·THE ॥ महृदया॥ VOL. NO. XIV UNNERSITIK LIBRARY, RECEIVED ON 2 JUN 26 LAHAB EDITOR R. KRISHNAMACHARIAR, N.A. CONTENTS E. K. Ravi Varma Rajah. Medhasandes A critical study. 5. Sri Krishnalltagitam, T E Sate vadhanam Srinivasacharier. The story of Chandrapida ix B- BR's Yords. V. Anantachanar. 7. Gutyatrayam 8. Literary Mevs. Pandit Doraswami Iyengar. *. *Wimma' according to Tirthakara.. Mr. Harinath De, X. A. PRINTED AT THE PUBLISHED AT SRI VANI VILAS PRESS, WADRAS. SRIRANGAM. Registered No M 108 Copyright Registered ·विषयाः। ... २०९ Barreifen चन्द्रापीडचरितम्---वि. अनन्ताचार्यः गधनायस्य भूमिका WITAT: Sahridaya. 1. Sahridaya is intended to serve as a common platform where the Sanskrit scholars of the old and the new type inay meet and exchange their thoughts through the medium of Sanskrit the only language which is common to the pandits throughout India and which lends itself admirably for giving the pandits ignorant of English an idea of the critical and historical method of study inaugurated by European savants. 2. With a view to graft the Western method of study on the Eastern, choice dissertations in simple Sanskrit prose on the researches of Western scholars as well as the wonderful achierements of science will be regularly published in the Journal besides a few short interesting novels. 3. The last forme of every issue is devoted to publishing rare and useful works. 4. The publication of the Journal is a pure labour of love and as such we earnestly solicit the sympathy and co-operation of all lovers of Sanskrit. 5. Literary contributions day he addressed to the Editor and all business commugications to the Manager, Sahridays office, Paraswankum, Madras (N. C.). 6. Annual subacription is Rs. 3 only, including postage.

·|| श्रीः ॥
॥ सहदया ॥
सरमचारुपदक्रमभासुरा विपुलभावविलासमनोहरा ।
सहृदया हृदयालुभिराहता प्रनिकलं परिपोषमुपंप्यति ॥
मंपु. २.]
सोम्यवर्ष चापमामः।
[संचि. ०
सुभाषितानि ।
प्रसिद्धान्याम्नायेषुधिकपरिशुद्धानि यजने
हुतानि स्वच्छन्दं हुतवह हवींष्यभ्यवहरन ।
कथं वा दुःस्पर्शान्कतिचन पदार्थानपि भवा-
नुपादत्से शङ्कारहितमिति दृयामह इमे ।।
त्वदीयं माहात्म्यं त्वमिह न विजानासि किमपी-
त्यमुध्मिन्दृष्टान्तो विलमति दृढोऽयं ननु यत: ।
अनायासान्नासापवनविनिपात्योऽपि मत
तवाहन्ताहन्ता स्वयमजनि यन्ता गजपने ॥
अवार्येणाप्यन्यैरहह निजशौर्येण सुतरां
समुत्कृष्टस्त्वत्तो भवतु स मृगाणामधिपतिः ।
तथापि त्वामेव क्षितिपतिरसंख्यैरपि धनैः
समोदं फ्रीणीत करिवर किमन्यैस्तव गुणैः ।।
कटत्तनाट्ट. इ. के. श्रीरविवर्मगजः ।
Vol.. II.

·मंघसंदेशविमर्शः ॥ . आगध्यनं गरवणभवं देवमुल्लङ्घिनाध्या मिद्धद्वन्दनलकणभयावाणिभिर्मुक्तमार्गः । व्यालम्बंधाः मुभिननयालम्भजां मानयिष्य- न्यानामृत्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥ एवं शरवणभवमाराध्यातितुङ्गाद्देवगिरेः सत्वरं प्रस्थितवतः नव नीव्रगनिनिरीक्षणभीतै स्कन्दमुपवीणयितुमन्तरिक्षे कृतावस्था- नैर्वाणिभिः सिद्धद्वन्द्वैदत्तमार्गः सुदूरमध्वानं प्लुतेनैकेनातीत्य, रन्तिदे- वस्य कीर्तिमिवातिधवलां चर्मण्वतीमवतीर्य तां मानयन्नात्मानमपि पवित्रीकुरु । अत्र कवि: बौद्धमतानुयायिभिः राजभिरत्यन्तं गर्हितः पश्वालम्भ: आम्निकर्माननीय एवेत्युपदिशति ।। न्वय्यादातुं जलमवननं शाङ्गिणा वर्णचोरे नम्याः सिन्धाः पृथुमपि तनुं दूरभावात्प्रवाहम् । प्रक्षिप्यन्ने गगनगतयो नूनमावऱ्या दृष्टी- कं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ ४६ ॥ देवगिरि समया गगनऽवस्थिताः सिद्धाः प्रथमं बलाहकस्य मार्ग दत्त्वानुपदमेव · कुत्राऽसौ गच्छति ?' इति विचिकित्सया याव- ष्टी परावृत्य पश्यन्ति, तावन्मेघमनवलोकयन्तः, सुदूरान्तरभालतन्वी प्रमन्निनिमितप्रवाहां जलादानार्थमवतीर्णेन मेघेन सनाथां चर्मण्वती भतिदवीयम्तया स्थूलमध्येन्द्रनीलं भुवो मुक्तागुणमिवाकलयेयुः ॥

·मेघसंदेशविमर्श: । १५५ अत्र चमण्वतीजलव्यतिकरण विगजमानाया कालिन्द्यां शा. ङ्गिणो धारिविहारादिकमनुध्यायन् . चैत्रग्थादनूनम्यावश्यं द्रष्टव्यस्य बृन्दावनम्य दूरऽवस्थितत्वात . कैलामं प्रति यियामोमें घम्य तेन प- था गमनवर्णन अनौचित्यमाकलयन · शाङ्गिणा वर्णचार इन्येना- वता परिनुप्यतीव दशावम्थितितत्त्वविन्महाकविः ।। पद्यमिद · एषा प्रसन्नम्तिमितप्रवाहा मरिद्विगन्तरभावतन्वी । मन्दाकिनी भाति नगापकण्टे मुक्तावली कण्ठगतव भूमः इत्यन्यत्र प्राक्तमाशयमनुम्मारयति ।। तामुत्तीर्य व्रज परिचितभूलनाविभ्रमाणां पक्ष्मोत्पादुपरि विलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामान्मबिम्ब पात्रीकुर्वन्दशपुग्वधूनंत्रकौतूहलानाम् ।। ४७ ।। इहापि ब्रजसुन्दरीणां कुन्दक्षेपानुगमधुकर श्रीमुषां कटाक्षा- णामात्मबिम्बं पात्रीकृतवतः श्रीमना यदुनाथम्य संभावनैव दशपुर- वधूविलोकितानां विषयभूत संघ आरोप्यत इत्यही : मानसी वृत्ति- महाकवेः ॥ ब्रह्मावर्त जनपदमधश्छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं नद्भजेथाः । गजन्याना शितशरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्वा धारापानस्त्वमिव कमलान्यभ्य भ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४८ ॥ इह महाकविः कुरुक्षत्रे युयुत्सया समवतानां पाण्डवानां कौरवाणां च प्रवृत्तं घारमायाधनं निर्दिशन् . अतिरमणीयनापमानन ·सहृदया। . कृष्णरूपिणा कालेन कबलितम्य राजन्यनिवहस्य निमित्तमात्रमभव- त्सव्यसाची - इति सूचयन् , इति सूचयन् , मेघेन चर्मण्वत्यां गृहीतस्योदकस्य कुरुक्षेत्रे वर्षणमप्यभिव्यञ्जयति ।। हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचनाको बन्धुप्रीत्या समरविमुखो लाङ्गली याः सिषेवे । कृत्वा तासामभिगममपां सौम्य सारस्वतीना- मन्तःशुद्धस्त्वमसि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥ ४९ ॥ सारस्वतीनामपामनुसेवनेन अनपराधिनां कमलानामात्मना धारापातः कृतस्य क्षोभस्य प्रायश्चित्तं विधायान्तःशुद्धो भवितासि' इति मेघमुपदिशति कविः । “ वर्णमात्रेण कृष्णः' इत्यनेन ‘लाङ्ग- ली गौरवर्णः' इति द्योतयति च ॥ तस्माद्गच्छेरनुकनखलं शैलराजावती जहोः कन्यां सगरननयस्वर्गसोपानपतिम् । गौरीवक्त्रबृकुटिरचनां या विहस्येव फेनैः शंभीः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता ॥ ५० ॥ भवान्या अपि स्पृहणीयसौभाग्यायां जाह्नव्यामात्मनो भक्ति- माविष्कुर्वन् , ' मूर्धानं पत्युरारोह प्रजया च विराड् भव' इत्यादि- मन्त्रं स्मृतिपथमारोपयन् , यत्रयं सुरसरित् हिमालयाद्भुवमवतरति तं प्रदेशमन्तःशुद्धो गच्छेति वलाहकमादिशति महाकविः । प्राले- याद्वेरुपतटे विराजमान कनखलं नाम नगरं गत्वा शैलराजादवतर- णशोभां जाह्नव्याः साक्षात्कृतवतामेव पद्यस्याम्य रामणीयकं स्पष्टी- भवेदिति मन्यामहे || , ·मंघसंदेशविमर्शः । संसार क. तस्याः पातुं मुग्गज इव व्याम्नि पश्चाधलम्बी त्वं चेदच्छम्फटिकविशदं नकयस्तियंगम्भः । संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि च्छाययासो स्यादम्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाभिगमा ॥ ५१ ।। पूर्वम · वर्णमात्रेण कृष्णः इति सरस्वतीसलिलानुमवननापि मंघम्य शरीर नीलिमानमापादितं निर्दिश्य. अत्र कविः कृष्णवणायाः कालिन्द्याः, अन्तःसलिलाया अदृश्यरूपायाः सरस्वत्याः, शुभ्राया जाहव्याश्च मलनं स्वसंकल्पेन कारयित्वा गङ्गाया अवतरणस्थल एवं त्रिवण्यन्तर मृजन् . 'क्वचिच्च कृष्णारगभूषणेव भस्माङ्गरागा तनुरी- श्वरस्य । पश्यानवद्याङ्गि विभाति गङ्गा भिन्नप्रवाहा यमुनातरङ्गैः ।। इत्यादिकमन्यत्र प्रोक्तमाशयमनुस्मारयन् , अपार खलु विरेकः प्रजापतिः इत्यभियुक्तोक्तिमनुभावयति भावुकान् ॥ आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धेमृगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषार्गः। वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्ग निषण्णः शोभा शुभ्रत्रिनयनवृषोत्खानपङ्कोपमेयाम् ॥ ५२ ।। पद्यमिदमनुवाचयतामस्माकम् - विशश्रमु मेरूणां छायाम्व- ध्याम्य सैनिकाः। दृषदा वासितोत्सङ्गा निषण्णमृगनाभिभिः' इत्य- न्यत्रोह्याशयः म्मरणपदवीमाम्कन्दति । अचलम्य वृषसाम्यमन्य- त्रापि 'दृप्तः ककुद्मानिव चित्रकूटः इति प्रादर्शि किल महा- कविना ॥

·सहदया। , तं चंद्वायो सरनि मरलस्कन्धसंघट्ट जन्मा बाधनोल्कापिनचमरीबालभारो दवाग्निः । अहस्यनं शमयितुमलं वारिधारासहस्रे- गपन्नानिप्रशमनफलाः संपदो ह्युत्तमानाम् ।। ५३ ।। पर्वतप्वनीकहानां मिथःसंघट्टजन्मना वायुवेगात्तूर्ण परितः प्रसरता दवाग्मिना तदा तदा जायमानं हरिणादीनामुपद्रवं वर्णयन् यक्षः, मेघम्य हिमालयप्राप्तिनिरूपणावसरे निकटवर्तिनो निजा- वासम्य म्मग्णन कुबरणात्मनो विषयेऽनुष्ठितं पापमनुस्मरन् , प्रकारान्तरण · अधमाः अस्यालवः अन्योदयासहिष्णवः वित्तमद- मत्तचित्ता: निनिमित्तमव मादृशानां विलासिजनानामाति जनयन्ति इति धनपतिं गर्हयतीव; परम्परविमोद्भूतहर्षातिरेकाः केचन कलहोपजीविनः पिशुनाः दवामय इव धनपतिभवनाभ्यन्तरेषु कृतनिलयाः प्रकृष्टवंशजानामुदारम्वभावानां निष्कारणवैरिणो जाग्र- ति' इति सूचयतीव च ॥ ये मरम्भान्पननरभसाः स्वाङ्गभङ्गाय तस्मि- न्मुक्तावानं सपदि शरमा लयेयुभवन्तम् । नान्कुर्वीथास्तुमुलकरकावृष्टिपातावकीर्णा- केषां न स्युः परिभवफला निष्फलारम्भयनाः ॥ वनगजभ्रमेण वलाहकमभिधावतां शरभाणां भाविनं परिभवं वर्णयन् यक्ष:-मृगप्रायरुदरंभरिभिः कलहापजीविभिरगणितापरोप- तापैग्वलेपदुर्दान्तैगविष्टो धनपनिः खयं सत्त्वात्प्रच्यावितोऽभूत् । त- मणीललामभूना मन्प्रेयसी नूदारम्वभावा मामेवानवरतमनुध्यायन्ती ·- मंघसंदशविमर्श:। मदीयं मङ्गलमवाशंममाना प्रतीक्षमाणा च शापम्यावमानवेलामनु- भणमुपचीयमानप्रणयप्रसग ‘प्रवामाश्रयात महो न कदाप्यपचीये- तेत्यम्य दृष्टान्तायमाना पिशुनानां मनोरथान् समूलोच्छदं नाशय- न्ती · एवं ग्वलु सीमणि भिवनितव्यम्' इत्युपदिशति लोकस्य- इत्यात्मनो हृदयगबग्गोपितमाशयमन्यापदेशरीत्या व्यनयतीव ।। नत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्याममधेन्दुमालेः शश्वन्मिद्धेम्पहनवलिं भक्तिनम्रः पर्गयाः । यस्मिन्दृष्टे करणविगमादृध्वमुद्धृनपापाः कल्पिप्यन्ते स्थिग्गणपदमाप्तये श्रद्दधानाः ।। ५५ ।। एतादृशैर्दुविनीतैराक्रान्तोऽयं हिमालयः अम्मादृशैर्दूरतः परिवर्ज नीय इति कदाचिन्मेघम्य मनसि वैग्म्यं भवदिन्याकलयन् यक्षः, चराचरगुरोश्चरणन्यासेन सर्वतः पवित्रीकृतोऽसौ गौरीगुरुः ब्रह्म- निष्ठेरखिलसुरासुरवन्दनीयैः सिद्धेर्नित्यमनुसेवितः त्वया भक्तिनने- णोपासितः भवत: स्थिरगणपदप्राप्तये कल्पतेति पयोदं प्रोत्माहयन् . तत्पदाधिगमा विलासिजनानामप्यत्यन्तं म्पृहणीय एवेत्यनुपदमेवान्य- स्मिन्पद्य विशदयति महाकविः । तुमुलकरकावृष्टिपाते. शग्भान् परिपीडयन्मंघः, तरुणेन्दुशेखरम्य चरणन्यासप्रदक्षिणीकरणेन ता- शहिंसाजनितपापेभ्यः सद्य एव विनिर्मुक्तो भविप्यतीत्यपि मृचयती- त्यहा ! मानसी वृत्तिर्महाकवेः ।। शब्दायन्ने मधुरमनिलः कीचकाः पूर्यमाणाः मंरक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयन किंनर्गभिः ।

·महदया। निहादी ने मुरज इव चेत्कन्दरेषु ध्वनिः स्या- न्मंगीतार्थो ननु पशुपनेस्तत्र भावी समग्रः ।। ५६॥ पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्जितैर्नर्तयेथाः' इत्युक्तरीत्या महा- नटस्य सेवाप्रकारमिह सम्यग्विशदयन्महाकविः, म्तनितश्रवणानन्दि- नम्य कार्तिकयमयूर स्य नृत्तमपि मनम्याकलय्य संगीतार्थम्य साकल्यं व्यञ्जयतीव ।। प्रालया।रुपनटमनिक्रम्य तांस्ताविशेषा- हंसद्वारं भृगुपनियशोवर्त्म यत्क्रौञ्चरन्ध्रम् । नेनोदीची दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी श्यामः पादो बलिविमथनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः॥ • आत्मनः स्वरूपसंकोचेन क्रौञ्चरन्ध्रप्रवेशे नितरां क्लेशोऽनु- भूयेत ; किमर्थमिदमाचरणीयं मयेति कदाचिद्विमनीभवेदसौ वलाहकः इति स्वयमेवोत्प्रेक्ष्य · आश्रितजनसंरक्षणाय खलु त्रिविक्रमो वामनी- बभूव ; इह तु आतम्यानन्यगतिकम्य मम प्रणयं मानयन् निरुपाधि- कप्रेमाईहृदयः महान्तं क्लेशमङ्गीकुर्वन्भवान् त्रिविक्रममप्यतिशेते इत्याशयं मेघप्रोत्साहनाय व्यङ्गयसरण्या निपुणमुपक्षिपति यक्ष इत्य- हो! रामणीयकमुपमानम्य ॥ (क्रमशः।)

·आहारः तज्जरणं च। श्वेतकणिकाभ्योऽपि शोणितकणिकानां संख्या हि नितराम- तिरिच्यते । इमाः कणिकाः किल परमसूक्ष्माः चक्षुषा केवलनानेन अन- वलोकनीयाः अण्डाकारतामनुप्राप्ताः सन्ति। आसां आकृतयस्तु तथा भवन्ति सूक्ष्मतमाः , यथा हि नाम रोमलताभ्योऽपि परममूक्ष्माणां केशनालिकाभिधानां नाडीनां (Cupillarie:-) अन्तः विनैवान्तरायं निरन्तरं असृग्द्रवेण ताः प्रवाटेरन् ; अतः सूक्ष्मदर्शनयन्त्रैरेव (microscope) सन्त्यासां स्वरूपादयः सम्यक् समवलोकनीयाः । रक्तस्य बिन्दौ एकस्मिन् त्रिशल्लक्षाधिका अमृक्कणिकाः म्युरिति निर्णीयते । पुरुषे कस्मिंश्चन सति निगूढं निहते , तद्धन्तारं अवगन्तुं आद्रियमाणेषु अभिज्ञानेषु , तन्निहन्तृत्वेन सन्दिह्यमानेन पुरुषेण धृते परिधाने संलग्नाः शोणितबिन्दवः प्रयान्ति प्रथमगणनीयताम् । सत्स्वपि निहन्तृत्वेन सन्दिह्यमानपुरुषपरिधाने केषुचन रक्तबिन्दुषु, ते च मानुषस्य वा अमानुषस्य वा शोणितस्य बिन्दव इति परीक्षणं अतीव भवति प्रधानतमम् । तदानीं शिक्षितमतिः भिषगेतदवलोक्य, तदसृम्बिन्दुषु विद्यमानानां असृक्कणिकानां (.mpuscle:-) आकृति- परिमितिप्रभृतीन् विशेषान् विविक्तैरुपायैः परीक्ष्य तच्छोणितं मानुषं उत तदितरप्राणिसम्बन्धि वेति विनैव विचिकित्सां सद्यः समाचष्टे । अत्र च मन्मित्रवरस्य कस्यचन चिकित्सकमहाशयस्य मुखात् श्रुत- चरं विस्मयावहं उदन्तमेकं उपहरामः प्रियपाठकमहाभागेभ्यः।

·२०२ सहदया। - . कदाचित् वृद्धा काचन चिकित्सकशालां (Hospital) उपेत्य, तत्रैव चिकित्सार्थ कांश्चिद्दिवसान् स्वात्मनः स्थितिं याचितुकामा, तत्रत्यम्य प्रधानभिषजः सविधमेत्य, 'अब्रह्मण्यं अब्रह्मण्यम् , भद्रमुख, तपम्विनी मां आदौ अनुकम्पया भवान् अवलोक- यतु : किमिति वदेयम् : पूर्वेचू रजनीमारभ्य-- न जाने का- रणं प्रस्थं प्रम्थं शोणितं उद्वान्तं मया; घ्राणविवराभ्यां चासकृत् अद्यापि निर्यात्यसृक् ; मद्वक्षोविधृतं परिघानं निरू- पयतु भवान् निजनयनाभ्यामेव, अशेषमपीदं असृजा समभवत् संसिक्तम् ; एवं समधिकस्य शोणितस्य उद्वमनेन, निस्सरणेन च निर्निरोधं नासिकाभ्यां, निशया किल एकयैव नितरां अशक्तास्मि संवृत्ता; न प्रभवामि साम्प्रतं वपुरिदं मे धर्तुम् ; श्रुत्वैतद्वृत्तं दृष्ट्वा च मदीयां ईदृशी अवस्थां, इदानी मद्रक्षणे यत् कर्तव्यं तत् विद- धातु भवानेव' इति समभिधाय, क्षरत्क्षतजेन अंसदेशविधृतेन अंशुकाञ्चलेन मुखं नासिकां चाच्छादयन्ती, अतिविह्वलानि स्वकी- यानि अङ्गकानि धर्तु अपारयन्तीव सपदि तत्रैव क्षितौ समुपा- विशत् । स च प्रधानभिषक् , स्वसहकारिणं आहूय, 'परीक्ष्य तपस्विनी एनां विधाय चिकित्सां अनुरूपां, अनुप्रेषयतु अविलम्बित- मेव निजावासम् , इत्यादिशत् । सा तु 'आर्य, अहं अनाथा, पथ्यमाहारादिकं उपकल्पयितुमपि न कोऽप्यस्ति मद्गृहे; अतः अत्रैव अन्तर्वैद्यशालं विद्यमानेषु रुग्णेषु (In-patient) अन्यत- मात्वेन मां अङ्गीकरोतु भवान्' इत्यब्रवीत् । अनन्तरं स्वयमेवो- स्थाय तस्या नासिकादीन् अम्भसा सम्यक् संशोध्य, पश्चात् तदन्तःप्रदेशेषु समवलोकितेषु, न हि किमपि विद्यते स्म व्रणा- , , ·आहार: तज्जरणं च। . - . दिकम् ; अनन्तरं च सति संशय समुत्पन्ने तस्या हस्तात् तच्चेलं आदाय, तन्निष्ठे शोणिते च सति सम्यक परीक्षिते, तदभवन्नि- र्धारितं, कुक्कुटम्येदं शाणितमिति । अतश्चेत्थमासीदवगतं अन्ततः- सैषा सुतरां दौर्गत्यपीडामसहमाना क्वचिदपि वृत्ति कामप्यनुपलभ्य वैद्यकशालायां आमयाविनीत्वं आत्मनो नाटयित्वा, तत्र रुग्णभ्यः प्रत्यहं प्रतिपाद्यमानेन आहारेण कालान् कांश्चन यापयितुकामा, कुक्कुटमेकं निहत्य, तच्छोणितन म्वचेलाञ्चलं संसिच्य नेपथ्यमिद आत्मनो निपुणं आरचयन्ती म्वशाठ्यविलसितमेवं आसूत्रयनि म्म-इति । अहो. शाखाभिः उपशाखाभिश्च बहुधा साम्प्रतं सञ्चरमाणाः प्रसङ्गेनानेन सुदूरं अपहृताः स्मः । इतः प्रकृतं पुनरनुसरामः । अत्र तावदादौ आददामो विषयमिमं विचारयितुम् , योऽयं अभि- धीयते जनैः उभयजीववर्गीय एवाहारः प्रायेण अभ्यवहियत इति । तथा हि- अस्माभिः आहारत्वेन आह्रियमाणेषु पदार्थेषु संत्यज्य सामुद्रलवणं सलिलं च, शेषाः सर्वेऽपि सन्ति जीववर्गीया एव । तेषु च केचन म्थावरजीववर्गेभ्यः शाकादिभ्यः. अपर च जङ्ग- मेभ्यो मृगादिभ्यः समुपलभ्यन्ते । जनाः केचन केवलं शाकाहारैः, कतिचन च द्विविधैरपि जीववर्गीयैः पदार्थैः शरीरयात्रामभिनिर्व- तयन्ति । अथापि तत्र च ये नाम ‘वयं केवलं शाकाहाराः, न कदापि प्राणिसम्बन्धिनः पदार्थान् अभ्यवहरेम' इति अभ्युदीर- यन्ति, तैरपि दुग्धं, दधि, घृतं, नवनीतं, तर्क, मण्डं इत्येवमादयो जङ्गमजीववर्गीया अपि पदार्थाः केचनोपभुज्यमानत्वात् , तेषामपि केवलेन स्थावरजीववर्गीयेनैव पदार्थेन जीवनमिति नातीव भवति १ ·महदया। , - मङ्गतमतत् । किन्तु तेऽनामिषभुज इत्येव वक्तुं साम्प्रतम् । शाका- हारबतमास्थितैः जनैरिदं अभवद्विस्मृतम् , यदुत- दुग्धादीनि च वस्तूनि जङ्गमेभ्य एव जीववर्गेभ्यः समुपलभ्यन्ते- इति । अथ कोऽयं शाकाहारो नाम? ये हि नाम भूतले प्ररो- हन्ति. · उद्भिद ' इति च उदाहियन्ते, ते च, तेषां अवयवाश्च, तद्विकृतिविशेषाश्च वर्गेऽस्मिन् सगृह्यन्ते; इत्थं च तेषां सङ्केपः- तृणानि. कन्दमूलफलशाकपर्णशलाटुप्रभृतयो वृक्षजात्यवयवाः, व्रीहि- गोधूममुपादीनि धान्यानि (यानि किल लाजपिष्टाद्यात्मना च, ओदनापूपादिरूपपाकभेदैश्च संस्क्रियन्ते), गुडशर्करादयो विकृत- यश्च विविधा इति प्राकृतानि वैकृतानि च वस्तूनि गणेऽस्मिन् सन्ति सङ्ख्यातिगानि गणनीयानि । सन्ति हि तिर्यग्योनिप्वपि सन्ततं स्वयमेव केवलेन शाकवर्गे- ण समुपजीविनः प्राणिनो बहव इति विषयोऽयं, विष्वगनुपदं अश्वैः, अजैः, गोभिः गजैश्च (शाकाहारैः) सह सञ्चरमाणानां नास्माकं नाम न भवति विदितचर: ; ते हि न कदापि जङ्गमजीववर्गसम्ब- न्धिनं आहारं कमपि घ्राणेनापि जिघ्रन्ति; केवलं आणि शुष्काणि वा तृणानि, पर्णानि, धान्यानि च कानिचनादन्तः कालं यापयन्ति । परं तु बाल्ये वयसि, यत्सत्यं प्राणिसम्बन्धिनं आहारमेव (Animal fixxl) ते छुपाददते; ते तदानी स्वमातुः स्तन्यमेवापिबन्ति आजन्मनो मासदशकावधि प्राणिनां अशेषाणामपि शैशवे तेषां जीविताय च अभिवृद्धये च मातुः स्तन्याहते नान्यदस्ति तादृशं अनुत्तमं वस्तु । (क्रमशः।) . यतः -- ·निर्वाणे तीर्थकरमतानि । mmer--mm- उक्तञ्च शास्त्रे--- कण्टकम्येह तीक्ष्णता । क्रियत रञ्चनं नेव स्रष्टा केनापि बर्हिणाम् ॥ म्वभावाद्धि समुत्पन्नं विश्वमेतच्चराचरम् । एतज्ज्ञानेन निर्वाणं नरः समधिगच्छति' इति । ततः मर्वथा म्वभावप्रभवाः सर्वे भावा इत्येतेषामभ्युपगम इति । प्रश्नः-- कालप्रभवाः सर्वे भावाम्तज्ज्ञानं निर्वाणहेतुरिति के तीर्थकरा अवबोधयन्तीति । उत्तरम्-~मवतीयम्प्रतिपत्तिः कालशास्त्रविदां यरिदमभाणि- 'जायन्ते कालतः सर्वे भावाः पच्यन्त एव च । प्रभवः सर्वभूतानामन्तः कालो हि वर्णितः ।। उक्तश्च शास्त्रे- 'यदाऽसन्निहितः कालो म्रियते न नरः कचित् । शतसङ्खयैः शरैर्विद्धो यद्यपि स्यात्समन्ततः ॥ समासन्ने तु कालेऽस्मिन् तृणसंस्पर्शतोऽपि सः । प्राणहीनो विजायेत, न हि कोऽप्यत्र संशयः ।। कालादुत्पद्यते भूतं कालतो नश्यति क्रमात् । परिणामो न कालस्य कालशास्त्रेभिधीयते ॥ इति ।

·२०६ सहृदया। - तदेनिरधारि कालो नित्यः सर्वस्यैव भूतग्रामस्य कारणञ्चेति ज्ञानादेव निर्वाणाधिगम इति ॥ प्रश्न:--साकारत्वदर्शनान्निर्वाणमिति केषां तीर्थकराणामभ्यु- पगम इति । उत्तरम-पानीयशास्त्रवेदिनामयं सिद्धान्तो यैर्निरवोचि- कारणं सर्वभावानामादि तज्जलमिप्यते । आकाशं पृथिवाश्चैव भूतं जडाजडात्मकम् ॥ स्रष्टुं यद्धि समर्थ स्यात्पानीयन्तन्निगद्यते । आवीचेराकनिष्ठाच्च शासनं नास्य हीयते ।। जलं सृजति भूतानि तानि संहरते पुनः । संहारस्तदयं प्रोक्तो निर्वाणं शास्त्रवेदिभिः' ।। इति । तदेतैस्तीर्थकरैर्जलस्यैवैकान्ततो निर्वाणहेतुत्वं प्रत्यपादीति । कैम्तीर्थकरैविकल्प्यते निराकारत्वदर्शनान्निर्वाण- मिति । उत्तरम्--वाक्छास्त्रवतान्तीर्थकराणामयं सिद्धान्तो यैरुपा- वर्णि सर्वेषामेव भूतानामाकाशः प्रभवः परः । आदावासीत्स आकाशः सञ्जातश्च ततोऽनिलः ॥ अनिलादमिरुत्पन्नो, वहेरौष्ण्य चलन्ततः । सान्द्रीमतास्तथा हैम्यस्ता आपो बभवन् ततः ॥ पय ताभ्यः समुत्पन्ना, क्रमादोषधयम्तथा । ओषधिभ्यस्ततो जातमन्नजातश्च पञ्चधा ॥ प्रश्न: - -- - ·निर्वाण तीर्थकरमतानि । प्रश्नः -- सर्वमेतत्ततो भूतं यद्भूतं चेतनात्मकम् इति । •तदुक्तं शास्त्रे- अदन्ति जीवजातानि लीयन्त व्योमनि क्रमात् । लयः स एष निर्वाणमुच्यते शास्त्रवेदिभिः ।। इति । तदतेषाम्मत आकाशः सर्वथा निर्वाणकारणमिति । साकारनिराकारदर्शनान्निर्वाणमिति के तीर्थकरा अवबोधयन्तीति । उत्तरम् - ब्रह्माण्डशास्त्रप्रवर्तकानामयं सिद्धान्तो यैर्निर- वोचि-- नासीत्सूर्यो न चन्द्रोऽसौ न चैताम्तारकाः पुरा । न दिवं न धरा चैषा न किञ्चिदपि जातुचित् ।। आप एवाभवन्नादौ, हैममण्डं ततोऽजनि । तस्य पक्त्वा विभिन्नस्य खण्डमेकं समुद्गतम् ।। दिशमूर्खा, तदा चान्यदवतीर्णमघोदिशम् । प्रथमाद्यौः समुद्भूता द्वितीयाच्च वसुन्धरा ।। एतयोरन्तरे ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । ससर्ज भूतजातं स चेतनाचेतनात्मकम् ।। यच्चापि पुनरेवैतद ब्रह्मण्येव विलीयते । ब्रह्माण्डशास्त्रनिष्णातरेतन्निर्वाणमुच्यते' ।। इति । तदेतदनु हैमाण्डजातो ब्रह्मति ज्ञानन्निर्वाष्पहेतुरिति ।।

·श्री कृष्णलीलायितम् ॥ स तां प्रतिशशाप [- 'अम्ब! तमसः पारे पदे विलसन्त्याः कम्नवायमचिन्त्यनिमित्तस्तमसा अभिभवः ? सत्यमयं ते पिशुन- यत्यधोगमिम्-' इति ।। तेन च दयितवियोगविपरिणामदुर्विषहेण वाक्छरेण गाढ- विद्धा व्याघशरविक्षतेव सारङ्गाङ्गना दावानलविष्फूर्जितज्वालालीढ- कलापेव कलापिनी दृशिमतामसुकरदर्शनां दशामुपेयुषी सा रासे- श्वरी नीरन्ध्रनिपतदश्रुबिन्दुपरम्परामिरुत्सूत्रमुक्ताकलापजातानीव स- मुन्नतपयोधरसीमन्यवसृजन्ती समाक्रान्तपक्ष्मराजीतटेन अन्तर्विश्रा- न्तलोचनशफरेण नासासेतुसीमन्तितेन अश्रुजलस्रोतसा मूर्तमिव प्रेमरसमन्तरपर्याप्तावकाशं बहिनिप्पतितं दधाना श्वसितप्रकम्पिता- घरदलाप्लवमानविद्रुमच्छेदेव क्षीरोदतरङ्गलेखा श्रमाम्बुशीकरतार- किततनुः प्रभाततुहिनकणसंगतेव कुन्दलता ससंभ्रममुपसृत्य का- न्तान्तिके बाष्पनिरुद्धकण्ठा न किंचिदालपन्ती तस्थौ । सर्वभूत हृदयभूतस्तु हृषीकेश आगमनादेव गदितार्थः प्रियेण वचसा प्रीणयन् प्रेयसीमुवाच 'सुन्दरि ! किमेवं दूयसे । अलं विप्रलम्भमनुचिन्त्य । कथंकारं शक्यमावाभ्यां पृथगासितुम् ? त्वमसि क्षत्रभूता मूलप्रकृति : पुरुषश्चाहम् । आवयोरेव ह्ययं संसर्गः, यस्तु कृत्स्न एष सर्गः। योगिनोऽपि हि त्वामाश्रित्यैव मामधिगन्तुमर्हन्ति । (क्रमशः।) -- ।

·चन्द्रापीडचरितम् ॥ अथ च मदन्तरङ्गनिर्विशेषया तारळिकाख्यया ताम्बूलकर- कवाहिन्या सह तद्गतयैव कथया कथमपि तं दिवसमत्यवाहयम् । अथ दिनान्ते च्छत्रग्राहिणी ममागत्य मामकथयत- भर्तृदारिक. या तापसकुमारावम्माभिरच्छोदसरसम्तीरे दृष्टौ नयाग्न्यतरा द्वारि तिष्ठति' इति । अहं तु कञ्चुकिनं समाहूय गच्छ प्रवश्यतामिति प्राहि- णवम् । अथ मुहूर्तादिव तं तस्य सवयसं कपिनलमागच्छन्तमप. श्यम् । अन्तिकमुपगताय चाम्मै सादरं म्वयमासनमुपाहरम् । उप- विष्टस्य तस्य प्रक्षाल्य चरणौ उपमृज्योत्तरीयाञ्चलेन नातिदुरे समुपा- विशम् । अथ कपिञ्जलो मुहूर्तमिव स्थित्वा किमपि विवक्षुरिव तम्यां मत्समीपोपविष्टायां तरळिकायां चक्षुरपातयत् । अहं तु विदिताभिप्राया भगवन् अव्यतिरिक्तयमम्मच्छरीरादशङ्कितमभिधीयताम्' इत्यवो- चम् । एवमुक्तश्च मया कपिञ्जल एवमवादीत् । राजपुत्रि किं ब्रवीमि । किमारब्धं देवेन । अपगतायां भवत्यां सरम्तीरसमीपवर्तिनि लता- गहने लिखितमिवावस्थितं मन्मथावेशस्य परां कोटिमधिरूढं सवय- समहमद्राक्षम् । उपमृत्य च सखे पुण्डरीक कथय किमिदम् इत्यपृच्छम् । अथ सुचिरं विलोक्य मामायततरं निःश्वम्य सखे कपिञ्जल प्रत्यक्षितसर्ववृत्तान्तोऽपि किं मां पृच्छसीति लज्जामन्थर- मवदत् । अहं तु तदाकर्ण्य यावच्छक्ति निवारणीय इति मनसा- वधार्याब्रवम् । सखे पुण्डरीक सुविदितमेतन्मम । यदेतदारब्धं भवता किमिदं गुरुभिरंपदिष्टम् । उत धर्मशास्त्रेषु पठितम् । उतापरम्त- पसां प्रकारः । कथमेतद्युक्तं भवतो मनसापि चिन्तयितुम् । मूढो हि मदनेनायास्यते । तद्धैर्यमवलम्ब्य निर्भयंतामयं दुराचार: कामः इत्येवं वदत एव मे वचनमाक्षिप्य पाणौ मामवलम्व्यावोचत् ।

·सहदया। मम्वे किं बहुनोक्तन । सर्वथा स्वस्थोऽसि आशीविषविषवेग- विषमाणां कुमुमचापसायकानां पतितोऽसि न गोचरे । सुखमुपदि- झ्यने परम्य : मम तु गत इदानीमुपदेशकालः । किं करोमि । को वापरम्त्वत्समो मे जगति बन्धुः । यावत्प्राणिमि तावदस्य मदन- मन्तापम्य प्रतिक्रियां कर्तुमिच्छामीति । एतदाकाहमचिन्तयम् । • अतिभूमि गतोऽयं न शक्यते निवर्तयितुम् । अकालान्तरक्षमश्चा- यमम्य मदनविकार. । अतिहितेनाकृत्येनापि रक्षणीयान् सुहृदसून् मन्यन्त साधवः । तदतिद्वेपणमकर्तव्यमप्येतदस्माकमवश्यकर्तव्यमा- पतितम् । का चान्या गतिः प्रयामि तस्यास्सकाशम् । आवेदयाम्येता- मवस्थाम् ' । इति चिन्तयित्वा कदाचिदनुचितव्यापारप्रवृत्तं मां स- जातलज्जो निवारयेदित्यनिवेद्यैव तस्मै सव्याजमुत्थायागतोऽहम् । अत्र यत्प्राप्तकालं तत्करोतु भवतीति । तदाकर्ण्य दिष्टयायमनको मामिव तमप्यनुबध्नातीति सर्वानन्दानामुपरि वर्तमानी किं मया प्रतिपत्तव्य- मिति विचारयन्तीमेव मां प्रतिहारी ससंभ्रमं प्रविश्याकथयत्--भर्तृ- दारिके त्वमम्वस्थशरीरेति परिजनादुपलभ्य महादेवी प्राप्तेति । त- च्छत्वा कपिञ्जलम्सत्वरमुत्थाय ‘राजपुत्रि गच्छामि सुहृत्प्राणरक्षाद- क्षिणार्थम् । अयमञ्जलिः । इत्यभिधाय प्रतिवचनमप्रतीक्ष्यैव प्रय- यौ । अम्बा तु मत्समीपमागत्य सुचिरं स्थित्वा स्वभवनमयासीत् । तया तु तत्रागत्य किं कृतं किमभिहितमिति सर्वमेव शून्यहृदया ना- लक्षयम् । गतायाश्च तस्यामम्तमुपगते भगवति सवितरि किंकर्तव्य- तामूढा तामेव तरलिकामपृच्छम् । अयि तलिके कथं न पश्यसि दृढमाकुलं मे हृदयम् । न स्वयमण्वपि कर्तव्यमलमस्मि परिज्ञातुम् । उपदिशतु मे भवती यदत्र साम्प्रतम् । अयमेवं त्वत्समक्षमेवाभिधाय ·चन्द्रापीडचरितम् । गतः कपिञ्जलः । यदि तावदितरकन्यकेव लज्जां विहाय जनापवा- दमचिन्तयित्वा सदाचारमतिक्रम्य स्वयमुपगम्य पाणिं ग्राहयामि । तदा गुरुजनातिक्रमादधर्मो महान् । अथ धर्मानुरोधादितरपक्षम- ङ्गीकरोमि । नियतं म्पृशन्मां मुनिजनवधजनितं महत्पातकम् । इत्येवमुच्चारयन्त्यामेव मय्यभिनवोदितन रजनिकरबिम्बन रमणीय- यतामनीयत यामिनी । तदा समुपारुढगगममृतमयमिन्दुमण्डलं मृत्युमिव विलोकयन्ती मूछी मां निमीलितलोचनामकानि । अथ संभ्रान्ता तरलिका सरभसमुपनीताभिश्चन्दनचर्चाभिः ताळ- न्तानिलैश्च लब्धसंज्ञां मामाबद्धाञ्जलिरवमवादीन् । भट्टेदारिक कि लजया गुरुजनापेक्षया वा । प्रसीद प्रषय माम् । आनयामि त हृदयदयितम् । उत्तिष्ठ स्वयं वा तत्र गम्यताम् । इति । इत्यवं वादिनी तां · उत्तिष्ठ यथाकथंचिदनुद्गतजीविता संभावयामि हृदय- दयितं जनमित्यभिदधाना कथंचित्तामवावलम्ब्योदतिष्ठम् । उच्च- लितायाश्च मे दुनिमित्तनिवेदकमस्पन्दत दक्षिण चक्षुः । उपजा- तशङ्का चाचिन्तयम् । इदमपरं किमप्युपक्षितं देवनेति । अथ गृहीत- विविधकुसुमताम्बूलाङ्गरागया तरलिकयानुगम्यमाना रक्तांशुकन कृत. शिरोऽवकुण्ठना केनचिदपि परिजनेनानुपलक्ष्यमाणा कन्यकान्तःपुरा- निरयासिषम् । निर्गत्य च तत्कालोचितरालापैम्तया सह तमुद्देशमभ्यु- पागमम् । तत्र तस्यैव सरसः पश्चिमे तटे पुरुषस्यव रुदितध्वनि विप्र- कर्षात् नातिव्यक्तमुपालक्षयम् । दक्षिणक्षणम्फुरणेन प्रथममव मनम्या- हितशङ्कातरळिते किमिदमिति सभयमभिदधाना तदभिमुखमति- त्वरितमगच्छम् । अथ निशीथप्रभावात् दूरादेव विभाव्यमानम्वर- मुन्मुक्तार्तनादं हा हतोऽस्मि हा किमिदमापतितम् । हा दुरात्मन् मदन ·सहदया। निधृण किमिदमकृत्यमनुष्ठितं हा दुर्विनीते महाश्वेत किमनेन तेऽप- कृतम् । आः पाप दुश्चरित चन्द्रचाण्डाळ कृतार्थोऽसीदानीम् । हा भगवन् श्वेतकेतो पुत्रवत्सल न वेत्सि मुषितमात्मानम् । हा तपो निराश्रयममि । हा मरम्वति विधवाऽसि । सख प्रतिपालय माम् । अह- मपि भवन्तमनुयाम्यामि । न शक्नोमि भवता विना क्षणमप्यवस्थातुम् । इन्यनान्यन्यानि च विलपन्तं कापञ्जलमश्रौषम् । तच्च श्रुत्वा दूरा- देव मुक्तकताराक्रन्दा यथाशक्ति त्वरतैः पादप्रक्षेपैः पदेपदे प्रस्खलन्ती नं प्रदेशं गत्वा सरम्तीरसमीपति नि शशिमणिशिलातले विरचितं मृणालमयं शयनमधिशयानं तत्क्षणविगतजीवितं तं जीवितनाथम- द्राक्षम् । उद्धृनमूर्छान्धकारा च तदा वाहमगमं क्रिमकरवं किं व्यल- पमिति सर्वमेव नाज्ञासिपम् । ततश्च तथाभूते तस्मिन्नवम्थान्तर मरणैकनिश्चया तरलिकामब्रवम् । अय्युत्तिष्ठ काष्ठान्याहृत्य विरचय चिताम् । अनुसरामि जीवितेश्वरमिति | अत्रान्तरे चन्द्रमण्डलविनिर्ग- तो दिव्याकृति पुरुषः मृणालधवलाङ्गुलिभ्यां बाहुभ्यां तमुपरतमुत्क्षिप- न्गभीरण म्वरण · वत्स महाश्वेते न परित्याज्यास्त्वया प्राणाः । पुन- रपि तवानेन सह भविष्यति समागमः' इति मामभिधाय सहैवानेन गगनतलमुदपतत् । कपिञ्जलस्तु दुरात्मन् व मे वयस्यमपदृत्य ग- च्छसीति अभिधायोन्मुखस्सवेगमुत्तरीयवल्कलेन परिकरमाबध्य तमे- वानुसरन् अन्तरिक्षमुदगात् । पश्यन्त्या एव मे सर्व एव ते ताराग- णमध्यमविशन् । अहं तु द्वितीयेनेव प्रियमरणेन कपिञ्जलगमनेन द्वि- गुणीकृतशोका तस्मिन्नेव सरस्तीरे तरलिकाद्वितीया क्षपां क्षपितवती । प्रत्युषमि तूत्थाय तम्मिन्नेव सरसि स्नात्वा कृतनिश्चया तमेव कमण्ड- लमादाय तान्येव च वल्कलानि तामेवाक्षमालां गृहीत्वा ब्रह्मचर्यमाश्रि- ·चन्द्रापीडचरितम । त्य देवमिमं शरणार्थिनी म्थाणुमाश्रिता । अपरेधुश्च कुनोऽपि समुप- लब्धवृत्तान्तम्तातः सहाम्बया सह बन्धुवर्गेणागत्य तैम्तैरुपायैः गृहगमनाय में प्रयतमानः दृढनिश्चयां मां विमृज्य निराशम्स- शोक एव गृहानयासस्त । माहमवंविधा निर्लज्जा निष्फलजी- विना निम्मुखा च । इत्युक्त्वा वल्कलोपान्तन वदनमाच्छाद्य मुक्तकण्ठं प्रारोदीत । चन्द्रापीडन्तु बहुभिरुपमान्त्वनैः संस्थाप्य तां अञ्जलिपुटोपनीतेन निझरजलेन प्रक्षालिनमुखीमकारयत् । अथ क्षीण दिवस महाश्वेता मन्दं मन्दमुत्थाय पश्चिमां सन्ध्यामु- पाम्य कमण्डलुजलेन प्रक्षालितचरणा वल्कलशयनीय मखदमु- प्णं च निःश्वम्य निषसाद । चन्द्रापाडोऽप्युत्थाय सकुसुमं प्रस- वणजलाञ्जलिमवीर्य कृतसन्ध्याप्रणामः तस्मिन् द्वितीय शिलातले दुभिलतापल्लवैः शय्यामकल्पयत् । उपविष्टश्च तम्यां पुनः पुनर्म- नसा तमेव महाश्वेतावृत्तान्तमनुभावयन् पुनरेनामप्राक्षीत् ! भगवति परिचारिका तरलिका क गतेति । अथ साकथयत् । महाभाग श्रृय- ताम् । अमृतसंभवादप्सरःकुलात् मदिरेति नाना कन्यकाभूत् । तम्याश्चासौ दैवश्चित्ररथः पाणिमग्रहीत् । तयोश्च दुहितरत्नमुदपादि कादम्बरीति नाम्ना । सा च मे जन्मनः प्रभृति बालमित्रम् । संयम- मुनैव मदीयवृत्तान्तेन समुपजातशोका निश्चयमकार्षीत् । नाहं कथंचिदपि सशोकायां महाश्वेतायां आत्मनः पाणिं ग्राहयिष्या- मीति । गन्धर्वराजश्च कर्णपरंपरया दुहितुनिश्चयमश्रौषीत् । गच्छति काले समुपारूढयौवनामालोक्य स तामेकापत्यतयातिप्रियतया च किञ्चिदप्यभिधातुमशक्तो बभूव । अथायमपश्यन्नुपायान्तरं 'वत्से महाश्वेते त्वमेव शरणमिदानी कादम्बरीमनुनेतुम्' इति सन्दिश्य ·सहृदया। क्षीरोदनामानं कञ्चुकिनमद्यैव प्रत्युषसि मत्समीपं प्रेषितवान् । ततो मया गुरुवचनगौरवेण सखीप्रेम्णा च 'सखि कादम्बरि किं दु:- खितमपि जनमतितरां दुःखयसि । जीवन्तीमिच्छसि चेन्मां तत्कुरु गुरुवचनमवितथम्' इति सन्दिश्य क्षीरोदेन साध सा तरालिका विस- जिता । गतायां च तम्यामनन्तरमेवेमां भूमिमनुप्राप्तो महाभाग इत्य- भिधाय तूष्णीमभवत् । अथ क्रमेण सुप्तामालोक्य महाश्वेतां चन्द्रा- पीडः पल्लवशयने शनैः शनैः समुपविष्टः किन्नु खल्वस्यां वेलायां मामन्तरेण चिन्तयति वैशम्पायन इति चिन्तयन्नेव निद्रां ययौ। अथ प्रभाते सन्ध्यामुपास्य शिलातले समुपविष्टायां महाश्वेतायां निर्वतित- प्राभातिकविधौ चन्द्रापीडे षोडशवर्षवयसा केयूरकनाम्ना गन्धर्वदारके- णानुगम्यमाना तरलिका प्रादुरासीत् । समीपमुपसृत्य कृतप्रणामां तां महाश्वेता 'किं त्वया दृष्टा प्रियसखी कादम्बरी, करिष्यति वा तदस्म- द्वचनम्' इत्यपृच्छत् । अथ सा तरलिका व्यजिज्ञपत् । भर्तृदारिके दृष्टा मया कादम्बरी, विज्ञापिता च निखिलं भर्तृदुहितुस्सन्देशम्। आकर्ण्य च यत्तया प्रतिसन्दिष्टम् , तदेष तस्या एव वीणावाहक: केयूरकः कथयिष्यति । इति विरतवचसि तस्यां केयूरकोऽब्रवीत् । भर्तृदारिके देवी कादम्बरी दत्तकण्ठपहा त्वां विज्ञापयति । यत्र भर्तृविरहविधुरा प्रियसखी महत्कृच्छ्मनुभवति, तत्राहमविगणय्यैतत् कथमात्मसुखा- र्थिनी पाणिं ग्राहयिप्यामि । कथं वा मम सुखं भविष्यति। तन्मा कृथाः स्वप्मेऽपि पुनरिममर्थ मनसि इति । महाश्वेता तु तच्छ्रुत्वा सुचिरं विचार्य ‘गच्छ स्वयमेवाहमागत्य यथार्हमाचरिष्यामि' इत्युक्त्वा केयू- रकं प्राहियोत् । गते च केयूरके चन्द्रापीडमुवाच । राजपुत्र रमणीयो हेमकूटः । चित्रा चित्ररथराजधानी । सरलहृदया महानुभावा च कादम्ब- ·चन्द्रापीडचरितम। २१५ री । तदितो मयैव मह गत्वा हेमकूटं दृष्ट्वा च तत्र मन्निविशेषां कादम्बरी अपनीय तम्या मोहविलसितं एकमहो विश्रम्य श्वोभूते प्रत्यागमिष्य- मीनि। इत्युक्तवती तां चन्द्रापीडः · भगवति दर्शनात्प्रभृति परवानयं जनः कर्तव्येषु। यथेष्ट नियुज्यताम् ' इत्यभिधाय तया सहैवोदचलत् । क्रमण गत्वा हेमकृटं आसाद्य गन्धर्वराजकुलं अवाप्य कन्यान्तः- पुरं श्रीमण्टपम्य मध्यभागे नातिमहतः पर्यम्योपाश्रय धवलोपधा- नन्यम्तभुजलनावष्टम्भेनावास्थितां मर्वगमणीयकानामकनिवासभूनां कादम्बरी ददर्श । सा च मरभसमुत्थाय महाश्वेतां कण्ठे जग्राह । महाश्वेतापि दृढदत्तकण्ठग्रहा तामवादीत् । सखि कादम्बरि भारते वर्षे तारापीडो नाम राजा वसुमतीमासमुद्रां प्रशास्ति । तस्यायं चन्द्रापीडो नाम सूनु. दिग्विजयप्रसङ्गेनानुगतो भूमिमिमाम् । एष च दर्शनात्प्रभृति प्रकृत्या मे निष्कारणबन्धुतां गतः। कथिता चाम्य मया बहुप्रकारं प्रियसखी । तदपूर्वदर्शनोऽयमिति विमुच्य लज्जां यथा मयि तथानापि वर्तितव्यम् । इति । कादम्बरी तु सविभ्रमकृतप्रणामा म- हाश्वेतया सह पर्यके निषसाद । चन्द्रापीडश्च ससंभ्रमं परिजनोपनी- तायां हेमपादाङ्कितायां पीठिकायां समुपाविशत् । परिजनोपनीतेन सलिलेन कादम्बरी खयमुत्थाय महाश्वेतायाश्चरणौ प्रक्षाल्य उत्तरी- यांशुकेनापमृज्य पुनः पर्यङ्कमारुरोह । चन्द्रापीडम्यापि कादम्बर्या- म्सखी मदलेखा प्रक्षालितवती चरणी । अथ परम्परकुशलानुयोगा. नन्तरं ताम्बूलदानोद्यतां कदम्बरी महाश्वेता बभाष सर्वाभिरस्माभिरयमभिनवागतश्चन्द्रापीड आराधनीयः । तदम्मै तावद्दीयतामिति । इत्युक्ता च सा किंचिद्विवर्तितावनतमुखी शनैरव्य- तमिव ‘प्रियमखि लज्जेऽहमनुपजातपरिचया प्रागल्भ्येनानेन, गृहाण ।

·सहदया। . त्वमेवाम्मै प्रयच्छ इति तामुवाच । पुनः पुनरभिधीयमाना च तया ग्राम्येव कथमपि चिरात् दानाभिमुखं मनश्चके । साध्वसपरवशा च सा महाश्वेतामुखादनाकृष्टदृष्टिरेव हस्तपल्लवं प्रसार्य चन्द्रापी- डहम्त नाम्बूलमर्पितवती । गृहीत्वा चापरं ताम्बूलं महाश्वेतायै प्रायच्छत् । अत्रान्तरे चागत्य कञ्चुकी महाश्वेतामवोचत् । 'आयु- प्मति देवश्चित्ररथो देवी च मदिरा त्वां द्रष्टुमाह्वयतः' इत्येवम- भिहिता गन्तुकामा सा सखि चन्द्रापीडः वास्तामिति कादम्बरी- मपृच्छत् । सा तु ' सखि महाश्वेते किमेवमभिदधासि । दर्शनादारभ्य शरीरम्याप्ययमेव प्रभुः, किमुत भवनस्य विभवस्य परिजनस्य वा । यत्रासे रोचते प्रियसखीहृदयाय वा तत्रायमास्ताम्' इति प्रत्युवाचा तच्छ्रुत्वा महाश्वेता तदत्रैव त्वत्प्रासादसमीपवर्तिनि प्रमदवने क्रीडापर्वतकमणिवेश्मन्यास्तामित्यभिधाय गन्धर्वराजं द्रष्टुं ययौ । चन्द्रापाडोऽपि तयैव सह निर्गत्य केयूरकेणोपदिश्यमानमार्गः क्रीडापर्वतमणिमन्दिरमगात् । गते च तस्मिन् गन्धर्वराजपुत्री विसj सकलं परिजनं परिभितपरिचारिकाभिरनुगम्यमाना प्रासादमा- रुरोह । तत्र च शयनीये समुपविश्यैवमचिन्तयत् । अहो किमारब्धं चपलया मया । परित्यक्तः कुलकन्यकानां क्रमः । न परीक्षितास्य चित्तवृत्तिः । अत्सन्नवर्ती सखीजनोऽप्युपलक्षयतीति मन्दया मया न लक्षितम् । श्रुत्वैतं वृत्तान्तं किं वक्ष्यत्यम्बा तातो वा। किं करोमि केनोपायेन म्खलितमिदं प्रच्छादयामि । तथा महाश्वेताव्यतिकरण प्रतिज्ञा कृता । पूर्वकृतापुण्यसंचयेनैवायमानीतो मम विप्रलम्भकश्च- न्द्रापाडः । इनि संचिन्त्य गुर्वी लज्जामुवाह । चन्द्रापीडोऽपि प्रवि- श्य मणिगृहं शिलातलाम्तीर्णायामुभयत उपर्युपरि निवेशितबहूपधा- ·(३) ... । र्शितामेवायमप्यनुष्ठानपदवीमाश्रयतु । किमतावता परम्य किंचिन्नाम हीयते : येनाम्य शिरःशूलमधिकमाविभविष्यनि । मकलोऽपि म्वम्वा- नुसृतमतप्रवर्तकं महापुरुषं भगवदवतारमसंशयमाचष्ट ; काममाच- ष्टाम् , का नः क्षतिः ।. — यद्यविभूतिमत्मत्त्वं श्रीमदृर्जितमेव वा । तत्तंदवावगच्छ त्वं मम तेजोशसंभवम् ' इति हि भगवानव स्वयं गायति । आवश्यकश्चायं विश्वासः, यतम्तदानीमेव तत्तन्मताभिमा- निनां जनानां भविष्यति तत्र तत्र भूयान्समादरः ।। एवमितरेतरं विसंवादेन विभिद्यमानेष्वपि मतेषु वैदिकानीति. श्रुत्यनुगृहीतानीति , वेदान्तिमतव्यपदेश्यानाति च सकलैरप्यास्तिकै- रभ्युपेतानि अद्वैतविशिष्टाद्वैनद्वैतमतान्यव संप्रति सर्वत्र समुपल- भ्यन्ते । मतानि चैतानि चिरादेव रूढमूलानि । अथाप्येतन्मतानु- सारेण ब्रह्मसूत्रगीतादिकं व्याचक्षाणा अत एव भाप्यकारप्रसिद्धि- मुपगतात्रय एव पुण्यपुरुषाः । यथा अद्वैतभाष्यकृतः श्रीशंक- राचार्याः, विशिष्टाद्वैतभाष्यकाराः श्रीरामानुजाचार्याः, द्वैतभाष्य- कर्तारः श्रीमदानन्दतीर्थाचार्याः । यथा अद्वैनिनः श्रीशंकराचार्यान् शिवस्य, यथा च द्वैतिनः श्रीमदानन्दतीर्थाचार्यान् वायोः, तथा विशिष्टाद्वैतिनोऽपि श्रीरामानुजाचार्यान् शेषम्यावतार इति प्रमा- गैरुपपत्तिभिश्च सर्वथा प्रतिपद्यन्ते ।। अद्वैतभाप्यकारो हि अभेदश्रुतीनिर्गुणश्रुतीश्च मुख्याः परि- गृहानः, भेदश्रुतीनां सगुण श्रुतीनां च व्यावहारिकदशादिकल्पनया स्वयमका गतिमभिप्रदर्शयामास । भेदश्रुतिमवलम्बमानम्य द्वैतभाप्य- 1. विष्वक्सेनावतारः, पवायुधावतार इति केचित् । लक्ष्मीपतेरवतार इति तु परे। - ·(४) : काम्यापि अभेदश्रुतयो न म्वरसवाहिन्यः संपद्यन्ते । घटकश्रुतिब- लन सर्व समर्थयतो विशिष्टाद्वैतभाष्यकारस्य तु समस्तकल्याण- गुणबोधनेन मगुणश्रुतयः, तथा हेयगुणराहित्यप्रतिपादनेन निर्गुण- श्रुतयः, विशिष्टैक्यविनिवेदनेन अभेदश्रुतयः, स्वरूपतस्तत्त्वेषु भेदवादेन भेदश्रुतयश्च म्वरसतः समुपपद्यन्त इति सर्वश्रुतिसामरम्य- मम्मन्मत एवति विशिष्टाद्वैतिन': ।। एक्यानुसंधानं भक्तेन पोषकं भवति । तरतमभावावगमे हि उत्कृष्ट भविष्यत्यवरस्य महीयसी प्रीति : । न च विना भगवति भक्ति मोक्षो नाम केनचिदुपलभ्येत पुरुषार्थः । सगुणोपासनायास्तत्र प्रयोजकत्वकल्पनातो वरं तस्यास्तत्र हेतुभावः श्रुत्यादिसिद्ध : सर्व- थाभ्युपगन्तुम् । तथा च केनचिदप्यंशेन अभेदबुद्धिं दूरीकुर्वता पारमार्थिक द्वैतमवगच्छतेव ननु शक्यते भक्तिमता सुकृतिना पुरु- षेण परमः पुरुषार्थोऽयमधिगन्तुमिति द्वैतमिदं ज्याय इति द्वैतिनः ॥ अद्वैतभाष्यकारस्यापि पारमार्थिके द्वैत एव तात्पर्यम् परं तु · सर्व क्षणिकम् । शून्यं तत्त्वम् ' इत्येवं सर्वतः समुज्जृम्भमाणे वेदविरुद्ध बौद्धसिद्धान्ते तदनुसारेण चिराज्जातसं- म्कारायां लोकस्य मनःप्रवृत्ती जगत्कारणस्य एकम्य वापि वस्तुनः सत्यत्वं नित्यत्वं चावश्यसाधनीयमापतितमिति तात्कालिकजनवासना- नुसारेण सर्वमिथ्यात्वम् , जगत्कारणभूतत्वेन एकस्य वस्तुनः पर- ब्रह्मणः सत्यत्वं च स्थापितमद्वैतभाष्यकारेण । न ह्येतावता श्रीशंकरा- 1. मिथो भेद तत्वेष्वभिलपति भेदश्रुतिरतो विशिष्टैक्यादैक्यश्रुतिरपि च सार्था भगवती । इमावौँ गोप्तुं निखिलजगदन्तर्यमयिता निरीशो लक्ष्मीशः भृतिभिरपराभिः प्रणिदधे ॥ इति सकल्पसूर्योदये कवितार्किकसिंहः ।

·(५) । चार्याणामत्रैव नयमित्यङ्गीकरणीयम् । कालेन च जगत्कारणम्य एकम्य वस्तुनः सत्यत्वप्रतिपत्ती जगति रूढमूलायाम् . भगवति भक्तिमुद्रचयितुं भेदं पारमार्थिकमभदं च विशिष्टवषण विशिष्टाद्वैत- भाष्यकार उपपादयामास । ततश्च ततोऽपि भक्तिविशेष परिपोषयि- तुमंशनोऽप्यभेदमसहमाना द्वैतभाप्यकारः सर्वात्मना भेदं परमुगरी- चक्र । इत्थं च विमृश्यमान वस्तुतत्त्वे त्रयाणामपि भाप्यकाराणां न खल्वैकमत्यं युज्यते निराकर्तुम् । दशा हि नाम व्यावहारिकी वा भवतु पारमार्थिकी वा । सगुणोपासना भगवति भक्तिश्च त्रयाणामपि भाप्यकृतां संमतैव पुमर्थसमर्थकतया । एवं च त्रयाणामपि भाप्यका- गणां सति संभवति तात्पर्येक्य. नंषा परम्परपगङ्मुखीभावकल्प- नापूर्वकमाधुनिकानामम्माकं मतप्रद्वेषदूषणादिकं सर्वथा बालिशकृत्य- मवति नव्या विमर्शकाः ॥ वस्तुतो वस्तुतत्त्वं यद्वा तद्वा भवतु नाम । न वयमचम- चक्षुषः । ते ते यावद्बुद्धिबलं कयापि गमनिकया स्वैर किमप्युत्प्रेक्ष- न्ताम् । नास्माकं किमपि वक्तव्यमत्र लक्ष्यते । इदं पुनर्न क्यमन- भिधातुं पारयामः- यदुत विशिष्टाद्वैतभाप्य अधीयमान तत्र तत्र भाष्यकृता योजितेर्भगवतो विशेषणैरनुसंधीयमानैर्यावती भगवति भक्तिस्फूर्तिरनर्गलमम्माकमाविर्भवति , तावती सा न किलोदेत्यपरया- र्भाप्ययोरधीयमानयोरिति तटस्थदृष्टावास्थितायामकामैरप्यपरैरवश्य- मिदमभ्युपेयं भवतीति । यथा च श्रीशंकरभाष्ये अधीयमाने शब्दा. पुरस्तादथ परम्तादर्थाः प्रादुर्भवन्ति पुरतोऽस्माकम् , तथा श्रीरामा- नुजभाष्ये अर्थाः प्रथमतः पश्चाच्च शब्दा आत्मानमभिदर्शयन्ति । यथा वा प्रबलयुक्तिप्रमाणनिरूपणेन अद्वैतभाष्यात् , तथा भक्तिसु. .

·(६) धारसनिष्यन्देन द्वैतभाष्यादपि विशिष्यते विशिष्टाद्वैतभाष्यमिति सकृदवलोकनेनैव, दृढं विश्वसिमः, सहृदयः स्वयमेव नूनमवगमि- प्यति ॥ एवमखिलैरप्यभिवन्दनीयमहिमसु त्रिषु भाष्यकारेषु विशि- टाद्वैतभाप्यकृता भगवद्रामानुजाचार्या एव प्रकृतस्य गद्यत्रयाख्यम्य प्रबन्धरत्नम्य प्रणतारः॥ एते किल इतश्च प्राक् प्रायो 'नवभ्यां शताब्द्यां भगवतो यामुनाचार्यम्य पौत्र्यां कान्तिमत्यपराभिधानायां भूदेव्यां हारीतकुल. तिलकान्महात्मनः केशवसोमयाजिनः श्रीभूतपुर्या लब्धजन्मान, बाल्य एव सर्वाण्यपि शास्त्राणि विशिप्य श्रीयादवप्रकाशयतिवर्या- दद्वैतग्रन्थांश्च समग्रमधीत्य भगवदनुग्रहेण तदा तदा स्वयमपसृत- महापदः प्रकटीकृतपरिशुद्धनिजप्रभावाः, अनेकेभ्य आचार्येभ्यो यथासंप्रदायं ताम्तानर्थविशेषानात्मना समधिगत्य सर्वदा भगवत्कैं- कर्यैकप्रवणमनसो भगवद्गुणानुभवसमधिगतपरमानन्दनिर्भराः, न च प्रव्रज्यां परिगृह्य श्रीरङ्गादिषु दिव्यदेशेषु भगवत्सेवैकपराय- णाः परवादिविधूननचणवचोगुणाः, सुचिरमध्यात्मविद्यां यथासंप्रदा- बहुभ्यः शिष्येभ्य उपदिश्य "स्वाश्रिताननेकानुज्जीवयन्तः, सर्वा- मना विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तं सर्वतोमुखमकुतोभयं च विधाय वेदार्थ- :, काले- यं 1, एकोनविंशत्युत्तरशताधिकचतुःसहस्रतमे पिङ्गलनाम्नि कलेर्वत्सरे चैत्रमासि शुकद्वादश्यां भृगुवासरे आदानक्षत्रे कृतावताराः । किस्तीयसंवत्सरः : 1019. '. 'रामानुजः सप्तशतैर्यतीनां पीठेश्चतुःसप्ततिभिः समेतः । एकान्तिाभादशभिः सहस्रः श्रीरा आस्ते यतिसार्वभौमः ॥'

·(७) संग्रहादीनि प्रबन्धरत्नान्यनुगृहन्तः, शिप्यपरम्परया तेषामिव स्वसि. द्धान्तम्य च सर्वतोऽपि प्रचारं समुत्कर्ष च भगवन्तं प्रार्थयमाना. सर्वथा परहितैकप्रवणाः परार्थकजीविताः परमपुरुषैकदेवताः परक- लितप्रशंसानिन्दादिपराङ्मुखाः परं धाम प्रदिरे । एतैश्च कृतेषु प्रबन्धरत्नेषु श्रीभाप्यव्यपदेशविग्व्यानं श्रीब्रह्म- सूत्रभाप्यं विशिष्टाद्वैतमिद्धान्तानुमारण तत्तदर्थप्रतिपादकं प्रबलाभियु- क्तिभिरप्रतिहतैश्च प्रमाणैः परमतनिराकरणचणगुणगणमविलसूत्राक्ष- गत्यन्तानुगुणमपरैरप्यभिनन्दनीयसुमधुरवचोगुम्भं विलसति विश्वतो. ऽप्युदश्चितभगवद्गुणानुसंधानमरसरमणीयम् ॥ श्रीगीताभाप्यमप्यतैरनुगृहीतमभिव्ययैव सुखावसयविषय- जातम् ॥ वेदान्तसार इति, वेदान्तदीप इति च द्वावतेषामेवापगै ग्र- न्थौ, अतीव संग्रहण किंचिदिव विस्तरेण च श्रीबादरायणसूत्राणि श्रीभाप्याकलितफक्किकया अक्षरताऽपि व्याचक्षाणौ, ब्रह्मसूत्रवृत्ती भवतः ॥ वेदार्थसंग्रहनामक मतद्विरचितं प्रबन्धरत्नं तु विशिष्टाद्वैतम- तानुरोधेन व्याख्येयानामुपनिषदां व्याक्रियाप्रक्रियादिशाप्रदर्शनपरम् । अत एव श्रीभाप्यादिभिरपि गतार्थतामालोच्य श्रीभाष्यकारैरुप- निषदां न व्यरचि भाष्यं पार्थक्येन ॥ नित्यग्रन्थाभिधानोऽप्येकः प्रबन्धः श्रीभाप्यकारैरारचितः । तत्र च श्रीवैष्णवसमयिनामहरहरनुष्ठेया धर्माः कर्मम्वरूपाणि च स- न्ति साधु प्रतिपादितानि ॥ प्रकृतं च गद्यत्रयाख्यमत्युत्तमं प्रबन्धरत्नं श्रीभाष्यकारैः स- ·(८) दाचार्यसंप्रदायागतद्वयवचनपूर्वकमात्मकृतस्य भरन्यासस्य, स्वकृत- प्रपत्तिप्रसन्नदिव्यदंपतिप्रकाशितस्य अभयप्रदानस्य च स्वरूपमन्या- नप्यवगमयितुमुपनिबद्धमिति संप्रदायविदः । एकैकस्यापि गद्यस्य पार्थक्येन विषयप्रयोजनादिकं तु तत्तद्भाप्यारम्भ एव स्फुटं प्रकटी- कृतमिति नेह तत्र विस्तरः स्वीक्रियते ॥ वस्तुतः सर्वदापि भगवन्महिमानुसंधानकरसिकानां श्रीभाष्य- काराणां श्रीभाप्यगीताभाप्यादिष्वगत्यापतितेन परमतदूषणकोलाहलेन कियतश्चन क्षणान् भगवद्गुणानुभवपरमानन्दपराङ्मुखीभावक्लिश्यमा- नमानसानामखण्डधारासारनयेन अविच्छेदभगवद्गुणानुभवप्रकारमुच्चै- रुच्चार्य भगवत्प्रसादप्राप्तिमुपवर्ण्य कृतार्थभावमात्मनः कलयितुकामानां हृदयपयःपयोधेरनर्गलमभितः प्रसरन्ती सुधालहरिपरंपरा किल श्रीम- दिदं गद्यत्रयमित्यपि वयमुत्पश्यामः ॥ एतद्द्यत्रयभाष्यकर्तारश्च श्रीमन्निगमान्तमहादेशिकाः कले. रेकसप्तत्यधिकशतत्रयोत्तरचतुःसहस्रतमे शुक्लनानि संवत्सरे नभम्य- मासि श्रवणनक्षत्र श्रीकाञ्चीनगरपरिसरे हिमोपवनाभिधाने देशे कृता- वताराः । एतेषां च मातरपितरो श्रीमती तोतारम्बा, श्रीमाननन्त- मूरिश्च । 'अयं कुक्षौ समुत्पन्नः शक्तेर्गर्भः सुतम्य ते । समा द्वादश तस्यह वेदानभ्यस्यतो गताः' इत्युक्तप्रकारेण लोकविलक्षण- ताप्रकाशनाय एतैरपि द्वादश परिवत्सरान् गर्भे स्थितं मातुः ।। एते च तन्मातापितृखमवृत्तान्तानुरोधेन' श्रीमद्वेकटाद्रिना- 1. कुसुमकैकर्यमनुदिनमनुतिष्ठतः श्रीमदनन्तसूरहस्ते श्रीनिवासेन स्व- कीया घण्टा अदायीति, तेन च दत्तां तां तोतारम्बा स्वयमगिरदिति च ताज्या दृधः स्वतः।

·(९) थम्य श्रियःपतघण्टाया अवतार इत्याग्विलानामप्यास्तिकानामभि- प्राय: । अमुं च विषयं स्वयमेव श्रीमदाचार्याः संकल्पसूर्योदये संक- लयामासुः ॥ बाल्यादारभ्यव सर्वत्र बुद्धिवैभवं प्रश्रयं भगवति भागवतेषु च भनि शान्ति दानि च बिभ्राणैग्नेविंशतिवयम्कैरेव सद्भिर्विश्वा अपि विद्या वादिहमाम्बुवाहादात्रयश्रीरामानुजाचार्यवर्यात्म्वमातुलाद- धिगता.॥ अनन्तरं च यथासंप्रदायमधिगतविशिष्टाद्वैतमतसारसर्वम्वैः श्रीमदाचार्यः श्रीकाञ्चीश्रीरङ्गादिषु दिव्यदेशेषु भगवत्सवापरायणै- भागवतप्रावण्यपरिपूर्णैः' मुचिरमवम्थाय श्रीभाप्यादिप्रवचनमाचर- द्विग्नक कृतमतयः शिप्यास्तत्त्वहितपुरुषार्थोपदेशेन धन्यजन्मता- मवापिताः । पराजिताश्च बहवः परवादिनस्तदा तदा प्रमाणप्रबलवा- चायुक्तिनिकरण सर्वतः सारेण ।। एतैश्च न केवलं संकृतभाषायाम् , परं द्रामिडभाषायामपि मणिप्रवालगत्या शुद्धगाथारूपेण च बहवो ग्रन्था' व्यरच्यन्त । 1. 'विवामिनी विबुधवैरिवरूथिनीनां पद्मासनेन परिचारविधौ प्रयुक्ता। उत्प्रेक्ष्यत बुधजनरुपपत्तिभूना घण्टा हरः समजनिष्ट यदात्मनेति ॥' . रामानुजार्यादात्रेयान्मातुलात्सकला: कलाः । अवाप विंशत्यब्दे यः' इति श्रीकुमारवरदगुरवः । आचार्यैरपि सकल्पसूर्योदये 'विशत्यव्दे विश्रुतनाना- विधविद्यस्त्रिशद्वार श्रावितशागरकभाध्यः इति स्त्रयमुक्तम् ॥' :. कदाचिदपचिकीर्षया कैश्चन कुदृष्टिभिरि लम्बितायामुपानहि स्वशि- रमि लमायाम् ‘कर्मावलम्बिनः कचित्कचित् ज्ञानावलम्बिनः । वय तु हरि- दामानां पदरक्षावलम्बिनः' इति श्रीमदाचायैरहितम् ॥ 1. मस्कृतभाषायाम- साहित्य, चतुर्विशतिसगात्मक यादवाभ्युदय , ·(१०) काव्ये वा नाटके वा स्तोत्र जाते वा यत्र कुत्र वा एतेषां पदविन्यासः सर्वात्मना भगवति भक्तिं स्वसिद्धान्तसारं च क्रोडीकुर्वन्नेव भवतीति नन्वानुभाविकमिदमवलोकयितृणाम् ॥ एतेषां वैदुप्यं परवादिनिरसनवैभवं चावलोक्य तदानींतनाः पण्डिता एव · कवितार्किकसिंहः' इति बिरुदेन श्रीमदाचार्यान् सम- भावयन् ॥ एकदा च श्रीकृष्ण मिश्रवादसमयप्रकटितपराक्रमपरितुष्टेन श्रीरगनाथेन श्रीमदाचार्येभ्यः वेदान्ताचार्यः' इति, श्रीरङ्गनायिकया 'सर्वतन्त्रम्वतन्त्रः' इति च बिरुदं प्रसादितमर्चकमुखेन ॥ सर्वदा सदाचारानुष्ठानेकबद्धश्रद्धानां च श्रीमदाचार्याणामु- म्छवृत्त्या देहयात्रां निर्वर्तितवतामनितरसाधारणं नैःस्पृह्यं ननु व्यक्त- . , नाम महाकाव्यम् , धीरगनाथपादुकामहिमवर्णनपरं सहस्रपद्यात्मकं पादुकासह. सम्, सुभाषिनीवी, हममदेशकाव्यम् , सकल्पसूर्योदयं नाम महानाटकम् , हयग्रीवस्तोत्रादीनि सहस्राधिकश्लोकसंकलितानि बहूनि स्तोत्राणि, द्रमिडोपनि- पत्तात्पर्य रनावलीप्रभृतान्यन्यानि च कतिचन । वेदान्ते, न्यायसिद्धाञ्जनम् , न्यायपरिशुद्धिः, अधिकरणसारावलिः, तत्त्वमुक्ताकलापः, सर्वार्थसिद्धिः, शतदू- षणी, चकारसमर्थनम् । वेदान्ते व्याख्यानरूपाणि, गीताभाष्यव्याख्या तात्पर्य- चन्द्रिका, श्रीभाष्यव्याख्या तत्त्वटीका, गीतार्थसग्रहरक्षा, स्तोत्रभाष्यम् , गद्य- त्रयभाष्यम् , ईशावास्योपनिषद्भाष्यम् । मीमांसायाम् , सेश्वरमीमांसा, 'मीमां- सापादुका । अन्ये च श्रीवैष्णवसमयाचारादिप्रतिपादकाः सच्चरित्ररक्षानिक्षपरक्षा- पाश्चरात्ररक्षाप्रभृतयः । द्रामिडभाषायां च-श्रीमद्रहत्यत्रयसारप्रभृतयः द्वात्रिंश- दहस्यग्रन्थाः, ‘देशिकप्रबन्धः' इति प्रसिद्धिमुपगतो गाथात्मको द्रामिडप्रबन्धः । इत्वं च संकलय्य तैर्विरचिताः प्रबन्धा एकविंशत्युत्तरशतम् । प्रायेण सर्वेऽपि प्रन्या मुद्रापिताः । l, 'श्रीवेङ्कटनाचार्यः' इति सांस्कारिकं नाम ।

·(११) मेव वैराग्यपञ्चकावलोकनन ॥ किं बहुना नास्ति कश्चिदतावति जगनि समुत्पन्नः. यः खल्विमानाचार्यान् पाण्डित्यप्रकर्षण मेधाविलसितन ग्रन्थकरणकौश- लेन प्रमाणप्रदर्शनमामर्थेन धैगम्यमारण भगवद्भक्तिभारण चातिशाय- तुं प्रभवति । अत एव किलैते श्रीमदाचार्या:. कविभिः कवय इति. दार्शनिकैदानिका इति, वेदान्तिभिवेदान्तिन इति, निबन्द्धमिनिब- द्धार इति, कर्मठेः कर्मठा इति. ज्ञानिभिज्ञानिन इति, भक्तभक्ता इति, प्रपन्नैः प्रपन्ना इति, वादिभिर्वादिन इति, शान्तः शान्ता इति च बहुधा संभाव्यन्ते ।। एतैश्च श्रीमदाचार्यवथैरम्य गद्यत्रयस्य सत्यपि प्राचीन व्याख्याने क्वचित्क्वचित्तत्रावरसमालोचयद्भिरव नयमिदं भाप्यमवतारितमा- त्मनेति एतद्भाप्यम्थकतिपयप्रघट्टकपालोचनायामवगम्यते । अस्य च भाप्यस्य गुणनिरूपणम् ' नन्विदं श्रीमन्निगमान्तमहादेशिकैरनुगृ- हीतम्' इत्येतावद्विलेखनमात्रेणेब, मन्यामहे, संपूर्णमाचरितमम्मा- भिरिति ॥ एतादृशस्य च सभाप्यम्याम्य गद्य त्रयस्य नासीदेतावता शुद्धं च समीचीनं च किमपि मुद्रणमिति सर्वथा विषादम्थानमेत- 1. उञ्छनिमातिष्टमाना आचार्याः कदाचित् राजकुललब्धप्रतिष्ठः श्रीविाधरण्यस्वामिभिस्तत्रागमन प्राथिताः पञ्च पद्यानि उत्तरतया प्राहिण्वन् । तत्पद्यसमुदायस्य वैराग्यपचकमिति व्यपदेशः । तत्रायमादिमः श्लोकः-'मिलं किमनल भवदनलमोदर बाधितुं पयः प्रमृतिपूरक किमु न धारक सारसम् । अयनमलमल्लकं पथि पटचरं कच्चर भजन्ति विवुधा मुधा ह्यहह कुक्षितः कुक्षितः ॥'

·दम्माकम् । पूर्व द्विगन्ध्रलिपिभिर्मुद्रितमपीदं सम्यक् शोधितमिति वक्तुं न पार्यते । काञ्च्यां च कियतश्चन कालात्प्राक् कैश्चन बहुविद्भि. संशोध्य सम्यगान्ध्रलिपिभिरारब्धमुद्रणमप्यधीवसितमस- मग्रममाप्तमवनिष्ठन इत्यतितगमिदं शोकास्पद मे तद्रन्थकाङ्किणां विदुषाम् ।। तदिदं सर्वमालोच्य, अनेकान् श्रीकोशानालोक्य, निधार्य ममीचीनं पाठम् , यावच्छक्ति प्रमादरहितं मुद्रापयित्वा, प्रबन्धरत्न. मिदं विदुषां प्रीत्यै आत्मनः कृतार्थभावाय च बहिरवतारयामः ।। यावच्छक्ति परिशोधितऽप्यस्मिन् ग्रन्थे अम्मदीयबुद्धिप्रमो- षादिना यदि म्युरशुद्धयः, प्रार्थयामहे, तर्हि ताः स्वयं परिनिर्मृज्य कृ- पयाम्मान बोधयन्तु; येन द्वितीयस्यां मुद्रणायां वयमतीव जागरि- प्यामः ॥ रायंपेहे. चक्रवर्ति. कृष्णमाचार्यः ।

·॥ श्रीः॥
॥ सहदया।
सरमचारुपदक्रमभासुरा विपुलभावविलाममनोहरा ।
सहृदया हृदयालुभिराहता प्रतिकलं परिपोषमुपैष्यति ॥
मंपु. २.]
सौम्यवर्ष पौषमासः।
[मंचि. १०.
सुभाषितानि ।
निराबाधं पक्षे विलसति वलभै सकुतुक
चकोरोऽयं ज्योत्स्नां रजनिमपि कृत्स्नामनुभवन ।
अनेहस्यायाते पुनरथ विभाते हतविधे-
रवाप्नोत्यस्तोकं सततमपि शोकं निजहदि ।।
न ते मूलं स्थूलं न हि तव शरीरं दृढतरं
विशेषेणैवोपर्युपरि तव भागः कृशतरः ।
महीयानेवाहो तव शिरसि भारोऽपि तदपि
त्वया दीर्घायुष्यं क्रमुक कथमासादितमभूत् ।।
कलानाथेन त्वं वहसि समभावं स्वहृदये
पदार्थान्सर्वानप्ययि मुकुर गृहासि नचिरात् ।
नृणां द्रष्टव्येषु प्रथमगणनीयोऽसि भुवने
न जाने संभाव्यं तव परमित: कैरिव गुणैः ।।
कटत्तनाट्ट. इ. के. श्रीरविवर्मगनः ।।

·मेघसंदेशविमर्शः॥ गत्वा चोर्च दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः । शृङ्गोच्छ्रायः कुमुदविशदेर्यो वितत्य स्थितः खं राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः॥ ५८ ।। इह बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकया नित्यविकासभाजां कु- मुदानामवस्थितिं भावयन्कविः कैलासशृङ्गाणां कुमुदसादृश्यं वर्ण- यति ; कैलासं च त्रिदशवनितादर्पणत्वेनानुवर्णयन् , महीधरस्यास्य निरतिशयं सौभाग्यमवगमयति ।। उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे सयाकृत्तद्विरदरदनच्छेदगोरस्य तस्य । शोभामरेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्री- मंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीच ।। ५९ ॥ केलासस्य धवलिमानं सदृशवस्तुनिर्देशेन विशदयितुं प्रक्रा- न्तः कविः प्रथमं दर्पणेन तमुपमयन् , 'निःश्वासादिभिरनुक्षणं मलिनीभवनयं मुकुरः न समीचीनः' इति तमेव कुमुदैरनन्तरमुप- मिमानः, तत्रापि नैमित्तिकं विकासमाकलय्यापरितुष्टः पुनर्गिरिशा- सुहासेन सदृशं भावयन् , तस्यापि कादाचित्कतामनुस्मरन् पधे- ऽस्मिन्सद्यःकृत्तद्विरदरदनच्छेदेन सदृशयन् , तावताप्यसंतुष्टः, वर्ण- यितुमशक्येयमद्रेः शोभा सहृदयैः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयैवेत्युद्विरन् , ·मेघमंदेशविमर्शः । तम्यैव गाम्भीर्यादिधर्मान्तराणि लक्षीकृत्य गोराङ्गण हलभृतोपमिमीत इत्यहो ! गाम्भीर्यमनितरसाधारणं महाकविभणितीनाम् ।। हित्वा तस्मिन्भुजगवलयं शंभुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि च विचरेत्पादचारेण गौरी । भङ्गीभक्त्या विरचिनवपुः स्तम्भितान्नर्जलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायाग्रयायी ॥६० ॥ भवान्या पूर्वमेव दृष्टभनिम्त्वं कैलासमद्य दिष्ट्याऽधिगतः पादचारेण विचरन्त्या गौर्याः कठिनशिलातलम्पर्श चरणयोरसह. मानः, आत्मनः शरीरं सोपानत्वेन परिणमयन् तम्या वात्सल्यमस णितानां कटाक्षाणां पात्रीभवनात्मानं पवित्रीकुरु- इत्युपदिशन् , मृडान्याः सर्वात्मना दास्यमात्मन इहाविष्करोति भक्तिपरवशः कालिदासः ।। तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्धट्टनोद्गीर्णतायं नेष्यन्ति खां सुरयुक्तयो यवधारागृहखम् । ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे धर्मलब्धस्य न स्या- क्रीडालोलाः श्रवणपरुषेजिनेर्भाययेयाः ॥ ६१ ॥ पूर्व कदाचिदुज्जयिनी गतम्त्वं महाकालम्य प्रदोषपूजासमये ते मन्द्रगर्जितं संध्यावलिपटहत्वेन परिणमयन् वनिताललामभूतानां वेश्यानां मधुकरश्रेणिदीर्घाणां कटाक्षाणां पात्रीभूय अविकलं फलं लब्धवान्किल । पश्यतु तावदिदानीमाद्यरसाभिभूनहृदयो भवान् 'कीदृशं फलं भवानीपरिचर्यायाः' इति । मृडानीचरणपकज स्पर्शसमनन्तरमेव क्रीडालोलाभिः सुरयुवतिभिरहमहमिकया परि- .

·सहदया। रब्धः, . अनितरसुलभान्भोगान्प्राप्नुवन् , ताभिः सप्रणयं सकौतुकं च सहैव गृहाभ्यन्तरं नीतो भविष्यसीत्यहो! महिमा भवानीस- पर्यायाः । किं ज्योतिष्टोमादिभिरधिकायाससाध्यैः ? किं वा निता- न्तशोषितकरणग्रामेण तपसा? किमन्यैरपि संदिग्धफलैरुपासनैः ? इति स्वाशयं प्रकटीकरोति महाकविः ।। एवमतर्कितोपनतान्निरतिशयसुखलाभाद्विस्मृतान्यकर्तव्यस्य, मदनशरशरव्यतामुपयाताभिः त्वदीयच्छायोपगूढावयवाभिः सुरयुव- तिभिरादरातिशयेनानुक्षणमुपलालितम्य भवतो हृदयादभ्युपपन्नं सुहृ- कार्य नियतमपसरेदिति बिभेमि । तदङ्ग, किंचिदिव मदर्थे समाल- म्ब्य धृतिम् , संम्तभ्यात्मानम् , परित्यज्य तरलताम् , दूरीकृत्य देवकामिनीदाक्षिण्यम् , आश्रित्यानिच्छयापि नैप्ठुर्यम् , अभ्यस्य म्वरपरिवर्तनाम् . परुषीकृत्य निसर्गतः श्रवणशुभगान्यपि मन्द्रगर्जि- तानि, भाययित्वा च रमणीयमपि तरुणीसार्थम् , कथंकथंचिदात्मानं मोचयन्नलकाभिमुखो गच्छेत्यतिकरुणं प्रार्थयते यक्षः ।। हेमाम्भोजप्रमवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन्कामाक्षणमुखपटमीनिमैगवनस्य । धन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानि स्ववातै- नानाचेष्टेजलद ललिनेनिर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ।। मुरवनिताभ्य आत्मानं मोचयित्वा अलकाभिमुखं प्रस्थितव- तस्ते मार्गे प्रथमं कनककमलभासुरमविज्ञातकालुप्यं मानसं सरोवरं नयनगोचरीभविष्यति इति वदन् यक्षः- इह निर्मलाम्भसि तोय- क्रीडाव्यामृतमैरावतम् , कुबेरस्योद्यानमुच्छृङ्खलं प्रविष्टस्य तस्य चेष्टा- ·मेघसंदेशविमर्शः । , भिः संक्रुद्धेन धनपतिना विहितमात्मनः प्रेयसीवियोगादिकं चानुस्म रन् , ननु म्वैरं विहरतां गजानां चेष्टादिकं प्रवालगोभेव पादपानां नगेन्द्रम्य भूपणमित्यविज्ञायारसिकशिगमणिरसौ धनपतिः, मां प्रिय- तमया विश्लेषं प्रापयक्किल ; अद्य तु त्वया निर्मलमम्भः म्वर पत्विा महावानं सहायमुपलभ्य चैत्रग्थे कुसुमद्रुमाणामुच्छेदो निर्दयं कर- णीयःः कं वा शपेदनुचरमिदानीमनभिज्ञोऽयं गुह्यकेश्वर::-- इति साकृतं सूचयतीत्यभिनन्दन्ति रमिका ॥ नानाचष्टेजलद ललिनैनिर्विशम्तं नगेन्द्रम् । तं तमात्मा- भिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणतशरञ्चन्द्रिकासु क्षपासु इत्यादिभिः, अ- नवद्यदिव्योद्यानसरोविहारगीतानुसंवनवारुणीरसाम्वाददयितापरिरम्भ- णादिसुखपारतन्त्र्यादेवात्मनः म्वाधिकारप्रमादादिकं समभूदिति चो- तयन- सखे जलद ' मुनीनामपि मदजनकमिदमुद्यानवरं चैत्ररथं नामात्यन्तमलभ्यमल्पपुण्यानाम् : विकचकनककमलभासुरमिदं सराव. रमतिनिर्मलमप्यमन्दरजीविकारमुपजनयत्यमरमिथुनानाम् ; नगेन्द्रोऽ- यमतिरमणीयः सुखानुभवतृष्णामादधाति शोषितकरणग्रामाणां निय- तात्मनामपि ; बालारुणकोमलान्यमरतरुकिसलयानि प्रसभमर्पयन्ति रागमरागिणामपि ; -~-इति स्वानुभवमेवेह प्रकारान्तरणावगमयति यक्षः ॥ इममेवाशयमन्यत्रापि वृन्दावने चैत्ररथादनून निर्विश्यनां सुन्दरि यौवनश्रीः' इति वर्णयति महाकविः ।। तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका ज्ञास्यसे कामचारी ।

·२२२ सहदया। या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैर्विमान- मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रबृन्दम् ॥ ६३ ॥ एवमात्मनानुभूतपूर्वान्भोगाननुस्मारितो यक्षः, हेमपल्लवसंस्तरे स्वीयमुत्सङ्गमधिशयानां विगलितांशुकां शिथिलालकां प्रेयसी हृदये- नालिखन् , नन्वियमलकैव प्रणयिनः कैलासस्योत्सङ्गे कामिनीव सविस्रम्भमनवरतं. शयाना · सर्वर्तुसांनिध्येनाजस्रं शोभमानेऽस्मिन्नुद्देशे महर्षयोऽप्यवशा भवेयुः इति व्यञ्जयन्ती, अभिज्ञतमम्य कामचारि- णम्ते मानसं नियतमावर्जयिष्यत्येव ; किं पुनरभिज्ञानान्तरनिर्देशेनेति निपुणमुपसंहरनलकाप्रवेशायाभं प्रोत्साहयति मधुरमधुरया सूक्ति- सरण्या॥ इनि मेघमंदेशे प्रथमाश्वासः ।। श्रीकृष्णलीलायितम् ॥ त्वय्येवायत्तौ भोगमोक्षो दिविषदामपि । तदेष नौ सेवांभावः, योऽयमविनाभावो नाम । अतो नावकल्पय परमार्थतः.शोकस्थानमत्र । रूपान्तरपरिग्रहेण तु कदाचिद्विश्लेषं तदात्वदुम्सहमपि अवश्यंभाविनि संश्लेषे रसान्तरमादधानमनुभूय निम्तीर्णशापा पुनरपि प्रकृति प्रति- पत्म्यस इति नात्यर्थमनुशयोऽपरिहार्ये वस्तुनि विदुषामुपपद्यते । महमपि संकल्पकल्पनीयमपि भूभारापनोदमपदिश्य त्वदनुरोधेन ·श्रीकृष्णलीलायतम् । स्वमात्मानमगोचरमपि गोचरं जनदृशां करिष्यामि । वसुदेवकुले प्रसूतोऽपि त्वामेव रमयितुं गोकुल निवत्म्यामि । प्रागव त्वं सस. खीजना व्रज व्रजमेव । वृषभानुगृहिणी कलावती नाम गोपिका त्वां भावयिष्यति दुहितरम् । मय्यवतरिष्यति कृत्म्न एव देवलोको गोलोकश्च स्वैरंशैरवतरिप्यत्येव भुवम्-' इति ॥ अथ श्रीदामानमपि अनन्यशरणं म्वामिसेवाविलोपविरसेन दवाशापनास्तमितच्छायं शरण्यः--- श्रीदामन् किमतीतऽर्थे शा- केन! कं वा न काडीकरीत्यनीश्वरमीश्वरी भवितव्यता : किंच क्रोध एव त्वामासुरी योनिमनयत् । किमत्र वैभवं पुनरुक्तवादिनी देवी- शापस्य ! कंचिच्च कालमनुभूतशापो भूतनाथशूलधारानिर्णिक्त- वृजिनः प्रतिलप्म्यसे प्रकृतिम् । तत्रापि तु जन्मन्यहीनप्रणयं मयि ते मानसमेव साधनं श्रेयस:-इत्यादिश्य विससर्ज ॥ स चानुपदं शङ्खचूडो नामासुरः संबभूव । राधापि देवी वृषभानुगृहे लब्धजन्मा यदृच्छावशात् म्वनैव व्यपदेशन व्यपदिष्टा ववृधे ॥ तदनु सर्व एव गोगोपिकावर्गो गसमण्डपवृन्दावनादिकं च गोलोकसारं तामवतरन्तीमन्ववततार । देवाश्च दव्यश्व क्षितिक्षेमार्थ मवतरिप्यतो हरेरनुरोधेन य यथा प्रथममादिष्टाम्ते तथा भुवि संब- भूवुः । कश्यपो. वसुदेवः प्रादुरासीत् । अदितिश्च देवकी । उपारू- ढयौवनो वसुदेवो नवयोवनमृजावदातलावण्यामुपयम्य देवकी देव- कसुतां झणझणायमानकनककिङ्किणीजालमालिभिः शताङ्गशतैर्दर्शि- तानेकसूर्योदयं गण्डभित्तिगलितमदवारिधारासंपादिताकालदुर्दिनैः कर्णतालपवनजनितवात्यापरिभ्रममहोत्संधपरिणाहैर्मातङ्गपुङ्गवेरनेकव.

·२२४ सहदया। कदलिकालंकृतैरिन्द्रायुधशबलितजलधरानीकलक्ष्मी दधानम् , प्रय- लधृतखलीनखणखणायितमुखैः प्रस्फुरत्प्रोथैराकाशमशेषमधःकर्तुमिवो- द्गतग्रीवैः अमृतफेनपाण्डुरैरनिभृतावस्थानैरनेकदेशीयैस्तुरङ्गमैः दुग्धो- दतरङ्गैरिव परिप्लुतम् , सेनापतिनिदेशसमकालपरिणतविचित्रव्यूह- बन्धैः उत्खातकृपाणलतासहस्रोपहितनागलोकविभ्रमैः समरालाभा- दन्तःसंभृतवेगमक्षमैरिव वोढुमात्मीयं प्रतापमविश्रान्तदोर्दण्डदुर्ल- लिनैः पदातिबलैः परिबृहितं हारनू पुरकेयूरपारिहार्यादिमहार्हभूष- णकान्तिकर्बुरिततनुच्छा याभि. सुवर्णाचत्रितैः सूर्याशुसूत्रकृतवानरिव संकल्पनिर्मितेरिव च पारिजातपल्लवमसृणम्पर्शः दुकूलवरैराच्छादि- ताभिः कल्पलताभिरिव सूर्याशुपरिवृताभिः तारकानिकरपरिकमिता- भिश्चन्द्रकलाभिरिव समानवयोवेषवर्मकान्तिभिः वेशकन्याभिर्वि- द्युद्वल्लरीभिरिव मूर्ताभिरुपशोभितम् , चिन्तामणिनिर्विशेषरत्नशतप्रायं दिव्यनिर्माणशङ्कावहबहुविधाविकाजिनरचनादिप्रायं श्वशुरप्रेषितं क- न्यापारिबर्हमुपादाय प्रस्थाम्यमानः प्रियतमया सह गमनत्वरोद्युक्त- युग्यतुरगखुरपुटपाटितक्षितितलं चित्रकम्बलपरिवृतमुत्तमास्तरणास्ती- ण रथमारुरोह ।। कंसस्तु म्वसृवत्सलः सारथ्यमूरीकृत्य स्वयमश्वरश्मीन् जग्रा- है। शुश्राव चानुपदम् –' अस्यास्त्वामष्टमो गर्भो हन्ता यां नयसेड- बुध-' इत्येवंरूपामात्मविनाशशंसिनीमशरीरिणी वाणीम् । स तया सृण्येव व्यालगजो गाढविद्धश्चिन्ताविभ्रान्तहृदयः रोषावेशलोहि- ताक्ष इतिकर्तव्यताविवेकविधुरमतिः प्रतिकलं सृकणी लिहन प्रस्फुर- दोष्ठपुटः अनवधारणादुम्म्थवृत्तिः मूलच्छेदप्रतीका- प्रथममेवात्म- विपदमनुचिन्त्य रभसात्वातम्वगो भगिनी हन्तुमारब्ध ।।

·श्रीकृष्णलीलायिनम। तदा मा एव स्त्रियः मन्नगात्रयष्टयः पारिप्लवदृष्टया हा हनि चुक्रुशु । ममग्रं च तदप्रेमग्मनीकमुदअग्रावोच्चयप्रतिरुद्धप्रमर- मिव मोतः घातस्विन्याः मक्षामोत्तरङ्गमासीत् । न नथाभिनिविष्टं म्वसुः केशवन्धग्रथितैकहम्तमपरहम्ताद्यतकृपाणं प्रियतमां च कातरोत्तरल. नारका प्रकम्पम्वदनम्नगात्रीमालोक्य निसर्गधीग वसुदेवः स्वमा- कारमदर्शयन् सान्नैव हितमनुदशयन्नुवाच- महाभाग कथमदृष्टव- नृकाया गगनचर्या वाचः प्रत्ययेन भवादृशोऽपि सदसद्विवकी गर्हिन कमणि प्रवर्तत: आप्तप्रामाण्यादेव हि शब्दप्रामाण्यं प्रमाणविदः प्रति- जानन्ति । श्रुतयाऽपि नाम · सत्यं वद इति वक्तारमनुशामति । वक्तृणां च पुरुषभावसुलभा भ्रमप्रमादविप्रलम्भा विततार्थी वाचमापादयन्ति। अम्तु वा श्रद्धयमीदृशं वचनम् । तथापि न धीमतामत्र संभ्रमावसर. । कम्माद्वा जनिमतो मृत्युः प्रमाद्यनि जगति ? जनननिधनाभ्यां पूर्वापर- सीमामुद्राभ्यां न किंचिन्न मुद्रितमम्ति वस्तु । इयानत्र विशेषः । धर्म्य वर्त्मनि वर्तमानम्य निधनमुच्चैगतिद्वारम् । इतरम्य तमःकृप- मुखमिति । तदिदमनुचिन्त्य क्षणिकम्य देहबन्धम्य कृते दीघबन्धं धर्म नापरुन्धत मनीषिणः । किञ्च माणि भूतानि आत्मवत्पश्यन्ति विपश्चितः, विशेषतः प्रजश्वराः । स त्वमचिगढाया: बालायाम्मप्त गर्भानतीत्याष्टमेन गर्भण भाविनमात्मनाशममृष्यमाण इमामयैव हनि- ध्यसि । न चयमपराध्यति । स्त्रीवधः म्वमृवधा निरपराधवधा विस्रब्ध. वधश्चानेकदोषसंकीर्णोऽयमक एव तवारम्भः । बलवत्तरसामन्तशतप. रिचरितचरणो वीरप्रवरम्सन् भाविगर्भभिया भगिनी हनवानिति च म्व- यशावध एवायं परिणमति । स्त्रीघातिना गज्यश्रीरव हि प्रथमं व्यप- यात् । वरमहीनश्रियः प्राणेवियोगः न पुनहींनश्रिया जीविनम् - डॉन ।। । VOL. II.

·सहृदया। , । स एवं बहुधा निदर्शितोऽपि विपरीतो यदा न प्रतिपदे त- दा भाव्यनिष्टाभ्युपगमेनापि उपस्थितां व्यापदमपनेयां कालान्तरेऽपि भवितव्यतामेव भगवतीमचिन्त्यपरिणामामनुविमृश्य वसुदेवः सोपन- हमुवाच -- • वीर ! अष्टमो ह्यस्यागर्भस्ते सपत्नो निर्दिष्टः । पुत्रानख्या जातमात्रानुपहरिष्यामि ते । किमनया तपस्विन्या निरागसा हतया इति । स तद्वचनमसुप्रियः प्रियमादाय विरराम म्वसृवधात् । अनव- स्थितचित्तम्य नृशंसप्रकृतेः यत्किंचनकारिणः प्रसादेनापि तस्य ना- तिनिर्वृतः आनकदुन्दुभिः सह वध्वा म्वं विवेश निवेशम् ।। अथ कदाचित् कंसः कलहकुतूहलिनः सुरमुनेरुपयातम्य मुखा- दात्मानमन्यम्मिन् जन्मनि कालनमि नाम त्रिदशपरिपन्थिनमसुरा- रिणा व्यापादितमेतहि कंमनामानमवाप्रजननान्तरं तमेव चासुरवैरिण- मष्टमं देवकीगर्भमुद्भविप्यन्तं यदूंश्च तत्सेवाहेवाकिनः त्रिदशानेव जातानवधार्य सर्वानव ज्ञातीन्विद्विषन् बलादाक्षिप्तराज्यः पितरं नियम्य कांश्चिदात्मनः ममशीलानामन्त्र्य प्रतीतान सचिवान् रहसि समादिदेश भाः ! मुहृदः ! यदेप देवर्षिरविश्रान्तगतिः उत्ता- नहृदयो यत्किचनवादी बालवृत्तिः प्रजल्पति, तदिदममहासत्त्वजनो- द्वजनं यद्यपि न तेजस्विनां तेजसि किंचित्करम् . तथापि प्रतिक्रि- यायामादामान्यं न नीतिविद्रां श्रेयः । प्रतिपक्षसंशयोऽपि हि यत्नाद- विप्य व्युदसनीय. । गृह काकोदर इति भ्रान्तजल्पितेनापि सशङ्काः परीक्ष्येव हि प्रविशन्त्यन्तर्विपश्चितः । तदिदानीमम्मच्छ्रेयसि निरतै- रवरोधैरनुजीविभिर्वा नारीनरैरनाविष्कृताशयैः देवकीवसुदेवयोश्चेष्टासु दत्तावधानः भवितव्यम् । अष्टमो गर्भ इति नायमर्थो विसम्भा- यालम् । मंग्यात्र विवक्षानुरोधिनी। गणनाक्रमे कस्य वा कतमत्वमैका- ।

·श्रीकृष्णलीलायितम । २२७ न्तिकम् ? अपि चेदानी हरिह नः प्रतिपक्षः । स चार्थतन्त्री मायावी विप्रलब्धभन्यद्दयित्वा अन्यदेव करिष्यनि । वैरिमूलमनङ्कुरितमेव सुकरमुच्छेत्तुमिति च नीतिविदां निर्णयः । एवं च मति आ प्रथमाद- नादृत्य परिगणनामभिशनीयः मवंशो देवकीगर्भः । प्रमादादुपे- क्षिती च देवकीवमुंदवौच्छाच्छादितबादलक्षणों यदि जातमात्रम- निवाहयतामपत्यम , स नम्तदनु निगृढमुपहिनापचयः परिपन्थी साधयितुममुकर: मंपद्येत । तम्मादम्मिन्नथ ममम्तरम्मच्छ्यमि स्थित- राप्तवर्गनक्तंदिवमनिर्मालिनलोचनग्नुत्तानितहृदयश्च मुम्थिरं थी- येत----' इति ॥ कंसाणवमेवमुद्वर्तमानाभ्यन्नादुनसत्त्वमुत्तरङ्गीकृत्य प्रत्यामदु- षो देवर्षरुपश्रुतकंसव्यवसायश्च वैकुण्ठनाथः मम्मार पातालगर्भशय्या- प्रमुप्रानां षड्गभाभिधानानां दानवानाम . ये किल हिरण्यकशिपुमंभव- स्य कालनमेग्मरारियूथनाथस्यात्मसंभवाः पुरा स्वमनादृत्य पितामहं त. पम्समाराधितात त्रैलोक्यपितामहादव मर्वावध्यतां वरं प्रतिपद्य प्र. त्यागताः परसवाविरसीकृतचेतसा हिरण्यकशिपुना-- रेरे! कुलम- हत्तरावमानिनः ! कुलघ्नाः : म्वेनैव दर्पण हताः मलिलगर्भशय्यामि- तः प्रभृति दीर्घकालमधिशेध्वम् । अन्यम्मिश्च जन्मनि जातमात्रा एव यूयमनेन म्वपित्रा जात्यन्तरगतेन सामर्ष व्यापादयिष्यध्व--...' इति दत्तशापाश्विराय म्थावरनिर्विशेषमशरत । तेषां च कालनेमिनैव कं- सव्यपदेशेन प्राप्तकालं कालधर्ममुपपादयिप्यंस्तानेव षगर्भान् देवकी- गर्भमुपनेतुं योगनिद्रापराभिधानां मायां देवी मायश्वर: शशास ॥ अथ च दुरतिक्रमक्रमाया भगवत्या भवितव्यतायाः प्रभा- वेणानाराध्य पितामहमननुनाथ्य कुलदैवतानि अनुपाप्य षष्ठीमनिष्ट्रा ·२२८ महदया। पुत्रकामेष्टिभिरनाशाम्य हृदयेनापि कुलवृद्धैराशंसनीयामुपलेभे सुकृ- तशतसुलभा दौहृदसंपदम् । या हि तिर्यग्योनिभवेष्वपि भूर्तेषु दर्श- नीयतां कामप्युपदधानि. मापि महादेव्या देवक्या देवतारूपायाम्त- नुलनां लतामिव प्रसून श्रीरलंकुर्वाणा नात्मनो न दयितस्य न वा ज्ञानीनां प्रीतये न बभूव । यथा यथा च गर्भो ववृधे तथा तथा भूतात्मा चान्तरात्मा च देवक्याः सममवसेदतुः । अप- त्यजननोद्विग्नचेतसश्चानाशंसितोपगम एव नचिरादिवोपतम्थे प्रसू- तिमासः । अन्तरेण च कुमारभृत्याविदां भिषजामुपक्रमान् अनपेक्ष्य च कुलवृद्धाजनोपनेयान् मङ्गलोपचारान् कुमारं देवकी व्यजायत ।। प्रथमजत्वात् कीर्तिमानिति नामकरणेन कृतसंस्कारमर्भक जातमात्रमेव वसुदेवः सत्यव्रतभङ्गभीरुः कंसायोपजहार । तस्य तथाविधनार्जवन कंसस्यापि प्रसादपेशलं मनाङ्मनः परिणनाम । म हि कुमारोपहारिणं वसुदेवमुवाच-- 'नयतु भवानिमं कुमारम् । नास्मादस्माकमस्ति भयम् । अष्टमादेव हि गर्भादत्याहितमशरीरिणी वाणी समाचष्ट--- इति ।। अकृतप्रज्ञस्याविमृश्यकारिणो दर्पदाहज्वरविसंष्ठुलप्रकृतेः प्रसा दनापि तेन क्षणिकेनापरितुष्यन् महामना वसुदेवः संदिहानेनैव चतसा तमर्भकमादाय प्रतिययौ ।। प्रतिप्रयाते च तस्मिन्नकस्मादुन्निद्रया स्वयैव आसुर्या वासनया वात्ययवाणवा विक्षाभिनाशया नारदशंसितमनुम्मृत्य व्यापादितमिवा व्यक्तवृत्तिना हरिणा म्वमात्मानमाकलयन्नतिमात्रजातप्रकम्पः स पापः पुनरपि वसुंदवमप्राप्तावमथमेवाकार्य अकार्यनिम्त्रपम्तं शिशुं चरणयोः ·श्रीकृष्णलीलायितम् । गृहीत्वा शिलायामवाङ्मुखमवजघान । मंचूर्णितोत्तमानमुपरतं सुत- मपि दृष्ट्वा नियतेनृशंमवृत्तश्च दुरिनामनुपश्यन् नातिव्यथितमना: म मनीषी प्रतिनिववृते ।। घटम्बवं ममनीतषु देवकीगर्भेषु हनेषु च हन्तव्यषु दैत्येषु दै- त्यनैव षड्गर्भेषु संकर्षणो भगवान् वासुदेवादेशादाविवेश देवकीजठ- रम् । म च गर्भ. सप्तमः मतमु व्यतीनेषु मामप्वष्टम मामि योगेश्वर- नियोगवशंवदया योगनिद्रया समाकृप्यान्यनमाया: नन्द्रपल्या रोहि. च्या जठरं मथनोत्तरगया क्षीरोदजलवण्येव बालचन्द्रम्तरङ्गात्तरङ्गा- न्तरं संक्रमयांबभूव । तदा गर्भविनवा बभूव देवकनन्दिन्याः इति शुद्धान्तचरेरावदितार्थः सविशेषमष्टम गर्भे दत्तावधानः कंसो गच्छं- स्तिष्ठन् भुञ्जानः शयान आमीनो वा हरिमेव एकमना अनुदध्या । यदेव चिराभ्यासनिरुद्धकरणग्रामाणामपि प्रशमविमलेषु मनम्मु म- नीषिणां यदृच्छापनिपातिभिरन्तरायरेन्तरितवृत्ति न निभृतमवस्थातु- मुत्सहते. तदिदमनुम्मरणं भगवतः प्राणापायकातर्यणाविच्छिन्नं स उपनिन्य ॥ अथ सत्यसंकल्पः स्वं संकल्पमविकलयन् मन आनकदुन्दु- भेम्ततश्च देवकीजठरं प्रविवेश । अन्तर्गतन तु महतोऽपि महीयमा तेजसा प्रतिबिम्बितधुमणिबिम्बेव स्रोतम्विनी दुर्दर्शनामसुदृशामन्या- दृशी भाम्वरतां पुपोष ॥ दिनैम्तु गच्छद्विरुपचीयमानमनवम्कन्दनीयं दधाना तेज- म्सारमसुहृदामनासादनीया देवकी हरिगा गुहेव विरराज । योग- निद्रापि सममेव भगवता गोकुले नन्दमाहियां यशादायामात्मानं निदधे । देवकीगर्भशय्यामधिशयानं च शेषशयनं पुरुषोत्तमं दिवि- ·महदया। पदो वेधःप्रधानाः पौरुषैः सूक्तैरभितुष्टुवुः ॥ एवमतिक्रान्तेषु सप्तसु गर्भमासेषु दशममेव वैजननं मासं दत्तावधानेषु प्रतिपालयत्सु कंसपक्ष्येषु अष्टम एव संप्राप्ते मासे रोहिण्यां कृष्णाष्टमीयुजि निश्शेषसुरवैरिवरूथिनीपराजयोद्धाततया अन्वर्थजयन्तीव्यपदेशायामन्धतमसतिरस्करिणीप्रतिच्छन्नसमस्तरूपे विस्रब्धप्रसुप्तसमम्तजन्तुजाले निशीथे तिमिरकरिघटानिर्दलनालंक- मणिविमलकरशिखरविस्तारिणि केसरिणीवोदयगिरिकूटग्रावाधिरूढे शिशिररोचिषि, साधुजनमानसेषु दुर्दान्तक्षत्रियापशदापदेशदैत्या- नीकदुर्ललितप्रभवमन्धकारं विदलयन् अप्राप्तप्रसववेदनाया देवक्या गर्भात प्राचीगर्भादिव दिवसकरः प्रादुरास तमसेव बाह्यानि मायया तिरयन्नान्तराणि तत्त्वानि लोकस्य लोकनाथः ॥ तथा चाविर्भूनं मातुरुत्सङ्गे शयानमप्राकृतदिव्यरूपं विशृङ्ख- लतेजःप्रसरभासुरकिरीटकुण्डलप्रैवेयकहारकेयूरवलयनू पुरादिदिव्यभू. षणच्छायास्रोतम्सहस्रसंपातसंवलितदेहप्रभावितानमिन्द्रायुधजालमालि नमिव नवाम्बुदं विजृम्भिताभीशुजालपरिवेषमण्डलेन लक्ष्मीनिवासभ- वनप्रदीपेन कौस्तुभेनालंकृतश्रीवत्सलक्षणविपुलवक्षःकवाटम् , किमुद रान्निर्गतः ? किंवा गगनतलाद्गलिन: ? उत वा रसातलादुन्ममः? इत्य- विभाविताभ्युदयं दृष्ट्वा तमचिन्तनीयमहिमानं भयविस्मयप्रश्रयनिभृ- ताशेषगात्रः वसुदेवः प्रेम्णा द्रवीभवतः म्वचित्तम्याप्रभवन्नियमने यत्ननिरपेक्षप्रसराभिरभितुष्टाव वाग्भिः ।। देवकी च तथाविधं परमेष्ठिनः प्रसादमचिन्त्यहेतुक- मनुचिन्त्य प्रहर्षस्रोतसा दूरमुह्यमानं गुणानुवर्णनेनैव कथांच- ·श्रीकृष्णलीलायितम । मजे. -- दात्मानमवललम्बे । तथा च दिव्यमङ्गलरूपोपलम्भविस्मयन्तिमित. दर्शनी बलानिगप्रेमरसपरिप्लुतान्तरणतया लीलालेशविलसितजगत्का- यप्रतिसगममवधानव्यतिकर परे महिम्नि कंमसंभवव्यापत्तिपरिशङ्का- पर्याकुलाशयो दम्पती 'दृष्ट्वा भगवान प्रसादपेशलामिमां वाचं विस- 'युवां खलु समतीत म्वायम्भुवे मन्वन्तरे सुतपा नाम प्रजापतिः पृश्निनाम च तत्पनी भूत्वा प्रजामगव्यग्रावुण तपसा समाराधितं प्रमन्नमननैव च रूपेण साक्षादाविर्भूत मां वाच्छिताखि- लवरपदं मन्मायानिहितहितावमी मत्सदृशं पुत्रमवृण्वाथाम् , नत्व पवगम् । अहमपि च प्रतिश्रुतवरः कृम्नपि लोकप्वात्मनः सदृश मपश्यन्नात्मनैव पृश्निगर्भ इति कृतव्यपदंशा युवयोः अभूवमात्म- भवः । अन्यम्मिश्च जन्मन्यदितिकश्यपरूपयायुवयाबलिनिग्रहापद- शन वामनरूप इन्द्रावरजः समजनिषि । तयोग्य च युवयारत- स्मिन् जननान्तरे कृष्णो नामाहमाविर्भूतः । त्रि. पुत्रवरं वृतोऽहमवि- तथप्रार्थनः खन संकल्पेन त्रीण्येतानि जन्मान्यग्रहीषम् । अम्मिश्च मद्रंप पुत्रम्नेहसंवलिननामकृदुन्मिषितभक्तिरूपण भावबन्धनानन्यर- सयोरपुनर्भवाऽपि दहावमान युवाभविष्यति इति पारमेश्वरं भाव- मभिनयता वचनापन्यामेन कृताश्वास प्रश्रयप्रलमन्तिकम्थं पुनर्वसुंद- वमादिदेश दवदेवः- यदि नाम कंसभयसंविनाऽमि, इदानीमेव मामादाय गोकुलं गन्तुमर्हसि । तत्र च सद्यःप्रसूतायाः नन्दमहिप्याः यशोदायाः शयन निधाय मां तख्याश्च तां दारिकामादाय प्रत्यायातो देवकीशयने निवेशय--`इत्येवमभिभाषमाण एवापसंहृतदिव्यरूपः प्राकृत इव शिशुः समदृश्यत । अनुपदमादाय बालकं प्रस्थिते वसु- देवे कालायश्शृङ्खलायन्त्रगाढयन्त्रिता अनुद्घाटिताः पुरद्वारो विवृता .

·२३२ सहृदया। बभूवुः । रक्षिणामेव तु योगनिद्रानिरुद्धचेष्टानामिन्द्रियद्वाराणि गा- ढयन्त्रितानि नोन्मिमीलुः । भगवद्यानसमुचितं दुन्दुभिवाद्यमिद दर्श- यन्नुपांशुगर्जितो विरलं ववर्ष जलधरः । विहारशयनासनादिषु यथाई. परिणमितात्मा सर्वथा वरिवस्यारसिको भगवान् अनन्तः फणासहस्रवा- रितासारः शीषण्यमणिकिरणातपत्र्यपोढघनान्धकारो भुजमध्यश्लिष्टबा- लकमनुययौ वसुदेवम् । कूलंकषप्रवाहोन्मूलिततटरुहतरुलतागुल्मा च कलिन्दनन्दिनी खड्गच्छिन्नाङ्गीव कालभुजगी भागद्वयावस्थितोत्तर- लाभयखण्डा नीलमणिमयभित्तिद्वयावरुद्धपार्श्वमिव स्थलमयं मार्ग मुमोच ॥ एवमीश्वरप्रभावप्रत्यस्तमितदैवमानुषाशेषप्रतिबन्धमतिलच्य पन्थानं निद्रापरवशसमस्तपरिजनमघटितद्वारं विगाह्य नन्दमन्दिरं सद्यःप्रसूताया अविविक्तस्त्रीपुंसविवेकायाः पार्श्वशायितेनार्भकेण सह प्रसवायासप्रसुप्ताया यशोदायाः शयने विन्यस्य म्वमर्भकं यशो- दादारिकामादाय पूर्ववदपास्तप्रतिरोध मार्गमतिक्रम्य गृहागतो देव- कीशयन कन्यां निदधे ।। प्रतिप्रविष्ट च तस्मिन् भूयश्च यथापुरं द्वारः संवृता गाढयन्त्रि- तशृङ्खलायन्त्राश्च संवृत्ताः ॥ अथ तस्य दारकस्य रुदितध्वनि निशम्य रभसोत्थिता रक्षि- पश्चटुलचरणपाताः प्रधाव्य कंसाय निवेदयांचक्रुः । स तु तेनैव- हृदयार्पितेन शल्येन चिरानुभूतोद्वेगो रक्षिवचनमाकर्ण्य तत्क्षणत्य- क्तपर्यङ्कः संभ्रमपारिप्लवसस्तसिचयो भूताविष्ट इव उनान्तदृष्टिर्मधु- मदन निद्राशेषेण च भूयिष्ठकषायीकृताक्षः सूतिकागारं प्रविश्य (क्रमशः ·चन्द्रापाडचरितम् ॥ नायां कुथायां निपत्य कयूमुकणोत्सङ्ग गृहीतचरणयुगल. दोलायमानेन चतमा चिन्तां विवश । · किं तावदम्या गन्धर्वराजदुहितुः सहभुव एते विलामाः । आहोम्बिदनागधिनप्रसन्नन मकरकंतुना मयि नियु- ताः । यन्मां सगगेण चक्षुषा नियग्विलोकयनि । विलोकिता च मया लज्जयात्मानमावृणानि इति । अथ कादम्बर्गपरिजनन नितिनम्नानविधिः अचिंताभिमनदै- वनः क्रीडापर्वत एव ममाहागदिकमहः कर्म चक्र । अथ शनैः शनै- ग्दर्शनतामुपगत भगवति गभम्निमालिनि कादम्बरी चन्द्रापीडमीप- मागत्य कृतमम्तावा कथं गजा नागपीडः : कथं दवा विलामवती : कथमायः : शुकनासः : काही चोजयिनी : कियत्यध्वनि सा : की- दृक् भारतं वर्षम् ! इत्यशेषं पप्रच्छ । एवंविधाभिश्च कथाभिः मुचिर स्थित्वात्थाय कयूरकं चन्द्रापीडसमीपशायिनं समादिश्य शयनसौध- शिखर दुकूलवितानाम्तीर्ण शयनमभजत । चन्द्रापीडाऽपि तत्रैव शिलातले केयूरकेण संवाह्यमानचग्णः कादम्बया निरभिमानतामनि- गम्भीरतां च महाश्वेताया निष्कारणवत्मलतां गन्धर्व लोकस्याति- ममृद्धिं च मनसा भावयन् क्षणादिव क्षणदां क्षपितवान् । अथ समुद्गते सवितरि शिलातलादुत्थाय चन्द्रापीडः कृतसं- ध्यानमस्कृतिः गृहीतताम्बूलः केयूरक ! विलोकय, देवी कादम्बर्ग प्रबुद्धा वा न वा? । क वा तिष्ठति ? ' इत्यवोचत । गनप्रतिनिवृत्तन च तेन, 'देवः मन्दरप्रासादम्याधस्तादङ्गणसौधवदिकायां गन्धर्व- राजसकाशात् प्रतिनिवृत्तया महाश्वेतया सहावतिष्ठते. इन्यावदित नामालोकितुमाजगाम समुपमृत्य कंचित्कालं स्थित्व। महाश्वेताया VOL. II.

·सहदया। वदनं विलोक्य मन्दस्मितमकरोत् । असौ तु तावतैव विदिता- भिप्राया कादम्बरीमब्रवीत् । 'सखि ! जिगमिषति खलु कुमारः । पृष्ठतो राजचक्रमविदितवृत्तान्तं दुखमास्ते । अतोऽभ्यनुजानातु भवतीति । अथ कादम्बरी 'म्वाधीनोऽयं जनस्सपरिजनः कुमारस्य । क इवात्रानुरोधः?' इत्यभिधाय गन्धर्वकुमारानाहूय प्रापयत कुमारं बां भूमिम्' इत्यादिदेश चन्द्रापीडोऽप्युत्थाय ‘देवि ! किं ब्रवीमि ? । बहुभाषिणा न श्रद्दधाति लोकः । मर्तव्योऽस्मि परिजनकथासु' इत्य- भिधाय कन्यकान्तःपुरात निर्जगाम । कादम्बरीवर्जमशेषः कन्य- काजनः तं व्रजन्तमाबहिस्तोरणादनुवत्राज । निवृत्ते च कन्य- काजने केयूरकोपनीनं वाजिनमारुह्य गन्धर्वकुमारैरनुगम्यमानः हेमकूटान्निजंगाम । क्रमेण च प्राप्य महाश्वेताश्रमम् , अच्छोदसर- म्तीरे संनिविष्टम् इन्द्रायुधखुरपुटानुसारेणैवागतमात्मनः स्कन्धावार- मपश्यत् । निवर्त्य च गन्धर्वकुमारान् सानन्देन सविस्मयेन स्कन्धा- वारजनेन प्रणम्यमानः स्वभवनं विवेश । अथ वैशम्पायनेन पत्रलेखाभिधानया ताम्बूलकरङ्कवाहिन्या च सह · एवं कादम्बरी, एवं महाश्वेता' इत्यनयेव कथया दिवसमनैषीत । अपरेयुः प्रभाते म्वयमाम्थानमण्डपगतः सहसैव प्रतीहारेण सह प्रविशन्तं केयूरकं ददर्श । तं च कुशलानुयो. गानन्तरं रहःप्रदेशमानीय कथय को वा वृत्तान्तो गन्धर्वलोके ? । आसीद्वा कच्चिदम्मदायिणी कथा?' इत्यपृच्छत् । केयूरकस्त्वे वमाचचक्षे । 'देव! निर्गत त्वयि देवी कादम्बरी प्रबलेन के- नाप्याधिना परिभूयमाना किमपि चिन्तयन्ती म्नानपानाशनादिप्वपि थिलितप्रयत्ना दिवसमनैषीत । उपसि च देवस्य वार्तापलम्भाय - ·चन्द्रापादचरितम । ३५ मामादिष्टवती' इनि । चन्द्रापीडम्नदाकण्य सरभसमागपितपर्याणाम- न्द्रायुधमारुह्य पश्चादागेप्य पत्रलग्वाम अन्यतुग्गामदन कयूरकणा- नुगम्यमानः हेमकृटं यया ! आमाद्य च कादम्बरीभवनद्वारमवतीय द्वारपालापिनतुरङ्गः कादम्बर्गप्रथमदर्शनकुनृहलिन्या पत्रलंग्वयानुगम्यमानः कयूरकणोप- दिश्यमानमार्गः हिमगृहमध्यभाग कुसुमशयनमधिशयाना कादम्बर्ग व्यलोकयन । अथ मम्भममुन्थाय विरचितममुद्राबागयै नम्य कय- ग्क उपमृत्य · देवि देवम्य चन्द्रापीडम्य प्रमाद भूमिषा ताम्बल- करवाहिनी इत्यभिधाय पत्रलंबामदर्शयत् । कादम्बरी तु दृष्ट्या ताम् . ' अहो मानुषीषु पक्षप न. प्रजापतेः इति चिन्तयांबभूव । कृतप्रणामां च नां मादरमहीत्यभिधायान्मनः ममीपे ममुपाव- शयत् । चन्द्रापीडश्व कादम्बामियं विकृतिमनमिनकृना वा नवनि मन्दिहानी निपुणालापनापृच्छत्- 'दवि ' कामति निमित्तीकृत्य प्रवृत्तोऽयं सन्तापः । इच्छामि च दहदानेनापि म्वम्थामत्रभवनी कर्तुम् इति । अथ कादम्बर्ग शालीनतया तृप्णीमेव स्थित्वा मन्द- म्मितं केवलमकरोत् । मदलेखा प्रत्यवादीन · कुमार. किं कथ- यामि? । अम्याः खलु कुमारभावापेतायाः दारुणोऽयमकथनीयम्म. तापः इति । चन्द्रापीडोऽप्युभयथा घटमानार्थतया संदहदालाह- ढनैव चेतमा महाश्वतया सह प्रीत्युपचय चतुराभिः कथाभिमहान्न कालं स्थित्वा महता यत्नेन मां यत्वात्मानं स्कन्धावारगमनाय निययौ । निर्गत्य च तुरङ्गमारुरुक्षन्तं पश्चादागन्य कयरका- ऽभिहितवान् । देव! मदलखा विज्ञापयति । देवी काद- म्बरी प्रथमदर्शनजनितप्रीतिः पत्रलेखां निवय॑मानामिच्छति ·२३६ सहृदया। पश्चाद्यास्यति इति, श्रुत्वा देवः प्रमाणम्' इति । आकर्ण्य चन्द्रापीड: तथेत्यभ्युपगम्य तां तत्रैव स्थापयित्वा स्कन्धावारमाज- गाम । प्रविशन्नेव पितुम्समीपादागतम् आलेखहारकं प्रीतिविष्फारि- तेन चक्षुषाभिवीक्ष्य विधृततुरङ्गमो दूरादेवापृच्छत् । अङ्ग ! कच्चित्कु- शली तातम्सह सर्वेण परिजनेन अम्बा च सर्वान्तःपुरैः ? इति । अथा- सावुपसृत्य प्रणामानन्तरं देव. यथाज्ञापयसीत्यभिधाय लेखद्वितयम- पयांबभूव । युवराजन्तु तच्छिरसि कृत्वा स्वयमेव तदुन्मुच्य क्रमशः पपाठ । ' स्वम्त्युज्जयिनीतः महाराजाधिराजो देवस्तारापीडः सर्वस- म्पदामायतनं चन्द्रापीडमुत्तमाङ्गे चुम्बन्नन्दयति । कुशलिन्यः प्रजाः । किन्तु कियानपि कालो भवतो दृष्टस्य गतः । बलवदुत्कण्ठितं नो हृदयम् । अतो लेखवाचनविरतिरेव प्रयाणकालतां नेतव्येति' । शुक- नासप्रेषिते द्वितीयेऽप्यमुमेवार्थमवाचयत् । अथ यथाज्ञापयति तात इत्युक्त्वा तथैव च तुरगाधिरूढः : प्रयाणपटहमवादयत् । समीपे स्थितं महाबलाधिकृतं मेघनादनामानम् ‘भवता पत्रलेखया सहागन्तव्यम् । नियतं च केयूरकस्तामादायैतावती भूमिमागमिप्यती' त्यादिश्य वैश- म्पायनं म्कन्धावारभरे नियुज्य तमेव लेखहारकमुज्जयिनीमार्ग पृच्छन् प्रतस्थे । क्रमेण च विपिनान्यतिक्रम्य रमणीयेषु प्रदेशेषु कृतक्सतिः अल्पैरेवाहोभिरुज्जयिनी प्रविवेश । तत्र प्रसारितभुजेनेोहीत्याहूय पित्रा सुचिरं गाढमुपगूढः कृतनमस्कारश्चन्द्रापीडः करे गृहीत्वा विला- मवतीभवनमनीयत राज्ञा । तयापि तथैव प्रत्युद्गम्याभिनन्दिताग- मनः तत्र दिग्विजयसंबद्धाभिरेव कथाभिः कंचित्कालं स्थित्वा शुक- नाम द्रष्टुमाययौ । तत्राप्यमुनैव क्रमेण सुचिरं स्थित्वा निवेद्य वैश- - ·चन्द्रापीडचरितम । म्पायनं म्कन्धावारवतिनं कुशलिनम . आलोक्य च मनोरमामा- गत्य चविल.मव भवन एव मा: म्नानादिकाः क्रिया निरवर्तयत् । नना निजभवनं गवा रणग्णकग्विद्यमानमानमः कादम्बया विना मकलमेव महीमण्डलं शून्यममन्यन । तद्वार्ताश्रवणात्मुकश्च पत्र- लखागमनं प्रत्यपालयत कतिपयदिवमायनम मेघनादः प्रत्रलखा- मादायागच्छत् । कृतनमस्काग च मा चन्द्रापीडमब्रवीत् । दव. भवन्तमुद्दिश्य विषमशिलीमुग्वजग्निहृदयां देवी कादम्बर्ग दुरीकुर्वता देवेन किमिदमापन्नवत्मालायाः म्वप्रकृतेरनुरूपं कृतम् । अहं किल मन्मथस्य पगं कोटिमधिरूढया तया मद्य एव भवन्त- मानेतुमेव प्रषिताऽम्मि इति । श्रुत्वैतच्चन्द्रापीडा नितगं पयाकुल- श्चतम्यकरोत । अहो सन्देहदोळाधिरूढं में जीवितम् । एवमाज़ा- पितमागमनाय मे निष्कारणवत्सलया देव्या कादम्बया । अम्बा तु मे निमेषमात्रमपि मामपश्यन्ती दुःखमान्ते । दुम्त्यजा जन्मभूमिः । परिग्राह्या कादम्बरी। कालानिपातासहं मनः । विप्र- कृष्टमन्तरं हमकृटविन्ध्याचलयोरिति । एवमलव्यनिवृनिश्चन्द्रापीड. कथमपि कतिपयान्वासरान् गमयामास ।। अथकदा केयूरकोऽपि चन्द्रापीडमागत्य व्यजिज्ञपत · देव ! यदेव पत्रलेखां मेघनादाय समय प्रतिनिवृत्तेन मयायं देवम्या- जयिनीगमनवृत्तान्तो निवदितः, तदा महाश्वेता दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य सनिर्वेदमुत्थाय पुनम्तपसे म्वमेवाश्रमपदमभजन । नतो द्रुघणाभिहतेवासह्यवेदना कादम्बरी त्वदर्थ मंप्रति महान्तमायाम- मनुभवति । तदविलम्बेनैव गमनाय यत्नः क्रियताम्' इति । श्रुत्वैतञ्चन्द्रापीड एवं व्यचिन्तयत् । कि कारणं व्यपदिश्याह- ·२३८ सहृदया। मात्मानं मोचयामि ? । कथं वा मुञ्चतु मां तातोऽम्बा वा? । सुहृत्साध्येऽस्मिन्नर्थे किं करोम्येकाकी । वैशम्पायनोऽप्यसंनिहितः पार्श्वे मे'। इत्येवं चिन्तयन् दशपुरं यावत्परागतः स्कन्धावारः इति किंवदन्तीं श्रुत्वा प्रहर्षपरवशः केयूरकमब्रवीत् । ‘केयूरक ! करतलव- तिनी सिद्धिमवधारय प्राप्तो वैशंपायन' इति । ततो मेघनादकेयूरको पत्रलेखया सह पुरतो विसृज्य वैशम्पायनावलोकनत्वरितमानसः पित्रानुमतो दशपुरं प्रति प्रतस्थे । गत्वा च प्रविश्य स्कन्धावारं सम- न्तादञ्जलिव्यग्रहस्तान् परिजनान् , कस्मिन् प्रदेशे वैशम्पायनम्तिष्ठति ? इति पप्रच्छ । ते चैवं व्यजिज्ञपन् । 'देवपृष्ठतः स्कन्धावारमनु. पालयद्भिः शनैश्शनैर्भवद्भिरागन्तव्यमित्यादिश्य गतवति देवे परे- धुराहतायां प्रयाणभेर्याम् अस्मान् वैशम्पायनोऽभ्यधात् । ‘अतिपुण्यं ह्यच्छोदाख्यं सरः पुराणे श्रृयते । तदस्मिन् म्नात्वा प्रणम्य चाम्यैव तीरभाजि सिद्धायतने भगवन्तं भवानीपतिं व्रजाम.' इत्यभिधाय च- रणाभ्यामेवाच्छोद सरस्तीरमयासीत् । तत्र चातिरम्यतया सर्वतो दत्तदृ- ष्टिः संचरन्नागमनायानुरुध्यमानः परिच्छेदनिष्ठूरमस्मानाह स्म । मया तु न गन्तव्यमस्मात्प्रदेशात् । गच्छन्तु भवन्तः स्कन्धावारमादाय । इत्युक्तवन्तं तमकम्मान्नाम वैराग्यकारणमुत्पन्नमित्याशङ्कय सानु- नयमागमनाय पुन. पुनः प्रतिबोध्य तादृशासंबद्धानुष्ठानन जातपीडाः निष्ठुरमप्यभिहितवन्तो वयम् । तथाप्यनिवार्यदुराग्रहे तस्मिन् किमेतदिति विस्मितान्तरात्मानः दिनत्रयं स्थित्वा निष्प्रत्याशाः तदा नयनाय तत्परिकर तत्र स्थापयित्वा निवृत्ता वयम्' इति । एतदा- कर्ण्य चन्द्रापीडः पर्याकुलितचेताः सद्य एव नगरमागत्य पित्रानु- मतः तदानयनाय तमेवोदेशमभिप्रतम्थे। आसाद्य च तदेवाच्छोदं .

·चन्द्रापी इग्निम । चतुर्वपि पावेम्वन्विप्यन्नव महाश्वेताश्रममाजगाम । प्रविश्य च गुहाद्वार एव समुपविष्टां कथमपि नर्गलकया विधृतगर्गगं विषण्ण- वदनां महाश्वेतां दृष्ट्रा किमनदिनि नर्गलकामपृच्छन् । अथ बाप्पगद्गदकण्ठा महाश्वनैव प्रत्यवादीत । महाभाग : श्रूयताम केयुगकात् भवद्गमनमाकण्य मनुत्पन्नानकगुणवराग्या पुनः कष्टनग्नपश्चरणायात्रैवागताहं महाभागम्यैव तुल्याकृति ब्राह्म- णयुवानमपश्यम् । स तु मामुपमृत्य प्रत्यभिजानन्निव मुचिम्मालोक्या बवीत । ' वग्ननु ! कोऽयं विमशानुन न तव प्रयत्न । यदियं मालतीमालव कण्ठपणयकयोग्या तनुग्नुचिननामुना तपश्चग्णालशन म्लानिमुपनीयते । दृश्यते हि लोक वयम्मदृशमाचरणं सर्वम्य जनम्य' इति । अहं तु तं वदन्तमपि न किञ्चिदपृष्दैवान्यनो गत्वा नलिकामाहूयात्रवम् । तरलिक . योऽयं युवा कोऽपि ब्राह्मणाकृतिः. अम्यावलोकयतो वदतश्चान्य एवाभिप्राया मयापलक्षितः । ननिवार्य- तामयं यथा पुनरत्र नागच्छति । अथ निवारितोऽप्यागमिप्यति तदा- वश्यमेवास्याभद्रकं भविष्यतीति । स तु निवार्यमाणोऽपि नान्याक्षी- देवानुबन्धनम् । अथानीनेयु कपुचिदिवसप्वकदा गाढायां यामिन्यां स मामुपमृत्याब्रवीत् । · चन्द्रमुखि हन्तुमुद्यना मामयं कुसुममःयक । तच्छरणमागतोऽस्मि रक्ष मा मिति । तदाकण्याहमाह पाप ! कथम- निरूप्यैव सत्समयं शुक इव प्रलपाम । कथमवं गदतो मामुत्तमाङ्गं तव न पतितं वज्रम् । इत्युक्त्वा चन्द्राभिमुखी भूत्वा कृताञ्जलिः पुनरवदम् । भगवन् लोकपाल, यदि मया देवस्य पुण्डर्गकम्य दर्शना- प्रभृति मनसाऽप्यपर: पुमान् न चिन्तितः नदायमलीककामी मदी- ग्तिायामव जातो पतत्विति : म च मे वचमाऽम्यानन्तरमेव च्छिन्नम- ·२४० सहृदया। लस्तरुरिव क्षितावपप्तत् । उत्क्रान्तजीवितेऽस्मिन् कृताक्रन्दात्तत्परिज- नात् अमुं महाभागस्यैव मित्रमहमधिगतवती” । इति बाष्पं क्सिसर्ज । तदाकर्ण्य चन्द्रापीडस्य स्वभावसरसं हृदयमस्फुटत् । परिजनाश्च निश्चेष्टमवनीतले पतितं तमालोक्य करुणमाचुक्रुशुः । अत्रान्तरे पत्रलेखानिवेदितचन्द्रापीडगमना कादम्बरी महा- श्वेतादर्शनं व्याजीकृत्य मदलेखया सह तत्रैवाजगाम । दृष्ट्वा च तं तथाविधं सा किमिदमिति प्रमूढचेतना मुक्ताक्रन्दा धरा- तले निपपात । अथ चिरालब्धसंज्ञा कादम्बरी महाश्वेतां कण्ठे गृहीत्वा एवमवादीत् । प्रियसखि ! तवास्ति काचन प्रत्याशा, मम पुनहताशायाम्सापि नास्ति । तदिममात्मानं देवस्य कण्ठलग्ना विभावसो निर्वापयामि । आमन्त्रये प्रियसखीम् पुनर्जन्मान्तर- समागमाय । इत्यभिधाय चन्द्रापीडचरणौ कराभ्यामुत्क्षिप्याङ्केन धृत- वती । अथ तस्करम्पर्शेनोच्छृसत इव चन्द्रापीडदेहात् झटित्यव्यक्तरूपं किमपि चन्द्रधवलं ज्योतिरुज्जगाम । अनन्तरं च विहायस्यशरीरिणी वागश्रूयत । वत्से महाश्वेते ! पुनरपि त्वं मयैव समाश्वासयितव्या वर्तसे । तत्ते पुण्डरीकशरीरं मल्लोके मत्तेजसाप्यायमानं अविनाशि भूयस्त्वत्समागमाय तिष्ठत्येव । इदमपरं मत्तेजोमयं स्वत एवावि- नाशि विशेषतोऽमुना कादम्बरीकरम्पर्शेनाप्यायमानं चन्द्रापीडशरी- रमत्रैव भवत्योः प्रत्ययार्थमाशापक्षयादास्ताम् । यत्नतः परिपालनी- यमासमागमप्राप्तेरिति । तच्छृत्वा विस्मयाक्षिप्तहृदयः सर्व एव प- रिजनः गगनतलनिवेशितनिर्निमेषलोचनः लिखित इवातिष्ठत् । प- त्रलेखा तु दारुणं तहुःखममहमाना भूनाविष्टव सरभसमुत्थाय परि- वधकहम्तादिन्द्रायुधमाच्छिद्य तेनैव महात्मानमच्छोदसरस्यक्षिपत् । क्रमशः ·स्थावरतत्वदर्शनम् ॥ .. -- . यनशर्मा-- सख' मम्यगवाधिनोऽम्नि मृलानामावश्यकताम । अद्यैवाई • छिन्नमूल इव द्रुमः इनि महाकविभणितावुपमा चातुरीमनुपश्यामि ॥ चन्द्रपाल:- आम. सत्यमाहभवान । विदितलाकयाथानण्या- नाम , अनुभूतकाव्यालङ्कृतिचमत्काराणां महदयानामेव मा. हितीरमास्वादनपुर्णा समुलनि । अनवरतमनिगहने शास्त्रदुर्गे संचरतामविदिनलोकतत्वानां पुनः शास्त्रमल्लानां भीनवेपाऽति- दवीयसी नात्मानमपि दर्शयति । उक्तं चाभियुक्तै: मंचर साहिति वत्स! श्रवसोरुपकण्ठमेव रसिकानाम। नौचंदानस्वचूडं तार्किकभल्लूकमल्लदष्टा स्या: ।।' इति । यज्ञशर्मा- वयस्य ! भवता सह मेलापन ममापि सरमालापता भविष्यतीति मन्ये । पश्य वृक्षावितभूतम्य मूलस्य म्वरूपम विज्ञायव म्वाथै कपरेऽस्मिन लोक- कश्चिनवं पल्लवमाददानि कश्चित प्रसूनानि फलानि कश्चिन । परं करालेऽस्य निदाघकाले मूले न दाता सलिलस्य कश्चित ॥ चन्द्रपाल:- वयस्य, सर्वे स्वार्थपरा लोका नोपकारं म्मन्नि हि । तथाचात्र समुद्रस्य वचनम्- -- VOL. II.

·२४२ सहृदया। 'पीयूषेण सुराः, श्रिया मुररिपुः, मर्यादया मेदिनी, शक्रः कल्परहा, शशाङ्ककलया शोपि सन्तोषित: मैनाकादिनगा निजोदरपुटे यत्नेन संरक्षिता: मच्छोषीकरणे घटोद्भवमुनिः केनापि नो वारितः ।।' यज्ञशर्मा-- यदीश्वरो वृक्षाणां मूलानि नाकल्पयिष्यत् तदा मर्वेऽपि वृक्षा मनुजानामादराभावेन विलयमुपागमिष्यन ।। मग्वे ! किंचिदिवावधेहि, पूर्व न्युप्रमपि बीजमङ्कुरोत्पत्त्यनन्तरं न दृश्यते । • तस्य कीदृशी गतिगसीन?' इति परमस्ति मे विचिकित्सा ॥ चन्द्रपाल:- सखे ! अङ्कुरोत्पत्त्यनन्तरं बीजं भूमावेव विशीर्ण- स्वरूपमदर्शनमुपयाति ।। यज्ञशर्मा- न सम्यगवगच्छामि सूक्ष्मतत्त्वम् । बीजादुत्पन्नः अङ्कुरः स्वोत्पत्तिनिदानं स्वयमेव नाशयतीति नैप सर्वथा सा- धुसेवित: पन्था: । उपजीव्याविरोधेन हि कार्याणां सामञ्ज- स्यमभ्युपगच्छन्ति लोकतन्वनिष्णाताः ।। चन्द्रपाल:-- मित्र! समयाचाररक्षार्थमेषा सामयिकी नीतिरुप- कल्पिता तान्त्रिकैः । अपि च कोऽयमुपजीव्यविरोधो नाम ? कीदृशं चान्याय्यत्वं तत्रोपलभ्यते ? अपि भवतः कर्णमूलमु- पागतो वृश्चिकीगर्भन्याय: अश्वतरीगर्भन्यायश्च । वृश्चिकाः म्वमातुरुदरं प्रभिद्य किल बहिरागच्छन्ति ।। यनशर्मा- सखे ! मम्यगभिज्ञोऽसि लोकतन्त्रव्यवहाराणाम् । भवतु, अन्यदपि पृच्छामि । वृशेषु प्रधानमेकं मूलम , उपमू- ·म्यावग्नत्वदर्शनम् । लानि च बहुनि मन्ति ! किमत्र प्रधानमूलमुपमूलानि च मसकालमवात्पदान्त ।। चन्द्रपालः- मय : नाम्नव नियोऽयमयः । प्रधानमूलमंत्र प्रथममुत्पद्यमानं क्रमशः म्धमानमुपगतं च उपमूलानि जनय नानि मूलानामुत्पत्तिक्रमः ।। यज्ञशमी- मृलान्युपमूलानि च आम्रपनमादिषु महन्म गाम्बि- वेव दृश्यन्ते । शालीवादियु मन्यषु तु न प्रधानमूलमुप- लभ्यन । अपि तु उपमृलान्यत्र बनि बहुधा दृश्यन्ते : । चन्द्रपाल:-- आम . मन्यमुक्तं त्वया , मम्यादिषु प्रधानमूल क्रमशो निधनमुपयाति । उपमूलेग्वैतानि पाध्यन्ते । महाशा- खिनां विषये तु प्रधानमूलैरुपमूलैश्च मभूयबापकार: क्रियन ।। यज्ञशर्मा- युज्यते । मख. अरण्येषु कन्दफलाशना: महर्षयः तीनं तपश्चरुरिति बहुश इतिहामपुराणादिषु श्रूयते । एष कन्दो नाम ? । व्याख्यातारश्च कन्दमूलयोर्भेद नावबोध- यन्ति । पुन्नागादीनां मूलानि कथं भक्ष्याणि भवेयुः ।। चन्द्रपाल: भक्ष्याण्यभक्ष्यार्णानि च मृलानि द्वधा वनन्त । तयोर्भक्ष्यस्य मूलम्य · कन्द इति व्यवहारः। अत्र भोजनेव- स्माभिरपि प्रायणानुदिवममुपयुध्यमानं मूलकं नाम कन्दा निदर्शनं भवति ॥ यज्ञसर्मा- सखे ! किमिति ? मूलकमिति वा : (विमृश्य ) आ:, ज्ञातं ज्ञातम । तथा च भक्ष्याभक्ष्यनियम सुमन्तुः- कुश्माण्डं बृहती चैव तरुणी मूलकं तथा । श्रीफलं च .

·२४४ सहदया। कलिङ्गं च धात्री प्रतिपदादिषु । शिरः कपालमान्त्रं च नख- चर्मतिलानि च । अम्लमामलकं चैव अष्टम्यादिषु वर्जोत् ॥' इति । अत्र मूलकमित्युपात्तम् ।। चन्द्रपाल:-- कूश्माण्डादीन् प्रतिपदादिषु, शिरःकपालादीनष्टम्या- दिषु च वर्जयेत् इति पूर्वोदितस्मृतिवाक्येन प्रतिषिद्धादन्येषु कालेषु मूलकादीनां भक्षणे न दोष इति गम्यते । अभिजन- वन्तश्च सर्वथा ब्राह्मणस्याभोज्यानेतान् मन्यन्ते । तन कुत एतत् संघटताम् ? ॥ यज्ञशर्मा- (विहस्य) आः, एवमेव पाश्चात्यपण्डितानां युक्ति- चातुरी बहुत्र प्रभवन्त्यपि कचित् कचिन् प्रमाद्यति । तत्रेद- मेकं निदर्शनं मन्ये ॥ चन्द्रपाल:- अहमपि तेषां प्रमादमङ्गीकरोमि । न हि सर्व: सर्वत्र न प्रमाद्यतीति । ब्रूहि, कथमत्र समाधीयते शास्त्रज्ञैः ।। यज्ञशर्मा- शृणु, सखे! सर्वथा निषिद्धानामपि मूलकादी- नामत्र पुनर्विशिष्य निषेधः एतासु तिथिषु भक्षणे दोषाधि- क्यप्रदर्शनार्थः । यथा, 'आहिताग्निर्नानृतं वदेत्' इति निषे- धवाक्येन आहिताग्नेरनृतवादो निषिध्यते । न तावता अना- हितामेरनृतवाद अङ्गीकृत: । परं तु अनृतवादे अनाहिताग्ने- यावान् दोषः तदपेक्षया आहितामेरधिको दोषः इति । चन्द्रपाल: वयस्य! दुरवगाहः शास्त्रार्थविचारः ॥ यज्ञशर्मा- सखे ! कन्दानधिकृत्य बहवो विषयाः प्रष्टव्या वर्त- न्ते । तन किमेतेनाभक्ष्यकन्दनामोत्कीर्तनेन ? मनसा वा पुनः ·स्थावरतत्वदर्शनम। २४५ पुनः म्मरणेन ? । निन्दितनामात्कीर्तन म्मरणे वा पुरुषम्य पातकमभिलपन्नि म्मर्तारः । तत भक्ष्यपु कंचन कन्दमुदाहर ।। चन्द्रपाल:- अरे महावैदिकोऽसि । किमग्निरित्युक्ने जिह्वा दह्य- ने? । अथवा · मान्याम्ते न विचारणीयवचना: ( इत्योक्त विरम्य ) मखे! अपि जानासि बल्लीकन्दम ! यो हि अत्यन्तं म्वादूरसनाया: ।। यज्ञशर्मा- आम , म्मर्यन, बहुशी दृष्टचर एवायं कन्दः । चन्द्रपाल:- अनेन कन्देन सनाथा बली युष्मदगृहोपकण्ठके- दारेषु रोपिता दृश्यते ॥ यज्ञशर्मा- अनुदिवसमुपभुज्यन मयाऽयं कन्दः ।। चन्द्रपाल:- सखे! नहिं भक्ष्यवेकनम एवाऽयं कन्द इत्यत्र न कापि विप्रनिपत्तिः ।। यज्ञशर्मा- वयम्य ! आम्रादीनां महतां शाखिनामपि मूलमता- वत्परिमाणं न भवति | अम्या लतायास्तु पत्राणि द्वित्राण्येव सन्ति । मूलंतु महन भवति । किमत्र निदानम् ॥ चन्द्रपाल:-मित्र' वृक्षाणामाहारसंपादनशक्ति: प्रकाण्डशाखा- दिष्वेव निहिता । अतस्ते परिमाणेन महान्त उपलभ्यन्ते । मूलं तु तेषां केवलं जलानयनार्थमापादितम् । अल्पतरप्रका- ण्डाया लतायान्तु आहारसंपादनशक्ति: मूलष्वव निहिता । लतासंवर्धन यावन द्रव्यमपेक्षितं ततोऽप्यधिकतया मूलान्ये- तानि संचिन्वन्ति । अत एव कन्दस्य कश्चन अंश: भक्षणा- याम्माभिरुपयुज्यमानोऽपि लताया हानि न जनयति । अने- नैव कारणेन एत कन्दा: महत्तरा वर्तन्त ।। (क्रमशः) । ।

·उपदेशसूक्तिमाला ॥ अनारम्भा मनुष्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणम् । आरब्धस्यान्तगमनं द्वितीयं बुद्धिलक्षणम् ।। प्रयासेन साध्य किंचित्कर्म प्रारब्धुमिच्छन् मधावी पुरुषः प्रथमं म्वम्य तन्निर्वतन शक्ति पर्यालोचति । तथा पर्यालोचने क्रियमाण यत्र कर्मणि म्वस्य शक्तिमसदृशीं वीक्षेत, संशयो वा यत्र जायत, तत्कर्म मेधावी न प्रारभते । अथ यदि पुनः प्रयाससाध्य कारभते तच्च न जहात्याफलदर्शनात् ॥ २७ ॥ उदरस्य, द्वौ भागौ पूरयेदन्नैर्भागमेकं जलेन च । वायोः संचरणार्थ च चतुर्थमवशेषयेत् ।। आकण्ठमुदरस्य विवरमन्नेन यदि पूर्यते, तदा प्रथममुच्छा- सनिश्वासौ प्रतिरुद्धगती भवेताम् । ततः पुरुषम्य कायिके वाचिके मानसिके च व्यापार अप्रमत्तता हीयेत । अथ च प्रतिहतेन. प्राण- वायोः संचारेण जाठरोऽग्निः भुक्तमन्नं सम्यक् पक्तुम्, अन्नस्य भागानुत्तमाधमान् वेवेक्तुं च न समर्थों भवति । तेन च पुरुषम्य रांगबीजमुक्तं संपद्यते । अतो मितं भुञ्जीत ॥ २८ ॥ अम्माभिग्द्यमानानि द्रव्याणि द्विविधानि. कठिनानि द्रव- द्रव्याणि च । द्रवद्रव्याणि पुनः जलमयानि, घृततेलादीनि च । ।

·उपदेशमृक्तिमाला । man नजामग्री वाक सर्वेषामेतेषां त्रयोऽगा भवन्ति म्थविष्ठा , मन्यमा'. अणिष्ठा- श्चति । एतांश्च भागान जाठगेऽग्निः नमानेन वायुना प्रग्निः मन् कुक्षिगतान्नम्य पचनकाले विभजति पृथक पृथक : तप स्थूलतमान भागान् मलमूत्रादिना परिणतान् अपानी वायु. गर्गगत बहिर्निर म्यति । मध्यमान् भागान मामशोणितादिना परिणतान व्यानी वायुहृदयदेशं प्रापय्य शर्गरम्य माङ्गषु नाड्यादिषु नयति . अणु- तमाः तृतीया भागा मनम. प्राणम्य वागिन्द्रियम्य च उपचयकग. संपद्यन्ते । अत्र घृततैलादीनि तजामयानि । · अन्नमयं हि माम्य मनः. आपोमयः प्राणः. । है माम्य : मामवत प्रियदर्शनेति श्वेतकेतुरत्र पित्रा संबाध्यन । मान्विकम्यान्नम्य भाजन मनसः सत्वगुणशुद्धिर्भवेत् । सत्वशुध्धा च ज्ञानम्य विकामः पुरु- षम्य भवेत् । अतः ग्जसम्तममश्च वा उदककर मन्नं मर्वथा परि- त्याज्यं ज्ञानविकामेच्छुभिः ॥ २९ ।। शरीरम्यान्तः पञ्च प्राणाः सन्ति । 'प्राणोऽपानः समानश्चा- दानव्यानौ च वायवः ' ॥ हृदयदेशे प्राणम्तिष्ठन उच्छासनिश्वाम- योर्हेतुर्भवति । अपानो वायुः गुदद्वारण शरीरान्तीयमानं मलं मृत्रं च बहिरतिसृजति । ममाना वायुः नाभिप्रदेश स्थित्वा जाठरमि भुक्तम्पान्नम्य पचने प्रेरयति । ज्यानम्तु अनरसान् मांमशोणितादीन् नाड्यादिषु नयति ।। ३० ॥ लोके पञ्च भूतानि विद्यन्ते । भूमिगपोऽनल: ग्वं वायः इति । (१) यत्र सुरभिमसुरभि वा गन्धमुपलभामहे मा पृथिवी । कचित पाषाणादौ झटिति गन्धं न जिघ्राम, परीक्षायां ।

·२४८ सहृदया। तु गन्धस्तत्राप्युद्भवति । यतः पाषाणस्य चूर्णने सति गन्धः स्पष्टमुपत्रायते । अतो निश्चिनुमः अचूर्णितेऽपि पाषाणे गन्धो मनो वर्तत एवेति । पुष्परसादी गृह्यमाणो गन्धः तत्र गन्धवतां पुष्परजसां सन्निधानेन रसादिजलस्थ इव प्रतिभाति । यथा जपाकुसुमस्य सन्निधानेन श्वेतवर्ण स्फटिकं रक्तवर्णमिव दृश्यते, तद्वत् ॥ (२) शीतम्पर्शवत्य आपः, एतेन ह्यसाधारणेन शीतम्पर्शन आपः इतरेभ्यो भूतेभ्यः पृथक् क्रियन्ते । षट्सु रसेषु मधुर एव रसः शुद्ध जले वर्तत । पार्थिवस्यांशैः मिश्रिते तु जले कटुकषायतिक्तादीन् रसयामः । पार्थिवांशानां पृथक् करणे तु ते रसास्तत्र नोपलभ्यन्ते ॥ (३) प्रकाशात्मा उष्णम्वभाव अनलः, तस्मिन् जलांशैः पृथि- व्यशैर्वा सन्निहितैः प्रकाशस्तिरोहितो भवति । यथा तप्ते जले स्पर्शेनोपलभ्यमानमपि तेजः प्रकाशं न दर्शयति ।। (४) वायौ संचरति सति स्पर्शमात्रमनुभवामः । स च स्पर्शः न शीतः नाप्युष्णः । परं तु उभयविलक्षणः । यद्यपि गन्धवतो द्रव्यस्य सन्निधौ वायो गन्धमनुभवामः, अथापि स गन्धः न वायोः । परं तु वायुना हृतेषु पुष्परजःसु स गन्धो वर्तते । न तु वायावेव । दूरतो गमने तदनुपल- म्भात् । रूपं च वायोस्ति । अतः रूपरहितः अनुप्णा- शीतखमावो वायुः॥ (क्रमशः। ।

·॥ श्रीः॥ ॥ सहदया ॥ सरसचारुपदक्रमभामुरा विपुलभावविलाममनोहरा । महृदया हृदयालुभिराहना प्रतिकल परिपोषमुपैति ।। मंपु. २.] मोम्यवर्ष माघमासः । [संचि. ११. सुभाषितानि । लक्ष्मीसंपर्कजातोऽयं दोप: पद्मम्य निश्चितम् । यदेष गुणसंदोहधानि चन्द्र पराङ्मुखः ॥ १ ॥ कलानिधिरयं रवेः समुपलभ्य रूपं स्वयं दिनान्तसमयेऽम्पृशत्सपदि पद्मिनी रागवान । घवान्यकरसंगमान्मुकुलितति पूर्वाकृति ममीक्ष्य जहसुः प्रिया ध्रुवमभूदतः पाण्डरः ।। २ ॥ नवकुमुदवनश्रीहासकलिप्रसङ्गा- दधिकरुचिरशेषामप्युषां जागरित्वा । अयमपरदिशोऽके मुञ्चति सस्तहस्तः शिशयिपुरिव पाण्डुम्लानमात्मानमिन्दुः ॥ ३ ॥ VOL. II. 32 ·॥ श्रीः ॥ मेघसंदेशविमर्शः॥ द्वितीय आश्वासः। विधुत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः संगीताय प्रहनमुरवाः स्निग्धपर्जन्यघोषम् ।। अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र नैस्तैर्विशेषैः ॥ १ ॥ एवं मानसं सरोवरमवगाह्य चैत्ररथमुपवनं यथाकाममुपभुज्य अलकां प्रविष्टस्य रसिकजनमौलेर्भवतः प्रथममेव लोचनपथमुपयाताः अभंलिहायाः प्रासादाः, सरसविलासपेशलाभिर्वनिताभिः, कमनीय- विविधवर्णसंक्रान्तिदर्शनीयैः चित्रैः, हृदयावर्जकैः मधुरमधुरैः संगी- तनादैः, प्रभातरलाभिः स्निग्धेन्द्रनीलमरकतादिमणिमयभूमिभिः स- वथा भवन्तमेवानुकुर्वन्तः, 'नगर्यामस्यामचेतनानामपि रासिक्यमी- दृशं चेत् किमिव हि भवेत् नितान्तधन्यानामधिगतकलाकलापानां नगरमिदमधिवसतां यक्षमिथुनानाम्' इति कौतूहलमसंशयं जनयेयुः प्रेक्षकाणां मनसि, इति द्योतयन् , ' सखे जलद ! भोगभूमावस्यां प्रियाविधुराणामवकाशो न दीयेत, अतस्त्वया सह विद्युतैव प्रवेष्ट- व्यम्' इत्यादावेव निपुणमुपदिशति यक्षः ॥ अत्र यथैव जलदोदरसंधिलीनया सौदामिन्या समुपेतः पर्ज- न्यः दर्शनीयतरः भवति, तथैव रसिकजनरसायनमिदं काव्यम् ·मेघमंदशविमर्श: । अन्यादृशीं सुषमामापादयनोत्तरमेघेन ग्मवत्तरमाभानीति ध्वनयन् , विद्युलन्तम् इत्यारभ्य श्रोत्रपेयमिम भाग • मा भूदेवं क्षणमपि च ते विद्युता विप्रयोग. इत्यवमाययन् उपक्रमोपसंहारवैखरी- मन्यादृशीमाविष्कगेति महाकविगिति मन्यामहे ।। इस्ने लीलाकमलमलका बालकुन्दानुविद्धा नीता लोध्रप्रसवग्जमा पाण्डनामाननश्रीः । चूडापाशं नवकुरवकं चारु कर्ण शिरीष सीमन्ते च बदुपगमनं यत्र नीपं वधूनाम् ।। २॥ पूर्वम्मिन् पद्य प्रथमं निर्दिष्टानां लालनवनितानां सौभाग्या- तिशयमिह संकल्पस्व विषयीकुर्वन् नायकः - भा. किमर्थमेवं सह विद्युतैव प्रवेष्टव्येयमलकति निर्बन्ध क्रियते ? न म किंचिदिह तथा प्रविष्टस्य प्रयोजनमस्ति : अपि चेयं सौदामनी नितान्तचञ्चला मदीयामभ्यर्थनामप्यवीर्य 'नाहमनुगच्छयं त्वामन्यार्थ यतमानम् इति कुत्रचिल्लीना भवेत् ' इति मेघस्य विचिकित्मा म्यादिति म्वयम- वोत्प्रेक्ष्य. कुसुमसधर्माण इमा योषितः नानाविधैः प्रमनेरात्मानं मण्डयन्त्यो भवन्तमादरातिशयेनोपतिष्ठन् । तदानी ता. ययाचितं संभावयितुं नास्ति चेन्निकटे त्वदीया महधर्मिणी तर्हि त्वामरसिक इति मन्येरनिमाः यक्षललनाः' इति सूचयन् ललितललितानां कावण्येनानिशयिततटिल्लतानामतासां भवति बहुमानं दृष्ट्वा म्बयमेव लजिता शिक्षिता च समीचीनां मरणिं नियतमात्मनश्चञ्चलां प्रकृति परित्यजेत् विद्युदपि इति द्योतयन् , अनुत्तमसौकुमार्यवतीः ताः समवलोक्य · यक्षेण मे महदुपकृतमित्यपि संभावना भवचन मन- सि' इति च ध्वनयन् सहदयान् रसमति ।।

·२५२ सहृदया। . यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमखचितान्युत्तमस्त्रीसहायाः। आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रमूर्ति सद्गम्भीरध्वनिषु शनकैः पुष्करेष्वाहतेषु ॥ ३ ॥ उत्तमस्त्रीणां प्रस्तावेन तासां सह प्रियतमैः प्रासादेषु भोगा- नुसेवनप्रकारादिकमनुस्मारितो यक्षः 'हम्येप्वस्याः कुसुमसुरभिषु इत्युज्जयिनीनिरूपणावसरे बोक्तस्याशयमिह सम्यग्विवृण्वन् , मणि- मयभुवां प्रासादानां मंनिवेशरामणीयकोपन्यासमुखेन यक्षमिथुनानाम् उद्दामान्युन्मादकारीणि च यौवनानि प्रथयन् , संनिवेशरामायके- नाङ्कुरितां, मेघस्य स्निग्धगम्भीरघोषश्रवणेन पल्लविताम् , अन्यादृश- सुरभिपरिमलस्य मधोः सेवनेन विजृम्भितां भोगतृष्णामनुवर्णयन् , 'विविक्तविनम्भरसो हि कामः' इति सूक्तरर्थमनुसंधापयति ॥ अत्रेदमवधेयम्-- महाकविरसौ पूर्वमेघे, प्रथमं • कान्ता- विरहगुरुणा' इत्युपक्षिप्य उत्तरमेधं च विद्युत्वन्तम्' इत्यारभते । ततः 'अबलाविप्रयुक्तः स कामी' इति निर्दिश्य इह द्वितीये पद्ये प्रकृष्टसौकुमार्यवतीरबलाः वर्णयति । अनन्तरम् 'अन्तर्बाप्पश्चिरम- नुचरो राजराजस्य दध्यौ' इति प्रस्तुत्य अत्र तृतीये अन्तर्बाष्पस्यास्य ध्यानविषयीभूतमन्येषां यक्षाणाम् उत्तमस्त्रीसहायानां भोगानुसेवनप्र- कारं निर्दिशन् ‘मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः' इत्या- दिना प्रोक्तमाशयमिह · आसेवन्ते मधु रतिफलम्' इत्यादिना विश- दयतीति मन्यामहे ।। नीवीबन्योच्छसनशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां सौमं रागादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्सु प्रियेषु । .

·मेघसंदेशवियर्शः। २५३ अर्चिस्तुङ्गानभिमुग्वमपि प्राप्य ग्नप्रदीपा- न्हीमहानां भवनि विफलप्रेग्णा चूर्णमुष्टिः ॥ ४ ॥ 'प्रत्यासन्ने नभमि दयिताजीवितालम्बनार्थी. इति पूर्वोक्त माशयमनुसंधाय. बिम्बाधराणां मानिनीनामात्मनः मखीनां यक्षवनि- नानां प्रियनमै मह भोगसाम्राज्यलक्ष्मीमनुक्षणमनुभूयमानामनुचिन्त्या नुचिन्त्य नितगं दूयमानमानमाया वल्लभविरहेण ताम्यन्त्याः प्रेय- म्या एकोच्छामावशेषिनं जीवितं यक्षणात्प्रक्षितमिह निपुणमुगुणाति महाकविः ।। पद्यम्याम्य व्याख्यानावसरे निरूपममान्मनो गमिक्यमाविष्क- रोति विद्युल्लता ॥ नेत्रा नीनाः सननगतिना यद्विमानाप्रभूम- गलेव्यानां नवजलकर्णदापमुत्पाद्य मद्यः । शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस्त्वादृशा यत्रजाल- धूपोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जग निष्पतन्ति ॥ ५ ॥ महाकविः पूर्वमेघ धूमज्योतिःमलिलमरुतां सनिपातः इत्यादिनानुवर्णितं मघम्य स्वरूपमिहानुमंदधानः. नेत्रा नीता. घूपोद्गागनुकृतिनिपुणाम्त्वादृशाः इति निर्दिशन् , मंघसदृशा गम्भी- रप्रकृतयः केचन मज्जना अपि दुर्मेधाभिगविष्टाः प्ररिताश्चावशम- पथे प्रवर्तमानाः आलाव्यभित्तिगतानां महापुरुषाणां सावित्रीप्रभू- तीनां रमणीमणीनां च प्रतिकृतिदर्शनन म्वकीयां प्रकृतिमनुम्मारिता शङ्कास्पृष्टाः म्वेदजलक्किन्नगात्रयष्टयः जर्जरा बहिनिप्पनन्तीति बोध. यन् ‘रजोनिमीकिताः श्रुतवन्तः कदाचिदपथे पदमर्पयन्तोऽपि पा- .

·सहृदया। येणात्मनः म्खालित्यमनुपदमेवावगच्छन्तः म्बीयां प्रकृति प्रपद्यन्ते इत्यादि बहूपदिशति लोकस्य ।। अत्र च गूढपुरुषै. रहस्यभूमिं प्रापितानां क्षुद्रमार्गनिष्क्रामतां जाराणामितिवृत्तमिहोत्पश्यन्ती संजीविनी अत्युदारचरिताय महावं- शोत्पन्नाय वलाहकाय द्रुह्यतीति किंचिदिव विमनीभवामः ।। यत्र स्त्रीणां प्रियतमभुजोच्छ्वासितालिङ्गिताना- मङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः । त्वत्संरोधापगमविशदैश्चन्द्रपार्निशीथे व्यालुम्पन्ति स्फुटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ताः ।।६।। 'दूरबन्धुर्गतोऽहम्' इति यक्षाक्तिमनुस्मारयन् अन्योन्याश्लेष- सुखितानां यक्षमिथुनानां रमणीयां स्थितिमिह नायकमुखेन वर्णयन् महाकविः, न केवलमहिमा परमो धर्म ; परं तु अन्येषां सुखानु- भवस्य न कदाप्युपरोधः साक्षात् परम्परया वा करणीया विवेकिभि- धर्मसूक्ष्मतां जानद्भिः विलासिजनैः' इत्युपदिशति ।। नगर्यामस्यां कामिनीभिः सकृदव प्रियतमाः त्रियन्ते । 'प्रि- यतम एव हि वरणीयो भवति' । तेषां च मिथुनानां प्रतिक्षणमेध- मानानुरागकल्लोलितान्तरङ्गाणाम् अन्योन्यविलासविभ्रमानुभवेषु न कदाप्यलंबुद्धिरुपजायते । अपरैः विलासिजनैः धूर्ताविष्टेगूढमुपरु- द्धा अपि इमा मानिन्यः न कदाप्यपथे मतिं प्रवर्तयन्ति । हठाभिसर- णप्रवृत्तानामपि प्रयत्नः तासु निरर्थकः परिभवफलः केवलं संरोध एव पर्यवम्यति' इत्यहो! दांपत्यमन्यादृशममरमिथुनानामिमां पुरी- मषिवसताम् ।। ।

·मेघसंदेशबिमर्श: . मत्वा देवं धनपनिसम्वं यत्र माक्षाद्वमन्नं -प्रायश्चापं न वहनि भयान्मन्मथः पदपदश्यम् ॥ सवैभङ्गमहिननयनः कामिलक्षप्वमायै- स्तम्यारम्भश्चतुरवनिनाविभ्रमैग्व सिद्धः ॥ ६ ॥ पूर्वम् धनपतिक्रोधविश्लषितम्य इत्युक्तं यक्षवचनम नुम्मा- ग्यमिह महाकविः, · अविज्ञानमोकनायवृत्तान्त अगणितापरापतापः गमिकजनशत्रः किलामा धनपतिः . नस्य मम्वाऽयं पशुपतिविषमलो- चनः म्मरहर:: द्वयोर्गय मानिध्यन भीनभान कुसुभषु. कृच्छ्रादि- मं प्रदेशमुपतिष्ठान : अथापि अनुत्तमलावण्यवनीनाममरवनिताना विभ्रमविलामादिभिः स्पृहणीयावासामिदं नगर विरागिणामपि गग- मुपजनयतीत्यत्र मनामवविगधिन वशिन मुत्तम संयमीन्द्रं शूलिन- मपि विलामविभ्रमैंगवाजतवती मानिनामःण. नवी भवान्यव दृष्टा. न्तायत, इति ध्वनयन् . ' तां वीक्ष्य सर्वावयवानवद्यां रतैरपि हीप. दमादधानां । जितन्द्रिय शूलिनि पुप्पचाप: स्वकामिद्धिं पुनराश- इत्यन्यत्र श्रयमाणामात्मनः मुक्ति म्मरणपथमागपयन् सहृदयान् रसयति ।। नत्रागारं धनपतिगृहानुत्तरेणास्मदीयं द्गगल्लक्ष्यं वदमरधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्यान कृतकतनयः कान्तया वर्धितो मे हस्तप्राप्यस्तवकनमितो वालमन्दारक्षः ॥ ८ ॥ पूर्वम् त्वामारूढं पवनपदवीम्' इत्यादिना गगनाङ्गणमारो- पितं पर्जन्यमिहादावात्मनो गृहोपकण्ठाद्यानाङ्गणे सरसमवतारयन् . शंस ॥

·सहृदया। त्वदमरधनुश्वारुणा' इत्यनेन मेघस्य मनसि महान्तं कौतुकमुपजन- यन् यक्षः, संनद्धेऽपि मेघे विरहविधुरां पराधीनवृत्तिना आत्मनोपे- क्षितां प्रेयसीमनुशोचन् , 'समयेऽस्मिन् मानिनीनाम् मरणमेव जीवितं, जीवितं पुनर्मरणम्' अथापि आधारबन्धप्रमुखैः प्रय- २. सुतनिर्विशेष संवर्धितम्य स्नेहसर्वखभूतस्य बालमन्दारवृक्षस्य कृते कृच्छ्रात् प्राणधारणं कुर्यादियम् ; इति निश्चिन्वन् , तमेव बालमन्दारम् अभिज्ञानत्वेन कण्ठतो निर्दिशन् , अस्मिन्नेव शैले अमुं पुरः पश्यसि देवदारुं पुत्रीकृतोऽसौ वृषभध्वजेन । यो हेम- कुम्भम्तननिःसृतानां स्कन्दम्य मातुः पयसां रसज्ञः ॥' इत्यन्यत्र महाकविना उपवर्णितं देवदारुं स्मारयति ।। पद्यमिदमनुध्यायतामस्माकं पुण्डरीकविनाशश्रवणानुक्षणमेवो- न्मुक्तजीवितं प्रेयांसं चन्द्रापीडमनुसतुमुद्यतायाः ‘पुत्रकस्य मे भव- नाङ्गणे सहकारपोतस्य त्वया मच्चिन्तयैव माधवीलतया सह उद्वाह- मङ्गलं म्वयमेव निर्वर्तनीयम् ; मच्चरणतललालितस्याशोकविटपस्य कर्णपूरार्थमपि न पल्लवः खण्डनीयः ; मत्संवर्धितायाः मालत्याः कुसु- मानि देवतार्चनायैवोच्चेयानि ; मया स्वयं रोपिताश्चूतवृक्षाः यथा फलं गृहन्ति तथा संवर्धनीयाः" इति मदलेखामभिदधानायाः कादम्बर्या भाषितं हृदयगह्वरमापूरयति ।। (क्रमशः) ·चन्द्रापीडचरितम् । । अथ नयाः निमज्जनसमयानन्तरमेव नम्मात मरासलिलादुद्विमाक- नि: नापमकुमार: सहसेवादतिष्ठत उत्थाय च दृम्त एवं विलोक- यन्ती महाश्वेतामुपनत्य वभाष गन्धर्वराजपुत्रि ' जन्मान्तरागतोऽपि प्रत्यमिजयनऽयं जना न वा इति । म स्वयं पृष्टा गोकानन्दमयव- लिनी ममंघममुन्धाय नपादवन्दना प्रत्यवादीत । भगवन कपि- अल . नाहमेवंविधा अपुण्यवनी , या भवन्तमपि न प्रन्यभिजानामि । कथय केनामी दवा भवनः मम्वा समुक्षिप्य नीन : । कथमनावताका- लन वातापि न दत्ता: : कुलो वा त्वम काकी देवन विना ममायात:: इति । स तु प्रत्यवादीन । • गन्धर्वराजपुत्रि. श्रृयताम् । अहं हि कृतार्तप्रलापामपि स्वामकाकिनीमुत्सृज्य तं पुरुषमनुबध्नन् जवनोद- पतम् । स तु मे प्रतिवचनमदत्वैवानिक्रम्य तागगणं चन्द्रलोकमग- च्छत् । तत्र च महोदयाख्यायां मभायां इन्दुकान्तमय महनि पर्य तत्पुण्डरीकशरीरं स्थापयित्वा मामवादीत । कपिजल जानीहि मां चन्द्रमसम् । अहं खल्वनन ते प्रियवयस्य न निरपराधः संशप्त.. दुरात्मन् इन्दुहनक. यथाहं त्वया कौम्मंताप्य प्राणैर्वियोजितः तथा त्वमप्यम्मिन् भारत वर्षे जन्मनि जन्मन्येवात्पन्नानुगगः अलब्धममा- गमसुम्बः तीव्रनगं हृदयवेदना अनुभूय जीवितमुत्मभ्यमीति । अह- मपि · किमननागणितात्मदाषण निरपराधम्संगमाताम्म' इति संजान- गेषः । त्वमपि म तुल्य सुख दुःख एव भविष्यामि' इति प्रतिशापमम्मै प्रायच्छम् । अर्थ विमृशन् वत्साया महाश्वेताया व्यतिकरमम्याधिग- तवानम्मि । अनेन च म्वयंकृतादव दोषात् मया मह मयलाक वारद्वयमवश्यमुत्पत्तव्यम् । अन्यथा जन्मनि जन्मनीत्यषा वीप्मैव न चरितार्था भवति । नावदस्य शरीरभ्य मा विनाशाभूदिति मयेदमु- Vol.11.

·२५८ सहृदया। क्षिप्य समानीतम् । वत्सा च महाश्वेता समाश्वासिता । अधुना त्वं गत्वैनं वृत्तान्तं श्वेतकेतवे निवेदयेः । महाश्रभावोऽसौ कदाचिदत्र प्रतिक्रियां कांचिदपि कुर्यात् इति । अहं तु विना वयस्येन शोकान्धः गीर्वाणवर्त्मनि प्रधावन् अतिक्रोधनं वैमानिकमेकमल- क्यम् । स तु मां दहन्निव निरीक्ष्याब्रवीत् । यत् त्वयाहं तुर- जमणेवोल्लवितः तस्मात् तुरङ्गम एव भूत्वा मर्त्यलोकेऽवतरेति । अहं तु तं कृताञ्जलिरवदम् । भगवन् वयम्यशोकान्धेन त्वं मयो- ल्लहितः नावज्ञया । तत्प्रसीद । उपमंहर शापमिति । स तु मां पुनरवादीत् । यन्मयोक्तं तन्नान्यथा भवितुमर्हति । तदेतत्ते करोमि । कियन्तमपि कालं यम्यैव वाहनतामुपयाम्यसि तम्यैवावसान स्नात्वा विगतशापो भविष्यसीति । एवमुक्तम्तु तमहमवदम् । भगवन् , यद्येवं यथा म तुरङ्गमत्वेऽपि चन्द्रममा सह मर्त्यलोके अवतरिष्यता वयस्येन पुण्डरीकेण च महावियागो भवेत् तथानुगृह्यताम् इति । स स्वेवमुक्ता मुहूर्तमिव ध्यात्वा पुनर्मामवादीत् । उज्जयिन्यामपत्यहे- तोस्तपम्यत. तारापीडम्य राज्ञः चन्द्रमसा तनयत्वमुपगन्तव्यम् । वयम्येनापि ते तन्मन्त्रिण एव शुकनासम्य । त्वमपि तस्य राज- पुत्रम्य वाहनतामुपयास्यसि इति । अहं तु तद्वचनानन्तरमेव महोदधौ न्यपतम् । तन्माच्च तुरङ्गीभूयैवोदातष्ठम् । अवाप्य च पारसीकाधिपतिं तेन च तारापीडम्योपायनीकृतः चन्द्रापीडम्य वाह- नतामुपागच्छम् । योऽमो चन्द्रापीडः स चन्द्रमसोऽवतारः योप्यसो प्राक्तनानुरागमम्कागत् अभिलषनजानत्या त्वया शापामिना निर्दग्धः सोऽपि मे वयम्यपुण्डरीकम्यावतारः' इति । तदाकर्ण्य महाश्वेता ' हा देव पुण्डरीक, जन्मान्तरेऽप्यविम्मू- .

·चन्द्रापीउचरितमा नमदनुगग, लोकान्तरगतम्यापि ने हमव गमी विनाशायोपजाता इन्युन्मुक्ताननादा रम्न उनः मनमवन व नयन कपिजलस्तु नथा कृतप्रलापां नां प्रत्यवादीत गन्धर्वगजपुत्र. कम्न बात्र दोष ! यथा च शापदापान भवन्यं द्वयापि दुःन् तथा मयः कथिन मेव चन्द्रमसोऽपि भाग्नी भवतीभ्या श्रुतंव : दुन्मुच्यनामय गोकानुब- न्धः । यदवारब्धं तपम्तदवानुवयन म इति अथ कादम्बर्ग कपि- अलमवादीत । भगवन् पत्रलंग्वय स्वयः चाम्मिन गम जलप्रवाः कृनः : नन्कि नम्याः पवन याम्यवनभर म तु प्रत्यवादीन गजपुत्रि. मलिलपातानन्तरं न कश्चिदपि नढुन ती मान्य ज्ञान नदधुना क चन्द्रापीडम्य क वैशम्पायनम्ब जन्म 'क वाम्या: पत्रलम्वाया वृत्तम् ! इनि मवम्याम्य वृत्तान्तम्यावगमनाय भगवन. श्वनकताः पादमूल गमिप्यामि इत्यभिदधान एव गगनमुदपतन अथ कादम्बर्ग नामखदाही चन्द्राइितनु कम्मिश्चत शिलानले शनैः स्थापयित्वा स्नानशुचिभूत्वा देवनाचिनामपचिनि संपाद्य सकलन परिजनन सह निगहाग कालमाक्षिपत । अथ मदलंग्वा विदिनवृत्ता- न्ताभ्यां पितृभ्याम · अवसितशापन जामत्रा महव वत्मा द्रभ्याव. इति मन्दिष्टा मा कादम्बर्ग निर्विकार वदनं चन्द्रापी दुशागरमंवाहनि- शमन्वपालयन । अथ चन्द्रापीडश्चिम्यनीयुनाम्यन् देवम्तागपीड: नद्वानावबोधनाय वाताहगन प्रषयाम म । अथ प्रनिनिवृत्तभ्यम्तभ्यः मवमपि नं वृत्तान्तं यथावदोषीत । श्रुत्वा च विम्मयशोकाभ्यामाक्षिप्तहृदय न शुकनामः प्रोवाच । देव, विचित्रऽस्मिन् संसार किं किं न मंभाव्यत । श्रूयन्ने च पुराण गमायणभारनादिप्वागनेषु बहुप्रकाराइश पवानी । तद्यथा--- महेन्द्र- ·२६० सहृदया। . पदवर्तिनो नहुषम्य राजर्षेरगम्त्यशापादजगरता । सौदासस्य च वसिष्ठसुतशापान्मानुषादत्वम् । असुरगुरुशापाच्च ययातेस्तारुण्य, एव जरसा भङ्गः । त्रिशङ्कोश्च पितृशापाच्चण्डालभावः इत्यादि । श्रूयते च म्वर्गनिवासी महाभिषो नाम राजा अस्मिन् लोके शन्तनुरुत्पन्नः । तत्पत्नीत्वमुपगतायां गङ्गायां शापदोषादष्टाना- मपि वसूनामुत्पत्तिः । तिष्ठतु तावदन्ये । अयमादिदेवो भगवा- नज एव जमदग्नेरात्मजतामुपगतः. पुनश्चतुर्धात्मानं विभज्य राजर्षे दशरथस्य, तथैव मथुरायां वसुदेवस्य । तन्मनुप्येषु देवानामुत्पत्ति - वासंभाविनी । अपि च गर्भारम्भसंभव देवन देव्या वदने विशंश्च- न्द्रमा एव दृष्टः, तथा ममापि खमे पुण्डरीकम्य दर्शनं समुपजातम् । तदस्मिन् वस्तुनि न मनागयि देवेन शोकः कार्यः । इत्युक्तवति शुकनासे विस्मयान्तरितशोकावेगम्तारापीडः सद्य एव गमनसंविधा- नमकारयत् । प्रस्थितश्च तद्विम्मयालोकनकुतूहलिन्या गृहवर्जमुजयि- न्यानुगम्यमानः कतिपयैरेव दिवसेंमहाश्वताश्रममाससाद । महाश्वता तु तदागमनमाकर्ण्य सरभसं धावित्वा हिया गुहान्तरमविशत् ।। कादम्बरी तु कथंचिद्विधृतप्रज्ञा लज्जावनम्रमुखी यथाक्रम गुरुवन्दनमकरोत् । तत्र चन्द्रापीडशरीरसंदर्शनक्षुभितहृदयेषु तेषु पोरेषु सर्वतः प्रवृत्तरोदनशब्दं तत्तपोवनं शोकाधिष्ठानसदनमिवा- भवत् । नरपतिम्तु वन्यां वृत्तिमेवावलम्ब्य सपरिवारस्समं दे- व्या शुकनासेन च तत्रैव तपोवनैकदेशे मृत्युंजयध्यानपरः का- लमयापयत् । इत्युक्त्वा स भगवान् जाबालिः 'अहो क- थारसम्य चित्ताक्षेपसामर्थ्यम् । यत्कथयितुं प्रवृत्तोऽस्मि तत्प- रित्यज्यैवानिदरमतिकान्तोऽस्मि । यः कामोपहतचेता. स्वयंकृ- ·चन्द्रापाइचारनम । । -- नांदेवाविनयात दिव्यलोकन: परिभ्रथ्य मन्य लोक वैशम्पायन- नामा- शुक्रनामम् नुग्भवत म गवेष पुनमह नागपन शुक जाती पतिन इत्युक्ता विग्राम ॥ इन्यवं बदत्येव भगवति ज्ञावाली मुमप्रबुद्धम्यव में पूर्व- जन्मापार्जिताः सर्वा विद्या जिवाय अम्'फुरन् । मनुजम्येव चयं विम्पष्टा भारती ममु-पन्ना मनुष्यगर्गगहन म एव चन्द्रापी- इम्योपरि म्नहः म एव महानायामनुगम: इनि यवमपि ज- न्मान्तर्गयं मद्भुदयमावशत भगवान जामानिम्नु दिक्ष विक्षि- पन् नक्षुः अहो प्रभानपाया रजनी' इत्यभिधान एवं गोष्ठी भ- त्वादनिष्ठन । हार्गतम्नु मा निजकरण वामपणशाला नीत्वा शनैः म्बशयनकदश म्थापयित्वा प्रामानिकक्रियाकग्णाय निर्य- यो । कपिजलस्तु मम पितुः श्वतकनी: पादमृलादागत्य ना. नागतन हारीन प्रवेशितः निमिषण चक्षुषा मां निर्गक्ष्य कर द्वयनोरिक्षप्य वक्षमि निवेश्य भूयसा मन्युवेगन चिरमरांदीत् । तथा रुदन्तं तु तं दृष्ट्वाहमवदम् । मख कपिनल. किं फलमनन मकलक्लेशपरिभूत मयि दुरात्मनि नहानुबन्धन ? व पुनर्बालोऽपि न म्पृष्ट एवामीभिम्समारदाः । समुपविश्य नावत्कथय यथावृत्तं मर्वम् । अपि कुशलं तातस्य । स्मरनि वा माम् । मदृनान्नमाकण्यं किमुक्तवान ? कुपिता वा नवति । साऽब्रवीन मव. कुशलं नानस्य । अयं चाम्म- दृत्तान्तः प्रथममेव तातन दिव्यन चक्षुषा दृष्टः । ननम्तुग्गभावाद्वि- मुक्तो गतोऽम्मि तम्य पादमूलम् । दुग्न एव स्थित्वा विषण्णीन- मानस भयादनुपमपन्नं मामाहृयवमा ज्ञापितवान : वम परित्यज्यता म्वदोषशका । बलवती हि नविन-यन । कजानाविदानी मुहृत पनि ।

·सहदया। . , तः । तद्गत्वापि तमद्य नैव वेत्सि। नाप्यसौ त्वां वेत्ति । मया तु वत्स- स्यकृते समारब्धमायुष्करं कर्म । तदत्रैव कंचित्कालं स्थीयतामिति । ततस्तथेति तत्पादपरिचर्ययेव कंचनकालमनैषम् । अद्य प्रातरेव मामाहूयाज्ञापितवान् । वत्स कपिञ्जल महामुनेर्जाबालेगश्रमं सुहृत्ते प्राप्तः । जन्मान्तरस्मरणं चास्योपजातम् । तद्गच्छ संप्रति तं द्रष्टुम् । मदीयया चाशिषानुगृह्य वक्तव्योऽसौ । वत्स, यावदिदं कर्म परिस माप्यते तावत्त्वयास्मिन्नव जाबालराश्रमे स्थातव्यमिति । इत्युक्त्वा कपिञ्जल: क्षणमिव स्थित्वा सखे, प्रतिपालय निदेशं तातम्य अहं तु ममारब्धकर्मणः तम्यैव प्रत्यनन्तरीभवामीत्यभिदधान एवा. न्तरिक्षमतिक्रम्यादर्शनमगात् ।। अथ हारीतेन प्रतिदिनमाहारादिभिरूपचारः संवर्धितोऽहं क- तिपयैरेव दिवसः संजातपक्षाऽभवम् । उत्पन्नोत्पतनसामर्थ्यश्च चेतम्यकरवम् । गमनक्षमम्तु संवृत्तोऽस्मि । तत्किमुत्पन्नज्ञानोऽपि दयितजनविरहेणात्मानं क्लेशयामि ? । भवतु तत्रैव गत्वा तिष्ठामि. यत्र महाश्वता आम्त' । इति निश्चित्येकदा प्रातर्विहारनिर्गत एव उत्तरां ककुभं गृहीत्वावहम् । अपरिचितगमनतया म्तोकमेव गत्वा शिथिलितपक्षतिः कस्यचित्तरोग्यमवालम्बिषि । तत्रैव किञ्चिद्विश्रम्य पश्चाद्याम्यामीति तम्यैव तरोर्मूलभागमेवावतीर्य अध्वश्रमसुलभां निद्रामगच्छम । चिरादिव प्रबुद्धस्तन्तुपाशर्बद्धमात्मानमलक्षयम् । अग्रतश्च क्रूराकृतिं पुरुषमेकमालोक्य तमपृच्छम् । भद्र. कस्त्वम् ? । किमर्थ वाहं बद्धोऽम्मीति । म तु मामुक्तवान् ! महात्मन् , अहं खलु जात्या चण्डालः । मम म्वल स्वामी पक्कणाधिपतिरितो नानिदरे कनावस्थान' । तम्य चैका दुहिना प्रथमे वयसि वर्तते । ।

·चन्द्रापीडरितम् २६३ ० नम्यान्वं केनापि दुर मना कथिन . यथा जावालगश्रमे महाश्चय- कारी शुकम्तिष्ठ नीति तच्दन्वा बहवः मादृशाम्वद्रहणय नया ममादिष्टाः । तदद्य पुण्यमया त्वमामादितोऽमि । बन्ध मोक्ष चाधुना सैव प्रभवतीति । अहं तु तच्छत्वा चतम्यकरवम् । अह में दारुण कर्मविपाकः । येन मया जगन्नयनम्म्यम्य वनकतो. बहम्तमंवाध तन दिव्यलोकवामिना भृन्वा अधुनः पक्कणमपि प्रवेष्टव्यम् चाण्डाले. म्सहेकत्र स्थानव्यम ! मानवृद्वानाकर गर्न'नं. कबलगम पाप णीयः । चण्डालबालजनम्य क्रीडीयन भवितव्यम् । इति चिन्न. यन्तमेव मां नीत्वा म तम्य चाण्डालदारिक'ये समर्पितवान मा तु प्रहृष्टवदना गोभनं कृतमित्यभिधाय दारुपञ्जर मामाक्षिप्यालि- तद्वारा ' अत्रेव निवृतस्तिष्ठ इति मामाबभाष । अथ महासंकंटे पतितोऽस्मीति निर्विष्णहृदयोऽहं मौनग्रहणं कृत्वा नदुपनिष पाना- शनादिषु नियंपेक्ष एव कतिपयं कालमयापयम् । अस्मिन प्रत्युर्धाम तु प्रबुद्धोऽहं कनकपञ्जस्थितमात्मानमद्राक्षम् ! मद्य एव मामादायैषा देवपादमूलमायाता । तत्कयं : किमर्थ वाहं बद्धः किमर्थमिहानानः ! इत्यत्र देव इवाहमपि अनपगनकुतुहल एव इति वैशम्पायन विरगम || राजा तु तच्छृत्वा समुपजाना भ्याधिककुतूहल चाण्डाल कन्य. कानयनाय पुर:स्थिनां प्रतीहारीमादिदश । अथ प्रविश्य मा गजान बभाषे । भी भुवनभूषण. तागरमण. कादम्बर्गलोचनानन्दकर. सर्व- स्त्वयाम्य दुर्मनेरात्मनश्च वृत्तान्तः श्रुन एव । अहमपि दुरान्मनोऽम्य जननी श्रीः । तथाभूनमनं दृष्ट्वाम्य पित्राहमादिष्टा · दवि यावदि कर्म परिममाप्यते नावदनं मर्त्यलोके बद्भाधाग्य : यथा चाम्या- नुनापो भवनि तथा विधीयताम् इति । तदम्य विनयायदं विनिर्मितं ·सहदया। मया । सर्वमधुना तत्कर्म परिममाप्तम् । शापावसाने च युवयो- स्सममेव सुखेन भवितव्यमिति मयायं त्वत्समीपमानीतः । अत्रापि च लोकसंपर्कपरिहाराय चाण्डालजातिः ख्यापिता । तदनुभवतां संप्रति द्वावपि दुःखबहुळे तनू परित्यज्येष्टजनसमागमसुखम् । इत्यभिदधानेव क्षितेगगनमुद्रपतत् । शूद्रकोऽपि सपदि संस्मृ. तजन्मान्तरीयवृत्तान्तः वैशम्पायनेन सह मद्यः काष्ठीभूतं देह- महासीत् । अत्रान्तरे मधुमाससुलभेन मनसिजविकारेण पर्याकुलि तहृदया कादम्बरी मायमेकान्ते चन्द्रापीडतनुं निर्भरं कण्ठे जग्राह । ततस्पद्य एव प्रत्यापन्नजीवितश्चन्द्रापीडः चक्षुरुन्मील्य सुप्तप्रतिबुद्ध इवोत्थाय कादम्बरीमवादीत् । ‘भीरु, परित्यज्यतां भयम् । प्रत्यु- जीवितोऽस्मि तवैवामुना कण्ठग्रहेण । अद्यैव निवृत्तशापेन मया परित्यक्ता सा शूद्रकाख्या तनुः' इत्यभिदधत्येव चन्द्रावतारे चन्द्रा पीडे पुण्डरीकोऽपि कपिझलकगवलम्बी गगनादवततार ।। दृष्ट्वा च तं प्रियसखीदयितं कादम्बरी स्वयमेव धावित्वा दत्तक- ण्ठग्रहा महाश्वेतायै प्रादर्शयत् । मृत्युंजयजपव्यग्रस्तारापीडोऽपि मदले- खानिवेदितवृत्तान्तः मह विलासवत्या सरभसमागत्य पादयोः पतितं चन्द्रापीडं गाढमालिलिङ्ग । तदानीमेव कपिञ्जलम्समुपसृत्य शुकनासम वादीत् । एवं सन्दिष्टमार्यम्य भगवता श्वेतकेतुना । अयं खलु पुण्डरीको मया संवर्धितः तवाप्यात्मजः । तद्वैशम्पायन एवायमित्यवगत्याविनये. भ्यो निवारणीयः । परोऽयमिति कृत्वा नोपेक्षणीयः इति । शुकनासो- ऽपि तमादेशं शिरसा प्रतिजग्राह । अथापरेछुः प्रभाते केयूरकनिवे- दितवृत्तान्तौ चित्ररथहंसौ सह मदिरागौरीभ्यां तत्रैवाजग्मतुः । परम्परं मिलितानां सविम्मयसंवादानां तेषां निरवधिको महोत्सवः प्रावर्तत ।

·चन्द्रापीडचरितम। २६५ । अथ ते हेमकूटं गत्वा यथाविधि दंपत्योमभयोः विवाहाकियां निरव- तैयन् । एकदा कादम्बरी चन्द्रापडिं रहस्यप्राचीन । आयपुत्र मवे वयं मृताः पुनर्जीविताः मंगताश्च । मा पुनर्वगकी पत्रलेखा कथं- भूतेति । सोऽपि प्रत्यवादीत ! मा हि गहिणी शतं मामुपश्रुत्य मत्परिचर्याय मर्त्यलोकमवातारीत । जन्मान्तरं गच्छना मया पुन- गत्मलोकं विसर्जितति । अथ चन्द्रापीडो हमकृट एव कतिपयदि- वसगणं नीत्वा कादम्बर्गपुण्डरीकमहाश्वेताभिः मममुनायिनीमागत्य राज्येऽभिषिक्तः पुण्डरीकनिवशितसमम्तराज्यभार कादम्बरीलांच- नानन्दकर: पगं कोटिमानन्दम्याध्यगच्छन् । चन्द्राडचरितं समाप्तम् ॥ ।। श्रीः ।। ॥प्रेमानन्दभारती॥ विदितमेव किल निम्विललोकवृत्तान्तप्रकाशकपत्रिकादत्तावधा- नानां सहृदयापठितृणाम् । यदिदानी चेन्नपुर्या वङ्गदेशीयाः प्रेमा- नन्दभारतीसमाख्याः कंचन यतिवर्याः स्वाश्रमोचितं निवृत्तिमार्ग- मप्रहायव निखिलसात्त्विकजनोपकागय कतिपयदिनानि यावत् विद्व- जनगरिष्ठेषु समाजेषु भक्तिप्रभृतीन् वेदान्तिममतान् विषयानधिकृन्य निरर्गलप्रसरया आङ्ग्लभाषानिबद्धया वाग्धारण्या श्रुतिमधुरानुपन्या- सान् वितन्वन्तीति । ते हि खकीया आ जन्मनः प्रवृत्ती: भगवति वासुदेवे चात्मनः परां भक्ति दैनंदिनपत्रिकासु हिन्दुप्रभृतिषु यथा- Vol. II.

·सहृदया। . वसरमनभिज्ञप्रतिबोधनाय प्राचीकशन् । यासु विशदमुपलभामहे तेषां नवे वयसि वर्तमानानामेवान्यादृशमाङ्ग्लभाषाप्रावीण्यम् , . पत्रि- काप्रकटनोत्साहम् , सति च धनागमे कुतोऽपि कारणान्नस्पृह्यम् . तत्त्वान्वेषणाय गुरूपसदनम् , विरक्तिप्राचुर्येण तुरीयाश्रमाङ्गीकारम् , कृष्णैकमनस्कतया अनवरतं तल्लीलानुसंधानम् , क्रमशश्च मुनिजनै- कलभ्यं भावनाप्रकर्षपरिणामभूतं भगवत्साक्षात्कारम् , एवंविधमन्यच्च विशुद्धमपदानम् ॥ अमी चामेरिकाख्ये विस्तीर्णे पाश्चात्यभूखण्डे केवलमष्टापद- संचयव्यग्रान् , तत्रत्यान् , अध्यात्मज्ञानविमुखान् जनान् इन्द्रिया- र्थानुसेवनैकप्रवणमानसान् अवेक्ष्य विदीर्णहृदयाः कृच्छ्रादेतेषां मनां- सि विषयेभ्यो निवर्त्य महत्या करुणया आत्मनित्यतादि भारतीयं सा- वजनीनं तत्वजातमुपादिक्षन् । पश्चाच साभिलाषं सङ्घशः समापतत्सु श्रोतृजनेषु भगवद्गुणमाध्वीकधारामनवरतं ववृषुः । . तम्मिश्च भुवो भागे कुत्रचित् प्रधाननगरे गोपिकानन्दनस्या- लयं कंचन व्यरचयन् । अनन्तरं तद्देशीयाभिः कतिपयमहिलाभिः अध्यात्मोपदेशवशीकृताभिः अनुगताः द्वित्रसंवत्सरेभ्यः पूर्वमिमं भारतं वर्ष प्रत्याजग्मुः । तैः सह महानावमारुह्यमं देशमागच्छन्ती भक्तिपरव शा काचित् शिष्या इदानीं शोचनीयां दशामापन्नायाः भारतभूमेरभ्युदयपरम्परामाशंसमाना, आचार्यमनोऽनुसारि, शब्द- सौष्ठवेनार्थपोकल्येन च निरुपमम् , अचिन्तितोपस्थितम् , सिद्धोपदे- शवत् परमाहादनम् , गुणोत्तरं किमपि रत्नसप्तकमिव गाथासप्तकमाङ्- ग्लभाषया अथितं देवताविष्टेवावशमगासीत् । यदिदं पद्यसप्तकं - ·प्रेमानन्तभाग्नी । भारतीयगाथानाम्ना प्रथिनं वर्तते । यस्य चानुवादः सकौतुकं साव. धान चाम्माभिर्गवाण्या विरचितोऽत्र प्रकाश्यते ।। एवं प्रथितप्रभावा यतयः मांप्रतं मयूरपुरीनामक मद्रपुरी- शाखानगर. गुणग्राहिभिः. आस्तिकप्रियैः. अत्युदारम्वभावः श्रीमद्भिः कृष्णम्वाभ्यार्यवर्यैः स्वीय सदने सादरमागधिताः विराजन्ते ।। नैश्च मादग्मनुमोदिनं प्रियशिप्यामुखान म्वयमेव निगलिन गाथासप्रकमिदम् अग्लवाण्यनभिज्ञानां महृदयानामनुरजनाय यथा- शक्ति देवभाषया छन्दोमय्या अनूद्यन-- भारतीयगायामप्तकम् ॥ जय जय पुराणवसुधे : भारति : पुण्यप्रथ : मम जनित्रि । शिक्षय मां निजविभवं मुकृतैः प्राप्याऽसि जीवितं च भुवः ।। १ ।। बुधजनपदाकपूता मुनिभिः सिद्धैश्च गीतचरिता त्वम् । जय भारति . तव महिमा प्राक्तन उजृम्भतेऽद्य महनीयः ॥ २ ॥ दिक्षु विदिक्षु च चरतः त्वमसि ममाम्ब: प्रियं परं धाम । तव मरुतामनुभावः कति मां त्वद्भुवां च माधुयम् ।। ३ ।।

·२६८ सहृदया। सर्वदा शरणम् । जागृत भारतजनुषः गायत चाच्चैर्यशांसि भारत्याः । ननु जाग्रति ते धर्माः यैरेषा नूनमुच्छ्रयं भजते ॥ ४ ॥ अथ नः पावनमधुरं शान्तिवचो भवतु शान्तिय॑पोह्य विघ्नान् निर्वैरं दिवसमानयेद्विमलम् ॥ ५ ॥ औन्नत्यं जानपदं दृष्टं पतयालु सुस्थिरा तु त्वम् । चिरमेवं भव नित्ये! त्वामायान्त्वाशिषो दिव्याः ।। ६ ॥ खिन्ना विपक्षमरुता धीरा भाव्यं प्रतीक्षसे प्रशमम् । तव दायं जगदवनं भव देव्यनिशं तमोऽपहा जगताम् ॥ ७ ॥ इति भारतीयगाथा- सप्तकमनुवाच्य भाषया देव्या । अर्पयति निर्भरोऽयं कविरच्युतपादयोः स्वकृति ॥ ८ ॥ इति सहृदयसमुदायदासः चेत्रपुरी । राजगोपालाचार्यः, माघमामः राजकीय न्यायविद्याशालाध्यापकः ।

·श्रीकृष्णलीलायितम् ॥ भ्रातः : कन्या ह्येषा प्रस्ता। किमनया कम्यापि वैशमं भवि- प्यति ! एकमपि म्यपत्यमवशिष्यतां म । जन्मनैव हना परवती किमिति भूयो घानियत स्त्रीप्रमूति । इत्यादि मापग्रहममकृदा- याचमानामपि म्वसारं म्वामविगणय्य तामपि दारिकां पूर्ववत पादयोगदाय तम्यामव वध्यशिलायामधामुग्वं व्यपाढयत ॥ अथ सा तम्य हस्तग्रहपरिच्युना नक्षणगनामाद्य नां शिलामु- त्पतिता गगनतल भुजाष्टकोद्यनशङ्खचक्रगदाशूलशम्शगमनम्बगाव टकप्रभापटलपुनरुक्तव्योमनीलिमरूपम् . अकालाद्नबालाकशतविभ्रम- करमहामणिगणप्रत्युप्तप्रत्यग्रकनककिर्गटकुण्डलप्रभापरिवषपगिक्षिप्तव- दनचन्द्रमण्डलम् . चन्द्रांशुमूत्रप्रथिननारकश्रेणीमंकाशनारहारप्रभानु. लिप्रपयोधरोत्सेधम् . वलयानदाङ्गुलीयकमणिकिरणकिसलयितबाहुल- तम् , अनेकवर्णरत्नचित्रिनमंखलादामनियमितपीताम्बरपरिधानालंकृत- नितम्बबिम्बम् . नीलकौशयकृतोत्तरासङ्गम् . विक्षिप्तक्षणप्रभाप्रसरम्य- न्द्रायुधचुम्बिनो नवाम्बुदम्यानुकुवाणम् . लीलालोलनू पुरमगलाध्यासि- नचरणकमलम् . दिव्यरूपमनुदर्शयन्ती. परितः संवाव्यग्रनिभृतकर- णग्रामया अभिष्टयमाना सुरपरिषदा कंसमाभाप्यावाच --- अर. दुरात्मन् ! दैवहत ! पापाचार : यमनुचिन्त्य मामवं संत्रासमुषितदृष्टि हन्तुमारब्धोऽसि स ते शत्रुः प्राणहरो गुहागन इव केसरी चिद- लक्षितो भवादृशां वितथदृशां म्वैरं विवर्धत । तेन चावम्कन्ध गृहीतस्य मुमूषनो वृथा विस्तृतं वक्षःकपाटं ने विपाट्य नम्वशिम्वरः प्रन्यग्र- कदुष्णस्रवदमृगासवापानगोष्ठीरमं न हाम्यामि 'इति ॥

·सहृदया। कस्तवापराधः? नथाचानुशिप्यान्तर्हितायां सह त्रिदशपरिषदा योगमायायां दै- वविसंवादितेन निजेन पुरुषाकारेणानुशयानो नितान्तक्रीडाभरविध्व- स्ततेजाः कृतापराधः स्वसुः पादपतितः प्रसादयन् निसर्गसरलहृद- यया देवकनन्दन्या- 'भ्रात:! माव्यथिष्ठाः । देवं हि परोक्षचरितं म्वैर्दोषै. दूषितं दर्शयति पुरुषम् । यदुत तथा नाम मयि वत्सलो दृष्टपूर्व इदानीमप्येवं प्रवणस्त्वमेव मे दारकानाविष्ट इव दुष्टग्रहेणाहिंसीः । तत्कथमन्तरेण दैवदुर्ललितं संभाव्यते । मृ- त्युना प्रथमाघ्रातं पश्चादेव हि जिघ्रन्ति व्याधिशस्त्रप्रभृतीनि । मुधाप- वादाय यः क्रियाविषयमुपहरति कर्तारं च प्रहिणोति । तं हि परोक्षवृ- तिं विधातारमनवधारयन लोकोऽयमन्यथा चान्यथा च विभ्राम्यति'-- इत्येवमादिक्षमासारं विवेकविमलं सौभ्रात्रपेशलं च समाश्वासितः तथै- व वसुदेवेनाप्यनुदर्शितोऽप्यात्मदोषदूषिताशय एव न किंचित् प्रति- ब्रुवन् ध्यानावनतशिरा विवेश निवेशनम् ।। गोकुले च निस्तीर्णधूमनिद्रा यशोदा तमात्मीयमेब पुत्रं मन्य- माना निर्भरतनयवात्सल्यपरवशा महोत्सवमनुबभूव । प्रथमप्रसूता च रोहिणी समग्रेन्दुमण्डलविमलकान्तिना संकर्षणेनात्मजेन महती प्रीति जग्राह । नन्दोऽपि शारदप्रावृषेण्यपयोवाहाभ्यामिव सहदार्श- तोदयाभ्यां कुमाराभ्यां सर्वश्रेयसामुपरिस्थितमज्ञासीदात्मानम् ।। कंसस्तु तेन योगनिद्रावागङ्कुशेन गाढविद्धो मर्मणि द्विरद इव जातमस्तकन्यथस्तमनिद्र एव अतिवाह्य क्षपाशेषं प्रत्यूषे सह सचिवैरात्मनीनेः समेत्य सर्वशो जानपदग्रामवजाकरेप्वनिर्दशानां निर्दशानां वा शिशूनां व्यापादनमेव पूर्वकृत्यं संमन्व्य मायाविदः शूरान् कामरूपानादिदेश निशाचरान्-- 'सबैरिहास्मत्सुहृद्भिः इद- ·श्रीकृष्णलीलायितम। -- मेकं चेतशल्यमुद्धतुं धृनादरैग्नेकधा नत्र नव प्रवर्तितव्यम् । स हि गृढाचारो मायाशीलो विष्णुग्न्यथा चान्यथा च निदर्शयन् म्वरम- न्यथैव स्वार्थ समर्थयते। न च तम्यदमित्थंभावयाः किंचिदम्त्यवगम- माधनम् । सर्वसंहारे तु प्रवृत्त सोऽप्यन्तः पतन्त्रमुच्यत इदमेव च तत् यदाहः 'देवं पुरुषकारेण प्रतिहन्यते इति । तदेष भवतां म्वामिप्रणयिताया. पुरुषमानिनायाश्च प्रदर्शनकालः । मधाचास्म- च्यसि रतानामयमेक एव क्रियापरिशेष इति आत्मनैव च हिं. माव्यमनिनः प्रभारपि निदेशेन प्रगुणीकृतपापाभिसन्धयम्त पृतना- केशिधनुकशकटप्रमुखा अहंप्रथमिकया म्वाम्यर्थ मिषाधयिषन्न प्रतस्थिरे ॥ अथ तत्र पूतना निशाचरी कामरूपिणी कमनीयन धात्रीवपुषा ग्रामम्वर्यटनगराणि विचरन्ती कदाचिजमामाद्य नन्दमन्दिरमवगाह्य प्रसुप्तजन निशीथे मापग्रहमुपलालयन्तीव यशोदा नन्दनमकनादाय विषदिग्धं स्तनमपाययत् । तस्मिंस्तु विषधरराजपर्यङ्कनिश्शङ्कयो- गनिद्रारसप्रसनोपपादितजगत्सर्गस्थितिप्रतिसगव्यापार कथं क्रमते विषम्य तेजः ? । गृहीतमात्रे तु तेन पयोधर परासुः पपात पूतना । चित्रं नन्दनन्दनेन निपीतं विषम् , पूतना तु प्राणैर्वियुयुज इति ॥ अथवा कल्पावसानेषु यम्य संकर्षणात्मनो निश्वासवलाव- लीढमशेषं त्रिभुवनं भस्मसाद्भवति किं तम्य बाह्या विषपरमाणव. करिष्यन्ति ? ॥ तदनु शिशुक्रन्दितश्रवणव्यपाढनिद्रा यशोदादयो गोपिका न- न्दादयश्च गोपास्तथाविधामुत्तानपतितां गण्डशैलकगलाकारामालो- क्य राक्षसीमर्भकं च क्रीडन्तं किमिदमिति संभ्रमभ्रान्तदृष्टयः क्षणं ·२७२ सहृदया। नूप्णीमतिष्ठन् । नन्दस्तु कुशलमतिश्चिरेण कंसधात्री तामभिज्ञाने- रभिजानन्नुपस्थितं कंसभयमवधार्य नित्यशङ्कितः कुमारपरिरक्षणे दत्तावधानो बभूव ।। अन्यदा च यशोदा घोषसमुदाचारेण सुखप्रसुप्तमर्भकमन्यतम- स्य शकटस्वाधस्तादाधाय यमुनां सिप्णासिषुरयासीत् । प्रत्यायाता च भमाक्षमुद्रुग्णघटमुत्क्षिप्तैकचक्रमपविद्धं शकटं निजमार्गदत्तोबाप्प- लोचनं वक्त्राभ्यन्तरनिवेशिताङ्गुष्ठं च तनयमालक्षयन्ती हाहेत्यावेग- व्यग्राक्षरं विक्रोशन्ती सरभसं सुतमाददे । श्रुत्वा च रभसोपयातः पश्यन् नन्दः कथमिदं नः परावृत्तम् ? केनेदं चेष्टितमिति तत्र स्थितान् गोपकुमारकान् पप्रच्छ । अस्यैव बालकस्य विधूतपाणिपादं रुदतः पादाग्रस्पर्शव्याविद्धं विध्वस्तमेतदिति निवेदितार्थः तैर्भय- विस्मयचित्रीकृतचित्तवृत्तिः कुमाररक्षाव्यसनितया जपहोमादीनि मङ्गलान्युपपादयामास ॥ अथान्यदा रूक्षैः शर्करापरिक्षेपैः प्रतोदैरिव प्रतुदन्नङ्गानि नी- रन्ध्ररजोवर्षमुषितदृष्टिः विजृम्भमाणसन्तमसविलुप्तदिग्विवेकः प्रववी महावातः । तत्रान्तरे यशोदा निजोत्सङ्गविधृतमकस्माईर्भरमिव सं. जातमर्भकमवनिपृष्ठे कथंचिदवरोप्यात्याहितं शङ्कमाना मङ्गलानुध्या- नाय क्षणमीलिताक्षी चक्षुरुन्मील्य पश्यन्ती न ददर्श कचिदपि तन- यम् । महति निममा शोकार्णवे म्वमात्मानमप्यचेतयमाना मोहाव- रुद्धसर्वेन्द्रियवृत्तिः अन्तरिक्षाच्छिलातले परिभ्रष्टमवपातवेगशिथिलि तावयवग्रन्थिमतिभीषणमासुरं रूपं, तम्य च कण्ठलग्नं स्वमात्मजम् (क्रमशः) ·॥ श्रीः ।। श्रीमद्गद्यत्रयभाष्योपात्तप्रमाणग्रन्थानां नामानि तत्तत्संकेताक्षराणि च ।। मंकेताक्षराणि अन्यनामानि अष्ट अष्टश्लोकी अष्टा अष्टाध्यायी अहि अहिर्बुध्न्यसहिता आप आपस्तम्बधर्मसूत्रम इ.स इतिहाससमुच्चयः इश्वरसंहिता कठवल्ली काव्य काश्यपसहिता कोषी कौषीतकोपनिषत् ग-अ-य गद्यश्रुतप्रकाशिका गी-भा गीताभाष्यम् गी-स गीतार्थमंग्रहः संकेताक्षराणि प्रन्यनामानि धातु धातुपाठः नाम नामलिङ्गानुशासनम नित्य नित्यग्रन्थः नि नीस नीलामृतम् न्याय न्यायतत्वम् परमहिता पाश्चरात्रम् पोकरसंहिता बृहदारण्यकम् पोक ब्रा-पु चतुःश्लोकी भ-गी भरत बाझपुगणम् ब्रह्मकैवर्तम भगवद्गीता भरतलक्षणवाक्यम् भरद्वाजस्मृति: श्रीभागवतम मनुस्मृतिः छान्दोग्यम् जितंतेस्तोत्रम् तलवकारोपनिषत् तैत्तरीयम् जित भाग ते मनु , बहुत्र प्राचुर्यानुगेधन कुम्भघोणमुदिने श्रीमहामायण श्रीमन्महाभारत- मनके, बम्बायिनगरमुदित श्रीविष्णुपुराणपुग्नक चानुमत्यात्र आकरो निर्दिश्यते ।।

·(२) संकेताभराणि मन्यनामानि मन्त्र मन्त्रविशषः महा महो मुक्त महाभारतम् महोपनिषत् मुक्तकवाक्यम् मुण्डकोपनिषत् मैत्रायणीयोपनिषत् यास्कानरुक्तम् मुण्ड मैत्रा रहस्याम्नायब्राह्मणम् संकेताक्षराणि ग्रन्थनामानि शैव शैवपुराणम् शौन शौनकसंहिता श्रीगुण श्रीगुणरत्नकोशः श्रीभा श्रीभाष्यम् श्रीरं श्रीरङ्गराजस्तवः श्रीवैकु श्रीवैकुण्ठस्तवः श्रीसू श्रीसूक्तम् श्रीस्त श्रीस्तवः श्वेता श्वेताश्वतरोपनिषत् षडर्थसंक्षेपः सनत्कुमारसंहिता संवि संवित्सिद्धिः सात्व सात्वतसंहिता सुवा सुबालोपनिषत् स्तोत्र स्तोत्ररत्नम् स्वायं स्वायंभुववचनम् हनु हनुमन्नाटकम् गमायणम् लक्ष्मीतन्त्रसंहिता वरदराजस्तवः व-पु वा-पु वि-त वि-ध वि-पु वे-सं शारी वराहपुराणम् वामनपुराणम् विष्णुतत्वसहिता विष्णुधर्मः विष्णुपुराणम् वेदार्थसंग्रहः शारीरकसूत्रम् ·॥ श्री: ॥ प्रकरणसंकेताक्षराणि ॥ संकेताक्षराणि प्रन्यनामानि अयो अयोध्याकाण्डः मंकेताक्षराणि प्रन्थनामानि कि किष्किन्धाकाण्टः बालकाण्डः आदि आन भी अरुणशाग्वा आदिपर्व आनन्दवल्ली आनुशामनिकपर्व आरण्यकाण्ड: आश्वमेधिकपर्व ब्राह्मणम् भीष्मपर्व भृगवल्ली मोनधर्मः आनु 5 मोक्ष आर आश्व यु युद्धकाण्टः लामीमहस्रनाम वनपर्व गान्तिपर्व भीक्षावल्ली उत्तरशतकम् उत्तरकाण्ड: उद्योगपर्व उपनिषत् कर्णपर्व उद्या मी कर्ण सह महस्रनामाध्यायः कठशावा मु मुन्दरकाण्डः ·॥ श्रीः ॥ श्रीमद्गद्यलयभाष्योपात्तानां प्रमाणानाम् आकरप्रदर्शिका ॥ प्रमाणानि पुट: प्रमाणस्थानानि अ अक्षरधियाम् अगतीनाम् अचेतना शारी ३३३३. वि-ध ४ ४९. ... पर २. अनः सर्वे ... अझो जन्तु महा-सह ११. महा-शा १२३६. ल-तं. महा उद्यो ९४ ६५. ३६ ३१ ५ रा-बा ७७ ३३. अण्डं भित्त्वा अतसीपुष्प अतीव रामः अथातोऽहं अथोपाय अधर्म धर्म छा ७२५१. ५२ ल-तं १७१०३. भ-गी १८३२. अनन्तनाम अनन्तो देश अनन्यसाध्ये ब्रा-पु. पाञ्च. भरत. अनन्या राघ .. अनन्या हि अनवद्या रा-सु २१ १५. रा-यु १२१ २०. ल-तं १७३१. शारी ४१ १५. अनारन्ध ·(५) प्रमाणानि पुट: प्रमाणन्यानानि स्तोत्र ५९. अनिच्छन्न अनेकजन्म अनेकदिव्या ... अन्तःप्रविष्टः भ-गी ११ १.. ते अरु ३ ११२. वि-पु ६ ५ ७. वि-पु १ २ १४४. भ-गी ९३०. वि-ध ... मुबा ११. २८ वि-पु १ ०६६. ग-आर१० १९. ८ रा-आर ३० १८. ग अयो १३.. अन्यत्र अप अन्येषु चाव अपि चेत्सु अपि पापेषु अपुनर्भवाय अपूर्वरूप अप्यहं जी अप्रमेयं हि अभियाना अभिषिच्य अमानित्व अमृतं सा अर्चापि लो अर्यः सर्व अर्थो विष्णु अइति अलमेषा अविभागेन असंदेशात भ-गी १३८. पा भीर-उ-श ४. वि पु १८ १८. ... शारी ४ ४. रान्सु २२२०. महा उद्यो ७२ 1.1. अस्मान् वेन्थ अस्या देव्या ·प्रमाणानि पुट: प्रमाणस्थानानि ... अस्या मम अस्येशाना अहमस्म्यप अइंकार अहं बीज .... यजु ४ ४ १२ ५७. १५ ४४ अहि ३७. भ-गी ३ २७ भगी १४४ भ-गी १८६६ २७ वि-पु ५ १३ १२ अहं त्वा ... अहं वो ... आप. १२६ १३ .... वि-त ... आ आचार्य आत्मदास्यं आत्माकेव आत्मात्मीय आदित्यवर्ण ५३ ३६ महा-शा १९६ ११ २० ... ल-तं १७ ७९. २४ तै-अरु ३ १३ २. गारी ३ ३ ११. ग-अयो ३३ १२. ... . आनन्दादयः आनृशंस्य आनृशंस्य आतो विष्णो आर्तोपच्छ आतॊ वा यदि रा-सु३८ ४१. पौष्क १३ १६ आद्री पुष्क रा-यु १८२८. ८ श्री-सू १३. आविः स्युर्मम १८ अष्ट ३. आहुः स्वैरनु चतु ४. इ इच्छात एव इयं तु भवतः ६९ श्रीवैकु ३६. रा-आर १३७.

·(.) प्रमाणानि प्रमाणस्थानानि पुट: ई श्री-मू .. ईश्वरी सर्व उत्पत्ति प्रल उदाराम् वि-पु ६५ ७८. श्री-म .. भ-गी १८. श्रांर उश... उदारा: सर्वे অম্বল उपाय: मुक उपाय गृह उभयाधिष्ठा अहि ३६. ... महा. उरमा प्रति १३ न.ब्रा २१२६. ऋचः सामान ऋजुबुद्धि २८ गआर १७१७. ए एकधा भवति एकाक्षर एकान्तिनः एकोऽपि कृष्ण वि पु५०. महादशा ६१२३. महा १ १ १. ने उप-मृ १०, ९. एको है वै ... ... . एतत्माम एतनिष्ठस्य एतस्य वा एते वै निर महा-माक्ष २४. एष मवें ·(८) प्रमाणानि प्रमाणस्थानानि एष संप एष सेतुः ... छा८३४. २६ कौषी ३ ९. २८ कौषी ३ ९. २८ महा-भी ५९ ९८. एहि फु ऐ एश्वर्यम १४ श्रीगुण ५८. रा-सु ३६२८. कश्चिन्न तत् कपोले जान कलामुहू कामक्रोध ३७ वि-पु ४ १ ८४. ५८ वि-पु ६ ५५. ३७ महा-मोक्ष २४. ३६ धातु-स्वादि रा-अयो ३१ २४ ३३ रा-सु ३६ १३ महा-आश्व १०९ .... नाम २६५ 2 कुठि गति कुरुष्व मा कुशली यदि कृतकृत्याः कृताभिषेका कृतार्योऽस्मि कृपामय कृष्णरूपा क्रीडतोबा क्रीडार्थम क्रीडाहरे वेशकर्म देशेन मह .... ३८ वि-पु १२१८ महा ... ३८ महा-शा २०६ ५९ संविसिदिः ·।। श्रीः ॥ ॥ सहृदया॥ मरमचारुपदक्रमभासुरा विपुलभावविलासमनोहरा । सहृदया हृदयालुभिराहता प्रतिकलं परिपोषमुपैयति ॥ संपु. २.] मोम्यवर्ष फाल्गुनमासः । [संचि. १२. सुभाषितानि । अर्थाहरणकौशल्यं किं स्तुमः शास्त्रवादिनाम । अध्ययेभ्योऽपि ये चार्थानिष्कर्षन्ति महस्रशः ।। १ ।। अर्थान्केचिदुपासते कृपणवत्कचित्त्वलंकुर्वते वेश्यावत्खलु धातुवादिन इवोदनन्ति कचिद्रसान अर्थालंकृतिसदसनवमुचां वाचां प्रशस्तिम्पृशां कर्तारः कवयो भवन्ति कतिचित्पुण्यैरगण्यैरिह ।। २ ।। मन्दं निक्षिपते पदानि परितः शब्दं ममुदीक्षते नानार्थाहरणं च काङ्कति मुदाऽलंकारमाकर्षति । आदत्ते सकलं सुवर्णनिचयं धत्ते रसान्तर्गतं दोषान्वेषणतत्परो विजयते चोरोपमः सत्कविः ॥ ३ ॥ VOL. II. 35 ·।। श्रीः ॥ ॥ वत्सरान्ते विज्ञप्तिः॥ आर्या ग्राहकमहाशया:. अद्य संपूर्णोऽयं सौम्यः संवत्मरः; सहृदयायाश्च सुवर्ण- वृत्तरमोज्वलायाश्चतुर्दशी हायन: । महदिदं प्रमोदम्थानमस्माक- मेनां प्रियां तनूजामिव बहिरवतारयनाम-यदियं भिन्नभिन्नाभिक- चिमद्भिः मुजनैरनेकैरधिष्ठितं पतिकुलमिव महीमण्डलमिदं प्रवि- शन्ती तत्तदभिमतैर्गुणैस्तांम्तानावर्जयन्ती प्रायेण निर्दोषा अनि- तरसुलभेन सौभाग्येन विलसतीति । तथा हि--- ग्भ्यार्थोक्तितनूज्ज्वलयं साहित्यामृताम्बुधेर- मुल्यानि ग्नान्युद्धृत्य विष्वग्विकिरतीति रसिकाः, महाकविफ- णितिष्वान्तरं रसमशेषतो व्यञ्जयतीति काव्यज्ञाः, आदिकाव्ये- ऽप्यनिरूपिता कथा कर्णामृतं वर्षतीत्याख्यानविदः. रमणीयमश्रु- सपूर्व स्थावरमूक्ष्मनत्वं मरमया वृत्त्या निपुणमुपदिशतीति नवीना दार्शनिकाः अमंस्कृतमतीनामविज्ञातसमयाचारपद्धतीनां निरपरा- धमधुरवयास वर्तमानानां मनांसि उपदेशसूक्तिमालाभिः साधु- सवित मार्गे प्रवनयतीत्यान्तिका:, भगवति परे ब्रह्मणि वासुदेवे निरतिशयां भक्तिमुपजनयतः प्राचीनाचार्यप्रणीतान्ग्रन्थान बहि- रवताग्यतीति वदान्तिनः, भारतं बर्षमिदं पूर्वमनुशिष्टवतां प्र- ख्यातगुणगणानां कषांचित्सार्वभौमाना जीवनवृत्तान्तं सोपपत्ति- , ·बसगन्त विज्ञमिः । कमवधारयतीति पुगनविचक्षणा.. महामहिमशालिनां भगवद्गुण- पगयणानां देवर्षिप्रवगणामन्यादशं माहात्म्यमन्तरान्नगनुसंधा- पयतीति पौगणिका:, कलहापजीविन: कुशाग्रमनयोऽपि म्बीयान- वधानेनोपहासाम्पदं भवन्तीत्यादिभिमधुगंपन्यामः ममयाचिनै. श्चमत्करोति परिपदमिनि लोकतन्त्रनिष्णाना:. देशान्तरीयमम. याचारादिकं मधुरमवाधयनीति दशादन्तलम्बनकुशलाः, अनु- दिवममन्नजानरापूर्यमाण उदग्गहरे कथमाहाग जायतीन्यादि गहनं शरीरतत्त्वमनुशिश्नयतीन्यायुर्वेद विदः. नियग्यानि जान-ग पशुभ्योऽपि केचन विषया: मंग्राह्याः सूक्ष्मदगिभिर्गत सूच- यतीति निरहंकारिणः. नानाद्वीपगताना महिलाना म्वभाव नग्नम- भावं सम्यगुपदिशानि अङ्गनाममाजः. अप्राकृगिशा: श्रीमदा- दुनाथम्य गोलोकादिहावनग्णादिवालकलिकथां म्वादुमावीकदि. ग्धयेवास्वादनीयया वाक्मरण्यानुवर्णयनीनि भावुका:. बाधिमत्त्र. मतानुयायिभिः नार्थकरैर्विचाग्निं निर्वाणम्वरूपं मंझपना विशद- यतीति अभिज्ञा: तत्वविमर्गका:. चक्रवनिनो गुणानुहिरन्ती राशि दृढमनुरागं वर्धयतीति गजकीया.. श्रीमद्भवागमुक्तिसुधार्णवन" रणोपायमजानतामनगम्यानामुपकाराय नदीयेरेव वचाभिः का- चिद्रमणीयां गमनिका प्रदर्शयनीनि पाठप्रवचनपरा: पण्डिताश्चै- नां बहुमानयन्ति ।। म्वसुखनिरभिलाषा चैया कामरूपिणी योगमहिनंत्र तत्र तत्र म्मरणमात्रकृतमंनिधाना सममेव महीमण्डलमम्बिलं व्याप्नुवा- ना, विलासमयमिव ज्ञानमयमिव सुम्बमय मित्र धर्ममयमिव भक्ति- मयमिव रममयमिव ध्यानमर्यामवानन्दमयमिव जीवलोकं कुर्वाणा ·सहदया। , मारस्वतमप्रतिम रसायनमनाराधितप्रसन्ना स्वयं पाययति सह- दयान । प्रसादसुमुखीमनाममकृन्निवर्णयन्तः पण्डिताः जनपदेष्वेक- स्मिन्कोणे स्वयं निवसन्तोऽपि नानादेशोदन्तं देवभाषाभ्युदयप्रकारं च करतलामलकवदधिगच्छन्ति । रसमयप्राणा गुणोल्लासिनीयं महृदया · त्रैगुण्योद्भवमत्र लोकचरितं नानारसं दृश्यते' इति महाकविसूक्तिं स्मारयन्तीव, त्रिदशवाणीप्रचुराया आत्मनोऽपि त्रिदशत्वं सूचयन्तीव, स्वयं रू- प्यत्रितयहार्या, अनुसंवत्सरमधिकाधिकहकैः संभाव्यमाना, स- माहता राजभिरभिः, पूज्यमाना द्विजातिवर्यैः मान्यमाना महनी- यचरितैः, अय॑माना चार्चनीयैः विजयतेतराम । अस्याश्च प्रचारणे समुचितोपन्यासलेखनेन द्रविणप्रदानेन च माहाय्यं कृतवतां श्रीमत्करलवर्मदेवप्रभृतीनां पण्डितसार्वभौ- मानाम . महीशूरस्यानन्दरमण्डलाधिपमुख्यानां महाराजानां नि- तरां कातत्यं वहामः । दृढे रमणीये च पत्रे स्फुटं मुद्रापयित्वा अस्या: निरुपमा सुषमामापादयित्रे श्रीरङ्गदिव्यनगरस्थश्रीवाणीविलासमुद्रायन्त्राल- याधिपतये गैर्वाणीमयजीविनाय परार्थैकफलप्रवृत्तिमते अत्युदार- स्वभावाय श्रीमदालसुब्रह्मण्यार्याय निरतिशयामभ्युदयपरंपरा- माशंसामहे ॥ संपादकः।

·मेघसंदेशविमर्शः॥ वापी चास्मिन्मरकतशिलाबद्धमापानमागो हैमैः स्फीना कमलमुकुलर्दीर्घवेड्यनालेः यस्यास्तीरे कृतवसतया मानसं मीनकृष्टं न ध्याम्यन्नि व्यपगनशुचम्न्वामपि प्रक्ष्य हमाः ।। प्रेयम्याः हेमकुंभम्तननिःमते पयोभिः संवर्धितम्य मन्दा- ग्पोतम्य प्रस्तावन. पयमामादानाय मरकतशिलाबद्धमापानमागी कनककमलभासुगं ग्मीयां वापीमवनरन्तीनां कटीतटनिवेशितकन- ककुम्भानां मगलगमनानामिनम्तनो विचरन्तीनां गतिवचित्र्यदर्शन- नावर्जितम्वान्ता नीर कृतवमतयो हंमा विम्मृत्य मानमावासमुखम् . अविगणय्य च त्वयि शात्रवभावम . बाह्यकग्णव्यापाराधिनं सान्द्र- मानन्दमनुभवन्तीनि वर्णयन् यक्ष . तादृश्या: वाप्याम्तीरं देवयोगेन नीता: विलासिजना नमेवाद्दश बहुमन्यन्नं. नत्रैव सर्वोत्कर्षबुद्धिं कुर्वन्ति, तम्मादन्यत्र नापमपन्ति. तमेवानुध्यायन्ति, नत्रैव निवसन्ति इति सूचयन् . यथैव नयनसुभगा: बलाका व भवन्तमाबद्धमण्डला आंसेवन्त, तथैवह रमणीयामिमां वापीमाबद्धमण्डलाः हंसाः व्य- पगतशुच विम्मृतान्यकर्तन्या. सेवन्त इति हृदय संभावयतीव ।। कविर सौ 'नच्छृत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जिनं मानसोकाः' इति पूर्वोक्तमाशयमनुसंधायैवह · मानसं मंनिकृष्टं न ध्याम्यन्ति व्य- पगतशुचम्त्वामपि प्रेक्ष्य हमाः इति निपूर्ण वर्णयति ॥

·२७८
महदया।
नस्यास्तीरे विहितशिखरः पेशलैग्न्द्रिनीलैः
क्रीडार्शलः कनककदलीवष्टनप्रेक्षणीयः ।
सद्गहिन्याः प्रिय इति सखे चेतसा कातरेण
प्रेक्ष्योपान्तस्फुरिततटिनं न्वां तमेव स्मरामि ॥१०॥
पूर्वमेघे तां चावश्य दिवसगणनातत्पगम्' इति पये
प्रयस्याः जीवितं प्रनि तत्तदमङ्गलमाशङ्कय, आशातन्तुनैकेन कृच्छ्रा-
प्राणान् धारदियमित्यात्मानमाश्वासयन्नपि इह कमनीयया कनक-
कदल्या निरन्तरमुपगूढं क्रीडाशैलं हृदयावर्जकमुद्वीक्ष्य प्रतिक्षणमु-
पचीयमानानङ्गवदनाजर्जरितशगंग पशलाङ्गी गहिनी कदाचित् प्रा-
णानप्युत्सृजदिति भावयन् यक्षः. नितरां कातरण चेतसा किमप्य.
वचनीयमालिखन् , · ननु उपान्तम्फुरिततटितं मघं यहच्छया निरी-
क्षमाणस्य मे ईदृशी दुरवस्था संपन्ना ; एवं सत्युपवने सर्वात्मना
विद्युत्वन्तं वलाहकमनुकुर्वन्तं कनककदलीममालिङ्गितं क्रीडाशैलम्
अजसं नयनपथातिथीभूतमनुपश्यन्त्या मुकुमाराङ्गया
तया कथं
वा जीवितुं शक्यते' इति ग्णरणकेनाक्रान्तहृदयः. आत्मना दत्त-
हस्तया क्रीडाशैले पादचारण विचरन्त्या प्रियतमया सह सको.
तुकमनुसवितानि गतिपरिमलोद्गारीणि शिलावेश्मान्यनुस्मरतीति म-
न्यामहे ॥
रक्ताशोकचलकिसलयः केमरश्चात्र कान्तः
प्रत्यासन्नो कुरवकवृतेर्माधवीमण्टपस्य ।
एकः सख्यास्तव मह मया वामपादाभिलाषी
कात्यन्यो वदनमदिगं दोहलच्छमनास्याः ॥ ११ ॥

·मंघसंदेशविमर्शः । इत्थमनुभूतपूर्वान्भोगान्मुहुर्मुहुरनुचिन्तयन यक्षः तस्मिन्नेव शैले प्रियतमापादपङ्कजम्पशमुखमदिगम्वाद सुग्वादिकमनुम्मारिन . 'पूर्व यथा मेघस्य रमणीयेन दर्शनन श्रवण मुभंगन गर्जितन बलाका मही च गर्भभरालसा ममुद्भिन्नकन्दलकुसुमा च ममभूनाम् . तथैवेह उत्तमवनिताया. स्पृहणीयपादम्पर्गेन आम्वाद्यया वदनमदिरया च रक्ताशांकः केसरश्चाद्भिन्नकिमलयः बहुलपग्मिलकुसुमपुञ्जकञ्चुकिन. श्वानन्दयनः क्षकान" इति व्यञ्जयनीव ।। तन्मध्यं च म्फटिकफलका काश्चनी वामयष्टि- मूले बद्धा मणिभिग्ननिमाहवंशप्रकाशैः । नालः शिञ्जद्दलयमुभगनर्तिनः कान्तया में यामध्यास्त दिवमविगम नीलकण्ठः मुहहः ।। १२ ।। प्रियमवं शैलमा पृच्छय आत्मनो निमित्त दवीयांसमध्वान विलय अननि परिचि नमिम प्रदेशमुपगच्छन्न भवन्त संभावीय- तुमुपतिष्ठमानः नवाप्याप्तनम नीलकण्ठं नाम कश्चन मुहृदत्यन्तं हर्षभराक्रान्तहृदय चिपचिनप्रदात्य गन नन्दा नदा जायमानामु- स्कण्ठां न विनोदयि यति इति मघं प्रात्माहयन यक्ष . यथैव रघुप तिपदैरकिना गिरि: जनानामन्यन्न पृजनाय.. नथैव प्रयसी- पदैङ्किन. क्रीडाशैल निगमा-मनी बहुमानपदमिनि सूचयन् . मंघदर्शनानन्दन नृत्यन्नं नीलकण्ठमुई शिनु कदाचिदात्मन प्रेयसी गृहाहहिरागच्छेदिति मन्त्रयीवान्यन्तं कारण चेतमा ।। एभिः माधी हृदयनिहिनलक्षणलक्षयथा द्वारापान्ने लिखितवपुषी शवपद्मा च दृष्ट्वा ।

·२८० सहदया। , . क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं मोपाये न ग्वलु कमलं पुष्यनि स्वामभिख्याम् ।। पूर्वस्मिन् पद्य 'दिवसविगमे इत्यनेनैव हृदये संभावितां आत्मनो वियोगेन विरतोत्सवस्य संवत्सरपरिमितायां दीर्घराज्यां गाढान्धतमसे निमग्नम्य भवनम्य निःश्रीकतामिह रमणीयेन दृष्टान्तेन विशदयन् यक्षः, 'प्रालेयास्र कमलबदनात् सोऽपि हर्तु नलिन्या. इत्यादि पूर्वोक्तमाशयमनुस्मारयन् , “ मार्ग तावच्छृणु कथयतः' इत्यारब्धं रामगिर्याश्रमादात्मनो भवनद्वारपर्यन्तं मार्गानुवर्णनं ' एभिः माघी' इत्यनेनोपसंहरन् . यथैव कमलिनी सूर्यादन्यत्र न रमते तथै- वात्मनः प्रेयम्यपीति मनोरथशतैनिश्चिन्वन् , ' साधो' इत्यनेन मेधे आत्मनः कृतज्ञतामाविष्कुर्वन् , परदुःखासहत्वं परार्थंकफलप्रवृत्तिमत्त्वं च साधूनां लक्षणमिति चोपदिशति ।। (क्रमशः।

·|| श्रीः ॥ ॥ राजकीयगुणप्रशंसा ॥ -- । श्रीमान भारतभूपतिनिजजनानन्यादृशं पालयन सर्वान् स्वस्वमते रतानविरतं कुर्वन जगत्या हितम । शास्त्रे सूरिषु चारिवर्गशमने बद्धादरः सप्तमः एडुर्डेष चिराय भूमिमपि शामित्वत्येव देवं नुमः ।। प्रथमं तावद्राजपदार्थ विचारयामः ; रजयति प्रजा: इति राजा । रजरागे । रागो नाम प्रेमातिशयः । जनानामतिप्रियं ज- नयतीत्यर्थः । इदानीमस्मदीयभारतराजस्य किं तादृशगुणोऽस्तीति विमृशामः । अयं किल आसेतुहिमाचलमापूर्वापरवारिनिधि च वर्तमानस्य भारतदेशस्य चक्रवर्ती । स्वकीयस्य आङ्ग्लराज्यस्या- पि भूपतिः । तत् कथं तद्देशीयानामस्मद्देशीयानां सर्वेषामपि ज- नानां प्रियं जनयतीति चेन अतिनिपुणत्वान धर्मज्ञत्वात नयवि- त्त्वाच तथा प्रीणयतीत्यत्र को वा संशयः। किंचासो राजा नल- रामयुधिष्ठिरप्रमुखान युगान्तरस्थितान , चन्द्रगुप्रभोजविक्रमऔर- गसीप्रभृतीनस्मिन युगे स्थितान सर्वानपि नृपतीन प्रज्ञया परा. क्रमेण विनयेनोद्यमेन त्यागशौर्यादिभिरन्यैश्च गुणैरतिशते । केचि. तु- ननु युगान्तरस्थिता: युधिष्ठिरादयः धर्मपथाद्रेखामात्रमप्य- स्खलन्तो मनुनीतिमनुसरन्त: सामदानभेददण्डाख्यैश्चतुर्विधोपायैः गुरूपदिष्टेन रिपौ सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डन म धर्मविप्लवम' Ful. II. .

·२८२ सहृदया। इति प्रजा: परिपालयन्तः खल्ववर्तन्त । तत् कथं तानप्ययम- तिशते इत्युक्तम् ?-इति पृच्छेयुः । तत्रोच्यते । ते च युधिष्टिरादयः धर्मादनपभ्रश्यन्त: प्रजाः पालयन्तोऽपि देशाद्देशं प्रति गमनाव- सरे सति जवनैस्तुरङ्गैः उह्ममानं रथमारुह्मैवाभिमतं देशमुद्दि- ष्टकालात्पूर्व पश्चाद्वा गच्छन्त आसन् । प्रकृतीनां तु तादृगवसरं नाजीगणन । ते च जना: किं वा कुर्युः । खेदातिशयेन तत्राग- छन्त एवं प्राणांस्त्यजेयुः । गत्वा पथि विनश्येयुर्वा । इदानी तु इदानींतनानां चक्रवर्तिनामनुरोधेन आङ्लविभूपझं धूमशकट- मारुह्य गच्छन्तः निर्धना अपि जना: अभिमतं देशं स्वल्पेनैव धनव्ययेनाधिगच्छन्ति । पुरा तु भारते वर्षे अष्टमांशपञ्चकाधिको भाग: अरण्यमासीत् । तादृक्षेऽपि काले केचित् बलाधिक्यात् पादेनैव समचरिषत । इदानीं तु कलौ दुर्बला एते नरा विना. ऽनेन बाष्पिकाशकटेन किं दूरदेशान् गमिष्यन्ति ? नैव नैव । पुरा कदाचित् रोमपादे नाम राज्ञि अङ्गान् शासति, द्वादशवा- र्षिक: क्षामः समभूत् । तदानीं ते जना: आहाराभावेन केचिन्मृताः केचिद्राजानमुपालभमाना: द्वीपान्तरं वनान्तरं च गताः । एवमतिक्लिष्टा अवर्तन्त । इदानीं तु अस्मिन् राज्ये मामयुक्ते आस्माकीनो राजा देशान्तरात् द्वीपान्तरादपि अग्निना- वा स्वल्पेनैव घनव्ययेन तण्डुलादिकं समानाय्य सुखं प्रजाः पाल- यति । अन्यश्च, पुरा पत्रप्रेषणावसरे जाते कस्मिंश्चित् भृत्ये पत्रा- दिकं दत्वा धनं च भूरि समर्प्य तं प्रेषयेयुः । स च गत: किं पथि क्षुत्तृष्णासमाधिक्यान्मरिष्यति ? । किंवा व्याघ्रादिभिः हिंस्रा- पादितो विनंक्ष्यति । अथवा किमुद्दिष्टं देशं गन्तुं पन्थानमजानन ·राजकीयगुणप्रशंसा । २८३ पथि निराहारोऽटिष्यति ? । उत किं वा तत्र गत्वा प्रतिवृत्तं ज्ञात्वा आगच्छन् मध्ये परं क्लेशमनुभविष्यति तस्करादिभिः? हा हन्त एतादृशेभ्यो बहुभ्यः कृच्छ्रेभ्योऽपि विमुच्यमानादेव संदेशहरात् प्रतिवृत्तं ज्ञातवन्तः आस्माकीनाः प्राञ्चः । इदानीं त्वयं भूपतिः पत्तनेषु जनपदेषु शाखानगरेषु ग्रामेषु उपशल्येषु च दूरवर्तिषु तत्र तत्र पत्रप्रेषणशाला प्रतिष्ठाप्य तद्वारा अनतिकाचव्ययेनेव देशान्तरस्थितस्य निर्धनस्यापि जनस्य पत्राणि दापयति । तहा- रैव अभिमतानि द्रव्याणि मित्रेभ्य: प्रेषितुमपि शक्यन्ते । पुरा हि याते च कालधर्म महाराज दशरथे, रामे चासति, भरतं मातु- लगेहस्थमानेतुं दूतान केकयान्प्रति प्रेषयामासुः । तेऽपि जवनैस्तु- रङ्गैः पन्थानं संकोच्य तत्र गत्वा भरतेन सह तत: प्रस्थाय रथेनाष्ट- भिदिवसैरयोध्यां समागच्छन् महाराजेन तेनापि विंशत्यधिकैदिनैः समागतम्। अन्ये तु किंवा कुर्युः । विनैव पुत्रसंस्कारादिना मृतं दहे. युः। संप्रति तु यदि लिख्येत कश्चन लेखः सच अनन्तरे दिवसे अ. न्यस्मिन दिवसे वा तत्र गच्छेन । सच शीघ्रमेव प्रस्थाय बहुदूर- स्थोऽपि धूमशकटेनात्र पञ्चषर्दिवमैरागच्छेन । अथवा तन्त्री नाम काचनेदानींतनराजकीयोपझं वर्तते । सा च मनोवेगेव । न संशयः । तद्वारा घटिकाद्वयमात्रेण दूरदेशवार्ता जानन्ति । अपरं च यदि दूरदेशेष्वटन कश्चिन धनहींनी बलविहानश्च अत्र आग- न्तुमशक्तः कृच्छमनुभवति । तदा यद्ययं तन्त्रीमार्गेण म्वनगरम्य स्ववार्ता ज्ञापयति तदा अयं जनोऽस्मिन पत्तने वर्तमानायां लेखप्रेषणशालायां तेनाभिलषितं धनं दद्यात । स च तन्त्र्या तम्मिन पट्टणे वर्तमानाया: लेखप्रेषणशालाया: अधिकारिणे एत- ·महृदया। स्मात धनं स्वीकृतमिति वाती निवेदयेन् । स च सर्वत्राप्यैकरा- ज्यान् तच्छालातो धनं तस्मै वितरेत् । अपरं च सल्लापतन्त्री (Teliphone ) नाम काचनैतद्राजकीयोपज्ञं वर्तते । तया च प्रभवः विनैव वार्ताहरण दूरप्रदेशम्थैः मित्रैः सह व्यवहरन्ति । एवं केना- प्यननुष्ठितपूर्वाण्यद्भुतानि कार्याण्युपज्ञाय जनान् सुखेनावस्थापयति ।। पुरा यदि कश्चन रुग्ण: स्यात् तर्हि तस्य रोगचिकित्सायै वैद्यानामधिकधनप्रदानेन रोगान्निवारयामासुः । इदानीं तु राज- कीयैव काचन भिषक्शाला तत्र तत्र नगरेषु प्रतिष्ठापिता विरा- जते । तत्र च सर्वेषामपि जनानां विनैव काचजिघृक्षया भेष- जानि देयानीति नियमश्च कल्पितः । ते च वैद्यास्तथैव कुर्वते । जनाश्चापरिमितं सुखमनुभवन्ति ।। अपि च पुरा विप्रः कश्चन विद्यार्थी यदि उपनयनानन्तरं गु- रुनिकटं प्राप्य तदनुज्ञामवाप्य अस्य शुश्रूषादिकं निर्वर्त्य तस्य वि- रामकाले तेनाहूतोऽधीयान: विंशतिं त्रिंशतिं वा वत्सरानधीत्यैव विद्वान स्यात् । अन्तरान्तरे च महत् कृच्छ्रमनुभवन्ति स्म माह- शा विप्रवटवः । इदानीं तु तत्रतत्र संस्कृतकलाशाला: भारतरा- जकीयाधिकारिण: प्रतिष्ठाप्य अल्पेनापि श्रमेण विना विप्रवटून अ- ध्येतुं नियुःखते । आङग्लकलामभिवर्धयितुं च तत्र तत्र स्थापि- तासु पाठशलासु स्थितिजुषामध्यापकानां वेतनं च स्वयमेव ददाना: अध्यापयन्ति माणवकान् । एतादृशगुणैरपरैश्च तान् पूर्वोक्तान् नल- रामयुधिष्ठिरप्रमुखान सर्वानप्यतिशेते ह्ययं भारतसार्वभौमः ॥ द्वितीयानां तु चन्द्रगुप्तौरगसीबप्रभृतीनामतिशयः विदित ·राजकीयगुणप्रशंसा । २८५ एव मर्वेषाम । तथापि किंचिदिव कथयामि--ते च टैमर औरङ्ग- सीव तिप्पुप्रभृतयो भारतमाक्रम्य तत्र स्थितान विप्रान क्षत्रबन्धून वैश्यान शूद्रान्वापि सर्वान वर्णान तुरुष्कान कर्तुं प्रवृत्ताः तथा अकुर्वाणानपि हिंसन्त: गृहाभ्यन्तरं प्रविश्य नत्रस्थं धनादिकमप. हरन्त: तानतीव पीडितवन्तश्वासन । तस्मिन काल इतर च के चिन तस्कराः पथिकवेषधारिणः पथिकैः सह मंचरन्त: मध्यमार्ग तेपामास्येषु कन्था निक्षिप्य वित्तान्यपाहार्युः । इदानी च नंषां प. श्यतो हरा' इति संज्ञा श्रृयते । अतश्र-'भामिन्यो भवनेषु भूष- णगणेरङ्गानि संम्कुर्वते-' इत्यत्र जगन्नाथोक्तौ कैश्चित व्याख्यायत 'तदानीं रात्रौ तस्करसंचारप्रचुरतया तेषां च भामिनीनामङ्गनिव- शितान्याभरणानि नापहरेम, इति निवद्धमंधतया च ताभिरङ्ग निवेशितान्याभरणानि' इति । तेन च पुरा चारा: अधिकतया आस- निति झातुं शक्यते । तादृशान दुष्ठान नरपतीन नाममात्रावशि- टान कृत्वा ततः परं सिंहामनगतान वहून भोणीकोणपालकान परम्परं विगनकलहान विधाय मुखेन जनान अनुष्ठितस्वस्वमताचा- रान परिपालयत्ययं चक्रवर्तीति विदितमंव सहदयानाम । तथा चोक्तम- तादृक्ष समय कठोरविचरद्धारालकालानल- ज्वालाजालसहादरे बत ! परित्रस्त समस्त जन । दिष्टया भारतवर्षसंकलितया श्रीमान दयालुमहान एडुईसप्तम एष भारतधुरामात्मन्यथास जयन् ॥ इति । हात्तमस्याप्यम्य संस्कृन च कियान ! आदरः । अयं च प्रत्या- इङ्गलकलाशालं संस्कृताध्ययनर्माप परिकग्य तत्कृत कंचन पण्डि. - ·२८६ महृदया। तं च वेतनदानेन प्रतिष्ठाप्य माणवकानध्यापयति । 'प्रभुता सर्व- नो मुखी' इति न्यायेन स्वातन्त्र्यान् रिक्तीकर्तुं शक्यमाना, अपि तत्रतत्र संस्कृतकलाशाला: आदरेणोत्तरोत्तरमभिवर्धयते ॥ कचित्तु समालोचनविधुरा:-पुरा हि राजानः शास्त्राण्यधीत्य आत्मनः सकाशमागतस्य कस्यचित् पण्डितस्य जीवितपर्याप्तं धनं बहुमानं च ददुः । इदानीं तु अयं च राजा आङ्ग्लकलाशाला- यामधीत्य नद्भाषाप्रवीणानेव कस्मिंश्चिदधिकारे नियोज्य मासवे- तनं च वितार्य बहुमन्यते, न तु गैर्वाणी वाणीमभ्यस्य तर्के व्या- करणे च वाक्यार्थवक्तृणां वेदान्ते विवदमानानां च । कोऽसौ राजा! तुच्छस्याप्यस्य राजत्वं वितीर्णवन्तं ब्रह्माणमव विनिन्दे- म” इति महाराजमप्यमुमपवदन्ते । तच्च तेषामसंपूर्णविद्यतामेव प्रकटयति । न तु राज्ञो माननीयेष्ववमन्तृत्वम् । नापि तत्पक्षपा- तिनामवैदुष्यम । इमे खलु शास्त्रीयमामोदमेव जिन्नन्तः कार्या- वसरे किमप्यननुस्मरन्त: स्वबहुमानं स्वयमेव नाशयन्ति । 'एक- यापि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजते गिरीशताम्' इतिवन यदीमे एकस्यामपि कलायां प्रवीणा: स्युः तदेमान को वा न पूजयेत् ! न वा बहुमन्येत ? । अत्र च विषये श्रीमन्तस्तत्र- भवन्तः संस्कृतकलाशालापरीक्षाधिकारिणः श्रीकृष्णमाचार्या एव प्रमाणम् । यत इमे शास्त्रार्णवमुन्मथ्य विद्योज्जीवकं ज्ञानामृतमा- दाय तच्च सत्पात्रेषु प्रायुञ्जत, अत एव तेभ्यो विद्यानिधिरिति विरुदं वितीर्ण नवद्वीपवासिभिः एतच्चक्रवर्तिप्रोत्साहितैः पण्डितस- मूहैः । अन्ये च वर्तन्ते एतद्राजवितीर्णमहामहोपाध्यायबिरुदभाजो नीलमेघशास्त्रिणः ।।

·राजकीयगुणप्रशंसा। २८७ किंचासौ भूपति: एतादृशीषु संस्कृतकलाशालासु आङ्ग्ल- कलाशालासु च पण्डितान महता मासवेतनेन प्रतिष्ठापयति । श्रीमत्पश्चनदेऽपि एतादृशाः तर्कव्याकरणादिशास्त्रपर्वतशिखरम- धिरूढा: उपदशा: उपाध्याया वर्तन्ते । इत्थं पर:सहस्रं पण्डिताः राजदत्तबिरुदाङ्किता: जगति विराजन्ते । इतः परं च भूतचन्द्राङ्क- भूमिमिते 1915) ख्रिस्तुसंवत्सरे आङग्लभाषायां संस्कृतविद्यायां च पण्डितानां परीक्षया प्राचीनकालाध्यक्ष: (In-ter of (Ori. ental learning' इति च बिरुदं वितरिष्यते इत्यपि श्रूयते । इत्थमनितरसाधारणमादरं संस्कृतभाषायामपि निहितवन्तं भारा- चक्रवर्तिनमप्यपवदमानास्ते कीदृशः इति न जानीमहे ।। इत्थं त्यागवीर्यविनयौदार्यगाम्भीर्यादिभिरन्यैश्च गुणैरनुपम महान्तं चक्रवर्तिनं प्रसूतवत्यास्तन्मातुश्च कीदृशं म्यान् गाम्भीर्यादि- कमिति विमर्शका विमृशन्तु । सा च स्वयमेव शत्रून नगरान वि. द्राव्य षष्टयाधिकान संवत्सरान विनैव सामन्तभीति राज्यमकरी- दिति इदमाश्चर्यजनकं खलु सहृदयानाम् । तथाचोक्तम- दुष्टा: केवलमात्मदोष्टयमजहुः शिष्टा: प्रमोदं ययुः दुर्भिक्षं सपदि प्रशान्तमजनि स्वास्थ्यं प्रजानामभून । रामाराज्यमिदं समानविभवं श्रीरामराज्येन किं त्वाकारेण ततोऽधिकं विजयते विकटोरियाधिकम ।। इति । तादृश्या विक्टोरियानाम्न्या महिन्या: पुत्रोऽप्ययं 'न कारणात स्वाद्विभिद कुमार: प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपान । इतिवन् सर्वैरपि गुणैः मातृसमानो जगतीं शास्ति इत्य जानन्तस्तु - ·२८८ सहृदया। नैव जगतीति निश्चयेन वक्तुं शक्यते । तस्याश्च राज्या: अयं प्रथमः पुत्रः । भूपतीनां विष्ण्वंशत्वात् अयं च विष्ण्वंशः । अस्य च प्रथमं कदाचित् पट्टाभिषेकमहोत्सवो निश्चित्य करणावसरे विघ्नै- रभिहत: पुनरकारि । अतश्चामुं राघवमेव निश्चिन्वते सहृदयाः । तथाहि- 'धीरं वीरमुदारमेनममलप्रमं प्रजापालन- श्रद्धं बद्धदयं विनीतहृदयं संशेमहे राघवम् । यस्माद्विष्णुकलान्वितौ गणनया तत्सप्तमौ द्वावपि व्यावृत्तः प्रथमं द्वयोरपि यतः पट्टाभिषेकोत्सवः ॥' इति । एवं सर्वथा जनानामुपकुर्वन्नयं नरपतिः प्रतिनगर- मेकं व्यवहारविचारणस्थलं कारागेहादिकं च परिकल्प्य तेषु च स्थलेषु व्यवहारविचारणझं कंचित् प्रधानपुरुषं प्रतिष्ठाप्य तेन च निष्पक्षपातं वादिनः प्रतिवादिनो वा अपराधं विमृश्य तं चापराधिनं दण्डयतैव भवितव्यम , नतु उत्कोचादिकं गृह्णतेति नियमश्च कल्पितः । स च तं विधिमनुतिष्ठति ।। अपि च पुरा अध्येतुं पुस्तकानि तालपत्रनिर्माय तस्मिन महता प्रयासेन लिखित्वा पठन्त: महत कष्टमनुभूतवन्त: आस्मा- कीनाः प्राश्च: । अपि तु तदा तेषां बलाधिक्येन अनलसतया 'च सावधानं विलिख्य पठतां बुद्धिविस्तृति: परपराजयकारणं ग्रन्थनि- माणसामर्थ्य च अभवदिति विषय तेषां पाण्डित्यं बुद्धिकौशलं तीनानि तालपुस्तकानि च साक्षीणि । ततः परं कलौ बलही- नतया अलसतया च विलिख्यपठितुमशक्नुवानानां पुर: स्थातु.

·.... ५ स्तोत्र ३७ (९) प्रमाणानि पुट: प्रमाणस्थानानि शपयिला ६४ गच्छानुजा रा-यु ५९ १४४. गन्धद्वाराम् श्रीसू ९. गरीयान् पू गी-भा ११ ४३. गरीयान् ब्र मनु २१४६ गुणमाया जित गुणाप ६ गुणाः प्रकृ भ-गी १४५ गुणैर्दास्य ३५ रा-कि ४ १२ निरु गुशब्दस्त्वन्ध गुहेन स २७ रा-बा.३० गोविन्देति महा-उद्यो ४७ ३९ घ घनकनक श्रीगुण ३५ चकर्थ यस्या भ-गी ६३४ चञ्चल हि चतुर्मुखा वरा ५७७ चतुर्विधा भ-गी ७१६. चन्द्रां प्रभा श्रीसू ५. ... ... ... : : ... गयु. २२. छिन्न भिन्न जक्षत्क्रीड Gi ·(१०) प्रमाणानि पुट: प्रमाणस्थानानि ... जगत्प्रकृति जगदेतत् २७ अहि २. ३८ वि-पु ५ १९. २९ रा-बा १६५. शारी १ १ २. जनयन्प्र ... जन्माद्यस्य जायमान महा-शा ३५८ ७३. जातं मया जानशक्ति ज्ञानी तु पर ज्योतीष्यादि ९ वि-पु ६ ५ ७९. गी-सं २९. २७ महा-उद्यो ९४ ४५. ... ६२ वरा-रह. १२ रा-सु ५८ ९२. ८ वि-पु १ ९ १०६. ५४ अहि २६ ते अरु १११ २. ततस्तं म्रि ततः सा ही ततोऽवलोकि तत्पादभक्ति तत्सवितुः तदेकोपा तदेतत्सू तद्गुणसार तद्विज्ञानार्थ तया सहासी भरत ... पाश्च शारी २३२९. :: १३ मुण्ड १२ १२. ३४ स्तोत्र ३९. ३६ रा-यु ११४ १५. तमसः पर तमीश्वराणां तव भरोऽह : : श्वेता ६ ७. श्रीरं-उ-श १०२. तवानन्त वरा ७५. महा-वन १९१ १३३.

·(११) प्रमाणानि पुटः प्रमाणस्थानानि तस्य ताव छा ६१४ २. तस्य स्वात्म ५९ ८२ ... तस्य हवा तस्मात्परि तं विना कैक तामर्चयेत् तावदार्तिः तावन्ति च तां पद्मनेमी तुल्यशील तेजस्त्वन्या तेजोबलै तेन मैत्री तेनाश्चर्य तेषां जानी रा-यु ५९ १४३. ग-यु १२४१. वि-ध २०.. १६ वि-पु 1 ९ ७३. विपु५३११८. ८ श्रीसू .. रा-मु १६. अहि २२ वि-पु ६५ ८५. रा-मु२१२.. वि-पु.१०. ७. भ-गी ७ १७. वि-पु ११ ३०. अहि वि.पु. ६७६. जितने ... तेषां तप्त तेषा तु त त्रिभावमा त्वत्पादक त्वदझिमदि त्वमेव मे त्वया देवि म्नां.. कोपी ३१. वि स्तोत्र २४. वि-पु १५ १६. त्वयापिल त्वयावलो त्वयि निहि ... ८ ·(१२) प्रमाणानि पुटः प्रमाणस्थातानि त्वं माता सर्व वि-पु १ ९ १२६. द दया सर्वेषु दारुण्यग्नि दासभूताः दिवि सूर्य ७५ वि-पु ३ ८ ३५. वि-पु २ ७ २८. इश्व ३. भ-गी ११ १२. २५ दिव्यं स्थान ३६ महा भ-गी ७ १४. वि-ध ४२ ... ५५ पौष्क रा-सु १५५३ .... ... सात्व १९ तै-उप २ ५.. जितं ते ७७ ... दुरत्यया दुर्गसंसार दुर्लभाभ दुष्करं कृत दुष्टेन्द्रिय देवानां गुह्य देवानां दान देवि त्वन्म देवि त्वाम देवो वैकुण्ठ देहयोगा दैवी श्रेषा दोषो यद्यपि यौः पतेत् श्रीस्तव ८. ३३ श्रीगुण २६. ३ ३ ३३ पौष्क शारी ३ २६. ५३ भ-गी ७१४. ४२ रा-यु १८३. महा-उद्यो ८१४८. २९ धन्योऽहम २८ वि-पु ५ १९२१. २६ मैत्रा ध्रुवमचल ....

·(१३) प्रमाणानि पुटः प्रमाणस्थानानि ३० क-शा ३९.७. ५० ... न कर्मणा न क्षमामि न जीवेयं न तत्र मूर्यः रा-सु ६६ १०. २७ ... न तत्समश्च न तस्य प्राकृ न तस्येशेक श्वेता ८. व-पु १४ ४१. ४८ ते उप २१३. ८ वि-पु १ . १३३. भ-गी ११४३. ... न ते वर्ण न त्वत्समो न त्वहं तां ३३ रा-आर ६२ १७. न त्वं सुप्तः .... न धर्मनिष्ठः स्तोत्र २२. स्तोत्र ६४. ननु प्रपन्नः २१ न भूतसङ्घ नमामि सर्व महा-शा २०६६०. ११ वि-पु १ १. ११७. भगी ३ २२. न मे पार्थ नरसंबन्धि नराजाता महा-आनु १८६ .. ग-अयो १ ११. न स्मरत्यप नाकस्य पृष्ठ नाकुण्डली नागभोगे ३६ नै-उ २१ ३१ नित्य धातु भ्वादिः ... नाथनाथ नानयोर्विद्य ६ वि पु १८३५.

·(१४) प्रमाणानि पुट: प्रमाणस्थानानि नाभुक्तं क्षीय ७७ ब्रह्म १२६७०. ७२ गी-सं १. नारायणः नारायणात्मि काश्य नास्या ब्रह्म ४१ मुण्ड ३२ ९. छा ४ ११ २. ल-तं १७ ७४. श्रीसू १२. भ-गी २ ४५. पौष्क ४१ २४ महा २३ मुण्ड १ १६. नास्यावर निक्षेपापर निचदेवीं नित्यसत्व नित्यसिदे नित्यं नित्या नित्यं विभुं नित्यानुकुलं नित्याभिवा नित्यालिङ्गा नित्यैवैषा निधिः पद्मो निरस्तेतर निशिनेति निःसंशयेषु नेहाभिक्रम नोपजनं .... चतु २. १८ श्रीवैकु ७७. २४ ६ वि-पु १८ १७ ... ६ मुक्त ६२ शारी ४२१८ महा-शा ३६०७१ ... भ-गी २४० छा ८१२३ १६ तै-उप २ ७६ १. ल-तं १७ ७४ न्यास इत्याहुः न्यासः पश्चाङ्ग प पने स्थितां ८ श्रीसू ४. ...

·(१५) प्रमाणानि परमपुरुष परमात्मा च परमे व्योमन् पुट: प्रमाणस्थानानि श्रीभा ४ ४ २०. वि-पु ६ ४ ४०. ३६ ते-उप-आन १. परस्परस्य ... परं ब्रह्म पर परः पराणा भ-गी १० १२. वि-पु ६५ ८५. श्वेता ६८. पगस्य शक्तिः पशवः पारि ५८ वि-पु ६ . . पशुपक्षिम पशुर्मनुष्यः पश्यतां सर्व वि-पु १५.१.. भ-गी ११ पश्य मे पार्थ ३ ग-यु ११६.. पापानां वा पारमार्थिकी पितेव त्वत् ग-श्रु-म श्रीगुण ५२. महा-उद्या ६.६. सन १.३. अध्या अष्टा ११८. भ-गी ३ २९. ... पुण्डर्गकं पुंग्रधाने पुयोगादा प्रकृति विद्धि प्रकृतेर्गुण प्रकृष्टं वि प्रणम्य कृष्णं प्रणिपात प्रपत्तेः कचि प्रपन्नाति ८ वरद १५. रा-मु२०४४. वि-पु. १ ३७.

·(१६) प्रमाणानि प्रलये न व्य १८ प्रमाणस्थानानि भ-गी १४ २. श्रीगुण ३२. रा-सु २१ २१. ... प्रशकनबल स्तोत्र ४६. प्रसादयस्व प्रहर्षयिष्या प्राणेभ्योऽपि प्रायश्चित्त रा-आर १० २२. ३ ल-तं १७ १०१. ६२ पाञ्च पाञ्च २० प्रारब्धमात्र प्रारब्धमेव प्रार्थनामतिः प्रार्थनामात्र प्रियाणि तस्याः प्रियेण सेना प्रियो हि ज्ञानि :: ७८ ८ अहि अहि ल-तं स्तोत्र ४२. भ-गी ७ १७. ८८ ४८ फणिपतिः ६ चतु १. २३ शारी ३ २ ३७. फलमतः ... वि-पु ६७ २८. २६ ... बन्याय वि वलं वीय विभेद च बिम्बाकृत्या ब्रझपरिबृढ ब्रह्मवेद ब्रह्मेशादि ३२ २४ शौन ७२ यास्क मुण्ड ३२ ९. चतु १. भस्या परम १६ अहि ·... (१७) प्रामाणानि पुनः प्रमाणस्थानानि पाश्च भगवद्वासु भसितामपि भवतां कथ्यते ग-सु २०४३. ... भवशरण भूयिष्ठं तेजः ५४ वि-पु ३ ७ ३३ २५ अहि ५२. शारी ४ । २.. भोगमात्र भ-गी १०९. म मच्चित्ता म मच्छरैस्त्वं मत्कृते काक मनोदुर्नि ग-यु८१६९. ८१ ग-मु३८ ३९.. भ-गी६३५. भ-गी.१४. रा-कि ३६ २०. मम माया मया त्वं पर मया विना *. रामु ३६ २८. वि-पु १२० २१. *.. गी-भा १. पाञ्च . मयि द्वेषानु महामनाः महाविभूते: मातरं पभ मातमैथिलि मातापिता मातृदेवो माधुर्य पर मामेव ये मित्रभावन मित्रमौपाय Güi श्रीस ११ श्रीगुण मुबा ६. ने-उप-टी "... .. . भ-गी.१४. . ग-यु १८३.

·(१८) प्रमाणानि पुटः प्रमाणस्थानानि यजविद्या वि-पु १ ९ १२०. तै-उप-भृ १ १ ७. यतो वा इमा यत्र पन्न ८ २६ तै-उप २ १ १३. वत्र विश्व यथा रत्नानि वाम ७४४.. यथाई के महा-स ३९३८. स्तोत्र १७. स्तोत्र ५०. ... यदण्डम् यदि मे न यदि रामः यदितं मम ग-सु १६ १३ जितं १६ श्रीवैकु ६१. १५ अहि ३७. यड्रह्मकल्प यद्येनकाम यन्मू हृत ६१ यया धर्म भ-गी १८३१. इ-स २६ २६. ... चतु २. मुष्ड २२.. य: शूद्रं भ यस्यास्ते म यः सर्वजः यं योगिनः या प्रीतिरवि याभिम्त्व स्त ६२ वि-पु १ २. १९. श्रीगुण यामालम्ब्य ३ सात्व यावत्रच रा-अयो ९८ ८. महा-शा ३३५ १४. ये तु मुक्ताः ये प्रपनाः ६६ पान ·(१९) पुटः प्रमाणस्थानानि ... प्रमाणनि योऽन्यथा सन्त यो ब्रल्लाण विद यो मामेव यो लोकत्रय महा-आदि २८ .. श्वेता. १८. भ-गी १५१९. भ-गी १५१७. यो वेत्ति युग न्याय ल-न १७६०. ... र गक्षिष्यतीति रम्याणि का रमो वे मः ३ महा-शा ११६. नं उप-आ-त्र, ६. रामस्य व्यव ग सु १६. ... रामस्य म रा-उत्त १०९, ६. रिपूणामपि रूप विशिष्ट लक्ष्म्या मह लोकवत्त लीला शारी२१३३. बधाहमपि वर्षायुतैः वामनमि ... गोन RAN अहि २. वि-पु १ ९ १... विकारविर विकामिकम विज्ञानमार विदित, महि .

·(२०) प्रमाणस्थानानि ५. शै-पु 6 प्रमाणानि विद्यते स्त्रीषु विद्याचोरो विद्यामहाय विना हेयः विभीषणा विश्वमेवेद विष्टम्भो दिवो विष्णुपत्नी विष्णुपोत विष्णुवल्लभे विष्णोदेहानु विहितत्वाच्च वृद्धौ च माता व्यतिरेकस्त महा-शा ३३९६६ वि-पु ६ ५ ७९. रा-यु १८३५. २३ तै- उप २ १३. नी-सू नी-सू वि-ध १५९. 6 वि-पु १ ९ १२९. ६ वि-पु १ ९ १४५. शारी ३ ४ ३२. ... महा शारी ३३ ५४. शतहदाना रा-आर १६६. शबर्या पूजि २८ रा-बा १ ५६ शरणं त्वां : : ब्रा-पु रा-सु २१ २०. शरणागत २७ शरा नानावि रा-उत्त १०९७. शान्तानन्त शिरसा याच ... शिरोरोगः शीतोष्णवात चतु ४. रा-यु १२४ २१. ५८ वि-पु ६ ५३. ५८ वि-पु ६ ५८. ८ वि-पु ६ ५ ७२. झाडे महा ·(२१) पुटः प्रमाणस्थानानि प्रमाणानि शृणाति नि अयन्ती श्रियंदेवीमु श्रिय लोके श्रियः श्रीच श्रीनिलय श्रीमन्नागय अहि ५१. अहि २.. श्रीसू ३. श्रीसू मन्त्रविशेषः श्रीगुण २.. ... श्रीरसि यतः श्रीरित्येव श्रीदेवी प श्रीवत्मवक्षा: वि-पु १९१... ग.यु ११४ १५. वि-ध १.१. ३ श्रूयते किल श्रेयो नय ओत्रियस्य ने-उप-आन ८. पडा तमु धातु ननादि.. पणु दाने . षड्विधा वि-ध...३. म एव विद्वा मकृदुचार मकृदुचागे मकृदेव मदेव हि ८० ... .

·(२२) पुट: प्रमाणानि सत्यवादी च सत्यं शतेन प्रमाणस्थानानि रा-अयो २ ३३. ३ वि-ध ७ ३. स्तो ३८. सदा तवैवो ६ स न साधुना सन्तमेनं ततो बृह ६ ४ २२. .. ... तै-उप-आन २ ६ १. रा-अयो ३१ २. २४ वि-पु ६ ७ ७१. २२ वि-पु १ २२ २३. वि-पु ६ , ७.. भ-गी ९ २९. छा ८२ १. स्वाय छा ३ २४ २.. ४२ स भ्रातुश्चर ममस्तशक्ति समस्तहेय समस्ताः । ममोऽह मर्व स यदि पितृ सर्वकाम सर्वगन्धः सर्वशस्य ते सर्वदशी सर्वपापेभ्यः सर्वयोग्य सर्वलोका सर्वस्य शर सर्व खल्वि सर्वाश्चर्य सर्वातिशा सर्वेश्वरेश्व सर्वेश्वर्यगु २६ भ-गी १८६६. ... ૮૨ महा रा-यु १० १५. सुबा छा ३ १४ १. भ-गी ११ ११. वित २४ 9 सलाध्यः ८ वि-पु. ११३१..

·(२३) पुट: प्रमाणस्थानानि छा. २. प्रमाणानि स सर्वानर्थि म स्वराद सहकार्य महस्रशीर्ष सहस्रस्थूणे अहि ते-उप-ना ११. तल सहायक सत्यक्ता ये वि पु १ . १२१. .... मंदर्शना सपद्यावि पोक शारी ४.१. ससारन्यू .. अहि रा-कि १८. साक्षान्मन्म माध्यभक्ति सामोपहि साहं वै पक सीतामुवा सीतासमक्ष सुकुमारी ग-अयो ३१२. सुहृद सर्व सृष्टिबीज सोऽश्नुते म स्थिते मनसि ने-उ-आन ५२. ३ वग-पु-रह. स्रग्वस्त्राभ स्वयं मृत्पिण्ड स्वामिमत वे-म

·(१४)
प्रमाणानि
पुटः
प्रमाणस्थानानि
स्तोत्र ४१.
ह
हताखिल
हरे विहर
हिरण्यवा
गाव ते लक्ष्मी
३८
वि-ध
श्रीसू १.
तै-अरु १३ ६.

·शुद्धाशुद्धपत्रिका। श्रुद्वम् पु. प. अशुद्धम् ९ वनाति . बनाति २६ कनान धव ज्ञान जान १. पनी पन्नी' वह निचंदा मानर ८ ११ निजदेवी १२ १५ मतर ५ शरण्य १६ तदै पु. प. अशुद्धम् शुद्धम् ३० १३ पुरुप पुरुष ३३ १ द्यवाधि धनवाधि कूलं १० नदेग तद्धेम १४ एब एव ३. १५ द्वीप द्वीप ३८ २ प्रत्यक प्रत्येक यस्य ९ निरमितुमिव निरसितुमिह १० मवाशरीर सर्वशरीर २० अन्यथापि अन्यस्यापि २४ लीलाल लीलख ३९ ११ विभूनिना विभूतीना ४० २१ पर्यत पर्य २४ दशाभिः दशभिः ४२ १३ कारतम कारकतमं शरण तंदै : ५ तावन तान १७ १: मुपचा २१ जक्षन्की १९ २४ पविधा २३ १ स्वरूप ९ विभावा मुपचया जक्षका पवियः स्वरूप विभवा १९ गतः ४३ २२ भवतां ४७ १४ जीवप्रदः मृतः पतता बीजप्रदः ११ भग २१ मेदोस्थि २६ १७ सर्ववित् १८ सर्वेश्वरः २८ १४ परः दुः ३० २१ असख्ये भगव मेदोऽस्थि मर्ववित्, मर्वेश्वरः परदुः असख्ये ९ वन्धु राधनां बन्धु राधानां स्येष्ट वर्गयोः ५ स्वेष्ट ४ वर्गया:

·(२) पु. प. अश्रुद्धम् 'स ६ भूत् , शुद्धम् भूत्स प्रपत्ती " " " १३ प्रवृत्ती " २४ मच सा च ५१ २५ सर्गादि स्वर्गादि ५२ ६ वय त खय- ५ वत्म वत्सु ६ कारीरी कारिरी ५३ १४ वृत्तेबन्ध वृत्तैर्बन्ध १, २५ निष्ठत्व निष्ठत्वं ७ प्रत्यि प्रीत्य १४ व्यवसायज्ञः व्यवसायज्ञा ७ बुध्द्या बुद्धया ५८ १४ त्यादिना इत्यादिना ६० १० भवाझ्या भवात्तद्व्या ३ सापक्षे सापेक्ष पु. प. अशुद्धम् शुद्धम् ५ कल्पपूर्वा कल्पःपूर्वा ६४ ५ वयचेति वयांचेति ७ शारणागति शरणागति ७० २५ विर्य वीर्य ८३ ४,५ कुतर्कश्चकु- निश्चयः कुतर्कनिचयश्चय : ८ कलुषै कल्मपे १४ नवता नावता ४ म्भेधि म्भोधि १७ महाम्भोधि सुधाम्भोधि १९ शब्दः शब्दः सागरस्यं सागरस्य ७ महतिः महति ८७ २२ क्लप्तज क्लप्तजग ८८ १९ स्वयम् श्वर्यम् " "