·No text on this page.

·lay. 1911. TEE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; A COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NOS.161. चक्रनारायणीयनिबन्धापरपर्यायः स्मृतिसारोद्धारः। मध्यपल्ली(मझौली)नरेशा श्रीनारायणमल्लदेवानाम ज्ञामनुसरद्भिः पण्डित विश्वम्भर- दीक्षितैःसङ्कलितः। मध्यालीपाठालयाध्यापकेन मङ्गलमिश्रेण शोधितः । SMRITISÂRODDHARA, BY VISVAMBHARA TRI?ATHI, EDITED BY PANDIT MANGAL MISRA, The Teacher of The Majhaoli School, KASCICULUS IV. JBLISHED AND SOLD BY T) SECRETARY CHOWKHAMBA SANSKRIT BOC PÔT. BENARES. AGENTS:- OTTU HARRASSOWI LEIPZIG: PANDITA JYESHTHARAMA MUKUN JÎ,BOMBAY: PROBSTHAIN & CO., BOOKSELLE. LONDON. Printed by Jai Krrisana Diasa Gupta. AT THE VIDYA VIL SA PRESS. BENARES. Price Rupee one ·॥ श्रीः॥ आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता । सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबकः-१६१ " १ अस्यां चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमालायां प्रतिमासं पृष्ठशत सुन्दरै सीसकाक्षरैरुत्तमेषु पत्तेषु एकःस्तबको मुद्रयित्वा प्रकाश्य एकस्मिन् स्तबके एक एव ग्रन्थो मुद्यते । २ प्राचीना दुर्लभाश्चामुद्रिता मीमांसावेदान्तादिदर्शनव्याग शास्त्रसाहित्यपुराणादिग्रन्था एवात्र सुपरिष्कृत्य मुद्र ३ काशिकराजकीयप्रधानसंस्कृतपाठशालाऽध्यापक पण्डि च शास्त्रष्टयो विवस एतत्परिशोधनादिकार्यकारिणो भव ४ भारतवर्षीयैः, ब्रादेशीयः, सिंहलद्वीपवासिभिश्च एतद्ग्र देयं वार्षिकमग्रिम मूल्यम्-मुद्राः ७ आण- ५ अन्यैदेयं प्रतिस्तबकम् ६ प्रापणव्ययः पृथग् नास्ति । ७ साम्प्रतं मुद्यमाणा ग्रन्थाः- मुद्रिताः स्तब ११, संस्काररत्नमाला । गोपीनाथभट्टकृता (संस्कारः) (२) शब्दकौस्तुभः भट्टोजिदीक्षितकृतः (व्याकरणम्) १३) श्लोकवार्तिक भट्टकुमारिलविरचितम् पार्थसारथि त-न्यायरत्नाकराख्यया ।। सम्पूर्णम् । (४) भाष्योपवृहितं त्वत्रयम् । विशिष्टाद्वैतदर्शनप्र- करणम् । श्रीम् लोकाचार्यप्रणीतम् । श्रीनारायण (वेदान्त तीर्थ विरचित भादृभाषा प्रकाशसहितम् । सं० (५) करणप्रकाशः । श्रीब्रह्मदेवाविरचितः सम्पूर्णः (ज्योतिषः) (६) भादृचिन्तामणिः। महामहोपाध्याय- श्रीगागाभट्ट विरचितः। तर्कपादः मीमांसा) व्याख्यया सा ·दशम उद्धारः। । मांसं भोक्ष्ये इति सङ्कल्पे । मनुः । 'यथाविधि नियुक्तस्तु यो- मांसं नात्ति मानवः । स मेत्य पशुनां याति सम्भवानेकविंशतिम्। यमः । 'आमन्त्रितस्तु यश्श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यान्ति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति' । प्रोक्षितं प्रोक्षणाख्यौतमन्त्रसं- स्कृतस्य पशोमांस भक्षयेत् । अभक्षणे यागानिष्पत्तेरिति मिताक्षरा। सन्न । आघ्राणेनापि नियमत्रतो यागनिष्पत्तेः । भक्षयेत् आघ्रापयेद्वेति श्रुतेरिति तत्वम् । द्विजकाम्यया त्वं मद्गृहे मांसं भक्षयेतिब्राह्मणप्रार्थनया । उपलक्षणं चैतत् । तथा मनुः । 'यज्ञार्थ ब्राह्मणैर्बध्याः प्रशस्ता मृगपक्षिणः । भृसानां चैव वृत्त्यर्थ- मगस्सोह्याचरत्पुरेति । क्षत्रियानधिकृत्य महाभारते । 'क्षत्रियाणां हि यो दृष्टो विधिस्तमापे मे शृणु । वीर्येणोपार्जितं मांसं तथा खादन्नदृष्यति ।आरण्याः सर्वदैवत्त्याः मोक्षिताः सर्वशो मृगाः। अगस्त्येन पुरा राजन् मृगयात्तञ्च गृह्यते । अतो राजर्षयः सबै मृगयां यान्ति भारत । लिप्यन्ते न च दोषेण नचैतत्पातकं विदुः । निगमः । 'अक्षता गोपशुश्चैव श्राद्धे मांसं तथा मधु । देवराच मु- तोत्पत्तिः कलौ पञ्च विवर्जयेत्' । एतद्राह्मणकर्तृकश्राद्धपरम् । 'मुन्यन्नं ब्राह्मणस्योक्तं मांसं क्षावियवैश्ययोः । मधु प्रधानं शूद्र- स्य' इति श्राद्धप्रकरणीयपुलस्त्यवचनात् । मनुविष्णू । 'नाद्याद- विधिना मांसं विधिज्ञोऽनापदि द्विजः।योऽद्यादविधिना मांसं प्रेत्य तैरद्यतेऽवशः । मांस भक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाम्यहम् । इति मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः । स्वमांसं परमांसेन यो वर्द्ध- यितुमिच्छति । अनभ्यर्च्य पितॄन्देवान्न ततोन्गेऽस्त्यपुण्यकृत् । हारीतः । 'भक्षयित्वा तु यो मांसमाद्भिः शौचं समाचरेत । हस- न्ति देवतास्तस्य ह्यशुचेः श्रुचिदर्शिनः । मनुः। 'अनुमन्ता विश. सिता निहन्ता क्रयविक्रयी। संस्कर्ता चोपहर्ता च खादकश्चाष्ट ·स्मृतिसारोद्धारे। घातकाः। घातका इननपापभागिनः । अनुमन्ता स्वीकर्ता । विशसिता अङ्गानां पृथक्कर्ता । निहन्ता माणवियोगानुकूलव्या- पारवान् । संस्कर्ता पाचकः । उपहा परिवेषकः । मनुः । 'वसेत्स नरके घोरे दिनानि पशुरोमभिः । संमितानि दुराचारो यो हन्यविधिना पशून्' । मांससागमाह याज्ञवल्क्यः। 'सर्वान्कामान- वामोति इयमेषफलं तथा । गृहे हि निवसन्विनो मुनिमासस्य पर्जना'। महाभारते । 'मासि मास्यवमेधेन यो यजेत शतं समाः। न खादति च यो मांसं सममेतद्युधिष्ठिर' । अत्र विज्ञा- नेश्वरः । मोतितादिव्यतिरेकेण मया मांस न भक्षितव्यमिति संकल्पं मन्यते । तन्न, कृतसंकल्पस्याघ्राणेनापि यागनिष्पत्तेरि- त्युक्तम् । अन्यथा प्राणात्ययव्यतिरेकेणेत्यादिविशेषणप्रक्षेपे सं- कल्पवाक्यस्योत्तरोत्तरं संकोचकल्पनापत्तेः । मांसस्य वर्जना- दिससङ्कोचेन सागस्मरणादिति ॥ अथ भोज्याभोज्यानविचारः ॥ याज्ञवल्क्यः । 'परपाकरु- चिर्न स्यादनिन्द्यामन्त्रणाहते ॥ यमजमदग्निपैठीनसयः ब्राह्मणस्य सदाश्नीयाव क्षत्रियस्य तु पर्वसु । प्रकृतेषु च वैश्यस्य शुद्रस्य न कदाचन । प्रकृतेषु प्रक्रान्तेषूत्सवेषु । ब्राह्मे। 'राज्ञां पर्वणि वै- श्यानामश्नीयान्मङ्गले गवां । गोरत्नभूमिहेमार्य सच्छूद्रस्य गृहे त. था । नाचाच्छूद्रस्य पक्कानं विद्वानश्राद्धिनो द्विजः । आद- दीताममेवास्मादवृत्तावकरात्रिकम् ॥ अश्राद्धिनो नियश्राद्धराहि- तस्य । वसिष्ठः। 'शुद्रानेनोदरस्थेन यःकश्चिन्म्रियते नरः । जुहु- याद्वा जपेद्वापि ईगतिमिष्टां न विन्दति । शूद्रानेन तु भुक्तेन मैथुनं योऽधिगच्छति । यस्यानं तस्य ते पुत्रा नच स्वर्गाहकोभवेत् । अत्र शूद्रान्नमसंकल्पितं । शुद्रानं संकल्पितं चेत् तदा तस्य शूद्रानवाभाव इतिध्येयम् ॥ भविष्ये । 'उपक्षेपेण धर्मेण शूद्रानं ·दशम उद्धारः। ॥ यः पचेद्विजः । अभोज्यं तद्भवदेनमिति शातातपोऽब्रवीत् ।। अभोज्यं ब्राह्मणस्यानं सुषलेन निमंत्रितम्' । उपक्षेपोनाम शूद्रेण धर्मार्थ ब्राह्मणायानसमर्पणम् ॥ बौधायनः। यथा यतस्ततोऽप्या- पः शुद्धिं यांति महींगताः। शूद्राद् विप्रगृहेष्वनं प्रविष्टं च तथाशु- चि । एतवप्रतिग्रहेण यल्लब्धं तत्परंतत्र शूद्रसत्वनिवृत्तेः प्रतिप्रसवमाइ याज्ञवल्क्यः । 'शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्राईसीरिणः । भोज्या- ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ दासा गर्भदासादयः । गोपालो गोपालनत्तिः । कुलामित्रं पितृपितामहादिमित्रपितृ- पितामहादिकम् । अर्द्धसीरी संभूयकर्षकः ॥ यश्च तवाहमिति भ. त्यात्मनिवेदकः । चकारात्कुम्भकारः। गोपनापितकुम्भकारे- सादिवचनात् ॥ याज्ञवल्क्यः। 'कदर्यवद्धचौराणां क्लीबरङ्गावता- रिणाम् । वैणाभिशस्तवार्द्धष्यगणिकागणदीक्षिणां । चिकि- सकातुरक्रुद्धपुंश्चलीमत्तविद्विषाम् । क्रूरोग्रपतितत्रासदाम्भिको- च्छिष्टभोजिनाम् ॥ अवीरास्त्रीस्वर्णकारस्त्रीजितग्रामयाजिनाम् । शास्त्रविक्रयकारतुन्नवायश्ववृत्तिनाम् । नृशंसराजरजककृतघ्न- बधजीविनाम् । चैलधावसुराजीवसहोपपतिवेश्मनाम् ॥ पि. शुनानृतिनोश्चैव तथा चाक्रिकवन्दिनाम् । एषामन्नं न भो क्तव्यं सोमाविक्रायणस्तथा' । सर्वे चैते कदर्यादयो द्विजा एवं कदर्यत्त्वादिदोषदुष्टा अभोज्यान्नाः। इतरेषां प्राप्यभावा- दिति मिताक्षरा । 'गोरसं चैव सक्तूंश्च तैलं पिण्याकमेव श्रदान्ने- च । अपूपान्भक्षयच्छूद्राद्यच्चान्यत्पयसा कृतम् ॥ कन्दुपकं स्ने विशेषः । हपकं पायसं दाघिसक्तवः । एतान्यपि हि शूद्रस्य भो- ज्यानि मनुरब्रवीत् ॥ कन्दुपकं भ्राष्ट्रभजितम् । पायसमामि- क्षादि । पराशरः । तावद्भवति शूद्रानं यावन्न स्पृशति द्वि- जः। द्विजानकरसंस्पृष्टं सर्वन्तविरुच्यते । एतद्दीनब्राह्मणवि.

·स्मृतिसारोद्धारे। षयम् । यदाइ याज्ञवल्क्यः । 'आपद्गतः संप्रगृह्णन् भुआनोपि य. तस्ततः । नैनसा लिप्यते विमो ज्वलनार्कसमोहि सः'। यमः । 'अधीत्य चतुरो वेदान्सांगोपाङ्गान्विशेषतः । नरेन्द्रस्य गृहे भुक्त्वा कृमियोनौ प्रजायते ॥ अवलिप्तस्य मूर्खस्य दुर्वृत्तस्य च दुर्मतेः। अनमश्रद्दधानस्य भुझानो भ्रूणहा भवेत् । स्वमुतानं च यो भुक्ते स भुङ्क्ते पृथिवीमलम्' ॥ स्वमुताया अर्थात्परिणीताया अन्नं ॥ आदित्यपुराणे । 'विष्णुं जामातरं मन्ये तस्य मन्यु न कारयेत् । अप्रजायान्तु कन्यायां नाश्नीयात्तस्य वै गृहे ॥ ब्रह्मदेयान्न वै कन्यां दत्त्वा भुनीत कर्हि चित् । अथ भुञ्जीत मोहाद पः स पूयनरकं व्रजेत् ।। ब्रह्मदेयां ब्राह्मणे न विवाहेन दत्ताम् । अथ भोजनोत्तरकृसम् ॥ दक्षः ॥ 'भुक्त्वा तु मुखमा स्थाय तदन्नं परिणामयेदं । इतिहासपुराणायैः षष्ठसप्तमको नयेत् ॥ षष्टसप्तमकौ दिवसांशौ । याज्ञवल्क्यः । 'अहशेष स. मासीत शिष्टैरिष्टैश्च वधुभिः । उपास्य पश्चिमां संध्यां हुत्ला- नीस्तानुपास्यह ॥ भृसैः परिवतो भुक्त्वा नातितृप्तोऽथ संविशेद ।। व्यासः ॥ 'मङ्गल्यं पूर्णकुंभं च शिरस्थाने निधाय च । वैदि- कैर्गारुडैमन्त्रै रक्षां कृत्वा स्वपेत्ततः । विष्णुपुराणे 'गच्छेच्छ- व्यामस्फुटितामेकदारुमयीं नृप । प्राच्यां दिशि शिरः शस्तं या- म्यायामथवा नृप । सदैव स्वपतः पुंसो विपरीतं तु रोगदम् ।। मार्कण्डेयः ॥ 'शून्यालये श्मशाने च एकक्षे चतुष्पथे । महादे- वगृहे वापि मातृवेश्मनि न स्वपेत् ॥ प्रचेताः । 'न सन्ध्यायां स्व- पेत् न देवतासमीपे न वेदासमाप्तौ नाशुन नग्नो न विशीर्णखट्वायां न भूतयक्षगृहायतनेषु न श्मशानवल्मीकमहाक्षच्छाया चेत् । विष्णुः । 'नापादः स्वपेन पलाशशयने न पञ्चदारुकृते न गजभन- कृत न विद्युद्दग्धकृते नाग्निप्लुष्टे न परसिक्तद्रुमजे नारिमध्ये न धा- ·दशम उद्धारः। न्यगागुडहुनाशनगुरूणामुपारे नोच्छिष्टे दिवेति ॥ वैष्णवे ॥'सका. मासानुरागश्च व्यवायं पुरुषो व्रजेत् ॥यमः।'ऋतुस्तु षोडशाहानि अनुगमन-रजन्यष्टौ च निन्दिताः । तासामाद्याश्चतस्रश्च सप्तम्येकादशी विचारः। तथा|त्रयोदशी च नवमी प्रशस्ता अष्टरात्रयः।युग्मामु पुत्रा जायन्ते स्त्रियोऽयुग्मामु रात्रिषु । रजोऽधिकं स्त्रीजनकं पुमान शुक्रेऽधिको भवेत् । उभयोः समतायां तु नपुंसकसमुद्भवः ।। भिन्ने वीर्ये युग्ममिति गर्मोपनिषदीरिता' ॥ अत्रेति ध्येयम् । शुक्राधिक्यादरेव पुत्राद्युत्पत्तिनियामकत्त्वं न युग्मराज्यादिगम- नादेः । इयान्परं विशेषः । अयुग्मनिशाधाने पुत्रस्य मात्राकृति- त्वं युग्मनिशाधाने कन्यायाः पुत्राकृतित्वमिति । वृहस्पतिः । 'ऋतुकालाभिगमनं कुर्यात्पर्वणि वर्जयेत्' । याज्ञवल्क्यः । एवं गच्छन् स्त्रियं क्षामां मघां मूलं विवर्जयेत् । मुस्थइन्दौ सकृत्पुत्रं लक्षण्यं जनयेत्पुमान्' । सकृत् एकरात्रावेकवारम् । देवलः । 'यः स्वभार्यामृतुस्नातां सुस्थः सन्नोपसर्पति । भ्रूणहत्या- मवाप्नोति गर्भ प्राप्य विनाश्य च । ऋतौ नोपैति यो भार्याम- नृतौ यश्च गच्छति । तुल्यमाहुस्तयोर्दोषमयोनौ यश्च सिंचति ॥ अतुनिषेधोऽयमकामाविषयः । 'यथाकामी भवेद्वापि स्त्रीणां व. रमनुस्मरन् । स्वदारनिरतश्चैव स्त्रियो रक्ष्याः यतः स्मृताः । व- रमिन्द्रदत्तं स्वपत्यो इच्छारतिरूपम् । 'चतुर्थेऽहनि यत्माप्तं गमनं देवलादिभिः । रजोनिवृत्तौ तत्कायं सोऽल्पायुरधनःस्मृतः ॥ विष्णुः॥ 'निद्रासमयमासाद्य ताम्बूलं वदनात्यजेत् । पर्यकात्ममा दां निसं तथा पुष्पाणि मस्तकाद' इति संक्षेपः ॥ अथ स्मृतिपरिभाषाः॥ तत्र विष्णुः॥ स्नातोऽधिकारी भवति देवे पित्र्ये च कर्माण । पवित्राणां तथा जप्ये दाने च विधिदेशि- ते ॥ पवित्राणां मन्त्राणां जप्ये वाचिके । 'न दोषो मानसे जप्ये ३९ ·स्मृतिसारोद्धारे। । सर्वदेशे ऽपि सर्वदा' इति वचनात् । आग्नेये । 'स्नानानामपि सर्वेषां वारुणेनैव मानवः । कर्तुमईति कर्माणि विधिवत्सर्वदा द्विजः । स्नान-जाबालिः। 'असामाच्छरीरस्य देशकालाद्यपेक्षया। मन्त्रस्ना- भेदाः । नादिकान्सप्त केचिदिच्छन्ति सूरयः ।योगियाज्ञवल्क्यः। 'मान्त्रं भौमं तथाग्नेयं बायव्यं दिव्यमेवं च । वारुणं मानसं चैव सप्त- स्नानान्यनुक्रमात् । आपोहिष्ठादिभिर्मान्त्रं मृदालम्भेन पार्थिवम् । आग्नेयं भस्मना स्नानं वायव्यं गोरजः स्मृतम् । यत्तु सातप- वर्षेण स्नानै तद्दिव्यमुच्यते । वारुणं चावगाडाम्बु मानसं विष्णु- चिन्तनम् । कालदेशाद्यसामर्थ्यात्सर्वं तुल्यफलं स्मृतम् ॥ जावा- लिए । 'आशिरस्कं भवेत्स्नानं स्नानाशक्तौ च कर्मिणाम् । आ- देण वाससा वापि मार्जनन्दहिकं विदुः । शक्ताशक्तसाधारणं गोशृङ्गजलस्नानमिति केचित् । 'स्वास्थितं पुण्डरीकाक्षं मन्त्रमूर्ति- धरं स्मरेत् । अनन्तादिससङ्काशं वासुदेवं चतुर्भुजम् । शङ्खच- क्रगदापनमुकुटं वनमालिनम् । तत्पादोदकजां धारां निपतन्ती स्वमूर्द्धन ॥ चिन्तयेद्ब्रह्मरन्ध्रण प्रविशन्ती स्वकां तनुम् । तया सङ्क्षालयेत्सर्वमन्तहगतं मलम् ॥ इत्यान्तरं स्नानं साधारणम् ॥ मनुः । 'प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्चयेत् । न साम्परा. यिकं तस्य दुर्मतेर्जायते फलम् ॥ मार्कण्डेये । 'सूर्योदयं विना- नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः । अग्नर्विहरणं चैव नक्तत्वादि प्रव- ते ॥ अत्र मुर्योदयकालेनोषःकालो लक्ष्यते । यदाह विष्णुः । 'प्रातस्नाय्यरुणकिरणग्रस्तां प्राचीमत्रलोक्य स्नायादिति। अत्रा- स्मपितामहचरणाः श्रीनीलकण्ठदीक्षितास्तु-अत्र अरुणोदयपदेन सूर्योदय एवेति ? न काप्यनुपपत्तिरिति माहुः । व्यासः। 'रात्रौ १ कालदोषादसामर्थ्यादिति पाठान्तरम् । २ साम्परायिकं पारलौकिकम् ।

·दशम उद्धारः। स्नानं न कुर्वीत दानं चैत्र विशेषतः । नैमित्तिकं तु कुर्वीत स्नानं दानं च रात्रिषु । ग्रहणोद्वाहसंक्रान्तियात्रातिप्रसवेषु च । दानं नैमित्तिकं प्रोक्तं रात्रावपि न दुष्यति । दक्षः। 'देवकार्याणि पूर्वाह्ने मनुष्याणां च मध्यमे । पितॄणामपराह्ने तु कार्याणीति विनिश्चयः । छन्दोगपरिशिष्टे ॥ 'यत्रोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं न चोच्यते । दक्षिणस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः। यत्र दिनि- यमो नास्ति जपहोमादिकर्मसुतिस्तत्र दिशोज्ञेया ऐन्द्री सौम्या- पराजिना'अपराजिता ऐशानी। 'आसीन अर्द्धः प्रहो वा नियमो यत्र नेशः। तदासीनेन कर्त्तव्यं न प्रहेण न तिष्ठता' तथा 'क्रिया क्रियायां च त्रिविधा प्रोक्ता विद्वद्भिः कर्मकारिभिः। स्वक्रिया च परो- विशेष क्ता च तृतीया चायथाक्रिया' । स्वक्रिया खशाखोक्तकर- णम् । परोक्ता परशाखोक्ता। अयथाक्रिया विहितेतरप्रकारेणानु. ठानम् । तत्र परोक्तायां दोषमाह ।। 'स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य पर- शाखाश्रयं च यः । कर्तुमर्हति दुर्मेधा मोघं तत्तस्य यत्कृतम् ॥ इदं तु निराकाङ्क्षस्वशाखोक्तविषयम् । 'स्मृतिशास्त्रविकल्पस्तु आ- काङ्क्षापूरणे सति' इति वचनात् ॥ अत एवोक्तम् । 'यन्नाम्नातं स्वशाखायां पारक्यमविरोधि यत् । विद्वद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादि- कर्मवत्' ॥ यथाग्रिहोत्रं यजुर्वेदोक्तं छन्दोगादिभिर्विधीयते । यथा- वा मात्रादितर्पणं कासायनोक्तं गोभिलोक्त माध्यन्दिनैः क्रियते । अस्यापवादमाह। बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य कर्म प्रकीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् । प्रवृत्तमन्यथाकुर्यादिमो- हात्कथञ्चन । यतस्तदन्यथाभूतं तत एव समापयेत् । समाप्तौ यदि जानीयान्मयैतदयथाकृतम् । तावदेव पुनः कुन्निावृत्तिः सर्वक- १ 'अक्रिया त्रिविधा' इति पाठः, अक्रिया च परोक्का चेत्युत्तरा- दें पाठश्च प्रन्थान्तरे।

·३०८ स्मृतिसारोद्धारे। मण'॥ एतदुभयमन्यथाकरणविषयम् ॥'प्रधानस्याक्रिया यत्र साङ्गं तरिक्रयते पुनः।तदङ्गस्याक्रियायां तु नात्तिर्नापि तरिक्रया॥ तथा क्रियायाम 'पित्र्यमन्त्रानुहरणे आत्मालम्भेऽप्यवेक्षणे। अघोवायुसमुत्सर्गे पस्पर्शाने प्रहासेऽनृतभाषणे।मार्जारमृषिकस्पर्शे आक्रुष्टे क्रोधसम्भवे। मित्नानि । निमित्तेषु च सर्वेषु कर्म कुर्वन्नपःस्पृशेत् । अनुहरणे उच्चारणे। आत्मालम्भे आत्माधिष्ठानहृदयस्पर्शे। अवेक्षणे हृदयस्यैव अधमे- क्षण इतिकेचित् । एते च स्पर्शावेक्षणे यज्ञादौ निषिद्धे । आक्रुष्टे परुषभाषणे । अपः स्पृशेदियाचमनाभिप्रायकमिति केचित् । तन्न मानाभावात् । योगियाज्ञवल्क्योऽपि 'रौद्रपित्र्यासुरा- न्मत्रांस्तथा चैवाभिचारिकान् । व्याहृयालभ्य चात्मानमपः स्पृष्ट्वान्यदाचरेव' । तथा तथा । 'स्त्रीशूद्रपतितांश्चैव चाण्डा- लं च रजस्वलाम् । जपकाले न भाषेत स्नानहोमादिकेषु च । तूष्णीमासीत्तु जपंश्चाण्डालपतितादिकान् । दृष्ट्वा तान्वार्युपस्पृश्य स्नात्वाभाष्य पुनर्जपेत् ॥ दृष्ट्वा वायुपस्पृश्य तानाभाष्य स्नात्वेत्यन्य- यः । 'मार्जार कुक्कुटं क्रौञ्च श्वानं शूद्रं खरं कपिम् । दृष्ट्वाचम्य चरेत्कर्म स्पृष्ट्वा स्नानं विधीयते ॥ विधिदृष्टं तु यत् कर्म करोस- विधिना नरः । फलं न किञ्चिदाप्नोति क्लेशमात्रं तु तस्य तत् ॥ श्रद्धाविधिसमायुक्तं कर्म यत्क्रियते नृभिः । शुचि शुद्धेन भावेन तदानन्त्याय कल्पते ॥ विधिहीनं भावदुष्टं कृतमश्रद्धया च यत् । तद्धरन्त्यमुरास्तस्य मूढस्य त्वकृतात्मनः । यदि वाग्यमलोपः स्याज्जपादिषु कथं च न । व्याहरेद्वैष्णवं मन्त्रं स्मरेद्वा विष्णुम- व्ययम् । अज्ञानाद्यदि वा मोहात्मच्यवेताध्वरेषु यत् । स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः। शाट्यायनः । 'दानमाचनं होमं भोजनन्देवतार्चनम् । प्रौढपादो न कुर्वीत स्वाध्यायं पितृ- तर्पणम्।आसनारूढपादस्तु जानुनोजङ्योस्तथा। कृतावसक्थिको ·शम उद्धारः। यस्तु पौढपादः स उच्यते । कृते अवनते शक्थिनी येन स तथा, जानुभ्यां भुवमवष्टभ्योपवेशने तथात्वं ज्ञेयं । वायवीये 'क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्येह नास्तिकः । भवन्ति हि वृथा तस्य क्रियाः सळ न संशयः । तथा। 'दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरे- व च । साङ्गुष्ठेन सदा कार्यामसुरेभ्योऽन्यथा भवेत् । एतान्येव च कर्माणि दानादीनि विशेषतः । अंतर्जानु विशेषेण तद्वदाचम- नं नृप । अंतर्नानु जानुनोमध्ये यथाबाहुर्भवति तथा कर्त्तव्या- परमपरिधा- नीत्यर्थः। योगियाज्ञवल्क्यः । 'परिधानाद्वहिःकक्षा निबद्धा ने विशेषः । ह्यामुरी भवेत् । धर्ये कर्मणि विद्वद्भिर्वर्जनीया प्रयत्नतः। बहिःकक्षा असंतपरिधानवस्त्रान्तः । बौधायनः । 'काषाय- वासाः कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान् । न तद्भवेद् देवगमं हव्यकव्येष्वयं विधिः। काषायवासाः वृक्षकाथादिरक्तवासाव्यासः। 'आर्द्रवा- सास्तु यः कुर्य्याजपं होमं प्रतिग्रहम् । सर्वं तद्राक्षसं विद्याहि. र्जानु च यत्कृतम्। शंखलिखितौ । 'नापसव्यं परिदध्यान्नच वि. कृतं वासः। बौधायनः 'कर्मयुक्तो नरो नाभेरधः स्पर्श विवर्जयेत् । होमदेवार्चनाद्यासु क्रियास्वाचमने तथा । नैकवस्त्रः प्रवर्तेत द्वि- जोवाचनिके जपे ॥ आपस्तंवः । 'नित्यमुत्तरीयं वासोधार्यमथवा सूत्रमेवोत्तरीयार्थे । योगियाज्ञवल्क्यः । 'यज्ञोपवीते द्वे धार्ये श्रौतस्मात्रे च कर्माणि । तृतीयमुत्तरीयं स्याद्वस्त्राभावे तदिष्यते। वस्त्राभाचे परिहितवस्त्रस्यैवोत्तरार्द्धनोत्तरीयं कुर्यात् । त- दाहपारस्करः ॥ एकं चेद्वासो भवति तस्योत्तरवर्गेण प्रच्छादयी- त । यत्तु 'नोत्तरीयैकदेशेन कल्पयित्वोत्तरीयकमिति निषेधवचनं तदनापद्विषयम् । द्विवस्त्रत्त्वेप्येकवस्त्रत्वमाह शातातपः । 'सव्यावं. सात्परिभ्रष्टं कटिदेशे धृताम्बरम् । एकवस्त्रं विजानीयाईवे पिध्ये च कर्मणि' । वसिष्ठः । 'जपहोमोपवासेषु धौतवस्त्रधरो.

·३१० स्मृतिसारोद्धारे। भवेत् । अलङ्कृतः शुचिौनी श्राद्धादौ विजितेन्द्रियः । कात्या- यनः । 'सदोपवीतिना भाव्यं सदाबद्धशिखेन च। विशिखो व्यु. पवीतश्च यत्करोति न तत् कृतम् ॥ सदेत्त्यनेन शिखावंधनोपत्री- सधारणयोः पुरुषार्थतया सदाधारणात्कर्मकालेपि धारणमा- तिः, तकि काङ्गतया नास्त्येवेयत उक्तं विशिख इति । वि- गुणत्वेन फलासाधकमियर्थः । योगियाज्ञवल्क्यः । 'आर्ष छन्द- श्च दैवसं विनियोगस्तथैव च । वेदितव्यं प्रयत्नेन ब्राह्मणेन विशे- पतः । अविदित्वा च यः कुर्याद्याजनाध्यापनं जपम् । होममन्तर्जलादीनि तस्य चाल्पफलं भवेत् । यश्च जानाति त. तेन आर्ष छन्दश्च दैवतम् । विनियोगं ब्राह्मणं च मन्त्रार्थ ज्ञानकर्म च । एकैकस्य ऋषेः सोऽपि वन्धो ह्यतिथिवद्भवेतादे- बतायाश्च सायुज्यं गच्छत्यत्र न संशयः । अन्तर्जलादीनि अ- घमर्षणादीनि । अङ्गिराः । ' सन्ध्ययोरुभयोर्जप्ये भोजने दन्तधावने । पितृकार्येषु दैवेषु तथा मूत्रपुरीषयोः । गुरूणां सन्नि. धौ दाने जप्ये चैव विशेषतः । एषु मौनं समातिष्ठन् स्वांग प्राप्नोति मानवः । विना द.श्च यत्स्नानं यच्च दानं विनो- दकैः। असंख्यातं च यजप्तं तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ॥ शिवपु. राणे । ' अङ्गुल्या जपसंख्यानमेकमेव उदाहृतम् । रेखयाष्टगुणं विद्यात्पुत्रजीर्दशाधिकम् ॥ शतं स्याच्छेखमालाभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फाटिक दशमाहस्रं मौक्तिकैलशमुच्यते । कुशग्रन्थ्या च रुद्राक्षैरनन्तगुणितं भवेत् ॥ तुलसीकाष्टघटितैर्माणभिर्जपमालि- का। सर्वकर्मणि सर्वेषामीप्सितार्थफलप्रदा ॥ अनुलोमविलोम- स्थैविन्दुयुन्मातृकाक्षरैः।क्षमेरुकैः साष्टवर्गाला स्याद्योगिनां शुभा। सूर्यस्यानेगुरोरिन्दोर्दीपस्य च जलस्य च । विप्राणां च गवां चैव संनिधौ संमुखोजपेत् । मनःसंहरणं शौचं मौनं मन्वार्थाच. - ·दशम उद्धारः। न्तनम् । अव्यग्रत्वमनिवेदो जपसंस्मृतिहेतवः ॥ उष्णीषी कञ्चु- की ननो मुक्तकेशो गलाकृतः । अपवित्रकरोऽशुद्धः प्रलपन्न जपेत्तचित॥अपातौकरी कृत्वा शिरसा पाहतोपि वा।चिन्ता- व्याकुलचित्तो वा क्रुद्धः शान्तः क्षुधान्वितः । अनासनः शयानो वा गच्छन्नुत्थिन एव वा। रथयायामाशवस्थाने न जपेत्तिमिरान्तरे॥ उपानद्गृढपादो वा यानं शय्यां गतस्तथा ॥ प्रसार्य न जपेत्पादौ कुक्कुटामन एव च । अशुचिर्वाशुचिर्वापि गच्छंस्तिष्ठन्स्वपन्नपि ॥ मन्त्रैकशरणो विद्वान्मनमैत्र समभ्यसेत् ।। गृहे जपः समः प्रोक्तो गोष्ठे शनगुणस्तथा । आरामे च तथारण्ये सहस्रगुण उच्यते ॥ अयुनं पर्वत पुण्ये नद्यां दशगुणं तु यत् । कोटि देवालये माहुरनन्तं शिवसंनिधौ' । इमान्यागमोक्तवाक्यानि प्रसङ्गादर्शितानि॥ मनुः ॥ ब्राह्मादि- 'ब्राह्मण विस्तीर्थेन नियकालमुपस्पृशेत् । कायत्रैदाशका- ननिर्णयः भ्यां वा न पित्र्येण कदाचन ॥ उत्तरार्द्धस्य निषेधेनान्वयः। ब्राह्ममङ्गुष्ठमूलं, कायं प्राजापत्यम् कनिष्ठामूलं । वैदशिकम् दैवतं चाङ्गुल्यग्रं, पित्र्यं तर्जनीमूलम् ॥ हारीतः । 'मार्जना- चनबलिकर्मभोजनादि देवेन कुर्यात् पित्रर्थान् पित्र्येण, प्रतिग्र- इमाग्नेयेन । आग्नेयं हस्तमध्यम् । भविष्ये ॥ 'कमण्डलूपस्पर्शनं दधिमाशनमेव च । सोमतीर्थन राजेन्द्र सदा कुर्याद्विचक्षणः ॥ सोमतीर्थ पाणिमध्यं 'मध्ये सौम्यं प्रतिष्ठितमितियोगियाज्ञवल्क्य- स्मरणात् । मार्कण्डेये । 'नान्दीमुखानां कुर्वीत प्राज्ञः पिण्डो- दकक्रियाम् । प्राजापत्येन तीर्थेन यच्च किञ्चित्प्रजापते । ओङ्का- रपूर्विकाः क्रियाः प्रोक्ता महाभारते । 'तस्मादोमित्युदाहृत्य यज- दानतपःक्रियाः। प्रवर्त्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् । यमः । 'पुण्याहवाचनं दैवे विश्स्यौङ्कारपूर्वकम् । एतदेव निरो- कारं कुर्याद क्षत्रियवैश्ययो । योगियाज्ञवल्क्यः । 'न कुर्यात्क- ·३१२ स्मृतिसारोद्धारे। स्यचित्पीडां कर्मणा मनसा गिरा। आचरनभिषेकं च कर्माण्य- न्यानि वा चरन् । व्रतस्थः प्राणरक्षार्थ कदाचिदुदकं पिबेत् । फलमूले च वा क्षीरं यज्ञशिष्टं च वा हविः । व्रतमध्ये च रोगार्ने वैद्यप्रोक्तमौषधम् । करोति च गुरोर्वाक्यं व्रतस्थस्तवक्षणादपि । ब्राह्मणस्याभिलषितं साधयेदविचारयन् । एतान्यष्टौ व्रतस्थानां न व्रतम्नानि कुत्रचित् । देवल: 'सर्वभूतभयं व्याधिः प्रमादो गुरुशासनम् । अवतघ्नानि कथ्यन्ते सकृदेतानि शास्त्रतः । तथा। 'उपवासो विनश्येत दिवाखापाच्च मैथुनैः । अत्यये चाम्बुपाने- न नोपवासः प्रणश्यति । मात्स्ये 'तस्मात् कृतोपवासेन स्ना. नमभ्यङ्गपूर्वकम् । वर्जनीय प्रयनेन रूपघ्नं तत्परं स्मृतम् । वृद्धशातातपः । 'उपवासं ततः कुर्यात्ततो ब्राह्मणभोजनम् । कुर्यात्तेनास्य सगुण उपवासो हि जायते । सर्वभोगविवर्जित उपवासः प्रोक्तस्तत्र भोगविशेषाननुजानाति शातातपः । 'गन्धा- लङ्कारवस्त्राणि पुष्पमाल्यानुलेपनम् । उपवासे न दुष्यन्ति दन्त- धावनमञ्जनम् । ननूपवासदिने श्राद्धे न खादेबेन्तधावनामिति वसि- ष्ठवाक्येन विरोध इति चेन्न । काष्ठमयोगस्य निषिद्धत्वात्पर्णा- दिनाभ्यनुज्ञानात् । शातातपवचनं स्त्रीपरमियन्ये ॥ अथ कुशप्रकरणम् । छन्दोगपरिशिष्टे । 'हरिता यज्ञिया दर्भाः पीतकाः पञ्चयज्ञियाः । समुलाः पितृदैवसाः कल्माषा: वै. बदेविकाहस्वाःप्रचरणीयाः स्युः कुशा दीर्घास्तु बहिषः । दर्भाः पवित्रामित्युक्तमतः सन्ध्यादिकर्मणिासव्यः सोपग्रहः कार्योदक्षिणः सपवित्रककल्माषाश्चित्रवर्णाभाइतिकोचिवाहवा गोकर्णपरिमा- णाः। 'गोकर्णदीर्घा हरिताः श्राद्ध साग्राः समूलका' इति वाय- १ यतः प्रचरणादौ हस्खादिविशेषविधिरतः सन्ध्यादौ ताहश- विशेषाभावादर्भमात्रमेवाङ्गम्' इत्याचारादर्शः। .

·दशम उद्धारः। बीयात् ॥ 'अनंतभिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च । प्रादेशमात्र विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्र चित् ॥ पवित्रस्य तु नाशौचमाचान्ते तु कदाचन । द्विदलमितिवचनान्नैकदलभंगे पवित्रता । देवीपुराणे । 'कुशौ समावशीर्णाग्रावनन्तभिणौ तथा । कुशेश्छिनत्ति यन्मौ- नी पवित्रकरणं हि तत् ॥ एतदेव हि पिज्जूल्या लक्षणं समुदाह- तम् । आज्यस्योत्पवनार्थ हि तदप्येतावदेवतु ॥ तथा 'एतत्ममा- णामेवैके कौशीमेवामंजरीम् । शुष्कां वा शीर्णकुमुमा पिजूलिं परिचक्षते ॥ तथा ॥ 'दर्भाः कृष्णाजिनं मंत्रब्राह्मणाहविरग्नयः । अयातयामान्येतानि नियोज्यानि पुनः पुनः' । यातयाम जीर्णम् अयातयामं नवम् । मरीचिः 'मासे नभस्यमावास्था तस्यां दर्भोच्चयो मतः। अयातयामास्ते दर्भा विनियोज्याः पुनः पुनः॥ पूर्ववचनेपि दर्भपदमेतदर्भपरंएकमूलकत्वकल्पनायां लाघवादमासपदं शुक्लादि- मासपरं मासस्तु तावुभाविति वचनात् । लघुहारीतः पथिदर्भाश्चितौ दर्भा ये दर्भा यज्ञभूमिषु। स्तरणासनपिण्डेषु षट्कुशान्परिवर्जयेत् । पिण्डाथ ये स्तृता दर्भा यैः कृतं पितृतर्पणम् । मूत्रोच्छिष्टैर्धता ये च तेषान्सागो विधीयते । नीवीमध्ये च ये दर्भा यज्ञसूत्रधृताश्च ये। पवित्रांस्तान्विजानीयाद्यथा कायस्तथा कुशाः । आचम्य पाणीपावे- प्रयतोनित्यं पवित्रेण द्विजोत्तमः। नोच्छिष्टस्तु भवेत्तत्र भुक्त- अनिर्णयः। शेषं विवर्जयेत् । जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये पितृतर्पणे । अशून्यन्तु करं कुर्यात्सुवर्णरजतैः कुशैः। अशून्यं सामान्या- भावरहितम् । मुवर्णरजतैरिति जातिबोधनाय बहुवचनम् । मुवर्णा- दिजातीयनेयर्थः । मैथिलास्तु मुवर्णरजतरिति बहुवचनमेकसु- वर्णावत्रयविधारणेऽप्युपपद्यते । सुवर्णत्वादिजातेरवयवावयवि- त्तित्त्वादित्याहुः ॥ कुशरिति त्रित्वपरं कपिजलन्यायात् । अ. तएव परिशिष्टोक्तीविभागः मंगच्छते। द्वौ दौं दक्षिण हुम्न मन्ये ·स्मृतिसारोछार तिलकं पाद- त्रीण्यासने सकृत् । सकृत एकवारं । तथा 'सव्यः सोपग्रहः कार्यो दक्षिणः सपवित्रक' इति । योगियाज्ञवल्क्यः ॥ 'अनामिकाघृतं हेम तर्जन्यां रजतं तथा । कनिष्ठिकानं खङ्गं तेन पूनो भवेन्न- रः । सत्यव्रतः । 'खड्गमौक्तिकहस्तेन कर्त्तव्यं पितृतर्पणम् । म- णिकाञ्चनदर्भे न शुद्धेन कदाचन' इति । अत्र वा शब्दान्न समु- चयः । मरीचिः। 'तिलानामध्यभावे तु सुवर्णरजतान्वितम् । तद- भावे निषिञ्चेन तु दर्भेमैत्रेण वा पुनः । छन्दोगपरिशिष्टे । 'सर्वत्र दर्भपाणिः स्यादव पिध्ये च कर्माणि । शौचं च न कुर्याद दर्भपाणिना । तत्रैव 'ब्रीहयः शालयो मुद्दा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः । यवाश्चौषधयः सप्त विपदोन्नन्ति धारि- ताः । यवगोधूमधान्यानि तिलाः कंग्रस्तथैव च । श्यामाकं चीनकं चैव सप्तधान्यमुदाहृतम् । मानक्रियायामुक्तायामनुक्ते मानकर्तरि । मानकृयजमानस्तु विदुषामेष निश्चयः । अङ्गुष्ठां- गुलिमानं तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र वृहत्पर्वग्रंथिभिर्मिनुयात्स दा । नन्दीपुराणे । 'प्रमादतस्तु तन्नष्टं सावन्मानं प्रदीयते । अ. न्यथा स्तेयदोषः स्याद्धेम्न्यदत्ते विनाशिनि । एतदुत्सृष्टसुवर्णपरम्। अन्यथान्यथेत्युक्ते चतुर्थचरणेन पौनरुत्त्यं स्यादिति । तस्मादद चे उत्सृष्टमियर्थः । गन्धशास्त्रे 'कस्तूरिकाया द्वौ भागौ चत्वा- र: कुंकुमस्य च । कर्पूरस्यैकभागस्तु चन्दनस्य तु षोडश । सर्वगंध इति प्रोक्तः समस्तसुरवल्लभः' । कालिकापुराणे । 'कन- कं कुलिशं नीलं पद्मरागं च मौक्तिकम् । एतानि पञ्चरत्नानि । छन्दोगपरिशिष्टे । 'यथोक्तवस्वलाभे तु ग्राह्यं तदनुकारि यत् । यवानामिव गोधूमा ब्रीहिणागिव शालयः । पैठीनसिः । 'काण्ड- मूलपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धादीनां सादृश्येन प्रतिनिधिं कुर्यात्'। परोहोऽडरः। तथा। 'सर्वालाभे यवः प्रतिनिधिर्भवति ।मैत्रायणी- ·दशम उद्धारः। यपरिशिष्टे।दर्भास्तरणे काशः प्रतिनिधिस्तदलाभे पर्वतीभिरोषधी- भिस्तरणार्थान्कुर्वन्ति । आज्यार्थे तैलं प्रतिनिधिस्तदलाभे दधिपयो- वातदलाभे शेततण्डुलपिष्टानि चाद्भिः संसृष्टानि आज्यार्थे कुति।। पारस्करः। “अथातो गृह्यस्थालीपाकानां कर्म,परिसमुह्योपलिप्यो. ल्लियोधृत्याभुश्याग्निमुपसमाधाय दक्षिणतोब्रह्मासनमास्तीर्य प्रणीय परिस्तीप्र्थवदासाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणी: संस्कृत्यार्थव- मोक्ष्य निरुप्याज्यमधिश्रित्य पर्याग्नि कुर्यात् । सुवं प्रतप्य संमृ. ज्याभ्युक्ष्य पुनः प्राप्य निदध्यात् आज्यमुद्रास्योत्पूयावेक्ष्य मो- क्षणीश्च पूर्ववत्पूयोपयमनकुशानादाय समिघोऽभ्याधाय पर्युक्ष्य जुहुयादेष एव विधिर्यत्रकचिद्धोमः"। अस्य भाष्यम् । “अथ श्री- तकर्मविधानानन्तरं, अतो हेतोर्यतः श्रौतानि कर्माणि विहितानि स्मार्तानि तु विधेयानि ।गृह्ये आवसथ्ये अग्नौ ये स्थालीपाका- स्तेषां कर्म अनुष्ठानं व्याख्यास्यत इति शेषः । परिसमुह्य त्रिभि- दर्भे: पांशूनपसार्य, उपलिप्य गोमयोदकाभ्यामुपलिप्य, उल्लिख्य खादिरेण खड्गाकृतिना स्फ्येन प्रामग्रा उदक्संस्थाः स्थाण्डिले प्रादेशपरिमाणास्तिस्रोरेखाः कृत्वा, उदधृत्य अनामिकाङ्गुष्ठाभ्यां यथोल्लिखिताभ्योरेखाभ्यः पांशूनुधृत्त्य, अभ्युक्ष्य अद्भिराभिषिच्य। अनिमुपसमाधाय- श्रौतं स्मात लौकिकं वा आग्निमात्माभिमुखं स्थापयित्वा । दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीर्य प्रागौः कुशैस्तव ब्रह्म खेन वृतमुपवेश्य । प्रणीय चतुरङ्गुलविस्तारं चतुरङ्गुलखातं पात्रं सच्यहस्ते कृत्वादक्षिणहस्तोघृतपात्रस्थजलेन पूरयित्वा पश्चिमास- नेनिधाय सन्योत्तगभ्यां पाणिभ्यामालभ्य पूर्वासने निदध्यात् । परिस्तीर्य बर्हिष्टिमादाय मागप्रै हिभिः कुशैराग्नेयादीशा- नान्तमने परिस्तरणं विधाय । अर्थवदासाद्य यावद्भिः पदार्थैरर्थः १ पर्ववतीभिः काण्डवतीभिः । ne ·स्मृतिसारोशारे। प्रयोजनं तावतोऽग्नेरुत्तरत आसाद्य । तद्यथा । पवित्रच्छेदनार्थ दर्भास्त्रयः, पवित्रार्थमनन्तर्गर्भसाग्रकुशपत्रद्वयम् । मोक्षणीपात्रं द्वाद- शाङ्गुलदीर्घ, आज्यस्थाली तैजसी मृन्मयी वा द्वादशाङ्गुलवितता प्रादेशोचा । तथा चरुस्थाली संमार्जनार्थ कुशास्त्रयः, समिधः पालाश्यः प्रादेशमात्रास्तिस्रः, स्वः खादिरो हस्तमात्राङ्गुष्टमात्र- खातः । आज्यं गव्यम् । चर्वथै ब्रीहितण्डुलाः षट्पञ्चाशदधिक- मुष्टिशतद्वयपरिमिततण्डुलाद्यन्नपूर्णपात्रं दक्षिणाऽक्रोवा यथाशक्ति हिरण्यमिति । पवित्रे कृत्रा-त्रिभिः कुशैश्छित्वा प्रादेशमात्रे कुश- पवित्रे विधाय।प्रोक्षणीः संस्कृस-प्रोक्षणीपात्रं प्रणीतासन्निधौ नि- घाय तत्र पात्रान्तरेण वामहस्तेन वा प्रणीतोदकमासिच्य द्वाभ्याम- नामिकाङ्गुष्ठाभ्यामुदगग्रे पवित्रे गृहीत्वा ताभ्यां प्रोक्षणीजलमु. त्पूय पवित्रे प्रोक्षणीपात्रे निधाय दक्षिणहस्तेन प्रोक्षणीपात्रमुत्था- प्यसव्ये कृत्वा तदुदकंदक्षिणहस्तेनाच्छाद्य, अर्थवत्प्रोक्ष्य-अर्थवान्त प्रयोजनवन्ति आज्यस्थाल्यादीनि पूर्णपात्रपर्यन्तानि प्रोक्षणी. स्थाभिद्भिरासादनक्रमेणैकैकशः प्रोक्ष्य, निरूप्याज्यमासादितमा- ज्यमाज्यस्थाल्यां पश्चादग्नेनिहितायांप्रक्षिप्य चरुस्थाल्यांप्रणीतोद- कमासिच्यासादितांस्तण्डुलांस्तत्र प्रक्षिप्य, अधिश्रित्य तत्राज्यं ब्रह्मा- धिश्रपयति तदुत्तरतः स्वयमेव चरुं युगपदग्नावारोप्य, पर्याग्नि कु- र्यात् बलदुल्मुकं प्रदक्षिणमुभयोः समन्ताद्भामयेत् । तद्- प्युल्मुकं च वह्नौ प्रक्षिपेत् । खुवं प्रतप्य दक्षिणहस्तेन स्त्रमादाय मागग्रमधोमुखमग्नौ तापयित्वा, संमृज्य-सव्ये पाणौ कृत्वा दक्षि- गहस्तेन संमार्जनकुशवयात्रैर्मुलतोऽग्रपर्यन्तं संशोध्य । अभ्युक्ष्य प्रणीतोदकेन त्रुवमभिषिच्य, पुनः पूर्ववत्सतप्य दक्षिणतो निद- ध्यात् । आज्यमुद्रास्य चोत्थाप्य चरोः पूर्वेणानीयाग्नरुत्तरत: स्थापयित्वा चरुमुत्थाप्याज्यस्योत्तरतः स्थापयित्वाग्ने, पश्चा- ..

·दशम उद्धारः। अन्वारब्ध आघारा. दानीय चळं चाज्यं चोत्तरतो निधाय उत्पूप उपयमनकुशानादाय दक्षिणपाणिना गृहीत्वा सव्ये निधाय समिधमाधाय उत्तिष्ठन्नग्नौ समिधस्तूष्णी प्रक्षिप्य पर्युक्ष्य प्रोक्षण्युदकेण सव्यप्रदक्षिणं चुलु. कं गृहीतेन सपवित्रेणाग्निमीशानादितः परिषिच्य जुहुयात् । आघारादीनिति शेषः । एष एव हि विधिर्यत्र कचिदोमः । परिसमूहनादिः पर्युक्षणपर्य्यन्तो यत्र कचिल्लौकिके स्मा- र्ने वानी होमस्तत्र वेदितव्यः । तथा वाज्यभागी महाव्याहृतयः सर्वप्रायश्चित्तं प्राजापवं स्त्रि- ष्टकृच्चैतन्नित्यं सर्वत्र " अस्यार्थ:- ब्रह्मणा दक्षिणबाहुना द- क्षिणबाहावन्वारब्धे होतरि आघारसंज्ञिके आहूती यथा । मनसा प्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापतये । ॐइन्द्राय स्वाहा इद मिन्द्राय । आज्यभागी आज्यभागसंज्ञिको होमो । अग्नये स्वाहा इदममये। सोमाय स्वाहा इदं सोमाय । महाव्याहृतयो भूराया स्तिस्रो यथा। ॐ भूः स्वाहा इदं भूः, इदमग्नये वा अभुवः स्वाहा इदं भुवः, इदं वायव इति वा । अस्वः स्वाहा इदं स्वः, इदं सूर्यायेति वा।सर्वप्रा- यश्चित्तं सर्वप्रायश्चित्तसंज्ञिकाः पञ्चाहुतयः । यथा 'वन्नो अग्ने' इति 'सत्वन्नो अग्ने' इति 'अयाश्चाने' इति येते शतम्' इति उदुत्त- मम्' इति एभिः पञ्चभिर्मन्त्रैर्वरुणदेवताकाः पञ्चाहुतयः। प्राजापत्य प्रजापतिदेवताको होमः । यथा। ॐप्रजापतये स्वाहा इदं प्रजापत- ये। स्विष्टकृच स्विष्टकृद्धोमः । यथा । ॐअग्नये स्विष्टकृते स्वाहा इदमग्नये स्विष्टकृते । एतान्नेसम् । एतदाघारादि स्विष्टकृदवसानं । सर्वत्र सर्वेषु विहितेषु । स्विष्टकृद्धोमस्य कर्मविशेष स्थानान्तर. माह । “प्राङ्महाव्याहृतिभ्यः स्विष्टकृदन्यच्चेदाज्याविः" पूर्व स्विष्टकृद्धोमो भवति । यद्याज्यादन्यच्चरुप्रभृतिहविर्भवति केव- लाज्यं तु साहुतिशेषे भवतीत्यर्थः । देवीपुराणे । 'होमो ग्रहा- ·स्मृतिसारोद्धारे। दिपूजायर्या शतमष्टाधिकं भवेत् । अष्टाविंशतिरष्टौ वा यथामाप्तौ विधीयते । इयं च होमसंख्या शक्त्यनुसारेण वैकल्पिकी द्रष्टव्या। होमद्रव्या-छन्दोगपरिशिष्टे आज्यं द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते।म. नुक्तो। न्त्रस्य देवतायाश्च प्रजापतिरिति स्थितिः अनादेशे अविधाने होमद्रव्यस्येति शेषः । मन्त्रस्य देवतायाश्चानादेश इसनुषज्यते । मन्त्रस्यानादेशे प्रजापतिदेवताको ग्राह्यः । महाव्याहृतिमन्त्र एव प्रजापतिरित्युच्यते ।देवतायाश्चानादेशे प्रजापतिर्देवतेसर्थः । एकेनैव प्रजापतिपदेनोभयोः सङ्ग्रहः। कल्पतरुस्वरसोऽप्येवम् । तथा 'होम- पात्रमनादेशे द्रवद्रव्ये त्रुवः स्मृतः । पाणिनैवेतरस्मिश्च स्वचा चात्र न हूयते' । अनादेशे आधारपात्रस्येति शेषः । इतरस्मिन् द्रवद्रव्येतरहोमे । उभयत्राप्यनुपदेशे स्त्रुचा होमो न कार्यः । सुवो जुहूरिति समाख्याबलाज्जुहा अपि वैकल्पिकहोमकर्म- साधनत्वशङ्कानिरासार्थ चा न हूयत इत्युक्तम् । 'खादिरोवाऽश पालाशो द्विवितस्तिः सुवः स्मृतः । सुग्वाहुमात्री विज्ञेया वर्तुल: प्रग्रहस्तयोः । प्रगृह्यते इति प्रग्रहोदण्डः। सच नुक्नुवोर्वर्तुलो ज्ञेयः। 'समिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवजिताः। पुरस्ताच्चोपरिष्टाच्च इन्ध- नार्थ समिद्भवेत् । नांगुष्ठादधिका ग्राह्या समित्स्थूलतरा कचि- त् । न वियुक्ता त्वचा चैव न सकीटा न पाटिता । प्रादेशाना- धिका नोना तथा न स्याद्विशाखिका । न सपत्रा न निर्वीर्या होमेषु च विजानता' । विशाखिका विविधशाखायुक्ता, निर्वीर्या निःसारा । मरीचिः। 'प्रागग्राः समिधोदेयाः पुष्टयर्थं हि विजा- नता । शान्यर्थेषु सवल्कार्दा विपरीता जिघांसता । विशीर्णा वि- दला हस्त्राः वक्राः सशुषिराः कृशाः। दीर्घाः स्थूला घुणैर्युक्ताः कर्मसिद्धिविनाशिका' । समिदधिकारे ब्राह्मे । 'पलाशाश्व- स्थन्यग्रोधप्लक्षवैकङ्कतोद्भवाः । अश्वत्थोदुम्बरौ बिल्वश्चन्दनः ·दशम उद्धारः। ३१९ सरलस्तथा । शालश्च देवदारुश्च खदिरश्चेति यज्ञिया । अश्व- स्थन्यग्रोधोऽश्वत्थसंपृक्तो वटः । वैकङ्कतः स्वाक्षः । आप- स्तम्बः । नामोक्षितमिन्धनमग्नावादध्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे । 'मन्त्रेणोङ्कारपूर्वेण स्वाहान्तेन विचक्षणः । स्वाहावसाने जुहुया- घ्यायन्यै मन्त्रदेवताम् । छन्दोगपरिशिष्टे कासायनः । 'पाण्याहु- तिदशपर्वपूरिका स्वादिना चेत्युवमात्रपूरिका । दैवेन तीर्थेन च हूयते हविः स्वङ्गारिणि स्वर्चिषि तत्र पावके । योऽनचिषि जुहोत्यग्नौ मन्दाचिषि च मानवः । मन्दाग्निर्मन्दबुद्धिश्च द- रिद्रश्च प्रजायते । तस्मात्समिद्धे होतव्यं नासमिद्धे कदाचन । आरोग्यमिच्छताऽयुश्च श्रियमात्यन्तिकी तथा । जुहूपंश्च हुते चैत्र पाणिमूर्पस्फयदारुभिः । न कुर्यादग्निधमनं न कुर्याध्यजना- दिना । मुखेनैत्र धमेदग्नि मुखादेषोऽभ्यजायत । नाग्नि मुखेनेति च यल्लोकिके योजयन्ति त । जुहूषन होतुमिच्छन् । अथ स्नातकब्राह्मणधर्मानाह मनुः ॥'उपानहौ च वस्त्रं च धृत- मन्यैर्न धारयेत् । उपत्रीतमलंकारं सज करकमेव च । करक: धर्माः कमंडलुः। विष्णुः । 'विभवे सात न जीर्णमलबद्वासाः स्यात्। न नास्तीत्यभिलषेत॥ याज्ञवल्क्यः। न स्वाध्यायविरोध्यर्थमीहेत न यत- स्तनःनि विरुद्धप्रसंगेन संतोषी च भवेत्सदाविरुद्धप्रसंगेन अयाज्यया जनादिना॥ कुतस्तर्हि धनमन्विच्छेदित्याकांक्षायां स एवाह'राजा. न्तवासियाज्येभ्यः सीदनिच्छेद्धनं क्षुधा । दंभिहैतुकपाखंडिबक. त्तींश्च वर्जयेत्' । मनुः। 'पाखंडिनो विकर्मस्थान वैडालनातका. ञ् शठान् । हैतुकान्बकत्तींश्च वाङ्मोत्रणापि नार्चयेत् ॥ या ज्ञवल्क्यः । 'शुक्लांबरधरोनीचकेशश्मश्रुनखः शुचिः । न भार्या. दर्शनेऽश्नीयानकवासा न संस्थितः ॥ न संशयं प्रपद्येत नाकस्मा- १ युकिबलेन सर्वत्र संशयकारी हैतुकः । स्नातक- ·स्मृतिसारोद्धारे। दनियं वदेत् । नाहितं नानृतं चैत्र न स्तेनः स्यान वाधुषिः । वार्धषिः प्रतिषिद्धवृद्ध्योपजीवी । तथा । 'दाक्षायणी ब्रह्मसूत्री वेणुमान्सकमण्डलुः । कुर्यात्प्रदक्षिणं देवमृद्गोविमवनस्पतीन् । दाक्षायणं सुवर्णम् । ब्रह्मसूत्रं यज्ञोपवीतं तद्वान् । अत्र ब्रह्मचा- रिप्रकरणोक्तस्यापि यज्ञोपवीतस्य पुनर्वचनं द्वितीयप्राप्त्यर्थम् । पदाह वसिष्ठः । 'स्नातकानां द्वितीयं स्यादन्तर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीते द्वे यष्टिः सोदकश्च कमण्डलु'। मनुः । 'वैणवीं धारये. घष्टिं सोदकं च कमण्डलुम् । यज्ञोपवीतं वेदं च शुभे रोक्मे च कुण्डले' ॥ अत्र दाक्षायणीतिसामान्यमपि कुण्डलपरमेवेति मिता- क्षरा । तन्न । अङ्गुलीयकादेरपि सौवर्णस्य धारणविधानात्सु- वर्णरजतरित्यादिना । याज्ञवल्क्यः । 'नेक्षेतार्क न ननां स्त्री नच संसृष्टमैथुनाम् । न च मूत्रं पुरीषं वा नाशुचीराहुतारकाः' । संसृष्टमैथुनां संसक्तमैथुनां । अत्र यद्यपि नेक्षेतार्कमिति सामा- न्योक्तिस्तथापि तदुदयादिपरम् । यदाह मनुः । 'नेक्षेतो. धन्तमादिसं नास्तं यन्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसोगतम्' । उपसृष्टं राहुग्रस्तम् । 'नाश्नीयाद्भार्यया साई नै- नामीक्षेत चाश्नतीम् । क्षुवती जृम्भमाणां च न चासीनां यथा- मुखम् । नाञ्जयन्ती स्वके नेत्रे न चाभ्यक्तामनावृताम् । न पश्ये- प्रसवन्ती च तेजस्कामो द्विजोत्तमः । अशुचिः सन् राहुतारका न पश्येदियन्वयः । तथा । 'अयं मे वज्र इसेवं सर्व मन्त्रमुदीरय- न । वर्षसपाहतो गच्छेत्स्वप्यात्मत्यशिरा न च । अयं मे वज्र सर्व पाप्मानमपहन्तु इति मन्त्रः । गच्छेन तु धावेत् 'न प्रधावेच वर्षतीति मनुस्मरणात् । प्रत्यक्शिरा न चेति चकारानन एकश्च शून्यगृहे न शयीत । न च नग्नः शीतेति वचनात् । नैकः स्वप्या- च्छ्न्यगृहे इति वचनाच। ठीवनासकूशनमूत्ररेतांस्यप्सु न निक्षि- ·दशम उद्धारः। पेव । पादौ प्रतापयेनाग्नौ न चैनमभिलङ्घयेत' । मनुः 'नामेध्यं प्रक्षिपदग्नौ न च पादौ प्रतापयेत् । अधस्तानोपदध्याच्च न चैन- मभिलङ्घयेत् । न चैनं पादतः कुर्यानप्राणाबाधमाचरेत् । तथा'जलं पिबेनामलिना न शयानं प्रबोधयेत् । नाक्षः क्रीडेत धर्मना- घितैर्वा न संविशेत' । शयानं श्रेष्ठं न प्रबोधयेत् । 'विरुद्धं वर्ज- यत्कर्म प्रेतधूमं नदीतरम् । केशभस्मतुषाङ्गारकपालेषु च संस्थि. तिम् । नाचक्षीत धयन्ती गां नाद्वारेण विशेत्कचित् । न राज्ञः प्रतिगृह्णीयाल्लुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः । प्रतिग्रहे सूनिवक्रिध्वजिवे. श्यानराधिपाः । दुष्टा दशगुणं पूर्वात्पूर्वादेते यथोत्तरम्' । सूनी वध्यघातकः । ध्वजी शौण्डिकः। तथा 'देवत्विक स्नातकाचा- र्यराज्ञां छायां परस्त्रियाः। नाक्रामेद्रक्तविण्मूत्रष्ठीवनोद्वर्तनानि च। मनुः । 'देवतानां गुरोराज्ञः स्नातकाचार्ययोरपि । नाक्रामेकाम- तश्छायां बभ्रुणो दीक्षितस्य च । बभ्रुणो नकुलवर्णस्य । 'उद्वर्त्तन- मलस्नानं विणमूत्रे रक्तमेवच । श्लेष्मनिष्ठयूनवान्तानि नाधितिष्ठेत कामतः । याज्ञाल्ल्यः 'विप्राहिक्षत्रियात्मानो नावज्ञेयाः कदाचन। अमृसोः श्रियमाकांक्षेन काञ्चनार्मणि स्पृशेत् । बहुश्रु ब्रह्मगः, अहिः मर्पः । क्षत्रियों नृपतिः । आ- स्मा स्वात्मा। 'दूगदुःच्छिष्टविण्मूत्रपादांमामि समुत्सृजेत्। श्रुतिस्मृ. स्युदितं सम्यनिसमाचारमाचरेत् । दूरात् गृहादुरात् । 'गो. ब्राह्मणजलान्नानि नोच्छिष्टो न पदास्पृशत् ।नगिन्दा ताडने कु. त्सुितं शिष्यं च ताडयेत् । ताडनमनपकारिणा न कुर्यात् । 'अ. युध्यमानस्योपाय ब्राह्मणस्यासृजं ततः । दुःखं सुमहदामोति प्रे- साज्ञानतया नर' इतिवचनात् । 'कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म समाचरेत । अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्न तु ॥ लोकवि- द्विष्टं लोकाभिशस्तिजननम् धर्थ विहितमपि मधुपर्के गोवधा- । विमो

·३२२
स्मृतिसारोधारे।
दिकं नाचरेत् । 'मातृपित्रतिथिभ्रातृजामिसंबन्धिमातुलैः । वृद्धबा.
लातुराचार्यवैद्यसंश्रितवांधवैः । ऋत्त्विक्पुरोहितापसभा-दास-
सनाभिभिः । विवादं वर्जयित्वा तु सर्वाल्लोकान् जयेद्गृही' ।
नामयो विद्यमानभर्तृकाः स्त्रियः । वैद्योविद्वान् । तथा 'पञ्चपि-
डाननुधृत्य न स्नायात्परवारिषु । स्नायानदीदेवखातगर्तप्रस्त्र-
वणेषु च । परवारिष्विति परविशेषणोपादानात्स्वकृतवारिषु न
पिण्डोद्धार इतिध्येयम् । एतच्च नित्यस्नानविषयम् । 'नदीषु देव-
खातेषु तडागेषु सरःसु च। स्नानं समाचरेन्नित्यं गर्तप्रस्रवणेषु चे-
ति वचनात् । शौचाद्यर्थं स्नाने पिण्डानुद्धरणेऽप्यदोषः। 'परशय्या-
सनोद्यानगृहयानानि वर्जयेत् । अदत्तान्यग्निहीनस्य नान्नमद्या.
दनापदि । अग्निहानस्य श्रौतस्मा निरहितस्यति ।
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
परिभाषाह्निकनिर्णयनामागादशम उद्धारः ॥१०॥

·व्यवहारो विवादश्चैकादशे दर्थते लघु । चारापक्रमः याज्ञवल्क्यः । 'व्यवहारान् स्वयं पश्येत्सभ्यैः परिवृतोऽन्वह- माइति प्रथमाध्याये उक्तम् । पुनर्द्वितीयाध्याये । 'व्यवहारान्नृपः पश्येद्विवद्भिाह्मणैः सह । धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवजित' इति । एतत्कर्त्तव्यताकलापाभिधानम् । अन्यविरोधेन स्वात्मसंव- न्धितया कथनं व्यवहारः । अनुकल्पमाह स एव । 'अप- व्यवहारवि-इयता कार्यवशाब्यवहारान्नृपेण तु। सभ्यैः सह नियोक्तव्यो ब्राह्मणः सर्वधर्मवित् ॥कासायनः। 'ब्राह्मणो यत्र न स्या तु क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्यं वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्ज- येत्' । मनुः । 'यस्य राज्ञस्तु कुरुते शूद्रो धर्मविवेचनम् । तस्य सीदति तद्राष्ट्र पङ्के गौरिव पश्यतः' । प्राइविवाकादिसहितस्य नृपस्य व्यवहारदर्शनफलमाह कात्यायनः । 'समाविधाकः सा. मात्यः सब्राह्मणपुरोहितः । ससभ्यः प्रेक्षको राजा स्वर्गे तिष्ठति धर्मतः । अर्थिप्रत्यार्थिनौ पृच्छतीति प्राट् । तयोर्वचन विरुद्धं वि- विधं च सभ्यैः सह विविनक्ति विवेचयति वा विवाकः । ब्राह्मणा अनियुक्ताः सभ्या नियुक्ता इति भेदः॥ अत एवोक्तं 'नियुक्तो वाs नियुक्तो वाधर्मज्ञो वक्तुमर्हति। दैवीं वाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीव- तिव्यवहारविषयमाह याज्ञवल्क्यः। 'स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणा- धर्षितः परैः। आवेदयति यद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत्' । व्यवहार द्विविधमाह नारदः। 'यभियोगस्तु विज्ञेयः शङ्कातवाभियोगतः। शङ्काऽसतान्तुसंसर्गात्तत्वं होढाभिदर्शनाद'।हढं लोत्रं लिङ्गमिति- यावत् । तेन दर्शनं साक्षाद्वा दर्शनं होढाभिदर्शनम् । 'वक्तव्येऽर्थे इतिष्ठन्तमुत्क्रामन्तं च तद्वचः । आसेधयेद्विवादार्थी यावदाहान- ·३२४ स्मृतिसारोद्धारे। दर्शनम्॥आसेधोराजाज्ञया स्त्रयं वाऽवरोधः आसेधकाल आसिद्ध आसेधं योऽतिवर्तते । स विनेयोऽन्यथाकुर्वन्नासेद्धादण्डभाग्भवेत् । नदीसन्तारकान्तारदुर्देशोपप्लादिषु । आसिद्धस्तं परासेधमाकाम- भापराध्नुयात् । अत्र राजदेवादिपीडायामावश्यकासाधारणक- मादौ न दोषः । नारदः । 'यो न भ्राता न च पिता न पुत्रोन नियोगकृत्' । परार्थवादी दण्ड्यः स्याद्वयवहारेषु विब्रुवन् । याज्ञ- वल्क्यः । 'प्रत्यर्थिनोऽग्रतो लेख्यं यथाऽवेदितमर्थिना । ममामास सद हर्नामजात्यादिचिह्नितम्' । यथा येन प्रकारेण पूर्वमावेदितं न पुनरन्यथा । अन्यथावादिना भङ्गप्रसङ्गात् । यदुक्तम् । 'अन्य- वादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाना निरुत्तरः । आहूताप्रपलायी च हीन: पञ्चविधः स्मृतः । देशस्थानादयः स्थावरेषु लेख्याः। यदुक्तम् । 'देशश्चैव तथा स्थान सन्निवेशम्तथैव च । जातिः संज्ञाांधवा- सश्च प्रमाणं क्षेत्रनाम च । पितृपैतामहं चैत्र पूर्वराजानुकीः- नम् । स्थावरेषु विवादेषु दशैतानि निवेशयेत्' । पक्षा. भासमाह कासायनः । 'अप्रसिद्ध निराबाधं निरर्थ निष्पयो- जनम् । असाध्यं वा विरुद्धं वा पक्षाभासं विवर्जयेतू' । निरा- वाधं अस्मद्गृहप्रदीपप्रकाशेनायं स्वगृहे व्यवहरतीत्यादि । उत्त- रमाह स एव । 'पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् । अ. व्याख्यागम्यमित्येतदुत्तरं तद्विदोविदुः । सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कन्दनं तथा । पूर्वन्यायविधिश्चैव मुत्तरं स्याच्चतुर्विधम् । सत्योत्तरं यथा । 'साध्यस्य सत्यवचनं प्रतिपत्तिरुदाहृता । मि- थ्योचरं चतुर्दा । 'मिथ्यैतन्नाभिजानामि मम तत्र न सन्निधिः । अजातश्चास्मि तत्काले इति मिथ्याचतुर्विधम् । प्रत्यवस्कन्दनं कारणोत्तरम् । तदाह नारदः। 'अर्थिना लेखितो योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा। प्रपद्य कारणं ब्रूयात्मत्यवस्कन्दनन्तथा। माझ्या- ·যায়ী। ३२५ योत्तरं तु यत्राभियोक्तारं व्यवहारमार्गेण जितं ब्रूतेऽभियुक्त इति । तदाह कात्यायनः । 'आचारेणाऽवसन्नोऽपि पुनर्लेखयते यदि । सोऽभिधेयोजितः पूर्व प्राङ्यायस्तु स उच्यते । उक्तं चतुर्विधमु. त्तरम् । तदन्ये चोचराभासाः। याज्ञवल्यः । ततोऽर्थी लेखये. सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनम्' । ता उत्तरानन्तरं । हारीतः। 'माइन्या- ये कारणोक्तौ च प्रत्यर्थी निर्देशक्रियाम् । मिथ्योक्तौ पूर्ववादी तु प्रतिपत्तौ न सा भवेन्' । क्रियां साक्षिदिव्यादिरूपाम् । याज्ञ- वल्क्यः । 'चतुष्पाद्यवहारोऽयं विवादेषूपदर्शिन:' । भाषापादः उत्तरपादः क्रियापादः साध्यसिद्धिपादश्चेति चत्वारः पादा व्यवहारस्य ॥ अथ सङ्केपादष्टादश विवादपदान्याह मनुः । तेषामाद्य- मृणादानं निःक्षपोऽस्वामिविक्रयः । सम्भूय च समुत्थानं दत्त. स्यानपकर्म च । वेतनस्यैव चादानं सत्रिदश्च व्यतिक्रमः । क्रय- विक्रयानुशयो विवादः स्वामिपालयोः । सीमाविवादधर्मश्च पारुष्ये दण्डवाचिके । सायं च साहसं चैव स्त्रीसङ्ग्रह- णमेव च । स्त्रीपुंधर्मोविवादश्च द्यूतमाहय एव च । पदा- न्यष्टादशैतानि व्यवहारस्थिताविह' । तत्र ऋणादानं नारदः । ऋणन्देयमदेयं च येन यत्र यथा च यत् । दानग्रहण- धर्माश्च ऋणादानमिति स्मृतम्' । हस्पतिः । ' परिपूर्ण गृहीत्वा- धिं वन्धं वा साधुलग्नकम् । लेख्यारूढं साक्षिमा ऋणं दद्या- द्धनी सदा' । भोमलाभयुत आधिस्तद्राहितो बन्धः । मनुः। 'सि- टविहिनां द्धि सृजेद्वित्तविवर्द्धनीम् । अशीतिभागं गृहीयान्मा- साद्वाघुषिकः शते' । व्यामः । 'सबन्धे भाग आशीतः साष्टभागः सलग्नके । निराधाने द्विकशतं मामलाभ उदाहृतः। आशीत: अशीतितमः । साष्टभागोऽशीतितमभागस्याष्टमभागसहितः ।

·स्मृतिसारोद्धारे। निराधाने बन्धादिशून्ये । मनुः । 'द्विकं त्रिकं चतुष्कं च पञ्चक च शतं समम् । मासस्य वृद्धि गृह्णीयावर्णानामानुपूर्व्यतः । कु. सीदद्धिद्वैगुण्यं नात्येति सकृदाहृता । धान्ये सदे लवे वाह्ये नातिकामति पञ्चताम् । सदोधान्यातिरिक्तं फलादिक्षेत्रभवम् । वाह्योषादिः । लवोलोमादिः ।। अथ प्रतिभूः । वृहस्पतिः । 'दर्शने प्रसये दाने ऋणिद्रव्या- पणे तथा । चतुःप्रकारः प्रतिभूः शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः । आहे. को दर्शयामीति साधुरेषोऽपरोऽब्रवीत् । दाताहमेतद्रविणमर्पया- म्यपरोऽब्रवीत् । आद्यौ तु वितथे दाप्यौ तत्कालावेदिते धनम् । उत्तरौ च विसंवादे तो विना तत्सुतावपि । अथ निःक्षेपः । नारदः। 'स्वद्रव्यं यत्र विसम्भानिक्षिपत्य- विशङ्कितः । निक्षेपो नाम तत्मोक्तं व्यवहारपदं बुधैः । याज्ञव. ल्क्यः । 'वासनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्यते । द्रव्यं तदौ- पनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् । स पुनविविधः प्रोक्तः साक्षिमा- नितरस्तथा । प्रतिदानन्तथैवास्य प्रत्ययः स्याद्विपर्यये । विपर्य- योऽन्यथाकरणम् । प्रसयः शपथः ॥ अथास्वामिविक्रयः। मनुः अस्वामिना कृतो यस्तु दायोविक्रय एव च । अकृतः स तु विज्ञेयो व्यवहारो यथास्थितिःकासाय. नः । 'नाष्टिकस्तु प्रकुर्वीत तद्धनं ज्ञातिभिः स्वकम् । अदत्तसक्त- विक्रीतं कृत्वा स्वं लभते धनी' । अथ सम्भूयसमुत्थानम् । 'समवायेन वणिजां लाभार्थ कर्म कुर्वताम् । लाभालाभौ यथाद्रव्यं यथावासमुदाहृतम्' । वृहस्पतिः। 'क्षयोहानिर्यदा तत्र देवराजकृता भवेत् । सर्वेषामेव सा प्रोक्ता कल्पनीया यथांशतः' । क्षयो मूलहानिर्लाभस्य । १ निक्षेपद्रव्यस्याधारभूतं पात्रं वासनं करण्डादि ।

·एकादशोद्धारः। अथ दत्वाप्रदानिकम् । नारदः 'दत्वा द्रव्यमसम्यग्यः पुन- रादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिकं नाम व्यवहारपदं स्मृतम्। तत्रा- देयानि । सामान्यपुत्रदाराधिसर्वस्वन्यासमाचितम् । प्रतिश्रुतं तथा- न्यस्य न देयं व्यष्टया स्मृतम् । पण्यमूल्यं भृतिस्तुष्ट्या स्नेहात्म- त्युपकारतः । स्त्रीशुल्कानुग्रहार्थं च दत्तं दानविदोविदुः। अदत्तं तु भयक्रोधशोकमोहरुजान्वितैः । तथोत्कोचपरीहासव्यत्यासच्छलयो- गतः ॥ बालमूहा ऽस्वतंत्रातमत्तोन्मत्तापवर्जितम् । कर्ता ममेदं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत् ॥ अपात्रे पात्रमित्युक्त कार्ये वा धर्मसंहिते । यद्दत्तं स्यादविज्ञानाददत्तमिति तत्स्मृतम् ॥ वालेनाप्राप्तषोडशवर्षेण ॥ अथ वेतनादानम् ॥नारदः 'भृसानां वेतनस्योक्तो दानादा- नविधिक्रमः । वेतनस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ याज्ञव- ल्क्यः ॥ 'गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् । अगृही. ते समं दाप्यो भृत्त्यैरक्ष्य उपस्करः ॥ समं यावदुपगतम् । उपस्क- रो लांगलग्रहयोकादीनाम् ॥ अथ संविधतिक्रमः । नारदः ॥ 'पाखण्डिनैगमादीनां स्थितिः समय उच्यते । समयस्यानपाकर्म तद्विवादपदं स्मृतम् ॥ समयः संवित् ॥ तदतिक्रमे दण्डमाह याज्ञवल्क्यः । 'गणद्रव्यं ह- रेवस्तु संविदं लंघयेच्च यः । सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विमवा- सयेत् ॥ गणस्य ग्रामादिजनसमूहस्य साधारणम् । अथ क्रीतानुशयः । नारदः । 'क्रीत्वामूल्येन यः पण्यं क्रेता न बहु मन्यते । क्रीतानुशय इत्येतद्विवादपदमुच्यते । द्वितीयेऽति ददत्क्रेता मूल्यावृत्रिंशांशमाहरेवाद्विगुणं तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रतुरेव तु' । परतश्चतुहि । 'दशैकपञ्चसप्ताहमासध्यहार्द्धमासिकम् । बी. जायोवाह्यरत्नस्त्रीदोपुंसां परीक्षणम् । अत्र क्रमेणान्वयः । बीज ·स्मृतिसारोद्धारे। बीह्यादि अयो लौई, वाह्योषः । स्त्री दासी । दोस्रं महिष्यादि, पुमान् दासः। अथ स्वामिपालविवादः स्वामी गवादिस्वामीपालः क्षेत्रा- दिपालकः । यदाह याज्ञवल्क्यः । 'माषानष्टौ तु महिषी सस्यघा- तस्य कारिणी । दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्द्धमजाविकम् । अ. व महिष्यादिपदेन तत्स्वामी विवक्षितः । माषोऽत्र ताम्रिकपण- स्य विंशतितमो भागः । 'माषो विशतिमाभागः पणस्य परिकी- तित' इतिनारदोक्तेः । एतच्चाज्ञानविषयम् । ज्ञानकृते तु 'पणस्य पादौ द्वौगांतद्विगुणं महिषी तथा। तथाऽजाविकवत्तानां पादोदण्डः प्रकीर्तितः। अथ सीमाविवादः । याज्ञवल्क्यः । 'सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्तस्थविरादयः । गोपाः सीमां कृषाणाश्च सर्वे च वनगोच- राः । नयेयुरेते सीमानं स्थलांगारतुपद्रुमैः । सेतुवल्मीकनिम्ना- स्थिचैसाद्यैरूपलक्षिता अथ दण्डपारुष्यम् । नारदः । 'परगानेष्वभिद्रोहे हस्तपादा- युधादिभिः । भस्मादिभिश्चोपघाने दण्डपारुष्यमुच्यते । अवगो- रणनिःसंगपातनक्षतदर्शनैः । हीनमध्योत्तमानां च द्रव्याणां सम- तिक्रमात् । त्रीण्येव साहसान्याहुस्तत्र कण्टकशोधन' । त्रीण सा- हसान्याह याज्ञवल्क्यः । 'साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तममाहगः। तदर्द्ध मध्यमः प्रोक्तस्तदर्द्धमधमः स्मृतः कार्षिकस्ताम्रिकः पणः। पलस्य चतुर्थोऽशः कर्षः, कर्षसमितस्ताम्रविकारः कार्षिक इति ॥ अथ वाक्पारुष्यम् । नारदः । 'देशकालकुलादीनामाक्रो- शं व्यङ्गसंयुतम् । यद्वचः प्रतिकूलार्थं वाक्पारुष्यन्नदुच्यत । उ. चैर्भाषणमाक्रोशः, व्यङ्गमत्रद्यम् । प्रतिकूलार्थ उद्वेज तम् । 'नि- १ मिताक्षरोधृतेऽस्मिनवाक्ये 'न्यङ्गसंयुतम्' इति पाठः।

·एकादशोदारः। ष्ठुराश्लीलतीव्रत्वाचदाप त्रिविधं स्मृतम् । गौरवानुक्रमातस्य दण्डोऽपि स्यात्कमागुरुः । साक्षेपं निष्ठुरं ज्ञेयमश्लीलं व्यंगमुच्य- ते । पतनीयरुपाक्रोशैस्तीव्रमाहुर्मनीषिणः' । साक्षेपं घिमूर्ख जा- ल्मेसादि । अश्लीलं भगिनीत्यादि । पतनीयं मुरापानादि । अथ स्तेयम् । मनुः । 'स्यात्साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्मय- स्कृतम् । निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वा चोपड्नुतोभयात्' । अन्वयव समक्षम्, निरन्वयमप्तमक्षम् । नारदः । 'साहसेषु य एवोक्तस्त्रिषु दण्डो महर्षिभिः । स एव दण्डःस्तयेऽपि द्रव्येषु विष्वनुक्रमात्' । हदमनुः । 'अन्यायोपात्तवित्तत्वाद्धनमेषां मलात्मकम् । अतस्ता- न्यातयेद्राजा नार्थदण्डेन दण्डयेत्' । इदं महापराधविषयम् । विप्रे चौरे विशेषमाह याज्ञवल्क्यः । 'सचिह्न ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्रा- द्विपवासयेत्' । सचिहं ललाटे श्वपदाङ्कम् । यथाह मनुः 'गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाणे सुराध्वजः । स्तये च श्वपदं कार्यं ब्र. महण्याशिराः पुमान् ॥ अथ साहसम् । नारदः । 'सहसा क्रियते कर्म यत्किञ्चिद्वलद- पितः। तत्साहसमिति प्रोक्तं सहो बलमितिस्मृतम् । तत्पुनत्रिविधं झेयं प्रथम मध्यमं तथा । उत्तमं चेति शास्त्रेषु तस्योक्तं लक्षणं पृथक् । फलमूलोदकादीनां क्षेत्रोपकरणस्य च । भङ्गाक्षेपोपम- हाथैः प्रथमं साहसं स्मृतम् । वास:पवनपानानां गृहोपकरणस्य च । एनेनैव प्रकारेण मध्यम माहसं स्मृतम् । एतेनैव भङ्गाक्षेपोपमा- दिना । 'गापादो विषशस्त्राद्यैः परदाराभिमानम् । प्राणोपरोधि यच्चान्यदुनमुत्तमसाहसम् । वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदङ्गच्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसः' । वधादयश्चापराधतारत- म्यादुत्तमसाहसे समस्ता व्यस्ता वा याज्याः ॥ अथ स्त्रीसंग्रहणं व्यासः । 'अदेशकालभाषायां निर्जने च ·स्मृतिसारोद्धारें। परस्त्रियाः । कटाक्षावेक्षणं हास्यं प्रथमं साहसं स्मृतम् । प्रेषणं गन्धमाल्यानां पृष्ठभूषणवाससाम् । प्रलोभनं चानपानमध्यमं सा- हसं स्मृतम् ॥ सहासनं विविक्ते तु परस्परमुपाश्रयः । केशाके. शिग्रहश्चैव सम्यक्संग्रहणं स्मृतम् । नीवीस्तनपावरणसक्थिकेशा- भिमर्शनम् । अदेशकालसंभाष सहैकस्थानमेवच' ॥ यः परदाराणां नीव्याद्यभिमर्शनं करोति। यश्चादेशे निर्जने एकस्मिन्मंचकादाववति- ठते सोपि संग्रहणे प्रवृत्तो ग्राह्य इयर्थः । स्त्रीपुंसयोमिथुनीभावः संग्रहणं। तथा 'पुमान्संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः । सद्योवा कामजैश्चिह्नः प्रतिपत्तौ द्वयोस्तथा ॥ पुमान्केशाकेश्यादिभिल्लिङ्गै- हीतव्यः ॥ दण्डमाह याज्ञवल्क्यः ॥ 'स्वजातावुत्तमो दण्डश्चानु- लोम्ये तु मध्यमः । प्रातिलोम्ये वधः पुंसोनार्याः कर्णादिकर्त्त- नम् । विशेषमाह मनुः॥ 'सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रा ब- कावजन् । शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह संगतः। स्वैरिण्यब्राह्मणी वेश्या दासी निष्कासिनी तथा । गम्याः स्युरानुलोम्येन स्त्रियो न प्रतिलोमतः ॥ निष्कासिनी दासी अनवरुद्धा॥ अथ स्त्रीपुंयोगः ॥ नारदः । 'विवाहादिविधिः स्त्रीणां यत्र पुंसां च कीर्त्यते । स्त्रीपुंयोगः समाख्यं तद्विवादपदमुच्यते ॥ मनुः । 'अखतन्त्राः स्त्रियः कार्याः पुरुषैः स्वैर्दिवानिशम् । विषयेषु च संज्जन्त्यः संस्थाप्या आत्मनो वशे' ॥ यद्यपि स्त्रीपुंसयोर्व्यवहारो निषिद्धस्तथापि प्रत्यक्षेण कर्णपरम्परया वा विवदमानौ दम्पती राज्ञा निजधर्ममार्गे स्थापनीयौ ॥ अथ विभागः ॥ नारदः । 'विभागोऽर्थस्य पित्र्यस्य तनयैर्यत्र कीय॑ते । दायभाग इति प्रोक्तं व्यवहारपदं बुधैः ॥ विभागो नाम द्रव्यसमुदायानामनेकस्वामिकानामेकैकस्थाने स्थापनम् ॥ नारदः॥

·एकादशोहारः। ३ याज्ञवल्क्यः ॥ 'विभागं चेत्पिता कुर्यादिच्छया विभजेत्सुतान् । ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समाशिनः ॥ व्यक्तमाह मनुः। 'ज्येष्ठस्य विश उद्धारः सर्वद्रव्याञ्च यद्वरम् । ततोऽर्द्ध मध्यमस्य स्यात्तुरीयं तु यवीयसः ॥ इदं तु पितृकर्तृकपित्रर्जितद्रव्यविभाग. विषयम् ॥ नारदः। 'अत उर्दू पितुः पुत्रा विभजेयुर्द्धनं समम् । मातुनिवृत्ते रजसि प्रत्तामु भगिनीषु च ॥ निवृत्ते चापि रमणे पितर्युपरतस्पृहे । सममिसनेन पितुरुर्दू विषमविभागोन विहितः। मनुः ॥ 'उर्दू पितुश्च मातुश्च समेस भ्रातरः समम् । भजेरन पै- तृकं रिक्थमनीशास्ते हि जीवतो ॥ पितृकर्तृकपुत्रीयसमविभागे पत्नीनामप्यंशमाह याज्ञवल्क्यः ॥ 'यदि कुर्यात्समानंशान्पल्य: कार्याः समांशिकाः । न दत्तं स्त्रीधनं यासां भ; वा श्वशुरेण वा ॥ नारदः ॥ 'व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तमानसः । अ- न्यथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः॥ अर्जकस्य यंशमाह व. सिष्ठः । येनैषां स्वयमुपार्जितं स्यात्स घंशमेव लभेत । अस्या- पवादमाह याज्ञवल्क्यः । 'सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः । सामान्ये साधारणे । अर्थसमुत्थाने अर्थोपार्जनोपाये । ज्येष्ठस्य विंशानुद्धारेपि विषमविभागमाह मनुः। 'एकाधिकं हरे- ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यर्दै ततोऽनुजः । अंशमशं यवीयांस इति धर्मो व्यव- स्थिता । एकाधिकं द्वौ भागौ । अध्यर्द्ध साकभागं, ततोज्येष्ठा- तू अनुजः अनन्तरजः। अंशमंशं एकैकमंशम् । एतदनुदास्परम् । 'यथा नियोगधर्मो नो नानुबन्ध्यावघोऽपि वा । तथोद्धारविभागोपि नैव संप्रति वर्तते। इत्युद्धारविभागनिषेधात् । नियोगधर्मः क्षेवट. त्पत्तये देवरादिनियोजनम् । अनुबन्ध्यावधः मैत्रावारुणीं गां वशाम- नुबन्ध्यामालभेत्तेति श्रुत्युक्तो गोवधः । अत एवापस्तम्बोऽप्युद्धा. रविभागं दर्शयित्वा तच्छास्त्रैः प्रतिषिद्धमाप निषिद्धमिति निराकृ-

·No text on this page.

·एकादशोवारः। अथ स्त्रीधनं याज्ञवल्क्यः । 'पितृमात्पतिभ्राहदत्तमध्यम्यु. पागतम् । आधिवेदनिकाधं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम्। अध्यग्नि- विवाहामिकाले प्राप्तम् । आधिवंदनिकम् अधिविभत्रियै दचम् । मनुः। अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्माण । भ्रातृमातृपि- वृपाप्तं षविध स्त्रीधनं स्मृतम्' । अध्यावाहनिकं पतिगृहमापण. कालीनं । ऊढयांकन्यया चापि पत्त्युः पितृगृहेपि वा।भ्रातुः सका. शापित्रो; लब्धं सौदायिकं मतम् । सौदायिकं धनम् प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्ध्यमिष्यते । स्त्रीधनविभागमाह याज्ञवल्क्यः । 'अती. तायाममजास बान्धवास्तदवाप्नुयुः । तस्वीधनम् । 'दुभिक्षे धर्म- कार्ये च व्याघौ सम्प्रतिरोधकं । गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न खियै दातुमर्हति । सम्प्रतिरोधके वन्दिग्रहणनिग्रहादौ । विभागनिहरे ज्ञातिबन्धुसाक्षिभिलेखितः । विभागभावना झेया गृहक्षेत्रैश्च यौतकैः। यौतकैः पृथक्कृतः। नारदः। साक्षित्वं प्रातिभाव्यं च दानग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्युनाविभक्ताः कथञ्चन' ॥ अथ यूनसमाहयौ । मनुः । 'अप्राणिभित्क्रियते तल्लोके चूतमुच्यते । माणिभिः क्रियमाणस्तु स विज्ञेयः समाहयः । तत्र यूनसभाधिकारिणो वृत्तिमाह स एव । 'ग्लहे शतिकटदेस्तु सभिकः पञ्चकं शतम् । गृह्णीयाधुर्चकितवादितराशकं शतम् । ग्लहे पणे, शतपरिमाणदिस्यासौ शतिकद्धिः। तस्माच्छति- कटदेः कितवात्मभिकः सभास्थः किनवानामुत्तवर्णः सभाप- तिर्वा इतरात् अपरिपूर्णशतिकः दशकं शनं जितद्रव्यस्य दशम भागं । 'स सम्यकगालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतम् । स सभिकः । 'जिनमुद्राहयेज्जेने दद्यात्सत्यं वचः क्षमी'। उदाहयेद पराजितादुद्धरेत् । द्यूने वादे निर्णयार्थमाह । 'द्रष्टारो व्यवहारा. णां साक्षिणश्च त एव हि । राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षेपाधि.

·राराताराया। .. बेदिनः। द्यूतनिषेधमाह मनुः । 'द्यूतं समाह्वयं चैव यः कुर्यात्का. रयेत्तथा । तान्सन्धिातयेद्राजा शूद्रांश्च द्विजलिङ्गिनः । द्यूतमेक- मुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् । अथ प्रमाणानि । 'प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चे. ति कीर्तितम्' । तत्र लिखितम् । नारदः । 'लेख्यन्तु द्वि- विधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतं तथा । असाक्षिमत्साक्षिमञ्च सिद्धिः- शस्थिते सयोः । तत्रान्यकृतमाह । 'यः कश्चिदर्थों निष्णातः स्वरुच्या च परस्परम् । लेख्यन्तु साक्षिमत्कार्यन्तस्मिन् धनिकपू- र्वकम् । विनापि साक्षिभिर्लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् । तत्पमाणं स्मृतं सर्व वलोपाधिकृताहते । ऋणं लेख्यकृत्तन्देयं पुरुषैस्विभि- रेव तु॥ अथ भुक्तिः । याज्ञवल्क्यः। 'पश्यतोऽब्रुवतो हानिभूमेशि- तिवार्षिकी । परेण भुज्यमाना याधनस्य दशवार्षिकी' । हानिर- वृद्धिन तु स्वत्वाभाव इसके । नारदः। 'उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तुष्णी भूतस्य तिष्ठतः । काले विपन्ने पूर्वोक्त व्यवहारो न सिद्ध्य. ति । अनागमन्तु यो भुङ्क्ते बहून्यब्दशतान्याप । चौर- दण्डेन तं पापं दण्डयेत्पृथिवीपतिः । एतद बलात्कारोप- भोगपरम् ॥ मनुः॥ 'अजडश्चेदपौगंडो विषयश्चास्य भुज्यते । भ- संतव्यवहारेण भोक्ता तद्धनमर्हति ॥ कात्यायनः ॥ अथ विंशतिव. र्षाणि आधिभुक्तः मुनिश्चितः। तेन लेख्येन तसिद्धिलेख्यदोषविव- जिता । तथा'सीमाविवादे निर्णीते सीमापत्रविधीयते । तस्य दो पाः प्रवक्तव्या यावद्वर्षाणि विंशतिः ॥ तस्माद्भमेर्धनस्य च फल- हानिरिह विवक्षिता न वस्तुहानिर्नापि व्यवहारहानिरित मिता- क्षराप्याह ॥ तदुपपन्न स्वाम्युपेक्षालक्षणस्वापराधात् । अनुपेक्षायां पुनर्विशतेरूई नष्टं फलं लभत इतिराद्धान्तः ॥

·एकादशौचारः। अथापनादमाह पाज्ञवल्क्यः । 'आधिसीमोपनिक्षेपजडवा- लधनैर्विना। तथोपनिधिराजस्त्रीश्रोत्रियाणान्धविनाआध्यादिषु पश्यतोऽब्रुवतोपि हानि-भवतीत्यर्थः । नारदः । 'आगमेन वि- शुद्धेन भोगायाति प्रमाणताम् । अविशुद्धागमोभोगः प्रामाण्यं नै- व गच्छति' । पञ्चविशेषणयुक्तो भोगः प्रमाणमिति हि स्मर्य ते । 'सागमो दीर्घकालश्च निराक्रोशोनिरंतरः । प्रत्यर्थिसंनिधान- श्च परिभोगोपि पञ्चधेति। यदपि 'अन्यायेनापि यद्भुक्तं पित्रा पू. वतरैत्रिभिः । न तच्छक्यमपाकर्तुं क्रमात्रिपुरुषागतम् । तदप्य- स्मातकालोपलक्षणम् । त्रिपुरुषविवक्षायामेकवर्षाभ्यंतरेपि पुरुषत्र- यातिक्रमसम्भवाव द्वितीयवर्षेऽप्यनागमभोगस्य प्रामाण्यप्रसंगादिति। अथ साक्षी । सच साक्षादर्शनाच्छ्रवणाच्च भवति यदाह म- नुः । 'समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाचैव सिद्ध्यति' । सच द्विविधः । कृतोऽकृतश्च, यथाह नारदः । 'एकादश विधः साक्षी शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः । कृतः पञ्चविधश्चैव षविधोऽकृत उच्यते । लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च । गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्च- विधः स्मृतः लिखितादीनां स्वरूपं कात्यायनेनोक्तम् । अर्थिना स्वयमानीतो यो लेख्ये सन्निवेश्यते । स साक्षी लिखितो नाम- स्मारितः पत्रकाहते । यदृच्छयागतः साक्षी यहच्छाभिज्ञ उच्यते । अर्थिना साध्यसिद्ध्यर्थं प्रसार्थिवचनं स्फुटम् । यः श्राव्यते स्थितो गूढं गृढसाक्षी स उच्यते । तथा 'साक्षिणामपि यः साक्ष्यमुपर्दा पार भाषते । श्रवणाच्छावणाद्वापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञक: अकृता- नषडाह नारदः । 'ग्रामश्च प्राज्ञिवाकश्व राजा च व्यवहारिणा- म् । कार्येष्वधिकृतो यास्यादर्थिना प्रहितश्च यः। कुल्याः कुल विवादेषु विधेयास्तऽपि साक्षिणः । याज्ञवल्क्यः । 'ध्यवराः सा. क्षिणो शेयाः श्रौतस्मातक्रियापराः । यथाजाति यथावण सर्वे ·स्मृतिसारोबारे । सर्वेषु वास्मृताः। प्रयोऽवरा अन्यूना येषान्तेऽयवराः। त्रिभ्यो साक्षिभेदा । न्यूना न भवन्तीत्यर्थः।असाक्षिणः पञ्चविधानाह नारदः। 'अमाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः । वचनादोषतो भेदा- स्वयमुक्तेम॒तान्तरः । श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रवजितादयः। असाक्षिणस्ते वचनामात्र हेतुरुदाहृतः। तापसा वानप्रस्था । स्तेनाः साहसिकाश्चण्डाः कितवा वञ्चकास्तथा । असाक्षिणप्ते दु. तृत्वात्तेषु ससं न विद्यते ॥ साक्षिणां लिखितानां च निर्दि- टानां च वादिनाम् । तेषामेको ऽन्यथावादी भेदात्सर्वे न साक्षिणस्वयमुक्तिरनिर्विष्टः स्वयमेवैस यो वदेत् । योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नति चार्थिीन । क तद्वदतु साक्षित्वामि- ससाक्षी मृतान्तरामृतान्तरेऽधिनि मेते मुमूर्षुश्रावितान्तरे'। यत्र मु. मूर्षुणा पित्रादयः श्रावित्तास्तत्र मृतान्तरापि साक्षीत्यर्थः । ज्य. वराः साक्षिणो या इसस्यापवादमाह । याज्ञवल्क्यः। 'उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोपि धर्मवित्' । अपिशब्दाहावपि । 'सर्वः साक्षी संग्रहणे चौर्यपारुष्यसाहसे । सर्वपदेन तपस्वीदानशीलादिव्या- वृत्तिः । साक्षिश्रवणमाह कासायनः । 'समान्तः साक्षिणः सर्वा. नमित्यर्थिसनिधौ । प्राइविधाको नियुञ्जीत विधिनानेन सान्त्व- यन् । देवब्रामणसानिध्ये साक्ष्यं पृच्छेदृतं द्विजान् । उदङ्मुखा. माङ्मुखान्या पूर्वा वै शुचिः शुचीन् । विशेषमाह मनुः । 'स- त्येन शापयद्विमं क्षत्रियं वाहनायुः । गोबीजकाञ्चनैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकःयाज्ञवल्क्यः 'असाधयन् दमन्दाप्यो दूषणं साक्षिणं स्फुटम् । भाविते साक्षिणोवाः साक्षिधर्मनिराकृताः । मनुः । 'पितरस्त्ववलम्बन्ते पुत्रे साक्षित्वमागते । तार- यिष्यति किन्यस्मान्किमधः पातयिष्यति । पंच पश्वनृते हन्ति दश इंति गवानृते । शतमश्वानृवे हन्ति सहस्त्रं पुरुषानृते ।

·एकादशोद्धारः। हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन् । सर्व भूम्यनृते हन्ति मास्म भूम्यनृतं वदेत्' । अथ अकथने दोषमाह याज्ञवल्क्यः । 'अब्रुवन् हि नरः साक्ष्यमृणं सदश बन्धकम् । राज्ञा सर्व प्रदाप्यः स्यात्षट्चत्वारिंश- केऽहनि । तथा । 'साक्षिणस्तु समुद्दिश्य यस्तु तान्न निगादयेत् । त्रिंशद्रात्रात्रिपक्षाद्वा तस्य हानिः प्रजायते । याज्ञवल्क्यः । 'न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः ।स कूटसाक्षिणां पापै- स्तुल्योदण्डेन चैत्रहि । मनुः । 'यस्मिन्यस्मिन्विवादे तु कौटसा- क्ष्यं कृतं भवेत् । तत्तत्कायं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् । साक्षिविप्रतिपत्तो निर्णयमाह याज्ञवल्क्यः । 'द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वेधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः । यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् । अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवन्तस्य पराजयः । उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तमाः । द्विगुणा वा ऽन्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः । यस्य जायेत सप्ताहादुक्तं साक्ष्यस्य साक्षिणः । रोगोऽग्निर्जातिमरणं तस्य कूटत्वमादिशेत्' । अथ प्रकीर्णकम् । दुष्टचादिलक्षणमाह याज्ञवल्क्यः । 'देशा- द्देशान्तरं याति सृक्किणी परिलेहि च । ललाटं विद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च ।। शुष्यत्स्खलद्वाक्यो वा विरुद्धं बहु भाषते । वाकक्षुः पूजयति नो तथोष्ठौ निर्भुजत्यपि । स्वभावाद्विकृति गच्छेन्मनोवा- कायकर्मभिः। अभियोगेऽथवा साक्ष्ये दुष्टः स परिकीर्तितः । नि- (जति वक्रयति । यत्रार्थिप्रसार्थिनौ युगपदागतौ तत्र प्रथमं कस्य क्रियेसाकाङ्क्षायामाह याज्ञवल्क्यः । 'साक्षिषूभयतः सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः । पूर्वपक्षेऽधरीभूते भवन्त्युत्तरवादिनः । सपणश्चेद्वि- वादः स्यात्तत्र हीनन्तु दापयेत् । दण्डं च स्वपणं चैव धनिने ·स्मृतिसारोद्धारे। धनमेव च। सपणश्चेद्विवादइत्युक्ते पणरहितोऽपि विवादोदर्शितः। 'छलं निरस्य भुतेन व्यवहारान् नयेन्नृपः । भूतमप्यनुपन्यस्तं हीयते व्यवहारतः। भूतेन तत्वेन । भूतं वस्तुनत्त्वम्। 'स्मृत्योर्विरोधे न्यायस्तु बलवान व्यवहारतः । अर्थशास्त्रात्तु बलबद्धर्मशास्त्रमिति स्थितिः। गुरुवा बालद्धौ वा ब्राह्मगंवा बहुश्रुतम् । आततायिनमा- यान्तं हन्यादेवाविचारयन् । नाततायिबधे दोषो हन्तुर्भवति क. श्चन । आततायिनमायान्तमाप वेदान्तपारगम् । जिघांसन्तं जिघां. सीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् । इयर्थशास्त्रं । इयं विशुद्धिरुदिता प्रमा- ध्याकामतोद्विजम् । कामतोब्राह्मणवधे निष्कृतिन विधीयते' इति- धर्मशास्त्रम् । इयं द्वादशाब्दादिनिष्कृतिः । सुमन्तुः । 'नाततायिवधे दोषोऽन्यत्र गोब्राह्मणवधात् । मनुः। 'आचार्यं च प्रवक्तारं पितरं मातरं गुरुम् । न हिस्याब्राह्मणं गाश्च सर्वांश्चैत्र तपस्विनः । एनदाततायिपरं, हिंसामात्रप्रतिषेधस्य सामान्यशास्त्रादेव सिद्धेः । 'अग्निदोगरदश्चैव शस्त्रपाणिर्धनापहः । क्षेत्रदारहरश्चैव षडेते ह्या- ततायिनः । तथा 'प्रमाण लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम् । एषामन्यतमाभावे दिव्यान्यतममुच्यते । कासायनः । 'योको मा- नुषर्षी मादन्योब्रूयात्तु दैविकीम् । मानुषीं तत्र गृह्णीयान्नतु दैवीं क्रियां बुधः' । याज्ञवल्क्यः । सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रि- या। आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वैव बलवत्तरा । बलोपाधिविनिर्व- तान्व्यवहारान्निवर्तयेत् । स्त्रीनक्तमन्तरागारबलोपधिकृतांस्तथा । राजा लब्ध्वा निधि दद्याहिजेभ्योऽद्धी द्विजः पुनः । विद्वानशेष- मादद्यात्स सर्वस्य प्रभुर्यतः । इतरेण निधौ लब्धे राजा षष्ठांशमाह- रेत् । अनिवोदितविज्ञातो दाप्यस्तं दण्डमेव च । हीनवर्ण परिक्षी- णमृणार्थ कर्म कारयेत् । ब्राह्मणस्तु परिक्षीणः शनैर्दाप्यो यथो- दयम् । दीयमानं न गृह्णाति प्रयुक्तं यः स्वकं धनम् । मध्यस्थ.

·एकादशोद्धारः। स्थापितं तत्स्याद्वर्द्धते न ततः परम् ॥ पितरि प्राषिते प्रेते व्य- सनाभिप्लुतेऽपि वा । पुत्रपौत्रैर्ऋणन्देयं निह्नवे साक्षिभाषितम् । रिक्थग्राह ऋणं दाप्यो योषिद्धाहस्तथैव च । पुत्रोऽनन्याश्रितद्रव्यः पुवहीनस्य रिक्थिनः' । रिक्थं धनम् । नारदः । 'धनस्त्रीहारिपु. त्राणामृणभाग्यो धनं हरेत् । पुत्रोऽसतोः स्त्रीधनिनोः स्त्रीहारी धनिपुत्रयोः। अथ दासाः। तत्र नारदः । गृहजातस्तथाक्रीतो लब्धो दाया. दुपागतः । अनाकालभृतस्तद्वदाहितः स्वामिना च यः । मोक्षितो महतश्चर्णायुद्धे प्राप्तः पणे जितः । तबाहमित्युपगतः प्रव्रज्याऽव- सितः कृतः । भक्तदासश्चावज्ञेयस्तथैव वडवाहृतः । विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः' । दायादुपागतः पित्रा- दिदासः । अनाकालभृनो दुर्भिक्षे पोषितः । आहितः आधितां नीतः। प्रव्रज्यावसितः प्रव्रज्याच्च्युतः। भक्तदास ओदनार्थमेव दासः। वडवा दासी, तया हृतः तल्लोभेन दासतां गतः । 'निग्रहावडवाया. स्तु मुच्यते वडवाहृतः । निग्रहात् त्यागात् । 'स्वदासमिच्छेद्यः कर्तुमदासं प्रीतमानसः । स्कन्धादादाय तस्यासौ भिन्द्यात्कुम्भ । साक्षताभिः सपुष्पाभिर्मूर्द्धन्यद्भिरवाकिरन् । अदाम इति चोक्त्वा त्रिः प्राङ्मुखं तमवासृजेत् । अप्रवज्यावमि- तस्य तु मोक्षो नास्तीत्याह । 'प्रव्रज्यावसितो दासो राज्ञ आमर- णान्तिकः ॥ अथ दिव्यानि । तत्र बृहस्पतिः । 'घटोऽग्निरुदकं चैव विषं कोशश्च पञ्चमः । षष्ठश्च तण्डुलः प्रोक्तः सप्तमस् तप्तमाषकः । अष्टमः काल इत्यको धर्मजं नवमं भवेत् । दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दि. ष्टानि स्वयम्भुवा' । याज्ञवल्क्यः । 'तुलाग्न्यापो विषं कोशो दि. व्यानीह विशुद्धये। महाभियोगेष्वेतानि शीर्षकस्थेऽभियोक्तार' ।। सहाभसा ·स्मृतिसारोद्धारे। शीर्षकस्थस्तत्प्रयुक्तदण्डभाक् ॥ महाभियोगेवतानीति श्रुतेस्त- त्रैवेतानि नान्यत्रैवेति नियम्यते । न पुनारमान्येव दिव्यानीति मि- ताक्षरा । 'स्नेहाक्रोधाल्लोभतो वा भेदमायान्ति साक्षिणः। वि. घिदृष्टस्य दिव्यस्य न भेदो जायते कचित् । व्यासः। 'नाममन्त्री- षधिवशात्प्रदत्तं चाविधानतः । विसंवदेदिव्यमपि न तु साक्षी गुणान्वितः' । गुणवत्साक्षिसद्भावे दिव्यं न देयमित्यर्थः । अथ दिव्यकालाः। कासायनः। 'सचैलस्नातमाहूय सूर्योदय उपोषितम् । कारयेत्सर्वदिव्यानि नृपब्राह्मणसन्निधौ । पितामहः । 'नित्यं देयानि दिव्यानि शुचये चावासमे । चैत्रोमार्गशिराश्चैव वैशाखश्च तथैव हि । एते साधारणा मासा दिव्यानामविरोधिनः । कोशस्तु सर्वदादेयस्तुला स्यासर्वकालिकी'कोशग्रहणं सर्वशपथो- पलक्षकम् । 'अग्निः शिशिरहेमन्तवर्षामु परिकल्पितः । शरीष्मे च सलिलं हेमनो शिशिरे विषम् । नारदः । 'न शीते तोयशुद्धिः स्यान्नोष्मकालेऽग्निशोधनम् । न प्रापि विषं दद्यान्न भवाते तु. लां तथा ! नापराहे न सन्ध्यायां न मध्याह्ने कदाचन । अत्र शी- तशब्देन हेमन्त शिशिरवर्षाणां ग्रहणम् । उष्णशब्देन शरदग्री- प्रयोः। 'याम्यायने हरौ मुप्ते सर्वकर्माणि वर्जयेत्' इति दिव्ये- तरपरं वर्षाविहितेतरपरम् वा विशेषविधेरिति ॥ अथ दिव्यविशेषाधिकारिणः । नारदः । घटोदेयः क्षत्रियस्य हुताशनः । वैश्यस्य सलिलन्देयं विषं शूद्रस्य चैव हि । साधारणश्च सर्वेषां कोशः प्रोक्तोमनीषिभिः । विषवर्ज ब्राह्मणस्य सर्वेषां वा तुला स्मृता । कुष्ठिनां वर्जयेदग्नि सलिलं श्वासकासिनाम् । पित्तश्लेष्मवतां दिव्यं विषं तु परिवर्जयेत् । द्रव्यसंख्यातौ दिव्यभेदाः। 'विषं सहस्रेऽपहृते पादोने च हुता- शनः । त्रिभागोने च सलिलमर्दै देयो घटस्तथा । चतुश्शाता- ब्राह्मणस्य ·एकादशोद्धारः। भियोगे तु दातव्यस्तप्तमाषकः । त्रिशते तण्डुला देया कोशश्चैव तदर्द्धके । शतेतदद्देऽपहृते दातव्यं धर्मशोधनम् । गोचोरस्य प्रदातव्यं सभ्यैः फालावलेहनम्' । याज्ञवल्क्यः । 'नासहस्राद्धरे- स्फालं न विषं न तुलां तथा । नृपार्थेष्वभिशापेषु दहेयुः शु- चयः सदा । सहस्रे तु घटं दद्यात्सहस्रार्द्ध तथायसम् । अर्द्ध स्याः तु सलिलं तस्याः तु विषं तथा । इन्द्रस्थानेऽभिशस्तानां महापातकिनां नृणाम् । नृपद्रोहे प्रवृत्तानां राजद्वारे प्रयोजयेत् ॥ अथ दिव्यप्रयोगः 'तुलाधारणविद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमीभूनो रेखां कृत्वावतारितः । त्वं तुले सत्यधामासि पुरादेवैर्विनिर्मिता । तत्मसं वद कल्याणि संशयान्मां विमोचय । यद्यस्मि पापकृन्मातस्ततो मां त्वमधोनय । शुद्धश्चेद्गमयोद्धे मां तुलामित्यभिमन्त्रयेत्' । अथ धनिर्माणं पितामहनारदौ । 'छित्वा तु यज्ञियं वृक्षं यूपचन्मन्त्रपूर्वकम् । प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तु- ला कार्या मनीषिभिः । मन्त्रः सौम्यः। 'चतुरस्रा तुला कार्या दृढा ऋज्वी तथैव च । कण्टकानि च देयानि त्रिषु स्थानेषु चार्थवत् । चतुर्हस्ता. तुला कार्या पादौ चोपरि तत्समौ । अ- न्तरं तु तयोर्हस्नौ भवेदध्यमेव च । हस्तद्वयं निखनयेत्पाद- योरुभयोरपि । तोरणे च तथाकार्ये पायोरुभयोरपि ॥ धटादुच्च- तरे स्यातां नित्यं दशभिरङ्गुलैः।अवलंबौ च कर्त्तव्यौ तोरणाभ्यामधो. मुखौ । मृन्मयौ सूत्रसंबद्धौ घटमस्तकचुंचिनौ । प्राङ्मुखोनिश्च- लः कार्यः शुचौ देशे घटस्तथा। शिक्यद्वयं समासाद्य पार्ययोरु- भयोरपि । प्राङ्मुखःकल्पयेदर्भान् शिक्ययोरुभयोरपि । पश्चि- मे तोलयेत्कर्तृनन्यस्मिन्मृत्तिका शुभाम् । पिष्टकं पूरयेत्तस्मिन्नि- ठकानावपांमुभिः ॥ उदकं च प्रदातव्यं घटस्योपरि पण्डितैः । यस्मिन्न प्लवते तोयं स विधेयो घटः समः । तोलयित्वा नरं पूर्व ·રૂર स्मृतिसारोद्धारे। । पश्चात्तमवतारयेत् । धटं तु कारयोन्नित्यं पताकाध्वजशोभितम् । ततः प्राड्तिवाकः प्रालिद्देवानावाहयेत् । 'एोहि भगवन् धर्म अस्मिन्दिव्ये समाविश । सहितो लोकपालैश्च वस्त्रादिसमरुद्गणैः। ततोदिक्षु लोकपालांश्च पूजयेत् । एोहीते मंत्रेण धर्म पूजये- त् । 'चतुर्दिक्षु तथा होमः कर्त्तव्यो वेदपारगैः । आज्येन हवि षा चैव समिद्भिोमसाधनैः । वाक्यं तदभियुक्तस्य लिखित्वा त. न्तु पत्रके । मंत्रेणानेन सहितं तत्कायं तु शिरोगतम्' । मंत्रश्च । "आदिखचन्द्रावनिलानलौ च द्यौर्भूमिरापो हृदयं यमश्च । अहश्च रात्रिश्च उभे च संध्ये धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम्" ॥ एतच्च धर्मावाहनादि शिरःपत्रारोपणान्तं सर्वदिव्यसाधारणम् । ततः प्राविवाकोटमामन्त्रयेत् । 'त्वं घट ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थ दु. रात्मनाम् । धकाराद्धर्ममूर्तिस्त्वं टकारात्कुटिलः स्मृतः । धृतो- भावयसे यस्माद्धटस्तेनाभिधीयसे । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माद्धमतस्त्रातुमर्हसि । ततो धटारो. पितं तं विनाडीपञ्चकं स्थापयेत् । 'दशगुर्वक्षरः प्राणः षट् प्राणाः स्युविनाडिका । तासां षष्टया घटी ज्ञेया स्यात्रिंशद्धटिकास्त्वहः । तासां षष्टयेति, हंसीच्छन्दसा पधं विनाडिका । यथा 'अभ्रश्यामः पीतं वासोबिभ्रद्गीतं योगीन्द्रैः। गोपैः साई वृन्दारण्ये पद्भ्यां चक्रे गोचारम् । भक्तप्रेष्ठं देवश्रेष्ठं विघ्नौघानां भेत्तारं। तं वन्देऽहं निस्स- न्देहं श्रीगोविन्दं सानन्दम्' इति ॥ अथ शुध्यशुद्धी। 'तुलितोयदि बत स शुद्धः स्यान्न संशयः। समो वा हीयमानो वा नापि शुद्धो भवेन्नरः। अशुद्धि कारणं कक्षा- दिच्छेदोभङ्गोवा । तदुक्तम् । 'कक्षच्छेदे तुलाभङ्गे घटकर्कटयोस्तथा। रज्जुच्छेदेऽसभङ्गे च तथैवाशुद्धिमादिशेत्' । कक्षं शिक्यम् । कर्कटको कर्कटशृङ्गाभौ तुलान्तयोः शिक्याधारावीपवक्रावा.

·एकादशोद्धारः। यसकालको । अक्षः पादः। एवं कारयिता राजा भुक्त्वा भोगान्म- नोरमान् । महतीं कीर्तिमाप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते । अथाग्निविधिः । याज्ञवल्क्यः । करौ विमृदितब्रीहेर्लक्षयित्वा ततोन्यसेत् । सप्ताश्वत्थस्य पत्राणि तावत्सूत्रेण वेष्टयेत्। ततोधर्माचा- हनादिशिरःपत्रारोपणान्तविधेरनन्तरम् । कर्तुरग्न्यभिमन्त्रणमाह । 'स्वमग्ने सर्वभूतानामन्तश्चरसि पावक । साक्षिवत्पापपुण्येभ्यो ब्रूहि सत्यं करे मम । नारदः । 'अग्निवर्णमयःपिण्डं सस्फुलिङ्गं सुर- जितम् । तापे तृतीये सन्ताप्य ब्रूयात्सत्य पुरस्कृतम् । त्वमग्ने सर्व भूतानामन्तश्वरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव जानीषे न विदुनि- मानवाः। तस्येत्युक्तवतोलौहं पञ्चाशत्पलिकं स्मृतम् । अग्निवर्ण न्यसेपिण्डं हस्तयोरुभयोराप । 'पितामहः । 'अस्रहीनं समं कृत्वा अष्टाङ्गुलमयोमयम् । पिण्डं तु तापयेदग्नौ पञ्चाशत्पलिकं समम् । उभयोर्हस्तयोरश्वत्थदलदघिदूर्वाधन्तरितयोरयापिण्डं न्यस्य किं कुर्यात्तत्राह याज्ञवल्क्यः 'स तमादाय सप्तव मण्डलानि शनैर्ऋजेत् । पितामहः । 'न मण्डलमतिकामेन्नार्वाक संस्थापयेत्पदम्'। मण्डलप. माणमाह याज्ञवल्क्यः 'षोडशाङ्गुलकं ज्ञेयं मण्डलं तावदन्तरम् । पितामहः । कारयेन्मण्डलान्यष्टौ पुरस्तानवमन्तथा । आग्नेयं म- ण्डलं चांध द्वितीयं वारुणं स्मृतम् । तृतीयं वायुदैवयं चतुर्थं यम- दैवतम् । पञ्चमं विन्द्रदैवत्यं षष्ठं कौवेरमुच्यते । सप्तमं सोमदैवसं सावित्रं त्वष्टमं स्मृतम् । नवमं सर्वदैवसं इति दिव्यविदोविदुः । द्वात्रिंशदगुलं माहुमण्डलान्मण्डलान्तरम् । अष्टाभिर्मण्डलैरेव- मङ्गुलानां शतद्वयम् । षट्पंचाशत्समधिकम् भूमेस्तु परिकल्पना। कर्तुः पदसमं कार्य मण्डलं तु प्रमाणतः । मण्डले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः' । अत्रापि गन्तव्यानि सप्तव मण्डलानि । अङ्गुलप्रमाणं तु । तिर्यग्यबोदराण्यष्टौ अर्धी वा ब्रीहयस्त्रयः । - ·स्मृतिसारोद्धारे। प्रमाणमङ्गुलस्योक्तं वितस्तिदशाङ्गुला'। याज्ञवल्क्यः 'मु. क्वाग्नि मृदितबीहिरदग्धः शुद्धिमाप्नुयात्। अष्टमे स्थित्त्वा नवमे मुक्त्वेसर्थः । कात्यायनः । 'प्रस्खलन्नभिशस्तश्चेत्स्थानादन्यत्र द- ह्यते । अदग्धं तं विदुर्देवास्तस्य भूयोऽपि दापयेत्' । याज्ञवल्क्यः । 'अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनहरेत् ॥ अथोदकविधिः । याज्ञवल्क्यः । 'सत्येन माभिरक्ष त्वं वरुणे- सभिशाप्य कम् । नाभिदनोदकस्थस्य गृहीत्वोरू जलं विशेत् । अभिशाप्य अभिमन्य कं जलं विशेत् । शोध्य इतिशेषः। एतच्च धर्मावाहनादिवरुणपूजाद्यनन्तरम् । प्राविवाको जलमभिमन्त्र. येत् । “तोय त्वं प्राणिनां प्राणाः सृष्टेराचं तु निर्मितम् । शुद्धश्च कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां देहिनां तथा । अतस्त्वं दर्शयात्मानं शुभा- शुभपरीक्षणे"। पितामहः 'स्थिरतोये निमज्जेत्तु न ग्राहिणि न- चाल्पके । तृणशैवालरहिते जलौकामत्स्यवजिते । देवखातेषु य- तोयं तस्मिन् शस्तं तु शोधनम् । आहार्य वर्जयेन्निसं शीघ्रगामु नदीषु च । आविशेत्सालले नित्यमूर्मिपङ्कविवज्जिते । आहार्य- मुद्धृतम् । 'उदके प्राङ्मुखस्तिष्ठेद्धर्मस्थूणां प्रगृह्य च' । याज्ञव- ल्क्यः। 'समकालमिषु मुक्तमानीयाऽन्यो जवी नरः। गते तस्मि- निमग्नाङ्गं पश्येच्चेच्छुद्धिमाप्नुयात् । अयमर्थः । त्रिषु शरेषु मुक्तेषु एको वेगवान मध्यमशरपातस्थानं गत्वा तमादाय तत्रैव तिष्ठति, अन्यस्तु पुरुपो वेगवान् शरमोक्षस्थाने तोरणमूले तिष्ठति एवं स्थितयोस्तृतीयस्यां करतालिकायां शोध्यो निमज्जति । तत्स- मकालमेव तोरणमूलस्थितोपि द्रुततरं मध्यमशरपातस्थानं गच्छति। शरग्राही च तस्मिन्प्राप्ते द्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यान्तजलगतं यदि शोध्यं पश्याति तदा स शुद्धो भवति । इदं स्पष्टयति पिता- महः। 'गन्तुश्चापि च कर्तुश्च समङ्गमनमज्जनम् । गच्छत्तोरणमूला- ·एकादशोद्धारः। तु लक्ष्यस्थानं जवी नरः । तस्मिन् गते द्वितीयोऽपि वेगमादाय सायकम् । गच्छेत्तोरणमूलं तु यतः स पुरुषोगतः । आगतस्तु शरग्राही न पश्यति स शुद्ध्यति' । जविनौ निर्धारयति नारदः । 'पञ्चाशतो धावकानां यौ स्यातामधिको जो । तौ च तत्र नियो. क्तव्यौ शरानयनकारणात इति । गत्वा तु तज्जलस्थानतटे तोरणमु. च्छ्रितम् । कुर्वीत कर्णमात्रं तु भूमिभागे समे शुचौ' । कर्णमात्रं शोध्यकर्णप्रमाणम् । पितामहः । 'शरान्सम्पूजयेत्पूर्वं वैणवं च धनुस्तथा । मङ्गलैः पुष्पधूपैश्च ततः कर्म समाचरेतु' । नारदः 'मध्यमेन तु चापेन प्रक्षिपेच शतत्रयम् । हस्तानां च शते साढ़ें लक्ष्यं कृत्वा विचक्षणः । न्यूनाधिके तु दोषः स्याक्षिपतः शाय- कांस्तथा ॥ क्रूरं धनुः सप्तशतं मध्यमं षट्शतं स्मृतम् । मन्दं पञ्च शतं ज्ञेयमेष प्रोक्तो धनुर्विधिः। इयमंगुलसंख्या। एवमेकादशांगुला- धिकं हस्तचतुष्टयम् क्रूरं, दशांगुलाऽधिकं मध्यमं, नवांगुलाधिक मन्दमिति । शराश्चानायमाग्रा वैणवाः कार्याः। 'शरांश्चाना- यसाग्रांस्तु प्रकुर्वीत विशुद्धये। वेणुकाण्डमयांश्चैव क्षेप्ता तु सुदृढं क्षिपेत्' । इति वचनात् ॥ क्षेप्ता च क्षत्रियः प्रोक्तस्तत्तिर्बाह्म- गोऽपि च । अक्रूरहृदयः शान्तः सोपवासस्ततः क्षिपेत् । तेषां च प्रेषितानां च शराणां शस्त्रचोदनात् । मध्यमस्तु शरो ग्राह्यः पुरुषेण बलीयसा । शरस्य पतनं ग्राह्यं सर्पणं तु विवर्जयेत् । सर्पन्सर्पन शरो याति दूराददूरतरं यतः । इषु न प्रक्षिपेद्धीमा- मारुते चातिवाति वा । विषमे भूप्रदेशे च वृक्षस्थाणुसमाकुले । तृणगुल्मलतावल्लीपञ्चपाषाणसंकुले । अन्यथा नैव शुद्धः स्यादे- काङ्गस्यापि दर्शनात् । स्थानाद्वान्यत्र गमनाद्यस्मिन्पूर्वनिवेशितः । शिरोमात्रं तु दृश्येत न कौँ नापि नासिका । अप्सु प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्दिशेत् । अयमत्र प्रयोगः। शरेषु त्रिषु मुक्तेषु ४४ ·स्मृतिसारोद्धारे । मध्यमशरपातस्थाने मध्यमं शरं गृहीत्वा जविन्येकस्मिन्पुरुषे स्थितेऽन्यस्मिश्च तोरणमूले स्थिते प्राइविवाकेन तालत्रये दत्ते युगपद्मनमअने ॥ अथ विषविधिः ॥ तमाह याज्ञवल्क्यः । 'त्वं विष ब्रह्मण: पुत्रः सवधर्मे व्यवस्थितः । त्रायस्वास्मादभीशापात्ससेन भव मेऽमृतम् । एवमुक्त्वा विषं शाङ्ग भक्षयेद्धिमशैलजम् । यस्य वेगै. विना जीर्ण शुद्धिं तस्य विनिर्दिशेत्' ॥ धातो त्वंतरमाप्तिर्विष वेग इतिस्मृतः ॥ धातवश्च त्वगादयः सप्त प्रसिद्धाः । विषवेगाश्च सप्तोक्ता विषतंत्रे । 'वेगोरोमांचमाद्यो रचयति विषजः स्वेदवकोप- शोषौ, तस्योर्द्धस्तत्परौ द्वौ वपुषि जनयतो वर्णभेदप्रवेपौ । योवेगः पञ्चमोऽसौ नयति विवशतां कंठभङ्गं च हिक्कां,षष्ठो निश्वासमोहौ वि- तरति च मृति सप्तमो भक्षकस्य । नारदः । 'दद्याद्विषं सोपवा. सो देवब्राह्मणसन्निधौ । धूपोपहारमंत्रैश्च पूजयित्वा महेश्वरम् । सोपवासः प्राविवाकः धर्मावाहनादिशिरःपत्रारोपणान्तं सा- धारणविधि विधाय विषमभिमन्त्रयेव । त्वं विष ब्रह्मणा सृष्टं परी- क्षार्थ दुरात्मनाम् । पापानां दर्शयात्मानं शुद्धानाममृतं भव । मृत्युमूर्तिर्विष त्वं हि ब्रह्मणा परिनिम्मितम् । त्रायस्वैनं नरं पा- पात्सत्त्येनास्यामृतं भव' इत्यभिमंध्य दक्षिणाभिमुखाय दद्यात् । 'द्विजानां सन्निधावेव दक्षिणाभिमुखे स्थिते । उदङ्मुखः पाङमु- खो वा विषं दद्यात्समाहितः । इति वचनात् । नारदः कालमाह। 'तोलयित्त्वेप्सितं काले देयं तद्धि हिमागमे । नापराहे न मध्याह्ने न संध्यायां तु धर्मवित् । वर्षे चतुर्यवा मावा ग्रीष्मे पञ्चयवा स्मृता। हेमन्ते स्यात्सप्तयवा शरद्यल्पा ततोऽपि हि अल्पा षड्यवा,हेमन्तपदं शिशिरस्याप्युपलक्षकम् । सर्वदिव्यसाधारणे वसन्तेऽपि सप्तयवा विषस्य मात्रा।यथाह नारदः 'विषस्य पलषड्भागाद्भागोविंशतिमस्तु ·एकादशोद्धारः। - यातमष्टभागहीनन्तु शोध्ये दद्याघृतप्लुतम्। विंशतिमो भागोऽष्टय. वाः तस्याष्टमभाग एव यवः । घृतं च विषात्त्रिंशद्गुणं ग्राह्यम् । 'घृतेन योजितं श्लक्ष्णं पिष्टं त्रिंशद्गुणान्वितं' । इति कासायनव- चनाद ।पितामहः । त्रिरावं पञ्चरात्रं वापुरुषैः खैरधिष्ठितं। कुहका- दिभयाद्राजा धारयदिव्यकारिणम् । औषधीमन्त्रयोगांश्च मणीनथ विषापहान् । कर्तुः शरीरसंस्थांश्च गूढोत्पन्नात्परीक्षयेत् । विष. मपि रक्षणीयं 'अकृत्रिममसंमूढममन्त्रोपहतं च यत्' । इति नार- दस्मरणात् । विषे पीते यावत्करतालिकापञ्चशतं तावत्प्रतीक्ष. गीयोऽनन्तरं चिकित्सनीयः । यदाह नारदः। 'पञ्चतालशतं कालं निर्विकारो यदा भवेत् । तदा भवति संयुद्धस्ततः कु-चिकित्सि. तम्' । पितामहः। 'भक्षिते तु यदा स्वस्थो मुछिर्दिविवर्जितः। निर्विकारोदिनस्यान्ते शुद्धं तमपि निर्दिशेत। एतदल्पमात्राविषयम्।। अथ कोशविधिः ॥ याज्ञवल्क्यः । 'देवानुग्रान्समभ्यर्थ्य तत्स्नानोदकमाहरेत् । संश्राव्य पाययेत्तस्माज्जलात्तु प्रस्मृतित्र यम्। धावाहनादिशिर पवारोपणान्तं कृत्वा 'तोय त्वं प्राणिनां प्राणा इति तोयमभिमन्व्य तत्तोयं प्राविधाकः । संश्राव्य 'ससेन माभिरक्ष त्वं वरुणेति शोध्येनाभिमन्त्रितं पाययेच्छोध्यम् । पितामहः । 'भको यो यस्य देवस्य पाययेत्तस्य तज्जलम् । सम. भावे तु देवानामादित्यस्य तु पाययेत् । दुर्गायाः पाययेचौ- रान्ये च शास्त्रोपजीविनः । भास्करस्य तु यत्तीयं ब्राह्मणं तन पाययेत् । दुर्गायाः स्नापयेच्छूलमादित्यस्य तु मण्डलम् । अन्ये- षामपि देवानां स्नापयेदायुधानि च । इति देवतानियमः । 'विस्रम्भे सर्वशङ्कामु सन्धिकायें तथैव च । एषु कोशाप्रदातव्यो- नित्यं चितविशुद्धये । इति कार्यनियमः । 'पूर्वाहे सोपवासस्य स्नातस्यार्द्रपटस्य च । सशूकस्याव्यसनिनः कोशपानं विधीयते ।

·स्मृतिसारोद्धारे। सशूक आस्तिकः । 'मद्यपस्त्रीव्यसनिनां कितवानां तथैव च । कोशः प्राज्ञैर्न दातव्यो ये च नास्तिकवृत्तयः। महापराधिनिर्द्ध- र्मकृतघ्नक्लीबकुत्सिते । नास्तिकत्रात्यदासेषु कोशपानं विवर्ज- येत्' । इत्यधिकारिनियमः । नारदः। 'तमाहूयाभिशास्तं तु मण्ड- लाभ्यन्तरे स्थितम् । आदित्याभिमुखं कृत्वा पाययेत्प्रमृतित्र- यम्। याज्ञवल्क्यः। 'अर्काक चतुर्दशादह्नो यस्य नोराजदैविकम् । व्यसनं जायते घोरं स शुद्धः स्यान्न संशयः । नारदः। 'ऊर्द्ध यस्य द्विसप्ताहाद्वैकृतं तु महद्भवेत् । नाभियोज्यः स विदुषा कृतकालव्यतिक्रमात् ।। वैकृतं रोगाग्नीष्टमरणादि । रोगानाह शातातपः । 'ज्वरातीसारविस्फोटगूढास्थिपरिपीडनम् ॥ अथ तण्डुलविधिः। पितामहः । 'तण्डुलानां प्रवक्ष्यामि विधि भक्षणचोदितम् । चौरे तु तण्डुला देया नान्यस्येति विनिश्चयः' । तण्डुलविधिः । पितामहः । 'तण्डुलान्कारयेच्छुक्लाञ् शालेर्नान्यस्य कस्यचित् । मृन्मये भाजने कृत्वा आदिसस्याग्रतः शुचिः। स्ना. नोदकेन संमिश्रान् रात्रौ तत्रैव वासयेत् ।प्राङ्मुखोपोषितं स्नातं शिरोरोपितपत्रकं । तण्डुलान् भक्षयित्वा च पत्रे निष्ठीवयेत्ततः । पिप्पलस्य तु नान्यस्य अभावे भूज एव च । लोहितं दृश्यते यस्य हनुस्तालु च शीर्यति । गात्रं च कम्पते यस्य तमशुद्धं विनिर्दिशेत्' । धावाहनादिः साधारणविधिरपीति ॥ अथ सप्तमाषविधिः । पितामहः 'सौवर्ण राजतं वापि तानं वा षोडशांगुलम् । चतुरमुलखातं तु मृन्मयं वाथ मण्डलम् । मण्डलं वर्तुलम् । पूरयेद्धृततेलाभ्यां विंशत्या तु पलैश्च तत् । सुवर्णमाषकं तस्मिन्सुतप्ते निक्षिपेत्ततः ॥ अंगुष्ठांगुलियोगेन उद्ध- रेत्तप्तमाषकम् । कराग्रं यो न धुनुयाद्विस्फोटो वा न जायते । शुद्धो भवति धर्मेण निर्विकारकरांगुलि । उद्धरेदिति वचनात्पा- ·एकादशोद्धारः। ३४९ त्रादुक्षपणमात्रं न बहिः प्रक्षेपोऽप्यादरणीय इति मिताक्षरा ॥ अथापरकल्पः । 'सौवर्णे राजते ताने आयसे मृन्मयेपि च । गव्यं घृतमुपादाय तदग्नौ तापयेच्छुचिः। सौवर्णी राजती ताम्री- मायसीं वा सुशोधिताम् । सलिलेन सकृद्धौता प्रक्षिपेत्तत्र मुद्रि- काम् । भ्रमद्वीचितरङ्गाब्ये सनखस्पर्शगोचरे । परीक्षेतावस्त्रेण क्षुक्षुङ्कारं सघोषकम् । ततश्चानेन मन्त्रेण सकृतदभिमन्त्रयेत् । परम्पवित्रममृतं घृत त्वं यज्ञकर्मसु । दह पावक पापं मां हिमशीतं शुचौ भव । उपोषितं ततः स्नातमावाससमागतम् । ग्राहयेन्मु- दिकां तान्तु घृतमध्यगतां तथा । प्रदेशिनीं च तस्याथ परीक्षेयुः परीक्षकाः । यस्य विस्फोटका न स्युः शुद्धोऽसावन्यथाऽशुचिः' । अत्रापि धर्मावाहनाद्यनुसन्धेयम् । घृतानुमन्त्रणं प्राड्विवाकस्य । 'स्वमग्ने सर्वभूतानामिसग्निमन्त्रणं शोध्यस्य कार्यम् । प्रदेशिन्यै- वोद्धरणं मुद्रिकायाः 'प्रदेशिनी परीक्षेयुरिति वचनादिति । अथ धर्माधर्माख्यदिव्यविधिः । नारदः। अधुना संप्रवक्ष्या- मि धर्माधर्मपरीक्षणम् । हन्तॄणां याचमानानां प्रायश्चित्तार्थिनां नृणाम् । हन्तॄणां साहसिना, याचमानानां उत्तमर्णादीनां, प्रायश्चि- चार्थिनां पातकेनाभियुक्तानां 'राजतं कारयेद्धर्ममधर्म सीसकाय- सम् । इति प्रतिमाविधानम् । सीसकं वा आयसं वेसर्थः । पक्षा- न्तरमाह । 'लिखेदजे पटे वापि धर्माधर्मों सितासितौ । अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्यैः समर्चयेत् । सितपुष्पस्तु धर्मः स्यादध- मोऽसितपुष्पधृक् । एवंविधौ चोपलिख्य पिण्डयोस्तौ निधापयेत् । गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ कार्यों समन्ततः । मृद्भाण्डकेऽनुपहते स्थाप्यो चानुपलक्षितौ । उपलिप्ते शुचौ देशे देवब्राह्मणसन्निधौ । आवाहयेत्ततोदेवांल्लोकपालांश्च पूर्ववत् । धर्मावाहनपूर्वन्तु प्रति- ज्ञापत्रकं लिखेत् । ततोऽभिशस्तो मन्त्रयेत् । 'यदि पाप-

·स्मृतिसारोखारे।
विमुक्तोऽहं धर्मस्त्वायातु मे करे । अशुद्धश्चेन्मम करे पापमा-
यातु धर्मतः ॥ इति मन्त्रेण । 'अभियुक्तस्तयोरेकं प्रगृह्णी.
ताविलम्बितः । धर्मे गृहीते शुद्धः स्यादधर्मे हीयते तु सः । एवं
समासतः प्रोक्तं धर्माधर्मपरीक्षणं' । अन्ये च शपथा द्रव्याल्पत्वमह.
स्वजातिविशेषविषया मन्वादिभिरुक्ताः। यथा 'निष्के तु सत्यवचनं
द्विनिष्के पादलम्भनम् । त्रिनिष्कादाक् पुण्यं स्यात्कोशपानमतः
परम् । ससेन शापयद्विपं क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोवीजकाञ्चनैः-
श्यं शूद्रं सर्वैस्तुपातकैः । इदमप्यसाक्षिपरम् । साक्षिणं श्लोक-
श्रावणस्योचित्तत्वात् । इतिध्येयम् । कासायनो दण्डमाह ।
'शतार्दै दापयेच्छूद्धमशुद्धो दण्डभाग्भवेत्' । दण्डस्तु । 'विषे तोये
हुताशे च तुलाकोशे च तण्डुले । तप्तमाषकदिव्ये तु क्रमाद्दण्डं
प्रकल्पयेत् । सहस्त्रं षट्शतश्चैव तथा पञ्चशतानि च । चतुखिये.
कमेवं च हीनं हीनेषु कल्पयेत् । अयं दिव्यनिबन्धो दण्ड इति ॥
श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रन्थे ।
एकादश उद्दारोव्यवहृतिनिणर्णीतिरूपोऽगात् ॥११॥

·द्वादशोद्धारः। परिभाषा। द्वादशे तु समुद्धारे प्रायश्चित्तं निरूप्यते । अङ्गिराः। 'मायोनाम तपः प्रोक्तं चित्तं निश्चय उच्यते । प्रायश्चित्त- तपोनिश्चयसंयुक्तं प्रायश्चित्तमिति स्मृतम्। शङ्खः। 'पापात्मन- स्तु पापेभ्यः कृच्छः सन्तारिता नराः। गतपापा दिवं यान्ति नात्र कार्या विचारणा। पापं चेत्पुरुषः कृत्वा कल्याणमभिपद्यते । मुच्यते पातकैः सर्वैः महाभैरिव चन्द्रमा: । मनुः । ' अकुर्वन्वि- हितं कर्म निन्दितं च समाचरन् । प्रसज्य चेन्द्रियार्थेषु प्रायश्चि- तीयते नरः" । प्रायश्चित्तकल्पनायां शङ्खः । 'सर्वतो जीवितं रक्षे- जीवन्पापं व्यपोहति । व्रतैः कृच्छैस्तथा दानरित्याह भगवान्य- म । विष्णुः । ' अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः। प्रायश्चित्तार्द्धमहति स्त्रियोरोगिण एव च । अङ्गिराः । 'उनैका- दशवर्षस्य पञ्चवर्षाधिकस्य च । चरेद्गुरुः सुहृद्वापि प्रायश्चित्तं विशुद्धये । लघुविष्णुः । 'स्त्रीणाम? प्रदातव्यं वृद्धानां रोगिणां तथा । पादो वालेषु प्रदातव्यः सर्वपापेष्वयं विधिः । प्रायश्चि- ताकरणे याज्ञवल्क्यः। प्रायश्चित्तमकुर्वाणाः पापेषु निरता नराः। अपश्चात्तापिनः कष्टान्नरकान्यान्ति दारुणान् । तामित्रं लोहशंकुं च महारौरवशाल्मली । रौरवं कुड्मलं पूतिमृत्तिकं कालसूत्रकम् । सङ्घातं लोहितादं च ऋचीकं संप्रतापनम् ॥ महानरककाकोलं सजीवननदीपथम् । अवीचिमन्धतामित्रं कुम्भीपाकं तथैव च । असिपत्रवनं घोरं तपनं चैकविंशकम् । महापातकजै|रैरुपपात- कजैस्तथा । अन्विता यान्सचरितप्रायश्चित्ता नराधमाः" । जमद- ग्निः । 'नदी वैतरणीनाम दुर्गन्धरुधिरावहा ।उष्णतोया महावेगा अकृतप्रायश्चि- अस्थिकेशतरङ्गिणी । अचीर्णैस्तत्र पच्यन्ते प्रायश्चितैस्तु तयातना मानवाः। तस्मादात्मविशुद्ध्यर्थं कर्त्तव्यं श्रेय एव च यमः।

·स्मृतिसारोद्धारे । 'दक्षिणां तु दिशं याम्यां मनुष्याः पापकारिणः।यमदूतैः प्रणीयन्ते वडा पाशैरयोमयः । क्रोशन्ते पच्यमानास्ते दह्यन्ते स्वेन कर्मणा । विशस्यमानाः प्रेतैश्च पुरुषादैर्भयङ्करैः । वर्णधर्मपरिभ्रष्टा आश्र- मेभ्यः परिच्युताः। भिन्ने देहे प्रपद्यन्ते प्रेतीभूता यमक्षयम् । क्षु- पिपासाभिभूतास्ते पच्यमानाः स्वकर्मभिः । क्षुधिता भक्षयन्त्येते आयसं वह्निसन्निभम् । दीर्घाः कृशा श्मश्रुलाश्च शूचीकर्णा वि. वाससः । स्वानि कर्माणि शोचन्ते यात्यमानाः समागताः । पर- स्वान्यभिलिप्सन्ते योजनायतकुक्षयः । सरित्कूपतडागानां पुष्क- रिण्याश्च लिप्सवः । दीनस्वरा अश्रुकण्ठा विकृता शुष्कतालवः । दहि देहीति भाषन्ते कल्पमानास्ततस्ततः'। अथ प्रायश्चित्तभेदाः । मनुः। पापं कृत्वा हि सन्तप्य तस्मा. प्रायश्चि- पापात्प्रमुच्यते। नैतत्कुयां पुनरिति निवृत्त्या पूयते ततः। तानुकल्पाः यमः। शोषणेन शरीरस्य तपसाऽध्ययनेन च ।पापकृन्मुच्यते पापादानेन चदमेन च। अङ्गिराः।'ध्यानेन सदृशं नास्ति शोधनं पाप- कर्मणाम् । स्वापकेष्वाप भुआनो ध्यायी नैव तु लिप्यते । प्राप्त षोडश- वर्षेण यद्वाल्ये दुष्कृतं कृतम् । पश्चाद्धर्मप्रवृत्तस्य तत्सर्वमुपशाम्यति। महाभारते । 'यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतं गङ्गाभिषेचनम् । सर्व दह- ति गङ्गाम्भस्तृणराशिमिवानलःोलिङ्गस्थापनमपिप्रायश्चित्तं कालि- कापुराणे । 'रावणं सूदयित्वा तु रामो दाशरथिस्तदा । विमु- तोब्रह्महत्यायाः स्थाप्य लिंगं स्वतेजसम् । अद्यापीन्द्रेश्वरं दृष्ट्वा तथा रामेश्वरं प्रभुम् । मुच्यते ब्रह्महत्याया नरो नैवात्र संश- यः । संवतः । 'हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानन्तथैव च । नाशय- त्याशु पापानि महापातकजान्यपि' । तत्र रहस्यकृते पापे विशेष. माह मनुः । एतैर्द्विजातयः शोध्यः व्रतैश्वाविष्कृतैनसः । अना- विष्कृतपापांस्तु मन्त्रैहोमश्च शोधयेत्' । एतैः कृछादिलक्षणैस्सर्व- ·द्वादशोद्धारः। मस्माभिः कर्मविपाकसारोद्धारे निरूपितमिति नेह प्रदर्यते । देवलः। 'प्रकाश उक्तं यत्किंचित्रिंशद्भागो रहस्यके । त्रिंशद्भागः षष्टिभागः कल्प्पो जप्याद्यपेक्षया । अथ किञ्चिद्भाग्यवतां भागवतानां भाव्यमभाव्यमितरेषामुच्यते। भगवत्स्मरणा- विष्णुपुराणे।'प्रायश्चित्तान्यशेषाणि तपःकत्मिका- प्रायश्चित्ताभावः । नि च । यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् । प्रात निशि तथासंध्यामध्याह्लादिषु संस्मरन् । नारायणमयामोति सद्यः पापक्षयं नरः । तस्मादहनिशं विष्णुं संस्मरन्पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः संक्षीणाखिलपातकः । तथा । 'अवशोऽपि हि यन्नाम कीर्तनात्सर्वपातकैः । पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंह- वस्मगरिव । यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलापनमनुत्तमम् । मैत्रेय सर्वपापानां धातूनामिव पावकः । श्रीभागवते । 'न निष्कृत- ब्रह्मविशारदोदितैस्तथा विशुद्ध्यत्यघवान व्रतादिभिः, यथा हरेर्ना- मपदैरुदीरितैस्तदुत्तमश्लोकगुणोपलंभकम्' । निष्कृतः प्रायश्चि- । ब्रह्मविशारदा मन्वादयः । उपलम्भक परिचायकं । 'नैका- न्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनभवति वेदसत्पथे । तत्क- मनिहरिमभीप्सता हरेर्गुणानुवादः खलु सत्तभावनः' । कर्मनि- हरिः प्रायश्चित्तम् । सत्वभावनोऽन्तःकरणशोधकः । तथा । 'प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुनाति राजेन्द्र सुराकुंभमिवापगा। नच द्वादशाब्दादिवैयर्यम् । वि- ष्णुनामाविश्वस्तेषु सार्थकत्वादिति ॥ अथ च सकलोऽपि प्रायश्चित्तविधिरगङ्गादेशपरः । प्रायश्चित्तं तु तत्रैव यत्र गङ्गा न विद्यते' इति वचनात् । तस्माद्गङ्गास्नानभ- प्रायश्चितैः गवत्कीर्तनयोर्महिमा यैर्न ज्ञायते तान्प्रति प्रायश्चित्तविधानमिति किं क्रियते महद्रहस्यम्।तथापि किञ्चिदुच्यते।याज्ञवल्क्यः। प्रायश्चित्तैरपैसे- ·स्मृतिसारोद्धारे । नोयदज्ञानकृतम्भवेत् तथा म्लेच्छेनाधिगताशूद्रा त्वज्ञानात्तुकथञ्चन कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत ज्ञानेतुद्विगुणम्भवेदितिवचनात् । मनुः। इयं विशु. द्धिरुदिताप्रमाप्याकामतोद्विजम् । कामतोब्राह्मणवधे निष्कृतिनवि- धीयते । अनेन द्वादशाब्दादिव्रतमेव निषिध्यते । न प्रायश्चित्तमा- त्रम् । 'यः कामतो महापापं नरः कुर्यात् कथञ्चन । न तस्य नि. कृतिर्दृष्टा भृग्वाग्निपतनाहते' । इति मरणरूपप्रायश्चित्तदर्शना- त् । यत्तु । 'कामकृते प्रायश्चित्ते व्यवहार्यत्वमात्रं न पापक्षय इति मिताक्षरा । तदपि महापापपरम् । 'अकामतः कृतं पापं वेदा- भ्यासेन शुध्यति । कामतस्तु कृतं पापं प्रायश्चित्तैः पृथग्विधैरिति मनुस्मरणात् । मरणान्तिके तु पापक्षयोभवसेव । 'नास्यास्मिल्लोके प्रसापत्तिर्विद्यते कल्मषन्तु निहन्यत' इसापस्तम्बात् । महापात- कान्याह याज्ञवल्क्यः। 'ब्रह्मा मद्यपः स्तेनस्तथैवगुरुतल्पगः। एतेम- हापातकनोयश्च तैः सह संविशेत्' । स्तनः सुवणर्य,सुवर्णापहरणं महापातकमिसापस्तम्बस्मरणाव । गुरुतल्पगो मातृगामी । 'शिरः कपाली ध्वजवान भिक्षाशी कर्म वेदयन् । ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात्' । अन्यच्छिर कपालं दण्डाग्रसमारो- पितं ध्वजपदवाच्यं गृहीयात्,तच्चकपालं स्वव्यापादितब्राह्मणशिरः सम्बन्धि ग्राह्य, तदलाभेऽन्यस्य ब्राह्मणस्यैव ग्राह्यम् । एतदुभयं पा- णिनैत्र ग्राह्यं 'खट्वाङ्गकपालपाणिरित गौतमस्मरणात् । खट्वाङ्ग- शब्देन दण्डारोपितशिकिपालात्मकोवजो गृह्यते । यत्तु द्वित्र- ब्राह्मणवधे सकृदेव द्वादशवर्षाद्यनुष्ठानन्तन्न । 'विधेः प्राथमिकाद- स्माद्वितीये द्विगुणश्चरेत् । तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति नि. कृतिः' इति वचनात् । अत्रान्यान्यपि लघूनि गुरूणिच ब्रह्मवधप्रा- १ अत्र ग्रन्थस्त्रुटितः प्रति भाति, इतिवचनादिति पञ्चम्यन्तहे- तूगादानात् । 1 ·द्वादशोद्धारः। यश्चित्तानि गुरुलघुपापापेक्षया व्यवस्थाप्यानि ॥ अथ सुरापानप्रायश्चित्तम् । याज्ञवल्क्यः 'मुराम्बुघृतगोमूत्रप. यसामग्निमन्निभम् । सुरापोऽन्यतमं पीत्वा मरणाच्छुद्धिमृच्छति' । पैठीनसिः। 'सुराप आर्द्रवासा अग्निवर्णा सुरां पिवेत् । प्रचेताः । 'आयसेन पात्रेण ताम्रेण च पिबेत् । वृहस्पतिः। 'सुरापाणे कामकृते ज्वलन्ती तां मुरां पिबेत्' । मुखे तया विनिर्दग्धो मृतः शुद्धिमवा- प्नुयात् । मनुः । 'गौडी माध्वी च पैटी च विज्ञेया त्रिविधा मुरा । यथैवेका तथैवान्या न पातव्या द्विजोत्तमैः । अत्र सुरापदं गौड्यादिषु तिसृषु शक्तं अन्यत्र लक्षणेति ज्ञेयम् । पुलस्त्यः । 'पानसं द्राक्षमाधूकं खाजूरं तालमैक्षत्रम् । मधूत्थं सैरमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् ।समान्यपि विजानीयान्मधान्यकादशैव तु । द्वादशं तु मुरा मद्यं सर्वेषामधर्म स्मृतम् । अतश्चमद्यपदं द्वादशमु योगरूढम् वस्तुतस्तु मुरापदमपि पैष्टयामेव शक्तम् । 'सुरा-वै मलमन्नानां पाप्मा च मलमुच्यते । तस्माद्ब्राह्मणराजन्योवैश्यश्च न मुरां पिबेदितिवचनात् । किञ्चानेन वचनेन क्षत्रियवैश्ययोः पैष्टया एव निषेधः प्रतीयते । तथा च मनुरेख । 'यक्षरक्षःपिशाचान्नं मद्य मांसं सुरासवम् । तद् ब्राह्मणेन नात्तव्यं देवानामश्नता हविः । वृहद्याज्ञवल्क्यः । 'कामादपि हि राजन्यो वैश्यो वापि कथञ्चन । मद्यमेव मुरां पीत्वा न दोष प्रतिपद्यते । हद्विष्णुः । 'अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य तु' । अनुपनीतस्यानूढायाश्च मुरा निषिद्धा । 'सुरापाननिषेधस्तु जायाश्रय इति स्थितिः। पादो बालेषु दातव्यः सर्वपापेष्वयं विधिरिति वचनात् । सर्वपापेषु मुरापानादिष्विति व्याख्यानात् । याज्ञवल्क्यः । 'पतिं लोकं न सा याति ब्राह्मणी या मुरां पिबेत् । इहैव सा शुनी गृधी सूकरी चोपजायते' । मुरापानसमेषु मुरापानप्रायश्चित्तत्रता बोध्यम् ।।

·स्मृतिसारोद्धारे। मुवर्णस्तयप्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः । 'ब्राह्मणः स्वर्णहारी तु राज्ञे मुसलमर्पयेत् । स्वकर्म ख्यापयंस्तेन हतो मुक्तोपि वा शुचिः'। वर्ण सुवर्ण, तच्चात्र षोडशमाषपरिमितहेमपरम् । न तु जातिमात्रपरम् । सुवर्णन्यूनहेमहरणं क्षत्रियादिहेमहरणवदुपपातक मिति विभाव्यम्, सुवर्णस्तेयसमेऽद्धमिति सङ्केपः ।। क्रमप्राप्तगुरुतल्पप्रायश्चित्तमाह । याज्ञवल्क्यः । 'तोऽयः शय. ने सार्द्धमायस्या योषिता स्वपेत् । गृहीत्वोत्कृय वृषणौ नैर्ऋत्यां चोत्सृजेत्तनुम्' । एतन्मुण्डितलोमकेशेन घृताभ्यक्तेन च कर्त्तव्य. म् । 'निष्कालको घृताभ्यक्तस्तप्तां सूमी परिष्वज्य मरणात्पूतो भव- तीति विज्ञायत' इति वसिष्ठस्मरणात् । 'गुरुशब्दश्चात्र मुख्यया वृत्या पितरि वर्तते । 'निषेकादीनि कर्माणि यः करोति यथावि. घि । सम्भावयति चान्नेन स विप्रो गुरुरुच्यते । इति मनुना गुरुत्वप्रतिपादनपरे वाक्ये निषेकादिकर्तुर्जनकस्यैव गुरुत्वाभिधा- नात्। 'आचार्यादेस्तु भार्यासु गुरुतल्पं व्रतं चरेतू' इत्यतिदेशा- च्च । आचार्यादेर्मुख्यगुरुत्वे तूपदेशापत्तेरिति विप्रग्रहणमुपलक्ष- णम् । अतः पितृपत्नीगमनमेव महापातकम् । गमनं चरमधातुवि. सर्गपर्यन्तमुच्यते । अतस्ततोऽर्वानिवृत्तौ न महापातकित्त्वमिति मिताक्षरा । जनन्यामकामकृते तत्सपत्न्यां च कामकृते मरणान्ति- कन्द्रष्टव्यम् । यदुक्तं पत्रिंशन्मते 'पितृभार्या च विज्ञाय सवर्णी योऽधिगच्छति । जननी चाप्यविज्ञाय नामृतः शुद्धिमाप्नुयात्' । गुरुतल्पममे त्वमिति सङ्केपः ॥ अथावसरमाप्तं तसंसग्गिप्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः । एभि- स्तु संबसेद्यो वै वत्सर सोऽपि तत्समः। एभिः पूर्वोक्तैर्ब्रह्महादिभि. श्चतुभिस्तत्समः तदीयमेवप्रायश्चित्तं कुर्यादियर्थः । मनुः 'यो येन पतितेनैषां संसर्ग याति मानवः । स तस्यैव व्रतं कुर्यात्तसंसर्ग- ·द्वादशोद्धारः। विशुद्धयेद्धबृहस्पतिः। एकशय्यासनं पतिर्भाण्डपत्त्यन्नमिश्रता- म् । याजनाध्यापने यौनस्तथा च सह भोजनम् । नवधा सङ्करः प्रोक्तो न कर्त्तव्योऽधमैः सह । एकशय्यासनमेकखट्वासनं,एकपति- भोजनम् । एकभाण्डपचनमन्नेन सह मिश्रणं संसर्गः। देवलः। 'संला- पस्पर्शनिश्श्वाससहयानासनाशनात् । याजनाध्यापनाद्यौनावपापं संक्रमते नृणाम् । एषां मध्ये केन कर्मणा कियताकालेन पातिय- मित्यपेक्षायामाह द्विष्णुः॥संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ।। देवलः ॥' याजनं योनिसम्बन्धं स्वाध्यायं सहभोजनम् । कृत्वा सद्यः पतसेव पतितेन न संशयः' अत्र याजनादीनां समुदितानां पातित्यहेतुत्वमसमुदितानां दोषहेतुत्वमस्त्येव । पराशरः ॥ 'आ- सनाच्छयनाद्यानात्संभाषात्सहभोजनात् । संक्रामन्ति हि पापानि तैलबिन्दुरिबांभसि ॥ अनेन निरपेक्षाणामपि पापहेतुत्वमुक्तं सं. लापस्पर्शनिःश्वासेति देवलवचनस्योक्तत्वात् । पतितसंसर्गप्रतिषे. धेन प्रतिषिद्धयौनसंबन्धस्य प्रतिप्रसवमाह याज्ञवल्क्यः ॥ 'कन्यां समुद्धरेदेषां सोपवासामकिश्चनाम् ॥ एषां पतितानां, समुद्धरेत उधृसोबहेव ॥ न तु पतितहस्तात्प्रतिगृह्णीयात् । अकिञ्चनां अगृहीतपितृधनाम् ॥ अत एव वसिष्ठः ॥' पतितोत्पन्नः पतितो भवति । अन्यत्र कन्यायाः, साहि परगामिनी । तामरिक्था- मुपेयादिति ॥ अथोपपातकप्रायश्चित्तं विवक्षुर्गोवधप्रायश्चित्तमाह याज्ञवल्क्यः गोवधप्राप‘पञ्चगव्यं पिबेगोनो मासमासीत संयतः । गोष्ठेशयो गोऽनु. विचत्तम्। गामी गोप्रदानेन शुद्ध्यतिाकृछं चैवातिकृछंच चरेद्वापि समा- हितः। दद्यात्रिरावं चोपोष्य वृषभैकादशास्तु गाः । एवं कुर्वन्मा. सान्ते गोप्रदानेन एका गां दत्वा तावता शास्त्रार्थस्य सम्पत्तेर्गोह. त्यायाः शुध्यतीत्येकं व्रत, मासंगोष्ठेशयोगोऽनुगामीति चानुवर्चते, ·स्मृतिसारोद्धारे। . पञ्चगव्याहारस्य तु नित्तिः कृछविधानादेव । अतश्च मासं निर- न्तरं कृछं समाहितश्चरेदिति द्वितीयम्,अतिकृळू वा तथैव समाचरे- दिति तृतीयं । कृछातिकृछलक्षणं च कर्मविपाकसारोद्धारे मदीये. ऽनुबन्धेऽनुसन्धेयम् । अथवा त्रिरात्रमुपवासं कृत्वा वृषभ एकादशो यासां गवां ता दद्यादिति चतुर्थं व्रतं । अव षभिः षड्भिरुपवास रेकैकमाजापराकल्पनया पञ्चकृछाणां प्रत्याम्नायवेन पञ्चयेन- वो मासान्ते च दीयमाना गौरेकति षधेनवो भवन्तीति लघु,वृष- भैकादशगोदानसहितत्रिरात्रव्रतं गुरु । अत्र गुरुवतन्देवद्विजराज- गोवधप्रायश्चित्तं बोध्यम् । कथं पुनर्ब्राह्मणादिगवीनां गुरुत्वम् । 'देवब्राह्मणराज्ञां तु विज्ञेयं द्रव्यमुत्तमम्' इति नारदवचनाद्गुरुत्व- म्। विशिष्ट स्वामिकविशिष्टगोवधे मनुः । 'उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिबेत् । कृतवापो बसेद् गोष्ठे चर्मणाट्टैण संवृतः । चतुर्थकालमश्नीयादक्षारलवणं मितम् । गोमुत्रेणाचरेत्स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः। दिवानुगच्छेत्ता गास्तुतिष्ठन्मूर्ध्नि रजः पिबेत् । शुश्रूषित्वा नमस्कृत्य रात्रौ वीरासनं विशेत् । तिष्ठन्तीष्वनुतिष्ठेत्तु वजन्तीष्वप्पनुव्रजेत् । आसीनासु तथासीनो नियतो वीतमत्सरः। आतुरामभिषिक्तां वा चौरव्याघ्रादिभिर्भयैः । पतितां पङ्कलग्नां वा सर्वमौविमोचयेत् । उष्णे वर्षति शीते वा मारुते चाति वाति वा । न कुर्वीतात्मनस्त्राणं गोरकृत्वा तु शक्तितः । आत्मनो- यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रेऽथवा खले । भक्षयन्ती न कथयेत्पिबन्तं चैव वत्सकम् । अनेन विधिना यस्तु गोनो गामनुगच्छति । स गोहत्याकृतं पापं त्रिभिर्मासैळपोहति । वृषभैकादशागाश्च दद्या. सुचरितत्रतः । अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविदभ्योनिवेदयेत्' । पुष्टि- तारुण्यादिरहितायां गव्यर्दै प्रायश्चित्तम् । 'अतिवालामतिकशाम- तिवद्धामतिरोगिणीम् । हत्वा पूर्व विधानेन चरेदर्दै व्रतन्द्रिज' इति ·द्वादशोद्धारः। वचनादिति । शङ्खः। 'पादं तु भूइसायामुक्यागमने तथा।गोवधे च तथाकुर्यात्परस्त्रीगमने तथा' । अङ्गिराः। 'गासहस्त्रंशसं वापि दद्यात्सुचरितव्रतः । अविद्यमाने सर्वस्त्रं वेदविद्भ्योनिवेदयेत् । अत्र गोसहस्रयुक्तं गोशतयुक्तं च द्वैमासिकं व्रतद्वयमभिहितम् । इदं च यदा सवनस्थश्रोत्रियातिदुर्गतबहुकुटुम्बिब्राह्मणसम्बन्धिनी कपिलां कर्माङ्गभूतां गर्भिणी बहुक्षीरतरुणिमादिगुणशालिनी निर्गुणो धनवान्सप्रतिज्ञं खड्गादिना व्यापादयति तदा गोसह- स्रयुक्तं द्वैमासिकं कुर्थात् । 'गर्भिणी कपिलां दोग्धी होमधेनुं च मुव्रताम् । खड्गादिना घातयित्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत्' इति वृह- स्पतिवचनात् । ब्राह्मणादिवर्णविशेषस्वामिकगोवधे प्रायश्चित्तवि- शेषः कल्पनीयः । वयोविशेषे प्रचेताः । 'एकवर्षे हते वत्से कृ. च्छ्रपादो विधीयते । अबुद्धिपूर्वे पुंमः स्यात् द्विपादस्तु द्विहायने। त्रिहायणे त्रिपादः स्यात्माजापसमतः परम्' इति सङ्क्षपः । यदा- केनैव रोधनादिव्यापारेण बहवो गावो व्यापादितास्तदा संव. तीपस्तौ विशेषमाहतुः ॥ 'व्यापन्नानां बहूनां तु रोधने बन्धनेपि वा । भिषमिथ्योपचारे तु द्विगुणं व्रतमाचरेत् । व्यासः । 'औषधं लवण चैव पुण्यार्थमपि भोजनम् । अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दापयेत् । अतिरिक्त विपत्तिश्चेत्कृच्छ्र- पादोऽभिधीयते । पादमेकं चरेद्रोधे द्वौपादौ बन्धने चरेत् । योजने पादहीनं स्याचरेत्सर्व निपातने । पाषाणलगुडैापि शस्त्रे. णान्येन वा बलात् । निपातयन्ति ये गास्तु कृत्स्नं कुर्युव्रतं हि ते । तथैव वाहुजङ्घोरुपाग्रीवादिमोढनैः' । पराशरः । 'गवां बन्धनयोक्त्रैस्तु भवेन्मृत्युरकामतः । अकामकृतपापस्य प्राजापसं विनिर्दिशेत् । प्रायश्चित्ते ततश्चीर्णे कुर्याद्राह्मणभोजनम् । अन- डुत्सहितां गां च दद्याद्विपाय दक्षिणाम् । आपस्तम्बः । 'अति- .

·स्मृतिसारोद्धारे। दोहातिवाहाभ्यां नासिकाच्छेदने तथा । नदीपर्वतसंरोधान्मृते पादोनमाचरेत्' । पराशरः । 'अन्यत्राङ्कनलक्ष्मभ्यां वाहने मो. चनेऽपि वा। सायं संयमनार्थं च न दुष्येद्रोधबन्धयोनालिकेरा- दिभिर्बन्धने भवत्येव दोषः।तदाह व्यासः। ननालिकेरेण न शाणवा- लैन वापि मौओन न शृंखलेन । एतैस्तु गावो न निबन्धनीया बद्धा तु तिष्ठेव परशुं गृहीत्वा । कुशैः काशैश्च बध्नीयात् स्थाने दोष. विजिते । घण्टाभरणदोषेण विपत्तिर्यत्र गोर्भवेत् । कृछार्द्धन्तु भवेत्तत्र भूषणार्थं हि तत्स्मृतम् । अतिदोहातिदमने सङ्घान्ते चैव योजने । वध्वा शृङ्खलपाशैश्च मृते पादोनमाचरेत् । पालकस्यो- पेक्षायां प्रायश्चित्तविशेषस्तेनैवोक्तः 'जलौघपल्वले मग्ना मेघविद्यु- द्धताऽपि वा । श्वभ्रे वा पतिताकस्मात् श्वापदेनापि भाक्षता । प्राजापत्यं चरेत्कृठं गोस्वामी व्रतमुत्तमम् । शीतवाताहता वा स्या- दुद्वन्धनमृतापि वा। शून्यागार उपेक्षायां प्राजापत्यं विनिर्दिशेत् । मनुः । 'व्यापन्नानां बहूनां तु रोधने बन्धनेपि वा ।भिषमिथ्यो. पचारे च द्विगुणं व्रतमाचरेत्' । व्यासः 'औषधं लवणं चैव पु. ण्यार्थमपि भोजनम् । अतिरिक्तं न दातव्यं काले स्वल्पं तु दा. पयेत्' । आपस्तम्बः । 'पाषाणैर्ल गुडैर्वापि शस्त्रेणान्येन वा बला- त् । निपातयन्ति ये गास्तु कृत्स्नं कुर्युव्रतं हि ते । एतत्तु सा- क्षात्कर्तुः । तद्वयवहितव्यापारिणोनिमित्तकर्तुंस्तु 'पादमेक चरे- द्रोधे इसापतित्रोक्तं द्रष्टव्यम् । कचिदुपकारार्थं प्रवृत्तौ वचनादो. षाभावः । यदाह सम्वतः। यन्त्रणे गोचिकित्सार्थे मूढगर्भविमो. चने । यत्ने कृते विपत्तिः स्यान्न स पापेन लिप्यते । दाहच्छेद- शिरामेदप्रयोगैरुपकुर्वताम् । द्विजानां गोहितार्थं च प्रायश्चित्तं न विद्यते । औषधं स्नेहमाहारं ददद्गोब्राह्मणेषु च । दीयमाने १ अडून स्थिरचिह्नकरणम्, लक्ष्म साम्प्रतोपलक्षणम् ।

·द्वादशोद्धारः। विपत्तिश्चेन स पापेन लिप्यते । पराशरः । 'ग्रामघाते शरौघेण वेश्मभङ्गानिपातने । अतिष्टिहतानां च प्रायश्चित्तं न विद्यते । कूपखाते च धर्मार्थे गृहदाहे च या मृता। ग्रामदाहे तथा घोरे मायश्चित्तं न विद्यते' अस्थ्यादिभने मरणाभावेपि कचित्प्रायश्चि- त्तमुक्तम् । 'अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा लागृलच्छेदनं तथा । पातनं दन्तशृङ्गाणां मासाद्धं तु यवान्पिवेत् ।अङ्गिराः। 'शृङ्गभङ्गेऽस्थि- भने वा चर्मनिर्मोचनेपि वा । दशरात्रं पिबेदनं स्वस्थापि यदि- गौर्भवेत् । वज्रं क्षीरादिवर्तनम् । एतदशक्तविषयम् । इदं च प्रायश्चित्तम् गोस्वामिने व्यापन्नसदृशीं गां दत्वैव कार्यम् । यदाह पराशरः । 'प्रमापणे प्राणभृतां दद्यात्तत्प्रतिरूपकम् । त. स्यानुरूपं मूल्यं च दद्यादित्यब्रवीद्यमः' । मनुः । 'यो यस्य हिं- स्यादद्रव्याणिज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा । स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञे द- द्याच्च तत्समम्' । अत्र पूर्वोक्तप्रायश्चित्तजातं ब्राह्मणम्यैव हन्तुर्वे. दितव्यम् । क्षत्रियादेस्तु हन्तुहद्विष्णुना विशेषोऽभिहितः । 'विप्रे तु सकलं ज्ञेयम् पादोनं क्षत्रिये स्मृतम् । वैश्येऽर्द्ध पादक- च्छ्रस्तु शूद्रजातिषु शस्यने । अङ्गिराः। पर्षया ब्राह्मणानां तु सा राज्ञां द्विगुणा मता । वैश्यानां त्रिगुणा प्रोक्ता पर्षदच व्रतं स्मृ. तम् । स्त्रीणां तु विशेषमाह पराशरः । 'वपनं नैव नारीणां ना- नुत्रज्या जपादिकम् । न गोष्ठेशयनं तासां न बसीरन गवाजिन- म । सर्वान् केशान्समुदधृन्य छेदयेदङ्गुलद्वयम् । सर्वत्रैवं हि नारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम्' । पुरुषेषु विशेषः संवर्नेनोक्तः । 'पादेऽङ्गरोमवपनं द्विपादे उमश्रुणोऽपि च । त्रिपादे तु शिखावज्ज मशिखं तु निपातने' । इति गोवधप्रायश्चित्तम् । अथान्येषामप्युप पातकानां प्रायश्चित्तं गोवधवदेवायाज्ञवल्क्यः। 'उपपातकशुद्धिः स्यादेवं चान्द्रायणेन वा । पयमा वापि मानेन ·स्मृतिसारोद्धारे। पराकेणाथवा पुनः । एवमुक्तेन गोवधतेन । अत्रातिदेशसामर्थ्या- गोचर्मवसनगोपरिचादिभिः कतिपयैन्यूनत्वमवगम्यते ॥मनुः ।। 'एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः । अवकीर्णिवयं शुद्ध्यर्थं चान्द्रायणमथापि वा । एतत्त्रैमासिकं गोवधव्रतम् ॥ अथोपपातकानि परिगणयामास याज्ञवल्क्यः। "गोवधोत्रात्य- ता स्तेयमृणानां चानपाक्रिया। अनाहिताग्नितापण्यविक्रयः परिव- दनम् । भृतादध्ययनादानं भृतकाध्यापनं तथा । पारदार्य पारि- वित्त्यं वादqष्यं लवणक्रिया । स्त्रीशद्रविदक्षत्रवधो निन्दितार्थो- पजीवनम् । नास्तिक्यं व्रतलोपश्च सुतानां चैव विक्रयः । हीन- दक्षिणयाज्ञित्वं क्रतुविक्रयणं तथा । कन्यासन्दूषणं चैव परिवि- दकयाजनम् । कन्यादानं तस्यैव कौटिल्यं व्रतलोपनम् । आ. त्मनोऽर्थे क्रियारम्भो मद्यपस्त्रीनिषेत्रणम् । स्वाध्यायानिमुतत्त्या- गो बान्धवसाग एव च । इन्धनार्थ द्रुपच्छेदः स्त्रीहिंसौषधजीवन- म् । हिंस्रयंत्रविधानं च व्यसनान्यात्मविक्रयः । शूद्रप्रेष्यं हीनस. ख्यं हीनयोनिनिषेत्रणम् । तथैवानाश्रमे वासः परान्नपरिपुष्टता । असच्छास्त्राधिगमनमाकरेष्वाधिकारिता । भाव्या विक्रयश्चैव- मेकैकमुपपातकम्" । अवावकीणिवज सर्वेषामेवोपपातकानां गो- वधव्रतातिदेशः कृत इति पृथगवकीणिप्रायश्चित्तमाह याज्ञत्र- ल्क्यः । 'अवकीर्ण भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योषितम् । गईभं प- शुमालभ्य नैनं स विशुद्ध्यति' । अत्र चरमधातुविसर्गोिऽत्रकी- ण तयस्यास्तीति सोवकीर्णी स निर्ऋतिदैवत्येन गर्दभपशुना या- गं कृत्वा शुद्ध्यतीत्यर्थः । गईभस्य पशुचे सिद्धेऽपि पशुग्रहणम. १ मुद्रितयाज्ञवल्क्यपुस्तके 'धान्यकुप्यपशुस्तेयप्रयाजानां च याजनम् । पितृमातृसुतत्यागस्तडागारामविक्रय'। इत्येतच्छ्लोकम- स्ति, उपरि लिखितमद्धे नास्ति ।

·द्वादशोद्धारः। थ पशुकल्प इत्याश्वलायनगृह्योक्तपशुधर्मप्राप्त्यर्थम् । एतच्चारण्ये चतुष्पथे लौकिकेऽग्नौ कार्यम् । यदाह वसिष्ठः । 'ब्रह्मचारी चेत् स्त्रियमुपेयादरण्ये चतुष्पथे लौकिकेऽग्नौ रक्षोदैवतं गईभं पशुमा- लभेतेति । तत्रापि रात्री काणेन यष्टव्यम् । यदाह मनुः । 'अव- कीर्णी तु काणेन गईभन चतुष्पथे। पाकयज्ञविधानेन यजेत नि- प्रति निशि' । गौतमः । गईभेनावकीर्णी निर्ऋतिं चतुष्पथे यजेत । तस्याजिनमूर्द्धवालं परिधाय लोहितपात्रे सप्तगृहान्भैक्षं चरेत् कर्माचक्षाणः संवत्सरेण शुद्ध्येदिति । तथा विषवणमेक- कालं भोजनं च कर्त्तव्यम् । यदाह मनुः । 'एनस्मिन्नेनसि माते वसित्ता गईभाजिनम् । सप्तागारं चरेद्रेक्षं स्वकर्म परिकीर्तय- न । तेभ्यो लब्धेन भैक्षेण वर्तयेदेककालिकम् । उपस्पृशंस्त्रिष- वणमब्देन स विशुद्ध्यतीति सङ्केपः ॥ अथ ब्रह्महत्यासमानि । याज्ञवल्क्यः । 'गूरूणामध्यधिक्षेपो वेदानन्दा सुहृद्धः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम् । अधि आधिक्येन अधिक्षेपो अनृताभिशंसनम्। नाशनं विस्मरणम् ।। अथ मुरापानसमानि।'निषिद्धभक्षणं जैड्म्यमुत्कर्षे च वचोऽ. नृतम् । रजस्वलामुखास्वादः सुगपाणसमानि तु । स्वर्णस्तेय- समान्याह स एव । 'अश्वरत्नमनुष्यस्त्रीभूधेनुहरणं तथा । निक्षे- पस्य च सर्व हि सुवर्णस्तेयसंमितम् । गुरुतल्पसमान्याह स एव । 'सखिभार्याकुमारीषु स्त्रयोनिष्वन्त्यजासु च । सगोत्रासु सुनस्त्रीषु गुरुतल्पसमं स्मृतम्' । कुमायुत्तमजानीया कन्यका। सकामास्वनुलो- मासु न दोषस्त्वन्यथा दमः । दूषणे तु करच्छेद उत्तमायां वध- स्तथेति । तत्रैव दण्डविशेषप्रतिपादनात्प्रायश्चित्तगुरुत्वं युक्तम् । स्वयोनिभगिनी । अत्र गमनं रेत सेकपर्यन्तं बोध्यम् । 'रतासेकः कुमारीषु स्त्रयोनिष्वन्यजासु च । सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु ·स्मृतिसारोद्धारे। गुरुतल्पसमं विदुरितिमनोः । अत्र सर्वत्र समशब्दोपादानाद्ब्रह्म- हत्यादिवतेभ्यो न्यूनत्वमवगम्यते । लोके राजसमो मन्त्रीति किञ्चिन्न्यूने समशब्दप्रयोगदर्शनात् । महापातकस्येतरस्य च गुरु- वायोगाचेति । गुरुतल्पातिदेशमाह याज्ञवल्क्यः । 'पितुः स्वसारं मातुश्च मातुलानी स्नुषामपि । मातुः सपत्नी भगिनीमाचार्यत- नयां तथा । आचार्यपत्नी तनयां गच्छंस्तु गुरुतल्पगः । लिङ्गं छित्त्वा वधस्तस्य सकामायास्त्रिया अपि' । अत्र यानि पापानि महापातकशब्दोदितानि तानि पातकसंज्ञकानि । तदुक्तम् । 'महा- पातकतुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु । तानि पातकसंज्ञानि सन्न्यूनमुपपातकम् । तथा चाङ्गिराः । 'पातके तु सहस्रं स्यान्म- इत्सु द्विगुणं तथा । उपपाते तुरीयं स्यानरकं वर्षसंख्यया' । अत्र क्रमासातकं त्रिविधम् । उपपातकं पातकं महापातकं चेति । ननु 'माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा । पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी स्नुषा।दुहिताचार्यभार्या च सगोत्रा शरणागताराज्ञी भवजिताधात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या।आसामन्यतमांगच्छन् गुरुतल्प ग उच्यते । शिश्नस्योत्कर्त्तनात्तत्र नान्यो दण्डो विधीयते । इति नारदीयवचनादिषु शिश्नस्योत्कर्त्तनं राज्ञा दण्डः प्रकर्तव्यः । प्रायश्चित्तमपि तदेवायाति । ईदृक्षु महापातकाद्यतिदिष्टेषु पूर्वो- क्तत्रयावसिष्टेषु पापेषु तुरीयत्त्वमायात्विति चेन्न । महापापातिदि- टानामपि महापापत्वानपायादिति सांप्रदायिकाः । शतिदिष्टं तु- रीयमेव । नच नरकवर्षमंख्याविशेषानभिधानान्न त्रयाधिकामिति वाच्यम्। तस्य कल्पत्त्वादिति नव्याः। ब्रह्महसासमानां तु गुर्वधि- क्षेपादीनामातिदेशिकेम्यो न्यूनत्त्वातदोनं द्वादशवर्षादिप्रायश्चि- तमिति मिताक्षरा । सैव च सुरापाणसमेषु निषिद्धभक्षणादिषु मुरापाणप्रायश्चित्वार्द्धमुक्तवतांति सर्वेषु तत्समेषु तदीदिकल्पन- ·द्वादशोद्धारः। मित्यलं प्रपञ्चेन। स्मृतिहेमाद्रिहलायुधमिताक्षराकालमाधवीयेभ्यः । कालादर्शकलानिधिनिर्णयपीयूषनिर्णयाब्जेनात् ।। रूपनरायणभोजप्रतापमार्तण्डहोरिलस्मृतितः । आनन्दकरनिवन्धादनन्तभट्टीयगृह्यभाष्येभ्यः । सिद्धान्तमुधोद्धारस्मृतिसारप्रथितभारतादिभ्यः। इतिहासपुराणेभ्यः कल्पद्रुमपारिजाताभ्यां ॥ अन्येभ्योऽपि हि मैथिलगौडनिबंधभ्य उचितेभ्यः । विश्वम्भरेण विदुषा स्मृतिसारोदार आचरितः ।। श्रीविश्वम्भरविहिते स्मृतिसारोद्धारसंज्ञके ग्रंथे । प्रायश्चित्तनिरूपणनामाऽगाद्वादशोद्धारः ॥१२॥ अमुश्चक्रनारायणीयं निबन्धोत्तम भीममल्लक्षितीशात्मजस्य ॥ व्यधान्मलनारायणक्षोणिभर्तृ- स्त्रिवेदी निदेशेन विश्वम्भराख्यः ॥ १ ॥ इति श्रीमच्चक्रनारायणेत्यादिविविधिविरुदावलीविराज- मानमानानतमध्यावली(मझौली)नरेशश्रीमन्महाराजाधि- राजभीममल्लदेवात्मजश्रीमहाराजनारायणमल्लदेवानुज्ञया श्रीमन्महामहोपाध्याय पं. श्रीविश्वम्भरदीक्षितकृतश्चक्रना- रायणीयनिबन्धापरपर्यायः स्मृतिसारोद्धारः सम्पूर्णः ॥

·No text on this page.

·THE CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES; COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINARY SANSKRIT WORKS. NOS. 105, 106, 151 & 161. चक्रनारायणीयनिवन्धापरपायः स्मृतिसारोद्धारः। मध्यपल्ली(मझौली)नरेशा श्रीनारायणमल्लदेवानाम ज्ञामनुसरद्भिः पण्डित विश्वम्भर- दीक्षितैःसङ्कलितः। मध्यपल्लीपाठालयाध्यापकेन मङ्गलमिश्रेण शोधितः । SMRITISÂRODDHÂRA, BY VISVAMBHARA TRIPATHI, EDITED BY PANDIT MANGAL MISRA, The Teacher of The Majhaoli School, PUBLISHED AND SOLD BY THE SECRETARY, CHOWKHAMBA SANSKRIT BOOK-DEPOT. BENARES. AGENTS: OTTO HARRASSOWITZ, LEIPZIG: PANDITA JYESHTHÂRÂMA MUKUNDAJÎ,BOMBAY: PROBSTHAIN & CO., BOOKSELLERS, LONDON. Printed by Jai Krishna Das Gupta, AT THE VIDYA VILÂSA PRESS, BENARES. 1911. Registered According to Act IXV. of 1867,

·No text on this page.

·प्रस्तावना। - इह खलु परमप्रशस्तस्वेतरसमस्तपुरुषार्थसार्थहेतुजीवातुध- मतत्वनिर्णयार्थमनेकमहर्षिप्रणीतानां स्मृतिवचसामतिसप्तिाना- मतिगृढव्यूढभावभावनाऽभिभूतमिथोऽर्थभेदबुद्धीनां व्यवस्थायै निबन्धानारचितवतां श्रीविज्ञानेश्वरमभृतीनां देवदर्शनानां विदु- षां गतानुगतिकः श्रीमान् विश्वम्भरदीक्षितः स्मृतिसारो- द्धारनामानमिमं ग्रन्थं प्रणिनाय । अयश्च महाशयः कदा क चासीदिति जिज्ञासाच- अमुश्चक्रनारायणीयं निबन्धो- त्तमं भीममल्लक्षितीशात्मजस्य ।। व्यधान्मल्लनारायणक्षोणिभर्तु- त्रिवेदी निदेशेन विश्वम्भराख्यः॥ इत्यनेनैतद्धन्थान्तिमश्लोकेन निरस्यते,तथाहि जगत्प्रख्यात- सरयूपारदेशस्थमध्यपल्लीराजधानीस्वामिन्या विश्वसेनाख्यक्षत्र- राजमहामणिमालायाघटकस्य महाप्रतापश्रीभीममल्लपुत्रश्रीमन्ना- रायणमल्लराजस्याज्ञानुसारेण"श्रीमच्चक्रनारायणेत्यादिविविध- विरुदावलीविराजमान"इत्यायुक्तराजवंशप्रशस्तिसमुल्लिखितवि- रुदावलीसन्निविष्टचक्रनारायणशब्दमुद्राङ्कितश्चक्रनारायणीयनिव- न्धनामाऽयं निबन्धोराचितः। एतचोक्तराजवंशकरीरधीरवीरवर- महाराजश्रीखड़बहादुरमल्लप्रणीतायां विश्वसेनवंशवाटिका- यामपि षष्ठपरिच्छेदे महाराजनारायणमल्लवर्णनावसरे "इन्ह के ·(२) समय में अच्छे २ पण्डित वर्तमान थे, जिन में पिण्डी के त्रिपाठी विश्वम्भरपण्डित बड़े विद्वान् थे, इन्हो ने राजा की आज्ञा से स्मृ- तिधर्मसारनामक बड़ी पुस्तक बनाई" इत्युक्तम् । महाराजनारा- यणमल्लपित्रे वर्षीयसे महाराजभीममल्लाय च पश्चाधिकषोड- शतमे निस्ताब्दे भारतेश्वरेण जहांगीरशाहेन पारितोषिकं दत्त- म् ( तुजुकेजहांगीरी) अतश्च महाराजनारायणमल्लः ख्रिस्ता- ब्दानां सप्तदशाब्द्याः प्रथमपाद आसीदिति निश्चीयते । ततश्च गोरक्षपुरमण्डलान्तर्गतमध्यपल्ली ( मझौली) राज- धानीप्रान्ते निस्तसप्तदशशताब्द्यारम्भे विश्वम्भरपाण्डितोऽभूदिति न तिराहतम् ॥ एवश्चाद्ययावदपि मध्यपल्लीराजपरम्पराऽधीनोऽपि दैव- वशादमुद्रित एवायं ग्रन्थ आसीत् । अत एव च विश्वसेनवंश- वाटिकाभागस्यानन्तरोद्धृतस्य टिप्पणे “यह पुस्तक वर्तमान है, अभी छपी नहीं है, विचार है कि छपवा दी जाय" इत्युक्तम् । एतद्वन्थान्तिमश्लोके स्वं त्रिपाठ्यपरपर्यायं त्रिवेदिनं मध्ये- ग्रन्थं च "अस्मत्पितामहचरणाः श्रीनीलकण्ठदीक्षितास्तु" इति स्वपितामहं दीक्षितं वदता ग्रन्थकृता तदाप्रभृति सम्पतियावत् प्रचलिता जनश्रुतिः सत्याप्यते, सा यथा “पिण्डीग्रामत्रिपाठी नीलकण्ठशर्मा मध्यपल्लीराजप्रार्थनया मध्यपल्लीसमीपस्थवन- कटाग्रामे यज्ञे दीक्षितो भूत्वा दीक्षितपदवीमवाप" इति । ध्यपल्लीमहाराजखड़बहादुरमल्लस्याभिमायमनुसरन्ती तद्धर्मपत्नी स्वनामधन्या महाराज्ञी चण्डिकाप्रसादेवी तत्पुत्रः श्रीमहाराजकोसलकिशोरप्रसादमल्लश्चैतद्वन्थमुद्रणाय सोत्सा- हावभूताम् , तयोराज्ञया च काशीचौखम्भासंस्कृतसिरीजाधी- शहरिदासगुप्ताय मुद्रणार्थमयं ग्रन्थोऽर्पितः, योऽयं तेन मुद्रयित्वा ·(३) प्रकाशितस्तत्रभवद्भ्यो धीमद्भ्य उपहियते । धारेश्वरश्रीभोजदेवसभासज्जगद्विख्यातमहाकविश्रीवाणभट्ट- भामस्य विश्वविख्यातस्य महाकविमुकुटमाणिक्यवत्समहर्षिवं- शावतंसमिश्रोपनाममयूरभट्टस्य ब्राह्मण्यां भार्यायां प्रवर्तितना- गेश्वरमिश्रमूलकवंशपरम्परस्य द्वितीयस्यां क्षत्रियायां भार्या- यां शास्त्रतो मावजातीयः क्षत्रियप्रवरोविश्वसेनः पुत्रोऽजनि । स एवास्य मध्यपल्ली (मझौली) राजवंशस्य कूटस्थस्तद्वेश्या एव चा- न्येऽपि विश्वसेनाः क्षत्रियाः, मयूरवंश्यत्वादेव चास्य राजवंश- स्येयमधस्तनी मायूरीमुद्रा (माटो) ग्रन्थस्य मुद्रणे राजाज्ञाम- भिव्यञ्जती जागर्ति-इति ॥ निवेदको मङ्गलप्रसादशमी।

·No text on this page.

·अथ शुद्धिपत्रम् पृष्ठ पंक्ति १ Bin अशुद्धम् शुद्धम् विधेयस्वकर्मण विधेयस्य कर्मणः पारक्याम पारक्यम. ५ न्हि- द्वि- मृण्मयों मृन्मयों प्रवालमुक्ता प्रवालयुक्ता- ७३ २३ षोठा षोडश ७४ १६ दरिद्य दारध- ६ च्छोद्ध च्छेद्वि- ८९ २ मन्यांहिक माध्याहिक- कानू १०१ २ देश- मकोका मशोका- १११ सीदहूजननीराचै सिन्दुरजनित रागै ११२ ६ ११२ संभु- संधु ११२ १७ पीतमासान्विषो ? युक्तश्छन्दांस्यधीयीत मासान विमोऽर्द्धपञ्चमान् । १२६ १६ दस- दहा- १२७ २४ मत्रच तिलदानं च प्रास्यते । क- मात्रैव तत्र ·(२) पृष्ठ पंक्ति कार्य नशुद्ध अशुद्धम् शुद्धम् म्वलाजिनरत्नानि मोचकौ पापमो. चकौ ॥ उपानदानमत्रैव कथितं- सर्वकामदम् । यत्र वा तत्र वा तुर्यदा तु यदा १५९ १२ पाशत- पासन- १६१ १४ कार्यं न शुद्ध चान्द्रसमः चान्द्रमसः १९५ १२ प्रत्याब्दिकं प्रसाब्दिके १८० १८ खि- सखि- १८९ १३ पैत्रि. पैतृ- १९८ १३ दनुतिष्ठतम् दननुष्ठितम् २०५ ५ मृण्मयं मृन्मयं २१८ १३ ब्राह्मणसमाय? ब्रह्मणे शिवाय २१९ २ चैतस्मि चेत्तस्मि- २२० १३ भवन्त्येते पृथक्शौचाः २२९ घृतं २४५ २० मेव । क्षुद्रसमिधा मेवं क्षुद्रसमिधां २४५ १३ षष्ठाय. षष्ठाया- २५४ २४ शुक्लानि शुक्तानि २६५ २३ ब्राह्मणे न ब्राह्मेण ३०४ १० ३१५ २५ सीमां सीम्नां ३२८ १२ कृतं ·सूचीपत्रम् । पृष्ठ पति पृष्ठ पति १ ५ " विषयः विषयः प्रथम उद्धारः अन्यव्रताङ्गमेकभक्तम् १४ ६ मङ्गलाचरणम् ४ नक्तनिर्णयः त्रिविधविध्युपपादनम् । २२ सन्ध्यायां निषिद्धानि १५ ३ स्मृतिमामाण्यम् २ २२ सन्ध्याकालनिर्णयः द्वैधपरिहारः ५. एकादशीनक्ते विशेषः " १८ संवत्सरानिर्णयः १६ सौरनक्तम् अयननिर्णयः ४ यतिनक्तम् ऋतुमासौ ८ नक्षवत्रतकालः १२ मुहूर्तस्वरूपम् १. अयाचितव्रतम् ૨૨ घटिकायन्त्रम् ६ खण्डाखण्डतिथिनिर्णयः १७ माषादिमानम् इति द्वितीय उद्धारः पूर्वाह्नादिदिनविभागः ॥ १८ युग्मतिथिनिर्णयः पर्वादितिथिनिर्णयः १० कृष्णयुग्मानि १८ १४ तिथिवेधः १९ प्रारम्भस्वरूपम् ५ तिथिस्पर्शेऽपि कार्यम् ९ २२ अन्यतिथिकृसमन्यतिथौ " एकादशीवेधविचार: इति तृतीय उद्धारः पूर्वविद्धतिथिनिर्णयः १२ ११ तिथिनिर्णयश्चतुर्थ उद्धारः इति प्रथम उद्धारः प्रतिपन्नामनिरुक्तिः २० द्वितीय उद्धारः प्रतिपनिर्णयः १३ १३ ८ चैत्रप्रतिपद् २१ २३ ३ " ८ एकभक्तनिर्णयः ·(२) " २१ १७ गणेशचतुर्थी ६ तिलकवतम् १/ चतुर्थीसामान्यनिर्णयः " १२ करवीरव्रतम् १० चैत्रशुक्लचतुर्थी २५ भाद्रे महत्तमबूतम् १२ ज्येष्ठशुक्लचतुर्थी ३५ अशोकबूतमाश्विने २४ ४ श्रावणकृष्णाचतुर्थी कार्तिकशुक्ल प्रतिपद दूर्वागणपतिव्रतम् १२ गोक्रीडा ७ भाद्रशुक्लचतुर्थी मार्गपालीबन्धनम् २५ २१ अत्रचन्द्रदर्शननिषेधः ३६ ४ वलिपूजनम् २६ ८ मार्गशुक्लचतुर्थी २२ द्यूतम् घशुक्लचतुर्थी मार्गशीर्षशुक्लपतिपद् " ३७ १२ इति प्रति पर इति चतुर्थी- द्वितीयासामान्यनिर्णयः २७ २४ पञ्चमीसामान्यनिर्णयः ३८ चैत्रशुक्ल द्वितीया २८ १४ चैत्रशुक्लपञ्चमी अशून्यशयनव्रतम् २४ नागपञ्चमी यमद्वितीया २९ २१ ऋषिपञ्चमी पौषशुद्वितीया ३० ८ आश्विनशुक्लपञ्चमी इति द्वितीया कार्तिक शुक्लपञ्चमी तृतीयासामान्यनिर्णयः ३० ११ श्रीपञ्चमी १५ चैत्रशुक्लतृतीया इति पञ्चमी- अक्षयतृतीया ६ षष्ठीसामान्यनिर्णयः ज्येष्ठशुक्ला रम्भा १९ चैत्रशुक्लषष्ठी ४१ भाद्रशुक्लतृतीया चम्पाषष्ठी मार्गेऽपि रम्भाव्रतम् ३३ १० कपिलाषष्ठी माघशुक्लतृतीया २३ आश्विनशुक्लषष्ठी ४२ फाल्गुनशुक्लतृतीया ४ मार्गशुक्लषष्ठी इति तृतीया इतिषष्ठी। २१ २ २० ९ " २२ ९ CC ·(३) १८ ७४ " " १ २३/ मार्गशुक्लाष्टमी १३ सप्तमीसामान्यनिर्णयः ४३ ३ कलवास्थापनम् चैत्रशुक्लसप्तमी ४३ १६ कलशप्रमाणम् वैशाखशुक्लप्तप्तमी २४ लौहाभिसारिकंकर्म भाद्रसितसप्तमी ४४ ९ मण्डपकरणम् आश्विन शुक्ल सप्तमी १२ कुमारीपूजा मार्गशुक्ल सप्तमी १९ कुमारीपूजनफलम् १८ माघशुक्लसप्तमी ४५ ४ कुमारीपूजामन्त्रः अचलासप्तमी ९ कुमारीलक्षणम् इति सप्तमी। राजचिह्नपूजनम् अष्टमीसामान्यनिर्णयः ४७ विजयदशमीनिर्णयः ८३ चैत्र शुक्लाष्टमी कार्तिक शुक्लाष्टमी १२ ८४ १० वैशाखशुक्लाष्टमी ज्येष्ठशुक्लाष्टमी पौषशुकाएमी ८४ १८ ४८ श्रीकृष्णजन्माष्टमी भीष्माष्टमी १० २२ जयन्तीव्रतम् ८५ अकरणे प्रत्यवायः इति अष्टमी। पारणानिर्णयः ५३ २३/ नवमीसामान्यनिर्णयः १६ दुर्वाष्टमी २२ ज्येष्ठाव्रतम् महालक्ष्मीव्रतम् २३/ नन्दानवमी २२ आश्विनशुक्लाष्टमी ५६ २० आश्विनशुक्लनवमी २४ दुर्गानवमी २. मार्गशुक्लनवमी ६ नवरात्रकृया २२ इति नवमी। बलिदानविधिः ७ दनामीसामान्यनिर्णयः बलिदानविशेषेफलम् ६५ चैत्रशुक्लदशमी ५० १२/ फाल्गुनशुक्लाष्टमी २० ५४ २५/ रामनवमी ५५ १५ वैशाखनवमी ८७ ८ ·(४) ज्येष्ठे दशहरा " ११ २० भाद्रशुक्लद्वादशी १४ इति दशमी। श्रवणद्वादशीव्रतकाल: " २० एकादशीसामान्यनिर्णयः ८८ १६ कार्तिककृष्णद्वादशी १११३ एकादश्यधिकारिणः ९० २४ कार्तिकशुक्लद्वादशी एकादश्युपवासानुकल्प:९३ ३ माघशुक्लद्वादशी अन्नपदनिरुक्तिः १६ इति द्वादशी उपवासस्वरूपम् १६ त्रयोदशीसामान्यनिर्णयः,, २१ काम्योपवासेविशेषः ९४ २३ चैत्रेऽनङ्गत्रयोदशी ११२ २ वेधविचारः ९५ ९ वैशाखशुक्लत्रयोदशी १८ एकादश्या भेदाः ३/ कार्तिककृष्णत्रयोदशी २१ विद्धाया नवभेदाः ६ मार्गे शुक्लत्रयोदशी २५ पारणानिर्णयः इति त्रयोदशी. उपवासानुकल्पाः १०० २४ चतुर्दशीसामान्यनिर्णयः११३१७ स्त्रीणां विशेषः १०१२१ शिवरात्रिनिर्णयः ११४ १ एकादश्यामन्योविशेषः १०२ ७तिथिद्वैधेपूर्वविद्धाशिवरात्रिः११५३ चैत्र शुक्लकादशी १९ चैत्र शुक्लचतुर्दशी ११७,१८ निर्जलैकादशी २२ श्रावणशुक्लचतुर्दशी ११८८ विष्णुशयनी १०३ २ अनन्तव्रतम् पार्श्वपरिवर्तिनी ८ कार्तिके प्रेतचतुर्दशी ११९१४ आश्विनशुक्लैकादशी १६ कार्तिक शुक्लचतुर्दशी १२०१६ बोधिनी कार्तिके १९ मासितचतुर्दशी १२१ १ धरणीचूतविधिः १०४ २० फाल्गुनशिवरात्रिफलम् ,, १५ अखण्डद्वादशीव्रतम् १०८ १३ स्कान्दोक्तंशिवरात्रिवतम् १२२१९ इत्येकादशीनिर्णयः इति चतुर्दशी द्वादशीसामान्यनिर्णयः १०९ १ पूर्णिमासामान्यनिर्णयः १२३१६ ·(५) " २५ इति चतुर्थ उद्धारः २ " ६ चैत्रपूर्णिमा १२४ २ अौर्दयव्रतम् १३८११ वैशाखी १२ अन्वाधानम् १४० २ ज्येष्टी २३ यागकाल: आषाढी १२५ २ अनध्यायतिथयः १४१ ९ श्रावणी रक्षावन्धनविधिः १२५८ अथमुक्तकवतविधिः उपाकर्मनिर्णयः १२६ ८ पुत्रोत्पत्तित्रतम् १४३ ४ उत्सर्जनम् १२९ १ शत्रुनाशव्रतम् भाद्रपूर्णिमा १२ ज्येष्ठापूजावतम् आश्विनपूर्णिमा २४ आदित्यवतम् १४४ १ कोजागराविधिः १३० ११ व्यतीपातव्रतम् कार्तिकी. १३११२ भद्राव्रतम् २१ अस्यां वृषोत्सर्गफलम् १९ अर्द्धश्रावणीव्रतम् १४५ ७ भीष्मपञ्चकव्रतम् १३२१२ वृन्ताकत्यागवतम् आग्राहायणी १३३ ४ चैत्रादिमासवतानि " २२ पौषी १० कार्तिकमाहात्म्यम् १४७५ माघी १४ कार्तिकस्नानविधिः होलिकानिर्णयः १.४९१३ १३४ ९ आग्रहायणादिमासव्रतम् १५०१७ महाचैत्रादिलक्षणम् १३५१७ अगस्यार्थ्यविधिः १५१११ इति पूर्णिमा चातुर्मास्यव्रतानि १५२ ७ अमावस्यासामान्यनिर्णयः १३६९ इति पञ्चम उद्धारः वटसावित्रीव्रतम् १९ संक्रान्तिनिर्णयः १५५४ कार्तिक्यमावास्या १३७ ३ संक्रान्तिपुण्यकालः कौमुदीमहोत्सवः १२ नदीरजोदोषः १५७१४ " ११ " २४ १३३२० दीपदानफलम् तत्र कर्तव्यम् २३ ·(६) १६७ २ श्रामश्राद्धम् मलमासनिर्णयः १५८ ८ स्त्रीणांविशेषः १७८२ अधिमासकार्याकार्ये १६० १७ अन्वारोहणे विशेषः मलमासमृतानांवार्षिकम् १६१२३ युगपन्मरणे विशेष: १७९ ६ अधिमासे वानि १६२१७ श्राद्धसम्पाते निर्णयः मलमासवतम् १६३२३ श्राद्धविघ्नेनिर्णयः १८०१३ ग्रहणनिर्णयः १८१ २ ग्रहणे स्नानविधिः ६ क्षयाहाज्ञाने मासदिननि- ग्रहणे श्राद्धविधिः २२ यः १८२१५ ग्रहणे भोजननिषेधः १६८२२ श्राद्धाशक्तीप्रकारः १८३ २ भोजने कृते प्रायश्चित्तम् १७० ९ पार्वणनिर्णयः १६ जन्मनक्षत्रोपरागेशान्तिः" तत्र दर्शश्राद्धम् १८ इति षष्ठउद्धारः महालयश्राद्धम् १८६१७ इति पूर्वार्द्ध महालये वर्ण्यतिथ्यादि १८८१३ श्राद्धप्रकरणम् १७३ २ गजच्छाया १८९२३ श्राद्धस्वरूपम् ३ अन्वष्टकाश्राद्धम् श्राद्धभेदाः शस्त्रादिहतानांश्राद्धम् , १८ श्राद्धाकरणेदोषः ११ महालयश्राद्धाकरणे गौण- श्राद्धकालः १७४ १काल: अष्टकानिर्णयः २ महालये तिथिफलम् २० श्राद्धदेशः २३ नक्षत्र फलम् १९४१० क्षयाहे मासनिर्णयः १७५१० वारफलम् श्राद्धकर्तृनियमः १६ आभ्युदयिकश्राद्धम् १९५ ? एकोद्दिष्टनिर्णयः २३ आभ्युदयिकनिमित्तानि १२ क्षयाहे एकोदिष्टपार्वणवेति- जीवितश्राद्धम् १९६२५ विचारः १७६२० नत्रश्राद्धम् १९७२ ·(७) २०४१० दाहमन्त्रः " २३ अधिकारिनिर्णयः १२ कृतसंस्काराणामाशौचम् २१६११ तत्र पत्नीनिर्णयः १९९१३ शवनिहरणम् १५ षोडशश्राद्धनि २०१ २ पतितादीनांनोदकदानादि२१७२ आद्यश्राद्धकाल: १२ दुर्मरणेविशेषः एकादशाहकृत्यम् २०२२ सर्पहते नागवतम् २१८११ वृषोत्सर्गेविशेषः २०३ १२ अन्वारोहणमहिमा २१९१० मासिकश्राद्धकालः २१ सपिण्डनिहरणम् २२०१० सपिण्डनम् २२१२१ सपिण्डनकाल २०५६ वपनविचार मातुःसपिण्डनेविशेषः २०७ ५ आशौचनियमाः २२४२३ सन्यासिनांविशेषः २०८११ रजस्वलमृतिकयोमरणे २२५ ४ विवाहोद्धपिण्डदाननि. पञ्चकमृतदाहविधिः २२ षेधः २०९२० आशौचेस्पर्शीवधिः २२६ ९ सङ्कल्पश्राद्धम् २१० १ वर्णभेदाशौचम् १३ श्राद्धे द्रव्याणि आशौचापवादः २२७९ वानि २११८ सङ्कराशौचम् २२९ १ इति सप्तम उद्धारः सपिण्डाशौचम् अथ शुद्धिसमुद्धारोऽष्टमः । विदेशस्थाशौचम् २३२ ७ आशौचनिर्णयः २१२ २ देशान्तरलक्षणम् २५ सावपाताशौचनि० योजनप्रमाणम् २३३ २ प्रसवाशौचनिर्णयः २१३२० मातृपितृमरणे प्रसवाशौचेकृसम् २१४ २ पर्णशरदाहविधिः २३४१२ मरणाशौचनिर्णयः २१४ ७ शवसंसर्गाशौचम् २३५२१ बालाशौचम् २५ अशौचसन्निपाता २३८१८ कन्यायां विशेषः २१६२० आशौचेऽपिकार्यम् २३८१८ ·(८) २५९६ २६३ ७ अशौचज्ञानमेव तुः २४० ३ विवाहकाल: २५५१२ अशौचेग्राह्याणि २४०१६ अधार्यकन्याविषये २५६१२ प्रारम्भलक्षणम् २२ सोदरयोर्विवाहेविशेषः २५७ २ प्रारम्भाभोव शान्तिः २५ प्रकीर्णकम् २५८३ भूमिशुद्धिः २४१ ३ कलियुगमहिमा १५ पात्रशुद्धिः २४२१० कलिवानि तेजसपात्रशादिः २४३ ५, गोपीचन्दनमाहात्म्यम् १९ धान्यशुद्धिः २४४ ३ तुलसीमहिमा सिद्धान्नविशेषः १६ धात्रीमाहात्म्यम् २६१.२२ गोरसादिशदिः २४५१५ शङ्खमहिमा २६२ ८ मृत्पर्णशुद्धिः २४६ ८ द्वात्रिंशदपराधाः २१ जलशुद्धिः १८ भक्तिनिरूपणम् वापीकूपादिशुद्धिः २४७ १ भागवतधर्माः २६४२ वखादिशुद्धिः २४८ २ इति नवम उद्धारः देहशुद्धिः ब्राह्ममुहूर्तकृत्यम् २६५ २ सहजशुद्धिः १७ मूत्रपुरीषोत्सर्गः इत्यष्टम उद्धारः शौचाथै मृत्तिका रजोदर्शनम् २५२ ३ मृत्संख्यानियमः तदोषशान्तिः २५२१८ आचमनम् २६७ १ पुंसवनकालः २५३२० दन्तधावनम् १५ नामकर्म २५४ १ प्रातःस्नानम् २६८२१ अन्नप्राशनम् ३. संक्षेपतर्पणम् २७०२० चूडाकरणम् ६. सन्ध्या २७१ २ उपनयनम् १३/ पोष्यवर्गचिन्ता ११ জুৰিাক্ষন २५५ ९ मध्याह्नस्नानम् २७११९ ६ ·( १ ) सङ्केपस्नानम् २७३ ४ क्षारशुद्धिः २९७ १८ वस्त्रपरिधानम् १८ मांसविचारः २९८१२ तिलकविधिः २७४ ४ मांसस्यभक्षणवर्जने ब्रह्मयज्ञः २७५ ३ भोज्याभोज्यान्नविचारः ३०२१४ तर्पणम् २३ शूद्रान्ने विशेषः ३०३२१ तर्पणेहस्तनिर्णयः २७६ ७ राजान्ननिषेधः देवार्चनम् २७७ २४ भोजनोत्तरकृत्यम् ११ पुरुषसूक्तेनपूजा २७९ ५ शयनम् १६ अनिवेद्यभक्षणनिषेधः २८० १ ऋतुगमनविचारः पूजोपयुक्तपुष्पाणि २८१ २ स्मृतिपरिभाषा पत्राणि २२ स्नानावश्यकता ३०५२२ वयंपुष्पाणि २८२ १२ स्नानभेदाः पञ्चसुनानिर्देशः २८३ १ क्रियायांविशेषः पञ्चयज्ञनिर्देशः ८ आचमननिमित्तानि नित्यश्रादम् " २३ वस्त्रपरिधानेविशेषः वैश्वदेवम् २८४ २१ सन्ध्यादविकवस्त्रनिषेधः ३०९१७ भूतबलिः २८६ २ ऋष्यादिज्ञानेफलम् ३१० १७ वैश्वदेवपाकनिर्णयः १८ जपेमालाभेदः १८ वैश्वदेवकाला २८७ ९जपेऽन्यनियमाः अतिथिपूजा २८८ १६ ब्राह्मादितीर्थनिर्णयः " १३ गोग्रास: २८९ २ सर्वाः क्रिया ओङ्कारपूर्विका"२० भोजनविधिः ६ ब्राह्मे विहितानि भोजनपूर्वकृत्यम् २९२ ६ कुशप्रकरणम् उत्तरकृत्यम् २९३ ७ पाणौपवित्रनिर्णयः ३१३ १७ भक्ष्याभक्ष्यविचारः २९४ १९ सप्तधान्यानि ·( १० ) सर्व गन्धः १८ वाक्पारुष्यम् " २२ ३२९ ५ १५ ३३०१७ २३ " " १५ " १२ ११ पञ्चरत्नानि " २१ स्तेयम् कुशकण्डिका ३१५ ४साहसम् होमद्रव्यानुक्ती ३१८ ३ स्त्रीसंग्रहणम् होमसमिनिर्णयः १६/ स्त्रीपुंयोगः समिद्धेऽग्नौ होमः ३१९ ६ विभागः स्नातकधर्माः " १४ स्त्रीधनम् इति दशम उद्धारः द्यूतसमाइयो अथ व्यवहारविचारः प्रमाणानि व्यवहारविचारोपक्रमः ३२३ ६ मुक्तिः माविवाकनिर्णयः १२ अपवादः लेख्यप्रयोजनम् ३२४ ७साक्षी विवादपदानि ३२५ ११/ साक्षिभेदाः ऋणग्रहणम् " १७ अकथनेदोषः प्रतिभूः ३२६ ६ प्रकीर्णकम् निःक्षेपः अस्वामिविक्रयः " १७ दिव्यानि सम्भूयसमुत्थानम् " २१ दिव्यकाल दत्तामदानिकम् ३२७ १ दिव्याधिकारिणः वेतनादानम् " ११ दिव्यप्रयोगः संविधतिक्रमः १६ शुद्ध्यशुद्धी क्रीतानुशयः " २० अग्निविधिः स्वामिपालविवादः ३२८ ३ उदकविधिः सीमाविवादः ११ विषविधिः दण्डपारुष्यम् १२ कोशविधिः " ११दासाः ३३९ ७ २१ " १९ ३४२२१ ३४३ ३४६ ४ ३४७१३

·६
इत्येकादश उद्धारः
१९
तण्डुलविधिः ३४८ ११ सुवर्णस्तेयप्रायश्चित्तम् ३५६ १
तप्तमाषविधिः
१४ गुरुतल्पमायश्चित्तम्
धर्माधर्मीदव्यम् ३४९ १४ महापातकसंसर्गप्रायश्चित्तम्॥ २२
गोवधप्रायश्चित्तम्
३५७२०
अर्द्धमायश्चित्तनिमि-
अथ द्वादशोद्धारः
तानि ३५८ २४
प्रायश्चित्तपरिभाषा ३५१ २ वयोविशेषेप्रायश्चित्तम् ३५९ ११
बालानां प्रायश्चित्तम् " १० रोधादिवधप्रायश्चित्तम् "
नरकनिर्देशः
१६ पाषाणादिनावधे ३६० १२
अकृतप्रायश्चित्तयातना" २४ उपकारार्थ दोषाभावः ॥ १३
प्रायश्चित्तानुकल्पाः ३५२११ अस्थिभङ्गमायश्चित्तम् ३६१
भगवत्स्मरणात्मायश्चित्ता स्त्रीणांविशेषः
भावः ३५३ ४ उपपातकप्रायश्चित्तम्
प्रायश्चित्तमयोजनम् २६ उपपातकपरिगणनम् ३६२ ५
महापातकपरिगणनम् ३५४ १२ अबकीर्णिप्रायश्चित्तम् ३६२ १८
तत्मायश्चित्तम्
१५ ब्रह्महत्यासमानि
मुरापानप्रायश्चित्तम् ३५५ २ मुरापानसमानि
मद्यपरिगणनम्
१० ग्रन्थसमातिः ३६५

·No text on this page.

·२ ५ २ (७) न्यायरत्नमाला-श्रीपार्थसारथिमिश्र वि० सं० (मीमांसा) (८) ब्रह्मसूत्रभाष्यम्-बादरायणप्रणीत- वेदान्तसूत्रस्य यतीन्द्र श्रीमद्विज्ञान- (वेदान्तः)६ भिक्षुकृत व्याख्यानम् । सम्पूर्णम् । (९) स्याद्वादमञ्जरी-माल्लिषेणनिर्मिता सम्पूर्णा । (जैनदर्शनम् )२ (१०) सिद्धित्रयम्-विशिष्टाद्वैत-ब्रह्मनिरूपण- परम्-श्रीभाष्यकृतां परमगुरुभिः श्री ६ (वेदान्तः) ३ श्रीयामुनमुनिभिविरचितम् । सम्पूर्णम् (११) न्यायमकरन्दः । श्रीमदानन्दबोधभट्टा- रकाचार्यसंगृहीतः । आचार्यचित्सुख- (वेदान्तः)४ मुनिविरचितव्याख्योपेतः (१२) विभक्त्यर्थनिर्णयःन्यायानुसारिप्रथमादि- सप्तविभक्तिविस्तृतविचाररूपः म. म. (न्यायः) श्रीगिरिधरोपाध्यायरचितः । सम्पूर्णः (१३) विधिरसायनम् । श्रीअप्पयदीक्षितकृतम् । सं० (मीमांसा) (१४) न्यायसुधा ( तन्त्रवार्तिकटीका ) भट्ट- सोमेश्वरविरचिता। (मीमांसा) १६ (१५) शिवस्तोत्रावली । उत्पलदेवविरचिता । श्रीक्षेमराजविरचितवृत्तिसमेता। (वेदान्तः )२ (१६) मीमांसाबालप्रकाशः ( जैमिनीयद्वादशा- अध्यायार्थसंग्रहः ) श्रीभट्टनारायणात्मज (मीमांसा)२ भट्टशङ्करविरचितः। (१७) प्रकरणपञ्चिका (प्रभाकरमतानुसारि-मीमांसादर्शनम् ) महामहो- पाध्यायश्रीशालिकनाथमिश्रविरचितं, श्रीशङ्करभट्टकृतो मीमांसा- सारसंग्रहश्च सम्पूर्णः (मीमांसा)३ (१८) अद्वैतसिद्धिसिद्धान्तसारः । पण्डितप्रवरश्रीसदानन्दव्यासप्रणीत- स्तत्कृतव्याख्यासमलंकृतश्च । (वेदान्त)३ (१९) कात्यायनश्रौतसूत्रम् । महामहोपाध्यायश्रीककर्का- चार्यविरचितभाष्यसहितम् । १३ (२०( ब्रह्मसूत्रभाष्यम् । श्रीभास्कराचार्यविरचितम् ( वेदान्तः) (२१)श्रीहर्षप्रणीतं खण्डनखण्डखाद्यम् । आनन्दपूर्ण- 'विरचितया खण्डनफक्किकाविभजनाख्यया व्या-(वेदान्तः) १३ ख्यया (विद्यासागरी)ति प्रसिद्धया समेतम्। (२२) आख्यातचन्द्रिका श्रीभट्टमल्लविरचिता । (२३) श्रीलक्ष्मीसहस्रम्-बालबोधिनीव्याख्यया- ऽवतराणिकया च सहितम् । को १ ·(२४)ब्रह्मसूत्रवृत्तिः मरीचिका श्रीवजनाथभट्टकृता (वेदान्त) (२५)क्रोडपत्रसंग्रहः । अत्र श्रीकालीशङ्करसिद्धान्तवागीशविरचि तानि अनुमानजागदीश्याः प्रत्यक्षानुमानगादाधर्याः प्रत्यक्षानुः मानमाथुर्या व्युत्पत्तिवादस्य शक्तिवादस्य मुक्तिवादस्य शब्द शक्तिप्रकाशिकायाः कुसुमाञ्जलेश्च क्रोडपत्त्राणि । (न्यायः) (२६) ब्रह्मसूत्रम्, द्वैताद्वैतदर्शनम् । श्रीसुन्दरभट्टरचितसिद्धान्तसेतुका ऽभिधटीकासहितश्रीदेवाचार्यप्रणीतसिद्धान्तजाह्नवीयुतम् (२७) षड्दर्शनसमुच्चयः । बौद्धनैयायिककापिलजैनवैशेषिक- जैमिनीयदर्शन संक्षेपः । मणिभद्रकृतटीकया सहितः । हरि- भद्रसूारकृतः। (२८) शुद्धाद्वतमार्तण्डः प्रकाशव्याख्यासहितः । प्रमेयरत्नावश्च (२९) अनुमानचिन्तामणिव्याख्यायाः शिरोमणिकृतदीधित्या- जागदीशी टीका। (३०) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्रमिश्रविरचितः परिभाषा सस्कारप्रकाशात्मकः। (३१) वीरमित्रोदयः । महामहोपाध्यायश्रीमित्र मिश्रविरचितः आहिकप्रकाशः। (३२) स्मृतिसारोद्धारः विद्वद्वरविश्वम्भरत्रिपाठिसंकलितः। (३३) वेदान्तरत्नमञ्जूषा । श्रीभगवत्पुरुषोत्तमाचार्यकृता। १३४) प्रस्थान रत.करः । गोस्वामिश्रीपुरषोमजी महाराजविरचितः । (३५) वेदान्तपारिजातसौरभं नाम मीमांसाभाप्यं श्रीनिम्बार्का- चार्यविरचितम् । (३६) योगदर्शनन् । परमहंसपरिव्राजकाचार्य-नारायणतीर्थ- विरचित-योगासिद्धान्तचन्द्रिका-समाख्यया संवलितम् । (१७) वेदान्तदर्शनम् । परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीरामानन्द सरस्वती स्वामित ब्रह्माऽमृतवर्षिणी समाख्य व्याख्या- संवलितम्। (३८)विश्वप्रकाशः। कोशः। दिद्धदर श्रीमहेश्वरसुधीविरचितः।। । क - ६ पत्त्रादिप्रेषणस्थानम् हरिदास गुप्तः, चौखम्बा, बनारस, सिटी.

·No text on this page.