·श्री महावीर-सौरममा
रचयिता:-
आचार्य मधुकर शास्त्री, साहित्य-रत्नाकरः, आशुकपिः
-
प्रमादायक:
चन ताम्बर पेठी कोटा (16)

·पुस्तकम् - श्री महावीर सौरभम्म रचयिता.- आचार्य-सधुकर शारी प्रकाशक.. जैन श्वेताम्बर पेढ कोटा-६ (राज.) मूल्यम- ८-०० अण्टी रूप्यकारिण. प्रथमाति १६७७ मुद्रक. श्री उमेद प्रेस रामपुरा, फोटा-६(राज) ·चतुर्थः सर्गः १-स एवाऽभून्महावीर. [विविधा घटना ] २७ २-भोगेष्वनासक्तता २६ [क] (1) श्वेताम्बर मतामुसारेण गार्हस्थ्य-प्रवेश ३४ (11) परिवार-स्नेहाऽऽग्रह ४१ [ख] दिगम्बर-परम्पराअनुसारेण महावीरस्य विवाह एव नाऽभूत् ४८ ३-चित्त प्रगाढ-वैराग्यम् ४९ पञ्चमः सर्गः १-गेहान्महाभिनिष्क्रम. २-खण्डवन प्रति ३-हरिकेशी हरिप्रियः ४-साधना प्रति ५-पूर्वमात्म-विशोधनम् ६-कठोरे साधना-पथे ५३ ५३ ५५ ५६ षष्ठः सर्ग: १-शत्रावपिसुधा-दर्पणम् २-~यन्तिम-वस्त्र-प्रदानम् ३-यात्मावलम्बन प्रति ६२ ६५ सप्तमः सर्गः १-यक्ष-पश्चात्ताप २-गरलादमृत प्रति ७६ अप्टमः सर्ग: १-प्रादर्शसख्यभावस्य २-~-गोशालक-प्राणरक्षा is ८५ नवमः सर्गः १-चन्दनवाला-मुकृतिनो ८६ ·दशमः सर्गः १-केवल-ज्ञान-सम्प्राप्तिः एकादशः सर्गः १--जनस्य सेवाऽस्ति जिनस्य सेवा १०५ द्वादशः सर्गः १- सत्यस्य प्रखरो वक्ता ११० त्रयोदशः सर्गः १-निर्वाणम् २-उपसहार ११३ ११६ ११० चतुर्दशः सर्गः [उपदेशपरम्परा-१] १-जगद् दृश्यमदृश्यञ्च २-ईश्वर आत्मा च परमात्मा च ३-आत्मोत्थानस्य भूमिका -विचार-मूल-आचारः ५-अनेकान्त-सिद्धान्तः ६- स्याद्वाद १२१ १२२ १२३ १२४ १२५ १२६ १२७ पञ्चदशः सर्गः [उपदेशपरम्परा-२] १-सप्तभङ्गी-व्यवहृति. २-जीवनाऽऽचार-सहिता [अणुव्रतानि ] ३-गुरगव्रतानि, शिक्षाव्रतानि च ४-निवृत्तिमूला प्रवृत्ति १२७ १२८ १३२ षोडशः सर्गः (उपदेशपरम्परा-३] १-जेन धर्म-परम्परा १३४ ·१३४ १३५ १३६ १३७ १- दिगम्बरसाधु! [क] दिगम्बरसाधो मूलगुणा [ख] 'तेरापन्थी' 'बोसपन्थी'-प्रभेद [ग] 'तारणपन्थ' इति प्रभेद २- श्वताम्बर. [क] चतुर्दशोपकरणानि [ख] एतद्भद द्वयम् [ग] स्थानकवासी [घ] तेरापन्थी च २- मूलाऽऽवार-व्यवहारयोस्साम्यम् ३-शाकाहारमात्र-परत्वम् ४-पर्वोत्सव-परम्परा [क] पर्युषण पर्व [ख] दोपावलिः [ग] अन्यानि पर्वाणि ५-युग-सन्दर्भ भगवतो महावीरस्य चिन्तनम् १३७ १३८ १३८ १३६ १४० १४१ १४१ १४२ १४३ १४३ १४३ परिशिष्टम्- १- श्रमणवारणी [सस्कृतानुवादरूपा] २- किञ्चिज्ज्ञातव्यध्यातव्यञ्च १५३ शुद्धिपत्रम् ·प्राक्कथनम जनदर्शन हि नाम बोद्धदर्शनात् पूर्वतनमामनन्ति सुधिय । जैनधर्मस्य खल्वतिप्राचीन नामधेय 'निगण्ठ' इति निर्ग्रन्थशब्दस्य पाली भापाया रूपा- न्तरितोऽपभ्र श.प्रतीयते । भववन्धस्थ ग्रन्थिनिर्गतत्वानिग्रन्थ इति व्यपदिश्यते महावीरस्य चोपाधित्वेनोन्नीयते । तत्र रागद्व पविजयिनः सर्वज्ञकरपार त्रैलोक्य- पूजिता यथास्थितार्थवादिनः सिद्धपुरुषा 'महत्' - पदेन सज्ञायन्ते तत्प्रचारितत्वा. दृर्शनमायेतदातमुच्यते । जैनधर्मस्यान्तिमतीर्थङ्करस्य वर्धमानाभि वस्त्र गगढ पादिरिपूणा विजयाद् 'जिन' इत्युपाधि । जिनेन प्रचारितत्वादिद जेनदर्शनमित्युच्यते । जे नसिद्धान्तप्रचारकास्तीर्थङ्करा इत्युच्यन्ते । तीर्थ बरेवाय रवलु अपभदेव । पार्श्वनाथ-महावीरी चान्तिमौ । तदितरदेकविंशतिती । - राणा वर्णन समासत एवोपलभ्यते । सर्वकपकालचक्रवगाद्विलुप्त त्राय जैनधर्म तत्रभवान् ऋषभदेव एव पुनरुज्जीवयामास । चतुर्विशतितीर्थरागा नामधेयानि जन्मस्थानानि चेह “महावीरसौरभा" ऽऽरव्ये ग्रन्ये सक्रममुगवारण- तानि निभालनीयानि । - भगवान् महावीरः एप किल मगध-नृपते सिद्धार्थस्याऽऽत्मजो महाराज्ञो 'त्रिशता" पाऽस्य जननी । असो हि जनधर्म स्यान्तिमस्मार्थ ट्वरो वर्वमानाभिवान पार्श्वनाथ स्य सार्द्ध शतकद्वयान्ते कुण्डतपुराऽऽरव्ये ग्रामे जन्मपरिगञ्चकार । "रित्रस्ताव्दात् प्रा नवनवत्यधिो शतपञ्चके । वक्रमे चनशुवानग्य त्रयोदश्या शुभे दिने ।।" "श्रीमान् मुगान्त' अगगो महागा. पवित्रकुक्षे 'निगला'-रव्य मातुः । यामाहावीर महानवद्य जनुर्धरित्र्या भगवान् कृपालु ।।" | श्री महावीरसौर मम्, पृ०स० १५-१६ ] ·अथ स एवाय महात्मा सार्द्ध द्वादशाब्दावधी प्रोग्रे तपसि निमग्न ऋजुकूलानदीतीरे शालवृक्षाधोभागे ध्यानचिन्तनसॅल्लीनस्तपश्चर्यासयमभ्या मनोमल प्रक्षाल्य प्राप्तकेवल-दर्शन. 'केवलज्ञानवान्'-"अहन्"-"केवलज्ञानी"- "जिन"-"तीर्थकरे" तिपदवीमाहरोहाऽऽदिशच्च "स्याद्वाद"-गुम्फिता जनकल्याणकारिणीमनेकान्तविचारधाराम् । सोऽयमहावीरस्य दिव्य. सन्देशोऽ- द्यापि भूतले जागति । -. -- - जैन-साहित्यम्- जैनसाहित्य हि नामातिविशद वर्तते । आचारग्रन्थापेक्षय' प्रमाण- ग्रन्थानां बाहुल्यमत्राऽऽस्ते । एते च दर्शनग्रन्था "आगमकाल"-"प्रारम्भकाल"- "मध्ययुग"-"अवान्तरयुग'--भेदाच्चतुर्युकालविभागेषु विभक्तास्सन्ति । दार्शनिकाः सिद्धान्ताः- जोवः - जैनदशने जोवस्य चतन्यवत्त्व निसर्गत एवाऽनन्तज्ञानविशिष्ट त्वञ्च स्वीकृतम् । प्राक्तनकर्मावरणपिहितत्वेन जीव समावृतशुद्धरूपोऽवभासते, किन्तु सम्यक्चरित्राऽऽलम्बनेन स पुनः स्वशुद्धज्ञानस्वरूपता विन्दति, कवल्य सवज्ञताञ्च सुतरामवगाहते इति सार्वभौमो जनसिद्धान्त ज्ञानस्य द्वविध्यम्- जैनशासने ज्ञान द्विविधम्-प्रत्यक्ष परोक्षञ्चेति । प्रत्यक्षपरोक्षयो. स्वरूपमत्र दर्शनान्तरेभ्य सर्वथा विलक्षणमस्ति । एपा आत्मसापेक्षज्ञानमेव प्रत्यक्ष, प्रात्मेतरेन्द्रियादिसापेक्षज्ञानञ्च परोक्षम । जनदाश निका प्रत्यक्षातु- मानाऽऽग माऽऽख्य प्रमाण त्रयमेवाङ्गीकुर्वन्ति । स्याहादो जैनदर्शनञ्च- स्याद्वादो हि नाम जैन दर्शनस्य प्रधानो वाद । पदार्था खल्वनेकधारण , तेपु परिपूर्ण सर्मधर्मसमन्वित जाव, अनधिगतकैवल्यपद सवज्ञ सिद्वपुरुप विहाय सर्वसाधारण जनैदुरबापतया न शक्यसम्भवम् , इत्यतो हेतोस्त सर्वसाधारण जने पदार्यस्याशिक ज्ञानमेवाऽवान्तु शक्यम् । तदाशिक ज्ञान "नय" इति पदेनाभिधीयते । "म्यात्" इति पदेनाऽत्र सशयितार्यसम्भवाऽर्थों निगद्यते ·नयवादः ( सप्तभङ्गीनयः )- जैनदर्शने नयवाद. सविशेष स्थ, नमधिकरोति । दर्शनान्तरेषु परामर्शो- ऽन्वयव्यतिरेकरूपेण द्विविध एव गृह्यते, पर जनदर्शने स एष सप्तप्रकारक स्वीकृत , यो हि "सप्तभङ्गीनय” इति नाम्ना व्यदिश्यते । ग्रन्थेऽस्मिन् यथास्थल तत्स्वरूपमप्युपरिणनमास्ते विद्वत्तल्लजेन ग्रन्थकारमहोदयेन । अहिंसा.-जैनदर्शन किन कणे-कणे जोव-सत्तामुररीकरोति तदणावणी निवसता जोबाना परिरक्षार्थमेवैष परमोदात्तोऽहिसा-सिद्धान्तोऽङ्गीकृतो जैनदार्श- निकरित्यवगम्यते । अनेकान्तवादोऽपि जनदशनस्य परममाननोयो राद्धान्त । पदाथाना मिथ. सम्बन्धनानाहते तत्त्वज्ञानस्योदयोऽसम्भव-इत्यामनन्ति जैना. । जनदगनेनेश्वरस्य काऽपि सत्ता न स्वीकृता। यद्यपि "अहत्-सिद्धाना'- मीश्वरवच्छ्रद्वाम्पदत्व जोवम्य तत्र स्वीकृतम् । तादृशकोटि समधिरूढो भगवान्- महावीरश्चतुविंशतितमो युगपुरुषस्नोयङ्कर 'श्रीमहावीरसौरभा"-भिधे ग्रन्थेऽ- स्मिन् आशुकविना, विपश्चिद्वरेण धीमता मधुकरशास्त्रिणा साहित्यरत्ना- करेणाऽतोव मनोहारिण्या प्रसादगुणभूयिष्ठया देववाण्या सस्तुत इति सर्वथा- भिनन्दनीयोऽय सुरसर वतीसमुपासक प्राचार्यवर कविशेखर सुललितप्रौढग्रन्थ- रचनयाऽनयाऽभिनवयाऽनुपमया च सस्कृतभापाया अनितरसामान्यामपचिति विहाय नूनम् । कवित्वचमत्कृतिसमन्वित ललितमधुर पोडशपु सर्गेपु सुगुम्कित तदेतन्महाकाव्य भगवतोमहावीरस्य परमोदात्तचारित्र्यानुशीलनायाऽतीवाल भदिप्यतीति तु स्वयमेव ऽऽम्वादनेनाऽस्य ज्ञास्यन्ति रसना सुधिय । विशेष- तश्चाऽत्र परिशिष्ट भागे श्रमणवाण्यामहिसा-मत्याऽस्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहाऽऽख्या महानता ममुपदिष्टा , ये हि युगेऽस्मिश्चारित्र्य युगेऽस्मिप्रचारित्र्य सम्पादयितुमल भविष्यन्तोति नुकविना मनीपित्ररेण श्रीमता मधुकरशास्त्रिणा महत्, अपूर्व "मत्य शिव मृन्दर"-ञ्चास्मिन् ग्रन्ये प्रत्यापितम् । सस्कृत-जगति सुविदित- वैदुष्यकोतिना विविधोत्कृष्ट ग्रन्थप्रणेत्रा चात्रभवताऽऽचार्यश्रीमधुकरशास्त्रिणा विरचित. श्रीमहावीरसौरभात्यो महाकाव्यरूपो ग्रन्थोऽय भगवत श्रीमहावीरस्य,

·पञ्चविंशतिशततमे निर्वाणवर्षे ह्ये केन जेनेतरेण विदुषा विहिताऽपूर्वा
साहित्यसेवेव स्वीकरिष्यते निष्पक्षनिर्मत्सरमनस्केन विबुधसमाजेनेति
निश्चप्रचमह विश्वसिमि ।
किम्बहुना ?-प्रबन्धोऽ य भगवतो महावीरस्य दिव्य-सन्देश-सौरभ
सर्वत्र दिक्षु वितन्वन् मधुकर-गुजितमिव माधुर्यातिशयेनाऽऽह्लादजन!
सुकवेरस्य कीर्ति भुवि प्रतिष्ठापयिष्यतीति शिवम् ।
प्रभुदत्त शर्मा
दिनाङ्का.-१३-५-७६
शास्त्री, भिषगाचार्य , आयुर्वेदाचार्य ,
प्राचार्य, राजकीय आयुर्वेद-महाविद्यालयस्य, जयपुरम्
अधिष्ठाता (डीन)-आयुर्वेद-विभागस्य
राजस्थान-विश्वविद्यालय , जयपुरम्

·[ .. वे तो चाहते ही थे कि वह किसी प्रकार चूक. जाय । शीघ्र 'तथास्तु' कहकर अन्तहित हो गए । भक्त को घर देकर भगवान् ने अपनी भक्त-वत्सलता भी दिखा दी और इन्द्र का काम भी बन गया। भगवान् जानते थे कि रावण जरासन्ध आदि वर -प्राप्त करने के पश्चात जनता पर अत्याचार करेंगे । उनकी बुरी मंशा को जानते हुए भी घर देना पड़ा। ये कथाएं पौराणिक हैं। इनकी ऐतिहासिक सत्यता के विषय में विवाद हो सकता । किन्तु कहानियों का प्राधार सत्य घटना की अपेक्षा विश्- चास अधिक होता है। ऐसी कहानियों से इन विश्वासों का पता लगता है. जो ब्राह्मण-परम्परा की देन हैं। उन्हीं के आधार पर कहानियों का निर्माण हुया है । इनके मूल में भौतिक या पाशविक बल का प्रभुत्व छिपा हुआ है। यज्ञ द्वारा भी स्वर्ग सभी नहीं प्राप्त कर सकते । शूद्रों का उसमें अधिकार नहीं है। उनके लिए वेदाध्ययन भी वर्जित है। तथाकथित उच्चवर्ण वालों की सेवा के अतिरिक्त उनका कोई अधिकार नहीं है । वेदवाक्य प्रभुसम्मत शब्द है । उसे अक्ष- रशः मानना ही धर्म है । बुद्धि या क्यों' के लिए कोई स्थान नहीं है । ब्राहाण यदि गुणहीन और दुराचारी है तब भी वह पूज्य है । शूद्र गुणी और सदाचारी भी ताड़न का अधिकारी है। यहाँ.मोक्ष नाम की कोई वस्तु नहीं है । मनुप्य का चरम लक्ष्य स्वर्ग है । स्वर्ग का अर्थ है धन, धान्य, अप्सराए, साम्राज्य आदि भौतिक सम्पन्नता । जीने का अधिकार उसी का है जो सम्पन्न है । शेष इसीकी सुख सामग्री है । प्रामाण-परम्परा में यह मनोवृत्ति प्रारम्भ से ही रही है कि जिस सिद्धान्त या व्यक्ति को प्रभावशाली देखा, और देखा कि जनता इस ओर गुक रही है तो उस व्यक्ति को अवतारी में स्थान दे दिया और उस सिद्धान्त को अपने ही किसी प्रापि ·ra रा स्था -प्राध्य-विधा-प्रतिष्ठान जोधपुर निदेशक-- जे0के0 जैन दिनाङ्क-६, मार्च १९७६ मुझे यह लिखते हुए परम प्रसन्नता होती है कि मेरे विभागीय सहयोगी प्राचार्य श्री मधुकरशास्त्री ने इस 'श्री महावीर-सौरभम्' के सोलह सों में श्री महावीरस्वामी के दिव्य-जीवन से सम्बन्ध रखने वाली विविध-घटनामो का जो वर्णन प्रस्तुत किया है, वह सर्वत्र आकर्षक और सुन्दर है। "सौरम" श्री महावीर स्वामी के जीवन की झाको के साथ- साथ जैन-सस्कृति, जैन-दर्शन और तीर्थड्र-परम्परा पर भी अच्छा प्रकाश डालता है। - इसके परिशिष्ट मे प्राकृतमयी श्रमरण-वाणी के सस्कृत- रूपान्तर के कारण इस काव्यग्रन्थ की उपयोगिता और भी अधिक बढ़ गयी है। जे० के० जैन निदेशक साजस्थान-प्राच्य विद्या प्रतिष्ठान शोषनुए ·"श्री महावीर-सौरभम्" प्राचार्य मधुकर शास्त्री की श्लाघनीय एवम् अनुपम रचना है। श्री मधुकरशास्त्री जी ने अजैन होने के नाते दिगम्बर, श्वेताम्बर या तेरापन्थी सम्प्रदायो के विद्वानो के मतभेदो से ऊपर उठकर ही इस उपयोगी रचना द्वारा अपनी श्रद्धाञ्जलि भगवान महावीरस्वामी के चरणो मे २५०० वे निर्वाणवर्ष के पावनकाल के अवसर पर समर्पित करने की चेष्टा की है। - श्री शास्त्री जी ने ग्रन्थ मे निरपेक्ष भाव से दिगम्बर एव श्वेताम्बर मतो की विवादास्पद मान्यताप्रो को पृथक्-पृथक् देकर अपनी पक्षपात-रहित दृष्टि से घटनामो व परिस्थितियो का चित्रण किया है। विद्वान लेखक ने ग्रन्थ के १६ सों मे इतिहास को अविकल अक्षत बनाये रखकर तथ्यो का समीचीन उपयोग किया है और अन्त मे 'परिशिष्टम्' के रूप में स्थायी भावो, विचारो और धारणामो को रत्नसञ्चय के रूप मे सजोया है। संक्षेप में मैं कह सकता हूँ कि इस ग्रन्थ के लेखक ने पक्षपातरहित भावना, परिश्रम, अध्यवसाय एवम् सूझबूझ का परिचय दिया है, जिससे ग्रन्थ की उप- गिता में चार चांद लग गये है। हजारोल दिनाङ, २४-२-७६ भू०पू० उपनिदेशक पत्राचार-पाठ्यक्रम राज्य शिक्षा विभाग, उदयपुर ३ ·खड्गनाथमिधः प्राचार्यः महागज-सस्कृत-महाविद्यालयः [डीन,- सस्कृत-सकाय , राजस्थानविश्वविद्यालयः, जयपुरम् ] साहित्य-मीमासाद्यनेकशास्त्राचार्येण चिरात् पुरातत्त्वसन्धाने- ऽनुसन्दधता सकृत-सेवा-सक्त-मनसा मनीषिणा कविप्रवरेण श्रीमता मधुकरशास्त्रिया सर्वानुमताऽहिसा-प्रधान-जैनागमाचार्येण भगवता श्री महावीरेण लोककल्याणार्थ समुपदिष्टोपायाननुसृत्यैव सरलाति- सरलाया मधुरातिमधुरायाञ्च देववाण्या विरचितमदोऽन्वर्थनामधेय "श्रीमहावीर-सौरभम्"-नाम महाकाव्यरूप पुस्तक बालानामपि सहज- बोध-प्रदमालोक्य नितान्त प्रसीदामितमाम् । वस्तुतोऽदो निवघ्नता सुविदुषा श्रीशास्त्रिणा सफलो भूयान श्रमो विहितो यत इद विषयदृष्टया, भाषा-शैल्या, गुम्फन-प्रणाल्या चाऽनुपम समेषा लाभप्रद झरिति प्रचारमेष्यति । सर्वथैवाऽह ग्रन्थकर्तुर्ग्रन्थस्य च शुभ कामये । इति ।। 5 खगनाथमिशः महाराज-संस्कृत-महाविद्यालयः, जयपुरम दिनाङ्का. १३-४-१९७६ ·'श्री महावीर-सौरभम्'-नाम काव्य मयाऽऽदिनः पञ्चदशसर्गपयन्त समनोयोग पठितम् । प्रथमसगें हिन्दोभापाया "पाहा"-इत्यभिवान चन्दा आश्रित्य प्राक्तनो देशदशा वरिणता । द्वितीयसर्गादनन्तर महावीरस्य चरित निबद्धम् । नवमपद्यात् पञ्चदशाद्यपर्यन्त भारवर्षीय-वर्मेतिहासदर्शनसस्कृत्या- धारो वेदोऽस्तोति दर्शितम् । अत ऊर्व दिगम्बर-श्वेताम्बर-परम्परामवलम्व्य श्रीमहावीस्वामिनश्चरित प्रसादगुणाऽलङ्कृता सरल-सरसा परममनोरमा शैलीमनुसृत्य समुपनिवद्धम् । अतोऽस्तीद सर्व-सम्मतम् । सस्कृतभाषानि नद्धमीदृश चरित मया पूर्व न पठितम् । काव्यग्रन्थ- स्यास्य भाषा परिमाजिना विद्यते । काव्ये सुललित: प्रवाहो वर्तते । सरलता सरसता च कृतावेतस्या सर्वत्र विराजेते । अय ग्रन्थ. पाठकानालादयिष्यतीति सुदृढोऽस्ति मे विश्वासः। आचार्य श्रीमधुकरशास्त्रिरणामेषा कृति सस्कृतसाहित्ये जैनदर्शनश्री- महानोर वरित्रवर्णन-दृष्ट्या स्वप्रकारक प्रथम-स्थान बिभर्तीति विश्व सिमि। किम्बहुना ? परमोत्कृष्टोऽय ग्रन्थः सर्वथाऽभिन्दनमर्हति । दिनाका'-१६-७-७६ (डा.) मथुरालाल शर्मा [एम्० ए०, डी-लिट्]] भू०पू० उपकुलपति राजस्थानविश्वविद्यालयस्य जयपुरम् ·श्रोः राजस्थान का सुप्रसिद्ध हिन्दी-विश्वभारती-शोधसंस्थान, धी निर निर्देशक विद्यावाचस्पतिः, षी विद्याधरशारनी, एम० ए० दिनाङ्का २-३-१९७६ तस्य काव्यामृतवषिणा, प्राचार्यवर्येण श्रीमधुकरशास्त्रिणा प्रणो- 'श्रीमहावोर-सौरभस्य' प्रतिसहृदय-जन-हृदयोल्लासिना सत्तरिमलेन सन्तृप्तोऽहमस्य सत्प्रसार काय श्रीमते श्रीमधुकरशास्त्रिणे शतशो हादिकान् साधुवादान् समर्पयन्ननुभवामि काञ्चन परमामपूर्वा- मानन्दानुभूतिम् । सर्वत्रैव स्वाभाविकेन प्रसादगुणगुम्फितेन सरसेन काव्यप्रवाहेण सुसमन्वितेय कृति समस्त-जैनसस्कृति-सदितिहास-तद्दर्शन-रहस्य- समुद्वाटन-पुरस्सर यथा श्रीमहावीरस्वामिनोऽखिला जोवनलीला प्रति- प्राणिप्रारणसरक्षिरणी करुणामयी तदन्तः करणप्रवृत्तिञ्च चित्रयति तदास्ते सर्वमपि सत्प्रभावजनकम् । षोडशसर्गानुबद्ध परमहृदयाह्लादके महाकाव्यरूपे 'सौरभे'- ऽस्मिन् श्रीमहावीरस्वामिन समस्तमेव जीवनचरित्र यथा वर्तते सर्वत्र सम्वरिणत तत्तद्रमभावसम्वलित तथाऽस्य गणना भविष्यति केषुचित् सत्कान्येष्वित्यत्र नाऽस्ति कश्चन मशय. । सत्तवेरस्य सहृदय-हृद्या पदावलि सर्वमेव परमसरलाऽपि किय- त्यपंगम्भोरेति कश्चन निम्नलिखिते पद्यै सुखेनाऽनुमातुं शक्यते ६

·"स वर्धमान ध्यान साधनारा -
असोढ
नाना-विकटातिगवान ।
उत्तात-हालाहलमेष विन्तु
व्यधात् सुधास्वाद तसाम्ययोगाद" ।।
"न जीवन भोग-सुखाय केवन,
गजमिहासनलटि-देलवे ।
इदन्तु
सर्व बहु शोऽप्यवाप्यते,
न किन्वितो मानस मान्तिराप्यते" ।
न
"सत्यस्य स प्रज्वलित. प्रदीप:
सदा प्रभु. श्री श्रमणो बभूव ।
आसीत् प्रिय तस्य च सत्यमात्र,
न कोऽपि सत्यों न च कोऽपि भक्त." ।।
विद्याधरशास्त्री
सरस्वती-सदनम्,
बीकानेर

·स्व ही विनि' नम् य तदेतत् सुविदितमेव प्रज्ञा-प्रवणानामनुसन्धातृप्रवराणामतिह्यविदां मनी- षिणा यज्जन-धर्मपरम्परा विराजते नितान्तमेव प्राचीनेति । परम्परायामस्या तीर्थ रजन्म नून सर्वोत्कृष्ट महत्त्वमाविति । त्रविशतिसवचाकास्तीर्थ- ङ्कर। महावीरस्वामिन पूर्व समजायन्त । चतुर्विशतितमोऽन्ति मश्च तीर्थङ्कगे- भगवान महावीगे व्यराजत। वर्धमानो महावीरो निखिलवैभव विराजिते राजप्रासादे जनिमलब्ध। हि वयोभागमिह जागतिका इतरे बालका व्यनिगमयन्नि क्रोडाकूदनादिवालोचित-प्रवृत्तिषु, तमेव निजाऽऽयुपो भागमसौ चिन्तने मनने च व्यत्ययापयत् । तनिष्कर्षरूपेण दृढीभूतसङ्कलोऽसौ गार्हस्थ्य-वन्धनान्युत्सृज्य जगदुद्धार निमित्त राजहान्निश्चक्राम। महापुरु- षेणाऽनेनाऽम्पबाधि- "एकस्मिन् अात्मनि विजिते समस्तमपि विजित भवति । न fस्त शत्रुर्ब हिष्टात्, स तु वासनायामहड्वारे च प्रच्छन्नोऽन्तरेव विद्यतेऽतश्च स एव सर्वत. प्राग विजेतव्य । तत्ममाप्ती सत्यामेवाऽऽनन्द- सद्भाव"-- इति। स्वय महाबोरस्सार्ध-द्वादशवोऽवधिक-लोकोत्तर-तप- श्चर्याऽनन्तरमेवाऽ स्मन्नात्मविजयाऽध्यवसाये साफल्यमारासाद । तत्प्रभावा- त्सर्वबन्धन नि तो निग्रन्थश्च समजायत। ऋजुकूलातटे मोहनीयकर्मक्षयं विधाय वीतरागतामवाप। समभाव समदृष्टिञ्चाऽविन्दत् । महावीरो हि जगत्यहिंसारूपस्य परमधर्मस्य पूर्णत्वमाविश्चकार । तेना- त्राऽहिंसाया नितान्त सूक्ष्मा, गम्भीरा मनोवैज्ञानिकी च व्याख्या व्यधायि । तेनाऽवोचि- "यत् स्वस्मै अप्रिय, तदन्यस्मा अप्यप्रियमेव भविष्यति, यश्च मानवसत्यमेतदुपेदयाऽन्यथा व्यवहरति स सर्वथा पापाऽऽचार-परायण- एवे" - ति । पापाऽऽचारमिम श्रीमहावीरो हिंसाऽसत्य -चौर्य-कुशील-परिग्रहे- तिस्पेण प्रामुख्येण पञ्चप्रकारक निरवोचत् । एतेभ्य पञ्चप्रकारकेभ्यः पापाऽऽचारेभ्यश्च मुक्तो भूत्वाऽऽत्मा विशुध्यति । शुद्ध प्रात्मैव च वर्तते परमात्मा। परमात्मेति नाम नाऽस्ति काचित् परसत्तति । भगवतो महावीरस्य दर्गन-जैनदर्शन-हि विद्यते विशुद्धमात्मदर्शनम् । मनुप्यो नास्ति शरीरमेव, प्रत्युत शरीरात् पृयगास्ते तदीया वास्तविकी मत्ता। अत्तो खलु जागतिकी सत्ता विदधी मप्ततत्त्वविभक्ताम् । तानि च सप्ततत्त्वानि । 16 ·स्थाया यथा:-(१) जीवः, (२) अजीवः (३) अास्रवः, (४) बन्धः, (५) सम्वर', (६) निर्जरा, (७) मोक्षश्चेति । समग्रेभ्य कर्म-सस्कारेभ्य आत्मा यदा सर्वथा पृथग् भवति , तदा तदव- एव मोक्ष मोक्ष इति नामधेयम् । इत्यञ्च महावीरस्तदेवाऽवोचद् यद्धि सनातन शाश्वतञ्च सत्यमारते। जैनदर्शनान्तर्गतोऽनेकान्तवादो नितान्त- महत्त्वपूर्णस्सम्यगववोद्धव्यश्च सिद्धान्त प्रास्ते । यतस्तावत्तत्प्रभावाद दृष्टि शुद्धिर्जायते । मानवस्व-सीम्नि सपाबद्धो विद्यते। यथा हि वय स्वस्थाने सत्याऽऽश्रितास्तथाऽपरोऽपि मनुष्यस्वकीये स्थाने सत्याऽऽश्रितो वर्तते। यद्यपि सोऽस्मद्वार्ता नाऽवबुध्यतेऽस्मदीयकथनविरुद्धञ्च वक्ति, तथापि तत्कथममस्माभिश्शान्ति-पूर्वक श्रोतव्यमारते । तदीया दृष्टि: परिस्थितिश्च निबोद्वव्या विद्यते । यतो हि कयाचिदप्यपेक्षया तत्कथनमपि सभ्यमेव । इत्थ विहिते सत्यनन्तर द्रक्ष्यामो वय यत् सोऽप्यस्मद्वार्ता शान्ति- पुरस्सरमाकर्ण यति समवबुध्यते चे-ति। प्रकारेणाऽनेनाऽनेकान्तसिद्धान्त- स्थाद्वादश्च सामाजिक सद्भावना सहिष्णुता-प्रस्थापनशा समन्वयाऽऽत्मक- तात्त्विक-विमर्शपथ-रूपेणाऽत्यन्तमेव महत्त्व भजतेतमाम् । जेन-धर्मे खल्वाचार-शुद्धे रास्ते सर्वाधिक महत्त्वम् । विचारमूलक- श्वाऽऽचार इत्यतो हेतोविचारशुद्धौ सत्या मेवाऽऽचार-सशुद्धिस्सम्भवेति निविवादमिदम् । सम्यग्दर्शन-सम्यग्ज्ञान सम्यक् चारित्र्य-रूपं रत्नत्रय सामा- जिक-जीवन-परिष्काराय कियद् वोपयोगीत्यत्र नाऽस्ति विस्तरेण कथनस्या- ऽप्यपेक्षा। महावीरस्वामिना गृहस्थाना परिव्राजक-साधूनाञ्च कृते निरमीयन्त केचन नियमा. । मानवश्वेद् गृहस्थाऽऽश्रमस्य पालन कुरुते, तहि तत्कृते निम्नलिखिताना पञ्चनियमाना परिपालनमनिवार्य भवति। ते च नियमा- यथा;- (१) अहिंसा, (२) सत्यम्, (३) अस्तेयम, (४) ब्रह्मचर्यम्, (५) अपरिग्रहश्चति । एतेषा नियमाना परिपालनेन मानवस्यऽऽचारविचार- योस्सयम आयाति-इत्यत. कारणाच्च सामाजिक-जीवन-परिष्कृतये नियमा- इमे परमावश्यका-इति सुस्पष्ट नेव । अद्याऽपि वहवो जैन-मुनि-प्रवरा आचार्यवाश्चाऽणुव्रतानामेतेपा पालनाय समधिका प्रेरणा प्रददतो विराजन्त-इति न कस्यचिदपि शेमुपीमत- स्तिरोहितमद । तदित्थ महाबोरस्तदोघा दिव्योपदेशाश्चाऽरमत्समक्ष त्याग-तपस्या-साधना- सयगाऽपरिग्रहाऽऽदिसिद्धान्तानामुत्कृष्ट मादर्शमुपस्थापयन्तो निखिलमङ्गलमय है ·मार्ग निर्दिशन्तोति तम्य महायुम्षस्याऽनिर्वचनीय-वैशिष्ट्यमय-व्यक्तित्त्व- विमुग्धमना अह 'श्रीमह वीर-सौरभम्'-इत्यभिधान तदीयोदात्त-जीवनदर्शन- प्रतिपादनात्मक गन्थमिम ययामति प्राणैसिषम् । - नह जैनधर्मानुयायी, न वा जैनधर्म-दर्शने तहास-विज्ञोऽम्मीति निगदितुभीष्टे । अस्मि तु भगवन्त महावीरम्प्रति समधिक श्रद्धानिबद्ध ऽन्त. करण एव केवलम् । तयैव प्रोत्साहितस्सम्प्रे'रतश्च सन्नह देववाणीमय काव्य- ग्रन्थमिम निम्म्पय सहृदय हृदयानामत्रभवता भवता पुरत उपस्थापयन्नमन्द- मानन्दमनुभवामि नूनम् । । या सम्यगनुप्ठितेऽपि प्राग्रूप [प्रफ सशोधने सीसकाक्षर-योजक-महाशयस्या- नवधानवशात्पुनरवलोकनमन्तरैव मुद्रितत्वाद्ध तोर्यत्र तत्र काश्चित त्रुटयोऽत्राऽज यन्त तासा कृते महान्तमेव खेद हृदि दधदह विपश्चिन्मूर्धन्यास्तत्र- भवतो भवतोऽभ्यर्यये यन्न न मान्यास्ते सलग्नशुद्धिपत्रानुसारेण सशोध्य तत्तत्स्थलानि पठन्तु सानुग्रहमिति । "कोटा"-नगरस्यया "श्री जै रश्वेताम्बरोढो"- त्यभिख्यया सरथया ग्रन्थस्याय समग्रमपि प्रकाशनभार स्वयमुररीकृत्य स्त्रीयो धर्म-व ड मयाऽनु- राग प्रादर्शी-त्य-मादहेतो तदध्यक्ष वरेण्याना, मन्त्रि-महोद्याना सदस्य- महाशयानाञ्व क तज्ञमहनाविष्करोमीति शिवम् । पञ्चविशतिशततम यो महावीरनिर्वाणशताब्दी- महोत्सवसम्वत्सरः वैशाखशुक्लदशमी, २०३३ वि० आचार्यमधुकरशास्त्री राजस्थान-प्राच्यविद्या-प्रतिष्ठानम् कोटा-६ १८ ·थी गणाधिपतये नमः श्री हार रभम् -: प्रथमः सर्ग :- मङ्गलम् सुधा सत्याहिंसा - स्नेह - रूपिणी जिन • वर - चरित - तरङ्गिणी। भवतु पाप - परितप्त - भुवन - भुवि सुकृति सन्चारिणी। शान्ति - लता प्रोत्फुल्ला विलसतु सुख - समृद्धि - फल - दायिनी। वीतराग - वागस्तु सुमति - मय- विश्व वन्धुता ss धायिनी ॥

·श्री. महावीर-मौरभम् ] [प्रेधम. सर्ग - - - सृष्टेश्शाश्वतनियम :- -२- मावतायां दानवताया- ताण्डवं भवति यदा। निमज्जतीह धर्म आडम्बर- दुष्कृति - पापाम्बुधौ यदा। त्रस्यति सुजनो, हृष्यति कुजनो- नश्यति सत्य स्वार्थ - हतम् ऽदर्श - च्युत - राष्ट्र - जीवन भवति नितान्त गर्त - गतम् ॥ -३- भ्रष्टाचारो भीषण - भुजगो- निगलितुमीष्टे दीन - जनान् । परिपीडन - शोषण - वैराग्निः परितो दहति भृश सुजनान् । अन्धकार - परिमग्न पन्था- दृश्यते न कुत्रापि यदा। दिवप्रबोधक. कोऽपि महात्मा वीक्ष्यते न कुत्रापि यदा ॥ तदा महानात्मा कश्चन भुवि धर्म- नीति-सुख-शान्तिमयम् । मनुज - जीवन विधातुकाम. मदाचार - सुविचार - चयम् । [0 ·श्री महावीर-सौरभम् ] [प्रथमः सर्ग शिक्षयितुं गृल्लाति जन्म मानव-रूपेण निभृतममलम् । यद्दर्शनतः समुत्फुल्लमथ भवति भुवन-मानस-कमलम् ॥ -- - तदा धन्य - धन्यं सामाजिक- जीवनमिह नैराश्य - मयम् । नवोत्साह - नव्याऽऽशा - नूतन- चेतनया सद्वृत्त्युदयम्- प्राप्य पाशविक-बलं व्यपास्य च- दिव्य-गुणाऽऽधान लभते। तिमिर-रहित-सुज्योतिर्धाजित- मार्गे प्रति प्रारभते ॥ सार्धद्विसहस्रसम्मितवत्सरेभ्यः प्राक्तनी देश-दशा :- - प्रायस्सार्ध - सहस्रय - मित- वर्षेभ्यः प्राक ग्ब - भारते। धोर-निरागा-व्याकुल-जन-जन- मनोनिबह - गन्दगा। अन्धकार आः ! घनान्धकार सर्वत्राऽऽसीदिशानन अभूदधर्मस्तिरोहिते धर्म व पहन ॥

·श्री महावीर-सौरभम् ] [ प्रथमः सर्गः हिसा - ताण्डवनृत्यमास भौतिकता - चक्र प्रबलमभूत् जाति-पक्ति-कृत - भेद - भावना- भव वैषम्य प्रचलदभूत् । नारीवर्गोऽधिकार - शून्यो- ऽभवन्निरीह इहाऽविरतम् । तात्त्विक-बोध-रहित-जन-जीवन- मभूत् प्रस्तरार्चा - निरतम् ॥ सार्वजनीन साम्यं नासीत् स्नेह - सूत्रमुच्छिन्नमभूत् । शूद्रानतिनीचान् प्रकल्प्य मनुजत्व - मूल्यमथभग्नमभूत् । आचारं परिहाय जातिगत- गौरव - डिण्डिम-घोपोऽभूत् । हित्वा ज्ञान - प्रचार - कार्य स्वार्थ-सिद्धि-रति-पोषोऽभूत् ॥ अभित. परित पार्ने दूरे- ऽभवत् प्रचण्ड पाखण्टम्। म्वार्थ - निरतता - सञ्झावाते शिवमभवत् खण्ड खण्डम् । [४ ·श्री महावीर-सौरभम् ) [ प्रथम. सर्ग. जैन-श्रमणज्ञाना तिरपि समजायत मन्दैव मनाक । शिथिलाऽऽचरश्श्रमणसमूहो- योग्योऽभून्न यथाऽऽसीत् प्राक् । खिन्न-विखिन्न-मनुजता-मानस- मभूत् प्रतीक्षा-रत भृशम् । यदागत्य दिव्यात्मा कश्चित् सुखयतु विश्व कष्ट-कृशम् । अहो | अगण्याः प्राणि-समूहा- भ्राम्यन्तो घोरे तमसि । प्रार्थयन्त यदुदेतु द्युतिकृद्- ज्ञान-भानुमान हनभसि ॥ क्रान्ति - प्रभाकरोदय :- -११- निखिल-विश्व-मानवता यस्मात् प्रापाऽहिसा - सत्यमयम्- पुण्य-ज्योतिविचार-तरणि- स्सोऽयमवाप विमलमुदयम् । सार्धद्विसहस्राब्देभ्यः प्राग धर्म-मर्म हतमास यदा। कर्म शर्म - मार्ग -प्रच्युतमर्थ पशुता प्रमृताऽभवद् यदा ।।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[प्रथमा सर्ग.
--१२-
रूढिवाद-दृढजाल-निगडितो
गतस्समाजो विनिपातम् ।
दूषित-हृन्नारी-समुदायस्या-
ऽऽप्नोन्मानो व्यपघातम् ।
एतादृक्षे काले 'सत्यं-
शिवं सुन्दरं' सन्देशम् ।
महावीर आदाय जन्मना
व्यपावयद् भारत - देशम् ॥
--१३-
महात्मना तेनाऽत्र नवीनो-
मानवता - मन्त्री दत्तः ।
जाड्य-जालमपहाय नूतनो-
जन-जीवन-पाठः प्रत्तः ।
'कर्मकाण्ड'-नाम्नि प्रचलन्ती
पहिसां पाप न्यगदत् ।
सत्यहिसां समानताराथ
सोऽनिवार्य-तत्त्व न्यवदत् ॥
-
-१४-
।
सत्याऽहिसा-स्नेह-रूपा त्रिवेणी
यन्माहात्म्यात् प्राप तीव्र
प्रवाहम्
सोऽय स्वामी श्री महावीर' नामा
भूयान्नित्य विश्व कल्याणकारी ।।

·मी महावीर सौरभम् ]
[प्रथमा सुगः
-१५-
अन्त्यश्चतुर्विशतिसङ्खचकेषु
तीर्थङ्करेष्वत्र जगत्प्रपूज्यः ।
जिनो 'महावीर'-इति प्रसिद्धः
प्रणम्यतेऽसौ परमात्म-रूपः ॥
धन्यो महात्म-सूर्धन्यो-
मगधाऽवनि-सम्भवः ।
भगवान् वर्धमानोऽस्तु
श्रेयसे युग
पूरुषः ॥
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रिविरचिते
श्री महावीर-सौरभे प्रथमस्सर्गः समाप्तः

·श्री महावीर
सौरभम्
-: द्वितीयः सर्ग:--
सहावीर-प्रभोः प्राक्तन-स्थितिस्तीर्थङ्कर-परम्परा च :-
(क) तज्ज्ञानाधारीभूतेतिवृत्तपरिचय
-१-
महावीर-प्रभुः प्राभूद् यदा भव्येऽत्र भारते ।
तदा काऽऽसीद् दशाचेति त्वितिहासात् प्रकाश्यते ॥
इतिहास-दृशैव स्याद् यतोऽतीताऽवलोकनम् ।
न परं प्राप्यते ताहगितिवृत्तं पुरातनम् ॥
-३-
अत्र प्राक् प्रचलन्त्यासीच्छु ति - स्मृति - परम्परा ।
ऋचो यतो न लिखिता मन्त्रद्रष्ट्र - महर्षिभिः ।
ते त्वात्म-दर्पणेऽकुर्वन् मन्त्राणां दिव्य - दर्शनम् ।
श्रुतानुश्रुत - रूपाच्च कमान्मन्त्रा जगज्जनम् ॥
अक्षुण्ण - धारया प्राप्ताः सुरक्षां प्रति तथा ।
अतएव श्रुतिरिति वेदानां नाम विश्रुतम् ॥
-६-
स्मरणाधारतो यच्च,
सुरक्षितमजायत ।
तस्यैवाऽऽस्ते स्मृतिरिति - सज्ञा, ज्ञानस्य भूतले ॥
[८

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ द्वितीय, सर्गः
--
इत्येतयैव रीत्या नु सुरक्षितमभूदिह
जैनेतिवृत्तमपि च मुचिरं जैन्द - वाड्मयम् ।।
सहनगाऽन्द - प्राचीन - परम्पराश्वबोधनम् ।
वाऽमयस्यास्य सर्वस्याऽध्ययनादेव जायते ।।
वेदा भारतवर्पस्थ धर्मेतिहास - ना--
5ऽधारत्वेन सुविख्याताः सर्वस्मिन् जगतीतले ।।
स्मृतयस्तोपनिषदो रामायणमथापि च
महाभारतमप्यास्ते धर्म - दर्शन - वाङ्मयम् ।।
~११-
इतीत्यमेव वोढव्य जैन बौढ वाड्मयम् ।
धर्मग्रन्येतिहासत्वदृष्ट्या मुछु पुरातनम् ॥
-१२-
गमायण - युगादास्ते प्राचीनस्तु सहनशः ।
बत्मरेभ्यो वेदकाल: मुछीजन - मतादिह ।।
तत्कालादेव देश नः सम्यक् पर्युपलभ्यते ।
नाना-चिन्तन-शैलीनां सुविस्तीर्णा परम्परा !!

·श्री महावीर-सौरभम् ] [ द्वितीयः सर्गः -१४- वृहताऽत्र पुराणेषु रूपेण परिलभ्यते । विविधाश्चिन्तना-धाराः सन्दर्भाश्च स्फुटं ननु । -१५- रामायणं तु सम्बोध्य महाभारत - सयुतम् । नाना - चिन्तन-धाराणामाकर - ग्रन्थरूपतः ।। (ख) तीर्थडुर - परम्परा :- - महावीररात् प्रभोः प्रागप्यासीत् तीर्थङ्करात्मिका। सेय परम्परा तस्मिन् साहित्य-इति विद्महे ॥ -१७- सर्वाधिक विवरण दत्ते जैन-परस्परा । यस्यां तीर्थङ्कराः ख्याताश्चतुर्विशति-सङ्घयकाः।। -१८- अधस्ताद् दीयते तेषा शुभाऽभिधान-तालिका । जनि-स्थान तदने चोल्लिख्यते सु समासतः ।। क्रमाङ्काः जन्मस्थानम् अयोध्या or २. तीर्थबूरनामधेयम् श्री ऋषभदेव. श्री अजितनाथः श्री सम्भवनाथः श्री अभिनन्दननाथ श्री सुमतिनाथ. ३. श्रावस्ती अयोध्या ५. [१० ·यो महावीर-सौरभम् ] [ द्वितीया सग क्रमाड़ा. ६. ७. . ६ श्री पुष्पदन्तः १०. ११ १२ १३. तीर्थडूरनामवेयम् जन्मस्थानम् श्री पद्मप्रभुः कौशाम्बी श्री सुपार्श्वनाथः काशी श्री चन्द्रप्रभः चन्द्रपुरी काकन्दी श्री शीतलनाथः मद्दलपुरम श्री श्रेयास (श्रेयो?)नाथः सिंहपुरी,मारनाथः श्री वासुपूज्यः चम्पापुरी श्री विमलनाथः कम्पिला श्री अनन्तनाथः अयोध्या श्री धर्मनाथः रत्नपुरी श्री शान्तिनायः हम्निनापुरम् श्री कुन्युनाथः श्री अरह (अरहो?) नायः श्री मत्लिनाथः मिबिलापुरी श्री मुनिसुव्रतनाथः লাখ श्री नमिनाथ मिथिला श्री अरिष्टनेमिनाथः गौनपुरम श्री पाव नाथः काणी श्री महावीर स्वामी कुण्डलपुरम [वधमानः] [वशाली] १५ १६. १७ " १८. १६. २०. २१ २२ २३. २४ ·श्री महावीर-सौरभम् ] [ द्वितीयः सर्ग इत्युपर्युक्त - संज्ञेषु सर्व - तीर्थङ्करेष्वपि विहाय पञ्चनामानि 'नाथ'-शब्दोऽन्त ईरितः ॥ नामान्तराणामपि सम्प्रयोगं तीर्थराः केचन धारयन्ति । यथाऽऽदिनाथोऽभवदादिदेव- स्तथार्षभौ वै वृषभोऽपि चोक्तः ॥ -२१- संज्ञा सुविधिनाथेति पुष्पदन्तस्य चाऽपरा । महावीरस्य चाऽप्यास्तेऽधोङ्कितं नाम-पञ्चकम्- -२२- 'व निः' 'सन्मतिश्च वीरो'ऽतिवीर'-इत्यथो। 'महावीर' - स्तथेत्येतत् पावनं भुवनावनम् ॥ ऋषभदेव :- -२३- भगवान् ऋषभदेवस्तु वणितो वेद-जाड्मये । आद्यस्तीर्थङ्करो - जैन - धर्म - प्रवर्तकस्तथा ॥ भरतो भारतञ्च :- -२४- - ऋषभदेव - सुतो भरतोऽभवद्- मुवन - भूषण - भारत-भूपतिः ।। १२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ द्वितीया सर्गः
सकल-सद्गुण-मञ्जु-सुधार्णवः
श्रुति-पुराण-कथासु सुणितः ।।
सम्राजो यस्यनामैव त्वाधारी कृत्य 'भारतम् ।
इति संज्ञाऽभत्रोऽस्य देशस्य विश्व-विश्रुता ।।
~२६-
अन्यो 'बाहुबली'-त्यारव्यस्तनयोऽमित-विक्रमः ।
प्रभो ऋषभदेवस्य समभून्मेदिनी - पतिः ॥
द्वितीयाऽजितनाथात्तु मल्लिनाथान्त-सत्कथाः ।
तीर्थङ्कराणां लभ्यन्ते विस्तृता जैन-बाड मये ।।
तीर्थङ्कराणामेतेषां धातुपाषाण - निर्मिताः ।
प्राप्यन्ते प्रतिमाः प्रत्ना नानारूपास्सहस्रशः ॥
-२६-
ऋषभेण कलाः सृष्टा ब्राह्मी स्वतनया तथा ।
अशि जया लपि यस्माल्लिपि ह्मीति विथता ।।
मुनिसुव्रतनाथ
जन्म राजगृहे जातं 'विहार'- प्रा ।
सम्मेद शिखरे चास्य निर्वाण १.१ 11

·श्री महावीर-सौरभम् ] [ द्वितीय. सर्ग सम्मेद शिखरो गिरि :- -३१- इद 'सम्मेद - शिखरं' 'श्री पार्श्वनाथ-पर्वतः'- इतिनाम्नाऽद्य विख्यातं शुभं परम-पावनम् ।। -३२- यस्मिन्नवाप्ता निर्वाणं तीर्थङ्करास्तु विशतिः । पर्वतस्स कथन स्याद् दिव्यो सुवन - सगलः ॥ एकविशतितमस्तीर्थङ्करो नमिनाथ :- -३३- अनासक्ति - प्रतीकोऽसौ नमिनाथस्तु मैथिल-- जनकान्वय - सम्भूतोऽहिसा-धर्म - धारकः ।। द्वाविशतितमस्तीर्थडूरो नेमिनाथ :- -३४- यदुवश्य - श्रीकृष्णस्य पितृव्य - तनयो हासौ । नेमिनाथो विवाहे स्वे सश्रुत्य श्वशुराऽऽलये- -३५- भोजनार्थ हन्यमान - जीवानां घोर-चीत्कृतीः । जातग्लानिस्तपस्यार्थ 'गिरिनार'-गिरि गतः ।। १ ऋपभदेव - वासुपूज्य - नेमिनाथ - महावीर - व्यतिरिक्ता - अवशिष्ट विशतिसल्याकास्सर्वेऽपितोथङ्करा अस्मिन्नेव सम्मेद-शिखरे निर्वाणमवाप्तवन्त- नि सुप्रसिद्धमेवैतत् । [१४ Pr

·श्री महावीर-सोरभम् ]
[ द्वितीयः सर्गः
-
अयमेव गिरिश्चास्य निर्वाण - स्थलमोरितम् ।
विद्यतेऽयं महातीर्थो-गुर्जर-प्रान्त-सस्थितः ॥
त्रयोविशतितमस्तीर्थङ्करः पार्श्वनाथ :-
-३७-
भगवत्पाईनाथस्य
वाराणस्यामभूज्जनिः ।
पिता राजाऽवसेनोऽम्बा-वामादेवी तथाऽभवत् ।।
~३८-
एतस्य बाल्य - कालीना घटनैका महाद्ध ता ।
ललिता प्रेरिका चाऽत्र समासेनैव दयते ।।
-३६-
गङ्गातीरे परिभ्रास्यन् पार्श्वनाथरस बालकः ।
तपोऽग्नेः कस्यचित्साधोः प्रज्वलत्काष्ठमध्यगम् ।।
३
अग्रेऽपि नाग-युगल
अपश्यन्नाग - युगल दयाऽऽद्रे - हृदयश्च सन् ।
तत्राऽऽकर्ण्य सुनिध्यान सर्प युग्मसजीवयत् ।।
-४१-
सम्वन्धः पार्थ जीवने ।
विलोक्यते यत्र-तत्र बहुशोऽतश्शुभावहः ।
१ 'गिरनार'-पर्वत इत्यर्थः ।
२. वर्तमानभारतवर्पस्य 'गुजरात'-इतिनाम्ना प्ररयाते पान्तेऽस्तोतितात्पर्यम् ।
३. नाग - युगल सर्पमिथुनमिति यावत् ।
[१५

·श्री महावीर-सोरभम् ]
[ द्वितीय संग
-४२-
त्रिशद् - वर्ष - वयस्येषः पार्थ नाथो यदा गृहम् ।
त्यक्त वा तपोरतो जातस्तदानीमुपसर्गतः ॥
-४३-
त्रातु बहु प्रायतत ग - युगलं मुहुः ।
"धरणेन्द्रः" स नागोऽभूत्पत्नी 'पद्मावती' तथा ।
-
अतएव विरच्यन्ते फणा - मण्डल - मण्डिताः ।
प्रभोश्श्रीपार्श्वनाथस्य ह्यद्यापि प्रतिमास्समाः ॥
प्रायस्सप्तति-वर्षाणि यावद् भारत - भूतले ।
भ्राम-भ्रामं पार्श्वनाथोऽहिसा-प्रसरण व्यधात् ।।
-४६-
महावीरात् प्रभो. पूर्व सार्धवर्षशतद्वयात् ।
सम्मेद-शिखरे श्रीमान् पार्यो निर्वाणमाप्तवान् ।
चातुर्याम-मर्यादा :-
-४७-
प्राचीन-धर्म-धारायाः स्थिर-चिन्तन-वीविषु-
कालक्रमादजतोत्थो - यदा दोपोदयोऽभवत् ॥
[१६

·श्रो महावीर-सौरभम् ] [द्वितीय, सर्गः -४८- तदा व्यधात् पार्थ नाथश्चातुर्यामोपदेशनम् । 'अहिसा' 'सत्य'-'मस्तेय'-'मपरिग्रह'-मुद्धरन्।- १ ३ ४ दिव्य-कान्ति-युगोश्य :- इत्थञ्च तीर्थङ्कर-पार्श्वनाथ-कालेऽत्रदेशे दृढ-बद्ध-मूल- कान्त्यरोत्पत्तिरपिप्रजाता हेतुर्महावीर-जनुः प्रसङ्ग। महावीरस्य पूर्वजन्मसन्दर्भ :- [क] पूर्वजन्मनि विश्वासं धत्ते भारत-संस्कृतिः । महावीरस्य विषये अतएवैतदुच्यते ॥ -५१- ५ ६ स आप तीर्थरतामनेक प्राग्जन्मसु प्राजित-साधनातः । भव्या च तत्पूर्वभवीयगाथा सुविस्तृता राजति जैन-शास्त्रे॥ अहिंसा - सत्याऽस्तेयाऽपरिग्रहेतिनामकञ्चातुर्यामोपदेशनमित्यर्थ. । १ सव्वातो पाणातिवायापोवेरमरणं (सर्वतः प्राणातिघाततो विरमण) अहिसा २ एव (सव्वातो। मूसावायाअोवेरमरण (सर्वतो मृपावादतो विरमण) =सत्यम् ३ सव्वातो अदिन्नादारणाअोवेरमण (सर्वतोऽदत्ताऽऽदानतो विरमणम्) अस्तेयम् =अचौर्यम् ४ सव्वातो वहिद्धाणा अोवेरमण(सर्वतो वहिर्धाऽऽदानाद् विरमणम्) अपरिग्रह ५ स महावीर - इत्यर्थः ६. तस्य महावीरस्य पूर्वभवीयगाथा-पूर्वजन्मकथा-इति स्पष्टम् । [१७ ·श्री महावीर-सौरभम् ] [ द्वितीयः सर्ग: -५२- सप्वशति सङ्खचाका उक्ताः पूर्वभवाः चित् । ग्रन्थेषु केष्वपि तथा त्रयस्त्रिंशच्च वणिताः ॥ -५३- [ख] विप्रस्यर्षभरत्तस्य 'जलन्धरे' तिगोत्रज- देवानन्दाऽऽख्य-भार्शाया गर्भमध्यागतो यदा ॥ -५४- महावीर, स्तदादेवानन्दा स्वप्नांश्चतुर्दश । ददर्शेन्द्रश्च तद्गर्भादपहार्य सुपावनम् ॥ -५५- १ 'हरिणैगमेषि' - द्वारा वर्धमानस्य जीवमाः । 'सिद्धार्थ'-भूपदयितृ - त्रिशला-गर्भ आन्यधात् ॥ -५६- [ग] आगते त्रिशला - गर्भ वर्धमाने च साप्यथो । तदाऽपरयच्छुभान् स्वप्नान् चतुर्दश वा षोडश ।। -५७- 5. मङ्गल-स्वप्न - वृन्दस्य त्वेतस्य जैन - वाड्मये । अति विस्तृत - रूपेण कृतमास्ते सु- वर्णनम् ॥ -५८- गर्भा ऽऽ गतेर्महावीर - जन्म पर्यन्तमेव नु सिद्धार्थ-भवने देवैर्मनुजैरपि चोत्सवाः १ जोवम् + आ । इतिच्छेद ॥ [१८ ·श्री महावीर सौरसम् ---: तृतीयः सर्ग :- मगध - विदेह - गणराज्ये :- -१- सार्ध-सहस्र-द्वय-वत्सर मित- समयात् प्राग भारतवर्षे । 'मगध'-विदेह'-नामके राज्ये द्वेऽभूतामविरत - हर्षे मगध-राजधान्यास राजगृह- मथ विदेहगा वैशाली। राजति यत्प्राक्तन इतिहासः सुभृशमेव गौरव-शालो ॥ न्याय-नीति-शासन-व्यवस्था- नागरिकाऽऽदर्शीद्धरितम् । तज्जनतन्त्रं भारत - देशे श्रेष्ठमभूत् सुरुचिर-चरितम् । सेय 'लिच्छवि' - राजवश- नगरी सुभगा समभूत् प्रमुखा । गण-सत्ताकसुशासन - सहिता सम-समृद्धि-सम्पत-ससुखा ।। १. विदेगा - विदेहराज्यसम्बन्विनी राजधानीत्यर्थ । [२० ·श्री महावीर-सौरभम् ] [ तृतीयः सर्ग. निर्वाचित - नेतृत्वे शासन- तन्त्रं तत्र प्रचलदभून् । ईदृश-शासन - कर्तृणां, 'गण- राज' - एतदभिधानमभूत् । नाममात्र - हेतवे नृपोऽभूद्- गणराजानामनुमतित:- एव राज्यकृतिशक्तस्सोऽभू- ज्जनता-प्रतिनिधि-सम्पतितः ।। तदा व्यराजत 'चेटक' नामा 'वैशाली' - शुभ - शासकः । न्याय-नीति-निपुणः कृतिशीलो- जन-जन-हित-समुपासकः । नव-लिच्छवि'-मय-मल्लराज- भूपानामथाऽधिनायकः । श्रेया-प्रेयः-सुमति-महित-कृति- सद्गुण - गण - सन्धायकः।। १ नव-सख्याक-इत्यर्थ । 'नव' - शब्दोऽत्र सख्यावाचक ।

·या महाबीर मौरभम् । [ तृतीया संग जननी त्रिशला जनकस्सिद्धार्थश्च :- - तद्भगिनी 'त्रिशलां' तनया वा 'कुण्डलपुर' - इतिसद्ग्रामे । सिद्धार्थस्समुढवॉश्च, निरुपमसुषमाविध्यभिरामे । क्षत्रिय-वशसम्भवावास्ता- मुभौ दम्पती सानन्दम् । भगवत्पार्श्वनाथकृत-धार्मिक- शासन - बद्धौ चामन्दम् ॥ मात्रा त्रिशलया चतुर्दशानां पोडशानां वा स्वप्नानामवलोकनम् :- २ एकदा त्रिशला राज्ञी निशि षोडश निद्रिता । चतुर्दशाऽथवा स्वप्नान् ददर्श शयनाऽऽश्रिता ।। चतुर्दन्त गज श्वेतोन्नतस्कन्ध वृष तथा । समुच्छलन्त सिहञ्च, मन्दार - कुसुम - स्त्रजम् ।। सम्पूर्ण · चन्द्र - बिम्बञ्च समग्र- रवि- मण्डलम् । मत्स्यद्वय ददर्शाथ काञ्चन कलश-द्वयम् ।। १ केषाञ्चिन्मतानुसारेण 'त्रिशला' राज्ञो महाराज-चेटकम्य भगिनी, केषाश्चिच्च मतेन तनयेति मतद्वयसद्भावात् तथैव तद्भगिनी तनयावेति'-पाठोऽत्र विहित २ महाराजस्सिद्धार्थो महाराज्ञो (तत्पत्नी) 'त्रिशला' चेति तावुभौ । [२२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ तृतीगा सर्गः
MARCHIDAMLINGER
तटागं वारिधिञ्च वाऽपश्यल्लक्ष्मीमथापि सा ।
उच्चं सिहासनं, स्वर्ण - विमानं, नाग-सा च ॥
-१०-
भाण्डागारं मणीनाञ्च, निधूमं पावकं तथा ।
इतीत्थं षोडश स्वप्नान, चतुर्दशाथवा च सा ।।
-११-
ददर्श त्रिशला माता भविष्यन्मङ्गलोत्कटान् ।
हर्षोन्मीलित - हृत्पद्मा तदानीञ्च व्यजायत ।
-१२-
तत्फल
-
गणकश्रेष्ठा गूढतत्त्वानुशीलकाः।
सुचिन्त्य सुपरीक्ष्येत्थ न्यगदन सूक्ष्म-दशिनः ।।
-५३-
मतान्तरानुसारेण राज्या पृष्टो नृपोत्तमः
सिद्धार्थ एव न्यगदद् बुधः स्वप्नफल स्वयम् ।।
-१४-
यत्-सिद्धार्थ-गृहे समोद-निवहे पुत्ररसमुत्पत्स्यते,
तेजस्वी कुल-दीपको गुण-गणैः क्षोणी-नभ.पूरकः ।
यस्दाऽऽदर्श - समुज्ज्वलादनुपमव्यक्तित्वतो मङ्गलं
सर्वेषां विदधद् भरिष्यति नवा सच्चेतना भूतले ।।
[२३
.

·श्रा मसाबार-सोरन.] Awes rammarwarihar www RAM महावीर - प्रमोर्जन्म- ग्निम्तादात् प्राट्नव-नव-त्यधिक शन-पनी। चक्रमे चैत्र शुलाम्य त्रयोदश्या शुदिन- ।। श्रीमान् सुशान्तश्श्रमणो महागा , पवित्र-कु-स्त्रिगला'-5 यमानुः । जाप्नोन्महाबोर हानवय जनुरिया भगवान् पातुः ।। प्रहर्षस्समजायत - तनय - जन्म - शुभ - वृत्त श्रुत्वा पुलकित - गेमा सिना निस्मीम सुखमाप्नोन सहना- ऽभवत् सज्ञयाऽसो सार्थ' । विविध-गान-मधुर-स्वर-लहरी- मग्नमवनि-हृदय जातम् । नाना - वाद्य - निनादर्गगत विगुञ्जित मुदित जातम् ।। १ विस्तादात् ५६६ वर्षेभ्य पूर्वमित्यर्थ । २ वैक्रमे वर्प-इति तात्पर्यम् । ३. शुक्लस्य-शुक्ल पक्षस्येत्यर्थः । [२४ ·श्री महावीर-गौरभम् ] (जाय. - नामकरणम:---- -२०- - काञ्चनरजतधान्य-धन वर्पण- मभिनो भव्य नाजने मणि-गण-होरक-रत्न-समूह श्वान नितान्त राजते इत्येव श्रीवृद्धि ज्ञात्वा ग्वगृहे मुतजन्मोत्तर 'वर्धमान'- तिनाम विहितवान जारतम्य मनोहरम ।। -२१- 'सन्मति' श्वाऽपि वीरश्च 'प्रतिवीरस्तथैव 'महावीरो' 5 प्ययो जातः क्रमेणाय सुविधुतः।। -२२- अभूच्छुभेतद्भगिनी 'सुदर्शना' तथाऽग्रजोऽप्यास च नन्दिवर्धनः । विवाह-सस्कारत आप्तवास्तु य प्रिया मनोज्ञा नृप-चेटकात्मजाम् ।। १ 'ज्येष्ठा'--नाम्तीमित्यवधेयम् । [२६

·श्री महावीर-सौरगम् ]
[ तृतीया सर्गः
बाल्यकाल-वैशिष्टयम्--
-२३-
विविध-विभव-रम्ये राज-हये स बालः
शुचि-रुचि-रचितैस्सत्साधनैःपोषितोऽभूत् ।
अनुपमकमनीयामानने शान्ति - कान्ति
दधदतिबलशाली दिव्यतेजा रराज ॥
-२४-
सदय-हृदयनासोत् स्नेह-सान्द्रं तदीयं,
निभृतमथ गभीरा भावना 5 भूटुदारा।
निरवधि-सुखसम्पद्-गर्वशून्यो वदान्यः
सकल-सदृश-दर्शी बालको वर्धमानः ।।
-२५-
यथा - यथाऽवर्धत
एषः
शुक्लन्दु-लेखेव
तथा
अमुष्य शौर्य सविवोध - धैर्य
सुयोग्यता वातितमा प्रसिद्धा ॥
तथैव ।
-
-
स शिष्टता - पण्डितता-विशिष्टता-
विवेक -- विश्लेषण - वाग्विदग्धता
गभोरता 5 गवितता ऽऽ दि-सद्गुण
महा-मनीषी जगती-प्रियो ऽ भवत् ।।
(२७
।

·यो महावीर-गौर
[ नीया गं.
•५७.
तन्मुखाजाज्जीवनरय गहनानुभवोद्गताः।
वाचःश्रुत्वाऽभव स्तब्धा गश्रद्धा विबुना अपि ।।
तबुद्धि-वैभवोड़ न-निसर्ग-प्रतिमा-बन्नान ।
मनो जन-सनरया 5s शु चमत्कृतमभूद् व्रतम् ।।
कुशाग्र-धिपणा-धन्यो मूर्धन्यो बुध-माने ।
चमत्कारमयात् स्वीयाद् व्यक्तित्वात न व्यरात ॥
स
"-३०
मुरप्रदत्त
पवित्र
भोज्य
भुद्धेस्म; वासांसि सुरापितानि- ।
च पर्यधात्,
वर्धमानः
क्रोडारतो देवसुतैस्सहा 5 'भूत् ॥
वालक
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्री महावीर-सौरभे तृतीयः सर्गः सम्पूर्तिमायात् ।
|२८

·श्री महावीर - सौरभम्
-: चतुर्थः सर्ग:
स एवा 5 भूमहावीर :-
-१-
धीर-प्रवीर-गम्भीर-प्रकृत्या स समन्वितः।
साकार-प्रतिमैवाऽऽसीनिर्भयत्वस्य
सर्वदा ॥
तद्बाल्यकालशौर्यस्थ घटनैका महाद्ध ता।
भव्येतिहास-पृष्ठेषु भ्राजमाना विराजते ।।
:
अथैकदोद्यान गतस्तमित्र :
कीडन्नभूद् - बालक
वर्धमान:।
तदा सुरेन्द्रो ऽ कृत तत्प्रणसां
'देवा महावीर - समास्तु ने' ति॥
देवस्तदा को 5 पि समत्सरस्सन्
न प्रत्ययं प्राप महेन्द्र - वाचि ।
अतः परीक्षार्थममुष्य सो। य
मुद्यानमाप्नोट् धृत
सर्प
रूप:।।
१-तत्तशमाम् महावीर प्रशसानित्यर्थः ।
[२९

·भो महापोर-सौरभम् ] [ मनुवं. गर्ग. अथो महावीर इतम्ममित्र: करयापि वृक्षस्य समीप एवं। खेलन्नपश्यत् नहसा प्रचण्ड व्याल भृश फूकतिमि : कगलम् ॥ पलायिता वीक्ष्य समे वयस्याः भोत - प्रभोता अथ कम्पमाना: 'पर तमादाय वर्धमानो दूरे क्वचिद् हप्टमना मुमोच ।। तु नाभूत् पर तस्य तोपो ऽ नया ऽ त्यतया अतस्तदा तुल्य वयस्य रूपो ऽ खेलत् स 'तिन्दूशक' - खेलमाशु ।। सुरस्य चित्त प्रवृत्त्या। संस्थाप्य वीर च सुर: स्वपृष्ठे कोडावशात् प्राचलदेव भूमौ । स सप्त - 'ताड'२ - प्रतिमो ऽ भवद्वै , माया-शरीरो विततरवगानः ॥ १-तम्-कराल व्यालमिति स्पष्टोर्थ । २-तिन्दूशक-इतिनामधेयक्रीडाविशेपमित्यर्थ । नामकोवृक्षविशेप . । ३- 'ताड - [३०

·श्री महावीर-सोरभम् ]
[उनु ,
-
वर्धमान :
-
प्राबोधि मायामय
मुष्टि
महार सुदृढ तदीये
पृष्ठे व्यघात् स त्वत एव , देव
श्वीत्कृत्य जातो लघुरूप एव ।।
-१०-
अथैकदा महादोरो व्यराजत स्व - सद्मनि ।
अन्विष्यमाणस्तन्मित्रैः परं प्राप्तो न तत्र तै. ॥
A
माता 5 वोचत् " उपर्यास्ते"
जनकोऽगद दस्त्यध:'।
पर
नो नीचे:
प्राप्तो मध्य
प्रकोष्ठग:॥
स नोवं
..
-१२-
वीरो वयस्यानवदत्-सत्य मात्राऽभ्यधायि मे।
पित्राऽपि च सृषा नोक्तं मित्रै पृष्टं-कथं विति? ॥
आह वीरो - 'यतोनाऽहं-निम्नश्रेणिगतोऽभवम् ।
अतस्सत्य मातृ-गदितं उच्चैरासमह विति' ।
[१

·श्रो महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्थः सर्गः
-२०-
अन्यास्वपि चेदृशीषु विकट-स्थितिषु न्वयम् ।
स्वनिर्भयत्व-शौर्यास्था 'महाबीरा-भिधोऽभवत् ।।
-२१-
तन्निर्भयता - वीरता कथास्त्वनेकास्सन्ति।
श्रुति-परम्परा-विश्रुता या विपुला विलसन्ति ।।
-२२-
अतो 'महावीर'-इति प्रकाम-~-
मत्वर्थनामा स मुवि प्रसिद्ध :।
न काय-मात्रेण स आत्मनाऽपि
सत्य महावीर' इहाऽभवच्च ।।
~२३-
तच्छरीर समस्तेपु तीर्थङ्करेष्वभूल्लघु ।
परन्त्वभूदात्मनाऽसौ महावीरो महान् भृशम् ।।
-२४-
अतएव नु तेनात्र राज्य-सिंहासनात्मकम् ।
सुखैश्वर्य परित्यक्त वीतराग - महात्मना ।
१ अस्मिन् पद्ये हिन्दी' भाषाया प्रसिद्ध 'दोहा' नामक मात्रिक छन्दः ।
[३३

·श्री महावीर-सौरभम् ]
जितुकीसा
~३७-
सानन्दं ससमारोह सोल्लास विधि-पूर्वकम् ।
पाणिग्रहण - संस्कार-स्तदीयस्समजायत ।
-३८-
" अभून्महावीर - विवाह
बन्धन
ततो ऽ स्य जातञ्च गृहस्थ - जीवनम् ।
सुताऽपि जाता 'प्रियदर्शना"
तयोर्महावीर यशोदयोस्तथा ॥
-5 भिधा
--
इत्येवं श्री महावीर : पत्नी-पुत्री-समन्वितः ।
राज्यश्वर्य-कुटुम्बा -डय प्रारब्ध निज-जीवनस्
माता
राज - विनव - नव - सौख्य - माधन,
महावीरमभिनस्वासीत ।
पित्रो : स्नेह - सुधाया
वर्षणमासीत् ।
अनुपमनप्रज
नन्दिवर्धन स्था
त्रातृत्व
रति ललित भिपतन - नद्रपत्नी
एन
-
5
an

·श्री महावीर सोरणमा
[ चतुर सर्ग
कि
कप्टन किम ?
को 5 भावो भुवि नाम ?
इति वेद स्वप्ने । पि स'न ;
गृह सकल सुख
धाम ।।
-४२-
-
पर विलास सामग्री
नाशक्नोत्
प्रचुरा पि सा ।
महावीरस्य वैराग्य
वृत्तीना परिवर्तने
-४३-
३तदात्म - तोषो ना 5 भवद्-
भोग भरित भुवने 5 पि ।
वीक्ष्य बहिस्सुखसाधन
तदात्मना प्रावोचि
।
१-स. महावीरः
२-पद्ये ऽस्मिन् हिन्दी भाषाया दोहा - नामक छन्द ।
३-अस्मिन्नपि पद्ये दोहा नामक छन्द !
[३१

·श्री महावीर सौरभम् ] [ चतुर्थ सगा "सुखदायी यदि विभव-विलास' स्तो नतु नाद्य जगत् । अभविष्यद् विषमाधि व्याधि द्वोष - दैन्य - दुःखानि भारतस्य सामाजिक नैतिक धामिक पतन तद नक्तन्दिन विदधदासीद् बत ! शोका 5 शान्ति ग्लानिमयम् ॥ दधत् । - - - हृदयम् । - -४५- 5 स्ति। सो ऽ वेक्षत भीषण तमो मग्नस्संसारो नृत्यति हिसा राक्षसी कथमपि नोद्धारो ऽ स्ति -~४६- केवल वासना-पूत्ति-संलग्नस्स्वार्थ-साधकः । कुर्वन्नन्येष्वनाचार क्षुद्रता याति मानव :॥ ४-पत्र 'अभविष्यद्'-इत्य ध्याह्रियते। २-'दोहा' - 5 भिधान छन्द । [ ३६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ चतुध! सा.
१
'इतस्ततोऽपि च सर्वतः करुण-कथैवाऽश्रादि ।
दुर्दशया कथमेतया हन्त! विततया ऽ भावि ?
इति समवेक्ष्य
महावीरस्य
स्वान्तमशान्तमथाजायत ।
विचार-जगति सुचिर-जागरिता
कान्तिरहो! प्रबलाऽजायत ।
कृतो निश्चयो–'यत्-संसारा-
दुपरि मया प्रोत्थातव्यम् ।
क्षणे-क्षणे धरणी-त्राणार्थ
जीवनमिद प्रदातव्यम् ॥
-१४-
१
"शान्ति - सौख्य
सद्भावना
गङ्गा ऽऽ नेतव्या ऽस्ति ।
अस्तु सकल जन जागतिक
गणेभ्यःस्वस्ति ।
-
१-दोहा ऽभिधान हिन्दी भाषा-छन्द।।
[४०

·श्री महावीर-सौरनम् ]
[ चतुर्थन
माता - पित्रो; स्नेह - वात्सल्य - रूपे,
आस्ता तून वधने हे प्रगाढे ।
यत्माहात्म्यान त्याग-वैरान्य-मानें
किञ्चित्काल वर्धमानोऽवद्धः॥
यदा
पर तत्पितरौ दिवङ्गतो,
पुनस्तानी बलवत्तरोऽ नवत् ।
सङ्कल्प एतस्य विराग - रञ्जित :
निजोऽनजोऽवादिच नन्दि-वर्धनः ॥
प्रव्रज्या
प्रस्तावमार्ण तम्य
ज्येप्-धातुर्ह नितान्त व्यणदत् ।
'सो ऽ वोचत्तं रख-र-स्वरेण
"वैराग्यं ते नो महावीर! योग्यम्" ।
१-एतस्य महागरस्येति गवत् ।
२-स. ज्येष्ठ भ्राता- नन्दिनः ।
३-तं महावीरम् ।
[४२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्थः सर्गः
" माता
पित्रोवियोगस्या
ऽ शूणि शुष्कानि ना ऽ धुना।
स्थितौ किमां
त्यक्त वा यासि त्वमप्यहो ! ॥
एतादृश्यां
-५८-
मद्दशां चिन्त गाम्भीर्यान्न मां मुञ्च तथैकलम् ।
राज्यकार्येषु साहाय्यमिदानों कुरु मेऽनुज! ॥"
-
ज्येष्ठ - भ्रातुर्वाचसाकर्ण्य जोष
भूयो ऽ वोचच्छ्रीमहावीर
इत्थम् ।
" नैकाकी संसार-मध्ये 5 सि तात !
सर्वो ऽ प्यास्ते वः कुटुम्बः प्रजाश्च ॥
किन्तत् कार्य ? यत् सुसिध्येन्न चाऽऽर्य !
चेतोदाढर्यादात्म-शक्त्या च लोके ।
युष्मचिन्तां कि विदध्यामहंतु
रवीय लक्ष्य नाऽस्मि विस्मत्त मीशः॥"
[४३

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्थः सर्गः
*-
शासना 5 पेक्षया 5 न्येषु,
स्वस्मिन्न व
कत्तु मिच्छाम्यह मान्या : :!
प्रशासनम् ।
अत
आज्ञा
प्रदीयताम् ॥
-६२-
परन्तु बाधा समुपस्थितेतरा
प्रिया यशोदा ससुता समागता ।
विचार-गाम्भीर्य-गत स्वक पति
हृदा विखिन्ना विनयेन साऽब्रवीत् ।।
.
"कथमेतद् भवेन्नाथ! त्यक्त्वाऽस्मान् यद् भवान्ननु ।
निर्गन्तुमिच्छति भृश राज - प्रासादतोऽधुना ।।
-६४-
सुशोभेत कथ कान्त ! रजनी शशिना विना? ।
भवन्निर्गमनोदन्त - कृतान्तो मा निकृन्तति ।
[४४

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ 'चतुः समः
"किमाः ! कुटुम्बे भविता त्वया विना
विधीयता वै गृह एव साधना ।
न धर्म - मार्गे तव बाधका वयं
न दुःख-मग्नान कुरु नो विहाय हे ॥
-
महावीरो - ऽन्तर्विचार - वारिधौ मग्नतां गतः ।
कुर्वन् गम्भीर - मथन नवनीतमिवाप्तवान् ।
-७२-
वन्धनम् ।
कियत् प्रबलमत्रा ऽऽ स्ते,
अहो! स्नेहस्य
प्रयते
यावदुच्छेत्त
तावदेवैधते
न्विदम् ॥
-७३-
"अस्ति भोगावली - कर्म
प्राबल्य सुदृढ भुवि ।
इत्थं
समाध्युत्थितस्स :
त्यगादीत् स्नेह - शान्तितः ॥
१- अत्र 'भविष्याम
इत्यध्याह्रियताम् ।
[४६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[चतु। ससा
Ammaraitra
"चेत् स्नेह एवैप तु वो 5 भविष्यत् --
गेहस्थितिस्ता चिता । भविष्यत् ।
'सो ऽत्रा 5 स्ति किन्तूत्कट-मोह-रूपे;
सुचिन्त्य देया ऽ नुमतिः किला 5 तः ॥"
-७५-
दानत।
हि-बर्ग : बधि-गाहस्थ्य
वाना धासन
पानाजीवन
सम्मान
म्यूनिनायन

·श्री महावीर-सौरभम् ] [ चतुर्थ. मग. इद वर्षद्वयं यावद् यदुग्रं तप आदधौ । महावीरत्व-ससिद्धौ तद्र हस्य तदीयमाः ।। -७६- सज्जीवनस्याग्निपथे प्रयातु हृदि प्रगाढा जनयत् पिपासाम् । सच्चेतनां स्फूर्तिमथो नवीना- मिदं प्रदत्त तप एव तीव्रम् ॥ -८०- इत्येवं भोग-विभव-सरिते भवने ऽप्यसौ। निवसन् योग-युक्तात्मा तपस्वी समजायत ।। [ख] दिगम्बर-परम्परा, नुसारेण भगवतो महावीरस्य विवाह- एव ना ऽ भूद; विवाहाग्रह समुपैश्यैव स प्रवज्यामधि- जग्राहेति निरूपणम् :- -८१- मतान्तरानुसारेण श्रीमहावीर - मानसे। दृढ-वैराग्य-सद्धावाद् हि हो नोररीकृतः॥ [ ४८ ·श्री महावीर-सौरभम् ] [चतुर्थः सगा -८२- माता-पितृभ्यां बहु याचितो ऽ पि , मुह हुर्वे युव वर्धमान : स बन्धन नैव विवाह - रूप- मनीवकार प्रसभ दृढो 5 भूत् ॥ लक्ष्य-प्राप्ति विना नैव विरमन्ति मनस्विनः । जागती भोग-सामग्री वशीकत्तन तान् क्षमा ।। ar एनन्मानानुसारेण त्रिशदन्द वयस्यमौ । अविवाहित एबाहो! 'बोर: प्रजितो वनम् ॥ चिने प्रगाढ - वेगन्यम - विराग -- बी. हामान्महावीर मनम्पदम् । जानेमानेनन तर स्त्रम्प मुद्रिानृतं पावन

·श्री महावीर-सौ यभम् ]
[ चतुर्ग! सर्गः
।
-८६-
भ्रातुनिदेश
परिपालयन्स :
वर्पद्वयं
याचदुवास गेहे।
परन्त्वनासक्तमनास्समासीत्
शून्यस्तथा भौतिक-वासनाभिः ।।
-
गृह - प्रवृतौ - व्यरमन्न तन्मनः
हृदम्बुधौ प्रोन्मथन व्यजायत ।
विराग - चिन्ता - रतमेव वीक्ष्य त
व्यचिन्तयन्त्सोऽग्रज-नन्दिवर्धनः॥
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्री महावीर-सौरभे चतुर्थः सर्गः सम्पूर्णः ।
[ ५०

·श्री महावीर सौरभम् -: पत्रमः मग :- जगत्यहो ! नो रमते ऽ स्य मानस, दिने दिने वृद्धि - युता तथाङ्गना। तपोमयी संयम साधनात्मिका न तत्प्रवृत्तिश्च निरोद्धमा : ! क्षमा । गेहान्महानिनिष्क्रम :-- -२- -- सो ऽ परिग्रह-सम्पोषी दोन-हीन-विपद्गत- जनेन्यो व्यदधात्त र्ग स्व-सर्वस्व-समर्पणम् ।। - 'मार्गणीपें 5 सिते पक्षे दशमी-दिवसाशुभ:। भारतीयेतिहासे 5 स्ति स्वर्णाक्षर-समङ्कितः ।। १-निम्तादात् ५६९ वत्सरेभ्य · प्राक्तनमानशीपमालस्या 5 मित- पन-दशम्यामित्यर्थ । [ ५१

·श्री महावीर-सोरगम् ]
[ पचमा सा
-४-
दिने ऽस्मिन् राज-विभव परिवार-सुख महत् ।
सुभव्य-भोग-सामग्री स्वर्य मनोज्ञ-जीवनम् ।।
तदेतन्निखिल
त्यक्त वा ,
स्वस्या 5 न्येषां तथैव च
कल्याण कत्तु कामो 5 यं
महावीरो ऽ भिनिर्गत:॥
-
घटना
-
श्रमण - संस्कृतेर्भाषायामिह
तामेतां स्थितिमनवद्याम् ।
चमत्कारमय
रूपां
जीवनस्य,
निरुपम - हृद्याम् ।
व्यथित-विश्वजन-मङ्गल-जनन
वदन्ति
हृदय - परिष्करणम् ।
'महावीर'-युग-पुरुष-सुविहित
विबुधा महाभिनिष्क्रमणम् ॥
[५२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[पञ्चमा सा
-१२-
प्रोचुरुच राज-जना:-"चाण्डाल! विरम् द्रुतम् ।
अस्पृश्यस्त्व कुतः प्राप्तः? महावीर न संस्पृश ।।
-१३-
-
परमित्येतदाकण्यं महावीरो ऽ भणन्मुदा
"मुञ्चता ss यातुमध्वान न रुन्ध हरिकेशिनम् ।।
सर्वेऽपि चकिताः स्तब्धाः जना मौनमुपाश्रयन् ।
आगत्य पतितुप्रैच्छद् "हरिकेशी' पदाब्जयोः ।।
-१५-
परं यदा महावीर उत्थाप्याऽऽलिङ्गदेव तम् ।
तदानी कृतकृत्यो ऽ सौ हरिकेशी व्यजायत ।।
घटनैषा ऽ इ तैवा ऽऽ सीत् तद्य गे प्रथमैव च ।
यदेको राजपुत्रोऽय चाण्डालनु समाश्लिषत् ॥
१-श्री महावीर-पदाब्जयोरिति तात्पर्यम् ।
[ ५४

·श्री महावीर-सीरभम् ]
[पञ्चम
पूर्वमात्म-विशोधनम् :-
-२२-
अथ समुदेति प्रश्नो ऽयं यत्
त्याग-तपस्या-संयम-वृत्तिम् ।
संश्रित्यैव
महावीर : किमु
नोदबोधयज्जगत्प्रवृत्तिम् ।
धर्म-देशना ऽ मृत-तरङ्गिणी
किमिति तदैव न तेनाऽऽनीता?
दीक्षाऽऽप्तेस्समकालमेव किमु
नाऽऽत्म-साधना-बागुद्गीता ?
-२३-
तदुत्तर पर स्पष्ट
यत् साधक
शिरोमणि:।
स्व विशोध्य महावीर
ऐच्छद् विश्व - विशोधनम् ।।
-२४-
आत्म-शोधन विधाय यदवधि
न जनो जयति स्वकान् विकारान् ।
उपदेशस्तदवधि विडम्बना
समाश्रितो पि
तु बहु-प्रकारान् ।
[५६

·[पञ्चमः सर्गः
श्री महावीर-सौरभम् ]
-२
"अतो विशद - रूपे वयं स्थितिमेतां पश्येम ।
महावीर - कृत - साधना-स्वभ्यसनाद हृष्येम ॥
दीपस्सूर्यायते शीघ्र बिन्दुस्सिन्धूयते तथा ।
कणोऽपि च विरारूप लभते साधना-बलात् ।।
-
विकट कष्ट - सङ्कटघाटो
पाटन साधनापथे प्रकामम्
तपोब्रह्मचर्या ऽ हिंसा ऽऽ तप
हिम-सहिष्णुतास्तथा निकामम् ।
प्राण- धातिवन-जीवविहित
विविधोपसर्गखलमनुजोरपा न्।
आत्मविजेता 5 भवन्महा
वीरस्सोढ्वाऽमित-घातोहातान् ।
--
*-चिह्नाङ्किते पद्ये हिन्दीभाषाया प्रसिद्ध 'दोहा, ऽऽ ख्य छन्द . ।
[ ५८

·श्री महावीर-सौरभम् । [पञ्चम सर्ग. प्रतप्तयोः। प्रचण्डा 5 नल-वर्षाभि- वाभूम्योः ध्यानस्थ: प्राङ्गणेष्वेष: प्रोत्थितस्तप आचरत् ॥ -३४- ३ विजने विपिने हिंस जन्तूत्कीर्णे प्रभीषणे । शीत-प्रकम्पना ss घाते ध्व प्रकम्पो ऽ भवत् स्थिरः ।। स्थिर:। सगर्जमापतद् वारि धारास्वविरत शान्त स्वान्त - महावीर- आत्मलीतो व्यराजत ॥ । स द्वादशा शब्दाऽ वधि - मौनमाप्य, वतः कठोविविधत्तपस्या वह्नौ निज जीवन प्रताप्य दिव्य विमलञ्चकार ।। काञ्चनन्तु, [६०

·३
श्री मह
र
सौरभम्
-: षष्ठः सर्ग:-
शत्रावपि सुधा- ‘णम् :-
-१-
स वर्धमानो ऽ ध्वनि साधनाया
असोढ नाना
विकटा ऽन्तरायान् ।
उत्पात हाहालाहलमेष किन्तु-
व्यधात् सुधां स्वात-साम्य-योगात् ।।
-~२-
विरोधि - वर्गानपि सः स्वकीय
वात्सल्य-पूर्ण-क्षमया नितान्तम् ।
सर्वत्र सर्वानुपकृत्य वीरो'
दधन्मनः स्नेह-मय
प्रशान्तम् ।।
अर्थकदा महावीरो ध्यानस्थो ऽ भूत् सरित्तटे ।
परितोऽपि वने रम्येऽलसद् धान्य-हरीतिमा ॥
१-वीरो - महावीर .।
[६२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षष्ठः सर्गः
चौर्या ऽऽ चार
विचाराभ्यां
गोपायित्वा
वृषान्मम ।
इतस्तत: का ७ ८ ना:
इदानीं मोचिताश्च ते ॥
इत्थं निगद्य गोपस्स : यष्टि-पाषाण-वर्षणे :।
दण्डाघातैश्च दुश्शब्दहन्तुमारब्ध त" भृशम् ॥
महावीरः परं दान्तः शान्तश्च ध्यानमास्थितः।
प्रसन्नाकृतिरेवा ऽऽ सीत् नैव किश्चिदभूद् यथा ॥
-१२-
एतद् दृष्ट्वा तु गोपाल : पश्चात्तापवशम्वदः ।
दीनवाचा जगादेत्थ 'क्षम्योऽस्मि भगवन्! अहम् ॥'
अज्ञानोऽस्मि जघन्योऽस्मि बुद्धिहीनोऽस्मि पामरः ।
मौन्मिया कृत पाप तद् भवान् क्षन्तुमर्हति ॥
१-त महावीरम् ।
.
[६४.

·घटनकातिसंक्षिप्ता क्रमे 5 स्मिन् परिदश्यते॥
[ षष्ठा सगा
श्री महावीर-सौरभम् ]
नेवासी।
-१८-
सहज-प्रेम-क्षमा-निर्झरो
महावीर - हृदये त्वासीत्
आततायि-जन-हेतोरपि य
द्विकारलेशो
शान्तिकान्तिमयमनुपम - सदयं
व्यक्तित्व तु महा
प्राण।
उवाच - "वत्स! लभस्व सन्मति
भवतु भृशं ते कल्याणम् ॥
अन्तिम-वस्त्र-प्रदानम्
-१५-
-
अपार
करुणा पारा
वारो वीरो व्यराजत ।
रनेहागार : क्षमा
भाण्डा-
गार एव बभूव सः ।।
मानवता - मूर्तेर्जीवनादर्श - रूपिणी ।
-
[६५

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षष्ठः सर्गः
-
वृषान्मम ।
चौर्या ऽऽ चार
विचाराभ्यां
गोपायित्वा
इतस्तत: TS प्यबध्ना:
इदानी मोचिताश्च ते ॥
इत्थं निगद्य गोपस्स: यष्टि-पाषाण-वर्षण :।
दण्डाघातैश्च दुश्शब्दहन्तुमारब्ध त" भृशम् ॥
-११-
महावीरः परं दान्तः शान्तश्च ध्यानमास्थितः ।
प्रसन्नाकृतिरेवा ss सीत् नैव किञ्चिदभूद् यथा ॥
-१२-
एतद् दृष्ट्वा तु गोपाल : पश्चात्तापवशम्बदः ।
दीनवाचा जगादेत्थं 'क्षम्योऽस्मि भगवन्! अहम् ॥'
अज्ञानोऽस्मि जघन्योऽस्मि बुद्धिहीनोऽस्मि पामरः ।
मौन्मिया कृतं पापं तद् भवान् क्षन्तुमर्हति ॥
१-त महावीरम् ।
[६४०

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षष्ठा सगा
-१४-
सहज-प्रेम-क्षमा-निर्झरो
महावीर - हृदये त्वासीत् ।
आततायि-जन-हेतोरपि य
द्विकारलेशो
नैवासी।
शान्तिकान्तिमयमनुपम
सदय
व्यक्तित्वं तु महा
प्राण।
उवाच - "वत्स! लभस्व सन्मति
भवतु भृश ते कल्याणम् ।।
अन्तिम-वस्त्र-प्रदानम्
--
--
-
अपार करुणा पारा
वारो वीरो व्यराजत ।
स्नेहागार : क्षमा
भाण्डा-
गार एव बभूव सः ॥
-१६-
तस्य
मानवता - मूर्तेर्जीवनादर्श - रूपिणी ।
घटनैकातिसंक्षिप्ता क्रमे ऽस्मिन् परिदश्यते ॥

·श्री महावीर-सी म्]
[ पञ्चमा सनी
अथाऽऽसीत् कानन शून्य वि सघन भृशम् ।
इतस्ततो हिंस्त्र - जन्तु - हुङ्कारैः परिगुहितम् ।।
असह्यश्शीतलो वायुः कम्पयन् देहिनोऽखिलान् ।
प्रावहद; द्वन्द निर्मुक्तो महावीरस्तथेह तु॥
ध्याने निमन्न एवा ss स्ते तरु-मूलस्य स श्रये ।
तदा दारिद्रय-निष्पिष्टो ब्राह्मणः कोऽपि चाऽऽगतः ।।
-२०-
बिपद्ग्रस्तो भयत्रस्तो दुःख-गाथा निजामसौ ।
वर्णयन् निजगादेत्थ महावीरस्य सम्मुखे ॥
-२१-
?
भगवन् ! भवतो दान वर्णयेय किमद्भ तम्
सत्यं वदान्य - मूर्धन्यो भवानत्र विराजते ।
-२२-
-कृतास्त्वयात्य त-दान-वर्षा :
स्वर्णा नवासोरजतादि-रूपा : ।
परन्तु दुर्दैव - निपीडितोह
मास भ्रमन् कापि तदा प्रभो हे ! ॥
-
[६६

·श्री महावीर-सौरभम् ] [ag! सग. -२३- गृहा ऽऽ गतेनाथ मया श्रुतं यद् सर्वस्वमरण्यवासी। भिक्षु : स जातो ननु कल्पवृक्ष : परन्तु मद्भाग्य-घटोऽस्ति रिक्तः। दत्वा स्व -२४- खिन्नीऽस्म्यहं हे भगवन् ! दरिद्र : गेहेऽस्ति मे नान्नकणोऽपि नाथ ! क्षुधा कुटुम्बो म्रियमाण आस्ते , त्रायस्व नाव प्रणिमग्नकल्पाम् ॥ -२५- आसीत् समाधौं परिमग्न एब , श्रीवर्धमानश्चमणस्तदानीम् । भग्न पर ब्राह्मण - धैर्य - सूत्र- ह्यभूदवोचत् स सवारिनेत्र : ॥ -२६- हे दीनबन्धो ! प्रणतातिहारिन् ! अनन्तवार्धर्न तटेपि किम्मे तृषा शमं यास्यतिी पाहि नाथ ! दारिद्रयकष्टात् परिपीडितो स्मि ।।

·- -- 'श्री महावीर-सौरभम् ] षष्ठा सगी -२७- रतस्य च आत्म ध्यान - निलीनस्या 5 खण्ड -चिन्ता महावीरस्य हृदये करुणा स्रोत - उद्गतम् ।। -२८- न भद्र! मास्म विपन्नो चा ऽ धीरत्वमाश्रय । शान्तिमावह , जीवने नो सङ्घर्ष कातरो भन । -२६- प्रत्युवाच स प्रतीयते भगवन् कि कुर्याम् ?- जीवन तु मे। भूत दारिद्रचोपहते गृहे ॥ भार -३०- एतादृश्यामवस्थायां क शान्ति : ! क च धैर्यमा । क्षुधा ss ऋन्दति गेहस्य कोण : कोणोऽपि यत्र मे ।। [६८

·श्री महावीर-सौरभम् ]
.
[षा संग
सर्वतोऽपि निराशो ऽ स्मि ,
भवत्साहाय्यमात ।
एव मत्कष्ट नाशस्य
-
शुभाशा मेऽस्ति चेतसि ।।
अथोवाच महाबोरो-"दयनीयो ऽ सि वस्तुतः ।
भव्य ! किन्त्वधुनाऽशक्तः कां ते कुर्या सहायताम् ?
-३३-
दोक्षा-काले चेत् त्वमत्रा ऽऽ गमिष्यः
साहाय्य ते तमुह प्राचरिप्यम् ।
भिक्षुस्सोऽहं त्वद्य जातोऽस्म्यकिञ्चित्
दातु पार्थो से ऽस्ति किन्नाम बन्धो!
तेनोक्तं यन्नाथ ! भाग्योदयाद्धि ,
काले लाभो जायते मानवानाम् ।
चेत् स्यादधा ऽ प्युत्कटा वो दयादृक्
तहि स्युवे स्वर्ण-रत्न--प्रवर्षा : ॥
[६६

·- "श्री महावीर-सौरभम् ] [ षष्ठा सगी -२७- 1 रतस्य च आत्म ध्यान निलोनस्या ऽ खण्ड-चिन्ता महावीरस्य हृदये करुणा स्रोत उद्गतम् ॥ -२८- " भद्र ! मास्म वि ो भू: न चा ऽ धीरत्वमाश्रय । जीवने नो सङ्घर्ष कातरो भन । शान्तिमावह। -२६- ity प्रत्युवाच स भगवन् कि कुर्याम् ? - जोवन मे। प्रतीयते भार भूत दारिद्रयोपहते गृहे ॥ - : एतादृश्यामवस्थायां क शान्ति : ! क च धैर्यमा :। क्षुधा ss क्रन्दति गेहस्य कोण : कोणोऽपि यत्र मे ।। [६६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षष्ठः सर्ग.
"३५-
-
"ने निगद्य",
भगवानभाणीत्
'मत्सा ।नो धन वर्षणाय।
सात्वस्ति सत्यस्य विशोधनाय
प्रोल्लङ्घय सीमां वद नैव भद्र' !
आकर्ण्य तद्वचो विप्रो भूयः प्राह विखिन्न-हृत्
'भगवन् ! सत्यमेवैतद् धनायाऽऽस्ते न साधना"।
-३७-
- किन्तु, प्राप्याप्यत्र वै कल्पवृक्ष
नो दारिद्रयं कि प्रणश्येन्मदीयम् ?
श्रीमद्धस्ताद धन्य-धन्यात् प्रभो हे !
देयं किञ्चित् त्वच मे वस्तुजातम् ॥
तदेव खलु मे तूर्ण भाग्य-वैभव-वर्धकम् ।
भविष्यतीति विश्वासो नाऽत्र स्तोकोऽपि सशयः॥
[७०

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ षष्ठ समी
-४३-
अथै । निर्जर-राज इन्द्र :
उपस्थितो 5 जायत तत्समक्षम्।
मुदा 5 वदत् सानुनय - स्वरेण
"सेवा मदर्हा भगवन् ! निगवा"।
-४४-
"अनेक-विघ्ना 5 दित-साधनो भवान् ,
बहूनि कष्टानि खलाः प्रकुर्वते ।
भवान् नु कः ? कां विदधाति साधनाम् ?
इति प्रबोधो न तदीय - मानसे॥
?
-४५-
प्रभो ! निदेशो द्रुतमेव दीयताम्
उपस्थितोऽह स्वयमेव सेवकः ।
न कोऽपि दुष्टो भवतोऽभ्युपैष्यति
न' चोपसर्गो भविताऽत्र कश्चन ।।
-४६-
-
दृढ महावीर उवाच "साधक:
सुरेश । साहाय्यमपेक्षते नहि ।
शरीर-कष्टक-बला : खलोद्यमा:
क्षमाः कदापि व्यथने न चाऽऽत्मनः॥
१-उपसर्ग- उत्तात इत्यर्थ: ।

·श्री
rac
पर
सौरभम्
: सप्तमः सर्ग :-
यक्ष
पश्चात्ताप :---
-१-
-
अथैकदा महावीर'म्त्वस्थिग्राम' - मुपा है।
स तत्र यक्षाऽऽयतन शान्तमेकमुपावसत् ॥
तत्र
प्रसिद्धमासीद्यत्
कोऽपि नैवोषितुं क्षमः ।
रात्राविति निशम्या 5 पि
वीरो यक्ष-गृहे 5 वसत् ॥
-३-
गतास्सन्ध्याऽर्चना-पश्चाद्
भक्ता : स्व-स्व-गृहान् प्रति ।
पूजकैः
प्रार्थ्यमाणो ऽ पि
महावीरो । गमन्न तु ॥
[७४

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ सप्तमा सर्ग:
स्वयं पराजितो यक्षः पश्चात्तापाऽऽतुरोऽभवत् ।
ऽर्थनार्थ पतितो महावीर - पदाब्जयोः॥
अवदत् - "सत्यमेवाऽस्ति महावीर! महान् भवान् ।
पीडितोऽप्यसि शान्तो यत् क्षमस्व भगवन्! नु माम्
॥"
गरलादमृत प्रति :-
-११-
दिव्यात्मनां स्नेह-मयी सुदृष्टिः
न केवल मानव-सीरि ssस्ते।
ते प्राणि-मात्रं करुणा-प्रपूर्णे-
नाऽऽत्मीय-भावेन विलोकयन्ति ।
-१२-
अथैकदा तु भगवान् महावीरस्तपोनिधिः ।
"वाचाला' जन्नासोद् गोपः कोऽपि
ISSगतः॥
१- वाचालाम् - 'वाचालाम्' - नाम नगरीमित्याशय. ।
[७६

·श्री महावीर-सौरभ ]
[सप्तमः सर्गः
-१३-
मध्येमार्ग निरुध्याऽसौ, भोतश्श्रमणमब्रवीत् ।
"इतो महात्मन्! नो गच्छ! सर्पो.स्त्यग्ने भयङ्करः।।
-१४-
यस्य भोषण-फूत्कारान्मनुजाः पशवोऽपि च ।
विहङ्गमा नु जायन्ते निष्प्राणाः क्षणमात्रतः॥
-
इत्यतोऽपरमार्गेण गमनं वश्शुभावहम् ।
इति गोपाल-वचनं श्रुत्वाऽपि श्रमणस्त्वहो !
-१६-
ध्यानमग्नश्शान्तचेतास्तेनैव वर्मनाऽऽगमत् ।
तत्सर्पस्य बिल-द्वारे सोऽतिष्ठच्चात्मलोनवत् ॥
कामना ।
विषमप्यमृतीकत्तु मद्यमङ्गल
समुत्पन्ना महावीर-मानसेऽभूत् सुमन ला ॥
१-श्रमण महावीरमिति यावत् ।
[७७

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ सप्तमः सगा
-१८-
क्षणानन्तरमेवाऽत्र, कश्चित् काल भुजङ्गमः।
विषानल-धनान् मुश्चन्भीषणो निर्गतो हि ात् ।
'चण्डकौशिक'-नामाऽयं सर्प आस भयङ्करः ।
यमवेक्ष्य महावीरः समीपं शान्त आययौ ॥
-२०-
दंष्ट्राऽऽघात प्रकुपितश्चकार चण्ड-कौशिकः' ।
महावीर-प्रभोः पादे; बभूव विस्मितः परम् ॥
-२१-
तत्पदाब्जाद् दुग्ध - धारा प्रावहत् सहसा यतः ।
आश्चर्य-चकितो भूत्वा व्यपश्यञ्चण्ड-कौशिकः ।।
-२२-
करुणा मनाः प्राह सर्प तञ्चण्ड कौशिकम् ।
महावीर :-"सर्प ! नाना-जन्म-दुष्कर्म-कारणात् ॥
-२३-
त्वमस्यां पतितो योनौ ''सरीसृप' इहाऽभवः ।
इयं खलु महापाप-परिणामोद्भवा तनुः ॥
१- सरीसृपस्सी।
[७८

·श्रो महावीर-सौरभम् ।
[सएम. सभी
-२४-
"तथापि सर्प ! कुरुषे नाशलीला-कुकृत्यमाः !
पाप कृत्यस्य चैतस्य त्वन्न वेत्सि फलन्ननु ।
-
-२५-
महावीरस्य सदयैश्शब्दरेतैस्तु मानसम्।
'चण्डकौशिक'-सर्पस्य सम्प्राप्नोत् परिवर्तनम् ॥
-२६-
सुषुप्तरतु यथा कश्चिन्निद्रातो जागृयाद् द्रुतम् ।
तथा प्रबोध संप्राप्या 5 जागरीचण्डकौशिकः ।।
-२७-
चकार दृष्टिपातं सः स्व-पूर्व-जीवनप्रति ।
आत्मग्लानि-व्याकुलञ्च तदाऽजायत तन्मनः ।।
-२८-
महावीराद् भगवतो मङ्गलाढया शुभाशिषम् ।
प्राप्य तत्याज हिंसा सः तद्दिनादेव सर्वथा ।।
श्रमणस्य सुधा - सिक्त सन्देशं वाप्य सर्पराट्।
ज्ञान-ज्योतिम्समासाद्य चिन्तनोन्मग्नतां ययौ ।
१- सपंराट - 'चाकौगिक-नामा सपंव।
[७४

·श्री महावीश-सौरभम् ]
[सप्तमः सर्गः
-
ततः प्रभृत्येष भयावहं स्वं
विषोत्कट रूपमथोत्ससर्ज।
कमप्यहो! नाऽव्यथयत् कदापि
प्रेमामृतञ्चात्मनि सन्दधार ॥
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्री महावीर-सौरभे सप्तमः सर्गः सम्पूर्णः ।
[८०
.

·श्री महावीर-सौरभम् ]
| अष्टमा सगा
-३-
इति प्रचिन्त्याऽऽशुजगाम 'सङ्गमो-
वनस्थली श्री श्रमणस्य सन्निधौ ।
अमानवं दुष्कृतिजालमेष तु
विरच्य विघ्नान् व्यदधादनेकशः ॥
तपो-निमग्नः श्रमणोऽध-वर्ष
यावद्द राचार-कुकर्म-जालम् ।
नाना-विधं तद्विहितं प्रघोर
सर्वसहो नेषदपि व्यचिन्तत् ।।
.
श्रमणं वीक्ष्य दुर्देवः स सुमेरुभिवाचलम् ।
सर्वदुर्वृत्ति-सम्भारान् प्रयोज्य विश्लथोऽभवत् ।।
-६-
स्वां प्रतिष्ठां पातुकामः सोऽन्ते दम्भभृत-स्वरः।
निजगाद महावीरं "क्षमस्व भगवन् ! अघम् ॥"
-
भवतस्साधना - मार्गे सतत विघ्न
कारकः।
सञ्जातोऽहमिदानी तु विचारितमिदं मया
१-~~पातुकाम. - रक्षितुमना - इत्यर्थ ।
[८२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[अष्टमः सर्ग:
"यत् कस्यचित् जनस्य पोउनं नोचितं कित ।
किमहं त्यां नवद्विघ्नो? चामि; चिन्ततु नो भवान् ।।
इत्याकर्ण्य महावीगे बयाई-हदयो भवत् ।
दृप्युगादनुकम्पायाः सुधारम
सुधाम - उपोद्गतः ।।
-१०-
सङ्गमोऽचिन्तयत्-किञ्चिद् हार्द कष्टं भयानकम् ।
विद्यते श्रमणम्यास्येत्यवोचत् स तपोनिधिम् ।।
--११-
(सङ्गमः --) "किमस्ति वार्ता? किमधीर माः! प्रभो!
(महावीरः-) मनोव्यथा मे, वरागा न तेऽस्ति ।
(सङ्गमः -) अतिष्यते नाथ! यथेच्छमादिश,
वल न से वेत्स्यहमस्मि निर्जरः ।।
-१२-
(महावीरः -) वच्मि दुःख मानसं मे
शृणुष्व सुर - 'सङ्गम' !
षण्मासावधि मत्कष्ट
हेतोः प्रयतितं त्वया ॥
[५३

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[अष्टमा सग!
-१३-
घोरः परिश्रमो जातः किन्तु कष्टन्न मेऽभवत् ।
इत्येतावत्यपि प्रोग्रा चिन्ता त्वेकास्ति मद्ध दि ।
-१४-
--
सा चेयं यद् धाष्टर्य तो यत् .
पापसाचरितं
त्वया।
तद् - दुष्फल - प्राप्ति - काले
कि त्व देव ! करिष्यसि ?
-१५-
"तत्तऽन्धकार-सम्पूर्ण भविष्यत्कालिकं फलम् ।
साक्षात् पश्याम्यहं देव ! उद्विग्नोऽस्मि ह्यतो भृशम् ॥"
-१६-
किञ्चाऽहतेऽत्र सञ्जातोऽस्म्यधः पतन-कारणम् ।
किं स्यादितोऽधिक दुःखमित्याह श्रमणः प्रभुः।।
इत्याकर्ण्य वीडितस्सङ्गमोऽभूत्
'पापी काऽहं, दुख-दग्धस्तथाऽसौ-
अस्मद्ध तोः कुत्र सौजन्य-मूर्तिः?
दासोऽह ते; पाहि पाहि प्रभो ! माम् ।।
। ८४

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ अष्टमः सर्गः
गोशालक-प्राणरक्षा :---
-१८-
जात्वायातोऽसौ 'विहार' - प्रसङ्गा
नालन्दायां 'राजगेहस्य' पार्थे ।
तत्राऽवात्सीत् तन्तुवायस्य गेहे,
कस्याऽप्येषत्वाब्दिकाऽऽवास हेतोः।।
तत्र 'गोशालको' नाम्ना युवा 'मङ्खस्व'-जातिकः ।
भिक्षुश्चातुर्मास्य-हेतोः स्थित आसीत् तपोरतः॥
-२०-
महावीर तपश्चर्यामात्मतेजस्तथा तम् ।
वीक्ष्य 'गोशालको'ऽत्यन्तं व्यजायत प्रभावितः ।।
-२१-
अतोऽस्य चरणाम्भोज - युगं नत्वाऽभ्यधादसौ।
"भवतां शिष्यता प्राप्तुमुत्सुकोऽहं भृशं प्रभो !
१-राजगृहस्येत्यभिप्रायः । विहार प्रान्ते 'रागृह - नाम प्राचीन
मुप्रसिद्ध नगरम् ।
२-'वपीवास' - निमित्तमित्यर्थ।।
[८५

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[अष्टमा सर्गः
-२२-
अन्तेऽस्य शिष्यत्वमवाप्तवान् सः
जातश्च 'वीरानुगतो नितान्तम् ।
परं प्रकृत्या चपलस्तु भिक्षुः
सदोपहासादिरतोऽभवत् सः॥
-२३-
अर्थकदा महावीर मनुगच्छन् पथि क्वचित् ।
गोशालकस्तपोमग्नं मुनि कञ्चन दृष्टवान् ॥
-२४-
जटाभ्योऽधो निपतिता असौ यूकाः पुनः पुनः ।
निदधद् वै जटास्वेवाऽऽसीत् प्रसन्नमना भृशम् ॥
-२५-
तदड़ तं दृश्यमवेक्ष्य चञ्चलः
स्वकप्रकृत्या विवशस्तमब्रवीत् ।
"किमस्ति नैयून्यमहो ! यतो भवान्
जटासु यूका भरति क्षण-क्षणे ।।
२- महावीरानुगत - इत्याशयः ।
[८६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[अष्टमः सर्गः
स सोपहासन्तु यदा तपस्विनं,
मुहुमुहुः प्रव्यथितं व्यधादिह ।
तदाऽभवत् क्षुब्ध-मनामुनि शं,
शशाक सोडुन तदीय-धृष्टताम् ।।
-२७-
तेजोलेश्या' साधुना प्रोज्झिताऽऽशु
भस्मीकत तत्र गोशालकन्न ।
आचकन्होदाम पीडाभितप्तः
चोत्कारच प्रोचनादे चकार ।।
-२८-
प्रमुर्महावीर इदं समग्न
वृत्त परावर्त्य मुनापश्या ।
दूर्ण दयाक्लिन्नमनाश्च जातो
दृष्ट्वाऽत्र 'गोणाराफ' सुवंशां राः ॥

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[अष्टमः सर्ग:
-२६-
"शीतल
-
लेश्यायास्तदा
शुभः
प्रयोगोऽकारि' ।
कष्टाऽनलो
परिपतित हिम - वारि॥
'गोशालक'
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावीर-सौरमेऽष्टमः सर्गः सम्पूर्णः
-
-
१-भगवता श्री महावीरस्वामिना 'शीतललेश्यायाः' प्रयोगो विहित
इत्यर्थः।
२-पद्येऽस्मिन् 'दोहा' - ऽभिध हिन्दोच्छन्दः ।
[८

·श्री महावीर
सौरभम्
-~--: नवमः सर्ग :-
चन्दनवाला
सुकृतिनीः
'चम्पा'-भूपसुता राज-कुमारी 'चन्दना"ह्यभूत् ।
'कोशाम्बी-भूपतिश्चम्पा-पुर्यामानमणं व्यधात् ।।
-२-
'कौशाम्बी' विजयो जातो युद्ध चम्पा-पराजयः ।
शत्रु-हस्ते निपतिता 'चन्दना' जननी-युता ॥
रथात् सकर्घ तत्याज स्वप्राणाश्चन्दनाऽम्बिका।
चन्दनां स्वगृहं किन्तु ह्यनपीद् रिपु-मैनिकः ।।
१-'चन्दनवाला' इति ।
२-वन्दनवालाग बननी- इत्यर्थः।
[8

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[नधमा सर्ग
-
-
सैनिकश्चन्दनां नीत्वा राजमार्ग गतो छ ।
'धनावह'-श्रेष्ठि-हस्ते व्यकीणाद् धन-हेतवे ।।
दिने - दिने चन्दनाया वयोवृद्धिय॑जायत ।
सारल्यं मार्टवञ्चास्यां सलावण्यं व्यराजत ।
अतो निसर्ग-स्नेहस्तां प्रति श्रेष्ठि-मनस्यभूत् ।
परमस्यां स्थितौ तस्य पत्नी शङ्काकुलाऽभवत् ॥
अतो गृहान् बहिर्यात सा श्रेष्ठिन्यथ चन्दनाम् ।
पाणि - पादे निगडितां विधाय मुण्डितामहो !
न्यपातयत् तलगृहे वन्दिनों विवशां व्यधात् ।
प्रत्यागत्य श्रेण्ठ्यिपृच्छ'च्चन्दना के ति' तां तदा ॥
१-तम्य 'धनावहा' - ऽभिवस्व श्रीष्ठिन पत्नीत्यर्थ ।

·रमन
T
एका वाली स्थितिसवी भीतवास्थय द्रुतम् ।
'श्रेष्ठी जिाय तहत करणा-विह्वलोऽभवत् ।।
इतः साधता-रत-मण-हदि
स्वतोऽभवद इह-निश्चयः ।
यत्र प-कन्या यास्ति कुमारी
यस्याः श्रेष्ठश्चरित-चयः ।
पाणि-पादमपि निष्पापाया
यस्या निगडितमस्ति हूँ।
मुण्डिन-शीर्षा दिनत्रयाद् दधती
सुपरिवृतम् ॥
ह्य पवान
-
३
"पककुलत्य'-कणान शूर्प-स्थान
धृत्वा या न वहिर्न गृहे ।
स्थिता स्मितारया चाऽश्रुजलं
परिपूर्य निजे हग्युगेऽस्पृहे ।
१-श्रष्ठो धनावहः।
२~-श्रमणहृदि - महावीरमानसे इत्यर्थः ।
३ -'पक्क फुलत्यकणान्' 'पको हुई कुलयों के वाकलीको" इत्यर्थो हिन्द्याम् ।
[ ६१

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ नवमा सर्गः
ति।
सा स्वभो रद् राजकुमारी
यदि मां भि
ताहारं करि मि न
न्वह तदंशादनवद्यात् ॥
-१३-
नोचेदेवं विधो भक्ष्या
ऽऽहारः प्राप्येत जातुचित् ।
निराहारो भविष्यामि
षण्मासावधि तह्यहम् ॥
-१४-
तपः कृशो महावीरो - भिक्षार्थ पर्यटन् भुवि ।
दातार तु परं वीक्ष्य 'तूष्र्णा प्रति न्यवर्तत ॥
-१५-
सेप संयोग - वार्ताऽभूद् यदाहारस्य हेतवे ।
महावीरोऽत्र नगरे' वारं - वारं समाययौ ।
१-किञ्चिदप्यनादायवाऽग्ने प्रचलति स्मेति तात्पर्यम् ।
२-'कौशाम्बी' - त्यभिधे नगर - इत्यभिप्राय. ।
।
[६२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ नवमः सर्गः
-१६-
परं प्रतिज्ञा - सम्पूर्तेः सर्वा वार्ता न लब्धवान् ।
अतो विनव चाहारं सदा प्रतिन्यवर्तत ॥
-१७-
साधना रतश्चायं प्रतिवारमजायत ।
परमद्य यदा सेयं 'चन्दना' बन्धनाऽऽतुरा
॥
-१८-
प्रासीनिपतिता खिन्ना, श्रेष्ठिनी-प्रहितं ननु - ।
तुच्छं भोजनमादाय महावीरार्पणाय सा॥
-१६-
तदैवाऽहो ! महावीरः प्रभुस्ताच दिशम्प्रति ।
समाजगाम सौभाग्याच्चन्दनाया दयानिधिः।।
-२०-
पञ्चमासाः पञ्चविंशत्यहानि च गतान्यथ।
निराहारस्य तस्येस्थं तपस्या प्रवण-प्रभोः॥
-२१-
विराजमान किन्वासीत् तदीय-मुख-मण्डले ।
आत्मोल्लास-महाज्योतिः प्रदीप्त सुतपोमयम्॥
[६३

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ नवमः सर्गः
-२२-
तेजो-निधिभक्ष्य हेतोर्महावीरस्तपोधनः ।
'धनावहाऽभिधस्याऽसौ श्रेष्ठिनो द्वारमाययौ ॥
-२३-
तत्र शूर्प समादाय कुलत्य
कण - पूरितम् ।
स्थिता 'चन्दनबाला'ऽऽसीदभ्यागत-प्रतीक्षणे।।
-२४-
तमुद्वीक्ष्य महाभिक्षुमायान्तं स्व-दिशम्प्रति ।
तस्याश्चन्दन
बालाया हृदब्ज सममोदत ।।
-२५-
प्रमुश्चन्दन बालायास्समक्ष समुपाययौ ।
प्रायोऽभिग्रह-सम्पूर्ति तत्रापश्यत्; परन्त्वभूत्-॥
-२६-
"किञ्चिन्न यून्यमपि यत् - न नेत्र - युगलं त्वभूत् ।
तदा चन्दनवालाया अश्रुवारि प्रपूरितम् ।।
-२७-
वोक्ष्येमां न्यूनता तूर्णं निजाभिग्रह – हेतवे ।
महावीरश्च तद्-दारात् प्रत्यगच्छत् तपोधन ।।
[६४

·श्री महावीर-मौरभम् ]
[ नवमः सर्गः
-२८-
दृष्ट्वाऽतिथि निज - द्वाराद्
रिक्त-हस्तं गतं द्रुतम् ।
अभूच्चन्दन
अश्रु- लिन्नं तु दृग्युगम् ।।
वालाया
-२९-
-
सा विनम्र - स्वरेणा55ह
निरुद्ध - गलतः
प्रमुम् ।
भगवन् ! कोऽपराधो मे ?
यासि रिक्त करो यतः ।।
-३०-
महावीरः परावृत्य यदाऽपश्यत्तदा मन:--- ।
पावन्दन वालायाः ममुत्फुल्लमजायत ।।
निराशा-व्यथिते चित्त चाशाज्योतिव्यंजृम्भत ।
अक्ष्णोरभूणि वदने 'स्मितामा च व्यराजत ।।
१- चन्दनवालाया - इत्यर्थः ।
T

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[नवमा सर्गः
-३२-
स्वं सुकृतिनी मत्वा महावीर-प्रभु द्रुतम् ।
तुच्छाहारं ग्रहीतुतं विनताऽऽमन्त्रित व्यधात् ।।
-३३-
स्वीचकार महावीरश्चन्दनाऽऽमन्त्रणं प्रभुः।
तद्दत्तञ्च स आहारं जग्राह त्वरितं शुभम् ।।
-३४-
आश्चर्योदलिता जाता द्रष्टारो निखिला जनाः ।
महावीर-प्रतिज्ञाऽद्य सफलेति न ते विदुः ।।
•३५-
'चन्दना-वन्दना चाऽपि सफला व्यजायत ।
महावीराय साऽऽहारं दत्वा धन्याऽभवद् यतः ॥
महावीरस्य शिष्यात्व गृहीतं श्रद्धया तया ।
तच्छिष्य-वर्गे सा जाता मुख्या साध्वी 'मनस्विनी' ।
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावीर-सौरभे नवमः सर्गः समाप्तः ।
S
[६६

·श्री महावीर -- सौरभम्
-: दशमः सर्गः:-
केवल
ज्ञान
सम्प्राप्ति :-
-
-
-
आत्मज्ञानाऽऽपूरितं सत्प्रकाशं
प्राप्तु सार्ध-मादशाऽन्दाऽवधौ तु ।
उग्ने प्रेष्ठे-साधना-सत्पथेऽतो
आसाऽऽज वर्धमानो महात्मा ॥
-२-
अर्थकदा तपोमग्नो महावीरो महामतिः ।
'जृम्भि'-नामग्राम-पाय
'ऋजुकूला-सरित्तटे ॥
-
क्षेत्रस्थ - शाल - वृक्षाऽधो
'गोदोहना'ऽऽख्य आसने
ध्यान चिन्तन - सल्लीनः
स्थितोऽभूच्छान्त मानसः ।।
१-'जुवाला'-जुपाला इत्यपि वा सरितोऽस्या नामोपलभ्यते ।
LES

·श्री महावीर-सौरभम्]
[दशमा सर्भः
..
तपश्चर्या
भ्यिां प्राक्षाल मनोमलम् ।
आत्म-निर्मन्थनश्चाऽऽसी परां-सीमामुपा म् ॥
-५-
अथो स
खि-गते सिते दले,
तिथौ दशम्यां श्रमणो महातपाः ।
अवाप साक्षादिह दिव्य केवल
मनुत्तमं ज्ञानमयं प्रकाशमाः ॥
केवल-ज्ञानवान् सोऽभूत् प्राप्त-'केवल-दर्शनः ।
हृत्कपाट
-
प्रावरण
प्रणाशस्समजायत ।।
तस्यान्तरात्मनि ज्ञान-महास्रोतस्समुद्गतम् ।
तत्कृते नाऽवशिष्टश्च ज्ञातव्यन्नाम किञ्चन ॥
उना तस्य तपश्चर्या सफनाऽसूत् तपस्विन :।
सिद्धि प्राप्यैव सम्पूर्णा विरमन्ति मनस्विनः ॥
[६८

·भो महावीर-सौरभम् ]
[ नवमः
स तोऽद्य महावीरो जैन-संस्कृति-वाचि सः ।
'अर्हन्' वै 'केवल-ज्ञानी' जिनश्चेति-सुनामवान् ॥
यस्मिन् दिने केवल-ज्योति-
दर्शनमाप्नोजिनस्त्वयम् ।
तद्दिनमासोन्मानवतायाः
कृते सुमङ्गलमोदमयम् ।
यतस्तदानोमेको मनुजो
दृढ - पुरुषार्थ - साधनाभ्याम् ।
जीवनस्य सर्वोच्च शिखरमधि-
रूढस्तपस्संयमाभ्याम् ॥
-११-
'अथाऽ'पापा'-पुरीमध्ये धनी 'सोमल' नामकः ।
कश्चिद् विप्रो महायज्ञा-ऽऽयोजनं कृतवांस्तदा ।
तथा सति - 'प्रथो पायापुरी
--'पावापुरी' - त्यपि नामोपलभ्यते ।
मध्ये' इति पाठोऽनुसन्धयः ।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ द्रा : सर्गः
-१२-
तत्र विख्यात - नामानो विद्वांसस्समुपागताः ।
इन्द्रभूतिौँतमाख्य 'स्तेष्वासोच्चाधिनायकः॥
-१३-
महावीरेण दृष्टं यद् हिंसा तत्र निरन्तरम् ।
निरीह - पशु - वृन्दस्य, यज्ञार्थ प्रविधीयते ॥
-१४-
'धर्म' -- नाम्ना तदेतत्तु पातकं कियते महत् ।
अज्ञान-तिमिराऽऽच्छन्नस्समाजस्सर्व एव च ।।
-१५-
कैवल्यम प्यैव जिनोऽत एव
'पावापुरी'-मध्यगतस्तदानीम् ।
व्यधाच्च यज्ञेषु विधीयमान
हिसा-विरोधं सुदृढं महात्ना ॥
-१६-
यस्वार्थ - हेतोः पर - हिसनेऽत्र
प्रवर्तते वै मनुजः स पापी।
घोरेऽन्धबारे परिमग्न आस्ते
न जीव-हिसाऽऽचरणं विधेयम् ।।
"तेवभून् प्रमुगो बुध" इति पाठान्तरम् ।
[१००

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[दामा सर्गः
-१७-
मतं महावीर इदं निजं यदा
स्फुटं वभाषेऽखिल-यज्ञ-मण्डपे ।
सहस्रशस्तत्र तदा नु मानवाः
प्रहर्षमग्नाः परितोऽप्यथाऽभवन् ।।
-१८-
बद्धाऽऽदरान् सर्वान्
অষ
वीक्ष्य गौतम - चित्त ऽभूद्
प्रति मानवान् ।
--
द्रुतं दर्पोदयो
महान् ।।
-१६--
सोऽचिन्तयत् पण्डितताभिमानी,
"शास्त्रार्थमध्ये श्रमणस्य तीव्रम् ।
पराजयं शीघ्रमहं करिष्ये
विति प्रयातस्स्वकशिष्ययुक्तः॥
-
-२०-
प्रकट-विकट-तः पण्डितैश्शास्त्र-दक्षः
सहित इह तदानी गौतमस्तीक्ष्ण-तेजाः ।
समवशरण-मध्य श्री जिनस्याधियातः
श्रमण-चरण-तेजो वीक्षणाद् विस्मितोऽभूत् ।।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[द । सगी
-
"सुस्वागत गौतम ! ते सुविद्वन् !"
इत्थं यदा श्री जिन आजुहाव ।
तदा व्यचिन्तद् हृदि गौतमोऽयं
"अह तु ससार-सुविश्रुतोऽस्मि ॥"
-२२-
अतो जिनश्चन्मम नाम वेत्ति-
नाऽऽश्चर्य - वार्ता ननु तर्हि काऽपि ।
कुतोऽपि सोऽय मम भूप्रसिद्ध
श्रुत्वाऽध नामात्र वदत्यथेति ॥
-२३-
मदन्तर्मनसिच्छन्नं संशयञ्च व्यपोहयेत् ।
तदाऽहन्तु विजानीयां सम्यज्ज्ञानी जिनोन्विति ।।
-२४-
सङ्कल्पोऽयश्चलनासीद् यदा गौतम-मानसे ।
स्व-गम्भीर-गिराऽभाणीत् तदा श्री श्रमणःस्फुटम् ।।
-२५-
आत्मनोऽस्तित्वमास्ते वा?नाऽऽस्ते वेति च संशयः।
चिरकालाद् भ्रमन्नस्ति त्वचिते ननु गौतम !
[ १०२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ दशमः सर्गः
D
शृणुशङ्का-समाधानं सावधान-मना ननु
अस्त्यात्मा,-चित्स्वरूपोविज्ञान-संज्ञादि लक्षणः।।
-२७-
.
आत्मसत्ता न चेद् भूयात् तहि पात्रं भवेच्च कः ।
धर्माऽधर्म-सौख्य-दुःख-शुभाशुभादि-कर्मणाम् ॥
-२८-
इत्थं श्रमण-वाणीतो ज्ञान-गङ्गा प्रवाहिता।
आत्म-सम्बन्धिनी, चेतो निमग्नं गौतमस्य च ।।
-२६-
प्रोद्भग्ना हृदयग्रन्थिः प्रोच्छिन्नस्संशयो द्रुतम् ।
व्यगलद्ज्ञान-गर्वश्च गौतमस्य तदा त्वहो !
आत्मज्ञान-तृषा तीता गौतमस्य व्यजायत ।
भक्ति 'गद्गद'-चेतास्सोऽवोचत् सविनयं जिनम् ॥
घोरान्धकारे भगवन् ! अद्य यावदहं त्विह ।
दन्द्रभ्यमाणो व्यभ्राम्यमभद्र-पथगोऽभवम् ।।
[ १०३

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ दशम “सर्ग
-३२-
-
।
अद्य-सत्य-ज्ञान-रश्मिसंस्पर्शात परिवतिता
अस्मजीवन-दिग्, देहि शरणं पादयोः प्रभो ! ।।
-३३-
ज्ञानदीप - शिखायां स इत्थं शि गणानि ।
प्रदीप्तायां गौतमोऽभूत् पतग - सदृशोऽपितः ॥
-३४-
अहिंसा-धर्म-विजयस्सोऽयम तमोऽभवत् ।
यद्वशान्निखिलो विश्वो विस्मितस्समजायत ।
-३५-
हिंसा - महापादप - मूल मित्थं
हालाहलोग्न परितोऽच्छिनत् सः ।
"जगत्यहिंसा परमोऽस्ति धर्मः"
सर्वत्र वाक्यं तदिदं व्यगुञ्जत् ॥
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावोर-सौरभे दशमः सर्गः समाप्तः ।
[ १०४

·। श्री ह पर सौरभम् -: एकादशः सर्गः:- जनस्य सेवाऽस्ति जिनस्य सेवा : अवाप्तवान् केवल - दर्शनं जिनः स केवल-ज्ञान-विशुद्ध-मानसः । व्यध वा55लोक-विभासितं जग- निरन्तरं मानव-मङ्गलेच्छुकः ॥ -२- भ्रामं - भ्राम श्री जिनस्सर्वतोऽपि त्रिंशत्संख्यासम्मितान्दाऽवधौ सः। कुर्वन्नासीत् सन्ततं विश्व-सेवां दिव्यात्मानो लोक-कल्यारण-लग्नाः ।। -३- अत्रैकः परिसम्वादः संक्षेपेरण निरूप्यते । यद्वशाद् विषयस्सोऽयं सुस्पष्टो जायते भृशम् ।। [.१०

·श्री महावीर-सौरभम् ]
एकादशा सर्गः
एकदा चिन्तनोन्मग्न- सस्संस्थितस्य तु ।
इन्द्रभूतेगौतमस्य सम्प्रश्नो
हृद्यजायत ।।
-५-
प्रश्न
धिातुमनास्तदानों
उत्थाय स श्रीजिन-पाद-पार्क ।
गत्वाऽभिवन्द्याऽतिविनम्र-भावा-
दुवाच-"शङ्का भगवन्! अपास्या" ।
प्रभो! जनो यो भवतस्सपर्या
संलग्न-चित्तोऽविरतन्त्विहाऽस्ति ।
म - जपं प्रकुर्वन्
नित्यं स्तुति ते विनतः करोति ।।
सदा भ
७-
सुदा भवद्दर्शन - मग्न आस्ते
त्वद्वाक्सुधा पान-परोऽनिशञ्च ।
खिन्नान् वि ान् रुदतश्च दीनान्
न किन्तु दृष्ट्वा स दयाचित्तः ।।
[१०६

·श्री महावीर सौगमम् ]
.: [ऐकादया सगः-
सर्व-साहाय्य-सामर्थ्य-युक्तोऽपि स भवत्स्तुतिम् ।
त्यक्त वा खिन्नजनांस्त्रातुं समयं नैव मच्छति ।।
अपरस्तु नरस्सोऽस्ति यच्चितेऽस्ति भवत्कृते ।
श्रद्धा भक्तिश्च विपुला परं त्वदर्शनाय सः ॥
-१०-
समयं नैव लभते वाक्सुधा-पान-हेतवे
न चाऽवकाशस्त स्याऽस्ति भक्ति-युक्त-मनास्स तु।
दीनान् विपन्नान् व्यथितान् जनान् सः
वीक्ष्याऽस्ति नित्यं करुणाचित्तः ।
सहायता
कर्म तदर्थमेव
कुर्वन् स्वकालं नियतं ददाति ॥
-१२-
उभयोरनयोर्मध्ये जनयो भगवन् ! ननु
कतरोऽस्ति प्रियो नाम ? सानुकम्प प्रभो! भण॥
.

·ही महा -सौरभम् ]
[एकादशः सगी
रहस्य
निगो 'गौतम!
-१३-
मुद्राया मवदद् युग - पूरुषः ।
स्सः यो दीन-जन-सेवकः ।।
-१४-
कर दो यो जनस्याऽत्र प्रोञ्छत्यश्रुजलं पुमान् ।
स्नेह-सान्द्रेण
सा स एवाऽस्ति
प्रियः॥
त्रिलोकीनाथ!
भवान्? ते मन्दा जगज्जनाः?
त्वद्भक्तयग्ने का नु तेषां सेवेति गौतमोऽब्रवीत् ॥
-१६-
शान्तस्वान्त-मयः सम्चित्प्रवणः श्रमणः प्रभुः ।
स्फुटोकुर्वन् गू थ्यं गौतमं पुनरब्रवीत् ॥
"इन्द्रभूते ! व्यक्ति-सेवा न मे जात्वपि रोचते।
चिँव र्चािऽस्ति तैव जनार्दनः ॥
-१८-
अ त्सेवा
-
विद्यते दनुशा
दीनानां दुःखिना सेवा चाऽऽस्ते मदनुशा म् ।।
पालनम् ।
[ १०८

·श्री महावीर-सौरभम् ]
{ एकदशा। सर्गः
-१
सर्वदाऽभय-दानेन प्रेम्णा करुणया तथा ।
अनाथाः पीडिताः खिन्ना र पीया जना इह ॥
य आर्तमादं शृणुते; सोऽस्मद्वाणी शृणोति वै ।
यःस्नेहात् खिन्न-मनुजान् वीक्षते सर्वशः समान् ।।
-
-२१-
मन्नाम-मानं प्ररटन् केवलं चर्म-नेत्रतः
मद्दर्शनं प्रकुर्वाणो जनो मे नैव सेवकः ।।
-२२-
असौ हि जन-सेवायां जिन-सेवा-स्वरूप-भृत् ।
नारायणाऽर्चाया भव्यादर्शो विराजते ।
-२३-
प्राप्योत्तरं गौरवपूर्णमेतत् -
शङ्का गता गौतम-चित्त-सस्था ।
आत्मद्य ति-प्रस्फुरणान्नितान्त
प्रज्ञाततत्त्वोऽभवदिन्द्रभूतिः ।।
इति श्री-आचार्य-मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीनहावीर-सौरभे एकादशः सर्गः समाप्तः ।
*-इन्द्र-भूतिगौतम-इत्यभिप्रायः ।
[१०६

·श्री महावीर सौरभ
-: द्वादशः सर्गः:-
सत्यस्य प्रखरो वक्ता :-
महावीरस्तु भगवान् प्रखरः सत्य-भाषकः ।
आस सत्यान्वेषणेऽसौ निष्पक्षस्सुदृढस्तथा ॥
-२-
कामं कश्चिद् भवेद् रुष्टः तुष्टो वाप्यस्तु कश्चन ।
न तु श्रमण-वाण्याऽभूदसत्य-भाषणोद्भवः ॥
असत्यस्य विरोधी सः
कियानासेति विषये
सत्यस्य प्रतिपालकः ।
घटनका निरूम्यते ॥
भक्तोऽभूत् कौणिकः सम्राट् श्रमणस्य प्रभोः परः ।
मध्ये विराट्सभं सोऽयं सम्पप्रच्छकदा जिनम्।।
-५-
"भगवन् ! क गमिष्यामि मृत्वाऽहं भुवनादितः।
इति प्रश्न समाकर्ण्य महावीरोऽभ्यभाषत" ॥
१-जिनम् - महावीरमिति यावत् ।
[ ११०

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ द्वादशःसगी
-६-
शृणु कौणिक! तथ्यं, त्वद् भविष्यत्त तमोमयम्।
मृत्वा त्वं नरके षष्ठे निपतिष्यसि निश्चितम् ।।
कौरिणकः प्राह-“हे नाथ त्वद्भक्तो नरके पतेत?"
जिन आह-"कुतो भक्तोऽसि स्वकर्माणि तु स्मर" ।।
-
पितरं
वन्दिनं कृत्वा
भ्रातृदयमपाहरः।
मातामहञ्चेटकाख्य निर्दयं हतवान् भवान् ।
भ्रातृणां प्राण-हरणेऽप्युद्य क्तोऽभूरत्वमा ! दृढम् ।
इमानि पाप-कृत्यानि स्वानि रमरसि नो किमु ?
-१०-
त्रिकाल-सत्यं तदिद "शुभ-कर्मफलं शुभम् ।
अशुभस्य तु कृत्यस्य फलमप्यशुभं सदा ॥
-११-
सत्य पिधातुन्नो शक्य सत्य मिथ्या च नो भवेत् ।
अत्याचाराऽन्याय-कर्म-फल त्वापरयसि कोणिक!
-१२-
"अतश्शुभा न पश्यामि मरणान्ते तव स्थितिम् ।
दुष्कर्म-फल-भोगेन विना मुक्तिर्यतोऽस्ति नो" ।
१- “सुचिण्णा कम्मा सुचिण्णा फला हवति , दुचिण्णा कम्मा बुचिण्णा
फला हवति"। [पाचाराङ्गम् ]
२-"कडारणकम्मारण न मोक्ख अत्थि"
उत्तरा ०४।३
[१११

·धी महावीर-सौरभम् ]
[द्वादशः सर्ग
तु प्रास्यते
-१३-
श्रुत्वाऽप्रत्याशितां वाचं महावीर-मुखोद्गताम् ।
कौणिकश्च तसि स्वीये नितान्तं वोडितोऽभवत् ॥
-१४-
असौ विचिर सीच
ण-पत्रं स्नर्गस्य महावोरात् प्रभोश्शुभम् ।।
-१५-
क्षालितो मेऽद्य भविता जीवने प्राप्त-कालिमा।
इत्थं विचारयश्चित्त कौणिको मुदितोऽभवत् ॥
*१६-
परं सत्य-स्वरूपोऽसौ भगवाञ्छूमणस्तु नो।
स्वभक्तपक्षमादाय सत्य प्रच्छन्नतां व्यधात् ॥
-१७-
लजितः कौणिकस्त्वग्ने भक्तोमिथ्या-प्रदम् ।
धर्मिता-नाटकश्चापि
प्राभवत् पुनः॥
-१८-
सत्यस्य सः प्रज्वलितः प्रदीपः
सदा प्रभुः श्री श्रमणो बभूव ।
आसीत् प्रियं तस्य च सत्य-मात्रं
न कोऽपि मर्यो न च कोऽपि भक्तः ।।
कत्त नो
इति श्री आचार्य मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावीर-सौरभे द्वादशः सर्गः समाप्तः ।
[ ११२

·श्री हार
सौरभम्
: त्रयोदशः सर्गः
निर्वाणम् :
-१-
अथो महावीर-विशाल-जोवने,
गर्पणञ्चद् विशदं विधीयते ।
हृदि प्रबोधो भवितैप तहि यद्-
युगान्तर-क्रान्तिमसी मुवि व्यधात् ।।
पद्धतोः केवल-ज्ञान-महा-प्रकाश-लन्धितः ।
पश्चादपि दूर - दूरं पदातिः परितोऽभ्रमत् ।।
स्वान्तर्लोकस्थ-तेजोयुक्-प्रकाश-किरणैर्भुवि ।
तमो-विलुप्त-तथ्यानां विदधे मः प्रकाशनम् ॥
"पावा-पुरी-भूपति-हस्तिपालो -
भक्तः प्रभोरास पवित्र-चित्तः ।
तम्याऽऽग्रहं वीक्ष्य दृढं महान्तं
तबाऽऽगतश्श्री श्रमणस्तदानीम्" ।
१-'अपापा' पुरीत्यभिधाया पुर्या अपनग-पदमिद प्रतिभाति ।
[११३

·श्री महावीर-सौरभम् ] [त्रयोदशः सर्गः वर्षाव सम्व्यधात् तत्र सोऽन्त्यं चातुर्मास्ये सार्धमासत्रयं तु -। प्रायः पूर्ण; कातिकीया ह्यमाऽभूत् स्वाती-नक्षत्रोद्भवञ्च प्रभातम् ।। -६- रवान्त्यं कालं श्रीजिनोऽवेक्ष्य जोषं द्वऽह्नी यावद् वासुधायाःप्रवाहम् । कृत्वा तीन लोक-कल्याण-हेतो- रात्मज्ञानज्योतिरापूरयत् सः।। - आसस्तदानों नव-'मल्लि'-भूषा, नवाऽप्यहो! लिच्छवि-भूमिपाश्च । अष्टादशेमे - 'गणराज' - नाम्ना ख्याता, व्रत 'प्रौषध'- नासधेयम्- ॥ विधाय, तस्माद् युग-पूरुषाद् वै ज्ञानद्य ति-प्राप्ति-रता अभूवन् ! स्वयं जिनोऽप्यास तदोपवास- परायणो हल्त! दिन द्वयस्य । १-"पोपध" इत्यर्थ । [११४

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[प्रयोदशः सर्गः
सहस्रशो दर्शन-वाञ्छका जनाः
पथि ह्यधावन् श्रमणप्रभु प्रति ।
विधाय तत्पाद-युगाभिवन्दनं
कृतार्थतामापुरमन्द-मुद्'-युताः ॥
एतावति प्रोल्लसिते सुकाले
अहो। अकस्मात् स महा प्रकाशः ।
अदृश्यतां लौकिक - लोचनेभ्यः
प्राप्यनोदथो शाश्वत-धर्म-हेतोः ।।
-११-
वर्ष द्विसप्ततितमं प्रभुश्रीश्रमणायुषः ।
तदा प्रचलदेवाऽऽसीत् सुभव्ये ऽवनि-मण्डले ॥
-१२-
सेयं जिन-महायात्रा-जेन-वाण्यामिहोयते ।
'निर्वाण'-मिति नाम्नाऽथ 'परिनिर्वाण'-नामतः।
-
निर्वाण' शब्द स्यार्थोऽस्ति,
ह्यात्म शान्तिसुशाग्वती।
अजराऽमराऽक्षय्य
दिव्य--
पद
प्राप्तिरसनातनी ॥
am
१- "मुत्प्रीतिः प्रमदो हर्ष" - त्यमरः ।
२-सज्ञया।
[ ११५

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[त्रयोदशः सर्गः
उपसंहार :-
-१४-
नग्ना नृत्यत्यद्य हिंसा-दानवी भुवि सर्वतः ।
समाज-विषमत्वाख्यो राक्षसोऽभ तु सुखम् ॥
-१५-
अन्यायश्शोषणं तीव्रअत्याचारः प्रपीडनम् ।
इतीदं दुष्ट-दुश्चक्र दृश्यते परितो यत् -
W
॥
-१६-
त 'त
महाव्याधेरुपचार-महौषधम् ।
अहिंसा-सत्य-रूपन्नो महावीरः प्र वान् ।
तद्राष्ट्र सर्वशः श्रेष्ठं, यत्सुतास्सुखिनो बुधाः ।
दया-सेवा-स्नेह-निष्ठा-सत्याऽहिसा-रतास्सदा ॥
-१८-
सर्वश्रेष्ठो मानवस्सः विद्यते राष्ट्र-वर्धकः ।
यः समस्त-स्व-कर्तव्य-पालने निरतो दृढम् ।।
-१९-
इति तत्त्व-समासेन महावीरो न आदिशत् ।
ससारः स्वर्ग एव स्यात् नियेत यदि पालनम् ।।
[१

·श्री महावीर-सौरभम्]
[त्रयोदशः सर्गः
-२०-
युग-पुरुष-श्रमणस्य जन्मना
धन्या भारत-धरणिः ।
तच्चरितं शुभ-दिशं प्रदास्यति
यावद् गगने तरणिः ॥
कृति-मूढो जन आप्स्यति सत्या-
ऽहिंसा - मार्गमशोकम् ।
अन्धकार-परिमग्न-मनुजता
प्राप्स्यति नवमालोकम् ॥
॥
-२१-
इतीत्यं श्रीमहावीर - चरितं सुमनोरमम् ।
विदुषां सर्वधर्मक्य-निबद्ध-चे । दृढम्
-२२-
जायतां प्रीतये नित्यं जगतां सौख्यसम्भृतम् ।
संयमञ्च सुवृत्तञ्च सौमनस्यञ्च सन्ददत् ॥
-२३-
"राजस्थाने' 'जयपुरा' दुत्तर दिशि परिभाति
'रामपुरा-ग्रामो लघुः 'चौमू-प्रत्यायाति ॥
*~हिन्दी भापाया प्रसिद्ध 'दोहा' - नामक छन्दः ।
[११७

·श्री जहानीरसौरभम् ]
[त्रयोदशः सानी
तत्रत्य
-२४-
बुध - जोषि - श्री
तीलाला"ssत्मजस्त्वि
मधुकरश्शास्त्री
व्यतनोद'वीर-सौरभम् ॥
ग्रन्थं
-२५-
त्रिंशत्संख्याधिके वर्षे सहस्रद्वयसम्मिते ।
वैक्रमे, फाल्गुने मासि पौर्ण स्यां शुभे दिने ।
-२६-
'शास्त्री मधुकराचार्यो'
ग्रन्थोतं प्रणीतवान् ।
सर्वेभ्यस्स्वस्ति लोकेभ्यो
भूयाद् भारतसङ्गलम् ।।
इति श्री आचार्य-मधुकरशास्त्रिविरचिते
श्रीमहावीर-सौरभे त्रयोदशः सर्गः समाप्तः ।
१-"महावीर-सौरभ" - मिति तात्पर्यम् ।
२-"भृगी दिने' - इति वा ।
[११८

·श्री
ho
पर
सौरभम्
-: चतुर्दशः सर्गः :-
[ उपदेशपरम्परा-१]
'महावीर-शिष्या बुधा--'गणधर'-न नोऽत्र ।
विततमकुर्वन् भूतले 'जिन'-तत्त्वं सर्वत्र ॥
महावीर-काले तदीयोपदेशाः
विभक्ताः क्रमाद् विज्ञ-शिष्यैस्तदीयैः ।
अहो ! द्वादशस्वत्र भागेष्वभूवन्
इमे 'द्वादशाङ्ग'-तिनाम्ना प्रसिद्धाः ॥
तद्वयतिरिक्त
-
ते 'ऽङ्गबाह्य
ग्रन्थगा
ये ह्य पदेशास्सन्ति
नाम्ना समे
विख्याता विलसन्ति ।
१-पद्येऽस्मिन् दोहाभिध हिन्दोभाषाच्छन्द ।
२-अत्रा-युर्युक्तमेवच्छन्द ।
+
*

·थो महावीप-सौरभम् ]
[ चतुर्दशः सर्ग.
अ ार्यः स्थूल स्तु निर्वाण न्तरं प्रभोः ।
षष्टय त्तरैकशतके वर्षाणां विगते व्यधात् ॥
श्रमण-श्रेष्ठ-सञ्जष्टी सभां पाटलि-पुत्रके'।
तत्राऽऽकार्षीदयं विज्ञ 'एकादशाङ्ग-सड्.ग्रहम् ॥
ततोऽशीत्यधिके चतुश्शततमे शुभम
'आचार्य-स्कन्दिलेनात्र सम्मेलनं व्यधायि वै ।।
तत्पश्चाद् 'वलभी'-मध्ये श्रीनागार्जुन-सूरिणा ।
मुनि-सम्मेलनं श्रेष्ठं कृतमागम-रक्षणम् ।।
ततो नवशतेऽशोति-वर्षाऽधिके पुनः कृता ।
निर्वाणात् परतो भव्या "वलभी'-नगरे सभा ।।
-पाटलिपुत्राभिषे नगर-इत्यर्थ. ।
२-तदिद सम्मेलन 'मथुरा-नगर्यामजायत।
३-सेय मुनिमहासभा 'वलभी'-नगरे देवधि-गणिक्षमाश्रमणद्वारा
समायोजिता।
[१२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
तुर्दशः सर्गः
अङ्गान्येकादशोपाङ्गान्यथो द्वादश , वै दश - ।
प्रकीर्णकानि, षडथ-च्छेद सूत्रारिग तत्र तु॥
-१०-
चत्वारि मूलसूत्राणि चूलिका-सूत्र-सवयम् ।
इतीत्थं श्रीमहावीर-प्रभूपदेश- सड् ग्रहः- ।।
-११-
तस्मिन् सम्मेलने सम्यग् लिपि-बद्धो व्यजायत ।
एतेषामुपदेशानां भाषाऽर्ध - मागधी मता ॥
-१२-
उक्तोपदेश - साहित्य महावीर - प्रभोर्ननु ।
जैवनं तत्त्वमध्येतुमस्ति प्रमुख - साधनम् ॥
जगद् दृश्यमद्दश्यश्च :-
-१३-
महावीर-मतेनैतद् दृश्याऽदृश्यमयं जगद्
निमितं स्वयमेवाऽऽस्ते नाऽस्ति कर्ताऽस्य कनन ।
-
-१४-
संसार-रचना-कारि, महावीरो ब्रवीति च ।
प्रदर्श्यते ॥
मूलभूत-द्रव्य-षटक तदधोऽत्र
८

·घी महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्दशः सर्ग
-१५-
'जीवो'ऽथ 'पुद्गलो' धर्मः,
'ह्यधर्मः' 'ख' तथैव च।
अन्त्यः ' ल-स्तथा ज्ञेयः
इति द्रव्याणि षड् ध्रुवम् ॥
इमान्येवाऽत्र संसारे सन्ति द्रव्याणि केवलम् ।
यैरिदं रचितं विश्व द्रव्यमन्यन्न विद्यते ॥
--१७-
शास्त्रेषु विस्तरात् सोऽयं विषयः परिवृहितः ।
अतो दिड्.मात्रमेवान प्रोक्तं तद्विषये मतम् ॥
ईश्वर आत्मा च परमात्मा च:-
महावोर-मतेनाऽत्र प्रत्येकं जीव एव तु ।
ईश्वरोऽस्ति स्वयं स्वस्य स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान् ।।
स आत्मगुण-सम्पूर्ण विकासं कुरुते स्वयम् ।
कर्म-बन्धन-निर्मुक्तस्ततो मोक्षं समश्नुते ॥
[ १२२

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्दश सर्गः
Crime
परमात्मेत्थमात्मैव प्रत्येकं भव्यतां गतः ।
तदनन्त-गुणास्तस्मिन् स्वतः प्रादुर्भवन्ति च ।
आत्मोत्थाननस्य भूमिका
-२१-
स्वविकासाद् व्यक्तिरेव 'परमात्मा'-कथम्भवेत्?
इतीमां प्रक्रिया पूर्णा महानोरः समुक्तवान् ।
-२२-
सोपान-त्रय मादिष्टं तेनात्रोत्थान हेतवे ।
'रत्नत्रय'-मितिख्यातं यन्नूनं जैन-वाड्मये ।।
-२३-
'सम्यग्दर्शन'-माद्यन्तु 'सम्यगज्ञान'-मथापरम् ।
'सम्यक्चारित्र्य'-मन्त्यञ्च, प्राणभूतमिदं त्रयम् ।।
-२४-
एतत्त्रयम्य संयोगान्मुक्तिमार्गो विरच्यते ।
एवेकरमाऽपि नेगून्ये मुक्ति-प्राप्तिरसम्भवा ।।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ चतुर्दशः सर्गः
-२६-
कुचारित्र्य'-विषयं महावीरः सविस्तरम् ।
अभ्यधात् स्वोपदेशेषु जोवनाऽ परवद् ध्र वम् ।।
-२७-
' यचारित्र्य-संल्लाभात्
जीवनस्याऽखिला अपि ।
'समाधीयन्त आश्वेव
समस्याः कठिना इह ।।
-२८-
सम्यक्चारित्र्यतो व्यक्त प्रभावो व्यापको भवन् ।
प्रोज्ज्वलं कुरुते नित्यं सर्व समाज-जोवनम् ॥
-२६-
धार्मिक, ह्याथिक राजनीतिकं वाऽपि जीवनम् ।
सम्यक्चारित्र्य-संशुद्ध राष्ट्रोत्थान करं सदा ॥
विचार-मूल-आचार :-
-३०-
महावीर-प्रभु-प्रोक्तोपयुक्ताऽऽचार-संहिता
मूले विचार-संशुद्धिरनिवा- प्रवर्तते ॥
-
१-'समाधीयन्ते'-इति नेयम् ।
२-याशु-एवेतिच्छेद.।
[१२८

·श्री महावार सोरभम् ]
धतुर्दशः सर्गः
--
अनेकान्त-सिद्धान्त :---
अत आचारतः प्राक् सः विचार-क्रान्ति-हेतवे-।
नितान्त-प्रमुखं प्रादादनेकान्ताऽऽख्य-चिन्तनम्।
२-
एषोऽनेकान्त-सिद्धान्त एव त्वाधार-भूमिका ।
जैनस्य दर्शनस्याऽऽस्ते वस्तु-स्वरूप-दर्शिका ।।
-३३-
न काचिद् दृष्टिरप्यत्र वस्तु-तत्त्वं व्यनक्ति वै ।
तदीयाऽनन्त-धर्माणां परिज्ञानमृते भुवि ।
-३४.
अनन्त-धर्मात्मकमस्ति लोके
प्रत्येकमप्यत्र तु वस्तु-जातम् ।
तद्रूपमाख्यातुमतो न किञ्चिद्-
एकान्ततो रूपमिहास्ति चान्त्यम् ।।
अतोऽनेकान्त-सिद्धान्त-भावना भव्य-रूपिणी ।
शास्त्रीय-प्रथ-साहाय्याद् विद्वद्वारा तथोह्यताम् ।
१३५

·श्री महावीर-सौरभम् ]
['चतुर्दश. सर्ग
द्विादः:-
वक्ति प्रभुमहावीरो यदनेकान्त-मूलक -।
विचारायानिवार्योऽस्ति स्याद्वादस्य समाश्रयः ॥
-३७-
अतो यदा वस्तुनस्तुहोकः कश्चिद् विविच्यते ।
पक्षस्तदा तदर्थेव
दृष्टिरावश्यकी मता ॥
-३८-
"एकेनाऽऽकर्षन्ती श्लययन्तो वस्तुतत्त्वमितरेण ।
अन्त्येन जयति जैनी नीतिमन्थान-गोत्रमिव गोपी" ॥
-
इति श्री-आचार्य-मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावीर-सौरभे चतुर्दशः सर्गः समाप्तः ।
[ १२६

·श्री महावीर-सौरभम्]
[पञ्चदश. सर्ग
५-स्यादस्त क्तव्यम्
६-स्यान्नास्त्यवक्तव्यम्
७-स्यादस्तिनास्त्य व्यम्"
व्यम्" - इति ॥
मि
-३-
स्यास्य विशदं प्रतिपादनमाप्यताम् - ।
जैनशास्त्रग्रन्थ-राशे-स्साहाय्यात् तज्ञ-सश्रयात् ॥
सेयं त्वनेकान्त-विचार-दृष्टि:
ससार-सङ्घर्ष-निवारिकाऽऽस्ते।
योऽत्राऽस्त्यनेकान्त-विचार-कारी
स्याद्वादभाषी च-जगत्प्रियस्सः ।।
-५-
अनेकान्त-विचारेण स्याद्वादभाषया तथा ।
जायते व्यक्ति-चारित्र्यं मर्यादित व्यवस्थितम् ।।
जीवनाऽऽचार-सहिता :-
विचार-मूलकाऽऽचार-हेतवे श्रमण-प्रभुः ।
प्राहाऽऽचार पहिता यां तन्मूले व्रत-पश्वकम् ।।
[१२८

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[पञ्चदशः सर्ग
३-अस्तेयम् :-
-१२-
(क)- अचौर्याऽणु-व्रती चौर्य
नैवाऽचरति कहिचित् ।
चोरितं वस्तु नाऽऽदत्त
विनये न च वञ्चति ।।
-१३-
(ख)– दुभिक्ष-युद्ध-कालाऽऽदौ
सस्थिते राष्ट्र-सङ्कटे।
नाऽधिक लाभमादातु
कुरुते मूल्य-वर्धनम् ॥
४-ब्रह्मचर्यम् :
-१४-
परस्त्री-गणिका-सङ्गाद् विरक्ताः सर्वथा सदा ।
ब्रह्मचर्याऽणुव्रती तु काम-तीव्राभिवेगजिद् ।।
५-~-अपरिग्रह
-१५-
स्वस्याऽऽवश्यक वस्तूना परिमाणं सुनिश्चितम् ।
कृत्वा, तदधिकन्न व सचिनोत्यपरिग्रही ॥
१-नाऽऽदत्त-न क्रीणातीत्यर्थ ।
। १३.

·श्री महावोर-सौरभम् ]
पञ्चदशः सर्गः
-१६-
इत्थं सामाजिकस्याऽत्र जीवनस्य व्यवस्थितौ ।
अणुव्रतानां साहाय्यं विद्यते सर्वतोऽधिकम् ।।
-१७-
महावीर-प्रभु-प्रत्त
ह्यणुव्रत - प्रकल्पते ।
न वर्णभेदो नो वाऽऽस्ते उच्च-नीचत्व-भावना ।।
--१८-
कचन।
जाति-वंश-विशेषाऽऽप्त जन्म-हेतोर्न
पारस्परिकरूपेण कत्तु तत्कर्म, बाध्यते ॥
गुण-शिक्षा-विभेदेन तथाऽन्यद् व्रत-सप्तकम् ।
'क्रमशस्त्रि-चतुस्सख्यमणुनति-- समीहितम् ।।
गुणवतानि शिक्षावतानि च :-
--
२०.
पालथन् द्वादशेमानि व्रतानि गनुजः शनः ।
भवनात्मोन्मुखश्च त्थ स्वोत्थानाऽध्वनि वर्धते ।।
१--त्रीणि गुणव्रतानि यथा :-
(क)-दिग्वतम्, २-देशवत, ३-नथ दण्डवतञ्चति ।
चत्वारि शिक्षाव्रतानि च यथा --
(ख)-सामायिकप्रौप धोपवास-भोगोपभोग-परिगागानि --
सम्विभागेत्याख्यानि ।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[पञ्चदशः सर्ग
निवृत्तिमूला प्रवृत्ति :-
-२१-
सुमर्यादित-रूपेण धर्मार्थ-काम-नामकम् ।
पुरुषार्थ-त्रयं लब । 'मोक्ष'-तुर्य-प्रविन्दति ॥
-२२-
1 संक्षेप सेयं भूमिका श्रावकस्य तु।
यां सुसम्पाद्य सः क्षिप्रं साधु-श्रेणि प्रगच्छति ॥
-२३-
कर्म-बन्ध-निरोधाय साध्नोति 'सम्वर' ह्यसौ ।
तथा सश्चित-कर्मभ्यो-मुक्त्यै तोवं तपस्यति ॥
-२४-
स 'गुप्ति' 'समिती'-त्यादि-पालने निरतोऽनिशम् ।
महावीर इव प्रोग्रं श्रयते साधकस्तपः ॥
-२५-
तपोबलाद-"आस्रवाणा" 'बन्धाना' भवति क्षतिः ।
'निर्जरा' जायते चाऽस्य पूर्व-सञ्चित-कर्मणाम् ॥
इत्थं स 'आत्मतः' प्राप्तुं 'परमात्मत्व'-मत्र वै ।
प्रवर्धते
साधकश्व
नक्षीण-कर्म-बन्धनः ।।
१-म भावक।
[१३२

·श्री महालेर-सौरभम्]
[पञ्चदशः सर्ग.
m
-२७-
एवमात्म गुणानां तु विकास-क्रमगं विधिम् ।
'गुणस्थाना'-ऽभिधं प्राहु-श्चतुर्दशेति-संख्यितम् ।।
-२८-
चतुर्दशतमं प्राप्य
गुणस्थानं सुसाधकः ।
सम्पूर्णमधिगच्छति ॥
परमात्म-स्वरूपञ्च
-२९-
साधक
सैषोपलब्धिः परमा
भुवि स्मृता।
यतोऽनन्त गुण-शुद्ध-स्वरूपं सोऽधिगच्छति ।।
इति श्री आचार्य-मधुकरशास्त्रि-विजित
श्रीमहावीर-सौरभे पञ्चदशः सर्गः रागात।।

·श्री
हार
सौरभम्
-: षोडशः ::-
[ उपदेशपरम्परा
जैन-धर्म-परम्परा :--
महावीरात् परं जैना अक्षण्ण-मूल-भित्तिकाः।
सन्तोऽपि द्विविधा जाता साधवश्श्रावका अपि ।।
ख्याता 'दिगम्बरा'-स्तेऽत्र
'श्वेताम्बरा' स्तथा भुवि ।
मान्यता
भेदवशतः
सिद्धान्त-भिन्नता दृशा ।।
१ दिगम्बरसाधु
'दिगम्वरः सदा नग्नः धृत-काष्ठकमण्डलुः ।
मयूरबह-रचित-मार्जनी-मात्र-धारकः ।।
[ १३४

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ षोडशः सर्ग
भगवन्तं महावीर जैनास्तदनुयायिनः ।
त्रयोविशंति संख्यांश्च पूजयन्ति तीर्थङ्करान् ।
प्रायस्समग्रस्य
इमे
भारतस्याश्चलेष्विह।
विदेशेष्वपि चेदानी प्राप्यन्ते विपुलाः खलु ।।
'तेरापन्धो' 'वीसपन्थो-प्रमेद :-
मूर्ति-पूजा कथ कार्या ? इत्यत्र मतभेदतः ।
'तेरापन्थी' 'बोसपन्थी' इति द्वतमभूत् ततः ॥
'तारणपन्थ'-इति नामकः प्रभेद :-
-११-
'तारणतरण-वामी'-त्याख्यः
साधुवरस्स्थापयामास ।
'षोडश
तारणपन्थेत्यभिध
शतके
नतममतम् ॥
१-तारणतरण स्वामिनो जन्म १५१५ मिते ईशवीये व गवालियरेति
प्रन्यात-राज्यान्नगते 'महारगढ' उनि नामके रथाने समभूत् ।
[१३६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षोडशः सर्गः
-१२-
मूति-पूजा-विरोध्येतन्मतं; चैत्यालये स्थित – ।
शास्त्राण्येवार्चति; द्रव्याऽर्पणं नो चाऽनुमोदते ॥
मध्यप्तदेशे भारतीये,-चैतन्मतानुयायिनः
प्रायस्समुपलभ्यन्ते दिगम्बर---प्रमेदतः ॥
२ श्वेताम्बर :-
-१४-
सितवासोधरस्साधुः 'श्वेताम्बर-इति स्नतः !
चतुर्दशोपकरणान्यसौ रक्षति
सर्वदा ।।
तानि चतुर्दगोपकरणानि यया :-

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[पोडगा सर्ग
'चोलपट्टक'-मन्त्यञ्चे-त्येतानि तु चतुर्दश ।
श्वेताम्बरस्साधुवर्यः स्व-समीपे सुरक्षति ।।
-१८-
-
श्वेताम्बररसम्प्रदाय प्रतिमा-पूजकः स्मृतः ।
एषा मूर्तिषु कौपीन-चिह्न भवति चाङ्कितम् ।
एतद्भद-भूतः 'स्थानकवासो' 'तेरापन्थी' च :-
-
-१६-
मूर्तिपूजा विरोधेऽस्य भेद द्वयमजायत।
सम्प्रदायस्य, यन्न नमधो निर्दिष्ट-नामकम् ।।
स्थानकवासी :-
-
-२०-
आद्यः 'स्थानकवासी'-ति-तेरापन्थी द्वितीयकः ।
पोडशे शतके 'लोकाशाहे-'नाऽऽद्य प्रवर्तितः ॥
-२१-
आदौ 'लोकागच्छ' नाम्ना
प्राप्तः ख्याति ततरत्वसौ ।
सम्प्रदायः प्रसिद्धोऽभूत्
'म्थानकवासि'-संज्ञया ।।
१ -'लोकागाह'-इति नामा महात्मा १५३१ तमे विक्रमसम्वत्सरे
'स्यानहवासि'-सम्प्रदाय स्थापयाम्बभूवेत्याशय. ।
[१३८

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ षोडश सर्ग
-२७-
सोऽस्यैव सम्प्रदायस्य चाऽऽचार्यो नवमः स्मृतः।
मुनिश्रीनगराजादि 'नथमला'ऽऽदि नामकाः ।।
-२८-
सन्त्यस्य सम्प्रदायस्य विशिष्टा सुनि-पण्डिताः।
समस्ते भारते वर्षे जैने जगति विश्रुताः॥
-२६-
एक एव भवत्यस्य सम्प्रदायस्य सुनतः ।
आचार्यश्चाऽप्यधिष्ठाता योऽनुशास्ति सदा दृढम्
॥
-३०-
'अर्धस्फालक' 'यापनीय' 'कूर्चके'-त्यादि नामकाः।
श्रूयन्तेऽन्ये सम्प्रदायाः किन्तु ते नामशेषकाः ॥
-३१-
इतीत्थं जैन-थर्मस्य सम्प्रदाय-निरूपणम् ।
संक्षेपेण कृतं, भूयाद् विद्वज्जन-मनोमुदे ।।।
मूलाऽऽचार-व्यवहारयोस्साम्यम् :-
--
-३२-
अहिंसामूलकाऽऽचार-वशाज्जनास्समेप्य' हो।
प्रत्येकस्मिन् कार्य-जाते 'ह्यहिंसा'-पालन-व्रताः।।
१-समोन सर्व-पर्याय ।
[१४०

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[षोडशः सर्ग:
ह जैन-पर्वणी मुख्य मन्येते -सौख्यदे।
आद्य 'पर्युषणं' प्रोक्तं, 'दीपावलि'-रथाऽपरा ॥
(क) पर्युषण- :-
सर्व-मुख्यमिदं
मन्यतेऽष्ट-दिनावधि।
एवाऽष्टाह्निकेति नाम्नैतत् प्रोच्यते खलु ।।
दिगम्बरर्दशाऽहानि यावत् पर्वतदुत्तमम् ।
मन्यतेऽतश्च तदृष्टया पर्वेद ।
लक्षणम् ॥
-४१-
भाद्रमासे सिते पक्षे ह्यष्टी दिनानि वा।
पर्वेदं समहोत्साहं जनरायोज्यते
*:॥
-४२-
तदेतत् साधना-पर्व धर्मानुष्ठान-धारकम् ।
'-थावक-साधूनामात्मालोचन-पावनम् ॥
-४३-
पन्तेि तु क्षमा-याश्चा-दिवसः सत्प्रकोतितः।
यो मिथः स्नेह-सद्भाव-भ्रातृत्वोद्भावना- ॥
[१४२

·श्रीमहावीर सोमन् ]
[sir
दीपावलि :-
पूर्व तदेतदुक्तं
तदेतदुक्तं यन्महावीर पभोर्नतु ।
परिनिर्वाणोपलक्ष्ये दीपावलिरमान्यत॥
-४५-
ततः प्रभृति पर्वेदं दीपावलोति नामकम्
ज्योतिर्मयं सप्रमोदं मान्यते जैन-धामिकः॥
अन्यानि पर्वाणि :-
-
-४६-
"महावीर जयन्त्यादि पर्वाण्यपि महान्ति पे ।
यान्यत्र ससमारोहं मान्यन्ते जैन-तलाजैः" ।
युग-सन्दर्भे भगवतो महावीरस्य चिन्तनम् :
महावीरस्य सन्देशो गुञ्जत्यचापि भूतले ।
नूतनं युग-निर्माणं विदधत् यिप्रबोधपाम् ।।
स जीवनं जीवन-पद्धतिश्य
व्यक्तविकासस्य च भव्य-मार्गम् ।
धर्मस्य कल्याण-निमूढ-तत्वं,
प्राकाशयन्मानयता-रहस्यम् ।

·श्री महावीर-सौरभम्] [ षोडशः स -४8- दुराग्रह-प्रस्त-जगन्निमित्त प्रादादनेकान्त-विचार-रूपाम् । सुधामथाऽऽचार-सुधारणार्थ- मणुव्रत-ज्योतिरदर्शयत्सः ।। समाज-सङ्घर्ष-विनाश-हेतोः 'स्याद्वाद'-भाषामदिशत् प्रभुस्सः । मुवि प्रजातान्त्रिक पद्धतीनां मूल 'त्वनेकान्त'-सुचिन्तनं वे ॥ -~५१- "आचारः प्रथमो धर्म"-इति शास्त्र-समोहिते । सिद्धान्ते जैनधर्मोऽयं कुरुते प्रत्ययं दृढम् ॥ -५२- यत आचार-हीनो ना सद्धिचाररतोऽपि सन् । ससारे नैव लभते, कल्याणं काऽपि कर्हिवत् ।। -५३- भव्यं राष्ट्र ह्यद्य नो भारताऽऽख्यं त्रस्तं भ्रष्टाचार-रूपाद् भुजङ्गात् । नूनं प्राप्स्यत्युज्ज्वलादर्शमाशु वीर-प्रत्त विष्टपेऽणुवतैश्च ॥ है [ १९

·श्री महावीर मोम
मोहशासगी
वर्तमान युगेऽस्त्येपः पन्था लक्ष्य-प्रकाशकः ।
'तरेवाऽयं दिव्य-देशः गिवं सौख्यमवाप्स्यति ।।
-५५-
.
मनदेव-मिथो हप-वह्निदग्ध-हृदो जग - ।
ज्जना अपि महावीर-सन्देशात् सुखमाप्नुयुः ॥
-५६-
सत्यं महावीर-वचः प्रदीपो
विश्वान्धकार-प्रशमे समर्थः।
तहशितं मागंमुपेत्य लोकः
सम्प्राप्यते मङ्गल मूल लक्ष्यम् ।।
एकत्रिशंदुत्तरेऽब्दे द्विसहस्रतमे
वैक्रमे; भाद्रशुक्ल कादश्याञ्च गुरुवासरे
शुभे।
॥
-
राजस्थाने 'जयपुरा'दुत्तरस्यादिशिस्थित
'डाबडी'- सहित ग्रामे प्राप्तो रामपुरे जनुः ।।
aapaytmidar
१-तैरेव भगवन्महावार प्रत्त रणुव्रत रेवेत्यर्थ. ।
*

·श्रीमहावीर-सौरभम् ]
[ षोडश सर्गः
"राजस्थान प्राच्यविद्या-प्रतिष्ठान
सम्प्रति ।
'कोटा-कार्यालयाध्यक्ष-पदस्थः कनि-शेखरः ॥
शास्त्री मधुकराचार्यों ग्रन्थमेत प्रणोतवान् ।
प्रार्थये,-जायतां सोऽयं सर्व-मङ्गल-कारकः ।
इति श्री-आचार्य-मधुकरशास्त्रि-विरचिते
श्रीमहावीर-सौरभाऽऽख्ये महाकाव्ये
षोडशः सर्गः समाप्तः ।
[ १४६

·श्री हावीर-सौरमम्
परिशि
हम्-१
श्रमणवाणो [संस्कृतानुवादः]
मस्तपः।
१-धर्म-माहात्म्यम् -
धर्मो मङ्गलमुत्कृप्टं अहिंसा
'देवा अपि तं नमस्यन्ति यस्य धर्मे मनः।।
दशवकालिक १/१
२-आत्मैव ह्यात्मनो मित्रम्-
पुरुष! त्वमेत त्वन्मित्रम्
कि बहिमित्रमिच्छसि ?
-प्राचाराङ्गम्
३-अहिता परमोधर्मः-
एवं खलु ज्ञानिनः सारः, यन्न हिनरित फशन
अहिसा-समयं चैव एतावन्तं विजानीयात् ।।
-मूनताण १/११/१०
१-त सुरा अपि वन्दन्ते ।
२-नर ! त्वमेव त्वन्मित्रम् ।

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[परिशिष्टन-१
४- षां जीवनं प्रियम्-
सर्वे प्राणिनः प्रियायुष्काः सुखसार्थाः दुःखप्रतीकलाः ।
अप्रियवधाः, प्रिय-जीवनाः, जीवितुकामाः, सर्वेषां जीवितं प्रियम् ॥
- आचाराङ्गम् २/३/८१
५-मा हिंस्यात् सर्वाभूतानि-
प्राणिनो यः स्वयं हन्ति, अन्यैर्वा घातयत्यपि ।
हनन्त वाऽनुजानाति, स्व-वैरं वर्द्ध यत्यसौ ॥
~ सूत्रकृसाङ्गम् १/१/१/३
६-चत्वारि परमाङ्गानि-
चत्वारि परमाङ्गानि, दुर्लभानीह जन्तुनः ।
मनुष्यत्वं श्रुतिः श्रद्धा, सयमो वीर्यमप्यथो ।
- उत्तराध्ययनम् ३/१
७-आत्म-विजय-माहात्म्यम्-
यः सहस्र सहस्राणां सड्ग्रामे दुज्जये जयेत् ।
एक जयेचे दात्मानंएषोऽस्य परमो जयः ।।
-उत्तराध्ययनम् ६/३४
८-प्रात्म-जयादेव सुखोपलब्धिः--
मात्मनैव हि युध्यस्व, किन्ते युद्ध न बाह्यतः ।
आत्मनवाऽत्र चाऽऽत्मानं, विजित्य सुखमेधते ।।
[१४८

·श्री महावोर-सौरभम् ]
[परिशिष्टम्-१
r
६-आत्मा मित्रमात्मैव च शत्रु:-
आत्मा कर्ता च भोक्ता च स्वकीय-सुख-दुःखयोः ।
आत्मा मित्रश्च शत्रुश्च दुष्पथे सुपथे स्थितः ।।
-~-उत्तराध्ययनम् २०१३७
१०- ब्रह्मचारि-श्रेष्ठयम्-
दमनोयोऽत प्रात्मैव, प्रात्मा तु खलु दुई मः।
सुखी भवत्यात्म-दान्तः अस्मिन् लोके परत्र च ॥
--उत्तराध्ययनम् १/१५
११-ब्राह्मचर्य-महिमा-
देव-दानव-गन्धर्वा यक्ष-राक्षस-किन्नराः।
ब्रह्मचारिणं वन्दन्ते ते कुर्वन्ति च दुष्करम् ॥
- उत्तराध्ययनम् १६/१६
१२-~~-धर्मसरसि ब्रह्मचर्य तीर्थे स्नातवतां पूतमनस्कत्वम्---
(क) धर्मः सरोऽस्ति सत्तीर्थ ब्रह्मचर्यम्; -अनाविले-
यस्मिन्नात्मरूप-घाटे स्नातः सुविमलः शुचिः ।
सुशान्तभूतोऽहं दोषान् समस्तान् प्रजहाम्यहो! ॥
उत्तराध्ययनम् १२/४६
(ख) सुस्नानमेतत् कुशलैः प्रदिष्टं, ख्यातं महास्नानमिदं ऋषीणाम्।
स्नात्वा यत्तःपूतहृदोऽमलाच, महर्षयः प्रोच्चपदं प्रयाताः ॥
-~-उत्तराध्ययनम् १२/७
[१४६

·श्री महावीर-सौरभम् ]
[ परिशिष्टम्-१
१३- '-महिमा
प्रज्ञा समीक्षते धम्म
तत्त्वं, तत्त्व-विनिश्चयम् ॥
- उत्तराध्ययनम् २३/१५
१४--आत्म-प्राशस्त्यम्
आत्मा नदी वैतरणी, आत्मा वै कूट-शाल्मली।
आत्मा कामदुधा धेनुः, आत्मा वै नन्दनं वनम् ॥
-उत्तराध्ययनम् २०/३६
--
१५-ब्राह्मण-लक्षणम्-
क्रोधाद्वा यदि वा मोहाद्, लोभाद्वा यदि वा भयात् ।
मृषा यस्तु न वदति, ब मस्तं ब्राह्मणं वयम् ॥
-उत्तराध्ययनम् २५/२३/२४
१६-ब्राह्मण-स्वरूपवर्णनम्
जातरूपं यथा सृष्टं, निळूत मल पावकम् ।
राग-द्वेष-भयातीतं, ब्र मस्तं ब्राह्मणं वयम् ॥
--उत्तराध्ययनम् २५/२०/२१
१७-कर्मणा वर्ण-निर्माणम्-
कर्मणा जायते विप्रः, क्षत्रियोऽपि च कर्मणा ।
कर्मणा जायते वैश्यः, शूद्रो भवति कर्मणा ।।
--उत्तराध्ययनम् २५/३३
[१५.

·श्री महावीर-सीरभम् ]
[ परिशिष्टम्-१
१८-मृषावाद-विगर्हणन्-
मृपावादस्तु लोकेऽस्मिन्, सर्व साधु.-विहितः ।
अविश्वासस्य हेतुस्सः तस्मान्मृषा विवर्जयेत् ॥
-दावै० ६/१३
१६-सव-भूतेषु मैत्री स्यात्--
मैत्री मे सर्व-भूतेषु, वैरं मे स्यान्न केनचित् ।।
-यावश्यक मूत्रम्
२०-आत्मनः प्रतिकूलानि परेषान्न समाचरेत्-
यदिच्छस्यात्महेतोस्त्वं, (तत्परार्थमपीच्छ हे!)।
यञ्च नेच्छम्यात्म-हेतोस्तत् परार्थमपीच्छ नो ।
(तत्त्व न्वितीयज्जिनशासनीयम् )
-वृहत्कल्प०
२१-क्रोध-मानादिजयप्रकारः
प्रशमेन जयेत् क्रोधं मानं मृदुतया जयेत् ।
मादमार्जवभावेन लोभं सन्तोषतो जयेत् ।।
-दशव० ६/४/५
२२-दुःख-मोहतृष्णादि-विनाश-प्रकार:-
दुःखं हतं यस्य न चास्ति मोहो, मोहो हतो यस्य न चास्ति तृष्णा ।
तृष्णा हता यस्य न चास्ति लोभो लोभो हतो यस्य न किञ्चनास्ति ।।
- उत्तरा० ३२/६
२३-अभोगिनो मुक्तिलाभः-
भोगेषु सज्जते भोगी, अभोगी नोपलिप्यते ।
भोगी भ्रमति संसारे, अभोगी विप्रमुच्यते ॥
- उत्तरा० २५/२१
-
[१५१

·श्री महावीर सोरभम् ]
[ परिशिष्टम्
२४-काम-भोगा अनर्थानां खनयः-
क्षणमात्रसौख्याः बहुकालदुःखा, प्रकाम-दुःखा अविकामसोख्याः ।
संसार-मोक्षस्य विपक्ष भूताः, खनयोऽननॉ नु काम-भोगाः॥
-उत्तरा० १४/१३
२५-गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत्---
जरा न पीडयेद् यावद, व्याहि विन्न वर्धते ।
यावदिन्द्रियः-हानिर्न, तावद् धर्म समाचरेत् ॥
--दशवै० ८३६
-
२६-लोध-मान-मायादि-दुष्प्रभाव:-
क्रोधःप्रणाशयेत् प्रीति, मानो विनय-नाशनः ।
मित्राणि नाशयेन्माया, लोभः सर्व-विनाशनः ॥
-दशवै० ८/३८
२७-संयम-प्रवृत्तिः श्रेयसे-
एकतो विरति कुर्यात्, एकतश्च प्रवर्तनम् ।
असंयमानिवृत्तिञ्च संयमे च
तनम् ॥
-उत्तरा० ३१/२
इत्याचार्य-श्रीमधुकरशास्त्रि-समनूदितं श्री श्रमणवाणी-
सङ्कलन सम्पूर्णम् ॥
[१५२

·परिशिष्टम्-२
किञ्चिज्ञातव्यं ध्यातव्यञ्चल
"
-
१-भगवान् महावीर स्वामी-जैनानाञ्चतुर्विशतितमोऽन्तिमश्च तीर्थङ्करः ।
२-तज्जन्मकाल:-ख्रिस्तीयात् ५९६ तमवर्षात् प्राक् ।
३-तज्जन्मस्थानम् - वैशाल्याः कुण्डग्राम ।
४- महावीरस्याऽन्यानि चत्वारि नामानिः-
१-वर्धमान. २- सन्मति ३-वीरः ४- अतिवो रश्चेति ।
५- गृहत्यागकाले तदीयं वय.-त्रिंशद्वीय आसोत् तदा स ।
६-दीपावलि-पर्वणो हेतु -तद्दिने भगवान् महावीरो मोक्ष प्राप ।
७-केवलज्ञानं कथमाप्तवान् य - सार्धद्वादशवीयाया घोरसाधनाया
कठोरतपस्यायाश्चाऽनन्तरम् ।
८-तनिर्वाणस्थानम् -वतैमानविहारप्रदेशस्थ 'पावापुर" नामकम् ।
६-निर्वाणकाल.-ख्रिस्तीयात् ५२७ तमाद्वर्षात पूर्वम् ।
१०-तदोयो
मुख्य
उपदेश 'अहिसा परमो धर्म " इति ।
११-निर्वाणकाले तदीय वय -द्विसप्तति (७२) वत्मरस म्मितम् ।
१२-वीरनिर्वाणसम्वत्सरप्रारम्भ - तन्मोक्षप्राप्ति-दिवसात् प्रभृति ।
१३- तस्य भगवत पञ्चविंशतिशततम-निर्वाण-दिवस- महोत्सव -
निस्तीये चतुस्सप्तत्युत्तरैकोनविशतिशततमे ( १९७४ ई० ) वर्षे ।
१५३

·- श्री महावीरसौरभम् द्धिप म् -- प्यहो। पृष्ठ पक्तिश्च अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठ पक्तिश्च अशुद्धम् शुद्धम् २/२ माबताया मानवतायाम् , १३६/५ तेरापन्धोबीसपन्थीप्रमेदा १५/१० दयाऽऽद्र दयाऽऽद्र तेरापन्थीवोसपन्थोप्रमेद। २६/१३ प्नत्यय प्रत्यय १३६/४ वामी स्वामी ३१/२ प्नहार प्रहार १३७/३ निदेशे प्रदेशे ३६/१२ मौन मोन १३७/१२ स्थथैव स्तथैव ३७/१२ वपण वर्पण १३६/११ एतासमिन् एतस्मिन् ४० - पद्यक्रमाङ्कम्य ६४ इत्यस्यस्थाने १३६/१४ प्रवरो 'भीखनजा' ४६ इतिज्ञेयम् प्रवरो 'भोखनजी' ४३/६ कार्येषु कार्येषु १४०/४ थर्मस्य धर्मग्य ४८/१० प्रवज्या प्रव्रज्या १४०/१२ प्य'हो ५५/१ महात्म महात्म- १४१/१ नेर्थ नेत्थ ५५/१० साधना साधना १४२/१० धर्मा नुष्ठान धर्मानुष्ठान ६३/७ विपद् विपद् १४३/९ सन्दर्भ सन्दभ ८७/८ चोकारञ्च चीत्कारञ्च १४३/१४ तिमूढ निगूढ ८९/२ माक्नमण माक्रमण १४५/३ ननदेव नैतदेव ६२/१० तूप तूपर्णी ! १४५/३ वहि वह्नि ९३/२ विनेव विनैव १४५/७ माग मार्ग ६६/२ ऽऽमन्त्रित ऽऽमन्त्रित १४५/८ मङ्गल मूल लक्ष्यम् १००/७ सचित् सम्बित् मङ्गलमूल लक्ष्यम् ११२/४ स्वर्गरय स्वर्गस्य १४५/६ एकत्रिश एकत्रिश ११५८ प्राप्यनादथो प्राप्नोदथो १४६/२ कनि- कवि- ११६/४ तोत्र अत्याचार. तीव्रमत्याचार १४८/३ सुखसार्था सुखसार्था ११८/८ प्नगीतवान् प्रणीतवान् १४८/७ रखवर १२३/३ प्रात्मोत्याननस्य १४८/८ सूत्रकृसाङ्गम्, सूत्रकृताङ्गम् अ.त्मोत्थानम्य १५२/२ अविकामसोस्या १३२/१३ प्नक्षीण प्रक्षीण अनिकामसौख्या: १३५२ बलम जलम् १५२/३ नर्थानां नर्थाना १५/५.८ पद्य सत्याङ्गनमतमोहितम् १५२/७ यावदिन्द्रिय. यावदिन्द्रिय- स्ववर