·VIDYA PREFACE. PRATITA E SN: 23.8. lacer The Vani-ura gnes a description of the abspire Tattva clunt Imani, the well known work on Nyarı orangesopa dhyayı , and the Amun inab handı of thia Nork 1, nohy fore thc public The Pmtvaksha klandı of the work referred to in the volume by the word TRIERTÜDr Irut this has not come to om handy, while the Sabdı khadı obtained by us is a complete The edition of Auum nakh indi ibi ed on tuo palm leaf manuscripts, one of which (murled *) in Valid lam chiricter belongs to Pinthalım Pilice, and it is incomplett and somewhat incorrect The other nanuscript (marked a ) lent by Mfr. Sihti Sustrail of Aukkudi 19 in Tamil Granthi charcter, and complete and correct The author of the Jmisar i Gopinath? The colophon in the Tarkabhish iprabu-zbi, a comment iry on 1 rk khush of hesasarneru nimls सोममुतकुलसमुद्रतमहोपाध्यायभवनायकुमारसुतगोपीनाथ farfata a 1917FTTFTTT" shou-thit the commentary was tritten by a Gopinath, son of Bhavanathakuuniri The author of the Manisara and of Turhabhashåpı kasıkı might be identical, for in dealing with the subject Arthapattı (2979) m Tarkabhasha prikanka, the author ay- --" अर्थापत्ति प्रमाण मानाभावात् । यया चैतत् a panicat are th it?», the subject luas been expluned by hun in Vlansam Gopin ithı often refers to Paksııdharanusm, the author of Alohe 1 commentary on Tattı ichuatam ini, apel lak»liadliara misri who is the nunc avel agudera the author of the play called Prisann ira, lulveri in the 10th Century AD The inther of Sankari ni ri the author'of Sanadırıhavya and other works on Njaya is known as Bhatapatlın If the Bhavanatha mentioned by Gopinatho ba denticul with me father of Sinkarınısta, Gori nithi nghit then be a contemporincous kisuin of Sankarı «m The latter ( Shirain m) : the fourth in the succession of the poput of laudia Bhatt ichiri the fellow student of Sardera, and inight then for be placed 1 century later than inundata Trivandrum IG!\\PITI I TRÍ ·AMPA RATIVA निवेदना। . -- एष श्रीगङ्गेशोपाध्यायेन प्रणीतस्य तत्वचिन्तामणिनाम्नो न्यायग्रन्थस्य सारप्रतिपादको मणिसारो नाम , यस्यायमनुमानखण्ड इदानी प्रकाश्यते । अनुमान खण्डे प्रत्यक्षमणिसारशब्देन* तत्र तत्रास्य प्रत्यक्षखण्ड स्मयते । किन्त्वसौ नोप- लन्धोऽस्माभि । शब्दखण्टस्त्वस्मद्वशेऽस्ति । पर तु सोऽसमग्र । अनुमानखण्डस्य सशोधनाधारभूतानुभावाद । तत्रैक पन्तलराजसम्बन्धी केरलीयलिपिरसमग्रो नातिशुद्ध के सज्ञ । अन्यस्तु आयदि शक्तिशास्त्रिस्वामिक समग्र शुद्धोद्रमि- लग्रन्थलिपि ख सज्ञ । अस्य प्रणेता श्रीगोपीनाथः । केशवमिश्रकृतायास्तर्कभापाया व्याख्याया नर्कभाषामकाशिकाया । सोममुतकुलसमुद्भूतमहोपाध्यायभवनाथमारसुतगोपी नाथविरचिताया तर्कभापाप्रकाशिकाया प्रमाणपरिच्छेद समाप्त " इति सरिशे गणो यो गोपीनाथः कीर्त्यते , म एवायमिति प्रतिभाति , यस्मात् तर्कभाषामका- शिकाया स्वकर्तव्यतया प्रसक्तमर्थनिरूपण स मणिसारे कृत मन्यते । तत्र ह्या पत्तिविचारे. स एवमाह- " अर्थापतिर्न प्रमाण , मानाभावात् । यथा चैतत् तथा प्रतिपादित मणिसारे" इति । एप मणिसारे पक्षधरमिश्र तत्त्वचिन्तामणिन्या ख्यानस्यालोकस्य कर्तार बहुश स्मरति । पक्षधरमिश्र इति जयदेवमिश्र एवो न्यते । तमेव प्रसनराघवनाटकस्यापि कर्तार वदन्ति । स च क्रेस्ताब्दीय पोडश शतके स्थित इति प्रसिद्धम् । कणादरहस्यादिकई शङ्करामिश्रस्य पिता कश्चन भवनाथः श्रूयते । अय गोपीनाथनिर्दिष्टद् भवनाथाद् यदि न भिन्न , ताई गोपीनाथेन शङ्करमिश्रस्य समकालेन दायादेन भनितव्यम् । शङ्करमिनस्तु जय देवसहाथ्यायिनो वासुदेवमदाचार्यसार्वभोमम्य शिष्यपरम्पराया चतुर्थो गण्यत इति जयदेवाप्छतावरवर्वाचीन सम्भाव्यते। अनन्तशयनम् त. गणपतिशास्त्री . ३ साम पृष्ठ दृश्यताम् ·VIDYA TIYA SN ॥ श्रीः॥ 'गोपीनाथविरचितः मणिसारः। अनुमानखण्डः। सहतिग्रन्थः । कीडाकोपकषायमायनमपाकन नते शङ्करे सद्यः स्मेरचमूरलान्धनकलासम्पर्कसहोचिताः । मावष्टम्मसुरारिसङ्घविविधाहकारकूटच्छिदो रदाणीचरणारविन्दरचयो विसं विनिमन्तु नः । निगलिन मणिमध्यादालोकाटी । विस्तीर्णम् । निष्कृय युक्तिमारं गोपीनायस्ततस्तनुते ॥ प्रत्यक्षानुमानयोरुपजीव्योपजीवकभावमङ्गत्या प्रत्यक्षानन्तरमनुमानं निरू- प्यते । यद्यपि लिङ्गपशव्याप्त्यादिज्ञानानामनुमितिरूपत्वनियमेऽनवस्थाप्रसङ्गेन प्रत्यक्षरूपत्वमझीकरणीयमेव । अतीन्द्रियसाध्यकादिस्थलेऽपि परम्परया प्रत्यक्षापे. शिलमिनि यथा, तथानुमित्युपनीतप्रत्यक्षे अधद्वारा जन्यप्रत्यक्षमाने चानुमि. तेरप्युपजीव्यत्वमस्तीति तन्निरूपणमेव प्रथममस्तु । तथाप्यनुभवत्वव्याप्याया यजा- तेः प्रमाणविभाजकत्वं, तदवच्छिन्न प्रयुपजीव्यत्यमिह विवक्षितम् । अस्ति चानुमितित्वावच्छिन्ने प्रत्यक्षस्य तथा, न तु प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नेऽनुमितरपि, ईश्वरप्रत्यक्षे तदभावात् । एवमनुमितिकरणम्य व्याप्त्यादिज्ञानस्यापि प्रत्यक्षोपजीव- कलानियम एव, न तु प्रत्यक्षकरणस्यापि तदुपजीरकत्वं नियतं, श्रोत्रादौ तद भावादिनि । यनुतस्तु प्रत्यक्षानुमानयोरुभयोरप्युाजीव्योपनीवाभावादुमयत्रापि समातरम । न चैमनुमाननिरुपणस्यापि प्राथमिकत्सापातः । निरूपणमाथ- . . m,1 ·२ - . मणिसारानुमानसण्डे म्पस्पेच्छाधीनतमा सत्यनियम्यत्वात् । सझतेच पूर्वापरमन्धकवाक्यतामात्रप्र- योजकत्वात् । अन्यथा दश दाडिमानीतिवद् उपेक्षणीयतापत्तेः । यद्वा आनन्त- र्याभिधानप्रयोजकनिनासाजनकज्ञानविषयः सन्नतिः । तब यद्यपि कारणत्ववत कार्यत्वमपि , कारणे निरूपित किमम्प कार्यमिति जिज्ञासावत् कार्य निरूपिते किमस्य कारणमिति जिज्ञासाया अपि भावात् , तथापि निरूपणमा- थम्ये इच्छेव नियामिकस्युक्तम् । एवमनुमानोपमानयोरप्युपजीन्योपजीवकभाष एव सङ्गतिः । लाघवज्ञानसहकारण गवयपदस्य गवयत्वविशिष्टे शक्तिज्ञान- मेव युपमिति. । सा च शक्तः पूर्व ज्ञाने सति स्यात् । तज्ज्ञानं च नानुमान- मन्तरेण , शक्तरीश्वरेच्छाया अतीन्द्रियत्वात् । तथा चोपमितित्वावच्छिन्नो पजीव्यत्वमेव तत्रापि नियामकमिति वचिदनुमानस्यापि तदुपजीवकत्वे न दोपः } यद्वा सझतेरुभयसाधारण्येऽपि प्रागुक्तरीत्या अनुमाननिरूपणप्राथम्यमिति दिक ११ इति सातिग्रन्थः । अथानुमितिलक्षणम् । 'तत्रानुमितिकरणत्वमनुमानत्वम् । अनुमितिश्च व्यातिविशिष्टपक्षमता- ज्ञानजन्य ज्ञानमिति मणिकृत्त । नन्विह क समासः । न तावन्द्र व्याप्तिविशिष्ट. पक्षधर्मति द्वन्द्व. । प्रमानुमित्यव्यासे. । वास्तवपदार्थभेदस्थल एव तम्य भा- वात् । अत्र च तदभावात् । न च जाप्यपदार्थभेदे द्वन्द्व इत्यपि । तथा सत्य- समवात् । परामर्गस्याभेदावगाहितयान्योन्यभेदानवगाहित्वात् । नापि कर्मधार- यः । तथा सति भ्रमानुमित्यन्याहे । कर्मधारयस्य पदार्थाभेद एवं भावात् । तत्र च तदभावान् । अत एव न षष्ठीतत्पुरुषोऽपि । भ्रमानुमित्यव्याशेर्दप्परि- हरतादिति। অন্য বাধ্যমিকাঃ -द्वन्दू एव ममास । न चोक्तदोप. पदार्थभेद इय पदार्थतावच्छेदकभेदेऽपि तम्य साधुत्वात् । प्रयोगानुरोधेन व्याकरणस्मृति- प्रवृत्तेः । तस्य चोभया दर्शनान् । अन्यथा नीटघटयोरभेदः मंसर्ग इत्यादी ·४ - मणिसारानुमानराण्ड न पुरस्कार इति वाच्यम् । तथाप्यत्र धर्मिणीत्यत्रकच वास्तव या ज्ञात वा विवक्षितम् । नाथ { अमानुमित्यव्याप्ते ( नान्त्य । परामर्श धर्नाक्यभाने माना भावेनासभवात् । किश, एतद्विशेपण दऽपि पक्षतासहकृतत्वविवक्षाया आवश्य- कत्वेन तत एवोक्तसमूहारम्बनाति यातिवारणमिति किमुक्तविशेपणेनेति । अनेद प्रतिभाति-~-नहि वय पदार्थतारच्छेदाभेदत्वेन इन्द्वसाधुला ब्रूम , येन द्वन्द्वापवाद(त्या)नुपपत्ति म्यात । किन्तु पदनानजन्यप्रातिविषयभेद- त्वेन । तच्च विशेप्यविशेपणभेदसाधारणमिति विशेष्यभेदादेकशेषस्थलेऽपि द्वन्द्व- प्रसक्तो सम्पेत्यादिसूत्रेण तदपवादात् । सवा द्वन्द्र इत्यत्र सर्वपद सकुचितमेव । द्वित्व चानन्वितमेव । द्विवचन प्रयोगसाधु(व)मात्र धयंक्यस्थले । यद्वा अव- च्छेदान्वय्येच तत् । विशेष्या ययस्यात्सगित्यात् तस्य च बाधकेन निरासात्।न चकत्रापि दण्डिपुस्पावित्यादिप्रसङ्ग । साधुत्वे इष्टापत्ते । पूर्वाप्रयोगाच न प्र- योग इति । कर्मधारयोच्छेदोऽपि नास्ति । पदार्थाभेदविवक्षाया तनव च पदार्थ- तावच्छेदाभेदविवक्षाया कर्मधारयद्वन्द्वमवृत्तारति । एकत्र बामणीत्यत्रापि नोक्तदो ५ । पक्षतासहकृतत्वविवक्षायामपि व्यासिविशिष्टपक्षधर्मतानानवेन जनकत्वम- वश्य वाच्यमेव , वक्तव्ययुक्के । तथा च विशेषण विनासम्भव एव, उतरूपेणा- तिप्रसक्तयाकारणतापच्छेदस्त्वात् । किन्वेमिकतदुभयवैशिष्टयज्ञानत्वेनेव ज- नरत्वम् । अत एवेकत्वभानमावश्यामिति दिक् । उपा यायास्तु -~~च्यातिविशिष्टश्चासा पक्षधर्मश्चति कर्मधारय एव समा- स । तदुत्तरतल्यत्ययेन पदार्यतावच्छेदरूद्वयसामानाधिकरण्यमक्तेन तदुभयसा. मानाधिकरण्यप्राप्तो तत्र च ज्ञानान्चयेन सामानाधिकरण्यावगाहिज्ञानजन्यत्व- मर्थो लभ्यत इति न भ्रमानुमित्तावव्याप्तिरित्याहु । तचिन्त्यम् । अवान्तरवा क्यार्थस्य व्यातिविशिष्टत्वपक्षधर्मखोभयसामानाधिकरण्यस्य बाधेन महावाक्या- यस्य ज्ञाना वयस्य दूरपरास्तत्वाद् भ्रमानुमित्यन्याक्षेरपरिहारात् । ज्ञानरूपसम्ब- न्धस्य यथाकपाश्चत् सामानाधिकरण्यघटस्त्वेन तदन्याप्तिनिरसनेऽप्यसम्भवस्य दुरुद्धरत्वात् । तथाहि -- यहि याप्यधूमवानिति परामर्शोऽनुमितिहेतु । न चासो स्वरकारीभूतव्याप्त्यादेवशिष्टय मसर्गमर्यादया विषयीचन् तद्वैशिष्टयमपि सा- मानाधिकरण्यरूप रिपोरोनि । तथा सति भासमान शिष्टयप्रतियोगितया ·तथापि नानु- . अनुमितिलक्षणन् । वैशिष्टयस्य प्रकारतापत्ते । न च विशिष्टयुद्धो विशेप्यविशेषणमबन्धमानविषयत्वे दण्डीति बुद्धे दण्डपुस्पसयोगा इति ज्ञानाद् भेदो न स्यादिति वैशिष्टयसम्ब- न्धोऽधिको विशिष्टधीविषयोजीकार्य एव । अत एव भासमानवशिष्टयप्रतियोगि- लपर्यन्त प्रकारतालक्षणमिति वाच्यम् । तथापि दण्डपुरुषसयोगतत्सम्बन्धा इत्यतो दण्डीत्यस भेदानुपपचे समूहालम्बना भेदकान्तरस्सव वाच्यत्वात् । अत एवं सम्हालम्बने सम्बन्धतावच्छेदकगोचरत विशिष्टयुद्धो तदगोचरसमित्येव भेदक- मिति पक्षधरमिश्रा । यदि च विपयभेद एव धीभेदक इति मत , पति । पिशिष्टयुद्धी विशेषणप्रतियोगिकम्य विशेष्यनिष्ठस्य सरूपसम्बन्धस्य विषयत्नात् । विशेषणसन्धनिरूपितखरूपसनन्धाप जया विशेषणसमन्धस्य लघु- त्वात् । यथा च विशेषणादिनिरूपितखरूपसम्बन्धस्य विशिष्टधीविषयत्वेऽप्युपजी- ध्यतया लघुतया च समवायसिद्धि, तथा प्रत्यक्ष निरूपित क्ष)मणिसारे विवे- चितम् । ननु तथापि व्यभिचारिहेतु कानुमिती क्षणमिदमन्यात, व्याप्तेसवास- तया नानाभारात् । अमम्यापि प्रमापूर्वकत्वात् । न च अन्यत्र गृहीत यातना- प्यारोप इति वाच्यम् । व्याप्तिर्हि प्रतिसाध्य प्रतिसाधन च ततद्वयक्तिघटिततया मिला। तथा च तसाधने नसाध्यनिबपित यातिनानमेव याच्यम् । जन्य- पातिमसात् । तचाप्रतिद्धमिति चेद्, न । तत्साधनाधिरणे साध्य साध्ये च तनिछात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वमवगाहते यद् ज्ञान, तस्यैव व्याविज्ञानप- देन विजितनात् तस्य तगापि सत्त्वादिति । नन्वेरमपि त्यतिरेक्यनुमिती क्षणमिदमन्याप्त, तत्रान्वये परधर्मताया. व्यतिरके च व्याजानेन वदुभय- विशिष्टनानाभावादिति चेत्, न । व्यतिरेक्यापिनानस्यापि साधनसा व्याभिचार- धीविराषितया सम्पनिनारधीविरोधिव्याप्तिज्ञानम्य विसस्तिस्य सत्वात् । गच तभापि परम्परामम्बन्धन यातिपक्षधर्मतयोपिशिष्टज्ञानस्य विवक्षितत्वे पहिल्याप्य - मगनका धनवानयमिति सानादनुमित्यापत्त्या साहात्मम्बन्धन तदुभयानिध्य- शान पाच्य तय व्यतिमिगि नान्यवेत्यन्यासिरति वाच्यम् । यारश वधि- एपमान पशपमं चमिनारशिव वित्गदि, साक्षात्परम्परोदारीनम्य तस्वैर व्या- छिमिष्टरमानम्म विपरितत्यार । यथा च व्यतिरेक्याप्तिानमन्वयम्य )य. निचाराविरोपिता) तथा स्थान । पनिरकमद गरेमान्यपन्याधिगत इविमान स्थानिस दिन ना यानियता नन्वनपि समीपग्मय मा. .

·तथापि नानु अनुमितिलक्षणम् । वशिष्टयस्य प्रकारतापचे । न च विशिष्टयुद्धो विशेष्यविशेषणमबन्धमारविषयले दण्डीति बुद्धं दण्डपुरपसयोगा इति ज्ञानाद् भेदो न सादिति वैशिष्टयसम्ब- न्धोऽधिको विशिष्टधीविषयोऽमीकार्य एव । अत एव भासमानवशिष्टयप्रतियोगि- त्वपर्यन्त प्रकारतालक्षणमिति वाच्यम् । तथापि दण्डपुरुपसयोगतत्सम्बन्या इत्यतो दण्डीत्यस्य भेदानुपपचे समूहालम्बनाद् भेदकान्तरत्यय याच्यत्वात् । अत एव सम्हालम्बने सम्बन्धविच्छेदकगोचरत्य विशिष्टयुद्धो तटगोचरसमित्येव भेदक- मिति पक्षधरमिश्रा । यदि च विपयमंद पर घीभेदक इति मत, पपाते । विशिष्टयुद्धी विशेपणपतियोगिफम्य विशेष्यनिष्ठम्य सम्पसम्बन्धस्य विषयत्वात् । विशेषणसबन्धनिमपितवापसपन्यापे क्या विशेषणसमन्धम्य लघु- त्वात् । यथा च विशेषणादिनिरुपितम्बरपसम्बन्धम्य विशिएधीविषयत्वेऽप्युपनी- व्यतया रघुतया च समवायसिद्धि , तथा प्रत्य(म निरूपिनल)मणिमारे मिरे चितम् । ननु तथापि व्यभिचारिहतुकानुमिता रक्षणमिदमायाप्त, व्यानवाम- तया नानाभागन् । ममम्यागि प्रमापूर्वक वात् । न च अन्यत्र गृहीत यातना प्यारोप इति वाच्यर याप्तिर्हि प्रतिमाध्य प्रतिमाधन च तवद्वयत्ति घटिततया मिता । तरा च तत्साधने तत्माध्यनिरूपित याप्तिनानमेव वाच्यम् । जन्य- यातिप्रमात् । तथापसिमिति ने, न । तरसाधनाधिररणे साध्य साये न तलिपात्यन्ताभागप्रतियोगित्वमयगार ते यद् नान, तम्येय याशिवानए देन विरभितत्यार तम्य तत्रापि सत्त्वादिति । नन्वेषमपि व्यतिरेक्यनुमिती अक्षणमिदम गात, तवान्यये पाधताया व्यतिरेर च व्यासानन तदुभय- मिशिष्टानामामादिति चेद्न व्यतिरिमाशिवानम्यापि साधनमा विभिनार- पीरोिधितया मयभिचारधीविरोधियामिनाम्य पिक्षितम्य मत्वात् । गच হাব শাশ্মশন ধৰণৰগালমাল খালান্দা- मनारायनयानमामिनि मानादनुमितापत्या सभा सम्पन्धन तनुभयं मिष्टरs্য ঘা। কান নামৰমাধি স্থা। যা ঃ रगान व्यभिचापित विर सि, साक्षापरवाना नम मा. দিল্যিানম এমশিনমা। যা দিযেমনশন) मिची गोषनाममा दयान । मोहना पनामिन म मिश्र ने मनरेगा .

·. मणिसारानुमानखण्डे मतिव्याप्त, विशेपदर्शनजन्यत्वात् तस्य । तथा व्यासिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावनाने प्रतियोगिलानत्येन परामर्शजन्येऽतिव्याप्ति । तथा व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतावानय मिति जाने विशेषणज्ञानत्वेन परामर्शजन्येऽतिन्याप्ति । तथा परामर्शानुव्यव साये विषयत्वेन परामर्शजन्येऽति याप्ति । तथा पूर्वानुभवत्वेन परामर्शजन्ये व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वम्मरणेऽतिव्याप्ति । तथा अतिदेशवाक्यार्थजानत्वेन पराम र्शजन्यायामुपमिताप्रतिव्याप्ति । तथा उपनयावान्तरवाक्यार्थज्ञाननन्यन्यायजन्य शाब्दज्ञानेऽतिव्याठि । किं बहुना, भगवध्याप्तिविगिष्टपक्षधर्मताजानजन्यतया जन्यज्ञानमात्र एवातिव्यातिरिति । अत्र केचित् -~~तत्प्रत्यक्षानुमित्यावैजात्यादयश्य सामग्रीवलक्षण्य वाच्यम् । तथा चानुमिती परामर्श , प्रत्यक्षे च करादि पुरपत्वव्याप्य करादिमाश्चायमिति ज्ञानद्वय हेतुरिति सशयोत्तरप्रत्यक्षे परामर्शानन्यतया नातिव्याप्तिरित्याहु । त चिन्त्यम् । लाघवेनानुमिताविव प्रत्यक्षेऽपि विशिष्टज्ञानस्यैव हेतुत्वाद्, अन्यथा चेपरीत्यापत्ते , विनिगमकाभावादिति पक्षधरमिश्रा । अत्र प्रत्यक्षानुमित्योरुभयो- रपि परामर्शजन्यत्वे सगयोचरप्रत्यक्षेऽनुमित्यनुत्पत्तये प्रत्यक्षसामग्रीवर वत्व कल्प्य मिति महट् गौरव स्यात् । तद्वर ज्ञानद्वयमेव प्रत्यक्षहेतुरस्त्विति नव्यदूपण भव्यम् । राघवेन विशिष्टज्ञानहेतुत्वसिद्धौ प्रत्यक्षसामग्रीप्रतिवन्धकत्वकल्पनभ्य फलमुखत्वादिति न किञ्चिदेतत् । अन्ये तु व्याप्तिविशिष्टपक्षधमताज्ञानजन्यमात्र- वृत्तिजातीयत्वमर्थ । अनुमितित्व तथा , प्रत्यक्षत्वादिक च न तथोते न प्रत्यक्षादौ काप्यतिव्याप्ति । सशयोत्तरप्रत्यक्षवादिक च न जाति , चाक्षुपत्यादिना सङ्करादि- त्याहु । तदपि चिन्त्यम् । व्याप्यधर्मपुरस्कारप्रवृत्तातिदेशवाक्यप्रभवोपमितिमन्त- रेण स्त्रोपमित्यन्तराभाव , तन शरीरजन्यतावच्छेदकजातेरपमितिवृत्तेस्तथात्वेन तादृशोपमित्यतिव्याप्तेम्ताद्ववस्थ्यात् । न च शरीरजन्यतावच्छेदकजाति सर्वज्ञान- साधारण्यकैव , तथा च तस्या प्रत्यक्षादिवृत्तितया न तजन्यमात्रवृतित्वमिति नातिव्याप्ति , प्रत्यक्षवादरेव तव्याप्तम्य नानात्वेन सरशङ्काविरहादिति वाच्यम् । तथा सति नानापुरषानुमित्याढावनुगतन्यवहारानापचेरिति पक्षधरमिश्रा । अत्र शहचते. --एव सति शरीरजन्यतावच्छेदकजातिनानात्वेऽपि प्र. त्यक्षानुमित्यादिसाधारणम्य शरीरजन्यत्वानुगतव्यवहारस्योच्छेद एव । यथास्थ चिदनुगतोपाधिना तत्समर्थनेऽनुमित्यागनुगतव्यवहारेऽपि समानमिति । - ·८ - मणिसारानुमानमण्टे व्यर्थत्वात् । भगवज्ञानमादायापि नाति याप्ति , तम्योपाठानप्रत्यक्षतया हेतुत्वे- नोक्तरूपेणाजनक्त्वाविति । पक्षघरमिश्रास्तु ~~-पक्षतासहकृतपरामर्शजन्यत्व विवक्षितम् । प्रत्यक्षादौ कापि न पश्ता हेतुरिति नाति याति । न च पक्षतासहत यातिजानजन्यत्र- मेवास्तु । तदुभयप्रत्यक्षऽतिव्याप्त । न च परामर्शपक्षतोभयायक्षे तथाप्यति. व्याप्ति । तदुभयोरममित्युत्पादनियततया प्रत्यक्षानुत्पादात् । न च पक्षतानन्यत्न मेव लक्षणमस्तु । सामान्यप्रत्यासत्तिभू (य' तया) तया अनिते प्रत्यक्षेऽतिव्याप्ते , सियभावरूपपक्षनाया योग्यतया विषयत्वेन तज्जन्यप्रत्यक्षऽति याप्तेश्च पक्षता- वन जनकत्वम्य लक्षणाप्रवेशादित्याहु.। तर विनार्यते ---- यत्र बाधाधवतारेण पक्षतापरामर्शाभ्यामनुमितिर्न जनिता, तर तदुभयसमूहालम्बनेऽतिन्याप्तिवारा । न च हेतुतावच्छेदकमेवा दुभयोर्जनकल विवक्षित, समूहालम्बने च न तथा, विषयत्वस्यैव हेतुतावच्छे दक्त्वादिति वाच्यम् । सामान्यतस्तथात्वेऽपि स्वप्रत्यक्षे म्बत्वेन हेतुल्यादति व्याप्तम्तादयस्थ्यात् । विश्व, पक्षताजन्यत्वमेवास्तु, यर्थमन्यत् । पक्षताप्रत्यास त्तिकप्रत्यक्षे पक्षताया अहेतुत्वात् , मामान्यज्ञानभ्यैव प्रत्यक्षहेतुत्वादिति वक्ष्य माणत्वात् । अन्यथा पक्षतापरामशोभयप्रत्यासत्तिकप्रत्यक्षातिव्याप्तेर्दप्परिहर त्वात् । पक्षताया सिद्धचभावरूपाया योग्यप्रतियोगिक्त्वेऽप्यप्रत्यक्षत्वान्न न तत्प्रत्यक्षातिव्याप्तिवारणार्थमपि परामर्शपदमार्थरता न च सिद्ध्यभावरूपपक्षता कुतो न प्रत्यक्षेति वाच्यम् । प्रतियोगियोग्यतामात्रम्याभावयोग्यतायामतन्त्र त्वात् । अन्यथा गुरुत्वावच्छिन्नघटामारस्यापि प्रत्यक्षत्वापातात् । तथा च प्रतियोगितारच्छेदसावच्छिन्नयोग्यता तन्त्र वाच्या । सा च नेह । सिद्ध) साधयिपानन्तरसिद्धयननुगुणानन्तरितकारम्य प्रतियोगितापच्छेदक्परिष्टस्यायो- ग्यत्वादिति । - अत्र प्रतिभाति ~~ अनुभवत्वसामान्याप्यजात्या यज्जातीयज्ञान प्रति पक्ष- वापरामर्शयोरन्यनरमन्तरेणान्यनरम्य न जनसत्त्व , सत्त्वमिह विवक्षितम् । पराम. पक्षताप्रत्यक्षादी च न तथा । वेवरस्यापि परामर्शदे प्रत्यक्ष नात्यात । अनुमिति- स्वावच्छिन प्रति तु मिरि तयोरेव जनकत्वमिति न पाप्यलिच्यामिगहा। यहा ·मणिमारानुमानयर प्रत्यक्षेऽतिन्याप्ते । तत्रापि व्याप्यतावच्छेदकच्याप्यत्वमारकज्ञानस्य सहचारजा- गत्वेन हेतु वात् । पक्षता परागसत्त्वाच । विश्व, यत्रालोकेन बदचनुमितीच्या धूमे च व्याप्यत्वपरामर्श , तनापि माध्यसिद्धीच्छाघटितपक्षतासत्त्वेऽपि लिना- न्तरसिपाधयिषाप्रतिवन्धेनानुमित्यनुत्पज परामर्शानुव्यवसायातिन्याप्ति । अपिचेद घहिज्ञान प्रमा यहि याप्यवति तज्ज्ञानत्वादित्यत्र य परामर्थम्तवातिव्याप्ति । न चेह लिङ्गनानतया परामर्गम्य जनरत्येऽपि चहिजानसत्वान पक्षतोपराग इति चाच्यम् । तज्ज्ञानम्याप्रामाण्यमारलक्षिततयासक्ल्पत्वात् । अन्यथा प्रामाण्या- नुमितियापातात् , तद्धटकार्थनिश्चयादिति परधमिश्रा । अत्रेद शङ्कयते-भिने विपये प्रत्यक्षापेक्षया अनुमितिसामग्रीबलवत्त्वेन महान्यप्तिप्रत्य हपूर्वमनुमित्युत्पादेन पक्षताविरहान्न तत्राति याप्ति । प्रत्यक्षमाना भातम्यापि पक्षतापटकत्वेन तत्सत्त्वेनापि तत्र पक्षताविरहादतिव्याप्त्यभाव 1 कि ञ्चत्यपि न । तल्लिास्तत्माध्यकसिद्धीच्छात्वेन पक्षताघटकत्वात् तस्य च तत्रा भावात् तलिङ्गम्त्वपर्यन्तम्य पक्षत्वाधटक्त्वेऽपि तायडूरपर्यन्तस्य रक्षणप्रवेश इत्युपाध्यायाभिप्रेतवान् । अपिचैत्यपि न । अप्रामाण्यशाशून्यत्वपर्यन्तस्य गु रुत्वेन राघवात् मिद्धयमावमात्रम्य पन्यतास्यात् तस्य च तत्राभावादतिव्याप्त्यमा वादिति। अदम्फुरतिया महाव्याप्तिमत्यवम् , अनन्तरमनुमितिमेऽस्सितीच्छा, तत्र प्रथम महाव्याप्तिप्रत्यये बाधाभावेन पचतासत्त्वेन चा(ति)ल्याप्तेर्दुष्परि हरत्वात् । प्रत्यक्षमानाभावस्य पयतापटक वेऽपि समानविषयकमत्यक्षामावस्यैव तद्धटपत्वात् तम्य तर सत्त्वान् । बम्तुतस्तु उपमित्यादिना यत्र प्रथममुपमिति , तत्रोत विशेपणैरप्यतिव्याप्तवारयितुमशक्यत्वात् तदर्थमपि विशेषणान्तर देयमिति अनन्त(र)विशेषणदानापेक्षया पक्षताज(नन्योलमात्रमेव रघु रक्षणे प्रवेश्य तामिति मिश्राभिसन्धि । अत एव बहुविशेषणप्रवेशोऽप्येव न स्यादिति कण्ठर- वेण तैरेवोक्तमिति दिन। इद पुनरवशिष्यते---व्याप्ति साम्यसाधनाधिकरणभेदेन भिन्ना । तथा यसाध्यनिरूपिनच्याप्तिप्रवेशेऽपरसाध्यशनुमित्य न्याप्ति । सर्वव्याधधनुगत बन + अदनानुमिनिक यर्थ स्यात् ।

·" व्यातिवादः। किञ्चिदेकमस्ति, येन तथा लक्षणप्रवेशः स्यादिति । अत्रेदं तत्त्वं यत्किञ्चित्साध्यनिरूपितव्यासिविशिष्टपक्षधर्मनाभानजन्य- वृत्यनुमवत्वाव्यापकजातिमत्त्वस्य लक्षणार्थत्वाद् हेतुत्वं चात्र तत्त्वेन विवक्षित. मिति न काप्यतिव्याप्तिरिति । यद्वा तत्त्वेनापि जनकता न विवक्षिता । किन्तु येन परामर्शनानुमितिमात्रमुत्पादितं, तत्परामर्शजन्यज्ञानवृत्त्यनुभवत्याव्यापकजाति- मत्त्वं लक्षणमिति न काप्यतिव्याप्तिः । गौडास्तु -परामर्श चरमकारणत्वं लक्षणार्थः । चरमत्व तु स्वोत्पत्त्युत्त- रभाविप्रतिबन्धकाभावातिरिक्तानपेक्षत्वम् । न च प्रत्यक्षादी परामर्शस्य तदस्ति । इन्द्रियसन्निकर्षादेस्तादृशस्यापेक्षणादिति न काप्यतिन्याप्तिरित्याहुः । तचिन्त्यम् । यत्रेन्द्रियसन्निकर्षानन्तरमुत्पन्नपरामर्शन संशयोचरमत्यक्षजनन , तत्रातिव्याः । अनुभवत्वसाक्षायाप्यजात्या यजातीयज्ञानजनने कापि परामर्शो नाचरम कारण- मित्यर्थे तु गौरवम् । अनुभवत्वसामान्याप्यजात्या यज्जातीयजानत्वावच्छिन्नं अति परामर्शः कारणमित्यस्यैव लघुत्वे(न )नाबिकलत्वात् । यत्तु सशयोत्तरप्रत्यक्षे विशेषदर्शनं हेतुरेव न, तस्यापरकोटिज्ञानप्रतिबन्धकमानत्वात् । कोटिप्रत्यक्ष तु सामान्यसामग्रीत एवेति न तत्रातिव्याप्तिरिति । तन्न । संशयोत्तरप्रत्यक्षे विशेष- दर्शनम्याहेतुत्वे(नः) अपरकोटिज्ञानप्रतिबन्धकत्वस्यैवानुपपत्तेः । विरोधिज्ञानसा- मग्रीत्वस्यैव तत्प्रतिबन्धकत्वयुक्तित्वात् । संशयोचरप्रत्यक्षे गुणानुरोधेनावधारणादि- व्यवस्थानुरोधेन च तद्धेतुत्वस्य सिद्धत्वात् । यथा चैतत् तथा प्रत्यक्षमणिसारे प्रतिपादितं, प्रतिपादयिप्यते चाम इति सद्धेपः इत्यनुमितिलक्षणम् । अथ व्याप्तिवादः। तत्र व्याप्यवृत्तिसमानाधिकरणब्यधिकरणान्यतरधर्मावच्छिन्नमा सम्बन्धा. रोप्यकसाध्यामा(वा)वच्छिन्नाधिकरणवृतितजातीययायदभावप्रतियोगित्व व्याप्तिः। वृक्षः संयोगी द्रव्यत्वादित्यत्र पक्षे साध्याभाववति तजातीयहेत्वभावासत्वेऽपि नान्याप्तिः । तत्र साध्याभावस्याच्याप्यवृत्तित्वात् । केवलान्ययिसाध्यकऽपि ना- ·मणिसानुमानपण्डे व्याप्तिः, व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नसाध्याभावस्य तत्रापि प्रसिद्धतया तद्वति तजा. तीयहेत्वभावसत्त्वात् । समवायसम्बन्धेन पाहिल्यावच्छिन्नवयमावयति धूमत्वाव- च्छिन्नधूमाभावासम्बन्धिनि च धूमावयवे व्यभिचारेऽपि न तत्राव्याप्तिः, तदभा- वस्य पारासम्बन्धानारोप्यकत्वात् । संयोगस्य तत्र प्राधसम्बन्धत्वात् । यावत्पदेन धूमवान् बढेरित्यत्रापि नातिव्याप्तिः । व्यधिकरणधर्मावच्छिनघूमाभावयति ताह- शवयभावेऽपि धूमत्वावच्छिन्नधूमाभाववत्ययोगोलके वहित्वावच्छिन्नवयमावा- सत्त्वेन व्यभिचारात् । यद्वा प्राधसम्बन्धारोप्यकव्याप्यवृत्तियत्समानाधिकरणसाध्यतावच्छेदकभि- न्नसाध्यतावच्छेदकान्यूनानतिरिक्तवृतिधर्मानच्छिन्नयावत्साध्यतावच्छेदकाश्रयमा- प्रतियोगिकामावरवाचच्छिन्ने व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वं तत्र व्याप्तिः । समवायसम्बन्धावच्छिन्नवहयभावस्य धूमसमानाधिकरणस्य ब्यधिकरणधर्मावच्छि- लाप्रतियोगिकत्वेऽपि न तत्राव्यामिः। तस्य ग्राह्यसम्बन्धानारोप्यकत्वात् । व्याप्य- वृत्तित्वविशेषणाच नाव्याप्यत्तिसाध्यझाल्यातिः । धूमसमानाधिकरणयावहिमा- प्रतियोगिक यासज्यवृत्त्यभावमादायाज्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकान्यूनानति- रिक्तचिधर्मानवच्छिन्नत्वं विशेषणम् । तस्य च साध्यतावच्छेदकान्यूनानातिरिक्त- वृत्तिवत्वाचवच्छिन्नत्यात् । एवमपि व्यभिचारिणि धूमत्वावच्छिन्नधूमाभावस्य साध्यतावच्छेदकधमत्वान्यूनानतिरिक्तवृचिधमत्वावच्छिन्नतया तमामावस्य च यायत्साध्यतावच्छेदकधूमत्वाश्रयप्रतियोगिस्त्वाभावेन व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नधू- माभावस्य॑यक्तिसकलविशेषणावच्छिन्नतया तरच व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिरत्वसत्त्वादतिन्याप्ति म्यादिति साध्यतावच्छेदकभिन्नत्वं साध्यतावच्छेदकान्यू- नानतिरिक्तत्तिधर्मविशेषणम् । तथा च धूमत्वावच्छिन्नाभावस्यापि साध्यताव- रेकभिन्नसाध्यतावच्छेदकान्यूनानतिरिक्तवृत्तिधर्मानवच्छिन्नत्वसत्त्वेन विशेषणा- स्तरसत्येन व्यधिररणधर्मायच्छिन्नमतियोगिफत्वम्य च तमाभावेन न तत्राति. च्याप्ति । पर्यनीयधूमसमानाधिररणमहानसीयरक्ष्यमावस्य न च्यधिकरणधर्माव. चिनप्रतियोगिरत्नामिन्ययातिमिया यारत्त्वं विशेषणम् । मानपदं घ घटवह • मयवृत्तिद्विन्यायरिउन्नानाननादायाच्याप्तिगरणाय । व्यभिचारिणि नवम् । यहि- समानाधिकरणमाभाषम्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिलामावात् । फेवलान्य- दिनि च नायाति । व्यविणधर्मानच्छिन्नाभारभ्य तत्रापि प्रसिद्धत्वादिति केचित् ।

·च्यातिवादः। इदं तु लक्षणद्वयं व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकामाव दूषयन् मणिकृत् तात्पर्यतो दूपयाञ्चके । तथाहि --निर्विकल्पकाद् घटाभावाग्रहेण प्रतियोगि. तावच्छेदकविशिष्ट प्रतियोगिज्ञानं फलीभूतज्ञानसमानप्रकारकप्रतियोगिज्ञानं वाभा- वज्ञान प्रति कारणं वाच्यम् । न चैतद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नामावेऽस्ति । शशीयत्वावच्छिन्नतया शृङ्गस्याज्ञानात् । शृङ्गं शशीयं नेति प्रतीतो सत्यामेवैताह- शाभावप्रतीते । तस्माच्ङ्गे शशीयत्वाभावमात्रं विषय इति । अत्र वदन्ति ---आहार्यानाहार्यसाधारणप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टज्ञा- नमेवाभावज्ञानहेतुः । तथा च विशेषदर्शनेऽप्याहार्यप्रतियोगितावच्छेदकवैशिष्ट्य- ज्ञानादस्तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावधीः । विशेषादर्शने त्वनाहार्यप्रम एवं प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिज्ञानरूपः । न च तत्राभावबुध्यसम्भवः, प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिन एवाधिकरणे ज्ञानादि(ति) वाच्यम् । गवि शृङ्गप्रत्ययदशायामेव शशीयत्वावच्छिन्नतया गृह्यमाणशृङ्गाभावधीसम्भवात् । न च शृङ्गत्यावच्छिन्नाभावो धीविषयो न तु व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव इति वा- भ्यम् । सामग्रीसत्त्वे तद्विषयतायामपि बाधकामावादिति । अत्राहुः-- ससम्बन्धिकपदार्थग्रहे सम्बन्धितावच्छेदकविशिष्टसम्बन्धिज्ञा- नमनाहार्य हेतुः । कथमन्यथाहार्यघटज्ञानाद् न घटसंयोगप्रत्यक्षम् । अत एव शृङ्गे शशीयत्वमहकालेऽपि शशशृङ्गं नास्तीति प्रतीतिर्न विशिष्टाभावमवगाहते। शृङ्गे शशीयत्वग्रहकालीनप्रतीतेस्तदाकारायाः कारणबाधेन शृङ्गे शशीयत्वाभावमा- विषयत्वकल्पनात् । तस्यास्तद्विषयत्वेनैवोपपतेः । नहि समानाकारप्रतीतेः सम- यपुरुषादिभेदाद् विषयभेदं काप्याकलयाम इति न कापि ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्ना- भावः प्रतीतिविषय इति । अत्र शकयते--संयोगस्थले पृथकल्पनावश्यं वाच्यैव । अन्यथाती- न्द्रियस्यापि संयोगः प्रत्यक्षः स्यात् । तथा च तत्रानाहार्यप्रतियोगिप्रत्यक्षत्वेन विशेषहेतुत्वेऽपि सामान्यसामग्र्यामनाहार्यत्वविशेषणप्रवेशो गौरवपराहतो प्रस्तश्च व्यभिचारेण । आहार्यज्ञानानुव्यवसाये आहार्यज्ञानस्यैव सम्बन्धिज्ञानात्मकस्य हेतु- यात् । नच तत्राप्याहार्यधीजनकमनाहार्यविशेषणशानमेव हेतुरितिं वाच्यम् । विनश्यदवस्थविशेषणधीजन्यस्याहार्यज्ञानस्यानुव्यवसाय तथापि व्यभिचारात् । आहार्यज्ञानसम्बन्धिविशिष्टगोचरत्वाभावेन पूर्वविशेषणज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानस्वाभा.

·मणिसागुमानराण्डे वाम । यथोक्तं समानाकारमत्ययस्य समानविपयत्यनियम इति । तदप्यसत् । विभक्ताविति प्रत्ययस्य विभागसत्त्वकाले सद्विषयकत्वात् । तन्नाशकाले च संयो- गनाशविषपकत्वात् । संयोगवन्नति प्रतीतेव्यगुणाधिकरणभेदेन भिन्नविषयक- त्वाच । यदपि योग्यानुपसन्ध्यभावान व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावधीः । तथाहि- प्रतियोगितध्याप्येतरयाचप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनपतियोग्युपलम्भकसमवधाने सत्युपलब्ध्यभावोऽभावधीहेतुः । इह तु प्रतियोगितापच्छेदकविशिष्टप्रतियोग्युपल- म्भस्य प्रमतया दोषोऽप्युपलम्मको वाच्यः । तथा च तत्सत्त्वेऽनुपलब्धिरेव न, तदसत्ये च योग्यतैव नेति कथममावधीः । न च प्रतियोग्युपलम्मकसमवधानमात्र योग्यता, न तु प्रतियोगितावडेदकावच्छिन्नोपलम्मकपर्यन्तमिति वाच्यम् । तथा सति गुरुत्वावच्छिन्नघटाभावप्रत्यक्षतापत्तेः । तदुक्तमाचार्यचरण:- "दृष्टोपलम्भसाममी शशशृङ्गादियोग्यता। न तस्या नोपलम्भोऽस्ति नास्ति सानुपलम्भने ||" इति । तस्माद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्थले विशेषणाभावमात्रं विषय इत्येव (जायत! ज्याय) इति । तदध्यसत् । प्रतियोगितचाप्यंतरेत्यस्य साधारणप्रतियो- ग्युपलम्भवेत्यर्थो वाच्यः । अन्यथा संयोगादिनाशजन्यसंयोगाभावप्रत्यक्षाव्याप्तेः । तथा च दोपस्याप्यसाधारण्येन तत्समवधानस्य योग्यतायामप्रवेशेनोक्तदोषाभावाद, मणिकृन्मते प्रतियोगिसत्त्व(प्रसञ्जन)प्रसजितप्रतियोगिकानुपलब्धेरादराच । न च शशीयत्वावच्छिन्नशृङ्गामसिया यदि शशीयत्वावच्छिन्नशृङ्ग गवि स्यादित्याका. रमापादक कथमिति वाच्यम् । शशीयत्वं शृझे आरोप्य तद्विशिएशृङ्गस्य गव्या- पादनसम्मवात् । केचित्तु नेहानुपलब्धिरस्ति । अनाहार्यप्रतियोगितावच्छेदकप्रतियोगिसंस- गज्ञानाभावरूपत्वात् तस्याः । शृङ्गं शशीय नेति विशेषदर्शनवतः सादृशज्ञानरू- पप्रतियोग्यप्रसिद्या कथं नदभावः । न च परकीयज्ञानमादाय प्रसिद्धस्य प्रतियो. गिनः तदारमन्यमावः कारणमिति वाच्यम् । तथा सति पराज्ञातव्यक्तिद्वये पर- स्परल्यावृत्तधर्मावच्छिन्नपरस्पराभावपत्ययो न स्यादिति तत्र विशेषणाभावमात्र । प्रतीतिविषय इत्यन्यत्रापि तथा समानाकारप्रतीतेः समानविषयकत्वादिति । तदपि .."म्भम' का पाठ ·व्याप्तिवादः। चिन्त्यम् । तत्कालीनतत्पुरुषीयप्रतियोग्यधिकरणगोचरतदिन्द्रियंजन्यसंसृष्टबुद्धा. वनाहार्यत्वाभावस्यैवानुपलम्मत्वात् । तस्य च प्रकृतेऽपि सम्भवात् । यथा चैतत् तथा प्रत्यक्षमणिसारे व्यक्तमुक्तम् । किं बहुना, पराज्ञातव्यक्तिद्वयस्थले उक्तानुप- लम्भरूपहेतुबाधेन तादृशमतीतेर्विशेषणाभावविषयकत्वकल्पनेऽप्यन्यत्र विशियमा- चविषयक बाधकामावः । अन्यथा प्रत्यभिज्ञानस्य शब्दादौ तज्जातीयविषयक- त्वकल्पनाद् घटादावपि तथा स्यादिति जितं क्षणिकतावादिनेति । यदपि च प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोग्युपलब्ध्यभावो नाभावधी- हेतुः । कम्बुग्रीवादिमति घटत्व नेति धीकालेपि अत्र घट इति ज्ञाना(न)न्तरं कम्बु- श्रीवादिमानास्तीति प्रतीत्यनापतेः । गौरयेण कम्बुनीवादिमत्त्वस्य घटाभावपति- योगितानवच्छेदकत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नस्य चोपलम्मात् । तस्मात् प्रतियोगिमात्रवृत्तित्वेन गृह्यमाणधर्मप्रकारकप्रतियोगिज्ञानाभावः कारणं वाच्यः । न च व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे तदस्ति । शृङ्गमात्रवृत्तित्वेन गृह्यमा- णशृङ्गत्वावच्छिन्नस्यैवोपलम्भादिति । तदपि न । एवं सति घटत्वं घटभिन्नेऽप्य- स्तीति प्रमदशायामत्र घट इति ज्ञानेऽपि घटो नेहेति प्रतीत्यापतेः । प्रतियोगि- मात्रवृत्तित्वेन घटत्वस्थानानात् । तस्मात् फलीभूताभावप्रतीतौ प्रतियोग्यंशे या- यान् प्रकारः तन्मध्ये तस्याधिकाधिकरणलेनागृहीतो यत्किञ्चित्तद्धीप्रकारः, तत्प्रकारकप्रतियोगिज्ञानाभावोऽभावधीहेतु. । अत एव घटोऽम्तीति ज्ञानानन्तरं प्रमेयघटो नास्तीति न प्रतीतिः । अभावप्रतीतिप्रकारयोः प्रमेयत्वघटत्वयोरधिका- धिकरणत्वेनागृहीतघटत्वप्रकारकज्ञानसत्त्वात् । अत एव च घटोऽस्तीति ज्ञानान- • न्तरं नीलघटो नेहेति मतिः। घटत्वप्रकारकप्रतियोगिज्ञानेऽपि घटत्वस्य नीलत्वाधि- काधिकरणकत्वेन ग्रहात् । अस्ति चैतद् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावेऽपि । अभा- वप्रतीतिप्रकार (क) शशीयत्वाधिकाधिकरणकत्वेन गृहीतात्वविशिष्टशृङ्गाहेऽपि रिशिष्टाभावसत्त्वादिति । यच कश्चिदवोचत्-शृङ्गे शशीयत्वामावग्रहात् कथमभावप्रतीतेः प्रति- योगिनि तवैशिष्टयधीरिति । तदप्यसारम् । अभावप्रतीतावपि तद्वैशिष्टयज्ञानस्या- , १. 'कप्रचारकर' क. पाठः २. 'दित्वस्य' ख. पाठ:. ३. स. पाठः ग्वाधिक' क. पाठ ५ "त्वाधिक' का पाठ ६.'गत्वे' क, पारः ·" १६ मणिसारानुमानबारे हार्यत्वात् । तत्र च वावस्याविरोधित्वादिति न किञ्चिदेवत् । यतु-~एवं सति परत्यावच्छिरे पटे द्रव्यत्वं नेति प्रतीत्या व्यधिकरण- धर्मावचिनाधिकरणताकोऽयभावः मिध्येदिति यथा तत्राधिकरण विशेषणामाव- मात्रं विषयः तयेह प्रतियोगिन्यपि । अन्यथानन्तामारफल्पनापतेरिति । तदपि न अधिकरणतावच्छेदकमेदादभावभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेदादिवानभ्युपग- मेन प्रतिवन्धभावात् । भवतु वा प्रतीतिबलात् सोऽपि, किं नश्छिन्नम्, मनुभवेन वस्तुव्यवस्थायां गौरवस्याकिञ्चित्करत्वात् । अन्यथा यहु व्याकुलीस्या- दित्यलं यहुना। यच मान्यैरुक्तं -~-जनकीभूतारोपविषयस्यैव प्रतीतिविषयाभावप्रतियो- गित्वमिति नियमः । न चेह शृङ्गस्यारोपः, तस्य गवि सत्यात् । न च विशिष्टस्या- रोपोऽसत्यादिति वाच्यम् । विशिष्टस्यानतिरेकेण विशेषणमात्रस्यैवारोप इति त. स्यैवाभावो धीविषय इति । तदपि न भन्यमिव । शुद्धविशेषणवियोप्ययोविशिष्टन्य. वहारामावेन विशेषणावच्छिन्नविशेष्यस्य विशिष्टतया वाच्यत्वात् । तस्य च विशे. प्यमानसत्त्वेऽप्यसत्त्वादारोपसम्भवात् । न च विशेषणावच्छिन्नविशेप्यस्य प्रकृ- तेऽत्यन्तासत्त्वान्नारोप इति वाच्यम् । विशेष्ये विशे(पोषणा)रोपेण विशि- एप्रसिद्धौ तदनन्तरं तस्याप्यारोपे वाधकाभावात् । किञ्च, आरोपपदेनाहार्पज्ञानमेव वाच्यम् । अन्यथा घटाभावप्रमे विद्यमानतया घटस्यानारोपेण भासमानामाव- प्रतियोगित्वं न स्यात् । न स्याचाभावबुद्धेर्धमत्वम् । तथा चाहार्यज्ञानं शृङ्गस. त्वेऽभ्यविरुद्धमेवेति ब्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाचे बाधकामाष इति । অধ্য प्रतियोगित्वं स्वरूपसम्बन्धः। स च जनकत्वगर्भः । न चा. सतः शशीयत्वायच्छिन्नशम्य जनकत्ता । पूर्ववर्तित्वाभावादिति न व्यधिक- रणधर्मावच्छिन्ने प्रतियोगितासम्भव इति न ताशाभावसिद्धिरिति । अत्र शकयते । प्रतियोगित्वं शृङ्गे न तु विशिष्टे । येनोकदोपाशा स्यात् । सनिष्टायां च प्रतियोगितायां शशीयत्वमवच्छेदकमात्र प्रतीतिबलादास्थी. यत्त इति। अत्रायमाभिसन्धिः --~-कारणतावच्छेदकरूपेण कारणस्य पूर्वसत्ता मृग्यते । -- . 1.'या' फ. पाठः.

·गणियागमागमण्ड मम्मपितारणास्तु ---- अपदान परपसम्पपी वान्यर या मया. पद्यानतिरिक्त वृत्त । यथा रगतम्य दण्टजन्यतापन्दर र मेयत्वम्य पर नातावरा च म्यानिति भवानतिप्रमद्न नापयेत । तथा च गीय कय गाभाषप्रतियोगितावादक, तनवृतित्वात 1 जन एव मणि ताप्युक्त प्रतियाययत्तिध धर्मो न प्रतियोगिनायक' यति । न च त्यधिरर णधर्मापन्टिनपियताप्रतियोगितामन्यम्य भमर पणत्वेनामिवानादिदमसातमिति याच्यम् । तत्रापच्छिनत्याय प्रशारक यर्थात ! उस्तृतोऽतिरिन विषयता नाम्न्ये । अनतिरित्तागा तु समानाधिकरणेदत्वावरेदय न तु व्यधिकरणा धर्म है न च प्रमुष्टत(वात्तापमान्तम्मृतो ममानाधिरणधर्मग्याप्रकारवार किमयच्छेदक मिति याच्यम् । तापकारामृतम्याप्यनतिप्रमनधर्मम्यापच्दरत्नारित्याहु । तम्माद् यधिकरणधर्मावरिनाभाषयन्ति यामेरसम्भवीति रमणान्तर माणित ऊचु । तथाहि - प्रतियोग्यममानाधिकरण ममानाधिकरणायन्ता- भावप्रतियोगितावन्ठेनावच्छिन यन भवति तेन मह तम्य मामानाधिकरण तदयचिन्नम्य सर्वस्यापि च्याप्तिरिति । जा यान्ति--- तत्तमसमानाधिकरणारशेषाभावप्रतियोगितावदक्त तहित्वानचिनत्वाद् रहना प्रसिदानुमाना याति । न च यन भवनी यम्य यत्वन्छिन न भवनी यर्थ , तया च यहि पावरित प्रनि तत्तद्वहि र नापन्ने समिति ना यामिरिति वाच्यम् । नतहि चम्य वहिवारच्छिनानतिप्रसनन तत्वच्छिन्न प्रत्यप्याच्छदस्त्वादिति । जन पक्ष परमिश्रा -नन्यत्यासन प्रतियोगितानपच्न पापविनत्व मर्थ । तथा च तत्तद्वहित्यम्य प्रतियागिताव दक्षेऽपि सा यतावकादि सम्य प्रतियोगितानवदर पाल नाव्याप्तिशट्वेत्याहु । -एच सलि व्यभिचारिण्यनि-याप्ति । धृमत्वम्यापि तार शायन्ताभावप्रतियोगितानपच्छेदत्वात् । प्रतियोगिनाया ततम्यरूपरुपाया धूम वानवच्छेद्यत्वान् । अतिरिक्त वृत्तेरनवच्छेदत्वात् । न च तादृशात्य ताभार प्रतियोगितात्वावच्छिनप्रतियोगगनबन्दा विवक्षितम् । नच्च धृमत्व नात्येव । ताशात्यन्ताभाषप्रतियोगिमकामवृत्तितया धुमत्यम्य ताहगावच्छटर सवा गा'क पाट , अनशकयत-- ·सन नव्या --- व्याभिवाद। दिति वाच्यम् । एव मत्य यातपरितरत्यार । धमनिष्ठयावहिविशेषाभावप्र. तियोगिसाहित्तिनया व न्यापि प्रतियोगिता पनि प्रतियोग्यचेतक- स्वादिनि । एक समभावविशेषणम् । तथा च हेतुसमानाधिकरण- साभारप्रतियोगितामा नरम । तग धूम रम्य नाम्नि । यद्विसमानाधि वरणधूमसामान्याभायप्रति गगितार दर मात । चत्रित्वे च जगम् । धूमपति पटिमामान्यामानामावेन तथा भूतकामाप्रतियोगिशानदातार तन्य । अत एवं सामान्याभाषमापनमपि मणिती युज्यन इति ना यामिन बानियाप्तिरिति वदन्ति। अंत चित्यम ---- अयम-चकारागारजानतत्वादिति व्यभि नारिण्यात भामि । अन्यान्य यावदुतर परत ससाभाम्यस्त्वामान हेतुस- मानाधिरणाभावप्रतियोगितानपादकत्वाद् अन्धकारामार वस्य । न चोद तरूपने जाता उनसामान्यागार एक भयान्धकार शो न तनातियाप्तिरिति वान्यम् । कम्यचिन् त म प्रागभाषम्य कस्यचिद् सम्य साचनात्यन्ताभागाम मात् । अत्यन्तामात्रम्य प्रतियोगिनेव प्रागभानादिनापि विरोधात् । ननु वि. रोध फ्लरलरल्प्य । स च पक्षान तदपिकरणे तद्वत्यन्ताभावामहात् सेन सहास्तु । न तु प्रागभानादिनापि, मानाभावात् । प्रयुत ध्यसमागभावकारे ददाना कपालघु घरे नाम्नाति प्रतीत्या अविरोध एपेति चेद् , ण्व सत्यपास बान्तापातात् । जस्त यान्धकार सामा यागावै । तथापि यत्र तावद् रिशेपाभाव साध्य , तर व्यभिचारिण्यति याप्तिर्दुवारा 1 बटुना , यदा घटस तदा पर दति कास्क्यिाप्त्यातल्याप्त रक्षणम् । घाखममानकालीनेमध्यसप्रतियो गितानवच्छेदात्याद् घटत्यम्य | ध्वसम्य मामा-याभा(गा? यत्या भावन एफविशे पाभावम्यर प्राने सत्प्रतियोगितायाश्वधर मात्रवृत्तित्वेनातिरिक्तवृत्तिघटत्वान चच्छेद्य वादिनि । तम्मादिदमनाहतम् -~~-एक्स हेत्यधिकरणविशेषणम् । तेनैक हेत्यविकरणनिष्ठयारदभावप्रतियोगितात्यावच्छि नानवच्छेदकत्वमर्थ पर्यवस्मति । स च सद्धतावरत्यर । एकधूमाधिकरणमहानसबत्यत्य ताभावममूहमतियोगि- तानाश्रयमहानमीयरहिवृत्तित्वन वहित्यम्य तथामृताभावप्रतियोगितानवच्छे - . -- १ गावापा वय' पार ·. - , मणिसारानुमानगण्डे दकरयात् । अतिरिक्त तरनवच्छेदस्वात् । व्यभिचारिणि च नवम् । एक्य- हृयधिकरणायोगोलस्कृत्त्यत्व-ताभावाना यामप्रतियोगिदाना या प्रतियोगि- ता , तामा धमत्वाव छेद्य वात् । ताशप्रतियोगितालावच्छिनाननिरिक्तवृत्ति र धमत्वस्य । एव फारिस याप्तावपि नातिव्या समवेति । नकाधिररणरुवम व्यावर्तक , सपा प्रत्येकमफत्वादिति चेद्, न । यदविवरणनिधाभावनियो गित्तित्व . तदधिकरणनिष्ठाभावाप्रतियोगिवृत्तिमिनत्वम्योत्तपतियोगिताबच्वंदर सस्यान विवक्षितत्वादिति न फिशिदनुपपनम् । यन् त्वेकत्व हेतुविशेषणमेवेनि नाताव्याप्तिरिति , तव । इय गन्धपनी पृथिवीत्लादित्यादौ विगेपाभाउमादाया याप्तस्तथाप्यनुद्धाराद् , तोरेक्त्वादिति न किञ्चिदेतत् । अत्र चायमतमपिसयोगी तत्त्चादित्यादाय याप्ति । एतत्त्वर पहेतुममानाधिकरणैतत्कापसयोगाभावप्रतियोगितापच्छेदरसादेनत्मयोगत्वम्यत्यत्त उक्त प्रतियोग्यसमानाधिकरणनि । तथा च तदभावम्य प्रतियोगिसमानाधिकर णत्वात् प्रतियोग्यसमानाधिकरणघटाद्यभारप्रतियोगितानवच्छेदकत्व तमाम्त्येवेति नाव्याप्ति । केचित्तु --- यावद्विशेषाभावव्यापर वान सामान्याभावम्य तद्वनि सयोग सामान्याभावोऽप्यस्तीति तमादाय पृथ्ष सयोगी द्रव्यत्वादित्यनाध्याप्तिधारणाय तत्पदमिति वदन्ति । तच्चिन्त्यम् । वृक्षे सयोगसामान्याभावसत्त्व वृक्षे सयोगो नेति धी स्यात् , न त्वमे वृक्षे सयोगो नेति । न साच्छिन्नयावद्विोपाभार सामान्याभाष यजक इति सन्नपि सयोगयामान्याभावरताकावच्छिन्नयावद्वि नेपाभावामानान प्रतीयत इति वाच्यम् । एकावच्छिन्नयावद्विशेषाभावभ्य तत्सत्तायामेर नियामरत्वात् । अन्यथा यस्विचिद्विशेषाभाव " सामान्याभाव- व्याप्योऽन्तु एकाचच्छिनयारदिशेपामावरूपव्यजाविरहान तम्यापलब्धिरिनि तकेर मन्वयित्वमेव िन घूया । ननु हो सयोगमामान्याभारोऽङ्गीकार्य एव । वृथयावच्छेदेन सयोगम्य कस्याप्यभान वृवत्वम्य मयोगाभाववृत्त्यय- च्छेदस्त्वात् । यो यदत्यवच्छेदको न भानि , त्दभावयवच्छेदक टन च्याप्ते । अन्यथा द्रव्यभिनत्व-य गुणवृत्त्यनयच्छेदरम्यापि गुणाभायवृत्त्यन- च्छेदान्यापानादिति चेत् न । यदुक्त याप्ते प्रमेयत्वादी व्यभिचाग । तम्य द्र यत्नरत्त्यनवच्छेदरम्य दृव्य याभावत्यनपच्छेदकसान । विछ वृधत्व ·4 , ध्याप्तिवाद । सयोगवृत्त्यवच्छेदस्मेवास्तु । न च सयोगाभावसमानाधिकरणयांत् क्थ सयोग वृत्त्यवच्छेदक तद् , अतिप्रसक्तत्वादिति वाच्यम् । हन्तय सयोगसमानाधिक- रणवात् कथ सयोगाभावावच्छेदवमिन्यपि दीयता दृष्टि । किंबहुना , वृसत्या पच्छेदनाकाशादिसयोगमात् क्थ तदवच्छेदेन सयोगसामान्याभार । याव- द्विशेषाभावमन्तरण सामान्याभावसत्त्वस्य केनाप्य(न)ीकारात । न च सयो गत्वेनेवाच्याप्यवृत्तित्वात क्थमाकागादिसयोगोऽपि वृक्ष व्याप्य वर्ततामिति वाच्यम् । अव्याप्यवृत्तिलस्य स्वाभावसमानाधिश्रणवरूपस्यान्यथानुपपत्येव कल्पनात् । तम्याश्च मूले हरिसयोगो न शाखायामित्यादिप्रतीत्या दृश्यसयोग एव भावेन तत्राव्याप्यवृत्तिताकल्पनात् । न चान्यथानुपपत्या कचिदव्याप्यवृत्ति ताया कल्प्यमानाया सयोगत्वेनैव तकल्पना लाघवात् प्रसरतीति वाच्यम् । ताशरल्पनाया लाधरस्याकिन्चित्वरत्वात् । अन्यथा सयोगत्यापेक्षयापि गुण- ससत्त्यादिक सामान्यत्नादच्याप्यवृत्तितावच्छेदकमवित्येव किन रोचये । यदि च वृत्तिमत औत्मगिक ब्याप्यत्तित्वमापयादिकमव्याप्यवृत्तित्वमिति न गुणत तमानच्छेदकमभ्युपेपि , तदा सयोगत्वेऽपि दृक्पात तादृशोऽस्तु । अस्तु वा स योगत्वेनाव्याप्यदृचितानियम , तुप्यतु दुर्जन इति न्यायात् । तथापि नानुप- पति । स्पाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमव्या(प्य) वृतित्वम् । तच्चाकाशवृक्ष सयोगस्य घटाद्याच्छिताकाशनिष्ठाभाषप्रतियोगिनेयोपपन्न, राघवेग स्वाति करणनिष्ठाभारप्रतियोगित्यस्येवाव्याप्यवृत्तित्वपदा( थी ! या)त् । यापदधिक- रणगर्भत्वे गौरवादित्यास्ता विस्तर । अत एच वृक्षे मास्तु सयोगसामान्याभार , तथापि वृक्ष सयोगी द्रव्यत्वादित्ययाव्याप्तिपारक प्रतियोग्यसमानाधिकरणप- दम् । द्रव्ये यावद्विशेषाभावसत्वेन सयोगत्वम्य तत्प्रतियोगिता वाच्छिा प्रत्या. च्छेदरसादच्याप्तिसम्भवादित्यपि कस्यचित् प्रलपितमपास्तम् । वृक्षे यात्म- योगाभावस्याभावात् । आमाशादिसयोगम्य वृत्तावच्छेदैव सत्यादित्युक वात् । तस्माठयमेतत्सयोगी एतत्वादिस्वादाव यातिारणाय प्रतियोग्यममानाधि- परणपटमित्यय तत्वम् । नगा व्याहिरेव नाम्ति, फयमव्याप्ति , अश्यत्यान् । व्याप्तिसत्ते सयांगायच्छिरदेश इय सयोगाभागावच्छिनप्रदेशेऽप्यनुमित्युदयापानान । किय. सा-याभावसामानाधिरण्यमत्सादेतुरय व्यभिचारनि चदन । पक्षतावर , " - ।

·२० मणिसागनुमानमण्टे . आपाद- यसमानाधिकरण(मामा) यम्यानुमितिपिपयनया तदादन साध्यसिद्धारापा- दवासम्भवान् । कित्र, पक्षधर्मतालात माध्यमिद्विग्नुमिता, पश्यममा च पर्छ हेतुसत्ता पक्षीयसाध्य विनानुउपना नमाक्षिपनात्यामाग परतायच्छेदकावच्छेदन न सा य विषयीकरोति, किन्नु नंदाश्रये । निन्यपि ग । प्रतियोगिरिरद्ध- भाभ्याभावमहचागम्य व्यभिचारमादित्युप, यात्रा । जत्र पक्षधरमिश्रा -~~-पक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन हेतुनाने पक्षता- वच्छेदकमामानाधिकरण्येन साध्यभानम् . एव पक्षनावच्छेदशवन्छिने हेतुजाने तु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न व साध्यभानमित्यशीकार्यमर । अन्यथा कचित् पक्ष- নাজমানাদিন অনি, সনাতন নাম্বানুলিপি रिति स्याद्, नियाममाभागत् । तम्माद् येन रूपेण हेतुज्ञान तेन रूपेण साध्य मिध्यतीति नियम इति मयोगाभानावच्छिनप्रदेश सगोगानुमाने कसत्वेऽपि बाधादेव तदान न सयोगानुमानमिनि तत्सम । यच्च बाधानुपपत्त्या साध्यसिद्धिरित्युक्त तदपि न । स्वरूपसदनुपपत्तभ्रमानुमित्या त्या(प्ति जाना नुपपत्तेश्चासम्भवात् , पीयसाध्यामाने तद्विनानुपपत्त तुमशक्य रादित्याहु । अन शवयत -~-यत्र यत्र तीस्तत्रतन साय सिध्यतीत्येव नियम , न तु येन रूपेणेन्यादि, मानाभावात् । पक्षतावच्छेदेन साभ्यस्य छाप्यभानान् । अनुपपत्तिज्ञान न सम्भवति पत्रीय माध्याभानादिनि यदुक्तम् तदपि न ( पक्ष हेतु साध्य विनानुपपन्न इति ज्ञानम्य पश्रीयमान्यज्ञान विनापि मम्भवान् । तस्मात् सयोगाभारप्रदेश सयोगानुमितापापादरामान इत्युपाभ्यायोक्तमेव सम्यग् , तु तत्र बाधप्रतिनन्यवशादनुमित्यनुदय इति । अत्र प्रतिभाति - सयोगामारप्रदेश मयोगानुमिती समययापादिका न च पक्षतावच्छेदरममानाधिकरणसा यज्ञानमात्र सामग्रीत इत्युक्तमवेति वा च्यम् । सत्यम् । पर तु तदेव सामानाधिकरप्य सयोगाभावप्रदेशमादाय सियतु, यदि तत्र वाधो न विगधीति मिश्राशयात । अनुपपत्तिमान च यद्यप्यु(कन )मण मम्भवति, तथापि तय हेतुन्ये मानाभार | व्याप्त्यादिजाननान्यथासि - न १ 'क' क पार . न सा पार ·गणिसागनुमाननण्डे राधिकरणान्यापच्छेदेन • प्रानयोग्यमामानाधिारण्य वाच्यम् । नच धूमामायादा ना त्येव । काले सामानाधिपाध्यान् । नच बालमिताधिकरणे प्रतियोयसामा- नापिरणय विधितमिति न तदादायामसिद्धिरिति वाच्यम् । तथा गति वाले जगदाधार कालत्यानित्यादिकारमानाधिकरणनिप्पच्याप्त्यव्याप्त्यापते । कारत- रूपहेत्वधिकरणम्य बालमिन्नम्याप्रमिया यामिनहत्यधिग्णसादन प्रति योग्यमामानाधिकरण्यम्य नाप्यमानामसिद्धिरिति । गवम् । हत्त्वधिकरणे धचिद प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यम्य रिक्षित- स्वान् । नच्च धूमामादादा काने विहेऽपि अय पिण्डादिरूपाविणेऽन्त्योति न कालमादायाप्रसिद्धियनिवार्यति यासिवा । अत एवं न सयोगमा यकाया निद्रयवाधिकरण भयोगाभाम्य प्रतियोगिसामानाधिररण्यनियमान ! अत एव वृक्ष सयोगी सत्त्वादित्यनापि नातिव्यानि । यचाधिकरणीभूतगुणादौ सयो गाभारम्य प्रतियोग्यमामानाधिकरण्यात् । कचित्तु ग्राह्यसामानाधिकरण्यप्रविष्टमम्बन्धेन प्रतियोग्यसामानाधिकरण मर्थ पति कार(पक्ष : न प्रति)योग्यमामानाधिरण्यापमिद्धि । तत्र स्वरू- पसम्बन्धेन सर्वेषा सत्वेऽपि प्राह्यसामानाधिकरण्य(अह ! प्रविष्ट,सयोगादिना सत्वाभावनांतमतियोग्यसामानाधिकरण्यसत्त्वात् । अत एव धूमति समवायार निरहयभावमऽपि नायाप्ति । तय ग्राहामामानाविकपण्यप्रविष्टसकन्धेन प्रतियोग्यधिग्णवृत्तितया मिगिष्टाभाव(लामवाहिति । नश्चिन्त्यम् --- सति कालं जगदाधार कारत्वादत्य याप्त्यापत्ते । ব সাদাগাদিসবিছাদাগাসযাণমন অলিয়ান मानाधिकरणकालयसमानाधिकरणामासाप्रमिद्धे । तेन सम्मलेन सपा वृधि- स्वादिति । पामिश्रा भागप्यसम्बन्धेन प्रतियोगमामानापिय विवक्षि तम् । तथा च न कारमादायाप्रसिद्धि । तमागेप्यममायादिना प्रतियोग्यसामर नाधिकरण्यसत्त्वात् । न चव ममायसम्बन्धाव िनरव्यभावमादाय सदनुमाना - १.कमक पार ·-- च्यामियाद । व्याप्ति । आरोप्यसम्बन्धेन समयायावच्छिन्नमवयमावस्यापि परियोग्यसमानाधि- करणत्वादिति वाच्यम् । प्राधसामानाधिकरण्यप्रविष्टसम्बन्धावच्छिनत्वस्याभावे विशेषणत्वात् । समगायावच्छिन्नमयभारम्तु न तथा । सयोगम्य ग्राह्यसामाना- धिकरण्यप्रविष्टत्वादित्याहु । अत्र शक्यते--कालो जगदाधार कालवादित्यत्र हेतुसमानाधिकरणस्य प्रायसामानाधिकरण्यपविष्टमम्बन्धावच्छिन्नाभावस्याप्रसिद्ध्या लक्षणस्याव्याप्ति रिति । अत्रायमाशय -आरोप्यसम्बन्धेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमाना- धिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाझमामानाधिकरण्यप्रविष्टसम्बन्धावच्छिन्नसा- ध्यतावच्छेदकारच्छिन्नसमर्थ । अस्ति च मसमानाधिकरणसमवायसम्बन्धाद- च्छिन्नययभावप्रतियोगितानवच्छेदकल सयोगसम्बन्धावच्छिन्नहित्वस्येति ना व्याप्ति । अत एव कालत्वहेतावपि नाव्याप्ति । कालनिष्ठघटत्याधभावस्य सम. वायसम्बन्धारोप्याम्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याप्रतियोगिकल्लादिति । ननु तथापि प्रसिद्धानुमानाव्याप्ति ! धूमममानाधिकरणम्य धूमावयवनिष्ठस्य प्रतियोग्य- समानाधिकरणबयभावस्य या प्रतियोगिता तवच्छेदकत्वाद् वह्नित्वस्येति चेद्, न । ग्राह्यमामानाधिकरण्यप्रविष्टसम्बन्धेन हेत्यधिकरणस्य विवक्षितस्यात् । धूमाव यवश्व न सयोगेन धृमाधिकरणमिति नाव्याप्ति । नन्वेवमपि प्रतियोग्यसमाना धिकरणाभावाप्रसिद्धि । सर्वाभावम्य संगतियोगिकत्वात् । तथाहि - भावे पटो नास्तीति प्रति सर्वानुभवसिद्धा पटाभारविपयिणी च । तथा च तत्र पटाभावस्य भिन्नम्य विषयता न सम्भवति । अभावाधिकरणकामासानहीका रात् । कितु घटाभाव एव पटाभावरूपम्तत्र विषय इत्यङ्गीकार्यम् । तथा च सिद्ध घटाभावम्य पटाभावत्वम् । एमन्याभावत्वमपीति धूमसमानाधिकरणस्य पटाद्यमारस्य प्रतियोगिधुमसमानाधिकरणत्वादसम्भव इति चेद्, न । घटामा वेऽप्य यत्र सिद्धम्य पटाभावस्य वृचो बाधकाभावात् । अमांगमात्राधिकरणाभाव- स्यैवास्माभिरनङ्गीकारात् । यदि च सिद्धान्तश्रद्धाजाड्यादभायाधिकरणकाभानान झीकार , तथापि नानुपपत्ति । प्रतियोगिव्यवहारविषयासामानाधिरण्यस्य घटाद्यभावस्य विवक्षितत्वात् । अस्ति च घटायभावप्रतियोगिव्यवहारविषयता घटे, न तु पटे । व्यवहारम्यापर्यनुयोज्यत्वात् । ननु तथापि पिकल्पासहविशेषणमिदम् । तथाहि प्रतियोग्यसामाना- घटा ।

·मणिसारानुमानगण्टे धिकरण्य यापनतियोग्यमामानाधिकरण्य यत्तिमिलतियोग्यसामानाधिकरण्य वा विवक्षितम् । नाय । अय सयोगसामान्याभावधान् सत्त्यादित्यत्रातियाप्ठे । सत्त्व- समानाधिकरणस्य सयोगरूपामावस्य विशेपाभावरूपप्रतियोगिसमानाधिारणतया यावत्प्रतियोग्यसामानाधिकरण्याभागन् । प्रतियोग्यसमानाधिकरणपटाभावादिष- तियोगितानवच्छेदपत्वात् साध्यतावच्छेद(क)म्य । नापर । अय सयोगविशेषा- भाषयान् वृक्षत्यादित्यादाकव्याप्ते । वृधत्वसमानाधिकरणसयोगरूपम्य साध्यामा- यम्य सामान्यामावरूपप्रलियोग्यसमानाधिकरणतया सयोगविशेषाभावत्वस्य सा- ध्यतावच्छेदकम्य तत्प्रतियोगितावच्छेदस्त्वादिति । मैवम् । यत्किञ्चित्प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमेव विवक्षितम् । न चोक्तदो- प । यत्मतियोग्यसामानाधिकरण्य, तत्तिप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षि- तत्वात् । अय सयोगसामान्याभाववान सत्त्वादित्यत्र सत्त्वसमानाधिकरणस्य स- योगरूपस्य साध्याभावस्य सामान्याभावात्मक प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वात् , स. योगसामान्याभावस्यस्य संयोगसामान्याभारतिपतियोगितावच्छेदक्त्वादतिव्याधि- विरहात् । सयोगविशेपाभावान् वृक्षत्वादित्यत्र हेतुसमानाधिकरणस्य सयोगरूप साध्यामारस्य सामान्याभावात्मकप्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वेऽपि सयोगविशेषामा- वत्वस्य सामान्याभाववृत्तिप्रतियोगितावच्छेदक्त्वविरहादव्याधिविरहात् । विशेषा भावत्वस्य विशेषाभाववृत्तिप्रतियोगितायामेवावच्छेदकस्यात् । तथा च स्वाश्रयास- मानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्व पर्यवसानार्थ । स्व- पदेनावच्छेद्यप्रतियोगितापरामर्शादिति न काप्यनुपपत्ति । नन्विद लक्षण द्वि- त्वावच्छिन्न सहयभानादिकमादाय सदनुमानाव्याप्तम् । अथ द्वित्वावच्छिन्नवस्य- भाव प्रतियोगिसमानाधिकरण एवेति न तमादायाव्याप्तिरिति चेद्, न । प्र- तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नासामानाधिकरण्यस्य तदर्थस्योक्तत्त्वात् । तस्य च द्वि- स्वा(वच्छिन)वढ्यभावेऽपि सत्वेनाव्याप्तितादयस्थ्यात् । अथ प्रतियोगितावच्छेद कावच्छि सासामानाधिकरण्यमित्यत्र सामानाधिकरण्यामावोऽर्थ । स च यत्कि श्चिमतियोगिसत्यैव नास्ति । तथा च द्विवावच्छिन्नाभावनियोगितावच्छेदर द्वित्व यहिल च । तन्मध्ये पहित्त्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकायच्छिन्नसामानाधिक १ ' तिक पार ·व्याप्तिवादः। - रण्यसत्त्वान्न द्वित्वावच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिरिति चेद्, न । एवं सति बहिषटो- भयवान् धूमादिति व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेर्दष्परिहैरत्वात् ।। धूमसमानाधिकरणद्वि- त्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकहित्वावच्छिन्नसमानाधिकरणत्वाद् द्वित्वाव- च्छिन्नाभावस्य । अत एव द्वित्वावच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिवारणायाव्यासज्ञ्यवृत्ति. प्रतियोगिकत्वमभावविशेषणमित्यपि कस्यचित् कल्पनमपास्तम् । एवं सत्युक्तव्य- भिचारिण्यतिव्याप्तेर्दुप्परिहरत्यात् । यतिघटोभयवृचिद्वित्वस्य धूमसमानाधिकरणा- व्यासज्यवृत्तिप्रतियोगिकाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । तस्माद् द्वित्वावच्छि- नाभावमादाय लक्षणाव्याप्तिदुप्परिहरेति । अत्र केचित् द्वित्वावच्छिन्नाभावानगीकारेण लक्षणमिदम् । तेन धूमवति वह्नयमावस्याभावान्न धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकं वह्नि- खमिति नाव्याप्तिः । नन्वेवं घंटपटोभयवानयं धूमादिति व्यभिचारिणि लक्षण- स्यातिव्याप्तिरिति दोषः । धूमसमानाधिकरणस्य घटाभावस्य पटाभावस्य च प्रति- योगिताया द्वित्वस्य व्यासज्ज्यवृत्तितया अतिप्रसक्तत्वेनानवच्छेदकत्वादिति चेद्, न । घटाभावपटाभावयोध्मसमानाधिकरणतया तादृशाभावप्रतियोगितात्वेनानुगत- प्रतियोगितानतिप्रसक्ततया द्वित्वस्य तदवच्छेदकत्वात् । नन्वेवमपि अयमात्मत्व- द्रव्यत्वोभयवान् गुणवत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः। गुणवत्त्वमसमानाधिकरणात्म(स्व). विरहसत्त्वेऽपि द्रव्यत्वविरहासत्त्वेन तदुभयवृत्तिद्वित्वस्य तादृशाभावाप्रतियोगिवृत्ते. स्तदनवच्छेदकत्वादिति चेद्, न । तत्राव्यभिचारसत्वेऽपि द्वित्यावच्छिन्नेन हेतोः सामानाधिकरण्याभावादतिव्याप्त्यनवकाशात् । न च तादृशाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकद्वित्वावच्छिन्नद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्य हेतौ सत्त्वात् कथं नातिन्याप्तिरिति चाच्यम् । प्रतियोगितानवच्छेदकपर्याप्त्यधिकरणसामानाधिकण्यम्य तदर्थत्वात् । तस्य च तत्राभावात् । द्वित्वपर्याप्त्यधिकरणमिलितासामाधिकरण्यात् । नन्वेरमपि घटत्वद्रव्यत्वोभयवानयं गुणवत्त्वादित्यत्रातिव्यातिः । द्वित्वस्य हेतुसमानाधिकर- णाभावाप्रतियोगिनि द्रव्यत्वेऽपि वृत्त्या प्रतियोगितानवच्छेदकत्वात् । तदवच्छि. नघटत्वद्व्यत्वोभयसामानाधिकरण्यसत्त्वाच गुणवत्त्वस्येति चेद्, न । हेतुस- मानाधिकरणाभावपतियोगितानधिकरणपर्याप्तमृत्तिकेतरधर्मत्वस्यवोक्तप्रतियोगिताव- 1. क. पाट.. २. 'हा'.पाठ.. ३. 'वयो' क. पाठः, ·व्यानिवाद। तियोगितारच्छेदकत्वाद् वदित्वम्येति वाच्यम् । तादृशाम्म ग्राह्यसामानाधिकर ण्यप्रविष्टसम्बन्धानच्छिन्नसा यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिरिल्लामावस्यैन विवक्षि तत्वादिति प्रागेवोदितत्वात् । अत एव सयोगसामान्याभाववान् सत्यादित्यत्र ना- तिव्याप्ति , सयोगरूपस्य साध्याभावस्य साध्यतावच्छेदकसामान्याभावत्वावच्छि नासामानाधिकरणमनियमात् । सयोगविशेषाभावसाध्यके नाव्याप्ति , सयोगस्य साध्याभावस्य विशेपाभावत्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यनियमात् । वस्तुतस्तु प्रतियोग्यसमानाधिकरणमित्यत्र प्रतियोगित्वसामानाधिकरण्यो. भयाभावावच्छिन्नसाध्यकत्समर्थ । द्विवावच्छिन्नाभावस्तु न तथा । साध्यताव- च्छेदकावच्छिन्नेन सह प्रतियोगित्वसामानाधिकरण्ययोरुभयोरपि सत्येन तदुभ यामा(वा)वचि उन्नसाध्यकत्वस्य तादृशाभावेऽभावात् । सद्धेतौ घटायभावस्ता दृश ! साध्यस्थ तेन सह प्रतियोगित्यासत्येन सदुझ्यामा(वा)यक्तित्वस्य स. चात् । एकसत्त्वेऽपि द्वित्वावच्छिनामावसत्त्यात् । व्यभिचारिणि तु साध्याभाव व तादृश । प्रतियोगित्वसत्वेऽपि साध्यस्य तत्सामानाधिकरण्याभावेन तदुभया भावावच्छिन्नत्वसत्त्यात् । अत एव सयोगसामान्याभावसाध्य केऽपि नातिप्रसङ्ग सयोगस्य सामा यामानरूपसाध्येन सहासमानाधिकरणतया तस्य प्रतियोगित्वसा मानाधिकरण्योभयाभावावच्छिनत्वात् । सयोगविशेषाभायसाध्य च नान्याप्ति । सयोगस्य विशेषाभावसामानाधिकरण्यप्रतियोगित्वयोरुभयोरपि सत्त्वेनोभयाभावा वच्छिन्नत्वामावादिति युक्तमुत्सझ्याम । ननु द्रव्यत्वसाध्यक गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसचे हेती लक्षणाव्याप्ति । सत्वरूपहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वाद् द्र यत्वस्य । न च गुणकर्मान्यत्व- विशिष्टसत्त्वयति न द्रव्यत्वाभार इति नाच्याप्तिरिति वाच्यम् । एच सति व्याभ चारिण्यतिव्यासे । आर्दैन्धनप्रभवत्वविशिष्टवहिमति धूमाभावाभावादिति चेद्, न । यद्धर्भावच्छिन्नसाधनसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वमित्यर्थाद, गुणकी न्यत्वविशिष्टसत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्त्र न द्रव्यत्व येति नाच्याप्ति । व्यभिचारिण्याAन्धनप्रभवनित्वेन धमन्याप्यताम्रयेत, यहित्येन तु नाम्त्येवेति नातिप्रसङ्ग । अत्यन्तामारपद च विरोध्यभावपरम् । अन्यथा अय घटामाव- पान् पटाभाषवत्त्वादिति व्यभिचारिण्यतिन्याप्तिप्रसन्नात् । अत्यन्ताभावत्वस्य सा धनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानादकत्वात् । अभावमतियोगितामा ·- मणिसारानुमानराण्डे वानहीकारात्' । भावप्रतियोगिकाभावप्रतियोगितायाधाभावविधर्मानवच्छेद- स्यात् । विरोधिपरत्वे च भावम्ययामारविरोधित्वात् प्रतियोगितावच्छेदकमभावत्वं भवत्येवेति नातिप्रसादः। पक्षपरमिश्राम्तु - अत्यन्ताभावपदं मायसामानाधिकरण्यविरोधिसंसर्गा- भावपरमवश्यं वाच्यम् । तेन दैशिकसामानाधिकरण्येऽत्यन्तामावस्य, कालिकसा- मानाधिकरण्ये ध्वंसप्रागभावयोायः । अन्यथा यदा घटत्वं तदा घट इति का. लिकव्यक्तिव्याप्यता जाती प्रसज्येत । महामलये घटत्ववति घटध्वंससत्त्वेऽपि तदत्यन्ताभावाभावेन घटत्वम्य तादृशात्यन्ताभावप्रतियोगितामवच्छेदकत्वात् । न च महाप्रलये घटध्वंसक्त् तदत्यन्ताभावोऽप्यस्त्येव, तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव घटत्वमिति नातिन्यातिरिति वाच्यम् । तथा सति गोत्वाश्वत्वयोरपि कालिकव्या- तिर्न स्यात् । गोत्यवति कालेऽश्व वात्यन्ताभावस्यापि सत्त्वादिति वदन्ति । अत्र शङ्कयते-~-प्रलयेऽत्यन्ताभावसत्त्वेन तस्य चात्यन्ताभावस्प तत्का- लोपाधौ ध्यन्त्यसमानकालत्वेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणात्य- न्तामावप्रतियोगित्वेन व्यक्तर्जातिनिरूपितव्यापकताया अप्रसनः, जाती तु नवम् । विद्यमानस्यापि जात्यस्यन्ताभावस्य सकलकालोपाधी प्रतियोगिसमान- कालतानियमाद् विशिष्टाभावप्रतियोगित्वस्य तत्रासत्त्वादध्यातिनिरासादिति । अत्रायमाशयः-- पक्षधरमिश्राणा कालिकल्याप्तावन्वयव्यतिरेकाभ्यां ध्वं. सप्रागमावगर्भव्यभिचारज्ञानस्य, दैशिकव्याप्तावत्यन्ताभाचगर्भव्यभिचारज्ञानस्य(च) प्रतिबन्धकत्वाद् ग्राह्यसामानाधिकरण्यविरोधिससर्गाभावपरत्वमावश्यकम् । तदुक्तं पक्षधरमित्रैः तन तदत्यन्ताभावसत्त्वेऽपि ध्वंसप्रतियोगित्वज्ञानस्य विरोधि- स्वादिति । अन कश्चित् --- अत्यन्ताभावपदमावश्यकम् , अन्यथा संयोगवान् गुरु- स्वादित्यत्र गुरुत्ववति काले यत्किश्चित्संयोगावश्यंभावेन पूर्वसयोगध्वंससत्त्वेऽपि सयोगसामान्यस्य गुरुत्वव्यापकता कालिकी हीयेत । गुरुत्वसमानाधिकरणसक- लसंयोगध्वंसस्य तत्तत्कालोत्पन्नस्यानतिमसत्तातया सयोगत्वस्य प्रतियोगितायाम. वच्छेदकत्वात् । अत्यन्तपददाने तु न दोपः । गुरुत्वकाले सयोगात्यन्तामाद- सत्त्वेऽपि तस्य प्रतियोगिसमानकालत्वात् । प्रत्य:तियोग्यसमानकालात्यन्ता- भावमतियोगितानवच्छेदकत्वस्य संयोगत्वे सत्त्वादिति । तदसत् । एकत्वस्याधि.

·व्यातिवाद। ३१ करणविशेषणतायाः प्रागेवोक्तत्वात् । तथा च गुरुत्वाधिकरणीभूतयत्किश्चिदेक. कालचिमाद्यसामानाधिकरण्यविरोध्यभावप्रतियोगितावच्छेदकभिन्नत्वं पर्यवस्यति । तच संयोगत्वेऽस्त्येव । भिन्नभिन्नकाले गुरुत्वाश्रयीभूते सर्वसयोगध्वंससत्त्वेऽपि एकस्मिन् गुरुत्याधिकरणकाले ताव सासत्त्यादिति । (अत्राभावे प्रायसामानाधिकरण्यविरोधित्व) ग्राह्यसामानाधिकरण्याविरोधि- तावच्छेदफायच्छिन्नत्वम् । विरोधि(क)तावच्छेदक च दैगिक्यामत्यन्ताभाव- त्यादि, कालिक्यां तु ध्वंसत्वं प्रागमारत्वं च । व्याप्तौ च वस्तुतो विरोधितावच्छेदकं प्रविष्टं, न तु विरोधितावच्छेदकत्वेन तस्य ज्ञानमपेक्षितं, येन विरोधित्वस्य सहानवस्थाननियमलक्षणस्य प्रवेश आत्माश्रयादिशका स्यात् । नन्ववच्छेदक- त्यमवच्छिविधीजनकत्वम् । तच्च नियमगर्भत्वेन व्याप्तिगर्भमित्यात्माश्रयादि दुर्या- रमिति चेत्। अत्र केचित् --अवच्छेदकत्व स्वरूपसंबन्धात्मकमेव । अन्यथा घट- जनकतावच्छेदकं दण्डलं, न चक्रभ्रमजनकत्वमनतिमसक्तमित्यन नियामका- भावप्रसनात् । तथा चात्रापि स्वरूपसंबन्धात्मकमेवाबच्छेदकत्वम् । यथा च तथा सति नात्माश्रयादि तथा वक्ष्यत इति वदन्ति । तचिन्त्यम् । एच सति अयं प्रमेयधूमवान् चरित्यार वद्विसमानाधि करणामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य स्वरूपसंबन्धात्मकस लघुनि धूमत्व एवं भावेन प्रमेयधूमत्वे गुरुणि तदभावेन व्यभिचारिण्यतिव्याप्सेप्परिटरवात् । अत एवानतिप्रसक्तलघुधर्मान्तराघटितशरीरत्वे सत्यनतिप्रसक्तत्वमवच्छेदकत्वं नीलधूमत्वादिल्यावृत्तम(त्या न्योतीहापि तदेव विवक्षितमिति निरस्तम् । प्रमे धमत्यादावनतिममक्तधमत्यपटितगरीरतया प्रतियोगितानादकत्यप्रमोन व्य- मिनारिम्पतिव्याप्तादपस्च्यात् । तस्मादनतिप्रमतत्यमातमिहावच्छेदकत्वं लघु- गुरुसाधारणमवधेयम् । न च प्रतियोगिता तत्सम्परपा, तदतिप्रसकमेव मलादीति व्यभिचारिण्यतित्र्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगितानानुगमम्य मागेयोक्तन्यात् । ननु प्रतियोगितात्वमपि तामु नानुगत कमानीत्यननुगम. रा. पापि भवत्येवेति भेद न । तारात्यन्तामापनिरूपितत्सम्यानुगतधर्मम्य सर्वत- १.''ट ·. मणिमारानुमानगण्टे प्रतियोगितागाधारणा सत्त्वादनुगमसंभवात् । नन्वेरमपि यदा गोत्वं तदा गरित्यत्रातिव्याप्तिः । गोलममानकालीननानागाध्वंसप्रतियोगितानवच्छेदकत्वाद् गोन्यस्य । गाहिं तत्राप्यभाव एकोऽग्नि, येन तत्प्रतियोगितायेनानुगनमतियो- गितानां गोत्वमवच्छेदक भवेदिनि चेद्, न । ऐकाधिकरण्यावच्छिन्नन्वेन तत्रापि ध्वंसममुदायानुगमान् । तेन च प्रतियोगिताया अनुगमसंभवात् । अन एवं प्रतियोगिनान्वनानुगमे आमाश्रयः, प्रतियोगितान्यम्य सरूपसंपन्धघटितस्य व्यातिपटिन मादित्याप दूषणमपास्तम् । अभावनिरूपितन्वेनैव तत्रानुगमन प्रति योगितात्वस्याप्रगान् । .. नन्वयं यहिमदाश्रयो धूमवदाश्रयत्वादित्यादी नानाव्यक्तिसाध्यतावच्छे. दकसद्धतापच्यातिः । हेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वात् तन्द- हीनाम् । किंव, पर्वतो वद्विमानित्यत्राप्यन्याप्तिरेव । धूमसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगितावच्छेदकमहानसीयत्यापन्निवदित्वादिप्रविष्टतया वाहत्वस्य तदा नवच्छेदकस्खामावादिति चेद् , न । ताहमाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं यद्धर्मावच्छिन्नमित्यर्थो भवति । उक्तस्थले तत्तद्देः प्रतियोगितावच्छेद- कत्वेऽपि वहिवाच्छिन्नत्वेन न प्रतियोगितावच्छेदकता, किन्तु तत्तद्व- हित्यावच्छिन्नत्वेनैव । तेन रूपेण व्यापकतावच्छेदकन्यं नास्त्येवेति न तत्र दोपः । वदित्वमपि महानसीयवदिलत्नाद्यवच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकं न तु बहिन्यत्वावच्छिनम् । अनो न तत्राव्याप्तिः । नन्वन्योन्याभावस्य ध्याप्यवृत्तित्वाद् यदि वहित्ये(न') तत्तवाहिन्यपरकतया प्रतियोगितावच्छेदकत्वं, तदा वह्नित्यत्वावच्छिन्नतादित्वेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकभिन्नत्वमसभवाति चेद्, न । पहिरवारच्छेदेन रहिये प्रतियोगितायच्दकत्वात्यन्तामावस्य विवक्षित- खान् । प्रतियोगितारच्छेदकत्वस्वविशिष्टप्रतियोगितापच्छेदकत्वसापेक्षज्ञानतयाम्य प्रतियोगितावच्छेदकभेदापेक्षया गुरुपतिपत्तिकत्वेऽप्युक्तयुक्न्या आवश्यकत्वात् । ननु सामानाधिकरण्य ममानेनाधिकरणेन सम्बन्धः । सम्बन्धवं च विशिष्टप्रय. यजनक गर्भनित्यात्माश्रयादिम्तथापि दुर्वार एवेति चेद्, न । सम्बन्धम्य प्रवेशे- ऽपि सम्बन्धत्यन्यायशेनोक्तदोपाभावात् । ननु तभापि शुद्धस्य सम्बन्धम्य कथं भानमिति सम्बन्धत्वभाने प्रकारतया वाच्यमेवेति चेद्, न । संयोगवादिना गृहीतम्य सम्बन्धस्य ज्यामिघरकत्वात् । ननु व्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकतामहो - ·व्याप्तिवादः। . - न सम्बन्धत्वज्ञानमन्तरण । नहि सयोगज्ञानत्वादिनानुमितिहेतुताग्रहः, ज्यभि- चारादित्युक्तदोषस्तदवस्य एवेति चेद्, न । भ्रान्तोऽसि । अनुमितिकरणताग्रहे भाबकारणताप्रविष्टव्याप्तेरिव संबन्धत्वप्रविष्टव्याप्तेरपि प्रवेशे क्षत्यभावात् । प्राथ- मिकव्याप्तिग्रहे तत्प्रवेशस्यैव वारणीयत्वात् । किश , व्याप्तिर्न सर्वसाधारण्येकेति तत्तद्वयाप्तिज्ञानत्वेन तत्तदनुमितित्वेन हेतुहेतुमद्भावो ग्राह्यः । स च संयोगज्ञान- स्वादिनापि ग्रहीतुं शक्यत एवेति न तत्रापि संबन्धत्वज्ञानापेक्षा । ननु व्यधिकरणधूमवयोः सामानाधिकरण्य नास्तीति तयोप्तिन स्यात् । न च समानाधिकरणवृत्तिधर्मवत्त्वमित्यर्थः । तच धूमत्वमादाय सर्व- त्राप्यस्तीति वाच्यम् । ताशयत्किञ्चिद्धर्मवत्त्वस्य मेयत्वमादायातिप्रस(क्ता ?क्त- त्वात् । यावद्धर्मवत्वस्य चात्राप्यभावात् । तख़्मत्यादेरन्यधूमावृत्तित्वात् । न च सामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मवत्वमर्थः, तच्च धूमत्वमेवेति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथा सति तावन्मात्रस्यैवादुष्टतया पूर्वदलवैयापातादिति । मैवम् । यद्धर्मावच्छिन्नसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावाच्छ- नस्य साध्यस्य सामानाधिकरण्ये, तद्धर्मावच्छिन्नत्वस्य लक्षणार्थत्वात्। तच्च व्यधिकरणधूमस्याप्यस्तीति नोक्तदोषः । यदि च समानाधिकरणयोरेव व्याप्ति- रिति मतं, तदा यथाश्रुतमेवादरणीयम् । न च तथा सत्यवच्छेदकपर्यन्तधावनवै- यर्थ्यम् । तावता साधनसमानाधिकरणामायाप्रतियो(ग्य ! गि)साध्यसमानाधिकरण- त्वस्यैवाचिकलत्वात् । अत एव मणिकृतापि यद्वेत्यादिना समानाधिकरणमात्रच्या- प्तिलक्षणं कुर्वता तथैव लिखितमिति वाच्यम् । इयं गन्धवती पृथिवीत्वादित्यत्रा- व्यास्तथा सति दुरित्यापातात् । पृथिवीत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्यात् सर्वगन्धानाम् । तस्मादत्राप्यवच्छेदकविवक्षावश्यिकेति नोकरभावकाशः । मणि- कारस्यापि व्यधिकरणयोः सामानाधिकरण्याभावान्न व्याप्तिरित्येवाभिमतं, न त्वंत्रा. वच्छेदकविवक्षा न कार्यति । पक्षधरमिश्रास्तु - समानाधिकरणव्याप्तिपक्षेऽवच्छेदकविवक्षा मणिकार- स्थानभिमतैय । न चैवमियं गन्धवती पृधिवाल्यादित्यत्राव्यमिः कथमुद्धर्तव्येति पाध्यम् । स्वाधिकरणीभूतयद्वयक्तिनिष्ठाभावामनियोगिनी या साध्यव्यक्तिः, तद्वयक्त्या सह म्याधिकरणीभूततत्तद्वयक्तियतित्व (हति!) व्यातिरित्ययात् । भस्ति च पृथिवीत्याधिकरणभूतपटनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वं पटीयगन्धव्यक्तरित ·मणिपागनुमानगडे पटीयगन्धेन सह पृथिवीयम्य पटरपापिपरणविमेव च्याप्ति ( एव पटरादि- गन्नापि मार तदधिकरणपतित्वमेव व्याप्तिगिति न पाप्यनुपरति । न चैव पूधियीत्यवद् द्रव्यमपि गन्याप्य म्यादेवनि वाच्यम् । द्रव्यन्वम्य पटादिक पाधिकरणापच्चिसम्य व्याप्यतापादन(मि इष्टापत्ते । दन्यत्वत्वेन च न तस्य गधच्याप्यना । द्वयत्यत्यावच्छिादव्यत्वस्य गन्ध विनापि जगदी सत्त्वात् । पृथिवीत्यत्वापरिजनीयवात्य न गन्ध विनापि पाप्यम्तीति भवति तेन रूपेण तस्य व्याप्यतेत्यप्या। भर गायते ----व्यत्यमेस्मेर नशक्तिपमेण च गन्धयाप्य भवत्ये- वेति व्याप्यमात्रय व्यत्पत्यम्य 3गो न गन्धल्याप्यतावन्डेदपत्वमिति । अायमायो मिश्राणा-यद्धर्मावच्छिनसाधनाधिकरणीभूतयावद्वर क्तिनिष्ठाभावाप्रतियोगिता माध्यतावच्छेदकाश्रयम्य, तद्धर्मस्य तत्साध्यतावच्छेद- काश्रयच्याप्यतावचोदकत्वम् । अम्ति च पृथिवीत्वत्वावच्छिाधिवीत्वाधिकरणी भूतयारद्वयक्तिनिष्ठाभावाप्रतियोगित्व गन्धत्याश्रयम्य । पृथिवीत्याधिकरणे यकि- श्चिद्गन्धावश्यक्त्वात् । अतो भवति पृधियीत्वस्व तहबाप्यतावच्छेदक, न तु द्रव्य स्वत्वाच्छिन्द्रव्यत्याधिारणेऽपि सर्वत्र गन्धावश्यकत्व, येन द्रव्यलत्व तद्वयाः प्यतावच्छेदक भवेदिति दिक् । एवमन्योन्याभावगर्भच्याप्तिलक्षणम् । अयच साध्यसामानाधिकरण्यावच्छे. दकम्प(ब)त्व, साध्याधिकरणतावच्छेदकाधिकरणताप्रतियोगि(क)त्व , स्वाधि- करणतान्यूनवृत्त्याधिकरणताप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यादिकमपि व्याप्तिलक्षण मूद्यम् । एव च साध्याभाववदवृत्चित्य, साध्यक्मतियोगिकान्योन्याभावासामाना धिकरण्य, साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्य, साध्यायिनाभूतत्वमित्यादि प्राची. नव्याप्तिलक्षणानामप्युक्तरक्षणकथनपरतया केवलान्वयिसाध्यकाव्याप्त्यादिक सा. ध्यत्वादिप्रवेशेनात्माश्रयादिक च न शकनीयमिति सक्षेप । इदन्त्ववधेय-~-ससर्गाभाव पाचदत्यन्ताभाव । स च सति सभवे सामान्याभाव एव प्रवेश्य । यायद्विशेषाभावापेक्षया लघुत्वालघुप्रतिपत्तिकत्वाच । अत एव सामान्यावच्छिनप्रतियोगिकश्चामाय पृथगेय । अन्यथा वायौ प्रसिद्ध १ गिकवर पाठ ·- - मणिसारानुमानसण्डे अत्र पक्षधरमिश्री प्रतियोगिभेटेनाभावो न मियते । तथा सति घट- प्रतियोगिकाभावचतुष्टयस्य भेदो न स्यात् । किन्तु प्रतियोगितावच्छेदकभेदात् । तयात्राप्यस्त्येव । अन्यन्ताभारे ससर्गम्यान्योन्यामारे तादात्म्यस्य प्रागभाव- घसयो प्रतियोग्युत्तरकालपूर्वकाल्योरवच्छेदकत्वात् । तथा च रूपससर्गप्रति योगितावच्छेदकावन्छिनाभाव सामान्याभाव ण्व । वाधक विना सन्धितावच्छे दकभेदात् सवन्धि(क)पदार्थभेदस्वीकारादिति । अत्र शङ्कयो ~ अन्योन्यात्यन्तामाचयोद्वयोरपि प्रतियोगितावच्छेदक लाघवाद् घटत्वमेव । तथा च तस्याभेदा(द) भेदापत्ति । ननु तादात्म्यससर्गयो- रारोप्यससर्गत्वात् तद्भेदात् तयोर्भेद इति चेद्, न । तर्हि कचित् प्रतियोगिता- वच्छेदकभेद , कचिदारोप्यमसर्गभेदोऽभावभेदर इत्यननुगम । न चारोपविषय- भेदत्वेन भेदकत्व , सच प्रतियोगितावच्छेदकसमर्गप्रतियोगिभेदसाधारणमिति नाननुगम इति वाच्यम् । तथा सति अधिकरणम्याप्यारोपविश्यतया तद्भेदादप्य- भावभेदेऽपसिद्धान्तापातादिति । अन प्रतिभाति • अधिकरणमदादभावमेदेऽभान र धामभिन्नो न सियेत् । अधिकरणेनेव तद्वयमहारोपपत्त । नराधिकरणाननुगमेनानुगतपटात्य ताभावव्यवहारोऽनुपश्न इत्यतो युक्त्यन्तरमम्ति भिनाभावसाधरम् । अतो बाधकादधिकरणभिनारोपविषयभेटेनाभावभेद इति कल्प्यते । गौरवस्य प्रामाणि- कत्वात् । प्रतियोगितावच्छेदकभिनत्यविशेषणे मानाभावात् । सामान्याभावम्बी कारापत्तेश्च फलमुसत्तात् । फिल , दण्डी पुरषो नाम्नीत्यत्र शुद्धपुरुषाभावस्था- सत्त्वेऽपि दण्डविशिष्टपुषामावम्यानुभ्यमानतया प्रतियोगितावन्छेदकभेदेनाभात्र भेदोऽवश्यमशीकरणीय । अपि च घटो नास्तीति सामान्याभावावगाहिबुद्धौ विशेपाभावसहमस्य विषयतया कल्पन गोग्वमिति लाघाडे काभावसिद्धि । न च विशेषाभावानामननुगमेऽपि क्लमत्र साधकामिति वाच्यम् । जननुगमापेक्षया कल्प्यत्वगौरवस्य हीनत्वात् । अन्यथा स्वरूपसबन्धस्य विशिष्टधीविषयत्वे गत समवायेन । कर्तृजन्यताया च घटत्यादरननुगतम्यापि क्लप्तता(द)पच्छेदकत्व प्रसनैन कल्प्यक्षित्यादिकापि गतमेव । किं बहुना द्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वाभाव समूहस्य सत्ताविरहस्यवहारकत्वापाताद् भिन्नसत्ताविरहोऽपि न स्यात् । न स्याच द्रव्यत्वाद्यभायोऽपि । पृश्चिीत्याधमात्रफुटादेव तद्वयवहारापपते । एवं पृथिवीत्व- ·३८ অল্প মুন + , मणिसारानुमानयदे वच्छिनध्वसस्योत्पचिरिति वाच्यम् । यावत्प्रतियोगिनन्यताया गौरवेण यत्तिचि. प्रतियोगिजन्य(त्व 'त्वस्य) महारयकाले सम्भवेन तदा घटत्वावच्छिन्नध्वसोत्पती बाधकाभावात् । किं बहुना, दशघटानामेक्दण्डोत्पन्नाना दशसख्यावच्छिन्नप्राग- भावे वाचकाभाव । एवमेक्दा नष्टाना तपा तद्धर्मावच्छिनपतियोगिकध्वसे बाध. काभावादिति। -तत्तद्धटप्रतियोगिरप्रागभावत्वेनेव तत्तदरनाश्यता तबद्धट- विरुद्धकालता च, न तु तन्मात्रप्रतियोगिमागभावत्वेन , गौरवात् । तथा च घटत्यावच्छिन्नमागभाव कदा वर्तता, ससारस्यानादितया यत्किश्चिद्धटस्य सर्व- दा सत्त्वात् । एव, ध्वसेऽपि तवद्धटध्वसत्वेनैव तत्तद्धटनन्यता, न तु तन्मात्र- ध्यसत्वेन, गोरवादिति पर्यवसित यावत्प्रतियोगि मन्यत्व सम्येति सावट स्यैक्दा सस्वाभावात् कथ ध्वसोत्पत्ति । किश्च , मेकाधिकरण्यावच्छिन्नयावद्वि शेषाभाव विना न सामान्याभार इति सर्वानुभवसिद्ध, प्रागभावध्वसो प्रतियो गिसमया(यवृत्तिरि विवृत्ती इत्यपि । तथा च विशेपाभावानामैकाधिकरण्यामा- वात् कथ सामा याभावयो घसपागभावयो सत्तेति न तयो सामान्याभाव लम् । अत एव कि बहुनेत्यपि निरस्तम् । किच , तप्रागभावध्वसाधारस्य तदाधारतानियमेनान्यवटाधारतान्यकपाल आपयेत | पसज्यते च घरानामभेद । तत्प्रागभावनन्यस्य तत्त्वनियमात् । न च सामान्यप्रागभावो न प्रतियोगिजनक इति वाच्यम् । तथा सति प्रागभावत्वव्याकोपात् । दशघटत्वावच्छिन्नध्वसस्यापि तत्तद्विशेषध्वससामग्रीप्रसूतत्वेन तदभेदमसङ्गात् । ननु विशषध्वसाननकपटान्त रजन्यत्त्वेन ततोऽस्य भेद इति चेद्, न ! ण्य सत्यपि विशेषध्वसमामग्र्यामधेि कप्रवेशेनं तदुत्पत्त्या प्रमाया ज्ञानविशेषत्ववत् तस्य विशेष वसविशेषत्वापत्ते रित्यास्ता पलवेन । इद त्ववधेयम् ~ अन्योन्याभावगर्भव्याप्ती प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य न विशेषणम् । अन्योन्याभावम्या याप्यवृत्तित्वविरहेणान्या त्यप्रसङ्गात् । न च तदे वासिद्धम् । अभेदस्याबाधितप्रत्यभिज्ञानात् । भेदाभेदयो परस्परविरोधादिति माणिकृत । -वृक्षवेन भेदाभावेन तेन रूपेणाभेदप्रत्यभिज्ञा । सयो गित्वेन भेदधारस्तु । को दोप । भेदाभेदयो परस्परविरोधोऽप्यकावच्छेदेनैव जत्रशयत ·करप्यः, भूयोदर्शनवादः। मूले वृक्षः संयोगवान नेति प्रतीतेः । अन्यथा घटतदत्यन्ताभावयोवैय- धिकरण्यदर्शनात् संयोगतदत्यन्ताभावयोरपि तथास्वं स्यादिति (वल्लभाचार्यमते सर्वापेक्षया बलवत्त्वादिति ।) अत्र वदन्ति-संयोगात्यन्ताभावविषयत्वेनैव संयोगवान् नेति बुद्धरुपपत्ती न परस्परविरुद्धसंयोगतद्वदन्योन्याभाक्योरेकत्र समावेशकल्पना । संयोगवदन्योन्या- भावग्रहकाले संयोगत्वावच्छिन्नसयोगग्रहस्य तदत्यन्तामावग्रहहेतोरावश्यकत्वात् । अत एवान्योन्याभाव एवं सति कापि विषयो न स्याद्, धर्मात्यन्ताभावविषयत्वेनै- व सहृद्धयुपपत्तेरिति अत्र दूषणमपास्तम् । घटान्योन्याभावधीकाले घटत्वत्ववि- शिष्टघटत्वज्ञानस्य तदसन्ताभावधीतोरनियमेनान्यथासियभावाद्, भावाभावसा. मानाधिकरण्यस्यान्यथानुपपत्विकल्प्यतया प्रकृतेऽन्योन्यात्यन्ताभावयोरन्यतरविप- यताविनिगमकचिन्तायां संयोगात्यन्ताभावग्रहसामग्रीसत्त्वात् तन्मात्रा)विषय- तेन तत्प्रतीत्युपपत्तक्तत्वाच । न चैव विशिष्टप्रतियोगित्वेनोल्लेखो न स्यादिति वाच्यम् । विशेषणमात्रविषयकस्यापि स्वत्यित्रैव तादृशोल्लेखदर्शनात् । अत एव गुणे सयोगवदन्योन्याभावो विषय एव तत्प्रतीतेः । सयोगवदभिन्नत्वेनाज्ञानादिति । वस्तुतस्तु यदि सयोगवति तद्वदन्योन्याभावः , तदा घटपटौ भिन्नावितिवदिमौ मिनाविति प्रत्ययापत्तिः । द्रव्यभेदे सति द्वित्वादिसङ्खयोत्पचेरिति तत्त्वम् । यत्तु अभिन्ने धर्मिणि भिन्नधर्मावच्छेदेन वृत्तिरव्याप्यवृत्तिता । न चैत- दन्योन्याभावस्य सम्भवति, तस्मिन् सति धर्म्यभेदस्यैवाभावादित्यन्योन्याभावो नाव्याप्यवृत्तिरिति । तत्तु न । वृक्षत्वेन धर्म्यभेदस्य सत्यादिति सद्देपः । इति व्याप्तिवादः। अथ भूयोदर्शनवादः। नन्वस्तु तावद् व्याधिः । तद्रहों न भूयोदर्शनेन । भूयोधिकरणदर्शनस्य १. सोनि' क.पाठ ·- भूयोदर्शनवादः। अत्र वदन्ति --~न्यभिचारज्ञानमिह साध्याभाववत्ति(स्व)बान हेती था, स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वज्ञान साध्ये वा । नाय. केरलान्वयिनि सान्यामा- वाप्रसिद्ध्या तदभाववदृतित्त्वज्ञानासम्भवेन तदभावासम्भवाद् व्याप्त्यग्रहनसमात् । नान्यः । व्यभिचारच्याप्यो न परस्परामावरूपत्वमित्यमे मणी प्रतिपादनात तद्विरोधः, उक्तव्यभिचारविरहरूपत्वाद् व्याप्ते.। न च व्याप्तर्व्यभिचाराभावविशिष्ट- सामानाधिकरण्यरूपतया न व्यभिचारविरहरूपत्वमिति न तद्विरोध इति वाच्यम् । तथापि व्यभिचारज्ञानाभारमान वा व्याप्तिनिश्चायकम् , र तनिश्चयाभावः । आये हेतुमत्तया निश्चिते सायसन्देहारमाव्यभिचारज्ञानसत्त्यान्न काप्यनुमान- (म)त्ति. स्यात् । अन्त्ये सन्दिग्धान कान्तिकोच्छेद. । किञ्च , अत्यन्ताभारगर्भा- यामन्योन्याभावगर्भव्यभिचारज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकलाद् भाभासाधिक्यापत्ति । किंबहुना, साध्याभारदृत्तित्वमानस्य कचिद् , हेत्यधिकरणनिष्ठाभारप्रतियोगि. स्वज्ञानस्य कचित् प्रतिबन्धक्यमित्यननुगमः । अपि च परसायन्यभिचारजाने सत्यपि न्याधिग्रहणात् स्वव्यभिचारज्ञानस्याभार. कारण वाच्यः । तया च यस्य व्यभिचारज्ञान नास्ति , तम्य व्याप्तिग्रहो न स्यात् । न च व्यभिचारज्ञान- मानं स्वपरसाधारण प्रतियोगि, तदभावो यदात्मनि , तर व्याग्रिह इति परकी- यन्यभिचारनानाभावमादायर तत्र व्यानिग्रह इति वाच्यम् । प्रत्युत्पन्न व्यक्तिद्वये पुरुपान्तरीयज्ञानाविषये व्याप्त्यमहप्रमहात् । व्यभिचारज्ञानामसिया तदभास- सम्भवात् । न पश्च(यर) व्यभिचारज्ञान वर नास्तीति वाच्यम् । जमिचा- रिशि व्यभिचारमह चिरस्य प्रान्नामापतेरिति । अनाद. ~~हेत्वधिकरणत्वेन जायमानामनिहाभारमनियोगिनिश्चय- विषयत्वाभावा या साध्ये यम्य यदान्नि, तस्य तदा तालिमहः मयुरनले ततियोगित्वाभाटितव्यानिमहस्य तलतियोगितानमन्तगाना मी- वहानम्म प्रतियोगिजाननन्यतानियमाद् अन्तनम्तयुतीयायमिनारमानमेवानीति न कोऽपि दोषः। अत एव पशीयन्यभिचार(हान)ममयोन निमः, ना सन्दिग्धान सन्ति सन्दः । न धनु राशिन्देदाचाहिनन्याममा नि- चिनदेवमति मा सन्देश प्रनियमको न मादिनि गन्नम् । नयाran- - १५.

·भूयोदर्शनवाद । . अन नया तथा च यद्विशेषयोरिति न्यायेन सहचारमानमात्रम्य व्याप्तिप्रत्यक्षहेतुता कल्प्य- ते । यच्च तद्धेतोरिति न्यायाद् व्यभिचारधीविरहसहकृतसहचारधारनुमितावेव हेतुरस्वित्युक्त, तदपि न । अनुमिती व्याप्तिमानस्याहेतुत्वे यभिचारज्ञानप्रति- बन्धकत्मभ्येवासिद्धे । ग्राह्याभावानवगाहिज्ञानस्य जनकधीविघट(नद्वारेव प्र तिवन्धकत्वादिति वदन्ति । जत्र शङ्कयते ----याप्तिनम एव सहचारभ्रमो न उनयोहेतुहेतुमद्भावो ऽस्ति , मानाभावात् । अपि च, व्यभिचारिणि सहचारभ्रम विनापि व्याप्तिन- मदर्शनाद् न तद्धमो ज्याप्तिप्रमहेतु । यच व्यभिचारधीप्रतिबन्धस्त्वान्ययानुप- पत्त्या व्याप्तिधीहेतुत्वमवादि, तदप्यसारम् । साक्षादप्रतिवन्धन प्रतिवन्धरणे जनकनानविघटनापेक्षणात् । व्यभिचारधियस्तु साक्षादेव प्रतिवन्धस्त्वात् । न च ग्राह्याभावाविषयकतया प्रतिबन्धकस्य जनकधीविघटस्त्वमिति नियम इति वाच्यम् । तथा सति शाब्दबोधे असावुत्वधी प्रतिय(न्धी विवा) न स्यात । साधुत्वज्ञानम्य तत्राहेतुत्वेन जनकजानविघटरत्याभावादिति । -प्रमो दोपजन्य । म च सति सम्भवे उनुगत एवं कल्प्यो वाधकाभावात् । तथा च विरुद्धसलीयव्याप्तिभ्रमत्वावच्छदेन सहचार- भ्रमस्य दोषतया हेतुत्व सिद्धम् । यद्विशेषयोरिति न्यायेन व्याप्तिप्रत्यक्षत्वावच्छे देन सहचारचानत्वेन हेतुत्व कल्प्यते । न च सहचारभ्रमजनक एव सत्र दोपो उत्तु , आवश्यकत्वादिति वाच्यम् । तस्याननुगमात् । सहचारभ्रमननकत्वेन चानुगमे लाघवाद् धर्मिधीवत् सहचारभ्रमस्यैव हेतुत्वोचित्यादिति समादधते नन्विदमप्यसत् । साधारणस्थले व्याप्तिभ्रम प्रत्यव्यभिचारश्रमस्य प्रयो जात्यावश्यकत्वेन ब्याप्तिनमत्वारच्छेदन तस्य दोपता कल्प्यता, तत एवं विरुद्धस्थलीयव्याप्तिश्रमस्याप्युपपचौ तदवच्छेदेन सहचारभ्रमरूपदोषान्तरकल्प नाया मानाभावादिति । অন্য নূন --আফায়ামূৰিঘাথ সমম বিনাধি আবঙ্গ- मदशनाद् विरुद्धस्थलीयन्याप्तेर्धमत्समेव सहचारभ्रमनन्यतावच्छेदक कल्प्यते । न च तत्राप्यन्यभिचारभ्रम एवं प्रयोकोऽस्तु । प्रतियोग्यधिकरणानधिकरण- हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगितस्याव्यभिचारस्थावृतिपदाथ सत्त्वेन तद्भ माभावाद्, अत्त्यभावस्थ प्रतियोग्यधिकरणाप्रसिद्ध्या तादृशाभावाप्रतियोगिल- ·४४ अन्ये तु - मणिसारानुमानगड स्यामागादो सत्यात् । यद्वा साध्यमामानाधिररण्यावच्छेदपत्वलक्षणव्याप्ति- ज्ञानहेतुत्वाभिप्रायक सहचारीहेतुताप्रवाद । तम्मान सरचारस्य विशेषणत्व- नियमेन विशेषगजानतया तहेतुत्वात् । अत्यभिचरितसामानाधिकरण्यव्याप्तिपक्षेऽपि सामानाधिकर- ण्यस्य व्यधिकरणबहिधूमयोरभावन मामानाधिकरण्याधयतिधर्मत्वमयों वाच्य । तनाने च सामानाधिकरण्यज्ञानस्य विगेपणज्ञानतानयत्येन हेतुत्वमित्याहु । यत्तु भूयम्सहचारनानमुत्सर्गविधया व्यालिग्राहक, भूय सहचरितस्य भौरमर्थिक-या- प्तियोगादिति । तल । उत्सर्गम्य बाधापाद्यनियमरूपतया नियमस्य च व्या- विध्यतया ग्रहीतुमगक्यत्वात् । तम्येव प्रकृते चिन्त्यमानत्वादिति न किश्चिदेतत् । असाधुत्वज्ञानस्य मान्दनान इव व्यभिचारनानस्याप्युनुमितौ साक्षात्प्रतिवन्धक- स्वमस्तु, किं व्याप्तिधाहेतुतयेतीदन्त्यपशिष्यते । अवाच्यते - व्याकरणव्युत्पाद्यत्वस्य साधुत्वस्य ज्ञान न शाब्दज्ञानहतु सम्भवति, व्याकरणाप्रतिसन्धानदशायामपि शाळबोधात् । तथा च तत्रागत्या- साधुत्वनानस्य साक्षात्पतिवन्धकता । तदभावस्य हेतुता दृष्टचरी क्ल्प्यताम् । इह तु व्यभिचारज्ञानस्य ग्राह्याभावावगाहितया अन्यत्र कृतप्रतिवन्धकत्तयैवोप- पत्तावदृष्टचरप्रतिवन्धकताया मानामावन व्याप्तिीविघटस्तयेव प्रतिबन्धकलक- रूपनात् । किञ्च, परामानन्तर नावव्यभिचारमानेऽप्यनुमित्वप्रतिबन्धेन न ता तस्य साक्षात्प्रतिपन्धरता । न च परामर्शानन्तर व्यभिचारज्ञानासम्भव । ग्राह्याभावा- वगाप्रित्यक्षस्यैर प्राधप्रत्यक्षप्रतिबन्धस्तया शान्दादिपरामर्शनन्तर प्रात्यक्षिक ध्यभिचारज्ञाने वाधकाभावान् । अपि चानुमिता व्यभिचारजानाभायो हेतुरन्यभि- चारजान वेति विचारे राघवाढव्यभिचारनानमेव हेतुतया करप्यते । अन्यथायो- ग्यताज्ञानाभावस्य शान्दयुद्धो, प्रवृत्तौ च बलवदनिधाजनकताज्ञानाभावस्य हेतु- त्वापत्तौ बहुविप्लव प्रसज्येतेति । यच्च तदधिकरणनिष्ठव्यभिचारनानविरोधिसह- चारज्ञानत्वेन हेतुतायामतिप्रसक्तमभ्यधायि , तदवोधात् । तदाधिकरणपदेन व्य- भिचारमयोजकसाध्याभावहेतुरूपदरद्वयान्यतरवत्योपस्थिताधिकरणस्य विवक्षित. त्वात् । तथा च घटवहिसहचारमहकाले घटधूमाभावसहचारग्रहस्थले वा धूमव- त्तया यहयभाववत्तया वाधिकरणोपस्थिता व्यभिचारीविरहे च भवत्येर व्याप्ति- ग्रह इति न काप्यनुपपत्ति ।

·भूयादर्शनवाद.) केचित्तु ~ सहचारधालेनैव व्याप्तिग्राहकता । तस्याश्च व्यभिचारधीवि. रहो द्वारम् । तेन सा यत्र व्यभिचारधिय प्रतिबध्नाति तत्र व्याप्तिग्रह जनयति । अत एव व्यभिचारविरहसहमाले तथोक्तद्वारिणो द्वारसाहित्येनैव फलजनकत्वा- दित्यवोच(तन्)। तचिन्त्यम् । सहचारज्ञानस्य तदधिकरण एवं व्यभिचारधीवि रोधित्वात् , व्याभिचारीविरहस्य च सकलाधिकरणीयस्य व्याप्तिधुद्धिहेतुतया अत- द्वारत्वात् । तस्मात् सहचारज्ञान व्यभिचारप्रयोनकरूपवत्त्वोपस्थिताधिकरणनिष्ठ व्यभिचारज्ञानविरोधिसहचारज्ञानत्वेन व्याप्तिधहितु । सकलाधिकरणीय यभिचा- रधीविरहश्च तत्सहकारीत्येव तत्त्वम् । स्यादेतत् । व्याते प्रत्यक्षत्वं सर्वमिद सङ्गच्छते । तदेव तु नास्ति । साध- नवनिष्ठाभावप्रतियोगिसामान्यान्योन्याभावस्य योग्यायोग्यप्रतियोगित्वेन योग्यानुष लब्ध्यग्राहात्वादिति । मैवम् । अयोग्यप्रतियोगिकामावस्यापि योग्यप्रतियोगिताव- च्छेदकरूपेण प्रत्यक्षत्वात् , तेन रूपेणापादनसम्भवात् । प्रकृतेऽपि तादृशाभार प्रतियोगित्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य योग्यत्वात् । अत एव घटादावितरभेद प्रत्यक्ष इति वक्ष्यति मणिकार । यदि च तादृशप्रतियोगिताभाव एवं व्यातिप्र- विष्ट , तदा प्रतियोगिनस्तस्य योग्यत्वादनुपपत्तिरेव नास्ति । यत्तु -~~-व्याप्ते रयोग्यत्वेऽप्युपनीतप्रत्यक्षल सम्भवत्येव । न चोपनयोऽप्यनुमानेनव, प्रत्यक्षासम्भ- वात् । तथा च व्याप्तिबुद्धावुपनयापेक्षायामनवम्थेति वाच्यम् । अन्यथानुपपत्त्या जन्मान्तरीयसस्कारोपनीतव्याप्तिग्रहस्य कचिद्भावेत तद्विरमादिति गौडेपितम् । तन्न । उक्तक्रमण व्याप्तेोक्किप्रत्यक्षस्यवोपपतावुपनीतभानानुरोधेन जन्मान्तरी यसस्कारानपेक्षणात् । तस्य जीवनान्यथानुपपत्तिकल्प्यत्वादिति । ननु ती(व्य घोभिचारशङ्कापाकरणे व्याप्तिग्रह इति अनुपपन्न , तर्क- स्थापि व्याप्तिग्रहमूलत्वेनानवस्थाप्रसङ्गात् । न चोक्त चिदभिचारशङ्काविरह स्वत सिद्ध एव, कोट्याधुपस्थित्यभावनापि सशयाभावादिति नानपाथेति वाच्यम् । कोदापस्थितिविरहे हेतुमन्निष्ठाभावाप्रतियोगि(क)त्वस्याप्यग्रह्मस- झाद व्याप्तिग्रहस्यानुपपत्तेरिति चेद्, न । हेतुमान्निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नोपस्थितौ तद्भिन्नत्तस्य पूर्वाजातस्यापि भानसम्भवेन व्याप्तिग्रहसम्भवात् । सशयस्य कोटिद्वयोपस्थितिसाध्यतया व्यभिचाराव्यभिचारकोन्युपस्थिति विना. , १. 'तिन्याभचारसाध्यतयाव्यभिचारको' के पाठ ·- मणिमारानुमानराण्डे सम्भवात् । पचिन् तदयभिचारशदावारणार्य तापक्षायामपि सर्वत्र सदपेक्षा नास्ताति नानरम्या । ननु म्यस्य कोन्यस्मृत्यादिना महाविरहादस्तु व्यापिग्रह । यम्यनुमानमामाण्यमतिहर चार्गको ममावस्य व्यभिचारमकाम्तीलि न व्याप्तिग्रह इत्यनुमान न प्रमाणमेवेति व्रते, त पाते रिमुत्तरमिति चेद्, न । धूमवयो कार्यकारणभाव(या ग्राहस्यैव शापनावस्यात् । न च सकाया कार्यकारणभा- वोऽपि दुर्घ तनानन्ययासिद्धान्वय यतिरेकसहतप्रयक्षस्य ग्राहस्यात्, तम्य च तक विशेषसहकारेण निर्णाय स्तमा शशानवाशात् । स च तक धूमो यदि वहवसमवहितसामग्र्यनन्यत्वे सति यतिसमवहितसामयजन्य स्याद्, मोत्पन्न म्याद् आकाशवदिति मणी व्यक्तम् । अत्र च विपर्ययापर्वग्सानमनाशङ्कय , प्रत्यक्ष- सहकारित्वादस्य । अनुमानसहकारिण ण्य तस्य तदपेशणात् । वयसमवदि- तसामग्र्यसन्यत्व पक्षविशेषणमित्यपि कचित् । अत्र तक उत्पनत्वस्य मुदृढममा- णायधृततया इटापत्तिशङ्का नास्त्येव । वयसमवाहितसामग्यजन्यत्यासिद्धिभूल. शायल्ययो सम्भावना परेवाच्या । सापि तव नास्तीति पर प्रति वाच्यम् । तत्र चेन् परो याद् अस्त्येर मम शवेति , तदा त प्रति व्याघातो देय । तथा सति (नियमतो') धूमार्थ बहे , परमतिपत्त्यर्थं शब्दस्य, तृप्त्यर्थं भोजनम्योपादान नियमतो न स्यात् । नहि यद्वयतिरकेण यत् सम्भाव्यते तदर्थ नियमात् तदुपादी यतेति । तथा च नियत तदुपादानमेव ताश कापिशाच्चुत्थानप्रतिरन्धामिति परानुमानमपि सम्भवति । एतदभिप्रायक एच 'उपाठान मकाप्रतिवन्धसमिति मणिरिति विभावीयम् । यत्त ----स्वार्थानुमान एपोषादान शङ्काप्रतिवन्धकमि- त्यभिप्रायको मणि । न चोपादान यत्नो न गापतिबन्धक , विरोधिनिश्चय म्यैव तत्प्रतिबन्धक्त्वाद्, उपादानननीभूतहेतुताग्रहम्य चौपादानपदार्थत्वे अ न्योन्याश्रय , शङ्काप्रतिवन्धे हेतुतामहात् तेन च महाप्रतिरन्धादिति चा- च्यम् । उपादानपढेन वयसमवहितानुपादानप्रयोजकवढ्यसमवहिताजन्यत्व- ज्ञानस्य विवक्षितत्वादिति । तन । यहयसमवाहितानन्यत्वज्ञानाद् वयसमवहितन न्यत्वशताव्युदासऽपि अहेतुर (वोगमाया अप्रतिबन्धात्। न च वयसमवहिताज न्यवधी कार्य सहेतुकमित्यनुमितिमहाया सर्वपापनायिकेति वाच्यम् । तस्या अनुमितेव्याप्तिमहमूलकतयानवस्थानात् । सहाव्युदानस्य तत एव भावे तर्कान- र्थक्यापत्तेश्च ।

·भूयोदर्शनवाद। केचितु-उपादानप्रयोजकीभूतान्वयव्यतिरेकशालित्वज्ञानमेव शङ्कापति- वन्धकत्वेन विवक्षितम् । यद्धर्मावच्छेटेन यद्धविधारण तद्धर्मावधारणम्य तत्र तच्छङ्काप्रतिबन्धकत्वात् । धूमत्वापच्छेदेन बद्विव्याप्त्यवगमाद् धृमत्रज्ञानस्येव वहिव्याप्तिसशये तथा(च)वह्नयन्त्रय यतिरेकगालियावच्छेदेन यहिजन्यत्वाव- धारणात् तन्जानम्य (च) तत्सश(यये) विरोधित्वम् । न चैत्र तर्को व्यर्थ , शङ्का- प्रतिवन्धस्य तत्फलस्यान्वयादिनानादेव सिद्धेरिति वाच्यम् । तस्येवान्वयादिज्ञान पत्वात् । वयसमाहितसामग्र्यजन्यत्वे सतीत्यनेन व्यतिरस्य, वह्निसमाहित सामग्र्यजन्यत्वेनादिन्क्यस्य विपयीमरणात । यदभाव यदभाव , तद्भावेऽपि तदभावे तदनुत्पादप्रसङ्गात् । तथा च ततयारयादिज्ञानतया च स एव गदा- प्रतिबन्धक इति न व्यर्थ इत्याहु । अोद चिन्त्यम् -- अन्वयादिक नियत गढ़ाप्रतिबन्धस्मनियत वा । नाद्य । सहवाग्दर्शनम्य नियतान्वय यतिरेकज्ञानरूपत्वाभावे तदसिद्धे । नान्त्य । व्यभिचारिसाधारणतया शा(या याम)प्रतिवन्धरत्वात् । अत एव नान्वयाधनु विधायित्वज्ञानमपच्छेदकधर्मज्ञानलेन शक्षापनायकम् । अन्वयाद्यनुविधायित्वज्ञान- स्य व्यभिचार्यन्यथासिद्धसाधारणतनावच्छेदकधर्मत्वाभावात् । न चावच्छेदकध मलाभावेऽपि तत्वेन नानात भाप्रतिबन्धो भूयादेव, तावतेय तम्य सार्थक्य- मिति वाच्यम् । भ्रमरूपावच्छेदकत्वज्ञानस्य विरक्षितन्य तावत्प्रयासवैफ- स्यात् । श्रमेण यत्किञ्चिद्धर्मस्यैवावच्छेदकत्वग्रहसम्भवात् । कि बहुना, तम्या- न्वयविषयसमेव नास्ति । यदभारे यदभावस्तदाऽपि तदभावे तनोत्पद्यनेत्यभ्य च्याप्त्यन्तरत्वात् । अन्ववाद्यनुविधायिलमान तामूलभूत तर्कभिनमेव राजाम तिवन्धकम् । तथा च तम्यान्वयादिविषय सामाऽपि न क्षनि । न चैत्र शक्षा प्रतिबन्धस्य सप्रयोतनस्यान्वयादिज्ञानादेव सिद्ध निरुणेति वाच्यम् । तम्यानिष्टप्रमअनात्मास्यं शवानन्यावरोधिजिज्ञासानिवारस्त्येन सार्थत्यादिति वदन्ति । तन । अन्वयादिजानम्य यभिचार्यादिसाधारण्येन शहानपनायकत्यादि सुक्ततात् । शकापनायत्त्वे च शकापिरहादेव निनासानुत्पादे तविपल्यात् , पूर्वजिन्नासानाशम्य च विरोधिगुणमानसाध्यत्यादिति । तस्मात् स्वार्थम्थले कोट्य- नुपस्थित्यादरेव यानरम्यभान इति परार्थम्बल एचोपादान गरोत्सा(प)नप्रति- बन्धकमिति दिर। नयास्तु ·४८ माणसारानुमानपण्डे ननु “याप्रत्यन्तान्योन्याभावादिगर्भतया पथ तम्ज्ञानमनुमितिहेतु , पर- स्परन्यभिचारादिति चेद्, अन्यो याभावगर्भ यातिज्ञानस्य रापनानुमितिहेतु- स्वादिति मणिकृत । अन पेचिद् ---- अत्यन्ताभावम्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपतियोन्या रोपपूर्वकधीविषयत्वम् , जन्योन्याभायम्य तु प्रतियोगितापच्छेदकारोपपूर्वन्धीवि. पयत्वमात्रमिति शीघ्रोपस्थितिमत्वमेवान विवक्षितम् । न च ग्राहक्लाधव न विनिगमक, किन्तु प्राबलापरमेवेति वाच्यम् । प्राधयोरत्यन्ता योन्यामावग- भयो साम्ये लिनिगमरचिन्तायामन्योन्याभावगर्भाया प्रा(सहारलाधवम्य विनिगमकत्वसम्भवादिति मणिकृतोऽभिसन्धि वर्णयाचमिरे । तदमम्जुलम् । तदभारज्ञानत्वावच्छेदनेच तदारोपस्य राघवाद्धेतुतयात्यन्ताभावज्ञानवदन्योन्या- भावनानभ्यापि प्रतियोग्यारोपन यत्वाद् , उक्तपिनिगमकम्यासम्भवात् । इयास्तु विशेष , यदेस्त्र ससर्गावच्छिन्न प्रतियोग्यारोप कारणम्परत्र तादात्म्यावच्छिन्न तदारोप इति । (यविञ्चिदेतत् ।।) मतियोग्यसामानाधिकरण्याशस्यान्योन्यामा- वगीयाममवेशेनात्यन्ताभावगर्भव्याप्त्यपेक्षया लाधरमित्यन्ये । तदप्यभद्रम् । अन्योन्याभावोऽयाप्यचिरिति भ्रमदशायाम याप्यवृत्ति यातिनानानुपपत्त्या प्रति योगितावच्छेदक्समानाधिकरणलेनाजायमानत्वस्यानापि देयत्वात् । तादृशो भ्रम एव न सम्भवतीति तु माहसम् । श्रमस्य विशेषादर्शनसमुत्यस्य निवर्तयितुम शक्यत्वात । कि बहुना, प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यानानदशाया धूमसमानाधि करणाभावाप्रतियोगी यद्विरिति व्याप्तिघटकाविशिष्टपदार्थभानेनानुमित्यभावापत्त्यानु भवविरोधात् तदशनानमनुपयुक्तमेव वाच्यम् । तथा च म्वरूपसत्या व्याप्तेरनुमि त्यानरुतया ज्ञेयाशस्यात्य तान्योन्याभावगर्भयो साम्येन विनिगमनाया कर्तुमय क्यत्वाद् नान्योन्याभावाव्याप्तिनानमात्रस्य हेतुता । अत एवान्योन्याभावग- या प्रतियोगित्तित्वेनानायमानत्व विशेषणम् , अत्यन्ताभावगर्भाया च प्रति योग्यधिकरणवृत्तित्वेनाजायमानत्व विशेषणामति पूर्वस्य लघुत्वमिति गाडाना काल्पत परास्तम् । जयभागस्य साम्येनोक्तम्यानियामरत्वात् । पक्षधरमिश्राम्तु- विनिगमनाविरहात् सर्वस्या अपि ज्या ज्ञानमनु मितिहेतु , अन्यातूपटक्षणपर नि च परम्परव्यभिचार । तत्तदनुमितिविशेष याप्र'- ·भूयोदर्शनयादः। तत्तद्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वात् । न चैवमनुमितित्वावच्छिन्ने अनुगतहत्वलाभः । व्यभिचारधीविरहसहकृतसहचारधिय एव तत्रानुगतहेतो. सत्त्वात् । यद्वा , अन्योन्यामावगर्भवेत्यस्यान्योन्य माध्यसाधने अभावश्च इत्येतन्मात्रगर्भव्याप्तिः प्रयोजिकेत्यर्थः । तेनानौपाधिकले उपावरधिकस्य प्रवेशात् तदेव व्यवच्छेद्यम् । अत्यन्तान्योन्याभावगर्भाः सर्वा अपि संग्राह्या एव । न चैवमननुगमः । व्यभि- चारज्ञानविरोधिव्याप्तिज्ञानत्वेन सर्वानुगमात् । अथवा शीघ्रोपस्थितिकत्वाद् अन्योन्याभावगर्भव प्रयोजिका । हेतुसमानाधिकरणा-योन्याभावप्रतियोगिनोः सा- ध्यसाधनयोरवश्योपस्थित्या तादृशात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च उपस्थित्यनियमेना- त्यन्ताभावज्ञानापेक्षयान्योन्याभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानसत्वेन शीघोत्पत्तिकत्वात् । हेतुसमानाधिकरणात्यन्ताभाषप्रतियोगिनोः साध्यतावच्छेदकहेतुतायच्छेदकयोरुप. स्थितिनियमेऽमि अत्यन्ताभावप्रहनयोजकप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टतयोपस्थित्य- नियमात् । अधिकरणस्याधिकरणतावच्छेदकविशिष्टस्योपस्थितापि तनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वानियमेन व्यामिमहानुपयोगात् । केवलान्वय्यधिकरणकव्याप्ति- आहे. स्वस्य स्ववृत्तिया स्वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वात् । तथा च शीघ्रोपस्थि- तिलाघवेनान्योन्याभावगर्भेव व्याप्तिरनुमितिहेतुरिति यथाश्रुत एवं मणिः साधीयान् । वस्तुतस्तु व्याप्तेर्भद एव न । हेतुसमानाधिकरणधर्माविरोधिसाध्यसामानाधिकर- ण्यस्य व्याप्सित्वात् । हेतुसमानाधिकरणधर्मश्च व्यभिचारिणि साध्यात्यन्ताभाव- स्तद्वदन्योन्याभावश्चेत्यत्यन्तान्योन्याभावगर्भवस्य व्यपदेशः । वस्तुत उक्तकणव हेतुत्वमिति न व्यभिचार इत्याहु. ! अनाद्यपक्षो न क्षोदक्षमः। तथाहि व्यभिचाराननुगमात् तज्ज्ञानाभायो- ऽपि कथमनुगत इति दोष. प्रतिबन्धकाभावकटम्य हेतुतया समाधीयता तावत् । परामर्शानन्तरजातव्यभिचारजाने सत्यनुमित्यभावापत्ति कथ समाधेया। इप्टाप- त्यैवेति चेत्, तर्हि व्यभिचारज्ञानाभावस्यैवानुमितिहेतुत्वे विशेयेऽपि तत्तद्वया- विधीहेतुत्वं न स्यादिति महानिष्टापत्ति. प्रसज्येत । किं बहुना, सामान्यहेतुता लाघवात् सहचारज्ञानस्यैवास्तु , कि व्यभिचारीविरहेणावच्छेदकेन । अतिप्रस- अस्तु विशेषहेतुतत्तद्याप्तिज्ञानेनैव वार्य इति । द्वितीयपक्षेऽपि यद्यपि व्यभिचार- धीविरोधित्वम् । यत्किञ्चिचद्विरोधित्वं, यावत्तद्विरोधित्वं वा । नायः । अत्यन्तामा- वगर्भव्याप्तिज्ञानस्य तद्गर्भव्यभिचारधीविरोधिनः सत्त्वेऽन्योन्याभावगर्भव्यभिचार- ज्ञाने सत्यनुमित्यापत्तेः । यावद्वयाप्तिज्ञानत्वेन हेतुत्वे चान्यतरन्याप्तिज्ञानसत्त्वे .7 ·- मणिसारानुमानग्पण्डे अन्यतरव्यभिचाराम्पतीवप्यनुमित्यनापचे । नत्र चेष्टापत्तेरनुभवाविरोधेनानुक्ति सम्भवात् । नात्य । एम्या अपि “पाप्तायाभारताविरहेण यावद्विरोधित्वा- सम्भवादिति । तथाप्युभव याप्तिनानेऽप्यनुमितेरनुभमिनया ग्राह्याभावानवगा- हिड-यत्यन्ताभावादिगर्भ यातिनाननान्योन्यामागादिगर्भव्यभिचारधी प्रतिरुध्यत एव, अनुगमपरान् । तया च यावद्वयभिचाग्नानपिंगधित्वेन उभयव्याप्स्योरनु- गम सम्भवत्येत्यभिमन्धि । तृतीयपक्षस्तु न मनोन । यत्र चिच्छीप्रोपस्थि- तिमत्तस्यात्य तानावमाधारण्यात् सर्वर शीघ्रोपस्थितिकत्वम्यान्योन्याभावेऽप्यमा वात् सामग्रीपलेन पचिदत्य-ताभारस्यव शीना स्थिते । कि बहुना, सकलसा धारणी याप्तिरेका नाम्त्यति मागुक्तमेव । तथा च धूमादिव्याप्तिनानस्थलऽन्यो- न्याभावप्रतियोगिन या यादरिवात्य ताभावप्रतियोगिनोऽधिारणम्याप्युपस्थितत्वान्न प्रतियोग्युपम्बित्यनुपस्थितितमुपस्थितिलाउमादिकमिति । चतुर्थपक्षोऽपि न रम्य । हेतुमनिष्ठ सालधर्माविरोधित्व तदनधिकरणाधिकरणभिन्नत्वम् । तत्प्रका रक्ज्ञानम्य हेतुवे हेतुमनिष्ठात्य-ताभावानतियोगि:वादिप्रकारक्ज्ञानादनुमितिन स्यात् । न म्याचात्यन्ताभागादिगर्भव्यभिचारधीप्रतिबन्धकता, बाह्याभावानवगा हित्वात् । प्रत्येडमेर त प्रकारक यातिनानम्य हेतु चोक्त कमेणानुगमस्यादि- चित्तरत्वादिति । नव्यास्तु ---- सरन्याप्तिजाने सत्यनुमितिरित्यनुभवसिद्धा। परन्तु साक्षाद व्याय-तरनानद्वारा वेति समये राघव निणायकम् । तच्च प्रकृतेऽ योन्याभावगर्भाया मेव । हेतुमनिप्रत्यन्तामावनियोगितामवन्दमापछिलसामानाधिकरण्यापेक्षया हेतुममिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकसामानाधिकरण्यस्यैकावच्छेदकशून्य तयां रघुवात् । न च हेतुमन्निष्टा(न्योन्या)भारप्रतियोगितावच्छेदक्तया तत्तद्वहे प्रसिद्धानुमानेऽव्याप्तिप्रसङ्गेन यदूपारच्छिनमन्या-याभावप्रतियोगितानपच्छेदकमि स्यया वाच्य । तथा च कात्यन्तामावगर्भापेक्षया लाधवमिति वाच्यम् । हेतुमन्नि छात्यन्ताभावप्रतियागितानवच्छेदक यद्रपायच्छिनमित्यम्य तत्राप्यावश्यक्त्यात् । अन्यथा दण्डिमत्वादिसाध्या हेत्वधिकरणनिष्ठात्य ताभावप्रतियोगितावच्छेदकता दण्डादे(ररित्य)व्याप्तिप्रसङ्गात् । विशेषणदाने च दण्डवावन्छिन्न नावच्छेदक- मिति नाव्याप्ति । तथा चैतद्विशेषणम्योभयत्रापि साम्यमेव । अन्योन्याभावगर्भाया प्रतियोगितानवच्छेदत्वमात्र प्रविष्टम् , जत्यन्ताभावगीयामेक तदवच्छिन्नपद - ·, भूगोदर्शनवाद। माथिकमेवेति तनपेक्षयान्योम्याभावगर्भस्यामिलघीयसीति तम्मानमेवानमितिहेतु. रिति यथाश्रुत एव मणिनिकलक इति वदन्ति । वस्तुतस्तु हेनुतानियो लाध- वानुरोपाद् अनुभवानुरोधाद् वा । आये सामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मलक्षणव्याप्ति- धीरेव सर्यापेक्षया लघुविषयतया हेतुः । अत एव महचारधीळप्तिग्रहहेतु', सह- चारयोक्तव्याप्तो विशेषणस्य नियमादिति प्रागेवायदत् । न चावच्छेदकत्व नान- तिरिक्तवृत्तितामानम् । नीलधुमत्यादिनाधारण्यात् । अपि तु तागलधुध(मार्मा) घटि(त)त्यादिघटितगरीर वाच्य, तथा च कान्यापेक्षया लाघवमिति वाच्यम् । अत्यन्ताभावादिगर्भन्याताचप्याच्छेदक(स)म्य प्रवेगाद, अप्रवेशेऽपि तदपेक्षया ला. धवात् । उदाहरणवाक्यप्रतिपाद्य तम्यापि नाम्तीत्यरच्छदस्यपदकधर्मापसास- काभावादिल्युपाध्यायमताभेदः । अन्त्ये सर्वामा न्याप्पीना ज्ञानमनुमितिहेतुः, अनुमितिविशेषे तद्वयाप्तिहेतुरिति नाननुगमः, अनुमितियावच्छिने तु लिङ्गधीः सामानाधिकरण्यधीति न किचिद्विीपः । इदन्त्ववधेयम् अत्यन्ताभारादिगर्मव्याप्तिधीविभिचारधीप्रतिबन्धि- का । माघाभावावगाहनेनैव प्रतिवन्धकल ज्ञानस्येति तु परिभापामार, मिया- दायनुमित्यादिप्रतिबन्धक इवेहापि फलबलेन मया? ग्या) दिन्यायनान्यधियः प्रतिबन्धकताकल्पनात् । अन्यधात्यन्तामावगर्भव्यभिचारज्ञानेऽन्योन्याभारगर्भन्या- प्तिज्ञानादनुमित्यापत्तेः । (अन्यथा) नत्यन्तामावगर्भव्यभिचारज्ञानादन्योन्याभा- वगर्भव्यभिचारानुमानाद् न तद्व्याप्तिधीरिति चेद्, न । अनुमानस्यामार्वत्रि- कतया कचित् तथात्वापत्तेरनुत्तरीयत्वात् । ननु म(धा ! ण्या)दिन्यायाज्ञानस्य प्रतिबन्धको व्यभिचारधी साक्षादेवानुमिती प्रतिवन्धिकास्तु ! तथा च तदभाव एवानुमितिहेतुरस्तु, किं व्याप्तिजानहेतुत्वेनेति चेद्, न अनुमिती व्यभिचारजाना. भावापेक्षया लाघवेनाव्यभिचारनानम्य हेतुयात् । अन्यथा शब्दबुद्धी योग्यता- जानस्य, प्रवृत्तौ कृतिसाध्यतानानम्य हेतुत्व न स्यादिति सक्षेप । ननु पर्वतीयधूमस्य वहिव्याप्त्यनगमात् कथ तस्मादनुमितिः । न- ह(न्य)त्र व्यातिज्ञानमन्यत्र पसवर्मतानान चानुमितिहेतु , अतिप्रसङ्गादिति १. महन्या' क. पाठ. * इंपदित्यर्थ. । 'कचिदिति वा पाठयम् ।

·मणिसारानुमानखण्डे चेद्, अब प्राच -महानसीयधूमे धूमत्वदर्शनानन्तरं तयैव सामान्यपत्या- सत्या धूमयावच्छिन्नोपस्थितौ व्याप्तिप्रादनुमितिसम्भवात् । अन्यथा तदनु- पादसम्भवात् । इदमेव च सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वकल्पकमित्याचक्षते । तदेत. मानान्तरसिद्धायां सामान्यपत्यासत्तौ घटते । अन्यथा न्यायनये महानसधूमे धूमस्वपुरस्कारण व्याप्तिहे पर्वतीयधूमे धूमत्वदर्शनानन्तरमुपनातव्याप्तिभाने बाधसभावात् । यद्धर्मपुरस्कारेण यद्धर्ममह , तदर्भग्रहस्यैव तत्र तदुपनायकत्वात् । परनये च समानप्रकारत्येव व्याप्तिपक्षधर्मतयोभानम्यानुमितिहेतुत्याद् धमत्व. प्रशारकव्याप्तिज्ञानात् तरकाररूपक्षधर्मनाजानाशानुमित्युत्पत्ती बाधकामावान् कि सामान्यप्रत्यासत्यति ।

·, भूयोदर्शनवादः। हाहितसंशयो निश्चिते विपये औचित्यावर्जितोऽशीक्रियते, तथा प्रसिद्धधूम एव धूमस्वं वहिव्यभिचारिवृत्ति न वेति संशयाहितव्यभिचारसशये वाधकाभावः । कथमन्यथा सामान्यदक्षणाभ्युपगमेऽप्येतचन्दनखण्डप्रभवदशधूमव्यक्तिनिष्ठप्रत्ये- कतत्प्रभववाहसम्बन्धग्रहे एतचन्दनखण्डजन्यधूम एतचन्दनखण्डवहिव्यभिचारी न वेति संशयः । न पत्रेव तत्राप्यनवगतवन्झिसम्बन्धः सामान्योपस्थाप्यः कश्चिद धर्म्यस्ति , येन तद्धर्मिकत्वं संशयस्य कल्प्यामिति । अत्र पक्षधरमिश्राः धूमत्वं वहिव्याभिचारित्ति न बेति संशयो न वहिव्यभिचारित्वेनोपस्सितपटादौ धूमत्वं विषयीकरोति, तत्र धूमत्त्वाभायनिर्णयात् । किन्तु बहिव्यभिचारित्वेन सामान्यप्रत्यासत्त्या प्रसिद्धाप्रसिद्धवहिव्यभिचार्युपस्थिती प्रसिद्धं परित्यज्याप्रसिद्धत्तवृतित्वं धूमत्वे विषयीकरोति । अयमपि संशयः सा- मान्यप्रत्यासत्यधीन एवेति सावश्यमभ्युपगन्तव्येति समादधते । अत्रेदमालोचनीयं-~-दोषात् प्रसिद्ध एव कचिद् बहिव्यभिचारिणि धूमत्व- व्यतिरेकानिश्चयेन सामान्यलक्षणां विनापि धूमत्वं वहिव्यभिचारिवृत्ति न वेति संशय उपपद्यते । तत्तश्च तदाहित एव धूमो बहिन्यभिचारी न वेति संशयः सम्भवत्येव । न च धूमभिन्ने धूमत्वं नास्तीति निश्चयदशायां कथं बहिव्यभिचा- रिणि प्रसिद्धघटादौ धूमत्वसंशय इति वाच्यम् । धूमभिन्नत्वेनापि दोषाद् व्यक्ति- विशेषानुपस्थितेस्त्वयापि स्वीकार्यत्वात् । कथमन्यथा सामान्यलक्षणाशीकारेऽपि चन्दनखण्डजन्यधूभिन्ने न तख़्मत्वमिति निश्चये चन्दनखण्डप्रभवधूमस्तजन्य- बहिन्यभिचारी न वेत्ति संशयः । केचितु --~प्रसिद्धधूमेऽत्यन्ताभावादिगर्भव्यासिनिश्चयेऽपि साध्यसामा- नाधिकरण्यावच्छेदकधर्मवत्वलक्षणव्याप्तिसन्देहे बाधकाभावः । तस्यानिर्णयात् । नबन्यनिर्णयोऽन्यसंशयपरिपन्थीति न व्यभिचारसंशयान्यथानुपपत्तिः सामान्य- लक्षणायां मानम् । किञ्च, सम्बन्धितावच्छेदकभेदात् सम्बन्धि(क)पदार्थभेद इति तत्तख़्मत्वावच्छिन्नव्याप्त्यपेक्षया धूमल्यावच्छिन्नन्याप्तिमिति तख़्मत्वाव- च्छिन्नव्याप्तिनिश्चयेऽपि धूमत्वावच्छिन्नव्याप्तिसंशये वाधकाभाव इति । तश्चिन्त्यम्। धूमो वहिन्यभिचारी न वेति संशयस्य यथाकञ्चिद् एवमुपपादनेऽपि धूमः शुक्लो न वेत्यादिमंशयस्य सामान्यलक्षणां विनासम्भवाद्, व्याप्तिभेदवत् शुक्मत्वादिभे- दाभावात् । तस्मात् प्रसिद्धधूम एव धूमत्यप्रकारकः (स्वारसि।) स्वारसिकः सं.

·- . मणिसापनुमानपणे शय इति वा , अन्याहितसमय इति वा , घटादावेव मत्वादिरूपेण तद्धर्मिकस- शय इति वा , प्रसिद्धधूम व काचिद् धमत्वादनाद् पढिसामानाधिकरण्यादर्श- नाद् वा सशय इति करप्यता , किं सामान्यप्रत्यासत्येत्येव तत्र दूषणम् । पक्षधरमिश्रास्तु --- सामान्यरक्षणा विनान्धकारप्रत्ययो न स्यात् , तस्य याबद्भूतरूपतेजस्ससगीभावरूपम्य प्रतियोगिरूपयावजीज्ञानाधीनत्वात् , सस्य च तया विना असम्भवाद्। अतीतानागततेनसा सनिकांन्तराभावादिति । किच, बानेच्छाकृतीना कार्यकारणभावग्रहार्थमपि सामान्यरक्षणाभ्युपेया । अन्यथा कृतिकालोत्तर ज्ञानस्याभावात् तद्धतुतामहानुपपत्ते । न च स्मृत्युपनीते जाने कृतिहेतुतामहो मनसेति वाच्यम् । स्मृतेरनुभयपूर्वरत्वाद् , अनुभवस्य च कृति ननकीभूतज्ञानानन्तरमुत्पादानीकारे कृतिकाले जनकीभूतज्ञानाभावेन कृतिरेव नोत्पद्येत किंतुता तत्र (प्राय)येत । सामान्यप्रत्यासत्त्यहीकारे चाय घट इति ज्ञानानन्तर तदनुव्यवसासगृहीतघटविषयकज्ञानत्वपत्यासत्त्या सकलपटविषयक- जाना(भानुभाग जाते पुनर्घटविषयक(इति)जानादिच्छाकृती भवत । तदन. न्तर पूर्वानुभवाद् घटविषयकज्ञानस्मृति , तदुपनीते तर मनसा कार्यकारणभाव- परिच्छेद इत्याहु । वदपि पर प्रति न प्रमाणीकर्तुं शक्यम् । विशिष्टवैशिष्टयनाने विशे. पणतावच्छेदकप्रकारकजानस्याभारनाने प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य फरी. भूतमानप्रकारप्रकारकज्ञानस्य वा हेतुत्वाभ्युपगमात् । तच्च नस्त्वमिति तत्प्र- कारकजान सामान्यलक्षणा विनापि मम्भवतीति कि सामान्यलक्षणया । यदपि ज्ञानप्रयत्नयो कार्यकारण हार्थ मामान्यरक्षणालीकार इत्युक्त, तदप्यमोम- लम् । अय घट इति ज्ञानानन्तरमेतदनुव्यवसायेन घटविषयाज्ञानत्वविशित ज्ञान , तत प्रवर्तकीभूतज्ञानोत्पादादिच्छाद्युत्पाद , तदनन्तर घटविषयाज्ञान- स्वप्रकारकपूर्वानुभवजनितघटविषयकज्ञानत्वप्रकारकस्मृत्योपनीने ज्ञाने घटविषयक. मान घटविषयककृतिहेतुगिति ग्रह सम्भवत्येव , समानप्रकारकानुभवस्य सत्प्रका- रकस्मृतिहेतुत्वादिति कि सामान्यरक्षणया । श्चि, ज्ञान तदनुयवसाय , ततो विनश्यदवस्थज्ञानादिच्छा, तम्मानतत्सतायोस्तृतीयक्षणे उत्पत्ति , कृति , ततस्तदनन्यवसायानुभूतज्ञानस्मृति , तत स्मृत्युपनीत जाने तिहेतुता. ग्रह सम्भवत्येव । न चैव प्रत्युत्पत्तिरेव न स्यात्, कृतिपूर्वक्षणे ज्ञानस्याभावा- - .

·५६ , मणिसारानुमानखण्ड णा | अन्यथा पटपदात् शक्यत्वेन गृहीतघटव्यक्तरेवोपस्थिति स्यात् , न त्वपू- घटव्यक्ते । समानविपरुज्ञानस्य ताशपदाथोपस्थिती शाब्दबोधे च प्रयोजक- त्यात् । न च समानप्रकारकत्व तत्र नियामक , न तु समानविषयत्वमिति वा च्यम् । तथा (च' सति) घटत्वप्रकारकशक्तिज्ञानाद् घटत्वेन प्रकारेण पटादेरप्यु पस्थितिप्रसन्नात् । तत्र नियामकान्तरकल्पनापेक्षया समानविषयत्वस्य नियामक्त्व कल्पनाया लघुत्वात् । अत एव सम्प्रदायमतमप्यनवध , ज्ञानेच्छयो समाना कारकत्वे सति समानविशेप्यकत्वेन हेतुहेतुमद्धावादिच्छाविशेष्यभूतानागतपाक- जानार्थ सामान्यलक्षणाया आवश्यक्त्वात् । न च ज्ञानेच्छयो समानप्रकारतामा त्रेण हेतुहेतुमद्भावो न समानविशेप्यकत्वेनापि, गौरवादिति वाच्यम् । तथा सति पटत्वप्रकारकज्ञानात् तत्प्रकारकपटविशेष्यकेच्योत्पादप्रसङ्गात् । न चेच्छाया स्व जनकजानप्रकाराश्रयविशेष्यक्त्वनियमाद् न पटविशेष्यकत्व घटत्वप्रकारफेच्छाया इति वाच्यम् । तथा सति श्रमस्थले रजतत्यप्रकारिकाया शुक्तिविशेष्यकेच्छाया अनुत्पादप्रसशात् । न च स्वजनकज्ञानप्रकारागृहीताससर्गधर्मिविशेप्यास्यमिच्छाया इति वाच्यम् । नदपाया म्यजनकमानसमानविशप्यक्त्वम्येय लघुत्वेन निया मरत्वकल्पनाया औचित्यात् । चम तुम -सामान्यलक्षणा विना घटो नास्तीति सामान्याभावधान स्यात् । प्रतियोगिनान विनामावबुद्धानुत्पादात् । प्रतियोगिना च घटत्वावच्छि नाना प्रकारान्तरेण ज्ञातुमगत्ते । न चामायबुद्धी प्रतियोगिजानत्वेन हेतुता न तु यावत्प्रतियोगिजानत्वेन, गौरवादिति वाच्यम् । रिपाभावमहायले तत्तत्म- तियोगितान नय तत्तत्प्रतियोगितानस्य हेतुत्वात्मनान सामान्याभावम्यापि यावद्विशेषप्रतियोगित्वेनावश्य नायज्ञानसापेक्षानतया यावत्प्रतियोगितात्म्य सज्ञानहेतुत्वावदयर वान् । यदि ब याद्विपाभावम्येय घटी नातीनि प्रत्य यविषयत्वमङ्गोवियते , तदा मामान्यरक्षणा सुनरामुररीगर्या । त(द)रीक रण विना तत्प्रतियोगिमहसभ्य मानाभायेन तम यक्षासम्भवादिनि । अम्मपितृचरणास्तु--- अनुमिनिविपयनाया नियामवान्नरम्य नुमशक्य तया व्यापकत्वेन गृहीत वस्य तन्नियामकन्य याच्यम् । तच पर्वतीयचडे मामा. न्परक्षण विना न सम्भवति । अनुमानम्यानवम्याटु पया, प्रगामासा पने गौरवाच । न व्याकनामदन गृधर्माश्या नियामकम् ।

·भूयोदर्शनवादः। अमानुमितावव्याप्तेः । न च तत्राप्यन्यन्नस्थ एव बहिर्विषयः । पर्वतातिरिक्तवृत्ति- बहिः पर्वते नास्तीति ज्ञानानन्तरं पर्वतो वहिमानिति भ्रमानुमितो गुजापुजाद- रेव तत्वेन विषयत्वात् । किञ्च गौरवमपि , व्यापकत्वेन गृहीतत्यापेक्षया व्यापक- तावच्छेदकत्वेन गृहीतधर्माश्रयत्वस्यातिगुरुवादित्याहुः । नव्यास्तु घटत्यात्यन्ताभावप्रत्ययानुपपत्तिरेव सामान्य प्रत्यासत्ता प्रमा- णम् । तथाहि --- प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानमभावधीहेतुः। तचेह घटत्वत्वम् । तच्च घटेतरावृत्तित्वे सति सकलघरवृत्तित्वम् । ताजानं च सकलघटज्ञान- मन्तरेण न सम्भवति । तदर्थ सामान्यमत्यामतिः कल्पनीयनि बदन्ति । त. चिन्त्य , घटेतरावृत्तित्वे मति घटनिष्ठायन्ताभावाप्रतियोगिवस्यैव घटस्वत्वपढा- थतया तज्ज्ञानम्य तया विनापि मम्भवादिति । ननु सामान्यलक्षणाझीकारे मर्यमाश्यापत्तिः, संगयानुपपत्तिथ । न च तेन रूपेण माश्यसायाभावावङ्गीकियत एव , रूपान्तरेण स्वापाडकाभावः । तत्प्रकारकज्ञानाभावादिति वाच्यम् । भायमानवैशिष्टयपतियोगित्वम्यैव प्रकारवर- पतया प्रमेयमिति जाने घटत्याद्विमालवैशिष्टयभानन प्रकारचम्य घटवादावन- पायात् । तदाकारकसंशयानुपपत्तरेवापायत्वात् । न च जनजानविषयत्वमपि प्रकारताघटकं , तथ प्रमेयमिति जाने प्रमेयत्वर्गव , न तु घटत्यादरिति नाति. प्रसन्न इति वाच्यम् । प्रमेयवानिति नाने प्रमेयमावर जनरुजानविपयन्धन प्रकारतया घटत्यादिप्रकार कमंशयविरोधित्वापानम्य वजालपत्वादिति । भवम् । तरमकारकं ज्ञानं संगयविरोधीति सत्यं , पर तु प्रकारो द्विविधः विधिदवच्छिन, अन्यानवच्छिन्नश्च । तत्राधे यद्रूपोपस्थितयत्म सरक ज्ञानं तपोन्धितनयरा- रकसंशयनिरोध्येच , न तु शुद्धत प्राममंगयांग यपि । यथा दण्टिमद् गृमिनि चनादः प्रसरत्वेऽपि दण्डासच्चिनम्यर तथाबाद दण्टिमन पनि संशयो न भरति । अन्यामनु भात्या नववद् गृ न बेनितथाच प्रऽपि प्रमेयत्वोपस्थितमर्व(प्र)मेयमारकनिश्चय प्रमेयवान् न वनि संगय पनिभाये। पटाया न वेत्यादिसंशयपनियन्धाय तमालमिति न दीपशवामि। अन्त्य तु ताहामा शयप्रतिबन्धक एव , यथा पटोऽयमिनि नान गुदपदन्यप्रकारक पटो न बनि ताराव्यावर्नर मिनि । यग्नुनम्नु प्रशारर जाननिम्रितम्यम्पसम्बगिरः - शयादिविरोधन परुप्यत इति फलपन पोऽयनिनि जान पटन्याय म मर. - , शाने पुरपस्य , ·६० . - मणियारानुमानमण्दे चारिकप सुरभिरवव्यभिचारित्या पत्रवदिति रमेण व्यभिचारानुमानसम्भवात् सुरभित्वेऽतिव्यासेटुप्परिहत्यादिवि । अत्र प्रतिभाति --- साध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतावच्छेदकधर्मवत्वतव्यभिचा- रित्यातिरिक्तधर्माविशेपित यद्यभिचारित्व हेता साध्यव्यभिचारित्वसाधने व्याधि- पक्षधमतोभययत् , (स्दापि ) म सर्वथा तत्साध्यस्तद्धतावुपाधि । अत एव नानित्यदोपता, न वा घटादापतिप्रसङ्गशक्षा, धूमव्यभिचारित्वसाधने घटव्य भिचारित्वस्य व्यापत्यभावात् । न चाचिसायके तथापि घटादेरपाधित्व स्थादेव , अवृत्ति यभिचारित्वव्याप्यत्वाद् घटव्यभिचारित्वायेति वाच्यम् । अवृत्तिव्यभिचारव्याप्यताया तित्वमातम्यैव राघवेनावच्छेदकत्वाद् , पटव्य भिचारित्वत्वादेर तथास्यात् । नीलधूम(त्वोस्यावच्छेदकत्वाभान नीलधूमस्य व्याप्त्यभाम्य घटव्यभिचारस्यारहिव्यभिचाराव्याप्यत्वात् । अत एव गो शुक्ल पशुत्वादित्य न न साक्षायत्त्य गोत्लावच्छिन्नशुरुत्वव्यापकमुपाधि. । पशुत्व शुक्ल- सध्यभिचारीत्यत्र गोत्ववति गोत्वान्यभिचारित्वे सतीत्यन्यतरघटितसाखावत्त्व- व्यभिचा(रीत्य रित्व)म्याहेतुत्वात् । उभयथापि स्तम्पासिद्धत्वात् । पशुत्वस्य गोत्ववति सामावत्वन्यभिचारित्वाभावाद् गोत्वच्यभिचारित्वाच्च । अत एव पर पृथिवी द्रव्यत्वादित्यत्र घटान्यत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापक घटावृत्तिगुणवत्त्वमुपाय म्यात् । द्रव्यर पृथिवीत्वन्यभिचारि द्रव्यत्वमेयत्वपटवानीतिधीविशेष्यत्वे सति घटायत्तिगुणवत्त्वव्यभिचारित्वाद् मेयत्ववदिति क्रमेण व्यभिचारानुमितिसम्भवात् । हेलो दन्यत्वपद पक्षधर्मत्वसिद्यर्थम् । मेयत्वपद च दृष्टान्तसिद्ध्यर्थम् । पटत्वपद परत्वे सत्यन्तसिद्यर्थम् । न च तदेव व्यर्थमिति वाच्यम् । घटाइतिगुणवत्त्वव्य भिचारित्वस्य विशेष्यभागस्य तथा सति वैय यमसनाद्, द्रव्यत्यमेयत्वे इतिधी- रिशेप्यावयव पृथिवीत्वव्यभिचारव्याप्यत्वात् । तस्माद् द्रव्यत्वमेयत्वपटत्वानीति- धीविशेप्यत्वस्य पटत्वेऽपि सत्त्वेन तत्र पृधिधात्व यभिचारित्वरूपसाध्याभावेन व्यभिचार स्यादिति घटायत्तिगुणवत्त्वव्यभिचारित्वपदम् । न चैवमपि द्रव्यत्व मेयत्व इतिधीविशेष्यत्वस्येव व्याप्यत्वे तद्धतिद्रव्यत्वमेयत्वपटत्वानातिधीवि शेष्यत्वघटितहतो नीलधूमवदन्याप्यत्वमेवेति वाच्यम् । द्रव्यत्वमेयत्त्वपटत्वगो चरज्ञानस्याखण्डस्य हेतुशरीरप्रविष्टत्वेन वैयर्यशङ्काविरहात् । एव पर्वतो यहिमान् धृमादित्यत्र व्यञ्जनात्त्वमुपाधि स्यात् । धूमो वहिव्यभिचारी धूममेय ·उपाधिषादः। त्वमहानसत्वानीतिधीविशेष्यत्वे सति व्यञ्जनववव्यभिचारित्वाद् मेयत्ववदिति व्यभिचारानुमितिसम्भवादिति दूपणमपास्तम् । साध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतावच्छेद- कपटान्यत्ववतीत्यस्य , घटान्यत्वाव्याभिचारित्वे सतीत्यस्य वा हेतौ प्रवेशयितुमश- क्यत्वात् । पटान्यत्ववति द्रव्यत्वस्य घटावृत्तिगुणवत्वन्यभिचारित्वाभावाद् घटा- न्यत्वव्यभिचारित्याच द्रव्यत्वस्य । अत एव न प्रसिद्धानुमाने व्यञ्जनवत्त्वेऽति- प्रसक्तिः । उक्तहेतोर्वहिव्यभिचारव्याप्यत्वाभावाद्, धूम एव व्यभिचारात् । वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वात् प्रमेयत्वाद् वेत्यत्र च बहिर्द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्य- क्ष(व)व्यापकमुद्भतरूपबत्त्यमुपाधिरेव । बहिव्यत्वाव्यभिचारित्वपहिव्यत्वव- त्त्वान्यतरगर्मोद्भूतरूपवत्त्वन्यभिचारित्वस्य हेतुत्वसम्भवात् । अय गन्धो गुण- स्वादिस्यत्रामुराभित्वाभायावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्य सुरमित्वस्य तृपाधित्वमेव । गुणत्वं गन्धस्वव्यभिचारि असुरभित्वाभावयति सुरभित्वव्यभिचारित्वाद् रूपत्व. वदित्यनुमानसम्भवात् । इदमेव सर्व मनसिकृत्य पक्षधरमिथैः साखावत्त्वस्यानु- पाधित्व सुरभित्वस्य चोपाधित्वमवादीति । ननु शुद्धसाध्यव्यापक उक्तलक्षणमव्याप्तं , साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा- ध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतावच्छेदकधर्मस्य तत्राभावेन तटितलक्षणासम्भवादिति चेद्, न । व्याप्यतान्यूनवृतिमात्रस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वेन विवक्षितत्वाद्, न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषोऽनतिप्रसक्तोऽवच्छेदकान्तरासमानाधिकरणो वा उपाधि- व्याप्यत्वावच्छेदकत्वेन विवक्षितः । तथा च शुद्धमाध्यब्यापकेऽपि द्रव्यत्यादिक- माईन्धनादिव्याप्यतावच्छेदकं भवत्येवेति न कोऽपि दोपः । वस्तुतस्तु - माध्यनिछोपाधिव्याप्यतावच्छेदकमात्रमेय प्रकृतलक्षणे प्रविष्टम् । तच शुद्धसाध्य- व्यापके साध्यतावच्छेदकमेव । साधनावच्छिन्नपक्षधर्मायच्छिन्नसाध्यव्यापकयोस्तु साधनपक्षधर्माविति नाव्याप्तिगन्धोऽपि । यहा साध्यनिष्ठोपाधिव्याप्यतावच्छेदक- धर्मयति याभिचारस्थले साधनम्य साध्यन्यभिचारनियमः, स तत्रोपाधिः । अत एवं वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यत्रोद्भूतरूपवत्त्वमुपाधिः । अहिदव्ये वाव्यादावु- भूतरूपन्यभिचारिणि मेयत्वे प्रत्यक्षत्वन्यभिचारित्वात् । अत एव उपाध्याया नियमार्थे हतीयेति च्यारयातवन्तः । यतु -- ययभिचारियन साध्यव्यभिचार इत्यर न्यभिचारपदमुभयन्त्राप्यन्याप्यन्वपरम् । अन्यथा इन गन्यमामाशादिन्यत्र परिमाणपत्रोपाधी म्याच्याप्यत्वेन द्रव्यत्वाच्याप्यन्वमाधने उपाधिलक्षणामांना- ·- मणिमागनुमानपण्टे ध्याप्तिमसगादिति । (त चतन ।) तन व्यर्थतयोपाध्यव्याप्यत्वस्याकाशे साध्याल्याप्यत्यासापकत्वाद्, (घट अ)वृत्तित्वेन या अन्याप्यत्वेन था तत्सा- धनात् । चि, उपाधि यवस्था पारिभाषिकी। सा च व्यभिचारोन्नायक एव शास्त्र- पारम्य नान्योति , अयाप्यत्वानुमानेऽपि न तस्य समाचता । अन्यथा हेत्वाभासान्तरोनायकेऽव्याप्तिरित्येच पुतो नागकेया । शास्त्रकाराव्यवहारश्च समान एवंति दिन् । ननु साध्यव्यभिचारोन्नायक कम्यचिद् व्यभिचार कम्यचिन्नेत्यत्र निया माभाष । न च साध्यव्यापर याभिचार एव तथा । माधनावच्छिन्नपक्षधर्मा वच्छिन्नसा यन्यापक्त्वस्थलायारिति चेद्, न । पर्यवसितसाध्यव्यापकन्यमि चारस्य तथात्वात् । पर्यवमितत्व च साध्यप्रसिद्धयवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वम् । साध्यप्रसिद्धयवच्छेदकत्व च साध्यप्रसिद्धयधिकरणवृत्तित्वम् । तेन बहिर्द्रव्य त्वादो पक्षधर्म नान्याप्ति । एव च 'साध्यप्रसिद्धयधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्नसा ध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमपि रक्षणान्तर पर्यवस्यतीति मणिकृत । अन्न वदन्ति -एच सति प्रसिद्धानुमाने महानसत्वावच्छिन्नसाध्यव्या- पफ व्यञ्जनवत्त्वमुपाधि स्याद् , महानसत्वस्यापि साध्यप्रसिद्धचधिकरण तित्वात् । न चेष्टापत्ति । सर्वेषागेव हेतूनामेव सोपाधित्वे सोपाधिनिरुपाधिव्य वस्थाभङ्गप्रमादिति । अनोपाध्याया -साधनवति साध्यप्रसिद्धयन्यूनवृत्तिधर्मावच्छिनसाच्य व्यापकत्व विवक्षितम् । बर्दिव्यत्वादिक च तथा , प्रत्यक्षम्पश्रियत्ववति प्रत्य- क्षत्वप्रसिधन्यूनवृत्तित्वात् । अतस्तदवच्छिन्नप्रत्यक्षत्वन्यापफमुद्भतरूपवत्त्वमुपाधि रेव। महानसत्व च धूमपति चहिप्रसिद्धिन्यून(तिरे त्ये)वेति न तदवच्छिन्नवाहिन्या- पक व्यञ्जनयत्त्वमुपाधि । यद्वा, साधनन्यापकीभृतत्व साध्यप्रसिद्धयवच्छेदकधर्म विशेषण , बहिरव्य व्यव) च प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वव्यापकम् , अतो बहिर्द्रव्य त्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वम्यापरमुभूतरूपत्वमुपापि । महानमत्व च न धुमन्यापर, पर्वतादो व्यभिचाराद्, इति न महान मन्त्रावच्छिन्नमहिन्यापर व्यञ्जन त्वमुपा चिरिति समादधु । तचिन्त्यम्---- वायु प्रत्यक्ष वायुवादित्यत्रोद्भूतरूपयत्योपाधा(बोल्याक्ति । साधनवति सायाप्रसिद्ध । विच, यायु प्रत्यक्ष मेयत्वादित्यत्रोद्भूतरूपयत्वमु- ·जापान इद तु गम्भाव्यते. पाधिन स्यात् । बर्दियाम्प मेयपरति प्रत्यारामिरिन्यूनातिन्याट मेयरा व्यापर नाच नच तर प्रत्य मागण्या पोपाधिन में तनापयत्ययेति याच्यम् । स्सयमसामान तयोलायविश्वासान् । नमविगंगा यमि गावि) सहकारेण यद्यमिनार गाव्यभि गगनुमाप , गवार र यन इनि प्रम- यहनु प्रमेयर प्रत्ययभिचारि गरियराज्यभिचारिये गति दिय- साच्छिनप्रत्यक्षत्र यापतिस्परत्वज्यभिचारिवादित्यम्यामिश्नया साध्य य- मिनारेननुमापर गनुपाधियाभायनम्यष्ट प्वनि वाच्यम् । विशेषणपति याय- भिचार साय यभिचागनुमापर इयेय राघवाल यतामयाना, तग प्रमेयत्र- हेतुऽप्यन्त्येय, प्रभयन्ध म य र यभिचारि, यहिद यति उद्धृतरूपपत्यव्य- भिचारित्वादित्यर याचारातुमानगम्भवादिनि तान्याप्ति कर न दोपाय भवे- दिति न रिनिदेनन् । पर्यवमितपदमुभयनापि साध्य साधन च देय , तया र यद्धर्मावच्चिरमा व्यापार तद्धर्मावच्चिनसाधना-यापपत्त हसणार्थ महानसत्वावच्छिादि यार तदसिम यापरे च व्यसनाचे त भावा- माति याप्ति । पक्षधर्मावच्छिमाध्य यापफ चोद्भूतरूपवत्त्वापाचा यहि यत्वा- च्छिनमत्य मलयापरे चहिद्रव्यसाधिनमत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वाव्यापपत्तसराना- व्यानि । यद्वा, यत्र साधनाध्यापकत्व , तद्वृत्तिधर्माधिसभ्यव्यापकर विवस्पितम् । व्यजनयत्यानु पर्वतादी धूमाव्यापक तवृत्तिधर्मावच्छिनरहिन्यापक न भव(तीति, पर्वतादावेव व्यभिचारादिति न तातिन्याति । अथवा, उपा- ध्यनधिकरणसाधनाधिरणवृत्तिधर्मारच्छिजसाध्यन्यापर र विक्षितम् । व्यान. वत्व च न तथा, म्यानधिररणधूमाधिकरणगोष्ठादिवृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्ययापक- स्वाभानादिति न तनातिव्यातिरिति । अर कश्चित् --- गन्धमागभावापच्छिन्नो घटी गन्धवान् पृथिवीत्वादि- त्यत्र एतद्द्वन्धमागमावकारीनरूपवत्त्वमेव तद्गन्धमागभावकालीनत्यावच्छिन्नगन्ध व्यापकमुपाधि स्यात् । एतद्वन्धमागभावसलीनत्वावच्छिनगन्ध यापकस्यैतद्ग- न्धमागभावकालीनरूपवत्त्वम्यैतद्गन्धमागभावकालीनत्वावच्छिन्नथियीत्वाव्यापक - - , 'रानु' पाठ ·६५ মদিনায়মান स्वात् , पक्ष एव व्यभिचारात् । एवमेतत्कालीनरूपवत्वम्य पक्षे पृथिवीत्वाच्याप- कम्य तद्वत्येतद्गन्धप्रागभावकारीनत्वावच्छिन्नगन्धव्यापरत्वसत्त्वाद् द्वितीयरभण- म्यापि तनातिन्याति । एवमेतत्कालीनरपवत्यानधिकरणपृथिवीत्साधिकरणपक्षाभू- तपटवृत्त्येतद्गन्धप्रागभावशालीनत्वम्पधर्मावच्छिनसाध्यव्यापरत्वसत्त्वादेतत्काली - नरूपवत्त्वस्य तृतीयलक्षणमपि तातिव्याप्तमेव । किश, घट पृथिवी द्रव्य- त्यादित्यत्र घटान्यत्वावच्छिन्नपृथिवीवव्यापकम्य घटावृत्तिगुणवत्त्वम्योपाधित्वा भावापत्ति. । घटान्यत्वावच्छिन्नपृथिवीत्वच्यापस्य तदवच्छिन्नद्रास्वव्यापर खाद्, घटे द्रव्यत्वाव्यापकम्य तद्वृत्तिधर्मावच्छिन्नसाध्यान्यापकत्वाद्, घटावृ- चिगुणवत्त्यानधिकरणद्रव्यायाधिकरणघरवृत्तिधर्मावच्छिन्नसा याव्यापक्त्वाचेति दू पणमाह । तदमन्जुरम् । तदर्मावच्छिन्नेत्यम्य तद्धर्मसामानाधिकरण्यावच्छि. नेत्यर्थ । तथा च तद्धर्मसामानाधिकरण्यापच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वमर्थ । न चैत- देतद्गन्धप्रागभावकालीनरूपवत्त्वेऽ(स्तीति स्ति)) एतद्गन्धप्रागभावकालीनत्वसामा नाधिकरण्यावच्छिनगन्धस्येतद्धट एच पथीभूते सत्त्वेन तत्रैतत्कालीनरूपवत्त्वाभा वन व्यभिचारात् । एवमप्रिमरक्षणद्वयेऽपि न समातिप्रसङ्ग , धर्मावच्छिन्नपदम्य सर्वत्र सामानाधिकरण्यावच्छिन्नार्थत्वकल्पनात् । यञ्च किञ्चत्यादिना दूषणमुक्त, तदपि न ! घटावृत्तिगुणवत्वानुपाधित्वस्य प्रागेव प्रतिपादिततया तत्राव्यातेरदोप त्वात् । यदि च तदुपाधिस्वमवश्य स्वीक्रियत एव , तदा म्वविशिष्टोपाध्यनाधिक रणसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावन्निसाव्यत्र्यापकत्व रक्षणम् । म्यपद च साध्यपरम् । तथा च पृथिवीत्वविशिष्टघावृत्तिगुणवत्त्वानधिकरण यद् द्रव्यत्वाधिकरण जलादि, तत्तवृत्तिघटान्यत्वायलिनप्रथिवीत्वव्यापकत्वमम्त्येत्र घटावृत्तिगुणवत्वत्यति न त- प्राव्यातिरिति । पक्षधरमिश्रास्तु-~यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापात्वमेव लक्षणार्थ । म चैव सति व्यजनयत्त्वे महानसत्वावच्छिन्नसाध्यव्यापकेऽतिव्याप्ति । महा नसत्वावच्छिन्नवहीं साध्ये तस्याप्युपाधित्वेन समाह्यत्वात् । व्यभिचारानुमापक तोपच्छेदकम्योक्तलक्षणस्य विशिष्टव्यभिचारोन्नायके व्यानवत्त्वे सत्वस्यादोपत्वा- दित्याहु । तत्तु न बुध्यते । शुद्धसाध्यत्यभिचारोन्नायतावच्छेदकस्य प्रकृते विचा- 1.स्वा' क. पाठ ·उपाधिवाद । यत्वात् , तम्य च यत्किञ्चिद्धर्मावच्चिनसाम्यव्यापक वे सति साधनाव्यापक त्वरूपस्य व्यञ्जनवत्त्वेऽपि सत्त्वेन ततोऽपि शुद्धसाध्यव्यभिचारोन्नयनापार यितुमशक्यत्वादिति । वस्तुतस्तु ~~ यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नसा-यव्यापकत्वे सति शुद्धसाध्यल्या पकव्यभिचारिसाधनाध्यापकत्व लक्षणम् । अत एव न व्यञ्जनववादावतिष- सस तत्र शुद्ध हव्यापकव्यभिचारित्वस्य धूमेऽभावात् । साधनावच्छिन्नपक्ष धर्मावच्छिन्नयोरपि शुद्धसाध्यव्यापक प्रत्यक्षसामग्र्यादि, तद्वयभिचारिप्रत्यक्ष म्पर्शाश्रयत्वादिरूपसाधनाव्यापकत्वमुद्भूतरूपयत्त्वादेरुपारम्त्येवेति नाव्याप्ति । एवं च घट पृथिवी द्रव्यत्वादित्यत्र घटावृत्तिगुणवत्त्व घटान्यत्वावच्छिन्नसाध्य व्यापकमुपाधिरेव । तत्र द्वन्यस्वस्य साधनम्य पृथिवीत्वरूपसाध्यव्यापकगन्ध- बत्त्वव्यभिचारित्वात् । गौ शुक पशुलादित्यत्रापि गोत्वावच्छिन्न शुकत्वव्यापक सालायत्त्वमुपाधिरेव । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । यद्वा , यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिनव्यभि चारिसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्व लक्षणम् । व्यञ्जनववादी न्यभिचा रिसाध्यव्यापकत्वाभावान्नातिव्याप्ति । साध्यव्यभिचारिसाधनाव्यापकत्वे सति यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नमा य-यापकत्व वा लक्षणार्थ । अथवा , यत्किञ्चिद्धर्माव- च्छिन्नसाध्यव्यापकत्वे सति साध्यानधिकरण साधनाध्यापकत्व विवक्षितम् । न च व्यञ्जनवत्त्व तथा, तम्य धूमाव्यापकल्वेऽपि बयनधिकरणे तदभावात् , तत्र धूमस्यासत्त्वादिति दिक् । -व्यभिचारघटितोपाधिज्ञान या प्रतिबन्धक , साध्य- ध्यापकत्वादिघटित तज्ज्ञान चा। नाय } साधने साध्यव्यभिचारस्य साध्यच्या- पकत्वादिग्रहोत्तरकल्प्यत्वात् , व्यापकव्यभिचारिणो व्याप्यव्यभिचारित्वनिय मात् । न तु प्रथममेव तहह , उपाधेर्व्यर्थतापते । नापर । यत्किञ्चिद्धर्मावच्छि- न्नसाध्यव्यापकत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वे व्यञ्जनवत्त्वस्यापि तहहात् तेनापि वय- नुमितिप्रतिबन्धापत्ते । शुद्धसाध्यव्यापकत्वज्ञानम्य प्रतिबन्धकरवे साधनावच्छि नपक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यप्रतिबन्धकत्वप्रसङ्ग । न च यद्धर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकत्व तद्धर्मावच्छिन्नसाधनान्यापकत्वज्ञान प्रतिबन्धकमिति नाप्रसङ्गाति प्रसङ्गाविति वाच्यम् । तथा सति भिन्नभिन्नधर्मावच्छेदेन साध्यव्यापकत्वसाधना व्यापकत्वयोर्महे प्रतिबन्धानापत्ते , शुद्धसाध्यन्यापकत्वेन ग्रहे प्रतिबन्ध (का - कवा) इट तु विचार्यते m9 ·उपाधियाद। तम्मादिदमत्र तत्त्व वायु प्रत्यक्ष वायुत्वादित्यादौ पक्षधर्मावच्छिन्न- साध्यव्यापकत्वमेवोद्भूतरूपवत्त्वादे , साधनावच्छिन्नसाध्यस्याप्रसिद्ध्या तयापर स्वासम्भवात् । प्रागभावो विनाशी जन्यत्वादित्यादौ साधनावच्छिन्नसाध्यव्याप कत्वमेव भानस्वाद्युपाधे । पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यस्य पक्षेऽपि सत्त्वात् , तन्न च भावत्वाद्युपाधेरभावात् पक्षधावछिन्नसाध्यव्यापकत्वम्यासम्भवात् । न चैव त्रैविध्यव्यवस्थितावपि घटरूपादिपक्षकप्रत्यक्षत्यमाध्यककर्मत्यादिहेताबुतचातुर्वि ध्य न निराकृतमिति वाच्यम् । तत्र तस्योपाधित्वेनादोपत्वेऽप्यक्षते । उक्तनैति ध्यस्थल एव शास्त्रकारस्योपाधित्वव्यवहारात । यदि च तत्राप्युपाधित्वेन सद्धा सता, तदा शुद्धसाध्य यापरुत्वे(त्यने)न माधनपक्षधर्मानवच्छिन्नसाध्यन्याय कत्व विवक्षितमिति न काप्यनुपपत्ति । मजवन्तु ---- उदासीनधर्मावच्छिन्नसा ध्यव्यापकस्तुरीय एव । विभागस्तूपलक्षणपर इति समादधु । अन्ये -यदभावात् साधनवति कचित् साध्याभाव साधयितु शक्यते, स एवोपाधि । तथा च साधनाधिकरण साध्याभावाधिकरणमुपपध्यभावाधिकरण वादित्यनुमितिर्जायमानान्यत्र साधनाधिकरणे सा-याभावम्य राधावधारणान् पक्ष एव साध्यामाव गोचरीकरोतीति सत्प्रतिपक्ष एव पर्यवसानमित्याहु । तञ्चिन्त्य ---- कचिदेव सत्यतिपक्षपर्यवसानेऽपि यत्र पक्षे माध्यसाधनो- पाधीना निर्णय , अनुमित्सया चानुमानप्रवृत्तिन्तत्र पक्षे साध्याभावविषयत्व म्यासम्भदेन मिनविषयतया सत्प्रतिपक्षासम्भवाद् व्यभिचारानुमान एव पर्यवसा- नमिति दिक् । ननु साध्यव्यापकोयाधिव्याभिचारितया हेतौ कथ माध्यन्यभिचारित्वानु मिति । यत साध्यव्याप्यहत्वव्यापकतया उपाधेरेव माध्याव्यापकत्वानुमित्यासा ध्यव्यापकत्वज्ञानासम्भव इति चेद्, न । उपाधी सायन्यापकताग्राहकस्य बल्ब त्वेन तत्र साध्यव्यापरुतामहात् तद्वयभिचारेण हतौ साध्यव्यभिचारानुमितिस भवात् । यदि च हेतुसाभ्ययो साध्योपाध्योश्च तुल्यमेव व्याप्तिग्राहक , तदोषाधौ साभ्यव्यापकत्यसन्देहेन हेतावपि साध्यव्यापकव्यभिचारित्वमशयाहितसाध्यन्यमि चारसंशय इति भवत्येव तथाप्यनुमितिप्रतिबन्ध । इद त्ववधातव्य - परामर्शोत्पत्तिपूर्वमुपाधिप्रतिसन्धाने तेन व्यभिचारो न्याप्त्यमावा वा ज्ञायत इति करणविघटनादनुमितिप्रतिबन्धकत्वमुपाधे , परामर्थ -- .

·६८ मणिसारानुमानखडे " उत्पनेतु समबलतादशाया सत्प्रतिपक्षद्वारा, अधिनस्तादगाया तु बाधद्वारा प्रतिबन्धकत्वम् । न चोपाधिव्यभिचाराद् व्यभिचारानुमित्यनारश्यकत्वेन तद्धटि तोपाधिलक्षणन्याहतिरिति वाच्यम् । तत्म्वरूपयोग्यताघटितत्वात् तल्लक्षणम्येति पूर्व- मेवोक्तत्वादिति। व्यभिचारज्ञान चोपाधिव्यभिचारित्वरूपविशेपदर्शनजन्य कचिल्लों किकपत्यक्ष, कचिदुपाधिव्यभिचारित्वेन साध्ययभिचारानुमितिल(प ? पम् )नि च साक्षात्कारनिश्चये साक्षात्कारविपरीतजानस्य विरोधित्वात क्थ व्यभिचारानुमिति ाप्तिप्रत्यक्षविरोधिनीति वाच्यम् । अन्यत्र तथात्वेऽपि व्यभिचारज्ञानम्य तज्जा नत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वात् । अन्यथान्यन ग्राह्यसशयस्याप्रतिबन्धक्त्वान् सन्दिग्धा नैकान्तिकमप्यप्रतिबन्धक स्यात् । तथा च व्यभिचारानुमितिरप्यन्यभिचारप्रत्य- क्षप्रतिबन्धिकव। इद तु शङ्कयते --- व्यभिचारानुमितिसामग्रीभूतस्य परामर्शस्यैवाव्याभिचा रप्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्वमस्तु । यद्धीर्यत्र प्रतिबन्धिका , तत्र तत्सामग्यपीति युक्तत प्रतिबन्धकतावश्यक वस्योभयसिद्धत्वात् । अन्यथा विशेषदर्शनादीना समयादि प्रतिबन्धकतापि न म्यादिति । अत्रीच्यते -~~ अनुमितिप्रतिबन्धकत्व विना तत्सामग्रीभूतपरामर्शस्य प्रति बन्धकत्वे मानाभाव । प्रतिवन्ध(क)धीमामग्रीस्वरूपविपक्षवाधकतर्काभावात् । न च पूर्वमेव तत्सामन्यैव प्रतिबन्धे जाते व्यभिचारानुमिति किं प्रतिबधात्विति वा च्यम् । प्रतिबन्धयोग्यतामत्त्वे परामर्गनागकालीनव्याप्तिप्रत्यक्षम्य प्रमत्तम्य तया प्रतिवन्धमम्भवादिति दिए । उपाधिश्च द्विविध ---निश्चितोधि मन्दिग्धोपाधिश्च । तत्रायस्य दूषक- तोक्तप । अन्त्यस्य तु माध्यव्यापकत्वमाधनाव्यापकत्वान्यतरमन्देहेन व्यभिचार सायाधासमकतया दूपकत्वम् । नन्विदमनुपपन्नम् । म श्यामा मित्रातनयत्वादि त्यादी गाफपाकनत्वम्य माधनाव्यापकत्वयदाय पक्ष एव वाच्य । अन्यत्र मित्रा तनये श्यामत्यनिश्चयेन गाकपाकनन्यत्वनिश्चयात् । नया च तत्सरायेन पये माध्यामावसशयात्मकन्यभिचारमशयो जननीय । म च न दोप, हेतुमत्त्वेन निधिते साध्यमगया मकव्यभिचारमशय यादोपत्वात् । अन्यथानुमानमात्रविल यमसलादिति । १ मेन' क पाट ·पक्षधमतावाद । --- - अनोपान्याया यभिचारसमयमानमेव दूपण , व्यभिचारजानवेनैव लापात् मतिरन्यस्यात् । तथा च हेतुमति सायसन्देहोऽपि प्रतिबन्धर एव ! तर्कादिना तापनये सत्यनुमानप्रचिरिति न तन्मात्रीच्छेद इति समादधु । तर पक्षधरमिश्रा व्यभिचारसशयमानस्य प्रतिबन्धक रेऽनुमानमान एव पक्षीयव्यभिचार महापनादनार्थ नकापेक्षापत्ते . तर मूलभूतव्यातेरपि निश्चया- 4 तसन्तरानुसारेणानयम्याप्रमहाचेति दृषणमाहु । र केचित् -~~ माभ्यसाय सर्वर भविष्यत्ययेत्या मानाभार , कोटि मृत्यादिहेतवनियमात् । तथा च मन न तपिति नतद् दूपणमिति । अनाय मिश्राणा समाधि -मन्दिग्भमा यति सर्वत्र तापमापत्ति । नहि सर्वत्र तीपेवेति कश्चिद् ब्रूते , अनुभवसाक्षिक वा । शिव नत्र तर्कम्- रभूतव्याप्तरपि पत्रीयसाध्यसन्दहन निश्चयामम्भव इत्यत्रापि तर्गतगपेभायामन - -- - वस्थति। तम्मादनाय ममाधि अनुमानमालोच्छदापत्या सर्वर सगय प्रति बन्धक इति मास्तु । पक्षताघटकमयान्यसमययन प्रतिबधान्यात् । तथा न म्बारसिकमाध्यममयम्य परतापरस्तया न प्रतिबन्धस्त्वमिति नानुमानमात्री- च्छेद । अन्याहितसशयस्तु न परतापटक इनि प्रतिस्था स्थादेर । उम्तुत स्तूपा यादिमन्देहातिमन्दहम्य पृथगेय विरोधित्वम्, अन्याक्तिमगयाय प्रामा- ज्यमनयाहितार्थमायादरिष प्रनिष-धतीनित्यादिनि । इद त्यधय - पगमात् पूर्णगुपाधिमायम्य “यभिचारादिसन्दहाधा या दूपत्व पगमानना च भापमयाभायातया दोष यम् । नच मागमायतया पापसायों न विरोधानि कि तदाधापति वाच्यम् । अन्या हित यभिचारमनपान नाशयाधमायस्यापि प्रनिरपरनाया युक्तिशाम्यादिनि सभर ॥ उपाधियाद ममात्र । পথ যখমনা। “मापनन्ना नानिमप्यने । मान पनापरिना पान ·मणिसारानुमानखण्डे , -- अत्र म सन्दिग्धसाध्यकत्वमिति प्राञ्च तन्न | साध्यसशयस्योपलक्षणत्वे निश्चितेऽप्यनु- मित्यापातात् । विशेषणले चानुमितिपूर्व नियमत. सत्ता बाच्या, सा चाम(म्भा', म्भाविनी, व्याप्तिस्मृत्यादिव्यवहितत्वात् । अत एव सिसाधयिपित्तसाध्यधर्मकत्व तदित्यपि निरस्तम् , उक्तकमेण विशेषणतोपलक्षणत्वविकल्पग्रासादिति मणिकृत । अत्रेदं शकयते • सशये विशेषणतोपलक्षणत्यविकल्पोऽस्तु, न तु सि साधयिषायामपि । सा हि सिद्धिजनकीभूता सिद्धिविषयकेच्छा ईश्वरसाधारणा विवक्षितेति भवति विशेषणमेव । न चैव सिद्धसाधनोच्छेदः, भगवदिच्छाया नित्यतया नद्धटितपक्षतासत्त्वस्य दुरित्वादिति वाव्यम् । फलीभूतसि द्वीच्छाया एव पक्षताघटकत्वाद सिद्धसाधनस्थले फलीभूतसिद्धयनुत्पादन तद्गोचरभगवदि- च्छाविरहात् तम्या फलफकल्प्यत्वात् । अत एव घनगर्जितादावन्याप्तिनिरस्ता । तत्रानुमितेरनुभूयमानत्वेन नदीचरभगवदिच्चासत्त्यादिति । - एवं सति सिद्धसाधनस्थलेऽनुमिनिर्यारा, प्रहरानन्तरो. स्पत्स्यमानसिद्धिगोचरभगवदिच्छायाम्तदापि सन्वेन पक्षताया सत्त्वात् । न च तस्या सत्या पक्षतासत्त्वेऽपि भाविप्रहरानन्तरक्षणम्यैव हेतोस्तदानीमभावान्न तम्यास्तदोत्पतिरिति वाच्यम् । तथा सति सिद्धसाधनम्धले सर्वत्रानुमित्यनुत्पाद क्षणविशेषरूपहेतुविलम्बादेवामित्वति पक्षता कारणमेव मेति कृत भगवर्दि च्छायास्तत्कुक्षिनिक्षेपेण । किञ्च, मिद्धिसामग्रीममरहितभगवदिच्छाम्पसि- साधयिपाघटिता पक्षता ज्ञानमात्र एवाव्यभिचारा तुमस्तु । तथा चानुमि. त्यसाधारणजनकत्वव्याघात इति सिद्धिसमानाधिकरणसिसाधायपाघटिता वाच्या । तथा च विशेषणत्वोपलक्षणत्वविकल्पो निर्विकल्प एव मणिकतामिति नाय पन्था इति । अन माणकृत मिसाधयिपाविरह सहकृतसाधक्मानाभाव पक्षता । (मास) च विशिष्टाभाव क्वचित साधकमानरूपविशेष्यविरहात् , पचित सिमा- धायपाविरहरूपविशेषणविरहात्मामिमाधयिपात , पनिदुभयत इत्याहु. । अनोपाध्याया --- मान मिति तत्करण च। तथा च सिद्धिकरणान्या न्यत्वावच्छिन्नाभावत्वेन तदुभयाभावस्य हेतुत्ल पक्षतापढवाच्यत्व च । तथा च सिद्धसाधनम्थले मायोत्तरप्रत्यक्षधरे च प्रापि न पश्तेति नानुमितिरि- A- त्याहु ।

·पक्षधर्मतावादः। . সঃ মিঃ एवं सति तृणादीनामप्यन्यान्यत्वेन वहिजनकत्वापत्तो शक्तिवैजात्यान्यतरकल्पना भज्येत । न चानुगतकारणतावच्छेदकासम्भवात् तत्र वैजात्यकल्पनमिति मार्थ , किन्त्वनुभवसिद्धत्वादिति वाच्यम् । क्लसेनान्यान्यत्वे- नोपपत्चावतीन्द्रियशक्तिकल्पनायास्तथाप्यप्रसक्ते । तस्मादन्यान्यत्व नावच्छेदक मिति वाच्यम् । तथा चात्रापि सिद्धभाव साधकमानाभावश्च प्रत्येकमेवानमिति हेतु पक्षता च । लाघवात् सिधभाव एव पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तमिदमुक्तमित्युपस- हारस्य मणौ दर्शनादिति । अत्र केचित् - तृणान्यान्यस्वेन हेतुत्वे तृणफत्काराभ्यामिवारणि(मणि ) फूत्काराभ्यामपि वहिप्रसङ्गात् । हेतुतारच्छेदकावच्छिन्ने सहकारिममवधानस्यैव कार्यापादकत्वात् । अत्र तु अन्यान्यत्वस्य हेतुतावच्छेदक्पवेशे बाधकामाव । प्रत्युताभावद्वयापेक्षयकाभानहेतुतैव ज्यायसी । यञ्च पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तललाघव मभ्यधायि , तदज्ञानात् । नात्र परमेश्वरसके(ति)त , येन स लघुन्येव कल्प्येत । अपि तु शास्त्रपरिभाषा । तर च गौरवमतन्त्रम् । अत एव मणि(कण्ठे । अन्थे) सशयोत्तरप्रत्यक्षे सामग्रीमत्त्वादनुमितायापादिताया पक्षताविरहान्नानुमितिरिति करण्ठाय एठोरवेणाभिहितमिति । अन्नायमभिसन्धिर्मिश्राणाम् - अरणिफुत्काराभ्या कार्यापत्तेरनेकशक्तिम- येन कारणतायामपि साम्याद् घटेनान्यान्यत्वेनैवोपपत्तावतीन्द्रियशक्तिकल्पनाया मानाभावाद् अन्यान्यत्वमवच्छेदस्कोटिप्रविष्ट न भवतीत्यवश्य वाच्यम् । किञ्च , एककारणताकल्पना कारणताद्वयकल्पनाविरोधिनी तत्रैर, यत्र प्रत्येककारणता- वच्छेदकद्वयाघटित कारणतावच्छेदकम् । इह तु प्रत्येकामावकारणतावच्छेदक स्यैकाभावनिष्ठकारणतावच्छेदके प्रवेशाद् अतिरिक्तान्यपदार्थप्रवेशाच कुत्रकामा वहेतुताया लापशवापि । यच्चोक्त शास्त्रकारपरिभापाया गौर(च। चम) किचि. तरामिति । तदत्यन्तावोधात् । शास्त्रकारतात्पर्यस्य कलप्यन्यस्थले तत्रापि लाप- बादरात् । सगयोत्तरप्रत्यक्षेऽनुमिन्यभावम्य पक्षताविरहात् प्रत्यक्षसामनीवल यत्वाद् वा मम्भव इति मशये, भमान विषये प्रत्यक्षमामय्या बल्यत्त्वादित्यादि मणिग्रन्थानुसारेण लायगनुसारेण च पक्षताये मिद्यभारम्र प्रमाणप्रमरात् । किं बहुना, पव सति कार्यमान एवैकमन्यान्यत्वमपन्छेदसमन्विनि गन ·मणिसारानुमानवपटे दण्डत्वादेः कारणतावच्छेदकत्वन । यदि च दण्डचंकान्यान्यत्व दण्डत्वादिघारे- तमिति तदेव लाघवादवच्छेदकमङ्गीक्रियते, तदा प्रकृतेऽपि दीयतां दृष्टि । तम्मात् मिमाथिपाविरहसहकृतमियभाव एव पक्षता ; सिसाधयिषा चानुमि लिगोचरेच्चामात्रं, मा च मिद्धित्यप्रकागनुमितित्वप्रमारिका वेति विगेपो नान्द रणीय. 1 नन्विद लक्षणमनुपपनम । सिमाधयिषा हि तङ्गिकतत्पक्षकतत्साध्या- तत्पुरुषायेच्छा पक्षतापटिका वाच्या, अन्यथातिप्रसङ्गात् । तथा च यस्य धनगर्जिताउनुमिती नेच्छा, तभ्य तसिसाधयिपाविरहेण पक्षतामिहाद् गर्जि- तेन धनानुमानं न म्यादिति चेद्, न । फलीभूतमिद्धावीश्वरेच्छा म्यान प्रयोजिका । तथा च फलीभूतमिद्धिप्रयोजकतत्पक्षका तत् ) सायच्याविरहममाना धिकरणमियभायो यदात्मनि , तदात्मान पक्षताकाराद पनगनिनादायश्विर- लामादाय प्रमि(दि दोरदुष्टत्वात् । न च मिक्षमापनस्थलऽप्यनुमिति म्याद . धोगविगविगिष्टमिदममायम्य मिद्धिमत्त्वेऽपि गत्त्वादिति वाच्यम् । भरे छाविरहममानाधिकरणमिन मिदिमनात्मनि पापन समाचाभावान । अन्ये छाया अन्यात्मन्यते । अनु वा तहिन सायमानाधिपणे. र पक्षापरिया, भला न मिसमारनायोऽनिममदादापि न यम - दपि म्यम्य नारीच्या नाम्नि, नत्रामगिदिति धान्यम् । न विशिमाए. पक्षताय तु माना TITTEE फरपंच साया, नए শ্যামামা। *মান , সাথ গাল , সাবধান निमहाघ । अन्यत्र न मिटायानि गुमाग । ननु नEिTHAगिमार पाणEARMER, मिद्विषम माEिTTE याविषयाबदा- नम्झिने मनमिमायोनाम Arभा I PATRore. माधना समान में यह AIIME PATTErrnati fontrain. पर ITTETimmy. Mareranaras मानaurani + - .

·पक्षधर्मतावाद । पक्षधरमिथास्तु ---द्विनक्षणान्तरितायामपि सिसाधयिषायामनुमितिदर्श नात् सिद्धिमामान्येन्छाया परामहरिपत्त्युत्तरजातायामप्यनुमितिद्वयादर्शनाथ सिसाधयिपोत्पत्त्युत्तरकालीनम्बाविषयसिद्धचनुत्पादकाल एव तद्योग्यतारूप पक्षता. घटक । यद्वा मिसायियोलत्युचरकालीनत्वमपि न विशेषणम् । न चैव सिद्धी जाताया सिसाधयिपातोऽनुमितिर्न स्यात्, मिसाधयिपाविषयाभूतपूर्वसिद्धधनुत्पा- दकाराभावादिति वाच्यम् । इच्खायामनागतविषयस्त्वनियमेन पूर्वसिद्ध सिसा धयिपाविषयत्वाभावेनैवानतिप्रसङ्गात् । तथा च सिसाधयिपाविषयसिद्धयनुत्पाद काल एव सिसाधयिषायोग्यतारूप पक्षताघटक वस्तुतस्तु --- सिसाधयिषाविय- यमिद्धननुगुणानन्तरितानुत्पादकाल व तद्योग्यताम्स पक्षताघटक | अत या- य मिसाधयिपाया जातायामपि दैवात् सिध्यनुत्पादे घसद्धटितपक्षतातो ना नुमिति , भन्तरायकालम्य सिद्धयननुगुणत्वात् । फररलात् तथा कल्पनादित्या हु । अत्र च प्रथमपक्षऽद्य सिसाधयिपाया देवात् सिद्धचनुत्पादे श्वस्तद्ध- टितपातानोऽनुमितिप्रसङ्ग । सिसाधयिषाविषयसिद्धयनुत्पादकालसत्त्वादिति दूप. पाचरमपक्ष एच साधीयानिति द्रष्टव्यम् । अत एव यावजीवमनुमिनुयामिती छायामपि न यावजीवमनुमित्युदय | ताशसिसायिपाया सत्यामप्यनुमित्यु त्पादम्यानुभवामिद्धतयान्तरायालय सिद्वयननुगुणान्तरितत्वकल्पनात् । फलव लम्यैव तत्परत्वादिति । नन्वेय सशयोत्तरप्रत्यक्षन्थलेऽनुमितिरेव स्यात् , सिसा धयिषाविरहसहकृतसियभावरूपपक्षतापरिपूर्णानुमितिसामग्या परामर्शामिका या सत्यादिति चेद्, म । समानविषयकसिद्धिकरणान्तराभावस्याप्यनुमितिसाम प्रीधटपत्वात् । सरायोत्तरप्रत्यक्षे च समानविषयकानुमानातिरिक्तसिद्धिकरणस्य प्रत्यक्षस्यैव मत्त्वान्नानुमिति । तत्रापि सशयानन्तरमनुमितिरस्त्वितीच्छायामनुभि तिदर्शनादनुमित्सोरेजिका । तथा चानुमित्सापिरहसहकृतानुमानातिरिक्तसाधक मानाभार पक्षतापदाप्रतिपायोऽप्यनमिनिहतरिति नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । तत्रेद शकयतः तनानुमित्सा किमनुमितिगाचरेच्छामात्र, उत्तानुमि- तित्वप्रकारच्छा । नाय । सिद्धिर्मेऽस्त्वितीच्छायामपि साधकमानस्थलेऽनुमित्या पत्ते । उत्तेजिमाया अनुमितिगोचरेच्छाया सिद्धित्वमकारिकाया सत्यात् । ना त्य । सशयानन्तर प्रत्यक्षा-यसिद्धिर्मेऽस्वितीच्छायामनुमितिर्न स्यात् । तदि- 10 -- ·पक्षधर्मतावाद । --- कत्समनुभवसिद्धमिति गुरपि विशिष्टामात्र कारणत्वेनाङ्गीक्रियते , तदा प्रकृते. ऽपि तुल्यमिति । अत्रेद विचार्यते -एव सति विशेषादर्शनविशिष्टसशयाभाव एव प्रत्यक्षे हेतुरस्थिति तदुत्तरप्रत्यक्षे चिशेपदर्शन हेतुरिति न स्यात्। तथाच विशेपसामग्र्यु- च्छेदप्रसङ्ग इति समोऽयमनुयोग । किञ्च, मण्यादिस्थले उत्तेजकानामननुगत- त्वान्न विशेषसामग्रीकल्पन, प्रते च सिसाधयिषाहेतुत्वे बाधाभावात् । यत्तु ~सिद्ध प्रतिबन्ध करवज्ञान पिना सिसाधयिषाया विशेष कारणता निश्चेतु न शक्यते , सामान्यसामग्रीत एव कार्यसम्भवात् । प्रतिवन्धरत्व च कारणीभूता भावप्रतियोगित्वमित्युपजी यतयोत्तरकाले तन माध्यते । किन्तु तत्रोत्तेनक(त्व)- मात्र कल्प्यते । एवमप्रामाण्यादिस्थलेऽपीति । तन। सिद्धस्थलीयानुमिती सिसा- धयिपाया अन्वय व्यतिरेकाभ्यामेव हेतुतानिश्चयान (तु) तदर्य सिद्धिप्रतिनन्धक विज्ञान पूर्व(मुम)पेक्षित , येनोपनीव्यविरोध स्यात् । अन्तु वा तदपेक्षा । उत्त- रकालीनलाघवप्रति(व सोधानेन तत्त्यागे बाधकामागत् । अन्यथा नित कार्या- विनशक्तिवादिनेति । यदपि-~~-सिन्धमावस्यानुमितापहेतुत्वे सिद्धसाधनस्थलेऽनु- मित्यापत्ति । न च सिद्ध्युत्तरानुमितो सिसाधयिषा हेतुरिति तदभावात् तदभाव इति वाच्यम् । मिद्धयनुत्तरानुमितौ तथापि बाध काभावात् तत्सामग्रीसत्यात् । न च सिद्धचनुचरानुमिती सिद्धयमाव कारणमिति तदभावादेव तदभाव इति वा- च्यम् । तथा सति सामग्रीद्वयकल्पने विपरीतगोरवाद् विशिष्टाभार एव हेतुर स्विति नव्यदूपणम् । तदपि न । विशेपदर्शनप्रतिरन्देरनुद्धारात् । अत एव निधि तार्थसशये प्रामाण्यसशया विशेषसामग्रीति सिद्धान्त । अन्यथा तत्रापि विशिष्टा भावहेतुतापत्तरिति । अपार्शचीना - यनोचनकस्य फल प्रति हेतुत्व प्रमाणान्तरेण सिद्धम स्ति, तत्र विशेषसाम(यय)र कल्प्यते । न विशिष्टाभाव , यथा सशयोत्तर प्रयक्षे । तर गुणवेन विशेषदर्शनप्रमाया समयोत्तरममा प्रति हेतुत्वकल्पनात् । उत्तरकालेऽपि सिद्ध कारणभावम्यव विशेषदर्शनम्य हेतुत्र कल्यते । यत्र तु नेव, तत्रानुगततया विशिष्टभाव एव हेतु कल्प्यते दाहे मण्यभाव इव । तदत्र सिसाधयिशया कथमप्यनुमित्यहेतुत्वाद् विशिष्टामायो हेतुन कल्यत इनि वदन्ति ।

·परामर्शवाद पगम हात् । अत एानमितिधाराप्रमङ्गभिया सिद्धि प्रतिनन्धिकेति निरस्त, शीभावादेव तदभावसम्भवात् । न चानुमितिरेव लिङ्गरिपयकतया परामर्श इति वाच्यम् । लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानस्याग्रे निरम्यत्वादिति कथ पक्षतानुमितिह- तुरिति । अनोच्यते - एर सति सगयोत्तरप्रत्यक्षान-तर माक्षात्करोमीत्यनुव्यय. सायो न स्था, न स्याच तदनुरोधात् प्रत्यक्षसामग्रीनल्यत्त्वकल्पन, त्यक्ष व्याप्यस्यापि जनकीभूतविगेपदर्शनविषयम्य विषयतया परामर्शरूपतत्प्रत्य क्षादनुमित्युत्पादस्यैव सम्भवात् । मिन्ने विषयेऽनुमितिमामग्रीवत्वत्त्वात् । तम्मान तत्र सिद्धिसत्त्वान्नानुमितिरिति वाच्यम् । ततन्तदभावोऽवश्यमनुमितिहेतु । किञ्च, यत्र याप्यवत्त्व पक्षतावच्छेदक, तत्रानुमितिपरम्परव म्याद्, नानु मित्यनुव्यवसाय । परतावच्छेदकतया च्याप्यन्यानुमितो भानेन पूर्वपूर्वानुमिने “परामहत्मिकाया सत्त्वादित्यवश्य सिद्धयभावस्ता कारणमिति सक्षेप ॥ तत्प इति पक्षधर्मतावाद । अथ परामर्शवादः। पक्षधर्मस्य व्याक्षिवशिष्टयधीरनुमितिहंतु । ननु व्याप्यतावच्छेदकरूपण व्याप्तिधीस्तेनैव रूपेण पक्षताधारप्यनुमितिहेतु । न तु व्यासिविशिष्टपक्षधर्मता- धीस्तत्र हेतु । तद्धतारिति न्यायेन तजनरादुक्तादेवानुमितिसम्मगत् । न च व्याप्तिस्मृती धूमवरूपोपनायरुदर्शने च पक्षधमे व्याप्तिवशिष्टयनानमावस्यक मिति तदेव हेतुरिलि शान्यम् । भिन्नविषयेऽनुमितिमासग्र्या बन गयेन पराम शस्पितिक्षणेऽनुमितिमामग्रीसत्त्वेनानुमितरेवोत्पाटात् । न च पवर्म व्याप्यमेद. जाने सत्यनुमितिनति तदभेटधीरतुरिति वाच्यम् । धूम सम्पयाप्तिनियनधर्मनाने व्याप्यभेदनानस्येवासम्भवात् । न च समानप्रसारकनान पिरोधिधीप्रतिबन्धक मिति धूमत्येन व्याक्षिजानेऽपि तमत्वेन तदभावनानमाम्लिति वाच्यम् । यद्धर्मावच्छेदेन यनिश्चय , तद्धटितधर्मप्ररारकनमतिरेकनानुम्यासम्भरात । अन्यथा घटत्वावच्छिन्न द्रन्यमिति जाने सत्यय नीलपटो द्रव्य न नि जाना .

·मणिसारानुमानखण्डे पत्तेः । भवतु या व्याप्यपक्षधर्मयां दाग्रहोऽप्यनुमितिहेतु., अभेदज्ञानजनरत्वेन नम्यावश्यकत्यात् तत एवानुमित्युत्तत्तावन्तगभेदज्ञानकल्पनायां गौरवान् । न च भद्रग्रहम्यानुमितो प्रतिबन्धातायागभेदज्ञानस्य सत्र हेतुत्वमावश्यकं , जनवज्ञान विघटयत एव ज्ञानम्य प्रतिबन्धलादिति वाच्यम् । तथा मति परामरों भेद प्रतिबन्धिान भ्यात्, नत्राभेदीहेनुत्वम्य त्वयाप्यनभ्युपगमादू, स्याप्ती चिोपणान्तरमा त्वमयोजकत्यादिति ।

·जानत्वेनैव हेतुता, न तु तन्नियतधर्मप्रकारकपक्षधर्मतानानत्यनेनि पक्षधर- चरणा । बस्तुतस्तु -- नीलघूमत्वादेरपि याप्त्यनतिप्रपक्तत्वम्पन्यातिनियतत्वस स्वात् तत्पकारस्नानादप्यनुमिति स्यात् । तथा च व्यर्थतादोष व न म्यात् । नच ताहगलघुधर्मापटितत्वमपि नियनत्यघटस्म् । तथा मति व्याप्यतापछेदर- प्रकारकज्ञानस्येव हेतुतागमनाद्, अनतिप्रमतचे सति तायल्धुपांघटितम्ये- वापच्छेदकपदार्थत्वात् । तथाच धूमालोकान्यान्यत्वेन पनधर्मवाजानेऽनुमितिन स्पादिति मणिरण बज्रलेपायितम् । किच, व्याप्तिनियतत्वेन ज्ञायमानधर्मप्र- कारकत्वमतिममनमीत्या पान्यम् । तथा चातिगारवमननुभश्च नहि धूमो वद्धि व्याप्य इति जाने सारी धूमत्वस्य वहिव्याप्ति याप्यत्वाजानेऽनर्मितिर्न गति । धूमस्य पहियामिग्रहसामग्रीतो धूमत्सम्य हिव्याप्ति यान्यवनानमामय्या भिन- वादिति सिद्ध लापवादनतिप्रसगाच न्याप्तिमसाररूप-रधर्मताज्ञानम्यानुमिनिहनु त्वमिति । - ननु व्याप्तिवशिष्टय पक्षधर्मे योद्धमगाय , पक्षीयमाध्यामनिरपण तनि यतमामानाधिकरण्यात्मरुयारिन्द्रियेणामात् । न च “यासम्पनीलमानमपि , पूर्वमनानादिनि चेद, न । महानमीयधूमवद्रिम्हवारदर्शनादिना व्याने प्रागर धूमलपुरम्कारेण प्रणा पक्षधर्मधमे शमत्वदर्शनान र तपनयात । यदी उदेन यद्धर्मर , तदर्मग्रम्य पाय(क)वान् । विशेषणज्ञानमिप्यन्द्रिय सरिर्पतदुभयासगर्गामहरूपनिशिष्टप्रयशसामग्र्याधाकियात् । न च यानि सपाविशेषण न जातमिनि धान्यम् । व्यारेकनरा महानगरीय निधूममहादेव पूर्व महणादिवानी च तत्म्मरान नर प धर्मधर्म तद्विगिनाने यायामानदिनि मणिहत । अन पनि यामि गामधिगण्या मया। मान प्रन्या मिति पर्यनीयदिधमनासानाधिकरण्यम्य प्राग गानेन यथ नगोगा न मामा- पिण्यामा परम्परामम्पन्धन न्यविनापियामि ग्यासि , सभ्य नागविमानानुपाय इनि वाच्यम् । मानाधियान गय तदुमपामा लपकायान तानाम गाताने पर ·८० - केचित् : मणिमागनुमानमण्डे यहिमामानाधिकरण्यत्वेन ज्ञानस्य प्राव मम्मवादिति महानमीयधूमपर्वतीयधृमयो- रेकच्याप्तिपश्योऽनुपपन इति । अनोच्यते-~यर्थविशेषणताहेत्वाभासताया अवच्छेदररक्षणन्याप्तिपत एवोपपत्तेस्तदनुरोधात् तज्जानमेवानुमितिहेतुरिति वाच्यम् । तथा च तदभिप्रायेणे फैन हि मा चाप्तिरिति मणि । यद्वा एत्र व्याप्तिरित्यम्य महानसीयधूमव्या प्त्या पर्वतीय मध्यातेरस्थमिनि नार्थ , किन्तु पृषानुभूतदानीमनुन्यमानयार क्यम् । मगनमीयधम पाप्तिग्रहस्थरे धूमव्याप्तित्वन पर्वतीय पमन्यातेरपि ग्रहान् तद्पनये बाधाभार इति । च्याप्त्या मह ज्ञान न प्रत्यासत्ति , प्रत्यभिज्ञानभिनगुणप्रत्यक्षे मयुक्तसमवायम्यर प्रत्यामत्तिनया ज्ञानम्यानासरित्वात, किन्तु पर्वतधूमसयोग रूप याप्त्या मा सयुक्तसमवाय एव प्रत्यामत्तिरिति वदन्ति । तत्तु चिन्त्यम् । गुणाभावप्रत्यक्ष सयुक्तसमाय पिनापि गुणम्य भानेन त्वदुक्तनियमभ्य व्यभिचा गत् । न च तद्भिन्नत्वमपि विशेषणम् । सामान्यलक्षणादिजन्यमत्यक्ष तथापि व्यभि- चारात् । न चासत्त्यन्तगभावे सत्येव ज्ञ नभ्यामति समिती सयुक्तसमवायसवा न तटामत्तिरिति वाच्यम् । आसत्य तराभावस्थले जातम्यासत्तिता कल्प्यते । तत्र चासत्यन्तराभावम्य गारवेणासत्तितावच्छेदमता न कन्प्यते । मानाभावात् । नम्मादिह ज्ञान मयुक्तममवायश्चोभयमपि प्रत्यासत्तिरिति । इद त्यधेियम् -विशिष्टमामानाधिकरण्या(त्मिा स्मच्याप्त्या सह ज्ञा नमेवासत्ति , तावदा मयुक्तसमवायासम्भवात् । तदेशेन सयोगेन सहोभय मपीत । यतु विशेषणसन्निकर्ष कारणमेर नेति सिं व्याप्तिमन्निकर्षणेति । तन्न । घटमन्नि मति पदप्रत्यक्षापत्या त प्रत्यने तदिन्द्रियसन्निरूपहेतुतामिडी विगंपणमन्निकर्षस्यापि हतुतासिद्धिरित्युक्त मत्ययमणिमार इति दिक् । इद तु विचार्य। - - यथा धूमवारच्छेदेन व्याप्तिनिर्णयान् परधर्मे धूम निर्णयोपनीतव्यविमान , तथा धुमवाचावच्छेदेन यहिमचनिर्णयात पते धूम यत्वनिर्णयानतर प्रयभमेवास्तु समानविपये प्रत्ययसामग्रीनलवत्त्वम्य सर्वाभ्यु पग(म त)त्वादिति । पत्र वेचित ---- पर्वते वहिप्रयक्ष रोक्कि न मम्भवति , लौकिवद्रया त्यक्षे इन्द्रियमयोगस्य हतवाद, यदेश्वासयुक्तलात 1 नाप्यविस्म । तथा मति न्यितलिङ्गपरामसापेक्षा न म्यान् । पनीतभानान्तरवदुपपत्ते । - ·परामर्शवादः। किच , मानान्तरविलयापत्त्या सर्वोपनीतभानप्रत्यक्षसामग्री दुर्वलेति कल्प्यम् । तथा च कथं प्रत्यक्षमिति समादधते । सन शक्यते---- उपनीतवदिप्रत्यक्षमस्तु । अस्तु च परामर्शापेक्षा। उप- नायकधर्मज्ञानस्योपनीतभानेऽपेक्षितत्वात् । व्याप्यवत्त्वस्य चोपनायकत्वात् । न च धूमवत्त्वावच्छेदेन पहिमत्त्वग्रहणात् तन्मात्रज्ञानमपेक्ष्यतां, न तु व्याप्त्युपनय- पर्यन्तमिति तात्पर्यमिति वाच्यम् । प्रत्यक्षत्वाविशेषेऽपि चाक्षुपादिप्रत्यक्षे तत्तचक्षु रायसाधारणापेक्षावदनुमितिरूप उपनीतप्रत्यक्षे तृतीयलिमपरामर्शापेक्षायां दोपा- भावात् । पक्षधर्मधूमे धूमत्वज्ञानमारमपेक्षितं, न तु व्याप्त्युपनय इति वदन्तं प्रत्युक्तापादनस्येष्टापतिपराहतत्वाच्च । यच किञ्चेत्युक्त , तदपि न । उपनीनभाने मान्यथासिद्धिमापादयतो मानान्तरविलोपस्येपत्वात् । किश, उपनीतमानसामग्र्या इतरज्ञानसामग्र्यपेक्षया दुर्बलत्वे संशयानन्तर अमरूपविशेषदर्शने सति प्रमरूप- व्यापकप्रत्यक्षं न स्याद्, अनुमितिसामग्रीसत्त्वात् । न च दोषाघटितोपनीतमत्य- क्षसामग्र्यपेक्षयानुमित्यादिसामग्री बलवतीति वाच्यम् । तथा सति अमानुमितिः कापि न स्याद् , दोषघटितोपनीतप्रत्यक्षसामग्र्या एव तत्र सस्यात् । यदपि समा. हितमुपनीतप्रत्यक्षाहीकारे धूमवान् वहिमानित्यनुमितिरेव स्यान्न तु पर्वतो वहि- मानिति , उपनायफधर्मावच्छिन्नत्वेनैव ज्ञाते धर्मिण्युपनीतप्रत्यक्षसामग्र्याः सत्त्वा- दिति । तदपि न । उपनायकधर्मविशिष्टे धर्मिण्युपनयो न तु तद्विशिष्ट एव, गौरवादिति पर्वतत्वमानसामग्र्या तद्भानमपि स्यादेव । किश्चैवमिदं चन्दनं सुर- भीत्युपनीत प्रत्यक्षं न स्याद् , इदन्त्यावच्छेदेन सौरभ्याज्ञानादिति । अत्र नव्या: वहिमनुमिनोमीत्यनुव्यवसायेनानुमितित्वजाति सिद्धा। सा च न मानसत्वव्याप्या। तथा सति साक्षात्करोमीति तदाकारापते । बहिन साक्षात्करोमि किन्त्वनुमिनोमीति तदाकारविरोधाच । तथा चानुमितिरूपविलक्ष- ज्ञानसिद्धावुपनीतप्रत्यक्षसामग्र्यास्तत्सामग्र्यपेक्षया दौर्बल्य कल्प्यमिति । न चैव सति प्रागुक्तदोष । प्रत्यक्षमात्रप्रयोजकदोपाघटितोपनीतभानसामग्र्या अनु- मित्यादिसामग्र्यपेक्षया दुर्बलत्वात् । सशयोत्तरभ्रमे च प्रत्यक्षस्यानुभूयमानतया तन्मात्रायोजकदोषघटितैव सामग्रीति नानुपपति । अत एव न प्रमानुमित्युच्छे- दोऽपि, तत्रानुमितेरनुभूयमानतया प्रत्यक्षमात्रप्रयोजकदोपाघटिततया तादृशोप- नीतभानसामग्र्या दुर्बलत्वाद् , दोषस्य फलबलकरप्यत्वादिति वदन्ति ।

·. - , । परामर्शवादः। तथा च ज्ञानरूपोपनीतान्तरप्रत्यक्षसामग्र्या तादृशं प्रत्यक्षं कुतो न स्याद् , यद्यनुमितिसामग्री तत्र न प्रतिबन्धिका । न चास्तु तादृशोपनीतप्रत्यक्षे उपनी- तप्रत्यक्षविशेषरूपानुमितिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्यमिति वाच्यम् । अनुमितिसा- मग्रीप्रतिबन्ध्यतावच्छेदकतया तत्रोपनीतप्रत्यक्षत्वस्यैव कल्पनाद्, न त्वनुमिति- भिन्नोपनीतप्रत्यक्षत्वस्य , गौरवात् । तहलाचानुमितेः प्रत्यक्षभिन्नत्वमपि कल्प्य- ते । अत एवानुमितित्वजातेरनुभवत्वसाक्षाद्वयाप्यत्वकल्पनापेक्षया तद्वयाप्यप्रत्य- क्षत्वव्याप्यमानसत्वव्याप्यताकल्पनागौरवमपि न भवति । अत एव च यहिं न साक्षात्करोमीत्यस्य न लौकिकप्रत्यक्षत्वाभावविषयत्वकल्पना , सामान्याभावधि- पयत्वेनोपपत्तेः । अनुमितेः प्रत्यक्षवैलक्षण्यस्योक्तयुक्त्या साधितत्वादिति दिक् । ननु तथापि व्यापकत्वपरामर्शापेक्षया व्याप्यत्वपरामर्शस्यानुमितिहेतुत्वे किं विनिगमकं , प्रत्युत व्याप्यत्वे सामानाधिकरण्यभागस्याधिकस्य प्रवेशेन गौरवम् । न चैवं पर्वतवृत्तिधूमन्यापको बाहिरिति परामीकारः स्यात् । तथा च तत्रोपसर्जनीभूतस्य पर्वतस्यानुमिता विशेष्यता न स्याद् , जनकज्ञानोपसर्जनी- भूतस्य जन्यज्ञानेऽपि तथात्वादिति वाच्यम् । भूतले घटाभाव इति ज्ञानजन्ये घटाभाववद् भूतलमिति ज्ञाने व्यभिचारेणोक्तव्यातेरभावात् । परामर्शस्वभावादे- चानुमितेः पक्षविशेष्यकत्वोपपत्तेः । अत्र मिनाः---- पर्वतवृत्तिधूमव्यापकत्वं वह्नौ तदा ज्ञातुं न शक्यते, वहर्विशेष्यस्य लौकिकसन्निकर्षीभावेन बहिरिन्द्रियाप्रवृत्ते. । मनसश्च बहिरर्थे स्वातन्त्र्याभावात् । न च ज्ञानान्तरोपनीतपर्वतीयधूमव्यापकत्वं मनसा ग्राह्यमिति नास्वातन्यमिति वाच्यम् । यदि पर्वतीयधूमन्यापकत्वं स्मृतं सद् वहावुपनेयं , तदा तस्यापि यहिवदनुमितिविषयतापत्तौ सर्वत्र तस्याः समूहालम्बनत्वापातात् । किञ्च, साध्यसामानाधिकरण्यं व्यापकत्वेऽपि प्रवेश्यमेव । अन्यथाकाशस्यापि व्यापकतापातात् । धूमवनिष्ठाभावस्य प्रतियोग्यसमानदेशस्य घटाभावादेरपति- योगित्वादाकाशस्य | आकाशाभावस्य प्रतियोगिदेशापसिया समानदेशत्वाभा- वात् । तस्मादनियमादुभयपरामर्शी हेतुरिति वदन्ति । तत् तु विचार्यम् । पर्वतीयधूमव्यापकत्वमुपनीयता स्मृत्या । न चैता. वता तद्धर्मिणोऽप्युपनयनियमः, येन तस्यानुमितो भाने समूहालम्बनलं स्यात् । न चैकानुभव एव विशिष्टसंस्कारद्वारा विशिष्टस्मारक इति वाच्यम् । - - ·४ . मणिसारानुमानखण्ड कुण्डरादिविशिष्टदेवदचानुभवे सति विशेषणसस्कारानुबोधवटुपपते । प्रमुटत- भास्मृतिवदुपपर्तश्च । गृह्यता या पर्वतीयधूमव्यापक तद्रूपादे (1)! न चैतावता तम्यानुमितिविपयतास्ति । तेपा प्रत्यक्षसिद्धतया सिद्धसाधनेनानुमित्युदयायोगात् । अन्तु वा प्रत्येक स्मृताना पदार्थाना बहो धूमन्यापरत्व धूमे च पक्षवृतित्व मिति विशेष्ये विशेषणमिति न्यायावताराद् अहणमिति । यञ्च किश्चेत्युक्त, तदपि न । आशभ्य व्यापफत्वेऽपि क्षत्यभाव । वाधादेव तदननुमिते । वस्तुतो व्यापकत्वमेव न, स्वप्रतियोगिसमानदेशभिन्नत्यम्याकाशामावेऽपि स त्त्वात् । स्वोपादानेत्यादो (') तथैव स्वीगरात् । भवतु वाकागच्यावृत्त्यर्थं साधि- फरणत्व विशेषणम् । तावतापि व्याप्यत्वापेक्षया राघवमागतमेवेति । उपाध्यायान्तु - साध्याप्रतियोगिकसमानाधिकरणाभावकत्वमेव व्याप्य समस्तु, तथा चानापि सामानाधिकरण्याप्रवेशान्न तदपेक्षया व्यापकत्व राध्विति न तद्धीहेतु । किञ्च, कारणीभूतज्ञाने यावद्विपयकतया हेतुत्व , तत्रोपसन्नतया भातस्य कार्यभूतज्ञानेऽपि तथात्वमिति नियम । भूतले घटामाव इत्यादी घटाभावादिविषयात्वेन हेतुत्वान्न व्यभिचार । तथा च व्यापकत्वपरा- महेतुतापक्षे पक्षविशेष्यानुमितिर्न म्यादिति व्याप्यत्वपरामर्शो हेतुरित्याहु । अत्र मिश्रा - व्याप्यत्वे सामानाधिकरण्याप्रवेशेऽपि व्यापकत्वापेक्षया विनिगमकमप्राप्तमेर । किञ्च , व्याप्यत्वे साध्याप्रतियोगिफसमानाधिकरणयावद. मावत्य प्रवेश्यम् । अन्यथा व्यभिचारिण्यतिव्याप्त्यापातात् । स्वममानाधिकर णाभावाप्रतियोगित्वम्य सामान्याभावरूपस्य प्रवेशान्न तत्साधारण्यमिति न या यत्प्रवेश इति व्यापकत्वमेव सध्विति तद्धीरेव हेतुरिति । यच्च जनफेत्यादिव्या- प्त्या पक्षविशेष्यफत्व न स्यादित्युक्त , तदपि न । मूतले घटाभाव इत्यादिज्ञानज- न्यज्ञानवद् विशेषणविशेष्याभावोपपत्तायुक्तव्यासेरप्रयोजकत्वादिति वदन्ति । (या) त्र यद्यपि च्यापरत्वेऽपि यावत्त्व प्रवेश्यमेव , अन्यथा हेतुसमानाधिकरणपटाभावप्र. तियोगित्वसामान्यामावस्य व्यभिचारिण्यपि सत्त्वेनातिव्याप्त्यापातात् । तथा च व्यापकत्वे व लायवम् । तथापि विनिगमनाविरह एव तात्पर्यम् । वस्तुतो भग्नु सामानाधिकरण्याविशेपिता व्याप्ति , तथापि सामानाधिकरण्यगर्भव्याप्तिधाहे- तुत्यसिद्धान्तो गत एवेति तात्पर्यम् । तम्माद् व्याप्यत्वापेक्षया सामानाधिकर- ण्यागर्भवन व्यापकत्व लध्विति तदीरेव हेतुरस्नु । -- - ·लिङ्गकरणतावाद । अनोच्यते -सामानाधिकरण्यसशये तयतिरेकनिश्चये च सति नानुमि तिरित्यनुभवसिद्धम् । तथा च यत्सशयेत्यादिव्याप्त्या तद्धीरेव हेतु । अत एव विरुद्धो हेत्वाभास । अन्यथा जनकीभूतनानाविरोधितया तस्याप्रतिवन्धकतापत्ते । न च विरुद्धत्वेनाव्यभिचारज्ञानविघटनम् । प्राद्यामागनवगाहित्वात् । न च विरु इत्वेन व्यभिचारानुमानम् । व्याप्तिज्ञानदशाया तदभावनानुमित्यप्रतिमन्धापत्त्या प्रतिबन्धनियमघटितहेत्वाभासतानुपपत्ते । एव व्यभिचारधीप्रतिबन्धकत्वानुरोधा दव्यभिचाराशधीरपि हेतुरित्यव्यभिचरितसामानाधिकरण्यधीहेतुत्वसिद्धिरिति । गौडाम्तु -- मामानाधिकरण्यग्रहबिपीभूतसाध्यसम्बन्धस्यैानुमिती भा नात् तद्भीरवश्य हेतु , न व्यापकताधीमात्रम् । तथा सत्यनुमिती साध्यसम्बन्धमाने नियमाभावेन सम्बन्धान्तरेण सामानाधिकरण्यज्ञाने सम्बन्धान्तरेण साध्यभाना. पात्तात् । न च यत्सम्बन्धेनाव्यभिचारग्रह , तत्सम्बन्धेनानुमिती साध्यमानमिति वाच्यम् । सम्बन्धद्वयेनाव्यभिचारग्रहेऽपि सामानाधिकरण्यविषयीभूतसम्बन्धस्येव भानादिति वदन्ति। तचिन्त्यम् । सम्बन्धद्वयेन सामानाधिकरण्यद्वयमहस्यले सम्बन्धद्वयस्याप्य नुमिती भानापातात् । तत्र चेष्टापादने अन्यभिचारधीविषयसम्बन्धद्वयस्यापि भाने तमात्वस्य वक्तु शक्यत्वादिति सक्षेप । इति परामर्शवाद । , अथ लिङ्गकरणवावादः। अनुमिती च लिङ्गपरामर्श करण , न तु परामृश्यमानलिङ्गम् । न च परामर्शमात्र न हेतु , किन्तु लिपरामर्श एव । तथा च विशिष्टकारणतामादकस्य विशेषणेऽपि कारणताग्राहकत्वम्।क्थमन्यथा दण्डसयोगहेतुतासिद्धिरिति वाच्यम्। तत्र हि दण्ड विना सयोगासत्त्वादुभयोरपि विनिगमनाविरहाद्धेतुत्यमुपपद्यते । ज्ञानविद्यमानता न विपयविद्यमानतानियता, येनात्रापि तथा सम्मान्येत । अती तादिलिप्रज्ञानादप्यनुमिते । न च तत्रापि सिमसादिरपि ज्याप्य एवेति स एव हेतु । तम्याज्ञानात् । ज्ञातस्य च धूमस्यासत्वात् । अत एव धूमात्यन्तामा.

·मणिसारानुमानराण्डे वात्यन्ताभावत्वमेव नितयसाधारण व्याप्यतावच्छेदकमिति निरम्तम् । घूमत्वा कारकज्ञानादनुमित्यनुत्पादापातात् । किञ्च, यत्र पर्वते धूमप्रमाद् यहिश्रम , तत्र व्याप्य किमपि नाम्तीति कथ तस्यानुमितिहेतुता । तथा च तत्र परामर्शम्य हेतु- त्वात् तत्सत्यत्वादेव प्रमानुमित्युपपर्न यत्किञ्चिद्याप्यम्य प्रमानुमितौ गुणत्वेनापि हेतुत्वकल्पनम् । किं बहुना, या भाविसृष्टयभाव सर्वमुक्त्यानुमीयते , तत्र भाविव्यतिरिक्तव्याप्याभावेनानुमितिर्न प्रमा म्यादिति लिङ्गकरणतापक्षो न क्षोदक्षम इत्युपेक्ष्यते । नन्वनुमितौ परामर्शश्वरमकारणतया निर्यापार इति न करण, करणान्तर च नाम्त्येवेति कथमनुमान प्रमाणमिति चेद्, न । व्याप्तिज्ञानस्य परामर्शव्यापारकस्यानुमितिकरणस्वादिति मणिकृत । अत्र वदन्ति -- पर्वतवृत्तिमे वह्निन्याप्तिरिति परामर्श व्यातिविशेष्यके व्याप्तिज्ञान न हेतुरिति तजन्यानुमितौ व्याप्तिज्ञानस्य व्यभिचार । किच, विश कलितव्यभिचाराभावसहवारदर्शनयो मत्त्वे पर्वतीयधूमे बहिसामानाधिकरण्य चहौ धूमसमानाधिकरणभावाप्रतियोगित्व च विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन यत्र गृहीत्वा परामर्श उत्पद्यते , तत्र परामर्शपूर्व व्याप्तिनान नेति व्यभिचार । अपि स्मृतिरूपपरामर्शादनुमितौ व्याप्तिज्ञान व्यवहितत्वान्न हेतु , सस्कारस्यानुमि- यहेतुतया तबाराव्यवधानस्यासम्भवात् । किंबहुना , व्याप्तिज्ञानहेतुत्व एव मा नाभाव , परामर्श एव जनकत्वादन्यथासिद्धे । न चानुमिते सकरणत्वानुरोधात् तद्धीहेतुताकल्पनम् । पक्षधर्मताज्ञानादेरेव करणादनुमित्युपपत्तेरिति । अत्राहु ~~-व्याप्तिपक्षधर्मतादे सर्वस्यापि ज्ञानमनुमिती करणम् । तच न प्रत्येकम् , अननुगमात् । किन्तु, परामर्शजनकज्ञानत्वेन । तथा च यदेव यत्र परामर्श जनकीभूत ज्ञान , तदेव तत्र करणमिति न व्यभिचार | न चानेन रूपेण हेतुत्वेऽन्य प्रतीत्यन्यथासिद्धिरिति वाच्यम् । अन्यमित्यस्य व्यापारान्यमित्यर्थम्य बहुशो निवे दितत्वात् । अन्यथा दण्डत्यम्य हम्तादिसाधारण(म्य)चक्रप्रमिजनकत्वातिरिक्तस्य निर्वस्तुमशक्यतया तत्राप्यन्यथासिद्ध्यापत्ते । यतु-तत्रापि चक्रप्रमिजनकता तेनैव घटजनकत्ताप्यस्तु । सा च न चक्रनमिजनस्तेन, आत्माश्र यादित्यन्यदेव तजनकतावच्छेदक्मगीकार्यमित्य यमित्यत्र व्यापारान्यत्वार्थले मा- नाभाव इति । तन्न । अनि प्रत्यननुगतरूपेण विशेषतो हेतुत्वेऽपि घटत्वावच्छि- नकार्य प्रति अमिजनकत्वेनानुगमे दोषाभागात् । न च म्मृतिरूपपरामर्शस्थले किं . येन रूपण, ·लिङ्गकरणतावाद । ८७ , ज्ञान करणमिति वाच्यम् । पूर्वानुभवम्येन तत्र करणत्वात् । न च सस्कारव्यवहित स इति वाच्यम् । मस्कारद्वारा परामर्श प्रति परामर्शद्वारा चानुमिति प्रत्यव्यय धानात् । अस्तु वा परामर्शजनकत्वेनैव हेतुता , न तु ज्ञानत्वान्तर्भाव । तथा च सस्कार एव तत्र कारणम् । न च तजन्यत्वे स्मृतित्वापत्ति । तत्त्वेन जन्यत्वस्यैव स्मृतित्वमयोजकत्वात् । अन्यथा तद्ध्वसेऽतिप्रसगात् । न चैव परामर्शजनक्स्य कालादेरपि करणत्वापात । इष्टत्वात् । केचित तु -~~-व्याप्तिज्ञानत्वेन लाघवात् करणत्वे निश्चिते व्याप्तिविशेष्यक परामर्शादेर्नानुमितिरित्येव कल्प्यत इति वदन्ति । तचिन्त्यम् । पक्षधर्मताज्ञानला दिनापि करणत्वे लघवताल्यात् । तस्माद् विनिगमनाविरहात् सर्वेषा करणत्वाम त्युक्तक्रमेणैवानुगम इति तत्त्वम् । अत एवानुमिते क्रियात्वेन करणजन्यत्वानुमाने लापवान्मन करणत्व विषय इति परामर्शव्यापारक मनस्तत्र करणमित्युपाध्याय मतमपास्तम् । करणजन्यत्वानुमाने लाघवात् कार करणत्वम्यैव विषयत्वापातात् । मनसामने कत्वात् तदपेक्षया कालम्येकत्वेन लघुत्वात् । एव दिकरणत्वेऽपि लाघ- यम् । तस्माद् विनिगमनाविरहात् सर्वेषामपि करण मिति । मिश्रास्तु मन करणत्वे मानसत्वापत्ति । मानमत्वे मानान्तरासहकृत मनोजन्यत्वस्य तन्त्रत्वात् । न च सनिकृष्टमनोजन्यत्व तत्र प्रयोजक , तच्च नेहेति वाच्यम् । परामर्शस्यैवात्र ज्ञानरूपसन्निकर्षत्वान्मानसत्वम्य दुर्वारल्यादित्याहु । तत् तु न सम्यक् । वह्निमनुमिनोमि न साक्षात्करोमीति प्रतीत्या साक्षात्यामावस्य निर्णयात् परामर्शस्यासत्तिलाकल्पनात् सन्निकृष्टमनीजन्यत्वाभावेन मानसत्त्वा- भावादिति । ननु परामर्श एवानुमितौ करणमस्तु । न च तस्य व्यापाराभाव । विष यपरिशोधकतर्कस्येव तद्व्यापारत्वात् । न च तर्फ परामर्शाजन्य इति न तद्व्यापार इति वाच्यम् । यदि निर्वहि स्यान्निधूम स्यादिल्याकारम्य तस्य धूमाभावापादन रूपम्य म्वारसिकधूमवत्त्वज्ञानजन्यतया तादृशतम्य परामर्शजन्यत्वावश्यक्त्वा- दिति चेद्, न । येन रूपेण कारणता, तेन रूपेण व्यापारम्य वाच्यत्वात् । का रणतायाश्च व्यातिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानत्वेन विवक्षितत्वात् । ठम्य च धूमपत्त्व- ज्ञानमारनन्यवाद । विश्व , तर्क शशारिधूननद्वारोपयोगी 1 शङ्का च न सर्व , ·अन पाञ्च मणिसारानुमानपण्डे वेति नानुमिती तम्य नियतपूर्वसत्तारूपहेतुतेति न परामर्शव्यापारस्वमिति तत्वम्। केचित् तु-विषयपरिशोधकतम्यानुपयोग एव । क व्यापारता । न च विरोधिशक्षानिवर्तकनया तदुपयोगी। ग्राह्यसशयस्याविरोधित्वात् । विरोधित्वे वा परामर्शरूपविशेपदर्शनाच्छाया एवाभाव , येन तन्निवृत्यर्थ तर्कान्तरापेक्षा स्यादिति चदन्ति । -विरोधिजिज्ञासानिवृत्त्यर्थ तर्कोऽपेक्ष्यते, तस्यास्त्वनिष्टप्रस- प्रात्मकतर्कना(व )इयत्वात् । न च विरोधिजिज्ञासाया. प्रतिबन्धकत्वे मानामाव । कामिनी जिज्ञासादिप्रतिबन्धक्त्वानुरोधेन तदावश्यकत्वादित्याहु । तञ्चिन्त्यम् । कामिनीजिज्ञासावयभावजिज्ञासासाधारणम्य विरोधिजिज्ञासात्वस्यैकस्य ब्रह्मणापि निर्वस्तुमशक्यत्वात् । तस्मात् कामिन्यादिविज्ञासाया फलवलेन तद्रूपेण प्रतिब- न्धकत्वेऽपि साध्याभावजिज्ञासाया प्रतिबन्धक्ये मानामावादिति । मिश्रास्तु-शङ्का द्विविधा म्वरसवाहिनी आहिता च । तत्राद्याया अप्रतिबन्धकल्वेऽपि चरमायाम्तथात्वमस्त्येव । अत प्रकृतेऽपि सा-याभारसाधक. निबन्धना साध्याभावशङ्कानिष्टमुपनयता तण निवर्त्यते । साध्याभावसाधक किमपि नास्तीति तर्कावतारेण निर्णयाद् , आधायकशानिरहे सत्याहितशङ्कानु स्पत्या चानुमानोपपचेरित्याहु । अत्र कश्चित् --विरोधिनिर्णयत्वेनैव प्रतिवन्धक्त्वात् स्यारसिकी अन्या- हिता वा शङ्का न प्रतिवन्धिकेत्याह । तदसत् । एव सत्युपाध्यादिसन्देहाहितव्य- भिचारादिसन्देहम्य प्रतिबन्धात्वाभावमसनात् । तथा चान्याहितशङ्का प्रतिबन्धि- कैवेति दिक् ॥ इति लिङ्गकरणतावाद । अथ केवलान्वयिवादः। लिङ्ग च त्रिविध केवलान्ययिसाध्यक केवलव्यतिरेक्यत्ययव्यतिरेकि चेति । तत्राद्य यथा पर प्रमेयो द्रव्यस्यादिति । अत्र केवलमन्वयसहचारे.

·फेवलान्वमिवादः। गैव व्याप्तिग्रहः । साध्यव्यतिरेका प्रसिद्धया व्यतिरेकमहचारामम्भवात् । विचार- प्रयोजकसंगयोऽपि मयत्वं घटनिष्ठाभावप्रतियोगिन वेत्येव , साध्यसिद्धिनिवर्त्य संशयायैव तत्प्रयोजकत्यात् । ननु किमिदं केवलान्वयित्वम् । अत्यन्तामा(व ! वा). प्रतियोगित्वमिति चेद्, न । संयोगाभावाकाशाभावादावव्याप्तेः । तस्यापि सं- योगादिसपात्यन्ताभावप्रतियोगिलाद , अभावाभावस्य भा(वा ? वत्या)दिति । अत्र कश्चिद् ~अभावाभावो न प्रतियोगिरपः । तथा सति घटयति भूतले घटान्योन्याभावबुद्धिनं स्यात्, तदभावामकस्य प्रतियोगिनः सत्वात् । तस्मादभावाभावामिन्ने एव । स च संयोगाभागादेनास्तीति नाव्याप्तिरित्याह । तन्न । अत्यन्ताभावामायम्य प्रतियोगिरूपत्वाद्, अन्योन्यामावानावस्य प्रतियोगिताब- स्टेदकधर्मपत्वात् , तेनैव सह तस्य विरोधाद्, সমৰমানখামা- कल्पनायां गौरवादनवास्थानसहाचेति प्रायः । अत्र पक्षधरमिश्राः -अत्यन्ताभावाभावो न प्रतियोगिमात्रम् । तथा सति संयोगेन घटसत्त्वे समयायेनापि तदभारस्यासत्वपसमात् । प्रतियोगिनो विरोधिनः सत्त्वात् । न च तत्र मास्तु समवायारोप्यकवटाभाव इति वाच्यम् । तथा सति समयायेन पटो नास्तीति प्रतीतिविरोधात् । तथा चारोप्यसम्बन्धावटिनप्रतियो- येवाभावामा वाच्य इत्यावश्यकत्वादागेप्यसम्बन्ध एमाभावाभावोऽम्विति वदन्ति । तत्र नव्या अभावाभावम्यारोप्यसम्बन्धर पन्चे रुपममवाययति पायो र पागायो न म्यान् । समवायररूपम्याभावाभावम्य सवदिति दूपममा । तदभ- व्यम् । विगेपणताविशेषविशिष्टममवायम्य नत्रारोप्यसम्बन्धन्यात , तन्य च ता. भाग्न साभारसत्याविरोधादिति । इदं तु विचारयामः --- सम्पन्धमानमपि नाभागामाय | কয় मृगसंयुक्त सनि दण्ज्यमारो न म्यान । आगेप्यपुरुपयोगस्य सत्यान् । नया र प्रतियोगितावादकारच्छिाप्रतियोगितारोप्यमवन्धी बार तथा च विनिगमनापिरहणारोप्यसम्बन्धापतिसमनियोगिनारदाचिन पगारा- माशेऽस्तु । न चान्योन्याभागभाग्न्य तादाम्पा पागेप्यमान्य यतमानात्य. न्यानिय कल्यन दात पारयम् । तत्रापि नादाम्यातन्तिानियोगिन पर - Iप्यमम्ममय विगनिरिमन मनिकोनिटि. -- ·+ মাল মানুষ प्रगोऽपि । जायका ममरायाचनिनारागाभाराणायाराममायभ्य माया- यागजिनाम्य बामगिच्यापाता । रिन , यो पदभार मतदभार इति व्याप्त्या प्रतियोपियामायभाय , न बागप्यसम्बन्ध । प्रतियोगिनधागप्यमय- न्धेन (सह )जमागविगंध इत्येसम्पन्धेन प्रतियोगिय तदन्यसम्बन्धेन तद- भावो न रिख । तम्मानमारामार प्रतियोग्यरति सयोगाभागकाशाभावादे- रपि सयोगारासादिरूपाभारप्रतियोगि गदत्यनामापनियोगित्व पपलान्यगिल क्षणमनुश्यनामिति । जामणित - गरिमदरसन्ताभानामनियोगि र पलान्यायित्वम् । आ पाशश्च न यूनिमानिनि नाशासाभाषायातित्याह । नन्विदमनुपपन्नम् । वृत्ति मरहे दत्तेऽप्याराहामास यानिस्तदरम्या । इदानीमायाश इनि प्रतीत्याराग म्यारि वृत्तिमत्त्यान् ययोगेनासागम्य भृनगदित्तिवाच । पर सयोगाभावऽप्य- व्याने , नोगाम रतियोगि पान, सयोगम्य च वृचिमत्यादिनि चंद, ने। प्रतिपिरोधिवृत्तरे। तिरदेन विवक्षित पात् । भाति न स्वरुपसम्बन्धाधर चिनाकारावृत्ति समवायापच्छिनाकागाभावाविरोधिनीति विशिष्टभावसत्त्वाना व्यानि । अत एव सरोगाभावेऽपि नाव्यामि , सयोगहते सयोगाभात्यविरो बिल्वत । न चैत्र मृत्तिमत्सदमव्याप्तिनारक्या भागासिद्धिवारकत्वाद् व्यर्थम् । विशिष्टामायनया साधर चादित्यो । अरगतिवाररस्यापि व्यवहार साध्येऽप्रसि द्विवारस्नमा गाभिग्रहोपाविरतानित्यन्ये । वन्तुलाऽत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वापे क्षया वृत्तिमदत्य ताभागापातयोगित्वमधिरडेगवृत्तीति प्रमाविषयवाद विरासर- विशेषणत्वान यर्थतेनि प्रत्यक्षमणियारे विचिनम् । मिश्रान्तु ~ यतिमादिनि विशेपण नात्याप्तिमारक, मित्वप्रसिद्धिनार कम् । तथादि-मेयरमानेरपि समायमम्बन्धागेप्यका यन्ताभारप्रतियोगित्व- सत्यादत्य ताभावामतियोगिनोऽममिद्धिरेव । न च मेयत्वस्य सर्वत्र सत्यात् कथ तदत्य-ताभार इति पाचर । समवायसम्प-धन स-य काप्यसत्वात् । तेन सम्ब न्धेन तदभारम्य सर्वन सत्यार। प्रतियोग्यत्तिसम्म धावच्छिनामारभ्य देरलाय- वित्वात । न चैत्र व्यधिकरणधर्माठिगायाभ्युपगमापात । प्रतियोगिताव्य धिरणय सदरच्छेदक वानतीमारान् । आरोप्यसम्बन्धवानीकारे चाधकामा वात् । प्रतियोगितापन्छेमा मितियोगिनोऽप्रसिद्धतया ज्ञानासम्भवन व्यति ।

·कैरान्नायिवाद । परणधर्मावच्छिनाभावानजीकार । इह तारोप्यसम्बन्ध य न ज्ञानमपेक्षित, यन व्यावरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावोऽपि न स्यात् । समग य मर्यगमिटानागे प्यत्वादिति वदन्ति । সৱ হায়ন आशसमवायम्याप्रमिद्धम्य क्यमारोप । भूतलादौ च घटादिसयोगोऽ यत्र प्रसिद्ध प्यारोप्यते । विवाहायोऽजमारोप । म चाहरण माध्य । न च्यात्मक तदज्ञाते सम्भवतीति न समवायमधन्धावच्छिन्नानाशा धारोप इति । क्यतु - अर प्रातभाति-~~घटसंयोगमा नारोपविषय , किन्तु भूतले घटसयोग । स च पूर्वाप्रसिद्ध एव । अप्रसिद्धावपि तम्यारोपे प्रमाा वा कापि नापेया। संम. गप्रसिद्धेग्नजत्वात् । न च ससर्गपमिद्धेनिङ्गलेऽप्यासायासमवानवालीकम्य स्थमा रोप इति वाच्यम् । आकाशस्यैव समवायरक्षणसम्बधनारोग्यत्वात् । आशम्य ममवायम्य च सत्त्वेनालीकला वात् । अत स्व रिचत्यपात, ससगंज्ञानस्ये- च्छाया तन्त्रत्वाभावात् । अन्यथा सुखत्वाकारकानानानन्तरं मम सुखमाम्य तीच्ा न स्यात् , सुससमवायम्य पूर्वमनानादिति । व तुतोऽ योन्याभाषपतियो गितानपच्छेदत्य कोलाययित्वम् । घटायाच्छिमारोन्याभाव सन्मयत द्यच्छि नान्यो याभावाभावादिति न छाप्य याप्तिरिति तत्त्वम् । - एकन तीयसम्मन्येन सर्वचित्य केला पमित्वम् । अस्ति च मेयत्वादन्त विस्वरूपातन्त्र वन जगवृत्ति वान् । घटावस्तु न तयान, पर्चित् संयोगेन चित् समायेन धचित् स्वापसम्बधन वृत्त । न चैव घटाभारस्यापि जगदृत्तित्वात् रेवान्वयित्वामात । कपालादापि सम्बन्ध - रेला तदभ उनियमा दिति वाच्यम् । घटाभाववादिना केवलान्यमित्वम्येष्टत्वात । सयोगायन्छिनघ टाभावसाटिना वतथाल, भूतलादाववृत्तेरिति ब्रूम । ननु प्रमेयत्वं कथं केवलान्वयि, प्रमाविषयत्वापरय त य प्रमानद्विपनत्व यौरननुगमेनाननुगत यादिति चेत्, न । प्रभात्येनोपम्धिता प्रमा०यक्तय-तद्धि- पयरमानुगमिका इति प्राच । तत्र शङ्कयते-प्रमालमपि यचदर्भवनाननुगत का प्रमा यस्त्यनुगमन मस्तु । किञ्च, विशेप्यतापच्छेदक यद्येक तदा पर विशेषणानुगमेनानुगमस्वात र । अन्यथा देवदत्तयज्ञदत्तो छत्रिणानित्यत्रापि उनि रेनोभयानुगनप्रसहान् । तथा च विषय सानुगम कथ प्रमात्यानुगतममयी।

·व्यतिरकिग्रन्थः। ९३ काले व्यतिरेकित्यप्रसङ्गः । न चेष्टापत्तिः । तदा तस्य केवलव्यनिरेकि बादेवेति वाच्यम् । केवलान्वयिसाध्यकत्येन केवलान्वयितया तद्विरुद्धकेवलव्यतिरेकित्वाया- गादिति। अत्र प्रतिभाति --- केवलान्यायमिन्नत्ये सति केवलव्यतिरेकसहचारग्राह्य- व्याप्तिकत्वं यस्य यदा, स तदा केवलव्यतिरेकी । संयोगाभावसाध्यकं च केव- लान्वय्येवेति न तत्रातिप्रसङ्ग.। न च कैवलव्यतिरेकिभिन्नत्वे सति केवलान्नायिसा- ध्यकत्वमेव केवलान्वयित्वमस्त्विति संयोगाभावसाध्यकः केवलव्यतिरेक्येवास्त्विति वाच्यम् । अन्वयसहचारमात्रेण ब्यासिग्रहदशायां तस्य तदा केवलव्यतिरेकसह- चारमात्रग्राहाव्याप्तिकत्वामावेन केवलव्यतिरेकित्यासम्भवेन केवलान्वयित्वस्यावश्यं वाच्यतया केवलव्यतिरेकिभिन्नत्वघटितलक्षणायोगादव्याप्तिः । अन्योन्यामावस्य तद्वत्यभावात् । न च तदातन केवलव्यतिरेकिभिन्नत्वमर्थः । तचान्वयसहचारमात्र. ग्रालव्याप्तिकतादशायामस्येवेति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । एनदपेक्षया केवलान्य- विभिन्नत्वस्यैव लघुनया व्यतिरेकिलक्षणे प्रवेशौचित्यात् । तदातनत्वस्य तत्राप्रवे- शान् । एवं सति केवलान्वयित्व केवलव्यतिरेकिल्लयोन सङ्करमापति युक्तमु. स्पट्यामः । अन्वयन्यतिरक्रित्वं तु अन्वयव्यतिरकोभयसहचारमाहव्याप्तिकत्वमिति सर्वे । तदपि चिन्त्यने ---- प्रत्ये रुमन्वयो व्यतिरेकश्च यत्र व्यानिग्राहकस्तत्त्वमि- त्या वा मिलिती यत्र तबाहकावित्यर्थी वाभिमत. । नाद्यः । केवलान्वयिनि केवलव्यतिरेकिणि चातिव्याः । नान्त्यः । वहिसाध्य केऽन्वयसहचारमात्रेण व्याप्तिग्रवगायां तुरीयतापत्तेः । केवलान्वयित्वस्य केवलयतिरेफित्वम्य वा लक्षणाभावादिति । अन बमः --- केवलान्वयिभिन्नले सति केवलव्यतिरे(कि ? क)सहचारामा- धन्याप्तिकत्वदशावतित्वमन्वयव्यतिरेकिलम् । इदं लक्षणं च केवलमन्वयसहचा- रेण सहचाराभ्यां (वा) व्याप्तिग्रहदशायामन्तीति न कोऽपि दोषः । इदं त्ववधेयं -- केवलव्यतिरेकित्वान्वयव्यतिरेकित्ययोः कालभेदेन सङ्क- रोऽस्त्येव । फेवलान्वयित्वस्य केनापि सकरो नेति दिक् । ननु व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानत्वेनानुमिती हेतुत्वाद् व्यतिरेकिम्पले व्याहिपक्षधर्मनानानयो. व्यतिरेकात्ययविषयकवेन भिन्नविषयकत्वनियमान् कथ- ·५४ मणिमागनुमानगण्टे मनुमिनिसिी संद, न । व्यनिकम यांगणा-यय यासिनगाट व्यामिविशिष्ट परधर्मनापी सम्म गात् । न जायमापागा पयम ययातिधीगित याच्यन् । प्रतियोग्यनुयोगिभारम्य नियामर गद् । यहा, “यनिगमबागद् व्यनिक व्यासिधाग्य । न च पगम मावादनुमि यनुपयापान । व्याप्तिजातम्यानुमिति सावच्छेदन हा वाद् अन्यव्यनुमिना पगार्गन्य पनि क्यनुभिना ना यामार च्यापाभारप्रतियोगिनानम्य विशेपमामात्वादिनि मनिन । अत्र उदन्ति --~व्यतिरेरमा चागद पयाप्तिी क्थन्, अधिकरणा द्यसनिति ।। च यताधिरग्णादिन्ति पर प्रपन पक्ष अन्यत्र तु द्वितीय पक्ष इति वान्यम् । तथाप्यन्वय नहबारस्वतिरेक्मधारयोग्ननुगमाद् व्यामि(न)गाहरन्यानुपपनि विच, यत्र सहचाराभ्या मिरित्या व्याप्तिमम्लन प्रत्येक्सहचारधीजन्य यानिधियोरक्षन वाच्यम् । तय विषयहत नेति जाति वाच्यम् । तच चानुप गादिनात्या सइरादगम्भीति । अनाह जनय यतिरेग्महचारयोन प्रत्येक प्रयोतरता, येनोक्तदोष प्रमज्यत । किन्तु यभिचाजानविरोधिमा चारजागत्येनानुगते ति नाननुगमो न या नातिसङ्करोऽपि । नोक्दण्टजन्यघटापेक्षया दण्डद्वयजन्यघटम्य चैलक्षण्य मन्ति । तथा च सहचारद्वयधीजय यासिनाने तथैवेति । यत् वन दृपण सह- चारज्ञाने विद्यमानऽपि वह्यादा धूम यभिचारज्ञानान महचारज्ञान तद्धीविरोधीति कथमुक्त नमेणानुगम इति । तन । साविकरणे व्यभिचारधीविरोधित्त्वम्य विवक्षि- तपानिति प्रागेाक्तत्वात् । यथा चव नातिप्रसङ्गम्तथा सहचारग्रन्थ एव व्युत्पा- दितम् । अत एव सह चारधीया॑तिम्रो विशेषणनानवेन हेतुरित करमविशेष णीभूत यति सहचारन्यान्वयव्याप्तिग्राहपरवमिति कम्यचिन् मलपितमपाम्तम् । विरद्धस्थलीयव्याप्तिनमानुरोधेन सहचारधीत्वेनापि हेतुत्वम्य प्राग् व्यवस्थाप नात् । न चैवमपि म्यमहचारज्ञानत्वनेर हेतुत्वेऽपि म्यव्यतिरकसहचारजानम्य हेतुत्वे मानाभात्र इति वाच्यम् । म्वसहचारनानभ्यैव व्यभिचारज्ञानविरोधिसह चारज्ञानत्वेन सामान्येन हेतुत्वात् । न च तस्य सामान्यत्वेऽपि म्वमहचारज्ञान- वम्य विशेप्यस्य लधुरागैरत्वमिति वाच्यम् । तथा सति प्रमेयत्वादिना स्वम- चारनानेऽपि व्याप्तिमप्रसङ्गात् । तस्माद् व्यभिचारजानविरोधिसहचारज्ञान हेतु र्याच्य । तथा च व्यतिरेक्महचारस्यान्वय याप्तिग्राहक यमपननीयमिति दिक् ।

·व्यतिरकिग्रन्थ । द्वितीयपक्षे तु शकयते ---- विशेषसामगीद्वयरल्पने मानाभाव । व्यतिरे कसहचारेण व्यतिरेकयाप्तिग्रहपथेऽपि व्यतिरेरिण्यये परामर्शस्यैव हेतुत्यमम्भ वात् । हेतुनिव्यभिचारनानविरोविवातिवैशिष्टाविषयपक्षधर्मताजानम्यैव परा मर्शत्वात् तम्य च सर्मानुमितिमाधारण्यादिति । अत्र मिना • अन्वयनुमितो व्यापरतापच्छेदकप्रकारकत्वम्य व्यति रेक्यनुमितो व्याप्यतावच्छेदकावच्छिन्नामावत्वप्रकारक्यस्य चानुभवमिद्धकार्यवै- लझण्यस्यान्य गनुपपत्त्या विशेषसामग्रीद्वयमवश्य क्लायमेव । अन्यथा कार्यवेजा स्यमामम्मिक स्यात् । तथा च तत एवातिप्रसङ्गभङ्गे सामान्यसामग्र्यनुगमे माना भाव । अत एव टीकादो सर्वत्र नेद निरामक जीनच्छरीरमिति व्यतिरेग्मुसे- नैर व्यतिरेक्युपदर्शनमिलाहु । तन्नेद विचार्यते •एर सत्य य यतिरोकिशि व्यापकतावच्छेदकप्रका रिका व्याप्यनापच्छेदकावच्छिनाभापत्तप्रकारिका चैकानुमिति म्यात् । तथा चानुभनपिरोध । न च व्यतिरस्महचारात् तनान्वयव्याप्तिधीरेव , तत्सामग्रीभू ताधिकरणमनिकमत्त्वादिति तत्र व्यापकतावच्छेदपहिचादिप्रकारिकै कानुमिनि , न वहयभावाभावत्वादिप्रकारिकेति वाच्यम् । व्यतिरेकमहचारम्यान्वयन्यतिरेको भयव्याप्तिमह प्रति क्सकारणभारत्येनेतरसामग्रीसमवधाने सत्युभयव्यातिमाह पत्याविरोधादिति । न चान्वयव्यतिकिणि परस्पगोरोवेगानुमिनिरव नोभयऱ्या प्तिग्रहदशागामिति वाच्यम् । अनुमवविरोधादिति । उभय याप्तिग्रहदशामामपि वहिमानित्यारानुमितेरेवो पत्या लाधरेन बहिलपकारानुमितेरेय निश्चयेन तत्मामग्र्या बहयभावाभारत्व प्रकारकानुमितिप्रतिधना करप्यते । प्रतिबन्धकनाया मण्यादिवत् प्रतिबन्धक पलप्यत्वात् । यज्ञान न यर्दूषणमदायि ---प्रतिजानुमित्यो समानाकारतयेतरमे दाभावाभारत्वप्रसारमानुमितिममानाकारा इतरभेदाभावाभारती पृथिनीति प्र- तिजा स्यान्न वितरभेदवतीति । तदानात् । व्यतिरेकमचारादमयव्याप्तिग्रह्म क्षे इतरभेदवतीत्यामरागिरोधात् । व्यतिरेक यातिप्रहपक्षे तु नेद निरामय जीर च्छरीरामत्व प्रतिजारादिनि । यतु -- व्यतिरेकम्पले व्याप्यतापच्छेदकार- छिनामावत्सप्रकारकानुमितिच्यैर । अन्यथा या अमेण प्रमेयत्नादिव्यतिरेक महाद् व्यतिरेकमचारनान , तेन यतिरेक्याप्तिमद , तर प्रमेयत्वप्रसारकानु अत्र ब्रूम ·, मणिसारानुमानमण्टे मिति म्यान । न चेष्टापति । जनमत यातिज्ञानम्य गमन प्रमानुमिन्यम- म्भपादित्यनुमितिभमत्यनिर्वाहाय प्रमेयस्वाभावाभाव वप्रकारस वमनुमितेरनीकार्य मेवेति । तत्तु न । चह्निमति भूगपटो गभमेण यदयनुमिरिषय साधेन प्रमा स्वात प्रगेयत्वप्रकारकानुमितेरपि प्रमाचे वाघमारादिनि न मिचिदेना । इद तु शङ्कवरे---व्यतिरेििण सा यामार यापयाभारतियोगित्व ननि यामाम् । मयोगेन रूपानुमानापानात् , रूपाभार यापस्मयोगाभावप्रतियोगित्यात् सयोगम्य । मयोगाभारम्य देवगन्ययितया सर्व या नात् ! पर द्रव्यत्वेन सयोगानुमान न स्यात् । सयोगाभागा यारन्याद् द्रव्यवाभावम्येति । अनाहु प्रतियोगिविरद्धसाध्याभारयापरप्रतियोगिविरुद्धाभाषप्रतियो गित नियामकम् । तया चाद्याभारदिशेपणाद जाप्तेद्वितीयाभारतिशेषणादनिव्या तेश्च निरास इनि । अवेद चिन्त्यते एव सत्यय सयोगविशेषाभासान् विभागविशेषा भावननादित्यत्र व्यतिरेकव्याप्तिग्रहदगायामनुमितिर्न म्यात् । सा याभावहेत्व. भाषया सयोगविभागरूपयो प्रतियोगिविरुद्धत्यामावादिति । अन कश्चित् --- तमानुभितिर्न भवत्येव , उत्तहे (तु) वसभनादिति । तत् तुन्छम् । निर्वचनासाम येमात्रेणयानुभवापरापस्य वारप्रापलादिति । अत्र चूम --- सयोगाभारसाध्यस्म्य केवरान्यायियेन ता व्यतिरेक्सह- चारादन्वय याप्तिमह इत्येव वाच्यम् । तथा च तत्र परामर्श एव हेतु , न तू- क्त तस्य व्यतिरक्सा यशानुमितायेर हेतु वात् । यहा, याव्याप्यचितानियता भावप्रतियोगि साम्य हेतुर्ग, तत्र प्रतियोगिविरुद्धत्व न विशेषगम् । जनतिप्रस- झालाघवाच । साल्साधारणे कनियाममभ्य ब्रह्मणापि वक्तुमशक्यतादिति । रद तु विचारणीय--कि वानुगत्या साध्यामार यापरत्वनानमुपयोगि, उत साध्याभावत्वेन ज्ञायमानस्य व्यापरतानान वा । नाय । या पटानी घटा भारतमारोप्य तयापरतया रोटत्वाति गृहात, तर लोपवाद्यभावेन घटाननुमा नापातात् । नान्त्य { अप्रमिद्धमाध्यकाव्याप्ते , तत्र सा-याप्रमिया तदभावलेन जानासम्भनात् । एव हेत्वभावेऽपि विकल्पनीयमिति ।

·ध्यतिरेकिग्रन्थ । अत्रायं समाधिः - यद्रूपावच्छिन्नव्यापकतया यद्पावच्छिन्न ज्ञायते , तद्रूपावच्छिन्नाभावत्वप्रकारिका तपावच्छिनोपस्थितिकाभावज्ञानादनुमिति । अ- स्ति चैतदप्रसिद्धसाध्यकेऽपि । अप्रामाण्यत्वेनोपस्थिताप्रामाण्यव्यापकताजानात् त. दभावत्वेनानुमितेरारोपस्थलेऽप्युक्तमत्त्येवेति न काचिदनुपपत्ति । अधिकं च प्रत्यक्षमणिसारे सुव्यक्तमिति नेह तन्यते । इदं त्ववधेयं -~-व्यतिरेकिणि व्यतिरेकव्याप्तिमहपने पक्षतावच्छेदकस्य हेतुसे दोप एव ना(स्ति स्तीति) पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्यादित्यनु- मानमविरुद्धम् । अन्वयव्याप्तिग्रहपक्षेऽपि नानुपपत्तिः । पृथिवीत्यमितरभेदव्याप्य- मिति शानेऽपि पृथिवीनिशेप्यकेतराविशेपणेतरभेदविशेपणकजानम्योद्देश्यम्याभायेग पशतावच्छेदकहेवभेदनिबन्धनसिद्धसाधनानवकाशात् । अनुमितिसमानाकारसि. द्धरेत प्रतिबन्धकस्यात् । व्यासिवुद्धौ पृथिवीत्वस्य विशेप्यत्वान् । इत्तरभेदस्य सामानाधिकरण्यविशेषणतया भानाचानुमितिसमानाकारताविरहात् । अन्तु या समानविषयसिद्धिमात्र प्रतिबन्धकम् । तथापि पृथिवी विशेष्यकेतरभेदविशेषणकासि- ढेरुद्देश्याया असिद्धत्वात् सिसाधयिषागर्भपक्षतामत्त्वमस्तीति नानुपपत्ति । प्राश्च. स्तु-~~~-गन्धवत्त्वमेव पक्षतावच्छेदक, न पृथिवी त्यमिति नोक्तदोष इत्याहु । ननु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इत्यादिव्यतिरेफिणि सायाप्रसिद्धया पक्ष- ताघटकसंशयसाध्यरूपविशेपणज्ञानान्वयव्यतिरेकान्यतरव्याप्तिजानात्मकानुमितिप्र. योजकानामभावात् कथं सेति चेन् । अन काश्चेद् ---इसरामतियोगिकभद्राभान एव साध्यः । इतराप्रतियोगिकभेदस्य घटभेदम्याभायो घट एवं प्रसिद्धः । स च पृथिवीत्यावच्छेदेन सिध्यन्नेक एव सिध्यतीति न तत्त पृथिया स्वम्बभेदाभावमा- दाय सिद्धसाधनम् । न चैवमुक्तो विशिष्टाभार सियतु, न लितरभेद इति वाच्यम् । भेदरूपविशेप्यवति विशिष्टाभावम्येतरामतियोगित्वरूपविशेषणाभावमा- दाय सिद्धयेतरभेदसिद्धिरिति । तन्न । एवमपि विशिष्टामावत्प्रसारिशनुमिति साद्, न वितरभेद(त्व)प्रकारिफेति । -पृथिव्यामेव साध्यप्रसिद्धिः । पृथिवी जबभिना न देत्या- दित्रयोदशकोटिकैकसशयेन तस्या नयोदगभेदागनेः । न चैव पर एय साध्यम सिद्धघा सिद्धसाधनम् । निधया व्यतिरेक्षिसे जन्यथा पेशे सायगन्दर स्य सर्वत्र सत्येनानुमानमारिलयापातादित्याए । . अन माश्य 1113 ·व्यतिकिग्रन्थ । , ब्रूते । अथायमाशय साध्यसाधनसामानाधिकरण्यमशय प्रतिबन्धक इति । तदपि न । ग्राह्यसशयस्याप्रतिबन्धकत्वात् । केचित् तु-~-विशिष्टज्ञाने विशेषणनिश्चयत्वेन हेतुता वाच्या । अन्यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति सशयानन्तर म्थाणुत्वविशेषणज्ञानात् स्थाणुरिति निश्चयत्रा- नापातात् । तथा च प्रतियोगिनोऽप्यभावविशेषणतया तन्निश्चय मिना नाभारनि श्रय इति सशयरूपसाध्यप्रसिद्धिकिञ्चित्करीति । तदप्यम यम् । सशयोत्तर स्थाणुरिति विशिष्टप्रत्यक्षे विशेषदर्शनस्य हेतुतया तदभावादेव तदनुत्पादार । तत्सत्वे चेष्टापादनात् । निश्चैव सशयानन्तर सगयो न स्यात् । निश्चवरूपरिव पणज्ञानाभावात् । गौडास्तु ~~-पृथिव्या तदितरभेदसशये कथ व्यतिस्प्रिवृत्ति , हेतो साध्याभावसामानाधिकरण्यात्मकन्यभिचारसशयात् । न चानुमानमानोच्छेदकतया हेतुमति साध्यसशयो न विरोधीति वाच्यम् । व्यापकाभापयत्तया निबने व्या प्यसशयात्मकन्यभिचारसशयस्य सन्दिग्धानेकान्तिकतानुरोधेन प्रनित्र धकत्वानी कारात् प्रकृतेऽपि पृथिवीत्वाभावरूपव्यापकाभाववत्या निश्चयादितरभेदाभानरूप. भ्याप्यसरायस्यावश्य प्रतिरन्धकत्वात् । तथा च सरायरूपसाध्यप्रसिद्धिर्न तत्र , प्रत्युत विरोधिनीति बदन्ति । तदपि न भद्रम् । भवत्वेर, तथापि व्यतिरेक या- प्तिर्मा गृह्यता, तत्रोक्तव्यभिचारसशयस्य प्रतिबन्धक्त्वात् । आचार्यास्तु व्यतिरे- कसहचारादन्वयव्याप्तिग्रह वदन्तो नेव पर्यनुयोज्या , निरनुयोज्यानुयोगप्रस- शात् । तस्मान्मात्सर्यमुत्सार्य सम्यग् विचारणीयमेतत् सरिभिरिति । मणिकृतस्तु-नेह साध्याप्रसिद्धि । घटादावेवेतरभेदस्य प्रत्यक्षामिद्ध वात् । घटो न जलादिरिति प्रतीते । न चेतराकाशादरयोग्यतया पथ तन्नेद मत्यक्ष इति वाच्यम् । अयोग्यप्रतियोगित्वेऽपि योग्यानुपलब्धिसत्सेन ग्रहह्म सम्भ- वात् । प्रतियोगिसत्त्वप्रसञ्जनप्रसज्जितप्रतियोगिकानुपलमेरेव तत्त्वात् । तपाश्चा त्रापि घटो यदि तत् स्यात् , तचयोपल(भेभ्ये तेत्यादिना सत्त्वात् । पत एप स्तम्भे पिशाचान्योन्याभाव प्रत्यक्ष । न चव सिद्धसाधन, घटस्यापि पक्षता तत्र साध्यस्य सिद्धलादिति वाच्यम् । एकदेशे सायसिद्धावपि सर्वा पृथवी इतर- मिन्नेत्सुद्देश्यप्रतीत्यभावेन सिद्धसाधनानवकाशात् । पक्षतावच्छेदकनानात्व एवा. शत सिद्धसाधनात् । अत एवानित्ये नामनसे इत्यत्र अनित्या वागिनि सिद्धरदे- .

·व्यतिरकिमान्य y अत्र ब्रूमः . तथा सति घटेऽप्याकागत्वसत्त्वगमनादिति योग्यव्यक्तिवृत्तिजातितयोपलम्भापादनं तस्य घटे कर्तुं शक्यत एवेति कथं तद्भेदो न प्रत्यक्षः । एवं घटे यदि विशेष- (त्ववित्त्व) स्याद् , ऐन्द्रियकवृत्ति स्यात् । तथा च प्रत्यक्ष स्यात् । अतीन्द्रि- यमात्रवृत्तिनव तस्यायोग्यत्वादिति विशेषादिविरहोऽपि प्रत्यक्ष इति वदन्ति । अत्र शकयते ~~यद्यापादितयोग्यतया उपलम्मापादनेनाभावः प्रत्यक्षः, तदा घटेऽणुपरिमाणाभावज्ञानापातः । अणुपरिमाणं यदि घटवृत्ति स्यात्, तदा योग्यवृत्तिपरिमाणत्वेन योग्यं स्यात् । तथा च गृोतेत्यापादनसम्भवादिति । - यदधिकरणे आपाद्यमानं तस्यायोग्यतां नापादयति , तत्र तदभावो योग्यानुपलब्धिर्मायः । अणुपरिमाणं च घटे आपायमानं तस्यायोग्यता- मेवापादयति, अणुपरिमाणवत्त्वेनेवायोग्यत्वात् । पिशाचत्लाकाशत्वादिकं च जाति- रूपतयापाद्यमानमधिकरणयोग्यतान्तर्भूतयोग्यताकं न योग्याधिकरणे घटादाययो. ग्यतामापादयतोति तदत्यन्ताभावस्तद्वदन्योन्याभायो वा भवत्येव प्रत्यक्षः । अत एवं यत्र प्रतियोग्यधिकरणयोरन्यतरस्मिन्नन्यतरसंसर्ग आपाद्यमानोऽन्यतरस्मिन् नायोग्यतामापादयति , तत्र तदधिकरणे तदभावः प्रत्यक्षो योग्यानुपलन्ध्या भव. त्येवेति योग्यानुपलब्ध्यर्थः । अर्थान्तरस्य निर्वस्तुमशक्तः । अत एव यायावुद्भूत. रूपमंसर्ग आपायमानस्तत्र योग्यतामेत्रापादयति , उद्भूतरूपयत्त्वेनैव बहिर्द्रव्यस्य योग्यतावत्यादिति तदभावः प्रत्यक्ष एव । अत एव च स्तम्भेऽपि पिशाचत्वसंस- गे आपाद्यमानस्तत्र नायोग्यतामापादयति , व्यक्तियोग्यतायां जातियोग्यताया अ. तन्त्रत्वात् । प्रत्युत व्यक्तियोग्यतया तत्र पिशाचत्वस्यैव योग्यतापाद्यत इति तद. त्यन्ताभावस्तद्वदन्योन्याभायो वा घटादौ प्रत्यक्ष इति किमधिकं पल्लवेनेति । यद्वा , आकाशत्वादिनाकाशभेदज्ञानाभाचेऽपि पृथिवीतरत्वस्य पृथिव्यन्योन्याभाववत्वस्य योग्यतया तेन रूपेणोपलम्भापादनसम्भवात् तेन रूपेण भेदज्ञाने बाधकामावः । येन रूपेण यत्र यदुपलम्मापादनं , तद्रूपावच्छिन्नतदभावस्य तत्र सामग्रीसत्त्वेन प्रत्यक्षत्वात् । अत एव घटोन रूपमित्यादिसर्वसाक्षिका प्रत्ययः । अन्यथा रूपत्वावच्छिन्नाभावस्थातीन्द्रियप्रतियोगिकतयाप्रत्यक्षत्वापातात् । तस्मादुक्तमेव नियामकमिति । इदं तु ध्येयं-पृथिवी इतरमिन्नेत्यत्रेतरत्वेनाभावस्याप्युपस्थितेस्तदन्यो. न तु तेन सह स्वरूपभेदः । साध्यभेदे मानाभावात् । न न्याभावोऽपि साध्यः, ·मणिसारानुमानखण्डे च पृथिवीतरत्व पृथिव्यन्योन्याभावात्यम् । तच्च नामावेऽस्ति । अभावप्रतियो- गिरामानाधिकरणयोग्नजीकारादिति वाच्यम् । पृथिवीत्यासामानाधिकरण्यावच्छि- नमेयत्वरूपभावाभावसाधारणाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नस्याभावाधिकरणस्याप्य- भावस्याङ्गीसरे बाधाभावात् । किंबहुना , पृथिवीभिन्नसर्वविषयकवुद्धिविषयत्व. रूपभावाभावमाधारणाधिकरणतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत- या जगदियदभावम्याप्यन्यो यामावसाधनममत्यहमेव । युक्त चैतत् । अभावप्र- तियोगियोमानाधिकरणको वा नामावोऽभ्युपेयत इत्यन क्लसप्रतियोगिनैव क्ल- प्राधिकरणनैवोपपत्तनतिरिक्तक पनमियेव चीजम् । भाषाभावसाधारणधर्मावच्छि- नामावप्रतियोगिमाभायाधिकरणाभायातिरित्ताभावम्यानङ्गीकारात् । अभावेन सह (ब)रूपभेदम्य साध्यत्वादिति मणिद्वनन चाभावप्रतियोगिकाभावानजीकारेऽपि नानुपपपिरित्यभिप्रायशनि । इद तु विचार्यने-परतावच्छेदयभेद एरागत सिद्धगाधनमिति यन्म- निकृतीत, तन मगच्छने । पशनारच्छेदकामेदेऽपि यदि तत्मामानाधिारण्य मारेण मिदि माध्यम्याद्देश्या , तदेवदेशो मा यमिथ्यानगितिपनिरन्धादशत गिद्धगाधनं भर यर । पक्षनादक भेदेऽपि यदि रामनारम्बनानुमितिर देश्या , तदा अनुमिनिरपानार दशायरेदन मा यमिहारप्यु पयत पनि नाशन मिद्धगधनभियान गिगाधने पावडरगतो न तन्त्र, अन्ययस्यतिरे. ज्यभिचारानिनि। नर मिया -मिमा रविणगर्भपनामाश्रित्य नाय विचार , मियभागमादाय 1 गत्र ममानमारपमिद्धे प्रतिवन्ध पार सदगाव पमनान हनुगिन यानिय गाय IIT नर पक्षना ना. पनि नसोनिया मिरमान पसनापदरमंदार गयति । पसनावदा परनिनादनपि पृथिका प्रायमियभरवार प. ता न सनेनि ना मिनि पानि । यता- पिया वगामा मन मानायर नामा पराविधानिया मिरमानमेय , समय दिशा देनमा मदिग्दया, ना मिया ना किमान मयाय मिदनाधन ना देश । पत्र प्रदान गरिदिया, न पचना.

·व्यतिकिग्रन्थः। - बच्छेदकनानात्वे एकपक्षतारच्छेदकावच्छेदेन सिधापरपक्षतावच्छेदकावच्छेदेना- सिद्ध्या भवत्यंशतः सिद्धसाधनमिति पक्षतावच्छेदकनानात्वं तत्र तन्त्रमुक्तं , पक्ष- तावच्छेदकैक्ये सति सिद्धसाधनादेवेति दिक् । यचोक्त मणिकृता-~~ घटत्वेनेतरभेदनिश्चयेऽपि पृथिवीत्वेनेतरभेदसंशयो भविष्यतीति , तत् समानप्रकारकत्वेनैव संशयनिश्चययोः प्रतिबन्धकत्वमभिप्रेत्य । अत एव धूमवत्वेन बहिमत्यनिश्चयेऽपि पर्वतत्वेनं पहिसंशय उदाहृतः । यद्यप्येवं सत्ति घटत्वेन निश्चयानन्तर प्रमेयघटोऽस्ति न वेति संशयापातः, एवं भूतले घट इति ज्ञानानन्तर पटवद् भूतलं न येति संशयापातः, निश्चयस्य भिन्नप्रकारकत्वे- नाप्रतिबन्धकत्वात् । तथा च समानविषयकत्वेन प्रतिबन्धकता वाच्या । तथा च पृथिवीत्वेनापि घटे कथमितरभेदसंशयः, घटत्वेन रूपेण तन्निश्चयसत्त्वादिति । तथापि समानविषयकलेनापि प्रतिबन्धकताङ्गीकारे घटत्वेन निर्णयानन्तर नीलघ- टखेन संशयो न स्यात् । तस्माद् यदपेण निर्णयस्तद्रूपव्यापकत्वेन गृहीतो यो धर्मस्तदवच्छिन्नत्वेनोपस्थिते न संशय इति वाच्यम् । तथा च यत्र घटत्वव्यापकता पृथिवीत्वस्य न गृहोता, तादृशस्थले पृथिवीत्वेन संशयो भविष्यतीत्येतत्परोऽयं मणिः । अत एवेदंपर्वतत्वेन वहिनिश्चये पर्वतत्वेन न पहिसशय इति सिद्धान्तः । पर्वतत्वस्य इदंपर्वतत्वव्यापकत्तयाग्रहात । अत एव यदा पृथिवीत्वे घट(स्व)व्यापक- तापि देवाद् गृहीता, तत्र कथं पृथिवीत्वेन रूपेण संशय इत्याक्षेप मनसि निधाय मणिकृता पक्षान्तरमुक्त--पद्वा घटादिभिन्नपृथिवीत्वेन पक्षतेत्यान्तां ग्रन्थविस्तरः। नन्येवमपि आकाशमितरेभ्यो भिद्यते आकागत्वादित्यादिव्यतिरेकिणि सा- ध्यामसिद्धि!वृतैव । नहि पृथिव्येकदेशे घटादौ साध्यप्रसिद्धियत् तत्राप्येक. देशे तथा अस्तीति चेत् । अत्र मणिकृतः ~ प्रयोदशान्योन्याभावात्रयोदशसु प्रत्येक प्रसिद्धाः पृथिव्यादी साध्यन्ते । यद्वा , जल तेजःप्रभृतिद्वादशभिन्नप्रति- योगिकान्योन्याभाववद् द्रव्यत्वात् तेजोवदिति त्रयोदशभिन्नत्वस्य सामान्यतः सिद्धौ पृथिव्यां त्रयोदशमिन्नत्य साध्यत इति न साध्याप्रसिदिरित्याहुः । अरोपाध्यायाः-~~-प्रत्येकान्योन्याभावत्वमिह साध्यतावच्छेदकमुत समु- दितामावत्वम् । नाध', अमाधारण्याद् । जलादिभिन्नवारवादेः त्यहेतोयत्तत्वात् । नान्त्यः, अभावसमुदायस्याप्रसिद्धत्यादिति प्रथमपक्षे दूप- - , सपक्षात् पृथिवी. ण समर्पयन्ति ।

·. . १०४ माणसारानुमानगण्डे तर मिश्रा --- साध्यतावच्छेदकावच्छिनसाध्यवध्यारत्त्या नासाधारण्य, कि त्यनुमितिविपयतावच्छेदफारिउन्नमाध्यवाहत्या। तयेहामसिद्ध , समुदित स्यानुमितिविपयम्यान्यत्राप्रसिद्धरिति नासाधारण्यामिति भूपयन्ति । तचिन्तनी- यम् । असाधारण्य सत्प्रतिपक्षतया दीपावहम् । न च प्रत्येक साध्यवया वृत्तत्वे तत् सम्भवति । अभावसमुदायरूपानुमितिविषयविरोधाभावादिति खल मिश्नाणामभिसन्धि स चायुक्त । प्रत्येक साध्ययद्वयावृत्त्या प्रत्येक्साध्याभावसि द्विसामग्र्या मिलितसा यसिद्धे प्रतिबन्धनियमात् । समुदायाभावज्ञानस्य समुदा- यज्ञानविरोधित्वात् । किं बहुना , प्रत्येकसा यसाधने मिलितसिद्धिवत् प्रत्येकसा ध्यवयावृत्त्या प्रत्येकाभावे साध्यमाने मिलिताभावसिद्धिरप्यनुमितिविरोधिनी दुर्वा रैवेति नायं पन्था । तस्मादसाधारण्य दशाविशेषे दोष इतीह विशेषदर्शनसत्त्वान्न तदयतार इत्येव समाधानम् । वस्तुतस्तु •म्बम्बाधिकरणस्थितानामेव जलादिभेदाना त्रयोदशत्व गृही वा त्रयोदशवावच्छिन्नभेदा पृथिव्या साध्यन्ते । त्रयोदशत्वावच्छिन्नभेदवत्या च न जलादेनि , तद्भेदस्य तम्राज्ञानादिति नासाधारण्यम् । अत एव व्यतिरेक व्याप्तिग्रहोऽपि नानुपपन्न । जलादो व्यासज्यवृत्तित्रयोदशवरूपधर्मावच्छिन्नभेदा भावस्य सत्त्वात् । व्यासज्यवृत्तिधर्मस्य यत्किश्चिदाश्रयासत्त्वेन सत्त्वाजलादी स्व भेदाभावेन विशिष्टाभावसत्त्वात् । अन एव च नान्वयित्वशकापि, त्रयोदशत्वाव च्छिन्नभेदवत सपक्षस्याभावादिति युक्तमुत्पश्याम । यद्वेति द्वितीयपक्षे यद्यपि जल तेज प्रभृतिद्वादशभिन्नप्रतियोगिकान्योन्याभाववदित्यनेन पृथिव्यन्योन्याभावो जले सिध्यति , न तु जलान्योन्याभाव पृथिव्यामित्युद्देश्यासिद्धि , तथापि तेज प्रभृतिद्वादशभिन्ननिष्ठान्योन्यामावप्रतियोगित्व तदर्थ इति भवति पृथिव्या जलभे. दस्यापि सिद्धिरिति मिश्रा । वस्तुतस्तूक्तानुमानानन्तर यद् यद्भिन्न , तत् तन्निभेदप्रतियोगीति ज्ञान सहितेन मनसोत्तरकाल जलभेदोऽपि पृधिव्या गृयत इति मणिकृदाशय । वस्तु तस्तु इतरे भेदप्रतियोगिन मेयत्वादित्यनुमानेन लायादेक प्रतियोगित्व वि पय (इति) इतरत्वावच्छिनभेद सामान्यत प्रसिद्ध पृथि या साध्यत इति न कोऽपि दोप इति प्रतिभाति । प्राञ्चस्तु-~अभावसाध्यको व्यतिरेकी पचित् साध्यप्रसिद्धि विनापि सा .

·व्यतिरेकिग्रन्थ -- . , - + धयितुं शक्यते , यत्र भाष मुप्रसिद्ध इतीहापीतरतादात्म्यजन्त्यादिव्यापकनया पृथिवीवाभावग्रहात् तदभावरूपेण पृथिवीत्लेन तद्भेद पूर्वाप्रसिद्ध एव सिध्यति, सामग्री(स)त्त्वादिति नान्ययित्व, नासाधारण्य , न व्याप्तिग्रहानुपपचिति वदन्ति । भोट विचार्यते ~ इतरतादात्म्यजखत्यादिव्यापकनया हेत्यभावग्रहाद् हेतुना जलत्या(च)त्यन्ताभावसिद्धिरस्तु । जलायन्योन्याभावसिद्धिस्तु कुत व्या- पकाभावेन व्याप्याभाषम्यैव सिद्धे, वह्नयभान धूमाभाववदिति । अगोपाध्याया जलवायत्यन्ताभाव एव जला(योन्योन्याभाव , न तु भिन्न , प्रमाणाभावात् कृप्तेनैव धर्मत्यन्ताभायेन धर्म्यन्योन्यामानुयुपपत्ती तन्नियामकधय॑न्तरकरपनागौरवाच्चेति । अन मिश्रा -धर्म्यन्योन्याभावधर्मात्यन्ताभावयोरेश्य न पटते । तथा सति घटे पटत्व न, घट पटो न इति प्रतीत्योवैचित्र्य न म्याद, विषयमेदामा- वान् । विश्च , पायौ रूपात्यन्ताभार प्रत्यक्ष , पदन्योयाभारस्तु न प्रत्यक्ष अन्योन्याभावे योग्याधिरणत्वस्य योग्यतावच्छेदकत्वादिति स्वोक्तिविरोध । एक स्य योग्यत्वायोग्यत्ययोपिरोधात् । अपि चा सति घटत्यात्यन्ताभापनि स्याद्, घटत्यत्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकप्रकारवधीसाध्यरात् । तस्य च घटेत्तरायतित्य- पटितस्य घटतात्यन्ताभावधीसाध्यतयामाश्रयाज्जातुमशस्यत्वाविति समादधते । अद शक्यत-घटे पटत नेल्सन पटत्वससर्ग आगेप्य । पट पटो तु पटत्यमेव तादात्म्यरूपमारोप्यमित्येय भेद । न समायामेऽपि भेद । किन घटान्योन्याभावाभायो घटत्वमिति स्याप्युरीमियते। तथा च यो यदभाव स तदभाव इति व्याप्त्या घटत्वप्रतियोगितल तद्वदन्योन्याभावेऽश्यमभ्युपेयमें- वेति प्रतीतिवैचित्र्य यथाकश्चित् समर्थनीयम् । यच वार्य रूपवदन्या याभागा- प्रत्यक्षत्वेन बोलिविरोध इत्युक्तम् । तदपि न । अन्योन्याभाय प्रकारकपनीता वधिकरणयोग्यतायातनत्यम्य मयाहीकागद् यायो रुपपदन्योन्यामावरतमात्र तीनिनास्तीति तद्वन्यार्थाद् विगंधगधाभागान । यमोन पटत्वाम्यन्तामारपनि म्याद- पमिति । तदपि नापासात्यन्तामायणप्रसारस्नान ण्व घटरर बतानग्य नया घरत्वयिनिष्टज्ञानाद् घटायोन्याभाग्यममारतीत्यनन्तर घंटेनरनियर-य- पानगम्भवेन पटरचात्यन्तामाय)प्रापनपने रियाना, प्रनिग- गिनावदम्पायनानमेवाभारधिय जनपनीनि न निया । नया मी प्रम- नेत्यर 11 ·अत्र नया , , मणिसारानुमानसण्डे यमिद नेति मत्यनापत्ते । फिन्तु सप्रकारकप्रतियोगिजानमभावधीहेतु । तथा च घटवृत्तित्वादिरूपातिप्रसक्तधर्मप्रसारक्घटत्वनानादपि घटत्वात्यन्नाभावधी सम्भव- तीति न घटेतरावृत्तित्वज्ञान नियमतोऽपेक्ष्यत इत्यलमतिविस्तरेणेति । -यदि धर्मात्यन्ताभावधर्म्यन्योन्याभावयोरैक्य , तदा वृक्ष सयोगाभाववत् सयोगवदन्योन्याभावोऽप्यस्तीति भेदाभेदापत्या सिद्धान्तयाकोप भेदभ्य म्वरूपभेदल्याप्यतया तस्य द्वित्वादिमट्योत्पत्तिनियामकतया द्वाविति यु- द्धिप्रसङ्गश्चेति वदन्ति । तच्चिन्त्य ---सिद्धान्तब्याकोपम्यापि युक्त्यभावन धर्मि- द्वयल्पनागौरयेण च मोढव्यत्वात् । अत्यन्ताभावविशेषवदन्योन्याभावविशेषम्यैद स्वरूपभेदव्याप्यत्वाचे कस्मिन् वृशे द्वित्वाद्यनुत्पत्तरित्यस्यापि वक्त शक्यत्वादिति । अद प्रतिभाति --~स्तुभेदे सर्वत्र प्रतीतिरेव प्रमाणम् । सा च यथा घटपट योरय घट , अय पट इत्या कारा बिलधणेति तयाँभेद , तथा घटत्वात्य न्ताभावे घटत्वप्रतियोगितिया घटान्योन्याभावे घटप्रतियोगितयानुभूयमाने विलक्षणेति क्थ तयोर्न भेद । अन्यथा घटमतियोगित्वानुभवो भ्रान्त 'न्ति) म्यात् । नचेष्टापत्ति । प्रगात्वेनैवोपपचौ भ्रमत्वाल्पनात् । न चात्यन्तान्यो या भावयोर्धामणोभदकल्पनागारवात् प्रतातर्धमत्व कल्प्यमिति वाच्यम् । एव सति घटपटयोपि भेदो न स्याद् , लक्षण्यप्रतीतेरुक्तम्मेण भ्रमत्वरल्पनात् । ध मिहयकल्पनागैरवम्य प्रतीतिबलात् प्रामाणिस्त्वमिति यदि, तदा प्रकृतेऽपि तु ल्यम् । न च यो यदभाव म तदभाव इति व्याप्त्या घटस्वाभावो घटान्योन्याभा- व इति वाच्यम् । तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नघटम्यैच घटान्योन्याभावाभावरूपतया घटस्वाय तदभावरूपत्वामानात् । विश्व , सहभावनियतधर्मात्यन्ताभावधर्म्यन्योन्या भावयोगक्ये नथाभूतपस्तुद्रयोच्छेद सर्वत्र प्रमज्येत । पिलक्षणप्रतीत्योरपि त्वदु- तरीत्या ध(ममि)हयरल्पनागौरवेण वस्तुद्वया यवस्थापक्त्वात । व्यवस्थापक्त्वे प्रकृतेऽपि म्यादिति दिए । नन्वय मति प्रहने स्थ जलायन्योन्याभावमिद्धिरित्याक्षेपम्य क्य परि- हार इति चेद् , इत्य -तादात्म्यरूपमम्बधेनेसर प्रति व्यापक्तया पृथिवीत्या- भावग्रहात् तदभावरूपेण पृथिवीतेन तादात्म्यमम्बन्धावच्छिन्नेत(र 'रा)भावस्य सिद्धे । यत्सम्बन्धावन्छिन यापनया यह , तत्सम्बन्धावच्छिन्नामावस्यैव तद- भावेनानुमिते म ण्वान्यान्याभाव इति नानुपपत्ति । विच, यद्वयापकतया ·अापत्तिनिरामः। १०७ हेत्वभावग्रहः, तद्विर ध्यभावस्तद्धेतुना सिध्यतीति प्रत्यक्षमणिसारे व्युत्पादितम् । तथा च जलत्या(घ)त्यन्ताभाववद् जलाधन्योन्याभावोऽपि जलस्वादिविरोध्यवश्यं सिध्यतीति सोपः । व्यतिरेक्युद्दाहरणस्थलान्तरं चातिबिम्तारभिया नेह विशि- प्य विचिच्यत इति चेदितव्यम् । इति व्यतिकिग्रन्थः। . अधार्थापत्तिनिरासः। एवं व्यतिरेकिणि निरूपितेऽर्धापत्तिानुमानान्तर्भूतेति भट्टादिमतमपा- स्तम् । अर्थापचेरपि केवलव्यतिरेक्यनुमानरूपत्वात् । नन्विदमयुक्तं -ज्योति - शास्रोदितलिङ्गादिना देवदतः शतवर्षजीवीति ज्ञात्वा प्रत्यक्षेण जीवी गृह एवेत्य- वधार्य योग्यानुपलब्ध्या च गृहे नास्तीति यत्र निश्चितं, तत्र जीवित्वग्राहकगृह- सत्त्वनियमग्राहकप्रमाणयोपिरोधे इदं वा प्रमाणमिदं वेति सशयात् स जीवति न वेति संशयः, तदनन्तर जीवनकल्पने लापवावतारे ज्योतिशास्त्रप्रामाण्यरक्षादि- रूपतर्कावतारे च जाते जीवनोपपादकवहिःसत्त्व तत्र कल्प्यते । तत्र प्रमाणसह- कारिता तर्कत्य, तच्चान्यन्नेति प्रमाणद्वयरिषयकप्रामाण्यसशयस्य तज्जन्यजीव- नादिसंशयस्य वा सहकारी स इति संशयकारणिकार्थापत्तिरवश्यमङ्गीकार्या, अनु- मितिसामग्री विरहादिति चेत् । अत्र वदन्ति ---- 'प्रमाणयोरनयोरेक वाध्य , विर. द्धार्थवाहित्यादिति सामान्यतो दृष्टमवश्यमुभयसिद्धावतारमुररीकार्यम् । अन्यथा- र्थद्वयकल्पनाप्रसमान् । तथा चावानुमाने जीवनतोदिसहकृते गृहनियमग्राहियो बाध्यत्वं विषय इति निष्परिपन्थिजीवनग्राहिप्रमाणाजीवित्वलिङ्गनिश्चयाद् अनु- मान एव बहिःसत्व ज्ञायते देवदत्तो बहिरास्ति जीवित्वे सति गृहासत्त्वादिति (क- थाकृत)मर्थापत्या । नन्वनयोरेकं प्रमाणमिति ज्ञानानन्तर जीवनादिसशयानन्तर च यत्र तर्का- वतारस्तत्र तदा सामान्यतो दृष्टावतारस्य नष्टत्वात् संशयसहकार्येव तर्क इति * कुतो नापत्तिानमिति चेद्, न । संशयानन्तरमपि तावतारो विमर्शसान्य इति किञ्चिद् विलम्बावश्यकत्वे पुनः संशयस्त्वयापि कल्प्यः । तद् वरं कृप्तप्रमा- णभावस्य सामान्यतो दृष्टस्यैवावतारः कल्प्यता , किमर्थापत्त्या मानान्तरेण । " ·. मणिसारानुमानराण्डे एमनुपपत्तिरर(णता 'णा)प्यापचिरपाम्ता । जीविनी गृहामत्त्व यहि सत्त्व विनानुपपन्न तत् क्रपयतीति हि सा । सा च पूर्वानुमानेनय गतार्था । ननु गृहे sभाषधियो यहि यत्त देवदत्ते क्थमनुमापयनु, व्यविवरणत्वात् । पक्षधर्मताशा- नम्यानुमापरताया तन्नत्वात् । न च गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्व देवदत्तवृत्ति तत्र बहि सत्त्वानुमापसमिति वाच्यम् । तम्य ग्रहणानियमादिति चेद् । अत्राहु गृहे देवदत्तस्याभाव इति जाने पष्ठमर्थसम्बन्धस्य प्रतियोगित्यस्य प्रकारतया गृहनिष्ठाभावप्रतियोगितत्त्व लिङ्गस्यावश्यमुपस्थानादनुमानप्रवृत्तिरिति न सामग्री दुभिक्षमिति नार्थापतिस्तद्वहि तेति । अत्रेदमारोचयाम --- गृहे देवदत्तस्याभाव इत्यत्र पष्ठ्यर्थप्रतियोगित्वरूप सम्बन्धमानेऽपि प्रतियोगित्वत्वभाने मानाभाव । पष्टया सम्बन्धवेनैव सम्ब न्धोपस्थापकत्सान् । अ यथा नानार्थत्वपसगात् । मिश्च , गृहे देवरत्तो नेति ज्ञा नम्बरेऽनुमितिमामग्यमम्भव च । मसर्गमर्यादया प्रतियोगित्वम्पलिङ्गम्य भाने ऽपि प्रतियोगित्वत्वरूपलिङ्गताव छेदकमकारसनानम्यानुमितिहेतोरसम्भवात् । न च नहि सत्त्व विना गृ-निष्ठाभावप्रतियोगित्वमनुपपन्नमिति ज्ञानमापत्तिवादिना पि हेतुतया वाच्य , तथा च प्रतियोगितत्य(रूप)प्रकारकज्ञानमुभयसमाधेयमिति वाच्यम् । गृह देवदत्ताभावो देवदत्ते उहि सत्त्व विनानुपपन्न इति ज्ञानस्यार्थाप त्तिमादिना हेतुत्वेनाङ्गीकारण त मते प्रतियोगित्वत्वप्रकारस्नानानावश्यकत्वात् । न च ससर्गमर्यादया प्रतियागित्वभानानन्तर मानस तत्प्रकारकज्ञानमस्त, प्रमा णा तरकल्पनातो राधमानिति वाच्यम् । सामग्रीरलेन प्रमाणान्तरसिद्धावीदृग्गो रवभ्य फरमुग्गत्वेनालोपत्वान् । अन्यथोपनीतभानेना यथामिद्धमनुमानमपि माना- । अनुमिनोमीत्यनुव्यवसायपर्धापयामीत्यनुव्यवसायस्यानापि सत्त्वात् । वा यनापरि सरिता लदा भूमेरालोक्वत्ता , यदा नद्या पूराधिक्य तना त पूर्वगे वृधिरित्यादिसमीपत्तिग्व । यधिकरणेनानुपपत्तरपत्तित्वात् । अन च गामानाधिकरण्यजागान यतयानुमिनिसनातरभारात् । पचमिद साव्या विवरणवृत्तिनानामनपरितमित्यनुमित्यपे पया परभण्यम् । तस्मादनमान सामा माधिकरण्येनावश्यम्भावधी , अर्थापत्तिश्च व्यधिकरणेनावश्यम्भावीरिति परस्पर वेर क्षण्यात् तयाँक्षण्यमिति पृथक् प्रमाणमेवार्थापत्तिरिति । - न्तर न म्याा • रमानाधिकरगन' ति वा स्यात् ।

·अत मणिसारानुमानखण्डे स्यैवेति तदुपाच, न तु तय्यवच्छेदक(स्व)म् । तत्रनम्ननस्तापर्यन्तमसम्भवाप नुत्तये । अन्यथानुमितिचरमसग्णपरामर्शननकीभूत मानसज्ञान , शान्द नेति तजनकवाक्यत्वमसम्भव्येव स्यात् । यथा च शाननानमेवाहत्य चरमकारण परामर्श जनयति , तया वक्ष्यते । शाब्दज्ञानपद तु 'नायमाभास , तहक्षणा योगादिति न्यायरहिर्भूत कण्टकोद्धारवाक्याति-याप्तिवारणाय । तदपि चरमकार ग(क)परामर्शननक(जनक)योग्यताउनकमेव । न च गाब्दमपि तन्जान भवत्येवेत्य तिव्याप्तिस्तदवस्थवेति वाच्यम् । शाब्दज्ञानत्वेन तत्प्रयोजकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न्यायजन्यज्ञानस्य शाब्दबानत्वेनैव तथात्वात् । कण्टकोद्धारनन्यन्नानस्य च योग्यताज्ञानत्वेनैव तत्प्रयोजस्त्वाच्छाब्दमशाब्द वा भवत्वित्यत्र न कश्चिद् विशेप । वाक्यपद चाप्तक्ति वहिन्याप्यवानयमवाधिताग्निरिति वाक्यावयवावय वेऽतियाप्तिवारणाय । तदर्थश्च वाक्यान्तराघटकवाक्यत्वमिति नातिव्याप्ति । नन्वेवमपि, पर्वते वह्नि , धूमो यत , धूमश्च वह्निमन्मात्रवृत्ति स्तादृशधूमे पर्वतवृत्तित्व , तस्मादस्ति पर्वते वद्भिरित्यादिन्यायसमानार्थकन्या यानात्मक(त्व )वाक्येऽतिव्याप्तिरिति चेद्, न । तत्र सर्वसम्प्रदायमवमत्यानेन कृत इत्थ प्रयोग इति विरोधिनिज्ञासया परामर्शानुत्पादात् तत्प्रयोनक्त्वगर्भल क्षणाभावेनातिव्याप्तिनिरासादिति तात्पर्य वर्णयन्ति । -न्यायतन्यज्ञानस्यापि विशेषणजानत्वेनेव परामर्श प्रति प्रयोनकत्व , न तु शाब्दत्वेनेत्यसम्भव । न चान्वयव्यतिरेकाभ्या वादिनस्तथा विधपरामर्श प्रति शाब्दत्वेनैव प्रयोजकत्वम् । तथा सति कृतसमयवायुक्तप्रयोग प्रयोज्यपरामर्श प्रति कण्टकोद्धारतन्यज्ञानस्यापि शाब्दज्ञानत्वेनेव प्रयोजकत्वमि त्यतिव्याप्तितादवस्थ्यात् । किञ्च, पवते वहि , धूमो यत इत्यादिन्यायसमानार्थके वाक्येऽतिव्याप्तिस्तदवस्थैव । न च मागुक्तरीत्या तद्वारणम् । सभाक्षोभादिना तादृशसप्रदायविस्मरणे पिराधिनिज्ञासानुत्पादेन तादृशवाक्यस्यापि परामर्गप्रयो- जकशाब्दज्ञानननकतानपायादति याप्तेर्वनरे पत्यादिति । अत्रेद प्रतिभाति- सम्प्रदायाभिनासम्भ्रान्तमादिप्रयोगप्रयोज्यपरामर्श त्वावच्छिन्नप्रयोनक यच्छाब्दज्ञान , तजनकवाक्यत्व विवक्षितम् । कण्टकोद्धार- वाक्य तु न तथा । समयमन्तरेण वादप्रत्तो तन्नन्यशाब्दज्ञान विनाप्युक्तपरा- मात्पत्त्योक्तपरामर्शत्वावच्छिनप्रयोनम्नानननकताविरहात् । एव न्यायसमाना- अत्र नव्या - . .

·१११ न्यायलक्षणम्। थकवाक्येऽप्यतिव्यातिरपास्ता । सम्प्रदायाभिज्ञासम्भ्रान्तस्य तादृशवाक्यश्रवणादू 'विरोधिजिज्ञासया परामर्शानुत्पादात् । अत एवाबाल्यं न्यायसमानार्थकवाक्य एवं व्युत्पन्नो यस्तस्य विरोधिजिज्ञासानुत्पत्त्यातिव्याप्तिरिति निरस्तम् । तस्य सम्प्रदा- यानभिज्ञत्वात् । तत् प्रति तन्यायत्वस्येप्टापतिपराधातादापादयितुमशक्यत्वादित्यापि कश्चित् । इदं तु शङ्कयते---ताशपरामर्शप्रयोजकत्व फलोपधानं स्वरूपयोग्यता वा । नाद्यः । दैवात् प्रतिवन्धादिवशाद् यत्र न परामर्शोत्पादः, तत्र न्यायलक्ष- णाव्याप्तेः । नान्त्यः । स्वरूपयोग्यतावच्छेदकापरिचयात् । परिचये च तदेव लक्षणमस्तु । किमनेन । किञ्च, प्रतिज्ञादिप्ववयवेवतिव्याप्तिः । वाक्यसमुदाय- रूपस्य न्यायस्य समुदायिप्रतिज्ञाधनतिरिक्तवात् , तज्जन्यज्ञानस्य प्रतिज्ञादिज- न्यत्वादिति। अत्र बेम: --~-याधुक्तप्रयोगस्थलीयपरामर्शव्यतिरेकायोजकन्यतिरेकप्रति- योगिज्ञानजनकतापर्याप्त्यधिकरणत्व विवक्षितम् । तच कचित् परामर्शानुत्पादे- ऽप्यस्त्येवेति नाच्याप्तिः । प्रत्येकावयवानां च तादृशजानजनकतापर्याप्त्यधिकर- णत्वं नास्तीति न प्रत्येकावयवातिव्याप्तिरिति दिक् । एतलक्षणेन प्रतिज्ञादिवाक्य- पञ्चकत्वमुपलक्ष्यत इति केचित् । तन्न । प्रतिज्ञादिवाक्यस्य न्यायघटितत्वेनात्मा- श्रयादिदोषपसङ्गात् । आकाडा()कमोक्तवाक्यपश्चकत्वमुपलक्ष्यत इत्यपरे । तदपि न । पर्वते पहिरित्यादिवाक्यपञ्चकातिव्याप्तेः, प्रतिज्ञावाक्यस्याकानाक्रम विनाप्यभिधानाचेति । ननु न्यायजन्यज्ञानं साक्षादेवानुमितिचरमकारणपरामर्श जनयतु , किंमध्ये ज्ञानान्तरेण । एवं च लक्षणे जनकत्वमेव प्रवेशयितुमुचितं, न तु जनकजनक- समिति चेद् । अत्र मिश्रा:-~~न्यायजन्यज्ञानस्य वादिवास्यजन्यतया नित्यमप्रा. माण्यशङ्काकलक्षिततया विमिष्टवैशिष्ट्यवोधे न सामर्थ्यमिति तेन पदार्थापस्थितिस- पेण धूमविशिष्टे वहिवैशिष्ट्यमित्यादिज्ञानं व्याप्त्यादिविषयक बन्यते। तेन विशि- स्वैशिष्टयावगाहिपरामर्श उत्पद्यत इति न्यायजन्यज्ञानं परामर्शप्रयोजकमेव न तु तज्जनकामति नानुपपतिरिति वदन्ति । अन शक्यते - अप्रामाण्यसगयोऽपि धर्मिज्ञानकोट्युपस्थित्यादिसाध्य. नया सर्वत्र नावश्यक इति यत्रैव न धादिधीः, तर तदभावेन न्यायजन्यज्ञाना- ·मणिसारानुमानखण्डे दनुमितिचरमकारणपरामर्श एव साक्षादुत्पाद्यतां , किमन्तरा विशिष्टवशिष्टयान माहिपरामर्शस्वीकारेण । न चैव शाब्दपरामर्श एवानुमितिहेतुरस्तु । च्यातिविशि- टलिने पक्षवशिष्टयावगाहिपरामर्शस्यानुमितिहेतोः शाब्दरूपत्वाभावान्मानसपरा- मर्शस्वीकारात् । उदाहरणोपनीतब्यारुपनयोपनीतपक्षधर्मतायाधैकत्र द्वयमिति न्यायेन न्यायजन्यपरामर्शन विषयीकरणात् तस्य विशिष्टवैशिष्ट्यानवगाहित्यात् । न चोपनयावयवोपनीतव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वं कुतो न विपयीकरोति तदिति वाच्यम् । उपनयस्योदाहरणोपनीतव्याप्त्यंगेऽनुवादरूपतया तदुपनायकत्वाभावात् । अननुवाद्यस्य वाक्योपनेयत्वाद् इत्युपाध्यायमतमेव रमणीयामिति । भत्रदं प्रतिभाति --- न्यायजन्यज्ञानेऽप्रामाण्यशक्षाविरहे तत एवानुमित्यु त्पत्तौ मानस परामर्शः सर्वथा व्यर्थ एव । न चोक्तगत्या तत्सार्थकता। अवान्त- स्वा(क्यस्यो क्यार्थस्यो)पस्थितत्वमात्रम्यैव महावाक्यावोधविपयतायां तन्नत्वाद्। अननुवाद्यत्वस्य तत्प्रवेशे गौरवात् । न चैवमनुवाद्यस्यापि वाक्यप्रतिपाद्यत्वे 'लो- हितोष्णीया ऋत्विज. प्रचरन्ती'त्यत्र लौहित्यवदुप्णीपस्यापि सोप्णीषा इति वाक्यान्तरप्राप्तस्य प्रतिपाद्यत्वापचिरिति वाच्यम् । लोहितोष्णीपा इति वाक्यज- न्यप्रतीतिविषयत्वस्य प्रतिपाद्यत्वस्य लाहित्यवदुष्णीषेऽपि सत्त्वेन तदापादनस्येधा- पचिपराहत्तत्वात । तद्वाक्यतापर्यविषयत्वलक्षणप्रतिपाद्यत्यस्य वन्यतः प्राप्ते उ. णा लौहित्यपदभावात् । तस्मादुपाभ्यायमतं न साधु । मिश्रमतमप्यमामाण्य- शसक्रान्तत्वस्य परामशंऽनावश्यकतया काचित्कपरमेव । तथा च कचिन्याय- जन्यपरामर्शात् साक्षादेवानुमितिहेनुपरामशत्पितिः, फचिन्मध्यवर्तिमानसपरा- मर्गजनरद्वारा । तया चानुमितिचरमकारणपरामर्शव्यतिरेकप्रयोजफव्यतिरेकमति- योगित्वं जनकजनफसाधारणं लक्षणं विवक्षितमिति पक्षधरमिधाभिप्रायः । नन्वेवमपि, यत्रामामाण्याशाविरहेण न्यायजन्यपरामदेिवानुमितिः, सत्र न्याये लक्षणमिदमन्याप्तमेवेति चेद्, जा बूम. --~- वादिप्रतिवाद्यापनानुमितिया. परिछन पनि जनसत्यप्रयोजकत्लान्यतरवद् यच्चान्दनान, जनकत्वस्य लक्ष पार्थित्वात् । तध माक्षादनुमितिजनकत्वान् तज्जनकपरामर्गमयोजकत्याद् पनि न फिघिदनुपपन्नम् । नया--- शब्दपरामर्शस्यायाधिनत्वादिविषय सत्याभावेन ततो नानुमिनि. , चिन्नु मानसीमास्तित्वादिविषयकायमोऽस्य पाच्य एवं - त्यानु।

·न्यायलक्षणम्। - इदं तु विचार्यते --- ईश्वरास्तित्वज्ञानवतो नैयायिकस्य तन्नास्तित्ववोध- कवादिवास्यादन्वयबोध एव न, अयोग्यतानिर्णयसत्त्वात् । तथा च शाब्दज्ञान- । जनकत्वं कथ न्यायलक्षणमिति । अत्रोच्यते--मदीयं येनेश्वरसत्त्वज्ञानं प्रमाणेन जनितं , तदेतदीयनास्ति- ताबोधकप्रमाणाद् दुर्वलं बलीयो वेति संशयेनाहितात् स्वज्ञानाप्रामाण्यसंशयादा- स्कन्दित तदयोग्यताज्ञान शाब्दज्ञानप्रतिवन्धाय न प्रभवतीति शाब्दज्ञान न्याय- वाक्यादुत्पद्यत एव । वाधकाभावात् । नव्यास्तु --~-बावस्यानाहार्यज्ञानविरोधितया प्रत्यक्षादिवदनाहार्यगादा- दिविरोधित्वेऽपि वादियाक्यादाहार्यशाब्दज्ञाने वाधकाभावः । एव सत्यतिपक्षा- दावस्याहार्यानुमितिद्वयमुत्पद्यत एवेति समादधते । नन्विदमनुपपन्नम् । प्रत्यक्ष मिन्नरूपेण बाधस्य विरोधित्वमिति तत्राना- हार्यपत्यक्षत्वस्य तत्प्रतिवध्यतावच्छेदकत्वेऽपि परोक्षवरूपवाधसामान्यप्रतिबध्य. तावच्छेदकेऽनाहार्यत्वविशेषणे मानाभावात् कथमाहार्य परोक्षं वाधे सत्युत्पयतामिति चेद् , अत्र प्रतिभाति ---- साक्षात्का(रिटर) निर्णये साक्षात्का(रिर)नावत्येन , सामा- का(रिटर)निर्णयान्यज्ञाने बाधत्वनावश्य प्रतिबन्धाता गच्या। अन्यथा सरायसा- धारणप्रतिवध्यतावच्छेदकालाभप्रसङ्गात् । तत्र विरोधिज्ञानमात्रस्यानुमित्यादिवत्प्र- तिबन्धकत्वात् प्रत्यक्षान्तरसाधारण्यविरहात् । तथा चा(हा)यसमयानुराधाद् द्विनी- पतिवध्यतावच्छेदकेऽप्यनाहार्यत्वविशेषणमावश्यामिति वाधे सत्यप्याहार्यगल- जाने वाधकामाव इति । इद तु चिन्त्यं - शादनानं प्रति योग्यताधीहतरिति कथमयोग्यता- निर्णये सति शान्दधीः, योग्यताजानविरहात् । न चाहार्ययोग्यताजानादेवाहाय- शादधीरिति वाच्यम् । विशेपसामग्री कल्पने मानाभागत् । फलस्याप्यनि- भयात् । न च लापा योग्यताज्ञानमेव हेतु', तयाहार्यमाधारणमिति वाच्यम् । । तस्माताहायनिर्णय । तर लापाच्अन्दर- मेव तत्कार्यतावच्छेदकमस्तु । न स्याहार्ययोग्यताजानसेनाहार्यशादनानानना , प्रमाणाभावाद् गौरवाचेति दिए । अनुमितिचरमकारणपरामर्शप्रयोजामाब्दज्ञानजनकस्यम्पयान्यनारच्छेद- . -- ·माणिसारानुमानयण्ड कावच्छिन्नवाक्यत्व लक्षणम् । तय याधादिवशादजनितान्वययोधेऽप्यस्त्येवेति नानुपपतिः । योग्यतावच्छेदकं तु प्रतिज्ञादिपञ्चगोचरीविशेप्यतापर्याप्त्यांव- करणत्वमिति वस्तुगतिरिति सद्धेपः ।। इति न्यायलक्षणम्। अथावयवलक्षणम् । अवयवलक्षणं तु न्यायजन्यमानजनकशान्दज्ञानजनकवाक्यत्वम् । ने च न्यायावयवप्रतिनायवयवातिन्याप्ति । तस्य न्यायजन्यज्ञान जनकशाब्दज्ञानाज. नकतया तजनरत्वाभावादिति केचित् । तन्न । प्रतिज्ञाजन्यज्ञानस्य तदवयवज- न्यत्वात् समुदायिभिन्नसमुदायाभावादतिव्याप्तितादवस्यात् । तस्माद् न्याय- भिन्नवाक्यान्तराघटकवास्यत्य विवक्षितम् । तचावयवावयवे नास्तीति नातिव्या- प्ति. 1 अवयवावयवम्यावयवघटकत्वादिति नव्याः । तदपि न भव्यम् । न्यायान्व- भूतावयवद्वयरूपवाक्यघटकतयावयवेऽप्येतल्लक्षणासत्त्वात् । किञ्च, न्यायजन्यज्ञा. नजनकयोग्यताज्ञानजनक कण्टकोद्धारवाक्येऽतिव्याप्तिः । न च यज्जन्यज्ञानस्य वाक्यजन्यमानत्वेन न्यायजन्यज्ञानजनकता , तत्त्वं विवक्षितम् । अत एव वाक्य पदमपि । योग्यताज्ञानस्य च न वाक्यजन्यज्ञानत्वेन तथात्वमिति वाच्यम् । शा ब्दज्ञानपदेनैव तदर्थलाभे वाक्यपदानर्थस्य सङ्गात् । भवतु वा यथाकथाचित् तहोयोद्धार । अवयवावयातिन्यातिर्दुरुद्वरा । न च न्यायजन्यज्ञानजनरुजनक- तापर्याप्त्यधिकरणत्व लक्षणार्थः । तच नावयवावयचे , किन्तु समुदित इति नाति- व्याप्तिरिति वाच्यम् । तथा सत्यसम्भवापातात् । न्यायजन्यज्ञानजनजनकनाया प्रतिज्ञादिप्वपर्याप्तरिति । तम्मादिदमत्र तत्त्वं-न्यायान्तर्भूतप्रतिज्ञादिपश्चास्य परस्परसाबाइल मिति सर्वसिद्धम् । तथा च न्यायान्तर्भूतप्रतिज्ञादिपञ्चपरस्पराकाडापर्याप्यधिकर- णत्व रक्षणम् । अवयवावयचे च न तथा , प्रत्येकाकालायाः प्रत्येकावयव एवं पयाप्त । यद्धा , प्रतिज्ञादिपश्चकप्रतियोगितान्योन्याभाववत्प्रतियागिकान्योन्यामा ववत्त्व प्रतिनादिपकविगप्यकी विशेप्यतापच्छेदकधर्मवत्त्व (वा) लक्षणम् । तच्च प्रतिनारमादिकमेवेति न कोऽपि दोष दति दिए । इत्यग्यवलक्षणम् ।

·प्रातेशाग्रन्थ । अथ प्रतिज्ञाग्रन्धः। अवयवाश्चोदाहरणान्तात्रय इति मामासका । उदाहरणोपनयो द्वावश्य- चाविति बौद्धा । आकाहाक्रमानुरोधाद् अवयवाञ्चकमिति वृद्धा । ते च प्रति बाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि । तत्र प्रतिनाव न्यायघटकल्ले सत्यनुमित्यन्यूना नतिरिक्तविषयकशाब्दबानजनकपदसमुदा(य यत्वम् ) । प्रतिपदेशे च समुदा- यत्वाभावान्नातिव्याप्ति । सत्यन्तनोदासीनप्रतिज्ञासमानामारवाक्यव्युदास । पाषा- णमय पर्वतो बहिमानित्या पक्षोपस्थापरुपदसमुदायेऽनुमित्यनतिरिक्षाविषयकशा ब्दज्ञानजनकेऽतिव्याप्तिवारणायान्यूनपदम् । न चापयवान्तरस्य पक्षतावच्छेदका बोध(क)तयानुमित्यन्यूनपदादेव वारणेऽनुमित्यनतिरिक्तपदवैयमिति वाच्यम् । सर्वनामपदस्य बुद्धिस्यप्रकारवाचितया तस्मादय यहिमानित्यत्र पर्वतत्वप्रकारक गोधादतिव्याप्त्यानतिरिक्तपदम्यावश्यकत्वात् । न चैवमपि अय रहिमान् इति निगमनेकदेशातिव्याप्तिस्तदयम्योति वाच्यम् । निगमनकदेशान्यत्वस्यापि विशेषणत्वात् । न च प्रतिनाया ज्ञानलक्षणयानमित्यनतिरिक्तनिपयरज्ञानजनक स्वासत्त्वादसम्भव इति वाच्यम् । तत्रापि प्राथमिकरोधस्य मुरयार्थविषयकस्य (ज्ञानस्य जनक)तयेर लक्षणम्य नेयत्वात् । हेत्ववयवमहणानन्तर चानुपपत्त्यो चरकाल ज्ञानलक्षणाफत्पनात् । इद तु शक्यते ~ मेयत्व सर्वत्ति केवरान्यायधर्मत्वादित्यादिप्रति- मायामव्याप्ति । तत्र सर्वस्येवानमितिविषयतया तदतिरिक्तामसिद्धरिति । आहु ~~अनुमितिविषयतासम याप्तिविषयताकत्वमन्यूनानतिरिक्तविषय- (क्त्वे 'त्यन)न विरक्षितमिति न वाप्यासिद्धिन यातिन्यातिरिति । नन्वेवमपि व्यतिरेकिपतिजायामव्याप्ति । अनुमित साध्याभावाभावप्रकारकतया प्रति जाया न्यूनविषयक्त्वादिति चेत् । तर प्रतिज्ञाया अपि नेद निरात्मक जीवच्छरी. समित्येवमासराया एव प्रयोगात् । कचिन तथामयागम्नु व्यतिरकसहचारादन्य- यव्याप्तिमहाभिप्रायेणति दृष्टव्यम् । यहा , यन्न्यायाययमत्वावन्दन लिङ्ग विषयकशायनानननकतानियम तदन्यन्यायावयरत्व प्रतिनासमिति कापि नातिप्रसङ्गः । अत्र च विप्रतिपरिवायादेव मा पस्यापसिती प्रतिनाययको व्यर्थ इति देव्यपनादेयम् । पिपतिपनियास्यस प.परिग्रहादिना व्यक्धानात् । आरत्ति- , ·मणिसारानुमानराण्डे क्याच माध्योपस्थापकपदम्यव । सेव प्रतिरूपति क व्यर्थता । विच, वि प्रतिपत्त्या सा-यतदभावोपस्थित्या क हेत्वन्वय । योग्यतया वादिवाक्येऽन्यया नियमात् । अनि च, प्रतिभावार्थ हेतुत्वान्यथानुपपत्या ज्ञानरक्षणेति वक्ष्यते । तथा च न विप्रतिपत्या तदन्यथासिद्धि , भिनविषयक्त्वादिति सरेप ॥ इति प्रतिशाग्रन्थ । - जय हेतुबन्धः । साध्यनिर्देशानन्तर कुत इत्याकाक्षाया हेतुताव्यञ्जकविभक्तिमलिङ्गवच नमयोचित , पक्षधर्मतादेम्तदाकालाविरहेण तत्प्रतिपादपदोपादाने प्राप्तकाल तापातानिति प्रतिनानन्तर हेतूपन्यास { हेतुत्य च न्यायप्रविष्टत्वे सति साध्या- विषयकशादधीननबहेतुविभक्तिमच्छन्दत्वमिति मणिकृत । नन्वत्र सत्यन्तेन हेतुसमानारोदासानवाक्य, साध्याविषयकत्वेन तस्मादिति निगमनाश , हेतुविभक्तिमदित्यनेन यो यो धूमानित्युदाहरणैकदेशश्च वार्यता नाम । शब्दोऽनित्य मामान्यवत्त्वे मत्यम्मदादिनाकरणप्रत्यक्षत्वादित्यत्र हेतुचर- माशातिव्याप्ति केन वारणीया । स्वि, इद प्रमेयवद् घटादित्या हेताव- च्याप्ति । प्रमेयरूपसाध्याविषयफनानाप्रसिद्ध । जपि च, वायु प्रत्यक्ष प्रत्यक्षस्पर्शा प्रयवादित्यत्राच्याप्ति , साध्याविषयमशादधीनस्त्वादिति । अपाच्यते--- चरमशब्दपदाद् य(द)वच्छेदेन हेतु विभक्तिसमभिव्याहार , तदवच्छिन्नशब्दस लक्षण सचितम् । सामान्य(ब)त्त्वे सतीत्यत्र सतिसतम्या सामानाधिकरण्याथिकावा वलेन विशिष्ट एव हेतुविभक्तिसमभि याहार इति में विशिष्टे लक्षणा यानि । न च चरमाशेऽतिव्याप्ति । साध्याविषयकत्व च सा यतावच्छदकावच्छिनाविषयस्त्वम् । तच प्रमेयसाध्य रेऽप्यस्त्येवेति न तत्रा व्याप्ति । साभ्याविषयकेत्यत्र न(न्तोरजो) व्यत्यास । तेन सा यविषयकशान्द ज्ञान नाता यस्य न्यायप्रविष्टम्य नियता, तद्भिनमित्यर्थ पर्यवस्यति । हेतुरू पन्यायप्रविष्टम्य च न सवत्र साध्यविषयक ज्ञान ननासमिति प्रत्यक्षस्पर्शादित्यादी नाव्याति । तम्मानिति निगमनागम्य च सर्वत्र सायविषयकनानजनक्तति तद्भिन्नत्वाभावान तातिव्याप्तिरिति दिए । .

·. हेतुबन्ध -- . , यच मणिकृता लक्षणान्तरमुक्त पञ्चम्यन्तलाक्षणिरुपदरदनुमितिपरवाक्य स्वमिति । तत्र वदन्तिः न्यायाप्रविष्टवाक्यमनुमितिपरपदेन न्यायप्रविष्टत्वार्थन वार्यता, निगमनातिव्याप्तिश्च लाक्षणिकपदेनापाक्रियता, तत्र तस्मादिति सर्व नान सर्वशक्ततया च लक्षणाविरहात् । प्रतिज्ञाया चातिव्याप्तिवारणाय पञ्च- म्यन्तपद यदुपात्त, तत् कुत । न च प्रतिज्ञास जानलक्षणासत्त्वादतिव्याप्तिा भूदित्ये(तत्)तदर्थ पञ्चम्यन्तपदमिति वाच्यम् । हेतुपदेन सापकहतोरभिधानात् पञ्चम्यापि ज्ञापकत्वस्य प्रतिपादनात् । तथा च धूमप्रयोज्यज्ञानविषयत्व वहीं साध्यत्वमिति कि लक्षणया। एवं वहिविषयकजानजनजानविषयत्वरूप वनि- नापकत्व धूमै पञ्चभ्या प्रतिपाय(त) इति हेतावपि न लक्षणेत्यसम्भवो लक्षणस्य । किञ्च , हेतुपदेन ज्ञानलक्षणाया वृत्तिद्वयविरोधापत्त्या आनमानस्योपस्थिति चाच्या । तथा च लिङ्गस्यानुपस्थित्या तस्य गमकत्वाकाङ्क्षा न स्यात् । प्रत्युत भान एवं गमकत्याकाड़ा स्यात् । अपि च, 'स्वायत्ते शब्दप्रयोगे किमित्यवा चक्रपद प्रयो(ज्याम क्ष्यामह)' इति न्यायाद् धूमज्ञानादिति प्रयोगापचि । तस्मात् प्रयोजकत्वे पञ्चमीत्येव साधु, न तु ज्ञानरक्षणेति । अन मिना ~~-हेतुत्वशक्ताया पञ्चम्या प्रयोजकत्वे न शक्ति , माना भावादिति लक्षणा वाच्या। तच न सम्भवति, सुविभक्तौ लक्षणाविरहस्य शब्दखण्डे प्रतिपाद्यत्वात् । न चैव तत्त्वज्ञानान्नि श्रेयसाधिगम' इत्यत्र तत्त्व जायतेऽनेनेति व्युत्पत्या तत्वज्ञान शास्त्रमिति न्यारवानात् तम्य च नि श्रेयसाहे- तुत्वात् स्थ पन्चमीसतिरिति वाच्यम् । तत्रानन्यवासिद्धत्यारारिनपा परित्यज्य नियतपूर्ववृतित्वरूपविशेष्यागोपस्थितो लक्षणाविरहात् । विशेष्ये चैकदेशेऽप्या काहासत्त्वेनान्वयात् । अस्तु मा तदनुरोधा(द) नियतपूर्ववातत्वमात्रे पश्चमागक्ति । तरूपप्रयोजकत्वशक्तो मानाभावात् । यच लक्षणापक्षे प्रतिद्वयविरोधाद् न लिलोपथितिरिति दूषणमदाय , तदपि न । मानलमणयेय तदुपस्थितेस्ता गमात्वाकाहासम्भवात् । अन्यथा पाकाद् रक्तमित्वनन्धित स्यात् । पाकस्य रक्तिमगुण एव है(तुत्वान्वयात् । तम्य च गुणिलामणि रक्तपदाद' वृतिद्वय- विरोधादनुपस्थिते । तम्माद् गुणिरक्षणय तदुपस्थितिवीच्या । तया च मा. तेऽपि समानम् । न चेव लक्षणया प्राधान्येनोपस्थिते ज्ञान एवं गमकत्या कामा म्यादिति वाच्यम् । व्यातिविषयावेन पर जान गमनम्। तच तदा, यदि धूमो - ·११८ मपिसारानुमानखण्डे व्याप्य इति । तहमकत्वाकाडायामवोगहरणप्रवृत्ते । अस्तु वा विशेषणतयाप्यु- पस्थिते लिङ्गे गमक्त्वाकाहा, उपस्थितिमात्रस्यैव तत्र तत्रत्वात् । यच धूम- ज्ञानादित्याकारकप्रयोगापत्तिरियुक्त , तदपि न । तथा सति तज्ज्ञानला- भापातात् । हेतुविभक्तिसमभिन्याहृनधूमादिपढे ज्ञानलक्षणाया निरूढत्वारा रात् । अत एव घट करोतीत्यादाववयवलक्षणायामपि न घटावयव करोतीति प्रयोग इति समादधते। तत्रेद विचार्यते--- प्रतिज्ञायामेका जानलक्षणा तो चापरेति लक्षणाद्वय कल्प्यताम् उत हेतुत्वशक्तपञ्चम्या प्रयोजकत्वमानलक्षणेति । तान्त्ये राघवात् तदेवास्तु । तहलाच मुब्बिभक्ता लक्षणा नेत्यस्य तत्राभाव करप्यते । न च पञ्च म्या ज्ञापयत्वमुपस्थाप्यम् । तत्र चेकटेशो ज्ञानमिति साध्यस्य पदार्थस्य तेन कथ- मन्वयोऽस्तु , ‘पदार्थ पदार्थेने'ति व्युत्पनरिति वाच्यम् । ससम्बन्धिकम्थले एक- देशान्वयस्यापि स्वीकारात् । अन्यथा चैत्रमातत्यादो चैत्रस्य जनकत्वेन पदार्थक- देशान्वयो न स्यादिति । यञ्च ज्ञानलक्षणया विषयस्य लिङ्गस्याप्युपस्थितिरिति स. माहित , तदपि न | अन्यवृत्त्यान्योपस्थितावतिप्रसङ्गात् । न चैव पाकाद् रक्क मित्यत्रापि गुणिलाक्षणिक गुणस्यानुपस्थितौ कथ तत्र पाक्हेतुत्वान्वय इति वा च्यम् । तर 'गुणे शुक्ल दत्यनुशासनाद् गुणिन्यपि रक्तादिपदस्य शक्त्या तये चोभयोपस्थितो पाकहेतु(क )त्वम्य गुणेऽन्वयसद्भावात् । यच्चक्ति हे(तु ) त्वक्यवे निरूढरक्षणेति , तदपि न । निरूढलानिरुक्ते । नियततदर्थतात्पर्यमेव तदिति चेद्, न । तात्पर्यस्य पुरुषाधीनतया तहसम्भवात् । न चान्यत्तित्वेऽप्यसाधु- यमित्येव निरूढत्व , बहुव्रीह्याटिपदवदिति वान्यम् । एव सति धूमपदम्या अनिरूढतया स्वार्थे चापि साधुत्व न स्यात् । न च न्यायप्रविष्टहेत्ववयवत्वा- चच्छेदन तथा , न सर्वति वाच्यम् । एव सति घोंपादिपदसमभि याहाराव- च्छिन्नगङ्गादिपदानामपि निरूढत्वापत्त्या गत निरूढानिरूढविभागेनेति । अत्र प्रतिभाति ---विपयाधिक्याल्पवत हि गौरव रापा चावतरति , न तु लक्षणक्यानैक्यकृतम् । तथा च प्राते प्रतिज्ञाहतुपदयो नलक्षणाया ज्ञान द्वय विषय ! हेतुत्वज्ञापपदमारे प्रयोजकत्वरक्षणायाश्च ज्ञानजनरज्ञान विषयत्व विषय इति ज्ञानद्वय जनरत्व विषयत्व च विषय इति महद् गोरखमिति पद- द्वयलक्षणैव लपीयमी । न च धूमपदाद् ज्ञानोपस्थितिरेव स्याद्, न तु धूमो- , ·, नतु हेतुग्रन्थः। पस्थितिः, अन्यवृत्त्यान्योपस्थित्यभावादित्युक्तमिति वाच्यम् । किश्चिनियाम- कसत्त्वेऽन्यवृत्त्याप्यन्योपस्थितेः । कथमन्यथा गङ्गांशस्यावच्छेदकतया भानम् । कथं का तीरत्वांशभानम् । तत्र लक्षणाविरहस्य शब्दपरिच्छेद सुव्यक्तत्वात् । तथा च यद्धीति न्यायाद् ज्ञानलक्षणया विषयोपस्थितिरस्तु । किञ्च, मणिक- न्मते वृत्तिद्वयविरोधो न दोपायेति शक्त्या धूमो लक्षणया ज्ञानमुपस्थितमस्तु । दोषाभावात् । भवतु वा वृत्तिद्वयविरोधः क्वचिद् दोषाय, सर्वत्र । अन्यथा लम्बकर्णादिपदात् कर्णस्यानुपस्थितौ तदानयनायभावप्रसङ्गात् । यच रक्तादिप- दस्य गुणिनि शक्तिरेवेत्युक्तं , तदपि न । किं रक्तपदस्थ रक्तत्वविशिष्टरक्तगुण एका गुणिनि चापरा शक्तिः, तत्रापि शुद्धगुणिनि वा रक्तत्वविशिष्टरक्तगुण- विशिष्टगुणिनि वा, रक्तस्वविशिष्टरक्तगुणविशिष्टगुणिन्येका शक्तिर्म गुणांशे पृथक् शक्तिरिति । नाद्यः । एकयैव शक्त्योपपत्तौ शक्तिद्वये गौरवात् । न च सा गुणिन्येवास्तु । शुद्धस्य गुणिनो रक्तादिपदादनुपस्थिती रक्तत्वादिविशिष्टरक्तादि- विशिष्टे सा वाच्या । तथा च लाधवाद् रक्तत्वादिविशिष्टे एव सास्तु । अत एया. न्त्यपक्षोऽप्यपास्तः । न चैवमनुशासनविरोधः । अनुशासनस्य साधुत्वज्ञापकत्वात् । शक्तेश्वानन्यलभ्यत्वादिकल्प्यत्वात् । न चैव लक्षणया सर्व सर्वत्र साधु भवत्येवे- त्यनुशासनं विफलं स्यादेवेति वाच्यम् । लक्षणयापि तत्रैच साधुत्वमिति ज्ञापाय- तुमनुशासनाद् व्यत्ययानुशासनवदिति शब्दपरिच्छेदे वक्ष्यमाणत्वात् । किंबहुना, पाकाद् गन्धो घट इत्यादो का गतिः । गन्धपदस्य गुणिनि शक्ते. केनाप्यनङ्गी- कारात् । तस्मात् तत्र गुणिलक्षणयैव गुणस्योपस्थिती पारुहेतुल्यान्वय इति । यञ्च निरूदत्वं निर्वतमशक्यमित्युक्त , तदपि न । हेतुपञ्चम्यन्तत्यावच्छेदेन जाने नियतानादितात्पर्यस्यैव निरूढत्यनियामकत्याद् , अनादितात्पर्यपूर्वक- लक्षणाया एव निरूढलक्षणात्वात् , तादृशस्य पदस्य लक्ष्यादन्यत्रासामर्थ्य- नियमात् । न चैवं गङ्गापदं समभिव्याहारविदशेपावच्छिन्नं निरूढलाक्ष- णिक स्यादिति वाच्यम् । तादृशस्य सत्त्व इष्टत्वात् । शुद्धम्य चातथात्यादित्य- लमतिविस्तरेण । एतेन “पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमितिपरवाक्यत्व हेतुलक्षणम- नुपपन्नम् । अयमात्मा ज्ञानादित्यत्र ज्ञानज्ञानस शक्त्यवोपस्थिती लक्षणावि- रहेणाव्य पसाध्य झावाक्ये हेतुवाक्ये या न लक्षणेत्यव्याप्तिः । तत्त्वादित्यादिहेतावप्यन्यामिः । - ·मणिसारानुमानखण्डे सर्वनामपदे लक्षणाविरहादि"त्यादिदुपणमपास्तम् । न्यायमविष्टहेतुपञ्चम्यन्त- स्वावच्छेदेनैव निरूढलक्षणानीकारात् । शस्तदपेक्षया दुर्बलत्वात् । अत एवं सर्वनामपदेऽपि तत्र लक्षणास्त्येवेति न काप्यतिमसा इति सद्धेपः । अत्र च कथाया पक्षधर्मताप्रतिपादनाय मीमासम्वद् मतुए प्रयोग न कार्यः । अनाहितरक्षधर्मताप्रतिपादनाय प्रथम तदभिधाने प्राप्तकालतापातात् । एतदभिप्रायेणव मणिकृतोक्त कथाया धूमादित्येव प्रयोक्तन्य न धूमवत्वाद् (इति), मतुपो व्यर्थत्वादिति । न च तत्र धूमवत्त्वे व्ययविशेषणतया व्याप्तिर्महीतु न शक्यत इत्येवाभिप्राय इति वाच्यम् । धूमसम्बन्धस्यापि धूमवद् वहिव्याप्यतया व्यर्थत्यासम्भवात् । समानाधिकरणलघुगुरुद्वयसनिवेश एवं व्यर्थत्वस्य दोपत्तादिति बहुशो निवेदनात् । न चैवमपि धूमवत्पादित्युक्ते पर प्रत्यप्राप्तकालत्वरूपो निग्रहो दातु न शक्यते , यायता धूमवत्त्वमेवाहमत्र हेतुमकरव न तु मतुपा पक्षधर्मता प्रतिपादयामीति वादिना वक्तु शक्यत्वादिति वाच्यम् । उदाहरणोपनयाभ्या हेतुतानिर्णये निग्रहस्य दातु शक्यत्वात् । नहि धूमवत्त्वे हेतुल्येन विवक्षित यो यो धूमवानित्युदाहरणं धूमवाश्चायमित्युपनयो वा युज्यते । अपि तु धूमवल्वा- नित्युदाहरण. धूमवत्त्ववाश्चायमित्युपनय इति दिक् ॥ इति हेतुग्रन्ध अथोदाहरणग्रन्थः। हेतायुक्त यमस्य गमकत्यमित्याकाहाया न्याप्तिपक्षधर्मतरुपदर्शन- प्राप्तो व्याप्तेरनुमितिजनकीभूतपरामर्शविशेपणतया प्रथमोपस्थिततया पक्षधर्मता याश्च तत्ससर्गतयोपस्थित्यनियमात् प्रागुपस्थितिक्रमप्राशाकाहावशात् प्रथम व्याप्ने । प्रदर्शनार्थमुदाहरणम् । तत्र यद्यप्युदाहरणे ज्यामिरभावादिनानापदार्थ- गर्भा न पदार्थो न वाक्यार्थ इनि तत्प्रदर्शनार्थमुदाहरण न घटते , तथापि यो य इत्यादिना हेत्वधिारणे सर्वत्र साध्यसबन्धप्रतिपादनात् तत्र साध्याभावसबन्ध- रूपन्यभिचारमका न भवति । सहचारश्च साक्षादवोदाहरणवाक्येन प्रतिपाद्यत इति व्यभिचारमानविरहसहकृतसहचारज्ञानसहकतेन मनसा भाति व्याधिग्रह .

·उदाहरणमन्य। , जन पात्र --- इत्युटाहरणं व्यातिमहो(पावि र पयि) क, न तु साक्षात् तत्पतिपादकमिति वृद्धा । यात्राधनाब अतिसाव्य समनी न्याप्ति । सा चोदाहरणवाम्मात् साझादेवारग-यत इति नव्या । जाहरणलक्षण व्याप्यतारच्छेदकारच्छिन्नबद्ध- मिवारच्छिन्नमुहिदय व्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नवत्त्वविधायकन्याचावयवत्वम् । उपनये व्याप्यवति व्यापकमन-धस्यानिधेयत्वात् तर पक्षधर्मतामात्रम्यैव विधेय- साद व्याप्यत्लागस्याना पान्नातिव्याप्ति । जत एव यो नीलधूमवान् स कहिमानित्युदाहरणामाती नाति याप्ति । नीलमत्यम्य वाप्यतानवच्छेद कतया तत्रोक्तलगा नावात् । उदाहरणसमानाकारवाश्य च न न्यायारयर इति न त्रातिव्याप्तिरिति नतम् । - उदाहरणवाक्ये व्यभिचारशङ्कावारणार यो य इति सीमा कार्या । सा च या अभिचारशहा तव । अन्यत्र तु केरलान्वयजादा व्यभिचारादा नाम्नीति न तत्र वीप्सेत्याह । तेपा चायमाशय -यो य दशी पीसिताअनगानन्तरमनुपाहतया प्रयोजनजिज्ञासाया ब्यासिनत्प्रयोजन- यतेऽवसिते वो य उति प्रथमयपदोपचारधूमाधिकरणाभिन सर्व धूमाधिक- रण द्वितीयवसदेन विश र सामान्यतो वोप-याप्यते । तथा च सर्वन साध्यस- धनानाद् व्यभिचारगका न भरतीति भगत मनसा च्यातियर इनि देवला- न्यायस्थले बीमा न झायति । (तत्) तु न सम्बत् । तथा सति तन सामाना- विकरग्य पदर्श मपि न्यभर स्यात् । चामयित्वेन ज्ञाते सामानाधिकरण्ये- ऽप्यनियतिपने । तम्मान तत्रापि पी-सा कार्यव कादिना । मदत वन्य निर्वाह यितुमुचित वात् । क्थमन्त्रया जलानविता मतद्धतुकन्याये इट हरणायक्या- माति । व्याप्तिर्मनायापित कादिशानिरहात् तद्वोधकाश्यपाना सदुक्तरीत्या वैयर्यम्य दुरुदरा ! माकामयोगे यसिंप्रदायभिद्धतया न माप्त्यादि- प्रदर्शाययो कन्याम इति न तत् प्रतिनन्धयमिति दिक् । मगिकतातु --पसायमपि व्यभिचारशकानावर याद न रा कार्या। यादे वा कार्या, तदा यसद एप, न तु तत्पदेऽपि । नानारपदोपस्थाप्यस्यैर. तदनेर परामर्शममात् । तया च यद् यत् प.प प्रतिजहि गनाथ' ननाय तन्ने' इत्यादाविति वदति । तवामयनमिनार गरि साधिरणोप- स्थितितिरनुयादेन यातितारकत्वाहवाग, न गाक्षात् । तथा च योगमाय. M ·मणिसागनुगानखण्डे १२२ । म्याभ्यामेव “याप्तितातर्यस्त्वग्रहोऽ-। तथा चैयरटेनेव सर्वमपि हेत्वविवरण मुपम्याप्यताम् । हन वीनापटिगुत्शरिणादाहरणेनेति । यदि च करपदा- यसिद्धसादुपावन्यापायानराहारवाच यत्पदामादर. । त(यादा) च तसद- वीप्मायानतिगोरवन् । एपेने तत्वदेनोभयारम्वितितमवादिति । इद वयेय-यत्तर पदयोरभवोरपि समयान्वेन बीमा कार्या अन्य तरसभयनन्येनान्यतस्वीप्सा या ! राग यवन्धन पिना बीमा कापि न कावति । मा च यो यो धृमवानि उदाहरण नाव न घटते । धूम कब गमक इत्याकाक्षागमुदाहरणमातेनेन धूनसामानाविकपण्यप्रतिपादनन्योचित- (वात् । धूनमानित्यनेन नतुर्यमामानारिकरग्यप्रतिरते । नतुर्थमन्धन्य पदा र्थनया तत्समन्धम्येव वाच्या वादिति यत्र यत्र धूम इत्येतोदाहरणमर्हतीति मिश्रा । तर न मनोजन् । एन सति पनिी वहिमान् इति प्रतिभा यदि व्याप्पधूममाश्चायमित्युपन वो वह्निनानिति निगान च निरु येत , ततो वहया दिसन्धविधेयताया एन प्रती त मादत्र क्थकसप्रदायानुरोध एव शरण- मिति दिक् ॥ इत्युदाहरणानन्धः। तत्रानुमितिमारणीभूतपरामर्शज अधोपनयग्रन्थः। उदाहरणानन्तर व्याप्ते सहकारिणी पक्षधर्मता वर्तते न येत्याकाझाया तत्सहकारिणी प.तधर्मता प्रतिपादयितुमुपनय । नायर उपनय दनि गणित । नन्विटमयुक्तम् । अनुमितिहेतुमानसपरामर्शम्योपनयनाक्याजन्यत्वादिति चेद्। अत्र यदन्ति --- अनुमितिहेतुपरामर्शसमानाकारपरामर्शजनकावयवत्वमुक्त रक्षणार्थ । अस्ति चोपनय. गपरग्मर्शभ्य याप्तिवैशिष्टयागाहिन तादृशमान सपरामर्शम्य समानाकारतेनि नासभा इति । अत्रेद शक्यते तस्माद् हिमानिति निगमने लक्षणमिदमतिच्या प्तम् । तम्मादित्यनेन न्यासिविशिष्टपक्षधमतापरामर्गनोक्कममानाकारज्ञान ननमान् ।

·निगमननन्ध । .. - किञ्च , समानाकारता यावत्तद्विपाविषयस्तया यत्किञ्चित्तद्विषयविषयकतया था । नान्त्व । अतिप्रमशात् । नाय । मानमपरामर्शविषयानाधितत्वादेरुपनयजन्यप रामविपतयासभवापातादिनि । जन प्रतिमाति अराधितत्वासत्प्रतिपक्षितवातिरिक्ताशो यावान् मान- सपरामर्श-य यथा विषय , तावान् तज्जन्यपरामस्य तथैव विषय , तादृशान यव उपनय । निगमनजन्यनाने च सा यागन्य परामर्श व्यातिविशेषणतया विषयस्य स्वातन्त्र्येगापि भानाद् न तत्राति गाति । न च तलादित्वशे तथाप्य- तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । जायपढेनैव तादामात् । तन्यावयवावयवत्वात् । अनच हेत्वपयवनैव पक्षमता प्रतिपाद्यता , किं प्रतिपादोपननेति देश्यमन देयम् । हेलान्य कारणमात्रामाहानतया पक्षधर्म-योधकला- भावात् । आमालाकमेणैर तदर्थन्य प्रतिपादयितुमुचितत्वादिति दिक् ॥ . इत्युपनयन द अथ निगमनग्रन्धः। उपनयानन्तर निगमनम् । तय न्यायापरवले नति व्यामिविशिष्टर धर्मता- ज्ञानप्रयुक्तसाभ्य(ज्ञानज्ञान)चीननाम् । प्रतिनारदार नार मणासवाद सिद्धिर्न भवति । प्रतिज्ञाया च न व्यायाविधीप्रयुक्त तनन त्वमिति न तना तिन्याप्ति । N गनु व्यातिविशिष्टरक्षवत्स-यावयमन्तरेण प्रतिपादनाद निगान किन- यमिति चेद्, न । अाधिततादिति । वीनानात्योउयोगात् । जवाधित- त्यादिवानन्याप्यनुमिति रस्त्यात् । यद् ययामे सति न भति, तत् तदभाया यगमताभ्यमिति मणिकृत । तेपा चायनाराय ~~~~जर धितत्वादोरिगमनेन परिमादिते सति नामरिनानमपतिप्रतिपय की भून जापा ने व्यातिशिंग एपक्षधर्मताजान बाध दिनानाभाव हग्नमनुमिनि यी तदनुकूलत्यागि मन (न) व्यमिति । एतानाधिनान वानुमानहेतु ये तद्विषयक माप परामशे स्वीपर्यम् । तथा च परामर्गरिरया नगरसेनामिदिमभ्यरातो राधादे ·मणिसारानुमानपण्डे . म्यादित्यपामिद्धान्त । किश्चाबाक्तित्वज्ञान सा यज्ञानमे। तथा च साध्यन्नान सामानहेतुरिति फठिनमिति सिद्धमा नादभित्यनम्नार ए न्यादित्यादिप णमपान्तम् । अबाधितत्वनानहेतुत्यम्य मणिशारानमितलेनोक्तदोपविरहान् । यथा चैत्र सनि न निगमनानस्य , तथा च पुत्पादितमेन । केचित्तु ---- अनुमितावाधिनत्वप्रमाया गुणन हेतुत्वमिति समयनिश्च यसाध रणम्बाधित जानमनुमिनित्यारच्छेदेन हेतुरेय । अन घन सिद्धनाधन गी। यथा पेचमति नामिद्वान्तरितवाय भात इति यथान र गणि साधीयानित्याहु । ननु निगमनेन कथमनापितत्यासत्यतिपस्तित्वभाना। सा प्रतिपादक तामात्रेण तथाचे प्रतिज्ञाया आ नयावागतादिति च, । प्रतिज्ञापन सा यत्य प्रतिपादनेऽपि सा या गावाम युवालानुपदर्शनाद् न तन मा चामा पच्युदासापगम । दह तु त-मादित्यनेन याप्यधूममुद्धापरता यहि याप्रदर्शन स्यैव जननाद् नात्र ययभावोऽतीनि जाने। तब का मानसनानुमानित पेति न रश्चिद् विशेष : यहा, साध्ये पुनर्वाचनन्यानुवादतया प्रपोतनविनासाया बाधायभार एव प्रांजन पारिशेप्यादवसीयते । तर “पुतते । नानादिनिरहे ज्ञान च पृषाक्ताकारणेन । मानिगमनामभवात् । अमदावादवाक्यार्थत्वात्र । यद्यपि व्युत्पति मात्वज्ञान , न शझोपात विना वादियाये न निति । तयान्यनादितात्पर्य व्युत्पति । सा पानादिलपणापद् यादिवास्येऽपि संभावे- येति न कोऽपि दोष इति । इट तु येय न्यायाश्ये नाय गमाम ततणायोगादिति योद्वारकाम, यथा नहाना इत्यादिष्टातप्रयोगध सामयिक इति 11 निगमना 4 अपसामासनामधानिकः। अथ हेचाना । तया यो मानने। पाताभारयनियोधा विपरनिति माणित । नन्धि तत्रानुमिति ·. इत्याभासमामान्यनिक्ति। दायुक्त , व्यभिचाराविज्ञानानापन्चानुमित्यरेनुसात् करणविस्टकहेतामासमात्रा- यांसे । न चामिनितिन पनियतयानानविषय उमेर लक्षणा , स च व्यभिचारादायप्यनीति ना यातिरिति वाच्यम् । यथार्थपदेन व्यभिचारित्वभ्रमवि- पयम त्वति यातिनिरासेऽपि पध्मौ परिव्यभिचारिणावित्येकाशयथार्थविषय- तागादाय गदनुधूमाति पातन पापिटरित्तात् । न प लिमविषयतया यज्जन्या- नुमिनिप्रतिरात तलिमामे यथार्थव ज्ञानत्य विवक्षितमिलनाच्यम् । बाधित- लिशासवगाते । ता पदानिठसा गाभारतिपयस्तया त जान-य प्रतिर यस्तया लिझविषय मा प्रतिबन्धात्यामागत् । किन, सत्प्रतिपाति प्रतिबन्ध- भूनविगारे याप्त्यादिजनन्यायथार्थत्वादिति । जन चिद् --~-नाधायामपक्षधर्मो रेतुनेकान्ति येति न्यायाद् व्यभि- चारित्यापायिने तन्य सद्धर इति । व्यानि । सत्यनि-यसिद्धयादिसली. मऽसिद्धत्वादिना सह । मदतुम ति तु वीर याप्त्यादिधीरेव दशाधि- शेपे विरोपिनाति तावादसपण नेयम् । एउमसाधारणेऽपीति । तच्चि. भ्यम् । चदिवाचितरेन रामालाणेन न सहर , तदा विलक्षणेनापि लेन रूपेण सदो न सात् । सामान्य प्रणोपरीतन्या विशेष(लक्ष)णेन परि- अहात् । रिच, अग्रे चल्यमाणासजीसाधानाहरणस्थलऽ यासि सुदृढेव । तत्र व्यभिचारि मारेग नया सद्धरामारा । कब गहेतु- अतिपक्षाढो स्वीयच्या- हिवार विरोविनीत्यादि । ता । तीय-या त्याविज्ञानन्ध म्याध्यामित्यनुक तवा तदप्रतित पात्यात न च शिवियाप्त्यादिधीमानामच्छिन्नवीय- प्यादिनाननास्तु पनिकाय तेनि मान्यम् । तथा सत्यारश्यकतया हिरो मियाप्त्यादिश्रिय एन निव-वस्ताचियात् । पया मगिममवधानावच्छि नव- तेरपि दाप्रतिर नरसापामानित्यमगा। मिश्रान्तु जानेऽनुमितिमनिष धातारच्छेदको धर्म इह यद्विशिष्टे ज्ञानेऽनुमिनिप्रतिर यावश्यभार से पिपित । स न प्रतिवन्यज्ञानविषयम्नद- पियश्च । तो व्यभिचारादि । जल सत्यतिरसादो विरोयिसामग्रीमालीन- सादि । पारिभाषिकमतिर काय गुरुयपि तत्राविरोधान् । तथा चाउमितिमतिम-धाच्छेदकवर्गवतगोपस्यायाविषयत्वन्य लक्षणार्थरय सत्प्रतिष शादासी सत्वान तवाचारी । अव नोगार पति याप्ति । उपाधि- ·प्रति माणसारानुमानखण्डे ज्ञानेऽपि व्यभिचाराजानदशायामनुमितिप्रतिवन्धानापन तन्नियमघटितप्रतिवन्धक- तावच्छेदकशून्यत्वात् । अत एव न मिद्धिविषयसा यन्यापि हेत्वाभासता, प्रतिष धानियमात् । सिद्वावपि सिसाधयिषायामनुमिते । अत एव च नानानबपाति- याद्यतिप्रसहोऽपि । अनुमितिप्रतिवन्धनियमसत्त्वेऽपि ज्ञाननिष्ठप्रतिबन्धकताव च्छेदास्यात्र लक्षणे प्रवेशात् तन्याश्च त्वरूपसत्या एव तथासात् । यहा, बन्धकज्ञानविषय र ज्ञाने प्रतिबन्धकतारच्छेदकोऽस्तु । तथापि सत्यतिपझे नाव्याप्ति । विरोधिव्याप्त्यादरेष प्रतिवन्धरतापल्छेदकम्य प्रांतरचलि ज्ञानल क्षणसव-वेन वृत्ते । तच ज्ञान परामर्श एव । तेन सारंन च तद्वत्त्ववीर्यथा- थव । अथरा लि स्वनानद्वारानुमितियोनाम् । तच हेत्वाभासेन वार्यते । तथा च लिङ्गस्यानुमित्यायोजस्तावच्छेदकधर्मपत्त तद्वत्त्वगोचरयथार्थविषयत्व वा लक्षणार्थ । तथा च सत्प्रतिपक्षादावपि लिङ्गनिष्ठानुमित्यप्रयोजकतावच्छदको धमा लिननिष्ठ एव याच्य । अन्यनिष्ठाप्रयोनकत्यस्यान्यनिष्ठप नवच्छेद्यत्वात् । समानाधिकरणम्ये रापच्छेदकत्वात् । तथा चानुमित्यायोजकतावच्छेदक सत्प्रति- पक्षे गुरपि विरोधिसामत्रीकालीन वादिरे । एव बाधितेऽपि ना याभाववत्यक्ष वृत्तित्वमिति ना यासिरित्याचक्षते । अंगद शक्यत-- -भरत्याविषयीभूतमपि पारिभाषिका तव पकतावच्छे दक, तथाप्यव्यानि । चत्रातातेना(ना)गतेन या लिङ्गेन सत्प्रतिपक्ष , विरोधिज्ञानसामग्राफालीनत्वस्य ताहारिनेऽसत्वात् । कि , व्यभिचारित्वस्या प्युक्तप्रतिमन्धकतावच्छेदकत्याभावाट यति । व्यभिचारनाने परामशाचरनाते सत्यप्यनुमितिप्रतिरन्धाभावात् । करगम्य परिपूर्णतया तद्विषटनाभावात् । न च परामर्शानन्तर व्यभिचारधीरसभविनी , प्राधाभावज्ञानात् । किच, तदानुमिनिया मग्रीसत्वादनुमिनिरेच, न तु व्यभिचारीरिति वाच्यम् । शाळसिद्धानन्तर यत्र शान्द पर परामर्शस्तदन तर प्रात्यक्षिकन्यभिचारधी , ता तद्दोपमभवान् । तर परानशम्य शाम्या पात्यकिव्यभिचारज्ञानाप्रतिवन्धकस्यात् । प्राधप्रत्यक्षे ग्राह्याभावप्रत्य-सम्यत्र प्रतिय धात्वात् । न च व्यभिचारधीशलेऽनुमितिसार ग्र्यपि । परामर्शपत्पिन्न या परामर्शममानकालीनया मिद्ध्या प्रतिरन्यादिति प्रय मपक्षी न घरते । द्वितीयपधाऽपि न झोदक्षम । विरोधिव्याप्यादे प्रतिर ध्यलिङ्गन सह मानमान्धक पने मानाभाव । भाव वा धूमा वहिन्यभिचारीति , ' ·हेत्वाभाससामान्यनिरक्ति । भ्रमस्यापि व्यभिचारेण सह धूमत सन्धत प्रसज्येत । तथा च सद्धेतो लक्ष पातिव्याप्ति । न च ज्ञान न सर्वत्र सम्बन्ध , किन्तु फललात् कचिदेव । तथा चेटमनेन स प्रतिपक्षितमिनि नानन्य यथार्थत्व यवहारात् तज्ज्ञान सर(न्धे न्य थे)न कल्पने । धूमो बहिन्यभिचारीति जानन्यायथार्थ करवहारान्न तन्नान त समन्धरूपमिति नव्यदूपण न भ यामिति वाच्यम् । उक्तपरामर्शरूपनानन्य विरोधिलिङ्गनिष्ठव्याप्त्यादिसम्बन्यो एकहती वाधावनारेऽपि सत्प्रतिपक्षम्य दुर्वा रत्वापानात् । तज्ज्ञानत्य तदाप्यविशिष्टत्वात् । किञ्च, जनुमितिप्रतिवन्धमत्तावच्छेद को धमा व्यभिचारित्वादि , तद्वत्त्वमाश्रयानयिभावेन, मानरूपप्रतिबन्धस्तावच्छेद कात्य च विषयविपयिमानेनेत्यननुगन । पथाकयश्चित् तद्वत्त्वमात्रन्य चाति- मसापराहतत्त्वादिति । तृतीयपक्षोऽप्ययुक्त , चूमस्यापि व्यभिचारभ्रमदशामा वयनुमित्यप्रयोतकतया तनिष्ठम्य व्यभिचारश्रम कालीन रस्याप्यनुमित्यप्रयोजक- तापच्छेदकतया तद्वत्त्वज्ञानमादाय सद्धनादति याप्तेर्वज्रलेपायितत्वादिति । अनायमाशयो मिश्रागा-~~-विरोधिज्ञानसामग्रीकालीनल तत्कालीनव्या- त्यादिमत्तया ज्ञायमानस्यन् । तच्चातीतानागतलिङ्गस्थलेऽप्यस्येवेति न तत्र सत्य तिपक्षेऽव्याप्ति । यद्वा , तत्कालसम्बन्यो पिरोधिसामीनिष्ठ (न)तत्र प्रति- वन्धरतावच्छदकम् । तच वाप्यस्त्येव, अनेनेद सत्यनिपक्षितमिति प्रतीते । नच व्यभिचारनाने सत्यपि प्रतिबन्धानिरमात् तत्राव्यापिरित्यवादि, तदपि न । परामर्शानुत्पत्तिकालीनय वैशिष्टनानेऽवश्य प्रतिबन्धनियम , तद्वत्तम्यार प्रतिय न्धकतावच्छेदकत्वेन विवक्षितत्वात् । अस्ति चैतद् व्यभिचारेऽपि । परामर्शपूर्व ज्ञातेऽनुमित्यनुत्पादानेयमात् । न च वाधस्य परामशाचर प्रतिबन्धकलात् तत्राव्याप्ति । तदुत्तर प्रतिरन्यकत्वेऽपि तत्पूर्वमपि प्रतिबन्धक्याविरोधात् । उपा धौ तु परामर्शपूर्व ज्ञाते अनुमिनिप्रतिवन्धो नावश्यक । व्यभिचारनानानावश्य कत्वात् । नन्विदमप्ययुक्त ~~ परामर्शपूर्वमन्यो-याभावगर्भव्यभिचारज्ञाने सत्यप्य सन्ताभावगर्भन्यातिलानादनुमित्युत्पत्तरिति चेद्, न । अन्योन्याभावगर्भन्यमि चारज्ञाने सत्यत्यन्ताभाव व्याप्तिज्ञानम्यासम्भवान् । तर साक्षात् सद्गर्भव्य- * तच अगभवन च।

·२८ হাসানাত भिचागेनायर (तारतया) पीन सचिद् विशेष । वच---विपीनाप्रतिबन्ध नावरेटरस्य जिन सह गन विरोधि वाप्त्यादेयदि सम्बन्ध , तदा साधार तारेऽपि सत्यतिपात्तापनि, जानन्य तदापि तामानिति दृषगमुक्तम् । तदर्षि न ! ज्ञानन्य व्यवहारवादगत्या तमन्नन्यवाभ्युपगमेन वापरतार दशाया तत्सम्बन्धपताविरहात् । घटसम्वदगाना भूतलन्च घटाभावसम्बन स्वानभ्युपगमवदनापि कदाचित् सम्बन्ध रूपये टोपाभावादिति । बदपि --- त्ता कदानिढाश्रयाश्रधिभावेन पिच पियरिपयिमानत्यननुगम इनि दूरमन न्ययाति । तदपि न । यादगसम्बन्धन नहतामादार यभिचारितमिद सरप्रतिय क्षितमिदमिति धी , ताशनम्वन्धन्य लक्षणप्रवेगात् । स च पचिदाश्रया-प्रयिभार, कचिद् विषयविपरिभाष ति । व तुनातु - ~~~सत्रानुमितिप्रतिवधातावच्छेद कवनिरूपितररूपम्पन्धानशेप एष तहत्तानियामक ! स च ताससम्बन्ध खेनानुगत इति ना(न)नुगम । जन एस यत्र निरन्तरपरामर्शद्वयर पस-प्रनिप ) सत्र विषयविपयिभावेऽपि विगविरित सरत जानमामतिरिति विकार इद शक्यते---- लक्षणमिद यभिचारादा धर्मति यान, धर्मिण एवात्र र, त्यात न च अभिमतन्ये नीत्यपि तद्वारसगिपन देयमिाते वाच्यम् । काचिन् कम्पचिद् व्यभिचारिधर्मम्यापि हलभिमतत्वात् । सदा सधिर्मिणोऽपि हेतुनानभिमतत्वात् । किच, जानचिपयस्व विशेषणमुपरभण वा । नाद्य । तादृशन्नानाभाशा- निचदीपन्य साधारणादरहवामातत्यप्रति नात् । नान्त्य । अलापारगसत्प्रतिप पदिगनत्यदीपचापि विशेगदर्शन शायर मपि हेत्वाभारत्यापातात । विश्व, यत्सुरपायतारामानविषयत्व यम्य तत्व त प्रायद हेत्वाभामत्वन् , जय प्रत्यापि वा । नाच । विरुजादौनत्यदोषय तामाहिपुता प्रत्यनाभामताप्रसजात् । नान्त्य । जनावारणामोपादर्शनात् तथा नायमा नन्य विशेषदशिन प्रत्यपि दोपतामसात् । अनाहु अनुमितिप्रतिपयकतावच्छंदत्धर्मवत्त्वगाण्याची विनं प्यात विपरितम् । अभिचागदातु धर्माताशीविशेषणमूना इति नातिया प्ति । तादृशीविनप्परप च विशेषामेव । तय ईश्वरज्ञानविशेष्यत्वमादाय विरु द्धादिनित्योपे सदारतीति नायाप्ति । मत्ानिपक्षादी पनिवदोषयनिर्णया- दीधरधीविरह कल्पनात् । फरें कोनेयत्वात् तम्या । पुरुषान्तरीयताशधियमा ।

·हेन्याभाससामान्यनिरुक्तिः । दाय पुरुषान्तरे च नाभासता । विशेषतः पुरुपादेरत्राप्रवेशात् । तादृशज्ञानविष- यस्य हेत्वाभासत्यमित्ये माझीकारात् । तत्पुरुषादिहेत्वाभासत्वस्य विशि(प्य ! प्या)- निरूपणादिति । नन्वेवमपि वाधसामग्र्यां लक्षणमातव्यापकमेव । तस्या अपि विरोधिज्ञा- नसामग्रीवनानुमितिप्रतिवन्धकत्वात् । एव प्रत्यक्षसामग्र्यामतिव्याप्तिः । सशयो- तरप्रत्यक्षे तत्त्या अनुमितिप्रतियन्धकस्यकल्पनादिति चेद्, न । अनुमितिप्र- तिवन्धकत्वं हि न सर्वानुमितिप्रतिवन्धकत्वम् । असिद्धेः । हेत्वाभासेनाप्यसा- धकतानुमित्युत्पादनात् । नापि प्रकृतानुमितिप्रतिवन्धरुत्व, सिद्धयसिद्धिव्यापा- तात् । किन्तु तत्पक्षकतत्साध्यकतल्लिङ्ग कानुमितित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धमत्वम् । तच न प्रत्यक्षतामयाः, तम्या भिन्नविषयकतादृशानुमित्यप्रतिबन्धकत्वात् । समानविषयकप्रत्यक्षसामग्र्या एवं बलवत्त्वात् । वाघमामग्र्याश्च विरोधिज्ञानसाम- प्रीत्वेन प्रतिबन्धकता । तथा च सत्प्रतिपक्ष एवान्तर्भावः । न तु विरोधियुद्धयु- पहितसामग्रीत्व सत्प्रतिपक्षविलक्षणं तत्र प्रतिवन्धकतावच्छेदकम् । मानाभाबाद, अन्यत्र सिद्धधर्मावच्छेदेनैव तत्र क?क,ल्पनौचित्यात् । विरोधिबुद्धयुपधानमिह म्वकारणान्न सत्पतिपक्षस्थल इत्यन्यदेतदिनि तत्त्वम् । क्यन्तु विवेचयामः -- अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकधर्मपदामिह व्यभि. चारादिपञ्चकपरमेव । सामान्यपदम्य विशेषपरत्वात् । तथा चैततपश्चारूपानु- मित्तिप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मवदिद पच हेतुत्वाभिगतमिति *समूहालम्बनम्प. विशेष्यत्वमुक्तलक्षणार्य इति नोपाध्यादी कुत्राप्यतिप्रस(मान् ! संभावनापीति । ववश्य वाच्यमेव । अन्यथोपाध्यादापतिप्रसही ब्रमणापि दुर एव । तथा. हि ~~ज्ञा(नाना)विषयीभूतप्रतिबन्धकतारच्छेदकपक्षे सत्प्रतिपक्षं विरोधिज्ञानसाम- प्रोकालीनत्वस्य सरूपमतः प्रतिबन्धकतावच्छेदकलवद् उगवायपिस्वासद्वधभि- चारानुमित्युपाधानकालीनत्वम्य तादृशतनातिच्याप्तेः । तादृशे सत्युपाधिज्ञानेऽनुमि- तिपतिवन्धकतानियमात् । किंबहुना, व्याप्तिमान कालापच्छिन्ननिमनानेऽमत्यनुमि- त्पनुसादनियमादज्ञानरूपानिध्यतिव्याप्तिः । एव सिसाययियाविरह कालीनलगिशि- हे साध्यज्ञाने सत्यनुमितिमतियधनियमात् सिद्धिविषयमाध्यस्यारि हत्याभास ". समूहालम्पनरूपी समूदानापः। m.17 ·मणिमारानुमानखण्डे तापचिरित्येव रहुविष्ठा. प्रसज्येत । एर प्रतिबन्ध मनानविषय-यव प्रतिवन्धक- तापच्छेदकत्यमिति पक्षेऽपि फिमेरदेशबानम्य प्रतिनन्धरत्वे तद्विशिष्टम्यापरस्या ज्ञायमान यापि प्रतिबन्धातावच्छेदकमोटिप्रदेश , उत यावत एव ज्ञान प्रति बन्धक तावत 7 तर प्रदेश दति । नान्त्य । सागरण वादेरपि प्रतिबन्धकताव- च्छेदकत्व न स्यात् । सा याभागशनिश्च(यपिप)यीभूतसाध्याभाववामित्वम्य साधारणत्वाय साध्याश(म्य' निश्च(यविप)यीभूतसाभ्यबद्यावृत्तत्वरयासाधारण- वस च साध्याभारनिश्च पसायनिश्चयघटिततया तम्य चानायमानस्यव तत्र प्रशाशीकारात् । नाय । न्वरूपमयभिचारानुमित्युपधानारच्छिाम्य) साभ्य. यापकत्वादे यमान योपाधा, यरूपमात्माधरिपारिहापच्छिन्नम्य साध्यस्य ज्ञायमानस्य सिद्धम पन, म्बन्पमतगृहीतव्याप्त्याश्रयत्वविशिष्टन्य (जायमानन्य) हेनोरनानादावनुमितिप्रतिययातापच्छेदकत्यापातादित्यतिप्रसङ्गन्य टरित्वात् । तस्मादुक्तार्थ र ग्राह्य इति सरेप ॥ -- इति हेत्वाभाससामा यनिक्ति । सापयाप्ति अथ सव्यभिचारसामान्यनिरुक्तिः। ते च सयभिचारवित्तमतिपक्षासिद्धनाधिता पत्र । तर सयभिचार स्या साधारणासाधारणानुसहारिभेदात् । तत्र व्यभिचार-योभकोट्युमाया- पातावच्छेदारूपरत्व रक्षणमिति मणिरत ! त्यायम निधयविधितशयजनोभय रायुपस्थितिजनम्नानविषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वम् । तेन केरला-वयिमाध्यरानुपसहारिणि नाच्याप्ति । तत्र साध्यतदभावसगयासम्म वेऽपि सा-य पक्षानत्वतदभारनगयन्य व्याप्तिनिश्चवपिरोधिगन । केवलार थिसाध्वानुपसहायंत्र लक्ष्य प नेत्यपि कश्चित् । सादृशधर्म सपरिपतात्तत्व, सपाविपक्ष' क्षावृत्तित्व, साध्यापयविपरमात्रत्तित्वमिनि तियन(पि भि) सहितम् । नन्वात्मन्यानिमाय नद्धतुभूननाने लभन्दिमति याप्त, साध्यसम यजनोटिद्वयोपथितिरूपप्रामाण्याप्रामाण्यगेयुपस्थितिमनस्तानविषयतापच्छे हरज्ञानत्यरूपरमवस्या ज्ञान यापीति चेद्, न । साध्यसशरिषय चिनया य , ·सव्यभिचारसामान्यनिरुक्ति । १३. उज्ञानम्य ताशकोट्युपस्थापकत्वमित्यात् । ज्ञानत्वज्ञान तु प्रामाण्यसशयविषय- वृत्तितया तादृशसशयजनमोन्युप-यापक, न सा यसगविषय पृत्तितया । विव क्षित च प्रकृते तदिति न ज्ञानसाधर्मपति ज्ञानेऽतिप्रसङ्ग इति वदन्ति । अत्र कश्चिद् -~~-व्यभिचारत्वस्यापि साधारणवर्मदर्शनादित्लेनैव तादृशत दुपस्थापकता, न तु सशयविषयवृत्तित्व तदुपस्थापकताया तत्रमित्यसिद्ध लक्षण मिति दूषणमाह । तन्न । साध्यसशयविशेष्यत्तितानियता यम्य ताशकोन्यु पस्थापकतेत्यर्थात् । भाति च साधारणे बयादो गृहीते इन्द्र धूमवन्न बति सश य इति तम्य सा यमशयमिवृतितानियतेर तदुपस्थास्ता । ज्ञानर (न') तु साभ्यसशयविशे यावृत्यपि प्रामाण्यसशयविशेष्यवृत्तितामात्रेण त भयको चुप म्यापकमिति ज्ञानपक्षमानुमित्यादा जानत्यम्य सशयविषयवृत्तित्वेऽपि तन्नियमा भावानातिप्रसङ्ग इति तत्त्वम् । यत्तु -~~- यत्तुभयकोग्यपस्थापकतापच्छेदकर पा माग्य एयातिप्रसत्तमित्याशयोक्तकमेण परिहरन्ति केचिन् । तद्धान्त्या । प्रामा- ध्यायुपन्थितरेवोभयान्युपस्थितिमाया ताजनकनानविषयत्वत्य प्रामाग्यऽभा न शङ्कानुत्या यानादिति केचित् । तदापातत । प्रामाण्योपस्थित्यनन्तरमथाप लियनेरपि भारेन त जनजानविषयल य प्रामाण्ये गति शक्यत्वात् । तन्मात् तोद दूषण ~~-प्रामाण्यम्यार्थमात्रशेन्युमन्थापत्यमेव, अप्रामाण्यम्य चार्थाभाव कोन्धुप-यापकत्वमपति प्रामाण्ऽवामाण्य वा नोभयकोयुम्थापत शङ्कितु शक्यत इति । नन्येवमपि शब्दोऽनित्य शब्दत्वादित्यत्र पक्षं सा यानिश्चयदशाया शब्दत्वम्यानित्यत्व चाप्तियंत्र शाब्दादिना गृहीता, दिशायामति याति सपन घटादिश्यावृत्तत्वाय शन्दले तदापि ज्ञानादिति चेन्, न । याप्तग्रहम्यैर सरक्ष इतित्वज्ञानसेन तद्दशाया सपक्ष यावृतत्वाज्ञानात् । न च तत्र व्यतिरेक्सहचारा व्यनिरेकन्याप्तिग्रह , तद्दनाया सपक्षव्यावृतत्पन्नानादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । यतिरेक्महचारादन्वयव्याप्तिग्रहमत एवाम्य लक्षणत्वात् । जसथ याप्तिमहम्य च सायनिश्चय रिनानभगत पक्ष एर सान्यनिश्चय इति तव्यावर व तदा जानासभवादिति । यता, रिमपादर्शनदशायामेर मप यात्तत्रज्ञान मशय . श्रम'क पाट ·. मणिसारानुमानराण्डे को ग्रुपन्थापकमिति विशेषदर्शनदशाया सपक्षच्यात्तत्वज्ञानेऽपि न लगाति व्याप्तिमति दिए । यतु दृपणामह नवर-प्रधायि --- सपायावत्यादिनान नोभयोपस्यापकम् । असाधारणे परम्परप्रतिबन्ध त्याप्चनुपन्धितेरिति । नदं मन् । सोन्युपरिमता परस्परप्रतिवन्धाभावात् । अन्यथा शापि न •यादित्यसा धारणम्यले विशिष्य दोषाभिधानम्यारन्तामङ्गतत्वात् । न च सशये परस्परप्र- तिबन्ध । तथा सति सगयोत्पाद पापि न ग्यादेव । विरुद्धनिर्णयमामथव तनुत्पादनादिति न मिचिदनत् । इद तु दूपणमिह सभवति -माधारणतन सपक्षविपक्षतित्वम् । अय गरिश्वत्यादिति विरुद्धसङ्कीर्णसाधारणा याप्ते । किन्तु विपक्षवृत्तित्वमात्रम् । नञ्च सा-याभावकोटिमात्रोपस्थापन , तरस हचर्यात् । न तु मान्यकोन्युपन्थापकमपी युभयकोन्युपस्थापकत्व तत्रामातमिति । अत्र प्रतिभाति - विपक्षवतित्व दूपकताजिम् । विभाजकोपाधिस्तु विरु व्यावृत्त सपक्षविपक्षवृत्तित्वमेव । एवमसाधारणस्यापि सप जविपक्षव्यावृत्तत्वमेव विभानकोपाधि । दूपत्तोपाधिस्तु सपक्षव्यावृत्तत्यमेवेति तत्वम् । वस्तुतस्तु साध्ययाप्यत्वनिश्चविरोधिसा गाभारयत्तिमानपत्य-बहेत्वाभासतोपाधिसमन - कान्तिपत्वम् । तादृशोपाधिश्च विपक्ष तिवादित्रयमेव } साध्यसमानाधिकरणेऽपि तबयस्य वृत्ते साध्यामानवत्तिमात्रावृत्तित्वात् । न चेमपि व्याप्य वासिद्धय ति याति । तदन्यत्वस्यापि विशेषणत्वादिति दिक || शनि स-यभिचारसामान्यति । अथ साधारणग्रन्थः । तत्र साधारण विपक्षवृत्तित्वमिति माणकृत । विपक्षवमिह साध्यवद न्यत्वम् । अन्योन्याभावगर्भ वाप्तिमानस्यानुमितिहतवानति केचित् ! तन्न । अ न्यान्याभावगर्भव्याप्तिज्ञानम्यैव हेतुत्वमिति पक्षऽपि अत्यन्ताभावगर्भव्यभिचारज्ञा नस्यान्वय-यतिरेकाम्या ग्राह्याभावानवगाहिनोऽपि प्रतिबन्धात्तात् । वस्तुतोऽत्य दन्त्यक पाठ ·साधारणग्रन्थ । . ताभाषादिगर्भव्याप्तिधीरपि हेतुरवेति यापदभावगर्भा यातित्तापदभावगर्भ विपक्ष- लम् । न चैवमननुगम । सहचारजाननहकार्यभावप्रतियोगिनानविषयतावच्छेद क्लेनानुगमात् । व्यभिचारज्ञानाभावमहकृतसहचारज्ञानस्य व्याप्तिधीहेतुत्वादि त्यन्ये । तच्चि-त्यम् । असहचरि(त)त्वनिश्चयायाप्यत्वनिश्च(य)योरप्यभावस्य याप्यत्वनिश्चयहेतुतया सहचारधीसहकारित्वस्य तदभावेऽपि सत्वेन विरुद्धव्या प्यत्वासिद्धयति-यासे । तस्मात् सहचाराप्रतियोगित्ते सतीत्यपि विशेषण देयम् । असहचारविशिष्टासहचारयोश्च विरुद्धव्याप्यत्वासियो सहचारनिरूप्यत्वादति यातिनिरासात् । यद्वा , अनुमितिहेतु यातिजाने ग्राह्याभावावगाहि यज्ञान सश यसाधारण प्रतिवन्धक, तत्व साधारणत्वम् । विरुदत्वादिसरायश्च न प्रतिबन्धक इति नातिव्याप्तिरिति तत्त्वम् । अत्रोपाध्याया - साभ्याभावयत्तित्वज्ञानमात्र प्रतिबन्धक, लाघवान् । न तु निश्चयमात्र , गौरवादिति वदन्ति । तन्न । तथा सति सशयरूपव्यभिचार ज्ञानस्य पक्षीयस्य सर्वत्र सत्वादनुमानमात्रविल्यापातादित्युक्तत्वात्। न च तर्का च्छवानिवृत्तावनुमानप्रति । अनुभवपिरोधात् । सन्दिग्धसाध्यवति सर्वत्र तर्कापेक्षाया अदर्शनादिति प्रागेवोदितत्वात् । किञ्च , विद्यमानव्यभिचारशा न तनाश्या । तत्या स्वोत्तरभाविगुणा(न)-तरमात्रनाश्यत्वेन तर्कपर्यन्तानपेक्ष णात् । नाप्यनागतशङ्कानुत्पादकत्व तस्येति वाच्यम् । तथा सति विद्यमानग शया अनुमानप्रतिनन्धस्य दुरित्वापातात् । न च त भावविशिष्टव्याभिचारधी प्रतिबन्धिकेति व्यभिचारसंशय सन्नपि तर्ककाले न प्रतिबन्धक इति वाच्यम् । तथा सति व्यभिचारनिश्चयम्यापि तर्ककाले प्रतिबन्धकता न स्यादिति सशये उत्तेजको वाच्य इति तस्य पृथक् प्रतिबन्धस्ताकल्पनेऽतिगौरवमिति । मिश्रास्तु-साध्याभावाशनिश्चयीभूतसा याभाववदृचित्वज्ञानत्वेन प्रति- बन्धकता। तेन व्यभिचारसशयात् पक्षीयाद् नानुमानविलय । नापि साध्या भावसत्त्वेन निश्चिते हेतुसशयम्याप्रतिवन्धस्त्वमिति वदन्ति । तदपि चिन्त्यम् । व्याभिचारनिश्चयत्वेनैव घटाभावादिति निश्चयपद् ग्राह्याभावनिश्चयत्वेन प्रति- धक्त्वम् । न तु सशयम्यापि । विशिप्य तथा कल्पने मानाभावात् । न चव , का'क पाठ ·१३४ माणसारानुमानपण्ड सति सन्दिग्पानेकान्ति कोच्छेद । उपाध्याक्सिन्देहाहितव्यभिचारसंशयम्य सन्दि स्थानकान्तिकत्वात् । तस्य चान्याहितसशयत्वेन ग्राह्यान्तरसंशयसाधारण्येनैव पति- बन्धकस्यात् । तस्मात् ग्वारसिकः साध्यामाययति हेतुसगयो वा हेतुमति साध्याभावसशयो वा न दोप: । अन्याहितन्तु प्रतिबन्धक एवं 1 न केवलमिहेव तत् । किन्तु घटाभावादिसंशयऽप्यथैव रीतिरिति प्रतिभाति । यवन कश्चिद्- व्यभिचारबागम्य न ग्राह्याभावनाना प्रतिबन्धकता । तथा सत्यत्यन्ताभावग- भव्याप्तिज्ञानेऽन्योन्याभावगर्मव्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धक न स्यादिति व्यभिचार- ज्ञानस्य पृथक् प्रतिबन्धकता वाच्या । तथा चान्यत्राकप्तो पायाभावसशयः प्रति वन्धमतया कल्प्यते । ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धस्ताया लापवादित्यवोचत् । तदभद्रम् । व्यभिचारनानत्वेन प्रतिबन्धाताया पक्षीयव्यभिचारसंशयनानुमानोच्छेदम्योक्त- त्वात् । साध्याभावाशनिश्चयीभूतत्वविशेषणे च विपरीतगौरवात् , तदपेक्षया साध्याभाववत्तित्वनिश्चयत्वस्य लघुत्वात् । किच, कदाचिदस्तु व्याप्तिः । सर्व. स्यामपि हेत्वधिकरणत्वावच्छेदेन साध्यवत्त ग्राह्यम् । तथा चात्यन्ताभावगर्भा यामप्यन्योन्याभावगर्भव्यभिचारधीयाभावावगाहितयव प्रतिबन्धिका । अत्यन्ता- भावज्ञाने ग्राह्याभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धमत्वात् । साध्यवदन्योन्याभावाभावात्मक- साध्यज्ञाने तद्वदन्योन्याभावज्ञानस्यापि तदत्यन्ताभावजानवत् तत्त्वेन प्रनिबन्धक- स्वौचित्यात् । अवश्य चैतदभ्युपेयमेव । अन्यथा घटान्योन्याभावज्ञानस्य घटत्व- ज्ञानप्रतिबन्धकता न ग्यात् । तदन्योन्याभावम्य ग्राह्यघटत्वाभावानात्मकत्वादिः त्यलम् । किंबहुना, एव च साध्याभावाशनिश्च(यविष)याभूतसाध्याभावपत्ति- त्वस्य साधारणोपाधित्वे निश्चयाशम्यानित्यत्वादनिलदोपताप्रसङ्ग । अन्यथा सपक्षव्यावृत्तत्वम्पासाधारणत्वोपाधिकस्यासाधारणस्याप्यनित्यदोपता न म्यादिति दूषण शापथमेव नापिरोहति । साध्याभाववद्वृत्तित्यम्यैव साधारणोपाधितया निश्चयम्याप्रवेशेनोक्तटोपाभावात् । न चैवमसाधारणत्वमपि साध्यवद्ववावृत्तत्व- मेवास्त्विति तत्रापि निश्चयाप्रवेशाद नित्यदोषतापात इति वाच्यम् । एव सति सद्धलो. शन्दत्वन्यानित्यत्ववत सर्वम्माद व्यावृत्तत्वामानासाधारणत्वाभावमसमा दिति दिक् । यत्तु मिश्र. समाहित --- यापयतया ज्ञान प्रतिबन्धक, तद्विषय- . 1. 'स्यत्वदा' पाट ·असाधारणग्रन्थः। जावच्छिन्ने तस्मिन् सति यत्र प्रतिबन्धनियमत्तत्र तज्ज्ञानविपर्यस्य नित्यदोप. वम् । अस्ति चैतत् साधारणत्वे । तज्ज्ञाने सति व्याप्तिज्ञानस्य कदाप्यसंभवात् । असाधारणे तु सपक्षव्यावृत्तत्वज्ञानेऽपि विशेषदर्शनदशायामप्रतिबन्धान नित्यदो- पत्वमिति । तत्तु विचार्यम् । यादृशस्य ज्ञानस्य विरोधिता , तादृशे सति प्रतिव- धनियमे सति नित्यदोषत्वमित्येव वाच्यम् । अन्यथा व्यभिचारज्ञाने यत्रापामा- ण्यशश, नत्र प्रतिवन्यकत्वस्याभावात् तस्याप्यनित्यदोपत्तापातात् । अस्ति चैतदप्रामाण्यशनाशून्यन्यभिचारज्ञानवद् विशेषादर्शनविशिष्टसपक्षव्यावृत्तत्वज्ञा- नस्य प्रतिबन्धकस्यनियम इति नित्यदोषता तस्य दुवरिति राद्धेपः ।। इति साधारणग्रन्थः। अथासाधारणग्रन्थः । असाधारणत्व तु सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वम् । तत्र च विपक्षव्यावृतिरनुकू- लैव । सपक्षव्यावृत्तिर्दूपणम् । तच्च साध्यतदभावोत्थापकतया दूपणामिति मणि- कृतः । अत्र साव्यतदभावोभयानमित्यनुकूलव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानविषयत्व साध्यतदभावोत्थापत्यम् । अनुमितिश्च परस्परप्रतिबन्धेन न जायते । अत एवायं तर्हि मत्प्रतिपक्ष एवेत्याशङ्कां मनमि निधाय सत्प्रतिपक्षे द्वौ हेतू अत्र बैक एवेति ततो भेद इत्युक्त मणिकृतेत्युपाध्यायाः । अत्र मिश्रा हेत्वैस्यानैश्चमकिश्चित्कर हेत्वाभासक्यानन्ये । किन्तु प्रतिबन्धकतावच्छेदकैक्यानैक्यम् । तत्र सत्मतिपक्षसमानमेवेति कथ तद्भेदः । किञ्च , एकस कथं पर परविरुद्ध साध्यतदभावव्यानिग्रहः । एकत्र विरुद्धोभयाज्ञानादिति नैयं व्याख्या युज्यते । किन्तु साध्यतदभावोत्थापकत्वमिह तदुभयानुमित्यनुकूलतदुभयव्याप्तिमहसामग्रीसहकृतत्वम् । तथा चात्र साध्याभाव- हेल्वभावसहचारग्रहः साध्यहेत्वभावसहचारग्रहश्च साध्यतदभावव्याप्तिमहकारण हेती (सत स्त) इति परस्परविरुद्धव्याप्तिप्राहकसामग्र्या कत्रापि च्यातिग्रह 1. 'यत्वस्य व पा ·- मणिसारानुमानखण्ड इत्यसाधारणस्य दूपफताबीजम् । अत पर यद्येव तदा सत्प्रतिपक्षे कथ पर- स्परविरुद्धव्याप्तिग्रह इलाशङ्कायामुक्त मत्प्रतिपक्षे द्वाविति । तथा चैकलिन् परस्परविरुद्धव्याप्तिग्रहो न समति, न तु भिन्नेऽपीति न विरोध इत्याहु. । अत्र चतत् तत्त्वम् ~~~ अन्चयन्याप्तिग्रह प्रकृते शङ्कितोऽपि न एकहेतो.' साध्यतदभावोभयनियतसामानाधिकरण्यम्य साध्यतदभापयोरेकाधिकरण्ये पर्य- वसन्नम्य विरुद्धतया ज्ञातुमशक्के । व्यतिरेकच्याप्तिग्रहस्तु सभवति । ग दवा- भावे नित्यत्वानित्यत्यव्यापपत्यग्रहे वाधाभावात् । तदपि वृत्तिमत्त्वाम्फूर्तिदशा- याम् । वृत्तिमत्त्वस्फूर्तावपि यद् वृत्तिमत् तन्नित्यानित्यान्यत्तर(तिरिसी)त्यामारक- व्याप्तिस्मृत्यभावे सत्युभयध्यापकत्वग्रहो न विरुद्ध इति तादृशन्यले समातिपक्षत- यैवासाधारणन्य दोपता । तदाभप्रायिवोपाध्यायोक्तिरपि । यदि च वृत्तिमद् नित्यानित्यान्यतरवृत्त्येवेति पूर्ति , तदा यतिरेकच्याप्तिग्रहोऽप्यसमवी । सकल नित्यन्यावृत्तत्वस्य सकलानित्यव्यावृत्तत्वम्य च शब्दत्व वृत्तिमत्त्वेन जाते ज्ञातु- मशक्यत्वात् । तथा च मपक्षविपक्षव्यायत्तत्वज्ञानरूपसा यतदभावच्याप्तिमहसा- मग्रीसभवे सत्प्रतिपक्षान्न व्याप्तिनिश्चय । किन्तु परस्परत्याप्तिसशय इत्यसाधार- णस्य दूपकतावीजम् । इदमेवाभिप्रेत्य व्याप्तिग्रहसतातिपक्ष पक्षपरमित्रैरुक्त इति । इद ववधेय --- विरुद्धव्याप्तिग्राहकसामग्रीवेनासाधारण-य दूषकतापक्षे. ऽपि हेत्वैक्यमकिश्चित्तरम् । हेतुनानात्वेऽपि नसभवात । यथा अमनित्य पटत्वाद्, नित्योऽय तन्तुममवेतद्रव्यत्यानित्यत्र । इहैकवाधिकरणे उभय हेत्वोरुभयसाध्यव्यामिग्रझमक्तौ विरोधेन तदग्रहात् । अत्र वंक एवेति मणेरेका धिकरण एवेत्यादिति दिक् ॥ - इत्यसाधारणप्रन्थः । अधानुपसंहारिग्रन्थः । अनुपसद्दारी च केवलान्यविधांवच्छिन्नपक्षक इति वदन्ति । अस्यार्थ . क्य किक पाट ·, अनुपसहारिग्रन्थ । स्वरूपसरसा-यमिद्धिनिव_सशयविषयोपस्थितया(त। वास्तुवृत्तिम्वव्याप्सित्राहक- सत्ताकत्वम् । अत एव केरलान्वयिसा-यमानुपसहारिण्यपि नाव्याप्ति । साध्यसि- द्विनिवर्त्यसशयत्य प्रमेयत्वमिह न वेत्यादिरूपस्य तत्रापि प्रसिद्धे । अत एव च यत्र बहिसन्देहस्तत्र सर्वत्र धूमस्य सकलवृत्तित्वेनाज्ञानान()-याप्तिसम्भावना तत्रापि व्याप्तिग्राहक(त्व ?)स्य धूमसत्त्वस्य धूमाभावसत्त्वस्य च सर्वत्र नानात् । ननु तथापि सकलधूमाधिकरण एव यन वहिसन्देह , तदनन्तर म धूमवद् यहिमदित्यनुमिति , तदानुपसहारित्व न स्यात् । यावदुपन्धितवस्तूना साध्यसश पाविषयत्वादिति चेद, न । तत्र व्यतिरेकसह चारेणा वय यातिग्रहसम्भवादनुपस हारिवाभावस्येष्टत्यादिति । यथाश्रुते तु सबै प्रमेयमित्यादीना विशेषदर्शनदशा- यामपि केवलान्यायिधर्मावच्छिन्न पक्षकत्वेनानुपमहारियापत्ति , सर्व धूमवहिम दित्यस्य विशेषादर्शनदशायामप्यनुपसहारियाभागापत्ति , कवलात्वयिधर्मावच्छि न्नपक्षवाभावादित्यादि दूपण द्रष्ट यम् । जत्र वदन्ति -अनु सहारी न हेत्वाभास । हेतुमति सर्वत्र साध्यस शयात् सहचारनिश्चगाभावेन व्याप्तिनिर्णयाभार । कारणाभावादेव कार्याभावोप पत्नौ प्रतिधिकारल्पनत् । किच, हेतुमति साध्यसन्देही व्यभिचारसशय । म च न प्रतिबन्धक ! पक्षीयसा यसशयनानुमानमात्रीच्छेदप्रसङ्गात् । भवतु वा प्रतिबन्धक । तथापि सापाग एवायनन्तभूता न पृथग् हेत्वाभास इति । अत्र मिश्रा ---- हेतुमति सर्वत्र सयस देहोऽनुपमहा।। स च हेतो साभ्यसामानाधिारण्यसायसामग्रीन प्रतिवन्धक । हेतुमति मायनशयानतर हेतु साध्यसमानाधिकरणो न वेति समयम्यौचित्यावर्जिनत्वात्, दिति वदन्ति । अत्र कश्चित् -~~-सशयसामग्री न निणयप्रतिबन्धिका । कारणाभावादेव तदा निर्ण पाभ वात् । तथा च सहचारनिश्चरे क्थमन्य मतिर धव, ग्रेन हेत्वाभासता म्यादित्याह । त( निन्न । निधरद्वयसामच्या ण्व सशयनन नया तदप्रतिबन्धात्वे सशय काले निर्णयपातस्य पजलेपायितरादिति ! -- प्रामाण्यमायक- १ तवेषयात' पार " १५ ·- मणिसारानुमानखण्डे अन्ये तु--हेतुमति सर्वत्र साध्यसशयः साध्यसामानाधिकरण्यसंशयसा- मग्रीत्वेन यदि प्रतिबन्धका , तदा प्रथमसंशयसामग्यपि प्रतिरन्धिकास्तु । संश- यसामग्रीत्वाविशेपादिति । तदपि न । हेतुमति साध्यसन्देहस्य स्वारसिकस्याप्र- तिबन्धकतया तत्सामग्र्या न प्रतिवन्धकता । प्रतिवन्धकसामग्रीवाभावात् । हेतु- माते साध्यसन्देहाहितस्य हेतुसाध्यसामानाधिकरण्यसंशयस्यान्याहिततया प्रतिष- न्धसत्वेन दत्सामग्रीभूतस्य प्रथमसन्दहस्य प्रतिवन्धकत्वौचित्यादिति दिक् ॥ इत्यनुपसंहारिग्रन्थ । --- अथ विरुद्धग्रन्थः। विरुद्धश्च साध्यध्यापकाभावप्रतियोगीति मणिकृतः । नन्विदं लक्षणमाका- शाधवृत्तिमाध्याविरुद्धाच्यातम् । माध्याधिकरणाप्रमिया हेत्वभाव तयापकत्वा संभवात् । न च तस्यासंग्राह्यत्वमेवास्तु । दूषकतावीजसामानाधिकरण्यज्ञानविरो- धित्वस्य सत्तेनासग्राहात्वाभिधानम्य निर्वच त्रासामथ्यद्योतमत्वात् । किच, साध्य यारकाभावप्रतियोगिसंवन्ध कायज्ञानमपि सामानाधिकरण्यज्ञानविरोधिहेत्वा. भामान्तर म्यात् । उतावरुद्धोपाध्यनन्तभावादिति । अत्र वदन्ति -साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं न सकलविरुद्धसाधारणं विभाजम्वेनोक्तन् । किन्तु कचिदेतत् कचिदन्यदित्युक्तदोपाभावः । न चैवं विभाजकोपाधि सर्वसाधारणो न प्राप्त इति वाच्यम् । हेतुनिधसामानाधिकर- प्रयधीपतिबन्धकनिश्चय(ना)विषयतावच्छेदकधर्मवत्त्वेन सर्वसाधारणानुगमकर - णात् । अत एव किञ्चत्यादिदोषोऽपि निरम्तः । अत्र केचिन् --~-तुमति माध्यस्य ग्राह्यतया हेतुमति साध्याभावज्ञान (मा)मह)प्रतिबन्धकं , ग्राह्याभागरगाहित्वात् । न तु साध्यवति हेतुप्रायः, येन साध्यवति हेत्वभावधीविरोधिनी स्यात् । किच, सद्धेतावपि साध्य(वाक्य ! बत्यायोगोलकाती धूमाभावमत्त्वात् तत्रापि मामानाधिकरण्यज्ञानं न स्यादिति । तद(प्यु प्यनुपपतिविलसितम् । रा यहतुसामानाधिकरण्यम्य प्रामस्य हेतुमति , ·तन्न । हेतुमति साध्याभावज्ञानम्याव्यभिचारजानविरोधित्वेन प्रतिबन्ध न्यकत्वात् । ग्राह्याभावानगाहित्त्वस्य समानत्वात् । विनिगमकान्तरस्यामा वस्तुत्त साध्याधिकरणे हेत्वभानज्ञानन्य व्यभिचारनान(भ्य' ग. स्तीति तत्रेव विरुद्धस्यासायमित्यवधेयम् । यत्तु ---- यभिचार सान समय- रण प्रतिबन्धक, विरुद्धत्वज्ञान च निश्चयरूपमेवेति भेद इति । 13/या. प्रतिवन्धकत्वसम्भवे व्याभिचारज्ञानम्य पृथक् प्रतिरवासना विरुद्धग्रन्थ । सर्वत्र साध्याभावज्ञानाद्वा साध्यवति सर्वत्र हेत्वभावज्ञानाद्वा विघटनात् । ऐकाधि- करण्यस्य तत्रापि विरोधे सत्यसमवात् । अत एव न ( सिस)द्धतावतिप्रसङ्ग । तत्र साध्यवति कचिदेव हेत्वभावज्ञानात् । सर्वर तज्जानस्यैव सामानाधिकरण्य- जानविरोधित्वात् । अस एप च न व्यभिचारसङ्करोऽपि । हेतुमाते साध्याभाव- ज्ञानस्य सामानाधिकरण्यज्ञानाविरोधित्वात् । अत एव हेतुमति सर्वत्र साध्याभाव- ज्ञानस्य व्यभिचारजान नैन प्रतिवन्धत्तम् । अन्यत्र कानात् । (न) विरुद्ध- ज्ञानवेन' इत्यपि कम्यचित् प्रलपितमपान्तम् । हेतुमति सत्र साध्याभावज्ञान म्योभयरू(पत्वेना ? पेणा)पि प्रतिरन्धकत्वात् । साध्यवान सर्वर हेयभावज्ञानस्य सामानाधिकरण्यधीविरोधिज्ञानवेन पृथप्रति धरवकल्पनात् । व्यभि वारस्य तवासस्पर्शात् । साध्याभावानवगाहित्वान् । केचित्तु ~~ हेतुमति साध्याभावज्ञान व्यभिचारनाननया, हेतुमति साध्या- धिकरणत्वाभावज्ञान ग्राह्यसामानाधिकरण्याभावावगाहितया प्रतिबन्धकम् । तथा च - सायाधिकरण भावज्ञानमपि हेतुमति सा यामापागा. हितया व्यभिचारमानत्वेनेव प्रतिबन्धक, न तु विरुद्धत्वज्ञानत्वेनेति दूषपन्ति । हेतुमति साध्याधिकरणत्वाभावज्ञानस्यापि सामानाधिकरण्यज्ञानविरोषितया मानि रज्ञानस्यापि सशयरूपस्य प्रतिवन्धरत्वे मानाभावात् । माaram - नानयोः सङ्कर इत्याहु । अत्र नव्या वेदितत्वादिति सङ्केप ॥ इति विरुद्धग्रन्थ ।

·१४० मणिसारानुमानपण्डे अथ सत्प्रतिपक्षग्रन्थः । सत्यतिपाता च सा स्रोि युप-धापनसमर्थसमानवोपन्धित्या प्रतिरु कार्यलितति मणिकन । अत्र धसानग्र्या प्रतिरुद्धकाय हीनलवल्लिङ्गेऽति व्याप्तिर्मा भूत् । अत समानरदम् । तदर्थश्च निर्णयाजनात्यम् । वाधसामग्री च याधम्पनिर्णयजनिकैोति वदन्ति । अत्रोपाध्याय बाधसामग्रीमादाय हीनयलेऽति यातिवारणाय समान पामित्युत्तम् । (तना) अधिकारच य मापे तयाधिस्वरत्वम्य ज्ञानदशायामत्र न्यूनगर वनान यावश्यकत्वात् तेनैव तत्रानुमित्यनुत्पत्ताधिकार त्वज्ञानस्य प्रतिष- धार मानाभागात् । तम्मात् पारिभापिसमेह प्रतिन परत्वम् । सा च विरुद्धत्व सति विद्यमानत्यम् । तचाप्रतिबन्धकीभूतायामप्याधिकारीपस्थितावस्तीति तामा- दाय न्यूनवलाति यातिवारणाय समानपदमित्याहु । अत्र मिश्रा अधिक्रलल हि गृहीतप्रमात्वम् । तच्चकलिङ्गस्य यदा, तदापरलिजस्व गृहीताप्रमावरूप यूनवरत्वभिन्यत्र मानाभाव । तदुभयलिन ज्ञानप्रमात्र प्रमात्वयोनिमविषयकतया समानप्रहसामीत्वाभावात् । तम्मादाधि फाटवज्ञान विरोयेवेति प्राच्य व्याख्यान भव्यमेव । म्बीयपरिभाषा तुन भन्या । एवं सति हीनोपस्थितेरपि पारिभाषिकप्रतिबन्धकनामादायाधिकरतो पस्थितौ रक्षणा तव्याप्तेदु परिहरत्वात् । नहि समानपदाद् हीनरोपस्थितिरि वितु शक्यते । निर्णयातनावपतमानसन्य तत्र सत्यादिति दूषयन्ति । -यदा चेरपरामर्श प्रमा(घ)ग्रह , तदापरपरामर्श(न) च नाप्रमावग्रह । तथामति मतिपयस्य सत्प्रतिप तव । प्रमात्यांग्रहस्या मिस्किरस्यात् । अप्रामाण्यशकाशून्यस्व यामयसापारणलान् । तथा च ने तगति पातशापि । सरतिरक्षनर्थव सहादत्तात् । अब यदस्त प्रमावग्रह तदा मिजमहसामग्रीमध्यप्रमाव प्रतिर यरिगपरामरे गृह्यत इति मत, तदा कारणीभूतानमात्वशक्षायपरामर्शाभागदेवानमित्यनुत्पाद इत्यधिक्यरोपस्थिते अत्रनया - ·अनम -- " सत्प्रतिपक्षमन्य । पतिबन्धकल नास्त्येवेति न तमादाय न्यूनबगेपस्थितापति याप्तिरित्युपा यायो तंदूपण समीचीनमेवेति वदन्ति । - मोमयोरपि परामर्शयोग्प्रामाण्यगका नास्ति , पपत्र च अमात्य गृहीत , तत्राप्रामाण्यशङ्काश-रत्वम्योभयसाधारणतया प्रमावग्रहम्याधि कालत्यसम्पादकता सभवत्येव । विपक्षधकतमत्वात् । तथा च तत्र गृहीत- अमात्यपरामर्शमनिरुद्धकार्येऽगृहीतपमात्ये परामर्शा-तरेऽतिव्याप्ति सभवत्यति तदर्थ समानपदमिति मिश्राशयात् । वस्तुतो य ज्ञान यत्र प्रतिबन्धक, तत्सा मयपि तत्र प्रतिवन्धिकैति वाधसामय्या कथ न प्रतिवन्धरत्वम् । बाधप्रतिम यकत्वाय यवस्थाप्यत्वात् । यथा च तथा सति साधसामग्री न हेत्वाभास , तथोक्त हेत्वाभासरक्षणे । यतूपाध्यायपरिभापापो मिश्रर्दूषणमुक्त-हनिलो पस्थितिमादायाधिकालोत्यिवारतिव्यासिरिति । तत्तु(न।) अन्यूनाधिसत्वरूपस्य समानत्वस्योराध्यायाभिप्रेतत्वात् , तस्य च न्यूनबनोगस्थितावधिकवलोपस्थितौ वा विरहेणानतिप्रमादिति दिए । अत्र च नाय न्यायाध पर्वतवृत्तिवादि- त्यत्राय व्याप्तपक्षधर्म दति निर्णयाजनस्वाधरूपरलोपस्थि या प्रतिरुद्राय पति- वृत्तित्तापरिक्षेति यातिर्ना भूत्। अत सायमिरे -पुपस्थापनतमति विशेषणम् । व्यातिनिशिष्टपक्षधतोप स्थतिजननस्वरुपयोग्यत्व प्रथम विशेषणार्थ । तेन केव- लान्वयिसप्रतिपक्ष नान्याप्त । नन्याय विशेषण तथापि व्यर्थमेव । व्याप्तिविशिष्टयपधर्म इति वाधरूपो. पस्थिते चलोपस्थितित्वेन प्रतिवन्धरलाभावात् । तथा विवक्षायाश्वानश्यस्त्वात् । अन्यथा अनित्यत्वव्याप्य कृतस्त्वमिति मत्प्रतिरक्षात्मके परामशे नित्यसवि- रुद्ध जन्यत्वमित्यपि यत्र दैवादवासित , तत्र विरुद्धवेन ज्ञात जन्यत्वेऽतिन्याप्ति प्रसङ्गात् । विरुद्धत्वज्ञानस्य समूहालम्बनरूपत्वेन क्रोपन्धितिरूपत्वसत्त्वादिति चेद्, न । वलीपस्थितिवम्य म्य(बलो परो)पस्थितिसाधारण्येन प्रतिबन्धकतान बच्छेदकतया साध्यविरो(धित्वा धात्या)देगवश्यकत्वात् । तथा च तद्वलात् साध्य. विरोधिनोऽन्यूनलोपम्धि(त' ति)त्व प्रतिबन्धातावच्छेदक सभ्यते । तदय - गार्थ साध्यविरोभ्यन्यून यातिप इधर्मतोपन्थितित्वावच्छिनमतिबन्धकता(रति Bा निर्णयाजनकताहगुपस्थितिप्रतिरुद्धपालिङ्गत्लामिति । मयतिपक्षेनु परामर्श दय क्वचित् कचिदेक एव परामर्श सामग्रीपलाद् भवति। न चायपक्षे द्विती. . ।

·मणिसारानुमानखण्डे . पात " यपरामर्शोत्पत्तिकाले प्रथमेनानुमितिरेव न कुत इति वाच्यम् । मिद्यनन्तर प्रथ- मपरामशोत्पादात् सिद्धिपतिबन्थेनाव्यवधाने नानुमित्यजननात् । द्वितीयपरामर्श(न) प्रतिगन्धे(न) रिनश्यदवाथेन प्रयमेनानुमित्यजननात् । यद्वा द्वितीयपरामर्शो सचि काले कार्यत सहभूतस्य तदभावस्याभावेनानुमित्यनुत्पत्ति । अन्यथा विशेपदर्श- नकाले सशयापत्तरिति मणेरप्यत्र स्वरसात् । नन्यसभवग्रस्तामिदम् , एकत्र परम्परविरोधिमाध्यतदभावयोरिव तया प्ययोरपि ज्ञानासमवादिति चेद् , म । उभयच्याप्यमानानन्तर साध्ययार्यत्र विरो- घस्फूर्ति , तत्रानुपपत्यनावात् । न चेर पिरो(धि धास्फ्रातकाल एवानुमित्या परामर्शम्य दृत्तित्वादिति(1) वाच्यम् । विरोधज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वादिति बहर । तचिन्त्यम् । तथा सति विरोधधिय प्रतिबन्धकार , न तु परामर्शात्मक सत्प्रतिपक्षम्य । मानाभावात् । तस्मात् साभ्ययोविरोवारधारणेऽपि हेत्वाविरोधान वधारणे एस्त्रोमोपनय सभवत्येवेति ज्याय । उत्तरकाले चानयोविरोधिन्या- प्यतायामेकाधिकरण्यानुस्पति । तदुपपता च विरोधिव्याप्यतानुपपत्तिरिति व्याप्ति पक्षधर्मतान्यतरभङ्ग करप्यते । न चैव नदेय दपणमस्तु । व्याप्त्यभानज्ञानस्य करणविघटकतयास्य च परामशोत्तरभाषितया प्रतिबन्धात्यायोगाद् ग्राह्याभाव च्याप्यज्ञानस्याप्यन्यत्र प्रतिवन्धकतया कल्पनात् प्रतिबन्धास्वाभावस्य वक्तुमा क्यत्वाच । तस्मात् सत्प्रतिपक्षे परस्परव्याप्यज्ञान परस्परनिर्णयाय या वृत्त, परस्परविरोधिव्याप्यज्ञानप्रतिवन्धानरमपि ज्ञान जनयितुमीष्ट इति सिद्धान्त । अआ र(क्तन)कोशात ~~-विरोधिनिर्णयद्वयसामग्र्या सरायजनक- वकल्पनात् परम्परगोचरा सशयरूपानुमितिरिहाप्युत्पद्यताम् । सत्प्रनिपक्षार्थोऽप्य यमेव , यत् परस्परप्रतिबन्धाद् व्याप्ययुगग्नान निर्णयाजनकमिति वदन्ति । अत्र माणकृत ---- सायतदभाश्या पराधज्ञानाद् यथेकजान परज्ञान विरोधि , तथा तयाध्ययोरपि साध्यादिविरोधितया तज्ज्ञाने सति समयरूपमपि साध्यादिज्ञानमसमवि । प्रनिन्धिमत्त्वे कायावादग्य वकुममक्यत्वादित्याहु । अत्र वदन्ति --- यथा प्राधाभावच्याप्ययुद्ध अनुमिता प्रतिबन्धकता, तथा विरुद्धनिर्णयसामग्र्या मशयतनानापि करिश्तेति समयरूपानुमितिराव रियका । न च विगपादनममहिता निर्णयसामग्री मशयननिका, इह तु विशेषदर्शनसमरथानान् कथ सराय ननयविनि वाच्यम् । अन्यतरकोटिविशेषदर्श- (तत्र) - ·तथा सत्प्रतिपक्षप्रन्ध नस्यैव सशयप्रतिबन्धकत्वात् । न तूभयकोटिविशेषदर्शनस्य । तथा सति स्थाणु- (वपुरुषलोभयाशे विशेषदर्शने सति समयानुत्पादप्रसङ्गात् । तस्माल्लाघवाद विरोधि निर्णयसामग्रीत्वेन सशयजनकताकल्पनाद् अन्यतरव्यातिज्ञानस्यानुमित्यादो प्रति- बन्धकत्ता (न) कल्प्यत इति । अत्र केचिद् ~~~यदि विरुद्धनिर्णयसामग्रीत्वेन सशयजनकता, सति विरुद्धम्मृतिसामग्रीत सशयरूपस्मृत्यापते । तादृशस्मृतेश्चाननुमवेनेष्टापत्ते कर्तुमशक्यत्वात् । त माद् विरुद्धप्रत्यक्षसामग्रीत्वेन सशयनकता कल्प्यत इति कथ विरुद्धानुमितिसामग्र्या सशय इाते । तचिन्त्यम् । एतावतापि विरुद्धानु- भवप्तामीत्वेन सशयजनकताया बाधकामागत् । परे तु-~~-गुणविरोधस्थले विरो धिसामग्र्या प्रतिबन्धमत्व दृष्टम् । तर च परस्परप्रतिरोन गुणान्तरानुत्पति रेव दृष्टा । तथेहापि ज्ञानानुत्पत्तिरेय युज्यत इति न सशयरूगनुमितिरिति । तदपि चित्यम् । तत्र विरोधिगुणसामग्रीत्वेन प्रतिर धकत्वाद् दह तु स्वाभाव ज्ञानसामग्रोवन प्रतिव धात्वाद् उभयसाधारणस्य चिराविसामग्रीत्वस्य निर्वस्तुम- शक्यरात । यदपि वैश्चित् समाहित -पन्यक्षे ग्राह्याभावप्रत्ययेणेव प्रतिबन्ध की 'ध)। अनुमित्यादौ तु ग्राह्याभावज्ञानमात्रेण प्रतिबन्ध । तत्रापि ग्राह्याभाव- ज्ञानत्वापेक्षया प्रायविरोधिज्ञानत्य लधिति तदेव प्रतिमधातावच्छेदक कल्प्यते। प्रायविरोधित्व च तदधिकरणानधिकरणत्यम् अभावतव्याप्यसाधारणमिति के विरोधिनिर्णयसामग्र्या संशयजनकत्वेधी या यदर्शनम्पप्रतिबन्धके सति सश यरूरानुमिनिरिति । तर चिन्त्यम् । तदधिकरणानधिकरणजानन्यानुमितिप्रति सन्धात्वे वहि(रु रनु)ग इत्यादि अन नुमितिर्न म्यान् । द्वित्वम्यानुप्णत्वाधि करणानधिकरणस्य जानात् । तदधिकरणानधिकरणत्वेन ज्ञानम्य प्रतिबन्धमत्वे रुथ ग्राह्याभावसाधारण्य , तम्नानस्य तवनाप्रतिवन्धमत्वात् । माह्याभारस्य तत्त्वेन ज्ञातम्य प्रतिबन्धसत्वमिति बहुशी निवेदितत्वात् । किञ्च, बाधम्याधिक बलत्वा पृथक् प्रतिनकतावश्यित । तथा च किं साधारणप्रतिर धस्ताकल्प- नेन । अपि च, व्याप्यज्ञान भवतु प्रतिबन्धकम् । तथापि तयतिमध्यतावच्छे दक ममयसाधारण तनिश्चयरूपत्वा यावृत्त प्रत्य शनिवमिनमायमानत्व पाच्यम् । तथा चोभयविशेषदर्शनकाले स्थाणुपुरुषसमयानुसादमसन । तथा च तदनुराधादम्यतरव्याप्यदर्शनत्व विराधितावच्छेदकत्व क) गच्यम् ।

·-- मणिसारानुमानखपद तच्चोभयच्याप्यदर्शनकाले नाम्तीति कथ न संशयरूपानुमितिः । यदपि च-निश्चयद्वयसामग्रीनः संशय इति सत्यम् । किन्तु यादृशो निश्चयस्य सामग्री, तादृशसशय प्रसूते । विशेषदर्शन चावधारण त्मकनिश्चयसामग्रीत्यवघा- रणद्वयरूपसंशयः म्यात् । कोटिस्मृत्यादीन्द्रियसनिकर्यादिकं तु प्रत्यक्षमा साम- प्रीति तैः प्रत्यक्षमात्र जन्यते । तच्च संशयसामग्यभावे निश्चयरूपमेव । तत्सत्त्वे च सशयरूपमेवेति तत्र नाय दोष । न चोभयच्याप्यदर्शनस्थले तत्राप्यवधारण- रूपसशयापत्तिरिति वाच्यम् । तत्रोभयव्याप्यदर्शनस्य परम्परप्रतिबन्धेन भूकत्वान् सामान्यसामग्या च सशयोत्रादादिति । तदप्यालोचनीयम् । अवधारणजानव न विशेषदर्शनजन्यतावच्छेदक , व्यर्थत्वात् । अनुमिती च तदुपस्थापकाभावादु पनीनभानम्य तत्रानीकारात् । भवतु वा विशेषदर्शनवलादेवानुमितों व्यवच्छेद- भानम् । तत् सगयरूपानुमितावप्यस्तु । विरुद्धयो साध्यतदभावयोरिव न्यब- च्छेद(कर)स्यापि माने दोषागारात् । अनुभूयते च झिमय स्थाणुरेव , किं पुरुष एवेनि । (तस्माद्) नाय युक्तिमह पन्था । यत्तु ~~यश(यये) कोव्योविरो(धो)ऽपि भासते । अनुमितौ व्याप्तिप.धर्मतानुपनीनतया न तद्भानमिति कथ समयरूपा- नुमितिरिति । तदपि न । सशयसामग्र्या एव विरोधभानम् । तत्र (तया)ता. भयव्याप्यदर्शनम्य तद्भानसामग्रीत्वात् । वस्तुतो पिद्धत्वेन बातयोः सशयको. टिता ! विगेयमान तु संशये मामग्रीसचामत्ताभ्यामनियतमित्येव तत्यम् । यच्च कैश्चिदुक्तम् ---- अनुभवानुमारेण न तावत् सशयरूपानुमिति. सत्प्रतिपक्षस्थले । अनुमिनोमात्य जुन्यबसायाभावान् । अत एव न विरुद्धानुभवमामग्रीत्वेन मरायन नकताकपनम् । तथा रति तानुमिनोमीत्यनुव्यवसायापातात् । तम्मात् फलब- लाद् विरुद्धसत्प्रतिपक्षसामीत्वेन संगयजनकतेति न सगयरूपानुभितिरिति । त- दप्यसारम् । एर मति सशपथले साक्षात्कोमात्यनुन्यरमायामागत् नापि सा. क्षात्वनातिनं स्यात् । यदि च सामनीवरात् साक्षात्त्वसिद्धी यजाभावान तभिन्यक्ति, तदा प्रतऽपि मात्सर्यमुत्माय दीयता दृष्टि । नम्मात् सायद पानुमित्रानङ्गीकारो निष्प्रमाणक इति । -निश्चयमामग्री मयजनित्य वामङ्गतम् । अन्यसामग्या अत्यनाजनात्यात् । न चव सशर यानि स्यादति वाच्यम् । पटतदभाव ज्ञानसामग्या विशेषणज्ञानादिरूनायाः सत्वेन तदुत्पनी बावाभावात् । घटवि. अत्र म ·असिद्धिग्रन्थ । शिष्टज्ञानत्वादेरेव तद्विशेषणनानादिजन्यतावच्छेदकत्वात् । तस्य च सशयसाधार ण्यात् । इयानेव विशेष -~-यद् भावाभावोभयज्ञानसामग्रीसत्त्वे तदुभयजान सशया- मकम् । अन्यथा निश्चयात्मकमिति । न चात्रापि विशेषदर्शनद्वयरूपसाध्यत्तद- भावनानसामग्र्या संशयात्मकतदुभयानुमितौ बाधकाभाव इति वाच्यम् । विशेष दर्शनस्य साध्यादिनिश्चयसामग्रीत्वेन सशयजनकत्वासमवात् । सशयान्यनानमा- मठ्या संशयजनकत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च विशेषदर्शनमपि सशयसाधा रणज्ञानमात्रसामग्रीति शक्तुिमपि शक्यते। तथा सति कोटिस्मृतिविशेषणज्ञा नादिनानसामान्यसामग्रीवद् विशेपदर्शनम्यापि सशयविरोधितानापत्ते । न चैव कोटिद्वयविशेषदर्शने सति स्थाणुपुरुषयोरपि (मशयो) न स्यादिति वाच्यम् । भावानयवोधात् । तत्रापि न निश्चयसामग्रीभूतविशेषदर्शनद्वयम्य कार्यजनकता । परस्परप्रतिबन्धात् । सशयस्तु सामान्यसामग्रीभूतकोटिम्मृत्यादरेव । न च तत्रेव विशेपदर्शनात् प्रतिबन्ध कुतो न भवतीति वाच्यम् । नहि विशेषदर्शनत्वेन तस्थ सशयावरोधिता । अपितु विरोधिनिश्चयसामग्री वैन । तच्चैक(विशे वि शेष)दर्शनस्य तदा नास्ति। विशेषदर्शनान्तरप्रतिबन्धात् । एवमपरविशेषदर्शन- स्थापि । तस्मादुभयविशेषदर्शन तत्र विरोधिगुणस्थलवत् परस्परप्रतिरुद्धमेव । सामान्यसामग्र्या सशय । इह तु विशेषदर्शनद्वयमनुमितिद्वयसामग्रीभूत प्रतिरु द्धमेव । अन्या च वानुमितिसामग्री नास्त्येवेति कथ सशयरूपानुमितिरुत्पद्यता , सामग्रीविरहादिति दिवः ।। इति सत्प्रतिपक्षग्रन्थ । अथासिद्धिग्रन्थः । असिद्धिभेदास्तु व्याप्यवासियाश्रयासिद्धिस्वरूपासिद्धय प्रत्येकमेव दोषा इति. मणिहत । इदमुपलक्षणम् । व्यासिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभाव , व्यासौ साध्य प्रतियोगित्वाभाव , हेतो पक्षसम्बन्धाभाव, पक्षे हेतुसम्बन्धाभाव , व्याप्ति- पक्षधर्मतयो सामानाधिकरण्याभाव इत्येव परामर्शविषयीभूततत्तत्पदार्थप्रतियोगि . , , स्मनका क पाठ ·मणिसारानुमानखण्डे काभावा. सर्वेऽप्यसिद्धमध्यप्रविष्टा इति बोद्धव्यम् । नन्वेच हेत्वाभासानन्त्य म्यात् । अमीवितरन्यावृत्तपरस्परानुगतैकधर्माभावात् । न च परामर्शविपयाभावत्व सर्व साधारण मणिकृदुक्तमेवानुगतमिति वाच्यम् । अस्यानुगतत्वेऽपतिरन्यायत्तत्वाभा. चात् । वाधविरुद्धव्यभिचाराणामुक्तधर्मवत्वात् । साध्यतत्सामानाधिकरण्या(म') व्यभिचाराणा परामर्शविषयत्वान् । न च यद्रूपावच्छिन्नविषयत्वेन परामर्शस्यानु- मितिहेतुता, (य तोपावच्छिन्नाभावो विवक्षित । साध्यप्रतियोगिकन्याधित्व- प्रकारावच्छिन्नव्याप्तिविषयतया परामर्शस्य हेतुतेति ब्याप्तत्वावच्छिन्नन्याप्त्यभावो भवत्यसिद्धः. न तु नद्धटकाभूतसाध्यतत्सामानाधिकरण्याव्यभिचाराणामभागदय इति वाच्यम् । एव मति व्याप्त्यभावस्याप्यसिद्धत्व न स्यात् । परामर्शस्य व्याप्ति- विशिष्टपक्षधर्मतावगाहित्वेनैवानुमितिहेतुतया केरलव्याप्तित्वाद्यवच्छिन्नन्याप्त्यादि. विषयतया तस्यानुमित्यहेतुत्वात् । परामर्शस्यानुमितिहेतुतावच्छेदकशरिप्रवेशमा- त्रेण न्याप्तेरभावम्यासिद्धत्वे साध्याभावादेरपि तत्त्व दुरिमेवेति । अत्रोच्यते---विरुद्धत्वान्यत्वे सति परामर्श प्रति माह्याभावनिश्चयत्वाव. च्छिन्न प्रतिबन्धकताफनानविषयतावच्छेदकपर्याप्त्यधिकरणत्व व्यभिचारादिव्या तमुक्तसर्या(द )सिद्धिसाधारणमसिद्धित्वम् । व्यभिचारनानस्य सशयसाधारणस्य प्रतिवन्ध रुतया प्राथाभावनिश्चयत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकत्वाभावात् । चाधादेव परा- मर्श प्रति तथाप्रतिबन्धकत्वात् । विरुद्धम्य तथात्वेऽपि तदन्यत्वविशेषणादेव वारणात् । एवमपि व्याप्त्यादिपविष्टत(था या) व्यभिचारादापतिन्याप्तिमा भूत् । अत. पर्याप्त्यधिकरण वपर्यन्तमिति न कोऽपि दोप. ! केचित् तु-~~विरुद्धत्वादिहेत्वाभासचतुष्टयोपाधिभिन्नत्याभासतोपाधिस. मुक्तमर्वासिझ्यनुगमकम् । अता नातिव्याप्तिरित्याहु । आश्रयासिद्धश्च व्योमकमल सुरभीत्यादापिति प्राच । तन्न । व्योमकमर. स्पालीकस्य मत्त्वाभावात् । तदुक्त- 'सचेतसा मूकमोचित ति । कथ तोता- शप्रयोगत्य दुष्टत्वम् । अपार्थवादित्यवधारय । यदि च कमले न्योमीयत्व पक्षतावन्टेदकीकृन्य मुरभित्व माध्यते, तदाश्रयासिद्धि । आश्रयविशेषणासिया चाश्रयासिद्धिरमवीणति मणिकताप्यभिधानात् । अत्र च पक्षतावच्छेदकाभावज्ञान साधान्त नमेव । नत्मामानाधिकरण्यस्य साध्ये मारतया तत्रय पादाभावावगाहि- तया तम्य प्रतिबन्धक्त्वात्। न तु व्याप्यवत्त्वज्ञान पनि परामर्माविगधियानामि ·মাগােন . - मप्याति कामगिरी नान याच्यम् । नम्र विनत्यादिना सहायता दिनि कमिन् । बसुना देवी सायमनियोनि मन्यन्नानापामामानाधिकरण्याग. अम्य सामानाधिकरप्यम्य न माध्यव्याप्य प्रमिलामाभाषी बाप्पत्यानिनिगिन नावादनुकाव्यानिश । नरमपि व्याप्यागनियमिवारामारो नास्तीति न पृथग हेत्वाभानानि चेद् न । वात्समाइयांनाऽपि ज्ञानासो कम्य सत्तान। म चशिशिष्टानावरूपच्याप्यत्वासावम्य विशेषणा(नागपन्यतरमाननियतमानतया न तदम रोगोनि वाच्यम् । विशेषगायनासमहात्वापि शब्दादिना निमिष्टानार. ज्ञानसंभवेनागाश्यमभवान् । कानुतात्यविशेषणस्यन्यविगप्यत्यम्मल एवं व्याप्यवासिद्धव्यभिचागवसहरः । नहि नीलधूने दिव्यभिचागे यहयनहचारी यास्ति । ननु नालभूम यथा न व्यभिचारादिः, न(दाया) च्याप्यभागेऽपि नेति कमेतदिति चंद् , इत्य ---वाहित्यापरिउन्ने नीलधूमलावच्छिन्नध्यातिप्रतियोगि त्याभाषम्य धूमयावच्छिन्ने नीलधूमावच्छिन्न व्याप्यभावस्यान विभिनयात् । नया च नीलधूनत्यम्य याप्यतानपच्छेदकत्वाद् भवति तत्र व्याप्तिरिरहः । नत्र तम्नानं व्याप्तिीविरोध्यर नेति चंद्, न । धूमयावच्चिनच्यातिनाने तम्याविरो. धित्वापादन इष्टापतः । नीलधुमत्वावच्छिन्नम्यामिनाने च विरोधित्वं तस्य बाले- पायितमेव । न चान्यभिचरितसामानाधिकरण्यात्मकन्याः कथमनेन विघटन. मिति वाच्यम् । व्यर्थविशेषणादिदूपत्यानुरोधेन व्यधिकरणधूमवहयादिसशसानु- रोधेन च मामानाधिकरण्यावच्छेदकतद्धर्मवत्त्वं व्यातिरिति प्रागेवोक्तत्वात् । नजाने चावच्छेदकत्वाभावज्ञानम्य माक्षादेव विरोधित्वात् । यदि चावच्छेदक लक्षणेर व्याप्तिः. तदानुपपत्तिरेव नेति । यथा च नीलमत्वम्यानतिप्रसक्त खेऽपि तादृशलघुधापस्थितिकत्वालावच्छेदकत्वं , तोपपादितम् । चक्ष्यते चामे। इद त्ववशिष्यते -~~-यधा व्याप्त्यभावज्ञान पक्षधर्मत्वाभावज्ञानं वा पराम- शविघटकमिति तयौहत्वाभासता, तथा तदुभयव्याप्यज्ञानमपि तद्विषटकमित्ति तद्विपयस्यापि हेत्वाभासतास्तु । बाधकामावादिति । अत्र मिश्रा.--- च्याप्त्यादिविरहव्याप्यवत्ताधीः व्याप्त्यादिप्रत्यक्षविरोधि.. तयानामतिप्रतिवन्धिका व्याप्त्याद्यनुमितिविरोधितया वा । नायः । प्रत्यक्षे ग्राह्याभावव्याप्यज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वाद् अाह्याभावप्रत्यक्षस्यैव तत्र प्रतिवन्धकत्वा- १. 'नस्थासाक' क. पाठ:.

·असिद्धिग्रन्थ । दिति बहुशो निवेदितत्वात् । नान्त्य । व्याप्तिव्याप्यपरामर्शासत्त्वे तदभावादेव कार्याभावेन प्रतिबन्धकत्वाभावात् । तत्सत्त्वे च सत्प्रतिपक्ष एवान्तर्भावात् पृथम् हेत्वाभासत्वासम्भवादिति वदन्ति । अत्र नच्या हतुव्याप्त्यभारल्याप्यस्य हेतुव्याप्त्यनुमितो सत्प्रतिपक्ष- त्वेऽपि हेतुना साध्यानुमितायसत्पतिपक्षयात्, सा-यानुमिती साध्यविरहव्याप्य- सैव सत्प्रतिपक्षत्वाद्, व्याप्तिविरहव्याप्त्यादेरनुमितो परामर्शविघटकतया प्रति- चन्धकत्वेन साक्षात्प्रतिबन्धकमाभावेन सत्प्रतिपक्षत्वासम्भवादति व्याप्त्यभावव्या- प्यादे साध्यानुमितौ पृथग् हेत्वाभासत्वे बाधाभाव इति वदन्ति । तचिन्त्यम् । विरोधिन्याप्तिग्राहकसामग्र्या प्रतिरुद्धव्याप्तिग्रहत्त्वस्यासाधारणलक्षणतया तत्रैव व्याप्त्यमावव्याप्यस्यान्तर्भावेन पृथग हेत्वाभासत्वायोगादिति मिश्राभिसन्धानात् । पक्षधर्मत्वाभावव्याप्यव्यावर्तनाय तु तथापि गत्यन्तर चिन्तनीयमेवेति तु चिन्त्यम् । केचित्तु --- यज्जाने सत्यनुमितिप्रतिबन्धनियम स एव हेत्वाभास । अत एरोपाध्यादिर्न तथा । तथा च व्याप्त्यभावादिन्याप्ये गृहीतेऽपि प्रात्यक्षि- कस्य व्याप्त्यादिज्ञानस्य सम्भवेनानुमित्युत्पादाद् न तयोर्हेत्वाभासत्वमिति वद. न्ति । तदपि चिन्त्यम् । परामर्शोत्पत्त्यनन्तर व्यभिचारजाने सत्यप्यनुमित्यप्रति बन्धकत्वात् तस्यापि हेत्वाभासत्वानापत्ते । परामर्शात् पूर्व यज्ज्ञाने सत्यनुमिति- पतिबन्धनियम इत्युक्ता च सत्प्रतिपक्षाच्याहे । तस्मात् खप्रतिमध्यप्रतिबन्धद्वारा हेवाभासता । तच्च व्याप्त्यभावादिव्याप्यस्यास्त्येव । व्याप्त्याद्यनुमितिप्रतिवन्धक- स्वादिति । वस्तुतस्तु ~ व्याप्त्यभावादिव्याप्यस्य करणविघटकत्वमापाद्यते हेत्वाभासत्वपर्यन्तमपि वा । आद्य इष्टापत्ति । अत्ये ज्ञानविशेषविशेष्यत्वमिति हेत्वाभासलक्षणायोगादप्रसक्तिरेक, सिद्धसाधनोपाध्यादिवत् । (ननु) तदा था) लक्षणमेव किमिति कृतं, येन व्याप्त्यभावादिव्याप्य व्यापर्यंत इति चेद्, न । स्वतन्त्रेच्छस्य नियोगपर्यनुयोगानहत्वात् । सत्प्रतिपक्षेवरम्यानुमितौ परामर्श मायाभावानवगाहितया प्रतिबन्धकस्य हेत्वाभासत्वेनासङ्घहात् । अत एव सिद्धसा- धनोपाधिपक्षधर्मताभाव याप्यव्याप्त्यभावव्याप्यप्रतिकूलतर्कविपयादीना सर्वेषा. दास इति सझेप ।। इत्यसिद्धिग्रन्थ ।

·रविमारानुमानसपटे भप बाधग्रन्य:। प: मायनासम्ममाविस समिनि प्रायः । न । गृभः सयो- गीत्यादानियाः । केपलान्यायिमाध्यानापामनिया नद्नंगधानिदरपापिनत्व म्यानावप्रमान् । किन्न पक्षनिष्टममाविषयत्यारानापप्रतियोगिमायफन्वम् । अनारे न प्रतियोगिव्यविकरणय पिगम् । नन न पूषाकातिव्याप्तिः । कच- लावपिनि न पापितत्वम्पोफरूपस्यान्या प्रसिद्धम्यान्यवनम्त्यवति नाराधितत्व न्या(पको कोपः।) न ग नदर्धकनिगमनयमिति । अ च पक्षे साध्यानावहानदशाया हेतुतिश्चेद् व्यभिचारधारय । अध न ज्ञातस्तदा कारणाभापादेव फार्याभावः । अथ हेत्वनावादतिनदा म्वरूपा सिद्धिरिति साधो न पृथम् इत्वामाम इति पूर्वः पक्षः । तर फश्चिन्पर्वतो वहिमान भूमादित्यत्र सहिषपरामर्शजन्यवाय- नुमिती यत्र वयो उपनीनकाशनमयत्वादिवाधितवस्तुभान . तत्रा(सत्य ! )नुनि- तरममात्वम् । तच हेत्वाभासाधानम् । न च व्यभिचारधीस्तत्रास्ताति काधननय- वयभाव एव दोष इत्याह । तन्न । काधनमयवदेरप्रसिद्ध्या तदभावासम्भात् । काशनमयत्वरूपन्यधिकरणधर्मायस्टिनवयभावमादाय वाघोपपादन(पुरतु) ता. शव्यभिचारस्याप्युपपादयितु शक्यत्वान् । किशानुमिनावुपनीतभानानीकारात् कथं काञ्चनमयत्वादिभानम् । अधानीकारमात्र न ववभाषसाधकम् , अतिप्रस- जात् । किन्तु प्रमाणाभावः । न चात्र सोऽस्ति । प्रत्यभिज्ञादी तत्तादिभानानुरोपेना- वश्यमुपनीतभानमन्त्रीकरणीयम् । तत्र चोपनयम्य प्रत्यक्षामात्र सहकारिता चा मानमात्रे वेति सशय सामान्यादुचरपक्षस्यैव प्रबलत्वादनुमितावप्युपनीतभाने बाध- काभावादिति । अत्र मिश्राः -उपनयः प्रत्यक्षे सहकारी सनिकर्पतया सम्भवति । अनु. माने सन्निकर्पस्यातपतया व्याप्तिपक्षधर्मतोपनीतार्थस्यैव विषयतयोपनीतभानाभा- बादिति वदन्ति । तत्र केचित् --- प्रत्यक्षेऽपि ज्ञानं सन्निकर्पतया न हेतुः । किन्तु सविक- पकानन्तर प्रमाणजन्यमानत्वावच्छेदेनासंसर्गः गो)ग्रहे सति सविकल्पकविप. यवैशिष्ट्य भासत इति सामान्यत एव नियमात् तदुपयोगः । तचानुमानादिसा- धारणमिति तत्राप्युपनीतार्थभाने वाधकाभाव इति ।

·याधमन्य । अनोच्यते -सामान्यनियमस्वीकारऽपि तत्तादिप्रत्यक्षे तदिन्द्रियसनिक पा वाच्य एव। (अ)सहिष्टम्य प्रत्याविषयत्वात् । तथा च ज्ञानस्येन्द्रियसन्निक प(नया)लमवश्यमभ्युपेयमेव । तथा च सामान्यनियमस्वीसारो गौरवपराहत इति । नन्येव लापवोपनातम्याप्यनुमिती भान न म्यादिति चेद्, न । सम्भवलघुगुरुवि- पयामानत्वापच्छेदेनैव लापानानम् सहकारितया लापरोपनीतस्य सवत्र भान- सम्भवात् । उपनयान्तरम्य च तथात्वाभावादिति दिक। अत्राय सिद्धान्त साभ्याभावज्ञानप्रमात्वज्ञान विना हेतुविषयकमपि साध्यामानान प्रामाण्यशशावलित न प्रतिरन्याय समर्थम् । अतो व्यभिचार जानत्वेनापि प्रतिबन्धाताया सा-याभावनाननमात्वनानमवश्यमुपनीव्यम् । तथा च उपनीव्यतया तदेव दोए । न च प्रमात्वज्ञानमपि साध्याभावविपयकतयेव दोष , प्रमात्म्य विषयपरितमूर्तितया तन्नाने तन्नाननियमादिति वाच्यम् । विषयघटितत्वेऽपि जाननिम्मपितस्वरूपसम्बविशेषविषयत्वम्येर तत्र प्रयाजक सात् । साध्याभावविषयत्वस्याप्रामाण्यशकाकलङ्किततानानसाधारणतया प्रतिब न्याप्रयोक्यात । नवमप्रामाण्यशाशून्यसाध्याभावज्ञान प्रतिबन्धकमस्तु । न तु साभ्याभावज्ञानप्रमात्वज्ञानमिति चेद्, न । अप्रामाण्यशङ्काशून्यत्यापेक्षया गृहीतप्रमात्वस्य लघुत्वात् । ननु गृहीतप्रमात्वसा याभावज्ञानस्थ प्रतिबन्धकल्ले या प्रमात्वज्ञान पाममात्वगा, तत्रापि प्रतिवन्धापत्ति । न च तत्रापि गृही तपमात्यप्रमात्यनानत्वेन प्रतिवन्धकता । तर्हि तत्राप्येवमवेत्यनवस्थापात । तस्मादनन्यगत्या कचिद्गत्या प्रामाण्यशङ्काशून्यत्वमनवम्याभिया वक्त | ताई प्रथममेव तदस्तु । किं प्रमात्वज्ञान प्रतिबन्धकत्वेनति नाय सिद्धान्तो युक्तिसह इति चेद्, न । साध्याभावज्ञानस्य हेतुविषयकतानियमाभावेन बाधस्य व्यभिचारसाङ्क यासम्भवात् । परामानन्तर म्मृत्या शब्देन वा यत्र साध्याभावोपस्थितिस्तत्र हेतूपस्यापकाभावात् । न च परामर्शान तरमनुभितिसामग्रीबल(ब)त्त्वादनुमितिरेव, न तु साध्यामावस्मृत्यादिकमिति वाच्यम् । यत्र पूक्षणे सियादिप्रतिबन्धक- सत्ता, तनानुमित्यनुदयेन म्मृत्यादिमम्भवान् । किच, यथा व्यभिचारधी प्रतित्र धिका, तथा साध्याभावधीरपि । ग्राह्याभावनानस्य शान्दादौ प्रतिवन्धकल्लक- ल्पनात् । न चैव साधारणप्रतिबन्धकम्यापि तया न हेत्वाभासता। साधारणप्रतिव न्धकस्यापि हेत्वाभासलक्षणसत्वेन तत्त्वे साधकाभावाद् हेतुनिष्ठत्वेनासाधारण्य . , -- ·- मणिसारानुमानसण्डे संशयो न युज्यत इत्यभित्यैव मणिकृतोतं 'यद्वा घटादिमिन्नपृथिवीत्वेन पक्ष- तेति । अत एव च केवलान्वयिनि प्रमेयत्व घटनिष्ठाभावप्रतियोगिन वेत्यादि- संशयः पक्षताघटक उक्त | समानाविषयसंशयत्वेन साध्यसिद्धिनिवर्त्यत्वात् । अन्यथा समानप्रकारकतापक्षे तदसतेः । वस्तुतस्तु समानविषयत्वेन प्रति- बन्धकत्वमित्युत्सर्गः । स च यावद्विपयवाधेन बाधकेनापोद्यते । तथा च यत्र यावद्विपये विशिष्य चाधमहेऽपि सामान्यतो ज्ञानं , तत्रागस्या समानप्रकारकत्वेन प्रतिबन्धफत्वेऽपि लाघवेनोक्तयुक्त्या समानविपयत्वेनैव प्रतिभन्धकत्वमिति विप. यविभागः । अत एव पर्वतान्यचाहिः पर्वते नेति ज्ञाने वहिभिन्ने वद्वित्वं नेति ज्ञाने च भवति वड्यनुमितिहित्येन रूपेण बाधितवह्निविषयिण्येवेति न काचि- दनुपपचिरिति । केचित्तु-गुणानुरोधादन परामर्शात् प्रमेत्यसङ्गतमवेति महान- सीयादिवहिभानं भवेदेवेति समानविपयकत्वनैव वाधप्रतिवन्धकत्वमङ्गीकार्यम् । न च सत्यपरामर्शस्वभावादेव महानसीयादिवहिधार्नेत्यव न कुत इति वाच्यम् । महानसीयादिवद्विभानेऽप्यनुमितो प्रमात्वसमवात् । वदित्वेन रूपेण महानसीय- बहे पर्वते भानात् । यत्र यद्धर्मावच्छिन्नयदभावः, तत्र तद्धर्मावच्छिन्नतज्ज्ञानस्य भ्रमत्वादिति । तश्चिन्त्यम् । यत्र यदस्ति , तर तम्नानस्य प्रमात्वात् । नव पर्वते महानसीयवहिर्वहित्वेनापि रूपेणास्ति । तस्मादत्र तज्ञान भ्रमरूपं भवतु मा वा { प्रमारूप (न) भवतीति निश्चितमेवेति न तदनुरोधात् समानविषयक- त्वेन प्रतिवन्धकत्वसिद्धिरिति दिक् । अन्यच बाधासकीर्णसलान्तरमुक्त मणिकृता--'गन्धप्रागभावावच्छिन्नो पटो गन्धवान् पृथिवीत्वादि त्यादि । नहि तन्त्र पृथिवीत्वे गन्धव्याप्यताविरहो न या पक्षधर्मत्ताचिरह इति वाध एव तत्र प्रतिवन्धकोऽसङ्कर्णि इति । तत्र केचिद् --- गन्धप्रागभावविशिष्टघटस्य पक्षले तत्र गन्धाभावेन हेतोच सत्त्वे व्यभिचार एव । हेतोरसत्त्वे चासिद्धिरेव । न च गन्धप्रागभावोप. लक्षिरता ! तस्य पक्षत्वम् । तदा तत्र साध्य(म्य) सिद्धत्वेन सिद्धसाधनमेव, नतु बाध इत्यसङ्गतमिदमिति । अत्राहुः --- गन्धप्रागभावशाल एवात्र विशेषणतया पक्षतावच्छेदकत्वेन विवक्षितः । तद्विशिष्टे च घटेऽस्ति पृथिवीत्व हेतुरिति नासिद्धि', न वा सिद्ध- साधन , तद्विशिष्टे माध्यासत्त्वात् । अतस्तत्र बाध एवं प्रतिबन्धक इति । .

·वाधग्रन्थः। - अत्र नव्याः -प्रागभावोपलक्षितकालस्य. पक्षतावच्छेदकत्वे तद्विशिष्टवटे गन्धवत्वस्य सिद्धत्वात् सिद्धसाधनमेव , न वाधः । प्रागभावविशिष्टकालम्य पक्ष- तावच्छेदकत्वे ताशकालविशिष्टे पृथिवीत्वहेतोरसिद्धिरेव । प्रागभावांशे तदस- स्वादिति नैतहा(ध ? धा)सोर्णस्थलमुक्तमिति । अत्र प्रतिभाति. -पागभावः स्वाधारकालविशेषपरिचायकः । तथा च कालविशेषविशिष्टो घटः पक्षः, तत्र पृथिवीस्वं हेतुरस्त्येवेति नासिद्धिर्न वा सिद्ध- साधनं, तद्विशिष्टे गन्धाभावादिति बाध एव तत्र दोष इति न किञ्चिदेतत् । अत एव प्रागभावकालावच्छिन्नघटे गन्धरूपसाध्याभावेन हेतोश्च सत्त्वेन व्यभि- चार एवात्र, न तु बाध इत्यपि दूषणमपास्तम् । पृथिवीत्वगन्धयोाह्यसामाना- धिकरण्यप्रविष्टसम्बन्धस्य समवायतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नहेतुमति तत्सम्बन्धाव- च्छिन्नसाध्यस्यापि सत्त्वेन व्यभिचाराभावात् । बाह्यसामानाधिकरण्यप्रविष्टसम्ब- न्धेन हेत्वधिकरणे तत्सम्बन्धारोप्यकसाध्यामावस्यैव व्यभिचा(रिटर) त्वात् । अन्यथा धूमाधिकरणेऽपि समवायादिना वयभावेन व्यभिचारप्रसङ्गादिति । यचा- त्र दूषणं ---पक्षधर्मतावलाद् अनुमिती साध्यादिभानं, सा च पक्षे हेतुस्तत्र साध्यं विनानुपपन्न इत्याकारेति पक्षीयसाध्यभाने पक्षतावच्छेदकसाध्यसामानाधि- करण्यमर्थादनुमितिविषय इति प्रकृतेऽपि प्रागभावकालीनत्वसामानाधिकरण्येन घटे गन्धः सिध्यत्येवेति नात्र बाधगन्धोऽपीति । तदपि न । पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यसिद्धेरौत्सर्गिकत्वात् । वानव तस्य वाधनात् । अत एव पर्वतो वहिमा- नित्यादावपि पर्वतत्वायंशेऽपि साध्यसिद्धी बाधः प्रतिबन्धक एव । किं बहुना, प्रमाणमात्रस्यैव विशिष्टवैशिष्ट्यान्वयवोधजनकतायामुत्सर्गः । अत एवारुणया गवेत्यादावारुण्यादिविशिष्टगोरेव सोमक्रयसाधनत्वमिति सिद्धान्तः । वस्तुतस्तु वृक्षः संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावन्याप्यवृत्तिसाध्यक सद्धेतो साध्याभावप्रदेशे सा- ध्यसिद्धिर्यत्र न भवति , तत्र बाघ एव प्रयोजकः । प्रतियोगिविरुद्धसाध्याभावस- हवारस्य व्यभिचारतया तत्र तदभावात् । अत एव व्यासिलक्षणे पक्षधरमिङरि- दमपि बाधासङ्कीर्णस्थलमित्युक्तम् । किञ्च , पक्षतावच्छेदकवति साध्यामावरूपस्य भावस्य व्यभिचारसरेऽपि साध्यवति पक्षतावच्छेदकाभावज्ञानस्य न व्यभिचार- ज्ञानसार्यम् । साध्यामा(व ? वा)ज्ञानेन तन्त्र तद्गर्भव्यभिचाराज्ञानात् । अन्यच्च ज्ञानासाहय प्रागुक्तमेवास्तीति नेह चितन्यत्त इति संक्षेपः ।। इति वाधग्रन्थः ।

·गणिसारानुमानखण्टे - अथ हेत्वाभासानामसाधकतासाधनम् । हत्वाभासानामसाधकतासापकतया सदुचरत्वम् । जात्यादीनां (स्य ? स्वा)साधकतासाधारण्यन परासाधकतासाधकतया असदुत्तरत्वम् । यद्यप्युद्देश्यप- रानुमितिप्रतिबन्धो व्यभिचारादिज्ञानादेवेत्यसाधकतानुमिनिया , तथाप्यसाधक- तानुमानेनात्यन्तापकपः प्रतिवादिनः सूच्यत इति कथफसम्प्रदायसिद्धस्यासाधक- त्वसाधनस्याप्युद्देश्यत्वामिति तदपि कार्यम् । न चैवमिसरानुमानपत्रापि पञ्चाव- यवप्रयोगः किमिति न मियत इति वाच्यम् । अर दूपणस्यासाधकत्वव्याप्तेः वादिप्रतिवाद्युभयसम्मततया दूपणस्यासाधकत्वव्याप्तिास्त्विति शहोत्थापने व्या- घातेन च व्याप्त्युपदर्शकावयवस्य व्यर्थत्वादिति वदन्ति । वस्तुतस्तु कथक- सम्प्रदायो यत्र यादृशः, तत्र तथा प्रयोग इत्येव मूल्युक्तिरनुसन्धया । अन्यथा पक्षधर्मलाबाधितत्वादिबोधकयोरुपनयनिगमनयो. करणं कुतोऽत्र न स्यादिति तत्त्वम् । असाधकत्वं चोद्देश्यानुमितिप्रतिवन्धकतावच्छेदकधर्मवत्त्वमेव ! स च धर्मो विरुद्धत्वादिरेव । न चैवमिदमसाधकं विरुद्धवादित्यादी साध्याविशेप इति वाच्यम् । रूपान्तरणैकस्यापि साध्यसाधकभावाविरोधात् । इद पिपासोप- शमनसमर्थतापच्छेदकरूपयत् तोयत्त्वादित्यादिवत् । समानपकारकसिद्धयादेरेव प्रतिबन्धकत्वेन साध्याविशेषदोषप्रयोज्यदोषस्यासम्भवादिति दिक् ।। इति हेत्वाभासानामसाधकतालाधनम् । इति श्रीगोपीनाथविरचित मणिसारेऽनुमानखाउ । शुभं भूयात् । १. 'चास्य' य. पाट:.

·शुद्धिपत्रम् । पृष्टम् पतिः अशुदम् ६ यध १७ . यद्वा व्य भव्य (न) भव्य सिद्धिन सिदिरे जनक जनन (वा) (वत्या) दक (विशिष्ट) रिति(न) त्मत्त स्वमसमानाधिकर- वस्नानाविक- णात्म(त्व) रणाम (१)मा (स) सम्बन्धित मुरमित्या मुगि(व)वा ले से चरा रनेक राय (1) पक्ष (पन) ता ८ सम्बन्धि (5) ३ " . ८९ पक्षता . वाभिने वाभिमए कप्त (सान शान) PANIPAT VRATIY 738 BHATAN