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धदर्शनादिभिरनु- ग्रामाणा । अपरे तु मन्यन्ते लिङ्गपरामर्शोऽनुमानमिति । वयं तु पश्यामः । सर्वमनुमानमनुमितेस्तनान्तरीयकत्वात् । प्रधानोयम- जनताविवक्षायां लिङ्गपरामर्श इति न्याय्यम् । कः पुनरव न्यायः । श्रानन्तर्यप्रतिपत्तिः यस्मानिङ्गपरामर्शदनन्तरं भेषार्थप्रतिपत्तिरिति तस्मानिङ्गपरामा न्याय्य इति । स्टतिर्न प्रधानं किं कारणं स्मृत्यन- न्तरमप्रतिपत्तेः । न हि भवति यत्र धूममट्राक्षं तत्रामिमट्रातमिति । एतस्याय स्मृतेरनन्तरं तस्मादनिरिति शेषार्थग्रह) इति युकं वकुम् । तस्मात् एमृत्यनुटहोतो लिङ्गपरामभीटार्थप्रतिपादको भवतीति । एवं चोपनयम्यार्थवत्ता यदिचायं स्मृत्यनुग्ट होतो लिङ्गपरामझेाऽनु- (१) 'शेषाप' इनि छमितिमादपस्तके ।

·न्यायवात्तिक त मानं भवति । एवं मत्युपनयोर्थवानिति । एवं च सति वाक्यात- मुपगयस्योकं भवति । तस्माद् व्यवस्थितमेतत् । तत्पूर्वकमनुमान- मिति । यदि प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संस्कारे निर्णये च प्रसङ्ग इनि।' प्रत्यक्षपूर्वको भावनाख्यः सातिहेतुः मस्कारः निर्णयच प्रत्यक्षपूर्वकत्वा- दनुमान प्रसज्यत इति नैपदोषो विज्ञानस्याधिकृतत्वात् । इन्द्रियार्थ- भन्निकर्षात्पनं ज्ञानमिति ज्ञानाधिकारी वर्तत इति तेन न संस्कारे ऽतिप्रभङ्गः । निर्णये भयथा कदाचित् प्रमाणं कदाचित् फलम् । खविषयपरिच्छेदकत्वात् फलम् । शेषपरिच्छेदकत्वात् प्रमाणमिति । भिविधमिति । अन्वयौ व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति । ता न्वयव्यतिरेकी विवक्षिततजातीयोपपत्नी विपक्षावृत्ति. यथा अनित्यः शब्दः मामान्यविशेषत्वे सत्यस्मदादिवाह्यकरण प्रत्यक्षवाद् घट- दिति । अन्वयौ विवक्षिततजातीयत्तित्वे मति विपक्षहौनो यथा मानित्यत्ववादिनामनित्यः शब्दः कृतकलादित्यस्य हि विपक्षो नास्ति । व्यतिरेकी विवक्षितव्यापकले सति मपक्षाभावे सनि दिप- क्षावृत्तिः। यथा नेदं जीवच्छरौरं निरात्मक अप्राणादिमत्त्वप्रभा- दिति। अथवा विविधमिति । पूर्ववच्छेषवसामान्यतोदृष्टं चेति । पूर्व साध्य तद् व्याश्या यस्यास्तीति तत् पूर्ववत् । मायतनातीयः शेषः तद्यन्यास्तौति तत् शेषवत् । पूर्ववन्नाम माध्ययापकं शेषवदिति समा. नेस्ति । सामान्यतशादृशम् । चशब्दात् प्रत्यक्षागमाविरुद्धं खेलोव चतुर्लक्षणं पचलक्षणमनुमानमिति । अथवा त्रिविधमिति । वत् भेषवत् सामान्यतादृष्टं चेति। नत्र पूर्ववन्नाम यत्र कारणेन कार्यमनुमीयत इति भाग्यम्। किं पुनरिदमुक्तं भवति कारणेन - 'पूर्व- .

·प्रथमोऽध्यायः BE कार्यमनुमीयत इति । यदि तावदयमर्थ कारणदर्शनात् कार्यास्ति- वं प्रतिपद्यत इति तन्वास्ति न हि कारणं ग्टहीत्वा स्वम्यात्मा कश्चित् कार्य प्रतिपद्यत इति तथा च व्याहतं भवतीति। अथ पुनरेवमनुमोयते थव कारणं तत्र कार्यमिति । एतदपि नास्ति । कार्यकारणयोर्भिनदेशवात् । तन्तव' स्वावयवेपु अंशपु पटः तन्तु- चिति कारणदर्शनाच्च कार्यमनमौयते इति ब्रुवाणो ऽनुमानमुद्रा भिनत्ति । का पुनरियमनुमानमुद्रा नानुपलचे न निर्णते न्यायः प्रवर्तत इति । यदि कारणदर्शनात् कार्यमनुमौयते अनुपलब्धेर्थे न्यायः प्रवर्तत इति स्यात् । तथा च व्याहतं स्यात्। नानन्यु- पगमात् । क एवमाह कारणदर्शनात् कार्यास्तित्वं प्रतिपद्यत इति । को वा ब्रवीति यत्र कारणं तत्र कार्यमिति । कार्य तु कारण- विशेषणत्वेनोपयुकं गुणभूतमनुमौयत इति सूत्रार्थः। तथा च न मुद्राभेद दति। एवं शेषवदादिय्वपि द्रव्यम् । अत्रापि कारणं कार्यस्थागतमनुमीयत इति । कथं पुनः शेषशब्देन कार्यमुच्यते । द्वयोरनुमानभावेनोपचिन्तयोः कारणस्योपयोगात् अनुपयुक्त कार्य- मिति। कार्य शेषशब्दवाच्यम् । उदाहरणं मेघोन्नत्या भविष्यति दृष्टिरिति कारणेन कार्यानुमानम् । कथं पुनरस्य प्रयोग.। दृष्टि- मन्त एते मेघाः गम्भीरध्वानवत्त्वे सति बहुलवलाकावत्त्वे पति अविरमभावत्वे मति उन्नतिमत्त्वात् टिमनोघवदिति । नद्याः । पूर्णत्वं शेषवदुदाहरणं कथं पुनरेननदीपूरो नद्यां वर्तमान उपरि वृष्टिमद्देशमनुमापयति व्यधिकरणत्वात् । नैवोपरि दृष्टिमद्देशानु- । मानं नदीपूरः किं ताई नद्या एवोपरि एमद्देशसम्बन्धित -

·न्यायवात्तिके
.
(४
मनुमीयते नदोधर्मेण । उपरि रष्टिमद्देशमावन्धिनौ
पौधत्वे मति पूर्णफल्लकाष्ठादिवहनवत्वे सति पूर्णत्वात्
मनदीवदिति । भविष्यति भूता वेति कालस्वाविवक्षितत्वात् ।
कश्चित् काल उपादेय इति । सामान्यतोदृष्टं नाम
भूतेन यचाविनाभाविना विशेषणेन विशेष्यमाणो धर्मो गम्यते
सामान्यतोदृएं यया बलाकया मलिलानुमानम् । कथं
कया मलिलानुमानं यावानस्य देशो बलाकयाऽजहवृत्तित्वेन प्रसिद्धी
भवति तावन्तमन्नभाव्य वृक्षादिकमर्थ पतीकृत्य
भाधयति । अपरे त मन्यन्ते मामान्यतोदृष्ट श्रादित्यस्य गत्यनुमान
मिति। तन युद्दयामहे । कथमनुमौयते यदि तावद्
इति अस्य गतिरनुमीयते तत्केन प्रतिपद्यते । न ह्यादित्यस्य
किञ्चित् मम्वन्धिलिङ्गमस्ति न वामम्बद्धोऽर्थाऽनुमातुं क्या
मर्व मणानुमौयेतेति । अथ देशान्तरप्राप्तिर्लिामिति
दृटत्वात् । न हि भवितुः कश्चिद्देशान्तरप्राप्तिं पश्यति ।
खन्नाकामादिदिग्दै शो वा । उभयं चाप्रत्यक्षम्
रस्ति । तम्माद्देशान्तरप्राप्तिदर्शनमयुक्रम् । सर्वत्र
मण्डलमेव केवनमुपम्नभने न च वस्तुमात्रदर्शनादनुमान
अपि प केनचित प्रकारेण श्रादित्यस्य गति: मक्या द्रष्टुं
मणप्राप्तत्वात् । न पुनर्देशान्तरप्राप्तिनित्यातीन्द्रियत्वात् ।
कदाचिन् प्रत्ययाप्रत्यवत्तिः मंयोगो भवति प्रत्यक्षः ।
रतम्य देशान्तरमाप्तिदानादित्यम्न गत्यनुमानं
मन्यमे न ममादिधम्म भार्यानो गत्यनुमाने हि
न चान्या

·प्रधनीऽध्यायः। गछतीत्येवं किमिति नानुमीयते । नैवेदमादित्यगत्यनुमानं साक्षात् किं ताई देशान्तरप्राप्तिमनुमाय तया गत्यनुमानमित्यदोषः । देशान्तरमाप्तिमानादित्यः द्रव्यत्वे मति चयद्धिप्रत्ययाविषयत्वे च प्रामुखोपलभ्यत्वे च तदभिमुखदेशसम्बन्धादनुत्पन्नपादविहारस्य परि- सत्य तत्प्रत्ययविषयत्वात् मण्यादिवदिति मण्यादावेतमर्वमन्ति स च देशान्तरमाप्तिमान् एवं चादित्य तस्माद्देशान्तरमाप्तिमानिति । अनया देशान्तरप्राप्या' अनुमितया गतिरनुमीयत इति । देशान्तर- प्राप्तिमत्त्वे वानुमानं देशान्तरप्रानिमानादित्य. अचलचतुषो व्यव- धानानुपपत्तौ दृष्टस्य पुनदर्शनाविषयत्वात् देवदत्तवदिति । एके तावद् दिक्प्रत्यक्षले ऽनुमानं अवते । प्रत्यक्षा दिक् अङ्गुल्या व्यप- देशाच्चन्द्रवदिति । तच्च न । अरूपित्वात् । अरूपा दिक् कथं वाह्य- करणप्रत्यक्षा भविष्यति कथं तईि अगुल्या व्यपदेशो दिग्देशमम्वन्धिषु -वृक्षादिषु दिगव्यपदेशात्। ये दिग्देशसम्बन्धिनो वृक्षादयस्तान् दिगि- त्युपचरन्ति । श्रादित्येन सहोपलधेः प्राचौत्ययं शब्दः श्रादित्यसम्बन्ध- विशिष्टदिग्देशे वर्तते । तेनाद्येनादित्यदर्शनेन सह वृक्षादीनुपलभते तान् प्राचीत्युपचरन्ति उपचर्य चाङ्गुल्या व्यपदिशन्ति । अथवा त्रिविध- मिति लिङ्गस्य प्रसिद्धमदसन्दिग्धतामाह प्रसिद्धमिति पने व्यापक मदिति मजातीये ऽस्ति अमन्दिग्धमिति मजातीयाविनाभावि अथवा विविधमिति नियमार्थ अनेकधाभिन्नस्यानुमानस्य विविधम पूर्वपदादिना मंग्रह इति नियमं दर्शयति । कथमनेकधाभिन्न मिति । अन्वयव्यतिरेकिदिधानजातीये मदेव सदमछ। अन्यथपिदिधैव । एवं व्यतिरेक्येकरूपम् सपक्षाभावात् । तदिदं पञ्चधाभित्रमनुमानं .

·न्यायवार्तित
.
कालभेदेन पञ्चदशधा भवति । तदपि पुनः
षष्ठिभेदं भवति तस्य वान्तर्गणिको जनमेद इति ।
मानभेदः एवं भिन्नस्ति विधमित्यनेन संग्टहीत इत्यतो
विविधग्रहणमिति । पूर्वदित्युनं किं पुनरत्र पूर्ववत् । कि कार्य
कारणं यदि पूर्वमस्यास्तौति पूर्ववत् कार्य पूर्ववत्
नतश्च कारणेन कार्यानुमानमिति व्याघात । पूर्वमस्थास्तीति
दिनि बमो न पुनः कार्य किं नहि शाम ज्ञानस्य पूर्व ।
गदिदं पूर्ववदिति तेम कार्यानुमानमिति । एवं
महिषयाणि ज्ञानानौत्युक्त भवति । अथवा पूर्वव दिनि तिप्रत्यय
पथा पूर्व प्रत्यर्वण दृष्यो. तथानुमानेनापि तमेवार्थ
रति पूर्ववदृष्टो भवति । अन्ये पुनरन्यथा वर्शयन्ति । यथा नरक
धूमेगामि प्रतिपद्यत इति । किं पुनरनेन धूमेन प्रतिपचन
किमपि उन देशं उत मत्ता उतानिमन्त देशम् । तत्र न
प्रतिपद्यते। धर्मधर्मिभावानुपपनः । नामिधूमश्य धर्मः न वाग्मिया
धूम. प्रतोतत्वाधानेनोनुमेयत्वमम्ति । एतेन भत्ता देशश्च यामा
अग्निमत्तायाः प्रनोमवात् देशम्य ति। अग्निमान् देश इति
मधुमन्यात मंचात् प्रयापीदं म्यान् अमिमान् देश।
मीयते । तस नेवम् । कामात् प्रतडूमतात् न हि
देवस्य धर्मः। न वाग्माधमम्बन्धो न प्रनीत ।
क्षेत्।न। नयादृटनात् । देगविशेषानिमत्तयानुमायने म
माग तबादशात् । न प्रयं देवि पम्मति के
प्रन्यमभिधानमुचारयनि । प्रय देशोनिमामिति न
.

·प्रथमोऽध्याय । ५९ मनिप्रतिपादकं धूममात्रे वाय पश्यति । अतो देशविशेषो नानुमेयः अविनाभावेन प्रतिपादयतीति चेत्। थापौदं स्थात् अविनाभावोनि- धूमयोरतो धूमदर्शनादग्नि प्रतिपद्यत इति। तन्न । विकल्पानुपपत्ते । श्रमिधूमयोरविनाभाव पति कोर्थ कि कार्यकारणभाव. उतेकर्थ- समवाय. । तत्सम्बन्धमात्र वा अस्तु तावत् पूर्व कार्यकारणभाव इति । तन्न । अतदृत्तित्वात्। न हि धूमोनौ वर्तते नाप्यनिधूमे । खकारणवृत्तित्वात्। अतो न कार्यकारणभावः । मैकार्थसमवा- थोपि। ताभ्यामन्यस्यानारम्भात्। नहि भिन्नजातीयाभ्यां द्रव्यमारभ्यते। न च तावन्यत्र वर्तते खकारणवृत्तित्वादित्युतम् । सम्बन्धमा नत्र वर्तत इति । तदप्यनुमातुं न शक्यत इति । कथ यदि तावदयं कुरते अति सम्बन्धोऽमिधूमयोगिति। तन। श्रप्रतीतत्वात् । अनमिकस्यापि धूमस्य दर्शनात्र सम्बन्धानुमानम् । रूपस्पर्शवत् माह- पर्य भविष्यति । न । उभयोर्व्यभिचारित्वात् । अनमि॰मो दृटो- sधूमद्याग्निरिति उभयं व्यभिचारि तस्मान्न माहचर्यमिति । यत्र धूमस्तव वहिरित्यनेनैव प्रत्युतम् । न चान्या गतिरिति । तस्मान्न धूमेन वहिरनुमौयते। लोक विरोध इति चेत् यदि धूमेनाने. रनुमानं न भवेत् । ननु लेोको विरुद्यत इति चेत् । नास्ति विरोधी धूमविशेषणामिविशेषणस्य धूमस्य प्रतिपाद्यत्वात्। कथ पुनरयमग्नि- धूमविशेषण भवति । यदा गुणभूतो भवति । अनुमेयोनिमानयं धूम इति । धूमविशेषेणामाधारणेनानुमीयत इति । उभय हिनदा प्रत्यक्ष धूमय तहगताय मातत्यमहत्यूर्द्धगतिस्वभावादयो धा इति । ते चैते धूमधी धूमवृत्तयोऽप्रसिद्ध धूमधर्ममनुमापयन्ति । सर्व-

·58
न्यायवात्तिके
।
स्यानुमेयस्य वस्तुनो धर्मो प्रतिपादकश्च धर्मः प्रसिद्धो भवति
शब्दयात्मसत्ता प्रसिद्धा कृतकत्वं च
इति । तविशेषणोऽयमनुमौयत इति । शेषवन्नाम परिशेष
भाष्यम् । न कर्मशब्दः दादि. ian
हि शब्दान्तर हेतुत्वं कर्मणि नाकर्मणौति । नान्यार्थत्वात् ।
न्तरतुत्वमित्यस्य समानजातीयारम्भकलादित्यर्थः । तथा च न
सामान्यतोपृष्टं नाम यत्राप्रत्यने लिङ्गलिङ्गिनोरिति
लिगलिङ्गिनोः सम्बन्धोऽप्रत्यक्ष इति किं यदानुमौयते तदा
पाहो न कदाचित्प्रत्यक्षो यदि यदानुमौयते तदाऽप्रत्यक्षः
मानमेवमिति विशेषणमनर्यकम् । अथ न कदाचित् प्रत्यतः
तर्वानुमानमत्र प्रवर्तते । व्याहतं च भवति नानुपलब्धे ।
न विशेषणभूतस्याप्रत्यक्षस्य सर्वदानुमेयत्वात् ।
धर्मिणोऽधिगतिमाधनं तत्मामान्यतोदृष्टं यथा
इच्छादयः खलु धर्मिणो भवन्ति । श्रात्मा च विशेषणं
इति इच्छादीनां गुणत्वं प्रतीतो धर्मः । तेन
इच्छादौननुमिमीते। परतन्त्रा इछादयो गुणत्वात् रूपवत्
प्रतिपत्तिरमादनुमानात् श्रात्मतन्त्रता तु कुतः
शेषात् श्रात्ममवेद्यखात् बाह्यकरणाप्रत्यक्षत्वाच्च न
पृथियादिगुणाः आत्मपरात्मप्रत्यक्षाः बाह्यकरणप्रत्यचाच
ऽवाह्यकरणप्रत्यक्षाच्छादय. तस्मान्न : દિવ્યા
दिकालमन.सु तद्गुणानां तददतीन्द्रियत्वात् । न च
शिय्यते । श्रात्मा शेष, । तस्मात् तत्तन्त्र इति। मद्विषयं च प्रत्यर्थ
1

·प्रथमोऽध्यायः। मंदिषयं चानुमान मिति भाष्यम्। किं तावद्धर्मिणमभिप्रेत्यायं भेद उत धर्ममिति। यदि तावद्धर्मिणमभिप्रेत्य न कदाचिदमद्विषय- मनुमानम् । न झनुपलब्धमामान्ये अर्थ श्रनुमानं प्रवर्तत इत्युक्त न पामतः सामान्यदर्शनमस्ति । अथ धर्ममभिप्रेत्य ब्रूपे धमी अपि बिविधा भवन्ति । विधीयमानाः प्रतिषिध्यमानाः स्वतन्त्राश्चेति । तत्र विधीयमानो धर्मः पृथिव्यां गन्धवत्वं प्रतिषियमानोऽपृथिव्यां गन्धवत्वं स्वतन्त्रः समवायिनां समवाय इति । कथं पुमः स्वतन्त्रः समवायः समवायान्तराभावात् । यद्धि यत्र वर्तते तदृत्त्या वर्तते न च समवायान्तरं समवायस्य वृत्तिरस्ति अथ समवायान्तरं स्यात् सम- वायस्य तस्यापि समवायान्तरकल्पनायामनवम्या स्यात् व्यवस्थाया- माद्य एवं व्यवस्था किमिदं श्रद्दधानेन प्रतिपत्तव्यमनाश्रितः समवाय इति श्राहोखिभ्यायो वाप्यस्ति । न सन्देः अस्त्येव न्यायः पञ्च- पदार्थक्तिशब्दविषयत्वात् । परमाणुवदनाश्रितः समवाय इति न्यायः व्यापकत्वे मतीइ बुद्धिनिमित्तत्वात् । श्रात्मवत् । यदि पुन- राश्रितः ममवायः स्यात् ततः किं स्यात् । कार्यमनाधारं स्यात् । कथमिति । पूर्व तावत्कार्यमात्मानं लभते पश्चात् कारणेषु ममवायेन वर्तत रति प्रागयत्तेरनाश्रितं प्राप्नोति । समवायश्च कार्यकारणयो- वर्तत इति । वृत्तिरस्य वाया न हि वर्तमानं किञ्चिदवृत्तिमदृष्टं प्राप्तित्वात् मंयोगवदर्तत इति चेत् । न । व्याघातात् । प्राप्तिः मयोगी वर्तत इति किमयं प्राप्तिधर्मः श्रादोखित कार्यधर्म इति। वयं च कार्यधी न प्राप्तिधर्म इति । तथा कार्यान्तरायपि मातिमन्नि धूमः भन्नौति यदि पुनरियं वृत्ति प्राप्तिधर्माभविष्यत् प्राप्नेरपि प्राय- ·भ्यायशामिक तरमभविष्यदित्यनवस्थादोषः । प्राप्तेत्तिमत्त्वात् । न चैताभनवस्या करिच्चनः प्रतिपादयितुं प्रमाणाभावादिति । समवायश्च सम वायानरेण वर्तत इति ब्रुवाणः शास्त्र बाधते तत्त्वम्भावेन व्याख्यात मिति । सम्बन्धिनिवृत्ती सम्वन्धोऽवतिष्ठत इति न प्रमाणमस्ति । न नास्ति ख्यातिनिमित्तानां निवृत्तः ख्यातिनिमित्तान्यस्य निवर्तते । न ममवायः अकृतकत्वात्। अकृतका समवाय इति च कार्यस्थाधार- वत्त्वेनानुमाश्यते । यद्ययं क्षतकः स्यात् कार्यण महापादानादनावित कार्य स्यात् । श्रथ कार्यात् पूर्व भवतीति । तथापि कति वाच्यम् । अथ पद्माद् भवतीति कार्यानाधारतादोषरूदवसः नरमात स्वतन्त्र, समवाय इति सिद्धम्। नत्र प्रतिषिध्यमानधर्म- विषयमनुमान असहिषयं न पुनर्विधीयमागस्वतन्त्रविषयं भव नौत्यमद्विषयमिति चेत् भवति जायत दूत्येकोर्थ । न जाय मानार्थामभ्युपगमात् भवति विद्यत इति । एवं तावद् व्यवस्थित मेतत् तत्पूर्वकमनुमानमिति । अपरे तु ब्रुवते नाना दर्शनं तदिदोनुमानमिति। अस्थार्थः । यो यमर्थमन्नरेशन भवति र नान्तरोयको नान्तरौयकचामावश्चति नान्तरीयकार्थः । तस्थ दर्शनं तदिदोनुमानं यस्तं वेद तन्नान्तरीयकोयमिति । नार्थ पाहणमतिरिच्यते । न हि नान्तरीयकः स्यानार्थ दति नान्तरोष कार्य इति च समामपदमेतत् । तब यदि षष्ठीसमासो नान्तरौब- कस्पार्थ इति नान्तरीय तावत् कृतकत्वं तस्वार्थी धर्मः । प्रयोषा का यदि धर्मः कृतकवस्थार्थः । मत्त्वमेयवाभिधेयवाद्यनुमान प्रामम् । अथ प्रयोजनमन्त्यिनानिपतितः प्रातः । अथ बौधि ·प्रथमोऽध्यायः । नान्तरीयकोथा यम्येति तत्रापि कृतकत्वं नान्तरीय तद्यस्य महेतुः मारः तच कृतकावं घटादेः शब्दस्यानित्यत्वस्य वा यदि घटादेः घटादितुः प्राप्तोऽनित्यः शब्दो घटादिति। अथ शब्दस्य शब्दो हेतुः प्राप्तः अनित्यः शब्दः शन्दात् अथानित्यत्वस्य माधनभावेन कृतकत्वं धर्म: तथाप्यनित्यः शब्दोऽनित्यवादिति प्राप्नोति अनित्यत्वस्यार्थः कृतकत्वमिति । सर्वथा कृतकत्वमनित्यत्वेन हेतुः । अथ सामानाधि- करण्यं नान्तरीयकश्चामावर्थश्चेति तथाप्यममर्यः समासः विशेषणवि- यनियमासम्भवात् । उभयपदव्यभिचारे मति समानाधिकरणो भवति नीलोत्पलात् । नौलशब्दस्याप्यनेकार्थयत्तित्वात् उत्पलशब्द- स्थापि तथाभावात् मामानाधिकरण्यं भवति न पुनरिह नान्तरीयक इत्युक्ते श्रम्ति व्यभिचारोनिर्थ इति यतीर्थयइणं समर्थ स्यादिति । एकपदव्यभिचारेऽपि दृष्टं सामानाधिकरण्यं यथा पृथिवी द्रव्यं अत्रापि उभयपदव्यभिचारः प्रधानाङ्गभावभेदेन द्रव्यशब्देन द्रव्य- मुच्यते द्रव्यत्वं च पृथिवौशब्देनापि प्रधानाङ्गविवक्षायां द्रव्यमुच्यते पृथिवी पृथिवौत्वं चात उभयपदव्यभिचारात् पृथिवी द्रव्यमिति युतमुक्तम्। इदं पुनर्न युक्तं नान्तरीयकार्थदर्शन मिति । कम्मादर्थप्रत्या- यनावाद प्रयोगस्य अर्थप्रत्यायनार्थ हि पन्दप्रयोगमिच्छन्ति नान्तरोयकमित्युक्ने अर्थो गम्यते । अतो न युक्तो ऽर्थशब्द इति नविद इति च न युक्तं नैवान्यथा नान्तरौयक दंति न हि नारि- केलदोपवामिनो धूमदर्शने नान्तीयकमिति ज्ञानमस्ति तस्तद्विद इत्यपि न वक्रव्यम् । एतेन तादृगविनाभावि धौपदर्शनं हेतु रिति प्रत्युतम् । कोनिदेशार्थः । यया नान्तरौयकार्थदर्शने ऽर्थग्रहणमयुकं 8 ·५ न्याय नथा धर्मग्रहणमपौति । उदाहरणं तु यथा धूमोऽग्रेरिति । एता न सम्भवतीत्यनेकधा वलियम् । अपरे तु मन्यन्ते। अनुमेये व तत्तुन्ये मद्भावो नास्तिताऽमतीत्यनुमानम् । एतेनानुमेयैकदेशरते- रपि सट्टहौतत्वादलक्षणम् । यथाऽनित्याः परमाणको गधवतार घटवत् अनुमेये सद्भाव इत्यभिधानादप्रसङ्गः । नाप्रमशः एकदम वृत्तेनद्धमत्वात् विपकदेशवृत्तिवत् । यथा विपकदेशे वर्नमामो न विपते नाम्ति एवं पकदे वर्तमानो न पक्षे नास्तीत्येताझा यनः कर्तव्यः। न कर्तयोऽवधारणानिहत्तेः। अनुमेथे सहा दत्यवधारणे हे किमनुमेय एव मनावोऽयानुमेये महाव एव कि पुनरनेन पूर्वेणावधारणेन क्रियते किमसम्भवो निवर्यते अथ प्रथयो जायते उभययापि नावधारणार्थी विनापि तदधिगतेविनाय- वधारणेनायमा गम्यने अनुमेये मनमोऽसद्भावो नेति । न चैक देशवृत्तिनिराकृत इत्यवधारणं व्यर्थ उत्तरपदबाधा च अथोनर मवधारणमवगम्यते तस्य न्व्याप्तिरर्थः तथाप्यनुमेयमवधारितं व्याय न धौ यत एव करण ततोन्यवावधारणमिति । सम्भवव्याय चानुमेय नियतं व्याप्यतिव्यानिभ्यां च सम्भव प्रसनः तस्य दी गई शिष्यमाणौ तत्तुल्यो विपरीतन्य तत्र नास्तिताऽसतीत्यनेन विपरी नान्नित्यताम् ननुल्ये सद्भाव इति किमर्थमारभ्यते न झनेमाप्रपा किञ्चित् प्राप्यते तत्तुल्ये व सम्भवमात्र विवक्षितमिति । सम्भवमा' च व्यायनिव्याप्तिभ्यामनियतेन सम्भवेन लभ्यते । अथ तत्तु मला इत्येतदप्यवधारणार्यमारभ्यते । किं पुनरवावधार्यते किं तत्तुन्छ ।' महावः नमुल्ये मद्राव एवेति । यदि नक्षुल्य एव सद्भाव का ·प्रमोऽध्याय । बझावोऽवधारितः । तदा पूर्वोत्तरपदे बाधिते भवतः न हि भवति देवदत्तमेव भोजय यज्ञदत्तं च तथेहापि तत्तुल्य एव सद्भाव' अनु- मेये चेत्युन्मत्तवाक्यम् । अथ नत्तुल्ये सद्भाव एव तत्तुल्यैकदेशवृत्तेर- हेतुत्वं यस्तजातीयस्यैकदेशत्ति प्रयननान्तरीयकत्वादिस्तेन स हेतु- रिति प्राप्तं अमति नास्तितेति चासम्पधार्य प्रोत यदसतस्वरूपमेव तनास्ति न झसदाधारो भवति यतस्तत्प्रतिषेधः स्यात् एतदप्यव- धारणार्थमारभ्यते । किमवधार्यते नास्तित्वासत्येव वेति । यदि नावनास्तितैवाऽसतीति व्यर्थ अनुक्केपि तदधिगते. । अनुतप्येतदम्यते ऽसति नास्तौति । अथ पुनरमत्येव नास्तिता गौर्विषाणिवादित्यय- मपि हेतुः प्राप्नोति । एवं ह्यसत्येव नास्ति न पुनर्नास्त्येव यदप्येष- दिपदपर्युदासेन मप्तिकासम्भवे घटप्रतिषेधमुक्का त्रिलक्षणो हेतु- रभिधीयते एतदपि दिपदयुयोरन्वयिनोईतुत्वात् । दिपदयुतम्य १ व्यतिरेकिण एकस्य हेतुत्वादयुक्रमनभ्युपगतनित्यपक्षस्य मृतकत्व- प्रयजनान्तरोयकवे विपदयुक्त एव विपक्षाभावाद्धेव भवत व्यति- रेक्यपि तत्तुल्यासम्भवात् दिपदयुतश्च भवति हेतुश्चेति । यथा नेद निरात्मकं जीवच्छरीरं अप्राणिलप्रसङ्गात् । अतोऽव्यापकत्वादलक्षणं- मेतदिति । एतेन मम्बन्धादेकस्मात् प्रत्यक्षाच्छेपमिद्धिरनुमानमिति लक्षण प्रत्युतम् । कवमिति । न टेकस्मात् प्रत्यक्षादनुमान भवति । अथापि सम्बन्धादेकसात् प्रत्यक्षादिति । एतदपि नैव न मयं तदा सम्बन्ध पयति यदानुमिमौत इति । अथ पूर्व दृष्टमिति तथाथ- भुपलवत्तिगयानुमान प्रसन्येत न चान्या गतिरस्ति । रूपेण च पानुमाने स्वदृष्टिव्याकोपः । न अयं रूपस्पर्शयो. सम्वन्धमुपनमते ।

·भूयस्तु मारूप्यं गवा गवयस्य इत्येवं प्रतिपद्यते तस्मानोपमान न्याययात्तिके प्रयकार्यसमवाय: सम्बन्ध इति । भोऽपि खदर्धनव्याघातादयुक इति। नहि रूपस्पविकस्मिन्नर्थ वर्तते यत्र रूपं तत्र सर्भ इति । एतदपि नास्ति न क्वचिद्रूपं स्पर्शी वा परस्पराधाराधेयत्वेन स्यादिति चेत् । परस्पराधाराधेयभावेपि न रूपं स्प” न पी रूप इति। एतेन सप्तविधः सम्बन्ध इति प्रकम् । न हि कार्यकारणभावादोनों सम्बन्धानां रूपस्पर्शयोरन्यतरः सम्बन्ध इति रूपेण स्वानुमान युक्त मित्यतीऽव्यापकत्वादलक्षणमिति निश्चितमनुमानम् ॥ अथोपमानम् । प्रसिद्धसाधात् माध्यमाधनमुपमानमिति ।। प्रसिद्धसाधात् साध्यसाधनमुपमानम्॥६॥ सूत्रार्थः पूर्ववत् । प्रसिद्धमाधयादिति प्रमिद्धं साधनं यच प्रमिद्धेन वा माधम्र्य यस्य भाऽयं प्रसिद्धसाधर्म्या गवयः तस्मात् माध्यमाधनमिति समाख्यासम्बन्धप्रतिपत्तिरुपमानार्थः। किमुक भवति भागमाहितसंस्कारस्मृत्यपेक्षं मारूप्यज्ञानमुपमानम् । यदा अनेन श्रुतं भवति यथा गौरेवं गवय इति प्रसिद्ध मोगवयसाधम्र्य पुनर्गवा साधम्य पश्यतोऽस्य भवत्ययं गवय इति समाख्यासम्बन्ध प्रतिपत्तिः। प्रत्यक्षागमाभ्यां नोपमानं भिद्यते । कथमिति । चदा तावुभौ गोगवयौ प्रत्यक्षेण पश्यति तदा ह्ययमनेन मरूप इति प्रत्य चनः प्रतिपद्यते । यदापि गृणोति यथा गोरेवं गवय इति तदा ग्टण्वत एव बुद्धिरुपजायते केचिद् गोधा गवये ऽवपिन उपस भ्यन्ने केचियतिरेकिण इति अन्यथा हि यथा तथेत्येव न स्वार प्रत्यक्षागमाभ्यां भिद्यत इति ! गवा ग्वयमादृश्यं प्रतिपद्यते गवरः ·प्रथमोऽध्याय। मत्तां वेति । अहो प्रमाणाभिज्ञता भदन्तम्य गवा गवयसारूप्य- प्रतिपत्तेस्तु मज्ञासञ्जिसम्बन्ध प्रतिपद्यत इति सूत्रार्थ । तबाद- परिज्ञाय सूत्रार्थ पत्किश्चिदुयते । अथ शब्दः । श्राप्तोपदेशः भब्द इति ।। श्राप्तोपदेशः शब्दः॥ ७॥ न शब्दमात्रमिति सूचार्थ । श्राप्तः खलु साक्षात्कृतधर्मा। साक्षात्करणमर्थस्वाप्तिः नया सह वर्तत इत्याप्तः । स्वर्गापूर्वदेवतादिषू- पदेशो न प्राप्नोति अतीन्द्रियत्वात् । यदि माक्षात्करणमर्थयाप्तिः स्वर्गापूर्वदेवतादीन कचित् पश्यतीति तत्प्रतिपादको व्यवहारो न स्यात्। तस्मादाप्नयामावुपदेशशेति युक्तं नातस्योपदेश इति ष दोषः । न बमोऽसादादीनां प्रत्यक्षाः स्वर्गादय इति अपि तु यस्य प्रत्यक्षा. तस्योपदेश इति। कः पुनरत्र न्यायः स्वर्गादयः कस्यचित् प्रत्यक्षा इति ब्रूमः सामान्य विशेषत्वात् श्राश्रितवान् कस्यचित्मत्यक्षा इति । यदाश्रित तत्कस्यचित् प्रत्यचमिति। परार्थत्वात् । यत्परार्थ तदपि कस्यचित्प्रत्यक्षमिति । वस्तुत्वादागमविषयत्वात् । यदस्तु यच्च कथ्यते तत् कस्यचित्मत्यतं भवति यथा घटादि । अनित्यत्वात् कस्य- चित्प्रत्यक्षा इति । असिद्धमपूर्वस्यानित्यत्वम् । न । प्रायणनुपपत्ते.। यदि धर्माधी नित्या भवत. कस्य प्रक्षयान्मायणमिति । यदि . पुनरनित्यौ विपच्यमानयोरुपभोगात् प्रवये मति विपच्यमान- काशयान्तराभावात् पूर्वभरीरात् प्रच्यवनं मनस उत्तरपरौरे सम्मा- प्तियेति जन्ममरणे स्त, नमान्न नित्याविति । नित्ये गपूर्व परिका- पिते तस्य साधारणता माधारणता वा वक्तव्या। यदि साधारणता ·न्यायालय सर्वप्राणिसाधारणोभ्युदयः स्यात् न वान्यन्नियामकमस्ति क्रियालोप- क्षेति । नित्यत्वे व्यञ्चकभेदान्नोभयदोषः नित्यत्वे साधारणत्वे वा - दृष्टस्य न साधारणोऽभ्युदयो नापि क्रियाविलोप इति । कस्मायन कभेदानित्यमप्यपूर्व योभिव्यनक्ति तस्य फलमभियावी क्रियेति । श्रतो न क्रियालेोप इति । येन यदभिव्यज्यते तस्यैव नत्फलदार भवतीति दृष्टम्। न दृष्टम् । न हि देवदत्तप्रकाशितं घट यज्ञदत्तो न पनि । नित्यस्य वापूर्वस्य काभियक्तिः किमुपलब्धिः अथ फलप्रदानसामर्थ्य आहोखिदावरणापगमः । यथुपलब्धिः सा नास्ति । न हि कदाचिदप्ययमपूर्व पग्यति अतीन्द्रियत्नात् । अथ फलप्रदान मामर्थमभिव्यक्तिः फलप्रदानसामर्थ्य किमपूर्वमयापूर्वधर्म इति यद्यपूर्व न हि किञ्चित्कृनं अथापूर्वधर्म. तातिरेकेणाप्यन्यदपूर्वमियन किं प्रमाणम्। वयं तु पश्यामः यतः फलं तदपूर्वमिति । अथावरणाध- पगमोभिव्यक्तिः किमस्यावरणमिति वक्तव्यं न नामावरणसम्भवासम्भवौ चिन्त्येते । एतेन मनिपुरुषं नित्यत्वं प्रतिषिद्ध वेदितव्यम् । कमिति । तत्रापि क्रियाविलोपदोषः व्यकस्य भासामर्थमिति । उत्कर्षाा च प्रवत्तिरयुक्ता नित्यस्वाभेद्यत्वादिति । व्यनकभेदानु विधानाद्भेद इति चेत् । न । एकस्मिन्नदृत्वात् अथा पौदं स्यात् एकमयपूर्व व्यञ्जकभेदातुविधानाभिनमिव भवति तथे दादुत्कर्षापका भवत इति । एतदपि नास्ति । एकस्मिन्नदृष्टलात्! न होकं किञ्चियअकभेदानुविधायि दृष्टं यत एवं स्यादिति । ननु खङ्गादिभेदान्मुखभेद, तदनुविधानाद् दृष्टो न दृष्ट इनि बमः । किं पुनसद्यदि न दृएं मिथ्या प्रत्ययः स इति ब्रूमः । भिन्नमिव DT ह्यतीन्द्रियाणामी- ·प्रथमोऽध्यायः। तन्त्र पुनर्भिन्नमेव एकम्यानेकरूपम्यामभवात । न होकमनेका मम्भाति । तम्मादपूर्वप्यकावं वा हातव्यं उत्कर्षापकर्ष हेतुत्वं वेति प्रति पुरुषमनेकं नित्यं वेति । अयायं पक्ष पाश्रीयते प्रतिपुरुष- मनेकवं नित्यत्वं वाऽपूर्वस्य । अनिरत्तो व्याघात: प्रायणानुपपत्ति- प्रमङ्गदोपः क्रियाविलापश्च न यार्तते । अभिव्यकिस्तु फन्न ददातीति कि यदाभिव्यकिस्तदाफलं ददानि उत क्रियानिरत्त्युत्तरंकाल मिति । थदाभिव्यक्तिस्तदा फलं ददाति तन्न दृएम् । न हाश्वमेधफ्रिया- नन्तरमेव स्वर्गमाप्तिर्भवति । श्रथोत्तरकानं अमती क्रिया व्यत्रिका तया चानुग्टह्यमाणं ददातीति चित्रं न हि किञ्चिदपूर्व नाभिव्यक्त- मिति मर्व मर्वदा फलदाट स्यादिति । अयापि वपरिरचयिषया क्रियानित्यत्वमपि प्रतिपद्येथा एवमप्यनिवृत्तो व्याघातः क्रिया- विलोपादिक इति । तदेवं यथायथा अपूर्वस्य नित्याचं प्रति- पद्यते तथोपपत्तिं न सहत इति । पानोपदेश इति किमाप्तानाम- विसंवादित्वं वा प्रतिपाद्यते श्राहाविदर्यस्य तथाभाव' इति । यद्याप्तानामविसंवादित्वं प्रतिपाद्यते तदनुमानात् । अथार्थम्य तथाभावः सेापि प्रत्यक्षेण । यदा ह्ययमर्थ प्रत्यक्षेणोपलभते तदा तथाभावमर्थस्य प्रतिपद्यत इति । तन्न । सूचापरिज्ञानात् । नायं सुधार्थः। श्राप्तोपदेशः भन्द इति । अपि विन्द्रियसम्बद्धासम्बवे- वर्षेषु या शब्दोमेखेन प्रतिपत्तिः भागमार्थः। तस्मादमम्बद्धोऽर्थ विकल्पः॥ स विविधो दृष्टादृष्टार्थत्वात् ॥८॥ म दिविध दति नियमार्थम् । अनेकधाभिन्न भागमः प्रत्यक्षानु- ·न्यायवानिक 1 ॥ मानविषयतायामेव व्यवतिष्ठत इति । वभेदेन वा वैविध्यं दृष्टा- दृष्टार्थप्रवकत्वात् । प्रत्यक्षत उपलधार्य दृटार्थः । अनुमानोप- लधार्याऽदृष्टार्थः। ऋष्यार्य स्वेच्छानामेतसमान लक्षणमिति । भाषा- मागमेन व्यवहारदर्शनादनियमः । एवं पवार्यतानि प्रमाणागि दैवमनुस्यतिरयां व्यवहारः कल्यत इति ॥ इति प्रमा- वार्तिकम् () अथ प्रमेयम् ॥ आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रत्तिदोषपेत्यभाव- फलदुःखापवास्तु प्रमेयम् ॥६॥ (विशेषविषयत्वात् नायं प्रमेयविभेषः प्रमेयमावस्य पोहे शेन बोधितत्वात् । विशेषावधारणा '' यथावत्परिज्ञायमानमपवर्गायापरिजायमानशासावात्मेति (2)। एत. दर्थप्रकाशनायात्मादिस्वम् । अयमेव च सत्रार्थ इति। अत्रापि उभयावधारणप्राप्तावन्यतरावधारणे दोषः। कि पुनरात्मावधार्यते। किमात्माद्येव प्रमेयं अथ प्रमेय- मेवात्मादौति । यद्यात्माक्षेत्र प्रमेय दौनां सामान्य विशेषसम- वाधानां सूत्रे इनभिधामादव्यापकं अथ पुनः प्रमेयमेवात्मादि तथा च प्रमेया च तुलाप्रामाण्यवदिति(२) याघातः । तत्र सुवर्णादि- तत् प्रमेयम् । यदनेन समान • बचन विग्रह। .. (१) 'रनि प्रमाण वानिक' मिति १ पुस्तके नासि ॥ (१) दिनौयादगपुस्तके ऽच कश्चिदल्पांना निपतित प्रथमहनीपादपुरकोर- सिन प्रवर सण्डितनात् तप किययक्ष राणीति निश्चयो न भवति । र चिकितस्थलेषु इतिपयारापि विमान्यपौनि बोधम् ॥ (१) सूचं प्रमेधता च दहापामाए"दिय पटिङ्गम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः। द्रव्यपरिच्छेदमाधनत्वात् परिच्छेद्यत्वाच प्रमाणप्रमेयभन्दाभिलाप्यम् । लोकविरोधच एकस्यानेककारकवाच्यत्वात् वृक्षस्तिष्ठतीति । यथा तकं वृक्षाख्यं वरखने के कारकशब्देनाच्यते तस्य तस्य निमित्तस्य सन्निपातात् । एवं प्रमेयं प्रमाणमिति न सूत्रार्थापरिज्ञानात् । आत्माद्येव प्रमेयं यथावत्परिच्छिद्यमानमंपनये भवतीत्ययं सूत्रार्थी न प्रमेयान्तरनिराकरणार्थः सूचारम्भः । प्रमेयमेवात्मादौति न दोषः किमुक्तं भवतीति मुमुक्षुणा प्रमेयमेवात्मादि बौद्धव्यमेव । नास्य प्रमेयवं विधीयते नान्यस्य च प्रमेयत्वं निराक्रियते अपि तु मुमुक्षुणा बोद्धव्यमेवैतदित्यनूद्यते तस्मादुभयमवधार्यते । म च यथो- मदोषः । उपेत्य ब्रूमो दिगाद्यप्यत्रैव लभ्यते उपपत्तिमामात् का पुनरुपपत्तिः प्रहत्तेर्विशतिभेदात् तसंस्कारकत्वेपि न दिगादयोऽपि लभ्यन्ते सामान्य विशेषममधायाश्च विशेषणविशेष्यभावेन श्रात्मादयो विजेयत्वेनोपदिया. तेषां चेतरेतरव्यवच्छेदकभावेन भामान्यविशेष- समवाया विशेषणं कृत(१) सूत्रे इति । न पुनरिदं प्रमेयावधारणार्थ सूत्रं न तु प्रमेयविशेषावधारणार्थ प्रमेयमावावधारणार्थ च प्ररत्तो विहितविधानादकुशल. सूत्रकारः स्यात् आद्येन वा सूत्रेण प्रमेयं विहितमिति पुनर्विधानादुन्मत्तवाक्यमिदं स्यात् एनं चार्थ कं सूचकारस्तु भन्दमा ! अन्यदपि प्रमेयमस्ति यस्य तु तत्त्वज्ञानान्नि:- श्रेयस तदिदं प्रमेयमिति तुशब्देन ज्ञापयति । सुखं पुनः कस्मादत्र नोक्तम् । किमभावादन्यत उपलधैर्वा न तावदभावात् प्रत्यात्मवेद- नौयत्वात् प्रत्यात्ममेव वेदनीयं सुखमुपलभ्यमानं न शक्यं नास्तीति (१) मुवनौनि से पता भवनोत्यधादिगादिपणम् । 9 ·१६ न्यायवानिक वक्तुम् । न चान्यत उपलचिरस्मादेव । अनभिधानं तु विराग्यमाप- नार्य कथं नापं मोक्ष्यमाण: म दुःखं भावयेदिति तस्य दुःखभाक नार्थः मुखस्थानपदेशः भवं दुःखं भावयतस्तैलोक्यम्यान भिरतिमा भवति तां चोपामीनस्य चैलोक्यविषया रणा विविधते हया- नामपुनर्भवप्रार्थना भास्य म दुखमिति भावयतो न भवति न हि कथिदुःख मार्थयते एप्णाप्रहाणाद्यामि पुनर्भवसाधनानि तानि भोपादने नदनुपादानादनागतौ धांधी न भवतः यावयुत्पत्रौ नावयुपभोगात् वयं गच्छतः। मोऽयं धर्माधर्मनक्षणस्य मंमारसोत्रम 'उच्छेदादपज्यते न पुनयित इति अस्मार्थस्य प्रदर्शनार्थ सुखाम- भिधानमिति ॥ श्रात्मनः समानाममानजातीयविशेषणाय सूत्रम् । इच्छेति ॥ इच्छादेपंप्रयत्नसुखदुःखजानान्यात्मनो लिङ्गमि- ति ॥१०॥ আমমম্বানুমান সনিধনাথ বা আগমন সনিথৰ গামা तस्थातुमानेन प्रतिसन्धानार्थम् प्रमाणसंभवस्योदाहरणार्थ वा यत्त- दवाचाम प्रमाणानि संवन्ते इति तस्यायं विषयः । यजातीय- स्वार्थस्य मन्त्रिकर्षादिति भाष्यम् । तचेच्छादीनां प्रतिमन्धानमामा- स्तित्वप्रतिपादकम् । तत्रेदं विचार्यते । कथमिच्चाउनुपलभ्यमान- मात्मानं गमयति स्मृत्या सईकविषयभावात् यहादेवेच्छादयः सत्या महेकविषया भवन्ति तस्मादेककर्टकलं प्रतिपादयन्ति । म (१) 'इनि' ररिता पाटो एतिकारजएनसम्मनः .

·प्रथमोऽध्यायः । . नानाकर्डकाणां. नानाविषयाणां नानानिमित्तानां च प्रतिसन्धा- नमस्ति न हि रूपरमगन्धस्पर्शप्रत्ययाः प्रतिसन्धीयन्ते न हि भवति यद्रूपमद्राई मोऽयं स्पर्श इति। नापि भवति यत्स्पर्शमस्पाई तद्रूपं पश्यामौति नापि देवदत्तदृष्टे यज्ञदत्तप्रतिसन्धानं दृष्टम् । महि भवति देवदत्तो यमद्राचीत् यज्ञदत्तस्तमद्राक्षमिति । किं कारणं बुद्धिभेदानां प्रतिनियतविषयत्वादिति प्रतिनियतविषया इतरेतरव्या- वृत्तिरूपा नराम्यवादिनी न भवन्तौति न युक्तं प्रतिसन्धानं तस्माद्यः प्रतिसन्धाता स श्रात्मेति । कार्यकारणभावात् प्रतिमन्धानमिति चेत् प्रथापि मन्येथा नैककार्टकत्वात् प्रतिमन्धानं किं नाई कार्य- कारणभावात् पूर्वपूर्वबुद्धिविशेषादुत्तरमुत्तर बुझ्यन्तरं पूर्वबुद्धिमत्यनु- विधानात् सकलाहितगनिकलापमुत्पद्यते अतो नानावेपि बुद्धीनां कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानं बोजादिवदिति तद्यथा शालिगुटि- काधनन्तरमगुरः प्रादुर्भवति नस्य शालिशक्त्यनुविधान तत्पूर्वकतया व्यवतिष्ठते अनन्तरं महाधरनुग्टह्यमाणमुत्तरभालिबीजं जनयति न यवौज अतत्पूर्वकत्वात् तहाप्येकमान्तानिकीनां बुद्धीनो कार्यका- रणव्यवस्थानात् प्रतिसन्धानं तत्पूर्वकलात् न सन्तानान्तरबुद्धौनां न पुनरेककलकत्वात् प्रतिसन्धानमदर्शनात् तदिदं प्रतिमन्धान- मन्यथाभवनात्मनः सत्ता प्रतिपादयितुं शक्नोति न नानात्वस्याबाध- नात् कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानं त्रुवन् न नानात्वं बाधते कि कारणं कार्यकारणभावस्य नानात्वाधिष्ठानात् कार्यकारणभावः खलु नानालाधिष्ठानः उभयपक्षसम्पतिपन्ने च नानात्वे न प्रतिसन्धानं दृष्ट (१) 'प्रत्ययामा'मित्यधिकं । पुसके ।

·न्यायवात्तिके कस्मात् अन्येनानुभूतस्यान्येनासारणात् न चास्मृतं प्रतिमन्धातुं शक्रोति अकार्यकारणभावेनुपपत्नः न ब्रूमः कार्यकारणभावे दृष्ट प्रतिसन्धान अपि लकार्यकारणभाषे न दृष्टमिति तत्पूर्वकत्वादित्युतम् । समान दयार्थीथमुपालम्भ इति । तदयुतम् । विवादकारणाव्यतिरेकादिति। एवं त्रुवाणो भवान् न कारणमतिरेचयति मयो भानावे न दृष्ट- मिति । त्वं न भ्रूषे ऽकार्यकारणभावान्नानात्वे न दृष्टमिति । अमे- कान्तिकत्वान्न विवादकारणमतिरिच्यते। तुल्यं भवतोऽपि नानाले ऽदर्शनादिति ब्रुवता न विवादकारणमिति रेचितं भवति । अभ्युप- गमादनुत्तरं तुल्यमिति ब्रुवताभ्युपगतं भवति नामाधनान् न भया कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानं माध्यते अपि वन्यथैव तद्भवतीति हेतारमिद्धार्थता दोषोभिधीयत इति । न। हेवर्धापरिज्ञानात्। न भवता हेतुरूपं विशेषतो व्यज्ञायि केवलं हेतुमामान्यात् अन्यथैव भवतीति हेतुदोषोभ्यधायि । विशेषितं चैतत् प्रतिसन्धानं सत्या भर पूर्वापरप्रत्ययैकविषयत्वेन प्रतिमन्धान सा च स्मृतिर्भवत्पाऽनुपपन्ना জন্মান্ অনুনয় লাল ল লান্তনাগ মহল न ह्यन्येनानुभूतमन्य. समरति अस्ति च स्मृतिः तस्माद्यस्मिन् पो स्पति. सम्भवति तत्र प्रतिमन्धानमिति न्याय्यम् । भवानस्मान् स्मृत्यनुपपत्त्या भावयति न हि नः पने स्मृतिर्न सम्भवति कथमिति कार्यकारणभा यादेव(१) यत्कायचित्तमन्ताने स्मृतिरनुभवो वोत्पद्यते स कायचित्त सन्तान, समती चानुभविता च भवति। नास्थिरत्वादुद्धीनां स्थिरं । वासकेन वास्यमानं दृष्ट न च बुद्धीनां स्थिरत्वमस्ति सम्बन्धाच अस (१) यत्कायचिनरुन्तनित्रभानुभव स्मरत्यसावित्यधिक ·प्रथमोऽध्याय म्बद्धं च वासकेन वास्यमान) दृष्यं न च वासकेन सम्बन्धो बुद्धीनामस्ति भक्तिविशिष्टचित्तोत्पादो वासनेति चेत् अथाप्येवं कल्येत पूर्वचित्त- सहजाचेतनाविशेषात् पूर्वशक्निविशिष्टं चित्तमुत्पद्यते सोस्य शझिविशिष्ट चित्तोत्पादो वामनेत्युच्यते । अवोतमम्थिरत्वादामकेनासम्बन्धाचेति यश्चासौ चेतनाविशेष. पूर्वचित्तमइभावी स नापि वर्तमाने चेतस्यु- पकारं करोति नाप्यनागते कथमिति वर्तमानं तावदविकार्य यथा- भूतं जायते तथाभूतमेव नश्यति अनागते सापि न सम्बध्यते न चामम्बद्धं वामयतीत्युक्तम् तस्मात् कार्यकारणभावात् स्मृतिरित्य- शिवितो वामनमिति । इतश्च न भवत्पने स्मृतिः भावस्य भवित्र- पेक्षत्वात् सा हि भावा भवितारमपेक्षते क्रियावादुत्पत्तिवदिति मृतेश्च भविता कर्म वा भवेत् कर्ता वा तण्डुलानां पाचक इति कर्मणि देवदत्तस्य गतिरिति कर्तरि तन्न तावत्कर्मण्यम तोपि सम्भ- वात् यदा विद्यमानं स्मरति तदानाधारा स्मृति. प्राप्नोति अथ काधारा सा तदाऽस्मत्पचे प्रयुक्ता न भवत्पदे कमात् कर्तुर- नभ्युपगमात्न न हि भवन्त. कर्तारं स्मृत्यर्थक प्रतिपद्यन्त इति। अना- धारव स्टतिरिति यदायं पक्षो भवति तदानुमानं नास्ति कार्यस्या- नाधारम्यादर्शनादिति कार्य सर्वमाधारवदृष्टं रूपादि तच स्मतिः तस्मादाधारवती कार्यकारणयोभीवभविष्टव्यवहारः कार्यक्षणोभाव. कारणक्षणो भवितेति । एवं च किमन्येन भविचा कल्पितेनेति तच्च न कालभेदात् कार्यकारणयोभित्रकालवादाश्रयाश्रितभावानुप- पत्तेः कुण्डबदरादिवदिति । अथापौदं स्यात् उत्पत्तिभावः उत्पत्ता (१) वापमानं-पा.१०॥

·न्यायवार्तिके निरूप्यमाणं तन्त्र भवितेति सातिरथुत्पद्यते यस्मात् तथा अयुत्पनिर्भावा भविष्यति स्मतिरप्युत्पत्रौ भवितेति । तच न विरोधादनभ्युपगमाच । यदि स्मृतिव्यतिरिकोत्पत्तिातं भवति स्वरूपं च वक्तव्यं न हि भवना उत्पत्तिमयतिरेकेणोत्पति मन्यन्ते । व्यतिरिक्तां चोत्पत्तिं मन्यमानेम भवता तस्याः स्वरूपं वक्रव्यम् । स्वरूपं बाधते कथमिति उत्पत्ति: खकरणमत्तासम्बन्धः सत्ता वा स्वकारण- मम्बन्धविशिष्टा उभयं च तन्त्रणाभ्युपगतमिति विरोधः। अथ मृत्य- व्यतिरिकोत्पत्तिपूर्वकं कि क वर्तत इति शून्यमभिधानम्। उत्पत्ति- भाव उत्पत्री स्मृतिरिति यदा चोत्पत्तिः स्मृतीवत्वेन विवक्षिता भवति नदेव व न्याय्यम् यदा तु स्मृति वस्तदा भवित्रा भवि- नय्यम् कमानावस्य भविषपेतत्वादित्युक्तम् तस्मात् कथञ्चन भवत्यो स्मृतिः सम्भवतीति स्मृतिमन्नारेण न प्रतिसन्धानमस्तीति अस्ति चेदं प्रतिमन्धानं तस्माद्यत्कर्टकमेतत्मार्थान्य एक आत्मेति । अथवान्वये- मान्यः सत्रार्थाभिधीयत इनि देवदत्तस्य रूपरमस्पर्शप्रत्ययाः एका नेकनिमित्तकाः स्मृत्या सह मयेति प्रतिमन्धानात् कृतमदेनामां रहानामैकग्मिन् नर्तकीभूतेपे युगपदने कप्रत्ययावत् यथा नाना कार्यकाण शतमद्वेतानां नानाभूताः प्रत्यया निमित्तस्य भूक्षेपी- कत्वात् प्रतिमन्धीयन्ते नथेदापि नानाविषया निमित्तस्य एकला प्रतिमधाम्यन्ते पत्तनिमित्त म आत्मेति । अयवेच्छाढेषप्रयन दुगजामान्यात्मनो लिङ्गमिस्यन्यया वर्णयन्ति । गुणा एकादयः गुणाः परतन्त्रा भवन्तीति न्यायः गुणवं पारिमेयात् म मामान्य विषममाया अनित्यत्वात् । न द्रयं कर्म वा प्यापकद्रव्यममाचार ·। प्रथमोऽध्यायः। ०१ मन्दवदित्यादिसामन्यतादृष्टमित्येतस्मिन्ननुमानं व्यवस्थितम् । एतेना- नित्यत्वात् पारतन्त्र्यमिच्छादीनां कार्यत्वाच्च रूपादिवदित्युकम् । श्रयावद्दव्यभावित्वेन शरीरे गुणवप्रतिषेधः तत्प्रतिषेधाचात्मगुणव- मिति परिशेषात् सिद्ध आत्मेति ॥ चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयः शरीरम् ॥ ११ ॥ चेप्टेन्द्रियार्थाश्रय. शरीरमिति । का पुनरियं चेष्टा हिताहित- प्राप्तिपरौहारार्थ. स्पन्द.। सुखसाधनोपलधौ तदीमाप्रयुक्तस्य यः परिस्पन्दः सा चेटेति गम्यते । एव दुखसाधनोपलब्धौ तजिहा- सानुष्ठानलक्षण: परिस्पन्द इति । कथमिन्द्रियाण शरीरमाश्रयः खकारणतिवादत्तित्वाच यानि तावत्कार्याणीन्द्रियाणि तानि स्वकारणवृत्तौनि यदकार्य तदरत्ति घाणादौनि वनपर्यन्तानि कार्याणि श्रोत्रमनमी व कार्ये न च घाणादिमन.पर्यन्तमिन्द्रियं शरीरवृत्ति तस्मादयुतमिन्द्रियाय. शरीरमिति । शरीरानुविधान- मिन्द्रियाश्रयत्वं बूम, न पुनराधाराधेयभावेनेन्द्रियाणि शरीरे वर्तन्न इति । अपि तु गरौम्योपघातानुविधानमिन्द्रियाश्रयत्वस्यार्थ. शरी- रानुग्रहेणानुग्टह्यन्ते नदुपाते चोपहन्यन्ते इत्ययमाश्रयार्थ. तस्मा- दयथार्थ श्राक्षेप इति । एतेनार्थानामाययार्थ उनो वेदितव्यः कि कारण न हि गन्धादयोर्थाः शरीरसत्तयः यत्तु तेषां कार्य सुख- दुखोपलब्धिनिमित्तत्वं तन्नासतिगरीरे भवतीति शरीराश्रया उ- यन्ते। यथा ग्रामीणा ग्रामण्यमाश्रिता इति । कथं पुनरेते चेटा- दयः मामान्यभन्दाः मन्तो विशेषत्तयो भवन्तौति मामान्यभन्दा- नामपि विशेषटत्तिवं सामार्थ्यात् सामर्थ्य प्रकरणादि ब्राह्मणान् भो- ·न्यायवार्तिके जयेति यथाऽशेषत्राह्मणभोजनस्याशक्यत्वात् विशेषेण मविधीयमान प्रकरणापन्न ब्राह्मणविशेषमाह । एवं चेष्टादिशब्दानामपि सामादि- शेषेवम्यानम् । सामर्थ्य च लोकतस्तदधिगतिः प्रमाणासम्भवो वा लोकतस्तावत् चेष्टाशब्द न कियामात्रै प्रयुक्त किन्नु विशेष इति यथा स्पन्दते मर्पति धावतौति यधैते स्यन्दादिशब्दाः क्रियावाचका' मन्त क्रियाविशेषेववतिष्ठन्ते तथा चाय या शब्दः सामान्यवायपि प्रमाणासम्भवात् क्रियाविशेषे वर्तते न क्रियामावाधारस्य शरीर- व्यक्तिहेतुत्वं सम्भवतीति । एव च टादिष्वप्रसङ्ग. चैरप्यत्राद्यादिपद- प्रयोगे घटादिश्वप्रसङ्ग इति देग्य क्रियते तदप्यनेन व्याख्यानेन प्रत्युतम् । मति तु प्रसङ्गे समस्तपदप्रयोगे ऽपि न परमाणुषु वार्यत इति। यथा त्वस्माभिर्वर्णित तथा न क्वचिदपि परौरादन्यत्र प्रमको वर्तत इति ॥ प्राणरसनचक्षुस्त्वक्त्रोचाणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः॥१२॥ घापारसनचक्षुस्तकश्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्य इति सूत्रम् । लव- एसवाणि ममानाममानजातीयविशेषणार्थानि माणोति सूत्राओं द्रव्य' । उद्देशमामान्याम्नक्षणाभिधान नामधेयेन पदार्थाभिधान- माघमुद्देश रत्युद्देभलक्षणमुक इदं च नथाभत तमादलक्षणमिति । नेद तथा करणभावात् खविषययहणलक्षणत्वमिन्द्रियाणां करण- म्वभावकानोन्द्रियाणौति तेषामतीन्द्रियाणामिन्द्रियाणां यत् स विषयपहण तेन लक्ष्यन्त इति स्वविषयग्रहणलक्षणव वेदितव्यम अमाधारणत्वादिति। भूतेभ्य रति थियादिकारणोपदेशो नियमार्थ क. पुनरय नियमः भूतगुणविशेषग्रहणमानव ८ ममिन्द्रि ·प्रथमोऽध्यायः। सर्वभूतगुणविशेष ग्रहातीति अपि तु यजातीयमिन्द्रियं भवति तस्य यो गुणविशेष इतरेतरभूतव्यवच्छेदहेतुर्गन्धादिः म तेनैवेन्द्रियण ग्टह्यात दूत्ययं नियमः ऐकात्ये पुनरयं नियमो न स्यात् । यदि पुनरिन्द्रियाण्येकात्मकानि एककारणकानि स्युः कारणस्वभावानु- विधानादैकात्म्याद्विषयव्यवम्या न स्यात् सर्व मार्थमेकं वा सार्थ- मिति स्यात् एककारणानामपि स्वभावभेदो रूपादिवदिति चेत् । अथ मन्येथाः दृष्ट एककारणानां पाकजरूपादौनां स्वभावभेदः कतमत् पुनरेकं कारणं रूपादीनां श्रग्निसंयोग इति न सिद्धान्ता- परिज्ञानात् न बमोग्निसंयोगादेकम्माद्रूपादय इति अपि तु पूर्व- रूपादिविशेषापेक्षात् यट्रव्यं पच्यतेऽमिसंयोगेन तस्य ये पूर्वरूपा- दयस्तेषां यः खगतो विशेषस्तमपेक्षमाणोमिसंयोग उत्तरान् रूपादीन् विशिष्टानारभते । एवं च कृत्वा परमाणोः पक्वतरतमा- दिभेदः तम्मानककारणपूर्वका रूपादय इति न किश्चिदप्येककार- णकं कार्य दृष्टमिति । म हि कार्य प्रादुर्भवत् ममवाय्यममयि- निमित्तकारणेभ्यो भवतीति । एकं कर्म भयोगविभागकारणं दृष्ट- मिति चेत् नानभ्युपगमात् स्यान्मतिर्ननु च दृष्यं कर्म संयोगविभा- गकारणकमिति नानभ्युपगमात् नेतदभ्युपगच्छामो निरपेक्षं कर्म मयोगविभागयोः कारणमिति । यदि तर्हि कर्मापि मापे संयोग- विभागो करोति कर्मलक्षणहानिः यनिरपेक्ष संयोगविभागकारणं तत्कर्मत्युनं तद्वीयेत लक्षणहानेश्च न कर्म ततश्च मयोगविभागौ न कर्मपूर्वकाविति । नैषदोषः न ब्रूमो निरपेठं कर्म कारणमिति न किञ्चिदपेचन .इति अपि तु चरमभाविनिमित्तान्तरं नापेक्षत 10. .

·. न्यायवार्तिके इत्यय निरपेक्षार्थ ! यथा द्रव्यजातं ममानजातीयद्रव्यसंयोगं च परम- भाविनमपेक्षमाणं द्रयमारभते नैवं कर्मजातीयं पश्चाद्भाविनिमित्त- मपेक्षते अपि तु कर्म मत्संयोगविभागाधारभते तम्मान कर्मलक्षण- हानिः म चैकपूर्वकत्वं संयोगविभागयोरिति ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशमिति भूतानि ॥ १३॥ गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणस्तदर्थाः ॥ १४ ॥ गन्धरमरूपस्पर्शशब्दाः पृथिव्यादिगुणास्तदा इत्येतासूत्रम् । पृथियादिगुणा इत्येतस्मिन् पदे ऽनेक. समासः सम्भवति । कथमिति पृथिव्यादौगां गुणा इति षष्ठीममासः ।। पृथिव्यादीनि च गुणाश्चेति दन्दः । पृथिव्यादयो गुणा येषामिति बहुबौदिः। एवमनेकममामोप पत्तेः मंशयः । किमत्र तत्वमिति । द्वन्द. समाम इति तत्त्वम् । षष्ठी- भमास मावन्न पृथिव्यादीनामनिन्द्रियार्थत्वप्रमशात् । यदि पृथिव्या- दौनां गुणा इति षष्ठीममाम स्यात् पृथिव्यादौनां गन्धादिगुण- विशेषणत्वेनोपयुक्रामामिन्द्रियार्थत्व न स्यात् विशेषणवैयर्थ ५ स्यादिति । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दा इत्युक्ते पृथिव्यादिगुणा गन्यभन्ने ततश्च थियादियहणं व्यर्थम् । न हि गन्धादौना दैराग्यमस्ति पृथियादिगुणत्वं चान्यगुणत्वं च यतो) विशेषणमर्थवत् स्यात् तस्मात्र पठीममामः! गुणिनाममिद्धेर्न बौदिः पृथिव्यादयो गुणा येषों में ते गुणिनो येषां पृथिव्यादयो गुणाः न च पृथिव्यादीनां गुणत्वं मार प्रतिपादयितुम् न चान्यया बहुमोहिः प्रायेणायं ममानाधिकरणपूर्वी भवनि यथा विचगुरिति गोमत्तायां प्रमिद्धायां चित्रगुणमम्बन्ध (1) परमो-... .

·J प्रथमोऽध्याय । ७पू सुप्रमिद्धे गर्वा चित्रगुरिति बहुप्रीहिः न पुनरिह गुणौ ममिद्धः नापि पृथियादोनों गुणात्य प्रसिद्धम् । विशेषणवाद्गुणा पृथिव्यादय इति म्यात । तन । मा गुण एव स्यादेतस्यां कन्पनायां न हि कस्यचित् कश्चित् विशेषणं विशेष्यो वा न भवतीति सर्वगुणवप्रमशः तस्माद्दौहिरपिन ! उभयममामप्रतिषेधादन्यममामाभावाच्च दन्ह.। यस्मात् षष्ठीतत्पुरुषबड्यौहौ प्रतिषिद्धौ ममामान्तर च न मम्भ- वतीति शिष्यमाणच द्वन्दः तमावन्दः ममाम इति । न इन्द. समास. शास्त्रयुक्तयोरभावात् यद्यय दन्दो भवति शास्त्र युकिर्व पृथिव्या- दौनामिन्द्रियार्थत्वे वक्रव्ये इति । उभयस्याप्युपत्तेरिति। उभयं पृथिव्यादीनां इन्द्रियार्थचे शास्त्र युनिश्च सम्भवति । शास्त्र तावत् दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्यग्रहणादिति । युनिरपि दर्शनस्पर्धनयो- रेकविषयत्वेन प्रतिमन्धान यमहमद्रास में स्पृशामौनि दृष्टिस्पर्शन- विषया युक्तिः । शास्त्रमप्यस्मिन् पक्षे मम्भवतीति ऐन्द्रियकवाभि- धानाच्च सामान्यस्येति तम्मात् मिळू पृथियादीनि च गुणश्चेति द्वन्दः समास इति । पृथिव्यादिग्रहणेन पृथिव्यप्तेजांधि वाह्य करण- ग्राह्याण्डपदिग्मन्ने गुणग्रहणेन च मर्व आश्रिनो गुण इति संख्या- परिमाणपृयवासयोगविभागपरत्वापरत्वग्नेहवेगकर्ममामान्य विशेषा - माश्रितय ममवायतद्धर्मवाद्गुण इति । गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्तहि पृथइन वव्या गुणग्रहणेन ग्रहणात् । पृथियादिगुणास्तदर्या इति सूत्रे वक्रव्यम् । लघु चैवं भवतीति म एवार्थ. सेन्यतीति ग । कर्तव्यम् । गन्धरमरूपस्पर्शशब्दानां पृयगभिधानमिन्द्रियविशेषनिय- । मजापनार्थम् । इन्द्रियाणि गन्धरमरूपस्पशब्देषु वत्मामानशेषु - ·न्यायवार्तिके नियतानि अन्यत्रानियतानि । तत्र पृथिव्यतेजामि दौन्द्रियग्राह्यापि शेषश्च गुणराशि: मत्तागुणवे च सर्वेन्द्रिययाह्ये समवायोऽभावश्च । तथा दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येतदमृत्यमाणः पर पार । स्पर्शग्रहणमेव स्पर्शनेन रूपग्रहणमेव चक्षुषेति । स पर्यनुयोज्यः । अथ रूपस्पी चतुःस्पर्शनाभ्यां गोते रति कथमवगम्यते । यस्माञ्च- हु,स्पर्शनाभ्यां तदिशिष्टः प्रत्ययो भवति । श्रनास्पदस्तहि प्रतिषेधः घटादावपि तविशिष्टप्रत्ययदर्शनात् घटादिकमप्यर्थं दर्शनस्पर्शनाभ्या- मुपलभमानश्च तद्विशिष्ट घटादिकमर्थं प्रतिपद्यते । तस्मादमम्प्रधा- रितः प्रतिषेध इति । रूपादिभ्यस्तथासन्निविटेभ्यो घटादिप्रत्यय इति चेत् यदिदं भवतापदिश्यते दर्शनस्पर्शनाभ्यामयं घटं प्रति- पद्यत इति । मिथ्येतत् रूपादय एव तेन तेनाकारेण भन्निविभन्ने तानयमुपलब्धा तथाकारान् प्रतिपद्यमानो घट इति प्रपद्यते न पुना रूपादिव्यतिरिका घटादय इति नाकारार्थानभिधानात तथा तस्य तथा तेन सामान्यमाकारशब्दस्याभिधेयम् । तद्यथा म्याण्वाकारः पुमानित्यपुरुषस्य स्थाणोराकारः पुरुषेण यत् सामान्यं स श्राकारशब्दस्वार्थः स्थाणुपुरुषप्रसिद्धौ सत्यां भवतीति । न पुनर्भवतां घटाकारा रूपादय इति रूपादिषु घटाकारवीज किञ्चिदस्ति । तस्मात् घटाकारा रूपादय इति यत् किञ्चिदेतदिति । रूपादिमाचे च घटादिबुद्ध्यभावः यस्य रूपादिमानं घटादयः तस्य तेषां समानत्वात् याता माबुद्धयो विविका गौरश्वो घर इति तानवाप्नुवन्ति रूपादिगतम्य बुद्धिनियामकस्य विशेषस्य देतोर- भावात्। संस्थानभेदोदप्रत्यय इति चेत् केनचित् संस्थानविशेषेणा- ·प्रथमोऽध्यायः। वतिष्ठमाना रूपादयः मंस्थानभेदानुविधानाद् घटादिबुद्धिहेतवो भवन्तीति नेतदस्ति संस्थानस्यानन्यत्वे संज्ञाभेदमावत्वात् व्याभि- धानप्रसङ्गाच यदि संस्थानं रूपादिभ्योन्यद्रव्यम् तदिति संज्ञाभेद- मात्रम् अथानन्यत्तथापि रूपादौनां संस्थानभेदानुविधागात् घटा- दिप्रत्यया इति व्यर्थमभिधानम् । घटादिप्रत्यया मिथ्याप्रत्यया इति चेत् म न मन्येत घटादिप्रत्ययाः सम्यक्प्रत्यया इति। किन्तु शब्दवासनावशान्मिथ्याप्रत्यया भवन्तीति । तदयुक्तम् । मिथ्या प्रत्ययानां सम्यक्प्रत्ययानुकारित्वात् यत्र ते मिथ्याप्रत्यया लोके भवन्ति सर्वत्र ते सम्यक् प्रत्ययानुकारिणो भवन्ति न पुनर्घटादिप्रत्ययानां मिथ्या- प्रत्ययस्वेन कन्पितानां वोजमस्ति न चैते निर्वाजाः प्रादुर्भवन्ति तस्मान्न मिथ्याप्रत्यया इति । मिथ्याप्रत्ययाश्चत इत्यव्यतिरेके प्रमा- णोपपत्तो मत्यां मियति न चाव्यतिरेकप्रतिपादकं प्रमाणमस्ति । न नास्ति तदयहे तदुयभावात् यद्यस्मादनान्तरं भवति तदग्रहे तम्याग्रहो दृष्टः तथा यूषम्य पतेश्च । यच्च यतोर्थान्तरं भवति तदग्रह तस्य ग्रहो दृष्टः तद्यथा रूपाद्यग्रहे बालग्रह (2). इति । नायं हेतु- रनैकान्तिकत्वात् ये घटादिभावमापन्नाः पृथिव्यादयस्तेषां पृथिव्यां मंग्टह्यमाणायामर्थान्तरभूतानामबादीनामग्रहणम् । अथ चार्थान्तर- भृताऽबादयो न दर्शनविषयभाजो भवन्ति तस्मादनेकान्तः अथ न चत्वारि महाभूतानि तथा सन्निविटानीति पक्षस्तथापि रूपं चत्वारि महाभूतानौति वचनं व्याहन्यते अथ बेषे नैव रूपादिव्यति- रिताः पृथिव्यादय इति तथाप्यस्य वाक्यस्यायमों भवति रूपादयो रूपमिति ततश्च कामेऽरद्रव्यकोणुरिति व्याइन्येत अथ पृथिव्यादीनां ·न्यायवात्तिके । संघातमात्रे रूपादिव्यवहारः तथापि न रूपं पृथिव्यादयो वस्तुतः मन्ति । कथमिति । पृथिव्यादीनां संघातो रूपं पृथियादयस्य रूपादिमघात इति संइन्यमानस्याभावान संघातोऽस्ति सर्वः संघातः संहन्यमानतन्त्रो दृष्ट इनि मर्वया न व्याघातान्मुच्यते तदयहे नयभावादिति गच्छदार्थानमृतावसम्बद्धार्थम् । यदा तच्छन्द- स्यार्थीनुत्रियते तदा तदनई तस्यैवाग्रह दति प्राप्तम् । तच्चामम्बद्धार्थ यदा पृथिव्यादि रूपादिविशेषणं माध्यते तदा तदाहे नझुड्यभावादि- त्यस्य हेतोः पृथिव्याद्यग्रहे पृथिव्यादिबुद्ध्यभावादिति देवर्थः प्राप्नोति किं कारणं पृथिव्यादिविशेषणानां रूपादौनां तच्छब्देनानभिमानन्धात् । एतेन पृथिव्यादिविशेषणा रूपादयः प्रत्युक्ताः । अवापि रूपाद्यय रूपादियुयभावादिति हेत्वर्थः प्राप्नोति। तच्छन्दस्य प्रधानमन- न्धिलात् । एवं रूपादिमा पृथिवी पृथिवीमा रूपादय इति पृथियेव रूपादयो रूपादय एव पृथिवीति पूर्ववत् प्रमशः । भच प्रतिज्ञापदयोापानो वचनभेदात् पृथिवीत्येकवचनं रूपादय इति बहुवचनं वचनभेदानुविधानं च यत्र तत्रार्थभेदः । तद्यथा नक्षत्राणि मगौति । अम्ति चावापि वचनभेदः नम्मादत्राप्यर्थभेदेन भविष्य मश्वेकमिन्नर्थ वचनभेदो दृशम्तद्यथा पवार श्राश्रमाचातुराश्र- म्यामिति । तन्नामभ्युपगमात् । नायं वधनभेदः कचिदेकत्वे दुः चातुगम्यमिति चतुर्णामात्रमाण ममानं धर्ममाधनलमभिधीयते । एनेन पडेव गुणाः पाणं विशेष एव वैशेपिकमिति प्रत्युक्रम् मदपई नदुधभावादिति चामिहोपयं हतः कथममिद्धः कपा कई पहान् थम्साघीसाघुपधानभेदानुविधागिनः स्फटिकमये ।

·। प्रथमोऽध्यायः। रूपानुपलब्धौ स्फटिक इति प्रत्ययो दृष्टः योप्ययं दृष्टान्नो यूषवत् पतिवचेति तन्त्र भवता यूषो व्यज्ञायि न पतिः । यूषो हि नाम उत्पन्नपाकजानां द्रव्याणां कालवियेषानुग्रहे सति द्रव्यान्तरसंव- कानां पाकजोत्पत्तौ यः संयोगः स यूष इति स चार्थान्तरवदि- त्यसिद्धो दृष्टान्तः । एतेग पाककाचिकविवेकावचारादयः प्रत्युक्ताः । पङ्किरप्येकदिग्देशसम्बन्धिषु परापरप्रत्यामत्त्यनुग्रहोतेषु धारितान- वधारितेयत्तेषु भिन्नाभिन्न जातीयवाधारेषु वर्तमाना बहुत्वसंख्यै- वोच्यते । एवमनियतदिग्देशसम्बन्धिषु गजतुरगस्पन्दनेषु परप्रया- मात्युपग्टहीतेषु वधारितानवधारितेयत्तेषु वर्तमाना बहुत्वसंख्येव सेनेत्युच्यते । एवं जातिविशिष्टपुरुषोपग्रहेण वर्तमाना परिषत् प्रम- जितविशेषोपग्रहेण वर्तमाना सदः। एवं यथासम्भवं पूगवनयूथ- ब्राह्मणगणशब्दा अपि द्रव्याः । एवमनियतदिग्देशसम्बन्धिष्वनाद्य- न्तेषु मध्यशून्येषु वर्तमाना कुण्डलकं बहुत्वसंख्यैवेति । तस्मात् पति- रनर्थान्तरमित्यमिद्धो दृष्टान्तः । अथार्थान्तरे किं प्रमाणमिति उपलभ्यस्य समस्तैरुपलभ्येळपदेशः यदिदं चन्दनमुपलभ्यते तस्य येतं रूपं तिको रसः पटुर्गन्धः शीतः स्पर्श इति । यश्चार्य प्रत्यक्षस्य प्रत्यक्षेण व्यपदेशः मोर्थान्तरे दृष्टो यथा ब्राह्मणस्य कमण्डलुरिति । न खल्वेवं प्रतिपद्यते यदिदं श्वेतं रूपं तदनुमौयमानरमगन्धस्वर्ण- मामिति । मेनावनादिभिरनेकान्त इति चेत् अथापि स्यादुद्धिः दृयोनान्तरेऽपि व्यपदेशः मेनाया हस्तौ काननस्य वृक्ष इति ना- मिद्धतात् अमिद्धमेतत् अनानारत्वं मेनायाः काननस्य च यथा च तदर्थान्तरं भेना वनं वा तदुनमिति तदसत्त्वमिति चेत् प्रथाप्येवं ·न्यायवार्तिके कत्येत मस्यैव तावनास्ति कुतोऽर्थान्तरभाव इति । नैव संख्या मास्तौति ब्रुवता एकानेकप्रत्ययानां विधीयमानं प्रतिषिधमानं वा निमित्तमुपादेयम् । कस्मात् एकानेकप्रत्ययानामप्रत्याख्यत्वात् विशिष्टाश्च प्रत्यया भवन्तो म निमित्तप्रत्याख्यानेन भवितुमर्हन्नि किं कारणम् कुभप्रत्ययान्यनिमित्तक एकानेकप्रत्ययः कुम्भप्रत्ययवि- लवणवात् नौलप्रत्ययवत् तस्माद्यत्तत्प्रत्ययनिमित्तं सा संख्येति । तत् प्रत्ययविषयनिमित्तप्रत्यययतिरेकेण ततोऽन्यस्य नदिशिष्ट- प्रत्ययस्योत्पत्ती निमित्तान्तराकासित्वात् यः प्रत्ययविषयनिर्मित- प्रत्यययतिरेकेण प्रत्ययो भवति तस्य निमित्तान्तरकाशित्वं दृष्टम् । तद्यथा वन्त्व चर्मकम्बलेषु वस्त्वचर्मकम्बलप्रत्ययास्तएव भवन्ति तेषु तु योन्यो नौलमिति प्रत्ययः म निमित्तान्तराद्भवन् दृष्टः तथा घटादिवपि घटाविषयनिमित्तयतिरेकभाक् तत्र कादिप्रत्ययाः नमानेरपि निमित्तान्तगद्भवितव्यम् । यनिमित्तं ते मख्यादय इतिः। महत्पुष्पित गन्दाभ्यां मामानाधिकरण्यान्न संख्या सेना धनं वा भवितुमर्हति । यदि संख्या मेना वनं वा महतो सेना पुष्पितं वर्ग प्राप्नोति न मंग्याया महत्त्वमस्ति न पुष्पयोग रति नैषदोषः । माती मेनेनि किमुच्यते तानेव गजादौन मंच्यानवधारितावधारित यत्नान् म्यागङ्गान्तरोपचये) मनि महतो मेनेत्यपदिशन्नि । तर मंग्यामिषु महछन्दवाशेवपश्योपकरणात यहत्वमण्या माती गुष्यने । पुष्पितमित्यत्रापि पुष्यमम्बन्धिषु रहेषु पुष्यमानन्धेर्नका - 1 (0) असाधारानाधारितलाम धादियानीपये-पा 4 .

·प्रथमोऽध्यायः। ९ र्थममवायमनुभवन्ती बहुत्वमख्येवाभिधीयते । यथा मधुरो रम. । तिको गुडशेति। अत एव व्यपदेशात् संख्यादीनामप्यर्थान्तरभावः । अमति दर्शनान हेतुः यथा गर्तश्छिद्रमिति नापरिज्ञानात् गती हि नाम रूपादिमद्भिः मावयवाग्धकार्यमध्यशून्यैः मंग्यानविशेषो- पहितमाकाशमिति । एतेन छिद्रं व्याण्याम् । एकस्मिन्नपि दर्शनात् व्यपदेशादर्थान्तराभावो न युक्तः । तद्यथा खदिरस्य स्थाणुरिति । बहुपु वाऽसंयुक्रषु दर्शनात् तद्यया प्रामादानां मालेति । संयुक्तेषु वाऽसजातीयेषु दर्शनात् रताव्युदक तेजामि (1) विवेक इति यत्तावदेकरिमन्नपि दर्शनादिति । तदयुक्तम् । खदिरशब्दस्य जाति- विशिटद्रव्यवाचित्वात् खदिरशब्देन जातिविशिष्टं द्रव्यमुच्यते स्थाणु- शब्देनापि संस्थानविशेषोऽभिधीयते संस्थानविशेषश्च प्रचयाख्यः संयोगः म चाान्तरमिति । एतेन सर्पकुण्डलक प्रतिमाया. शरीरं सुवर्ण- स्थागुरीयकं शिलापुत्रकस्य शरीरमित्यादिकं भेदवा वकमित्युनं भवति। प्रामादानां माला पतिवटच्या सयोगे विवेक इत्युतमेतत् गुणसमु- दायव्यतिरेकेणग्रहणादिति चेत् । अथानुमन्येथाः यदि रूपादि- व्यतिरिक्त द्रव्यं स्यात् तद्रूपादौनन्तरेण पृथगुपलभ्येत न पलभ्यते तस्मानास्ति अग्रहणस्य द्विनिमित्तत्वादनेकान्तः किमिदमग्रहणं ग्राह्य- स्याभावादादो ग्रहे हेत्वभाव इति सन्दिह्यो । याह्याभावादिति चेत् प्रतिज्ञार्थेन हेत्वस्यापादयुको हेतुः ग्रहणाभावादिति चेत् न व्यतिरेकप्रतिषेध. यश्च यदग्रहे तडुड्यभावादिति हेतोःषः मौस्यापि द्रष्टव्य इति । मोयमनन्यत्वं वादो यथा यया विचार्यते तदा तदा स्परमन्यत्व प्रतिपादयति प्रमाणानामेकत्रोपपत्तेः एकत्र ·न्यायवात्तिके चागुपपत्तेरिति । तम्मा वग्यितमेतत् पृथिव्यादीनि गुणाश्चेति द्वन्दः ममामः॥ . का पुनरचोपपत्तिर्भवति अथ बुद्धेश्वरप्रांताया लक्षणापदेशदारेण सूत्रम् ॥ बुद्धिरुपलब्धिज्ञानमित्यनान्तरम् ॥ १५ ॥ बुद्धिरूपलब्धिरित्यादि । एतैः पर्यायशयाभिधीयते पदार्थ मा बुद्धिरिति । पर्यायशब्दाः कथं लक्षणम् व्यवच्छेदहेतुत्वात् सर्व कि लक्षणमितरेतरपदार्थव्यवच्छेदकमेतेश पर्यायशब्दैनीन्य पदार्थोऽभि- धीयत इत्यमाधारणत्वालक्षणम् । उपपत्तिमामात पर्यायान्दाभि- धानादुद्धियनेनिराकरणम् । य पाहुः बुद्धेशानं वृत्तिरात्मन उप- सन्धिर्टत्तिरिति । तन्निगकरणार्थ समानार्थी पते बुद्धिवृत्तिः पृथनिराकृता भवति । भात्मोपलभने बुद्धिजीनौत दनि ब्रुवाणस्तयोशैतन्य प्रतिपद्यत उभयचैतन्ये च प्रत्ययव्यवस्थानुमानं स्यात् । यदि वुद्धिश्चेतना श्रात्मा चेतनो न बुधवसितानानात्मोपलभते किं कारणं चेतनोपलधानां चेतनान्तरस्यापतिपत्तेः अम्ति च प्रतिपत्तिः तस्मादेकश्वेतन इति बुद्धिवृत्त्यविशिष्टाया जाटवृत्तौ कन्पितायामात्मनः स्वरूपं वक्रव्यमे । बुद्धिस्थ्यवस्यत्यात्मा चेतया इति चेत् ऋथापौद स्यात् यथा बुद्धि- रानध्यवस्यति नथात्माऽधिदेशमधिकाल चोपलभत इति । अध्य वम्यायुपमभत इति पर्यायभन्दो न व पर्यायान्दः पदार्थमानाव युकम् यथा ध्वनिर्नाद इति अन्गथा हि ध्वनिनाद इत्यादि नानात्वं स्यात् अधात्मा सेतयते बुद्धिमापयतौति श्रद्धा बुझी गानोंने पुरुषों न बुद्धि बुद्धिजीपयतीनि धुद्धिानमाधन भवतीति ।

·प्रथमाध्याय । रस्त्यनुमानागममयप्रतिभास्वप्नजानोहा इति भाव्यम । एते म्भृत्यादयो मनमो लिङ्ग भवन्ति । किमेत एव कि तर्हि इय च युगपज्जानानुत्पत्तिर्मनमो लिङ्गम ॥ युगपज्ज्ञानानुत्पत्तिमनसो लिङ्गम् ॥ १६ ॥ यस्मादिन्द्रियार्थमन्निकर्षे त्यपि युगपज्ज्ञानानि सम्भवन्ति । अतो गम्यते अस्ति तदिन्द्रियमयोगिमहकारिनिमित्तान्तरमव्यापि यस्य मन्निधानामनिधानानुविधानात ज्ञानस्योत्पत्त्यनुत्पत्ती भवंत इति। कुत कारणवैकल्ये कार्यप्रतिबन्धादिति स्वार्थ । कथं पुन सत्या- दयो मनमो लिङ्ग भवन्त्यत्र वर्तमाना इति । न चूम रसत्यादयो मनोत्तित्वानमनमो लिङ्ग भवन्ति अपि तु गन्धादिक्रियान्यत्वे मति क्रियात्वात करणान्तरप्रयोजकत्वम या गन्धादिभ्योन्या क्रिया सा करणान्तरप्रयोज्या दृश। यथा रथादिक्रिया । क्रिया चेय स्मृत्यादिका तस्मादियमपि करणान्तर प्रयोजयति। सुखादयो रागान्यत्वे मति विषयत्वाच्चक्षुरादिव्यतिरिक्तकरणान्तरप्रयोजिका रथा- दिवदिति । तद्यथा रथादयो विषया चक्षुरादियतिरित करण वास्था स्थादिति प्रयोजयन्ति विषयाश्च मुखादय तस्मात्नैरपि कर- णान्तर प्रयोजयितव्यम। प्रथागपज्ज्ञानोत्पत्तिानधर्म मा कथ मनोलिङ्ग भवति । अथासम्बद्धमपि लिङ्गमिथ्यते सर्व सर्वस्य लिङ्ग म्यात अत्यात्मा काकस्य कचर्यादित्यपि स्यात्। न त्वेव भवति । तम्मानासम्बद्ध लिङ्गमिति। असम्बद्धमपि लिङ्गा भवतीत्येके यथा प्रत्यग्रशरावदर्शन कुलालावृत्ति कुलालमभाव गमयति भ्रान्तिमचक्र- मदर्शन चेति । तन । नैवात्र कुलालसगावो बोद्धव्य किन्तु देश ·करणधी मामधिष्ठिन कर प्रवर्तत इति । तथा महणार न्यायवासिक एवादूरकुलालयावेन साथ. तस्य प्रत्याशरावल धर्म मान्तिमसा- वेनापि देशोऽविदूरकलालवत्वेन भाधते तस्मानासम्बड्मनुमान क्वचिदिति । युगपञ्ज्ञानानुत्पत्तिमाईि कथं নলবাৰা मनो- लिङ्ग भवति । युगपज्ज्ञानोत्पसेरेव पक्षीकरणानासम्बद्ध समिति रूपादिग्रहणानि चक्षुरादिव्यतिरेकेणाधिठायकानान्तारापेक्षाणि अधुः गपदुत्पते। .) तथा अनेकशिल्पपर्यवदातस्थाने वास्थादि युगपत मविधानेनीपग्यितं हस्ताद्यधिष्ठायकापेक्षं न युगपदनेकरयादिकियो निवर्तयति यथा चक्षुरादि न युगपदनकं ज्ञान करोति तमातर प्यधिष्ठायकान्तरमपेक्षत इतौन्द्रियाणि वा पचौहत्य वक्रव्यम । कयर নিনি ঘৰীত্তি আসলাঘিষ্টান্ধালাই গয়ন্তল वास्यादिवदिति । यदि ताई चतुरादौन्द्रिय मनमविधानापेरम- चीनामयुगपद्याहि य एकेन्द्रिययाद्यास्तेषु कथमयुगपद्ग्रहण न । न नामन्निहित मन इति । सम्बन्धिभेदादिति चेत् युगपत्सम्बन्धित कथं भात तावत्रौलादिभेदेषु सम्बन्धिभेदादयुगपगएण युगपत्सम्बधन्ने कथं को गौर्गच्छतौति प्रत्यया शुभुत्साभेदादयुमपदृग्रहणमित्येके एके तावद् बने मम्वदीयोऽदुः भुमितत्वान रात इति । नम्र 1 मनोवृत्तिमहात् एवं तर्हि मन परित्याज्यम् यदि बुभुसाभेदादयुगपद्ग्रहणानि भवन्ति । अन्यथा मुभुत्माभेदो म दपदवारित इति मन इदानीमनर्थक परित्याश्यम। भयो च युभुमायामयुगपद्ग्रहण न्यायोन्योवधारणीय. नमारना गिमिन्नमयुगपदयामिनि कि पुननिमित्त का यथैवाच क प्रथ युगपनाप्नुवनित ·प्रथमोऽध्यायः । ५ नेकक्रियाकारित्वं नास्ति न हि करणं मम्बद्धमपि मदेकदानेकां क्रियां भिन्नां शक्नोति कर्तुम् । यदि पुनरात्मैवाधिष्ठाता भवेत् तथाप्यात्मनो युगपदनेकेन्द्रियसम्बद्धस्या निषेधादयुगपज्ञानोत्पत्ती न्यायोन्योवधार्यः। म च नान्तरेण मन इति सिद्ध मनः ।। प्रतिवाग्बुद्धिशरीरारम्भ इति ॥१७॥ प्रवृत्तिर्वाग्बुद्धिशरीरारम्भ इति। शरीरेण मनमा नाचा प। सेयं प्रवृत्तिः प्रत्येकं दशविधा पुण्या च पापा च। पुण्या कायेन परिचाणं परिचरणं दानमिति। वाचा सत्यं हित प्रियं स्वाध्याय इति । मनमा दया स्पृहा श्रद्धा चेनि । विपर्ययेण पापा दशविधैव । चणिकत्वात् प्रवृत्तेर्जनाकारणत्वानुपपत्तिः सेयं प्रवृत्तिः क्षणिका च मतो न जन्मकारणमिति युक्रम् । ततश द्वितीयसूत्रव्याघातः न प्रतिफले प्रवृत्त्युपचारात् । प्रवृत्तिफन्न धर्माधर्मो धर्मिन (१) सूत्रे प्रतिरित्युच्यते कस्मात् तत्साधनत्वात् अन्नं वै प्राणिनः प्राणा इति ॥ प्रवर्तनालक्षणा देोपाः॥१८॥ प्रवर्तनालक्षणा दोषाः। का पुनरियं प्रवर्तना ययाऽवशः प्रवर्तते तं प्रवर्तमान रागादय.(१) प्रवर्तयन्तीति । सेयं प्रवृत्तिहेतुत्वात् प्रवर्तनेत्युच्यते यथा कारणा हारणेति। मा पुनरियं प्रवर्तना कथं गम्यते प्रत्यात्म प्रत्यक्षा परमरौरे लानुमानिक्यात्मवदिति । प्रथा- माहवारविषयबेनावतिठमान प्रत्यात्म प्रत्यक्षो भवति। न होय- महकारमुद्धिरानुमानिकौ । नागमिकी। कथं नानुमानिको लिङ्गा- (१) पादप-पु. । स प प्रामादिका , .

·ममार क्मिात्मन पाहो मनम् इति। यदि क्रियामधिकृत्योच्यते धर्मप्रवतकत्वात् मुख्यकम्पनायां मुखदुखोपभोग एव तवमानाम ६ न्यायवार्तिके भावात। कथ नौपदेशिको अनुपदिष्टार्थप्रतिपने तम्माद्रूपादिक्त प्रत्यात्ममात्मा प्रत्यक्ष इति । प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुमेयस्तु परशरीर इति । पुनरुत्पत्तिः प्रेत्यभावः ॥१६॥ पुनरुत्पति प्रेत्यभाव । पूर्वापात्तशरीरादिपरियागादन्यारी- रोपमक्रान्ति म प्रेत्यभाव इति । पुनर्यहण मसारानादिवज्ञापना र्थम। पुर पुनर्जन्ममरणे भवत इत्यनादित्व समारस्य दर्शयति । क पुनरय समार दुखादीना मिथ्याज्ञानपर्यन्तानामविच्छेदेन कार्य कारणभाव ममार दति। म चानादि । पूर्वापरकालनियमाभावात । यदि पूर्व दुख तज्जन्मना विना न युक्तम् । अथ पूर्व जना तदा धर्माधावन्तरेण न युक्रम। अथ पूर्व धर्माधी नावपि विना गगद्वेषाभ्या न युनो। अथ पूर्व रागद्वेषो न मिथ्याजानादृते तथो प्रादुर्भाव दति। मिथ्याजान तयादि तदपि शरीरादीनन्तरेण न युक्रम्। मोऽय दु खादौना मिथ्याजानपर्यान्ताना कार्यकारणभावो अविच्छिन्न ममार इति । आजरजरीभाव इति चोद्यते । माऽय नदा मनमस्तद्धि ममरति । अयोपभोगमधिकृत्योच्यते तदात्मन हि सुखदुःखे उपभुत इति॥ प्रतिदोपजनितोऽर्थः फलम् ॥२०॥ प्रवृत्तिदोषजनितोऽर्थ फलम । जगैगदिजन्य भवं फम्न धमा पमामाधर्मयो मुखदु खोपभोग प्रावमायिक फम्म तस तु माग ·प्रथमोऽध्यायः । रेण रोगदौनसम्भव इति कृत्ला गरोगदौन धर्माधर्मावारभ्य सखरःखोपभोगं कुरुत इति । मोऽयं फलशब्द. सखदुःखोपभोगे मुख्यः शगैरे गौण इति॥ बाधनालक्षणं दुःखमिति ॥२१॥ बाधनालक्षणं दुखम। एतदेव शरीरादि बाधनानुषगाद् एख- मित्युच्यते । स्वभावतम्त दुःखमेव दुख लक्षणशदोनुषगार्थ । सर्वमिदं अगदि दुःखानुषकमिति । अच शरीर दुःखम्य निमित्तं निमि- 'तार्थानुषङ्गः। इन्द्रियाणि विषया बुद्धय इति माधन माधनाणे नुषगः । मखं दुःखादिनाभावि अत्राप्यविनाभावोऽनुषङ्ग । स्वरूपतम्तु दवं दुःखमिति । मर्व स्वरूपतो दुःखमिति केचित् । न प्रत्यक्ष- विरोधात् । न हि प्रत्यक्षं सुख शक्यं प्रत्याख्यातुम् । दुःखविकन्न्प दति चेत् थापौदं स्यात् द.खविकल्प एव सुखमिति । न पुनः स्वरूपतोऽस्तौति न विकल्पेन नञप्रयोगाभावात् । न विकल्पोन- ननवर्तमानो दृष्ट. न हि ब्राह्मणविशेषे भवत्यब्राह्मण इति । दुःखं दाखविशेषे दुःखमिति न स्यात् । यदि च खं न स्याद्धर्मवैयर्थम्। किं कारण सुखमाधनं धर्म इति सुखं च नातौति व्यथा धर्म दुःखप्रतिषेध. फलमस्येति न युक्तम् धर्मस्याभावफलत्व प्रसङ्ग हात् प्रभावफलो धर्म इति प्रवृत्तिद्वैनं च लोके दृष्टं तन्न म्यात् । हितमास्यामौत्येक. प्रवर्तते । अनिएं हास्यामीत्यपरः प्रवर्तते हित- स्थाभावात् प्रत्तिदैतं च न स्यात् दुःखभावनोपदेशो न स्यात् प्रति- पक्षाभावात् म ह्यभावः न हि करिश्टु खे मज्यत इति । तम्मान मुख्यः म द ख खभावनोपदेशेन च दुःखमित्युच्यते ॥

·८ न्यायवार्तिक नदत्यन्त विमोक्षोऽपवर्गः ॥ २२ ॥ नदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति । तेन भरौरादिना दुखेनात्यन्तिको वियोग इति। प्रात्यन्तिको सुखाभिव्यक्तिरित्येके एके लात्यन्तिको सुखाभिव्यक्ति मुनि ध्रुवते । तन्त्र । प्रमाणामम्भवात । मुनस्यात्मनो नित्य सुखमिति न प्रमाणमस्ति । न नास्ति नियामकवादिति चेत अनेक- कारणनिष्पन्नसुखस्यात्मनि ममवायो नियामकमन्तरेण न थुक्क नम्मादात्मनि नित्य सुखमम्ति । येनेद सुख नियम्यमानमात्मान- माश्रयत इति चेत न मात्पत्तिमत्वमङ्गात सुखवदात्मनि दुःखमपि नित्य कल्पयितव्य इच्छादयोति । अनेकान्तिकता वा अभिव्यक्त थानभिधानाच्च । नित्य सुखमभिव्यज्यत इति कोभिव्यक्त्यर्थ जान- मिति चेत नित्यमतित्य वेति कल्पनानुपपति । चेत् कारण वनयम । श्रात्ममन मयोगो वा कारण(९) तस्यापेक्षा कारण वक्रव्यम । यदि मन्यसे बातममन मयोगो ज्ञानस्य कारण नस्य तपेक्षाकारण वक्रव्यम्। न हि द्रव्यगुणकर्मचारथेषु संयोगों निरपेक्ष कारणमिति । प्रात्ममन भयोग सुखापेक्ष इति । केवच्याविरोधात् । अथ मन्यसे प्रात्समन मयोगो नित्यमात्मनि व्यवस्थित सुखमपेक्षमाणे शानकारण भवतीति नन्न युक्त विरोधात । यथायमात्ममन मयोगो विषयमावमपेक्षमाणो निमि ताननिरपेक्ष मुखजान करोति । एव रूपादीनामपि विषयान पेजमाण नदिपयाणि ज्ञानानि कुर्यात् । ततय कैवल्य निवर्तते । অলিনিনি कैवस्थ (1) बोर काभार- पुस म र प्रामादिक । - ·प्रथमोऽध्यायः। सर्गमर्थानयमात्मा लभत इति नित्योपलब्धिप्रसङ्गाचेति । योगज- धर्मानुग्टहीते नित्ये सुखे जानं करिष्यतीति चेत् न युक्तम् । तत्क्षये तदभावात् यदा योगजो धर्म. क्षीणो भवनि तदास्य किमनु- ग्राइकमिति वाच्यम् योगजधर्मो न बौयत इति चेत् न युक्तम् । उत्पत्तिधर्मकम्य सर्वस्यानित्यभावात् सर्वमुत्पत्तिधर्मकमनित्यं दृष्ट- मिति। नित्योमौ योगममाधिजो धर्म इति चेत् योगजसमाधिजश्व नित्यति व्याहतं नित्यं ज्ञानमिति चेत् । न । सुखवत् प्रमाणा- भावात् मुक्तसंसारम्ययोरविशेषप्रमङ्गाचा)। सुखदुःखसंवेदनपर्यायश न स्यात् नित्यमय सुखमुपलभेत ततश्च मोक्षार्थः प्रयासो व्यर्थः स्यात् न चाय सुख जिहामति विवेकहानस्थाशक्यत्वात् दुःखं जिहासमानः सुखमपि जिहामति । न चायं कदाचिदु.खमुपलभत इति कस्य हानार्थ प्रवर्तते शरीरादिप्रबन्धादप्रसङ्ग इति चेत् नित्यं सुखमुपलभत इति नास्ति प्रसङ्गः यस्माच्छरीरादयो नित्यसुखस्योप- लोः प्रतिबन्धका भवन्तीति न शरीरादीनामुपभोगार्थत्वात् नित्य- शरीरादिप्रसङ्गाच्च । यथा मुक्तस्य नित्य सुखं कल्यते एवं शरीरादयोपि नित्याः कल्पयितव्याः। एवमस्य वैकल्य माधीयो भवति शरीरादीनां नित्यत्व दृरविरुद्धमशक्य कम्पयितुमिति चेत न सुखम्यापि तस्मिदादेरदृष्टविरुद्धमनित्यत्वं शक्य कल्पयितुम् । प्रमाणाभावादित्युतम् न नास्ति कमात् दार्थाधिगमार्थलात् दहार्य लेोकः प्रवर्तमान राधिगमार्थ प्रवर्तते प्रवर्तन्ने च मोक्ष- (१) मकरसारिणीवी' 'मनसमारतो'-पा. १० ·प्रवर्तते दुव शस्थामौति तथापि म मुच्येत देषस्य बन्धनसमा থার্বিক माणा(स्तेषामपौसाधिगमार्थया प्रवृत्त्या भवितव्यम् सेय प्रति नित्यसुखे ऽर्थवती नान्ययेति । न । प्रतिद्वैतदर्शनात् । हे प्रयासो लोके दृष्टे रयाधिगमायानिशहानार्थी च । नवेद पारिवाज्य किमि याधिगमार्थमाहोनिष्टहानार्थमिति मन्दियते श्रागमादिति रे भागमादेतगम्यते मुनस्यात्मनो नित्य सुखमिति मुक्त सुखी भवतीति श्रूयते । अागमोऽप्येव विचारणीय किमय नित्येन सुखेन योगमा उत दुखेनात्यन्तिकवियोगमाहेति । दृष्टश्च दुखाभावेपि सुखमय प्रयोगो बहुधा लोक इति । एव च ज्वरादिवियोगे लौकिका स्या- चताणा भवन्ति सुखिन सत्ता स्म इति। यदि पुनरय मञ्चवाणको मोक्षे नित्य सुखमिति सुखरागेण प्रवर्तते न मुच्येत कस्मात् रागक पन्धनममाजानात बन्धनसमाज्ञाता राग इनि यद्यपि वेषाद जानादिति रागद्वेषौ हि बन्धनमिति नाप्रतिकृलत्वात । अप्रतिका दुःखहान भवति न पुनरय दुख देटि अदिषशाय प्रवर्तमानt- भतिकृल दु खदानमधिगच्छति। चित्त विमुच्यत इत्यन्ये रागाहोगा तम मामात । यट्रागादिवश पित्तमालम्बनान्तरगत्यन्तरेधूत्पश्चरे न पुनरात्मनि रागादौना सामर्थ्यमस्ति । न । अयने तसिद्धे । चित्तस्यानुत्पादन विरोध वापवर्गमिच्छन्ति तेषामयने बि सोस कि कारण जन्मनो विनाशार्थत्वात् जात मन्नतेरनुत्पादोपवर्ग रति छन् । न । तस्याशक्यत्वात । ममी- विनायदयने वि (९) भोमारा रति माधुः । (सामना-पा. १५. प्रामादित .

·प्रथमोऽध्यायः। रुत्पादो न शक्यते कर्तुम् । कार्यकारणभावप्रवाहस्य सन्ततिभावात् अनागतानुत्पादः क्रियत इति चेत् अनागतानुत्पादस्य विद्यमान- वात् किं क्रियत इति सर्वथा न चित्तस्थापवर्ग, मियतीति कस्य तमुपवर्ग: योऽपरज्यते कोऽपरज्यते श्रात्मा । अथ कापति. दुःखादिभिर्वियोग इति ॥ प्रमेयानन्तरं प्राप्तिः संशयस्य म्यानवता लक्षणवचन मिति या प्रमेयानन्तरं क्रमप्राप्तिः साभिधीयते ॥ समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्य- व्यवस्थातश्च विशेषापेक्षा विमर्शः संशयः ॥ २३ ॥ समानानेकधीपपत्तेरिति सूत्रम् । तत्र समानधोपपत्तेरनेक- धीपपत्तेविप्रतिपत्तेश्च ममयः । विविध एव मशय इतरपदविशेषणाद् भवतीति सूत्रार्थः। समानधर्मादिभ्य उत्पन्नो विषयम्य विषयस्य विशेषं नावधारयति य. म संशय इत्युच्यते । प्रत्ययो नावधारणा- त्मकश्चेति व्याहतं प्रत्ययस्यैतत् यत् विषयावधारणात्मकत्व न चेदं विषयखरूपमवधारयति प्रत्ययत्व व्याइतं भवति न स्वरूपात्याय- नात् खरूपस्य प्रतीयते न पुनरयं विषयखरूपमवधारयति अतश्च समयः प्रतीयत इति प्रत्यय उच्यते। ममानशब्दः साधारणार्थः मानस्य धीपपत्तेरिति माधारणस्येति यावत् । किं पुनरव माधा- रणं कि गुण पाहो सामान्यमिति। यदि गुणः म न साधारण: कस्मात् एकद्रव्यत्तित्वात् परिमाणस्य एकट्रव्यवत्ति परिमाणं तत् कथं साधारण भविष्यतीति सामान्यमपि न युक्तम् द्रव्यारत्तित्वात् ·१२ नता प्रमाणामानम्बमत्वम् । अविद्यमानमपि प्रमाणस्यालन्दनं खतक) न्यायवार्तिके न य॑त्वं द्रव्ये वर्तते किन्तु गुणे । न ह्यूवत्वं परिमाणे प्रवर्तमान सामान्य द्रव्ये संशयं कर्तुमईति कस्माद्गुणस्थावधारितत्वात् यदृत्ति सामान्यं सोवधारित दति न साधारणार्थस्यान्यथाव्याख्यानात् । ब्रूमो गुण: साधारण इति। नापि सामान्यमपि तु मादृश्यार्थः यावहमी पूर्वमट्राक्षं तयोर्यो धर्म, ऊर्ध्ववलक्षणे वर्तते तेन धर्मक मदृशोऽयं धर्म उपलभत इति तस्योपपत्तिरध्यवमायः यदुक्तं भवति सदृशस्य धर्मस्योपलभेस्तदुनं भवति ममानस्य धर्मस्योपपत्तेरिति यस्मात् पुनरेवं नोच्यते ममानधपिलब्धेरिति अयुक्तमपि यस्माद गम्यते(१) गम्यमानस्याभिधानं व्यर्थ केन पुनरेतद् गम्यत(२) इनि विशेषापेन इति वचनेन कथं विशेषस्यापेक्षा पाकाचा सा पानु पलभ्यमानविशेषे युक्ता । यदि चाय विशेष न पश्यति विशेषानु पलर्गम्यत एवं मामान्यं पश्यति श्रय पुनायं सामान्य विशेष पग्वनि विशेषापेक्ष इति व्यर्थ वचनं स्यात् अनेन मामर्थन गम्यते भामान्यमुपलभन इति। अथ योपलब्धिपाय एशोपपत्निशब्द इति उपपत्ति प्रमालगम्यता मा पोपलधि यः धर्मः मोऽविद्यमानवद्भवतीति। का पुनर्विद्यमानस्याविद्यमानेन . पुनरनुपलन्यमानमनायो समा- म भवनि तदप्यनुपनधिलक्षण प्राप्तमिति विपयशन्देन वा विधि प्रत्याह ममानधोपपत्तिश्ब्देन वा विषयी प्रत्ययो विधीयते सौकिक वा न्यायममेन वाक्येनावरुणवीति यया लोके वकारो भवति । (मते-पा.पु.॥ (1) अपने-बा.१ ·प्रथमोऽध्याया। धूमेनामिरनुमौयत इति न च वाक्ये दर्शनशब्दः श्रूयते। अर्थ- प्रत्यायकत्वान्न वाक्ये दर्शनशब्दमनुजानाति धूमं दृष्ट्वाऽथामिरनुमो- यत इति। अव्यवच्छेदहेतोरिति वक्तव्यम् । यदिदं समानधर्मोप- पत्तेरिति पदमेतन व्यवच्छेदहेतोः समानधर्मोपपत्तेरिति वक्तव्यम् । न हि केवला समानधर्मीपपत्तिः संशयकारणमन्यथा कृतकत्वादि- नापि संशयः स्यात् ममानं कृतकत्वं सर्वानित्यांनामिति व्यवच्छेद- हेतुत्वान्न भवति। न । समानार्थापरिज्ञानात् । व्यवच्छेदहेतुश्च भवति समानश्च धर्म इति न युज्यते व्यवच्छेदहेतु म विवक्षिततज्जातीय- यत्तित्वे सति यो विजातीयत्तिः स व्यवच्छेदहेतुः तस्य च समा- नार्थता नास्ति। समानो हि धर्मो यो विवचिततज्जातीयत्तित्वे मति अन्यजातीयत्तिः तबादव्यवच्छेद तोरिति न वक्रव्यम् । मोयं साधारणो धर्म उपलभ्यमान. मशयहेतुः कि केवल इति न केवलः किं तर्हि उपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थितेश्च । यदि चोपलब्ध्यनु- पलब्धी न व्यवस्थिते भवत इति किमेतावन्मात्र माधनमिति नेत्युच्यते । यदि विशेषाकाहा भवति समानधर्ममुपलभते। उप- लब्ध्यनुपलब्धी न व्यवतिठेते। ददं तु यावानिदन्तया वा विशेषा- काक्षायां च सत्यामर्थमन्देहो भवतीति। किमिदं समां कारण- मममां वा ममस्तमिति ब्रूमः । यदि समानधर्मेपपत्तेरिति केवल- मुच्यते । उपलब्धविषयस्यापि सामान्यत उपलब्धिरस्तौति तस्था- ऽपि संशयः स्यात् । यदि पुनरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थिनिश्च संशय इत्येतावदुचीत अनुपलब्धसामान्यस्यापि कचिदुपलध्यनुपलब्ध्यव्यव- स्यास्तीति संभयः स्यात् । विशेषापेक्ष इत्येतावति चोच्यमाने ऽनुपलब्ध- ·भवति क 'उपमा पानवधारणमुपमार्थ । एतेनानेकधमाप न्यायवार्तिके सामान्यस्यापि क्वचिद्विशेषस्मतिरस्तौति सशय स्यात् । एव समान धर्मापन्नध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थितिथेति पदयेऽपि नौयानप्रेहादिगतय न भवति मशय । एवमुपलब्ध्यनुपलभ्यव्यवम्यातो विशेषापेक्ष इति पददये विधीयमाने ऽन्यत्राप्यनुपलधैर्थ माय स्वात। समानधर्मोप- पत्तेविशेषापेक्ष इति चोच्यमाने समानदर्शने सत्यपि विशेषाकाङ्क्षायां सत्यामुपलब्ध ध्यनुपलब्ध्योर्व्यवस्यानान्न भवति मशय । यदाय द्रष्टा पूर्व सामान्यविशेषवन्तमुपलभते तत्र चोपलब्ध्यनुपलब्धी व्यवतिष्ठेते मोऽव द्रया तस्मात् म्यानात् यदापैति सतास्थापगमादिप्रकर्षानिमित्ता- दल्पविषयविशेषानाभामन्ते महाविषय सामान्यमाभासते उप स्तम्ध्यनुपलब्धी पुनर्व्यवतिष्ठेते विशेषानुस्मृतिश्चास्ति नम्मादेकद्विपदपर्युदासेन समस्त लक्षणमुच्यत इति । पनेरुपलाध्यनुपलब्ध्ययवम्यातय विशेषापेक्ष इति चैकपदपर्युदाय एन । ममानधर्मापलधेरुपलन्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातच ममानधर्मोप- पत्तेर्वि पापेक्ष इति च उपलब्ध्यनुपलब्धव्यवस्या विशेषापेक्ष पति च द्विपदपर्युदाम त । ममस्तपदपरिग्रहेण यस्मात् समान धमापलधरूपलाध्यनुपलब्ध्यव्यवम्यातच विपापेचो विमर्ष माय तेन जापयति समसमेतवणमिति । विमर्ष इति नानाविमर्ष विमर्ष । उभावी मृशतीव) मगौति भाग सति भावमाधनम् । करणसाधन वा । मभय्यते ऽनेनामा सप्त। मन्दियते समानधर्माप- पोषिप्रतिपत्तेरोमि याण्यातम् । कातिदेभार्य यथाद्यपदे विपर --- ( पानी-पा..

·प्रथमोऽध्याय परिग्रहेण एकपदे विपदपरित्यागः कृतः। तथाद्यानन्तरयोरपि द्रव्यमिति। अनेकधर्मोपपत्तेः संभय इति। अनेकस्यानेकश्च धर्म इति चेत् अनेकस्य धोऽनेकधर्मः । अनेकस्य द्रव्यगुणकर्मलक्षणस्य संयोगजलं धर्मः अनेकश्च धर्मः सयोगजत्वनिर्गुणत्वनिष्क्रियत्वक्षणि- कत्वानि शब्दे तदेवमनेकधर्मोपपत्तेः मशय इति चेत् तदयुतम् ममानधोपपत्तेरित्यत्र चरितार्थत्वात् । समानधर्मोपपत्तेरित्यनेनैव यौकोनेकत्तिानेकरत्तिः स लभ्यत इति चरितार्थत्वात्। न पुनरनेकधर्माभिधानेन प्रयोजनमस्तीति । अथानेकधर्मशब्दस्य कार्थः असाधारणो धर्मः कथं पुनरसाधारणो धर्मानेकधर्म इत्यनेन समानपदेनाभिधीयते समानासमानजातीयविशेषक्त्वात् समाना- समानजातीयं चानेक तस्मादिशेषको धर्म अनेकम्मादिशेयोऽनेक- धर्म इति तम्य वानेकस्य धी यथा व सोऽयमनेकधर्म इति । एकानेकप्रत्यय हेतुवा धोऽनेकधर्म. यत एव प्रत्ययो भवतीदमेक- मनेकमिति । तत्रैकप्रत्ययहेतुरभेदः । अनेकप्रत्ययहेतुधी विशेषः शब्दस्य विभागजत्वम् । सामान्यविशेषसमवायेभ्यः शब्दस्य सदादिना विशेषेण निर्भकस्य तसिम्तु द्रव्यं गुण: कर्म वेति विभाग- जत्वात् मंशयः। न हि द्रव्यगुणकर्मणामन्यतमं विभागाज्जायमानं दृष्टं सर्वत्रासम्भवात् विभागजवं संभय करोति मर्वत व्यारने- रिति । ननु च विभागजो विभागो विद्यते गुणः । अनभ्युपगत- विभागजविभागस्यैतदेवं भवति । यः पुनरनभ्युपगतविभागविभागः तस्यायं निर्णयहेतुः गुण: शब्दो विभागजत्वात् विभागजविभागव- दिति । अस्तु वा तस्यापि विभागमविभागाममवायिकारणलात् यथा ·न्यायवार्तिक विभागविभागाममवायिकारण शब्दो नान्य पदार्थ इति । तदेव विभागजत्व विभागजविभागासमवायिकारणत्व न ते शन्दागवतीति मवतो व्याहत्ते सायहेतु तुल्यजातीयेवयान्तरशतेषु विशेषस्यो- भयथा दृष्टत्वादिति। समानधर्मोपयोगाद्वाऽसमानानेकधी भवति । यदा यस्य मभयकारणवेनापनीतस्य समानधर्मस्थाममानस्य च ममानस्य धर्मस्योपयोगादनपयुकोऽसमान मानेकशब्दस्य विषय- विशेष इति कस्मात पुनरेकमेव नोच्यते समानासमानधपिपत्ते- रिति नैव शक्यमभिधातुम अनेकस्माट्याहत्तो यो धर्म इति अन्य विग्रहो म लभ्यते लापत्र वा प्रयोजनमेकातरापचयात् लाघव प्रयोजनमाश्रित्याभिधान वा। यद्यनेकधार्थीमाधारणार्थ अमा- धारण धर्म सशयकारणमिति । नेदं निरात्मक जीवच्छरीर प्रा. पादिमत्त्वप्रसङ्गादित्ययमप्यमाधारणत्वात मायहेतुत प्राप्त नषदोष যই মাথাবী এম মাষ্টনৰিনি সানি আধাঘন স্বনি मायहेतुत्व भवति । अवययभिचारादेव व्यतिरेकिणोपि मत्यमाधा रणवे मति व्यभिचारायभिचारी मशयनिर्णयहेतु । यो यभिचारो में भगवहेतु योऽव्यभिचारी स निर्णयहेतुरिति यदि तबीभयोभिचारि- वात् मायहेतुत्व नन्वममानधोपपत्तेरियनेनेव गतमेतत् गतार्थत्वात न मायहेतुत्वेनाय पृथक । मत्यम । व्यभिचारितामनरेण नान्येन न मगयकारणमपि तु व्यभिचारिताया मत्या विधीथमाने व्यभिचार प्रतिषियमानयभिचारयेति भेद ममानधोपपत्तरित्यनेन विधीय- मानयभिधार उपदिश्यते विभागजवादियनेन प्रतिषिध्यमानव्यभि पार इति। एतावता यगभिधानम् । नत्र पहुंदासविषयवार ·प्रथमोऽध्यायः। व्यभिचारिधर्मदयोपनिपातोऽनेकधर्म इति केचित् । एके बनेकधर्म इत्यन्यथा व्याचक्षते एकसमादन्योऽनेकधर्म इति। एव च विरुद्धाव्यभि- चारिधर्मइयोपनिपातो लभ्यते यं प्रति नर्कमाहुः स च संशय- हेतः यथा श्रावणवकृतकत्वे शब्दस्येति । तदयुताम् । असम्भवात् । न ह्यव्यभिचारिणे विरुद्धावकस्मिन्नर्थ धर्मो सम्भवतः वस्तुनो वैरूण्यासम्भवात् याभावव्यभिचारिणौ स्याताम् एकतम वस्तु यात्मकं भवेत् न चैतदस्ति तस्मान्नोभावव्यभिचारिणाविति। न चाय प्रयोगो युक्तः। कथमिति । यदि तावदय प्रयुझे यथा प्रयुक्त नो हेतुः तथायमपौति । प्रसिद्धेन व्यपदेशा भवन्तौति सिद्धं सर्वस्याहेतुत्वम् विरुद्धार्थप्रतिपत्तिबाधितत्वादुत्तरस्यानभिधानम् । अथैवं क्रियते यथैव द्वितीयमनुमान न भवति तथा प्राकनमपौति एवं प्रतिपन्नं द्वितीयानुमानस्यामाधकत्वम् अत्र विरुद्धधर्मावेकत्र सम्भवत इति सम्भवान्न विरुद्धौ। कय विरुद्धार्थः कि सहासम्भवः श्राहो विरुद्धार्थ- साधकत्वम् अथ स्वरूपमिति। यदि महासम्भवः स नास्ति दर्शनात् । अथ विरुद्धार्थसाधकलं विरोधः तदपि न युक्तम् वस्तुनो यात्म- कलासम्भवात् यदि विरुद्धार्थमाधकत्वमनयोधर्मयोर्भवेत् एकं वस्तु यात्मकमापद्येत । अथ स्वरूपमनयोविरुद्धमिति न किञ्चिदाधित- म्भवति यस्मात् कृतकत्वं न श्रावएवं श्रावणत्वं वा न कृतकत्वं तस्मान्न मंशय दूति। उपेत्य वा विरोध यदि विरुद्धार्थाभ्यां शतकात्वश्रावण- स्वाभ्यां शब्दे संशयः क्रियते विशेषदर्शनादुपजातः कस्य दर्शनानि- वर्तते न हि विशेषदर्शने पति विशेषाकाहा भवति यथोपलब्ध- सामान्यस्य विशेषाकाहा भवति। प्रत्यचतो निवर्तिप्यत इति चेत्। .13 ·मन्द पुपसभ्यते मतत तु तहमा भवति यावश कृतायोति न भवति यथाऽनित्या वृद्धि कृतकवादिति इद खलु फतकल न्यायोऽनुमानमूलमुच्छिनत्ति नाय न्यायो वाधित युक्त नित्याम- धर्मया मातत्यादभिग्नापानुपपत्ति भायमतहमा कदाचिदपि न्यायवाति न। योऽनुमानाभ्या मनिपाताभ्यामर्थे सपाय स प्रत्यवानिवर्तियत इति । तन्न युक्तम् । प्रत्यक्षाविषयत्वात् । नाथमर्थ प्रत्यक्षविषय इति । कि शब्दोऽनित्यो वेति। भागमानिवर्तिय्यत इति चेत् । न । आगमस्य च विचार्यमाणवात भागम एवाय विचार्यते कि पाब्दो नित्योऽथानित्य इति। न चाय प्रत्यचविषयो नागमविषय अनुमा नाभ्या च नाय परिच्छेत्तु शक्यते सोऽयमनिवर्त्य समय प्राप्त । भवतु कि नो बाध्यते कथ न वाध्यते । यदा ववन्तरपरिच्छेदकमनुमान शब्दे दृष्ट म चानवधारितस्वभावो नित्योऽनित्य इति । तव चोप नभ्यमान कतकत्वमन्यत्र बुद्ध्यादौ सायतिरिति मर्वमनुमानम नित्यत्वमाधन न स्यात् सर्व धानुमानमय न्यायो बाधत इति यथ वात् नायमस्मान्यायो याधते यस्य नित्य किञ्चिदस्ति तस्य विरुद्धा यभिचारी भवति । अस्माक तु पक्षे नित्य किञ्चिन्नास्तीति । ना बाधापरिज्ञानात् न भवता बाधविषयोऽवलोकित किन्तु नित्य मामाक नाम्नीनि एतावन्मात्रेण परपने दोषोऽभिधीयते भवतामपि पक्षे विरुद्धाव्यभिचारी कृतावकाश कथ मप्रतिष विज्ञान मत्वा द्रूपवदित्येक अप्रतिघ विज्ञान स्वरूपबावेदनावदित्यपर । तदव मयभिशारिधमदयोपनिपातान मप्रतिष नाप्रतिष विद्यत् नमा दपन्यायाय विरुद्धयोच धमयो मनिपातान्दे माय रति ·प्रथमोऽध्यायः । ६ अभिलापो न स्यात् नित्योऽनित्य इति । न हि कदाचिदयं द्रष्टा एकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुपुरुषधर्मावुपलभमानः शनुयाइनुम् स्थाणुर्वा पुरुषो वा । नैवं भविष्यतीति व्याहतमुच्यते । ननु च भवताभि- धीयते नित्य इति मयाप्यभिधीयते अनित्य इति कथं नाभिलप्यते सोऽयं विरुद्धाव्यभिचारिन्यायो विचार्यमाणः सर्वथानुमानं बाधत इति अलमनेन। श्रथ कृतकत्वश्रावणवे सहिते हे भवत इति तथापि कृतकत्वश्रावणवे महिते न विभागजवानियेत यथैव विभागजत्वमन्यावृत्तित्वादसाधारणं शब्दे संशयं करोति तथा कृत- कलश्रावणत्वेऽपि शब्दवृत्तित्वादन्यत्रासम्भवात् मंशयहेतु भवतः मोऽयममाधारण एव न धर्मान्तरं तद्ग्रहणेनैव महोत इति तस्मा- देकरमादन्यो धर्मोऽनेकधर्म इति वक्तव्यमिति। यदा पुनरेवम्भूतौ धर्मावेकस्य वस्तुनो भवतः तदा तेनोपलब्धा तस्य वस्तुनः किं प्रतिपत्तव्यं तदा तयोरेव धर्मयोः मामर्थ्याधिगतौ यत्नः कर्तव्यः नोभावेतो साधने कतरोऽत्र माधनं कतरवासाधनमिति सामर्थ्या- धिगमे यनः करणीय इति। यत्नश्च क्रियमाणोऽनित्यसाधनेम्वेवाव- तिष्ठते कुतो नित्यत्वस्य प्रमाणबाधितत्वात् तच्चीपरिष्टावक्ष्यामः । नदेवं व्यवस्थितमेतत् अनेकधर्मोपपत्तेरसाधारणात् धर्मात् मंशया इति विप्रतिपत्तेः संशय इति व्याहतार्थप्रवादो विप्रतिपत्ति- शब्दस्यार्थो व्याहतार्थप्रवादविषयत्वमुपलभमानस्योपलव्ध्यनुलब्योश्चा- व्यवस्याने सति तगतविशेषार्थस्मृतौ सत्यां संशयो भवतीति । तत्र समानोऽनेकय धर्मों ज्ञेयस्य उपलब्यनुपलब्धी पुनर्जाटस्ये इति भाय्यम् । तत्रोपलभ्यनुपलब्योस्तावत् पृथक् संशयकारणत्वं न भव- ·समानधर्मोपपत्त्यादिभि पदे पृथक् पञ्चविध माय वर्षयन्ति । विमर्प माय इति सूचार्थ । एवमनेकधापपत्तर्विप्रतिपत्तेश्चेति धमापपत्ती मत्यामुपलभ्यनुपलब्यव्यवस्थाया च सत्या विशेषापेको वायम् । तमाम्रोपनध्यनुपलव्ययवस्या पृथक् सायकारणमिति । उपलव्यमुपलव्यादैविध्यान मगयो न युफ कुत होकविरोधान् (1) मामरमापरिनियनि- पाव सामु मिर न्यायवार्तिके वौति चर्चितमेतत् । ममानोऽनेकश्च धर्मो ज्ञेयस्थ इत्येतदपि न बुद्ध्यामहे। किमत्र धर्म संशयकारणमथ ज्ञानमिति । न धर्म सायकारणमित्यनेकधा समर्थितम् । समानानेकधर्मज्ञान तु साय कारण तच्च ज्ञातरि वर्तत इति नास्ति भेद । भमानानेकधर्मयोस पृथगभिधान(1) उन प्रयोजनम् विधीयमानप्रतिषियमानधर्मभेदा- दिति। विप्रतिपत्तेरित्यय वऋगत संशयहेतु । केऽत्र सम्यक्मतिपन्ना के मिथ्येति श्रोत मन्देहो भवति एतावता भेदेन पृथगभिधानम्। समानधर्म म एवायमिति चेत् समानधर्मापपत्तेविशेषापेथो विमर्षय प्रतिपत्तेश्चेति(र) सर्व एवाय समानधोऽभिधीयते तस्माद यथ्यात् पृथगोकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेय इति न प्रयोजनमस्ति। अत एव चक्रव्यम् । समानधर्मोपपने विशेषापेची विमर्ष माय इति म सूत्रार्थापरिज्ञानात् सूत्रार्थमपरिज्ञायैतद्देश्यते । यथा च भेद समानानेकधर्मोपपत्तेविप्रतिपत्तेशेति तथा वर्णितम् । अपरे पुनः समानधोपपत्तैर्विशेषापेची विमर्ष मशय इति एव शेषेषु पदेषु नत्र युक्रम उपलध्यनुपलव्ययवस्याया पूर्वपदविशेषणत्वात् समान (स्वभिमान-नि माधु। पिन् । सतप।

·प्रथमोऽध्याय'। उपलब्यनुपलथ्यो विध्यात् मंशयो भवतीति ब्रुवाणे लोकं बाधते। कथमिति यत्किञ्चिदयमुपलभते सर्वचास्य संशयो न() भवितव्यम् । किं कारणम् उपलभ्यमानं वेधा भवति । उपलब्योर्दैविध्यात्तु यः संभयो भवतीति तस्य कुतो निवृत्तिः विशेषदर्शनानिवर्तत इति चेत् विशेषेवण्येवं य एते विशेषा उपलभ्यन्ते किमेते सन्त श्राहोऽसन्त इति यावदुपलब्धिवैविध्यात् संशय इत्यनिवर्त्यः संशयः । एवमनुप- लब्धिदैविध्येऽपि वक्तव्यम् न चास्य कचित् समाश्वास. स्यात् । यदाय- मपवरकादौ सर्पदौनुपलभते तदा सर्पवत् तद्देश्य उतासर्पवदिति संशयः अयमपि संगयोऽनिवर्त्य एवेति सर्वचाश्चामो न स्यात् । येषां च पञ्चविधः संशय इति सूत्रार्थः तैरस्य कारणकृतो भेदो वक्तव्यः स्वभावकतो वा। तद्यदि कारणकृतो न पञ्चविधोऽनेकरूपः संशय दूति प्राप्तम्। अथ स्वभावभेदात् स्वभावभेदस्यासम्भवादेकरूपः संशोति, संगय इति । तस्मात् पञ्चविधः संशय इति न सूत्रार्थः समानधर्मग्रहणान्न संगयो धर्मिविषयत्वात् यदिदमुच्यते समानधर्मी- पपत्तेः मंशय इति । तदयुक्तम् । धर्मिविषयत्वात्। न हि समाने धर्म उपलब्धे धर्मिणि संशयो (न) युक्तः धर्मधर्मिणोéदात् । न हि गवि दृष्टे अश्वे संशयः (धर्मिणशादृष्टत्वात् । नानुपलधे न निर्णते मंगयो भवतीति च व्याघातः । धर्मधर्मिभावात् संशय इत्येके । एके तावत् परिहारं ब्रुवते धर्म दृष्टे धर्मिणि संशयः(१) ) धर्म- धर्मिभावानुपपत्तेः न हि धर्मधर्मिभावेन नानात्वं निवर्तते । अथ (१), मरेपन, रति, माrg , (1) परीक्षार-पा.१ पु.1( ) एतन्मध्यस्य पाठोऽनुपरक्त इति सूचिम र पु.1 ·ननुस्मरति उतान्यस्येति । यदि तावत् तस्य तन्न यनं तद्विशेषाणां धचिदननुभवात् मोऽर्थ. पूर्वमुपलब्धविशेषः तहतान् विशेषाननुसार- तौति युक्तम् नदिशेषाणामनुभूतत्वात् यदा पुनरयमनुपलब्धविधे न्यायवार्तिके धर्मधर्मिभावे नियामक इच्छादिसूत्र तर्हि व्याहन्यते कथमिति इच्छादयः प्रतिसन्धानादात्मानं गमयन्तौति सूत्रार्थः। तत्र पर: प्रत्यवस्थितः कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानमिति न नानावस्था- वधानादित्येनेन निवर्त्यते। .पुनर्भवता धर्मधर्मिभावादिनि पुनर्बुवता नानात्वमेव धर्मधर्मिभावविशिष्टं नियामकमुच्यत इति शक्नुयात् परोऽपि वक्तुं कार्यकारणभावो नियामक इति तस्मादप- व्याख्यानमेतत् धर्मधर्मिभावात् मंगय इति । अथ समानधर्माप- लधेरन्यसिमन्नुपलब्धे धर्मिणि मंगयो भवतीति कः परिहारः। अयं परिहारः बहुव्रीहिः समासोऽतो धर्मिणोऽभिधानं समान- धर्मापपत्तेरित्यनेन पदेन बहुनौहिसमासे धर्यक व्यपदिश्यते कथं समानो धर्मो यस्य स भवति ममानधर्मा समानधर्मण(१) उपपत्ति ममानधर्मापपत्तिः किमुक्तम्भवति समानधर्मवतो धर्मिणो दर्शना- दिति । विशेषापेको विमर्षः संशय इति विशेषापेक्षो विशेषस्मृत्य- पेक्ष इति । अथ मा विशेषस्मृतिः किंविशेषविषया उतान्यविषयेति योमौ संशयस्य विषय तं समानधर्माणमुपलभते तस्यायं विशेषाः मामान्ये उपलभ्यमानः मन्दिह्यते तत्र विशेषानुस्मृति. कथम् नदिशे- पाणामनुभूतत्वादिनि । न । सामान्यवचनलात् । विशेषापेक्ष इति (१) समानधर्मपत इनि-पा.पु.। सच प्रामादिक ।

·प्रथमोऽध्यायः। भामान्यवचनं पुनरनेनावधार्यते तस्य वान्यस्य वेति यदा तद्गता विशेषाः सुस्मर्षिता भवन्ति तदानुभूतेषु विशेषस्मृतिः यदा वनुप- लब्धपूर्व संशयः तदा मादृश्यादन्यगतान विशेषान् सुस्मर्षते एवं तावयवस्थिते विविधः मंजय इति । अनेन च संपायलक्षणेन यान्य- न्यानि विरुद्धानि तान्यपि सग्टहौतानि। यथा काश्यपीयम्() । सामान्यप्रत्यक्षात् विशेषाप्रत्यक्षात् विशेषस्मृतेश्च संशय इति। अस्यार्थः सामान्यप्रत्यक्षादिति सामान्यवतः प्रत्यक्षादिति विशेषाप्रत्यक्षत्वम- व्यवस्थित विशेषत्वं नास्य विशेषा व्यवस्थिता इति विशेषस्मतेश्च मंशय इति समानम् । कथ पुनरनेन सूत्रेणामाधारणो लभ्यत इति स्लभ्यते च व्यभिचारित्वात् व्यभिचारी साधारणः तच्चामाधारणे ऽपि व्यभिचारित्वमस्तौति लभ्यते। अनेकधर्मापपत्तिस्तर्हि पृथन पठितव्या(२) अन्वयव्यतिरेकभेदविवक्षायां पृथगभिधानं पुनः मशय- कारणभेदविवक्ष्यति। ये त्वच विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषास्मृतेश्चेतिपदयोः पौनरुत्यं वर्णयन्ति । सामान्यप्रत्यक्षाविशेषस्मृतेश्च समय इत्यभि- धीयमाने किल गम्यत एतद्विशेषाप्रत्यक्षादिति न हि कश्चिद्विशेषान(२) प्रत्यक्षान् स्मरति। तन्न । सूचापरिज्ञानात् । नाय सूत्रार्थः विशेषाणामप्रत्यक्षत्वमिति । अपि त्वव्यवस्थित विशेषवत्त्वं विशषाप्रत्य- चलमित्यतो नायं दोष इति। अन्ये तु सगयलक्षणमन्यथा व्याचक्षते। माधर्म्यदर्शनादिशेषोपलिमोविमर्षः संशय इति । तैरपि माधर्मस्या- वधारितत्वात् मंशयस्य विषयो वक्रव्यः। धर्मोति चेत् ननूतः मंशयस्य (१) काग्यपी नितिरित्यमर । (E) पार्चितया-पा.पु.। (३) प्रत्यक्षान-इति केचित् ।

·न्यायवार्तिके क विषयो धर्मों मत्यमुनो न पुनयुकः कथं न युक्तः यदि तावद्धर्म- व्यतिरिक्त धर्मिणमभ्युपैति व्याहतं भवति । धर्मधर्मिणोच नाना- त्वान्युपगमे धर्मस्यावतत्वात् धर्मिणशादृष्टत्वात् न ह्यन्यस्मिन् दृष्टे ऽन्यत्र मंगयो भवति। अथाप्यस्मद्दिशा साधाभिधानेन धय॑वोच्थेत नन्न युक्तं मधर्मणो भावः साधर्म्य माधमिति च भावाभिधानेन धर्माभिधीयते न धर्मो न च युक्तोऽन्यस्य दर्शनादन्यच संशय इति । श्रार्थान्तरभावं नाभ्युपैति तथापि माधर्म्यस्यावस्तत्वात् क संशय इति। यदि चायं धर्मिणं नोपलभते कस्यायं विशेषमुपलिपोत । न हि माधर्म्यस्य विशेषाः मम्भवन्तौति। अथ सामान्यवतो विशेषा रति तन्त्र तथास्यादृष्टवादित्युझम् । न मामान्यविशेषाः मन्तौति मामान्यवतो विशेषा भवन्तीत्येवं ब्रुवता मामान्यविशेषतद्वतां भेदो- नुभातो भवति व्यर्थञ्चाभिधानं न मामान्यविशेषास्तदतो विशेषा इति । उपलभ्यनुपलधियवस्याने च माधर्म्यदर्भने मत्यपि विशेषो- पनिमायां प न मंगयो भवतीति उपलक्ष्यनुपलब्यव्यवस्थात इति वश्यम् अनेकधर्मदर्भनादिति च ममानानेकधमपिपत्तरित्येव- मादिवाक्यं मायलवणं तदिचार्यते किन्तावदयं कारणोपदेश आहो मंगयम्वरूपावधारणमिति । यदि कारणनिर्देशोत्यस्पमिद- मुथते ममानानेकधर्मादिभ्य इति अन्यान्यपि मंगयकारणानि तान्युपमप्येयानि । ययात्ममन मंयोग पान्तरम्य श्राममन मधिकर्ष रट्रियामप्रिकर्षा याम्नेति। प्रष स्वरुपावधारणं कारणं नि- मोनर्षक: मनोनिः मंगय इति वनयम। वम्त तावत् कारणा- वधारणम् मम कारणानरमथुपनस्पमिति न गेदं कारण- .

·प्रथमोऽध्याय । - धारणार्थमपि त्वसाधारणकारणनिर्देशोऽयम् तस्मादिन्द्रियार्थसनि- कर्षादौनामप्रसङ्गः प्रत्यक्षमाधारणत्वात् स्वरूपनिर्देशो वा भवत इदमेवास्य स्वरूपं समानधर्मादिभ्यो जन्मेति मोऽयमेवम्भूतः संभयो विचारागतयोपादीयते। मशयवदिपर्ययोऽपि विचाराङ्गम् मोऽपि पदार्थत्वेन वक्तव्यः सत्यममौ पदार्थो न तु विचाराङ्गमित्यतो नाभिधेयः कथं न विचाराङ्ग यथा मन्दिग्धस्तविशेषप्रतिपत्तये यतते नैवं विपर्यस्त) इति. न्यायविद्यानङ्गलात् अतो नाभिधीयते ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम् ॥ २४ ॥ यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत् प्रयोजनम्। यमर्थमधिकृत्येति । व्यवसायोधिकारः। कस्य व्यवसायः सुखदुःखमाधनानाम् । दद सुखसाधनमिति ज्ञात्वा सुखाप्तये प्रयतते ददं सुखसाधन(मिति चाधिगम्य दुःखहानायेति। सुखदुःखयोरवाप्तिहानाभ्यामय लोकः प्रमज्यत इति । सुखदुःखाप्तिहानौ प्रयोजनमिति । अनेन च प्रयो- जनेन सर्वे ऽर्थाः सररहौता भवन्तौति । एकस्मिंश्च सूत्रार्थ परस्य दोषविवक्षया चोद्यमानस्य वनुमशक्यस्य व्यवहारो लौकिकोऽयमर्थः प्रसज्यते ऽनेनेति प्रयोजनमिति । न चानेन न्यायस्य किञ्चित् कियत इति न्यायागभावो नास्तीति यस्तावलौकिकोऽयमर्थ इति न त) प्रकृष्टतार्किकादन्यो वनुमईति। अयमेव च पदार्थी लौकिको न प्रमाणादय इति कश्चासौ लौकिक इति । यदि प्रमाणोपपत्र- (१) विपर्ययस्य-दनि १ पु.1 (२) दुखसाधनमित्यनुमौयवे । (१) मवे-इति छेद ।

·न्यायवार्तिक
मित्ययमर्थ; अतिदोषोऽयं प्रमाणोपपन्नं न वक्तव्यमिति । श्रथा-
लौकिकशब्दार्थः तन्न बुध्यामहे कथमन्य इति तदपि प्रयोजन
न्यायस्याङ्गं न भवतीति । तदयुक्तम् । या खलु निःप्रयोजना चिन्ता
मा न न्यायाङ्गमिति परीक्षाविधेस्तु प्रधानाङ्गं प्रयोजनमेव तन्मल-
बात परौनाविधेरिति ।
लौकिकपरीक्षकाणां यस्मिन्नर्थे बुद्धिसाम्यं स
दृष्टान्तः ॥२५॥
लौकिकपरौचकाणमिति सूत्रम् । बुद्धिमाम्यविषयो दृष्टान्त
इति सूत्रार्थः । एवं चाकाशाद्यवयोध इति यदि पुनरेवमवधार्यते
लौकिकानां परौचकाणं च यो विषयः म दृष्टान्त इत्यलौकि-
कार्थी न दृष्टान्तः स्थादाकाणादिरिति उदाहरणत्वेन तु लौकिक-
परीतकविषयस्याभिधानात् न तु लौकिकपरौनकाणमेवेति । मोऽयं
दृष्टान्तः मारूण्यव्युत्पत्यर्थी वा म्यादसिद्धसाधनार्थी वा यदि तावत्
माझ्ययुत्पायर्थस्तदा नोपमानाद्भियते प्रथामिडमाधना नोदा-
हरणद्भिद्यते यद्युपमानं प्रमाणेऽन्नावः त्रयोदाहरणमवयवमिति
न पृयक दृष्टान्नोऽस्तौति। इदं उत्तरमप्रतिममाधेयमिति पश्यामः ।
कामात् पयस्याप्यविज्ञानात्। एवं ब्रुवना न दृष्टान्तो नोदाहरणं
नोपमानं विज्ञानमिति । मारुप्ययुत्पत्यथ तावदुपमानं न भवनौति
वर्णितम्। दृशान्तः मारुष्ययुत्पत्यर्थ: अमिद्धमाधनार्थी वेति दृष्टान्तों
म भवति उदाहरणार्थमुदाहरणं वर्ण यन्तो वक्ष्याम इति ॥
तन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्तः ॥२६॥

·प्रथमोऽध्यायः। सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तर- भावात् ॥२७॥ ददमित्यम्भूतं चेति भाग्यम् । इदमिति सामान्यतोऽवगममाह । इत्यभूतं चेति विशेषतः । एतदुक्तम्भवति । सामान्यविशेषवदाभ्य- नुज्ञा सिद्धान्त इति। अस्थार्थस्य प्रदर्शनार्थ( सूत्रम् । तन्त्राधिकर- णाभ्युपगमसंस्थितिः सिद्धान्त इति । किं पुनरिदं सूत्रं लक्षणार्थ- भाहो विभागार्थमिति । किं चातः यदि लक्षणार्थ तन्त्राधिकरण- ग्रहणं न कर्तव्यं एतावद्भवत्वभ्युपगमव्यवस्था सिद्धान्त इति । अथ विभागार्थ मर्वतन्त्रयहणं कर्तव्यं प्रतिज्ञादिवत् यथा प्रतिज्ञाहेवदा- हरणोपनयनिगमनान्यवयवा इति समस्ताभिधानम् । एवं सर्वतन्त्र- प्रतितन्त्राधिकरणाभ्युपगमसंस्थितिरिति वक्तव्यम् । लक्षणार्थ च सूत्रा- न्तरं वक्रव्यम्। सर्वतन्त्रप्रतितन्त्राभ्युपगमसंस्थित्यर्थान्तरभावादित्यस्य सूचार्थी(२) न्यो वक्तव्यः। अथेद विभागार्थ तथापि(९) पूर्वसूचं परि- त्यज्यताम् अथ विभकानां पुनर्विभाग: त्रिविधा चास्य शास्त्रस्य प्रत्तिरिति व्याहतम् । विभागच नियमार्थः । विभक्कानां विभागः किमर्थः । यदि नियमार्थः पाद्येन सूत्रेण रुतत्वान्न प्रयोजनमस्तौति तस्मात् पूर्वमुत्तरं वा सूत्रमनार्षमिति । नानार्षम् । श्राद्यस्य लक्ष- णार्थत्वादुत्तरस्य विभागार्थत्वादिति। विभागच नियमार्थ इत्युक्तम् । एतेन अनेकधा भित्रस्य सिद्धान्तस्य चतुर्धासंग्रह इति नियम दर्शयति । अथाचं सूत्रं कथं लक्षणर्थमिति । तन्त्राधिकरणाना- (१) स्यार्थ प्रदर्शनार्थ-पा.पु.1 (१) सूत्रम्यार्थी-इति साधु । (२) पापि-पा. १ पुः । अथापौनि केचित् ।

·१.८ न्यायवार्तिके भानामभ्युपगम इनि सूचार्थः। तन्त्रमधिकरणं येषामर्थानां भवति ते तन्त्राधिकरणः तेषामभ्युपगममंस्थिति रित्थम्भावव्यवस्था- धर्मनियमः सिद्धान्तो भवतीति किमुक्तम्भवति योऽर्थी न मास्त्रितः तस्याभ्युपगमो न सिद्धान्त इति ॥ सर्वतन्त्राविरुद्धस्तन्नेऽधिकृतोऽर्थःसर्वतन्त्र सिद्धान्तारा सर्वेषां सम्प्रतिपत्तिविषयः(२) मर्वतन्त्र सिद्धान्त इति । यथा प्रमाणनि प्रमेयसाधनानि न दृष्टान्तात् सर्वतन्त्र सिद्धान्तो भिद्यते तत्राप्यविप्रतिपत्तिरिहापौति भिद्यत इत्याह । दृष्टान्तो हि वादि- प्रतिवादिभ्यामेव निश्चितः न पुनरेवं सर्वतन्त्रसिद्धान्त इति । अनुमानागमयोराश्रयो दृष्टानो नैवं सर्वतन्त्र सिद्धान्त इति । घद्यनुमानागमयोराश्रयो दृष्टान्त इति प्रत्यक्षेऽपि प्रमशः प्रत्यक्षमप्य- सुमानागमयोराश्रयः तत्कारणत्वात् यः प्रत्यक्षविषयः मोऽयों दृष्टान्तो- धिगतार्थः कथ्यत इत्यनुमानागमयोराश्रयः । अधिगमसाधनं तु प्रत्यक्षं तस्मान्न प्रत्यचे प्रमङ्गः।। समानतन्त्रसिद्धः परतन्त्रासिद्धःप्रतितन्त्र सिद्धान्तः॥२८॥ सामान्य विशेषतता नियमनाभ्युपगमः प्रतितन्त्र सिद्धान्त इति। यया भौतिकानौन्द्रियाणौति योगानामभौतिकानौति मांख्यानामिति॥ यसिक्षावन्यप्रकरणसिद्धिः सोऽधिकरणसिद्धान्तः ॥३०॥ 10 अपमम चिनि-पा...! ( मप्रनितिषिय रनि कचिम्।

·प्रथमोऽध्यायः वाक्यार्थमिद्धौ तदनुषङ्गी योऽर्थः मोऽधिकरणसिद्धान्त इति तस्योदाहरणं माथ्ये। यथेन्द्रियव्यतिरिक्तो ज्ञाता दर्शनस्पर्शनाभ्या- मेकार्थग्रहणादिति ॥ अपरीक्षिताभ्युपगमान तविशेषपरीक्षणमभ्युपगम- सिद्धान्तः ॥३१॥ अपरीचिताभ्युपगमादिति सूत्रम् । अपरीक्षितोऽसूत्रित इति योऽर्थः सूत्रेषु नोपनिबद्धः भास्खे चाभ्युपगतः मोऽभ्युपगमसिद्धान्त इति । यथा नैयायिकानां मन दुन्द्रियमिति । वैशेषिकाणां नेयायिकानां च श्रोचमाकामिति । श्रपरीक्षितः शास्त्रानभ्युप- गतः खबुधतिशयविख्यापयिषया परबुद्ध्यवज्ञानाच प्रवर्तत इति न युतम् । कुतः परावज्ञानस्यायुतत्वात्। यदि तावत् परस्यामामी बुद्ध्वा नायं समर्थ इति प्रवर्तते तदानेन न परः प्रतिपादितो भवति किन्नु विप्रतिपादितः यथाज्ञः कि तस्य प्रतिपादयितव्यम् । अथ परिजातमामर्थ्य पुरुषमवजानाति तदापि नातिमयबुद्धिमतो- वज्ञानस्यायुक्तत्वात् तस्मान्नायं सूचार्थोऽमा स्त्रिताभ्युपगमः मिद्धान इति । सर्व एवायं परः खमुखेनार्थापत्या वा विधीयत इति कि- मनेनातिविस्तृतेनेति केचित् । पक्षपर्याय एव सिद्धान्त इत्यपरे। पदस्य किलायं पर्याय: सिद्धान्त इति सिद्धानः पर्यायोऽयमिति न बुद्यामहे सिद्धान्त इत्युपपन्नप्रमाणकोऽयमर्थः तप्रत्ययादभ्युपगमः पक्ष इत्यन्यतरवादिविप्रतिपन्नन्यान्यतरं प्रति कर्मतया वस्तुनो यदु- पादानं म पचः यश्च कारकशब्दो यश्च वस्तुणब्दो नैतो पर्यायौ अन्यथा परशच्छेदनमिति परशरिति कदाचिदभिधीयते यदा ।

·न्यायवाचिके । पुरुषव्यापारनिरपेक्ष वस्तु सविधीयमानतयावतिष्ठते छेदनमिति च यदेाद्यम्योद्यम्य दारुणि निपात्यते तावेतौ छेदनपरशशब्दो वसुन क्रियासम्बन्धासम्बन्धापेशे प्रवर्तते इति तथा सर्व एव कारकशब्दा न द्रव्यमान वा क्रियामात्रे वर्तन्ते। किन्त हि किया- साधने क्रियाविशेषयुक्त इति कारकशब्दश्च पक्षो न सिद्धान्त । म कथ पर्यायो भवतीति सर्वनन्वसिद्धान्तश्च पक्षपर्याय इति । अहो पर्यायशव्देषु कौशल भदन्तस्य पदो विचारणयामिष्टोऽर्थ इति चाभिधीयते अविचारणीयश्चार्थ पचेऽन्तर्भवतीति चित्रम् । अथ पुन मर्वतन्त्र सिद्धान्न नैव प्रतिपद्यते तेनापि सर्वतन्त्र सिद्धान्त निहुवानेन तदमत्त्वप्रतिपादको न्यायोऽभिधेय यशामौ न्यायाभ्युप- गम म मर्वतन्त्रमिद्धान्त इति व्याहतम्। सर्वतन्त्रमिद्धान्ते नास्तीति। अथ न्यायमपि न प्रतिपद्यते अनिवृत्ती व्याघात वचने वचने १ यदि तावन्यायोऽस्तीति प्रवीति प्रतिपादयति नास्ति चेति व्याहतम् । अथ ब्रवीति अवचनेऽस्यार्थी न सिद्ध (७ तस्मात् सर्वतन्त्र सिद्धान्तो नास्तीति मन्भमयाहतम् । इद तावत् भवान् प्रष्टयो जायते कि पर मिद्वान्नमामान्य भवतु अथ मग्रह पक्षगन्देन मिद्धान्तस्य अथ मिद्धान्तम्य पशब्द पर्याय रति नदि तावत् मिद्धान्तमामान्य तमाम्यव्यापकलात् न हि पद मर्वतन्त्रमिद्धान्त व्याप्नोनि श्रमाध्य- मात् यया मत्ता द्रव्यगुणकमांणि च्याप्नोति व्यापकलात् मामान्य भवति मेव पक्ष इति । पर्यायान्दोऽपि न भवतीत्युतम् । यदि प पर मिद्धाश्याय मर्वतम्वमिद्धान्त माथ्यो जायते मर्वतमामि- (७ मिथ-पा...।

·प्रथमाध्याय । द्धान्तः साध्योति व्याघातः अर्थापत्तितोऽधिकरणसिद्धान्तस्याभेद इति चेत् अथापि न मन्येथाः अर्थापत्तितोऽधिकरणसिद्धान्तो न भिद्यते भिद्यते वाक्यार्थप्रतिपत्तौ तद्विपरीतवाक्यार्थप्रतिपत्तिरी- पत्तिर्वाक्यानुषङ्गी योऽर्थः सोऽधिकरणसिद्धान्त इति ।। प्रतिज्ञाहेतृदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ॥३२॥ प्रतिजाहेवदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः । अवयवानां विभा- गोद्देशार्थ सूत्रम् । विभागोद्देशश्च नियमार्थः । किं नियन्तव्यं दशा- वयवं व्यवयवं च वाक्यं () एके तावद्रुवते दशावयवं वाक्यम् । अपरे अवयवमिति । उभयनियमज्ञापनार्थः प्रतिज्ञादीनां विभा- गोद्देश इति । कथं पुनर्जिज्ञासादयोऽवयवा न भवन्ति पराप्रति- पादकत्वात्। परप्रतिपादका ये वाक्याङ्गम्भूता इतरेतराप्रत्यायितेना- नार्थवन्तो वाक्याङ्गतामुपयान्ति ते ऽवयवाः । वाक्यानलमवयवार्थः किं पुनर्वाक्यम् यस्य प्रतिज्ञादिभिरुपद्दतस्य(९) विशेषावस्थापनमर्थः तदाक्यं वाक्यार्थ संहत्येते पञ्च निष्पादयन्तीत्यवयवा इत्युच्यन्ते न पुनर्जिज्ञामादयः परप्रतिपादका इत्यतो न वाक्यस्यावयवा इति निश्चितखाच्च । निश्चितच माधयिता भवति। न तस्य जिज्ञासा- मंगयौ स्तः प्रयोजनमपि साधनादेव गम्यते शक्यप्राप्तिशेति न ह्यशक्यमप्रयोजकं वा कश्चित् माधयतीति तस्मात् प्रयोजनशक्यप्राप्ती अपि न वाक्यावयवौ। प्रकरणे तु जिज्ञामादयः समर्था दति भाय्यम् । प्रकरणमेते उत्यापयन्तीति । न हि जिज्ञासादीनन्तरेण (१) वाच्य--पा०२० । (१) इतस्य।

·११२ न्यायवार्तिके प्रकरणस्योत्थानमस्तौति प्रकरणोत्थापका अवयवा जिज्ञासादय इति । परप्रतिपादकत्वात्तु प्रतिज्ञादौनामयमधिकार इति ते उपदिश्यन्ते । अवयवमपि वाक्यं तथा न भवति तथोपनयनिगमनयोरर्थान्तर- भावं वर्णयन्तो वक्ष्यामः॥ साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ॥३३॥ तेषां त्ववयवलेन मामान्येन संग्रहीतानामितरेतरविशेषक लक्षणमुच्यते इति । माध्यनिर्देशः प्रतिजेति । तत्र प्रजापनीयधर्म- विभिटो धर्मों साध्यस्तस्य निर्देशः प्रतिज्ञा परिग्रहवचनमुदाहरण- मनित्यः शब्द इति। सिद्धवाद्धर्मिणो न माध्यतेनि केचित् । धर्मों किल धर्मलक्षण: मिद्ध एव मिद्धश्च साध्यो न भवति नैष दोषः प्रज्ञापनौयधर्मविभिष्टस्येति वचनात् । न बमो धर्मिमात्रं माधमपि तु प्रज्ञापनीयधर्मविभिटो धौति । यदि प्रजापनीयो न विशेषणम् अथ विशेषणं न प्रज्ञापनीयः नासिद्धं विशेषणं भवतौति मिद्धेनायं विशिष्यते न साध्येनेति । मत्यमतज्ञातं विशेषणं न भवतीति प्रज्ञातं विदमनित्यत्वं घटे शब्दस्य माध्यमिति । एवं नईि शब्दस्यानित्यत्वं माध्यं न शब्द इति शब्दस्येति विशेषणान दोषः शब्दस्येति ब्रुवता नानित्यवमानं माध्यत्वेनाभिज्ञायते न धर्मिमाचं किं तईि धर्मिणः शब्दस्य प्रज्ञातस्य नित्यत्वस्याधर्मत्वेन यो विशेषणविणेप्यभाव इतरेतरनियामकत्वेनानियमः स साध्य: स चोभयाश्रितो भवति। उभयाश्रयत्वे मति किमुक्तम्भवति धौं विशेषणं धर्मी वा विशेषणमिति सदस्यानित्यत्वमनित्यत्वस्य वा सद इति धर्मों विशिष्यत इति युगम् । सामान्यनोऽधिगतस्वा- ·प्रथमाध्याय'! विशेषतो ऽनधिगतत्वाच विशेषप्रतिपादकत्वाचानुमानस्य न च पुन- धर्मस्य सामान्याधिगमोऽस्ति न नास्ति किमयं धर्मः शब्दस्य उता- न्यस्येति । एवं तर्हि शब्दे ऽनित्यलमित्ययमर्थः साध्यः तस्य च न कृतकवादियोग इति युक्तम् । प्रज्ञापनौयधर्मविशिष्टो धर्मों माध्यः तस्य निर्देशः प्रतिज्ञा उभयावधारणप्राप्तावन्यतरावधारणे च दोषः। यदि साथनिर्देगः प्रतिज्ञेति प्रतिज्ञालवर्ष व्यतिरेफित्वादिति अत्र माध्यनिर्देशः प्रतिजैव साध्यनिर्देशोऽवतः न च प्रतिज्ञा माध्य- निर्देशो नान्यथास्तौति एवमपि भाध्यनिर्देशो न प्रतिज्ञालक्षणम् श्रव्यापकत्वात् । यदपि व्यतिरेकि तदप्यलक्षणम् यथा विषाणित्वं गोः यदप्यव्यापकं तदप्यलक्षणं यथा गन्धवत्त्वं द्रव्यस्य । अथ पूर्वोत्तरे ऽसाधारणे) न क्रियेते तथापि किल वाक्यमनर्थकं भवति न चान्या गतिरस्ति तस्मात् माध्यनिर्देशः प्रतिजेति न युक्तम्। सर्वस्मिन् वाक्ये- ऽमाधारणमिति तु न बुद्यामड़े तद्यथा गोपालकेन मार्गे ऽपदिष्टे एष पन्याः श्रुघ्न(१) गच्छतौति नावधारणस्य विषयं पश्यामः अव- धारणस्य तु विषयः सामान्यश्रुतौ नियमः येन वाक्येन समान- श्रुत्यानेकार्थी गम्यते तत्रातिप्रसतावनिप्रसङ्गनिरावारणार्थमवधारण- मिति न पुनः साध्यनिर्देशः प्रतिञ्चत्युक्ते कचित् प्रसङ्गोऽस्ति यन्त्रि- राकरणायावधारणं क्रियते सर्वत्र च साधारणं कुर्वाणो लोकं बाधत इति । यत्र च विशेषणस्यावकाशस्तवावधारणसापति नायं दोषः पूर्वोत्तरेऽवधारणे न कल्येते इति । ननु मायनिर्देशः प्रविजेत्यु माध्ययोई तदृशान्तयोरपि प्रसङ्गो यथाऽनित्यः अन्दश्चानुषत्वात् (१) बनधारणे-दति साधु। (१) ग्रुघ्न नगरम् । 15 ·न्यायवार्तिके नित्यः शब्दोऽस्पर्शत्वादुद्धिवचेति न सूवार्थापरिज्ञानात् माध्यनिर्दशः प्रतिजेति प्रज्ञापनौयधर्मविभिहस्य धर्मिणः परिग्रहवचनम् । न च चाक्षुषत्वं प्रज्ञापनौयधर्मविशिष्टस्य धर्मिणः परिग्रहवचनमपि तु धर्मनिर्देशोऽयम् चाक्षुषत्वादिति । तथा बुद्धेर्नित्यत्वमिति । अथ पुनः माध्यनिर्देशग्रहणादमाध्यनिर्देशनिहन्तिः साध्यनिर्दयग्रहणात् किलामाध्यनिर्देशो निवर्त्य ते असाध्यं च देधा सिद्धमनुपपद्यमान- साधनं च। तत्र साध्यनिर्देश इत्यनेन वचनेनोभयं निवर्त्यते मिद्ध- मनुपपद्यमानमाधनं च तत्रानुपलभ्यमानसाधनं चाक्षुषवं बुद्धि- नित्यत्वं च तस्मान्न नत्र प्रसङ्गः न पुनः कृतकत्वाद्यन्यतरपदसिद्धं भाध्यतयोपनीयते तदा कृतकलादैः माध्यनिर्दभस्य प्रतिज्ञात्वं प्राप्त मिति नैष दोषः विकन्पानुपपत्तेश्च यदि तारं ब्रवीति) कृतकत्वं साध्यमिति तदा सूत्रार्थापरिज्ञानादिति परिहारः। अथ कृतक: भब्द इत्येतत् माध्यमित्येवं प्रत्यवतिष्ठते तदाभ्युपगम एव दोषत्वेन दर्शित इति न किञ्चिद्दाध्यते । यच्चेदमुच्यते । श्रमायनिर्देशनिह- त्तिदारेण माध्यनिर्देशः प्रतिजेत्युच्यत इति तदिधीयमानप्रति- पिध्यमानशब्दार्थान्युपगमान्नियमो न युक्तः क्वचिदाक्ये विधीय- मानोऽवाऽभिधीयते क्वचित् प्रतिषिध्यमान इति एकान्तवादिनम्ठ दोषः तथा च न प्रतिषिध्यमान एव पदार्थो भवति तचोपरिणा- दक्ष्याम रनि। मायनिर्देश इति च प्रतिज्ञायां माध्ययोर्हतदृटा- म्नयोः प्रसङ्ग इति न प्रसङ्गः सिद्धान्तविशेषणत्वात् माध्यान्दस्य, मिद्धान्तविशेषणोऽयं माध्यमब्दः न माध्यमात्र तथा पकः प्रमङ्गो (१) नारम् ती वीति।

·प्रथमोऽध्यायः। ११५ हेतदृष्टान्तयोः सिद्धान्तश्चानन्तरोत्या साध्यशब्दस्य विशेषणं भवति सिद्धान्तोऽनन्तरमवधारितत्वात् यद्यनन्तरोत्या सिद्धान्तो विशेषणं वनिर्देशः प्रतिजेति कार्य न सर्वतन्त्र सिद्धान्तनिराकरणार्थत्वात् । यदि तनिर्देशः प्रतिज्ञत्युच्यते सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽपि प्रकृतवान् तच्छब्देनानुकृय्येतेति तन्निर्देशोऽपि प्रतिज्ञेति स्थात् अतः माध्य- ग्रहणेन माध्यः सिद्धान्तः सम्वद्यते न सर्वतन्त्र सिद्धान्त इति माम- र्थात् मर्वतन्त्र सिद्धान्तनिराकरणमिति । यद्यययं सामान्यमब्दः तनिर्देश: प्रतिजेति तथापि सामर्थात् सर्वतन्त्रमिद्धान्तो निरा- क्रियते सर्वतन्त्र सिद्धान्तस्यामाध्यत्वात् इतरस्य च प्रनितन्वादेरवस्थायां साध्यवादिति । उदाहरणम् ब्राह्मणान् भोजयेति अशेषत्राह्मण- भोजनस्थाशक्यत्वात् माम•नियम इति । यदि सामर्थ्यमास्यौयते समस्तस्यानभिधानं तनिर्देशः प्रतिजेत्येतदपि न कर्तव्यम् प्रतिक्षेति वक्रव्यम् । सामर्थ्यतो नियमो गम्यत इति नावोचः किन्नो बाध्यत इति कथं न बाध्यते यदभ्युपगतं तनिवर्तते तन्निर्देशः प्रतिशेति जिज्ञा- सादिविशेषणादा न प्रसङ्गः माध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति जिज्ञामादि- विशेषणादा न प्रसङ्गः साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति जिज्ञासादिभिः प्रकरणोत्यापनावयवैर्विशेषितमिदं वाक्यं माध्यनिर्देशः प्रतिजेति यस्मिन्नर्थ जिजामादयः मोऽर्थः माध्य इति तस्य निर्देशः प्रतिजेति। तथा च हेतदृष्टान्नयोः कः प्रसङ्गः श्रईत्यर्थ वा कृत्याभिधानं साध्यनिर्देशः प्रतिजेत्यत्यिर्थ कृत्यः माधनमहतौति साध्यः तस्य निर्देश: प्रतिज्ञा। न च हेतदृष्टान्तौ साधनावितो न प्रमगः कर्मकरण्योर्द्धर्मभेदादा अन्यः कर्मधर्मोऽन्यः करणधर्म इति कर्नु- ·न्यायपालिक रोमिततमं कर्मति कर्मधर्मः न घेतरस्य धर्म इतरधर्मी भवितुमई- नीति कर्मनिर्देशयायं माध्यनिर्दपाः प्रतिति करणनिर्दशचाक्षुष- वादिति अतो न प्रसङ्गः। माध्यामिद्धसिद्धभेदादा अन्यत् माध्य- मन्यत् सिद्धमन्यच्चासिद्धमिति साध्यमन्यतरपमिद्धमन्यतरं प्रति कर्मतया यदुपादीयते उभयपचासम्मतिपन्नमसिद्धम् उभयपक्षसम्प्र- तिपन्न मिद्धमिति तेन यथा मिद्धमित्युक्रेन माध्येनासिद्धे च प्रमशः तथा माध्यमित्युक्तेनासिद्धे मिद्धे च प्रमङ्गः अथामसत्तामपि देण्यते सर्वे ऽर्थाः सिद्धा अपि प्रतिज्ञावेन देशनीया भवन्ति । अथवा साध्यनिर्देशः प्रतिवेति प्रतिज्ञाद्यवयवविषयो योऽर्थः स साध्यः यः प्रतिज्ञादीनामवयवानां विषयो धर्मों प्रसिद्धधर्मविशिष्टः स धर्मा- नराधिकरणवेम माध्यते न तथा हेतुदृष्टान्तयोः प्रसङ्गः न चेदयं प्रमशोऽम्ति तस्मादिरग्रहणमनर्थक माध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति किल साध्यस्येष्टग्रहणेनाविशेषितत्वात् माध्ययोहतदृष्टान्तयोः प्रमङ्ग इति मन्यमानः कैथिदन्यथा पक्षलक्षणनि क्रियन्ते तद्यथा पक्षी यः माधयितमिष्ट इति । अत्रेएग्रहणं तावदनर्थक माध्यपदेन हेतु दृष्टान्ताभामोभिराहतवात् तन्निराकरणार्थमिष्टग्रहणमित्ययुतम कर्मयहणाचावाप्तमेतदिएमौपिपतमिति चानान्तरम् अथाप्यनिए- पच्युदामामिष्टयहणं फियते अर्थतः किलास्य नेष्टं भवति यत् खवएनादिना विरुष्यत इति यथा च वाचकाः गम्दा नि अवाध- फवं च मम्दानां प्रतिगायते गम्दा एवार्थप्रत्यायनायोचार्दन्त रति प्याहतम अनुप्णोऽनिरिनि प्रत्यक्षविरोधः अमावणः शम्द रति प्रादविरोध में पियन्ति तदयुगम् इटियतीनामनीष्ट्रिपवान ·प्रथमोऽध्याय । इन्द्रियवृत्तयोऽतौन्द्रिया दूदमनेनेन्द्रियेण ग्धते नेदमनेनेति न कस्यचित् प्रत्यचमस्ति किन्तु तद्भावाभावानुविधानात् । रूपादि- ज्ञानादिन्द्रियहत्तयोऽनुमौयन्ते तस्मान्नेदमुदाहरणम् उदाहरणन्व- नुष्णोऽग्निरिति युक्तम् । भागमविरुद्धमिति वैशेषिकस्य नित्यः शब्द इति यथा इदमपि नागमविरुद्धमिति पश्याम । न हि वैशेषिकेण शब्दानित्यत्वमागमतः प्रतिपन्नम् अपि त्वनुमानात् कारणतोऽधि- कारादित्येवमादेः तदप्यनुमानविरुद्धमेव । अथ सूचकारवचनात् प्रतिपन्न इत्यागमविरोध: ननु च नित्यो घट इत्ययमप्यागमविरोधः प्राप्तः तस्माद् ब्राह्मणेन सुरापेयेत्यागमविरोध प्रसिद्धिविरुद्धं तु न बुद्ध्यामहे कोऽयं प्रसिद्धिविरोध इति प्रसिद्धिः प्रत्यक्षादौना प्रमाणानामन्यतमेनार्थप्रतिपत्तिः यथा चन्द्रः शशौति । तस्मात् पूर्वप्रमाणविरोध एवान्तर्भवतीति न प्रसिद्धिविरोधाभिधाने पृथक प्रयोजनं पग्यामः शक्यन्तु प्रतिपत्तुम् सर्व एवायं प्रसिद्धिविरोध इति तदर्थनिराकरणर्थ मिष्टग्रहण पठन्ति । एतच्च सर्व न युक- मिति पग्यामः । कथं खापवादादिदोषाणां प्रतिज्ञादोषत्वेना- भ्युपगमात् सर्व एते स्वार्थापवादादिदोषाः प्रतिज्ञादोषत्वेन सम्भव- नौति न पचे दोषवेन कथमिति अर्थस्य तादवस्यात् यथाभू- तोऽर्थाऽभिधीयमानः तथाभूत एवानभिधीयमान इति वचनमपि तवमेवेति वचनेऽप्येते दोषा माभूवन् सत्यममौ नाथंदोषाः न वचनदोषाः किन्तु पुरुषदोषाः ये हि कर्टदोषास्ते क्रियाद्वारेण उदायन्त इति क्रियायां कईदोषमुपर्य दुष्टा क्रियेत्युच्यते (१) सर्वत्र ने-पा. १ पु ।

·११८ न्यायवार्तिक एवं वकृदोषान् वचने उपचर्य दुष्टं वचनमित्युच्यते। वस्तुतस्तु पक्षदोषो नार्थ न वचन इति अर्थस्य क्रियामामर्थात् सर्वोऽर्थः स्वस्या खस्यां क्रियायां समर्थ. स तु स्वक्रियाव्यतिरेकेण क्रियान्तरे विनि- युज्यमानः कर्तुरेवाकौगलं प्रकाशयति। एव वचनमपि खसिन्नर्थ समर्थ विषयान्तरे तु प्रयुज्यमानं वः संमोहं प्रकटयति। प्रति- जायाः पचविषयत्वात् प्रतिज्ञादोषा: पक्षदोषा इत्युच्यन्ते नैतद्युक्तम् हेवादिदोषाणामपि पक्षदोपखप्रसङ्गात् । एवं सति हेवादयोऽपि परविशेषा इति कृत्वा इत्वादिदोषा अपि पचदोषा भवन्ति ततश्च दूषणं पक्षदोष इति वक्रव्य न पुनर्दूषणानि न्यूनतावयवोत्तरदोषा- क्षेपतयोद्भावनानी ति(१) । अथ वाच्यवाचकभावेन नियमो भविष्यतीति न माध्यमाधकभावेनेति न युक्तम् प्रमाणभावादिति साधन- विषयत्वेनावतिष्ठते पक्षी वचनविषयत्वेन च तत्र वाच्यवाचकभाव- नियमादचनदोषाः पवे भवन्तु, माभूवन् माध्यमाधकभावात् । साध- नदोषाः पनदोषा इति न प्रमाणमस्ति वचनदोपाय पक्ष उपच- चन्ते। न हि सम्भवे सत्युपचारो लभ्यते तद्यथा मच्चाः क्रोगन्तीति फ्रोशनक्रियाया मच्चे ऽमम्भवात् लौकिकवाक्याख्यानं कुर्वता मञ्चम्या इति स्यानिषु पुरुषेषु न(९) मञ्चशब्दमारोप्य प्रमाणामम्भवेनोपचारः क्रियते मनाः फोगन्तीति । न पुनः प्रतिज्ञादिदोषाः प्रतिज्ञायां न मभवन्ति यतम्तचामभवन्तोऽवनमावास्येयतया व्यवस्थिताः परे उपयरग्निति पाकगिमकं च मुख्याव्यनिकर्म कुर्वाणो यदु नेया- यिके इतमतिषेधे नाकमिाको मुख्यार्थयतिक्रमो नभ्यत इति (२) उदारमानानि-पा.पु.। (१) मकारोममय ।

·प्रथमोऽध्यायः। तयाहन्येत । अथेष्टग्रहणेन लौकिकोऽभिधीयते इटमभिप्रेतमिति। श्रयमप्यर्थः माधनादेव गम्यते न हि कश्चिदनिष्टं साधयति योऽप्यनिष्टं भयात् साधयति तस्याप्यनिष्टनिवृत्तिरिटेति नानिष्टं साधयति तस्मादिष्टग्रहणमनर्थकम् । एवं विचारणायामिष्टोऽर्थः पक्ष इत्यापोटग्रहणमनर्थकम् का चेयं विचारणा यदि साधन- दूषणप्रयोगः तत्रानेकार्थसन्निपाते न ज्ञायते कथमिटमिनि कि साध्यत्वेन साधनत्वेन दूषणवेन दूव्यत्वेन वेति। अथ संगयो विचारणा नद्यथा श्रात्मनोऽस्तित्वनास्तित्वविचारणायामिति श्रात्मनोऽस्तित्वना- स्तित्वसंभय इति यावदुक्तं भवति तावदलव्य भवति श्रात्मनोस्ति- खनास्तित्वविचारणायामिति संभयो विचारणापदस्य नायमर्थः न विचारणा संशयपदस्य विचारण हि नाम संगयोत्तरकालभाविनी साधनदूषणप्रयोगरूपान्यतराधिकरणनिर्णयावसाना सा न संशय इति संशयः न पुनरवधारणात्मकः प्रत्यय इति न च वादे संभयो भवति तयोर्नियितत्वात् निश्चिती हि विवादं कुरुत इति तेन माध्यत्वेनेसितः पक्ष इति प्रत्युक्तम् । ईप्सितग्रहणस्यानिट- निराकरणार्थत्वात् विरुद्धार्थानिराकृत इति न वक्रव्यम् । पक्षो धः माधयितमिष्ट इत्यष्टग्रहणेनानिष्टपक्षनिराकरणमिहापौमित- ग्रहणादनिष्टपनिराम इत्युत्तरकारिकार्ड्स न वमव्यो विरुद्धा- निराकत इति । अथ विरुद्धार्थानिराकृत इत्यनेनानिष्टाः पक्षदोषा निराक्रियन्त ईप्सितग्रहणं तहिं व्यर्थम् । अथोभय- मौभितग्रहणं विरुद्धार्यानिराकृत इति च परदोषाणां निरा- कर्ट तं वा पक्षो यः माधयितमिष्ट इत्यत्रापि विरुद्धार्थानिराकृत ·१२० न्यायवार्तिके । इति कर्त्तव्यम्। सर्वथैते पहलक्षणे विचार्यमाणे एकस्य न्यूनमेक- स्याधिक्यं ख्यापयत इति । स्वयं साध्यत्वेनेप्सित इति च वयवहणं न कर्त्तव्यम् । किशारणम् । कर्मणः कपेवत्वात् यथा कर्ता दक्षं छिनत्तीत्युने खयमिति गम्यते न ह्यन्यस्य छेद्यमन्यग्छिनत्ति। एवं यस्य साशंस साधयितेति(१) स्वयमिति गम्यते। सोऽयं परस्थाच- राधिक्यदोषानविविच्य स्ववचनयोगेषु संमूढ इति। यदपि वाद- विधानटोकायां भाधयतौति शब्दस्य स्वयं परेण च तुल्यत्वात् खयमिति विशेषणं साधयतौति किलायं शब्दः प्रयोज्ये प्रयोक्तरि चतुल्यरूपो भवतीति । सत्यम्। तुल्यरूप एष शब्दो न पुनः साधारणप्रयोगे प्रयोजनं पश्यामः । अत एवं वक्तव्यम् । पक्षी यः साधयितमिष्ट इति । तत्त्वभानयोश्च तत्त्वसम्प्रतिपत्तेः प्रयोफर्य- सम्प्रतिपत्तेः यद्यप्ययं तुल्यरूपः मब्दस्तथापि प्रयोज्य एव सम्भवति माधयतौति न प्रयोतरि भानत्वात् प्रयोज्ये चाञ्जमत्वात् तमुनश्च ममानकर्बके नियमात् साधयितुमिति तुमुनः प्रयोगोऽयम् स चायं भमानकर्ट केम्वेव दृष्टः। तद्यथा सातुं गच्छामौति न पुनरनुन्मत्त एवं ब्रूयात् स्वयं नातं यामीति तथेहापि। यद्यपि माधयतिमन्द- स्तुन्यरूपस्तथापि तुमुना विशेषितवात् प्रयोकर्यनतिप्रमङ्गः यदपि स्वयंशब्देन'९) मास्वानपेक्षमभ्युपगमं दर्शयतीत्येवोत्रम् । किमुक्तम् । परावज्ञानस्यायुकवादित्येवमादि किं पुनः भावं यदपेक्षमभ्युपगमं दर्भयति मनु मास्य प्रत्यक्षागमाभ्यामविरुद्ध श्रागमस्तदनपेक्षमभ्युप- गर्म दर्शयतीति ब्रुवताऽप्रमाणैकमर्थमभ्युपेतोयुगम् । यथाप्रमाए- ( भिसारितति-पा.पु. (1) सय पदन-दमि कचित् ।

·प्रथमोऽध्यायः। कोऽभ्युपगमो नामावभ्युपगन्तुं स्वस्थात्मनाए युक्त नापि प्रतिपाद- यितुं युक्त इति । यदपि वादविधौ साध्याभिधान प्रतिज्ञेति प्रतिज्ञालचणमुक्तं तदयुभयथा दोषान युक्तम् । कथमिति । यदि नावत् पूर्वप्रकृतपक्षमपेक्षमाणेनेदमुच्यते साध्याभिधान प्रतिज्ञेति तदा माध्ययहणानर्थक्यम् । प्रकृतः परस्तच्छब्देनाभिसम्मनस्यत इति तदभि- धानं प्रतिज्ञेति वनव्यम् । अथ पचानपे स्वतन्त्रमेतलक्षणं तथापि यो नैयायिकप्रतिज्ञायां दोष उक्तः स दूह प्रसनः यस्तु तत्र भवता परौहारः(१) क्रियते ममापि स एव परीहारो भविष्यतीति न वक- व्यम् । मयानभ्युपगमात् भवता चाभ्युपगतत्वात् यथा नाम कश्चित्परं ब्रूयात् माता तव बन्धको) स्त्रौत्वादिति म तस्योत्तरं ब्रूयात् । न बन्धकौवे स्त्रौत्वं हेतः किन्तु स्खपुरुषव्यतिरेकेण पुरुषान्तरसम्बन्ध इति स्त्रीत्वाइन्धकौलं बुवाणस्य मातबन्धकोलमपरिहार्यम् । अथ परपुरुषसम्बन्ध हेतमभ्युपेयात् स्त्रीत्वाइन्धकीत्वं व्याहतमिति तथा भवतोऽपि व्याघातः साध्ययोहत दृष्टान्तयोः निर्देशः प्रतिजा प्राप्नो- तौति तस्मादपेतमर्वदोषमिदं वाक्यं माध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति ।। उदाहरणसाधात् साध्यसाधनं हेतुः ॥३४॥ हेतोरवसर प्राप्तस्य लक्षणापदेशदारेणोदाहरणसाधर्म्यमिति सू- त्रम्। उदाहरणेन माधर्म्यमुदाहरणसाधर्म्यम् । किं पुनरुदाहरणं वक्ष्यमाणकं तेन साधर्म्य समानधर्मता यो धर्मः माथे भवति तथाभूत एवोदाहरणे ऽपौति न पुन' स एव अन्यधर्मस्यान्यत्रावृत्तः (१) सुस्यात्मना-पा० १ पु० (२) परिधार'शब्दस्य स्याने तालपत्चपुस्तके सर्वत्र परोहार इति पाठ । (१) बन्धकी पुली। . 16 ·१२२ न्यायवार्तिके न ह्यन्यस्य धर्मो ऽन्यत्र वर्तते किन्तु तत्तुल्यः स एवेत्युच्यत इति । यदि पुनः माधय इतरित्येतावन्मात्रमुच्येत भवत्येवं विवदितार्थमिद्धि- रनिष्टप्रतिषेधस्तु न स्यात् साधर्म्यमाचं हेतुः स्यादित्यतोऽनिष्टपति- षेधार्थमुदाहरणग्रहणम् उदाहरणमाधर्म्यग्रहणादनुदाहरणमाधर्म्य- मानिराकृतं भवति अवधारणेन वा निराक्रियते उदाहरणेनैव माधयं न पुनरनुदाहरणेनापि साधर्म्यमेव(५) पुनर्वैधर्म्यमपौति। कस्य पुनरुदाहरणेन साधय कस्यान्यस्य पुनः स्थात् साध्यस्य प्रकृतत्वात प्रत्यासत्तेश्च प्रकृतं प्रत्यामन्त्रं च साध्यं तस्मादुदाहरणमाधर्म्य माध्यस्य । अपि च साध्येन माधर्म्यमिति माधर्म्यमेवेत्यवधार्यते किं पुनरने- नावधारणेन लन्यते माध्यैकदेशवृत्तिरतरिति लभ्यते। सोऽयं हेतुः साध्योदाहरणाभ्यां प्रतिसंहित: किं पुनरस्य प्रतिसन्धानं साधे व्यापकत्वम् उदाहरणे चासम्भवः एवं दिलक्षणस्त्रिलक्षणश्च हेतुर्लभ्यते उदाहरणेनेव भाधर्म्यमित्येवं ध्रुवतानभ्युपगतविपक्षस्याप्युदाहरणेनेव साधर्म्यमिति विलक्षणोऽपि हेतुर्भवतीत्युक्तम् । यदा पुनर्विपक्षमभ्यु- पैति तदायुदाहरणेनैव साधानानुदाहरणेनेति तलक्षणो देवरि- त्युनं भवति। तदेवं दावष्यन्वयव्यतिरेकिणौ यथा वैशेषिकस्थानित्यः भन्दः हतकत्वात् मामान्यतोऽस्मदादिवााकरणप्रत्यदलादेनि दाव. पयिनौ यथा मानित्यवादिनः अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् अमूर्तलाच तदेवमन्वयव्यतिरेकिभेदवानन्वयवांशत्तुःप्रकारो हेतुरित्युक्तं भवति । नदेवं हेतुखरूपावधारणाद्धेवाभामा निरास्ता भवन्ति । तत्रोदा. हरणेनैव माधर्म्यमित्यनेन विपर्ययतोरनेकान्निकस्य च निराकरणम् (O साधर्यमिति इषिन् ।

·प्रथमोऽध्याय । १२२ साधर्म्यमेवोदाहरणेनेत्यनेनावधारणेन साध्यावृत्तिः मायैकदेशत्तिश्च निराशत इति । तत्र तावदिपर्ययइतरची विषाणिवात् गौर्विषाणि- बादित्यनेकान्तिकः माध्यात्तिशाचुषत्वादनित्यः शब्द इति । माध्यै- कदेशत्तिरनित्याः परमाणवो गन्धवत्त्वादिति स्वरूपतस्त नैकान्ति- कादिग्रहणं न कर्त्तव्यम् । यद्यनेन हेतलक्षणेन एक्भायमानेनानैका- न्तिकहेलादयो निराक्रियन्ते। नन्वनैकान्निकः खव्यभिचार इत्येव- भादिसूत्रानारम्भः नातिप्रसक्तस्य नियमार्थवात्। अनेकधा क्षेत्वाभासा भिन्ना इति तेषां नियमज्ञापनार्थमनैकान्तिका दिग्रहणमिति। उदा- हरणमाधाच किमन्यत्साध्यसाधनमित्येके । न किलोदाहरणमाधर्म्य- व्यतिरेकेण माध्यमाधनमस्तीत्यत एवं कर्तव्यम् । खत उदाहरणसाधयं हेतरिति । अथ पुनः माध्यसाधनशब्दोपादानमुदाहरणमाधर्म्यविशेष- णार्थमेवमपि पञ्चम्यपदेशोऽनर्थक इति। न हि भवति नौलादु- त्पलमिति । अन्ये तु पञ्चम्यपदेशादनर्थकमन्यथा वर्णयन्ति । अर्था- न्तरे दृष्टवादित्यनर्थक इति । अर्थान्तरे किल पञ्चमी दृष्टा यथा यामादागच्छति। न पुनरुदाहरणमाधर्म्यव्यतिरेकेण साध्यस्य माध- नमस्तीत्यतः पञ्चम्यपदेशोऽनर्थक इति । साध्यसाधनविशिष्टं चोदा- हरणमाधर्म्य हेतुत्वेन ब्रुवाणेनाभिधेयो हेतरित्युक्तं भवति । तथा च माध्यनिर्देशः प्रतिजेति याहतं भवति न पाभिधानाभिधेया- त्मकः समुदायो दृष्ट इति नैवोभयेषामवयवत्वम् । तन्नैष दोषो न परीहारान्तरं प्रयोजयति तेनैवापाकृतत्वात् उदाहरणमाधर्म्यात् माध्यमाधनवचनं हेतरित्येवं व्याचक्षाणेन समस्त एव दोषोऽपाशती भवतीति। अतो न परोहारान्तरं प्रयोजयति साधर्म्यस्य व्यमि- (0 पक्षम्यपदेशनर्थक्यमन्यथा-इति पाए।

·१२० न्यायवात्तिके चार्यव्यभिचारित्वात् विशेषणयोगो न तदचनस्थाप्रकारकत्वात् यत्त- प्रकारवत्तविशेष्यते साधर्म्य चैतदस्ति न च वचसौति वचसः कार- कलं न भवतीति न बुद्ध्यामहे यथैवार्थः प्रकारवान् तथा वचन- मपौति । अर्थस्तावत् कथं प्रकारवान् उभयथाभावात् यस्मादयमर्थ उभयथा भवति नित्योऽनित्यः मूर्ताऽमूर्तश्च वचनमपि नघुभयथा भवतीति तुल्यम् । नित्यानित्यमूर्ताऽमूर्त शब्दाभिधेयमिति । दृष्टय भन्दे विशेषणयोगः यथा किमयमाह गौरित्ययमाह इतिपरतया मन्दः शब्दान्तराव्यवच्छिद्यते स्वयं वचनविशेषकाणि बहनि वाक्यानि प्रयुकानि । तद्यथा खपरपक्षयोः मिद्यमियर्थ वचनं वाद इति । अथ वचनं नैवंविधमिति) सिझसिद्ध्यर्थ वचनं वाद इत्येवमादि व्याह- नम्। मोऽयं सूक्ष्मोऽधिकया परस्य दोषानभिधाना लेकादप्यपष्ट रनि । यद्यप्यर्थान्तरे दृष्टवादित्यनर्थकः पञ्चम्यपदेश इत्येवं ब्रुवाण: खसिद्धान्तं वाधते न हि भवन्तः सेनावनादीन्यर्थान्तरभूतानि प्रति- पद्यन्ते अथ च पञ्चम्यपदेशो भवति वनादयं वृक्ष प्रानौतः सेनातोऽय इति । दृष्टय तन्त्रान्तरे पञ्चम्यपदेशोऽनान्तरे मन्धिविग्रहाभ्यां पाडगुण्यं मम्पद्यते । अनभ्युपगतार्थान्तरविशेषस्य च हेतुर्विपक्षाविशेष रति। पञ्चम्या अर्थान्तरवाचकत्वं कुतः यदप्युदाहरणमाधर्म्ययेति वक्रयम् नौदाहरएमाधयादिति तदपि न विवधातः कारकाद- प्रयोगात् यदा माधय॑मभिधीयमानतया विवदितं भवति उदा. परमाधर्मस्येति युक्तम् । यदा खदाहरणसाधर्म्यय निमित्तभायो करने विवक्षितम्तदोदाहरणमाधम्यांदिति निमित्तपञ्चमी युका (1) मर रिथम-पा...।

·प्रथमोऽध्यायः १२५ पुनरुदाहरणमाधर्म्यस्य निमित्तभावः मति भावान् यमादुदाहरण- माधर्म्य बुवा विवज्ञानयत्नवायूदौरणताल्वाभिघातादयः शब्दस्य निमित्तं भवन्ति अतः पारम्पर्योदाहरणसाधर्म्यमपि निमित्तमिति तस्मात् पञ्चम्यभिधानमेव ज्यायः उदाहरणमनित्यः शब्द उत्पत्ति- धर्मकत्वात् उत्पत्तिधर्मकमनित्यं स्थाल्यादि दृष्टमिति । किं पुनर- नित्यं नाम यस्यानित्यत्वं तदनित्यम् श्रथानित्यत्वं किम् उभया- न्तावच्छिन्नवस्तुसत्तासम्बन्धः सत्ता वा तद्विशेषण अथोत्पत्तिधर्मकं किम् उत्पत्तिर्धी यस्य म उत्पत्तिधर्मा उत्पत्तिधर्मवोत्पत्तिधर्मकः का पुनरियमुत्पत्तिः श्रमविशेषणस्य मतोऽत्यन्तमभावभावप्रतिषेधः भदसद्विशेषणं मद्भवति तत्पूर्व नासीत् पश्चाद्भवतीति गम्यते तस्या- त्यन्तमभावोऽत्यन्तञ्च भाव इति प्रतिषेधो यः उत्पत्तिशब्दार्थः सत्ता विशेषणा वाक्यार्थाभ्यनुज्ञानाञ्च पदार्थाभ्यनुज्ञातो यो वा- क्यस्यार्थोऽभूत्वा भवतीति स पदस्यार्थ उत्पद्यत इति । मोत्पत्तिधर्मी यस्य स भवत्युत्पत्तिधर्मक इति ॥ तथा वैधात् ॥ ३५॥ किमेतावद्धेतलक्षणमिति नेत्युच्यते किं तईि तथा वैधात्। अवायुदाहरणवैधादित्युदाहरणेनेव वैधयं नानुदाहरणेनेति वैध- Hमेवोदाहरणेन साधर्म्यमपौति उदाहरणमनित्यः शब्दः उत्पत्ति- धर्मकस्वात् अनुत्पत्तिधर्मकं नित्यं दृष्टम् अात्मादिद्रव्यमिति भाग्यम्। एतत्तु न समञ्जसमिति पश्यामः प्रयोगमात्रभेदात् प्रयोगमा हि भिद्यते नार्थ इति। न च प्रयोगमात्रभेदाइस्वन्तरं भवितुमर्हतीति (१) वैधम्यमिवेति क्वचित् ।

·न्यायवार्तिके उदाहरणमात्रभेदाच उदाहरणमाचं केवलं भिद्यते आत्मा घट इति। यदि चोदाहरणभेदानेदा भवति तथा वैधादिति न पठितव्यम्। किं कारणम् । उदाहरणभेदादेव भेदा गम्यते उदा- हरणसूत्रं च भेदकमस्ति तद्विपर्ययादा विपरीतमिति तस्मान्नेद- मुदाहरणं न्याय्यमिति। उदाहरणं तु नेदं निरात्मकं जौवच्छरीरं अप्राणादिमत्त्वप्रमादिति । यदुभयपक्षसम्प्रतिपन्नमप्राणादिमत् तत्सर्व निरात्मक दृष्टम् न चेदमप्राणदिमद्भवति तस्मान्नेदं निरा- त्मकमिति । सोऽयमवीतः परपक्षप्रतिषेधार्थ एव भवति तावेतो वौतावीतहेवू लक्षणभ्यां पृथगभिहिताविति । तत्र स्वरूपेणार्थपरि- छेदकलं वौतधर्मः अवौतः पुनः परपक्षप्रतिषेधेनैव प्रवर्तत इति । एकस्य विधीयमानोऽर्थ इतरस्य प्रतिषिध्यमानः कथं पुनरयमवी- तोऽर्थपरिच्छेदक इति । अथ योऽभ्यनुज्ञातो वौतोऽर्थपरिच्छेदकः म कथम् अन्वयादिति चेत् वौतो इतरन्वयेन प्रतिपादयति। अथ प्रमेयत्वं कस्मात्र हेतः यद्यन्वयस्यैतत् सामर्थम् व्यभिचारात् प्रमेयत्वं न हेतः न नन्वयः प्रतिपादकः अपि खव्यभिचारः यदि धाव्यभि- चाराद्धेतरर्थ प्रतिपादयति तदा देग्यमेतत् कथमौतः प्रतिपा- दक इति श्रौतस्थापि व्यतिरेकायभिचारित्वात् प्रतिपादकल- मिति । कथं यावदप्रमाणदिमन् तत् सर्व निरात्मक दृष्टमिति अप्राणादिमत्वं च जीवच्छरौरानिवर्तते तस्मात्तदयभिचारिनिरात्म- कलमपि निवनयंतीति । अथ पुनरप्राणादिमत्त्वनित्तिरेव प्रति- पाद्यते न पुनर्विरात्मकत्वस्य न युक्तमेवं भवितं किं कारणम् पच (१) पादादिरिति मात्र ।

·प्रथमोऽध्यायः। एवं मति व्यभिचारी दर्शितः स्यात् पश्यभिचारोपदर्शने मति शक्यं वनुम अन्वयिनि त हेतौ शब्दे नित्यत्वमस्त मति छतकल इति तस्माद्ययान्वयिनोऽन्वयसम्बन्धाव्यभिचारः प्रतिपादकः तथा व्यतिरेकिणोऽपि व्यतिरेकाव्यभिचार इति। एतेन यथाऽवौतहेतोर- व्यभिचारिण एकस्य धर्मस्य दर्शनादितरधर्मानुमानमेवं वौतहेता- वपि एकधर्मनिवृत्तिदर्शनादितरधर्मनिवृत्त्यनुमानमिति। सर्वात्म- कलप्रमङ्ग इति चेत् न विकल्पानुपपत्तेः यद्येकधर्मनिवृत्तिदर्शनादि- तरधर्मनिरत्तिरनुमौयते तनिवृत्त्या च सात्मकत्वं मियतीति मन्यसे एवं च मर्वात्मकं शरीरं प्राप्नोति किङ्कारणम् अप्राणादिमित्तेर- डित्यादिनिवृत्तिप्रतिपादकलात् नेदमडित्यवच्छरौरं प्राणदिमत्त्व- प्रसङ्गादेवमडित्यादिप्रतिषेधोऽपि वक्तव्य इति। तच्च नैवं विकल्पा- भुपपत्तेः ददं तावत् भवान् पृष्टो व्याचष्टाम् किमवधारितकार्यस्वभावः पदार्थो डित्यशब्दवाच्यः श्राहो नेति । यद्यवधारितकार्यस्वभावः मंज्ञाभेदमात्रमात्मा स दति। अथानवधारितकार्यखभावः तस्य च्यात्तिरशक्या प्रतिपादयितुम् व्यावृत्तिप्रधानं चेदं वाक्यं तस्माद- वौतहेतोरर्थमबुद्धा मर्वात्मकता देग्यत इति । यदि नईमाधारण धर्मी इतर्नित्या पृथिवी गन्धवत्त्वादित्यादयो हेतवः प्राप्नुवन्ति न हेलापरिज्ञानात् सत्यममाधारणो वैधर्म्यहेतुः न पुनधये व्यभिचारि गन्धवत्वं च नित्यानित्यव्यभिचारि तस्मादन्वयिनो व्यति- रेकिणय नान्वयव्यतिरेको हेतुभावे निमित्तम् किन्त्वन्वयव्यतिरे- कयोरव्यभिचार इति । यः पुनरसाधारणो धर्मः पक्ष एव केवलं यस्य तत्तुल्यविपक्षौ न स्तः स कस्मान हेतः यथा सर्व नित्यं सत्त्वात् ·न्यायवात्तिके मत्यमयमसाधारण न व्यारत्तः श्रयात्त हेतुरिति एतेन यः पवैकदेशवृत्तिरविद्यमानमपदविपक्षः म न हेतुरित्युनं भवति । यथा मर्व नित्यममूर्त्तत्वादिति यः पत्तेकदेशे वर्तते अविद्यमानसपक्षी विपशाच निवर्तते यथानभ्युपगतनित्यपदस्य नित्ये वामनमे श्राव- एत्वादिति स कस्मान हेतुः अयमपि न हेतुः सूचार्थनापोदितत्वात् सूत्रार्थस्तथा वैधादिति अब च वैधमुदाहरणेनैव वैधर्नामेव चोदाहरणेन न पुनरिदं वैधर्म्यमेव तस्मान्न प्रमशः। एवमनयोर्माता- वौतहेवोः पृथगर्थप्रतिपादकत्वमाकुमार प्रसिद्धेः यदुक्तं वीतावीत न पृथक् प्रतिपत्तिहेत इति तत्संमूढेनेतिं हेतुर्विपक्षाविशेष इत्यन्ये । अन्येत्वन्यथा लवणं व्याचक्षते हेतुर्विपदादिभेष इति यदि पुनरे- तावन्माचमुच्येत हेतुर्विमेष इति किं स्यात् विशेषमात्र हेतु: स्थात् भाधर्म्यमावनिराकरणं च स्यात् साधर्म्यमावनिराकरणे विशेषमा- परियहे च दृष्टानिष्टमयह इति। अतोऽनिष्टहेत निराक्रियायै विपक्ष- ग्रहणम् विपक्षाचो विशेषः स हेतुः विपचाविशेषो हेतुरित्येतावति चौद्यमाने विपक्षाद्विशेषमात्रस्य हेतुत्व स पानेकभेदः तमित्यर्थ विपक्षादेवावधार्यते अवधारणे चैतस्मिन् विपवैकदेशवृत्तिरेको- नुषज्यते गौर्विषाणित्वात् स हि विपक्षादेव विशेष इति नाय- मनेनावधारणेन निराक्रियत इति तनिवृत्तौ द्वितीयमसाधारणं विशेष एव च विपक्षान त्वयं विशेष एव विपकदेशवृत्तित्वात् मामान्यमपि तदेवमाभ्यामवधारणाभ्या)मन्वयव्यतिरेकीचितवणो हेतुर्लभ्यत इति । मत्यमेकस्त्रिलक्षण हेतुर्लभ्यते समानपचैकदेश- (१) व्यारत्तो देतुरिति । (५) मववारपाया-ATA', ·प्रथमोऽध्याय । १२६ वृत्तिः एकस्त्रिलक्षण एव निराक्रियत इति । कथमिति । प्राधे- नावधारणेन विपक्षादेव यो विशेषः स हेतुरिति ब्रुवता यस्तुल्यैक- देशत्तिः स निवर्तितो भवति न ह्ययं विपक्षादेव विशेष' किन्तु मपलैकदेशादपौति विपक्षकदेत्तिप्रतिषेधात् समानपक्षाद्यो विशेष एव स हेतरित्युशम्भवति यथाश्वोऽयं विषाणित्वात् न पुनरयं प्रयत्ना- नन्तरीयकत्वादिर्विपक्षादेव विशेषः किन्तु तत्तुल्यैकदेशादपि यथा श्रूयमाणकेनार्थेनावधारणेऽर्थवती। एवञ्च सति तुल्यैकदेशत्तिवत् साध्येकदेशस्त्तेरपि हेतुत्वप्रमङ्गः येनैव सामर्थन तत्तुल्यैकदेशवृत्ति- लभ्यते तेनैव मामर्थनानुमेयैकदेशत्तिरपि हेतुः प्राप्तः। यथा नित्याः परमाणवो गन्धवत्त्वादिति। ते एतेऽवधारणे यदि ताव- द्ययाश्रुते भवतस्तत इष्टः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिर्न हेतुः । अथान्यथा श्रूयते अन्यथा प्रकल्प्यते अभिप्रेतार्थमिद्ध्यर्थ तथाप्यभिप्रेतप्राप्तिवद- निष्टोऽपि गन्धवत्वादिर्लभ्यत इति उभयं च लक्षणदोषः अभिप्रेत- हानिरनिरप्रसङ्गश्च । नेत्र दोषः वृत्तौ विशेषितत्वात् अनिष्टस्य गन्ध- वत्त्वादेः प्राप्तिरित्यतो दोषः। यस्माहत्तावाह योधर्मः पक्षस्येति । अनेन चाक्षुषत्वादिः पक्षासम्भवौ निराक्रियते पचैकदेशत्तिस्तु कथम् न ह्यमौ न पक्षधर्मी न भवति तथा विपकैकदेशत्तिन पक्षस्य धर्म दति तस्मादन्यया निराकरणे यत्नः कर्तव्य इति न कर्तव्योऽवधारणानिवृत्तः। अवधारणादेकदेशवृत्तिनिवर्तिय्यते किं पुनरवधार्यते किं धर्म एव पक्षम्य उत पक्षम्यैव धर्म इति वस्तु तावद्धर्म एव पक्षस्येति किं पुन- रस्थावधारणम्य सामर्थ किमनेन सभको शायते उतासम्भवी व्यावय॑ते उभयथापि नावधारणस्य सामर्थ्यमस्ति मम्भवचनरमम्भव- 17 ·न्यायवार्तिक निवृत्तेवावधारणमन्तरेणाप्यवगतेः न चैकदेशत्तिनिराक्रियत इति व्यर्थमवधारणम् । अथ पुनर्व्याप्तिरस्यावधारणस्थार्थः धर्म एव पक्षस्येति न पुनरधोऽपि यः पुनः पवैकदेशत्तिरमावधर्माऽपि मत्यमनेनैक- देशवृत्तिनिराक्रियत इति एतस्मिन्नष्येक सन्धिमत ददमन्यत् प्रयवते। भवत्वेकदेशत्तेनिराकरणं सपने मिद्धे एतत्पदं किमर्थमारभ्यन इति कथं पुनरिदमनारभ्यं यस्माद् व्याप्यर्थनावधारणेन चरितार्थलात् । धर्म एव पंचस्येति पदो नियतो धर्माऽनियतः तस्यानियतस्य व्याय- व्यप्तिभ्यां तत्तुल्यपक्षगतिः तच विपक्षे नास्तौति मपचे मिद्ध इत्येतत्पदं मात्। अथ पुनरिदमवधारणमन्यथा) क्रियते पक्षस्यैवेति। एव- मनन्तरे दे अपि परे मिद्धो विपक्षे नास्तीति च वाधिते भवतः कथं भपचे सिद्ध इत्येतदवधारणार्थबाधितम् परस्यैव धर्मः सपने मिद्ध इति । न हि लोक एवंप्रकाराणि वाक्यानि प्रवर्तन्ते देवदत्तमेव भोजय यज्ञदत्तं च उत्तरंतु पदं विपक्षे नातौति गम्यमानत्वादकार्य केन गम्यमानवादित्यवधारणेन पक्षस्यैव धर्मः सामान्यस्येति गम्यत इति विपक्षे नास्तीत्येतन्त्र कर्तव्यमिति न च पलैकदेशत्तिनिरा- क्रियत इति यदर्थमवधारणं स एवार्थी हौयत इति। अथ पुनः सपने सिद्ध इत्येतदपि पदमवधारणार्थमेवारभ्यते सपच एव सिद्धः मिद्ध एव अपक्ष इति किं पुनरस्मिन् पदेनावधारणेन लभ्यते यदि सम्भवः सोऽनवधारितोऽपि गम्यते अपने मिद्धा अथ व्याप्तिः नजातीय- स्यैकदेशवृत्तिरहेरिति प्राप्तम् । अथ सपक्ष एव सिद्ध इति तथापि पूर्वोत्तरे पदे व्याहते भवतः परस्य धर्मी विपचे नास्तीति अव (1) अवधारणाभ्यो-पा०१पु।

·प्रथमोऽध्यायः। धारणार्थवाधिनत्वात् पूर्वमनारभ्यं गम्यमानत्वादुत्तरमपि। अथ वि- पक्षे नास्तीत्येतदप्यवधारणार्थमेवेति । अत्रापि किमवधार्यते विपक्ष एव नास्तौति नास्येव विपक्ष इति। यदि विपद एव नास्ति तदा गौर्विषाणित्वादिति हेतुः प्राप्तः स हि विपक्ष एव नास्तीति । अथ विपचे नात्येवेति न पुनर्मध्यमस्य पदस्यानारम्भः तत्र पूर्वपदं व्याप्यर्थ उत्तरपदं विपक्षकदेशत्तिप्रतिषेधार्थम् अथ सपचे मिळू इत्येतत्पदं किमर्थमारभ्यत इति यदि सम्भवार्थ व्याप्यर्थ नावावधार- ऐन(९) सम्भवो लभ्यत इति व्यर्थम् । तदेतस्मिन् लक्षणे सहवृत्त्या विचार्यमाणे ऽनिष्टहेपनिपातो वा इटहेतुपरित्यागो वाभिप्रेत- ग्रस्त हानिर्वति दोषः हेतुर्विपक्षाद्विशेष इति। यदा मौवान्तिकपल- माश्रित्य तक्षणं विचार्यते तदा विपक्षासम्भवाद्धेतुर्विपक्षाविशेष इति विपक्षार्थो वक्रव्यः न झुमति विपक्षे विपदार्थ पश्याम इति । न चामति पञ्चम्याः प्रयोगः सम्भवति विपचादितिपञ्चमौविषयो वाच्या श्रमति विपक्षे नाधिकरणार्थः समभवति इति विपक्षे नास्तीति सप्तम्यर्थी वक्रव्यः विपक्षासम्भवे मति पक्षतजातीयव्यापकलात् कृत- कलादेविगेषोऽर्थश्चिन्यः। कृतकवादिति तदासाधारणत्वमसामान्य न विशेष इति । तदेतालवणं स्खमिद्धान्तेनामङ्गतत्वादलवणमिति तदपि हेतवार्तिकं कुर्वाणेनोक्तम्(२) । सप्तिकामम्भवे षट्नतिषेधादेक- विपदपर्युदासेन बिलवणे हेतुरिति नदप्ययुक्तम् द्विपदलक्षणयुक्त- यौहतत्वात् नत्र किल मप्तिका सम्भवति पक्षम्यैव धर्मः समान एव (१) शाखेवधारणेनेति-पा० १ ० । (१) रेतुवात्तिक-पा० २० । वार्षिक कादेनेनि तु महाभाष्ये मोनीयम्वारेनि- बदित्यनुमोयते विस्तरस्तु भूमिकायाम् ।

·२३२ न्यायवार्तिके सिद्ध । विपक्ष एवं नास्ति । परम्य धर्म समाने च सिद्ध । पक्षस्य धर्मी विपक्षे नास्ति । समान एव च सिद्ध, विपचे नास्ति पक्षस्य धर्म, ममाने च मिद्धो विपचे र नास्तीति । तदेव मन्ति- कासम्भवेति षट्प्रतिषेधमुक्का यदय विपदपरिग्रहेण चिलक्षणस्य हेतुता शास्ति तेनेकदिपदपर्युदाम ज्ञापयतीति । लक्ष नैवम् । दि. लक्षणयुक्तयोस्तुत्वादिति अनभ्युपगतनित्यपक्षस्य कृतकलादित्यय दाभ्या लक्षणाभ्या युज्यते प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिति चानयोहतुभावो न स्यात् यश्चाय व्यतिरेको हेतु नेद निरात्मक जीवच्छरीर अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गादित्येवमादि स न हेतु स्थात् विपदयोगा दिति तस्माद्धेतर्विपक्षादिशेष इत्येतल्लक्षण विचार्यमाणमभिमत वा हेतुमापादयति दूर बाधते ग्रस्त निराकरोति भास्त्र बाधत इति । तत्र य समानजातीये देधा चासस्तदत्यय इत्यन्ये सन् स जातौये देधा चासंस्तदत्यय इत्यसपने नास्ति । एतावता च किल लक्षणेन चिलक्षणो हेतुलभ्यत इति यथाश्रुति न लभ्यते । यदि तावदेतलक्षण यथाश्रुति भवति विपक्षे विद्यत इति केनतल्लभ्यते इति । ननु चोक हेतु सदाभासो वा प्राय पचधर्म एव भवति । उनमेनन पुनरनेन परधर्मी हेतुरिति लभ्यते कि त्वपक्षी न हेतु न हेत्वाभास इति । अथाप्यर्थतो लभ्येतापक्षधर्मी हेतुर्न हेवाभास इत्यय यदि वाक्यार्थी भवति अर्थाद् गम्यते हेतुईलाभामश्च पक्षधर्म इति सत्यमर्थात् पदधौ गम्यते न तु व्यापके नियतो लभ्यत इति । अपचधर्मनिवृत्तिमात्रवेन सम्भवमात्र लभ्यत इति। तच वेधा व्यापकमव्यापक च। तत्राध्यापकोऽनिष्टो हेतु प्राप्त न प्राप्त पक्षधर्म ·प्रथमोऽध्यायः । एवेत्यभिधानात् यः पक्षस्य धर्म एव स हेतुः प्राप्तः न स्वयं पक्षधर्म एव एकदेशत्तित्वादिति नावधारणस्यान्यार्थत्वात् अन्यार्थमवधारण भवन्तः कल्पयन्ति किमर्थं हेतुहेवाभामनियमज्ञापनार्थम् तद. वधारणमन्यार्थ मत् कथमव्यापक निवर्तयिष्यति। श्रथोपकारि भवत्यव्यापकनिवृत्त्यर्थ हेतुहेत्वाभासनियमज्ञापनार्थ च तथापि भन्सजातीये इंधा चेत्यकरणयम्। कथम, व्याप्यर्थनावधारणेन पक्षोऽपि नियतो धर्मश नियत इति । अनियतस्य व्यायव्याप्तिभ्यां धर्मस्य दो राणौ शिय्यमाणो मजातीयस्तदत्ययः तत्रातिप्रसकेरस- स्तदत्यय इति सन् सजातीय इति किमर्थम् । यदि सम्भवार्थ तन्न अनियमात् व्याप्यव्याप्योः सम्भवो गम्यत इति किमनेन सन् सजातीय इति देधा चेति सर्वथा न वक्तव्यम् । इदं तावत् गम्यमानवात् मन् सजातीय इति न कर्तव्यम् । मच्छब्देन व्याप्य- व्यारयोः मामान्येनाभिधानात् वेधा चेति प्रमत्तवाक्यम् । अथ मन्येत मन् मजातीय इत्यवधारणार्थमारभ्यत इति अवधारणेऽर्थी युक्त श्रारम्भः अवधारणं न युक्तम् । कथमिति यदि तावदेवमवधार्यते मन्नेव सजातीय इति प्रयत्नानन्तरोयकलादिस्तेन हेतः यस्मात् प्रयत्नानन्तरीयकत्वादिः सनसन्नपि विधा चेति तदवधारणार्थ- बाधितम्। न हि भवति ब्राह्मणमेव भोजय पत्रियं चेति । अथ मजातीय एव सन्नित्यवधार्यते तथापि पूर्वोत्तरे बाधिते भवतः कथम् । एकमवधारणार्थमबाधितं एक गम्यमानत्वात् । श्रथ पुन- दिधा चेत्यवधारणार्थम् । अत्रापि किमवधार्यते किं सजातीय एव विधा दिधैव सजातीय इति । यदि तावत् मजातीय एव विधा ·१३४ न्यायवार्तिक नान्यत्र पक्षे न तदत्यये तदिधेत्युकम्भवति यदेव सन् मनातीयमपि न कर्तव्यम् । प्रात्यर्थेनावधारणेनान्यपदे सजातीये मम्भवस्योकत्वात् दिधा चेत्यन्यपदद्विधानिवृत्तिपरसात् विधा चेत्यभिधानात् सम्भवो गम्यत इति सन् सजातीय इति मर्वथा न वक्तव्यम् मनातीय एव विधा घेत्यनेनैवावधारणेन पक्षव्याप्तिलभ्यत इति धर्म एव पक्षस्येति च्याप्यर्थमवधारणमयुक्तम् । नाभूत सर्वपदावधारणव्याघात इति नानवधारणे तथापि मध्यमे दे पदे अपि न कर्तव्ये । सोऽय गडु- प्रवेशाचितारकानिर्गमन्याय इति । अथ पुनर्दिधैव सजातीय इति तथापि कृतकवादिर्न हेतु न झमौ सजातीये दिधैव विलक्षण च हेतु भुवाणेन खसिद्धान्तोपात्तयोईिपदयुतयोरहेतुलमिति मातम् । व्यतिरेकी च न हेतुरिति प्राप्तम् । नैव हेतरिति चेत् एतस्तस्य हेतुत्वे यत्न इत्यनुत्तरम् । अथ पुनरवधारणनि न कियन्ने तथापि पवैकदेशत्तिरनैकान्तिकश्चानुषक इति। एतेन याद्यधर्म स्तदशेन व्याप्योहतुरिति(१) प्रत्युक्तम् । अनेनाव्यापकादिर्लभ्यत इति उनोत्तरमेतदपौति। श्रसस्तदत्यय इत्येतदपि विपक्षे नास्तीत्यनेन समानमिति। तादृगविनाभाविधर्मापदर्शन हेतुरित्यपरे। तादृशी- विना न भवतीत्यनेन किल दय लभ्यते विपक्षासत्त्व तादृशमत्त्व उपदर्शनग्रहणेन किल पक्षे सत्त्व लभ्यत इत्येव विलक्षणप्रविभावि- तात्मा पक्षो लभ्यत इति। यत्तावत्तादृगविनाभाविग्रहणादिपवे- ऽसन्च तादृमत्व च लभ्यत इति न युक्तम् । तादृशाविना न भवतीति एतस्मादिपचेऽसव गम्यते तादृशे तु सम्भव इत्येतदेव कुत न ह्यय नियमो यो विपचे नास्ति मोऽवश्य तज्जातीयेऽस्तीति। (१) थाना इतुरिति तात्ययटोकायाम ।

·प्रथमोऽध्याय । १३५ एवं च श्रावणवाद्यपि हेतुः प्राप्तः श्रावणवाद्यपि तादृशाविना न भवतीति । भवतु तावत्तादृगविनाभाविग्रहणे तत्तन्नातीये सम्भ- वतः स पुनः पक्षे सम्भवतीत्येतत् कुतः । ननूपदर्शनग्रहणादेतलभ्यते न लभ्यते उपदर्शनग्रहणस्याभिधानार्थत्वात् उपदर्शनग्रहणमभिधा- नार्थम् उपदीनेऽनेनेति न पुनरस्यैतत् सामर्थ्य मस्ति पक्षे ऽन्यच नि क्क पुनरन्यत्र स्याद्यत्र सम्भवः क्व चास्य सम्भवः तज्जातीये । तस्मा- देतदुभम्भवति तन्नातीयाविनाभाविनः तज्जातीय एवाभिधान- हेतुरिति । एवं च ते चाक्षुषत्वं हेतर्भवति न हि चाक्षुषत्वमनित्य- त्वेन विनाभावि उपेत्य चा भवतु तादृगविनाभाविनो धर्मस्य पक्ष उपदर्शनमिति । तथापि पलैकदेशवृत्तिं केन निराकरोषि उप- दर्शनग्रहणेनेति चेत् न तस्य सम्भवमात्रज्ञापनार्थत्वात् । अथ मन्येत उपदर्शनग्रहणेन व्याप्तिलभ्यत इति न युक्तम् उपदर्शनग्रहणस्य सम्भवमात्रजापनार्थत्वात् उपदर्थनग्रहणेन सम्भवमानं ज्ञाप्यते पचे म पुनर्यापक इति न युताम् । श्रथाचापि केनचित्र्यायेनावधारणानि क्रियेरन् तान्यव्यापकहेतुनिराकरणेन समर्थानौति पूर्ववत् प्रसङ्गः यत्त्विदमुदाहरणमेतस्मिान् प्रयत्नानन्तरीयकवादिरनित्यत्वस्यामेधूम इति । तत्र धूमस्तावदमेरप्रतिपादक इत्युक्तम् । प्रयत्नानन्तरोयकमध्य- हेतुः कुतः प्रयत्नानन्तरौयकत्वस्य पक्षावृत्तित्वात् न हि प्रयत्नानन्त- रोयकवं सब्दधर्मः न हि कश्चिच्छब्दः प्रयत्नानन्तरीयकोऽस्ति संयोगविभागयोनित्वाच्छब्दस्य । अथ पारम्पर्यक्रमेण प्रयत्नः शब्द- कारणम् परम्पर्षण, सर्वेऽर्था. शब्दकारणमिति विशेषणमयुक्त प्रयत्नानन्तरीयकवादिति अनित्यः शब्दो यतस्तदुत्पत्तेरिति वक्तव्यम् ·न्यायवार्तिके यचेदं प्रयत्नानन्तरीयकत्वं शब्दस्यानित्यत्वे कारणं भावाभिधानेनो- यते किं पुनस्तत् किं जन्म उत्तोपलब्धिरिति । यदि तावजन्म तन्नैव समर्थमिति प्रयत्नानन्तरौयकालग्रहणं व्यर्थम् । न हि भवत्य- नित्यः शब्दो देवदत्तकतकत्वादिति। अत एवं वक्रव्यं जन्मवत्त्वादिति यदि चेदं जना व्यभिचारि भवेत् नतः प्रयनानन्तरीयकत्वग्रहण- मर्थवत् किं कारणम् व्यभिचारिणि विशेषणान्यर्थवन्ति भवन्ति । अथोपलब्धिः प्रयत्नानन्तरोयकवादित्यनेन भावाभिधाने नोच्यते एवमप्युपलब्धेरैव सामर्थ्यमस्तौति व्यर्थ विशेषणम् । न ह्युपलभ्यमानं वेधा भवति नित्यमनित्यं प्रयत्नानन्तरीयकमन्यथा चेति । अथ बूघे प्रयत्नानन्तरमुपलभ्यमानं घटवं नित्यमिति त्वयैवैतद्यभिचारि तदिति शब्दानित्यत्वानुमितो प्रयत्नानन्तरीयकत्वं हेतुः श्रव्यापकं च प्रयना- नन्तरीयकवं शब्दराम: पक्षीकृतत्वात् । अथ मन्दविशेष पदी- कृत्योच्यते तत्राप्याद्य एव प्रयत्नानन्तरोयकत्वं मम्भवति महिती- यादिग्विति श्रव्यापकलमनिवृत्तम् । अथ यः प्रयत्नानन्तरोयका सोऽनित्य इति तथाप्यन्यो हेतुर्वक्रव्यः । हेतोः पक्षविशेषणवेनोपा- नत्वात् यदयुक्रमप्रयत्नानन्तरीयकस्य बयोगतिरिति किञ्चिभित्य- माकाशाद्यन्येषां किञ्चिदनित्यं विद्युदादि किञ्चिदेवाकाशकुसुमादि इदं महानैयायिक महावादित्वं च यत्ताघदमदप्रयत्नानन्तरीयक च किञ्चिच्चेति तिवम् । नित्यं तु किश्चिद्भवति न पुनरम- यत्नानन्तरोयकलम् न याकाशं प्रयत्नानन्तरौयकमिति शक्यं वनुम अप्रयन्नानन्तरोयकस्य जन्मविशेषितत्वात् न चाकाशस्य जन्मास्ति नमान्न प्रयत्नानन्तरीयकमाकाममिति । एतेनाभावो व्याख्यातः ·प्रथमोऽध्यायः । १३७ प्रभावेऽप्येवमेवेति। तदेवमेतानि न हेतुलक्षणानि सम्भवन्तौदमेवाष हेतुलक्षणं न्याय्यमिति । साध्यसाधात् तदर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणम्॥३६॥ माध्यमाधात् तद्धर्मभावी दृष्टान्त उदाहरणमिति सूत्रम् । अस्योदाहरणोपलक्षणमर्थः । साध्यस्य माधर्म्य साध्येन समानधर्मता। अवापि साध्येनैव साधर्म्य न पुनरमाध्येनापि साधर्म्यमेव माध्येन पुनर्वधर्म्यमपि यस्मात् साध्यसाधात् तद्धर्मभावौ भवति । कि कुतश्चित् माध्यमाधात् तद्धर्मभावी न भवति न भवत्यपि यथा अमूर्त्तवादेः कर्मणः तस्मात् माध्यमाधाद्यत्र नद्धर्मो भवति स भवति तद्धर्मभावी योऽयं दृष्टान्तः साध्यमाधात् तद्धर्मभाविवेन विशेषणेन युज्यमान उदाहरणं भवति उदाहियतेऽनेन धर्मयोः माध्यमाधनभाव इत्युदाहरणम्। ननु च करणकारकपरिग्रहादचन- मुदाहरणं दृष्टान्तद्यार्थी न चानयोः सामानाधिकरण्यं युज्यते न हि विषाणादिमदित्यभिधानं गवा समानाधिकरणं भवति । नेष दोषः वचनविशेषणत्वेन दृष्टान्तस्योपादानान स्वतन्त्रो दृष्टान्त उदाह- रणम्। किन्तु माध्यमाधान तद्धर्मभाविवे सति अभिधीयमान इति । तद्धर्मभावौ तस्य धर्मः नद्धर्मः तस्येति साध्यस्य । साध्यच्च द्वधा भवति धर्ना धर्मी च । एकदा धर्मो विशेषणत्वेनान्यदा धर्मों विशेषणवेनेति तस्येति धर्मिग्रहणं युक्तम्। न पृथक् धर्मस्य ग्रहणात् यस्माद्धर्मिणो धर्म उत्पत्तिधर्मकलादयः न धर्मस्य धर्म च माध्ये उदाहरणमाधादिति याघातः । न हि धर्मस्योदाहरणेन किञ्चि- साधर्म्य किन्तु माध्यमाधर्म्यञ्चोदाहरणस्य धर्मिण एव माध्ये चोप- 18 ·न्यायवार्तिक संहारो धर्मिण्येव तस्माद्धौं माध्य इति तस्य धर्मिणः साध्यस्य यो धर्मः साध्यः स यस्मिन् दृष्टान्ते भवति विद्यते म दृष्टान्त उदाहरणम्। उदाहरणं स्थायादिव्यमिति नदुत्पत्तिधर्मकं चानित्यं दृष्टमिति ॥ .. तविपर्ययादा विपरीतम् ॥३७॥ तदिपर्ययादा विपरीतम्। साध्यवैधादतद्धर्मभावी दृष्टान्न उदाहरणमिति । उदाहरणमवीततो द्रष्टव्यमिति। अन्ये त माध्यमाधान नद्धर्मभावित्वं दृष्टान्तस्येति सूचं पठन्ति । तेर्षा लय- मभिप्रायः दृष्टान्तोदाहरणयोर्मा दैक्यमिति । किं पुनस्तद्धर्म- भावित माध्यमाधनाभ्यां योगः साध्यसाधनयोगे च तद्धर्मभावी भवति श्रुती भावाभिधानेन माध्यसाधनाभ्यां योगोऽभिधीयत इति। एतच्च सूत्रमपरे दूषयन्ति। अस्माकन्तु नायं सूत्रपाठः तस्मानायं दोष इति तस्मिन्नपि पाठे किल भाविग्रहणमनर्थकम् । कस्मात् सर्वावयवानां माध्यधर्मभाक्विात् । यस्मात् किल सर्वावयवाः भाध्यधर्मभाविनो भवन्ति भावयन्ति गमयन्तीति नायं सूत्रार्थ इति । अन्ये तु तद्धर्मभावौत्येनत्पदमन्यथा निराकुर्वन्ति तद्धर्म- भावी भवनुप्णभोजिन्यायेन() वा भवेत् दण्डिन्यायेन वा भवेत् तद्यदि तावदुष्णभौजिन्यायेन उष्णं भोक्तुं शौलमस्येत्युष्णभोजी नकर्म वा भावयितु मौलमस्येति तद्धर्मभावौ। अनापि भावयितुं गमयित यावदुकं स्यादिति । नायं सूत्रार्थ इति न किञ्चिदेतत् दण्डि- न्यायस्त दण्डो यस्यास्तौति स दण्डौ तद्धर्मभावो यथास्तिक (१) अष्टभोजौति चित्।

·प्रथमोऽध्यायः। भवति तद्धर्मभावौ। अत्र भाविग्रहणमनर्थकं तद्धर्मभावौनि कथ- मिति तद्धर्मशासौ भावश्चेति तद्धर्मभावः स यस्यास्ति च भवति तद्धर्मभावौ। एवं मति विशेश्यविशेषणभावानुपपत्तेः तद्धर्मभावौति युक्तम् न हि तद्धर्मश्च स्थादभावश्च स्याद्यतो विशेषणविशेष्यभावः समर्थितः स्यादिति । अतस्तद्धौति किल वक्रव्यम् । न वक्तव्यम् । तद्धर्माणामुभयथाभावात् उभयथा भवन्ति धर्मा विधीयमानाः प्रतिषिध्यमानाथ। नवान्वयिनि विधीयमानधर्मवान् दृष्टान्नग्रहणम् यथा स्याल्यामुत्पत्तिधर्मकत्वमनित्यत्वं च विद्यमानौ धर्माविति तस्मात्तद्धर्मथामौ भावयेति युक्तं सामानाधिकरण्यम् यत् पुनरेत- द्धौति वक्तव्यम् एतदपि न परिज्ञातम् । न हि बहुमौही पुन- मत्त्वॉयो लभ्यत इति । अथावश्यं वयं शिवयितव्याः। तत्र एवं नद्धर्मति वक्तव्यमिति । मन्ति वंवादिना येषां तकलानि- स्यत्वेऽभाव इति । ननिराकरणार्थ चेदं वक्तव्यं तद्धर्मशासौ भावति। तदेतस्मिनवयवचये एवं लक्षणेनोपपादिते तेषां चयो दुर्विभावा इति । अनेन वाक्येन महानैयायिकत्वमात्मनः ख्यापितं भवति । तथा मिद्धो दृशान्त इत्यन्ये । कथं पुनरस्थार्थः यथा साध्यः माध- यितुमिष्टस्तथायमसिद्धोऽनित्यत्वेन यथा च विशिष्टः प्रत्ययभेद- भेदिवेन तथा यः सिद्धः स दृष्टान्तः साध्यसाधनवानिति। अत्र विस्फूर्जितापि खसिद्धान्तमत्यजता कृतकलानित्यत्वयोः न शक्यः सम्बन्धो दयितुं कृतकत्वानित्यत्वयोः कालभेदादनुवाधनाच्च । अन्यदा कृतकत्वमन्यदा चानित्यत्वमिति यदा च वस्तु न तदा प्राक्- प्रध्वंसाभावौ स्त इति । एतेन तयोः सम्बन्धिनिदर्शनं दृष्टान्त इति ·t न्यायवासिक प्रत्युतम् । माध्यैनानुगमो हेतोः साध्याभावे च नास्तितेति च ॥ उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साध्य- स्थोपनयः ॥३८॥ उदाहरणपेतस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा माध्यस्योपनयः । एवं चायं कृतक इनि यथा तथेति प्रतिबिम्बनार्थम् किं पुनरच मतिविम्बनम् दृष्टान्तगतस्य धर्मस्याव्यभिचारित्वे मिद्धे तेन माध्य- गतस्य तुल्यधर्मता एवं चायं कृतक इति माध्ये वा मम्भव उप- मयार्थः । ननु च कृतकवादित्यनेन सम्भव उक्तः साध्यसाधनभाव- निभात् साध्यसाधनभावमाचनिर्देशः कृतकः कृतकवादनित्यः भब्दो भवति । तत् पुनः शब्दे कृतकत्वमस्ति नास्तीत्युपनथेन सम्भवो गम्यते अस्ति च शब्दे कृतकलमिति स यदा धर्मणोदाहरणं तदा वैधय॑ण तदा न तथेति ॥ हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम् ॥३९॥ । हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनम्। प्रतिज्ञायाः पुन: र्वचनमिति । प्रतिज्ञा विषयस्यार्थस्याओषप्रमाणोपपत्ती माध्यविपरीत- प्रसङ्गप्रनिषेधार्थ यत् पुनरभिधानं निगमनमिनि। एतस्मिन् सूत्रार्थ परस्थावकामो नास्तीति अभ्युपेत्य तदोषनिराचिकौर्षया वाक्य- मुपक्षियते। उपनयनिगमने नावयवान्तरे अर्थाविशेषादितदाक्यं यथाश्रुति न केनचिदर्थन सम्बध्यते श्रथ हेतूपनयावेकेन पचौ- कृत्यार्थाविशेषादिति हेतः म विपत्तिवादिपर्ययतरर्थाविशेष सौकत्वेऽदर्शनादिति नानावे च दर्शनादिति। यथा बहना घटाना- तयेति यदा ·प्रथमोऽध्याय । मेकोऽर्थीद्धारणदिन चैकवमिति । अथैकप्रयोजनकत्वेन पीसत्य भूयादेकत्वमेकप्रयोजनवमिति । तथापि हेतुर्नास्ति प्रतिज्ञार्थना- चिप्तवात् हेदूपनययोरेकार्थत्वमिति प्रतिज्ञार्थः । अर्थाविशेषादिति हेत्वर्थाऽपि म एव अन्यश्च हेत्वर्थः अन्यचोपनयार्थ इत्यमिद्धोऽप्ययं हेसम्तद्वर्णितं पदधर्मलमम्बन्धमायोनेरन्यवर्जनमित्येतदनेभेव प्रत्युतम् । यदपि यथा तथेत्युपसंहारे कृते तथेत्यनेन शब्देन सर्वसामान्यं वा शतकत्वसामान्यं वाभिधीयते कृतकववियेषो वा सर्वसामान्य तावन युतम् तथेतिव्यपदेशाशक्यत्वादिति कलकत्वविशेषोऽपि न युक्तः अन्यथा शब्दस्य कृतकत्वापरिशेषात् कृतकत्वसामान्यं तच्च हेतुनवोमिति । तदप्ययुतम्। उपनयस्योपमानार्थत्वात् उपमानार्थ उपनय इति तच्चो- पमानं न सर्वथा साध्यसाधनभावावाश्रित्य प्रवर्तत इति यत्किञ्चि- देतत् । शतकत्वमामान्यं तु शब्दसनिधावभिधीयत इति चित्रमि- दम् शतकत्वं खल्वशब्दसविधावभिधीयत इति शब्देन च विशेष्य- माणं कथं सामान्यं भविश्यति तस्मात् सामान्यविशेषवान् हेतुरिति गतार्थत्वानोपनय इत्यनेन प्रत्युतम्। यदप्युक्तं यथा तथेत्युपमानमेत. दुपमानं चोपनयो न दृष्टान्त इति एतेन निगमनं प्रत्युक्रम् । ते एते वीतावीतवाक्ये स्वतन्त्र पञ्चावयवेन पुनरेकमन्वयव्यतिरेकि चेति॥ अविज्ञाततत्त्वेऽर्थे कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूह- स्तर्कः॥४०॥ अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ कारणोपपत्तितस्तत्त्वज्ञानार्थमूहस्तर्क इति सूचम्। अस्थार्थः पूर्ववत् अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ इति । यथा सोऽर्थी भवति मोऽस्य तथा भावस्तत्त्वम् एतस्मिन्नविज्ञाते सामान्यतोऽवगम्यते कुतः ·१४२ বায়ালি पुनरेतत् सामान्यतोऽवगतमिति। अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ प्रत्यभिज्ञानात् यस्मादयमाहाविजाततत्व इति तेन ज्ञापयति सामान्यमवगतमिति । यदि पुनः सामान्यमपि नाधिगतं स्यान्न ब्रूयादविज्ञाततत्त्व इति অবিয়ান ৰে নুয়াহিনি অধিনাল বুনি মৰিীৰ ল দ্বার্থ गम्यते किमविज्ञातं तत्त्वं येन उताविज्ञातं तत्त्वं यस्य कश्चात्र विशेषः। यद्यविज्ञातं तत्वं येन सोऽयमविज्ञाततत्त्वः परिच्छेत्ता तस्मिन्नविज्ञा- नतत्त्वे परिछत्तरि तदवगतार्थमूहस्तकं इति प्राप्नोति । अथाविज्ञातं तत्त्वं यस्य तदविज्ञाततत्त्वं यस्मिनविज्ञाततत्त्व इति षष्ठीविग्रहेण थुक्रमेतत् । विशेषहेत्वभावाचार्याधिगमः नात्र विशेषतरिति किमयं यतीपाविग्रहेण ममाम उत षष्ठीवियदेणेति थुक्रम् अर्थग्रहणमाम- •न् यस्मादविज्ञानतत्व इति अर्थशार्यमाणत्वात् कर्म तेन ज्ञापयति पठोममासोऽयम्। रतीयाविप इति अर्थग्रहणमन्तरेणापि मा- मान्यतोऽवगतरविज्ञातं तवं यस्येत्यप्यनुक्नेऽप्यर्थ गम्यत एवैतदर्थ इति । एवमपि ममासे सन्देहतादवस्थ्यम् । माभूत् समासो वाक्यसेवास्त अविज्ञातं तत्वमस्येति भवत्येवाभीष्टार्थप्राप्तिः लाघवार्थ तु समाच- करणम् अनुक्केऽप्यर्थे मामर्याद गम्यते अविज्ञातं तत्त्वमस्येति चोक मन्देश एवं स्यादिति समस्तानभिधानप्रभङ्गाश्च । यदि च मामर्य- माश्रित्यार्थग्रहणं प्रतिषिध्यते नदेवं युक्तमूहतर्क इति भामर्थतः मेषं गम्यत इति तम्मादर्थग्रहणं जानिराकरणामिति । मामा ममताभिधानं किम्रो याध्यते न युद्धिधर्मनिराकरणार्थमात् उभयया पवयमूहो भवति विभाततत्त्वेऽविजातनत्वे च तच तावदिशाननत्त अरः एथूपाचवसधारणविशामोहापोइतनाभिनिषेमा बुद्धिधर्मा ·प्रथमोऽध्याय इति तत्त्वमवतं विजानाति विज्ञातमूह इति किमुकम्भवति । योऽसावर्थः पूर्वमनेन विज्ञातस्तमेवोह इति पूर्वानुभूतपरिच्छेद ऊह इत्युच्यते न वयं तर्कः यः पुनरविज्ञाततत्त्वेऽर्थ ऊहः सतर्कः। षष्ठ्यभिधानमधिकरणा(एमम्भवादविज्ञाततत्त्वस्यार्थस्येति वक्तव्यम् अविज्ञाततत्त्वोऽथी ज्ञायमानः कर्म भवति कर्मणि च षष्ठ्येव न्यायसी यथा घटस्य विज्ञानमिति । न । विभफिव्यत्ययात् । पठीस्थल एवैषा सप्तमी द्रष्टव्या यथान्यत्र इषावयुगपत् सयोगविशेषाः कर्मान्यत्वे हेतव इति व्यत्ययः कस्मात् यदि व्यत्ययेन कश्चिदर्थी लभ्यते युको व्यत्ययः यथा यस्मिन्नेवायुगपत् संयोगविशेषा इति अधिकरणार्थ दूपोरपि येऽवयवास्तेषामपि संयोगविशेषास्तेऽपि कर्मान्यत्वे हेतव इति । न पुनरिह व्यत्ययेन फलं पश्यामः तस्मादयुक्तो विभक्ति- व्यत्यय इति । न न युक्तः । सामान्याधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ यस्यैव मामान्यमधिगतं तदर्तनो विशेषा अप्यवगन्तव्या इति तेच विशेषाः संयोगिनः समवाघिनश्च भवन्तौति कारणोपपत्तितः प्रमा- णोपपत्तितथ। उपपत्तिः सम्भव' सम्भवत्यस्मिन्नर्थे प्रमाणमिति भवेदयमर्थ इति। उदाहरणं योऽयं ज्ञाता ज्ञातव्यमर्थ जानानि त तत्त्वतो जानीयेयमिति किमुत्पत्तिधर्मकोऽथानुत्पत्तिधर्म इति यावत् । एक उभयं जानातौति भाग्यम् । अनुत्पत्तिधर्मकेनानेन भवितव्यमिति य ऊहः स नर्क इति। नचेतत् तत्त्वज्ञानमेव किमु- ध्यते तत्त्वज्ञानार्थमिति नेद तत्त्वज्ञानमनवधारणत्। न झयमव- भारयत्येवमेवेति किं वनुत्पत्तिधर्मकेन ज्ञात्रा भवितव्यमिति पाभिधानविकरणा-पा.१५.1 ·१४४ न्यायवार्तिक प्रमाणविषयमनुजानाति कथं पुनरयं तत्त्वज्ञानार्थ भवति प्रमाण- विषयाविवेचनात् प्रमाणविषयमनेन विविनक्ति अयमों प्रमाणनि प्रवर्तमानानि तर्कविविक्रमर्थ तथाभूतभवगच्छन्तीति अहः संध्ययनिर्णयाभ्यां न भिद्यत इति केचित् । अयं किलोहः संपायो वा यदि संयहस्तेन संग्टदौतवात् पृथक् न पठितव्यः अथ निर्णयस्तेन संग्टहीत इति । श्रपरे बनुमानं तर्क इत्याहुः । हेतु- स्तो न्याथोऽन्वीक्षा इत्यनुमानमाख्यायत इति। अपरे वनुमानमेव नर्क युक्त्यपेचं वर्णयन्ति यत्तावनिर्णय याभ्यां नोहो भिद्यत इति। नन्न प्रत्ययस्वरूपानवबोधात् । अविज्ञाततत्त्वेऽर्थ भक्तौति सामान्ये- नाधितो भवान् मत्यमविज्ञाततत्त्वे भवतीति न पुनः प्रत्ययस्वरूपं व्यज्ञायि भवता अनवधारणात्मकः प्रत्ययः संशयः किंखिदिति । अवधारणात्मकः प्रत्यय एवमिमिति निर्णयः । श्रयन्तु मंशयात् मध्युतः कारणोपपत्तिरस्ति निर्णयं चाप्राप्तो विशेषादर्शनाद्विशेष- दर्शनानिर्णयो भवति न चास्मिन् विशेषदर्शनमस्ति । एतेनानुमान नर्क इत्येतदपि प्रत्युतम् । विशेषादर्शनादिति किं पुनरस्य स्वरूपं भवेदित्येव प्रत्यय इत्येतस्य स्वरूपमिति चैरप्यनुमान युक्त्यपेई तर्क इत्युच्यते तैरप्यनुमानात तर्कभेदः स्वयं वायः युक्तिः प्रमाणोप- पत्तिः ममाणोपपत्तिमपेक्षमाणे यः प्रत्ययः स त इति केवलं मन्नाभेदमात्रम् । अथ न प्रमाणोपपत्तियुतिः अनुमानं युक्तयपेक्ष- मित्यपेक्षामामयं वक्रव्यम्। स्वविषयाधिगमे चानुमान किमपेक्षते । अतरममाणपेचा युमिरित्युच्यते एवमप्यर्थग्रहार्थो काव्यः । कथं मत्यक्षागमाभ्यामनुमानमनुग्रमात इति । प्रधानुमानस्य प्रत्यक्षाग- ·प्रथमोऽध्यायः॥ १०५ भैकविषयलं तचापितर्कः त्रौप्येतानि प्रमाणविषयतया प्रतिसंहिता- नौति भवेत्। अवधारणप्रत्ययौ भिन्ननिमित्तौ विशेषवत्त्वात् प्रत्य- वानुमानप्रत्ययवत् अनुमानं तर्कः लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धमत्यपेक्षत्वात् अनुमानवत् न तर्कवरूपानवबोधात् नैव लिगलिङ्गिसम्बन्धमत्यपेचः तर्कः कथमिति इयस्थानाधिगतेः यत्र इयमधिगम्यते धर्मों साधन- धर्मश्च तवानुमान प्रवर्तते यव पुनझुर्मिमात्राधिगतिन लिङ्गाधि- गतिरस्ति सत्कर्मविशेषे इति । तस्मालिङ्गलिङ्गिसम्बन्धस्मृत्यपेचवम- नुपपन्नम् अनुमान च धर्मिगतधर्मापलब्धौ प्रवर्तते न पुनस्तर्कः तर्क- स्वन्यगतधर्मप्रदर्शनेनापि प्रवर्तते यथा भवितव्यमनेन पुरुषेणेति यथा- मिन् देशेऽश्या वाह्यन्त इति अश्ववाहनं पुरुषधर्मः मोऽयमन्यगतधर्मो- पपत्त्या स्थाणुव्यवच्छेदमात्रमूह इति। मोऽयं नर्कः प्रमाणनिसंधत्तदति प्रमाणमहितो वादेपदिष्टः न पुनरयं प्रमाणपरिच्छेदकत्वादिति ॥ विमृष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामीवधारणं निर्णयः॥४१॥ एतस्मिन् तर्कविषये विमृष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणं निर्णय इति सूत्रम् । सम्बन्धोऽर्थश्च पूर्ववदिति । विम्य्येति । विमर्ष कृत्वा पचान्यप्रतिपक्षाच पक्षप्रतिपक्षाभ्यां पक्षशब्देन परविषयं साधन- मुच्यते प्रतिपक्षमब्देन प्रतिपक्षविषयस्य साधनस्योपालम्भः ताभ्यां भाधनोपालम्भाभ्यां यदर्थावधारणं स निर्णय इति। क पुनरयं नियमः किं तावनिर्णये आहोखित् पचप्रतिपचाभ्याम् अथ विमृ- व्येवेति यदा विमृश्य पदप्रनिपचाभ्यामेव निर्णय इति निर्णये नियम इन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षात्पन्नं ज्ञानमित्यस्य व्याघातः। एतेन (1) विमध्येति वचित् । 19 ·न्यायवार्तिक विमृथैवेति प्रत्युक्तम् । अथ पक्षप्रतिपक्षाभ्यां निर्णय एव उभया: श्रयो निर्णयः प्राप्नोति तर्कविषये नियमो नान्यत्र योऽयं तस्य विषय एतस्मिन् तर्कविषये विमृष्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेव निर्णयो भवति पक्षप्रतिपक्षाभ्यामेव निर्णयो विमृष्यवेति सामान्यनिर्णय- लक्षणमेतत् कुतोऽयं नियमस्तर्कविषय इति तर्कस्थानन्तरोदेशात तर्कविषय इति नियमः अन्यथापि निर्णयभावान निर्णय इति । अथ निर्णयस्य किं लक्षणम् अर्थपरिच्छेदोऽवधारणं निर्णय इति सोऽयं निर्णयः प्रमाणविषये भवन्नेकपः प्रमाणेः क्रियते संहत्य च नर्कविषये संहत्यान्यत्रैक इति वादे शास्त्रे च विमर्षवर्ज वादे पर- प्रतिपक्षाभ्यामेव न शास्त्रे वादे वा विमर्षाऽस्ति उभयोनिश्चितत्वान गास्वाभ्युपगतपदार्थस्य निश्चितत्वाच्च। पक्षप्रतिपक्षशब्देन साधनोपा- स्तम्भयोग्रहणमित्ययुतं प्रमाणभावात् पक्षप्रतिपक्षशब्देन साधनोपा. लम्भावुच्येते इति। किं प्रमाणम् कस्मात् पुनर्ययाश्रुति न भवति पक्षप्रतिपक्षयोः कर्मत्वात् न च कर्मार्थपरिच्छेदकं परिच्छेद्यवान तमात् पचप्रतिपक्षशब्देन परिच्छेदकयोः माधनोपालम्भयोहएम् तयोरकर्मकत्वात् तयोरेकस्मान यहणमेवं वक्रव्यम् विमृष्य माध. नोपालम्भाभ्यामर्यावधारणं निर्णय इति। एवं मति स्वविशियोऽयों भवति । न च लाघवलतः कश्चिदिशेष इति नेकविषयज्ञापनार्थत्वात पदिषयौ माधनोपालम्भौ तदिषयो निर्णयः । अन्यथा हि माधनो- पालम्भाभ्यां निर्णय इत्युक्रे न जायते क पुनर्निर्णय इति । पक्षप्रति- पताम्दाभ्यां र माधनोपास्तम्भयोर्यहणं तविषयस्य चेति । अर्थयाएं मार न कर्तव्यम् गम्यमानत्वात् केन गम्यमानत्वात् विमृष्य पर - ·प्रथमोऽध्याय । १४७ प्रतिपक्षाभ्यामेवावधारणमित्युक्ते गम्यते ऽर्थस्थेति तस्मादर्थग्रहणं न कर्तव्यम् । श्रुतिमामर्थ्यादन्यतरनिर्णयज्ञापनार्थम् गम्यमानमर्थग्रहणं यत् करोति तेन ज्ञापयत्यन्यतरस्मिन् पत्रे निर्णय इति। पक्ष- प्रतिपक्षाभ्यामर्थावधारणमित्ययुगम् कस्मात् एकस्मादधिगतः नेदं पक्षप्रतिपदाभ्यां सह ताभ्यामवधारणं किं तकिस्माद्योवतिष्ठत इति उभाभ्यामेवेत्याह। कथमिति। उभयनिवृत्तावनिवृत्तो हि विमर्षः उभयावस्याने चानिवृत्त इति यदा वेकोऽवतिष्ठत एको निवर्तत इति तदा निर्णय इति अतः संहत्य पक्षप्रतिपक्षी निर्णयहेतू इति । एतस्मिन् विषये कदा निर्णयो भवति किं प्रथमे उत द्वितीये उन हतीये इति । सर्वत्र भवत्यर्थस्य तथाभावात् अथवा वतीय इति युक्तम् । कथमिति । एकस्तावत् माधनेन पक्षमवस्या- पयति द्वितीयः साधनं दृष्ट्वा निवर्तते साधनाभासं वा बुद्धा माधन- दोषादिभावयिषया प्रवर्तते तस्मिन्निवर्त्य साधनं ब्रूते प्रथम ददानौं निश्चितर माधनमिति । यदि मन्यते न प्रवर्तते अथ दूषणाभा- समिति बुद्यते तदुद्भावनार्थ प्रवर्तते तबिवृत्तौ द्वितीयपक्षमाधन- मपि निवर्तते। किं कारणम् प्रथमपक्षमाधनस्य निर्दोषत्वात् निर्दोषे च प्रथमपक्षसाधने न दितीयस्थावकाश इति निवर्तते न द्वितीयः पक्ष इति यवावतिष्ठते तस्मिनिर्णयः म निर्णयः सम्भवा- सम्भवाभ्यां पक्षप्रतिपक्षयोः संहत्य क्रियते। निर्णयोऽनुमानमेवेति केचित्। केचिदर्णयन्ति निर्णयोऽनुमानमेव न पदार्थान्तरमिति। न। लिङ्गलिङ्गिमम्बन्ध्यपेक्षवादनुमानस्य निर्णये च तदभावः प्रमाण- (१) नियेतु-पा० १३० ।

·२४८ न्यायवार्तिके फलत्वात् प्रमाणमनुमानम् प्रमाणफलं तु निर्णयः निर्णयः स्खविषय एव अनुमानं तु खविषयेऽन्यत्र च। यथा धूमदर्शनं धूमपरिच्छेदनानु- मानमपि निर्णय इति। यदा च परिछिनत्ति धूमेन तदातुमीयते- ऽनेनेत्यनुमानमग्निपरिच्छेदः फलम् । यदा च भावसाधनमाश्रित्यो- च्यते ऽनुमानं निर्णय इति तदाभ्यनुज्ञया वर्तितव्यम् । यदा च करणमाधनतामाश्रित्योच्यते ऽनुमानं निर्णय इति तदा प्रतिषेधो वचनीयः * कार्यकारण्यो दात् कारणमनुमान कार्य निर्णयः तस्मावानुमानं निर्णय इति । इति-ग्रौद्योतकरे न्यायवार्तिके प्रथमस्याध्या- यस्याद्यमाह्निकम्॥ अथ द्वितीयमाह्निकम्। तिसः कथा भवन्ति वादो जल्पो वितण्डेति । नायं कथा नियमः किं तर्हि विचारवस्तुनियमः यदस्त विचार्यते तत् वेधा विचार्यते । तच विचारो वादो अल्पो वितण्डेति । तत्र गुर्वादिभिः सह वादः । विजिगीषुणा सह अल्पवितण्डे। तत्र यथोद्दे लक्ष- पणापदेशः वादस्य लक्षणमुच्यते तत्र प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ दूति सूचम् ॥ (१) परमर्षिभारद्दाजोद्योतकरीये न्यायसूत्रवार्तिके-मि कचित् । यदचपादप्रतिमो भाष्य वात्स्यायनो अगै अकारि महतस्तस्य भारद्वाजेन बार्तिकम् । इति पञ्चमाध्यायान्नस्य वचनं तु भूमिकायां समालोचयिष्याम ।

·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाझिकम्। १४६ * प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- वयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः॥४२॥ तत्र वादः पतप्रतिपक्षपरिग्रहः को पुनरेतौ पक्षप्रतिपची वस्तुधर्मावेकाधिकरणौ विरुद्धावेककालावनवमिती वस्तुधर्माविति वस्तुविशेषौ वसुनः सामान्येनाधिगतत्वात् विशेषतोऽनधिगतत्वाच । विशेषावगमनिमित्तो विचारः तस्मादस्तुधर्मावविशेषावेकाधिकरणी नानाधिकरणी विचारमप्रयोजयतः उभयोः प्रमाणोपपत्तेः तद्यथा अनित्या बुद्धिर्नित्य अात्मेति । अविरुद्धावप्येवं यो विरुद्धौ तौ विचारं प्रयोजयतो नाविरुद्धाविति तद्यथा क्रियावद्रव्यं गुणवचेति। तत्र कालाविति निर्णयोत्तरकालं विचाराभावात् तावेतौ विरुद्धा- वेवं विशेषणौ धी पक्षप्रतिपचौ तयोः परिग्रह इत्यम्भावनियमः। एवंधर्मायं धर्मों नेवधर्मति सोऽयं पचप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः । अस्य कथा माकुतयेऽपि(२) समानलात् विशेषणार्थं प्रमाणतर्क- साधनो लम्भ इति प्रमाणैस्तकेण च माधनमुपालम्भशास्मिन् क्रियत इत्यस्मिन् भवतीति अस्मिन्निति सप्तमौनिर्देशो विषयज्ञापनार्थः । अस्मिन् विचारे कथं पुनः तर्केण साधनमुपालम्भय अप्रमाणत्वात् प्रमाणानुग्राहकत्वात् न प्रमाणसंग्टहीतस्तों न प्रमाणन्तरमित्यु- कम्। मोऽयमप्रमाणात्मकः मन् कथं मिट्यपालम्भयोः करणं भविष्यति न बमस्तर्कः सिधुपालब्धयोः करणमपि तु प्रमाविषयविवेचना- तर्कः प्रमाणन्यनुग्रहातीति तर्कविविक्तं विषयं प्रमाणनि प्रवर्त- मानानि परिच्छिन्दन्ति । सोऽयं प्रमाणानामनुग्राहकलात् प्रमाण- (१) यद्यपि न्यायसूचौपन्यानुसारेण प्रत्याक्षिकं सूनाका भिन्ना एव तथापि मुद्रित- सूत्रभाष्यपुसके बारक्रमभेदाभावानावक्रमभेद छन । (२) कथात्रये ऽपोत्यगनुभौयते ।

·न्यायवार्तिके - सहितो वादेऽपदिष्ट इति । साधनमुपालम्भशास्मिन् भवतीति किं नावत् मितिः साधनमुपालम्भनमुपालम्भः। अथ माध्यतेऽनेनेति साध- नम् उपालभते ऽनेनेत्युपालम्भः । यदि तावदावसाधनौ साधनोपा- लगभशब्दौ तदा प्रमाणैस्तकण च न युक्तौ प्रमाणनां वर्कस्य च पराप्रतिपादकत्वात् प्रमाणान्यात्मप्रतिपत्तिमाधनानि परप्रतिपाद- मार्थश्चायं विचारः तस्मान्न प्रमाणस्तर्केण च सिधुपालन्धी भवतः अध करणसाधनो तथापि पञ्चावयवोपपन्न इति पृथक् न पवितव्यम् । किं कारणम् प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इति करमाधनेन पदेना- वयवार्थस्योक्तत्वात् नान्यार्थत्वात् पञ्चावयवोपपन्न इत्यस्यान्योऽर्थ तथा च वक्ष्यामः । श्रयैतौ माधनोपालम्भशब्दौ भावमाधनौ किंविषयौ प्रमाणैस्तकेण च क्रियते । ननूतं परविषयाविति पक्षविषयं माध- नम् प्रतिपचविषय उपालम्भः सत्यमुनाम् न पुनर्युक्तमुक्तम् । का पुन- युक्तिधानिरत्र अपातम्भस्य प्रतिपक्षाविषयत्वात् प्रमाणतर्कसाधना- सिद्धिः परस्य भवतु न पुनरुपालभस्य प्रतिपक्षी विषयः न ब्रूमः प्रतिपचविषय उपालम्भ इति किन्तु साधनविषयः प्रतिपक्षस्य यत् साधनं नदिषय उपालम्भ इति। कथं पुनः प्रतिपक्षसन्निधावपदिश्य मान उपालम्भमन्दः प्रतिपक्षव्यतिरेकेण साधनेन सम्बयते सामर्थ्याद- सामर्थ्याच्च यदुपालभयोग्यं तदुपालभ्यते न च प्रतिपक्ष उपालम्भ- योग्यः कथमिति उपालभ्यमानस्य चानुपालभ्यमानस्य च वस्तुनस्तथा- भावात् नयाभूतमेव वस्तुपालभ्यमानं त*(१) हस्यानानि लभ्यन्ते । (१) चत्र कश्चिदया निपतित प्रथमटतीयादर्शपुस्तकयारण्यत्र खण्डितलाव कि यन्यवराणामनितौदानी निश्चया न भवति नानि शकिपचे यथासम्भव प्रदर्शथियाम ।

·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । अत एवानियमार्थ उत्तरे पदे आरभ्येते सिद्धान्नाविरुद्धः पञ्चा- वयवोपपन्नश्चेति । सिद्धान्तविरुद्ध इत्यनेन किल पदेन विरुद्धो हेवाभामो लभ्यते तन्नान्यतोऽधिगतेः अन्य एवायं लभ्यते पञ्चावय- वोपपन्न इति पञ्चग्रहणात् न्यूनाधिके लभ्येते अवयवग्रहणात् नदा- भावोर) लभ्यन्त इति । लभ्यमानस्यार्थस्य पुनरभिधाने पिटं पिष्टं स्थात् तस्मात्रायमर्थः । श्रथ किमिदं पदं सिद्धान्ताविरुद्ध इत्य- नर्थकमेव (तस्मात्रायमर्थ:)() नानर्थकमपसिद्धान्तावरोधात् सिद्धा- न्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोपमिद्धान्त इति मोऽनेनावरुद्यते तस्मानानर्थकं कस्मात् पुनरयं नियमो वाद अवयवाभासापसिद्धान्तश्च नियहस्यानमिति । गुर्वादिभिः सह वादोपदेशानियमः यस्मादयं तत्त्वबुभुत्सुगुर्वादिभिः सह विविधं फलमाकाइन् वादं करोति ततोऽस्य बुभुत्सावतस्तावत्साधनं वक्तव्यम् यावदनेन ज्ञातव्यमप्रतिदन्दि- बात् प्रतिद्वन्दिना सह न वादः किं तु जल्पः तत्र समस्तनियह- स्थानप्रयोग इति युक्तम् । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इत्यभिधानात् उभयोः मिद्यमिद्धिप्रसङ्गः यदि प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भो वादः उभयोर्वादिप्रतिवादिनोः प्रमापतर्कसाधनोपालम्भाभिधाने नाधिकार इत्युभयपक्षमिद्यसिद्धिप्रसङ्गः। नैष दोषः अप्रतिज्ञानात् नेदं प्रति- जायते उभयोर्वादिनोः प्रमाणानि सन्तौति अपि तूभाभ्यां साधनं वक्रव्यमेतनियम्यते न पुनः साधनमेवैतद्भवतौति दूषणमप्येवम् । अपरे तु स्वपरपवमिद्यमियर्थ वचनं वाद इति वादलक्षणं वर्ण- पन्ति । छ परविशेषणार्थमुपातको रूपरपश्योरनुपपतिर्वि- ( मदाभासा-इनि साधु । (२) रतनाध्यस्य पाटोशुक्ल इति सूचितम् २ पु.।

·२५२ न्यायपालिके कल्पानुपपत्ते: ममामामग्भवाच । एती स्वपरमन्दी परिया- वर्शनार्थी वा स्याताम् माधनीयदूषणैयार्थी वा पूर्वोत्तरपक्षार्थव्यव- स्थापको वा पक्षप्रतिपदावद्योतको वा प्रथमदितीयपक्षाभिप्रायको वा एकस्य वानेकविशेषणाभिमन्धिमोऽने काम्दाभिधानमिति। तर परिग्रहपरिवर्जनार्थता तावदमुपपषा किमोर्थामम्भवात् । न परि- पक्षार्थतायां किमोर्थः मम्भवति कस्यायं खो भविष्यति कय स्वार्थ इति स्वीकरणं परिपछार्थः यस्य स्वीकारो भपनि तस्य स्व इति । नदेव चिन्यते किं तत् स्त्रीकरणमिति । ममेति प्रत्ययोत्पत्ति- कारणभावाभावौ वपरमब्दार्थः निर्दियः स्वार्थी नरस्य स्खं न हि गास्वकारस्य स्वः परो वा सम्भवति यदर्थमिदं स्यादिनि। यच्च खस्य खं भवति तत्तस्याभियर्थ किचिदुपकरोति न पुनः स्वामिनः पक्षण कश्चिदुपकारः फियते तस्मात् परिपहवर्मनाएँ नावन् स्वपरमम्दौ न भवतः । माधनौयदूषणैयार्थी स्वपरशब्दाविति चेत् प्रथापौदं स्यात् साधनीयः स्वपनो दूषणीयः अहो मास्वार्थकौशलं साधनौयः माध्यः स्यात् माधनीयः स्वपक्ष इति कुत एतत् लवणं चैतत् पक्षस्य माधयितुमियः पक्ष रति माध- नौयशब्देनापि तदेवीच्यते व्यवच्छेदार्थ चेदमुच्यते स्वपक्षः परपन इति परपक्षाचार्य स्वशब्देन व्यवच्छेद्यमानेन समानमर्थ शमोति वकुम् व्यर्थ वा विशेषणम् सामान्यशब्दा अपि विशेषे वर्तन्त इत्यदृष्टमेतत् न ते सामान्यशब्दा ये विशेषेषु वर्तन्त इति किन्तु ममाणादिभेदानुविधायिनो विशेषशब्दा एव अपि च माधनीयः पक्षः स्वपक्ष, दूषणीयः पच परपरः । एतदपि न बुद्यामहे साधनीय- परपच रति।

·प्रथमेऽध्याये हितीयमाझिकम् । १५३ शब्दस्य पदविषयत्वात् साधनीयः पक्षो भवतु दूषणं तु न कदा- चित् परपक्षेण सम्वध्यते परपरस्य तादवस्यात् । अथ दूषणस्य को 'विषयः कस्यचित् स्थापनाविषय इति किञ्चिदूषणं स्वपरपक्षाभ्याम- सम्बद्धमेव । कतमदूषणं स्थापनया सम्बयते का चेयं स्थापना चेति स्थापना पश्चावयवं परमाधकं वाच्यम्() वाक्यदोषो दूषणं तदाक्यं न्यूनमधिकं च भवति अवयवाभासोपपत्रञ्च तदुद्भावनं दूषणमेतत् स्थापनया मम्यध्यते नदिषयत्वात् । शेषं तु दूषणं न स्यांपनया न स्वपरपक्षाभ्यां सम्बद्धम् उत्तरदोष श्राक्षेपभावश्चेति । मत्यं न माहात् पक्षस्य दूषणेनाभिसम्बन्धः स्थापनानिवृत्तिद्वारेण तु प्रवर्तमानं दूषणं न पदं निवर्तयति स्थापनानिवृत्तेः परपदं दूषयतीत्युच्यते उपचरितगब्दप्रयोगो लक्षणेऽनुपपन्नो लक्षणस्य तत्त्वविषयत्वात् तत्त्वव्यवच्छेदक लक्षणम् न पुनरुपचरित शब्दप्रयोगेन व्यवस्थास्ति । यदि च पारम्पर्यण प्रवृत्त्या प्रवर्तमानं दूषणं परपदं निवर्तयति सदैवं वहुं कर्तुं परपसाट्यर्थं वचनं वाद इति। एवमभिधीयमाने किं भविश्यतौति लघु च सूत्रं भवतीत्युभयोश्च माधनदूषणयोः पारम्पर्येण परपवासियर्थतेति । अथ माभूदुभयत्र पारम्पर्यमिति स्वरूपत एवं वक्तव्यम् । पदस्थापनामिद्यमिययं वचनं बाद इति। एवं हि स्पष्टता लक्षणस्य यथाविषयं चाभिसम्बन्ध इति स्थापनापि न पूर्व दूषणं मम्बात इति दोषतादवस्थ्यम् कस्यचित् सम्भवात् । किञ्च दूषणं स्थापनया मम्वद्यत इति सामान्याभिधानेऽपि माम- Oनियमः तस्मादिदमनुपपन्नम् । माधनौयदूषणोयाओं स्वपर- (१) वाक्यम्-पा० १ पु । 20 ·१५० न्यायवात्तिक शब्दाविति स्वपरमब्दौ पूर्वोत्तरपदार्थों भविष्यत इति यदु नम्भवति पूर्वोत्तरपक्षाविति न युक्रमेतदपौति साधनदूषणयोर्निथमाभ्युष- गमात् तेन माधनदूषणैरियेतस्मिन् सूचे साधनदूषणयोर्नियमा भिधान स्वपचसाधन परपचे दूषणमिनि। एतस्मिंश्च नियमत उत्तर- विषय प्राप्नोति तेनोत्तरपक्षवादी स्वमेव पद दूषयतौति प्राप्तम । स्वपक्षयोत्तरवादिन पूर्वपक्षादन्य इति स्वपरे शब्दाभ्या(0 पूर्वोत्तर- पश्योरभिधानमिति न पदार्था न परिभावने रूढि । एतेन पच प्रतिपक्षार्थता प्रथमद्वितीयपक्षार्थता व व्याख्याता । एक एवाय पर इति विशेषणद्वययोगात् माध्यतया दृश्यतया च विशेष्यमाण स्वपर- शब्दवाच्य इति युक्रमेतद्विवचन तु न युक्तम् । एकस्यानेकविशेषण- योगो न प्रतिषिध्यते दिवचन तु न भवतीति धूम न टेकस्या- नेकविशेषणाभिसम्बन्धे सति दिवचनबहुवचने भवत नहि देवदत्त छत्रदण्डाभ्या समुपलभ्य वनारो भवन्ति() त्रिदण्डिनावागताविनि नदेव विकल्पानुपपत्ते स्वपरशब्दानुत्पत्ति समामासम्भवाच। खपर पक्ष इति समासपदमेतत् तत्र तावविशेषणविशेष्यस्वरूपानवगते षष्ठीसमास यत्र पुन षष्ठी समस्यते तत्र विशेषण विशेय्यान पृथगवधार्यते यथा राजपुरुष इति भेदाच यच च विशेषणविशेष्य भाव इति तत्र भेदो दृष्टो राजपुरुषवदेव असत्यपि भेदे दृष्ट इति चेत् असत्यपि भेदे दृष्ट षष्ठीममाम तद्यथा सेनापति पान- काङ्गमिति नच्च नानभ्युपगमात् को हि सुस्यामा पानकशब्दार्थ मद्नेभ्यो नार्थान्तर प्रतिपद्यते सेना च मेनिकेभ्य इति । यथा च (१) सपरदाभ्याम् । (१) बदम्तौति साधुः।

·प्रथमेऽध्याये हितोयमाहिकम् । १५५ सेनादौन्यान्तरभूतानि तथोक्तं गुणगुणिवाद इति । अथ मन्यसे नार्थः शब्दस्यार्थः परमब्दस्थति तनापोदितत्वात् । यथा स्वार्थवाचकः शब्दो न भवति तथोकम, तस्मान्न घष्ठीसमासः। एतेन कर्मधारयः प्रत्युक्तः । स्वथामौ पतयेति विशेषणस्वरूपासिद्धे दाभावाच्च । एतेन बहुबौहिरपि प्रत्युक्तः। साधयितविषयच्च माधनं मानोति अतो न बहुब्रीहिः। ननु च माधनीयता स्वार्थः पदविशेषणत्वेन सम्भ- वति न सम्भवनि पर्यायत्वात् माधनौयः पक्ष इति पर्याय एव न च पर्यायशब्दैः समानाधिकरणो बहनौहिः सम्भवति नहि भवति वृक्षस्तर छिनत्तौति विरोधाच्च । यदि तावदयं पदशब्दः खपचा- द्भिद्यते परपववचनं प्रतिज्ञेति व्याघातः । किं कारणम्, प्रति- जायाः स्वपदविषयत्वात्। अथाभिवस्तथापौद न प्राप्नोति स्वपर- पक्षयोः मिद्यसिाथै वचनं वाद इति न चान्यः समासः सम्भवति न चेदं वाक्यम, तस्मात् स्वपरपक्षयोरित्यमारम् । श्रास्तां तावत् खपरमब्दार्या विशेषणविशेष्यभावश्च स्वपरशब्दयोः। अथ ममासः कस्मान्न क्रियते स्वपरपक्षसिद्यमियर्थ वचनं वाद इति किमेवं कृते भवति स एवार्थी लाघवं च। अत्र केचित् परिहारं त्रुवते । यदि किल समासः क्रियते उभयाश्रिते मियसिद्धौ भवतः न दोषतादवस्थ्यात् नायं दोषः समासकरणेन परिहियते कथमिति स्वपदमिद्यमियपरपरमियर्थ, खपरपक्षयोः सिद्यमियर्थमिति नामामर्थ्यात् न द्ययं ममासः समर्थः खपवमिद्यमियर्थमिति कस्मात् व्याहतत्वात् यदि मियर्थ यततेऽसिद्दार्थमिति व्याघातः यद्यमियर्थ यतते मियर्थमिति व्याघात. यद्यसामर्थ्यान्न समामः ·૧૫૬ न्यायवात्तिक ममामोऽपि) नसामर्थ्यात् नोभयपक्षमिद्यसिद्धिप्रसङ्गः । एक- वचनबहुवचनममङ्ग इत्यन्ये। यदि किल समासः क्रियेत ममासो- ऽनभिव्यक्तवचनभेदः तस्माद चनभेदव्यानिमित्तासमासः। कथं नाम खपरपक्षयोः सिद्यमियर्थ वचनं वादः स्थात् न स्वपरपक्षाणां न स्वपरपक्षस्येति नासम्भवादेकस्य मियर्थ वचनम् नैवास्ति स्वपर- पक्षाणां साधनमनुमानमेकमिति तथाप्येषा नास्त्यतोऽस्याने पाहा । अनित्यः ‘समासविधिरित्यपरे। अपरे समासविधेरनित्यतां वर्ण- यन्ति । एवमाहुः । नायमवयं विधिः सर्वच ममास इति। कचित् समासः कचिच वाक्यम् यथा च राज्ञः पुरुषः राजपुरुष इति समासः । न छुभयप्राप्तिरसमासः कस्मात् अनित्यः समासविधिरिति एवं ब्रुवतीनं भवति प्राप्तमुभयम् अयोभयप्राप्तौ कस्मादममाम इति समामः कस्मादनिवृत्तीनुयोगः भानिवृत्तो लाघवार्थत्वात् समासे लाघवा(२) समासे गौरवम् अनुगत्यर्थ च शब्दानामुपा- दानमिति गुर्वभिधाने प्रायोजनं वाच्यम् । वर्ण गुरुलाघवानभ्युप- गम इति चेत् नायं परिहारोऽनुयोगस्थानिवृत्तेः वर्ण नुयोगं न प्रतिपद्यामह इति चेत् न निवर्त्यतेऽनुयोगः कस्मादिति भास्वत्वेन च वादाभिधानमभ्युपगम्यते न च वर्षे गुरुल्लाघवमाश्रीयत इति न युक्तम् सिद्यमियर्थमित्येतदपि न युतम् कस्मात् द्वेधा- नुपपत्तेः अयं खल्वसिद्धिशब्दः कल्यमानो देधा कल्प्येत व्यका- वुत्पत्तौ वा तन्न तावदुत्पत्तौ युज्यते प्रतिज्ञादिकस्य साधनस्य माधनहानिप्रसङ्गात् नहि प्रतिज्ञादिसाधनेन वस्तुत्पाद्यते किं (१) समावेऽपि-इति बाचस्पतिसम्मत पा० । (१) माधवमसमासे इति साधु । गुरुलाघवा- ·प्रथमेऽध्याये दितीयमाझिकम् । १५७ विद्यमानप्रकाशकलं साधनार्थः स होयते सिद्धावुत्पत्तौ कल्पिताया- मिति। व्यकाविति चेत् नाधिकरणाधारत्वात् । अथ मन्यसे मिय- मिद्धिय॑नित्पित्तिः युक्रमेतदुत्तर तु व्याहतं भवति अधिकरण- प्रत्यायनं सिद्यसिद्धौ इति ये चैतेऽधिकरणप्रत्यायनलक्षणे सिद्यसिद्धी तेऽधिकरणे वर्तमाने पक्षस्य कथं मपवस्य भवत इति षष्ठ्यर्थी वाच्यः म चायं दुर्वचः तद्दिषयत्वात् तयोः मिद्यमियोः पदो विषयः अतस्तद्विषयत्वात्तस्येति। न युक्रमेतत् । ये एते मियमिद्धौ पक्षविषये किं तावत् पक्षे सिद्धे उता सिद्धे यदि तावत् मिद्धे नाधि- करणप्रत्यायनं सिद्धिः किन्तर्हि यतस्तत्प्रत्यायनं म मिद्धिः कुतथ तद्भवत्यर्थस्य तथावात् यस्मात् मोऽर्थस्तथा भवति कथं तथा भवति यथा प्रमाणैरभिसम्बद्ध इति यत् प्रमाणैरविसंवादित्वं स तथा- भाभावः। प्रथामिद्धे पऽधिकरणप्रत्यायनं भवति साधनप्रयोगात् प्राधिकरणप्रत्यायनमस्तौति वादवैयर्थं स्यात् पक्षस्य सिद्धिरधि- करणप्रत्यायनम् असिद्धिस्त कथम् नहि परपदसिद्धिर्दूषणेन क्रियत इत्युक्तम् स्थापनानिहत्तरुपचार इति चेत् स्यामतिर्दूषणं(२) प्रयुज्यमानं साक्षात् स्थापनां निवर्तयति स्थापनानिवृत्तेस्तु परपक्ष- नित्तिरूपचर्यत इति न प्रयोजनाभावात्। नहि प्रयोजनमन्तरेण मुख्यार्थव्यतिक्रमो लभ्यते अपि तु प्रमाणसम्भवेनोपचारो मचाः क्रोशन्नौति यथा लोकप्रयुक्तशब्दविषयचोपचारः लोकगत्या शब्दार्थः न चेदं स्लौकिकं वाक्यं स्वपरपक्षयोः मिद्यमिद्यर्थ वचन वादः। अपरे तु प्रतिज्ञातार्थाज्ञापन पक्षस्यामिद्धिं वर्णयन्ति तड्य- (१) मयाभाव इति साधुः। (१) स्यान्मतिरिति साधु ।

·१५७ न्यायवात्तिके - धिकरणविषय न निवर्तते प्रसङ्ग कथ पक्षस्यासिद्धिरिति मिद्धि- वत्प्रसङ्ग तस्मात् सिद्यसिद्धी परस्य धर्मावेव यत एतद्भवति सिद्ध पक्षोऽमिथेति एव मति द्रष्टस्ये याघात' । यदि नियमिद्धी पक्षधौं द्रष्टस्ये सियमिद्धौ इति व्याहत भवति । अथ मा याघात इति द्रष्टस्ये एव ने तथापि परस्य व्यत्ययको सिद्यसिद्धी इति व्याहतम् । अथ तथा तथा ते पदार्थस्य सिद्यसिद्धी तथा- प्यधिकरर्णप्रत्यायन सिद्यसिद्धी इति व्याहत भवति । के पुनरेते व्यत्यव्यको वस्तुधर्मावभिधानप्रत्ययहेतू य एतावभिधानप्रत्ययौ व्यको व्यक्तश्चेति भवत ते व्यक्त्यव्यको इति। अर्थशब्दानुपपत्ति- विकन्पानुपपत्ते' । अर्थशब्द' खलु भवर्तमानस्तेधा मवर्तते उद्देश- प्रयोजनाभिधेयविषयत्वेन उद्देशे तावदर्थशब्दो यथा बाह्मणार्थ भक्त इति । एव चतुर्विधवाक्य सङ्ग्रह प्रयोजनेऽर्थशब्द किमर्थमा- गतोमोति अभिधेयेऽर्थशब्दो यथा गौरित्यभिधानस्य कोऽर्थ इति । तत्र तावदुद्दे सम्भवति युक्रायुक्रत्वेनेति विषितत्वात् खपक्षस्य युक्तत्वेन परपक्षस्यायुतत्वेनेत्येव विशेषिते उद्देशशब्दार्थ न जाय युनायुकशब्दो दूषणामामे वा साधनाभासे वा सम्भवति माधन- योगो युक्तता दूषणयोगोऽयुक्ततेति । अथ पुन शब्दार्थस्य तथा- खातयात्वे युनायुतत्वे युक्तत्व तथाभावोऽयुक्तत्वमतथाभाव इति तथापि नयो कर्मनयोपादानात् युक्तलेनाधिकरणप्रत्यायनमयुक्रत्वेन बेति याघात नहि प्रत्याय्य प्रत्यायन भवतीति । अथ प्रयोजनेऽर्थमन्द तथापि साधनदूषणाभासवादिनोऽवादिता स्यात्। कि कारणम् मा. धनदूषणाभासयो मिद्यमियप्रयोजनवात् नहि साधनदूषणाभाभयो ·प्रथमेऽध्याये दितीयमाडिकम् । मिद्यसिद्धी प्रयोजनम् । एवं च तदादी अवादी स्यात् तथा चावादी निग्टह्यत इति दोषः । श्रथाभिधेयेऽर्थशब्दप्रयोगः अभिधानखभावा- नवरतेरित्ययुक्तमेतदपि नहि ग्रन्यकारभाय्यकाराभ्यां विशेषित- मेवं प्रकारमभिधानं सिद्यमियोर्वाचकमिति। ननु विशेषितं येन मिद्यसिद्धी अभिधीयते तत्तयोर्वाचकतेति मत्यमुक्कम, एवं तु मिद्यसिद्धी इत्येतेऽभिधाने वादः प्राप्तः न चान्योऽर्थशब्दस्यार्थ इति। तस्मादर्थशब्दोऽप्ययुक्त इति। मियासियर्थ वचनं वाद इति ब्रुवाणेन पूर्वमुत्तरं वा नालोचितम् नैयायिक हेतुप्रतिषेधेन विशेष्यं वचन- मित्यभ्युपगमसिद्धं पुनः सूचमिति। समस्तवचन विशेषणार्थमिति व्याघातः। तदेवमेतानि सूत्रपदानि विचार्यमाणानि स्वतन्त्र- व्याघातकानौति लोकं च बाधन्त इति । एवं तावत् मौत्राणि पदानि खेन न्यायेनासमर्थानि यथा च वृत्तिपदानि असम्बद्धानि तथेदमुच्यते स्वस्य पवस्येति खामिद्धेरयुक्रम, स्वार्थश्च प्रतिषिद्धः अतोऽर्थ स्वस्य पक्षस्येति यदपि षष्ठीमप्तमौवचनयोस्तुल्यरूपत्वात् षष्ठीत्वज्ञापनार्थ स्वस्य पक्षस्येति तदप्ययुतम्। अधिकरणर्थासम्भवात् नहि पक्षव्यतिरेकेण पवे किञ्चित् माध्यं सम्भवति तस्मादप्रमतः सप्तम्यर्थः तदप्रसक्तौ विशेषणानर्थक्यमिति युक्तायुक्तत्वेऽनुपपत्तिय विकल्पानुपपत्तेः युक्तायुक्रत्वे माधनदूषणे वा स्याताम् माधन- दूपणाभ्यां वा योगः. पदार्थस्य वा तथा तथा चेति । तन्न तावत् साधनदूषणे युक्तायुक्तले कस्मात् साधनदूषणयोः पृथगभिधानात् ते माधनदूषणैरिति पृथगुके साधनदूषणे युक्तायुकलशब्दाभ्यां च साधनदूषणयोरभिधानमिति ने साधनदूषणैरिति सूत्रमुचार्यम् ·न्यायवार्तिक चरितार्थत्वादिति । अथ मन्यसे तयोरेव युक्तायुकयोर्विशेषणा न माधनदूषणैरिति न प्रथमाभिधानप्रसङ्गात् । यदि युक्तायुक्तत्व- विशेषणार्थ ने साधमदूषणैरिति सूर्व प्रथमैव न्याय्या ते साधन- दूषणानौति नहि विशेषणविशेष्यभावे भवति नौलमुत्पलैरिति । योग इति चेत् । अथ साधनदूषणभ्यां योगो युकवायुक्तले इत्येवं न्मन्यचे तत्वानिर्देशात् साधनदूषणाभ्यां योगो निर्दिष्ट एवंविध इति अनियादयुतमेतत् माधनयोग इति च कदा भवति यदामौ निर्णीतः पदार्थः तदा च न साधनार्थः कश्चिदस्तौति न युक्तायुक्वेनाधिकरणप्रत्यायनमिति व्याघातादतो न योगः। अप- दार्थस्य तथानातथाने युक्तायुतत्वे तदपि न करणार्थस्यासम्भवात् थे तथालातयात्वलक्षणे युकायुक्तवे ते व्यवच्छेद्ये न तु व्यवः 'छेदस्य साधने तस्मात् करणार्थी नास्यतो युनायुक्तत्वस्येति युक्त वामिति । अधिकरणप्रत्यायनमिति तु न युक्तम् शास्त्रसम्बन्धाः सगतत्वात् मास्त्र सम्बन्धं कुर्वाणेनोकं मन्देहविपर्ययप्रनिषेधार्थः भास्वस्यारम्भ इत्येतनिरपेक्षेणेदमुच्यते अधिकरणप्रत्यायनं मिय- सिद्धौ इति न च माग्निकेषु संशयविपर्ययौ स्तः परिच्छेदकत्वान तस्मान्न माग्निकाः प्रत्याय्या इति यच्चोतं प्रानिकप्रत्यायनादेव प्रति- वादिप्रत्यायनं कृतं भविष्यतीति । किं कारणम्, प्रतिवादौ किल पक्षरागात् सन्तमप्यर्थ न प्रतिपद्यते सन्तमप्यर्थ न प्रतिपद्यते इति व्याइतमुच्यते कथं चान्यथा प्रतिपन्नः मन्नित्यभिधीयते । अथ प्रति- पद्यमानोऽपि परस्य न कामकार ददाति तथापि न प्रतिपद्यत रति व्याहतमुच्यते यच्च प्राग्निकात्यायनात् तत्प्रत्यायनमिति तदपि ने ·प्रथमेध्याये द्वितीयमाहिकम् । प्रतीतेः करणभेदात् प्रानिकप्रतीतेरन्यानि करणनि अन्यानि प्रतिवादिप्रतौतेरिति न चान्यविषयस्य करणस्य क्रियेति नियमा- भावाच । नायं नियमः मानिकप्रत्यायनार्थ एव वादः प्रानिकानन्त- रेणापि गुर्वादिभिः मह वादो दृष्ट इति। यदा वयं न तत्वबुभुत्सु- लाभपूजाख्यांतिकामो वादमारभते तदा प्रानिकः प्रयोजनमस्तीति सत्यमस्ति प्रयोजनं वादस्तु न भवतीति न चैविध्यानभ्युपगमात् एक एवायं कथामार्गः तस्य प्रयोजनं तत्त्वावबोधो लाभादयश्च न प्रतिषेधात् प्रमिद्धम्खतिमानताभलिप्सोर्वादः यदपीदमुच्यते न वैविध्यानभ्युपगमादिति नानभ्युपगमायत्तः पदार्थसद्भावः अपि तु सद्भावे सत्यभ्युपगम इति यथा च त्रैविध्यं कथामार्गस्य तथा लक्षण- भेदादा जन्पवितण्डयोभैदमुपपादयिष्यामः। तस्मादज्ञात्वा विशेष- मुच्यते चैविधानभ्युपगमादिति पञ्चोक पक्षसिद्धिविषयं प्रत्यायमं परमिद्धिमब्देनोपचरितं यथा शून्यताविषयः समाधिः शून्यतेति न कामत उपचारो लभ्यते अपि तु प्रमाणसम्भवेन लोकप्रयुक्तशब्दा- ख्यानमुपचार. उतं च नोपचरितशब्दमयोगो लक्षणे उपपन्न इति । नदर्य वचनमित्येतदपि किल चतुर्विधवाक्यज्ञापनार्थमुकम् माधनं माधनाभासो दूषणं दूषणाभामश्च सम्भन्त्स्यत इति। तदयुक्रम् युका- युनत्वेनेतिविशेषितवान् एवं विधेषिते तस्मिन् कुतश्चतुर्विधवाक्य- संग्रह इति अधिकरणं पुनर्यो वादिप्रतिवादिभ्यामधिकृत इत्य- धिकरणार्या वक्तव्यः न हि वादे प्राश्निकार्य किश्चिदस्तौति प्रत्या- थनाधारत्वादधिकरणमिति चेत् नोकोत्तरलात् पदविषयं प्रत्यायन न पाश्निकविषयमिति तमिन् मति भावादिति चेत् नान्यथापि 21 .

·११२ न्यायवासिक दर्शनात् अन्यथापि गुर्वादिभि सह दृष्टो वाद इति तदादे परोता का कस्य छोति वक्रव्यम् । माधनदूषणप्रयोग स्थापनाविषयो वाद इति तस्य परीक्षा साधनदूषणतदाभामपरिज्ञानम् तदर्थमधि कार' तस्मिन्निति मप्तम्यर्थी नास्ति यदपि प्राश्निकातिवादिनो प्रियाप्रियवचसि वादप्रसङ्ग इति चोद्य कृत्वा प्रतिमाधनमुक्रम त বিধিন্যি মাথা ঘামায়ুদায়ক্ষৰিদ্বাঘাষ म्बद्धमुत्तरेण त्वमङ्गतपदार्थाभिधायिनी दत्त स्वहस्त' पूर्वापरयोर- सम्वन्धादिति। यदि स्वमगनस्थाप्युत्तर वाक्यम् तत एव वक्रयम न सूचार्थापरिज्ञानादिति तदेतत्सूत्र विचार्यमाण सहवार्त्तिक न युक्त्या मगच्छत इति यथान्यायमेवास्तु ।। यथाक्तोपपन्नमछलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भी जल्प.॥४३॥ यथोकोपपन्नम्कलजातिनिपहस्यानसाधनोपालम्भी जल्प । समस्त वादलक्षण छलजातिनियहस्थानसाधनोपालम्भो जल्प इति । यथो- कोपपन्न इति म युक्तम् जल्पनिग्रहस्याननियमस्यानभ्युपगमात् यद्येवमुच्येत मन नर्कसाधनोपालम्भ सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चावय वोपपन्न पचप्रतिपरपरिग्रह छलजातिनिग्रहस्यानोपालम्भो जन्म रति न युक्रमेव भवितुम्। सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चावयवोपपन्न इति च पदयोस्पालम्भश्रवणात् समस्तनियइस्थानप्रमको नियमार्थत्वात् नियमार्थ एते पदै सिद्धान्ताविरुद्ध पञ्चावयवोपपत्र इति जन्मे च नियन्तव्य न किञ्चिदस्ति तस्मानियमार्थ एते पदे नातिदेहव्ये (U साधनापासम्भश्कलजल्प-पं.२पु.।

·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । इत्यतो न वक्तव्यम् यथोकोपपन्न इति नैष दोष. सम्भवतोऽतिदेशात् यत्र सम्बध्यते तदतिदिश्यते किश्च सम्वध्यते प्रमाणतर्कसाधनोपा- स्तम्भ इत्येतत् तस्माद्यथोकोपपत्र इति लक्षणमाचस्यातिदेशः यथा- न्यवानेकद्रव्येण समवायाद्रूपविशेषाञ्च रूपोपलब्धिरित्यनेन सम्बन्ध- स्पर्मषु ज्ञानं व्याख्यातमिति न स्वरूपविशेषोऽतिदिश्यत इति अपि बनेकद्रव्यद्रव्यसमवायमात्र खगतो विशेषः मामर्थ्यात् नयेहापि यत् समर्थ तदतिदिग्यते समर्थ च लक्षण तस्मात् तदतिदिश्यते न नियमार्थ पदे नियन्तव्यस्य बाधात्। अथवा यथोतोपपवेनोपपत्रो यथोक्नोपपन्नोपपत्र इति प्राप्ते गम्यमानबादेकस्योपपन्नशब्दस्य लोपः यथा गोरथ इति केन पुनरयं गम्यत इति उन मामर्थ्यनेति । न हि नियमार्थयोः पदयोल्पसम्भवः तस्मान्न ते अपदिश्यते इति भाय्यमिदानी कथं न सूत्रपाठानुक्रमज्ञापनार्थत्वाद्भाव्यस्य एतस्मिन् सूचे यदुपपन्न लक्षणत्वेन तदतिदिश्यत इति। छलजातिनिग्रहस्थाने- नैकस्य कस्यचित् माधनमुपालभो वा युक्रोऽयुक्नोत्तरत्वात् । छत्त तावत् न माधनोपालम्भायालम् कस्मात् अयुनोत्तरत्वात् अयुतम- त्तरं छतं तन्न साधनोपालम्भायेति एवं जातिः । अङ्गभाव इति चेत् अथापौदं स्थात् यत्तत् प्रमाणत: माधनोपालम्भः तस्यैतानि प्रयुज्यमानानि छलजातिनिग्रहस्थानानि रक्षणार्थवादङ्ग भवन्तीति नदप्ययुशोत्तरत्वादनुपपन्नम्। किमर्थ तईि प्रयोगः यद्येतानि छल- जातिनिग्रहस्यानानि साधनोपालम्भयोन माधनमङ्गं वा किमर्थ- भेतेषामुपपादनमिति साधनविघातार्थम् साधनं विनियामौति अनया धियापशतः प्रवर्तते यत्र चैतानि छलजातिनियहस्यानानि ·च नियन्तव्यं न किञ्चिदस्ति तस्मानियमार्थ एते पदे नानिदेशव्ये नियमार्थ एते पदे सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपत्र द्रति अन्ये न्यायवार्तिके दर्शनात् अन्यथापि गुर्वादिभिः मह दृष्टो वाद इति तदादै परीक्षा का कस्य केति वनव्यम् । साधनदूषणप्रोगः स्थापनाविषयो वाद इति तस्य परौचा साधनदूषणतदाभासपरिज्ञानम् तदर्थमधि- कारः तस्मिन्निति सप्तम्यथा नास्ति यदपि प्रानिकपतिवादिनो मियाप्रियवचसि वादप्रसङ्ग इति चौद्यं कृला प्रतिसाधनमुक्तम् त- सिद्यमिद्विभ्यां साक्षात् पारम्पर्यणासम्बन्धाधुक्रायुक्तविशेषणाचाच- बद्धमुत्तरेण त्वमङ्गतपदार्थाभिधायिनो दत्तः स्वहस्तः पूर्वापरयोर- सम्बन्धादिति । यदि वसङ्गतस्यायुत्तरं वाक्यम् तत एवं वक्तव्यम् न सूत्रार्थापरिज्ञानादिति तदेतत्सूत्र विचार्यमाणं सहवार्तिकं न युक्त्या मगच्छत इति यथान्यायमेवास्तु । यथोक्तोपपन्नछलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालभी जल्पः ॥४३॥ यथोनोपपत्रकृतजातिनिग्रस्थानमाधनोपालम्भी जल्पः। समस्त वादलवणं छलजासिनिग्रहस्यानभाधनोपालम्भो अल्प इति । यथो- कोपपन्न दनि न युक्तम् अल्पनिग्रहस्याननियमस्यामभ्युपगमात यद्येवमुच्येत स न तर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावय- बोपपत्रः पक्षप्रतिपतपरियहा छलजातिनिग्रहस्यानोपालम्भी अन्य दति न युफ्रमेवं भवितुम्। सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चावयवोपपत्र इति च पदयोस्पालम्भश्रवणात् समस्तनिग्रहस्यानप्रमती नियमार्यवात । () साधनोपासनश्वलजल्प-पा.१३ ·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । दूत्यतो न वक्रव्यम् यथोकोपपन्न इति नैष दोप. सम्भवतोऽतिदेमात् यत्र सम्बध्यते तदतिदिश्यते किञ्च सम्बध्यते प्रमाणतर्कसाधनोपा- लम्भ इत्येतत् तस्माद्यथोक्नोपपत्र इति लक्षणमात्रस्यातिदेशः यथा- न्यत्रानेकद्रव्येण समवायाद्रूपविशेषाच रूपोपलब्धिरित्यनेन सम्बन्ध- स्पर्शपु ज्ञानं व्याख्यातमिति न स्वरूपविशेषोऽतिदिश्यत इति अपि बनेकद्रव्यद्रव्यसमवायमानं स्वगतो विशेषः सामर्थ्यात् नथेहापि यत् समर्थ तदतिदिश्यते समर्थ च लक्षण तस्मात् तदतिदिग्यते न नियमार्थ पदे नियन्तव्यस्य बाधात् । अथवा यथोक्कोपपनेनोपपत्री यथोकोपपनोपपन्न इति प्राप्ते गम्यमानबादेकस्योपपन्नशब्दस्य लोपः यथा गोरथ इति केन पुनरयं गम्यत इति + सामर्थ्यनेति । न हि नियमार्थयोः पदयोर्जल्पसम्भवः तस्मान्न ते अपदिश्यते इति भाय्यमिदानी कथं न सूचपाठानुक्रमज्ञापनार्थत्वाद्भाव्यस्य एतस्मिन् सूचे यदुपपन्नं लक्षणत्वेन तदतिदिश्यत इति । छलजातिनिग्रहस्थान- नैकस्य कस्यचित् साधनमुपालम्भो वा युक्तोऽयुक्नोत्तरत्वात् । छलं तवत् न साधनोपालम्भायालम् कस्मात् अयुनोत्तरत्वात् अयुक्तमु- कल तन्न माधनोपालम्भायेति एवं जातिः। अङ्गभाव इति त् अथापौदं स्यात् यत्तत् प्रमाणतः साधनोपालम्भः तस्यैतानि प्रयुज्यमानानि छलजातिनिग्रहस्थानानि रक्षणार्थवादङ्गं भवन्तौति सदप्ययुक्नोत्तरत्वादनुपपन्नम्। किमर्थ तईि प्रयोगः यद्येतानि छल- जातिनिग्रहस्यानानि माधनोपालम्भयोन माधनमङ्गं वा किमर्थ- मेतेषामुपपादनमिति माधनविघातार्थम् माधनं विनिय्यामौति अनया धियापकतः प्रवर्तते यत्र चैतानि छलजातिनिपहस्यामानि ·९६४ न्यायवार्तिके. प्रयुज्यन्ते न स वादः न पुनरेतदभिधीयते छलजातिनिग्रहस्थानानि साधनमहानि वेति साधु साधनोपादाने परेणकुलितबुद्धिः छल- वादी नियुक्रे कदाचिच्छलादिभिराकुलीकृतस्य पराजयोऽपि स्यात् न पुनरेतानि तत्त्वबुभुत्सुना वनव्यानि किंतु विजिगीषुणेति । सोऽयं पञ्चप्रतिपक्षपरिग्रहश्छलजातिनियहस्थानप्रयोगाप्रयोगाभ्यां भिद्यमानो वादो जल्यो वितण्डा च भवति । अवापि विरुद्धौ धर्मावेकाधिकरणस्याविति समानम् विरुद्धयोधर्मयोरेकाधिकर- णात्वानुपपत्तिः उभयस्वभावामम्भवात् यदि विरुद्धावेकाधिकरणौ धर्मो भवतः नदेकं वस्तुभयस्वभावम् न चैतदस्ति तस्मान्न विरुद्धौ धर्मावेकाधिकरणाविति। नाध्यारोपितस्वरूपधर्मप्रतिपत्त्या नदुपपत्तेः एकस्तत्र धर्मः स्वरूपत एकस्तबाध्यारोपितखरूपप्रवृत्तिः तस्मादुभय धर्मा धर्मी, किमुळे एकधर्मिस्यौ विरुद्धार्थावित्येतदपि न को विरुद्धार्थ इति न स्वरूपविपर्ययोपपत्तेः न विरोधः पुनर्वाधा वध्यघातकभावो वेति ॥ वुद्यामहे स्वरूपमात्र विपर्ययो स प्रतिपक्षस्थापनाहीना वितण्डा ॥४४॥ म प्रतिपक्षस्थापनादौनो वितण्डा। प्रतिपक्षस्थापनाहीन इति यावदुम्भवति द्वितीयपक्षवादी वैतण्डिको न किञ्चित् पचं स्थापयति । श्रपरेतु ब्रुवते दूषणमाचं वितण्डेति। पात्र शब्दप्रयोगादैनण्डिकस्य पदोऽपि नास्तौति युक्तं चैतत् चतु- स्याभ्युपगमात् दूषणमभ्युपगच्छन् दूयमभ्युपैति अयथार्थावबोध प्रतिपद्यते प्रतिपादयितारं प्रतिपत्तारं च दूषणमाचाभ्युपगमे सनि दूषणमावमिति ·प्रथमेऽध्याये दितीयमाह्निकम् । सर्वमेनन म्यात् दूषणमात्राभ्युपगमाच्छेषमर्थनोऽवगम्यत इति वितण्डा वितण्डेत्येवं वक्रव्यम् यया वितण्यते मा वितण्डेत्यनुगतार्थया स- जयैव परप्रतिपत्तिविघातः क्रियत इति तस्मात् यथा न्यासमेवास्तु न्याय्यम् ॥ सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यसमातीतकाला हेत्वाभासाः॥४५॥ हेतुलक्षणाभावादहेतवोऽहेतमामान्याद्धेतवदाभासमानास्त दमे सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणसमसाध्यममातीतकाला हेत्वाभासाः। कि पुनईतुभिरहेवनां सामान्यं येन हेतवदाभामन्त इति । प्रति- ज्ञानन्तरं प्रयोग: सामान्यं यथैव हेतवः प्रतिवानन्तरं प्रयुज्यन्तेः एवं हेत्वाभासा अपौत्येव मामान्यम् अन्यतम यदा तत्साधनस्य लिङ्गस्य चैविधा दिलक्षणस्यान्यतरधर्मानुविधानं विशेषः हेतोः माधव भाभासस्य किं पुनस्तत् समस्तलक्षणेपपत्तिर पपत्तिश्च कः पुनरस्य सूत्रस्थार्थः । विभागोद्देयो न्युक्तम्। कि पुनर्विभागोद्देशेन नियन्त- तस्य हेतुहेवाभासस्य विस्तरः मन्तव्यमिति दनाय हेतहेवाभास. प्रसृत इति। कालपुरुषवस्तु- विधानेनापरिमख्येयः सामान्यतः माध्यवस्तूपग्रहणहेतुहेला- मासभेदः प्रपश्यमानः षट्सप्ततिशतम् । तत्र साध्यव्यापकधर्मभेदः भोडगधा माध्यैकदेशवृत्तिधर्मोऽप्येवम् । एवं साध्यावृत्तिधर्मभेद इति। साधकले तु व्यम् ·न्यायवातिक विशेषणविभेय्यासिद्धभेदाचवाष्टिः । एवं समर्थासमर्थविशेषणवि- शेश्यभेदादिति । तत्र माध्यव्यापकधर्मभेदानां षोडशानामुदादर- णानि साध्यनजातीयान्यव्यापकः प्रमेयलानित्योऽनित्यो बेति । माध्यतन्नातीयव्यापको विपकदेशत्तिः गौरियं विषाणिवात् । माध्यतज्जातीयव्यापको विपवात्तिः अनित्यः मन्द उत्पत्तिधर्मक- बात् । माधव्यापकस्तज्जालौयात्तिः विपक्षव्यापकः नित्यः भन्दः उत्पत्तिधर्मकलात् । माध्ययापकस्तनातीयात्तिः विपक्षकदेशतिः नित्यः भन्दः भामान्यविशेषवत्वे मत्यस्मदादिवाकरणप्रत्यक्षात घणुकवत् । साध्ययापकस्तञ्जातीयविपक्षावृत्तिर्यथा नित्यः भन्दः मामान्य विशेषवत्त्वे मति श्रावणत्वात् घटादिवत् । माययापकस्तजार नायकदेशत्ति विपदव्यापकर अगौरयं विषाणित्वात् । साभ्यव्या. त्तिः नित्यः भब्दोऽपवनात् । माय- पचात्तिः अनित्यः शब्दः सामान्य भामान्यविशेषवा मामान्य लादिति परमाणना वाधकरणामत्यवादिधात्मनः प्रयापकोऽविधमान- त्पतिधर्मक- नित्यः विशेषवतो विशेषमवयवामी निराकार विपक्ष: मिद्धान्तभेदेने कानादिनः अनि पात्। माययापकमामातोयेकदेशत्तिरविद्यमान मदोवान्टियरत्यएला । माध्ययापकम्तजातीया विपक्ष: पनियः सदाथावणलाम। माध्ययापकोऽविद्यमाममा विपच्यापक नित्यः पद धापतिधर्मकत्वात्। माध्ययापकोऽविध मानपत्रातीयो विदेशनिः नित्यः गम्दो वाष्ट्रिय प्रत्यक्षात ·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । वात् । माध्ययापकोऽविद्यमानमजातीयो विपक्षावृत्ति नेदं निरात्मक जीवच्छरौरम् श्रनिन्द्रियाधिष्ठानलप्रसङ्गात् पक्षव्यापकोऽविद्यमान- मपरविपक्षः सर्व नित्यं प्रमेयत्वात् । न एते पचव्यापका षोडश । एषां पञ्च हेतवः शेषा हेलाभासा' तत्रान्वयव्यतिरेकिणौ दो विप- बाहत्ती बतीयनवमौ एकान्तादिनोवधिनावेव दशमैकादमी यतिरेको पञ्चदश इति । अथ माध्यैकदेमवृत्तयः साध्यैकदेशत्तिस्तजातीयविपंचव्यापकः पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकामानि अनित्यानि अगन्धवत्त्वादिति साध्यैक- देशत्तिस्तन्नातीयव्यापको विपवैकदेशवृत्तिय सामान्यविशेषवद- स्मदादिवाह्यकरणप्रत्यचे वामनसे अनित्यत्वात् साध्यैकदेशत्ति- म्तजातीयव्यापको विपक्षावृत्तिः अनित्ये वा नसे उत्पत्तिधर्मक- वात् माध्यैकदेशत्तिस्तजातीयावृत्तिः विपक्षव्यापकः अनित्य वामनमे उत्पत्तिधर्मकत्वात् माध्यैकदेशत्तिस्तजातौयावृत्तिः वि- पवैकदेशत्ति मामान्यविशेषवदस्मदादिवाह्यकरणप्रत्यक्षे वाड्मनसे नित्यत्वात् माध्यैकदेशत्तिस्तजातीयविपक्षावृत्तिः अनित्यः शब्दो विभागजविभागासमवार्यिकारणत्वात् साध्यतजातीयैकदेशतिः विपक्षव्यापकः अनित्याः परमाणवोऽगन्धवत्वात् माध्यतज्जातीयवि- पक्षकदेवत्ति अनित्ये वाङ्मनसे अमूर्तत्वात् माध्यनजातीयैकदेश- वृत्तिविपक्षावृत्तिः अनित्ये वामनसे सामान्यतोऽसादादिवाह्यकरण- प्रत्यवत्वात् माध्यैकदेशवृत्तिः तज्जातीययापकः अविद्यमानविपक्षः सिद्धान्तभेदाश्रयेण अनित्ये रूपविज्ञाने अमूर्तत्वात् वेदनावित् ध्यतच्चानीयैकदेशत्तिरविद्यमानवजातिः अनित्ये ।।

·न्यायात्तिक अमूर्तत्वात् रूपादिवदिति माधैकदेशत्तिम्मन्नातीयातिरवि- धमानविपक्ष अनित्ये गन्दमनमी श्रावणवान् माध्यैकदेशवृत्तिर- विद्यमानमातिर्विपथ्यापक अनित्ये वाचन उत्पनिधर्मकत्वान् माध्येकदेशतिरविधमानमजातिविपरीकदेशवृत्तिय नित्ये एदु- विज्ञाने मूर्तसात् मायकदेशरत्तिरविद्यमानमजातिविपदावत्ति नेद निरात्मक गरीरमनिन्द्रियाधिष्टानबप्रमशात् साध्यैकदेशर- तिरविद्यमानमपतविपक्ष मर्वमनित्य मूर्तलादिनि एते च माध्येक देशजय घोडा यथोका म हेत्वाभामा । अथ माध्यात्तय । साध्यावृत्तिमज्जातीयविपचयापक अनित्या पृथिवी गन्धवत्त्वान् माध्यात्तिस्तजातीयव्यापको विपकदेशति अनित्य शब्दोऽश्रावणत्वात् माध्यात्तिमाजातीयव्यापको विपक्षा वृत्ति अर्थ' गब्द श्रथोत्रग्राममामान्यवत्वात् माध्यजातीयावृत्ति विपक्षव्यापक अर्थ शब्द असामान्यवत्त्वात् माध्यतजातीयात्ति- विपक्षायत्तिय कारणवान् शब्दोऽर्थत्वात् माध्यतजातीयविपक्षा- वृत्ति नित्य शब्दोऽसत्त्वात् साध्यावृत्तिस्तजातीयैकदेशवृत्तिर्वि- पक्षव्यापक अस्पर्म शब्दो व्यत्वात् साध्यावृत्तिस्तन्नातीयविपक- देशत्ति कारणवान् मन्दो मूर्तवात् माध्यावृत्तिस्तजातीयकदैन वृत्तिर्विपचात्ति खाश्रयवान् भन्दयाक्षुषत्वात् बोलक्यपचे माध्या- वृत्तिस्तजातीयव्यापकोऽविद्यमानविपक्ष सिद्धान्तभेदाश्रयेण अनित्य शब्दोऽश्रावणवात् साध्यावृत्तिस्तच्चातीयैकदेशवृत्तिरविद्यमानवि अनित्य शब्दो मूर्तत्वात् माध्यतज्जातीयान्तिरविद्यमान नित्य शब्दोऽमत्वात् मायावृत्तिरविद्यमानभजातिविपर विष मानसजाता ·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । व्यापकः नित्यः शब्दोऽश्रावणलात् माध्यात्तिरविद्यमानसजाति- पिवैकदेशत्तिः नित्यः शब्दोऽसत्त्वात् साध्यात्तिरविद्यमान- समानविपक्षः अनित्यं सर्वममत्वात् त एते षोडशसाध्यात्तयो हेत्वाभामाः विशेषणविधेय्यामिद्धभेदावृत्तयः षड्भिर्भवतीत्युक्तम् । नत्कथं व्यापकाव्यापकविशेषणयोगात् य एव माध्यव्यापकाः षोडश तयेव च पवैकदेशकृत्तयः ते विशेषणविशेष्यामिद्धभेदेन चतु:- परिभवन्तीति। तच व्यापकानां तावदुदाहरणानि। अनित्यः शब्दोऽनभिधेयत्वे मति प्रमेयत्वात् विशेषणसिद्धः प्रमेयत्वे सत्यभि- धेयवादिति विशेष्यामिद्धः । एवं सर्वेषु साध्यव्यापकेषु विशेषण- विधेय्यभेदो द्रष्टव्यः नान्येव चोदाहरणनि साध्यैकदेशवृत्तीनामु- दाहरणम् । पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकामान्यनित्यानि अनभिधेयले मति अगन्धवत्त्वात् विशेषणसिद्धेः अगन्धवत्त्वे मत्यनभिधेयत्वादिति विशेय्यासिद्धः। एवं मर्वयु माध्यैकदेशत्तिषु। एवमसमर्थविशेषणास- मर्थविशेष्याचतःषष्टिरेव द्रष्टव्याः। यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वे मति प्रमेयत्वात् प्रमेयत्वे मति कृतकलादिति । एवं विशेषेषूदा- हरणेषु । एवं मन्दिग्धविशेषणविशेष्यभेटा अपि एव्याः । यथा मयूरभब्दोऽयं षड्जादिमत्वे सति अवर्णात्मकत्वात् अवर्णात्मकत्वे मति षड्जादिमत्वात् त एते उभयपक्षसम्प्रतिपन्नाविद्यमा? धर्मा उदाहता इति। एवमन्यतरामिद्धा व्यापका दाशिक शतम् । ते च पुनयंधिकरणविशेषणति समर्थविशेषणविगेय्यभेदेन दानवतंशतम् । यथा (१) दाभ्यामूना विशदिति व्याख्यात तात्पर्यटोकायां वाचस्पति - am- 22 ·धावा . वत्त्वात् अस्ति चात्मा इच्छादिगुणत्वात् असमर्थाव्यापकासिद्धविध- पणानामुदाहरणम् अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरोयकले भति कृत- कलात् । अव्यापकाममर्थ विभेष्वाणमुदाहरणम् अनित्यः शब्द, प्रमेय भेदभेदित्वे) मनि उपलभ्यमानत्वात्। व्यधिकरणविशेव्यापामुदाह रणम् अस्ति प्रधानं भेदानामन्वयदर्शनात् । व्यधिकरणविशेषणाना- मुदाहरणम् रूपादिशब्दाश्चन्दनशब्दादत्यन्तभिन्नार्थाः ममुदायसमु. दाय्यमम्भवे भति तेन व्यपदेशात् । एवमेव व्यधिकरणस्य विशेष्यस्यो- दाहरणम् विपर्ययेण अन्यथा विरुद्धोदाहरणम्() अन्येषां अभ्यासात नित्यः शब्दः सन्दिग्धापसिद्धविशेषणनामुदाहरणम् यथा मन्दि ह्यमानधूमादिभावोऽग्निमान् देशो धूमवत्त्वे मनि प्रकाशकत्वात् विपर्ययेण मन्दिग्धविगेथ्या वक्रव्याः। एवं मन्दिग्धाप्रसिद्धापसिद्धा उभयान्यतरमिद्धा व्यापकान्यापकभेदेन चतुःपरिभवन्तौति । ते ५ पुनः पूर्ववतेदेन शतवयं चतरणीतम् । एवमन्यथामिद्धभेदो द्रष्टव्य) एवं विरुद्ध विशेषणविरुद्धषिशय्याश्च सर्व एव द्रटच्या इति । बदाहरणनि हेत्वाभामवार्त्तिके द्रष्टव्यानि स्वयं चायूयानि । । एते ऽहेतयो(९) हेवाभामाशामशीर्णविशेषणविभेय्यभेदेन वे महमें दाचिंग) अमिद्धादिममुच्चयेनानन्तो भेद इति । साध्यात्सयल सत्याप विशेषणयोगिन इत्यतो नाभिधीयन्ते । एते विद्यमानमाध्य - (१) प्रत्यकभेद दिवननि मान्परोकाया वाचस्पनिमिया । (२) ययामिहोदापरणमिनि मात्पर्यटकायाम् । () परेवभावा-पा.१३ । स्वाभावो--रति चिन् । 10) हाभिर भवन नि नापटोवायाम् ।

·प्रथमेध्याये द्वितीयमाझिकम् | १७१ व्यापकायापकधर्मा प्रपञ्च उतः । तत्र मुख्यामिद्धभेदाः षोडश तयेते पक्षावृत्तयः । अनैकान्तिकास्वसङ्कीर्णा मुख्यतः षडेव माध्य- यापकवर्ग विरुद्धाश्चत्वार एव तस्मिन् अन्तिमस्तु पक्षमात्रधर्मयात् अनुपसंहार्येव शेषा हेत्वाभासाः तेऽसिद्धानेकान्तिका विरुद्धाव्यापक- प्रमिद्धाव्यापकभेदेन सङ्कीर्णा उदाहरणेषु स्वयमूह्या इति। केचित्तु विरुद्धाव्यभिचारिणमनेकान्तिकं वर्णयन्ति । तन्नासत्त्वात् । नायमस्ती- त्युक्तम् । उपेत्य तस्य पञ्चविंशतिधा भेदः पञ्चानां हेतूनां मरूपा- सरूपप्रतिमन्धानात् पञ्चपञ्चका भवन्तौति । तेषां तु सर्वेषां नोदा- हरणानि सन्तीति नोदाहियन्ते । त एते हेत्वाभामाः संक्षेपेणेता- वता भेदेन भेदवन्तस्तेषां संग्रहार्थं हेत्वाभामानां विभागोद्देमार्थ सूचम् । लक्षणत एव पञ्चवं गम्यत इति चेत् यद्येतानि पञ्चहेत्वा- भामानां लक्षणसूत्राणि तैरेव पञ्चत्वं गम्यत इति नियमार्थ सूत्र- मनर्थकम् । नानर्थकम् लक्षणस्थेतरेतरव्यवच्छेदकत्वात् व्यवच्छेदक लक्षणं न पुनर्निथमार्थम् न हि नियमो लक्षणेन गम्यत इति । अनेकान्तिकः सव्यभिचारः॥ ४६॥ नेपामनेकान्तिकः मव्यभिचारः। एतस्मिन्नन्ने नियत ऐका- न्तिकः । कः पुनरयं व्यभिचारः माध्यतजातीयान्यत्तित्वम् । यत् खलु माध्यतजातीयवृत्तिले मति अन्यत्र वर्तते तयभिचारि नहन्तिवं व्यभिचारः सर्वोऽयं पदार्थभेदोऽन्तद्वयेवतिष्ठते अन्यत्र प्रमेयात् नियद्यानित्यः व्यापकश्चाव्यापकश्य इत्येवमादि। तत्र यो, हेतुरुपात्त उभावन्तावाश्रित्य प्रवर्तते मोऽनैकान्तिकः अनैकान्तिक ·नयवार्तिके इति । किं पुनरयं पर्युदास उत प्रसज्यमतिायापकाभिद्रविगे- यदि पर्युदासः सर्वानकान्तिकता ऐकान्तिकादन्योऽनैकान्तिक इति ब्रुवतः 1. सर्वानकान्तिकः प्राप्तः । एवं चैको हेवाभास इति प्राप्तम् । अथ प्रसज्यप्रतिषेधः तथाप्यैकान्तिकाभावोऽनेकान्तिक इति प्राप्तम् तस्य व्यभिचारो नास्तौति अयुक्तोऽनेकान्तिको हेवाभासः नाथ पर्युदासपक्षः किन्तु प्रसज्यप्रतिषेधः प्रमज्यप्रतिषेधे ऽभाव इति चेत् नाभावो धर्मविशेषकत्वात् धर्मोऽयं विशिष्यते य एते सन्नियतो धर्म इति न भवति न पुनरभाव: भावे विशेषणविभेण्यासम्भवाना- भाव एकान्तः सनियतो नानैकान्तिकः सन्नियतः कथम् अत्राह्मण- वदिति । यथा अब्राहाणशब्दः प्रमज्यप्रतिषेधविषयत्वेन प्रवर्तमानो यदुत्तरे तत्प्रतिषेधतौति न पुनरभावं प्रतिपादयति तयेहापौत्य- दोषः। उदाहरणं नित्यः शब्दः अस्पर्शवत्त्वात् शब्द स्थास्पर्शसमिति पठ्या भेदः प्रदर्यते किं पुनस्तत् स्पर्शानाश्रयस्य खात्ममत्तानुभवो ऽस्पर्शवम् स्पर्शानाधारस्य सत्तासम्बन्धो वा उभयं च शब्दष्यति- रिक्तमित्यर्थवती षष्ठी। कुतः पुनरेतत् तद्भावे भावात् तदभावे- ऽभावादिति यत् खलु स्पर्शवत् सत्तामनुभवति न तत्रापर्यशब्दः प्रसज्यत इति यहासत् तत्रापि न प्रमज्यते यदप सत्तानुभावि तत्र प्रसज्यत इति । वाक्यार्थानुज्ञानाच्च पदार्थाभ्यनुज्ञा स्पर्माना- धारस्य वस्तुनः सत्तामम्बन्ध इति यो वाक्यार्थः स एवास्पर्शवत्व- शब्दस्यार्थः। अतिदेशानुपपत्तिरयुक्रत्वादिति चेत् अनैकान्तिकः मव्यभिचार इति न क्वचिदनैकान्तिक उक्तः दहानेकान्ति काह- पात् मयभिचारो गम्यते तो न युक्तमनैकान्तिकः सव्यभिचार ·प्रथमेध्याये द्वितीयमादिकम् । मापकायापकुधर्मा सकितस्तदधिगतेः। यत् पुनर्लोकतो न गम्यते तत्र शास्त्रमर्थवत् यत् पुनर्लोकत एव गम्यते तत्रोपदेशोनर्थकः लोकतश्चैतद्गम्यते उभयान्तमन्नियतोऽनैकान्तिक इति। यदि च अलोकती गम्यते तदयुक्तमिति मन्यसे दुःखादौन्यपि देशयित- स्यानि किमिदं दुःखमिति तस्मात् परिपेलवमेतदिति श्रव्याप- 'कत्वादलक्षणमेतदिति श्रथापौदं स्थादनकान्तिकलक्षणेन न सर्वो- इनकान्तिको गम्यते यथा अमाधारणेनेति नानेनैव संग्रहात् कथ- मिति व्यावृत्तिबारेणाभिधीयमानोऽयमुभयान्तव्या वृत्तेरनैकान्तिक इति । अपरे पुनः प्रकरणसममनैकान्तिक एवान्तर्भावयन्ति कथ- मिति अनित्य आत्मा शरीरादन्यत्वादिति भरौरादप्यन्यनित्य- मनित्यं च दृएमतोऽनैकान्तिक इति। नैस्तु न लक्षणव्यभिचारोव- गतो नोदाहरणव्यभिचार इति अनैकान्तिकः सव्यभिचार इत्ये- तलक्षणम् व्यभिचारिणः यदि चानेन प्रकरणसमसंग्रहो भवति प्राप्तस्तहिं लक्षणस्य व्यभिचारः न पुनरुदाहरणव्यभिचारोऽनैका- न्तिकलवएव्यभिचार इति न लक्षणस्य बभयं दोषः लक्ष्याव्याप्तिर- लक्ष्यव्याप्तियेति वक्ष्यमाणकं प्रकरणसमस्य लक्षणमौक्षितव्यम् । सिद्धान्तमभ्युपेत्य तविरोधी विरुद्धः ॥ ४७ ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्य तदिरोधी विरुद्ध इति। कोऽस्य सूत्रस्यार्थः । अभ्युपगतार्थविरोधी विरुद्धः। एवं च सर्वानुनविरुद्धसंग्रहः । यावान् कयन विरुद्धभेदः सर्वोऽसावनेन मंग्टहीत इति तस्माद- भ्युपगतं माधते अभ्युपगतेन बाध्यते। नन्वेवमेको हेवाभासी विरुद्धः ·१७० न्यायवार्तिक प्राप्नोति सत्यमेक एव हेत्वाभामो विरुद्ध तस्य तु सामान्यन विरुद्धत्वेन समहौतस्य पञ्चधापदेशो यथा प्रमेयमित्यनेन घोडगा- पदार्था इति । पृथगभिधान तर्हि विरुद्धस्य न कर्तयम सामान्यतो ऽधिगतस्य विशेषज्ञापनार्थ यथा प्रमेयस्यैव तत्रानैकान्तिकादि हेत्वाभामो दिरूपोऽनैकान्तिकादिविरुद्ध एतसिांस्तु विरुद्धतैवेत्य- भाधारणतया पोलपादिन्यायेन निष्कृय्याभिधानम् । तस्मादने कान्तिकादिषु निमित्तममावेशात् सज्ज्ञादयसमावेश विवक्षित तन्नातौयान्यत्तित्वेनानैकान्तिकत्वम् इतविषयस्वरूपबाधारूपेण तु विरुद्ध । एव सर्वचोदाहरणम् तदेतत् चैलोक्य व्यक्तरपति नित्यत्व प्रतिषेधात् अपेतमप्यस्ति विनाशप्रतिषेधात् विनाशप्रतिषेधादित्य नेन न नित्यमन्यनुज्ञात नित्यवप्रतिषेधादित्यनेन प्रतिषिद्धम् । एते ते वाक्ये परस्परार्थवाधिते तयोश्च परस्परार्थवाधाविरोध प्रतिज्ञा हेलो विरोध यो वा प्रतिज्ञाहेलोविरोध स विरुद्धो हेवा- भास । ननु प्रतिज्ञाविरोध पृथगुपदिष्टो निग्रहस्थाने पृथक् । हेलाभास तस्मान्न प्रतिज्ञाहेत्वो विरोधो वतव्य इति । नैष दोष उभयाश्रितत्वाविरोधस्य । विवक्षातोऽन्यतरनिर्देश प्रतिज्ञाहेलो विरोध इति प्रतिज्ञाहेद पाश्रित्य उभयाश्रितो भवति तत्र यदि प्रतिज्ञया विरोधी विवक्षितस्तदा प्रतिज्ञाविरोध इत्युच्यते यदि प्रतिज्ञया हेतु विरोधी हतोर्वा प्रतिज्ञाविरोधकत्व तदा विरुद्धो हेतुरित्यन प्रतिज्ञाविरोधो हेतुविरोधी वैत्यदोष । हेतुविरी- धोदाहरणम् नित्य शब्द उत्पत्तिधर्मकलात् प्रतिज्ञाविरोधस्यौ- दाहरणम् नास्यात्मेति प्रतिज्ञाहेतुविरोधोदाहरणम् गुणयतिरिक्त ·प्रथमेऽध्याये दितीयमाह्निकम् । १०५ द्रव्यम् अर्थान्तरस्थानुपलब्धे हेतविरोधोदाहरणम् नास्त्येको भावः ममूहे भावशब्दप्रयोगादिति ममूह इति ब्रुवाणेनैकान्तिकोऽभ्युप- गतो भवति एक समुच्चयो हि समूह इति ॥ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रक- रणतमः॥४८॥ यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणमम । कमात् प्रकरणचिना तत्त्वानुपलब्धे यस्मादुपलब्धतत्वे निवर्तते चिन्ता तस्मात् सामान्येनाधिगतस्य या विशेषतोऽनुपलब्धि. मा प्रकरणचिन्तां प्रयोजयति। उदाहरणम् नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुप- लम्धेः अत एव प्रकरणमित्यतो न हेतु। नन्वयं माध्याविशिष्ट एव यथा शब्दस्य नित्यवं माध्यं तथाऽनित्यधर्मानुपलब्धिरपौति नावि- मिष्टः तस्यैव प्रकरणपत्तितोर्धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानात् यत्र साध्येन ममानो धर्मी हेतुबेनोपादीयते स साध्या विशिष्टः। यत्र पुनः प्रकरणप्रवृत्तिहेतुरेव प्रकरणममः ये तु संगयहेतुत्वात् प्रकरण- समानकान्तिकं वर्णयन्ति तेषां प्रत्यवानकान्तिकप्रकरणसमानाम- भेदः प्राप्नोति प्रत्यवमपि समयकारणमिति समूहः संशयस्य कारण- मित्यतो न प्रत्यक्षप्रसङ्गः। सामान्यदर्शन विभेषाव्यवस्था विशेषस्मृतिय समूह इति मंत्रयस्य कारणम् नैकं प्रत्यक्षमतो न प्रत्यक्षप्रसङ्गः समूहः कारणमित्यभिधानादप्रतिषेधः समूहः कारणमित्येवं ब्रुवता म प्रत्यक्षस्य संभयकारणत्वं प्रतिषिद्धं भवति तस्मात् प्रमगनस्तदवस्य एवेति उभयधर्मानुपलब्धावन्यतरधर्मोपादानं प्रकरणममार्थ.। यत्र ·न्यायवाक्तिके खलुभयविशेषानुपलब्धिस्तवान्यतरविशेषस्योपादानम् यत्प्रकरणाय- नौदाय स प्रकरणसमो हेवाभास: उभयविशेषणानुपलब्धेर भिधा- नाशक्यत्वात् म चुभयविशेषोऽनुपलब्धः सक्यो दर्शयितम् शरीरा- दन्यत्वं तु न सूत्रार्थः न ह्ययं शरीरादन्यत्वमुपलभमानोऽपि यदा तत्त्वमुपलभते तदा प्रवनत इति तदा तत्त्वं नोपलक्ष्यते शरीरा- दन्यत्वमुपलभमानोऽपि तदा प्रवर्तत इति । शरीरादन्यत्वं च नैका- न्तिकं असच न सूत्रार्थः । साध्याविशिष्टः साध्यत्वात् साध्यसमः ॥ ४६॥ माध्याविगिटः माध्यत्वात् माध्यममः । माध्येमाविभिटो यः माधनधर्म: माधवत् प्रजापयित्तव्यः स माध्यममो इलाभारः। सम्योदाहरणम् द्रव्यं छाया गतिमत्त्वादिति। यथैव द्रव्यं छायायोः भाध्यं तथा गतिमत्त्वमपौति । गतिमत्वं देशान्तरदर्शनादिति चेन् तथापौदं स्यात् गतिमच्चाया देशान्तरे दर्शनादिनि । यत् खल्लु देशान्तरेषुपलभ्यते तगतिमत् यथा कुम्भः तथा छाया तम्माद गनिमती नाययामिद्धत्वात् । एवमप्याश्रयामिद्धो हेतः मति ट्रव्य- भावे छायाया देमान्तरे दर्शनं ममर्थ स्थात् द्रव्यभावस्वमिद्धः नम्मादाययामिद्धो हेतुः उपेत्य देशानरे दर्शनं तम्यान्ययामिद्धेर- मिद्धेः यत्तु देशान्तरे दर्शनं छायायास्तदन्यथा भवति अन्यथाभव- मा बाधति) कपमन्यथा आवरणमन्तानादमधिधिमन्तानतेजमि पावके ट्रव्येऽपमपंति तेजमोऽमविधिविशिष्टं द्रव्यं यदुपलभ्यते तनु - (1) वाचते-पनि भा।

·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । १०७ छायेत्युच्यते । मोऽयमसिद्धस्त्रेधा भवति प्रज्ञापनौयधर्मसमान श्राश्रयामिद्धः अन्यथामिद्धश्चेति । नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वादित्येव नोदाहरणम् न बस्पा शब्दस्य ज्ञापनौयं नाश्रयासिद्धं नान्यथा- सिद्धमिति यथा चास्माभिः सूत्रं वर्णितं तया चौदाहतम् । तथा- यमसम्बद्धो दोषः न सूचार्थी विज्ञातो नाचरार्थी न हेलाभासो न दृष्टान्ताभास इति । कालात्ययापदिष्टः कालातीतः ॥ ५० ॥ कालात्ययापदिष्टः कालातीतः। यस्यापदिश्यमानस्य काला- त्ययेनेकदेशो युध्यते स एकदेशात्ययात् कालात्ययापदिष्टः काला- तौत इत्युच्यते । उदाहरणं नित्यः शब्दः संयोगव्यङ्ग्यलादिति उप- लब्धिकाले संयोगो नास्ति मोऽयं संयोगो इतविशेषणत्वेनोपात्त उपलब्धिकालमत्येति यदोपलभ्यते तदा संयोगो नास्ति दारुवाने दारुपरशमयोगनिटत्तौ शब्दोपलब्धिरिति। नन्वयमनैकान्तिक एव संयोगव्यङ्ग्यवादिति अनित्यमपि सयोगेन व्यज्यमानं दृष्टम् यथा घट इति संयोगव्यङ्ग्यत्वेनानवस्थानस्य माध्यत्वात् न चूमो नित्यः प्राब्द रति अपि त्ववतिष्ठते गन्द इति प्रतिज्ञार्थः तथा च संयोग- व्यालादित्ययं हेतुनानकान्तिकः। न ह्यनवस्थितं किञ्चित् संयोगेन व्यज्यमानं दृष्टमिति अवयवविपयांसवचनमपि न सूत्रार्थः सामर्थात् न हि पश्चादभिधीयमानो इतरुदाहरणमाधादित्येतद्धेतलक्षणं जहाति अजइत्वे तु लक्षणं न हेवाभासो भवितमहतौति अवयव- विपर्यासवचनमप्राप्तकालमिति निग्रहस्थानमुक्तम् । तदेव पुनरुचत 23 ·न्य. In इति समीकृतेऽभिधानाविग्रहस्थानमिति चेत् अथ मन्यसे यस्मात् समौकते पचे पश्चादभिधीयते मनो निग्रहस्थानमिति केन समो- कृत इति वक्रव्यम हेवनभिधानेन भमौरतः। यदि हेलनभिधानेन समौकतः किमव हेतोरमामर्थम् एतदस्यासामर्थ्य यदयं पश्चादभि- धीयत इति नैतवेतोरसामर्थ्य यट्यं पश्चादभिधीयत इति अपित वनुरिनि न हि स्वतन्त्रो हेतः साधनमपि तु साधयिवतन्त्रत्वान हेतुदोष सामथ्यांच्चेत्युतम् तस्मादवयवविपर्यासवचनं न सूचार्थी न ममौकताभिधानमिनि । वचनविधाताऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम् ॥ ५१ ॥ तत् विविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छल चेति ॥ ५२॥ अविशेषाभिहितेऽर्थे वारभिप्रायादीन्तरकल्पना वाक्छलम् ॥ ५३॥ वचनविधातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छसम्। वचनविघाती यः क्रियते सामान्यस्य शब्दस्य विशेषानेकसम्बन्धिावे सति अविवचिता- रोपेण छलं नदेदितव्यम् ।ननिविधमिति नियमार्थम् पूर्ववदनेकधा- भिवं छलं मंटधात इति । अविशेषाभिहिते ऽर्च इति सूचम् अवि- प्रेषाभिहित सामान्यथुनि वाक्यं पदं वा अविशेषाभिहितमित्युच्यते वाक्यं मामान्यश्रुति यथा नवकम्वलोऽयमिनि पदं मामान्यश्रुनि या अयोऽश्च इनि विशेषभन्दानभिधानं प्रयोगाभावात् न अविशेष- भन्दैन कस्यचिदभिधान सम्भवति न चास्य प्रयोगो युक्त इति वाक्य ·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । च सर्वमुच्चरदिशेषमेव प्रत्याययतीति सामान्यप्रत्यायनमयुक्तम् ने प्रकरणादौनामन्तरेण श्रुतिमाचात्तदुपपत्तेः पदा प्रकरणदिनिरपेक्ष वाक्यमुच्चार्यते श्वेतो धावतौति तदा वाक्यश्रुनिसामान्यात् श्रोतः सम्मोहः सम्मोहे सत्यविवचितमर्थमध्यारोप्य प्रतिषेधति। एवं पदे- पीति । अर्थयहणं शब्दनिराकरणायार्थविषयं छलम् न शब्दविष- यमिति न ह्ययं प्रतिषेद्धं शक्नोति नायं नवकम्बलशब्द इति तस्य प्रत्यवस्थानं ज्ञात्वाऽज्ञात्वा वा प्रयोगात् प्रतिषेधानुपपत्तिः। यदि तावनवकम्बलस्थार्थ बुद्धा नायं नवकम्बल इति प्रत्यवतिष्ठते तदा- र्थान्तरमाइ अन्यदुयतेऽन्यत्प्रतिषिध्यत इति। श्रथ पुनर्नैव नव- कम्बलस्यार्थं बुझते तथाप्यज्ञानमिति ॥ - सम्भवताऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थकल्पना सामान्यच्छलम्॥ ५४॥ सम्भवतोऽर्थस्थानिमामान्ययोगादसम्भतार्थकल्पना सामान्यच्छलम्। मामान्यस्य विवचितार्थातिक्रमेतिमामान्यमुदाहरणम् विद्याचरण- सम्पनी ब्राह्मण इति परन्तु ब्राह्मण्यं विद्याचरणसम्पनले हेतुरिति छत्वा प्रत्यवतिष्ठते स्तुत्यर्थे वाक्येऽन्यथाकारं प्रत्यवस्थानम् उभयथा दोषो बुद्धाबुवा वेति ॥ धर्मविकल्पनिर्देशेऽर्थसद्भावप्रतिषेध उपचारच्छलम् धर्मविकल्पनिर्दम इति सूत्रम् । धर्मविकन्पनिर्देशाब्देना- ·१६० न्यायधात्तिक भिधानधर्मा वैधाभिधीयते प्रधानं भातश्च मचा इति काष्ठ- संघातेषु प्रधानम् मधशब्दः क्रोशनक्रियाया असम्भवमोच्चित्वा स्थानिषु पुरुषेषु भाक्तः सोऽयमभिधानाभिधेयप्रकार एवं व्यवति- हते य एतस्मिनन्यथाकारप्रतिषेधः तदुपचार छलमिति। अस्थापि, पूर्ववत् प्रतिषेधो ज्ञावाऽज्ञावा वेति । वाक्छलमेवोपचारच्छल तदविशेषात् ॥ ५६ ॥ न तदर्थान्तरभावात् ॥ ५७॥ वाक्छलमेवोपचारच्छलमिति सूत्रम् । एकत्वमविशेषात् को- ऽविशेषः दहाप्यर्थान्तरकल्पना तत्रापति न तदर्थान्तरभावात् अ. विशेषादित्यस्य हेतोरनेन सूत्रेणामिद्धतामुद्भावयति । कथममिद्धिः एकच वस्तुसद्भावः प्रतिषिध्यते नैव कोटारो मञ्च इति एकत्र वन- भ्यनुज्ञाय कम्बलयोगमभ्युपगम्य कम्बलस्यानेकता धर्मः प्रतिषिध्यत इति । यत्र धर्मः प्रनिषिध्यते यत्र धर्मों मोऽयमतिमहान् विशेषः कथं मन्यसे कि तेऽनेन विशेषेण दहाथर्थान्तरकल्पना तत्रापति ॥ अविशेषे वा किश्चित्साधादेकच्छलप्रसङ्गः ॥५८॥ अविशेषे वा किञ्चित्माधादेकच्छलप्रसङ्गः। कोऽस्य सूत्रस्थार्थ विरोधः दिलमभ्यनुज्ञायमानं निवर्तयति कतमेन पुनायेन दिल मभ्यनुज्ञायमानं वाक्छलमेवोपचारच्छल तयोरेकत्वं ब्रुवता मामा- न्यच्छलमन्यदभ्यनुज्ञातं भवति विशेषणानर्थक्यं वा यदि सर्व छलमे- वेत्यभ्युपगमः वाक्छन्तमेवोपचार छलं तदविशेषादिति व्यर्थे विशे- पएम कथमेकत्वासङ्गः किञ्चित्साधाद्यानन्तरकल्पना विशेषा- 4

·प्रथमेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् ।
देकत्वम् सर्वच्छलमेकं प्राप्नोति किञ्चित्माधादिति किं पुनस्तत्
वचनविघातः अर्थविकल्पोपपत्तिश्च तमिश्छल इति ।
।
साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः ॥ ५६ ॥
माधयंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानं जातिः। साधर्म्यण प्रत्यवस्थानं वैध-
येण प्रत्यवस्थानं जातिरिति। प्रथमपक्षानुयोगं दर्शयति स्थापनायां
सत्यां प्रतीपमवस्यानं प्रत्यवस्थानं प्रतिपचवदिति । सूचार्यसु यथाश्रुति
न पुनरुदाहरणसाधर्म्यण उदाहरणवैधय॑ण वेति किमर्थमिदमुच्यते
ध्यापकार्थ यदि यथाश्रुति सूत्रार्थी भवति तदा सर्वजातयो
व्याप्यन्ते येन केनचित् साधम्र्य येन केनचिवैधय॑मिति लक्षणे जाती-
नामव्यापकत्वं तु दोषः। भाष्ये उदाहरणसाधर्म्यमुदाहरणवैधन्य
चोदाहरणार्थमिति यथा चोदाहरणेन एवमनुदाहरणेनापीति ॥
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिश्च निग्रहस्थानम् ॥६॥
विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिथ निग्रहस्थानम् । अन्यथास्थितस्यान्यथा-
भिहितस्य अप्नतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिश्च स्वपरार्थोत्तरा सम्प्रतिपत्तिर-
प्रतिपत्तिः समर्थ साधने निग्रहस्थानमप्राप्ती कथमप्रतिपत्तिः विप्र-
तिपत्तिः। यदायं साधथिता ममर्थन माधनेनोपान परेण जात्या-
दिभिराकुलीरुतः ज्ञानं प्रतिपद्यते तदा कथमप्रतिपत्तिः कथं वा
विप्रतिपत्तिरिति तदा माधनस्यैव सामर्थ्यापरिज्ञानादसमर्थमेतत्
माधनमित्यप्रतिपत्तिर्विप्रतिपत्तिरिति ॥
तदिकल्पान्जातिनिग्रहस्थानबहुत्वम् ॥ ६१ ॥

·पर
न्यायवार्तिके
तदिकल्पानातिनिग्रहस्थानबद्धवम्। ना एता आतय: कियत्यो
भवन्ति कियन्ति वा नियहस्यानानि इत्यवधारणर्थमाह। तदि-
कल्पान्नातिनिग्रहस्यानवत्वमिति । माधयंवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य
विकल्पात् तयोश्च विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पादयो जातयो वहनि
निग्रहस्थानानि भवन्ति । कतमा जातयः माधर्म्यमत्यवस्थानात् कत.
माश्च वैधप्रत्यवस्यानात् कतमानि निग्रहस्थानानि विप्रतिपत्ति-
विकल्पात् कतमानि वाऽप्रतिपत्तिविकल्पावनौति प्रतियोग।
विशेषलक्षणेषत्प्रेक्षणीयानोति। एते प्रमाणादयः पदार्था उद्दिष्टा
लविताश्च यथोद्देभं च यथालणं व परीचा वर्तिभ्यत इति ॥
तन्त्रप्रतिज्ञासमारस्तन्नित्तिय संविदा ।
उद्देशो लक्षणं चैव तत्त्वानामिह कौर्तितम् २ ॥
इति-बौद्योतकरे न्यायसूत्रवार्तिके प्रथमाध्याये
द्वितीयमाह्निकम् ॥
समाप्तश्चायं प्रथमोऽध्यायः॥
(१) पर्यनुयोगमिनि क्वचित ।
(१) कौनिम्-पा० १ पु.।
(१) आसोतकर यायमार्मिक प्रथमोध्याय समाध-बा० १३०

·१८३ न्यायवात्तिक परिज्ञानार्थस्तव संगय इति। तस्मात् संगयपूर्वक एव विचारस्त- नमूलकत्वात् परौचा विधेः संभयः पूर्व परीक्ष्यत इति। तब संभयो वस्तुखरूपानवधारणात्मकः प्रत्ययः । निरुतयाघात इति चेत् । अनवधारणात्मकच मत्ययति व्याहतम् । न प्रत्ययस्य स्वरूपान धारणादयवच्छेदात्मक स्वरूपमस्य परिछिद्यते। न पुनरनेन विषयस्वरूपमवधार्यत इति मोऽयं संशयः समानधर्मोपपत्तरित्वे- वमादिर्यस्तस्यापः॥ समानानेकधर्माध्यवसायादन्यतरधर्माध्यवसायादा न संशयः ॥१॥ समानानेकधर्माध्यवमायादित्येवमादि सूत्रम्। तस्य यथा- श्रुत्युत्थानमिति समानस्य धर्मस्याध्यवभायात् संशयो न समानधर्म- माचादुपलभ्धमानी धर्मः संशयतिरिति धर्मधर्मिग्रहणेन वा संशयाभाव इति ममानमनयोधर्ममुपलभत इति धर्मर्मिग्रहणे क्क संशय इति धर्मिणोऽर्थान्तरभावलात् न संशयः न ह्यन्यस्मिन्नुप- ऽन्यत्र संशय इति। अथवा न समानधर्माध्यवसायः मंशयस्य कारणं व्यवच्छेदात्मकत्वात् संशये च तदभावादिति । एतेनानेक- धर्माध्यवसायादिति व्याख्यानम्। अधिगतानधिगतयोन संधयः अधिगते वसुनि संभयो न युक्तः निर्णैतलात् नानधिगने अदृष्टत्वान् न समानधर्माध्यवमायात संशयः सत्यप्यभावात् सत्यपि समानधर्माध्यवसाये न दृष्टः संशयः यथा कृतकवाच्छन्दे न समान- धर्मानध्यवसायादेव संशयोऽन्यथापि भावात् अन्यथापि दृष्टः संशय ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । यथा विरुद्धाव्यभिचारिधर्मद्वयसन्निपाते तत्त्वानुपलब्धेश्य संमयः । यथा प्रकरणसमे एकत्सिवाच न समान एकत्तिरयं धर्मो न चैकवृत्तिः समानो भवितुमर्हतौति ॥ विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायाच ॥२॥ विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतियत्तेः॥३॥ एतेन विप्रतिपत्त्यव्यवस्थाध्यवसायादिति प्रत्युतम् । विप्रतिपन्ने व्यवस्थाध्यवसायात संशयो न विप्रतिपत्तिमाचादव्यवस्थामात्रादा विप्रतिपत्तौ च सम्प्रतिपत्ते न विप्रतिपत्तिरस्तौति सूत्रार्थः ॥ अव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वाचाव्यवस्थायाः ॥ ४॥ श्रव्यवस्थात्मनि व्यवस्थितत्वादा व्यवस्थाया नाव्यवस्था वेद्यत इति सूचा.र्थ ॥ तथात्यन्तसंशयस्तधर्मसातत्योपपत्तेः ॥ ५ ॥ नथात्यन्तमंशयस्तद्धर्मसातत्योपपत्तेः समानधर्मादीनां मात- त्यानित्यः माय इति सूचार्थ. " अस्योत्तरम्। यथोक्ताध्यवसायादेव तद्दिशेपापेक्षात् संशये नास- शया नात्यन्तसंशयो वा ॥६॥ यथोक्ताध्यवसायादेव तद्विशेषापेचात् संगये नासायो नात्यन्त- संशयो वा न सूत्रापरिज्ञानादिति सूत्रार्थः। यत्पुरेतद्धर्म- धर्मियहणे संगयाभाव इति तनापरिज्ञानात् न बमो योऽसौ धर्म्युप- 24 ·१८ न्यायवार्तिके तादेवं च मति नाममयो नात्यन्तमंगयः अन्यतरधर्माध्यव- मायादिति न युतम् । नेतस्मात् मंगय इति न हि कदाचिदन्य- तरधर्माध्यवसाये सति संशयः अन्यतरधर्माध्यवसायस्य निर्णय- हेतुत्वादिति ॥ यत्र संशयस्तचैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः ॥७॥ यत्र संशयस्तत्रैवमुत्तरोत्तरप्रसङ्गः। कोऽस्य सूचस्यार्थः स्वयं न संशयः प्रतिषेव्यः परेण तु मंगये प्रतिषिद्धे एवमुत्तरं वाच्यमिति गि शिक्षयति ॥ अथेदानीमवसरप्राप्तानि प्रमाणनि परीक्ष्यन्ते इति किं पुन- रेषां परीक्ष्यम् । श्रादौ तावत् सम्भवः किं प्रमाणानि मन्युत न सन्नौति सदमतीः सामान्यात् प्रमेयत्वादिशेषादर्शनाच संशयः व्युदस्य मंशयं परः पचपरिग्रहेण प्रत्यवतिष्ठते ॥ प्रत्यक्षादीनाममामाण्यं चैकाल्यासिद्धेः॥८॥ प्रत्यक्षादौनामप्रामाण्यं चैकाल्यामिद्धेरिति । अस्यार्थः चिश्वपि कालेषु प्रमाणानि नार्थ माधयन्तीति ।। पूर्व हि प्रमाणसिद्धौ नेन्द्रियार्थसन्निकात प्रत्यो- त्पत्तिः॥६॥ पूर्व हि प्रमाणसिद्धाविति सूत्रम् । नेन्द्रियार्थसन्निकर्षान प्रत्यक्षं ज्ञानमुत्पद्यत इति सूत्रार्थ व्याघातो दोषः यदि पूर्व ज्ञान नेन्द्रियार्थमन्निकर्षस्तस्य कारणमिति । यदुक्रमिन्द्रियार्थसन्निकषा- त्पत्रमिति तयाहन्यते ॥

·(दता-ऽध्या... ... इकम्। पश्चात् सिद्धौ न प्रमाणेभ्यः प्रमेयसिद्धिः ॥ १० ॥ पश्चात् सिद्धाविति सूत्रम् । न प्रमानिमित्ता प्रमेयमंशति व्याघातः न प्रमाणमन्तरेण प्रमेयमात्मानं लभत इति न प्रमा- गायत्ता प्रमेयमिद्धिः॥ युगपत्सिद्धौ प्रत्यर्थनियतत्वात् क्रमत्तित्वाभावा बुद्धीनाम् ॥ ११॥ चैकाल्यासिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥ १२॥. युगपत्सिद्धाविति सूत्रम् । इन्द्रियार्थानां बुद्धौनां च मन्त्रि- पाते सति युगपद्भाव इति स्वत्तिलं दृष्टं न स्वादिति व्याधा- तय दोषः युगपत् ज्ञानानुत्पत्तिरिति व्याइन्यते । अत्र समाधिः । उपलब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य चार्थस्य पूर्वास्थिरसहभावानियमा- दिति वाक्यस्यामिद्धतोद्भावनमर्थः प्रत्यवादीनाममामाण्यमिति च प्रतिज्ञापदयोाघातः प्रत्यक्षादीनि नार्थ माधयन्तीत्ययमर्थः । अयं च व्याहतः कथमिति प्रत्यक्षादीनि च नार्थ साधयन्ति च यथेदं वह नोपलभ्यत इति इदं च नोपलभ्यत इति व्याघातः। एवं प्रत्यक्षादीनि च नार्थ साधयन्तीति च। कथं वान्यथा प्रत्यक्षादौनि न प्रत्यचादिभन्दा अर्थमाधकमन्तरेण कृतार्था भवन्तौति धर्मप्रति- घेधाच्च प्रत्यक्षाद्यभ्युपगमः प्रत्यक्षादीनाममामाण्यमित्येवं ब्रुवता न प्रत्यवादीनि प्रतिषिद्धानि अपि त प्रमाणवं धर्म इति । अथ भावस्थास्वतन्त्रत्वात् तान्यपि प्रतिषिद्धानि प्रत्यक्षादौनामप्रामाण्य- मिति भावाभिधानमेतत् अवतन्त्रश्च भाव इति भावप्रनिषेधात् तदतां प्रतिषेध इत्येवमप्यनिवृत्तो व्याघातः । प्रत्यक्षादौनामभावः ·न्यायवाति प्रतिपाचः प्रत्यवादीनि च म मन्नौति केनाभाव प्रतिपादयनि न प्रत्यक्षाभावेऽन्यः प्रतिपादनोपाधिः कयिदस्ति विशेषप्रतिषेधाच प्रमाणान्तराभ्यनुज्ञा प्रत्यक्षादीनामप्रामाण्यमित्येवं ब्रुवता प्रत्यादि- व्यनिरेकिममाणमभ्यनुजातं भवति व्यर्थ वा विशेषणं प्रत्यवादी- नामनामाण्थमिति। अथ न प्रमाणान्तरमन्यनुज्ञायते किमस्थ विशेषणस्य मामयं प्रत्यक्षादौनि न प्रमाणामौति नैव प्रमाणानि सन्तीत्येव वक्रयमित्येतदपि ध्याइतम् प्रमाणनि नैव सन्ति प्रति- पादयमि चेति। यदपि तत्प्रमाणान्तरमभ्यनुज्ञायते तचापि काल्या- मिद्धेरित्ययमनुपयुक्ती हेतः यच्च चिम्वपि कालेषु न प्रतिपादयति कथं नस्य प्रमाणत्वमित्यनिवृत्ती व्याघात | अथ धर्मप्रतिषेध एवायं नथापि यानि प्रामाण्यव्यतिरिक्तानि प्रत्यवादीन्यभ्यनुज्ञायन्ते राज- पुरुषप्रतिषेधन्यायेन कस्तेषां स्वभाव रत्यनुत्तावनुयोगो व्याघातक । अर्थान्तरानभ्युपगमे षष्ठ्यास्तद्धितस्य धार्थी वक्तव्यः यदि प्रत्यक्षादि- व्यतिरितं न प्रामाण्यमस्ति प्रत्यक्षादौनामिति षष्ठ्यर्थः कः ततो- ऽवश्यं विधीयमानः प्रतिषिध्यमानो वा धर्मोऽभ्युपेयः तदन्युपगमे च प्रत्यक्षादीनां पृथक् खरूपं वक्तव्यमित्यनिवृत्ती व्याघातः। एतेन नद्धितार्थो व्याख्यातः । यश्चार्य हेतुस्काल्यामिद्धेरित्ययमपि व्यधि- करणम्वैकात्यविषयत्वात् चिकालस्य भावस्वैकाल्यं तस्यामिद्धिरिति न प्रमाणधर्मः श्रथायमर्थस्विवपि कालेषु न प्रमाणन्यर्थ( धाध- सन्तौति तथापि हेवा नास्ति प्रतिज्ञार्थनाचितत्वात् य एवं मनिवार्थी न प्रमाणान्या) साधयन्तौति म हेवर्षस्त्रिषु कालेषु () प्रमाणाचल-पा० पु.॥ (२) प्रमाखान्यसमिति चित् ।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । नार्थ साधयन्तौति। यत्पुनरेतत्प्रमाणेन प्रमीयमानोऽर्थ, प्रमेयमिति भवतीति समाख्यायास्त्रकाल्ययोगादप्रतिषेध' प्रमाणप्रमेयमिति चास्याः समाख्याया निमित्त बिकालयोगि प्रमास्यते प्रमीयते प्रामायिवानेन प्रमाणं प्रमास्यते प्रमीयते प्रामाथि वेति प्रमेयम्। एवं चमति प्रमास्यते प्रथमर्थ. भवियत्यस्मिन् हेतुभिरुपलब्धिरितिप्रमेय- मिदमिति मिध्यति अनभ्यनुज्ञाने व्यवहारार्थानुपपत्तिरिति विरोधी दोषः । यस्तु चैकालिक प्रमाणप्रमेयव्यवहारं न प्रतिपद्यते तस्य पाचकमानयेत्यादिव्यवहारो विरुध्यत इति । प्रत्यक्षादौनामप्रामाण्यं काल्यामिद्धेरित्येवमादिवाक्यं प्रमाणप्रतिषेधः । अथानेन प्रत्यक्षा- दौनां किं क्रियते कि सम्भवो निवर्त्यते अथासम्भवो ज्ञाप्यते किश्चातः यदि तावत् सम्भवो निवर्त्यते तम युकम् । व्याधातात् प्रतिषेधार्थापरिज्ञानाच्च । सम्भवो निवर्यंत इत्येवं ब्रुवाणेन प्रमा- मान्यभ्यनुपगतानि भवन्ति न बसतो वृत्तिनिवृत्तिर्भवतीति। न च प्रतिषेधस्यैतत्मामर्थ्य यदिद्यमान पदार्थमन्यथा कुर्यात् ज्ञापकत्वाच्च न सम्भवनित्तिः जापकोऽयं प्रतिषेधो न सम्भवनिवर्तक इति । अथासम्भवो ज्ञाप्यत इति प्रमाणलक्षणमाप्तस्तईि प्रतिषेधः एवं कास्यामिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिरिति । अयमपि प्रतिषेधस्त्रिय्वपि कालेषु नोपपन्न इत्यय सूचार्थ. व्याघात इति प्रमाणानि नार्थ माधयन्तौति प्रतिषेधस्य प्रमाणलक्षणाभ्यनुज्ञानादिति चैकाल्या- मिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिरित्येवमभिदधानेनाभ्युपगतं भवति प्रत्य- शादौनामप्रामाण्यं त्रैकाल्यामिद्धे नैष दोष. तस्य ववचनस्य व्या- घातादेशनात् स्ववचनव्याघातो मया देश्यते नाभ्युपगम्यते कथ- ·१९२ न्यायवार्तिके मिति। यत् खलु चिवपि कालेषु न माधकं तदसाधनमिति ब्रुवता प्रतिषेधस्यासाधकत्वं खवाचैवाभ्युपगतं भवति । यथा कश्चित् खालिञ्चालया परं दिधचुः स च परं दहेदा न वा खोडलि- दाहमनुभवति। यश्चायं प्रतिषेधः प्रत्यक्षादौनि नार्थ साधयन्तीति किमयं प्रत्यक्षादीनां सामर्थप्रनिषेधः उत सत्ताप्रतिषेध इति। यदि सामर्थ्यप्रतिषेधः न प्रत्यक्षादीनि प्रनिषिद्धानि तेषां च सामर्थ्य प्रतिषेधात् प्रत्यक्षादौनां खरूपं व्यक्तव्यमिति पूर्ववत्प्रसङ्गः । अथ सत्ताप्रतिषेधः तत्रापि कथं न मन्तौति किं मामान्यतोऽथ विशेषत इति। यदि सामान्यतः प्रत्यक्षादिग्रहणं व्यर्थम् एवं वक्रव्यं न प्रमा- णानि मन्तौति । न च धर्मिण प्रतिषेधे कशिन्याय इति। अथ विशेषप्रतिषेधः तथापि प्रमाणान्तराभ्युपगमः न ह्यनभ्युपगत- सामान्यस्य विशेषप्रतिषेधोऽवकाशं लभत इति । प्रत्यक्षादीनाम- प्रामाण्यं चैकाल्यामिद्धेः प्रत्यक्षादीनां प्रामाण्यं चैकास्यमिद्धेरिति वाक्ययोरेकार्थता वा स्यात् भिन्नार्थता वा । यद्येकार्थता प्रत्यक्षा- दौनां प्रामाण्यं त्रैकाल्यमिद्धेरित्येवमेव वनाव्यम् अभिन्नार्थं च एते वाक्ये कुतः प्रतिपत्तिरिति यदि प्रमाणतोऽनिवृत्ती व्याघातः अथान्यतस्तत्प्रमाणमिति संज्ञाभेदमात्रम् । अथ भिन्नार्थ तत् केना- वगतः काल्यमिद्धेरिति चानयोर्वाक्ययोभिन्नोऽर्थ इति प्रत्यक्षा- दौनि न मन्तौति नास्ति नासमानाधिकरणः प्रत्यक्षादिशब्दश्च न प्रत्यक्षादौनामभावं शक्नोति वकुम् । न ह्ययं नास्ति नासमानाधि- करणो घटादिशब्दो घटाभावं प्रतिपादयति अपि तु गेइघट- मंयोग वा कालविषं वा घटस्य मामय वा प्रतिषेधति । एव.

·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । - मनेनापि प्रमाणसमानाधिकरणेन नास्तिना प्रमाणानां नाभावः शाक्य. प्रतिपादयितम् । अपि वनेनापि तन्लान्तराभ्युपगतानां पति- घेधः स्यात् सामर्थ्यप्रतिषेधो वा कालविशेषप्रतिषेधो वेति सर्वथा ममाणनि अभ्युपगतानि भवन्ति तानि चाभ्युपगतान्यनेन प्रतिषेधेन प्रतिषिध्यन्त इति व्याधातः। प्रमाणानां वाऽसत्त्वं प्रतिपाद्यमानं कथं कस्या) प्रतिपाद्यते कश्च प्रतिपादयिता अप्रतिपनः प्रतिपाद्यत इति । प्रतिपन्नश्च मतिपादयिता केन प्रविपत्रः यदि प्रमाणेन व्याघातः प्रमाणानभ्युपगमात् अथान्यथा न दृष्टान्तोऽस्ति प्रतिपाद्यप्रतिपादक- योय भेदाभ्युपगमे व्याघातः यदि प्रतिपाद्यं प्रतिपादयितारं च भेदेन प्रतिपद्यसे भेदप्रतिपादकप्रमाणाभ्युपगमायाघातः । अथ भेदं न प्रतिपद्यसे व किं प्रतिपाद्यत इत्यनित्तो व्याघातः । प्रमाणनि न मन्तौति प्रतिजानानः पर्यनुयोज्यः कथं न सन्तौति यदि प्रमाणं ब्रवीति व्याहतम् । अथ न ब्रवीति अर्थो नास्य सिध्यति(र) तदेव- मतदाक्यं यावद्यावदिचार्यते तावत् तावत् प्रलीयत इति ॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच्च प्रतिषेधानुपपत्तिः ॥१३॥ सर्वप्रमाणप्रतिषेधाच प्रतिषेधानुपपत्तिः। चैकाल्यासिद्धेरित्यस्य हेतोरुदाहरणमुपादौयते न वा यधुपादौयते याघातो भवति प्रत्यक्षादीनां चाप्रामाण्यस्याभ्युपगमादुपादौयमानमपि नार्थ माध- यतीति व्यर्थम् । अथ माधयतौति व्याघातः अथ नोपादीयते श्रमदर्शितं हेवर्थस्य साधकत्वमिति अप्रदर्भितदृष्टान्नो हेतर्न साधक इति मोऽयं हेतुः सर्वैः प्रमाणैर्विप्रतिषिद्धो विरुद्धो भवति मिहात- (१) कयेसि सभायते। (२) नास्य स्यात्-पा.पु.। 25 .

·न्यायवालिके लात् प्रमाणं सुवर्णादिना च परिछिद्यमानेयतैषा तुलेति परि- छेदविषयत्वेन व्यवतिष्ठमाना प्रमेयम् उदाहरणं चैतत् एवमनश्य- वेन नन्वार्थो वेदितव्यः यथा च प्रमाणप्रमेयममाये तथा कारक 'धन्दाः सर्वे निमित्तसमावेशनियमेना) वर्तन्ते तथा च लौकिक 'मुदाहरणम् । एकमनेकेन कारकमब्देनाभिधीयते वृतस्तिष्ठनौति वस्थितौ स्वातन्त्र्यात् कर्ता किं पुनदृक्षस्य स्वस्थिती स्वातन्च कारकान्तरानपेक्षित्वम् न हि तस्तिष्ठन् खस्थितौ कारकान्तर प्रयुत इति यदार्थ स्विनिशब्दो गतिनिषेधवचनो भवति तदैव यदायस्तेरभिधायकस्तदाप्यस्तेयतिनिमित्तावेनावतिष्ठमानोऽस्ति व्य नीति कतैत्युच्यते यदा तु गेहसम्बन्धायभिधायको भवत्यस्ति- भब्दोर यथा गेहे देवदत्तस्तिष्ठतौति प्रतिनिर्दिष्टोऽस्तौति गम्यते तदा न सत्तामा न गतिप्रतिषेधम् । अपि तु गेहसम्बन्ध नदापि देवदत्तगहमम्वन्धानुभवक्रिया तम्यामपि न कारकान्तराणि प्रयुत रति स्वतन्त्रो भवति यदायमभनवचनः स्थितिशब्दस्तिष्ठति चो न भग्न रति तदापि खस्थितौ न कारकान्तराणि प्रयुत इति स्वतन्त्रो भवति ममुदायैकदेशं वा खस्थितौ मयुतं वृक्षो मूस्ति- नीति प्रामादम्तम्भर्षियत इति पूर्वापरप्रत्ययैकविषयता या स्थिति यदम्न माक् सिद्धं पुनर्निमित्तान्तरसन्निधाने भति सपलभ्यते यत् तथ्यानेकायुगपत्कालप्रत्ययविषयत्वं मा स्थितिः तस्या स्थितावस्य यासहकारिमाधनं चक्षुरादि नत्करणमिनि धकधान्निप्रदीपप्रत्यय- ((ममारोगनियमान-पा.. चिनिदी-नि गुर । (२) मेरे ममत्रा--पा.पु.. (०) देवा त्यधिकम् ।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । वन्मिथ्या प्रत्यय इति चेत् । अथ मन्यसे नैकं वस्त्वयुगपत्कालानेक- प्रत्ययविषयो भवति यदि न भवति कथं तहि स एवायं वृक्षस्तिष्ठ- तौति प्रत्यय.। न हि कदाचिदायेन च दर्शनेन स एवायं वृत्तस्तिष्ठ- तौति प्रत्ययो भवति दृष्टोऽन्यत्वेऽपि स्थितिप्रत्ययः चक्र भ्रमत्तिष्ठती- ति) प्रदीपो ध्वलंस्तिष्ठतौति अनवस्थितेषु नानाभूतेषु चक्रभ्रान्ति- मदीपादिषु य एते तद्भावप्रत्यया अतस्मिंस्तदिति मिथ्यामत्यया एते यथा चैते मिथ्यामत्यया एवं वृक्षादिस्थितिथ्वपीति म प्रमाणा- भावात् नहि भवता प्रमाणं किञ्चिहचादीनां नानात्व(प्रतिपादकम- भिधीयते मिथ्याप्रत्ययाश्च सम्यक्प्रत्ययानुकारेण भवन्तौति क्वामी सम्यक्प्रत्यया भवन्तीति वक्तव्यम्। अथ भवतः कालान्तरावस्याने कि प्रमाणम् उक्त प्रमाणम् रूपरसस्पर्शप्रत्ययानामेकानेकप्रत्ययनिमित्त- त्वप्रतिमन्धानादिति कार्यस्याधारत्वेन वा कारणस्य कार्यकालानुभ- वनमिति । यद्यस्याधारो भवति तत् तस्य सद्भावकालमनुभवति यथा चौरस्य कुण्डम् । कारणं कार्याधिकरणमतस्तेनापि कार्यकालोऽनुभ- बनीय इति । अनाधारमेवेति चेत् अथ मन्यसे ऽप्रतीत्य कारण() कार्यमुत्पद्यते इति क्व किं वर्तत इति तत्र दृष्टान्ताभावात् नहि कश्चिदुभयपक्षसंप्रतिपन्नो दृष्टान्नाः कार्यमनाधारमस्तौति कार्यमा- धारवदित्यत्रापि न दृष्टान्तोऽस्तौति समानम् । समानमित्यनुत्तर- मभ्युपगमात् अभ्युपगत तावद्भवता नास्मत्पचे दृष्टान्तोऽस्ति किंतु भवत्परेऽपि नास्तीति विरोध इति चेत् । अथ मन्यसे न मया- Jana 1 (1) सबभ्रमनिहतीति-नि गुरद । (३) पतौयाधिकरप-इति साधु । (२) शादीमामसते-पा. ( ० ।

·न्यायवात्तिक भ्युपगम्यते दृष्टान्नाभाव कि तु भवत्पचे विरोधी देण्यते कथमिति थोऽनुपपद्यमानदृष्टान्त स पक्षोऽसाधौथानित्येव ब्रुवाण खसिद्धान्त बाधते तनापरिज्ञानात् न भवताऽस्मात्पक्षो व्यज्ञाथि न खपद । अस्मत्पचे तावत् कार्यमाधारवदिति एतत्प्रसिद्ध(१) भवत्पोऽपि रूपादय कार्याश्चाधारवन्तश्चेत्यभ्युपगमविरोध भतभौतिकममुदायो द्रव्यमिति यदि रूपादौननाश्रितान् मन्यसे कोऽस्य नद्वितस्थायी भौतिका रूपादय इति यक्षोक्त मणि प्रभाया श्राश्रयस्तगतिस्थिति विकारानुविधामात् कुण्ड वदराणामाश्रयस्तदशेनापातात्() तैलस्य तिला आश्रयस्तरीमास्यन्दनादित्येवमादि तयाहन्यते अनाधिताव रूपादय स्वतन्त्रा एकमुपनिबन्धन वस्वन्तरेण तिस्लमुगमाषादिवदि- भयेरन् न तु विभज्यन्ते तस्मात् परतन्त्रा इति तस्मायवस्थितमेतत समत्या सह पूर्वापरमत्ययैकविषयता वा स्थितिरिति दर्शनेनाप्नुमि- थ्यमाणत्वात् वृक्ष कर्म कर्मणि के कारकार्य क्रियाविषयल यत् खन्नु प्रियाविषयभावेन व्यवतिष्ठत इत्येतत्कर्म एतेन कमलवन तथा युत वानीप्सितमिति मारहौतम् श्रानन्तर्यप्रतिपत्ति करणस्य माधकतमत्वार्थ वृक्षेण चन्द्रमा जापयतीति वृक्ष ग्टहोलानन्तर चन्द्रमम प्रतिपद्यत इनि वृक्ष करणकारकभन्दवाच्य कर्मणानुमभीए मम्प्रदानम् पदम्न कर्मणा प्राप्नुमभिप्रेत भवति तत् मम्प्रदानमतकम्। वृक्षायोदकमामिञ्चतीति धासिध्यमानमुदक कर्म तैम कर्मणोदकेन वृक्ष प्राप्नोतीति हर मम्प्रदान भवतीति अपगच्छत्यवतिष्ठते यत् (O समिरम्-पा.पु.। (३) परपति-पा.पु.॥ () नामापामारिति मम्यक ।

·हितीयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । सदपादानम् यथा वृक्षात् पततीति वृक्षोपादानसंज्ञकः। यत् पतति तदपगच्छति तस्मिन्नपगच्छति अवतिष्ठते वृक्ष इति। तिहेतर- धिकरणम् यस्मिन् यदाधेयं तदाधेयस्य यद्धृतिहेतुस्तदधिकरणम् वृक्षे वयांगीति वृक्षसम्वन्धो वयसां गुरुत्वप्रतिबन्ध कारणमिति वृक्षोऽधिकरणशब्दवाच्यः । एवं च मति न द्रव्यमाचं कारकं न क्रियामात्रम् किमुक्तं भवति नायं कारकशब्दः क्रियामात्रे वर्तते न द्रव्यमाने नहि द्रव्यं शुद्ध'मुपलभमानः कारकशब्दं प्रयुते नापि कियां केवलामपि तु यदा क्रिया द्रव्यसम्बन्धमुपलभते तदा मामान्येन कारकशब्देनाभिधाने(२) कारकमिति। सामान्यं च कार- का क्रियानिमित्तत्वम् अविवक्षिते विशेषे क्रियानिमित्तले केवले विवक्षिते कारकमितिाब्द. प्रवर्तते यदा तु विशेषो विवक्षित- स्तदा त्वमाधारणेन कारकधर्मणेतरेतरव्यावृत्तेन स्वातन्त्र्यादिना विशेषेण विशिष्यमाणं वस्तु कर्ता कर्म करणमिति व्यपदिश्यते सर्वस्य च कारकस्य स्वक्रियानिमित्तः कर्तव्यपदेश: प्रधानक्रियासन्यपेक्षस्तु कारकशब्दप्रयोगः । एवं च शास्त्र कारके जनके निर्वर्तके कस्याः क्रियाया इति तथा व्यपदेशः तस्माबेद खक्रियामाचमपेक्ष्योकम् किंतु प्रधानक्रियाम् तस्यामेव प्रधानक्रियायां किञ्चिदारादुप- कारक किञ्चिदामन्त्रोपकारकमिति किञ्चित्कथञ्चिदुपकरोति तद- पेचाच कर्बादिशब्दा इति । तदुक्तं पुरस्तात् । यदि क्रियासम्बन्ध- निमित्तकः कारकशब्दप्रयोगः पचत्येव पाचकशब्दः प्रवर्तत नेना- पाचौत् पाचकः पक्ष्यतीति पाचक इति न शक्नस्तिकालावस्यानात (1) ट्रयस्वरूप-पा..| (२) कारकमम्दानभिध-पा. १३ ।

·२०२ न्यायवात्तिक न प्रत्यचा दियतिरेकिप्रमाणं प्रयोजयति यया प्रदीप इति विध- वात् यत् मवेधं नत् प्रत्यवादियतिरैकिप्रमानराप्रयोज या प्रदीप इति। प्राश्रिनवात् करणवादेत्येवमादि प्रदीपटिन्द्रियार योऽपि प्रत्यहागवान् प्रत्यवादियतिरिक्रप्रमाणात राप्रयोगका इति ममानम् । तेनैव तम्याग्रहणमिनि चेत् । अथ मन्यमे प्रत्यदादिभि प्रत्यक्षादीनामुपवधी तेनैव नदेव ग्रनत रनि प्राप्तम् न चैतकि नहि माप्यं माधनं भवतीति नैष दोषः । अर्थभेदम्य लाममामान्यात সাহাবী, ঘেীনাল ইলদিবিদ্বখনি थयोद्धृतेनोंदवनाशयग्दम्य यथोद्धृतमुदकं स्टहीना प्रामथादम भृतमिति प्रतिपद्यन रति न पुनरेवमभिधीयते तेनैव तस्य र मपि तु नयाभूतेन तथाभृतय न शायमेकान्तः न तेनैव तम्य पाएं भवतीति भवत्यपि कदाचित् ययात्मनि म एव जाना जैयो भवति यदात्मानं जानीत इति। निमित्तभेदोऽवति रेत् अथ मन्यद यही यमात्मा जाता तदादनिमित्तम् यदा जेयम्नदान्पटिति ममाम ययैव ज्ञाता सुखादिमन्वन्धापेदनदिषण्मात्मानं प्रतिपद्यते पर मुखो वह दुखी चेनि नया प्रमाणमपि प्रमाणविषयवेनावतिष्टमान प्रमेयमिनि प्रत्यदादीनां शविषयम्यानुपपहे। यदि वविदिष সন্তৰিঃ ঘন সনির সম্মিলিঙ্গি সদ* मच न म केनचिन्प्रतिपादयितुम् मर्वमिद महामह प्रचार टोनामेव विषयः तझा प्रत्याटिभिरेवोपनश्यते । अपरे त हेतुविशेषपरिरहमन्तरेण दृष्टाम्नमात्र प्रदीपप्रज्ञानापाटद पा किन प्रोपकारः प्रटीपानरमवारमन्तरेर सहते नया ·हितीयेऽध्याये प्रथममान्हिकम् । प्रमाणान्यपि प्रमाणान्तरमन्तरेण यहीच्यन्त इति नान् प्रतीदमुच्यते ॥ क्वचिनिवृत्तिदर्शनादनिवृत्तिदर्शनाच्च क्वचिदनैकान्तः (१) यथा प्र- दीपप्रकाशस्तथा प्रमाणानि न पुनर्यथा स्याल्यादिरूपं तथा प्रमाणा- नौति कोऽव नियमहेतः । स्याल्यादिरूपप्रकाशने च प्रदीपप्रकाश न निवर्तते कस्मादेवं न प्रमाणानौति श्रय च प्रदीपप्रकाशदृष्टान्तः प्रमाणपक्षे भवतु माभूत् प्रमेयपद इति तत्रापि(२) नियमहेत- वक्रव्यः प्रदीपप्रकाशो दृष्टान्ती भवतु माभूत् स्याल्यांदिदृष्टान्त इत्यत्रापि नियमहेतुर्वक्तव्य' । सोऽयमुभयथानेकान्तो विशेषहेतुम- न्तरेण दृष्टान्तः प्रमक विशेषहेतपरिग्रहे सत्युपसंहाराभ्यनुज्ञानाद- प्रतिषेधः यदि पुनरयं प्रदीपप्रकाशो दृष्टान्तो विशेषहेतुना प्रका- भत्वादिना मंग्टहीतः । नत एकसिन् पचेऽभ्यनुज्ञायमानो न शक्यः प्रतिपेद्बुमित्यनेकान्त इत्ययं दोषो न भवनि प्रत्यक्षादीनां प्रत्यक्षा दिभिरुपलब्धावनवस्था स्थादिति चेत् यदि प्रत्यक्षादौनि प्रत्यक्षा- दिभिरुपलभ्यन्ते तान्यप्यन्यैस्तान्ययन्यैरित्यनवस्या अनवस्यायां वाऽऽद्य- प्रमाणाधिगमो न स्यात् । अथ व्यवस्थास्ति श्राद्यप्रमाणाधिगतिरप्र- माण(३) प्रसज्येत् नेष दोषः । सवित्तिविषयनिमित्तानामुपलक्ष्या व्यवहारमिद्धेः संवित्तिविषयं सवित्तिनिमित्त चोपलभ संवि- तेविषयम् प्रमेयं मंवित्तिनिमित्त प्रमाणे प्रमाणप्रमेययोरुपलब्धौ सर्वो व्यवहारः सिध्यति धर्मार्थप्नुखापवर्गप्रयोजनम्तत्प्रत्यनौकपरिवर्जनप्रयो- जनश्च न त्यनवस्यामाधनौयं किञ्चित् प्रयोजनमस्ति येनायं प्रयुक्तो- (९) न्यायसूची निबन्धे इद वाक्य सूत्रत्वेनावधारितम् | (२) पापि-पा०६० (३) एप्रमाणा-पा.६ पु।

·न्यायवानिके इनवसामुपाददौत। तस्मात्प्रत्यवादिभि प्रत्यक्षादीनामुपलधिन चानवस्येति॥ एव तावत् सामान्यत समधिगतमेतत् मन्ति प्रमाणानि प्रमेय- साधनानि। अथेदानी सामान्यतोऽधिगताना विभेषपरीक्षा। तब प्रत्यक्षमादावुक्तम् तत्परोक्ष्यत इति । प्रत्यक्षलक्षणानुपपत्तिरसमग्रवचनात् ॥ २० ॥ प्रत्यक्षलक्षणानुपपभिरममग्रवचनात् । यदिद भवता प्रत्यक्षल तणमुच्यते इन्द्रियार्थमविकर्षात्पन्नमिति तदममयम् कस्मात् अन्या- न्यपि प्रत्यक्षस्य कारणनि मन्ति तानि नोक्रानि यथात्ममन- सयोग इत्येवमादीनि। अथेन्द्रियार्थमविकर्षीत्पन्नमित्येतलक्षणमिति लक्षणमप्येतत्र भवति कस्मादुत्पत्तिकारणापदेशात् इन्द्रियामन्नि- कर्पोत्पन्नमित्येतत् कारणमपदिश्यते न च कारणपदेशो वस्तुनो लक्षणम् । नहिं घटादे कार्यस्य स्मृत्पिण्डादिक्रमोत्पत्तिस्तलक्षणमिति नोभयथायदोष यदि कारण तथापि न दोष अथ लक्षण तथापि न दोष कथ कारणपक्षे तावदुक्त भवति नेद कारणावधारणार्थ सूत्रम् । अपि तु प्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य यदसाधारणमनुमानादिव्यव- च्छेदक तदुक्तमिति । नात्ममन मयोगादिषु प्रसङ्ग इन्द्रियमन सयोगस्तर्युपसख्येय यद्यसाधारणत्वादिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य ग्रहणम् । म त्वेतस्मादेवेन्द्रियमन मन्त्रिकोऽप्युपमण्येय इति उकमत्रापि न था- वदसाधारण तत्सर्व वक्रव्यम्। अपि बन्यतरग्रहणेनापि विशेषित- - (1) व्यक्तम्-मा ६ पु ।

·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । भेतत् । लक्षणपनेऽपि न दोष. अमाधारणत्वादिन्द्रियार्थसन्निकर्षस्य इन्द्रियार्थमनिकर्ष प्रत्यचोत्पादकत्वात् कारणं च समानासमानजा- तौयेभ्यो विशेषकलाच लक्षण चेति । अर्थतो वाभिधानम् । प्रात्म- मन सयोगस्य इन्द्रियमन मयोगस्य च कथमिति ज्ञानोत्पत्तिदर्शना- नामयुके द्रव्ये सयोगजस्य गुणस्योत्पत्तिरिति मन सयोगानपेवं चेदिन्द्रियं प्रवर्तते इति युगपदनेकोपलधि' स्यात् न भवत्यतो मन मनिकाऽपि कारणमिति । तदिद सूचमुक्तभाव्यम् ।। नात्ममनसोः सन्निकर्पाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिः ॥२१॥ नात्ममनमो मविकर्षाभावे प्रत्यक्षोत्पत्तिरिति । श्रात्ममनमोः सन्त्रिकर्षाभावे नोत्पद्यते बुद्धिरिन्द्रियार्थमन्त्रिकर्षाभाववदिति । मो- कोत्तरत्वात् उक्नोत्तरमेतदिति नेद कारणावधारणार्थ सूत्रमपि तु विशिष्टकारणवचनमिति । ये च सति भावात् कारणभावं वर्णयन्ति यस्मात् किलेन्द्रियार्थसनिक भत्ति ज्ञान भवति श्रमति न भवति तस्मादिन्द्रियार्थमन्निकर्षः कारणमिति ॥ दिग्टेशकालाकाशेधप्येवंप्रसङ्गः ॥ २२ ॥ तेषां दिग्देशकालाकागेश्वप्येवं प्रसङ्ग । दिग्देयकालाकाणेषु मत्खपि ज्ञान सम्भवति मति भावात् तान्यपि कारणमिति प्राप्तम् । फतमेन पुनायेन दिगाद्यकारण सामर्थ्यानुपलब्धे महि ज्ञानोत्पत्तो दिगादे. भामर्थ्यमुपलभ्यते तस्मादकारण सन्निधिमाबादिति चेत् अथ मन्यसे दिगादि मविधिमाचेण(१) ज्ञानोत्पत्तेः कारणमिति (0 सम्बन्धिमावेए-पा० ५ पु. 1 ·न्यायपालिके सप्तव्यासतमनमा चेन्द्रियार्थयोः मधिकर्षनिमित्तलाना इन्द्रि- थार्थमन्निकर्षस्य माधान्यपरमिदं सूचम्। शेषं भाथ्ये ।। नैथापदेशो भानविशेपाणाम् ॥२५॥ प्राधान्ये च विन्तरम् । तेश्चापदेशो जानविशेषाणाम् । यस्मादिदं प्रत्यक्षजानमुत्पद्यमानं विषयेण कारणेन वा व्यपदिश्यते यहाभाधारणं तेन व्यपदेशो दृष्टः यथा पाल्यॉर इति ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥२६॥ व्याहतवादहेतुः । व्याहतवादित्यनेन चिसूत्रौं प्रत्यायो प्रत्यक्षनिमित्तत्वादिन्द्रियार्थयो मनिकर्षस्य, सुप्तव्यामनमनमा च इन्द्रियार्ययोः मविकर्षनिमित्तवान, वैशापदेशो धानविरोधाणा- मिति इयं किल त्रिसूत्री प्रात्ममन मणिकर्षस्य ज्ञानकारणत्वं प्रतिषेधतौति व्याहतमिद् भवति । ज्ञानलिनवादात्मनो मानव बोध. तदयोगपलिङ्गमाधम मनम इनि । मन,संयोगानपेचार्या युगपज्ज्ञानोत्पत्तिममङ्ग इति दृष्ट्याधातः । अथ मानयाधात दति ज्ञानमात्ममन मन्त्रिकर्षांदुत्पद्यते । देण्यावस्यमेवैतत् कस्मादाम मन मयोगो नाभिधीयते अबोक किमुकम् नेद कारणवधारणार्थ सूत्रम् अपि तु विशिष्टकारणवचन मिनि । यापीयं विसूची प्रत्यानिमित्तवाचेन्द्रियार्थयो. सत्रिकर्षस्यत्येवमादि इयमपि ॥ ( बातिककारण प्रत्यक्षनिमितवादित्यादिसूब अपव्यासतमनमामित्यादिसूप দাবন। বানিমিয়াবি নববীলিম কুলকাধানি। কি র मुदिनभाष्यपुस्तके तथाऽनुपहभाग्न तयो स्थापन्यास । ( नानवरोधइति भाव।

·दितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २०६ नार्थविशेषप्राबल्यात् ॥२७॥ नार्थविशेषप्राबल्यात् । नानया त्रिसूच्या श्रात्ममन मन्निकर्षस्य(१) कारणभाव प्रतिषिध्यते अपि तु प्राधान्य(मिन्द्रियार्थमनि- कर्षस्योपपाद्यते। प्राधान्य चोयपादयत्यानात्ममन रुयोग प्रतिषिद्धो भवति मनसि क्रियाकारणाभिधानम् सुप्तव्यामनमनमामिन्द्रियार्थयो. सन्त्रिकर्षनिमित्तत्वाद्यभिधानेन मन मयोगोऽपि कारणमित्युतम् । तत्र मनसि क्रियाकारण वाच्यमिति । श्रथ(१) सुखदु खोपभोगस्या- दृष्टनिमित्तत्वाददृष्ट कारणम् यथैवात्मनि गुणान्तरमिच्छाजनित प्रयत्नलक्षण क्रियाहेतस्तथात्मनि सस्कारो धर्माधर्मसमाख्यातो वर्तते तेन प्रेरित मन मयुज्यते विभज्यते वा तेन ह्यप्रेर्यमाणे मनसि ततोऽन्यस्य क्रिया देतोरभावात् सर्वार्थता तस्य निवर्तते । नहि धर्माधर्मावन्तरेण मनसि च कश्चिदन्य क्रियाहेतरादौ सम्भवती- त्यतोऽदृष्ट कारणमिति ॥ एव तावत्प्रत्यक्षलक्षण समाहितम्) श्रत परमिदानी प्रत्यक्षस्था- नुमाने ऽन्तर्भाव कुर्वाण इदमाह ॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धः ॥२८॥ प्रत्यक्षमनुमानमेकदेशग्रहणादुपलब्धे । यदिदमिन्द्रियार्थमवि. कर्यादुत्पद्यते ज्ञानम् श्रय वृक्ष इति एतत् किल प्रत्यक्षम् नदनु- मानमेव कस्मादेकदेशग्रहणाहतोपलचे' एकदेशमय ग्टहोला वृक्ष- (१) सयोगस्य-पा० पु. (२) पनि नाति-पा.६ पु । (२) प्रावस्य-पा.पु.। (४) समषिमनम्-पा.६ पुः ।

·न्यायवात्तिके मुपलभते न चैकदेगो वृक्षः तत्र यथान्यम्य दर्शनादन्यप्रतिपतिरनु- मानम् एवमेकदेशग्रहणादृक्षप्रतिपत्तिरतुमानमिति । यथा धूमं ग्रहौवाग्निमतिपत्तिरेवमेकदेश ग्टहौला वृतप्रतिपत्तिरिति न वि. कन्पानुपपत्तेः । एकदेशग्रहणादर्थान्तरं प्रतिपद्यत इति । किं तद- र्थान्तरं यदेकदेशग्रहणात् प्रतिपद्यत इति । अवयवममूहपते ताव. दवयवान्तराणि द्रव्यान्तरोत्पत्तिपत्रे तानि चावयवौति चेन यदि तावदवयवसमूहमात्रं वृक्षमधिकृत्योच्यते एतस्मिन् पने ग्राह्यमाणा- वयवव्यतिरेकेण यान्यग्रयमाणान्यवयवान्तराणि स वृक्षः । श्रथ द्रव्यान्तरोत्पत्तिपद श्राीयते तथाप्यर्वाग्भागव्यवहितानि अवयवा- न्तराणि अर्थान्तर च स वृक्ष इति । किं पुनरचैकदेणग्रहणादयं प्रतिपद्यते किमवयवान्तराणि उत द्रव्यान्नारमिति। अवयवसमूहपत्रे तावदृचबुद्धेरभावः परभागस्यावृक्षवात् अर्वाग्भागवत् । यथैवायम- वाग्भागो न वृक्षः एवं मध्यपरभागावपि न वृक्षः मेयमवयवसमूह- पक्षे ऽटचे वृत्तबुद्धिरुत्पद्यमाना निर्विषया अर्वाग्भागः परभागो मध्यभाग इत्येतच नास्ति । कथं भाग इत्येतदवयवस्यैतन्नाम पुनरर्थान्तरमवयविनं न प्रतिपद्यते तस्यावयव इति निरभिधेयं वाक्यम् अवयवश्च परभागोऽर्वाग्भागः स चावयविप्रत्याख्याने न थुक इति । अथैकदेशो भाग इत्युच्यते कोऽयमेकदेशः एकदेशी वयविन श्राधारः अवयविनं च प्रत्याचक्षाणेन एकदेशोऽपि प्रत्या- ख्यातः । अथाकार्यकारणव्यावृत्तातां परस्परप्रत्यासत्युपग्रहेणेकदेशा- वस्थानमवयवार्थ, । श्रहो शब्दार्थको मलम् अकार्यकारणभूताश्च परस्परमत्यासत्त्युपग्रहेण वर्तन्त इति । न च परस्परोपकारं कुर्वन्य- । थः ·दितौयंऽध्याये प्रथममाहिकम् । २११ वयवायाभिधीयन्त(१) इति चिचम्। अपरे वर्वाग्भागदर्शनेन पर- भागानुमानं कृत्वा प्रतिसन्धानप्रत्ययजामवृक्षे वृक्षबुद्धिमध्यवस्यन्ति । एतस्मिन् पक्षे वृक्षबुद्धेरभाव एव कथम् अर्वाग्भागस्य परभागस्य चाक्षत्वात् । न चाचप्रतिसन्धानजा वृक्षबुद्धिरुत्पत्तुमर्हति । न चैतमिान् पोऽनुमानम् भवति अर्वाग्भागमयं ग्रहोवा परभागम- नुमिमौते इति नानुमानस्य विषयो ज्ञातः कथं न ज्ञातः यदि ताव- देवमनुमौयते वृक्षोऽयमर्वाग्भागवत्त्वात् कतमोऽसौ वृक्षो यस्या- ग्मागवत्त्वं धर्मः अनन्युपगतार्थान्तरावयविनोऽर्वाग्भागमाचं प्रत्यक्षम् न च धर्मियनुपलब्धे ऽनुमानं प्रवर्तते। न चायं जावपि धर्मिण- मुपलभते अविद्यमानत्वेनाभ्युपगमात् न चानुमानम् अनुमाने एवं- विधस्य प्रतिमन्धानन्याभावात् न ह्यनुमाने एवविध प्रतिमन्धानमस्ति नायमनुमाता पूर्वमनुपलभ्यामिं धूमविशेषणं प्रतिपद्य प्रतिसन्धत्ते श्रयं धूमोऽयं चाग्निरिति न च प्रतिसन्धायानुमौयते अग्निनात्र भवितव्यमिति । किं कारणं वैयर्थ्यात् । व्यर्थमनुमानमेतस्यामवस्या- थामो विशेषणभूतस्य प्रतीतत्वात् तस्मानानुमाने प्रतिमन्धानमस्ति प्रतिमन्यायापि च न समुदाये प्रतिमन्धानं न च वृक्षे न ह्ययमेक- देशदर्शनात् समुदायं प्रतिपद्यते न वृक्ष किन्तु शेषं समुदायिनमेव । किं कारणम् ममुदायिव्यतिरेकेण समुदायस्थानभ्युपगमात्(२) न हि भवन्तः ममुदायिव्यतिरिकं समुदायं प्रतिपद्यन्ते इति न चास- त्समुदायोऽनुमातुं शक्यः । किं चार्वाग्भागमयं ग्टहोला किमन्यद- नुमिमौते अयमर्वाग्भागः परभागवान् न युक्तमनुमातुम् अर्वाग्- (अवयवाय विधौयने-पा० १५० । (१) समुदायस्यासत्वाभ्युपगमात्-पा..।

·२१२ न्यायवार्तिके न घ्य द्रष्टा भागस्य परभागवत्त्वासम्भवात् न पुर्वाग्भाग परभागवान् भागस्य भागवत्वासम्भवात् न हि भागस्वापरभागो विद्यत इति । अथ भाग भागवन्त प्रतिपद्यसे न स भागो भागवान् भाग्यवाही भागिविषय चानुमानमित्ययुक्तमुभयस्य प्रत्यक्षवात् । उभय सव प्रत्यवम् अर्वाग्भागो भागौ च अवाग्मिागवत्त्वेन भागिन पर- भागानुमानमस्मत्पक्षे युक्त भवत्पक्षे तु भागमात्रदर्शनान्न युन मिति । यञ्च तदर्वाग्भागदर्शन न तस्य लिङ्गलिङ्गिसम्बन्धसत्यनु ग्रहोऽस्ति सम्वद्धयोश्चार्वाग्भागपरभागयोरदृष्टत्वात् अर्वाग्मागपरभागयो सम्बन्ध पश्यति । नार्वाग्भागपरभागौ सम्वट्ठी न चानुभवमन्तरेण स्मृति ने च स्मृतिमन्तरेण लिङ्गदर्शन केवल- मनुमानम् म कय पुनरयमर्वाग्मागपरभागौ सम्बद्धौ न पश्यति । नित्यमग्निागेन परभागस्य च व्यवधानात्() नित्यसर्वाग्मागमेव केव- लमुपलभते परभाग त न कथञ्चन अग्भिागव्यवहितत्वात । सत्यम । नोभयोरुपलधिरस्ति उभौच सम्बद्धो मत्य सम्बदौ अनुमान लशक्य उभयोरदर्शनात् । अवाग्भागपरभागयोश्च धर्मधर्मिभावानुपपत्तेमान- मानम् यत्र खल्चनुमान भवति तत्र धर्मिणो धर्मप्रसिद्धौ धर्मान्तरवि- पयमनुमानम् न पुनरर्वाग्मागस्य परभागो धर्म परभागस्य नार्वाग- भाग ततश्च नानुमानम्। यछेदमुच्यते प्रतिसन्धानप्रत्ययजा इन्च बुद्धिरिति तदयुक्रम् वृक्षस्यामिद्धत्वेना(भ्युपगमात् न प्रतिमन्धानम् प्रतिमन्धान हि नाम पूर्वप्रत्ययानुरनित प्रत्यय पिण्डान्तरे भवति । या कप मयोपलब्ध रमश्चेति भवत्पचे पुनरवाग्माग रद्दौला पर (यक्तिमान्- पा. (३१ (२) चसम्माविति साधु । २) स्यामचन-पा-१० ·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २१३ भागमनमायार्वाग्भागपरभागावित्येत्तावान् प्रतिसन्धानप्रत्ययो युक्तः वृक्षबुद्धिस्तु कुतः न तावदर्वाग्भागो वृक्षो न परभाग इति। अग्मिाग- परभागयोश्यावृक्षभूतयोर्या वृक्षबुद्धिः सा अतस्मिंस्तदिति प्रत्ययो ना- नुमानाद्भवितुमईतौति प्रमाणस्य यथाभूतार्थस्य परिच्छेदकत्वात् । यद्यायमतसिंस्तदिति प्रत्ययः स प्रधानानुकारेण भवतीति वृतबुद्धिः प्रधानं वक्रव्यम् न ह्यमहोतसामान्यस्यानध्यारोपितातविपरीत- धर्मस्य वा अतमिॉस्तदिति प्रत्ययो भवति प्रधान च नास्ति वृक्ष- स्थानभ्युपगमात् । तस्मान्वानुमानप्रतिसन्धानाद् वृक्षबुद्धिः। एतेना- ग्मिागपरभागप्रत्यया अपि प्रत्युताः । अनभ्युपगतावन्यावयविन()- शामिागः परभाग इत्येतदपि नास्ति कस्मात् महतो द्रव्यस्योपलब्धि- लक्षणप्राप्तस्य परभागव्यवधायकस्यैतन्नाम अर्वाग्भाग इति तथाभू- तम्य च व्यवहितस्य परभाग इति । न च भवता किञ्चिट्रयमवयवि- भूतं प्रतिपद्यते यदर्वाग्भागपरभागशब्दवाच्यं स्यादिति । परमाणु तथासन्निविटेवाग्भागपरभागवृक्षादिप्रत्यया इति चेत् अथ मन्यसे नास्माभिरवयविद्रव्याणि कानिचित्प्रतिपद्यन्ते किन्तु तेम्वेव पर- माणुयु परस्परप्रत्यामत्त्युपसंग्रहेण संस्थानविशेषावस्थितेषु ते शब्दाः प्रवर्तन्ते अर्वाग्भागः परभाग इति वृक्ष इति च न तथाभब्दस्यार्थान्त- रानभिधानात् तथासन्निविशेष(२) तथाभिधानं प्रवर्तते पूर्वप्रसिद्धौ मत्यां न च परमाणुषु पूर्वापरादिशब्दप्रवृत्तेजिमस्ति यथा प्रमिद्धे गवि गवयस्तथारूप इति । एवं तावदवयवममूहपक्षे बुद्धेरभाव इत्युक्तम् द्रयान्तरोत्पत्तिपक्षे तु नाक्ययनुमेयः प्रत्यक्षवादग्मिा- (७ चारापितात्-पा. १० (१) बमभ्युपगतार्थानरावयविन-पा० ६ पु० । (३) नौनि पूरणीयम् ।

·२१४ न्यायवार्तिके गवदिनि यथैवायमर्वाग्भागमिन्द्रियसम्बद्धं प्रत्यक्षत उपलभते तथा वृदमपोति नानुमेयो वृक्षः । अथेन्द्रियसम्बद्धमपि वृक्षमनुमेयमेव प्रतिपद्यते वृक्षवदर्वाग्भागोऽप्यनुमेयः स्यात् नया च व्याइतं भवति प्रशंग्भागभय सहोला वृत्तं प्रतिपद्यत इति सर्वमेवाभुमानमित्ये- नम्मिन् पचे ऽनुमानाभावः प्रत्यक्षतो नाधिगतत्वाद्धर्मिणः न धर्मिणि प्रत्यदतोऽनधिगते ऽनुमान प्रवर्तते । यदथ्यतीन्द्रियेष्वर्थेष्वनुमानमुक्रम् नमाम्नि न हतीन्द्रियार्थीऽनमातुं शक्यः कथमिति धर्मिणोऽनधि- गतत्वादित्युकम् । कः पुनः मामान्यतो दृष्टम्य प्रत्यक्षपूर्वकानुमानादि- गेप: यदि मर्व प्रत्यक्षपूर्वकमेवानुमानमिति अयं विशेषः प्रत्यक्षपूर्वक चिकामिद्धी प्रवर्तते माध्यमाधनधयुंपलब्धौ यत्रायं माध्यं भाधन र धर्मिण प पूर्व ग्टहौला पुनर्धर्मधर्मिदर्शनेन धर्मान्तरमनुमिमौत नत् प्रत्यक्षपूर्वकम् यत् पुन. माधनधर्म धर्मिणं चोपलभ्यात्यन्तपरोस धर्मान्तरमनुमिमीने नन् मामान्यतो दृष्टमिति । भवत्पनेतुन मामान्यतो दृष्टादनुमानाहचबुद्धिर्न प्रत्यक्षपूर्वकाद्धर्मिणोऽनभ्युपगमात् प्रत्यक्ष निर्वधाचेनि । विरुद्धशायं हेतुरेकदेशग्रहणाद् वृक्षोपन्नथे- रिति । कथमिति न प्रत्योण यावत् तावदप्युपलम्भात् ॥२८॥ * प्रत्यरोण पावत् तावदप्युपनरभान् । प्रत्यक्षमनुमानमिाय असा मायरामायते प्रत्यक्षापहवाच पदेकदेशयणं प्रत्य महारत मानि । कमिति। यत्तदेकदाहणं भवता आयीयते मना मातापि र प्रपन्य पदणं मिथति । म प्रसि माप मां प्रवण विषय विमा धावदिन्टियार्थमप्रिकर्षादप- ·हितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २१५ लभ्यते (१) तावत्प्रत्ययस्य विषय इति अन्यथापि न प्रत्यक्षमनुमानम- प्रकारवत्वात् प्रकारवदनुमानम् अप्रकारवत् प्रत्यक्षम् उकमनुमान- सूत्रं वर्णयद्भिरिति । त्रिकालविषयत्वाच्चानुमान न प्रत्यक्षम् त्रिकाल- विषयमनुमानम् न त्वेव प्रत्यचमिति लिङ्गलिङ्गिमम्बन्धमत्यमुग्रहा- पेचत्याच नानुमानम् प्रत्यक्षम् लिङ्गपरामर्शज्ञानस्य लिङ्गलिङ्गिसम्बन्ध- स्मृत्यनुग्रहोऽस्ति न चैवं प्रत्यत्तस्य तस्मान्न प्रत्यक्षमनुमानम । इतय प्रत्यक्षस्य नानुमानत्वप्रमग तत्पूर्वकत्वात् प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानम् न तु प्रत्यक्षम् अय चानयोर्विशेष इति इन्द्रियमम्बन्धाच । नेन्द्रिय- स्यानुमेयेनार्थेन सम्बन्धादुत्पद्यते ज्ञानम् यत्तदनुमानमित्युच्यते । मोऽय प्रमाणदृष्टः प्रत्यक्षानुमानयोरेकत्वमासञ्जयता भेदः प्रत्या- ख्यायत इति ॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात् ॥३०॥ न चैकदेशोपलब्धिरवयविसद्भावात्() ! यदिद भवताभिधीयते एकदेशग्रहणादयं वृक्ष प्रतिपद्यत इति तदनुपपन्नम् यस्मादेकदे- शोपलब्धिश्च तत्सहचरितावयव्युपलब्धिश्च न हौन्द्रियेण सन्निथ्यमाण एकदेशे तसहचरितोऽवयवी न मनिकृष्टम्तेन यथैकदेश मन्त्रिकर्षा- दुपलभ्यते एवमवयव्यपि मत्रिकर्षादुपलभ्यत इति । कस्मादवयवि- सद्भावात् अस्ति ह्ययमेकदेशव्यतिरिकोऽवयवौ तस्यावयवस्यानस्यो- पलब्धिलक्षणप्राप्तस्यैकदेशोपलब्धावनुपलधिरनुपपन्ना कि कारणम् महदनेकद्रव्यरूपाद्युपलब्धि कारणनि तान्येकदेशवदेकदेशिन्यपि ( उत्पयवे-पा०४ पु (२) अवधविमम्भवान-दनि पाट कचित् । (३) रूपायुपञ्चन्धि-पा० पु.॥

·न्यायवार्तिके विद्यन्ते नमादेकदेश उपलभ्यते नैकदेशोत्ययुक्तम । नावयविन उपलब्धियुका कसादिकल्पानुपपत्ते अय खल्ववयवेषु वर्तमान एकस्मिन् कायेन वा वर्तते एकदेशेन वा । यद्यकस्मिान कार्यन वर्तते शेषावयववैयर्थम् नहि शेषेरवयवै विञ्चनावयविन क्रियन्ते एकद्रव्यशासाववयवौ तावन्नोपलभ्यते कि कारणम् महदनेकद्रव्य- वत्त्वस्योपलब्धिकारणत्वात् न चास्य विनाम (२) प्राप्नोति कारण- द्रव्यविभागासम्भवात् न टेकस्य विभाग सम्भवति । न चैकेनार-य- माणस्य महाच युक्रम् कारणबहुवमहत्त्वप्रचयामम्भवात् । तस्मात्रै- कस्मिन् कायेन वर्तत इति । नाप्येकदेशेन न ह्यस्य कारणव्यति- रेकेण अन्ये एकदेशा यम्भवन्ति सोऽयमेकदेशोपलब्धाववययुपलभ्य- मानो न कृत्स्न उपलभ्यते मेयमेकदेशोपलब्धिरनिवृत्तवेति । अयो- पलभ्यमानोऽवयवी कथमुपलभ्येत यदि ग्टह्यमाणेचक्यवेषु कृत्स्न परिसमाप्त स्यात् न चाय गृह्यमाणेषु परिसमाप्त पावयववे- यर्थप्रमादित्युतम् । अमेषावयवोपलधिरपि नास्ति मध्यभागपर- भागयोरग्मिागेन व्यवधानात् तेनावयविनो न पहणविकल्प मम्भवति नापि वृत्तिविकन्य एकस्मिन् कृत्स्नैकदेशशब्दाम भवाद' प्रश्न किमवयये कदेशेन वर्तत अथ कृत्स्नेनैव वर्तत इति २ युक प्रश्न नावयवी रुनो नैकदेश । हात्स्नमिति खल्लनेकस्याशेष- स्माभिधानम् । एकदेश इनि पानेकवे मति कम्यचिदभिधानम् । नाविमा स्नैकदेशमम्दावेकमिाननुपपन्नो कथ तवयवेश्ववयवी वर्तन पति। प्राययायिभावेन आश्रितोत्रयी साश्रया अवयवा । (Ufrबिमार-पा.पु.। (१) सिम्पामसवान-पा. (51 ·हितोयेऽध्याये प्रथममाडिकम् । इति । इति । का पुनरियं वाचो युक्तिः नैकदेशेन वर्तते इति च न कत्लो वर्तते अथ च वर्तत इति । यद्यथाभूतं तत्तथाभूतं निर्दिम्यते इत्ये- चैव वाचो युनिः। कृत्स्नैकदेशशब्दौ नावयविनिम्तः कृत्स्नस्यैकत्वादि- त्युक्तम् । तस्मादाथयाश्रितधर्मिनिर्देशमात्रमवयव्यवयवेषु वर्तत का पुनरियं वृत्तिः एकम्यानेकत्राश्रयाश्रितभावलक्षणा प्राप्तिः अपि चैकोऽनेकत्र वर्तत इति प्रतिजानानो नानुयोक्तव्यः कस्मादुभयेन व्याघातात् । एकमनेकत्र वर्तत इति ब्रुवाण: कि- मेकदेशोग वर्तते उत मर्वात्मना इति नानुयोक्तव्यः कस्मादुभयेन व्याघातात्। यद्येकमनेकत्र वर्तमान प्रत्यवयव सर्वात्मना वर्तते नैक- मनेकच वर्तते अनेकमनेकत्र वर्तत इत्यापनम् एवं चानुयोगेऽधि- करणव्याधातः । अयैकमनेकत्र वर्तमान प्रत्यवयवमेकदेशेन वर्तते तथापि नैकमनेकत्र वर्तत इति प्राप्तम् अनेकमनेकत्र वर्तत इत्या- पत्रम् ये च तत्र एकदेशाः प्रत्येकमवययेषु वर्तन्ते तेऽवयविन इति प्राप्तम्। एकस्मिन्) पक्षे नैकमनेकत्र वर्तते कि तीनेकमनेकवेति। अथ प्रत्येक परिसमाश्या वर्तत इति अयमा नेकत्र वर्तत इति सथाप्यनुयोगाधिकरणं निवर्तत इति । यथा खल्वयमर्थोऽनेकमनेकत्र वर्तत इति स एवार्थ: प्रत्येक परिममाश्या वर्तत इति सर्वथानु- योगाधिकरणं निवर्तत इति। अनुयोगस्याधिकरणबाधकत्वादयं खलु अनुयोगः क्रियमाणोऽधिकरणं बाधते । श्रतो धर्मविकल्पभावेन न वर्तते। नायं विकल्पः क्वचिदाश्रयवान् इत्यतो नानुयोतव्य इति। । (७ नम्यकत्वादिति-पा० पु. 1 (२) एनरिमन-पा० १४.। 28 ·२१९ निमित्तमस्ति(१) नैव मध्यभागपरभागाभ्या मह तस्मादमागन न्यायवार्षिक एव सर्वेष्वनेकद्रव्यत्तियु() मग्यापनमयोगविभागभामान्यादिष- नुषोगाधिकरणम्यात्तिदीपो वाय । ग्रहणायणभेदानेदोऽवयत्र- वदिति चेत् यया ग्यमाणानामग्ठामााना चावयवाना भेद तथावयविनोऽपि ग्टलमागारममावयवाश्रितम्य भेद प्राप्त तत्व नेकोऽवयवो न भेद एकस्मिन्नपि दर्शनान एकस्मिन्नपि रामाणे ग्रहणमयहण च दृष्टम् देवदत्तादिवदिति । यथा देवदत्तादि केनचित्मइ ग्टझते केनचिच्च मह न राष्ट्राने न तावता तम्य भेद' । तथावयविनोऽपीव्यदोष सहीतवाच यदिद भवताभिधीयते एक देणग्रहणादेतस्य पदणमेकदेशायहणाचाग्रहणमित्ययमनास्पदा वि- कम्प अश्यविनो गृहीतत्वात् । एकदेशमचरितोऽवयवी ग्रहीत किमस्याटलीत येनास्य ग्रहणापहणविकन्य प्रास्पदवान भवेत् । मध्यभागपरभागौ न रहौताविति चेत् न तयोरवयविनोऽन्यत्यान अन्योऽवयवौ अन्यौ मध्यभागपरभागाविति । प्रायविनोऽन्यवादव- यदिनो मध्यभागपरभागी न होते इति । हेवभावात् । यथार्वाग्मागेन महावयविन इन्द्रियप्राप्तिरुपलभि कारणम् । ग्रहण- महोपलभ्यते न मध्यभागपरभागाभ्यामिनि अवयवममूहपचे त सर्वथा वृक्षबुद्धेरभाव (२) कथ मूलस्कन्धमाखापलाशाना समूहो की वृक्ष स्यात् प्राप्तिर्वा समुदायिनाम् उभयथा च वृक्षबुद्धेरभाव । अवयवैरवयवान्तरव्यवधानादशेषग्रहण नास्ति । प्राप्तियह चायुक्तम् । - (नेत्रतिष-पाए। (२) तुरस्ति-पा.६.। (२) भबचादरभाव-पा.पु.1 ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २१६. प्राप्तिमतामयहणत् । न हि प्राप्तिमत्यग्टह्यमाणे प्राप्तिग्रहणमस्ति भवति हौदमनेन संयुक्तमिति । सेयमेकदेशग्रहणमहचरिता वृक्ष- बुद्धिव्यान्तरोत्पत्तिपत्रे कन्यते न समुदायमाचे इति । साध्यत्वादवयविनि सन्देहः ॥ ३१ ॥ माध्यत्वादवयविनि सन्देह । कारणेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यत इति साध्यमेतत् । कि पुनरत्र माध्यम् । किमव्यतिरेकोऽथावयवीति । यद्यवयवौ न लिङ्गमस्ति धर्मिणि विप्रतिपत्ते । नहि धर्मिणि विप्रतिपद्यमान, कुनधिदभ्यनुजां लधुमईति । न च धर्मिणि विप्रति- पत्तेोजमस्ति मादृग्याभावात् । नहि मादृश्यमन्तरेण विप्रतिपत्ते- बौजमस्ति । कि कारणम् । विप्रतिपत्तिर्नाम विपरीता प्रतिपत्तिः तम्याच कारण समानधर्मापलब्धावनवगतविशेषम्य(१) तविपरीत- धर्माध्यारोपो न चानभ्युपगतावयविनोऽवयविनि सादृश्यं क्वचिदस्ति नापि तद्विपरौतधर्माधारोप तस्मान्न विप्रतिपत्ति । श्रथाव्यतिरेकः माध्यः तत्राव्यतिरेकमतिपादकं प्रमाण वक्तव्यम् । न ह्यमामाणिको काचित् प्रतिपत्तिरस्ति इदं प्रमाणम् अर्थान्तरानवयवत्वम् अर्था- न्तरमर्थान्तरम्यावयवो न भवति यथा न गौरश्वस्यावयव अवयवाथ तन्तोऽवयवौ च पट तस्मानामौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति। इद ताव- यथाश्रुति वाक्यम् हेतुहौनम् न रब हेतुरस्तौति । ननु चोपनयन व्यज्यमानो हेतरवयवत्वमस्ति नार्थान्तर पटात्तन्तव. तदवयवत्वादिति न व्याघातात् । अर्थान्तरभावे नावयवत्वर सियति तन्नूनामिति । बनधियतविषय-पा.पु.! (२) बनान्तरभावेनावयवत्व-पा० ६ पु.॥

·नन्नव इति च तन्तन् पचौरुत्य तवयवत्वादिति बुवापस्ताना न्यायवासिक कि कारणम् । अवययपेतत्वात्। अवयव्यपेवोऽवयव न पावर्याद प्रत्याख्यानेऽवयवत्वे किञ्चिद्दोजमस्ति अथागारे । दर्शनात विरुद्ध स्यात् दृष्टोऽवयवोऽर्यान्तरभावे नानयान्तरभाव इति । यथा तन्तको घटादर्थान्तरमिति। पठौविशेषणादप्रमङ्ग दनि चेत् परस्यावयवा इत्युक्ने घटादिषु के प्रमग । नबनोक कि व्याघातादिति । न घनन्तरभाव अवयवोऽस्ति न च पाठी मच नापि षष्ठ्यर्थ तन्नोस्तन्नुरवयव इति उत्पत्यावयवत्व तन्ना तस्य नान्चयो न व्यतिरेक इति अमाधारणवादहेतु अनयान्तर ७ पटान् तन्तु स्तन्तोरवयव सन्त्वयवत्व ब्रवीति । एतच्च विरुद्धम् न तन्तवसन्तूनामवयवा इति । अथ पट पचौक्रियते तथापि व्यधिकरणो हेतु अवयवत्वस्य तनुधर्मत्वात् तन्तुधर्माऽवयवत्वम् न पटधर्म इति । अवयवान्दथ च कारणविशेषवाचकत्वात् । श्रमत्यवयविनि व्याघात । यद्यवय विनमर्थान्तर न प्रतिपद्यमे कस्य तन्तब कारणम् नहि कारण मात्मान नियतीति नहि न किञ्चिन्निवत्यमस्ति त एव तलब मस्थानविशेषावस्थिता पटास्या लभन्त इति । अपटास्यास्तन्तव पटाब्देनाभिधीयन्त इत्युन भवति । एतच्च विरुद्धम् मुख्यासम्म चान् नहि तन्तूनामपटाना पटन किञ्चित्मामान्यमस्ति । न चामति सामान्ये मिथाप्रत्ययस्य बौजमस्तौत्युक्तम्। यच्चैदमुच्यते मस्थानवि भेषावस्थानमिति कि तदर्थान्तरमाहो नति। यद्यर्था नरभून कि नदिति वक्तव्यम् अथ नोच्यते शून्य तर्हि द वाक्यम् संस्थानवि (1) नथ नए- ·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २२१ । शेषावस्थानमिति। अस्माकं तु संस्थान विशेषः संयोगः स चार्थान्तरम् नानभ्युपगमात् न मयार्थान्तरं मंयोगः प्रतिपाद्यते अन्यायोगादिति। अन्यदन्यस्य संयोगो न भवति । यथा गौरश्यस्य न संयोगः। अगुल्यो- ऽस्तु मंयोगस्तममानार्थान्तरमिति नोकोत्तरत्वात् उनोत्तरमेतत् कि- मिति अर्थान्तरानर्थान्तरयोाटते. संयोगोऽसाधारणः प्रतिजैकदेशश्च नार्थान्तरं मंयोगः संयोगत्वादिति। विशेषणभावाचार्थान्तरं संयोगः संयुक्ने द्रव्ये बाहरेत्युक्त ययोर्द्रव्ययोः संयोगं पश्यति ते इतरेभ्यो वि- शिथ्य संयुक्त श्राहरति न विशेषणस्यान्यथासिद्धत्वात् । यदिदं भव- ताभिधीयते संयुक्ने द्रव्ये श्राहरेति विशेषणभावादर्थान्तरं संयोग इति तदन्यथा मम्भवति कथम् प्रत्यासत्तौ प्रतीघातावसानायां संयोगव्यवहारः तावव्याणि प्रत्यासीदन्ति यावत् प्रतिहतानि भवन्ति तमिन् प्रतिघाते संयोगव्यवहारो नार्थान्तर इति अनभ्युपगतार्था- न्तरमयोगेन प्रत्यामत्तिप्रतीपाती वक्रयौ तब सयुक्तमयोगान्पीयस्त्वं प्रत्यामत्तिमूर्नस्पर्गव व्यसयोगः प्रतौघातः यः पुनः सयोग न पति- पद्यते तेन प्रत्यामत्तेः प्रतिघातस्य चार्थो वक्रव्य इति। यदि चार्था- न्तरं संयोगो न स्यात् हेबोदकबोजाग्नौन्धनादौनि सर्वत्रावस्थि- तानि सर्वचाङ्गुरपाकादिकार्य कुयुः तान्येव तानौति । तस्माद्यस्तै- रपेक्ष्यते मोऽर्थाऽन्यस्तस्मिन् संयोग इति संजेति । क्षेत्रोदकवीजानी- न्धनानि अङ्गुरपाकादिकार्यात्पत्तौ सापेक्षाणि सर्वदा तत्कार्या- नारम्भाद्दण्डादिवत् यथा दण्डायनेक कारणं मंयोगादिनिमित्ता- न्तरामेदं सर्वदा न घटपटादिकार्य करोति तथा बौजाद्यपि तस्मात् तदपि सापेक्षमिति । यत्त्वच परेणोच्यते कार्योत्पत्तिर्विना ·२२२ प्रतिलोममिति । यद्यनपेक्ष सयोग कुर्यात् पाण्यमथुरासम्बन्धिनि न्यायवार्तिक तेन गन्दायस्कान्नकर्मवदिति। अस्यार्थ यथा किल शब्द' शब्दा- तरमारभमाणे विना मयोगमारभते यथाऽयस्कान्तोऽय ममा कर्षति विना सयोगेन यथा कर्म भयोगविभागौ करोति विना मयोगेन तथान्यापि कार्यात्पत्तिविना मयोगेन भविष्यतीनि । न हेवापरिज्ञानात् न मोऽस्ति मयोग कार्योत्पत्ते अपि तु क्षेत्रो- दकबीजामौन्धनानि मापेक्षाणौति । यदि च निरपेक्ष किश्चित्कारण सर्वदारम्भक स्यात् भवेदनकान्तिको हेतु (२) तत्तु न केनचिच्छक्य प्रतिपादयितुम्, मन्द मन्दान्तरमारभमाण स्वकारणपरिछिना- कामदेशप्रत्यासत्त्यपेक्ष आरभते शब्दस्याव्यापकत्वात् । अयस्कान्तो- ऽप्यय समाकर्षति खाययप्रत्याभत्त्यपेक्ष एव यदि च निरपेक्ष अाकर्षत न क्वचिदयास्यवतिठेरन् तस्मान्न निरपेक्ष इति । कर्मापि खाश्यप्रत्यासत्त्याभिमुख्यापेन भयोग करोति म निरपेक्ष कर्म न देवदक्ते उत्पन्न कर्म तक्षशिस्नासम्वन्धिनि यज्ञदत्ते योग कुर्यात न विदमस्ति न चेद प्रतिज्ञायते सर्वस्य कारण मयोग अपितु सापेतमारभत इति । सूचव्याघात इति चेत् । अथ मनुषे यदि सापेक्ष कर्म सयोग करोति ननु पारमर्ष सूत्र व्याहत्येत एकद्रव्य मगुण सयोगविभागयोरनपेक्षकारण कर्मति(२) । न व्याधात सूचा- थापरिज्ञानान् न भवता सूत्रार्थो व्यज्ञायि नाय सूत्रार्थी निरपेक्ष कर्म सयोगविभागकारणमित्याश्रयाद्यपि नापेक्षत इति । अपितु चरमभाविनिमित्तान्तर नापेचत इति सूत्रार्थ । यथा द्रव्यमुत्पन (१) अनेक निकत्व इतो-पा०६ पु० । (२) कण दमिदम् १ व १० १० । - ·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २२३ चरमभाविनं संयोगमपेक्ष्यमाणं पश्चादारभते यथा वा संयोगो गुणकर्मस्वारब्धव्येषु पश्चाद्भाविसंस्कारप्रयत्नादृयाख्यं(१) निमित्तमपेक्षते पथा वा कारणेषु वर्तमाना रूपादयः कार्यरूपादिप्यारधव्येषु द्रव्योत्प- तिमपेक्षन्ते उत्पाद्यस्याधारभावाद्यदुत्पाद्यं द्रव्य तत्तेषामाधार इति। न तु कर्म पश्चाद्भाविनिमित्तमपेक्षत इति अनपेवत्व कर्मणः शास्त्र उक्तम् । न पुनः कर्माश्रयाद्यपि नापेक्षत इति। संयोगे मापेक्ष- त्वप्रमङ्ग इति चेत् यदि पश्चाद्भाविनिमित्तान्तरानपेक्षत्वं कर्मणो निरपेक्षत्वार्थः अपि तईि मंयोगे कर्तव्ये कर्म सापेतं प्राप्नोति विभागापेधिवात् न हि विभागमन्तरेण कर्म संयोगं करोति तस्मादिभागापेचित्वं कर्मणः प्रमकम् । ततश्च नदवस्यः सूत्रव्याघात- दोषः न मन्देहात् कि विभागापेक्षेण कर्मणा संयोगो जन्यते उत प्रतिबन्धकं विभागेन निवर्त्यत इति सन्दिह्यते । वयं तु ब्रूमः विभाग उत्पन्नः पूर्वमंयोगनिवृत्तिं करोति निवृत्ते संयोगे कर्म प्रतिबन्धका- पगमात् संयोगं करोति। यथा गुरुत्वं निरपेक्षं कर्मकारणमि- त्युद्दिष्टं मास्त्रे । अथ च वृन्तफल विभागानिवृत्ते वृन्तफलमयोगे गुरुत्वं लब्धत्ति तच्च पतनकर्म करोति तथा कर्मापौत्यदोषः । यथा वा संयोगः माधारणकार्यद्रव्य योगविनाशोत्तरकालं द्रव्या- नरारम्भे निरपेक्ष: कारणमिति न विभागाची द्रव्यमारभते तथा कर्म योगमारभमाणं न विभागमपेक्षत इति । अतोऽपि न सूत्रव्याघातः । यदथुनं कर्म विना संयोगेन संयोगं करोति तदपि न व्याघातात् । न संयोगोऽस्ति कर्म च संयोगं करोतीति (1) पाशाविससार प्रयनमदृष्ट चेति यामयम् ।

·न्यायवात्तिके व्याहतम् । न बमति मयोगे वाक्यमेतदर्थवत्ताया व्यवतिष्ठत इति। श्रथवानेन व्याघात गतिविभागमयोगाश्च प्रतिषिध्यन्ते । अथ च कर्म सयोग करोनौति व्याहतम् । अथ मनुषे परमतव्यपेच थोकम्, सयोगविभागकर्मणा प्रतिषेधो नास्माभि सयोग विभागकर्माण्यभ्युपगम्यन्ते इति । एवमप्यनिवृत्तो व्याघात यानि तानि परमताभ्युपगता नि मयोगविभागकमाणि तानि भवता कथ प्रतिपद्यन्ते । यदि प्रमाणत कथ पराभ्युपगतानि । अथ प्रमाणमन्तरेण कथ प्रतिपद्यमे न हि प्रमाणमन्तरेण काचित प्रतिपत्तियुक्तति। अथ नैव प्रतिपद्यसे व्याहत तीतङ्गवति परपत्र प्रसिद्धानि भयोगविभागकर्माणौति । अथ मनुषे यानि भवता भ्युपगम्यन्ते सयोगविभागकर्माणि तानि न मन्ति न पुन भयोग विभागकर्मणा प्रनिषध कथ देशान्तरे विरलद्रव्योत्पादे गतिव्यव हार । य मन्तामो विरलो देशान्तरेषत्पद्यते तच गतिव्यवहार निरन्तरोत्पादे सयोगव्यवहार ये वस्तुनी निरन्तरमुत्पद्येते तयो र्यो निरन्तरोत्पाद स सयोग सयोगविपर्ययाविभाग । तावदु कम् वृक्षस्थिति भावयनिन प्रमाणाभावादिति। न हि क्षणि कत्वे प्रमाणमस्तौति सान्तरनिरन्तरबुद्योच निमित्त वक्तव्यम् । यदि सयोग विभाग निमित्तान्तर न प्रतिपद्यसे मान्तरमितिबुद्धनिर न्तरमिति च बुद्धभेदहेतुर्वक्रव्य । नहि निमित्तभेदमन्तरेण बुद्धीनां भेदो दृष्टो रूपादिवदिति। या चेयमचलति चलतीति बुद्धि अमयुके मयुक्रमिति अविभक्के विभकमिति च मार्वप्रधानमन्तरेण न भवति सर्वा एता मिथ्याबुद्धय प्रधानानुकारेण भवन्तीति ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । २२५. प्रधानं वक्रव्यम् नहि निष्यधानं भानं दृष्टम् स्याणुपुरुषवदिति । यथा स्याणौ मति पुरुषे स्थाणुरिति बुद्धिः पुरुषे वा मति स्वाणी पुरुषबुद्धिरिति। यदि चार्थान्तरं संयोगो न स्यात् । कुण्डलीत्यस्या बुद्धे किञ्चिनिमित्तमवश्य विधीयमान प्रतिषिध्यमानं वा निमित्ता- न्तरमुपादेयम् । न तावत् कुण्डलनिमित्ता नापि देवदत्त निमित्ता न भवता निमित्तान्तरं प्रतिपाद्यते निमित्तान्तर चान्तरेण यथा कथञ्चियवस्थिताभ्यां देवदत्तकुण्डलाभ्यां कुण्डलौति बुद्ध्या भवितव्यम्। तस्मादवग्यं विधीयमानं प्रतिषिध्यमानं निमित्तान्तरमभ्युपगन्तव्यम् । यदि प्रतिषिध्यमान यदयव भवति तदन्यत्र प्रतिषिध्यत इति प्रति- पिध्यमानस्य विषयो वक्तव्यः तस्मान्न कथञ्चन सयोगः प्रतिपेखु शक्यते दहबुद्धिनिमित्तत्वाच्च इयमिहबुद्धिः प्रवर्तमाना नर्ते सम्बन्धात् प्रवर्तते ययेह कुण्डे वदराणति। नेय वदरमात्रनिमित्ता न कुण्ड- भावनिमित्तेति यदस्या निमित्त स भयोग इति । इति बुद्धिर्यदि मंयोगादनियमो न प्राप्नोति यदि मयोगादिइबुद्धिर्भवति श्रमति संयोगे दूहबुद्धिर्न स्यात् यथा सन्तौह वने तिलकाः मन्तौह वने किंशका इति । दूराचान्तरमपश्यतां किकृतेहबुद्धिः नहि तवास्ति संयोग इति न दहबुद्धेरुभयनिमित्तत्वात् उभयमिहबुद्धेनिमित्त मयोगो विभागादर्शन च। नका मुख्या एका भातौ या मयो. गात् मा तत्त्वबुद्धिरिति या विभागादर्शनात् मा भानौति या घेयं भानौ मा प्रधानसामान्यदनादुपजायते न प्रधान प्रत्याचष्टे नहि प्रधानपत्याख्यानेन भाको बुद्धिर्भवितुमईतीति। भात्य एव सर्वा भविथनौति न युक्रम् प्रधानापेचिलादित्युकम्। यदपौद - 29 ·नैतवाक्यसामान्यादेकस्मिन्नपि वाक्ये चौण्यपि पदानि पृथगर्थवन्ति +२२६ सम्बन्धमन्तरेण निर्मिमित्तबुद्धिर्न भवतीति वूमः न पुनर्भवत्ये- पट इति बढेः समवायो निमित्तम्, न पुन' समवायस्य सम- वायोऽस्ति द६ समवाय इति न स्यात् । अत्रोतम्, किमुक्तम्, भिथा. प्रत्यय एवष इति किं पुनः समवायवद्भिद्रयः(२) समवायस्थ सामान्य यदपेचया(२) स मिथ्याप्रत्ययः प्रवर्तते भेदादर्शनम, यानि समवाय- वन्ति न तेषां भेदो दृश्यते समवाये चैतदस्तौति थुको मिथ्याप्रत्ययः वाक्यधर्मभेदाचानियमः । न चैकस्मिन् वाक्ये यो धर्मः स वाक्या- पौष्यपि खेन स्वेनार्थनार्थवन्ति भवन्तौति । उदकस्य भावो भवतीति न्यायवार्तिके यते विना संयोगेनेहबुद्धिष्टा यथा मन्नौह बने तिलकाः मन्तीह वने किंशुका इति । तत्र सम्बधार्य कि सम्बन्धो नास्ति उत संयोगो नास्ति । वयं तु बमः सयोगो नास्ति न त सम्बन्धः । भम्बन्धवार) हि वन तिलकादिमिरिति किं पुनरिदं वनं नाम नेद दुर्वचम् । उक्तमेतद्दजत्वमख्या भविशेषणेति ऊर्ध्वाव स्थिते व द्रव्ये संयुकबुद्धौ सत्यामिहबुद्धिः करमान्न भवति तयोरेव द्रव्ययो- स्तस्मिन् संयोगे मति न भवतीति किकृतो नियमः नापरिज्ञानात वेधबुद्धिः मति मयोग इति । न चोत्तराधरानपेक्षेण संयोगेनेह- बुद्धिः क्रियत इति तत्पूर्विका न भवति । अस्य द्रव्यस्येह समवाय इतौहबुद्धिन प्राप्नोति । यथे। तन्तुषु नरोपि भवतीति यथा राजः पुरुषो गच्छतौति बौणि पदानि यत्युनरेतदनि सम्बन्ध (१) सम्बद्धमिति साधु । (१) घट्पैदा-पा० ६ पु.] (२) समवाधिभिव्ये --पा.६ पु । (8) पृथगानि--पा. १ पु० ॥

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाणिकम् । २२७ - भवितुमर्हन्ति । कः पुनरस्य वाक्यस्यार्थ: उदकस्य भावो भवतीति चावदुक्कम्भवति उदक भवति तावदुक्तम्भवति उदकस्य भावो भवतीति । एवमन्यान्यपि वाकानि कुण्डे वदाणां वृत्तिरिति यथा वृत्तौ दर्शितायां) कृत्तिमत्सु वदरेषु सम्प्रत्यय एतदुकम्भवति कुण्डे वदराणि वर्तन्त इति तथेह च द्रव्ये द्रव्यस्य समवाय इति 'ब्रुवाणेनोक्तम्भवति अब द्रव्ये द्रव्यं वर्तत इति । तस्मादज्ञाखा वाक्यार्थ विभागमुच्यते अस्य द्रव्यस्येह समवायोऽसति निमित्त इति । तस्मादुपपन्नमर्थान्तरं मयोग इति। उपपत्तौ च ग संस्थान- विशेषेणावम्यितास्तन्तवः पटबुद्धेः कारणं भवन्तौति । अपरे पुन- रन्यथा अर्थान्तरानवयवत्वादित्येतदाक्यं वर्णयन्ति अवयवावयविभा- वादिति । एतत्तु नैः कुतो लभ्यते न ह्ययमर्थोऽर्थान्तरानवयवत्वा- दित्येतस्मिन् वाक्ये श्रूयते उपनयेन लभ्यत इत्याह । यस्मादयमुप- नयोऽवयवास्तन्तवोऽवयवी पट इति उपनयेनावयवावयवित्वादिति हेतुर्लभ्यते सत्यं लभ्यते विरुद्धस्तु भवति न हि तन्तव आत्मनो(२)ऽव- यवाचावयवी च न पटः श्रात्मनो(२ऽवयवोऽवयवी चेति । किं कार- णम् । अवयवावयविशब्दयोः सम्बन्धिशब्दत्वात् सम्बन्धिशब्दावेतौ अवयवोऽवयवौति। न चान्यतरप्रत्याख्यानेन सम्बन्धिशब्दप्रतिरस्ति तस्मादयमपि न सूत्रार्थः। दृष्टोऽनन्तरेऽपि मदेशप्रदेशिव्यवहारो यथा आकाशम्य प्रदेश इति नोक्नोत्तरत्वात् । उक्नोत्तरमेतत् । अन्यो- ऽवयवार्थोऽन्यश्च प्रदेशार्थ इति । कोऽवयवार्थः कारण विशेषाभिधान- मवयव इति श्राधाराभिधानं प्रदेश: प्रदिश्यते अस्मिन्नितिन (देशिता-पा. (पु.। (6) स्वात्मनो-पा.(पु.1 (6) स्वात्मनो-पा.पु.। .

·न्यायवालिके २२९ चाकाश क्वचित् प्रदिश्यते न चाकाशस्य किश्चित्कारणमस्ति तस्मात्र कारणार्थी नाधारार्थ इति । सोऽयमाकाशे प्रदेशशब्द प्रदेजवट्रय- सामान्यादृष्टव्य कि पुन प्रदेशवता द्रव्येण मामान्य सयोगस्याव्याय- वृत्तित्वम् । एन चार्थमुपरिणादक्ष्याम इति । तत्प्रदेशात्मकत्वादिति चेत् । श्रथ मन्यसे(१) अयमन्यो हेतरवयविनोऽनांन्तरवभाधक तत्प्रदेशात्मकल्स कोऽस्वार्थोऽनन्तर पटातन्तव तप्रदेशव्यपदेश- विषयत्वादिति ये यस्य प्रदेशवेन व्यपदिश्यन्ते ते तस्यात्मानो भवन्ति यथाकामस्य प्रदेशा पटस्य च प्रदेशत्वेन व्यपदिश्यन्त तन्तवस्तस्मात पटात्मानस्न्तव इनि। इद नावद्यथाश्रुति वाक्य पूर्ववद्धेतहीन तत्प्रदेशात्मकलस्यान्तरानान्नरयोरदर्शनासाधारण प्रदेश ब्दस्य कारणपर्यायवाविरुद्ध तत्प्रदेशव्यपदेशेविषयत्वस्य तन्तुभिर- भम्बन्धादसिद्ध । योऽप्यय दृष्टान्त श्राकाशस्य प्रदेश इति सोऽयमिद्ध कथमिति आकाशस्य प्रदेश इति स्योगाव्याप्यवृत्तित्वमुच्यते नर भयोगस्याव्याप्यवृत्तिवमात्रमाकावं तस्मादसिद्धो दृष्टान्त । द्रयान्त रेभ्यो द्रव्यान्तरानिष्पत्तेर्नान्योऽवयव्यवयवेभ्य । न किल यान्तरेभ्यो द्रव्यान्तरमुत्पद्यमाना) दृष्ट न च गोहस्त्यश्वेभ्य पुरुष उत्पद्यते तन्नु भ्यतत्पद्यते पटस्तस्मान्नामौ वेभ्योऽर्थान्तरमित्यस्यापि पूर्ववद्धेतन्यूनता उपनयेन व्यज्यमानस्तेभ्यस्तूत्यत्तेरिति हेतु । अयमप्यर्थान्तरानान्त रयोाहत्तेरसाधारण अर्थान्तराञ्च तर्यादेरर्थान्तरस्य पटस्योत्पत्ति- दर्शनाविरुद्ध पटपचौकरणे असम्बद्धार्थो न पट पटाछुत्पद्यत इनि अथ तच्छब्देन तन्तव मम्वद्यन्ते तनुभ्य पट उत्पद्यत इति । तथापि (1) मनुष-~पा.६Y (२) उपायमान-पा.पु.।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । २२९ . विरुद्धो न तन्तुस्तन्तुभ्यो भवति नान्योऽवयव्यवयवेभ्योऽवयव्यन्त रावयवा- नामवयव्यन्तरार्थान्तरभावात् दह येऽवयविनोऽर्थान्तरं भवन्ति तेऽव- यरन्तरावयवा भवन्ति यथा चक्रादयो रथावयवा इति तेऽर्थान्तरं पटात्। यदि च तन्तवोऽपि पटादर्थान्तरं स्युः तेऽपि पटव्यतिरेकेणाव- यव्यन्तरावयवाः स्युः न च ते तयतिरेकेणावयव्यन्तरावयवास्तस्माना- र्थान्तरमिति वाक मात्रे हेतुन्यूनता असाधारणता च दोषः। हेतु- म्तयतिरेकेणान्यानवयवत्वात् न तन्तवस्तन्न नामवयवा इति विरुद्धः । अर्थान्तरप्रत्याख्यानाचावयवोऽवयवौत्येतन स्यात् । यदपीदमुच्यते ये ऽवयवा अवयविनोऽर्थान्तरं भवन्ति ते तयतिरेकेणन्यावयवा भवन्ति यथा चक्रादय इति। न उभयेन व्याघातात्। चक्रादयोऽवयवा इति ब्रुवताभ्युपगतमर्थान्तरं भवति। अनभ्युपगमे वा कोऽस्य वाक्यस्यार्थः चक्रादयो रथावयवा इति । ये च चक्रादयो रथावयवत्वेनाभ्युपगम्यन्ते तेऽप्यर्थान्तरप्रतिषेधान रथस्य नायन्यस्यावयवा इति उच्छिन्नो(१)- ऽवयवावयविशब्दस्य विषयः तस्मादहेतरयम्, नान्योऽवयव्यवयवेभ्यो द्रव्यान्तरोत्पत्तिदेशव्यवच्छेदात् यदुभयसम्पतिपत्रमर्थान्तरत्वेन तत् नम्मानिदेशमुत्पद्यमान(R) दृष्टम् यथा गौरश्वात् न तु तन्तुभ्यो भिन्न देशः पट उत्पद्यते(३) तस्मान्नासौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति। अत्रापि हेतन्यूनता चामाधारणता च पूर्ववदिति तद्देशोत्पनेरिति हेतु न तन्तुस्तन्तुदेश उत्पद्यत इति विरुद्धः उत्पत्तिप्रत्याख्यानं वा पटप्रति- घेधात् । यदि तन्तुभ्यः पटो नोत्पद्यते क उत्पत्तिमब्दस्यार्थो न तन्तुरुत्पद्यते न पट इति उत्पत्तिदेमध्यवछेदादित्युत्पत्तिमब्दस्याओं (२) उच्छधो-पा...। (१) उपञ्चभ्यमान-पा०६०1 (२) लपलभ्यते-पा..।

·- यवान्नराणामवयवौति न ह्यवयविप्रत्याख्यानादेतवाक्यमर्थवत्ताया पुन सति पटे तन्तवो ट्रयान्तर कुर्वन्ति तस्मात् ते नार्थान्तर- मिति । प्रस्थापि हेवर्थ सत्यन्याकरणात् । अस्थाप्यमाधारणता न्यायवार्तिके वतव्य इति। म च निरूप्यमाणो व्यत्यादिधर्मभेदेनापूर्व जन्माइति विरुद्ध । नान्योऽवयव्यवयवेभ्योऽवयवान्नरावयविनोऽवयवान्नरान्ति रभावात् । इह योऽवयवानराणामवयवी भवति मोऽवयवान्तरेभ्यो- ऽर्थान्तर भवति यथा चक्रादिभ्यो घट चक्रादिभ्योऽवयवेभ्योऽर्थानतर घट इति चक्राद्यवयवव्यतिरेकेणावयवान्तराणामवयवी भवति न त पटस्तव्यतिरेकेणावयवान्तराणामवयवी भवति । तस्मानासौ तन्नु भ्योऽर्थान्तरम् । अवाप्यमाधारणता इतन्यूमता च पूर्ववत् । अवय- वान्तराणामवयवौति ब्रुवता अवयव्यानरभूतोऽन्यनुज्ञातो भवति । शन्य या वाक्यम् । श्रथ नाभ्यनुज्ञायते कोऽस्य वाक्यस्यार्थ । श्रव शक्य व्यवस्थापयितुम् तयतिरेकेणान्यानवयवित्व हेतरस्थापि प्रसा पूर्ववत् । नान्योऽवयव्यवयवेभ्य मत्यन्यकर्तरान्तरभावान् दह यस्मिन् सत्यन्यत् कुर्वन्ति ते तस्मादर्थान्तर भवन्ति यथा कटात तन्तव सति कटे ऽर्थान्तर पट कुर्वन्तीति कटादर्थान्तर भवन्ति । न्यूनता च पूर्ववत। सति कटे तन्तव पट कुर्वन्तौति बेषे न चार्थान्तरमिति व्याहतम् । नहि तन्नव श्रात्मान(२) कुर्वन्ति पटम- प्यर्थान्तराभावात् न कुर्वन्तौति चेत् क्रियाविषयोच्छेदी न तनव श्रात्मान कुर्वन्तौति नार्थान्तर कुर्वन्तौति क्रियाविषय उच्छिन्नो भवतीति। नान्योऽत्रययवयवेभ्य आत्मसयोगव्यतिरेकभान्यवयव्य)न्य- (1) बवादि-पादपु । (२) सत्यन्याकारणत्वात्पादन (सामान-पा०६५ (७) उचना-पा १०। एवमपि । (8) शनरकण भाय-पा.६ पु.। ये ·हिवीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । २३१, खात् इह ये यस्मादर्थान्तरं भवन्ति ते श्रात्मसंयोगव्यतिरेकेण भवन्ति तद्यथा तन्तुमयोगव्यतिरेकेण कटो भवति न च तन्तुसंयोगव्यति- रेकेण पटो भवति तस्मान्नासौ तेभ्योऽर्थान्तरम् । अस्यापि हेवी- स्तन्नुसंयोगेभ्यस्तदुत्पत्तिरित्याप्यमाधारणता हेतुन्यूनता च पूर्वव- देव । तन्तुमयोगेभ्यस्तदुत्पत्तिरिति ब्रुवता तन्तुष्यतिरिक्त संयोगशा- वयवी चाभ्युपगतो भवति अनभ्युपगमे तन्तुमयोगेभ्य(स्तदुत्पत्तेरिति वाक्या हीयते । नान्योऽवयव्यवयवेभ्यो ट्रव्यान्तरगुणानां द्रव्यान्तर- गुणाकारणत्वे(२) श्रगुणत्वप्रसङ्गात्।न किल द्रव्यान्तरगुणानां द्रव्यान्तर- गुणेभ्यो दृष्ट उत्पादः। यथा न गोगुणेभ्योऽश्वगुणानाम् । तन्तुगुणेभ्यस्तु पटगुणानामुत्पत्तिस्तस्मान्नासौ तेभ्योऽर्थान्तरमिति । सोऽयमन्यायो वर्तते कोऽत्रान्यायः तन्तुगुणेभ्यः पटगुणानामुत्पत्ति प्रतिपद्यसे न चान्तरं पट इति। न च तन्तुगुणेभ्यस्तन्तुगुणानामुत्पत्तिरिति तन्तु- गुणेभ्यस्तगुणोत्पत्तिरिति हेतविरुद्धः। नान्योऽवयव्यवयवेभ्योऽप्रत्य- क्षत्वप्रमङ्गात् प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्तिरवयर प्रत्यक्ष' स्यात् यद्यवयव्यर्थान्तरं स्यात् यथा गर्भमाहसंयोगः प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तिन प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्त्ववंयवी तस्मानासौ तेभ्योऽर्थान्तरम् । प्रत्यवत्वादेव नार्थान्तरमिति विरुद्धो हेतुः। गर्भमात्मयोगद्याप्रत्यक्ष इति किमय प्रत्यक्षाप्रत्यक्षाभ्यामा- रम्भादप्रत्यक्ष उत प्रत्यक्षाप्रत्यवत्तित्वादप्रत्यक्ष इति। यद्याद्यः हिम- वत्परमाणुकमप्रत्यक्ष प्राप्नोति तस्य ह्येक एव(१) प्रत्यक्ष एक एवा- प्रत्यक्ष इति । अथ द्वितीयः भावोऽप्रत्यक्षः प्राप्नोति स हि प्रत्यक्षा- प्रत्यवत्तिरिति । न चायं पक्षोऽस्ति अवयवानामप्रत्यक्त्वे अवयवी (1) नम्नस्य -पा. ६ पु.। (२) मनौति पूरणीयम् । (२) एकोऽवयव --पा.६ पु०॥

·न्यायवार्तिके न प्रत्यक्ष इति । उक्तञ्चाव किमुक्रम, येषामिन्द्रियार्थमन्त्रिकोऽस्ति अवयवाना ते सहावयवौ ग्टह्यते येषा नास्ति ते सहन ह्यते न चैतशतोऽस्ति भेद अवयवानामप्रत्यक्षायादवयविनोऽप्रत्यक्षत्र अवत सर्वमतौन्द्रिय प्राप्नोति न हि कस्यचित् मध्यभागपरभागौ ज्ञायते इति मोऽय प्रत्यक्षविषय उच्छिन्नो भवति । प्रत्यवत्वादिति च नुवा- ऐन अवयवानिरिकोऽवयव्यभ्युपगतो भवति परमाणनामतौन्द्रियत्वात न हि परमाणव कदाचिदुपलभ्यन्ते न परमाणवोऽतीन्द्रिया रूपादि मतामतौन्द्रियत्वनिवृत्ते । न हि रूपादिमत् किञ्चिदतीन्द्रियमस्ति दृष्ट व रूपादिमदैन्द्रियक घटादि, ऐन्द्रियका परमाणव इति कोऽर्थ किन्तावदिन्द्रियकरणप्रत्यक्षा उत इन्द्रियसम्बद्धवा इति । कि चात यदौन्द्रियकरणप्रत्यक्षा ऐन्द्रियका इति तन्त्र युक्रम, न हौन्द्रियमन्यस्यान्यथार्थ प्रकाशयति । अन्यथान्यस्य इन्द्रियवृत्तीनाम- विकल्पितत्वात् भवता) चेत् परमाणव ऐन्द्रियका अस्मदादीनाम- प्यन्द्रियका । अथेन्द्रियसम्बद्धा ऐन्द्रियका इति तस्मिन्नविरोध न हि परमाणव इन्द्रियेण न सम्बयन्त इति। तस्मादिन्द्रियमविकर्ष सत्यपि महत्त्वाभावान परमाणव उपलभ्यन्त इति । कथ पुनरेव गम्यते(२) महत्त्वमप्युपलम्भे रूपवत्कारणमिति भावाभावयोस्तद्दवान यस्मात् मति महत्वे रूपे चोपलधिर्भवति मति च न भवति । तस्मादुभय कारणमिति। यत्त्वत्रौतम् तेज स्पर्शवदिति। सति तेज - स्पा उपलब्धिर्भवति असति च न भवति न च तेज स्पीऽपि रूपद- ट्रयोपलभे (२) कारणमिति । तन्न व्यभिचारात्। व्यभिचारात् स्पर्म (0 भवनौति--पा० पु. (९) वयम्यदे-पा०६) मोतिय--पा ६० - ·144-मार.."। २२२, उपलब्धेरकारणं न पुनारूपमहत्त्वे क्वचिवाभिचरतः तस्माद्रपमहत्त्वे एवोपलब्धेः कारणमित्ययञ्चार्थः सूचकारेण सूत्रदयेनोक्तः। अद्रव्य- द्रव्यवात् परमाणावनुपलब्धिः, रूपसंस्काराभावाद्वायोरनुपलब्धि- रिति(९) । रूपसंस्कारो रूपसमवाय इति सूत्रार्थः । अथ पुन: पास्यापि रूपमहत्त्ववदव्यभिचारः कस्मात् स्पीन कारणमिति वक्तव्यम्। समवधार्य चैतनवताभिधीयते स्पर्णवदेतत् स्यादिति येन प्रमानावरतमेतत् स्पीन कारणमिति। मयापि तत एवाकारण- विम्। श्रथाकारणत्वप्रतिपादकं न प्रमाणमस्ति को ह्यस्य वाक्य- स्यार्थः स्पर्यवदेतत् स्यादिति तद्भावभावित्वं च व्यभिचारयता कार्य- कारणभाव उच्छिन्नो भवति । इदमस्य कारणमिदमस्य कार्यमिति परेण पर्यनुयुक्तः तद्भावभावितव्यतिरेकेणान्येन न प्रतिपादयसि अतो विरोधादनुत्तरमेतत् । यत्पुनरेतदतीन्द्रियसंयोगातीन्द्रियत्वा. दिति । अतीन्द्रिययोः किलात्ममनमोः संयोगो ह्यतीन्द्रियो दृष्ट इति । यदि च परमाणवोऽतौन्द्रियाः स्युः तत्कार्यमप्यतौन्द्रियं स्थात् ऐन्द्रियकं च दृष्टम, तस्मादैन्द्रियका इति। योऽयं दृष्टान्तप्रयोगः अनौन्द्रिययोगातौन्द्रियत्वादिति दृष्टान्तप्रयोगमाचे च हेतुन्यूनता योऽपत्र कथञ्चिद्धेतुर्लभ्यते नातीन्द्रियकार्य महाभूतादिव्यकम् ऐन्द्रि- यकत्वात् घटवदिति घटायेन्द्रियकम् ऐन्द्रियककार्य दृष्टम् तथा च महाभूतादिव्यकमेन्द्रियकम् तस्मात्तदर्थेन्द्रियककार्यमिति । अयमपि अत्यचप्रमाणविरोधाविरुद्धः अनुष्णोऽमिः शतकत्वादिति यथा । एके तु वातायनच्छिदृश्यं त्रुटिं परमाणुं वर्णयन्ति । तन्त्र युक्तम्। तस्य (1) बाधावनुपलब्धि -~-पा. १ पु | कापादसूवमिद ४ प १ चा सू । 30 ·२३० न्यायवात्तिक भेद्यवात् । अभेद्य परमाणुर्भिद्यते चुटिरिति। कथमवगम्यते भिद्यने युधिरिति । द्रव्यत्वे मत्यस्मदादिवाह्याकरणप्रत्यतत्वात् पटवदिति । कथ चान्यथा अभेद्य परमाणुरिताच्यते अनित्यत्वाच न परमाणु सामान्यविमेपवतोऽस्मदादिवायकरणप्रत्यदलाच्च तस्मालेन्द्रियका परमाणव इति नेपामतीन्द्रियत्वात् थन्प्रत्यक्ष तदन्यदिति विरुद्धको हेतु । महतानामुत्पत्तिनिरोधात् नामहत परमाणुरस्तीत्यपरे । अपरे तु महत परमाणु वर्शयन्ति महता एव झुत्पद्यन्ते निरु- यन्ते च महतास्तु परमाणवो न मन्येवेति। तदयुतम् । सहतार्थ(.. লুকলা অধস্থনা দৰাঘৰী ল মলীনি সুবনা মনমর্থ वक्तव्य महतो हि नाम बहूनामकार्यकारणभूताना सयुक्ताना- भवयानम्। न चाहतप्रतिषेधे महतस्य निमित्तमस्ति सहन्यमान- तन्तत्वात् नित्यमय महत महन्यमानतन्त्रो(२) भवति। न चाम- ননি মালদ্ধি লাম্বাধনীম্বীনি বিমান লিস্বি- देतन् । एकप्रतिषेधादनेकाभ्युपगमवदिति। यथा नाम कथिन्मुग्धर) एकातिषेधादनेकमभ्युप्रेयात् तस्य चैकप्रतिषेधादनेक निर्वात एक समुदायत्वादनेकस्य तथाविधमिद भवतीति। इतव नान्योऽवयव्यवय- वेभ्य भयोगाप्राप्यभावात् । यत् खलु यस्मादर्थान्तर भवति तस्य तेन भयोगो भवत्यप्राप्तिर्वा यथा गवाश्वस्य न पुनम्तन्तुभि पटस्य सयोगों मामाप्तिस्तस्मानासौ तेभ्योऽन्तरमिति । अवयविन पनौकरणे भयोगविभागाभावस्य मयोगविभागविषयलादसम्बद्धम् । अथामयो- गिखाविभागिवे हेतुभूते ते अमिद्धे मयुज्यते चाय विभज्यते चेति । (१) सहन सहन्धमानसन्तमिति चित्। (५) भूष-पा०६ पु.॥ () समान थ-पा., ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । २३५, अथ खावयवेनासंयोगितात् सोऽप्यनुपसंहार्यः नास्यान्वयो न व्यति- रेक इति। अथापि सर्पकुण्डलकाधुदाहरणं स्यात् मर्पकुण्डलकादि किल खकारणेनासंयोगि न चान्सरमिति। तदसिद्धम् । यथा चार्थान्तरं सर्पकुण्डलकादि तथोक्तं पुरस्तात् । यदपि खकारणे- नासंयोगौति तच चिन्यम्, किं गुणत्वात् स्वकारणेनासंयोग्यथान- र्थान्तरभावादिति। वयं तु धूमो गुणत्वान्नानान्तरभावाहुण्य सर्पकुण्डलकः संयोगः स चार्थान्तरमिति प्रतिपादितमेतत् अर्था- न्तरभावे च दर्शनाविरुद्धः। सत्त्वरजस्तमांसि भवतां पचे मिथोऽ- र्थान्तरभूतानि तेषां च न संयोगो नाप्राप्तिरिति प्रधानपुरुषयोन संयोगो नामाप्तिरुभयोर्व्यापकत्वाविरुद्धः । नान्योऽवयव्यवयवेभ्यो गुरु- वान्तरकार्याग्रहणात् । गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणादित्येतन कथञ्चिदपि पक्षेण सम्वद्यते व नान्योऽवयव्यवयवेभ्यः क च गुरुत्वान्तारकार्याग्रहणम् गुरुत्वान्नरकार्याग्रहणात् गुरुत्वान्तरकार्य न स्यात् न गुरुत्व न गुरुत्वा- न्तरं नावयवी नोदकप्रतिषेधात् कमण्डलोः कपालानां वा प्रतिषेधी युक्तः । एके तु गुरुत्वान्तरकार्याग्रहणादित्यनेन गुणान्तरारम्भं प्रतिधे- धति उदाहरणमात्रार्थखात् गुरुत्वान्तरारम्भमतिषेधस्य। कथमिति। न कार्य कारणरूपादिपूर्वकरूपादिमगुरुत्वान्तरवत्त्वप्रमङ्गात् । यदि कारणगता रूपाटयः कार्यरूपादौन्यारभेरन् अपि नहि कारणग- तान्यपि गुरुत्वानि कार्य गुरुत्वान्तरमारभेरन् ततश्य गुरुत्वान्तरवत् कार्यमुपलभ्येत न चोपलभ्यते तस्मान्न कारणरूपादिपूर्वकरूपादिम- कार्यमिति । उपपादितः पक्षधर्मः स तु प्रत्यचविरोधान्न किञ्चित् । कथमिति । अभ्युपेत्य कार्य रूपादयः कार्य प्रतिषिद्यन्ते कार्याभ्यु- ·यथा पगमाच्च प्रनिषेव्यमभ्यनुज्ञातं भवति कारणरूपादयश्च कार्यरूपा- दौन् नारभन्ते इति त्रुवतः कार्यमगुणं स्थान न विदमगुणं दृश्यते ततश्च विरोधादयमहेतः। अथ कार्य मेवास्ति न कार्य कारण- रूपादिपूर्वकरूपादिमदित्यनर्थकम्, न हि कमण्डलोरभाषे अनुदक कमण्डलुरिति युगमनम् । एतेन कार्य रूपादिपनिपत्तिः प्रत्युता। यथार्य हेतुः गुरुत्वान्तरवत्त्वप्रमादिति । अथमप्यभ्युपगमात्र किञ्चित् नाभ्युपगम एवं दोपलेन देण्यते । यदि वईि गुरुत्वान्तर- वत् कार्यद्रव्य रूपान्तरवच ततो गुरुत्वान्नरकार्यमुपलभ्येत रूपाद्यन्तरकार्य न पलभ्यते न हि तुलायां विभकपिण्डदयोप- न्यासवत् सम्बद्भूयोरपि कार्यभेदं पश्यामः तस्मादिभक्तयोरिव संयु- कयोरपि नास्ति यान्तरारम्भ इति । केचित्तु न गुरुवान्तर- वन(कार्यद्रव्यवती तुलेति पचयित्वाऽवनमन विशेषाभावादिति इतं ब्रुवने सोऽयं व्यधिकरणः अवनमनविशेषाभावस्थातुलाधर्मत्वात् । न झवनमनविशेषाभावसुलाधर्म इति एवं तु युक्तमुत्पश्यामः । श्रव- नमनविशेषानाधारवान गुरुत्वान्तरवत् कार्यद्रव्यवती तुलेति । प्रसिद्धस्तावदयं हेतरवनमनविशेषानाधारवस्थातुलादन्तित्वात् न तदत्तानुपलब्धेः श्रयमप्यनैकान्तिकवादहेतुः गुरुत्वान्नरवव्यमन्निपाते मत्यवनमनविशेषानाधारत्वस्य दृएवात्। यथा गुरुत्ववति द्रव्ये उन्मों- यमाने त्रुटिझते रजमि गुरुववति मनिपतित इति महागुरुले चोन्मौयमाने गुरुत्वमाचोपहितानामवनमनविशेष न करोति । मम- होनाधिकप्रमग इति चेत् यदि तावत् कारणगुरुत्वैः समं कार्यगुरुत्वं (९) कार्यगुरुत्लानरवत्-पा० १० ।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २३०, यावदिपलाभ्यामसम्बद्धेऽवनमनं विस्तावत्सम्बन्धे सति स्यात् । अथ कारणगुरुत्वाधिक कार्यगुरुत्वं तथाप्यधिकं प्रमज्येत । अथ कारण- गुरुत्वाद्धीनं कार्यगुरुत्वं तथापि विशेषो ग्टहीत न विदमस्ति नमान्न कार्यगुरुत्वमस्ति न कार्यकारणगुरुत्वेयत्तानवधारणात् यद्येतदवधा- रित स्यात् एतावत् कारणगुरुत्वमेतावत् कार्यगुरुत्वमिति। तदेतत् युज्यते वकुम्, समाधिकहौनकार्यप्रसङ्ग इति तत्वनवधारितमिय- कारणे गुरुत्वमियत्कार्यगुरुत्वमिति यदि न कार्यकारणगुरुत्वमव- धारित() योऽयं प्रत्ययस्तुलयोन्मीयमाने द्रव्ये दिपलं पञ्चपलमिति न प्राप्नोति न न प्राप्नोति । द्रव्यसमाहारगुरुत्वावधारणात् । यदिद भवता मन्यते दिपल पञ्चपलमिति नात्र कार्यकारणगुरुत्वे अवधा- येते कि खाचरमादाच परमाणो यसमाहार उन्मीयते तत्र मनुष्य- धर्मणो न युक वनुमियत्कारणगुरुत्वमियत् कार्यगुरुत्वमिति । न व समाहारः कारणमपि खनारम्धकार्य घरमद्रव्यम् कारणमिति । केचित्वारभ्यारभन्त इति प्रतिपद्यन्ते तान् प्रतोदमुच्यते न पूर्वी- तरकार्यद्रव्ये समानदेशे मूर्तत्वात् घटादिवदिति। शेषस्वारभ्या- रम्भकविचारो नाप्रस्तुतत्वाविराक्रियत इति)। निरनुमानं तर्हि कार्यगुरुत्व यदि गुरुत्वान्तरवद्रव्योपचये सति कार्यभेदो न ग्टह्यते कथं प्रतिपत्तव्यमिति । क एवमाह कार्यगुरुत्व(३) न रयत इति। यदि ग्रह्मते किं तत्पतनम्, न हि कार्यगुरुत्वमन्तरेण कार्यपाते ऽन्यो हेतरस्ति नसाहरुत्वान्तरवत् कार्यमिति । एतेन तुलाव- (१) कार्यकारणमुरुत्वे नावधार्थे ते-पा.पु.। (२) प्रस्तुतवान शियत इनि--1 (२) कार्यगुरुत्वकार्य-पा. १ ॥

·न्यायवार्तिके नतिविशेषायदान कार्यगौरवमिति प्रत्युक्तम्। अथ मन्यसे कारण- गुरुत्वैरेव कार्य पात्यते न कार्यगुरुत्वमस्यतः कार्यपातस्यान्यनिमि- तत्वाव सिध्यति गुरुत्वान्नरवत् कार्यमिति । न कार्यकारण्यो- रसंयोगात् यच गुरुत्वमाश्रयान्तरे पातहेतर्भवति तत्र संयोग उप- करणम्, यथा तुलापटलकगुरुत्ववव्यसंयोग इति। न तु कार्य- कारणयो. संयोगोऽयुतमिद्धत्वात् युतसिद्धिरसम्बद्धस्य विद्यमानता न पुनः कार्य कारणासम्बद्धं विद्यते जातः सम्बद्धश्चेत्येकः कालः तस्मान्न कार्यकारणे संयुके समवायोपकरणं गुरुत्वं पातयिष्यतीति चेत् नामंकीर्तनात् विरोधाच्च । श्रथ मन्यसे सत्य न कार्यकारणयोः सयोगोऽस्ति अस्ति च समवायः समवायो गुरुत्वापेक्षा कार्य पात- विष्यतीति न सिध्यति कार्यगुरुत्वम् नामकीर्तनात् न समवायः क्रिया तत्वेन क्वचिदपि संकीर्तितः सूचकारेण यथा संयोगो नोदनाभिघातसंयुक्तसंयोगाच्च पृथिव्यां कर्मेति न केवलमसंकीर्तनादेव विरोधाच । यदि समवायः क्रियाहेतुः स्थात् कारणरूपादयोऽपि कार्यणेकार्थवमवायात् पत्तेयुः पतन्तु रूपादयोऽपि किनो बाध्यत इति चेत् न गुरुत्वस्यापि पातप्रसङ्गात् यथा रूपादयः कार्यद्रव्यमनुपतन्ति नथा गुरुत्वमप्यनुपतेत्। गुरुत्वं चानुपतत् कुतः पततीति वक्तव्यम्, न त गुरुत्वस्य गुरुत्वान्तरं पातहेतरस्ति। तस्मान गुरुत्वं पतति न रूपादयः पतन्नौति । यदि रूपादयो न पतन्ति द्रव्ये पतनि तिष्ठेयुरित्यद्रव्या रूपादयः स्युः द्रव्यं च रूपहीनमुपलभ्येत । अथ द्रव्ये पतति पतन्ति क्रियावन्नो रूपादयः प्राप्नुवन्ति । अथ न तिष्ठन्ति न पतन्ति मोऽयं यक्तिविरोधोऽवयं भवताभ्युपगन्तव्यः । पतति पतन्ति तिष्ठन्ति ।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २३६. वेति वेद पुनर्भवान् युकायुक्तयो नाकारण वेद्यौति परः। युक्त प्रमितमयुक्तमप्रमितम् । अयुक्तं तहीदं पतति पतन्ति तिष्ठन्तौति वा तचोकम् गुरुत्वस्य गुरुत्वान्नरप्रसङ्गात् रूपादिशून्यस्य द्रयस्थादर्भ- नात् अद्रयाणं च रूपादौनामदर्शनादिति। यच्च पतति गच्छति वा तत्मा जहाति प्राप्तं चाप्नोति न पुनारूपादयः प्राप्तं जहत्य- प्राप्तं वा प्राप्नुवन्ति रूपादयोऽमा न भाप्नुवन्तीति न युक्रम् । भवतीदं द्रव्ययोः प्राप्तयोः रूपे अपि प्राप्ते इति न मन्देहात् किमयं प्राप्तिप्रत्ययः प्राप्तिनिमित्त श्राहो अपारदर्भननिमित्त इति मन्दि- ह्यते । वयन्तु ब्रूमः अप्राप्तेरदर्शननिमित्त इति। नहि द्रव्ययोः माप्तयोः रूपयौरमाप्तिं पश्यति द्रव्ययोरप्येवमेवेति चेत् । अथ मन्यसे यथा रूपयोः प्राप्तिप्रत्ययोऽप्राप्तिरदर्शननिमित्तः एवं द्रव्ययोरप्राश्य- दर्शननिमित्तो भविष्यति न प्राप्तिनिमित्त इति। नैष दोषः प्रत्ययदैतस्याने कनिमित्तत्वात न खलु प्रत्ययद्वैतमेकनिमित्तं दृष्टम्। तद्यथा चित्रगतास प्रतिकृतिषु क्रोधभय(परिहारेऽपि क्रुद्धभौतम- त्यया भवन्ति न तावता पुरुषेष्वपि क्रोध भयाभावे क्रुद्धभौतप्रत्ययाः प्रादुर्भवितमहन्तीति। एवमयं प्राप्तिप्रत्ययः क्वचित् सयोगनिमित्तः क्वचिदप्राध्यदर्शननिमित्त इति तस्माद्यवस्थितं न गुरुत्वं पतति रूपादयः पतन्तीति । अपरे तु कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुत्वं प्रतिबद्धं ब्रुवते । कार्यगुरुवैः किल कारणगुरुत्वानि प्रतिबद्धानि अतोऽवनति- विशेषो न भवति एतत्तु न युक्तमिति पानामः । कुतः कार्यकार- - () नानाकार न-पा.१ पु.। (२) पक्रोध-दूनि भोधिनम् । (२) चक्रोधभय-पा.पु.।

·न्यायवासिके गयो पातदर्शनात् यदि कार्य पतति कारणमवतिष्ठेत प्रतिपद्ये- महिए कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुत्व प्रतिवद्धमिति न लिदमस्ति अतो. ऽयुफ तत् अनाधारलप्रमगाव यदि कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुले प्रतिबद्ध न कारणे क्रियामारभेत् कार्ये पतनि न कारण पतेदिनि कार्यमनाधार स्यात् । एतेन कार्यगुरुत्वेन कारणगुरुखविनाशोऽपि व्याख्यात । विभक्तानां च पानो न स्यादित्यधिकम् । यदि कार्य- गुरुत्वेन कारणगुरुत्व विनायेत कार्यद्रव्यविनाशात् कारणना विभकाना पातो न स्यात् गुरुत्वमेव च न स्यात् यदि कार्य- गुरुत्वेन कारणगुरुत्व विनश्येत अपि नहि न क्वचिद्गुरुत्व स्यात् नहि कस्यचित् परमाणोरतीत कार्य नास्ति अतोऽगुरव परमाणव स्युः । परमाणुषु च गुरुत्वाभावात् कार्यगुरुत्व कुत उत्पद्येत तस्मादप्रति- धोऽयम् कार्यगुरुत्वै कारणगुरुत्वाना विनाशप्रतिबन्धाविति) श्रत पूर्व एव प्रतिषेधो नानेकाम्नादिति कार्यकारणगुरुत्वानव- धारणाञ्च । तदेवमवयविनोऽसत्त्वाव्यतिरेकप्रतिपादक न ममाणम स्तौत्यत साध्यत्वादवयविनि सन्देह इत्ययुतम् । अतश्च माध्यत्वादवय- विनि सन्देह इति न युक्तम् श्रमकौर्तनात् नहि माध्यत्व समय- हेतुरिति कीर्तित कचिदपि अतो न भवति माध्यत्वात् समय ।क एवमाह माध्यत्वात् समय अपि तु माध्यलादिमतिपत्ति विप्रति- पत्ते साय इति । साध्यत्वकार्याया(२) विप्रतिपत्तौ माध्यत्व मध्या- रोप्योत साध्यत्वादवयविनि भन्देह ॥ (१) प्रतिपद्य तदि-पा.पु.। (१) साध्यकाश-पा.१० (२) पनिषभनाविति शोधितम् ।। (५) साध्य-पा-१ प्रमादिक ।

·।...1-0 1-4- ..... , सर्वाग्रहणमवयव्यसि ॥ ३२ ॥ सर्वाग्रहणमवययमिद्धे:(१) ] संशयापाकरणर्थ(२) सूत्रम् । सर्वाग्र- हणमवयव्यमिद्धेरिति। सर्वेषामर्थानामग्रहणं प्रसज्येत । यद्यवयव्यर्था- न्तरभूतोऽवयवेभ्यो नास्ति। कथमिनि परमाणवस्तावत् दर्शनविषय- भावं नापद्यन्ते अतीन्द्रियवादित्युक्तम् । अवयविद्रव्याणि च भवद्भिर्न प्रतिपद्यन्ते तदनभ्युपगमे च योऽय द्रयप्रत्ययः कुम्भ इति गुणप्रत्ययश्च श्याम इति क्रियाप्रत्ययशलतीति सामान्यप्रत्ययोऽसौति विशेष- प्रत्ययः कलश इति समवायप्रत्यय दह घटे रूपादय इति । तथान्येऽपि प्रत्यया एको महान् संयुको विभतः पृथक् परोऽपर इति च न स्युः । अस्ति च सर्वस्य ग्रहणं द्रव्यगुणकर्मादिप्रपञ्चस्य वयं तेन सर्वस्य ग्रहणात् पश्यामोऽवयवातिरिक्तोऽस्यवयवौति । अथवा मर्वाग्रहणमिति सर्वैः प्रमाणैरग्रहणम् कथम् प्रत्यक्षस्य वर्तमानमहद्दिषयत्वात् । यद्वर्तमान महच्च तबाह्यकरणप्रत्यक्षं घटा- घवयविप्रत्याख्याने च न वामकरणप्रत्याविषयोऽस्ति तस्याभावा- दनुमानादेरप्यभावः सेयं सर्वप्रमानिवृत्तिः उपलभ्यन्ते चार्थाः प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणे तैः महणात् पश्यामोऽस्यवयवौति । तदिदं सूत्रमवयव्यनभ्युपगमे विरोधप्रदर्शनपरं सोऽयं सर्वाकारो(१) वि- रोधो लोकपरिदृष्टप्रत्ययोच्छेद इति ॥ धारणाकर्पणोपपत्तेश्च ॥३३॥ धारणाकर्षणोपपत्तेय । अवयव्यर्थान्तरभूत इति चार्थः। किमिद (१) अवययप्रसिद्ध -पा.पु.॥ (२) करणाय-पा.पु.1 (२) सर्वप्रकारो-पा. (पु.। 31 ·न्यायवासि .२४२ धारण नाम एकदेगाहणमाहचर्य सत्यवयविनो देशान्तरमाप्ति- प्रतिषेधो धारणम् । यदायमवयविन एकदेश माति तदेकदेश ग्रहणेन सहावयविनमपि राति तेन प यहणेन यदवयविनो देशान्तरप्राप्तिनिवारण तद्धारणम् । पाकर्षण नाम एकदेशग्रहए- साहचर्य मत्यवययिनी देशान्तरपापण पूर्ववत् कुन एतत् लोकत लोक खन्नु धारणाकर्पयो एव प्रयुके इति। ते एते धारणकर्षणे ऽवयविन माधयत कथमिति निरवयवे चावयवे चादर्भनात्। न हि धारणाकर्षणे निरवयवे अवयवे च दृष्टे दृष्टे च धारणाकर्षणे तस्मादवयर्विधर्माविति । यदचोक महकारिते धारणाकर्षणे ना- वयविकारिते पाशराणिप्रतिष्वभावात होपलकाधादिपु जत- सग्रहौतेषु च दर्शनादिति । तवानवधारणत् । न बम मर्वस्मि नवयविनि धारणकर्षणे भवत अपि चान्यच न भवत । नच विरोधोऽवयविश्वेव दर्शनात् यानि हणोपलकाष्ठानि जतुमग्टही- तान्याशष्यन्ते धार्यन्ते चेति अवयविन एवैते यदि च निरवयो चावयवे च धारणाकर्षणे स्याताम् स्यादिरोध यदिदमुच्यते मग्रह- कारिते ते इति न विशेषहेत्वभावात् सग्रहकारिते धारणकर्षणे नावयविकारिते इति । न च भवता विशेषतरपदिश्यते इति पाशराभिमतिधु च कस्मात् सग्रहो नास्तीति वाच्यम् । य एवाच सग्रहाभावे भवतो हेतु म एवावयविनी विद्यमानस्य धारणकर्ष एयोरभाव इति। क पुनरसौ उनोऽमावेक देशग्टहीनस्य तत्मह- चरितस्य सम्बन्धविशेष इति । म च पाशराशिप्रतिषु नास्ति (0 कर्षशभावेऽपौति-पा० ६ ० । - ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । २४३. तस्मान तत्र धारणकर्षणे इति सोऽयं व्यतिरेकी हेतुः। अथेदानी- मन्वयिनो हेतोः प्रयोगमुपन्यसिय्यन्निदमाह । अथावयविनं प्रत्याच- चाणको माभूत् प्रत्यचलोप इति। अणुमञ्चयं दर्शनविषय प्रतिजानानः किमनुयोक्तव्य इति। एकबुद्धेविषय(१) पर्यनुयोज्य' येय बुद्धिरेकमिदं ट्रव्यमिदमिति किमियं नानाविषया उताभिन्न विषयेति । यदि नानाविषया बहुम्वदर्शनादयुक्ता। न च बहुवेकमिदमिति युक्तः प्रत्ययः । अथाभिन्नार्थविषया योऽसाधेकबुद्धेविषयः सोऽवयवौति एकानेकयुद्धी भिन्नविषये विशेषवत्त्वाद्रूपादिविषययुद्धिवदिति । अथवा एकानेकबुद्धी भिन्नविषये समुच्चितासमुचितविषयत्वान् दूदमिति यथा दूदं चेदमिति यथा ।। सेनावनवग्रहणमिति(२) चेन्नातीन्द्रियत्वादणूनाम्॥३४॥ सेनावनवग्रहणमिति चेत् । अथ मन्यमे श्रमत्यर्थान्तरभावे ऽसति चेकानेकविभेदे च दृष्टो बुद्धिविशेष । अन्या सेनाबुद्धिः अन्या गजा- दिबुद्धय इति तथान्याः खदिरादिबुद्धय (२) अन्या च वनबुद्धिरिति न च तावता मेना वनं चानान्तरम् । तस्मादनकानिलकत्वादहेतः । इदं नावत् सूत्रम् माधनपक्षे दृष्टान्तमावार्थत्वादसम्बद्धम्, अनेकानिकी- करणपक्षे तु न असिद्धत्वात् न केन") सेनावनयोरनर्थान्तरभावो- ऽभ्युपगम्यते यथा तु सेनावनान्यर्थान्तरभूतानि तथोकम्, अभेद- प्रत्ययस्य चानेकनिमित्तत्वान युक्तम्, अस्त्ययमभेदप्रत्ययोऽभिन एव (१) सचौहत्येत्यनुषश्यवे। (३) पवादियाइयो-पा. (पुः। (२) मेनावनादिवदिति-पा. प्रतिकारसम्मन । (४) केनचिदिनि गुरव ।

·न्यायवार्तिके ।२४ अस्ति च भिन्न उपलभ्यमाने भेदस्यादर्शनात् अभिने तावदेकप्रत्ययः पदेकमुभयपनसम्प्रतिपत्या व्यवस्थितम, एक नास्ति इत्यनेकप्रत्ययो ऽव्याहतः एकममुसयो घनेकमिति अनेकस्मिनयुपलभ्यमाने भेद- स्थादर्शनादभेदप्रत्ययः भेदस्यादर्शनमारानिमित्तात् यथा सेनावना- दिषु यानि नानि सेनावनाङ्गानि इस्त्यादीनि तान्येकम उपलब- मान)पृथक्कानि बारानिमित्ताछेदं नोपलभयन्ति भेदानुपलम्भे भिववसन्यभिन्नमत्ययः न चर) परमाएकः केचिदुपलभ्यन्ते करमा दतीन्द्रियवादनामिति । अतीन्द्रियाः परमाएव इति प्रतिपादितमेतत्। थन्द्रियकः पदार्थः स उपलन्यमानस्यत्व बारात् पृथकवाग्रहणे अभेदप्रत्यय निमित्तं भवति। यथोपत्तभ्यमानजातीयानामारान आतिग्रहण मुपलभ्यमानास्पन्दानां च नारात् प्रस्पन्दग्रहणमिति । ग्राह्यमाणा- पहणस्यान्यनिमित्तलात्। यछेदं ग्टह्यमाणस्य पदार्थस्यापदणं तदन्य- निमित्तं दृष्टम, यथा तेषामेव सेनावनाङ्गानाम्, न तु परमाणवो मान्ने तेषामतीन्द्रियत्नात् तस्मान तेषामन्यनिमित्तमग्रहणमिति। अनुपजातविशेषाणां च बुद्धिभेदाहेतुत्वाविरोधः यस्य परमाणको घटादिबुद्धिहेतवो भवन्ति म चेदं मष्टव्यः किं परमाणव उपजात- विशेषा बुद्धिभेदं कुर्वन्ति उतानुपजातविशेषा इति। किं चातः यद्यु- पजातविशेषाः योऽसौ विशेषः सोऽवयवौति प्राप्तम्, अथानुपजात- 'विशेषाः त एवातीन्द्रिया ऐन्द्रियकाशेति महान् विरोधः । विशेषः () अनुपलभ्यमानति साधु । (भेदानुपलब्धेनिने वस्तुनि बभेदप्रत्यय न तु-पा०19.1 ·।...या -14 प्र. ...रकाम्। २४५, । संयोगः परमाणूनां ते परस्परप्रत्यासत्तौ सत्यां संयोगोपकरण उपलस्यन्त इति नातीन्द्रियत्वादणूना(१) संयोगः प्रत्यक्षो भवितु- मईति । भवति हौदमनेन मयुक्तमिति । तस्मान्न संयोगो विशेषः । यद्यायमनेकसिनेकप्रत्ययः स मिथ्याप्रत्ययो मिथ्याप्रत्ययनिमित्तं च सामान्यदर्मनं विशेषानुपलब्धि न चातीन्द्रियत्वादणूनां सामान्य- दर्शनमस्ति तदभावे कुतो विशेषादर्शनम्, सामान्यदर्शने विशेषा- दर्शने वाऽसति न तदिपरौतधर्माध्यारोपः। न च निमित्तमन्तरेण नैमित्तिकस्य मिथ्याप्रत्ययस्य प्रादुर्भावो युक्त इति । एतेन भाक औपमिकथ प्रत्ययो व्याख्यातः । भक्तिर्नामातथाभूतस्य तथा भाविभिः सामान्यम्, उभयेन भज्यत इति भक्रिः यथा वाहीकस्य मन्दामन्तःसञ्जामुपादाय वाहीको गौरिति न तदतीन्द्रियत्वात् परमाणनामस्ति । उपमानप्रत्ययोऽपि न युक्तः । अतझाविनस्तद्भावि- भिरमामान्यात् यस्यातथाभूतस्य तथा भाविभिः सामान्यं तत्री- पमानप्रत्ययो युनः यथा मिहो माणवक इति सिंह व सिंहः किं पुनरपोपमीयते मौर्यम्, न तु परमाणुनामतीन्द्रियत्वान्भिय्या- प्रत्ययानां निमित्तमस्तीति। मिथ्याप्रत्यया अप्येते न भवन्ति प्रधानाभावात् । इन्द्रियान्तरविषयेवभेदप्रत्ययः प्रधानमिति चेत् । अथ मन्यसे श्रोत्रादिविषयेष्वेकादिप्रत्ययाः प्रधानं भवन्ति तदभावे तु मिथ्याप्रत्यया इति विशेषत्वभावाहष्टान्ताव्यवस्था। एवं मति दृष्टान्नोपादानं न व्यवतिष्ठते तस्मिंस्तदितिप्रत्ययः अतस्मिंस्तदिति (0 मातीन्द्रिपापां-रत्यधिकम् ( पु । (१) विद्यमामविशेषदर्शनदारेषाध्यारोपिनाविपरीनधारोप इत्यधिक १० ॥

·२९६ न्यायपालिके च प्रत्ययः । अस्ति चायं परमाणुपु मञ्चितेषु तदितिप्रत्ययः सर किमतस्मिंस्तदिति आहोखिन्नेतिर) मन्दियते गन्दादिप्वेकप्रत्ययः प्रधानम् घटादिष्वेकप्रत्ययो मिथ्यामत्यय रति ब्रुवाणे घटादौन- भ्युपैति न झनभ्युपगतेषु घटादिषु भन्दादिमामान्यमेकप्रत्ययवौ घटस्यास्ति । अथ मन्यसे नामाभिर्घटादयोऽप्यभ्युपगम्यन्ते किन्तु परमाणुनां सञ्चितानां शब्देन मामान्यादेकप्रत्ययोत्पत्तिनिमित्त बमिति। तत्रोत्रम् नातौन्द्रियवादणूनामिति । याँश्च शब्दादीन् प्रधानप्रत्ययनिमित्तलेन भवान् प्रतिपद्यते तेऽपि वञ्चिता एवं वञ्चितत्वात् नेवण्ययमेकप्रत्ययो न युक्तः शब्दादिषु चैकप्रत्ययः समुक्षयनिवृत्तिनिमित्त एकलवट्रव्यमामान्यानातः यान्येकलवन्ति द्रव्याणि तेषां समुच्चयनिवृत्तिर्धर्मः अस्ति च शब्दादिषु समुच्चय- निवृत्तिः तेनैकत्ववट्रव्यसामान्याच्छब्दादिवेकप्रत्ययो भाक्तः । सर्वच समुच्चयनिवृत्तिनिमित्त एवेति चेत् न दे इत्यवेकानेकमती सन्देहो न स्यात् । यदि सर्वचा समुच्चयनित्तिनिमित्त एवैकप्रत्ययो भवति न दे इत्यत्र किमेकमनेकमिति विप्रनिषेधसामान्यात् सन्देहो न स्थात् मति च सन्देहे एकमिति नियमार्थम् यतो नियमस्तदेकत्वम्, यतख्यादिप्रत्ययास्ते विवादय इति । एवं दिवादिप्रत्यया अपि शब्दादिषु समुच्चयनिमित्ता द्रष्टव्याः कस्माद्वित्वादिमटूबसामान्या- विवादिमता द्रव्येण शब्दादौनां समुच्चयः समानः। सर्वच समुच्चया देवेति चेत् नैकमित्यव सामान्यमतो न संशयः स्यात् यदि ममुक्षयनिमित्तवाद् धादिप्रत्यया भवन्ति नैकमिति प्रतिषेधे है (१) चाहो तस्मिन्नेनि--पा-९ पु। (२) सर्वोऽपि-पा.पु.॥

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । चौौति सामान्यमतौ न संशयः स्यात् तस्माद्यतो व्यवस्था ते दित्वादय इति । यः पुनरेकलं दिखादीश्च न प्रतिपद्यते तस्य न समुच्चयो न समुच्चयनिवृत्तिः अनभ्युपगतैकत्वस्य समुच्चयः कस्य अन- भ्युपगतदिवस्य च कस्य प्रतिषेधः एकदित्वादश्चार्थान्तरभुताननभ्युप- गच्छत एक शतं एक द्वित्वमित्येकप्रत्ययो न स्यात् । भेदाग्रहाच मन्दादिष्वेकप्रत्ययः । यमाच्छब्दादिषु भेदो न रहते उपलभ्य- मानेम्वतस्तेषु अभेदप्रत्ययः न पुनः परमाणुष्वभेदग्रहणस्य निमित्त- मस्यतीन्द्रियवादणनामित्युक्तम्, उदाहरणमात्रत्वाच्चैकप्रत्ययपर्यनु- योगस्यैकमत्ययवदनेकप्रत्ययमप्यनुयोकव्यः(१)। योऽवयविनमर्थान्तरं न प्रतिपद्यते तस्य यथैकप्रत्ययोऽनुपपन्नस्तथानेकप्रत्यया अपि न प्राप्नुवन्ति । यथा चैकानेकप्रत्ययान् एवं घटादिप्रत्ययान् पर्यनुयोज्य इति । एवं परिमाणसंयोगप्रस्पन्दजातिविशेषप्रत्ययानपि पर्यनुयोज्यः तेषु चैवं प्रमङ्गः। यद्यवयविनमर्थान्तरं न प्रतिपद्यसे महदिनि संयुक्त इति वाऽश्वो गच्छतौति प्रत्यया न प्राप्नुवन्ति न ह्यतीन्द्रि- येषु परमाणुषु एते प्रत्यया युज्यन्त इति। किमेते एकादिप्रत्यया अणमञ्चयमाचे पाहोस्विदर्थान्तरभाव इति मन्दिह्यते मन्देहे मति विशेषतुर्वक्तव्य इति । अयं विशेषहेतुर्महत्प्रत्ययसामानाधिकर- प्यादेकमत्ययो महति यः खलु यत्समानाधिकरण: प्रत्ययो दृष्टः स तद्धर्मयुक्तो भवति यथा नौस्तमुत्पलमिति उभयधर्मयोगिनि नौलोत्पलप्रत्ययः प्रवर्तते अस्ति च महत्सामानाधिकरण्यमेकमत्य- यस्य तस्मान्महत्येकप्रत्ययः । • अणुसमूहातिशयग्रहएमिति चेत् । (१) प्रत्यय हशौकत्येनि बोध्यम् । एवमपि - ·न्यायवार्मिक श्थ मन्यसे नामाभिरर्थान्तरभृतोऽलययभ्युपगम्यते अपि वणुममूह मुपलभ्यागुममूहानरेऽतिगयं रमतो महत्प्रत्ययो भवति । भोऽय- मतस्मिंस्तदिति प्रत्यय इति पूर्ववत्प्रमङ्ग इति । प्रमहस्वणुष्वमहास चाणुसमूहेषु योऽयं महत्प्रत्ययः मोऽतमिस्तदिति मिथ्याप्रत्ययः मिथ्याप्रत्ययश प्रधानमन्तरेण न भवतीति पूर्ववदेव प्रसङ्गः। षण: शब्दो महानिति व्यवसायात् प्रधानमिद्धिरिति चेत् । अथ मन्यसे महान् भब्दोऽणु: मन्द इति शन्दे दृष्टो महदएप्रत्ययः प्रधानमन्यत्र महदणुप्रत्ययस्येति न भन्दतीयतायहमियत्तानवधारणात् न शब्दे महत्वं नाणुस्वं गुणत्वात् अणुमहत्प्रत्ययताई दे न प्राप्नोति । न न मानोति । अन्यनिमित्तत्वात् । किं निमित्तं मन्दता तोक्ता च कमादियत्तानवधारणात् न ह्ययं महान् शब्द इति व्यवस्यनि- थानित्यवधारयति । यथा कुवलामलकाविल्यान्यवधारयन् कुवला- दामलकं महत् श्रामलकाञ्च महद्विस्वम् नानि यत्तया परि- छिनत्ति इयत्परिमाणमेतदिति न पुनः शब्देषु तदस्ति शब्देम्वपि पूर्वावधतं शब्दमुपलभ्य तस्माचन्दादयं महानणुवैति अवधार्यते नावधारणं प्रतिषियते। इदन्तु चिनयते । योऽयं शब्दे ऽणुमहामत्ययः किमय) परिमाणयोगादुतान्यस्माधिमिजादिति। अन्यस्मानिमि- तादिति युक्तम् । गुणस्य गुणान्तरसम्बन्धानुपलब्धेः । न हि गुणस्थ गुणान्तरसम्बन्धो दृष्टः थतः परिमाणसम्बन्धोऽपि गम्येत महत्प्रत्ययादेव गुणवान् भन्दो द्रव्यवदिति चेत् न। प्रथायं महत्प्रत्ययो द्रव्येषु भवन्महत्परिमाणयोगाद्भवति । शन्देऽपि चायं महत्पत्ययो भवति । (१)स कि--(पु.।

·हितीयेऽध्याये प्रथममारिकम् । २४. श्रतो महत्प्रत्ययविषयवान्महत्परिमाणयुक्तः शब्द इति । नानैका- न्तात् । महत्प्रत्ययविषयत्वे सत्यपि महत्परिमाणयोगो न दृष्टः । यथा महत्परिमाण इति। ट्रये तईि महत्मत्ययः कथम्, यदि तावन्महत्प्रत्ययविषयत्वे सत्यपि महत्परिमाणयोग न प्रतिपद्यसे महत्परिमाणयुकं व्यमित्येतत् कथम्, न महत्प्रत्ययविषयत्वात् महत्परिमाणयुक्तं द्रव्यम् । अपि तु महत्परिमाणयोगे मति महत्प्रत्ययो द्रव्य इति। महत्परिमाणयोगस्त द्रव्यस्थ विशेष प्रत्यया- नामनाकसिमकत्वेन । यदि विशेषप्रत्ययानामनाकसिमकत्वेन मह- परिमापयोगो द्रव्ये शब्देऽप्येवम्, शब्दस्य महत्प्रत्ययोऽस्ति तेनापि नाकस्माद्भवितव्यम् । कविमाह शब्देऽप्ययमाकस्मिक इति। किनि- मित्तो मन्दतीयतानिमित्तः मन्दता तीव्रता च शब्दधर्मः अतो- ऽणुमहत्प्रत्ययः शब्दे इति । का पुनरिय मन्दता तौबता च अणु- ट्रव्यसामान्यात सामान्यप्रत्ययविषयत्व) मन्दता मद्र्व्यसामान्याच सामान्यप्रत्ययविषयत्वं तीव्रता पाटवमिति। सयुक्त इति दित्व- समानाश्रय प्राप्तियहणमवयविनः प्रतिपादकम्, कथमिति संयुक्त- महाप्रत्ययावेकविषयौ प्रतिमन्धानानौलोत्पलादिप्रत्ययवत् यथा 'च नौतमुत्पलं चेति प्रतिसन्यीयमानौ प्रत्ययावेकविषयौ भवतः तथा मंयुक्त महती इति च प्रतिमन्धानमस्ति तस्मात् प्रतिमन्धानादेक- विषयाविति। एतेनैकं मच्चलति खदिर इति प्रत्यया व्याख्याताः। ममुदायद्यापेच इति चेत् । अथ मन्यमे दो समुदायावाप्रित्य मंयुतमहत्प्रत्ययौ भवतः। तथेकादिमहत्प्रत्यया अप्येकसमुदायापेक्षा (1) सामान्यविषप्रायविषयत्व-पा.पु.1 (२) एकादिसमुदाया-पा. (I 33 ·न्यायवार्तिके इति चेन्न । विकल्पानुपपत्तेः। समुदायापेक्षाः संयुक्रमहदादिप्रत्यया इनि कोयं समुदायः किमनेक. समुदाय्युतानेकस्य प्राप्तिरिति । अनेकस्य प्राप्तिः समुदाय इति चेत् प्राप्ती प्राप्ते इति मत्ययः स्यात् किं कारणम्, समुदायस्य प्राप्तित्वेनाभ्युपगमात्। दमे वस्तुनी संयुक्त इति न स्यात् समुदायः समुदायान्तरप्राप्तावेकीभूत इति माप्ति प्रत्ययो न स्यात् समुदायस्यैकलात् । अथानेकः समुदायो समुदायो दिवेन सामानाधिकरण्यं न स्थात् संयुक्ने दमे वसुनी इति दिल. समानाधिकरणः प्रत्ययो न स्यात् तस्मानाहतौ दिवाश्रयभूते ध्ये संयोगस्य स्थानमिति। न संयोगोऽस्तीति चेत् उतमच यथार्थान्तरं संयोग इति । ददं चावयवसमुदायवादी प्रष्टव्यः । योऽयं गौरश्वः पुरुष इति जातिनिमित्तः प्रत्यय. स क्व भवतीति नैव जातिरस्ति कुतो जातिनिमित्तः प्रत्ययो भविष्यतीति । जातिविशेषस्य प्रत्ययानुवन्ति लिङ्ग स्थापत्याख्यानं न जातिविशेषमन्तरेण प्रत्ययानुत्तेनिमित्त मस्ति न च निर्निमित्तः प्रत्ययो नामा स्थातुमईति। अस्ति चाय मनुवृत्तः प्रत्ययः इमानि कुण्डलानौति(१) । अस्ति च व्यावृत्तिप्रत्ययों नेमानि कुण्डलानौति(२) तस्माज्जातिविशेषो न प्रत्याख्येयः व्यधि- करणस्यानभियनेरधिकरणवचनम्(२) म चायं जातिविशेषो व्यधि- करणो व्यज्यत इत्यधिकरणमवश्यं वक्तव्यम्, अणुममवस्यानमधि- करणमिति । अथ मन्यसे परमाणव एव केनचि)समवस्थानेनाव- तिष्ठमानास्तां तां जाति व्यञ्चयन्यतो नावयवी सिध्यतीति तच ताव- (1) कुण्डानौति-पा.५ पु । (२) कुष्ठानौति-पा.पु.1 (अधिकरणमिति चेत्-पा० ६ पु.। (७) रकेन चित्-पाद पु० ॥

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २५१ . दुझम् समवस्थानं संयोगोऽर्थान्तरमिति । यच्च तत्समवस्थानं जाति- विशेष व्यननीति मन्यसे किं तच्चक्षुषा प्राप्तं यमत्याहोखिदप्राप्त- मिति । प्राप्त व्यनकौति चेत् मध्यभागपरभागयोरमाप्तत्वादनभि- व्यक्तिः(१) । म यदि प्राक्षे समवस्थाने जातिविशेषो व्यज्यते मध्यभाग- परभागयोरर्वाग्भागयवधानादप्राप्तावनभिव्यक्तिः यावत्प्राप्तं तावति व्यक्तिरिति चेत् न तावतोऽधिकरणत्वम् । अथ मन्यसे यावच्चक्षुषा समवस्थान प्राप्तं तावति भवति जातिव्यक्तिः तावदेव तमुधि- करणं जातेः प्राप्तम्, एवं सति प्रतीयमानभेदः योऽयं वृक्ष इति समुदायः प्रतीयते तस्य वृक्षस्य भेदः प्राप्नोति । किं कारणम् । यावति यावति जातिव्यज्यते स स वृक्ष इति प्राप्नोति ततश्चैको हो ऽनेक इति प्रतीयेत इत्येकप्रत्ययो न स्यात् । अर्वाग्भागस्य चाक्ष- लात् न कचिट्टचत्वमिति वृक्षबुद्धेविषयो वक्तव्यः तस्मात् समुदि- नाणुस्थानान्तरस्य जातिविशेषाभिव्यक्ति हेतवादवयव्यर्थान्तरभूत इति । समुदिता प्रणवः स्थानं यस्य मोऽयं समुदिताणुस्थानः समुदिताणुस्थानचासावर्थान्तरं च तस्य जातिविशेषव्यक्तिहेतुत्वं नाणूनामिति भिध्यत्यवयव्यर्थान्तरभूतः अनभ्युपगतार्थान्तरावयविना परमाणुशब्दस्यायों वक्तयः । परमाणुशब्दस्य परमापकर्षवाचित्वात् । न ह्यमति महति न चामत्यणौ परमाणुरिति विशेषणं युक्तम् परिमाणप्रकर्पयोगे मनि परमाणुरिति विशेषएमर्थवत् असत्यनर्थ- कमिति । स चायं परिमाणप्रकर्षयोगः सत्यवयविनि मिझतौति । (१) प्राप्तावनभिव्यक्ति --पा० ( पु० ।

·२५९ न्यायवार्तिके सत्त्वरजस्तममा मपिलष्ट सघात परमाणुरिति कस्यचिद्दनम् तव शुक्रमिति पश्यामो व्याघातात् सर्वापराष्ट सघातश्चेति व्याहत न हि महन्यमानमन्तरेण संघात सम्भवति अर्थान्तर पटात्तन्तव तद्धेतुत्वात् तर्यादिवदिति । तुर्यादिपटकारणमर्थान्तरमिति दृएम् । तथा च तन्तवस्तसादर्थान्तरमिति । सामर्थभेदाद्विषागदवत् भिवप्रत्ययविषयत्वाद्रपषवत् । नन्तुपटरूपे भिन्न कारणे विशेषव वाद्रूपस्पर्शवत् । एके तु भिन्नरूपलादित्येव हेतु छत्वा परमाणमा प्रत्यवतिष्ठन्ते । एकस्मिन्नपि परमाणौ रूपभेदो दृष्ट रन ज्याम इति च। स वेव प्रत्यवस्थेयो न विपरिज्ञानात् । न मो भिन्नरूपलादन्योऽवययवयवेभ्य अपि तु तन्तुपटरूपे भित्रकारणे रति पक्षयिला विशेषवत्वादिति हेतु म । तथा चायमप्रतिषेध बहुग्रन्थविस्तारिणौ वेषा कथेत्युपरम्यते परम्परया परीक्षित प्रत्यतम् ॥ अथेदानीमवसरप्राप्तमनुमान परीच्यते । किमिदमनुमानम् । उन तत्पूर्वकमनुमानमिति । अब च पूर्ववदादरुदाहरणानि। नदी पर पिपीलिकाण्डसञ्चरण मयूरवासितमिति । उदाहरणयभिचार- द्वारक सूचम् ॥ रोधोपघातसादृश्येभ्यो व्यभिचारादनुमानम- प्रमाणम् ॥ ३५॥ रोधोपघातसादृग्नेभ्यो व्यभिचारादनुमानमप्रमाणमिति । तच रोधो नाम द्रवत्वप्रतिबन्ध हेतु उपधात पिपीलिका रहोपद्रव ३ ·हितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २५३. मादृग्नं मयूरशब्दपुरुषशब्दयोः ममानप्रत्ययकर्टलमेभ्यो व्यभिचा- रादनुमानमप्रमाणमिति । शेषं भाय्ये। यत्तावदनुमानमप्रमाण- मित्युनं तदयुतम् । प्रतिज्ञापदयोाघातादनुमानमिति सम्बद्ध- म्यातीन्द्रियार्थसाधकस्यैतन्नाम। श्रममाणमिति तस्य प्रतिषेधः। मोऽयं प्रतिज्ञापदयो-घातः अनुज्ञानप्रतिषिद्धयोरेकलानुपलब्धिः प्रति- जालोच विरोधः अनुमानमप्रमाणमिति प्रनिता रोधोपघातमा- दृग्येभ्यो व्यभिचारादिति हेतुः । यद्यभिचारि तदप्रमाणमिति । यथा गोमिद्धौ विषाणित्यं मोऽयं हेतः प्रतिज्ञां व्याहन्ति प्रतिज्ञा चहेतमिति। यच्चेदमुच्यते अनुमानमप्रमाणमिति तत्किमनुमान- मात्रस्याप्रमाणलमुतानुमानविपस्येति । किं चातः यद्यनुमानमा- घमप्रमाणमिति पद हेतोरेकदेशत्तित्वादव्यापकलम् । समस्त- मनुमान पक्षितं न सर्वसिवनुमाने व्यभिचारोऽस्ति । न हि व्यभि- चारस्याप्रमाणवसाधकस्याव्यभिचारः शक्य न हि व्यभिचारोऽव्य- भिचारस्य किञ्चित् प्रमाणमस्तौत्यव्यापकत्वादहेतुः । अथ ययभि- चारि तदप्रगाणमिति प्रतिज्ञाविशेषणत्वाद्धेतोईत्वन्तर रचनौ- यम मिद्धसाधनं चेतत् यद्यभिचारि तत्प्रमाणं न भवति । यान्यव्ये- तान्युदाहरणनि भवता व्यभिचारीणैत्युच्यन्ते तेष्वपि व्यभिचारो नास्तीत्यमिद्धतोद्भावनदारक सूचम् ॥ नैकदेशवाससादृश्येभ्योऽथान्तरभावात् ॥३६ ॥ भैकदेशवासमादृग्वेभ्योऽर्थान्तरभावात्। यत्तावद्रोधादपि नदी- पूरो भवतीति नाच नदीपूरमानेणोपरि दृष्टिमद्देशसम्बन्धित्वं ·२५४ न्यायवार्तिके नद्याः साध्यते अपितु पूरविशेषे वा तस्याव्यभिचारादसिद्धः उप- घातात् पिपीलिका)एडमञ्चारमावस्य च व्यभिचारो न मञ्चरणवि- मेषस्य कः पुनरसौ विशेषः । अवित्रस्तानां भूयसीनां भूयःसु स्था- नेषु पिपीलिकापिण्डभूयस्वेनो सञ्चारणं यत्तदनागतवृष्ट्यविना- भावि भन्दयभिचारोऽपि नासि यस्मान्न शब्दमात्रमनुमानम् मयूरा- स्तित्वे न चात्र मयूरः माध्यते अपि तु शब्दगताविशेषात् पक्ष्य- नुषङ्गादे, शब्द एव मयूरविभिष्टोऽनुमीयते एवं हि व्यभिचारी नास्तौत्यमिद्धो हेतुः। त्रिकालविषयमनुमानकाल्यग्रहणादित्युक्तम् तत्र तावत्काल एव नास्तीति केचित् । तक्ष न प्रमाणाभावात् न हि कालामत्त्वे प्रमाणमस्तौति । ननु चानुपलब्धिः कास्लामत्व प्रतिपादयति न प्रतिपादयति व्यभिचारात् चिकारणेयमनुपलब्धिः तशनुपलब्या कारणवैकल्यं गम्येत न तूपलभ्यमेव नास्तीत्येतदेव कुतः । श्रयोपलभ्यमानस्याभावादनुपलधिरित्ययं प्रतिज्ञार्थः तथा च हेतुनास्ति प्रतिज्ञार्थनाचिनलात् प्राचिनो हेतुः प्रतिज्ञा नेति । म चामति धर्मिणि धर्मः सम्भवति श्राश्रयाभावात् । अथ धमाऽपि नास्ति माधनार्थी होयते न ममतः भाधनार्थ पशामः परा- परादिप्रत्ययानां च मनिमित्तलात्कालप्रतिषेधो न युक्तः यथ कालं न प्रतिपद्यते तेन परापरादिप्रत्ययानां निमित्तं वाव्यम् । न अपति निमित्ते नैमित्तिकान् कानविशेषत्रतः प्रत्ययान् पश्यामो पादिप्रत्ययवदिति । कानेकलात् प्रत्ययभेदानुपपत्तिरिति चेत् । (Oपिका-4.१IN मध। (1) पसरे-पा.पु.।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । अथ मन्यसे कालैकत्वे मति न युक्तः परापरादिप्रत्ययभेदो नाभि- बनिमित्तं भिन्नकार्य करोतीति न मापेचवात् । पिचादिप्रत्यय- भेदवदिति । यथैकस्मिन् पुरुषे अनेकसम्बन्धभेदानुविधायिन्यभिन्ने पिता पुत्रो भातेति प्रत्यया भवन्ति तददेक. काल' कार्यकारणवि- शेषापेक्षः परापरादिप्रत्ययहेतुरिति। एवमुपपादितः कालः । तस्योपपत्रस्य वर्तमानकालप्रतिषेधार्थ सूत्रम् ॥ वर्तमानाभायः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्ते ॥३७॥ वर्तमानाभावः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्ते । सन्तात्प्रच्यु- तस्य फलस्य भूमि प्रत्यामौदतः यदूर्ध्व फलमवधि कृत्वा यावहन्त- मिति स पतितोवा यदधस्तात् पततमवधिं कृत्वा यद्भूमिरिति स पतितव्योवा नेदानी हतौयोध्या विद्यते यत्र पततौति स्यात् । न चाध्वानमन्तरेण काले व्यक्तिहेतरस्ति तस्माद्वर्तमानः कालो नास्तीति वर्तमानः कालो नास्तौति ब्रुवन्नभ्युपगतौ कालौ बाधते । एतदनुज्ञापनार्थ सूत्रम् ॥ तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेक्षत्वात् ॥३८॥ तयोरप्यभावो वर्तमानाभावे तदपेचवात् । वर्तमानसापेक्षावि- तरी कालौ यस्य वर्तमानो नास्ति तस्य वर्तमानानभ्युपगमे ऽभ्युपग- तयोः कालयोरभाव इति । न चायं कालोऽध्वव्यङ्ग्यः किं ताई क्रियाव्यङ्ग्यः पततौति यदा द्रव्यक्रियासम्बन्धमुपलभते मोऽयं सम्बन्ध- विशिष्टः कालो वर्तमान उच्यते क्रियासम्बन्धातिक्रमादतीतः यदा तु क्रियाकारणान्यभिमुख्येनावस्थितान्यप्रतिवद्धशक्तिकानि तदा भवि- ·१२५६ न्यायवार्तिके यति क्रियेत्यनागतः काल इति। यदि चायं वर्तमानां क्रियां न प्रतिपद्यते कस्मादतीतामनागनां च प्रतिपद्यते न कालो- तीतः न फलमतौतम् । कालस्य सर्वदा वर्तमानलात् पतत्पतति पतिथ्यतौति क्रियाविशेषणात्वेन प्रत्ययविषयत्वात् क्रियायां सम्भवो न फले इति क्रिया कालाभिव्यक्निनिमित्तं नावा गन्तव्यस्थ तादवस्यात् योऽसौ गन्तव्यो देशः स यथाभूत एवानुत्पन्नक्रिये फले तथा तथाभूत एवोत्पबक्रिय इत्यभेदानाध्या कालव्यक्तिहेतुः । पथ मन्यमे वर्तमानकालानभ्युपगमेष्यतीतानागतावितरेतरापेधौ येत्येते एतत्प्रतिषेधार्थ सूत्रम् ॥ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा सिद्धिः ॥३६॥ नातीतानागतयोरितरेतरापेक्षा मिद्धिरिति । न प्रतीतानाग- नावितरेतरापेची सियतः । कथमिति वर्तमानाभावे किमतीतं कथं पनि किमनागतं कथं चेति न शक्यते वकुमव्याकरणीयमेतद्वर्तमा- मलोप इति । विशेषप्रतिषेधाश्च । वर्तमानोभ्युपगतः यमादयं प्रतिषेधः पततः पतितपतितव्यकालोपपत्तिरिति । न च वर्तमा- नकालामभ्युपगमे पतन इति पदण्याऽस्ति न चैतन्यदार्थानभ्युप- गमे पतत इति युतं वकुम् । मोऽयं व्याघाती वर्तमानय नास्ति पतत इति च प्रयोगः न घेतरेतरापेवया कस्य चित् मिद्धिरिति । यामादेकाभावेऽन्यतराभावाद् दयाभावः। यदीतरेतरापेक्षया मिद्धिः स्यात् थावदितरं नास्ति तावदितरं नास्तीत्युभयोरभावः अर्थ- भत्ताव्ययय वर्तमानकाली विद्यते गुणो विद्यते कर्मति यस्य चायं भान्ति तथा ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । ૨૫૭ वर्तमानाभावे सर्वाग्रहणं प्रत्यक्षानुपपत्तेः ॥ ४० ॥ वर्तमानाभावे सर्वाग्रह प्रत्यक्षानुपपत्ते । सूत्रार्थोऽविरोधः कथं पुनर्वर्तमानाभावे प्रत्यक्षागुपपत्तिर्यस्मादिदं प्रत्यक्षं वर्तमामाधार कार्यवात् दौरवदिति। यत्कार्य तदर्तमानाधारं दृष्टम् यथा चौर कार्य च गत्यचम तस्मादर्तमानाधारमिति । वर्तमानकालानभ्युपग- मादनाधारं प्रत्यवं प्राप्नोति । अनाधारं च कार्य नास्तीति प्रत्य- ज्ञानुपपत्तिः मत्यवानुपपत्तेश्च सर्वप्रमाणलोपः सर्वप्रमाणलोपेच सर्वस्य ग्रहणं न स्यात् । अस्ति च सर्वस्य ग्रहण सर्वस्य ग्रहणात् पश्या- मोऽस्ति वर्तमानः प्रत्यानिमित्तं प्रत्यक्षविषयः प्रत्यवं चेति मोऽयं वर्तमानः काल इति उपपन्नश्च सन् देधा विभिद्यते क्वचित् क्रिया- मात्रव्यङ्ग्यः कचित् क्रियासन्तानव्यङ्ग्यः क्रियामात्रध्ययो विद्यते द्रव्यमिति क्रियासन्तानव्यङ्ग्यः पचति छिनत्तौति । क्रियामन्तानो- ऽपि वैधा भवति एकाकारक्रियो नानाकारक्रियश्चेति । एकाकार- क्रियश्विनतीति । तब युद्यम्योद्यम्य निपातक्रिया एकाकारा मानाकारक्रियय सन्तानः पचतीति । नच ह्यनेका क्रिया अनेका- कारा तयधोपसर्पणमग्न्यभिचालनम् स्यात्यधिश्रयणमुदकामेचनम् तण्डुलपचनं दीघटनमधश्रावणमवतारणमिति। स येवंभूतः क्रिया- मन्तानः पचतीत्यनेनैकशब्देनाभिधीयते फ्रियासन्तानस्य यत्रादि- छेदो विवधितो नानारम्भो नोपरम इति सन्तानानारम्भविवचायां पक्ष्यतीत्युपरमविवक्षायामपाचौदिति । यचेदं छिद्यमानं पच्यमान तत् क्रियमाणं तस्मिनक्रियमाणे ॥ 33 ·न्यायवार्तिके . রবীথ कृतताकर्तव्यतोपपत्तेस्तूभयथा ग्रहणम् ॥ ४१ ॥ शतताकर्तव्यतोपपत्तेरुभयथाग्रहणम् । कस्य वर्तमानस्य । कथमु- भयथा। केवलस्य चापतस्यातीनानागताभ्या सम्पकस्य च ताभ्या- मिति । क्व पुनह्यपतस्य विद्यते द्रव्यमित्यत्र हि केवल शुद्धो वर्तमानोऽभिधीयते पचति छिनत्तौत्यत्र सम्पृक्तः कथं काश्चिदत्र क्रिया व्यतीताः काशिदनागताः एका च वर्तमाना इति । अन्यच लोके प्रत्यासत्तिप्रभतेरर्थस्य विवक्षायामनेकप्रकारो वर्तमानस्य प्रयोगः । कदाचिदय वर्तमानमतीते प्रयुते भागतः मन् ब्रवीत्येष आगच्छामौति कदाचिदनागते प्रयुझे यथा स्थितः सन् गच्छामौति । एवमन्येषु प्रयोगेष चितव्यमिति ॥ अथेदानीमुपमानमवभरमाप्त परीक्ष्यते। कि पुनरुपमान प्रमि- माधात् माध्यमाधनमित्युताम् तस्याक्षेपः ॥ अत्यन्तप्रायैकदेशसाधादुपमानासिद्धिः॥ ४२ ॥ प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोपानुपपत्तिः॥४३॥ अत्यन्तप्रायैकदेशमाधादपमानामिद्धिरिति म्यांदुपमान भवति यया गोरेव गौरिति । नीपमान मिद्यति न हि भवति यथा गोरेव महिष इति । एकदैमाधम्यादपि न भवति यथा मेरुम्तथा मर्षप इति । न सान्या गतिरम्ति तम्मान्त्रोपमान मिद्यनि। अयन्तादिमाधादुप मामप्रनिषेधात्रोपमानाविध । यदत्यन्नप्रार्यकदेशमाधादुपमान नात्यन्तमाध. भूय माधादपि ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २५८. " तत्प्रतिषियते तेन सूत्रेण न पुनरुपमानमात्रस्य प्रतिषेधः । एवं सत्यन्यथोपमानं तत्स्वरूपं वतव्यम् । श्रथ नेवान्यथोएमानस्य स्वरूपमस्तोति मन्यसे कथं तहौंद वाक्य) अत्यन्तप्रायैकदेशमाध- ापमानामिद्धिरिति । अनभ्युपगच्छता छुपमानमेवं वक्तव्यम्, उपमान न प्रमाणमर्याप्रतिपादकत्वादिति। प्रसिद्धमाधर्म्यस्य वैधर्म्यस्य चोपमानहेतुत्वादप्रतिषेधः । योऽयं भवता प्रतिषेधः क्रियते अत्यन्ता- दिमाधादुपमानं न मियतीत्ययमनुपपत्रोऽनभ्युपगमात् । कः खल्येवमाहात्यन्तादिमाधादुपमानमिति अपि तु प्रमिद्धमाधादुप- मानम्, माध्यसाधनभावमाश्रित्य तथा चायमप्रतिषेधः सर्वथाभावा- पात्यन्तसाधादयुपमान मिति तक्रिययेव तक्रियोपमीयते । यथा रामरावणयोयुद्ध रामरावणयोरिवेति । भूयः माधयेणापि भवति यदा गोर्बलजिज्ञासा भवति तदा भूयः माधौगोपमानम् यथा महिषस्तथा गौरिति। एकदेशमाधादपि भवति यदा तु सम्मान जिज्ञासानिमित्त भवति मेरोः सत्ता कि रूपेति यथा मर्षपस्य तथा मेरोः तस्मादप्रतिषेधोऽयमिति । अस्तु तयुपमानम- नुमानम् ॥ प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्धेः ॥४४॥ नाप्रत्यक्षे गवये प्रमाणार्थ मुपमानस्य पश्याम इति(२) ॥४५॥ तथेत्युपसंहारादुपमानसिद्धे विशेषः ॥ ४६ ॥ (१) बाथम् - पा. १०। (२) 'इनि'गन्दो नास्ति लो।

·।२६. न्यायवाकि । मत्यवेणापत्यवसिद्धेः । यथा प्रत्यक्षेण धूमधर्मणोर्द्धगत्यादिना- ऽप्रत्यचो धूमधाऽग्निरनुमौयते तथा प्रत्यक्षेण गवा अप्रत्यक्षस्थ गवयम्य प्रतिपत्तिरित्यप्रत्यचार्थप्रतिपादकलादुपमानमनुमानमिति। नापरि- ज्ञानात् । न भवतोपमानलक्षणं यज्ञायि ॥ न चाप्रत्यचे गवये उपमानार्थ पश्यामः । श्रथ प्रत्यक्षे गवर्य के उपमानार्थः यासौ सञ्जासन्जिसम्बन्धप्रतिपत्तिः स उपमानार्थः । एवं नौपमानमागमो न प्रत्यवम् न ह्ययभागमात् प्रत्यवासायं गय इति भंप्रतिपद्यते । परार्थत्वाच्च परार्थ चोपानं भवति न हि यथा गौरेचं गवय इत्येतदागममन्तरेण सारूयमावपरिजानमुपमानम् । न धागममात्रं सारूप्यपरिचानमन्तरेणोपमानं भवितुमईति। न वमनुमानम् । तस्माद्यथा लिनलिङ्गिसम्बन्धस्यत्यनुयह मति लिङ्ग परामर्शोऽनुमानम्, नच प्रत्यक्षम्। तथागमाहितसंस्कारसम्बन्ध सत्य पेवं मारूप्यप्रत्यक्षमुपमानमिति ॥ मतिपत्तिभेदाच मानुमानमेवं भवति। यथा धूमस्तथा निरिति । अस्युपमाने यथा गौरेवं गवय इति। यत्र प्रतिपत्तिभेदस्त प्रमा शान्तरम् । यथा प्रत्यक्षादनुमानपूर्वानधिगमादुपमानं न भवती- स्यनेन प्रत्युक्तम् ॥ प्रथावमरमानः शब्दः परीक्ष्यते । कः पुनरय शब्दः । श्राशी- पदेशः गब्द इत्युतम् । तस्यापो न शब्दः प्रमाणं मत्यप्यप्रभिद्धेः । पामा विद्यमानोऽप्ययं शब्दोऽश्रयमाणो न प्रतिपत्तिहेतुः प्रति पत्तिकेत प्रमाणमिति। विषयाभावाचन विषयः गन्दयाम्ति । न पाविषयं प्रमाणमिति अविज्ञानात्मक- प्रत्यवानुमानयतिरेको ·हितोयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २६१. वाच न प्रमाणम्, यद्यत्प्रमाणं तत् तद्विजानात्मकं यथा प्रत्यक्षम्, अविज्ञानात्मकं च न प्रमाणं घटादिवदेव वायकरणप्रत्यक्षत्वाच्च घटादिवदेव न प्रमाणम्, पात्मन्यसमवायात् । न घटादिवदेव प्रमाणम्, आकाशगुणत्वात् सण्यावन्न प्रमाणं यत् तावत् सत्यप्य- प्रमितेरिति । तबासिद्धत्वात् । न हि कदाचिच्च उपलभ्यमानोऽप्र- माणं भवत्यनुपलभ्यमानो न भवतीति नासौ प्रमाणम्। प्रमाणं हि नाम येन प्रमीयते कदा च तेन प्रमीयते यदोपलभ्यते। यत् पुनरेतद्दिषयाभावादिति क एवमाइ प्रत्यक्षानुमानव्यतिरेको विषयो नास्तीत्यमिद्धो हेतुः यथा प्रत्यक्षादिभ्यो भेदस्तथोक्रम्। यत्पुनरेतदविज्ञानात्मकत्वाद् वाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात् श्रात्मन्यममवा- याचेति तनानेकान्तात् प्रदीपवत् प्रदीपवत् सर्वमस्ति प्रमाणं च प्रदीपः प्रत्यचाङ्गलादित्युनम्() । तस्मादनकान्तिकलादहेतुरतो यत् पुनरेतदाकाशगुणत्वादयमप्यनैकान्तिक एव । यथाका यत् परिमाणं तन्महत्प्रत्ययकत्वात् प्रमाण भवति तस्मादाकामगुणत्वा- दित्ययमतः । अनुमानं शब्दः रसत्यपेवत्वात् यस्य स्मृत्यपेचित्वं तदनुमान सत्यपेक्षश्च शब्दोऽर्थप्रत्यायने तस्मादनुमानम् चिकाल- विषयत्वाच चिकालविषयमनुमानम् तथा च शब्दस्तस्मादनु- मानम् । अन्वयव्यतिरेकोपपत्तेश्च यदन्वयव्यतिरेकि तदनुमानम्, यथा धूमविशेषदर्शनमग्निमत्प्रतीतो तथा च शब्दोवयव्यतिरेका- भ्यामेवार्थ प्रतिपादयति तस्मादनुमानम् ।। (१) प्रत्युक्तम् । -पा० १०॥

·२६२ न्यायवार्तिक शब्दोऽनुमानमर्थस्यानुपलब्धेरनुमेयत्वात् ॥४७॥ इतश्चानुमानं शब्दोऽर्थस्थानुपलब्धेः । प्रत्यक्षेणानुपलभ्यमानार्थ- विषयत्वादिति सूत्रार्थः॥ उपलब्धरहित्तित्वात् ॥४८॥ इतवानुमानमुपलब्धेरदिप्रवृत्तिवात् । प्रामाणान्तरभावे उपल- धितो भेदो दृष्टः यथा प्रत्यक्षेऽनुमाने च। अन्यथा हि प्रत्यचे उपलचिरन्यथानुमाने न लेवं गन्दे इति । तस्मान प्रमाणान्तरम् । सम्वन्धाच्च ॥ ४६॥ मम्बन्धाच । मम्बद्धार्थप्रतिपादकबाचेति सूचार्थः भम्बद्धार्थ- प्रतिपादकमनुमान तथा च शब्द इति। यत्तावत् सत्यपेंच- लादनुमानं भब्द इति तन्नानेकान्तात् । अनुमानेऽपि रमत्यये. चिलमस्ति यथा संग्मये यथा तर्क यथोपमान इति। एतेन त्रिकालविषयत्वं प्रत्युक्तम् । यत् पुनरेतदन्वयव्यतिरेकोपपत्तेरिति । अन्वयव्यतिरेकोपपत्तिः प्रत्यऽपि । यथा यत्र घटस्तत्र घटना- नम् । यत्र नास्ति तत्र तदभाव इति। यत् पुनरेतदनुपसभ्य- मानाविषयत्वादिति मत्यम अनुपलभ्यमानार्थविषयमनुमान न पुनः खर्गापूर्वदेवताद्यपेचनौकिकस्य प्रत्यवमनुमान वा अपित प्राप्नोपदेशमामाच्छन्दादर्थे मंप्रत्ययः ।। याप्तीपदेशसामर्थ्याचब्दार्थसम्मत्ययः ॥ ५० ॥ म अर्थ मन्दमात्रात् स्वगांदीन् प्रतिपद्यते । किंतु पुरुष- ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २६३. विशेषाभिहितवेन प्रमाणत्वं प्रतिपद्य तथाभूताचब्दात् स्वर्गादि प्रतिपद्यते न चैवमनुमाने तस्मानानुमानं शब्द इति । एवं चोलिखिता प्रतिपत्तिः शब्दान्नानुमानादिति । एतेनादिप्रवृत्तित्वं व्याख्यातम् । यत् पुनरेतत् सम्बन्धाच्चेति। अस्ति शब्दार्थयोः सम्बन्धोनुजातोऽस्ति च प्रतिषिद्धः वाच्यवाचकभावलक्षण: सम्बन्धी- ऽनुजातः। अस्य शब्दस्यायमर्था वाच्य इति । यः पुनरयं स्वाभा- विकः शब्दार्थयोः मम्वन्ध इति कैथिदभ्युपगम्यते स प्रतिषिद्ध इति न स्वाभाविकः शब्दार्थयोः सम्बन्धोऽस्ति कथम् ॥ प्रमाणतोऽनुपलव्यः ॥५१॥ प्रमाणतोऽनुपलब्धेः । तत्र प्रत्यक्षेण तावच्छब्दार्थस्यानुपलब्धि- रतीन्द्रियविषयत्वात् । यस्माच्छब्दस्यातीन्द्रियोऽप्यर्थी विषयम्तस्मान्न प्रत्यक्षेणोपलब्धिरिति । अनुमानेनोपलप्स्यत इति चेत् नानुमानेन विकम्पानुपपत्तेः । शब्दो वार्थदेशमुपमम्पद्यतेऽर्थी वा शब्ददेशम् उभयं वा न तावदर्थ. शब्ददेशमुपमम्पद्यते ॥ पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धेश्च(२) सम्बन्धाभावः॥५२॥ पूरणप्रदाहपाटनानुपलब्धे । श्रास्यैकदेशस्यानकरणोच्चारणयः शब्द इति। अन्नाग्यमिशब्दोच्चारणे पूरणप्रदाहपाटनानि र रन् । मूर्तिमान् पदार्थी मोदकादिर्गवादिवदागच्छत्रुपलभ्येत । ततश्य लोकव्यवहार उच्छिद्येत। अथ गन्दोऽान्तिकमुपमपद्यते तस्या- (१) न्यायसूचीनियन्ये एवमिद् न दृश्यते । (२) पूरणदारपाटनानुपपत्तेय-इनिष्टको ।

·नायवार्तिके प्यनुपपत्तिघातात् । नित्य' शब्दः मन्तानवृत्त्या चागच्छतौति व्याहतम् । अथ न गच्छत्यर्थदेश एव भवतीति नित्यय भवतीति वेवानिरत्तो याघात: स्थानकरणप्रयत्नासम्भवाचार्थदेशे न भवति । अथ न गच्छति न भवति तत्र व्यज्यते एको वितत्यावस्थित इति चेन् न भर्थािपनधिप्रसङ्गात् । यदि मशब्दा एव वितत्यावस्थि- नाश्च स्थानकरणादिनिमित्तमन्निधाने व्यञ्यन्त इति मन्यसे सर्वार्था- नामुपलधिः प्राप्ता यदेकस्य शब्दस्य व्यञ्जकं तच्छब्दान्तराणामपौति । वितत्यावस्थितय शब्दो व्यक इति स्वविषयं व्याप्यावस्याने भति यत्र कंचनावस्थितानां गोगन्दोभिव्यको ककुदादिमदर्थप्रत्यायनं स्थान यथा सामान्य स्खविषयं व्याप्यावस्थित सच मर्वचोपलभ्यते तथा शब्दोऽपि खविषय याप्यावस्थित इति नियमो भविश्यति । न युसेवं भवितुम्, मामान्यस्याश्रयोपलब्धियक्तिहेतुः न च पुनः गब्दम्याययोपलधिरस्ति न च वाच्ये वृत्तिस्तममादसमो दृष्टान्तः यदि च वाचार्थवृत्तिः शब्दः स्यात् वायोपलब्धावशतसमयेनापि भतिपात यथा मामान्यमकृतममयोऽपि प्रतिपद्यत इति। तस्मा- धानुमानादपि प्रतिपद्यते। इतय खालयादन्येनापि न सम्बन्धी जान्दा गुणवात् अन्येन गवादिना मब्द प्रति समवायोऽपि नास्ति भन्दम्याकागतिलान् । नामि गन्दार्थयोरेकार्थममवायः तान्या- भेकम्यानारम्भात् । अपमानात् प्रतिपस्यत इति न उपमानस्यापि भाय विषयः । श्रागमात् प्रतिपस्यन इति म एवाच विधार्यते किं गम्दा मम्पद्धावाहोखिदमम्बद्धाविनि। यदिदं भवताभिधीयते (रपिच-पा. 15.1 ·हितीयेऽध्याये प्रथममाशिकम् । २६५ स्मत्याद्यपेचत्वादनुमानमाधादनुमानं शब्द इति । तस्मादेव नानु- मानं न हि तेनैव तस्य साधर्म्यमिति । अथ स्मृत्यादिसाधा- च्छब्दानुमानयोरेकत्वमेवं तीकं प्रमाणं प्राप्नोति । अस्ति ह्यर्थ- परिच्छेदकत्वं सर्वप्रमाणानां साधर्म्यमिति । भवत्वेकं प्रमाणं किनी बाध्यत इति । कथं न बाध्यत इति। यदभौटं तनिवर्तते । किम- भौटं प्रत्यवानुमाने भिन्ने इति। श्रथ मामान्यमाश्रित्याभेदो देग्यते तदोपेक्षया वर्तितव्यम्, सामान्यमाश्रित्याभेदो विशेषमाश्रित्य भेद इति न किञ्चिदाधितम्। न चानुमानं शब्दः स्वपरात्ममत्यायक- वात् । यत् खपरात्मप्रत्यायक तदनुमानम् न भवति यथा प्रदीपः प्रदीपो येनापि क्रियते तस्याप्युपलब्धिसाधनं भवति अन्य- स्थापि शब्दोऽप्येवं तस्मानानुमानमिति । शब्दार्थव्यवस्थानादप्रतिषेधः ॥ ५३ ॥ मन्दार्थव्यवस्थानदर्शनादप्रतिषेधः । यदि शब्दार्थावसम्बद्धौ स्थाताम, शब्दार्थप्रत्ययव्यवस्था न स्यात् । शब्दः सम्बद्धोऽर्थ प्रति- पादयति प्रत्ययनियमहेतुत्वात् प्रदीपवत् । य' प्रत्ययनियमहेतुः स मम्बद्धोऽर्थप्रत्यायको दृष्टः यथा प्रदीपः । शब्दचैवंधौ तस्मा- छन्दोऽपि सम्बद्धोऽर्थप्रत्यायक इति। यद्दा प्रत्ययः पनौकर्तव्यः सम्बद्धाभ्यां शब्दार्थाभ्यां वस्तुप्रत्ययो भवतीति नियमाव कुण्डलौति प्रत्ययवदिति ॥ न सायिकत्वाच्छन्दार्थसम्मत्ययस्य ॥ ५४॥ न मामयिकत्वाच्छब्दार्थप्रत्ययस्य । न सम्बन्धकारितं शब्दार्थ- ·4 न्यायवार्तिके व्यवस्थान कि तईि समयकारित के पुनरय समय । अभिधाना- भिधेयनियमनियोग समययुके) शब्दार्थव्यवस्था भवतीनि कश्चित सम्बन्धोनुज्ञात इति यद्यवोचाम इति । सेय शब्दार्थव्यवस्थान्य थापि भवतीत्य हेतु । श्रय च वाच्यवाचकभावलक्षण स्वाभाविकशब्दार्थसम्बन्धवादिनाप्यनुज्ञेय । न हि स्वाभाविकसम्ब- न्धवादिनोऽनुपयुक्त शब्दार्थसम्बन्धस्य शब्दायहण दिशेषप्रत्ययो भवति। स पुन समय कुत प्रत्येत पदज्ञानालोकतश्चेति तदिद शास्त्र शब्दम्याविलोपार्थ प्रणीत कतय समयो बोद्धय मायादौं- स्तेषु तेभ्यर्थेषु तास्तान प्रयुज्यमानानुपलभ्य मोऽपि तथैव प्रिचितम्तानेव शर प्रयुके न पुनरेन लिपिमिव कथित शिवयती जाति त् ५५५ ॥ जातिविशेष न स्वाभाविक गन्दार्थयो धम्बन्ध । यदि स्वाभाविक शब्द मम्बन्धोऽभविश्यश्च जातिविजेधे भदाव्यवायाऽभविष्यत् । अस्ति तु यथाकाम प्रयोगो जातिविभे यथाकाम प्रयोगो दृष्ट न तु स्वाभाविकेम सम्बद्धाना व्यभिचारो दृष्ट न हि प्रदीपोस्माकमन्यथा प्रकामयत्यन्यथा भातिविष इति। नातिविशेषमन्देन पुनर्देशोऽभिधीयत इति । तमामाण्यमन्तव्याघातपुनरुक्तदापेभ्यः ॥ ५६ । नदप्रामाएमन्तवाघानपुमाकदीपेभ्य इति सूचम्। मदित्यधि- (Oमितपत पा १.। चा जातिविशेषे ·हितीयेऽध्याये प्रथममाडिकम् । शतशब्दाभिधानाच्छब्दविशेषाधिकारः यस्मात् प्राप्तमपि प्रकरणेन मन्दं तच्छन्देन पुनरभिधत्ते तज्ञापयति शब्दविशेष प्रतीयं चिन्ता न तु शब्दमात्रमन्यथैवं वक्तव्यम् । श्रप्रमाणं भब्दोऽनृतव्याघातपुन- रुकदोषेभ्य इति । अप्रामाण्यमर्थस्याप्रत्यायकत्वम्, अनृतत्वमन्यथा- र्थाभिधानम्, व्याघातः पदयोर्वाक्ययोर्वा महासम्भवः, पुनरुतं पूर्वा- भिहितत्वाभिधानम् । उदाहरणनि भाष्ये। तत्रानृतवे हेतुः फलादर्शनम्, अमिहोत्रं जुहुयादिति विधिवाक्यम्। अस्य व्याघातः फलामम्भवेन उदितानुदिते समयाथुषितातिषेधो न चान्यः कालो विद्यते यत्रामिहोत्र इवन स्यात् । उदितानुदितममया- ध्युषितवाक्यानां वा परस्परविरोधः प्रथमोत्तमयोस्विर भिधाने पुन- रुताम् । उदाहरणं भाष्ये । दृष्टान्तत्वेनैतानि वाक्यान्युपन्यस्य एक- कर्ट कत्वेन शेषवाक्यानामप्रमाणत्वमिति । श्रमिहोत्रादिवाक्यानां वा प्रमाणत्वप्रतिषेधो वैदिकलेन तदन्यवाक्यवत् पुनरुक्ताया पूर्वमुत्तर वा न वाक्यमेकेन प्रणीयमानत्वात् ॥ न कर्मकर्तृसाधनवंगुण्यात् ॥ ५७ ॥ न कर्मकर्टसाधनवैगुण्यात् । यत्तावदनृतत्वादप्रमाणानि वेद- वाक्यानि फलादर्शनादिति नदच सम्प्रधार्यम्। कि फलादर्शनं वेद- वाक्यानामप्रमाणत्वादाहो कर्मकर्टसाधनवैगुण्यादिति । वय तु घूम न कर्मक:माधनवैगुण्यादिति फलादर्शनात् तु कारणानाममामय्यं गम्यते इष्टः करणमाधनवादा विरोधः । न चेयमिष्टिमया साक्षात (१) प्रतीयमानत्वात्-पा१.।

·भमानमिति चेत् । अथ मन्यसे ममानमेतद्भवतोऽपि कि पिचो. २६ যাযাদি। पुत्रकारणवेनाभ्युपगम्यते अपि तु पितराविश्शा संप्रयुज्यमामौ पुर्व जनयत इति । तत्र न ज्ञायते किं पिचोरसागुण्यात् पुत्रजन्म न भवति श्रोहोखिदिष्टरसाहुण्यादिति । मन्त्राश्चेष्टिसाधनत्वेन प्रयुज्य- माना दृश्यङ्गं भवन्नि(१) तत्रापि न जायते किमिष्टिमन्त्राणा वैगुण्यान्न सम्पन्ना श्राहो दर्भन्धनादे.(२) कारणस्य वैगुण्यादिति । यथैव मन्त्राणां न्यूनाधिकभावे प्रयुज्यमानानामिष्टिर्न निर्वर्तते तथा दर्भमादेरपि माधनस्य वैगुण्यादिति । न केवलं माधनवैगुण्या- देवेटेरनभिनिवृत्तिस्तयेष्टेः साधयितुः कर्मणयामागुणमादित्युत्- सृज्येष्टिसम्पदम्(१) न केवलैवेटिः कारणमित्युतम् । तत्र पुत्र जन्मादर्शनेन न युक्तं मनुय्यधर्मणो वनुम् मन्त्राणामसामर्थ्यात पुत्त्रानुत्पत्तिरिति । उभयथा दृष्टत्वात् सन्देह इति चेत् न अन्य पेतहानेः। अथ मन्यसे विकारण पुत्रजन्म तवान्यतरकारणवेक- म्यात् पुत्रो न भवतीति कारणवैकल्यं गम्यते । तत्र यथैव पिचा- गुणान् पुत्रानुत्पत्तिस्तथा मन्त्राणामप्रमाणत्वादिति मन्दियते नाभ्युपेतहानेः। पूर्व भवताभ्यधायि वेदोऽप्रमाणमिति अधुनाभि- धीयते मन्दिग्धं प्रमाणत्वमित्येवं ब्रुवता पूर्वी वादस्यको भवति । गुप्मात् पुत्राजा वेदवाक्यानामप्रामाण्याचेति मन्दियते। नासाथ- मात् । न मयेतत् माध्यते वेदवाक्यानि प्रमाणमप्रमाणं वेति भाता तु माध्यते । तच मया भवतः माधनान्यतरवैकन्यात् पुत्रजन्मन (१) मनि- पा.15.1 (1) द नाश-पा...। (1) हिमपदम-पा. 13.1 ·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । भवतीति मन्दिग्धो हेतुरपदिश्यते नासहकारित्वानोपदेशो दारु- मन्थनवदिति । नेयमिष्टिः साक्षात्कारण पुत्रजन्मनोऽपदिश्यते अपि तु पुत्वकाम इष्टि कुर्गत इति । यथामिकामो दारुणे मनौयादिति उपदेशस्तत्र न कर्ट कर्मपणेवैगुण्धादग्निर्भवतीति नोप- देशवेयर्थ्य तथेहापौत्यदोष । मामय्ये फलसम्पत्तिदर्शनाच । यत्र समस्तानि कारणानि तर फलाभिनित्तिर्दृष्टेत्यदोषः । यच्छेद वाक्य तदप्रामाण्यमनतव्याघातपुनरुतदोषेभ्य इति । तदपि वेदस्य पचौकतत्वादव्यापकम् । अथ यान्येवधर्मकाणि वाक्यानि तानि पचौक्रियन्ते तेषु पक्षधर्माणा विशेषणवेनोपयुक्रत्वादप्रामाण्यप्रति- पादको हेतुर्वक्रव्य । अन्तत्वादप्रामाण्यमिति चेत् किमिदमनृतत्व नाम यद्यथाऽतथा तार्थाभिधान न वयमेव प्रतिज्ञार्थोऽप्रमाण- मिति । अनुतत्व वाऽमिद्धमित्ययुक्तमेतत् । यत् पुनरेतयाघात- दोपादिति।। अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवचनात् ॥५८॥ अभ्युपेत्य कालभेदे दोषवचनान्त्र व्याघात । अग्याधान एवायं नियमपरियह । उदिते होतयमनुदिते होतय समयाथुपिते होत- ध्यमिति। सोऽयमभ्युपेत्य काल यदातिकामति तदाभ्युपेतकाला- बिन्द्यते निन्दावचनेन व्याघात उभयप्रतिषेधानभिधानानेदमन्यथा यदि पुनरेतदुभयप्रतिषेधाभिधान स्यात् भवेदय प्रमङ्गो व्याघात: म पुनरेतानि प्रतिषेधवाक्यानि उदिते होतव्यमित्येवमादौनि तस्मादप्रमझोयमिति । अथ पुनरेतानि वाक्यानि होमविधे प्रति- ·न्यायवार्तिके कालविशेषविधा- षेधकानि स्युः तदोदितादिग्रहणं व्यर्थमेवं वक्तव्यम्। अग्निहोत्रं जुहुयादिति तन्त्र कर्तव्यमिति । एवं च संगतार्थता यथैतड्याख्या- तमेवं पूर्वोत्तरे वाक्ये सद्भते भवतः हवनमनद्य नादिति । एवमेतत्र पुनर्यथास्माभिर्व्याधातोऽभिधीयत इति निय- महेतुर्वक्रय इदमेवोदितादिवाक्य नियमहेतुः । कथमिति । इदं पुनर्वाक्य कामतो वा कल्येत अभिहितं वानूद्यत इति । अभि- हितानुवादो न्याय्यः । तत्र हि प्रमाणानामविभवादादिति न व्याघात इति यत्पुनरेतत् पुस्कदोषान्त्र पुनस्कदोषः ॥ अनुवादोपपत्तेश्च ॥ ५६ ॥ वाक्यविभागस्य चार्थग्रहणात् ॥ ६ ॥ अनुवादोपपत्तेः। पुनरुत नाम तस्यैवार्थस्यानगीकृत विशेषस्य सतः पुनर्वचनम्। अनुवादस्तु पुनः श्रुतिमामान्यादगौरतविशेषस्या- नुवादः। एवं मति यथो को न दोषः । उदाहरणं भाव्ये । पुल- कामेष्टिवाक्यानि प्रमा वेदैकदेशत्वात् भूमेरुवपनवाक्यवत् इतथ पदादिनियमात् दादममामाः संवत्सर इति वाक्यवत् । इतश्च कर्ट विशेषाभिहितलात् अमिहिमभ्य भेषजमिति वाक्यबत् ॥ समस्तानि वा वेदवाक्यानि पोहत्याभिधीयन्ते प्रमाण वेद- वाक्यानि अर्थविभागवत्त्वात् मन्वादिवाक्यवत् । यथा मन्वादि- वाक्यान्यर्थ विभागवन्ति अर्थविभागवत्त्वे मति प्रामापं तथा प वेदवाक्यान्यविभागवन्ति तस्मात् प्रमाणं विभागय त्रिविधी भवति ॥

·हितीयेऽध्याये प्रथममाह्निकम् । २०१ विध्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् ॥ ६ ॥ विद्यर्थवादानुवादवचनविनियोगात् । विधा खलु ब्राहाणा- वाक्यानि भवन्ति विधिवचनानि अनुवादवचनानि अर्थवादवच- नानि च ॥ विधिविधायकः ॥ ६॥ तत्र विधिविधायकः। यदाक्यं विधायक देश म विधिः । विधिस्तु नियोगोऽनुजा वा यदाक्यं विधत्ते दूद कुर्यादिति म नियोगः । अनुजा तु यत् कर्तारमनुजानाति नदनुज्ञावाक्यम, यथामिहोचवाक्यमेवैतत् साधनावाप्तिपूर्वकत्वमनुजानाति ॥ स्तुतिनिन्दा परकृतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः॥६३॥ स्ततिनिन्दा परकतिः पुराकल्प इत्यर्थवादः । एषामुदाहर- पानि भाये ॥ विधिविहितस्यानुवचनमनुवादः ॥ ६४ ॥ विधिविहितस्थानुवचनमनुवादः। वियर्थवचनं तथानुवादः । विधिविहितानुवचनं च पूर्वः शब्दानुवादः परोऽर्थानुवादो यथा पुनरुतं विविध शब्दपुनरुतमर्थपुनरुतं च शब्दपुनरुक्तमनित्यो नित्यो वेति । अर्थपुनरुक्रमनियो निरोधधर्मक इति । नानुवादपुनरुक्तयो विभेपः शब्दाभ्यासोपपत्तेः॥६५॥ नानुवादपुनरायोर्विशेष: गन्दाभ्यासोपपत्तेः । कोऽस्य सूच- ·न्यायवार्तिके । स्यार्थः । प्रतौतार्थशब्दाभ्यामोऽनुवादपुनरुक्तयोः मान्यम्, पुनरुतोऽपि मतौतार्थ: भब्दोऽभ्यस्थते । अनुवादेऽप्येवमतः प्रतीतार्थभन्दाभ्यामा- दुभयममाध्विति ॥ शोप्रतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेषः ॥ ६६ ॥ मौनतरगमनोपदेशवदभ्यासानाविशेष इति । यथा शौघं गम्य- नाम, भौघ्रतरं गम्यतामिति । वरया क्रियानिशयो गम्यते तथा नुवादलपणेनाप्यन्यायेन क्रियातिशयोऽभिधौथत इति। अस्य प्रयोगः। अर्थवाननुवादलक्षणोऽभ्यायः प्रत्ययविशेषे हेतुत्वात् गौवतरगमनौप- देभवदिति । अथ मौतमब्दाच्छौप्रतरभन्दः प्रयुज्यमानः प्रत्यय विशेषत्वान पुनरुक्रदोष न भवति । तथानुवादलसणोऽप्यन्याय प्रत्ययविशेष हेतुत्वान पुनरुक्कदोष लस्यत इति । कः पुनरमौ विरोधी भवनौनि वयस्तदुच्यते। आधे पचतशब्दप्रयोगे पाको निर्वर्त- भौय रति पनुः प्रत्ययो भवति दितीयात् तु पचतुशब्दादवधार- पामत्ययो भवति मयेव पन्तव्यमिति सातत्यप्रत्ययो वा भवति मतनं भया पक्षाध्यमिति अध्येषपाप्रत्ययो भवति श्राश मया पतव्यमिति । एवं श्रोतः । यथा च श्रोतस्तथा वारयेते एव प्रत्यया भवन्तौति । पुनरुके तन करिदिशेषो गम्यत इति महान विशेषः पुनरुका नुवादयोः । एवमन्योऽप्यनुवादस्य प्रयोगो वाक्ये योद्धय इति। कि पुनः प्रनिषेधहेतुखोद्धारादेव प्रमाएता वेदवाक्यानो सिद्धा ना कि कारणम् । न माधममनरेण मिद्धिरतोति कुतताई प्रमाशत फितन् प्रमाणम् अर्थविभागवायम् । 4 ·हितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २०३ मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवच्च तत्प्रामाण्य- माप्तप्रामाण्यात् ॥ ७॥ मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्यवञ्च तत्प्रामाण्यमानप्रामाण्यात् । चाब्दः पूर्वहेत्वनुकर्षणार्थः । यथा मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि पुरुषविशेषाभिहित- खात् प्रमाणं तथा वेदवाक्यानौति पुरुषविशेषाभिहितत्वं हेतः । किमायुर्वेदस्य प्रामाण्यं यत् तदायुर्वेदेनोपदिश्यते । इदं सत्वेष्टम- धिगच्छति इदं कृत्वानिष्ट जहाति तस्यानुष्टीयमानस्य तथाभा- वोऽविपर्ययः एतत् प्रामाण्यं किंकृतम् एतदानप्रामाण्यवतम् । किं पुनराप्तानां प्रमाणत्वम् साचाल्टातधर्मता य ते पदार्थमुपदिशन्ति स तैः मावाटतो भवतीति भूतदया च यस्मै चोपदिशन्ति तं प्रत्यनुकम्पा भवति यथार्थपरिज्ञानार्थ चिख्यापयिषा वास्य भवति(र)। एतेन विविधेन विशेषणेन विभिटी वक्ता प्राप्त तेन य उपदेशः क्रियते म प्रमाणमिति दृष्टवाक्याविमवादेन पाशेषानुमान शक्य दृष्टार्थ यथा वा ग्रामकामो यजेतेत्येवमादि तेन शेषानुमान प्रमा- णमिति(९) । लौकिकमपि वाक्यमनेनैव विप्रकारेण विशेषणेन(१) विशिष्टस्य वक्नु प्रमाण भवति । अस्य प्रयोग । प्रमाण वेदवाक्यामि वकृविशेषाभिहितलात् मन्वायुर्वेदवाक्यवदिति। एककर्षकत्वेन वा मन्त्रायुर्वेदवाक्यानि पचौहत्यालौकिकविषयप्रतिपादकत्वेन वैधर्म- (१) यदि भवति-पा.१०। (२) प्रमाणस्वमिति -पा. १ पु.॥ () विनषेय-पा. १ पु•| .

·न्यायवार्तिके हेतुर्वक्तव्यः । पौरुषेयत्वमसिद्ध नित्यत्वादिति चेत् । अथ भन्यो नित्यानि वेदवाक्यानि नित्यत्वाचैषां प्रामाण्य तस्मात् पौरुषेयलम- मिद्धम्। नासिद्धत्वात्। मिद्धे नित्यत्वे एतद्युक्तं तन न मिद्धमतो । युतमेतत् । यदि न नित्यानि कथं प्रमाणं प्रमेयातिपादकत्वात् प्रमाणं न नित्यत्वात् । केचित्तु ब्रुवते न किञ्चिनित्यं प्रमाणमस्तीति प्रमाणलादेवानित्यानौति। तत्तु न सम्यगिति पश्यामः नित्यमपि प्रभाष यथा मनः आत्मा च प्रमाणशब्दस्य समुदायवाचियात् । अयं खलु प्रमाण शब्दः समुदाये वर्तते नच नित्यमनित्यं चाने भमुदाथि प्रमाणस्थाङ्कासात् प्रमाणमित्युच्यते यथा प्रदीपः एवं च नित्यमपि प्रमाणमस्तीति । यदा च परमावादिनित्यमितरवस्तु माधकलेनोपादीयते तदा परमाखादेर्नित्यस्य प्रमाणभावात् प्रमा एखादनित्य इत्यनेकान्तो भवतीत्यनुत्तरमेतत् । नरमाधुक्रमवि- भागवत्यादनित्यत्वम् लौकिकवाक्यवदिति । यथार्थ विभागवन्ति लो- किकवाक्यानि तथा च वेदवाक्यानि नमात्र नित्यानौति। लौकि- कान्यपि नित्यानौति चेत्। श्रथ मन्यसे यान्यप्येतानि लौकिकवाक्यानि अर्थविभागवन्ति नान्यपि नित्यानौति अर्थविभागो न स्यात् योऽयमविभागो लौकिकवाक्ये च न स्थात् दृएं तु तान्यनित्या- मौति चेत् विशेषतर्वक्रव्यः तुल्ये चार्थविभागवत्वे तुन्चे चार्थ- प्रतिपादकले सौकिकान्यनित्यानि वैदिकानि नित्यानीति विशेष- हेतुर्वक्रय्यः । तस्य भानोप्यनित्यत्वे विशेषहेतुर्वक्तव्य इति । उकीर्थ- विभागवन हेतः इतर वर्णवत्तादपवन्ति लौकिकवाक्यानि अमि- त्यानि नया च वेदवाक्यानि तमात् नान्यष्यनित्यानि ततश मामा ।

·द्वितीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । । न्यविपवत्त्वे पति श्रोवग्राह्यत्वात् लौकिकवाक्यवत् । इतय पदव- चात् लौकिकवत् । दर्शनम्य परार्थत्वादिति चेत् । अथ मन्यसे दर्शनं परार्थ दर्शन गब्द उच्चारणार्थः उचारणं परप्रतिपादनार्थम् न हि कचिदात्ममतिपत्तये शब्दमुच्चारयति । यदि चायं नित्यो भवति गन्दादर्थप्रत्ययो युनः । प्रथानित्य उत्पनः प्रध्वंमौ ततोऽन्यः श्रोतः नित्यमपूर्वः श्रोचविषय इति । न चापूर्वश्रवणात् प्रतिपत्तियुमा । म हि नारिकेलद्दीपवासिमोऽममिद्भगोश्रवणान् ककुदादिमदर्थ- प्रतिपत्तिर्भवति । तथा चानित्यवादिनः सर्व सम्दाः तथा तम्मा- दम्यापि गदात् प्रत्ययनियमो न प्राप्त इति । नानेकान्तात् । क्षण- विध्वंभियु प्रदीपादिपु अपूर्वस्य प्रत्यायनं दृष्टमिति । नोदाहरणवेध- ात् प्रदीपोनाख्यातः प्रकाशनौयार्थसम्बन्धात् प्रकाशनौयार्थसम्प्र- तिपतिं करोति न पुनरनाख्यातः शब्द इति । क एवमाहाख्यातः गान्दः प्रतिपादयति मम्बन्धस्यादानादाण्यानमनुपपन्नम् । उमेत- द्यथा न गब्दार्थयोः प्राप्तिलक्षण: मम्बन्धोऽस्तौति वायवाचफलक्षणास्तु पौरुषेयः मम्बन्धः मच इतक इति । म च ममारानादिलान लोकतोऽवगम्यते । घेत संभारमादिमन्तं वर्णयनित एवमुपा- लन्याः । अथ योऽयमभिप्लापो नित्या वर्णा इति म कथं मम्प्रदाय- स्थाविश्वेदात् तान्येव वेदवाक्यानि मघन्तर चतुर्वर्गः सम्प्रदायाभ्या- माविच्छेदेन प्रवर्तन्ते तदपेक्षया लौकिकाः मन्दा म प्रयुज्यन्ते नित्या घेदा इति । यथा नित्याः पर्वताः मरित इति सन्मयादि- घाक्येषु समानम्। कुन एवं सम्प्रदायाविच्छेदात् नित्य न पुनर्नित्यवादेव अनित्यत्तोकप्रमाणविघातात् पानि मयानित्यवे ·२०६ न्यायवार्तिके प्रमाणान्युपन्यस्तानि नानि न विहन्यन्ते तेषामविघातादनित्यले भति सम्प्रदायाविच्छदो नित्योपचार इति ॥ इति-बौद्योतकरे न्यायवार्तिके द्वितीयस्याथ्या- यस्याद्यमाहिकम्। अथ द्वितीयमाह्निकम् । न चतुष्टमैतिह्यार्थापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् ॥१॥ प्रत्यवानुमानोपमानभन्दाः प्रमाणानौति सूत्रम्। तस्याक्षेपः न चतुष्दमैतिनापत्तिसम्भवाभावप्रामाण्यात् । अस्थार्थ: अयथा- ऽयं प्रमाणोद्देय इति । न चत्वार्यव प्रमाणनि ऐतिह्यापत्तिसम्भ- वाभावा अपि प्रमाणनौति । संशयव्युदामार्थ वा ऐनियादय उप- दिग्य प्रतिषिध्यन्ते प्रत्यक्षादौनि च प्रमाणानि ऐतियादौनि चेनि मन्यन्ते तत्र श्रोतः मंगयः स्यात् किं विद्यमाना ऐतियादयो नोका अयोऽविद्यमाना इति विधिन्यूनतापरिहारार्थ वा प्रकरणम् । विद्यमानान्यतिवादीनि नोक्तानीति विधिवाक्यहीनं शन्दशास्त्र स्थात् दोपवतां दोषानभिधानात् दोषहीनं वा मास्वं स्यात् इत्यत उद्दिश्य निवत्स्यन्ते । दोषवन्त ऐतिह्यादय इत्यतो नाभिधीयन्त इनि । दोषस्तर्हि वक्तव्यः अथ दोषो नाभिधीयते दोषहीनं शास्त्र- मिति तत्परिहारार्थ प्रकरणमुपतिप्यते प्रत्यवादिध्वन्तर्भावप्रदर्भ- मार्थ वा ऐनिदादीनि प्रत्यचादिष्वन्तर्भावयता ये यत्रान्तर्भवन्ति 1 ·हितीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । २७७ । - तर तेषां प्रदर्शनार्थ प्रकरणमिति सिद्धत्वादनारम्भः न लयमर्थः चत्वार्यव प्रमाणानौत्यस्मिन्नेव विभागोद्देशसूचे सिद्ध इति मिद्ध- त्वात् पुनरनारम्भ इति । न। अवधारणप्रयोजनस्य एतय सिद्धेः येन न्यायेन चत्वार्यव प्रमाणानौत्येतदवस्याप्यते स न्याय इह प्रकरण वर्यत इति तस्मादारभ्यमेवेति । किमिदमैतिज़ नाम अनिर्दिष्ट- वतकं प्रवादपारम्पर्यमिति होचुदृद्धाः कथयन्तौति । अर्यादाप- तिरपत्तिः श्रापत्तिः प्राप्तिः प्रमङ्गः यस्मिन् वाक्ये विधीयमाना- दादन्योऽर्थ प्रापद्यते मार्थापत्तिः यथाऽमत्सु मेघेषु वृष्टिर्न भव- तौति किमत्रार्थादापद्यते सत्सु भवतीति । सम्भवो नामाविनाभाव- वर्त्तिनोऽर्थस्य ग्रहणदन्यसत्ताविज्ञानम् । यथा द्रोणस्य ग्रहणादा- ढकस्य सत्तेति । अभावः प्रत्यनौकस्य ग्रहणात् तद्विरोधिनी ग्रह- पाम् । यथा विधारके वाय्यभ्रमयोगे मति गुरुत्वप्रतिबन्धादपां पातः प्रतिषिद्धः तदपामपातेन विरोधिन वाय्वभ्रसंयोगं प्रतिपद्यते इति तान्येतान्यति ह्यादौनौति । एवम्भूतानीति लक्षणाभेदादेतेश्वेवान्त- र्भवन्ति न प्रथगुप्यन्ते । विषयाभावाच न प्रत्यचादिप्रमाणव्यति- रेकेण विषया ऐतिह्यादौनां सम्भवन्यतश्च न प्रमाणान्तराणि । अथ प्रयोजनभेदात् भिद्यन्त इति मन्यसे एवं तमुटत्वं निवर्तते यदप्य- भ्युपगतं प्रमाणाटवं तन्न वर्तते प्रयोजनभेदात् प्रमाणभेदमभ्युपग- छत इति । एककरणय प्रयोजनभेदो दृष्ट इत्यनेकान्तः । यथै चक्षुरनेकनौलादिभिन्नरूपग्रहणप्रयोजनमिति इन्द्रियानेकत्वं वा अथ प्रयोजनभेदाझेद सन्यमे एकमिन्द्रियसनेक पापोति । अथ विषयमामान्यत्यतिरेकादेकमिन्द्रियमयुकस्तईि प्रतिषेधो न चतु- ·न्यायवार्तिके मैनिह्यापन्तिमम्भवाभावप्रामाण्यादिति । यद्यप्येतानि प्रमाणानि किं तन्तर्भवन्तौति वक्रव्यम् अन्तर्भावप्रदर्शनार्थं सूचम् ॥ शब्द ऐतियानान्तरभावादनुमानेऽधापत्तिसम- वाभावानान्तरभावाचाप्रतिषेधः ॥२॥ शब्द ऐतिह्यानान्तरभावादनुमानेऽर्थापत्तिसम्भवाभावानन्ति- रभावाचाप्रतिषेधः । भब्द ऐतिह्यमन्तर्भवति समानलक्षणवान शब्दलक्षणमैतिवानिवर्तते मोऽयं भेदः मामान्येन संग्टहीतः । अनु- मानेऽपत्तिसम्भवाभावानामन्तर्भावः समानलक्षणत्वात् कथमर्था- पत्तिरनुमानेन संग्रहाते । योरेकतरप्रतिषेधस्य द्वितीयाभ्यनुजा- विषयत्वात् । यत्र यत्र दयोर्वस्तुनीरेकनरदम प्रतिषियते तत्र तत्र द्वितीयाम्यनुज्ञा दृष्टा यथा दिवा न मुझे इत्यभिधानाद्राचौ भुके इति गम्यते। एके तु ब्रुवते नेयमपत्तिर्दिवा न भुढे इति। अत्र किं ववधारणइयं दिवा न भुत एव दिवेव न भुझे इति चोभ- -यप्राप्तौ न वक्तव्यम् रात्रौ मुझे इति । एतत् तु न सम्यगसम्भ- वात् दिवा न भुत एव इत्ययमोऽसम्भवेन निराकृतः न कश्चि- दिवाभुक एव भुञ्जानोऽपि तावत्र भुत एव किं पुनरभुनान इति तस्मादसम्भवेमार्थस्य निराकृतत्वात् कालप्रतिषेधोऽनेन दिवा न भुङ्ग इति । अन्यथानर्थकं स्यात् क्रियान्तरनिहत्तेरसम्भवेन निरा- 'तत्वात् कालप्रतिषेधस्यानभ्युपगमात् अनर्थकं वाक्यम् भवत्वनर्थक किं नो बाध्यते यदभ्युपगतं तन्निवर्तते किं चाभ्युपगतम् क्रियान्तर- प्रतिषेधो यत्र कालप्रतिषेध रनि न चेदमनर्थकम् नमायोरेक- ·हिता !ऽध्याये द्वितीयमाइकम् । २०६। तरमतिषेधे द्वितीयाभ्यनुज्ञानादनुमानमेवार्थापत्तिः कतमदेवानु- मानं मामान्यतोदृष्टम् । एतेन सम्भवाभावौ व्याख्यातौ। सम्भवोऽनु- मानम् अभावोऽप्यनुमानमेव। तच वर्णितम् । अनयोरपि मामान्यतो- दृष्ट एवान्तर्भाव इति तदेवमन्तर्भावात् पृथगनुदेश इति मन्यसे तानि प्रमाणनि न तु प्रमाणान्नराणौत्युकम् तवार्थापत्तेः प्रमा- णभावाभ्यनुज्ञा नोपपद्यते ॥ श्रीपत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात् ॥३॥ तथाहि दयमापत्तिरप्रमाणमनैकान्तिकत्वात्। येयं भवतार्था- पत्तिः प्रमाणत्वेन प्रतिपाद्यते मा न प्रमाणमिति नार्थस्यैकदापि प्रतिपादिका । यथा मेघेश्वसत्सु वृष्टिर्न भवतीति अर्थादापवं मत्सु भवतीति मत्स्वप्येकदा न भवतीति अनैकान्तिको अपत्ति- मात्रस्य पक्षीकरणे निकान्तिकस्वमव्यापकम् यदि तावदापत्तिमा पचयमिततोपत्तेरनैकान्तिकत्वमणक्यम् । अथानेकान्तिको या मा पचौक्रियते तदाभ्युपगमो वयमपि मोनैकान्तिक्यप्रमाण- मिति(१) हेतश्च नास्ति हेतोः प्रतिज्ञा विशेषत्वात् यदनैकान्तिकं तद- प्रमाणमिति प्रतिज्ञा तत्र हेतुर्नास्ति न चायमर्थः माध्य इति हेत्वभावात् व्याघातथाभ्युपगमात् । यानैकान्तिक्यपत्तिः सा प्रमाणं न भवतीति ब्रुवता ऐकान्तिको सा प्रमाणमित्यभ्युपगतं भवति अनर्थकं घेदमभिधानम् यानेकानिक्यापतिः सा न प्रमाणमिति यामपि भवानपत्तिं मन्यते सापि नानकान्तिकौ ॥ अनर्थापत्तावापत्त्यभिमानात् ॥ ४ ॥ () ऐकान्तिको प्रमारमिनि-पा. १ पु.।

·२८. न्यायवात्तिके 1 अनपत्तावर्धापत्त्यभिमानात् । नेयमापत्तिरनैकान्तिको अर्थापत्तिय सत्सु मेघेषु दृष्धिर्भवतीति सेयमनैकान्तिको कथं न मत्सु भवत्येवेति अपि तु सत्सु भवतीति । यत्तु मत्सु मेघेषु टिन भवतीति कारणप्रतिबन्धोऽसौ न तदर्थापत्तेः प्रमेयम् किं त्वस्याः प्रमेयं कारणे सति कार्य भवनौति । सेयमनैकान्तिको कथं स्थात् यद्यसत्यपि कारणे कार्यमुत्पद्यते तत्तु न दृष्टमिति न कदाचि- दनैकान्तिकत्वम् ॥ प्रतिषेधाप्रामाण्यं चानकान्तिकत्वात् ॥५॥ प्रतिषेधामामाण्यं चानैकान्तिकत्वात् । योऽयं भवता प्रतिषेधः क्रियते श्रापत्ति प्रमाणम् अनेकान्तिकत्वात् । अयमप्यनेकान्तिकः मत्ताप्रतिषेधात् मानेन प्रतिषेधो नार्थापत्तेः सत्ता प्रतिषिध्यते कथं न सत्ताप्रतिषेधः यस्मादर्थापत्तेर्विशेषः प्रतिषिध्यते नापत्तिमात्र तेन भत्ताप्रतिषेधादनकान्तिको भवति । अथ मन्यसे न प्रतिषेधस्य सत्त्वं विषयः किं तु प्रमाणम् सोऽयं प्रतिषेधः स्वविषये प्रवर्तमानी नानकान्तिको भवितुमर्हतौति । अनैकान्तिको हि नाम म जेयो यः खविषयतज्जातीयान्यत्तिः न चानकान्तिकं प्रमाणमस्ति नस्मानानेकान्तिकः प्रतिषेध इति ॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम्॥६॥ नाभावप्रामाण्यं प्रमेयासिद्धेः ॥ ७॥ तत्प्रामाण्ये वा नार्थापत्यप्रामाण्यम् । यदि स्वविषयतत्मजाती- थान्यत्तिरनैकान्तिक इति मन्यसे अर्थापत्तिरपि तनिकान्तिको ·हिती येऽध्याये दितीयमाइकम् । २८१ । न भवति न ह्यसति कारणे कार्यमुत्पद्यमानं दृष्टमिति तदिदं सूत्रं व्याघानदेशनार्य यदुकं भवता खविषयादन्यत्र वर्तमानमनैकान्तिक भवति अर्थापत्तिथानकान्तिकौति व्याहतम् । प्रज्ञानं वा अर्थान- बुद्धैवानेकान्तिकव्यवहारेऽप्युच्यते अर्थापत्तिरप्रमाणमनेकान्तिकत्वा- दिति । तत्रोपेश्या वर्तितव्यम् नोन्मत्तवाक्यानि प्रतिसन्धेयानौति । नाभाव. प्रमाणं विषयाभावात् । यदविषयं तदप्रमाणम् यथा गोशब्दोश्वप्रतिपादने तथा चाभावस्तस्मादप्रमाणम्। कश्चैवमाहाभावः प्रमाणम् अपि त्वभावविषया प्रतिपत्तिः प्रमाणम् तथा प्रतीयत इति । कः पुनरस्या विषयोऽभाव इत्युक्तम् । तत्रानेकधाभिन्नप्रपञ्च- स्योदाहरणार्थ सूत्रम् ॥ নিনিনিনি। तत्प्रमेयसिद्धेः ॥८॥ लचितेष्वलक्षणलचितत्वादलहितानां तत्प्रमेयसिद्धः । चितानि · वामांस्थानयेति प्रयुक्तः उभयमग्निधौ येषु वाम: लक्षणानि न पश्यति तानि लक्षणाभावेनैव प्रतिपद्यते प्रेषणसम्पति- पत्त्योरेकविषयत्वात् प्रतिपद्य चानयति प्रतिपत्तिहेतच प्रमाणम् तस्मात् मियत्यभावस्य प्रमेयम् ॥ असत्यर्थे नाभाव इति चेन्नान्यलक्षणोपपत्तेः॥८॥ असत्यर्थं नाभाव इति चेत् । अथ मन्यसे यत्र यङ्गवति तय तस्थाभावो न चालचितेषु वाम.सु लक्षणनि भवन्ति तस्मान नत्र न भवन्तोति नापरिज्ञानात् न भवताम्मदभिप्रायोऽबोधि न बमो . 36 ·4, .वा.. यत्र अद्भवति तत्र तन भवतीति अपितु लचितानि वासांस्युपल- भमान इतराणि लक्षणाभाव विशिष्टानि प्रतिपद्यत इति । अथ- थार्थोऽयमुपालमा इत्यत उतार्थसूत्रम् नान्यलक्षणोपपत्तरिति ॥ तत्सिद्देरलक्षितेष हेतुः ॥ १० ॥ तमिद्धेरलचितेष्वहेतुः । यानि तानि लचितेषु वामःसु लक्षणा- नि तानि कस्यचिन्न मन्तौति यानि च पन्ति तेषामभावो व्याहतः । अत्रोक्तम् नापरिज्ञानादिति । अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ सूत्रम् ॥ न लक्षणाथस्थितापेक्षसिः॥ ११ ॥ न लक्षणावस्थितापेचसिद्धेः । न ब्रूमो थानि भवन्ति तेषां तत्रैवाभाष इति । अपि तु केषुचिल्लक्षणान्यवस्थितान्यवर येषु तानि न भवन्ति तानि लक्षणाभावेन प्रतिपद्यत इति ॥ प्रागुत्पतेरभावोपपत्तेश्च ॥ १२ ॥ विमर्श हेत्वनुयोगे च विमतिपत्तेः संशयः ॥१३ (२) प्रागुत्पत्तेरभावोपपत्तेः । श्रभावद्वैतं खलु भवति प्रागुत्पत्तर- विद्यमानता उर्ध्व च विनाशादविद्यमानतेति । तत्र सोऽयं विनाशा- भावो लक्षणानामलचितेषु वासासु सोऽनुपपनो नेतर इति । अस- त्यर्थ नामावस्तसिद्धेरलचितेवहेतु रिति उभे अप्येते छलसूचे कूल- स्योक्तमुत्तरं ज्ञात्वाऽज्ञात्वा वाऽसम्बन्धमज्ञानं वेति तस्मादप्रयोज्यं छलमिति । श्राप्तोपदेशः शब्द इति प्रमाणभावे विशेषणं अयता नानामकारः शब्द इति ज्ञाप्यते कथं नामति भेद विशेषणमर्थवत् (1) विश्वनाथपचाननमते नेदं सूत्र किनो भाष्यस्थवाक्यम् । न्यायसूचीमन्ये तु "जयादशमि मुले" प्रमाणचतुपकरणमित्त किन्विद सूत्र न इम्यवे तब । सुवादि पनन्ने।

·द्वितीयेऽध्याये दितीयमाहिकम् । न चानर्थक विशेषणं युक्तमिति । युती नानाभूतः शब्दो विशेषण- सामर्थ्यादिति तस्मिन् मामान्येन विचारो नित्योऽनित्यो वा विचारः परौचा ॥ विमर्ष हेलनुयोगे च विप्रतिपत्तेः मंशयः । विप्रतिपत्तिशब्द- स्योकोऽर्थः । तत्राकाशगुणः शब्दः महत्त्ववदभिव्यकिधर्मेत्येके । एके तावद्रुवते नित्यः शब्द इति अविनश्यदाधारैकद्रव्याकाशगुणत्वात् यदविनश्यदाधारैकद्रव्यमाकाशगुणश्च तन्नित्यं दृष्टम्, यथाकाश- महत्त्वम्, तथा शब्दस्तस्मानित्य इति। मोऽय नित्य. सन्निभिव्यक्ति- धर्मा तस्याभिव्यनकाः मयोगविभागनादा इति । गन्धादिसह- वृत्तिद्रव्येषु मन्निविष्टो गन्धादिवदास्थितोऽभिव्यक्तिधर्मत्यपरे । अपरे पुनर्बुवते गन्धादिभिः सह मन्त्रिविष्टः शब्दो गन्धादिवदेवाभिव्यज्यते तस्याभिव्यञ्जका भूत विशेषाभिघाता इति। आकाशगुणः शब्दः उत्पत्तिनिरोधधर्मेति चान्ये । अन्ये पुनर्वर्णयन्ति अनित्यः शब्द आकाशगुण उत्पत्तिनिरोधधर्मक इति । महाभूतमंक्षोभजः शब्दो- नाश्रित उत्पत्तिनिरोधधर्मति चापरे । अतः संशयः किमच तत्त्वमिति । अनित्य इत्येतत् तत्त्वम्, किमिदमनित्यत्वं नाम यतोऽनित्य इति भवति । किं पुनः प्राक्पध्वंसाभावावित्येके। एके तावदर्णयन्ति यम्य प्राक्प्रध्वंमाभावौ स्तस्तदनित्यमिति । नासम्य- न्धात् न हि प्राकमध्वंसाभावाभ्यां भाव' मम्वड्यात इति । अनुत्पन्न- विमिष्टयोश्च प्रमगात् । यदि च प्राक्प्रध्वंमाभावावनित्यतेति मन्यसे अनुत्पन्ने वस्तुनि प्रागभावोऽस्ति ऊर्ध्वं च वस्तुनः प्रध्वंसाभावोऽस्ति इत्यमति प्राक्प्रध्वंमाभावेऽनिमित्ततोऽनित्यप्रत्ययः स्यात् । अनि- ·२७४ न्यायवासिक त्यस्य भावोऽनित्यनेति प्राक्प्रध्वमाभाषयोरभावत्वाझावगम्देनामभि. धानम् । अनित्य नाम यस्य नास्यत्यन्त भाव तस्यानित्यस्य यो भाव साऽनित्यता प्रामध्यमाभावौ च भावप्रतिषेधौ न चाभावी भावाभिधानेन वक्त युक्तौ तस्मान प्राकमध्यमाभावावनित्यतेति । षध्यर्थश्च नास्ति तस्य भावस्त्यालाविति तस्येति धर्म्यपदिश्यते भाव रति धर्मिणो धर्म न पाभावो धर्म न च धर्मकाले तच्छन्दवाच्यो धर्मों विद्यते न चाविद्यमानस्य षष्ट्या योग इति । अथ यद्भवति तपाड्न भवति ऊध्वं च न प्रभवतीति मन्यसे । एवमपि न किञ्चित् प्रतिषिद्धम्, वयमपि ब्रूम यत् माडन भवति तदूर्व न भवतीति। षष्ट्यर्थस्तु पूर्वधनास्ति घटस्य प्रागभावो घटस्य मध्वमा- भाव इति । एतत् कथम्, नाच पध्या सम्बन्धोऽभिधीयते अपि तु प्रागिद वस्तु नामौत् पश्चाजानमित्यर्थ । ऊर्ध्व च विनामा- दिद वस्तु न भविष्यतीति अनित्यमित्युच्यते तस्य च भावोऽनित्य- नेति । वर्तमाने चाऽसम्भवात् । यदि प्राक्प्रध्वमाभावावनित्यतेति मन्यसे वर्तमाने वस्तुनि न पागभावो न प्रध्वाभाव इति अनित्य इत्यभिलापो न स्यात् । पाचकादिशब्दवदिति चेत् । अथ मन्यो यथामौ पाचकादिशब्दास्त्रिकालविषयास्तथायमनित्यशब्दस्विकाल- विषयो भविष्यतीनि । न स्थलस्त्रिकालविषयत्वात् स्थूल प्रयोग चिकालविषयो दृष्ट पाचको भवति पाचको भविष्यतीति पाचको- ऽभूदिति। प्रत्ययस्विकालविषयत्वमिति चेत् । अथ मन्यमे प्रत्ययो- ऽपि निकालविषयवमिति नच नादर्शनात् न यसत्यनित्ये अनित्य रति प्रयोग पग्माम । तस्मात् प्रत्ययस्विकालविषयलमयुक्तमिनि ।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । २५. श्रतो न प्रागभावप्रध्यमाभावावनित्यतेनि। विना हेतुभाव इत्यन्ये । अन्ये पुनर्बुवते विनागडेतोरस्तित्वमनित्यतेति। एतत्तु न युक्तममति भावात् प्राविनाश हेतुभावात् अनित्यप्रत्ययो दृष्टः । अनुपजात- कपालविभागेषु घटादिषु यदि विनाश हेतुभावोऽनित्यता स्थादर्त- मानेषु घटादिषु न स्यात् न यमति ज्वरे ज्वरितप्रत्ययो दुष्टः विनाश हेतुभावाच विनामहेतरस्तौति युक्त' प्रत्ययो नानित्य इति । न हि गोवादश्वप्रत्ययो भवतीति। अथ मन्यसे यस्य विनामहेतु- रस्ति तदिनाशवत् यद्यदिनाभवत् तदनित्यमिति । एतदपि न बुद्यामहे यस्य विनाशे हेतरस्ति तदिनाशवदिति किन्तु यस्य विनाश हेतुरस्ति नदिनागहेतमदिति युक्र वनुम् न चान्येन योगा- दन्यनिमित्तः प्रत्ययो युक्त न हि दण्ड्योगात् कुण्डलौति भवति। विनाशवछरौरमितिप्रयोगदर्शनादियुक्तमिति चेत् । अथ मन्यसे विमाभवच्छरौरमिति दृष्ट. प्रयोगो न चामति सम्बन्धे प्रयोगो भवितुमईति । न मतपोऽसत्त्वे ऽदर्शनात् । नाय मतप् क्वचिदमति दृष्टो न यमता कुण्डलेन कुण्डलौति भवति न चामता विनाशेन सम्बन्धोऽस्ति तदिनाभवच्छरौरमित्ययुक्त प्रयोग । दृष्ट इति चेत् । अथ मन्यसे दृष्टोऽय प्रयोगो विनाश्येतच्छरौरमध्रुवा ते विषया इति नोपचारात् विनाशोत्युपचारेण प्रयोग: विनाशो यस्यावश्यतया भविष्यति अध्रुवा विषया इत्यनित्यतेवोच्यते तस्मान विनामहेतु- भावोऽनित्यता । उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्य अत्यन्ततिरोभावोऽनित्यते- त्यन्ये । अन्ये पुनरनित्यताशब्दार्थमन्यथा वर्णयन्ति यदुपलब्धि- लक्षण प्राप्तं वस्तु तेनैवात्मनात्यन्तं नोपलभ्यते तिरोभूत तदनित्य- .

·न्यायवार्तिके. मित्यु यते । एतत्तु शून्यमभिधानम्, उपलब्धिलक्षण प्राप्तमत्यम्नति- रोभूतं नोपलभ्यत इति ब्रुवाण: निद्धान्तं बाधते । न हि फिश्चि- इस्वत्पन्नं नोपलभ्यत इति सिद्धान्तः । अनुपजातविशेषस्य च वस्तु- नस्तिरोभावो न युक्त इत्यनेकधा वर्णितम् । तस्मादियमनित्यता न युका। ये पुनर्वर्णयन्ति स एव भावोऽभूत्वा भवन् भूत्वा धाभवन्त्र- नित्य इत्युच्यते सा चावस्या भावप्रत्ययेनानित्यतेत्यभिधीयते । एतत् तुन युक्रम, स्वार्थ भावप्रत्ययस्थादर्शनात् न हि कथित् खार्थे भाव- प्रत्ययो दृष्टः। विनयादौत्यादिवदिति चेत् न अनभ्युपगमात् । ननु च विनयादिभ्यष्ठ गिति स्वार्थे प्रत्ययो दृष्टः विनय एव वैनथिक- मिति नानभ्युपगमात् । नायं स्वार्थ प्रत्ययोऽपि तु विनयेन योगो वैनयिकमित्युच्यते एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । अनुपलभ्यमानभेदानाम- प्यनुमानतो भेदोऽनुमेयः। याँश्चापि भवाननुपलभ्यमानभेदान् प्रत्य- यान् स्वार्थ मन्यते तेष्वप्यनुमानतो भेदोऽनुमेयः किमनुमानं षष्ठ्या भेदविषयवे भर्वा षठी भेदविषये दृष्टेति यथा चानान्तरे षष्ठी नास्ति तथोक्तं गुणगुणिभाववाद इति । तत्किमिदानौमनित्यतेत्ययं गन्दोऽनभिधेय एव नानभिधेयः अवश्यपेक्षानपेक्षाभेदात् मत्तैवो- भयथा योभयान्तपरिच्छिववस्तुसत्ता माऽनित्यतेति । या भया- न्तानवच्छिन्नवस्तुसत्ता मा नित्यता। यथा समवाय एकः सन् कार्यण विशिष्यमाण: कारणमभिधीयते कारणेन विशिष्यमाण: कार्यमिति च कथमिति कारणमित्ययं प्रत्ययो नानिमित्तकः कदाचिद्भावात् न च वस्तुनिमित्तोऽवस्तु प्रत्यय: व्यतिरेकित्वात् न घ मत्तातो वैलक्षण्यात् सत्तातः मदिति स्यात् अयं तु सत्ताप्रत्य- ·दितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । २८७ यादिलक्षणस्तम्मान सत्तातः दूहविशेषणनिमित्तत्वाच्च सम्बन्धनिमित्त दह तन्तुपु पट इत्याधारविशिष्टः प्रत्यय उपजायते न चामति सम्बन्धे दूहप्रत्ययेन शक्यं भवितुम् यतोऽयमिहप्रत्ययः स समवायः कार्यममवाये सति कारणमित्यभिधीयते यस्य गुणस्य योगाद्यस्मिन्नर्थ शब्दनिवेशस्तदभिधाने लतलो कार्यसमवायस्य भावादेतद्भवतीति कार्यममवायः कारणत्वम् । एतेन कार्यत्वं व्याख्यातम् । कार्यात्म- लाभहेतुः समवायः कारणविशिष्टः कार्यत्वं यथा समवायः एवं मत्ताप्येका मती उभयान्तपरिच्छिन्नवस्तुमम्वन्धित्वेनानित्यतेत्युच्यते विपर्ययानित्य तेति । एतयाऽनित्यतया योगादनित्यः शब्द इति । आदिमत्त्वादैन्द्रियकत्वात् कृतकवदुपचाराच्च ॥१४॥ आदिमत्त्वादादिः योनिः कारणमिति। कारणवत्त्वादनित्य इति सूचार्थः। किं पुनरिदं कारणवत्त्वं नाम निमित्तकारण- भेदानुविधानमुत्पत्तिधर्मकत्वं तदभिव्ययेषु नास्ति । न हि किञ्चि- दभिव्यज्यमानं निमित्तकारणभेदानुविधायि दृष्टमिति । संयोग- विभागानन्तरमुपलब्धेः सन्देह इति चेत् । अथ मन्यसे संयोगविभागा- नन्तरमुपलभ्यते शब्दः मा च तदनन्तरोपलब्धिय॑ज्यमानस्यापि युका अतः मन्देहः किमयं संयोगविभागाभ्यां व्यज्यते श्रथ क्रियत इति। न व्यज्यते ऐन्द्रियकत्वात् किमिदमैन्द्रियकत्वम्, इन्द्रियात्यामत्ति- ग्राह्यम् ऐन्द्रियकमिति ततः किं यदौन्द्रियप्रत्यासत्तियाझ ऐन्द्रि- चकम्ततो न व्यज्यते । न हि व्ययमानस्येन्द्रियेण प्रत्यासत्तियुक्ता कथ- मिति न श्रीवं तावच्छन्ददेशमुपगच्छति अमूर्तवात् यदमूर्त तनि:- (१) नकादुपधाराचेनि विश्वनाथसम्मन. पाठः ।

·तकी क्रिय यथा रूपादि अमूर्त साकाश नमावि क्रियमिति ! किया- कारणगुणसमवायाद कियावत्त्वमिति चेत् । श्रथ मन्यसे यत्र क्रिया- कारण गुणो वर्तने नत् क्रियावदृष्ट यथा लोठम् तथा चाकाम तमा- देनदापि क्रियावदिति । मानेकान्तात् । क्रियाकारण च गुण श्रात्मनि न क्रियावानात्मा इत्यनेकान्त विद्यमानस्थापि न क्रिया- हेतुत्व " महत्परिमाणप्रतिबन्धात् विद्यमानोप्याकाभिघातो न कियाहेत महत्परिमाणप्रतिबन्धात् । यदाकामे महत्त्व तेनैकार्थ- समवेतेन तहत्तिरभिघात प्रतिवध्यत इति यथा लोष्ठगुरुत्वम् तदे- कार्यवृत्तिना सयोगेनेति सयोगप्रतिबन्धान गुरुत्वस्य सापेक्षव- प्रमग इति चेत् । श्रथ मन्यसे यदि मयोगेन प्रतिबध्यमान गुरुत्व न क्रियामारभते तत्प्रतिबन्धापगमापेक्षमारभत रति । नन्वेव गुरुत्व सापेन क्रियाकारणमिति प्राप्तम् । एव च भास्तव्याधात निरपेक्ष गुरुत्व कर्मकारणमिति हि मास्तम्। न निरपेक्षस्यान्यथा व्याख्यानात् नाय निरपेचस्यार्थी गुरुल न किञ्चिदपेक्षत इति अपि तु चरम भाविनिमित्तान्तर नापेचत इति निरपेक्ष गुरुत्व कर्मकारणमिति नास्ति व्याघात । तथा च शास्त्र भयोगाभावे गुरुत्वात् पतन- मिति । विषयाभावाच्च न क्रियाकारणगुणसमवधानमात्रम् क्रिया- वत्वे हेतु अपि तु क्रियाकारणगुणसमवधाने मति मूर्ति यदि क्रियाविषयो मूर्तिर्भवति क्रियाकारण गुणोप्रतिबद्धो भवति तदा क्रियोत्पद्यत इति। तस्मादमियावत्त्वादाकाश न गच्छति शब्दोऽपि नागच्छति निक्रियत्वादेव न चामाप्तस्य ग्रहणमस्ति सर्वशब्दोप लभिमभङ्गात् । परिशेषात् तु सन्नानमिद्धि ! तबाद्य शब्द सयोग- (१) क्रियावत्वम् -पा १.

·( १५० क ) (पृटे १५. पङ्को १० *** बचिहित्यले अधोलिखिनस्य पाठस्थ थाम कर्नय ) -याभूतमेवानुपालन्यमान माधने ऽपि तर्हि तुल्यम् साधनमपि करणं तदपि स्वरूप न कदाचिजहाति । तस्मात् साधनस्या- प्युपालम्भो न युक्त इति । एवमनुपालम्भः करणे में कर्मणि कर्मणः खविषये भामर्थात् सर्व कर्म स्वविषये समर्थ करणमप्येवं तस्य तु विषयान्तरे न मामर्थ्यमस्ति । यच्च विषयान्तरे ऽसमर्थ न तेन कर्मण: करणस्य वा वैगुण्यम् । कस्य तीयमुपालम्भो यो निरह्यते । कच निग्टह्यते पुरुष । अप्रतिपत्तिविप्रतिपत्तौ पुरुषस्य न कर्मणो न करणस्य मोऽयं प्रतिपादयितासमर्थयोः कर्मकरणयोरुपादानानि- ग्टह्यते । प्रतिपत्तापि यथाभिहितपदार्थाप्रतिपया । मोऽयं पुरुष- धर्मों वचनद्वारेणोद्भाव्यत इति वचनमुपदर्य पुरुषधर्मवचनमुपालभ्यत इति । कथ पुनरयमर्थ, सूचपदेन लभ्यते लभ्यत इत्याह । कथम् प्रमाणतर्कसाधनः प्रमाणैस्तकेण च साधनस्थोपालम्भ' प्रमाणतर्क- माधनच प्रमाणतर्कमाधनोपास्तम्भव प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ एकस्य माधनशब्दस्य गम्यमानार्थलालोपः यथोष्ट्रमुखौति। अथ प्रमाण- तर्कसाधनोपालम्भ इत्यनेन पदेन जल्पवितण्डाभ्यां कथं वादी विभिय्यते । नन्विद पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहवत् त्रयाणामपि समान भवति । न समान वादे प्रमाणं वादे प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भस्य नियतत्वात् प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ एव वादः। छलादिसाधनोपालम्भे जल्पवितण्डैव । यथा विषाणित्वं गवि गवये च समानमपि महत्त- कष्ठतया मास्वादिमत्तया च विशिष्यमाणमुभौ गोगवयौ विभिनटि ·(१५. ख ) नथा प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इति । छलजातिनिग्रहस्थानसाधनो- पालम्भो जन्य इत्यभिधानाबाद निग्रहस्यानप्रतिषेधो विशेष विधा- नात् ततशानुपालम्भो वाद इति । प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भ इत्यभि- धानादादे ऽपि नियहस्यामानौत्यदोषः । उपालम्भग्रहणात् समस्त- निग्रहस्थानप्रमको सञ्जाभेदमात्रम् । यद्यपालम्भयपणादादे निग्रह- स्यानानि विद्यन्ने इति मन्यसे ननु मजाभेदमात्र जस्पाहादस्य न विशेषः । तथापि निग्रहस्थानानीहापौति नोत्तरयोर्नियमार्थत्वात् । परमादेवोपालम्भमन्देन समस्तानि निय- ·.....हि..॥ २८८ विभागहेतकः तस्माच्छन्दान्तराणि कदम्बगोलकन्यायेम सर्वदिशानि तेभ्य' प्रत्येकमेकैकः शब्दो मन्दतरतमादिन्यायेनाश्रया(प्रतिबन्ध- मनुविधीयमानः प्रादुरस्ति ततोऽन्यस्यानिमान्द्याच्छन्दान्तरोत्पत्ति- भक्तिविघातो येन केनचित् प्रतिबन्धाद्भवतीति। अतः शब्दसन्ताना- छेदः तत्र यः कर्णशष्कुलोमन्तमाकामदेभं प्राप्नोति स उपलभ्यते नेतर इति तस्मादेट्रियकत्वं तच्चान्यथा न युक्तमित्यतोऽनित्य इति । एक एवेति चेत् न सर्वैरुपलब्धिप्रसङ्गात् । अथ मन्यो नैव शब्दा- न्तराणि मयाभ्युपगम्यन्ने अपि त्वेक एवायं शब्दो वितत्याकाशमव- तिष्ठते स संयोगविभागाभ्यामभिव्यक्तः मन्नुपलभ्यते यथा घटाधपवर- कावस्थितं प्रदीपसंयोगेनेति । तच्च न सर्वैरुपलब्धिप्रसङ्गात् यद्येकः शब्दो वितत्यावस्थितः संयोगेन व्यक्तः श्रोचवतोऽर्थ प्रत्ययं करोतीति मन्यसे तदा येन केनचिद्यत्र तत्रावस्थितेन भब्दो व्यक्त इति सर्वैः श्रोचवद्धिरुपलभ्येत न म चोपलभ्यते तस्मात् कल्पनेयम् । एकदेगा- भिव्यक्तिरिति चेत् न किमतादाम्यातादाम्यानुपपत्तेः । अथ मन्यसे सत्यं वितत्यावस्थितः तस्य त्ववस्थितस्यैकदेभो निमित्तेन व्यज्यत इति। न किमस्तादाम्यातादाम्यानुपपत्तेः। यास्तानेकदेशान् शब्दस्य मन्यसे हैं कि शब्दात्मका पाहो नेति किश्चातः यदि भन्दात्म- कास्ततोऽनेके शब्दा इति व्याघातः अथाशब्दात्मका: न तदा शब्दादर्थप्रत्यय इति माप्तम् । तेषां स्वभावच विमोकव्यः(२) । शन्द- स्याकाशवृत्तित्वादेकदेशार्थानभिधानाच । एकदेश इति समास- पदमेतत् एकथामौ देशश्चेति । तब देशशब्द त्राधारार्थः कार- (१) नमादिमादेनाश्रया-पा०६• I घाव था-पा.पु.॥ -- ·न्यायवार्तिके पार्थो वा। तत्राधारार्थस्तावन्न युक्त शब्दस्याकामवृत्तित्वात् श्रा- कामवृत्ति शब्दस्तगुणत्वात् तस्मादाकाव्यतिरिको नाधार इति । कारणार्थोऽपि नास्ति प्रकृतकत्वाभ्युपगमात् अकृतक शब्द इति खय प्रतिपद्यमाना भवन्तो नाईन्ति वकुम् कारणमेकदेश इति न चान्य एकदेशार्थ सम्भवतीति शून्यमभिधानमेकदेश मन्दस्य व्यज्यते एक- देशाभिव्यक्तौ चार्थप्रत्ययो न स्यादर्णवत् वर्णा सर्व एव व्यापका भवन्तौति एतस्मिन् पचे वर्णेकदेशव्यक्ति न च वर्णैकदेश सक्यो निरूपयितुम् न च निरूपितादपि तस्मादर्थप्रत्ययो भवति वर्ण- नामर्थप्रत्यायनानभ्युपगमात् । वर्णा अपि तावदेकैकयार्थप्रत्यायका न भवन्ति कुतस्तदेकदेशा इति । एतेन बहुत्व प्रत्युक्तम् । यथे- कस्य व्यकौ (९) दोष एवमनेकशब्दस्यापि च्यायिखे दोष कोलाहलच स्यात् । यदि चानेकशब्दा आकाशे वर्तन्ते युगपदिति प्रतिपद्यन्ते एकपम्दाभिव्यञ्जकोपादाने ममानदेशाना शब्दाना(५) व्यक्तिरिति कोलाहतच स्यात् । यथा मल्लनटसमाजेयु प्रयोगजझङ्कारातिशया(२)- वर्जितेषु नदासु भवति तस्मानानेको व्यापक इति नियमय न स्यात् । यदि पाने के शब्दा युगपदाकाशे वर्तन्ते इति। एव च यत्- किच्चियनकमुपात्तम् ममानदेशान् मर्वानभिव्यनकौति। यदा वीणा वाद्यते नदा रामभध्वनिरपि श्रूयेत न हि ममानेन्द्रिय- पामार्ण समानदेगाना यमकेषु नियमो दृष्ट । यद्यस्य व्यनक तेम तस्य व्यकिरिति चेत् तपादृष्टत्वात्। अथ मन्यसे ऽनेक्रमब्दसबि- पाते मनि व्यत्रकानि भिद्यन्ते व्यञकभेदाचानुविधायिन्यो व्याकय (पिपिए पानी-प.१1 (२) कारपानिमया-पान ·२९९. प्रतिभन्दमुपजायन्त इति तनादृष्टत्वात् । न हि समानदेशानामेके- न्द्रियग्राह्याणां व्यञ्जकेषु नियमो दृष्टः। न हि प्रदीप एकेन्द्रियया- ह्यमनेकमर्थं युगपत् मनिपतितं न प्रकाशयति। सामान्यवदेतत् स्यादिति चेत् नानभ्युपगमात् । अथ मन्यसे ऽनेकार्थमविपाते मति सर्वाभिर्यमिभिः सामान्यानि सम्बयन्ते ऽनेकसम्बन्धे सति सामान्यस्य केनचिदर्थन किञ्चित्मामान्य व्यज्यत इति । एवमनेकार्थसन्निपाते पति किञ्चियञ्जक किञ्चिच्छब्दं व्यनीति तमानभ्युपगमात् । सामान्य- मनेकेन भिन्नजातीयेनार्थन सम्बयते इति नाभ्युपगम्यते ऽपि तु खविषयमर्वगतं सामान्य गोत्वं गोवेव नाश्वादिषु अश्वत्वमश्चेम्वेव न गवादिषु तस्मादसमोऽयं दृष्टान्तः व्यञ्जकाभावे चोपलब्धेन व्यन्यते शब्दः। यदि च संयोगविभागाभ्यां व्यक्तः शब्द उपलभ्यत इति मन्यो सोऽपि संयोगाभावे नोपलभ्येत उपलभ्यते च दारुपचने दारूपरशसं. योगनिवृत्ताविति । अभिघाताद्वायुरिति चेत् अत्रोक्तम् अथ मन्यसे दास्परश्चोरभिघाताद्वायुर्जायते स वायुः सन्तानवृत्या वर्तते सन्ताम- वृत्त्या वर्तमानः कर्णशकुलोमन्तमाकाभं माप्नोति। तत्प्राप्तौ तबस्थः मन्दो ग्टद्धत(१) इति अत्रोक्तम् यथैकः शब्दः कर्णप्रकुलोमत्याकाम- देशे वर्तते तथा सर्व एव शब्दा वर्तन्त इति यत्किश्चियनकमुपातम् यस्य कस्यचिच्छब्दस्य व्यञ्जकं स्यादिति सर्वशब्दोपलब्धिप्रसङ्गः नियमथ न स्यात् निमित्तमन्निधाने च सर्वत्रौपलब्धेः न व्यज्यते यत् खलु व्यज्यते तनिमित्तमनिधाने सति न सर्वत्र व्यज्यमानं दृष्टम् यथा घटार्थिनो विभाणाः प्रदीपं घटादिरहितानपवरकादीन् प्रविश्य न घटादौनुपलभन्त इत्यभिव्यक्त्या घटादौन प्रतिपद्यन्ते । म पुन- - ·२८२ न्यायवार्तिक तानाधभिघातमनिपाते मति क्वचिदपि मन्दान पश्यामः तमाम व्यज्यत इति । सर्वच मनौति चेत् नोकोत्तरखात् । अथ मन्यसे यस्यैकदेशहत्तयः शब्दास्तं प्रत्ययामुपालभोऽस्माकं तु सर्व एव ध्यापका(स्तस्मात्रैष दोष इति नोकोत्तरत्वात् उनोत्तरमतवाक्यं न पुनः प्रतिसमाधान प्रयोजयतीति तस्मान यज्यत इति। नादोपल- धौ च विनाएदेशावस्थितेन नादःमानदेशशब्दानुपलन व्यञ्जको नादः । एते न वायवीयाः संयोगविभागा व्यचका इति प्रत्युतम् । इतकवदुपधाराश्च तौयं मन्दमिनि शतकमुपचर्यते तो सखं मन्दं सुखमिति उपचर्यते च तीनः भो मन्दः द इति । अत्र च प्रयोगः। अनित्यः सम्दा नौवमन्दविषयत्वात् सुखदुःखवदिति रक- पदुपचारादित्यनेन सूपेण भनित्यत्वमाधनधर्मसंपदः । हतकवत- इणोदाहरणार्थलात् यथा सामान्यविशेषवतोऽस्मदादिवाकर पा- प्रत्यक्षवात् उपलभ्यस्थानुपलधिकारणाभावे सत्य नुपलब्धः रापस्य पतोऽस्मदादिवायकरण प्रत्यक्षत्वात् इत्येवमादि। नौमशब्दस्य तीमा- विषयत्वात् म सदादिविषयत्वमिति चेत्। अथ मन्यसे तीमगम्देन नौमाऽभिधीयते न शब्दः न धान्यविषयः शब्दोन्यस्यार्थस्य प्रतिपा- दक म सदाब्देन ममानाधिकरणस्य नौमट्याभिधानात् सत्यमय तोमः मन्दः देवल उच्चारितो द्रव्यापक ममानधर्म मनिपादयति मध्देन सदाचरतानेकर्मयोगिनं जम्दमभिधत्ते । पदा मुमरेली तीमादौ विशेषपवि.यभावापनावभिधीयते तदा নীল দিঘি হাদী দল বদহীন (समितिया) मां बाप-पा 13.1 ·दितोयेऽध्याये द्वितीयमालिकम् । २९. 1 उभयभन्दप्रयोगात् शब्दो गम्यते नरमादुपपन्न नौवभब्दविषयत्वाद- नित्यः शब्द इति । यज्ञकस्य तथाभावात् यइएस्य तौममन्द- तारूपवदिति चेत् नाभिभवोपपत्तेः । शेष भाय्ये । ग्रहणं निमित्त- भेदानुविधायौति चेत् न ग्रहणभेदस्यैकचादृष्टत्वात् । अथ मन्यसे न गन्दो भिधते भन्दे वभिन्ने ग्रहण निमित्तभेदानुविधायि भवति । ग्रहणभेदाचाभिभव इति न ग्रहणभेदस्यैकत्रादृटलात् यद्यभिन्नः भन्दा ग्रहणभेदो न प्राप्नोति न घभिन्ने ग्रहपभेद विषये परनामः । प्रथामिन्ने ऽपि विषये यहणनि भिद्यन्त इति मन्यसे नित्य पहपा- भेदः स्यात् ततय भिबोऽभिन्न इति भिधाभिन्न प्रत्ययौ न स्थाताम् । अभिभवानुपपत्तिश्च ग्रहणयोर्युगपदसम्भवात् न हि पाहणे युगपद्भवतः न चैक ग्रहणमात्मन एवाभिभावकं न चायम- भिभवो नास्ति तस्माद्भिद्यते शब्दः अभिभवानुपपत्तिय व्यञ्जकस- मानदेशस्याभिव्यको माष्यमावान् व्यचकेन समानदेशोऽभिव्यज्यत इति एतस्मिन् पचे नोपपद्यते ऽभिभवः करमायनकममानदेशत्वात न हि व्यनकममानदेशेनाप्राप्त' शब्दोऽभिभवितुं शक्यः प्राप्तत्वात न अप्राप्तमभिभावकं भवति । अथाप्राप्तमप्यभिभावक भवतीति मन्यसे वीणाशब्दानामश्रवपाप्रसङ्ग. यथाप्राप्ताः मङ्खरामभादिशब्दाः अभिभावका इति न कदाचिद्रोणादिशब्दाः श्रूयेरन् । सर्वत्र मन्नौति चेत् न पूर्वदोषानुवृत्ते । अथ मन्यसे यो यचकसमानदे शब्दमभ्युपेति तस्यैष दोषः अस्माकं तु सर्व एव भन्दाः समानदेशाः तस्माददोयोऽयमिति न पूर्वदोषानतिवृत्तेः समानदेशले मन्दानां बसकेषु नियमो नातीति यकिञ्चिद् यजकमुपातं न सर्व- ·न्यायवार्तिके शब्दस्य व्यतिरिति पूर्वदोषानतिनिरिति । ममानदेगले च वीणवेणुगब्दानां शङ्खान्देन बौणावेणु शब्दयौरभिभव इति वौणादिशब्दाश्रवणाप्रमगः तस्माच्छन्दा एव भिद्यन्त इति नेषां च भिवानां समानदेशवे पति ये कर्णशकुलोमत्याकाशदेशे युगपत् समवयन्ति तत्र य: पटुः मन्दः स इतरस्थाभिभावक इति अभिभवय नाम मन्दस्य पटीयसो ग्रहणादग्रहणमिति । यदि च सन्तानत्तिः शब्दः कर्णशम्कुलोमदाकामदेशं प्राप्तश्च ग्टह्यते दिग्देशप्रत्ययो न प्राप्नोति पूर्वण शब्द उत्तरेण भब्द इति न छि विषयेषु प्रत्यामौदह दिग्देभा प्रत्ययो दृष्टः गन्धादिवदिति । नोपादा- ननिमित्तवाहिन्देशव्यपदेशस्य योऽयं प्रध्देषु दिग्देशव्यपदेशो नायं शब्दनिमित्तः पूर्वापरादिभिवेन्यो निमित्तेभ्य उपजायमानानामेक- देशयात् तुल्यो दिग्देशव्यपदेशः स्यात् । तस्मान्न शब्दनिमित्तः कुतस्तर्झयं भवतीति वाच्यम् निमित्तभेदात् यानि निमित्तानि शब्दकारणस्य संयोगस्यानु पहकारीणि दिग्देशवन्ति तेषां निमि- तानां भेदादिग्देशप्रत्यया इति । य उपलभ्यमाननिमित्ताः भन्दा- स्तेष्वयं युक्तः थेषां तु निमित्तानि नोपलभ्यन्ते तेषु दिग्देशप्रत्ययो न युक्तः न न युक्तः शब्दमन्तानस्य निमित्तभेदाभिमुख्येनादौ प्राप्तेः यः भब्दमन्तानो यमानिमित्तादुपजायते स ममन्नात् भन्दान्तराणि सन्तनोति तत्र यः शब्द आदौ कर्णशष्कुलोमदा- काशदेशस्य तदभिमुखेन भागेन सम्बझते तबिमित्तः पूर्वापरादि- भन्दव्यपदेशः यदा पुनराद्यभन्दपरिच्छेदो नास्ति तदा विपर्यय इति । एके तु ब्रुवते नैव शब्देषु दिग्देशसत्ययाः मुन्ति ·हितोयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । २६५. कुतश्चवुर्विषयसिद्वौ दिग्देशाध्यक्षमायात् । तथाहि जात्यन्धानां पूर्वापरादिप्रत्ययाः शब्दे न सन्तौति । अपरे त दिग्देव्यपदे मेन चतुःश्रोचे अप्राप्यकारिणौ इति ब्रुवते । तेषामुक्तमुत्तरं प्रत्यक्षसूत्र वर्णयद्भिरिति ॥ न घटाभावसामान्यनिचत्वान्नित्येप्यनि चव "दुप- चाराच ॥ १५॥ न घटाभावमामान्यनित्यत्वान्नित्येषयनित्यवदुपचाराच। सूत्रस्य पूर्वहेतूनामनैकान्तिकत्वज्ञापनमर्थः । मेवं भाग्थे । तत्त्वभाक्तयोर्नानात्वस्य विभागादव्यभिचारः ॥ १६ ॥ तत्वभानयो नात्वस्य विभागादव्यभिचारः । नित्यत्वमित्यच किं तावत् तत्वम् । उभयान्तापरिच्छिनवस्तुमत्तामंपर्थ () इति । विपर्ययादनित्यत्वमेतत्वाभावे नास्ति । भातं तु तद्गवति नित्य दूव नित्यो घटाभाव इति न पुनर्नित्य एव कालदयाननुभवात् प्रध्वंमाभावो न प्रागस्ति न घटकाले ऽस्ति प्रागभावो न घटकाले न प्रध्वंसकाल इति । कथं तहि नित्य व नित्य इत्युच्यते। भत्या का पुनरियं भक्तिः प्रागभावम्य कारणाभावः प्रध्वंमाभावस्य विनाशा- भावः उभयं चैतनित्यविषय इत्येतत्सामान्यानित्य इव नित्यो न पुनर्मित्य एवेति इन्द्रियप्रत्यासत्तिग्राह्य ऐन्द्रियक इति । सन्तानानुमानविशेषणात् ॥ १७ ॥ (१) देवयवसायात् --पा१३.। (१) नित्ये चामत्यवदिगि कचित् । (१) सम्बन्ध -पा. १ पु० ।

·न्यायपातिक सन्तानानुमानविशेषणव्यभिचारः । म वयमेन्द्रियकवादिय- नेनानित्यत्वं प्रतिपादयामोऽपि तु भन्दया भिव्यक्ति प्रनिषेधामः । न हि व्यज्यमानस्यैन्द्रियकत्वं युक्तमिति पुरस्तादुभम् ॥ कारणद्रव्यस्य प्रदेशशब्देनाभिधानान्नित्येधप्यव्य- भिचार इति ॥ १८॥ कारणट्रव्यस्य प्रदेश शब्देनाभिधानानित्येवव्यभिचार:(नधि नित्यानां ट्रयाणां प्रदेशभन्देन कारणमुच्यते । श्राकाशस्य प्रदेश आत्मनः प्रदेश इति नाकामात्मनोः कारणट्रम्यमभिधीयते थथा कृतकस्य किमिति नाभिधीयते अविद्यमानत्वात् न हि विध- भाना आकाशाद. प्रदेशा इति। कथं न विद्यन्ते प्रमाणतोऽनु- पलब्धेः यद्याकामादेः प्रदेशाः स्युः प्रमाणत उपलभ्येरनिति कथं प्रमाणनोऽनुपलब्धिः विकल्पानुपपत्तेः प्रदेशशब्देन कारणं वाभिधीयते आधारो वा न कारणामकृतकलात् यस्मादलतकमाकागमती न कारणार्थः प्रदेश शब्देनोचते नाधारोऽनाश्रितत्वात् अनाश्रितमाकामं तस्याधारार्थीऽशक्यो धनुमिति । लोकविरोध इति चेत् नान्यथा तदुपपत्तेः यदाका निःप्रदे प्रति ननु लोको विरुद्यते पूर्वभागेन व्याप्त श्रादित्य इति । नान्यथा तदुपपत्तेः । संयोगस्या- व्याप्यत्तिवे प्रदेभशब्देनाभिधीयमाने न लोकविरोधो यमाय- संयोगस्याव्याप्यत्ति तत्पदेशशब्देनाभिधीयते । एतच्च प्रदेशवता 1 (१) पाठोऽयं मुद्रिनभाष्यपुस्तके स प प्रामादिक वानिकन्यायस्वचौनिबन्धविरोधात् । (२) श्यभिचारा-पा.पु.।

·द्वितीयेऽध्याये दितीयमाशिकम् । . ट्रव्येणाकामस्य सामान्यम् । ये खलु परिच्छिन्ने आमलकादिके भवतस्तयोर्यः संयोगो वर्तते स ते न व्याप्नोति प्रदेशवतो व ते अाकाशमयोगोऽपि नाकाशं व्याप्नोतौति प्रदेशवयसामान्यात प्रदेश- वदाकाशमिति भाकः प्रत्ययः । का पुनरियं भनि: अतथाभूतस्य तथाभाविभिः भामान्यमुभयेन भज्यत इति भक्तिः । एतस्मात मामान्यादध्यारोपितप्रदेशत्तिः प्रदेशशब्दः यमादाकाशस्य प्रदेश- वद्भिर्द्रव्यैः सामान्यं मयोगस्याव्याप्यत्तित्वमस्वतः प्रदेशशब्दोप्याका प्रयुज्यत इति । एवमेतत् न तत्त्वतः कुत इति चेत् न प्रमाणतो- ऽनुपलब्धः। अथ मन्यसे आकाशप्रदेशाः प्रदेशवद्रव्यमामान्यादाकाभ उपचर्यन्ते न पुनस्तत्त्वतस्तदस्तौति() न प्रमाणमस्तौति न प्रदेशस्य प्रमाणतोऽनुपलब्धः । न ह्याकामादेः प्रदेशप्रतिपादकं प्रत्यवादि प्रमाणं सम्भवतीति । स्वरूपेणनभिधानाच्च । यद्याकामस्य प्रदेशा: ते स्वरूपेण व्यपदिश्येरन् यथा पटस्य प्रदेशाः के तन्तवः न पुनराकामस्य प्रदेशाः के इत्युक्त स्वरूपेण व्यपदेष्टुं भक्या इति। किमोनुपपत्तिय पूर्ववत् । यांथाका प्रदेशान्तरान् मन्यते ते किमा- काशात्मका उत नेति किं चातः यद्याकाशात्मका अनेकमाकाश- मिति प्राप्तम् । अथ न तेषां स्वभावो वक्तव्यः कथं च ते तस्य प्रदेशा इति वक्तव्यम्। अनाकामामकाः सन्तः श्राकाशस्य प्रदेभा इति कैनार्थेनाभिधीयते तद्यथा जन्तवः पटस्य प्रदेशा इत्युक्त कारणार्थ आधारार्थच गम्यते न पुनराकामस्य प्रदेभेष्वेतदस्ति । प्रदेशा- भावादनाधारः संयोग इति चेन्नानाधारः आकाशतिवात् । अथ (1) एनीति-पा. (ए।

·Ree न्यायदार्तिके मनुषे यधाकादेमा न सन्ति श्राकाशदेशाश्रयः संयोगोनाधारः, न अनाधारः श्राकाशत्तित्वात् । यस्मात् वयैवोच्यते श्राकाशा- अय इति तस्मानानाधार इति समानदेशा इति चेत् नावाधनात् । अथ भन्यसे मूर्तिमद्रव्यसंयोगा ये प्राकामदेशे वर्तन्ते ते प्रदेशाभा- वात् सर्व एव ममानदेशाः प्राप्नुवन्ति एवं च समानदेशवे पति न किञ्चिदाध्यत इति तदेवं प्रदेशवव्यसामान्यादाकाशप्रदेश इति भातः प्रत्यय इति । निप्युदेशत्वात् सर्वेण मर्वशब्दोपलब्धिप्रसंग इति चेत् न उक्नोत्तरत्वात् । अथ मनुषे यदि निष्प्रदेशमाकाशं तेन ताई मर्वशब्दा: समानदेगा इति मर्वैः सर्वः शब्द उपलभ्येत न वपलभ्यते तस्मादन्यान्यत्तियः शब्दाः सर्वैरग्रहणादङ्गुलिरूपादिव(ए- दिति । एतच न उक्नोत्तरत्वात् । उनोत्तरमेतत् यथा संयोगस्या- व्याप्यत्तिवं तथा शब्दस्यापति । गुणवायापकमित्येके । एके गुण- वाद्धेतोः शब्दसंयोगाद्यङ्गुन्तिरूपवड्यापकं प्रतिपद्यन्ते नएवं प्रष्टव्याः व्यापकत्वमिति कोऽर्थः यद्याश्रयत्तिले व्यापकतरा न किञ्चिद्याध्यते अथान्यत्तनास्ति । वयं तु यानिमडलिरूपस्थाश्रयोपलब्धाबुपलब्धि ब्रूमः न पुनः प्राब्दादय आश्रयोपलधावुपलभ्यन्ते तस्मादलिरूप- वत्र व्यापका इति समुदितस्यानानामेकसमुदाय्युपलधावुपलव्य- नुपलची व्याप्ययाप्तौ एकाश्रयाणमायोपलब्धाविति । अथ य श्राकाशे मूर्तिमतां संयोगास्तेषां काँश्चित् केचित् शतकान् प्रतिप- धन्ते काँश्चिदशनकानिति। तत्र कार्यद्रव्यसंयोगः कृतकः संयोगजवा- दुत्पद्यमानस्य कारणसम्बन्धिभिः कार्यस्य संयोगजः भयोग इति -- (1) वादिव-पा.६ पु. । (९) व्याति-पा ६३ ·हितीयेऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । कियाजन्य त केचिनेच्छन्ति यावट्रव्यभावित्वात् संयोगस्य अविभ- कस्य सयोगो नास्तीति नास्त्याकाशे क्रियाजः संयोग इति । अवा- कामसंयोगं तु कृषकमितीच्छन्ति । तत्राखाका संयोगस्य नावत् कृतकत्वे ऽनुमानम् श्राकाशेन शतकसम्बन्धेन सम्बन्धौ परमाणुर्मूर्तिम- त्वादिभ्यो घटादिवदिति । कार्याकाशसंयोगो विपतिपत्तिविषयो न यावद्रव्यभावी अविनण्यदाधारवत्त्वे क्रियावद्र्व्यत्तिले सत्यमाप्तिमति- दन्दित्वात्५) मूर्तिमदितरसयोगवत् तस्मात् कार्यद्रव्येणाकाशस्य संयो- गजः संयोगः क्रियाजय परमाणोस्त क्रियाज इति। विप्रतिपत्तिवि- पयाविभागिनः श्राकाशादयः क्रियावद्र्व्यसंयोगित्वात(२) परमाणुवत् । यथा परमाणोः क्रियावट्रव्यसंयोगा श्रयावद्दव्यभाविना, संयोगव()- च्छब्दवद् बुद्यादयद्यात्मन्यव्यापकाः मयोगस्य चाव्याप्यत्तित्वमात्मनः प्रदेमार्थ इति व्याख्यातम् । एकथानेकमूर्तिमन्प्रदेशवट्रव्यमम्बन्धित्वं प्रदेशार्थ. । यदा यदाकाशस्यैकस्य सतः प्रदेशवतानेकेन सम्बन्धित्वं तत्पदेशवट्रव्यमामान्यं यथा घटादेः। कस्मात् पुन' सूचकारस्यास्मि- वर्थ सूत्रं न श्रूयत इति । कतमस्मिन्नर्थ निष्प्रदेशमाकाशं निष्प्रदेश आत्मेति अर्थतोऽधिगतेन सूत्रं यस्मादयमर्थार्थतोऽधिगम्यते तती न सूत्रित इति । शब्दसन्तानप्रतिपादने वा न सूचमर्थतोऽधिगते । भास्वसिद्धान्तादा तदधिगतिः शास्वसिद्धान्तस्तु न्यायसमाख्यात बहु- भाखमनुमानं तेनानुनमपि गम्यत इति न सूव्यते। अथापीदमस्ति इदं नास्तीति भाय्यम्। योऽयं पर्यनुयोगस्तस्य को विषय इति । अनुप- (१) प्रतिसन्धिमात्-पा. १० । (२) सयोगात्-पा.पु.। ( क्रियान दृष्ट्यायोगित्वादिभागिल सयोगवत्-पा.पु.।

·न्यायवार्तिक लभ्यमानास्तिलम ये शब्दस्य नित्यवं कल्पयनिते दंपर्यन्योन्याः इदमस्ति ददं नास्तीत्येतद्भवन्तः कथं प्रतिपद्यन्त इति । एवमनुयुकाः सन्तः मतिब्रुवते प्रमाणत उपस्तधेरनुपलब्धेश्चेति विद्यमानस्ताई मन्दः॥ मागुच्चारणादनुपलब्धेरावरणाद्यनुपलव्येश्च ॥ १६ ॥ मागचारणादनुपलन्धेरावरणाद्यनुपलब्धेश्वेति । यञ्चोभयपक्षमय- तिपन्नं घटाधनित्यत्वेन तेन चानयोज्याः यदिदमनित्यं घटादि भवद्भिः प्रतिपद्यते तत्कथमनित्यमिति । एवमत्युता यदि घटा- घनित्यत्वन्यायं प्रतिपद्यन्ते स शब्द पौति सूत्रम् । मतोऽनुपलब्धि- कारणाभावे कदाचिदनुपलबेरनित्यः शब्द इति सूचार्थः । घोष भाष्ये। व्यनकाभावादग्रहणमिति चेत् नोक्नोत्तरत्वात् शब्दस्योचा- रणं व्यचक तस्याभावात्रोपलभ्यत इत्यसिद्धम् विशेषणमनुपलब्धि- कारणभाव इति । क्रिमिदमुन्धारणं नाम विवक्षाजनितेन प्रयत्न कौध्यस्य वायोः प्रेरितस्य कण्ठादिस्थानाभिघातः तन्नोकोत्तरबात वायुगतवेगापेथो वायुना() तात्वादिसंयोगोऽभिघातः संयोगस्य व्यचकवं प्राक् प्रतिषिद्धमिति। एवं च तत्त्व) पशिभिरवाकिर- विदमाह। कोऽस्यार्थः । तत्त्व उक्ने जात्या प्रत्यवतिष्ठते सा व जातिः ।। तदनुपस्तब्धेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः ॥२०॥ तदनुपलधेरनुपलम्भादावरणोपपत्तिः । कोऽस्य वाक्यस्वार्थः श्रा- वरणाचनपलव्याऽनेकान्त इत्यर्थः। यथावरणाद्यनुपलब्धिरनपत्तन्यमा- नापति नथावरणमित्यनेकान्तः प्रथानुपलब्धिरनुपलभ्यमाना नास्ति 10 देगापेन वायुना- पाच सनि नव - पा. १० ।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमाडिफम् । ३०१ तदभावादुपलधिरस्ति । न चाविद्यमानस्योपलचिरस्तौति सिद्ध- मावरणम् । कथं पुनर्भवान् जानौते नावरणानुपलब्धिरुपलभ्यत इति किमच ज्ञेयम् प्रत्यात्मवेदनीयत्वात् प्रत्यात्ममेवायमावरणानु- पलब्धिमावरणोपलब्धिं च वेदयते एवं च मत्यपक्षतविषयमुत्तरवा- क्यमिति अपहतविषयमिति नास्थास्थानमस्तौति । अभ्यनुज्ञावादेन चोच्यते ॥ अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुपपत्ति- रनुपलम्भात् ॥ २१ ॥ अनुपलम्भादप्यनुपलब्धिसद्भाववन्नावरणानुपपत्तिरनुपलम्भादि- त्यस्य सूचस्यानुपलधेरनैकान्तिकस्वमर्थः ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेर हेतुः ॥ २२ ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरकेतः । अतथाजातीयेन प्रत्यवस्था- मादनुत्तरमिति सूचार्थः । यथाजातीयकः शब्दोऽनित्यस्तथाजा- तौयकं किञ्चिवित्यं न दृष्टमिति । उक्त चाच किमुक्तम् । यान्तापरिच्छिन्नवस्तसत्तासम्बन्धी नित्यतेति । तस्मादयथार्थप्नत्यव- स्थानात् यत्किञ्चिदेतत् । अनित्यः शब्दो गुणवे सत्यस्मदादीन्द्रि- यविषयत्वात् बुद्भिवत् । अव्यापकस्य व्यापकद्रव्यममवायित्वे मति प्रत्यक्षत्वात् सुखवत् । आकाशनिष्प्रदेशवे हेत: निष्प्रदेशमाकाशं व्यापकत्वात् श्रात्मवत् द्रव्यस्य मतः सदाऽमूर्तत्वात् श्रात्मवदेव च्या- पकलादेवाशतकत्वम् व्यापकल्लं च द्रव्ययापकस्य मतः सदाऽमूर्तत्वात्। एतेन दिकालो व्याख्यातौ । एतावत् खसाधनस्थित्या व्यवस्थितम- नित्यः मन्द इति ॥ उभ- ·न्यायवात्तिके अथ भब्दस्य नित्यत्वं प्रतिजामान इति भाव्यम् ॥ विप्रतिपत्तेः प्रमाणमूलवाद्धेतोः परिमनः। विप्रतिपत्तिाम दयोरेकविषया विरुद्धधर्मसम्प्रतिपत्तिः न च विमतिपत्तिः प्रमाणा- न्तरमन्तरेण युक्रेति नित्यत्वे प्रमाणं वाप्यमित्यत पाए । नित्यः मन्दोऽस्पर्मलान् । अस्पर्शत्वात् ॥ २३ ॥ न कर्मानित्यत्वात् ॥२४॥ अनुपन्तयविपचेकदेशस्य प्रयोग श्राकाशवदिति तस्य व्यभि- चारदर्शनार्थ सूत्रम् । न कर्मानित्यत्वात् । श्रेषमस्य भाष्ये ॥ नाणुनित्यत्वात् ॥ २५॥ सम्पदानात् ॥ २६॥ श्रयमन्यो हेतुः मन्दनित्यत्वे सम्प्रदानात् । न हि किचिनित्य सम्पदीयमानमित्यन्वयिनो दृष्टान्नस्थाभावाविरुद्धः। श्रथायं प्रनि- ज्ञार्थावतिष्ठते शब्दः समदानाद् घटादिवदिति । एवमपि नि- त्यवं न मिद्यति ॥ तदन्तरालानुपलब्ोरहेतुः ॥ २७ ॥ अध्यापनादप्रतिषेधः ॥२८॥ तदन्तरालानुपलधेरहेतः । प्रतिष्ठमानो चि दाटप्रतिग्रहोत्री- रन्तराले उपलभ्यतेति इति सूत्रार्थविरोधः। न विरोधोऽनुमाना- २. दुपत्तो न हि प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धस्थान मानेनोपलब्धिः सत्ता बाधते । ।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । . किमनुमानमध्यापनम् किमिदमध्यापनं नाम दीयमानस्य सम्पदानं माप्तिः दाप्रतिग्रहोचोरन्तराले शब्दोऽस्त्यध्यापनात भरादिवदिति। उभयोः पश्योरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः ।। उभयोः पक्षयोरन्यतरस्याध्यापनादप्रतिषेधः ॥२६॥ न शब्दस्याध्यापनं प्रतिषिध्यते अपि तु नृत्योपदेशवदनित्यस्या- ध्यापनमिति। यत् पुनरेतहाटमतिग्रहोत्रोरन्तराले शब्दोऽस्तौति सिद्धसाधनमेतदिति । वयमपि बमी दात्रोच्चारितः शब्दः सन्तान- वृत्त्या सम्प्रदानं प्राप्नोति तस्मात् सम्प्रदानमवस्याने न हेतुः अयं तहि हेतः ॥ अभ्यासात् ॥३०॥ अभ्यासात् । वीणदिवदिति । अनित्येष्वेव लड्दनपूरणदिष्व- भ्याम दति विरुद्धः । अथावस्थानमभ्यासात साध्येत तथाप्यनव- स्थितेष्वेवाभ्याम इत्यनेकान्तः अभ्यासस्वरूपानवधारणादमिद्धय । अभ्यामो ह्येकविषयोऽनेकज्ञानोत्पाद एकाकारविषयो वा। तत्राय- मभ्यास एकविषय एकाकारविषयो वेति सन्दिग्धासिद्धः अभ्यासा- मिद्धावभ्याभोपचारविषयत्वेन माधनम् तस्यानेकान्तिकत्वज्ञापनार्थम्॥ नान्यत्वेप्यभ्यासस्योपचारात् ॥ ३१॥ नान्यत्वेष्यभ्यासोपचारादिति । एतत्सूत्रमन्यत्वप्रतिषेधार्थम् ॥ अन्यदन्यस्मादनन्यत्वादनन्यदित्यन्यताभावः ॥ ३२ ॥ . (१) केचित्त नास्य वाक्यस्य सूरख किन्तु भाष्यत्वमिति वदन्ति ।

·न्यायवाति अन्यदन्यस्मादनन्यवादनन्यदित्यन्यताभावः । यदिदमन्यदिति मन्यसे इदमन्यस्मादनन्यदा स्यात् । यद्यन्यदनन्यव भवति यथा ब्राहाणादन्यो न ब्राह्मण इति । अथानन्यत् तथाप्यन्यन्न भवति अनन्यवात् । यदनन्यत् तत् कथमन्यद्भविष्यतीति ॥ तदभावे नास्थनन्यता तयोरितरेतरापेक्षसि । । नदभावे नास्यनन्यता तयोरितरेतरापेसमिद्धेः । सूरस्यार्थी- ऽविरोधः। अनन्यत्वमभ्युपगतं तत्रिवर्तत इति। कथं निवर्तते प्रतिषे- धस्यान्यशब्दविषयत्वात्। अन्याभावे अनन्यन्नास्तीति न हि ब्राहाणा- भावे ऽब्राह्मणः मियति । अयं तर्हि हेतः प्रत्यभिज्ञानात् तदभावे प्रत्यभिज्ञानं न दृष्टं मयादिषु अस्ति च प्रत्यभिज्ञान शब्दे तस्मात् प्रत्यभिज्ञानादवतिष्ठते शब्द इति । किमिदं प्रत्यभिजानं तत्प्रत्य- यविषयत्वम् तत्प्रत्ययविषयत्वमन्यत्वेऽपौत्यनेकान्तः । अथ प्रत्यभिज्ञानं तत्प्रत्ययविषयस्याव्यभिचारः न हि भन्दे कदाचित् तत्प्रत्ययविषय- व्यभिचारोऽस्ति यः पुनः सदृशे तत्प्रत्ययः स विशेषदर्शनान्निवर्तते। अतो यामौ तत्प्रत्ययस्य शब्दे ऽव्यावृत्तिः तत्प्रत्यभिज्ञानमिति न तत्प्रत्यय- स्थायात्तिरसिद्धा । अयं तावत् तत्प्रत्ययः पुरुषान्तरे निवर्तमानो दृष्टः । यत् पुनरेतत् विशेषदर्भनात् सदृशे तद्भावप्रत्ययो निवर्तत इति मन्यसे एवमेतत् शब्दे व किं विशेषस्यादर्शनात् सदृशे तत्प्रत्यय उन तद्भावादेव तत्प्रत्ययति मन्दियते । अथ प्रत्यभिज्ञानं नहा- वाद्भवतौति पक्षस्तथ यन्यो हेतुर्वक्रव्यः । किं कारणम् प्रत्यभि- ·हितोयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ज्ञानस्यापदविशेषणत्वे नोपयुक्तत्वात् । यत्पुनर्गाशब्दो गोशब्द इति प्रत्ययस्याव्यात्तिरस्तौति । न च गोशब्दस्य गोप्रत्ययकर्तत्वव्यभि- चार इति एतदपि सन्दियते किमर्थम् कि कारणसामान्याहो- शब्दे गोप्रत्ययस्यानिवृत्तिराहो तद्भावादिति । एतेन तत्प्रत्ययक- दत्वं व्याख्यातम् । युक्त तु कारण सामान्यागोभब्दे गोशब्दप्रत्ययस्या- व्यावृत्तिः। कथमिति गोबुद्धौ गोबुद्धिप्रत्ययो न व्यावर्तते न चास्या गोगन्दबुद्धेस्तत्प्रत्ययकाढत्व निवर्तते तस्मात् तत्प्रत्ययहेतुत्वे प्रत्यभि- ज्ञानमहेत यश्चानुपलब्धविशेष एव निवर्तते त प्रति तस्य वस्तुनः किं विशेषोऽस्ति नास्तीति भवन्त एव प्रष्टया । यद्यस्ति विशेष प्रत्ययाव्यावृत्तिरहेतुरनेकान्तात् । अथ नास्ति एक वस्तु यात्मक- मिति प्राप्तम् । विरोधादहेतु' प्रत्ययाव्यात्तिश्चाशेषपुरुषविषयत- याऽसिद्धा। पुरुषमात्रविषयतयानेकान्तिको ति त्रय तहि हेतु ॥ विनाशकारणानुपलब्धेः ॥ ३४ ॥ विनाशकारणानुपलब्धे । यदनित्य तस्य विनाशकारणमुपल- भ्यते यथा लोष्ठस्य कारणद्रव्यविभाग न तु शब्दस्य तस्मानित्य शब्द इति ॥ . अश्रवणकारणानुपलब्धेः सततश्रवणप्रसङ्गः ॥ ३५ ॥ अश्रवणकारणानुपलये सततश्रवपाप्रसङ्ग इति । शेष भाव्ये ॥ उपलभ्यमाने चानुपलब्धरसत्त्वादनपदेशः॥ ३६॥ उपलभ्यमाने चानुपत्तधेरमत्त्वादनपदेशः । अनुमानेन शब्दस्य 89 ·न्यायवात्तिक अथ मनु यथा कर्मत्वस्येति। विनाशकारणमुपलभ्यते। यवानुमानेनोपलभ्यते न तनास्ति । किम- नुमानम् मन्तानोपपत्तिरिति । तमादनपदेनोऽयं विनाशकारणा- नुपलब्धेरिति । यस्मा द्विषाणी तरमादय इति । किं पुनरत्रामत् विषाणमाहोखित् विषाणासम्बन्ध दूति । उभयमित्याह यदा विषा- णिनमर्थमश्ववेन माधयति तदा विषाणमस्येव म विषाणं प्रतिषि- ध्यते अश्वविषाणमम्वन्धाभावादनुमानममदिति युक्तमुक्रममत्त्वादन- पदेश इति । कर्मस्ववदिति चेत् नाश्रयानित्यवान् । नित्यस्याप्युपलभ्यमानम्यात्यन्तमयणं दृएम् । तच न श्राश्रयानित्यत्वात् श्राश्रयस्य नित्यवादश्रवणकारणानुपपत्ति- रिति धूमः । कर्मवस्य पुमरग्रहणकारणमाश्रयानित्यत्वमस्ति । तस्मादप्रमश इति । घण्टायामभिहन्यमानायां तारस्तारतरो मन्दो मन्दतर इति श्रुतिभेदावानाशब्दमन्तानो ह्यविच्छेदेन श्रूयते तवेदं चिन्यते । शब्दस्य व्यज्यमानस्य यत् नयतिकारणं तत् किं घण्टास्य- माहोस्विदन्यवृत्तौति। यदि घण्टास्यं किमवस्थितमुत सन्तान- तीति अन्यत्तिवेऽपि किमवस्थितमुत मन्तानवृत्तीति। यदि घण्टा- स्यमवस्थितं च तदा श्रुतिभेदो न प्राप्नोति । अथ घण्टास्यं मन्सा- नवृत्ति युगपदनेकमब्दोपलब्धिप्रसङ्गः । यावान् घण्टास्येनावस्थितेन सन्तानवृत्तिनावाभिव्यक्तस्तावानेव शब्द एकस्मिन् काले उपलभ्येत घण्टास्यं चाभिव्यक्तिकारणं कथमन्यत्र वर्तमानं शब्दं व्यननीति वा- यम् प्रथान्यागतमदस्थितं सन्तानत्ति वाभिव्यक्तिकारणं मनुषे नदैकस्यां घण्टायामभिहतायां शब्दान् व्यनक्ति न प्रत्यामनदेशर त्तिषु घण्टान्तरेविति नियमहेतुर्वतयः श्रमति गब्दभेदे श्रुतीनां ·हितीयेऽध्याये दितीयमाह्निकम् । भेद उपपादयितव्यः तारो मन्द इति नादोऽभिधीयत इति चेत् न शब्दसामानाधिकरयग्रहणात् शब्दसमानाधिकरणोऽयं तारमन्द- प्राब्दः प्रवर्तते न नादसमानाधिकरणः तस्माच्छन्दोऽभिधीयत इति। न चामति शब्दविषयत्वे शब्दसामानाधिकरण्यं युक्तम् नौलोत्पलव- दिति। व्यामोहप्रत्ययः स इति चेत् न निमित्तानभिधानात्। प्रथ मन्यसे तारो मन्द इति शब्दसमानाधिकरणो व्यामोहप्रत्ययो भवति । यथा दौर्घः शब्दो महान् शब्द इति । न विशेषडेलभा- वात व्यामोहप्रत्यय इति न हेतुरस्ति यदि चायं व्यामोहप्रत्ययो भवति व्यामोहप्रत्ययनिमित्तं वाच्यम् । यथा दीर्घशब्द इति अविरलसन्तानश्रुतौ भब्दे दीर्घमत्ययो भवति यानि खलु दीर्धाणि द्रव्याणि तेषामवयवोपचये सति ग्रहणमन्ततिविषयत्वं तसामान्यात् प्राब्दे दीर्घप्रत्ययः न त नित्यमन्दवादिनो व्यामोहप्रत्यययोजमस्ती- त्ययुतमेतत् । तुल्यमेतदिति चेत् न तनिमित्तस्य कदाचिद्भावात् । अथ मन्यसे यस्यानित्यः मन्तानस्तेनापि घण्टास्थमवस्थितं मन्नान- वृत्ति चान्यस्यमवस्थितं सन्तानवृत्ति चोत्पत्तिकारणं वाध्यम घण्टास्यमुत्पत्तिकारण कदाचिच्छब्दानुत्पादयते कदाचिनेति नि- त्यवत्प्रसङ्गः न प्रमङ्गः कदाचिद्भावात् शब्दानामुत्पत्तिकारणं घण्टात्ति नत् कदाचिद्भवति कदाचिद्भावे गति सन्तानत्ति तस्मानिमित्तभेदानुविधायिन, शब्दाः कदाचिद्भवन्ति सन्तानत्ति- बात मन्दतरमन्दतमादिभिन्नरूपानुविधायिनं शब्दमुत्पादयन्तीति। नच कारणं संस्कार इति । कुतस्तदुत्पत्तिः पाणिमश्लेषमपेचमाणात कर्मणः पाणिघण्ट्रासंझेषात् पाणिगतवेगापेचात् घण्टायां कर्म ·२.० न्यायवास्तिके - तत्कर्म पानभिघातमपेचमाएं विभागसमकालं संस्कारं करोति । सा पानन्याध्यात्मिकं वायुमुपटवाति मा च वायुनाभिहता पुनः कर्म करोति ततः कर्मणः संस्कार संस्कारेण पुनः कर्म पुनर्वा- यूपयह इत्येवमादिन्यायेन संस्कार उत्पद्यत इति तधान्यस्यातिमा- न्धान घण्टायां महाभूतचोभानेरभावस्ततो वायूपग्रहोछेदः ततः संस्कारक्षय इति । न संस्कारोऽस्त्यनुपलब्धेरिति चेत् अथ मन्यो नेव संस्कारोऽस्त्यनुपलब्धेः तचामत् ॥ पाणिनिमित्तप्रश्नपाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः ॥३७॥ पाणिनिमित्तपोषाच्छब्दाभावे नानुपलब्धिः। पकार्थ सूत्रम् । यदि संस्कारं भब्दोत्पत्तिनिमित्तं न प्रतिपद्यसे पाणिसंश्लेषाच्छन्दे सन्तानोच्छेदो न प्राप्नोति। अथ घण्टास्यः सस्कारः पाणिसंश्लेषानि- वर्तते तथापि कथं शब्दमन्तानोच्छेद इति । न चूमो घण्टासंश्लेषः प्राब्दामुच्छिनत्ति अपि तु पाणिघण्टामंश्लेषातहत्तिसंस्कारः सर्ग- वटव्यसंयोगविरोधिलान्निवर्तते निवृत्ते कारणभावात् कार्याभाव इति सन्तानोच्छेदः ॥ विनाशकारणानुपलब्वेश्वावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः ॥ विनाशकारणानुपलब्धेश्चावस्याने तन्नित्यत्वप्रमङ्गः । यदिदमु- यते विनासकारणानुपलब्धेर्नित्यः शब्द इति । यदि यस्य विना- भकारणं नोपलभ्यते ननित्यं यानौमानि शब्दग्रहणानि तेषां न ·हितीयेऽध्याये दितीयमाडिकम् । ३०८ . भवता विनाशकारणमुपपाचते अनुपपादनादवस्थानानित्यत्वमिति । अथानुपलब्धविनायकारणान्यपि शब्दग्रहणानि अनित्यानि शन्दे- प्येवमित्यनेकान्तः। अथानुमानतः शब्दयहणविनाशकारणानि गम्यन्ते तत्प्रमाणं शब्द इति न किञ्चिदाधितं भवति । व्यधिकरणलादयुकमिति चेत् अथ मन्यसे व्यधिकरणः शब्दः कथ- मन्यत्तिना सोषेण निवय॑ते । अथ व्यधिकरणोऽपि निवर्यते सर्वघण्टाशब्दोच्छेदप्रसङ्गः तस्मात् पाणिघण्टासंमेषसमानाधिकरण: । अस्पर्शत्वादप्रतिषेधः ॥ ३६॥ अस्पर्शवादप्रतिषेधः । अस्पद्रव्याश्रयः शब्द इति सूत्रार्थः । कथमन्यत्र वर्तमानस्य पाणिघण्टासम्लेषो निवर्तक इति । नोकोत्त- रत्वात् । उनोत्तरमेतत् कारणाभावादन्यशब्दानुत्पादः। यस्तूत्पन्नः शब्दः स मन्दतरतमादिन्यायेनान्त्यस्यातिमान्द्यात् येन केनचिदिरो- धित्वात् दीयते योऽयं सस्कारः शब्दकारणत्वेन समधिगतः म कि- मेकोऽनेको वेति मन्दियते। अनेक संस्कार इति तत्त्वम् शब्दभेदात कारणभेदे मति कार्यभेदो दृष्टः यस्यैकः संस्कारः तस्येषोः पातः प्राप्नोति अगत्वैव यावद्गन्तव्यमिति । अथाप्रतिवध्यमाने संस्कारे ट्रव्यं गच्छति न कदाचित्पातः प्राप्नोति तस्मादनेकः सस्कारः ॥ विभक्त्यन्तरोपपत्तेश्च समासे ॥ ४ ॥ विभतपन्तरोपपत्तेश्च समासे । नायं शब्दो गन्धादिभिः सनिवि- ·न्यायवालिके टो व्यज्यन्ते विभयन्तरोपपत्तेः विभागय विभागान्तरं घेति विभ- भयन्तरम् प्रतिद्रव्यविधर्माणय शब्दाः भरूपाश्च एकद्रव्याः श्रूयन्ते समाम: ममुदायः एतच स्पर्शवट्रयत्ति न प्राप्नोति गन्धादिवत् पथा प्रतिद्रव्यमेको गन्ध एवं प्रतिद्रव्यमेकः शब्द इति । मन्ना- नोत्पत्तेथेति चार्थः । यचयं गन्धादिभिः मग्निविरः म्यात् मान्यर वर्तमानः श्रोच उपलभ्येत तस्मात् मन्तानत्तिलादाका गाश्रयः मन्द इति ॥ विकारादेशोपदेशात् संशयः ॥ ४१ ॥ विकारादेशोपदेशात् मंगय इति । संशयकारणज्ञापनार्थ सूचम् ॥ प्रकृतिविद्धौ विकारविरद्धेः ॥ ४२ ॥ प्रतिविद्धौ विकारविवृद्धेरिति मत्रम्। प्रत्यनुविधानादिति सूनार्थः । विकारे प्रत्यनुविधानं दृष्टमिति ॥ न्यूनसमाधिकोपलव्धेर्विकाराणामहेतुः ॥ ४३॥ न्यूनसमाधिकोपलव्धेविकाराणामहेतुरिति साधनपचे दृष्टान्त- मात्रादहेतुः ॥ नातुल्यप्रकृतीनां विकारविकल्पात् ॥४४॥ दूषणपक्षे नातुल्यप्रकृतौनां विकारविकल्पात् इत्यसम्बद्धम ।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । अतुल्यायाः प्रश्तेः विकल्पात् ते विकारा इस्खदीर्घानुविधानं तु एकारे नास्तीति ॥ द्रव्यविकारवैषम्यवदर्ण विकारविकल्यः ॥४५॥ ट्रव्यविकारवैषम्यववर्णविकारविकल्पः । यथा द्रव्यभावेन तुल्या- याः प्रश्तेर्विकारो विकल्यते । एवं वर्णभावेन तुल्यायाः प्रश्तेर्वि- कारविकल्पः स्यादिति ॥ न विकारधर्मानुपपत्तेः ॥ ४६॥ विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेः(१) ॥ ४७ ॥ विकारप्राप्तानामपुनरापत्तेरिति । यदि विक्रियन्ते वर्णाः पुन- रापत्तिन प्राप्नोति ॥ सुवर्णादीनां पुनरापत्तेरहेतुः ॥४८॥ सवर्णादीनां पुनरापत्ते)रहेतुः । विकारप्राप्तानां पुनरापत्ति- दर्शनादनेकान्त इति सूधार्थः । न तद्दिकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् ॥ ४६॥ न तद्विकाराणां सुवर्णभावाव्यतिरेकात् । सर्वावस्यं सुवर्णदर्शन म पुनरिकारयकारयोर्धर्मयोः कथिदर्णात्मा व्यवस्थितो भवति य इत्वं हिस्सा यत्वमापद्यत इति ॥ (३) पपुनराररिति पाठो मुगिनभायपुस्तके । (१) पुनराष्ट से-पा.पु.।

·३१२ न्यायवार्तिके वर्णत्वाव्यतिरेकाहर्णविकाराणामप्रतिषेधः ॥५०॥ वर्णलाव्यतिरेकादर्णविकाराामप्रतिषेधः । वर्णविकारा अपि न वर्णवं व्यभिचरन्तीति । अस्ति वर्णवं मामान्यमिति । सामान्यवतो धर्मयोगो न पुनः सामान्यस्य ॥५१॥ सामान्यवतो धर्मयोगो न पुनः सामान्यस्येति परिहारः। इतव वर्णविकारानुपपत्तिः ॥ नित्यत्वे विकारादनित्यत्वे चानवस्थानात् ॥ ५२ ॥ नित्यत्वे ऽविकारात अनित्यत्वे चानवस्थानात् । नित्या वर्षा इति न युको विकारः व्याघातादनित्या वर्णा इति न युक्तो वि. कारोऽनवस्थितानां विकारादर्शनात् ।। नित्यानामप्यतीन्द्रियत्वात् तदर्मविकल्पाच्च वर्णवि- काराणामप्रतिषेधः॥५३॥ नित्यानामप्यतीन्द्रियत्वदर्शनात् तद्धर्मविकत्याच वर्णविकाराणा- मप्रतिषेध इति विकल्पममा जातिः ।। अनवस्थायित्वे च वीपलब्धिवत् तदिकारोपप- त्तिः ॥ ५४॥ अनवस्थायित्वे च वर्णापलब्धिवदिकारोपपत्तिरिति साधर्म्यसमा जातिरुभयोरयुत्तरम् । विकारधर्मित्वे नित्यत्वाभावात् कालान्तरे विका- रोपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥ ५५ ॥ (1) न्यायसूचौनिबन्धे ५.५१ इनि सूरदय न राघवे ।

·दितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । विकारधर्मिलेन नित्यवाभावात् कालान्तरे विकारोपपत्तेथा- प्रतिषेधः । नित्या विक्रियन्त इति व्याघातो दोषः । उपलभ्यमा- नस्य चेकारस्य यत्वानुपपत्तेः वर्णपलविवदित्यसम्बद्धम्। इतश्च वर्ण- विकारानुपपत्तिः ॥ प्रकृत्यनियमाइर्णविकाराणाम् ॥ ५६ ॥ प्रकृत्यनियमात् । विकारे प्रकृतीनां नियमो दृष्ट इति । कारयकारयोस्तु नियमः तस्मादनियमान विक्रियन्त इति । अनियमे नियमान्नानियमः ॥ ५७॥ अनियमे नियमानानियमः । सूचार्थोऽनियमो नास्तीति ॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः ॥ ५८॥ नियमानियमविरोधादनियमे नियमाचाप्रतिषेधः । अनुज्ञात- प्रतिषिद्धयोरेकत्वानुपपत्तेरिति विरोधः सूत्रार्थः तस्मादनुपरसभ्य- मानपृथग्धर्मिविशेषाणामादेश इति । यद्येते वर्ण विक्रियेरन् नतः पृथग्विकारलक्षणेभ्यो धर्म्युपलभ्येत न पलभ्यते तस्मात्र विक्रियन्न इति । अथ विक्रियन्ते एवं विकारो भवति । गुणान्तरापत्त्युपमर्दहासद्धिलेशश्लेपेभ्यस्तु विकारो- पपत्तेर्वर्णविकारः ॥५६॥ गुणन्तरापत्त्युपमर्दष्ट्रामवृद्धिले गोपेभ्यस्तु विकारोपपत्तेः सन्ति वर्णविकाराः । सूचार्या गुणान्तरांपत्यादेरादेश इति। अयं च 40 ·न्यायवात्तिके - विकारादेशोपदेशविचारो भाय्यकारेणैव सम्यक् निरूपित इति सूचार्थमा निरूपितमिति ॥ ते विभक्तयन्ताः पदम् ॥ ६ ॥ ते विभक्त्यन्ताः पदम । ते वर्णा यथादर्शनं विकृता विभक्त्यन्ताः पदमतका भवन्ति । अर्थप्रत्ययस्तर्हि न माप्नोति । न न प्राप्नोति । अन्यवर्णप्रत्ययात् । पूर्ववर्णप्रतिसन्धानप्रत्ययापेक्षादर्थप्रत्यय इति । विभक्तिईयो नामिकौ चाख्यातिकौ च । नामिको स्वादयः आख्यातिको तिवादयः। तया विशिष्यमापां पदं देधा भवति । नाम च श्राख्यातं चाभिधेयस्य क्रियान्नरयोगात् । विशिव्यमाण- रूपः शब्दो नाम यथा ब्राह्मण इति । क्रियाकारकसमुदायः कारकसंख्याविशिष्टः क्रियाकालयोगाभिधायिक्रियाप्रधानमाख्यानम् पचतीति यथा । यदि दयौ विभक्तिरूपसर्गनिपातास्तहि न पदस- न्जका:(१)। न नास्यन्तर्भावात् उपसर्गनिपाता नाम्ना संग्टहीता:(२) । यस्मादाह अव्ययालोप इति ते सुबन्तवात्तेनैव संग्रहीता इति । पदेन व्यवहार इति पदार्थयिन्यते नामपदं चाधिकृत्य व्यवहार इति नामपदं चिन्यते । नाम्नश्चाधिकारो व्यापकलात् यस्मान्नाना सर्व एव पदार्थी व्याप्यते तस्माहौरित्यस्य पदस्थार्थ चिन्यते न पदा- दाधिगतिविशेषेनवस्यानात् । न हि पदे उच्चरिते कश्चिद्विशेषो गम्यते तस्मात्पदमवाचकम्। न पदस्य विशेषाविषयवान् । क एव- माह पदेन विशेषो गम्यते अपि तु सामान्यवर्तिपदं विशोषवर्ति (0 पदसज्ञा-पा. १ पु.। (२) नामसंगहीना-पा. ५ पु. 1 ·द्वितीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । वाक्यम् न च सामान्याभिधानादनर्थकं भवितुमर्हतौति । न मा- मान्यस्य व्यवहारविशेषा विषयत्वात् । सर्व उपदेष्टा विशेषप्रतिपत्त्यर्थं पदमुच्चारयति । न च सामान्ये प्रेषो न सम्प्रतिपत्तिः तस्मात्पदम- वाचकमेवेति । न सामान्यविषयत्वे मति विशेषश्रुतेर्नियामकत्वात् । यदि पदमवाचकं स्यात् न च पदश्रवणत् मामान्य गम्येत । यदवाचक न ततः सामान्य विशेषो वा गम्यते यथार्थाद् गम्यते च पदात् नत् सामान्य मामान्यश्रुते विशेषश्रुतिर्नियामिका भवति । यथा गौरिति सामान्याधिगतौ तिष्ठति गच्छतौति विशेषश्रुत्या विशेषो गम्यत इति । कथ पुनरियं विशेषश्रुतिस्तिष्ठति गच्छनौति । नैवेयं केवलाद् विशेष- श्रुतिः किं तु पूर्वपदापेक्षया विशेषप्रत्ययहेतुत्वाद्विशेषश्रुतिरित्युच्यते। भवतु वा पदादेवोभयम् एतस्मादेव वा गोशब्दादुभय गम्यते क्रिया च तत्साधनं च प्रधानोपमर्जनभावस्थानियमेन यदाय गोशब्दो गोत्वनिमित्तो गोत्वयोगाहौरिति तदा गोशब्दात् प्रधान साधन गौर्गम्यते । क्रिया बङ्गभूता विशेषकत्वात् । यदा पुन. क्रियाप्रधान पद नदा गोर्भावो गोत्वमिति । तदा गौरङ्गभूतो विशेषकलाग- म्यते प्रधानं गोत्वमिति । तदेवं प्रधानोपसर्जनभावस्थानियमेन गोल- मिति च पदे गौरिति चोभय गम्यत इति । तब प्रधानोपमर्जनभावमाश्रित्य तदर्थे व्यायाकृतिजातिमन्निधा- वुपचारात् संगय(१) । यस्मादय गोशब्दो व्यायाचतिजातिव्यविना- भावेन वर्तमानात् प्रयुज्यते(२) । अविनाभाववृत्तिश्च मन्निधिः । अतो न ज्ञायते किं व्यक्ति. पदार्थ उताकृतिरुत जातिरिति ॥ (१) बम्न वाक्यस्य सूबन क्वचिद यावे । (१) प्रयतमामासु प्रयुज्यते-पा० । पु.।

·न्यायवासिके याशब्दसमूहत्यागपरिग्रहसङ्ख्याड्युपचयवर्णसमा- सानुबन्धानां व्यक्तावुपचारायक्तिः ॥ ६१ ॥ शब्दस्य प्रयोगमामात् पदार्थावधारणामिति प्रयोगप्रदर्शनार्थ पाशब्दादिसूचम् । नामी यामब्दादय इति जाती प्रयुज्यन्ते कसमादभेदात् एका जातिस्तस्या विशेषणमनर्थकम् । या गौस्तिष्ठतौति या गौर्निपणेति । एवं शेषेषु । प्राकृतेरप्यभिधायकमेतन भवति । निष्क्रियत्वादारुतेः न हि निस्क्रिया गच्छति तिष्ठति भवति चेति । एवं मर्वत्र । यस्य चानेन विशेषेण() तिष्ठत्यादिना योगस्तं गोशब्दो- ऽभिधातुमईतीति । कुतः विशेषणविगेय्यभावस्यैकविषयत्वात् । यदि गोमब्दस्य तिष्ठतिशब्दस्य चैकमभिधेयं भवति ततो गौशब्देन धय॑न्तराणि निराकियन्ने तिष्ठतिशब्देन प क्रियान्तराणीति वि- गोषणविशेष्यभावापत्रयोस्तिष्ठतिगोशब्दयोः सामानाधिकरण्यं युज्यते अन्यथा नेति ट्रव्यं व्यक्तिरिति हि नार्थान्तरं तिष्ठतिशब्दमहि- तेनार) गौशब्देन व्यक्तिरभिधीयत इति तत्प्रतिषेधार्थम् ॥ न तदनवस्थानात् ।। ६२॥ न तदनवस्थानादिति सूत्रम् । नानेन गोशब्देन व्यक्तिमात्र शद्वमुच्यते । यद्ययं व्यक्तिमाचाभिधायकोभविष्यत् तेन यस्यां कस्या चिव्यको प्रत्ययोभविश्यदिति सूचार्थः। यदि व्यकिन पदार्थः कथ या गौस्तिष्ठतीत्यादिप्रयोगः । निमित्तादतगावे ऽपि (७ विरेन-पा. १ पु | (1) निरतिश्चश्तेिन-पर- १ पु ।

·द्वितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । तदुपचारः। क पुनर्निमित्तादतगावे ऽपि तदुपचारो दष्ट इति तस्योपपादनार्थ सहचरणादिसूत्रम् ॥ सहचरणस्थानतादर्थ्यरत्तमानधारणसामीप्ययोगसा- धनाधिपत्वेभ्यो ब्राह्मणमञ्चकटराजसनुचन्दनगङ्गाश- कटान्नपुरुषेवतद्भावेऽपि तदुपचारः ॥ ६३ ॥ अतद्भावे ऽपि तदुपचार इति। तच्छब्दस्य तच्छब्देनाभिधानमु- पचारो यथा यष्टिकाशब्देन द्रव्यविशेषोऽभिधीयत इति यष्टिकाश- ब्दात्तु पुनः माहचर्याब्राह्मणविगेपो ऽभिधीयते । यथा यटिकाः प्रवेशयेति । एवं सर्वत्र । किं पुनरबोपचारबीजं यएिका ब्राह्मणा इति। न छुपचारबीजमन्तरेणोपचारो लभ्यते। ननूनं साहचर्यमिति माहचर्य नाम यएिकया नित्यसम्बन्धः । यष्टिकासम्बन्धाच यएिका- वानिति स्थान यष्टिकेति । यष्टिकावानिति चायं शब्दो मुख्य एवेति । तस्मादुपधारयोजमन्यदक्रयमिति । यष्टिकायां तावदयं यप्टिकाशब्दो जातिनिमित्तः यष्टिकावं जातिः मा यष्टिकायां वर्तते तया यष्टिकात्वयुक्तया यष्टिकया ब्राह्मणस्य योगः माहचर्यात संयुक्रममवेतां जाति ब्राह्मणे ऽध्यारोप्य ब्राह्मणं यष्टिकेत्याह । एवं शेषायुपचारवौजानि स्वयमुत्प्रेक्षणीयानौति ॥ आकृतिस्तदपेक्षत्वात् सत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः ॥ ६४ ॥ यदि तर्हि गौरिति पदस्य न व्यकिरर्थः अस्तु ताकृतिः (तदपेचत्वात् मत्त्वव्यवस्थानसिद्धेः । प्रारतिः पदार्थ: कस्मात् (1) बासपो-पा.६० कम्मात्-अत्यधिकम् ६ पु ।

·३१७ न्यायवार्तिके तदपेचत्वात् मत्त्वव्यवस्यानस्य गौरव पुरुष इत्येवमादि(मत्त्वव्यव- स्थानमा छत्यपेक्ष मिति यदपेक्षा च सत्त्वव्यवस्यानमिद्धि म गो- शब्दस्य विषय इति । चापि तदेवोपस्थित न तदनवस्यानादिति । यस्य च जात्या योग म गोशब्दस्य विषयो नातिर्जात्ययोगात् कस्य पुनर्जात्या योग नियतावयवव्यूहस्यावयविन नियतोवयवव्यहो यस्य भवति म नियतावयवव्यूह अन्यपदार्थन बमोहिणावयव्य- भिधीयत इति ॥ व्यक्त्याकृतियुक्तऽप्यप्रसङ्गात् मोक्षणादीनां मृगवके जातिः ॥६५॥ अस्त तर्हि जाति पदार्थ व्यक्त्याकृतियुक्नेस्वप्रमझात्(र) मोच- णादौना मृगवके जाति । यस्मान्मृद्ववके व्यत्यारुती स्त न च तब मोक्षणदीनि प्रयुज्यन्ते। न हि गामानय गा देहौति मृगवके श्रेषसम्प्रतिपत्ती भवत । यदभावात्तत्रासम्प्रत्यय म गोशब्दस्यार्थ कस्याभावात्तवासम्प्रत्ययो जाते । अथ मृगवके कस्माहोल न जाति यस्मान्मृद्वको गौर्न भवति यश्च गौर्न भवति न तत्र गोत्व वर्नते यथाश्व इति। अथ मृगवक कस्मादौन भवतीति अत एव न भवति यस्मान्मृगवक इति। न चाय युक्त प्रश्नो मृगवक कस्माहौन भव नौति कि कारणम् प्रतिपत्तिबाधितवात् भवानप्येनमथ प्रतिप द्यते नाय गौरिति । प्रतिपत्त्या च प्रश्नो बाध्यत इति। अथ मृगवके गोशब्द कुन प्राकृतिमामान्यात् चित्रादिवदिति । सर्वगतेति चेत् । (1) इत्यादि-पा.१ पु । (९) व्ययावत्योरथप्रसङ्गात्-पा. १ पु | ·द्वितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ३१६ अथ मन्यसे सर्वगता जाति: मोत्पद्यमानेन यथा गवा सम्बद्यते तथा मृगवकेनापौति अस्ति मृगवके गोलं नानभ्युपगमात् केन मवंगतलं जातेरभ्युपगम्यते अपि तु स्वविषये सर्वच वर्तत इति सर्वगतेत्युच्यते । क' पुनीवस्य स्त्रीविषयः । यत्र गोत्वं वर्त्तते क्क पुनगोलं वर्तते यत्र गोत्वनिमित्तोऽनुवृत्तप्रत्ययो भवति । व पुनरनुवृत्तप्रत्ययं गोत्व करोति यत्तस्य माधनं कः पुनर्नित्ये गोले गोः माधनार्थः यत्तेन व्यज्यते। न हि ककुदादि- मदर्थव्यतिरेकेण गोत्वस्य व्यक्तिरस्ति(९) । न हि पिण्डेभ्योऽर्यान्तरं गोत्वं पिण्डान्तरालेवदर्शनादिति केचित् । न विकल्पानुपपत्तेः पिण्डान्तरालेवदर्शनादिति(ब्रुवाणः पिण्डान्तरालं पर्यनुयोज्यः । किमिदं पिण्डान्तरालं किमाकाशम् आहो अभाव उत द्रव्यान्त- रम् । यद्याकाशम् न तत्र गोत्वं न ह्याकाशं गौरिति। एतेनाभावो ट्रव्यान्तरं च व्याख्यातम् । विशेषप्रत्ययानामनाकसिमकत्वात् अयं च पिण्डप्रत्ययव्यतिरेकभाक् प्रत्यय उपजायमानो निमित्तान्तराग- वति दृष्टा खलु पिण्डप्रत्ययव्यतिरेकभाजां प्रत्ययानां निमित्तान्तरा- दुत्पत्तिः । यथा वस्त्रचर्मकम्बलेषु नौलप्रत्यय इति । प्राकृतिमामा- न्यादिति चेत् । अथ मन्यसे सत्यमयमस्त पिण्डव्यतिरेकनिमित्ताद- नुवृत्तिप्रत्ययो भवति । न पुनरस्य जातिर्निमित्तं अपितु यच्छिरः- पाणिपादाकृतिमामान्यं तस्मादनुवृत्तिप्रत्यय इति। न पिण्डवद- साधारणत्वादाकृतेः ययैव पिण्डाः पिण्डान्तरवृत्तयो न भवन्नि नथाकतिरपि एकपिण्डवर्तित्वात् पिण्डान्तरवर्तिनी न भवति । (३) व्यक्तिरिनि-पा. १ पु.। (२) अग्रहपादिनि-पा० पु.

·३२. न्यायवासिक प्राकृतेः पिण्डान्तरवर्तियमभ्युपगम्यते नाम्ति विवादेनार्थ इति । श्रय पिण्ड्यतिरिक्त सामान्यं नाभ्युपगम्यते तथाप्येकमामान्यनिराकरण समानप्रत्ययबीजमन्या दमयं स्यात् । न झमति मामान्ये ममानप्रत्यय पश्याम इति । असत्यपि सामान्ये दृष्टः सामान्यप्रत्यय इति चेत् अथ मन्यसे यथा सामान्येवमति मामान्यान्तरे ऽनुमत्ययो दृष्टो गोलादिषु ददं मामान्यमिदं मामान्यमिति। तस्मादनकान्तिकबाद- नुवृत्तिप्राययोऽसाधनमर्थानरनिमित्तमतिपादन इति । नानभ्युप- गमात् । न मया गोवघटत्वाश्वत्वेषु निर्निमित्तः सामान्य(प्रत्ययो- भ्युपगम्यते तस्मादनुत्तरमेतत् । सूचव्याघात इति चेत्। यदि मन्यसे सामान्येषु मामान्यमस्तौति ननु सूत्रव्याघातः सामान्यविशेषेषु सामान्यविशेषाभावात् नत एव जान मिति । न सूचापरिज्ञानात् अयं सूधार्थो यथा व्यमिति प्रत्ययो द्रव्यत्वविशेषणाद् द्रव्ये भवनि न पुनः सामान्यविशेषेष्वेवमिति । न पुनरयं सूत्रार्थो निनिमित्तोऽनुत्तिप्रत्यय इति । किनिमित्तमिति चेत् अथ मन्यसे गोलादिग्वनुत्तिप्रत्ययस्य किं निमित्तं यतः सामान्यमिति भवति कुतः सामान्यमिति भवनि अनेकार्थचमवायात् । थथा गोवमनेकार्थममवायि तश्वित्वादौत्यनेकार्थस्तत्समवाथस्य ममान- खात् गोत्वादिष्वनुत्तिप्रत्यय इति । पाचकादिशब्दवदिति चेत् अथ मन्यसे यथा पाचकादिशब्दा अनुवृत्तप्रत्ययाश्च भवन्ति न च पाचकत्वं नाम सामान्यविशेषोऽस्ति तथा गवादिष्वनुत्तप्रत्यय इति न हेवपरिज्ञानान् विषप्रत्ययानामाकस्मिकलादित्यस्य हेतोः (२) श्वसाधारपमर्थान्तर-पा. १०। (९)सामान्यभन्य-पा.१ पु०॥ (१) समान-पा०१०।

·दितीयेऽध्याये दितीयमाहिकम् । २२१ तच पिण्डप्रत्ययव्यतिरिकस्य प्रत्ययम्य निमित्तान्तरादुत्पाद इत्ययमर्थः न पुनः सर्वोऽनुवृत्तिप्रत्ययः मामान्यादेव भवतीति । एवं मति पचनक्रियायां यत् प्रधानं साधन तत्पाचकशब्देनोच्यते । प्राधान्यं पाचकान्तरेऽयस्तीति न दोषः । यद्यनेकानुत्ति गोवं तत् किं प्रतिपिएं परिममाश्या वर्त्तते अयैकदेशेनेति । किं चातः यदि प्रतिपिण्डं परिममाप्या वर्तते पिण्ड़वदसाधारणत्वान्न मामान्य भवितुमईति अथैकदेशेन वर्तते तथापि नैकमनेकच वर्तते कि- न्वनेकमनेकत्रेति तस्मात(९) प्रदेशाः मामान्यस्य वर्तन्त इति। ये ९) एकदेशाः सामान्यस्य पिण्डेषु प्रत्येकं वर्तन्ते ते कि सामान्या- मका उत नेति । यदि सामान्यात्मका एकमेकत्र वर्जत इति माप्तम् न चैकमनेकत्र वर्तमान सामान्यमिति युकं वक्तुम(२) प्रथा- सामान्यात्मकाः शून्यमभिधानम् सामान्यस्यैकदेशाः प्रत्येकं वर्त्तन्ते इति तैरपि देशः सामान्य पूर्ववर्त्तत इति पूर्ववत्प्रसङ्गः। न चान्या गतिरस्ति तस्मानानेकवृत्ति सामान्यमिति न विकल्पानभ्युपगमात् नायं विकल्पोऽस्ति गोव प्रत्येक पिण्डेयु परिसमाप्य वर्तते अथ प्रदेशेन वर्तत इति तस्माद्विकन्पानभ्युपगमादप्रश्नोयं कस्सागोत्य- स्यावयविममुदायत्वानभ्युपगमात् । न गोत्वमवयवि न समुदाय: समुदायम्य भाग एकदेशशब्दः अवयविनश्चावयवे यदा न कि- श्चित्परिहायाशेषमभिधीयते तदावयविनोऽवयवानपेक्ष्य करनयन्दः समुदाये च समुदायिनोपेक्ष्य न च गोलमवयवी न समुदायः तमात्र कृस्नैकदेशशब्दो स्तन चेत्तत्रेतौ शब्दौ स्त' तस्माहोत्वं (१) यस्मात्-पा.पु.। (२) येनेवे-पा.पु.॥ (३) युता मुकाम-पा०१पुग 41.

·५५ यापवार्तिके कि तानेन वर्तते उतैकदेशेनेति न युक्तः प्रश्नः । उक्त पात्र एकमनेका वर्तत इति प्रतिजानानो नानुयोकव्यः । कम्मादुभयेन ध्याघातादिति । कथं तईि गोवं गोषु वर्तते पाश्रयाययिभानेन कः पुनराश्रयायिभावः समवायः तच वृत्तिमहोत्वम् । रत्तिः सम- वाय इतीहप्रत्यय हेतुत्वादियुतम् न गोवं गयगविवृत्त्यभावादिति चेत् अथ मन्यो यदिदं गोवं गोवनुप्तिप्रत्ययकारणं तत् किं गवि वर्तते पाहोस्विदगवि यदि ताववि प्राक् गोवयोगाहौरे- वासाविति व्यर्थ गोवम् । प्रधागवि न अश्वाद्यपि गोत्वयोगाहौः प्राभो नि । न चान्या गतिरस्ति नमात्र गोत्वादनुत्तिप्रत्यय इति न विकल्पानभ्युपगमात् न गवि गोवं नागवि माक् गोलाबामौ गौनीप्यगौरिति । किं कारणम् उभायेतौ विशेष्यप्रत्ययौ म विशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवतः न च प्राक् गोलयोगावस्तु विद्यते न चाविद्यमानं गौरित्यगौरिति च शक्यं व्यपदेष्टुम पदैव वस्तु तदेव गोत्वेनाभिसम्बयत इत्यनास्पदो विकल्पः । एतेन सत्तासम्बन्धस्य मदमदिकल्पो व्याख्यानः । न सतः सत्तासम्बन्धः नामतः । यदैव तहस्त तदैव मत्तथा सम्बद्धमिति मदमदायो दोषोऽनुपपन्न इति तस्मादुपपना जातिः । न चासौ मृगवक इति पदभावात् तत्रा- सम्प्रत्ययः म पदार्थ इति ॥ नातिव्यत्यपेक्षत्वाजात्यभिव्यक्तः ॥ ६६ ॥ नाशनिव्यायपेतवान्नात्यभिव्यक्तः । जातेरभिव्यकिरातियको अपेक्षेत व्यत्यासतौ इति मान्ने प्राधान्यादावते. पूर्वनिपातः किं पुनः ·हितोयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । १२१ प्राधान्यम् पाततिविशेष एवं व्यतः यस्माइयत्या विशेष्यमाणा श्रा- तिर्जातर्लिङ्गं भवति तस्मात् प्रधानमाकृतिः न चारक्षमाणाया- मारुतौ व्यकौ च जातिमात्रं शुद्धं शब्दागम्यते तस्मान्न जातिरपि पदार्थः । न च वै यथार्थन न शक्यं भवितुम् । कस्तई पदार्था ध्यक्त्या हतिजातयस्तु पदार्थः ॥ व्यक्त्याकृतिजातयस्तु पदार्थः ॥ ६७ ॥ तुमब्दो विशेषणार्थः किं विशिष्यते प्रधानोपसर्जनभावस्थानिय- भेन पदार्थत्वम् यदा भेदविवचा विशेषगतिश्च गौस्तिछति गौनिघणेति तदा व्यकिः पदार्थः अङ्गं जात्याकृतौ जातावाकृतौ च स्थानगमनादी- नामभावाद्यत्र सम्भवः स पदार्थ इति । यदा पुनर्भदो न विवक्षितः मामान्यगतिय तदा जातिः पदार्थः यथा गौर्न पदा स्पर्टव्येति भारु- तेथ प्रधानभाव उत्प्रेरितव्य इति स्वयमुत्प्रेक्ष्य इत्ययमर्थः क्व पुनराकृतेः प्राधान्यं दृष्टं यथा पिष्टकमय्यो गावः क्रियन्तामिति । तदेतद्दडलं भयोगेषु प्रधानोपमर्जनभावः स्वयमुत्प्रेक्ष्यत इति । न व्यत्याशनि- भातयः पदार्थ इति केचित् कुतः विकल्पानुपपत्तेः मदित्येतदेव व्यापकलादुपादाय चिन्यते मदित्यनेन पदेन पुनातिरभिधीयते पिण्डो वा सम्बन्धो वा जातिमान् वार्थः। तत्र न तावज्जातिरभिधीयते भेदार्थर भिन्नविभकिकत्वात् यद्ययं जातिवाचकः मच्छदो भवति मट्टयमिति भेदवाचिना द्रव्यशब्देन महशब्दमामानाधिकरणं न प्राति न हि भिन्नार्थवाचकानां सामानाधिकरणं पश्यामः नहि गवाश्वमिति मामानाधिकरण्यं दृष्टम् । अथ द्रव्यादित्तिवात्सत्ताया ·१२ न्यायवार्तिके एव द्रव्यादिशब्दैः सह मामानाधिकरण्यम् तथापि पारतव्यात्मत्ता- था गुणवं गुणगुण्यभिधायिनोच अन्दयोः सामानाधिकरण्यं न दृष्ट- मिति यथा भवस्य शौक्लामिति। एतेन मम्बन्धी व्याख्यातः। मच्छब्दः पिण्डानां वाचको भविष्यतीति न युक्त पिण्डानामानन्यात् न झे. कस्य ग्रन्दस्यानेकद्रव्यगुणप्रपञ्चेन सम्बन्ध श्राख्यातुं शक्यः न चानाख्याते शब्दार्थसम्बन्धे शब्दादर्थमतिपत्तियुका स्वरूपमाचप्रतीतेः व्यभिचारा- चामच्छब्दश्रवणाच द्रव्यगुणकर्माणौति परिलवमाना बुद्धिरवतिष्ठते। न च यस्मादभिधानात् परिसवते बुद्धिस्तदभिधानमिति युतं वकुम तस्मात् मच्छब्दो भेदानां न वाचक इति । जातिमन्मात्राभिधाय- कोऽपि सच्छब्दो न भवति कस्मादस्वतन्त्रत्वात् न हि मच्छन्दात्त- द्भेदा घटादयो गम्यन्त इति तब हटादिभेदानाक्षेपात् सामानाधि- करण्याभावः । अथवा अखतन्त्रवादिति मच्छब्दः प्राधान्येन मता- यां वर्तते । तत्र वर्तमानस्तददित्युपचर्यते यच्च यत्र वर्तमानमन्य- बोपचर्यते न तत्तस्याभिधायकं मश्वशब्दवदिति । उनं चात्र किमुक्तम् तद्वतामानन्यात् न सच्छब्देनाभिधानं युक्रमिति तदति चन गुणसारूप्यात् प्रत्ययमकातिः। यथास्वामिशब्दस्य मृत्ये न गुणोपरागात् । यथा नौलः स्फटिक इति क्रमवृत्त्यभावात् युगपदस- म्भवाच । अयथार्थज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गाच्च । तस्मात्र जातिमन्मात्रा- भिधायकोऽपि अभाधारणविशेषाभिधायको भविष्यतीति न युक्तम् । अन्यत्र प्रत्ययाभावप्रमगाच । न चान्या गतिरस्ति तस्मादन्या- पोहइच्छतिरिति । अन्यपदार्थान्तरा पोहं हित्वार्थ कुर्वती श्रुति- (1) अन्यशदार्थान्तरा-पा० १० ।

·हितोयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । २२५ रभिधत्त इत्युच्यत इति । अत्रास्माभियंत्याकृतिजातयः पदार्थ इति प्रधानोपसर्जनभावस्यानियमेन व्यवस्थापितमेकान्तवादिनचैते दोषा इति । न चैते दोषाः कथमिति यत्तावत्मत्ताशब्दः सत्ताया न वाचक इति तन व्याघातात सत्ताशब्दो न सत्तावाचक इति व्याहतमुच्यते। कथं वा तदवाचकत्वे सति सत्ताशब्द इत्यभिधीयते । भवदभिप्रायेणाभिधीयत इति चेत्। अथ मन्यसे नैव नः सिद्धान्ते सत्तादिशब्दा' मन्ति किं तु भवद्भिः सत्ताशब्दो द्रव्यगुणकर्मशब्दा इति च परिकल्प्य व्यवहारः क्रियते । ततोऽस्माभिरपि युभदभिप्रा- यानुविधानेन सत्ताशब्दा इति वाचका उपचर्यन्त इति। न व्याघा- तानिवृत्तेः । मदित्येवमादौनि पदानि लोकप्रमिद्धानि केय्वर्थपु वर्तन्त इत्युभयोर्विचारः। वयं तु बूम' सत्ताशब्द' मत्तायां वर्तते त्वं पुनर्बवौषि सत्ताशब्दो न मत्तायामिति । एवं ब्रुवाणो मया वि- रोधेन प्रत्यवस्यौयते विरोधोद्धारं वामुक्का वन्मतेनाभिधीयत इति ब्रुवाणो न व्याघातमतिवर्तमे । यच्चेदमुच्यते वया परिकल्पिताः मत्ताशब्दा इति तदपि न परिकल्प्यविषयानभिधानात् परिकल्प्यस्य च विषयोऽतथाभूतस्य तथाभाविभिः सामान्ये सत्यध्यारोपिततद्धर्मण: प्रधानार्थप्रतिपत्तिः यथा स्थाणौ पुरुष इति । यदि चामौ शब्दाः परिकल्पिता भवन्नि प्रधानमेषां वाच्यम् न हि निप्पधानं परिक- स्थम्। यत्पुनरेत दोऽर्थे र भिन्न विभक्तिकत्वादिति । तन्न समानार्था- परिजानात्() न बमः सत्ताशब्देन द्रव्यशब्दस्य सामानाधिकरण्यम् अपितु मत्तायाः प्रधानसाधनवाचिना मच्छब्देन द्रव्यगुणकर्मापयमि- (1) सामानाधिकरणापरिज्ञानात्-पा. १ पु.।

·न्यायपालिक . धौधते इत्यष गुणकर्मशादरपोतरेतरविषय विशेष्यभावापतान्येष एवं च मति यु मागामाधिकरणमुभयोः मद्रयशदयो रेकवि- घयतात् पदा पुनरयं सत्तासम्दा मताप्रधान एवाभूतं माधन- मभिधत्ते म तदा मामानाधिकरण्यम द्रव्यम्न मनेति भवति। नमात् सामानाधिकरयानुपपत्तिरदोषः विभक्तिभेदमियमाद्गुणगुप्यभिधा- पिनोः सामानाधिकरणम्या मिद्धिः भव्यादयोरिति एतदनेम प्रत्युतम् । एतेन समन्धो ध्याख्यातः। कथमिति म मच्छन्देन मम्बन्धी ऽभिधीयते अपितु मम्वन्धिगम्देनैव मम्बन्धथ राणः न मच्छन्दो राश- मन्दः न च राणाब्देन द्रव्यवाधिनः गन्दम्य मामानाधिकरणमस्तीति । पत्पुनरेलदानन्त्याच जातिशब्दो भेदानां वापक इति। कयेवमाइ जातिशब्दो भेदानां पाचक रति स्वयम्प्रयुतां वाचोयुकिं भवान् पति- पेधति । यदि तर्हि भेदानां वाचकः कथं मच्छन्देन द्रव्यगुणकर्मात्य- भिधीयन्तेर)। न चायं भोः मच्छन्दो जातिशब्दः अपि तु भेदशब्द एवायम् भेदशब्देन च भेद एवाभिधीयत इति न किञ्चिदाध्यते। कथं न बाध्यते यदा मचन्द एको भेदानामानन्यं तदवायमेव । न चैकस्या- नेकेन सम्बन्धः शका श्राख्यातुम न चानाख्याते सम्बन्धे शब्दार्थप्रति- पत्तियुकेति न केवलानामनभिधानात् । यो हि मच्छब्देनाविशेषणनि द्रव्यगुणकर्माप्यभिधीयन्त इत्यभिधत्ते तं प्रत्येष दोषः । अस्माकं तु द्रव्यगुणकर्माणि मत्ताविशेषणान्यभिधीयन्ते । यच यच सत्तां पश्यति तत्र तत्र मच्छन्दं प्रयुके एका च सत्ता तत्प्रत्ययस्यानुसते. तस्मा - (1) मुच्छब्दव्यभन्दयो-पा.१पु.। (२) पुनरेनदस्त्यानन्या-पा. १पु । (३) अचन्ने-पा.पु.।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । दानामानन्यं न दोषः । कथायमेवम्भूतः माध्यमाधनभावः शब्द पचयसि आनन्यादिति वस्तुधर्म हेतुत्वेनाभिधास इति। अथ भेदा एव जातिशब्दा वाच्यत्वेन पचौक्रियन्ते नथापि नान्वयो न व्यतिरेको च दृष्टान्तोऽस्तोत्यहेतुरानन्यादिति। श्रथाप्येकदेशान् पचौलत्यानन्या- दिति हेतः एकदेशो दृष्टान्त इति अयमपि न विरोधात्। एवं च मति न कथित्पदार्थो वाच्यः न कश्चिच्छब्दो वाचक इति वाच्य- वाचकभावनिवृत्तौ विशेषणमनर्थकम् एते न वाया एते न वाचका इति । यत्पुनरेतयभिचारादिति न व्यभिचारविषयापरिज्ञानात् । व्यभिचारी हि नाम स ज्ञेयः यः स्वविषयतज्जातीयत्तित्वे मत्य- न्यत्र वर्त्तते न पुनरयं सच्छब्दः स्वविषयव्यतिरेकेामति वर्तते । तस्मादस्याने व्यभिचारदेशनेति हेतुभावानभ्युपगमाच्च । केन चाच हेतुरभिधीयते द्रव्यं गुणः कर्म मत्वादिति तस्मादयुतमेतदपि भेदवाचकवप्रतिषेधाद् द्रव्यमच्छब्दयोः सामानाधिकरण्यमिति न वक्तव्यम् व्याघातात् । न च कथिच्छब्दो द्रव्यवाचकः द्रव्यमच्छब्दयोथ मामानाधिकरप्यमिति व्याहतम् । यत्पुमरेतत् तदतो नास्वतन्त्रखा- दिति न किल(१) मच्छब्देन तद्भेदा घटादयो गम्यन्ते तद्वद्घटादि- भेदानाक्षेपात सामानाधिकरण्याभाव इति । तब उनोत्तरत्वात् । उकोत्तरमेतत् सट्रव्यशब्दयोरेकविषयत्वात् मामानाधिकरण्य मिति तदद्घटादिभेदानाक्षेप इति वा युक्तम् मच्छब्देन सत्तामाधनानां द्रव्यगुणाकर्मणामापात् । मत्ताशब्देन व्यगुणकर्माणि माक्षियन्ते न पुन' मच्छब्देन शक्यते वहुं(स) सत्ताशब्देनापि गुणभूतानि गम्यन्त (१) न पह-पा.पु. । (२) सत्त्वमुक्तम्-पा० १ पु.।

·३२८ न्यायवात्तिक . इति मदिति चायं मच्छब्दः कस्तस्याभिधेयो योऽस्मात् मतीयते म सस्यार्थ इति कोऽस्यार्थ: विभञ्यते सत्ता तद्योगोऽन्तरमिति घयो- ऽर्थाः । नव प्रधानोयसर्जनभावविवचायां प्रधानं साधनं गम्यते र मत्ता च तयोगश किंकृतः प्रधानागभावः अर्थकृतः यदा मता किश्चित्कुरुते तदा सत्ता विशेषणं पदार्थमुपादाय किञ्चित् करोति नत्प्रधानम् अङ्गं सत्ता प्रधानप्रत्यय हेतुत्वात् । यस्मात् सत्तया पदार्थों विशिष्यते अङ्गहोंने प्रत्ययनिवृत्तेः यत्र तदनं सत्तादिकं नास्ति न तत्र मदिति प्रत्ययः । तदेवं तद्वद्घटादिभेदानाक्षेपादित्ययुतम् । यत्युनरेतत्मच्छब्दः सत्तायां प्राधान्येन वर्त्तत इति तच वर्तमानस्त- ददुपचर्यत इति तन मच्छन्दविषयापरिज्ञानात् । न भवता मच्छन्दस्य विषयो व्यज्ञायि क एवमाह मच्छन्दः मत्तायां प्राधान्येन वर्तत इति यथा च मच्छब्दस्य द्रव्यगुणकर्माणि मत्तामाधनभावादिषय इति तथा चोफ्रम्। एतेन भेदानामानन्यं प्रत्युतम् । सच्छब्दस्य विषयः सत्तामाधनं विषयश्च सत्तामाधनभूत एक एवेति । यत्पुनरेतत्तदति चन गुणसारूप्यात् प्रत्ययसङ्गान्तिर्यथा स्वामिशब्दस्य मृत्य इति । अस्यार्थः स्वाम्यनुकारित्वाद्धृत्ये स्वामिशब्द इति । एतत्तु न बुद्या- महे प्रत्ययानां सतान्तिरिति । यदि खामिप्रत्ययविषयत्वं तन्न प्रत्ययमङ्कान्तिः न हि खामिप्रत्ययो भृत्ये भवति केवलं गुरुता प्रियतां वा सम्पश्यन् खामिमब्दं युगपद्भूतं तत्र प्रयुके। यथा च मृत्यः स्वाम्यनुकारित्वात् (१) मृत्यः स्वामीत्युपर्यते(१) न पुनरेवं मत्ताशब्दः . (७ करपात्-पा.(पु.] (२) उच्चते-पा.६ पु.।

·द्वितीयेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । कदाचिदपि द्रव्या दिषु वर्तत इति। यदा तु मतो भावः सत्तेति तदा मतां विशेषकत्वाहुणभूतानां सत्ताशब्देनाभिधानं विशेषकलमुपचार.। एतेनैव गुणोपरागाद्यथा नीतः स्फटिक इति प्रत्युक्तम्() । यत्पुन- रेनन् क्रमत्यभावाद्युगपदसम्भवाचेनि प्रस्थार्थः । सत्ताशब्दः सत्तायां किल वर्त्तिवात् तदति वर्तत इति । न चैवं पश्यामः युगपदपि न सम्भवति सत्ताप्रत्ययथ द्रव्यप्रत्ययथन युगपद्भवतः । एतदपि न को- तरत्वात् । वनोत्तरमेतत् । नाच क्रमो न युगपत्प्रत्ययः सत्मत्ययस्य माधनविषयत्वात्। एतेनायथार्थज्ञानोत्पत्तिप्रसङ्गादिति प्रत्युक्तम्। एवं हिक हेतुप्रधाननिरामायवस्थितं व्यक्त्यात निजातयः पदार्थ इति। म जातिभब्दो भेदानां वाचक इति विशेषणानर्थक्यम् न हि कश्चि- छब्दो भवता भेदानां वाचकत्वेनाभ्युपगम्यते विशेषणं नाम विशेष्ये च मति सामान्यप्रतिपत्तौ च भवति नास्य किञ्चिद्विशय्यमस्ति न च जातिशब्दस्य कथित्पदार्थो वायोऽभ्युपगम्यते तस्माद्विशेषणानर्थ- क्यम् । विरोधाच्च यदि चायं जानिशब्दो भेदानां वाचकोभविष्य- दपि तर्हि जातिशब्द एव नाभविष्यत् न ह्यन्यपदार्थवाचकानां तच्छ- प्दत्वं मम्भवति कयं वा भेदवाचकवे मति जातिगब्द इत्युच्यते यच्चो- यते न जातिगन्दो भेदाना वाचक इति तथा तत् को हि स्वस्था- मा(२) जातिशब्दवाच्यान् भदानभ्युपैति। यदि च जातिशब्दवाच्या भेदा न भवन्ति अन्यशब्दवाच्यास्तईि प्राप्नुवन्ति । अथान्यशब्द- वाच्या अपि न भवन्ति ते न जातिशब्दवाच्या नान्यशब्दवाच्या इत्युभयावाञ्चले किमस्य विशेषणस्य मामयं न जातिशब्दो भेदाना (२) सुस्थामा-पा. १ पु.। (१) रमत् प्रत्युतम्-पा ९पु.1 42 ·न्यायवानिक वाचक इति। अत एवं वनव्या) न वाच्या भेदा वाचका. भन्दा इति। अथ मन्यसे परमतव्यपेक्ष्यैतदुच्यते। न जातिशब्दो भेदाना वाचक रति नानभ्युपगमात् न हि कश्चित्तान्त्रिकोऽस्ति यो जाति- पाब्दवाच्यान् भेदान् प्रतिपद्यते जातेरयवाचकवे व्याघातो जातिगब्द इति न हि यो चस्यावाचकः स तच्छब्द इति भयं वम् जातिजन्दो भेदानां वाचक इति । कस्य तईि वाचकः भेदवाचक- वमतिषेधादन्यवाचकत्वमायातम् प्रथान्यवाचकत्वमपि नेव्यते व्यर्थ विशेषां जातिभन्दो भेदानां न वाचक इति सर्व एव शब्दा अर्थानां म वाचका इति युक्तं वक्तुम् (९) । अथावाचकाः शब्दा अवाच्या अर्था इत्ययुकं चैतत् व्याघातात् अवाचकाच शब्दा भवन्ति वाचकलं च मन्दानां शब्देनेव मनिपाधत इत्यवाचकले शब्दानां प्रतिजाहेत्वो- र्थ्याघातः न हि जानिशन्दो भेदानां वाचक इति प्रतिज्ञाहेतरान- त्यादिति। उभयं च वचनात्मकमित्युभयस्यावपनात्मकवाड्याघात .। गन्दायावाचकान् प्रतिपद्यमानेन लोकप्रतिपादनोपायोऽन्यो वक्रव्यः । अन्यथाभ्युपगत) रति चेत् अय मन्यसे न मया शब्दा वाचका अभ्युपगम्यन्ते माप्यर्था प्रायाः अपि तु यो भवद्भिर्वाच्यवाचकन्या- थोऽभ्युपगम्यते मोऽस्माभिनिराफियते। अम्माकं तु गम्देनान्यापोइ- ससपा जातिरभिधीयत रति विमिय्य वाकव्यम् पधन्यथा भन्दा अामामभिधायका भवन्ति विभिथ्य वक्रव्यम् । अस्मन्मकृतमात्या- दिष्यतिरेपण जात्यादिगम्दा न जात्यादीनां वाधका इति स्वरू- (1) बापा-१३. । (पाचमाघाचाम-पा.15.। (0) पुत्रमुहम्-पा. १३.. (७) भुषाम-प...

·दितीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । । पानभिधानाच । न च ममानप्रत्ययकारणता(व्यतिरेकेप जाते: स्वरूप निर्देष्टुं शक्यम् न चानुवृत्तिप्रत्ययः प्रत्याख्यातं शक्यः न च विशेष- प्रत्ययेनाकस्माछक्यं भवितुं यतोऽयं प्रत्ययः सा जातिरिति नास्ति विवादः । एतावद्यथाश्रुतिवाक्ये दोषः । अथ नातिशब्दा वाच्यत्वेम भेदा अपि(२) पचौक्रियन्ते । एतस्मिन्नपि प्रतिज्ञार्थ यावन्त एते वाक्यदोषास्ते सर्व प्रसच्यन्ते एवमेकदेशपचीकरपो ऽपि विशेषणविशे- य्यभावानुपपत्तेः पूर्वदोषानुवृत्तिः । यदपीदमुथते द्रव्यमच्छब्दयोः भा- मानाधिकरण्यमिति तदपि न व्याघातात् । द्रव्यमच्छन्दयोश्च मामा- नाधिकरण्यं न च भेदवाचकाः शब्दा इति व्याहतम् । उपचारतो न व्याघात इति चेत् । अथ मन्यसे मट्रव्यशब्दावेतौ उपचारतो- ऽभिधीयते कथमिति द्रव्यमब्देनाद्रव्ययुदामः सच्छब्देनामय्युदामः तातावमदद्र्व्यव्युदामरूपेण प्रवर्त्तमानौ एकमर्थ ब्रुवाते इति ममा- नाधिकरणावित्युच्यते मुख्यतस्त न कथिविधानतः शब्दो वाचक इति न मुख्यासम्भवात् मुख्यतः सट्रव्यशब्दप्रयोगे सति तेन मामा- न्यादतथाभूत उपचार इति युक्तम् न त्वेवं वादिना प्रधानमस्ति न र प्रधानमन्तरेणोपचारः सम्भवति न चान्यापोहवादे उपचारो युक्त: उभयोः प्रधानशब्दत्वात् । यथा सिंहशब्दः सिंहे वर्तते ऽसिं- इरूपयुदासेन तथा माणवकेऽपौति तुल्यत्तित्वात् कस्मादुपचार इति। यत्पुनरेतदन्यमन्दार्थापोह:(२) शब्दार्थ इति तदप्ययुक्तम् वि- धानमन्दार्थसम्भवे सत्याचा प्रतिपत्तिः७) यदि विधानशब्दार्थी भवति (1) कारणव-पा.पु.) (1) भेदा रव-पा.पु.। (१) पन्यार्थापोष-पा. १•1 (9) प्रति -पा.पु.।

·न्यायपातिक ततो विधीयमान शब्दार्थप्रतिपत्तौ सत्यां तस्यान्यच!) प्रतिषेधः इत्यु- पपनः प्रतिषेधः यस्य पुनर्विधीयमानः पदार्थो नास्ति तस्याद्या प्रति- पत्तिमन्तरेण कथं प्रतिषेध:(१) यावचेतरं न प्रतिपद्यते तावदिनरं प्रतिषेधतौति । यथा गौरिति पदस्थार्थोऽगौर्न भवतीति थावञ्च गां न प्रतिपद्यते तावद् बहुविप्रतिपत्तिर्न युक्ता यावच्च गां न प्रतिपद्यते तावदगवौत्युभयप्रतिपत्त्यभावः । पञ्चायमन्यापोहः प्रगौन भवतीति गोभन्दस्यार्थः स किं भावोऽथाभाव इति। यदि भावः किं गौरगौ- रिति यदि गौनास्ति विवादः अथागौ!शब्दस्यार्थः अहो शब्दार्थ- कौशलम् । अभावस्त न युक्तः प्रेषसम्प्रतिपत्त्योरविषयत्वात् न हि गोगन्दप्रवणदभावे प्रेषो न सम्प्रतिपत्तिः शब्दार्थश्च प्रतिपत्त्या प्रती- यते न च गोशब्दादभावं कश्चित्प्रतिपद्यत इति अन्यापोहश्च शब्दार्थ इत्ययुक्रम् श्रव्यापकत्वात् यत्र दैराग्यं भवति तचेतरप्रतिषेधात्तदितरः प्रतीयते यथागौरिति पदे गौः प्रतीयमानः अगौः प्रतिषियमानः न पुनः सर्वपद एतदस्ति न घसर्व नाम किञ्चिदस्ति यत्सर्वपदेन निव- त्यैत । एकादिव्युदामाद व्यापकमिति चेत् अथ मन्यसे एकाद्यसर्व तत्- सर्वशब्देन निवर्त्यते । तन्त्र स्वार्थापवाददोषप्रसङ्गात्। एवं मत्येकादि- व्युदामेन प्रवर्तमानः सर्वशब्दः अङ्गप्रतिषेधादनव्यतिरिकस्य चाङ्गिनो ऽनभ्युपगमात् अनर्थकः स्यात् एवं सर्व समुदायभन्दा एकदेशप्रतिषेध- रूपेण प्रवर्तमानाः समुदायिव्यतिरिक्रममुदायानभ्युपगमादनयंकाः प्रानुवन्तौति। यादिशब्दानां च समुचयविषयवादेकादिप्रतिषेधे (सायन-पा.पु.। (0 मकारे अश्या प्रनिपत्तिमारेण वय निषेध-पा.पु.1 ·न्यायवार्तिके । अभिधेयाव्यतिरेकेण खार्थी) चक्रव्य अथ म एवास्य स्वार्थ तथापि व्याहतम् अन्यशब्दार्थापोह स्वाथै कुर्वतोश्रुतिरभिधत्त इत्युच्यते इति नस्य वाक्यस्यायमर्थः तदानी भवत्यन्यदनभिधानोऽभिधत्त इति । अनेकमिति चास्य पदस्य ज्यादिविषयत्वात मामान्याधिगती विशेष आयितव्य न झरति विशेषाश्यणे सामान्यशब्दादिशेषप्रतिपत्ति- युक्रेति नौलोत्पलशब्दयोय प्रधानत्वाविशेषणविगेय्यभावानुपपत्तौ वि शेषणस्य पूर्वनिपात इत्युभयो प्रधानत्वान्न प्रप्ति । एतेन राजपुरुष- शन्दी व्याख्यातो। समानाधिकरणर्थशान्यापोहवादिनावाच्य । यस्य चान्यापोर गब्दार्थस्तेनानीलानुत्पलव्युदासौ कथ समानाधिकरणा- विति वन्यम् । यस्य पुनर्विधीयमान भब्दार्थस्तस्य जातिगुणविमिष्ट नौलोत्परमब्दाभ्या द्रव्यमभिधीयते जातिगुणौ च द्रव्ये व ते न पुनर- नौलानुत्पलव्युदामौ तम्मान समानाधिकरणार्या नास्तीति। तदेवमन्या- पोहो यथा यथा विकल्यते तथा तथा प्रमा पत्ता) बाधत इति॥ कथ पुनर्जायते नाना व्यक्त्याचतिजातय इति । अधिगतत्वात् प्रयानुपपत्तिरिति चेत् अधिगता व्यत्याकृतिजातयो यागम्दादि- सूत्रैरधिगतलात् प्रनाऽनुपपन्न । न निमित्तनैविध्ये मति तदि- पविषयतापनार्थत्वात् प्रश्नस्य गोशन्द उच्चरन् प्रधानोपसर्जनभावेन निमित्त एव प्रतिपादयतौति यागदादिसूचाणामर्थ एव च पनि तदिषविषयज्ञापनार्थी युक्र प्रश्न कतमा तत्र व्यक्ति कतमा श्रा- कति कनमा जातिरिति व्यक्यारुतिजातीना भेदो लक्षणभेदात् । कि पुनर्योर्तवणमस्ति व्यक्तिश्चक्षपतिपादनार्थ व्यकिर्गुणविशेषा- यो मन्तिरिति सूत्रम् ॥ (पापा लियो पा.-पा.पु.। (1) नर्व-पा.पु.।

·हितीयेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६८॥ तत्र व्यज्यत इति व्यक्तिरिन्द्रियग्राह्येति यट्रव्यमुपलब्धिलक्षण- प्राप्ताना स्पर्शानानां गुणानामाश्रयः तन्मूर्तितावयवत्वात् मूर्त्तिरिति पोयते व्यनिरिति च । एतत्तु न बुद्ध्यामहे किमिदमवयविद्रव्यस्य लक्षणम् अहो पदार्थत्वेन चयाणां प्रसकाना जात्याकतिव्यवच्छेदक व्यकिलक्षणमिति। वयं तु ब्रूमो नात्रावयवौ व्यवच्छेद्योऽपि तु जात्या- कृतिपदव्यतिरिक्तस्य व्यक्तिपदस्यार्थी वक्रव्य इति। मा च व्यक्तियों न भाति हतिस्तस्या अनेन सूत्रेण सह व्यनिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्ति- रिति। गुणाथ विशेषाश्च तदाश्रयचाच तचन्दलोपागुणविशेषा पात्र- यसब्देन द्रव्यमुच्यते कर्मापि गुणविशेषभन्दालभ्यते गुणेभ्यो विशेषाः गुणविशेषा इति । गुणविशेषयहणं किमर्थ गुणपदार्थेन सधौनाया प्राकृते निराकरणार्थम् । प्राकृतिः संयोगविशेषः सा च गुण्यपणेन सङ्घहोतेति तषिराकरणाथै गुणविशेषयहणं गुणविशेषा इत्यत्र विरूपो वियहः गुणाय ते विशेषा इति च गुणेभ्यो विशेषा इति च । पाश्रय शब्दसमानाधिकरणो मूर्तिशब्दो द्रव्ये मूर्छत इति मूर्ति- भब्देन द्रव्यमुच्यते । एवं च प्रतिपदं लक्षणं सिध्यति। एवं च रूपा- कामाधवरोधः यदि प्रतिपदमेवयक्तिलक्षणं भवति ततो रूपादय- शाकामादयश्च व्याप्यन्ते अन्यथा तु न खचएमव्यापकं स्यादिति । अथवा गुणविशेषाणामाश्रय इनि गुणाश्च विशेषाश्च गुणविशेषाः तेषामाश्रयो ट्रव्यं तच मूर्छत इति मूर्तिः ॥ T भवनि-पा.पु.1 ·रितोयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । व्यक्तिर्गुणविशेषाश्रयो मूर्तिः ॥ ६८॥ तत्र व्यज्यत इति व्यतिरिन्द्रियग्राह्येति यट्रयमुपलब्धिलक्षण- प्राप्ताना स्पर्शान्तानां गुणानामाश्रय' तन्मूर्तितावयवत्वात् मूर्तिरिति चोयते यतिरिति च । एतत्तु न बुद्यामहे किमिदमवयविद्रव्यस्य शक्षणम् अहो पदार्थत्वेन त्रयाणां प्रमकाना जात्याचतिव्यवच्छेदक व्यक्तिलक्षणमिति। वयं तु ब्रूमो नात्रावयवौ व्यवच्छेद्योऽपि तु जात्या- कतिपदव्यतिरिकस्य व्यक्रिपदस्यार्थी वक्रव्य इति। मा च व्यक्रिया न जाति रुतिस्तस्या अनेन सूत्रेण मवह व्यक्रिगुणविशेषाश्रयो मूर्ति- रिति। गुणाय विशेषाश्च तदाश्रयथाच तच्छन्दलोपागुणविशेषा पाश्र- पशब्देन द्रव्यमुच्यते कर्मापि गुणविशेषशब्दालभ्यते गुणेभ्यो विशेषाः गुणविशेषा इति । गुणविशेषग्रहणं किमर्थ गुणपदार्थन सङ्गीताया पाहते निराकरणार्थम् । आरुतिः संयोगविशेषः मा च गुणग्रहणेन सङ्गीतेति तनिराकरणार्थ गुणविशेषग्रहण गुणविशेषा इत्यत्र द्विरूपो विग्रहः गुणाय ते विशेषा इति च गुणेभ्यो विशेषा इति च। पाश्रय शब्दसमानाधिकरणो मूर्तिशब्दो द्रव्ये मूर्च्छत इति मूर्ति- शब्देन द्रव्यमुच्यते । एवं च प्रतिपदं लवण विध्यति। एव च रूपा- काशाधवरोधः यदि प्रतिपदमेतड्यक्तिलक्षण भवति ततो रूपादय- थाकाशादयश्च व्याप्यन्ते अन्यथा तु न लक्षणमव्यापकं स्यादिति) । अथवा गुणविशेषाणामाश्रय दवि गुणाश्च विशेषाश्च गुणविशेषाः तेषामाश्रयो द्रव्यं तच मूर्च्छत इति मूर्तिः ॥ (0 पयापक भवनि-पा.पु.।

·न्यायपालिके प्राकृतिजोतिलिङ्गाख्या ॥ ६ ॥ प्राकृति तिलिङ्गाख्या । जातिर्जातिलिङ्गानि च प्रख्यायन्ते यया नामाष्ठति विन्द्यात् मा च नान्या मत्त्वावयवानां नियताड्यूहात नियत- व्यूहाः खल्ववयवा जातिमनुमापयन्ति । गिरःपाण्यादिमदाकारमा- मान्येन गौवं व्यज्यते इति भिर पाण्यादौनां वावयविशेषदर्शनेन कदा- चित्पुनरियमारुतिः पदार्थल जहाति व पुनर्जहाति यत्राकृतिव्य- भया जातिर्न भवति यथा मृत्सुवर्णरजतमिति) प्राकृतौ नियमो न जातौ सर्वातति तिं लिङ्गयति न पुनः सर्वा जातिराहत्या लियते ॥ समानप्रसवात्मिका जातिः ॥ ७० ॥ समानामवात्मिका जातिः। यया भिवान्यनेकानि वस्तु नि इतरेतरतोनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वेन व्यवतिष्ठन्ते मा जातिः । यथेमानि कुण्डानीत्यनुवर्तन्ते नेमानि कुडानौति व्यावर्तन्ते तदेकं सन्निमित्त- मनुवृत्तिकारणं यत्सामान्यविशेषो जातिरिति । ममानप्रत्ययोत्पत्ति- कारणं जातिरिति जाती नियमो न समानप्रत्ययोत्पत्तौ जातिम- न्तरेणपि दृएत्वात्(२) । जातिमन्तरेणापि ममानप्रत्ययो दृष्टः। यथा पाचका किंषु तस्माट्यवस्थित व्यत्याकतिजातयः(२) पदार्थ इति । गवा- दिग्वनुवृत्तिप्रत्ययो दृष्ट. पिण्ड्यतिरिकाभिङ्गाह्नवतौति) विशेषद- चानौलादिप्रत्ययवदिति। गोतोऽर्थान्तरं गोवं भिनप्रत्ययविषय- (0 पावरजमादि-पा...। (५) वापरहनियाप-पा.पु. (१) बन्यपापि यत्वास-पा१ । (४) निमिजाद्वममौनि-पा. १ पु.।

·हितोयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् ।
२२७
त्वात् रूपस्पर्णप्रत्ययवदिति । गोतोऽर्थान्तरं गोत्वं व्यपदेशदवि-
घयत्वात् वैचाश्ववत् गोत्विानुवृत्तिप्रत्ययाभिन्ननिमित्ताविशेषवत्()
रूपादिप्रत्ययवदिति ॥
मायस्य प्रमाणानां विचारसयवस्थितिः ।
शब्दस्य तत्त्वप्रामाण्यं पदार्थाचेच कौर्तिताः ॥
इति-श्रौद्योतकरे न्यायवार्तिके द्वितीयाध्या-
यस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥
समाप्तश्चात्र द्वितीयोऽध्यायः ॥
(२) विशेषवत्त्वाम्-पा. १ पु। (२) उद्योतकरत न्यायसूचदिनीया.
व्यायवाकिमिति क्वचित् ।
पत्र प्रथमार्गपुस्तके लिपिकासो लेखकेन स्वरूपेण लिखिन । “त्याचार्य
चौउद्योतकर हतौ द्वितीयोऽध्याय समाप्त ! । शुभमस्तु ॥ संवत् ११. शाके
१४६५ विरोधशतनामसवत्मरे पुम्नक विपिन शराणमिमध्ये सिपायित प्राय लि
पित धम्मंदास कायस्थ, मास माघवदी रकारी।
५ भौविश्वेश्वरस्थानात् ।
त्रि(बी)माधिपालमराज्ये । प्रवासमाने ।"

·( ६ ) न्यायवार्तिके वृतीयोऽध्यायः। धानन्तर्यात् प्रमेयपरीचा)। यदिषयोऽहङ्कारः संसारं प्रतनोति यदिषयं च तत्त्वज्ञान संभारनिवृत्तिइतर्भवति तदानन्तर्यात् परीक्ष्यते । तश्चात्मादीत्यात्मा विचार्यते। किं पुनरस्य विचार्यम् कि परौरेन्द्रिय- मनीवुद्धिव्यतिरिक्त बाहो नेति न धर्वप्रसिद्ध व्यतिरेकाव्यतिरेका- वात्मधर्मी सति धर्मिणि धर्मा भवतीति धर्मों चाधाममिद्धः न चामगि- द्वेधर्मिणि धर्मयोर्विचारो युक्तः तस्माद्धय॑व तावमतिपाद्यतामिनि । न इच्छादिसूवादात्मप्रसिद्धः इच्छादिसूत्र अात्मसद्भाव प्रतिपादितः (१) बन भाये परीक्षितानि प्रमाणानि प्रमेयमिदानी परीक्ष्यते रमि नाम कीर्तनम् प्रमेयपरीक्षा बनिष्यमाणा प्रति माया प्रमाणपरीक्षाया हेतुभाष दुई- यितुम् । प्रमापन दि प्रमेय परौप्यते नाभ्यन । न च तदपरीचित प्रमाण प्रमेय- परीक्षायें प्रभवति । तस्मात् प्रमाएपरीक्षा हेतु हेतुमतौ च प्रमेयपरीक्षेनि । द्वादन- विध ध प्रमेयमिनि कस्मात प्रथमत पाव परोक्ष्यते न च प्रमेयानरमिन्यन बार। नचात्मादौत्यनारमा विधार्यते इनि । चात्मैव हि प्रमेये प्रथम दिए लक्षिनषेति तर. मुरोधादात्मैव प्रथम परॊक्ष्यते न प्रमेयान्तरमिनि । च यद्यपि वरूपैयामन्येव परौनां निजानौते नथापि सक्षणपरीक्षाद्वारेण लक्ष्यपरीक्षणान् सक्षपपरौक्ष्येव अव्या । यथा पेयमात्मनचयपरौदा नोपरिष्टादयिष्यते नहेतहानिककरो व्याघरे। पानमर्यादिनि । कि पुन प्रयोजन प्रमेयपरोक्षाया कि निष्प्रयोजन परोइने प्रेधारमा त्यत पार। यदिपयोपद्वार रनौति तात्पर्य काय वाचस्पनिमित्रा ।

·हतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । प्रतिपादितत्वादनन्तरो विचारो युक्त इति । अविप्रतिपत्त न कथि- दाद्यात्ममगावे विप्रतिपद्यते किन्तु विशेषे विप्रतिपद्यते शरीरमात्र- मात्मा युद्यादय अात्मा महात अात्मा व्यतिरिक्त प्रात्मेति । इयं च धर्मविशेष विप्रतिपत्तिरमतिपत्रात्ममत्त्वानां न युक्तति युनो धर्मविचारः अमत्वमतिपादकप्रमाणामम्भवाच । न चात्मामत्त्वप्रतिपादकं प्रमाणम- स्तोत्यतथ महावे न विप्रतिपद्यत इति। न नास्त्यजातबादित्येके नास्त्या- मा प्रजातवान् गाविषाणवदिति नत्र नास्यात्मेतिपदे तावद्याहन्यते मास्तियन्दममामाधिकरणोऽयमात्मशब्दो नात्मनोऽसत्त्वं प्रतिपादयति किं कारणम् पात्मेति मत्वमभिधीयते नास्तीति तम्य प्रतिषेधः यस पत्र प्रतिषिध्यते तत्तम्मादन्यत्रास्ति यथा नातिना ममानाधिकरणले घटशब्दो न घटाभावं प्रतिपादयितुं शक्नोति अपितु देशकालविोपे प्रतिषेधति नास्ति घट इति। देशविशेषे वा प्रतिषेधो गेहे नास्तीति कालविगेषे वा प्रतिषेध इदानी नास्तीति प्राङ्गाम्ति अव नातीति सर्वथायं प्रतिषेधो नानभ्युपगतघटमत्त्वस्य(१) युक्तः । तथा नास्त्यात्मेति किमयं देशविशेष प्रतिषिध्यते अथ कालविशेष इति। यदि तावद्देग- विमेपे प्रतिषिद्ध:(१) म अात्मनि म युक्तः प्रदेशलादात्मनः न च देश- विशेषप्रतिषेधा(दात्मा प्रतिषिद्धो भवति । अथायं भवतामभिप्राय: शरीरमात्मा न भक्तौति कम्य वा सरीरमात्मा यं प्रति प्रतिषेधः शरीरे मास्यात्मत्येव) मतिषेध इति चेत् कम्य वा शरीरे श्रात्मा यं प्रति प्रतिषेधः क तर्षयमात्मा न कचिदात्मा किमयं नास्त्येव न - (१) माहधमतपतपत्वस्य-पा.पु.। (३) देगरिमेरे प्रतिवेषा-पा. 13.। (२) देविचे प्रनिषेध --पा...। (४) पाओत्यय--पा...।

·३. न्यायवासिक . न द्या- न होक नास्ति विशेषप्रतिषेधान् केय वाचोयुक्ति न गरौरे न चान्यन म च नाम्नि एपेपा वायोयुक्ति यद्यथाभूत तत्तथा निर्दियने म चायमात्मा फचिदपीति तस्मात्तथैव निर्देश न च कालविशेष. प्रतिषेधोऽपि युक अात्मनि चैकाल्यस्यानभिव्यके (१) मनि काल्यमभिव्यज्यते नित्यत्वात् नित्य अात्मेत्येतदुपरिन् पूर्वाभ्यस्तसूचे प्रतिपादयिष्याम । तम्मान कास्तविशेषप्रतिषेधोऽपि आत्मप्रतिक्षेप (१) कुर्वानात्मशब्दम्य विषयो चक्रव्य । पद निरर्थक परनाम । अथापि भरौरादिविषयमात्मभब्द प्रति- पोथा एवमप्यनिवृत्ती व्याघात कथमिति नास्त्यात्मेति वाक्यस्य तदानौमयमों भवति गरौरादयो म मन्नौति । अथ यं भवन्त आत्मान कल्पयन्ति मनास्तीति न वयमात्मान कल्पयाम कल्पना हि नामातथाभूतस्य तथाभाविभि सामान्यात् तद्धर्मारोपेण तत्- प्रत्ययविषयत्वम् न चात्मानमेवम्भूत प्रतिपद्यामहे य भवन्त प्रात्मान कल्पयन्तीति च बुवाणो भवान् प्रष्टव्यो जायते कथ वयमात्मान कल्प- याम इति । कि सत्त्वेनाथासत्त्वेन वा यदि मत्वेन किममत मता साधय येन कल्पनाविषय प्रात्मा श्रात्ममामान्य चानात्मनो ब्रुवता प्रात्माभ्युपगतो भवतीति न ह्यमत सता सामान्यमस्तौति(३)। अथ भरीरादिविषयमहबारमात्मनि कल्पयित्वा विपर्यस्थति(ए) एव भरी- रादिव्यतिरिका इशारविषयमत्त्वाभ्युपगमादनिवृत्तो व्याघात । अथ मन्यसे एकपदस्य नावश्यमर्थन भवितव्यमिति यथा शून्य तम इति (1) चैकाल्यात् नस्थानभियन-पा. १० । (२) प्रतिषध च-पा.पु. (1) सता साधयमक्षौति-पा. ५ पु.1 (५) विपयिष्यनि-पा...।

·हतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३१. तन्न व्याघातानिहत्तेः शून्यशब्दस्य तावदयमर्थः यस्य रक्षिता द्रव्यस्य न विद्यते तद्रव्यं श्वभ्योहितत्वाछून्यमित्युच्यते तमाशब्दस्याप्यनुपल- भिलक्षणमाप्तानि द्रव्य गुणकर्माणि विषयः यत्र यचामनिधिस्ते- जसम्तच तत्र द्रव्यादि तमाशब्देनोच्यते । तम'शब्दचानर्थक इति ध्रुवाणः खसिद्धान्तं बाधते चतुर्णामुपादेयरूपत्वात्तमम इति तस्मा- बानर्थक पदमिति ॥ नास्त्वात्मेति चैवंब्रुवाण: सिद्धान्न बाधते। कथमिति रूपं भदन्त नाहं वेदना संस्कारो) विज्ञान भदन्त नाहमिति एवमेतद्भिवो रूपं नवं वेदना संस्कारो विज्ञानं वा न त्वमिति। त एते स्कन्धा रूपा- दयोऽहंविषयत्वेना) प्रतिषिद्धाः(३) विशेषप्रतिषेधश्चायं नसामान्यप्रति- घेधः प्रात्मानं चानभ्युपगच्छता सामान्यमेव प्रतिषेद्धव्यम् नाहं नैव त्वम- सौति अथैकाः प्रतिषेधेन() समुदायविषयोऽहकार इति । तथापि रूपादिस्कन्धपञ्चकव्यतिरेकेण समुदायो वतन्योऽहकार विषयः तयति रिकं च समुदायमहङ्कारविषयमभ्युपगच्छता(4) सजा भिद्यते श्रात्मा समुदाय इति प्रयाच्यतिरिक्रमेकप्रत्ययो न प्राप्नोत्यहमिति । न हि बहवेकमब्द६) पम्यामः । न च रूपादिस्कन्धा एकशः समुदिना वा आत्मा इत्यहङ्कारप्रत्ययोऽतस्मिंस्तदिति प्राप्तः। भवतु मिथ्याप्रत्यय' किन्नो बाध्यत इति कथ न बाध्यते यदा सम्यक्प्रत्ययानुकारिणो मिथ्याप्रत्यया भवन्ति न चात्मानमनभ्युपगच्छता तथागतदर्शनमर्थव- (1) वेदना मज्ञा सवारो-पा० ४ पु1 (२) सरकारविषयत्वेन-पा. १ पु. 1 (२) प्रसिधा-पा.पु.। (४) प्रतिषेधे-पा. १७ (6) गच्चन-पा.पु. । य-पा.पु.।

·न्यायवासिक तायां व्यवस्थापयितुं शक्यम् न चेदं वचनं नास्ति साभिममयसूत्रे ऽभिधानात् । तस्मावास्यात्मेति ब्रुवाणः(१) मिद्धान्तं बाधत इति । तथा भारं वो भिक्षयो देशयिष्यामि भारहारं च भारः पञ्चस्कन्धा भारहारश्च पुगल इति। यथात्मा नास्तीति स मिय्यादृष्टिको भव- नौति सूत्रम् ॥ योऽप्ययं हेतरजातत्वादिति अयमपि राण्यन्तरव्यवच्छेदहेत- वादिरुद्धः जातमजातमिति च वस्तुधर्मावेतो किं पुनर्जात किं चाजातमिति। यस्य कारणवतः सत्ता तज्जातम् यस्याकारणवतः सत्ता नदजानम् किं कारणम् नो जन्मप्रतिषेधविषयत्वात् अयं खलु भञ् प्रवर्तमानो जन्मनः प्रतिषेधं करोति नास्य जन्म विद्यत(२) इति। तदिदमजातमिन्यात्मनः प्रतिषेधो न भवति यथानुदकः कमण्ड- लुरिति । अथायं भावः प्रतिषेध एवाजातमिति तथापि प्रति- जाहेबोरेकलम् प्रजातमिति चायं धर्मः न च धर्मः स्वतन्त्रो युको- ऽन्यत्र समवायात् यत्तन्त्रोयं धर्मः स श्रात्मेति विरुद्धः। अथ धर्मा- ऽस्ति न धर्मोति तथाप्यनित्तो व्याघातः खतन्त्रस्य धर्मस्यादर्शनात् । कश्चायमर्थोऽजातत्वादिति यदि चायमों नास्य जन्मेति ततोऽसिद्ध) जन्मवानात्मा किं पुनरात्मनो जन्म निकायविशिष्टाभिः शरोरेन्द्रिय- बुद्धिबेदनाभिरपूर्वाभिरभिसम्बन्धः। श्रथाजानत्वमकारणकत्वं तथा न कश्चिदाध्यते विरुद्धव हेतरकारणकस्य नित्यलादमत्वं साधयतो नित्यतामापाद्यत इति विरुद्धो क्षेतः। प्रतिज्ञाहेत्वोश्च विरोधःप्रतिज्ञा- या विषयो नास्त्यात्मेति तोविषय प्रात्यन्तिकः मत्तासम्बन्धः तातो (१) भात्मेति मुनाण-पा० ४ पु । (२) जन्म प्रतिषध इनि-पा०५३। (२) सदासिह-पा.४ पु.। (७) किरि-पा० ६ पु.। + ·ढतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २०१ . . प्रतिज्ञाहेत असत्मदिषयत्वादिगद्धौ । एतेन निहतकलाब्जन्मदेवनु- पादानादकार्यत्वादकारणत्वादित्येवमादयस्तुल्यदोषा इति प्रत्युक्ताः ॥ यदपीदमुच्यते शविषाणवदिति अयमप्यसिद्धो दृष्टान्तः । कथमिति विषाणशब्दस्य सम्बन्धविषयत्वात् सम्बन्धप्रतिषेधो न विषापाप्रतिषेधः । शशविषाणसम्बन्ध उदाहरणं भविष्यतीति सोऽपि न युक्तः कदाचिद्विषाणेन शशस्य सम्बन्धोपपत्तेः । लोकविरोध इति चेत् । अथ मन्यमे यदि शशे विषाणमस्ति ननु स्लोको विरुद्यत इति। नविरुध्यते कार्यकारणभावप्रतिषेधद्वारेण लौकिकप्रवृत्तेः। लोकस्तावत् कार्य कारणं वा गणस्य विषाणं नास्तीत्येवं प्रतिषेधति यथा गोवि- पाणस्य च कार्यकारणभावो न चैवं शशस्य विषाणस्य च कार्यकारण- भावः । न च कार्यकारणभावप्रतिषेधादसत्त्वम् न हि यद्यस्य न कार्य न कारणां) तनास्ति। यथा देवदत्तस्य घट इति। इदं च शशविषाणं नास्तौति ब्रुवाणः प्रष्टव्यः किमयं सामान्यप्रतिषेधोऽथ विशेषप्रतिषेध इति। यदि मामान्यप्रतिषेधः तन युक्रमशक्यत्वात् सशस्य विषाणं नास्ति इति गवादिविषाणन्यपि सशस्य न सन्तौति प्राप्तम् एतचा- शाक्यम न हि तानि न सन्ति । अथ विशेषप्रतिषेधः किञ्चिदिषाएं शास्य प्रतिषिद्यते यस्य शाशो न कार्यम् तच्च(१) शशस्य न कारण- मिति मोऽयं कार्यकारणसम्बन्ध एवं प्रतिषियते । कार्यकारणमम्बन्ध- थान्यव दृष्ट दह प्रतिषिध्यते इति नात्यन्तामत्त्वप्रतिपादने दृष्टान्तो भवति । एतेन खपुप्याधमत्त्वं व्याख्यातं वेदितव्यम् । - (1) नहि यस्य यन्त्र कार्य न कारए-पा.पु. । (१) यर--पा.पु.॥

·दापति मात्यातमानुपसरिमित पापि निशादिदीपो रात दोषय पूर्वथा। पदनुपलरिति दयपुरम् । अनुपभिरमिला मायपादिममापाविषयमा दामनः मत्या तापदामा अपनन्दने कथं मिनामिनिमम्बन्धमायमपे विषयमभावभेदामुविधाप्यामिति विगाम) स्पादिशामक प्रायएम पचापि भवाम् युक्रमायं प्रय प्रतिपचने मम्म कुमः प्रायसामिायाय भवना विजाममेव निशादि- मम्बन्धमिरपेक्ष वाममये प्रतिपमप्यम् । अथ मन्रमे अम्त्यपमई- प्रायपो म पुगरम्यामा विषयमा निर्दियता विषयः । कपादि विषय इति चेत् । पच मन्यमे रूपादय एषांहारम्य विषयः नपा- चोकमारासम्मनोत्पत्तिमिमित्तयादात्मेत्युच्यते इति तय अमत्त्वात् प्रतिषेधाचा प्रतिषिद्धोऽहकारीरूपादिपु रूपं माहमेवमेतदभिषो रूपं म समिति। तम्माद्रूपादयः तावदारण्य विषया न भवन्ति नपा- पमहारो रूपादिपु कदाचिदपि दृयः । न हि भवति कदाचिदई रूपमहं वेदनादय इति । ननु भवत्यई गौरो पण तिम भवतीति धूमः कथं न तस्य द्रष्टुर्षदेतन्मम रूपं गौरमेतदर- "मिति प्रत्ययो भवति केवलं मतप्सोपं हत्याई गौर नि षव्यर्थ निर्दिशति । एवमेतन तत्त्वत इति कुत रति चेत् । अथ मन्यसे मतु- प्लोपादयं षटवार्थस्यपदेशो न तत्त्वत इति() को तिरितिममप्रत्यय- म मानाधिकरणस्य निर्देशात् यस्मिनर्थ मममत्ययोऽस्य भवतित- वायमहङ्कारोऽपौति मममत्ययमामानाधिकरण्याइन्यते मतप्लोप (0) गोधरना -पा.पु.1 (२) पति -पाए।

·टतीयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । ३४५ इति । ममप्रत्ययसमानाधिकरणचायमहंप्रत्ययोऽन्यत्वे दृष्टः उप- कारकत्वात उपकारके वस्तुनि ममप्रत्ययसमानाधिकरणोऽइंप्रत्ययो दृष्टः योऽयं मोऽहमिति। उकं चात्र रूपादिस्कन्धेष्वहंमत्ययोऽतमि- स्तदितिप्रत्यय इति । तदेवमहप्रत्ययविषयत्वादात्मा तावत्प्रत्यक्षः अनुमानेनापि यथात्मोपलभ्यते तथोकमिच्छादिसूत्र इति । भाग- मोऽप्यस्येव तान्येतानि प्रमाणानि चौण्येक विषयतया प्रतिमन्धौय- मानान्यात्मानं प्रतिपादयन्ति । न च प्रमाणान्तरं विप्रतिपत्तिहेतु- रस्ति तस्मादनुपलब्धेरित्यसिद्धो हेतुः मन्दिग्धश्चानुपलब्धेस्त्रिकारण- त्वात् अनुपलब्धिकारणानि त्रौणि उपलब्धोपलम्भनमुपलभ्यमिति । तत्रेयमनुपलब्धिर्भवन्तौ कस्याभावादिति(९) मन्दिह्यते । यदि ब्रूपे उपलभ्यस्याभावादिति नन्वयं प्रतिज्ञार्थ एव । न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञा माधयतीत्यनुपलधिरहेत: यमनुपलब्धिरात्मामत्त्वप्रति- पादनायोऽपादौयते तस्याः क ाश्रयः। यद्यात्मानं प्रतिपद्यसे व्याहतं भवति श्राश्रयच नास्ति चेति। श्रथानाश्रयः कः माधनार्थः न ह्यनाअयो धर्मः साध्यं साधयितुं शक्नोति । अथानुपलब्धिरपि नास्ति कः माधनार्थोऽनुपलधेरिति न ह्यसाधनं भवितुमर्हतौति अध कल्पितस्थानुपल धिर्धर्म इति कथं कल्पितस्येति वाच्यम् किं सत्त्वे- नाथासत्त्वेन यदि सत्त्वेन नानुपलब्धिस्तस्य धर्मः न हि स्थाणो: पुरुषवेन कल्पितस्य स्थाणुधर्माः प्रत्यवभासन्ते अथामत्वेन कन्पि- तस्यानुपलधिर्धर्मः सिध्यत्यनुपनधिद्धों वृथा त कल्पना। किं या 1 (१) भावाझवनौति--पा. " पु.।

·म्यायपालिक 1 कारणम् कन्पनाया तथाभावात् । कल्पना हि नामामधामाका अमत्त्वेन चात्मा कम्पित दस्यमत्त्वन मास्ति अमत्वेन नाति वृथा कन्पना। किमर्थ चायमात्मा अमत्त्वेन फत्यते यदि ऐवयंभुपपनो हेतुर्यदर्थमुपात म पुनरर्थो न मिध्यति न हि य पुरुष स्याण- धर्मानध्यारोप्य हेतुत्वेनापदिशेत तम्यामौ स्थाणु स्यादिति । तदै- वमप्यनुपलधिरप्यहेतु । कपादिस्कन्धवारकादविषयव्यतिरिक्त- विषय आत्मगद रूपादिगन्देभ्योऽन्यत्वे मत्येकशब्दत्वात् घटगन्दव- दिति(१) । एतेनाहप्रत्ययो व्याख्यातः। श्रमिद्धो दृष्टान्त इति चेत् अवोकम् यथा गुणव्यतिरिको गुणौति । तम शब्दादिमिरनैकान्तिक इति चेत् । अथ मन्यसे यथा रूपादिशब्देभ्योऽन्यत्वे मत्येकपदवे च तम शब्दस्यार्थान्तराविषयत्वमेवमात्मशब्दस्यापीति तन विरोधात् । तम भब्दो निर्विषय इति ब्रुवाण मिद्धान्त बाधते । उपादायरूप वात्तमम इति न ऐतदस्माभिरभ्युपगम्यते तम शब्दो निर्विषय इति तम शब्दस्य मविषयत्वे सूत्रव्याघातो द्रव्यगुणकर्मनिष्पत्तिवेधा- भाभावस्तम इति । न सूत्रापरिज्ञानात् निराकृततेज सम्बन्धौनि ट्रव्यगुणकर्माणि तम शब्देनाभिधीयन्त सम्मान सूचव्याघात । अप- रेत जौवच्छरीर निरात्मकत्वेन पतयित्वा सत्त्वादित्येवमादिक हेतु ब्रुवते तन्न विकल्यानुपपत्ते । निरात्मकमिति(९) कोऽर्थ । यदि नावदात्मनोनुपकारकमिति न दृष्टान्तोऽस्ति न हि किञ्चिदात्मनो- ऽनुपकारकमस्ति । अयात्मप्रतिषेध श्रात्मा शरौर न भवति कस्या- (१) व्यपदिशेत्-पा० ४ पु• । (1) घटादिवदिनि-पा. ४ पु । (२) निरामकसमिति--पा० १ पु.।

·लीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । त्मा परीरम् उत्तरपद विषयत्वाच्च निसः किं सात्मकमिति वाध्यम न झमत्युत्तरपदे निसः प्रयोगं पश्याम' थथा निर्मशकमिति। अथ शरीरे श्रात्मा प्रतिषिध्यते सिद्धं साधयति कस्य वा शरीरे आत्मा विद्यते। अथ शरीरमात्मसम्बन्धि न भवतीति पुनदृष्टान्तो नास्तीति सर्वे चैते विशेषप्रतिषेधाः विशेषप्रतिषेधाच साम सामान्यमभ्युपगम्यते () एवं च सति यत् प्रतिषेद्धव्य तदनुज्ञात भवति । अथात्मशब्दो- ऽनित्य विषयो वर्णात्मकलात् तथापि नित्यशब्देनानैकान्तिकं गरौ- रादौनामात्मशब्दत्वात् सिद्धमाधनम् । अथ शरीरादिव्यतिरिक- विषय आत्मशब्दोऽनित्यविषय. तथापि शरीरादिव्यतिरिक्तविषया- भ्युपगमे विरोधः । तदेव यथा यथा प्रात्मासत्त्वं विचार्यते(२) तथा तथा न्यायं न सहत इति ।। परार्थाचक्षुरादयः सदातत्वात् शयनामनादिवदिति मत तान्त- रार्था इति चेत् । अथ मन्यसे सत्य सताताः परार्था भवन्ति ते तु महातान्तरार्थाः यथा शयनादय इति न मद्धातस्याभ्युपगमे विरो- धात् न हि रूपादिस्कन्धव्यतिरिक्त सनातं भवन्तः प्रतिपद्यन्ते न चामति महातान्तरे महातानां सहातान्तरार्थता भवति । अथ प्रतिपद्यते व्याहतं भवति । अनिट प्रसङ्ग इति चेत् । अथ मन्यसे न मया महातान्तरं प्रतिपद्यते अपि वस्मिन् हेतो सतीदमनिष्टं भवति परार्थस्य मडातान्तराविनाभावित्वात् । यावत्परार्थ भवति (6) सामान्यमधिगम्यते-पा.४ पु (ए) प्रतिज्ञायते-पा. 8 पु ।

·३४८ म्यायवातिक तत्सर्वं महातान्तरार्धं दृष्टमिति। न विरोधात् अमभ्युपगमाञ्च । न हि कवियतिरिकात्मवादिनः भातः महातस्य परार्थ) करोति। तदुभयपक्षे संप्रतिपन्ने नानिष्टापादनं दृष्टमिति विरोधाच्च । यदि विवक्षितार्थव्यतिरेकेणानुमानस्याविवचितमपि विषयः नन्वेता कल्पनायां सर्वमनुमानं व्याइन्येत । कथमिति यदिष्टमनुमानत्वे- न तदपि मानुमानं प्राप्नोति। यथा शब्दानित्यत्वे शतकत्वम् किं कारणम् यथेदं कृतकत्वमनित्यत्वेनाविनाभूत मनित्यवं माध- यति। एवं दुःखशून्यानात्मकबमपि() माधयति दुःखशन्यानात्म- कत्व)वदश्रीवद्याह्मत्वमपि साधयिष्यति ततश्च न श्रोत्रग्रायः शब्दः कृतकवात् घटवदिति। अथानुमानेन बाध्यते अयं प्रतिज्ञार्थ इत्यतो न हेतुः । नन्वयमपि मधातान्तरार्थाश्चधुरादय इत्यागमेनानुमाने- न च बाध्यते यच्चापि भवान् सदातान्तरं प्रतिपद्यते तत्राथनिवृत्तं महातत्वमिति तेमापि सहातान्तरार्थ भवितव्यमिति एवं चान- वस्यान तैना अनः कश्चित् प्रतिपादयितमिति यत एषा निवर्तते तदसंहतम् अथाहा नैवास्ति असंहता(१)नभ्युपगमे मद्वातानुप- पत्तेाघात: न हि कदाचिदर्सहतप्रतिषेधे(१) महातः सिध्यति । अथानुमान नेवास्तीति परः प्रतिपद्यते स कथं न प्रतिपद्यत इति प्रष्टव्यः यद्यनुमानबाधितत्वादनुमानं नास्ति अतिन्यायोऽनुमानेन च () परस्यायं करोति-दनि माधिनम् । पु. । (२) नित्येनाविनाभूत-पा• ४ पु । (३) सून्यात्मकल-पा. ४ पु. । (७) दुखशल्यामकत्व-पा.पु.॥ (५) असहाता-पा.पु.1 भिवासप्रतिषेधे-पा. ४ पु.।

·तीये ऽध्याये प्रथममादिकम् । बाध्यते अनुमानं च नास्तीति अतीन्द्रियार्थाधिगतिश्च कथम्() यद्य- नुमानं नास्ति कथमतौन्द्रियार्थो गम्यते । आगमादतौन्द्रियार्थाधि- गतिर्भविष्यतीति न युक्तम् आगमव्यतिरिक्त विषयत्वात् कस्मादनु- मानस्यागमव्यतिरिको विषयः यथा स्तनयित्नुभन्दस्य हेतौ न हि तब प्रत्यवं नागम इति तदेवमात्मास्तौति समधिगतम् तस्मिन् व्यपदेशस्योभयथा सिद्धेः संशयः कः पुनरयं व्यपदेशः क्रियाकरणयोः का सम्बन्धाभिधानं व्यपदेशः दर्शनं क्रिया करण चक्षुः करणस्य क्रियायाः कर्ता सम्बन्धः चक्षुषा पश्यतीति । स चाय व्यपदेशो वैधा भवति अवयवेन समुदायस्य यथा मूलर्टचस्तिष्ठतीत्यत्र समुदाय- शब्देनावयवी वृक्षोऽभिधीयत इति। एकदेशेन चैकदेशान्तराणां यद्भिनजातीयेरारभ्यते तत्र येकदेशदर्शनादेकदेशानराणि प्रति. पद्यन्ते तत्रापि(२) च व्यपदेशः स्तम्भः प्रासादो धियत इति अन्येन चान्यस्य व्यपदेशः। परशना वृश्चतौति परशः करणां वृथतिः क्रिया ताभ्यां कर्तुंरभिसम्बन्धः परशुना वृश्चतौति। अस्ति चाय- मिहापि व्यपदेशः चतुषा पग्यतौति । किमन्येनान्यस्य व्यपदेशः अथवा अवयवेनाप्यवयविनः अथैकदेशेनैकदेशान्तराणमिति किया- करणकर्मणां वा कर्चा सम्बन्धी व्यपदेशः चक्षुषा वृक्ष पश्यतीति क्रियाकरणकर्मणां कर्वा सम्बन्धः अस्ति चायमिहापि व्यपदेशः शरीरेण सुखदुःखमनुभवति तच न ज्ञायते किं तत्वमिति अन्येनायमन्यस्य व्यपदेश इति तत्त्वम् ॥ कथम् (१) इन्द्रियार्थावगनि कयम्--पा० ४ पु० । (२) नदापि-पा. ४ पु.।

·न्यायवात्तिके २५. दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् ॥१॥ दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणात् । दृश्यते ऽनेनेति दर्शनं चक्षुः स्पृशत्यनेनामा स्पष्टव्यमर्थमिति() स्पर्शनम् बगिन्द्रियमुच्यते । दर्भनेन दृष्टमय स्पर्शनेन प्रत्यभिजानाति यमद्रावं तं स्पृशामि यमस्याचं तं पश्यामीति एकविषयावेतौ प्रत्ययौ प्रतिसन्धीयते प्रति- सन्धानं च नाम स्मृत्या सईकविषयत्वम्। दर्शनस्पर्मनप्रत्यययोर्घटादि- विषयत्वादसम्बन्ध इति चेत् । अय मन्यसे यावेतौ दर्शनस्पर्शनप्रत्य- यौ तौ पटादिविश्यौ न थतिरेकमात्मनो अधिकरणवाद्गमयत इति । न सूत्राीपरिज्ञानात् । दर्शनस्पर्मनप्रत्ययावेफकलकाविति सूचार्थः । यदि धानुधनं गुणव्यतिरेकमप्येक विषयत्वेन माधयतो न कथिद्दोषः । गुणव्यतिरेकोऽसिद्ध इति चेत् उक्रमेतद्यथा गा- व्यतिरिको गुणौति । कार्यकारणभावात् प्रतिसन्धानमिति चेत् . उकोत्तरमेतदिच्छादिसूत्र इति। कार्यकारणभूतानां च प्रति- सन्धाने नेकान्तः) भावस्य भविषपेशवाति सूबार्थः। दृष्टि- दर्शनम् स्पृष्टिः स्पर्शनमिति भावरूपावेतो प्रत्ययौ भवितारं प्रतिपादयतः । न हि भावमनाधारं पश्यामः उत्पत्तिवत् कर्मा- धारो भविष्यतीति न युफ्रम् कर्मण्यमति दर्शनात् असत्यपि .(१) पर समिनि-पा. १ पु। (१) मनानेमाने कार पा... | ·हतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३५ कर्मणि स्मृतेर्भावो भवतीति । न च विनटं कर्म भावस्याधारी युक्तः ततो यदाधारो भावः स श्रात्मा। दर्शनस्पर्धनग्रहणयो रूपादि- विषयला(१)न्न घटादिविषयत्वं न रूपस्पर्शानुपलब्धौ नदिशिष्ट- प्रत्ययदर्शनात् यदायमनुपलभ्यमानरूपादिकं वस्तूपलभते तदास्य तदिशिष्टः प्रत्यय उपजायते यथा(९) नौलाद्युपरिस्थितस्फटिके प्रत्य- यो रूपानुपलब्धौ भवति रात्रौ १(३) वलाकायां क्लादिरूपा- ग्रहणात् पक्षिप्रत्ययः तस्माद्रूपस्पर्शव्यतिरिने घटप्रत्ययः प्रतिसन्धानाच्च व्यतिरिक्तनिमित्तत्वम् न हि नान प्रत्ययौ प्रतिमन्धौयेते अस्ति च प्रतिसन्धानं यमद्रावं तं स्पृशामीति यमस्पाचं तं पश्या- मौति तस्मादेकविषयत्वम् महातकर्डको दर्शनस्पर्शनविषयौ प्रत्ययौ भविय्यत इति न युक्तम् महातस्य भानावावाधनात् । संहन्यमानतन्त्रो भवतीति संहन्यमानं चानेकम् अनेकं च प्रति- मन्धानप्रत्ययकारणं(४) न युक्तम् नानाकाईकाणां नानाविषयाच प्रत्ययानामप्रतिसन्धानात् । एकेन्द्रियप्रत्ययाविति चेत् । अथ मन्यसे यदेवेन्द्रियं दर्शनप्रत्ययस्य कारणं तदेव स्पर्शनप्रत्ययस्यापति । तन्नाविषयत्वात् । चतुः खलु स्वविषयं प्रतिमन्धातमहतौति यमद्राई म एवायमर्थ इति न पुनः स्पमिन्द्रियान्तरविषयत्वा- दिति । इन्द्रियान्तरवैषय वा एकैकमेवेन्द्रियमनेकविषयग्रहणं पति- सन्धत्ते इन्द्रियान्तरोत्पादो व्यर्थ:) | सहातः (१) रुपसर्गविषयत्वात्-पार । (१) नदा-पा. . . ! (१) राचौतु-पा० ४ पु (४) चनेकप्रतिसन्धानकारणं-पापु.॥ (1) इन्द्रियानरोत्याद्वैयर्थम्-पा. १ पु ।

·३५२ न्यायवार्तिके न विषयव्यवस्थानात् ॥२॥ न विषयव्यवस्थामात् । चेतनानीन्द्रियाणि विषयव्यवस्थानात् । विषयव्यवस्थानादित्यस्यायमथ करणविषयनियमादिति । मति चक्षुषि रूपग्रहण भवत्यमति न भवति । यच यस्मिन् मति भवति अमति न भवति तस्य तत् । मति च चक्षुपि रूपयहण भवति तस्माद्रूपग्रहण अनुष । एव शेषेवपि । एव मति किमन्येन घेत- नेनेति चेत् न मन्दिग्धत्वाद हेतु । किमयमिन्द्रियाणां विषयनियम चेतनलात् श्राहो चेतनोपकरणत्वादिति मन्दियते । चेतनोपकरण त्वेऽपि सतीन्द्रियाणामेतद्भवितुमर्हति यथा प्रदीपस्य सद्भावे रूपग्रहण भवत्यमति न भवति। न च रूपग्रहण प्रदीपस्य विपर्ययप्रसाध- कथाय हेतुर्विषयव्यवस्थानादिति । विपर्यय(माधकत्वज्ञापनार्थ च तयवस्यानादेवात्ममझावादप्रतिषेध इति सूत्रम् ॥ तावस्थानादेवात्मसद्भावादप्रतिषेधः ॥३॥ यस्मादेवैतानौन्द्रियाणि व्यवस्थित विषयाण्यात एवायवस्थितवि घयेणान्येन भवितव्यम् । यदि हि किञ्चिदिन्द्रियमनेकार्थवाद्यव्यव- स्थित विषय स्यादिति कस्ततोऽन्य चेतनमनुमातु यात् चैतन्य श्रात्मन स्वातन्त्र्ये सत्यव्यवस्थानाच्चतुरादिवदिति नाचेतन अात्मा अखातव्यप्रमहाचक्षुरादिवदिति। अन्चयाभावादयुक्रमिति चेत् अथ मन्यसे यात्मनशैतन्यमाधनस्याव्यवस्थानस्य नान्वयोऽस्ति न चाम्बय- (1) विपर्षाम-पा.पु.।

·टतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । मन्तरेण हेतुः मियतीति न विपर्यय(सम्बन्धस्याव्यभिचारात् नाय- मन्वयौ हेतु(भरपि तु व्यतिरेको हेतुः(३) तत्र च व्यतिरेकसम्बन्धा()- व्यभिचारः मामर्थम् । यचाचेतन तत्सर्व व्यवस्थित विषयं दृएमि- ति । पृथिव्यादिनित्यवसाधने गन्धवत्त्वादिप्रसङ्ग इति चेत् अथ मन्यसे यदि व्यतिरेको हेतुर्भवत्यन्वयमन्तरेण अथ पृथिव्यादिनि- त्यत्वे माध्ये गन्धवत्त्वं कस्मान हेतु। न हेतुरुभयव्यावृत्ते. यस्माइन्ध- वत्त्वं नित्याचानित्याच व्यावर्तते न पुनरव्यवस्थानमेवं तस्मादव्यव- स्थानं हेतुर्ने गन्धवत्त्वमिति ॥ दतश्च शरीरादिव्यतिरिक्त श्रात्मा न परोरादिसडातमात्रम् ॥ शरीरदाहे पातकाभावात् ॥ ४ ॥ शरीरदाहे पातकाभावात् । शरीरमहणेन शरोरेन्द्रियबुद्धिवेद- नामहातः प्राणिभूतो रह्यते। शरीरं माणिभूतं दहतः प्राणिहिमा- कृतं पापं पातकमित्युच्यते तस्याभावोऽकर्तुः फलेन सम्बन्धः कषु- थानभिसम्बन्ध इति । कस्मात् अनभ्युपगतार्थान्तरात्मनोऽन्यः परी- रेन्द्रियबुद्धिवेदनासंघानः कर्ता अन्यथ तत्फरसम्भोक्तेति। तदेवम- शतकृताभ्यागमविनाभदोषप्रमङ्गः अनिएथ तस्मात् कर्त्ता भोका च यः स आत्मेति । तदिदं सूत्रम् यमात्मा नास्ति तस्यायं दोप इति दोषप्रतिपादनार्थ न साधनार्थमिति हेतफलभावात् स्मति- वत्कर्टभोनृव्यवहारः यथा इतफलभावेन व्यवस्थितायां मन्नतो (२) विपर्याम-पर. ४ पु. । (२) व्यतिरेकरेतु-चा. १३ । (२) वबयरेतु-पा. १ पु.। (४) विपर्ययसम्बन्धा-पा. १ • ।

·ज्यायवात्तिक भवानेवमर्था) यस्यामेव भावनोपजायते तस्यामेव सन्ततो स्मृतिर्भवतीति एव चत्कायचित्तमन्तानप्रभवं कर्म तत्कायचित्तसन्तानप्रभव फल मिति मास्यकताभ्यागमकृतनाशप्रसङ्ग । म कथ स्यादिति यद्यन्यस्या सन्तती कृतं कर्म अन्यस्था सन्ततो फल दद्यात् यदि च प्रतिपादयितु शक्नोति य एवं करोति स एव भुते इति उभयञ्च नास्ति तस्मादकतान्यागमादिरदोष नोकोत्तरत्वात् न सन्तानो नानात्व बाधते इत्युनोत्तरमेतत् । यत् पुनरेतदेकसिन्नदर्शनादिति अनायुक्त- मेकनिमित्ताना प्रत्ययाना प्रतिमन्धानादिति। गाल्यादि(बौजव- दिति चेत् अथ मन्यसे यथा शालिबौजादङ्कुर उपजायते शालि- बौविमत्तिरकाल नालकाण्डादिभावेन भूतानुग्रहवशाच्छालि- बौज प्रादुर्भवति न च तवैक निमित्त किञ्चिदनुवभूमस्ति अथ च नियम शालिबौजपूर्वादगुराच्छालिबौणम् एव हेतुफलभावेन व्यवस्थिताया सन्ततावान्तरे चेतसि परिणामविशेषनाशात् कर्मण फल गति। तन्न बोजावयवानुवृत्ते शालिबौजवदित्यमिद्धो दृष्टान्त' नमापि ये बोजावयवास्ते पूर्वयूहपरित्यागेन व्यूहान्तरमापद्यन्ते यूहानरापत्तौ च पृथिवीधातुरब्धातना मग्रहीत श्रान्तरेण तेजमा पद्यमानो रमद्रव्य निर्वतयति स रस पूर्वावयवमहितोऽगुरादिभाव- मापद्यते नम्माहौजावयवानुवृत्तेरसिद्धमिदमुच्यते यथा शालि- यौनादिनयादगुर उत्पद्यते अथ च प्रतिमन्धानमिति परमाण्यवस्थ- बादौनावयवाना यथोकदोधापत्तिरिति चेत् अथ मन्यसे अथापि) (१) एतदर्थ-पापु.। ( पापि-पा। () धान्दादि-पा. ४ पु.।

·हतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । बोजावयवाः पूर्वव्यूई परित्यजन्ति यूहान्तर चापद्यन्ने तस्यापि परमाखवस्थत्वाहीजस्य परमाणुमात्र शिय्यत इति । न च परमाणु- प्वपरजातिभेदो विद्यते न च यवबोजगालियोणपरमाणूनां कश्चि- विशेषः यथानुपजातविशेषाः परमाणव' कार्यकारणभावनियमात् तत्पूर्वकतया गास्पदुरमभिनिवर्तयन्ति तथा ममापि कार्यकारण- भावानियम(९) इति । नानभ्युपगमात् परमाण्यवस्थानि बोजानि भवन्तीत्येतत्र प्रतिपद्यामहे सर्वावस्योपलन्धे. यस्माच्छाल्यादिवौज- मुच्छूनावस्थामादि कला यावदुपान्य शालिबौजकार्य तावन्न कदा- चित् परमाएखवस्यं भवति यदि त स्यात् कदाचिनोपलभ्येत यदि तापरमाणोर्विभागो नास्ति कल्पादावुत्पत्तिर्न स्यात् परमाखव- स्यत्वाज्जगतः परमाण्यवस्थे च जगति न झाल्यादिनातिव्यक्तिरस्तीति पुनरुत्पादे जातिव्यक्तिहेतव. परमाणव एवेत्यभ्युपगन्तव्यम् । यथा च कन्यादावेव परमाखवस्ये बीजेऽपौति । नानेनैवोकोत्तरत्वात् । अनेनैव सर्वावस्योपलधेरित्युनोत्तरमेतत् । सर्गादौ शालिजाति- व्यक्तिहेतरदृष्टविशेषो येनादृष्टेन प्राणिनामुपभोगाय माल्यादयो निर्वयन्ते तमदृष्टविशेषमपेक्षमाण ईश्वरस्तांस्तान् परमाणन् तथा तथा सद्धातयति यथा यथा शाल्यादिजातिव्यतिरिति । एतेन घटादिपाको व्याख्यातः । नापरमाण्वन्तो विनाश.(२) सर्वावस्योप- स्तन्धेरिति । श्रामध्यात् पाकानुपपत्तिरिति चेत् अथ मन्यसे यदि कार्यकारणद्रव्ये पयेते श्रामध्यात् पाको न प्राप्नोति पाचकेन तेजमा । (1) भावनियम-पा. १ पु । (२) विभाग-पा.४ पु. ।

·न्यायवार्तिक अप्राप्तवात् नाप्रतिवन्धात् भवेदप्येष दोषो यदि तेजोऽनुप्रवेशमव- यवौ प्रतिवध्नाति म तु न प्रतिबध्नाति प्रतिबद्ध तेजोऽनुप्रविध- नौति, न प्रतिबनातीति न हेतुरस्तौति, न नास्ति परिसवादि- मतो घटस्योपसन्धे यस्मात् परिस्रवादिमती घटस्य द्रवत्वप्रतिवन्धो न दृष्ट प्रतिबन्धेन ट्रवल परिसुति करोति तञ्च प्रत्यक्षत उपलभ्यते । यदि चावयवासुप्रवेशो व्यस्य विनामक स्यात् न परिसवादिमान् घट उपस्तभ्येत परिस्रवमाणत्वाद्धाजनगतानामपामवस्यान न स्यात् ५) विना च कार्यद्रव्याण व्यवहिताव्यवहितयोस्तुल्यकालोपतन्धि(ए) प्रसङ्ग । यदि चानुमविम्य द्रव्य द्रव्यान्तर व्यतिभिनत्ति तेन चाक्षुषस्य रमेरनुप्रवेशात स्फटिकादिविनष्टमिति व्यवहिते चाव्यवहिते ५ सुल्योपसधि प्रानोति । तस्माच्छाखिबीजमदृष्टान्त यस्य र पूर्व- स्कन्धनिरोधममकालानि स्कन्धान्तराणि प्रादुर्भवन्ति तस्य नेपा स्कन्धान्तरण न कर्मनिमित्त मर्ग प्राप्नोति । प्रकर्मनिमित्तेन मत्वमर्गेण शुभाशुभप्राप्य क्रिया न प्राप्नोति सुखी स्वामिनि तत्- कियेनि चेत् अथ मन्यसे स्वय कर्माणि करोति कथमच मुखौ म्या दुखो न स्यामिति । नचाननुभूतत्वात् । येन सुखमनुभन मुखमाधन- सम्बन्धानुमतिय धन्य म माधनमुपादत्ते यम्य पुन प्रतिषण प्रध्यमिन मस्काराम्तस्य सुखसाधनमम्मन्धानुमतेरभावात् सुखी नामिनि फियानुपपत्ति मोहाय प्रयामो नोपपते(४) मिहत्वात् जातमाच एवाय मुच्यत इति मुरापर्थ मनापयंदामो व्यर्थ (OPATI (९) तुम () रयानमा मात्-पा...।

·टतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । ३५० परिपृच्छा च न प्राप्नोति । तथागतेन भिवव' परिदृश्यन्ते कच्चिय मया विनीता इति ते चाइर्विनौता सम इति। श्रतोतानागत- वर्तमानानां चानुपकार्यत्वात् ये तावदनागताः संस्कार्यास्ते तावद- मत्त्वानोपक्रियन्ते ये ऽप्यतीता( स्तेप्येव ये तु वर्तमानास्तेषु संस्कारा- धानमशक्यम् वर्तमानलक्षणस्थानुपकार्यत्वात् न हि तस्यावस्थान- कालोऽस्ति यस्मिनुपक्रिया स्यात् । सस्कार्यरुस्कारकयो. सहोत्यादा- द्युतमिदमिति चेत् न सस्कार्यसस्कारकयोः महोत्पादे(२) निय- मानुपपत्तिरिति । इदं संस्कारकमिद सस्कार्यमिति नियमो नोपपद्यते अथ संस्कारकमपेक्षमाणं सस्कार्य विलक्षणकार्य करोति विलक्षणकर्योत्पादश्च सस्कार इत्युच्यते । न संस्कार्यानभिधानात् इदं संस्कारकमिदं संस्कार्यमित्येतत् कथम् न हि यो यस्य विशेष नाधत्ते स तत्संस्कारकः तत्संस्कार्यमिति च शक्यं व्यपदेष्टुम् अथा- प्युपदेशेन संस्काराणामनागतानामनुत्पत्तिः क्रियते । न अनागता- नामनुत्पत्ते सत्त्वाई । यामावनागतानामनुत्पत्तिः सस्काराणां नामौ कदाचिन्नास्तीति किं तस्याः क्रियते तस्मान्मुक्त्यों ब्रह्मचर्यवास इत्यनुपपन्नम् । तदेवमनभ्युपगतार्थान्तरात्मनो दोष इति । तदभाव सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात् ॥ ५ ॥ सदभाव' सात्मकप्रदाहेऽपि तन्नित्यत्वात् । यस्यात्मा नित्यः तस्यापि हिंसाफले न मानुतः हिंमा तावन्न प्राप्नोति नित्यत्वात् (१) ये व्यतीना-पा० १ पु । (१) भजोत्पादात्-पा. ४ पु.।

·न्यायवार्तिके फलमपि नात्मनो युद्धम् अनुपकार्यवात् अस्य चार्थस्य ज्ञापिका कारिकामुदाहरन्ति ॥ वर्षातपाभ्यां किं व्योम्वधर्मपस्ति तयोर्भयम् । चौपमचेत् मोनित्यः खतुल्यश्चेदमत्फलः ॥ नदेवमे कस्मिन् मते हिंमा विफला अपरमिंस्तु पक्षेऽनुपपत्रा निःफला चेति । इयं च हिंसा मांख्यपक्षे सम्भवति युद्धेः परिणामि- त्वात् कार्यकारणभाव.(१) परिणामिलादुच्छिद्यते म एव च तत्फलानि भुत तत्फन्नम्य तत्र व्यः । न पूर्वावस्याऽपरित्यागान् यथैवात्मा पूर्वा- वस्या न जहानीति तय फम्न नेथ्यते तथा बुद्धिरपि पूर्वावस्यां न जाति नित्यलादिति । अथ मन्यमे पूर्वावम्या जातीति नित्यत्वं विरुइते पूर्वावस्यापरित्यागेम पुद्धिमित्यवं विरुद्यते । प्रथाप्यवम्या भिद्यत इति मन्यसे तथाप्यनिवृत्तो व्याघातः पवम्याभ्योऽवम्यावतोऽन- न्यवान(१) न नवम्याभ्योऽवम्यावानन्य इति अवम्याभेदै विम्यावाम् भिधत इति। य एव यौद्धम्य मनिवणं ध्वंमिपु मंकारेषु दोपः म एव प्रतिषणपरिणामिप्यपौति । पशुवकतावदिति चेत् अथ मन्यमे एजुवकतादिभेदे यथानुनिद्रव्यं न भियते न चाहुलीनोऽन्ये ते पावस्याभेदे युद्धेरभेद रति मान्यत्वात् । अन्ये राजुवझते। युकं च पदन्यभेद अन्याभेद) रति न पुनरवम्याभ्योऽचावस्यावतोऽन्यनम् तामादपमो दृष्टान्तः । किं पुनःमत्वं एगुलं वा गुणः पाकुधन वायं ममारए पनुवं गुणाय गुणिमोऽपांगारमिति प्रतिपादित- - (1) माम-• ! 5.1 k-...। (१) मंदान-पा...।

·टतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३५ मेनन् । बुद्धेरप्येवमिति चेत् अथ मन्यसे बुद्धरपि ये ते अवस्थे भिद्येते तयोर्भदे बुद्धिर्न भिद्यत इति (अन्यावस्थातो बुद्धिः)() तन्त्र सिद्धान्तविरोधात् न भवतां पई धर्मधर्मिणोर्भद इति भेदं चान्युप- गच्छता सिद्धान्तस्यको भवति। तस्माद्यथा आत्मनित्यत्वे सुखदुःखा- मुपभोगो दोष इति न तव सुखदु खे कल्प्येते इति तथा बुद्धि- नित्यत्वात् बुद्धवावपि न कल्पनौये(२) समान नित्यत्वमिति । अथा- मनो नित्यस्य पुण्यपापाभ्यां कि क्रियते सुखदुःखे ताभ्यां कि क्रियते प्रत्यय.(२) ये सुखदुःखे अात्मनि तविषय (४) प्रत्यय प्रात्मनि भवती- त्येतावत् क्रियते स च प्रत्ययो भोग.। यत् पुनरेतदर्षातपाभ्यां कि व्योम्न इति यदेव चर्मणो वर्षातपाभ्या क्रियते वयोम्नः। अथ चर्मण- किं सम्बन्धः यथा चर्म वर्षातपाभ्यां सम्बद्यते तथा व्योमापि वर्षातपसम्बन्धाचर्मवदनित्यं व्योमेति चेत् अथ मन्यसे यथा धर्म वर्यातपाभ्या सम्बन्धाद्विक्रियते तथा व्योम वर्षातयसम्बन्धादिकरि- य्यत(५) इति चेत् नानेकान्तात् वर्षातपसम्बन्धौ परमाणुरथ च नित्य इत्यनेकान्त इति । चर्मणचानित्यत्व कि वर्षातपसम्बन्धादध कारण- विभागादयाश्रयविनाशादिति । वय तु बूम' कारणवतः तदिभा- गाद्युक्तो विनाश (१) न पुनराकाशस्य कारणमस्तीत्युभयाभाव इति तदतां चावस्थानाव सम्बन्धो नाश हेतः यदि चाय सम्बन्धो नाश हेतुर- भविष्यम्न तदतामवस्यानमभविष्यत् अतिष्ठन्ते तु भावाः यावन (१) () एतन्मध्यस्य पाठा नाम्नि ४ पु.। (२) कन्येाते-पा० ४ पु. । (३) सुखदुखे पुष्पापाभ्यामाानो नित्यस्थ क्रियवे अथाभ्यां सुखदु खाया नित्यस्यात्मन कि क्रियते प्रत्यय ----पा-४ पु.। (४) बामनहद्दिषय - पा.१पु.॥ (५) वर्षानपाभ्या विरिष्णवे-पा.४ पु.। (६) नविभागात नविनाशायतो विनाश-पापु ·न्यायवातिक विनाशकारणमनिपात इति। अथ मन्यसे वर्षातपाभ्यां चर्मण: मनोविकागौ भक्तो न खाकाशस्येति तन्न विकल्पानुपपत्तेः । सङ्कोचविकाशौ चर्मण इति कोऽर्थः किं तावदस्पत्वमहत्त्वे उत मंयोगविभागाविति तन्न तावत् मङ्कोचविकाशावल्यत्वमहत्त्वे धावट- व्यमादित्वात् परिमाणस्य यावट्रय हि परिमाणं तट्रव्ये मति न निवर्त्तते इति। अथ चर्मणः मङ्कोचविकाशी संयोगविभागाविति तदपि न युक्रमेकत्वात् । न टेकस्य संयोगविभागौ सम्भवत इति कथं तईि दूदमुच्यते चर्मणः महोचश्चर्मणो विकाश इति धर्म- कारणानामविनण्यत्कार्याणामवयवानामातपसम्बन्धात्परस्परेण याः माप्तयः पारन्धकार्याणां द्रव्यान्तरानारम्भिकास्ता इतरेतरोपश्लेषणा- वययेषु वर्तमामास्तदेकार्थममवाथिनि पर्मण्युपचर्यन्ते तदपेक्षं चेद- मुच्यते चर्मणः सहोचो न पुनश्चर्म सङ्कुचतौति । एतेम तदवयवा- नामेवोदकसम्बन्धापेवाणमविनम्मत्कार्या परस्परतो विभागी विकास इति। विक्रियायां च दृष्टान्ताभावात् तदेव वस्त्वविनश्यदि- क्रियामापद्यत इति न दृशान्तोऽस्ति । विक्रिया तु पदार्थान्तरो- त्पादः यथा पूर्वरूपादिनिको रूपान्तरोत्पादे विश्तो घट इति। पोभतो विकार आत्मन्यपि पकास्ति तचापि सुखनिवृत्ती दुःपप्रादुर्भाव इति सुखप्रत्ययनिहत्तौ दुःखात्यय इति तम्मा- नित्यग्यात्मनः सुखदुःखोपभोग इति मिद्धम् । नित्यत्वादात्मनो हिमादोयोऽपरिहार्य: न अन्यथा तदुपपत्तेः श्रात्मनित्यत्वेष्यन्यथा हिंमा भवति अभ्याम्य जापनाय न कर्याश्रयकवधादिति सूचम्॥

·दतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३६२ न कार्याश्रयकतवधात् ॥६॥ न बमो नित्यम्य मत्त्वम्य वधो हिसेति श्रपि तु अनुच्छित्ति- धर्मकम्य मत्त्वम्य यच्छरौरं यानि च सुखसंवित्तिमाधनानि() इन्द्रियाण्यमाधारणानि तेषां पीडा वैकल्य वा प्रमापणं वा हिंसेति। कुत एतत् प्रतिपत्तव्यम् हिमायाः फलोपभोगस्य च उभयपक्ष- सम्प्रतिपनत्वात् हिमाफलोपभोगशोभयपक्षसम्प्रतिपन्नः सेय हिंसा एकस्मिन् पचे सम्भवति यम्य तावत् प्रतिक्षणध्वसिमः संस्कारास्तग्य किं हिंस्यते निईतकावाद्विनाशस्य कस्य व्यापारोऽस्ति । विलक्षणोत्पत्तिनिमित्तत्वेन व्यवतिष्ठमानः परो हिनस्तोत्युयते । ननूपचारो भवति न भवतः प्रधानमस्ति येन शरीरोत्पादक उप- चर्यते न ममानवान् भवतामपि पक्षे न प्रधान हिम्यत इति सत्यम् ममापि कार्याश्रयकर्ववधो हिमेति तुल्यम् । अयं तु वि- शेयो यत एकस्मिन् पक्षे य एवायमात्मा शरीरादिसाधन कर्म करोति म एव तत्फलमुपभुत इति ऋताभ्यागमदोषो नास्ति । भातामताभ्यागमः कृतप्रणामश्चेति(२) परिशेषादात्मनित्यत्वे हिं- मेति व्यवस्थितम् । नत्र कार्याश्रयशब्देम शरीरमुच्यते तनिमित्त- वादुपभोगस्येति कर्टणौन्द्रियाणि तत्साधनत्वात् अथवा ममानाधि- करणतमासाछरौरमेव कार्याश्रयकार्ट गन्दाभ्यामुच्यत इति कर्ता भोका चात्मा । किं पुनरिद कर्टवं भोकृतं वा किमिति ज्ञान(चिकीर्षाप्रयत्नानां ममवायः कर्तृत्वम् सुख दुःखमंवित्म- (१) सुखदुखमाधनानि-पा. पुर। (३) तान चेनि-पा.पु. । (जानविज्ञान-पा.१३ ·३६२ न्यायवार्तिके मवायो भौतत्वम् एतत्तु न गरौरे निमित्तत्वात् कर्टशरीरमुच्यते इतव देहादिव्यतिरिक्त आत्मा ॥ सव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् ॥ ७॥ मव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानात् । सव्येन चतुषा दृष्टमितरेण प्रत्यभिजानातीति सूत्रम्। तच्च प्रतिसन्धान प्रत्यभिज्ञानं स्मृतिपूर्व- कत्वात् प्रत्यभिज्ञानस्य प्रतिमन्धानाच्चैककर्दवं मत्ययानां सिध्यतीति। मिद्धत्वादनारम्भ इति दर्शनस्पर्शनाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येतसिगन् प्रक- रणे सिद्ध प्रात्मव्यतिरेकः मिद्धवादनारभ्यं प्रकरणमिति। इन्द्रिय- व्यतिरेकज्ञापनार्थमित्येके । एके ददं प्रकरणमिन्द्रियव्यतिरेकज्ञाप- नार्थ वर्णयन्ति । तत्र तत एव सिद्धेः पूर्वप्रकरणेनैव इन्द्रियारीर- यतिरेकः मिद्ध इति । ममुच्चयार्थमित्यपरे अपरे तु ममुघयार्थ भव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिजानादिति हेतुं त्रुवते । युक्तोऽन्यः समुच्चयः अयं तु न युगो विरोधात् भव्यदृष्टस्येतरेण प्रत्यभिज्ञानादिति ब्रुवाणो युति बाधते । का पुनरियं युकिवाधा अनेकत्वादिन्द्रि- अस्य युगपदधिष्ठानासम्भवः अणु मनोऽनेकं चतुः न चापोर्मनमो युगपदनेकेन पधुपा मम्बन्धः सम्भवति अथासम्बद्धमपि द्वितीयं उतुरानालोचयति एवं च मति द्वितीयचक्षुर्वदिनरचतुरपि मनमा- नधिष्ठितमेव प्रवत्तिय्यत इति) व्यर्थ मनः प्राप्तम् अनधिष्ठितं घ प्रवर्तमानमिन्द्रियं करणवं बाधते न १ करणमनधिष्ठितं प्रव- मानं दृष्टमिति ममपाममययोय तुच्योपलचित्रमः न धन- (1) प्रविशतीनि-पा.पु.।

·टतोयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । धिष्ठितमिन्द्रियं प्रवर्तत इत्यणुत्वानमनमा नित्यमेक मेव सम्बद्यत इति विकलाविकलयोस्तुल्योपलब्धि प्राप्नोति प्रकरणविरोधश्च इन्द्रियपञ्चकलादितौन्द्रियपञ्चवप्रतिपादक प्रकरण विरुध्यत इति । यदि तहकमिन्द्रिय दिवोपलब्धि कथ द्विवोपलब्धिप्रतिपादनार्थ नेकस्मितामास्थिव्यवहिते दित्वाभिमानादिति सूत्रम् ॥ नैकस्मिन् नासास्थिव्यवहिते हित्वाभिमानात् ॥८॥ एकमिन्द्रिय द्रव्य अधिष्ठानमभिन्नम् कोऽधिष्ठानार्थ नेजमस्य चचुप पार्थिवेन कृष्णसारेण उपकारविकारभेदानुविधानम् यस्मात् हष्णसार उपक्रियमाण उपक्रियते विक्रियमाणे विक्रियते तिष्ठति पश्यतीति तस्मादस्य कृष्णसारमधिष्ठानमुच्यते । एतच व्याख्यातं शरीरसूचे । तस्यान्तौ ग्राह्यमाणो दित्वाभिमान प्रयोजयत यथा दीर्घस्य द्रव्यस्य मध्ये व्यवहितस्यान्तावुपलभ्यमानौ दिवाभिमान प्रयोजयत इति ॥ एकविना द्वितीयाविनाशान्नैकत्वम् ॥६॥ एकविनाशे द्वितीयाविनागान्नैकत्वम् । एकस्मिन् विनष्टे उहत्ते वा द्वितीयमवतिहते विषयग्रहणे लिङ्गम् नान्यथा तदुयपत्ते द्वितीयमवतिष्ठत इति नैतत् कस्यचित् प्रत्यक्षम् प्रत्ययमात्र तु विनष्टेऽप्येकस्मिनधिष्ठाने यदवतिष्ठते तेन भवति। न चाधिष्ठान- मिन्द्रियम् अपि तु यत्तदनुविधायि तदनुविधत्त इति(१) यथा बड़वातायनस्य वेश्मन एकपिधानादितरेण ग्रहण(मिति ॥ (१) नदेकमनुविधात इति-पा०५ पु०। () पिधानमपरेण पाए--पा० ४ पु० ॥

·न्यायवार्तिके अवयवनाशे ऽप्यवयव्युपलब्धेरहेतुः ॥१०॥ अपरे त्ववयवनाशेऽप्यत्रयव्युपलब्धेर हेतुरिति परिक्षार) वर्ण- यन्ति । तस्योत्तरम् । दृष्टान्तविरोधादप्रतिषेधः ॥ ११ ॥ दृष्टानविरोधादप्रतिषेध इति सूत्रम् । अस्यार्थः । न कारण- द्रव्यविनाशे कार्यद्रव्यमवतिहते। यदि नावतिष्ठते कथं कारण- द्रव्यविमाशे कार्यमुपलभ्यत इति । क एवमाह उपलभ्यत इति अपि तु बहुववयविषु यस्य कारणानि विभक्कानि तद्विनष्टम् यस्य न विभकानि(र) तदुपलभ्यत इति । षं भाय्ये ।। इन्द्रियान्तरविकारात् ॥ १२ ॥ श्रनुमौयते चायं देहादिव्यतिरिक्रश्चेतन अात्मा इन्द्रियान्तर- विकारात् । कस्यचिदस्तस्य फलम्य दृएमाहरर्य(३) रूपे गन्धे वा केन- चिदिन्द्रियेगा ग्टह्यमाणे रमनेन्द्रियविकारः कः पुनर्विकारः रमानु- रमतो रमगर्द्धिप्रवर्तितः गर्द्धिः हृष्णा रमपणाप्रवर्तितो दनातर- परिमुताभिरमौरगनेन्द्रियस्य मसवः मम्पन्धी विकार इत्युच्यते मा चेयं स्मृतिरिन्द्रियचैतन्ये न प्राप्नोति। न च प्रतिक्षणध्वंमिपुर) मंस्कारेवन्यानुभूतस्यान्येनास्मरणदिति । इन्द्रियान्तरविकार इन्द्रि- यान्तरधर्मः स कथं यधिकरणवादात्मव्यतिरेकं प्रतिपादयति नेन्द्रियान्तरविकार श्रात्मव्यतिरेकप्रतिपत्तिकारणमपि तु स्मृतिः (१) परिचार-पा.पु.। (१) नमारचय-पा. १ पु । (१) ने विनष्टानि-पा.पु.। (४) प्रनिमागिनानिषु-पा. ४ पु.।

·तीयेऽध्याये प्रथममाहिकाम् । ३६५ नोकमनुभवितारमन्तरेण स्मृति प्राप्नोति स्मृतिश्च भावत्वा- जावित्रपेक्षा उत्पत्तिपदिति न्याय न च स्मृतिमन्तरेणेन्द्रियविकार गम्भवतीति प्रत्यक्ष इन्द्रियान्तरविकार उपादीयते अननुभूतरम- स्येन्द्रियविकाराभावादिति व्यतिरेक हेतु ॥ न स्मृते स्मर्तव्यविषयत्वात ॥ १३ ॥ न स्टते स्मर्तव्यविषयलात् । स्मृति म धर्ममास्या स्मर्तव्यो- इयो विषय सेय सातव्यार्थमविधानादुपजायमानाऽपरिदृष्टभामर्थ्य ग स्मार प्रतिपादयिष्यति न हि स्वकारणमन्निधानादुरपन्नो(१/- ऽगुरोपरिदृष्टमामी कुम्भादिकनर्थ प्रतिपादयति ॥ तदात्मगुणसद्धावादप्रतिषेधः ॥ १४ ॥ तदातागुणमझावादप्रतिषेध । न सातव्यमानात् मतिरुत्पद्यते । यदायमतीतमर्थ सारति तदा स्मतिरनाधारा प्राप्नोति न चेयमना- धारा युता गुरुत्वात् न हि कश्चिद्गुणोऽनाधारी दृष्ट इति(२) न यमिन्द्रिये मभवत्यननुभूतत्वात् न विपये तस्यामत्त्वात् ग शरीरे शरोरगुणाना प्रत्यक्षाणा स्वात्मपरात्मप्रत्यचावात् न चेयमनाधारा गुणायादित्युतम् । न चेय नास्ति न चात्मन्यसत्यस्या सद्भावो युक्त इति । नेभ्योऽन्यग्य तदुत्पत्ती(३) सामर्थ्यमवगम्यते कथमित्यनेनैव प्रणम्। अस्यात्मन सामर्थ्य रमतेराधारभाव न यमनाधारा कार्यत्वात् सर्व कार्यमाधारवत् चौरादि दृष्टमिति । एतेन- (१) उपजायमानो-पा. ७ पुः । (२) युक्त इनि-पा० ४ पु.। (२) तदुषलचौ-पा० ४ पु० । तदुपपत्ती-इति च पचित् ।

·३६६ न्यायवार्तिके न तच्चक्षुधि नो रूपे नान्तराले तयोः स्थितम् । न तदस्ति न तनास्ति यत्र तनिष्ठितं भवेत् ॥ इति प्रत्युक्तम् । न तदस्ति न तन्नास्तीति व्याहतम् न चानया कारिकया विज्ञानस्याश्रयिभावः प्रतिषेधुं शक्यते । किं कारणम् विशेषप्रतिषेधात् । न तच्चक्षुषि नो रूप इत्यादिविषप्रतिषेधः । अथानाप्रितमेव विज्ञानम् व्यर्थ वाक्यं न तच्चक्षुषि भो रूप इति कस्य वा चचुषि रूपे वा विज्ञानं वर्तते यं प्रति प्रतिषेधः अयं च विज्ञानस्थाश्रयप्रतिषेधो) विचार्यमाण अात्मसत्त्व प्रतिपादयति । न हि विज्ञानस्यात्ममत्त्वमन्तरेण वाक्यमेतदर्थवत्तायां व्यवतिष्ठते । अथवा एकस्यानेकविषयोपलब्धिप्रतिसन्धानमनेन सूत्रेणोपदीत इत्युक्तन्यायम् । शेषं भाय्य इति ॥ अपरिसंख्यानाच स्मृतिविषयस्य ॥ १५ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि सम्भवात् ॥ १६ ॥ नात्मप्रतिपत्तिहेतूनां मनसि संभवात् । य एते भवता श्रात्म- प्रतिपादका इनव उपदिष्टाः सर्व एते मनसि सम्भवन्ति । एवं च न मनौव्यतिरिक्त प्रात्मा मिध्यति । जातु नसाधनोपपत्तेः सज्ञाभेदमाचम् ॥ १७ ॥ ज्ञातर्ज्ञानसाधनोपपत्तेः मचाभेदमात्रम् । यथा ज्ञातारमभ्युप- गच्छता ज्ञानसाधनानि चक्षुरादौनि प्रतिपद्यन्ते तथा मन्तारं प्रति- (१) पचायनिषधो-पा. ४ पु. ।

·हतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । पद्यमानेन मतिमाधनमभ्युपेयम् यच्च तन्मतिमाधनं तन्मन इति सज्ञाभेदमात्रम् । अथ मन्ता नि साधनो मति करोति एवमयं जाता निःसाधनो ज्ञानं करिष्यतीति सर्वेन्द्रियविलोपप्रमङ्गः ॥ नियमश्च निरनुमानः ॥१८॥ नियमच निरनुमान. । योऽयं नियम पाश्रीयते मतिरमाधना न पुनर्जप्तिरिति नियमो निरनुमानः ज्ञप्तिवत्तु(१) मतेः समाधनत्वे ऽनुमानमस्ति सुखादयश्च रूपादिभ्यो विषयान्तरमिति तद्विषयत्वा- दुपलब्धः साधनेन भवितव्यम् न हि किञ्चित् मविषयं ज्ञानममाधनं दृष्टं रूपादिज्ञानवदिति नियमश्च निरनुमानः सुखादिविज्ञानानि निःमाधनानि भवन्तु माझव(बूपादिविषयाणौति यदि मर्व विज्ञानं समाधनमुच्यते(२) मनस्यपि करणन्तर प्राप्नोति विषयत्वात्। श्रोमित्युच्यते अस्ति मनसि करणं किं पुनस्तत् येन मनोऽधिगम्यते केन च मनोऽधिगम्यते अयुगपज्ज्ञानोत्पत्त्या यस्य तु मनः प्रत्यक्ष भवति तस्य योगजधर्मानुग्रहीत श्रात्ममन संयोगः करणम् योगिध- र्माणां चाचिन्यविषयत्वात् कथं ते मनो ग्टहन्तीत्यविचारणीयमेतत् । एतेनात्मज्ञान(४) प्रत्युतम् । प्रात्ममन संयोगस्य कारणभावादिति। एवं नावदात्मनोऽस्तित्वव्यतिरेको सिद्धौ बहुत्वं चात एव दर्शनस्पर्शना- भ्यामेकार्थग्रहणात् नान्यदृष्टमन्यः स्मरतौनि गरौरदाहे पातका- भावादिति । मेयं सर्वा व्यवस्था गरौरिभेदे सति सम्भवतीति ॥ (१) अनिवा-पा-५ पु | (२) मा भवन्न-पा.पु.। (२) मसाधन मन्यते-पा.पु.। (४) विज्ञान-पा. ४ पु. ।

·न्यायवार्तिक कि पुनरय देहादिमातादन्यो नित्योऽयानित्य इति एन- सिन्नर्थे उभयया दृष्ट्वादिति सायमुपपादयति अनुपपन्नरूपञ्चाय सशय । प्रात्मास्तित्वव्यतिरेक हेतुभि शरीरभेदेऽप्यभेद अात्मनि मिद्ध मिद्धत्वात् प्रकरणमनारभ्यमिति। नानारभ्य कथं जन्मप्रति यावत् मायणमेतस्मादेक मिध्यति न पुनर्देहविनाशादूर्ध्व भवती- त्येतत् मिध्यत्येतस्यार्थस्य ज्ञापनार्थ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धानातस्य हर्षभयशोकसम्प्रतिपत्तेरिति सूत्रम् ॥ पूर्वाभ्यस्तस्मृत्यनुबन्धाजातस्य हर्पभयशोकसम्पति- पत्तेः जात अस्थार्थ । खल्वय कुमारको विषयाधिगमासमर्थेषु इन्द्रियेषु हर्षभयशोकान् प्रतिपद्यमानो दृष्ट मितकम्पादितानु- मेयान् ते च(२) स्मृत्यनुबन्धादुत्पद्यप्ते स्मृत्यनुयन्धश्च मान्तरेण पूर्व- शरीरमिति। तब जन्म निकायविशिष्टाभि शरौरेन्द्रिययुद्धिवेद- नाभि सम्बन्ध । अभिप्रेतविषयप्रार्थनाप्राप्तौ सुखानुभवो हर्प । अनिष्टविषयमाधनोपनिपाते तनिहासोहानाशयता भयम् । इष्ट- विषयवियोगे मति तपाप्ययप्रार्थना शोक । तदनुभव मप्रति- पत्ति । एकविषयानेकविज्ञानोत्पादोऽभ्यास एकाकारविषयो वा । यया पालयोऽनेनाभ्यस्ता इति । प्रत्यचबुद्धिनिरोधे(२) तदनुसन्धानवि- षय प्रत्यय स्मृति । तदनुग्रहीतस्तदनुसन्धानविषय प्रत्ययहाभा- वविषय प्रत्यभिज्ञानम्। श्रनुबन्धो भावनाख्य रसतिहेतु सस्कार । (५) अनुपपन्नोऽय-पा. ४ पु० । (१) अनुमयानि न नि च इति वचित् । (३) प्रत्यक्षविरोध-पा.४ पु+।

·हतोयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । इटविषयानुस्मरणामयनादिप्रसादः स्मितम् । प्रनिटविषयानुस्मर- णात् तत्साधनजिहामानुष्ठानलक्षणो हस्तादिविवेपत्तोऽत्रविमोचन- महितः मन्दविमेषो सदितम् । मितरुदिते व्यधिकरणलादमाय- नम् । अथ मन्यसे स्मितरुदिते बाल्यावस्थायां भवतो न च वाल्या- वस्था प्रात्मनः तसायधिकरणवादसाधनमिति । न मोकादिम- दात्मवतीति बाल्यावस्थायाः साध्यत्वात् । मोकादिमदात्मवती बाल्यावस्येति साध्य स्मितरुदितादिमत्त्वादिति । बाल्यावस्या वयो- धर्मो यौवनावस्थावत् । एतेन स्टतिसस्कारानुभवपूर्वशरीरसम्बन्ध- वदात्मवत्त्वं व्याख्यातम् । कथमिति यथा स्मितरुदितवत्वेन शोकादिमदात्मवती बाल्यावस्था माध्यते एवं शोकादिमदात्मयत्त्वेम स्मतिमदात्मवती बाल्यावस्था माथा तथा मतिमदात्मवत्वेन संस्कारवदात्मवती बाल्यावस्था साध्या मस्कारवदात्मवत्वेन पूर्वानु- भववदात्मवती पूर्वानुभववदात्मवत्वेन पूर्वशरीरसम्बन्धवदात्मवती माध्या सर्वच यौवनावस्या दृष्टान्तः) मा हि मितरुदिनवतो भवतीति शोकादिमदात्मवती चेति सर्वच वक्तव्यम् ॥ पद्मादिषु प्रबोधसम्मीलनविकारवत् तद्दिकारः॥२०॥ पद्मादिषु प्रबोधसम्मौसनविकारवत् नदिकारः । अनित्ये ऽपि विकारदर्शनादनेकान्त इति सूत्रार्थ, । कः पुनरय प्रबोधः किं च ममौलनमिति । पद्मपन्नावयव विभागो ऽविनध्यत्कार्यः प्रबोधः । पद्मपत्नावयवानामारयकार्याणां याः पुनः(१) परस्परेण प्रायः (२) पत्पन-पा.पु. (यौवमादियामा--पा.पु.। 47 ·न्यायवार्तिके तासम्मौलनमिति । न विकल्पानुपपत्तेः । पद्मादिपु प्रबोधसमो- सनविकारादिवत्तविकार इति किमयं दृष्टान्तः भाधनपच उता- नैकान्तिकपक्षा) इति । यदि माधनपक्षे हेतुमन्तरेण दृष्टान्तमाचं न साधनमित्यमाधनं दृष्टान्नः। अथ दूषणं तत्किं दृष्टकारण- प्रत्याख्यानम् उत कारणन्तरोपपादनम् प्रथात्मन उत्पत्ति(नि- रोधकारणानुमानम् प्रथाकसिमकत्वमितिःतद्यदि तावहटकारण- प्रत्याख्यानम् तदाक्रम् दृष्टेन विजेषितत्वात् यौवनावस्यास मितरुदितवत्वं मोकादिमदात्मवत्त्वं च दृष्टमिति । दृष्टेन स्मित- रुदितवत्वेन शोकादिमदात्मवत्त्वं बाल्यावस्यायां गम्यत इति न दोषः। अथ कारणान्तरोपपादनम् तदपि न युक्तम् अत एव दृष्टेन विशेषितखादिति । अथात्मन उत्पत्तिनिरोधकारणानुमानम् तक युकं द्रयस्य सतः सर्वदा अमूर्तलादकारण भातमा आका- भादिवदिति । श्रात्मानं च इतकं प्रतिपद्यमानेन कारणमस्य वाच्यम् कुतः कार्यस्य कारणवत्त्वात् (९) सर्व कार्य कारणवदृष्टमिति । अथ पद्मादिमबोधसम्मौलनविकारोऽकस्माद्भवतीति तत्रोष्णशीतवर्ष- कालनिमित्तलात् पञ्चात्मकविकाराणाम् ॥ नोषणशीतवर्षकालनिमित्तत्वात् पञ्चात्मकधिका- राणाम् ॥ २१॥ नायमाकस्मिकः पद्मादिप्रवोधमम्मौलनविकार इति सूचार्थः । खतानेकान्तपक्ष-पा.पु.। (२) पात्यन पपपति-पर.पु.. कारवञ्चनियमान्-पा.. पु.। () वर्षाकाश-पा. १ पु.

·तो ये ध्याये प्रथममाडिकम् । ३०९ एवं च मति दृशतेन न किञ्चित् प्रतिषियते पञ्चात्मकविका- रामिति। न पञ्चात्मककारणानि) पद्मानौति अपि तु पञ्चाना भूतानामनुग्रहे सति भवन्तौति पञ्चात्मकानौत्युच्यन्ते । वस्तुतस्तु न पश्चात्मक किञ्चिदस्तीत्युपरियादच्यामः ॥ प्रत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् ॥ २२॥ प्रत्याहाराभ्यासकृतात् स्तन्याभिलाषात् । जातमाचस्य वत्सस्य प्रवृत्त्या स्तन्याभिचाषो गम्यते तत्र प्रत्त्युनेय.(९) स्तन्याभिलाषस्तेन स्मृतिस्तया संस्कारस्तेनानुभवस्तेन पूर्वशरीरमिति पूर्ववत् प्रयोगः । किमर्थं पुनरिदं सूत्रमारभ्यते यदायमर्थः पूर्वाभ्यस्तसूत्रे ऽवगतः । सामान्यतोऽधिगतस्य (३) विशेषज्ञापनार्थ सूत्रमित्यदोषः प्रवृत्ति- माचस्यानेकान्तिकत्वज्ञापनार्थम श्रयमोऽयस्कान्ताभिगमनवत्तदुप- मर्पणमिति सूत्रम् ॥ अयसोऽयस्कान्ताभिगमनवत् तदुपसर्पणम् ॥२३॥ न विकल्पानुपपत्ते.। किमिदमयमोऽयस्कान्ताभिगमन(४) मनि- मित्तमाछो निर्निमित्तमिति । यदि मनिमित्त तत्केन गम्यते नियमेन अयांस्ययस्कान्तमेवोपसर्पन्ति न तु चौटादौन् न च लोष्टादय उपसर्पन्ति मोऽयं कार्यनियमान कारणनियमो गम्यते । एतनाकस्मिकवं प्रतिषिद्धम् । नदिदमयमामुपमर्पणं किं दृष्टकारण- (२) कारयानि-दनि नास्ति । पु.। (२) प्रत्त्यनुमेय -पा.पु. (२) पामान्यको नामस्म-पा- 1 .1 () अपसामा स्याभिगमन-पा. ४ पु. ।

·३२ न्यायवार्तिक प्रत्याख्यानार्थमुपन्यम्तमथा कारणन्तरोपदर्शनार्थम् अधात्मन्यु- स्थत्तिनिरोधानुमाममिति(१) पूर्ववत्प्रसङ्गः ॥ नान्यच प्रत्यभावात् ॥ २४॥ श्राकस्मिकत्वप्रतिषेधार्थ च मान्यव महत्यभावादिति सूत्रम् ॥ वीतरागजमादर्शनात् ॥ २५ ॥ नित्य आत्मा वौनरागजन्मादर्शनात् । न हि कश्चिात- भाचो वीतरागो जायते वीतरागाणां जन्मादर्शनात मरागो जायत इति गम्यते । जन्म व्याख्यातम् । ततः किं रागस्य पूर्वानु- भूतविषयानुचिन्तनं योनिः न च विषयावगमासमर्थेषु इन्द्रियेषु रागः सम्भवति न च स्मृतिमन्तरेण विषयानुचिन्तनम् (२) युक्तम् पूर्वानुभूतविषयमार्थना सपथ्यः अदृष्टादिति चेत् । अथ मन्यसे न पूर्वगरौरयोगो रागाइम्यते अपि त्वदृष्टाद्राग इति । नाभिमाया- परिज्ञानात्(४) नैवमभिमायः कारणनियमेन रागोऽपि तु पूर्व- रौरसम्बन्धप्रतिपादन सूत्राथैः । न चादृष्टाट्राग इति ब्रुवता नप्रतिषिभ्यत इति किञ्चिदुभम् तन्मयत्वाद्राग इति विषधाभ्यामः खनयं भावनातस्तन्मयत्वमुच्यते जातिविशेषाच रागविशेष इति। खन्निदं जातिविशेषस्य निर्वर्तकं तार्थ्यानाच्छन्दा लभ्यते वौरमणादिवत् ॥ सगुणद्रव्योत्पत्तिवत् तदुत्पत्तिः ॥ २६ ॥ ( निरोधार्थमिसि-पा.पु.। (रादिनन-फा•• (१) पूर्वानुभवविषया-पा. ४ पु. । (४) माभिप्रायविज्ञानान-पा० ४ पु. ।

·हतीयेऽध्याये प्रथममारिकम् । ३७२ . मगुण्ट्रव्योत्पत्तिवत्तदुत्पत्तिरित्यनकान्तिकपचे सूचम् । नोक्को- त्तरत्वात् उक्नोत्तरमेतत् ॥ न सङ्कल्पनिमित्तत्वाद्रागादीनाम् ॥ २७ ॥ न मकन्पनिमित्तत्वाद्रागादौनामितिः अचापि पूर्ववत् सङ्कल्प- सतिसंस्कारपूर्वानुभवपूर्वशरीरवदात्मवत्त्वानि योज्यानौति । एवं चानादिः समारोऽपवर्गान्तः सिध्यतीति व्यवस्थितमेतदस्त्यात्मा व्यतिरिक्तो नित्योति ॥ आत्मानन्तरं शरीरमवसरप्राप्तं परोच्यते । श्रथवा अनादिश्चे- तनस्य गरौरयोग इति शरीरं परीक्ष्यते । तस्मिन् परौक्ष्यमाणे आत्माधिकारश्च परिसमाप्तो भवति । किं पुनरस्य परीक्ष्यं कि प्राणदिवदेकप्रकृति अथ नानाप्रकृतौति विप्रतिपत्ते. संशयः। श्रूयते खच्वच विप्रतिपत्तिस्तचेदं तत्त्वम् ॥ पार्थिवं गुणान्तरोपलब्धेः ॥ २८॥ मानुषं गरीरं पार्थिव मिति । मानुषमिति किमर्थ(२) विशिष्यते स्तोकान्तरमरौराणि न पार्थिवानौति युक्त विशेषणं गन्धवत्वात् परमाणुवत् गन्धवान् परमाणुरेकात्मको दृष्टः गन्धवञ्च शरीर तस्मादेकात्मकमेकस्वभावमिति । न विदमवादिभिरमतया पृथि- व्यारवं चेष्टेन्द्रियार्थाश्रयभावेन कल्यत इति भूतममोऽविप्रतिषिः। एवं तईि पार्थिवाप्यतेज नहुणोपलन्धः, नि.श्वासोच्छामोप- (१)चात्माधिकार एवं--पा.. पु.। (२) किमिनि-पा.पु.।

·२०४ न्यायवार्षिक सभेयातु निकम, गन्धोदपाकव्यावकाशटानेभ्यः पाचभौतिक- मिति) प्रत्युतम् ॥ सत्र मनिहितानां नहुणोपलबेरिति तदिदमनेकताति शरीरमरसमगन्धमरूपमस्पर्म व प्रत्यनुविधानात् स्यादिति भाग्यम् । तम्य व्याख्यान पृथियुदकाभ्यामारभ्यमाणमगन्धं कारण- गन्धस्यैकस्यानारम्भकत्वात् । पृथिव्यनलान्यामारभ्यमाणमगन्धमरसंच कारणगन्धरमयोः केवलयोरनारम्भकत्वात् । पृथिव्यामिलाभ्यामगन्ध- मरसच्चारूपं च वायोरगन्धरमरूपत्वात् । यियाकागाभ्यामगन्ध- मरममरूपमस्पर्म च पाका गन्धाधभावात् सर्वच ममानो न्यायः कारण गुणस्य केवलस्यानारम्भकत्वात् । जलानस्ताभ्यामगन्धञ्चारमंच जलवायुभ्यामगन्धं चारमचारूपं च जलाकामाभ्यामगन्धमरममरूप- मस्य च तेजोनिलाभ्यामगन्धं चारसं चारूपञ्च अनस्ताकाशाभ्याम- गन्धमरसमरूपमस्प च अनिलाकाशाभ्यामेवमेव भूजलामलेर- गन्धमेव भूजलानिलेरेवमेव भूजलाकारेवमेव पृथिव्यनिलानलेर- गन्धमरमं च पृथिव्यनलाकागैरेवमेव पृथिव्यनिलाकाभेरगन्धमरम- मरूपं च जलानिलानलैरगन्धमरसं च जलानलाकारेवमेव जला- निताकाभैरगन्ध चारसं चारूपं च अनलानिलाकापोरेवमेव पृथि- व्युदकतेजोवायुभिरगन्ध पृथिव्युदकज्वलनाकाशेरेवमेव अवनिजला- काशेरेवमेव थियनिलचलनाकामरगन्धमरूप १(२) जलाभिला- (१) पार्थिवायनेजसमिति-नि सामाच्छासोपसन्धरिति-गम्यतेदपाकेति च वाक्य- पय खूनत्वेन नियाँन वाचस्पतिभित्रन्यायसूचीनिवथे दिसनाथपश्चाननेन गौनमसूचटनी च । युत चैनत् अनुपदमेव "रति भाष"मिति दर्शनान् । (१) प्रनिषिद्धम्-पा. ४ पु । (२) रगन्धमरसव-पा.पु.।

·टतोयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । ३७५ नलाकामैरेवमेव पृथिव्युदकतेजोवाय्वाकाशेरगन्धं कारणगुणस्पेक- स्यानारम्भकत्वादिति वाच्यम्(ए) एककारणकत्वेर) तु सततोत्पत्त्य- नुत्पत्तौ नित्यत्वप्रसङ्गत्युक्रम् ॥ श्रुतिप्रामाण्याच्च ॥ २८॥ श्रुतिप्रामाण्याच्च । सूर्य ते चक्षुः स्पोमौत्यस्य मन्त्रस्यान्ने पृथिव्यां ते शरीरमिति सेयं स्पृति. कारणात् कार्यात्पत्तिः । यदुक भवति सूर्यश्च कारणं पृथिवी शरीरस्येति अन्त्येष्टिकाले मन्त्रः सूर्य ते चचुर्गच्छत पृथिवी शरीरमिति। अस्यापि मन्त्रस्यार्थी यद्यस्मादायात तत्तस्मिन्नेव प्रलयं गच्छति प्रकृती विकारस्य प्रल- याभिधानम् । प्रलयशब्देन च कार्यशून्यं कारणमुच्यते न पुनः कार्यस्य कारणे लयः प्रलयः एवं चासदुत्पद्यते मनिरुयत इत्य- यमर्थ उक्नो भवति ॥ कृष्णसारे सत्युपलम्भाद् व्यतिरिच्य चोपलम्भात् संशयः॥३०॥ अथेदानौमिन्द्रियाणि प्रमेयक्रमेपा विचार्यन्ते । किमान्यति- कान्याइंकारिकाणि हो भौतिकानौति मायकारणप्रतिपाद- नार्थ सूत्रम् ॥ कृष्णमारे मत्युपलम्भाड्यतिरिच्य चोपलम्भात् संशयः । कृष्णसारं भौतिक तस्मिन्ननुपहते विषयोपलब्धि कृष्णसारव्य तिरेण विप्रक- देमावस्थितस्य विषयस्योपलब्धिः मेयं व्यतिरेकोपलधिरभौतिक- (1) दिनि समानम्-पा० । पु.। (२) रफकारणगुणत्वे-पा...।

·न्यायवार्तिके धर्मः तदेवमुभयधपिलधे. संशय इति । कृष्ण मारमेव चचुः तस्मिन् भति भावाद्रूपयहणस्य यस्मादिदं रूपंग्रहण सति कृष्णसारे भवनि असति न भवति । यच यस्मिन् सति भवत्यमति न भवति तस्य नदिति । यथा कार्य व्यस्य रूपादय इति । न प्रदीपादिभिरने- कान्तात् प्रदौपे सति रूपोपलधिर्भवति न च प्रदीपस्य रूपोप- लब्धिरित्यनेकान्तः। यस्य रुपामारं चक्षुः तस्य भविष्टविग्रह- टयोस्तस्योपलधिप्रसङ्गः । कृष्णसारं न विषयं प्राप्नोति अप्राप्यविशे- पात् मविकरविप्रकृष्टयोस्तुत्योपलधिः प्राप्नोति। विषयीभावादिति घेत अथ मन्य सबिष्टोऽस्य विषयो भवति विप्रष्टो न विषयः एव च न तुल्योपलब्धिरिति नोकोत्तरत्वात् प्रत्यक्षसूत्र इति । अभौतिकानौत्यपरे॥ महदणुग्रहणात् ॥३१॥ महदणुपहणन् । महदिति महत्तरं महत्तममुच्यते पखिति अातरमणुतममिति(९) तदिदगुभय चक्षुय्युपलभ्यमानं भौतिकवं पषो बाधने भौतिक हि यावद्भवति तावदेव व्याप्नोति अभौतिक तु व्यापकत्वात् सर्वमम्वद्ध न भौतिकेषु प्रदीपादिषु दृष्टवान भौतिकाः प्रदौपादयो महदखोः प्रकाशका भवन्तीत्यनेकानाः प्रदीपाचनभ्युपगमे वा महदणुप्रकाशकलं चक्षुष एवेत्यसाधारण- खादहेतुः भौतिकाभौतिकयोनिहत्तः। ननु चाभौतिके गाने महदणप्रकासकलं दृएं न पूएं न हि युद्या महदणुनी प्रकाप्मेने (0 मादिमि मगरमुरदे पनि अनामिनि-पु.।

·टतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । २०. अपि तु प्रकाशो बुद्धिर्न प्रकाशनमिति अवधारितस्यार्थस्य हानो- पादानोपेक्षा बुद्धौनां साधनं बुद्धिरिति नाभौतिकं महदणुप्रका- कमस्ति नमु मनो विद्यते मत्यं न पुनस्तद्भौतिक नाप्यभौतिक- मिति । एतेनात्मा व्याख्यातः । न भौतिको नाभौतिक इति यदि मनो नाभौतिक यदुकं भौतिकानौन्द्रियाशि अभौतिकं मन इति तव्याहतं नाभौतिकार्थस्याभूतात्मकपर्यायत्वात् अभौतिक मन इति अभूतात्मकं मन इति यावदुक्कं भवति । मुख्यतस्तु मनो न भौतिक नाभौतिकमिति नेन्द्रियेऽपि समानत्वात् इन्द्रियमभौतिकमिति पावदुकं भवति अभूतात्मकमिति । अभूतात्मकं व्यापकं चेन्द्रिय प्रतिपद्यमान इदं पर्यनुयोज्यः व्यवहितार्थग्रहणं कस्मान भवति किं कारणम् व्यापकत्वादिन्द्रियस्य न कुद्यादेरावरणमामर्थ्यमस्तौति वृत्तिः । प्रतिषिध्यत इति चेत् अथ मन्यसे सत्यं व्यापकमिन्द्रियं तस्य तु पुरुषार्थ हेतुना क्षोभ्यमानस्य महाहदादा दव निःसरन्यस्ताः कुद्यादिभिः प्रतिषिध्यन्त(१) इति न दृत्तिव्यतिरेकेणेन्द्रियमत्त्वे(२) प्रमाणाभावात् येयं विषयग्रहणात्मिका वृत्ति' नां त्यका तयति- रिक्रमिन्द्रियमिति किं प्रमाणम् न चाप्रामाणिकोऽर्थः शक्यः प्रतिपत्तुम् न १ प्रतिषिध्यमानाप्रतिषिध्यमानयो रेकत्वम् एकत्वे वाऽऽनर्थक्यं वृत्तिः प्रतिषिध्यते निश्चरतौति च । व्यतिरेकाच्च तदु- त्पत्तिविनायधर्मकम् यदि वृत्त्यव्यतिरेकौन्द्रिय यथा वृत्तेस्त्पाद- विनाशावेवमिन्द्रियस्यापि प्राप्नुतः । वृनयक्तिोत्पत्तिरिति चेत (१) प्रतिवान्त-पा. ४ पु.1 (२) व्यानरकेनेन्द्रियसत्त्वे-पा० ४ पु• (३) अनिवामानानिवद्यमानयो-पा.पु ·१७८ न्यायवासिक अथ मन्यसे न मया वृत्तेरुत्पत्तिरभ्युपगम्यते ऽपि तु व्यक्तिः । निरोधो विनाशोऽपि तु तिरोभाव इति नोत्पत्तिविशेषत्वात् व्यकि- रुत्पत्तविशेष । कथमिति नानुपजातविशेषस्य व्यक्तिरिति । अथा- नुपजात विशेष व्यजत इति मन्यसे नित्य व्यक्ति स्यात् । एतेन विनाशो याण्यात । तिरोभाव इति विद्यमान न किञ्चिनिषद्धं न मिहत्तविशेषस्याग्रहण भवति । न च सर्वनित्यवादिना पहणा- पाहणे युके विशेषस्थानुपजननान यहण विशेषस्थानुपचयानागाण- मिति। नित्य व्यापकञ्चेष्ट्रियमभ्युपगच्छत. कारणार्थी हीयते । कारण माम यस्यानन्तर यगवति कारणच नित्यं कार्यञ्च निध- मिति कि कस्यामन्तर कार्यकारणभावय कथं नयोनित्यत्वात् । कारक शब्दार्थ वाथ (। भनु करोतीति कारकम् सस्य करोनीति कारकम् ) न पुमनित्यवादिन किञ्चित्कर्तव्यमस्ति न चापति कर्तव्ये कारकार्य पश्याम । व्याो कारकार्य इति चेत् व्यतो चतु व्यकिरपि व्यायवमित्येति व्यभावपि न कारकार्थोऽस्ति(५) युगपदने- कविज्ञानममनाच यदि वृत्तित्तिमतो नान्या भवति वृत्तिम- तोऽवस्थामाहत्तीगामवस्यानमिति युगपदनेकविज्ञानप्रसङ्गा. वृत्त्यने- कत्वे कमिन्द्रियमनेक मानोति वृत्तियोऽगन्यत्वात्। अथ मादि- न्द्रियभेद रति वृत्तीना ताकत्व प्राप्नोति समितिमतोरनन्य- मात् । प्रथ गामदय दोष इत्युभयं नेप्यते भेदस्तहिं तित्ति- मतोरिनि म पान्या गतिरम्ति तम्मादयुतम् व्यापकमिन्द्रियं नित्यं (पार-पा...! (रकाकोसि-पा.१। कम्-पा...

·टतोयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३०४ ति। महदपुपहणस्य चान्यचासिद्धेर हेत: योऽयं देतर्महदणु- पदणादभौतिकानौन्द्रियाणौत्ययमन्यथासिद्धः न महदणु ग्रहण- माचादभौतिकलं व्यापकत्व मिन्द्रियाणं पाक्य प्रतिपत्तुं करमात् इद पमाट्राम्यर्थमविकर्षविशेषान्महदखोर्यणम् ॥ रश्म्यर्थसन्निकर्षविशेषात् तद्ग्रहणम् ॥ ३२ ॥ चधुरमेरर्थस्य च मलिकर्षविशेषान्महदण्योर्यहणं भवति । तप सविकर्षमाधान मामान्यग्रहणं मधिकर्षविशेषाद्विशेषग्रहणम्। कः पुनः मनिकर्षस्य विशेषः भूयोऽवयवमग्निकर्षानुयहः परसादय मधि- की विशेषप्रतिपत्तिहेतुर्भूयोऽवयवसयोगैरनुग्रहते मोऽयमवयवा- मारमयोगापेक्षोऽवयवौन्द्रियमविकर्ष. सत्रिकर्षविशेष इत्युच्यते स च रम्यर्थमन्निकर्षविशेषोऽणुमघतोस्तुख्यो भवतीत्यन्यथा महदखोर्यधणं मिद्यति । रम्यर्थसन्निकर्षशावरणलिङ्गः कुद्यादिव्यवपितागामप्रका- मरूपत्वात् अप्राप्यकारित्वे तु न बुद्यादेरावरणमामयंमस्तौग्यस्ति चाक्षुषो रभिः यथा प्रदीपरसिरिति प्रायरणानुमेयवे मतौदमाइ र तदनुपलन्धेरहेतुः ॥ ३३॥ तदनुपलब्धेर हेतुः। न चाक्षुषो रसिर्विद्यत इति सूधार्थः। कथ- मिति। उपखविलक्षणमाप्तलादनमानानुपपत्तिः यत् खलपतधिला- क्षणप्राप्त मोपलभ्यते तत्रास्ति यथा घटादि घटादेमंहदनेकद्रव्यवत्त- रूपवत्त्वानि मन्तीत्युपलभ्यन्ते घटादयः तथा मदनेकद्रव्यवत्त्वरूप- वांथाछुषो रमिः कस्मात् प्रत्यक्षतो) नोपलभ्यत इति महत्त्वं तावत् () मरदख परणा-पा.पु.। (२) प्रत्ययसपा--पा.पु.!

·२० न्यायवासिके कारणमहत्त्ववङ्गत्वाचयेभ्यः अनेकट्रव्यवत्वमपि कारणबहत्वादेव रूपपर्यवद्धि तेज इति नारूपं तत् । एवमशेषोपखधिकारमनि- धाने मति यत्रोपलभ्यते (१) तेन गम्यते नास्तौति ॥ नानुमीयमानस्य प्रत्यक्षतोऽनुपलब्धिरभावहेतुः ॥३४॥ नानुमौयमानस्य प्रत्यक्षतोनुपलचिरभावहेतः । यत् प्रत्यक्षतो नोपलभ्यते तदनुमानेनोपलभ्यमानं नास्तोत्ययुक्तम्() यथा चन्द्रमसः परभागः पृघियायाधोभागः प्रत्यक्षतरणप्राप्तावपि न प्रत्यक्षत उप- सभ्यते अनुमानेन चोपलधे तो न स्तः किं पुनरनुमानम् अर्वाग्- भागवदुभयप्रतिपत्तिः तथा चाक्षुषस्य रोः कुद्याधावरणमनुमान सम्भवतीति । अपरे तु मादनेकद्रव्यवत्त्वाद्रूपवत्त्वाचोपतधिरित्युप- सधौ नियमं वर्षयन्ति । नोपलभ्यमान इति किमुक्तं भवति न चुको यच या महदनेकद्रव्यवत्वरूपाणि मन्ति तत्तदुपलभ्यत इति अपि तु यद्यदुपलभ्यते तच तत्र महदनेकद्रव्यवत्त्वरूपाणि मन्तौति । एवं ताई रदं सूचं नोपलधेः कारणप्रतिपादकम मत्वभावादिति। सामु महदने कट्रव्यरूपेषु उपलधिन भवतीति नेतान्यपस्तथिकारण- मिति ॥ द्रव्यगुणधर्मभेदाचोपलब्धिनियमः ॥ ३५ ॥ द्रव्यगुणधर्मभेदासोपसधिनियम इनि। मेषं माथे । कस्मात् नाई साधुषो रमिपिलभ्यत इति उपराधिकारणभावादिति । (मोपदे-पा•• (१) मो-पा. पु.॥ (२) नानौत्यत पम्- पाए ।

·हतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २१ मेतावदेवो पलब्धिकारणं यन्महदनेकद्रव्यरूपाणि अपि तु रूपयह- पणद्रूपविशेषोऽभिधीयते न रूपमात्र एवं च सूत्रम् । अनेकद्रव्यसमवायाद्रूपविशेपाच रूपोपलब्धिः ॥३६॥ अनेकद्रव्यद्रव्येण समवाया पविशेषाच रूपोपलाधिरिति । अच रूपविशेषग्रहणेन रूपधर्म उद्भवममाख्योऽभिधीयते न रूपत्वं रूपा- न्तराद्रूप विशिनष्टि अपि उद्भवो विशेषकत्वादिष इत्युच्यते यथा ब्राह्मणविशेष इति न ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणविशेषः एवं अमानजातीय- विशेषकत्वं यत् नविशेष इत्युच्यते उद्भवश्च कार्यगम्यः यस्याभावादिष- मावयवमाप्यं ट्रयं हेमन्ते न ग्रहते तेजसञ्च यौमे(१) यस्य भावात प्रदीपरभिरुपलभ्यते श्रादित्यरश्मिश्च स उद्भवो नाम विशेषः स तस्मिसायने रसौ रूपविशेषो नास्तीत्यतथाधुषो रसिनोपलभ्यते दृष्टश्च तेजसो धर्मभेदः । चतुर्विधञ्च तेजो भवति उद्भूतरूपस्पर्ण यथादित्यरसिः । उद्भूतरूपमनुभूतस्पर्ग यथा प्रदीपर मिः । उभयं च प्रत्यक्षम् रूपस्योद्भूतत्वात् । उद्भूतस्पर्भमनुद्भूतरूप यथा वारिस्थित तेजः। अनुभूतरूपस्पर्म यथा नायनं तेज.(३) । उभधं चामत्यवम् रूपम्यानुतेः॥ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः ॥ ३७॥ कर्मकारितश्चेन्द्रियाणां व्यूहः पुरुषार्थतन्त्रः । मेषं भाथ्थे । रूप- मानभिव्यक्किय व्यवहारप्रक्तृप्तार्था यदि नायगो रमिरुद्भूतरूपी (1) मैतदेवो-पा. ४ पु.॥ (१) मा इत्यधिक ..। (२) रूपस्पर्धा यचा नायनो रमि-पा.पु.1 ·न्यायदार्तिके भवेत् तेन ग्यविशेषे ऽनेकरभिसनिधाने मति द्रव्यं दोत अनेक- रश्मिमनिपाते च सति) व्यवहितत्वाव्यस्यानपतम्या भवितव्यम् । अथ मन्यसे यथादित्यरशिवम्बर्षे नायनो रमिन व्यवधीयते एवं रम्यन्तरपधिपाते ऽपौति । नत्र व्यतिभिद्यार्थयाहकलात(२) व्यति- भिद्यादित्यरनि तत्सम्बद्धेन द्रोश सम्पद्यते उतरूपस्पावित्वे च चक्षुषो यस्य पूर्व मनिपतिनं चक्षुम्तदितरेण व्यवहितमपि(१) नार्थ ग्रवौयान् । अथानेकरभिमन्निपाते मति ममानजातीयद्रव्येभ्यो द्रव्यान्तरं रभिरुत्पद्यत इति । एवं मति समपापमपचक्षुषोस्तस्योप- सम्म प्राप्नोति । म चैतदिष्टभनुपलब्धेरिति व्यवहारप्रकृत्यर्थं च भाय- नस्य रमोरनुडूतरूपस्पर्शवत्वमिति । भर्वद्रयाण विश्वरूपो व्यूह पुरु- धार्थकारित इति । कर्म च धर्माधर्मरूप चेतनस्योपभोगार्थमिति ॥ अव्यभिचाराच्च प्रतीपातो भौतिकधर्मः ॥२८॥ अव्यभिचारी तु प्रतीपातो भौतिकधर्मः । भौनिक चतु: बुद्यादिभिः प्रतौघातदर्शनात् घटादिवदिति । अप्रतीघातादभौ- तिकमिति चेत् श्रथ मन्यसे यदि प्रतौघातानौतिकममतौघाना- दभौतिकम् दृश्याप्रतीपातः काचाचपटवस्फटिकान्तरितोपसन्धः नानेकान्तात् प्रदीपरमिवत् भौतिकस्याप्रतीपात: पथा प्रदीपर- शोरिति । स्याल्यादिषु च पाचकरय तेजसोऽप्रतीघातादिति उपप- घते चानुपलधि कारणभेदात् ॥ (१) सद्विधाने सनि-पा.पु.। (२) प्रात्वात्-पा.१ पु.। (२) शक्तिमिति--पा.पु. । (४) द सूर्य न विश्वनाथपधानन सम्पनम् नापि न्यायसूचौनिबन्ध इष्यते।

·टतीयेऽध्याये प्रथममाहिकाम् २८३ क्षपाप्राप्तस्य मध्यन्दिनोस्काप्रकाशानुपलब्धिवातदनुपलन्धिः॥३८॥ मध्यन्दिनोल्काप्रकाशानुपलधिवत्तदनुपस्तधिः । यथोपलबिल- मध्यन्दिनोल्काप्रकाशस्य निमित्तादग्रहणमभिभवात् तोपराधिलक्षणप्राप्तस्य चाक्षुषस्य रमोरयहणं निमित्ताद्रूपस्यानुभू- तेरिति । मध्यन्दिनोल्काप्रकाशो नोपलभ्यते इति श्रादित्यप्रका- मात् । श्रादित्यमकामाभिभवादित्ययुझम सर्वरभिवत्त्वप्रसङ्गात् । एवं मति सर्व सोष्टादिरगिभवत् प्रानोति । अथ लोयादिरमायः कम्माप्नोपस्तभ्यन्ते इत्यनुको ब्रूयादादित्यरम्यभिभवादित्ययुकं तदेतदुत्तरदारक सूत्रम् ॥ नराचावप्यनुपलब्धः ॥ ४०॥ न राचावयनुपत्तः। यदि लोप्यादिरम्मयः युर्दिवादित्यप्रका- भाभिभवाच्च नोपलभ्यन्त इति राचौ तद्युपलभ्येरन् । राचावपि नोपलभ्यन्ते व्यञ्जकाभावादिति चेत् न हि यद्यस्याभिभावकं तत् तम्याभिव्यञ्जकमिति । कथं न प्राप्नोति लोटादिरशीनामुपस्तम्भः अनुमामतय नोपलभ्यते लोप्टरमिरित्यपिभन्दात् गम्यते । तदेवं मर्वप्रमाणनिवृत्तेर्न विद्यते लोटरभिः न पुनरेवं चाक्षुषो रमिनि- रनुमानः कुद्यादेरावरणस्य सामर्थ्यादिति नस्य विद्यमानस्य वाह्य- प्रकाशानुग्रहादिषयोपसधेरनभितितोऽनुपलब्धिः ॥ बाह्यमकाशानुग्रहाद विपयोपलब्धेरनभिव्यक्तितो- अनुपलब्धिः ॥ ४१॥ दृष्टान्तस्यान एवेतन सूत्रम् किमुक्तं भवति यत् खलु बायप्रकाश- ·दायवासिक प मपेक्षते९) तस्यानुपलधौल्पामभिव्यमित इत्यनुतेर्यथाविषमा- वयवस्याप्यच द्रव्यस्य रूपानुभूतेरहणम् तथा चराचुधो रनिर्वाह्य- प्रका मानुयहमपेचते तस्मादस्यापि रूपस्यानुद्भूतेरग्रहणमिति । कस्मात् पुनर्नायनस्य रमेरनुपलधेरभिभवो न कारणमुच्यत इति नोच्यते ॥ अभिव्यक्तौ चाभिभवात् ॥ ४२ ॥ अभिव्यक्ती चाभिभवात् । यदुद्भूतरूपं वाद्यमकामानुग्रहणं च भाषेचते तदभिभूयते यथा मध्यन्दिनोल्काप्रकाशः अनुलूतरूपश्च मायमो रमिद्यप्रकाशानुग्रहणं चापेक्षते यदनुद्भूतरूपं तवाभिभू- यते यथा नदेव विषक्कावयवमाप्यं द्रव्यम। यच्च बाह्यप्रकाशानुयहापेवं उद्भूतरूपमपि तमाभिभूयते यथा घटादिद्रव्यमिति मोऽयमुभय- विषयोऽभिभवो नायनरन्सावनुपपम इति विप्रतिपत्तिविषयः। कृषा- सारं रझिमत् द्रव्यले सति रूपोपलधौ नियतस्य साधनाङ्गस्य निमित्तत्वात् प्रदौपवदिति । अथवा रसिमच्चचुः द्रव्यत्वे मति नियतत्वे च मति स्फटिकादिव्यवहितार्थप्रकाशकत्वात् प्रदीपवत् ॥ नक्तञ्चरनयनरश्मिदर्शनाच ॥४३॥ नकञ्चरनयनरम्मिदर्शनाचेति दृष्टान्तसूचम्।मानुष चतू रसिमत् प्राप्तिस्वभावत्वे मति रूपाद्युपक्षन्धिनिमित्तत्वात् नाञ्चरचकुर्व- दिति। जातिभेदादिन्द्रियप्रभेद इति चेत् अथ मन्यसे यथा विडास्तत्वं जातिईषदशे वर्तते न मनुष्ये एवं रमिमद्दिडालस्यैव चक्षुर्भविश्यति (0 प्रकागानुपरमपेक्षत-पा.पु.।

·हतोयेऽध्याये प्रथममाझिकम् । ३५ . न मानुपस्येति नावरणसामर्थ्यात् सत्येतस्मिन् जातिभेदे यथा कृष- दंगप्रभृतीनां कुदादिभौरश्मय प्रावियन तथा मनुष्याणामपौति समानमेवेति तय(१) भौतिकानौन्द्रियाणि प्रतिघानित्वात् घटव- दितिवत्(१) भूत श्रोच द्रव्यत्वे सति बाद्यप्राप्तार्थप्रकाशकलात् प्राणादिवदिति रम्यर्थमनिकर्षग्रहणात्तद्ग्रहणमयुहमन्यथापि यह- पात् ॥ अप्राप्यग्रहणं काचाभ्रपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धः॥ ४४॥ अप्राप्ययहां काचाचपटलस्फटिकान्तरितोपलब्धे । बपादि- मर्वयं कारे ऽभ्रपटले वा प्रतिहन्यते । यदि चाचुपो रमिः प्राप्तार्थप्रकाशकः स्यात् काचाचपटलेकान्तरिते प्रकाशको न स्यात् । अस्ति तु तस्मान्न प्राप्यकारि तुरिति । अत एवाभौतिकं प्राप्य- कारित्व भौतिकधर्म इति न कुद्यान्तरितानु पत्तधेरप्रतिषेध इति ॥ कुद्यान्तरितानुपलब्धेरप्रतिषेधः ॥ ४५ ॥ अप्राप्यकारिले इन्द्रियस्य न कुयाद्यावरणमामर्थमस्तोत्युक्तम् । घि भाष्ये ॥ अप्रतिघातात सन्निकोपपत्तिः ॥ ४६ ॥ अप्रतिघातात् सन्निकर्षापपत्ति (२) । न काचोऽनपटल वा रमि मतिबध्नाति मोऽप्रनिहन्यमानो व्यतिभिधार्थन सावध्यते । (२) घटादिषदिनि-पा. पु.। (पतय-पा.पु.। (२) सनिकपत्रवि-पा. ४ पु. ।

·न्यायवानिक यञ्च मन्येत न भौतिकम्यास्यानोधात इति सर्व हि भौतिक प्रतौघातधर्मकमिति त. श्रादित्यरश्मः स्फटिकान्तरिते ऽपि दाय विघा- तात् ॥४७॥ श्रादित्यरसे स्फटिकान्तरिते ऽपि दाये ऽविधातान् । न श्रादित्यरमेर विघातात् स्फटिकान्तरिते ऽप्यविघातादादो ऽप्यवि- घातात् । अविघातादिति) पदाभिमम्बन्धादाक्यभेद । नेक वाक्यमनेकार्थ प्रतिवाक्यं पार्षभेद इति। मेध भाये । कोऽयमविघात प्रत्युद्यमानावयवट्रव्यानुप्रवेश । यस्य द्रव्यस्या- वयवा म व्युद्यन्ते नल्यान्तरावयवैरव्युनमानस्य योऽभिभम्पन्ध मो- ऽविधात इति। अन्तर्व्यवस्थितस्य वा द्रव्यस्य वायुधमानावयवद्रव्यस्य बहिरवस्थितद्रव्यप्राप्ति दृष्ट कस्तो निषकानामपा बहि गौतस्पर्श- ग्रहएम् न हि गुणस्यास्वतन्त्रस्य(२) गुएिनमन्तरेण बहिनिर्गमन(५) चुक्तमिति । तच परिस्पन्द तिर्यग्गमन परिसव पात इति । नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् ॥४८॥ । नेतरेतरधर्मप्रसङ्गात् । इतरधर्म इतरच प्रयुज्यते) इतरधर्म- थेतरत्र यद्यविघात परसे स्फटिकादिभिः कुद्यादिभिरपि (१) स्फटिकास्तरेऽपि- पापुआ । (२) सानिधानादिति-पा.पु.) (२) गुणस्य यतन्त्रस्य-पा० पु.। (५) पिगमन-पा० पु.। (१) सश्यते-पा ••| ·ढतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३८७ प्राप्नोति कुद्यादिभिर्वा प्रतौघातः स्फटिकादिभिरपि प्राप्नोति नेष दोषः ॥ आदर्शोदकयोः प्रसादस्वाभाव्याद्रूपोपलब्धिवत् तदु- पलब्धिः॥४६॥ भादशीदकयोः प्रमादखाभाव्याद्रूपोपसन्धिवत्तदुपलब्धिः । श्रा- दीदकयोः प्रमादो रूपविशेषः स च खो भवति नियमात्। कः पुनरयं रूपविशेषः ट्रयान्नरासंयुकद्रव्यसमवायः तस्य वा रूपी- पलम्भनसामर्थ्य स्वो धर्मः स च स्वभावतः तस्य या विद्यमानता उदकादिषु तत्वाभायं प्रमादस्वभावत्वाद् आदर्शदकादिषु नय- नरमिः प्रतिहन्यते स च प्रतिहतः प्रतिमिहतो स्वमुखादिना सम्बध्यते तस्य चायसम्बन्धाद्यदभिनुखमयं तदभिमुखं मुखादि पग्यतीति यथाग्रतोऽवस्थितस्य पुरुषम्येति आदर्शमुखग्रहणमनु- क्रमेण तदप्याभावात्र विभाव्यते पादर्शरूपानुग्रहणात् तदनुरञ्जितः प्रत्ययः । शेष भाष्ये । दृष्टानुमितानां हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः॥५०॥ दृशनुमितानां हि नियोगप्रतिषेधानुपपत्तिः। प्रमापास्य तत्व- विषयत्वाद् दृष्टानुमिताः खचिमे द्रव्यधर्मा यथाभूता भवन्ति तथा- भृता एव प्रमाणेन प्रतिपाद्यन्ते रमौ च भवता नियोगप्रतिषेधौ देभिती क विषये स्थाताम् न चेताक्रम न हि यथा धूमेनाग्नि- प्रतिपत्तिमाथीदकप्रतिपत्तिरपि भवविति। न चोदकप्रतिपत्तिधुमेन ·न्यायवालि भवतीत्यग्रिमतिपशिरपि न युका पांविषुधानो भवानुपेरणीयः मनिपातामतिघानयोः समपलव्यनुपनयी व्यवम्यापिके व्यवहिती- पक्ष्यानुनीयते स्फटिकादिभिरमतीपातः व्यवहितानुपशव्या च मुद्यादिभिः प्रतीपान इति । यदि प्राप्यकारि चतुर्भवति अथ कस्मादधनमालाकादि नोपलभ्यते नेन्द्रियामानन्धान) रद्रियेण सम्पडा अर्था उपनयन्ते न शासनालाकादौन्द्रियेप सनद्धम अधिष्ठानस्यानिन्ट्रियत्वात् रमिरिन्द्रिय नाधिधान न रहिमाचममधाका भारद्धेति । एवं नावद् भौतिकानौन्द्रियाणति समर्पितम् किं पुनरेक- मिन्द्रियमाहोऽनेकामिति । एत। स्थानान्यत्वे नानात्वादवयविनानास्थानत्वाक्ष सं- शयः ॥५१॥ स्थानान्यले नानाबादवयविनानास्वानलाच संभायः। एकेत स्थानान्यत्वे नानाव दृष्टं यथा बहनों घटानामिति । एकस्य च नानास्यामलं यथावयविन इति। अनुपपनरूपयायं संशयः। कच- मिति यदि तावदेवं क्रियते स्थानान्यत्वे नानावैकवदर्शनादिति नदेकवे यानान्यावस्थादर्भनात्र समानधर्मः। अथ नागास्थानले सत्येकानेकवदर्शनात् संशय इति । गदा द्रव्यं गानास्थानमनेकन किचिदृष्टमिति न ममानधर्मवम् चद् घटाद्यनेक तब नागा- (१) दिशाधामचमचापा...। (२) स्थानमालासस्थर-पा.पु.

·तो येऽध्याय प्रथममाहिकम् । स्यानम् अपि तु स्थानान्यत्व(१) तस्य सोऽय सशय उभयथानुपपत्र इन्द्रियेषु स्थानेषु तु युक्त कि नानास्यानानि उत नानास्थानम् इन्द्रिये तु न स्याननानात्वात् सम्भवति न च नानास्यानत्वादिति भरीरव्यतिरेवित्वात् सत्वास माय । शरीरव्यतिरिक्रमुभयथा दृष्टमेकमनेक च यथाकाश घटादि च । मच्चोभयथा दृष्टमेकमनेक च तदेवमुभयथेन्द्रियेषु २) भरौरव्यतिरेक मत्त्व च तेन मन्दिात एकमिन्द्रिय कि पुनस्तत् ॥ त्वगव्यतिरेवात् ॥५२॥ वगव्यतिरेकात् । क पुनरयमव्यतिरेक सर्वाधिष्ठानसम्बन्ध । नहि न किचिदिन्द्रिय ग त्वचा प्राप्त मति भावो वा न झामत्या बचि किश्चिदर्थयहण भवति(२) तस्मात् खगेकमिन्द्रियम् । नेन्द्रि- थान्तरार्थानुपलबेरिति सोकविरोध एकमिन्द्रियमिति ब्रुवाणो लोक विरुद्ध विद्यमाने वगिन्द्रिये स्पापलन्धिपमा इन्द्रिया- न्तरार्था रूपादयोऽन्धादिभिरुपलम्बेरन् न तूपलभ्यन्ते तस्मा कमि- न्द्रियमिति । यदप्यव्यतिरेकादिति तदपि नानेकान्तात् अनेकेन- पानिन्द्रियेण सर्वाणौन्द्रियाधिष्ठानानि पृथिव्यादिना प्राप्तानीत्यने- कान्त । अवयवोपघातादिति चेत् अथ भवेदेतत् बगवयव कशि- दुपहतो भवति तदुपधांतादधादिभिनेपिलभ्यन्ते) रूपादय इति । यथा लगवयविशेषेणैव धूमोपलब्धि यथचुपि लगवयवविशेषस्त- ( याममानाव-पा.पु.। (२) उभयमिन्द्रियषु-पा.पु.। (२) किचिदिषयपपप सम्भवमोनि-पा• . पु.। (४) मोपपया-पा• पु!

·न्यायवातित . दुपघातामस्पर्शानुपलभिरिति । न व्याघातात्। त्वगवयव विशेषण धूमोपत्तचिवद्रूपायुपचिरिति त्रुवता यदुक्रमेकमिन्द्रियमिति नड्याइत भवति मागेकमिन्द्रिय वगित्युपगम्येदानी त्वगवयव- विमेषा रूपादियाइका इति ध्रुवाण प्रतिषेध्यमभ्यनुजानाति न यस्यव्यनतिरिका अवयवा इति । थाहावयवान् रूपादियाहकान् बधो मन्यन्ते ते किमिन्द्रियात्मका उत नेति कि चात यदौन्द्रि- यात्मका भैकमिन्द्रियम् अथेन्द्रियात्मका न भवन्ति नौन्द्रिय- ग्राह्या रूपादय इति भूषण पाभिसम्बन्ध । न युगपदानुपलब्धेः ॥ ५३॥ न युगपदर्थानुपलधे । चस्यैकमिन्द्रिय तस्य युगपदर्थानामुप- लन्धि प्रमज्यते। क्थमिति श्रात्मा मनमा सम्पध्यते मन इन्द्रियेण इन्द्रिय सवाथै मलिहितेरिति । श्रात्मेन्द्रियमनोऽर्थसन्निकर्षभ्यो युगपदुपस्तब्धय मादु युरिति । नैकेन्द्रिययाद्धाण युगपदुपलब्धि- प्रमङ्गात् यथैकेन्द्रियवादिनो युगपदनेकार्थसन्निधाने(१) सति युग- पदुपलब्धिदोषो भवति तथानेन्द्रियवादिनोऽपि एकोन्द्रियग्राह्येषु युगपदुपलब्धिप्रसङ्ग । य एवाब परोहार स एव ममापि भविष्य- पक्ष अदेश्य नवत् युगपदुपलन्धिप्रमङ्ग इति । अत्र केचित् परिहार वर्णयनि बुभुत्साभेदान युगपद पलधिरिति ममाप्येवम् यदि बुभुत्साभेदान्न युगपदुपलब्धि भ्यते ममापि न बुभुत्साभेदो दण्ड्वारित इति । सत्या च बुभुत्साचाम- (1) धूमयानुपरधिरिनि-पा.पु.] तीति। अथायमदुष्ट (२) सम्बन्ध भति-पा० ४ पु.।

·हतीयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । युगपदुपस्तन्धौ न्यायोऽन्यो ऽवधारपौय इति । करणवादित्यन्ये अन्ये तु ब्रुवते परिहारं करणत्वादिति। करणस्य किलायं धर्मः अधिष्ठितमप्यनेकां युगपतक्रियां न शक्नोति कर्तुम् अनधिष्ठितं चन प्रवर्तत इति तुल्यम् । यस्थाप्येकमिन्द्रियं तस्यापि करणत्वं न निवार्यत(१) इति तस्माद्युगपदर्थानुपलब्धिरित्यदोषोऽयमिति । एवं ब्रुवाण एकेन्द्रियवादौ विकल्प्य पर्यनुयोभ्यः । यत्तदेकमिन्द्रिय सर्वार्थमिति मन्यसे तत् किं प्राप्यकार्याहो नेति किं चातः। यदि प्राप्यकारि किं तदिति वतव्यम् यदि त्वक् खचाप्राप्तानां रूपा- णामयहपाप्रमङ्गः । श्रथाप्राप्तं रूप ग्रहाति स्पर्णादिवप्येव प्रभङ्गः । अथ मामिकारौन्द्रियं किञ्चित् प्राप्त ग्रहाति किञ्चिचामाप्तम् एवं मति कराधर्मातिकमः । भवत करणधर्मातिक्रमः किनो बाध्यत इति । एतस्मिन् पक्षे न युगपदुपलन्धिप्रसङ्गादिति सूत्रम् । यथा- नेकेन्द्रियवादिन(१) एकेन्द्रियग्राह्येषु युगपदुपलब्धिप्रसङ्गे करणत्वादिति परिहारः मोऽस्य(र) न भवति करणधर्मानिकमान् व्याहतं चैनत् करणं प्राप्यकार्यप्राप्यकारि चेति । असाहचर्याच न त्वक् साहचर्य नाम यस्यैकं विषयमहणं तस्य द्वितीयमपीत्यन्धवधिराघभावप्रसङ्गः ।। विप्रतिषेधाच्च न त्वगेका ॥ ५४॥ विप्रतिषेधाच न बगेका। शेषं भाष्ये । एकोयघाते तदिनाशे वा सर्वानुपलब्धिप्रसङ्गः। अथैकमिन्द्रियं भवति तद्विधाते विनाशे वा (निवर्नन-पा । (१) यथा बालेन्द्रिशादिन-पा.पु.। (३) सोऽन-पा.पु.।

·মায়া मानुपनयिमतः पारणानुपपो । यदि मकाननिय भाति मावरणम्य माममोति विटाम्दितोपमथिममतः । दूरान्ति. कार्यान विधागं चौपामध्यनुपमध्योर्म मान् समाधकारिले सगि- ट्रियम्याग्निके पां दूरे पायहमियतम म्यान् । प्रतिषेधार मामावमिद्धौ ग्यापमा तुरप्युपाटोयते प्रतिषेधाशानावं मियतीति। मग पुधाम प्रनिषेधाटेकलमाधर्म म म्हात् गाना कषं मिय- नोतिनामाधना क्रियेनि एकलं च प्रतिष कथं जयते प्रनिषेधान एकत्वमाधनमनुमानं निवर्तते न पुगरेकलगने क पा गिवतंत रनि। कथं तरि अयं पन्यो प्रायः प्रतिषेधापामनार नानासमिद्धौ ग्यापनातरप्पपादीयो इन्द्रियार्थपशवात् । अया प्रतिषेधाच्च नानावमिद्धाविति प्रतिपेघहेतुना एकलप्रतिषेधे छते धामा मिध्यतीत्ययमर्थः। कतमः पुनरमौ प्रतिषेधतः युगपदीपनधि- प्रमादित्ययम् अनेनेकवं प्रतिषिद्धम् तदेवमयीतमिद्धो वात- दर्शनार्थमिदमुच्यते ॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वात् ॥ ५५ ॥ इन्द्रियार्थपञ्चत्वादिति सूत्रम् । अर्थः प्रयोजनमित्येवमादि भाष्ये । इद प सूत्र न कथञ्चन न्यायेन माध्यते । कमिति विधौधमानोऽर्थः माध्यः पञ्चेन्द्रियाणैति इन्द्रियार्थपञ्चलादित्यसम्व- हम्।। अथ प्रयोजनपञ्चत्वं तदप्येवमेव । अथ पहणानि पदो- कियन्ते तवायेकान्तिको हेतु स्तौति। एतेन विषया व्याख्याताः। (१) रत्यमिरम्-पा. ३.। (१) परत्वम्-पा.पु.।

·तौयेऽध्याये प्रथममाहिकम् ।। ३६१ इदं तु सूत्रमेवं स्यात् रूपरसगन्धस्पर्मभन्देषु नानासाधनक्रियः कर्ता एकविषयावसितौ विषयान्तरसिद्धौ करणान्तरापेशिवात् यस्य कर्तुरनेको विषयः तस्यान्यतमविषयादमाये विषयान्तरसिद्धौ करपान्तरापेचित्व(१) दृष्टम यथानेकशिल्पपर्यवदातस्य पुरुषस्य क्रियावसायात् क्रियायां करणान्तरापेचित्वम् । तथा च रूपाद्यन्य- नमविषयावसाये विषयान्तरसिद्यौर) साधनान्तरापेचिवमस्ति तस्माद्रूपरसगन्धरपर्णशब्देषु नानामाधनक्रिय' कर्ता ॥ न तर्घबहुत्वात् ॥५६॥ न तदर्थवडलात् । अस्य यथायुयुत्थानमस्य चार्थ इन्द्रियपञ्चव- विरोध.। न विरोधात् अर्थवडवादिन्द्रियवहुवमिति ब्रुवाणो यद- भ्युपगतमेकामिन्द्रियमिति तहाधते नामाधनात् न मयार्थवजवादि- न्द्रियवडलं माध्यते यतो मे विरोध स्याद् अपि तु भवतेन्द्रियार्थ- पञ्चत्वात् पञ्चेन्द्रियाणेति यत्साधनमुकं तस्य मया विरोधो देश्यते यदीन्द्रियार्थपञ्चलात् पञ्चेन्द्रियाणि भवन्तीन्द्रियार्थबहुत्वाद् बह- नौन्द्रियाणि प्रसचन्ते इति। अस्योद्धारक सूत्रम् ॥ गन्धत्वाद्यव्यतिरेकाद् गन्धादौनामप्रतिषेधः ॥ ५७ ॥ गन्धवाद्यव्यतिरेकानन्यादीनामप्रतिषेधः । गन्धत्वादिभिः मा- मान्ये. सातव्यवस्था(५) गन्धादयः न स्वकरण्व्यतिरेकेण करणान्तराणि प्रयोजयन्ति थावत्सु गन्धव वर्तते तावतामेकसाधनमाध्यत्वात् यः (२) सिद्धौ-पा० १३० । (1) माधनान्तरापक्षिवम्-पा. ४ पु० । (क) बस्याहारदारक सत्रम्-पा० ४ पु.। (४) तकन यषच्या-पा.पु.। 50 ·२॥ न्यायवार्षिक पुनरपरो जातिभेद ररानिष्टीपेक्षणीयत्वादि मौ करणान्तर प्रयोजयनि एवं सर्वत्र । शेषं भाये। यदि मामान्य संपादक प्राप्तमिन्द्रियाणां विषयत्वाव्यतिरेकादेकसम्() । विषयत्वाव्यतिरेकादेकत्वम् ॥ ५८॥ अस्यार्थोऽविरोध एव नोकोत्तरत्वात् इन्द्रियार्थपञ्चवादित्यम्या- चनोकोत्तरमेतत् । अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठान गत्याशनिजातिपञ्चवेभ्य इति सूत्रम् ॥ न बुद्धिलक्षणाधिष्ठानगत्याकतिजातिपञ्चत्वेभ्यः ॥५६॥ तत्र बुद्धय एव लक्षणानौत्यस्यार्थी वर्णित इन्द्रियार्थपञ्चत्वा- दिति। नानेन्द्रियं भिन्नाधिष्ठानत्वात्।) यस्याधिष्ठानं भिन्नं तद- नेक दृष्टम् यथा घटादिवधिष्ठानभेदस्तथेन्द्रियाणमस्ति(२) तस्मा- बानेति। अधिष्ठानभेदोऽसिद्ध इति चेत् न अन्धवधिराधभाव- प्रमगात्। यस्य पुनरधिष्ठानभेदस्तस्य भेदे एकाधिष्ठानविमाने ऽधि- छानान्तराश्रयस्थावस्यानमिति(५) न दोषः। गतिभेदादित्यस्य भिव- गतित्वादिति प्रयोगः प्रसङ्गः पूर्ववत् । प्राकृतिः परिमाणमियत्ता। स्वस्थानपरिमाणानि प्राणरमनपर्शनानि। पर्वहिनःसृतं विषय- व्यापि तन्महत् । श्रोत्रं बाकाशं तदधिष्ठाननियमेन प्रवर्तते धर्मा- धर्ममहितया दृष्टानिष्टोपेक्षौ यशब्दभाधनभूतया कर्मशम्बुल्या य (1) विषययतिरेकिवादेकल-पा. १५.। (२) भिवाधिष्ठिनलात्-पा.४ पु.। (२) यक्षा घटादि, बषिशानभेदश्चेन्टियाशामलि-पा.पु.। (1) भेदे एकाविहानविनामेऽधियानाम्तरायस्थेन्द्रियस्यावस्यानमिनि-पा.पु.।

·टतीमेऽध्याये प्रथममाहिकम् । प्राकाशस्य सम्बन्धस्तत्सम्बन्धानुविधाय्याकाश न विवरान्तरेणा- स्थादिना शब्दमुपलक्षयति ) नान्यत्रेति तदुपकारप्रतीकारभेदा- दोपक्रियते प्रतिक्रियते चेति न च पुनराकाश नित्यत्वादुपक्रियते न(२) प्रतिक्रियत इति। प्रकृष्टापछटोत्रभेदोऽप्यत एव । जाति- रिति योनि प्रचक्षते । पञ्च खल्विमा इन्द्रिययोनय पृथिव्यादौनि भूतानौन्द्रियाणा योनय इति योनिस्तादात्म्य न पुनस्तत्कार्यत्व- माका सम्भवति नित्यलात्। कथ पुनर्जायते भूतप्रकृतीनौन्द्रियाणि नाव्यतप्रकृतौनौति नोकोत्तरत्वात् नाव्यक्तमकृतीनौन्द्रियाणैत्यु- कोत्तरमेतत् ॥ भूतगुणविशेषीपलब्धेस्तादात्म्यम् ॥ ६ ॥ भूतगुणविशेषोपलव्धेस्तादात्म्यम्। भूतगुणविशेषो गन्धरसरूप- स्पर्णशब्दा विशेषकत्वाद्विशेषा इत्युच्यन्ते। यथा गन्धवक्त्वादिना(२) पृथिव्यवादिभ्यो भिद्यते रमादिभिरबादय इति । दृष्टो हि बाह्या- नामुभयपक्षसम्प्रतिपन्नाना पृथिव्या दिभूताना स्वराणाभिव्यक्निनियम अस्ति च भ्राणादिभिरपि गन्धाभिकिनियम तेन भूतगुण- विशेषोपलब्धभूतप्रकृतीनौन्द्रियाणौति । कि किमात्मकमिति येन यद्गुणभिव्यक्ति । तत्र पार्थिव घाण गन्धाभिव्यक्ति हेतृत्वात् बाय- पार्थिवद्रव्यवदिति । एव शेषेवपि । गन्धादय पृथिव्यादिगुण इत्युद्दिष्टम् उद्देशश्च नियोगविकल्प- (१) भन्दमुपलभयनि-पा. ४ पु.। (१) न-नास्ति पु.। (२) गन्धरत्वन-पा.पु.।

·न्यायवारिक समुञ्चये समान तच नियोग एकैकमुणत्व विकल्प कस्यचिदेक कस्यचिदायित्येवमादि ममुच्चय मई १९) गवच तो विशेषणार्थ गन्धरमरूपस्पर्मशब्दाना पर्णपर्यना प्रथिव्याः, अप्लेजोवायूना पूर्व- पूर्वमपोह्याकाणम्योत्तर, नियमार्थ सूरे(२) ३) गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाना स्पर्शपर्यन्ताः पृथिव्याः॥६॥ अप्तेजोवायूनां पूर्व पूर्वमपोह्याकाशस्योत्तरः ॥१२॥ चत्वार पृथिव्यामेकैकगोऽपकर्ष उत्तरेषु स्पर्गपर्यन्तानामिति विभकिविपरिणाम तेन कि छत भवति स्पर्म पान्ताना विनि युनाना य उत्तर साकाशस्थति शाकाशस्योत्तर शब्द । उत्तर इत्यय तरनिर्देशो न युक्त इयो एत्वात् दह पुन प्रकृष्टवाचिखे मत्युत्तम इति स्यात् । नाय नोसारनिर्देश अपि तु पराभिधानमेतत् यदुक भवति पर इति तदुक भवत्युत्तर इति। तत्र वा स्पर्शस्य विवक्षितत्वात् भवतु वा तरपनिर्देश भगानुत्तम इति प्राभोति न पर्यस्य विवचितत्वात् गन्धादिभ्य पर सर्प स्वर्यादय पर इति यावदुक्क भवति तावदुला भवत्युत्तर इति न सर्वगुणमुपलन्धे ॥ न सर्वगुणानुपलब्धे ॥६॥ नाय गुणेषु विनियोग साधु कमात् पार्थिवेग प्राणेन पार्थि- वाना गन्धादीनामुपलभप्रमङ्गात् एवमायेन रमनेन चयाणा तैजभेन चक्षुषा द्वयोरिति कथ तयात्मगुणा विनियोक्तव्या ॥ () मर्चे-पा.पु.॥ (२) नियमार्थ सूत्रदयम् ।

·टतोयेऽध्याये प्रथममाहिकम् । एकैकश्येनोत्तरोत्तरगुग्गसद्धावादुत्तरोत्तराणां तद- नुपलब्धिः ॥ ४ ॥ एकैकग्येनोत्तरोत्तरगुएसनावादुत्तरोत्तराण तदनुपलब्धि य- मादकैकगुणानि भूतानि तस्मादेकगुणग्रहणमिति) एकेकण्येन ति सोचो निर्देश (९) कथ तीनेकगुणानि भूतानि ग्टह्यन्त इति । समत्त्वनेकगुणग्रहणमिति । मसृष्टाऽवादिभि पृथिवी तस्माद- नेकगुण(३) सह्यत इति एव शेषेषु सप्तर्ग)लपतिपिद्धो मिथ पञ्चाना चेति । नियमस्तर्हि न प्राप्नोति पृथिव्या चत्वारो नेतरेषु ससर्गस्यानिवमादिति। न न प्राप्नोति कस्मात् (५) विष्ट घपर परेण ॥ विष्टं परं परेण ॥६५॥ विष्टमवादिना परेणापर नापरेण पृथिव्यादिना परमवादि। विष्टत्व मयोगविशेष । न पार्थिवाग्ययो प्रत्यचत्वादिति(द) । न पार्थिवाप्ययोः प्रत्यक्षत्वात् ॥६६॥ नेति त्रिसीमनन्तरोनामनेन प्रत्याचष्टे। यस्यैकैकगुणानि भूतानि तस्य जनमेव द्रव्य रूपवत्त्वात् प्रत्यक्ष प्राप्नोति । न पार्थिवमाप्य वा अरूपत्वात । अस्य सूत्रम्य विकल्पतोऽनेक सूत्रार्थ कल्यत इति भावें वर्णितम् तदेव न्यायविरुद्ध प्रवाद प्रतिषिध्य न सर्वगुणानुपलब्धेरिति देशित तत्समाधीयते ॥ (१) नरमादेके गुणग्रहमति- पा. ५ पृ. 1 (२) सूत्र निर्देश -पा० ४ पु. । (२) पनेक गुणानि टधना-• १ पुः । (४) सयोग-पा० ४ पु० । (५) कथ यस्मात्-पा.५० । (६) प्रत्यक्षमिलान-पा• | ·न्यायवार्तिके •ice पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात तत्तत् प्रधानम् ॥ ६७॥ पूर्वपूर्वगुणोत्कर्षात् तत्तत्प्रधानम् तस्मान्न मर्वगुणोपलन्धि प्रा- णादीनामिन्द्रियाण पूर्व पूर्वमिन्द्रिय परमात् परस्मात् प्रधानम् । का प्रधानता चतुर्गुणवादि को गुणोत्कर्ष स्वगुणाभिव्यकिमा- मयंभु येन गुणेन थट्रव्यमुटाय्यते म नचातीयाभिव्यचकत्वादुल्लाष्टो भवति यथा बाह्याणा द्रव्याणामिति। अस्ति चेन्द्रियाणामपि स्व- गुणभिव्यक्तिनियम तस्मान मर्वगुणोपलब्धि (२) । य पुनर्गन्धगुण- वाद् प्राण गन्धयाहकमिति प्रतिजानौते तस्य सर्वगुणोपलधिप्रसङ्गः कस्मात् पुनर्न सर्व पार्थिव घ्राणमिति व्यवस्थानियमज्ञापनार्थम् । तयवस्थान तु भूयस्वादिति सूत्रम् ॥ तावस्थानं तु भूयस्त्वात् ॥ ८॥ कि पुनरिद भूयस्त्वम् अर्थनिईत्तिसमर्थस्य प्रविभक्तस्य द्रव्यस्य समर्ग पुरुषरस्कारकारितो भूयस्खम दृष्टो हि प्रकर्षे भूयस्वशब्द (५) यथा लोके प्रकष्टो विषयो भूयानित्युच्यते । यथा च पृथगर्थक्रिया- ममर्थानि पुरुषमस्कारोपग्रहात् विषौषधिमणिप्रभृतौनि द्रव्याणि निर्वयन्त इति स्वगुणान्नोपलभन्त इन्द्रियाणि करमादिति चेत् केन कारणेन खानि गन्धादौनि इन्द्रियाणि नोपलभन्त इति ॥ सगुणानामिन्द्रियभावात् ॥ ६ ॥ (९) यूपं पूर्व मुयोत्कर्षात्--पा पु० । (२) नद्यवस्थापन तु-पा० ४। (१) सर गुप्पो पल्लधिनमा ~पा० ४ पु. । (५) भूयस्व प्रकषभन्द-पा.पु.।

·हतीयेऽध्याये प्रथममादिकम् । २८८ सगुणानामिन्द्रियभावात् मह गुणेनेन्द्रियं भवति निर्गुण तु नेन्द्रियमतो न ग्रहाति यदि पुनरिन्द्रियस्य सहकारी च गन्धः स्थाद् ग्राह्यथेति ॥ तेनैव तस्याग्रहणाच ॥ ७० ॥ तेनेव तस्याग्रहणाच यदौन्द्रियं स्वगन्धं ग्टहीयात् तेनामावि- न्द्रियगन्धः नेन्द्रियग्राह्यः स्यात् गन्धञ्च ग्टहदिन्द्रियमात्मानं ग्टली- यात् श्रात्मा ह्यस्य गन्ध इति। न चात्मसाधन करणमम्तौति दृष्टा- नविरोध. न चैतत् प्रत्ययं यद्दद् घाएगन्धो प्राणग्राह्य इति । कस्मात् पुनरिदं न देण्यते घ्राणेन घ्राणं कमान्न ग्य्यत इति । न देण्यते ऽदृत्वात् न दृष्टं घाणेन प्रापास्य ग्रहणमित्यतो न देग्यत इति तुल्यं प्राणेन खस्य गन्धस्याग्रहणमित्येतदपि नादेश- नौयम्। स्वगुपानोपखभन्त(१) इन्द्रियाणि करमादिति तुल्यो धुभयत्र हेलभावः ॥ न शब्दगुणोपलब्धः ॥ ७१ ॥ न शब्दगुणोपलब्धः स्वगुणनोपलभन्त इन्द्रियाणौत्येतदयुक्तम् । खगुण उपलभ्यते श्राकाग्रेन शब्द इति । न पुनः श्रोत्र मशब्दमि- न्द्रियमिति यथेतराणि सगुणनौन्द्रियाणि भवमाकाशमिति । करमाच्छब्दस्येतरगुणवैधात् श्राकाशस्येतर व्यवैधात् अस्यार्थस्य जापनार्थ तदुपलब्धिरितरेतरधर्मवैधादिति सूत्रम् ॥ तदुपलब्धिरितरेतरद्रव्यगुणवैधात् ।। ७२ ॥ (१) नोपलभ्यना-पा.पु. । वमोपि।

·न्यायवार्तिके न शब्द शब्दस्य व्यञ्जको नाकाश सगुणमिन्द्रियमिति । कि पुनरिदोरम् श्राकास परिशेषात् । तत्रात्मा नावन श्रोच कर्ट- वात् श्रोता आत्मा न श्रोत्रम्। मन थोत्र(१) भविष्यतीत्यपि न मनम श्रोत्रले वधिराद्यभाव सर्वविषयत्वाच्च मनस सर्वविषयक श्रोत्र प्राप्नोति। पृथिव्याद्यपि न श्रोच प्राणादिभावेन विनियोगात् प्राणादिविनियुक्रा पृथिव्यादय श्रोचभावे च प्राणादौना तद्दे- कल्ये शब्दानुपलब्धिप्रसङ्ग । वच श्रोत्रमावे) बधिराद्यभाव सर्वो- पघाते च प्रायणम्। दिक्कालयो प्रोभाये च शब्दस्यान्यगुणवाद- ग्रहणप्रमङ्ग । तद्गुणत्वमेवेति चेत् मामि विवाद यस्य शब्दो गुणम्तदाकाम भवता मतामात्र भिद्यते तो दिकालाविति । श्राकाशप्रत्याख्यान वाऽन्यगुणत्वाच्छब्दस्य यदि शब्दो दिकालगुणो भाति श्राकाश तईि प्रत्याख्यातम्। न हि शब्दमन्तरेणाकाशास्तिले लिङ्गमिति यथा दिक्काल यो परापरादि) लिङ्गमिति न च द्रव्यानार भियते न च गुणाना श्रोचभावो युक्त न च कर्मणाम् न १ मामान्यविशेषममायाना मामथ्यानुपलधे न चेद श्रोत्र नानि मम्दोपानधिलिङ्ग मिप्यते चाकाश तम्मादाकाम श्रोषमिति ।। इति-औद्योतकरे न्यायवार्तिके तृतीयस्याध्या- यस्यायमाझिकम् ॥ (ofers-पु.। (१) योवन-पा. । () परवापर-पा..पु.।

·तृतीयध्याये द्वितीयमाझिकम् । ॐ नमः परमात्मने । सा परीचितानौन्द्रियाण्यर्थाय बुद्धेरिदानौं परौचाक्रमः । किमनित्या नित्या वेति धर्मविधार. सत्त्वस्याधिगतत्वात् तस्यां च संशयमुपपादयति ॥ कर्माकाशसाधात् संशयः ॥१॥ कर्माकाशमाधात् संशयः । उभाभ्यां माधर्म्यमस्पर्मवत्वम विशेष उपजननापायधर्मकत्व(९) विपर्ययय बुद्धौ नोपलभ्यते ततः संगयः । अनुपपवरूपः खच्चयं संशयः सर्वधरौरिण प्रत्यात्म- वेदनीयत्वात् सर्वशरीरिणं प्रत्यात्मवेदनौयमेतत् यदुता(नित्या बुद्धिरिति काल्यव्यक्तेश्च बुद्धौ चैकात्यं व्यज्यमानं दृष्टम् जानामि जास्याम्यवासिषमिति। न चोपजननापापावन्तरेण बैकाल्यव्यतिः न घनुपजननापायधर्मपु प्राकामादिषु चैकाल्यं व्यज्यते न च विशेष- दर्शने मति थुङ्गः संशयः तस्मात् संशयप्रक्रियानुपपत्तिरिति । शेषं भाये। दृष्टिप्रवादोपालमार्थ प्रकरणम् न च बुद्धरनित्यत्वं प्रति- 1 (पादपति-पा.पु. । (२) अपनापायधर्मकल-पा• . . 1 रवमपि (२) बहता-पा.पु.। 51 ·०२ न्यायवार्तिके पाद्यमपि तु परम्य दर्शन निवर्तनीयमिति । एव हि पश्यन्त प्रवदन्ति माझ्या नित्या बुद्धिरिति माधन च प्रचक्षते विषय- प्रत्यभिज्ञानादिति ॥ विषयमत्यभिज्ञानात् ॥ २॥ य पूर्वमज्ञामिष नमिम जानामौति ज्ञानयो समानेऽर्थ प्रतिभन्धानमवस्थिताया बुद्धरुपपन्नम्। बुद्धिनानात्वे प्रत्यभिज्ञाना- नुपपत्ति यया पुरुषान्तरवुद्धिषु ॥ साध्यसमत्वाद हेतुः ॥३॥ माध्यममत्वादहेत । यथैव वुद्धनित्यत्व माध्य तथैव बुद्धौ प्रत्य- भिज्ञानमपि माध्यम् कस्मात् चेतनधर्मस्य करणे ऽनुपपने पुरुष धर्म खन्वय जान दर्शनमुपलधिर्वाध इति । चेतनो हि पूर्वज्ञान मर्थ प्रत्यभिजानातीति तस्यैव तम्मा तोनित्यत्व पुतम्। क्रियाना- धारवाच्च करणस्य । न हि करण क्रियाया अाधारी भवति उप- तधिय क्रिया मा 1 न करणे वर्तितमहतौति। स्वक्रियाधार- बादयुतमिति चेत् अथ मन्यमे सर्व कारक खकियाया आधारी भवनीत्यतोऽयुक्त कियानाधार इति सत्यम् भवति स्वकियाधारो न पुन स्वकियात करणव्यपदेश । स्वकियास म कारक करें भवति करएमाव पाश्रित्य बुद्धो विचार सम्मादयुक्रमेनन् । मव- कत्वमा रति चेत् यदि पुन स्ववियानिमित्तक कर्टव्यपदेश सर्व कारक कर्ट प्रान मत्यमेतत् नागना एव दोषत्वेन देशमन्त इति। कटंकरपादिव्यपदाय कथ प्रधामक्रियापेक्ष कटकरणादियपदम ·हतीयेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । ४०२ पदर्थ करणा(१)मुपादीयते मा प्रधानक्रिया तस्यां च माधनभावे विवचिते भेदे वा विवचिते कारकमित्यनेन शब्देनाभिप्शयन्ने कादयः यदा तु भेदो विवक्षितस्तदा कर्डकरणकर्मशब्दवाच्या- नौति। कारकशब्देनापि मामान्येनाभिधीयमानेषु करकेषु यः स्वगतो विशेषः इतरेतरव्यात्तः सोऽभिधीयते अन्यस्याभावान प्रधान क्रियापेक्षं तु कारकापणं कधिभिधानमिति(२) । तच यदि- नरामयोज्यमितरकारकप्रयोक्नु च तत् कर्ट एवं शेषेषु कारकशब्दाः पूर्ववतव्याः(२)। यद्यन्यकारकाप्रयोज्यत्वं कर्तृत्वं नन्वयमपि कारको- पादानेन प्रयुज्यते न प्रयुज्यते फलस्य प्रयोजकत्वात् फलं कर्तार प्रयोजयति न कारक करणादि न च फलं कारकमिति तेषां तन्तान्तरीयकमुपादानम्। न हि करणादि कारकोपादानमन्तरेण किया सम्भवतीति तन्तान्तरोयकत्वात् कारकाण्युपादीयन्त इति । तस्मातनधर्मः करणे न सम्भवतीति उपेत्य प्रत्यभिज्ञानमन्तःकरणे तस्येकानेकव्याहत्तेरमाधारणता। न हि प्रत्यभिज्ञानमेकवे दृष्टं न नानात्व इति प्रत्यभिज्ञानेन स्वरूपावधारणे च पति विरुद्धः यदा चेदं प्रत्यभिज्ञानं निरूयते तदा बुद्धिभेदं प्रतिपादयति प्रत्य- भिज्ञानं हि नामाधप्रत्यक्षनिरोधे द्वितीयदर्शने मागाहितसंस्का- राभिव्यक्ती स्मृतिपूर्व बतौयं दर्शनम्। न च बुद्धभेदवादिनो द्वितीयमपि तावदर्शनमस्ति कुतस्ततौयमिति। प्रत्ययभेद इति ( कारव-पा.१३ (१ भिधानादिनि-पा.पु.। (२) पूर्ववत् प्रयोगशया-पा.पु.।

·8.8 न्यायवात्तिक चेत् अथ मन्यसे अवस्थिताया बुद्धे प्रत्ययास्तिरोभवन्ति व्यज्यन्ते च । नवाघदर्शनतिरोभावे प्रत्ययान्तराविर्भावे च प्रत्यभिज्ञानमिति तन युतम् नयनिरेकेण बुद्धिस्वभावानवधारणत्। यां तां प्रत्यययति- रिफ्रां बुद्धिं भवन्तः कल्पयन्ति तस्याः कः स्वभाव इति वक्रव्यम् । अस्माकं तु प्रत्ययमाचं बुद्धिः अर्थग्रहणं हि बुद्धिरिति । दर्शनदु- एस्य स्पर्मनेम प्रत्यभिज्ञानानानात्वे प्रत्यभिजाममिति विरुद्धः प्रदौ- पाम्नरदृष्टस्य प्रदौपान्तरेणेति । पदि बुद्धिरम्यवस्यत्ति अथ बुद्धौ वर्तमानेन ज्ञानेन चेतनः किं करोति चेतयत इति कथेतयते यदि यस्याध्यवमायः म चेतयते विरुद्धमेतत् । अथात्मा चेतयते कथं बुद्धौ वर्तमानेन प्रत्ययेनात्मा चेतयते न ह्यन्यत्र वर्तमानया क्रियया अन्यस्य तदलत्ता भवति । अथ पुरुषवेतयते बुद्धिानीत इति नेदं शानादर्थान्तरमुच्यते यावदुकं भवति चेतयते ताबदुकं भवति जा- नौत() इति । बुद्धिर्शापयतीति चेत् अथ मन्यमे युद्धिापयत्यात्मा मानौत इति श्रद्धा जानौते च पुरुषो बुद्धिर्ज्ञापयतीति । अध्यव- मायतनयोथ स्वभावभेदो वक्रयः भवताप्येकत्वं वक्तव्यम्() देशकाल- स्वभावाभेदात् यस्मादविदेशमविकालं च बुयाध्यवमितमात्माप्यध्य- वश्यति । स्वभावाभेदोऽसिद्ध इति चेत् अथ मन्यमे सत्यमभि- घकास्तमभिन्नदेभं च बुद्याध्यवमितमात्माप्यध्यवस्यति न पुनरचेत- मात्मेवाध्यवसाय इति। न प्रतिगरीरममेकपुरुषप्रमगान पधन्ययेत- पिता अन्ययाध्यवसाता भवति अन्यः प्रतिगामीले अन्यः पश्यत्यन्य: दणोति मन्तव्येवमादिषु पुरुषान्तरापि खलिमानि ट्रएा श्रोता (भामानोनि-पु.। (९) पापम्-पा.पु.।

·हतीयेऽध्याये दिलीयमाहिकम् । 8०५ मन्तेति नेकस्यैते धर्मा इति। अत्र भवता कि वक्तव्यम् अभिवार्था एते शब्दा इत्येतदक्रव्यम् अभिन्नास्तिदेते शब्दा भवन्ति नग्ध- चाप्ययों न भिद्यते चेतनोऽध्यवमाता मन्ता बोद्धेति) तस्मादयुक- मेतद् धुद्धिरध्यवस्थत्यात्मा चेतयत इति । यदि पुनरिद प्रत्य भि- जान मनमो नित्यत्वमाधक) स्यात् न युक्रमेव भवितुम् मनसो नित्यत्वाभ्युपगमात्(१) अभ्युपगम्यते मनसो नित्यत्वमिति नत्र साध- नमनर्यकम् अनेकान्नाच न प्रत्यभिज्ञानात् करणैकत्व सिध्यति दृष्ट करणभेदे ऽपि प्रत्यभिज्ञान ज्ञातुरेकत्वात् दर्शनदृष्टस्य स्पर्शमेन प्रत्यभिज्ञानात् प्रदीपदृष्टस्य प्रदीपान्तरेणेति । यत्त्विद मन्यते बुद्धेरवस्थिताया यथाविषय वृत्तय प्रादुर्भवन्ति वृत्तिथ त्तिमतो नान्येति तच न युगपदग्रहणात् ॥ न युगपदग्रहणात् ॥ ४॥ हन्तिमतोऽवस्यानाद् वृत्त्यवस्थानमिति सूवार्थ ॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्गः ॥५॥ अप्रत्यभिज्ञाने च विनाशप्रसङ्ग. वृत्तौनामपगमे वृत्तिमतोऽप्य- पगम इति सूचार्थ । अविभु चैक मन पर्यायेणेन्द्रिय सम्बहात क्रमत्तित्वादयुगपद्ग्रहणम् ॥ ६॥ श्रमत्तित्वादयुगपदग्रहणम् । वृत्तित्तिमतो नावादिनि सूत्रार्थ । वृत्तिवृत्तिमनोरेकले प्रादुर्भावतिरोभावयोरभाव इति ॥ (1) मम्ता देति-पा.पु. । (२) साधन-पा. १ पु.। . - 18 - ·न्यायवार्तिके अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरण्यासङ्गात् ॥ ७॥ अप्रत्यभिज्ञानं च विषयान्तरव्यासङ्गादिति वृत्तित्तिमतो दे मत्युपपद्यत इति । एकले वनर्यको व्यामङ्ग इति विभुखे चान्तः- करणस्य पर्यायेणेन्द्रियैः संयोगः । न गत्यभावात् ॥८॥ न गत्यभावात् । प्राप्तान्यन्तःकरणेनेन्द्रियाणौति सूत्रार्थः । व्या- पित्वे च युगपदनेकेन्द्रियसम्बन्धाद्युगपद्ग्रहणप्रमशय दोषः। अणा- वपि मनस्येकेन्द्रियग्राह्येषु युगपदुपलब्धिप्रसङ्ग इति चेत् करणत्वान्न युगपद् ग्रहणम् । ममाप्येवं कमान परिहारः न करणभेदे दृष्ट- खात् । यानि खल्वभिन्नानि करणानि तान्येकैनवाधिष्ठायकेना- धिष्ठितानि युगपत्प्रवर्तमानानि दृष्टानि। यथोभयहस्ताधिष्ठिते वास्थौ प्रवर्तते तथेन्द्रियाणि व्यापकेनान्तःकरणेनाधिष्ठीयन्त इति युगपत्प्रवृत्तिः प्रसका तत्प्रमको घ युगपदग्रहणप्रसङ्ग इति । गत्यभावाच विभुनोऽन्तःकरणस्य प्राश्यर्थस्य गमनस्याभावात् न चायुगपत्प्रत्ययोत्पत्ती प्रमाणमस्ति येन प्रमाणेन प्रतिषिद्धमपि प्रत्ययायोगपद्यं प्रतिपद्येत यथा कथञ्चित्मतिषिद्धमपि प्रतिपद्यते तथा(१) पवुधो गतिः प्रतिषिद्धा केनचित् मत्रिकर्षविप्रकर्षयोस्तुन्छ- कालयहणात् यस्मात् मविशष्टं पाणिं विप्रशष्टं चन्द्रमसमेकस्मिन् काले चक्षुधा प्रतिपद्यते तमाम गतिमचधुरिति विप्रतिषिद्धवापि सती गतिर्व्यवधानप्रतिघातेनानुमौयत इति । न च युगपत्प्रत्ययो- (1) विदित्-पा. पु.। (२) यथा-पा.पु.

·हतीयेऽध्याये हिवीयमाहिकम् । 8०७ स्पत्तौ प्रमाणमस्ति सोऽयं नान्तःकरणे विवादो न तस्य नित्यसे। कुतस्तईि विवादः तस्य विभुत्ले तच प्रमाणतोऽनुपलब्धेर्नास्ति । न ह्यन्तःकरणस्य विभुत्वप्रतिपादकं प्रमाणमस्ति एकमन्तःकरणं नाना चेमायचुर्विज्ञानाद्यात्मिका वृत्तय इति । एतच्च वृत्तिवृत्तिमतो- रेकवे ऽनुपपन्नम् यस्य पुनर्टित्तित्तिमतो नावं तस्यान्तःकरण- साधनाचुरादिमाधनश्शात्मा अर्थानुपलभत इति युतम् । एतेन विषयान्तरयामङ्गः प्रत्युतः । पुरुषो जानौते नान्तःकरणमिति कः पुनरयं व्यासङ्गः अभीष्टविषयोऽनेकविज्ञानोत्पादः स च पुरुषस्य नान्तःकरणस्य यः पुनरयं मनिधानामनिधानलक्षणोऽन्तः-- करणस्य व्यामङ्गः मोऽनुज्ञात इति । एकमन्तःकरण नाना वृत्तय इति · नेतन्यायविसञ्चचाणकः प्रतिपत्तुमर्हति यथैवान्तःकरणमेकं तथा सत्तिरिति । दृष्टविरोध इति चेत् अथ मन्यसे यदि चान्तः- करणान्न सन्तिर्भिद्यते ननु दृएं विरुध्यते रूपं रमो गन्धः स्पर्श इति दृष्टः प्रत्ययभेदी न स्यात् न न स्थात् विषयभेदानुविधामात् वृत्तिरभिन्नापि विषयभेदमनु विधीयमानाभिवेव ख्याति यथोप- धानभेदमनुविधीयमानं स्फटिकादिद्रव्यं भिन्नमिव प्रकाशते । अस्य चार्थस्य ज्ञापनार्थ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् तदन्यत्वाभिमान इति सूचम् ॥ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् तदन्यत्वाभिमानः॥६॥ नानेकान्तात् । उभयथा खवयं नानात्वाभिमानो दृष्टः नाना- भूतेयु गन्धादिपु अभिने च स्फटिक इनि यथाश्रुतिसूचे हेलभावो दृष्टान्तमाचवात् दृष्टान्तमात्रमेतनाच हेतरस्तौति। विकल्पानुप- ·803 न्यायपालिके पत्तेश्च योऽयं दृष्टान्नाः स्फटिकवदिति विकल्पोऽत्र किमयं स्फटिक उपधानभेदेन भिद्यते उत नेति किं चातः यदि भिद्यते न दृष्टान्तः अथ न भिद्यते नानासाभिमानः कथम् यद्युपधानभेदा भिन्नमुप- धानमिति कथं प्रतिपद्यमे यदि प्रत्ययभेदाड्याघातः अभिना वृत्तिः प्रत्ययश्च भित्र इति व्याघातः प्रत्ययपर्यायत्वाद् वृत्तेः। अथ भवतां वृत्तीनां भेदे किं प्रमाणम् ज्ञानानां क्रमेणोपजनापायदर्शनं क्रमेण ज्ञानान्युपजायन्ते अपयन्ति चेति दृश्यते एकानेकविषयत्वाच्च प्रत्यय- मानावाभिमानस्य एकानेकविषयाधिगतिः कथम् एकसिंद्य विषये नानात्वाभिमानः स्फटिके दृष्टः(२) नानाइतेषु च गन्धादिषु नाना- वाभिमानो दृष्टः तेन नानात्वाभिमानस्योभयथा दृष्टवादिदमेक- मिदमनेकमिति न युक्तः प्रत्यय इति । यश्चरयमभिन्ने स्फटिके भेदप्रत्ययः मोऽपि प्रत्ययभेदमन्तरेण न युक्तः । न हि प्रत्यया- भेदवादिनः स्फटिके नौलादिप्रत्ययभेदो युक्त इति स्फटिके नौलादिप्रत्ययोऽसम्बन्धात्र युक्तः न हि नौलं ट्रव्यं चक्षुःमविकट- मिति। अथ मनिकटं तदेव नौल न स्फटिक इति स्फटिकस- मानाधिकरणः स्फटिके नौस्तप्रत्ययो न युक्तः । न नैरन्तर्यदर्शनात् नैरन्नावस्थिते स्फटिकनौलद्रव्ये धनुषा मनिश्थ्येते तत्सन्नि- कांग्रीलगुणाध्यारोपेण स्फटिके मिथ्याप्रत्ययो नौल इति यथा मान्तरेवन्तरालादर्शनात् संयुकप्रत्यय इति। यस्य च प्रत्ययो न भिवते तस्य चौणि प्रमाणानौति शास्त्र व्याइन्यते (१) न कि प्रत्ययाभेदे प्रमाणभेदः मम्भवति । विषयभेदात् चिवमिति चेत् ( UR-पा..पु. . () भियदे-पा.पु..

·हतायऽध्याय द्वितीयमादिकम् । 808 . . अथ मन्यमे विषयस्तेधा भिन्नस्तेनानुरञ्जितः प्रत्ययस्वेधैव भवति तन्न युक्तम् प्रमाणाभेदे विषयभेदानधिगतेः । न हि प्रमाणभेद- मन्तरेण विषयभेदोऽधिगन्तुं शक्यत इति। विषयतादाम्यादिति चेत् अथ मन्यसे विषय एवामौ तथा व्यवस्थितस्तादाम्यात् तयाख्यातौति तम प्रमाणवेयर्थात्(१) एवं मति व्यर्थं प्रमाणं न विषयभेदं प्रमाण- भेदोऽवगमयति विषयस्तु तादाम्यात् नथा व्यवतिष्ठत इति यथाध्यव- स्थति तथा चेतयन इनि च व्याघातः । अप्रकारवलात् प्रकारवत्ये- नथुलम् श्रप्रकारे न युगम् बुद्धिस्तं प्रत्ययमुपलभत इति च विरो- धोऽधिकरणधेययोरभेदात् यः प्रत्ययः स बुद्धिरित्यधिकरणाधेय- योरभेदः । एवं च मति बुद्धिवं प्रत्ययमुपलभत इति व्याहतम् ॥ स्फटिकान्यत्वाभिमानवत् तदन्यलाभिमान इत्येतदमृत्यमाण: क्षणिकवाद्याह। स्फटिको ऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वायनी नामहेतः ॥ स्फटिके ऽप्यपरापरोत्पत्तेः क्षणिकत्वायतीनाम- हेतुः ॥ १० ॥ नियमहेत्वभावाद् यथादर्शनमभ्यनुज्ञा ॥ ११ ॥ स्फटिकस्याभेदेनावस्थितपणान्यत्वाभिमान इत्ययुक्तम् चपिक- बायकोनाम् चणिकत्वमुपचयापचयप्रवन्धदर्भनात् । यमाच्छरी- रादिषु पक्निनिवृत्तं रणद्रव्य) मतिक्षणमुपचौयते वापनीयते । उपच्याशीनामुत्पादः अपचयायतिनिरोधः नौ चोत्पादनिरोधी नस्य कामानारेए दृष्टौ पतोऽवगम्यते प्रतिक्षणमुपचीयते चाप- (1) पर्यप्रसाात्-~पा. ४ पु । (२) रसाव्य-पा० १ ० ।

·4 ४१. न्यायवार्तिक चौयते च शरीरमिति। यथ खलु प्रतिक्षणमुपचयापचयौ न दृष्टौ तस्य काला नरेणापि न भवतो( यथा भूमेरपच्यमानायाः पाकजानामिति । पञ्चमानभूमिपाकजवच प्रतिक्षणं विशेष इति । अस्य प्रयोग: प्रतिक्षणं शरीरमन्यमान्यच भवति बाह्यप्रत्ययाभेद सत्यन्ते विशेषदर्मनात् पथमानभ्रमिपाकजवत् अपध्यमानभूमि- पाकजवचेति। तदिदमुपचयापचयप्रबन्धदर्शनं शरीरे दृष्टत्वाच्छरौ- रस्थान्यत्वं साधयत न पुनरनुपलभ्यमानोपच्यापचयविशेषाणां स्फटिकादौनामेतस्मादन्यत्वं सिध्यतीत्यहेतुः। यत्रोपलब्धिस्तस्या- न्यत्वमिति चेत् अथ मन्यसे नैवाम्माभिरुपच्यापचयप्रबन्धदर्शनेन सर्वभावानां क्षणिकत्वं माध्यते अपि तु यत्र तदस्ति तस्मिन् ।' इणिकवमिति। सत्यम् यस्य यस्योपचयापचयप्रबन्ध उपलभ्यते तस्य तस्यान्यत्वमिति न तु क्षणिकत्वम् उपचयापचयप्रबन्धदर्शनं चान्यथा- भवद हेतः चणिकत्वे । कथमन्यथा पूर्वावयवा(२) आहारावयव. महिताः पूर्वपरित्यागेन व्यूहान्नरमापद्यमानाः शरीरान्तर- मुत्पादयन्नौति युक्तो भेद इत्य हेतु रेष.। तुल्यं पक्षप्रतिज्ञानमिति चेत् अथ मन्यसे पूर्वाहारावयदोपचययोगे(५) सति शरीरावयवाः भरीरान्तरमारभन्ने पूर्वव्यूहपरित्यागेन न पुनः इणिकत्वादन्य- जातमित्यत्र को हेतरिति । नामाधनात् न.मयाहारोपचया- पचययोगाच्छरीरम्यान्यता माध्यते अपि तु भवता विशेषदर्शनाच्छ- रोरयान्यनमभ्यधायि ततव वणिकवमिति विशेषदर्शनं क्षपिकत्व- (0 भवति-पा.पु.। () मरोराषपदा-पा.पु.। (२) मर-पा० ४ पु.॥ (0) पूर्वापरावयदीपचप योग-पा...

·...यि .ाय।६ता हकम्। ६१ माधनम् तदस्माभिर्विशेषदर्शनमन्ययाभवत् चणिकत्वेन साधनमित्ये- तावन्मात्रकमुच्यते न साधनमभिधीयत इति । अथावश्य साधन वक्रव्यम् इद ब्रूम नोत्पत्तिविनाशकारणोपलधे । नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धः ॥ १२ ॥ उत्पत्तिकारण विनाशकारण चोपचयापचयो बलौकघटादौना दृष्टाविति तदुभय वणिकवे न स्यात् । उपचय इति च वृद्धि उपचितो गौरिति अपचय इति ह्रास अपचितो गौरिति उभय चैतदवस्थितवस्तुविषयम् न ह्यपूर्व जायमान वर्द्धत इत्युच्यते नापि विनग्यदपचितमित्युच्यते उपचयापचयोत्पत्तिविनाशकारणोपलन्धे- रिति सूचार्थ । अथवा कारणमित्याधारोऽभिधीयते कार्यमि- त्याधेयम् न च चणिकवे श्राधाराधेयभाव सम्भवति न चाधारा- धेयभावमन्तरेण कार्यकारणभाव तस्मात् कार्यकारणभावोपलधे- रणिकत्वमिति । अन्य प्रयोग कार्यकारणे एककालानुभाविनी प्राधाराधेयभावात् चौरकुण्डवदिति । होर कुण्डे वर्तते तच कुण्डकालमनुभवति तथा च कार्य कारणे वर्तते तस्मात् तदपि कारणकालमनुभवति नाधाराधेयभावस्यामिद्धवादिति चेत् प्रथ मन्यसे ऽमिद्ध कार्यकारण्योराधाराधेयभाव कार्यस्यानाधार- वात् । नैव हि न किञ्चित् कार्यमाधारवदृष्टमिति। नानेका- न्तात् नायकान्त सर्व कार्यमनाधारमिति । यथोमयपदमप्रति- पत्त्या रूप काय चाधारवञ्च स्पर्शस्तदाश्रय इति च याघात । यदि प रूपमनाश्रित भवति स्पर्शस्तदाश्रय इति व्याइतम् । अनेन च ·०१२ म्यायवार्तिक रूपदृष्टान्तेन यावद्यावत् समानकालतया माध्यते सर्व तदेक- कासानुभावि भवतीति सिद्धः कार्यकारणभावः । क्षणिकेष्वपि नामोत्पादयोरेककालत्वात् तुलान्तयोस्त्रमनावनमनवदिति चेन प्रथ मन्यसे कार्यकारणभावः चपिकेष्वपि सम्भवतीति कारण- विनाशसमकालं कार्यभावात् । यदा कारणं विनश्यति तदा कार्यमुत्पद्यते विनश्यच्च कारणमस्ति कारणविनाशनाभित्रकालः कार्योत्पादः यथा तुलान्तयो मोनामाविति । न हेवपरि- ज्ञानात् । न ब्रूमः हणिकत्वे) कार्यकारणभावो नास्ति अपि लाधाराधेयभावो भिन्नकास्तत्वात् कार्यकारण्योर्न युक्त इति कार्य चानाधारमिति न दृष्टान्तोऽस्ति असात्पछे त कार्यमाधारवदित्यस्ति दृष्टान्तो रूपादिरिनि । तुलाधारस्य च व्यापारे(९) नामोनाम- भावामभ्युपगमाद() युगपद्भावानुपपत्तिारेकत्वात् । पदि तस्ला- मधिकृत्य बौषि तदैक कर्म भ्रमणास्यमेकत्वाद् युगपड़ावो म युगः न घेकं युगपद्भपतौति । अथावयवकर्मणौ तयोरपि कार्यकारणभावेनानभ्युपगमात् किं केन सम्बध्यते अथ युगपद्माव- मा विवचितमिति युगपद्भावः कारणयोगपद्यान पावतामर्थानां कारणनि युगपद्भवन्ति तावतामेकस्मिन् काले भाव इति नामो- घामावमम्बद्धौ कारणयोगपचं त गुरुषप्रयत्नमयोगा उन्नतेः अवन- नेरपि गुरुत्ववष्ट्रव्यसंघोगानुग्रहौतो रतुस्तामयोगः अथापि न कर्मार्थान्तरं संयोग वा परः प्रतिपद्यते तस्यायुतमुत्तर संयोगो- (७) चरि-पा.. पु.. (१) कर्मच-पा...। (१) मारपसात-पा...! (७) भागन्यनि-पा.पु. 1 ·हतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४१३ ऽप्यन्तरमिति संयोगकारणत्वेन च कर्माप्यर्थान्तरमिति । यथा च भावानामुत्पत्तिविनाशकारणमुपलभ्यते नैव स्फटिकस्य न चानुपलभ्यमानं शक्यमभ्यनुज्ञातमिति । चौरविना कारणानुप- लब्धिवद्दयुत्पत्तिवञ्च तदुपपत्ति १ ॥ क्षौरविना कारणानुपलब्धिवद् दध्युत्पत्तिवच्च तदुपपत्तिः ॥ १३ ॥ यथा चौरस्य विनाशकारणमनुपलभ्यमानमभ्यनुज्ञायते दन- चोत्पत्तिकारणमेव स्फटिकादिव्यकौना मनुपलभ्यमाने उत्पत्ति- विनासकारणे अभ्यनुज्ञेये इति । लिङ्गतो ग्रहणान्नानुपलब्धिः ॥ १४ ॥ लिङ्गितो ग्रहणानानुपलधिः। यलिङ्गत उपलभ्यते न तना- स्तौति । विपर्ययश्च स्फटिकादौ न हि स्फटिकादिव्यतीनामपराप- रोत्पत्तौ लिङ्गमस्तौति । न नास्ति मौतोष्णस्पर्मभेदस्य नानाले माधनत्वात्(३) गौतोयास्पर्शभेदो नानावे दृष्टो यथानौ उदके च अस्त्वयं मौतोष्ण पर्णभेदः स्फटिके सत्यमस्ति स तु निमित्तान्तराद्भवति किं पुनर्निमित्तम् श्रप्तेजोऽवयवानुप्रवेशः उदकावयवानुप्रवेशाच्छोतः नेजोऽवयवानुप्रवेशाचोष्ण इति । अप्तेजोऽवयवानुप्रवेशो न युक्र. अस्पतरवडतरानुप्रवेश हेत्वभावात् । हेमन्ते याकाशे पर्युषितानां काष्ठभूम्यमलोहानां त्यस्योत्तरोत्तरो विशेषो दृष्टः तथा पुन- (१) हौरविनाशकारणानुपक्षभिर्दयुत्पत्तिवच नटुक्ति --पा• ४ पु । (२) स्फटिकादौना-पा• पुन (२) साधनात्-पा.पु.।

·१९४ न्यायवार्तिके पौभातपसन्तापिताना तेषामेवौयायस्य । न हि तेष्वल्पतरबहतरप्रवे) कारण पश्यामः तम्मात् स्वगतमहाभूतविशेषापेक्षाण्यासादितबाद्यनि- मित्तानि भूतान्येव तथा तथोत्पद्यन्त इति युमम् । न युक्तम् न शालेजोऽक्यवानुमवेगेन भूतस्वभावो निवार्यत इति भूतखभावस्यो- भयपक्षमाम्यादसाधनं भूतस्वभाव इति विरुद्धथायं हेतु:(९) यद्यव- यवानुप्रवेशं न प्रतिपद्यसे वरखेडोपणेरणात्मकानि भूतानीति व्याइन्यते । कथमिति यत् कठिनं तदेकस्मिन् काले उष्णमपि भवनौति थचोष्णं तत् कठिनं गच्छतौति तदेकखभावकं वस्तु दिस्वभाकं चिस्वभावकं च प्राप्नोति । यस्य पुनरवयवानुप्रवेशस्तस्यैष दोपो नास्ति अन्यचावस्थितस्य संयुक्रममवेतस्य श्रौप्णस्य प्रहपा- दिति। विरुद्धचायं हेतुः कथम् एकस्य विशेषस्थाभ्युपगमात् एक वस्त्वेकस्मिन् काले कठिनमुणं गच्छति चेति बिस्वभावकं ततय विशेषदर्शनादित्ययं हेतुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य तविरोधी विरुद्ध इति विरुद्धो भवति। अथ मन्यसे न विशेषमात्रं नानात्वं प्रतिपादयत्यपि त विरोधी विशेषों नानात्वे साधनमिति । नाभिमायापरिज्ञानात् वयमपि न चूमो विशेषमाचं नानात्वमाधनमपि तु विरोधी विशेष इतरेतरत्यारत्तो लक्षणवेनोपपत्रः म विरुद्धः यद्यविरुद्धः स्थान लवणं स्थात् एकवृत्तिवे वा सवणवयस्य तत्तदम्त किमभिधीयते । पदि तावत् पृथिवी तन युगमौएयस्य दर्शनात् अथ तेजः तदपि न युझं काठिन्यदर्शनात् । एतेन वायाख्यातः । मोऽयं देतर्भूत- सारणं बाधते नानासमाधनं वा न भवति । एतेन जले तापग्रहां 1 (१) भरे-पा• 5.।

·हतीयेऽध्याये द्वितीयमासिकम् । प्रत्युतम् । तचाप्योण्यस्निग्धतेरणता च युगपदवतीति । जलेऽग्नि- रूपग्रहणप्रसङ्गम्त न युतोऽभिभवात्। तत्र सिद्धान्तापरिज्ञानात् नाय सिद्धान्तो जलरूपेणानिरूपमभिभूयत इति अपि तु तेजसथात- विधात् तंत्र न रूपयहणम् चतुर्विधं तेज इत्येतत् प्रसाधित(मि- न्द्रियप्रकरण इति । था य मतिजा अन्यश्चान्यश्च स्फटिक इनि, अस्याश्च कोऽर्थः यदि तावदन्यत्वमाच नदा सिद्धमाधन भवति कुम्भादिभ्योऽन्य.(१) स्फटिक इति । अथ स्फटिकान्तरादन्य इति तदपि तादृगेव । अथ पूर्वस्फटिकादन्य इति कतमोऽसौ पूर्वस्फ- टिको थातोऽयमन्य इति । व्यवच्छेदस्याशक्यवादनभिधानम् यथो- भयपक्षसम्प्रतिपमा रूपादयः तेभ्योऽन्योनन्यविधारो घटादेर्युताः न पुनरिह पूर्वस्फटिकान्तरमुभयपदसम्मतिपन्न यतो वर्तमानमन्यत्वेन माध्यते अथोभयपक्षमम्प्रतिपन्नं पूर्वस्फटिकान्तरं व्यर्थ साधनम् अथ वर्तमानं स्फटिकमभ्युपगम्य यदतीत स्फटिकान्तर तदन्यदिति माध्यते । एवं सति गौतोष्णस्पर्णभेदो न तद्धर्म. वर्तमानस्फटिक- धर्मत्वात् वर्तमानाच स्फटिकादन्यदतीतमिति केनैतन्त्र प्रतिपवम् । अथ तदेवान्यदिति व्याघातः तदेवान्यच्चेति । एवं यथायथान्यत्वं विचार्यते तथातथा सिद्धसाधन भवति सिद्धान्त च बाधते । अथायुगपत्कालप्रत्ययानामालम्बन स्फटिको न भवतीति प्रतिज्ञार्थ.। एतस्मिन्नपि प्रतिज्ञार्थ न दृष्टान्तोऽस्ति। प्रदीपो दृष्टान्त प्रदीपो- ऽयुगपत्कालमत्ययानामनालम्वन मदादिधर्मा चेति विद्यते दृष्टान्तः। नामिद्धवात् असिद्धमेतत् अयुगपत्कालप्रत्ययानालाबनाः प्रदीपा- (९) प्रतिपादितम्-पा.पु.। (२) सम्भादिस्योन्य-पा. १ पु.॥

·न्यायवार्तिके . दय तेषामनेकक्षणावस्थानात् प्रदीपस्य तावत् स्वकारणसत्तासम्ब- वकाल सामान्याभिव्यक्तिकाल अवयवकर्मकाल तदनन्तर विभा- गकाल तदनन्तर तत्मयोगविनाशकाच ततो ट्रव्यनाश इति । यथा प्रदीप एव सर्वे भावा स्वकारणमत्तासम्बन्धा(भिव्यक्तिदि- रोध्याश्रयविनाशानुविधानेन विनम्नन्ति । अकारणस्य विनामा- नभ्युपगमात् न हि न किञ्चिन्नि कारण विनश्यति विनम्यदवस्य- द्रव्यकर्मवदेतत् स्यात् न कर्मणोभ्युपगमे विरोधात् अनभ्युपगमाञ्च। विनाशहेलभावादिति चेत् अथ मन्यसे न विनाशकारणमस्ति तस्मादुत्पनमाच एवाय भावो विनश्यतीति न विकल्पानुपपत्ते । विनामहेतुर्नास्तौति ब्रुवाण पर्यनुयोगव्य (७ किमकारणवादिनामो नास्ति उताकारणत्वा बित्य इति । भवता पचे कारण देधा नित्य- मसञ्च(५) अस्माक तु नित्यमेव । यद्यकारणत्वान्नित्यो विनाश कार्यस्योत्पादो न प्राप्नोति उत्पन्नस्य र भावस्य विनाशेन सहा वस्थानमिति च दोष । ततश्च भावानामभावाविरोधादत्यन्नमवस्या- नमिति। अथासन्विनाश एवमपि सर्वनित्यत्व विगागाभावात् । यदि चामन्बिनायो विनम्यतीत्यमति विना प्रत्ययो न प्राप्नोति नामत्या गतौ गच्छतौति भवति । अथाविनामित्वादकारणे विनाश इति मन्यसे विनाशो न विनश्यतीति कुत एतत् । विनष्टाना पुनरनुत्प तेरिति चेत् अथ मन्यसे यदि विनाशो विनश्येत विनष्ट पुनरू- त्पद्येत। न युक्रमेतत् न हि विनाशाभावाभावो यतोऽस्य विनाशा- (0 सम्बन्धति नास्ति १ पु । (२) पयनयोश्च-पा०४ पु.। (२) बकारण विधा भवनि नित्यममच-पा.पु.।

·तीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । । भवेत् अपि तु कारणवान् भावस्तस्य यदा कारणं भवति तदोत्पाद इति अपि च विनाम: कारणवांश्च न विनश्यत्यभावत्वान भावधर्म एषः) यत् कारणवत् तदिनम्यतीति अभावस्वकारणोऽपि विनश्यतीति यथा प्रागभावः कारणवानपि न विनश्यति यथा प्रध्वंसाभावः । यदि कारणवान् विनागो ननु जनकं विनायक प्राप्नोति य एवामिसंयोगः पाकजानामुत्यादयिता(९) स एव पाक- मान्तरोत्पादे पूर्वपाकजानुच्छिनत्तौति जनक विनाशक प्राप्तम्) नानवरोधात्) नेदं भवता काम्सपौयं दर्शनं व्यज्ञायि न हि नो य एवामिसयोगः पाकजानुत्पादयति म एवोछिनत्ति अपि समि- संयोगान्तरं पूर्वरूपाधुछिनत्ति समनन्तरकालाद्रूपादौनाहरभते मतस्तान्यप्यन्यस्तान्यप्यन्य इत्येवं जनकस्य विनाशकत्वमसङ्गो नास्ति । अथ मन्यसे जमकसरूपमपि विनायकं न भवति न न भवति दृष्टो अवादिसयोगादरस्योत्पादः म एवावादिसंयोगस्तदिमागक इति । न हि दृष्टेऽनुपपवं नाम यथाकारणविनाणे दोषः मोऽपरि- हार्य इत्यत एवमुच्यते जनकमरूपं विनाशकमिति । एवं ताव- दन्यत्वे साध्ये दोष उन' । ये तु चणिकत्वं साधयन्ति विशेषदर्थ- नादिनामहेलभावाच्च तान् प्रतोदमुच्यते क्षणिकाः संस्कारा इति ब्रुवाणः पणिकशब्दार्थ प्रष्टव्यः किमुकं भवति क्षणिका इति । यदि विनामिन इति मिद्धमाधनम् अथाशक्निाशिन इति तदा (१) यतो विनामबिनाशावत्-पा० ४ पु.॥ (२) एव-पा.पु.॥ (२) उत्पादक-पा.पु.। (४) प्राप्नोनि-पा.५ पु । (५) मानवयोधात्-पा. १ पु.। (६) समनन्तरकालादपादोना-पा.पु.।

·११९ न्यापालिक विशेषण मिद्धान्तविरोधि। प्रयोत्पयश्चमिन इति एतदपि नागेव । उत्पमा प्रध्वमिम इति मिद्धमाधमम् । अयोत्पत्रो विनष्ट इत्येक काम्न । उत्पतिविनामावककासाविति । तेन पथानापन म्योत्पत्तिवमनुत्पधम्म विनाम रति प्राप्तम् । पयो- स्पन विनम्यतीति एतमिवपि पो उत्पतिवदिनाम कारपवान् ययोत्पति कियावात् कादापिकवाग मकारण तपा विनाशका- रपामनुभति' ततो विनायतीति कारणे सविनाशे दोष उफ । यद्याय मत्वर्थाय चणिका रति म कथ यदि निरुक- न्यायेन घय पण पति सोऽम्यामोति घणिक इति तन युक कालभेदात् यदा भयो न तदा सयोनि भियकालयोनं मवर्षीयो दृर पथ पुनर्भाव एवामन्तरेण विनागेन विशिष्यमाण क्षणिका) इत्युच्यते तयापि तेनेव तदेव तदन्न भातीति न युक्रो मवर्षीय। अथ धपणवम्पितिकाम्ना पिाका इति भाग्य काल सपावेन प्रतिपद्य तब ये ऽवतिष्ठन ते चणिका इति । एतदपि न युकम् । मञ्जामाचवेम कास्लम्याभ्युपगमात् । पञ्चभितव मञ्जाभेदमाच- मिनि गाम्बम् । न हि मजामाच वम्तविशेषणलेन युकम् क्षणिका इति च प्रतिज्ञा कृत्वा न दृष्टान्तोऽम्तीत्युक्रम प्रदौपादेर- मिला। ये ऽपि हेतयोऽन्ने विशेषदर्शनादित्येवमादयस्यमिद्धा अन्यथामिद्धा विकद्धा वा भवन्तीत्य इतव उपेत्य वा विशेषवत्त्व (1) नया विनामिन इत्युप च विनासकारण मनुभवति-पा. • ) मा विनाश इत्युपेत्य विनामक रए रनि चिन् पा• ! (१) सर इत्याचवे--पा० ४ पु. 1 ·हतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । 8 वर्तमानकवणविशेषवत्त्वेनानेकान्तिकम् उभयपक्षमम्प्रतिपत्त्या य एव क्षणो वर्तमानः स विशेषवान् भवत्येकश्चेत्यनेकान्तः । अन्ते विशेष- दर्शनादिति च विशेषणनर्थक्यम् अन्तार्थानभिधानात् कतमस्मि- बन्ने विशेषदर्शनादिनि च वक्रव्यम् अथान्तो विनाशः नैतस्मिन् विशेषदर्शनमस्ति अथान्तिम वस्लेवान्त शब्दवाच्यम् एवं मत्येक स्मिन् विशेषदर्शनमिति विरुद्धो हेतुः योऽप्यय हेतुर्दर्शनादर्शना- दिति अस्याः नौयमानस्य किल प्रदौपादेयस्य देशान्तरे उत्पादो देशान्तरे निरोधः तटाते दर्शनादर्शने स्तः श्रतश्च देवदत्तादेर्गच्छतो दर्शनादर्शनादतस्तस्यापि प्रतिक्षणमुत्पादविनाशा विति। नैतन्या- य्यम देवदत्तादेर्दर्शनादर्शनयोरन्यनिमित्तत्वात् मयोगविभागरते(१) दर्शनादर्भने नोत्पादविनाशकृते यस्मिन् देशे संयोगो विनष्टः तस्मिन् संयोगौ न ग्टह्यते यस्मिन्नुत्पन्नस्तस्मिन् ग्टह्यत इति यद्यो- गाद्धि द्रव्ये दहबुद्धिर्भवति तद्भावाभावयोस्तद्वत्वादिति। अथ संयोग- विभागौ न विद्यते तस्यापि संयोगोऽर्थान्तरं भवतीति प्रतिपादि- तम् । एतेन विभागो व्याख्यातः । तदेवं संयोगविभागोत्पत्ते व्यस्य दर्शनादर्शने भवतो नान्यथेति। यत्पुनरेतत् प्रदीपस्य देशान्तर उत्पाद इत्येतदपि न बुद्यामहे । कथमिति यत्तावद्भवतां पचे वस्वत्पन्नर) तत्रैव तद ध्वंसते यदुत्पित्सु तदनाहितसंस्कारमसत्त्वाद्देशान्तरे- णोत्पत्तुमईतौति । अथानाहितसंस्कारस्यापि देशान्तरे उत्पादो न किञ्चिदस्तु खभिन्न देशमुत्पद्यते । श्रथ कारणं संकृतमिति (१) संयोगविनामकते-पा.पु. (1) वस्तपप-पा. १ पु.। N ·१२. न्यायवासिक नदाधेयवशात् कार्यमपि तयाभूतमेवोत्पति रति तन्यम् कार्यक यर्थव कार्य संस्कार प्राधातुमगायः तथा कारणे पोनि तुल्यम नित्यं भवतां पर भिवमेन कार्ययोत्पत्तव्यमभिषदेगेन वा । एतेनैवात्स्यपातो व्याख्यातः । अतुम्यपातात् षणिकलमिति म किसाकामे पततो लोटादेः प्रतिबन्धक किश्चिदम्ति यदनुविधानेन लोष्टादिकं किधिचिरेण पतति किचिदापिति नमात् पणिक- त्वात् काचिदवस्थास्तादृश्य उत्पपन्ते पामा न भवत्यधः सन्तानो- त्पत्ती मामर्थ पुनव तादृग्य उत्पधन्ने या भवतीति एतदप्य- न्ययामिद्धमेव तुभ्याना गुरुत्ववतां द्रयाणामेकस्य गुरुत्वायत्रपाः कारणम् एकस्य गुरुखमाचमेकस्य गुरुवप्रयवाविति । तदेवं कारण- भेदानुविधायौनि गुरुत्ववन्ति ट्रयापि चिराशपातानविधानभानि भवन्तीत्य हेतु(रतुल्यपातः। यदपौदमिषोखापतन भवेदिति संस्का- रैकलवादिनी दोष. अयमपि संस्कारकवानभ्युपगमेन प्रत्युतः । यथा पानेकः संस्कार इति तथोक पाणिनिमित्तपोषसूच इति। एकच मस्कारः यदा कदाचिग्निमित्तभेदात् पनि कर्माणि करो- नि कदाचिन्मन्दानौनि गुरुत्ववद्रष्टव्यम् यथैकं गुरुत्वं सहकारि- भयोगात् मन्द पात करोति तदेव प्रतिबन्धापगमे पटुं करोति । दृष्टो हि याव्ण भकाभे मुक्तस्य पटुः पातो मन्दोऽपामिति नदेवमत्स्यपातोऽयहेतुः । अथावणिकवे कि प्रमाणम् उतमा- धाराधेयभावादेककालानुभावौनि कार्यकारणे कुण्डे बदरवदिति (0 चिरापपानाधारातरपानानुविधानभानि भदन्नौनि म हेतु -पा. ४ पु ।

·टतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । १२९ अतश्च विप्रतिपमा प्रयुगपत्काताः प्रत्यया एकविषयाः अव्युत्यायि तत्प्रत्ययमामानाधिकरण्ये मति ममानशब्दवाच्यत्वात् वर्तमानक- क्षणानेकपुरुषप्रत्ययवत् यथा वर्तमानक्षणविषयाणमनेकपुरुष- प्रत्ययानामव्युत्यायितत्प्रत्ययमामानाधिकरण्ये पति समानशब्दवा- च्यामामेकविषयत्वम् तथा चाव्युत्यायितत्मत्ययसमानाधिकरणाः समानशब्दवाच्याय विमतिपत्रा अयुगपत्कालाः प्रत्ययास्तेऽप्येक- विषया इति प्रत्यात्म नानेककढकाः प्रत्यया अप्रतिसन्धानप्रसङ्गा- देवदत्तादिप्रत्ययवदिति। रूपरमगन्धस्पर्शप्रत्यथा एकानेकनिमित्ताः मयेतिप्रतिमन्धानात् कृतममयानां बहनां वर्तमानकक्षणनेक- विज्ञानवदिति श्वस्तनाचतमविज्ञानान्येकसन्ततो एकानेकनिमित्तानि मयेतिप्रतिमन्धानात् पूर्ववत् मास्वार्थप्रत्यया एकानेकनिमिक्षाः प्रतिसन्धानात् पूर्ववत् नानाविषयाणं च नानाकर्टकाणां व प्रत्य- थानाममतिमन्धानादिति पूर्ववदेव न्याय इति ॥ न पयसः परिणामगुणान्तरमादुर्भावात् ॥ १५ ॥ म पयमः परिणामराणान्तरप्रादुर्भावात् । नैव और विनश्यति नापि दध्युत्पद्यते अपि ववस्थितस्य द्र्व्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्ती धर्मा- न्तरमुत्पद्यत इत्येके वर्णयन्ति । अपरे त्ववस्थितस्य ट्रव्यस्य गुण- निवृत्तौ गुणान्तरमुत्पद्यत इति। स खस्वयमेकपदीभाव इनि(१) क अपमानार्थः उभयत्र द्रव्यमवतिष्ठते एकस्य तिरोभावाभिव्यकी एकस्य विनाशप्रादुर्भावावित्युपमानार्थ: उभयत्रोत्तरं व्यूहान्तराष्ट्र- व्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वट्रव्यनिवृत्तेरनुमानम् ॥ (१) भाव इव-पा..पु.॥

·মালিক व्यूहान्तराद् द्रव्यान्तरोत्पत्तिदर्शनं पूर्वद्रव्यनिवृत्तेरनु- मानम् ॥ १६॥ थं भाष्ये । यत्पुनरेतदेकण्य तिरोभावाभिव्यको एकस्य विनाम- प्रादुर्भावाविति नम्र पूर्वावस्थापरित्यागात् । यदि विनागोत्पादो निवृत्तिप्रादुर्भावावधाप्यभियापनभिव्यको मर्वपा पूर्वावस्या जहाति ट्रयमिति न धनपटनम्म पूर्वावस्यानोभिव्यतामभिव्यको भवतो विनामप्रादुर्भावौ वेति । तस्मादयुक्रमवम्यितम्य परिणाम इति । अभ्यनुशाय च नि:कारणं चौरविनामं निष्कारणं च दध्युत्पादम ।। क्वचिद्दिनाशकारणानुपलब्धः कचिच्चोपलव्धरनेका- न्तः ॥१७॥ कचिदिनाभकारणानुपस्तथैः(१) क्वचिद्योपलधेरनेकान्तः। चौर- दधिवनिःकारणौ विनामोत्पादौ स्फटिकव्यकौना म पुनः कुम्भा- दिवत् सकाराविति माच हेतरस्तौति निरधिष्ठानं १ दृष्टान्त- वचनम्। कोऽधिष्ठानार्थ: पायथार्थः किमुन्नम्भवति निरधिष्ठान- मिनि । धर्मों नास्तीति पावदुकं भवति न हि स्फटिकस्योत्पाद- विनाशौ प्रतिक्षणमुपलभ्यते यत इयं चिन्ता भवेत् किमेतो सका- रणावाहोखिदकारणाविति यथानभ्युपगतशब्दतत्त्वं प्रति कथिद्- भूयात् शतकवादनित्यः शब्दस्तादृगेतदिति धर्यसिद्धेश्व दृष्टान्ता- भाव इति च समानम्। श्रभ्यनुज्ञाय च स्फटिकस्योत्पाद(विनाशी (९) नुपपने पा• • (२) तस्योपाच-पा. । पु.।

·हतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ३२९ योऽच माधकस्तस्याभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः उभावेतो दृष्टान्तौ चौरद- धिवत् कुम्भादिवच तच किं कुम्भादिष्टान्तो भवत्वष चौरदधिनी इति। तत्र कुम्भादिवदिति युक्तम् कुम्भाद्युत्पत्तिविमाभकारणस्य दृष्टत्वात् चौरदधिवतु न युक्रम अनुमानतो ग्रहणादिति मिद्धम- नित्या बुद्धिरिनि । दूतश्चानित्या बुद्धिः गुणवे मति प्रत्यक्षाया व्यापकद्रव्यममवायात् शब्दवत् जातिमत्वे मति अम्मदादिप्रत्यक्षला- दाश्रितत्वात् गब्दवत् करणभावे सत्ययोगिप्रत्यक्षत्वात् भब्दवदेव ॥ सा वियं बुद्धिः कस्य गुण इत्येतच्चिन्यते न गुणभावामिद्धेः अनित्यत्वे सत्यचातुषप्रत्यक्षवाद्गुणभावः मनिकर्षीत्पत्तेः संशयः इति । तवाय विभेषः ॥ नेन्द्रियार्थयोस्तविनाशे ऽपि ज्ञानावस्थानात् ॥१८॥ नेन्द्रियार्थयोस्तदिनाशे ऽपि ज्ञानावस्यानात्। भवति खस्पिन्द्रिये ऽयं च विनष्टे ज्ञानमद्राचमिति द्रारमित्येतत्रेन्द्रियार्थमत्रिकर्षात रमतिलात् मतिरेषा नेन्द्रियार्थमविकर्षाद्भवितुमर्हति सतावपि तुल्य यथैव ज्ञातारमन्तरेण ज्ञानं न भवत्येवमनुभवितरि नष्टे अनु- भवितारमन्तरेण स्मतिरयुक्रेति । अस्तु तर्हि मनो ज्ञानं गुणः ॥ युगपज्ज्ञेयानुपलब्धेर्न मनसः ॥ १६ ॥ युगपञ्चेयानुपचन्धेर्न मनमः । तत् खस्नु युगपत्रेयानुपलब्ध्या ममधिगतं मनो नातस्तस्य गुणे ज्ञान विशेषणोपादानादन्तः- करणबहुवप्रसङ्ग इति चेत् अथ मन्यसे यत् खलु युगपज्ञयानु- पत्तल्या ममधिगतं मनो न नस्य गुणे ज्ञानमित्येवं ब्रुवाऐन बह- ·808 न्याय न्यन्तःकरणनि प्रतिपमानि भवन्तिम मत्यन्तःकरणले विमें- पणमयंवदिनि । म सर्वस्येन्द्रियस्य मममनिमित्तवात समिन्द्रिय मनननिमित्तवान्मन इत्युच्यते । एवं र मति विशेषणं युकम युगपोषानुपशव्या यत् ममधिगतं ममो न तम्य गुणो जानमिति एवमपि विशेषवं व्यर्थम् अन्यमानभ्युपगमात् । यदि नम्यान्नः- करणस्य न भवत्पन्यस्य ताई माधनम्न जानं गुण रति प्राप्तम अन्यस्यानभ्युपगमात्। अन्यम्योपपत्रप्रतिषेधः अनवस्थितसात् प्रमाण- प्रमेयभावण्य यदायं योगी पुरुषान्तरेण पुरुषान्तरं परिछिनत्ति नदा पुरुषान्तरपरिछदै पुरुषान्तरं माधनमिति तत्त्वज्ञानगुणं भवनोति युकं विशेषणमिति। सम्माष सस्य गुणो जानमिति । कम्ल तहिं शस्य वगितात् वमो गातावग्मं करणमिनि म चायं जातरि नियमो माता वम्मेव वग्योऽपि भवतीति । अपेतमे तु मिथमः अचेतन तु म वग्यमिति । वायं मनोऽचेतनत्वात् प्राणदिवदिति। जामगुणत्वे वा सन्नाभेदमाचम चित्तं पान्तःकरणं जामगुणं ति सन्तामा भियते। यथा र ज्ञातुर्मानमाधनमिन्द्रयमेवं मन्तुर्मति- साधनेनावश्यं भवितव्यमिति । उभयोथेतनले प्रत्यपयवस्थानुमान म स्थात् विभु चान्तःकरणां ज्ञानगुणमिति मवेन्द्रियैर्युगपदुपथन्धि- प्रमः॥ तदात्मगुणत्वे ऽपि तुल्यम् ॥ २० ॥ इन्द्रियैर्मनसः सन्निकर्पाभावात् तदनुत्पत्तिः ॥२१॥ तदात्मगुणले ऽपि तुत्यमा यस्यामा विभुश्व ज्ञानगुणय तम्यापि ·हतोवेऽध्याये हितीयमाहिकम् । सर्वेन्द्रियः पम्बन्धस्याप्रतिषेधाद् युगपदुपत्चन्धिप्रसङ्गः न प्रमशः कार- पान्तरभावात् इन्द्रियार्थमविकर्षवदिन्द्रियमन मनिकापि कारण- मिति । तस्यायोगपद्यमणुत्वान्मनम इति । यदि पुनरात्मेन्द्रियार्थ- सत्रिकर्षादेव ज्ञानमुत्पयेत् किं स्यात् ॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात् ॥ २२॥ नोत्पत्तिकारणानपदेशात्। अस्मादेवोत्पद्यतामिति न कारण- मपदिश्यत इति सूवार्थः । आत्मेन्द्रियार्थमधिकर्षात् ज्ञानमुत्पद्यत इति । प्रयुगपदुत्पत्तौ वा न कारणान्तरमपदिश्यत इति विदेह- प्रत्ययानुत्पत्तौ वा यदेन्द्रियमर्थन बहिरवस्थितेन सम्बाते - त्मसम्बन्धोऽपि तवास्तौति) कस्मादिदेहप्रत्ययो न भवतीति वन- व्यम् अन्तःकरणप्रत्याख्याने च केवलमात्मा स्मृत्यादिकारणमिति करमान युगपदुत्पत्तिः स्मनीनां यदा चेन्द्रियमात्मा चार्थन युगप- सम्बवौ तदा किमिन्द्रियार्थसन्निकर्षः कारणम् अत आत्मार्थ(२)- मविकर्षः उतात्मेन्द्रियार्थमविकर्ष इति कारणनपदेशः विनाश- कारणानुपलब्धेश्यावस्याने तन्नित्यत्वप्रमङ्गः । विनाशकारणानुपलब्धश्चावस्थाने तन्नित्यत्वप्रसङ्गः॥ २३॥ तदात्मगुणवे ऽपि तुल्यम् इत्येतदनेन समुच्चीयते यद्यात्मराणों बुद्धिर्भवति विनायकारणभावावित्यत्वमस्याः प्रमज्येत कथमिति (0) नस्यास्तौति- पायुः। (e) तामायो-पा० ४ पु. 1 ·१२६ न्यायवार्तिके गुणानां दो विनामहेतू पायाभावो विरोधिगुणप्रादुर्भावश्च तत्र मित्यवादात्मनोऽनुपपत्रः पूर्वः विरोधी च गुणो नास्तौति नित्यत्व- प्रयङ्गः ॥ अनित्यत्वग्रहणादुहेर्बुड्यन्तराविनाशः शब्दवत् ॥ २४ ॥ अनित्यत्वपहणबुद्धेर्बुध्यन्तरादिनामः शब्दवत् । अनित्या बुद्धि- रित्येतत् प्रतिपादितम् । तचास्था बुधन्तरादा सस्कारादा विनाश इति प्रतिपत्तयम् । न वे पहेति चेत् अथ मन्यसे न दे बुद्धी सह भवतो पतः परया पूर्व निवर्वते नञ्च न युगपदुत्पत्तिनिषेधात् युगपटुत्पत्तिः प्रतिषियते न सहभावः न हि बुयोर्युगपडावे किञ्चि- दिरुध्यत इति बन्धात्मकेन च कार्यण कारणविनाशाभ्युपगमात् । यदा च कर्य लक्षात्मक भवति तदा कारणं विनाशयति शब्दवत् । यथा लयात्मक:(९) कार्यः शब्दः कारणं शब्दं निर्माष्टि नथा बुद्धिर- पौति। अन्ययोर्न स्यादिति चेत् अथ मन्यसे यदि पूर्वी बुद्धिशब्दो पराभ्यां विनाश्येते अन्ययोर्बुद्धिशब्दयोः कथं) विनासकारण- मिनि। यथा चान्त्यौ बुद्धिशब्दौ विना निमित्तादिनण्यतः एवमन्य- दपि कार्यमिति । न स्पर्भवद्र्व्यसंघोगान तदुत्पत्तिः(२) स्पर्मवद्र्व्य- भयोगेनान्यभन्दो विरुध्यते । ये कुयादिभिः कारणस्य संघोगास्त एकार्थसमवायिनं शब्द प्रतिबनन्ति श्रतोऽत्यन्तमश्रुतिः शब्द- स्थेति। अन्या बुद्धिः स्थितिहत्वभावादिनयतीति कासादा संस्का- (1) उबात्मा-पा.४ पु.1 (1) कि-पा.पु.। () सदनुपर-पा.पु।

·तीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । ४२० . रादा कथं कालात् यावन्यस्य जन्मनः स्थितिहेव धर्माधों तयो- रभावादम्या बुद्धिविनग्यतौति कमात् पुनरेवमुच्यते न पुनर- हेतुको विनाशोऽभ्युपगम्यत इति नाभ्युपगम्यते उनदीयान् । निस्तके विनामे को दोषः(१) क्षणभङ्ग निराकुर्वद्भिरिति । यदि कारण- स्थायोगपद्याबुद्धौनामयुगपदुत्पत्तिः यत्र कारणस्य यौगपद्यमस्ति तर युगपदुस्पत्तिप्रसङ्गो यथा सतिषु। अब तावदेकः परिहारः करणस्यैकक्रियानित्तौ भामर्थ्यान न हि करणमेकस्मिन् काले ऽनेकां क्रियां निवर्तयितुं भक्तमिति परिच्छेदलाच्च रमतौनां ज्ञानवद्युगपदुत्पत्तिरिति । अपरे तु कारणास्थायौगपद्यमुपपादयि- ध्यन्तः ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशमन्त्रिकर्षान्मनमः स्मृत्युत्पत्तेर्न युगपदु- त्पत्तिरित्याहः॥ ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशसन्निकर्षान्मनसः स्मृत्युत्पत्तेन युगपदुत्पत्तिः ॥ २५ ॥ एतत्तु न सम्यगिति प्रतिपादयितमाह। नान्तःशरीरत्ति- लान्मनमः॥ नान्तःशरीरवृत्तित्वान्मनसः ॥२६॥ अन्तःशरीरे मनो वर्तत इति को वृत्यर्थः। न तावदाश्रया- थितभावः न हि मनः कचिदाश्रितं नापि वृत्तिः स्वकार्य- मामर्थ्य यतिकार्यदर्शनानानमाधिष्ठितं निःसृत्य रूपादि ग्राहयनिर) चुपोर्विसरावोर्मनमः कार्य महावभावित्वात् न (1) उलो रे-पा.१ पु.) (२) कपादिमदर्थ पायनि-था. ४ पु. ।

·१२९ न्यायवाति . चान्या रत्ति' सम्भवति तस्मानान्तःभरीरत्ति मन इति । अत्र अम नाश्रयाश्रितभावो) मनमो वृत्तिनापि कार्यप्रतिसम्भोऽपि तु नागरीरस्य मनम, कार्यमिति मनमो नृत्यर्थः । न ह्यशरोरं मनः पुरुषस्थार्थ करोतीति । साध्यवादहेतुः ॥ साध्यत्वादहेतुः ॥ २७॥ अशरीर मन. पुरुषार्थासमर्थमिति माध्यमेतत् स्मरतः शरीर- धारणोपपत्तेन प्रतिषेध(२) ॥ स्मरतः शरीरधारणोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ स्मरणशरीरधारणे युगपद्भवत इति दृष्टम् दृष्ट च सर्वेण प्रतिपत्तव्यम् चिरनिथरिते च मनसि सारतः शरीरधारणं न स्यात् । न तदाशुगतिवान्मनमः ॥ न तदाशुगतित्वान्मनसः ॥२६॥ उभयं सिध्यति समरणं धारण च । न मरणकालानियमात् ।। न स्मरणकालानियमात् ॥३०॥ अनियत. स्पतिकाचोऽतोऽयुक्तमेतत् । सरौरमंयोगानपेई चात्ममन सयोग प्रतिकारण ब्रुवतः गरीरस्थोपभोगायतनत्वं निवर्तते । ततस्तन्निवृत्तौ शरीरोत्पत्तिवैयर्यमिति ॥ श्रात्मप्रेरणयदृच्छाजताभिश्च न संयोगविशेषः॥३१॥ (1) माश्याविभागो-पा.पु.। (२) रतिषेध-पा.पु.॥

·टतीयेऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । २६ अपरे तु श्रात्मप्रेरणयदृच्छाजताभियन संयोगविशेष इति परिहारं ब्रुवते ॥ व्यासक्तमनसः पाव्यथनेन संयोगविशेषेण समा- नम् ॥३२॥ प्रणिधानलिङ्गादिज्ञानानामयुगपद्भावाद्युगपदस्मरणम् ॥३३॥ प्रातिभवत्तु प्रणिधानाद्यनपेक्षे स्मातें यौगपद्यन- सङ्गः ॥३४॥ एतच ध्यासमनमः पादय्यथनेन सयोगविशेषेण समानं भव- मौत्यपरिहार.। कर्मादृष्टमुपसोगार्थ नियामकं भवतीति न युक्त समानत्वात् । तस्मात् पूर्व एव परिहारो नान्तःशरीरवृत्तिखा- न्मनम इति । यदि तर्हि ज्ञानसमयेतात्ममनिकर्षायोगपद्यादिति परिहारो नेय्यते प्राप्तः स्मनौनां युगपदुत्पादः कारणस्य योग- पद्यादिति । नापेक्षाकारणस्थायुगपद्भावान् । यतः प्रणिधामाद्यात्ममनःसंयोगस्य महकारिकारणं तत्र युग- पगवतीत्ययुगपदुत्पत्तिः सतौनाम्। यदि प्रणिधानाद्यपेक्षात्म- मन.संयोगो न युगपत्रपतिकारणं याः स्मृतयः प्रणिधानादिसषि- धानमन्तरेणा(२) भवन्ति तामां यौगपद्यं स्यात् नानभ्युपगमात् । न हि प्रणिधानाद्यनपेवं स्मार्तमस्ति मतः मतितोरमवेदनात् । प्रातिभेन समानाभिमानोऽयमिति प्रातिभं ताई युगपद्भवित- (१) न्यायसूचीनिर सूत्रमिद नाति। (२) सविधानान्तरेश-पा० ४ पु. ।

·न्यायवार्तिके मईति। न हि तस्यामनिहितं कारणमिति नोकोत्तरलात् । उक्नोत्तरमेतत् म हि करणस्यानेकक्रियानिवृत्ति)मामर्थमस्ति प्रातिभं चानेकं ज्ञानं भवदेकसिनर्थ भवेदथानेकसिन् । न ताव- देकस्मिन् वैयर्थात्। नानेकस्मिन् सामर्थ्याभावात् । न चायं नियमः प्रत्ययानां योगपद्यं न भवतीति ज्ञातर्विकरणधर्मणे देहनानाले प्रत्ययानां योगपद्यादिति। यदि च ज्ञानसमवेतात्मप्रदेशामविक- नि रमतौनां युगपदुत्पत्तिः ये संस्कारा एकदेशास्तेष्ववस्थित- भरौरस्यानेकज्ञानसमवायादेकदेशे युगपदनेकार्थस्मरणं स्यात् । न चैतदस्तौनि अतथापरीवार इति। अवस्थितशरीरस्य संस्काराः समानदेशा इत्ययुक्तम् । आत्मप्रदेशानामद्रव्यान्तरलात् । एवं मति सर्वसंस्काराणं समानदेशवे प्रत्यययोगपद्यप्रसङ्गोऽपरिहार्यः । संस्कारप्रत्यासत्त्या स्मृतियोगपद्यं न भवतीनि का प्रत्यामत्तिः न हि संस्कारा सुनिष्टविप्रष्टभावोऽस्ति समानदेयत्वात् । न बमः मविशष्टता प्रत्यासत्तिरपि तु संस्कारस्य सहकारिकारसम- वधानं प्रत्यापत्तिः शब्दवत् यथा शब्दाः मन्नानवर्तिनः सर्व एवा- कामे) समवयन्ति समानदेशवे ऽपि यस्योपजधेः कारणानि सन्ति म उपचभ्यते नेतरे तथा संस्कारेबपौति । पुरुषस्य ज्ञानमिछा- दयोऽन्तःकरणस्येति कस्यचिद्दर्शनं तत्प्रतिषिध्यते जस्येच्छादेषनि- मित्तखादारम्भनिवृत्योः॥ जस्येच्छाडेपनिमित्तत्वादारम्भनिवृत्त्योः ॥ ३५ (१) बिमिल-पा• पु.. (१) सदाका-पा...।

·टतोयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । जातुरेवेच्छादय इति सूत्रार्थः। यद्यन्तःकरणस्येच्छादयः स्युन प्रत्यक्षाः स्युः न होछादयोऽन्यच वर्तमाना अन्यस्य प्रत्यक्षा भवितुमर्हन्तौति । नित्यं चेच्छादयोऽप्रत्यक्षाः स्युः मनो गुना- मतौन्द्रियत्वात् । पारम्भनिहत्त्योश्च प्रत्यगात्मनि दृष्टत्वात् पर- घानुमानम् ॥ तलिङ्गत्वादिच्छापयोः पार्थिवाद्येवप्रतिषेधः ॥३६॥ तलिस्वादिच्छादेषयोः पार्थिवाद्येष्वप्रतिषेधः । प्रवृत्तिनिवत्तिभ्यां मामानाधिकरण्यात् गरीरादिवप्रसङ्ग इति सूत्रार्थः ॥ परश्वादिषारम्भनिवृत्तिदर्शनात् ॥ ३७॥ परश्वादिष्वारम्भनित्तिदर्शनादनेकान्तो वाक्यार्थः ॥ नियमानियमौ तु तविशेषकौ ॥३८॥ नियमानियमौ तु तविशेषको। प्रयुन्धमानभूतविषयत्वं प्रह- त्तिनित्योर्नियमः यानि भूतानि प्रयुज्यन्ते तेषु प्रवृत्तिनिहती भवतो न भवेष्विति । यदि पुनर्भवाद्भूतानां प्रवृत्तिनिवृत्तौ स्याता भूतमात्र स्याताम् यथा गुरुत्वादिभ्यो यानि रारुत्वादिमन्ति भूतानि तानि खगुणत् पतन्तौति नियमच दृष्टः तस्मान भूतानि चेतनानौति एकगरौरे च जाबहुलं निरनुमानमिति । यस्य भूतानि चेतनानि तस्यैकारौरे बइनि भूतानौति वदव- शेतनाः स्युः । भवन्तु वहनश्चेतनाः किम्रो बाध्यत इति चेत् न बहुले प्रत्ययव्यवस्थानानुमानं भवेत् अव्यवस्थानं तु पश्यामः ·४३२ न्यायवानिक . प्रत्ययानां प्रतिसन्धानात् सर्वः प्रत्ययः प्रतिसन्धीयमान एकसिन् कार्यकारणमदाते दृष्ट इति। अन्यथाभिधानाच हिताहितप्राप्ति- परौहारार्थः परिस्पन्दः प्रवृत्तिनिवृत्तौ भवता तु क्रियामात्र क्रियोपरमं चाश्रित्य तलिङ्गवादिच्छादेषयोः पार्थिवाद्यवप्रतिषेध इत्युकम् यथाविधे च प्रवृत्तिमिवृत्तौ प्रयुज्यमानभूताधारस्तेन तथाभूते) भूतमाचे भवत इति भूतेन्द्रियमनमा समानः प्रति- धः मनस्तुदाहरणमात्रम् ॥ यथोक्तहेतुत्वात् पारतन्व्यादकृताभ्यागमाच्च न मनसः॥ ॥३६॥ यथोकहेतुत्वात् पारतन्त्रादकृताभ्यागमाञ्च न मनसः। यथोक्त- हेतुत्वादिति दर्शनस्पानाभ्यामेकार्थग्रहणादित्येवमादौता हेतुनाम- प्रतिषेधात्। पारतव्यादिति परतव्याणि मरोरेन्द्रियमनांसि धारणप्रेरणव्यूहनकियास प्रयत्नवशात् प्रवर्तन्ते चैतन्ये पुनः ख- तन्त्राणि स्युः । अकृताभ्यागमाच्च चेतनत्वाच्छरौरादौनों तः छत कर्म पुरुषेण भुज्यत इति अतकृतागमनामदोषप्रमशः अचेतनले त तत्साधनस्य स्वष्टतकर्मफलोपभोग इति प्रथा मिद्धोपसतहः परिपाययोकपपत्तश्च ॥ परिशेषाद्यथोक्तहेतूपपत्तेय ॥४॥ स्मरणं त्वात्मनी जस्खाभाव्यात् ॥ ४१ ॥ पात्मनो गुणो मानमिति प्रश्तम्। यथोक्तवपपत्तेरिनि (U धारि-पा.पु.।

·ढतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ४६३ श्रात्ममतिपादकानां हेदूनामप्रतिषेधात् । परिशेषादिति शरीरे- न्द्रियमनसां प्रतिषेधादन्यस्य च शिष्यमाणस्थासम्भवात् प्रात्मनश्च भिय्यमाणत्वात् तस्य गुणो ज्ञानमिति । उपपत्तेरिति वा स्वतन्तो हेतुः अात्मनित्यल इति कस्योपपत्ते समारापवर्गयोरुपपत्तेरित्येव- मादि भाष्ये। स्मृतिहेदनामयोगपद्यादयुगपत्स्मरणमित्युकम। श्रथ केभ्यः स्मृतिरुत्पद्यत इति स्मृतिकारणानामयोगपद्यप्रतिपादनार्थम् प्रणिधानादि सूत्रम ॥ प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्र- याश्रितसम्बन्धानन्तर्यवियोगैककार्यविरोधातिशयप्राप्ति- व्यवधानसुखदुःखेच्छाइपभयार्थित्वक्रियारागधर्माधर्मनि- मित्तेभ्यः ॥ ४२॥ एवमुपपन्नमनित्या बुद्धिरिति ॥ अनित्यायां च बुद्धावुत्पन्नापवर्गिवात् कालान्तरावस्थित- खाच(१) माय. उत्प नापवर्गिणौ बुद्धिः शब्दवत् पाहो कालान्तर- स्थायिनी (२) कुम्भवदिति उत्पन्नापवर्गिणौनि युक्तम् कः पुनरयमर्थ उत्पन्नापवर्गिणौति अन्येन्योऽपिविनाशिभ्य आशुतर विनश्यतौति न त्वयमर्थ उत्पत्त्यानन्तरं ध्वंमत(३) इति। क पुनरत्र न्याय प्रातर- विनाशिनी बुद्धिः जानिमले मत्यस्मदादिप्रत्यक्षताया व्यापकद्रव्य- ममवायात् शब्दवत् प्रतिक्षणमपूर्वोत्पत्ती) करणत्वे सति प्रत्यर्थन- (२) कालान्तरावधायिनी-पा.४ पु. (९) वस्यायिबाच-पा० पु.। (1) ध्वस इनि-पा. १ पु । (४) थयुगपदुत्पत्तो-इत्यधिक १ पु.। 55 ·न्यायवार्तिके - तहि व्यताव्यक्तग्रहणे न स्यातां योऽयं व्यवहारो लोकेषु व्यक) पश्यामोति म कथम् नान्यथा तदुपपत्तेः। नायं सामान्यविशेष- तद्वत्सु व्यकाव्यतायहणभेदोऽपि त धर्मिण: सामान्यतोऽधिगतस्य विशेषत उपलिमाद्दारकमव्यक्तग्रहणमिति। अनेकान्ताच नायमेका- तोऽस्ति यविषयग्रहणहेतोाह्यस्य चानवस्यानं तत्राव्यग्रहएम् । न प्रदीपार्चियः सन्तत्यभिव्यक्तग्रहणवत् तद्ग्रहणम् ॥ ४६॥ म प्रदीपार्चिषः मन्तत्यभिव्यक्तयहणवत् तहणम् । अनवस्था- यित्वे ऽपि यथा प्रदौपार्चिषां मन्तत्या वर्तमानानां ग्राह्यानवस्यानं ग्रहणानवम्यानं च भवति भवति च व्यक्त ग्रहणमषिौति यथा- चिं पु तथान्यत्रापौति व्यवस्थितं वणिका बुद्धिरिति । शरीरगुण- शेतना मति भरौरे भावादसति चाभावादिति। यच्च यस्मिन् मति भवति अमति च न भवति तस्य तदिति विज्ञायते यथा रूपा- दय इति । न मति भावात् शरीरगुणत्वं चेतनायाः मिति मति भावम्यान्यगु पात्वे ऽपि दर्शनात् । न तावत् संयोगविभागसं- म्काराः कर्मगुणा: अथ च मनि कर्मणि भावोऽमति चाभाव इति । भयोगविभागशब्देषु च मत्सु शब्दो भवत्यथं च न तहण इति तगुणवं च तवोपनब्ध्या मिद्यति यद्यत्र वर्तमानमुपलभ्यते रूपा- टिकं नतम्य गुपण रति । अथ मति भावादित्यनेन गरीरे चेतनो- पमासिं चूयात् नम्याथमिद्धता दोषः न हि गरोरे तनोपलभ्यते (1पौरा-...1 ·टतीयेऽध्याये द्वितीयमादिकम् । , चेतनामा पलभ्यते तश्च मन्दिग्धं किं शरीरे उनान्यस्मिन् इति उपेत्य गरौरे चेतनोपलब्धि किं शरोरगुणश्चेतना उत द्रव्यान्तर- गुण इति द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलधेः संशय इत्युक्तार्थ सूत्रम् ॥ द्रव्ये स्वगुणपरगुणोपलब्धेः संशयः ॥ ४७ ॥ म गरौरगुणश्चेतना यावद्र्व्यमाविला पादौनाम् दृष्टान्त- सूचम्॥ यावद्र्व्यभावित्वाद्रूपादौनाम् ॥४८॥ वैधय॑ण ये गरौरगुण भवन्ति ते यावच्छरोरं वर्तन्ते यथा रूपादयः न तु यावच्छरौरं चेतना वर्तते तस्मान्न तद्गुण इति। साधर्म्यण वा न नहुण इति यथासूष्णतेति(२) | संस्कारवदिति चेत् श्रथ मन्यसे यथा संस्कारः शरौरगुणो न च यावच्छरोरं वर्तते तथा चेतनापीति न कारणनुच्छेदात् संस्कारस्य न शरीर- माचं कारणं तस्य नोदनादिकारणसविधाने तदभावे भावाभावी युती कारणसविधानवतोयुतमेतदिति। चेतनानिमित्तस्याप्यमन्त्रि- धानमिति चेत् अथ मन्यसे यथैव संस्कारस्य कारणममन्निहितमेवं चेतनाकारणमपौति तदयुक्तम् विकल्पानुपपत्तेः यच्छरौरे चेत- नोत्पत्तिकारणं तत्किं शरीरस्थमुत द्रव्यान्तरस्थम् शरीरस्थमपि कि यावच्छरीरभावि उत नैमित्तिकमिति। यदि यावच्छरौर- भावि न कदाचिच्चेतनाहीनं भरीरमुपलभ्येत निमित्तस्य मनि- हितत्वात् श्रथ नैमित्तिकं यच्छरौरे चेतनोत्पनेनिमित्तस्य कारणं (९) यावच्छरीरभावित्वा-पा० ४ पु.। (२) यथा स्वान्यष्णवेनि-पा० ॥ पु.।

·88. न्यायवार्तिक प्रकरणा त्युक्त सूचार्य । रूपादौनामितरेतरवैधर्म्यमननुमहित चाव्यावृत्त चेति वैधर्नामात्रमचयव्यतिरेकि तु चेतनया शरौरगुणत्वमाधन न भवतीति तस्मादसममेतत्। ये इतवोऽनेन प्रकरणेन१) स्लभ्यन्ते तेषां प्रयोग न शरीरगुणश्चेतना निमित्तान्तराभावे विरोधिगुणादर्शने च सत्यथावट्रव्यभाक्विात् अभु औषण्यवदिति शरीरव्यापित्वादिति तु न माधन किन्तु शरीरे चेतना बुधतो दोषोऽनेकचेतनत्वप्रभङ्ग न गरौरगुणश्चेतना वाध्य करणाप्रत्यक्षत्वात् सुखादिवदिति । अथेद रौतार्थ कस्मात्पुनरारभ्यमिति बहुधा परोक्ष्यमाण तत्त्वार) निश्चिततर भवतीत्यत वारभ्यत इति परीक्षिता बुद्धिरिति ॥ मनोऽवसरमाप्त परीच्यते तत् प्रतिशरीरमेकमनेकमिति वा विचारे ज्ञानायौगपद्यादेक मन ॥ ज्ञानायौगपद्यादेकं मनः ॥ ५७ ॥ अयुगपञ्तानानि भवनौति प्रत्यक्षम् एतच मनम एकव माध- यति । कथमिति यदि बहनि मनासि स्य प्रतीन्द्रिय मनम मम्बन्ध इति युगपदनेकार्थमन्निधाने युगपदनेकज्ञानानि भवेयु यत्त्वेके- न्द्रियग्राभेष्वर्थेषु विज्ञानानामयुगपद्भाव तन मनम एकवे लिङ्ग अन्यतस्तद्भावात् अन्यथा हि करणत्वात्तद्भवतीत्युक्तम् ॥ न युगपदनेकक्रियोपलव्यः ॥ ५८॥ न युगपदनेककियोपलधेरिति । शेष भाथे । अस्योत्तरदारक सूधम्॥ (1) प्रकारच-पा.पु.। (१) परोधिन मु-पा.पु.।

·. ढतोयेऽध्याये दितीयमादिकम् । B६१ आलातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशुसञ्चारात् ॥५६॥ बालातचक्रदर्शनवत् तदुपलब्धिराशसञ्चारात् । यथालातस्य भ्रमतो विद्यमान क्रमो नोपलभ्यते तथा बुद्धीनामाशभावाविद्य- मान कमो नोपलभ्यते न चास्युभयपदमम्प्रतिपन्ना() युगपदुत्प- त्तिर्यया बहुल मनस प्रतिपद्येमहौति ॥ यथोक्तहेतुत्वाच्चाणुः ॥ ६ ॥ यथोक्तहेतुत्वाचापुर) य एवैकत्वे हेतर्मनस उक्नोऽनेनैवाणु मनोऽवमातव्यमिति। मनस खलु भो मेन्द्रियशरोरे वृत्ति शरीरे विधार्यमाणे(४) मन एव विचारित भवत्यत शरीर पुन- विचार्यते। किमय शरीरमर्ग कर्मनिरपेवैर्भूतरारभ्यते श्राहोखित सापेवैरिति विमतिपत्ते समय । श्रूयते खल्वत्र विप्रतिपत्ति तत्रेद तत्त्व पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्ति ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्ति ॥ ६१ ॥ पूर्वपरौरे या प्रवृत्तिवागबुद्धिशरोरारम्भलक्षणा तत्पूर्वकृत तस्य फल तजनिती धर्माधी तयोरनुबन्ध श्रात्मसमवेतयोरवस्थान विपाककालस्यानियमात् अनियतो विपाककाल इहामुत्र जात्य- तरे चेति तेनावस्थितेन प्रयुक्तभ्यो भूतेभ्य तस्य शरीरस्योत्पत्ति खतन्त्रेभ्य कस्मात् पुन कर्म धर्माधर्मसञ्जकमुत्पत्तिममकाल फल न (१) न चास्योभयपक्षणम्प्रतिपद्रा-पा० ४ पुर। (१) यथोकनिमिणत्वाकाजु-पा. ४ पु । (३) यथोक्तनिमितवाशय-पा• ४ पु. । 56 (४) विधारिने-पा• ४० ।

·न्यायवाति 882 ददाति। क एवमाह न ददातौति विपाककालस्थानियमात् यदा- भेषकारणसविधान भवति मनिधाने ऽपि यदा कारणान्यप्रति- बवानि भवन्ति तदा ददात्येव(t) यदा पुनर्न ददाति तदा विपथ्य- मानकर्मातिशयप्रतिबन्धात् यो विपच्यमान कर्मातिशयो भवति यस्य धर्माधर्मममाख्यातोऽनुपभुझफल नेम प्रतिवन्धात् विधमान- मपि कर्मफल न ददाति। यानि वा प्राण्यन्तराणि तस्य कर्मण' समानोपभोगानि तेषा विपच्यमाने कर्माशये प्रतिबन्धात न सर्वदा फल यानि वा प्राप्यन्तराणि कर्मभागीनि तस्य कर्मणस्तत्कर्मभि प्रतिबन्धात् तस्य वा कर्मण महकारिधर्माधर्मलक्षण निमित्त नास्ती- त्यत फलस्यानारम्भ तस्य वा सहकारिण प्रतिवन्धान सत्त्वान्तरक- मणा वा सहकारिण प्रतिबन्धात् न मर्षदा फल धर्माधर्मो प्रयच्छत इति। दुर्विजया च कर्मगति मा न प्रक्या मनुष्यधर्मणावधार- यितुम् कृतिमान तक्तम् । क पुनरत्र न्याय कर्मतन्त्राणि भूतानि गरौरमारभन्ते न निरपेक्षाणोति। श्रय न्यायोऽभिधीयते पुरुषविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वक शारीर कार्यवे पति पुरुषार्थक्रिया- सामर्थात् यत् पुरुषार्थममर्थ तत् पुरुषविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वक दृए थथा रथादि पुरुषविशेषगुणेन प्रयत्नेन प्रेरितै तेरारभ्यमाण पुरु- पार्थक्रियासमर्थ दृष्ट तथा च शरीरम तस्मादिदमपि मापे तैरा- रभ्यते सुखदु खनिमित्तत्वात् घटादिवदिति । दूतश्च कार्यत्वात् रथादिवत् बाह्यकरणग्राह्यले मतिर) रूपादिमवात् घटादिवदेव । अत्र नास्तिक एवमाह भूतेभ्योमूर्युपादानवत् तदुपादानम् ॥ (१) ददायपि-पा• ३ पु०। (२) बाधकरणप्रत्यक्ष सति-पा. ४ पु ।

·टतीयेऽध्याय दितीयमाझिकम् । 88३ भूतेभ्योमूर्युपादानवत् तदुपादानम् ॥ ६२॥ यथा कर्मनिरपेक्षेभ्यो भूतेभ्यो निर्वामूर्तयः सिकताशर्करागै- रिकाचनप्रभृतयः पुरुषार्थक्रियाकारित्वादुपादौयन्ते तथा शरीर- मर्गोपौति पुरुषार्थ क्रियामामादित्येतस्य हेतोरनैकान्तिकद्दारक सूत्रम् । साधनपचे दृष्टान्तमात्रत्वादसिद्धम् अथ पक्षः कर्मनिर- पेक्षाणि भूतानि गरौरमारभन्ते पुरुषार्थ क्रियामामर्थ्यात् मिकता- दिवदिति। एतच न साध्यममत्वात् ॥ न साध्यसमत्वात् ॥ ६३॥ यथैव शरीरमर्गः कर्मनिरपेक्षेनेरारभ्यत इति माध्यं तथा मिकतादौनामकर्मनिमित्तः सर्गः भायत इति । मिकतादीनामपि कर्मनिमित्तः सर्ग इत्येतस्मादेव हेतोः सिध्यतीति । यथा चोभय- पक्षमम्प्रतिपन्नो रथादिदृष्टान्तः पुरुषविशेषगुणप्रेरितभूतपूर्वकोस्ति न तथा अकर्मनिमित्तमर्गपचे दृष्टान्तोऽस्तौति विषमचायमुपन्यास. भूतेभ्योमू पादामवदिति ! नोत्यत्तिनिमित्तत्वामातापियोः । नोत्पत्तिनिमित्तत्वान्मातापित्रोः॥ ६४ ॥ मातापिट शब्देन खोहितरेतमी बौजभूते ग्राह्यते तत्र पित्रोः पुत्रफलानुभवनौये कर्मणौ सत्त्वस्य गर्भवामानुभवनौयं कर्म महमान- गर्भाशये शरीरोत्पत्ति प्रयोजयति तत्र सोत्पन्न बौजानुविधान बौ- जानुविधानाच्च यज्जातीयौ तस्य पितरौ तन्नातीयः सम्भवतीति । तथाहारस्य ॥ ६५॥ तथाहारस्य उत्पत्तिनिमित्तत्वादिति प्रशतम । एतदपि सिक- ·888 न्यायदार्तिक . तादिभिर्वधर्म्यमेवोच्यते अशितपौतमाहारः तस्य पाकाद्रमद्रव्य निर्वय॑ते तन्मारशरीर) उपचीयते गर्भगरौरे पोपहित) कललादिभावेनोपचौयमानं कर्मसापेक्षेने पाण्यादिभावमापद्यते। यदि पुनः कर्मनिरपेक्षाणि भूतानि स्यु. स्थान्यादिगतमिवान्नं पच्येत न लिदमस्ति तस्मात् मापेक्षाणौति प्राप्तौ चानियमात् ॥ प्राप्ती चानियमात् ॥६६॥ कर्मनिरपेक्षाणि भूतानि शरीरमारभन्न इति सर्वो दम्पत्योः सयोग. पुवादिफलक स्यात्। कर्ममापेक्षेषु भूतेषूपपन्नो नियमाभाव इति। सर्वात्मभि सम्बन्धात् साधारणवियहवत्वप्रमङ्गः। नियमहेत्व- भावादिति चेत् अथ मन्यसे भरीर सर्वात्मभि साबध्यते सयोगजेन च सयोगेन क्रियाजेन वा तच भरीरादिगतो न कचिनियमहेतु- रिति येन गरीरमेव तस्यात्मनो व्यवतिष्ठेत न च पुरुषगतो विशेषः कश्चिविद्यते येन शरीरमेकस्य पुरुषस्य उपभोगमाधन भवेत् अस्ति च नियम तस्मादक्रव्यो नियमहेतरिति । अस्योत्तरदारक सूत्र भरौरोत्पत्तिनिमित्तवत् भयोगोत्पत्तिनिमित्त कर्म ॥ शरौरोत्पत्तिनिमित्तवत् संयोगोत्पत्तिनिमित्तं कर्म ॥ ६७॥ येनैव कर्मण अरौरमुत्पाद्यते तदेव सयोग नियमयति अकर्मनिमित्ते तु शरीरमर्ग यथोक्तदोष इति । नत्स्यता कुत इति चेत् अथ मन्यसे यदि कर्म नियामक शरीरमर्गस्याथ कर्मणि (1) नाश भौरे च-पा.पु.। (२) उपचित्त-~पा. ४ .

·ढतीयेऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । कुतो नियम इति न स्वसंयोगोत्पत्तिनियमात् यो यस्यात्मनः संयोगः तस्माद्यत् कर्मोपजायते तत्तस्य भवतीति। सयोगे कुतो नियम इति यथैव कर्मणि पर्यनुयोगो न व्यावर्तते तथा संयोगे उपौति न मनोनियमहेतुत्वात् यस्यात्मनो यन्मनस्तेन यः संयोगो जन्यते स तस्य भवतीति मनस्यपि तुल्यम् मनसस्तर्हि सर्वात्मभिः सम्बन्धात् किं नियामकमिति कमैव यन्मनो यदीयेन कर्मणा उपनिबद्ध तदीयं तद्भवतीति। मर्गादौ कथमिति चेत् सर्गादेरन- भ्युपगमाददेश्यम् अनादिः समारः पूर्वाभ्यस्तसूचे प्रतिपादितमेतत् श्रादिमति संसार एष देण्यो नानादाविति ॥ एतेनानियमः प्रत्युक्तः ॥ ६८॥ एतेनानियमः प्रत्युक्त । क. पुनरयं नियमः यथै कस्यात्मनः शरीरं तथा सर्वात्मनामिति नियमः अन्यस्यान्यथाऽन्यस्यान्यथेत्य- नियमो भेदो व्यावृत्तिर्दृष्टः शरीरभेदः प्रणिनामनेकरूप. म च कर्मनिरपेक्षैर्भूतैः शरीरारम्भे न युक्त. कर्मणां भेदाच्छरौराणि भिद्यन्त इति युक्तम् उपपत्रच तदियोगः कर्मचयोरपत्तेः। दे शरीरस्य प्रकृतौ व्यता चाव्यता च। तत्राव्यतायाः कर्मसमाख्यातायाः प्रकृतेरुपभोगात् प्रक्षयः प्रचोणे (१) कर्मणि विद्यमानानि भूतानि न गरीरमुत्पादयन्तौति उपपन्नोऽपवर्गः कर्मनिरपेचेषु कस्य प्रक्षयान्मोक्षमाणा अपज्येरन् भूतलक्षणयाः प्रकृतेरनुच्छेदात् ॥ तददृष्टकारितमिति चेत् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्गे ॥६॥ (१) प्रक्षीयमाणे प-पा० ४ पु० | ·BBC न्यायवार्तिके पजातविशेषः कस्मात् प्रानोपलभ्यत इति वक्तव्यम् सत्कार्यवादा- भ्युपगमे च स्फूर्जतापि न विशेषोपजनः शक्यः प्रतिपादयितुम् न विशेषोपजनमत्याख्याने वस्तुन उपलव्यनुपलब्धिविषयत्वं शक्य- मवगमयितुम् कर्मनिमित्वे तु मर्ग दर्शनार्थ भूतानि गरौरं पुरुषगुणप्रेरितान्यारभन्त इति युक्रम् न ह्यनुत्पने शरीरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यतीति । अपरे त्वदृष्टं परमाणुगुणं वर्णयन्ति तेषामपि पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग इति परमाणुगुणस्य गरौरोत्पत्ति- निमित्तत्वात् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग इति ॥ मनाकर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगाद्यनुच्छेदः ॥ ७० ॥ मन,कर्मनिमित्तत्वाच्च संयोगाव्युच्छेदः । परमाणवः स्वगुणाद- दृष्टात् संहन्यन्ते संहताश्च द्यणुकादिप्रक्रमेण शरीरमुत्पादयन्ति तन्मनः स्वगुणाददृष्टादुपसर्पतीति। उपसर्पणाहतोरदृष्टस्य नित्यवान किंकतमपसर्पणमिति । बर्मामयचये कर्नाशयादपमर्पणमिनि युक्त प्रायणम् उभयहेतुमनोवृत्तिरदृष्टो भविष्यतीति न युक्तम् एकस्य जीवनप्रायपहेतत्वानुपपत्तेर्नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ।। नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ७१ ॥ नित्यत्वप्रमग इति प्रायणानुपपत्तिं ब्रूमः तदिदमुक्तमुपमर्पण- हेतोरदृष्टस्यानित्यत्वादपसर्पणहेतोद्यादृष्टस्याभावात् यादृच्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदो न स्यात् ॥ अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥ ७२ ॥ (1) भयोगाकुच्छेद -पा.पु..

·टतीयेऽध्याये हितीयमादिकम् । 888 यथा अणुश्यामतानित्यलवदेतत् स्यादिति परिहार वर्णयन्ति । यथा किलाणोः श्यामता नित्याऽथापि मयोगेन प्रतिषिध्यते एवमणु- मनसोरदृष्ट. सम्यगजानेन प्रतिषिध्यते इति । एतच्च न कताभ्या- गमप्रमङ्गादिति ॥ नाकृताभ्यागमप्रसङ्गात् ॥ ७३ ॥ अनुपपन्नप्रमाणस्थाभ्युपगमोऽकृताभ्यागम इति सूत्रार्थ । श्रुति वा सूत्रार्थ अकृतस्य कर्मण उपभोगप्रमङ्गादिति । एतत्स- विस्तरोत भाय्य इति ॥ प्रात्मा गरौर करणमर्थो बुद्धिमनस्तथा । यद्यथा वस्तु तत्त्वेन तत् तथेहोपपादितम् ॥ इति श्रौद्योतकरे न्यायसूचवात्तिके तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥ तृतीयोऽध्यायः समाप्तः 67 ·88 न्यायवार्तिके . पजातविशेषः कस्मात् प्राझोपलभ्यत इति वक्तव्यम् सत्कार्यवादा- भ्युपगमे च स्फूर्खतापि न विशेषोपजनः शक्यः प्रतिपादयितुम् न च विशेषोपजनप्रत्याख्याने वस्तुन उपलब्यनुपलधिविषयत्वं मक्य- मवगमयितुम् कर्मनिमित्ते तु मर्ग दर्शनार्थं भूतानि गरौरं पुरुषगुणप्रेरितान्यारभन्त इति युक्रम् न ह्यनुत्पन्ने गरौरे द्रष्टा निरायतनो दृश्यं पश्यतीति । अपरे त्वदृष्टं परमाणुगुणं वर्णयन्ति तेषामपि पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग इति परमाणुगुणस्य गरीरोत्पत्ति- निमित्तत्वात् पुनस्तत्प्रसङ्गोऽपवर्ग इति ॥ मनःकर्मनिमित्तत्वाच संयोगाद्यनुच्छेदः ॥ ७० ॥ मनःकर्मनिमित्तवाच्च संयोगायुग्छेदः । परमाणकः स्वगुणाद- दृष्टात् संहन्यन्ते संहताश्च गुणुकादिप्रक्रमेण शरीरमुत्पादयन्ति तन्मनः स्वगुणाददृष्टादुपसर्पतीति। उपमर्पण हेतोरदृष्टस्य नित्यवान किंकृतमपसर्पणमिति। कर्मामयदये का यादपसर्पणमिति युक्त प्रायणम् उभयतर्मनोवृत्तिरदृष्टो भविष्यतीति न युक्तम् एकस्य जौवनप्रायणहेतखानुपपत्तनित्यवप्रसङ्गय प्रायणानुपपत्तेः ।। नित्यत्वप्रसङ्गश्च प्रायणानुपपत्तेः ॥ ७१ ॥ नित्यलप्रसङ्ग इति प्रायणानुपपत्ति बमः तदिदमुक्तमुपसर्पण- हेतोरदृष्टस्यानित्यत्वादपसर्पणहेतोयादृष्टस्याभावात् यादृच्छिके तु प्रायणे प्रायणभेदो न स्यात् ॥ अणुश्यामतानित्यत्ववदेतत् स्यात् ॥७२॥ (९) योगाअल्छेद-पा० पु. ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । ४५३ मिति एक रागद्वेषमोहाः लक्षणभेदात् रागभेदवदिति । नानुपपन्न रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् सत्यपि लक्षणस्याभेदे धानपिक भेदकं लक्षणमस्ति तदुपपत्तेस्तित्वम्। यथा रागलक्षणेन महौतानां कामादौनामिति । न च सामान्यमेकले कारणं तथा च मामान्य- स्यैवाभावः स्यात् यदि रागद्वेषमोहानामेकत्वं स्यात् ममानमे- तलक्षणमित्येतदेव न स्यादिति न टेकस्य समानं भवतीति । किं पुनरान्तर्गणिक लक्षणमिति समिलक्षणो रागः यो विषयवभि- षङ्गः स राग: अमर्पलक्षणो द्वेषः असहिष्णुता दुःखस्य दुःख. साधनानां च द्वेषः मिथ्याप्रतिपत्तिलक्षपो मोहः यथाऽवस्थित- विषये ऽयथाभावप्रतिपत्तियाँ एतच्च रागद्वेषमो हानां व्यवच्छेदक लक्षणमात्ममत्यक्षमिति॥ नैकप्रत्यनौकत्वात् ॥ ४॥ एक रागद्वेषमोहा एकप्रत्यनौकत्वात् विभागवदिति । यथा विभाग एकेनैव संयोगेन विरुद्यमान एको भवति तथा तत्व- जानेनैकेन विरुद्यन्ते रागादयस्तस्मादेक रागादय इति ॥ व्यभिचारादहेतुः ॥५॥ व्यभिचारादहेतः एकप्रत्यनीकाच रूपादयः एका मिसयोग- विरोधिनः न चैषामेकत्वमिति अनेकान्तिकोऽयम एकयोनित्वादेक (१) एकप्रत्यनौकमादात्यधिकं ४ पु० । (१) प्रत्यनौकभावात्. पा० । पु. । .

·ઉપૂર न्यायवार्तिके स्पृहा यदस्त व न भवति तस्य या श्रादानेच्छा मा स्पृहा। पुन- र्भवप्रतिमन्धानहेतुभृता पणा या पुनर्भवप्रार्थना सा तृष्णा) । प्रमाणविरुद्धपरद्रव्यापहारेच्छा लोभ प्रमाणविरुद्ध परद्रय्यादान कुर्वाणे लुध इत्युच्यते । एषा च मामान्य राग मामान्येन विशेष मडग्रहौत इति। शरीरेन्द्रियाधिष्ठानवैकृत्य हेतु क्रोध मनाते यमिान् शरोरेन्द्रियाधिष्ठानानि विकृतानि भवन्ति म क्रोध इति । भाधारणे वस्तुनि पराभिनिवेशप्रतिषेधेच्छा ईर्ष्या यदपरिग्टहीत साधारण वस्तु तस्मिान् य पराभिनिवेशप्रतिषेधाभिप्राय सेा । पर- गुणाक्षमता असूया या परगुणान श्रुत्वा अक्षमतोपजायते मा असूया। परापकारेच्छा द्रोह । प्राकम्य परम्पत्यपचिकीर्षा २) सा द्रोह अप- कारामहिष्णुता अमर्ष । अस्य च द्वेष सामान्य तेन सहह । विपर्यय- ज्ञान मिथ्याज्ञानम् अतस्मिादिति प्रत्यय इति। समयो विचिकित्सा कसादिति() तथा(२) विद्यमानाविद्यमानगुणाध्यारा पेणात्मोत्कर्ष- प्रत्ययो मान आहोऽहमति(ट) इति । भक्तस्य कर्तव्याकरण प्रमाद यच्छत खकर्तव्य न करोति स प्रमाद इति। अस्य च सामान्य मोह तेन मवह इति। अतस्त्रैराश्यान्नोपसख्यायन्त इति । कुत एतत लोकतस्तदेवगते ५) । लोकत(५) एते कामादय एवमूतेष्वभि- प्रायेषु प्रयुज्यन्ते नाभिप्रायमात्रे न हि भिक्षा प्रार्थयमान काम- यत इत्येव भवतीति । लक्षणस्य तईि अभेदात् चित्तमनुपपन्न- (१) सारणनि-पा. ४ पु. 1 (३) पचा-पा.पु.। (१) दधिमवे-पा० ४ पु•। (२) चिकिहा-पा०४३ । (४) घोऽहमस्मि-पा० ४ पु०। (६) शोके-पा० ४ पु० ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रति- षेधः ॥६॥ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः(१) तुल्य- जातीयानामनेकविधविकल्पो निमित्तानैमित्तिकभावो दृष्ट इति। यथा बुद्धिर्बुड्यन्तरनिमित्तं बुद्धिजातौया चेति। तुर्यादयो द्रव्यस्य निमित्तं द्रव्यजातीयाः नोदना भिघातसंयुक्तमयोगाः संस्कारय गुणा इति परौंचिता दोषा इति ॥ दोषानन्तरं प्रेत्यभावस्तस्या सिद्धरात्मनो नित्यत्वात् नित्य श्रात्मा न जायते न म्रियते उभयं च प्रेत्यभावः मृत्वा पुनर्जन्म तत्रायं सिद्धार्थानुवादः । आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥१०॥ पात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः । नित्यः सन् श्रात्मा प्रति जायते चेति किसनं भवति म्रियत इति पूर्वोत्पन्नाभिः शरोरेन्द्रियबुद्धि- वेदनानिर्वियुज्यत इति । किं चोकं जायत इति अपूर्वोत्पन्नाभिनि- कायविशिष्टाभिः गरीरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभिः सम्बयत इति। न पुन.(२) जन्ममरणे प्रात्मन्युत्पादनिरोधौ(७) नित्यत्वात् नित्य श्रात्मेति(५) पूर्वाभ्यस्तसूत्रे प्रतिपादितम् । यस्य पुनरात्मन उत्पादनिरोधौ जन्ममरणे नस्यारताभ्यागमकृतनाशदोषप्रमङ्ग(६) इत्युतम् शरीर- (1) मनेकप्रतिषेध-पा.४ पु । (२) नित्य-पा० ४ पु• | (२) न-पा० ४ पु.॥ (४) वामन उत्पादनिरोधी-पा० ४ पु.। (५) निन्य चामत्येतत्-पा• ५ पु. 1 (६) दोष -पा० ४.।

·१५ न्यापातिक रागादय सम्दवदिव्यप्यनेनैव प्रत्युफ्रम्। एकथोनयो रूपादयो न पामेकत्वमिति मति चान्तरमावे। नेपां मोहः पापीयान् नामूढस्येतरोत्पत्तेः ॥ ६ ॥ तेषा मोह पापीयान् पापतम पापिष्ठ इति वा प्राप्ते दौ दावभिप्रेत्य पापीयानित्युष्य ते रागमोहयोहि पापीयान् देपमोइयोर्मोह पापौयानिति । कस्मात् नामुढम्येतरौ भवत मृढ कुप्यनि मूढो रव्यते भूढो मुद्धतीति । तत्त्वज्ञानाच मोइनिरनौ रागादिनिवृत्तिरित्येकप्रत्यनौकता यस्मात् तत्त्वज्ञानाघियत्ते मोहे न रागद्वेषौ भवत श्रत एकप्रत्यनौकता न पुनरेकलादिति । एव च सवा दुखादौनामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तराभावादपवर्ग दति सिध्यति । प्राप्तस्तईि निमित्तनैमित्तिकभावादर्थान्तरभावो दोपेभ्यः ॥७॥ निमित्तनैमित्तिकभावा(दर्थान्तरभावो(९) दोषेभ्य । प्रदोषो मोह दोषीमित्तवाद्र्पादिवदिति ॥ न दोपलक्षणावरोधान्मोहस्य ॥८॥ न दोषलक्षणावरोधात्(३) न कार्यकारणभावेन पदार्थाना तथाभावोऽतथाभावो वा सिध्यति किन्तु लक्षणस्याभेदादिति दोषत्त्वक्षण च मोहे इस्तौति दोषो मोह ॥ () निदशत्--पा० ४ पु• । (२) मोड स्तरभावो-पा.४ पु. । (२) सचणाबोधात्-पा० ४ पु.1 ·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । ३५५ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रति- षेधः ॥६॥ निमित्तनैमित्तिकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेध (१) तुल्य- भातीयानामनेकविधविकन्पो निमित्त नैमित्तिकभावो दृष्ट इति। यथा बुद्धिव॒यन्तरनिमित्त बुद्धिजातोया चेनि । तुर्यादयो द्रव्यस्य निमित्त द्रव्यजातीया नोदनाभिधानसयुक्रमयोगा मम्कारय गुणा इति परौंचिता दोषा इति । दोषानन्तर प्रेत्यभावस्तम्या सिद्धरात्मनो नित्यत्वात् नित्य श्रात्मा न जायते न म्रियते उभय च प्रेत्यभाव मृत्वा पुनर्जन्म तचाय सिद्धार्थानुवाद । श्रात्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः॥१०॥ आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावमिद्धि । नित्य मन् श्रात्मा प्रति जायते चेति किसक भवति मियत इति पूर्वोत्पन्नाभि परौरेन्द्रियवृद्धि वैदनाभिर्वियुज्यत इति । कि चोक्त जायत इति अपूर्वोत्पन्नाभिनि- कायविशिष्टाभि परोरेन्द्रियबुद्धिवेदनाभि सम्वद्यत इति। न पुन जन्ममरणे प्रात्मन्युत्पादनिरोधी) नित्यत्वात् मित्य श्रात्मेतिर) पूर्वाभ्यस्तसूचे प्रतिपादितम् । यस्य पुनरात्मन उत्पादनिरोधौ जन्ममरणे तस्याछताभ्यागमशतनाशदोषप्रसङ्ग(६) इत्युतम् शरीर- (1) मनेकप्रतिषध-पा.पु.। (२) नित्य-पा• ४ • I (३) न-पा.पु.. (1) पात्मन उत्पादनिरोधौ-पा. ४.। (५) निय चामत्यतन्- पु. । (6) दोष-पा.४ पु ।

·१५६ न्यायवार्तिके दाहे पातकाभावादिति सूत्र वर्णयद्भिः। कथमुत्पत्तिरिति चेत् किन्धर्मकात् कारणात्() परौरेन्द्रियमहाभूतादि व्यक्रमुत्पद्यत इति ॥ व्यक्ताव्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥ ११ ॥ व्यकाव्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात्। किं पुनर्व्यकमुपलब्धिलक्षण- प्राप्तं रूपादियुक्त द्रव्य तत्मामान्यात् परमाणुलक्षणमपि पृथि- त्यादिकारण व्यऋमित्युच्यते । कि सामान्य रूपादियोगः रूपादि- मामान्ययोगात्(२) परमाणवो व्यक्ता इत्युच्यन्त इति रूपादियुक्तभ्यः परमाणुभ्यो घटादि गवादि व्यक्तमुत्पद्यत इति 1 क पुनरच न्यायः प्रत्यचप्रामाण्यात(२) रूपादिमतामुत्पत्तिरिति नानेकान्तात् नाय- मेकान्ती रूपादिमड्यो रूपादिमदुत्पत्तिरिति अरूपादपि संयो- गाद्रूपादिमदुत्पद्यमान घटादि गवादि दृष्टमिति । न सूचार्थापरि- जानात् नायं सूत्रार्थो रूपादिमत एवं रूपादिमदुत्पद्यत इति अपि तु रूपादिमत्सामग्रौपूर्वकं गवादि व्यक्तमिति सूबार्थः । एवं च(५) नानेकान्तोऽस्ति न ह्यरूपायाः सामग्या रूपादिमत्कार्यमिति ॥ न घटाइटानिष्यत्तेः ॥१२॥ न घटाइटानिप्पत्ते । मजातीयात् सजातीयमुत्पद्यत इति . AV किर्मकारपात-पा. ४ पु । (२) पादिसामान्यात्-पा.पु. (९) कपादिमध्यो-त्यधिकम् । (४) भक्ति-इत्यधिकम् . .

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । ३५० मत्वा प्रतिषेधः न सूचार्थापरिज्ञानादिति न घूमः सर्व सर्वस्य कारणमिति यच सर्व सर्वस्य कारणवेनाभ्युपेयात् म एवं प्रत्यव- स्थेयो न घटाइट उत्पद्यमानो दृष्ट इति । अपि तु व्यक्ताहटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥१३॥ । व्यकाहटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः । यदपि तहटादि व्यक्रमुत्पद्यते तदपि व्यक्तादेव कपालादेः व्यतासीत्पद्यमान घटादि न किश्चि- हाधत इति । रूपादिमसामयोपूर्वक अरोरादि व्यकार) दर्शन- स्पर्मनाभ्यामेकार्थग्रहणाइटवदिति शब्दवद्वा वैधयेण तदेतत्तत्त्वम् । अतः परं प्रावादुकानां दर्शनान्युपन्यस्य कानिचित् प्रतिषियन्ने कानिचिदुपगम्यन्त इति । तत्र तावत् अभावादावोत्पत्तिर्नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् ॥ १४ ॥ व्याघातादप्रयोगः ॥१५॥ अभावाद्भावोत्पत्तिर्नानुपमद्य प्रादुर्भावात् । प्रभावागावो जायत इति कस्यचिद्दर्शन तत्र न्याय चुवते नानुपमृध प्रादुर्भावादिनि न किलाविनर कारणे कार्यमुत्पद्यत इति। यथा बोजविनाशोत्तरकाल- मङ्करः प्रादुर्भवति यदि चीजविनागोऽङ्करकारण नाभविश्यदविनटे ऽपि बौने ऽगुरोऽभविष्यत् न चैवमस्ति(१) तस्माद्दौजविनाशोऽङ्कुर- कारणमिति उपमृद्य प्रादुर्भवतीति व्याघातः थदुपटट्राति तदस्ति (१) गवादि-पा.. पु.। (१) चैषमतौति मास्ति । पु• | 58 ·न्यायवार्तिके म असदुपमर्दकारणमिति यच्च प्रादुर्भवति ननास्ति न हि मदुत्पद्यत इति तदिदमुपदाति प्रादुर्भवति चेति व्याहतमुच्यते को व्याघातः महासम्भवः यापमृद्राति न जायते अथ जायते नोपदाति॥ नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥१६॥ नानौतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् । प्रतीते ऽनागते । कारकशब्दः प्रवर्तमानो दृष्टः प्रतीते तावत् भिन्नं कुम्भमन- शोचति भित्रस्य कुम्भस्य कपालानि अभृत् कुम्भ इति । अनागते- ऽपि पुत्रो ननिय्यते जनिष्यमाणं पुत्त्रमभिनन्दति जनिथ्यमाणस्य पुत्रस्य नाम करोति प्रजाताः पुत्वाः स्यविरं तापयन्नौति बहस प्रयोगा भाता इति । एवमयं प्रादुर्भविष्यन्नकुर उपन्ददातीत्युच्यते कः पुनरूपमर्दार्थः श्रानन्तर्यमामात् अनन्नरोत्पत्त्यर्थः यमा- दौगोपमर्दादनन्तरमयं प्रादुर्भवतीति। अत्रोक व्यापातादिति भाआतेमोपमा नोपमर्दममा जायत इति। पदपीदमुच्यते अनौते ऽनागने च कारकशब्दाः प्रयुज्यन्त इति न प्रयोगो वार्यते अपि वमन :कारणदुत्पत्तिर्न युक्तनि कारकमदानां च चकालिकः प्रयोगः तदुक प्रामाप्यमामान्यचिन्तायां वृक्षस्तिष्ठतीति यथा । पत्पुनरेतत् धानन्तर्यमामर्थ्यादुपट्टा प्रादुर्भवतीत्युच्यत इति म बौगनागोऽरकारणमपि तु च्या हन( व्यूहाना बोजावयवानां पूर्व- । (0) आन-बान-पा•. पु.।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । By व्यूहनिहत्तौ यहान्तरमुत्पद्यत इति व्यूहान्तरादकर आविर्भवतीति। न चाविनष्टे पूर्वव्यूहे व्यूहान्तरेण शक्यते भवितुमित्यागर्भय प्रादुर्भावार्थः। एवं च बीजोपादामं युक्रमिनि। अस्य चार्थस्थ ज्ञापनार्थ सूत्रम् ॥ - न विनष्टेभ्योऽनिष्यत्तेः ॥ १७ ॥ न विनष्टेभ्योऽनिप्पत्तेः इति। न हि बोजविनामोऽङ्करस्य कारणमपि तु बोजावयवाः पूर्वव्यूहपरित्यागेमेत्यर्थः सूत्रस्य ॥ कमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥ १८॥ क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः। पूर्व बोजविनाशः पयादडरोत्पत्तिरिति सूत्रार्थः । अभाववेदपुरोत्पत्तिकारणं स्थान सर्व सर्वस्मादुत्पधेत । अमावस्य निर्विशेषत्वात्। न हि मालिबौजे विनष्टे काचिदम्चय- भक्तिरस्ति अनन्वितं च कार्य सर्वाभिः शक्तिभिरुत्पद्यत अम्वितंतु दृष्टं तस्मामाभावः कारणमिति सूत्रार्थः । अपर इदानीमाह ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥ १८ ॥ ईश्वरः कारणं पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् । पुरुषोऽय समौहमानो नावग्यं ममौहाफलमाप्नोति तेन गम्यते पराधीनं पुरुषस्य कर्म- फत्तावधानमिति । निरपेक्चेन पुरुषः कर्मफलभोगे ममर्थः स्यात् (२) पहावाषममिनि-पा० ४ पु । (१) नेमि खूषार्थ-पा. ४ ३ ।

·म्यायवार्तिक । न कस्यचिदफला क्रिया भवेत् न कपिःखं कुर्यादिति । उभयं च दृष्टं तस्मादौश्वरः कारणमिति । न पुरुपकर्माभावे फलानिप्यत्तः ॥ २०॥ न पुरुषकर्माभावे फलानिध्यत्तेरिति । ईयरयेत् कारणं स्थान पुरुषकर्मान्तरेण पि सुखदुःखोपभोगौ स्याताम्() ततय कर्मलोपो- ऽनिधिय । ईश्वरस्यैकरूपत्वादेकरूपा फियनि । अथेश्वरः कारण- भेदानविधानेन कार्य निर्वतयति यदपेचते तन करोतीति प्राप्तम् म हि कुलालो दण्डादि करोति एवं कर्मसापेक्षयेदौश्वरो जग- दुत्पत्तिकारणं स्यात् कर्मणौवरो नेश्वरः स्यात् ॥ तत्कारितत्वादहेतुः ॥२१॥ तत्कारितत्वाद हेतुः । न घूमः कर्माचनपेद ईश्वरः कारण- मिति । अपि तु पुरुषकर्म ईश्वरोऽनुग्रहाति कोऽनुग्रहार्थः । यद्यथाभूतं यस्य यदा विपाककाल.(१) तत्तथा तदा विनियुत इति । यः पुनरीश्वरं कर्मानपे कारणलेन प्रतिपद्यते तस्यानि- मेक्षित्वादिदोषः । मापे लौश्वरे यथोतो न दोषः । मेषं भाथ्ये । तत्कारितत्वादेवं ब्रुवता निमित्तकारणमीश्वर इत्युपगतं भवति । यच्च निमित्त तदितरयोः समवाथिकारणासमवायिकारणयोरनु- ग्राहकम् । यथा तुर्यादि नन्नूनी नसंयोगानां चेति । ईश्वरथेन जगतो निमित्तं जगतः माचादुपादानकारणं किमुक्तं पृथिव्यादि (१) मुष दोपभोगो भवेत-पा० ४ पु.। (१) परिपाककाना-पा. ४.३० ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिषाम् । परम परमाणुमन्जितं द्रयमिति व्याकारणाभ्युपगमे तु पति निमित्तविशेषविप्रतिपत्तौ ईश्वरप्रक्रिया । यस्मानिमित्तकारणे विप्रतिपद्यन्ते केचित् कालं केचिदौश्वरं केचित् प्रातिमिति नदेवं निमित्त विशेषविप्रतिपत्तौ कि न्याय्यमिति । ईश्वर इति न्याय्यं तब हिममाणनि अविघातेन प्रवर्तन्त इति । अस्तित्वामिद्धिरिति वेग अथ मन्यसे सिद्ध ईश्वरस्यास्तित्व कारणानरगिराकरण निमित्त- कारणभावथ मिहोत् तत्त्वमिद्धं तस्मादयुकमिति। म प्रत एव तदुपपत्तेः इति येनैव न्यायेन ईश्वरस्य कारणवं सिध्यति तेनैवास्तित्वमिति न झविद्यमानं कारणमिति । कः पुनरीश्वरस्य कारणले न्यायः अयं न्यायोऽभिधीयते प्रधानपरमाणुकर्माणि प्राक्मवृत्तेवुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि प्रवर्तन्ते अचेतनत्वात् वास्था- दिवदिति यया वास्यादि बुद्धिमता तर्पणा अधिष्ठितमचेतनत्वात् प्रवर्तते तथा प्रधानपरमाणुकर्माणि अचेतनानि प्रवर्तन्ते नमान नान्यपि बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानीति तप प्रधानकारणिकास्तावत् पुरुषार्थमधिष्ठायक प्रधानस्य वर्णयन्ति पुरुषार्थन प्रयुकं प्रधानं प्रवर्तते पुरुषार्थच वैधा भवति शब्दाद्युपलन्धिगुपपुरुषान्तरदर्शन घेति तदुभयं प्रधानप्रवृत्तेविना न भवतीति न प्राक् प्रवृत्तेस्तद- भावार थावत् प्रधानं मइदादिभावेन न परिपमते नावन शब्दाद्युपलन्धिरस्ति न राणपुरुषान्तरोपशाचिरिति हेलभावान् प्रधानप्रवृत्तिरयुक्ता प्रथास्तिना मदात्मानं लभते न मनियत (१) पश्मिता नापिहिनामि-पा- ४ पु. ।

·१२ न्यापालिके इति। एवं च मति विद्यमानः पुरुषार्थ: प्रधानं प्रवर्तपतीति न पुरुषार्थाय मधानस मत्तिः म हितोके पयस्य भवति स तदपे पुनर्यतत इति। मततं च प्रवृत्तिः प्राप्नोति कारणम्न मनिषितवा- दिति पुरुषार्थः प्ररत्नः कारणमिनि पुरुषार्थस्य नित्याला सततं माया भवितव्यमिति। अथ विद्यमानोऽपि न मवर्तयति म नाई पुरुषार्थ: कारणमिति चयाभावात् प्रधानं न प्रवर्तते यस्य च भावात् प्रवर्तते तत्कारणमिति। अथ विद्यमामः मनियन्धान प्रतियति प्रतिषन्धापगमस्यामालात पततममत्तिः यत्प्रतियन्धकार पुरु. पार्थस्य तस्यापगमः कर्तुमायः म मदात्मानं नातीति पनि- पन्धकस्य नित्यवानियममाया भवितव्यम। पदा भवन्तः मत्त्व- रजस्तमा साम्यावस्यां प्रति वर्णयन्ति मा फुनो मिवर्तत रति वतव्यम्। न पानिहत्तायां भाम्यावमार्या वेपन्या शक्यं भवितम्। अथाङ्गानिभावस्थानियमादेषम्यं भवति चापि भवन्तं पर्यमु- युज्महे । कथं माम्येनावस्थितमधिकं छीनं भवति मापूर्वोपचयो विद्यते म पूर्वहाममस्तौति पांच भन्दादौम् प्रागनुपलब्धखरूपान् पुरुष उपलभते बुद्धिरुपलम्भयति ते किमुपगतिविमेषा उता- नुपजातविशेषा इति । पधुपजातविशेषा उपलभ्यन्त इति च्याप्त भवति भासदात्मानं लभत इति । अथानुपजातविशेषा एवीप- वन्यन्ते तयायनिवृत्ती घ्याघात: प्रधामं पुरुषार्थः प्रवर्तयतीति । मोऽयं मधानवादो थावद्यावदिचार्यते तावत्तावत् प्रमाणवृत्तं पाधत इति । ये परमाणून् पुरुषकर्माधिष्ठितान् जगतः कारण- त्वेन वर्णयन्ति तान् प्रतोदमुपते परमाणवः प्रवर्तन्त इति मततं ·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममालिकाम् । . । प्रवृत्त्या भवितव्यम् । अथ कालविभेषापेक्षाः प्रवर्तन्ते परमाणुभिः कालो व्याख्यातः पया अचेतनत्वात् परमाणवी बुद्धिमन्तमधिष्ठा- तारमपेचन्ते तथा कालोऽपौति म हि तवाचतमव निवर्तत इति। दौरादिवदचेतनस्यापि प्रवृत्तिरिति चेत् यथा अपत्यभरणार्थ औरादेरचेतनस्यापि प्रवृत्तिरेवं परमाणवोऽप्यचेतनाः पुरुषार्थ प्रवतिय्यन्त इति । तत्र युक्रम साध्यसमत्वात् यथैव परमाणव. खतम्बाः प्रवर्तन्त इति माय तथा राधचेतन स्वतन्त्र प्रवर्तत इति। यदि दौरादि स्वतन्त्र प्रवर्तत मतेवपि प्रवर्तत मत प्रवर्तते अतोऽवगम्यते बुद्धिमत्काराधिष्ठित तदपि न चाय हेतु तस्मान मवर्तते(५) एवं यावद्यावदचेतन प्रवर्तते तावत् सर्व चेत- माधिनिमिति()। प्रथमपरो हेतुः बुद्धिमत्कारणाधिष्ठित महाभूतादि(९) व्यामिनि सुखदुःखादिनिमित्त भवति रूपादि- मत्वात् तर्यादिवदिति । शर्माधर्षी बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितौ पुरु- पस्योपभोगं कुरुतः भरएखाद् बालादिवदिति। प्रात्मवाधिष्ठाता धर्माधर्मयोर्भविष्यतीति पो पखेती धर्माध स एवाधिष्ठाता भविष्यतीति म युक्रम प्राक् कापकरणोत्पत्ते तदसम्भवात् पावत् कायकरणमातो नोपजायते पुरुषस्य तावदयमज. उपक्षभ्यानपि तावद्रूपादोनोपलभते कुतोऽनुपलधौ धर्माधर्मावुपलस्यत इति। यदि पुरुष. स्वतन्त्रः प्रवर्तते म दुख कुर्यात् न हि कथिदा- (१) निवदे-पा...। (१) बुद्धिमत्कारपाधिष्ठितमिति-पा.पु., 11) महाभूमानि-पा० ।। (1) विषपान -इति अधिकम पु.।

·न्यायवासिक त्मनो दुःखमिच्छतौति । पद्यात्मनोऽङ्गोपघातं शिरम्छेदादि घा करोति तदैकल्ये प्रायणे) वा हितबुद्धिः प्रवर्तत इति । यदि पुनर्धांधाभ्यामेवाधिष्ठिताः परमाणवः पवतरन् म युक्रमेतद- चेतनत्वात नाहि किश्चिदचेतनं स्वतन्त्रमधिष्ठायकं दृष्टमिति अभ्युप- गम्यापि च धर्माधर्मयोः परमाणुप्रवृत्तिमामर्थ. न करणस्य केवलस्य क्रियानिवृत्तावसामर्थ्यात् न हि करणं केवलं क्रिया निवर्तयदुपलभ्यते । श्रथ परमाखपेक्षाभ्या(१) धर्माधर्माभ्यां क्रियते तदपि न युक्तमदृष्टत्वात् न हि कर्मकरणाभ्यां कियां जन्यमानां कचिदपि पग्नाम इति प्रात्मा कर्ता भविष्यतीति उक्रमेतदज्ञवा- दिति । अकारणोत्पत्तिर्भविष्यतीति न युनमदृष्टत्वादिति । म चान्या गतिरस्ति तस्माद्बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिताः परमाणवः कर्माणि च प्रवर्तन्त इति। क्रियानावेगादकारणमिति चेत् अथ मन्यो ये खलुकारो भवन्ति ते क्रियाविष्ठाः कुलालादय इति किया- रहितयेश्वरस्तस्मादकारणमिति न विकल्पातपपत्तेः ईश्वरो निष्क्रय इति का क्रियामधिकृत्योच्यते। दयौ हि नः क्रिया उत्क्षेपणादि- का चाख्याताब्दवाच्या च। यद्याख्यातशब्दवाच्यामधिकृत्योच्यते तदाऽसिद्धो हेतुः स्वातन्त्राभ्युपगमात् स्वातन्त्र हि भगवति नित्यमस्ति। किं पुनः स्वातव्यम् अन्यकारकाप्रयोज्यत्वमितरकारका- प्रयोजकत्वं च तदुक्तं कारकानि वर्णयनिरिति । अथोत्रेपणादिका- मधिकृत्योद्यते निष्क्रिय इति तदानेकान्तः कियावञ्च कारणं दृष्टं (१) सोऽपि-बधिकम् ४ पु । (१) प्रधान-पा• ४ पु.। (३) परमासापेक्षाभ्या-पा० । पुर।

·चतुर्थे ध्याये प्रथममादिकम् । निश्रियं चेति कदाचिट्रव्याणि उपरतक्रियाणि द्रव्यमारभन्ते संयोगात् निवृत्त कर्मणि संयोगोपकरणानि द्रव्याणि द्रव्यमारभन्न इति निष्क्रियाणमारम्भः। यदा च युगपदहनि द्रव्याणि सहन्यन्ते नदामाधारणकार्ययात्तेभ्यः मयोगेभ्यः एकमेव द्रव्यमुत्पद्यते एकावयव विभागे तु द्रव्यनिवृत्ती शेषाणि द्रव्यान्तराणि द्रव्यमुत्पा- दयन्त(१) इति निष्क्रियाणामारम्भ । कानिचित् पुनः क्रियावन्या- रभन्ने यदान्यतरकर्मजात् मयोगानिवृत्त कर्मणि इतर स्मिान् द्रये कर्मनिवृत्तिममकालमेव द्रव्यमुत्पद्यते तदा क्रियावता येणारभात क्रियावतामारम्भः विरोधोत्ोपणादिकायाः क्रियायाः अनभ्युप- गमादिति। न कारणामौशरः विकल्पानुपपत्तेः । कर्ता चेदीवरः किं मापेवः करोति उत निरपेक्ष इति कि चातः यदि सापेक्षः येन करोति नम्याकर्ता एवमन्यत्रापि प्रमङ्गः। तदपि माधनम् येन करोति नस्याकति । अथायं किञ्चिदनपेक्ष्य करोति तददन्यत्रापि प्रमङ्गः। प्रथायं पर्वमनपेक्ष्य करोति(२) एवमपि पुरुषकर्माफल भवेत् अनि- मोक्षश्च प्रमज्येत पथा(कर्मनिमित्त मग दोपः(५) स दहापि प्रम- ध्यत इति निरपेचकर्ट त्वस्यानभ्युपगमात् धर्माधर्मविफललादि- दोषो नास्ति न चाकर्मनिमित्ते सगै दोष इति। येन करोति न तम्याकर्तति चेत् नानेकान्तेकान्तात् नायमेकान्तोऽस्ति यो येन करोति न तन करोतीति यथाऽनेकमिन्पपर्यवदान. पुरुषः कर- (१) मारभन्तन-पा.पु.। (१) यस्याकमेनिमिपा. ४ पु० । 59 (२) मध्यानति-पा.पु.। (४) उल-इत्यधिकम् ५ पु । .

·क न्यायवार्तिक अयानेकले कि बाध्यत इति एकमिन्न वस्तुनि व्याहतकामयोरी- श्वरयोः प्रवृत्तिन प्राप्नोति अंथैकमितर अतिशते योऽनिगेने म ईश्वरः नेतर:(१) इति । अथ नित्यमैश्वर्य धर्मवेयर्थ न तद्धर्माव- नौति । नित्यमिति बमः । न च धर्मवेयर्य दोषः तस्य यो धर्म ईश्वरे नासौ तचैवर्य करोति किन्तु प्रत्यात्मवृत्तीन् धर्माधर्ममन्नि- चयाननुग्रजाति न चेश्वरे धम्तिीत्यचोयमेतत् तत्खभावानवधा- रणात् मन्देहः ईश्वरः किं द्रव्यमाहो गुणदीनामन्यतम इति। द्रव्यं बुद्धिराणवाव्यान्तरवद् बुद्धिमत्त्वात् नहि श्रात्मान्तरमिति ना- त्मान्तरं गुणभेदात् । तद्यथा गुणभेदे मति पृथिव्यादयो नात्मानः मथा गुणभिन्न ईश्वरस्तस्मादसावपि नात्मान्तरमिति । कः पुनरे- तस्य भेदः । एके तावद् ब्रुवते धर्मज्ञानवैराग्येश्वर्याप्यतिशयवन्ति तस्मिन्निति नित्यत्वमतिमयः । एतत्तु न बुद्यामहे यथा बुद्धिमत्ता- यामौश्वरस्य प्रमाणमद्भावो न चैवं धर्मादिनित्यत्वे प्रमापामस्ति न चाप्रामाणिक प्रतिपत्त शक्यम् अतिशयस्तु बुद्धिनित्यत्वं गुणभेदः तत्र हि नित्या बुद्धिः संख्यादयश्च सामान्यगणाः षड्गुण'२) श्राकाश- वदीश्वर इति । अथास्य वुद्धिनित्यत्वे कि प्रमाणमिति। नन्विदमेव बुद्धिमत्कारणाधिष्ठिताः परमाणवः प्रवर्तन्त इनि बुद्धिमत्तायामे- तत् साधनं सापुनर्नित्येति कुतः प्रत्यर्थमियमासम्भवात् खलु प्रत्यर्थ नियता बुद्धिभेदास्ते शरीरादिकारणसमिधाने मति भवन्ति न विय(२) प्रत्यर्थनियता युगपदनेककार्योत्पत्तिदर्शनात् यथा स्यावर- (1) इसरो नैश्वर इनि-पा० ४ पु । (१) न चाप्रामाणिक इक्यम् इत्यधिकम् । पु० । (३) न चेय-पा. ४ - ·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाझिकम् । ०६८ भेदस्यानेकस्य युगपदुत्पाद इति । स च प्रत्यर्थनियतबुद्धिभेदे- यौश्वरस्य न युक्त सख्यापरिमायापृथक्कमयोगविभागबुद्धय एव तस्य गप्पा । अथ बुद्धिमत्तयेश्वरस्या) शरीरयोगमपि प्रतिपद्यते । तेनापि मतिपद्यमानेन शरीरादयो नित्या अनित्या वा अवश्यमेषि नव्या' । यद्यनित्या धर्माधर्मसद्भावोभ्युपेय तदभ्युपगमे च तत्तन्त्र- बादौश्वरो नेश्वर स्थात् । अथ नित्यान् शरीरादौन कन्पयसि एवमपि दृष्टविपरीत कपित भवति दृष्टविपर्यय प्रतिपद्यमानेन बुद्धेर्नित्यत्व(२) प्रतिपत्तव्यम् । अथ मन्तानवर्तिनीमनेका बुद्धिमी- श्वरे प्रतिपद्यते एतमपि न युगपदुत्पाद स्थावरादीना(क) प्राप्नोति अथ ता सन्तानवर्तिन्योऽर्था (५) बुद्धयो भवन्ति। एवमपि दृटविप रोत कल्पित भवति। एव च कल्पयता बुद्धिनित्यत्वमेव मतिपत्तव्यम् । एतावच्चैतत् स्यात् नित्या वा सन्तानवर्तिनी वा सन्तानवर्तिनी न युका। यदि गुणभेदानेद यदभिन्नगुण तदेक प्राप्नोति यथा दिकालाविति नानेकान्तात् गुणभेदावानात्व चूम न पुनर्गुणाभे- दादेकत्वमिति तथाहि अभिन्नगुणाना घटादौना नानालमिति दिक्कालयोर्गुणभेदे ऽपि कार्यभेदानानात्वमिति। न च बुद्धिमत्तया विनेश्वरस्य जगदुत्पादो घटत इति। सा च बुद्धि सर्वार्थातीताना गतवर्तमान विषया प्रत्यक्षा नानुमानिकी नागमिकी न तवानुमान नागम इति जाननित्यत्वास न सस्कार नित्य विज्ञानमीश्वरस्थति (१) दिमतमोचरस्य-पा• • 1 (२) बुडरव-पा.४ पु.1 (२) व्यवस्यादौमां-पा. ४ • । (७) सन्तानमिन्य पार्या-पा० ४ पु० ।

·म्यापयामि . न तब संस्कारो विद्यत इति संस्काराभावाद्धिनित्यत्वाञ्च न मतिः स्मत्यभावाच नानुमान म दुःखमधर्मस्याभावात् अत एव न वैराग्य- मिति दुःखाभावान विरभ्यत इति अत एव न देषो दुःखाभावादिति। एका त विद्यते ऽक्लिष्टाऽव्याहता सर्वार्थेषु यथा पुद्धिरिति । अंथ किमयं बद्धो मुक्त रति । न बद्धो दुःखाभावादेव प्रबद्धत्वाव मुक्त इति बन्धवान मुच्यत इति न च भगवति बन्धनमस्तौति प्रनो न मुक्र इति । प्रात्मान्तराणमसम्बन्धादधिष्टात्तमनुपपन्नमिति चेत् अथ मन्यसे अर्थान्तरममवाथिमो ये धर्माधर्मास्ते न माचादीश्वरेण सम्मान्ते म पारम्पयेण(१) न चानधिष्ठितयोर्धर्माधर्मयोः प्रत्तियु- केति। तच न अजमम्बन्धोपपत्तेः प्रजः सम्बन्ध प्रात्मान्तराणामित्येक दछन्ति न चैतदिह प्रतिषिध्यत इति अप्रतिषेधादुपात: म इति । ते स्वजं सम्बन्ध प्रमाणतः प्रतिपादयन्ति व्यापकराकाशादिभिः सम्बद्ध ईश्वरः मूर्तिमट्रयसम्बन्धित्वात् घटवदिति पथा घटादि मूर्तिमता घादिना सम्बन्धित्वव्यापकैराकाशादिभिः मम्बयते तथेवरोपि मूर्निमत्सम्बन्धौति तस्मादधमपि वापराकाशादिभिः सम्बात इति । स पुनरात्मेश्वरसम्बन्धः किं व्यापकोऽव्यापक इति अर्थाभावा- दयाकरणगय एषः श्रात्मेश्वरसम्बन्धोऽस्तीत्येतदेव(0 मक्यते वकुम । स पुनरौयरात्मानौ व्याप्नोति न व्यामोतीति न व्याक्रियते। ये ऽव्यजं संयोग नेच्छन्ति तेषामप्यणुमनः संयोगोपपत्तेरम्ति सम्बन्धः यानि प्रत्याममनांसि तामि सर्वाणौश्वरसम्बद्धवानीत्यतः सम्बन्धसम्ब- धोपपत्रात्मान्तराधितिहति यथात्महस्तमयोगप्रयत्नान्यां इस्ते (1) चामम्मदमविहातु सवे-अधिषम् ४ पु०। (२) इत्येव च-पा.।। ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । १०९ कर्म भवति उत्पनकर्मको हस्तः मन्दंशादिमा सम्बद्यते तत्सम्बन्धा- दयापिण्डाद्यधितिष्ठति । यदि तर्हि मर्गादावीश्वरस्य कारणत्वे ऽयं न्यायोमिक्षितः इदानीमौश्वरो न कारणमिति प्राप्तम् इदानीमपि स एव न्यायः मृतगरौरिणं यो धर्माधर्मी तो बुद्धिमत्कारणा- घिठिताविति ममानो न्यायः । बुद्धिमत्कारणाधिष्ठितानि खास खास धारणदिक्रियास महाभूतानि वाय्वन्तानि प्रवर्तन्ते अचेत- गलादाम्यादिवत् । एवं कार्यवात् बणादौनि पचौहत्य दर्शनस्पर्शन- विषयत्वादिति वक्रव्यम् । एव यत्र यत्र विप्रतिपत्तिः कार्य घ नत्तदननैव न्यायनानेन दृष्टान्तेन वास्यादिना परयित्वा माधयि- नव्यम् । भागमाच भागमादपि श्रूयते ईश्वरः कारणम् । श्रजो जन्तुरनौगोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत् स्वर्ग या स्वभ्रमेव वा ॥ यदा म देवो जागर्ति तदेदं पेष्टते जगत् । यदा स्वपिति शान्तात्मा तदा मर्व निमौलति । अनिमित्ततो भावोत्यतिः कण्टकतैक्षायादिदर्श- नात् ॥ २२॥ अपर इदानीमाह। अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतक्षाया- दिदर्शनात् । यथा कण्टकतैक्षायादि निमित्तं च उपादानवच तथा मरौरादिमपि तदिदं दृष्टान्तसूत्रम् । कः पुनरब न्यायः अनिमित्ता रचनाविशेषाः गौरादयः मस्यानवत्त्वात् कण्टकादिव- दिति। नानुपलब्धनिमित्तानामनुमानतो निमित्तोपलभिः यम्य 1 ·न्यायवाति ४७२ निमित्त प्रत्यवतो नोपलभ्यते तस्यानुमानतः प्रत्येतव्यम् कुतः निमित्तवट्रव्यमामान्यात् यानि खस्नु निमित्तवति ट्रव्याणि संस्था- नविशेषवन्ति तानि घटादौनि सस्थानविशेषवच्छरौरं कण्टकादयश्च तस्मात् निमित्तवन्त इति । उन चार किमुक्तम् पूर्वकृतफत्तानुबन्धात् तदुत्पत्तिरिति । न चोभयपक्षसम्प्रतिपन सस्यान विशेषवदनिमित्त दृष्टमिति प्रपरे तु अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्तत इति परिहार वर्णयन्ति ॥ अनिमित्तनिमित्तत्वान्नानिमित्ततः ॥ २३॥ अनिमित्तमेव निमित्त यतथोत्पत्तिस्तषिमित्तमिति । अनि- मित्तनिमित्तत्वात् नानिमित्तत उत्पत्तिरिति एतच्च न निमित्ता- निमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेध ॥ निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः ॥ २४ ॥ अन्यनिमित्तमन्यच्च निमित्तप्रत्याख्यानमिति न च प्रत्याख्यान- मे। प्रत्याख्येय भवति निमित्तमित्यर्थाभ्यनुज्ञा अनिमित्तमिति तस्य प्रतिषेध अभ्यनुज्ञाप्रतिषेधयोश्चैकत्वमयुक्तमिति । स खल्वयं वादोऽकर्मनिमित्त मत्त्वसर्ग इति एतस्मान भिद्यत इति। अभेदे तु तत्प्रतिषेधेनैव प्रतिषिद्धो बोद्धव्य कण्ट कादौना चानिमित्त जन्मेति ब्रुवाणा प्रष्टव्य । कि कण्टकमावस्या निमित्त जन्म उत सर्वस्येति । यदि कण्टकमावस्यानिमित्त जन्म तच्छेषेण(१) दृष्टान्तेन शक्य प्रतिपादथित (1) निमित्त जन्म सछास्वए-पा. ५ पु. ।

·चतुथ ऽध्याये प्रथममाहिकम् । 89 निमित्तवदिति । अथ सर्वमनिमित्तमित्यय परस्तथापि व्याघान प्रतिपाद्यप्रतिपादकन्यायस्याभ्युपगमात् सव चानिमित्त प्रतिपादयसि चेति व्याघात । वाक्योपादानाच्च व्याघात अनिमित्ततो भावोत्पत्ति कण्टकतैक्षायादिवदितिवाक्य प्रतिपादकमुपादीयते न च निमित्तम- स्तौति व्याघात । अनिमित्ततो भावोत्पत्तिरिति मनिमित्ता भावो- त्पत्तिरिति च वाको यद्यनयोरर्थभेद प्रतिपद्यसे वाक्यभेदादर्थभेद प्रतिपत्तिरिति व्याहत भवति अनिमित्ता भावोत्पन्निरिनि। श्रथ नार) वाक्यभेदेनार्थभेद प्रतिपद्यसे वाक्यविशेषोपादान व्याहतम यत्किञ्चिदाक्यमुपादेयमिति अनिमित्ता भावोत्पत्ति प्रतिपद्यमानेन सर्वलोकव्यवहार उच्छिन्त्रो भवति अनिमित्ता भावोत्पत्तिरिति च भावमापीकरणेन दृष्टान्तो भवति । अथ शरीराद्येकदा पक्ष यमि तथाप्यन्यतरधर्मामिद्धो दृष्टान्त संस्थान (विशेषवत्त्वस्य विद्य मानत्वात् अनिमित्तत्वस्य चाभावादिति । अन्ये तु मन्यन्ते सर्व मनित्यमुत्पन्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ सर्वमनित्यमुत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥ २५ ॥ किमनित्य नाम यस्य कदाचिद्भावस्तदनित्यम् उत्पत्तिधर्मक मनुत्यत्र नास्ति विनाधर्मक च विनष्ट नास्ति कि पुन सर्व भौतिक शरीरादिकमभोतिक च घुयादि तदुभयमुत्पत्तिविनाश धर्मकमिति विज्ञायत इति। तस्मात् सर्वमनित्यमिति सूत्रस्य दृष्टान्नार्थत्वात् तन्य मन्तिर्भावादुदाहरणभाव । सर्वमनित्या१) (१) म-इति भाति पु. (१) मन्नान-पा.पु.। (२) मुत्पत्तिविनामधमकृत्व दिनि ध्य-पा० ५ पु.। .

·800 न्यायवार्तिके मिति धूये दृष्टान्ताभावः मर्वस्य परीकृतत्वात् न माध्यमुद्दाहरणं युतम् उत्पत्तिविनामधर्मकवादिति चायं हेतरप्यापकः। यदि सर्व परयित्वा उत्पत्तिविनाशधर्मकलमुपादामे परमायाकामादिषु तद्राणेषु च केचित् सामान्यादिपु नोत्पत्तिविनाधर्मकत्वमस्तीति हेतरव्यापक नानियता नित्यत्वात् । नानित्यता नित्यत्वात् ॥ २६ ॥ सर्वमनित्यमेवेति बुवाणः प्रष्टव्य किं मर्वस्यानित्यता नित्या श्राहोखिदनित्येति। यद्यनित्यता नित्या न तर्हि सर्वमनित्यम् श्रथा- नित्या अनित्यताया अभावात्(१) मर्वमनित्यमिति व्याहतो हेतु' । तदनित्यत्वममेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् ॥ २७ ॥ तदनित्यत्वमग्नेर्दाह्म(२) विनाश्यानुविनाशवत् । यथाऽग्निर्दाचं विनाग्यानविनम्यति एवमनित्यतापि म विनाश्यानुविनश्यति । श्रय च खस्तु वादः सर्वमनित्यमिति नित्यं व्याचष्टे ॥ नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धिव्यवस्थानात् ॥२८॥ नित्यस्य प्रत्याख्यान न युक्त यथोपलधि व्यवस्थानात् यत्र यत्रा- ऽय हेतरुपलभ्यते तत्र तत्र हेतु मामादनित्यत्व प्रतिपद्यामहे यत्र पुनरय हेतुर्नास्ति तेषामनित्यत्व कथ मतिपत्तव्यम्। अथाकारणक- मनित्य प्रतिपद्यमे व्याहतसाईि हेतु उत्पत्तिविनाशधर्मकलादिति अनित्यमिति अवाणेनावग्य नियमभ्युपेय नन प्रमज्यपर्युदामे (२) स्वभावात्-१० । (२) दायावमिति बाधित् । .

·অর্থ এখাই মঘমাহ্মি। प्रतिषेधविषयत्वात् अयं न प्रवर्तमानः प्रसज्यप्रतिषेधेन प्रवर्तते पयुदासेन वा तथा चोत्तरपदसिद्धिः यदि नित्यं न भवतो त्यनित्यं यदन्यव भवति तदन्यत्र प्रतिषियत इति मिद्धमुत्तरपदम् । अथ नित्यादनित्यमिति नथायुत्तरपदेन भवितव्यम नामतात्तरपदार्थ तस्थान्यत्वं मिद्यतीति अनित्यताभावाच्च सर्वमनित्यमिति न दोष:।।) अमित्यत्वं नाम धर्मः मोऽमति धर्मिणि न भवतीति एवं चमति सर्वम्यानित्यवं न दोष इति। अथ पुनरुत्पत्तिधर्मकेणंगित्येन मिळू मेषं मन्दिह्यमानानित्यवं विपरीतनित्यत्वं च सत्वादनित्यमिति माधयेत् तस्यायुत्तरपदमियानित्यवसिद्धिरिति मतिज्ञादोपादाक्य निवर्तत इति । अयमपर एकान्तः ।। सर्व नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥२६॥ म नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् । मतमात्रमिदं सर्वे तानि च नित्यानि भूतोच्छेदानुपपत्तेः म नित्यमिति ॥ नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥ ३० ॥ नोत्पत्तिविनायकारणोपलब्धः । उत्पत्तिकारणं भावानामुपलभ्यते विनाशकारणं च तदुभयं नित्यत्वे न स्यात् न हि नित्यं नाम जायते विनम्यतौति॥ तलक्षणावरोधादप्रतिपेधः ॥३१॥ . । (१) नित्यनाथा. धर्मलेनायुपगमात्-अधिक्षम् ४ .।

·8०६ न्यायपालिके तमक्षणावरोधादप्रतिषेध । यदिदमुत्परते विनम्रतीति च मन्यसे म तद्भूतलक्षणहीन रायते भूतलक्षणवरोधान(१) सर्व नित्य- मिति। मर्वमनित्यमिति च ग्रुवाणो म कश्चिजायते विनम्नतीति प्रतिपद्यते तत्प्रतिपत्तौ च हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थोऽम्य परि- स्पन्दो व्यर्थ श्रापधेत मर्वस्य च पतीकरणादृष्टान्ताभाव वाक्योपादान च व्याहतम्। यदिद वाक्य) परमतिपादनायोपादीयते म नित्य पञ्चभूतनित्यवादित्यगेन वाक्येनाय किरोति किममित माध• थति उत मिद्ध निवर्तयति । यदि तावदमिद्ध साधयति केष मिद्धिकियेन(५) प्रतिपाद्यते यदि विज्ञान व्याहत भवनि मर्व नित्य विज्ञान च जायत इति । अथ प्रतिपतिनं क्रियते का तह मिद्धि या प्रवर्तमान करोति अवश्य कारकेणापूर्व किश्चिन्निप्पाच तन्निध्यत्तेाघात कारकत्व वा निवर्तते न हि नित्यम्य किश्चित् कर्तव्यमस्ति । अथ मिद्ध निवर्तयतौति पक्ष प्राश्रीयते एतसिन्नपि पक्षे नित्य निवर्तते चेति व्याघात । अथ तिरोभवतीति तिरो- भावे ऽप्ययमपूर्वोत्पत्ति पूर्ववस्तुविनाशो वायुपेय इति सर्वथा न व्याघातान्मुच्यसे यामागनुपलब्धरूप पश्चादुपलभ्यते तत्रावग्नमपूर्वी- त्पत्तिा पूर्ववस्तुविनायो वाभ्युपेय इति() मर्वथा न व्याघातान्- मुख्यसे यत्पुनरेतद्भूतलक्षणावरोधात् सर्व नित्यमिति नान्यथा तदुपपत्ते भूतलक्षणयोगोन्यथा सम्भवतीति । (1) बधा-पा.पु. । (1) बोधात्-पा० ५ पृ. । (२) सन नित्य-पा• पु.। (५) वाय-पा. ४ पु.। (५) वाचन-पा.पु. । () नदभ्युपगम च व्याघात इति-अधिकर सु।

·चतुर्थे ऽध्याय प्रथममाहिकम् । नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः ॥ ३२ ॥ 11 उत्पत्तिकारणोपलधे कारणसमानगुणोत्पत्तिश्च दृश्यते कारणं घ दृश्यते न चैतदुभयं नित्यविषयम् न हि नित्यस्योत्पत्तिापि नित्यस्य कारणमस्ति अस्ति चैतदुभयं नरमात् कारणसमानगुणं कार्यमुत्पादयति इति कारणममानगुणं कार्यमुत्पद्यत इति कारण समानगुणोत्पादे च कार्यभूतलक्षणावरोध' मियतीति। विभनन्याय चैतन् यकायकानां चाविका प्रामाण्यादित्येसमिन् सूबे । अव्यापकवार्य हेतुः पञ्चभूतनित्यत्वादिति कथ कर्मादौनामव्याने कर्मबुद्धिशब्दादयः पञ्चभूतनित्यवादित्यनेन व्याप्ता इति ज्ञातः प्रयत्नदर्शनाच व्याघातः उत्पत्तिविनाशप्रयुक्तस्य शातु' प्रयत्नो दृष्टः सर्वनित्यत्वे च न युक्तः प्रसिद्धद्यावयवी तद्धर्मा उत्पत्तिविनामधर्मा चावयवौ प्रतिपादितोऽतोऽयुक्तमेतत् । कथमव्यापकोऽनेकान्न पक्ष- स्थानदये ऽवस्यानात पचो हिम हि नित्यमिति तच्च सर्व भूत- लक्षणम्(१) अन्यथा च तत्पवान्नदये अस्थानात् न सर्व भूतलक्षण- युक्रमित्यनेकान्तः । खप्नविषयाभिमानवनिाथ्योपलब्धिरिति चेत् थप मनुषे यदिदमुत्पद्यते विनम्यति चेति तन्त्र तत्त्वतोऽस्ति श्रमाये तस्मिन्नभिमानो भवति उत्पन्न विनष्टमिति यथा न स्वप्ने विषयाः पनि अथ च विषयाभिमानोऽस्तौति न प्रमाणभावात् यदिदं गवादि घटापत्पत्तिविनाशे युक्तमुपलभ्यते एतनास्तीनि नामचमति- पादक प्रमाणमभिधीयते न चामामाणिक शक्यं प्रतिपत्तुम् यथा (1) सम-इत्यधिकम् ।

·न्यायवार्तिके च पित्तव्यतिरेकिणो विषयास्तथोपरिष्टादक्ष्यामः। यदि वनविष- याभिमानः अथ भृतोपल धिरपि स्वप्नविषयाभिमानवत् प्रमज्यते । पृथिव्याधभावे सर्वव्यवहारविस्लोप इति चेत् अथ मन्यसे यदि पृथिव्यादीनि भूतानि न मन्ति ननु पृथिव्याद्याश्रयो व्यवहार उच्छिद्येत नदिनरच समानम् । यदि व्यवहारोवेदभयाद्भूतानि प्रति- पद्यन्ते तत एवोत्पत्तिविनामावपि प्रतिपद्यस्व न द्युत्पत्तिविनाशा- वगारेण कथन व्यवहारः सिंहातीति मित्यानां द्रव्याणामतीन्द्रिय- वात् विषयत्वाचोत्पत्तिविनामयोः यनित्यं तदतीन्द्रियम् प्रविषय- थोत्पत्तिविनाशयोः तेन स्वप्न विषयाभिमानवत्तदभिमान इत्ययुक्तम्। उत्पत्तिविनाशाभिमान इति ब्रुक्तोत्पत्तिविनाशयोर्विषयो वक्रयः । न च मर्वनित्यवादिनामुत्पत्तिविनाशयोर्विपयोऽम्ति विषयं च प्रत्या- चचाणेन तदनुकारी विपर्ययप्रत्ययो हेय इति । अपरे तु मर्व नित्यमित्येतदन्यया वर्षयन्ति व्यवस्थिते तस्योपादानस्य धर्ममा निवर्तते धर्ममात्रमाविर्भवति यच्च निवर्तते तन्नित्तमप्यस्तौति यच्चाविर्भवति तत्मागप्याविर्भावादस्ति । न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥ ३३ ॥ म व्यवस्थानुपपत्तरिति। शेषं भाष्ये । यच्च निवर्तते ननिहत्त- मप्यस्तौति ब्रुवाणे भवान् प्रष्टव्यो भवति(१) किमुक्तं भवतिर) यदि पूषे पूर्वमुपलब्धं पश्चान्नोपलभ्यत इति। अथ मतोऽनुपलब्धिः किता यद्यावरणादिकृता तदावरणाद्युपस्तभ्येत पक्कं चात्र यत्पूर्व- (१) जायते-पा. ४ पु.॥ (२) निलमिनि-अधिकम् ४ पु.।'

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । 808 मनुपलब्ध पयादुपलभ्यते तस्यापूर्व विशेषोत्पादः पूर्व विशेषप्रत्यवो- ऽभ्युपेय दलि तदभ्युपगमे च व्याघातः यचौक यच्चाविर्भवति तन प्रागप्याविर्भावादस्ति तन्न व्याघातात् श्राविर्भवनि विद्यते चेति याहतम् । श्रथाविर्भावोऽभिव्यक्ति तथापि पूर्वदोषानित्तिरभि- व्यक्तिरसती भवतीति । अयमपर एकान्तः ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथत्वात् ॥ ३४ ॥ सर्व पृथग्भावलक्षणपृथक्वात् । भावस्य लक्षण शब्दः लक्ष्यते ऽनेन भावः मरू भावसमाख्याशब्दोऽनेक विषयो यथा कुम्भ दनि । भावममाख्यामब्दोऽनेकस्मिनवयवसमूहे वतन इति यथा कुम्भशब्द' । एवमन्ये ऽपि सदा इति । अस्य प्रयोग. कुम्भशब्दोऽनेकविषयः एकपदत्वात् सेनाशब्दवदिति । पदश्रवणादनेकार्थावगतेः यस्मात् पदश्रुतेरने कोर्थोऽवगम्यते यया मेनेति ॥ नानेकलक्षणैरेकभावनिष्यत्तेः ॥ ३५ ॥ नानेकलावणैरेकभावनिष्पत्तेः। अनेकालवणैरिनि मध्यमपद- खोपौ ममामोऽनेकविधलक्षणैरिति । गन्धादिभिश्य गणैर्बुधादिभि- यावयवैः सम्बद्ध एको भाव उत्पद्यते अतः शब्दादेकावगतौ पो. ऽनुपकोवगम्यत इति गुणव्यतिरेको गुणौति अवयवातिरिक्त यावय. वौति विभमन्यायमेतत्। यत् पुनरेकपदत्वादनेकविषयः कुम्भादिशब्द इति तन्त्र दृष्टान्ताभावात् न हि कविच्छन्दोऽनेकविषयोऽस्ति सेनादिशब्दानामनेकविषयत्वेनासिद्धेः यथा चैकविषयः सेनादि- (1) यवश्यतिरिक-पा.पु.) '(१) काधिमती-41. • ·न्यायवार्तिक शब्दस्तयोतमिति । सर्वस्य पक्षीकरणदृष्टान्तागावः प्राधाराधेय- .भावेनानुषक्तानां रूपादौनामवयविनथ यहणादन्यथामिद्धः नजः प्रभब्धप्रतिषेधपर्युदामविषयत्वेनावस्यानाश विरुद्धः(१) अनेकमित्यर्थ ननः प्रयोगः स चायं प्रमध्यप्रतिषेधपर्युदामविषयत्वेन प्रतिषेधान् प्रकल्यते । यदि नावत् प्रमज्यप्रतिषेध एको न भवतीति यदेकत्र भनिधियते तदन्यच भवति एवं च व्याघातः । अथ पर्युदामपदः एकस्मादन्यदनेकमिति एवमप्येक मभ्युपगतं भवति न यसत्येकसिन् तस्मादन्यदनेक सियतीति । इतश्च लक्षण व्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥ ३६॥ तलक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः । न हि कश्चिदेको भाव इत्य- थुक्रः पक्ष.(९) कस्मात् लक्षणप्रव्यवस्थापनात(५) न हि कुम्भ इत्युक्त ऽनेकोऽवगम्यते। कथं नावगम्यते एकवचनान्तत्वात् एकवचनान्त एष शब्दः कुम्भ इति। न बहुव्वेकवचनं युक्रम प्रेष(५)सम्मतिपत्त्यो- रेकविषयत्वात् कुम्ममानयेति भैष एकविषयो भवति । इतरोपि कुम्भभब्दान प्रतिपद्येकं कुम्भमानयति ते एते प्रेषसम्प्रतिपत्तौ एक- विषये जापयत: कुम्भशब्देनकोर्थोऽभिधीयत इति। यांस्तु रूपादौन- वयवान् प्रतिपद्यमे म न शब्दार्थः किन्त्वनुषड्गः तन्नान्तरोधकला- दिति समूहभेदस्य चानवस्थानात् यत्रावस्यानं तदेकं गवादिघटा-. . (1) विरूप इति-पा. पु० । (२) नबक्षण-पा.पु.। (२) इत्ययमयुक्त प्रनिषध - पा." पु• । (५) व्यवस्वानात्-पा.पु. । (ध-वैष-पा० क्वचित् ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । ४९ दिद्र्व्याणि समुदितानि प्रतिपद्यमानेन ममूहोऽयुपेयते में चाय समूह दयन्ति ट्रयापि एतानि घटादिभावेनावस्थितानौति न व्यवतिष्ठते ऽस्य भेदोऽन्पतर(१)तमत्वेन यत्तत् परमल्य(२) तदभेद्य ततो निवर्तत इति । यतश्चाय भेदो निवर्तते तदेकम् । एक च प्रत्या- पक्षाणेनैकमपि प्रत्याख्येयम् एकसमुच्चयादनेकस्य । अथ मन्यसे यन्तमभेद्य परमाणु प्रतिपद्यमे स रूपादौना समुदाय इति चत्वारि वा द्रव्याणि प्रथिव्यादीनि समुदितानि परमाणु रिति । एतस्मिन वै दर्शने ये रूपादय समुदितास्ते परमाणुरिति यत्परमाणौ रूप म कस्य समुदाय इति वक्तव्यम्। एव शेषषु गुणेषु चत्वारि द्रयाणि समुदितानि परमाणुरिति ब्रुवाणेन चतुष्टयस्य भमुच्चयनिमित्तत्वात् यदेक पृथिव्यादि स कम्य समुदाय इति वक्रव्यम् । अथानन्त समुदाय प्रतिपद्यसे अष्टौ ट्रयाणि ममुदितानि परमाणुरिति गाम्ब व्याहत भवति। कामेष्टद्रव्यकोणुरशब्द(५) इति एकानुपपत्नौ नानेकोपपत्तिरित्येतद्धेयम् । यश्चाय हेतः समूहे भावशब्दप्रयोगा- दिति उभयतो व्याघातान्न किञ्चित् कथमुभयतो न कश्चिदेको भावः समूहे भावशब्दप्रयोगादिति प्रतिज्ञाहेलोर्याघात. । यस्मा- देकार्थानुपपत्तौ न समूह उपपद्यत इति समूह चानित्येक प्रत्या- चचान ममूह एव प्रत्याख्यातो भवतीति मोऽयमुभयतो व्याघातात् यत्किञ्चनवाद इति । प्रेष भाष्ये ॥ (1) गवादि--पा.पु.। (२) मन्य-पा.पु.। (५) शब्द-प.पु.। 61 (२) बन्यनर--पा ४ पु () समुदाया--पा.पु. ! (६) नानेका न इत्यधिक क्वचित् ।

·. যাযাদি ८२ अयायमपर एकान्त । सर्वमभावोभावेहितरेतराभावसिद्धेः ॥ ३७॥ मर्वमभावो भावधितरेतराभावमिद्धे (१) । यावद्भावजात तासर्व- मभाव कम्मात् भावेवितरेतराभावमिद्धे । श्रमत्मत्यथप्रतिषेधाभ्यां भावगब्दमामानाधिकरण्यात् मर्वमभाव अनुत्पन्नप्रध्वम्तपटवत् भा भावशब्दोऽमसमानाधिकरण प्रतिषेधममानाधिकरणय प्रध्वम्तप टवत् यथा नामित पट इति कथ नास्ति कदा प नाम्नौति स्थास्याद्यात्मना ऽनुत्पद्यमानो ध्वम्तयेति । मोऽय घटान्दोऽमान- त्ययसमानाधिकरणो घटस्यात्यन्तामत्व प्रतिपादयति । तथा च मर्वे भावा श्रमत्प्रत्ययममानाधिकरणास्तस्मात सर्वमभाव इति। मतिज्ञा पदयो प्रतिज्ञा तोच व्याघात मामानाधिकरण्यमभित्रविभक्ति मत्त्वमेकविभत्युच्चारणमिति भावाभ्युपगमात् तच्छन्दाभ्युपगमाच्च विधे। यासर्वमिति मन्यसे तदभाव इति नामति नाप्रत्ययेन भवितु मक्यम् । न च भावप्रत्ययेनाभाव इति च भाव प्रतिषिध्यते नामत्युत्तरपदार्थ नन प्रयोग नि प्रमन्यमनिषेधपयुदामाभ्या पूर्ववत् प्रमग यथानेकपदे ऽनित्यपदे चैव सर्वपदे चाभावपदे च व्याघात ऊह्य । शेष भाष्ये । ममित्त्वे विभफिस्वभावावधारण वक्रव्यम् । यदि च समभावो विभक्ति किस्वभाविकेति वक्तव्य मेतत् । असत्या च विभहावभिन्न विभरिकल्प मामानाधिकरण्य- मिति व्याहतम्। अमत्प्रत्ययप्रतिषेधसामानाधिकरण्यमिति षे(२) (1) मरासिह-पा.पु. । (९) स घट-पा• ४ पु.। (३) बुदाण एव- पाए।

·चतुर्थ ऽध्याये प्रथममाहिकम् । B८३ । सर्वमभाव इति च व्यावर्तयसि न ह्यमदधिकरणं भवति। श्रधिकरणं नाम यद्यत्र वर्तते तच्चाभावे नास्तीति सूत्रेणाभिसम्बन्धः । न स्वभावसिद्धेर्भावानाम् ॥ ३८ ॥ न स्वभावसिद्धेर्भावानामिति । स्वेन भावेन भावा भवन्तीति सूचार्थः । किं पुनरनेन सूत्रेण क्रियते पूर्वसूत्रविरोधश्चोद्यते। कथ- मिति भावेवितरेतराभावमिद्धेरित्यभावोऽभावनाभिधीयते तथा- चाभिदधानः(१) स्वभावतोऽभावानभ्युपैषि विशेषणवैयर्थ्य च भावैश्वि- तरेतराभावमिद्धेरिति(२) सर्वामत्त्वे ह्येवमेव वनव्यम् न मन्ति भावा न पुनरेवं वक्तुं युक्तम् इतरदिनरन्न(२) भवतीति इतरदिनि(५) चायं विधानशब्दः न च मर्वस्याभावे विधौयमानं वस्तु सम्भवति यदितर शब्दवाच्यं स्यादिति । इतरवाच्यतां चाभ्युपगम्येतरदितरच मतिषिध्यत इति । स्वभावमिद्धिरभ्युपगता भवति कश्य स्खो भावो भावानां द्रव्यादौना मदादि मामान्य क्रियावदादिर्विशेष. स्पर्श- पर्यन्ताः पृथिव्याः प्रत्येकमनन्तो भेदः मामान्यविशेषसमवायादीनां मामान्यो वैशेषिकद्यान्तर्गणिकोऽनन्तो भेद इति । मोऽयमभावस्य निरूपाख्यत्वात् सम्प्रत्यायकः स्वभावभेदो न स्यात् अस्ति वसौ(५) तस्मान्न मर्वमभाव इति। अथवा स्वभावमिद्धेरिति गौरिति प्रयुज्य- माने नाभावः प्रतयते किन्तु जातिविशिष्टं द्रव्यं यदि च सर्वमभावः स्थान गौरिति प्रयुक्त ऽभावो गम्येत तस्मान्न सर्वमभाव इति । (१) चानिदधान -पा.पु.। (२) नरेतराधिदे-पा.पु. (१) इतरदितरव-पा.१०। (४) इतरवदिति-पा.पु.। (१) अस्तित्वय-पा• ४ पु.।

·न्यायवार्तिके रुस्यैकानामिद्धि कारणानुपपत्युपपतिभ्याम् । सस्यैकान्तामा- मसिद्धि कारणस्य प्रतिज्ञार्थव्यतिरेकात् सर्वमेकमिति प्रतिज्ञा कृत्वा यदि प्रतिज्ञेयव्यतिरिक्त साधन ब्रवौनि एकान्ती न मिति तञ्च साधन प्रतिज्ञायाश्चार्थ इति दैतम् एव द्वैतादिवपीति। अथ प्रतिज्ञेयव्यतिरिक्त साधन नास्ति एवमप्येकान्तोऽस्य वा न मियति साधनाभावात् न साथ साधनमिति ॥ न कारणावयवभावात् ॥४२॥ न कारणावयवभावात् । कारणस्य मायावयवत्वादित्यया) सूचार्थ । माध्यावयवसाधनम् एव च सति साध्यव्यतिरिक्त साधनं नोक भवति न चामाधना मिद्धिरिति ॥ निरवयवत्वादहेतु ॥४३॥ निरवयवत्वाद्हेतु । माध्यावयव एव कारणमित्ययमहेत निरवयवत्वात् प्रतिज्ञार्थस्य सर्वमेकमित्येतमिन् प्रतिज्ञार्थ न किञ्चिदपज्यते अनपवर्गण सर्व पक्षीकृतमिति सर्वस्य निरवयवस्य पनौकरणान हेतुरस्ति न च साध्य हेतुर्भवितुमर्हतीति। श्रात्मनि प क्रिया विरुद्यते यत्त प्रतिपाद्य तदेव प्रतिपादकमिति न युक्त कर्म करण भवितुमर्हतौति । ते खल्विमे सख्यैकान्ता यदि विशेष- कारितस्यार्थभेदस्य प्रत्याख्यानेन वर्तन्ते मिथ्यावादा भवन्ति प्रत्य- चानुमानागमविरोधित्वात्। प्रत्यक्षीय गवादिघटादिभेद अनुमान- तोऽपि गम्यते अन्यदन्येनानुमौयने आगमतोऽपि गम्यते प्रतिपत्र न (1) साध्यावयवत्वादि माधन नामि एव मत्यकान्तो अय--पा• पु.।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । ४८७ प्रतिपादयिता प्रतिपन्नः प्रतिपाद्य() इति । अथाभ्यनुज्ञानेन वर्तन्ते तथाप्येकान्तत्व जहति । श्रथ मामान्यकारितोऽभेदः विशेष- कारितश्च भेद इति प्रतिपद्यते नथापि न किञ्चिदाध्यते । न च भेदमन्तरेण सामान्य लथावकाशमिति मामान्य प्रतिपद्यमानेन(२) भेदोभ्युपगन्तव्यः भेद च'३) प्रत्याचक्षाणेन सामान्यमपि प्रत्याख्येयम् विशेषानाधारस्य सामान्यस्याविषयत्वात् ते खल्विमे सख्यैकाममा- स्तत्त्वज्ञानविवेकाय परीक्षिता इति ॥ प्रेत्यभावानन्तरं फलमुद्दिष्ट तस्मिन् । सद्यः कालान्तरे च फलनिष्यत्तेः संशयः ॥ ४४ ॥ सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पतेः सशयः । काचित् क्रिया मद्य फला यथा पचति दोग्धौ ति तस्याः सद्यःफलमोदनपयमी क्रियानन्तर भवतीति) काचित् कालान्तरफला यथा कृषति वपतौति तम्याः कालान्तरे फलं न क्रियानन्तरं सस्याधिगम इति। अस्ति चेयं क्रिया अग्निहोत्रं जुहुयादिति तम्या फले सन्देह किमियं मद्यस्तापादिफला उत कालान्तरफत्ता । न सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥ ४५ ॥ (६) कालान्तरोपभोग्यत्वात् । स्वर्गः फल श्रूयते चोदि- तया(०) च क्रियया नानार्थिकया शक्य भवितुम्न चाय नापादिका- (१) प्रतिपद्यते-पा.पु.। (२) सामान्य च प्रतिपद्यमानेन-पा० ४ पु । (२) भेद वा-पा.पु.। (४) भवन इनि-पा० ४ पु० । (१) सूत्रमिद न्यायसूचीनियर्थे नास्ति । (६) न सय पल-पा.४ पु.1 (७) चेदितरया-पा० ४ पु । न मद्य .

·ce न्यापालिके . मोऽग्निहोत्रं जुहोति तेनावगम्यते तां हवनादिक्रियामपेक्षमाणा- दात्ममनःसम्बन्धात् विशुद्धनाभिसन्धिना अनुग्रहीतादात्मनि धर्म उत्पद्यत इति। म च कारखान्नर प्रतिपद्यमानमति: ट्रेप्राधन- ग्टहीतः फलं ददाति नञ्च पनि तस्मिन् देहे भवति देहान्नरा- पत्रस्थातो न सद्य इति । कालान्तरेणानिप्पत्तिहेतुविनाशात् ॥ ४६॥ कालान्तरेणानिष्पत्तिहेतु विनाशात् । व्यावृत्ते इवने व्याहत्ते च पूर्वशरीरे देहान्तरे पलं श्रूयते तन विनयात कारणाद् युक्त मिति ॥ प्रानिष्यत्तेवृक्षफलवत् तत् स्यात् ॥४७॥ मानिष्पत्तेक्षफलवत् तत् स्यात् । न बमो विनष्टात् कार- पात् कार्यमुत्पद्यते अपि तु अग्निहोत्रहवनादिलक्षणया क्रियया यथोकेन विधिना धर्मो जन्यत इत्युक्तम् तस्मात् फलमिति यथा फचार्थिना वृक्षस्य मूलमेकादिकर्म क्रियते न च मूलमेकात् विन- यात् फलेन युकं भवितुम् अपि तु मूलमेकादिकर्मकृतं भोक्नुः कर्मापेक्षं पृथिव्यादिधातुमनुशाति स उपग्टहीत अान्तरेण तेजमा पच्यमानो रसद्रव्यमभिनिवर्तयति तट्रमद्रव्यं वृक्षमाफलात् सद्य उपमर्पति तस्मात् पर्णादिफलं निवर्तते । एवं च सति विन- टात् मूलमेकात् फलनिर्वत्तिः न च मूलमेकादिवेयर्थमिति । तदिदं प्रानिष्पत्तेः ॥ (१) विष्पत्तेतुविनामात्-पान ४ पु० । (३) एचपलवञ्च स्यात्-० ५ पु.

·इतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । gre + नासन्न सन्न सदसत् सदसतोर्वैधात् ॥४८॥ नासन्न मन सदसत् मदमनोवैधात् । मानिध्यत्तरुत्पत्तिधर्मक नामत् उपादाननियमात् असत्त्वसमाने(१) उपादाननियमोन माप्नोति सदपि न भवति विद्यमानस्योत्पत्तिाहतेतिर) पति चोत्पद्यते चेति व्याइतम्। न सदमत् सदपतोधयात् मदि- त्याभ्यनुज्ञा श्रमदिति तस्य प्रतिषेध अभ्यनुज्ञाप्रतिषेधयो सामानाधिकरण्यमनुपपन्नम् । तमात्र सदमदपि नायुभयविपरीत कार्य युज्यते तस्य खरूपानिर्देशादिति। न हि तस्य स्वरूप शक्य निर्देष्टुमिति । प्रागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मकमसदित्यद्धा । सत्यमिति कस्मात् ॥ उत्पादव्ययदर्शनात् ॥४६॥ उत्पादव्ययदर्शनात् । वस्तुन प्रागनुपलब्धिरूपस्य पश्चादुपल- धिर्या मोऽसदुत्पादे मति युज्यते विनाशयोपलवरूपस्य पुनरनु- पलचिरिति । न चैतत् सर्वनित्यवादिन १५) न हि सत्पक्ष उत्पादो न च विनाश इति उत्पादविनायौ च प्रत्याचदाणेन लोको ईय । पथ लोकोऽय प्रवर्तमान किमर्थ प्रवर्तते मनु चाय प्रवर्तने दमास्यामि द हास्थामौति मत्यमेव प्रवर्तते न पुन मत्कार्य () आसवन मानेन-मा.पु.। (१) विद्यमानस्यात्पादोशान्यते-पा. ४.1 { widলফামলিমৰূনৰিমৰ ভৰাবাহিৰৰ মুখমিলি केचित् । (1) मभवति-त्यधिकम् । पु.।

·४६. न्यायवार्तिक - प्रथ कार्यधर्म वादिन किञ्चिद्धेयमुपादेय वा विद्यते प्रतिज्ञादीनां चावयवा- नामुपादान व्यर्थम् उत्पादव्ययप्रत्याख्यानात् न किञ्चित् जायते न किञ्चित् विनग्यतौति अवयवानामुपादान व्यर्थ(१) यदि मत्कार्य- प्रतिपत्त्यर्थ प्रतिपत्तर्विद्यमानत्वाद् व्यर्थमुपादानम् न हि यद्यस्य लोके भवति स तदुपादानमुपादत्ते इति। प्रथाज्ञानतिरोभावार्थ- भुपादानमिति एतदपि तादृगेव। न हि अनुपजातविशेषस्याज्ञान- नित्तियुक्रेति । अथाभिव्यक्त्यर्थमुपादानमिति केयमभिव्यक्तिर्नाम या उपादानेन क्रियते यदि कार्य व्याइतम् । तथाप्यनिवृत्ती व्याघात । अथोपलब्धि कार्यविषयाभिव्यक्ति मा कियत इति न मुच्यसे व्याघातात्(२) । अथ कारणात्मनावस्थितस्य कार्यात्मनाऽवस्थानमभिव्यक्ति एवमप्यनिवृत्ती व्याघात कार्यात्मना- वस्थानममद्भवतीति । अथ कारणस्य संस्थानविशेषोऽभिव्यक्ति मस्थानविशेषोऽभूत्वा भवतीति व्याघात । अथास्ति व्यर्थमुपादानम् अथ कारणस्य स्खलक्षणपुष्टिरभिव्यक्ति । न अपूर्वाभ्यागमाभावे स्खलक्षणपुष्टिशब्दार्थ पश्याम इति व्यर्थमुपादानम् खलपण्पुष्टिश्च पूर्वमभूत्वा पश्चाद् भवतीति व्याघातान्न मुध्यसे(२) । एव येन येन कल्पेनामिव्यकिरभिधीयते तेन तेन सत्कार्य बाधत इति । यत्यु नरेतत् नामदुपादाननियमादिति ॥ बुद्धिसिद्धं तु तदसत् ॥ ५० ॥ बुद्धिसिद्ध तु तदमत्। नाय मत्त्वादुपादाननियमोऽपि तु माम (1) पत्यादययवादिन -पा.पु.। (९) न मुच्चस उपधातात्-पा. ५ पु. । (३) व्याधान-पा ४० ८ ·चतुर्थ अध्याये प्रथममादिकम् । यात् इदमनेन शक्यं निवर्तयितुं) नेदमनेनेत्येवं बुद्धिसिद्धं कार्य कला. यद् यस्योत्पत्तये ममर्थ तत् तस्योपादीयते न सर्व सर्वस्य म सर्वस्मात् मर्वमुत्पद्यमान दृष्टमिति । अयोत्पत्तिनियमेन कार्य- नियमेन कार्यकारणनियम प्रतिपद्यते तेनापि कार्यकारण शब्दयो- रयों वाध्या () किमुक्तं भवति कारणमिति किमुक्त च भवति कार्य- मिति। ननु करोतीति कारण क्रियत इति कार्यम्। यद्यभिव्यक्तिः पूर्ववत् प्रसङ्गः अथ विद्यमानेष्वपि करोत्यर्थो दृष्ट इति मन्यसे यथा केशान् कुरु पृष्ठं कुर्विति न तद्विद्यमानानां हि वचनाविशेषः केगानामविद्यमानः क्रियते पथात् पृष्ठस्य मलापगमोऽविद्यमान इति न विद्यमानं कारणार्थ जावपि पश्याम इति तस्मादम देतत् । यदि धमत् क्रियत इति खरस्य विषाणं किं न कियत इति। क एवमाद न क्रियत इति यत् तत् खरस्य विषाणं तत् क्रियत इति । अथ खरः कस्मात् विषाणस्य कारणं न भवतीति एतत् न जानौम. कस्मात् न भवतीति न पुनः खरेण विषाणं क्रियमाणं दृष्टमित्य- तोऽवमीयते । एतेन प्रमविषाण व्याख्यातम् । न तदसत्त्वात न क्रियते किं तु कारणभावादिति । न चासत्त्वमुत्पत्ती हेतु' अपि तु मतोऽनुत्पत्तेरसदुत्पद्यत इति अमत्त्वात् खरविषाणं नोत्पद्यन बुवाणः स्वमिहान्तं बाधते न हि भवत्पचे खरविघाण नास्ति सत्त्वे चासत्त्वे च ममाने यस्य कारणमस्ति तदुत्पद्यत इति सत्कार्य- वादिनीवं मर्वशोकव्यवहार उच्छिद्यत इत्युक्तम् नापूर्व जायते न -(१) निर्णयितु सक्य-पा. पु.। (२) वन्य-पा०प० ।

·BER न्यायवार्तिके । - पूर्व विनश्यतीति। अथामत्का) किं प्रमाणम् न सत्वे न चासत्त्वे ऽनुमानमस्ति धर्मिण्यविप्रतिपत्तेः च तर्हि विवादः यदुभयपक्षम- प्रतिपन्नं तस्य धर्मषु तदुभयपक्षसम्पतिपत्राः तन्तवस्तान् प्रति पक्षा विभज्यन्ते। एके तावद् ब्रुवते तन्तुमा पट इति। अपरे तु तनवः मंस्थानविशेषेणावस्थिता इति । अपरे तु तन्तव एव कार्यात्मना ऽव- तिष्ठन्ते इति । अपरेषां धर्माधर्माविर्भावतिरोभावाविति। अपरे तु गतिविभिप्यास्तन्तवः पट इत्याहुः । तदेवं विभनेषु पचेषु तन्तु- मावेषु तव्यतिरेकः माधयितव्यः स चोपपादित() इति । ये ऽपि संम्यानविशेषेणावस्थितान् तन्तून् पट इति वर्णयन्ति तान् पनि साधर्म पायपराधिकालात् संस्थानविशेषशून्याः नन्तवः तत्कारणत्वात् तुर्या- दिवदिति । एतेन कार्यात्मनाऽवतिष्ठन्त इति व्याख्यातम् । तथा धर्मान्तराविर्भावतिरोभावाविति अत एव भक्रिविशेषावस्थितास्तन्तव इति ध्रुवाणः किश्चिदपि न वाधत इति नान् प्रति न माधनमुच्यत इति। य एवार्थ बुद्धिसिद्धः तदसदिति म एवार्थः गतिविशेषाव- म्मिताम्तन्त इति सर्वेषु चैव पक्षेषु नापूर्वोत्पादमन्तरेण पटयुद्धिः मम्भवतीति व्याघातोऽनिवार्यः। विद्यमानाभियपर्यास्तम्तवः तदर्थना नियमेनोपादानात् पनिपादिवत् विद्यमानम्याभिव्यक्तिरमतौति अभियभिवा कार्यपि प्रमशः भवं चोकोत्तरमेतत् । यत् पुनरेन- - (1) पवाय--पा.पु.। (१) धर्मानरामाय-पा.पु. । (0) निशिराम नाम पर-पा... | (1) पादित न पाया। सपनामादिति कारस्यापारा पालिमामेबारम्पनिमा ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । ४४३ , दुपादाननियमादिति उपादानं कारणम् न च सति कारणार्थ पग्राम इति पूर्ववत् प्रसङ्गः यदपि खनित्रादिवदिति न च खनि- बाधुदकार्थमुपादौयते अपि तु प्रावरणविगमार्थम् आवरणविगमश्च विभागः स चाभूत्वा भवतीति असिद्धो दृष्टानः। अथ विभागं न प्रतिपद्येत सोऽप्यप्रतिपन्न विभागो विभागप्रत्ययोत्पत्तिकारणं पर्यनु- योज्यः। अथाप्राप्तिमात्रात् विभागप्रत्ययं प्रतिपद्यते सायप्राप्तिः किं प्राप्तेरभावः उत प्राप्तेरन्येति किश्चातः यदि प्राप्तेरभावोऽप्राप्तिः मा प्राप्तिः कुतो भवतीति वक्रयम् । यदि प्राप्तिविरोधनिमित्त नदिभाग इनि नाभावो विभागस्य यद्यत्र प्रतिषिध्यते तदन्यत्र भवतीत्युतम् । अप्राप्तिश्च दयौ असभेष. संमिष्टानां विगमश्च । तत्र यः संशिष्टानां विगमः म विभाग इति तं च खनित्रादौनि कुर्वन्ति । अथ मारन्याऽप्राप्तिः सापि यो तत्रापि पूर्ववत प्रमङ्गः। अथ भिन्न देशोत्पत्ति विभागं मतिपद्येत भिन्नदेशे इमे उत्पने इति विशेषणोपादानान्न भिन्नदेशोत्पत्तिविभाग इति । उत्पन्ने उत्पश्चमिति भिन्नदेयतया भिन्नमिति विभागात् विभामिति तान्येतानि भेदप्रत्ययनिमित्तानि(१) प्रत्ययभेदानुमेयानि न होमे पर्यायशब्दा भिन्नमुत्पर्य विभक चेति । भिवदेशोत्पत्तेश्च प्रति- पिद्धत्वान्न भिन्नदेशोत्पत्तिविभाग इति। चणिकला विभागस्य विभागप्रत्ययोत्पत्तिन(९) युक्रति चेत् न सामान्याभिव्यक्तिसंयोग- विनाशाभ्यामेव प्रत्ययोत्पत्तिकालानुभवात् । पूर्व तावत् स्वकारण- (1) प्रत्ययभेदनिमित्तानि-पा० ४ पु.। *(९) विभागप्रत्ययस्योत्पतिनं-पा.. पु.।

·न्यायवार्तिक दुत्पत्रो विभागः सामान्य व्यनकि मामान्याभिव्यक्त्युत्तरकालं विभाग- प्रत्ययं करोति भयोगं च विनश्यति संयोगविनाशोत्तरकालं संयो- गाव्यात्मकात्( विनम्यतीति। नदेवमनेकक्षणानुभवादुत्पत्रमाची विभागो ध्वंमत इत्यसिद्धम्। तदेवं व्यवस्थितमेतदभदुत्पद्यत इति ॥ आश्रयव्यतिरेका वृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥५१॥ प्राश्रयव्यतिरेका वृक्षफलोत्पत्तिवदित्य हेतुः। यच्च मूलसेकादि कर्म यच्च पर्णादिफलं तदुभयं वृक्षाश्रयम् कर्म विह कर्मफलं चान्य- वेति प्राश्रयव्यतिरेकात् वृक्षफलोत्पत्तिवदित्य सिद्धो दृष्टान्तः ॥ प्रौतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः । ५२ ॥ प्रौतेरात्माश्रयवादप्रतिषेध इति । धाश्रयव्यतिरेकोऽसिद्ध इति सूचार्थः । यत्रैव कर्म तत्रैव कर्मफलमिति ॥ म पुचस्त्रीपशुपरिच्छदहिरण्यान्नादिफलनिर्देशात् ॥ । न पुचम्तीपशपरिच्छदहिरण्यासादिफलनिर्देशात्। पुत्रादि फलत्वेन निर्दियते न पुत्वाधात्मनि वर्तत इति ॥ तत्सम्बन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः॥५४॥ तत्सम्बन्धात् फम्ननिष्पत्तम्तेषु फनवदुपचारः । पुचादिभम्बन्धान फलें भौतिर्भवति नत्कारणवात् पुत्वादि फम्नानाभिधीयते ( भोगापा । (मादि-पा.१ पु ।

·चतुर्थ ऽध्याये प्रथममादिकम् । १८५ " यथावमाधनाः प्राणाः अवं वै प्राणा) इति । उपचारश्च प्राणा- भावात् लोकप्रयुक्तवाक्यानुविधानेन क्रियत इति। फलानन्तरं दुःखमुद्दिष्ट लचितं च(१) वाधनालक्षण) दुःखमिति। नत् किं सर्वलोकस्य सुखस्य(५) प्रत्याख्यानम् श्राद्योखिदन्यः कल्प रनि । अन्य दूत्याह कथं न वै मर्वलोकमाचिकं सुखं शक्यं प्रत्या- ख्यातम्। अयन्तु जन्ममरणमवन्धानुभवनिमित्तान् दुःखानिर्विलस्य दुःखभावनोपदेशः कथं नामायं सर्व दुःखमिति भावयेत् भावयंश विरज्येत विरक्ती मुच्येत इति । कथं पुनरयं सर्व दुःखमिति भावयति सर्व सत्त्वनिकायाः भवः पुनर्भवः सर्वमुत्पत्निस्थान दुःखमाहचर्यात् दुःखमित्युक्तादृषिभिः दुःखभावनमुपदिश्यते तत्र चाहेतरूपादौयते ॥ विविधवाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्यत्तिः ॥ ५५ ॥ विविधवाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिरिति । तत्र जायत रनि जन्म गरौरेन्द्रियबुद्धयो व्यपदिश्यन्ते शरीरादीनां प्रादुर्भावे उत्पत्तिः जन्मन उत्पत्तिः जन्मोत्पत्तिः विविधा च बाधना होना मध्यमोशष्टा चेति । भेषं भाथे। अनेनाभिप्रायेण दुःखोपदेशो न सुखं प्रत्याख्यातम् ॥ न मुखस्याप्यन्तरालनिष्यत्तेः ॥ ५६ ॥ न सुखस्यायन्नरालनिष्पत्तेः । यस्माद्दाधनान्तराले सुखमुत्पद्य- मानं प्रत्यक्षदृष्टमिति । इतश्च ॥ । (१) प्राणिक राणा-पा.४ पु.। (२) उप-पा. ४ पु. । (३) लतित-पु.। (७) सर्वशोकसाधिकस्य-पा. ४. । (५) नि-पा० ५.1 ·. न्यायवार्तिके बाधनानिहत्तेर्वेदयतः पर्येपणदोषादप्रतिषेधः ॥५७ ॥ बाधनानिहत्तवेदयतः पर्यषणदोषादप्रतिषेधः । सुखस्य दुःखो- द्देशेनेति प्रकरणात् यस्मादयं वेदयन् इदं मे सुखमाधनमिदं में दुःखमाधनमिति सुखसाधनमाप्तुं दुःखमाधन हातुं प्रयतते सुख- साधनानां प्राप्तये चास्य यतमानस्यानेकविधास्तापोऽनुपालवते तत- स्तापानुभवात् सर्व दुःखमित्युच्यते न सुखस्याविर्भावादिति(९) । अयमेव चार्थी मुनिना लोकेन वर्णितः ॥ कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यति । अथैनमपरः कामः क्षिप्रमेव प्रबाधता) ॥ इत्येवमादि। दुःखविकल्ये सुखाभिमानाच ॥ ५८ ॥ दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच । यश्च सखार्थ यतमानस्य दुःख- विकन्पो भवति तं सुखाङ्गभावात् सुखमित्यभिमन्यमानः पुनस्तदु- पादत्ते पुनः पुननिवर्तत इति न संभारमतिवर्तते(२) तस्याः सुखम- जायाः प्रतिपक्ष उपदेशोऽयं कियत इति सर्व दुःखमिति । यद्येवं कस्माद् दुःख जनोति नोच्यते सोऽयमेवं वक्रव्ये यदा दुःखमेवेति तेन सुखाभावं ज्ञापयति यदपि तदन्तराले सुखमुपजायते तदपि (1) सुम्याभावादिमि-पा.पु.। () काम काश्य कामयभामा यदा काम ममानि मम्पमा भवति बधामन्त- रमन पुनरमपर काम छा विप्र राधते । स्वगादिपानायपि पारावादि कामयते। १ नमी प्राजापत्यादोत्यम्य र मदुपायप्रार्थनादिमा हुाचन मापन इत्यर्थ । अनि नापकाया पारम्पतिमित्रा । (1) पुर पुर्जायते । ममारमभिवतवे- पा. ३ पु.।

·धतुर्थे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । BE . दुःखमेव दुःखानुषङ्गात् नाभावादिनि जन्मविनियहार्थी यो वै खल्वयमेव शब्दः जन्मनोऽनेन विनिगई शास्ति मर्व दुखमिति भावयन् दुःखमाधनानि नोपादत्ते अनुपाददानो विमुच्यते इति । दुःखोद्देमानन्तरमपवर्गः सम्प्रत्याख्यायते । चरणको शप्रत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥ ५६ ॥ ऋणक्तप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभाव इत्यनेन सूत्रेण काणानुबन्धा- बाम्त्यपवर्गः। शेष भाये। अनुबन्धः सदाकरणीयता नायमानु- पन्चात् कदाचित् मुच्यते अन्नप्रभृति यावत् प्रायणमिति लेशानु- बन्धादपवगों नास्ति । समानुबद्ध एवार्य जायते क्लेशानुबद्ध एवायं वियते इति । प्रवृत्त्यनुपबन्धादपवर्गी नास्ति न कदाचिदयं न कर्म करोति यत्तावणानुबन्धादिति ॥ प्रधानशब्देनानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादो निन्दा- प्रशंसोपपत्तेः॥६॥ प्रधानशब्देनानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुवादी निन्दाप्रशमोपपत्तेरिति नायं प्रधानशब्दः प्रत्यादेयदानप्रतिदेयग्रहणामभवात् । यत्र खलु एकः प्रत्यादेय) ददाति दूतरः प्रतिदेय स्टलाति तवाय- मृणशब्दः प्रधानं भवति अन्यत्र भाक इति तस्माद् गुणशब्देनाय. (९) सर्वदा-पा ४ पु.। (२) पुति-त्यधिकम् । (6) नामर्थमदो - पा. ४ पु. 1. (४) क्षयेभ्य प्रत्यादेयंपा. ३ पु । 63 ·न्यायवार्तिके . मनुवाद इति । यथाग्निर्माणवक इति तत्राग्निशब्दो दहनादिममर्थ तेजोविशेषे वर्तते मतच वर्तमानः तत्मामान्यादतथाभूते माण- वके प्रयुज्यते अग्निर्माणवक इति न पुनरग्निशब्दो माणवकममा- नाधिकरणो दहनादिसमर्थ माणवकं प्रतिपादयति अपि तु ये नेः पिङ्गलपाटवत्वादयो धर्माः तत्सम्बन्दिनं माणवकं प्रतिपादयति तद्दारकश्च प्रयुज्यमानोऽयं शब्दो गुणोपकरणत्वात्(१) गौणो भवति। तथा व चणशब्दः(२) प्रयुक्तोपमञ्चेदं वाक्यम् पृणवान् जायत इति उपमाच लुप्ता द्रष्टव्या') ऋणवान् जायत इति। क उपमानार्थ: श्रस्वातन्व्यं णवान् यथा अखतन्त्रः एवमयं जायमानः कर्मस अस्वतन्त्रो वर्तत इति । आयमान इति चाणं गुणाब्द एव न मुख्यः मम्भवति न हि माटतः कुमारे जायमाने लोहितपाणि- पादास्ये ऽध्ययनादिकोपपत्तिरिति अतो रहस्ये जायमाने इति । किं पुनर्ट हस्यस्य जायमानेन कुमारेण सामान्यक्रियासम्बन्धः अग्नि- होनादिहवन क्रियासम्बन्धमामान्यात् ग्रहयो जायत इति । यथा मानतः कुमारको जायमानः पारौरादिभिः सम्बयते एवममि- घोषहवनादिक्रियासम्बन्धमामान्येग जायत इति। कस्मात् मनस्या- र्थिनः कर्मभिरधिकारात् शतश्चार्थी व कर्मभिरधिक्रियते मारतः कुमारके जायमाने न गतिः न पार्थितेति उभयं तु ग्रहम्थे आयमाने तस्मात् ग्रहम्यो आयमानोऽभिधीयत इति । .. (1) भोपकरपात्-पा.पु.। (२) सरद-पा• • । (१) सपा मुत्रनिर्दिा प्रया-पा• : पु. ।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रयममादिकम् । BEE अर्थिवस्थापरिणामे जरामर्यवादोपपत्तिः यच्चेद बााणमाज. रमं कर्मभिः सम्बन्ध गास्ति तदन्यथा सम्भवतीति अर्धित्वस्यापरि- पामे जरामर्यवादोपपत्तिः। यदार्थिवपरिणाम' यदार्थिव परिणत भवति।) तदानेन अग्निहोत्रं मन्यमनीयम् अायुषस्तरीयभागं प्रव- ज्यायुकमाइ जरेति यावनौवसंयोगे हि जरया हवा इत्यनर्थक यस्मात् अयमशकस्य बाह्याशक्तिर्विहिता मत्यर्थिवे अन्येन हवम मास्ति यदा पुनरर्थिवं विपरिणत तदा भन्यासोऽभिधीयत इति । कस्मात् पुनरेतदेवमुच्यते सत्यर्थित्वे ऽग्निहोत्रहवनमिति कर्मविधौ कामसंयोगश्रुतेः यस्मात् सर्वस्मिन् कर्मणि कामविधिः श्रूयते स्वर्ग- काम इति यथोपदिशार्थ विद्वांश्चौपदेशविषय: यशोपदिष्टमर्थ विजानाति तं मत्युपदेशः क्रियते न गायनो बधिरेषु प्रवर्तते न नर्तकोऽन्धेषु न चोपदेशविज्ञानं बालके ऽस्ति(१) तस्मान्न त प्रत्युप- देशः न भिद्यते च लौकिकात् स्तौकिकोऽपि तावदपरौवको न जातमा कुमारकमेवं चूयादधौख यजख ब्रह्मचर्य परेनि।। कुत एवमृधिरुपपत्रानवद्यवादी व्यादिति। अथापि विहित वा अभूयेत कामावार्थ:(७) कल्प्यतेति विहितानुवचनं न्याय्यम् तवानुपपत्र- प्रमाणकस्यार्थस्या भिधानं कामत प्रकल्प्येत यो ह्यर्थः प्रमाणतो थावदभिधानं न मम्भवति तस्य यदभिधानं तत्र कामतः प्रकल्पनं (1) यदार्षिअविपरिधाम यदा हित्व विपरिणत भवति-पा० ४ . । () बाचकेपति-पा.पु.1 (७) कामार्थत्वाद-पा० ४ पु. । ( प्रक्षचय घरेनि-ए• ४ पु. ।

·न्यायवार्तिके सम्भवति यया जायमान कुमारक ऋणवान् भवतौति उपपन्न- प्रमाणस्थाभिधानमनुवचनम् यया जायमानभन्दो रहस्य इति । कथमवगम्यते रहस्य इति यज्ञमाधनत्वात् यस्मात् यजमानो यज्ञान भवति माधने तु प्रयत्नव्यापारी दृष्ट न फले यथा पाक- साधनेषु काहादिषु न पाके न लोष्ठादिषु साधनेषु । शेष भाडे । कध पुनरिद गम्यते फलार्थिन एनहाह्मण भवतीति । अधिकाराच विधानं विद्यान्तरवत् ॥६१॥ समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥ ६२॥ समारोपणादात्मन्यातिषेध । यस्मानियते ऽर्थिवे समारोपण विधीयते । पाचचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥ ६३ ॥ पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभाव । यम्मानिने ऽर्थिले प्रम- जितानां पापचयान्तानि कर्माणि न क्रियन्ते यदि चेद ब्राह्मणम- विशेषेण प्रवर्तते तेन सर्वत्र पायान्तानि कर्माणि प्रमज्यन्त इति । गेष भाथ्ये । यत्पुनरेतत् केशमन्ततेरविच्छेदादिति । सुपुत्तस्य स्वप्नादर्शने कशाभाववदपवर्गः॥ ६४॥ सुषुप्तम्य स्वप्नादर्शने क्लेभाभाववदपवर्ग । यथा सुपुप्तस्य स्वप्ना- दर्शने गानुबन्धोविच्छिद्यते सुखदु खमाधनानुबन्धथ तथा मु*- - (१) र घर न्यायसूचीनिवे।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । स्थापौति तच्च योगिनो मुनस्य रूपमुदाहरन्तौति यदपि प्रवृत्त्यनु- वन्वादिति । न प्रत्तिः प्रतिसन्धानाय हीनलोशस्य ॥६५॥ न प्रवृत्तिः प्रतिसन्धानाय हौनक्लेशस्य । विद्यमाना प्रवृत्तिः क्यमन्तरेण प्रतिसन्धामाय न भवतीति धर्माधर्मकारणं न भव- तौति यावदुकं स्यात् प्रतिमन्धिस्तु पूर्वजन्मनिवृत्तौ पुनर्जन्म तच्च बणाकारितम्। एतच्चोक वीतरागजन्मादर्शनादिति सूचे। कर्म- वैफल्यप्रसङ्ग इति चेत् न कर्मविपाकप्रतिमवेदनस्याप्रत्याख्यानात् न घूमो विद्यमाने कर्मणि मुच्यत इति अपि तु कर्माणि अन्ने जन्मनि विपच्यन्ते। न क्लेशसन्ततेः स्वाभाविकत्वात् ॥ ६६ ॥ न क्लेशमन्ततेः स्वाभाविकत्वात् । नोपपद्यते क्लेशमन्ततेविच्छेदः कुतः समन्ततः स्वाभाविकलात् । अनादिरियं क्लेशमन्ततिः खभावतः प्रत्ता न घामावुच्छेत्तुं शक्येति। तत्रैके परिहार वर्णयन्ति। प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववस्वाभाविके ऽप्यनित्यत्वम् ॥ ६७।१० प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत्वाभाविक ऽप्यनित्यत्वम् । यथा प्राग- (१) विश्वनाथपचाममा प्रागुपये इत्यारभ्य पश्यामतानित्यत्वपदेयत्नमेकमेव सूबमामननि।

·न्यायवार्तिके त्पत्तेरभावोऽनादिरथ च भावेन निवळते (१) एवमनादिः क्लेश- सन्ततिरतत्त्वज्ञस्य तत्वज्ञानेन विरोत्स्यत इति । अणुश्यामतानित्यत्ववहा ॥ ६८॥ अणुयामतानित्यत्ववदा यथाणोः श्यामता अनादिश्च अनित्या च एवं क्ले गसन्ततिरपौति । सतः खलु धर्मो नित्यत्वमनित्यत्वं चेति नित्यानित्यत्वे अवधारयनिरि स्तं तत्त्वभावे भातमिति । का पुन- रिह भतिः नित्यमकारणम् अकारणश्च प्रागभावः अनित्यं भूत्वा न भवति न च प्रागभावाभावे मति(२) भवत्येतत् मामान्यम् यत्पुन- रेतदनादिरणुण्यामतेति हेलभावादयुक्रम् अनुत्पत्तिधर्मकमनित्यं नाच हेतुगम्ति अयं तु समाधिः । न सङ्कल्पनिमित्तत्वाच रागादीनाम् ॥६॥ न मन्पनिमित्तत्वाच्च रागादौनाम्। कर्मनिमित्तवादित- रेतरनिमित्तत्वाचेनि चार्थः । अनुभूतविषयप्रार्थनामङ्कल्प इत्युक्तम् । मिथ्यामन्येभ्यो रञ्जनीयकोपनीयमोहनौयेभ्यो रागादयः प्रादु- भवन्ति । कर्म च निकायनिर्वर्तक मकन्यापेवं रागादीन् जनयति। दृष्टो हि कथित् मत्त्वनिकायो रागबङ्गलो यथा पारावतादिः । कथित् क्रोधवडलो यथा मर्यादिः। कथित् मोहबहुलो यथा- नगरादिः। यदि कर्म रागादौन् निवर्तयेत मर्वदा रागादि- (१) बिरथने-. पु.। (1) मिन्यामिन्यत्वावधारयनि-पा• ४ पु.। (1) प्रामभाव भनि-पु.। (6) अनौप-पा. ४ पु.।

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथममादिकम् । ५०३ भिर्भवेदित्यनिमाचप्रमः न कारपावैकल्यात्।।) सङ्कल्पाचपेक्षं कर्म रागादिकारणम् न निरपेयमिति । सुखादीनामपि ताई कर्म- कारणकत्वं न प्राप्तम् न निरपेक्षत्वात् कर्मसुखादिषु कर्तव्येषु मइल्पान्नापेक्षते ऽपि तु स्वकारणमन्निधानापेई सुखादि करोति। ययोतक्षेपणादिकर्म मोदनाद्यपेतं संस्कार करोनि अनपेचं तु संयोगविभागाविनि। परस्परनिमित्तत्वं च रागादीनां दृष्टम् रको मुद्धति रकः कुप्यति कुपितो मुद्यति रज्ते च मूढः कुप्यति रज्यते चेति। यदपौदमुच्यते अनादिः क्लेशमन्ततिरिति तन्न अवि. मेषाम् यथानादिः क्लेशमन्ततिरेवमाध्यात्मिका भावाः सर्वेऽना दिना प्रबन्धेन प्रवर्तन्ते न जातु अनुत्पत्रपूर्व किञ्चिदुत्पद्यते न चैवं किञ्चिदनुत्पत्तिधर्मकार) प्रतिज्ञायते अनुत्यन्नपूर्व तु तत्त्वज्ञानं केवलमुत्पद्यते नान्यः कशिदाध्यात्मिको भाव इति । इति-ौद्योतकरे न्यायवार्तिके चतुर्थस्याध्याय- स्याद्यमाह्निकम् ॥ (१) यतधर्मक-पा. ४ पु• । (१) नैफयान-पा.५ पु॥

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमाझिकम्। ॐ नम परमात्मने । तदिद तत्त्वज्ञानमुत्पद्यमान कि विषयमाचे भवति आहोखिद्धि- षयविशेषे इति। विषयमात्रे तावदशक्य तत्त्वज्ञानेन भवितम् कुत विषयाणमानग्यात् विषयविशेषे ऽपि तत्त्वज्ञानविषयत्वेन योऽवतिष्ठते स विभज्य वचनीय । तत्र विषयान्तरापामात्मादिप्रमेयव्यतिरेकिणा निराकरण प्रमेयविशेषविषयवात् सूचस्य यत्तदात्मादिसूत्र न तेन प्रमेयमावमभिधीयते प्रमेयमाचाभिधाने हि आत्मादिग्रहण व्यर्थम अपि तु प्रमेयविशेप यस्तत्त्वज्ञानविषयत्वेन व्यवतिहमान समार- विच्छेदहेतुर्भवति यथ मोहविषयत्वात् ससार प्रतनोति म तत्त्वतो जेय इति । तस्मिन् अय प्रश्न कि खलु यावन्तो विषया तावत्स तत्त्वज्ञान प्रत्येकमुत्पद्यते अथ कचिदुत्पद्यते इति । न तावत् प्रत्ये- कम् अात्मादेरानन्यान् किमिदमानन्यम् इयत्ताप्रत्ययाविषयलम् । अथ कचिदुत्पद्यते यत्र नोत्पद्यते) तत्त्वज्ञान तचानिवृत्ती मोह यत्र मोहस्तच रागद्देषाविति रागदेषमोहाथ बन्धनमित्य निर्माक्ष- प्रमः । अथ मन्यसे ऽन्य विषय तत्त्वज्ञानमन्यविषय मोह निवर्तयति एवं च मत्यपवर्ग प्राणिमाचे प्राप्नोति) म हि कथित् प्राणी (1) भोप-पापु । (1) भवनि-पा.. पु.1 ·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमादिकम् । ५०५ कस्यचिदर्थस्य तत्वं न वेति न मोहार्थापरिज्ञानात् न तत्त्वज्ञानस्या- नुत्पत्तिमाचं मोहोऽपि तु मिथ्याज्ञानं मोह तच्च मिथ्याज्ञान यस्मिन् विषये प्रवर्तमानं मंमारवीज भवति स विषयस्तत्त्वतो ज्ञेय इति । किं पुनस्त निमयाज्ञानम् अनात्मन्यात्मप्रत्यया) इति । शेष भाष्ये ॥ दोपनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहकारनिवृत्तिः॥१॥ दोषनिमित्तानां तत्वज्ञानादहकार निवृत्तिः। शरीरादिदुःखान्त ममेयं दोषनिमित्तम् तद्विषयवामियाज्ञानस्य नदिषयं तत्त्वज्ञान- मुत्पन्न तद्दिषयमहवारं निवर्तयति समाने विषये तयोविरोधात् । सर्व चैतदुकं दिनीयसूचे इति। दोपनिमित्तं रूपादयो विषयाः सङ्कल्पकताः ॥ २ ॥ दोषनिमित्त रूपादयो विषयाः मकन्यकृताः । कामा विषया इन्द्रियार्थी रूपादय उच्यो । तत्र ते विषया मिथ्यामकल्प्यमाना रागादौन् जनयन्ति कः पुनरेषां तु मिथ्यामंकल्पः अमाधारण- माययोत्पतिनिमित्तवेन व्यवसायो ममैवत इति। तानसाधारणतया मतिचीत) नेते मम देवचौराग्निदायादसाधारणा इति। एक- मेतम्य प्रविचक्षाणए() यो व्यवसायस्तविषयो मोहः म नित इति । तन्निवृत्तावध्यात्म शरीरादीन् प्रमशचीन । किं पुनः प्रमख्यानं शरीरादिषु नेते श्रात्मान इति व्यतिरेकदर्शन प्रसंख्यानम्। (१) पात्मपर-पा. ४०1 (१) प्रतञ्चतीत-पा० । (२) प्रमाक्षापश्य-पा.पु.1 61 ·न्यायवार्तिके मोऽयमध्यात्मं बहिश्च विविकचित्तो विहरन् मुक्त इत्युच्यते। एतच्च तं प्रातः जौवन्नेव विद्वान् संहर्षायामाभ्यां मुच्यत इति। अनः परं कानिमज्ञा भावयितव्या काचिद्धेया इत्युपदिश्यते । नार्थनिराकरणं नार्थीपादानं किं तु यथाव्यवस्थित() एव विषये किश्चिद्भावनौयं किक्षित् निराकरणौयमिति । तन्निमित्तं त्ववयव्यभिमानः ॥३॥ तन्निमित्तं तु अवयव्यभिमानः । तेषां दोषाणं निमित्त मवयव्यभिमानः। तचावयवौति मजा भावनौया स्त्रीमज्ञा इया मपरिष्कारा(१) पुरुषम्य परिष्कारो बन्धनं स्त्रियाः पुरुषमा मपरिष्कारेति। तचापि च दे सञ्फे निमित्तमक्षा अर्थव्यचनसता च । निमित्तसज्ञा दन्नौष्ठमिति दन्तादिषु दन्तत्वादिनिबन्धना मता। अर्थव्यञ्जनमज्जा च इत्थं दन्ता इत्थमोष्ठाविति. इत्यमित्य- ध्यारोपेए उच्चमाना() सता मोहः म च रागादिकारणमिति हेयः न पुनरवयवी निराकार्य:(५) प्रमाणतस्तथाभावादिति । अथेदानौमर्थ निराकरिव्यता अवयविन्युपपाद्यते । विद्याविद्यादैविध्यात् संशयः ॥ ४ ॥ विद्या विद्यादेवियांत् मायः। मदमतोस्पसम्भात् द्विविधा विद्या मदमतोरनुपल्लाभात अविद्या विविधैव । एवं चावयवी यधुप- (1) दिन-पा...। (1) भाषमामा-पा.पु. । (1) परिकारा-पा.. पु. । (0) निराण्य-पा... .

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमादिकम् । लभ्यते अथ नोपलभ्यते न कथञ्चन संशयात् मुचते इति। तत्र तावदुकं न विद्याविद्या विध्यं संभयस्य कारणम् उपलव्यनुप- लम्योः पूर्वपदविशेषणत्वात् । तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥ ५॥ नदसंशयः पूर्व हेतुप्रमिद्धत्वात् । तस्मिन्नवयविनि संशयो न युक्रः पूर्वोक्तानां देवनामप्रतिषेधात् तत्र ये ऽत्रयविनोऽर्थान्तरभावे ऐतव उद्दिष्टास्ते न शक्या प्रतिषे मिति । वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥ ६ ॥ वृत्यनुपपत्तेरपि तईि संशयानुपपत्तिः। नास्त्यवयवौति तदि- भजते । अवयवा कसैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ॥७॥ कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः । यविनि वरन् अवयवी वा अवयवेषु । अवयवा अवयविनि वर्त- मानाः कृतस्नेन वर्तन्ते एकदेशेन वा। तत्र तावदवयवा अवयविनि छत्रस्नेन वर्तन्ते अवयवावयविनोः परिमाणभेदात् । अल्पपरि- माणोऽवयवो महापरिमाणथावयवौति अल्प)परिमाणेन महा- (१) समयानुपपपिरिति-पा० ५ पु० । विश्वनाथसमानोऽपि । न्यायमचौनिबन्ये ऽपि सूचमिद इयवे । कि तु विश्वनाधेमानवधनम् । (२) पषु-पा• ५ पु.। (४) वणु-पा.पु.।

·C न्यायवार्तिके परिमाणस्याव्याप्तिः एकट्रव्यश्चावयवः प्राप्नोति एकावयवे वृत्तित्वात् । न चैकद्रव्यं द्रव्यमविनश्यदाधारमस्ति नाप्यवयव्येकदेशेन वर्तते न यस्यान्ये ऽवयवा एकदेशभूताः सन्ति तस्मिन्नपि वैकदेशेन वर्त- मानोऽवयवः किमेकदेशेन वर्तते कृत्स्नेन वेति पूर्ववत् प्रसङ्गः । अयावयवैषु अवयवौ वर्तते तेषु चाहत्तेरवयव्यभावः ॥८॥ तेषु चाहत्तेरवयव्यभावः । न तावत् प्रत्यक्यवं कृत्लो वर्तते नयोः परिमाणभेदात् अवयविनश्च एकद्रव्यताप्रसङ्गात्। एकावयव- अतिवादेकद्रव्योऽवयवी प्राप्नोति एकद्रव्यश्चावयवी एकेन द्रव्येणा- रभ्यन इति सततोत्पत्तिप्रसङ्गः। किञ्च एकद्रव्यत्वात्(९) ह्यणुका भेकस्मिन् परमाणौ वर्तत इति कारणविभागविनाशाभावात नित्यं प्राप्नोति उत्पत्तिमच नित्यं चेनि न दृष्टान्तोऽस्ति। अथाप्यव- यो एकदेशेन वर्तते तथापि अवयविन श्रारम्भकावयव्यतिरिका- वयवाः प्राप्नुवन्ति ये ऽवयवेषु वर्तन्त इति । पृथक् चावयवेभ्योऽवयव्यरत्तेः॥६॥ पृथक् चावयवेभ्योऽयव्यवृत्तेः । नाप्यवयवव्यतिरेकेणान्यत्र वर्तते अपक्षणभित्यनामङ्गात् अवयवव्यतिरेकेणान्यत्र वर्तमान उपलायन नित्यश्च स्यादनाधारं द्रव्यं नित्यमिति । (1) विचनामावतम्। (1) रायजिवात-पा...। (१) माये पयार-पा... | ·चतुर्थे ऽध्या ये द्वितीधमादिकम् । न चावयव्यवयवाः॥ १० ॥ न भावयव्यवयवा । न चाक्यवाना धर्ममात्रमवयवौ कमात् धर्मस्थावयविनो धर्मिभिरवयवै पूर्ववत् सम्बन्धोऽनुपपन्न न पात्र धर्मिभ्योऽत्रयवेन्योऽवयवो धर्म पृथशुपलभ्यते नित्यवप्रमादिति च समानम् । अवयवी चैकदेशेन अवयवे वर्तत इति अवधासमूह- मानमवयी प्राप्नोति । एकस्मिथावयवे एकदेशोम वर्तमानोऽवयवी एकावयवोपलम्भात् एकदेशेनोपलधौ तत्स्थानोऽवयवो रोत न लेकतन्तुदर्शने पटोपलाधिर्भवति तदेव मुनमयोऽभिधीयते नास्यवयवौति । यतावदवयवा अवयविनि वर्तन्त इति तन्त्र अनायुपगमात् न कारण कार्य वर्तते ऽपि तु कारणे कार्यमिति । यत्पुनरेतदवयव्यवयवेषु वर्तमान एकदेपोन वर्तते कत्लेन का वर्तत इति तन। एकस्मिन् भेदाभावा दशब्दप्रयोगानुपपत्तेरमन्नः । एकस्मिन् भेदाभावाद भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्न । धन- मिति च एकदेश इति च भेदविषयावेतो धन्दी न चेतावेक- स्मिन्नुपपन्नौ अनेकस्याशेषता हन्न मन्दस्वार्थ अशेषस्य कस्यचिदभि- धानमेकदेशमब्दस्य न तदिहोपपश्ते इति। तस्मानावयविनि लगन्दो नायकदेशशब्द इति । (कितु कार्य कारण इनि-पान । पु. ।

·५१० न्यायपातिक अवयवान्तराभावे ऽप्यरत्तेरहेतुः॥ १२ ॥ अवयवान्तराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः । अवयवान्तराभावादिति । यद्यवयवव्यतिरिक्रमवयवान्तरं प्रतिपद्येथाः तथाप्यवयवोऽवयवे वर्तते नावयवौत्यहेतुः अवयवान्तराभावात् नैकदेशेन वर्तत इति एवं चानेकत्र वर्तत इति प्रतिजानानो नानुयोक्तव्यः उभयेन व्याघातादित्युक्तम् । यद्यवयवौ नैकदेशेन वर्तते न कृत्स्ने वर्तते अथ कथं वर्तत इति वृत्तिरवयवेषु आश्रयाअयिभावः(र) मम- वायाख्यः सम्बन्धः स कथ भवतीति यस्य यतोऽन्यत्रात्मलाभानुप- पत्तिः तत् तत्रैव वर्तत इति न खलु कारणद्रव्येभ्योऽन्यत्र कार्यद्रयमात्मानं लभत इति । विपर्ययस्त कारणद्रव्येषु न कार- पानि कार्यद्रव्येषु श्रात्मानं तभन्त इति। कर्थ नित्ये श्राश्रयायि- भाव.(३) अनित्येषु दर्शनात् सिद्धम् मित्येषु यथाऽनित्या नियतोप- लभ्यन्ते तत्र वर्तन्ते तथा नित्यान्यपि यत्रोपलभ्यन्ते तच वर्तन्त इति एतत् समानमनित्यानां नित्यैः । रूपान्तरानिर्देशादिति चेत् अथ मन्यसे यदि व्यतिरिकोऽवयवौ भवति तस्यावयवरूपादिव्यति- रेणावयविनो रूपान्तरं निर्देष्टव्यम् यथाऽचिवास्तन्तकः पट- मात्र/मारभन्त इति न उपलभ्यमान(रूपाद्याधारत्वात् यदवयविनो रूपमुपलभ्यते तदस्य रूपं यथावयवस्य कार्यकारणभावाञ्च(५) (0) कथ च-पा.पु.। (२) बापावितभाव -पा...। 10 मिन्येषु पञ्चमात्रधाविमभाव -पा• ४ पु.। (8) पठविच-पा- . । (e) मोपरपमान-पा.पु.। (1) कार्यकारणभावामभ्युपगमार-पा• . . ! .

·चतुर्थे ऽध्याये दियोयमाह्निकम् । विरुद्धः अवयविनो रूपं निर्दिश्यतामिनि ध्रुवाणेन अवयवावय- विनौ तावदभ्युपगतौ तदभ्युपगमाच्च विरुद्धः एतावानेवायं विवाद इत्यभ्युपेतहानिः । उपेत्य चिवविवाद ब्रूमः पटस्य चित्र रूपमिति। अनेकत्वप्रसङ्ग इति चेत् अथ मन्यसे चित्र रूपमवयविनोऽभ्युप- गच्छता अनेकरूपोऽवयव्युपगतो भवति न चैक द्रव्यममेकरूपम नाप्यने कस्मिन् एकमिति(१) । न चित्रशब्दस्याने कैकविषयत्वात(र) चित्रशब्देनानक चाभिधीयते अनेकं च चित्रं रूप चित्राणि रूया- लौति न एकस्मिन्न दृष्टत्वात् । न हि एकस्मिन् चित्रं दृष्टमिति नाभ्युपेतहानेः। एक चित्रमित्यनभ्युपगतानेकचिचमिति हेयम् एकचिचममुच्चयो ह्यनेकचित्रमिति अथानेकमचित्र चित्रमित्यु- यते एवमप्यनिवृत्तो व्याघातः अचित्रं चित्रमिति यथाऽशक्तं शक्तमिति । अथाचित्राणि तन्तुरूपाणि संहत्य पटे चित्रं रूपमु- त्यन्तौति(३) पर श्राश्रीयते एवं चैतस्मिन्न किञ्चिद् बाध्यते पटान्तरे प्रसङ्गचित्रप्रत्ययस्य यस्य पटम्य एक चित्र पाच द्वितीय- मविचित्रं तेन यथैकस्मिन् पायें तं पटं पश्यतश्चिचबुद्धिर्भवति) एवं पटान्तरे ऽपि चित्रपटबुद्ध्या भवितव्यम् भवतैवेदमुकम् यस्य पटस्यैक पाच चित्रं स तु पटो न चित्रः पार्श्वस्यापटत्वात् । चित्र- प्रत्ययस्तत्र कमान्नेति चेत् चित्राचित्राभ्यां पार्श्वभ्यां पट श्रारभ्य- माणचित्रः पट इति यथा पटान्तरे) चिचप्रत्यय एवं चित्र- (१) मायकस्मिन्ननेकम्-पा० ४ पु.। (२) सदस्यकाने कविषय-पा० ४ पु.। () चित्ररूपमारभनो-पा...। (७) चित्रपट हिर्भवति-या. ४ पु. । (५) घगन्तरे-पा.पु.!

·न्यायवार्तिक प्रत्यय घटान्तरेऽपि) प्रभात ( न प्रमक एकस्य चित्ररूपस्थाना- रम्भर त्वात् एकस्मिन् पार्श्व चित्र रूप तत्कथमवयविनि रूपाद्य- न्तरमारस्थत इति । एतावञ्च शक्य वनुम् अवयवरूपाभ्यामवयवि- रूपान्तरमारभ्यत इति तयोपलधे । यद्यन्यरूपोऽवयवौ स्यात् नोपस्तभ्यते म चावयवरूपादवय विनो ग्रहण युक्तम्'ए) वायोरप्युप- लधिप्रमात् पद्यन्यम्पादन्यस्योपलब्धिर्भवति वायोरप्युपलब्धि प्राप्नोति न चैतदम्ति । तस्मात् स्वरूपादवययुपलभ्यते उभयावयव- दर्शनप्रतिमन्धामाचावयविमि रूयोपलधिर्भवति न चैव मयारूपो- ऽवयवीति तस्मादाययभिमान प्रतिषियते भपरिस्काररूपो माश्यतीति यया रूपादिपु मिथ्यामकम्पो न रूपादय इति। अथ चा मुनिमा योकम दर्शित । इन्द्रियार्थी नयाय यदि ग्युरविकनिपता । मानर्थम मधे परणिन्द्रियगोपर । इति । मायणमवयस्यमिद्धे इत्यवम्यिगोऽप्येदमाह । केशसमृहे नैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥ १३ ॥ संगममा मिरिकोपनधिता नदुपनधि । यथा एकेक अंग' मिरिकेण मोपमन्यते कामगागूपानभ्यते तथा एकको- पुणु मापनभ्यने ममुहमपनभ्यत इति नदिदमममूविषय- पहमिति (1) पा-1-1.5 । 10 hr-i•.3.1 ( ORYHATी पाशा- ..।

·चतुर्थे ऽध्याय दितीयमाझिकम् । ५१३ स्वविषयानतिक्रमणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् विषय- ग्रहणस्य तथाभावो नाविपये प्रत्तिः ॥१४॥ स्वविषयानतिक्रमणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावादिषयग्रहणस्य तथा- भावो नाविषये प्रवृत्तिः । न हौन्द्रियं प्रशय्यमाणं स्खविषयमति- कामति न हि सक्षुः प्रशथ्यमाणं रसं हानि नापर य्यमाणं खविषयात् प्रत्यवते अपि तु स्वविषय एवेन्द्रियाय प्रकर्षापकर्षा- • पेक्षाणि पटुमन्दभावेन ग्रहणानि भवन्तौति । तत्र पटुग्रहणं सामान्यविशेषतदता ग्रहणमिति मन्दं तु ग्रहणा() मामान्यमाधा- लोचनमिति मोऽयं नैमिरिकः कञ्चित् चतुर्विषयं केशं न हाति केशममूहं च प्रवाति उभयं हि तैमिरिकस्य चक्षुषो विषय इति । परमाणवस्वतीन्द्रिया दर्शनविषयत्वं न प्रतिपद्यन्तै महता ऐन्द्रियका असंहता श्रौन्द्रिया इति महान् व्याघातः । अनुप • जातविशेषाणां दर्शनविषयत्वानुपपत्तः तस्मादुत्पद्यते ऽवयवी यो दर्शनस्य विषय इति । मञ्चयमाचार) दर्शनस्य विषय इति चेत् अथ मन्यसे दर्शनस्य ममुच्चयमाचं विषयः भमुचिताः परमाणवी दर्शनस्य विषयतामुपयान्तीति न ममुच्चयस्य संघोगभावात् । ममुञ्चयों निरूप्यमाणः परमाणुसंयोगः संयोगचोपलभ्यमानाश्रय उपलभ्यते भवतीति हौदमनेन संयुतमिति यय विषय उपलभ्यते तस्यानुपलधौ यच्चावरणं कारणमुपलभ्यते न तु परमाणव । (१) समुच्चयमानमिति का । (1) मन्दप-पा.पु.।

·१९. न्यायवार्तिक उपलब्धिलक्षण प्राप्ताः तम्मान तेषामावरणदेरग्रहणकारणादय- हणमिति ॥ अवयवावयविग्रसङ्गश्चैवमाप्रलयात् ॥ १५ ॥ अवयवावयविप्रसङ्ग येवमानस्तयात् । यश्चावयविनोऽवयवत्ति- विकम्पादभाव अत: मोऽवयवस्थावयवेषु प्रसज्यमानः प्रलयादा निवर्तत निरवयवाद वा परमाणुतो निवर्तत । कथमिति यथाव- यव्यवयथेषु वर्तमानः प्रत्येकं सर्वात्मना वा एकदेशेन वा वर्ततेत्यु- कम्। तथावयाऽवयवेषु वर्तमानस्तदवयवोऽव्यवधवेषु इत्येवं थावत् परमाणुरिति यावदा प्रलयोऽनित्तिर्वति। सर्वथोपलभि(२) विषयो मास्ति उपलब्धिविषयं वाश्रित्यायं वादः किमवयव्येकदेशेन वर्तते उत सर्वात्मना वर्तत इति। मोऽयमाश्रयं व्यापनात्मव्याघाताय कल्पत इति। न प्रलयोऽणुसद्भावात् ॥ १६॥ म प्रलयोऽणुमतावान् । न चास्ति प्रलयोऽणुसनावात् । अयं खलु विभज्यमानभेदस्तावद् वर्तते यावत् परमाणुरिति परमाणु- नाम विभागे इस्पारप्रभङ्गस्य यतो नात्यौयस्तवावधानात् । लोरस्य विभग्यमानावयवम्यानपतरमपतरमुप्त्तरमुत्तरं भवति म चायमन्ध- नरममङ्गो यतो निवर्तते यतो नात्यायोऽम्ति तं परमाणु मपमई रवि । अथ न परमाखन्ती विभागम्तेन (1) रामनराकारा-प.पु.। (भापारपान-प-पु.। भवभया••• साधी-पा...।

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । परं वा चुटेः ॥ १७॥ परं वा बुटः । अवयव विभागस्यानन्यान त्रुटिरमेयः प्राप्नोति संख्यापरिमाणगुरुत्वैस्तावत् परिमाणस्युटिः (।) यदच गुरुत्वं वर्तत इति दयन्तश्य परमाणवः महताबुष्टिभावमापद्यन्त इति नावधारणं युतम्। किं कारणम् यथैवानेकपरमाणुसंइतो हि महाग घंख्या- परिमाणगुरुत्वैरमेयः तथा चुटिरपि भेदभ्यानन्यात प्रभज्यते श्रथ प्रलयान्तो विभागः सोऽपि न युज्यते विभागस्य विभज्यमान- हानानुपपत्तेः म प्रलयान्तो विभाग' म चाय विभागो विभज्य- मानाधारो विमभ्यमानश(१) नाम्ति विभागोऽस्तौति व्याघातः । विभज्यमानावयवं परमाणु प्रतिपद्यमानेन मावयव' परमाणु मतिपत्तयः । सावयवत्वे परमाणुशब्दस्यार्थी वाच्यः किमुक्त भवति परमाणु रिति। ये च परमाणोरवयवास्ते किं समानपरिमाण उत मिनपरिमाण इति । यदि ममानपरिमाणा अवयवावयविभावो दुरुपपादः न हि वय समानपरिमाणानां क्वचिदवयावयविभावं पश्यामः। अथ भिन्नपरिमाणाः न परमाणु: प्रतिषिध्यते कार्यमिदं परमाणुरिति कृत्वा प्रतिषिध्यते । श्रयेदानौमानुएलन्धिकः सर्व नास्तौति मन्यमान आह । आकाशव्यतिभेदात्तदनुपपत्तिः॥१८॥ भाकाव्यनिभेदासदनुपपत्तिः । श्राकाशेन परमाणुतिभिन्नः व्यतिभेदादनियो घटवदिति । (1) मिश्यमानाचारस-पा.पु.।

·न्यायवार्तिके आकाशासर्वगतत्वं वा ॥ १६ ॥ अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्ये तदभावः ॥२०॥ आकाशामवंगतत्वं वा। अथ परमाणोरन्तराकाशं नास्ति असर्व- गतं नाकाम प्रसज्यते ऽन्त परमाणुनामसम्बन्धात् । श्राकामयति- भेदादनित्यः परमाणुरित्यभिदधानो व्यतिभेदाथै मध्य्यः किमुक्त भवति श्राकामव्यतिभेदादिति । यदि परमाखाकाभेन सम्बन्धी व्यतिभेदः तदाब न किञ्चिद् बाध्यते न हि श्राकाशसम्बन्धान परमाणोनित्यत्वमनित्यत्वं ममज्यत इति । अथ सम्बन्धमात्रमेवा- नित्यताकारण ब्रूयात् तथाप्याकाणयहणं व्यर्थम् सम्बन्धमाचस्या- नित्यनामाधकलात् न हि कृतकत्वस्य माधनभावे देवदत्तशतकत्वादि युतमुकम सयोगमाचं बोत्तरसूणानूयते चरितार्थ संयोगोपपत्ते- रिति तदेतदेव पुनरुच्यते इति । तम्मावायं (व्यतिभेदार्थः । अथ परमावन्त सम्बन्धो व्यतिभेदः मोऽपि न थुक्तः अकार्यवान परमाणोरन्नहिरिति कार्यस्य कारणान्तरवचनम् अकार्यश्च परमाणुस्तम्मानान्तर्बहिरिति । अथ परमावस्यवसम्बन्ध प्राकान यतिभेदः एतदपि तादृगेव परमापोरकार्यवान्न तम्यावयवा इति । परमाएखवयवानां विभागो व्यनिभेदः मोऽप्यकार्यवेनैव प्रत्युतः । कार्यम्यावयता विभज्यन्ने प्रकार्यद्य परमाणुरिति । समानावयव विभाग: उमेत्य परमाणोरवयवान् न नदिभागस्याका (१) परात्यधिक पु.।

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमादिकम् । कारणं कर्मजो हि विभागः तस्याका ममपि कारणमिति न न्यायोऽस्ति श्राकाशं च विभागहेतुत्वेन प्रतिपद्यमानः सर्वभावाना- मनवयानं प्रतिपद्यत न मनिहिते विभागे इतावाकाशे भावाना- मवस्यानं युक्तम् । मदयाका निमित्तान्तरमपेचते तयतिरेकेणा- कामस्थापि तदुत्पत्तावति मामर्थमिति प्रमाणाभावः । अथान्तः- शषिरं व्यतिभेदः एतदपि नास्ति सर्वतो व्यवहितस्य यस्य मध्ये ऽवयवा न सन्ति तछुपिरं न च परमाणोरवयवाः मन्ति कुतः शपिरं व्यतिभेदः । न चान्या गतिरस्ति तसादाकाशव्यतिभेदा- दिति शून्यमभिधानम् । यत्पुनरेतदाकाशमसर्वगतं प्रसज्येत अन्न परमाणुनाइसम्बन्धादिति न सर्वगतार्थापरिज्ञानात् नायं सर्व- गतार्यो यत्रास्ति तेन सम्बन्ध इति अपितु यमूर्तिमन् तेन सर्वे सम्बन्ध इति(१) सर्वगतत्वार्थः । म च परमाणोर्मध्यमस्ति तस्मात्र तेनासम्बन्धादाकाशमसर्वगतं प्रमज्यत इति । सर्वसंयोगशब्दविभवाच सर्वगतम् ॥ २१ ॥ मर्वयोगशब्दविभवाच्च मर्वगतम् । यस्मात् मर्वमूर्तिमभिः मयोगा विभवनि आकाशे तदाश्रया भवन्ति शब्दाः खकारण- मनिधानादुपजायमानाः सर्व एवाकाशमाश्रयन्त इति सर्वगतमा- कामम्। (1) वेन सण सम्बदम-पा. १ पु.। (२) शब्दमयोगविभवाच मवंगनामिनि म्यायसूचौनियन्वे । विश्वनाथसम्मनोऽपि ।

·५१० न्यायवात्तिके श्रव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्माः ॥ २२ ॥ अव्यूहाविष्टम्भविभुत्लानि चाकाशधर्मा । सर्पता कियावता द्रव्येणाकाश न व्यूह्मते सर्पतश्च क्रियावतो द्रव्यस्य क्रियाहेत गुण म प्रतिबध्नाति कमादस्पर्शत्वात् यत् स्पर्भवत् भवति तड्यूयते प्रतिवध्नाति च न वेवधर्मकमाकाश तस्मादप्रतिघातौति म भवान् भावयवे स्पर्णवति द्रव्ये दृष्ट धर्म विपरीतेनामसितमईतीति । उक्त चाच यदि परमाणुर्विभज्यते परमाणुन स्यात् । कि कारणम विभागे पतरप्रमङ्गम्य यतो नापौयस्तवावस्थानमिति। विनाश च परमाणोर्भवन् कारणविनाशादा कल्प्येत कारणविभागादा उभय च नामित परमाणरकार्यमादित्युक्तम् । तस्मानाकाशव्यनिभेदाद- नित्यत्वमिति। मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥ २३ ॥ मूर्तिमा र सम्मानोपपत्तेरवयवसद्भाव । नावथवा माएको मूर्तिमत्त्वादिति सध्यानवत्वाच्च भावयवा इति । कस्यान- वत् मावयव दृएम् घटादिमायानवन्त परमापय तस्मात् माउथवा इति। संयोगोपपत्तेय ॥२४॥ अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेथामतिषेध ॥२५॥ भयोगोपपत्तय । मावयव मयागिलादिनि सूचार्य । गम्चिदं सूत्र ममानमादित्यनेनैव परितार्थ मयोगविशेषम्य मग्मामाय- पर- .

·चतुर्थे ध्याये द्वितीयमादिकम् । नाभिधानात् । न च चरितार्थ अवयवमयोगविशेषस्य संस्थानवत्त्वे- नाभिधानात् संयोगमात्रं च संयोगमन्देमाभिधीयत इति न दोषः । तत्र मूर्ति माव्यापिट्रव्यषधि, परिमाणम् अणुमहद्दौर्घ इखं परमहखं परमाखिति । संस्थान नाम प्रचयाख्यः मंयोगः संयोगो- ऽप्राप्तिपूर्विका प्राधिरिति । यत् तावत् मूर्तिमत्त्वात् मावयका इति नन्न अनेकान्नात् । य: परमाणोरवयवः स मूर्तिमांश्च निरवधव- श्वेत्यनेकान्तः । अथ मूर्तिमत्त्वात् तस्याप्यस्याः सन्ति एवं मति चुटिरमेयः प्राप्नोति गुरुलमख्यापरिमाणरित्युक्तम् । अथ तावत् मूर्तिमहिभज्यते यावदन्त इनि अन्यो निरवयव इति वाच्यम्। अथान्तो विभागः स न युनः विभागस्य विभज्यमानैर्विनानुपपत्ते- रिति । एतावचैतत् कन्प इति स्थान परमावन्तो विभागः प्रत्य- यान्तो वा अनन्तो वा यदि परमाण्वन्तोऽनकान्तः व्याहतं भवति परमाणुमूर्तिमांश्च न च सावयव दूति । का पुनरच व्याघात: निरवयवं मूर्तिमन्तं च परमाणुं प्रतिपद्यसे मावयव इति च नवौषि प्रतिपच्या व्याहन्यते अनन्ते प्रलयान्ते च व्याघातः त्रुटेरमेयत्वप्रमङ्गः विभागस्य चानाधारवप्रसङ्गः सावयवः परमाणुरिति च प्रतिज्ञापदे व्याहते। कथमिति सावयवशब्दस्यार्थः ममानमानीयारथं समान- जातीयाश्रितम् अत्रयवस्तदाधार इति मावयवः परमाणु रिति ब्रुवता कार्यविशेषः परमाणु येत्युक्तं भवति । कार्यविशेष. परमाणुयेति व्याहनम् । अथैकपरमाणुपूर्वकत्वं परमाणे. प्रतिपद्यने तथा च न . . (पचापिनो प्रयम्म पत्रि-पा० ५ ० १ (२) रन्युक्तम्-पा० ४ पु. ।

·. ५९. म्यायवार्तिक न परमाणु: स्पवयव इति नास्यावयवाः सन्ति किंतु इतकः पर- माणुपूर्वकत्वात् । एतच्च न दृष्टान्ताभावात् एकं कारणमिनि च दृष्टान्नोऽस्ति एकेन चारभ्यमाणस्य परमाणोर्न कारणसामग्र्यपेक्षण- मस्तौति न प्रागभावो यकः यस्य प्रागभावो मास्ति तस्य चोत्पादो युक्रः । अथैकशब्दपूर्वकल्वे मति शब्दादीनां प्रागभावादि पति- पद्यते तदप्यसिद्धम् नेक कारणमस्ति श्राश्रयाद्यपेक्षः शब्दः शब्दा- मारं करोतौति मतिपद्यापि चैकपरमाणुपूर्वकत्वं परमाणोः का मावयवार्थः कतमस्तचावयवः कतमस्तवावयवौति । अथ कारण- मेवावयव इति न कार्यपरमाणुकाले कारणपरमाणुरस्तीति भावयवाची वक्रव्यः। मूर्तिमत्त्वात् सावयवः परमाणुरिनि नुवाको विकल्पतः पुनः पर्यनुयोज्यः केयं मूर्तिः यया मुत्या मूर्तिमान परमाणुरिति मत्यां च भूती किमर्थान्तरमनन्तरं वा परमाणो- भृतिरिति यदि रूपादिविशेषो मूर्ति भवत्पक्षे तया मूर्त्या मूर्तिमान कायम न च रूपादिव्यतिरिकं प्रमाणेन परमाणु प्रतिपद्यते सर्वापकर्षप्राप्ता फ्पादय एव परमाणुः न च रूपादिभौरूपादयो रूपादिमन्तः न पानान्तरभाषे मतप्त्युत्पादं पश्यामः ननु दृष्टोऽननरभावे ऽपि मदमत्ययो यथा इस्तिमनी मेनेनि मए पनि प्रमः । यथा च मेमानन्तरं तथोक्रमिति । श्रमति पार्थान्तरभते परमाणावमायो र मूती भावयवा परमाएको मूर्तमत्त्वादिति वाक्यस्या रूपादयो रूपादिमन्तो कपादि- मत्त्वादिति । एतेन पटोऽमूर्तिमावान भावयव रनि प्रत्युकम् । म रादियासिरिज पटं प्रसिएशन सर्विमन्यम् । ष र मति ·चतुर्थे ध्याये द्वितीयमाहिकम् । ५२१ मत्वात् सावयवः पट इति च ब्रवौषि व्यतिरेकाभ्युपगमे व्याघातः अनभ्युपगमे नार्थः मिातीनि दृष्टान्नोभयधर्ममिवान् न पटे सावयवत्वं मूर्तिमत्वार्थ इति । एतेन भावयवाः परमाणव: संयोगोपपत्तेरिति व्याख्यातम् । संयोगस्याभ्युपगमे व्याघातः अन- भ्युपगमे परमाणुवादिति इत्वर्थः संस्थानविशेषवत्त्व तु अमिद्धम् य एवार्थः सावयवत्वादिति स एवार्थः संस्थानविशेषवत्वादिति । अथ संस्थानमसर्वगतद्रव्यपरिमाणं प्रतिपद्येया:(१) एवं मति मूर्तिमत्वेन संस्थानवावं चरितार्थमिति पृथग वक्रव्यम् मूर्तिमत्त्वात् संस्थानविशेष- वत्वादिति। उक्तं चात्र विभागे ऽल्पतरप्रमङ्गस्य यतो नान्यौयस्ता- वस्यानात् अखवयवस्य चाणुतरत्वप्रमगादणुकार्यप्रतिषेध इति । यत् पुनरेतत् मंयोगोपपत्तेमध्ये मवणुः पूर्वापराभ्यां सम्बध्यमान.(२) सावयवः अयमेवार्थः कारिकया गौयते(२) । घट्न युगपद्योगे परमाणोः षडंगता() । घलां समानदेशवे पिण्डः स्यादणुमावकः ॥ इति परमाणुर्युगपत् पड्भि. सम्बद्ध्यमानः षडंशः प्राप्नोति भिन्न- 'देशत्वात् मम्वन्धानाम् । अथ समानदेशाः सर्वे संयोगाः षणां परमाणनां पिडः परमाणुमाचकः प्राप्नोति । यदि वे हे द्रव्ये 'अधिकृत्याभिधीयते ततोऽपि देशाः परमाणना) सम्बन्धिनं (२) भन्यथा-पा४ पु.। (1) भक्ष्यमान-पु.। (३) बभिधीयते-पा.पु.॥ (७) योगान् परमाही पडाना-पा. ४ पु. । -~f माथ परमापनी-पा• ५ पु..

·पूर न्यायवार्तिके परमाणुमधिकृत्याभिधीयते ततोऽनेक सयोग समानदेश इति न किञ्चित् बाध्यते । यत् पुनरेतत् समानदेशा परमाणव इति नन्नानभ्युपगमात देगा एव तावत् परमाणो न मन्तौति कुत समानदेशा भविष्यन्ति। न च किञ्चिद् द्रव्य समानदेशमस्तीत्यसिद्धी दृशान्त । ननु च कार्यकारणे १) सयोगसमानदेशे यथा घट पटेन सम्वद्यते तन्तुना नदशना च तत्वाश्रयेणेत्यादि । एतदनभ्युपगमेन प्रत्युताम् । समानदेशास्तत्र मयोगा इति न कार्यकारणे नए सयोगा अपि दे दे अधिष्कृत्येति घणा समानदेशत्वादिति वाच्यम न द्रव्य ममानदेशताया व्यवतिष्ठते न सयोगसमानदेशतायामिति। यत् पुनरेतद्दिन्देशभेदो यस्यास्ति तस्यैकत्व न युज्यते क एवमाह दिन्देशभेदोऽस्तौति दिग्देशभेदाश्च दिश मयोगा परिकल्पिताथ दिग्दशभेदान् कश्ययित्वा परमाणोदिग्दे गभेदोऽभ्युपगम्यते मुख्यस्त न दिग्देमभेदो नापि परमाणोर्भद परमाणुर्दिशा सम्बयत इति । एतावमात्र विद्यते एतच्च न किञ्चित् वाधते । छायावती नहि न प्रानुन परमाणोरदेशवादिति न देशवत्वाच्छायाकृती कि तहि मूर्तिमत् स्पर्शवत्त्वात् मूर्तिमत्त्पविष्ट्रव्य द्रव्यान्तरमा वृपोति किमिदमारपणेति स्वसम्बन्धिलेनेतरस्य प्रतिषेधतीति। छाया तु तेज परमाणोरावरणात् मूर्तिमना परमाणुना तेज परमाणुरानियते यत्र(३) चास्यावरण तत्र छायेति विरलतेजसम्बन्धीनि द्रव्यगुणकमाणि छायेत्यभिधीयते सर्वतो सम्बन्ध(२) (१) कांक रह-पा.४ (१) यय-पा. (२) ममन्त्रिव-पा.पु."

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । : व्यात्ततेजःसम्बन्धीनि तु तानि तम सञ्जकानौति । तदेवं छायादृत्यो(सरन्यथासिद्धवादहेतः। एतेन क्रियावत्वात् स्पर्शवत्त्वाद् द्रव्यान्तरारम्भकलात् क्रियाकारणसंस्कारप्रत्ययवात्(२) परवापरत्व- वत्त्वादित्येवमादि प्रत्युतम् । कथमिति यथा मूर्तिमत्त्वात् मावयवा इत्येतस्मिन् वाक्ये प्रतिज्ञादोषा हेतदोषाः तथा सर्वेष्वेनेषु पक्षेषु परपचाभ्युपगतेषु देता यथासम्भवं विरुद्धामिद्धानकान्तिकादि- दोषभेदा वनव्या इति । शेष भाष्ये । ये तु क्रियावत्वादिभि' परमाणनामनित्यत्वं माधयन्ति तेः क्रियावत्त्व व्यञ्चकं वा कारक वावग्यमभ्युपगन्तव्यम् । यदि क्रियावत्त्वमनित्यत्वस्य कारकं यदक्रिय ननित्यं प्राप्नोति । अथ जन्म क्रियेत्यभिधीयते तदानित्याः पर- भाणवो जन्मवत्त्वादिति हेवर्थः जन्मवत्त्वममिद्धं परमाणनामिति । अथ क्रियावत्वं व्यञ्जकमुच्यते व्यञ्जकत्वे ऽप्यन्यतोऽनित्यत्वं परमाणनां वक्रव्यम् । न ह्ययं व्यञ्जकस्य धर्मों ययग्य वस्तु कुर्यात् अपितु अन्यतो भूतं हेतय॑नक्ति न हि प्रदीपोऽसन्तमर्थ जनयित्वा प्रका- यति परसिद्धोतक्षेपणादिक्रियाभ्युपगमे विरुद्धः । एतेन घटादि- दृष्टान्तो व्याख्यातः । क्रियावत्वं च क्रियासमवायः तदभ्युपगमे विरुद्धः अनन्युपगमे ऽनित्यः परमाणुः परमाणुलादिनि हेबर्थः । मतपश्चार्थान्तरे दृष्टवाद विरुद्धः अनर्थान्तरे दृष्टान्ताभावः । एवं पाणि वाक्यानि विकल्य यथासम्म दोषा वतया इति । अथ परपवमिद्धानेतानभ्युपैति(१) कथ परपक्षसिद्धाः श्रय न (१) पायावरण्यो-पा.पु. (१) सकारावयवात-पा.. पु.। (२) एतार धमांनभ्युपैनि-पा० ४ पु ।

·५२४ न्यायवार्तिके प्रमाणत कथ स्वयमनुपलधो धर्म परप्रतिपादनायोपादीयत यदिद भावान् बुद्धौराश्रित्य विषया सन्तौति मन्यसे मिथ्या- बुद्धय एता यदि हि तत्त्वबुद्धय स्यु बुद्ध्या विवेचने क्रियमाणे बुद्धिविषयाणा याथार्थमुपलभ्येत ॥ बुड्या विवेचनात् तु भावानां याथाम्यानुपलब्धिस्तन्व- पकपणे(९) पटसद्भावानुपलब्धिवत् तदनुपलब्धिः ॥२६॥ वुझा विवेचनात् तु भावाना याथाम्यानुपलन्धि तन्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत तद्नुपखन्धि । य एते बुद्धिविषया गवादयो घटादयश्च तत्त्वत सन्ति कमात् बुद्ध्या विविध्यमानाना भेदशी ग्रहणात् । यथाय तन्तुरय तन्तुरिति बुड्या नन्तुषु विविध्यमानेषु न पद कचिदस्ति य पटवुद्धविषय स्यादेवरामाधु बुद्या विविच्यमानेषु एव तवयवेषु तावद् यावत् परमाणु परमाणवोऽपि भागशी विविच्यमानास्तावत् थावत् प्रलय इति। तदेव सर्वस्यामत्त्वे गवादिबुद्धयो घटादिवुद्धयश्च मिथ्याबुद्धय इति ॥ व्याहतत्वादहेतुः ॥ २७॥ याइतबाद क्षेत् । वुद्या विवेचनात् तु भावाना मर्वभावानुप- पक्तिरित्ययुगम् वरमाद व्याघातात् को व्याघात महासम्भव ()२५ यमा-पा.पु.। (1) म याचामोपनिष्पह-नि चित् । म बापाप्मयोपाधि एनपर-पा...। (1) भवेदेव-पा...।

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमाहिकम् । ५२५ । यदि वुद्या विवेचनं भावानां न सर्वभावानुपपत्तिः। अथ सर्व- भावानुपपत्तिर्न बुद्ध्या विवेचनं सर्वभावानामिति सर्वभावानामनुप- पत्तिरिति ब्रुवाणः प्रमाणं पर्यनुयोज्यः यदि प्रमाणं ब्रवीति व्याहतं भवति अथ न ब्रवीति अर्थोऽस्य न मियति प्रमाणभावात् । प्रथाप्रामाणिको मिद्धिः सर्वभावोत्पत्तिः करमान मियति यथ सर्वभावानामभावो भावेवितरेतरापेक्षमिद्धेरित्येतस्मिन् वादे दोष उन' म हापि द्रष्टव्य इति । यत् पुनरेतत् यदि व्यतिरिक पटादिद्रव्यं स्थान् तन्तुषु बुद्या विविच्यमानेषु पृथगुपलभ्यतेति ॥ तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥ २८॥ तदाश्रयत्वादपृथग्यइणम् । कारणद्रव्याश्रितं कार्य तस्मिन् न पृथगुपलभ्यत इति विपर्यये यदि पृथग्रहणात् यत्र कार्यकारणभाव आयाश्रितभावश्च नास्ति तत्र पृथग्रहणमिति ॥ प्रमाणतश्चार्थप्रतिपत्तेः ॥ २६॥ प्रमाणतद्यार्थप्रतिपत्तेः। यदस्ति तथा च यवास्ति यथा च नत्सर्व प्रमाणत उपलक्ष्या मिझतीति । शेषं भाये । प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥ ३० ॥ स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः॥३१॥ स्वप्नविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः । यथा खप्ने विषया न मन्ति अथ च विषयाभिमानः एवं न प्रमाणानि न प्रमेयाणि सनिन अथ च प्रमाणप्रमेयाभिमानः ।

·न्यायवाति । मायागन्धर्वनगरम्हगवृष्णिकावदा ॥ ३२ ॥ हेत्वभावादसिद्धिः ॥३३॥ स्मृतिसङ्कल्पवच्च स्वप्नविपयाभिमानः ॥३४॥ मायागन्धर्वनगरमृगणिकावति। न प्रमाणाभावात् खपान्त- बदविद्यमानेषु विषयेषु अभिमान इत्यत्र न हेतुरुच्यते इति खप्नान्ते चासन्तो विषया इति को हेतुरिति । ख्यातिरिति चेत् अयं जाग्रदवस्योपसन्धानां विषयाणं चित्तव्यतिरेकिणामसत्त्वे हेतुः ख्यातिः स्वप्नवदिति न दृष्टान्तस्य माध्यममलात् । य एते खप्रावस्यायां विषयाः ख्यान्ति न ते चित्तव्यतिरिका इति पत्र को हेतुः । प्रतियुद्धेनानुपलभात्र मन्नौति अथ मन्यसे यस्मात् प्रतिबुद्धेन नोपलभ्यते तस्मात्र सनौति न विशेषणोपादानात् । प्रतिबुद्धेनोपलभ्यन्ते ते मन्तौति प्राप्त व्यर्थ वा विशेषणं पति- बुद्धेनानुपलम्भादिति । यदि चोपलभ्यमान जायदवस्यायां विषय- मसन्तं मन्यो() अथ चित्तमस्तीत्यत्र को तिरिति विपर्यये । सामर्थ्याभावादहेतुः जागतोऽनुपलभिरिनि। यधुपलब्धि. सत्त्वसाधन ततोऽनुपलन्धिरसत्त्वं माधयति विपर्यये हि मामथे दृष्टमिति । न चित्तव्यतिरैकिपणे विषया ग्राह्यत्वात् वेदनादिवदिति यथा वेद नादियाय न चित्तयतिरिनं तया विषया अपि वेदना मुखदुःखे पित्तं मानमिति सुखदुःखाभ्यां चान्य ज्ञानमित्यसिद्धो) दृष्टान्तः, (0 प्रतिपपपे-पा.पु.। (चाचापरेरनादियान नियतिलिमित्यमिरी-मा...।

·चतुर्षे ऽध्याये दितीयमादिकम् । पू२० सुखदुःखे बाह्ये ग्रहणं ज्ञानमिति) ग्राह्यग्रहणभावादन्यत्वम् । अथाभिन्न विज्ञानं वेदनायास्तथापि ग्राह्यं च ग्टहौविश्व एकमिति न दृष्टान्तोऽस्ति। न हि कर्म च क्रिया च एक भवतीति। अथै- फलं प्रमाणवृत्तमनपेक्ष्य प्रतिपद्येथाः तथापि चत्वारः स्कन्धा इति शास्वयाघातः। अथ चतुष्वं न प्रतिपद्यते दृष्ट विज्ञानमाचमेवाभ्युप- गम्यते मोऽपि दृष्टं विज्ञानभेदमनुयोकव्यः बाह्यस्याध्यात्मिकस्य प विज्ञानभेदहेतोरभावात् । कथं विज्ञानभेद इति स्वप्नवविधान- भेदं यदि प्रतिपद्यते मोऽपि दृष्टानुभूतानां भावानां भावनावशेन विज्ञानभेदं प्रतिपादयितव्यः । अथ स्वप्नपचे भावानां भावनावमा विज्ञानभेदं प्रतिपद्येत सोऽपि भाव्यभावकयोम देन(२) प्रत्यवस्थेयः नाभिवं भाव्यं भावक चेति ये घेते स्वप्नादिप्रत्ययाः पुरविमानो- धानयानादिभेदानुविधायिनः ते मिथ्याप्रत्यया इति मिथ्याप्रत्य- थानां च जायदवस्थापत्ययमामान्यानावः ममापि सर्व एव मिथ्या- प्रत्यया भविष्यन्तौति ब्रुवाण: प्रधानमनुयोकव्यः न च निःप्रधान विपर्ययप्रत्ययं पयाम इति चित्तव्यतिरेकिणं विषयमप्रतिपद्यमानः माधनदूषणस्वभाव पर्यनुयोक्तव्य' । यदि बा खभावकं व्याघातकम् अथ चित्तस्वभावकं न चित्तेन परः प्रतिपद्यते इत्यर्थी न(४) मिति। न चौतरवासनाख्यातमितरो विज्ञानातीति। अथ शब्दाकारं चित्तं * (c) विज्ञानमिति--पा० पु. । (२) घोऽपि दृष्टविज्ञानरेनोरभावान्-पा० ४ पु० । (२) भायभावकवर्गयोट्रेन-पा० ४ पु• । (४) इत्ययोऽस्य न-पा० ४ पु.1 ·५२ न्यायवार्तिक मतिपद्यते तेनापि शब्दाकारं चित्तमित्याकारार्थी वक्रव्यः । श्राकारो हि नाम प्रधानवस्तुसामान्यादतस्मिंस्तदिनि प्रत्ययः । न च भवत्पक्षे शब्दो विद्यत इति शब्दाकार चित्तमिति निरभिधेयं वाक्यम् चित्तव्यतिरिक्त विषयमप्रतिपद्यमानो जायखप्नावस्यायां भेदं पर्यनुयोज्यः जायदवस्यायां विषया न मन्ति स्वप्नावस्यायामपौति इयं स्वप्नावस्या दूयं जायदवस्येति कुत एतत् धर्माधर्मव्यवस्था न प्राप्नोति(१) यथा स्वप्नावस्यायामगम्यादिगमभादधर्मोत्पत्तिन भवत्येव जाग्रदवस्थायामपि न स्यात् । अथ सिद्धोपघातानुपघातौ भेदं जनयत इति प्रतिपद्येत तदपि तादृगेव मिद्धोपघातयेति सो वै- कृत्यहेतरिति कथमवगम्यते । अथ विज्ञानस्य स्पष्टतामस्परता च भेदं प्रतिपद्येत विषयमन्तरेण ज्ञानस्य तुच्छताऽस्पष्टता वक्तव्या । "श्रमत्यर्थ (१) विज्ञानभेदो दृष्ट इति चेत् श्रथ मन्यसे यथा तुल्य- कर्मविपाकोत्पन्नाः प्रेताः पूयपूर्णी नदौं पश्यन्ति न तत्र नद्यस्ति न पूर्य न ह्येक वस्वनेकाकारं भवितुमर्हति दृष्टश्च विज्ञानभेदः केचित् तामेव जलपूर्णी पश्यन्ति केचित् रुधिरपूर्णमित्यतोऽवसीयते यथाऽध्या निमित्तापेक्षममति बाह्ये निमित्त विज्ञानमेव तथो- त्पद्यते इति । न याघातात् अमति बाह्ये विज्ञानमेव तथेति ब्रुवाणः प्रष्टयो जायते कथं तथेति । यदि रुधिराकारं विज्ञान रुधिरं तर्हि वनयं किं रुधिरमिति एवं जलाकारं नद्याकार च वक्रव्यं पूयपूर्ण पश्यन्तौति च वाक्यस्य पदानि प्रत्येक विचार्य- . (१) बखान न प्राप्राति-पा. ४ पु। (२) चमत्यय-पा.पु.

·चतुर्थे ऽध्याये द्वितीयमाह्निकम् । . 'माणानि रूपादिस्कन्धा भावनिर्विषयाणि भवन्ति देशादिनियमच न प्राप्नोति एकस्मिन् देशे नदी पूयपूर्णीं पश्यन्ति न देशान्तरेषु असत्यर्थे नियमहेतर्वतव्यः यस्य पुनर्विद्यमानं केनचिदाकारण व्यवस्थितं तस्य शेषो मिथ्यामत्यय इति युक्तम्। मिय्याप्रत्ययाश्च भवन्तो न प्रधान) बाधन्त इति पूयादिप्रत्ययानां प्रधानं वक्तव्य- मिति यथा पूयादिप्रत्ययानामेव मायागन्धर्वनगरमृगढपणामलि- खानामिति कर्मणो वामनान्यत्र फलमन्यत्र कल्यत इति। अस्यार्थी यौव किल कर्म तत्रैव किल फलेन भवितव्यम् यस्य चित्तव्यतिरैकिण विषयास्तस्यान्यत्र कर्मान्यच कर्मफलमिति व्यधिकरणे कर्मफले भवत इति । तत्रानभ्युपगमात् न मया कर्मफले व्यधिकरणे अभ्युप- गम्यते श्रात्मनि कर्म तचैव फलमित्यदोषः। मदीयाञ्चित्तात् श्रा- न्तरं विषयाः मामान्य विशेषवत्त्वात् भन्तानागारचित्तवत् प्रमाण- गम्यत्वात् कार्यत्वादनित्यत्वात् धर्मपूर्वक वाञ्चति । एवं च सति ॥ मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविपयाभि मानप्रणाशवत् प्रतिवोधे ॥ ३५ ॥ मिथ्योपलब्धिविनामस्मात्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणागवत प्रतियोधे । स्थाणौ पुरुषाध्यवसायो मिथ्यौपलब्धि. तत्त्वज्ञानेन च (१) प्रधान प्रत्ययं पावन्त पा० । पुन 67 ·न्यायवार्तिक मिथ्याध्यवसायः स निवर्तते नार्थः स्थाणुपुरुषलक्षणः न यमौ स्थाणुन भवतीति यथा स्वप्नापलब्धानां ये ऽयवसायाः ते जापदस्थोप- सल्या निवर्त्यन्ते नार्या विषयमामान्यलवण इति । भेष भाष्ये । बुद्देश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भान् ॥ ३६ ॥ बड़ेयेवं निमित्तमद्धाबोपलम्भादप्रतिषेधः। मिथ्या निमित- मस्ति किं पुनस्तत्मामान्यदर्शनं विशेषादर्शनम् अविद्यमानविशेषाध्या-' रोप इति 1 मिथ्यावुद्धि प्रतिपद्यमानेन तस्यानिमित्त वनव्यं निमिक्तं च प्रतिपद्यमानेनार्थोऽन्युषेय इति ॥ तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेवियोपपत्तिः ॥३०॥ तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्यावुद्ध वियोपपत्तिः तत्त्वं स्थाणुरिति प्रधानं पुरुष इति तत्वप्रधानयोरलोपे मिथ्याबुद्धिर्भवतीति । गेष भाष्ये । दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहकारनिवृत्तिरित्युक्तम् । प्रय तत्वज्ञान कथमुत्पद्यत इति । समाधिविशेषाभ्यासात् ॥ ३८॥ सामाधिविमेपाभ्यासात् । शेष भाष्ये । व्यापकत्वादन्तःकरणस्य प्रत्याहारो न थुन्त इति चेत् श्रथ मन्यसे व्यापकमन्तःकरणं तत्कथं प्रत्याष्ट्रियत इनि नोकोत्तरत्वात् । यथा न व्यापकमन्तः- कर तथोकमधस्तान्() | स्वाङ्गगतीक्षणानुपपत्तिरिति चेत् अथ (१) पगुवात-प. पु..

·चतुर्थे ऽध्याये हिलीयमाहिकम् । ५२१ भन्यसे यथाप्यन्तःकरणमणु नस्यापि स्वाङ्गगनिवौकश) म प्राप्नोति घुगपद्धते धनुपि वा मनिधानात् शरीरात्मममःसंयोगयोगपद्यात प्रयनदर्शनयोयुगपदुत्पत्तेः खात्मभरीरसम्बन्धश्चात्मनः सम्बन्धवार) युगपद् भवति तत्रात्ममन.शरीरसम्बन्धात् खाङ्गगतिराममनः- सम्बन्धाञ्चचुषः प्रेरणम् तथा स्वागगतिः प्रयत्नागीति दर्शनं परमेरर्थस्य च मविधानादिति । न चात्मनः प्रदेशाः मन्तीत्य- • चौद्यम् प्रदेशवति चात्मनि अन्येनात्मप्रदेशेन मनः सम्बध्यते अन्येन मरौरमिति स्वाङ्गे गतौवणादिदोषः यस्य पुनर्निप्रदेश एवामी तस्यैष दोषो न भवतीति गरौरसम्बन्धिनात्मना मन सम्बन्ध इति । नार्थविशेपप्राबल्यात् ॥३॥ मार्थविशेषप्रावन्यात् । नोपपद्यते ममाधिविशेषाभ्यामः अबु- भुत्ममानस्थापि बुट्युत्पत्तेः यथा स्तनयित्रोः शब्दप्रभृतिषु इति ॥ शुदादिभिः प्रवर्तनाच ॥४॥ चुदादिभिः प्रवर्तनाञ्च(२) । चुत्पिपामाभ्यां चानिवृत्तोयि() बुद्धय एव उत्पद्यन्ते इति न युक्तः समाधिविशेषः ॥ पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥ ४१ ॥ पूर्वछतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः । पूर्ववतः पूर्वशरीराभ्यस्तः . 1 (१) स्वागवेरौतर्थ-पा. ५ पु । (२) समपंथायन समर्थच-पा० ४ पु. 1 रवमपि । (৫) প্রথাবিধি যখনি ঋণি। (1) चानियतोऽपि पा. ४ 3. । .

·५३२ न्यायवार्तिके समाधिविशेषः तस्य फलं धर्मः ततः पुनः समाधिविशेष इति समाधिविशेषाच्च बाह्यविषयाभिभवः लौकिकस्थापि तावासमाधि- विशेषावस्थितस्य बाह्यविषयोपनिपाते बुद्धयो नोत्पद्यते किं पुन- योगिन इति। यदि बाह्यविषयोपनिपाते अर्थज्ञानानि प्रादुर्भवन्ति अपवर्गऽप्येवं प्रसङ्गः युक्तचापवर्ग बाह्यविषयविशेषोपनिपातो) विद्यत इति बुद्युत्पादप्रसङ्गः ॥ अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥ ४२ ॥ अपवर्गेऽध्येवंप्रसङ्गः॥४३॥ न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥४४॥ न निष्पन्नावश्यम्भाविवात् । मति गरौरे वाह्यविषयो जानी- त्पत्तिकारणम् नान्यथेति सूत्रार्थः ।। तदभावश्चापवर्गे ॥ ४५ ॥ तदभावशापवर्ग। तस्य शरीरादेपलब्धिकारणस्थाभावोऽपवर्ग इति। तस्मान् सर्वदुःखमोसोऽपवर्ग इति। यस्मात् सर्व दुःखबीज दुःखं चापवर्ग विच्छिद्यते तस्मात् मर्वदुःखेन विमुझिरपवर्गः ॥ तदर्थ यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाचाध्यात्म- विध्युपायैः ॥ ४६॥ (1) विषयोपनिपादे-मा... (1) भोसो-पा.पु.। .

·चतुर्थे ऽध्याये दितीयमाझिकम् । ५३३ तदर्थ यमनियमाभ्यासात्ममस्कार. योगाच्च विथुपायैः । तस्यापवर्गस्याधिगमाय यमनियमाभ्यासमस्कारः ॥ ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तविद्यैश्च सह संवादः ॥४७॥ मज्ञानयहणाचाभ्यामः तद्विद्येश्च सह मवादः ज्ञानग्रहणं शास्त्रय- हण तद्विद्यायनमुपाय बुड्यन्त इति तद्विद्या इत्यविभनार्थ वचनम् ॥ तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोर्थिभिरनसूयुभि- रभ्युपेयात् ॥ ४८॥ त शिष्यगुरुसब्रह्माचारिशिष्ट इत्येवमादि सूचम् एतत् तु निगदेनेव नौतार्थम् ॥ प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥ ४६॥ प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे नमभ्युपेयादिति वर्तते ॥ तत्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजारोहसं- रक्षणार्थ कण्टकशाखावरणवत् ॥ ५० ॥ तत्त्वाध्यवसायमरक्षणार्थ(२) जन्पवितण्डे बीजप्ररोइसरक्षणार्थ कण्टकमाखावरणवदिति । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानेनैतत्कर्तव्यमिति सूत्रार्थः । विद्यानिर्वेदादिभिश्च परेणावज्ञायमानस्य । (३) नियमाभ्यामामसखार-पा० ४ पु.। (२) प्रनिपक्षीन-इत्यधिकम् ४ पु. ।

·५३ न्यायवार्तिके ताभ्यां विगृह्य कथनम् ॥५१॥ ताभ्यां जन्पवितण्डाभ्यां विग्टह्येति विजिगीषया न तत्वषुभुत्मयेति विद्यापातनाथ चैतत् न लाभपूजाख्यात्यर्थमिति(२) ॥ भत्तिदोषसम्बन्धः श्रेत्यभावः अपश्चितः । फलं दुःखं विमुक्तिश्च चतुर्थे परिकीर्तिताः ॥ इति-बौद्योतकरे न्यायसूत्रवार्तिके चतुर्थाध्यायस्य हितीयमाहिकम् ॥ चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः॥ । (1) न्यायसूचीनिभानुसारेषेद उनमेव । भाष्यमित्यन्थे । (१) माभ्यां विस कपामिनि सूचम् । यत कुदनयतापितमिष्यासागर सम्य दुर्विदग्यतया मदिखावैराग्यादा साभपूजास्यात्यनिया कुरेभिरी भरा बनाधारायां पुरनो वेरनारपरकोकारिकूपये प्रयास भनि वादी समाधीन पूषणमनिभया:पयन बषितणे बरमाय किरन जयविनाया हवन करोनि विसापरिपासनाप । मादीपरा मतिविधमेर सरितानुबतिमीन जान मविश्व इति इदमपि प्रपोजनं अन्यविनायो साभवान्यादि हम् । मरि पतिप्रारम. पाररिको भनिहाय परपातीपायनुदिनीति नायटोबायी बापप्रतिमिया । (VTrमादपोमकराचार्यविरचि न्याययावतुंर्चा यायवाणि भमानम् -..पु..

·न्यायवार्मिक पञ्चमोऽध्यायः। जातेः संक्षेपेणोझाया विस्तरो वक्रव्य इतौदमारभ्यते(१) । साधादि सूत्रम् ॥ साधर्म्यवेधोत्कर्षापकर्पवविय॑विकल्पसाध्यमात्य- प्राप्तिप्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तानुत्पत्तिसंशयप्रकरणहेत्वर्थापत्य- विशेषोपपत्त्युपलब्ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमाः ॥१॥ नत्र जानिर्नाम स्थापनाइतौ प्रयुके यः प्रतिषेधासमों हेतः। जातेः प्रयोगप्रतिषेधादमदुत्तरत्वाचारम्भो न युक्त छलजातिनिग्रह- स्थानानां खवाक्ये परिवर्जनमिति प्रतिषिद्धा जानिः न च जातिः मदुत्तरमतय जातेः प्रयोगो न युक्तः। अनारम्भमयोजनस्योकत्वादुक्तं जातेरारम्भप्रयोजनं स्वयं च सुकरः प्रयोग इति । साधुसाधननि- राकरणार्थं वा प्रयोगः । यदा त वादौ परस्य माधनं माध्विति मन्यते लाभपूजाख्यातिकामश्च भवति तदा जातिं प्रयुझे कदाचि- (१) बच प्रमाणादयः पदार्या उद्दिष्टा सक्षिता. परीधिनाय नकिमपरमव- शिष्यवे यदर्थं पञ्चमाध्याय धारयन इत्यत चाह । माधवैधाभ्यां प्रत्यवस्थानस्य विकल्पानातिवडत्वमिनि भाछम् । तस्यार्थमार वार्मिककार जाते सोपेयोनाया इत्यादि । इनि नात्पर्यटोकाया वाचस्पति मिश्राः ।

·न्यायवार्तिके दय जात्युत्तरेणाकुलौकतो नोत्तर प्रतिपद्यते उत्तराप्रतिपत्त्या च निगृह्यते अनभिधाने च जातेरेकालजय परस्येत्यैकान्तिकात् पराजयादरमस्तु सन्देह(१) इति युनो जाते प्रयोग । अमाधुसा- धननिराकरणार्थमित्यन्ये । एके तु जाते प्रयोग मन्यन्ते असाधु साधननिराकरणार्थमेव चाड़ असाधौ तु साधने य ामा प्रयोग सोनभिजतया साधनदोषस्य तद्दोषप्रदर्शनार्थ वा प्रसङ्गव्याजेनेति । एतत्तु न युक्रम् प्रयोजनाभावाद् । यदि तावदसाध्वेतत्साधनमिति प्रतिपद्यते घ श्वास्थ दोपो बुद्ध म एव वक्रयो न जात्यभिधानेन(२) प्रयोजनमस्ति । अथ न बुयते किमिति जाति प्रयुत न बुध- मान शक्रोति प्रयोक्नुम् । अथाबुद्ध्यमानोपि प्रयुक्त यत्किञ्चिद् यात् नियमो न स्यात् । एतेनानेकान्तिके पञ्चाना प्रयोग प्रत्युक्त । य आइरनैकान्तिके माधने परेण प्रयुक्त पञ्च जातय प्रयोकव्या इति तदप्यनेनैव प्रत्युतम् । कथमिति बुझ्या तदेव वक्तव्यमबुद्ध्वा अज्ञान मिति । एतेन युक्रायुक्रयो पूर्वापरभाव प्रत्युक्त । अयुक्त साधने अयुक्तमुत्तर थुक्ने युक्रमिति । युक्त च माम यत् प्रतिज्ञादिदोषोद्धा वन मामौ जामि उत्तरमेव नदिनि जातिलक्षणापरिज्ञानादयुक्रमे नदपौति । समौकरणार्थ प्रयोग सम साधर्म्यमेव सम वैधर्म्यमेव(२) मममिति ममार्थ समौकरणार्थ प्रयोगो द्रष्टव्य । समौक्रियता परपदो मावाकारि श्रय तु ममीकरणर्थ प्रवर्तते यथा बोके - (१जाभवान-पा .. (२) मम देवम्यमेव-दनि माप्ति (पु. ।

·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममादिकम् । . कुटुम्बार्थ यतत इति । विशेषहेलभावो वा ममार्थः न भवना विशेष- हेत: कथिदपदिग्यत इति । एनमर्थमुररोकृत्य प्रवर्तते यथाभूत भवतः साधनं तथाभूतं ममापौति न सर्वापदेशव्याप्तिरव्यापकत्वात् । न हि सर्वापदेशे मयं जातयः प्रवर्तन्ते न हि वैधय॑ण स्थापनाया- मुत्कर्षापकर्षवावर्ण्य विकल्पसमाः प्रयोकु शक्यत इति । न वादि- प्रतिवादिनोमुल्यता समार्थ जातेरसदुत्तरत्वात् । नियमेनैव जाति- वाद्यमद्वादी भवति वादिनस्तु सदसदादित्वे अनियम(१) इति ॥ साधयंवैधाभ्यामुपसंहारे तद्यमविपर्ययोपपत्तेः साधम्र्यवैधयसमौ ॥२॥ प्रतिषेधाविति । माधय॑णोपमहारे तविपरीतसाधर्म्यण प्रत्य- वस्थान वैधम्मेणोपमहारे नविपरीतसाधय॑ण प्रत्यवस्थान माधर्म्यममः यथा अनित्यः प्राब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् । उत्पत्तिधर्मकं कुम्भाध- नित्यं दृएम् । यद्यनित्यघटसाधादनित्यः नित्यनाथ्याकाणेन माधर्म्यममूर्तबमस्तौति नित्य प्राप्त इति । एतस्मिन्नेव हेतावाकाश- वैधादित्युक्ते यदि नित्याकाशवैधादनित्यः नित्यमाधर्म्यमप्या- काशेनामूर्तत्वमस्तीति नित्यः(२) प्राप्तः । अथ मन्यसे मत्यस्मिन् माधर्म्य न नित्यः न तर्हि वक्तव्यमनित्यघटमाधानित्याका वैध- चानित्य इति। सेय जातिविशेषदेखभावं दर्शयति विशेषत्व- (१) चनियमप्रसा-पा. १ ए. 1 (१) चमूनबमस्यनो नित्य -पा• ६३ । 68 .

·न्यायवार्तिके भावाचानकान्तिकदेशनाभामा इति । एव वैधय॑णोक्ने हेतौ तद्वि- परौतवैधण प्रत्यवस्यान साधयेणोक्ने हेतौ तद्विपरीतवैधयण प्रत्य- यस्यान वैधय॑सम यथा तस्मिन्नेव तावाकागवैधयोनित्य इत्युक्ते यदि नित्याकाशवैधादनित्य अनित्येनापि घटेनास्य वधर्म्यममू- तत्वमतो नित्य प्राप्त । तस्मिन्नेव देतो घटसाधादित्युक्त यध नित्यघटमाधादनित्य वैधय॑मध्यस्थास्थमूर्तत्वमतो नित्य प्राप्त । अथ मन्यसे मत्येतस्मिन्(१) वैधयें न नित्य २) न तर्घयमेकान्तो- नित्यघटमाधान्नित्याकाभवैधाञ्चानित्य इति । सेय विशेष- हेलभाव ॥ अनयोरुत्तरम् । गोत्वादेोसिद्धिवत् तसिद्धिः ॥३॥ गवाश्वसाधर्म्य मत्त्वादौ समाने वैधh चैकशफलादौ साधान सत्वागौरश्वो न भवति । न वैधादेकशफलादेरगौगर्भिवति । कि कारणम् एकम्यानन्वयादेकस्य चायावृत्ते । यदन्वयव्यतिरेकि- माधम्य तम्माद्धर्मव्यवस्था गोलं च तथा तम्माहोत्वादेव गौ मिष्यति तहाप्यमूर्तवमुभयव्यतिरेकि उभयावयि च तस्मानित्यवमनि- त्यत्व नए न शक्य प्रतिपत्तुम् । अपि त्वन्वयव्यतिरेकसम्पप्रादुत्प- तिधर्मकला"दनित्य इति श्रवो यद्धवौषि विमेपहेत्वभावादित्यय विमेष इति॥ (९) भारमिन-पा(s.! (1) -त्यधिकम् । !

·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममा।... । साध्यदृष्टान्तयोधमविकल्पादभयसाध्यत्वाचोत्कर्षाप- कवविण्यविकल्पसाथ्यसमाः ॥ ४ ॥ अविद्यमानधर्माध्यारोप उत्कर्षः विद्यमानधर्मापचयोऽपकर्षः वर्यः माध्यः अवर्णाः असाध्यः विकल्पो विशेष एतेषां धर्माणमुद्भाव- नार्थाः प्रयोगा उत्कर्षसमाद्या जातय (१) माध्यमाधनधर्मयोस्तुल्यतया प्रत्यवस्यानं साध्यसमेत्युच्यते यथा तस्मिन्नेव हेतौ घटसाधयादिति हते यदि यथा घटस्तथा शब्दस्तदा घटो रूपादिमान् भब्दोप्येवं प्रसक्त इत्युत्कर्षसमः । शब्दोऽरूप इनि घटोप्येवं प्रसन्न इत्यपकर्षममः। घटोऽनित्य इत्यवर्ण्यः शब्दोऽप्येवं शब्दो वावर्ण्य इति घटोप्यवमिति वर्यावर्यसमौ । सत्येतस्मिन् उत्पत्तिधर्मकत्वे विभागजः शब्दो न विभागजो घटः विभागजाविभागजविकल्पे च(३) नित्यानित्यविकल्प इति विकल्पसमः। घटो वा अनित्य इत्यत्र को हेतरयमपि माध्यवज्ञापयितव्य रति माध्यवत् प्रत्यवस्थानात् साध्यसमः ॥ किञ्चित्साधादुपसंहारसिद्दधादप्रतिषेधः ॥५॥ न हेत्वपरिज्ञानादिति सूत्रार्थः । न बूमो यावन्तो घट- धर्मास्ते सर्व एव भब्दे सम्भवन्तीत्यपि त यो यस्य माधको धर्म उपपद्यते स तत्माधनं तवोपहियते । तथा च शन्दे न गन्दे चोत्पत्ति- धर्मकल धर्म उपमहियते । एव यथोकममम्बद्धम् यथा गौस्तथा गवय इत्युक्त न गोधर्माः सर्व एव गवये न गवयधर्माः सर्व एव गवि (१) भयो'-पा.पु. । (२) विकल्पवत्-पा• • ·न्यायवार्तिके . प्राप्नुवन्ति । अपि तु यदितरस्येतरेण सम्बयते तावन्मानमेवीपस हियते। अषधर्मोपसहारे तु यथा तथेत्येव न स्यात् स एवामाविति स्थान् तथेहापौत्ययमदोष । यत्पुनरेतदिमागजाविभागजविकल्प- वन्नित्यानित्यविकल्प इति । यथोत्पत्तिधर्मकत्वमन्वययतिरेकि नैव विभागजस्वम् । न हि किचिदिभागाज्जायमान यथोकविभे पण नित्यमनित्य वा दृष्टमिव्येतदप्यनुत्तरम् ॥ साध्यातिदेशाच दृष्टान्तोपपत्तेः ॥ ६ ॥ दृष्टान्त साध्य इति ब्रुवता भवता न दृष्टान्तलक्षण व्यज्ञायि। दृष्टान्तो हि नामाविहतयोर्दर्शनयोविषय । तथा च माध्यत्वमनुप- पन्नम् । अथ दर्शन विहन्यते नामौ दृष्टान्तो लक्षणाभावादिति । यत्वचोक जातीना(९) पोनस्तर प्रमज्यत इति । न पौनरूत्यमर्थ भेदात् । यथा चोत्कर्षममादौना भित्रीर्थस्तथोक्तम् । प्रयोगभेदद मनाच प्रयोगश्च मिन उत्कर्षममादौनामिति । अानन्यमिति चेत् अथ मन्यमे यदि प्रयोगभेदा हो न चतुर्वि शनितिय इति माप्तम् । नानवधारणात् नेदमवधार्यते चतुर्विशतिर्शातय इति किन्नदाहरणना भेद कथमवगम्यते । तथाहि प्रकरणसमैका चतुवा मिति । अथ सामान्यतोऽभिषा जानय रत्यभेद यात् तस्याप्यभ्युपगत चतुर्दशल निवर्तते । श्रथ कुतथिनेदाझेद अदेम्म महिं कममाघा न विकत्वममातो भियन्त इति यथा नपिने (1) बानोमा-पा.. पु. । (पित-पा.पु.. 1 ·५३२ न्यायवानिके मृत्यिण्डप्राप्तानां दण्डादीनां नाविशेषो न च साध्यसाधनभाव- निवृत्तिः न हि मृत्पिण्डप्राप्तो दण्डः साधनवं जहाति नापौतरत् साध्यत्वं जहाति । अथ मन्यसे घटस्तत्र साध्यस्तस्य चाविद्यमानस्य कि साधनेन । नाविद्यमानस्य साधनमपि तु मत्पिण्डो घटौक्रियत इति । किमिदं घटीक्रियत इति मृदवयवाः पूर्वव्यूहपरित्यागेन যুরালসাঘল মুম্বালম্ব घटोत्पत्तिः। पौडने चाभिचाराद- प्राप्यापि माधकल दृष्यम् । कोऽप्राप्यर्थः । परस्परोपोषमन्तरेण माधकलम् । अन्यथा वृद्देशनायं प्राप्त एव नियमात् दूयं च जातिः सर्व हेत्वपवाददारिका । यदि ज्ञापको ऐतरपदिश्यते तथापि । अथापि कारकस्तथापौति। मा चेयं कार्यकारणवापवाददारेण प्रव- तमाना व्याहता भवति । को व्याघातः उत्तरस्थानुत्थानम् । कथ- मिति यदिदमुत्तर प्राण्याथै कारणत्वापवादवारेण माधयेदप्राप्य वेति तस्यापि प्रतिषेध्यं प्राप्य वाऽप्राप्य वेति ममो दोषः ॥ दृष्टान्तस्य कारणानपदेशात् प्रत्यवस्थानाच प्रति- दृष्टान्तन प्रसङ्गप्रतिदृष्टान्तसमौ ॥६॥ यथा तस्मिन्नेव हेतौ घटादिमाधण छते इत्यं घट एव नावदनित्य इत्यत्र को इतरिति प्रयङ्गसमः । प्रतिदृष्टान्तसमस्य यदेव भाग्य उदाहरणं तदेव द्रष्यमिति । वाय्वाकाशमयोगम्या- कारपलादयुमिति चेत् । अथ मन्यसे न वाय्वाका प्रमयोगः कियाकारणं पिमपि कालेबसम्भवान् । म वायाकामयोगेमाकाम- ·. पञ्चमे ऽध्याये प्रथममाहिकम् । , ५३३ - क्रिया कृता न करोति न करिष्यतीति यच्च विवपि कालेबका- रण नदकारणम् यथा घटो घटान्तरस्य । न तत्समानधर्मोपपत्ते । न बमी वायाकाणमयोग एव कारणमपि तु तथाभूतधर्मोऽन्यत्र दृष्टो यथा वायुवनस्पतिसयोग इति। यस्वमौ तथाभूत क्रियां ने करोति तवाकारणत्वादपि तु प्रतिवन्धात् केनास्य प्रतिबन्ध । महत्परिमाणेन यथा मन्दवातवेगेन नुन्नाना लोष्टादौनामिति । यदि च क्रिया दृष्धा कियाकरणमिति मन्यसे सर्व कारण क्रिया- प्राप्त ततशोपादान कारणस्य न प्राप्नोति किमिद करिय्यत्याही न करिष्यतीति यस्य पुन साधादुपादान तय युक्रम यदि च तत्सदृश न कारणमिति मन्यसे अनेकान्तिको हेतुर्न प्राप्नोति न हि यच्चब्दे ऽमूर्तत्व तदाकाशादाविति अनुमान चान्यव दृष्टस्यान्यत्र सादृश्यादेव प्रवर्तते न हि ये धूमधर्मा एकस्मिन् धूमे त एव धूमान्तरेवपीति ॥ नुमेय भवत प्रदीपोपादानप्रसङ्गविनित्तिवत् तदिनिवृत्तिः॥१०॥ इद तावदय प्रष्टव्य के प्रदीपमुपाददते किमयं चेति । दिदृ- क्षमाणा दृश्यदर्शनार्थमिति । अथ प्रदीपोपलव्यर्थ कस्मान प्रदीपो- पादान कुर्वते । अन्तरेण प्रदीपो दृश्यते प्रदौपान्तरमिति । अथ दृशान्त किमर्थमुपादौयने अज्ञातस्य प्रज्ञापनार्थम् । अथ दृष्टान्ने दृष्टान्त किमर्थ देण्यते यदि प्रज्ञापनाथ नाप्रज्ञातो दृष्टान्त इति । * यायुनराकानदृष्टान्तवदिति ॥

·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममादिकम् । ५४३ किया शता न करोति न करिष्यतीति यच्च विम्वपि कालेवका- रणं तदकारणम् यथा घटो घटान्तरस्य । न तासमानधर्मोपपत्तेः । न बूमो वाय्याकामसयोग एव कारणमपि तु तथाभूतधर्मोऽन्यत्र दृष्टो यथा वायुवनस्पतिमयोग इति । यस्त्वमौ तथाभूतः क्रियां न करोति तथाकारणलादपि तु प्रतिबन्धात् केनास्य प्रतिबन्धः । महत्परिमाणेन यथा मन्दवातवेगेन नुन्नानां लोटादौनामिति । यदि च क्रियां दृष्ट्वा क्रियाकरणमिति मन्यसे सर्व कारणं क्रिया- नुमेयं भवतः ततश्चोपादान रणस्य न प्राप्नोति किमिदं करिय्यत्याहो न करिष्यतीति यस्य पुन. साधादुपादानं तरण युक्तम् यदि च तत्सदृशं न कारणमिति मन्यसे अनेकान्तिको हेतुनं प्राप्नोति न हि यच्छब्दे ऽमूर्तत्वं तदाकामादाविति अनुमान चान्यत्र दृष्यस्थान्यच सादृश्यादेव प्रवर्तते न हि ये धूमधर्मा एकस्मिन् धूमे त एव धूमान्तरेवपौति ॥ प्रदीपोपादानप्रसङ्गविनिवृत्तिवत् तद्दिनिवृत्तिः॥१०॥ । इद तावदयं प्रष्टव्यः के प्रदीपमुपाददते किमर्थ चेति । दिद- , चमाणा दृश्यदर्शनार्थमिनि । अथ प्रदीपोपलव्यर्थ करमान्न प्रदीपो- पाटानं कुर्वते । अन्तरेण प्रदीपो दृश्यते प्रदौपान्तरमिति । अथ दृष्टान्तः किमर्थमुपादीयते अज्ञातस्य प्रज्ञापनार्थम् । अथ दृष्टान्ने दृष्टान्तः किमर्थ देण्यते यदि प्रशापनार्थ नाप्रज्ञातो दृष्टान्त इति । यत्युनराकागदृष्टान्तवदिति ॥ .

·न्यायवार्तिके . प्रतिदृष्टान्तहेतुत्वे च नाहेतुर्दृष्टान्तः ॥ ११ ॥ अभ्युपगमात् प्रतिदृष्टानस्य च हेतुभावं प्रतिपद्यमानेन दृष्टाना- स्थापि हेतुभावोऽभ्युपगन्तव्यः हेतुभावय साधकल म च कथमहेतुर्न स्यात् । यद्यप्रतिषिद्धः साधकः स्यात् अप्रतिषिद्धयायं साधकः प्रयोगानुपपत्तेश्च । यदि तावदेवं प्रयुडके यथा भवदीयो दृष्टान्त- तथा मदीय इति श्रभ्युपगमात्र प्रतिदृष्टान्तः । अथैवं प्रयुके यथा मदीयो न दृशन्तस्तथा लदीय इति तथापि व्याघातान प्रतिदृष्टान्त इति ॥ प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः ॥ १२ ॥ यथा अनित्यः पशब्द उत्पत्तिधर्मकत्वात् घटवदिति कृते यदि यात् प्रागुत्पनेरुत्पत्तिधर्मकत्वं नास्ति तदभावादनुत्पन्निधर्मकः अनुत्पत्तिधर्मकत्वाच नित्य इति । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्प- त्तिममः ॥ तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेन कारणप्रति- षेधः यथैव प्रागुत्पत्रुत्पत्तिधर्मकत्व नास्ति तथा भदोपौति उत्पन्नः मन् शब्द इति भवति उत्पवः मनुत्पत्तिधर्मक इति भवति तथा- ऽनित्य इनि । उत्पन्ने उत्पत्तिधर्मकलमस्तौति न कारणप्रतिषेधः अनुत्पन्नस्य चातथाभावात् न चायमनुत्पन्नः सब्द इति वा उत्पत्ति- धर्मक इति वा अनित्य इति वा व्यपदेष्टुं शक्यत इति ।

·पञ्चमे ऽध्याय प्रथममादिकम् । ५४५ . ज्ञापकश्शायं हेतुन कारकः ज्ञापके च कारकवत् प्रत्यवम्यानमसम्बद्धम्। न कारकज्ञापकयोझेदोऽस्ति कारकत्वादिति चेत् । न कारक- जापकयोः क्रियाज्ञप्तिहेतलात् । योऽप्पय ज्ञापकः मोऽपि किञ्चित् कुर्वन् ज्ञापक इत्युच्यते कारकोपौति। नैष दोषः कारकस्य क्रियाहेतृत्वात् जप्तिहेतुलाद् ज्ञापकस्येनि । तवैको वस्तु निष्पादयति एकस्त विद्यमाने वस्तुनि ज्ञप्निं करोति प्राक्चोत्पत्तेरुत्पत्तिधर्म कलस्याभावादनुत्पत्तिधर्मकः शब्द इति ब्रुवाण. भन्दमभ्युपैति नामतोऽनुत्पत्तिधर्मकत्वं धर्म इति । ततश्च विशेषणमनर्थकं प्रागु- पत्तेरिति अपरे त प्रागुत्पत्तेः कारणभावादित्युक्त अर्थापत्ति- ममैवेयमिति ! प्रागुत्पत्ते प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्याभावादादप्रयत्ना- नन्तरोयकोऽप्रयत्नानन्तरौयकलाच नित्य इति कृते उत्तर ब्रुवते नायं नियमो प्रयत्नानन्तरीयका) नित्यमिति। चयौ हि तस्य गतिः किञ्चिनित्यमाकाशादि किञ्चिदनित्य विद्युदादि किञ्चिदसदेव श्राकामकुसुमादि । एतत्तु न युक्तमुत्पश्याम' कथमिनि यत्तावद- सदमयनानानरीयकमिति न युक्त प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य जन्म- विशेषणत्वात् यस्य न प्रयत्नानन्तर जन्म तदप्रयत्नानन्तारौयक न चाभावो विद्यते अतो न तस्य जन्म यच्चामत् कि तस्य विशेष्य- मस्ति । एतेन नित्यं प्रत्युक्तम् । न हि नित्यमप्रयत्नानन्तरौयक- मिति शक्यं वनुम् । जातिलक्षणाभावानेयं जातिरिति चेत् नानु- त्पबेर हेतुभिः साम्यात् योनुत्पन्नः स न हेतुः तद्यथा अनुत्पन्ना- स्तन्नवो न पटस्य कारणमिति । । . कारकलादिति-पा ••| (२) प्रागुन्पन्न -इत्यधिकम् । पु.। 69 ·न्यायवारिक सामान्यदृष्टान्तयोरैन्द्रियकत्वे समाने नित्यानित्यसा- धात् संशयसमः ॥१४॥ उदाहरणं भाष्ये । मंगयममा माधर्माममाती न भियते इति चेत् अथ मन्यमे यथा माधर्म्यममोदाहरणं माधर्म्यात् प्रवर्तते तथा मंगय- समापीति अतोऽभेदान्न जात्यन्तरमिति । न उभयकमाधभेदात उभयसाधात् मजयममः एकमाधात् माधर्म्यमम इति विशेषः ॥ साधात् संशये न संशयो वैधादुभयथा वा संशये ऽत्यन्तसंशयप्रसङ्गो नित्यत्वानभ्युपगमाञ्च सामान्यस्या- प्रतिषेधः ॥ १५॥ साधान माधर्म्यदर्शनात संशयः वैधादिशोपदर्शनात्र संशयः उभयथा तु(९) संशये मामान्य विशेषदर्शने मति संभये ऽत्यन्त)संशय- प्रसनो नित्यं सामान्यं संशयं करोनौति तु न प्रतिपद्यामहे सति मामान्ये विशेषदर्शनाड्यावृत्तेरिति । उभयसाधात् प्रक्रियासिद्धेः प्रकरणसमः ॥ १६ ॥ उदाहरणं भाये। सायसमामाधर्म्यसमाभ्यां प्रकरणसमान भिद्यते कथमिति तत्रापि साधर्म्यमिहापौति । न उभयपदसाधाद् भेदसिद्धेः उभावत्र वादिप्रतिवादिनौ पक्षपरियहेण नित्यानित्यावे माधयतः न चैवं साधयममा यसमयोरिति । (१) अभयथा योगिनि-पा. पु.। (१) रुपयत्यत्र-41.६ पु.।

·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममादिकम् । प्रतिपक्षात् प्रकरणसिद्धेः प्रतिषेधानुपपत्तिः प्रति- पक्षोपपत्तेः) ॥१७॥ विरुद्धाव्यभिचार्यष उत्कोत्तर इति। प्रकरणोत्यानं च न प्रतिपक्षादिति बम किन्तु तत्त्वादर्शनात्() तदुक्त प्रकरणसमे इवाभास इति ॥ चैकाल्यासिद्धे तोरहेतुसमः ॥ १८ ॥ अहेतसाम्यात् प्रत्यवस्थानमहेत्सम इति ।। न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रकाल्यासिद्धिः ॥ १६ ॥ विरोधः सूत्रार्थः । नोत्पद्यमानमहेतुत उत्पद्यते नापि ज्ञाप्य- मानमहेतुना ज्ञाप्यत इति ॥ प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिषेद्दव्याप्रतिषेधः ॥ २० ॥ विरोध उत्तरदोष इति । यस्त्रिष्वपि कालेघु न साधयति म न प्रतिषेधे ऽपि हेतुरिति ममानो दोष । उक्नोत्तरत्वाच प्रत्यवादी- नामप्रामाण्यं चैकाल्यामिद्धरित्यत्रोकोत्तरमेतदिति ॥ अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धरापत्तिसमः ॥ २१ ॥ उदाहरणं भाष्ये ॥ (१) नया दर्शनात्-पा.६ . । (१) पतिपन्नोपपा--गा.पु.। (१) कात्यानुपपोरिति न्यायसूचीनियन्धे ।

·૫s न्यायवार्तिक अनुलस्वार्थापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिरनक्तत्वादनका- न्तिकत्वाचार्थापत्तेः ॥ २२ ॥ अनुपपाद्यसामर्थ्यमाटापद्यत इति ध्रुवाए पर शपयति । कि कारणम् भामर्थ्यस्यानु मात्वात् । एव च परहामेरुपपत्ति। अमेकानिकत्वाचार्थापत्ते (१) पूर्वसूचयाघात । यदुक नानेकान्तिक- बमनर्थापत्तावर्षापयभिमानादिति तयाइन्यते(९) नामित व्याधान मन्निधिविशिष्टाया अनेकान्तिकलाभ्युपगमात् । येय सूत्रेणोपात्ता मानवान्तिको नार्थपत्तिमाच यथानुमान व्यभिचारि यत् तदप्रमाण नेतरदिति नहापौति ॥ । एकधर्मोपपत्तेरविशेषे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् सद्भावो- पपत्तेरविशेषसमः ॥२३॥ उदाहरण भाष्ये । साधर्म्यसमाती न भियते अविशेषसम कस्मात् माधर्म्यमात्रात्। प्रवृत्तेरविशेषादिति चेत् । न एकस- मम्तभेदाढ़ेद एकमाधात माधसमा समस्तमाधाद विशेषम- मेति ॥ क्वचित् तदीपपत्तेः क्वचिच्चानुपपत्ते.१० प्रतिषेधा भावः॥२४॥ (१) सन परत-पा••। (१) नुपपत्तिरिति-पा० ॥ पु. । (१) तदर्भानुपपत्तः क्वचिशोषमा-पा• ६.। ८ ·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममालिकम् । ५४९ क्वचित् साधर्म्यमुपलभ्यते कचिनेति सूत्रार्थः । अभ्युपगमाञ्च विरोधः सर्वभावानामनित्यलं प्रसञ्जयता अभ्यनुज्ञातं शब्दस्यानि- त्यवं व्यर्थ वा सर्वभावग्रहणमिति । उतश्च विशेषोन्वयव्यतिरेक- सम्पनी चेत!त्तर इति ॥ उभयकारणोपपत्तेरुपपत्तिसमः ॥२५॥ उदाहरणं भाय्ये । उपपत्तिममा प्रकरणममातो न भिद्यत इति तबापि नित्यानित्यकारणोपपत्तिरिहापौति। न नित्या- नित्यकारणस्यैकत्रोपपत्तेः । नित्यकारणं चानित्यकारण चैकत्रीपप- पद्यत इत्युपपत्तिममः नित्यानित्यपक्षाभ्यां प्रत्यवस्थानात् प्रकरणमम इति भेदः ॥ उपपत्तिकारणाभ्यनुज्ञानादप्रतिषेधः ॥ २६ ॥ विरोधः सूत्रार्थः । नित्यत्वकारण(मप्यस्योपपद्यते इति ध्रुवता- भ्यनुजातम् अनित्यत्वकारणमिति तथा च विरोधादुत्तरपक्षोत्यानं न युक्तम् ॥ निर्दिष्टकारणभावे ऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः ॥२७॥ उदाहरणं भाये । सर्वसाध्याध्यारोपेणाव्यापकत्व माधनस्येत्युप- लधिमार्थः । सर्वमनित्यं मामान्यविशेषवतोऽस्मदादिबाह्यकरण- प्रत्यचयेनाध्यारोप्याव्यापकत्वं हेतोः न गयं हेतुः सर्वस्मिन्ननित्ये गुण- 1" (१) नित्यानित्यकारण-पा. ६ पु.।

·५५. न्यायवानिक कादौ विद्यन इनि । श्रूयमाणप्रतिज्ञा व्यापकलं वा । यया- नित्य शब्द शब्दान्तरोत्पादकत्वादिति न भम्दान्तरोत्पादकवेन सर्व शब्दो व्याप्यते । न ह्यन्य शब्द शब्दानर करोति । कारणन्तरादपि तदोपपत्तेरप्रतिषेधः ॥ २८ ॥ अनित्य शब्द इति ब्रुवता न माध्यान्तराणां कारान्तर पनि- षिध्यते न माध्यस्य कारणान्तरमिति । अपरे तु परिहारान्तर ध्रुवते यदेव प्रयत्नानन्तरीयक तदेव तसादनित्यमिति । एतत्त नादि- वादात । य प्रयत्नानन्तरीयकत्ल प्रतिपद्यते न त प्रति किञ्चित् साध्यते यदा तु प्रयत्नानन्तरोयकत्व वस्तुविशेषण तदान्यो हेत वक्रव्य । जातिलहणाभावान्नेय जाति । न अहेतुसाम्याम्जाति ॥ तदनुपलब्धेरनुपस्तम्भादभावसिद्धौ तदिपरीतोपपत्ते- रनुपलब्धिसमः ॥ २६॥ उदाहरण भाष्ये । न उनोत्तरत्वात् । द्वितीयाध्याये उकोत्तर- सेतत् ॥ अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धरहेतुः ॥ ३० ॥ श्रावरणाद्यसम्भवे ऽसत्त्वाभ्युपगमे च सत्यनुपलब्धेरिति प्रयोग । एव च सत्ति न हेत्वन्तर नानकान्तिक विपक्षावृत्तित्वात् । श्रावर- गाह्मसम्भवे सत्त्वाभ्युपगमे विपर्ययस्याव्यभिचारान्नापत्तिममेति ॥ (१) प्रतिनानाथ-पा... | ·पञ्चमे ऽध्याये प्रथममाइिकम् । ज्ञानविकल्पानां च भावाभावसंवेदनादध्यात्मम् ॥ साधात् तुल्यधर्मोपपत्तेः सर्वानित्यत्वप्रसङ्गाद- नित्यसमः ॥३२॥ सर्वमनित्यं प्राप्नोतीत्युदाहरणं भाय्ये । अविशेषममानो अनि- त्यसमा न भिद्यते तत्रापि म विशेष हापौति । भिद्यते तत्र मर्वा विशेष दूह सर्वानित्यत्वमिति ।। साधादसिद्धेः प्रतिषेधासिद्धिः प्रतिषेध्यसाम- र्थ्यात् ॥ ३३॥ दृष्टान्ते च साध्यसाधनभावेन प्रज्ञातस्य धर्मस्य हेतुत्वात् तस्य चोभयथाभावान्नाविशेषः ॥ ३४ ॥ प्रतिषेध्येन पक्षण प्रतिषेधस्य प्रतिज्ञादियोगः मामान्यम् । तद्यदि वादिप्रतिषेध्यस्यानित्यत्वस्यामिद्धिघटादिमाधात् ननु प्रतिषेधस्या- प्यसिद्धिः प्रतिषेध्येन प्रतिजादियोगसामान्यादिति नेयं माधयंमा- त्रात् स्थापना अपि तु दृष्टानो विशिष्टमन्वयव्यतिरेकिणं धर्म(२) मुपलभ्य तमामर्थात् । न च प्रतिपक्षस्यैवंभूतो धर्म उपपद्यते । नस्मान् प्रतिषेधो नोपपद्यते । उक्तं चात्र क्वचित् तद्धमानुपपत्तेः कनिचोपपत्तेः प्रतिषेधाभाव इति । यच्चाविशेषसम उत्तरं तरि- (१) साधा-पा• ५ पु (१) यतिरेकिलक्षणं धर्म-पा. ( • I ·५५२ न्यायवार्तिके हापि द्रष्टव्यम् । नामाधनादिति चेत् । अथ मन्यसे न मया मर्व- स्थानित्यत्वप्रसङ्गन सर्वस्यानित्य माध्यते अपि वेवं ब्रुवाणस्य म्यानित्यत्वं प्राप्नोतौति प्रमशः क्रियते । न विशेषतपपत्तेः । न मया माध्यमाधर्म्यमाचेण साधनमुच्यते इत्यतो न मनित्यत्व- प्रसङ्गः सर्वानित्यत्वमाधने प्रमाणभावाच न सर्वानित्यत्वप्रमाधक प्रमाणमस्तौति अथ मर्वमनित्यं सत्त्वादिति साधयेत् तस्यापि नान्वयो न व्यतिरेकः ॥ नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्ते नित्यसमः॥ अनित्यः शन्द इत्येतस्यां प्रतिज्ञायां प्रतिजादिदोषोद्भावना- रिका जातिः अनित्यः शब्द इत्यभिदधान एव भवान् शब्दस्य नित्यत्वं प्रतिजानौते कथमिति यदनित्यत्वं तत्) किं शब्दे नित्यमस्ति उत कदाचिद्भवतीति । यदि नित्यं धर्ममित्यत्वाद्धर्मि- णोऽपि नित्यत्वम् । श्रथानित्यमनित्यवस्थाभानित्यः शब्द इति ॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तेः प्रतिषेधाभावः ॥ ३६॥ प्रतिषेध्ये नित्यमनित्यत्वमिति ब्रुवताभ्यनुज्ञातमनित्यत्वम् अभ्य- नुजानाञ्चासमर्थः प्रतिषेध इति । अथ नाभ्यनुज्ञायते नित्यमनि- त्यभावान्नित्यः प्राब्द इति हेतु पपद्यते इलनुपपत्तेरनर्थकः प्रति- (१) नित्यत्वापते-पा. ६ पु.। 11) पत् तदमित्यव-पा० पु.1 ·पञ्चमे याये प्रथममाहिकम् । घेधः । प्रश्नानुपपत्तिश्च पृथग्धर्मवेनानित्यवस्थानभ्युपगमात् । अपि चानात्यन्निकमत्तायोगोऽनित्यत्वमित्युत न युकः प्रश्नः किमयमत्यन्त भवति उत नात्यन्तमिति । श्रात्यन्तिकानात्यन्तिकभारयोगश्चैकस्य न युक्रः । अनित्यता नित्यति ब्रुवता एकस्यात्यन्निकसत्तायोगों नात्यन्तिकयोगशाभ्यनुज्ञायते स चायं विरोधान्न युक्त इति । प्रति- थेष्यदोषोभावनायुक्त इति चेत् अथ मन्यसे न मयैकस्य नित्यत्वम- नित्यत्वं धाभ्युपगम्य ते अपि बनित्यः शब्द इति ब्रुवाणस्य भवतः स एव दोष इति । न विकल्पानुपपत्तेः । नायं पनदोषो न साधनदोषः पनदोषस्तावदयं न भवति पक्षस्य नादवस्यात् । न साधनस्य भतिज्ञादिदोषाणमनुभावनात् विरोधस्य घोप्तोत्तरत्वादिति ॥ प्रयत्नकार्यानेकत्वात् कार्यसमः ॥ ३७॥ अनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरॊयकत्वादित्युक्त जाति: कार्यसमा मयुज्यते प्रयत्नकार्यमनेकधा दृष्टमिति किश्चित् प्रयत्नानन्तरं यज्यते किञ्चित् प्रयत्नानन्तरमुत्पद्यते प्रयत्नानन्तरमुपलधेईतत्वाध्यारोपेणा- नैकानिकदेशनात् कार्यममः कार्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरमुपलब्धेरिति क्षेतमनेकानिक चोदयति । प्रयत्नानन्तरमुपलभ्यमानं कार्यमकार्य च दृष्टमिति । अथ प्रपनानन्तरं जन्म हेत्वर्थः तथाप्यसिद्धदेशनेति ॥ कार्यान्यत्वे प्रयत्नातुत्वमनुपलब्धिकारणोपपत्तेः॥३८॥ यत् खस्तु प्रयत्नेन व्यज्यते तशनुपलब्धिकारणमुपपद्यते न तु शब्दसानुपलधिकारणं किञ्चिदस्ति तमाम व्यज्यते इति । संजय- . 70 ·न्यायवार्तिके ममातो न भिद्यत इति चेत् । उभयमाधात् मंमयसमः अर्थ न तथा तस्माद्भिद्यत इति । अथ माधर्म्यममातो न भिद्यत इति चेत् । न विध्यारोपणन् । माधर्म्यममा न हेवध्यारोपेण प्रवर्वते दथं वन्यथाभिहिते हेतौ अन्यथाकारं प्रवर्तते । एवं जातयो व्यवस्थिताः । अथेदानौं पट्पनौमुपन्यस्यबिंद माह। प्रतिषेधे विप्रतिषेधे ऽपि समानो दोपः ॥ ३६॥ प्रथमपक्षवादी जातिवादिनमुत्तरं नवौति । यद्यनेकान्तिकला- दहेतुः प्रतिषेधोप्यनैकान्तिकः कस्यचिदप्रतिषेधात् कस्थतिप्रतिषे- धादिति । विशेषत्वभावो का विशेषः। शेषं भाष्ये । सर्वचैवम् ॥ ४०॥ सर्वासु आतिखेषा प्रयुकिरिति सूधार्थः ॥ प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोपवदोषः ॥ ४१॥ हतीयः पञ्चो विप्रतिषेधः । एतस्मिन् विप्रतिषेधे समानभने- कान्तिकत्वं दोष इति चतुर्थः पक्षः ॥ प्रतिषेधं सदीपमभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा ॥४२॥ (९) प्रतिषेधे ऽपि सभानो दोष-पा. न्यायसूचीनिरन्थे ।

·परमे ऽध्याये प्रथममादिकम् । पू५५ . प्रतिषेधं द्वितीयपवं मदोषमभ्युपेत्य हतीयपक्षे ऽपि प्रतिषेधे तुन्यदोषतामामअयन् विप्रतिषेधे ऽपि ममानो दोष इति ब्रुवन मतमनुजानातिर) सेय मतानुज्ञा भवतीति पञ्चमः पक्षः ॥ स्वपक्षलक्षणापेक्षोपपत्त्युपसंहारे हेतुनिर्देशे परपक्षा- दोपाभ्युपगमात् समानो दोपः ॥ ४३ ॥ खपक्षममुत्यानं दोषमभ्युपेत्य परपचे ऽपि प्रयुञ्जन्(१) स्वपक्ष- दोषमनुजानातीनि तुल्या मतानुज्ञा । मेष भाथ्ये। अव खनु स्थापनाहेतवादिनः प्रथमहतीयपञ्चमाः पक्षाः। प्रतिषेधहेतवादिनी द्वितीयचतुर्थषष्ठाः पक्षाः। तेषां भावमाधुतायां मौमांस्यमानायां चतुर्थषश्योरांविशेषात् न पुनरुतदोषप्रसङ्गः । समानः बतौ- थपञ्चमयोः पुनरुतादोषः। तत्र पञ्चमषष्ठयोः पुनरुक्तदोषः बतीय- चतर्थयोर्मतानुज्ञादोष. प्रथमद्वितीययो विशेष हेत्वभाव इति षट्- पक्ष्यामुभयोरमिद्धिरयुक्तत्ववादित्वात् । यदानुपलब्धिकारणाभावे सति प्रयत्नानन्तरमुपलब्धेरिति विशेष हेतरुच्यते तदा न पटपक्षी प्रवर्तते । एतास्तु जातयो न तत्त्वविवेकमुपकुर्वन्तीति भेदभात्र- मासामुक्तमिति ॥ इति-औद्योतकरे न्यायवार्तिके पञ्चमस्याध्याय- स्याद्यमाहिकम् ॥ • (१) तमनुजानाति-पा• ६ पु• । (१) प्रसध्यन्-पा.।

·ॐ नमः परमात्मने । न्यायवार्तिक पञ्चमे ऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञा- संन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थ- कमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञान- मप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निर- नुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाथ निग्रहस्था- नानि ॥१॥ विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पानियहस्यानवत्वमिति सझेपेणो- कम् तदिदानौं विभजनीयम् । निग्रहस्थानानि तु पराजयवस्तुनि अपराधाधिकरणानि । सामान्यतो दे निग्रहस्थाने । कहकर्म- करणानां कस्य । तत्रके वर्णयन्ति पक्षस्येति । एवं चाहुर्दूषणानि न्यूनतावधवोत्तरदोषाक्षेपभावोद्भावनानि । एभिर्दामौ परपक्षो दूयत इति । एतत्तु न सम्यक् कर्मणस्तादवस्यात् न हि दूषणाभि-. । . .

·पञ्चमे ऽध्याये हितोयमाहिकम् । ५५७ . धानेन कर्मणोऽन्यथाव भवति यथाभूत एवार्थो दुय्यमाणस्तथाभूत एवादूयमाणोऽपि । न करणस्य विषयान्तरे ऽसामर्थात् । साध- नमपि प्रतिज्ञादिकं न दूयते (९) विषयान्तरे सामर्थात् । न हि किचिसाधनं यद्दिषयान्तरे समर्थ स्थात् सर्व साधनं खविषये समर्थ- मिति। तस्मादसमर्थयोः कर्मकरणयोत्पादानात् कर्तर्निग्रह इति । यत् कर्म कियार्यमुपादीयमानमभीष्टक्रियां न निवर्तयति तदिद- मसमर्थं यथा सिकता घटादिकरण इति। यत् करणं क्रिथार्थमु- पादीयमानं कियां न निवर्तयनि तदसमर्थ यथा तर्यादि घटे । खविषये भयं समर्थम् । तदन्यविषयस्य च कर्मणो ऽन्यविषयस्य च करणस्यान्यथोपादानात्(१) कतरज्ञानम्। प्रज्ञानं पुनरमतिपत्ति- विप्रतिपत्तिर्वति कर्ता निग्रह्मते न कर्मकरणे पारतव्यात् । तस्मात् खतन्त्र्यस्य कर्तर्नियह इति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योद्य पुरुष- धर्मत्वात् पुरुषस्येति । विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तौ च पुरुषस्य वचनदा- रेण गम्येते तस्मात् प्रतिज्ञादिदोषा इति भक्ति:(२) । कानिचि- विग्रहस्थानान्यज्ञानादौनि पुरुषधर्मा एव । वैविध्यानुपपत्तिकरने- काभिधानादिति चेत् । अनेकं निग्रहस्थानं प्रतिज्ञाहान्यादिसूत्रे पद्यते तस्माद्दे निग्रहस्थाने इत्ययुकम् । न सामान्यभेदविस्तरस्य विवदात: प्रवृत्तेः । सामान्यमधिकृत्य निग्रहस्थाने दे भेद विस्तर- विवक्षायां तु दाविशतिधा भेदः उदाहरणमात्रत्वाच भेदस्यान- म्यमिति । प्रायेण प्रतिज्ञाद्यवयवाश्रयाणैति भाग्यम् । वक्तृविषय- (१) न दूयमिति-पा. ६ पु । (२) पपादनान्-पा.६ पु शति-पा.पु.। J ·कत्वात् प्रतिजावयवायितवमनुपपन्न मिति चेत् । अप मन्यसे विप्रतिपत्तिरप्रतिपत्तिय नियहम्यानमित्यभिधाने प्रतिज्ञाद्यवयवा- श्रितले क प्रसङ्ग इति । न मियावधनदोषद्वारेण कविकृणाम- ज्ञत्वोपपत्ते । फियादारेण कां टूयते वधनदारेण वतिन प्रतिज्ञायाश्रयत्तमनुपपन्नम् । न चाधाराधेयभावः श्राश्रयायधि- भावो विवचित । कि त प्रतिज्ञादिमुखेनोदावनमिति । तलवा- दिनमतत्ववादिम धाभिमभवन्त इति भाष्यम् । नववादिनो निय हस्यानानुपपत्ति प्रतिपादकत्वात् तत्त्व प्रवीतीति प्रतिपादयति प्रतिपादयश निम्टात इति न युक्रम् । न परापदिष्टदूषणदो- पानवयोधदारेण तदुपपत्ते । तत्ववादी प्रथमपने दितीयपक्षवा- दिना च यो दूपणाभास उनस्तस्य तत्वानवबोधानिष्टयते तत्व- मभिदधानोऽपि तच वस्तु निर्णित निर्णते व वसनि दूषण- भामस्याप्रतिपत्या निग्यत इति । तत्रोदाहरणभेदप्रदर्भनार्थं प्रतिज्ञाहान्यादिसूत्रम् ॥ लक्षण च॥ प्रतिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा खदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः॥२॥ प्रतिदृष्टान्तस्य यो धर्मस्त यदा खदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानाति तदा निग्टहौतो वेदितव्य । यथाऽनित्य शब्द ऐन्द्रियकत्वात् घटवदि- त्येक । सामान्यमन्द्रियक दृष्ट नित्य कस्मान तथा सब्द इति पितोय । यदि सामान्यमन्द्रियक नित्यमिति घटोऽप्येवमस्विति बतीय । अनेन किल प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानाति ·पश्मे ऽध्याये द्वितीयमादिकम् । યુ. अभ्यनुज्ञानाच्च दृष्टान्नं भनिगमनान्तमेव पर जहातौति प्रति- ज्ञाहानिरित्युच्यते । एतत्तु न बुद्ध्यामहे कथमत्र प्रतिज्ञा हौयत इति । हेतोरनैकान्तिकल सामान्यदृष्टान्तेन परेण धोद्यते तस्याने- कान्निकदोषोद्धारमनुका स्वदृष्टान्ने नित्यतां प्रतिपद्यते । नित्यता- प्रतिपत्तशामिद्धता दृष्टान्तदोषो भवति । मोऽयं दृष्टान्तदोषण साधनदोषेण वा निग्रहो न प्रतिज्ञाहानिः । दृष्टान्त च जहत् प्रतिज्ञामपि जहातीत्युपचारेण निग्रहस्थानम् । न च प्रधानासम्भवे उपचारो लभ्यते इति प्रतिज्ञाहानेर्मुख्यो विषयो वाय्यः । कथं तदं सूत्रं प्रनिदृष्टान्तधर्माभ्यनुज्ञा खदृष्टान्ने प्रतिज्ञाहानिरिति । दृश्श्चामावन्ने व्यवस्थित इति दृष्टान्तः स्वथामौ दृष्टान्तति स्व- शान्तशब्देन खपद एवाभिधीयते । प्रतिदृष्टान्तशब्देन च प्रतिपक्षः प्रतिपक्षचाचौ दृष्टान्तश्चेति । एतदुक्त भवति। परपक्षस्य यो धर्मस्त खपक्ष एवानुजानातीति यथाऽनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वात् द्वितीय- पदवादिनि मामान्येन प्रत्यवस्थिते ददमाह। यदि मामान्य मन्द्रिय नित्यं दृष्टमिति शब्दोऽप्येवं भवविति एषा प्रतिज्ञाहानि । प्राग- नेन प्रतिज्ञातमनित्यः गन्द इति सामान्येन अनेकान्निकत्वेन प्रत्यवस्थित इदमाह नित्य इति । माक् प्रमाणावधारितार्थपरि- त्यागादिप्रतिपत्तितो निग्रहस्यानमिति । प्रसङ्ग विधानादिति चेत् । श्रथ मन्यसे नायं पश्चादपि शब्दस्य नित्यता प्रतिपद्यते कि तु प्रमा करोति। यदि सामान्यमेन्द्रियक नित्य दृष्ट शब्दोप्येव भवलिति (१) नित्य शब्द इति-पा• ६ पु । , ·५६ न्यायवार्तिके प्रसङ्ग विधत्ते। यह नात एव ताप्ने । यत एवामो हेतदोषोद्धारे कर्तव्ये प्रसञ्जयत्यत एव निग्टह्यत इति । हेतदोषेण चरितार्थवान प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहस्थानमित्यन्ये । अन्ये तु वर्षयन्ति नैवेद नियहस्यान युक्त हेतुदोषेण चरितार्थत्वात् यस्मादेन्द्रियकवादित्यस्य हेतोरनेकान्तिकत्व दोषस्तेनाय निरहौत इति । नानकान्तिक- दोषपरौहारेण विप्रतिपत्तेस्तदुपपत्ते । तस्यैवानेकान्तिकस्य परिहार कुर्वाणोऽय निग्टह्यत इत्यतो नैकान्तिकत्व न निग्रहस्थानमिति ॥ प्रतिज्ञातार्थप्रेतिषेधे धर्मविकल्पात् तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम् ॥३॥ उदाहरण पूर्ववत् । सर्वगतासर्वगतविकल्पेन प्रतिज्ञानर करोति। सर्वगतोऽनित्य शब्द इति नबानित्य शब्द इति पूर्वा प्रतिज्ञा सामान्यनैन्द्रियकेण प्रतिहतो ऽसर्वगतोऽनित्य शब्द इति प्रतिज्ञान्तरम् । तत् कथ नियहस्यानम् । साधनमामर्थ्यापरिज्ञानात् । अपरिज्ञाय साधनसामय कुर्वतोऽमगतोऽनित्य शब्द इति प्रतिज्ञा न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तर साधयति साधनसामर्थ्यापरिज्ञानात् । तदेतत्प्रतिज्ञान्तर नदिदममनिमत्तितो विप्रतिपत्तितो वा नियह- स्थानमिति ॥ प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः प्रतित्राविधिः ॥ ४ ॥ यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते इतश्च प्रतिज्ञया स प्रतिज्ञावि- रोधो नाम निग्रहस्थानम् । यथा गुणव्यतिरिक द्रव्य भेदेनायहणा- (१) (१) ता-पा.पु.। (२) प्रविज्ञासानिरिनि भासिदए। . .

·पञ्चमे ऽध्याये हितोयमादिकम् । दिति। एतेनैव मतिजाविरोधोयुक्तः । यत्र प्रतिज्ञा खवचनेन विरु- ध्यते यथा श्रमणा गर्भिणौ। हेतविरोधोऽपि यत्र प्रतिज्ञा हेतुना विरुध्यते यथा पर्व पृथक् समूहे भावशब्दप्रयोगादिति । एतेन प्रतिजया दृष्टान्तविरोधोऽपि वक्तव्यः । इतोश्च दृष्टान्नादिभि- विरोधः प्रमाण विरोधश्च प्रतिज्ञाहेबोर्वतव्य । परपक्षसिद्धेन गोबादिनानेकान्तिकदेशनाविरोधः। यः परपदसिद्धेन गोवादिना व्यभिचारयति तबिरुद्धमुत्तरं वेदितव्यम् । स्वपदानपेदं च तथा । यश्च स्वपक्षानपेचं हेतुं प्रयुक्रे अनित्या शब्द ऐन्द्रियकवादिति ममूहमिद्धत गोलादेनित्यत्वविरोधादिरुद्धः । उभयपक्षमप्रतिपन- रत्वनैकान्तिकः यदुभयपक्षसम्प्रतिपन्न वस्तु नथावेन तेनानैकान्तिक- देशनेति । दृष्टान्ताभामाथ कस्मानियहस्यानेषु नोकाः इवामाम- पूर्वकत्वाद् दृष्टान्ताभामानां तदभिधाननैवोका वैदितव्या देति ॥ पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासंन्यासः ॥ ५ ॥ । यः प्रतिज्ञातमर्थ प्रतिषेधे शते परित्यजति म प्रतिज्ञामन्यामी वेदितव्यः । उदाहरणं पूर्ववत् । मामान्येनानैकान्तिकवे हेतोः कृते ब्रूयात् कश्चैवमा हा नित्यः शब्द इति एतत्साधनसाम-परिच्छेदात्।।) विप्रतिपत्तितो निग्रस्थानमिति ।। अविशेषोत हेतौ प्रतिपिद्धे विशेपमिच्छतो हेत्वन्त- रम् ॥६॥ (१) परिज्ञानान-इति चिन् । , 71 ·न्यायवार्तिके उदाहरणं भाग्ये । माधनान्तरोपादाने पूर्वस्यामामर्थल्यापना- विग्रहस्थानमिति मामयं वा हेवन्तरं व्यर्थमिति । प्रकतादादप्रतिसम्बद्धार्थमर्थान्तरम् ॥ ७॥ उदाहरणं भाग्ये। अभ्युपगतामद्तवानियहस्थानं यदभ्युप, गतं तत्सम्बद्धमन्यदसम्बद्धमुच्यत इति । वर्णक्रमनिर्देशवनिरर्थकम् ॥ ८॥ उदाहरणं भाग्य। भाधनानुपादानादज्ञानमेवं मुवन साधन माध्यं जानौत इति न माध्यं न माधनं चोपादत्त इति निग्यते ॥ परिपत्प्रतिवादिभ्यां विरभिहितमप्यविज्ञातमवि- ज्ञातार्थम् ॥ उदाहरणं भाथ्ये । असामर्थ्यख्यापनान्निग्रहस्थानम् अभामय(र) चाज्ञानमिति। पा पर्यायोगादप्रतिसम्बद्धार्थमपार्थकम् ॥१०॥ यथा दशदाडिमादिवाक्यम् । निरर्थकापार्थकयोरभेद इति चेत् । श्रथ मन्यसे निरर्थकादपार्थक न भिद्यते तत्राप्यों न गम्यत • (1) नत् स्थिमिनि कचित् । (१) अधमर्थ वा-पा• { पु.। (१) दारिमा इति-पा. १ पु ।

·पञ्चमे ऽध्याये द्वितीयमादिकम् । दहापौति । भिद्यत इति ब्रूमः। कथ तत्र हि वर्णमात्रमिह तु पदान्यसम्बद्धानि । नत् कथं नियहस्थानम् । वाक्यादृते न विशेषा- वगतिरिति साधनसामर्थ्यापरिज्ञानाविग्रहस्थानम् ॥ अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम् ॥ ११ ॥ अवयवानां विपर्यासेनाभिधानं निग्रहस्यानम् । नैवमपि मिद्धे- रित्येके । एके तु ब्रुवते नैतविग्रहस्थानमेवमपि सिद्धेरिति । सम- यानभ्युपगमाच्च । न च वयमेवं ममयं प्रतीच्छाम इति । प्रयो- गाच । प्रयुक्तशावयवव्यत्ययः सर्वशास्त्रेष्विति कस्यायं समय इति। तत्तावतेवमपि मिद्धेरिति प्रयोगापेतशब्दवदेवस्यात् यथा गौरि- त्यस्य पदस्यार्थ गवौति(ए प्रयुज्यमानं पदं ककुदादिमन्तमर्थ प्रति- पादयतीति । न च शब्दान्याख्यानं व्यर्थम् । अनेन शब्देन गोशब्द- मेवामौ प्रतिपद्यते गोशब्दात् ककुदादिमन्तमर्थम् । तथा प्रति- जाधवयवविपर्यासेना()नुपूर्वी प्रतिपद्यते श्रानुपूर्व्या चार्थ(३) मिति। एतत् कथम् । पूर्व तावत् कर्मोपादीयते तन करणम् मृत्पि- एखाद्युदाहरणम् अनेकधा लोक इति । यत्पुनरेतत् समयानभ्युपग- मात् इति नायं समयोपि वर्षस्यानुपूर्वी मोयमर्थस्थानुपूर्वीमन्त्राच- चाणोनाभ्याख्येय इति । यत्पुनरेतत्प्रयोगादिति । न निग्रस्थान- विषयापरिज्ञानात् । शास्त्रे वाक्यान्यर्थसंग्रहार्थमुपादीयन्ते महोतं वर्थ वाक्येन प्रतिपादयिता प्रयोगकाले प्रतिधादिकयानुपूर्या प्रति- पादयतीति ॥ (२) विषयेणा-पा. (पु. । (२) पानपूर्याशार्थम्-पा. (पु. । (१) गोरित्यय शब्दस्यायें मायौनि ।

·न्यायवात्तिक हौनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् ॥ १२॥ यस्मिन् वाक्ये प्रतिज्ञादौनामन्यतमोऽवयवो न भवति तदाक्यं यूनं वेदितव्यम् । तत् कथं निधहस्यानम् । न साधनाभावे माध्य- मिद्धिरिति । एके तु प्रतिज्ञान्यून भास्तीत्यापरते । एतत् तु न युक्तम् । प्रतिज्ञामन्तरेण भयोगे विकल्पतः पर्यनुयोग्यः । य: प्रतिज्ञान्यूनवाक भूते किमयं निरझने अथ न यदि निम्टाते कतमं नियहस्साममिति न हिरेलादयो न मन्तीनि । न देवादिदोषाः मनौति निग्रहं साधुपैति तस्मात् प्रतिज्ञान्यूनमे वेति । अथ न नियहः न्यूनं वाक्यमय माधयतीति साधनाभाधे सिद्धिरभ्युपगता भवति । यतु भवौषि सिद्धान्तपरियह एव प्रतिज्ञा एतदपि न बुध्यामहे कर्मण उपादान प्रतिज्ञा। सामान्यविभेवतो- बधारितस्य वस्तुनः परियहः सिद्धान्त इति । हेतूदाहरणाधिकमधिकम् ॥ १३॥ यस्मिन् वाक्ये हेतु दो दृष्टान्तौ द्वौ तदाक्यमधिकं नियम- स्थानमाधिक्यात् । तच न दायादित्येके एक त ब्रुवते नेदं निपह- स्थानं दादि दार्श्व हि ज्ञायस्य भूयोभिआपकदृष्टं यथा धूमा- लोकाभ्यामोरिति । न दार्थानभिधानात् भयोभिापकर्दादां भवतीति न दादाभिधीयते किं नवौपि दाादिति । सतरां मनिपत्तिमिति तदपि तादृगेव किमुकं भवति सुतरामिति । अथ प्रवौषि है अपि ज्ञापके । मन्य अपि ज्ञापके । एकनवा- .भिधानाम् यर्थमभिधानं द्वितियस्य प्रकाभिते दौपान्तरोपा- .

·पञ्चम ऽध्याय हितोयमादिकम् । ॥ दानवदिति । अनवस्या वा प्रकाशिते ऽपि साधनान्तरोपादाना- दिति ॥ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यवानुवादात् ॥१४॥ शब्दपुनरुक्त अनित्यः सध्दो ऽनित्यः शब्द इति । अर्थपुनसतं अनित्यः शब्दो निरोधधर्मकोवान इति । अनुवादे त्वपुनरुतमर्थविशेषोपपत्तेः) ॥ १५ ॥ नावाधनादित्येके । एके तु ब्रुवते नेद निग्रहस्यानमवाधनात् । न हि परीक्षाविधेः पुनब्रुवता किञ्चिदाध्यते परप्रतिपादनार्थ च वाक्यप्रयोगः पुनरभिधानेन सुतरामर्थ प्रतिपद्यत इति न निग्रह- स्थानं प्रतिपादकत्वात् । सत्यं प्रतिपादयति प्रतिपादितार्थप्रतिपा- दकलात् वैयर्य स्यात् वैयििवग्रहस्यानं साधनविषयापरिज्ञानात् न चायं शिष्यो न गुरुस्तस्मानायं पुनः प्रतिपाद्यत इति॥ अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम् ॥१६॥ पूर्ववन्निग्रहस्थानमिति । विज्ञातस्य परिषदा घिरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणमन- नुभापणम् ॥ १७॥ गोप भाय्ये । उत्तरेणावस्यानात् नेद निग्रहस्थानमिति केचित् । उत्तरेणावस्थानात् उत्तरेण गुणदोषवता मूढत्वामूढत्व ९) गम्यत इति (३) न्यायसूचौनियन्ये सूपमिद न दृश्यते । विश्वनाथै नापि माक्नम् । (१) बमूटत्व गम्यते-पा.पु.। . .

·म्हारा . किं पुनापति नाति । मिnिt दिममा रजतेर प्रत्युचारनामी गागा निपानि पधार मपई न লিয়ায় স গ মদাৰখননি। শাকিব- पी- गानात् । पापं म प्रायु पारपनि मिपियार भयो । भार प्रयोनि कपं गोगारनि मदिदं यासगुप्यने मोपारघरगुप्तरं সৰীবি। সুবিমলায় সঃ মতিন ভূখ্যথার্থ पपादुनरमभिधेयमपि तु पपाकधिरं समयम् । उसन चायथाभावे म युमिनि युग पुधार मियरमाममिति । अविनातं चागानम् ॥१८॥ स्फुटं भाये । सामिपतितो गियरम्यानम् । उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा ॥ १६ ॥ घोकपाठादिभिरवशां दर्शयनोतरं प्रतिपयत रति । तद- प्रतिभा माम नियहम्यानं मूढलादिति । कार्यव्यासगात् कथाविच्छेदो विधेपः ॥ २०॥ यच कर्तव्यं कार्य थामन्य का विधिनति म विशेषों विजेयः पपा रमालया मया मुक मनिम्याय कपो में कपडं पिपोतीत्येव- मादि। मत् कथं निग्रहस्थानम् । प्रजामनिगूहनाचं तु प्रयुक- शानमेव परिधारेणाविष्करोति । स्वपक्षे दोपाभ्युपगमात् परपो दोपमसनो मता- नुवा ॥२१॥ . (0) अगर चावयाभावे नशम्पा..!

·पञ्चमे ऽध्याये द्वितीयमाझिकम् । यः परेण चोदितं दोषमनुसृत्य भवनोप्ययं दोष इति ब्रवीति भा मतानुज्ञा परमतं स्वमतेनु)जानाति । उदाहरणं भवांचौरः पुरुषत्वादिति स त प्रति ब्रूयात् भवानपौति मोभ्युपगम्य दोष पर- पक्षेभ्यनुजानातीति निग्रहौतो वेदितव्य अनभ्युपगतो(९) न पुरुषत्वं चौर्य हेतुरिति वक्तव्यम् । किन्नु परखेनानतिसृष्टेन सम्वन्धः तत उत्तरापरिज्ञानानिग्टह्यत इति । प्रसङ्गविधानान निग्रहस्थान- "मित्यन्ये । अपरे तु ब्रुवते नैतविग्रहस्थान प्रसङ्ग विधानात् नेवायं दपि तं दोषं प्रतिपद्यते अपि तु प्रसन करोति यदि पुरुषत्वाञ्चौरो भवति भवानपि पुरुषस्तस्माचौर इति । एतत्तु नात एव यत एवायमुत्तरे वक्तव्ये प्रसङ्गं करोति तत एवोत्तरा- परिज्ञानाविग्रहात इति । निग्रहस्थानमाप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणम् ॥ २२॥ यो निग्रहस्थानप्राप्तं न निम्टहाति म निग्रहीतो भवति निय- हस्थानप्राप्तवापरिज्ञानात् । नान्यवचनादित्यन्ये । अन्ये ब्रुवते नेदं निग्रहस्यानम् अन्योत्तरस्याभिधानात् यस्मादसौ निग्रहस्थानमाप्त न निम्टहाति ब्रुवनन्यदुत्तरमभिधत्त इति तच नात एव । यत एवामौ निग्रहस्याने वक्रव्ये अन्यदभिधत्ते ऽत एव निरह्यते जानानो यमौ किमर्थमन्यत् ब्रवीति । अनिग्रहस्थाने निग्रहस्थानाभियोगो निरनुयोज्या- नुयोगः ॥२३॥ (१) समतलबान-पा.पु.। (१) बनभ्युपगएशो-पा .. . ,