·No text on this page.

·CHANDA KOUSIKA
A DRAMA
BY
ARYA KSHEMISHVARA
Edileil with a
COMMENTARY
BY
PANDIT JIBANÁNDA: VIDYASAGARA B A
Superintendout Free Sanskrit College
CALCUTTA,
Printed at the Lumayana, Press.
1881.
Polc had from Pundit Jiburundt: Vizcengaru B. A.
Superintendent In Sinskrit Curly Colexuite.

·का O । 1. पतानि मदितमम्सएस्तकानि । बाराबोध याकरणम् 2. मदर्शनमः र भावपार्थः ३१ भामिनीषिशाम सटीक १ शब्दलोन महानिधिः ३२ स्तिोपदेश नटोक ४ सिजानौउदी सरलासहिता!? २९ भाषापरिष्कमकावलीसहित। विहानबिन्द हार (वेदान्न ) २४ बवितावाद । खासमाहिपतिः (अङ्गाल: ४ २५ दशकुमारपरित सटीक नयात्राबादपद्धतिः २६ परिभाम् शेखर जदारतम् ३७ कविकसम धातपाटः रायमरी (वापरैः) 1. २८ पक्राल (वैद्यक) १. बन्दोमनरी नथा हत्तरवाकर २६ उपादिसून सटोक पटीश ४० मेदिनीकोष १ ११ सोमंधार नाटक ४१ पवतन्त्रम् १२द्वारास नाटक मटोक ४२ विहन्मोदतानियो(बम्जाम). १२ नामी माटिका सटीक । ४२ माधवचम्प 8..मासविकाग्निमिन मटीक 21 ४४ तसंयह १५ धमनव विजय सटीक ४५ प्रमघराघम नाटक ॥ महावीररितनाटक .विवेकचूडामणि । १७ बायतकौसरी सटीक ४७ काव्यसंपह (सम्पूष) १६ वैवावरणभूषयमार ४८ मिङ्गानुशासन सटीक १४ीनापती ४८ तुमहार सटीक २. मौजमणित ५० विक्रमोर्वशी (मटीक) २१ दिएनबंध सटीक(माघ) ५१ वसन्नसिनक भाण २३ किरातार्जुगोव सटीक ५२ गायली व्याक्षा २५ समारसम्भव पूर्वखण्ड मटीक। ५१ माखन (भाष्यसहित) २५ कुमारसम्म उतरखयह ॥५४ भोजप्रबन्ध २५ पटकम् पाधिमीयम् 11 | ५५ नबोरव सटीक २५ वारसायम् (हादभिधाम) १२ | ५६ प वेन कर पत्र डड ५७ बारबरी पटीच . माण्डूक्य (गटोक सभा) ५ २६ रामप्रति ५७ शन्दोग्य बटीक सभाष २८मानचिन्नामविनया ५८ तैत्तिरीब ऐतरेय तापता ܕ݁ܕ݂ܕܽ १ . ५ OPERTA

·चण्डकौशिक
नाम
नाटकम् ।
...
प्राध्यक्ष मौखरविरचितम्
वि, ए, उपाधिधारिणा
श्रीजीवानन्द विद्यासागर-भट्टाचार्येगा
विरचितया टोकया
.
समुद्भामितम्
तेनैव प्रकाशितम्
कलिकाता-राजधान्याम्
रामायण-यन्त्रे
मुद्रितम्
ई १८८४ ।

·প্রিন্টর—শ্ৰক্ষীরোদ নাথ ঘোষ
৬৬ নং শিমুলিয়া স্ত্রী
কলিকাতা

·चण्डकौशिकम् । प्रथमाक्षः। ॥ नान्दी ॥ (क) देवस्वैगुण्यभेदात् सृजति वितनुते संहरत्येष लोकान्, अस्यैव व्यापिनौभिस्तनुभिरपि जगमाप्तमष्टाभिरेव । वन्यो नास्येति पश्यन्निव चरणगतः पातु पुष्याञ्जलिः शन्धान त्यावतार वलय-फणि-फणा-फूत्कतैविप्रकोण: (ख) . (क) नान्दीति | नन्दयतीति. नान्दी मङ्गलप्रशस्तिरिति यावत् साचाव द्वादशपदा तदुळ देवट्विजन्पादीनां स्तुतिर्यस्मात् प्रयुज्यते । वाशीर्वचनसंयुक्ता तस्मान्नान्दीति कीर्तिता || माङ्गल्य-शङ्खचन्द्राज- कोक करवशंसिनी। पादयुक्ता बादशमिरटाभिर्वा पटैरुतेति || (ख) प्रथमां नान्दीमाह देव इति । एष देवः त्रयाणां गुणानां रजःसत्त्वतमसां समाहारः विगुणं तस्य भावः वैगुण्य तस्य भेदात् विभिन्नत्वात् . लोकान् जगन्ति जति रजोतिब्रह्मरूपेणेति भावः वितनुते विस्तारयति पालयतीत्यर्थः सत्त्वमूर्ति विष्णुरूपेणेति भावः तथा संहरति तमोमूर्ति रुद्ररूपेणेति भावः । अस्य व देवस्य व्यापि- नीभिः महतीभिरित्यर्थः यष्टाभिरेव तनुभिः शरीरैः चित्यप्तेजोमरुत्- सूर्य चन्द्र यजमानरूपैरिति भावः जगत् व्याप्त मूरितम् । अस्य देवस्य 'बन्यः अर्धनीयः न कोऽन्यस्तीति शेषः इति पश्यन्निव विवारय- ·चण्डकौधिक दरस्फुरिताधरं अपिच अरुणनयनं सभूभङ्ग लुतनु ! शशिनः लिष्टां कान्ति करोतु तवाननम् । सतमनुनयः, कोपोऽयं ते मनस्विनि ! वईताम्, इति गदितवाश्लिष्टो देव्या, शिवाय शिवोऽस्तु वः ॥ (ग) । निव त्यावसरे नर्तनसमवे शम्भोः शिवस्य वलयभूता ये फणिनः तेषां फणानां फूत्यतः फुत्कारमरुद्भिः विप्रकीर्णः विक्षिप्तः अपि- रत्राध्याहार्यः चरणगतः पुष्याणाम् अञ्जलिः देवदत्त इति शेघः वः युभात् पाल रचत । स्रग्धरावृत्तं सम्माना लयेण लिनियति- युता संधरा कीर्ति तेयमिति लक्षणात् । पश्यनिवेति प्रियागता बाच्यो यस् । भवेत् सम्भावनोत्मक्षा प्रकृतस्य परात्मना । वाच्या प्रतीयमाना सा प्रथम द्विविधा मता। वाच्य वारिप्रयोगे खादप्रयोगे परा पुनः । जातिगुणः क्रिया टूव्य यदुमच्य इयोरपि । तट- धामि प्रत्येक भावाभावाभिमानतः । गुणक्रिया स्वरूपत्वानिमित्तस्य पुनश्च ताः । हाति शहिचतां यान्तीति, साहित्यदर्पणकारोक:). । (ग) प्रणयनुपितां देवीं तन्मुख प्रशंसाव्याजेन पसायतो हरसो. लिम वलम्वत्र हितीयां नान्दीमाह अणेति । हे जुतनु ! शुभा नि ! अग्रतो नयने यत्र तादृशं च भने सह वर्तमान सम्ब भङ्ग व क- टिकदित्यर्थः , तथा दरम् ईपत् एक रितः कन्मितः अधरो यत्र तादृश नव व्याननं शशिनः चन्द्रस्य कान्ति शोला लियां करोतु तिरस्कारोव चन्द्रख . रजानेलत्वादिगुणविरहेण. बदाननसाश्यालामादिति भावः जनहिनि मानिनि !, अनुनयः प्रसाट्नैः शतम् अलम् अनुनयं ते न करोमीति भावः चयं कोपः मानः वर्बतां मानवजने सुखख अरण- भयनत्यादिना चारुत्वाविश्वादिति भावः इति दूख गदिवया सपरि हासमुकायेत्यर्थः । देव्या गौ- याश्लिष्टः प्रशंतया सद्योसानभञ्जनात् शान्तिद्धितः शिवः वः युशा शिवाय मङ्गलाय व्यस्तु भवतु । हरिणी- ·प्रथमाइः। अपिच थिताः समाधिषु, मुखे गौया विलासोल्लमा:, सन्भान्ताः क्षणसुगताः, क्षणमथ स्मरा निजे वैलते । क्र रा: अष्टशरासने मनसिजे, दग्धे वृणाकूणिता स्तत्कान्तारुदितेऽअपूरतरलाः, शम्मीदृशः पान्तु वः ॥ (घ) वृत्त न स म र सन्तागः घड् वेदै हयै हेरिणीमतेति तल्लक्षणात् । व्या मानभङ्गोपायो रसान्तरं तदुक्त दर्पणकारेण । साममेदोऽथ दानञ्च नत्युपेक्षे रसान्तरम् । तङ्गङ्गाय पतिः कुर्यात् घडुपायानिति क्रमा- दिति । रभसत्रासहर्घादेः कोपन शो रसानरमिति च । व्यत्र सुख. प्रशंसाजनितात् हर्षान्मानभङ्गो वेदितव्यः। यत्रोपमानचन्द्रात् उप- मेयस्य मुखस्य आधिक्याद्व्यतिरेकालङ्कारः। तदना दर्पणकारेण आधिक्यमुपमेयखोपमानान्य नताययेति । (घ) टतीयां नान्दीमाह आनन्दति । समाधिघु योगधारणासु शानन्द न ब्रह्मसाक्षात्कारजनितेनेति भावः । लथिताः अङ्घ सङ्कोचिताः गौाः पार्वत्या सुखे विलासेन उल्लसन्तीति तथोक्ताः निजे स्वकीये वैकते विकृतिभावे क्षणं सम्भान्ताः कथमेतत् कृतं लोकाः किं मां वच्य- नीति चकिताः, क्षणम् उगताः विकृतिभावप्रकटनाय अर्द्धनिहिता इत्यर्थः चणच मराः हमन्त्यः विकासं गता इत्यर्थः, कष्टं शरासन धनुः येन तादृशे प्रहारार्थमुद्यते इति भावः मनसिजे कामे कराः कोपक्रलुधितत्वात् निष्ठ, रा इत्यर्थः, 'दग्धे भत्सीयते मनसिजे एण्या दयया अाणिताः किनेतन्सया शतमिति सङ्कोंचिताः तथा तस्य शान्तयाः रत्या इत्यर्थः रुक्ति पतिविनाशजनिते इति भावः बचपूर- तरलाः वाप्यारिवर्षिण्य इत्यर्थः दययेति भावः शन्भोः' हरख दृशः नेत्राणि वः युमान् पान्तु रचन्तु । शार्दूलविक्रीडितं वृत्त वाच- .

·. ४ चण्डकौशिक। नाद्यन्ने सूलधारः ॥ अलमतिविस्तरेण, आदिष्टोऽस्मि (ङ) दुष्टामात्य बुद्धि वागुराऽलङ्घय-सिंह-रंहसा भूभङ्ग-लोला- ससुद्धता-शेष-कण्टकेन समर-सागरान्तख मङ्गु जदण्ड- मन्दरामाष्ट-लक्ष्मी-स्वयंवर-प्रणयिना श्रीमहीपालदेवेन । यस्येमा पुराविदः प्रशस्ति-गाथासुदाहरन्ति । 'यः संथित्य प्रकतिगहनामार्यचाणक्य नीति, जिला नन्दान्, कुसुमनगरं चन्द्रगुप्तो जिगाय । . - यदि मः सजौं सतत गाः शार्दूलविक्रीडितमिति तल्लक्षणात् । अव विशेषणानां साभिप्रायत्वात् परिकरालङ्कारः तदुतम् उतिर्विशेषणैः साभिमायैः परिकरो मत इति । (ङ) व्यादिष्ट इति । अादिष्टः प्राज्ञप्तः। दृानाम् असताम् अमात्यानां मन्त्रिणां बुधिरेय वायुरा कूटयन्त्रं तया अलवाः अनति- क्रमणीयः दुर्नन्त्रिभिरपथं नेतुमशक्य इति भाव: स चासो सिंहरहा सिंहविक्रान्तश्चेति तथोलोन। म भङ्गलीलया समुद्धृतम्. उन्म लि तम् अशेष कण्टक क्षुद्रशत्र, र्यन तादृशेन । समरः ..संग्राम एव सागरः तस्य अन्तः मध्ये भमन् यः भुजदण्डः, स. एव मन्दरः , तदाख्य पर्वत- मेहः वेन प्राक् : समुद्रो मथित इति भावः तेन प्राकटा बलादानीता या लक्ष्मीः रिपूणां श्रीरित्यर्थः तस्याः : स्वयंवरे प्रणयी तेन । प्रशस्ति गाध प्रशंसाचिकां गीतिमित्यर्थः । (च) य इति यः चन्द्रगुप्तः प्रक्षया खभावेन गहनां निविड़ा दुर्वाधामित्यर्थः अार्य स्य मान्यवरस्य चाणक्यस्य नीति कौशलमित्यर्थः संश्रित्य अवलम्बन नन्दान् योगानन्दमझतीन नव नन्दवंशीयान् जित्वा कुसुमपुरं तदास्य पाटलिपुलस्य नन्दनगरं जिगाय अधीनीचकारे त्यर्थः, अद्य इदानीं सः चन्द्रगुप्त एय. दोर्दोद्यः बाइबल दर्मितः सन् पुनः कर्णाटत्त कर्णाटदेशाधिपत्यमित्यर्थः उपगतान प्राप्तान् तानेय ·प्रथमाः। कर्णाटलं ध्रुवमुपगतानद्य तानेव हन्तु, दोर्दव्यः स पुनरभवच्छ्रीमहोपालदेवः' । (च) पविश्य पारिपार्श्विकः ॥ अज्ज !कि उण तेण राइणा समा- दिट्ठम् ( १)। सूत्र०॥ इदमादिष्टम्, यथा, किल विजयप्रको (क)प्र- णप्तुः कवेरार्य-क्षेमीश्वरस्य हातिरभिनवं चण्डकौशिकं नाम नाटकं नाटयितव्यम् । स किल कवि व्यवेद-विशारदान विद्याकलाविदो लोक ज्ञान् सभासदः प्रति एवमुक्तावान् । "दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन् न निर्दोषं न निर्गुणम् । आवृणुधमतो दोषान्, विकृणुध गुणान् बुधाः !' ॥ (ज) (१) आर्य ! किं पुनस्तेन राज्ञा समादिष्टम ? । नन्दान् हन्तु ध्र वं निश्चितं श्रीमहीपालदेवः अभवत् । नन्दाचन्द्र- गुप्तनिहताः कर्णाटदेशेषु जाताः तदाधिपत्यं प्राप्तत्वे पुनश्चन्द्रगुप्तन श्रीमहीपालाख्यया जातेन पुनर्निहता इति प्रतिनी प्रसिद्धिरिति भावः । मन्दाक्रान्तावृत्त मन्दाक्रान्ताम्बु घिरसगगैर्मो भनौ तौ गयु. ग्ममिति तल्लक्षणातू । (छ) विजयेति । विजयप्रकोष्ठस्य माणात प्रपौत्रस्य । चण्डकौशिक चण्डः उपः कौशिकः कुशिकनन्दनः विश्वामित इत्यर्यः यत तयो- कम् । नाति नायवेदे - नटविद्यायां विशारदान् विचक्षणान् विद्याकलाविदः विद्याः शास्त्राणि कलाच चतुःषष्टि प्रकारा टत्वनी- तादयः ता: विदन्तीति तादृशान् लोकज्ञान व्यवहाराभिज्ञान् सभासदः सामाजिकान् । (ज) दृष्टमिति । हे बुधाः ! विद्वांसः ! अस्मिन् लोके जगति किमपि वस्तु निर्दोष दोपरहितं न निर्गुणं गुणवर्जितञ्च न दृष्टं सर्व ܚ ܙ ·६ चण्डकौशिक । तत् पारिपालिक ! किमिति नारम्भयसि कुशीलवैः सह सङ्गीतम् पारि० ॥ सशङ्कमधोमुखं स्थित्वा ॥ सुपादु अज्जो, तदा ग- होबराए जस्म दिअवरस्म अज्जे गण दक्षिणा पड़िसादा, सो दाणिं तसिमित्तं पडिकुबिदो त्ति, सअलोज्जे व कुशौलव- जणी पज्जाउलो (२) सृतः ॥ भयमभिनीय, चिन्तां नाटयित्वा,, सहर्षम् || मारिष ! अलमत्र पर्याकुलतया। अयमहमिदानीम्, ददामि पालयन् सत्वं ब्राह्मणाय प्रतिश्रुतम् । हरिश्चन्द्र इवाद्यैव पुत्चदारात्म-विक्रयात् ॥ (झ) {२) श्हणोत्वार्यः, तदा ग्रहोपरागे यस्य हिजवरस्यायेण दक्षिणा प्रतिज्ञाता, स इदानी ननिमित्त परिकुपित इति सकल एवं कुशीलब- जनः माकुलः । रिसन्नव वस्तुनि गुणा दोषाच वर्तन्ते इति भावः, अतः अस्मात् कारणात दोषान् मत्प्रणीतनाटकस्येति भावः यारणुध्वम् याच्छाद- यध्व तथा गुणान् विकृणुध्वं प्रकाशयतेत्यः न हि विहनिदोषो ग्टह्मते प्रत्युत गुख एव हंसः चीरमिवाम्भस इति भावः । श्टणोविति यहस्य राहोः उपमहे मासे ग्रहणसमये इत्यर्थः यहाणां दुष्टानां रव्यादीनाम् उपरागे प्रातिकूल्यभावे इति सन्दर्भनायक विषयो ध्वनिः । द्विजवरस्य ब्राह्मणख विश्वामित्र खेति ध्वनिः। . कुशीलबजन: नटवर्ग: राजकीयलोक इति ध्वनिः । पर्य्या कुलः सर्वथा व्याकुल इत्यर्थः । झो ददामीति । प्रतित्रुतं प्रतिज्ञातं सत्यं पालयन् अनुसरन हरिश्चन्द्र दुव अद्य पुतदारात्मविक्रयात् पुतदारान् अात्मानञ्च वि- क्रोयेत्यर्थः यवर्थ पञ्चमी । ' ब्राह्मणाय ददामि दक्षिणामिति शेषः । - - + ·प्रथसाङ्गः । ७ --- ने पथ्ये ॥ एदु एदु पिअवस्सो (३) । सूत्र० ॥ नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ॥ अये ! कथमसौ देवो हरिश्चन्द्रो महोत्पात(ज)-सूचिताना-मापदां कुशल-परि- णामाय प्रारब्धविविध विधि-विस्तरेण पुरोधसा निवृतोप- दिष्ट-नियमजागरावसान-दुमनाः प्रियवयस्य-बौधायनोप- दिश्यमान-वा शुद्धान्तमभिप्रस्थित एव । य एषः निद्राविधेयारुण-मन्थराक्षः प्रजागर-क्षाम-मुखाम्बुजश्रीः । (३) एतु एतु प्रियवयस्यः । पथ्यावत्र वृत्त युजोचतुर्थतो येन पथ्यावक्त्र प्रकीर्तितमिति लक्ष- पात् (ञ) महोत्मातेति । महद्भिः उत्पातः उल्कापातादिभिः सूचि- तानाम् अनुमितानाम् आपदा भाविनीनां विपदां कुशलपरिणामाय शान्ति विधानाय प्रारब्धः प्रक्रान्तः विविधः वहुविधः यिधोनां वस्त्य- यनानां विस्तरः बाहुल्य येन तादृशेन पुरोधसा पुरोहितेन नित गुप्त यथा तथा उपदिष्टः यः नियमः व्रतपालनं जागरच तयोरवसाने समापने दुर्मनाः विकृतमनाः किमनभिमतमामतेदिति पOकुलमना इत्यर्थः । (ट) निद्रति। निद्राया विधेये वशं गते ग्रंणे रक्त, मन्थरे अलसे व्यक्षिणी यस्य तथोक्तः, तथा प्रजागरेण क्षामा क्षीणा मुख अम्बु जमिब तस्य श्रीः यस्य तादृशः दिनान्ते स्वयू थात् करिणीन्दार वष्टः अतएव सद्यः वियोगेन विच्छ देन व्यथितः उघसि प्रभाते नाग इव दिपेन्द्र दुव विभातीति शेषः । उपजातिहत्तं स्थादिन्द्र बना यदि तौ जगौ ग इति उपेन्द्र बन्ना मधमे लघौ, सेति अनन्तरोदीरित

·चण्डकौशिक ।
सद्योवियोग-व्यघितो दिनान्त
नष्टः स्वधादुषसीव नाग: ] ( ट )
तदेहि तत्रैव गच्छावः।
इति निष्क्रान्तौ।
प्रस्तावना । (3)
:
॥ ततः प्रविशति प्रजागर-खेदं नाटयन राजा विदूषकञ्च ॥
विदूषकः ॥ भो वास्स ! पजागरसन्यरहिं लोयणहिं
दरुग्गिस मुही विअ कुम्मो उम्मे सनिमेसाई करेन्तीवि ममा
अणवेक्वन्तो अन्धमूसओ विअ इदो तदो परिभमसि ?(४)
(४) भो वयस्य ! प्रजागर-मन्यराभ्यां लोचनाभ्यां हरोही मुख
इव कूर्म उन्म प-निमेषान् कुर्वन्नपि मार्गमनवेक्षमाणोऽन्व-मूषक इव
दूतस्तत: परिभमसि ।
लक्ष्मभाजी मादौ यदीयावु पजातयस्ता इति च लक्षणात् । उपना-
(3) प्रस्तावनेति .. नटोप्रभतीनां सलधारेण सह प्रलतार्था-
क्षेपक मिधो भाषणं प्रस्तावना तडक दर्पणकारेण !! नटी विदूषको
वामि पारिपाश्चिक एव वा। सूत्रधारेगा सहिताः संलापं यान
कुर्वते । चितर्वाक्य: वकार्यो त्यैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिघः। अामुखं तत्त,
विनयं नान्ना, प्रस्तावनापि सेति । साचाल अवलगिताख्या तदुक्क
तेनैव यत्र कल समावेशात् कार्य मन्यत् प्रसाध्यते । प्रयोगे खलु तत्
जयं नाम्नावलगितं बुधरिति । प्रजागरेति मजागरेण मन्धराभ्याम्
अन्नमाभ्यां दरम् ईषत् उहीणं । मकटितं सुखं येन तादृश व कूर्मः
कम ठः श्रनवेक्षमाणः अपश्यन् ।

·- प्रथमाः। 4. । राजा ॥ वयस्य ! निद्रा हि नाम प्राणिनां प्रथम- मिदं (ड) शरीर धारण-निमित्तस् । कुतः, चित्तं प्रसादयति; ल लाघवमादधाति प्रत्यङ्गमुज्ज्वल यति प्रतिभाविशेषम् । दोषानुदस्यति करोति च धातुसाम्यम्, आनन्दमर्पयति योगविशेष-गम्यम् ॥ (ढ) तन्ममापीदानों पश्य, निद्रालसं भङ्गमुपैति गानं, खेदातिभारस्तिमितं मनश्च । मुहुर्मुहुर्वनामुपैति जृम्भां, बालातपालोकसहा न दृष्टिः॥ (ण (ड) प्रथम मिति । प्रथम मुख्य शरीरधारणस्य निमित्त कारणम् । (ढ) चित्तमिति | निद्रति सर्वत्र कर्तृपदमध्याहार्यम् । चित्र म नः प्रसादयति प्रसन्नं करोति । प्रत्यङ्ग लाघवम् प्रादधाति जन- यति, प्रतिभाविशेष बुद्धिर्य ल्यविशेषमुज्वलयति उत्त जयति, दोषान् शारीरान्-मानसांश्च उदरति निरस्यति, धाननां रसरक्ता- हीनां साम्य हासे पूरणं वृद्धौ हासमित्यर्थः करोति । तथा योग- विशेषेण धारणाविशेषेण गस्य वेद्यम् अानन्दम् 'अर्पयति ददाति । वसन्ततिलकं वृत्तं यं वसन्ततिलक तभजा जगौ गः इति तल्ल. क्षणात्. मंत्रानेकातु क्रियासु एककारकान्वयात् दीपकालङ्कारः तदुक्त दर्पणकारेण अप्रस्तुत प्रस्तुनयोपवान्तु निगद्यते । अथ कारक- मेकं स्वादनेका क्रिया सु चेदिति । (ण) निद्रेति । निया अल सं गाल भङ्गम् उपैति प्राप्नोति । मनश्च खेदातिमारेण क्लान्त्यतिशवेन स्तिमितं निश्चलं व्यापारविसुख- मिति भावः । वक्त मुख महर्मुहुः पुनःपुनः जृम्भाम् पैति । दृष्टिश्च न वाल तपस्य अभिनवसूर्यकिरणच्य . यालोकं सहते इति तथोक्ता । उपजातिवृत्तम् । ।

·चण्डकौशिक विचित्य सविस्मयम् || कः पुनरद्य निगाप्रजागरमादिशतो(त) भगवतः कुलपतेरसिप्रायः संहत्तः ; अथवा न विचारम- हन्ति गुरुशासनानि । विद्व० ॥ भो वअस्स ! अहं उग चिन्तअन्ती, (थ) वास- कसज्जाए देवीए .खण्डणाणत्यादी अणं ण किमि पे- क्खामि ॥ (५) राजा || वयस्य ! पलं परिहासेन. । विद० ॥ भी ! तव उण एसो परिहासो, मम उण अणाह-वडुअस्म अणत्यो जेव्व (६) । राजा || सोत्कण्ठ आशङ्का नाटयित्वा । वयस्य ! कथं पुनर- वगच्छसि कि प्रतिपत्स्यते देवौति ? . (५) भो वयस्य ! अहं पुनचिन्नयन वासकसज्जाया देव्याः खण्डः नानादन्यन्न किमपि प्रेजे। (६) भो ! तव पुनरेष परिहासः, मम पुनरनाथ-बटु कस्थानर्थ एव । +- (त) निशेति । निशा प्रजागरं राविजागरणम् यादिशतः करें । माज्ञापयतः । कुलपतेः याचार्यखेति भावः कुलपतिलक्षणं यथा सुनीनां दशमाइख योऽनदानादिपोषणात् । अध्यापयति विप्रर्षिः म वै कुलपतिः स्मृत इति । मभिप्रायः याशयः । अधवेति गुरु- शासनानि गुरूणामाज्ञाः अविचारणीया हि गुरुणामाजति भावः । (थ) वासकमब्जाया इति । वासकसन्जाल क्षणमुक्त दर्पणका- रेण | कुरुते लण्डनं यस्याः सज्जिते वासवेश्सनि । सात बासकासज्जा स्याद् विदितप्रियसङ्गनेति । खण्डनानर्धादिति खण्डनं प्रतारणं तदेवानधः अनिष्टं तस्मात् च्यन्य कमपि अभिमायमिति शेषः । प्रति- पत्ते याचरिष्यति ।

·प्रघमाजः।
११
।
निद्व० ॥ परिकुबिदेत्ति तक मि । (७)
राजा ॥ एवमेतत् कः सन्दे हः, नाल्पमिदं कोपकारणं
देव्याः । तथाहि,
कि नद्धः सचिवैरथ प्रणयिनां गोष्ठीरसेनाइतः ? .
किं वा कामपि वल्लभासभिस्तो धूर्तोऽद्य नायात्य सौ ? |
इत्य कोप-कषाय लोचन-गलद्-वाव्याम्ब -धौतानन
निश्वस्य प्रियया शठे मचि तया किं किं न सम्भावितम् ॥(द)
अपिच
लोला-सम्म त-मण्ड नोत्सुकतया नोतः प्रदोषस्तया,
मन्नार्पित-नेनया च गमितो यामस्त थैवापरः ।
नायातः शठ इत्युदशु विकलं व्याधूरा खूषाविधि,
श्थ्योपान्त-विवर्तनैरव निशाशेषः कथं यापितः ॥(ध)
(७) परिकुमिता इति तर्कवामि ।
(द) किमिति । सचिवैः सन्त्रिभिः किं रुद्धः? 1 कार्य गौरवा-
दिति भावः, बथ वा प्रणयिनां सुहृदां गोछोरसेन समाजानुरांगण
व्याहृतः श्रावधः ? किंवा धूर्त: असौ अद्य कामपि वल्लभां कान्ताम्
सभिलतः चभिगतः, न्यसात् न बायाति ? तथा प्रियया कान्तया
निःश्वस्य कोमेन कषायास्यां कलुपितास्यां लोचनास्यां नेवाभ्यां गलभिः
यतङ्गिः वाघ्याम्ब भिः अभिः भौतं क्षालितस् अाननं यस्मिन् ब्लू
यघा तथा शठे धूर्ते मयि इत्य किं किं न सम्भावितम् ? सर्व नेत्र
सम्भावितमित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।
• (ध) लोलेति । तया कान्तया लीलया विलासेन सन्भ,तेषु समा-
हृतेषु मण्डलेघु नखकरणेषु.. उत्तुकतया कौलकितया प्रदोष रजनी-

·चिन्तां नाटयित्वा ॥ अहह ! नूनमसौ नतस्त्र , अभिपतति जने मदागमाशा- विहित थोङ्गम-सन्म मा तदानीम् । लत-निभृत परस्पर-स्मिता खगितमुखीषु सखीषु नस्त्रमासीत् ॥ (न) विदू० ॥ सहासम् || सो वस्स! किं तुमं अदिकन्तमनुसो- चत्रन्तो अत्ताणं आआसेसि, ता एहि, तहिं जे व ग देवौं पसादे (८) (८) भो वयस्य ! किं त्वमतिक्रान्तननुशोचनात्मानमायामयसि, तदेहि तवैव गत्वा देवी प्रसादयावः । .. .. मुखं प्रथमो वाम इत्यर्थः नीतः यापितः, तथा मन नार्गे पथि अर्पिते नेले यया तथागतया अपरः द्वितीयो यामः प्रहरः गमितः अथ अनन्तरं शठोऽसौ न अायातः इति उत्रु सजलनेत विकल सक्षोम विविच्चेति सेपः भूपायिधिं प्रसाधनव्यापारं विधूय विहाय शय्यायाः उपानेषु . प्रान्त विवर्त्तनैः लुण्ठनैः कयं केन प्रकारे निगाभेषः व्यवशिष्ट रातिरित्यर्थः थापितः ? शार्दूलविक्रीडित उत्तम् । (न) अभिपततीति । तदानी रजन्याः प्रथमे वा द्वितीये यामे इति भावः नने कमिचिदापीति शेय: व्यभिपतति. यागच्छति मति मम बागमख चवागमनस द्यावा शङ्कया वोधेनेति यावत् विहितः. हतः वृथा निरर्थकः उद्गमः मन्भ,मः मदभ्यर्थनार्थम् उत्यानावेगः यया तादृशी अतएव शतं नितं निःशब्द परस्परस्मितं याभिः राज- महिया मयात् हित व निमतत्वमिति भावः तयोतात अतएव स्थगितम् अाच्छादितं सुखं याभिः तयामूतासु सखी मतीए नवम् मधोमुख यथा तथा ग्रासीत् तस्थावित्यर्थः ।

·।
प्रघमाइन
।
राजा I सत्साघम् ॥ : सम्यगाह भवान्, तदेहि,
गच्छावः।
॥ इति परिकामतः ॥
राजा ॥ सखेदम् निःश्वस्य ॥ इदानौं भ्रष्टावसरस्य (प)
खेदकारणं गमनस् ।
तथाहि
विच्छिन्नामनुबधती मम कथां, मन्मार्ग-दत्तेक्षणा,
'मन्वाना सुमुखौ चलत्वपि टणे मामागतं सा मया ।
नानिष्टा यंदलक्षितन निभृतं पश्चापेत्यादरात्,
यन्नास्या नव-नील नीरज-निभे रुः कराभ्यां दृशौ ॥ (फ)
विदू० ॥ परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य, सल्लाघम् ॥ भो
वस्म ! पक्ख पेक्ख, एसा क्खु देवी (बांउबणीद-पसाहणी-
(घ) नोति । नष्टः अतिक्रान्तः अवसरः समयः यस्य तथाभूतस्य
समयतिक्रामत इत्यर्थः गमनं, खेदस्य दुःखस्य कारणं हेतुः
(फ) विच्छिन्नामिति । यत् यतः अलचितेन प्यनवलोकितेन
मया नितं निःशब्दं यथा तथा पश्चात् उपेत्य समीपमागत्य विभिन्न
विच्छदं प्राप्तां मम कथाम अनुबनती. पुनःपुनर्योजयन्ती, मम मार्गे
दत्त क्षणा घर्मितष्टिः तथा लणे चलति अपि मामागतं मन्वाना सम्मा-
वयन्ती सा सुसुखी. यादरात् न यालिटा नालिनिसा, तथा यत् यतः
काराभ्यां हस्ताभ्याम् अायाः कान्तायाः नवनीलनीरजनिभे नवीन
नीलोत्मलसदृशे दृशौ न रद्ध नाच्छादिते ततः नष्टायसरयोति पूर्वे-
गगान्वयः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।
(ब) उपनीतेति ।, उपनीतम् उपस्थापितं प्रसाधनस्य बबा-
रणस्य उपकरणं द्रव्य यया तादृश्या।
...

·है चण्ड कौशिक बअरणाए चारुमदीए सह किम्पि मन्तअन्तो उबविद्या. चिट्ठदि (2) राजा ॥ दृष्ट्वा सहर्षम् । अये ! कथम्। तन्वया शर-गौरयोः परिहता पत्रावली गण्डयोः ? कर्णान्तायतयोन वा मृगशा दत्तं दृशोरन्ननम् ? । व्यालोला कवरौ निसर्गकुटिला ? विम्बाधरो धूसर- चित्रं ! सैव तथापि कान्तिरनघा, हेष्टीव या मण्ड नम्॥(भ) ॥ ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टा चिन्नां नादयन्ती शैव्या चारुमती च ॥ चारुमती ॥ भहिणि.! एदं पसाहणोवअरणं (१०) । शैव्या ! सखेदं । हल्ले चारुमदीए ! अबणेह एदं; णिप्फल- मसाहणोवरणासत्त हिअाए कित्तिअं दाणिं अय्या परिभविदबो (११) ...." ! F (E) भो वयस्य ! पश्य पश्य, एमाः खलु देवी उपनीत-प्रसाधनो पकरणया चारुमत्या सह किमपि मन्त्रयमाणा उपविष्टा तिइति । (१०) भट्टिनि ! एतत् प्रसाधनोपकरणम् । (११) इन्ने चारुमतिके ! अपनय एतत्, निष्फलप्रसाधनोपकरणा- सक्त-हृदयया कियदिदानीम् अात्मा परिभावितव्यः । तद्दत (भ) तन्वङ्गायति । तन्वङ्गवा शशाङ्गया मगद्दशा कान्तया शरगौ- रयोः शरस्तृण विशेषः गौरयोः गौरवर्णयोः गण्डयोः कपोलयोः पत्वावली पवरचनात्रेणी परिहता . परित्यका कर्णान्नायतयोः व्याक विस्तृतयोः दृशोः नेत्रयोः अननं कज्जलं न वा दत्त, निसर्ग- बुटिला म्वभावभङ्करा कवरी केशमायः व्यालोला लथलम्विनीत्यर्थः, न वति भावः, तथा विम्बाधरः धूसरः न तान्वूलरश्चित इति भावः । चितम न्याय तथापि एवमलमृतत्व ऽपोत्यर्थः सैव यनघा अपापा ·[ प्रथमाका। १५ विदू० ॥ अहो से गरुओ: (म)अहिणिवेसो (१२)। राजा । साधु, देवि ! साध; (य) परिभवस्थान एष ते प्रसाधनाभिनिवेशो निसर्ग मधुराणामङ्गानाम् । तथाहि, ताम्बलरागोऽधरलोलुपो यद्, यदननं लोचनचुम्बनोत्सुकम् । हारश्च कण्ठग्रहलालसो यत्, खार्थः स तेषां, न तु भूषणं ते ॥ (र) विदूः ॥ भो वाम ! उबसप्पा (१३) राजा || वयस्य ! इतोऽन्तहितौ (ल) शृणवस्तावदस्य विश्रमजल्पितानि ॥ इति तथाऽवस्थितौ ॥ . . (१२) अहो! असा गुरुकोऽभिनिवेशः। (१२) भो वयस्य ! उपसावः । ६ निर्मलेत्यर्थः कान्तिः लावण्यम् , या मण्डनम् अलङ्करणं हेटीव मधु- राकतिरलङ्करणं नापेक्षते इति भावः । शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् । (म) अभिनिवेशः मनःक्षोभ इति यावत् । (य) परिभवेति । निसर्गमधुराणां स्वभावरम्याणाम् । प्रसाधना- भिवेशः अलङ्करणावेशः परिभवस्थाने अवहेलनपदे वर्तते इति शेष: रम्याण्यङ्गानि प्रसाधनं नाट्रियन्त इति भावः । (र) ताम्ब लेति । ताम्बूलंय रागः ताव लचर्वणजनितं लौहित्य यत् अपरलोलुपः अधरं प्रति लुब्धः, अञ्जनं यत् लोचनयोश्च म्वने उत्- सकं हारश्च यत् कण्ठग्रहे कण्ठालिङ्गने लालसः लोलुपः स तेषां ताम्ब लरागादीनां खार्थः निजप्रयोजनं ते तव भूषणम् अलङ्करण न त नैव, त्व हि खनैवालकियते, छलङ्कारादीनान्तु स्वशोभव स्वागायतरिति भावः । उपजातिवृत्तम् । (ल) अन्तर्हितौ गुप्तस्थिती - ·चण्डकौशिक शैव्या | निःश्वस्थ मास्त्रम् ॥हले चारुमदि! तधा समासासिन. अज्जउत्ती में विप्पलम्भगीअरं ( व ) करदि त्ति, सर्वधा णमो णमो अवीससणौआणं अत्तणो भाअ- धेाणं ( १४ राजा ॥ अयि मनखिनि!. जलधरपटलान्तरितें यदि भानौ, खण्डनं गता नलिनी। तस्या न विप्रलम्भो, नोपालम्भोऽध्ययं भानोः ॥ (श) चारु० ॥ भहिणि ! अलं सन्ताबिदेण, बहुवल्लहा क्षु राप्राणो ( १५)। . (१४) हल चारुमति ! तथा समाचास्य धार्थ पुलो मां विप्रलम्भ- गोचरौं करोतीति सर्वथा नमो नमोऽविश्वसनीयानाम् यात्मनो भाग- धेयानाम् । (१५) महिनि ! यलं सन्तापितेन, बड़वल्लभाः खलु राजानः । -- . . (ब) विप्रलम्भगोचरमिति । यल प्रसधायामपि रतौ अभीयाना. वाप्तिः स विमलम्भः यदाइ दर्पणकारः । यत्र तु रतिः प्रता नाभीष्टमपति विप्रलम्भोऽसाविति सचान मानात्मकः तदुत तेनैव । स च पूर्वरागमान प्रवासकरुणात्मकञ्चतुर्धा, स्यादिति । तेस्य गोचर तदधीनामित्यर्थः मानव तीमिति यावत् । अविश्वसनीयेभ्य इति भाग्य न कदापि विशयं तेन कदा कस्य का दशा भवेदिति बन्नुभशक्यत्वा- दिति भावः । नम इति तस्य प्रातिकूल्यशान्त्यर्थ निति भावः । (थ) मनखिनि मानिनि ! | जलपरेति । भानौ भास्करे जल- धरपटबान्तरिते मेघजालारते संति नलिनी पद्मिनी यदि खण्डन विच्छदं गता स्यादिति शेषः तदा व्ययं तस्या नलिन्चाः विप्रलम्भः ·प्रथमाः। १७. 11 । विदू० ॥ सरोषम् ॥ आः दासोए धौए ! णं बहुकज्जत्ति अणे हि, किं अलिअोबालम्भ-गोअरं पिअवस्य करेसि ?(१६) राजा || वयस्य ! अलमंत्र क्रोधेन । मानग्रन्थौ विधिज्ञाभिः सखीभिरूपसंहिते । धन्याः प्रयान्ति कान्तानां मिथ्योपालम्भपात्रताम् ॥ (ष) शैव्या || रोदिति ॥ चारु०॥ भट्टिणि ! समरसस समस्सस, णं अदिमत्तम- हाणभावदाए (स) तुए ज्जेव अदिभूमि गोदो महाराओ; ता जइ मं पुच्चसि, तंदो, पलोअन्तोबि ण पलोइव्वो, पिअं आलबन्तोनि चिरं .. उबालन्भेहिं खेदइदब्बो (१७) ܕ܂ܫ Pom (१६) या : दास्या पुलि! वहुकार्या' इति भण. किमलीकोपा- . लम्भ गोचरप्रियवयस्यौं करोषि ? : ..(१७) भट्टिनि ! सामाश्वसिहिः समाश्वसिहि, ननु ! अतिमात्र म हानुभावतया त्वयैवातिभूमि नीतो. महाराजः, तद् यदि मां पृच्छसि, तदा, प्रलोकयन्नपि न प्रलोकवितव्यः; प्रियमालपन्नपि चिरनुपालम्भैः खेदयितव्यः । - . मानः न कार्य इति शेषः भानोरपि पालम्भः तिरस्कारः न कार्य इति शेषः अनपराधित्वादिति भावः । (घ). मानग्रन्याविति । विधिज्ञाभिः मानविधाननिपुणाभिः सखीभिः सानस्य अन्यौ उपर हिते दृढ़ीकते इति यावत् धन्याः पुण्य- वन्तः जनाः कान्तानां कामिनीनां मिथ्या व उपालन्म तिरस्कारः तस्य पालतां गोचरत्वं प्रवान्ति प्रान वन्ति । (स). अतिसालेति । अतिनावमहानुभावतया अत्यन्नसदाशयतया ।

·१८ বন্ধীমিদ। शैव्या , किंत्ति द वअणं ण करिस्म जइ दिट्टे अज्ज- उत्ते एदस्स दुष्ट-हिअअस्म पहविस्म (ह) (१८) राजा || सत्वरनुपसृत्य ॥ प्रिये ! मयि यस्याः प्रभावस्ते, हृदये मत्परायणे । त्वमात्मनों विशालानि! कथं न प्रभविष्यसि ॥ (च) विदू० ॥ सोस्थि भोदीए (१८) ॥ उभे ससम्ममुपतिष्ठतः ॥ शैव्या || खगतम् ॥ कथं अज्जउत्तो ! भोटु एवं दावः ॥ प्रकागम् ॥ जअदु जादु अज्जउत्तो ( २० )। .. (१८) किमिति ते वचनं न करिष्यामि, यदि दृष्ट यार्य पुत्रो एतस्य दुष्ट-हृदयस्य प्रभविष्यामि। (१९) स्वस्ति भवत्यै। (२०)कथमार्य पुनः! भवतु एवं तावत् । जयतु जयतु यार्य पुत्रः । . यतिभूमिम् व्यतिवृद्धिम् । अत्यादरात् लोको दुर्ललितो भवतीति भावः। (ह) प्रभविष्यामीति । यार्य पुनदर्शने हृदयस्य प्रभुता मे न तित् येन हृदयं दृढ़ी काय मान रक्षामोति भावः । ( क्ष) मयोति । हे विशालाक्ष दीर्घनेले ! यस्याः ते तब मयि प्रभावः प्रभुत्वम् अस्तीति शेषः सा त्वं मत्सरायणे मधीने आत्मनः हृदये कथं प्रभविष्यसि । व्यपि तु प्रभविष्यस्येव च्यधीनजनाधीने वस्तुनि अधीनजनाधिपतेरेव प्रभुत्वस्य शास्त्रीयत्वात् तदुक्तः । भार्या मलच दाम त्रय एवाधनाः स्मृताः । यत्तं समभिगच्छन्नि यसते तर तइन मिति भावः। , ·प्रथमाक्षः । १४ चारु० ॥ साशङ्कमात्मगतम् कथं महाराओ ?- हद्दी! हद्दी सुदं महाराएण जं मए मन्तिदं, भोदु एव्वं दाव ॥ प्रकाशम् || जअदु जअदु महाराो. यासनमपनीय ॥ एवं आसणं, एस्थ उपविसदु महाराओ । २१:)॥ ॥ इति सबै उपविशन्ति || चिरं निर्वर्ण्य || · प्रिये ! नन्विमिदानीन्ते, किमपाङ्ग-वलित तारा निवर्त्तते ? मयि वराङ्गि ! निपतन्ती। प्रातः सरोज गर्ने भ्रमरीव पिपासिता दृष्टिः ॥ (क) अपिच तन्वनि ! यद्यपि श्रियमाधत्ते भूषणानादरस्तव । तथाप्यन्तर्गत मन्युमयं कथयतीव मे ॥ (ख) राजा || > (२१) कथं महाराजः ? हा धिक् ! हा धिक ! श्रुतं महाराजेन यन्मया मन्त्रितम् । भवतु एवं तावत् । जयतु जयतु महाराजः । इदमासनम्, अनोपविशन महाराजः। . (क) किमिति | हे वराङ्गि सन्दरि ! प्रातः प्रभाते सरोजगम क मलाभ्यन्तरमधुनीति भावः पिपासिता भमरीव पिपासिता सटपणा अतएव अपाङ्गयोर्वलिता चलिता तारा कनीनिका. यस्याः तादृशी अपाङ्गविलोकिनीत्यर्थः । मयि निपतन्ती दृष्टिः कथं निवर्तते ? दृष्ट्वापि दृष्टि' कथं न ददासीति भावः । भ्रमरीनिवृत्तिस्तु प्रातः सरोजानां निमीलनादिति बोध्यम् । (ख) यदीति । यद्यपि भूषणानां अलङ्काराणाम् व्यनादरः अय- इणमिति यावत् तव श्रियम् अाधत्ते जनयति विसर्गसन्दराङ्गानाम् अनलकरणमेव श्रीरिति भावः । तथापि अयं भूषणानादर इत्यर्थः ने मह्यम् अन्तर्गत मन्यु दुःख तवेति शेषः कथयति मकटयतीव ! ...

·चण्डकौशिक । शैव्या || सास्तूयमवलोक्य || सुह, सोहदि अज्जउत्तो इमेहिं निहालसेहिं अङ्ग हिं, उज्जाअर सन्वरहिं सोग-लोअणेहि अ ( २२ ) ॥ इति कोपं नाटयति ॥ राजा ॥ चिरं निचर्य मानुनयम् ॥ प्रिये ! प्रसीद, प्रसीद, परिलुठति ललाटे भङ्गना रूलता किम्, मदन-जय-पाताका-विश्वमं विस्वतीयम् ?। स्म रति च किमकाण्डे चण्डि ! विस्वाधरोऽयम् ? मृदु-पवन-विधूतोन्निद्र बन्धक बन्धुः ? ॥ ? (२२) मुष्ठ, शोभते अार्य पुनः एभिर्निट्राल सैरङ्गैः, उज्जागर- मन्थराभ्यां शोण-लोचनाभ्याञ्च । . (ग) परिलु ठतीति । हे चण्डि ! अतिकोपने ! चण्डस्वत्यन्त- कोपन इत्यमरः भगुरा कुटिला चतएव मदनस्य कामस्य जयपताकाया विधम विलासं विशिष्टाचान्ति वा विश्वती धारयन्ती जनयन्ती वा इयं मन नना ललाटे भालदेश कि कयं परिलुठति विचरति ? व्ययं मृटुना भन्दन पवनेन विधूतं कम्पितम् उन्निद्रं विकसितं यत् बन्धूक तदाख्य- पुप्यविशेषः तस्य बन्ध : सखा तत्सदृश इत्यर्थः विम्बाधरः विम्वफल- सदृशो रदनच्छदः व्यकाण्ड सहसा किं कथं स्फ रति कम्पते च ? । कोपलक्षणं दृश्यते कथमिति भावः । मालिनीवृत्तं न न म य य युतेयं मालिनी भोगिलोकैरिति लक्षणात् । अव वन्यस्य धर्म कथनन्यो वह विति न लतायाः · जयपताकाविनमय धारणामभयेन उभयोर्विम्ब. प्रतिविम्बभावे पर्यवसानात् पूर्याः असम्भववस्तुसम्बन्धरूपा निदर्शना तद दमणे सन्मयन वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवम् वापि कुत्रचित् । यत्र विम्बानुविन्वत्व बोधयेत् सा निदर्शनेति | उत्तराः त अधरजन्न कयोः

·प्रथमाः।
२९
प्रश्नलिं बंडा ॥
... चण्डि ! प्रसीद, परिकुप्यसि कि मुधैव,
नाहं तथा, ननु यथा परिशङ्कसे माम् ।
दण्डं वरानि ! मयि धारय, यत् चमं ते,
मनिर्णये कुलपतिर्भगवान् प्रमाणम् ॥ (घ)
प्रविश्य प्रतीहारी || जअटु जअदु महाराप्रो एसी
कुलं बदि-सासादो तापसी पउत्तो (२३.) ॥
राजा ॥ हेमप्रभे ! सादरमविलम्ब प्रवेशयं ।
प्रती० ॥ जे महारांप्री आसवेदि (२४).॥ इति निषकान्ता []
॥ ततः प्रविशति शान्त्य दकहस्तस्तापसः ||
तापमः ॥ सविस्मयम् ॥ अहो नु खलु भोः !
(२३) जयत जयव महाराजः, एष कुलपतिसकाशात् तापसः
प्राप्तः ।
(२४) यन्महाराज याज्ञापयति ।
साधर्म्यकीर्तनात् उपमा उभयोश्च परसरमनपेक्षया स्थितेः' संसृष्टिः
तदुक्तपणे मियोऽनपेक्षय तेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते इति । :
(घ) चण्डीति । हे चण्डि ! मानिनि ! प्रसीद प्रसन्ना भव,
सुधैव अकारणमेव किं कथं परिकुम्यसि ? ननु वराङ्गि ! यथा मां
परिशङ्कासे सम्भावयसि अहं तथा तादृशः न परस्त्रीकामुको नाहमिति
भावः, ते तव वत् 'क्षम उचितं तादृश दण्डं दमनं मयि धारय कुरु,
किन्तु भगवान् ‘कुल पतिः याचार्थ : मंनिर्णये मम दोघादोष निर्णये
प्रमाणं अवलम्बनम् यदि कुलपतिर्मम 'दोघं कथयिष्यति तदा मदिर
दण्डः कार्य इति भावः । वसन्ततिलकं कृतम् ।

·चण्डकोधिके । ? अपवण्येवेन्दोः किमयमुपरागः ? कथमयं दिशा दाहो घोरः ? किमिति वसुधेयं प्रचलिता ? | छिनत्त्य ल्कादण्डः किमिति सवितुर्मण्डलमहो ? महोत्यातोदकः क इव परिणामो हतविधेः ? ॥ (ङ) अथवा गुरुमिरनुचिन्त्यमानं सर्वमेवैतत् कुशलपरि- गामम् । शान्ते, वस्त्ययनात्, दानात्, विप्राणां स्वस्तिवाचनात् । दुःस्वप्नोत्यात-शमनं, सतां चैवानुकीर्तनात् ॥ (च) अतएवाहं कुलपतिना भगवता प्रारब्धस्वस्त्ययनकर्मणः शेषभूतं मद्घत्यात-प्रशमनं शान्त्युदकम् उपनेतु राज्ञा शैव्यायाश्च सकाशं प्रहितः ॥ - - -- 1- -- - . (ङ) अपर्वणीति । महोत्यातवर्णनमिदम् । अपर्वणि पौर्णमासी- व्यतिरिक्त ऽपि काले इत्यर्थः रन्दोश्चन्द्रस्य अयम् उपरागः यहणं किम् ? अयं दिशां घोरो भीषणः दाहः कथम् ? इयं वसुधा पृथ्वी किमिति कथं प्रचलिता ? भूकम्मः कथमित्यर्थः ? उल्कादण्डः याकाशानि- प्यतन् दण्डाकतिरालोकविशेष इत्यर्थः किमिति कथं छिनत्ति भङ्मेति निष्पतन्नेव निर्वाणं गच्छतीति भावः सवितः सूर्यस्य मण्डल परिवेश . इत्यर्थः किमिति ? अहो इति विमयसूचकमव्ययं इतविधेः दग्ध-: देयात. हेतोः महोत्पातानाम् एतेषाम् उदर्कः भाविफलरूपः उकः फलमत्तरमित्यमरः । परिणामः पर्यवसानं क इव भवितेति शेषः ! शिखरिणीत रसैरुद्र किना यमन स मला गः शिखरिणीति तक्षक्षणात् । (च) शान्त रिति । शान्त: दुरदृष्टप्रजमनाष्टानविशेषात स्वस्त्य- यनात् मङ्गलानुष्धानात् दानात् पालेघु धनवितरणात् विमाणां ब्राझ- यानां स्वस्तिवाचनात् स्वस्ति शुभं भूयादिति कथनात् सतां साधूनाम् .

·.. प्रथमानः । .२३ - प्रविश्य प्रतिहारी ॥ एदु एदु भवं (२५) ॥ इत्युपसर्पतः ॥ तापसः || उपहत्य | राजन् ! स्वस्ति भवते । राजा || सपम्भ,ममुत्याय ॥ भगवन् ! अभिवादये। शैव्या ॥ भअवं ! पणमामि (२६) ॥ तापसः ॥ राजन् ! विजयी भव; भवति । वीर- प्रसूर्भूयाः। राजा || ससम्भ,मम् । आसनमासनम् । प्रती० ॥ ग्रासनसुपनयति || राजा ॥ इदमासनम्, अनोपविशतु भवान् । ॥ इति सङ्घ उपविन्ति ॥ राजा ॥ हेमप्रभे ! हार्यवहिता भव । प्रती० ॥ जं भवं आस वेदि (२७)॥ इति नि पक्रान्ता । राजन् । प्रतिग्राह्यतामिदं भगवतः कुलपते- रायोभिरुपद्वहितप्रभाव (छ) निशाप्रजागरान्ते सकलत्रस्य भवतोऽभिषेचनाय स्वस्त्ययनशेष भगवताऽनुप्रेषितं शान्त्यु- . - तापसः दकम् । . (३५) ए एतु भवान्। (२६) भगवन् ! प्रणमामि । (२७) यदु मवानाज्ञापयति । प्यनुशीर्तनात् नामकथनाच दुःखप्नानाम् उत्पातानाञ्च शमनं निवृत्तिः स्वादिति शेषः । (छ) उप हित प्रभावं वह्निततेजःमसरम् ।

·२४ चण्डकौशिके। -- राजा । सह, अञ्जलि वढा ॥ सहान् प्रसादः । तापनः । ---- मन्त्र : भूतं शमित-दुरित क्षत्रतेजोऽभिदैय प्रारब्धस्य प्रशमनविधेरॉपदामुन्यु खोनाम् । एतत् पुण्यं किमपि परसं ते क्रियाशेषमन्यो- भूयाभूत्यै, वितरतु सुदं व्यापदो हन्तु साः ॥ (ज) अन्यभिषिञ्चति ॥ राजा ॥ समिभिनीय ॥ अये ! इदं तत् क्षत्रवीजग्य प्रसवाङ्गुरकारणम् । यस्यं प्रसादादादित्यैर्न पञ्चतं शिरः ॥ (झ) तापमः ॥ भवति शैव्ये ! त्वयापि भगवतः कुलपते. रादेशात् सविशेषमद्य प्रवर्त्तयितव्यो (ज). यहदेवतानां ब्राह्मणानाञ्च पूजासम्धारः। নীলায় (न) मन्त्ररिति । गमितं निराक्षतं दुरितं पापं दुरदृष्ट, वा यः तादृशः मन्त्र : पूतं पवित्रीजतं क्षत्रतेजसः चालप्रभावस्थ व्यभिच 'नाय प्रारब्धस्य प्रक्रान्तस्य उन्मुखीनान यापतनीनां आपदा प्रश- मनविधेः क्रियाशेषम व्यनुष्ठानावशिष्टम् एतत् किमपि व्यनिर्वचनीयं परमं पुण्यं पवित्रम् यम्भः जलं मूल्यै लङ्गलाय भूयात् सुदर यानन्द वितरत ददातु सर्वाः यामहः यापरिधान इन्तु नाशयात-च । शिख- रिपोत्तम् । (क) दूदमिति । इदं शान्त्य दकं चालवीजस तत्प्रसिद्ध मरवा. हरख कारणं यस्य अस्य प्रसाहात कादित्यैः सूर्यवंशीय : न्टपैः उच्च उन्नतं शिरः पृतम् । (ञ) प्रवर्तयितव्यः अनुष्ठातव्यः । ...

·प्रथमाः। २५ शैया । अञ्जलि बड्वा ॥ जं भवं आसवेदि (२८)। तापसः ॥ राजन् ! स्वस्ति भवते, अहमपि प्रारब्ध- विविध-विधिविस्तरं भगवन्त कुलपतिमेव सम्भाववामि ॥ इति निष क्रान्तः ॥ शैव्या ॥ सबैलच्यम् अपवार्य || हज्जे चारुमंदीए ! भअवदा कुलबदिणा समादिट्टो अज्ज उत्तम णिसापंजाअरो, ता, दुज्जणौकिदाम इमिणा दुप्पञ्चएण दुहिएणं । भोदु, एवं दाव || अश्चसि बद्धा, प्रकाशम् ॥ पसीदेदु प्रज्जउत्तो (२८) ॥ राजा || सानुरागम् ॥ ग्राह्यः प्रिये ! यदि मयाऽनुनयस्त वायं मिथ्यापराध-कलुषीकृत-चेतसापि । आरोपयामि तक हारलतां सुकण्ठे पत्राबलिं विरचयामि कपोलदेशे ॥ (ट): (२८) यद् भवानाज्ञापयति । (२८) हले चारुमतिके ! भगवता कुलपतिना समादिष्ट प्रार्थ पुत्वस्य निगाप्रजागरः, तदुर्जनीकृतास्मि . अनेन दुष्प्रत्ययेन टुष्ट हृद- येन । भवतु एवं तावत् || प्रसीदतु अार्य पुतः । H (ट) पाह्य · इति । हे प्रिये ! मिथ्या यः अपराधः दोषारोप इत्यर्थः तेन कलुपीकृत चेतो यस्य तादृशेनापि 'मया तव व्ययम् अनु- नयः यदि पाहाः, तदा तव सुकण्ठ शोभने कण्ठदेशे हारलता त्वया मानिन्या परिहृतामिति भावः यारोपयामि चर्पयामि तघा को- लदे मलावलिं विरचयामि । वसन्ततिलकं उत्तम् ।

·चण्डकौशिके। - . : शेव्या | लब्जा नाटयति ॥ राजा , नायन तथा कुर्वन् । प्रिये ! तव सपुलकखेदो गण्डः, करे मम वेपथु. स्तदुभयविधिळारम्भी, बथैव मम श्रमः । अपि विनिहितः कण्ठे हारः स्तनाग्र-तरङ्गितो मम करपरिष्वङ्ग-प्राप्तं न मुञ्चति वेपथुम् ॥ (8) शैव्या | अज्जउत्त! भअवदा कुलबदिणा :. जधा आपत्तं, तधा अशुचिह्रिदं गमिस्स (३०) . राजा || देवि ! एवं क्रियताम् । इन्युभे निघ काने ॥ राजा || वयस्य ! कथं पुनरिदानों सोत्कण्ठ मात्मानं विनोदयामि ? विदू० ॥ भो वअस्स ! तुम देवी-सम्बद्धाए कधाए कौस (३०) द्यायं पुत्र ! भगवता कुलपतिना यथाजन्न तथा अनुछात गमिष्यामि। (ठ) तयेति । तव गण्डः पुलकेन रोमाञ्चन खेदेन धर्मजलेन च मत्स्पर्शजनितेनेति भावः सहितः, मम करे वेपशु : कम्पः त्वत्स्पर्श- जनित इति भावः तथा कण्टे विनिहतः अर्पितः स्तनाग्रे तरङ्गितः तरङ्गवत् व्याभासमानः हारश्च मम करपरिष्वङ्गमाप्त पाणिस्पर्श जनित वेपथु कम्पन मुञ्चति न त्यजति तस्मात् उभयोरनयोरियोजनपता- वलीरचनयोविधिः व्यर्थारम्भः विफलोद्योगः, मम श्रमच एतदर्थ इति, शेनः, थैव । हरिणीवत्त न स म र सलागः घड्व दैहय हरिणीमतेति तत्वक्षणात्।

·प्रथमा । १७ ग अत्ताण अंविणोदेसि, अहं पि भोअण-कधाएं प्रत्ताण अं विणोदइस (२१) प्रविश्य वनेचरः ॥ अदु जअदु भट्टा; एसो क्ल विअड़ (ड) घोगग्ग-णिद्दलिद-मुत्थस्थली लग्ग-परिमलुग्गार- सुरहिणीसास-मारुद परिक्खित्तःतन्त-जन्तंन्तरदर-चक्खि- जंत-पण्डर-कसेरु कक्कर-च्छल-पइसस पडिबक्ख-जअ-विटत्त- -णिअ-जमुक्कर-पूरिद-दस-दिसाविभाओ वरिसन्त-सिला- सारी विश्रणव-जलहरो गरुअ-गब्ब-गम्भीर-धुरुधुरासद्द- विद्दाविद-वण-सिंह मिअर--रवा-असणा-मरिस-उस्म मिद- कस-सुत्तिपुड़मुव्वहन्तो विष्फुरन्त-गरुअ-रोसा-णल-सिंहा- सन्दे हिज्जन्त-तरलतर जीहा-लदा-विस्थारों णिरन्तर- परिफरन्त वण-लग्ग-दावाणलु-ग्गार-भासुरो विअड़-तड़ि- (३१) : भो वयस्य ! त्वं देवी सम्बड्या कथया कथं नात्मानं विनो- दर्यास, अहमपि भोजनकथया यात्मानं विनोदयिष्यामि । 14 (ड) विकटेयादि विकटेन करालेन घोणाग्रेण सुखायण निर्ट- लिता क्षोदिता या मुस्ताना टण विशेषाणां स्थली हातिमक्षेतं तस्याः लग्नः यः परिमलः विमर्दजनितो गन्धः तस्य उगारेण सुरभयः सौरभ- शालिनः ये निश्वासमारुताः तः परिक्षिप्तानाम् इतस्ततो विक्षिप्तांना दन्तरूपयन्त्रान्तरे दरचळ माणानाम् ईपत्. चळमाणानां पाण्डुराणां शुभ्राणां कमेरुंकर्कराणां तदाख्यमूल विशेषचूर्णानां छलेन व्यान्न प्रकीर्ण: इतस्ततो विचितः यः प्रतिपक्षाणां शत्रूणां जयेन विकृतेः उपार्जितः निजयशसाम् उत्करः. समूहः तेन पूरिता बाच्छादिता दशदिशां विभागाः येन तथोक्तः अतएव वर्षन गलन् शिलानाम् त्रासारः धारासम्पातः यस्मात् तथाभूतः शिलानिकरवर्षीत्यर्थः नवजल- . . .

·२८ चण्डकौशिक । . च्छड़ाकड़ार- केसर-सड़ा-कडप्यो णिसिद-करवाल-विमलेन्द- गौल-कन्नल-तमाल सामलो. परिपफुरन्त पिङ्गच्छि:वि. छोहो , बहलमसी मसलो फुलिङ्ग से सो विअ दावाणलो दन्तन्तर-खण्डण-भ:कुण्डलिज्जन्त विसदण्ड भासुर-विअ- दाढ़ा-कराल-मुह-मण्डलो चिराल सङ्घड़िद-वैराणु- बन्ध-गरुअरोसु-भड़-कवलग्गह-विखण्डिद: चन्द मण्डलु- धर दुव नवीनभेध इव स्थित इत्यर्थः । गुरुकेति. गुरुकेण महता गर्वेण गम्भीरः भीषणः यः घर्षरशब्दः तेन विद्रावितानां भयपलायि- तानां वनसिंहाना निकरस्य सङ्घस्य.. रवाकर्णनेन गर्जनश्रवणेन यः अमर्यः क्रोधः तेन उन्नमितम् उचिप्त कर्णरूपं शुक्तिपुटम् उद्दइन् दधानः। विस्फ रदिति विस्थ रतः विशेषेण दीप्यमानस्य गुरुकरण महतः रोपानलस्य क्रोधान: शिखया ज्वालया सन्दिामानः संशय- मापद्यमानः जिह्वा एव लता. तस्या विस्तारः यस्य ताटा: । निर- नरेति निरन्तरं परिस्क रतो वनलग्नस्थ काननलग्नस्थ दावानलस्यं व उदुगारः उदयः नहत् भाखरः दीप्यमानः । विकटेति विकटा तीवा या तडिच्छटा विद्य न्मालाः तहत् कडाराः पिङ्गलाः केसरसटानां जटाविस्ताराणां कलामाः सङ्घाः यस्य तथाविधः । निशितेति निशितः शाणितः यः करवालः असिः, विमलं निर्मलं यत् इन्द्रनीलं नीलकान्तमगिरित्यर्थः, कजल तमालच. तहत् श्यामलः कृष्णोज्ज्वल कान्तिरित्यर्थः । परिस्फ रदिति परिस्फरन् उज्ज्वन् पिङ्गयोः पिङ्गल- वर्णयोः अक्षणोर्नत्रयोः विक्षेपः यस्य तथाभूतः । वहलेति . वहला मान्द्रा या मसी तहत् मांसलः स्यूलंक पण शरीर इत्यर्थः स्फुलिङ्गोषः अग्निकम्पायशिष्टः । दन्तानरेति । दन्नान्नरे दंष्ट्रामध्ये यत् खण्डन चर्वणमित्यर्थः तरमात् भयेन · कुण्डलायितः कुण्डलवत् मङ्क चित इत्यर्थः यः विसदण्डः स्मृणानु खण्डः तदत् भातुरे दीप्यमाने ये यिकटे ..

·, प्रधमाङ्कः। चरन्त कला जुअल सोहा-सणाही विथ पलअ- पलअ-णिसा. तिमिर सङ्घाश्री. ओदालिद धरावलअ-लीला-समुत्यिदी वित्र महावराहो उस्थिदो वराहंजूधाधिवई मअव्वभूमि ता. पदं सुणि भट्टा पमाणं। अहं पि तहिं जेब गच्छामि (३२) .. (३२) जयतु जयत भट्टारकः, एघ खलु, विकट चोणाय-निर्दलित- सुस्तस्थली-लग्न-परिमलोझार-सुरभि-निश्वास-मारुत-परिचित-दन्त-य- न्त्रान्तर-दर-चव्यमाण-पाण्डु र कसेर--कर्कर-कुल-प्रकीर्ण-प्रतिपक्ष-जय- वित निज-यश-उत्कर पूरित शदिग्विभांगः, वर्षछिनासार इव नव- गुरुक गर्व गम्भीर घर्धर-शब्द विद्रावित-वन-सिंह-निकर- रवाकर्णनाम!त्रमित कर्ण-शुक्ति पुटमहान् विस्फु रहरुक-रोषानल- शिखा-सन्दिह्यमान-तरलतर-जिह्वा लताविस्तारः निरन्तर-परिस्फ रद्दन- लग्न-दावानलोगार-भास्वरः विकट-नडिकटा कड़ार-केसर-सटा-कलापः नलघर: 1. दंष्ट्र ताभ्यां करालं भीषणं मुखमण्डलं यस्य तथाविधः । छतएव चिरेति । चिर कालेन सङ्घटितः सञ्चितः यः वैरानुबन्धः, शालवानुष्ठानं चन्द्र- तिमिरयोचिरवैरिता प्रसिद्ध ति भावः तेनं गुरुः महान् यः रोषः कोपः तेन उङ्गटः उत्कटः यः कवलः ग्रासः स एव यह राडरि- त्यर्थः तेन विखण्डितात् भक्षितात् चन्द्रमण्डलाव उच्चरत् उद्गच्छत् यत् कलायुगल चान्द् कलाइयं तस्य शोभया सनाथः सहित इव प्रलयनिशायाः कल्पान्तरजन्याः तिमिराणां तमसा ससातः समः। अवतारितेति । अवतारित ट्राया अवरोपितं धरावलंयं पृथ्वी- मण्डल येन तथोक्तः सन् लीला, क्रीड़ार्थ समुत्थितः महावराह छादिवराह इव वराहयूथानामधिपति रव्यममौ मगदाचोक, भूते कानने उस्थितः उपस्थितः । .

·. - ३. चण्ड कौशिक । . --- राजा || सहर्षम् || हन्त !'लब्धमिदानों विनोदस्थानम् । बिदू ॥ सरोषम् ॥ भी वअस्म ! अरण (ढ) चकमण-कण्ट- सअविमद्दण-समविसम-लक्षण बुभुक्खा-पिपासा-दीस-संकुलं. बहु-पञ्चवाअं जइ.मअव्वं विणोअणोबाअं, ता कि उण दे आआसट्ठाणं भविस्मदि (३३) राजा ॥ वयस्य ! मृगया हि नाम मृशमुपकारिणी राज्ञाम् -- निशित-करवाल विमलेन्द्रनील-कज्जल-तमाल-श्यामल: परिस्फ रत्. पिनाक्षिविक्षेपः वहल-मसी मांसलः स्फ लिङ्गशेष इव दावानलः दन्ना- न्तर-खण्डन-भय कुण्डलायित-विसदण्ड-भासुर विकट-दंष्ट्रा-कराल सुख- मण्डलः चिरकाल-सङ्कटित-वैरानुबन्ध-गुरुरोषोद्भट कबलग्रह-विख- गिडत-चन्द्रमण्डलोजरत्कलायुगल शोभा-स्नाथ इव प्रलय-निशा-ति- मिरसङ्घातः अवतारित धरावलय-लीला-समुस्थित द्रव महावराह उस्वितो वराहयूथाधिपतिर्मु गव्यभूमिम् । तदिदं श्रुत्वा भर्ता प्रमा- गम् । अहमपि तवैव गच्छामि । (३३) भो वयस्य ! अरगय-चक,मण कण्टक-पर-विमईन-सम- विषम-लङ्घन-बुभुक्षा- पिपासा-दोष-सङ्कन बहुमत्यवायं यदि मृगव्यं विनोदनोपायः तत् किं पुनस्ते व्यायासस्थान भविष्यति । (ट) अरण्य तिः। व्यरण्य प. वनेषु चक मण' पुनःपुनरतिशयेन वा भ्रमणं कण्ट के शरवनेषु च विमन दलनं समविषमयोः उन्नता. नतयोः स्थानयोः लङ्घन बभुच्चा क्षुधा पिपासा तृष्णा च एतै दोष: सन्न पूर्ण बद्धमत्यवायं वड़पापकर हिंसावशादिति भावः । आया. सत्यानं दुःखस्थानम् ।

·हितीयाः।
३९
क
तथाहि,
खिन्नं विनोदयति मानसमातनोति
स्थैर्य चले, वपुषि लाघवमादधाति ।
उत्साहबुद्धि-जननौं रणकम्म-योग्यां
राज्ञां मुधैव मृगयां व्यसनं वदन्ति ॥ (ग)
तदेहि, तत्रैव गच्छावः।
॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे ॥
इति आर्य-क्षेमौश्वर-कृते चण्डकौशिक-नाटके
प्रथमोऽङ्गः ॥
:
हितीयाः ।
नेपथ्ये ।। भो वराहान्वेषिणः !
एष क्षुम्नाति पक्ष, दलति कमलिनीमत्ति गुन्द्रा प्ररोहान्,
आरान् मुस्तास्थ लानि स्थपुटयति, जलान्युत्कसेतूनि याति ।
(ण) खिन्नमिति । खिन्नम् उहिग्नं मानसं विनोदयति सन्तोष
यति ग्रन्यन मनोनिधानादिति भावः चले इतस्ततः प्रधाविते लक्ष्य
इति शेषः 'स्थैर्य स्थिरसन्धानमातनोति शिक्षयति । पपुघि :शरीरे
वाघवम् आर्दधाति अर्पयति । तस्मात् राज्ञां रणकर्मयोा सांगा.
मिकव्यापारसदृशीम् उत्माहबुद्धिजननीं ग्टगयां -सुधैव वृथैव व्यसन
दोष वदन्ति बुधा इति शेषः व्यसन विपदि चशे होघे कामजकोपजे
इत्यमरः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । इति प्रथमाङ्गव्याख्या :
(क) एष इति । - एषः वराहः बारात् समीपे दूरे वा धारा-
दूरसमीपयोरित्यमरः ।.' पङ्ग क्षुम्भाति निलति, कमलिनी पंझिनों
--
३

·चण्डकौशिके ।। प्राप्तः प्राप्तः प्रविष्टो. वनगहनमयं याति यातीति सैन्य: पश्चादविष्यमाणः प्रविशति विषमान् काननान्तान् वराह:(क) तदवष्टभ्यतां (ख) समन्ताहनानि । आस्तीर्यन्तामुपान्ते वनहति-निपुणे जर्जालिकैर्जालबन्धाः; मुञ्चन्तां शृङ्खलाम्यः वगगिभिरटवौगह्वरे सारमेयाः । आकौर्यन्तां स्थलानि श्रमशिथिलहयैः सादिभिः पाशहस्तै, ाधूयन्तां कतान्तैरिव महिषचरैण्डिभिः काननानि ।(ग) - दलति मर्दयति, गुन्द्राणां मुस्तानां मरोहान् अङ्क रान् सुस्ता मुस्तक मस्तियां स्याद् भट्सुस्तको गुन्द्रव्यमरः व्यत्ति भक्षयति, सुस्तास्थलानि मुस्तकपूर्णक्षेत्राणि स्थ पुटयति स्थ पुटानि · विधमोन्नतानि करोति स्थपुटं विषमोवतमिति हेमचन्द्रः ! · उत्काः विध्वस्ता: सेतो येषां ताहशानि याति गच्छति सेतून भंवा जलानि. व्यवगाइते इत्यर्थः अयं प्राप्त प्राप्तः प्रायेण अधिगत इत्यर्थः वनगहनं निविड़ारण्य प्रविष्टः, याति याति इति सैन्यैः : पश्चात् अविध्यमानः । अनुधाव्य- मानः सन् विधमान् दुर्गमान · वनान्नान् अरण्यमागान प्रविशति । स्त्रग्धरात्तम् । । (ख) व्यवष्टभ्यताम् अवरुध्यताम् । (ग) न्यास्तीर्य नामिति । उपान्त व्यरण्यमान्त वनतिनिपुणैः का ननावरोधटौः जालिकः जाल बन्धः कूटयन्त्राणि इत्यर्थः आस्ती- य॑न्ताम् । या वध्यन्ताम् । ऋगणिभिः कुरिगणवद्भिः व्याधैरिति शेषः सारमेयाः कुक्कराः पटवीगहरे अरण्य विवरे ट्रकलाभ्यः सु- च्चनां विटालाः कृत्वा चरण्याभ्यन्तरे प्रर्य नामित्यर्थः । पाशहस्तैः जानुपाणिभिः सादिभिः व्यश्वारोहिभिः सैन्य रिति शेष: श्रमेण মিছিত্তা हयाः व्यश्वा येषां तथाभूतः सङ्गिः स्थलानि काननभूमयः प्याम्नीर्य नाम् यात्रियन्ताम् । · तथा दण्डिभिः लयुड़करैः कृतान्त.

·. द्वितीयाः । ३३. 47 -1॥ ततः प्रविशति रौद्रोज्ज्वल वेशः सम्भान्तो विघ्नराट , विराट | साशङ्कम् ॥ शम्भोः-समाधिरपि. येन हातान्तरायो, दक्षस्य चाध्वरविधिः, शिवयोश्च केलिः । सौऽहं जगत्त्रय-हित-व्यवसाय-सिद्धि- विध्वंस-विभ्रम परः परमोऽस्मि विनः ॥ () तदहमिदानीम्,. विद्यालयं हरिहरात्मभुवामसाध्यम उग्रस्तपोभिरिह साधयतो-महर्षेः । क्रीड़ा-वराह-वपुरद्य-समुद्धरामि, लोकत्रयं हरिरिवादिवराहरूपः ॥ (ङ) ܀ रिव शमनैरिव माहिघचरैः महिषारूढः सैन्य : काननानि व्याधूयन्नां कम्पयन्ताम् । स्रग्धरात्तम् । (घ) ,शम्भोरिति । येन मया शम्भोः हरस्य समाधिः एकायतया योगसाधनमित्यर्थः अपि दक्षस्य प्रजापतेः अध्वरविधिः यज्ञविधानञ्च शिवयोः. शिवा च शिवच तयोः पार्वतीपरमेश्वरयोरित्यर्थः केलि: निधुवनविहारच कृतः अन्तरायः व्याघातः यस्य तथाभूतः, विनित इत्यर्थः । जगतां त्रयस्य त्रिभुवनस्य यत् हितं तस्य व्यवसायः प्रयत्न तस्य सिद्धेः निष्पत्तेः विध्वंसे खण्डने यः विश्वमः विलासः अानन्द इत्यर्थः स एवं परं प्रधानं यस्य - तादृशः सः अहं परमः विधः विघ्नराट. इत्यर्थः अस्मि भवामि । . वसन्ततिलक वृत्तम् । (ङ). विद्यालयमिति । अद्य अहं क्रीड़या वराहस्येव वपुः शरीरं यस्य तथाभूतः सन् यादिवराहरूपः हरिः विष्णुः लोकत्रयमिव विज गतीमिव प्रलयम गमिति भावः इह अस्मिन् प्रदेशे उग्रः कठोरैः तपोभिः. हरिहरात्ममुवां षिष्णुरुब्रह्मणाम अपिरताध्याहार्य : अ- ." ..

·चण्डकौशिक । । पाचदिवलोक्य, सभयम् | अहो! में जगत्कल्याण-परि पन्थिन: (च) परपौरुषान्तराय रसिकस्य अनपेक्षित-शरी- राणि साहसानि । यतः, कतान्त दन्तान्तर वर्त्तिनमात्मानं मन्यमानेन कथं कथमपि शरगोचर परिहत्य नौतस्तावदयं मया महाराज हरिश्चन्द्र इममरण्योद्देशम् । तद् यावत्, विश्वामित्र स्थाश्रमममुं प्रापयामि । यतः, तेन किल तीव- तपसा क्षत्रिय-ब्राह्मणेन सर्गान्तर-प्रथम प्रजापतिना वि- शङ्ख याज केनोत्पत्ति-स्थिति-प्रलय-विधायिनीनां गुणत्रय- मयीनां विद्यानां सिद्धये, किमपि दुष्करमारब्ध वर्तते । . साध्यं साधयितुमशक्य विद्यालयं दृष्टिस्थितिमलयसाधनोमिति भावः साधयतो वशीकुर्वतो महर्षेः विश्वामिलात् समुद्ररामि . याछिनछि महविद्यालयसाधने विन्न जनयामीति भावः । वसन्ततिलकं इसम् । उपमालङ्कारः। (च) जगदिति । जगतां कल्याणस्य शुभस्य मरिपन्थिन: पति- 'कूलस्य । परेंति परेषां यत् पौरुषं पुरुषकार प्रयत्न इत्यर्थः तस्य यन्नराये विध्वंसने रसिकस्य कुशलस्य । अनपेक्षितेति अनपेचितम अगणितं शरीरं येषु तानि शरीरं नश्यत या नवेति. अविस्मृष्य साह- सानि मया कार्याणीति भावः । कृतान्तति तान्नस्य यमस्य दन्ता- न्तरवर्तिनं दंष्ट्रामध्यस्थितम् यात्मानं मन्यमानेन सम्भावयतापि मया कथं कथमपि अतिसकोणापि शरगोचरं परिहत्य वाणपथात् च्यात्मानम् अपनीयेत्यर्थः अयं महाराजो हरिचन्द्रः इमम् अरण्योद्देशं काननं प्रदेश नीतः मापितः । तीनति तीनतपसा कठोरबतेन । सर्गेति सर्ग: दृष्टिः व्यन्यः सर्गः सर्गान्तरं ब्रह्मास्ष्टिभिन्ना सृष्टिरित्यर्थः तस्य प्रथममजा- पतिना. यादिवेधमा । विशवाजकेन विशङ्कर्नाम सूर्य वंशीयः राजविशेषः तस्य यानकेन तं सशरीरं वगं नेत मिष्टवतेत्यर्थः । . गुण- लयमयीनां रनःसञ्चतनोरूपाणाम् । ..

·हितीयाः। ३५. -- . तथाहि यतो धाता विश्वं सृजति, न हरि पिच हरो, हरिगोप्ता लोकानवनि, न विरिञ्चिन च हरः । यतः संहासौ हरति हर एकस्त्रिभुवनं, तदेकस्मिन् सिदि व्रजति कथमन्चन निखिलम् ?(छ) विचिन्त्य ॥ अथवा परमनैष्ठिकेऽस्मिन् (ज)किं न सम्भा: व्यते, किन्तु सुलभ-कोपतया मुनिस्वभावानां कामक्रोधयोश्च श्रेयः परिपन्थिनी वृत्तिमाश्रित्येदमुपक्रान्तम्, तन्न जाने, किमन फलिष्यतीति । नेपथ्ये ॥ गहनतर(झ) बनान्तर्धानगर्वित! तिष्ठ रे क्रोडाधम ! तिष्ठ । (छ) यत इति । यतः यस्मात् हेतोः धाता ब्रह्मा विश्व जगत् मृजति उत्पादयति, हरिः विष्णुन, हरश्च न । तया गोप्ता ,रचितो इरिः लोकान् जगन्ति अति रक्षति, विरिञ्चिः ब्रह्मा न, हरश्च न । तथा संहर्ता असौ हर: एक एव त्रिभुवनं हरति नाशयति । तत् तस्मात् एकस्मिन् अन्यत्र अन्य रिमन् ब्रह्मविष्णुहरव्यतिरिक्त जने इत्यर्थः निखिलं समग्र सृष्टिस्थितिप्रलयकार्तृत्वं कर्य सिद्धिं ब्रज ति. प्राप्नोति ? नैव कदाचिदपि एतत् सिध्यतीति भावः । शिखरिणीरत्त रस रुदै छिन्ना य म न स भलागः शिखरिणीति तल्लक्षणात् । (ज) परमजैष्ठिके इति । परमोत्कर्षवतीत्यर्थः । श्रेया परिपन्थिनीं मङ्गल विनकारिणीम् इदं विद्यालयसाधनमित्यर्थः । यतः वशिष्ट प्रति : क्रोधपरतन्त्रण तद्विघकामेण दूदमारन तस्मात् विघ्नासम्भवो नास्त्येवेति.भावः। (झ) : गहनेति । गहनतरम यतिनिविड़ यत् वनं तत्र अन्तर्धा- जैन अात्मगोपनेन गर्वितः नाहं कस्यापि घरगोचरतां गमिष्यामी ति: सञ्जातगर्वः तत्सम्बु हौ क्रोडाधम वराहापसदः । ।

·चण्डकौशिके। ३ ! दूरं कुतूहलवशात् क्षण-दृष्टं नष्ट ! मायामिवाश्रितवतापइतस्त्वयाहम् । पन्यानमेषि यदि मेऽद्य दृशोस्तदानीम्, सृनासि दुष्ट ! न पुनर्नलिनीवनानि ॥ (ज) विघ्नः ॥ · श्रुत्वा सहर्षस् । अये ! कथनासन्न एवायं, तयावदितो निर्गत्य तामेव मायामास्थाय (ट) दर्शयाम्या मानम् ॥ इति सत्वरं परिव्राम्य निष्क्रान्तः ॥" ततः प्रविशति ग्टहीत-शरासनोऽनुसरगं नाटयन् रथस्थो राजा, सारथि ।। राजा ॥ पूर्वोक्त पठित्या; अग्रतोऽवलोक्य, सहर्षम् ॥ आर्य ! आर्य ! नातिदूरवर्तिना (ठ) भवितव्यम् । तथाहि, पश्य, मृणालीभिः कीर्णा कवल-गलितांभिर्वनभुवः, सरस्तोरे धाराः क्षुभित-जल निस्यन्दि पयसाम् । MA , . () दूरमिति | रे दुष्ट ! कुतू हलवशात् कौतुकात् क्षणेन दृष्टः दृष्टिपथं गतः नष्टः प्रदर्शन गतच तत् सम्बद्धौ मायामिव याश्रितवता त्वया अहं दूरम अपहृतः ग्रानीतः । यदि अद्य में मम दृशोः पन्था- नम् एघि गच्छसि, तदानीं पुनः नलिनीवनानि न मनासि न दलित शनोघि मृत्युमुखं पश्यनीति भावः । • वसन्ततिलकं वृत्तम् ।। (८) मायामिति ! • वराहभूमिकामिति भावः । (3) तेन वराहेणेत्यर्थः । (ड). हणालीभिरिति । कबलात् यासात् गलिताभिः सस्ताभिः मृणालीभिः वनमुवः काननोद्देशाः कीर्णाः अाच्छादिताः । क्षुभितेभ्यः विलोड़ितेभ्यः जलेश्या सरस्थितेभ्य इति भावः । नियन्दिनां निःस :

·हितीयाः । - श्रमोहीणे: फेनैः शवल-नवंशध्या स्थलभुवो, घनास्तन्निश्वासमरुत इह मुस्तासुरमयः ॥ (ड) निपुणमवलोक्य, सहर्ष स्. || · आर्य .! आर्य ! अयनसो, पश्य पश्य, हेलावल्गित-कन्धरः सरभस प्रोत्खात-कन्दा र- व्यासताकुल-लोल-नाल-नलिनं वान्तराले वहन् । अन्तY ढ-विरूढ-नाभिनलिन प्राप्तास्य-पस रूहः । क्रोडाकोड़ इवोद्दिधीर्षति पुनदंष्ट्राग्रलन्नां सुवम् ॥ (ढ) सानन्दम् ॥ कथमवलोक्य मामभिमुखमापतितः ॥ इति शरमवानं नाटयति ॥ तथा दूह - तानामित्यर्थः पयसां : जलानां धाराः सरसः तीरे वतन्ते इति शेषः । । श्रमेण उगीणैः फेनैः स्थलभुवः वनोद्देशाः शवलानि चित्रितानि नवानि शय्याणि नवाटणानि यास तथाभूताः संवृत्ता इति शेषः ।। वनोद्देशे सुस्तासुरभयः वहिदलितमुस्तागधशालिन: मरुतः वायवः तस्य वराहस्य निवासः घना मिश्रणात् सान्द्रा जाता. इति शेषः । शिखरिणीत्तम् । (ढ) हेलेति। हेलयां अवलीलया - वलिता स्करिता कन्धरा सीवां येन तादृशः, वलान्तराले ..सुखांस्यन्तरे सरभसं सवेगं यथा तथा: प्रोत्खाते सउद्धृते कन्दस्य मूलस्य अङ्क, रेव्यासन लग्नम् अाचालं विध्वस्त लोलं चञ्चलं नालं यस्य तादृशं नलिनं पता वहन् ।, यन्नगढ़ मुगुप्त यथा तथा विरूढ़ जातं यत् नाभिनलिनं नाभिपझयेन . प्राप्तम् श्राय मुखमेव पङ्क रुहं पद्म यस्य तथाभूतः क्रीड़ाक्रोड़ व यादिवराह दूत्र सुनद्राग्ने लग्नां भुवं प्रथिवीम् उद्दिधीर्षति उद्धर्तुमिच्छति । पुरा मरः- वान् नारायणः नाभिपद्मम् अन्नलौन कृत्वा महावराहरूमेण परिन लीनुज्जहार । अयमपि तथा कर्तुं प्रवृत्त इति भावः । प्राप्तास प्रत ·३८ चण्डकौशिके। सूतः । मकौतुकमवलोक्य | आयुमन् ! पश्य पश्ख, गर्वादेव पुनर्निवत्य तरसा लक्षौशतस्तत्क्षणं, त्रासाकुञ्चितमायताग्रचरण: पथाई माकर्षयन् । खासोट्रेक-विदीर्ण-सक विवर-भ्रश्यन्मणालाझरो दंष्ट्रामर्पयतीव ते व्यपगत-बोड़ा-विलनाननः ॥ (ण) . राजा || बाणमोचणं नाटयन्, उपसत्य, समन्नादवलोक्य, माय- यंम् ॥ अवे ! कथमनवसर एवैतत्क्षणतिरोहितेऽस्मिन् बाणमोक्षः ततः । तथाहि क्षणादन्तर्धत्ते, क्षणमथ शोरेति विषयं, मुहटूरं यातो, भवति पुनरम्यन्तिकचरः । ! इत्यत्र प्राप्तासनाम्भोरुह इति पाठ स्तु न सनीचीनः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (ण) गर्यादिति । गर्वात् एज्य पुनः तरसा वलेन लोकतः सन् तत्क्षणं निछच परामखीभूय यर्थः यायतः द्रुत विक्षेपात् दोघे. बेन प्रतीयमानः व्यपवरणः सम्म खपादः यस्य तथाभूतः वासेन भयेन याकुञ्चिन सङ्कचितं शरपातभयादिति भावः पशाई शरीर स्य अपराई पश्चाभाग मित्यर्थः चाकर्ष यन् सम्मिएडयन्नित्यर्थः वामानां निश्वासानाम् उद्रे के ण व्यतिरेके पविदीर्णात् बिस्तार गतात् हक्कवि. वरात् यो प्रान्नाभ्यनरात् भ्रष्यन् पतन् मृणालय अक्षरः यस्य तथाविधः अतएव व्यपगतया ब्रीडया व्यसामर्थ्य जनितनिललतयेत्यर्थ: विननं वैनन्य युक्तम् आननं यख तागः ते तुभ्यवां मतीत्यर्थः इष्टवान् अर्षयतीयः । यथा पराभूता नपा यात्मरक्षायै विजेते. शिरोभूषणादि. कमर्पयन्ति तयायं सूकविवरन ग्यन्म यालाङ्क रव्याजेन खां दंष्ट्रामपः यतावेति भावः । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् । (त) जपादिति । स्वयं वराहः क्षयात् अन्तर्धते तिरोभान -

·द्वितीयाः ।
३९
पुरः पार्खे पश्चाङ्गमति परितस्तत्कथम,
स्फुरद्दिद्युल्लोलं कलयति नु लक्ष्यं मम मनः ॥ (त)
निपुणमवलोक्य, दूरतो दृष्ट्वा, सानन्दम् ॥ कथमिमामरण्यानी-
मतिक्रम्य प्रसन्ना (थ) भुवम् अधिरूढ़ः ?। सूत सूत !
सत्वरं प्रेरयावान् क पुनरिदानों यास्यति ।
सूतः ॥ तथा कथा रथवेगमभिनीय ॥ श्रायुष्मन् ! पश्य पश्य,
जवाज्जित्वा पश्चात्सततरजसः पृष्ठमरुतः
पुरी लक्ष्यासत्ति-त्वरितमनुधावन्मम मनः ।
अयं ते निष्कम्म-ध्वज-पट-परामृष्ट-जलदो
रथस्तांस्तान् देशानभिपतति तुल्यं त्वदिषुभिः ॥ (द)
राजा || सविस्मयम् तथाहि,
ब्रजति, क्षण दृशोः नयनयोः बिषयं गोचरम् एति प्राप्नोति, मुडः
पुनः दूरं यातः गतः पुनश्च अन्तिकचरः समीपवर्ती भवति, पुरः
यग्रतः, पाश्व' पचात् परितः समन्तात् भ्रमति तत् तदा मम मनः
स्फुरन्ती या विद्युत् तहत् लोलः चपलः तम् असु लक्ष्य शरव्य कधु,
न. कलयति न निश्चिनोति ? शिखरिणीरत्तम् ।
(थ) प्रसन्नां परिष्क ताम् ।
(द) जवादिति। जवात् वेगात् . सततानि सन्ततानि रजांसि
ये घु, तान् पृष्ठ मरुतः टछस्थितान् । मरुतः वातान् जित्वा वायोरपि
अधिक वेग कृत्वति भावः पश्चात् . पुरः अपतः, लच्यम्य शरव्यस्य
अासत्तये प्राप्त्यर्थ त्वरितं मम मन: अनुधावन् अनुसरन् अयं निष्क-.
स्पेन वेगवशात् निश्चलेन ध्वजपटेन पताकया परामृष्टः स्पष्टः जलटः
मेघः यस्य तादृशः ते तव रथः तव इंप भिः शरैः तुल्य समं तान् तान्
देशान् अभिपतति अभिगच्छति। शिखरिणीरत्तम् ।
..

·चाण्डकौशिके। - दिवि व्यांवला द्भिबिजितपवनैः स्वन्द नहयै- जवादुत्क्रामद्भिजलनिधिमिवाड़ाय पततः ! अहो दूरादूरं व्रजति मम भिन्नाञ्जनचय च्छवि श्यामः बोड़ो,दिनात इव ध्वान्तनिचयः ॥(घ) अग्रतोऽवलोक्य, सखेदम् || कथमिमामरण्यानीमतिक्रम्य (नास- स्प्रत्यस्तमित-दर्शनस्य पदपतिरप्यन्तर्हिता ? भवतु, अग्र- तस्तावदिमा सुस्निग्धामरण्य लेखां विचिनोमि ॥ इति तथा कुर्वन्, मानन्दम् ॥ हन्त ! तपोवनोपकण्ठेनानेन भवितव्यम् । तथाहि, आलं क्वचिदुद्ध ता,क्वचिदपि छिन्ना, स्थली वहिणाम्, आनन्ना कुमुमोचयाच, सद्यावष्टाग्रशाखा, लता। .. (घ) दिवीति । भिन्नः विमर्दितः यः अञ्जनानां चयः राशिः तस्य छथिरिव श्यामः .पण वर्गः: यवं क्रोडः दिनकृतः, सूर्यस्य ध्वान्त- निचयः तमोराथिरिव दिवि. अन्नरीक्षे व्यावलाद्भिः विचरङ्गिः पयनैः पवनजयिभिः अतएव जबात वेगात् जलनिधिम् उत्क्रामद्भिरिव स्यन्द- नयैः रथाश्वः चहाय द्रुतं पततः गच्छतः मम दूरात् दूर प्रजाति गच्छृति अहो व्यापर्यम् । शिखरिणीत्तम् । (न} अरण्यानी महावन महारण्यमरण्यानीत्यमरः । यस्तमित तिरोहितं,दर्शन यस्य तादृशस्यः प्रदर्शन गतम्य त्यर्थः । अाईता निरोहिता। सुनिग्धां. मौस्यदर्शनामित्यर्थः व्यरण्यलेखां वनणों विचिनोमि अविष्यामि । (प) यामूलमिति । कचित् कुलापि प्रदेशे वहिपां कुशानां स्थन्नी नामूनात् उद्धृता उन्म निता, कचिदपि. चिन्ना वहिषानुन्म लगेन छेदनेन च स्थल्या उन्म लन छेदनञ्च बोध्यम् । कुरुमानाम् उच्चयात् चयनात् हेतोः सदयं यथा तया भारुष्टा पशाखा, यस्याः ताशी + . -- ·द्वितीयाङ्कः। ४१. एते. पूर्व-विलून-वल्कलतया रूढ़ व्रणाः शाखिनः, सद्यश्छेदममी वदन्ति समिधा प्रस्यन्दिनः पादपाः ॥(प) समन्नाव लोक्य, श्रुतिमभिनीय, सकौतुकम् | आर्य ! पश्य-पश्य, नीपस्वान्ध कुहरिणि शुकाः स्वागत व्याहरन्ति, ब्राणग्राही हरति हृदयं हव्यगन्धः समीरः । एता मृग्यः सलिल-पुलिनोपान्त संसक्त-दर्भ पश्यन्त्योऽस्मान् सचकितदृशो निराम्भः पिवन्ति ॥(फ) तदल मिदानीमाश्रमोपशल्य-(ब)चारिणानेनान्विष्टेन.। सूत ! सम्पति ग्रहीतोदकान् विश्रामयाखान् । यावदाह- म पि धनुर्मान सहाय एवाश्रमपदं प्रविश्य मुनीनभिवादये। लता बानमा ईषत् पिनता तिष्ठतीत्यर्थः । एते शाखिनः तरवः पूर्व विलूनानि विच्छिन्नानि वल्कलानि येभ्यः तेषां भावः तत्तया रूटवणाः व्रणाङ्किता इत्यर्थः । अमी पादपाः प्रस्यन्दिनः निर्याससाविए; अतः सद्यः साप्रतिकं समिधाम् इन्धनानां छेदं वदन्ति प्रकटयन्ति । भाई लविक्रीडितं उत्तम् । (फ) . नीपेति । कुहरिणि सकोटरे नीपानां कदम्बानां स्कन्ध काण्ड शुकाः शुकपक्षिणः स्वागतं सुखेन अागत मिति वचन व्याह- रन्नि टन्ति' अभ्यागतानिति शेषः । तपोवन प्रभावादिति भावः । प्राणपाही ब्राणन्द्रियतर्पण इति भावः हव्यगन्धः हव्यनीयद्रव्य गन्ध विशिष्टः समीरः वायुः हृदयं हरति कानन्दवतीत्यर्थः । एता मृग्यः हरिण्यः अरमान् पश्यन्त्यः अवलोकयन्त्यः अतएव सचकिता: सत्रासलोचनाः सत्यः सलिलस्य पुलिनोपान्त ष, सैकतमान्त घु संस्कार सञ्जावाः दर्भाः कुशाः यस्य तथाभूतं निर्भराम्भः पियन्ति । मन्दा- क्रान्ताहत्तं मन्दाक्रान्ताम्ब भिर्सनगर्मोभुनौतौ गयुग्ममिति तचक्षणात् । (ब) आत्रमोपशल्यचारिणा अाश्रमान्तिकचारिणा ।

·चण्ड कौशिके। अतिमान्तान्चहणीय-(भ)सभाजनानि किल - श्रेयसां परि- पायोनि'भवन्ति ॥ इति रथावतरणं नाटयति । स्वतः । यथादिशति खामौ ॥ इति निष्कानः ।। राजा ॥ चिन्ता नाटयित्वा, सलाधम् || अहो! निर्गन्धिरम- यौयतया निरतिशयानि तपोवनवासिनां सुखानि । कुतः, मनः सम्भोगेभ्यः स्य॒हयति न सङ्कल्प-विरतं, वियोगेषु नेहान् विदधति न वा निम्ममतया । • अहङ्कार-त्यागान्निज-पर-विभाग व्युपरमे पर शान्ति प्राप्ताः किमपि सुखिन: संयम-धनाः ॥ (म) सविनयं परिक्रम्य, साध्वस (य)मभिनीय, साशङ्कम् ॥ अये ! कथं .. (ম)অনিজালালি ভদ্ভুিনানি অষীয়ানা মূল্মান পাননি पूजाः । परिपन्थीनि. प्रतिकूलानि । निर्गन्धीति नास्ति पन्थिः बाधा येषां तादृशानि अतएव रमणीयानि तेषां भावः तत्तया निर- तिशयानि व्यत्यधिकानीत्यर्थः । (म) सन इति । सड़ल्पाविरतं वासनारहितं मनः सम्भोगेभ्यः पकचन्दनवनितादीनामिति शेषः न स्पृहयति न आकाइतीत्यर्थः । संयमधनाः तपोधना मुनयः निर्ममतया मायाराहित्येन वियोगेषु च्छेदेषु, स्नेहान स्नेहनिबन्धनान् शोकानिति भावः न वा विति। नैव कुर्वन्ति तथा अहङ्कारस्य अभिमानस्थ त्यागात् वर्जनात् निजपर- विभागस्य खपरभेदस्य व्युपरमे विशेष ण उपरतौ सति किमपि अनि- वचनीयामिति भावः परां महती शान्ति शमसुखं प्राप्ताः अतएव सुखिनः सततं सुखमेवानुभवलि न कदाचित् दुःखमिति भावः । . शिरिणीत्तन् । (य) सावसं भयं भीतिभी: साध्वसं भयमित्यमरः । अपय- इरालाकानि अविनायिभिईर्शानीत्यर्थः ।

·हितीयाङ्कः। ४३ . सापराधस्येव साध्वसमुपजनयन्त्य प्रश्रयदुरालोकान्चदृष्टपू- बतया. तपोवनानि ; अथवा सर्वाभिमावि किमय- नभिभवनीयं तेजसामुपरि तपोमयं ब्राह्मतेजः ! कुतः, पदे पदे साध्वसमावहन्ति प्रशान्त-रम्याण्यपि मे वनानि । सर्वाणि तेजांसि मृदूभवन्ति स्वयोनिमासाद्य यथाग्निरम्भः॥(र) ॥ इति समावसं परिक्रामति || नेपथ्ये ॥ परित्ताअध अज्जा! परित्ताअध, एदाओ अण बराधमाणाओ अणाधाो असरणाओ हुदवहे परि- क्विबिश्रामो मन्दभाइगोश्रो ता परित्ताअध अज्जा ! परि- त्ताअध । (१) राजा ॥ श्रुतिमभिनीय ससम्भ,मम् ॥ अहह ! इतो नातिदूरे मयार्त्तानां योषितामिवातः प्रलापः श्रूयते ॥ साञ्चर्यम् ॥ अये ! तपोवनमिदम्, क पुनरोदृशानामविनीतानां सम्भवः ? भवतु, उपसर्पामि ॥ तथा करोति || (१) परिलायन्तामााः ! परिवायन्ताम्, एताः अनपराध्यन्त्यः अनाथा अशरणा इतवहे परिसियामहे मन्दभागिन्यः । तत् परित्रा. यन्तामाः ! तत् परिवायन्ताम् । (र) पदे इति । प्रशानानि सौम्यानि अतएवं रम्याणि अमि वनानि पदे पदे प्रतिपादविहेपमित्यर्थः मे मम साध्वसं भयम् अा- वहन्ति जनयन्ति । अग्नि अमः जलं यथा सर्वाणि तेजांसि खयोनि व प्रभवमासाद्य मृटु भवन्ति मार्दवं भजन्ने बास तेजोहि सर्वेषां प्रभय इति भाव: मनातिहत्त' सामान्य न विशनसमर्थ नरूपो- ·चण्ड कौशिक नेपथ्य ॥ तथैव पयते।। राना॥ श्रुत्वा गावष्टम्भम् (ल) || अभयमभयम् भयार्त्ता- नाम् ॥ सक्रोधम् । आः! कोऽयं तपोवन-विरुदमनात्मनीनं, करो नृशंसमनुतिष्ठति कम घोरम् । तस्यैौष वाण-परिलूनशिरोधरस्य प्रत्य समुज्ज्वलशिखे ज्वलने जुहोमि ॥ (व). इति परिक्रम्य, नेपथ्याभिमुखमवलोक्य सविस्मयम् || अये! कोऽयं मध्येऽग्न्य पासोनेन विलपता भयान दिव्यरूपिणा नारीत्रयेण सह सन्निहित-होमसाधनोऽग्निशालामध्यास्ते ? नूनं तापसांकल्पधारिणा (श) प्राखण्डेनानेन भवितव्यम् । ततः प्रविशति होम नाटयन् विश्वामित्रो, यथानिदिदाश विद्याः ॥ विद्याः ॥ सम्भ, मं नाटयन्त्यः पूर्वोक्त पठन्ति ॥ विश्वामित्रः ॥ सायम् || अहो नु खलु भोः ! TAGS ऽर्थान्तरन्यासः स चोपमानुमाणित इति उपमार्थान्तरन्यासयोरङ्गाष्टि- भाव: सङ्करः। (ल) सावष्टम्भ सावेगम् । (ब) क इति । कः अयं क्रूरः अनात्मनीलम् व्यात्मन: यहितकर तमोपनस्य विरुद्धम् अनुचितं घोरं दारुणं न्द्रशंसं निष्ठर कर्म म्बीह- त्यारूपम् अनुतिष्ठति ? वाणेन गरेण परिलूना छिन्ना शिरोधरा यस्य तादृशस्य तस्य प्रत्यङ्ग सर्वाङ्गानीत्यर्थः उज्ज्वला शिखा यस्य तथा- भूते ज्वलने व्यग्नौ जुहोमि एव विचिपामि खलु । वसन्ततिलक हत्तम् । (ग) तापमाकल्प धारिणा तापसवेशभरेल ।

·हितीवाङ्गः । । ४५ प वहति हविरुपांशु मन्त्रपूतं भवति तथापि न दक्षिणाचि रग्निः । किमिदमुपगता: किया प्रभावात् न मम वशित्वमिमाः प्रयान्ति विद्याः ॥ (घ) ॥ इति समाधि नाटयति ॥ तिष्ठ रे दुरात्मन् ! विद्याः ॥ पूर्वोत पठन्ति || राजा. ॥ सत्वरसपत्कृत्य ॥ अभयमभयम् भयार्त्तानाम् ; पाखण्डाधम ! तिष्ठ ; . क एष ते प्रच्छन्न-राक्षसस्य मायाप्रपञ्चः ? (स) तथाहि, वासो वल्कलमक्षनून-वलयो पाणिर्जटालं शिरः, कोऽयं वेषपरिग्रहो गुरुतपोदान्तस्य शान्तात्मनः । केयं ते शठ ! दुर्सतैर करुणा बीभत्स-नारोबिध- कौड़ा-पातकिनी मतिर्भज फलं स्वस्याधुना कम्मरण: ॥(ह) ! . (घ) वहंतीनि । अग्निः उपांशु एकान्त मन्त्र पूतं हविः इयं मत्तनिनि शेष: वहति, तथापि दक्षिणार्थि: प्रदक्षिणशिखः न भवति तस्य व कार्यसिद्धि स्तूचकत्वादिति भावः । क्रिया प्रभावात् . अनुष्ठान- माहात्मयात् उपगता: उपनताः अपिरवाध्याहार्यः दूमा विद्याः तिस्त्र इति भावः मम वशित्वम् अधीनत्वं न प्रयान्नि किमिदम् ? | पुष्मि- तामाहत्तम् अयुजि नयुगरेफतो वकारो बुजितु नजौ जरमाच पुंज्यि: तामेति तल्लक्षणात् । (स) मायाप्रपञ्चः कापश्यविस्तारः । (ह) वास इति । रे शठ ! दुरात्मन् ! बल्कन तम्त्वक् वानः वसन बाणि: करः यजन्तूलबलयी, जपमालानिरतः, शिरः जटाल जटाव, गुरुणा तपमा दान्तख जितेन्द्रियख शान्नात्मनः प्रशान्नचि- ·.. चण्ड कौशिके। विश्वामित्रः ।। संघरणं नाटयन्, सक्रोधम् ॥ एष प्राप्त धनश्रीः श्रवण-कटुतराकोश-सङ्घट-जन्मा चोभादन्तःसमाधि-व्यपगम-पवनो द्दीप्यमानीर-दीप्तिः। लोलामासाद्य सद्यः क्षय पवन-समुद्भत-कल्पान्त-वड़े. स्त्रैलोक्य-पास-तृष्णामपनयतुमम क्रोधजो जातवेदाः ॥(क्ष) विद्याः ॥ सहर्षम् || प्रियं नः प्रियम् ; विजयतां विजयतां महाराज हरिश्चन्द्र !॥ ॥' इति निष्क्रान्ताः ॥ तस्य व्ययं वेपपरिग्रहः पूर्वोक्लवल्कलाद्याकल्प धारणं का; दुर्मते दुर्बुद्ध ते तव अकरुणा अतिनिष्ठुरा वीभन्मः जुगुपसितः घणित इत्यर्थः यः नारीणां वधः तेन या क्रीड़ा उत्सवः तया पांतकिनी पापीयसी इयं मतिश्च का ? किम् शब्दद्दयं महदनरं सूचयत्यनयोरिति भावः । तस्मात् अधुना साम्प्रतं स्वस्य यात्मनः कर्मणः फल भज मान हि । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (क्ष) एष इति श्रवणस्य श्रोबेन्द्रियस्य कटुनर! तीव्रतरः यः ভঙ্গী নিধনমিনি আন্ ন ন য যান আনিয়নি भावः जन्म उत्पत्तिः यस्य तथाभूत : मम क्रोधज: कोमजः एषः जात- वेदाः अग्निः अन्तःशोभात् अन्तरात्मनः सन्तापात् समाधेः तमोनि- हाया व्यपगमः व्याघात एव पवनः वायुः तेन उद्दीप्यमाना उरुः महती टीग्निः यस्य तादृशः सन् प्राप्ता इन्धनेन दाह्यकाष्ठभूतेन हरिश्चन्द्रगति भावः श्रीः शोभा यस्य तथोक्तः अतएव सद्यः क्षयपद- नेन कल्पान्तवायुना समुद्भतः समुत्तेजितः यः ‘कल्पान्त वह्निः तख नीला विलासमासाद्य प्राप्य बैलोक्यमासे त्रिभुवनदहने या टपणा. तां हरिचन्द्रस्य एकस्यैव लिलोकाधिपत्ययोग्यत्व न लोक्यरूपत्वमिति भावः। व्यपनयतु नाशयतु । स्रग्धरावृत्तम् । चन्नाणा येण विसनियतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयमिति तक्षक्षणात् ।

·द्वितीयाङ्कः। विश्वामित्रः ॥ दृष्ट्वा, सक्रोधम् ॥ अये ! कथमसौ दुरात्मा. हरिश्चन्द्रोऽस्माकं येयसामन्तरायः संवृत्तः तिष्ठ रे क्षत्रिया- पसद ! तिष्ठ॥ कामं हरिभव विमूढ़ ! भवाय चन्द्र- चन्द्राईमौलिरथवा हरएव भूयाः । विद्या-प्रणाश-परिवहित-घोर-दीले क्रोधानलस्य मम नेन्धनतां प्रयासि ? ॥ (क) अपिच रे मूढ़ ! कान्ताकेलिमयोऽपि भूतकरुणा-शान्त ऽप्यसो संयमौ क्रौड़ा-रूढ़-समाधि-मङ्ग-विकट-भूभङ्ग-भीमाननः । दृष्ट्वाऽऽक्लष्ट-शरासनं यदकरोत् कद्धः पिनाको स्मरं, वामप्यद्य दृगा तदेव कुरुते क्रोधादयं कौशिकः ॥(ख) (क) काममिति । रे विमूढ ! मूर्ख ! त्व कामं सम्यक हरिः विष्ण : भव, व्यथ किं वा चन्द्रो मव, अथवा चन्द्रार्द्धमौलिः चन्द्रशेखरः हर एवं भूयाः, यः कोऽपि भवेति भावः विद्यानां प्रणाशेन ध्वसनेन परिवर्द्धिता घोरा दीप्तिः यस्य तथाभूतस्य मम क्रोधानलस्य इन्धनतां काष्ठत्व न प्रवासि ? अपि व अविलम्बमेव प्रयासीत्यर्थः । वसन्त- तिलकं उत्तम् । । ख) कान्त ति.। असौ संयमी समाधिमान् पिनाकी हरः कान्ता- केलिमयः कान्ताविहारार्थी अपि, भूतेषु प्राणिषु यत् करुणा ट्या तया शान्तः प्रशान्तचित्तोऽपि व्यावष्टशरासनं प्रहर्तुमुद्यतमित्यर्थः स्मरं कामं ट्रा क्रुद्धः अतएव क्रीडया लीलया रूढः प्रक्रान्तः यः समाधिः तस्य भङ्कन व्याघातेन विकटः दारुणः यः भ्र भङ्गः न कुटिः तेन भीम भीषणम् आननं यस्य तथाभूतः सन् यत् नेत्राग्निना दहनमित्यर्थः .

·चण्डकोशिक . राजा || || रुसम्म मात्सगतम् अये ! कथं स भगवान् को- शिकोऽयं, ताय भगवत्यो विद्या:? यासां सिइयेऽहमध्यस्थ पापोऽन्तरायः संहत्तः। ननमसमीक्ष्यकारिणा(ग) लवाऽवे- बनेनेव सम रच्छिखाकलापो ज्वलन एव पद्यामानान्तः ! कौशिकः ॥. सक्रोध स् ॥ प्रारब्ध साधन-विधात- विद्ध-सन्योः पापाय धावति करो मम दक्षिणोऽयम् । जाति म्मरन्नपि चिराय समुस्मिता तां मव्येतरस्तु मम चापमुपैति पाणिः ॥ (घ) दूत्युत्तिष्ठति ॥ राजा || नभय पसृत्य ! भगवन् ! अभिवादये कौशिकः कोई नाटयति ॥ राजा || पादयोर्मिपत्य ॥ भगवन् ! मर्षय मर्षय, स्त्रीज- ना-प्रलाप-माया-वञ्चितस्याविजानतो में क्षन्तुमर्हसि ! . अकरोत्, अयं कौशिकः कशिकनन्दनः विश्वानिलः अद्य क्रुधा दृगा बनुधा त्वामपि तदेव तयैवेत्यर्थः अत्र तोऽव्ययस्त थार्थ क इति वोध्यम् । कुरुते । वामपि भन्मीकरोमीति भावः । शार्दूलविक्रीडित इत्तम् । (ग) ग्रहमीच्यकारिणा अविवकिना } सरन् शिखानां कलायः समुहः यस्य तथामतः ज्वटुञ्चनचाल इत्यर्थः चलनः अग्निः । ग्राकान्त अाहतः । (व) प्रारम इति । प्रारब्धस्य प्रकार माधन विद्यालयबशी- करणपश्य विधातेन विद्धः विशेषेण अनि गतः मन्युः क्रोधः यस्य लबाभूनस मम अयं निगाः · करः शापाय अभिसम्मान प्रदानाय बायति उद्युको । नव्ये तरस्तु वामस्तु मम पारिणः चिराय समझता ..

·हितीयाङ्कः। ४ कौशिकः ॥ दुरात्मन् ! किं नामाविजानतो मे तन्तु- मर्हसि ? अरे रे क्षुद्र ! न किल नाम भवतोऽहं विदितः ? जाति-स्वयं ग्रहण-दुर्ललितक-विप्रं दृष्यहसिष्ठ-सुत-कानन-धूमकेतुम् । परित्यनामपि तां जाति क्षात्रजातिमित्यर्थः स्मरन् चापं धनुः उति प्राप्नोति ग्रहीत प्रक्रमते इत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (ङ) जातीति | जात्या ब्राह्मणवरूपायाः स्वयं ग्रहणेन दुर्ललितः टुर्विनीतः एकः अद्वितीयः विप्रः तम् | पुरा क्षलवंशीयोऽपि विश्वा- मित्रः वशिष्ठ विद्देषजनिततपोवलेन स्वयं ब्राह्मण्यमामेति पुराणवार्ता । दृष्यतः दर्पणालिनः वशिष्ठस्य सुताः एव काननानि तेषां धूमकेत: अग्निः तम् । पुरा किल विश्वामित्रः मृगयां चरन श्रान्तः क्षुपिपा- सार्दितः कदाचित् वशिष्ठाश्रममास साद । वशिष्ठश्च तं राजर्षिम् आति- थ्य न निमन्त्रयन तस्य सानुचरस्य यथोचितसत्काराय खां होमभेनु- मादिदेश | सा तु तत्क्षणमेव तस्य राजर्षे: सानुचरस्य यथोचितमन्न- पानादिना अातिथ्यमकरोत् । तस्यलोक्य विश्वामित्रः अतीव विरिणतः तां यही बहुधनविनिमयेनापि वशिष्ठमयाचत । यदा तु कथमपि तां दातु वशिष्ठो नैच्छत् तदा विश्वामित्रः तां वाहवलेन जहार । ह्रियमाणा च सा शबला नाम होमधेनुः किमहम् ऋषिणा राज दत्ता वा ऋघेरनुमति विना वलादनेन नीये इति संशयाना' बलात् ऋषि- मुपाजगाम रुदन्ती चाव्रतीत् तात! अनपराधेन किमर्थमहं भवता परित्यज्य इति वशिष्ठोऽवदत् शयले ! नाहं त्वां परित्यजामि, व्यं हि राजा महाबलः वलात् मत्तो हरतीति । शवलाव्रतीत् पितः ! यदि अनुमतिर्मवेत् अहमेव एनं सबल विनाशयामीति । अथ तेनानु- मता सा बढ़तराणि बलानि प्रसूय तत् राजसैन्यं सर्व नाशया मास । वशिष्ठश्च खयम् यांततायिनसान् विश्वामिलमुतान् हुङ्कारेणेव भनीच- • कार । ततो हतसैन्यो विश्वामित्रः परं निर्वेदमापन्नः तदैव राज्य ५ ·चण्डकौशिके। सान्तराहरण-भीत-जगत्-कृतान्त' चण्डाल-याजिनमवैषि न कौशिक माम् ? ॥ (ङ) विहाय वशिष्ठं प्रतिचिकीर्षु: हिमवन्तं गत्वा तपञ्चकार । तपोवलेन च प्रीतात् पिनाकिनः विविधमन्त्रजातमासाद्य पुनर्वशिष्ठाश्रमं युद्धाओं अाजगाम । वशिवस्तु ब्रह्मदण्डेन तत्सव्वं विश्वामित्रस्य मन्त्रजातं भस्मीकुर्वन् पुनस्त निर्जिगाय यथ विश्वामित्रः नितरां निर्विन्न: धिक वलं क्षत्रियबलं ब्रह्मतेजोवलं बलमिति निश्चिन्वन् तपसा ब्रह्मण्य- नाभाय यतमानः कामेन ब्रह्मर्षि त्वमवाप । चकार च पूर्वरोधात् वशिष्ठ- सुतान भस्मसात् । इति पौराणिकी गाथा। सर्गानरख अन्यस्याः सृष्टः प्राहरणात् अनुष्ठानात् भीतरय जगतः तान्न यमसदृशमि- व्यर्थः । पुरा किल यदा विश्वामितः अतिकठोरेणामि तपसा ब्रह्माराय न लेभे तदा ब्रह्मावि घेण सर्गान्तरप्रणयने कृतनिश्चयः दक्षिणयां दिशि अपर सप्तर्षि मण्डलं नक्षत्राणि च वहनि सृष्ट्वा इन्द्रादीनपि व्यपरान् वट सुपचक्रमे । तदवलोक्य भीतः देवैः सह समागत्य प्रजापतिना ब्रह्मण्यदानेन सान्वितो निवरते इति पुराणम् । चण्डालयाजिनं वण्डालमतस्य विशङ्कोः सशरीर स्वर्गानयनाय कृतयागम् । पुरा किल विशङ्ग र्नाम अयोध्याधिपतिः सशरीरवर्ग प्राप्तिकामनया यियक्षुः कुल: गुरु वशिष्ठ स्वाभिमायं न्यवेदयत् । वशिष्ठ न तु तदशक्यं तवेति प्रत्याख्यातः तत्पुत्रानुपगम्य अभिवाद्य च स्वाभिप्रायं गुरुप्रत्याख्यानञ्च निवेद्य स्वम कुल्प मिहवे तानभ्यर्थयामास । ते च तमव वन भूद ! गुरुग्णा अशक्य तत् कार्य कर्तुमरमाकं कः शक्नुयात्, पृथोद्यमात् निवर्त खेति । ततस्त न राज्ञा तर्हि अहम् अन्य कमपि अस्मिन् कर्मणि हणे भवतामेतत् विदितमन्विति । ते तु तस्य तेन वचसा रोषपरीता: यत् बगुम्बजसि, तत् सद्यः चण्डालता बजेति व्यथयन् । ননূন্য म राजा राजश्रीवजितपण्डालदर्शनो भूत्वा सर्वैः परित्यको विश्वामित्र वटिघिणमुपाजगाम उवाच च भगवन् ! सगरीरः स्वर्ग यियासुः ·-- द्वितीयाः। ५१ । राजा । भगवन् ! प्रसौद प्रसीद, नैवमवगन्तुमर्हसि । अन्नक्षयादिषु तथाविहितात्मवृत्ति राज-प्रतिग्रह-परामुख-मानसं त्वाम् । प्राडोरक-प्रधन-कम्पित जीवलोकं ... कस्तेजसा च तपसां च निधिं न वेत्ति ॥ (च) यागायाहं प्रार्थयन् वशिष्ठन तत्पुबैच प्रत्याख्यातः ईथीं दशां गमि- तेश । सोऽहमधुना भवन्त शरणं गत इति | विश्वामित्रस्तु तदा कर्ण्य तं बहुशः समाश्वस्य तदभिप्र तयागाय प्रवते । यदा च यसभागहरणार्थ देवाः तस्मिन् चाण्डालयने नागच्छन् तदा कोपाविष्टो विश्वामित्रः स वमुद्यम्य प्रोवाच त्रिशो! मदुपार्जित तपोवलेन त्वौं सशरीरः स्वगं गति । तथाभिहित एव विशङ्खः खर्गगमनाय अाकाशमार्गमा- रुरोह । तदवलोक्य सुरराट सर्वे: देवैः सह समागत्यात्रवीत् दुरा- त्मन् गुरुशापहत त्रिशङ्को ! न ते स्वर्गाधिकारः भूमौ पतेति । एव- मुक्तस्तु विशङ्क: अन्नरीक्षात् पतन् अवाक् शिराः पाहि पाहीति विश्वामिमुपाक्रोशत् । तदाकर्ण्य विश्वामित्रेण अल व तिष्ठत्यभिहितः सुतरामेव रोदस्योरन्तराले तस्थौ । इति पुराणवार्तालानुसन्धया । कौशिक कुशिकनन्दनं विश्वामित्र मां न अवैघि न जानासि ? | वसन्ततिलक उत्तम् । (च) अन्नक्षयाटिध्वति । को जनः अन्नक्षयादिषु टुर्मिक्षसमयादि तथा तेन प्रकारेण विहिता सस्मादिता यात्मनः खस्य वृत्तिः जीविका येन तथोक्तम् एकदा दुर्भिक्षकाले क्षुधातॊ विश्वामित्रः चाण्डालग्टहार कौक्करं जाघनं मांसमादाय देवेभ्यो निवेद्य भक्षितवान् । तेन च परि- तुष्टाः देवा जलवर्षणादिना · दुर्भिक्षनाशमकुर्वन्निति पुराणवात्ता सुधार्त श्चात्तुमभ्यागात्. विश्वामित्रः श्वजाधनीम् ।. चाण्डालहस्तादा- दाय धर्माधर्म विचक्षण इति मञ्च । राज्ञः प्रतिग्रहात् दानग्रहणात् पराम खं निहत्त मानसं यस्य तथाविधम् अतिकष्टावस्थायानपि राज.. .

·५२ चण्डकौशिक । । t किन्तु भीरुजनार्तप्रलापमुपश्रुत्य इदमुपकान्तम्, (छ) खधर्माक्षिप्त-चेतसस्त्वामविजानतो मे चन्तुमर्ह सौति वि- ज्ञापयामि। कौशिकः ॥ दुरात्मन् ! कथय कथय, कञ्च ते धर्म इति । राजा ॥ भगवन् ! दातव्य, रक्षितव्यच, योद्धव्यं क्षत्वियैरिति गौतः पुराणैमुनिभिरेष धर्मः सनातनः ॥ (ज) कौशिकः । किं नाम ? दातव्यमित्यादि पठति || राजा | अथकिम् । कोशिकः ॥ यद्येवं, कथय, कस्म दातव्य, कश्च रक्ष- शीयः. केन मह योद्धव्यम् ? राजा || भगवन् ! यताम् । कौशिकः । कथ्यताम् । F राजा॥ - प्रतिपवर्जितमित्यर्थः राज प्रतियहस्य नियित्वात् तदुक्त न राज्ञः प्रतिग्टहीयात् चुपया पीड़ितोऽपि सन्निति । घाडीवकाधनेन तदाख्य युद्धविधेिश कम्मितः जीवलोकः येन तादृशम् एतत् प्रमाणं पुराणा- दिघु मृग्यम् । तेजसा तपसाच्च निधि त्वां न वेति न जानाति ? सर्व एव जानातीत्यर्थः । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (छ) उपक्रान्तम् अारब्ध भवन्तं प्रति निर्मनिरूपमित्यर्थः । सध- मति खस्य धमः स्वधर्मः क्षालोधर्मः इत्यर्थः तेन ग्रालितम् याशष्ट चेतो यस्य ताहशस्य स्वधर्ममनुपालयत इत्यर्थः। (ज) दातव्यमिति । चत्रियः दातव्यं रक्षितव्यं योदव्यन इत्येषः सनातनो धर्मः चलियाणामिति शेषः पुराणैः सुनिभिः गीतः कीर्तितः। .

·द्वितीयाः । ५३ गुणवदभ्यो द्विजातिभ्यो देयं, रच्या भयांदिताः । अरातिभिश्च योद्धव्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥ (झ) कौशिकः ॥ महात्मन् ! यद्य वं मन्चसे, तदा दीयताम- स्मभ्यं विद्यातपोऽनुरूपं किञ्चित् । राजा || सहर्षम् ॥ नन्वनुग्रहीतस्तहिं भगवता वैव- खतो (ञ) वंशः, तत् प्रसीद भगवन् ! प्रसीद । नाईन्ति सर्वभुवनान्यपि दक्षिणाय, सर्वख-दान-विनिवेदन-कुण्ठ-शक्तिः । पूणां धनैः कुशिकनन्दन ! तुभ्यमद्य कत्नामिमां वसुमती विनिवेदयामि ॥ (ट) कौशिकः। साझर्य मात्मगतम् ॥ भवत्येवं तावत् ॥ प्रका- - . शम्॥ (झ) गुणवद्भ्य इति । गुणवटुभ्यः विद्दभ्यः, विजातिभ्य देव दातव्यं भयार्दिताः विपन्ना इत्यर्थः च्याः रक्षितव्याः अरातिभिः श त्रुभिः योध्यव्यञ्च इति मे मम मतिः निश्चिता । (ज) वैवखतः सौरः। (ट) नेति | हे कुशिकनन्दन ! सर्वाणि अपि भुवनानि तव दक्षि- णायै तपो विद्योचितपुरस्काराय इति यावत् न अहन्ति न पर्या- नवन्ति तव यादृशन्तपोविद्यादिगुणवत्वातिशवः त्रिलोकदानेऽपि तस्य न समुचितसत्कारः स्यादिति भावः । तस्मात् अद्य सर्वस्खदानस्य निवे- दनेन कुण्ठा सङ्घ चिता शक्तिर्यस्य तथाभूतः अहं सर्वखांतिरिन धनदाने न मम शतिरस्तीति भावः । धनैः पूर्णां बत्स्ना समग्रामिमां वत्तुमतों तुभ्य विनिवेदयामि अर्पयामि । वसन्ततिलकं वृत्तम् । --

·५४
चण्डकौशिके।
.
--
राजन् ! खस्ति, किन्तु नादक्षिणं (ठ) दानमामनन्ति,
तदर्हसि दक्षिणां दातुमिदानीम् ।
राजा ॥ सबीडमात्मगतम् ॥ किमत्र प्रतिपक्तव्यम् ॥ (ड)
चिर विचिन्ता, सहर्षम् ॥ भवत्वेवं तावत् । प्रकाशम् । भगवन् !
समुपाहत्य दास्यामि हेम्नां लक्षञ्च दक्षिणाम |
श्रद्यप्रति मे मासमवधि चन्तुमर्हसि ॥ (ढ)
कौशिकः । अनुमतोऽयमवधिः, (ग) किन्तु परिहत्य
वसुमतौमन्यतः समुपाहत्व दातव्यम् ।
राजा ॥ साशङ्कमात्मगतम् ॥ कथमन प्रतिविधेयम् ॥
विचिन्त्य, सहर्षम् ॥ हन्त ! लब्ध प्रतिविधानं, (त) यतोऽस्ति
किल भगवतः शिवस्य परिग्रहः परं क्षेत्रम्।
वाराणसीति वसुधातल-भोग-भिन्नां
यामन्तरीक्षनगरी मुनयो वदन्ति ।
.
(8) नादक्षिणमिति । अदक्षिणं दक्षिणारहिरम् यामनन्ति
कथयन्ति बुधा इति शेषः ।
(ड) प्रतिपत्तव्यं कर्तव्यम् ।
(ट) समुपाहृत्य ति । हेम्नां सुवर्णानां नज्ञ समुपाहृत्य संग्रहा
दक्षिणां दास्यामि, किन्तु अद्य प्रति मासम् अवधिं यावत् मे मम
चन्तुम् अहसि ।
(ण) च्यनुमत इति । अवधिः समयः मासरूप इत्यर्थः व्यनुमतः
खोकृतः । अन्यतः वसुमतीव्यतिरिक्तात् स्थानादित्यर्थः ।
(त) प्रतिविधानं प्रतीकारः। परिपहः व्याश्रयः परं क्षेत्र
वारागसीत्यर्थः
(2) वारणसीति । सुनयः वाराणसीति ख्यातामित्यर्थः वसु-
-

·हितीवाङ्गः। यू५ श्रद्धे यमागमदृश्यो विदुरन्तरालं बालाघ्रभाग- परिपाटि सहस्र-सूक्ष्मम् ॥ (थ) तत आहृत्य दास्ये ॥ प्रकाशम् || भगवन् ! यदादिशसि ॥ याभरणान्यवतार्य || भगवन् ! एता: श्रियो भगवती वसुधा तधेयम् अस्त्राण्य मूनि नृपलाञ्छनमेष मौलिः । तद्दर्शनादनुग्रहाण मयोपनीतम् एतत्पुनः कुशिकनन्दन ! पादयोस्ते ॥ (द) इति पायोनिपत्योत्याय ॥ सहर्षमात्मगतम् ॥ दिध्या फलित- मिदानीमायास-भूयिष्ठेनापि(ध)मे राज्यभारेण || सानन्दम् || भायाः पृथिव्यास्तले पाताले यो भोगः वासुकिफणभागः भोगः सुखे- स्वादिस्तावहेच फणकाययोरित्यमरः । तस्मात् भिन्नां पथक् स्थिता- मित्यर्थः टथिवी हि वासुकिशिरसि स्थिता अस्खास्तु तङ्गिनत्वात् वासुकिफणसंयोगराहित्यमिति भावः याम् अन्तरीक्षनगरीम् आकाश- पुरी वा सुरपुरीम् यामनन्ति । अागमदृशः शास्त्रदर्शिनः वालख केशस्य यः अग्रभागः तस्य या परिपाटी अवयवः तखाः सहस्र सहसभागैक- भागः तहत् सूक्ष्म बद्ध यं विश्वासमात्रवेद्यमित्यर्थः छन्तरालं व्यवधान भूवाराण खोरिति शेषः विदुः जानन्ति । वसन्ततिलकं वृत्तम् । (द) एता इति । हे कुशिकनन्दन ! एताः श्रियः सम्पदः, तथा इयं वसुधा पृथ्वी, अनि. अस्त्राणि एप टपलाञ्छनं राजचिङ्गभूत इत्यर्थः मौलिः किरीटः मौलिः किरीट धम्मिल्लावित्यमरः एतत् सर्व पुनः मया ते तव पादयोः चरणयोः उपनीतं समर्पितं तत् तस्मात् दर्शनात् अवलोकनात् अनुग्टहाण | वसन्ततिलकं वृत्तम् । (ध) यायासभूयिष्ठेन परिश्रमबद्धलेन । सफलो जातः राज्यभार इति भावः। .

·चण्ड कौशिक | मया सुनेरवं मन्युर्यों वज इति शशितः । सं एष कुसुमापौड़ः पतितो मम मूर्धनि ॥ (न) भगवति वसुन्धरे ! तदियमापृष्टासि (प)। वैवस्वतैपतिभिः किल लोकधात्रि ! वं देवि ! वीर यशसा सह रक्षितासि । त्यता मया बदसि दुलभ-पात्र-लोभा- देकं क्षमस्व मम दुनयमेन मेव ॥ (फ) तद्यावदयोध्यां गत्वा, भगवतः प्रतिश्रुतं सम्पाद्य, दक्षिण- पार्जनाय वाराणसौमेव गच्छामि ॥ प्रकाशम् ॥ भगवन् ! इतोऽयोध्यां गत्वा कृतकृत्य निर्वत्य दक्षिणोपार्जनाय मम आज्ञापयितुमर्हसि। कौशिकः ॥ मार्यमात्मगंतम् ॥ अहो दुरात्मनः स्थैर्य महानुभावता च ! दुरात्मन् ! अचिराट्रक्ष्यामि ते शौण्डी- यम् (व)। : क्रोध: - (न) भयेति । मया सुनेः यः ग्रवं मन्यः : वन्नः कुलिश- मिति शङ्कितः तर्कितः, स एप मन्युः कुसमापी ड़ः पुष्पमाल्य सन् मम मूर्ध्नि शिरसि पतितः । (प) ग्राष्टष्टा सम्माविता । (फ) वैवस्वतैरिति । हे लोकधानि ! देवि ! वैवस्वत : सूर्य- वंशीयः न्टपतिभिः त्वं वीरयशसा सह रजिता पालिता असि किलेति प्रसिद्धौ । मया पुनः दुर्लभपात्रलोभात् अतिदुष्मास्यसत्मालमाप्तिलो- भात् यत् परित्यक्तासि, तदेकमेव एन मम दुर्नयं दुराचारं क्षमस्व । वसन्ततिलकं उत्तम् । (ब) शौण्डीर्य दानवीरत्वम् । ..

·हतीयाङ्गः।
....
तथाहि ॥
.
पश्यामि यावञ्चलितं न सत्याद्राज्यादिव स्वादचिरागवन्तम् ।
त्वदुर्नयोद्दीपित तीव्र-तेजास्तावन्न मे शान्तिमुपैति मन्युः॥ (भ)
॥ प्रकाशम् || राजन् ! एवमस्तु को दोषः ।
॥ इति निष्क्रान्तौ ॥
॥ इति आर्य क्षेमौश्वर-क्कते चण्डकौशिक नाटके
.
द्वितीयोऽङ्कः॥
im
हतीयाङ्गः।
॥ ततः प्रविशति वीभत्सवेषः पापपुरुषः ।।.
पापपुरुषः || विकटं परिक्रम्योच्चविहस्य ॥
मुहमेत्त-मुहुल मुहुले सोअ-विश्रोअ-आहि-वाहि कामज्के ।
बहु-णलक-दुःख-दालुण पलिणामे दुक्कले क्षु हगे ॥(९) (क)
मुखमात्र मधुरमधुरः शोकवियोगाधि-व्याधि-कटुक-मध्यः ।
वहु-नरक-दुःख-दारुण परिणामो दुष्करः खल्वहम् ।।
(म) पश्यामोति तब दुनयेन दुराचारेण मम विद्यावशीकरणा-
व्याघातरूपेण इति भावः उद्दीपितं तीव्रम् उयं तेजो यम्य तादृशः
अहं स्वात् राज्यादिव अचिरात् शीघ्र सत्यात् चलितं भ्रष्ट भवन्त यावत्
न पश्यामि, मे मम मन्य : क्रोधः तात् शान्तिं न उपैति न प्रानोति ।
इन्द्रवजाहत्तस्.।
(क) मुखेति । अहं खलु मुखमाले प्रारम्भकाले मधुरमधुरः
..
!

·५८ चण्डकौशिक पुरतोऽवलोक्य, सभयमपसृत्य | हा मादीए (ख) उच्छादि- देह्मि वाबादिदेह्मि इमाए दुग्गेज्ज णामधेाए दुट्ट-पहलीए। चिट्टटु दाव इध प्पवेसे । पेच्छिटुं पि ण पालेमि एदं । ता किंणु खु एत्य कलईस्स ॥ सम्पधार्य ॥ भोटु इदो एअन्त भवि चिहिस्स', जे पविसन्त हि जणेहिं जम्मतल-संचिदे पडिच्चत्ते ताणं पुणोनि णिकमंताणं पच्छा अणुलग्गिस् । " हा मारके ! उत्सादितोऽस्मि व्यापादितोऽस्मि अमया दुर्याय नामधेयया दग्क्षनगा । तिष्ठत तावदिह प्रवेशः, मेक्षितमपि न यार- याम्य ताम् । तत् किं तु खलु यत्र करिष्ये । . भवतु इत एकान्ते भूत्वा स्थास्यामि, येन प्रविशशिर्जनः जन्मान्तरसञ्चिते परित्यक्त तेषां युनरपि निष्क मतां पश्चादनुलगिष्यानि । - च्यतिमनोहर इत्यर्थः शोकेन वविनाशजनितेन दुःखेन वियोगेन पिय- विच्छेदेन बाधिना मनोव्यथया पुस्थाधिर्मानसी व्यथेत्यमरः व्याधिना रोगेण च कटकं दारुणं मध्यं यस्य तथाभूतः तथा बड़ना नरकदुग्वेन टारु: भीषणः परिणामञ्चरमावस्था यस्य नथाविधः अतएव दुष्करः केवलं लोकानां दुःखदायकः । (ख) माटके मातरिति जननीसम्बोधनम् । उत्पादितः उच्छिन्नः, व्यापादितः विनाशितः । दुर्गाय दुःखेन ग्रहणीयं नासधेयं यथा. साहरयां चस्प धपापत्वादिति भावः । एतां नगरों वाराणसीमिति शेषः । प्रविशनिः वाराणसीमिति शेषः । जन्मान्तरसञ्चिते मयीति शेषः परित्यक अपिरत्राध्याहार्य : पुनरपि निष्क्रयतां निर्गकृतां तेषां काश्या इति शेष: अनुलगियामि अनुप्रवेच्यामि, काश्यां पापस्य टुप प्र- वेश्यत्वात् तत्र प्रविशतां पापानि वहितिष्ठति पुनर्निर्गतां तेषां फर्मवशात् तानि पापानि पुनः शरीरं प्रविशन्तीति भावः । ..

·तीवाङ्कः ५९ || नेपथ्ये ॥ शन्भोः पादानमुद्रा शिरसि भगवतस्तस्य तादृक् प्रसादः, पुत्रप्रोतिर्भवान्याः श्रुतमतनु तथा नैष्ठिक तत् तपो मे । स्नायवस्थि-ग्रन्थि-सारं तदपि वपुरिदं जर्जरं त्वङ् निबद्ध यत्सत्यं दुर्विलङ्घया भवति परिणतिः कम्मणाम् प्राकतानाम्॥ (ग) पुरुषः ॥ सावटम्भम् ॥ आः ! अस्थिज्जेव्व एदं, जइ एदाए दुट्ठ-णअलीए से लाा दुलाआले हलिच्चंदे ण होदि ॥ सविस्मयम् ॥ के एसे मंतेदि ॥ नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ॥ कहं भग- वदो विसम-लोअणम्म आसल्-पड़िचालके भअवं भिङ्गी इदोएब्व आअच्छदि, ता तुलिअं अबकमामि ॥ इति निष्क्रान्तः ॥ (२) - (२) याः अस्त्ये वैतत्, यदि एतखा दग्धन गाः स राजा दुराचारो हरिश्चन्द्रो न भवति । क एष मन्त्र यते ? कथं भगवतो विषमलोचन. स्वासन्न परिचारको भगवान् भङ्गी दूत एवागच्छति, तत् त्वरितम प. क्रमामि । (ग) शम्भोरिति । मम शिरसि - भगवतः शम्भोः पादाजमुद्रा पादपद्मचिङ्ग, तथा तस्य भगवतः तादृक् प्रसादः प्रसन्नता. मयोति शेष: भवान्या देव्याः पुत्रप्रीतिः पुत्रवात्सल्यमयीति शेषः भवानी पुत्रवत् मां स्निातीत्यर्थः । मे मम श्रुतं शास्त्रज्ञानम् अतनु बहुतरं तथा तत् नैष्ठिक परमं तपः कठोरव्रतं प्रासीत् येन परमसौख्य यादिति शेषः तदपि तथापि इदं वपुः शरोरं जर्जरं जीर्णतमं त्वनिववचम्नविनच स्नायव : गिराः अस्थीनि कङ्कालानि ग्रन्थ यः सन्धिस्थानानि एव साराः स्थिरां- शाः यस्य तादृशं सारो बले स्थिरांशे चेत्यमरः । पाहतानां । प्रकृति- ·चण्ड कौशिके। || ततः प्रविशति भृङ्गिरिष्टिः । : भृङ्गि॥ शम्भोरियादि पठति ॥ विचिन्नर ।। कथमन्यथा राजर्षेहरिश्चन्द्रस्यापि दशाविपर्य यमद्य देवो देव्यै निवे- दितवान् ॥ यस्याङ्गतं कथयतश्चरितं भवस्य रोमाञ्च भिन्न-कण-भस्म-धनाङ्गयष्टे : । व्यावलिात-भ्र नयनत्रयमाविरासौद- वेलच्छशाङ्क-शकलशपलश्च मौलिः ॥ (घ) अद्यासाविह प्रवेक्ष्यतीति समं देव्या देवो मृगार मौलि- रपि पर्युत्सुक एव । तद्यावदहमपि भगवतः पूजां निववं सज्जीभवामि । नियमानां प्राक्तनानामित्यर्थः कम्मणां परिणतिः परिणामः दुर्वि लया लड़यितुमशक्या भवतीति यत् तत् सत्यं नहि कोऽपि माकनं कातिक- मितुं शक्नोतीति भावः । खग्धरात्तम् । सामान्य न विशेषसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः । तदुत दर्पणे । सामान्य वा विशेसे रग विशेषस्तेन वा यदि । कार्यञ्च कारणेनेदं कार्येण च समर्थ्य ते । साधर्म्य णेतरे- गणार्थान्तरन्यासोऽधा तत दूति । (घ) यस्येति । य य हरिश्चन्द्र स्थ अङ्गतम् अनौ क्रिकं चरितं कथ- यतः अतएव रोमाञ्चेन पुलकेन भिन्नाः विलिष्टा करणा बिन्दव : यस्य तादृशं यत् भस तेन धना पूर्णा अङ्ग्यष्टिः शरीरदण्डः यस्य तथाभूतस्य भवस्य हरस्य नयनत्रयं व्यापलगिता विशेषेण यावल गिता, चलिता न यस्य तथाभूतं तथा मौलिः शिरः चमलः अतएव वेल्जत् चलत् शशा- इसकनं चन्द्रखण्डः यत्र तथाभूता याविरासीत् अजायत । गाच- विक्रीडितं वृत्तम् । .. .

·तीवाडः 11 इति निश्कान्तः ॥ प्रवेशकः ॥ (3) ततः प्रविशति सचिन्तो राजा ॥ राजा ॥ दत्त्वतां दिजसत्तमाय वसुधां प्रोत्या प्रसन्नं मनः, स्म त्वा ताम्यति दक्षिणां विधिवशाल वर्वी मनिातिताम् । कर्तव्यो न धनागमोऽस्य विषये स्थानं भवानीपते- राहुर्यन्न वसुन्धरेति तदहं वाराणसी प्रस्थितः ॥ (च) 'चिन्तां नाटयित्वा दीध निःश्वख्य ॥ कष्टं भोः ! कष्टम् ! दाराः सूनुरयं शरीरका मिदं त्यागावशिष्ट' नयं, - (ड) प्रवेगकः उत्तवत्ति ध्यमाणकथांशानां । संक्षेमेण नोचपालटा प्राकृतभाषयाः प्रयोजितः कथा विभागः तदुक्क टर्पगो प्रवेशकोऽनुदा- तोतया नीचमावप्रयोजितः । अट्यान्नधिज्ञयः शेष विष्कम्भके -- यति । .. (च) दत्त्व ति । मनः चित्तं मनेति शेघ: प्रीत्या दिजसत्तमाय विश्वामिलाय एतां वसुधां पृथ्वी दत्त्वा , प्रसन्न प्रसाद गतं किन्तु विधिवशात् दुर्दैववशात् अनियतिताम् व्यपरिशोधितां गु .महती सुवर्णलक्षरूपामिति भावः दक्षिणां स्मृत्वा ताम्यति कथमेतां निर्या- नयामीति ग्लानिमुमैतीत्यर्थः । अस विश्वामित्रस्य विषये राज्ये धना- गम: धनोपार्जन नवर्त्तव्यः तत् प्रतिषिद्धत्वादिति भावः तस्मात् भवानीपतेः यत् स्थानं यसुन्धरेति न बाहुः वुधा दूति शेषः यहं तत् स्थानं वारायली प्रस्थितः चलिनः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।.. (छ) द्वारा प्रति । दाराः पत्नी अयं सूनुः. मुलः इटञ्च शरीर- कम् एतत् लयं त्यागावशिष्टन अन्यत् सर्व त्यक्त केवलमेतलयम अव- शिष्यते इत्यर्थः । अद्य अवधिः समयः मासरूमः सभासः। सल्ल प्रतिज्ञातम् अमरियाज्य मरित्यामानहम् अवश्यपालनीयसिमर्थः । ६ ·चण्डकौशिके। ॥ समासोऽवधिरच सत्यमपरित्याज्यं सुनि: कोपनः । ब्रह्मखोपहतं च जीवितमिदं न यमप्युत्सहै, किं कर्तव्य-विचार-नूढ़-मनसः सर्वत्र शून्या दिशः॥(छ) ॥ असतोऽवलोक्य सहर्षम् ॥ कयमियं वाराणसौ ? भग- वति वाराणसि ! नमस्ते ॥ विचिन्त्य साचर्यन् ।। यहाशान्ति पित-तमसो ब्रह्मचर्येस्तपोभिः प्रन्नग्यामि युतशमला नाशक ब्रह्मनिष्ठाः । तहे हान्ते कथयति हरस्तारकं ज्ञानमस्मिन् प्राणत्यागाद्भवति न पुनर्जन्मने येन जन्तुः ॥ (ज) अपिच सुनिः विवाविलच कोपनः प्रचण्डः नामौ दोनापि प्रसादयित' शक्यते इंति भावः ब्रह्मखन ब्रह्मस्वस प्रतियतस्वं अदानेन . उपहतम् इद जोविनञ्च परित्यता नापिं नैव उन्महे शक्नोमि तमात् किं वार्तव्य- विचारे दिमतःपरं कर्त्तव्यमिति विदेके मूढन्न अंगकाम् मनः यस्य तादृशश्यं मम सर्वत्र दिशः न्याः, कां दिशं गन्तव्यमिति न निश्चिनो मीति भावः । शार्दूलविक्रीडितं रत्तम् । (ज) यदिति । ब्रह्मचर्यः ययाविधि वेदाध्ययनादिभिः तानां ज्ञानानां शमाना दमानाञ्च गुणाना अगाशंकैः अविरोधिमि- रित्यर्थः तपोभिः व्रतच चान्द्रायणादिभिः शापितं नाशितं तमो मोर- प्रज्ञानंदैः तथा ताः ब्रह्मनिष्ठा ब्रह्मपरायणा योगिन इत्य यः पन्द्र- च्याभिः सन्न्यासः यत् वाञ्छन्ति अभिलपनि, अगिन् वाराणसी इरः शम्भ, देहान्ते सरासमये तत् तारयतोति तारकं ज्ञानं 'ब्रह्म - ज्ञानमित्यर्थः कथयति प्राणिभ्य इति शेष: येन तारक ज्ञानेन प्राण- जागा, जन्तुः जीवः पुनर्जन्मने पुनरावृत्तये पुनः संमारागमनाय : न भवति पुनः संमार नागकृतीत्यर्थः । मन्दाक्रान्तारत्तत् । इत्यर्थः ·तीथाः। .. विमुच्यन्ते जन्तोरिह निविड़-संसार निगड़ाः शिरस्त बैरिञ्च व्यपतदिह हस्तात् पशुपतेः । विस्तास्तत्मापादभवदविमुक्तः स भगवान् न सुक्तां तेनैतत् सहे दयितया क्षेत्रमसमम् ॥ (झ) (क) विमुच्यन्त इति । इह वाराणयां जन्नों देहिनः निदिडा दृटाः संचारनिगडाः भयबन्धनानीयर्थः विउच्यन्ते । इह तं. वैरिश्चं ब्राझ शिरः पशुपतेः हस्तात्. न्यपतत् अच्योतत् । से भगवान् पशु- मतिः नत्मा,पात ब्रह्महत्यारूपात् अविनतः अत्यनोऽपि वित्तमः तत्- पापविरहित इत्यर्थः अभवत् । तेन हेतुना तेन हरेण दयितया : मत्या पार्वत्या सह एतत् असमम् अतुल्य क्षेत्र काशीधाम न उक्त म कदादित् त्यय ने दूति यावत् । पुरा किन ब्रह्मा, विष्णुश्च परस्लर रहनेव जगतां सृष्टिस्थितिसंहारप्रवर्तकाः न भज्ञो, महान्, विद्यते 'दति विवदमानौ वयींमुपागतौ संश्यनिरासाय । साच विचार्याभिदधे महेश्वर एव सर्वेषामहितीयेश्वरः मेड इति । अथाइङ्कारपरीतेन वेधतोक्त मे तभूमौ निरन्तर वसन् भूतसहचरः शम्भ : कथं सर्वेश्वरो भवतीति। एयरत सहसा तत्र भगयान् उमापतिः प्रादुरासीत् । विधाता च तमवलोक्य मोवाच.. भूतपते.! त्वं मे ललाटदेशांत् पादु- भूतः, तदानीं रोदनाच्च रुद्र इति नया सतनामधेयोनि, तत् त्वम- धुना मामेव शरणं व्रजेति. अथासौ भगवान् शङ्करः कोपात् कालभै- रवं सदा तस्स शिरवादाच व्यादिदेश । कालभैर संश्च शम्भ शासनाद तत्क्षणमेव पितामहस्य एक : शिरश्चिच्छद । ब्रह्माहत्या च सबस्तमा- चक्राम । कालभैरभश्च तहत्यापरिहाराय शिरः कपालध्वजवान् भिक्षाशी हस्ते तत्वाम शिर:: समादाय लिलोकी परिजनन् न. '. क्वापि शान्ति' लेभे । ततश्च यदासौ परमधाम विशिष्टां ब्रह्महत्या- पापनाशिनी वाराणमी पायि शत् तदामौ ब्रह्महत्या तल प्रवेशाक्षसतयां तं परित्यजे शिरञ्च तत् वैरिचं हस्तस्थितं तस्य हस्तात् न्यपतत् । पति पौराणिकी गाथालाजुसन्धया । शिखरिचीत्त । 4

·चण्ड कौशिक |
..
तक नोपायेन सुनेरानृण्यमुपगच्छामि । भचिन्तन् ।
किं जिला धनमाहरामि धनदं त्यक्तश्रियः किं जयै-
ब्जिादैन्यमपि हिजातिसुलभ न क्षत्रियाः कुर्वते ।
वाणिज्य धनसूलमस्ति न धनं निष्किाञ्चनस्याद्य मे
सर्व कालमपेक्षते विधिवशावास्मि कालक्षमः ॥ (ज)
नकिकरोमि मन्दभाग्यः ? | सम्मधार्य, सहर्षम् ॥ हन्त !
तदहमिदानीस ॥
आत्मानमेव विक्रीव सत्यं रचामि शाश्वतस ।
तस्मिन्नरक्षिते नूनं लोकदयमरक्षितम् ॥ (ट)
(अ) विनिति । धनदं कुवर नित्या. किं धनम् चाहरामि,
त्वका श्रीः येन तादृशय मम नयैः किम् ? | आलियाच दिजातिसुलभ
ब्राह्मणानां सुगमं याचजादैन्य भिक्षावक्लवं न कुर्वते न कर्तुं शक्क -
वन्तीत्यर्थः।
वाणिज्य न धनमुपायं तामित्यवाह वाणिज्यमिति
बाणिन्य धनमूलं मूलधनं विना वाणिज्य न भवतीत्यर्थः, अदा नि-
किञ्चनस्य निर्धनस्य ने मम धनं नास्ति वेनाहं वाणिज्यं कुर्यामिति
भावः समन्यत् अर्जनोपाय इत्यर्थः कालम् अपेक्षते, विधिवशात्
द्वात् असि ग्रहं नैव कालक्षमः कालम् उपेजित न शन्नोमीत्यर्थः
मासावधिकत्वेन निरूपितत्वात् दक्षिणादानति भावः । शार्दूनादि-
क्रीडितं वृत्तम् ।
(ट) अात्मानमिति । यात्मानं स्वदेहं विक्रीय शाश्वतं सनातन
सत्य सत्यधर्म रक्षामि पालयामि तस्मिन् सत्ये अरमिते मनि नून
निथितं लोकद्दयम् ऐहिक पारत्रिकञ्च इत्यर्थः अरक्षितं स्वादिति
: इहलोके मां जना व्यसत्यवादिनं कथयिष्यन्ति परल च निरय.
गतिरिति भावः ।

·द्वतीयाः। । || सायष्टम्भम् ॥ तद्यावदेव वत्स रोहिताश्वमनुपालयन्ती दीर्घावविश्वान्ता देवी नागच्छति, तावदेवाहं सत्वरमुप- गम्यात्मनः समोहितं सम्पादयामि । अईनवलोक्य || कथं मध्यमङ्गः समारूढ़ो भावान् ? ३ : तथाहि । तपति तपनस्तीक्षण' चण्डः स्फ रन्निव कौशिको बहति परितस्तापं पन्या यथा मम मानसम् । इयमपि पुनश्छाया दीनां दशां समुपस्थिता हत-विधिवशाद्दे वीवाधो निषीदति भूरहाम् ॥ (ठ) तदिदमासन्नमवधः (ड) पर्यवसानम्, अथवा हरिश्च- न्द्रस्यैव । हा.! हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ॥ इति यात्मानं पातयित्वा सहमोत्याय सनिर्वेदम् ॥ दुरात्मन् हरिश्चन्द्र हतक! प्रतिश्रुतां सम्प्रति दक्षिणां प्राग अपूरयित्वा दिजसत्तमाय । - (ठ) तपतीति । तपनः सूर्य: स्मरन् कोपेन ज्वलन् कौशिक • दूव विश्वामित एव चण्डः तीव्रः सन् तीक्षा यथा तथा तपति । पन्था मार्गः मन मानसं यथा परितः समन्तात् तापं वहति । इयमपि छाया पुनः तरुप्रभृतीनामिति शेष हतविधिवशान दौर्भाग्ात् दीनां दशां दौर्बल्यमिति भावः समुपस्थिता प्राप्ता सती देवीव मम महिपी शैव्ये व भूरुहां सृक्षाणाम् अधः निधीदति. साह, चिता तिष्ठतीत्यर्थः तदाश्रय- सेनापि यात्मविनोदन न सम्भवतीति, भावः । शिखरिणीत्तम् उप- मालङ्कारः। (ड) बालन सबिडितम् व्यवधेः मासरूपस्य दक्षिणादानकालण्य पर्यवसानम् व्यन्नः।

·चण्डकौशिक । ब्रह्मस्व दग्ध-चलितंच सल्यान गमिष्यसि त्वं शठ ! कान् प्रदेशान् ॥ (ढ) दयावद् वरि वीथीमवतीर्य प्रकतमनुतिहामि । अागतप्रायेण तेन मुनिना भवितव्यम् ॥ इति मत्वर परि- 'कम्यकान्त स्थितः । । }| ततः प्रविशति कोपं नाटयन् कौशिकः ॥ कौशिकः ॥ प्रणाशाविद्यानां करतल-गतानामुपचिती निरुद्धो दुर्बु -विनवमसूणैस्त स्य चरितैः। शिखी वेगादन्तज्वलित-घन-शुष्कन्धन-गतो बहिर्धारासितं विपिनमिव मन्युर्दहति मान् ॥ (ण) 11 सामर्षम् ॥ दुरात्मन् हरिचन्द्रहतक ! (ढ) मतितामिति । हे शठ ! विनसत्तमाय प्राक् प्रतिश्रुतां 'दक्षिणाम् अपूरयित्वा काचा समाति ब्रह्मखेन दग्धः सत्यात् कलितः भ्रष्टः मनु कान् प्रदेभान गमिष्यसि ? उपजातिहत्तम् । (प) प्रणागादिति । करतलगतानां इस्तगतानां विद्यानां - गागात् व्यपनयनात उपचितः वृद्धि गतः दुर्बुद्धेः तस्य राजः विनय- मसूपः शिष्टाचार पेशलैः चरितैः निरुद्धः प्रति सदः मन्यु : कोपः वेगात् यन्ननलितानि धनानि सान्द्राणि; शुष्काणि इन्धनानि का- धानि गतः प्राप्तः शिखी अग्निः वहिः वहिःदेशे धाराभिः वारि- प्रवाईः सित दुष्ट विमिननिय बनमिव मां.दहति वहिर्धारा रानः शिष्टाचार रति बोध्यम् । उपमालङ्कारः । शिखरिणीतम् । - ·... हतीयांसः। पश्यामि यावचलितं न सल्या- द्राच्यादिव वादचिरानन्तम् । बददुर्नयोद्दीपित-तौब-तेजा- स्तावन्न मै शान्तिमुपैति ॥ (त) ॥ दृष्ट्वा सविस्मयम् || अये ! कथमसौ प्राप्त एव दुरात्मा, अथवा महात्मव महात्मव। भवतु उपसामि ॥ तथा सत्वा; सक्रो- धम् ।। आः ! कथमद्यापि न सम्भृतानि मे दक्षिणा-सुवर्णानि ? राजा ॥ ससम्भ,मस् ॥ कथं भगवान् कौशिकः ? ॥ भग- वन् ! अभिवादये। कौशिकः ॥ धिगनाये ! किमयापि अलोक वाझा- धुरस्मान् बच्चयितुमिच्छसि ? । राजा || कौँ पिधाय | भगवन् ! मषय मर्षयः । कौशिकः ॥ क्रोध नाटयित्वा ॥ दुरात्मन् ! अलीक-(थ) दान-सम्भावना-प्रख्यापित-मिथ्यापौरुषप्रपञ्च ! तिष्ठतिष्ठ ॥ पूर्णेऽवधावपि ददासि न दक्षिणां में वाभिस्सु शुष्कामधुराभिरूपस्थितोऽसि । । -- (त) पश्यानीति । तब दुर्न वेन उद्दीपितं तीन तेजो यस्य तथा- विधोऽहम् । खात् राज्यादिव अधिरात् सत्वात् चलित भवन्त वायत् न पश्यामि, तावत् ये सम नन्य : शान्ति न उपैति । इन्द्रययावत्तम् । (थ) यली केति । अलीकया मिथ्याभूतया. दानसम्भावनया दान- विधानेन ख्यामितः निध्यापौरुषमपञ्चः पुरुषकारविस्तारः येन तत्- सम्बु दो। (द) पूणे इति। अबधी मासरूमे पूर्णऽपि में मह्य दक्षिणां न ददासि, त केयचं शुष्कगंभुराभिः . वाभिः उपस्थितः बाराधितवा- ·६८ चण्डकौशिक । दत्ताप्रदान-कुपिते न मया विमुक्तः थापानलस्त्वयि पतत्वयमद्य घोरः ॥ (द) ॥ इति शापजलं ग्टह्णाति ।। राजा || ससम्ममं पादयोर्निपत्य | भगवन् ! प्रसीद प्रसीद, मर्षय मर्षय। अस्तं रवावसम्प्राप्त यदि नाप्नोषि दक्षिणाम् । शापा) वा बधाों वा स्वाधीनोऽयं जनस्तव ।। (ध) तत् प्रसीद वणिग्वीधीमवतरावः । कौशिकः || शापजलमुपसंहृत्य || भवतु तत्रैव गत्वा प्रयच्छ । तयावदहमपि द्वितीयं सवनं (न) निर्वागच्छामि। || इति निष्कान्तः ।। राजा ॥ सनिर्वेदमात्मगतम् ।। लोकदय-प्रतिभयक-निदानमेत धिक् प्राणिनामृणमहो! परिणामघोरम् । . नसि । अद्य दत्तस्य प्रतिश्वतस्य व्यप्रदानेन कुपितः क्रूद्धः तेन मया विसका धोरः व्ययं भापानलः त्वयि पतत । वसन्ततिलक छत्तम् । (घ) व्यस्त मिति । रवौ सूर्य अस्तस् यसम्पाप्त सूर्यास्तगम- नांत् प्रागित्यर्थः यदि दक्षिणां न. पात्रोपि, तदा व्ययं तव खाधीनः त्वदायत्तो जनः गामम् अहतोति: तथोक्तो या, वधम् अईतीति तथोलो वा। (न? सवनं नान निववं सम्माघ । (प) लोकेति । अहो ! अायं'; लोकइये दह परन वेत्यर्थ : यर मतिभयं भयकरम् चक्रीर्तिगरकरूपं तस्य एकम् यहितीयं निदान कारण तम् एतत् प्राणिनां परिणामघोरम् अन्नदारुणम् अप ·, हतीयाङ्कः । .. -- केनापि खलु एकाः स एव हि पुमान् परमरित्रलोके क्र. धस्य येन धनिलस्य मुखं न दृष्टस् ॥ (प) ॥ परिक्रम्य दृष्ट्वा सहम् ॥ जयभियं वणिग्बौधौ ! | गिरनि टणं दत्त्वा सायटन्मस् (फ) ॥ मो मो: साधवः !। कार्यश ग गत्यन्त रमपम्यता। लगायं सुवर्णानासाला विनीयते मया ॥ (ब) तद यन्तु मामाा ! ग्यहन्तु . अाकाशे । किन य ? किमर्थमिदं त्वया दारुणं कर्म प्रारब्ध मिति ? किमने- नातिनिबन्धेन, विचित्र; खस्वयं जीवलोकः ॥ पुनरन्यतो गत्वा के नापीत्यादि परिवा || छाकाशे || किं ब्रथ ?. का ते भक्तिः, किञ्च ते कम्म कौशच ज्ञानमिति ? । - . || सित्वा ॥ 'यद् य दादिति स्वामी तत् करोम्यं विचारितम् । शासनास्खलनं भर्नु त्यस्य परमो गुणः ॥ (भ) धिक् निन्दामि धिक निर्भम ननिन्दयोरिटमरः । येन क्रुङ्गस्य धनि- करय महाजनस्य उत्तमन्य यथमुखं न दृ, विलोक्यां न एक एक परम पुमान महापुरुष इत्यर्थ: ५.वसन्ततितकं ठत्तम् । (फ) सावष्टमा गधयन् । (ब) केनेति । केनापि अनिर्वचनीयेन बोनचित् कार्येण हेलना गत्यनरम् बन्यां गतिस् अपश्यता बनवलोमयता मया सुवर्णानां लजेण अयम् आता विक्रीयते। (भ) यदिति । स्वामी यत् यत् आदिशति याज्ञापयति तत् तत् छविचारितं करोमि या नवेति विचारसक्षवा झरोनि, भत्त: स्वामिनः शासनस्य याज्ञायाः चखनन पालनमित्यर्थः भृत्यस्य किङ्करस्व. परन: । हरयः गुणः। ..

·चडकौशिक। । याक्षय कि बूथ ? भूरितरं मूल्यसुतावानसि , तत्पुनस्तावदभिधीयतामिति ? ॥ सखेदस् ॥ भो भोः साधकः! चविया वयं, न पुनः पुनरभिधातु जानोसस्त यस्यताम ॥ पुनरवतो गत्या केनापीत्यादि पठति || नेपथ्ये। अजउत्त! सा क्स, मा क्ख अत्तम्भरो (म) होहि । तथा सुहसंविभाइणि में मन्दभाइणि कटु सम्पदं का दे संविभाअपर मुहदा । ता पसीद, मं जेव्व इमस्मि कब्जे आरोवेहि, अवच्छिमी दे दाणिं अपणो । (३) राजा ॥ सवैलच्यम् ॥ कषमागतैव देवौं ! तन सम्पन्न- सभिलषितम् ॥ || ततः प्रविशति वालोनानुगम्यमाना क्लव्य नाटयनी शैव्या (३) अार्य पुल ! ना खषु मा खलु धात्यभरो भव । तथा सुख- संविभागिनी मां मन्दनागिनों हत्वा साम्प्रतं का ते संविभाग-पान, सता । तामसीद, मामेव अभिमन् कार्यो यारोपय, अपशिमस्ते दूदानी च प्रायः । .. (२) प्रायोति । अात्सागले वित्तीति याताम्हारः स्वमालभरप- र त इत्यधः। सुखेति तुझाव संविभाग : ग्रंशः अन्धा अन्तीति तादृशीं सुखांशभागिनी मिलर्थः । संविभागेति संविभागे अंशदाने इत्यर्थः परामखता वैमुख्यत् ! असिन कार्य यत् व चित्रीसीति भावः । अपश्चिम इति इदानीञ्च अधुनापि ने तब प्रणयः अपश्चिमः पूर्ववत् नवीन इति यावत् भवतु इति शेषः । राजानं वणिगबीधी कि- ·हतोयाक्षः। शैया मारणं तदेव पठित्वा सन्द परिकास्य ॥ विणध मं अज्जा ! किणध इदो अवमुल्ले ण (य) समनदाति । (४) बालकः ॥ अन्जा ! संपि किणध । (५). 'राजा ॥ दीर्घमुणच निःश्वस्थ शात्मगतम् ॥ कष्ट भोः काष्टम् । धारा-सिता-टणांग्र-विन्दु -तरलाः कामं निरस्ताः श्रिय- त्यतास्ते सुहृदोऽश्रु-दोन-वदना पाखासिता स्ताः प्रजा: । दाराणां तनयस्य विनयमहो दृष्ट्वापि यच्चे तसा करेण स्फुटितं न मेऽद्य हृदयं वजण मन्ये कातम् ॥ (र) शैव्या ॥ आकाशे कर्ण दवा. ॥ अज्जा किं भणाध ? कौदिसो ! (४).. कीगीत नामाः ! क्रीयीत इतोऽई मूल्येन समयदानीम् । (५) पााः ! मामपि क्रीगोन । रत्वेन अात्मानं विक्रीय कार्याधिनत पन्तत्य राजमहिध्या अतिरिय- मिति बोदव्यम् । (य) इतः सुवर्णानां लक्षात् अईमूल्यन पञ्चाशत् सुवर्णसहन गणे- त्यर्थः । १ नलकणाः (र) धारेति । धाराभिः ष्टिभिः निको घु, रणायेषु, ये विन्दयः तपत तरलाञ्चपलाः - त्रियः राजसमहः कामं सस्यक, निरताः त्यहाः, अभिः दीनानि च्याल,तानि वदनानि येषां तथा- विधाः सहृदः मित्राणि त्यलाः, ताच प्रजाः न अाश्वासिताः न सान्विताः । यही चाची दाराणां धर्मपत्न्याः तनयम पुत्व ख्य च निक्रयं दृष्ट्वापि करेण मे घेतला अद्य यत् न एक टिनं न विदीशं तत् तन्मात हृवं बच्ने बतं घटितं मन्यो सम्भाव्यानि । शार्दूलविक्री- डितं इत्तस् । . 5 ·चण्डकोधिके। दे समत्री त्ति ? परपुरिम-पासयं पछिट्ट भोअणं परिहरिन सब कनकारिगो ति । ईदिसो से समओ (ल) एनः कणं दत्त्वा ॥ कि लगाव ? को तुम इमिणा समएच किणिस्सदि त्ति ? ता गध पसीध, कि तुद्माणं इभिणा पत्रोअणं । दिपवरी दौणजमानुकमी असो वा कोनि साथ मं किगि सादि। (६) ततःप्रविशति उपाध्यायो यदुच ॥ या । वत्स कौण्डिन्य ! सत्यमेवाप दासी विक्रीयते । वटः ॥ किं अलिअं उउमाश्रो विसबीअदि । (७) उमा ॥ तेन हि तत्रैव गच्छाया । वटुः ॥ जं उअज्मात्री आएबेदि । एदु एदु उ अज्मा यो एदु एटु । (८) उपा ॥ परिक्रम्य दृक्षा || मार्यम् । अहो ! रामणीयक वीव्याः। (व) +-+++ (६) यार्थ्याः ! किं भगत ? कोशस्ते सकाय इति ?। परपुरुष- पर्युपासनं परोच्छिष्टभोजन परिच सर्ववान कारिणीति | ईदृशो मे समयः । किं भणत ? कन्लाम् अनेन समयेन मोप्यतीति ? । तहकत, प्रसीदत किं युप्माकम् अनेन प्रयोजनम् । हिनवरो दीनजनानुकम्पी चन्यः कोऽपि साधुगा धति । (७) किमलीदानुपाध्यायो विजाम्यते । (८) बटुपाध्याय बाज़ापयति । एत एव उपाध्यायः एव एतु । + . - (ल) ममयः कार्य निदनः । (कवीयाः विमसिने क्याः । -- ·टतीयाङ्कः। ७३ ! तथाहि । हेना मेरु-वसुन्धरेव जलधर्वलेव रत्नरियं नागैर्वाल-पयोद-विभ्रमधरै-विध्यस्थलीवोन्मदैः । इत्य प्रार्थितमर्थिनां विदधती दिव्यांशुकोत्यहवा सेयं कल्पलतेव कस्य विपणिर्लोलं विधत्ते मनः ॥ (ग) वटुः ॥ 'उअकाअ'! जहिं एसो. गरो जग संमद्दो दोसइ तहिं तौए होदव्वं त्ति तो मि ॥ पसत्य । अज्जा ! अन्तरं अन्तरं । (८) उपा ! अहो ! अतिबलवान् संमई : (घ) । शैव्या ॥ सवैलाव्यम् ॥ किणध मं अज्जा ! क्षिध ॥ इत्यादि पुनः पठति ॥ (१०) (e) उपाध्याय ! यत्रेघ गुरुको जनसम्पर्दो दृश्यते तत्र तया भवि- तव्यमिति तयामि | ग्रार्या ! अन्तरम्, अन्तरम् । (१०) क्रीणीत गामार्थ्याः ! क्रीणीत । ॥ । - . - (ग) हेम्ने ति । इयं विपरिण : पण्याथिका हेना स्वर्गसम्भारे- गेत्यर्थः मेरुवतम्बरेव सुमेरुपर्वतभूमिरिच, रत्नैः रत्नराशिभिः जलधेः समुद्रस्य वेलेव तीरभूमिरिव वाला अभिनवा ये पयोदा मेधास्त घां विधमधरैः तत् सदृशै रित्यर्थः उन्मदै मदनायिभिः । नागैः हस्तिभिः विन्ध्यस्थलीव विन्ध्याचलस्थनीव । इस्यम् अर्थिनां प्रार्थितम् अभि- लषित विनती यो यदभिलपनि त म तत् समर्पयनीत्यर्थः टिव्य: अंशुकैः वसनैः उत्पल्लवा उद्तपन्नवा दिव्यांशुकान्य व पल्लवान् धारय. न्तीति भावः कल्पलतेष कल्पतरुरिव सायं वीथी कम्य मनः लोल मला द्रव्ययहासमुत्सुकमित्यर्थः न. करोति ? , अपि तु सर्वस्य व करोतीत्यर्थः । शार्दूलविक्रीड़ित उत्तम् । (घ) मम्मई: जनतेत्यर्थः । .

·चण्डकौशिक वान: ॥ मम्पि। उपा ॥ दृष्ट्वा साश्चर्यम् ॥ कथमियं सा? भवति ! कोह- शस्ते समयः ? शैव्या || परपुरिस पज्जु बासणं परुच्छिट्ट-भोअणं परि- हरि सब-कम्मकारिणी त्ति । (११) वाल || मम्मि । (१२) उपा सहर्षम् || सुष्टु खल्वयन्ते समयः । तदसुनैव समये- नास्महे विथम्यताम् । पत्नी ममाग्नि-परिचर्या परा: धौनतया न सम्यग्ग्रहावेक्षाक्षमा। तह ह्यतां सुवर्णम् । शैव्या ॥ सहर्षम् || अणुगहिदह्मि, जं अज्ज आगबेदि त्ति । (१३) उपा॥ चिरमवलोक्य सविणायसात्मगतम् ॥ शिरो यदवगुण्ठितं, सहज-रूढ़ लज्जाननं गतञ्च परिमन्यरं, चरणकोटिलक्ष्ये दृशौ। (११) परपुरुष-पर्युपासनं परोच्छिष्ट भोजनं परिहत्य सर्व कर्म- कारिणीति। (१०) मामपि । (१३) अनुग्टहीतारिख । यहार्य : व्याज्ञापयति । Awar (स) शिर इति । यत् यतः शिरः मस्तकम् अवगुण्ठितं वसनेना- छादित तथा सहजया रूढया लातवा लज्जया व्यानतं. विनतं, गतं गमनं परि सर्वतः मन्थरम् अनुचतं, दृशौ नेलेच चरणकोटिः चर. माय लक्ष्य ययोः तादृशे यचं मधुराग्यि मन्दमन्दानि. अतिकोम. नानि अजराणि यस्मिन् तादृशं परिमितम् अल्लाम. वचः वचनम् । ..

·तीया . वचः परिमितं च यन्मधुर-मन्दमन्दावर, निजं तदियमङ्गना वदति नूनमुच्चैः कुलम् ॥ (स) ॥ मचिन्तम् । न युक्तमस्याकतिविशेषस्येदमवस्थान्तरम् । तत् कथमिमा दशामनुप्राप्ता | भवत्वेवं तावत् ॥ प्रकाशम् ॥ अवि ! जीवति ते भो ? शैव्या ॥ शिरसा संचां ददाति | : राजा ॥ निश्वस्यात्मगतम् | कथं जीवति? । जीवतः किल कलवस्येदमवस्थान्तरम् । उपा || अपि सनिहितः स्यात् ? | शैव्या ॥ सास्र राजानमवलोकयति । उपा ॥ दृष्ट्वा सविस्मयम् ॥ अये! कथमयमस्या भर्ता ॥ चिरं निर्वर्ण्य सखेदम् ॥ वृषस्कन्धमत्त-बिरद-कर-पीनायतभुजं. वपु-यूंढोरकं ननु भुवन-रक्षा-क्षममिदम् । टणं मौलौ चूड़ामणि-समुचिते किन्त्विदमहो नरं वामारम्भं कमिव न विधाता प्रहरति ॥ (ह) -- तत् तस्मात् इयम् अङ्गना नारी निजम् उच्चः उन्नतं कुलं नून निश्चित वदति प्रकटयति अथवा नून मन्चे । शिखरिणीत्तम् । (ह) प्रेति | इदं वपुः शरीर कृपस्य व स्कन्धौ यस्य तादृश मत्तः मदस्रावी यः विरदः गजः तस्य करः शुण्डादण्डः तत् पोन: स्थूलः आयत: दीर्घश्च भुजः यस्य तथोक्न व्य ट विशालम् उरः यक्ष- स्थलं यस्य तथाविधं भुवनानां जगतां रज्ञायां क्षमं समधु खलु निश्चितं, चूडामणिसमुचिते - किरीट रत्नयोग्य मौलौ. शिरसि इदं टचं किं नु किं खलु कथमेतदित्यर्थः यहो! आश्चर्य वासः प्रतिकूनः आरम्भः कर्म .. .

·७ चण्डकौशिके । - . ॥ उपमृत्य सास्रम् || भो महात्मन् ! स्वदुःख-(क्ष)सम्भाग- विभागिनं मां कर्तुमर्हसि । तत् कथ्यतां किमर्थमेवं त्वया- रब्यमिति । राजा विचित्य सवै क्लव्यनात्मगतम् । न. युक्तमस्य साधोर्वच नमन्यथाकत्तम् ॥ प्रकाशम् ॥ भोः साधो ! न विस्तर(क)- स्वेदानों देशकालो। ततः समासतः कथयामि श्रूयताम् । ब्रह्मस्वपीडितेनेदं मया प्रारब्धम् । . अतःपरं न ममाति- निर्बन्धवितुमर्हसि । उपा ॥ तेन हि तत् प्रतिगृह्यतां नो धनम् । राजा ॥ कौँ पिधाय || भो भोः साधी! प्रथम-(ख)वर्ण- त्तिरियं प्रतिषिद्धास्महिधानाम् । तद्यदि मामनुकम्पनीय मन्यसे, तन्म ल्यसम्बन्धन दातुमर्हसि । शैव्या ॥ ससम्भमसपगस्य सविनयमनलिं वडा ॥ णाहंदि मं पढ़मोबगदं अज्जो अदिक्वमिदु । ता अणुगेहसु मं, एसमि दे सरणागदा । (१४) (१४} नाईति मां प्रथमोपगतामार्योऽतिक्रमितम् । तदनुग्टहारण माम यवासि ते शरणागता । यस्य तथाभूतः प्रतिकूलकारी विधाता कमिव जनन प्रहरति अपित सर्व मेवेत्यर्थः । शिखरिणीत्तम् । (च) स्वदुःखेति । वं दुःखं खदुःखं तस्य सम्भागः अंशः तन्य विभागिनम् शिनम्। (क) विस्तरम्य विस्तारितकथनरय । (ख) प्रथमवर्षेति प्रथमवयं न्य ब्राह्मणस्य वृत्तिः जीविका दूध मग्रिहरूमेत्यर्थः।

·हतीयाः । उपा | सान्त्रम ॥ भवति ! लक्षाई यदिदं हेम्नां युवयोरेव तद्धनम् । परस्परानुरोधेन यद्युक्त तद्विधीयतान् ॥ (ग) इति धनमर्पयति ॥ शैव्या || स्टहीत्वा ] . सहर्षम् || दिट्टिा अद्यावसिह पडिहाभारो दाणिं अजउत्तो ता किदत्यमि । (१५) उमा ], खगतम् || न युक्तमिदानीमनयोक्लव्यसवलोक- यितुम् ॥ इति निर्गन्तुमिच्छति । शैव्या । मुहुत्त पड़िवालेदु अज्जो, जाव अजउत्तं सुसंदिढ करेमि । (१६) उपा ॥ एष कौण्डिन्यस्तिष्ठति । ति निष्क्रान्तः ॥ शैव्या || राज्ञः पटे धनं वड्डा || अणुमदु मं एदस्म दिअ- वरस्म दासित्तणे अज्नउत्तो । (१७) "राजा ॥ सवैलव्यम् ॥ नन्वनुमतमेव प्रभवतो विधः ॥ सोपालम्भमात्मगतम् । याकाशे || ननु भो हतविधैं ! । (१५) दिध्या अविशिष्ट प्रतिज्ञाभार इदानीम् कार्य पुत्रः, तत् हतार्धास्मि । (१६) सुहर्त प्रतिपानयत्वार्य:, याबदार्थ पुत्र सुसंदृष्ट' करोमि । (१७) अनुमन्यता माम् एतस्य हिजवरस्य दासीत्व च्यार्य पुत्रः । . (ग) लक्षाई मिति । यदिदं हेन्ना सुवर्णानां लजाई पञ्चाशत् - सहस्रसुवर्णानि इत्यर्थः मया दीयते इति शेषः तत् युवयोः एव धनं, परसरानुरोधेनः · चन्योन्याभिमतमनुकृत्य यत् युक्त तत् विधीयतां क्रियताम् । . " ·चण्ड कौशिके। - देवीभावं नीत्वा परग्रह-परिचारिका हाता यदियम् । तदिदं चूड़ारनौं चरणाभरणत्वमुपनीतस् ॥ (घ) | भविशेषकरुणम् मोः कष्टं !! मम विधि-निहतस्य मन्दबुद्धे - ध्रुवममुना सुत-दार-विक्रयेण निज-कुल-परिवाद-नम्न सूत- रपि सवितुर्मलिनीकता मुखश्रीः ॥ (ङ) । अात्मानं संस्तम्य ॥ प्रकाशम् ॥ प्रिये.! आराध्योऽयं ब्राह्मणास्ते सशिष्यः पत्नी चास्य प्रौतिदायोपचा। रक्ष्याः प्राणा बालकः पालनौयो यद्य शास्ति तत्तद्विधेयम् ॥ (च) (घ) देवोति यत् इयं शैव्या देवीभावं नीता महादेवी पदे प्रति- छितापि परग्टहपरिचारिका कता त्ययेति शेषः, तत् इदं चूडारत्न शिरोमणिः चरणाभरणत्वम् उपनीतं प्रापितम् । दृष्टान्नालङ्कारः । तदुक्त दर्यग्ये दृष्टान्नस्तु सधर्मस्य वस्तुनः प्रतिविम्वनमिति । (ङ) समेति । ध्र वं मन्य विधिनिहतस्य दैवहतस्य मन्दबुद्ध मूढमतेः मम यमुना मतदारविक्रयेण पुलकालतविक्रयेण निजकुलस्य स्ववंशय परिवादेन कलङ्कन नना. मूर्तिर्यस्य तादृशस्य सवितः सूर्य स्यापि सुखश्रीः मलिनीलता | पुष्पितापात्तम् । (च) धाराध्य इति । अयं सशिष्यः ब्राह्मण: ते तय कर्तरि षष्ठी बाराध्यः सेव्यः, अस्य ब्राह्मणस्य पत्नी प्रीतिदायेन प्रीतिविधानेन उपचा याराधनीया । प्राणाः खा इति शेष: रक्ष्याः दुःखेन पामघातिनी मा भवेति भावः । वालकः शिशुश्चायं पालनीयः । देव ·। टतौयास। ७४. - । शैव्या .प. जं अज्जी आणबेदि || इति निर्गन्तुमिच्छति राजा- नमवलोक्य वैक्लव्यं नाटयति । (१८) वटुः । सो पम् || आप्रच्छ भोदी ! आअच्छ, दूरं गदो उअज्मात्री। (१८) शैव्या ॥ ॥ सानुनयम् ॥ सुहुत्त पड़िबालेसु मं,. जांव अहं अज्ज उत्तमुहं सुदि करेमि । (२०) राजा || वैक्लव्य नाटयित्वा ॥ प्रिये ! विरम्यतां दुःखमास्ते ब्राह्माणः । शैव्या ॥ राजानमवलोकयन्ती शनैः परिकामति । बालकः ॥ आवुक (छ) । कहिं अम्बा गच्छदि । (२१) राजा || सखेदम् ॥ यत्र ते पितुः कलनं दासी भूत्वा गच्छते। वालकः || अरे वटु ! कहं तुमं अम्ब णेदुमिच्छसि ॥ इति मातुः पटान्तं धारयति । (२२). , (१८ तदार्य पुत्व याज्ञापयति । (१६) अागम भवति ! आगच्छ, दूरं गत उपाध्यायः । (२०) सुहत्तं प्रतिपालय माम् । यावदहम् 'चार्य पुत्वमुखं सुदृष्ट करोमि । (२१) श्रावुक ! कुल अम्बा गच्छति । : (२२) अरे वटो ! कुल त्वमम्बां नेतुमिच्छसि ? यत् यत् शास्ति याज्ञापयति तत्तच विधेयं कर्तव्य'. दुर्दैववशात् कर्तुम- शक्यमपि करणीयमिति भावः । (क) याबुक तात . ."

·चण्डकौशिक - २ वटुः ॥ सकोपम् || अबेहि गन्मदास ! (ज)) इति चिया पातयति । (२३) बालकः ॥ साघरमा पितरौ पश्यति । उभौ ॥ मासमवलोकयतः । राजा ॥ भो ब्राह्मणं ! अनपराईकिल शैशवं, तन्नाहस्येवं कर्तुम् ॥ बाल कसुत्थाम्य शिरस्यावायालिङ्गा च || मव साव्यम् । - किं वत्स ! मन्युभर-विस्फ रिताधरोष्ठः पायस्य पश्यसि सुखं सम निव॒णस्य । वेषां प्रिया न शिशवः पिशिताशनानां तेषामपि प्रियतमा वनिता तिरश्चाम् ॥ (झ) तत् किं मां चाण्डालमनुगच्छसि, मातरमेवानुगच्छ ॥ इति वक्तव्यं नाटयति । (२३) अमेहि गर्भदास ! (ज) गर्भदास ! दासी पुत्र! । (झ) किमिति | हे वत्स ! मन्य भरेण शोकातिशयेन विल रित: विकम्पितः व्यधरोष्ठः यस्य तघाभूतः सन् निष्ट णस्य निर्दयस्य पापस्य मम किं कथं मुखं पश्यसि ? ये पां मिशिताशनानां मांसभोजिना श्वाप- टानामिनि गेधः शिवः रिया न, तेषामपि तिरां पशूनां वनिता प्रियतमा भवति, तिर्यो हि भिन्यून् नाट्रियन्ते केवन्न वनिता एव, यहन्तु शिशु बनिनाञ्च न प्रतिमालयामीन्यहो तिर्य ग्भ्योऽपि निकष्टो- ऽहमिति भावः । वसन्नतिक वृत्तम् । .

·हतीयाः। ८१ .'शैव्या ॥ अज्ज उत्त! किं मं मन्दभाइणिं अणुसोअन्तो महेसिणो कज्ज सिढिलेसि (२४) ॥ इति वालकं ग्टहीत्वा परि- कामति । M ॥ ततः प्रविशति कौशिकः । कौशिकः ॥: आः! कथमद्याधुनापि न मे सम्भ तानि दक्षिणासुवर्णानि ? राजा ॥ श्रुत्वा ससन्भमनत्याय ॥ भगवन् ! ग्राह्यतां तावदर्द्धम् । कौशिकः ॥ आः कृतं अर्दैन । यदि प्रतिश्रुतमवश्यं देयं. मन्यते भवान, तनिःशेषमेव प्रयच्छ । || नेपथ्य ॥ धिक् तपो धिग व्रतमिदं धिगज्ञान धिम् बहुश्रुतम् । नौतवानसि यद् ब्रह्मन् ! हरिश्चन्द्रमिमां दयाम् ॥(अ) कौशिकः ॥ श्रुत्वा सक्रोधम् ॥ आः के पुनरसो धिक् शब्देन मां गर्हयन्ति ॥ उई मवस्तीक्य ॥ अये ! कथममौ विमानचा- रिणो विश्व देवाः ॥ क्रोधं नाटयित्वा, कमण्डलुवारिणोपस्पृश्य, शापजलं गृहीत्वा ॥ धिगनात्मज्ञा:(ट)! अरेरे चुट्क्षत्रिय-पक्ष- पातिनः! . (२४) च्यार्य पुत्र ! किं माँ सन्दमागिनीं अनुशोचन महर्षेः कार्य शिथिल यसि। (ञ) धिगिति.। हे ब्रह्मन् ! तपः धिक व्रतमिदं धिक ज्ञान विद्यां धिक, बडनं बद्धशास्त्रसमालोचनञ्च धिम् ते इति सर्वत्र योज्य यत् हरिश्चन्द्रम् मां दृशां नीतवानसि । (ट) अमात्मजाः अात्मानम् जानन्तः आत्मज्ञानवर्जिता इत्यर्थः ।

·८२ चण्डकौशिक | पञ्चानाममि वो जन्म क्षत्रयोनौ भविष्यति । तथापि ब्राह्मणो द्रौणि: कुमारान् वो हनिष्यति ॥ (8) पुनरूमवलोक्य सहर्घम || प्रये ! कथममी। मदृष्टिपात भयकम्पिते-लोल-घण्टा- टङ्कार-पूरित वियत्-स्खलतो विमानात् । वेलधनांशुक-विदष्ट-किरीट-कोटि- प्रभ्रष्ट-कुण्डलमवान खमापतन्ति ॥ (ड) राजा ॥ ऊर्द्ध मवलोक्यः सभयम् || अहो ! प्रभावस्तपसा स्थाने खलु लिश्यति हरिचन्द्रः । भगवन् ! अलमन्यथा सम्मावितेन। ग्राह्यतामजितमिदं भा--तनय-विक्रयात् । शेषस्यार्थं करिष्यामि चाण्डालेऽप्यात्मविक्रयम् ॥ (ढ) ! - . + (ट) पञ्चानामिति । पञ्चानामपि वः युस्माकं जन्म चलयोनी भविष्यति यूयं चत्रकुल प्रस्तूता भविष्यथ इत्यर्थः तथापि किञ्च द्रौणि: 'द्रोणाचार्य सुतः ब्राह्मणः अवस्थामा बैं: युभाकं कुमारान, पञ्चति शेष: हनिष्यति सौप्तिके इति भावः । (ड) मदिति । मम दृष्टिपातात् यत् भयं तेन कस्मिता लोला या घण्टा विमानबद्धेति भावः तस्याः टङ्कारेण पूरितात् व्याप्तात्. वियतः गगनात् स्खलत: पततः विमानात् व्योमयानात वेमत्सु चलत्सा, 'ध्वजांशुकेप पताकासु विष्टा नुग्नाः किरीटानां कोटयः यत्र तत् प्रवटानि विच्च तानि कुण्डन्नानि यस्मिन् तत् तथा व्यवाञ्चि अधो- वत्तीनि तखानि यस्मिन् तत् यथा तथा आपतन्ति भ्रश्यन्ति । वमन्त- तिनकं इत्तम् । (द) ग्यतामिति । भार्यातनयविक्रयात् अर्जितं लब्धम् इदं -

·हतीवाङ्गः ।
.
८३
कौशिकः ॥ सक्रोधम् ॥ (ण)कृतमद्देन नवशेषमेव दीयताम् ।
राजा ॥ भोः साधवः ! ॥ केनापीत्यादि पठति ।
ततः प्रविशति चाण्डालवेशः सानुचरो धर्मः ॥
भर्मः ॥ स्वगतम् ॥
मया ध्रियन्त भुवनान्यमूनि
सत्यञ्च मां तत्सहितं बिभत्ति।
परीक्षितुं सत्यमतोऽस्य राज्ञः
कतो मया जातिपरिग्रहोऽयम् ॥ (त)
चिरं ॥ ध्यात्वा साचर्यम् ॥ प्रणिधानतोऽप्यहं पश्यन् तस्य
राजर्षे-हरिश्चन्द्रस्य तुल्यं न पश्यामि ! , भवतु तत् सका-
शमेव गच्छामि। परिक्रस्य प्रकाशम् ॥ अले शाल मेअका
(थ) ! गहिदे तए अस्थपडालके ? । (२५)
(२५) अरे सारमेय ! ग्टहीतस्त्वया अर्थ पेटाकः ?
सुवर्णलक्षाई ग्टयताम् । शेषस्य अवप्रिटस्य सुवर्णलचाईस्य वर्षे
कते चाण्डालेऽपि यात्म विक्रय करिष्यामि ।
(ण) कतम् बलम् ।
(त) मयेति । मया अमूनि भुवनानि ध्रियन्ते रक्ष्यन, सत्यञ्च
तत्सहितं त्रिभुवनसहितं सां विभर्ति रक्षति | · अतः अस्य राजः
सत्य परीचित सर्वथा द्रष्टु मया अयं जातिपरिपहः चाण्डालजाति-
यह कृतः । उपजातिवृत्तम् ।
(थ) सारमेय इति । अनुचरनामैतत् । : अर्थ पेटाकः अर्थानां
भनानां पेटाकः माजनविशेषः मेटरा वा मेड़ा दूति भाषा ।

·८४ चण्डकौगिके। . अनुचरः ॥ महहला ! किं तए शुवसागाले कादब्बे आटु शुले. पाब्वे ? (२६) ! : : धर्मः ॥ अले ! किं तव एदिया पुच्छिदेण पोअणं ॥ (२७) इति परिक्रानति । राजा || केनापीत्यादि पठनि. नक्षाः नेत्यादि पठति च मनो- ऽवलोक्य सखेदम् । कथं सवा मन्दभाग्य न न कश्चिदर्थी (द) हा हतोऽस्मि ! । इति मूर्छितः पतति । धर्मः ॥ श्राकण्यं दृष्ट्वा स्वगतम् || कथम सौ महासत्त्वो मोह- मुपगतस्तिष्ठति । भवत्वेवं तावत् ॥ समम्भ,ममुपगम्य प्रकाशम् ॥ अले ! उत्ये हि अंहके तए अत्थो।। गेह एवं जधापस्थिदं शुवस्म । (२८) राजा ॥ सइयुत्याय ॥ भोः साधो ! उपनोवताम् ॥ दृदा सविमादम् || भद्र ! भवानर्थी ? । धर्मः ॥ वाढ़ हगे तए अस्थी । (२८) राना , तत् को भवान् ? । ॥ , . (२६) महत्तर ! किं त्वया सुवर्णागार कर्त्तव्यम् ? अथवा तुरा पातव्या । (२७) चरे ! किं तव एतेन पृष्टेन प्रयोजनम् । (२८) अरे ! उत्तिष्ठ अई नवार्थी, तद्गृहागडेदं यथाप्रार्थित सुवर्पम् । (२४) वाढम्, ग्रहमेव तव अर्थी। (द) न कशिदोनि कोऽपि मां यही नार्थयते इति भावः ।

·तृतीयोऽङ्कः। ८५ धर्मः ॥ शब्व-मधाणाहिबइ गुन्मट्ठाणाधिआणं पञ्चइदे । बज्झट्टाण-णिउत्ते चण्डाल:महत्तले-क्खु हगे ॥ (३०)(ध) राजा || सावेगमप सृत्य कौशिकख पायो नि पत्य || भग- वन् ! प्रसीद, भगवन् ! प्रसीद । तवैव दासतां गत्वा वरमानण्यमस्तु मे । न दृष्टा न श्रुता चेयं ब्रह्मन् ! चाण्डाल दासता ॥ (न) कौथि ॥ धिन « ! खवं दासास्तपस्विनः (प)। तत् किं वया दासेन मे क्रियते । राजा || सानुनयम् ॥ भगवन् ! यदादिशसि, तत् करिथे। कौशिकः ॥ शृण्वन्तु गृण्वन्तु विश्वे देवाः । यदादिशामि लकरिष्यसि ? राजा || बाढ़ करोमि। (३०) सर्वश्मशानाधिपतिगुल्मस्थानाधिपानां प्रत्ययित: |.. वध्यस्थाननियुक्तश्चण्डाल-महत्तरः खत्वहम् । (ध) सर्वेषां श्मशानानाम् अधिपतिः खामी, गुल्मस्थानाधिपानां राजनियुक्त दण्डविधानाध्यक्षाणां प्रत्यायितः विश्वस्तः, वध्यस्थाननियुक्तः वध्यानां बधदण्डानिां बधे नियुक्तः चण्डालेषु महत्तरः अतः । (न) तवेति । ब्रह्मान् ! तवैव दासता किङ्करत्वं गत्वा प्राप्य वर मे मम पाटण्यम् ऋणविमुक्तिः च्यस्तु भवतु, इयं चाण्डाल दासता न दृष्टान त्रुता च। (प) तपस्विनः स्वयं दासाः तमस इति भावः ।

·है
चण्ड कौशिक ।
कौशि ॥ यद्येवमस्मिन्न वार्थिनि (फ) विक्रीयात्मानं
प्रयच्छ मे दक्षिणा-सुवर्णानि ।
राजा ॥ सवैलाव्यमात्मगतम् ॥ अहह ! का गतिरिदा-
नौम् ॥
।
।
प्रकाशम् ॥ भगवन् ! यदादिशसि। चण्डालमुपगम्य
भोः स्वजातिमहत्तर ! समयेन (ब) मां के तुमर्हसि ।
चण्डानुः ॥ अध कोदिशे दे शमए । (३१)
राजा ॥ श्रूयताम् ।
भैंच्याशी दूरतस्तिष्ठन् रथ्याम्बर-परिच्छंदः ।
यद्यदादिशति स्वासो तत् करोस्यविचारितम् ॥ (भ)
उभौ सपरितोपस् । अले शुट्ठ एशे दे शमए गेल एवं
शुवसं । (३२) इति दूरादर्पयति ।
राजा ॥ ग्टहीत्वा सहर्षम् ॥
॥
(२१) व्यथ कीदृशस्त समयः ?
(३२) यरे ! सुच, एक ते समयः । गृहाणेद् सुवर्णम् ।
(फ) अर्थिनि त्वत्प्रार्थ के चाण्डाले इत्यर्थः ।
(च) समयेन नियमेन ।
(भ) सैन्यायोति । अहं मैच्याशी भिक्षान्नभोजी दूरतः तवेति
शेघः तिठन् त्वामस्य बित्यर्थः रथ्याया मार्गस्य यत् अम्बरं वसन
रय्यास्थितं यत् वसनखण्डमित्यर्थः तदेव परिच्छदः वेशः यम्य तथाभूतः
सन्
स्वामी भवान् वन् यत् अादिनि तत् तत् अविचारित विना वि.
चार करोमि।

·तृतीयोऽङ्कः ।। अणस्य ममेदानीमशतस्य दिजन्मना । अपरिभ्रष्ट-सत्यस्य श्लाघा चाण्डाल-दासता ॥ (म) कौशिकं प्रति सानुनयम् ॥ भगवन् ! प्रतियतामिद मशेषं धनम् । ब कौशि ॥ सवैलच्यम् (य) ॥ दास्यसि ?। राजा || सानुनयम् ॥ भगवन् ! रटयताम् । कौशि ॥ परिगृह्य स्वगतम् ॥ किमतःपरं निधन भवतु गच्छामि ॥. सवैललच्य तथा करोति राजा ॥ सविनवमञ्जलिं बसा ॥ भगवन् ! कालक्षेपकृतस्व- पराधी मां प्रति मर्षणीयः । कौशिकः || क्षान्तम् । इति निष्क्रान्तः ॥ राजा चण्डालमुपगम्य || भोः स्वजातिमहत्तर! इत्योत सुख मादृणोति ॥ भोः स्वामिन् ! आज्ञापय किं मया दासेन कर्तव्यम् । धर्मः ॥ सपरितोषमात्मगतम् । यन्त्र (र) दृष्टपूर्वं न वा श्रुत- पूर्व कम्म | प्रकाशम् ॥ अले ! दक्षिण-मशाणं गदुअ मडअ- ( ३३ ) अरे ! दक्षिणश्मशान गत्वा स्मृतचीरहारकेण भूत्वा (म) अन्टणस्यति । इदानीम् अन्णय अतएव हिजन्मना ब्राह्म- ऐन विश्वामित्रण अशप्तस्य अपरिभ्रष्टः सत्व यस्य तादृशस्य मम चा- राडालदासता साधा प्रशंसा । (य) सवैलच्य सलज्जम् । (र) यन्नति । त्वयेति शेषः ।

·चंगडकौशिक चीड़ हाड़केण (ल) भविश्र अहोलत्तं जग्गिवं अहम्मि भवर्ण जेव्व गच्छामि ॥ (३३) राजा । यथाज्ञापयति स्वामी । इति निष्क्रान्नाः सः ।। ॥ इति प्रार्थचेमौखरकते चण्डकौशिक-नाटके ॥ . तृतीयोऽङ्कः॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः। | ततः प्रविशति चण्डालाभ्यामनुगम्यमानः सचिन्तयो राजा चण्डालो । ओशलध अब्जा! ओशलध ण होइ एश वम ता कि एस्थ पेक्खध । (क) || याकर्ण्य व्याकाशे । अज्जा ! कि भणाध ? के एशे, कहिं, वो णोअदि ? एशे किल तव- शशी शामिणो महद्दलशश' शआशादो बहुदलशवमा रोहिअ दाशत्तसं पड़िबा । ता लक्वणणि मित्त दरि- खण-मशारणअंगीअदि (१)। . अहोरात जागरितव्यम्, त्यहमपि खभवनमेय गच्छामि। (१) अपसरत अार्या ! अपसरत, न भवत्य घ वध्यः । तत् किमान (ल) मृतचीरहारेण सूतानां शवानां चीराणि यसनखण्डान हर- नीति तयोरन । (क) मनथ पन्यथ । तपती वराकः।

·चतुर्थोऽङ्कः । राजा ॥ निश्वरय यात्मगतम् ॥ कष्टम् अनवधिरयं यथोत्तर- दारुणो मे व्यसनपरस्परापात: (ख) ॥ तथाहि ॥ - इदसंद्य मस खयांक दास्यं वसतिौरतरं महाश्मशानम् । मृत कम्बल-हारिता च की परिशान्तं व्यसनेष्वही! न दैवम् ? ॥ (ग) ॥ सशोकम् ॥ सुष्छु खल्विदमुच्यते दुःखं दुःखैस्तिरोधी- यते (घ) इति यतो दक्षिणायनिहत्तं मां इदानीं आशोको बाधते । वैकाव्यं नाटयित्वा ॥ -- प्रेक्षथ । प्रायः ! कि भगत ? क एपः कुत्रि वा नीयते ? एघ किल तपस्वी खामिनो महत्तरस्य सकाशात् वहुतर-सुवर्ण गृहीत्वा दासत्व मति पन्नः, तत् रक्षणनिमित्तं दक्षिण-श्मशानं नीयते । (ख) व्यसनेति । व्यसनानां विपदा परम्परापातः धारापातः । (ग) इमिति । अद्य नम इद वपाकदाख चाण्डालदासत्व, घोरत रम् अतिभीपणं महाश्मशानं वसतिः वासभूमिः, कर्म च भूतानां शबानां कम्बलहारिता चीरहारित्वम्, अहो । जाञ्चर्य दैवं व्यसनेषु, दृशेष्वपीति शेषः न परिशान्त न चान्नम् ? | (घ) तिरोधीयते चाच्छाद्यते एक दुःखमपरेण दुःखेन अन्तर्षीयते इत्यर्थः दक्षिणाया अान्टण्यात. निवृत्त माम् प्रा समन्तात् बाधते पीड़वति पूर्व दक्षिणाढण्याथें महत् दुःखमनुभूतम् इदानी शोकेन तत् तिरोधीयते इति भावः । शोको - ·. चण्ड कौशिक किं शोचामि मदेकबान्धवतया सम्प्रत्वनाथाः प्रजाः ? किं बन्धूनतिवत्सलानशरणानेतांश्च भृत्यानहम् ? किं दासौं हिजसद्मनि प्रियतमां वत्सञ्च किं वा शिशम् ? किं चाण्डाल-भुजिष्यतामुपगतः पापो निजं जीवितम् ? (ङ) स्मृतिमभिनीय सखेदम् ॥ दुराराध्ये तस्मिन् परमतपसां धामनि तदा मुनी विखामित्रे कथमपि यदाण्यमभवत् । तदा क्षिप्तं दृष्ट्वा प्ररुदितमुखं बालतनयं तदन्तःशल्यं मां व्रणमिव विरूढ़ ग्लपयति ॥ (च) चण्डालौ || पुनस्तदेव पठतः ॥ (ङ) किमिति | सम्पति अहम् अहमेव एकः मुख्यः बान्धवः येषां तत्तया अनाथाः निराश्रयाः प्रजाः किं शोचामि ? अतिवत्स नान् अतिस्निग्धान अगरणान् अनाथान् बन्धून् एतान् एतान् त्यांय किं गोचामि ? हिजसानि दासी प्रियतमां किं शोचामि ? वा शिशु वा किं शोचामि ? चाण्डालमुजिष्यतां चाण्डाल दासतासुपगतं पापं निजं जीवितं वा किं शोधामि ? | शार्दूलविक्रीडितं रत्तम् । (च) दुराराध्य इति । तदा दुराराध्ये दुःखेन याराधनी प्रमा- हनीये परमतपसां धामनि परमतपोनिधौ तस्मिन् सुनौ विश्वामित्र काथमपि अतिकच्छण यदा व्यान्टण्य प्रतियुतदक्षिणादानात् ऋण- सक्तिः अभवत् तदा क्षिप्त वटुना रोषात् पादप्रहारेण भूमौ पतितमि- वर्यः अतएव प्ररुदितसुखं साख बाल तनयं शिशुपुत्र दृष्ट्वा तूणीं स्थितमिति शेष: माञ्च अन्तःशल्य हृदयनिखातं शल्याहमिव तत् दर्शन मिति भावः । विल्ट विशेषेण वईितमित्यर्थः वणमिव विस्को- टकमिव ग्नपति ग्लानि नयति तापयतीत्यर्थः । शिखरिणीत्तम् । ।

·चतुर्थोऽङ्कः । ६१ । राजा || विचिन्त्य सखेदम् आत्मगतम् । अहह ! दृढ़ पीड़- यति मां सम्प्रति तत्, यत् तदा । त्वरयति गुरोभक्त्या तस्मिन् दिजे च रुषारुण रुदति च तदा क्षिप्त बाले पटान्त-निरोधिनि । वितविधतेष्यिोत्पीडै-जडीलत-तारकां कथमपि तथा करे दृष्टि-श्चिरान्सयि संहृता - (छ). सवै क्लव्यम् || हा देवि! यदि तपनकुलोचिता बधूस्त्वं यदि विमले शशिनः कुले प्रसूता । मयि विनिपातितासि भस्मराशी सुतनु ! हताहुतिवत् तदा कथं त्वम् ? | (ज) अपि च राजपुनि ! उपवन-नवमालिका-प्रसूनैः सजमपि या परिखिद्यसे सृजन्ती। 1 (छ) त्वरयतीति । गुरोर्मक्तता हेतुना तस्मिन् रुषारणे. रोष- रक्त क्षणे इत्यर्थः हिजे काहाणशिष्ये त्वरयति, तदा चिप्त पदाहते पटान्तनिरोधिनि वसनाञ्चललग्न वाले शिशौ रुदति च सति तया देव्या शैव्यंया कथनपि वितविकृतः अतिशयेन स्तम्भित रित्यर्थः वाष्पो- त्पीड़ेः अशुभरैः जड़ीकता मन्थरीकृता अाहतेत्यर्थः तारका यस्याः तादृशी दृष्टि : क्रूरे निष्ठुरे मयि चिरात् संहृता पतिता अथवा मवि पातिता दृष्टिः चिरात् संहता आटा शिखरिणीत्तम् । -- (ज) यदीति। यदि त्वं तपनकुलोचिता सूर्य वंशसमुचिना यदि त्वं विमले विशुद्ध शशिनचन्द्रख कुले पस्ता, हे सतनु ! शुभाङ्गि! तदा भमराशौ हताहतिवत् मयि कथं विनिपातितासि ? उपमाल- द्वारः । मन्दाकिनीत्त न न र र घटिता तु मन्दाकिनी तलक्षणात् । वधू, ·८३ चण्ड कौशिक परिजन वनितोचितानि कर्मा- रायपरिचितानि कथं विधास्यसि त्वम् ? || (ज) चण्डालौ ॥ अले ! शातिदूले दक्षिण-मशाणे ता तुलि आअ । (२) राजा || दृष्ट्वा मावशम्भर (ञ)॥ अवे ! कथमिदं सहाश्मशानम् । विदूरादभ्यस्त विधति बहुशो मण्डलगते- मदञ्चत्-पुच्छाग्रस्तिमित-विततः पक्षतिपुटैः । पतन्य ते टधाः शव-पिशित-लोलाननगुहा.. गलल्लालालो द स्थगित-निजचञ्चूभयपुटाः ॥ (ट) (२) अरे ! नातिदूरे दक्षिणसगानं, तत् त्वरितम् आगच्छ । (झ) उपवनेति । या त्वम उपवनस्य उद्यानस्य नवमालिका- प्रचनैः नवमालिकापुप्प स्मजं मालां सूजनी यथन्ती अपि परिखि- द्यसे क्लिन्मासि, सा, त्वम् अपरिचितानि अनभ्यस्तानि परिजनवनितानां दासस्त्रीणाम उचितानि वार्माणि कधं विधाससि करिष्यसि ? पुष्पिता- पात्तम्। (अ) सावष्टम्भ सधैर्यम् । (ट) विदूरादिति । एते गृध्राः शकुनयः वियति व्याकाशे विदूरात् पतिदूरात् बहुशः पुनःपुन: अभ्यस्तै ः परिचितैः मण्डलशतैः भण्ड नाका- रचमणशत रित्यर्थः हेतुभिः उदञ्चत्त उद्गच्छत्त पुच्छाप स्तिमित निश्चन्न यथा तथा विततः विस्तार गतैः पक्षतिपुटः पक्षमूलयुगलैः उपलनणे हतीया भवानां तानां पिशितेभ्यः मासेभ्यः लोलानि लुआनि याननान्य व गुहाः कन्दराणि ताभ्यः गलन्तीनां लालानो लदै निःसृतरसैः स्थगितं पूरितं निजं खकीय चयूनाम् उभयपुटम् अाव- रय युगलं येषां , तथमृताः सन्नः पतन्ति अल इस गाने इति शेषः । शिखरिणीरत्तम् । .. - ·- चतुथोऽङ्कः। ॥ नेपथ्य बालकलः ॥ राजा- ॥ कणं दत्त्वा अवलोक्य च । अहो । बीभत्सरी- द्रता (ठ) श्मशानस्य । तथाहि। इमा सूछन्त्यन्तःप्रतिरक्मृतः कर्णकटवः शिवाः क्र राकन्दरशिव-पटहाडम्बर-रवाः । ज्वलन्त्ये ते ताप-स्फटित करोटी पुर दरी- लसन्मस्तिष्काता स्तिमितंजटिलाग्रा हुतभुजः ॥ (ड) ॥ अयतोऽवलोक्य सल्लाघम् ॥ अहो ! बीभत्समपि (ट) स्पृहणीयमिदं वर्तते ! भद्रं ! कुणप! सर्वस्वग्राहिभिः प्रण- यिभिश्च खापद-गणैर्यथेष्टमुपभुज्यमानो. धन्यस्त्वमसि । तथाहि । (ठ) बीभत्र ति । बीभत्सन जुगुप्सया रौद्रभीषणं तस्य भावः तया । (ड) दमा इति । अन्तः प्रतिरवतः प्रतिध्वनियुतः कर्णकटव श्रोत्रकर्कशस्वना इत्यर्थः क : निधुरैः टारगौरित्यर्थः अाक्रन्द : रवै! अशिवस्य अमङ्गलसूचकस्य पटहस्य बध्यादिधोषकवाद्यभेदस्य बाड़म्बर- ताडनविशेषः स एव रखो यासां तथाविधाः इमाः शिवाः टंगाला मूर्च्छन्ति व्यान वन्नि । एते चं इतमुजः अग्नयः तामेन स्फटिताः माँ करोख्यः नरशिरः कपालानि तासां पुराणि अभ्यन्तराण्येव दर्य: कन्दराः ताभ्यः लसद्भिः गलद्भिः मस्तिष्क ब्रह्मरन्धस्थितरताकारवस्तुभिः अलाः उद्दीपिताः स्तिमित निश्चलं जटिलं कुटिलस अयं येषां तथा- भूताः सन्तः ज्ज्वल न्ति । शिखरिणीतम् । (ढ) वीभत्स जुगुप्सितम् । कुणप ! शंघ ! सबै स्खं धनं शरीररूप गृह्णन्तीति तैः प्रणयिभिः तल्लोलुपैरिति भावः श्वापदगणैः मूदगाला" दिभिः यथेष्ट यथाकामम् उपभुज्यमानः भक्ष्यमाणः । --

·चण्डकौशिक ।
भिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि चरणो न्यस्य करटः
शिवा सूक्षोपान्ते ग्रसति रसनानविलुठितम् ।
छिनत्ति वा मेढ़ प्रथयति च घ्रोऽत्र विवरं
यथेष्ट-व्यापारास्ववि कुशप ! यच्छापदगणाः ॥ (ण)
अहो ! निःसारता शरीराणाम् ।
तन्मध्य तदुरस्तदेव वदनं ते लोचने ते च वौ
जातं सर्वममध्य-शोणित-वसा मांसास्थि-लालामयम् ।
भौरूणां भयदं, नपास्यदमिदं विद्याविनीतात्मनां,,
तन्म ः क्रियते वृथा विषयिभिः क्षुद्रोऽभिमानग्रहः ॥ (त)
(ब) भिनत्तीति । करटः काकः शिरसि चरणौ न्यख दवा
अक्षणोः नेलयोः मुद्रा सङ्कोचं भिनत्ति अपनयति ।
शिवा 'जम्बका
सृक्कस्य अोठमान्नस्य उपान्ने पार्श्वे विलुलितं निर्गतं रसनाय जि-
ह्वाग्नं असति भवति । वा कुक्रः मेदम् उपस्थ छिनत्ति उत्सत्य
नयति । गृध्रः शकुनिः अत्र छिन्नमेद्रदेशे विवर छिद्रं प्रथयति विस्ता-
रयति च हे कुणम ! यत् यतः श्वापदगणाः त्वयि यथेष्टच्यामारा
यथेच्छाचारिण: "दृश्यन्ते इति शेषः अतस्त्वं धन्य इति पूर्वेणान्वयः ।
शिखरिमीत्तम् ।
(त) तदिति । तत् मध्य कटिदेगः, तत् उरः वक्षस्थलं, तदेव वदनं
सुखं, ते लोचने नयने, ते व वौ, यत् यत् अतिमनोहरमामीदिति भावः
तत् सर्वम् अमेध्याः अपविलाः शोणितानि, वसाः मेदांसि, मांसानि
अस्थिनी लालाय तदात्मकं जातम् । इदं - दृश्यमिति शेष: भीरूणां
भीतस्वभावानां भयदं भयावह तथा विद्यया ज्ञानेन विनीतः शिक्षितः
श्रात्मा येषां तादृशांनां नपान्यदं कथमग्माभिनितोऽस्मिन् . संसारे अ.
भिमानः क्रियते इति लब्जाकरञ्च ।
तत् तस्मात् मूद: मुग्धमतिभिः
वियिभिः भोगिभिः वृथा क्षुद्रः अभिमानग्रहः अहङ्काराश्रयः कि-
बते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः। चण्डालौ ॥ चमतोऽवलोक्य || अले! पण वेम्ह एदं- तुङ्गलु(थ) कुहल वाशिणौं भअवदिं चण्डकच्चाइणिं । (३) वपरः ॥ एवं कलेमह ॥ इति तथा कुरुतः ॥ हिम्महिअ-चण्ड-सस्तिए ! महिश-महाशुल-भिस्मगत्तिए !। कचाइणि! गजचन्मवस्तिए ! लक्खशु मं. चण्डशूलह- थिए ! ॥ (४) (द) राजा | सर्वतोऽवलोक्य सविस्मयम् ॥ अहो ! (ध) बीभत्सो- पचारपियत्व कात्यायन्चाः। तथाहि । जरनिर्माल्याढ्या मृतमहिष-गो-कण्ठलुलिताः प्रलम्बन्ले घण्टाः श्रवणकट टङ्कारय टवः । (३) अरे ! प्रणम इमां उग-तरु-कुहर वासिनों भगवती चण्ड- कात्यायनीम् । एवं कुर्मः । (४) निर्मथित-चण्ड-मस्तके ! महिषासुरभिन-गाले ! । कात्यायनि ! गजचर्मवासिनि ! रक्ष मां चण्डमूल-हस्ते ! ॥ (थ) तङ्गति । तुङ्गस्य उन्नतस्य तरोः कुहरे गह्वरे वसतीनि त- थोतां चण्डा कोपना कात्यायनी ताम् । (द) निर्मथितेति । निर्मथितं छिन्न' चण्ड स्य असुरविशे घस्ख मस्तक यया तत्सम्बुद्धौ । महिषासुरेण भिन्न टङ्गादिभिः विद्यगात्र यस्खास्तत्सम्बु डौ गजस्य तदाकारासुरविशेष य शम्भुहतखेति भावः चर्म वस्ते आच्छादयतीति तमबुद्धौ, चण्डं तीक्षण' यूनं हस्ते यस्यास्तत् सम्बुद्रौ। (घ) बीभत्से ति । वीभत्मा जुगुप्सिताः उपचाराः पूजोपकर पानि -मिया यस्याः तनावः । (न) जरदिति जरभिः पर्युषितै रित्यर्थः निर्माल्यैः इसृष्टकुसुम- ·2 चण्डकौशिक । ! ! तरुस्तम्भ देव्या; तरुधिर- पञ्चाङ्गलितन्ने रटन्त्येते यस्मिन् प्रकृति बलि-लोला बलिभुजः ॥ (न) }} सप्रणाममललि बद्धा भगवति ! चण्डि ! प्रेते ! प्रेतविमानप्रिये ! लसत्पते ।। प्रेतास्थि-रौद्ररूपे प्रेताशिनि ! भैरवि ! नमस्ते ॥ (प) || नेपथ्ये कलकल: ॥ राजा ॥ याकर्ण्य ॥ अहो ! नानादिगल-पातिनां (फ) खनौड़-पर्युत्सकानां दिवसावसान शंथिनां संरावणं विह शानाम् । पत्रादिभिः याद्याः युक्ताः शुष्कपुष्पपत्वमालाला ता इत्यर्थः मृतानां महिषाणां गवाञ्च कण्टेषु बुलिनाः पूर्व शब्दिताः श्रवणकटुः श्रुति- कटोरः 'यटङ्कारः टं टम् इत्याकारध्वनि, तत्र पटवः ‘श्रुतिकर्कश म्बना इत्यर्थः घण्टाः प्रल स्वन्त प्रकरण लम्बमानास्तिष्ठन्नि।' पते प्रत्या स्वभावेन बलिघु पूजोपहार दव्य घु, लोला: सटपणाः वलिमुजः वायसाः अपि सधिरैः शोपितः पञ्च व्यङ्गलयः (बालपना इति भाषा ) यत्र तत् रुधिर पञ्चाङ्गुलि, क्षतं रुधिर पञ्चाङ्गुलि तलं यम्व ताशे अमिन देव्याः तरुस्तम्भे स्थिता इति शेषः रटन्ति गदायन्ते शिखरियोवृत्तम् । (4) पते इति । प्रशष्टम् इतं गतिः यया तत्पन्न हौ प्रकटग ति- दायिनीत्यर्थः । प्रतानां विमान व्योमयान प्रिय यस्याः तत्सम्बद्धौ मेलम्वविधायिनीत्यर्थः ।, लसन्तः विराजन्नः मता: कुपा यया मसम्म छौ, मेतानाम् अस्थिभिः कङ्कालैः रौद्र भोघग्य रूपं यदा तमम्बु दौ। प्रतागिनि. शयभोजिनि ! | (फ) नानेति । नानादिगन्त भ्यः बहुभ्यः दिशामन्न भ्यः पतन्ति अागजन्तीति तधोकानां : स्वनीड़े निजकुनाये पर्यत्सुकानाम् उत्कण्ठितानां दिवसस्य अवसानं शंसलि सूचयन्वीति तादृशानां विह- जमानां पक्षिणां सरावसं व्यामी कोलाहनः ।

·चतुर्थोऽङ्कः । : प्रतीची दृष्ट्वा ॥ न कस्यचित्रास न दुरतिकमा दैवपरि- याटि: (ब)। अयमंसौ गगनाङ्गण-दीपक- स्तरल-कालभुजङ्ग शिखासणि: क्षण विड़म्बित-बाड़व विग्रहः पतति वारिनिधौ विधुरो रविः (अ) समन्नावदलोक्य सविधवम् ।। सध्यावध्यास शोणं तनु-दहन चिताङ्गार-मन्दाविन्द तारानारास्त्रिकोण विशद-नर करायमाणोज्ज्वलेन्दु हृप्यन्नतञ्चरोष धन तिमिर-महाधम धस्त्रानुकारं जातं लीलाश्मशानं जगदखिल महो! काल-कापालिकस्य(म) । - (व) नेति । देवपरिपाटिः दैवगतिः कस्यचित् जनस्य न दुरतिक्रमा न अलकत्रा न, अपि तु सर्वस्यैव दुरतिक्रमे ति नाम सम्भावनानां सम्मा- क्यामीत्यर्थः । (भ) अयनिति । अयम् असौ गगनाङ्गणदीपकः अाकाशंचत्वरप्रदीपः तरलः प्रभोज्ज्वलः कालभुजङ्गस्य सपण सर्पल बन्यत्र कालः समय एव भुजङ्गः तस्य शिखामणिः फणरत्नम् अन्याल कालप्रवर्तक इति भावः । चरणे :प्रतापन्नणे विड़म्वितः बनुसत: वाडवस्य वाड़वानलख. विहः शरीर येन तथाभूतोऽपि साम्पतं विधुरः दोनः दैवहतः इति भावः । रविः स्र्थ: वारिनिधौ समुद्रे पति अस्त गच्चतीत्यर्थः । नविन बम्बित्तं वृत्त तविलम्बि नमाइ नभौ भराविति तल्लक्षणात् । (म) सन्ध्ये ति । अहो ! आश्चर्यम् । अखिलं समस्त जगत् काय एन कापालिकः तन्त्रोक्ताभिचारिककर्मा धार्मिकविशेषः तस्य लीलाइझ- शानं विहारमतभूमिः जातम् । एतदेव प्रतिपादयन् जगदु . विशि- द ·1 चण्डकौशिकी। चण्डालो ॥ दृा ॥ कषं, अस्तं गच्छदि शूले बज्माणं गदे जधा. बज्म । एशे तमशंघाडे चण्डालकुलं ब्व ओदरई ॥ (५) (य) राजा ॥ सर्व नोऽवलोक्य सावष्टम्भम् ॥ अहो ! अतिगम्भौर- भोषणाः सम्प्रति वर्तन्त श्मशानशाखिनः । तथाहि। अास्वन्यात्यतन्तः प्रथ-कुहर-एहद्दारि कूजन्यलका धुन्वन्तः पक्षपालो प्रबल-किलकिला मूनि मृध्राः पतन्ति । (५) कथम् ? अस्त गच्छति सूर्ये वध्यस्थान गते यथा वध्य । एष तमः सातपण्डाल कुलमिवावतरति । - नष्ट सन्य त्यादि । सन्ध्या एव बध्या विनाश्या तस्याः क्षणस्थायि- त्वादिति भावः तस्या यस्बेण रुधिरेण रागेण च शोणं रमितम् । तनुः अल्पः दहनः अग्नियंत्र तादृशश्चि ताया अङ्गार व मन्दं निष्प्रभ । अविम्ब यस्मिन् तथोकम् । ताराः नचवाण्येव नारास्थीनि शव- कहालाः तः पूर्णम् याकीर्णम् । विशदः निर्मल: यः नरकर: नरः कमान्नं स एव याचरन् उज्वलः इन्दुश्चन्द्रः यल तादृशम् । हृष्यन्तः ननचराणां निशाचराणां अोवा: मकाः यस्मिन् तथाविधं तथा धनानि मान्द्राणि तिमिराण्य व महाधूमाः धूमसञ्चयः तैः धूमः . धमलः अनुकारः अनुकरणं यस्य तथाविधम् । स्वग्धराहत्तम् । (यो यस्तमिति । वध्य अनुमतबधदण्ड वध्यस्थान गते यथा यः ग्रस्तं गच्छति एप: तमसा तिमिराणां सङ्घातः समूहः चण्डाल: कु. समिव वध्यघातक सन्दमिव अवतरति वध्यस्यानमिति भावः । (रो व्यास्कन्धादिति । उलूकाः पेचकाः प्रारम्बात् या प्रका- ·चतुर्थोऽङ्कः। فیلم शाखाग्रालम्बि-शौर्यत्-कुणप-घन-वसा-गन्धमाघ्राय रौद्र क्रन्दन्तः स्फारयन्ति स्फुरदनलशिखाः फेरवः फेल्क तानि ॥(र) एकः ॥ जनान्तिकम् ॥ अले ! विविध-वेताल-शङ्गुले एशे दक्षिण-मशाणे । ता शिग्वं शिग्धं गछम्ह । (६) व्यन्यः ॥ एवं कलेन्ह । (७) उभौ ॥ प्रकाशम् ॥ अले ! महद्दलअश्श आसाए एवं मशाणं आहिण्डन्ते ण अहो-रत्त तुए अप्यमत्तेण चिटि- दव्वं । (८) - (६) अरे ! विविध-वेताल-सङ नमतक्षिण श्मशानम्, तत् शीत शीनं गच्छावः। (७) एवं कुर्वः । (८) अरे : महत्तरप्याज्ञया एतत् श्मशानमाहिण्डमानेन ग्रहो- रात त्वया अप्रमत्त न स्थातव्यम् । . ण्डात् स्कन्धपर्यन्तमित्यर्थः उत्सतन्तः उदुगच्छन्तः सन्तः प्रथु विशाल यत् कुहरं गह्वरं तदेव. ग्टहं तख हारि कूजन्नि कठोर नदन्ति । ग्टनाः शकुनयः पक्षपालो: पक्षान् धुन्वन्तः कस्मयन्तः तथा प्रवल किंलकिलम् अव्यक्तशब्दविशेषो येषां तथाभूताः ‘सन्नः मूर्ध्नि: शिरति श्मशानशाखिनामिति शेषः पतन्नि । फेरवः जम्व काञ्च शाखाग्र बिटपाय षु प्रालम्बिना लम्बमानानां शीर्य तां गल दङ्गानां कुणपानां शबानां रौद्रं कटु धन सान्द्र वसागन्ध मेदोगन्धम् आघ्राय क्रन्दनः क्रोगन्तः प्रतएव स्फरन्ती मुखविवरात् निःसरन्ती · अनलशिखा येत्रां तथाभूताः सन्तः फत्कृतानि खजातिरवविशेषान् स्कारयन्ति विस्तार- यन्ति । स्रग्धरात्तम् । .

·१००
चण्डकौशिक ।
।
राजा | सहर्षदन् ॥ एवं, यदादित्ति स्वामी।
नेपथ्य ॥ कलकलः ॥
चण्डालौ ॥ सभयम् ॥ हा'मादिए ! (ल) समुत्थिदे निशा-
कलले ता शिग्धं पलाअम्ह ॥ (.) प्रति निक्रानौ ॥
राजा || सावटम्भ परिक्रम्य दृष्ट्वा ॥ अहो! बीभत्स दर्शनाः
कोण पनिकायाः। (व)
तथाहि ।
जरत्कूपाकार-नयनपरिवषै-स्तनुशिरा-
करालोच्चै?णा: कुटिलरदनाः क रवदनाः ।
अमौ नाड़ी-जङ्घा-द्रुम-कुहर-निनोदर-भुवो
धन-स्नायु-छन्त्र स्थपुटपटलं बिभति वपुः ।। (ग)
- (E) हा गारटके ! समुत्थितो निशा-कलकलः। तत् शीघ्र पला.
यावच्छे ।
..
(ल) माटो मातः ।
(4) कोण पनिकायाः शनिवासाः ।
(ग) जरदिति । जरता पुरातनानां कूपानाम्' याकार दूध
याकारो येषां तथाभूतैः नयनपरिवेधः नेत्रपरिधिभिः नेत्रहरैरि-
बर्थः : । उपलक्षिताः तनुभिः क्षीणाभिः शिराभिः कराला: भीषणाः .
: उन्नाः घोगा नासा येषां तधोकाः कुटिलाः रदना दन्ता
येनां तादृशाः 'करं विकटं वदन येषां तथाभूताः नाडीजङ्घाः शिरा-
मयनवायन्न इत्यर्थः दुमकुहरवत् दृक्षकोटरबत् निम्ना उदमदः.
जठरस्थानानि येषां तथाविधाः चमो कुणपाः धनः स्नायुभिः
राभिः छन्द्रं स्व पुटपटलं सन्विस्थानचयः यख तथाभूतं वपुः शरीर
दिति वहन्ति. शिखरिणीउत्तम् ।

·चतुर्थोऽङ्कः । १.१ . । || सकौतुकमवलोक्य || अहो ! क्रीड़ा-कलह-कौशलं पिशा- चानाम् । तथाहि । पिवत्ये कोऽन्यस्मात् घनरुधिरमाच्छिद्य चषक ज्वलज्जिह्वो वताइलितमपरी ले.दि पिवतः । ततरल्यानान् कश्चिद् भुवि निपतितान् शोणितकगान् क्षणादुच्चीवो रसयति लसद्दीघरसनः ॥ (प) ।। सकौतुकमवलोक्य सस्मितम् ।। अहो नु खलु भीः ! परि- हास इव दुर्विदग्धानां (स) केलिरपि रसान्तरम् बाल- बते यातुधानानाम् । तथाहि । क रम्यः सम्भोगो मृदु-मधुर-चेष्टाङ्ग-सुभगः कटाक्षाः कान्वोच्च प्रलयविततोल्काद्युतिस्मृतः । (घ) पिवतीति । एक पिशाचः अन्यरसात् पिणाचात् धन रुधिर बल तादृशं चपक पानपान पिवति । अपरः पिशाचं ज्वलन्ती जिह्वा यस्य तथाविधः भिवतः अपरस्य पिशाचस्य वनात सुखात् गलितं भ्रष्टं रुधिरमिति शेषः लेदि । लसन्नी स्तुरती दीधी रसना जिह्वा यस्य तथाविधः कश्चित् . पिशाचः चणात् क्षणमालेरा उच्च: उन्नमिता गोवा येन तथोकः सन् ततः तस्मात् अपरस्य सुखा दित्यर्थ: भुवि निपतितान् त्यानात् धनान् शोणितकरणान् रसा वाखादयति । शिखरिणीत्तम् । (स) दुर्विदग्धानां मूढानां रसान्तरं भिन्नरस पोलिदर्शने ति लोकानां केली प्रवृत्तिर्जायते, एतेषान्तु तदर्शने तधिरोग एपेरि भावः । यातुधानानां राजसानाम् । (ह) के ति। ही कोमला मधुरा मनोहारिणी बेटा व्यापार ·चण्डकोशिके। क्क हासङ्घ ज्वलित-दहन-चुम्बितविधि- . धनाश्लेषः कार्य प्रतिरसदुरःपञ्जररकः ॥ (ह) ॥ महानवलोक्य ॥ धिंगतिबीभत्समेतत् । चितारनेरासष्टं नलक-शिखर प्रोतमसत् स्फ रद्भिनिर्वाय प्रलयपवनैः फुत्ततशतैः । शिरो नारं प्रेत: कवलयति तणावश ललत्- कारालास्यः प्लुष्यवदनकुहरस्तूहिरति च ।। (च) -- येषां ताहौः ग्रङ्गः करनेत्रादिभिः : सुभगः शोभन; यतएवं रम्य मनोजः सम्भोगः स्त्रीमङ्ग इति यावत् क पात्र ? अन्योन्य परस्पर प्रलये कल्पान्त वितता निम्तार गताः या उल्का: अन्नरीचात् पतन्नः अग्नत्र त्यातविशेषाः तासां द्य विं दीग्नि विभतीति तथोक्ताः कटाक्षाः नयनोपानविलोकनानि क ? दंष्याणां सङ्घन ज्वलितः दहनः अग्निः यत तादृशः चुम्बनविधिः चुम्वनव्यापार को ?, हायञ्च पति रमन् पति- ध्वनन् दरमा वचनां पञ्जराणां पार्दा स्थान रवः स्वनः यत ताहाः धनादेशः गाडालिङ्गन क ? । सर्वे एवं व्यापारा एषां विकृतिभाज इति भावः । शिखरिणीतम् । (च) बिताग्ने रिति । यणावशेन लोभातिशयेन इतना ललत विस्तारं गत् करालं भीघग्यम् आस्यं मुखं यस्य तथोक्तः प्रतः शवा- विटो भूतविशेष इत्यर्थः चिताने ज्वलन्त्याशिताया इत्यर्थः अाकृष्ट नन्न कस्य नामाभूषणविशेषस्य शिखरे अर्य मोतं विद्ध नारं शिरः शवदण्डं एक रशिः प्रसर द्भिः निर्वाऱ्या वारयितुमशक्याः ये प्रलयपवना अल्पान्नवायवः तः तत्मदृशैरिति भावः । फुत्कृतशत : वडभिः फुत्कार- वातरित्यर्थः उपलक्षणे रसीया चौषणप्रनिवारणार्थ बहुशः फुत् कुर्वनि- त्यधः केवल यति परति, तथा लबर दह्यमान वदनकहर सुखचिका यस्य तपाभूतः मन् उगिरति च । शिखरिणीत्तम् । . ।

·चतुर्थोऽद्धः । १०२ ॥ स्मृतिमभिनीय ॥ अलममीषां दर्शन कुतूहलितया । तयावत् वाम्यादेशमनुतिष्ठन् परितः श्मशानमेव पथ्य- टामि । परित्रस्य दृष्टिमभिनीय , अहो ! गम्भीरता निशी- घिन्याः । (क) तथाहि । मुष्टिग्राह्य तिमिरमभितो निङ्ग ते दिग्विभार्ग पादन्यासः स्वलति विषमे निष्फला दृष्टिपाताः । धाराभिन्नाञ्जन गिरि महल म वन्तरत्वात् लब्धाद्वैतः स्मरति परितो नौलिनेवैकतानः ॥ (ख) भवतु, उच्च स्तावद् व्याहरामि । कः कोऽत्र भोः ! श्रयता मम श्मशानाधिपते: स्वामिनी व्याहारः । अकृत्वा मत्परिज्ञानम्, अदत्त्वा मृतकम्बलम् । प्रवर्तनीयाः केनापि न श्मशानोचिताः क्रियाः ॥ (ग) - १ (क), निशीथिन्या: रजन्याः । गम्भीरता दुरवगाहता। : (ख) मुष्टीति । मुधिभिः पाद्य ग्रहणीयं सान्दूत्वादिति भावः । तिमिर तमः अभितः समन्तात् दिशां विभागं निइते : अपहरति, पादन्यासः पाद विक्षेपः विषमे उन्नतानते भूभागे स्वलति विपर्यस्यति । दृष्टिपाता: नेत्रव्यापारा: निष्फलाः किमपि न दृष्टुं शक्यते इति भावः । धाराभिः वर्षाम् प्रवाहैः भिन्नः विगलितः यः अञ्जनगिरिः कज्जल- अनुः तस्व सुहृत् सदृश इत्यर्थः गोलिमा नीलत्वम् एव लुप्तवर्णान्तर- त्वात् विलुप्लान्यवर्णत्वात् लब्धम् अवतन्न् अहितीयत्व येन तथोक्त; अद्वितीय इत्यर्थः तथा एकः मुख्यः तानः विस्तारः यस्य तादृशः सन् परितः सन्तात् स्फ रति राजते विलसतीत्यर्थः । मन्दाक्रान्नात्तम् । व्याहारः उक्तिः आदेश इत्यर्थः । (ग) यानेति । मरिजानम् : अजवा. -मामविज्ञाय त्यर्थः मृत- .. ..

·१०४ चण्डकौशिक । तदद्यप्रति, एतत् तघेति करणीयमिहाप्रमत्तै- राज्ञा-व्यतिनामसहः किल नास्सि भर्तुः । ब्रह्मन्द्र-वायु-वरुणप्रतिमोऽपि यः स्यात् तस्याप्ययं प्रतिभटोऽस्तु सुजो सदीयः ॥ (घ) . कथं न कश्चिट् व्याहरति । भवतु अन्यतो व्याहरामि । परिक्रम्य ॥ कः कोऽत्र ओः ! | || नेपथ्य ॥ अवमह भोः ! राजा ।। सावष्टम्भम् ॥ कथं प्रतिव्याहारः (ड)। भवतु शब्दा नुसारेणोपगम्य निपुणमवधारयामि कोऽयनिति । परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य च सविनायम् ॥ अये ! कोऽयम् ? खट्वाङ्गग भसाकताङ्गरागो नरास्थिभूषोज्नल-रम्य कान्तिः ।। - कम्वल स्मृतस्य कग्वलं गावाच्छादनादीनामुपलक्षणमेतत् चंदवा मद्य- निति शेयः केनापि जनेन प्रमशानोचिताः क्रियाः शवदाहादिका इत्यर्थः न प्रवर्तनीयाः न सम्पाटनीया इत्यर्थः । (घ) एनदिति । इह लगाने एतत् मटु तथा इंति अपनत्त: प्यवहितः गर्वैः करगीयं सम्पाद्यम् । अस्मि ग्रहं सत्त: स्वामिनः रामः चण्डालराजस्य व्यतिक्रमं सहते इति तयोता न किव नैय, प्रमोयंति- कर्म योनचिदपि झियमाणं नाहं सहे इत्यर्थः । यश ब्रहोगः इन्द्रस्य वायोः बनान्य च प्रतिमः सदृशः सात् पदीयः अयं सुत्रः , तखापि प्रतिभटः प्रतियोद्धा व्यस्तु भवतु तादृशेनापि सहात्मना अहं योत्स्य इति भावः । वसन्ततिलकं हत्तन् । () प्रतियाहारः मयुक्तिः । .

·। चतुर्थोऽङ्कः। कपालपाणि-तृकर-मौलि- रामाति साक्षादिव भूतमाथः ॥ (च) ॥ ततः प्रविशति कापालिकवेपो धर्मः ।। धर्मः ॥ अयसह भोः ! अयाचितोपस्थितभेच्य वृत्ति- निवृत्त-पञ्च न्द्रिय निस्तरङ्गः । व्यतीत्य संसार-महाश्मशानं चरामि बीभत्समिदं श्मशानम् ॥ (छ) विचिन्त्य ॥ स्थाने (ज) स खलु रुद्रो भगवान् महावत चचार । परः किलायं प्रकर्षः कामचारिणाम् | किन्तु । (च) खवाङ्ग,गिति ! खटाङ्गक खटाङ्गधरः भरमना कृतः यस- रागो अङ्गविलोपनं येन तथोक्तः। नाणाम् अस्थीन्ये व भूषा अल- काराः तामिः उज्ज्वला रस्या च कान्तिर्यस्य तथोक्षः। कपालः शव- शिरः पाणौ यस्य तथाविधः, मकरङ्क नरास्थि मौलिः शिरोभूषणं यस्य तथाविधः अतएव साक्षात् त्वयं भूतनाथ दूव हर इव वाभानि श- जते । उपजातिवृत्तम् उत्प्रेक्षालङ्कारः। (छ) अयाचितेति । अयाचिनम् अप्रार्थितं यथा तथा उपस्थितम् । क्या मैच्य भिचालन वस्तु वृत्तिः जीवनोपायो यस्य तयोः व्यया. चिनेनं उपस्थितेनं तभाने मैक्ष्ये मा जीनियर्थः निहत्तानि संयतानी. त्यर्थः पञ्च इन्द्रियाणि चक्षुरादीनि यस्य तथाभूत: अतएव निस्तर चनुत इति यावत् सन् संसार एक महत् इसशान व्यतीन्य विहाय इदं वीभत्स जुगुप सितं सशानं चरामि नमामि । उपेन्द्र बज्वात्तम् । (ज) स्याने युक्तम् । महाव्रतं पूर्वोत भैयत्तिपञ्चेन्द्रिय संयमा- ·चण्ड कौशिक भैया तं तपोऽतं कियाइतञ्च तत्परम् । सुन्लभं सर्वमेवैतद् आत्मातं तु दुर्लभम् ॥ (झ) ॥ समन्नावलोक्य सायम् व्यात्मगतम् ॥ या ध्रियन्त सुवनान्यसूनि सत्वञ्च मां तत्सहितं बिभर्ति। परीक्षितु सत्यमतोऽस्य राजः कृतो मया वेषपरिग्रहोऽयम् ॥ (अ) || विचिन्त्य साश्चर्य मात्मगतम् ॥ आश्चर्य दुःखपरम्परा-(ट) स्वशोच्चमानस्य राजर्षेहरिश्चन्द्रस्य चरितम् । अथवा प्रल- तिरियं महात्मनाम् । कुतः, दिरूपमिति भावः । प्रकर्ष : उत्कर्षः कामचारिणां खेच्छाचारिणाम् उदासीनानामिति भायः । तेषां संसारबन्धनाभावेन कामचारित्वमिति । भाव: । - - (झ) मेंच्याह तमिति । मध्याहतम् यहितीयमैच्यत्तिः एक- धारभिचाचरणेन जीवनमित्यर्थः । तपोऽद्दतः घाईतभावेन धम्मून्य- मनसा इत्यर्थः तपः चान्द्रायणादिवतधारणम् । क्रियाद्दतम् अहत- भावेन क्रियाछानन् । तत्परम् एक तानमनमा कृतमित्यर्थः एतत् सर्व- मेव सुन्न समाप व्यनायासेन सम्पद्यते इति भाव: किन्तु यात्मा. इतम् अद्वितीयखात्मनः दर्शनमित्यर्थः दुर्लभ ब्रह्मज्ञानमेव सर्वथा दुर्भ- भमिति भावः । (अ) मयेति । मया अमूनि भुवनानि जगन्नि भ्रियन्त पाल्यन । सत्यञ्च तन्महिनं सर्वभुवन्समन्वितं मां विभर्ति धारयति । अतः कार- गात् यस्य रातः सत्यं परीक्षित मया व्ययं वेघपरियाहः कामालिक- वेषग्रहणमित्यर्थः कृतः । उपजातियत्तम् । (टा दुःख पारास धाराकमेय उपगतेघु, दुःखसङ्घघ, ।

·-
चतुर्थोऽङ्कः ।
सुखं वा दुःखं वा किमिव हिजगत्यस्ति नियत
विवेक-प्रध्व साद् भवति सुखदुःखव्यतिकरः ।
मनोवृत्तिः पुंसां जगति जयनी कापि महतां
यया दुःख दुःखं सुखमपि सुखं वा न भवति ॥ (ठ)
भवतु तत्सकाशमेव गच्छामि ॥ परिक्रम्य दृष्ट्वा मलाघम् ॥ अये !
अयमसौ महात्मा तटुंपसामि ॥ तथा कृत्वा ॥ भो राजन् !
मिद्विभाजनं (ड) भूयाः ।
राजा ॥ स्वागतं महाव्रतचारिणो (ढानैष्ठिकस्य ।
कापालिकः || भो राजन् ! अर्थि नो (ण)वयं में वन्तमुपा:
गताः।
राजा॥ लज्जा नाटयति ॥
..
(ठ) सुखमिति | जगति सुखं वा दुःख वा किमिहं वस्तु निय.
तम् अस्ति ? नैव इत्यर्थः । विवेकस्य ज्ञानस्य प्रध्वंसात् अभावात् सुस्त
दुःखयोः व्यतिकरः, अवरोधः भवति अविवेकिनः जगति सुख'
दुःखञ्च विभज्य कदाचित् हृष्यन्ति कदाचिहा व्यथले इति भावः ।
महंतां पुसा जगति जयिनी उत्कर्षशालिनीः कापि अनिर्वचनीया
मनोत्तिः अतोति शेषः यया मनोवृत्त्या. दुःख' सामान्यजनलोशसाधन
यस्तु दुःख सुख सामान्यजनहरीसाधन वस्तु सुख वा न भवति ।
महात्मानः दुःखे न क्षुभ्यन्ति सुखे न वा न हृष्यन्तीति भावः शिखरि-
गोवृत्तम् ।
(ड) सिद्धिभाजनं सफलमनोरथ इत्यर्थः ।
(ढ) महाव्रतचारिणः कठोरव्रतिनः नैष्ठिकस्यःयावज्जीवन तचारिष
इल।
(ण) अर्थिनः याचकाः।
,

·चण्डकौशिक । 1 कापालिकः ॥ अलं ब्रीड़या; योग वचत्रो (त) हि. वयं, विदितवृत्तान्ता एव भवतः । तथाप्येवमवस्थ स्यापि ते न न; समोहितदाने दारिद्राम् । तथाहि पश्य। परेषामुकाराय न कथञ्चिन्न साधवः । कुहमपि समासाद्य धिनातोन्दु वनस्प तोन् । तट्वधता (द) पुनः । राजा || अवहितोऽस्मि । कापा ॥ वेताल वज्र-गुटिकालन-पादलेप- दैत्याङ्गनाविधि रसायन-धातुवादाः । तचिन्त्यतां करतलोपगता ममैते विघ्न : पटैरिव यथा न तिरष्क्रियन्ते ॥ (ध) : M (त) योगचक्षुधः योगः समाधिरेव चक्षुः येषां तथाविधाः समाधि. प्रभावात् मयं पश्याम इति भावः । नः अस्माकं समीहितदाने भीष्ट- प्रदाने, दारिद्रत दैन्यम् । (थ) परेपामिति । साधवः कथञ्चित् केनापि प्रकारेगा परेपार उसकाराय न न, अपि तु कञ्चिदपि उपकुर्वन्तीत्यर्थः । इन्दुः चन्द्रः कुछ अमावस्यामपि समासाद्य प्राप्य वनयतीन् वृक्षान् धिनोति रमदानेन प्रीणति । (ट) अवधत्ताम् अवधानेन र णोत इत्यर्थः । (घ) देतालेति । एते वेतालादयः सम, करत लगताः हस्तगताः सिद्धि प्राप्ता इत्यर्थः पटैरिय वरन रिव विनैः यथा न तिरकि यन्न अन्तयने तत् तथा चिन्त्यता सम्पाद्यता नित्यधः । वेताल: शवा- विष्टः भूनः, स खलु सिङ्गात् साधकम्य ग्राजया दुकरमपि ·चतुर्थाऽदः। १ तदादिश्यतां विघ्न प्रल ह इति । राजा ॥ भोः साधक ! योगबलाज्जानात्ये व भवान्, अस्वाधीनमिदं शरीरक, तत् स्वाम्य विरोधतः (न)प्रयतिष्ये । कापा || मो राजन् ! कुतोऽत्र खाम्यविरोधः। नन्वा- जामाबसम्पाद्य नः समोहितं भवतः । तदितो नाति दूरी सिद्धरसानां (प) सहानिधान मस्ति तदर्थमस्माभिरारम्भणी- वमस्ति । भवता पुनरिहस्ये नैव विघ्न प्रत्यहं प्रति सावधा- नेन भवितव्यम् ॥ इति निष्कान्तः ॥ राजा ||.'सावष्टम्भ मर्वतः परिक्रम्य ॥ प्रोत्सरत(फ)प्रोत्सरत विघ्नाः ! सर्वथा प्रतिहतो वः प्रसर इति । कार्य माधयति । वनं कुनिशं तच्च सिद्ध चेत् साधकस्यानुमते स्थाने पतति । गुटिका च सिद्धा साधकस्य मुखनिक्षिप्ता तदिच्छया तं मयूर काकं वा यं कञ्चन प्राणिनं करोति । अञ्जनञ्च सिद्धञ्चत् साधकख नयन- निक्षिप्त तस पृथिवीस्थ सय गुप्तधन विकाल घटनाञ्च प्रत्यक्षवटु दर्भ- यति । पादलेपः सिद्ध चेत् साधकः तल्ल ययुक्त पादः जले स्थले दूव गन्तुं शक्नोति । दैत्याङ्गनाविधिसिद्धौ साधकः दैत्याङ्गनाभिः सह यया- भिलषितं भोगान् भोत पारयति । रसायनसिद्धः साधकः द्रव्यानर- योगेन ट्रव्यान्तरमुत्मादयति धातु बादसिद्धच साधकः सुलभेन ट्रव्य ग रदादिना दुर्लभ द्रव्य खादिकं सृजति । इति निष्कर्षः। वसन्त : निलक वृत्तम् । विघ्नपत्य हः विघ्नान्तरायः ।: (न) स्वास्यर्थाविरोधत: वथा खामिनः तिन स्यात् तथा इति. भाव ! . (प) सिद्धरमानां सिवानां रसानां वस्तुविषाणां महानिधान महान् निधिः । ग्रारम्भ ग्पीयम् उद्योक्तव्यम् । . (फ) प्रोत्मरत अपगच्छत । प्रतिहतः विनितः निघिन इनि यत् मायेति शेषः । प्रमरः स्थितिः ।, १० ·११० चण्ड कौशिके। । नेपथ्ये ॥ राजन् ! यथाज्ञापयसि । श्रेयांसि विकृतहाराण्यद्य विद्याः स्वयंवराः । सिद्धयः कामचारिण्यस्त्वदाज्ञां कोऽतिवर्त्तते ॥ (ब) || राजा || सहर्षम् ॥ दिया तथेति प्रतिपन्नमसमवचनं विनः ।। प्रियं नः प्रियम् । || ततः प्रविशन्ति विमानचारिण्यो विद्याः॥ ॥ सहसोपहत्य ॥ राजन् ! हरिश्चन्द्र ! दिध्या वसे । त्वय्यचेष्टत राजन्ये कडो यद दारुणो मुनिः । विद्यास्त्वदिपदां मूलं ता वयं समुपस्थिताः ॥ (भ) राजा ॥ ॥ दृष्ट्वा साश्चर्य मात्मगतम् ॥ कथमिमास्ता भग- वत्वो विद्या: ? यातु भगवतो विवामित्रस्यापि तीब्रैस्तपो- भिरवसन्त्रम् || प्रकाशम् अञ्जलिं दवा ॥ नमस्त्रिलोक-विज- विनीभ्यो विद्याभ्यः । - (व) श्रेयांसीति । अद्य यांसि मङ्गलानि विकृतम् उवाटितं द्वार येषां नादृशानि, विद्याः पूर्वरक्षिता इंति भावः स्वयंवराः स्वयंवरगार्थिण्यः तथा मिडयः कामचारिण्यः यष्टसम्पादिन्यः सर्वल तवेवि योज्यम् । अतः कः त्वदानां तव आदेशम् अतिवर्तते अति- क्रमति ? ग्रद्य सर्व एव तय वशे वर्तते, कोऽपि तवादेशं नातिकाम- तीत्यर्थः । (भ) त्वयीति । मुनिः विश्वामिलः क्रुद्धः सन् प्रयाकममगमा. दिति भाव: रानन्ये त्वयि यत् यदर्थमित्यर्थः दारुणः निष्ठरः अचे. दत व्यवहारात् तव विपदा नूलं ता विद्या वयं समपस्थिताः ।

·चतुर्थोऽङ्कः। ११? विद्याः ॥ राजन् ! त्वदायत्ता (य) वयम्, अतस्त्वं शाधि नः। राजा || यदि मामनुग्राह्यं भवत्योऽनुमन्यन्त, ततो भगवन्त कौशिकमुपतिष्ठध्वं ततोऽनपराह मुनेरामानं समर्थयामि। विद्याः ॥ सविस्मयं परस्परमवलोक्य ! राजन् ! एवमस्तु । ॥ इति निष्करन्ताः ॥.. ततः प्रविशति स्कन्धारोपित-निधानेन नेताले नानुगम्यमानः कापालिकः ॥ कापालिकः ॥ सहसोपसृत्य ॥ राजन् ! दिध्या वईसे, संसिद्ध -रसस्यास्य (र)महानिधानस्य लाभाम्य दयेन, तटु- पयुज्यतां भगवान् रसेन्द्रः । यस्योपयोगादवधूय मृत्यु मासाद्य सद्योऽमरलोकमार्गम् । (म) अप्रसन्न व्यर्थीभूतं तोवसंपोभिरपि या वशीकत्तुं न शक्यन्त इति भावः । (य) त्वदायत्ता तवाधीनाः, शाधि याज्ञापय । ततस्तदा अनप- . राङ्गम् अपराधरहितम् अात्मानं मुनेः समर्पयामि मुनिसमीपे चानय- राधी भवामीत्यर्थः । (र) संसिद्देति । संसिद्धः सम्यक् सिद्धि गतः अधीनीभूत इत्यर्थः रसः भोगाधिकारः यस्य तादृशस्य महानिधानस्य महतः रत्नराशेरि- त्यर्थः । उपयुज्यतां भुज्यतां रसेन्द्रः उत्कष्टः रसः भोग्यवस्तु इत्यर्थः भगवान् सर्वशक्तिमान् । अनेन रसेन्ट्रेण सर्वसिद्धिर्जायते इति भावः । (ल) यस्यति । यस्य रसेन्द्रस्य उपयोगात् अस्यवहारात् सिद्धाः लब्धसिद्धयः पुसः सद्यः सपदि मृत्यु म् अवधूय निरस्य चमरत्वमापद इत्यर्थः अमरलोकमार्ग खर्गमार्गम् न्याकागनित्य यः च्यासाद्य प्राय ·११२ चण्डकौशिक ॥ विरुटकल्पद्रुममन्तरीणि शिरांसि मेरोविहरन्ति सिद्धाः ॥ (ल) राजा ॥ ननु दासभाव-विरुद्धमेतत्, एवं किल वञ्चित: स्वामी स्यात्। कापा || सासर्यमात्मगतम् ॥ अहो आर्यम् ! भवत्वेवं तावत् ॥ प्रकाशम् ॥ यद्ये वं रहतां सकलनस्यात्मनो निष्कि यायैतन्महानिधानम् (क) । राजा । कथमेव भविष्यति, यतोऽधनं (श) दासभावं मन्यन्त। खान्यतस्तु (घ) नेदं प्रत्याख्यानमर्हति इत्यनुमत एवायं भवत: सङ्कल्पः, तत्प्राप्यतां खामिनो निभृतमिदं महानिधानन् । कापा | सार्यमात्मगतम् ॥ अहो ! धैर्यम् । अहो ! ज्ञा- नम् । अहो ! महानुभावताच । अथवा, उत्पतनशक्ति लवेत्यर्थः विरूढाः सञ्जाताः कल्पद्माण सञ्जय : येधु तानि मेरोः सुमेरुपर्वतख शिरांसि स्टङ्गाणि विहरन्ति तेष, क्रीड़नी- न्यर्थः । उपजातिहत्तम् । (ब) निष्क याय .दासत्वमोचनाय । (श) अघनमिति | मन्यन्ते शास्त्रकारा इति शेषः भार्या पुलश दासश्च लय एवाधनाः स्मृताः। यत्त समधिगच्छनि यस्य ते तस्य तन- मिति शास्त्रादिति भावः । (घ) खाम्यर्थत इति । खानिनः अर्थत: निमित्तात् । इद धन प्रत्याख्यान' परित्याग नाईति, न परित्या सुचितमिति भावः । वानुमतः खीचतः। सङ्कल्पः अभिलाष: निधिदानविषय इति भावः । १. स्यता लभ्यता मयेति शेषः खामिनः कृते इति शेषः । स्वास्यर्थम् अनेकत् ग्टहामीति भावः । । .

·। चतुर्थोऽशः। ११३ चलन्ति गिरयः कामं युगान्त-पवनाहताः। कृच्छ्रेऽपि न चलल्ये व धीराणां निश्चलं मनः ॥ (स) तन्ममापि किमतिनिर्बन्धन (ह) ॥ . प्रकाशं वेतालं प्रति ॥ भद्र ! गम्यताम्, क्रियतामस्य राज्ञः समोहितम् । वेतालः || || सप्रणामम् || जं साधो अणबेदि (१०) इति निष्कान्तः ॥ कापा। . कापा ॥ समन्तादवलोक्य ॥ भी राजन् ! 'प्रभातमाया वत्तं ते विभावरी । तत् साधयिष्यामस्तावत् । राजा ॥ भोः साधक ! स्मत्त व्या वयं दुःस्थितकथासु (क्ष) राजन् ! देवतास्त्वां स्मरिष्यन्ति ॥ इति निष्कान्तः राजा || प्राचीमवलोक्य स प्रसादम् ॥ अये ! कथम् ? तमो विभिद्य गहन सन्ध्यारुण-पुरःसरः। अनुग्रहाय लोकानाम् उदेत्ययमहर्पतिः॥ (क) (१०) यत् साधक : व्याज्ञापयति । (स) चलन्तीति । गिरयः पर्वताः युगान्तपवनेन प्रलयसमीरणेन पाहताः ताड़िताः सन्तः कामम् अवश्य चलन्ति । धीराणां महतां निश्चलं चेतः कच्छ ऽपि व्यसनेऽपि नैव चलति । (इ) अति निर्बन्ध न व्यत्याग्रहेण । समीहितम् अभीष्टं खामिनः निधिप्राप्तिरूपमिति भावः । (क्ष).दुःस्थितकाथात दीनजनप्रस्तावेषु । (क) तम इति । अयम् अहपतिः सूर्य : . गहन सान्द्र तमः तिमिर विभिद्य निरस्य सध्या प्रातःसन्ध्या अस्प खसारथिश्च पुरस- ·१२४ चण्डकोशिके। तद् यावइमपि भगवती-भागीरथी-तीरमुपगम्य स्वास्या- देशमनुतिष्ठामि॥ इति निष्कान्तः || इति श्रीआर्यमोखर ते चण्ड कौशिक नाटके श्मशानचरितं नाम चतुर्थोऽङ्गः । अथ पञ्चमोऽङ्कः। । ततः प्रविशति विकृतमलिनवेषो राजा ॥ राजा ॥ मनिर्वेदं निश्वस्य ॥ कष्ट भोः ! कष्टम् ! यहरं मुनिसत्तमस्य सुहृदां त्यागस्तथा विक्रयो- दाराणां तनयस्य चेदमपरं चाण्डाल-दास्थञ्च यत् | दुर्वाराणि मया कठोर हृदयेनाप्तानि मूढामना यस्यैतानि फलानि दुष्क तमहो ! किन्नाम तदारुणम् ! ॥(क) सेरः अग्रसरो यस्य तथाभूतः सन् लोकानां जगतामनुपहाय उदेति उटुगच्छति । इति चतुर्थाङ्कव्याख्या समाप्ता। (क) यदिति । मुनिसत्तमस्य विश्वामिनस्य यत् वैर विट्वषः म- योति शेषः, तथा सहृदां वान्धवानां त्यागः, दारागां पल्याः तनयस उलस्य च विक्रयः, इदच अपरं यत् चाण्डालदास्यम् एतानि दुर्वाराणि वारचितमशक्यानि मूडात्मना मन्दमतिना कठोरहृदयेन · निष्ट रमनसा मया छाप्तानि प्रातानि, यस्य दुम्कं तस्य एतानि फलानि, अहो ! अा. शय तत् किं नाम दारण दुष्क तम् । गाई लविक्रीड़ित हत्तम् ।

·पञ्चमोऽङ्कः। १२५ {{ सवैलव्यम् ॥ अहो! बलवंती भवितव्यता। वातः, मामानम्नशिरोधरं प्रभवता क द्धन राज्यशिया यहिषयतापि तेन झुनिना निःशेषितं नस्तयम् । तत्रापि व्यसनप्रियेण विधिना वृत्त तथा निष्ठु र बेनामा तनयः कलनमपि मे सर्व विलुप्तं क्षणात् ॥ (ख) : || चिन्तां नाटयित्वा दीर्घञ्च निश्वस्य सवै क्लव्यम् ॥ अहह ! शोचन्तौ रजनौघु दैन्यविधुरा नूनं लयागौ मया कात्तव्यं किल चिन्तयत्यनुदिनं सा निष्क यं चेतसा । प्राणानामवलम्वनं च कुरुते भूयोऽपि मे सङ्गमै हा ! कष्टं तदिमां दशामुपगतं पापं न सा वेत्ति माम् ॥ (ग) ॥ निश्वस्य || हा वत्स रोहिताश्व ! ३ (ख) मामिति । प्रभवता महाप्रभावेण तेन सुनिना क्रुद्ध न कु- पितेन सता यानम्नशिरोधरः ब्रानतग्रीव मां राज्यत्रिया बिल्ल पयता वियोजयतापि यत् त्वयं न निःशेपितं न ग्टहीतमित्यर्थः ततापि तस्मिन नयेऽपि व्यसन पियेण विपत्प्रियेण विधिना. देवेन तथा निछ र प्रवृत्त आचरितं येन याचरितेन ने मन अात्मा तनयः कालत्र. पत्नी अपि त्रितयमेतदित्यर्घः सर्व क्षणात् विलुग्न विध्वस्तम् । शार्दूलविक्रीडित हत्तस् । (ग) शोचनीति सा. मप्रिया ननं निशितं मया वियुक्त ति शेष: रजनीघु शोचनी शोकपरा दैवविधुरा. दैन्येन दुरवस्यया विधुरा कातरा कशाडी क्षीग काले वरा-सती च्यनुदिन चेतसा कर्तव्य निष्क यं कधं प्रभोः सकाशात् ग्राममोचनं रोमीय व रूप चिन्तयति किन्न । भूयः पुनरपि मत्सङ्गले सत्मार्थ, निमित्तार्थे सामी। प्राणानामवन्नु- बन मारणं कुरुते च । हा इतिः खेदसूचकमव्ययं कई तत् मा इमा - - ·११६ चण्ड कौशिक। धाचौजनायतदुर्ललितः कथं नु भूमौ चिरं लुठसि वत्स ! विरूढ़-निद्रः । बामद्य पार्थिवशतैरभिनन्दिताज्ञम् आज्ञापयन्ति वटवः श्रुत दुर्ग-रूदाः ॥ (घ) ॥ चिरं विचिन्त्य सकरुणम् ॥ सज्जो मौलिरयं पतन्तु विपदस्तासां हतं स्वागतं यत् सत्य कृतकृत्य-सुस्थ-सनसां तुल्या विपत् सम्पदा । वत्स ! त्वं तु दुनोषि मेऽद्य हृदयं येनाङ्कशयोचितः क रेणाकृतकृत्य एव सहसा दष्टोऽसि दैवाहिना । (ङ) दशां चाण्डालदास्यमिति भावः उपगतं प्राप्त पापं मां न वेति न जानाति । शार्दू विक्रीडितं वृत्तम् । (घ) धात्रीति । हे वन्म ! त्वं धालीननानाम् अङ्गशतेषु शत. शतोत्सङ्ग घ दुर्ललितः चपलत्वात् ताभिः दुःखेन लालित इत्यर्थः - दानों कथं नु केन . प्रकारेण वा विरूढनिद्रः पातनिट्रः चिरं भूमौ नुठसि ? अद्य श्रुतानि शास्त्राणि एव दुर्गाणि दुर्गमवस्त नि ते रूढाः प्रसिद्धिं गताः शास्वपारगा इत्यर्थः वटवः बाह्मणाः पार्थिवाणां राज्ञां शतैः अभिनन्दिता प्रतिपालिता याज्ञा यस्य तादृशं त्वाम् अा. ज्ञापयन्ति भत्यवत् कर्मणि नियोजयन्ति । वसन्नतिलकं वृत्तम् । (ङ) सज्ज इति । अयं मौलिः शिरः सज्जः यहणार्थ प्रस्तुतः विपदः, पतन्तु यति शेषः, तामा विपदा स्वागत कृतं हे विपदः सुखेन अागता यूयमिति सम्भाषित मिति भावः । कृतं सत्यं कार्य यः ते कृतकृत्याः कृतकार्याः व्यतएव तुस्थ मनो येषां तादृशाः कृतकत्याच ते सुस्थमनसोति तथोक्तानां विपद् समदा ढल्या इति यत् तत् सत्यम् । यहाई कन्य सम्पादितवानसि तदा तेनैव सुस्थ- चित्ततया विपदं त गणयामीति भावः ।. हे. वल्ल ! त्वं त्वमेव अद्य । , ·पञ्चमोऽङ्कः । ११७ # साशङ्कम || शान्तं पापं प्रतिहतममङ्गलं वत्सस्य । क्र रेणाकृतकृत्य एव गमितो देवेन कष्टां दशाम् ॥ वामाक्षिसन्दनं सूचयित्वा दक्षिणमुजस्फ रणज्ज्ञ, सहर्षम् । स्पन्दते वामनयनं बाहुः स्फुरंति दक्षिणः । व्यसनाम्य दयौ प्राप्ताविदं कथयतीव मे ॥ (च) ॥ विचिन्त्य ॥ अथवा किमद्यापि व्यसनाभ्युदय चिन्तया ? पर्याप्तः खलु दुरात्मा हरिश्चन्द्र हतकः । तथाहि अतःपरं यव्यसनं नूनमभ्युदयो हि सः । पापस्याभ्युदय-हारम् इदानों मरणं हि मे ॥ (छ) || प्रविश्यापटाक्षमेण चण्डालः । चण्डालः ॥ अले शुदस्स । (१) राजा ॥ साशङ्कम् ॥ भद्र ! किम् सुतस्य ? चण्डालः ॥ अले ! एव्वं भणामि, जधा शुदश वल्ल- भरश पाश-पड़िवत्तिणी इस्थिया कलुणं कलुणं रोअन्ती (१) अरे सुतस्य । (२) अरे ! एवं भणामि, यथा सुतस्य वल्लभस्य पार्श्व परिवर्तिनी मे मम हृदयं दुनोघि तापसि, येन, ऋरेण देवनेव अहिः पन्नगः तेन मम अङ्कएव शय्या तस्याम् उचित अभ्यस्तावस्थान इत्यर्थः त्वम् अकृत- कृत्यः वालकत्वात् किमपि कार्य सुखभोगादिकमकुर्वन व सहसा. दृष्टः असि ? । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । (च), स्पन्दते इति । वामं नयनं सन्दते चलति, दक्षिण बाहुः स्फुरति । इदं वामनयनस्सन्दनदक्षिणबाइस्फ रणं मे मम व्यसनाभ्य - यो विपत्सम्पदौ प्राप्तौ अागतौ कथयतीव सूचयतीव | पर्याप्तः व्यर: नस्य अभ्य दयस्य च परां काष्ठां प्राप्त इत्यर्थः । (छ) अत इति । अतः अस्मात् चाण्डालदासात् परं यत् व्यसन

·चण्डकौशिक ।
चिट्ठदि तां तुलिअं तुलिअंगदुअ गैहू शे शुद्ध कम्बल,
अहम्मि शामियो शाशं जेव्व गच्छामि (२)। इति निब्रान्तः ॥
राजा || परिकामति ।
॥ नेपथ्य ॥ हा नाद ! कहिं सि, देहि मे पंडिवणं ।(३)
राजा । श्रुत्वा सकरणम् || अहह ! दारुण: प्रलाप: ।
|| नंतः प्रविशति यानिर्दिष्टा वैलव्यं नाटयन्नी शैव्या ॥
शैव्या ॥ हा जाद् ! कहिं सि, देहि मे पड़िवअणं ॥
दति स्तम्भ नाटयित्वा चिरं संज्ञां लब्ध्वा बास्रम् ॥ हा जाद !
ण जुत्तं दाणिं पिदुणाबि दे जधा परिञ्चत्ता तधा तुमंनि
मं मन्दभाइणों परिचअसि (४) ॥ इति मोहं नाटयति ।।
राजा ॥ श्रुत्वावलोक्य च सवैलव्यम् || कथमियमपि तपखिनी
भी परित्यता ? सर्वथा सर्वत्र निष्करणता हतविधेः।
शैव्या ॥ ममम्भमसुत्थाय ॥ किं खु एदं वदि, कहिं गदो
स्त्री करणं करुगां रुदती तिष्ठति, तत् त्वरित त्वरितं गत्वा ग्टहा-
यास्याः शुद्धकम्बलः । यहमपि स्वामिनः सकाशमेय गच्छामि ।
(३) हा जात ! कुलासि, देहि मे प्रतिवचनम् ।
(8) हा जात ! हा जात ! कुलासि, देहि मे प्रतिवचनम् । हा
जात ! न यतामिदानी पिलामि ते यथा परित्यता तथा त्वमपि मां
मन्दभागिनी परित्यजसि ।
(५) किं खन्नु इदं वर्तते काल गनो मे पुत्रः ? । पुत्व ! किमिनि
.
विपत् स नूनं निश्चितम् अभ्य दयः हि मङ्गलमेव, इदानी पामस्थ में
लम व्यस्य दवाय सङ्ग लग्न हार मरणं हि मृत्यु रेव ।

·पञ्चमोऽः । मे पुत्ती॥ दृष्ट्वा परिष्वज्य ॥ पुत्रा! किंति मं रणाल- वसि ? एआइणौ भाामि क्ख - अहं, किं ण पेवखसि एवं भोसण महाशसायं ? || सोन्मादम् ॥ किं लणसि ? उअ- जमाअस्म कालणादो कुसुमाई अवचिणन्तो कोड़रादो णिकमिा काहिणा (ज) दट्टम्हि ? ॥ ससम्मम् ।। 'कहिं कहिं सो काहि, किंति मं ण दंसेदि ॥ समन्तादवलोक्य ।। अलिअं अलिअं, कुदो एत्य कहाहि ॥ उपविश्य सकरुणम् || हा जाद ! उत्थे हि, उबणहि दाव उअमाअत्मः अखंडि- दाइ मातूर-बत्ताई, तिलछेत्त-सम्भवाइ दम्भंकुराई, अदिकामदि से होमवेला, पडिणिउत्ता दाणिं सब्वे बह्म- आरिणो हुविस्सन्ति !] उत्या पायनिकृन्ती सावेगम् ॥ कध सच्चकं जेब्ब मं सन्दभाइणों समुज्मिय दूरं गदोसि ! हा हदह्मि मन्दमाइणी ! (५) इति मूछों नाटयति ॥ : मां न यालपसि ? एकाकिनी विभेमि खल्वहम्, किं न प्रचसे एतत् भीषणं भहाइसगानम् ? किं भरणसि ? उपाध्यायस्य कारणात् कुसुमा. न्यवचिन्वन् कोटरान् निष्क स्य सणाहिना दृष्टोऽस्मि ? कुल कुल स कृष्णाहिः ? | किमिति मां न दशति ? अलीकम् अलीकम्, कुतोऽल हष्णाहिः ? | हा जात ! उत्तिष्ठ उपनय तावदुपाध्यायस्य अख- ण्डितानि मालूरपत्त्राणि, तिलक्षेत्र-सम्भवान् दर्भाखरान् । अतिक्रामति तस्य होमवेला, प्रतिनिहत्ता इदानीं सर्वे ब्रह्मचारियो भविष्यन्ति, कथं सत्यमेव मां मन्दभागिनी सभा दूरं गतोऽसि ? हा ! हतारिम मन्द- भागिनी। (ज) कृष्णाहिना कालसर्पण । मालूरमवाणि विल्वपत्राणि अख- ण्डितानि अच्छिनानि ! दर्भाङ्क रान् कुशाङ्क रान् समज झा परित्यज्य ।

·१२०० चण्ड कौशिक । राजा ॥ सवै क्लव्यम् ॥ कष्टमकरुणस्यापि तस्य विधेरमी सुदुःश्रवा व्यवहारा: (झ)। शैव्या ॥ संज्ञा लञ्चा सोपालम्भम् ॥ हा अज्नउत्त ! पैक्व दाणिं अशदुल्ललिदस्म संपदं अवस्थन्तरं ! सबदा णितिव कहिं दाणिं विसत्यहिअओ चिट्ठसि! असं च तुए अहं समादिट्ठा जं पअन पालणोओ एसो दे बालो, तं च मए पाबसौलाए तधाण पड़िबमम् (६) । राजा ॥ सविशेषकरुणम् || अहो! मम्मस्पृशि (ङ) परिदे- . নিননি। ॥ समर्श सुतस्य प्रत्यङ्गमालोक्य ॥ हा-पुत्तत्र ! एद खु दे सुद्ध-मिअर-भासुर-गिडालबट्ट, इमे सुसिगिद्ध यसले शैव्या ॥ (६) हा यार्थपुत्र ! पश्य दानीम् बटुल लिनस्य साम्प्रतमवस्था. नरम् ! सर्वथा निष्कप ! कुत्र इदानीं विश्वस्त हृदयस्तिष्टसि ? अन्यच्च वया अहं समादिष्टा यत् प्रयत्नेन पालनीय एष ते बालकः, तच्च मया पापणीन्तया तथा न प्रतिपन्नस् । (७) हा पुत्र ! • एघ खलु मुग्धमृगाङ्ग-भावर ललाटपटः, सुस्निग्ध पक्ष्मले पर्यन पाटले निग्धधवले लोचने, इदं च सुघटितास्थि - -(भा) व्यवहारा याचरणानि सुदुःश्रवाः दुःखेनापि योमशक्या ४ इत्ययः ।। (अ) मर्मशि मर्म विदारणानि इत्यर्थः परिदेवितानि विलामाः । (ट) मुग्धेत्यादि । मुग्धः मनोहरः यः स्टगाङ्क: चन्द्रः तद्दत् भास्वरः दीप्यमानः ललाटपट्टः सुस्निग्ध क्षेहातिनायिणी पध्मले धन- लोमाने पर्यलपाटले प्रान्तरको सुटितः - शोभन यया तथा ..

·पञ्चमोऽङ्गः। १२१ पनन्तपाटले सिणि-धवले लोअण, अअञ्च सुहडिदहिबन्धी कठिण-विस्थिरस-वक्ख स्थलो; ता कि एस्थ सरीर अलक्खणे सन्दिहकअन्तहदएण? तधा सच्चसन्धस्स अजउत्तरा मम मन्दभाणोए चरिदे पमादी । सव्वधा अवारणों धमी, अप्पमाणं च लक्खणं, अलिअ वादिगो विभाग इत्ता, जदो बहुसो दिनु पञ्च एहिं समादिमि मामुद्दलक्खणे हिं, जधा वंस-वमा णो दीहाउ' चक्नवत्ती एसो पुत्तो दे भवि- स्मदि ति। ता मम मन्दभाइबीए भाअधेएहिं स अलि संवुत्तं । (ट)(७) राजा. साशङ्कम् ॥ कथं संवादिनी (ठ) वर्तते ॥ निपुण- मवलोक्य सास्रम् ॥ अये ! कथम् । बन्छ कठिन-वितोणं वक्षःस्थ लम्, तत् किमत्र शरीरे अलक्षणं संदृष्टं सतातहतकेन ? तथा सत्यसन्धस्यायं पुत्वस्य मम मन्दमागिन्याश्चरिते प्रमादः । सर्वथा अकारणो धर्मः, अप्रमाणञ्च लक्षणम्, अलीकवादिनो विज्ञान-वेत्तारः । यतो बहुशो. दृष्ट प्रत्ययः समादिष्टास्मि सामुद्रकवि. चक्ष गौः, यथा वंशवईनो दीर्घायुश्चक्रवर्ती एप पुत्रस्ते भविष्यतीति, नन् मम मन्दभागिन्याः भागधेयैः सर्वम् अलीकं संवृत्तम् । रचितः अस्यां बन्धः यत्र तादृश कठिनं धनं विस्तीर्ण विशालञ्च । अल- चण दुटचिङ्गम् । कृतान्तहत केन टुट शमनेन वा दु?त्रेन कृतान्तो यम - दैवयोरित्यमरः । सत्यसन्ध य सत्यव्रतस्य प्रमादः दोषः मन्दभाग्यया मयैव किमपि दुश्चरित येन आर्य पुत्रस्य · पुत्रविधानो जात इति भावः ।। चलीकवादिनः सुवावादरताः । दृष्ट प्रत्ययः दृष्टविश्वस्त कर्मभिनित्यः सामुदकविचक्षोः लक्षणनिरूयकशास्त्राभिः । (ठ) संगादिनी मत्सम्बकव प्रतीयमाना इत्यर्थः । - ..

·चण्डकौंशिक । छत्राकारसिदं शिरः पृथुललाटान्तं विशालक्षणं, चक्रासी, चरणो,करौ सकमलावाजानुलम्बी भुजी । क्षामं मध्यमुरो विशालमुदरं तुच्छे कटि: पीवरा नूनं भूपकुलापुरः शिशुरयं साम्राज्यचिहाशितः । (ड) | स्मृतिमभिनीय सवैलव्यम् ॥ मे रोहिताश्खो नूनमस्यामेव वयोऽवस्थायां वर्तते, तदभिशङ्कते मे हृदयम् । अथवा प्रतिहतममङ्गलं वत्सस्य । शैव्या || सोपालम्भमाकाशे || भावं कोसि! किदत्यो दाणिं सि । (८). राजा ॥ सावेगम् || कथं भगवन्तं कौशिकमुपालभते । सर्वया न किञ्चित् विसंवदति। (ट) तदलं. परपरिग्रह- शङ्कया शैव्य वेयम् ॥ चिरमवलोक्य सकरुणम् ॥ कृतमद्यापि सन्द हेन । कुतः, । (८) भगवन् ! कौशिक ! कतार्थः दूदानीमसि । (ड) वेति । च्वाकार मण्डलाकार पृथुललाटान्त दीर्घभाल- भागं विशालेक्षणम अायतनेबम् इदं शिरः। चरणौ चक्र ण चक्रा- कारचिङ्गेन बकौ अद्धितौ अलङ्कतावित्यर्थः । करौ पाणी सकमलो पद्मचिह्निती, भुजौ वाइ याजानुलम्बौ जानुपर्यन्तलम्बिनौ। मध्य मध्यभागः ज्ञान क्षीणम उरः वक्षस्थलं विशालं विस्तीर्णम् ।. उ तुक स्वल्यमित्यर्थः । कटिः पीवरा स्थ ला । व्ययं शिशुः साचाज्य- चिरैः अशितः अन्नतः अतएव नून नियित भूपकुलाङ्करः कस्यचित् राजः तनय इत्यर्थः । (द) विसंवदति । सन्द हयति । M ·पञ्चमोऽङ्कः। सा वाणी.करुणाननाद विकलाप्यामन्द्र-तन्त्री खना ते चामो चमरौध नील कुटिलाः पाकुला मूर्द्धजाः । तान्यङ्गानि लशान्यमूनि सहसा दुःप्रत्यभिज्ञानि में कान्तिःसैव पुराण-चित्र-मलिना लेखाभिरुनीयते ॥ (ण) हा वत्स रोहिताख ! कासि, मे देहि प्रतिवचनम् ॥रति भूछितः पतति ॥ संज्ञां लब्धा रोहिताश्वस्य मुखमवलोक्य । अनु- दिद्यमान-दशनाङ्करस्य स्मरामि शैशवं मन्दभाग्यः । प्रथित मङ्गल-गुग्गुलु कल्पित- प्रतनु-लोल-जटावलि मण्डितम् । मधुय लडिन्त-मुग्ध-सरोरुह- द्युति मुखं तदिदं न विराजते ॥ (त) -. (ण) सेति । करुणः शोकपूर्णैः यातना: विकला विवरापि अामन्द्रः ईषद्गम्भीरः तन्ल्या इव स्वनः यस्यां तादृशो मा पूर्वानुभूता इत्यर्थः वाणी, मी च भ्रमराणाम् योधाः समूहा इव नीला: कुटिला: भङ्गिमलच ते मूर्बजाः केशाः पाकुलाः बन्धनाभावात् इतस्ततो बिलु लिताः । तानि अमूनि यङ्गानि कयानि दुःखच्चीणानि अतएव मे सहसा दुःखेन प्रत्यभिज्ञानि संवेयमिति प्रत्यभिचाश. क्यानि पुराणं प्राचीन यत् चित्रम् आलेख्य तहत् मलिना सेव कान्नि लेखाभिः रेखाभिः उन्नीयते अनुभूयते । (त) प्रथितेति । मथितः विख्यातः यः मङ्गल गुगलु: माङ्ग- लिगन्ध द्रव्यविशेषः तेन कल्पिता रचिता प्रतनु: सूक्ष्मा या जटावलिः तया मण्डित' भूषितम् अतएव मधुमैः भई : लक्षितम् काक्रान्न यत् सग्छ मनोज्ञ सरोरुहं कमलं तर द्य ति: जानियस्थ तथावि तव दद सुख न विराजते न शोभते विधव्याप्ततया मालिन्यादिति भावः । द्रुतविलम्वितं उत्तम् । ..

·१२.४ चण्डकौशिक । हा वत्स रोहिताख ! हा (थो तपन कुल बाल-प्रवाल ! हा हरिश्चन्द्र-हृदयानन्दन ! हा कुपित-कौशिक-दक्षिा- ऽऽस्य-प्रधान-पण्य ! नेष्टन दत्तं न कुलोचितानि मुखान्यवाप्तानि यशो न कीर्णम् । न्यग्रोध वीजाङ्गुरमूषरस्थं विड़वयन् वत्स ! दिवं गतोऽसि ॥ (द) अपिच । वत्स ! मूर्खाऽभिषेक पयसा न पविनितस्ते । दानैः करौ, न चरणावरि-मौलि-पातैः । जाती धनुर्गुणकिणाङ्कधरौ न बाइ नधोट्यः प्रतिपदिन्द रिवासि नष्टः ॥ (4) पवान्न: रत्यर्थः, (थ) तपनेति । तपनस्य सूर्य यं कुलं तस्य बालः नय: मल्लयः तत्सम्बछौ । कुपितेति । कुपितः यः कौशिकः विश्वामित्रः तस्य दक्षिणाया यान्टण्ये प्रधान मुख्य पण्य विक्रयट्रव्य तत्सम्ब,डौ । (द) नेष्टमिति । हे वत्स ! स्वया न इष्ट न यक्ष न देवास्तमिता न इत्तम अर्थिभ्यः धनमिति शेषः । कुलोचितानि सुखानि राजसम्पभोगजनितानीति शेषः । न अवानानि न प्राप्तानि, यश: न कीणं न विस्तीर्णम् । अपरस्थं. चारभूमिस्थ न्यग्रोधस्य वटस्य वीजा- अरविडम्बयन अनुकुर्वन् दिवं स्वगं गतः प्राप्तः असि । उपजाति, वृत्तम् ! (ध) मूति । ते तव मृर्जा शिरः अभिषेकपयसा राज्याभिषेक- मन्त्रमूतेन जलेन न पविलित: न पवित्रीकृतः । त्व राज्ये नाभिषित इति भावः । दान: करो न पविलिताविति शेषः । चरणौ परीणां ..

·पञ्चमोऽङ्कः।
१२५
• fi विचिन्तन ॥ तत् किमिहोपमृत्य (न) विल पन्त्या देव्याः
कथयाश्यात्मानम् ? अथवा न युक्तामिमां तनय-धोकादा-
माना “तपस्विनी
स्वदशा-विपर्ययेणापरेणोद्दयितुम् ।
अात्मानमवलोक्य || दुरात्मन् ! हरिश्चन्द्र हतक ! कथमद्यापि न
नियसे ? किमत:-परं ट्रक्ष्यसि ? इति मूळां. नाटयति भनेरु-
न्मील्य ॥ दुरात्मन् ! हरिश्चन्द्रह तक ! यंदेतान् इदानीमपि
हतग्राणान् न परित्यजसि तत् किमात्मघातिनी लोका.
दात्मानं परित्रातुमिच्छसि ? धिमूर्ख !
वरमदैव निमज्जन् अन्ये तमसि दारुणे ।
पुत्राननेन्दु रहिता न पुनरूचिता दिश: ॥ (य).
अपिच :
अन्वं तम: काच भैरव-पूर्व-वींची-
चण्डासिपत्रवन-रौरव-शाल्मलौषु ।
मालूणां मौलिपातैः शिरोनमनै न पविलितावितिः शेष:. बाल धनुषः
यः गुणः मौ: तस्य किण एंव अङ्गः तस्य धरौ धनुगुणकिणकिता-
वित्यर्थः न. जातौ । अतस्त्वं तब्धोदयः प्राप्तोदयः प्रति मदः इन्दुश्चन्द्र
व नष्टोऽमि । वसन्ततिलकं वृत्तम् ।
(न) उमस्त्य उपगम्य । खोति । स्वस्थ प्रात्मनः दशाविपर्य ये या
चण्डालदाखच मेण इत्यर्थः ।. उपट्टयित' क्लेशयितुम् ।
(म) वरमिति । अद्य व इदानीमेव दारुगो ग्रन्धे तनसि तदाख्य
निरये निर्मज्जन् पतन् त्वौं वर मनाक प्रियः । पुत्रस्य अाननेन्दना
सुखचन्द्र ण रहिता दिश! न पुनः वीक्षिताः (दृष्टा भवन्तु इति भेषः ।
(फ) अन्धमिति । तनयविक्लवजेन पुत्रनिधनजनितेन दुःखेन
तुल्याः या यातनाः ताः अन्वतेनः 'नकचभैरवं पूर्यत्री चि, चण्डाभि-.
"

·समापना। तेषु सन्ति नरकेष्वपि यातनास्ता दुःखेन यास्तनय विलवजेन तुल्याः ॥ (फ) दलं दिलवे न । भवतु, भागीरथी-तटोपान्तेषु सुतगो- काग्नि दबमानमात्मानं निर्यापयामि (ब)। इति मन्द परि- व स्य तिमभिनीय ससम्म,मम् ॥ अहह ! मनाक पराधीनमा- नानं विस्म तोऽस्मि ! । विचिन्त्य सवैलाव्यम् ॥ कष्ट भोः कष्टम् ! मरणात् निर्बतिं वालि धत्वा स्वाधीनवृत्तयः । प्राम-विक्रषिणः पापा: प्राण त्यागेऽप्य नौश्वरा: ॥ (भ) ॥ वैलव्य नाटयित्वा ॥ तदस्मादपि मनोरथाद् अष्टोऽस्त्रि मन्दभाग्यः कुतः, दारुणस्यास्व दुःखस्य धैर्य मस्त्ये व भेषजम् । दुर्वार-विनिपातोऽयं भर्तुराज्ञा-व्यतिक्रमः ॥ (म) || मावष्टम्भम् । तद यावदिदानीम् असह्य-शोकाग्नि- दह्यमान-मात्मानं विवेकवारिणा संस्तभ्य भर्तुराज्ञां प्रमा गीकरोमि । यतः । मालयनं रौरव गान्मली चेति तथोक ए एतेषु नरकेष्वपि ता यातनाः न सन्ति । बन्द तम इति अनुक्ममासो बोध्यः । वसन्ततितकं उत्तम् । (ब) निर्यापयासि निहन्नि । मनाक अल्पम् । (भ) मरमादिति }. स्वाधीनत्तयः जनाः धन्याः पुण्यवन्त', से गरपात् निई तिं सर्वदुःखशान्ति यान्ति प्रामु यन्ति । पापाः रत्म- विक्रयिम् : प्राग त्यागेऽपि नीश्वराः यमभवः । (म) दारुगाम्यति. धैर्यम् छाम्य दाम्यस्य दुःखस्य भेषजम् प्रौप्यम् अस्य व । अयं तु भत्त: छाख्याव्यतिक्रम:, आदेशाप्रनिमानुन रवार दिखना क्यः विनिपात: बमोगगिः यस्मात् तथाविधः । - ।

·; पञ्चमोऽङ्कः। १२७ मध्ये व्यक्तमनादि-विधमवशाव्यक्तमाद्यन्तयोः पञ्चत्वं प्रकृति: किलास्व जगतस्तत् पञ्चधा सम्भ तम् । संसाराणव वौचि-भङ्ग- बलनेोगा वियोगैः समा- स्तन्मोहादपरं म वेनि विदुषां शोकस्य यत् कारणम् ॥(य) शैव्या ॥ संज्ञां लब्ध्वा || काधं एदं हदजीविदं ण मं परि- चअदि, ता किं णु क्यु एत्य करणिज्जं ? || 'अणि परिमृज्य ॥ भोदु एदस्मि मसाण-पादबे अत्ताण अं उब्बन्धिादाबाद. इन । (८.) इनि. पाशं रचयति । ६) कथमिदं हतजीवितं न मां परित्यजति । तत् किं नु खल्वाल करणीयम् ? | भवतु एतन्मिन् प्रसगान पादपे आत्मानं उदध्य व्यापाद- यिष्ये । .. (4) मध्य इति । यत् जगत् अनादिबिश्वमयशात् अनादेः पुरु- घग्य परमात्मन इत्यर्थ: विनमः विलासः तद्दणात् तदिच्छयेति भाव: मध्ये व्यक्त प्रकाश गतम् आद्यन्तयोस्तु अव्यक्तम् अज्ञात सर्वमिदं विश्व मध्ये कियतः कालान् दृश्यते किन्तु अादिरन्तश्च कैरपि न विदित इत्यर्थः पञ्चत्व निधन जड़भाव इत्यर्थ: अग्य जगतः प्रहनि: स्वभावः, तत् पञ्चत्वञ्च पञ्चधा पञ्चप्रकारेण सभ तं सम्पन्न पञ्चभिः भूतैरेव देहः सृज्यते तानि च भूतानि जड़पदार्था एव देह स्थितसत्मनो व्यपगमात् देहस्थिताः पञ्च भूतांशाः पञ्चखेव प्रलीयन्ते तदेव पञ्चत्वमिति भावः । संसारे अभी योगाः पुत्रधाजवादिसङ्गाः अणवस्य : समुद्रस्व वीचीनां तरङ्गाणां भङ्गयत् वलनैः वियोगः विच्छेदः समाः बल्याः यथा समुद्रे तरहा उत्यिता एव प्रलीयन्ते तहत् संसारे प्रियसङ्गा रति भावः नत् तस्मात् विदुषां जानतां शोक स्य यत् कारगम् तत् मोहात नानात् छपरम् अन्यत् न वेझि न जानानि मोहएव शोककारामिति भावः । शार्दूलविक्रीडितं कृत्तम् । ४ .

·१२८ चण्ड कौशिके। " राजा ! दृष्ट्या ससम्भ,मम् ॥ अहह ! इदमपरमापतितं जीवित-व्यसन-फलम् । तकि करोमि . मन्दभाग्यः ॥ विचिन्त्य ॥ भवत्येवं तावत् ॥ इति व्यन्यतो गत्वा ॥ मरणानिति यान्ति दूत्यादि पठति ॥ खकम-वैचिना-विपाक विनमै- विरूढ़-मार्गाः परलोक भूमयः । विहाय मायामवशस्य भूरियं विहस्य ते सा किल पारलौकिकैः ॥ (र) गव्या ॥ याकर्ण्य मसन्मभं पाशसुत्म,ज्य ॥ हदि हदि ! मरण-महसवासत्त-हिअाए पराधीण-जौविदाए दासत्तणं बि मए विसुमरिदं। अगस्सि बि जन्मन्तरे इमादो दास- भावादी ण विमुक्का भविस्स अर्द्धमवलोक्य दीघं निश्वस्य || भअवं देव्व ! मरिदं वि ग लवभदि भअवदो सप्रासादो । 'ता (१०) हा धिक् हा धिक् ! मरण-महोत्सव-व्यासक्त हृदयया-परा- धीनजीवितया दासत्वमपि मया विया,तम् । अन्यस्मिन् जन्मान्तरे अमाद्दामभावान विसुक्ता भविष्यानि । भगवन् ! देव ! मर्तमपि (२) खकर्मेति । स्वकर्मणां वैचिलाय विविधत्वस्य यः विधाक: परिणामः तस्य विधमैः विलासैः परलोकभूमयः विरूढा विख्याता मार्गाः पन्थानः यासांता कर्मक्शन लोकाः विविधा पारलौकिकीं गति नभन्न इति भावः अत: पारलौकियोः परलोकातत्त्वविद्भिरित्यर्थः मायां संसारखेहं विहाय परित्यज्य सा इयम् अयशस्य अजितेन्द्रियम्य यन्नस्य इत्यर्थः भूः चेत्र संसार इत्यर्थः विहस्यते अवज्ञायते इन्वयः । वंशस्य विलं वृत्त वदन्ति दंशस्यायिलं जती जराविति तत्क्षचणात् । -

·पञ्चमोऽङ्कः।
१२८.
.
हदाझि मन्दभाइणौ ॥ इति यात्मानं पातयित्वा सहसोत्याय प्रणि
अन्य || कित्तिअंदाणिं. अप्पदौर-दालुणे दसा-विसंवाटे
परिदेविदवं, ता कालोचिदं कटुअ दासित्तण-समुचिदाए
सुस्स साए दिअवरं व्याराधन्तो व्वदोबवास णि अमेझिं
अत्ताण परिसोसइस्म । जधा य इमस्सिं मणुस्स-लोए
पुगो बि सम्मविरसं मन्दमाइशों (१०)॥ इति चिता रचयति ।।
रानां ॥ दृदा सकरुणम् ॥ अये ! प्रारब्धमनया कालोचि.
तम् ॥ यात्मगतम् ॥ साधु देवि ! साधु ! नास्यामप्यवस्थायाम्
अतिक्रान्तमाभिजात्यम् (ल) । तदहमिदानोमुपसृत्य भत्तुं-
राज्ञां प्रमाणीकरोमि ॥ तथा कृत्वा सबै क्लव्य च ॥ देवि ! |
इत्यशोह मुखमाणोति ॥ महामार्ग'!
अक्कत्वा मत्लरिज्ञानम्, अदत्त्वा मृतकस्बलम् ।
प्रवर्त्तनीयाः केनापि न श्मशानोचिताः क्रिया: ।
तदुपनीयतां मे मृत कस्वलः ॥ इति सवाध्यस्तम्भ करं प्रसारयति ।
शैव्या । भयं नाटयन्नी । भद्दमुह ! दूरदो चिट्ठ। अहं दे
उवण इस्मं । (११)
लभ्यते । भगवतः सकाशात् तत् इतास्मि मन्दागिनी किदिदानीम
अप्रतीकार- दारु दशायिसंवादे परिदेवितव्यम् । तत् कालोचितं सत्या
दासत्वमसुचितया शुश्रूश्या द्विजवरमाराधयन्ती. तोपयानियम रामानं
परिशोषविष्य । यथा न अस्मिन् मनुष्य बोके पुनरपि मम्भविष्यामि
मन्दभागिनी।
(११) भद्रमुख ! टूरतस्तिष्ठ, अईने उपनेष्यामि ।
न) ग्रामिनत्यं कोलीन्यम् ।

·१३० चण्डकौशिक । .. राजा । बीड़ा नाटयित्या ॥ स्थितः। शैव्या ॥ रोहिताश्वस्य शरीरात् पटमाशष्य अर्पयनी, हसं समा- लोक्य सविस्मयमात्मगतम् ॥ कधं चक्रवत्ति लक्षण-सणाही बि अअं पाणी इमस वावारस उबणोदो ? || अपत्य शनैः प्रत्य- इमवलोक्य सप्रत्यभिज्ञानम् || कधं अजउत्तो ? ससम्मम् ॥ हा अज्ज उत्त ! परित्ताहि परित्ताहि (१२) ॥ इति श्रआत्मानं पातयति ॥ राजा॥ अपस्त्य ॥ देवि ! न मां खपाक-(व)दास्य- दूषितं स्पष्ट मर्हसि । तत् समाखसिहि समाखसिहि । शैव्या ॥ ससाश्वम्य ॥ हद्दी हद्दौ किसेदं ? । (१३) राजा ॥ कम्मणां विपाकः । तदलं परिदेवितेन उपनीय- तामेतत् । शैव्या ॥ सवैलव्यमर्पयति ॥ व्याकाशात् पुष्पवृष्टिः ॥ उभौ सवि- रसायमषज्ञोकयनः । राजा ॥ कथमाकाशात् पुष्पवृष्टिः ? । नेपथ्य ॥ अहो ! दानमहो ! यौलम्, अहो ! धैर्यमहो ! क्षमा । अहो ! सत्यमहो ! जानं हरिश्चन्द्रस्य धीमतः ॥ ! (१२) कथं चक्रवर्तिलक्षण-सनाथोऽध्ययं पाणिरेतस्य व्यापारम्योप- नीतः ? कथम् अार्य पुत्र ? हा अर्यपुत्र ! परिवाहि परिवाहि । (१३) हा धिक ! हा धिक ! किं न्वे दम् ? (व) वपाकेति । श्वपाकः चण्डालः तस्य दायेन दूषितम् अप- वित्रमित्यथः ।

·पञ्चमोऽङ्कः । १३१ शैव्या ॥ श्रुत्वा सल्लाघम् ॥ अम्मो . कोदाणिं अज्नउत्तस्स गुणसलाहाए मे हिअअं आसासेदि । अहवा, अलं गुण- कधाए अज्जउत्तो जदि णाम इमं अत्यन्सरं अणुभोदि । सव्वधा अारणो धम्मो, अरण दिदं 'सव्वं अन्धार- णच्चिदं सव्वं विमाणं । (१४) ततः प्रविशति धर्मः धर्मः ॥ महापतिव्रते ! महाराज हरिश्चन्द्र ! कथमह. मकारणी नाम | तथाहि पश्य, अन्येषां ये दुर्लभाः पार्थिवानां सत्य नै जितै कम्ममिश्च । तानवाहं ब्रह्म-सालोक्य पूतान् आप्तो दातुं शाखतानद्य लोकान् ॥ (श) तदलं विषादेन । वत्स रोहिताश्व ! समाश्वसिहि समाश्व- सिहि (१४), अहो ! क इदानीम् व्यायं पुत्रस्य गुणलाघया मे हृदयमा- श्वासयति । अथवा अलं गुण-कथया । बार्य पुतो यदि नाम इटमव- स्थान्तरमनुभवतीति सर्वथा अकारणो धर्मः, अरण्य-दितं सर्वम्, अन्धकार नर्तितं सर्व विज्ञानम् । । .. (श) अन्य पामिति । सत्यः सत्ययचनैः दानैः अर्जितैः महङ्गि- रित्यर्थः, कर्मभिः . यज्ञादिभिरित्यर्थः अन्य पां पार्थिवानां राज्ञां ये लोका: दुर्लभाः दुष्यापाः, अहं तान् ब्रह्मसालोक्यपूतान ब्रहणः पर- सालोक्य न शश्वदर्शनेन पविनितान् यावतान् अक्षयान् लोकान् ब्रह्मालोकानित्यर्थः दातम् एव प्राप्तः उपस्थितः । मात्मनः • " ·१३२ चण्डकोशिके। राजा दृष्ट्वा सहर्ष स् ॥ कयं स भगवान् धन्यः । भग वन् ! अभिवादये। शव्या भअवं! पगमामि ।(१५) रोहिताः ॥ शनैः शनैरन्मोलयति । धर्मः समावसिहि वत्स ! त्व', पिना धर्मेण पालितः । गत-प्रत्यापतेः प्राणेचिर पालयितु प्रजाः ।। (ष) रोहिताश्वः ॥ ससखाय । कथमम्बा ? तत् वोन पुनरिमं प्रदेशमानौतासि ? शव्या ॥ जाद ! अत्तणो भाअधएहिं । (१६) नमः ॥ वस ! अयं ब्रह्मलोकातिथिः पिता पुरत एव । रोहिताः ॥ तात! परिवायख परिवावखे ॥ त्यालानं पातयति। राजा । उपत्य ॥ वस ! न मां खपान-दास्य-दूषितं स्पष्ट महसि । धर्मः । राजन् ! अलमिदानों कपणेरालाः (स) । तघाहि, १५) भगवन ! प्रणमामि । (१६) जात! यात्मनो भागधेयः । (घ) समाश्वसिद्धीति । हे वत्स ! मित्रा धर्मेण पारितः रनि- नम्ब' गतप्रत्यागतः गतेः पुनरागतैरियर्थः मा निरं मनाः पाउ- विमाश्वसिहि समावस्तो भव। (स) कप दीन बातमी पचनः ।

·पञ्चमोऽङ्कः । .
१३३.
केता योऽस्या ब्राह्मण स्ते सदारो
यचाण्डालो यत्न राज्यञ्च तत् ते ।
राजन् ! गुह्य तत्ततो ज्ञातुमेत
दिव्यं चक्षुः साम्प्रतं ते ददामि ॥ (ह)
कः कोऽत्र परीवाराणाम् ?
प्रविश्य पुरुषः ॥ आज्ञापयतु भगवान् ।
धर्मः ॥ इतो भव ।
पुरुषः ॥ एषोऽस्मि ।
धर्मः ॥ महाराज ! विमानमधिरुह्य दिव्येन चक्षुषा
विलोक्यतां यथेदं सर्वमिति ।
राजा || यथादिशति भगवान् ! ॥ इति दिव्य विमानमा
रुह्य ध्यानं नाटयन् ॥ धिक् ! प्रमादः धिक् ! प्रमादः (क्ष )
विद्योपस्थानपरितोषितेन भगवता कौशिकेन सचिवेषु नों
राज्य प्रतिमुत्तम् ।
(इ) के तेति । ते तव अस्याः पत्याः क्रता यः सदारः सस्त्रीको
ब्राह्मणः यश्चाण्डालः तव के तेति भावः यल च ते तव तत् राज्य वर्तते
इति शेष राजन् ! एतत् गुह्य रहस्य सर्व तत्त्वतः वस्तुनः ज्ञात
साम्मत ते वभ्य दिव्य चक्षुः ज्ञानचक्षुरित्यर्थः ददामि । इन्द्रयना-
हत्तस् ।
(च) प्रगादः अनवधानता । विद्यानास उपल्यानेन राज्यानु-
मत्या उपस्थित्या इत्यर्थः परितोषितेन प्रसादितेन । प्रतिमुक्त प्रत्य.
पितम् ।
१२

·१३४ चण्डकौशिक.. . धर्मः ॥ राजन् ! भवत् सत्य जिज्ञासयैवासी मुनिस्तथा सतवान्, नतु राज्यार्थि तया, तदलं सम्भ मेण, (क) विशु. धमालोक्यतां तदिदं सर्वम् । राजा || पुनर्व्यानं नायित्वा सानन्दम् ॥ देवि ! दिध्या वईसे, क्रता स ते प्रताति-कारुणिको दिजन्मा जाया-सखो ननु शिवौ किल दम्पती. तो। क्रेता ममापि खलु यो भगवान् स धम्म- स्तेनाधुना मनसि शल्यमुपैति शान्तिम् ॥ (ख) धर्मः ॥ तेन हि. अभिषिच्यतां पृथिवी-राज्ये वत्सो रोहि- ताखः । राजा ॥ भगवन् ! यदादिसि । धर्मः ॥. आसनम् आसनम्, छत्र छत्रम्, चामरं चाम- रम्, भृङ्गारः भृङ्गारः । पुरुषः॥ एतत् सिंहासनसुपनतं दीप्तमाणिक्य चित्रं छत्रञ्च तत् परिणत-शरञ्चन्द्रविस्वानुकारि । (क) विशुद्ध निर्दोषम् । (ख) क्रेतेति । सः महतिकारुणिकः स्वभावदयालुः जायासर : मल्लीकः यः ते तव क्रता दिजन्मा ननु निये ! तौ दम्पती जायापती शिव पार्वती परमेश्वरौं किल । यः खलु ममापि क्रता स भगवान् धर्मः, तेन हेतता अधुना मनसि स्थित मिति शेषः । शल्य चाण्डाल- दास्यादिरूपम् च्यात्यन्तिकं दुःखमित्यर्थः शान्निम् उपैति प्राप्नोति । वसन्ततिलक हत्तम् । (ग) एतदिति । एतत् दीप्त: दीप्यमान; साणिक्य: चित्रम् ·पबमोऽङ्कः । १३५ एते ज्योत्स्ना-प्रसर-धवले चामरे हेमंदण्डे. भृङ्गारामस्तदिदमभितः सम्भृतं सागरेभ्यः ॥ (ग) धर्महरिचन्द्रौ रोहितास्याभिषेक नाटयतः ॥ , धर्मः | अर्द्ध मवलोक्य || दिध्या विमान-चारिणीभिर्देवता- भिरभिनन्धते वत्स-रोहिताश्वस्याभिषेक महोत्सवः। तथाहि । एता नद्यो दधति कलशान् सम्भृतांस्तीर्थतोयैः सान्द्रः स्निग्धः स्थगयति दिशी दुन्दुभीनां निनादः । नृत्यल्ये ता: सुर-युवतयो सुक्तमन्दारवर्षाः स्वैः स्वरंशैनरपतिममी लोकपाला भजन्ते ॥ (घ) तत् कृतं करणीयमिदानी ब्रह्मलोकमभिप्रतिष्ठस्व । राजा ॥ भगवन् ! श्राश्चर्यम् सिंहासनम् उपनतम. उपस्थितम् एतत् परिणतं पूर्ण यत् शरच्चन्द्रविन्वतस्य धनुकारि सदृशं छत्रम् एते ज्योत्स्नामसरवत् ..धवले इमदेण्ड स्वर्णदण्डवती चामरे तादिदं ङ्गारस्य अम्भः जलम् अभितः समन्तात् सागरेभ्यः सप्तम्य इति भावः । सम्भ,त', समानीतम् । मन्दा- क्रान्तात्तम् । (घ) एता इति । एता नद्यः मरितः तीर्थतोयैः सम्भ,तान् पूर्णान मान्नशान दधति, सान्द्रः वसुल: स्निग्धः श्रोत्रसुखः दुन्दुभीनां निनादः दिशः स्थगयति व्यानोति । एताः सुरयुवतयः सक्त त्यत मन्दाराणां देवतरुविशेषकुसुमानां वर्ष याभिः तथाभूताः मन्दार पुण्यारिण- वर्षन्त्य इत्यर्थः त्यन्ति । अमी च,लोकपालाः इन्द्रादयः स्खैः स्वैः अंश : नर- पति राजान भजन्ते राजशरीरे आविर्भवन्तीत्यर्थः । अष्टानां लोक- मालानां वपुर्धारयते दम इति शास्त्रादिति भावः । मन्दाक्रान्ता- हत्तम् ।

·चण्ड कौशिक कडे तर्जन तत्परे खलु गते दष्टाधरे कोशिके লাইনা হৃ ৰিাথ অলি লাক্সায়নাঘালিনি। प्रत्यग्रागतबाध्य-दौनवदनैरुतोऽस्मि यैस्तान् कथं त्यत्वालम्भरिरभ्युपैमि भवता लोकान् प्रदिष्टानहम् ॥ (ङ) धर्मः : ॥ राजन् ! स्वकर्म(चा-वैचित्रोच्चावच-स्वभावानां प्रजानां का पुनरैतावन्ति भागधेयानि । राजा ॥ क्षणं क्षणासह ताभिरेव लोकान् प्रजाभिविहरामि तांस्तान् । ममैव वा पुण्यलवेन तासां भवन्तु लोका भवता प्रदिष्टाः ॥ (छ) (इ) क्रुद्ध इति ! क्रुद्ध कोपकलुषिते तर्जनतत्परे दृष्टाधरे अधर- रंशिनि कौशिके विश्वामिले गते प्राप्ले सति हे नाथ ! मभो ! एतान यनाथान् अस्मान् विहाय के कुल गच्छसि अमानपि नय यत्र त्व गच्छनीति भावः इति प्रत्ययः नवैः पागतः वायः अभिः दीन बदन येषां तादृशैः यः उक्तः कथितः अस्मि, तान त्यता ग्रहम् यात्म- म्भरिः स्वार्थ परायणः सन भवता प्रदिष्टान लोकान ब्रह्मलोकान् कथम् वन्य पैसि गच्छामि । शार्दूलविक्रीडितं इत्तम् । (च) स्वकर्मेति । खानि कर्माणि तेषां वैचिस्या पार्थकोन बावचाः बहुविधाः स्वभावा यासां तामां मनानाम् एतावन्ति ना. बोकमानियोग्यानीति भावः भागधेयानि भाग्यानि कुतः । (छ) क्षणमिति । जय क्षणाई वा तामिः प्रजाभिरेव मह नान नान लोकान् विरामि विहर्तुमिच्छसि, ममैय पुण्यसवेन सुस- तचेशेन भवता प्रदिटा लोकाः तामा प्रजानां मरन्तु । लमजाति- तम्।

·पञ्चमोऽङ्कः।
१३७
-
धमः ॥
व
मापिग्मयम् ॥. अहो ! लोकोत्तरं (ज) चरितमस्य
राजर्षेः। राजन् ! . अनेन पुण्यदान-सम्भावितेनापरेग
पुण्य सम्भारेण प्रजानामात्मनशोपार्जिताः शाश्वता लोकाः ।
तदुच्यतां किं ते भूयः प्रियमुपकरोमि ।
राजा || भगवन्.
! अतःपरमपि प्रियमस्ति । तथाहि,
विद्या-लाभात् मुनिरपि मयि त्यक्तमिथ्याभ्यसूयो
लब्धा प्राणानयमपि शिशुक्रवर्तित्वमाप्तः ।
दृष्टः सानात् त्वमपि मगवन् ! ब्रह्मसालोक्यमाप्तं
किंवा तत् स्याद्यदपरमतो यत् प्रियं प्रार्थयिष्ये ॥
तथापीदमस्तु ।
प्रमुदित-सुजना समृद्द-शस्था
भवतु महो विजयो च भूमिपालः । .
कविभिरुपहिता निजप्रबन्धे
गुणकणिका ह्यनुग्धतां गुणः ॥ (झ)
(ज) लोकोत्तरम् अलौकिकम् । पुण्यदानेन सम्भायितः उपा-
र्जित तेन । शाश्वता अक्षयाः विद्योति हे भगवन ! मुनि : विश्वामित्रः
विद्यानां लाभात् मयि त्यता मिथ्या अभ्यसूया क्रोध : येन तथोक्तः
अयं शिशुः रोहिताश्वश्च 'प्राणान् त्यचापि चक्रवर्तित्व सामान्यम्
च्याप्तः प्राप्तः । त्वमपि साक्षात् भूर्ति मान दृष्टः, ब्रह्मसालोक्यम् च्याप्त
प्राप्तञ्च मयेति शेषः यतोऽस्मात् अपरम् अन्यत् यत् प्रियं प्रार्थयिष्य',
नत् किं वा स्यात् न किमपि प्रियमस्तीति भावः ।
(झ) प्रमुदितेति । मही पृथिवी प्रमुदिता अानन्दिताः.. सुजनाः
साधयः यस्यां तथोक्ता, तथा समृद्वानि सम्यक वृद्धि गतानि शम्यानि
--

·१३८
चण्ड कौशिक ।
अपिच ।
येनादिश्य प्रयोगं धन पुलकता नाटकस्यास्य हषांद .
वस्त्रालङ्कारहेनों प्रतिदिनमलशा राशयः सम्प्रदत्ताः ।.
तस्य क्षत्र-प्रभूत मतु जगदिदं कार्तिकेयस्य कौतिः
पार क्षौराख्यसिन्धोरपि कवियशसा साईमग्रेसरेण ॥ ()
॥ इति निष्मान्ताः सर्वे ।।
इति आर्य-क्षेमौश्वर-कृते चण्डकौशिक-नाटके
पञ्चमोऽक्षः समाप्तिमगमत् ।
सम्म गाम् ।
--
यस्यां तथाभूता, भूमिपालः राजा. च विजयी भवतु । तथा गुगन':
गुणपाहिभिः बिङ्गिः कविभिः निजप्रबन्धे स्वग्रन्थे :उपहिता अर्पिता
गुणकगिका कणामात्रकोऽपि · गुणः. अनुग्ट हातां हि, अनुग्रहेगा
स्टानामेव ।
(जो वेनेति लोकः काविना नाटकाभिनयप्रयोजकस्य राज्ञः कार्ति-
केयस्य स्तुतिरूपेण कीर्तितः न तु हरिश्चन्द्रोक्तिरिति परिहृतः ।
पञ्चमाङ्कः समाप्तः ।
इति श्रौजौवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्य
रिचिता चण्डकौशिकव्याख्या
समाप्ता।

·४ .८ ? R २ - HE दारणायक मटोक मनाध्य १०.८५ भावनाम (वार) ६०. सन्त वैद्यक ८५. बोधचन्द्रोदय नाटक सटीक ६.? गाधर (वैद्यक). १८६ अनर्घराधनाटक(मुरारिशत) ११ वेताल पचविशतिः ৩ শান্ত মামা ६५ पातश्चलदर्शन(सभाष्य सटोक) .४ ८८ पड विंगमाह्मण भभाष्य श्रात्मतमवयिवेक(बोहाधिकार) ३८६ मीमांसा परिभाषा १५ मुक्तिकोपनिषत् 2. अर्थ संयह(लौगाचोमोमामा)। ६६ उपमान चिन्तामणि ८.१ रघुवंश सटीक ६७ नागानन्द नाटक ६२. मेघदूत सटीक १८ पूर्णप्रज्ञ दर्शनम् मभाष्यः ४३ कथासरित्सागर (मम्प पूर्ण ६२ चन्द्रशेखरंचम्प काव्य 8 সুনুদাননিষি ७० सामवेदस्व. मन्त्र ब्राझणम् (गले शोपाध्याय सत) (भाष्य सहिनस) ९५ न्यायदर्शन सभाष्य सत्तिः ॥ ७१ मामवेढग्य पारंगयसंहिता | ८६ सटोक बाल्मीकिरामायण सायणाचार्य संत माध्यमहिता . ? बालकाराम ७२पिङगालभनिकानाटिका मटीका ६७ साहित्य दर्पण टीकासहित ७३ कारण्डव्य ह (बौद्ध गास्त्र) अलङ्कार शास्त्र ७४ कुवलयानन्द अलङ्कारमटोक ४८ मदनपाल निवण्ठ : (वैद्यक) ? ७५ मियदर्शिका नाटिका मटीक संस्थत शिक्षामारीप्रथमभागः ७६. सारस्वत व्याकरण : मटीक १००संस्कृतशिक्षामञ्जरोहितोयभागः। पूर्वार्टम । १०१ साहित्यदर्पणम् (अलङ्कार). १j. ७७ यासवदत्ता सटीक १०२ श्रीहर्षचरित यायमतत ७८ (कालिदास कृत पुष्पवास १०३ अमरकोष विखास काव्य सटीक १०४ वेदान्तसूल जराचार्यकृत ७६. महिष यतकम्, पदारविन्द शारीरकभाष्य तथा. गोविन्दामन्द गतकम्, स्तुतिशतकम्, मन्दमित कत टोत्रा सहित বন্ধ, कटाशिगतकम्, १०५ वेदान्तपरिभाषा ८० मनुसंहिता टोका सहित १०६ वेतान्तसारमटीक ५. नैषधचरितम् टोका सहित १० १०७ सटीक निदान (वैद्यक) १२ चन्ट्रलोक माचीन · अलङ्कार ॥ १०८ कामन्दकी नीतिसार ८१ वीरमिवोदय (सतिशास्त्र) १० - 200 मसिमानामकरण भटोबर ॥ १० १ ५ ·[ स - 1 रम. १ . ४ १६० अलि, विष्णु, हारीत यान १३. गरूपादर्शः 11- दल क्य, सगना,ङ्गिरा, यम, श्राप १३२ बृहत्संहिता तम्ब, संवर्त, कात्यायन, वृहस्पति वा वाराहीसंहिता परागर, सास, शन, लिखित, देन १३३ तस्ति (जगदीमहत) गौतम भातात पशिष्ट ' पगीत १३४ दातिगत् पुत्तलिका मंज्ञिता (धर्मशास्त्र) १५ १६५ उत्तररामचरिल सटीक ?! .१११ मत्स्य पुराण ६ / १२६ शङ्करविजय ११२ चरकसंदिता वैद्यकीसम्म ! १३७ स्कटिकाकरगा मटीक.. १२ रमेन्द्रचिन्तामणि तथा १३८ काव्यादर्भमटीक(अन्तकार) , रत्नाकर (वैद्यक) ६.३६ अष्टाङ्गहृदय मंहिता (बाग- ११४ भगवहीता शङ्करमाध्य आनन्द भटकत पैद्या) गरिहातटीका तथा सुबोधिनीममेत५ १.४० शुक्रनीति सटीक ११५ शन्द शक्तिकोशिका १४ ? गीतगोविन्द सटीक १६ मानतीमाधव सटीक १४२ अग्नि पुरा गाम् ११७ भटीक भट्टिकाव्य .. १४३ विष्णु पुराणम् सटीक १८ मटीका कायाकांश... १४४ मीमांसादर्णन समाय ९ मभाच शाण्डिल्यमूल : 10१४५. ध्यानारामायगास सटोक ४ १-० नघुकौमुदीव्याकरणम् 110 /-१४६ महानिर्वाग्मतन्त्रम् मटीक ४ ६२१ महानाट वाम् हनुमबाट 'क) ? ११७ मीमांसादर्शनस्य. १२२ दारूपकम् (अोवार) अधिकरणमाला. १२३ भोजचस्यू (भोजदेवगत ११८ चुनयोधः (छन्दोमन्य) धम्म रामायणम्) १४६ बानरामावगा नाटक महीना १२४ भारत चम्प सटीक ४.६.११.० लिङ्गपुराणम् 1 मायाण्ड यपुराणम् १५.१ दगडकौशिकनादा. सटोक | ' गोलाध्यायः ५२ चैतन्यचन्द्रोदयनाटक मटीक १२७ गगिताध्याय: ११३ कलामच्याकरणम: पजी (मटीक) १५४ कुसुमाञ्जलि सटीक ६. पागञ्जनदर्शन मोजतः ।। १५.. संगीत मारिजात १३० 'शकुन्तानाम सटीक कालिकाता मंशात विद्यामन्दैि थि, ए, जाशिक्षामित्र :.. लोमिट बिमार भट्टाचार्य य मकान नate | " . . . .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.