·TEXT DARK WITHIN THE BOOK ONLY

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184184
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OUP-902---26-3-70-5,000
OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
$294.392 3.G.
Accession No. 52284
V65K
Call No.
Author
Popufogad · 1934.
Title
This book should be returned on or before the date last marked below.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ६ सटीकशांकरपदभाष्यवाक्यभाष्योपेता केनोपनिषत् । रत्नागिरिग्रामनिवासिभिर्वेदशास्त्रज्ञैर्महामहोपाध्यायः आगाशे इत्युपाद्वैर्बालशास्त्रिभिः संशोधिता । तथा शंकरानन्दकता केनोपनिषदीपिका नारायणविरचिता केनोपनिषदीपिका । इदं पुस्तकद्वितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितैः संशोधितम् । एतत्पुस्तकं बी. ए. इस्युपपदधारिणा विनायक गणेश आपटे इत्पनेन पुण्याख्यपत्रने श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमुद्रयित्वा प्रकाशितम् । षष्ठीयमन्नावृतिः । शालिवाहनशकाग्दाः १८५६ । लिस्ताब्दाः १९९४ । ( मस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तता )। मूल्यमेको रूपका (०१)।

·No text on this page.

·केनोपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणार्थ येषां मिलितानि तेषां नामानि पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रदर्श्यन्ते । (क) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता ‘बिग्लि भोषिको इ. ण्डिका' इति ग्रन्थावल्यां मुद्रिता पुण्यपत्तननिवासिना कैलासवासिना ० शा० सं० देवोपाहबालशास्त्रिणाम् । (ख.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपैता काश्यां शिलामुद्रिता रा० रा० महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंक्षिता-केनोपनिषत्मटीकपदभाष्योपेता, इन्दूरपुरनिवासिना किबे इत्युपातानां श्रीयुतानां रा० रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । (घ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेसा वटोदरनिवासिनां श्री. युताना पटवर्धनोपाहानां रा० रा. कृष्णराव भीमाशं- कर इत्येतेषाम् । (रु.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता वे० शा० सं० रा. रा० दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इत्येतेषाम् । लेखनकालः सं. १८६२ (प.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता बडलीग्रामनिवासिनी श्रीयुतानां वे० शा० सं० रा. रा. चिदम्बरदीक्षित. कुलोत्पन्नानां मार्तण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाकः शके १७६७ (छ.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषत्रपुण्यपत्तननिवासिनां श्रीयुतानां रा० रा. भाऊसाहेब नगरकर इत्येतेषाम् । (म.) इसिसंज्ञिता-केनोपनिषत्पुण्यपत्तननिवासिनां श्रीमतां पुरंदरे इत्यु. पाहाना मल्हारराव इत्येतेषाम् । (.) इतितक्षितम्-केनोपनिषत्पदभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिना ये. शा० सं० द्रविडोपाहाना नानाशास्त्रिणाम् । (न.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता करवीरपुरनिवासिना भीमता थे. शा. सं• गुरुपहाराजानाम् । लेखन- काला सं० १८७८ ·[२] (२.) इतिसंज्ञिता-कैनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपेता अष्टेबामनिवासिनी लि. मये इत्युपाहाना रा. रा. गोविन्दर्मणाम् । (उ.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकपदभाष्योपता नागपुरनिवासिनी श्री. युवानां रा. रा. अप्पासाहेब बुटी इत्येतेषाम् । (क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकाक्षभाष्योपेता वडळीग्रामनिवा- सिना श्रीयुतानां ० शा० सं० रा. रा. चिदम्बर. दीक्षितकुलोत्पमानां माण्डदीक्षितानाम् । लेखनकाल: शके १७६७ (स.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता, इन्दरपुरनिवासिना कि इत्युपाहानां श्रीयुतानां भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । (ग.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाग्योपेवा . घा० सं० रा. रा० दिनकरशास्त्री जोशी नागावकर इस्तेषाम् । लेखनकालः सं० १८६६ (प.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषन्सटीकवाक्यभाष्योपेवा पटोदरनिवासिनर्मा श्रीयुताना पटवर्धनोपाहाना रा०रा० कृष्णराव भीमा- शंकर इत्येतेषाम् । (रु.) इतिसंज्ञितम् - केनोपनिषद्वाक्पभाष्यं विंचूरपुरनिवासिना भीयुताना रा. रा. रावसाहेब अण्णासाहेब इत्येतेषाम् । लेख. नकालः शके १६३२ (प.) इतिसक्षिता--केनोपनिषत्सटीकवाक्यभाष्योपेता मुम्बापुरनिवासिना बे० प्रा० सं० रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । (छ.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषद्वाक्यभाष्यं सटीकं करवीरपुरनिवासिना बे. शा० सं० रा. रा. द्रविडोपाहाना नानापानि. णाम्। (ज.) इतिसंज्ञितम्-केनोपनिषदाक्यभाष्यं करवीरपुरनिवासिनां श्रीमता वे. शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । लेखनकाला धके १६९५ (स.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यमायोपेवा करवीरपुररनिवा- सिनां श्रीमतां वे शा० सं० गुरुमहाराजानाम् । ।

·[३] (अ.) इतिसंहिता-केनोपनिषत्सटीकवाक्यमापोपता : नागपुरनिया- सिनो श्रीयुताना रा. रा. अप्पासाहेब पुटी इत्येते. तेषाम् । क.) इतिसंज्ञिता-केनोपनिषदीपिका मुम्बापुरनिवानिना थे. पा० सं० रा. रा. जयकृष्णमहाराजानाम् । ख.) इतिसंज्ञिता--केनोपनिषदीपिका पटोदरनिवासिनां भीयुवाना पटवर्धनोपाहाना रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । ग.) इतिसंजिता--केनोपनिषदीपिका मूळयुवा x क.) इतिसंजिता-केनोपनिषदीपिका नारायणपिरपिता, पुग्यपचन- निवासिनो श्रीयुताना रा. रा. भाऊसाहेब नमर. कर इत्येषाम् । समाप्तेयमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । xt शन्तिबसमाचाम्पतम् । एतत्पुस्तपस्य स्पमिनो नाम प्रभाव।

·अथासाः केनोपनिषदो पन्त्रपवीकानां वर्णानुक्रमणिका । :: मनप्रवीकानि ख० म० पृ० - .... ७ २४ भय वायुपब्रुवन्यायो अपाध्यात्मं यदेतद मपन्द्रमब्रुवन्मघवन् :: ४ ३ ११ २५ इ. इह पेदवेदीदय २ ५२१ उ. पनिषद घोषि ७ २८ का कनेषिवं पतति प्रेषितं मनः त. पदभ्यद्रवचमभ्यवदद ३ ४२४ ... ८ .... सद तदनं नाम बदेषां विजयी तस्मादा इन्द्रोऽतितराम् तस्माद्वा एते देवाः तस्मिरस्त्वविकि वीर्यम् Swo oc moc ... तस्मै तृणं निदधी ३ २ २३ ३ ३६ २ २९ ३ ५२४ ९ २५ ३ १२४ १० १५ ८३. ४ ४ २७ ३ ३ २३ .... ४ तस्ये वपो दमा कति वस्यैष आदेशो यदेवत् वेऽधिमपञ्जावदा ... न. ... .. तत्र चक्षुर्गच्छति पाई मन्ये सोदेखि १ ३ ८ ३ १९ L ·[२] मन्त्रमतीवानि ख० म. पृ प. प्रविबोधविदितम् .. " २ ४ १७ प्रम ह देवेभ्या .... ३ १ २२ यचक्षुषा न पश्यति १ ६ १२ ७ १३ : :: २ २ १३ यच्छोत्रेण न शृणोति यत्याणेन माणिति यदि मन्यसे सुबेदेवि पदाचाऽनभ्युदितम् यन्मनसा म मनुते यस्यामतं तस्व मतम् पो वा एतामेवम् ::: २ ३ १६ ४ ३१ भोत्रस्य श्रोत्रम् स. स स्मिवाऽऽकाशे सा ब्रह्मेति होवाच ३ १३ १५ ४ १ २५ समाप्तिमगमदियं वर्णानुक्रमणिका ।

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः । आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता केनोपनिषत् :0:- अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । केनेषितमित्यायोपनिषत्परब्रह्मविषया वक्तव्येति नवमस्याध्यायस्थाs. रम्भः । प्रागेतस्मात्कण्विशेषतः परिसमापितानि समस्वकर्माश्रयभूतस्य च प्राणस्योपासनान्युक्तानि कर्माङ्गसामविषयाणि च । अनन्वरं च गायत्रसामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तं कार्य सर्वमेवघयोक्तं कर्म च ब्रानं च सम्यगनुष्ठितं निष्कामस्य मुमुक्षोः सत्वशुद्धयर्थ भवति । सकामस्व तु ज्ञानरहितस्य केवलानि श्रौतानि स्मार्तानि च कर्माणि दक्षिणमार्ग. अथाऽऽनन्दगिरिकता टीका । . यच्छोत्रादेरधिष्ठानं चक्षुर्वागाद्यगोचरम् । स्वतोऽध्यक्षं परं ब्रह्म नित्यमुक्तं भवामि तत् ॥ कनेषितमित्यादिकां तलवकार. पनि व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारोऽहंप्रत्यय. गोचरस्याऽऽत्मनः संसारित्वादसंसारिब्रह्मभावस्योपनिषत्मतिपाद्यस्यासंभवानिर्विषयस्या- दव्याख्येयत्वमित्याशङ्कयाहंकारसाक्षिणः संसारित्वग्राहकप्रमाणाविषयत्वाद्रमत्वा. तिपादने विरोधासंभवात्सविषयत्वाद्वयाख्येयत्वं प्रतिनानीते-केनेक्टिमित्यायोति । कस्तर्हि नवमम्याध्याय यात्रामा सह नियतपूर्वोत्तरमावानुपपत्तिलम्यः संबन्ध इत्याशङ्कय हेतुहेतुमद्भाबलक्षणसंबन्धं दर्शयित वृत्तमनुवदति-पागेतस्मादित्पादिना। कर्माणसाम पाश्चमक्तिकं सातभक्तिकं च तद्विषयाण्युपासनानि पृथिव्यादिदृष्टयो- कानि । प्राणदृष्ट्या गायत्रसामोपासनं च । शिष्याचार्यसतानाविच्छेदो बंशस्तदव. सानेन ग्रन्थेन कार्यरूपमेव वस्तूक्तं चेत्तर्हि प्राणाद्यपासनसहितस्य कर्मणः संसारफास- स्वामनानानुपयोगात्कथं हे हेतुमद्भावः संबन्धोऽभिषित्सित इत्याशङ्कय नित्यक- मगी तावज्ज्ञानोपयोगित्वं कथयति-सर्वमेतदिति । काम्यानां प्रतिषिद्धानां च फलं तद्दोषदर्शनेन पैराग्या कथयति-सकामस्य विति । एतयोः पयोनि- 1 १क ब. च. म. 'न्धेऽविधिसत । २ ग. घ. इ. स. ट. 'गां फ तावतानोपयोगि ·३ १ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमः खण्डः ] प्रतिपत्तये पुनरावृत्तये च भवन्ति । स्वाभाविक्या त्वशास्त्रीयया प्रवृत्त्या पश्चादिस्थावरान्ताऽधोगतिः स्यात् । " अर्थतयोः पयोन कतरेण चन तानीमानि क्षुद्राण्यसकदावनि भूतानि भवन्ति । जायस्व म्रियस्वेत्ये- तत्तृतीय स्थानम् " इति श्रुतेः । “प्रजा ह तिस्रो अत्यायपीयुः" इति मन्त्रवर्णाद्विशुद्धसत्त्वस्य तु निष्कामस्यैव बाह्यादनित्यात्साध्यसाधन- संबन्धादिह कृतात्पूर्वकृताद्वा संस्कारविशेषोद्भवाद्विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासा प्रवर्तते । तदेतद्वस्तु प्रश्नपतिवचनलक्षणया श्रुत्या प्रदयते केनेषितमित्याद्यया । काठके चोक्तम्-" पराश्चि खानि व्यतृणत्स्व- पंमूस्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदाई. चक्षुरमृतत्वमिच्छन् " इत्यादि । " परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान्ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन " " तद्विज्ञानार्थ स गुरुमेवाभिग. पछेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् " इत्याद्याथणे च । एवं विर- क्वस्य प्रत्यगात्मविषयं विज्ञानं श्रोतुं मन्तुं पिज्ञातुं च सामर्थमुपप. पते नान्यथा । एतस्माच्च प्रत्यगात्म ब्रह्मविज्ञानात्संसारबीजमज्ञानं कामक.. मप्रवृत्तिकारणमशेषतो निवर्वत तत्र को मोहः कः शोक एकत्व. मनुपश्यतः " इति मन्त्रवर्णात् । वरति शोकमात्मवित् ” इति, कर्मशोमध्ये केनापि मार्गेण ये न प्रवृत्तास्ते प्रतिषिद्धानुष्ठाथिन इत्यर्थः । जायस्व नियस्वेति । पुनः पुन यन्ते नियन्ते चेत्यर्थः । तिनः ना जरायुजाण्डजो. द्भिज्जलक्षणाः पितृयाणदेवयानलक्षणमार्गद्वयगमनमतीत्य कष्टामेव गतिमीयुः प्राधा इत्यर्थः । एवं कर्मफलमुक्त्वा ततो विरकत्य विशुद्धसत्त्वस्य ब्रह्मज्ञानेऽधिकार इति दर्शयन्हेहेतुमद्भावमाह-विशुद्धसत्त्वस्थ विति । साध्यसाधनसंबन्धाद्विरक्तस्येति संबन्धः । तत्र निमित्तस्यादृष्टस्यानियतत्वमाह-इह कृतादिति । कर्मफलाद्विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासा भवतीत्यत्रान्यसंवादमाह-काठके चति । आपत्तचक्षुरिति । साध्यसाधनमावादुपरतकरणग्रामश्चक्षुर्ग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वात् । अन्वयव्यतिरेकसि- द्वस्वं चाऽऽह-एवं हीति । नान्यथेति । अविरक्तस्य बहिषयातितचेतस आत्म. जिज्ञासवानुपपन्ना कथंचिजाताऽपि न फलावसाना स्याच्द्रयागादिवदित्यर्थः । यद्य- प्येवमुपनिषदः कर्मकाण्डसंबन्धोऽस्ति तथाऽप्युपनिषज्जन्यज्ञानस्य निष्प्रयोजनत्वानो. पनिषदो व्याख्यारम्मः संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह---एतस्माचेति । समुच्चयवादिनोऽ. -- -- १ क.ल.प.म. घृत'। २ क. ख. च. अ. प्रजाः स्वेदना । ३ क. ख. प. म. 'वृतच। ग, स. ट. 'ति कार्यकारणभा।

·। १ प्रथमः खण्डः ] फेनोपनिषद । भियवे हृदयग्रन्थिाश्छद्यन्ते सर्घसंशयाः। क्षीयन्ते चाग्य कर्माणि तस्मिन्दृष्ट परावरे ॥ इत्यादिश्रुतिभ्यश्च । कर्मसहितादपि ज्ञानादेतत्सिध्यतीति चम। वाज. सनेयके तस्यान्यकारणत्ववचनात् । “ जाया मे स्यात् " इति प्रस्तुत्व पुत्रेणायं लोको जय्यो नान्येन कर्मणा । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोकः" इत्यात्मनोऽन्यस्य लोकत्रयस्य कारणत्वमुक्तं वाजसनेयके । तत्रैव च पारिवाज्यविधाने हेतुरुक्तः-" किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोकः " इति । तत्रायं हेत्वर्य:-प्रजाकर्मतत्संयुक्तवि. चाभिर्मनुष्यापितृदेवलोकत्रयसाधनैरनात्मलोकपतिपत्तिकारणः किं करिष्यामो न चास्माकं लोकत्रयमनित्यं साधनसाध्यामिष्टं येषामस्माकं स्वाभाविकोऽ. जोऽनरोऽमृतोऽभयो न वर्धते कर्मणा नो कनीयानित्यश्च लोक इष्टः । स च नित्यत्वान्नाविद्यानिवृत्तिव्यतिरेकेणान्यसाधननिष्पाचस्तस्मा. स्मत्यगात्मब्रह्मविज्ञानपूर्वकः सर्वेषणासंन्यास एव कर्तव्य इति। कर्मसहभा- वित्वविरोधाच्च प्रत्यगात्मब्रह्मविज्ञानस्य । न [पात्तकारकफलभेदविज्ञानेन कर्मणा प्रत्यस्तमितसर्व भेददर्शनस्य प्रत्यगात्मब्रह्मविषयस्य सहभावित्वमुपप- मिप्रायं शङ्कते--कर्मसहितादपीति । एकाध्ययनविधिपरिगृहीतत्वात्कर्मज्ञानकाण्ड. पोरेकं फलं वाच्यं ततः कर्मसमुच्चिताज्ज्ञानात्सनिदानसंसारनिवृत्तिलक्षणं फलं सिध्य. तीति न कर्मसु विरक्तस्योपनिषदारम्भ इत्यर्थः । अध्ययनविधिपरिग्रहमात्रेण कर्मका- ण्डस्य न मोक्षफलत्वं कल्पयितुं शक्यं फलान्तरावगमविरोधादित्याह-न।वाजसने- यक इति । किंच यदि श्रुतेः कर्मसमुच्चितज्ञानं विधित्सितं स्यात्तदा पारिवाज्यं नोप. दिश्यत श्रुत्या हेत्वभिधानेन ततो न समुच्चयः श्रुत्यर्थ इत्याह-तत्रैव चेवि। प्रजाश ब्दस्योपलक्षणार्थत्वमादाय हेत्वर्थमाह-तत्रायमिति । किं कारष्यामो न किमप्यात्म- कामत्वादेवेति शेषः। तत्फलं मुक्त्वा क्रमेण मोक्षसंमवास्किमिति प्रजादिष्वनादर इत्या. शङ्कयाऽऽह-न चेति । इष्टोऽप्ययमात्मलोकः कर्मणा विना न लभ्यते फलत्वान्मोक्ष. स्यान्यथास्वमावमुक्तत्वे वायमा पर शेषापातादित्याशङ्कयाऽऽह-स चेति। कर्म. मोक्षे कार्यस्योत्पाद्यादेरसंमवात्सम्यग्ज्ञानादविद्यानिवृत्त्या फलप्रसिद्ध्युपपत्तेर्न कर्मकार्यों मोक्ष इत्यर्थः । ब्रह्मज्ञानस्यानुभवावसानतासिद्धये परोक्षनिश्चयपूर्वकः संन्यासः कर्तव्यः । सिद्धे चानुभवावसाने ब्रह्मात्मज्ञाने स्वभावप्रातः संन्यास इति द्रष्टव्यम् । इतश्च न कर्म- ब्रह्मात्मतानिश्चयसमुच्चयः शास्त्रार्थ इत्याह-कर्मसहभावित्वेति । ननु कर्मवद्ब्रह्मज्ञा. नस्य विधितोऽनुष्ठयत्वाद्विधेश्च विनियोज्यादिभेदापेक्षितत्वात्कथं सर्वभेददर्शनप्रत्यस्तमय १ क. ख. 'त्मा नायं। .

·आनन्दगिरिकवटीकासंबलितांकरभाष्यसमेता-[ १ प्रथमः . सामवेदीयवळवकारोपनिषत् । सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवा- वहै । तेजस्विनावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मौपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुयर्या मा मा ब्रह्म निराकरोदनि- राकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ॥ ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । ॐ केनेषितं पतति बवे । वस्तुमाधान्ये सत्यपुरुषतन्त्रत्वह्राह्मविज्ञानस्य । तस्मादृष्टारष्टेभ्यो बाप्रसाधनसाध्येभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया ब्रह्मजिज्ञासेयं केनेषित. मित्यादिश्रुत्या प्रदर्यते । शिष्याचार्यप्रश्नपतिवचनरूपेण कयनं तु सूक्ष्मव- स्तुविषयत्वात्सुखपतिपत्तिकारणं भवति । केवलतांगम्यत्वं च दर्शितं भवति । " नैषा तर्कण मतिरापनेया " इति श्रुतेश्च । आचा. वान्पुरुषो वेद " " आचार्यादैव विद्या विदिवा साधिष्ठं पापन इति । " सद्विद्धि प्रणिपातेन " इत्यादिश्रुतिस्मृतिनियमाञ्च । कश्चिद्गुरूं ब्रमनिष्ठं विधिवदुपेत्य प्रत्यगात्मविषयादन्यत्र शरणमपश्यनभयं नित्यं शिव. मचलमिच्छन्पपच्छेति कल्प्यते । केनेषितमित्यादि । केनेषितमिति केन' कोषितमिष्टमभिप्रेतं सन्मनः पतति गच्छवि स्वविषयं प्रतीति संबध्यते । उच्यते ब्रह्मज्ञाने सतीत्याशङ्कयाऽऽह-वस्तुमाधान्ये सतीति । विधिनन्यप्रयत्न. माव्यो हि विधिविषय उच्यते ज्ञान न तथेति तद्विघेरसिद्धिरित्यर्थः । यस्मात्मत्यगात्म- नो बनतानिधयस्य परोक्षस्यापरोक्षस्य वा कर्मणा समुच्चयो न प्रामाणिकस्तस्मादित्युप- सहरति-तस्मादिति । प्रश्नप्रतिवचनरूपेण प्रतिपादनस्य तात्पर्यमाह-शिष्याचायति । थापनेया पापणीया हन्तन्या वा न भवतीत्यर्थः । साधिष्ठं:शोमनतमं फलं प्रापयती. स्यर्थः । इप आमीक्ष्ण्ये गती चेति धात्वन्तरसंभवे कथमिच्छार्थस्यैव न्याख्यानमित्या.

·[१ प्रथमः खण्डा] केनोपनिषस् । प्रेषितं मनः । इपेराभीळ्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिलछार्थस्यैवैवपमिति गम्भवे । इपितपितीट्मयोगस्तु उछान्दसस्तस्यैव पपूर्वस्य नियोगायें मेषितमिस्तु । बत्र प्रेषितमित्येवोक्ते प्रेषयितृप्रेषणविशेषविषयाकाङ्क्षा स्यात् । केन और पितृविशेषेण । कीरणं वा प्रेषणमिति । इषितमिति तु विशेषणे सति बहु- भयं निवर्तते । कस्येच्छामात्रेण प्रेषिवमित्यर्थविशेषनिर्धारणायपोऽयों. भिप्रेवः स्यात्केनेषितमित्येतावतैव सिद्धत्वात्सोषितमिति न वक्तन्यम् । अपि पशब्दाधिक्यादर्थाधिक्यं युक्तमितीच्छया कर्मणा वाचा वा केन पिक- मित्पर्यावशेषोऽवगन्तुं युक्तः। न प्रश्नसामदेिहादिसंघावादनित्याकर्म- कार्याद्विरक्तोऽतोऽन्यत्कूटस्थं नित्यं वस्तु बुभुत्सपाना पृच्छत्तीति साब- पर्यादुपपद्यते । इतरथेच्छावाकर्मभिर्देहादिसंघातस्य मेरपितृवं प्रसिद्धमिति प्रश्नोऽनर्धक एव स्यात् । एवमपि प्रेषितशब्दस्यार्थो न प्रदर्षित एस न संशयवतोऽयं प्रश्न इति प्रेषितशब्दस्यार्थविशेष उपपद्यते । किं यथामसि- दमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेषयितृत्वं किंवा संघातव्यतिरिक्तस्य स्वाना- स्वेच्छामात्रेणैव मनआदिमेषयितृत्वमित्यस्याथस्य प्रदर्शनार्य केनेषि पति शवयाऽऽह-इषेरिति । आमीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यं तद्विषयंताया गतिविषयताया वा मा सोऽनभिप्रेतत्वान्मनःप्रवर्तकविशेषस्यैव बुभुत्सितत्वादित्यर्थः । इट्प्रयोगे सति गुणेन भवितव्यम् । तदेषितमिति स्यात्तदभावाच्छान्दसत्वामिधानं न तु धासोरनिट्- स्वादनुबन्धस्य विकल्पविधानादन्वेषितमन्विष्टं वेति वैकल्पिकमयोगादर्शनादिति । इति प्रेषितमिति पदद्वयस्यार्थवत्त्वमाह-तत्र प्रेषितमित्यादिना। इच्छामात्रेणोषि । मक नमन्तरण संनिधिमात्रेणेति व्याख्यातं नेदं व्याख्यानमपि शोभते । अपर्यायशब्दमेह स्यार्थभेदव्यभिचारादित्याह-अपि चेति। त्वदुक्तोऽयमर्थविशेषो न घटते संघातस्यैवे. पछादिभिः प्रवर्तकत्वसिद्धेः प्रश्नानुपपत्तिप्रसङ्गादित्याह-न प्रश्नोत । पनामः स्वातनम्मा- सैटक्तस्येषिविषये कित्त्वनिषेधामावाडिति चेति निषेधप्रसक्त्या प्रणेन मवितव्यमिति चिन्त्यम् । धातोरनिट्वामावेऽपि यथाकथंचिदनुबन्धशब्देनेटो ग्रहणेऽपि तीषसहेति विकल्पे सत्यपि यस्य विमाषेति तस्येग्निषेधाद्वैकल्पिकप्रयोगादिति पुस्त- कान्तरीयपाठोऽपि चिन्त्यः । प्रयोगादर्शनादिति पाठेऽपि यस्य विभाषेति निषेधपूरण. मपेक्ष्यमेव । ण्यन्तेषिणा गुणसमर्थनं तु गुणस्येनिनित्तत्वामावेनेटि सतीत्यक्षरानम्- गुणम् । प्रेषितशब्दे प्रेरणास्वीकारादिषितशब्दे ण्यनुपयोगेन भाज्यानमिपेतं च । अनुबन्धस्येत्याद्युत्तरग्रन्यासंबद्धं चेति ज्ञेयम् । १ ग. घ.क.ब.स. म. द. 'गादि।

·१ मानन्दगिरिकवटीकासंघलिवशंकरभाष्यसमेता-[१ प्रथमः ] कैन प्राणः प्रथमः प्रेति युक्तः । केनेषितां वाचमिमां बदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं मेक्तिं मन इति विशेषणद्वयमुपपद्यते । ननु स्वतन्त्रं मनः स्वविषये स्वयं पवीति प्रसिद्धम् । तत्र कयं प्रश्न उपपद्यत इति । उच्यते । यदि स्वतन्त्रं मनः प्रकृत्तिनिवृत्तिविषयं स्यात्तहि सर्वस्यानिष्टचिन्तनं न स्यादनथै च मानसंकल्पयति । अत्युप्रदुःख च कार्ये वार्यमाणमपि प्रवर्तत एव मनस्त- स्मायुक्त एव केनेषितमित्यादिप्रश्नः । केन प्राणो युको नियुक्त प्रेरित सन्मति गच्छति स्वव्यापार प्रति । प्रथम इति प्राणविशेषणं स्थात्तत्पूर्वक स्पात्सर्षेन्द्रियवृत्तीनाम् । केनेषितां वाचमिमां शब्दलक्षणां वदन्ति. लौकिकाः। सपा चक्षुः श्रोत्रं च स्वे स्वे विषये क उ देवो द्योतनवान्युनक्ति नियुके प्रेरयति ॥१॥ एवं पृष्टयते योग्यायाऽऽह गुरुः शृणु त्वं यत्पृच्छासे । मनआदिकरण- जातस्य को देवः स्वविषयं प्रति प्रेयिता कथं वा प्रेरयतीति। श्रोत्रस्य भोत्रं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं शब्दस्य श्रवणं प्रति करणं शब्दाभिव्यञ्जकं श्रोत्रमिन्द्रियं बस्य श्रोत्रं स यस्त्वया पृष्टश्चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनतीति। असावेविशिष्टः श्रोत्रादीनि नियुक्त इति वक्तव्ये नन्वेतदननुरूपं पति- वचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमिति । नैष दोषः। तस्यान्यथाविशेषानवगमाव । पदि हि श्रोत्रीदन्यापारव्यतिरिक्तन स्वव्यापारेण विशिष्ट श्रोत्रादिनियो. काऽवगम्येत दात्रादिप्रयोक्तवत्सदेदमननुरूपं प्रतिवचनं स्यात् । न विह भोत्रादीनां प्रयोक्ता स्वव्यापारविशिष्टो लवित्रादिवदधिगम्यते । श्रोत्रादी- नामेव तु संहतानां व्यापारेणाऽऽलोचनसंकल्पाध्यवसायलक्षणेन फलाव. सानलिङ्गेनावगम्यते । अस्ति हि श्रोत्रादिभिरसंहतो यत्प्रयोजनपयुक्तः स्वव्यतिरिक्तप्रवर्तकसंभावनामावात्प्रश्नो न घटत इत्याक्षिप्य समाधत्ते-ननु स्वतन्त्रमित्यादिना । अत्युप्रदुःखे चेति । अद्यतनीनदुःखे द्यूतादिकायें ॥१॥ प्रतिवचनस्य प्रश्नाननुरूपत्वमाशङ्कय समाधत्ते- असावेवंविशिष्ट इत्यादिना । धोत्रादयः स्वविलक्षणशेषाः संहतत्वाद्गृहादिवदित्यनुमानेन श्रोत्रादिशेषी तावदवग• म्यते यदि सोऽपि संहतः स्यात्तर्हि गृहादिवदचेतनः स्यात् । ततस्तस्याप्यन्यः शेषी कम्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थाप्रसङ्गपरिहारायासंहतश्चेतनो गम्यते । अतः सर्वसा. लिणं लक्षयितुं युक्तमेव प्रतिवचनामित्यर्थः । फलावसानं फलनिष्पत्तिलिङ्गम् । यस्मि- मगत्या हि करणस्य व्यापारो लिङ्गयते नित्यावगतिव्यञ्जकत्वाद्वा फलावसानलिक ·केनोपनिषत् । 1१ प्रथमः खण्डः] मनसो मनो यद्वाचो ह वाचं स उ प्राणस्य प्राण. भोत्रादिकलापो गृहादिवदिति संहतानां परार्थत्वादवगम्यते श्रोत्रादीनां प्रयो. का। तस्मादनुरूपमेवेदं प्रतिवचनं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि का पुमरत्र पदार्य: श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादेः। नात्र श्रोत्रस्य श्रोत्रान्तरेणार्थः । यथा प्रकाशन प्रकाशान्वरेण । नैष दोषोऽयमत्र पदार्थ:-श्रोत्रं तावत्स्वविषयव्यञ्जय- समर्थ दृष्टम् । तच्च स्वविषयव्यञ्जनसामर्थ श्रोत्रस्य चैतन्ये पात्मज्योतिषि नित्ये संहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीत्यतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमिस्यायुफ्प. यते । तया च श्रुत्यन्तराणि-"आत्मनेवायं ज्योतिषाऽऽस्ते" " तस्य भासा सर्वमिदं विभाति " " येन सूर्यस्तपति तेजसेदः" इत्यादीनि । 'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखितम् । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत' ॥ इत्यादि गीताम् । काठके च-" नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनानाम् " इति । श्रोत्रायेव सर्पस्याऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धं तदिह निवयते । अस्ति किमपि विबुद्धिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयमनं श्रोत्रादेरपि श्रोत्रादि वत्सामानिमित्तमिति प्रतिवचनं शब्दार्थचोपपद्यत एव । तथा मनसोऽन्त:- करणस्य मनः । न ह्यन्तःकरणमन्तरेण चैतन्यज्योतिषा दीपित स्वविषय- संकल्पाध्यवसायादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मन इति । इह बुदि. मनसी एकीकृत्य निर्देशो मनस इति । यद्वाचो ह वाचं यच्छन्दो यस्मा- दर्थे भोत्रादिभिः स संबध्यते । यस्माच्छोत्रस्य श्रोत्रम् । यस्मान्मनसो मन इत्येवम् । वाचो ह वाचमिति द्वितीया प्रथमात्वेम विपरिणम्यवे माणस्य प्राण इति दर्शनात् । वाचो ह वाचमित्येतदनुरोधेन प्राणस्य माणमिति कस्माद्विवीयेव न क्रियते । न । वहुनामनुरोधस्य युक्तवादाच: मित्यस्य वामित्येतावद्वक्तव्यं स उ प्राणस्य प्राण इति शब्दद्वयानुरोधेन । एवं हि बहूनामनुरोधो युक्तः कृतः स्यात् । पृष्टं च वस्तु प्रथमयैव नि युक्तम् । स यस्त्वया पृष्टः प्राणस्य प्राणाख्यचिविशेषस्य प्राणस्वत्को हि माणस्य प्राणनसामर्थ्यम् । न ह्यात्मनाऽनधिष्ठितस्य प्राणनमुपपयवे । 'को वान्यात्क: प्राण्याघदेष आकाश आनन्दो न स्याद न्यापारस्तेन तच्छेनी लक्ष्यत इत्यर्थः । प्रतिवचनस्य संक्षेपतस्तात्पर्यमाह-श्रोत्रा घेव सर्वस्येति । यस्मादस्ति श्रोत्रस्य श्रोत्रं तस्माच्छोत्रादावात्मबुद्धिः संस्यकन्यात शेषः । प्रागचेष्टा चेतनाधिष्ठानपूर्षिकाऽचेतनप्रवृत्तित्वाद्रयादिप्रवृत्तिपदिस्यभिप्रेत्याss. -नमात्मनाऽनषिष्ठिनस्पति । ज्ञात्वेति पदाध्याहारे कारणमाह-मा छ " "ऊच प्राणमुमः ·आनन्दगिरिकतटीकासंबलितांकरभाष्यसमेवा-[ १ प्रथमः खण्डः ! श्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्च धीराः प्रेत्या- स्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ न तत्र पस्पपानं प्रत्वगस्यति" इत्यादिश्रुविभ्यः । इहापि च वक्ष्यते-" चेन भाना मणीयते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि" इति । श्रोत्रादीन्द्रियमस्वावे घ्राण- भागस्य ननु युक्तं ग्रहणम् । सत्यमेवं प्राणग्रहणेनैव तु प्राणप्राणस्य ग्रहणं कसर । एवं मन्यते श्रुतिः सर्वस्यैव करणकलाकस्य यदर्थप्रयुक्ता प्रवृचिस्त. अमेति प्रकरणाऱ्या विवक्षितः । तथा चक्षुषश्चक्षुरूपप्रकाशकस्य चक्षुषो यद्रूपन- एणसामथ्र्य तदात्मचैतन्याधिष्ठितस्यैवावश्चक्षुषश्चक्षुः । मष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातु- मिष्टस्वाच्छ्रोत्रादेः श्रोत्रादिलक्षणं ययोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वेत्यध्याहियते । अमृता भवन्तीति फलश्रुवेश्च । ज्ञानाद्धयमृतत्वं प्राप्यते । ज्ञात्वा विमुच्यत इति सामाच्छोत्रादिकरणकलापमुज्झित्वा । श्रोत्रादौ ह्यात्मभावं कृत्वा तदु- पापित संस्वदात्मना जायते म्रियते संसरति च । अतः श्रोत्रादेः श्रोत्रादि. जमणं ब्रह्माऽऽत्मेति विदित्वाऽतिमुच्य श्रोत्राघात्मभावं परित्यज्य ये श्री. पापात्मभावं परित्यजन्ति ते धीरा धीमतः । नहि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण भोगापास्मभावः शक्यः परित्यक्तम् । प्रेत्य व्यावत्यास्माल्लोकात्पुत्रमित्र- कछत्रबन्धुषु ममाहंभावसंव्यवहारलक्षणात्त्यक्तसषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । " न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागेनैके अमृत- स्वमानः" पराश्चि खानि व्यतृणत्" " आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " पदा सर्षे प्रमुच्यन्ते " " अत्र ब्रह्म समश्नुवे" इत्यादिश्रुतिभ्यः । अथ- पाविमुच्येत्पनेनैवेषणात्यागस्य सिदत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छराित्प्रत्य मृत्षेत्यर्थः ॥२॥ पस्माछोत्रादेरपि श्रोत्राधात्वं ब्रह्मावो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि चक्षु- स्मार्यस्येति । सामादिति । श्रोत्राद्यात्मभावत्यागमन्तरेणामृतत्वासंमवाज्ज्ञान- बलाच्छोत्राद्यात्मभावं त्यक्त्वाऽमृता मवन्तीति संबन्धः । एतत्स्फुटयति-श्रोत्रादों त्यादिना । मृत्येति । विदेहमुक्तिर्विवक्षिता प्रारमोगक्षये शरीरान्तरोत्पाद कारणानावादपश्यंभाविनी विदुषो मुक्तिरित्यर्थः ॥२॥ सायच्यासाधिष्ठानरज्जुबच्छ्रोत्रायध्यासाविष्ठानचैतन्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तितं नहिं रज्जवषिष्ठानत्वाद्विषयत्वप्रसङ्ग इति शङ्का निवर्तयति-यस्माच्छोत्रा रीत्यादिना । अभ्यस्तस्य अधिष्ठानमेव स्वरूपमायन्तमध्येपु तदव्यभिचारावल ·[१ प्रथमः खण्डः केनोपनिषत् । चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनुशिष्या- दन्यदेव तद्विदितादथो अविदिवादधि । मच्छति । स्वात्मनि नमनासंभवात् । तथा न वाग्मच्छवि । वाचा हि शब्द उच्चार्यमाणोऽभिषेयं प्रकाशयति यदा तदाऽभिधेयं पति वाग्गच्छवी. स्युच्यते । तस्य च शब्दस्य तनिर्विकस्य च करणस्याऽऽत्मा प्रमावो न बाग्गच्छति । यथाऽमिर्दाहकः प्रकाशकश्चापि सन प्रास्मानं प्रकाशयति दहति च तद्वत् । नो मनो मनश्चान्यस्य संकल्पयित्रध्यवसायिवृ च सदात्मानं संकल्पयत्यध्यवस्यति च तस्यापि ब्रह्माऽऽस्मेतीन्द्रियपनोभ्यां हि वस्तुनो विज्ञानं तदगोचरत्वाम विभस्तद्ब्रह्मेशमित्यवो न विजानीमो यथा येन प्रकारणद्घमानुशिष्यादुपदिशोच्छिष्पावेस्वमि- माया । बद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्पं जातिगुणक्रि. याविशेषणः । न तज्जात्यादिविशेषणवह्म । तस्माद्विषमं शिष्यानुपदेषेन प्रत्याययितुमिति । उपदेशे तदर्यग्रहणे च यत्नाविषयकर्तब्यतां दर्शयति- न विन इत्यादि । अत्यन्तमेवोपदेशप्रकारपत्याख्याने प्राप्ते तदपवादोऽयमु. च्यते । सत्यमेवं प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणन परः प्रत्यायायितुं शक्यः । आग- मेन तु शक्यत एवं प्रत्यायपितुम् । बदुपदेशार्थमागममाह-अन्यदेव तद्वि- दितादयो अविदितादधीति । अन्यदेव पृथगेव तद्यत्मकृतं श्रोत्रादीनां भोत्रा दीत्युक्तमविषयं च तेषाम् । वद्विदिवाइन्यदेव हि विदितं नाम पदिदिकिया थाऽतिशयेनाऽऽतं तद्विदिक्रियाकर्मभूतं कचिकिपित्कस्पषिद्विदिवं स्यादिति सर्वमेव व्याकत दिदितमेव तत्तस्मादन्यदित्यर्थः । अविदिवमनात तहति प्राप्त आह-अयो अविदिवाद्विदितविपरीतादव्याकृतादविद्याकक्षणाब्याक- वीजात् । अधीषुपर्यय । लक्षणयाऽन्यदित्यर्थः । यदि यस्मादध्युपरि विषयता च न पदार्यधर्मस्ततोऽपयोजकोऽयं हेतुरित्यर्थः । अविषयत्वात्तहि शास्त्रा चार्योपदेश्यत्वमपि न स्यादित्याशङ्कय नास्त्येव वास्तवमित्याह-इन्द्रियमनोभ्यां हीति। ब्राह्मणोऽयमित्यादि नातितः कृष्णोऽयमित्यादि गुणतः पाचकोऽयमित्यादि क्रियातो राजपुरुष इस्यादि संबन्धविशेषणत उपदिश्यते । ब्रह्म तु न जात्यादिमत् । " केवलो निर्गणश्च " इत्यादिश्रुतेः । अझेनाऽऽगमस्य भेदेन प्रतिपन्नत्वात्तदृष्टयाऽऽचार्यस्याप्य. विधालेशोत्वदृश्या व्यावहारिक उपदेश उपपयत आगमतस्तस्यैवाऽऽस्मानं ब्रह्मरूपेण क्षपित योग्यतातिरायात्वादित्यमित्याऽऽह-अत्यम्तमेवेति। वाक्यस्य पदापाव्या. १ ख. च. म. 'शोच्छेदह'।

·अपमात्मा ब्रह्म "" य आत्मा आनन्दगिरिकृतटीकासंघलिशांकरभाष्यसमेता- [१ प्रथमः खण्डः ] इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ॥ ३ ॥ भवति ततस्मादन्यदिति प्रसिद्धं यद्विदितं तदयं मयै दुःखात्मकं चेति हेयम् । तस्माद्विदिवादन्यद्ब्रह्मेत्युक्ते त्वहेयत्वमुकं स्यात् । तथाऽविदिवाद- पीत्युक्तेऽनुपादेयत्वमुक्तं स्यात् । कार्यार्थ हि कारणमन्यदन्येनोपादीयतेऽतश्च नवेदितुरन्यस्म प्रयोजनायान्यदुपादेयं भवतीत्येवं विदिसाविदिताभ्यापन्य- दिति हेयोपादेयमविषेधेन स्वात्मनोऽन्यब्रह्मविषया जिज्ञासा शिष्यस्य निव. तिता स्यात् । न बन्यस्य स्वात्मनो विदिताविदिताभ्यामन्यत्वं वस्तुनः (तः) संभवतीत्यात्मा ब्रह्मेत्येष वाक्यार्थः । । पहतपाप्मा " " यत्साक्षादपरोक्षाब्रह्म "ग आत्मा सर्वान्वरः" इत्यादिश्रुत्यन्तरेभ्यश्चेत्येवं सर्वात्मनः सर्वविशेषरहितस्य चिन्मात्रज्योतिषो ब्रह्मत्वप्रतिपादकस्य वाक्यार्थस्याऽऽचार्योपदेशपरम्परया प्राप्तत्वमाह-इति शुश्रुमेत्यादि । ब्रह्म चैवमाचार्योपदेशपरम्परयेवाधिगन्तव्यं न तर्कतः प्रव. चनमेषाबहुश्रुततपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां पचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे व्याख्यातवन्तो विस्पष्ट कथितवन्तस्तेषामित्यर्थः॥३॥ अन्यदेव तद्विदिवादयो अविदितादधीत्यनेन वाक्येनाऽऽत्मा ब्रह्मोव मतिपादिवे श्रोतुराशङ्का जाता तत्कयं त्वात्मा ब्रह्म । आत्मा हि नामा- विकतः कर्मण्युपासने च संसारी कोपासनं वा साधनमनुष्ठाय ब्रह्मादि. देवान्स्वर्ग वा प्राप्तुमिच्छति तत्तस्मादन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रश्च पाणो वा ब्रह्म भवितुमर्हति न त्वात्मा । लोकपत्ययपिरोधात् । यथाऽन्ये तार्फिका विरादन्य आत्मेत्याचक्ष तथा कर्मिणः ॥ अमुं बजायज इत्यन्या एव देवता उपासते । तस्मायुक्तं यद्विदितमुपास्यं तद्ब्रह्म भवेत् । तसोऽन्य उपासक इति । तामेलामाशङ्का शिष्यलिङ्गने लक्ष्य तद्वा. ख्याच तात्पर्य दर्शयितुमुपक्रमते-यद्विदित तदल्पमित्यादिना । विदितुरन्यत्तदि- दितमविदितं पेति द्वयी गतिः । ततो विदितत्वाविदितत्वनिषेधन पेदितु: स्वरूप प्रत्यत्र तात्पर्यमागमस्येत्याह-न ह्यन्यस्येति ॥ ३ ॥ उक्तवाक्या लौकिकतार्किकमीमांसकप्रतिपत्तिविरोधमाशङ्कय परिहरति विदिता. दन्यत्वप्रपाबनाय-अन्यदेव तद्विदितादित्यादिना । अष्टम स्थानेविति। क. ख. 'न्यत्वाद्ब्रह्म।

·" ब्राह्मणः सा [१ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत् ११ यहाचाऽनभ्यदितं येन वागायुद्यते । क्याद्वाऽऽह मैवं शकिष्ठाः । यच्चैतन्यमात्रसत्ताकं वाचा घागिति जिहा. मूलादिष्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमानेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णा- थार्थसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रमप्रयुक्ता इत्येवं वदभिग्यङ्गन्य. शब्दः पदं वागित्युच्यते । "अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तःस्योमा भिपज्यमाना बही नानारूपा भवति" इति श्रुतेः । मितममित स्वरः सत्यानृते एव विकारो यस्यास्तया वाचा पदत्वेन परिच्छिमया करणगुणवत्याऽनभ्युदितमप्रकाशिनमनभ्युक्तं येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽये सकरणा वागभ्युद्यते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते प्रयुज्यत इत्येतत् । चद्वाचो ह वागित्युक्तं वदन्वाक् । यो वाचमन्सरो यमयीत्यादि च वाजसनेयके । या वाक्पुरुषेषु सा घोषेषु प्रतिष्ठिता कश्चिता वेद इति प्रश्नपुत्पाद्य प्रतिवचनमुक्तम् वाग्यया स्वमे भाषते " इति । सा हि वक्तुर्वक्तिनित्या वाक्चैतन्यज्योति स्वरूपा । न हि वक्तुर्वक्तेविपरिलोपो विद्यते " इति श्रुतेः । तदेवाऽऽत्मस्वरूप ब्रह्म निरतिशयं भूमाख्यं बृहत्त्वामेति विद्धि विजानीहि त्वं पर्वामा- अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठः शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च ॥ इत्येतेष्वाकाशप्रदेशेष्वाश्रितमित्यनेनाऽऽकाशोपादानत्वं सचितम् । बामेयामिति । अग्निदेवताकमित्यर्थः । न केवलं करणं वागुच्यते वर्णाश्चोच्यन्त इत्याह-वर्णाश्चति । तदुक्तम्-यावन्तो यादृशा ये च यदर्थप्रतिपादकाः । वर्णाः प्रज्ञातसामर्थ्यास्ते तथैवावबोधकाः ॥ इति । गौरिति पदं गकारौकारविसर्जनीया एवं क्रमविशेषावच्छिन्ना इति मीमांसकाधनु. सारेणोक्तं स्फोटवादिनोऽनुसारेणाऽऽह-तदभिव्यङ्गय इति । स्फुटयते न्यज्यते वर्गरिति स्फोटः पदादिबुद्धिप्रमाणकः । एकरूपाया बुद्धेरनेकवर्णावलम्बनत्वासंमवा- दिति भावः । उक्ते वाक्यार्थे श्रुतिसंमतिमाह-अकार इति । अकारप्रधानोंकारो. पलक्षिता स्फोट रुया चिच्छक्तिः सर्वा वाक्सैषा स्पर्शान्तःस्थोष्ममिय॑ज्यमाना कादयो मावसानाः स्पर्शा परलवा अन्तःस्थाः शषसहा ऊष्माणस्तैः क्रमविशेषावच्छिन्न- ज्यमाना नानारूपा विवर्तते । मितमृगादि पादावसाननियताक्षरस्यात् । अमितं यजु. राधनियताक्षरपादावसानत्वात् । स्वरः साम । गीतिप्राधान्यात् । सत्यं यथादृष्टार्थवचनम् । अनृतं तद्विपरीतम् । करगं वागिन्द्रियं गुण उपसर्जनं यस्याः सा करणगुणवती पुरु. म. घ. छ. ट. वाक्यपदार्थे ।

·भानन्दगिरिकवटीकासंबलिवकरभाषसमेवा-[१ मा सडा तदेव ब्रह्म वं पिछि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४॥ पम्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । बदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥५॥ पच्चक्षुषा न पश्पति येन चक्षुषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमपासते ॥ ६ ॥ पाधिभिः । वाचो ह वाक्चक्षुषचक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ममः कर्ता भोका विज्ञाता नियन्ता प्रशासिता विज्ञानमानन्दं ब्रोस्पेवपादयः संन्य. असंव्यवहार्य निर्विशेषे परे साम्ये ब्रह्मणि प्रवर्वन्वे बान्ध्युदस्थाऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विदीत्येवशन्दार्यः। नेदं ब्रह्म यदि. दमित्युपाधिभेदरिशिष्टमनात्मेश्वरायुपासते ध्यायन्ति । तदेव ब्रह्म त्वं विड़ी. केपि नेदं ब्रह्मत्पनात्मनोऽप्रनत्वं पुनरुच्यते । नियमार्थमन्वनमबुद्धि- परिसंख्याना वा ॥४॥ यमनसा न मनुते । मन इत्यन्तःकरणं बुद्धिमनसोरेकत्वेन सुनते । मनु. तेऽनेनेति मनः सर्वकरणसाधारणम् । सर्वविषयव्यापकत्वात् । संकल्पो विचिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं(मीरित्येतत्सर्वं मन एव इति श्रुतेः । कामादिवृत्तिमन्मनस्तेन मनसा यच्चैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासक न मनुते न संकल्पयति नापि निश्चिनोति । मनसोऽवभासकस्वेन नियन्तृ- स्वात् । सर्पविषयं प्रति प्रत्यगेवेति स्वात्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अम्न:- स्थेन हि चैवन्यज्योतिषाऽवभासितस्थ मनसो मननसामर्थ्य तेन सवृत्ति मनो येन ब्रमणा मतं विषयीकसं व्याप्तमाहुः कयपन्ति ब्रह्मविदः । स्माचदेष मनस आत्मानं प्रत्यक्षेवयितारं ब्रम विदि । मेदमित्यादि पूर्वपद ॥५॥ यच्चक्षुषा न पश्यति न विषयी करोत्यन्तःकरणवृत्तिसंयुसेन येन चवं. क्याकरणविभेदमिनाचक्षुर्वृत्तीः पश्यति लोकवन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति न्यानोति ॥६॥ पेषु चेतनेषु या वारशक्तिः सा घोषेषु वर्णेषु प्रतिष्ठिता तद्वचनचत्वादित्यर्थः । तदे- बत्येवकारस्य कृत्यमाह-वैर्वागाधुपातिभिरिति । नियमार्थमिति । पोऽनात्म. न्यात प्रबुद्धौ प्रामायामात्मैव ब्रोति बुद्धि नियन्तुमित्यर्थः । अन्यस्मिनुपास्ये या वसामुद्धिस्तभिवृत्यर्थ वा पुनरब्रह्मत्वमुच्यत इत्यर्थः ॥ ४॥ सर्व स्पष्टमिति न व्याख्यातम् ॥ ५ ॥१॥ " काम:

·[९वीय सहा] केनोपनिषत् । यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रपिकल श्रुतम् । तदेव ब्रह्म वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७॥ यत्प्राणेन म प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति पच्छोत्रेण न शृणोति दिग्देवताधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येग मनोवृषिसंपु. केन न विषयी करोति लोको येन श्रोत्रमिदं श्रुतं यत्मसिद्ध सन्यास ज्योतिषा विषयीकृतं तदेवेत्यादि पूर्ववत् ॥ ७ ॥ यमाणेन घ्राणेन पार्थिवेन नासिकापुटान्तरवस्थितेनान्तःकरणपाण- तिभ्यां सहितेन यन्न प्राणिति गन्धवम विषयी करोति येन चैतम्यात. ज्योतिषाऽवमास्यत्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते । वदेवेस्पादि सर्व समानम् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादको केनोपनिषत्पदभाष्ये प्रथमः खण्डः ॥१॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योहमेव अमेखि मुष्ठ वेदाई मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्य: शिष्यबुद्धिविचालनार्थ यदीत्याह । नन्विष्टैव मुवेदाहमिति निश्चिता प्रतिपचिः सत्यमिष्टा निषिक्षा 'प्रतिपत्तिर्न हि मुवेदाहमिति । यदि वेधं वस्तु विषयी भवति सन्तुष्ट पैरिस शक्यं दाद्यमिव दग्धुममेर्दग्धुन त्वः स्वरूपमेव । सर्वस्य हि वेदितः स्वात्मा अमेति सर्ववेदान्तानां सुनिश्चितोऽर्थः । इह च तदेव प्रतिपादित प्रश्नपतिषक नोक्त्या श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यया । यद्वाचाऽनभ्युदितामिति विशेषतोऽवधारि. तम् । ब्रह्मवित्संप्रदायनिश्चयश्चोक्तोऽन्यदेव सद्विदितादयो अविदितादधीत्युमयं. स्वमुपसंहरिष्यति चाविज्ञानं विजामता विबातमविजानतामिति । वस्मायुक्त मेव शिष्यस्य सुवेदेति बुदि निराकर्तुम् । न हि वेदिता वेदितुर्वेदित क्योति इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ वेदितुः स्वरूपत्वे ब्रह्मणो मा भद्विषयत्वम् । स्वरूपत्वे मानापावात् । अतिरिछस्य. विषयत्वे किमनुषपन्नमित्यापहवाह-सर्वस्व हीवि । यदिशक्यप्रयोगे कि कारणः ·२९ भामन्दगिरिकतटीकासंचालितशांकरभाष्यसमेवा-[३ द्वितीयः खना दहरमेवापि नूनम् । त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं विदग्धुममेः। न चान्यो वेदिता ब्रह्मणोऽस्ति यस्य वेधमन्यत्स्याद्रम"नाप- दतोऽस्ति विज्ञातृ" इत्यन्यो विज्ञाता प्रतिषिध्यते तस्मात्सुष्टु वेदाहं ब्रीति मविपचिमिध्यैव । सरमायुक्तमेवाऽऽहाऽऽचार्यों यदीत्यादि । यदि कदाचिन्म- न्यसे सुवेदेखि सुष्ठु वेदाहं ब्रह्मेति । कदाचिद्यथाश्रुतं दुर्विज्ञेयमपि क्षीणदोषः मुमेधाः कश्चित्पतिपद्यते कश्चिनेति साशङ्कमाह यदीत्यादि । दृष्टं च “ य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यत एष आत्मेति होवाचैतदमृतमभयमेतद्वम" -इत्युक्ते माजापत्यः पण्डितोऽप्यमुगराड् विरोचनः स्वभावदोषवशादनुपपद्यमा.. 'नमपि विपरीतमर्थ शरीरमात्मेति प्रतिपक्षः। तपेन्द्रो देवराट् सद्विस्त्रिरक्त -प्रामसिपमानः स्वभावदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याय प्रथमोक्तमेव ब्रह्मपति- पनवान् । लोकेऽप्येक स्माद्गुरोः शृण्वता काश्चिद्यथावत्मविषयते कश्चिदयथा. पत्कश्चिद्विपरीतं कश्चिम प्रतिपद्यते किमु वक्तव्यमतीन्द्रियमात्मतत्त्वम् । अत्र हि विप्रतिपमाः सदसद्वादिनस्तार्किकाः सर्वे । तस्मादविदिवं ब्रह्मति सुनि- बितोक्तमपि विषमप्रतिपत्तित्वाद्यदि मन्यस इत्यादि साशङ्क वचनं युक्तमे- पाऽऽचार्यस्य । देहरमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । फिमनेकानि ब्रह्मणो रूपाणि महान्त्यर्भकाणि च येनाऽऽह दहरमेवे. स्वादि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्वतन्तु " अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तयाऽरसं नित्यम. गन्धवच्च यत्र इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । ननु येनैव धर्मेण यद्रूप्यते तदेव तस्य स्वरूपामति ब्रह्मणोऽपि येन विशेषेण निरूपणं तदेव तस्य रूपं स्यादत उच्यते । चैतन्यं पृथि- नित्यत आह-कदाचिदिति । अक्षिणि शरीरस्य प्रतिच्छाया दृश्यत इति प्रसिद्धव. दुपदेशाच्छरीरमात्मेति प्रतिपन्नः । छायाया व्यभिचारित्वं बुद्ध्वेत्यर्थः । सकदिति । " य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते " इत्येकवारमुक्तम् , “य एष स्वप्ने महीयमानश्वरति" इति द्वितीयेनोक्तम् , “ तद्यत्रैत सुप्तः समस्तः संपन्नः " इति त्रिरुक्तमप्यात्मान- मप्रतिपद्यमान इन्द्रो ब्रह्मचर्येणाधर्मादिदोषक्षयमपेक्ष्य चतुर्थे पर्याये " एष संप्रसा- दोऽस्माच्छरीरात्समुत्थाय परं ज्योतिरुपसंपद्य इत्यत्र प्रथमपर्यायोक्कमेव ब्रह्म प्रविपन्नवानित्यर्थः । अर्भकाणि चेति । अल्पानि । न स्वतो रूपमस्ति ब्रह्मण इस्युक्तं तदाक्षिपति-ननु येनैवेति । केन तर्हि विशेषेण ब्रह्मणो निरूपणमि. त्याकाङ्क्षायां चैतन्यरूपेणेत्याह-चैतन्यमिति । भूतानां समस्तानां व्यस्तानां १ क.ख.प.क. ट. दभ्रमे । २ ग. घ. ट. दभ्रमे । ३ घ. उ. झ. ट. 'नाई द म. प्रपं.

·[२ द्वितीयः खण्डः] फेनोपनिषत् । यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमास्यमेव ते ध्यादीनामन्यतमस्य सर्वेषां विपरिणतानां वा धर्मो न भवति । तथा भोत्रादीनामन्त करणस्य च धर्मो न भवतीति ब्रह्मणो रूपमिति । ब्रह्म रूप्यते चैतन्पेन । तथा चोक्तम्-"विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" "विज्ञानघन एवं" "सत्यं बानमनन्तम्" "प्रज्ञानं ब्रह्म" इति च ब्रह्मणो रूपं निर्दिष्टं श्रुतिषु । सत्यमेवं तथाऽपि तदन्तःकरणदेहेन्द्रियोपाधिद्वारेणैव विज्ञानादिशब्दनिर्दि- श्यते तदनुकारित्वादेहादिद्धिसंकोचच्छेदादिषु नाशेषु च न स्वतः । स्वत. स्त्वविज्ञान विजानतां विज्ञातमविजानतामिति स्थिर भविष्यति । यदस्य ब्रह्मणो रूपमिति पूर्वेण संवन्धः । न केवलमध्यात्मोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपत्वमल्पं वेत्य यदप्यधिदेवतोपाधिपरिच्छिन्नस्यास्य ब्रह्मणो रूपं देवेषु वेत्थ त्वं तदपि नूनं दहरमेव वेत्थेति मन्येऽहम् । यदध्यात्म यदपिदै सदपि च देषेषुपाधिपरिच्छिन्नत्वादहरत्वान्न निवर्तते । यत्तु विध्वस्त सोंपाधि. विशेष शान्तमनन्तमेकमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म न तत्सुवेद्यमित्यभिप्राया। यत एवमथ नु तस्मान्मन्वेऽद्यापि मीमांस्यं विचार्यमेव ते तव ब्रह्म । एवमाचा- योक्त: शिष्य एकान्त उपविष्टः समाहितः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्यतो वा देहाकारपरिणतानां चैतन्यं धर्मो न भवतीति बहिरनुपलम्भालद्धर्मत्वे रूपादिवत्ता साधकत्वाभावप्रसङ्गाच्च । तथा श्रोत्रादीनामपि भौतिकत्वाविशेषाचेतन्यं धर्मो न भवतीति पारिशेष्यात्स्वतन्त्र चैतन्यं ब्रह्मणो रूपम् । तत्र श्रुतिसमतिमाह-क्था चोक्तमिति । सत्यमेवं चैतन्यं पारमार्थिकं ब्रह्मरूपं श्रुतितात्पर्यगम्यं तथाऽपि यदुक्तं ब्रह्मणो रूप कथं नास्तीति तदुपाधिद्वारेणैव ब्रह्मगः शब्देन निरूपणं निर्देशनं न स्वत इत्यामिरे त्यान्तःकरणाद्यमिव्यक्तिमुपलभ्य हि यदुपाध्यमिव्यक्तिनिमित्तं चैतन्यं तद्रमेति निाद- इवत इत्यर्थः । ननूपाधिरुपहितसंबद्धो भवति चैतन्यस्य स्वसङ्गस्य कथं देहादिरुपा पिरित्याशङ्कयाऽऽह--वदनुकारित्वादित्यादिना । यथा जले कम्पमाने सविता कम्पत इव भिद्यमाने भिद्यत इवेति मिथ्यातद्धर्भभागित्वात्सवितुर्नलमुपाधिरित्युच्यते न तु संबन्धाद्रस्थयो। संयोगाद्ययोगात् । तद्वदेहादेवृद्धिसंकोचच्छेदादिषु वाहादित नाशेषु चैतन्यस्य मिथ्यादेहधर्मभागित्वादेहादरुपाधित्वमभिधीयतः इत्यर्थः । नमु न स्वतश्चतम्यतया निरूप्यते ब्रह्म कथं तर्हि तदनुभव इत्याशङ्कयाऽऽह-स्वत- स्त्विति । भविषयतथैव विषयानुपरक्तचित्स्फुरणं ब्रह्मानुभव इत्यर्थः । वर्कतथेति । यत्वे घटादिवदनामत्वादिप्रसङ्गादित्यादितर्कत आत्मनो क्यं ब्रह्म न भवत्येवेनि १. म. 'त्य च दे । २ क. ब. 'मं तदपि चोपाधि।

·१६ आनन्दनिरिकनटीकासंघालतांकरमाध्यसमेता-[ २ द्वितीयः खण्डः ] मन्ये विदितम् ॥ ९॥ १ ॥ नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति बेद च । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं विचार्य ततब निधि स्वानुभवं कृत्वाचार्यसकाशमुपगम्पोवाच-मन्येऽ हरवेशानी विदितं ब्रह्मेति ॥ ९ ॥१॥ व्यमिति । शुत । नाहं मन्ये सुवेदेति नैवाहं मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव विदितं त्वया ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न वेदेति वेद च । वेद चेति पमान वेदं च । ननु विमतिषिदं नाहं मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति बेद पति । यदि न मन्यसे सुवेदेति । कथं मन्यसे वेद चेति । अथ मन्यसे वेदै- देवि । कयं न मन्यसे सुवेदेति एक वस्तु येन ज्ञायते तेनैव तदेव वस्तु न मुविधायत इति विपतिषिदं संशयविपर्ययो ययित्वा । न च ब्रह्म संश- विवस्वेजनेयं विपरीतत्वेन वेति नियन्तुं शक्यम् । संशविपर्ययो हिसवानर्थ- करत्वेन नैव प्रसिद्धौ। एवमाचार्येण विचाल्यपानोऽपि शिष्यो न विचवाल। " भन्यदेव तद्विदिवादयो अविदितादधि " इत्याचार्योक्तागमसंपदायवाद- पफ्ल्यानुभवरलाच जगर्न च ब्रह्मविद्यायो दृढनिश्चयतां दर्शयनात्मनः । कवमित्युच्यते । यो यः कश्चिमोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये तदुक्तं वचनं बस्वनो बेद स तम वेद । किं पुनस्तद्वचनमित्यत आह-नो न वेदवि वेद मेति । मदेवान्यदेव तदिदितादयो अपिदेितादधीत्युकं वस्त्वनुमानानुभ- साम्पा संयोज्य निषित वाक्यान्तरेण नो न वेदेति वेद चेत्यवोचदाचार्य दिसंबाहा मन्दबुदिग्रहणपोहार्य च । तथा च गर्जितमुपपन्नं भवति बोनस्वदेदेति ॥ १० ॥२॥ विष्याचार्यसंवादात्मविनित्य स्वेन रूपेण श्रुतिः समस्त संवादनिचपर्थ- मेष पोषयति-पस्यामवमित्यादिना । यस्य ब्रह्मविदोऽमतमविज्ञातमवि- दितं अमेखि मतमभिमायो निश्चयस्तस्य मतं ज्ञातं सम्परब्रह्मेत्यभिप्रायः । निर्याज्ञानसंशयाध्यमावेन स्वानुमवं कृत्वेत्यर्थः ॥९॥ १ ॥ भाषार्थवचनादन्यदेव वषनं शिष्य उवाचेति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-यदेवान्यदे- वेति । तथा चेत्याचार्यबुद्धिसंवादे सत्यर्थान्तरानभिवाने सतीत्यर्थः ॥ १० ॥२॥ १५... नाहम'। २ ख. र. वत्वं न ३ च. भ. गव्यामोह । ४ क. ख. ग. प. श. 5. 'निवर्य रखें। ५ क. ख. निवृत्त ।

·१७ [२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । मतं यस्य न वेद सः । अविज्ञातं विजानतां विज्ञा- तमविजानताम् ॥ ११ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं मत- यस्य पुनर्मतं ज्ञातं विदितं मया ब्रह्मेति निश्चयो न वेदेष स न ब्रह्म विजानाति सः । विद्वदविदुषोर्ययोक्ती पक्षाववधारवति-अविज्ञान- ममतमविदितमेव ब्रह्म विजानतां सम्पग्निदिववतामित्येतत् । विज्ञातं विदि. वं ब्रह्माषिजानतामसम्यग्दर्शिनामिन्द्रियमनोबुद्धिष्मेवाऽऽत्मदर्शिनामित्यर्थः । न त्वत्यन्तमेवाव्युत्पन्नबुद्धीनाम् । न हि तेषां विज्ञातमस्माभिर्जीवि मविर्भ. पति । इन्द्रियमनोबुदथुपाधिष्वात्मदर्शिनां तु ब्रह्मोपाधिविवेकानुपळम्भायुः दयाद्युपाधेश्च विज्ञातत्वादिदितं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिरित्यतोऽसम्यग्दर्य- नपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते विज्ञातमविजानतामिति । अथवा हेत्वयं उत्तरार्थोंs. विज्ञावमित्यादिः ॥ ११ ॥ ३ ॥ अविज्ञान विजानतामित्यवधृतम् । यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञात लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेषः प्राप्तः । अविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कयं तु तद्ब्रह्म सम्पग्विदितं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोधविदितं बोघं बोधं प्रति विदितम् । बोधशब्देन बौदाः प्रत्यया उच्यन्ते । सर्ये प्रत्यया विषयी भवन्ति यत्य स आत्मा सर्वबोधान्यतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदी चिच्छक्ति- अयषा हेत्वर्थ इति । लोके शुत्यादि विजानतां यतोऽध्यस्त रूप्यायविज्ञात भवति । अजानतामेव स्वध्यस्तं विज्ञातं भवतीति प्रसिद्धम् । तथा ब्रह्मणि ज्ञेयत्व साध्यस्तत्त्वादेव तत्त्वविदो न ज्ञातं ब्रह्म पश्यन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ ज्ञातब्रह्मत्वादर्शने ब्रह्मास्मीति कथं व्यवहरतीति चेत्किमनयेष्टकावाहकानां रत्नपे. टकचिन्तया ज्ञातस्य व्यवहाराङ्गत्वं वदतोऽपि वस्तुप्रकाशस्य व्यवहाराङ्गत्वस्येष्टत्वा. द्वास्तवज्ञाततानपेक्षकत्वादित्यव्युत्पन्नव्युत्पादनाय चोद्यमुद्भावयति-अविज्ञातमित्या- दिना । नीलपीताद्याकाराणा बुद्धिविकाराणा जडानां यचैतन्यव्याप्तत्वेनानडवदवभासस्तं साक्षिणमुपलक्ष्य सोऽहमात्मा ब्रह्मेतिमहावाक्यादविषयतयेव यो वत्ति स ब्रह्मविदु. न्यते । तेन नाविशेषप्रसङ्गादिचोचावकाश इत्याह-प्रविबोधविदतमिति । प्रत्यये. ध्वविशिष्टतथाऽनुगतरूपेणेत्यर्थः । येन चित्स्वरूपेणाहमत्र साक्षी तस्य सर्वत्रावित्र- ग.... शेषप्राप्तेरवि । ३ ग. घ. च, ज. 5, 'षया म'।

·१८ आनन्दगिरिकवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमैता- [२ द्वितीयः खण्डः] स्वरूपमात्रा प्रत्ययेरेक प्रत्यये विशिष्टतया लक्ष्यते नान्यद्वारमात्मनो विज्ञानायातः प्रत्ययप्रत्यगात्मतया विदितं ब्रह्म यदा तदा तन्मतं तदा तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । सर्वपत्ययदर्शित्वे चोपजननापायवर्जित हक्स्वरूपता. नित्यत्वं विशुद्धस्वरूपत्वमात्मत्वं निर्विशेषतैकत्वं च सर्वभूतेषु सिद्धं भवेत् । लक्षणभेदामावाद्वयोम्न इव घटगिरिगुहादिषु । विदिताविदिताभ्यामन्यहीं- त्यागमवाक्यार्थः । एवं परिशुद्ध एवोपसंहृनो भवति । "दृष्टेष्टा श्रुतेः श्रोता मतेमन्ता विज्ञावेर्विज्ञाता" इति हि श्रुत्यन्तरम् । यदा पुनर्बोधक्रियाकतेंति बोधक्रियालक्षणेन तत्कर्तारं विनानातीति बोधलक्षणेन विदितं प्रतिबोध. विदितमिति व्याख्यायते । यथा यो वृक्षशाखाश्चालयति स वायुरिति तद्वत् । बदा बोधक्रियाशक्तिमानात्मा द्रव्यं न बोधस्वरूप एव । बोधस्तु जायते विनश्यति च । यदा बोधो जायते तदा बोधक्रियया सह विशेषः । यदा पोधो नश्यति तदा नष्टबोधो द्रव्यमा निर्विशेषः । तत्रैवं सति विक्रिया. स्मक: सावयवोऽनित्योऽशुद्ध इत्यादयो दोषा न परिहतुं शक्यन्ते । यदपि काणादानात्ममनःसंयोगजो वोध आत्मनि समवैति । अत आत्मनि बोद्धृत्वं नतु विक्रियात्मक आत्मा । द्रव्यमात्रस्तु भवति घट इव रागसमवायी । अस्मिन्पक्षेऽप्यचेतनं द्रव्यमानं ब्रह्मेति ॥ विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इत्याचा श्रुतयो बाधिताः स्युः । आत्मनो निरवयवत्वेन प्रदेशाभावान्नित्यसंयुक्त- पानकस्मिन्नेव देहेऽहं साक्षी भेदोत्पत्त्यादीना च साक्ष्यगतत्वेन साक्षिण एकत्व. नित्यपाकिमपि सिध्यतीत्याह-सप्रित्ययदर्शिवे चेति । शिविविक्षिा- त्वयोः साक्ष्यगतत्वेन तदन्यत्वमप्यस्मिन्पक्षे संभवतीत्याह-विदिताविदिताभ्या- मन्यदिवि । एकदेशिव्याख्यानमुद्भाव्य दूषयति-यदा पुनरित्यादिना । भग्निसंयोगाद्धट ह... समाविकारणादात्मन्यचाने पैतन्यमुत्पद्यत इत्येतन्न केवलं पेत्याह--आत्मनो निरवयवत्वेनेति । प्रदेशवता प्रदेशपतो लोके संयोगो दृष्टः । आत्मनो निष्प्रदेशत्वान्मनमा संयोगो न संभवतात्यु तयुक्तम् । युगपत्तभूतियोगित्वं सांगतत्वमात्मनस्ततो मनसः संयोगोऽपीति पत्राऽह-नित्यति । म एव स्मृतीना क्रमेणे. पोत्पत्तिरिति निमा शेषिकाय नापद्यते ग्रहणकालेऽपि स्मृत्युत्पत्तिप्रसङ्गाच सकारवदात्ममनःतयोगस्याविशेषादित्ययः। सर्वगतत्वं च साव्यवधानमात्रं न तु संयोगित्वं कल्पना पनित्या+ह-संसर्गधर्मित्वं चेति । न्यायादिमित्युक्तं तत्स्फुट. +च, पुस्तके कल्पनीयमित्याहेत्यस्य स्थाने कल्पनीयमिति चेदाहे. को लिखितः पाठः। १५. स. क्षणं में। ३ क. ख. 'न्दं प्रज्ञा न । ३ क. ख. च. न, मुपपद्य !

·[२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । स्वारच मनसः स्मृत्युत्पत्तिनियमानुपपत्तिरपरिहार्या स्यात् । संसर्गधर्मित्वं चाऽऽस्मनः श्रुतिस्मृतिन्यायविरुद्धं कल्पितं स्यात् । “असङ्गो न हि सज्जते" " असक्तं सर्वभृत् " इति श्रुतिस्मृती द्वे । न्यायश्च गुणवद्गुणवता संस- ज्यते नातुल्यजातीयम् । अतो निर्गुणं निर्विशेषं सर्वविलक्षणं केनचिदप्य. तुल्यजातीयेन संमृज्यत इत्येतन्यायावरुद्धं भवेत् । तस्मानियालुप्तविज्ञान- स्वरूपज्योतिरात्मा ब्रह्मेत्ययमर्थः सर्वबोधबोद्धृत्व आत्मनः सिध्यति नान्यथा । तस्मात्प्रतिबोधविदितं मतमिति यथाव्याख्यात एवार्थोऽस्माभिः। यत्पुनः स्वसंवेद्यता प्रतिबोधविदितापित्यस्य वाक्यस्यार्थों वर्ण्यते । तत्र भवति सोपाधिकत्वं आत्मनो बुद्धयुपाधिस्वरूपत्वेन भेदं परिकल्प्याऽऽत्म- नाऽऽत्मानं वेत्तीति संव्यवहार। • आत्मैवाऽऽत्मानं पश्यति" " स्वयमे चाऽऽत्मनाऽऽत्मानं वेत्थ त्वं पुरुपोत्तम" इति । ननु निरुपाधिकस्याऽऽत्मन एकत्वे स्वसंवेद्यता परसंवेद्यता वा संभवति । संवेदनस्वरूपत्वात्संवेदनान्त. रापेक्षा च न संभवति । यथा प्रकाशस्य प्रकाशान्तरापेक्षाया न संभवस्तद्वत् । बौद्धपक्षे स्वसंवेद्यतायां तु क्षणभङ्गुरत्वं निरात्मकत्वं च विज्ञानस्य स्यात् । न हि विवातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वाद । " नित्यं विभुं सर्व- गतम् स वा एप महानज आत्माऽजरोऽमरोऽमृतोऽभयः " इत्याया: श्रुतयो बाध्येरन् । यत्पुनः प्रतिबोधशब्देन निनिमित्तो बोधः प्रतिबोधो यथा यति-न्यायश्चेति । एकदेशिव्याख्यानान्तरमनद्य दूषयति- यत्पुनरित्यादिना । यद्वयं तद्वेदितुर्वेदनाच्च भिन्नं यथा घटा दीति व्यामिविरोधात्स्वसंवेद्यत्वं वास्तवं नोपप. धते ततो बुद्ध्यादावात्ममावमारोप्याऽऽत्मना तस्य वेद्यत्वं वाच्यमिति निरुपाधिक- स्वरूपस्थिति स्यादित्याह-तत्र भवति सोपाधिका इति । काणादस्य स्वसंवेद्य त्वानङ्गीकारबलात्परवेद्यत्वं प्रसज्जत इत्यपि न वाच्यमित्याह-संवेदनस्वरूपत्वा- दिति । बौद्धेन स्वसंवेद्यं विज्ञानमिष्टं तव किं न स्यादित्यत आह - बौद्धपक्ष इति । प्रत्यक्षस्य वर्तमानावभासकत्वात्क्षणान्तर विशिष्टे स्वात्मनि क्षणान्तरविशिष्टं तदेव विज्ञान प्रत्यक्षं न संभवति । अतः स्वात्मनि स्वयमेव विज्ञानं प्रत्यक्षं चेद्वर्तमान- क्षणमात्रं सत्त्वं स्यात् । स्वसंवेद्यत्वेन साक्षिणोऽनङ्गी कारान्निरात्मत्वं च स्यादेव तच्छ्रुति- विरुद्धमित्यर्थः । प्रतिबोधवाक्यस्यार्थान्तरं शङ्कते-यत्पुनारति । ब्रह्माहमस्मीति चिन्तयतो यावच्चेतोव्यापृतिस्तावत्संप्रज्ञातसमाधिर्निवृत्ते चेतोव्यापारे यः परमानन्दसा- " 3 १ घ. ङ. झ. °द्धृत्वमात्म । २ क. ङ. झ. स्वमात्म' । ३ . ट, निर्णीतो वा । ४ क. ख. च.न. "स्वमिति । ५ क. ख. 'त्यग्ब्रह्माभिव्यकस्य न । .

·१० भानन्दगिरिकन्टीकासंबलिवशंकरभाष्यसमेवा-२ द्वितीयः खण्डः] आयमाशयः-न । ममृतत्वं हि विन्दते । सुप्तस्येत्पर्य परिकल्पयति । सद्विज्ञानं प्रतिबोध इत्यपरे । निनिमित्तः सनि- मित्तः सदाऽसकृद्रा प्रतिबोध एव हि सः । अमृतत्वममरणभावं स्वात्म- न्यवस्थानं मोक्षं हि यस्माद्विन्दते लभते यथोक्तात्पतिबोधात्पतिबोधविदिवा- स्मकाचस्मात्पतिबोधविदितमेव मतमित्यभिप्रायः । बोधस्य हि प्रत्यगात्माss स्माविषयं च मतममृतत्वे हेतुः । न ह्यात्मनोऽनात्मत्वममृतत्वं भवत्यात्मत्वा- दात्मनोऽमृतत्वं निनिमित्तमेव । एवं मर्त्यत्वमात्मनो यदविद्ययाऽनात्मत्वम- क्षात्कारः सौषुधानन्दसाक्षात्कारवत्सोऽसंप्रज्ञातसमाधिः प्रतिबोध उच्यते । तदुक्तं बार्तिककृता- अपरायत्तबोधो हि निदिध्यासनमुच्यते " इति । अथवाऽक्रियान- मात्मत्वानुभवे सति प्रमातृत्वानुपपत्तौ पुनर्ज्ञानासंमवात्सद्योमुक्तिकारणं सकृविज्ञानं प्रतिबोध उच्यते । सकृत्प्रवृत्त्या मृद्गाति क्रियाकारकरूपभृत् । अज्ञानमागमज्ञ'नं साङ्गत्यं नास्त्यतोऽनयोः " ॥ इति । पक्षद्वयेऽप्यरुचिमाह-निनिमित्त इति । ताबदविद्यानि. वर्तकस्याऽऽगन्तुकस्य बोधस्य निर्मित्तत्वं संभवति । कार्यस्य सनिमित्तत्वव्याप्तेः सौषुप्रस्थापि न निर्निमित्तत्वमविद्यायाः पूर्वपूर्वनिरोधावस्थासंस्कारोद्भूततादृशवृत्त्यमि- भ्यक्तिचैतन्यस्य तत्र सुखसाक्षात्कारोपगमात् । अत एव वृत्तिविशिष्टस्य विनाशे स्मरणमुपपद्यते । अत्रापि तावृत्तिसंस्कारप्रचयानिवृत्तेऽपि चित्ते ब्रह्माभिव्यकं स्यादिति चेन्न । तथा सत्यप्रमात्वेन विनष्टपुत्रापरोक्षादिवाविद्यानिवृत्तिर्न स्यात् । शाब्दज्ञानसंवादात्प्रभात्वे परतन्त्रत्वप्रसङ्गः शब्दमूलत्वात्पमात्वेन निर्निमित्ततेति प्रवृ. सफैलकर्मप्रतिबन्धाद्वर्तमानप्रमातृत्वाभासानिवृत्तरसकृद्वेोधोऽपि संभवतीति पक्षद्वयेऽ. पि नाऽऽदरः । सर्वथाऽपि परमात्मा प्रतिबोध एव बोधं प्रति बोधं प्रति साक्षितया मातीति । लक्ष्यपदार्थविवेचनपूर्वकं महावाक्योत्थं परमात्माऽस्मीति ज्ञानमेव सम्यग्ज्ञानं यस्मात्तत्त एवामृतत्वं लमत इत्याह-अमृतत्वमिति । उक्तमर्थ संक्षिप्याऽऽह- बोषस्य होति । बुद्धिपरिणामस्य सर्वस्य मासकं प्रत्यक्चैतन्यं परमात्मा न भवति किंतु ब्रह्माण्डावहिःस्थितस्तत्माविश्च मोक्ष इत्याशङ्कयाऽऽह -न हीति। अनात्म- प्राः कर्मफलवदनित्यत्वेनामृतत्वप्रसिद्धिर्न स्यादित्यर्थः । यद्युक्तदोषपरिहारायौपा- विकभेदेन भिन्नत्वं ब्रह्मणः स्वतस्त्वात्मत्वमेवेति मन्यसे तत्राऽऽह-आत्मत्वादिति । ब्रह्मण आत्मत्वादेवाऽऽत्मनोऽमृतत्वं स्वभावत एव सिद्धम् । तर्हि विद्याया आन- ११. म. गात्मविषयत्वं म । .२ क. ख, 'त्मस्वादात्मनोऽमृ । ३ ग, घ. रु. . 'जमाव । ए।४ क. स. च.न तकर्मफलप्र।

·२१ [२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । आत्मना विन्दते वीयं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥ ४ ॥ इह वेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु तिपत्तिः । कथं पुनर्यथोक्तपाऽऽत्मविद्ययाऽमृतत्वं विन्दव इत्यत आह- आत्मना स्वेन स्वरूपेण विन्दते लभते वीर्य बलं सामथ्र्य धनसहायमन्त्री- षधितपोयोगकृतं वीर्य मृत्युं न शक्नोत्यभिभवितुमनित्यवस्तुकृतत्वात् । आत्मविद्याकृतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दते नान्येनेस्पतोऽमन्यसाधनवादात्म- विद्यापीयस्य सदेव वीर्य मृत्युं शक्नोत्यभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं धीर्थमात्मनैव विन्दतेऽतो विद्ययाऽऽत्मविषययाविन्दतेऽमृतम्, “ नायमारमा बलहीनेन लभ्यः" इत्याथर्वणे । अतः समर्थों हेतुः, अमृतत्वं हि विन्दव इति ॥ १२ ॥ ४॥ कष्टा खलु सुरनरतिर्यप्रेतादिषु संसारदुःखबहुलेषु पाणिनिकायेषु जन्म- जरामरणरोगादिसंप्राप्तिरज्ञानादत इहैव चेन्मनुष्योऽधिकृतः समर्थः सन्य- घवेदीदात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान्यथोक्न प्रकारेण । अय तदस्ति सत्यं मनुष्यजन्मन्यस्मिनविनाशोऽर्थवत्ता वा सद्भावो वा परमार्थता पा सत्यं विद्यते । न * चेदिहावेदीदिति । न चेदिह जीवंश्चेदधिकृतोऽवेदीम विदितवास्तदा महती दीर्घाऽनन्ता विनष्टिविनाशनं जन्मनरामरणादिमब- धाविच्छेदलक्षणा संसारगतिस्तम्मादेवं गुणदोषो विनानन्तो ब्राह्मणा भूतेषु भूतेषु सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु चैकमात्मतत्त्वं ब्रह्म विचित्य विज्ञाय र्थक्यं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-एवं मर्त्यत्वमिति । अविद्यया देहाद्यात्मत्वप्रति- पत्तिरिति यत्तदात्मनो मर्त्यत्वं तन्निवृत्तिर्विद्याफलमित्यर्थः । वीर्य विद्याकृतमुकं मुक्तत्वे दाढ्यं तच्च स्वाभाविकमेव मुक्तत्वं वास्तवम् । सर्वशरीराद्यसंसर्गित्वान्नमो. वनिरवयवत्वादेव । ततश्च नित्यमुक्त एवाहमित्यवष्टम्मो विद्याकृतं बलमित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ उत्तरवाक्यस्यापेक्षितमर्थमाह-कष्टा खल्विति । लौकिकमपि सत्यम् । चिरं जीवनं धनवत्त्वम् । सद्भावः साधुभावः ख्यातिः । एतदपि सर्व ब्रह्मविदो भवतीति * अत्र यद्यपि सर्वेष्वादर्शपुस्तकेषु न चेदवेदीदित्येवोपलभ्यते तथाऽपि मुझे न दिहा परीरिति वर्ततेऽतस्तपैव प्रतीकस्यापि महीत युजलाम परिहारदीदित्येव स्थापितम्।

·भानन्दगिरिकवटीकासंचलितांकरभाष्यसमेता। [१ द्वितीयः खण्डः] विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ ब्रह्म ह देवेश्यो विजिग्ये साक्षात्कृत्य धीरा धीमन्त: प्रेत्य व्यावृत्य ममाहंभावलक्षणादविद्यारूयाद. स्माल्लोकादुपरम्य सर्वात्मकत्वभावमद्वैतमापनाः सन्तोऽमृता भवन्ति ब्रमेव भवन्तीत्यर्थः । स यो ह वै तत्परमं ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इति श्रुतेः ॥ १३ ॥५॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकतो केनो. पनिषत्पदभाष्ये द्वितीयः खण्डः ॥२॥ अम ह देवेभ्यो विजिग्ये " अविज्ञातं विजानतां विज्ञानमविजानताम् इत्यादिश्रवणायदस्ति तद्विजातं प्रमाणैर्य नास्ति तदविज्ञातं अशविषाणक. रूपमत्यन्तमेवासदृष्टम् । तयेदं ब्रह्माविज्ञातत्वादसदेवेति मन्दबुदीनां व्यामोहो मा भूदिति तदर्थेयमाख्यायिकाऽऽरभ्यते । तदेव हि ब्रह्म सर्वम- कारण प्रशास्तृ देवानामपि परो देव ईश्वराणामपीश्वरो दुर्विज्ञेयो देवानां जयहेतुरसुराणां पराजयहेतुस्तत्कयं नास्तीत्येतस्यार्थस्यानुकूलानि छुत्तराणि पांसि दृश्यन्ते । अथवा ब्रह्मविद्यायाः स्तुतये । कथं ब्रह्मविज्ञानादयः न्यादयो देवा देवानां श्रेष्ठत्वं जग्मुस्ततोऽप्यतितरामिन्द्र इति । अथवा दुर्विज्ञेयं ब्रह्मत्येतत्पदयते । येनाग्न्यादयोऽतितेजसोऽपि क्लेशेनैव ब्रह्म विदितवन्तस्तयेन्द्रो देवानामीश्वरोऽपि सन्निति वक्ष्यमाणोपनिषद्विधिपरं वा सर्व ब्रह्मविद्याव्यतिरेकेण प्राणिनां कर्तृत्वाद्यभिमानो मिथ्येत्येतदर्शनार्थ पाऽऽख्यायिका । यथा देवानां जयाघभिमानस्तद्वादीत । ब्रह्म यथोकल. क्षणं परं ह फिल देवेभ्योऽर्थाय विजिग्ये जयं लब्धवद्देवानामसुराणां च स्तुत्यर्थमुच्यते । परमार्थतो ब्रह्मरूपस्थितिस्तु फलमवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ उत्तरप्रन्थस्य प्रतीकमादाय तात्पर्यमाह-ब्रह्मेत्यादिना। अभिप्रेतं तात्पर्यमाह- वक्ष्यमाणेति । उत्तमाधिकारिगोचरमविषयं ब्रह्मात्मताज्ञानं पूर्वत्रोक्तमुत्तरत्र तु मन्दाधिकारिगोचरं सगुणब्रह्मोपासनं वक्ष्यते । तत्परं वक्ष्यमाणं सर्ववाक्यनातं स्पष्ट. १. क. स. ग. प. उ. न्यावर्त्य ।

·२ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत् ।
२५
तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त
ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत
॥ १४ ॥ १ ॥ तद्वैषां विजज्ञौ तेयो ह प्रादुर्ब-
भूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ॥ १५ ॥
॥ २ ॥ तेऽनिमब्रुवजातवेद एतद्विजानीहि किम-
तयक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
संग्रामेऽसुराजिस्वा जगदरातीनीश्वरसेतु भेत्तृन्देवेभ्यो जयं तत्फलं च पाय-
छज्जगतः स्थन्ने । तस्य ह किल ब्रह्मणो विजये देवा अग्न्यादयोऽमही.
पन्त महिमानं प्राप्नुवन्तस्तदाऽऽत्मसंस्थस्य प्रत्यगात्मन ईश्वरस्य सर्वजस्य
सर्वक्रियाफलसंयोजयितु: प्राणिनां सर्वशक्तेर्जगतः स्थिति चिकीरिक
जयो महिमा चेत्यजानन्तस्ते देवा ऐक्षन्तेक्षितवन्तोऽन्यादिस्वरूपपरिच्छि-
भात्मकृतोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमाऽनिवाजिन्द्रत्वादिल-
क्षणो जयफलभूतोऽस्माभिरनुभूयते नास्मत्मत्यगात्मभूतेश्वरकत इस्पेवं
मिथ्याभिमानेक्षणवताम् ॥ १४ ॥ १॥
तद्ध किलैषां मिथ्येक्षणं विजज्ञो विज्ञातवह्म । सक्षित हि वासर्व-
भूतकरणपयोत्तृत्वाद्देवानां च मिथ्याज्ञानमुपलभ्य मेवासुरवदेवा मिथ्याभि-
मानात्पराभवेयुरिति तदनुकम्पया देवान्मिथ्याभिमानापनोदनेनानुगृहीया-
मिति तेभ्यो देवेभ्यो ह किलार्याय प्रादुर्बभूव स्वयोगमाहात्म्पनिर्मिवेना.
स्पद्रुवेन विस्मापनीयेन रूपेण देवानापिन्द्रियगोचरे प्रादुर्बभूव । वत्मा-
भूवं ब्रह्म न व्य नानत नैव विज्ञातवन्तो देवाः । किमिदं यक्षं पूज्यं महदभू-
तमिति ॥ १५ ॥२॥
ते तदजानन्तो देवाः सान्तर्भयास्तद्विजिन्नासवोऽमिमग्रगामिणं जाब,
वेदसं सर्ववकल्पमब्रुवमुक्तवन्तो हे जातवेद, एतदस्मद्गोचरस्यं यक्ष विजा-
नीहि विशेषतो बुध्यस्व त्वं नस्तेजस्वी किमेतद्यक्षमिति । तथास्स्विति
विषिदर्शनात् । अतोऽत्रैव तात्पर्यमन्तिरतात्पर्यप्रदर्शनं तु समावनामात्रेणेति द्रष्टा
भ्यम् । ईश्वरत्य सेतवो मर्यादा वर्णाश्रमादिधर्मास्तद्भेदकान् । जगतः स्थेने स्पेयर्याय
स्वयोगमाहात्म्यनिर्मितेन सत्त्वरजस्तमसो; त्रयाणां गुणानां योगो युतिर्यटनं माया
तन्माहात्म्ये( न निर्मित ते )नेत्यर्थः ।। १४ ॥ १ ॥ १५ ॥ १ ॥

·आनन्दगिरिकन्टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता-[ ३ तृतीयः खण्डः] तदामवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यनिर्वा अहमस्मीत्यब- वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७॥ ४॥ तस्मि- रस्त्वयि कि बीर्यमित्यपीदर सर्व दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ॥ १८॥ ५ ॥ तस्मै तृणं निदधा- वेतहहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतयक्ष- मिति ॥१९॥६॥ अथ वायुमब्रुवन्वायवेतद्विजा- नाहि किमत यक्षमिति तथेति ॥२०॥७॥ तदाय- वत्तमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवी- अद्यक्षपभ्पद्रवसत्पतिगतवाममिः । च गतवन्तं पिपृच्छिषु तत्समीपेऽ. प्रगल्भत्वातूष्णीभूतं सद्यक्षमभ्यद्रव( वद )दनि प्रत्यभाषत कोऽसीति । एवं प्रक्षणा पृष्टोऽमिरब्रवीदग्निर्वा अग्निनामाऽहं प्रसिद्धो जातवेदा इति च नामद- पेन प्रसिद्धतयाऽऽत्मानं श्लाघयन् । इत्येवमुक्तवन्तं ब्रह्मावोचत्तस्मिन्नेवं प्रसिद्धगुणनापति त्वयि कि वीर्य सामर्थमिति । सोऽब्रवीदिदं जगत्सर्व. दो भस्मी कुर्याम् । यदिदं स्थावरादि पृथिव्यामिति । पृयिव्यामित्युप- कक्षणार्थ यतोऽन्तरिक्षस्थमपि दह्यत एवामिना । तस्मा एवमभिमानवते ब्रह्म वृणं निदधौ पुरोऽयः स्थापितवीतत्तृगमा ममानवो दह न चेदस्य दग्धं समयों मुश्च दग्धृत्वाभिमानं सर्वत्रेत्युक्तस्तत्तृणमुपयाय तृणसमीपं गतवान्स- बजवेन सर्वोत्साहकतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकद्दग्धुं स जातवेदा- स्तृगं दग्धुमशको श्रीडिवो हवप्रतिज्ञस्तत एव यक्षादेव तूष्णी देवान्प्रति निवते निवृत्तः प्रतिगतवान् । नेताक्षस शक्तवान विज्ञातुं विशेषतो पदेवपक्षमिति ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५॥ १९ ॥ ६ ॥ अथ वायुमित्ययानन्वरं वायुमब्रुवन्हे वायवेतद्विजानाहीत्यादि समा. मार्य पूर्षेण । पानाद्गमनाद्धनाद्वायुः । मावर्यन्तरिक्षे वयतीति - तृतीयखण्डशेषभाय स्पष्टमतो न विवृतमिति ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ १ ॥ १८॥५॥ १९ ॥१॥ १. स. ग. प. च, गत्वा सर्व।

·॥ [३तृतीयः खण्डः] कैनोपनिषत् । २५ न्मातरिश्वा पा भामस्मीति ॥ २१ ॥ ८॥ सस्मिरस्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद५ सर्वमा+ददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निधावेतदादत्स्वति तदुपप्रेयाय सर्वनवेन तम शशाकाऽऽदा स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेव- यक्षमिति ॥ २३ ॥ १० ॥ अथेन्द्रमबुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति । तथेति तदाय इवत्तस्मात्तिरोदधे ॥२४॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे नियमाजगाम बहुशोभमानामुमार हैमवती सा होवाच किमतयक्षमिति ॥ २५ ॥ १२॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ मातरिया । इदं सर्वपप्याददीय ग्रहीयाम् । यदिदं पूपिण्यापित्यादि समा: नपेव ॥ २०॥७॥ २१ ॥८॥ २२ ॥ ९ ॥ २५ ॥ १० ॥ अयेन्द्रामिति । अथेन्द्रमब्रुषम्मघपनेतद्विजामीहीत्यादि पूर्ववत् । इन्द्रः परमेश्वरो मघवापसवस्वाचति सदभ्यद्रवत्तस्मादिन्द्रादात्मसमीपं नसात- द्रम विरोदधे विरोभूवामिन्द्रस्येन्द्रस्वाभिमानोऽतितरां निराकरव्य इत्यतः संपादमात्रमपि नादामेन्द्राय तयक्ष यस्मिनाकाश आकाशप्रदेश आत्मान दर्भयित्वा विरोभूतमिन्द्रश्च ब्रह्मणस्विरोधानकाले यस्मिनाकाश आसीत्स दस्तस्विमेवाऽऽकाचे वस्यो । किं तयक्षमिति घ्यायम निववृतेऽग्न्यादिव- सत्येन्द्रस्य यसै भति बुद्ध्वा विद्योमारूपिणी प्रादुरभूत्वीरूपा । स इन्द्र सामुमा बहुशोभमानां सर्वेषां हि शोभमानानां शोभनतमा विषां तदा बहुशोभयानेवि विशेषणमुपपनं भवति । हैमवती हेमकताभरणवतीमिव बहुशोभमानामित्यर्थः । अययोमेव हिमवतो दुहिता हैमवती नित्वमेव सर्व मेश्वरेण सह पर्वव इति नातुं समवि कृत्वा वामपनगाम । इन्द्रस्वां होमो किलोवाच पाच्छ ब्रूहि किमेवदर्शयित्वा तिरोभूवं यक्षमिति ॥ २४ ॥११॥ २५॥ १२॥ इति श्रीपरपरमांसपरिघाबकापात्रीपच्करभगवत्पादको केनोपविपत्परमाणे तृतीयः खण्डः ।। ३ ।। ॥ २०॥ ७ ॥ २१॥८॥ २२ ॥ ९ ॥ २३ ॥ १० ॥ २५ ॥११॥ २५ ॥१२॥ इति सृतीयः खण्डः ॥ ३॥ + अत्राऽऽददायमिति सानुल्कारः पाठ उपलभ्यते । स च चन्दसो लेखकप्रमोदादा बोच्या! ४ ·२६ आनन्दगिरिकृत्टीकासंवलियांकरभाष्यसमेता- [.चतुर्थः खण्डः] * सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्यमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्प्र- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २॥ तस्मादा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २८ ॥ ३ ॥ सा ब्रह्मति होवाच ह किल ब्रह्मण ईश्वरस्यैव विजय विरेणैव जिता असुरा यूयं तत्र निमित्तमात्रं तस्यैव विजये यूयं महीयध्वं महिमानं प्राप्नुय । एतदिति क्रियाविशेषणार्थम् । मिथ्याभिमानस्तु युष्माकमयमस्माकमेवार्य विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति । ततस्तस्मादुमावाक्यादैव विदांचकार ब्रह्मे. तीन्द्रोऽवधारणात्ततो हैवेति न स्वातन्त्र्येण ॥ २६ ॥ १ ॥ यस्मादग्निधारिबन्द्रा एने देवा ब्रह्मणः संवाददर्शनादिना सामीप्यमुप- गवास्तस्मादेश्वर्यगुणरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यैरन्यान्देवानतितरा. मतिशयेन शेरत इवैते देवाः । इवशब्दोऽनर्यकोऽवधारणार्थो पा । यदनि- युरिन्द्रस्ते हि देवा यस्मादेनड्रम नेदिष्ठमन्तिकतमं प्रियतमं पस्पृशुः स्पृष्ट- धन्तो यथोक्तब्रह्मणः संवादादिप्रकारस्ते हि यस्माच हेतोरेनद्ब्रह्म प्रथमः प्रथमा प्रधानाः सन्त इत्येतद्विदांचक्रुरित्येतस्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ यस्मादग्निायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुरिन्द्रेण हुभावाक्यात्मथमं श्रुतं ब्रह्मेत्यतस्तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरांमतिशयेन शेव इवान्या देवान्स होनभेदि- ठं पस्पर्श यस्मात्स ह्येनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्य वाक्यम् ॥ २८ ॥ ॥३॥ ॥ २१ ॥ १ ॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥ ३ ॥ * ग. घ. क. च. छ. म. म. र. पुस्तकेषु सेति पदें मास्ति ।

·चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत् । २७ तस्यैष भादेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ इतीम्य- मीमिपदा३ इत्यधिदैवतम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथा. ध्यात्म यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्य- भीक्ष्णं संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तस्य प्रकृतस्य ब्रह्मण एष आदेश उपमोपदेशो निरुपपस्य ब्रह्मणो पेनोपमानेनोपदेशः सोऽयमादेश इत्युच्यते । किं तद्यदेवत्यसिद्धं लोके विद्युतो व्यधुतद्विद्योतनं कृतवदित्येतदनुपपन्नमिति । विद्युतो विद्योतनमिति करण्यते । आ इत्युपमा । विद्युतो विद्योतनमिवेत्यर्थः । " यथा सकृति- पुखम् " इति अत्यन्तरे च दर्शनाद्विदिव हि सकदात्मानं दर्शयित्वा तिरो- भूतं ब्रह्म देवेभ्यः। अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । व्यातद्वियोतितवन, मा इव । विद्युतस्तेजः सद्वियोतितवदिवेत्यभिप्रायः । इतिशब्द आदेश- प्रविनिर्देशार्थ इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्त- स्याऽऽदेशः । कोऽसौ । न्यमीमिषन । यथा चक्षुधमीमिषनिमेष कृतवत् स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽकारः चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इव चेत्यर्थः । इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम्॥ २९ ॥ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्म प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेतद्गच्छतीव च मन एतद्ब्रह्म दौकत इव विषयी करोतीव यथाऽनेन मनसैतहसोपस्मरति समीपतः स्मरति साधकोऽभीक्ष्णं भृशं संकल्पश्च मनमो ब्रह्मविषयो विद्युतः सकाशाद्विद्योतनं कृतवदित्यनु (पन्नं ब्रह्मणः स्वयंज्योतिष्ट्वात्पराधीनप्रका. भानुपपत्तेर्विद्युत्संबन्धि द्योतनं कृतवदित्यनुपपन्नमन्याश्रयस्य विद्योतनस्यान्यकर्तृक]. त्वानुपपत्तेरतो यथाश्रुतासंभवाद-यत्र तात्पर्य वक्तव्यमित्यर्थः । प्रतिनिर्देशार्थ इति । परामर्थः । चक्षुषो निमेषणं द्रुतं भवतीति प्रसिद्धं तद्वद्ब्रह्मणि क्षिप्रकारित्वं सृष्टयादी प्रतिबन्धाभावेनाऽऽयासामावेन च द्रुतकारित्वं धर्मोऽधिदेवतम् । यद्धयेयं ब्रह्म तद्यथा विद्युतः प्रकाशो युगपद्विश्वव्यापकस्तथा निरतिशयज्योतीरूपं द्रुतं सकलसृष्ट्यादि. कारि पारमैश्वर्यसंपन्नमित्युपमानोपदेशेनोक्तम् ॥ २९ ॥ ४ ॥ मधुना प्रत्यगात्मतया ब्रह्मणो यथाऽभिव्यक्तिः स्यात्तयोपदिश्यत इत्याह-अया. नन्तरमिति । एतत्प्रकृतं ज्योतीरूपं ब्रह्म प्रति मदीयं मनो गच्छद्वर्तत इति चिन्तये. दिति य उपदेशः स भीक्ष्णं पौनःपुन्येन मम मनसः संकल्पो ब्रह्मविषय क. स्व. मेनोपासनाभा'।

·२८ मामगिरिकृतीकासंबालवयांकरमा यसका-[.वर्षः पा] पर नाव नाम नबनवित्युषासितबंप एषदेवं वेदानि हैन सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥३१॥ ॥६॥ उपनिषदं भो हीत्युक्ता त उपनिष- बालीं वाव त उपनिषदमबूमेति ॥ ३२ ॥ ७ ॥ मनपाषिकत्वादि मनसः संकरपस्पत्याविपत्मयैरभिव्यज्यते ब्रमवि- पपीक्रियमाणे इच चातः स एष ब्रह्मणोऽध्यात्ममादेषो विनिमेषण. बदषिदेव द्रुतं प्रकाशनषHध्यात्म व मनः प्रत्ययसमकालाभिव्यक्ती - स्वेष आदेशः। एवमादिश्यमानं हि ब्रम मन्दबुदिमम्यं भवतीवि ब्रह्मण आदेशोपदेशः । नहि निरुपाधिकमेव ब्रम भन्ददिपिराकळयितुं शक्यम् ॥ ३० ॥५॥ किंष मह किल तदनं नाम तस्य धनं वदनं सस्प माणिजावस्य प्रत्यगात्मभूतत्वादननीयं संभजनीयपतस्तदनं नाम प्रख्यावं ब्रह्म तदन- मिति यतस्तस्मासनपिस्यनेनैव गुणाभिषानेनोपासितव्यं चिन्तनीवामिति । अनेम नानोपासकस्य फळमाह-स यः कश्चिदेवघयोकं अमेष यथोक- गुणं घेदोपास्तेऽमि हैनमुपासकं सर्वाणि भूतान्यमिसंवाञ्छन्ति ह पार्षपन्त एव पवा अम । एषमनुष्टि शिष्य आचार्यमुवाच ॥ ३१ ॥ ६ ॥ उपनिषदं रहस्यं यषिन्त्यं भो भगवन्हीत्येवमुकववि शिष्य आहाss. चार्यः । उक्ताभिहिता ते तबोपनिषत् । का पुन: सेत्याह-वामी ब्रह्मणा परमात्मन इथं तां परमात्मविषयत्वादतीविज्ञानस्प पावैन त उपनिषदपः झूमेस्युक्तापेव परमात्मविद्यायुपनिषदमधूमेत्यवधारयत्युत्तरार्थम् । परमात्म. विषषामुपनिषदं श्रुतवत उपनिषदं भो ब्रहीति पृच्छता शिष्यस्य कोकि- पापा । पदि सावतस्वार्थस्य प्रश्नः कृतस्वतः पिष्टपेषणवत्पुनरुकोऽन- एवेति ध्यायतः प्रत्याभूतबमाभिव्यकिः स्यादित्याह--पनउपारिकत्वादीवि । उकमर्थं संक्षिप्याऽऽह-विधुभिमेषणवदिति । सगुणब्रमोपासनमैश्वर्वफलकमु. कम् । तत्र विरक्त उत्तमाधिकारी परमरहस्यं पृच्छतीत्याह-एवमनुशिष्ट इति ॥३०॥५॥३१॥१॥ परमरहस्य श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोतमेवोत्तरार्थमित्युत्तरमन्येन विद्याप्राप्युपाय. विधानार्थमुक्ता विचा निरपेलेवेत्यवधारयति । अवधारणार्थत्वं प्रतिवधनस्य चोधनु- खेन स्फुटयति-परमात्मविषयामित्यादिना । कि पूर्वोक्कोपनिषच्ळेषतयाऽन्यदपे- १५, म.स.स. 'गमिष । ३ क.सा. 'पल्पते ।

·[ चतुर्थः खामः] फेनोपनिषत् । का प्रश्नः स्यादय सावशेषोक्तोपनिषत्वाचवस्वस्था। फसवनेनोपसंहारो न युक्ता स्वास्माल्लोकादयता मवन्तीति । तस्मातोपानिपच्छेपविषयोधी मनोऽनुपपम एवानवशषिवत्वात् । कस्तमिषाषः प्रधुरिस्मये। पूर्वोक्तोपनिषशेषतया वत्सहकारिसाधनान्तरापेक्षा । अथ निरपेक्षेपासाला पैदपेक्षितविषयामुपनिषदं हि। अथ निरपेक्षा चेदवपारव पिप्पलादमाया परमस्वीत्येवमभिमाया। एतदुपपनमाचार्य स्वावधारणवचनमुका त उपनि. पदिवि । ननु नावधारणमिदं यतोऽन्यद्वक्तव्यमित्याह तस्यै तपो दम इत्या- दि सत्यं वक्तव्यमुच्यत आचार्येण नतूक्तोपनिषच्छेषतया सत्सहकारिसाप. नान्तराभिमायण वा । किंतु ब्रह्मवियामाप्त्युपायाभिषायेण वेदेस्वदय सह पाठेन समीकरणात्तपाप्रभृतीनाम् । न हि वेदानां विसाधङ्गानां च सामा. मषिधाशेषत्वं तत्सहकारिसाधनत्वं वा सहपठितानामपि यथायोग्य विष. ज्य विनियोगः स्यादिति चेधया मुक्तवाकानुमन्त्रणमन्त्राणां वादेव विमागस्तथा तपोदपकर्मसत्यादीनां ब्रह्मविद्याशेषत्वं सहकारितापन वति कल्प्यते । वेदानां तदङ्गानां चार्यकाशकत्वेन कर्मात्मज्ञानोपारस्पषि. स्येवं सर्व विभागो युज्यतेऽर्थसंबन्धोपपत्तिसामोदिति चेत् । नायुक्ते।। न अयं विभागो घटना पाञ्चति । न हि सर्वक्रियाकारकफस भेदबुदितिर. सकारिया ब्रमपिपाया। शेषापेक्षा सहकारिसाधनसंपम्पो वा पुग्यो । सते । शेषशब्देन फलोपकार्य विवक्षितम् । सहकारिशब्देनानुपसर्ननमपि समु. बयाई विवक्षितम् । एवं शिष्यामिप्रायमुपवर्ण्य समाधानमाह-एतदुपपमामिति । विधानत्वहीनः 1: सह पाठात्तपःप्रभृतीनां विद्या त्वं नास्तत्युिकम् । तत्र योग्यताप- शेन शेषशेषिमावः सहपाठरत्वार्कचित्कर इति शङ्कते-सहपठितानामपीति । " अग्निरिवं हविरजुवनावीवृषत महो ज्यायोऽकृत । अग्नीषोमाविद हविरजुषेतामवी- वृतां महो ज्यायोऽकानाम् " इत्यादिनैव सूक्तवाकेन सर्वयागसमाधी देवतानुमन्त्रण क्रियते । तत्र ययप्यामिन्सूक्तवाके बढ्यो देवताः पश्यन्ते तथाऽपि यस्मिन्यागे या देवताऽऽहता तस्कम एव विसर्जने योग्यतावशादस्य सूक्तवाकस्य यथा विनियोग स्तथा तपःप्रमृतीनामेव विद्याशेषत्वेन विनियोगो मविष्यतीत्यर्थः :। मवेत्सूकपाकस्य विनियोगो योग्यतासंभवात् । न कर्मणां विद्याविरुद्ध त्वेन योग्यताया अयोग्वत्यादि- 4. क. 'पदस्ततस्त। २ क. ब. 'म् । वेदवेदावि ।क.ब. ग..... म. म. प्रमाग ।४ क.ब.प.म. पस्सित्वाने!

·पानन्दगिरिकतटीकासंगलितशांकरभाष्यसमेता-[ चतुः खण्डः ] तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा सर्पविषयव्याचप्रत्यगात्मविषयनिष्ठत्वाच ब्रह्मविद्यायास्वत्फलस्य च निम्मेयसस्व, मोक्षमिच्छन्सदा कर्म त्यजेदेव ससाधनम् । त्यजतेव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक्परं पदम् ॥ [इवि]। तस्मात्कर्मणां सहकारित्वं कर्मशेषापेक्षा वा न ज्ञानस्योपपयते । बोs- सदेव सकपाकानमन्त्रणवद्यथायोग विभाग इति । तस्मादवपारणार्यवैव प्रश्नपतिवचनस्योपपद्यते । एतावत्येवेयमुपनिषदुक्ताऽभ्यनिरपेक्षाऽमृतत्वाय ॥ ३२॥ ७॥ यापिमा बालीमुपनिषदं तवाग्रेऽब्रूमेति तस्य तस्या उक्ताया उपनि. पदा प्राप्त्युपायभूतानि तपादीनि । तपः कायेन्द्रियमनसा समाधानम् । दम उपशमः । कर्मामिहोत्रादि । एतैर्हि संस्कृतस्य सत्त्वशुदिद्वारा तस्व- मानोत्पत्तिष्टा झमृदितकल्मषस्योकेपि ब्रह्मण्यप्रतिपतिविपरीतपतिपत्तिश्च यथेन्द्रविरोचनप्रभृतीनाम् । तस्मादिह वाऽतीतेषु वा बहुषु जन्मान्तरेषु तप. पादिभिः कृतसत्त्वशुदेवानं समुत्पद्यते यथाश्रुतम् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कयिता ह्या प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति मन्त्रवर्णाव । " ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः" इति स्मृतेः। इविन्द उपलक्षणपदर्शनार्थः । इत्येवमाद्यन्यदपि ज्ञानोत्पत्तेरुपकारकममा- निस्वमदम्भित्वमित्याधुपदर्शितं भवति । प्रतिष्ठा पादौः पादाविवास्यास्तेषु .हि सत्सु प्रतितिष्ठावि ब्रह्मविद्या प्रवर्तते पद्भयामिव पुरुषः । वेदाचत्वार दिस्याह-नायुक्तरिति । विद्याया विषयपर्यालोचनया फलपर्यालोचनया च नास्ति तत्त्वतः संबन्धयोग्यता प्रत्युत कर्मण मनपा त्याग एव मुमुक्षुणा कर्तव्य स्याह-सर्वविषयति सर्वेभ्य उत्पाद्यादिभ्यः कर्मगोचरम्यो व्यावृत्तो यः प्रत्यगात्मा स एव ब्रह्मरूपेण विद्याया व्यावर्तको विषयस्तन्निष्ठत्वाद्विद्यायास्तत्फलस्य च कर्मवे. लक्षण्यादित्यर्थः ॥ ३९ ॥ ॥ ७ ॥ छन्दापोक्षितं यच्छब्दं पूरयति-यामिमामिति । प्राधिः सगुणविषया निर्ग, ·चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषत् । ३१ वेदाः सर्वाङ्गानि(णि) सत्यमायतनम् ॥ ३३ ॥ ॥ ८ ॥ यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानम[न]. न्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ सर्वाणि चाङ्गानि शिक्षादीनि षट् कर्मज्ञानप्रकाशकत्वाद्वेदानां तद्वक्षणार्यत्वा- दङ्गानां प्रतिष्ठात्वम् । अथवा प्रतिष्ठाशब्दस्य पादरूपकरपनार्थवादेदास्स्वि- तराणि सर्वाङ्गानि(णि)शिरादीनि । अस्मिम्पले शिक्षादीनां वेदग्रह- नव ग्रहणं कृतं प्रत्येतव्यम् । अङ्गिनि गृहीतेऽङ्गानि गृहीतान्येव भवन्ति । तदायवनत्वादङ्गानाम् । सत्यमायतनं यत्र तिष्ठत्युपनिषत्वदायतनं सत्य. मिति । अमायिताऽकोटिल्यं वाङ्मनःकायानां तेषु ह्याश्रयति विद्या येऽमा- पाविना सापकः । नासुरमकृतिषु मायाविषु । “न येषु जिमममृतं न माया ब" इति श्रुतेः । तस्मात्सत्यमायतनमिति कल्प्यते । तपादिग्वेव प्रतिष्ठा- क्षेम प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायतनत्वेन ग्रहणं साधनाविशयत्वज्ञापनार्थम् । अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राच सत्यमेकं विशिष्यते ।। इति स्मृतेः॥३३॥८॥ यो वा एतां ब्रह्मविद्यां केनेपितमित्यादिना यथोक्तामेवं महाभागां ब्रह्म हदेवेभ्य इत्यादिस्तुता सर्व विद्यापतिष्ठा वेदामृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तपपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयते-अपहत्य पाप्मानमविद्याकामकर्मलक्षणं संसा. रबीजं विध्यानन्तेऽपर्यन्ते । स्व लोके सुखात्मके ब्रह्मणीत्येवत् । अनन्त इति विशेषणाम त्रिविष्टपे। अनन्त शब्द औपचारिकोऽपि स्यादित्यत आह- ज्येय इति । ज्येये ज्यायसि सर्वमहत्तरे स्वात्मनि मुख्य एव प्रतितिष्ठति । न णब्रह्मात्मविषया चेत्यर्थः । पादरूपकल्पनेति । प्रसिद्धपादसामान्यस्य कल्पितत्त्वा- दितरैरप्यङ्गः कल्पनारूपैर्भवितव्यमित्यर्थः । तस्यै तपो दमः कर्मत्यत्रत्येतिशम्दस्योः पलक्षणार्थत्वात्सत्यमपि संग्रहीतव्यं कथं पृथगुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-तपादि- वेति ॥ १३ ॥ ८ ॥ सगुणविद्यायाः क्रममुक्त्यर्थत्वात्क्रमेण प्राप्यं यकश्यं निर्गुणविद्या फलं तत्पूर्वी कमिहोपसंहियत इत्याह-यो वा एतामित्यादिना ॥ ३४ ॥९॥ M ·- र मानन्दगिरिकतटीकासंवालिवशांकरभाष्यसमेवा- चतुर्वः खण्डः ] सह नाववतु । सह नौ भुनक्तु । सह वीर्य करवावहै । तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः । आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि च सर्वाणि सर्व ब्रह्मोपनिषदं माऽहं ब्रह्म निराकुया मा मा ब्रह्म निराकरो- इनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते य उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ इति सामवेदीयतलवकारोपनिषत्समाप्ता ॥ शुनः संसारमापयत इत्यभिप्रायः ॥ ३४ ॥९॥ इवि भीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवत्पादकवी केनोपनिषस्पदभाष्ये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ समावमिदं भीमच्छकराचार्यविरचितं तलवकारोपनिषदप. रपर्यायकेनोपनिषत्पदभाष्यम् । योऽसौ सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वात्मा सर्वदर्शनः । सुखो बोधाम्बुधिः साक्षात्सोऽहं नित्योऽभयः प्रमुः ॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यश्रीमदानन्द. ज्ञानकृती श्रीमच्छांकरतलवकारोपनिषदपरपर्यायकेनोपनिष. स्पदभाव्यटिप्पणं संपूर्णम् ॥

·ॐ तत्समणे नमः। आनन्दगिरिकतटीकासंवलिवशंकरवाक्यभाष्योपेता। केनोपनिषत् । अथ शांकरमाष्यम् । समाप्तं कर्मात्मभूतपाणविषयं विज्ञानं कर्म चानेकपकारम् । क्योर्षि- कल्पसमुच्चयानुष्ठानादक्षिणोत्तराभ्यां सृतिभ्यामावृत्त्यनावृत्ती भवतः । अव अवं फलनिरपेक्षत्रानकर्मसमुच्चयानुष्ठानास्कृतात्मसंस्कारस्योच्छिमात्मज्ञान- प्रतिबन्धकस्य देवविषयदोषदर्शिनो निर्माताशेषवाझविषयत्वात्संसारबीजम- अथाऽऽनन्दगिरिकृता टीका । प्रयत्नाद्यन्तरेणैव मनाआदेः प्रवर्तकम् । विदिताविदितान्यत्वसिद्धं ब्रह्माहमद्वयम् ॥ केनेषितमित्यादिकां सामवेदशाखाभेदब्राह्मणोपनिषदं पदशो व्याख्यायाप न तुतोष भगवान्माष्यकारः शारीरकायर ना- नानादिति न्यायप्रधानश्रुत्यर्थसंग्राह- केक्रियाचिख्यासुः पूर्वकाण्डेन संवन्वमभिषित्सुः पूर्वकाण्डाथै संक्षेपतो दर्शयति- समाप्तमिति । कर्मणामात्मभूत आश्रयभूतः प्राणस्तस्य शुद्धत्वादिगुणविशिष्ठस्यो- पासनं पूर्वत्रातिवृत्तं कर्म च नित्यनैमित्तिकायनेकप्रकारमविदुषामतिकान्तमित्यर्थः । ताम्यां ज्ञानकर्मभ्यामेव मोक्षसिद्धेर्न मुमुक्षोः पृथगुपनिषदारभ्येतिशङ्कानिरासाय ज्ञान कर्मणी विशिनष्टि-ययोरिति । ज्ञानमनादृत्य कर्मण एव निरपेक्षसाधनतयाऽनुष्ठान विकल्पस्ततश्चन्द्रमण्डलं प्राप्याऽऽवर्तते केवलस्य ज्ञानस्य कर्मसमुच्चितस्य वाऽनुष्ठाना- ब्रह्मलोकं प्राप्य स्थित एव तस्मानाऽऽवर्तत इत्यापेक्षिक्यनावृत्तिर्भवति न पुनरात्य- तिकी । कृतकत्वपरिच्छेदाम्यामनित्यत्वानुमानात् । अतः संसारफलकमेव कर्मकाण्ड. मित्यर्थः । अस्वयं कर्मकाण्डार्थस्तथाऽपि नियतपूर्वोचरमावानुपपत्तिलम्यः कथं हेतु- हेमद्भावः संबन्धः कर्मकाण्डेन ज्ञानकाण्डस्येत्याकाक्षायामाह-अव ऊर्ध्वमिति । कामिनाऽनुष्ठितं कर्म यद्यपि संसाराय भाति तदेव तु निष्कामेणानुष्ठितं सत्त्वशुद्धये स्यात् । शुद्धसत्त्वस्य चानात्मज्ञानाभिमुख्यं न जायते । अनास्माभिनिवेशस्यानर्थ. साधनतयाऽवधारितस्वादास्मविषयैव जिज्ञासा जायते । जिज्ञासोश्वाऽऽत्मनिरूपणायो ·२ आनन्दगिरिकमटीकासंवलितांफरवाक्यभाष्योपेता- [१प्रथा खण्ड:) शानमुश्चिच्छित्सतः प्रत्यगात्मविषयजिज्ञासोः केनेषितमित्यात्मस्वरूपतत्त्व. विज्ञानायायमध्याय आरभ्यते । सेन च मृत्युपदमज्ञानमुच्छेत्तव्यं तत्तन्त्रो हि संसारो यतः । अनषिगवत्वादात्मनो युक्ता तदधिगमाय तद्विषया जिज्ञासा । कर्मविषये चाजुक्तिः । तद्विरोधित्वात् । अस्य विजिज्ञासितव्य. स्याऽऽत्मवरवस्य कर्मविषयेऽवचनं कस्मादिति चेदात्मनो हि यथावद्वि- शानं कर्मणा विरुध्यते । निरतिशयब्रह्मस्वरूपो ह्यात्मा विजिज्ञापयिषितः । " सदेव ब्रह्म स्वं विद्धि नेदं यदिदम्" इत्यादिश्रुतेः । नहि स्वाराज्येऽभिः षिक्तो ब्रह्मत्वं गमितः कंपन ४ नमितुमिच्छत्यवो ब्रह्मास्मीति संबुद्धो न कर्म कारयितुं शक्यते । नह्यात्मानमवाता ब्रह्म मन्यमानः प्रवृत्ति प्रयोज. जनवतीं पश्यति । न च निष्पयोजना प्रवृत्तिरतो विरुध्यत एवं कर्मणा ज्ञानम् । अतः कर्मविषयेऽनुक्तिर्विज्ञानविशेषविषयैव जिज्ञासा । कर्मानारम्भ पनिषदारम्यत इति हेतुहेतुमद्भाव इत्यर्थः । आत्मस्वरूपब्रह्मतत्त्वविज्ञानायायमन्याय आरभ्यते चेकि तेन विज्ञानेन फलं स्थादित्यत आह-तेन चेति । यतोऽन्वयव्य. तिरेकाम्यामझानतन्त्रा संसारप्रसिद्धिस्तदुच्छेदेनाऽऽत्यन्तिकसतारोच्छेदः फलमित्यर्थः । मृत्युकारणमात्माज्ञानमुच्छेत्तुमिच्छत आत्मजिज्ञासा नायत इत्युक्तम् । तदसत्। अहं. प्रत्ययेनवाऽऽत्मनोऽधिगतत्वादधिगते जिज्ञासानुपपत्तेरित्याशङ्कयाऽऽह--अनधिग. स्वादिति । अहंप्रत्ययस्य मनुष्यत्वादिसमानाधिकृतस्य व्यतिरिकात्मप्रमापकत्वालि- देवदिना विपतिपत्तिदर्शनाच्च युक्ता जिज्ञात्ययः । तथाऽपि कर्मकाण्डे देहव्यतिरिक- स्याऽऽत्मनो विध्यपेक्षितत्वेन विरूपतत्वात्पुनर्गिज्ञासानुपाती कथं जिज्ञासोरुपनिषदा. रम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-कर्मविषष हति । अस्ति देहादिव्यतीरिकः परलोकसंबन्ध्यात्म त्येतावदेव स्वर्गकामादिचोदनाभिरपेक्षित नतु ब्रह्मात्मतत्तं तस्य कविरुद्धत्वात्ततस्ताज- ज्ञासा युक्तेत्यर्थः । संग्रहवाक्यं विमृणोति-अस्पेत्यादिना । निरतिशयब्रह्मस्वरूप आ. स्मोपनिषदि विनितापयिक्तिोऽस्तु । यमे ।। ।। कर्ममा विरोध इत्याकाङ्क्षायामाह-न. होति । देवताराधनरूपो हि यागो ब्रह्मपिच्च सर्वदेवतात्मभूतः पशुभावाच्च व्यावृत्तः कथं दे. यतां प्रणमेदित्यर्थः । वात्मतत्यानं कर्मविरुद्धं चेत्तहिं श्रुत्या नात्योपदेशेनात्कि- में तित्यानयिषितमित्वननुष्ठानमेव प्रतज्येतातो निज्ञासाहे तत्वेनाभिमतः कर्मकाण्डेन सं. बन्धोऽसंगत इत्याशङ्कामुद्भाव्याभि हेत संबन्धं समर्थयति-कर्मानारम्भ इत्पादिसूत्रेण। ४ इडानमश्चिन्त्यः। क. ख.स. 'नमेकात्यर्थ ।

·[१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् | इति चेम । निष्कामस्य संस्कारार्थत्वात् । याद ह्यात्मविज्ञानेनाऽऽत्मावि. याविषयत्वात्परितित्याजयिषितं कर्म तव: " प्रक्षालनाद्धि पकस्य दूरादस्प-- र्शनं वरम् इत्यनारम्भ एव कर्मणः श्रेयानरुपफलत्वादायासबहु- लत्वात्तत्वज्ञानादेव च श्रेयामाप्तेरिति चेत्सत्यम् । एतदविद्याविषयं कर्मा- ल्पफलत्वादिदोषव द्वन्धरूपं च सकामस्य । कामान्यः कामयते ॥ " इति नु कामयमानः " इत्यादिश्रुतिभ्यः । न निष्कामस्य । तस्य तु संस्कारार्थान्येव कर्माणि भवन्ति तन्निर्वतकाश्रयमाणविज्ञानसहितानि । " देवयाजी श्रेयानात्मयाजी वा इत्युपक्रम्याऽऽत्मयाजी तु फरोति " इदं मेऽनेनाङ्ग संस्क्रियते " इति संस्कारार्थमेव कर्माणीति वाजस- " नेयके। महायज्ञैश्च यज्ञैश्व ब्राह्मीयं क्रियते तनुः । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् इत्यादिस्मृतेश्च । प्राणादिविज्ञानं च केवलं कर्मसमुच्चितं वा सकामस्य पाणात्मप्राप्त्यर्थमेव भवति । निष्कामस्य स्वात्मज्ञानप्रतिबन्धनिर्माधर्षे भवति । आदर्श निर्मार्जनवत् । उत्पन्नात्मविद्यस्य त्वनारम्भो निरर्यकत्वात् । उत्पत्तिविधिविहितानां कर्मणां संस्कारार्थत्वे प्रमाणमाह --- देवयाजी श्रेयानित्या. दिना । फलकामनया देवान्यो यजते स किं श्रेयानुताऽऽत्मशुद्धयर्थमेव स्वर्गाद्यासहं हित्वा यो यजते स आत्मयाजी श्रेयानिति प्रश्नं कृत्वाऽऽत्मयाजी श्रेषानिति निस्- पितं सतपथे कामानुपघातसहितं मे ममाङ्गमनेन कर्मणा संस्क्रियत इति संस्कारार्थ. त्वेनैव करोति न कामवशग इत्यर्थः । ब्राह्मी ब्रह्माज्ञानाहीं । क्रियते तनुरिति । तनुस्थ आत्मा लक्ष्यते । ननु प्राणाधुपासनं प्राणादिभावप्राप्त्यर्थमेव, " सेनो एतस्यै देवतायै सायुज्यं सलोकतां मयति " इति श्रुतेः । कथमुक्तं कर्मनिवर्तका- अयप्राणोपासनसहितानि कर्माणि संस्कारार्थानीति तत्राऽऽह-प्राणादिविज्ञानं चेति । विविदिषावाक्येन( ण) यज्ञायुपलक्षितस्य सर्वस्य कर्मण आत्मज्ञानार्ष. स्बेन विनियुक्तत्वादुपासनस्य च मानसकर्मत्वादात्मज्ञानप्रतिबन्धकस्य कल्मषस्य निबर्हणद्वारेण स्यादात्मज्ञानार्थत्वमित्यर्थः । अज्ञाभिप्रायेण सप्रयोजनत्वात्तं प्रत्य- नारम्भपसङ्ग आश्रयहीन इत्युक्तम् । , ...ग स्वनिष्टापादनस्येष्टापादनरूपत्वा- प्रसङ्गस्याऽऽभासत्वमाह-उत्पन्नात्मविद्यस्येति । न केवलं श्रुतिप्रामाण्यादेव विवे. किनः कर्मानारम्भः साध्यसिद्धौ साधनं नाऽऽद्रियत इति लौकिकन्यायाच कर्माना. रम्भः सिद्ध इत्यर्थः । ज्ञानफले कैवस्थे चुपयोगाच झानिनः कर्मानारम्भ इष्ट इत्याह- ·मानन्दगिरिकवदीकासंपतितीकरवाक्यभाष्योपेवा-[१ पथमः खण्डः] हरिः ॐ केनेषितं पतति प्रेषितं मनः । कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । वस्मात्कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ।। इति । "क्रियापयश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्च वयोः संन्यास एवास्यरेच यत् " इति " त्यागनैके" नान्यः पन्या विद्यते” इत्यादिश्रुतिभिश्च न्यायाच । उपापभूतानि हि कर्माणि संस्कारद्वारेण ज्ञानस्य बानेन त्वमृतत्वमाप्तिः, " अमृतत्वं हि विन्दते "" विद्यया विन्दतेऽमृतम् इत्यादिश्रुतिस्मृति- भ्यश्च । नहि नद्याः पारगो नावं न मुश्चति यथेष्टदेशगमनं प्रति स्वातन्त्र्ये सति । नहि स्वभावसिद्ध वस्तु सिषाधयिषति साधनैः स्वभावसिद्ध- थाऽऽत्मा तथा नाऽऽपिपयिषितः, आत्मत्वे सति नित्याप्तत्वात् । नापि विचिकारयिषितः, आत्मत्वे सति नित्यत्वादविकारित्वादविषयत्वादमूर्व. स्वाच । श्रुतेश्च " न वर्धते कर्मणा" इत्यादि । स्मृतेश्च " अविकार्योs. पमुख्यते " इति । न च संचिकीर्षितः । " शुदमपापविदम् " इत्यादि- श्रुतिभ्यः । अनन्यत्वाच । अन्येनान्यत्संस्क्रियते, न चाऽऽत्मनोऽन्यभूता क्रियास्ति, न च स्वेनैवाऽऽत्मना स्वमात्मानं संचिकीत् । न च बस्वन्तराधानं नित्यप्राप्तिर्वा वस्त्वन्तरस्य नित्या । नित्यत्वं चे मोक्षस्य । अव उत्पन्नाविद्यस्य कर्मारम्भोऽनुपपन्नः । अतो व्यावृत्तबाह्य- बुद्धरात्मविज्ञानाय केनेषितमित्याचारम्भः। प्रवृत्तिलिङ्गाद्विशेषार्थः प्रश्न उपपमः। रथादीनां हि चेतनावदधिष्ठितानां प्रविष्टा नानविष्ठि. वानाम् । मन आदीनां चाचेतनानां प्रवृत्तिदृश्यते । तद्धि लिङ्गं चेतनाप- नहि स्वभावसिद्धमित्यादिना । उत्पत्तिराधिविकृतिः संस्कृतिश्चेति चतुर्विध क्रिया- फलं स्वरूपावस्थाने कैवश्ये न संभवतीत्युक्तम् । यदि च परमानन्दगुणस्याऽऽस्म- न्याधानं ब्रह्माण्डाबहिःस्थितब्रह्मप्राप्तिर्वा जीवस्य कैवल्यं करप्यते तीनित्यत्वं दुर्वा- रमित्याह -न च वस्त्वन्तराधानमिति । एवमुपनिषदारम्मं संभाव्य वाक्य- स्यायें संगृह्णाति-प्रवृत्तिलिङ्गादिति । शिष्याचार्ययोः प्रश्नप्रतिवचनरूपा श्रुतिः सुखप्रतिपत्त्यर्या प्रवृत्ता तत्र प्रश्नः किं ज्ञातेऽज्ञाते वेति चोद्यनिरासाय सामान्यतो झातेऽपि विशेषतश्चाज्ञाते संभवति विकल्पकरणवदिति सूत्रितमेतद्विवृणोति-रथा. दी हीवि । मनआदीनामेव चेतनत्वादचेतनप्रवृत्तित्वादित्यसिद्धो हेतुरिति नाऽऽ. १ क. स. प. छ. श. सूचित ।

·[ १ प्रथमः खण्डः ] केनोपनिषत् । केन प्राणः प्रथमः पैति युक्तः । केनेषितां वाचमिमा पदन्ति चक्षुः श्रोत्रं क उ देवो युनक्ति ॥१॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रं तोऽधिष्ठातुरस्तिस्थे । करणानि हि मनआदीनि नि यमेन प्रवर्तन्वे । समासति चेतनावत्यधिष्ठातर्युपपद्यते । द्विशेषस्य चानधिगमाओवनावसामान्ये चाधि. गते विशेषार्थः प्रश्न उपपद्यते । केनेषित केनेष्टुं कस्येच्छामात्रेण मनः पतवि गच्छति स्वविषये नियमेन व्यापियत इत्यर्थः । मनुतेऽनेनेति विज्ञाननिमि- समन्तःकरणं मनः प्रेषितमिवेत्युपमार्यः । नविषितमेषितशब्दयोरविह संभवतः । न हि शिष्यानिव मनआदीनि विषयेभ्यः प्रेषयत्यात्मा विविक्त- नित्यचित्स्वरूपतया तु निमित्तमात्र प्रवृत्तौ नित्यचिकित्साधिष्ठातृवत् । पाण इवि नासिकाभवः । प्रकरणात् । प्रथमत्वं चलनक्रियायाः प्राणनिमित्तत्वा. रस्वतो विषयावभासमानं करणानां प्रवृत्तिः । चलिक्रिया तु प्राणस्यैव मम: आदिषु । तस्मात्प्राथम्यं प्राणस्य प्रति गच्छति युक्तः प्रयुक्त इत्येतत् । बाचों बदनं किंनिमित्तं प्राणिनां चक्षुःश्रोत्रयोश्च को देवः प्रयोक्ता । करणानाम. धिष्ठाता चेतनावाम्यः स किविशेषण इत्यर्थः ॥ १ ॥ श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिप्रतिवचनं निर्विशेषस्य निमित्तत्वार्थम् । विक्रि यादिविशेषरहितस्याऽऽत्मनो मनआदिमवृत्ती निमित्तत्वामित्येतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्र. शङ्कनीयमित्याह-फरणानि हीति । अन्यत्रमना अभूवं नादर्शमित्यादिलोकानुभवा. न्मनआदीनां करणत्वं सिद्धं ततः प्रदीपवदचेतनत्वं सिद्धमित्यर्थः । इच्छामात्रेणेति प्रयत्नाद्यभावो लक्ष्यते नविच्छास्तित्वं निर्विकारतायाँ विवक्षितत्वात् । प्रेषितमिवेतीव. शब्दाध्याहारेण किमिति व्याख्यातम् । यथा राज्ञ इच्छामात्रेण काचिद्धृत्यप्रवृत्तिः काचिच्च वागादिव्यापारेण तद्वदिह किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह-नविति । सक्रि. यस्य सर्वस्यानित्यतयाऽवधारितत्वानिष्क्रिय वस्तु पिपृच्छिषितं ततो नार्थमेदः मंभवती. त्यर्थः । विषयेभ्य इति । विषयग्रहणार्थ नित्यचिकित्सायामधिष्ठातुश्चकोरस्य संनि. धिमात्रेण यथा राजभोजनादिप्रभृत्तिनिमित्तत्वं तद्वदित्यर्थः । प्रकरणादिति । करण. संनिधानादित्यर्थः ॥ १ ॥ प्रधिवचनवाक्यार्थसंग्रहं विवृणोति-विक्रियादीत्यादिना । मनमादीनां यः प्रव. तकः स किंविशेष इति प्रश्नस्य निर्विशेषत्व विशेष इत्युत्तरम् । क्रियाथा गुणस्य संब. घस्य वा विशेषस्य व्यावर्तकधर्मस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्क्रियादिमत्त्वे घटादिवदना- स्मप्रसङ्गादतो निर्विशेषचैतन्यात्मकोऽहमित्येवं ज्ञानं सम्यग्ज्ञानम् । न चामावेन सद. यत्वप्रसनः । मस्त पसरसामावास्वरूोग महारयात्पादित्युकन् । मन्या यदि A ·६ मानन्दगिरिकृस्टीकासंबलित शांकरवाक्यभाष्योपेता। [१ प्रथमा खा] मित्यादिपतिवचनस्यार्थः । अनुगमातदनुगतानि यास्मि बर्थेऽक्षराणि। कयं शृणोत्यनेनेति श्रोत्रं तस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रत्वम् । शब्दोपलब्धृरू- पतयाऽवभासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वात् । पच्छ्रोत्रस्योपलब्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिषित्तत्वाच्छ्रोत्रस्य भोपमित्यु. ध्यते । यथा क्षत्रस्य क्षत्रं यथा वोदकस्योष्ण्यमग्निनिमित्तमिति दग्घुरप्यु- कस्य दग्धाऽनिरुच्यते । उदकमापि ह्यनिसंगोगादमिरुच्यते । तद्वदनित्यं यत्सं. योगादुपलब्धृत्वं सत्करणं श्रोत्रादि । उदकस्यैष दग्धृत्वमनित्यं हि वा तत् । पण तु नित्यमुपलब्धृत्वममाक्विौष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वादग्धेचोपल. शौक्रयादिवत्कोऽपि विशेषोऽभविष्यत्तदा तमवक्ष्यत् । श्रुतिस्तूपलक्षणवृत्त्यैव प्रतिव- चनं ब्रुवाणा निर्विशेषत्वं मन्यत इति श्रुत्यक्षरानुसारादम्यत इत्याह-अनुगमादिति । निर्षिशेषत्ववाचकपदामावात्कथं निर्विशेषेऽक्षरानुगम इत्याह-कथमिति । निर्विशे. षस्य वाचकशक्त्या वाक्यार्थत्वाभावेऽप्युपलक्षणवृत्त्या भविष्यतीत्यभिप्रेत्य श्रोत्रशब्द. स्य तावन्मुख्यार्थमाह-शृणोतीति । शब्दावमासकत्वं स्वशक्त्यैव भविष्यति श्रोत्रस्य कथं तस्य शब्दावमासकत्वेनाऽऽत्मोपलक्षयितव्य इत्याकाङ्क्षायामाह-शन्दोपलन्धरू- पतयेति । शक्तिः सतः प्रकाशमानस्यैव वाच्या नासतोऽप्रकाशमानस्य नरविषाणा- यमानत्वेन शक्तिमत्त्वानुपपत्तेः । सत्ता प्रकाशश्चाऽऽत्मरूपं तद्भदे मानामावादत उपल- ब्धृतादात्म्यनैव श्रोत्रस्यावमासकत्वमुपलब्धृतादात्म्येनेति यापलब्बोपक्ष्यते तर्युपल. न्धुरप्यवमासकत्वमन्याधीनमित्यनवस्था प्राप्नोतीत्याशङ्कयाऽऽह-आत्मनश्चेति। स्वप्र. कास्वादुपलब्धुः सत्ताप्रतीत्योरनन्यायत्तत्वान्नानवस्थेत्यर्थः । भवत्वेवमनवस्थाभावः । तथाऽपि कथं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यात्मोच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-यच्छ्रोत्रस्यति । बदात्मनिमित्तत्वादिति । तस्याऽऽत्मनिमित्तत्वाच्छ्ोत्रस्य श्रोत्रमित्युपलक्ष्यते निर्वि. शेष चैतन्यमात्रमित्यर्थः । यथा क्षत्रस्यति । क्षत्रजातिनियामकं कर्म क्षत्रमित्यु. च्यते यथेत्यर्थः । यदि श्रोत्रादिसाक्ष्यात्माऽस्ति कथं लोकायतिकादेः श्रोत्रादिष्यवो. पलब्धृत्वव्यवहार इत्याशङ्कयाऽऽह-उदकपपीति । तद्वदुपलब्धृसंबन्धाच्छोत्रादि- धूपलब्धृत्वव्यवहार इत्यर्थः । भवन्मते तर्हि गिन्योपलब्धिस्वभाव आत्मेति श्रोत्रादेः करणत्वं न स्यात् । क्रियायां हि करणापेक्षत्याकाङ्क्षायामाह-अनित्यं यदिति । प्रमातुर्यसंबन्धादनित्यमुपलब्धृत्वं भवति बुद्धिपरिणामस्तच्छोत्रादिकरणं बुद्धिवृत्त्यपेक्ष- या भवतीत्यर्थः । श्रोत्रादिसंगते प्रमातर्यनित्योपलब्धृत्वसंभवेऽपि तवासङ्गस्य साक्षिणा कथमुपलब्धृत्वव्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽह-यत्र विति। उक्तमर्थ संक्षिप्वाऽऽह-श्रोत्रा- १ क. 'वेलथे।

·केनोपनिषत [ १ प्रथमः खण्डः ] मनसो मनो यदाचो ह वाचं स उ प्राण- स्य प्राणश्चक्षुषश्चक्षुः । अतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ॥ २ ॥ धोच्यते । श्रोत्रादिष श्रोतृत्वाद्युपलब्धिरनित्या नित्या चाऽऽत्मन्यवः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याक्षराणापर्यानुगभादुपपद्यते निर्विशेषस्योपलब्धिस्वरूप. स्थाऽऽत्मनो मनआदिप्रवृत्तिनिमितत्वमिति । मन आदिवं यथोक्तम् । वाचो ह वाचं प्राणस्य पाण इति विक्तिद्वयं सर्वत्रव द्रव्यम् । कथं पृष्ठ- स्वारस्वरूपनिर्देशः प्रथमयैव च निर्देशः । तस्य च लेयत्वात्कर्मत्वमिति द्वितीया । अतो वाचो ह बाचं प्राणस्य प्राण इत्यस्मात्सर्वत्रैव विम. तिदयम् । यदेवच्छोत्रायु लब्धिनिमित्तं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिल. क्षणं नित्योपलब्धि स्वरूपं निर्विशेषमात्मवत् बु[ तबु वाऽति मुख्यानववोधनिमित्वाध्यारोपिसाबुदयादिलक्षणात्संसारान्मक्षिणं कुरवा धीरा धीमतः त्यास्माल्लोकाच्छरीरात्त्य वियुज्यान्यस्मिनविसंधीवमाने निनिमित्तस्वादमृता भवन्ति । सति ह्यज्ञान कौणि शरीरान्तरं प्रविसंदधत आत्मावरीधे तु सर्वकारम्भनिमित्ताज्ञानविपरीतविद्याग्निविप्लुरात्वाक- भणामित्यनारम्भेऽमृता एव भवन्ति । शरीरादिसंतानाविच्छेदपति संघानाथपे- क्षयाऽध्यारोपितमृत्युषियोगात्पूर्वमप्यमृताः सन्तो नित्यात्मस्वरूपस्वादमृवा दिग्विति । श्रोत्रादिषु निमित्तेषु सत्सु श्रोत्रादिसंहते प्रमातार श्रोतृत्वादिरूपोपलब्धि रित्युपलब्धृत्वमित्यर्थः । मनसो मन इत्यादिवेवमतिदिशति-मनादिष्वेवमिति । न्यायसामान्याद्ययोक्तं व्याख्यानं द्रष्टव्यम् । नहि मनसो मनस्त्वं वाचो वाक्त्वं वा स्वात. पेण संभवति, अव्यस्तत्वादतोऽधिष्ठा नसताप्रकाशाम्यामेव सत्तापकाशत्वं मनआदेः। तथापिष्ठानं निर्विशेषमेवोपलक्षयितव्यम् । विशेषत्वेऽध्यस्तत्वप्रसङ्गादिति भावः। विभ. किद्वयनि शतात्पर्यपाह-वाचो इत्यादिना । मन आदेः प्रवर्तकः किंस्वभाव इति पृष्टत्वात्स्वरूपनि ः कर्तव्यः । स च प्रथम या । "निर्देशे प्रथमा प्रोका" इति स्मर. गादित्यर्थः । अतिपुच्य धीरा इत्युतरं वाक्यं साध्याहारं योन पति-पदेवदित्यादिना। एतद्द्वाऽमृता भवन्तीति संबन्धः। तादात्म्येनाव्यारोपितो यो बुद्धयादिरनवबोधनि. मित्तः सतारस्ततो मोतम तादात्म्य, :: फलम् । अमृता भवन्तीति विदे, हमुकिरदृष्टं फलमित्यर्थः । कर्मणां संबन्धानुपपतिरिति शेषः । निमित्ताभावाच्छ. सरान्तराद्यनार मेऽमा भवन्तीति प्रयोगादागन्तुकत्वममृतत्वस्येतिशङ्कानिवृत्त्यर्थः माह शरीरातीति । अनादिमवपरम्परया शरीर्यामं परस्साच भविष्यामीति शरी- क. ज. स. श्रोत्रत्वा । २ क. ख. छ. झ. न. बोषितः ।। ३ घ. भोवत्ता ! .

·८ आनन्दगिरिखतटीकासंपलितांकरवाक्यभाष्योपेवा-[१ प्रथमः खण्डः न तत्र चक्षुर्गच्छति न वाग्गच्छति नो मनो न विद्मो न विजानीमो यथैतदनु- शिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि । भवन्तीत्युपर्यते ॥ २॥ न वा चक्षुर्गच्छतीत्युक्तेऽपि पर्यनुयोगे हेतुरपतिपत्तेः । श्रोत्रस्य श्रोत्र- मित्येवमादिनोक्तऽप्यात्मतत्त्वेऽप्रतिपनत्वात्सूक्ष्मत्व हेतोर्वस्तुनः पुनः पुनः पर्यनुयुयुक्षाकारणमाह-न तत्र चक्षुर्गच्छनीति । तत्र श्रोत्राद्यात्मभूते चक्षुरा- रादीनि वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रियोपलक्षणार्थत्वान्न विज्ञानमुत्पादयन्ति । सुखा- दिवहिं गृखेतान्तःकरणेनात आह -नो मनः । न सुखादिवन्मन सो विष. यस्तत् । इन्द्रियाविषयत्वात् । न विमो न विजानीमोऽन्तःकरणेन ययैव- इस मनआदिकरणजातमनुषिष्पादनुशासनं कुर्यात्मचिनिमित्तं भवेचथाs. विषयत्वाम विमो न विजानीमः। अथवा श्रोत्रादीनां श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आचार्य आह-न शक्यते दर्शयितुं कस्मान तत्र चक्षु. बच्छवीत्यादि पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषो ययैतदनुशिष्यादति । यये. सदनुशिष्यात्मविपादयेत् । अन्योऽपि शिष्यानितोऽन्येन विधिने. त्वभिप्रायः । सर्वयाऽपि ब्रह्म बोधयेत्युक्त आचार्य आह-अन्यदेव तद्विदितादयो अविदिवादधीत्यागमम् । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वम् । रादिसंतानाविच्छेदस्य प्रतिसंधानं धर्माधिकारित्वाध्यासः कामादिदोषकसन चेत. स्मादध्यारोपितो यो मृत्युस्तद्वियोगापेक्षयाऽमृतत्वस्य मवनमौपचारिकमित्यर्थः ॥२॥ न तत्र चक्षुर्गच्छतीति वाक्याथै संगृह्णाति-आचायगाक्तेऽपि तत्वे शिष्यस्याप्रति. पत्तेहेतोः पर्यनुयोगे हेतुर्न तत्र चक्षुर्गच्छत्तीति । एतद्विवृणोति-श्रोत्रस्य श्रोत्रमि- स्वादिना । आत्मा नेन्द्रियविषयोऽभौतिकवान रविषाणात् । मनश्चेन्द्रियं प्रसिद्ध ततस्तस्याप्यविषय इत्याह--इन्द्रियाविषयत्वादिति । न विद्मो न विजानीम इत्याधम्यामः सर्वथाऽन्तःकरणाविषयत्वख्यापनार्थः। आक्षेपपरतया व्याख्याय शको. सरस्वेन व्याषष्टे-अथवेत्यादिना। इत उपलक्षणपकारादन्येन प्रकारेण न शक्यते दर्श- यित क्रियागुणादिविशेषशून्यस्वादित्यर्थः । आगममित्युपदेशपारम्पर्यमाहेति संबन्धः । भागमस्यार्थमाह-विदिताविदिवाभ्यामन्यत्वमिति । अन्यदात्मनो विदितमविदितं वास्यादतो विदितत्वाविदितत्वनिषेधेनाऽऽत्मनोऽन्यत्र ब्रह्मत्वं विदुषा विनिवाऽऽस्मा- १ ग. . म. 'तं यथा भवेत्तीव' । च. 'तं यथा भ' । २ ख. घ. च. उ. तदति ।

·९ [१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् । यो हि जाता स एव सः । सस्मिकस्यात् । अतः सर्वात्मनो शातुर्मानन्त- रामावादिदिवादन्यत्वम् । स वेति वेषं न च तस्यास्ति वेचा" इति च मन्त्रवर्णाद । " विज्ञातारमरे केन विमानीमात्" इति च वाजसनेयके। अपि च व्षकमेव विदित वस्मादम्पदित्यभिभावः । पहिदिवं व्यक्तं तदन्य- विषयवादल्पं सविरोधं ततोऽनिस्यमत एवानेकत्वादशुदमन एव तद्विलक्षणं अमेति सिद्धम् । अस्तु तर्यविदितम् । न विज्ञानानपेक्षवाद । यदधषिदिवं सद्विज्ञानापेक्षमविदितविज्ञानाय हि लोकमचिः । इदं तु विज्ञानानपेक्षं कस्मा- द्विज्ञानस्वरूपत्वात् । न हि यस्य यत्स्वरूपं तत्तेनान्यतोऽपेक्ष्यते । न च स्वत एवापेक्षा । अनपेक्षमेव सिद्धस्यात् । प्रदीप: स्वरूपाभिव्यको न प्रकाशान्त. रमन्यतोऽपेक्षवे स्ववो वा पदयनपेक्षं तत्स्वत एव सिदं प्रकाशात्मकत्वा- स्मदीपस्यापेक्षितोऽप्यनर्थका स्यात् । प्रकाशे विशेोभावषात् । नहि प्रदीपस्प स्वरूपाभिव्यक्ती प्रदीपप्रकाशोऽर्थवान्। न चैवमात्मनोऽन्यत्र विज्ञानमस्ति येन स्वरूपविज्ञानेऽप्यपेक्ष्यते। विरोष इति चेनान्यत्वात् । स्वरूपवित्राने विज्ञान- ब्रह्मेत्युपदिलं भवतीत्यर्थः । विदिताम्यत्वे युक्तिमाह-यो हीत्यादिना । विदि. तान्यस्ववचनस्याऽऽर्थिकमर्थमाह-अपि चेति । कार्याद्वयावृत्तिः मिष्यतीत्यर्थः । आत्मा यद्यप्यन्यतो विज्ञानं नापेक्षते तथाऽपि स्वग्राहकत्वात्स्वस्मादेव विज्ञानमपे. क्षते तेन विज्ञानानपेक्षत्वमसिद्धमित्याशङ्कयाऽऽह-न च स्वत एवेति । स्वमा पतयाऽनपेक्षमेव सिद्धत्वादपेक्षाशब्दार्थो न घटते स्वग्राहकत्वं चासिद्धं स्ववृत्तिवि. रोधादित्यर्थः । विज्ञानं सनातीयानपेक्ष प्रकाशत्वात्प्रदीपवदित्यनुमानमभिप्रेत्य दृष्टा. तमाह-नहीसि । तमोध्वस्तये ह्यालोकापेक्षा तदभावश्वाऽऽलोके स्वत एव सिद्ध इत्यर्थः । प्रदीपस्य तेनसस्य तेजतान्तरानपेक्षत्वेऽपि विजातीयप्रकाशस्य ज्ञानस्या- पेक्षा स्वव्यवहारेऽपि दृष्टा तथा ब्रह्मणोऽपि विजातीयज्ञानापेक्षा, भविष्यतीति न च वाच्यमित्याह-न चैवमात्मन इति । ब्रह्मणोऽन्यस्य सर्वस्याज्ञानात्मकत्वादा. नसमावनैव नास्त्यन्यत्र ततो न विजातीयज्ञानापेक्षमपि ब्रह्मेत्यर्थः । ज्ञानानपेक्षत्वे लौकिकानुमणाविरोधं शास्त्रविरोधं चोद्भाव्य परिहरति--विरोध इति चेमा- न्यस्वादिति । सूत्रस्य पूर्वपक्षमागं विममते--स्वरूपविज्ञान इत्यादिना । विज्ञानानपेक्षत्वं ब्रह्मणोऽमाणि । सापेक्षत्वं जीवशब्दवाच्यस्योपाधिविशिष्ट- ख. ग. प. म. काशं प्रदी।

·१९ भानन्दनिरिकृत टीकासंवलितञ्चाकरवाक्यभाष्योपेता-[ १ प्रथमः खण्डः स्वरूपत्वाविज्ञानान्तरं नापेक्षत इत्येतदसत् । दृश्यते हि विपरीतज्ञानमात्मनि सम्बयामं च म जामाम्यास्मानमिति श्रुतेश्च " सत्त्वमसि "" आत्मान- मेवाषेत् "" एतं वै वमात्मानं विदित्वा" इति च । सर्वत्र श्रुतिष्वात्मवि. ज्ञाने विज्ञानान्तरापेक्षत्वं दृश्यते तस्मात्मत्यक्षश्रुतिविरोध इति चेम । कस्मात् । अन्यो हि स आत्मा बुद्धधादिकार्यकरणसंघाताभिमानसंतानाविच्छेदलक्ष- णोऽविवेकात्मको बुद्धयवभासप्रधानश्चक्षुरादिकरणो नित्यचित्स्वरूपात्मान्ता- सारो यत्रानित्यं विज्ञानमवभासते । बौद्धप्रत्ययानामाविर्भावतिरोभावधर्मक- स्वासद्धर्मतयैव विलक्षणमपि चावभानवे । अन्तःकरणस्य मनसोऽपि मनोऽन्त. नवत्वात्सर्वान्वरश्रुतेः । अन्तर्गतेन नित्यविज्ञानस्वरूपेणाऽऽकाशवदरचलिता. त्ममाऽन्तर्गर्भभूतन बाझो बुदयात्मा तद्विलक्षणोऽचिभिरिवामिः प्रत्ययैरावि. वितिरोभावधर्मकैविज्ञानामासरूपैरनित्यैरनित्यविज्ञान आत्मा सुखी दुःखी- त्यभ्युपवतो लौकिकैरतोऽन्यो नित्यविज्ञानस्वरूपादात्मनः । तत्र हि विज्ञाना. स्यानुसूयतेऽतो भिन्नविषयत्वान्न विरोध इत्याह-न कस्मादित्यादिना । बुद्धयादी कार्यकरणसंघाते य आत्माभिमानसंतानोऽनादिभवपरम्पराप्रापितस्तस्याविच्छेदरूपम- निर्वाच्यमज्ञानलक्षणं चिहं यस्य चित्प्रतिबिम्बस्य स तथोक्तः । चित्तन्त्रं ह्यनिर्वाच्य- मज्ञानं चैतन्यमवच्छिद्य स्वावच्छिन्ने यथास्वरूपावभासं प्रतिवध्य मौढ्याद्यध्यासहेतु- भवति । तस्मादविवेकात्मको जीव इत्युच्यते बुद्धेरन्तःकरणस्य यथा यथा नीलपीता. याकारावमासा जायन्ते तथा तथा चित्प्रतिबिम्बः प्रमातृत्वादिरूपेण भातीति तत्प्र- धानोऽध्यस्तस्य विशिष्टत्य तत्सत्तयैव सत्त्वाद्विशिष्टान्तर्निविष्टो य आत्मा निस्यचि- तस्वरूपः स एव सारो यस्मिन्स तथोक्तः । बुद्धिपरिणामरूपाणां नीलपीतादिप्रत्यया- नामुत्पन्नविनाशयत्त्वात्तदुपरक्तरूपेणानित्यं चैतन्यं यत्रावभासते सोऽन्यो जीवः । सर्वाण्येतानि जीवविशेषणान्यन्यत्वाफुटीकरणार्यानि न केवलमनित्यत्वम् । विशिष्ठो- पाधिसढतया विज्ञानस्य तद्धमतवावभासते मनुष्योऽहं जानामीति प्रतिशरीरं विल. क्षणमपि तम्यमवभासते विशिष्ट भेदादित्यर्थः । परमार्थतः कीदृशं चैतन्यं यस्य विशिष्टधर्मताऽवमासते तत्राहि-अन्तःकरणस्येति । ननु विशेषणसंबन्धात्स्वरूप समारोपितो विशिष्टो भाति तस्य मिथ्यात्वात्कथमात्मत्यव्यवहारास्पदत्वं तत्राऽऽह- अन्ततेनेति । विशिष्टान्तर्गतेन चित्स्वरूपेण तादात्म्याहाह्य इत्यनात्माऽपि बुद्धिविशिष्ट भात्मेत्युपगतो लौकिकरिति संबन्धः । अत इत्युक्तधर्मवत्त्वादस्तु नित्यविज्ञानाद्विलक्षणो जीवः । कथमेतावता विरोधः परिहत इत्याकाङ्क्षायामाह- क. ब.... यत्र नि'। १५. छ. युद्धास्मा। ३ क. प. छ. झ. पेण नि । ४ क. - ·- [१ प्रपमः खण्डः केनोपनिषत् । पेक्षा विपरीतज्ञामत्वं घोपपद्यते न पुनर्नित्यविज्ञाने । तस्वमसावि बोधोप- देशो नोपपयत इति चेत् । आत्मानमेवावेदित्येषमादीनि च निस्वघोषात्म- करवात् । न बादित्योऽन्येन प्रकाश्यतेऽतस्तदर्यबोषोपदेशोऽनर्थक इति चेम। कोकाप्यारोपापोहार्यत्वात् । सर्वात्माने हि नित्यविज्ञाने बुदघायनित्यधर्मा छोकरध्यारोपिता आत्माविवेकसस्तदपोहार्थो घोषोपदेशो बोधारमनः । तत्रच तत्र हीति । एवं लोकानुमवविरोध परिहतेऽपि शास्त्रविरोधो न परिहृत इस्याह- तत्स्वमसीति । विशिष्टस्य मिथ्यात्वाब्रह्मास्मीत्यनुभवायोगान्मोक्षाहत्वायोगाच तत्स. मसीत्युपदेशो न घटते चेत्तर्हि ब्रह्मण एवोपदेशोऽस्त्वित्यामयाऽऽह -आत्मान. मेवावेदिति । एवमादीनि वाक्यानि ब्रह्मोपदेशपक्षे न संगच्छन्ते तज्जनितफलामा- मादित्यर्थः । विशिष्टस्य निरुपाधिकस्य च ब्रह्मण उपदेशासंभवेऽप्युपाधिविशिषि- तस्वरूपजीवपदलक्ष्यस्य वैशिष्ट्यद्वारेणोपदेशो भविष्यति फळं तस्याऽऽरोपितबन्ध निवृत्तिरित्याह-न । लोकेति । ननु लोकशब्देनाऽऽत्मोच्यतेऽनास्मा वा । नाऽऽद्यः । आत्मनोऽधिष्ठानतयाऽध्यासकर्तृत्वासंमवाच्चैत्रो हि शुक्तिकायां रमत- मध्यस्यति न शुक्तिकैव । अध्यासकर्तृत्वे चाऽऽत्मनः प्रागेवाध्यासात्कर्तृत्वं वाच्यम् । कर्तृत्वस्य प्राग्भावनियमात्तदा चानिर्मोक्षप्रसङ्गः । कर्तृत्वस्याध्यासत्वे च न कर्तस्व. मात्मनस्तद्विषयकर्तृत्वान्तराभावात् । भावे चानवस्थानात् । न द्वितीयः । नडत्वा- दनात्मनोऽध्यासकर्तृत्वानुपपत्तेः । चेतनो हि देवदत्तोऽध्यस्यतीति प्रसिद्धम् । अप मडस्याध्यासकर्तृत्वं नाम भ्रान्त्याश्रयत्वं यद्यपि न संभवति तथाऽपि भ्रान्तिनिमि- सत्वं दृष्टं जपाकुसुमादेः । न तस्य सत्यस्योपाधित्वसंभवाद्भाष्यकारमते च जडस्य सर्वस्याध्यात्मकत्वादध्यासहेतुत्वं न संभवति तस्मादसंबद्धमिदं माष्यं लोकाथ्यारोपा. पोहार्थत्वादिति । लोकशब्देनाहंकारादय उच्यन्ते । तेषां व्यावहारिकसत्यत्व- स्यार्थक्रियासमर्थत्वेनाभ्युपगमात् । स्वधर्मारोपनिमित्तत्वेनोपाधित्वसंमवात्परमार्थसत्य- स्येवोपाधित्वमित्यस्मान्प्रति दृष्टान्तामावादहंकारादयश्च चित्तन्त्रानाद्यानिवाच्याविद्यामय. भूतसूक्ष्मषिकारा अविद्यावच्छिन्न एव चैतन्ये निपतन्ति । उपाधिविक राणामुपहिते पक्षपा- तिताया दर्शनात् । यथा जलचलनादीनाम् । तस्मान्नासंगतं भाष्यम् । ननु बोधा. स्मनो नाबोधः समञ्जसः । प्रकाशाप्रकाशयोर्विरोधप्रसिद्धः । बोधोऽपि च बोधात्मनो न समञ्जसः । निर्विकारत्वात् । कथं बोधात्मनो बोधोपदेशः सार्थकस्तत्राऽऽह- तत्र चेति । बोधादन्यस्याबोधात्मकत्वेनाबोधाश्रयत्वं न समञ्जसम् । आत्माश्रयत्व- प्रसमादनिवृत्तिप्रसङ्गाच्च तस्य बोधासंभवात् । तस्माद्बोधात्मन एवाबोधः समनसः । परिशेषाद्विरोधश्चासिद्धः साक्षिवेद्यस्यात् । बोधोऽपि तत्रैव समञ्जसो घटादेवोंदृस्या- १ क.ब.स. म. नृत्वं वाच्यं कर्तत्वस्य प्रभावा ।

·१२ मानन्दगिरिकवटीकासंपलियांकरमाक्यमा योपेवा- [१ प्रथमः खण्ड:) गोधाचोषी समञ्जसो । भन्यमिमित्तत्वादुरक इंवोण्वमामिनिमियम् । राज्यानी इवाऽऽदित्यमिमिचे लोके नित्यावीण्यपकाशामन्यादित्ययोर- म्वत्र भाषाभाषयोनिमित्तत्वादनिस्वाविवोपचयते । पक्ष्यत्वमिः प्रकाशयि. म्यति सपिवेति तद्वत् । एवं च सुखदुःखबन्धमोसावध्यारोपो लोकस्य वदपेक्ष्य तत्त्वमस्थात्मानमेवादित्यात्मानबोधोपदेशेन श्रुवया केवळमध्या- रोपापोहार्थाः । यथा सविताऽसौ प्रकाशयत्पात्मानमिति बदत। चोधावोष- कर्तृत्वं च नित्यबोधात्मनि । तस्मादन्पदविदितात् । अधिशब्दश्चान्यार्थे । पहा यदि यस्यार्षि तत्ततोऽन्यसामर्थ्याधयाऽषि भृत्यादीनां राजा । भव्यक्तमेवाविदितं ततोऽन्यदित्यर्थः । विदितमविदितं च व्यक्ताव्यक्त प्रसिद्धेः । चिद्वघाप्त एवं बुद्धिपरिणामे बोधशब्दव्युत्पत्तेः परिणाम्यन्तःकरणोपहितस्य बोधात्मनो बोधवक्त्वं समञ्जसमित्यर्थः । सामञ्जस्ये हेत्वन्तरमाह-अन्यानिमित्तत्वा- दिति । अन्यत्राहंकारादिसंघाते वादिना लौकिकानां च बौधारोधी प्रसिद्धी तो चाऽऽत्मबोधामोधसंबन्धादित्यात्मनो मुख्यो बोधापोधौ । यत्संबन्धादन्यत्र यदुपर्यते तत्तत्र मुख्यं यथाऽग्निसंबन्धादुदकस्यौष्ण्यमुपचारेणाग्नौ तन्मुरूपमित्यर्थः । आत्म. निमित्तौ दन्यत्र बोधावोध तर्हि निमित्तत्वादात्मनो व्यापारवत्त्वप्रसङ्गस्तत्राऽऽह- राध्यहनी वति । यथाऽऽदित्यसंनिध्यसनिधिमात्रनिमित्ते लोके राज्यहनी भवतः । नह्यादित्यः कंचन स्वापयत्युत्थापयति वा । अतो निमित्तत्वं न व्यापारवत्त्वाविनाभूत. मित्ययः । नन्वात्मनि बोधस्य नित्यत्वे कथं कालावच्छेदव्यवहारः प्रारज्ञासिषं शास्त्रार्थ. मिदानीं च जानामि पुनर्ज्ञास्यामीति तत्राऽऽह दृष्टान्तम्-नित्यावीजयप्रकाशा- विति । तद्वद्विषयस्य कालावच्छिन्नस्वेन कालावच्छेदव्यवहारः स्वरूपेण नित्येऽपि बोधे न विरुध्यत इत्यर्थः। आत्मनि बोधाबोधयोः सामञ्जस्य किं सिद्धमित्यत आह- एवं चेति । आगन्तुकविषयसंबन्धात्तदुपरक्तरूपेण बोधस्याऽऽगन्तुकत्येऽपीदानी मया स्वात्मा बुध्यत इति नित्ययोधात्मनि कथं मोधकर्तृत्वव्यपदेश इत्याशयाऽऽ. वरकापनयस्याऽऽगन्तुकत्वेन भविष्यतीत्याह-बथा सविताऽसाविति । यस्मा. दन्योपाधिकमात्मनि बोधकर्तृत्वम् । स्वतः पुनर्विज्ञानानपेक्षत्वमेव । तस्माद्विज्ञानानपे- सत्वादविदितादन्यत्वं सिद्धम् । कथमभ्यत्वविवक्षायामधिशब्दः संगच्छते तत्राऽऽह- अपिशब्दति । निपातानामनेकार्थत्वालक्षणया चेत्यर्थः । अविदितादन्यत्वस्याऽऽ. किमर्थमाह-~-अध्यक्तमेवेति । विदितं न भवत्यविदितं च न भवतीत्येकनिषे. धस्य तात्पर्यमुक्त्वा समुदायार्थमाह-विदिवमविदितं चेति । व्याचचाक्षर - - ११. 'विगतं त'... 'विगतं ततोऽ।

·[१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिषत् ।
इति शुशुम पूर्वेषां ये नस्तव्याच चक्षिरे ॥ ३ ॥
यहाचाऽनयुदितं येन वागायुयते । तदेव ब्रह्म त्वं
विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ४ ॥
कार्यकारणत्वेन विकल्पिते वाभ्यामन्यम विज्ञानस्वरूपं सर्वविशेषप्रत्यस्त-
मिवमित्ययं समुदायार्थः । अत एवाऽऽत्मस्वाम हेय उपादेषो पा । अन्य-
दयन्येन हेयमुपादेयं वा । न तेनैव वयस्य कस्यचिदेवमुपादेयं वा भवति ।
आस्मा च ब्रह्म सर्वान्तरात्मत्वादविषयमवोऽन्यस्यापि न हेयमुपादेयं वा ।
अन्याभावाच्च । इति शुश्रुम पूर्वेषामित्यागमोपदेशः । व्याचचक्षिर इस्पस्वा.
सन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थम् । ये नस्तब्रह्मोक्तवन्तस्ते नित्यमेवाऽऽगमं ब्रह्मपति-
पादकं व्याख्यातवन्तो न पुनः स्वबुद्धिप्रभवेन वर्कणोक्तवन्त इत्यागमपार•
पर्याविच्छेदं दर्शयति विद्यास्तुतये । तर्कस्त्वनवास्थितो मान्योऽपि भव;
तीति ॥३॥
यद्वाचेतिमन्त्रानुनादो दृढपतीतेः । अन्धदेव तद्विदितादिति । योऽयमाग.
मार्यों ब्राह्मणोक्तोऽस्यैव द्रढिम्ने मन्त्रा यद्वाचेत्यादयः पठ्यन्ते । पहम
वाचा शब्देनानभ्युदितमनभ्युक्तमप्रकाशितमित्येतत् । येन वागभ्युद्यत इति
चाक्प्रकाशहेतुत्वोक्तिः । येन प्रकाश्यत इति वाचोऽभिधानस्याभिषेयपकार-
फत्वस्य हेतुत्वमुच्यते ब्रह्मणः । उक्तं च केनेषितां वाचमिमा वदन्ति पदाची
ह वाचमिति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धात्यविषयत्वेन ब्रह्मण आस्मन्यवस्थाप.
नार्थ आम्नायः। यदाचाऽनभ्युदितं वाक्प्रकाशनिमित्तं चेति ब्रमणोऽविषय-
वेनवस्त्वन्तरजिघृक्षां निवर्त्य स्वात्मन्येवावस्थापयत्याम्नायस्वदेव ब्रम
विदीति यत्नव उपरमयति । नेदमित्युपास्यप्रतिषेधाच ॥ ४ ॥
..
इत्यस्वातन्त्र्यं तर्कप्रतिषेधार्थमित्येतत्सूत्रं विवृणोति--ये नस्तदिति ॥ ३ ॥
यद्वाचतिमन्त्रानुवादो दृढप्रतीतेरिति सूत्रमेतद्विभजते- अन्यदेवेत्यादिना । येन
वागम्युद्यत इत्यनेन वाक्प्रकाशे हेतुत्वोक्तिब्रह्मणः क्रियत इति योजना । एतत्सूत्र
विवृणोति-येनेत्यादिना । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धीत्याद्यान्नाय आत्मन्येव युद्धव-
स्थापनार्थ उपसंहारापः । अविषयत्वेन ब्रह्मगोऽतिरिकस्वरूपेण वेयत्वासंभवादिति
योजना । एतत्सूत्रं विमनते-पदाचेत्यादिना ॥ ४ ॥

·: १७ भानन्दगिरिकवटीकासंबलिवाकरवाक्यभाष्योपेवा-[१ प्रथमः खणा पन्मनसा न मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम् । तदेव बह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ५॥ यच्चक्षुषा न पश्यति येन चक्षुषि पश्यति । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ६ ॥ यच्छोत्रेण न शृणोति येन श्रोत्रमिद श्रुतम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ७ ॥ यमाणेन न प्राणिति ऐन प्राणः प्रणीयते । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ॥ ८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति देहरमेवापि नूनम् । त्वं यन्मनसेत्यादि समानम् । मनो मतमिति । येन ब्रह्मणा मनोऽपि विषयीकृतं नित्यविज्ञानस्वरूपेणेत्येतत् । सर्वकरणानामविषयं वानि च सव्यापाराणि सविषयाणि नित्यविज्ञानस्वरूपावभासतया येनावभास्यन्त इति श्लोकार्थः । " क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति " इति स्मृतः । सस्य भासा" इति चाऽऽथर्वणे । येन प्राण इति । क्रियाशक्तिरप्यात्म- विखाननिमिचेत्येतत् ॥ ५॥६॥ ७ ॥८॥ इति प्रथमः खण्ड ॥१॥ यदि मन्यसे सुवेदेति शिष्यबुद्धिविचालना गृहीतस्थिरतायै । विदि- नाविदिवाभ्यां निवत्यै बुदि शिष्यस्य स्वात्मन्यवस्थाप्य तदेव प्रम सं विदीति स्वाराज्येऽभिषिच्योपास्यप्रतिषेधेनायास्य धुदि विचाल- मन्त्रसमुदायस्यार्थमाह-सर्वकरणानामित्यादिना । यत्सर्वकरणानामविषय थेन निविशेषेण सर्वाणि करणानि भास्यन्ते तद्ब्रह्मैव त्वं ततोऽतिरिक्तज्ञानाय यत्नो न कर्तव्य इति यत्नोपरम एव लक्ष्यते । विद्धीत्यनेनातिरिक्तं मा विद्धीत्यभिप्रायः ॥५॥ १॥७॥८॥ इति प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ यदि मन्यसे सुवेदेत्यनेन वाक्येन शिष्यबुद्धिविचालना क्रियते स्थूणानिखनन· ध्यायेन गृहीतस्य दाार्थम् । एतत्संग्रहवाक्यं विवृणोति-विदिवाविदिताभ्या. मित्यादिना । अरुपमेव ब्रह्मणो रूपं नूनं त्वं वेस्थेति को मन्यत इत्याकाङ्क्षाया- १. ग. घ. दभ्रमे।

·१५ '२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषत् । वेत्थ ब्रह्मणो रूपं यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमास्यमेव ते मन्ये विदितम् ॥ ९ ॥ १ ॥ यति यदि मन्यसे सुवेदाहं ब्रह्मेति त्वं ततोऽस्पमेव ब्रह्मणो रूपं वेत्थ त्व मिति नूनं निश्चित मन्यत इत्याचार्यः । सा पुनर्विचालना किमर्येत्युच्यते- पूर्वगृहीते वस्तुनि बुद्धः स्थिरतायै । देवेष्वपि सुवेदाहमिति मन्यते या सोऽ. प्यस्व ब्रह्मणो रूपं दहरमेष वेत्ति नूनम् । कस्मात् । अविषयत्वात्कस्यचि- ब्रह्मणः । अथवाऽल्पमेवास्याऽऽध्यात्मिकं मनुष्येषु देवेषु च । आषिदेषि. कमस्य ब्रमणो यद्रूपं तदिति संबन्धः । अथ न्विति हेतुर्मीमांसाया।। यस्मा- पहरमेव सुविदितं ब्रह्मणो रूपमन्यदेव तद्विदितादित्युक्तत्वात्सुवेदेति च मन्य. सेऽतोऽल्पमेव वेत्थ त्वं ब्रह्मणो रूपं यस्मादथ नु बस्मान्मीमांस्यमेवाचापि ते तव ब्रह्म विचार्यमेव यावद्विदिताविदितप्रतिषेधागमार्यानुभव इत्यर्थः । मन्ये विदितमिति शिष्यस्य मीमांसानन्तरोक्तिः प्रत्ययप्रयसंगतः। सम्बग्न- स्तुनिश्चयाय विचालितः शिष्य आचार्येण मीमांस्यमेव त इति चोक्त एका. म्ते समाहितो भूत्वा विचार्य यथोक्तं सुपरिनिश्चित: समाहाऽऽगमाचार्या त्मानुभवमत्ययत्रयस्यैकविषयत्वेन संगत्पर्यम् । एवं हि सुपरिनिष्ठिता विद्या सफला स्यामानिश्चितेति न्यायः प्रदर्शितो भवति । मन्ये विदितमिति परि. माह-मन्यत इत्याचार्य इति । यदिति । यादृशमस्य ब्रह्मणो रूप स्वमर्मस्था- स्तादशं देवेष्वपि यो मन्यते सोऽपि दहरमेव नूनं मन्यत इति योजना । अप विति हेतुर्मीमांसाया इति संग्रहवाक्यं विवृणोति -यस्मादित्यादिना । प्रतिवचनस्याये संगृहीतं विवृणोति-सम्यगित्यादिना । विचार्येति । मया विदितं ब्रह्मेति कि प्रतिवचनं ददाम्यताविदितमिति वा । नाऽऽद्यः । आचार्यागमप्रत्ययविरोधावेदनविषयः तया च घटवब्रह्मत्वप्रसङ्गाद्वेदितृत्वेन मम विकारित्वापाताच । न दितीयः । गोपालादि. भ्योऽविशेषप्रसङ्गात्तूष्णीमवस्थाने बाऽप्रतिभाप्रसङ्गादिति विचाकेकपक्षदोषपरिजिहीर्षया विदितमविदितं चेति समुचितं वच्मि । अज्ञानसंशयाद्यमावाद्विदितं वेदनविषयस्वाभावा- बाविदितमिति सुपरिनिश्चितः सन्प्रतिवचनमाहेस्यर्थः । प्रत्ययत्रयस्य संगतिः संघट. ममेकस्मिन्विषये किमर्थमुच्यते । संवादाधीनं प्रामाण्यमिति तार्किकस्थितेनिश्चयार्थम् । स्वतःप्रामाण्यपक्षे स्वागमार्थे प्रत्ययान्तरसंवादस्तात्पर्यद्योतकः । प्रतिवन्धनिरासेनोपचा- १६. ख. प. प. . 'स्य च दे । २. स. 'तं चेदं वि।३ क. स. पक्षतापग'! 1. . 'तकप'।

·१६ आमन्दगिरिकतटीकासंवलिवशंकरपाक्षमायोपेता- [२ द्वितीयः खः + नाह मन्ये सुवेदेति नो न वेदेति वेद च । निष्ठितनिधितविज्ञानमविज्ञाहेतूक्तेः ॥ ९॥१॥ परिनिष्ठितं सफर्क विज्ञान प्रतिजानीत आचार्यात्मनिश्चययोस्तुरयताय । पस्मादेवमाह-नाह मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणार्थो निपातो नैव मन्य इत्येतत् । यावदपरिनिष्ठितं विज्ञानं तावत्सुदेव सुष्ठु वेदाहं ब्रह्मेति विप. रीवो मम निश्चय आसीत् । सोऽपजगाम भवद्भिर्विचालितस्य ययोता. थमीमांसाफलभूतात्स्त्रात्मब्रह्मत्वनिश्चयरूपात्सम्यक्प्रत्ययाविरुद्धत्वात् । अतो नाह मन्ये सुवेदेति । यस्माच्च तत्रैव न वेदेति मन्य इत्यनुवर्तते । अविदित. ब्रममाविषेषात् । कथं साई मन्यस इत्युक्त आह-वेद च । पशब्दावेद च न बेद घेरयभिप्रायः । विदिताविदिताभ्यामन्यत्वाद्ब्रह्मणस्तस्मान्मया विदितं अमेति मन्य इति वाक्यार्थः। अथवा वेद चेति नित्यविज्ञानब्रह्मस्वरूपतया नो न वेद वेदेव चाहं स्वरूपविक्रियाभावात् । विशेषविज्ञानं च पराध्यस्तं न स्वत रेण निश्चयहेतुरिति सर्वस्य पतिवचनवाक्यस्य तात्पर्यमुक्त्वा मन्ये विदितमित्यादिना मन्ये विदितमित्येकदेशस्याथै संगृह्णाति ॥ ९ ॥ १ ॥ संगृहीतं स्फुटयति--परिनिष्ठितमित्यादिना । विरुद्धत्वादिति । विपरीतप्र. त्ययस्य सम्यग्ज्ञानविरुद्धत्वात्तदुदयमात्राद्विपरीतप्रत्ययोऽपगत इत्यर्थः । न केवलं विपरीतप्रत्ययस्य संशयस्य वाऽभावान्मम निश्चितं विज्ञानमज्ञानामावाच्चेत्याह-यस्मा. चेति । अपवा वेद चेत्यस्यान्योऽर्थः कथ्यते । यद्यनित्यमात्माविज्ञानं स्यात्तर्हि तस्य प्रागमावकाले प्रध्वंसाभावकाले वाऽज्ञानं संभाव्येत नतु तदस्ति । नित्यं हि विज्ञानं ब्रह्म मम स्वरूपं ततो नो न वेद । यदि च वेदनं मम विक्रिया मवेत्तदा विक्रियायाः कादायिकत्वात्कदाचिदहं वेदेति शङ्कयेत नतु तदस्ति । स्वरूपविज्ञानस्यान्यथास्वासंभ. वात्सदा वेदेवाहम् । यथा स्वाभाविकालतया पर्वतास्तिष्ठन्तीति व्यपदेशस्तद्वदित्यर्थः । स्वसत्तायां स्वयं अमेति स्वप्रकाशत्वमादाय व्याख्यातं चशब्दार्थमाह-विशेषविज्ञानं चेति । आगमाहिचारसहकृताज्जातं ब्रह्मास्मकताव्यलकमन्तःकरणपरिणामरूपं ब्रह्मा. स्मीति विशेषविज्ञानं तत्परेणान्त:करणेनोपाधिनाऽऽत्मन्यध्यस्तं न परमार्थतो ज्ञानवत्व- + केनोपनिषत्पदमाप्यतो नाहं मन्य इति पाठः। पं.स. नाहं म । १ क. स. प. प. ७.स. म. 'मित्ये' । ३ च. प्रभेति ·१७ [ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । यो नस्तद्वेद तद्वेद नो न वेदेति वेद च ॥ १० ॥ ॥ २ ॥ यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य न वेद सः। इति । परमार्थतो न च वेदेति यो नस्तद्वेद तद्वेदेतिपक्षान्तरनिरासार्थमानाय - उक्तार्थानुवादात् । यो नोऽस्माकं मध्ये स एव तद्ब्रह्म वेद नान्या । उपास्य. ब्रह्मवित्त्वात् । अतोऽन्यस्य यथाऽहं वेदेति वेद चेति पक्षान्तरे ब्रह्मवित्त्वं निरस्पते । कुतोऽयमर्थोऽअसीयत इत्युच्यते । उक्तानुवादादुक्तं ह्यनुवदति नो न वेदेति वेद चेति ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति श्रौतमाख्यापिकार्थोपसंहारार्थम् । शिष्याचायोंक्तिमत्यु- क्तिलक्षणयाऽनुभवयुक्तिप्रधान याऽऽख्यायिकया योऽयः सिद्धः स श्रौतेन वचनेनाऽऽगमप्रधानेन निगमनस्थानीयेन संक्षेपः उच्यते । यदुक्तं विदिता- दन्यद्वागादीनामगोचरत्वात् । भीमांसित चानुभवोपपत्तिभ्यां ब्रह्म तत्तयैव ज्ञातव्यं कस्मात् । यस्यामतं यस्य विविदिषापयुक्तप्रवृत्तस्य साधकस्यामतम- विज्ञानमविदितं ब्रह्मेत्यात्मतत्त्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विविदिषानि. चैत्यभिप्रायः । तस्य मतं जातं तेन विदिवं ब्रह्म येनाविषयत्वेनाऽऽमित्वेन प्रतिबुद्धमित्यर्थः । स सम्यग्दी यस्य विज्ञानानन्तरमेव ब्रह्मात्मभावस्याव- सितत्वात्सर्वत: कार्याभावो विपर्ययण मिथ्याज्ञांनो भवति। कथं मतं विदितं ज्ञावं मया ब्रह्मेति यस्य विज्ञानं स मिथ्यादी विपरीतविज्ञानो विदिताद. न्यत्वाद्ब्रह्मणो न वेद स न विमानाति । ततश्च सिद्धमोदिकस्य विज्ञानस्थ मिथ्यात्वम् । अब्रह्मविषयतया निन्दित्वात्तया कपिलकणभुगादिसमयस्यापि मात्मन इति न वेद चेति घटत इत्यर्थः । प्रकारान्तरेगापि ब्रह्मविज्ञानं संभवतीति. शङ्कानिरासार्थ वाक्यैकदेश इत्याह-यो नस्तद्वेद तद्वेदेति । इ सूत्रवाक्यं विवृ. जोति-यो नोऽस्माकमिति । यो नोऽस्माकं मध्ये तद्विदिताविदितान्यत्वं वदेति शेषः । यथाऽहं वेदातोऽन्येन प्रकारेग विदुप उपास्यब्रह्मवित्वादिति योजना । उक्ता- नुवादादिति । अभ्यासाख्यतात्पर्यलिङ्गदर्शनादविषयतयैव ब्रह्मविज्ञानं विवक्षित- मित्यर्थः ॥ १० ॥२॥ यस्यामतमिति वाक्यार्थ संगृहीतं व्याख्याति-शिष्याचार्येत्यादिना । श्रौतमिति शिष्यस्याऽऽचार्यस्य चोतिर्न भवतीति ख्यापनार्थम् । तेन श्रौतेन वचनेन कथमुच्यत इत्याकाङ्क्षायामाह-यदुक्तमिति । यद्ब्रह्म विदितादन्यदुक्तमिति संबन्धः । गोपा. १ क. ज्ञातो भ'। २ घ. च. छ झ. 'ति । प्र' । ३ घ. छ. झ. 'दान्ये। ५ - ·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरवाक्पभाष्योपेता- [२द्वितीयः खण्डः] अविज्ञातं विज्ञानतां विज्ञातमविजान- ताम् ॥११॥३॥ प्रतिबोधविदितं मत- - विदितब्रह्मविषयत्वादनवस्थिततर्कजन्यत्वाद्विविदिषानिवृत्तेश्च मिथ्यात्वमिति। स्मृतेश्व- या वेदबाह्याः स्मृतयो याच काश्च कुदृष्टयः। सर्वास्ता निष्फलाः प्रोक्तास्तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः ॥ इति विपरीतमिथ्याज्ञानयोर्नष्टत्वादिति । अविज्ञातं विजानतां विज्ञातम. विजानतामिति पूर्वहेतक्तिरनुवादस्याऽऽनर्धक्यात् । अनुवादमात्रेऽनर्थकं वचन- मिति पूर्वोक्तयोर्यस्थामतमित्यादिना ज्ञानाज्ञानयोत्त्वर्थत्वेनेदमुच्यते । अवि. जातमावदितमात्मत्वेनाविषयतया ब्रह्म विजानतां यस्मात्तस्मात्तदेव ज्ञानं यतेषां विज्ञातं विदितं व्यक्तमेव बुद्धद्यादिविषयं ब्रह्माविजानतां विदिताविदितव्या- वृत्तमात्मभूतं नित्यविज्ञानस्वरूपमात्मस्थमावि क्रियममृतमजरमभयमनन्यवा- दविषयमित्येवमविजानताम् । बुद्धयादिविषयात्मतयेव नित्यं विज्ञातं ब्रह्म । तस्माद्विदिताविदितव्यक्ताव्यक्तधर्माध्यारोपण कार्यकारणभावेन सर्विकल्पम. पयार्थविषयत्वात् । शुक्तिकादो रजतायध्यारोपणज्ञानवमिथ्याज्ञानं तेषाम् ।। ११ ॥३॥ प्रतिबोधविदितं तममिति । वीप्साप्रत्ययानामात्मावबोधद्वारत्वादोषं लादीनामिवाऽऽत्मतत्वं न विवक्षितं किंतु ब्रह्मण आत्मत्वफलावसानो योऽवबोधो यस्य स तथोक्तस्तस्य भावस्तत्ता तथा बुभुत्सा निवृत्ता । विचार्यमाणे ब्रह्मण आत्मत्वेन पर्यवसानादातरिक्तमन्तव्याभावादमतमित्यर्थः । अविज्ञातं विजानतामित्युत्तरार्धस्यार्थ संगृहीतं विवृणोति-अनुवादमात्र इत्यादिना । हेत्वर्यत्वेनेति । अयमर्थः-पूर्वेषां ब्रह्म विजानतामविज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्ध किया ज्ञानं सम्य. ग्ज्ञानं तथा पूर्वेषामविदुषां विज्ञातत्वेनैव ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वाविदानीमपि विषयतया ज्ञानमसम्यग्ज्ञानमिति । बुद्धयादिविषयं सद्रूपतया बुद्धिरात्मा मन आत्मेन्द्रियमा. स्मेति विज्ञानं वेदवाह्यानां ब्रह्म बौद्धादीनां प्रसिद्धं तत इदानीमपि तन्मतानुसारिणां भ्रान्तानामेव बुद्धयादिविषयमनात्मरूपमात्मनयाऽमिमतमित्यर्थः ॥ ११ ॥ ३ ॥ केन द्वारेण तीविषयतयाऽऽत्माऽवगम्यतामित्याकाक्षायामाह-प्रविवोधेति । १ प. प. अ. 'षयस्त । २ प. प. अ. ज. विज्ञातं ।

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् १९ ममृतत्वं हि विन्दते । आत्मना विन्दते प्रति बोधं प्रतीति वीप्सा सर्वप्रत्ययव्याप्त्यर्था । बौद्धा हि सर्वे प्रत्य- थास्तप्तलोहनित्यविज्ञानस्वरूपात्मव्याप्तत्वाद्विज्ञानस्वरूपावभासास्तदन्याव. भासथाऽऽत्मा तद्विलक्षणोऽग्निवदुपलभ्यत इति सेन ते द्वारी भवन्त्या- स्मोपलब्धौ । तम्मात्प्रतिबोधावभासप्रत्यगात्मतया यद्विदितं तद्ब्रह्म तदेव मतं ज्ञातं तदेव सम्यग्ज्ञानघत्मत्यगात्मविज्ञानं न विषयविज्ञानम् । आत्म. त्वेन प्रत्यगात्मानमैक्षदिति च काठके । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवचनं विपर्यये मृत्युप्राप्तेः । विषयात्मविज्ञाने हि मृत्युः प्रारभत इत्यात्मविज्ञानमम. सत्वानिमित्तमिति युक्तं हेतु वचनममृतत्वं हि विन्दत इति । आत्मज्ञानेन किमम- तत्वमुत्पाद्यते । न । कथं तर्हि । आत्मना विन्दवे स्वेनैव नित्यात्मस्वभावेना. संग्रहवाक्यं विवृणोति-बोधं प्रतीत्यादिना । यथाऽस्मिन्शरीरे बुद्धिपरिणामा जडा अपि चिच्यामतया संवेदनवदवभासन्त इति संभाव्यते । जडानां स्वाभाविकप्र. का शानुपपत्तेः । तथा सर्वशरीरेषु बौद्धाः प्रत्यया यव्याप्ततया संवेदनवद्भासन्ते सोऽस्तीति संभाव्यते । एतदुक्तं भवति । श्रोतृशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्त्व. मर्थः । तदितरसर्वशरीरावच्छिन्नबौद्धप्रत्ययसाक्ष्येकस्तदर्थः । चिन्मात्रे ज्यावर्तकध- मर्मानुपलम्भाद्विभक्तत्वे चानात्मत्वादिदोषप्रसङ्गात्संभावितमेकत्वं तदेव ब्रह्म त्वमिति- वाक्यजबुद्धिवृत्तावविषयतया प्रकाशते ब्रह्मास्मीति यस्मासानन्याञ्जडानवभासयतीति तदन्यावभास आत्मा सर्वजडविलक्षणोऽवगन्तुं शक्यते तस्मादित्युपसंहारः । प्रतिबो- धमव मासाश्चित प्रतिबिम्बास्तेषां प्रत्यगात्मतयाऽव्यभिचरितस्वरूपेण बिम्बस्थानीयेनैकेन रूपेण यद्ब्रह्मवेदनं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । विषयविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं न भवतीत्यत्र हेतुमाह- आत्मत्वेनेति । ब्रह्मण आत्मत्वेन विषयत्वासंभवादित्यर्थः । अद्वयान. न्दरूपस्य सर्वज्ञत्वादिधर्मकस्य ब्रह्मणः शास्त्रकसमधिगम्यत्वात्तटस्थस्यापरोक्षत्वं न संभवति किंतु प्रत्यग्रूपेणैवेत्यभिप्रेत्य काठकेऽपि विशेषणमित्यर्थः । प्रत्यक्तयाऽपरो- सब्रह्मज्ञानं तदेव सम्यग्ज्ञानमित्यत्र को हेतुरित्याशङ्कयापरोक्षबन्धाध्यासस्य परोक्ष- ज्ञानानिवृत्त्यसंभवादपरोक्षज्ञानस्य च तन्निवर्तनेनामृतत्वसाधनवादित्युत्तरवाक्या संगृह्णाति-अमृतत्वं हीति । सूत्रं विभनते-विषयात्मोत । विषयेषु बुद्धयादिष्वा. त्मविज्ञाने विषयतया व्यतिरिक्तस्योपास्यतया ज्ञाने मृत्युः प्रारभते भयमिति प्रसिद्धं बुद्धयादिसंघातमात्मानं मन्यमानस्योपासकस्य च कर्तृत्वभ्रमा- निवृत्तेः । " अथ येऽन्यथाऽतो विदुरन्यराजानस्ते क्षय्यलोका भवन्ति " इत्यादि- श्रुतिभ्यश्च । “ तरति शोकमात्मवित्" इत्यादिश्रुतिषु चाऽऽत्मज्ञानममृतत्वनिमित्तं ·२० • आनन्दगिरिकवदीकासंघलितांकरवाक्यभाष्योपेवा-[९ द्वितीयः खण्डः " नायमात्मा वीर्य विद्यया विन्दतेऽमृतम् ॥ १२॥४॥ मृतत्वं विन्दते । नाऽऽलम्बनपूर्वकम् । विन्दत इत्यात्मविन्नानापेक्षम् । यदि हि विद्योत्पाघममृतत्वं स्यादनित्यं भवेत्कर्मकार्यवत् । अतो न विद्योत्पाद्यम् । यदि चाऽऽत्मनैवामृतत्वं विन्दते किं पुनर्विद्यया कियत इत्युच्यते । अनात्मविज्ञानं निवर्तयन्ती सा तन्निवृत्त्या स्वाभाविकस्यामृतत्वस्य निमि. तमिति कलप्यते । यस आह-वीर्य विद्यया विन्दते । वीर्य सामर्थ्यमना- स्माध्यारोपमायास्वान्तध्वान्तानाभिभाव्यलक्षणं बलं विद्यया विन्दते । सच्च किंविशिष्टम् । अमृतमविनाशि । अविद्याजं हि वीर्य विनाशि । विद्ययाऽविद्याया बाध्यत्वात् । न तु विद्याया बाधकोऽस्तीति विद्याज. ममृतं वीर्यम् । अतो विद्याऽमृतत्वे निमित्तमात्रं भवति । बलहीनेन लभ्यः" इति चाऽऽथर्वणे : लोकेऽपि विद्याजमेव बलमभिम- पति न शरीगदिसामर्थ्य यथा हस्त्यादेः । अथवा प्रतिबोधविदितं मतमिति सकृदेवाशेषविपरीतनिरस्तसंस्कारेण स्वप्नपतिबोधवद्यद्विदितं प्रसिद्धमित्यर्थः । नाऽऽलम्बनपूर्वकमिति । किंचिदुपास्यमालम्बनीकृत्य तदुपासनसार ध्यतया न विन्दत इत्यर्थः । कथं तर्हि विन्दत इति प्रयोग इत्याकाङ्क्षायामाह-आत्मवि. ज्ञानापेक्षमिति । आत्मविज्ञानेन मर्त्यत्वभ्रमनिवृत्तिमपेक्ष्यामृतत्वमुपचर्यत इत्यर्थः । मुख्यार्थे बाधमाह-यदि हीत्यादिना। अनात्मा विज्ञायते येन तदनात्मविज्ञानम- नाद्यनिर्वाच्यमात्माज्ञानमित्यर्थः । पुनरज्ञानान्तरोदयेन बन्धशङ्कायां कथं सकृदज्ञान- निवृत्तिमात्रेणामृतत्वनिमित्तत्वं ज्ञानस्येत्याशङ्कयाऽऽह-यत आहेति । स्वस्या- न्तोऽवच्छेदो मवति येन ध्वाम्तेन तत्स्वान्तध्वान्तमनात्माध्यारोपो मनुष्य वाद्याभ- मानः पारमेश्वरी शक्तिर्माया जीवत्वनिमित्तमज्ञानं स्वान्तध्वान्तम् । एतैः सर्वैमि. भवनीयो न भवत्यात्मा येन विद्याकृतेनातिशयेन तीर्य विद्वालँभते । पूर्वसिद्धस्या- ज्ञानादे शामायायाश्च स्वतो जीवबन्धकत्वाभावादमिनवस्याज्ञानस्योत्पत्ती कारणा. भावात् । प्रवृत्तफलकांक्षिप्तस्य चाज्ञानलेशस्य द्वैतावभासस्य च विद्वदनमिभावकत्वा- दुर्बलत्वान्निश्चीयते सम्यग्ज्ञानस्यामृतत्वहेतुत्वमित्यर्थः । ननु विद्यानं चेत्कथम. विनाशि कृतकस्य विनाशिनियमादित्याशङ्कयाऽऽह-न तु विद्याया इति । यावदेहपातं जायमानो द्वैतावभासो विद्यया बाध्यत एव न मामाभमवितुं शक्कोतीत्यवष्टम्भो वीर्य तस्याविनाशोऽमृतत्वं तत्कारणविद्याया अबाध्यत्वाभिप्रायेणो- च्यते न स्वरूपन शान वाभिप्रागयोगः । प्रतिबोधपदस्य योगिकमर्थ व्याख्याय रूढयभिप्रायेण व्याचष्टे--अथ वेति । अशेषतया विपरीतो निरस्तः संस्कारो येन १ ख. ग. नाश्यमृ।

·[ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति न चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः। भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रत्यास्माल्लो- कादमृता भवन्ति ॥ १३ ॥ ५॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ तदेव मतं ज्ञातं भवतीति । अथवा गुरूपदेशः प्रतिबोधस्तेन वा विदितं मतमित्युभयत्र प्रतिबोधशब्दप्रयोगोऽस्ति । मुप्तपतिबुद्धो गुरुणा प्रतियोषित इति । पूर्व तु यथार्थम् ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदीदित्यवश्यकर्तव्यतोक्तिविपर्यये विनाशश्रुतेः । .इह मनुष्य- जन्मनि सत्यवश्यमात्मा वेदितव्य इत्येतद्विधीयते । कथमिह चेदवेदीदिदि- तवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमित्यभिपाया। न चेदिहावेदीन विदितवान्वथैव जन्म । अपि च पहती विनष्टिर्महाविनाशो जन्ममरणप्रबन्धविच्छेदप्राप्तिलक्षणः स्याद्यतस्तस्मादवश्यं तद्विच्छेदाय जेय आत्मा ज्ञानेन तु किं स्यादित्युच्यते-भूनेषु भूतेषु । चराचरेषु सर्वेम्वित्यर्थः। विचित्य पृथनिष्कृष्यैकमात्मतत्त्वं संसारधर्मरस्पृष्टमात्मभावेनोपलभ्येत्यर्थः । अनेकार्यत्वाद्धातूनाम् । न पुनश्चित्वेति संभवति विरोधात् । धीराः धीमन्तो विवेकिनो विनिवृत्तबाह्यविषयाभिलाषाः । प्रेत्य मृत्वाऽस्माल्लोकाच्छरीरा- धनात्मलक्षणायावृत्तममत्वाइंकाराः सन्त इत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा एव भवन्ति ।। १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २॥ बोधेन स प्रतिबोधो युगपत्कृत्स्नाविद्यातत्कार्यनिवर्तकः सद्योमुक्तिहेतुरित्यर्थः । प्रतिबोधशब्दस्त्रेधा व्याख्यातस्तत्राऽऽद्यं व्याख्यानं युकमित्याह-पूर्व विति । गुरूपदेशे सत्यपि प्रतिबोधव्यापकात्मानुसंधानं विनाऽपरोक्षावगमासंभवात्सयोमुक्त. श्चाशास्त्रीयत्वादित्यर्थः ॥ १२ ॥ ४ ॥ इह चेदवेदादित्यादिवाक्याय संगृहीतं विवृणोति-इह मनुष्यजन्मनीत्यादिना । विरोधादिति । एकस्मिन्निरंशे चिन्मात्रे चयनस्योर्वाधोदेशनिवेशनस्येष्टकाना- मिवासंभवादित्यर्थः ॥ १३ ॥ ५ ॥ इति द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ घ. च.. झ. "प।

·२१ बामदगिरिकन्टीकासंबधितशीकरवाक्यभाष्योपेता । [१ तृतीयः खण्या ब्रम ह देवेभ्य इति ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोक्तिर्यत्नाधिक्यार्था । समाता ब्रह्मविद्या यदधीनः पुरुषार्थ: । अन ऊर्ध्वमर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विनेपोच्यते। सदिक्षाने कयं नु नाम यत्नमधिकं कुर्यादिति। शमाद्यों वाऽऽम्नायोऽभिमा- नशावनात् । शमादि षा ब्रह्मविद्यासाधनं विधित्सितं वदर्थोऽयमर्थवादा. नावः । न हि शमादिसाधनरहितस्याभिमानरागद्वेषादियुक्तस्य ब्रह्मविज्ञाने सामर्थ्यमस्ति । व्याहत्तबाह्यमिथ्याप्रत्ययग्राह्यत्वाद्ब्रह्मणः । यस्माश्चान्यादीनां जवाभिमानं शातयति । ततश्च ब्रह्मविज्ञानं दर्शयत्यभिमानोपशमे। वस्माच्छ. मादिसाधनविधानायर्योऽयमर्थवाद इत्यवसीयते । सगुणोपासनायों वाऽपोदित. स्वात् । नेदं यदिदमुपासत इत्युपास्यत्वं ब्रह्मणोऽपोदितमपोदितत्वादनुपा. स्यत्वे प्राप्त तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाधिदैवमध्यात्म चोपासनं विधातव्य- मित्येवमयों वेत्यधिदेवतं तदनमित्युपासितव्यमिति हि वक्ष्यति । ब्रह्मति परो लिङ्गात् । न हन्यत्र परादीश्वरान्नित्यसर्वज्ञात्परिभूयाग्न्यादींस्तृणं बजी. कर्तुं सामर्थ्यमस्ति सम्म शशाक दग्धुमित्यादिलिङ्गामशब्दवाच्य ईश्वर इत्यवसीयते । नान्यथाऽमिस्तृणं दग्धुं नोत्सहते वायुर्वाऽऽदातुम् । ईश्वरे- छया तृणमपि बज्री भवतीत्युपपद्यते । तत्सिद्धिर्जगतो नियतप्र. वृत्तेः । श्रुतिस्मृतिप्रसिदिभिनित्यसर्वविज्ञान ईश्वरे सर्वात्मनि सर्वशक्ती यः सुराणां जये हेतुरसुराणां पराजये । सस्वप्रधानया शक्त्या संपन्नः सोऽहमीश्वरः ॥ इति ब्रह्म हेत्याद्याख्यायिकायास्तात्पर्य संगृहीतं विवृणोति-समालेत्यादिना । तात्पर्यान्तरमाह-- शमाद्यों वेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--शमादि वेति । अभिप्रायान्तरमाख्यायिकायाः संगृह्णाति--सगुणेति । संगृहीतं विवृणोति-नेदमि. त्यादिना । कृत्स्नाख्यायिकायास्तात्पर्यमुक्त्वा ब्रह्मशब्दार्थमाह-ब्रह्मेति । परो- लिङ्गनादिति । एतद्व्याख्याति-नह्यन्यत्रेत्यादिना। कथं तहीश्वरसिद्धिरित्याकाङ्- क्षायामाह--सिद्धिरिति । ननु श्रुत्यादिभिरेवेश्वरे सिद्धे किमिति जगतो नियतप्र. बृत्तिलिङ्गकानुमानं सूत्रितं तत्राऽऽह-श्रुतिस्मृतिप्रसिद्धिभिरिति । यावत्तकेंग संभ. वो नानुगृह्यते तावच्छास्त्रप्रतिपन्नोऽपीश्वरो न निश्चीयतेऽर्थवादत्वशङ्कापतिबन्धादतः शास्त्रार्थस्येश्वरस्य निश्चयाय नियमाय सामान्यतो दृष्टमनुमानं शास्त्रानुग्राहकरूपं सूत्रे. १म. 'दिति।

·२३ । . [ ३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत् । सिदेऽपि शास्त्रार्थनिश्चयार्थमुच्यते । तस्येश्वरस्य सद्भावसिदिः कुतो भवती- त्युच्यते । यदिदं जगदेवगन्धर्वयक्षरक्षापितृपिशाचादिलक्षणं घुवियत्पृ. थिव्यादित्यचन्द्रग्रहनक्षत्रविचित्रं विविषमाण्युपभोगयोग्यस्थानसापनसंबन्धि वदत्यन्तकुशलशिल्पिभिरपि दुर्निर्माणं देशकालनिमित्तानुरूपनियतम- त्तिनिवृत्तिक्रममेतद्भोक्तृकर्मविभागंज्ञप्रयत्नपूर्वकं भवितुमर्हवि । कार्य- स्वे सति यथोक्तलक्षणत्वात् । गृहपासादरयशयनासनादिवद्विपक्ष आत्मा. दिवत् । कर्मण एवेति चेत् । न परतन्त्रस्य निमित्तमात्रस्वात् । यदिद. गोच्यते । एतद्व्याख्याति-तस्येश्वरस्येत्यादिना । अनादिप्रसिद्धकर्तृव्यतिरिक्त नगदीकृत्य यद्यपीश्वरः सिषाधयिषितस्तथाऽपि जगतो बहूनि विशेषणानि संसारि. विलक्षणकर्तृसंभावनाय, नैयायिकास्तु व्याप्यस्य पक्षधर्मताबलाढ्यापकविशेषः पक्षधर्मः सिध्यति ततः स्वतन्त्रमनुमानमीश्वरनिश्चायकमाहुः । तद्रूषणं प्रकटार्थे द्रष्टव्यम् । सामान्यतो दृष्टं रचयति । एतज्जगद्भोक्तृणां कर्मणां च विमागं यो जानाति तत्पू. के भवितुमर्हतीति प्रतिज्ञा । अत्र जगन्निमित्तादृष्टनिष्पत्यर्थो यो जीवानां प्रयत्न स्तत्पूर्वकत्वं जगतः सिद्धमिति सिद्धसाधनत्वं वदतां निरीश्वरवादिनां निरासाय विशे. षणं भोक्तृकर्मविभागक्षेति । न हि जीवानामेते मोक्तारोऽस्मिन्देशे काले वाऽस्य कर्म. फलस्येति विभागज्ञानं संभवति । विशेषानभिज्ञत्वादित्यर्थः । यथोक्तलक्षणत्वादिवि। विचित्रत्वादित्युक्त व्यभिचारः स्यात् । आत्मादिस्वभाववैचित्र्यस्य प्रयत्नपूर्वक. स्वाभावात्तदर्थ कार्यत्वे सतीति विशेषणम् । कार्यत्वादित्यु के बुद्धिपूर्वकारिकार्ये विभागज्ञपयत्नपूर्वकत्वं नास्तीत्यनैकान्तिकत्वं स्यात्तय यथोक्त लक्षणस्वादिति । यद्वि. चित्रं तद्विभागक्षप्रयत्नपूर्वकं यथा गृहादि । नानात्येव हि तक्षादिरयं गृहादिरस्य स्वा- मिनो द्रव्यदानादिपूर्वकं वाऽस्य निर्माणमित्थं चेति ततो न साध्यवैकल्यं यथाशवं हि साधनदूषणे । नाभि यशान् । विपक्षे व्यतिरेक आत्मादिवदित्युदाहरणम् । यद्विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकं न भवति तद्विशिष्ट कार्यमपि न भवति । यथाऽऽस्माकाशादी. त्यन्वयव्यतिकरेकप्रयोग इत्यर्थः । विचित्र कार्यत्वमस्तु विभागज्ञप्रयत्नपूर्वकत्वं न भवि. प्यति किं बाधकं जगद्वैचित्र्यस्य कर्मवेचिच्यादेव संमवादतः पक्ष एव साध्याभाव. शङ्कया शकिपिपशे वर्तमानो हेत; शङ्कितव्यभिचार इत्यभिप्रेत्याऽऽह-कर्षण एवेति चेदिति । परिहरति-न परेति । कर्तृपरतन्त्रस्य कर्मणो निमित्तमात्रत्वा. स्वातन्त्र्येण निमित्तत्वासंमवात्कार्यवैचित्र्यस्य भङ्गप्रसङ्गो बाधकः कर्तारमन्तरेण । भतः पक्षे साध्यामावशङ्कानुपपत्तेर्ने शङ्कितव्यभिचारित्वमिति मावः । संग्र. हवाक्यस्य पूर्वपक्षमागं विवृणोति-यदिदमित्यादिना । यदिदमीश्वरवादिमिरपि १च. का. 'मविशेषवि' । १ . 'गविशेषज्ञ । ३ छ. स. अ. ति । न !

·२४ भानन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरवाक्यभाष्योपेता- [३ तृतीया खण्डः] गुपभोगवैचित्र्य प्राणिनां तत्साधनवैचित्र्यं च देशकालनिमित्तानु. रूपनियतपवृत्तिनिवृत्तिक्रमं च लभ नित्यसर्वज्ञकर्तृकम् । किं ताई कर्मण एष तस्याचिन्त्यपभावत्वात्सर्वेश्च फलहेतुत्वाभ्युपगमाव । सति कर्मणः फलहेतुत्वे किमीश्वराधिककल्पनयति न नित्यस्येश्वरस्य नित्यसर्वज्ञशक्तः फलहेतुत्वं चोति चेत् । न कर्षण एवोपभोगवैचित्र्याग्रुपपद्येत । कस्मात् । कर्तृतन्त्रत्वात्कर्मणः । चितिमत्प्रयत्ननिर्वृत्तं हि कर्म तत्मयत्नोपरमादुपर सदेशान्तरे कालान्तरे वा नियतनिमित्तविशेषापेक्षं कर्तुः फलं जनयिष्यतीति न युक्तमनपेक्ष्यान्यदात्मनः प्रयोक्तृ कव फलकाले प्रयोकेति चेन्मया निर्वतितोऽसि त्वां प्रपोक्ष्ये फलाय यदात्मानुरूपं फलमिति न देशकाल- निमित्तविशेषानभिन्नत्वात् । यदि हि कर्ता देशविशेषाभिन्नः सन्स्वातन्त्र्येण कर्म नियुज्याचतोऽनिष्टफलस्याप्रयोक्ता स्यात् । न च निनिमित्तं वदनि. पछयाऽऽत्मसमवेतं तच्चर्मवद्विकरोति कर्म । नचाऽऽत्मकृतमकर्तसमवेतमय- कान्तमणिवदाक्रष्टुं भवति प्रधानकर्तृसमवेतत्वात्कर्मणः । भूताश्रयामिति . वैषम्यनघृण्यदोषपरिहाराय कर्मणो जगद्वैचित्र्यहेतुत्वमिष्टं तत्संपतिमन्नं विहायापूर्व ईश्वरः कल्प्यते धीं तस्य फलहेतुत्वं च धर्मः कल्पनीय इति गौरवं स्यादित्याह-न नित्य- स्येश्वरस्यति । सति लाघवे गौरवं दूषणं स्यान्नेह तदस्तीत्यभिप्रेत्य सिद्धान्तं विवृ- णोति-न कर्मण एवेत्यादिना । आत्मनोऽन्यं प्रवर्तकमनपेक्ष्य कर्म चेन फलं जनयति तर्हि कर्ता जीव एव प्रयोजकोऽस्त्विति शङ्कित्वा परिहरति-कतवेत्यादिना। अनिष्टफलभोगमिष्यन्यथानुपपत्त्या क: नियोति न संभवति चेत्तर्हि निनि. मित्तमेव कर्म फलाकारेण परिणमत इति जरत्कर्मीमांसकानां मतमाशङ्कयाऽऽह- म च निनिमित्तमिति । कर्तरनिच्छया कर्म विकरोतीत्यत्र दृष्टान्ताभावाचर्मणोऽपि विकारस्य सनिमितत्वादित्यर्थः । यच्च सौगतेनोच्यते फलकालपर्यन्तं कर्तुरवस्थाना- भावान कर्तृसमवेतं कर्म किंतु क्षणिकबिज्ञानेनाऽऽत्मना कृतं कदाचित्कलस्याऽऽ. ऋष्ट भवति । यथाऽयस्कान्तो माणः कदाचिच्चेतनेन प्रयुक्तोऽन्यदाऽपि लोहस्य प्रेरको भवति तद्वदिति तत्राऽऽहन चाऽऽस्मकृतमिति । करणादीनि कारकाणि यः प्रेर. पाकरोति स प्रधानकर्ता । तत्समवेतं कर्म प्रसिद्धं तस्य च फलकालपन्ति स्थायि- स्वमेष्टव्यम् । अन्यथाऽकृताम्यागमकृतविप्रगाशप्रसङ्गात्प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याच्चेत्यर्थः । कोकापतिकाभिप्रायमुद्भाव्य दूषयति-भूताश्रयमित्यादिना । आधुनिककर्ममीमांसकानां ११. च. छ. श. म. 'निमि'।

·२५ [ ३ तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत् । घेम साधनस्यात् । कर्तृक्रियायाः साधनभूनानि भूतानि क्रियाकालेऽनुभूत- व्यापाराणि समाप्तौ च हलादिवत्का परित्यक्तानि न फलं कालान्तरे कमत्सहन्ते न हि हलं क्षेत्राद्वीहीन्गृहं प्रवेशयति भूतकर्मणोश्वाचेतनत्वा- स्वतःमवृत्त्यनुपपत्तिः । वायुवदिति चेन्नासिद्धत्वात् । न हि वायोरचिति. मतः स्वतःप्रवृत्तिः सिदा रथादिष्वदर्शनात् । शास्त्रात्कर्मण एवेति चेच्छास्त्र हि क्रियातः फलसिद्धिमाह नेश्वरादेः स्वर्गकामो यजेत्यादि । न च प्रमा- णाधिनतत्वादानर्थक्यं युक्तम् । न चेश्वरास्तित्वे प्रमाणान्तरपस्तीति चेत् । न दृष्टन्यायहानानुपपत्तेः । क्रिया हि द्विविधा दृष्टफलाऽदृष्टफला च । दृष्टफ. काऽपि द्विविधाऽनन्तरफलाऽऽगामिफळा च । अनन्तरफला गतिभुजिल. क्षणा । कालान्तरफला च कृषिसेवादिलक्षणा । सत्रानन्तरफला फलापवर्गि- ण्येव कालान्तरफला तत्पन्नमध्वंसिनी । आत्मसेव्यायधीनं हि कृषिसेवादेः फलं यतो न चोभयन्यायव्यतिरेकेण स्वतन्त्रं कर्म ततो वा फर्क दृष्टम् । क्या च कर्मफलमाप्ती न दृष्टन्यायहानमुपायते । तस्माच्छान्वे यागादिकर्मणि नित्यः कर्तृकर्मफलविभाग ईश्वर सेव्यादिवद्यागाद्यनुरूपफलदातोपपयवे स मतमुद्भावयति-शास्त्रादित्यादिना । यतेत्याख्यातपदात्सामान्येन समीहितसाधनं यागः प्रतीयते । कस्य समीहितस्य साधनमिति विशेषाकाङ्क्षायां स्वर्गकामपदसंनि. धानात्काम्यमानस्वर्गसाधनत्वं यद्यप्यवगम्यते तथाऽपि क्षणिकस्य यागस्य कालान्त. रीयस्वर्गसाधनस्वासंभवान्निष्फलत्वशङ्केत्याशङ्कयाऽऽह--न चेति । औषधपानादेः कर्मणः स्थायिसंस्कारद्वारेण कालान्तरीयारोग्यादिफलहेतुत्वप्रसिद्धेगिस्य श्रुतसाथ. नत्वनिर्वाहाय स्थाय्यवान्तरापूर्व परिकल्प्यते तेन न स्वानर्थक्यं निर्दोषवाक्याधिगतस्वा. दित्यर्थः । श्रुतसाधनत्वसिद्धचन्यथानुपात्त्या किमतीश्वर एव नेष्यते तत्राऽऽह-- न चेश्वरति नेयमापत्तिरीश्वरास्तित्वे प्रमाणमन्यथाऽप्युपपनत्वात् । न च मानान्त. रमस्ति । तद्विषयश्रुत्यादेरर्थबादत्वादित्यर्थः । नाद्वारेण श्रुतनिर्वाहः कल्पनीयः । यद्वयवहितफलं कर्म तच्चैतन्यप्रयुक्तफलमिति दृष्टाया व्यानिप्रसङ्गादतः श्रुतसाधन. त्वसिद्ध्यन्यथानुपपत्त्येश्वरः फलदाता कल्पनीय इत्याह--न दृष्टेति । संग्रहवाक्यं विवृणोति--क्रिया होत्यादिना । फलोदयेनापवर्गो नाशो यस्याः सा फलापव- गिणी न फलदातारं पृथगपेक्षत इत्यर्थः । उत्पन्नध्वंसिनीति । उत्पन्ना सती फलमदत्वैव प्रध्वंसते ततस्तत्र फलदातारं कालान्तरेऽपेक्षत इत्यर्थः । यागादिफलं कर्माद्यभिज्ञेनः दीयमानं व्यवहितफलत्वात्सेवाफलवदित्याह-तस्माच्छान्ते यागा. दीति । ननु जीवस्तावत्स्वोपभोगसाधननियन्ता, तस्यापीश्वरः फलदानेन नियन्ता १५. च. छ. ग. लखश । २ घ. च. छ. अ, 'दयन' । ३ घ. च. छ. म. 'ता का!

·२६ आनन्दगिरिकतटीकासंवलितांकरवाक्यभाष्योपेता-[३ तृतीयः सः चाऽऽस्मभूतः सर्वस्य सर्वकियाफलपत्ययसाक्षी नित्यविज्ञानसभावः संसार- घभैरसंस्पृष्टः श्रुतेश्च । "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्य" "जरामृत्युमत्येति" "विजरो विमृत्युः" । " सत्यकामः सत्यसंकल्प एष सर्वेश्वरः पुण्यं कर्म कारयति" " अनननन्यो अभिचाकशीति" अक्षरस्य प्रशासने" इत्याद्या असंसारिण एकस्याऽऽत्मनो नित्यमुक्तस्य सिदौ श्रुतयः । स्मृतयश्च सहस्रशो विद्यन्ते । न चार्थवादाः शक्यन्ते कल्पयितुम् । अनन्ययोगित्वे सति विज्ञानोत्पादकत्वात् । न चोत्पलं विज्ञानं बाध्यते । अप्रतिषेधाच्च । न चेश्वरो नास्तीति निषेधोऽस्ति । " एवस्य पा चेदिष्यते तर्हि नियन्तुः स्वव्यतिरिक्तनियम्यत्वाङ्गीकारादीश्वरस्याप्यन्यो नियन्ता प्रसज्येत नियन्तृत्वाविशेषात् । अतोऽनवस्थाप्रसङ्गवाषितमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह- स चाऽऽत्मभूतः सर्वस्येति । कल्पितभेदमात्रेण नियम्यनियामकभावोपपत्तेने तात्त्विकभेदावकाशः। तात्त्विक देवत्वे च घटादिवत्कार्यत्वादिप्रसङ्गस्ततोऽतिरिक्तनिय- व्यत्वव्याप्त्यमावान्नानवस्थाप्रसङ्ग इत्यर्थः । रानवदीश्वरः फलदाता चेत्तहि निन- हानुग्रहकर्तृत्वाद्रागादिमानस्यात्तत्राऽऽह--सर्वक्रियाफलेति । यथा लौकिकसाली कस्यचिज्जयहेतुरन्यस्य पराजयहेतुरपि न रागादिमान्कथ्यते । यथोपलब्धभाषि. स्वात् । तथेश्वरः क्रियादिसाक्षी रागादिमान्न भविष्यति । अननुरूपादातृत्वात् । राजाऽप्यसाधुन्दण्डयन्साधम्परिरसन्न रागादिमानकथ्यत इति भावः । साक्षि- स्वे तह (सती)श्वरस्येक्षणक्रिया स्यात्तत्राऽऽह-नित्यति । नित्यविज्ञानस्वमावस्या. निर्वाच्यविषयावच्छेदेन साक्षित्वं करिपतमित्यर्थः । सर्वस्य जीवस्याऽऽत्मभूतश्चेदीश्वर. स्तर्हि संसारधर्मेलिप्येत संसार्यभेदादित्याशङ्कयाऽऽह-संसारोति । न केवलमुपपत्ते- रीश्वरसिद्धिः श्रुतेरपीत्युक्तं ताः श्रुतीरुदाहरति--न लिप्यत इत्यादिना । स्मृत- यश्च-" यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते " । " समं सर्वेषु भूतेषु " " ईश्वरः सर्वभूतानां इत्याद्याः । यदुक्तमर्थवादत्वादप्रमाण्यं तत्राऽऽह-- म घेति । ईश्वरविषयाणि वाक्यानि न कर्मविधिसनिधिसमाम्नातानि । अतोऽनन्य. शेषत्वे सति बोधकत्वात्स्वार्थे प्रमाणानि कर्मविधिवाक्यवदित्यर्थः । किंचार्थवाद- स्वेऽपि माप्रामाण्यं पदसमन्वयवलेन जायमानस्य ज्ञानस्य बाधादर्शनात्स्वतःप्रामाण्या. दस्य बाधयिता नोपपद्यत इत्याह-नचोत्पन्न मिति । इतश्च नाप्रामाण्यमित्याह-अप्रवि- षेधाति । यथा द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चैवामूर्त चेति प्रस्तुत्य नेति नेतीति परस्तात्पति , ग. प. प. छ. ग. वाऽक्ष' । २ घ. च. छ. दवे। ३ प. च. अ. 'पत्तिभिरी'! ४. तो, नाल्प, ·तृतीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । प्राप्त्यभावादिति चेमोक्तत्वात् । न हिंस्यादितिवस्त्राप्त्यभावात्प्रतिषेधो नाऽऽरभ्यत इति चेन्न । ईश्वरसद्भावे न्यायस्योक्तत्वाद । अथवाऽपविषे. धादिवि कर्मणः फलदान ईश्वरकालादीनां न प्रतिषेधोऽस्ति । न च निमिः चान्तरनिरपेक्ष केवलेन कत्रैव प्रयुक्तं फलदं दृष्टम् । न च विनष्टोऽपि यागः कालान्तरे फलदो भवति । सेव्यबुद्धिवत्सेबकेन सर्वज्ञेश्वरबुद्धौ तु संस्कृतायां यागादिकर्मणा विनष्टेऽपि कर्मणि सेव्यादिवेश्वरात्फलं कर्तु. भवतीति युक्तम् । न तु पुनः पदार्था वाक्यशनेनापि देशान्तरे कालान्तरे या स्वं स्वं स्वभावं जहति नहि देशकालान्तरेषु चाग्निरनुष्णो भवति । एवं कर्मणोऽपि कालान्तरे फलं द्विपकारमेनोपलभ्यते । बीजक्षेत्रसंस्कार परिरक्षाविज्ञान वत्रपेक्षफलं कृष्यादि विज्ञानवरसेव्ययुद्धिसंस्कारापेक्ष- षेधति नैवमीश्वरं प्रस्तुत्य प्रतिषेध उपलभ्यत इत्यर्थः । प्रतिषेधाभावः सत्त्वान्न भवति किंत्वप्रामत्वात् । यया रागतः प्राप्ता भूताहिंसा निषिध्यते नैवमीश्वरस्य प्राचिरस्ती- स्यन्यथासिद्धिमाशङ्कय परिहरति-प्राप्तीत्यादिना । अप्रतिषेधादिति संग्रहवाक्यं प्रकारान्तरेण व्याचष्टे-अथवेति । स्वर्गकामो यजतेत्यादिशास्त्रं यागस्य फलदायिनी शक्ति द्योतयति न सहकार्यन्तरं निषेधयति । वाक्यभेदप्रसङ्गादित्यर्थः । इतश्च शास्त्रमयोगव्यवच्छेदकं वाच्यं नान्ययोगव्यवच्छेदकम् । स्रक्चन्दनवनितादिनिमित्त- निरपेक्षस्य कर्मणः फलहेतुत्वानुपलम्भात् । अतो यया मानान्तरसिद्धं स्त्रचन्दनव. नितादेनिमित्तत्वामिष्टं तथेश्वरस्याप्येष्टव्यमित्याह-न च निमित्तान्तरानिरपेक्षामति । इतश्वेश्वरः फलदाता वक्तव्यः प्रध्वस्तस्य यागस्य कारणत्वासंभवात् । नियतपूर्व- क्षणसत्त्वं हि कारणत्वम् । न चापूर्वद्वारेणोपपद्यते । अमति द्वारवति द्वारस्वानुपपत्तेः। न चौपधपान विदृष्टान: । औषधाद्यवयवानां संस्कृतानां फलकालपर्यन्तमनुवर्तमानाना- मेव कालान्तरीयफलहेतुत्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह-न च विनष्ट इति । कथं तहीश्वरो वाऽपि नष्टस्य फलदातोपपद्यते तत्राऽऽह-सेव्यबुद्धिवदिति । एतत्कर्मानेनानुष्ठित- मिति कर्मणेश्वरस्य बुद्धावारोह एव कर्मणां संस्कारस्तद्वशाद्विनष्टेऽपि कर्मणीश्वरात्फलं युक्तम् । यथाऽनेनाहं सेवित इति सेव्यबुद्धौ संस्कृतायां कालान्तरे विनटायामपि सेवायां सेव्याद्राजादेः फलं भवति तद्वदित्यर्थः । यद्यपि लौकिकानां कर्मणां फलसाधनत्वं चेतना. धीनं दृष्टं तथाऽपि वैदिकम्य यागादेः फलं दातारं विनाऽपि वाक्यप्रामाण्याद्भविष्यतीति नाऽऽशङ्कनीयमित्याह-न तु पुनरिति । अवययोग्यानां पदार्थानां संसर्गबोधकमेव वाक्यं न तु तहलादृदृष्टः पदार्थस्वभावस्त्यक्तुं शक्यत इत्यर्थः । बीजक्षेत्रयोः संस्कारस्तपरिरक्षा १ क. ख. घ. छ. झ. न. कारणवादिनां । २ झ. फलं दृ । ३घ. लक्ष्यते । ४. 'सत्रुपेतः । ५ घ. छ. झ. ग. रवत्त्वानु ।

·२८ भानन्दगिरिकृस्टीकासंपलिवकरवाक्यभाष्योपेता- [ ३तृतीयः खण्डः फलं च सेवादि । यागादेः कर्षणस्तथाऽविज्ञानवत्कर्षपेक्षफलत्वानुपपत्ती कालान्तरफलत्वाकर्मदेशकालनिमित्तविपाकविभागज्ञबुदिसंस्कारापेक्षं ‘फर्क भवितुमर्हति । सेवादिकर्मानुरूपफलज्ञसेव्यबुद्धिसंस्कारापेक्षफलस्येव । तस्मासिद्धः सर्वज्ञ ईश्वरः सर्वजन्तुबुद्धिकर्षफलविभागसाक्षी सर्व भूतान्तरात्मा । यत्साक्षादपरोक्षाघ आत्मा सर्वान्तर इवि श्रुतेः । स एव चात्राऽऽत्मा जन्तूनां नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा श्रोता मनमा विज्ञाता नान्यदतोऽस्ति विज्ञाप्रित्याद्यात्मान्तरप्रतिषेधश्रुतेस्तत्त्वमसीति चाऽऽत्मत्वोपदेशात् । नहि मृत्पिण्डः काश्चनात्मत्वेनोपदिश्यते । ज्ञानशक्तिकर्मोपास्योपासकशुद्धाशुद्ध- मुक्तामुक्तभेदादात्मभेद एवेति चेन्न । भेददृष्टयपवादात् । यदुक्तं संसारिण ईश्वरादनन्य इति । तनकि तर्हि भेद एव संसार्यात्मनाम् । कस्मालक्षणभेदा- दश्वमहिषवत् । कयं लक्षणभेद इत्युच्यते । ईश्वरस्य तावनित्यं सर्वविषयं ज्ञानं सवितृप्रकाशवद । तद्विपरीतं संसारिणां खद्योतस्येव । तथैव शक्तिभे. दोऽपि । नित्या सर्व विषया चेश्वरशक्तिविपरीतेतरस्य । कम च चित्स्वरूपा- स्मसत्तामानिमित्तमीश्वरस्य । औष्ण्य स्वरूपद्रव्यसत्तामात्रनिमित्तदहनकर्मवत् । राजायस्कान्तप्रकाशकर्मवञ्च स्वात्माविक्रियारूपम् । विपरीतमिवरस्य । उपा- सीवेतिवचनादुपास्य ईश्वरो गुरुराजवत् । उपासकश्वेतरः शिष्यभृत्यवत् । अपहतपाप्मादिश्रवणानित्यशुद्ध ईश्वरः । पुण्यो वै पुण्येनेतिवचनाविपरीत इसरा । अत एव नित्यमुक्त एवेश्वरो नित्याशुद्धियोगात्संसारीतरः । अपि चे च तद्विज्ञानवान्यः कर्ता तदपेक्षफलं कृष्यादि दृष्टम् । सेवादिकं च विज्ञानवान्यः सेव्य- स्तबुद्धिसंस्कारापेक्षं दृष्टम् । यथा यागादेः कर्मणः कालान्तरफलत्वादविज्ञानवस्कर्ट- पेक्षफलत्वानुपपत्तो कर्मादिविभागज्ञकर्षपेक्षफलत्वं भवितुमर्हतीत्यर्थः । लौकिककर्मस्व. नेकविधेष्वपि मध्ये सेवा यागादरेनुरूपो दृष्टान्त :इत्यभिप्रेत्य पुनराह-सेवादीवि। सेवादिकर्मानुरूपं फलं जानाति यः सेव्यस्तबुद्धौ यः संस्कारस्तदपेक्षफलस्य सेवादे- र्यथा न स्वातन्त्र्यं तद्वदित्यर्थः । एवं तावन्निरीश्वरवादिनं प्रतीश्वरं प्रसाध्य सेश्वरवा. दिनाममिमतवास्तवभेदनिरासाय प्रक्रमते---स एवेति । जीव ईश्वराद्भिन्नस्तद्विरुद्ध. धर्माकान्तत्वात् । यो यद्विरुद्धधर्माकान्तः स ततो मिन्नः । यथाऽश्वान्महिष इत्यनुमान. मुद्भाव्य तस्य मेदनिन्दानुपपत्त्यनुगृहीताभेदश्रुतिविरोधात्कालात्ययापदिष्टत्वमाह- ज्ञानशक्तीत्यादिना । संग्रहवाक्यं विवृणोति--पदुक्तमित्यादिना । स्वात्मनोऽ. विक्रियारूपं नगदुपादानादिलक्षणं कर्मेश्वरस्येत्यर्थः । दूषणान्तराभिधित्सयाऽनुवदति- १७.स. 'शुद्धबद्ध । २१. च. छ. श. म, पेक्षयं फ।

·केनोपानषत् । २९ तृतीयः खण्डः] प जानादिलक्षणभेदोऽस्ति तत्र भेदो दृष्टः । यथाऽषपहिषयोसथा ज्ञाना- दिलक्षणभेदादीश्वरादात्मनां भेदोऽस्तीति चेन्न । कस्मात् । अन्योऽसावम्योs. हमस्मीति न स वेद ते क्षय्यलोका भवन्ति । मृत्योः स मृत्युमामोतीवि भेद- दृष्टियपोद्यते । एकत्वप्रतिपादिन्यश्च श्रुतयः सहस्रशो वियन्ते । यदुक्तं ज्ञाना. दिलक्षणभेदादित्यत्रोच्यते नानभ्युपगमात् । बुद्धयादिभ्यो व्यतिरिका विळ. क्षणाश्वेश्वराद्भिभलक्षणा आत्मानो न सन्ति । एक एवेश्वरश्वाऽऽत्मा सर्वभू. तानां नित्यमुक्तोऽभ्युपगम्यते । बाह्यश्चक्षुर्बुद्धयादिसपाहारसंतानाहंकार- ममत्वादिविपरीतमत्ययावन्धाविच्छेदलक्षणो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तविज्ञानात्मे- श्वरगों नित्यविज्ञानावभासश्चित्तचैत्यबीजबीजिस्वभावः कल्पितोऽनित्यवि. ज्ञान ईश्वरलक्षणविपरीतोऽभ्युपगम्यते । यस्याविच्छेदे संसारव्यवहारा । विच्छेदे च मोक्षव्यवहारः । अन्यश्च मृत्लेपवत्प्रत्यक्षपध्वंसो देव- पितृमनुष्यादिलक्षणो भूतविशेषसमाहारो न पुनश्चतुर्थोऽन्यो मिन- लक्षण ईश्वरादभ्युपगम्यते । बुद्धयादिकालपतात्मव्यतिरेकाभिमायण लक्षणभेदादित्याश्रयासिद्धो हेतुः । ईश्वरादन्यस्याऽऽत्मनो- तु यदुक्तमिति । जीवाः किं बुद्धयादिविशिष्टाश्चित्प्रतिबिम्बा धर्मित्वेन गृह्यन्ते किंवा देवमनुष्यादिशब्दवाच्याः सचितिका देहाः किंवा तृतीयो विलक्षणनिरुपाधिकभेद- भिन्नश्चेतनः । आये सिद्धसाधनत्वमाह-नानभ्युपगमादित्यादिना । चित्तं ज्ञानं चैत्याः सुखादयो बीजमविद्यादि बीजिशरीरं तत्स्वभावविशिष्टस्य विशेषणता. दात्म्यादित्यर्थः । यस्य विशिष्टरूपस्याविच्छेदे तत्प्रविष्टचित्स्वरूपस्य संसारव्यव- हारो, यस्य च विच्छेदे प्रतिबिम्बरूपस्य बिम्बसंपत्त्या मोक्षव्यवहारो भवति स कल्पितरूपः पृथगम्युपगम्यतेऽतः सिद्धसाधनमित्यर्थः । द्वितीयविकल्पेऽपि सिद्ध- साधनत्वमाह--अन्यश्चेति । तृतीयविकल्पे बुद्धयादिकल्पितेभ्यो विशिष्टात्मम्यो व्यतिरेकेण निरुपाधिकस्वरूपाभिप्रायण पक्षीकरणे हेतुराश्रयासिद्धस्ताह- शस्याऽऽश्रयस्य मानविकलवादित्यर्थः । ईश्वरादन्य आत्मा नास्तीति वदता सर्वोपा- धिस्थ ईश्वर एवाऽऽत्मेत्युक्तं भवति । तदा च बद्धत्वमुक्तत्वादिविरुद्धधर्मत्वं सुखदुः- खादियोगश्चासङ्गस्य विरुद्धः प्रसज्यतेत्यतो वास्तवमसंसारित्वं कल्पितेन संसारित्वेन न विरुध्यत इति दर्शयितुं यस्य यस्यान्तःकरणादिविकारस्योदयादेः संनिधिमात्रेणाऽsrमा. निमित्तं तस्य तस्य लोकेरहंकारादिभिविपरीतरूपस्याध्यारोपणादात्मनः संसारित्वमि. १ क ख घ. च. छ. झ. म. 'त्र विज्ञा' । २ क. छ. झ. 'प्रलपव' । ३ ग. च. न. 'नकलवि। ४ छ. स. भ. 'स्योखादे ।

·३ मामन्दगिरिकतटीकासंचालित करवाक्यभाष्योपेवा-[ तृतीयः खण्डः] सस्यात् । ईश्वरस्यैव विरुद्धलक्षणत्वमयुक्तमिति चेत्सुखदुःखादियो. गय । न । निमित्त्वे सति लोकविपर्ययाध्यारोपणात्सवितृबन । यषा हि सविता नित्यप्रकाशरूपत्वाल्लोकाभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिनिमितत्वे सवि छोकरष्टिविपर्ययेणोदयास्तमयाहोरात्रादिकर्तृत्वाध्यारोपभाग्भवस्पेवमीश्चरे नि- स्थविज्ञानशक्तिरूपे कोकज्ञानापोहसुखदुःखस्मृत्यादिनिमित्तस्बे सवि लोक- विपरीवदयाऽऽपारोपितं विपरीवलक्षणत्वं सुखदुःखादयश्च न स्वका। मात्मदृष्टयनुरूपाध्यारोपाच्च । यथा घनादिविप्रकीर्णेऽम्बरे येनैव सवितृष. कायो न इश्यते स आत्मदृष्टयनुरूपमेवाध्यस्यति सवितेदानीमिह न प्रका- शयवीति सत्येव प्रकाशेऽन्यत्र भ्रान्त्या । एवमिह बौद्धादिवृत्त्युद्भवामिम- पाकुलभ्रान्स्थाऽध्यारोपितः सुखदुःखादियोग उपपयवे। तत्स्मरणाच तस्यै. बेश्वरस्यैव हि स्मरणम् । “मत्तः स्मृतिानमपोहनं च" "नाऽऽदचे कस्य. चित्पापम्" इत्यादि । अतो नित्यमुक्त एकस्मिन्सविवरीव लोकाविद्याध्या. रोपिवमीश्चरे संसारित्वम् । शास्त्रादिपापाण्यादभ्युपगत्रमसंसारित्वमित्यवि. रोष इति । एतेन प्रत्येकं ज्ञानादिभेदः प्रत्युक्तः । सोक्षम्यचेतन्यसर्वग- स्याह-न । निमित्तत्वे सतीत्यादिना । ईश्वरे सुखाद्यारोप इत्यु के मायोपाधिक ब्रह्मणीश्वरशब्दवाच्ये सुखायध्यासशङ्का स्यात्तनिवृत्त्यर्थमाह-नित्यविज्ञानश- तिरूप इति । यथाऽन्यादिशक्तिः शक्त्यन्तरमन्तरेण स्वस्वभावादेव कार्योत्पादना- नुक्ला तथा नित्यविज्ञानं स्वभावसंनिधिमात्रेणान्तःकरणादिप्रवृत्तिनिमितमिति शकि- मयमुच्यते । तस्मिन्स्वातन्त्र्यादश्विरपदलक्ष्ये विरुद्धावेकवर्माध्यासो न विरुध्यत इस्य- यः । लोकस्य ज्ञानापोहो विस्मरणम् । न स्वत इति । न परमार्थतो विरुद्धानेक. धर्मवत्त्वमित्यर्थः । भ्रान्तस्य स्वदृष्टयनुरूपाध्यासारोपदर्शनाच नाध्यातो वस्तुक्षति- कर इत्याह-आत्मदृष्टीति । बौद्धादिवृत्तीनामुद्भवाभिभवाम्यामाकुलस्य वैविध्यमा. पन्नस्य वृत्तीनामेवोद्भवामिभवो न तद्व्यापकचैतन्यस्येतिविवेकशून्यलोकस्य भ्रान्येति योजना । पैतन्यस्य ज्ञानसुखाद्युत्पादे निमित्तत्वं न केवलमन्वयव्यतिरेकसिद्धम् । तस्मरणाच भगवद्वाक्याच्च सिद्धमित्यर्थः । ईश्वरे संसारित्वमीश्वरः संसारीतिमा सिद्धचभावाद्विशिष्टानुगतचित्स्वरूप इति व्याख्येयम् । एतेनेति । सिद्धसाधनस्या- दिदूषणेन प्रतिशरीरज्ञानसुखादीनामाश्रयभेदस्तात्त्विकः प्रत्युक्तो मन्तव्यः । किंच व्याक्तकधर्मवशाढ्यावृत्तिः सिध्यति । सांख्यमते च पुरुषाणां चैतन्यमात्ररूपाणां न व्यावतको धर्मोऽस्ति । वैशेषिकमते त्वत्यन्तविशेषकल्पनाऽन्योन्याश्रयपराहता। मतो निर्विशेषत्वात्पुंसां न भेदस्तात्त्विक इत्याह-सौभ्येति । कश्चि. म. गवला । १ग, र.म. तिरूपम् । ३ ग. च. छ, भ, लन्सपि !

·तृतीयः खण्डः] केनोपनिषत् । ३१ बह्म ह देवेश्यो विजिग्ये तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । त ऐक्षन्तास्माकमेवायं विज- योऽस्माकमेवायं महिमेति ॥ १४ ॥१॥ स्वापविशेषे च भेदहेत्वभावात् । विक्रियावत्त्वे चानित्यत्वात् । मोक्षे च विशेषानभ्युपगमादभ्युपगमे चानित्यत्वपसङ्गात् । अविद्याबदुपलभ्यत्वाच भेदस्य तत्क्षयेऽनुपपत्तिरिति सिद्धमेकत्वं तस्माच्छरीरेन्द्रियमनोबुद्धिविषय. बेदनासंतानस्वाहंकारसंबन्धादज्ञानबीजस्ष नित्यविज्ञानान्यनिमित्तस्याऽs. त्मवत्वयाथात्म्यविज्ञानाद्विनिवृत्तावज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञा विपर्यये च बन्धसंज्ञा । स्वरूपापेक्षत्वादुभयोः । ब्रह्म ह, इत्यतिधार्थः । पुरा किल देवासुरसंग्रामे जगस्थिविपरिपिपालयिषयाऽऽत्मानुशासनौनुव- विभ्यो देवेभ्योऽधिभ्योऽर्थाव विजिग्येऽजेपीदसुरान्ब्रह्मण इच्छानिमिचो विजयो देवानां बभूवेत्यर्थः । तस्य ह ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त । यत्रादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेपु पराजितेषु देवा वृद्धिं पूजा वा प्राप्तवन्तः ।। ॥ १४ ॥ १ ॥ दुःखी कश्चित्सुखी दुःखादिविक्रियाव्यवस्थान्यथानुपपत्त्याऽऽश्रयमेदस्तात्त्विकः करप्यते तत्राऽऽह-विक्रियावचे चेति । सुखादिविक्रियाणामुपाधिधर्मस्वान्नाऽऽत्ममेदसा. धका ब्यधिकरणासिद्धत्वादित्यर्थः । किं न सरेव मोक्षे विक्रियादिविशेष इष्यते । स्वरूपावस्थानं च मोक्षस्ततः सविशेषत्वं न स्वाभाविकमित्याह-मोक्षे चेवि । किंच मानस्वमयोरविद्यावद्भिन्तरुपलम्भात्सुषुप्तिसमाध्योर्भ्रान्त्यभावेऽनुपलम्भान्निध्यात्वं भेदस्य सिद्धमित्याह-अविद्यावदिति । जीवानां क्रमेणानेकशरीरानुयायित्वात्प्रा. तिमालिकस्य शरीरादिसंतानस्य पिथ्याभिमानविषयत्वाच्छुक्तिरूप्यवदज्ञानबीजस्य विच्छेद आत्मनो मोक्षसंज्ञेति संबन्धः । आत्मन इति कस्मादुच्यते विशिष्टस्य पन्धमोक्षी किं नेष्यते तत्राऽऽह-स्वरूपापेक्षत्वादिति । विशिष्टस्य मोक्षेऽन्वया. संभवादन्वये वा संसारानिवृत्तिप्रसङ्गादत्यस्य च बन्धेऽन्यस्य च मोक्षे साधनवैया- दुपाधिवैशिष्टयद्वारेण स्वरूपस्येवोपाधिप्रतिबिम्बकल्पस्य बन्धमोक्षी । प्रतिविम्मोहि पाच्यरूपेण मिथ्या लक्ष्यरूपेण तु बिम्बमेव स्वरूपावस्थानं मुकिरुपपयते । तदुकम्-- " उपाधिना सार्धमुपाधिनन्यमोपाधिकं सर्वमवेहि मिथ्या । मागं मृषा चित्प्रतिबिम्बकेऽपि बिम्ब पुनः सत्यमशेषमेव" इति॥१४॥१॥ १३. च .. 'रणति । १ च. छ. स. न. ' स । ३ क. 'ध्यलक'!

·३३ आमन्दगिरिकतटीकासंचलिखाकरवाक्यभाग्योपेता-[५ तृतीयः खण्डः]
त?षां विजज्ञौ तेयो ह प्रादुर्बभूव तन्न व्यजा-
नत किमिदं यक्षमिति ॥ १५॥ २ ॥
तेऽग्निमबुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमिदं
यक्षमिति तथेति ॥ १६ ॥ ३ ॥
तदश्य दवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यानिर्वा अहमस्मीत्यब-
वीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ॥ १७ ॥ ४ ॥
तस्मिश्स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीद सर्व दहेयं यदिदं
पृथिव्यामिति ॥ १८ ॥ ५॥
तस्मै तृणं निदधावेतहहेति । तदुपप्रेयाय सर्वजन
तन्न शशाक दग्धुं स तत एव निववृते नैतदशक
विज्ञातुं यदेत यक्षमिति ॥ १९ ॥ ६॥
त ऐक्षन्तेति मिथ्याप्रत्ययत्वादेयत्वख्यापनार्थमानायः । ईश्वरनिमिचे
विजये स्वसामर्थ्यनिमित्तोऽस्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेत्यात्मनो
जयादि श्रेयोनिमित्तं सर्वात्मानमात्मस्य सर्वकल्याणास्पदमीश्वरमेवाऽऽत्म-
त्वेनाबुद्ध्वा पिण्डमात्राभिमानाः सन्तो यं मिथ्यापत्ययं चक्रुस्तस्य पिण्ड-
मात्रविषयत्वेन मिथ्याप्रत्ययत्वात्सर्वात्मेश्वरयाथात्म्यावबोधेन हातव्यताख्या-
पनार्थस्तदैषामित्याद्याख्यायिकाम्नायः । तद्ब्रह्म ह फिलैषां देवानाममि.
मायं मिथ्याहंकाररूपं विजज्ञो विज्ञातवत् । ज्ञात्वा च मिथ्याभिमानशातनेन
सदनुजिघृक्षया देवेभ्योऽर्थाय तेषामेवेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्बभूव ।
महेश्वरशक्तिमायोपाचेनात्यन्ताद्भुतेन प्रादुर्भुवं किल केनचिद्रूपविशेषेण ।
तकिलोपलभमाना अपि देवा न व्यजानत न विज्ञाववन्तः । किमिदं यदे-
तयक्षं पूज्यामिति ॥ १५ ॥ २ ॥
द्विज्ञानायाग्निमब्रुवन् । तृणनिधानेऽयमभिमायोऽत्यन्तसंभाषितयोर.
त ऐक्षन्तेति देवानामाक्षणस्य मिथ्याप्रत्ययत्वान्मिथ्यामिमानस्य हेयत्वख्यापनार्थी
प्रमणः प्रादुर्भाव इति योजना । सूत्रमिदं व्याख्याति-ईश्वरनिमित्त इत्यादिना !
जयादि श्रेष्ठत्वे निमित्तं मन्यमाना इति शेषः ॥ १५ ॥ २ ॥

·[ ३ तृतीयः खण्डः ] केनोपनिषत् । अथ वायुमब्रुवन्यायवेतद्विजानीहि किमेत यक्षमिति तथेति ॥ २० ॥ ७ ॥ तदायवतमायवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्य- बवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ॥ २१ ॥ ८ ॥ तस्मिरस्त्वयि कि वीर्यमित्यपीद सर्व*माददीय यदिदं पृथिव्यामिति ॥ २२ ॥ ९ ॥ तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपयाय सर्व- जवेन तन्न शशाकाऽऽदातुं स तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतयक्षमिति ॥ २३ ॥ ॥ १० ॥ अथेन्दमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमतयक्षमिति तथेति तदायदवचस्माचिरोदधे ॥ २४ ॥ ११ ॥ स तस्मिन्नेवाऽऽकाशे स्त्रिय- ॥ मिमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंभावना शाविता भवेदिति । इन्द्र आदित्यो वज्रभृद्वा । अविरोधात् । इन्द्रोपसर्पणे ब्रह्म तिरोदध इत्यत्रायम- भिमाया-इन्द्रोऽहमित्यधिकतमोऽभिमानोऽस्य सोऽहमन्यादिभिः प्राप्त वाक्संभाषणमात्रमप्यनेन न प्राप्तोऽस्मीत्यभिमानं कथं न नाम जयादिति । वदनुग्रहार्यवान्तहित तद्ब्रह्म बभूव ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥ ५ ॥ १९ ॥ ६ ॥ २० ॥ ७॥ २१ ॥ ८॥ २२ ॥ ९ ।। २३ ।। १० ॥ ॥ २४ ॥ ११ ॥ स शान्ताभिमान इन्द्रोऽत्यर्थ ब्रह्म विजिज्ञासुर्यस्मिन्नाकाशे ब्रह्मणः पादु- र्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिन्नेव स्त्रियमतिरूपिणी विद्यामाजगाम । ॥ १६ ॥ ३ ॥ १७ ॥ ४ ॥ १८ ॥५॥ १९ ।। ६॥ २० ॥ ७ ॥ २१ ॥८॥ २२॥९॥ २३ ॥ १० ॥ २४ ॥ ११ ॥ - * यद्यपि बहुषु पुस्तकेष्वाददीयमिति पाठस्तथाऽपि स लेखकप्रमादात् । अथवा " इटोऽत् इति प्राप्ते छान्दसत्वादमादेशः । + अत्र तदभ्यद्रवत्तत्तस्मादिति पाठो भाष्यतः प्रतीयते ·३४ आनन्दगिरिकतटीकासंबलिवशांकरवाक्यभाष्योपेवा- [३ तृतीयः खण्य माजगाम बहुशोभमानामुमा५ हैवमती तार होवाच किमेत यक्षमिति ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये मही- यध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २६ ॥ ॥ १ ॥ तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवा- न्यदनिर्वायुरिन्द्रस्ते ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पृशुस्ते ह्येनत्य- थमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥ २७ ॥ २ ॥ तस्माद्दा इन्द्रोऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ॥२८॥ ॥ ३ ॥ तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्ययुतदा३ अभिमायोडोघहेतुत्वाद्रुद्रपल्युमा हैमवतीब सा शोभमाना विद्यैव विरूपोऽपि विद्यावान्बहु शोभवे ॥ २५ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ तां च पृष्ट्वा तस्या एव वचनाद्विदांचकार विदितवान् । अव इन्द्रस्य बोधहेतुत्वाद्विधैवोमा । विद्यासहायवानीश्वर इति स्मृतिः । यस्मादिन्द्रवि. ज्ञानपूर्वकममिवाबिन्द्रास्ते ह्येमनेदिष्ठमतिसमीपं ब्रह्मविद्यया ब्रह्म प्राप्ताः सन्तः पस्पृशुः स्पृष्टवन्तः । ते हि प्रथमः प्रथमं .पिदांचकार विदांचरित्थे. तत् । तस्मादतितरामतीत्यान्यानतिशयेन दीप्यन्तेऽन्यान्देवांस्ततोऽपीन्द्रोऽति- सरां दीप्यते । आदौ ब्रह्मविज्ञानात् ॥२६॥१॥२७॥२॥ २८॥३॥ तस्यैष आदेशस्तस्य ब्रह्मण एष वक्ष्यमाण आदेश उपासनोपदेश इत्यर्थः । यस्माद्देवेभ्यो विद्युदिव सहसैव प्रादुर्भूतं ब्रह्म द्युतिमत्तस्माद्विद्युतो विद्योतनं यथा यदेब्रह्म व्यालद्वियोतितवन् । आ इवेत्युपमार्थ आशब्दः । घनान्धकारं विदार्य विद्युत्सर्वतः ॥ २९ ॥ १२ ॥ इति तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ वियेति सत्त्वप्रधाना शक्ति. बित्तादाम्यापल्या बोधहेतुः ॥ २६ ॥१॥ २७ ॥ २ ॥ २८ ॥३॥ तस्मादित्यस्यापेक्षितं पाठव्यत्यासेन ध्याचष्टे-यस्मादित्यादिना । भर्थ. ४ बहुषु पुस्तकेषु सेतिपदं नास्ति । १. झ. पाठ व्य। यथा प्रका.

·[पः खण्डः] केनोपनिषत् । इतीम्यमीमिषदा३ इत्यधिदैवतम् ।। २९ ॥४॥ अथाध्यात्मं यदेतद्गच्छतीव च मनोऽनेन चैत- दुपस्मरत्यभीक्ष्ण संकल्पः ॥ ३० ॥ ५॥ तर तहनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं स य एतदेवं शत एवं सब्रह्म देवानां पुरतः सर्वतः प्रकाशवव्यक्तीभूतमतो ज्यातदिने. स्युपास्यम् । यथा सद्विद्युतमिति च वाजसनेयके । यस्माचेन्द्रोपसर्पण. काले न्यपीमिषत् । यथा कश्चिञ्चक्षुनिमेषणं कृतवानिति । इतीदित्यनको निपाती। निमिषितवदिव तिरोभूनमित्येवमधिदेव देवताया अघि पार्श- नमपिदैवतं तत् ॥ २९ ॥ ४ ॥ अथानन्तरमध्यात्ममात्मनोऽध्यात्ममुख्यत इति वाक्यशेषः । यदेतघयो- तलक्षणं ब्रह्म गच्छतीव मानौतीव विषयी करोतीवेत्यर्थः । न पुनर्विषयी करोति मनसोऽविषयत्वाद्ब्रह्मणोऽतो मनो न गच्छति । येनाऽऽहुनो ममिति हि चोक्तम् । गच्छत्तीवेति तु मनसोऽपि मनस्त्वात् । आत्मभूत- त्वाच ब्रह्मणस्तत्समीपे मनो वर्तत इत्युपस्मरत्यनेन मनसैव तहमा विद्वान्पस्मा- चस्माम गच्छतीवेत्युच्यते । अभीक्ष्णं पुन: पुनश्च । संकल्पो ब्रह्ममेषितस्य मनसः । अत उपस्मरणसंकल्लादिभिर्लिङ्गैर्ब्रह्म मनोध्यात्मभूतमुपास्यमि. स्यमिपावः ॥ ३० ॥ ५॥ वस्य चाध्यात्ममुपासने गुणो विधीयते तद तदनं तदेवम तरच मदनं च तत्परोक्षं वनं संभजनीयम् । वनतेस्तकर्मणस्तस्मासदनं नाम । ब्रमणी गौणं हीदं नाम । तस्मादनेन गुणेन तद्वनमित्युपासितव्यम् । स यः कश्चिदेवद्यथोक्तमेवं यथोक्तेन गुणेन वनमित्यनेन नाम्नाऽभिषेयं ब्रम पादोपसंहारोऽयं विभ्युपक्रमार्थम् । विद्युद्दृष्टान्तेनात्यन्तदीप्तिमत्त्वं निमेषणदृष्टान्तेन देवैरपि दुर्जेयत्वमिति गुणद्वयं देवानधिकृत्य विवक्षितम् । अत एव तद्गुणद्ववाशि- स्टोपासनमाधिदैविकमुच्यते ॥ ३९ ॥ ४ ॥ महंग्रहेणैवैतत्कर्तव्यमित्यभिप्रेत्याऽऽध्यात्मिकब्रह्मरूपमाह-आस्मेत्यादिना ॥३०॥५॥ वनस्वकर्मण इति । वन संभजन इत्यस्य धातोः संमजनार्थस्य रूप वन. मिति । तत्मसिद्धं वनं न गृह्यत · इत्यथः । गौणमिति । अवयवशकि. १ ग. प. च. छ म. 'त्मविषयमध्यात्मम ।

·३६ भानन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरवाक्यभाष्ययोपैता- [" चतुर्थः खण्डः] वेदाभिन सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ॥ ३३॥ ॥ ६॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता त उपनिषद्बाही वाव त उपनिषदमबमेति ॥ ३२ ॥ ७ तस्पै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि (णि ?) सत्यमायतनम् ॥ ३३॥८॥ यो वा एतामेवं वेदा- पहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रति. वेदोपास्ते । तस्यैतत्फलमुच्यते । सर्वाणि भूताम्पेनमुपासकपभिसंवाञ्छ. न्तीहाभिसंभजन्ते सेवन्ते स्मेत्यर्थः । यथागुणोपासनं हि फलम् ॥३१॥६॥ उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्तायामप्युपनिषदि शिष्येणोक्त आचार्थ आह- उक्ता कथिता ते तुभ्यमुपनिषदात्मोपासनं च । अधुना ब्राह्मीं वाव ते तुभ्यं ब्रह्मणो ब्राह्मणजातरुपनिषदमब्रूप वक्ष्याम इत्यर्थः । वक्ष्यति हि । ब्राह्मी मोक्ता । उक्ता त्वात्मोपनिषत् । तस्मान भूताभिप्रायोऽब्रूमेत्ययं शब्दः ॥ ३२ ॥७॥ तस्या वक्ष्यमाणाया उपनिषदस्तपो ब्रह्मचर्यादि दम उपशमः कर्मा. मिहोत्रादीत्येतानि प्रतिष्ठाऽऽश्रयः । एतेषु हि सत्सु ब्राह्मोपनिषत्पतिष्ठिसा भवति । वेदाश्चत्वारोऽङ्गानि च सर्वाणि । प्रतिष्ठेत्यनुवर्तते । ब्रह्माश्रया हि विद्या । सत्यं यथाभूतवचनमपीडाकरमायतनं निवासः सत्यवत्सु हि सर्व यथोक्तमायतन इचावस्थितम् ॥ ३३ ॥ ८ ॥ तामेतां तपआधङ्गां तत्प्रतिष्ठां ब्राह्मीमुपनिषदं : सायतनामात्मज्ञानहे- तुभूवामेवं यथावद्यो वेदानुवर्ततेऽनुतिष्ठति । तस्यैतत्फलमाह--अपहत्य पाप्मानम् । अपक्षय्य (क्षीय ) धर्माधर्मावित्यर्थः । अनन्वेऽपारेऽविद्यमा- नान्ते । स्वर्गे लोके सुखप्राये निर्दुःखात्मनि परे ब्रह्मणि। ज्येये महति लम्यं न रूढया समुदायशक्त्येत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ६ ॥ ब्राह्मणजाते रुपनिषदमिति । ब्राह्मणजात्यनुष्ठेयां विद्यामात्मज्ञानसाधनमूता. मित्यर्थः ॥ १२ ॥ ७ ॥ ब्रह्मेति वेदस्तन्मूलत्वात्तदाश्रया ।। ३३ ॥ ८॥ तपादीनि वेदाङ्गान्यन्याङ्गानि यस्याः || ३४ ॥ ९ ॥ सत्यकामः स्वयं सिद्धः सर्वेशो यः स्वशक्तितः । स एवान्तःप्रविष्टोऽहमुपास्यः सर्वदेहिनाम् ॥ १ ॥ १च. ब्राहम्यप' . २ म. सत्याय 3 A. 'स्वत।

·["चतुर्थः खण्डः ] केनोपनिषत् । तिष्ठति प्रतितिष्ठति ॥ ३४ ॥ ९ ॥ इति चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ इति सामवेदीया तलवकारशाखोक्ता केनोप- निषत्समाप्ता ॥ सर्वमहत्तरे प्रतितिष्ठति सर्ववेदान्तवेयं ब्रह्माऽऽत्मत्तेनावगम्य तदेव ब्रम प्रतिपद्यत इत्यर्थः ॥ ३४ ॥९॥ चतुर्यः खण्डः ॥ ४॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यगोविन्दभगवत्पाद पूज्यशिष्य. श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरभगवतः कती तळवकारोपनिषदपरपर्णयकेनोपनिषद्भाध्ये क्षुद. गणवाक्यविवरणं समाप्तम् । इति चतुर्थः खण्डः ॥ १॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमद्गोविन्दमगत्पूज्यपादशिष्यमी. मत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमच्छंकरमगवतः कृतो सामवेदयितल. वकारशाखोपनिषत्क्षुदगणे वाक्यविवरणे माज्ये श्रीमत्परमहं. सपरिव्राजकाचार्यश्रीमदानन्दज्ञानविरचिता व्याख्या समाप्ता ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ॐ तत्सद्रामणे नमः । शंकरानन्दकृता केनोपनिषद्दीपिका । न केनेषितोपनिषदं व्याकरिष्ये पदाध्वना । रम्पा तलवकाराणां शाखीयामात्मबोधिनीम् ॥ १ ॥ ब्रह्मणः प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवगम्यत्वाचदस्तित्वस्य च प्रमाणसिद्धत्वा. चित्रेणापि कर्मणा पाणायुपासनेन ब्रह्मज्ञानोत्पादमन्तरेण ब्रह्माना: संपा. दयितुमशक्यत्वादशुद्धान्तःकरणस्य च ब्रह्मज्ञानोत्पादस्यासंभावितत्वादव कर्माणि प्राणायुपासनानि चोक्त्वा ब्रह्मषिधामुपक्रमते । तत्रापि प्रतिपति- सौकर्याय गुरुशिष्य संवादमिवाऽऽह । शिष्यः पृच्छति-केनासता सता केनाचेतनेन चेतनेन वा भिमेनाभिन्न वेषिवामिष्टुं कस्येच्छानिमित्तमित्यर्थः। पति सर्वासु दिक्षु गच्छति मन इति वक्ष्यमाणेन संबन्धः । सामान्यतः प्रेरयितारं पृष्ट्वा विशेषतस्वं पृच्छति-प्रेषितं प्रेरितं धनुष्मतेव ज्याघाताद्वा. णजात को ह्यनदेशादेशान्तरं नयतीत्यर्थः । मनासंकल्पविकल्पोपलक्षितम. Fa:करणं ज्ञानशक्तिरित्यर्थ: । केन व्याख्यातम् । पाणा पश्चवृत्तिरध्यात्मा- दिभेदभिन्नः क्रियाशक्तिरित्यर्थः । प्रथमोऽव्याकृताभिमानिन ईश्वरस्य चेत. नाचेतनात्मकं विक्षेपं जनयतः सर्वभवृत्तिनिमित्तं प्रथमः पुत्रः पैति प्रकर्षणो. दिदिक्षु गच्छति युक्तः संबदः केन प्रेषित इत्यर्थः । केन व्याख्यावम् । इषि प्रेरितां वाचं वागिन्द्रियरूपामनेकशब्दजननीमियां वारवायष्टस्था- नस्थां वदन्ति । अस्य वागिन्द्रियस्य वक्तुमशक्यत्वेऽपि केनचिनुनवागि- न्द्रियास्तदुच्चार्यमाणां वर्णपदवाक्यात्मिकां वाचं व्यक्तमुच्चारयन्ति । चक्षु:- श्रोत्रं चक्षुश्व श्रोत्रं च क उ नाम देवः सर्वव्यवहारकारणभूतो युनकि संनदं करोति प्रेरयतीत्यर्थः ॥ १॥ गुरुराह-श्रोत्रस्य शब्दोपलब्धेरसाधारणकारणस्य श्रोत्रं यथाऽस्माकम- साधारणव्यवहारस्प कारणं श्रोत्रं तथा श्रोत्रस्यापि शब्दग्रहणसामध्यस्यासा. धारण कारणम् । मनसः सर्वोपलब्धौ साधारणकारणस्य मनः साधारणका- रणत्वसामर्थकारणम् । यदेवर्षमुक्तः श्रोत्रादिभिर्वक्ष्यमाणेषक्षुरन्तैः संघर ध्यते । अथवा वयो बचो वागिन्द्रियस्य वर्णोचारणशक्तेई प्रसिदस्य वाचं १ ग. विस्वा । १ ग. 'वियां वक्तुमु' । ३ ग, यस्य सा'। ख. 'कार्यस्य ।

·२ - करानन्दरुवा १ प्रथमः खण्डः] बाग्वागिन्द्रियसामर्थ्य कारणम् । यदुख्य उ स उ एव प्राणस्य पञ्चवृत्ती- धनकारणस्व प्राणो जीवनकारणत्वसामर्थ्यकारणम् । चक्षुषो रूपोपलब्धे. रसाधारणकारणस्य चक्षुश्चक्षुःसामर्थ्यकारणम् । एवंभूतो यः स एवेत्य. स्वयः । मनादेः सामान्यतो विशेषतच प्रेरयितेवि शेषः । अयमर्थः अस्ति मन आदीनां रयिता मनमादिविलक्षणश्चेतनश्चेतनानां मेदगन्धशून्य इति । अवो प्रात्वाऽविद्या सकार्यापतिमुच्य सर्वात्मना परित्यज्य धीरा पुद्धिमन्यो अमर्यादिसाधनसंपमाः । अथवोपसर्गयोगे धातोरन्यार्थत्वं पायेगेवि न्यायेन धीरा अविमुच्या ब्रह्मास्मीति तमवगत्य प्रेत्यास्माल्लोका- छोकशम्दाभिधेयकार्यकारणसंघावाभिमानादस्मात्मविप्राणिप्रत्यक्षात्मेत्य प्र. कण गत्वा वदभिमानं परित्यज्येत्यर्थः। अमृता मरणकारणाविद्यातत्कार्य: शून्या: । भवन्ति स्पष्टम् ॥ ३॥ ननु येन प्रेरितं मन भादिकं गच्छति तदिदमिति शृङ्गग्राहिकया करमान दिस इत्यत आह-न सत्र पक्षुर्गच्छति रूपादिहीनत्वात्तस्य तस्मिन्विः ये चक्षुर्न न गच्छति । ननु चक्षुरप्राधाणामपि स्वर्गापूर्वादीनां वाग्विष. त्वं ष्टमित्यत आह-न वाग्गच्छति । स्पष्टम् । तत्रेत्यनुवर्तते । ननु गग्रामाणामपि धम्पककेसक्यादिगन्धभेदानां मनसा ग्रहो दृष्ट इत्यत आह- को मन उक्तम् । गच्छवि तत्यनुवर्तते । यव एवं ततः श्रोत्रस्य श्रोत्र. मेत्यायुक्तोपदेशमन्तरेणाऽऽस्याऽऽस्मनो दर्शन उपायान्तरं न विमः स्वबु. दपा न मानीमः । नापि विविषशासगुर्वायुपदेशेभ्य इत्याह-न विजा- नीमो विशिष्टेभ्यः शास्त्रेभ्यः शास्त्रगुदिभ्य इदानीमपि नाधिगच्छामः । या येन प्रकारेणेतच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं मन आदेः प्रेरकमनु. म्यान्माशो गुरुभवादशं शिष्यं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोपदिश्यानु पश्चा- हितो वर्तलशृङ्गो गौरितिवद्विशेषणं कुर्याचमुपायं न वियो न विजानीम स्यन्वयः । ननु लोके यी मतिर्जातमजातं च तत आभ्यामन्यतरविशेषणेन शेषणीयमित्यत आह-अन्यदेव तद्विदिवात्तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं अदिवानानविषयात्सर्वस्मादन्यदेव पृथगेव न तु ज्ञानविषयः । ननु ववि- देवममावस्वरूपमित्यत आह-अयो अप्यविदिवानानाविषयादज्ञाता- *इदं पदद्वयं मले नोपलभ्यते । १ ग.. देव ए।

·[ १ प्रथमः खण्डः] केनोपनिपरीपिका।। दन्यदेव । नन्विदं भवबुदिकस्पितमित्यत आह-दस्यनेन प्रकारेण शुश्रुष भुववन्तो वयम् । पूर्वेषां पित्रादीनाम् । ते च न मूर्ती इस्पेवमाह- प्रसिद्धाः शमदमादिसाधनसंपमाः शासादयना नोऽस्माकं सहाध्यापिना शिष्याणां तच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोकं म्याचचसिरे विस्पटमा समन्वा- स्फयितवन्तः । अनेन गुरुमुखादेवाऽऽत्मारगतिर्भवति न तु प्रकारान्तरे. त्यर्यादुक्तम् ॥ ३॥ अतो वागाधगम्यत्वेनैवावगन्तव्यं न त्वन्यस्येतम्मन्पोकेना- यत्मसिद्धमात्मस्वरूपं वाचा वर्णपदादिरूपया घेदलोकवाक्यास्मिकयाऽनभ्यु. दिसमकाशितं शृङ्गग्राहिकया । येन प्रसिद्धेन वाग्वागिन्द्रिवं वर्णादिषाक्स हितमभ्युद्यते सर्वत उच्यते स्वव्यवहारक्षमा भवतीत्यर्थः । केनेपिता काच. मित्यस्येदमुत्तरम् । तदेव वाचा प्रकाशितं वापः प्रेरकं न पम्पत् । प्रम बृहदेशकाल वस्तुपरिच्छेद शून्यं त्वमस्मपिछष्पो प्रमणो भेदरहितो पिदि मानीहि । ननु किमर्थं तदेव ज्ञातव्यं यतो बहुविधभेदमहमनहं पा तदित्य- पासते जनाः । तद्वदहमपि भवदुक्तादन्यज्जास्यामीत्यत आह-नेदमिदं बहु. विधभेदमहमनहं वा गृहीतं यागादिविषयभूतं न अमेवि शेषः । इदंशम्दार्थ- माह-यत्मसिद्धमुपासकानामिदं प्रसिद्ध बातृज्ञानज्ञेयभेदवदुपासत उपासनं कुर्वते यथावत्स्वरूपावबोधशुन्याः ॥ ४ ॥ वागगम्यस्यापि चम्पककेतक्यादिगन्धमेदस्य मनसा ग्रहो ए इत्यत माह-पत्मसिद्धं मनसो मनो मनसाऽन्तःकरणेन न मनुवे कोऽपि नाषि- गच्छति । न च तदकिंचित्करमित्याह--येन मनसाऽविवातेनाऽऽहुः कप यन्त्यस्माकं व्याख्यातारो मन उक्तं मतं जावं सर्वकार्यक्षममित्यर्थः । अनेन केनेषितमित्यादिप्रयममनस्योत्तरं सिद्धम् । यद्यपि पानसयोरगोचरस्के- नैव चक्षुःश्रोत्रप्राणानामगोचरत्वं सिद्ध तथाऽपि पचप्रश्नानां प्रत्येकमुर्ग दातुं वक्ष्यमाणं पर्यायत्रयमवगन्तव्यम् । तदेव ब्रम त्वं विदि नेदं यदिद- मुपासते व्याख्यातम् ॥ ५॥ यत्मसिद्धं चक्षुषश्चक्षुश्चक्षुषा रूपग्राहकेगेन्द्रियेण न पश्यति नावलो- यति येन चक्षुषश्चक्षुषा च यक्षिणी पश्यत्यवगच्छति पापा सर्व ग. 'वि मन त ! २ ग, 'नामेऽदि।

·. शंकरानन्दकता [१ द्वितीयः खण्डः] कार्यकारणमित्यर्थः । चक्षुःश्रोत्रं क उ देवो युनक्तीतियोगस्य विभागेनाss. घस्योचरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते व्याख्यातम्॥६॥ पत्मसिद्धं श्रोत्रस्य श्रोत्रं श्रोत्रेण शब्दोपलब्धिसाधनेन न शृणोति नाधिगच्छति । येन श्रोत्रस्य श्रोत्रेण श्रोत्रं शब्दोपलब्धिकारणमिदमाका- शस्य प्रदेशविशेषात्मकं श्रुतमधिगवम् । स्वकार्यक्षम कृतमित्यर्थः । चक्षु:- भोत्रं क इस्यस्याविषिष्टस्यानेनोत्तरं दत्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं पदिदमुपासते व्याख्यानम् ॥ ७ ॥ बत्मसिद्ध माणस्य प्राणरूपं प्राणेन पश्चवृत्तिना न प्राणिति प्राणचेष्टां न करोति येन माणस्य माणेन प्राणः प्रसिद्धपश्चवृत्तिः प्रणीयते प्रकर्षण नीयते स्वचेष्टां कार्यत इत्यर्थः । अनेन केन माण इत्यादेरुत्तरं दत्तम् । भोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिना तु सामान्यतः । अत्र तु विशेषत इति न पुनरु- कम् । अथवा तदुत्तरं तत्रैव कण्ठतः । अत्र तु वागाद्यविषयत्वप्रतिपाद- नेनार्यमिति न पुनरुक्तम् । तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि मेदं यदिदमुपासते व्या. ख्यातम् ॥ ८॥ इति श्रीशंकरानम्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ पूर्व यथावरिस्थतमात्मस्वरूपं गुर्वायुपदिष्टमुपदिश्येदानी शिष्यबुद्धिमनुसर. भाह-यदि पक्षान्तरे मन्यसे वस्तुतो विद्यमानमपि x जानामि सुवेद सुष्टु भवदादिभिरुक्तं ममाऽऽत्मस्वरूपं जानामि । इत्यनेन प्रकारेण यदि मन्यस इस्यन्वयः ! तथा ब्रह्मतत्वं जानीष इत्याह-दहरमेवापि नूनम् । अपि संभाव. मायाम् । नास्त्येव भवतो ब्रह्मज्ञानम् । अथ च चेतनत्वाज्ञानवानहमस्मीति संभावयसि तथाऽपि नूनं निश्चित तद्विषयस्थाल्पत्वादल्पमेव न तु बृहत् । वं बानित्वाभिमानी वेत्याल्पमेव जानीषे । किम् । ब्रह्मणो रूपं देशकाल. वस्तुपरिच्छेदशून्यस्य स्वरूपं दहरज्ञानत्वे हेतुर्यद्यस्मादस्य विविधपरिच्छे- दशून्यस्प त्वं कार्यकारणसंघाताभिमानी परिच्छिन्नो ज्ञानकः । एवंभूतात्त्व- चोऽन्यद्यत्मसिद्धं त्वया नेयं कार्यब्रह्मस्वरूपमस्य ब्रह्मणः सर्वपरिच्छेदशून्यस्य देवेविन्द्राग्न्यादिषु । अथ नु यस्मादस्य देवेषु यत्प्रसिद्धमस्यत्वं चेवि ४ इदं पदमधिकमिव भाति । १ ग. 'धिकारणेन । २. 'शस्य वि।

·[२ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका भेदस्तस्मादेव मीमांस्यमेव विचारणीयमेव ते वष स्वयेत्यर्थः । एवमुक्तों मीमांसां कृत्वा शिष्य आह-मन्येऽवगच्छामि विदिवपवगर्व मयेवि वेषः ॥१॥ स्वयंपिदि[व]त्वे हेतुमाह-नाहं मन्ये सुवेदेति नो न घेदेखि वेदप । अहं सुवेदेति नैव मन्थे । यदि सम्यङ्न ज्ञावं तर्हि किं न जातपेवेस्थत आह-नो न वेदेति । तर्हि किं संदिग्धमित्यत आह-वेद च । जानाम्यपि चकाराज्जानमपि भेदबुद्धेरभावान जानामि । न सुवेदेस्यमेन ब्रमणोऽति- दुर्बोधत्वं दर्शितम् । नो न वेदेत्यनेन शास्त्रेकगम्यत्वमुकम् । देत्पनेन संशयादिराहित्य मुक्तम् । चकारेण सर्वभेदभक्षकः साक्षात्कार उक्तः । अतिदुर्बोधशास्त्रकगम्यासंदिग्धसर्व भेदशून्यनमाहमस्मीत्वर्थः । यो मत्तोऽ- न्योऽपि नोऽस्माकं शिष्याणां मध्ये तन्मयोक्तं सुवेदेति न न देत्यपि न वेद चेति वेद जानाति स तद्ब्रह्म श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोक्तं वेद नानाति यस्मादयमवगन्ता मदुक्तं वेद भवानेतमवगच्छति । नो न वेदेति वेद च न जानामीति न जानामीत्यपि न । चकार इविनोकारयोरनुवृत्यर्थः । दर्शिता च तयोर्योजना । तस्माद्रम वेदेत्यभिषायः ॥२॥ ननु न जानामीति ज्ञानवता ज्ञेयं जानामीवि ज्ञानवता चझियं भवदाचो भङ्गया ब्रह्म सिध्यति न चैवं प्रामाणिकमित्यत आह-पस्य ब्रह्म विदु- पोऽमतमनधिगतं कर्तृकर्मादिभावेन तस्य कर्तृकर्मादिभाषानपिगंतवतो मत- मधिगतम् । इदानीं वैपरीत्यमाह-मतं कर्तृकर्मादिभावेनाधिगवं यस्य ब्रम विदुषो न वेद न जानाति स कर्तृकर्मादिभेदज्ञानवान् । तत्रैव हेतुमाह- यतोऽविज्ञातमनधिगतं विजानतां विविधज्ञातृज्ञानज्ञेयादिबुद्धिमतां देशका लवस्तुपरिच्छेदशून्यरूपत्वाद्ब्रह्मणस्ततः । विज्ञावं विशेषेण यथाविद्यमान- स्वरूपेणाषिगतमविजानतां विविधज्ञानादिभेदबुदिरहिवानाम् ॥ ३ ॥ अविजानतां विज्ञातं चेत्तहि सुषुप्तिम दौ सर्वोऽपि कृतकृत्यः स्यादि. त्यत आह-प्रतिबोधविदिवं सर्वपत्ययसाक्षित्वेनावगतं मां विज्ञान सर्वपत्ययोपरमे सुषुप्त्यादौ । ननु किमनेन ज्ञानेनेत्यत्न आह-अमृतत्वं हि विन्दन्त आत्मना हि यस्मादात्मनाऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमरियातकादिमरण- १ ग. सस्य विदितत्वे । ग. 'ति । चेता। ग. 'येसबाग. गमयको ।

·शंकरानन्दकवा [ ३ तृतीयः खण्डः] रिपत्य स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपमित्यर्थः। विन्दते लभते । हेस्वर्ण, स्पाऽऽत्मनेति व्याख्यानम् । विन्दते वीर्य सामर्शमविद्यामिवृत्तिकारणं परमसाक्षात्काररूपं लभते । उक्तवीर्यलाभादुक्तामृतत्वमाप्तिः प्रसिदैवेत्याह, विषयाऽधिष्ठानयाधात्म्यसाक्षात्कारण कर्मगन्धानपेक्षेण विन्दवेऽप्रतपाषेष्ठा- भविपरीतग्रहणतज्जदुःखरूपपरणकारणशून्यमविक्रियमाधिष्ठानं लभने ॥४॥ ननु विद्या चच्छरीरान्तर एव न त्वव सति शरीर इस्यत आह-इहा- स्मिन्नेचाधिकारिशरीरे चेद्यधवेदीज्ज्ञातवान् । अथ तदा सत्यं सच्चिदानन्द- रसं ब्रह्मास्ति विद्यते न चेदिहावेदीदिहाधिकारिशरीरे यद्यहं ब्रह्मास्मीति शरीरे साक्षात्कारं न कृतवांस्तदा महत्यतिपौढा त्रिविधदुःखसंतानजननी पिनष्टिर्विमाशरूपा । श्रुत्या सानुक्रोशमैतदुक्तम् । एतच्छरीरमन्तरेण सम्. लघोरसंसारविनाशकात्मज्ञानस्य दुर्लभत्वात्ततोऽस्मिन्सत्येव तदर्थ यत्न भास्येयोन्यथा सततं संसारसागरे निमज्जनमेव स्यादिति । इदानी- मात्मनः सर्वत्राहमस्मीत्यवलोकनं करणीयमित्येतदात्मज्ञानस्य संसारख्या- ध्योषधस्य स्वरूपमाह सा । भूतेषु भूतेषु प्राणिषु । वीप्सा निखिलचतु. विधप्राणिसंग्रहार्या । विचित्य वयं स्म इत्यधिगत्य धीरा बुद्धिमन्तो विदा- सः । प्रेत्यास्माल्लोकादमृवा भवन्ति उपाख्यातम् ।।५।। इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥२॥ विशुद्धान्तःकरणैरेच अलविद्ययैव सर्वाविश्ववत्सर्वात्मभूनं ब्रह्म विज्ञेयं न सन्ययेत्येतदमियमाख्यायिकाऽऽरभ्यते-ब्रह्म सत्यज्ञानानन्दादिलक्षणंह किल देवेभ्यो देवानामनुग्रहार्थाय विजिग्ये विविध देवानां लोकदयपतिकूल. ममुरकुळ जितपत् । तस्य देषानुग्रहप्रवृत्तस्य हकिल ब्रह्मणः सत्यज्ञानानन्दा- दिलक्षणस्य विजये विविधजयनिमित्तं देवा इन्द्राग्निवायुमभृतयोऽमहीयन्त पूणिसा अभूवन् । वेऽविज्ञावब्रह्ममभावा ऐक्षन्त्र प्रत्यक्षं वक्ष्यमाणपकारेणेक्षण मकुर्वन्। सदीक्षणप्रकारमाह-अस्माकमेव कार्यकरणसंघावाभिमानिनामिन्द्रा- न्पादीनामेव न त्वन्यस्य कस्यचित् । अयमस्मत्प्रत्यक्षाविषयो विजयो विवि. . १. ग. 'र्थस्य न्याः । २ ग. र्यकार।

·३ खण्ड: तृतीयः केनोपनिषदीपिका। योऽमुरपराभवलक्षण उत्कर्षः । अस्माकमेवायं व्याख्यातम् । महिमा पाल. रूपा सर्वजन्तुभ्यः स्तुतिपूनादिलामलक्षणा । इत्यनेन प्रकारेण ॥१॥ सहम देवानां विजयकृद्ध किलैषां देवानामबानिनां गर्वारूतमभिमायं बिजनौ विशेषेण जातवत्तेभ्यस्तेषां गर्यारूढानां देवानामज्ञानिनामनुग्रहार्य । किल प्रादुर्बभूव किमपि रूपं धृत्वा नयनपथमागतं तद्ब्रह्म न व्यजामस देवा इदं तदिति विशेषेण न ज्ञातवन्तः । तदनातमाह-किं विचारे । इदं प्रत्यक्ष यक्ष पूज्यमतिदिव्यरूपत्वात् । इत्यनेन प्रकारेण ॥२॥ एवं संशयाविष्टहृदयास्ते गर्वाविष्टा देवा अग्निं देवानामग्रेसरं वह्निमब्रुवा: तवन्तः । तदुक्तिमाह-जातवेदो जातानि वेदांसि विविधानि ज्ञानानि सर्व बेदात्मकानि यस्मादनेः स जातवेदास्तस्य संबोधर्म हे जातवेद एतदस्यामि. रुच्यमानं पुरस्थित विजानीहि विशेषेणावगच्छ । किमेतद्यक्षमेतत्पुरत: स्थित यक्ष किं देवादिषु कतमदित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेण । एवं तेरुक्तः स तथा देवोक्ताङ्गीकारे । यद्भवद्भिरुच्यते तत्करिष्यामीत्यर्थः । इत्यनेन प्रका. रेणोक्त्वेति शेषः ॥ ३॥ वत्पुरस्थितं यक्षमवगन्तुमभ्यद्रवत्सं मुखत्वेन समीपं गतवान् । तयक्ष वं समीपं प्राप्त जिज्ञासु सावज्ञमभ्यवददाभिमुख्येनोक्तवत् । तदुक्तिमाह-क: प्रश्न। मत्समीपमागतस्त्वमसि भवसि । इत्यनेन प्रकारेण । एवं पृष्टः स माह अमिरमिनामा वै प्रसिद्धः सर्वेषामहं त्वत्समीपमागतोऽस्मि भवामि । इत्यनेन प्रकारेणाब्रवीदुक्तवान् । विशेषनाम्ना पुनरात्मानमाह-जालपेदा षा अहमस्मीति स्पष्टम् ॥ ४ ॥ एवमुक्ते पुनः सावजं तद्यक्षमाह-तस्मिन्नुतनानि त्वयि मत्पुरतो पर्व माने वराके । किमाक्षेपे । न किपपीत्यर्थः । वीर्य सामर्थ्यमित्यनेन प्रकारेण । एवमाक्षिप्तोऽपि स स्वगर्ववशात्तदीयं प्रश्नं मन्वान आह-अपि संभावमा. थाम् । इदं शुष्कमाई च जगत्सर्वं निखिलं दहेयं दहनं कुर्याम् । अत्युक्ति- पारणार्थ सर्वशब्दार्थमाह-यत्मसिद्धमिदं स्थावरजङ्गमात्मकं मूर्त पृथिन्ध प्रमाण्डकटाइभुषि । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ५ ॥ सस्मै तस्यामेरनुग्रहार्य तृणमत्यल्पं शुष्कं स्थावररूमं निदषौ नितरा पुरता स्थापितवत् । तत्स्थापयित्वेदं जगौ । एतच्छुष्कं तृणं मया पुरता स्थापित वह ममी कुरु । इत्यनेन प्रकारेण यक्षेणोक्तोऽग्निः पुरता स्थित तमा ·करानन्दकवा [ ३ तृतीयः खण्डः] याय समापं प्रकर्षण गतवान्सर्वजवेन स्वकीयेन मजवेन तद्यक्षस्थापित शुष्कं तृणं न शशाक दग्धुं भस्मीकर्तुं शको न बभूव । सोऽमिर्जातवेदा अपगतगर्वस्तव एव शुष्कतृणादहनादेव निमित्तात्माप्तलज्जो निववृवे झटि. त्थेव देवानगन्तुं वस्माभिवृत्तिं चकार । आगत्य च देवानुवाच । सदुक्ति माह-नैतदशकं विज्ञातुं यदेवघक्षमेतत्पुरतः स्थितं यत्मसिदं सामान्यतस्त. देतादवि विशेषतो विज्ञातुं शक्तो नाभवम् । इत्यनेन प्रकारेण ॥ ६ ॥ अथामेनिवृत्तस्य वाक्यश्रवणानन्तरं वायुं सर्वजगतः पाणं प्रपञ्जनमब्रुव- मुकषन्तः । वायो हे वायो । एतद्विजानीहि किमेतयक्षमिति तयेति तदभ्य- द्रवत्तमभ्यवदेकोऽसीति । वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति । मिस्त्वयि कि वीर्यमित्यपीदं सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिवि तस्मै तुणं निदधावेशदादरस्वेति तदपोचाय सर्वजवेन तम्म शाकाऽऽदातुं स तत एव निवाते नवदशकं विज्ञातुं यदेवयक्षमिति । वायुर्वायुनामा । इदं सामान्यम् । विशेषरूपं स्वाह-मातरिश्वा मातोकाशे श्वसि(या)मि गच्छामीति मातरि- भनामा । आददीयाऽऽझायान्तरिले गमनं कुर्याम् । आदत्स्वाऽऽदायतस्या भूमेरस्य तृणस्य च कस्यांचिदत्यल्पमप्यन्तरं कुरु । आदातुं सर्वतः स्वीकर्तु भ्याख्यातमन्यत् ॥ ७ ॥८॥९॥ १० ॥ अथ निवृत्तस्य विगवगर्वस्य वायोर्वचनश्रवणानन्तरमिन्द्रं परमैश्वर्यसंपन त्रिलोकनाथमब्रुवक्तवन्तः । मघवन्भो इन्द्र । एतद्विजानीहि किमेतद्यक्ष- मिति तयेति वदभ्यद्रवत् । व्याख्यातम् । तस्मात्स्वसमीपमाप्तादिन्द्रा. तिरोदधेऽन्तर्धानं चकार । शुद्धान्तःकरणैरपि स्वस्वकर्मभिरनवगम् दयितुमिन्द्रो हि ब्रह्मसमीपं प्राप्त करग्रहणावसरे वन दृष्टवानित्ययः॥११॥ स विस्मयमना इन्द्रस्वरिममेव यत्र यक्षं स्थित सत्रैव न त्वन्यत्राऽऽ. काशेऽवकाशे लदेव यक्षं ध्यायंस्तस्थाविति शेषः । एवं स्थिते मघोनि विशुद्धान्तःकरणे यक्षदर्शनोत्सुके तदन्तर्धानादपगवान्तर्धानाचैश्चर्याभिमाने संपमाधिकारिगुणे स्त्री भादुर्बभूव । स तां त्रियं ब्रह्मवियां मूर्ति पक्षी ददाति शेषः । सतो निरीक्ष्य वामाजगाम वक्षस्य वार्ता प्रा- मागतवान् । आगस्य च पहुशोभमानां सकलाविद्यापिशाचीवेलक्षण्ये.

·. चनुष, खण्डः ] केनोपनिषदीपिका । नाधिककान्धिमतीमुमां सकलसंसारखसोच्छेदकत्वेनोत्कृष्ट प्रभा ब्रमवि- धामित्यर्थः । हैमवतीं हिमरूपः सर्वदा शीतलः स्वयंप्रकाशमान आनन्दा- स्माऽन्तर्हितयक्षस्वरूपः स यस्य नित्यमस्त्युपनिषद्विभागस्य स हिमास्व. स्येयं दुहिता हैमवती ताम् । अयवोपा भगवतः पिनाकपाणः प्राणप्रिया सा हि कान्दिशीकान्भृशं विषण्णाञ्जन्तून्मातेव नानारूपैरावासयति । तदु- चितमिन्द्रस्यापि ताशस्य तस्या दर्शनम् । सा च हिमवतो गिरिराजस्व दुहिता प्रसिद्धा वाम् । अथवा हेप कनकं तस्याऽऽभरणानि हैमानि कटकमुकुटा- दीनि तानि यस्याः सन्ति सा हेमवती तां प्रसिदा विषामुमा हकिलो. वाचोकवान् । तदुक्तिमाह-किपेमयक्षमिनि व्याख्यानम् ॥ १२ ॥ इति श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतो केनोपनिषद्दीपिकायां तृतीयः खण्डः ॥३॥ सा ब्रह्म बृहदेशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यं भवतां विजयकारणमित्यनेन प्रकारेण हकिलोवाचोक्तवती । ब्रह्मेति नामधेयमुक्त्वा तस्य महिमानम. प्याह--ब्रह्मण उक्तस्य वै प्रसिद्धस्यैतद्विजये महीयध्वं विजयनिमित्वमेव. न्महीयध्वमिदं भवतां महत्त्वं येन लोके स्तुतिपूजादिमन्त एतादृशाः स्युरि- त्यनेन प्रकारेण । शिक्षा चेयं ब्रह्मणो विजये सति यूयं महीयध्वं मा स्वास- च्याभिमानं कुरुवेत्यर्थः। एवमुमयोक्त इन्द्रस्ततस्तस्या उमाया वचनाद किलेववत एव न त्वन्यस्मादिदांचकार जाववान् । तज्ज्ञानप्रकारमाह- ब्रह्म ययक्षमतहितं तद्ब्रह्मेत्यनेन प्रकारेण ॥ १ ॥ तस्माद्यतो बावनी संवादं कृतवन्तौ ब्रह्मणेन्द्रश्वोमावचनेन निश्चिकाव बतो वै प्रसिद्धा एते [ देवा अमीन्द्रनायवोऽविवरामिवाधिकमविक्रम्येव धर्तन्तेऽन्याननीन्द्रवायुम्यतिरिक्तान्देवांश्चन्द्रवरुणादीन् । एत इत्युक्तानामत आह-यद्यः प्रसिद्धोऽमि युरिन्द्रः प्रसिदानि त्रीण्यपि नामानि प्रयाणां वेऽनीन्द्रवायवः सर्वेभ्योऽत्यधिका हि यस्मादेनयक्षरूपमात्मानं नेदिष्ठप. विशषेन समीपं पस्पृशुः स्पर्श नं चक्रुह्मणः समीपं गवा इत्यर्थः । तेऽमी- न्द्रवायवः सर्वदेवाधिका हि यस्मादेनदेवानां पुरतः स्थित पक्षं ब्रह्म प्रथमः L १ ग. 'दुषीम् ।

·.. १. शंकरानन्दकता [४ चतुर्यः खण्डः] पथमा देवेभ्यो मुख्या इत्यर्थः । विदांचकार विदांचक्रुः । छत्रिन्यायं दर्थ. यितुमेकवचनेन निर्देशः । तज्ज्ञानानुकरणं ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥ २ ॥ इदानीं छत्रिन्यायं विवृणोति-तस्पाद्यतोऽनीन्द्रनायुषु ब्रह्मसमीपगापि- विन्द्र एवोमोपदेशात्म ज्ञातवान् , ततो वे प्रसिद्ध इन्द्रः परमैश्वर्यसंप- भोऽतितरामिवातिशयेनातिक्रामत्यन्यानस्वव्यतिरिक्तान्देवानमिवायुप्रमुखान् । स इन्द्रः । मिनेदिष्ठं पस्पर्श सोनत्पथमो विदांचकार ब्रह्मेति स्पष्टम् ॥३॥ तस्येन्द्रेणावगतस्य ब्रमण एष वक्ष्यमाण आदेश उपदेशः । यत्प्रसिद्ध ब्रह्मरूपं शास्त्रेषु स्वयंप्रकाशमेतद् इष्ट वक्ष्यमाणस्वरूपं विद्युतः प्रसिदा- यास्तडितः । व्यातद्विशेषेण योतनमकरोत् । आ३ । आकारप्लुतिराश्च. र्या । आश्चर्य जोधातुविलक्षणेमपि ब्रह्म विद्युतः सकाशाद्विस्पष्ट प्रका कृतवदिव स्वयंप्रकाशमित्यर्थः । इत्यनेन प्रकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः । यथा स्वयं विद्युतोऽपि विशेषप्रकाशवदिच । इदित्यं चक्षुरादीनि सान्त:करणानि भ्यमीमिषनिमेषोपलक्षितं स्वस्वव्यापार कारितवत् । आ३ । आकारप्लुतिः पूर्षपदाचर्य सर्वक्रियाहीनोऽपि सर्वदेवनिष्पाद्या क्रिया कारितवानिवत्पनेन मकारेणाऽऽदेश इत्यन्वयः। अधिदेव हिरण्यगर्ममधिकृत्योतिद्वयाभ्यां वाक्या. भ्यामुपदिष्ट आदेशोऽपिदैवतम् ॥ ४ ॥ अथाषिदेवतादेशकपनानन्तरमध्यात्ममात्मानमधिकारिशरीरपुररीकरपो. च्यमान उपदेशोऽध्यात्म यत्मसिद्धमषिदेवं विद्युतोऽपि विशोकाश वर्दिवै. तबुद्धेष्ट सर्वग प्रति गच्छतीव च यातीव चकारात्स्पृशती च मनोऽन्त:- करणमनेन चान्त:करणेनैवैतद्विद्युतोऽपि विशेषाकाशवदिव ब्रह्मापेस्मरत्यह ब्रह्मास्मीति सामीप्येन शास्त्रोक्तं स्मरत्यभीक्ष्ग निरन्तरं संकल्प इदं ब्रह्माई साक्षात्करोमीत्यरूपोऽमिला: सोऽपनेनेत्यभिप्रायः ॥ ५ ॥ बदुकं ब्रम ह किल तद्वनं नाम तस्य तस्थ माणिजातस्य बननीय संभजनीयमेतदेव नामधेयम् । तस्पेदानी नामानुगुणोपासनमाह--तद्वनं नामधेयमित्यनेन प्रकारेण तदुपासितव्यं विजातीयपत्ययशून्येन सजातीय- प्रत्ययप्रवाहेण साक्षात्कर्तव्यम् । इदानीं गुणोपासनस्य फलमाह-स उपा- सकलक्षणसंपनो या कश्चनैवस्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनःसंकल्प १ ग. 'डितस्तस्वयंप्रकाशं सर्वव्यापारनिमित्तं मनः संकल्पस्मरंगगमनेषु कारणं ब्रह्म आ ३ भाव' । २ ग. जमिव । ३ग, 'शाद्विशिष्ट ।

·, चतुर्थः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका -११ मरणगमनेषु कारणं ब्रह्म । एवमुक्केन प्रकारेण तदनं नामषेयमिति वेद जानात्युपास्त इत्यर्थः। अभिड्नं सर्वाणि भूतानि गच्छन्ति ह किलैनं संद्वन(न)नामोपासकं निखिलानि स्थावरजंगमानि भूतानि दर्शनस्पर्शनादि. नाऽभिगच्छन्ति संगच्छन्ति संवाञ्छन्ति सर्वत्र इच्छां कुर्वन्ति ॥ ६ ॥ इदानीमाख्यायिका परित्यज्य पुनः शिष्यप्रश्नमवतारयति--उपनिषद ब्रह्मविद्या विद्यया विन्दतेऽमृतपिति भवतैवीक्तं मो हे गुरो ब्रूहि कथथ किमु ब्रह्मविद्याऽऽहोरिवदन्याऽपीति प्रश्नार्यः । इत्यनेन प्रकारेण । ब्रह्मा- विद्या चेदुक्कैव तस्याः साधनानि चेत्तपादीनि वक्ष्यामीत्पनेनाभिमायण गुरुराह-उक्ता श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यारभ्याभीक्ष्णं संकल्प इत्यन्तेन गुणोपा- सनासहितेन वाक्यसंदर्भेण कथिता । ते तुभ्यम् । उपनिषत् , तादात्म्यलक्ष- णेन सामीप्येन नितरां ब्रह्म गमयित्वाऽहंममादिग्रन्थीशिथिलीकृत्यावियाँ ससंस्कारां सादयति विनाशयतीत्युपनिषद्ब्रह्मषिधा । ब्रामी वाव ब्रह्मणा सत्यज्ञानलक्षणेन संबद्धा ब्राह्मी तामेव न तु तत्संबदा तपआदिकाम् । अत उपनिषदं व्याख्यातम् । अब्रूमोक्तवन्तः । अतोऽन्यां कथपिण्याम इत्प- भिप्रायः ॥ ७॥ तस्यै, उक्ताया ब्राहम्या उपनिषद उत्पत्त्यर्थम् । तपस्वपःसन्दाभिधेयं स्वधर्मानुगुणशरीरसंतापकर मनइन्द्रियैकाग्र्यादिषु । दम इन्द्रियनिग्रहः । कर्भ स्ववर्णाश्रमोचितं श्रौतं स्मात चेत्यादिकमन्यदपि शमब्रह्मचर्यादि । इदानीमस्या उपनिषदः स ब्राह्म्युपनिषदः (१) उपासनमाह-प्रतिष्ठाः मनितिष्ठन्त्य तरिति प्रतिष्ठा इयं तपआयुपनिषत्कामधेनुर्बावियोपनिषद्वत्सा चतुष्पादित्यर्थः । ततः प्रतिष्ठाः पादाः । इदानी गन्विशेषत आह-वेदा ऋगायाश्चत्वारः । वेदानां षड(सर्वा)ङ्गानि(णि) विद्याकामधेनोः परि. शिष्टानि निखिलाङ्गानि । सत्यं कालत्रयेऽपि बाप-यं ब्रह्म भूरिवेतरस्या गोरायतनं प्रचारोपवेशनादिस्थलम् ।। ८ ।। यो मुमुक्षुब्रह्मविद्यायी तपादिसंपादनोयतो वे प्रसिद्धोऽनुत्पमब्रह्मसा- क्षात्कारः श्रद्धालुरेता तपादिकामधेनुं ब्रह्मविद्यानत्सामेवं बेदपादादिरूपेण * इदं पदमविकमिव भाति । १ क. बोका भो।

·१२ करानन्दकता केनोपनिषदीपिका । [। चतुःसण्डः] वेद जानात्युपास्व इत्यर्थः । सोऽपहस्य स्वस्मादपच्छेदपुरासरं विनाश्ष पाप्मानं ब्रमविद्योत्पचिप्रतिवन्धहेतुमनन्वे विनाशरहिते स्वर्गे स्वर्गवासिभि- गेंव आनन्दात्मान लोके स्वयंप्रकाशे ज्येये ज्यायसि सर्वस्मादभ्यधिके ब्रमणीत्यर्थः । प्रवितिष्ठति संभातचरमसाक्षात्कारः प्रकर्षेण पुनरुत्थानष- न्यत्वेनावस्थानं करोति । प्रतिविष्ठति व्याख्यातम् । पदाभ्यास उपनिषत्स- माप्त्यर्थः ॥५॥ इति श्रीशंकरानन्दमगवतः कृतो केनोपनिषद्दीपिकापां चतुर्थः खण्डः॥४॥ समाप्तेषं शंकरानन्दकता सलवकारोपनिषदपरपर्याय- केनोपनिषदीपिका ॥ .....orrunimal. -Rabind ·ॐ सत्सब्रह्मणे नमः। नारायणविरचिता केनोपनिषद्दीपिका । केनेषितोपनिषदि खण्डाश्चत्वार इप्सिताः । क्षुद्रग्रन्थसमाहारे सा द्वात्रिंशचमी मता ॥ बलवकारशाखा सामवेदे मपाध्याय्याम् । तत्र प्राकण्युक्तानि ततः समः स्तकर्माश्रयस्य प्राणस्योपासमानि ततः कर्माङ्गन्सामोपासमानि वो गायत्र. सामविषयं दर्शनं वंशान्तमुक्तमष्टभिः । ततस्तैः शुद्धसत्त्वं प्रति केमेषित मिस्याद्या ब्रह्मविषोपनिषनवमाध्याय आरभ्यते। हशारटार्येभ्यो बामसाध. नेभ्यो विरक्तस्य प्रत्यगात्मविषया जिज्ञासेयम् । केनेषितमिस्यादि । शिष्या- चार्य प्रश्न प्रतिवचनरूपेण कयनं सुखपतिपत्त्यर्य केवलपर्कागम्यत्वदर्शनार्य च। केन कषितमिष्टमभिप्रेतं सत्कस्येच्छामात्रेण मनः पवि स्वविषवं प्रति गच्छति । इषेराभीक्ष्ण्यार्थस्य गत्यर्थस्य चेहासंभवादिच्छार्थस्यैतद्रूपम् । इडा. गमछान्दसः । तस्यैव प्रपूर्षस्य नियोगायें प्रेषितमिति । न यथामसिदमेव कार्यकारणसंघातस्य प्रेरयितृत्वं किंतु संघातम्यतिरिक्तस्य स्वतन्त्रस्येच्छा. मात्रेण मनआदिपेरयितृत्वमित्यस्यार्यस्य प्रदर्शनार्थ केनेषितं प्रेषितमिति विशेषणद्वयम् । ईश्वरविषयोऽयं प्रश्नः । यदुक्तम्-ईश्वरः सर्वभूतानां हृदेशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यत्रारूढानि मायया ॥ इति । प्रवृत्तिलिङ्गाष विशेषार्थः प्रश्न उपपमः । रबादीनां हि चेतनावदधिष्ठि- वानां प्रवृत्तिदृष्टा तद्धि लिङ्गं चेतनावतोऽधिष्ठातुरस्वित्वे । मनआदीनि चेतमावदधिष्ठितानि करणत्वाद्वासीवादिति प्रयोगः । मनुवेऽनेनेति मनोऽ. न्ताकरणम् । इषितं प्रेषितमित्युपमाथें न त्वयोरर्याविह संभवता । नहिं शिष्यानिव मनादीनि विषयेभ्यः प्रेरयत्यात्मा । विविक्तनित्यचि. स्वरूपमात्रतपा तु निमित्तमात्रं प्रवृत्तौ । प्राण इवि नासिक्यः । प्रक रणात् । केन खुको नियुक्तः प्रेरितः सन्मति गच्छति स्वव्यापार । बत्प्रवृत्तिपूर्वकन्धासन्द्रियमवृत्तीनाम् । चलिक्रिया हि सर्वेषां प्रागनिमिचैव । तेव शाल प्रायम्पमु. , प्रति । प्रथम आधा ·. तस्य भासा नारायणविरचिता [१ प्रथमः खण्डः स्वस्पिन्द्रियाणां विषयावभासकरवमानं न चलिक्रियारूपा प्रवृतिः। सा पानानिमित्तव तेषाम् । केन देनेषितामिष्टां कस्येच्छामात्रेण वाचं शब्द. इक्षणो बदन्ति लोकिकवाचा वदनं किंनिमित्तं प्राणिनाम् । चक्षुः श्रोत्रमि. न्द्रियम् । कर प्रश्ने । देवो युनक्ति प्रेरयति । करणानामधिष्ठाता चेतना चाम्पास किसक्षण इत्यर्थः ॥ १॥ प्रतिषचनं भोत्रस्य श्रोत्रमित्यादि । अयमत्र पदार्थः । श्रोत्र तावत्स्ववि. पन्य जनसमर्थ( सामर्थ्य ) दृष्टम् । वच्च सामर्थ्य श्रोत्रस्य चैतन्य यात्मज्यो. विष नित्येऽसंहते सर्वान्तरे सति भवति नासतीति । " आत्मनवावं ज्योतिषाऽऽस्ते ॥ " " येन सूर्यस्तपति " इत्यादिश्रुतेः श्रोत्रापेव सर्वस्वाऽऽत्मभूतं चेतनमिति प्रसिद्धम् । तदिह निवर्पते । अस्ति किमपि विद्व दिगम्यं सर्वान्तरतमं कूटस्थमजरममृतमभयं श्रोत्रादेरपि भोगादि तत्सामयनिमित्तमिति प्रतिवचनम् । शम्दार्यश्वोपपन्नः । कथं शृणो. स्पनेनौति श्रोत्रं अस्य शब्दावभासकत्वं श्रोत्रतत्त्वम् । ततश्च शब्दोपल- भूरूपतयाऽवमासकत्वं न स्वतः श्रोत्रस्याचिद्रूपत्वात् । आत्मनश्च चिद्रूपत्वा- पाटोत्रस्योपसम्धृत्वेनावभासकत्वं तदात्मनिमित्चमिति श्रोत्रात्मेत्युच्यते । बथोदकस्योण्यममिनिमित्तमिति दग्धुरप्युदकस्य दग्धाऽग्निरुच्यते । उदकपः प्वनिसंयोगादमिरुच्यते । तद्वत् । अनित्यं यस्यान्यसंयोगादुपलब्धृत्वं तत्क- रणं श्रोत्रादि । उदकस्येव दग्धृत्वम् । तत्र हि तनित्यं यत्र नित्यमुपलब्धृ. स्वममाविषोष्ण्यं स नित्योपलब्धिस्वरूपत्वा दग्धेवोपलब्धोच्यते । भोत्रादिषु श्रोत्रत्वाचुपलब्धिरनित्या। नित्या चाऽऽत्मनि । अतः श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याद्यक्ष. रानुगमादुपपलं निर्षिशेषस्योपलब्धिरूपस्याऽऽत्मनो मन भादिपवृत्ति निपिरत्वम् । मनसोऽन्त:करणस्य मनोन ह्यन्त:करणमन्तरेण चैतन्यज्यो. विषा दीपिवं स्वविषयसंकल्पाध्यबसानादिसमर्थ स्यात् । तस्मान्मनसोऽपि मनः । बुद्धचादित्रयमप्यन्तर्भाव्य मनस इति निर्देशः । यद्वाचो ह वाचम् । पसन्दो यस्मादयः भोत्रादिभिः सर्वैः संवध्यते । यस्माच्छ्रोत्रस्य श्रोत्रं यस्मान्मनसो मनो पस्मादाचो वाक्तस्मात्तज्ज्ञात्वा मनभायतिमुच्योज्झित्वाऽ. मृता भवन्तीत्पन्धयः । पाचमिति द्वितीया प्रथमा । स उ प्राण इत्यनु. रोधात् । पृष्टस्याऽऽत्मनः प्रधानविभक्त्या प्रथमया निर्देष्टुमुचितत्वाच । स पस्त्वया पृष्टः स प्राणारूपस्य वृत्तिविशेषस्य प्राणः । सत्कृतं हि माणस्य भाजनसामर्थ्य नमात्मनाऽनविष्ट्रियस्य प्राणनमुपपश्चिमत् । "को होवान्या- ·१ प्रथमः खण्डः] केनोपनिष्पीपिका का प्राण्याबदेष आकाश आनन्दो न स्वात्" "अर्ष पाणमुमयस्यपानं प्रत्यगस्यति" इत्यादिश्रुतिभ्यः । ननु श्रोत्रादीन्द्रियमस्वावाद्माणषाणस्प ग्रहणं युक्तं न त्वविशेषेण । सत्यम् । सामान्यग्रहणे तस्याप्यन्तावाददोषः। सर्वस्यैव हि करणकलापस्य यदर्थपयुक्ता प्रवृत्तिस्तद्ब्रह्मवि प्रकरणापों विवक्षितः । तथा चक्षुषो रूपप्रकाशकस्य यद्हणसामथ्र्य तदात्मवन्याषि. ष्ठितस्यैव । अतश्चक्षुषश्चक्षुः । अष्टुः पृष्टस्यार्थस्य ज्ञातुमिष्टत्वादन तजापति शेषः । अतिमुच्योज्झित्वा सामाच्छ्रोत्रादिकरणकलापम् । यस्ता संसा. र श्रोत्रादावात्मभावं त्यक्त्वा श्रोत्रादेः भोत्रादिलक्षणं ब्रमाऽऽस्मेवि ज्ञात्वाऽत एव से धीरा धीमन्तो न हि विशिष्टधीमत्वमन्तरेण श्रोत्राचास्म. भावः शक्यः परित्युक्तम् । प्रत्य व्यावृत्त्यास्माल्लोकान्ममाईमावलक्षणात्य. क्तसषणा भूत्वेत्यर्थः । अमृता अमरणधर्माणो भवन्ति । अथवाऽविराग्वे- त्यनेनैवेषणात्यागस्य सिदत्वादस्माल्लोकात्मेत्यास्माच्छरीरादपेत्य रत्वे. त्यर्थः ॥२॥ यस्माच्छ्रोत्रोयात्मभूतं ब्रह्मावो न तत्र वस्मिन्नमणि चक्षुर्गच्छति । स्वात्मनि गमनासंभवात् । अब एव न वाग्गच्छति । यथाऽमिर्दाहका प्रकाशकवापि सन्न ह्यात्मानं दहति प्रकाशयति वा तद्वत् । श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्यादिनोऽ- प्यास्मतत्त्वे सूक्ष्मत्वेनापिनत्वात्पुनः पर्यनुयुयक्षा वाक्चक्षुषोः सर्वेन्द्रिया. थत्वाच्चक्षुरादीनि तत्र स्वात्मभूवे न ज्ञानमुत्पादयन्तीत्यर्थः । यहि सुखादि. वदन्ताकरणेन गृह्य वामत आह-नो मनो गच्छति । अतो न वियो वाय. करणेन विनानीमोऽन्तःकरणेन सुखादिवद्यर्थतन्मनआदिकरणजावमनुशि- ज्यादुपदिशेद्ब्रह्म । यद्धि करणगोचरं तदन्यस्मा उपदेष्टुं शक्यं जाविगुणक्रि. यादिविशेषणः। न तु जात्यादिविशेषणवह्म तस्माद्विषयं शिष्यानुपदेशेन प्रत्याययितुं तस्मादुपदेशे तदर्थग्रहणे च यत्नाविषयः कर्तव्य इति भावः । अथवा श्रोत्रादीना श्रोत्रादिलक्षणं ब्रह्म विशेषेण दर्शयेत्युक्त आह-न सत्र चक्षुरित्यादि । पूर्ववत्सर्वमत्र तु विशेषः । ययैवदनुशिष्यात्मविपादयेदापोऽपि शिष्यमितोऽन्यविषिनेति भावः । सर्वथा ब्रह्म बोधयेत्युक्ते यद्यपि प्रत्यक्षा. दिभिर्न शक्यते प्रत्याययितुपागमेन तु शक्यः इत्याशयेनाऽऽह-अन्यदेव द्विदिवादयो अविदितादधीवि। विदिनं व्यक्तं व्याक तनोऽन्यदविदित. मम्पाकृतमविद्या ततोऽस्पध्युपरि लक्षणयान्यदित्ययः । यदि यस्मादुपरि ।

·नारायणविरचिता [१ प्रथमः खण्डः] भवति तचतोऽन्यदिति प्रसिद्धम् । यद्विदितं तदल्पं म दुखात्मकं चेति हेयम् । अविदिमुपादेयं कार्यार्थ हि कारणमुपादीयते । तेन हेयोपादेया- भ्यामन्यद्रमा । एतेन सात्मव्यतिरिक्तब्रह्मविषया या जिज्ञासा सा निव- विवा भवति । न हि स्वात्मा हेयो नाप्युपादेयोऽन्यद्धयन्येनोपादीयते न तु स्वयमेव स्वयं हीयते बोपादीयते वा । तेन स्वात्मैव ब्रह्मेत्युपदिष्टम् । इति शुभुमेति । ब्रह्मवमाचार्योपदेशपरम्परयेवाधिगन्तव्यं न तर्कता प्रवचनमे. धाबहुश्रुतवपोयज्ञादिभ्यश्चेत्येवं शश्रुम श्रुतवन्तो वयं पूर्वेषामाचार्याणां पचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तद्ब्रह्म व्याचचक्षिरे विस्पष्ट कथितव- Fa: ॥३॥ अन्यदेवेत्यनेनाऽऽत्मा ब्रह्मेति प्रतिपादिवे शङ्का स्यात् । कथमात्मा शरीरी ब्रह्म ततोऽन्य उपास्यो विष्णुरीश्वर इन्द्रः प्राणो वा ब्रह्म भवितुम. • हवि न स्वात्मा लोकप्रत्यय विरोधादिवि तामपनेतुमाह-~-यद्वाचति । यच्च- बन्यमानं स्वसत्ताकं वाचा वागिति जिह्वमूलादिस्वष्टसु स्थानेषु विषक्तमा- मेयं वर्णानामभिव्यञ्जकं करणं वर्णाश्चार्यसंकेतपरिच्छिन्ना एतावन्त एवं क्रममयुक्ता इत्येवं तदभिव्यङ्गयः शब्दः पदं वाक्यं वागित्युच्यते । " अकारो सर्वा वासैषा स्वरस्पन्तिःस्थोष्मभिर्यज्यमाना वाङ्नाना- रूपा भवति" इति श्रुतेः। मितममित स्वरः सत्यानो एव विकारो पस्यास्तस्या वाचा पदत्वेन परिच्छि नया करणवत्याऽनभ्युदितममकाशि- वम् । येन ब्रह्मणा विवक्षितेऽये सकरणा वागभ्भुयते चैतन्यज्योतिषा प्रकाश्यते सा हि वक्तु रुक्तिरूपा नित्या चैतन्यरूपा "न हि वक्तर्वाचो विप- रिलोपो विधवे" इति श्रुतेः तदेवाऽऽत्मस्वरूां ब्रह्म निरविशयं भूमाख्य बृहत्त्वामेति विदि जानीहि त्वम् । चक्षुश्वश्चक्षुरित्यादिश्रोतव्यवहारान्व्यु. दस्याऽऽत्मानमेव निर्विशेषं ब्रह्म विद्धीत्येवशब्दार्थः । नेदं ब्रह्म यदिदापा. विभेदविशिष्टमनात्मेश्वराधुपासतेध्यापन्ति । उक्तं हीश्वरेण वसिष्ठं पति- शृणु ब्रमविदां श्रेष्ठ देवार्चनमनुत्तमम् । न देवा पुण्डरीकाक्षो न च देवत्रिलोचनः ।। न देवो देवरूपो हि न देवश्चित्तरूपकः । अकृत्रिममनायन्वं देवनं देव उच्यते ॥ आकारादिपरिच्छिने मिते वस्तुनि तस्कुवः । अधिषमनायन्तं देवनं चिच्छिवं विदुः ।। इति ।

·[ २ द्वितीयः खण्डः ] केनोपनिषदीपिका । अज्ञातशिवतत्त्वानामाकाराधर्चनं कृतम् । योजनाध्यन्यशक्तस्य क्रोशाध्या परिकल्पते ॥ इति । तत्र पूजाविधिरप्युक्ता- बोधः साम्यं धम इति पुष्पाण्यत्र्याणि तत्र च । शिवं चिन्मात्रममलं पूज्यं पूजाविदो घिदुः ॥ इति । वदेव विदीत्युक्तेऽपि नेदं ब्रह्मेत्यनात्मनोऽप्रमत्वं पुनरुच्यते नियमार्य. मन्यत्रमबुदिपरिसंख्यानार्य च ॥ ४ ॥ अन्धदेव तदिति बामणोक्तार्यों यद्वाचेत्यादिमन्त्रे दृढी क्रियते-यन्मनसेवि। कामादिवृत्तिमन्मनस्वेन यचैतन्यज्योतिर्मनसोऽवभासर्फ न मनुते न संकल्पवति नापि निश्चिनोति मनसोऽवभासकत्वेन नियन्तृत्वात्सर्वविषयं प्रति प्रत्यगे. बेवि स्वास्मनि न प्रवर्ततेऽन्तःकरणम् । अन्त:स्थेन हि चैतन्यज्योतिषाऽ- बभासितस्य मनसो मननसामध्यं तेन सर्पत्तिकं मनो येन ब्रह्मणा मां विषयीकृतं व्याप्तमाहुः कथयन्ति ब्रह्मविदः । तस्मात्तदेव मनस आत्मानं प्रत्यक्चेतयितारं त्वं ब्रह्म विदि ।। ५ ।। न पश्यति न विषयी करोति येनान्त:करणत्तिसंयुक्तेन चक्षुपि तवृत्ती पश्यति चैतन्यात्मज्योतिषा विषयी करोति व्याप्नोवि लोकः ॥ ६ ॥ यच्छोत्रेण दिदेववाधिष्ठितेनाऽऽकाशकार्येण मनोवृत्तिसंयुक्तेन न विषयी करोति लोकः । यचैतन्यात्मज्योतिषा च श्रोत्रं श्रुतं विषयीकृतं तदेव ॥७॥ यस्मान पार्थिवेन नामापुटस्थेनान्तःकरणपाणवृत्तिभ्यां सहिसेन न प्राणिति गन्धवान विषयी करोति लोकः । येन चैवन्यात्मज्योतिषाऽसमास्य- स्वेन स्वविषयं प्रति प्राणः प्रणीयते तदेव ।। ८॥ इति नारायणविरषितायां केनोपनिषदीपिकायां प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ एवं हेयोपादेयविपरीतस्त्वमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यायितः शिष्योऽहमेव अमेवि सा वेदाई मामिति गृह्णीयादित्याशङ्कयाऽऽचार्यः शिष्यबुदिविचालनार्थमाह. पदिति । अहं सुष्ठु वेदति चन्मन्यसे नेतयुक्तं सर्वस्य हि वेदितुरात्मा ब्रम नहि दिवा वेदितुर्वेदितुं शक्योऽगिरिव दग्धुपग्नेः । न चान्यो वेदिता अमणोऽस्ति यस्य धमन्यत्स्याम " नान्यदवोऽस्ति विज्ञातृ" इत्यन्यस्य विज्ञातुनिषेधात् । तस्मात्सुष्ट वेदाहं ब्रह्मेति प्रतिपत्तिमिध्येव । तस्मायुक्त पे- पाऽऽहाऽऽचार्यों यदीत्यादि । कदाचिययाश्रुवदुषिनेयमपि क्षीणदोषः सु. मेषाः कश्चित्मतिपद्यते कश्चिनेति साशङ्कमुक्तं यदीत्यादि । महतीह सूक्ष्मे- लिका पर्वते । ब्रह्मणा बोषितोऽपि विरोचनों यथावन प्रविपेदे । इन्द्रपात: - ·नारायणविरचिता [ २ द्वितीयः खण्डः थपर्याय प्रथमोक्तमेव ब्रह्म प्रतिपेदे लोकेऽप्येकस्माद्गुरोः शृण्वतां कश्चिय- यावत्मविपद्यते कश्चिदयथावत्कश्चिद्विपरीवं कश्चिन्न प्रतिपयते । किं पुनर्वक्त- व्यमतीन्द्रिय आत्मवत्वे । सर्वे चात्र तार्किका विप्रतिपन्नाः । तस्मादविदितं अमेति सुनिश्चितोक्तेऽपि विषमपतिपत्तित्वाधदि मन्यस इति साशङ्कं वचनं युक्तमेवाऽऽचार्यस्य । दहरं दभ्रमल्पमेवापि नूनं त्वं वेत्थ जानीषे ब्रह्मणो रूपम् । किमनेकानि रूपाणि महान्ति दभ्रकाणि च येनाऽऽह-इभ्रमेवेत्या- दि । बाढम् । अनेकानि हि नामरूपोपाधिकृतानि ब्रह्मणो रूपाणि न स्वतः । स्ववस्तु " अशब्दमस्पर्शमरूमपव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्" इति शब्दादिभिः सह रूपाणि प्रतिषिध्यन्ते । न केवलं श्रोत्रस्य श्रोत्रमित्याचध्यात्मोपाविपरिच्छिन्नमुपदिष्टमेव ब्रह्मणो रूपमल्यं वेत्थ । किंतु यदस्य ब्रह्मणो देवेषु रूपमधिदेवपिति यावत् । अदिधैवोपाविपरिच्छिन्न. स्य ब्रह्मणो यद्रूपं वेत्थ तदपि दभ्रमेव वेत्येत्यहं मन्ये । यदध्यात्मं यदपि च देवेष्वधिदैवतोपाधिपरिच्छिनं तदपि तत्त्वतो न सहसा वेदितुं शक्यम् । यत्तु विध्वस्तसर्वोपाधिविशेष शान्तमनन्तमे कमद्वैतं भूमाख्यं नित्यं ब्रह्म तत्कथं सुवेद्यमित्यभिप्रायः । यत एव मथ नु हीनं तस्मान्मन्येऽ. चापि मीमांस्यं विचार्यमेव तव ब्रह्म । एवमाचार्योक्तः शिष्प एकान्त उप. विष्टः सन्यथोक्तमाचार्येणाऽऽगममर्थतो विचार्य तर्कतश्च निर्धार्य स्वानुभवं कृत्वाऽऽचार्यसकाशमुपगम्योवाच-मन्ये विदितमिति । अथ त्वं मन्यसे मया विदितं ब्रह्मेति । अथवा देवेष्वम्यादिषु सूक्ष्मबुद्धिष्वपि यो मन्यते सुवेदा- हमिति सोऽप्यस्य ब्रह्मणो रूपं दभ्रमेव वेत्ति नूनं किं पुनर्वक्तव्यमल्पबुद्धिषु मानवेषु । तस्मान्मीमांस्यमेवेत्युक्तः शिष्य आह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथवाऽध्यात्ममषिदेवं च यदस्य ब्रह्मणो रूपं सोपाधिकं त्वया विदिवं वाहरमल्पमेव न तु परं भूमारूषं तत्तु ते मीमांस्थमेवास्तीत्युक्तः शिष्य पार्षि परित्यज्यानुभवेन निश्चित्याऽऽह मन्ये विदितमित्येवं योज्यम् । अथ बिति हेतुर्मीमांसायाः । सुविदितरूपं कस्मादभ्रमन्यदेव तद्विदितादित्युक्त. त्वात् । मन्ये विदितमिति शिष्यमीमांसानन्तरोक्तिरागमाचार्यानुभवलक्षगम- त्ययत्रयस्कविषयत्वेन संगत्यर्थम् ॥ १ ॥ आचार्यात्मानुभवयोस्तुल्यत्वे हेतुमाइ-मन्ये सुवेदेति । अहेत्यवधारणे। नैव मन्ये सुवेद ब्रह्मेति । नैव तर्हि त्वया विदितं ब्रह्मेत्युक्त आह-नो न x भूले नाहमित्यत्र माहेति पाठानुरोधैवेदम् ।

·-- [२ द्वितीयः खण्डः] केनोपनिषदीपिका पदवि वेद चेति । नाह मन्ये सुवेदेति विदितादन्यत्वमुक्तं नो न वेदेति चाविदिसादन्यत्वमुक्तं वेद चेति वेदैव । ननु विपतिषिद्धमिदं न सुवेद वेद चेति । एकस्मिन्विषये वेदनावेदनयोर्विरोधात् । नैष दोषः । विदिताविदि. तान्यत्वेन स्वप्रकाशावेदनपरत्वात् । फलव्याप्यत्वासंभवेऽपि चरपान्त:कर. णवृत्तिच्याप्तत्त्वाङ्गीकाराव । आत्मप्रकाशे प्रकाशान्तरानपेक्षणात् । विषयाका. रान्त:करणवृत्तिप्रतिबिम्बितं चैतन्यं फलं घट इवाऽऽत्मप्रकाशे स्वप्रकाशत्वेन प्रतिबिम्बानपेक्षणात् । इदा मात्मने( नो) ब्रह्मविद्याया दृढनिश्चयता दर्शयनजति यो न इति । नोऽस्माकं सब्रह्मचारिणां मध्ये य उक्त तद्वचनं तत्त्वतो वेद स एव तद्ब्रह्म वेद नान्यः । किं पुनस्तद्वचनमत आह- नो न वेदति वेद चेति : अन्यदेवेत्यादिनोक्तं वस्त्वनुमानानुभवाभ्यां सं. योज्य निश्चित्तं नो न वेदेति वेद चेत्यनेन वाक्येनाऽऽचार्यबुद्धिसंवादार्थ मन्दबुद्धिग्रहणव्यपोहार्थं च मयोक्तं ब्रह्म । एतद्वाक्यमर्यतो यो वेद स एव ब्रह्म वेद नान्य इत्यर्थः ॥ २ ॥ आख्यायिकोपसंहारार्थ श्रुतिः स्वेन रूपेण समस्तसंवादनित्तमर्यमवधार- यति-यस्यामतापति । यस्यामतमात्मतत्वनिश्चयफलावसानावबोधतया विवि. दिषा निवृत्ता तस्य मतं तेन ज्ञातम् । “ मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च " इति का। तस्य च वर्तमाने " इति कर्तरि षष्ठी । विद्वदविदुषोर्ययोक्ती पक्षावव. धारयति- अविज्ञातमिति । अविज्ञातं विज्ञाताद्विदितादन्यदेव ब्रह्म विजा. नां सम्यग्दर्शिनाम् । विज्ञातं विदितं ब्रह्माविजानतामसम्यग्दर्शिनाम् । इन्द्रियमनोबुद्धयुपाघिवात्मदर्शिनां ब्रह्मोपाधिषिवेकानुपलम्भाबुधुपाषेध विज्ञातत्वाद्विज्ञातं ब्रह्मेत्युपपद्यते भ्रान्तिः । न त्वत्यन्तमूडानामियं भ्रान्ति- रतोऽसम्यग्दर्शनपूर्वपक्षत्वेनोपन्यस्यते । हेत्वर्थे वोत्तराधः ॥ ३ ॥ यदि ब्रह्मात्यन्तमेवाविज्ञातं तर्हि लौकिकानां ब्रह्मविदां चाविशेष: प्राप्तोऽविज्ञातं विजानतामिति च परस्परविरुद्धम् । कथं च ब्रह्म सम्याग्वि. दिवं भवतीत्येवमर्थमाह-प्रतिबोधति । बोधं बोघं प्रति विदित बोधशब्देन बौद्धाः प्रत्यया उच्यन्ते । यस्य सर्वे प्रत्यया विषयी भवन्ति स आत्मा सर्वबोधान्प्रतिबुध्यते सर्वप्रत्ययदर्शी चिच्छक्तिस्वरूपपात्रः प्रत्ययैरेव प्रत्य- येष्वविशिष्टवया लक्ष्यते नान्यद्वारान्तरमात्मविज्ञानाय । अतः प्रत्ययम. त्यगात्मतया यदा विदितं ब्रह्म तदा तन्मतं तत्सम्यग्दर्शनमित्यर्थः । यदा गुरूपदेशः प्रविबोधस्वेन विदितं मतम् । अमृतत्वं हि विन्दत इति हेतुवच- * भन्यदित्यधिकमिव भाति ।

·नारायणविरचिता [ ३ तृतीयः खण्डः गम् । विषयात्मविज्ञान(न?) हि सत्युपारभत इत्यात्मविज्ञानममृतत्वनिमिच- मिति युक्तं हेतुवचनम् । कयमात्मषिज्ञानेनामृतत्वं विन्दतेऽत आह-आत्म. नति । स्वेन रूपेण विन्दवे लभते वीर्य बलं सामर्थ्यम् । धनमहायमन्त्रोष. पितपोयोगकतं वीर्य मृत्यं नाभिभवितुं शक्नोति । अनित्यवस्तुकतत्वात् । मात्मविद्याकतं तु वीर्यमात्मनैव विन्दवे नान्पनेत्यतस्तदेव वीर्य मृत्युं शको. स्वभिभवितुम् । यत एवमात्मविद्याकृतं वीर्यपात्मनैव विन्दतेऽनो विद्ययाऽs- त्मषिषषया विन्दतेऽमृतम् । “नायमात्मा बलहीनेन लभ्यते( भ्यः )" इति श्रुतेः सामर्थ्य हेसुग्मृतत्वे ॥ ४ ॥ कष्टा सह संसारगतिरत इहेष चेद्यदि मनुष्योऽधिकतः समर्थः समवेदी. दात्मानं यथोक्तलक्षणं विदितवान् । अथ सत्यं परमार्थतत्त्वमस्त्यवाप्तं तस्य जन्म सफलमिति भावः । चेनावेदीन्महती विनष्टिहान्विनाशो जन्ममरण. प्रबन्यापिच्छेदलक्षणः स्यात् । बावे किं स्यादत आह-भूतेषु भूतेषु चरा. चरेषु विचित्य पृथक्कृत्येकपात्मतत्त्वमात्मभावेनोपलभप धीरा धीमन्तो विषेकिनः प्रेत्य न्यावृत्त्यास्माल्लोकाच्छरीराद्वयावृत्तममत्वाहंकाराः सन्तोऽ. मता नित्यविज्ञानामृतत्वस्वभावा भवन्ति ॥ ५॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां द्वितीयः खण्डः ॥२॥ समाप्ता ब्रह्मविद्याऽत अर्ध्वपर्थवादेन ब्रह्मणो दुर्विज्ञेयतोच्यतेऽधिकय. स्नाय । शमाधों वाऽऽम्नायोऽभिमानशातनात् । व्यावृत्तवाझमिथ्याप्रत्यय. प्रायत्वाहमणः । “ नेदं यदिदमुपासते ". इत्यपोदितत्वात्सगुणब्रह्मोपास. नाओं वा । तस्यैव ब्रह्मणः सगुणत्वेनाध्यात्ममधिदेवं चोपासनं विधावन्ध- मित्यषः । ब्रह्मा, पिरा । को धन्यस्तृणं वनीकर्तुं क्षमः । इ, ऐतिथे । देवासुरसंग्रामे देवेभ्योऽर्थाय विजिग्येऽजैषीदसुरान् । ब्रह्मण इच्छानिमित्तो देवानां विजयो बभूवेत्यर्थः । तस्यति ब्रह्मणो विजये ब्रह्मक के स्वोत्कर्षे सति यज्ञादिलोकस्थित्यपहारिष्वसुरेषु पराजितेषु देवा वृद्धि पूजा वा प्राप्त वन्तः । त ऐक्षन्ताऽऽलोचितवन्तो मिथ्याप्रत्ययत्वादेपख्यापनार्थोऽयमाना. यः । किमालोचितवन्त ईश्वरनिमित्ते विजये सति स्वसामर्थ्य निमित्तोऽस्मा- कमेवार्य विषयोऽस्माकमेवायं महिपति सर्वकल्याणास्पदमी परमात्मानम. बुद्ध्या पिण्डमात्राभिमानाः सन्तः ॥१॥ तम हकिलैषां देवानामपिपायं मिथ्याहंकाररूपं विजनो ज्ञावषत् । प्रात्ताप मिथ्याभिमानशतनेन तदनुमिवृक्षमा तेभ्यो देवेभ्योऽर्याय पा.

·[ सणः]
केनोपनिषदीपिको।
मेन्द्रियगोचरे नातिदूरे प्रादुर्षभूव भोपारशकिमागोपामास्ववाहन
केनपिपेण प्रादुर्भूत किलोपळभमाना भपि देवा न यणानत न विना-
ववन्तः । किमिदं देवपक्षं पूज्यामिति । यजेरोणादिकः सः॥२॥
ते दिवानायामिमनुषन् । अभ्यद्रयच्छीघ्रं गतः । तमभ्यपदहम।
किम् । कोऽसीति । पृशेऽमि, जातवेदा वा इवि नामदपेनाऽऽत्मानं
श्लाघयामिरवीत् । एवमुक्तवन्तं प्रमोवाच । बस्मिले प्रसिदगुणनाम-
पति स्वयि किं वीर्य सामर्थ्य मिति । सोऽब्रवीदपीदमित्यादि । दृषिम्मावि.
स्युपकणमन्तरितस्यस्यापि । एवमाभिमानववे ब्रम तृणं निदषो पुरा
स्थापितवत् । एततृणमात्रं ममाग्रतो दह न चेहग्धुं समयों मुख सर्वत्र
दग्धृत्वाभिमानमित्युक्तस्तत्तृणमुपमेयाप तृणसपीपं गतवान्सर्वमयेन सो.
स्साहकृतेन वेगेन गत्वा न शशाक नाशकदग्धं सोऽपिस्तव एवं तृणदाहाश.
करेग ब्रीडित्वा निववृते निवृचः सन्देवानवोचमेतदिति ॥३॥४॥५॥६॥
अथानन्तरं वायुमब्रुवभित्यादि पूर्ववत् । बानाद्मनाद्वायुः । मातर्षन्तारले
श्वयति वर्षत इति मातरिश्वा । आददीय गृह्णीयाम् । तृणनिधानेऽयमनि-
मायः । अत्यन्तसंभावियोरमिमारुतयोस्तृणदहनादानाशक्त्याऽऽत्मसंपा.
बना शातिता भवेदिति । तस्मादिन्द्रातिरोंदधे । तिरोधानेऽप्ययमामिषाय
इन्द्रोशामित्यषिकतमोऽभिमानो यस्य सोऽहमग्न्यादिभिः प्राप्त वाचा संभा-
पणमात्रमप्यनेन न माप्तोऽस्पास्यभिमानं कथं न नाम जबादिवि । बदनु-
ग्रहायैवान्तर्हितं बभूव । स शान्ताभिमान न्द्रोऽत्यर्थ ब्रह्म जिज्ञासुस्मि-
भाकाशे ब्रह्मणः प्रादुर्भाव आसीतिरोधानं च तस्मिनेवाऽऽकाचे वस्यो कि
तयक्षमिति ध्यायन निववृतेऽग्न्यादिन् । तत इन्द्रस्य पक्षे भकि रहा
विद्या प्रादुरासीत् । स त्रियमतिरूपिणीं विधामाजगाम । सदस्योमा रेमवती
बहुशोभमानाऽभिमायबोषोतुत्वादिधैव सा ह प्रसिदामुवाच किमिदं
बक्षम् । इति वाक्यसमाप्ती ॥ ७ ॥ ८ ॥ ९॥ १० ॥ १२ ॥१२॥
इति नारायणविरचितायां केनोपनिषदीपिकायां वृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥
सा समेति होवाच । सा हि नित्यमेवेश्वरेण सर्वब्रेन सह सर्व माल
ब्राद्धं समर्था । ब्रमण ईश्वरस्य वै विजये महीयज्यमीश्वरेण हि लिया अमरा
यूयं वत्र निमिचमात्रं तस्वव विजये महिमानं प्राप्नुय । एबदिति किया-
विशेषणम् । युष्माकं तु मिथ्याभिमानोऽस्माकमेवायं विजय इति । वन-
स्मादेवोपावाक्यादेष विदांचकार ब्रह्मवीन्द्रः । ततो हैवेत्यवपारणं प्रमा-
वोषे स्वावजानिरासाय ॥ १ ॥

·- १. नारायणविचिता [" चतुर्थः खण्डः] अस्माता इति । यस्मादग्विाविन्द्रा ब्रह्मणा संवाददर्शनादिना सामी. प्यमुपगतास्तस्मात्स्वैर्गुणैरतितरामिव शक्तिगुणादिमहाभाग्यरम्पान्देवानवि- ओरत इव । इवशब्दोऽवधारणे । आतिशेरत एते हि देवा यस्मादेनद्रह्म नदि- ठमन्तिकतम पस्पशुः स्पृष्टवन्तः । यथोक्तब्रह्मणः संवादादिप्रकारस्ते हि यस्माच हेनोरेत ड्रह्म प्रथमः प्रथमाः प्रधान भूनाः सन्तो विदांचकार विदांच- क्रुरेवडामेति ॥ २॥ पस्मादग्निवायू अपीन्द्रवाक्यादेव विदांचक्रतुः । इन्द्रेण ह्युमावाक्यात्प्रथम श्रुसं ब्रह्म । तस्माद्वा इन्द्रोऽतितरामिवाविशयेन शेत इवान्यान्देवान्स ग्रेनने- दिष्ठं पस्पर्श । यस्मात्स ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेत्युक्तार्थम् ॥ ३ ॥ तस्य प्रकस्य ब्रह्मण एष आदेश उपदेशो निरुपमस्य ब्रह्मणो येनोपमा स एष पदार्थ इत्यर्थः । किं तत् । यदेतत्प्रसिद्ध लोके विद्युतो व्यग्रुतत्सत्य- पायोंऽविवक्षितो देवेभ्यो ब्रह्म विरोभूतम् । अथवा विद्युतस्तेज इत्यध्याहार्यम् । ग्यातादियोतित वदा इच विद्युतस्तेजा सकृतियोवित वदिवेत्यर्थः । इविशब्द आदेशप्रतिनिर्देशार्थः । इत्ययमादेश इति । इच्छब्दः समुच्चयार्थः । अयं चापरस्तस्याऽऽदेशः । कः । न्यमीमिषत् । स्वार्थे णिच् । उपमार्थ एवाऽऽ. कारः । चक्षुषो विषयं प्रति प्रकाशतिरोभाव इवेत्यर्थः । अथवोपमानद्वयेन ब्रह्मणो ज्ञानतिक्रियाशक्ती क्रमेण दर्शिते । इत्यधिदैवतं देवताविषयं ब्रह्मण उपमानदर्शनम् ॥ ४ ॥ भयाध्यात्मं प्रत्यगात्मविषय आदेश उच्यते । यदेवब्रह्म गच्छतीव च मन उपडाकत इस विषयी कगेतीव चैष आदेशः । सप्तायापिण्डवन्मनोवृत्ति- मात्रस्व स्फुरणाविष्टत्वात् । अन्यथाऽऽकारमात्रस्य जडत्वेनैव मानानुपपत्तेः। सापफस्य विषयासक्तावपि ब्रह्माविस्मरणेऽयं हेतुरित्याह-अनेन च मनसो ब्रह्मगमनेनैतामोप स्वसमीप एव स्मरति चिन्तयति न विस्मरत्यभीक्षणं निरन्धरम् । संकल्पः संकल्पयतीति संकल्पः । संकल्पविकल्पो मनोवृत्ती कुर्व- अपि साधक एपोऽध्यात्ममुपदेशः । यद्वैषोऽभीक्ष्णं संकल्पो मनसो ब्रह्म- विषय इत्युपदेशः । अधिदेवं विद्युदुम्मेषणवद्दुतं प्रकाशधर्मि ब्रह्माध्यात्मं च मनःप्रत्ययसमकालाभिव्यक्तिधीत्येष आदेशः । एवमादिश्यमानं हि ब्रह्म मन्दपुद्धिगम्यं भवति । न हि निरुपाधिकमेव ब्रह्म मन्दबुद्धिमिराकलयितुं शक्यम् ॥ ५॥ वस्थ नामाऽऽह-तद सद्वनं नाम ब्रह्म । ततः किमत आह-तद्वनमित्यु. पाधिक्यामीवि । नाम्नोपासनायायापदेशः । तस्य वाणिजावस्प वन संभुज- ·[४ चतुर्थः खण्डः] केनोपनिषदीपिका । नीयम् । “वन संभक्तो” संभक्तिः सम्यक्सेषा । तद्गुणोपासनेन तदेव फलं भवतीत्याह-स य एतदेवमिति । वेदोपास्ते । अभिसंवाञ्छन्ति हमार्थ- यन्त एवं यथा ब्रह्म ॥६॥ एवमनुशिष्टः शिष्य आह-उपनिषदं भो इति । आचार्य आह-उक्तेति । का पुनः सेत्यत आह-ब्राह्मीमिति । ब्रह्मणः परमात्मन इयं ताम् । एताव- त्येवेयमुपनिषदन्यनिरपेक्षाऽमृतत्वायोक्ता । इतिशब्दो विद्यासमाप्तौ ॥ ७ ॥ उपनिषदं भो ब्रूहीति प्रश्नसार्थकत्यायोक्ताया उपनिषदः प्राप्त्युपायभूवा- नि तपादीनि विद्याङ्गरूपकेणाऽऽह-तस्या इति । कायेन्द्रिवमनसां सपा- धानं तपः। उपशमो दमः । अग्निहोत्रादि कर्म । इतिशब्द आद्यर्थे । ममानि- त्वमदम्भित्वमित्यादीन्यपि । प्रतिष्ठा पादौ पादाविवास्था विद्यावास्तेषु हि सत्सु प्रतितिष्ठति ब्रह्मविद्या पद्भयामिव पुरुषः । तपादीनां विद्यासाघ नत्वं श्वेताश्वतरमन्त्र उक्तम्- यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तया गुरौ । तस्यैते कथिता झर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । स्मृती च-ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ इति । वेदाः साङ्गाश्चत्वारः सर्वाणि शिरःपाण्यादीन्यङ्गानि । सत्यमविवा. कौटिस्यं च वाङ्मनाकापानां तदायतनमाश्रयो विद्यायास्तपादिष्वेव पति- ष्ठात्वेन प्राप्तस्य सत्यस्य पुनरायवनत्वेन ग्रहणं साधनातिशयत्वप्रदर्शनार्थम् । अश्वमेधसहसं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेघसहसाच सत्यमेकं विशिष्यते ।। इति स्मृ॥८॥ अमृतत्वं हि विन्दत इत्युक्तमपि ब्रह्मविद्याफलमन्ते निगमयनि-पो वा इति । एतां केनेषितमित्यायां ब्रह्म देवेभ्य इत्यादिना स्तुताम् । पाप्मान मविद्याकामकर्मलक्षणं संसारबीजम् । अमन पर्पले स्खों को के सुखालनि ब्रह्मणि ज्येये ज्यायसि सर्वमहतरे । स आत्मनि प्रतितिष्ठति न पुन: पुन: संसारमापद्यते । द्विरुक्तिः समाप्त्यर्या ॥ ९ ॥ इति नारायणविरचितायां केनोपनिषद्दीपिकायां चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥ नारायणेन रचिता शंकरोक्त्युपजीविना । अस्पष्टपदवाक्यानां केनेषितमदीपिका ॥ समाप्तेयं नारायणकता तलबकारोपनिषादपरपर्याय के नो. पनिषदीपिका ॥ .

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.