·No text on this page.

·4899
1 NE KUPYUSWAMI SAST
RESEARCH INSTITUTE
MADRASA
SITÄVICARALAHARI
By
N. Gopala Pillai M. A.,
PRINCIPAL,
H, H. The Maharaja's Sanskrit College, Trivandrum.
WITH
A FOREWORD
BY
Sachivotlama Sir C. P. Ramaswami Aiyar, K.C.S.I., K.C. I. E. LL.D.,
AND
AN INTRODUCTION
Вх
Mahakavi Rao Sabib Ullar S. Paramesvara Aiyar, M. A., B.L.
PRINTED AT
THE V. V. PRESS BRANCH, TRIVANDRUM,
1117.

·No text on this page.

·PREFATE:
The world ought to know that Kerala:
has great poets and that Malayalam, the
modern language of Kerala has a great
literature. And hence, this humble attempt of
mine in rendering into Sanskrit a poem by
the late poet Kumāran Asan. I have striven
my utmost to
capture the spirit of the
original in these Sanskrit verses.
I do not know how to express my
gratitude to
to the great Scholar-Statesman
Sir C. P. Ramasvami Aiyar, who has
deigned to write an inspiring Foreword to
my humble work. Whether it be in Law or
Letters, Art or Science, Philosophy or Religion,
Politics or Administration, his marvellously
versatile genius is equally at ease. Of
Sir C. P. one could truly say,
“Nihil tetigit quod non ornavit" and how
could I adequately thank his generosity ?
To Mahakavi Ullūr, Kerala's greatest
living poet and scholar, I am very deeply
indebted for his valuable Introduction.
I am
thankful to Śrimati Bhānumati
Amma for her permission to translate
the work of her late husband.
Author

·No text on this page.

·I have just been reading the rendering
in Sanskrit verse of the celebrated poem of
Mr. Kumāran Asan on an episode in Sita
Dəvi's life based on the Uttara Rāmāyaṇa.
As is well known, Mr. Kumaran Agān
was a leader of his community, a pioneer
in social reform and an acknowledged and
authentic poet whose output is one of the
landmarks of recent Malayalam Literature.
The rendering of Mr. Gopala Pillai of the
Mahakavi's poem is faithful in the sense
that the same metre and tenor are preserved
as in the original. The poem itself is of
rare excellence and is not one following the
usual lyrical mode. It is a philosophy of
life depicted by one who has suffered much
and felt much.
The story begins at the point when her
two sons had left Sítā along with their great
preceptor to visit the capital of Saketas, and,
in the author's own words, the verses embody
the many thoughts and emotions that passed
through her mind illustrating what in the
49th verse has been described as the tortuous
workings of fate and destiny:

·ii
poem, all except the last three are composed in
the Viyoginſ metre, so eminently suited to the
delineation of the Karuna vipralambha rasa
while the last three verses are written in the
Vasanta tilaka, Malini and Sardūla vikridita
metres respectively. Mr. Gopala Pillai has
translated the whole poem in the very same
metres as are used in the original and this in
itself, as translators need not be reminded, is no
small achievement. From the 12th verse to
virtually the very end of the poem, Āšān has put
into the mouth of Sita memories, thoughts,
sentiments and emotions of the most complex
character, sublime, subtle and soul-stirring; and
it was no easy literary task that Mr. Gopala
Pillai chose for execution, when he undertook to
translate a Malayalam poem of this type into
Sanskrit.
It has therefore afforded me added pleasure
to note that his effort has been crowned with
success. He has fully caught the spirit of the
original, and rendered, in flowing verse, the
grand and ennobling ideas embedded in that

·iii . poem. I am excerpting a few verses below, taken at random, to show what a trained handi Mr. Gopala Pillai is and with what equipment: he has approached his present labour of love. मलिना नहि धूम्ययेjया खलु यासां मुखभाः कदापि ताः। विलसन्तु मुनीन्द्रयोषितः शमसौम्याश्रमरत्नदीपिकाः ॥ ६३ ॥ अहह! स्मृतिमारुतः पुन- हृदये वह्निशिखां समिन्धयन् । प्रसृतः पुटपाकवन्मम प्रसभं हन्ति हतं हि जीवितम् ॥ ८४॥ परिशील्य न वेत्ति किं नृपः परिशुद्धं तमिमं वनाश्रमम् । किमनन चिरं न शीलिता विमलाध्यात्मविचाररीतयः॥ १३१ ।। इतरेषु वितीर्य कानने स्वधनान्यन्तमयन्ति शालयः। जलधेः सलिलेषु शुक्तयो विलयं यन्ति वितीर्णमौक्तिकाः ॥१६९ ।।

·I heartily congratulate Mr. Gopala Pillai con the production of this work. He has, through this means, revealed to scholars outside Kerala the trends and tendencies of modern Malayalam literature, and I am sure that they will be convinced, as those in Kerala already are, that this literature has a glorious future before it. I trust that Mr. Gopala Pillai will find time to translate into Sanskrit one or two more works of outstanding merit in Malayalam, and thereby earn the gratitude of Keraliyas in even a fuller measure. I warmly wish him all possible success. Rao Sahib Mahakavi Sahityabhūşada, ULLUR 8. PARAMESTARA AIR, Dean of the Faculty of Oriental Studies and Fine Arts, Univeršity of Travancore. Trivandrum, ·A BIOGRAPHICAL SKETCH. Kerala has a literary heritage of eighteen centuries, at least from the days of the immortal Classic "Silappadhikaram" of the celebrated Cera prince Ilar-ko-adikal. Our language, then, was one of the recognised dialects of ancient Tamil, and poets of Kerala have made glorious contribution to their own mother-tongue. But our ancestral legacy is being claimed exclusively by modern Tamilians, though the distinct partition of Malayalam from Tamil is relatively recent. Be that as it may, we do not grudge it. We have an upbroken tradition of many centuries of noble literary and artistic creation. Contact with the new culture and religion of other races has spurred our imagination and inspired fresh creative activity. Páli and Sanskrit, Buddhism, Jainism and Brahmanism have influenced our language, literature and culture. And, our works of art now bear the impress of those con tacts and influences, and uphold and preserve a dfstinative foatute. ancient culture, Kumstäd Alan was born in April 1871, on the full-moon Flétr to such an anglen ·ii day called Citräpaürnami, in a poor #Ezhava family not far from Anjengo, the early British settlement in the Trivandrum Division of Travancore. Around his humble cottage stood rows of cocoanut palms gently waving their majestic heads and murmuring softly in the breeze. The rumble of the waves of the Arabian Sea rolling on the sandy shore of Anjengo could be heard in the still dewy nights; and at dawn, little birds in hedgerows sang the glory of the sun rising from the mist-crested range of the blue Sahya hills visible in the distance. Ašān's childhood was spent in such idyllic environs. Asan's parents, Kali and Nārāyaṇa were pious and kindly souls. The little boy Kumāru was sent to a village primary school in his seventh year, and he learnt there the three R's. Before long, he began to learn his first lessons in Sanskrit, under a village physician Koccu Raman. From there, he joined'a Government * The Ezhavas, called Tiyas in Malabar are said to be ancient emigrants from Ceylon. Amongst them are many notable families famous for their eruditions in Sanskrit and proficiency in the Ayurvedio system of Indian medicine. Not here in Kerala is that indifference or oven hostility to Sanskrit studies observable among Non-Brab mins elsewhere. Even the so-called depressed classes learn, love and revere Sanskrit.

·iii school and studied till his 13th year, when he became a teacher in his own school. As he was too young for a teacher's post, he had to leave it, and for about two years afterwards he acted as a merchant's clerk. Again, in his sixteenth year, he joined a Sanskrit school and mastered such works as Māgha, Naişadhiya Carita, the Rāmāyaṇa Campu of Bhoja, Sakuntala and Kuvalayānanda. He was easily the foremost scholar of his school and the recipient of many first prizes in poetic competition there. It was during this period that Kumāru came into contact with that famous philosopher and saint, Svāmi Sri Nārāyaṇa Guru, and modern Kerala knows no saint greater than Narāyana Guru. Kumāru's father was an ardent devotee of the Svāmi. Naturally enough, the deep, prophetic eyes of Nārāyaṇa Guru divined the greatness of the young scholar and encouraged him in his studies. Kumāru's earliest poetic effusions evinced the usual erotic vein. But the association with the Svāmi wrought a radical change in his aptitude and outlook; and one could discern in his later work the indelible imprint of the Svāmi's ever-increasing influence, ·ir po his' efgh töventh year, Kumdru's school caroor came to a close and his subsequent early poems betray strong devotional emotion: Kumaru's interest gradually turned to philosom phical works in Tamil and Sanskrit; and for some years; ho led the life of a devotee in a Subrahnanya shrine in the vicinity of his village. His spare time, he utilised in teaching Sanskrit and thus Kumāru came to be called "Asan" or preceptor. And that title was destined to become immortal in the annals of Malayalam Literature. This period is the turning point in Asan's life and career, for, the contact with Srl Narayana Guru had become more frequent and intimate, and in due course he became a disciple of the Sv&ini. Thus, he was initiated in Yogic practices and the subtleties of philosophical speculation. Asan's revived 'interest in a regular course of higher studies in Sanskrit and the solioitude of the Stamp for the young man's higher edúcattori secured for him the getierous support of an eñHigbítowed' Ezhat* getitlemiati in Mysoro Government service for three years, he studied' in the Sanskrit CoMegeat. Bangalore and those for two years in the Sanskrit College att Oalus ·cutta. Thus hp was able to wield a facile pon in Sanskrit poetry. The grace and elegance of his Sanskrit verses are indeed admirable. These five years of his life from 1895-1900 could be said to be the formative period of Āşan's literary career. The two years of his life in renascent Bengal which was then aflush with the glow of a new spirit in Art and Letters, Science and Religion, must bave quickened Agan's aesthetic sensibility and thrilled his sensitive soul, spurring bim on to strive for the realisation of hopes and ideals, literary and social. Three years after his return from Calcutta, the S. N. D. P. Yoga (Sri Narāyaṇa Dharma Paripalana Yoga) was started with the object of spreading the teaching of Svāmi Nārāyana Guru and educating and elevating the poor and ignorant, particularly amongst Ezhavas. Asan did yeoman service for the organisation and consolidation of his community and for the eradication of agelong social evils and inequities. Asan's poetic genius began to assert. itself amidst his incessant social activities, and his first notable Malayalam poem “The fallen ·vi .... ... flower" written in 1907 startled the literary world of Kerala by its beauty and originality. That small poem assured for Asan à place amongst the immortals. Then in slow succession appeared new poems from his original brain, with a freshness and strangeness and beauty all their own. 1907 Viņa pū (The fallen flower) 1910 Nalini 1913 Lila 1914 Sri Buddha Carita (Parts 1&11) A free and beautiful rendering into Malayalam verse of Sir Edwin Arnold's."Light of Asia" 1915? Bala Rāmāyaṇa (3 parts) 1916? Śr1 Buddha Carita (Parts 111 and IV) 1918 Grāma vřkşattile kuyil (The koel in the village tree) 1918 Prarodana-An Elegy on the death of Prof. A. R. Rajarāja Varma. 1919 Cintāviştayāya Sita (Sita immersed in thought) the original of the present translation 1919 Puşpavați-A collection of minor poems 1922 ... Duravastha (A catastrophe) based on the Mappila Rebellion in Malabar 1923 Caņdala Bhikşuki-A Buddhistio tale. 1923 Karuna-A Buddhistic tale .. ... .... ... .... ...

·vii In August 1917, in his 45th year, Asan married Srimati Bhanumati, a gifted girl from a family of considerable social standing. His married life; though short, was indeed happy. But, alas ! in January 1924, the whole of Kerala was shocked by the sad news of the capsizing of the ill-fated steam-boat Redeemer, in which Asan was a passenger, in the Quilon-Alleppy canal; and Kerala bomoaned the tragic end of one of her noblest sons-of the great poet who by a strange and mysterious coincidence, in almost all his poems, sang of life in its tragic setting, suffused with soul-stirring pathos. Kerala could legitimately, be proud of her three great modern poets, Ullar, Asan, and Vallattol. All of them have made outstanding contributions to Malayalam literature; and their work will certainly stand comparison with any modern work of its kind. Ulļūr and Vallatto! continue to shed their lustre on Kerala literature. The latter, after a period of intense literary activity has turned his attention to the revival of the sister Art of Kerala-dance and Kathakaļi. But Ullar, the polymath, with a mind steeped in the wisdom of the Orient, and broadened and deepened by

·viii
contact with western culture and mature
experience, well-versed in many and varied
branches of knowledge still continues to enrich
and embellish the language and literature of
Kerala. And Asan! No more befitting tribute
could be paid to his works than in the words
of Maha-kavi Ullūr.: “Every line of Aśān is
replete with sense; every word is lively; every
thought is aflame with emotion; and every idea
is continually delicious... The world will
remember and admire and adore for ever that
bestower of bliss, with hearts full of reverence
and gratitude."
N. G. P.

·॥सीताविचारलहरी॥ सुतयोर्गतयोमहर्षिणा सह साकेतपुरी दिनात्यये । उटजोपवने स्थितेकदा बहुचिन्तामथिता हि मैथिली ॥१॥ विटपोऽभजदत्र कस्यचित् सुशिरीषस्य नवातपत्रताम् । हरिनीलतृणानि चाभव- अथ सत्या मृदु भद्रमासनम् ॥२॥ अपि चास्तमयं विवखतो जगतश्चन्द्रिकयाभिपूरणम् । स्थितमेव विविक्तमात्मनो नहि समार वसुन्धरेश्वरी।। ३ ।।

·पुळकान् कुमुदैः स्फुटं दे
समसागन्धबहेन तन्वता।
चलिता वनराजिरादधौ
कळधौतश्रियमैन्दवार्चिषा ॥ ४ ॥
विधुतां वनमल्लिकातते-
मरुतेवोपहृतां सुमावलिम् ।
घनवेणिरुवाह कैशिके
कलितां तैजसकीटपक्तिकाम् ॥ ५॥
रुचिर: कबरीभरस्तदा
परिशोभाभरितो बभूव सः।
विशदोडुपथांशको यथा
निशि दृश्यस्तरुवाटिकान्तरे ॥६॥
शुशुभेऽशुकपल्लवेन सा
किल देव्यास्तनुवाल्लिरावृता ।
मृदुलोरुतले निधाय ते
प्रजास्ववियानीमन्दगी ॥७॥

·३
स्फुटलक्ष्यमृते स्थिते दृशा-
वविकासे दरमीलिते उभे।
वहता मरुता प्रसारिते-
वनिमेष परुषाळकेष्वपि ॥ ८॥
अलसावयवापि निश्चलं
प्रगुणं सास्त तदानताङ्गयपि ।
नियमेन विना यथानिलो
विनिशश्वास बतान्तरा सती ॥९॥
अतिवेलमथोत्तरङ्गितो
हृदि देव्यास्तु विचारसागरः।
सुकपोलतटे विनिर्मले
नवभावान विविधानकल्पयत् ॥ १० ॥
भ्रमदाकुलमक्षमा मनो
विनिरोढुं तु विचारभाषया।
निजगाद सखेदमन्तराः
नच एवं हि महामनाखिनी ॥ ११ ॥

·४
नियमोऽस्ति न कोऽपि कस्यचित्
परमायान्त्यपि यान्ति वा दशाः ।
भ्रमतीह नरः कुतोऽथवा
भवतत्त्वं न हि वेद कश्चन ॥ १२ ॥
तरळः सुतरां कणो यथा
रसशाल्योश्चलभृज्यमानयोः।
अनवस्थितमीर्यते मनो
गुरु भूयो लघु हेतुनाधिना ॥ १३ ॥
भुवनस्य सुविभ्रमावहान्
सुखकालानपि तान् मराम्यहम् ।
अपि दुर्लळितांश्च दुर्विधे-
मुखहासानिव तांस्तिरोहितान् ॥ १४ ॥
अपयाति च तापदस्तपो
भुवि वर्षाः स्युरथानुवत्सरम् ।
अपि मुश्चति पत्रकं तरुः
क्रमशः पल्लवति प्रपुष्ष्यति ॥१५॥

·सुलभेषु मृगादिजन्मिना-
मवकाशेषु शुचोऽपि सा द्रुतम् ।
अवसास्यति, मानहेतुना
मनुजस्यैव रुजास्त्यनत्यया ॥ १६ ॥
कृमिवत् स्फुरतीह मेंऽसको
ननु वामोऽप्यधुना वृथा किल ।
अनु भोगमतः परं शिशु-
ने निजच्छायमिव भ्रमाम्यहम् ॥ १७ ॥
निशमय्य मुनेमनोहरं
नवकाध्यं मनुवंशनायकः।
अनुतापमुपैति वाधुना
स पिता स्वौ तनयाववैति वा ॥ १८ ॥
यदि वा न लयं गताः स्वयं
प्रियभावाः पतिरागजाः समे ।
हृदि न प्रकटं लगन्ति ते
प्रतिनादा लघवः श्रुताविव ॥ १९ ॥

·६
क्षणमात्रवियोग एव हृद्-
त्रणमापादयदुल्बणो हि यः
निजशीर्षमनुन्नमय्य स
खपितीव प्रणयः शयुर्यथा ॥ २० ॥
खयमिन्द्रियमोदहेतुषु
खकभावेषु गतेषु केषुचित् ।
भजत दयनीयतां मनी
गतपारावतपञ्जरोपमम् ।। २१ ॥
उदयास्तमयो विना सदा
हृदयाकाशतले समुज्ज्वलम् ।
विरराज कर प्रसार्य यः
स च चन्द्रः स्मृतिदर्पणे स्थितः ॥ २२ ॥
उचिता व्रतवृत्तिरीयते
सशमः काल इहात्मविद्यया।
विशुचास्म्यवमानशल्यम-
प्यवशिष्येत विवेकशक्तितः ॥२३॥

·७
अविहाय शरीरकं मया
दयया गर्भमरो यतो धृतः।
पृथुको प्रियचेष्टितैर्हि मे
व्यदधातां कुतुकं खनिष्कृतिम् ॥२४॥
हृदयदुतिकारिणा तमो
हियते यैर्मृदुहासरश्मिना।
नरजीवितवेदनामिमां
शिशवस्ते प्रतिहन्तुमौषधम् ॥ २५ ॥
स्फुटतारततिदृढे तम-
स्युदधौ द्वीपगणोऽस्ति चान्तरा।
उपयात्यपनेतुमामयं
नहि हेतुर्न महाविपत्खपि ॥ २६ ॥
इदमेवमवेयते ततो
नहि जन्तौ नियतेः स्थिरारिता ।
प्रहरत्यमुमेकबाहुना
ननु संवाहयतीतरेण सा ॥२७॥

·८
तत एव निरन्तरं समा
सरणिः स्याद् विषमेह जीविनः ।
स्फुरतः सुखदुःखके उभे
खलु तेजस्तमसी यथा मुहुः ॥ २८ ॥
अथवास्ति तदेकमेव यत्
परिवर्तेत सुखासुखे इति ।
अत एव न विभ्रमन्ति ते
मतिमन्तस्त्वनयोर्द्वयोरपि ।। २९ ॥
सविपन्न सुखं मयेष्यते
तदहं दुःखमितः परं वृणे ।
स्पृहयेदसुखाय चेन्मनः
स्वयमीयां विजहाति दुर्विधिः ॥ ३० ॥
तम एव चिराय संस्तुतं
प्रतिपद्येत शनैः प्रकाशताम् ।
सुतरां मधुरायते स्वयं
स च तिक्तः परिशीलितो रसः ॥ ३१ ॥

·अवियुक्तशुभाशुभे दधत्
सततं श्रान्तिदमेव जीवितम्।
भुवने भ्रमति क्षपाकरो
दिवि पक्षद्वयसंयुतो यथा ॥ ३२ ॥
गहनेषु परं निमज्ज्य वा
मुहुरुन्मज्ज्य सुखासुखोर्मिषु ।
सुचिरेण तु मोहवारिधे-
विवशः पारमुपैति चेतनः ॥ ३३ ॥
अधिरोपयितुं शरीरिणं
सुखदुर्ग दययैव सुस्थिरम् ।
अपि कोऽपि भुजः प्रचोदय-
त्यनुवेलं व्यथया हि पद्यया ॥ ३४ ॥
उपयाति शुभेऽपि मानसं
विपदित्येव विशङ्कय भेष्यति ।
कृपया परिलाळ्य पोषितुं
सुगृहीतो विहगस्त्रसन्निव ॥ ३५ ॥

·१०
विशदामकरोत् स लक्ष्मणो
नृवराज्ञामिह मामपासितुम् ।
सहसा भुवनं तमोऽवृणो-
दपतं वज्रहता हता ह्यहम् ॥ ३६ ।।
खहतौ न मनो धृतं हिते
मरणे वा मम गर्भचिन्तया ।
व्रणजे तु किणे पुरा पुनः
क्षतमेत्याप्यतिविह्वलाभवम् ॥ ३७॥
अभितप्तमृते गति मनो
मम नोन्मादमवापदाकुलम् ।
यदि वाभ्यलषं ततो धुरा-
मसितुं ग्रन्थिमपोह्य मे शुचः ॥ ३८ ॥
अथवा द्विगुणां व्यथां ददत्
स गो बाढमनागतो वरम् ।
करणक्षतिमेत्य चेन्नृणां
मरणं सादपि.जीविताद् वरम् ॥ ३९ ॥

·११
कलये वनमर्कटाय तां
नहि दातुं गुणपुष्पवाटिकाम् ।
नहि चालपितुं वनानिले
वहति छिद्रितवेणुवत स्वयम् ॥ ४० ॥
मनुजस्य नहीतरो गुरु-
नहि बन्धुश्च परस्तथैव यः।
प्रददाति विदां शुभत्रतं
विदधातीह यथा व्यथाक्षमे ॥ ४१ ।।
असजद् यदधे न मे मनो
मृतिमन्विष्य तु भाग्यमेव तत् ।
अत एव कुलस्य भावुकं
परिपाको मम चाभवत् फलम् ॥ ४२ ॥
अविषह्यमिदं, धनावृते
सतमिस्र हृदयाङ्गणे मम ।
शलभा इव वर्षजा मुहुः
पुरुचिन्ता उदयन्ति वृन्दशः॥४३॥

·१२
विगते कथमप्युपेक्षणे
स्मृतिधारा हृदये स्फुरेदपि।
शिशिरेऽपगते नवोदिता
लतिकायामिव सूनमञ्जरी ॥ ४४ ॥
कृमिवन् स्फुरतोभ्रुवोः शिरः
स्वभुजाभ्यामवलम्ब्य सव्यथम् ।
विरहासहमास्मराम्यहं
विसृजन्तं नयनाम्बु लक्ष्मणम् ।। ४५ ॥
मतिमान् दृढभक्तिरग्रजे
पृथुशक्तिः स्थितधीः स तादृशम् ।
यदखिद्यत तद् विलोक्य मे
हृदयादर्धमयादिवामयात् ।। ४६ ॥
अवसः सविधेऽनघो हि नौ
पुरकान्तारभिदामति विना ।
असहा विनयामाननं
तव विमर्तुमतोऽसि देवर ॥४७॥

·१३
गिरिकाननकान्तिमन्नतो-
दिवसा उत्सविनो हि नौ गताः ।
अरिभीषण, सोढया त्वया
परिचर्याव्रतनिष्ठयैकया ॥ ४८॥
अजहाद् गहनान्तरे पुरा
कटुवाचो निशमय्य मां भवान् ।
अजहां तु भवन्तमप्यह
कुटिला कर्मविपाकपद्धतिः॥४९॥
अविचिन्त्य मयोदितं क्रुधा
दयया देवर मर्म्यतां वचः।
अनियन्त्रितमेति यैः क्वचि
न मनस्ते नहि सन्ति कापथाः ॥ ५० ॥
विपुलेषु महावनेषु यो
विरहाा परिशुष्क एककः।
व्यचरद् रघुनायकं हितं
परिचर्योदधरत् कुलं भवान् ॥ ५१ ॥

·१४
श्रुतमिन्द्रजितं सुदर्जयं
प्रतियातः समिति त्वमित्यहो।
सहसैव यदा तदाऽविदं
प्रियतायास्त्वयि मेऽप्यगाधताम् ॥ ५२
मुनिदर्शितवत्सकौ मम
स्वयमाश्लिष्यसि वत्सलोऽद्य वा।
अनसूयकपावनं मनः
प्लवते ते प्रमुदापगोर्मिषु ॥ ५३ ॥
अयि! देवर मुश्च मत्कथां
सुचिरं ज्येष्ठनृपैकबान्धवः।
गुणिभिः सहितः स्वबन्धुभि-
विगताधिर्जय जीव मङ्गळम् ॥ ५४ ॥
अपनीय सुषुप्तिबोधने
अपवार्याप्यखिलेन्द्रियाणि मे । .
कलये व्रणिते हृदि स्रुतां
नवमूर्छामिव गेपणौषधीम् ॥ ५५॥

·१५
गणिता दुहिता मृतेरिति
स्थितिरेषा भयदापि देहिनाम् ।
दहता हृदयेन मर्दितान्
सुतरां सा सुखयेद् मुशीतळा ॥ ५६ ॥
दयितं प्रति रोषमन्तरा
भयलज्जाविकृती विहाय च ।
इयमेत्य तमोहदं तदा
स्वयमस्थादवमज्ज्य मे मतिः ॥ ५७ ॥
सरुजं मम पुष्पतल्पके-
प्यलपाङ्गं घनगर्भदुर्वहम् ।
तदशेत भुवस्तले तदा
गतचेष्टं कृमिकण्टकाकुले ॥ ५८ ॥
अतिवृष्टिनिमज्जनाद् भुवो
व्यथितायाः शरदागमो यथा।
निकटं य उपेत्य में स्थितः
परविद्यानिधिमामरामि तम् ॥ ५९॥

·१६
दुहितः सविधे ममाश्रमः
सुखमायाहि गृहं तवैव सः।
ऋतमेवमुदीर्य मन्मनः
पितृवन्धुर्निरवापयन मुनिः ॥ ६ ॥
जगदस्ति मरीचिकेव सा
ध्रुवशान्तिस्तु गतिः परत्यपि ।
सदयं हृदयङ्गमां गिरा
गतिमालम्ब्य महर्षिरब्रवीत् ।। ६१ ॥
अपि दग्धमहावनान्तिके
लसितं शीतळजीवनं सरः।
सुतटं तुमुलस्य वारिधे-
रथवा शान्तिकरं तपोवनम् ॥ ६२ ॥
मलिना नहि धूम्ययेयेया
खलु यासां मुखभाः कदापि ताः ।
विलसन्तु मुनीन्द्रयोषितः
शमसौम्याश्रमरत्नदीपिकाः ॥६३ ॥

·१७ तरुपक्षिमृगेषु मानुषे- प्वपि देवेषु समं सदैव ताः। हृदये कलयन्ति यं तु तं सरळनेहरसं सराम्यहम् ॥ ६४ ॥ वनशैल वो हुताशनः सविता सोम इति त्रयीति च । न मनो भ्रमयन्त्यमीषु याः सुदृढास्तिक्यवती: सरामि ताः ॥ ६५ ॥ श्रुतिवन्महिता महीतले प्रयतात्मान ऋषिप्रसूतयः। विहिताविहिते दिशन्ति या रुचिराचारनिदर्शनैः स्वयम् ॥ ६६ ॥ इतिहासपुराणसत्कथा- नुतिमासिच्य सुजीवितावनौ। वितरन्ति चितं तु चेतना- लतिकायां कुसुमं फलं च ताः॥६७॥ [युग्मकम्]

·१८
परनितिमामनन्ति याः
दयितानां वतिनामुपासनम् ।
विषये वितृषा जयन्तु ताः
शुचिरागाः पतिदेवताः शुभाः ॥ ६८॥
यदि मजति कालवारिधी
श्रुतिराहो स्मृतिरेति विस्मृतिम् ।
ध्रुवमेव पवित्रवृत्तिभिः
क्षितिरेतामिरुपैति धन्यताम् ।। ६९ ॥
इह तैर्वनितावतंसकै.
स्सह सङ्गात् करुणामृतोत्सकैः ।
अवियुक्तविरक्तिकर्कशा
अपि सार्दा यमिनो भवन्ति ते ॥ ७० ॥
भुवनं शुभशंसनैर्लघू-
कुरुते यो गुरुमिर्महाकविः।
दयते स यतो मुनिः पतन्-
मिथुनादेकमवेक्ष्य मारितम् ॥ ७१ ॥

·१९
अवकाशममृमिरेव में
सहवासाय तदातनिष्ट यः।
ऋणवत्यहमस्य दुर्विधे-
भिषजः शल्यकृतः पटोर्यथा ॥७२॥
सततोद्यदवसकामना-
ज्वलनसेन्धनमेव याः स्त्रियः ।
नगरे दधति खजीवितं
खयमङ्गारमथापि भस ताः ॥ ७३ ।।
परगहणमभ्यसूयनं
तृषितं दुर्व्यतियानवासना।
इति चैमिरुपासितैर्हता
बत पौरप्रमदापरम्परा ॥ ७४ ॥
निजदोषनिदर्शनादृशः
सुजनाचारविधौ विशङ्किताः।
सरुजां वृजिनौषकामल-
व्यथया ना मृतिमप्ययाप्नुयुः ॥ ७५॥

·गतमा मणिवमिषद्वरे कृमिवद् वा हृदयान्तगहरे। तमसोपहते हि चेतना मलगर्ते पिशुनस्य जीर्यति ॥ ७६ ॥ असुना खलु गहरेण यत् वृषितोऽयं विषयस्पृहाफणी। विषपावकमुद्रमत्यतो निकटस्थैनितरां विषद्यते ॥ ७७ ॥ वसनानि महाधनानि वा कनकश्रीमणिभूषणानि वा। असतां वनकूपसंहति परितः पुष्पलतावितानकाः ॥ ७८ ॥ मधुरा मधुनोऽपि वाक परं हसितं सुन्दरचन्द्रिकासितम् । इतपौरहदुद्धते हमें अतिसन्धानविबाचरस्पची ।। ७९॥

·२१
रथकेतुबलैः शितायुध-
रपि दुर्गवरणादिकैबिना।
निमिषेण दहत्यलातवत्
खलजिह्वाऽखिलवैरिकाननम् ॥ ८ ॥
परतो नृपगाढचिन्तना-
दपरोक्षीकृतमेव वस्तु यत् ।
सहसाप्यपथेन तद्विश-
अपजापः कुरुतेऽधरोचरम् ।। ८१ ॥
सुपरीक्षितशुद्धरागम-
प्यनुकम्पामपि विसरन् नृपः।
अपबुद्धि निशम्य भाषितं
कृपणानामपकर्मसूत्पतेत् ॥ ८२॥
तनयं प्रदिशेद् बनाय को-
प्यभिषेकाय निमन्त्र्य सूत्सुकम् ।
अविचार्य जहाति तत्सुतो
दयितां दोहदिनी महावने ॥ ८३ ॥

·२२
अहह ! स्मृतिमारुतः पुन-
हृदये वहिशिखा समिन्धयन् ।
प्रसृतः पुटपाकवन्मम.
प्रसभं हन्ति हतं हि जीवितम् ।। ८४ ॥
इति भूपतिरेव विश्रुतो
व्यतियानं स्वयमारमेत चेत् ।
इह धर्मगतेः क्षतिर्भवे-
दनिवास्थापि सतां क्षितिमवेत् ।। ८५
मयि सोऽस्फुटयद् विरक्तता-
मधिलई निभृतं, पुनश्च किम् ।
स्वपदे हि निधाय कर्दमे
प्रकटं क्षाळयतेऽद्य राघवः ॥ ८६ ॥
महता प्रणयेन केनचि-
दृढपाशेन वशीकृतां विभो।
पुनरािष्टिपशुं प्रकल्पय-
त्यबलां पूरुषधारमानिता ॥ ८७ ॥

·इतरेतररागिणो गृह-
व्रतबन्धून सततं सचेतनम् ।
प्रदहत्युपगृह्य या मिथ:
परिशङ्कास्ति नृणां चितैव सा ॥ ८८ ॥
परिणीतिरतीव पानी
श्रुतिमन्दारमनोज्ञमञ्जरी।
ददती सुचिरं सुखं स्थिता
कियतीमापदधोगति क्षितौ ॥ ८९ ॥
विधिरभ्युदयाय कल्पते
विकलः स्यात् स तु कर्तृदोषतः।
अहितश्च विरुद्धवृत्तितः
श्रुतिरप्यस्त्यबला निराश्रया ॥ ९० ॥
अवसाम वनेषु यचिरा-
दपराधः किसु मामकोऽस्ति तत् ।
इतराक्षसचक्रवर्तिनो
मयि मोहः किमु मेऽपराद्धता ॥ ९१ ॥

·२४
ध्रुवमेव नृपोऽनुवर्तता
चरितव्येषु निजप्रजामतम् ।
बहुभिर्बहुधेप्सितं जनैः
किमु संशोध्य न बुध्यते नृपैः ॥ ९२ ॥
रसनाऽतिघना खलस्य सा
निजहरभ्यामपि युध्यते भृशम् ।
वितथो जनवाद इत्यहं
शुचिवृत्तिर्मम साक्ष्यमादधे ॥ ९३ ॥
श्रियमेव भुजान्तरागता.
मदयं दूरमपास्यदञ्जसा ।
जननी भरतस्य, किं तदा
प्यबुधद् भूमिपतिः प्रजाहितम् ॥ ९४ ॥
तदहो! दृढसत्यसन्धता
परमेतद् ध्रुवधर्मनिष्ठता।
महतां किल चापलानि वा
जनता स्तौति महागुणा इति ॥ ९५॥

·२५
अकृणोज्जनता मुदा महा-
महिषीत्येव पुराऽदरेण माम् ।
पुनरेमि कथं नु निन्द्यतां
मनुवंशाकुरगर्भधारणात् ॥ ९६ ॥
प्रियता नयतो ययेयेया
चिरवन्ध्येति मयि प्रदर्शिता।
अपवादशरेण सा पुनः
प्रहरेदित्यपि सम्भवेन्म किम् ॥ ९७ ॥
भरते वनमागतेऽपि यत्
परशङ्कामलिनं मनोऽभवत् ।
नरकल्मषसंशयं विना
धवळं जातमहो तदेव किम् ॥ ९८ ॥
दयिते परदैवते मनो
दधुषी किन्नु न भक्तिमत्यहम् ।
अहितं मम मां नृपोऽवदत् ।।
यदि का हानिरिदं तु किं कृतम् ॥ ९९ ॥

·२६ अथ वाममुरोऽस्फुरत् सती- नयने चाभुकणानवर्षताम् । पुटभेदकमारुतेरिते सहिमे गुल्मदळे इवान्तरा ॥ १० ॥ तरसानुबबन्ध चिन्तनं. तरळापाङ्गयविभाधारया। किमपां स रयो निरुध्यते मरुदारब्धतरङ्गसेतुना ॥१०१ ॥ गिरिगह्वरमुग्रकाननं हरिशालभुजङ्गसंहतिः। पिशिताशनवृन्दवासभू- जलधिस्तुगतरनसकुलः ॥ १०२ ॥ इति तानि मनुष्यभीषणा- न्यखिलान्यन्तिक एव याऽविदम् । यदि साहमवैष्यमेव तत् किममेष्यं, किमिदं कृतं रहः ॥१०३॥ [युग्मकम्] ·२७ पतिचित्तविरुद्धचितां किमु यायान्मनसापि जानकी। प्रवहेत् किमहो महोदधे प्रतिकूला खरयेण जाहवी ॥१०४ ॥ अपकीर्तिभयान्ध ईदृशः खपरिक्षाळनतत्परो नृपः। कृपणोचितकर्मणाऽकरो- दपवादं सुदृढं पुनर्न किम् ? ॥ १०५ ॥ नच दण्डयतेऽपराधिनं कृपयाऽगोविशयेन धार्मिकः। अपराधमृतेऽसि दण्डिता तदपास्येत् कलुषं कथं नृपः ॥ १०६ ॥ मम दोहदमेव गर्भिणी प्रणयप्रत्ययतस्तदाऽवदम् । यदवश्चयदध्वनामुना नृपतिर्मामविषयमेव तत् ।। १०७॥

·.२८ अगमं गहने सहाऽमुना पितुराज्ञामनुसृत्य गच्छता। अनयोऽशरणां प्रियोऽनयत् स निजाज्ञामिषतां वने तु माम् ॥ १०८॥ इतरेतरभेदमन्तरा हृदि जातः प्रणयः स तिष्ठतु | अपि तां प्रथितां कृतज्ञतां स हताया नृपतिर्ममाऽहत ॥१०९ ॥ कृपयैव विषय वा रुजां स पिपीलोऽप्यवति प्रजां निजाम् । दयितः सुजनाग्रणीः स मे निजगर्भ विपिनेऽप्युदक्षिपत् ॥ ११० ॥ श्वशुरोऽशुभहारिभिर्महा- क्रतुभियं लभते स नन्दनम् । स निशम्य तु पैशुनं वचः शिशुलाभोत्सवपुण्यमत्यजत् ।। १११ ॥

·२९
अपि नैष जनाधिपोऽवधी-
ददयः कञ्चन शूद्रयोगिनम् ।
अथवाऽमुममोहयभूपं
वनितापादजगर्हिणी श्रुतिः ।। ११२ ॥
अपि धार्मिकतार्द्रतादिकां
महनीयात्मगुणावलीमहो।
सहसा निरवासयप-
स्तदनु खां सहधर्मिणीमपि ॥ ११३॥
उटजे विपिन ममैव सा
हरिणी दुहगर्ममन्थरा।
अयते पदवीं दृशौर्यदा
द्रवतो मे दयितस्य लोचने ॥११४ ॥
समुदेति मनोगतिर्वने
मृदुला सेव नवा दळावली।
क्षितिभृन्मुकुटोत्कटापि सा
भजते वज्रकठोरतां पुरे ॥ ११५॥

·दयितोऽयमनन्यसमिम
वनवासे मयि हार्दमावहत् ।
विभुताऽभ्युदिता यदा खयं
श्रयमेयात् परमार्थसौहृदम् ॥ ११६ ॥
नियमानतिवाझ चान्वहं
प्रियगोदातटिनीतटेष्वहम् ।
दयितेन सहावसं प्रिया
प्रियशिष्येति च यत् सरामि तत् ॥ ११७॥
पतगर्वमनन्पदम्पति-
प्रतिपनेषु विविक्तकेळिषु ।
भुवि नूतनचेतनो वपु-
युगसंयुक्त इबारमावहि ॥ ११८ ॥
.
नदिनानि विलय सन्तरन्
विनिमझन् हिमशीतळे हदे ।
पुळिनेषु मया सह द्वन्
शिशुवत् खेलेति मन्त्रिपस्तदा ॥ ११९ ॥

·३१ पशवस्तु विवेकिनो यथा गतपक्षाः पतगा नवा यथा। परमन्वभवाव कानने सुखमावां किमिदं सराम्यहम् ॥ १२० । सहजामलराग, मानसे कुहरे त्वं स्फुरसि स्फुटो मणिः । महनीय, भवन्तमावह- त्युरसाऽत्मा रुचिरं विभूषणम् ॥ १२१॥ पुरुषेषु पुमर्थकारणं त्वमसि स्त्रीषु शुभाः स्त्रियो गुणाः। मरुभूमिमहो मनोहरा कुरुषे स्वं नवपुष्पवाटिकाम् ॥ १२२ ।। नयमार्गचरान् प्रदीपवद दिवमानेतुमुदेति ते प्रभा। असतो नियतं च नारकं विपरीताचरितं तपानयेत् ।। १२३ ॥

·३२
.
अयि राग विराज शाश्वत
मरणेनाऽपि कृता न ते क्षतिः ।
नयनोदनिवापमापिबन्
स्मरणेनार्पितमेष जीवसि ॥ १२४ ॥
नहि ते प्रतिरोधको भवेत्
स विरोधः प्रियते गतच्छलः।
रतिवमै निरुध्य हन्ति यो
हृदये त्वामिह गर्व एव सः ॥ १२५ ॥
समदृष्टिरवाधचिन्तना
क्षमिताऽन्योन्यगुणानुरागिता।
इति ता दशति श्रमं विना
क्रमशवान्तरगर्वमूषिकः ॥ १२६ ।।
विभवः श्रुतिरुत्तरोत्तरो
विजयः कर्मसु वैभवं परम् ।
असतेति च तैनवोदितै-
सन्ता प्रभवेत् समेष्वपि ॥ १२७ ॥

·३३ अभिमानमरुद्धता यदा बत निर्वात्यनुरागदीपिका । अनुयन् निनदं स्तुतेस्तदा निपतेत् साहसकूपके मनः ।। १२८ ॥ इयमस्ति तथा स्थितिर्न चे- दपकीर्वावविरक्त एव सः। भुवमद्य भुनक्ति किं नृपो विपिनेऽपास्य सती हि गर्भिणीम् ॥ १२९ ।। सहजा निहतारयो भुवो भरणे नो निपुणा नृपस्य किम् । गहने सहधर्मचारिणी- सविधे वस्तुमिहास्ति नो स्थली? ॥१३०॥ परिशील्य न वेत्ति किं नृपः परिशुद्धं तमिमं वनाश्रमम् । किमनेन चिरं न शीलिता विमलाध्यात्मविचाररीतयः ॥ १३१ ।।

·३४
दयितां प्रति वाच्यमुच्यते
यदि नीचोऽपि न तत् सहिष्यते ।
अशृणोत् स कलङ्कमुत्तमः
श्रुतिवन्मां प्रति भाषितं कथम् ॥ १३२ ॥
अकुपत् करटाय यो निशा-
चरवंशाटविमातनोन्मरुम् ।
प्रणयेन पुरा मयीदृशं
स तु वीराग्रसरश्चरेत् कथम् ॥ १३३ ॥
अथवा नयवर्मना नृपो
विविधाश्चारकथा विबुध्यते ।
प्रथमानयशोधनोऽनुया-
दपकीयोऽप्यनया व्यथां पराम् ॥ १३४ ॥
हृदये ज्वलिताद् द्रुतोदिता
शिखिनः सा खलु धर्मशूरता।
अमुमप्यपकर्म कारयेत्
विपदं नो गणयन्ति मानिनः ॥ १३५ ॥

·अथवा नृपधर्ममामनन्
कथमप्याचरदेवमेव सः।
विषसक्रमशङ्कया बुधो
विषहेताऽपि निजाङ्गकृन्तनम् ॥ १३६ ॥
बहिरप्रकटो मनस्विनः
स विकारोऽन्तररुन्तुदः परम्।
प्रकटाद् गहनहदोद्धता-
दपि भङ्गाद् भयदोऽम्भसां भ्रमः ॥ १३७॥
परकार्यपरः खकृत्यमि-
त्यरमालोचितमाशृणोति सः।
न परं विरमेद् यदाश्रुतं
तदकृत्वा रघुनन्दनो महान् ॥ १३८ ॥
अधिदण्डकमाशृणोदसा-
वसुराणामतिदुष्करां हतिम् ।
सहसा पुनश्यमूकभूः
धरसीनि धणनं च बालिनः॥ १३९ ॥

·३६
३
बहु तादृशमस्ति भानुमद-
कुलशालकृतं हि साहसम् ।
महतः सुषमावहो भवे-
दगुणः कोऽपि दरो गिरेरिव ॥ १४० ॥
गज इत्यनुमाय मार्गणै-
मुनिसूनुं जनको जघान यः।
अनुतापसमातुरोऽमृत
प्रणयिन्यै च वरं प्रदाय सः॥ १४१॥
इति तान्यतिसाहसानि चेद्
गणितान्युज्झितरोषया धिया ।
सुसहानि सुतेऽपि तान्यतः
क्रमते हेतुगुणोऽपि वस्तुनि ॥ १४२ ॥
समवेक्ष्य पितामहो महा-
नजनामा दयितामृति पुरा।
सरुजोऽमृत तत्कुलाहुरे
परिदृश्येत च तद्गुणक्रमः॥१४३ ॥

·३७
विशयो नहि तत्र, भूधवोऽ-
प्यधुना मत्प्रणयैकदीक्षितः।
विरहाद् विधुरं परस्त्रियां
रमते मे रमणस्य नो मनः ॥ १४४ ॥
विरहावसरे प्रियः पुरा
परमुन्मादमगात् स रागवान् ।
जयमेत्य निवृत्य निस्तुलं
प्रणयं मय्यदिशद् दिने दिने ॥ १४५ ॥
अधुना नृपतिः कियत्ततो
व्यथतेऽयं नवविप्रयोगतः।
धृतिमेत्य सहेऽद्य यां स्थिति
सहते सानुशयः कथं स ताम् ॥ १४६ ॥
यजनेऽस्य हिरण्मयं नवं
प्रतिरूपं मम नाम साम्प्रतम् ।
भजते सहधर्मिणीपदं
गहनोऽयं महतां विविधः॥१४७॥

·३८
इह नीतिगतिर्विसङ्कटा
परतन्त्रा बत ते नरेश्वराः।
स तु मां निरवासयत् पतिः
प्रतिमां मे परिपूजयत्यपि ॥ १४८॥
सुषमा विससार काऽप्यथो
लळिताङ्गया मृदुगण्डयोस्तदा।
पुळकोऽप्युदगाद् यवाङ्कुरः
पुळिने काञ्चनसैकते यथा ॥ १४९ ।।
अनतिक्षुभिता स्थिता तदा
प्रतिबद्धा पृथुलानुकम्पया।
जनकात्मभुवो हृदोऽवह-
अवचिन्तावनवाहिनी मुहुः ॥ १५० ॥
तमि यदस्त्युपग्रहो
बत नीतेनिलयान्तरे भवान् ।
बहिरुद्धत ईक्ष्यते क्षत
निजहस्तेन गतः सदेति च ॥ १५१ ॥

·३९
मनुजस्स तिरोभवेदपि
प्रतनाचारबलात् खवैभवम् ।
विहगश्चिरबन्धने स्थितो
निजशक्तिं गरुतोऽपि विस्मरेत् ॥ १५२ ॥
प्रियया तनुभिश्च शाबकै-
विपिनान्यध्युषितानि संस्मरन् ।
खयमुगळ एव पञ्जरे
प्रयतः सम्प्रति सम्भ्रमेद् भवान् ॥ १५३ ॥
निनदं निशमय्य कञ्चन
व्यथया कान्तिमवेक्ष्य काश्चन ।
गरुतौ प्रविचाल्य तिष्ठसि
भ्रमसि वोटिपुटं प्रसार्य वा ॥ १५४ ।।
अनिवार्यरुजाकुलो भवान्
निजतल्पेऽपि विवर्ततेऽथवा।
करुणं प्रलपत्यथाऽनिशं
विवशः खममवेक्षतेऽथवा ॥ १५५ ॥

·सुकरा दयिताविरक्तता
सुसहः स्याद् विरहोऽपि दुर्गतः।
परमीशकृत्यनिष्ठया
महितस्त्याग इहान्यदुर्लभः ॥ १५६ ॥
मुकुटं तदुदस्य याचतां
खतनुं मुश्चतु वा परार्थतः।
इदमेव यथाप्रजाहितं
भरणं तद् धरणेः सुदुष्करम् ॥ १५७ ।।
अतुलात् खयमादिशीलनादः
व्रतिभिर्वा महितो महानयम् ।
जनरञ्जनधर्मदीक्षया-
प्यतिवर्तेत समस्तराजकम् ॥ १५८ ॥
महते तपसेऽस्ति जीवितं
कृतिनां नो खसुखाय केवलम् ।
सततं विपदं समेत्ययं
स परार्थाय जगत्त्रयोत्तरः ॥ १५९ ॥

·४१ यदि वातिविभिन्नकालदिक्- स्थितिभिर्नीतिरतीव भिद्यते। क्षितिनाथ परार्थजीविना- मतुलं नित्यनिदर्शनं भवान् ॥ १६० ॥ तृषितानि सदेन्द्रियाणि ता- न्युपलाळ्यापि निराशमेव यत् । तदिदं मृतिभीतिपीडितं श्वसितं नो गणयामि जीवितम् ॥ १६१ ॥ अतिमानुषशक्तिरप्ययं यमशाली यमिनोऽपि राघवः । परिभासुरधर्मदीपक स तु वन्यो मम सर्वथा महान् ॥१६२॥ क्षुभितेन्द्रियया मयाऽधुना यददृश्यन्त कळबिन्दवः। अभिमानविमोहिते विमो खकळत्रे कृपया क्षमख तत ॥ १६३ ।।

·चरितं मम निन्द्यमस्त्यह
सुचरित्राऽपि निरूप्यते यदि ।
अनयं बहुवारमेव तं
परितापामिषतां मम प्रियम् ॥ १६४ ॥
कति वा पुरुदुःखपीडिता
मम हेतोर्विधवाः कृताः स्त्रियः।
कति वा शिशवोऽपि तापिताः
पितृमृत्याऽशरणाः कृतास्तथा ॥ १६५ ॥
यदि वानिलवत् स्थिरेतरः
सुदुरूहोऽपि स नीतिसङ्ग्रहः ।
कटुकर्मफलं कलंबव-
निजलक्ष्ये कुरुते क्षतं द्रुतम् ॥ १६६ ॥
॥
विशिखा निशिता विरम्यता
क्षतमेयात् स्तिमितं न मे मनः।
पुरतो भ्रम लोकचक्र मां
त्यज सीतामिह तां हतामहो ॥ १६७ ॥

·४३
नहि देहिनि शोभनं भवे-
चरितार्थे सति जीवितं पुनः।
सुतरां नटने समापिते
स च रङ्गाद् दिरमेत् कुशीलवः ॥ १६८ ॥
इतरेषु वितीर्य कानने
खधनान्यन्तमयन्ति शालयः।
जलधेः सलिलेषु शुक्तयो
विलयं यन्ति वितीर्णमौक्तिकाः ॥ १६९॥
विशदं हि विभाति मे मनो-
गगनं बुद्धिरुदेति भासुरम् ।
परमुल्लसतीयमम्बुधौ
प्रवहन्ती विमला तरङ्गिणी ॥ १७ ॥
इयमस्तु नतिर्ममान्तिमा
दिनसाम्राज्यपते दिवस्पते ।
कनकांशुशरोषधारिणे
भवते दुष्प्रसहप्रदीतये ॥ १७१ ॥

·४४
सुसिताम्बर वन्ध वृद्ध भो
विसिनीतन्तुमरीचिकोशिक।
लसितसित चारुचन्द्रिका-
भसितस्त्रात मृगाङ्क ते नमः॥ १७२
निजगाः प्रविचार्य दूरतो
गहनं सन्तमसं विदार्य ये।
खमहास्युपदर्शयन्ति नः
शुभतारा भवतो नमामि तान् ॥ १७३ ॥
इह सायमुषस्सु चान्वहं
वयमाना शबळांशुकानि.या।
छदतेऽम्बरवेश्मतोरणं
प्रियसन्ध्ये भवतीं नमामि ताम् ।। १७४ ।।
रमणीयवनाळयो रणद्-
भ्रमरव्याकुलसूनराजयः।
बहुधा भवतीषु याऽरमे
विरमामीयमहं प्रणम्य वः ॥ १७५ ॥

·अथवातिमनोहरा बहि- जगतो मे विरहो न सम्भवेत् । अवनौ च तनुमनोरथो मम चैषां सुषमासु लेष्यते ॥ १७६ ।। जनयित्रि विलोकयाम्यह भवती मां दधतीं सुवत्सलाम् । निजमञ्चभुवं समुज्ज्वला- मुपयान्तीमनधे वसुन्धरे ॥ १७७ ॥ गिरिनिझरशान्तिगायनं शयिताहे निशमय्य तदरे। सविधे तरुगुल्मसन्ततिः करिता सूनतति ममोपरि ॥ १७८ ॥ डयिता विकिराळिरम्बरे परितो गासति मञ्जुळखना। धनवन्दविलोलशाहले हरिणानां निवहोऽपि नर्तिता ।। १७९ ।।

·४६
अथ सानुनि धातुसंहति-
नवरत्नावलिरप्यनारतम् ।
मम दास्यति कौतुकं मुहु-
भविता तनिखिलं हि मामकम् ॥ १८०॥
वसुधे भवदतल्पके
परिरन्तास्मि सुषुप्तिनिवृता ।
नहि नाथवा ममाम्बिके
प्रणिपत्योत्पतितास्म्युपर्यहम् ॥ १८१ ॥
तटिनीजलबिम्बिता घरां
प्रणमन्ती विमलेव तारका।
भवदघिलयं गताऽप्यह
दिवि काचिद् भवितासि दीपिका ॥ १८२॥
प्रिय राघव ते नमो भवद्-
भुजशाखाश्रयणादुदेम्यहम् ।
अभयं पुनरुदये खर्य
विशदेऽखिन् गगने विनाऽश्रयम् ॥ १८३ ॥

·क्रियते हि ययाण्डमण्डलं
नहि सा स्थूलमृदत्र विद्यते।
दिनरात्रविहीनमुल्लस-
त्यनघं शान्तमिदं परं पदम् ॥ १८४ ।।
रुजया परिपक्कसत्वमा
निजभारान् परिहाय पुण्यतः।
अजपौत्र भवानिदं पदं
भजमानेकविभाव्यमेष्यति ॥ १८५ ॥
वसति से तनुर्मुदुस्तदा
तरसोत्कम्पमियाय जानकी ।
स्फुटमित्यवदत् ससम्भ्रम
सुगिरां शब्दविचारसङ्कराम् ॥ १८६ ॥
किमियं पुनरप्युपेत्य मत्-
पुरतः साक्ष्यमपि प्रकाश्य मे।
महिषी च भवेदितीहितं
नृपतेरस्म्यपि सालभाचिका ॥ १८७ ॥

·४९
'वत्से मा म शुचोऽनुयाहि सुख'मित्यासिनो योगिनः
पादाब्जे निहितेक्षणा नृपसभं सम्प्राप्य चाधोमुखी ।
तूष्णीमन्तिकमेत्य तन्त्वनुशयक्लान्तास्यमालोकपत्
कान्तं पौरसमक्षमेवमथ सा तत्याज लोकं सती ॥ १९२ ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.