·No text on this page.

·आ ग्रंथ सने १८६७ ना २५ मा एक्ट मुजब रजिस्टर्ड करावी प्रसिद्धकर्ताए छापवा छपाववा विगेरेना सर्व हक स्वाधीन राख्या छे.

·No text on this page.

·प्रस्तावना. -88999ERSE- आ मूळ ग्रंथ मागधी गाथावंध छे, तेनी संख्यातुं प्रमाण पण कर्ताए ५४० नुं बता- चेलुं छे उपरांत आशिर्वादात्मक अने मिथ्यादुष्कृत सूचक वे गाथाओ प्रांत अने वीजी वे गाथाओ मध्यमा कोइ पण स्थळे क्षेपक छे, एकंदर ५४४ गाथाओर्नु प्रमाण थयेलुं छे. आ मकरण कहो के ग्रंथ कहो, तेना की भगवंत श्रीमहावीर स्वामीना इस्तदीक्षित शिष्य श्रीधर्मदास गणि त्रण ज्ञानना धारक हता. तेमणे प्रथम तो जो के पोताना पुत्रना हित माटे आग्रंथ बनान्यो हतो, परंतु ते अनेक भव्य जीवोना हित माटेथयोछे. आ ग्रंथमां एटला बधा हितनां वाक्यो समावेलां छे के तेनुं पृथक् पृथक् वर्णन करवा बेसीए तो पार आवे तेम नथी. उपदेशना विषयनी पृथकता बताववा माटे अनुक्रमणिका करतां जुदा जुदा २५० विषयो बताववामां आव्या छे; परंतु जुदी जुदी विवक्षा करवा बेसीए तो तेथी विशेष विषयो पण उपलभ्य थइ शके तेवू छे. अनुक्रमणिकामां विषयसंख्या ३२३ नी आवेली छे, परंतु तेमां प्रथमना त्रण विषय अने मध्यमां आवेली ७० कथा- ओ सूचक ७० अंक वाद करतां विषयसंख्या २५० नी रहे छे. आ ग्रंथना कर्ता श्रीमान् धर्मदास गणि भगवंतना हस्तदीक्षित शिष्य इता के केम ? ए संबंधमा केटलाएक शंका उठावे छे, परंतु प्रथम दृष्टिए आ ग्रंथमां आवेला उपदेशनी गौरवता, प्रौढता, गंभीरता, विशालता विगेरे जोतां वांचनार बंधुओने स्वतः एम जणाई आवे तेवू छे के एमां लेश पण शंका उठाववा जेवू नथी. कारण के आवी गौरवशाली वाक्यरचना भगवंतना समयना ग्रंथकाने माटेज घटमान छे. बीजं प्रबल कारण ए छे के आ उपदेशमाळानी उपर संख्याबंध टीकाओ थयेली छे, जेना कर्ता एवा महापुरुषो, सत्यपरायण अने बुद्धिचातुर्यमां अद्वितीय पंडितो के जेमने अंशमात्र पण शंका पडी होत तो तेओ निडरपणे पोतानी टीकामां तेनुं सूचन को शिवाय रहेतज नहीं. त्रीजुं कारण ए पण सवळ छे के आ ग्रंथना प्रारंभमां आवेखें धर्मदास गणिना सां. सारिक पुत्र रणसिंह कुमारनुं दृष्टांत जे घणी टीकाओमां विस्तारथी आपेलुं छे ते वधुं कृत्रिम होय ते तद्दन असंभावित छे. चोथु कारण ए छे के शंका उठावनारनो मुख्य मुद्दो पांचमा आराना पण केटलाएक महत्वशाली पुरुषोनां दृष्टांतो आ ग्रंथमां आपवामां आव्यां छे ते त्यार पछीना की होय तेवं वतावे छे ते छे. परंतु ते वातमां समजफेर थाय छे, केमके अवधिज्ञान त्रिकाल - ·. प्रस्तावना. विषयी होवाथी एवां दृष्टांतो जाणवानी तेमनी शक्ति होय छे, एटले तेवां दृष्टांतो आपी शके छे. कदि ते ते दृष्टांतो साथे आपेला क्रियापदोने माटे एम कहेवामां आवे के तेमां भविष्यत् काळ वापरवामां आवेल नथी; परंतु सिद्धांतमां पण एवा घणा पुरावा मळी शके छे के जेमा भविष्यत् काळनी हकीकतने माटे पण क्रियापद वर्तमान काळना वपरायेला छे. पांच, अने छेल्लु कारण ए छे के वर्तमान समयमां वर्तता सर्व मुनि महाराजाओ आ संबंधमां तद्दन एकज मत धरावे छे, तेमां कोइनो मत जुदो पडतो नथी. जेमणे अनेक सिद्धांतो, पंचांगीओ, ग्रंथो, प्रकरणो अने कथानको वांचेला छे एवा बहुश्रुतो ज्यारे एमां शंकानो अवकाश गणता नथी त्यारे आपणे पण तेमना विचारनेज अनु- सरवू ए आपणी फरज छे. 'महाजनो येन गतः स पंथाः' ए सूत्र अही खास स्मरणमा राखवा योग्य छे. आ प्रकरण उपरनी अनेक टीकाओ पैकी आ भाषांतर श्रीरामविजय गणिनी करेली टीकार्नु करवामां आव्युं छे. एना कर्त्ताए टीकाने छेडे पोतार्नु नाम पण सूचव्यु नथी, प्रशस्ति पण लखी नथी, तेमज संवत विगरे पण जणाव्युं नथी; तेथी बीजो विशेष निर्णय बतावी शकीए तेवू नथी, तोपण एटटु जणावीए छीए के आ टीकाना कर्ता श्रीहरिविजय सूरि महाराजनी परंपरामां थयेला छे, तेमना गुरुतुं नाम श्रीसुमति विजयजी छे, अने तेओ उपाध्यायजी श्रीमद्यशोविजयजीना समयमांज थया'छे. एओ व्याख्यानकळामां बहु प्रवीण हता. एमनी प्रशंसा सांभळीने एक वखत श्रीमद्य- शोविजयजी पण एमनुं व्याख्यान सांभळवा गया हता, अने सांभळीने बहुज प्रसन्न थया हता एम कहेवाय छे. एमणे श्रीशांतिनाथजीनो रास संवत १७८५ मां वनान्यो छे, तदुपरांत वीजें शुं शुं वनाव्युं छे ते चोक्कस जाणवामां नथी. एक पंच कल्याणकनुं स्त- वन एमर्नु करेलुं प्रसिद्ध छे. आ ग्रंथना टीकाकार तरीके एओ छेल्ला थयेला जणाय छे. आ भाषांतरना कार्य माटे पन्यासजी श्री गंभीरविजयजीए आपेली टीकानी प्रत, पन्यासजी आणंद सागरजीनी टीकानी प्रत तथा एक बहु प्राचीन मूळ गाथाओ परना टवानी प्रत, अमदावादमा छपायेल उपदेशमाळानो बालावबोध इत्यादिनी सहाय लेवामां आवी छे, अने तेने अनुसरीने दरेक गाथाना पाठांतरो नोटमां जणान्या छे, मागधीनी संस्कृत छाया जाणवाना अभिलाषीने माटे केटलाएक अपरिचित मागधी शब्दोनो संस्कृत अर्थ टीका अनुसार नोटमां आपवामां आव्यो छ, तेमज गाथा उपरथी अर्थ करनारने सवळ पडचा माटे अन्वयना अंको पण गाथाओमां मुकवामां आव्या छे, १ वधारे हकीकत माटे जुओ शातिनाथजीना रासनो प्राव भाग.

·प्रस्तावना. अने अर्थनी अंदर विशेषार्थ कौंसमां आपवामां आवेल छे. जेम बने तेम विशेष उपयोगी थइ पडे तैम करवा माटे बनतुं कर्यु छे. घणी साध्वीओ अने श्राविकाओ आ उपदेश- माळा आखी कंठे करे छे, तेमने अर्थ धारवा सवळ पडे तेवो दरेक प्रयत्न करवामां आव्यो छे. आ प्रकरणनी टीकामां प्रारंभमां आपेली रणसिंहकुमारनी विस्तृत कथा उपरांत बीजी ७० कथाओ जुदा जुदा प्रसंगने लइने आपवामां आवी छे. गाथाओनी अंदर तो तेथी वधारे नामो लभ्य थाय छे, परंतु ते शिवायनां नामोनी कथाओ उपरनी कथामां अंतर्गत थइ जवाना कारणथी, प्रथम आवी गयेल होवाना, कारणथी, अथवा विशेष प्रसिद्ध होवाना कारणथी आपवामां आवी नहीं होय एम जणाय छे. ७० कथा- ओ पैकी ६५ कथाओ तो २८३ गाथा सुधीमां आवी जाय छे, एटले पाछली गाथाओ २६१ मा मात्र पांचज कथाओ छे, परंतु एकलो उपदेशज भरेलो छे के जे उपदेशनुं मूल्य थइ शके तेम नथी. आ टीकानी अंदर १ चंदनबाळा, २ संवाधन राजा, ३ भरत चक्री, ४ प्रसन्नचंद्र राजर्षि, ५ बाहुबलि, ६ सनत्कुमार चक्री, ७ ब्रह्मदत्त चक्री, ८ उदायिनृपमारक, ९ जासा सासा, १० मृगावती साध्वी, ११ जंबूस्वामी, १२ चिलाती पुत्र, १३ ढंढण कुमार, १४ स्कंदक सूरिना शिष्यो, १५ हरिकेशी मुनि, १६ वन मुनि, १७ वमुदेवना जीव नंदिषेण, १८ गजसुकमाल, १९ स्थूलभद्र, २० सिंहगुफावासी मुनि, २१ पीठ महापीठ मुनि, २२ तामलि तापस, २३ शाळिभद्र, २४ अवंतिम्रकुमाळ, २५ मेतार्य मुनि, २६ वज्रस्वामी, २७ दत्त मुनि, २८ सुनक्षत्र मुनि, २९ परदेशी राजा, ३० काळिकाचार्य, ३१ महावीर स्वामीना पूर्वभवो, ३२ वळभद्र मुनि, मृग अने रथकारक, ३३ पूरण तापस,३४ वरदत्त मुनि, ३५ चंद्रावतंसक राजा, ३६ सागरचंद्र कुमार, ३७ कामदेव श्रावक, ३८ द्रुमक, ३९ दृढपहारी, ४० सहस्रमल्ल, ४१ स्कंद कुमार, ४२ चूलणी राणी, ४३ कनककेतु राजा, ४४ कोणिक राजा, ४५ चाणाक्य, ४६ परशु- राम ने सुभूम चक्री, ४७ आर्य महागिरि, ४८ मेघकुमार, ४९ सत्यकी विद्याधर, ६० कृष्ण, ५१ चंडरुद्राचार्य ने तेनो शिष्य, ५२ अंगारमर्दकाचार्य, ५३ पुष्पचूला, ५४ अर्णिकापुत्र आचार्य, ५५ मरुदेवा माता, ५६ सुकुमालिका, ५७ मंगू सूरि, ५८ गिरिशुक ने पुष्पशुक, ५९ सेलकाचार्य ने पंथक शिष्य, ६० दश दशने प्रतिबोधनार नंदिषेण, ६१ कंडरिक ने पुंडरीक,६२ शशिप्रभ राजा, ६३ शिवभक्त पुलिंद,६४ श्रेणिक राजा ने विद्यादाता चंडाळ,६५ त्रिदंडी, ६६ कपटक्षप तपस्वी, ६७ दुर्दुरांक देव, ६८ सुलस, ६९ जमालि अने ७० कूर्मनी कथा मळी सित्तेर कथाओ आवेली छे. तेमां केटलीक तो जंबूस्वामीनी कथा जेवी बहु विस्तारवाळी छे,अने उपदेशवढे तो तमाम कथाओ भरपूर छे. १ अनुक्रमणिकामा पण कथाना नाम साथे तेना अंक चढता मुक्या छे, तेथी सहेलाइए शोधी शकाय तेम छे. + ·प्रस्तावना. आ ग्रंथज उपदेशनी माळारूप होवाथी तेमां अमुक उपदेश विशेष ग्राह्य छ एम कहेवा जेवू नथी, तोपण खास ध्यान खेंचवा लायक स्थळो आ नीचे दर्शाव्या छे. ते उपर वधारे ध्यान आप. १ माता, पिता, बंधु, स्त्री, मित्र अने स्वजनो पण स्वार्थने माटे प्राणात कष्ट आप. नार थाय छे, ते विषे पृष्ठ २०० थी २१८. दरेक संबंधपर कथा साथे. २ जीवने सामान्य उपदेश. गाथा २०३ थी २१७. ३ पासथ्यादितुं स्वरूप-तेना लक्षण विगेरे. गाथा २२२ थी २२९ ने ३५४ थी ३८२. ४ श्रावक केवा होय ? तेनी करणी-कर्त्तव्य विगेरे. गाथा २३० थी २४६. ५ चारे गतिना दुःख. गाथा २७९ थी २८७. ६ चारित्रमा समिति विगेरेमा यत्न करवा संबंधी तथा कषाय गारवादि तजवा संबंधी दश द्वार. गाथा २९५ थी ३४८. तेमां क्रोधादि चार कषायना पर्याय नामो विगेरे बहु हकीकत समावेली छे. ७ अगीतार्थ ने अबहुश्रुन संबंधी विचार. गाथा ३९८ थी ४१८. ८ गाथा ४९५ पछीनो प्रांत भागनो अमूल्य उपदेश. आ ग्रंथ उपरथी केटलाएक क्रियामार्गथी खसी गयानुं कडेवामां आवे छे; परंतु तेम जो वन्युं होय तो तेमां वांचनारनी बुद्धिनोज दोष जणाय छे. कारणके अमने तो आमां स्थाने स्थाने व्यवहारमार्गनी पुष्टिज दृष्टिए पडे छे. वळी शिथिल थयेलार वेष छोडी दइ संविज्ञ पक्षी थवा बावतनो उपदेश एटलो वधो सयुक्तिक आपेलो छे के जो ते प्रमाणे वर्तन करवामां आवे तो अवश्य आत्महित थायन. वाकी एकांत खेंचवामां आवे तो पछी संसारद्धि करे ने करावे तमां कांइ पण संशय जणातो नथी. आ ग्रंथमा समावेला उपदेशनुं महत्व अमे केटटु लखी शकीए ? ग्रंथकार पोतेज ५३४ मी गाथामां कहेछे के-' आ प्रकरण साद्यंत सांभळ्या छतां पण जे धर्ममां उद्यमी न थाय तेने अनंत संसारी जाणवो." आटलं कथनज तेना महत्व माटे बस छे. आ ग्रंथनु भाषांतर शास्त्री पासे करावीने, तेने टीका साथे अक्षरशः मेळवी सुधार- वामां आव्युं छे. मूळ गाथाओना अर्थ माटे जाते पण प्रयास करवामां आव्यो छे. भा- षांतर यथार्थ ने सरल थवा माटे बनतो प्रयास करेलो छ. आ माळा पुरुषवर्ग करतां स्त्रीवर्गने वधारे उपयोगी होय एवं वीलकुल जणातुं नथी, छतां तेनुं भणबुं गणवू साध्वीओ अने श्राविकाओ विशेष करती होवाथी श्रीबुद्धि- विजयजी ( बुटेरायजी ) महाराजना परिवार मांहेना साध्वीजी लाभश्रीए संवत १९६२ मां भावनगरमां चतुर्मास रहेला ते प्रसंगे उपदेश वडे प्रयास करीने श्राविकावर्गर्नु ·प्रस्तावना. चित्त ते तरफ दोर्यु, जेथी श्राविकाओमाथी आ ग्रंथ माटे एक सारी रकम उत्पन्न करवामां आवी, जेनुं लीस्ट आ ग्रंथनी प्रांते आपवामां आव्युं छे. ते सहायने लइने आ ग्रंथर्नु भा. पांतर करावयानुं अने छपाववा विगेरेनुं काम हाथ धरवामां आव्युं छे. अने तेनुं परिणाम पण तेमना लाभमांज लाववामां आव्यु छ. अर्थात् सहायक बहेनोने, अन्य उत्तम श्रावि- काओने तेमज साध्वीसमुदायने आ बुक भेट दाखल आपवानुं निर्माण करवामां आव्यु छ. अन्य शहेरनी श्राविकाओए तेमज श्रीमंत गृहस्थनी स्त्रीओए ज्ञानावरणी कर्म रोडवा माटे ज्ञाननो उद्धार अने ज्ञान- दान करवा रूप आ कार्य अनुकरण करवा योग्य छे. आ ग्रंथर्नु भाषांतर तपास्या छतां तेमां मतिदोष दृष्टिदोषादि कारणथी कांइ पण भूल थइ होय तो तेने पाटे मिच्छादुक्कडनी याचना छे. आ परम उत्कृष्ट, सिद्धांतनी सरखामणीमां मुकवा लायक अने तेज प्रकारनी योग्यता धरावनारो ग्रंथ छे, तेथीज काळवेळाए आग्रंथर्नु पठन पाठन करवानुं निषेधेनुं छे, माटे ज्ञानाचारना प्रथम अतिचारने ध्यानमा राखीने तेनुं योग्य अवसरेज पठन पाठन करवू अने आ ग्रंथने विनय पूर्वक लेवो, मुकवो ने वांचवो, के जेथी तेमा रहेलो अमूल्य उपदेश हृदयपर शुभ तेमज दृढ असर करे अने ते प्रमाणे वर्तन करवाथी भव्य आत्मानुं क- ल्याण थाय. प्रस्तावनानुं वधारे लंबाण न करतां अनुक्रमणिका तरफ दृष्टि करवानी-तेने साद्यंत वांची जोवानी भलामण करी समाप्त करवामां आवे छे. ते साथे आशा राखवामां आवे छे के जो अनुक्रमणिका साद्यंत वंचाशे तो ग्रंथ वांच्या शिवाय रहेवाशेज नहीं एवी अमने खात्री छे. इत्यलं विस्तरेण. संवत. १९६६ श्रीजैनधर्म प्रसारक सभा. श्रावण शुदि. ११ भावनगर. . .

·अनुक्रमणिका. गाथा. पृष्ठ १ .... .... .... ७ .... ३० १ .... .... .... २५ २५ ६ २७ ८- २२ २८ १३-१४ ३१ १५- १६ ३५ १७-१८ ३५ १९ २० ३८ ३८ ४१ २१- २२ ४७ २३- २४ ४८ २५ ... विषय. १ टीका करवानो हेतु. २ उपदेशमाळाना कतना पुत्र रणसिंहनुं चमत्कारिक चरित्र. ३ उपदेशमाळा प्रारंभ. टीकाकारनुं मंगळाचरण. ४ ग्रंथकर्त्तानुं मंगळाचरण. ५ विनयनी प्राधान्यता. ६ गुरुतुं महत्व-गुरुनु स्वरूप. ७ साध्वीने विनयनो उपदेश-पुरुषनी प्राधान्यता. ८ चंदनबाळानी कथा. (१) ९ साध्वी करतां साधुनी श्रेष्ठता. १० संवाधन राजानुं दृष्टांत. (२).... ११ पुत्रने अमावे द्रव्यर्नु राजग्राह्यपणुं. १२ आत्मसाक्षीए धर्म, १३ भरतचक्रीनुं दृष्टांत (३) १४ प्रसन्नचंद्र राजर्षिर्नु दृष्टांत. ( ४ ) ५ एकला वेषनी अप्रामाण्यता-वेष पण धर्मनो हेतु छे. १६ आत्मसाक्षीए धर्म-प्रणामानुसार कर्मबंध. १७ अमिमानवडे धर्म थतो नथी. १८ बाहुबलिनु दृष्टांत. (५) १९ परचुरण उपदेश. २० सनत्कुमार चक्रीनुं दृष्टांत. (६) २१ आयुष्यनी अनित्यता. २२ गुरुनो उपदेश भारेकर्मीने लागतो नथी. २३ ब्रह्मदत्त चक्रीनी कथा. (७) २४ उदायी नृपने मारनारनुं दृष्टांत. (८) २५ उपरना दृष्टांतनो उपनय. २६ केटलाएक प्राणीनां पापकार्यों प्रगट कहेवातां पण नथी. २७ जासा सासानुं दृष्टांत. (९) २८ पोताना,दोषनी क्षमापनाथी निरावरणपणुं प्राप्त थाय छे. .... .... २६- २८ ५७ ... ५८ .... .... २९-३० ३१ ... .... .... ३२ ३३ ६१ ६२ ७१ ७२ ७२ ७३ ७५ ... .... .... 20 ....

·अनुक्रमणिका. गाथा. .... ७७ .... ७७ .... ७७ .... .... .... .... .... ४४ .... विषय. २९ मृगावती दृष्टात. (१०) ७५ ३० सराग संयमीमां सर्वथा अकषायीनो असंभव. ३५ ३१ कषायनां कडवां फळ. ३६ ३२ भोग तजवानां अनेक कारणो. ३३ जंवूस्वामीन दृष्टांत. (प्रासांगिक १६ दृष्टांत युक्त ) (११) ३४ रौद्रध्यानी जीवो पण धर्मना प्रभावथी प्रतिबोध पामे छे. ९४ ३५ चिलाती पुत्रनी कथा ( १२) .... ३६ अलाभ परिसह सहन करवानुं फळ, ३९ ३७ ढंढणकुमारनी कथा. ( १३) ९७ ३८ मुनिपणानुं स्वरूप. ४०-४२ ९९ ३९ स्कंदक शिष्यानुं दृष्टांत. (१४) १०० ४० दुष्टोनो करेलो उपद्रव सहन करवो ते मुनिनो धर्मज छे, १०३ ४१ धर्ममा कुळतुं प्रधानपणुं नथी. १०३ ४२ हरिकेशि मुनिनी कथा. (१५) ४३ कुळाभिमान न करवानां कारणो. ४५- ४७ १०९ ४४ साधुए निर्लोभी थ. ११० ४५ वज्रमुनिनुं दृष्टांत. (१६) १११ ४६ चारित्र इच्छयूँ तो परिग्रह तजवो-चारित्र ने परिग्रहवें विरोधीपणुं. ४९- ५२. ११५ ४७ तप ने सदनुष्ठान- फळ..... ५३- ५४ ११६ ४८ वसुदेव थयेला नंदिषणनी कथा. (१७) ११७ ४९ मुनिए उत्कृष्ट क्षमा धारण करवी. ५५ १२१ ५० गजसुकमाळनी कथा. ( १८) १२२ ५१ मुनियोग्य उपदेश- ९६-९८ १२४ ५२ तीन चतुर्थ व्रत धारण करवा विषे. १२४ ५३ स्थूळमद्रनी कथा. ( १९) १२५ ५४ मुनिए तपपंजरमां वसवू. ६५ गुरुनी आज्ञानो अनादर न करवो. १३२ ५६ सिंहगुफावासी मुनिनुं दृष्टांत. (२०) १३२ ५७ ब्रह्मचर्यनी श्रेष्ठता. ६२-६५ १३५ ५८ मुनिए परगुणने सहन करवा-मत्सर न करवो. ६६-६८ १३६ .... .... .... १ - . .... ... .... १३२ .... .... ....

·८. अनुक्रमणिका. विषय... गाथा. पृष्ठ. .... ... . .... .... । .... .... .... .. - .... . .... .... . .... ५९ पीठ अने महापीठ मुनि (ब्राह्मी सुंदरीना जीवनी कथा ) (२१) १३७ ६० आत्मस्तुति-परनिदा न करवा विषे. ६९- ७३ १३७ ६१ शिष्य केवा होय ? ७४- ७८ १३९ ६२ मुनि केबु बोले ?.... ७९-८० १४० ६३ अज्ञान तपy अल्प फळ..... ८१ १४० ६४ तामलि तापसनी कथा ( २२ ).... १४१ ६५ ज्ञानयुक्त तप करवा विगेरेनो उपदेश ८२-८४ १४१ ६६ हजु मारे माथे पण बीज़ो स्वामी छे ? १४२ ६७ शाळिभद्रनुं दृष्टांत ( २३ ) .... १४२ ६८ शाळिभद्रना चरित्र उपरथी उपदेश. ८६- ८७ १४५ ६९ सांभळतां पण रोमोत्कंप थाय तेवी अवंती सुकमाळनी कथा.(२४) ८८ १.४६ ७० जीव अन्य ने शरीर अन्य- एवी मुनिनी मान्यता होय छे. (९ १४७ ७१ एक दिवसना चारित्रनुं फळ. ९० १४८ २७२ प्राणांत उपसर्ग करनार उपर पण क्षमा करवी. ९१ १४८ ७३ मेतार्य मुनिनी कथा. ( २५ ).... १४८ ७४ मुनि भक्ति ने अभक्ति करनार पर समभाव राखे छे. ९२ १५३ ७५ गुरुना वचनपर श्रद्धा राखवी. ९३ १५४ ७६ वज्र स्वामीनुं दृष्टात. (२६) १५४ ७७ गुरुना वचननुं बहुमान-तेथी थतो शिष्यने परम लाभ. ९४-९८ १६५ •७८ गुरुनो पराभव करवाथी हानि. ९९ १५६ ७९ दत्त मुनिनी कथा. (२७) १५६ ८० गुरुउपर भक्तिराग केवो होवो जोइए ? १०० १५७ ८१ सुनक्षत्र मुनिनु वृत्तांत. (२८) १५८ ८२ गुरुने देवनी जेम सेववा-तेथी थतुं फळ. १०१ २. १६० '८३ केशि गणधर ने प्रदेशी, राजानो संबंध ( २९ )..... १६० ८४ आचार्यनो प्रभाव-तेमनी शिक्षा... १०३ ४ १६५ ८५ प्राणात कष्टना संभवमां पण सत्यज बोलवू. १०५. १६५ ८६ कालिकाचार्यनी कथा. ( ३० ).... १६५ .८७ यथास्थित सत्य न वोलवाथी बोधिलामनो विनाश याय छे १०६ १६८ ८८ महावीर स्वामीना पूर्वभवोनो संबंध. ( ३१.) .... १६८ .... . .... ... .... .... .... .... .... - .... .... . - .

·अनुक्रमणिका. --- - .... .... ... .... .... विषय. ८९ प्राणांते पण मुनि पोताना नियम विराधता नथी. ९० करण करावणने अनुमोदननुं समान फळ, ९१ बळदेव, रथकार ने मृगनी कथा. ( ३२ ) ९२ दयारहित अज्ञानतपर्नु तुच्छ फळ, ९३ पूरण तापसनु वृत्तांत. (३३) ९४ नित्यवासी थर्बु पडे त्यारे मुनिए केवी रीते रहे ? ९५ उपाश्रयने घर न मानवं. ९६ गृहस्थनो अल्प प्रसंग पण मुनिने हानि करे छे. ९७ वरदत्त मुनिनुं दृष्टांत. ( ३४ ) ९८ स्त्रीनो परिचय तप, शीळ ने व्रतादिनो नाश करे छे. ९९ मुनिए तजवा योग्य कार्य, १०० प्राणांते पण गृहित अभिग्रह न तजवो. १०१ चंद्रावतंसक राजानुं दृष्टांत. (३५) १०२ मुनिए परिसहो सहेवा-तेज तेनो धर्म छे. १०३ गृहस्थ पण व्रतमां दृढ होय छे तो मुनि केम न होय ? १०४ सागरचंद्र कुमारनुं दृष्टांत. (३६), १०५ देवकृत उपसर्गथी श्रावक पण चळता नथी. ... १०६. कामदेव श्रावक दृष्टांत. ( ३७) १०७ भोगने भोगव्या विना इच्छा मात्रथी दुर्गति पामे छे. १०८ दुमकनुं दृष्टांत. (३८) १०९ जिन वचनना आराधनमा प्रमाद न करवो. ११० रागद्वेषनुं त्याज्यपणुं तेनां कटु फळ..... ११ कुशिष्य चारित्रने निष्फळ करे छे. ११२ क्रोधनुं त्याज्यपणुं-तेनां कटु फळ. १३ प्रमादनुं त्याज्यपणु-तेनां फळ. १४ मुनिए आक्रोशादि सर्व सहन करवू... ११५ दृढप्रहारीनुं वृत्तांत. ( ३९ ) ११६ मुनि अपकारी प्रत्ये पण अपकार करता नथी. ११७ सहस्रमल्लनी कथा.. (४० ११८ मुनिनी क्षमा अने सहनशीलता. ११९ मुनि बंधुवर्गना स्नेहमासमां बंधाता नथी. गाथा. पृष्ठ १०७ १७१ १०८. १७१ १७१ १०९ १७४ १७४ ११०-१११ १७१ ११२ १७५ ११३ १७५ १७५ ११४ १७९ ११५-११७ १७९ ११८ १८० १८० ११९ १८१ १२० १८१ १८१ १२१ १८४ १८४ १२२ १८८ १८८ १२३ १८९ १२४-१२९ १८९ १३० १९० १३१-१३४ १९१ १३५ १९२ १३६ १९३ १९३ १३७ १९५ १९५ १३८-१४० १९६ १४१ १९७ .... .... - .... .... ) .... .... .... ....

·.... .... .... .... ६ .... .... .... .... .... १० अनुक्रमणिका. विषय. १२० स्कंदकुमारनुं दृष्टांत. (४१) १२१ बंधुवर्गना स्नेह त्याज्यपणुं. १२२ माता पिता विगेरे संबंधीओ आ भवमां अनेक दुःख आपे छे. १२३ माता पण पुत्रनुं अहित करे छे. १२४ चुलणी राणीनुं दृष्टांत. (४२) १२५ पिता पण पुत्रनुं अश्रेय करे छे. १२६ कनककेतु राजानी कथा. (४३).... १२७ माई पण भाईने हणे छे. १२८ स्त्री पण पतिने विष आपे छे. १२९ पुत्र पण पिताने दु:ख आपे छे. १३० कोणिक राजानुं दृष्टांत. (४४) १३१ मित्र पण मित्रने हणे छे. १३२ चाणाक्यर्नु वृत्तांत. (४५) १३३ स्वजनो पण स्वजनोनुं अनिष्ट करे छे. १३४ परशुराम ने सुभूम चक्रीनी कथा. (४६ ) .... १३५ श्रेष्ठ मुनिओ अनिश्राएज विचरे छे. १३१ आर्य महागिरि प्रबंध. (४७) १३७ सांसारिक सुंदरतामां मुनि लोभाता नथी. १३८ कुळवान मुनिओ मुनिजनोनो संघट्ट खमे छे. १३९ मेघकुमारनुं दृष्टांत. (४८) १४० मुनिए गुरुकुळमांज वसवू-एकाकी विचरवू नहीं. १४१ तजवा योग्य स्त्रीओ. ४२ विषयरागना परवशपणाथी जीव संसारमा ममे छे. १४३ सत्यकी विद्याधरनी कथा. (४९).... १४४ मुनिराजनी सेवाभक्तियी अशुम कर्म शिथिल थाय छे. १४५ श्रीकृष्ण प्रबंध. (६०) ४६ साधु प्रत्ये करेला वंदना नमस्कारादिथी पापकर्मनो क्षय थायछे. ४७ सुशिष्यो गुरुनी श्रद्धाने पण दृढ करे छे. १४८ चंडरुद्राचार्य ने तेना शिष्यनी कथा. (५१) १४९ सुशिष्योथी परवरेलो कुगुरु-राजपुत्रोए करावेलु तेनुं मोचन. १६० अंगारमर्दकाचार्यनी कथा. ( ५२).... .... गाथा. पृष्ठ. १९७ १४२-१४३ १९९ १४४ २००. १४५ २०० २०० १४६ २०३ २०४ १४७ २०६ १४८ २०६ १४९ २०७ २०७ १५० २०८ २०९ १५१ २१३ २१४ १५२ २१८ २१८ १५३ २१९ १५४ २१९ २२० १५५-१६१ २२२ १६२-१६३ २२३ १६४ २२४ २२४ २२७ २२७ १६६ २२८ १६७ २२८ २२९ १६८-१६९ २३० २३० .... .... .... www ....

·अनुक्रमणिका. ११ .... .... .... .... 1 .... .... विषय. ५१ स्वप्नमां पण संसारस्थिति जोवाथी जीव बोध पामे छे. .... १५२ पुष्पचूलानी कथा. ( ५३) १५३ अंतावस्थाए पण जे धर्म करे छे ते आत्महित साधे छे. ५४ अर्णिकापुत्र प्रबंध. (५४).... १६६ कर्मनी लघुता होय तोज भोगो तजी शकाय छे. १५६ प्राणांत कष्ट आफ्नार उपर पण मुनि द्वेष चिंतवता नथी. १५७ वधादिक पापकर्मनो जघन्य ने उत्कृष्ट उदय केटलो थाय छे? १५८ मरुदेवा मातानुं अवलंबन ग्रहण करवा योग्य नथी. १५९ मरुदेवा मातानी कथा. (५५) १६० प्रत्येकबुद्ध, अवलंबन पण ग्रहण करवा योग्य नथी..... १६१ अस्थिशेष रहे तो पण विषयनो विश्वास करवो नहीं. .. १६२ सुकुमालिकानी कथा. (५६) १६३ निरंकुश आत्मा वश करातो नथी-आत्मदमननी आवश्यकता. १६४ विषयसुखना सेवनथी तृप्ति थती नथी. १६५ रसगृद्ध प्राणी परिणामे दुःख पामे छे. १६६ मंगूसुरिनी कथा. ( ६७ ) .... १६७ आत्मपरिताप. १६८ जीवे ग्रहण करीने मूकेलां शरिरादि-तबारा उपदेश. १६९ जीवने उपदेश. १७० श्रद्धारहित धर्माचरण मोक्षने साधनारुं यतुं नथी. १७१ केवा यतिओए घरमात्रज बदल्युं कहेवाय ? १७२ उत्सूत्र आचरण- फळ. १७३ पासथ्यादिनो संग न करवो..... १७४ शीलविकळने वर्जवा ने शीलमा उद्यमी थq. १७५ गिरिशुक अने पुष्पशुकनी कथा. (५८) १७६ परमार्थना जाण पासथ्या सुविहित साधुने वांदवा देता नथी. १७७ सुविहित मुनि पासे वंदन करावनार पासथ्याने धतुं फळ. १७८ श्रावक केवा होय ? तेनी करणी-तमनुं कर्त्तव्य विगेरे. १७९ उत्तम शिष्यो प्रमादी गुरुने पण ठेकाणे लावे छे. १८० सेलकाचार्य ने पंथक शिष्यनी कथा. ( ५९).... १८१ निकाचित कर्मनो भोग अति बळवान छे. गाथा. पृष्ठ. १७० २३२ २३२ १७१ २३५ २३५ १७२-१७३ २३७ १७४-१७६ २३७ १७७-१७८ २३८ १७९ २३८ २३९ १८०-१८१ २४० १८२ २४० २४१ १८३-१८८ २४४ १८९-१९० २४४ १९१ २४५ '२४५ १९२-१९६ २४७ १९७-२०२ २४८ २०३-२१७ २१८-२१९ २५४ २२० २५४ २२१ २५६ २२२-२२६ २५६ २२७ २५६ २५७ २२८ २५८ २२९ २५८ २३०-२४६ २६९ २४७- २६३ २६६ २४८ २६६ .... .... २५० .... ... ....

·. । गाथा. ~ -पृष्ठ. २४९-२५० २५१-२५२ २६६ २७० २७१ २७२ २७३ २५३-२५४ 1 - , १२ अनुक्रमणिका. विषय. १८२ दश दशने प्रतिबोधक नंदिषेणनी कथा. (६०) १८३ कर्मना वशवर्तिपणाथी जीव जाणतो छतो मोह पामे छे. १८४ अंते थता अशुभ शुभ परिणाममुं फळ तादृश मळे छे.... १८५ कंडरीक ने पुंडरीकनी कथा. (६१) १८६ चारित्रने विराधनार मुनि प्रमादने तजी शकतो नथी..... १८७ चक्रवर्ती छ खंडनी ऋद्धि तनी शके छे पण शिथिल थ- येल शिथिलपणुं तजी शकतो नथी. १८८ मनुष्यभवमां सुखलंपटने नरकमां थयेल पश्चात्ताप. १८९ शशिप्रम राजानी कथा. (६२) १९० सुरप्रभदेवे शशिप्रमने आपेल उत्तर ने तेनुं रहस्य. १९१ संयम योगमां करेला प्रमादनुं फळ. १९२ शोक करवा लायक कया जीवो छ ?.... १९३ उत्तम उपदेश. १९४ ज्ञानदाता गुरुने शुं अदेय छे ? १९५ शिवभक्त पुलिंद ( मिल्ल )नी कथा. (६३) १९६ विद्याना इच्छके गुरुनो विनय अवश्य करवो..... १९७ श्रेणिकने विद्या आपनार चंडाळनी कथा. (६४) १९८ विद्यागुरुनो अपलाप करनार नष्टविद्य थाय १९९ त्रिदंडीनी कथा. (६५) २०० एक जीवने वोध पमाडनार सर्व जीवलोकमां अमारि .... २५५ २७४ २५६ २७४ २७४ २५७-२५८ २७५ २५९ २७६ २६० २७६ २६१-२६४ २७६ २६५ २७७ २७८ २६६ २७९ २७९ २१७ २८३ २८३. .... .... । .... .... पटह वगडावे छे. २६८ .... .... २०१ समकित दाता गुरुनो प्रत्युपकार थइ शकतो नथी. २०२ समकितनुं फळ. २०३ प्रमादथी समकित मलिन थाय छे. २०४ सो वर्षना आयुष्य साथे पुण्य पापथी थता बंधनी वहेंचण. २०५ धर्ममा प्रमादीने श्रेष्ठ सुखनी प्राप्ति न होय. २०६ देवताना सुख मुखे कही शकाय तेम नथी. २०७ नरक गतिनां दुःख.... २०८ तिर्यंच गतिनां दुःख. २०९ मनुष्य गतिनां दुःख..... २१० देव गतिनां दुःख. २८४ २६९ २८४ २७०-२७२ २८४ २७३' २८५ २७४-२७६ २८५ २७७ २८५ २७८ २८६ २७९-२८० २८७ २८१ २८७ २८२-२८४ २८८ २८५-२८७ २८८ .... .... ... . ..... .... .... , ·१३ पृष्ठ. .... .... .... .... गाथा. २८८ २८९-२९० २९१-२९३ २९४-२९५ २९६-३०० ३०१ ३०२-३०३ ३०४-३०५ ३०६-३०७ ३०८-३०९ ३१०-३१५ ३१६-३२१ ३२२ ३२३ ३२४-३२६ ३२७-३२९ ३३०-३३३ ३३४-३३७ ३३८-३४० ३४१-३४२ ३४३-३४४ २८९ २९० २९० २९१ २९२ २९३ २९४ २९४ २९५ २९५ २९६ २९८ ३०० ३०० अनुक्रमणिका. विषय. २११ स्वामीपणुं स्वाधीन छतां दासपणुं कोण स्वीकारे ? २१२ आसन्नसिद्धि जीवोनुं लक्षण. २१३ धर्म करवानी आवश्यकता. २१४ यतनानी आवश्यकता-तेनुं निरूपण-दशद्वार.. २१५ पांच समितिर्नु पालन केवी रीते थाय ? (प्रथम द्वार ).... २१६ क्रोधादि दश क्लेशरूप छे. ( द्वितीय द्वार ) २१७ क्रोधना पर्यायो. २१८ मानना पर्यायो. २१९ मायाना पर्यायो. २२० लोभना पर्यायो. २२१ कषायो तजवा संबंधी उपदेश. २२२ हास्यादि षट्कने तजवा संबंधी उपदेश. २२३ कर्मने पराधीन थयेल जीव अकार्य करे छे. २२४ अनुभव रहित बहुश्रुत मोक्षमार्गनो आराधक थतो नथी. २२५ त्रणे गारव तनवा विषे. (३) २२६ इंद्रिय द्वार. (४) २२७ मद त्याज्य द्वार. (६ २२८ ब्रह्मचर्य गुप्ति द्वार. (६) २२९ स्वाध्याय द्वार. (७) २३० विनय द्वार. (८) २३१ तप द्वार. (९) २३२ मुनिए रोगोत्पत्ति समये केम वर्त? वैयावच्च कोनी को- नी करवी ? (शक्ति न गोपववा संबंधी १० मुं द्वार.) २३३ लिंगधारीनुं स्वरूप विगेरे. २३४ पार्श्वस्थादिकनां लक्षणो. २३५ आ काळे कोई साधुओ ज नथी ? एवी शंकानुं निवारण. २३६ मायावीनुं स्वरूप-तेनुं परिणाम. २३७ कपटक्षप तपस्वीनी कथा. (६६) २३८ विराधकतुं स्वरूप २३९ आराधकनुं स्वरूप. २४० एक स्थाने केवा मुनि रहे ? .... .... .... .... .... ३०१ ३०२ ३०३ ३०४ ३०५ ३०६ .... .... ३४५-३४८ ३४९-३५३ ३५४-३८२ ३८३-३८४ ३८५-३८६ ३०७ ३०९ .... .... ३१७ ३१८ ३१९ ३२० ३२० ३८७ ३८८ ३८९-३९१ .... .... ....

·गाथा. . .... .... .... .... ... .... ..... १४ अनुक्रमणिका. विषय. पृष्ठ. २४१ सर्वानुज्ञा के सर्व निषेध जिन प्रवचनमा नथी..... '३९२ ३२१. २४२ धर्ममां मायानो अवकाश ज नथी. ३९३-३९४ ३२१ २४३ लामालाभनो विचार करनारे वस्तुने ओळखवी. ३९५ ३२२ २४४ चारित्राचारना बे प्रकार. ३९६-३९७ ३२२ २४५ अगीतार्थ गच्छने प्रवर्तावतो अनंत संसारी थाय. ३९८ ३२२ २४६ शिष्ये पुछेलु तेनुं कारण. ३९९ ३२२ २४७ गुरुमहाराजनो उत्तर-अगीतार्थ आराधक थइ शकतो नथी. ४००-४११ ३२३. २४८ अबहुश्रुत(अल्पश्रुत) पण मोक्षमार्गमां यतना करी शकतो नथी. ४१२-४१८ ३२६ २९९ गुरुपर्वक्रमीज विद्या प्राप्त थाय छे..... ४१९ ३२८ २५० ज्ञानीज क्रियामां बराबर प्रवर्ती शके छे.' ४२० ३२८ २५१ ज्ञान साथे क्रियानी आवश्यकता. ४२१-४२६ , ३२९ २५२ चारित्रने अंगे विविध उपदेश. ४२७-४३५ ३३० २५३ गुणविना आडंबर व्यर्थ छे..... ३३३ २५४ साधुना लेखामां कोण गणाय छे ? ४३७ २५५ मात्र कायावडे कांइ गुण प्राप्त थता नथी., ४३८ ३३३ २५६ केटलाकनुं मरवू, केटलाकनुं जीवq ने केटलाकनुं बने श्रेष्ठ छे अने केटलाकनुं मरवू जीवq बने अहितकारक छे. ४३९ ३३४ २५७ दुर्दुरांक देवनी कथा. (६७) २५८ केटलाकनो परलोक, केटलाकनो आलोक ने केटलाकना बन्ने लोक सारा होय छे अने केटलाकना बने लोक नष्ट होय छे. ३४० २५९ सुविदित पुरुषो परने पीडा करता नथी. ४४६ ३४१ २६० सुलसनी कथा. (६८) ३४२ २६१ उपकरणो मेळव्या छतां यतनाज न करे तो मेळवq व्यर्थ छे. ४४६-४४७ ३४३ २६२ जिनेश्वर वळात्कारे धर्म करावता नथी, उपदेशन आपे छे. ४४८-४४९ ३४४ २६३ जिनेश्वरना उपदेशनुं फळ, ४५०-४५३ ३४४ २६४ आत्महितकारक धर्मानुष्ठानचें फळ विगेरे. ४५४-४५८ ३४५ २६५ धर्मानुष्ठान न करवाथी निंदा पात्र थवाय छे. ४५९ ३४६ २६६. जमालिनी कथा (६९) ३४७ २६७ सामान्य उपदेश. ४६०-४६५ ३४९ २६८ पंचेंद्रियपणा विगेरेनी दुर्लभता. २६९ धर्म रहित जीवने अंत समये शोक थाय छे..... ४४०-४४४ । . .... .... ३ .... .... ३६२ ·१५ गाथा. पृष्ठ. ३५२ ४७० ३५२ ३५३ ४७१-४७२ ४७३-४७४ ४७५ ४७६-४७७ ४७८ ४७९-४८० ३५४ ३५५ ३५५ .... ४८१ ४८२ ४८३-४८४ ३५५ ३५६ ३५६ ३५६ ३५७ ३५८ .... अनुक्रमणिका. विषय. २७० धर्माचरण करनारने अंत समये चिंता न होय..... २७१ मासाहस पक्षीनी जेम उपदेश देवामां कुशळ पण आचरण- मां तत्पर नहीं एवा केटलाक जीवो होय छे.... २७२ केटलाएक नटनी जेम मात्र उपदेश करनारज होयछे. २७३ आत्महित करनारना विचार. २७४ प्रमादीनुं संयम केवु होय ? २७५ पापीना जीवितने धिक्कार छे..... २७६ धर्मयुक्त व्यतित थयेला दिवसादिकन लेखे छे. २७७ अनेक युक्ति दृष्टांतोथी उपदेश आप्या छतां प्रतिबोध न पामे तो तेनी भवितव्यताज एवी समजवी. २७८ शिथिळ थया पछी उद्यम अशक्य छे माटे शिथिळ थq नही. २७९ योगने उन्मार्गे प्रवर्तवा देवा नही. २८० कूर्म ( काचबा ) नी कथा (७०).... २८१ साधु केवी भाषा न बोले. २८२ मनने स्थिर करवू. २८३ भारेकर्मीनां लक्षण. .... २८४ जाणतां छतां प्रमादी थाय तेने कोण उपदेश आपे ? २८५ भगवंते वे मार्गज कहेला छे..... २८६ भावपूजाथी भ्रष्ट थाय तेणे द्रव्य पूजामा उद्यमी थQ..... २८७ द्रव्यपूजाथी भावपूजा श्रेष्ठ छे. २८८ खेडुतने आपेला बीजनुं दृष्टांत ने उपनय. २८९ चारित्र तजनारे त्रण भूमिनो त्याग करवो. २९० साधुपणुं धारी शकाय नही तो श्रावक थइ जवू पण वेषने लजववो नही. २९१ सर्व सावधनो त्याग करीने बोलेलं पाळवू. २९२ जिनेश्वरनी आज्ञानो भंग न करवो. २९३ चारित्रथी भ्रष्ट थया छतां वेषमात्रथी आजीविका चला- वे छे ते अनंत संसारी थाय छे. २९४ दीक्षा लइने असत्य बोलवू नही. २९५ लीधेलां व्रतोने तजीने अन्य तपादि करे छे ते मूर्ख छे. २९६ पासथ्यादिनुं स्वरूप जाणीने मध्यस्थ थq. २९७ मुनिवेप मात्र आधाररूप थतो नथी ? .... .... .... .... ४८५ ४८६ ४८७-४८९ ४९० ४९१ ४९२-४९३ ४९४ ४९५-५०० ५०१ ३५९ ३५९ ३५९ ३६० 2010 ३६२ .... ५०२ ५०३-५०४ ५०५ ३६२ ३६२ .... ५०६ ५०७-५०८ ५०९ ५१० ५११ ३६३ ३६३ ३६४ ३६४ ३६४ oc Ww ....

·. गाथा. पृष्ठ . - ५१२ ५१३ ५१४-५१६ ५१७ ३६५ ३६५ ३६५ ३६६ .... .... .... aw w w w w w w w w w .... ३६७ : ५१९-५२० ५२१ ५२२ ५२३ ५२४ ६२५ ५२६ १२७ ५२८ ५२९-५३३ १६ अनुक्रमणिका. विषय. २९८ निश्चय नये चारित्रनाशे ज्ञानदर्शन नष्ट थाय छे. व्यवहार नये ते बेनी भनना होय छे. २९९ कोण कोण शुद्ध थाय छे ३०० संविज्ञ पक्षीनां लक्षण..... ३०१ पोते शिथिळ छतां बीजाने दीक्षा आपे छे ते शुं करे छे ? ३०२ उत्सूत्र प्ररूपक शुं करे छे ? ३०३ त्रण प्रकारना मोक्षमार्ग ने त्रण प्रकारना संसारमार्ग..... ३०४ द्रव्यलिंगथी अर्थसिद्धि थती नथी. .... ३०५ वेषना आग्रहीए संविज्ञ पक्षी थq. ३०६ प्रबळ कष्टमां पण मुनिए कर्त्तव्य अवश्य करवू. ३०७ संविज्ञ पक्षनुं दुर्लभपणुं. ३०८ पासथ्याओं जिनवचनथी बाह्य छे. ३०९ विशुद्ध प्ररूपकने थतो लाभ. ३१० गीतार्थ मुनि लाम तोटानो विचार करे. ३११ संविज्ञ पक्षीनी यतना प्रमाण छे. ३१२ आ उपदेशनी माळा कोने माटे छे ? ३१३ आ प्रकरण सांभळीने पण जे धर्ममां उद्यमी थतो नथी तेने अनंत संसारी जाणवो. ३१४ गाढ कर्मीने आ उपदेश गुण करतो नथी. ३१५ उपदेशमाळा जाणवा विगेरेथी थतो गुण. ३१६ का नाम सूचवनार गाथा..... ३१७ जिनवचनरूप कल्पवृक्ष जयवंत छे. ३१८ आ उपदेशमाळाने योग्य कोण ? ३१९ उपदेशमाळा शा माटे-कोने माटे करी छे ? ३२० आ प्रकरणनुं व्याख्यान महा फळदायी छे. ३२१ गाथानी संख्या. ३२२ उपदेशमाळाने आशिष. ३२३ अक्षरमात्राना हीनाधिक कथन भाटे क्षमा याचना. ३६८ .... .... ३६९ ३ ५३४ .... .... ५३५ ५३६ ५३७ ५३८ ५३९ ५४० ५४१ ५४२ ३७१ ३७१ ३७१ ३७१ ३७२ ३७२ ३७२ ३७२ '३७३ ३७३ ३७३ .... . .... .... 1 ५४३ . ( समाप्ति) ·। 1 श्री धर्मदासगणि विरचित श्री उपदेशमाळा भाषांतर. श्रेय करवावाळा, इच्छित वस्तुने आपवावाळा अने जेणे कर्मसमूहने जीत्यो छे एवा वीरभगवानने प्रणमीने उपदेशमाला नामना ग्रंथमां आवेला पदोना अर्थमात्रने स्फुट करवा वडे किंचित् मात्र तेनुं विवरण रचुं छं. जोके आ ग्रंथनी अनेक टीकाओ छे तोपण जगत्ने विषे चंद्रमा प्रकाशमान थये सते शुं घरने विषे दीवो करवामां आवतो नथी ? आवे छे. तेवी रीते हुं आ ग्रंथनी अनिंद्य एवी टीका करूं छु. श्री धर्मदासगणीए पोताना पुत्रने बोध आपवा अर्थे अनेक जनोने उपकार करनारो तथा भन्यजीवोना कल्याण रूप आ सुखे बोध थाय तेवो ग्रंथ रच्यो छे. प्रारंभमां धर्मदास गणीना पुत्र रणसिंहनुं कर्मनो क्षय करनारं शुभ चरित्र कहुं . जंबूद्वीपने विषे भरतक्षेत्रमा समृद्धिवान विजयपुर नामर्नु नगरछे. त्यां विजयसेन नामनो राजाराज्य करतो इतो.तेने अजया ने विजया नामनी वे राणीओ हती. तेमां विजया राणी नृपने अति वल्लभ हती. ते स्वपतिसाथे विषय सुखनो आनंद लेती सती गर्भवती थइ. तेने गर्भवती थयेली जोइने तेनी शोक अजयाने विचार थयो के-' मारे पुत्र नथी, तेथी जो विजयाने पुत्र थशे तो ते राज्याधिपति थशे.' एवं विचारी तेणे द्वेषथी प्रसूतिकारिकीने बोलावी पुष्कळ धन आपीने कह्यु के-'ज्यारे विजयाने पुत्र थाय त्यारे कोइ मृत पुत्रने लावीने तेने वताववो अने ते पुत्र मने आपवो.' ए प्रमाणे तेणे प्रसूतिकारिकानी साथे विचारप्रबंध कर्यो. त्यार पछी विजया राणीने पूर्ण मासे पुत्र जन्म्यो. ते समये पापी सूयाणीए कोइ मृत बाळकने लावीने तेने वताव्यो, अने तेना पुत्रने तेनी शोक अजयाने स्वाधीन कर्यो. तेणे एक दासीने बोलावीने कह्यु के-'आ वाळकने वनने विषे कोइ अंध कूवामां नांखी आव.' दासी ते वाळकने लइ वनमां गइ अने कूवा समीप आवी, एटले तेने विचार थयो के- 'मने दुष्ट कर्म करनारीने धिक्कार १ सूयाणी.

·२ , उपदेश माळा. छे के हुँ आ बाळकने मारी नांखवा तत्पर थइ छं. आ मोटुं पाप छे. आ कृत्यथी मने कोइ प्रकारनी अर्थसिद्धि थवानी नथी; पण उलटो नरकादि गतिनी प्राप्ति थवा रूप अनर्थ तो उघाडो छ.' एवं विचारी कूवाने कांठे घासवाळी जग्यामां ते चाळकने मूकी दइने ते पाछी आवी, अने अजया राणीने जणाव्यु के-' में ते वाळकने कूवामा नांखी दीधो.' पोतानी शोकना पुत्रने मारी नंखाववाथी अजयाने घणो हर्ष थयो. ते अवसरे सुंदर नामनो एक कौटुंबिके घास लेवाने माटे ते वनपा आव्यो. त्यां तेने पेला रोता बाळकने जोइने दया आवी, तेथी घणा हर्षथी घरे लावी ते बाळक पोतानी मियाने आपीने कह्यु के-'हे सुंदर लोचनवाळी स्त्री ! वनदेवताए आपणने आ मनोहर वाळक अर्पण करेल छे, तेथी तारे तेनुं पुत्रवत् रक्षण करवू ने पालणपोषण कर. ते पण तेनुं सम्यक् प्रकारे पालणपोषण करवा लागी अने रणने विषे मालूम पडवाथी तेणे ते वाळकनुं नाम रणसिंह पाडयुं. ते दिनप्रतिदिन वीजना चंद्रनी जेम वृद्धि पामवा लाग्यो. हवे केटलाक दिवस पछी कोइए विजयसेन राजाने तेना पुत्रने मारी नंखाववानुं सर्व वृत्तांत कां; तेथी तेने घणुं दुःख उत्पन्न थयु. ते विचारवा लाग्यो के-'जेणे मारा पुत्ररत्नने मारी नखाव्यो ते दुष्ट राणीने धिक्कार छे ! आ संसारस्वरूपने पण धिक्कार छे के जेनी अंदर रागद्वेषथी पराभव पामेला प्राणीओ स्वार्थवृत्तिने वश थइने आवां दुष्ट कर्म आचरे छे, तेथी एवा संसारमा रहे तेज अघटित छे. चलित छे, प्राण पण चळ छे, आ गृहवास पण अस्थिर ने पाश रूप छे; तेथी प्रमाद छोडीने धर्मने विषे उद्यम करवो जोइए. कह्यु छ के 'संपदा जलना मोजाना जेवी चपल छे, यौवन त्रण चार दिवसतुं छे, आयुष्य शरदऋतुना वादळाना जेवू चंचळ छे, तो धनथी शुं काम छे ? अनिंद्य एवो धर्मज करो.' वळी "एवी कोइ कळा नथी, ए, कोइ औषध नथी, अने एवं कोइ विज्ञान नथी के जेथी काळसर्प खवाती एवी आ कायानुं रक्षण करी शकाय!' आ प्रमाणे वैराग्यपरायण थयेला विजयसेन राजाए पोतानी मिया विजया तथा सुजय नामना तेना भाइ सहित पोताना कोइ वंशजने राज्य सोपीने वीरभगवाननी पासे चारित्र अंगीकार कयु. भगवंते स्थविरोने सोंपी दीधा. अनुक्रमे विजयसेन नामना नवदीक्षित मुनि सिद्धांतना अध्ययने करीने महाज्ञानी थया. तेमन धर्मदासगणि एवं नाम राखवामां आव्युं, अने तेना साळा सुजयतुं नाम जिनदा- सगणि राखवामां आव्यु. अन्यदा भगवंतनी आज्ञा लइने बहु साधुओथी परवरेला तेओ पृथ्वीने विषे भव्य जीवोने वोट करता सता विहार करवा लाग्या. १ कुटुंबवानो, खेडुत. , आ लक्ष्मी 1 ·उपदेश माळा. इवे पेलोरणसिंह नामे बाळक बाल्यावस्थामां पण राजक्रीडा करतो सतो यौवनावस्था पाम्यो, अने सुंदरने घरे रहीने तेनां क्षेत्र संबंधी कार्यों करवा लाग्यो. तेना क्षेत्र समीपे चिंतामणि यक्षथी अधिष्ठित थयेटु श्री पार्श्वनाथजीतुं चैत्य आवेलुं छे. त्यां विजयपुरना घणा लोको आवीने हमेशां श्रद्धा पूर्वक पूजा स्नान आदि करे छे अने तेओनां मनो- वांछित ते यक्ष पूरा पाडे छे. एक वखत कौतुक जोवाने अर्थे रणसिंह पण त्यां गयो. त्यां प्रतिमाना दर्शन करतो उभो हतो तेवामां चारणऋषिओ त्यां वंदना करवाने आल्या. रणसिंह पण तेओने वंदन करीने तेमनी पासे बेठो. मुनिए पण 'आ योग्य छे' एवं जाणीने तेने धर्मनो उपदेश दीधो, ते आ प्रमाणे- "आ संसारमा प्रथम तो मनुष्योने वालपणामां स्त्रीनी कुक्षिने विषे दुःख छे, त्यारपछी बाल्यावस्थामां पण शरीर मलथी खरडायेखें रहे छे, तेमज स्त्रीतुं स्तनपान करवू पडे छे, ते पण दुःख छे. तरुणवयमां विरहथी उत्पन्न थयेटु दुःख भोगवईं पडे छे अने वृद्धावस्था तो तद्दन सुखरहितज छे तेथी हे मनुष्यो ! आ संसारमा कंइ पण सुख होय तो कहो." आ प्रमाणे सांभळीने रणसिंहे कयु के-'आपे कयुं ते सत्य छे.' साधुए रणसिंहने धर्म उपर रुचिवाळो जाणीने पूछयु के-'हे वत्स ! तुं हमेशां आ प्रासादने विषे पूजा करवा आवे छे ?' त्यारे तेणे जवाब आप्यो के-'हुं अहीं आवीने रोज पूजा करुं एवं मारुं भाग्य क्याथी ? साधुए कह्यु के-"जिनपूजार्नु मोटुं फळ छे. कवू छे के-'सोगणुं प्रभुनी प्रतिमाने प्रमार्जन करवामां पुण्य छ, हजारगणुं विलेपन करवामां, लाखगणुं पुष्पनी माळा पहेराववाथी पुण्य छे अने गीत वाजित्रादिनुं अनंत गणुं पुण्य छे.' तेथी जो दररोज तुं पूजा करवाने असमर्थ हो तो देवदर्शन कर्या पछी भोजन लेबु एवो अभिग्रह कर. एवा अभिग्रहथी पण तुं मुखD भाजन थइश." आ प्रमाणे सांभळीने रणसिंहे ते प्रमाणे अभिग्रह लीधो, अने चारणऋषिओ आकाशने विषे उत्पती गया. हवे रणसिंह हमेशां ज्यारे क्षेत्रने विषे पोताने माटे भोजन आवे छे त्यारे हळ छोडीने कूरकरंवादि नैवेद्य लइने श्री पार्श्वनाथ प्रभुनां दर्शन करवा जाय छे अने पछी भोजन लेछे. ए प्रमाणे अभिग्रह पाळतां तेना वहु दिवसो निर्गमन थया. एक दिवस चिंतामाणि यक्ष तेनी परीक्षा करवाने माटे सिंहद् रूप लइने देरासरनां द्वारनी आडो वेठो. ते अवसरे रणसिंह कुमार पण नैवेद्य ग्रहण करीने जिनदर्शन करवाने माटे आव्यो; त्यां सिंहने जोइने ते विचार करवा लाग्यो के 'ग्रहण करेला नियमनो भंग तो प्राणांते पण करवो योग्य नहि. वळी जो आ सिंह छ तो हुँ पण रणसिंह ई. ए मने शंकरशे ?'

·उपदेश माळा. ए प्रमाणे शुरवीरपणाथी तेणे सिंहने हाक मारी के 'छेटे खसी जा, मारे अंदर जबुं छे. तेनुं आईं साहस जोइने, ते सिंह अदृश्य थयो. पछी जिनभक्ति करीने, रणसिंहे पोताना क्षेत्रे आवी भोजन कयु. एकदा त्रण दिवस सुधी अति मेघदृष्टि थइ, तेथी नदीमा पूर आववाने लीधे त्रण दिवस सुधी घरेथी भात पण आव्यो नहि. चोथे दिवसे भात आव्यो, एटले जिनगृहे जइ नैवेद्य धरी जिनदर्शन करीने पोताना क्षेत्रे आवी विचार करवा लाग्यो के 'जो कोइ अतिथि आवे, तो तेने भावपूर्वक कांइक आपीने पछी पारणुं करूं.' एवो विचार करे छे, तेवामां वे मुनिओं भाग्यवशात् त्यां आवी चडया. ते तेओने पगे लाग्यो अने शुद्ध अन्न वहोराव्यु. तेना मनमां घणो आनंद थयो, तेमज पोताने धन्य मानवा लाग्यो के 'अहो ! आवे अवसरे मने साधुनां दर्शन थयां अने तेमनी भक्ति, पण थंइ.' तेना माहात्म्यथी चिंतामणि यक्ष प्रत्यक्ष थयो ने बोल्यो के-' हे वत्स ! तारुं सत्य जोड़ हु संतुष्ट थयो छ माटे तुं वरदान माग.' रणसिंहे कयु के-' हे स्वामी ! आपनां दर्शन थयां तेथी मने तो नव निधि प्राप्त थइ छे, जेथी मने कांइ न्यूनता नथी.' त्यारे यक्षे का के-'देवदर्शन मिथ्या यतुं नथी, तेथी कांइक तो माग.' त्यारे तेणे कयु के-'मने राज्य आपो.' यक्षे कयु के-" आजथी सातमे दिवसे तने राज्यप्राप्ति थशे; पण तारे कनकपुर नगरने विषे कनकशेखर राजानीराणी कनकमाळानी पुत्री कनकवतीनो स्वयंवर थशे त्यां जरुर जवू. हुं तने त्यां आश्चर्य वतावीश ते तुं जोजे. वळी हवे पछी जन्म पर्यंत तारे कंइ पण काम आवी पडे, तो मारुं स्मरण करवं." आ प्रमाणे कही यक्ष अदृश्य थयो. हवे रणसिंह कुमार वे नाना पळदने हळे जोडी, तेना उपर बेसीने कनक- पुर आव्यो. त्यां अनेक राजकुमारो प्रथमथी मळेल हता. रणसिंह जरा दूर उभो रह्यो. ते अवसरे जेणे नूपुर तथा कंकण धारण करू छे अने घणी चेटीओथी जे परिवृत थयेली छे एवी कनकवती स्वयंवरमंडपमा आवी. पछी बने बाजुए वेठेला राजाओने जोती जोती, तेओने नहि पसंद करती ते ज्यां रणसिह कुमार हळ तजीने खेडुतना वेषमा उभो छे त्यां गइ, अने तेना कंठने विषे वरमाळा आरोपी. ते जोइने सर्वना मनमां एक साथे क्रोध उत्पन्न थयो. तेओ कनकशेखरने ठपको आपवा लाग्या के 'हे राजन् ! जो तारी इच्छा हालिक (खेडुत ) ने पुत्री आपवानी हती, तो अमने बोला- वीने तें शामाटे अमारं अपमान कर्यु ? ' कनकशेखरे जवाव दीधो के 'तेमां मारो काइ अपराध नथी. कारणके मारी पुत्रीए तेनी इच्छानुसार वर पसंद कर्यो, तेमां अयोग्य शुं कर्यु छ ?' ए प्रमाणे सांभळीने सर्व कोपायमान थया अने लालचोळ थइ, आयुध धारण करी रणसिंहने घेरी लीधो, अने वोल्या के-'हे रंक ! तुं कोण छ ? तारुं कुळ कयुं छे ?' रणसिंहे कमु के-'हाल कुळ कहेवानो अवकाश नथी, अने कदि जो हुं कहीश तोपण तमने विश्वास आवशे नहि माटे संग्राम करवाथीज मारा कुळनी परीक्षा थशे.' , ·उपदेश माळा. .ए प्रमाणे सांभळीने सर्वे युद्ध करवाने सज्ज थया. रणसिंह पण हळ उपाडीने सामे धस्यो. परस्पर युद्ध थये सते देवप्रभाववडे हळना महारथी सर्व राजाओ जर्जरीभूत थइने नासी गया. ते जोइने चमत्कार पामेला कनकशेखरे रणसिंह कुमारने विज्ञप्ति करी के- 'हे स्वामिन् ! आपे मोहें आश्चर्य वताव्युं छे तो हवे तमारं रूप पणप्रकाशित करो.' ते वखत यक्षे प्रत्यक्ष थइने रणसिंह कुमारनुं सर्व चरित्र कही संभळाव्यु. ते सांभळीने कनकशेखर अति हर्षित थयो अने घणी धामधुमथी पोतानी पुत्रीनो विवाह कर्यो. बीजा सर्व राजा- ओर्नु पण पहेरामणी आपवावडे सन्मान कर्यु. पछी तेओ पोतपोताने देश गया. कनकशेखरे एक देशनुं राज्य जमाइने अर्पण कर्यु. एटले त्यां रहीने ते कनकवतीनी साथे विषयमुखनो अनुभव करवा लाग्यो. पछी सुंदर खेडुतने बोलावी तेने योग्य राज्यकार्यमां अधिकारी कर्यो. ए अवसरे सोमानामनी मोटीनगरीने विषे, पुरुषोत्तम नामे राजा राज्य करतो हतो. तेने रत्नवती नामनी पुत्री हती. ते कनकशेखर राजानी बेननी पुत्री ( भाणेज ) थती हती. तेणे कनकवतीना पाणिग्रहणनो सर्व वृत्तांत जाण्यो. तेथीते रणसिंह कुमारनी उपर अनुरागवाळी थइ, अने तेणे रणसिंह विना अन्य वर नहि वरवानो नियम लीयो. ए प्रमाणे पोतानी पुत्रीनी इच्छा जाणीने, पुरुषोत्तम राजाए पोताना प्रधानपुरुषोने रणसिंह कुमारने बोलाववा मोकल्या. त्यां जइने तेओए आमंत्रण कयु, एटले रणसिंह जवाब आप्यो के 'ए सघळु कनकशेखर जाणे, हुं कांइ जाणतो नथी.' एटले प्रधान पुरुषोए कनकशेखरने विदित कर्युः त्यारे तेणे विचार्यु के 'मारी भाणेजनो विवाह करी आपवो ए मने उचित छे. ' ए प्रमाणे चितवी रणसिंह कुमारने बोलावीने का के 'तमे रत्नवतीना पाणिग्रहणमाटे जाओ.' तेणे ते कबुल कयु. पछी मोटा परिवार साथै रत्न. वतीने परणवा माटे जतां मार्गमां पाडलीखंड नगरनी समीपना उपवनमां चिंतामणि यक्षना देरा पासे ते आव्यो. एटले यक्षमंदिरमा जइने तेणे यक्षने प्रणाम कर्या. त्यां तेनी जमणी आंख फरकी, एटले ते मनमां चिन्तवन करवा लाग्यो के 'अहीं कोइ इष्टनो मेळाप थशे.' ते समये पाडलीखंड नगराधीश कमलसेन राजानी राणी कमलिनीनी कुक्षिने विषे उत्पन्न थयेली कमलवती नामनी कुंवरी सुगंधी पदार्थो तथा पुष्प विगेरे पूजानी वस्तुओ लइने, सुमंगला दासी सहित ते यक्षना मंदिरमा आवी. त्यां रणसिंह कुमारने जोइने ते कामविह्वल थइ गइ. कुमार पण तेने जोइने मोहित थयो. तेओ बने नेत्रनुं मटकुं पण मार्या शिवाय, एकीनजरे परस्परने सस्नेह जोतां उभा रह्यां. पछी कमलवतीए यक्षनी पूजा करीने प्रांते प्रार्थना करी के स्वामिन् ! तमारी कृपाथी आ पुरुष मारो भर्ता थाओ. एना दर्शनी हुँ तेना पर अति रागवती थइ छ. माटे तमे - ·६ - . । उपदेश माळा. प्रसन्न थइने ए राजकुमारने मारा भारपणे आपो.' त्यारे यक्षे का के-'हे वाला! आ राजपुत्र हुँ तने अर्पण करुं छु. एनी साथे तुं इच्छानुसार संसारर्नु मुख भोगवः ए प्रमाणे सांभळीने तेने घणो आनंद थयो. पछी कमलवती सेवकद्वारा तेनुं नाम विगेरे पूछीने, स्नेहदृष्टिथी तेने फरीफरीथी जोती पोताने घरे गइ. कुमार पण पोताना मुकामे आव्यो. वीजे दिवसे पण कमलवती पूजा करवाने आवी. कुमारे तेने जोइ. पूजा कर्या बाद वीणावादन पूर्वक संगीत करीने ते घरे गइ. कुमार तेनुं गान तथा वीणानो स्वर सांभळीने मनने विषे चिंतववा लाग्यो के 'जो आ बालाने परणुं तोज मारो जन्म सफल छे, नहितो आ जीवितथी शुं ?' ए प्रमाणे तेना रागे वाह्यो सतो त्यांज रह्यो. मुकाम उपाड्यो नहि. एकदा पुरुषोत्तम राजाना प्रधानोए आवीने विज्ञप्ति करी के 'स्वामिन् ! अत्र विलंब करवानुं शुं कारण छे ? ' कुमारे कयु के-' मारे अहीं काइ काम छे, तमे आगळ जाओ, हुं तमारी पाछळ जलदीथी आबु छं.' ए प्रमाणे कुमारनो उत्तर सांभळीने तेओ सोमापुरीए पुरुषोत्तम राजा समीपे गया अने कुमार पाछळ आवे छे एम कयु. हवे रणसिंह कुमार तो कमलवतीना रूपथी मोहित थइने त्यांज रहेलो छे. ते अवसरे एक भीम राजानो पुत्र पण कनकसेन राजानी सेवा करे छे, ते कमलवतीनुं रूप जोइने सेना पर मोहित थयो छे; परंतु कमलवती तेने जरा पण इच्छती नथी. एक वखत कमलवतीने यक्षपूजाने अर्थे गयेली जाणीने ते भीमपुत्र तेनी पछवाडे गयो. तेणे धार्यु के 'ज्यारे ते यक्षप्रासादमाथी बहार नीकळशे, त्यारे हुं मारा मननी सर्व अभिलाषा तेने जणावीश.' ए प्रमाणे विचार करतो सतो ते द्वारमांज उभो रह्यो. कमलवतीए पण तेने जोयो, एटले तेणे सुमंगला दासीने कयु के-'आ पुरुष द्वारने विषे उभो छे ते जो अंदर आवे तो तेने तारे रोकवो.' ए प्रमाणे कहीने ते मंदिरनी अंदर गइ अने दासीने द्वार पासे उभी राखी. पछी एकांते जइ एक जडी कान उपर बांधवाथी पुरुषरूपे थइने ते प्रासादना द्वार पासे आवी. त्यारे कुमारे तेने पूछयु के-'हे देवपूजक ! कमलवती हजु केम वहार आवी नहि ?' त्यारे तेणे कयु के-'मैं तो आ दासीने एकलीनेज प्रासादने विषे जोइ छे, वीजी कोइ पण स्त्री अंदर नथी.' ए प्रमाणे कहीने ते पोताने घेर आवी. पछी कर्ण उपरथी जटिकाने दूर करी एटले मूळरूपे थइ गइ. पाछळ भीमपुत्रे प्रासादनी अंदर घणी तपास करी, पण कमल- वतीने नहि जोवाथी ते खिन्न थइने पोताने स्थाने गयो. सुमंगला दासी पण घेर आवी. त्यां कमलवतीने जोइने तेणे पूछयु के–'हे स्वामिनी ! तमे अहीं केवी रीते आव्यां ? में तमने बहोर नीकळतां तो जोयां नहि.' त्यारे तेणे जटिकानुं सर्व स्वरूप कही बताव्यु. ते वखते दासीए कह्यु के-'हे स्वामिनी ! एवी जटिका तमने क्याथी मळी?' कमलवतीए कह्यु के-"सांभळ, पूर्वे हुं एक वखत यक्षने मंदिरे गइ हती. ते वखते त्यां एक विद्याधरने " जे ·उपदेश माळा. विद्याधरीतुं जोडं आव्यु हतुं. मने जोइने विद्याधरी मनमा चितववा लागी के 'जो आ अद्भुत रूपवाळी स्त्रीने मारो पति जोशे तो ते तेना रूपथी मोहित थइ जशे.' एवं धारीने हुँ न जाणुं तेम तेणे मारा कर्ण उपर एक जटिका बांधी दीधी. हुं यक्षनी पूजा करवाने माटे गइ त्यां मारा पुरुषवेपने जोइने हुं विस्मित थइ, अने सर्व शरीरने अवलोकता एक जटिका कर्णउपर जोवामां आवी. ते जटिका दूर करी एटले हुँ मूळरूपमां आवी. त्यारपछी ते जटिकाने आदरथी ग्रहण करीने में मारी पासे राखी छे. तेना प्रभावथी पुरुषवेष धारण करीने हुं आज यक्षप्रासादमांथी बहार नीकळी हती." ए प्रमाणे कमलवतीए पोतानी दासीने जटिकानुं स्वरूप निवेदन कयु. हवे भीम राजाना पुत्रे तेने माटे घणा उपायो कर्या, परंतु एक पण उपाय कामे लाग्यो नहि. त्यारे तेणे कमलवतीनी माताने पोतानो अभिप्राय जणाव्यो. तेणे विचार कों के 'आ महान राजपुत्र छे तो आनी साथे मारी पुत्रीना लग्न थाय तो ते युक्त छे.' ए प्रमाणे विचारीने तेणे पोताना स्वामीने ते हकीकत निवेदन करी. तेणे पण ते कबुल कयु. बीजे दिवसेज लग्न लीधां. ज्यारे कमलवतीए ते वातं जाणी, त्यारे तेने घणुं दुःख उत्पन्न थयुं; तेथी ते खाती नथी, सुती नथी, बोलती नथी अने हसती पण नथी. ते मनमां विचार करे छे के 'ते यक्षनी पासेज जइने तेने उपालंभ दइने तेनोज आश्रय लडं, ते शिवाय मारी बीजी गति नथी.' आ प्रमाणे विचारीने रात्रिए गुप्त रीते नीकळी यक्षम- दिरमा आवीने तेने ओळंभो आपवा लागी के "हे यक्ष ! तमारा जेवा मुख्य देवोनुं वचन अन्यथा नीवडे ए घटित गणाय नहि. कारणके सत्पुरुषोने तो एकज जीभ होय छे. कडुं छे के 'सत् पुरुषोने एक, सर्पने बे, प्रजापतिने चार, अग्निने सात, कार्तिक ऋषिने छ, रावणने दश, शेषनागने बे हजार अने दुर्जनोना मुखमां हजारो ने लाखो जीभ होय छे.' जोके ए प्रमाणे छे छतां तमारी वाणी अन्यथा नीवडी. परंतु मारो जीव तो मारा हाथमां छे." ए प्रमाणे कहीने रणसिंह कुमारना मुकामनी पासे जइ मोटा वृक्षने विषे गळेफांसो बांधीने बोली के-"हे वनदेवताओ ! मारुं वचन सांभळो; में रण- सिंह कुमारने परणवानी इच्छाथी आ चिंतामाणि यक्षतुं बहु रीते आराधन कयु. तेणे मने वचन पण आप्युं परंतु पाळ्यु नहि, तेथी हुं आत्मघात करुं छ. जो आ भवने विषे ए मारा पति न थया तो आवता भवने विषे ते मारा वल्लभ थाओ." ए प्रमाणे बोली वृक्ष उपर चडीने कंठमां फांसो नांखीने लटकी रही. तेवामां सुमंगला दासी तेने पगले पगले त्यां आवी. तेणे कमलवतीनी ए प्रकारनी अवस्था जोइने शोरबकोर करी मूक्यो. ते सांभळीने रणसिंह कुमार पोताना मुमित्र मित्र सहित त्यां सत्वर आव्यो. दासीए गलानो फांसोछेदी नाख्यो, एटले कमलवती बेशुद्ध अवस्थामांनीचे पडी. शीत पवन विगेरेना ·-- ८ , ए 1 उपदेश माळाः उपचारथी ते स्वस्थ थइ, त्यारे कुमारे पूछथु के-'हे सुंदरी !तुकोण छे? तें शामाटे गळे फांसो नाख्यो हतो? तें आ साहस शा हेतुए कर्यु ?' सुमंगलाए उत्तर आप्यो के-" स्वामिन्! शुं हजु आपे आने न ओळखी ? तमारामां जेनुं चित्त लीन थयुं छे एवी आ राजपुत्री कमळवती छे. तेना पिताए तेने भीम नृपना पुत्रने आपवाथी ते आत्मघात करीने मरण पामवा इच्छती हती, तेनुं में गळाफांसो कापी नांखी रक्षण कर्यु छ." ते सांभळीने रणसिंह कुमार अति हर्षित थयो. त्यारपछी सुमित्र बोल्यो के-'हे मित्र ! कयो क्षुधातुर माणस मिष्ट अन्न खावानुं मळते सते विलंब करे ? ते माटे आ बाळानुं पाणिग्रहण करीने तेनो मन्मथसमुद्रमाथी उद्धार करो. ए प्रमाणेनुं मित्रनुं कथन सांभळीने रणसिंहे तेज वखते तेनी साथे गांधर्व लग्न कयु. कमलवती पण मनमां अति आनंदित थइ. पछी कमळवती रात्रिएज सुमित्रनी साथे पोताने घेर आवी. ते समये विवाहकार्यना अति हर्षमा पोताना कुटुंबपरिवारर्नु मन व्यग्र छे, एवं जाणीने कमलवतीए पोतानो स्त्रीवेष सुमित्रने पहेराव्यो, अने पोते पुरुषवेष धारण करीने रणसिंह कुमारनी समीपे गइ. कुमारे पण तेने स्नेह- दृष्टिथी बे इस्तवडे गाढ आलिंगन करीने पोतानी पासे वेसाडी. हवे लम वखते भीमपुत्र हाथी उपर स्वारी करीने मोटा आडवरथी परणवा आव्योः अने महोत्सव पूर्वक कमळवतीनो वेष जेणे धारण कयों छे एवा सुमित्रनी साथे पाणिग्रहण करी तेने लइने पोताने स्थाने आन्यो. पछी कामना आवेशथी कोमल आलाप पूर्वक नवीन वधूने पुनः पुनः वोलाववा लाग्यो; पण ते जरा पण बोलती नथी; चूप थइने वेसी रही छे. अति कामना आवेशमा तेणे हस्तवडे तेना अंगनो स्पर्श कर्यो. ते स्पर्शथी ते तो पुरुष छे एवं जाणीने तेणे पूछयु के-'तु कोण छे ?' तेणे उत्तर आप्यो के-' हुँ तारी वधू छ.' कुमारे पूछयु के–'तुं वधू क्यां छे ? तारा देहस्पर्शथी जणाय छे के तुं पुरुष छे.' त्यारे वधूनो वेष धारण करनार सुमित्रे जवाब आप्यों के 'हे प्राणनाथ ! आ शुं लवो छो ? शुं तमे तमाएं चेष्टित प्रकट करो छो ? विवाहना उत्सवथी परणेली एवी मने चेटकविद्याथी पुरुषरूप करो छो; तेथी हुँ हमणा मारा पिता पासे जइने कहीश के-'हुँ कुमारना प्रभावधी पुत्रीपणाने तजी दइने पुत्र थइ छु'. ए प्रमाणे वोलवाथी, 'आ केम बन्युं ?' एम विचारतो भीमपुत्र व्यग्र चित्तवाळो थयो. ते अवसरे स्त्रीवेष धारण करनार मुमित्र रणसिंह कुमार पासे आव्यों, अने रात्रिनुं सर्व वृत्तांत कडं. ते कौतुक सांभळीने तेश्रो सर्व इस्तताली दइने हसवा लाग्या. अहीं भीमपुत्रे कनकसेन राजा पासे आवीने कयु के-'मारी साथे तमारी पुत्रीना लग्न थया ते तो पुत्र देखाय छे.' ते सांभळीने तेना सासु ससराए का के- "शुं आ जमाइ गांडो थइ गयो छे के आ प्रमाणे लवे छे ? अथवा शुं भुतथी आवेशवान ।

·उपदेशमाळा. थयो छ के जेथी आ प्रमाणे असंबंध बोले छे! एकज भवने विषे जीव स्त्रीपणुं तजी दइने पुरुषत्व प्राप्त करे, एवा प्रकारनी प्रवृत्ति कोइ दिवस थइ नथी अने थशे पण नहि, तेमन एवी वात सांभळवामां पण आवी नथी. तेम आ जमाइ पण असत्य शामाटे वोले? माटे ए पुरुषवेषे कोइ धूर्त देखायछे." ए प्रमाणे कही राजाए कमलवतीनी सर्वत्र शोध करावी, पण तेनो पत्तो कोइ जग्याए मळ्यो नहि. त्यारे राजा अति शोकातुर थइ गयो, अने राणी पण पुत्रीना मोइने लीधे रुदन करती सती सेवको प्रत्ये कहेवा लागी के जे कोइ मारी पुत्रीने कावी आपशे तेनी अभिलाषा हुँ पूर्ण करीश.' तेथी सेवको पण सर्वत्र भम्या, परंतु पत्तों न लागवाथी खिन्न थइने पाछा आल्या. प्रातःकाले पत्तो मेळवेला कोइ पुरुषे कनकसेन राजा पासे आवीने कयु के-'हे स्वामिन् ! में कमळवतीने लग्नवेषमा रणसिंह कुमारना मुकामे क्रीडा करती जोइ छे.' ते सांभळीने क्रोधथी जेनां नेत्रो लालचोळ थइ गयां छे एवो कनकसेन राजा भीमपुत्र सहित मोडें लश्कर लइने त्यां आव्यो, अने रणसिंह कुमारनी साथे युद्ध आरंभ्यु. रणसिंह पण सिंहनी माफक युद्ध करवा लाग्यो. रणसिंह कुमारे पोते एकलो छतां देवनी सहायथी भीमपुत्र सहित कनकसेन राजाने जीती लइने तेमने पकडी लीधा. ते वखते कमळवतीनी दासी सुमंगळाए आवीने सर्व वृत्तांत जणान्यो. पछी कमलवती पण आवी अने पिताने प्रणाम करी बे हाथ जोडी उभी रही. कनकसेन राजाए भीमपुत्रनुं सर्व स्वरूप सांभळ्यु; तेथी तेनापर क्रोधायमान थइने तेनो घणो तिरस्कार कर्यो. कमल- वतीए भीमपुत्रने पण छोडावी मूक्यो. कनकसेन राजा रणसिंह कुमारनुं कुल, धैर्य विगेरे जाणीने अति हर्षित थयो. पछी मोटा आईवरथी कमलवतीनो विवाह कयों. हस्त- मेळाप समये घणा हाथी घोडा विगेरे आप्या. रणसिंह पण त्यां चिरकाळ सुधी रह्यो. त्यारपछी कमलवतीने लइने पोताने देश पाछो फर्यो; अने कनकवती तथा कमलव- तीनी साथे विषयसुख भोगवतो मुखमां काळ निर्गमन करवा लाग्यो. अहीं सोमापुरीने विषे पुरुषोत्तम राजानी पुत्री रत्नवती विचार करवा लागी के- " अरे ! मारा पाणिग्रहण अर्थे अहीं आवतां रणसिंह कुमार रस्तामां कमळवतीने परण्या अने तेनामां अति लुब्ध थया, एटटुंज नहि पण ते मारा वल्लभे मने एवी विस्मृत करी दीधी के जेथी अहीं मने परणवाने पण आल्या नहि. हमणा तो ते कमलवती विना बीजा कोइ तरफ नजर पण करता नथी; तेथी तेणे कांइ कामण कर्यु होय एम जणाय छे. भातुं हृदय कमळवतीना स्नेहथी अति भरपूर थयेटु देखाय छे के जेथी मारा स्नेहनो तेमां अवकाश थइ शकतो नथी. परंतु हुं त्यारे खरी के ज्यारे कोइ पण उपाये करी तेना उपर कलंक चडावीने तेना उपरथी भतारना चित्तने उतारी नखावू." २ ·उपदेशमाळा. ए प्रमाणे विचार करीने तेणे पोतानी माताने ए वात जणावी. तेणे पण 'तारी इच्छा- नुसार कर' एवी रजा आपी. पछी त्यां एक दुष्ट गंधमूषिका नामनी कामण तथा वशीकरण विगेरेमां कुशळ एवी स्त्री रहेती हती. तेने बोलावीने रत्नवतीए कह्यु के-'हे माता ! तुं मारुं एक कार्य कर, ते कार्य ए छे के रणसिंह कुमार कमळवतीना उपर अति लुब्ध थयेला छे, तेथी एवं करो के जेथी तेने कलंकथी दूषित मानीने कुमार घरमांथी काढी मूके.' ते सांभळीने परिव्राजिकाए ते वात कबूल करी अने बोली के-'एमां ते शुं मोठं काम छ ? ते हुँ अल्प काळमां करीश.' ए प्रमाणे वचन आपीने ते थोडा दिव- समां रणसिंह कुमार हता ते नगरमा आवी. त्यां ते अंतःपुरमां कनकवतीना मंदिरमा गइ, अने तेने रत्नवतीना कुशल समाचार विगेरे निवेदन कयु. रत्नवतीना तरफथी समाचार लावली होवाथी कनकवतीए तेने सन्मान आप्यु. पछी ते हमेशां अंतःपुरमा जवा लागी, अने कुतुहल विनोद विगेरे वार्ता करवा लागी; ते कमलवतीनी साथे विशेष वातचित करती हती, अने जेम कमलवतीनो तेना पर वधारे विश्वास उत्पन्नथाय तेम करती हती. दररोज जवा आववानुं करता तेणे एक दिवस कूट विद्याथी कमल- वतीना मंदिरने विषे परपुरुषने आवतो कुमारने बताव्यो. पण तेना मनमा जराए आव्यु नहि; ते तो विचार करवा लाग्यो के कमलवतीनुं शील सर्वथा निष्कलंकित छे.' ए प्रमाणे घणीवार परपुरुषने आवतो जोवाथी कुमारे विचार्य के 'शुं कमळवती शीलथी खंडित थइ हो? के जेथी हुँ हमेशां तेना मंदिरमा परपुरुषने आवतो जतो प्रत्यक्ष जोर्ड छ.' तेणे कमलवतीने पूज्यु के-'हुँ हमेशां तारा मंदिरने विषे परपुरुषने आवतो जोउछु तेनुं शुं कारण ? ' ते सांभळी कमळवती बोली के-'हे प्राणनाथ ! हुं कंइ पण जाणती नथी. ज्यारे तमे परपुरुषना संचारनुं स्वरूप पूछो छो त्यारे ते मारां कर्मनो दोष छे. ज्यारे तमे एवं जुओछो त्यारे हुं जरुर मंदभाग्यवती छं. माटे जो आ पृथ्वी मार्ग आपे, तो तेना विषे समाइ जाउं के जेथी एवं अश्राव्य वचन सांभळवू न पडे. आ प्रमाणे उत्तर सांभळीने कुमार विचार करवा लाग्यो के-'खरेखर ए भूत आदिनु विलसित जणाय छे. आनामां कोइ पण प्रकारनी कुचेष्टा जणाती नथी. जोके सुंदर भ्रकुटीवाली स्त्री यौवनावस्थामा तीक्ष्ण कटाक्ष फेंकीने परना मनने मोहित करेछे, परंतु ते पुरुषोनी साथे हमेशां संगम केवी रीते संभवे ? तेमां पण विशेष करीने अंतःपुरने विषे तो ते संभवेज नहि. केमके अकाल मृत्युनो अभिलाषी एवो कोण अहीं हमेशां आवे ? ए प्रमाणे विचार करवाथी कुमारने ते सत्य जणायु नहि, पण मननी अंदर शंकायुक्त रह्यो तेथी काइक स्नेह तो घट्यो. पेली दुष्टाए विचार कर्यो के-' हजु पण आनुं चित्त तेना उपरथी विरक्त थयु नहि, तेथी हवे वीजा उपायथी तेमना स्नेहनो है १न सांभळवा योग्य, ·उपदेशमाळा. ११ - भंग करूं.' एवं धारीने तांबूलभोजनना उपाये करी मंत्रचूर्णादिनो योग करीने तेणे कुमारनं मन विरक्त कर्यु. कुमारनुं मन जे पूर्वे कमलवतीना उपर गाढ प्यारमा लग्न हतुं तेने मंत्रचूर्णादिना प्रयोगथी तेना प्रत्ये ज्वलायमान कर्यु. कुमार लोकापवादथी डरीने विचार करवा लाग्यों के आ कमलवतीने तेना पिताने घरे माकेली दर्ड, अहीं राखवा कायक नथी.' ए प्रमाणे विचारीने तेणे सेवकोने वोलावी आज्ञा करी के 'तमे कमलवतीने रथमां बेसारीने तेना पिताने घेर मूकी आवो.' ए प्रमाणे सांभळीने सेवको विचार करवा लाग्या के-' आ आवं अघटित केम करेछे ? पण आपणने तो स्वामीनुं वाक्य उलंघन न थइ शके तेवू छ. ' ए प्रमाणे विचारीने तेओ कमलवतीनी पासे आवी बोल्या के-'हे स्वामिनी ! तमारा पति वाटिकाने विषे गयेला छ ने तमने त्यां बोलावे छे, माटे रथमां बेसीने शीघ्र चालो. ए प्रमाणे असत्य बोलीने तेओए तेने रथमां बेसारी. ते वखते कमलवतीनी जमणी आंख फरकी, तेथी ते विचारवा लागी के-' अत्यारे शुं अशुभ थशे ? पण स्वामी मने बोलावेछे माटे जरुर जर्बु, जे बनवार्नु होय ते बनो. ' ए प्रमाणे विचारी व्यग्र चित्ते ते रथमां वेसी. सेवकोए रथने सत्वर चलाव्यो. कमलवतीए पूछ्यु के-' मारा स्वामीथी अलंकृत थयेखें उपवन केटलु दूर छे ? ' त्यारे सेवके उत्तर आप्यो के- वन क्यां अने तमारो स्वामी पण क्या ? कुमारे तमारा पिताने घेर तमने मूकी आववानी अमने आज्ञा आपी छे. ' कमलव- तीए कयु के-" भले, ज्यारे कुमारे आq वगरविचार्यु तेमज परीक्षा कर्या विनान कार्य कर्यु छे तो पछवाडेथी तेने घणो पश्चात्ताप थशे, बाकी मारे तो जे कर्म उदयमा आवी पडयुं ते भोगवज जोइए. कयुं छे के ' करेला कर्मोनो क्षय करोडो वर्षे करीने पण थतो नथी. शुभ वा अशुभ जे कर्म कर्यु होय, ते अवश्य भोगवQज पडे छे.' परंतु हुँ निरपराधी प्रत्ये आ शुं आचर्यु ?" आ प्रमाणे विचारती ते थोडा दिवसमां पाडली- खंडपुर समीपे आवी पहोंची. एटले कमलवती बोली के-'हे सारथी ! तु अहीं- थीज रथने पाछो वाळ. हवे अहीं तारुं कंइ काम नथी. आ स्थानथी हुँ परिचित छ. अहीआंथी सन्मुखन पाडलीखंडपुरतुं उपवन देखाय छे, तेथी हुँ एकली सुखेथी जइश. ए प्रमाणे सांभळी सारथी प्रणाम करीने आंखमा अश्रु लावी वोल्यो के-" हे स्वामिनी! तमे साक्षात् शील रूपी भूषणने धारण करनारा लक्ष्मी छो, ने हुं अधम आज्ञानो करवावाळो कर्मचंडाळ छं, के जेथी तमने अरण्यमां तजी दञ्छं. दुष्ट कर्म करनार एवा मने धिक्कार छे!" बोलता सारथीने कमलवतीए कडु के-'हे सत्पुरुष! आमां तारो अपराध नथी. जे सेवक छे ते तो स्वामीनी आज्ञा प्रमाणे करेज छे. पण ते मंदभाग्यवंतने माझं एक - ए प्रमाणे ·उपदेशमाळा. वचन कहेजे के 'शुं आ कार्य कुलोचित करेलुं छे?' ए प्रमाणे सांभळ्या बाद कमलवतीने वट तरुनी नीचे मूकीने सारथी स्थ लइने पाछो वळ्यो. पछी एकाकी कमलवती रोती ने विलाप करती बोलवा लागी के-" हे विधाता ! तें आ अति क्रूर कार्य शुं आचर्यु ? अकाळे वज्र पडवा रुप प्रियना वियोगथी उत्पन्न थतुं दुःख तें मने शामाटे आप्यु ? में तारो शो अपराध को हतो ? आ दुःख तो सर्व सहन थइ शके तेम छे, परंतु असत्य कलंक चडावीने भर्ताए मने घरमाथी काढी मूकी छे तेथी मने महद् दुःख थाय छे. हुं शुं करुं ? क्यां जाउं ? हे माता! अहीं आवीने दुःखदावाग्मिी वळती तारी पुत्री, रक्षण कर. अथवा तुं आवती नहि, कारण के मारूं दुःख जोइने तारं हृदय फाटी जशे. हुं मंदभाग्यवती छं. कारण के हुँ कुमारावस्थामा पिताने वर शोधवानी चिंतातुं कारण थइ हती. पाणिग्रहण वखते पिताने वंधन विगे- रेनुं कष्ट प्राप्त कराव्युं हतुं. अत्यारे पण आ स्थिति सांभळीने ते पण दुःखी थशे." आ प्रमाणे अनेक रीते विलाप करती सती मनने विषे विचार करवा लागी के-'प्रथम मारा स्वामीए मारा शीलनी सारी रीते परीक्षा करी हती. परंतु एवं जणाय छे के कोइ निष्कारण वैरीए अथवा भूतराक्षस विगेरेए इंद्रजाळर्नु स्वरूप वतावीने मारा स्वा- मीनुं मन व्युद्ग्राहित करी नांख्युं छे. तेथी हमणा कलंकयुक्त मारे पिताने घेर जवू सर्वथा युक्त नथी. हमणां तो जटिकाना प्रभावथी पुरुष रूप धारण करीने रहुं. कारणके पाका वदरी फळना जेवा स्त्रीशरीरने जोइने कोण भोगववानी इच्छा न करे ? कयुं छे के " तळावन पाणी पीवाने, तांबूल खावाने अने यौवनावस्थामा स्त्रीना शरी- रने जोवाने कोण उत्सुक न थाय ?" मारे तो प्राणत्यागथी पण शीलनुं रक्षण करवं ते श्रेष्ठ छे. कारणके आ संसारमा शील शिवाय बीजो परम पवित्र अने निष्कारण मित्र नथी. कह्यु छ के-" शील ए निर्धनतुं धन छे, अलंकाररहितनुं आभूषण छे, विदेशने विषे परम मित्र छे, अने आ भवमां तथा परभवमां सुख आपनारुं छे. " वळी शीलना प्रभावी प्रज्वलित अग्नि शांत थइ जाय छे अने सर्प आदिनो भय नाश पामी जायछे. आगममां पण कां छे के-“देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस अने किन्नर विगेरे ब्रह्मचारीने नमस्कार करे छे, कारणके ते दुष्कर कार्यना करनार छे. वळी " कोइ क्रोडोगमे सौनयानुं दान दे अथवा सोनातुं जिनभुवन करावे तो पण जेटलुं पुण्य ब्रह्मव्रत धारण करनारने थाय छे तेटो तेने थतुं नथी. " आ प्रमाणे विचार करीने ते जटिकाना प्रभावथी ब्राह्मणनो वेष धारण करीने पाडलीखंडपुरथी पश्चिम दिशाए आवेल चक्रधर नामना गामनी समीपे चक्रधर देवताना मंदिरमा पूजारीपणे रही, अने सुखे काळ निर्गमन करवा लागी.

·उपदेशमाळा. , हवे सारथीए रणसिंह कुमार पासे जइने कमलवती संबंधी सर्व वृत्तांत कहा, ते सांभळीने 'आ सर्व गंधमूषिकाना मंत्रादिनुं माहात्म्य छ' एवं जाणी कुमार अत्यंत पश्चात्ताप करवा लाग्यो के-" में अधमे कुळने अनुचित एवं आ आचयु ? के जेथी निर्दुषण एवी प्राणप्रियाने कलंक चडाव्यु. ते मारी प्राणमिया कमळाक्षी कमलवती शुं करती हशे ? हुं शुं करूं ? तेना विना सर्व शून्य लागे छे. 'दीप छतां, अग्नि छतां तथा नाना प्रकारना माण छतां एक ते मृगाक्षी विना आ जगत् बधुं अंधकारमय लागे छे.' कोण जाणे ते मारी वल्लभा हवे मने क्यारे मळशे ? अधन्य एवो हुं लोकोने मुख शीरीते बतावी शकीश ? मने धिक्कार छ ! जे हृदयने विषे एवो माठो विचार आव्यो ते मारुं हदय फूटी केम गयुं नहि ? अने ते मारी जीभ शतखंड केम थइ गइ नहि, के जेणे तेने चनमा मूकी आववानी रजा आपी? आ प्रमाणेनुं अकार्य करतां मारा माथा उपर ब्रह्मांड केम त्रुटी पडयुं नहि ? अरे ! वगरविचारे करेठे कार्य महा अनर्थने माटेज थाय छे. नीतिशास्त्रमा पण कत्यु छे के-" कोइ पण कार्य सहसा कर नहि, कारणके सहसा कार्य करनार अविवेकी परम आपदानुं स्थान थाय छे, अने विचारीने काम करवावाळा गुणलुब्ध प्राणीओ स्वयमेव संपदाने पामे छे. " पण हवे आ प्रमाणे शोच करवाथी शुं ? विचारवानी जरुर ए छे के आ कार्य कोनाथी थयुं ?" ए प्रमाणे विचार करता तेणे गंधमूषिका जती रह्याना खबर सांभळया, एटके 'खरेखर आ कार्य तेणेज करेलुं छे' एम निः- श्वास पूर्वक विचारवा लाग्यो. हवे गंधमूषिकाए सोमापुरी जइने रत्नवती पासे कुमारनुं वधुं स्वरूप तथा कम- लवतीनुं पण स्वरूप कही बताव्यु. रत्नवती हर्षवती थइ. पछी तेणे पोताना पिता पुरुषोत्तम राजाने कह्यु के-'हे स्वामिन् ! रणसिंह कुमारने तेडावो. ' एटले पुरुषोत्तम राजाए पण कुमारने बोलाववाने कनकपुर कनकशेखर राजानी पासे पोताना सेवको मोकल्या. तेओए त्यां जइने कह्यु के-" हे स्वामिन् ! रणसिंह कुमार रत्नवतीनुं पाणि- ग्रहण कर्या वगर रस्तेथीज पाछा वळया ए घणुं अनुचित कर्यु छे, तेणे अमने लज्जित कर्या छ परंतु रत्नवती तो तेमना विषे एकचित्तवाळीज रही छे. तेथी हवे तेना पाणिग्रहण अर्थे कुमारने मोकलो." कनकशेखरे कुमारने वोलावी आज्ञा करी के- 'रत्नवतीना विवाहमाटे जाओ.' कमळवतीना विरहथी जोके तेनुं मन व्यग्र हतुं, तोपण पिताना आग्रहथी तेणे कबुल कयु. शुभ दिवसे सैन्यसहित चाल्या. शुभ शकुन'जोइ प्रयाण करतां पाडलीखंडपुर समीपे आव्या. एटले प्रियानी शोध माटे फरतां फरतां चक्र- धर गामनी समीपना उद्यानमां आवी, त्यां तंबू नांखी पडाव कों. कुमार चक्रधर ·. १४ उपदेशमाळा. देवनी पूजा करवा चाल्या, ते वखते तेमनी जमणी चक्षु फरकी, तेथी ते विचारवा लाग्योके-'आज कोइ इष्टनो संयोग थशे, परंतु कमलवती विना मने बीजं कंइ इष्ट नथी; तेथी जो ते मळी आवे, तो खरो इष्ट लाभ प्राप्त थयो मार्नु.' ए प्रमाणे विचारे छे, तेवामां पुष्पबटुक रुपधारक कमळवतीए पुष्प लावीने कुमारना हस्तमा मूक्यां. कुमारे तेने योग्य मूल आप्यु. पछी पुष्पबटुके विचार्यु के- आ रणसिंह कुमार रत्नवतीना पाणिग्रहणार्थे जता जणाय छ,' कमळवती कुमारने जोइ अति हर्षित थइ. कुमार पण पुष्पवटुक रूप धरनारी कमळवतीने पुनः पुनः जोतो सतो विचार करवा लाग्यो के-'आ मारी प्राणवल्लभा कमलवतीना जेवो देखाय छे. एने जोईने मारुं मन अति प्रफुल्लित थाय छे.' ए प्रमाणे चिन्तन करतो विस्मयथी तेने पुनः पुनः जोतां पण तृप्त थयो नहि. कमलवती पण स्नेह करीने पोताना प्रियने निरखवा लागी. पछी कुमार बटुकने साथे लइने पोताना मुकामे आव्यो, अने भोजन विगेरेथी भक्तिपूर्वक तेनुं बहु सन्मान करीने तेने पोतानी पासे बेसाड्यो. पछी कुमार तेने कहेवा लाग्यो के-' हे बटुक! तारं अंग फरीफरीने जोतां छतां मने तृप्ति थती नथी. तारुं दर्शन मने अतिशय इष्ट लागे छे.' बटुक बोल्यो के-'हे स्वामिन् ! ए सत्य छे. जेम चंद्रनी कांतिना दर्शनथी चांद्रोत्पलमाथीज अमृत स्रवे छे, बीजामाथी स्रवतुं नथी, तेम आ संसारमा पण जे जेनो वल्लभ होय छे, तेने जोवाथी तृप्ति थतीज नथी.' कुमारे कयु के-'मारे आगळ जवानुं खास कारण छे, परंतु तारा प्रेमनी शृंखलायी बंधायेल मारुं मन एक पगलं पण आगळ भरवाने उत्साहित थतुं नथी; तेथी कृपा करी तुं मारी साथे चाल. पाछो हुँ तने अहीं अवश्य लावीश.' ए प्रमाणे सांभळीने बटुक बोल्यो के-' मारे अत्रे हमेशां चक्रधर देवनी पूजा करवानी छे, तेथी माराथी केम आवी शकाय? वळी दंभरहित व्रत धारण करनार मने त्यां आववानुं प्रयोजन पण शुं छे ? ' कुमारे कह्यं के-'जोके तारे कंइ पण कार्य नथी तोपण मारा उपर कृपा करीने तारे आव जोइए.' कुमारना आग्रहथी तेणे ते कबुल कयु, अने तेनी साथे आगळ चाल्यो. मार्गमां जतां कुमारने बटुकनी साथे घणी प्रीति बंधाणी. एक क्षण पण ते तेनो संग छोडतो नथी. तेनी साथेज वेसवु, उठवू, चालबुं ने सुबुं विगेरे करे छे. शरीरनी छायानी जेम तेओ बन्ने एक क्षण पण नोखा पडतां नथी. दूध ने जळनी जेवी तेओने मैत्री थइ छ, कयुं छे के-"दूधे पोतानी साथे मिश्रित थयेल जळने पोताना सर्व गुण आप्या. पछी दूधने ताप उपर चडावेलुं जोइने जळे पोतानी जातने अग्निमां नांखी, अर्थात् पोते वळचा मांडयु; ते वखते पोताना मित्रने आपत्तिमां जोइने दूध उछळीने अग्निमां पडवा तैयार , - ·उपदेशमाळा. ? थयु. तेने पार्छ तेना मित्र साथे मेळव्यु अर्थात् पाणी छोटथु त्यारे ते शांत थयु. सारा माणसोनी मैत्री एवा प्रकारनी होय छे." एकदा कुमार बटुकने कहेवा लाग्यो के-'हे मित्र ! माझं मन मारी पासे नथी. तेणे पूछ्यु के-'ते क्यां गयुं छे.?' कुमारे कयु के-'ते मारी वल्लभा कमलवतीनी साथे गयुं छे.' सेणे पूछयु के-कमलवती क्यां गइ छ ?' कुमारे कयु के-' मारा जेवा मंदभाग्यवाळाना घरने विष एवं स्त्रीरत्न क्याथी रहे ? दैवथी जेनुं मन नष्ट थयेखें छे एवा में ते निरपराधी बाळाने काढी मूकी. ते क्यां गइ हशे !' बटुके कह्यु के-'जेने माटे तुं आटलो बधो खेद करेछे ते केवी हती ?' कुमार नेत्रमा अश्रु सहित कहेवा लाग्यो के-'हे मित्र ! तेना गुणो एक जीभथी गणवाने केवी रीते शक्तिवान थवाय सर्व गुणतुं भाजन ते स्त्री हती; हवे तेना विना सर्व संसार शून्य लागे छे. परंतु तारा दर्शनथी मने आनंद उत्पन्न थाय छे.' त्यारे बटुके कयु के-'हे सुंदर ! आटलो बधो पश्चात्ताप करवो उचित नथी, कारणके विधिए निर्माण करेल कार्य निवारवाने कोण शक्तिवान छे ? कयु के-' विधि अघटित घटनाने घटावे छे ने सुघटित घटनाने जर्जरीभूत करे छे; जेने माटे मनुष्यजातने विचार पण आवी शकतो नथी तेवी घटना विधि घटावे छे.' तो आ प्रमाणे बहु शोच करवाथी शो लाभ छ ?" हवे घणा दिवसे कुमार मित्र सहित सोमपुरीए पहोंच्या. पुरुषोत्तम राजा महा उत्सवथी तेनी सन्मुख गया, अने जमाइने मोटा आडंबरथी पोताना नगरने विषे प्रवेश कराव्यो. पछी शुभ मुहूर्ते रत्नवतीनुं पाणिग्रहण कराव्युं. पुरुषोत्तम राजाए पहरामणीमां घणा हाथी तथा अश्वो विगेरे आप्या. त्यां रणसिंह कुमार श्वसुरे आपेल आवासमा रहेतो सतो रत्नवतीनी साथे विषयसुख भोगववा लाग्यो. एकदा रत्नवतीए तेने पूछ्युं के-'हे प्राणनाथ ! ते कमलवती केवी हती के जे मरी गइ सती पण आपना चित्तने छोडती नथी, अने जेणे मारा पाणिग्रहणार्थे अहीं आवतां आपने वश करी दइने पाछा चाळ्या हता?' कुमार बोल्यो के-'हे प्रिये? आ त्रिभुवनने विषे एना जेवी बीजी कोइ स्त्री नथी. तेना अंगना लावण्यतुं शुं वर्णन करुं ! ते मरी गये सते तने परणीने जे विषयमुखनो आनंद लउंछु ते आनंद, दुकाळमां गोधम, तंदुल आदि धान्य नहि मळवाथी हलकां कांग, कोदरा, शामो विगरे तृण- धान्य खाइने जे आनंद मळे तेना जेवो छे. कर्तुं छे के- ' हेळवीयो हीरे, रुडे रयणायरतणे फुटरे फटिक तणे, मणिए मन माने नहि.' रत्नाकरना रुडा हीराथी हळेला माणसनुं मन फुटडां के उजळां एवा फटकना मणियी-माने नहि. , - , ·१६ - उपदेशमाळा. आ प्रमाणेनां कुमारनां वचन सांभळीने रत्नवती रोषथी बोली के-' में केवं कयु? ते दुष्ट स्त्रीने केवी शिक्षा आपी ? अहींथी गंधमूषिकाने मोकली, ते सर्व मेंज कर्यु हतुं. जेवी ते तमारी इष्ट हती, तेवू में कयुः तो हवे तमे शुं सेवकनी पेठे तेना गुणो वारंवार गाया करोछो ?' ए प्रमाणे सांभळीने कुमार कमलवतीने तद्दन निष्कलंक मानी, क्रोधथी लालचोळ थइ, रत्नवतीने हस्तथी पकडी, लात मारी, तिरस्कार करीने बोल्यो के--" हे मलिन कर्म करवावाळी! तने धिक्कार छे ! ते आजा आपीने कुकर्म कराव्यु, पण तेथी तें तारा पोताना जीवनेज दुःखसमुद्रमां नांख्यो छे. तारा जेवी स्त्रीना करतां कुतरी पण वधारे सारी छे, के जे भसती होय पण अन्न आपवाथी वश थाय छे ने भसती नथी. परंतु बहुमानिता एवी पण मानिनी (स्त्री) कदि पण पोतानी थती नथी. ?" ए प्रमाणे कहीने पछी विचारवा लाग्यो के- अरे ! वृथा कलंकचिं- तामां पडेली मारी प्रिया कमलवती जरुर मृत्युवश थइ हो, तो हवे मारा आ जीव- नथी सयु !' ए प्रमाणे विचार करी तेणे पोताना सेवकोने आज्ञा करी के-' तमे मारा आवासनी पासे एक मोटी चिता रचो, के जेथी कमलवतीना विरहथी दुःखी थ- येलो हुँ तेमां पडीने मरण पामुं.' ए प्रमाणे कही पराणे चिता करावी, अने सर्व जणाए वार्या छतां वळी मरवा चाल्यो. अहीं पुरुषोत्तम राजाए ते वात सांभळी, एटले प्रथम तो कुडकपटनी पेटी, मिथ्या कलंक चडावनारी, अकार्य करनारी अने नरकगतिमा जनारी एवी गंधमूषिकाने घणी कर्थना करावी, मानरहित करी, अप- मान अपावी रासभ उपर वेसाडीने नगरनी बहार काढी मूकी; स्त्रीजाति होवाथी मारी नंखावी नहि. पछी ते कुमार पासे आव्यो. त्यां तेणे तथा सार्थवाह आदि जनोए कुमारने बहु प्रकारे वार्यो छतां ते चिता समीप आव्यो. राजा आदि जनो विचार करवा लाग्या के- मोटो अनर्थ थशे, एक स्त्रीना वियोगथी आई पुरुषरत्न मृत्यु पामशे.' आ प्रमाणे विचारी कुमारने चितामां पडवाने तैयार थयेका जोइने पुरुपो- त्तम राजा बटुक समीपे जइ कहेवा लाग्यो के-' हे आर्य ! आ कुमार तारुं वाक्य उल्लंघन करता नथी, तेथी एवी विज्ञप्ति कर के जेथी ते आ पापकार्यथी पाछा फरे.. पछी बटुक कुमार प्रत्ये बोल्यो के-" हे भद्र ! उत्तम कुळमां उत्पन्न थया छतां आवं नीच कुळने उचित कर्म केम करो छो ? तमारा जेवा सदाचारी पुरुषने ए घटित नथी. अग्निप्रवेश आदिना मृत्युथी अनंत संसारनी वृद्धि थाय छे. तेगां पण मोहातुर थइने मरखं ते तो अति दुःखदायी छे. वळी हे मित्र ! तमे मने प्रथम का हतुं के 'हुँ तने चक्रधर गामनी समीपे पाछो पहोंचाडीश'. ते तमारं वचन अन्यथा थाय छे. तेमज मृत्यु पामेकी कमलवतीनी पाछळ मरवाने इच्छो छो, ते. पण व्यर्थ छे ·1 उपदेशमाळा. . - कारणके जीव पोताना कर्मथीज परभवने विष जाय छे. जीवोनी चोराशी लाख योनि छ, तेथी तेओनी गति एक नथी; कर्मने अनुसरीने जीवनी गति थाय छे. पंडित पुरुषे सारं अथवा मध्यम कार्य पण फळना परिणामनो विचार करीनेज कर जोइए. रभसवृत्तिए करेलु तथा वगर विचारे करेलु कार्य आगळ उपर शल्यनी जेवू दुःख- दायक नीवडे छे. तेथी आ साहस करवाथी पाछा फरो; कारण के 'जीवतो नर सेंकडो भद्रने जुएछे.' वळी जो तमे मारी वात सांभळीने तमारा प्राणर्नु रक्षण करशो, तो कदाचित् तमने कमवतीनो संयोग पण प्राप्त थशे; पण जो मूढपणाने लीघे माण- त्याग करशो, तो तेनो संगम दुर्लभज छे." आ प्रमाणेनी बटुकनी वाणी सांभळीने कमलव- तीने मळवानी किंचित् अभिलाषा जेना हृदयमा उदभवी छे एवो कुमार कहेवा लाग्यो के-' हे मित्र! शुं तें मारी प्रियाने जोइ छे ? अथवा शुं ते जीवे छे एवं कोइए तने कह्युछे ? अथवा ज्ञानना बळथी तुं जाणे छे के ते मळशे के नहि ? तुं मने अग्निमां पडतो अटकावे छे तेनु कारण शुं छे ? ते कहे.' बटुक बोल्यो के-'हे कुमार! तमारी पिया कमलवती विधातानी पासे छे एम हुं ज्ञानथी जाणुं छु, तेथी जो तमे कहो तो मारा आत्माने विधातानी पासे मोकलीने कमलवतीने अहीं लइ आवं.' त्यारे कुमारे का के 'जो ए सर्व सत्य होय तो तेमां जरा पण विलंब कर नहि. ज्यारे हुं कमल- वतीने जोइश त्यारे मारो आ जन्म कृतार्थ मानीश.' त्यारे बटुक बोल्यो के-'हे सुंदर ! दक्षिणा विना मंत्रविद्या आदि केवी रीते सिद्ध थइ शके ?' त्यारे कुमारे कडं के-'हे मित्र! प्रथम. में तने माझं मन अर्पण करेल छे, हवे मारा प्राण पण तारे आधीन छेतो कहे हवे तेथी वधारे बीजी शी दक्षिणा आपुं ?' बटुके कयु के-'दीर्घायु थाओ, पण हुं ज्यारे जे काइ तमारी पासे मागुं ते तमारे आपq पडशे.' कुमारे कहां के-'हुँ तने वर आपुं छं ते ९ पाळीश. बहु कहेवाथी शुं! परंतु तुं हवे मारी प्रिय वल्लभाने सत्वर लाव.' ए प्रमाणे कहेवाथी बटुके संजीविनी नामनी जडी सर्वने बतावी. पछी ते पडदानी अंदर ध्यान करतो बेठो. कुमार पण अति हर्षित थवा लाग्यो. राजा विगेरे पण कमलवतीने जोवाने उत्साहित थया. वळी 'मृत्यु पामेली कमलवती पाछी आवशे तो मोठं आश्चर्य थशे; आ विप्र तो मोटो ज्ञानी जणाय छे.' ए प्रमाणे लोको पण परस्पर आह्लादयुक्त आलाप करवा लाग्या. ते समये बटुके पेली जडी कर्णथी दूर करी एटले कमलवती थइ गइ. पछी ते पडदामांथी वहार आवी. कुमारे तेने अति हर्षथी जोइ, अने ' खरेखर आज मारी मिया कमलवती छे' एम कडं. तेणे आवीने पोताना प्रियने प्रणाम कर्या. सघळाओए तेने जोइ. तेनुं रूप, लावण्य अने सौभाग्य आदि जोइने लोको पण विस्मय पूर्वक कहेवा ३ ·। १८ उपदेशमाळा. लाग्या के-'जेवी रीते पितळ आगळ सुवर्ण शोभतुं नथी तेवी रीते आ कमळवती पासे रत्नवती पण शोभती नथी. कुमार एनी खातर साहस करता हता ते पण युक्तज इतुं. ए कुमारने तेमज ए कमलवतीने बनेने धन्य छे.' ए प्रमाणे प्रशंसा करता लोको पोतपोताने स्थानके गया. कुमार पण हर्षथी परिवार सहित महोत्सव पूर्वक कमलवतीने लइने पोताने आवासे आव्या; 'अने' अलंकार तथा वस्त्रथी' विभूषित एवी कमळवतीनी साथे पंच विषयमुख भोगवता सता पोताना जन्मने सार्थक मानवा लाग्या. एकदा कुमारे कमळवतीने पूच्यु के-'हे सुलोचना ! कोइ एक विम तारी खातर विधातानी पासे आन्यो हतो तेने तें जोयो हतो के नहि ?' ए प्रमाणे सांभळी कमलवती विस्मय सहित बोली के-'हे प्राणेश! ते विपज हुँ इतो.' एम कहीने तेणे जडीबुटीतुं सर्व वृत्तांत निवेदन कर्यु. ते सांभळी कुमार अति संतुष्ट थयो. कमलव- तीए विचार्यु के “आ वल्लभ रत्नवतीनी सामु जरा नजर पण करता नथी, तेना तरफ ते अत्यंत निःस्नेही थयला छे, पण तेमां मारोज अवर्णवाद बोलाय. जोके तेणे अपराध कर्यों छे तो पण मारे ते विषे विचार करवो योग्य नथी. कारणके उपका- रीना प्रति प्रत्युपकार करवो एमां कांइ आश्चर्य नथी, पण अपकार करवावाळानी उपर उपकार करवो एज सत्पुरुष लक्षण छे." कहुं छे के-" उपकार करवावाळा उपर वा मत्सर विनाना मनुष्य उपर दया बताववामां आवे तेमां विशेषपणुं शुं छे.! पण जे अहित करनार प्रति तेमज सहसा अपराध करनार प्रत्ये दया बतावे तेज सत्पुरुषोमां अग्रणी छे." ए प्रमाणे विचार करी कमलवतीए कुमार पासे वरदान माग्युं. कुमारे कह्यु के-'जे तारी इच्छा होय ते मागी ले.' कमलवती बोली के-'जो तमे इ- प्सित वस्तुने अर्पण करता हो तो मारी उपर जेवा स्नेहवाळा छो तेवा रत्नवती प्रति स्नेहवंत थाओ. जोके तेणे अपराध कयों छे तो पण ते क्षमा करवा योग्य छे. कारणके तमे उत्तम कुळमां उत्पन्न थया छो अने कुळवान पुरुषोने चिरकाळ सुधी क्रोध राखवो घटतो नथी. कहुं छे के कुळवान पुरुषने क्रोध थतो नथी, कदाच थाय तो ते लांबा काळ सुधी रहेतो नथी, जो कदाच लांबो काळ सुधी रहे तो ते फळतो नथी. तेथी सतपुरुषोनो कोप नीच जनोना स्नेह जेवो छे.” वळी स्त्रीओन हृदय प्राये निर्दय होय छे. कयुं छे के-"असत्य, साहस, माया, मूर्खत्व, अतिलोभ, अस्वच्छता अने निर्दयपणु ए स्त्रीओना स्वाभाविक दोषो छे. पोताना स्वार्थ साध- वाने माटे के नीच आचरण आचरे छे," आ प्रमाणे कमळवतीना कहेवाथी कुमारे रत्नवतीनुं पण सन्मान कर्यु. पछी केटलाक दिवस त्यां रहीने पुरुषोत्तम राजानी आज्ञा लइ कुमारे कनकपुर तरफ प्रयाण कयें. पिताए रत्नवतीने घणा दास, दासी, ·उपदेशमाळा. १९ . - अलंकार, द्रव्य विगेरे आपीने विदाय करी अने कुमारने पण घणा हाथी, अश्व, स्थ, पायदळ, सुवर्ण, मोती विगेरे अर्पण काँ. रणसिंहे रत्नवतीने लइने कमलवती सहित शुभ दिवसे प्रयाण कयु. अनुक्रमे पाडलीखंडपुर समीपे आव्या. त्यां जेणे पोतानी पुत्रीतुं सर्व वृत्तांत जाण्यु छे एवो कमळसेन राजा सन्मुख आवी महोत्सव पूर्वक जमाइने पोताना घरे लइ गयो. कमळवतीने पण बहु सन्मान आप्यु. नगरना लोकोए तेनी घणी प्रशंसा करी. तेनी माताए पण स्नेहवढे तेने आलिंगन कयु. पछी घणा दिवसो त्यां रहीने कुमार कनकपुर तरफ चाल्यो. कनकशेखर राजा पण कुमारनुं आगमन सांभळीने आनंद सहित सन्मुख आव्यो. विस्मय पूर्वक मळयो अने कुमारने नगरमा प्रवेश कराव्यो. ते समये घणा पुरलोको तथा स्त्रीओ तेमने जोवाने आल्या. तेओ परस्पर आनंद सहित बोलवा लाग्या के-"आ कमलवतीने जुओ के जे पोताना शीलना प्रभावथी यम समीप जइ तेना मुखमां धूळ नाखीने पण पाछी आवी. वळी तेना गुणथी रंजित थयेलो रणसिंह कुमार पण तेनी पाछळ मृत्युने आलिंगन देवा तत्पर थयो. ए सतीमा मुख्य एवी कमलवतीने धन्य छे ! " ए प्रमाणेनी प्रशंसा सांभळता कुमार पोताना आवासे आव्या; अने त्रणे सुंदरीओनी साथे दोगंदुक देवनी जेम विषयमुख भोगववा लाग्यो. एकदा कुमारे विजयपुर नगरनी समीपे आवेला श्री पार्श्व प्रभुना प्रासादमा अष्टाहि- कोत्सव को. ते वखते चिंतामणि यक्षे प्रत्यक्ष थइने कह्यु के-'हे वत्स ! अहींथी जइने तारा पितार्नु राज्य भोगव.' ए प्रमाणे यक्षनुं वाक्य सांभळी ते मोटा सैन्य सहित विजयपुर आव्यो. ते वखते स्वल्प सैन्यवाळो नगरमा रहेलो राजा दुर्ग मध्यज रह्यो; ते बहार नीकळयो नहि तेम नगर पण छोडयु नहि. ते वखते यक्षे रण- सिंह कुमारनी सेनाने आकाशमांथी उतरती तेने बतावी. ते सेनाने जोइने मध्य रहेल राजा नगर तजीने नासी गयो. पछी कुमारे विजयपुरमा प्रवेश को. नगरजनो हर्ष पाम्या. सर्व प्रधान पुरुषोए मळीने कुमारने तेना पिता विजयसेनना स्थाने स्थापित कर्यो. रणसिंह राजा थयो. ते सज्जन पुरुषोने मान आपतो हतो ने दुर्जनोनी तर्जना करतो इतो. तेमज रामचंद्रनी सहश नीतिवान थइ पोताना राज्यर्नु परि- पालन करतो हतो. एवा अवसरमां एक दिवस पासेना गाममांथी अर्जुन नामनो कोइ कणवी नगर तरफ आवतो इतो तेने मार्गमां क्षुधा तथा तृषा लागवाथी तेणे स्वामिरहित चीभडाना क्षेत्रने जोइ त्यां बमणुं मूल्य मूकीने एक चीभडं लीधुं, अने ते वखमां वीटीने कटिए बांध्यु. पछी जेवो ते नगरमा प्रवेश करेछे तेवोज जे दुर्ग- 1 ·. - २० उपदेशमाळा.' पालको कोइ श्रेष्ठीपुत्रनो घात करी तेनुं मस्तक लइने नासी गयेक चोरनी तपास करतां अहीं तहीं करता हता तेओना जोवामां आव्यो. तेओए तेने पूज्यु के-'तारी कडे आ शुं वांध्युं छे ? ' तेणे उत्तर आप्यो के-'चीभडुं छे.' राजसेवकाए तपासतां मस्तक दीढं एटले तेने चोर धारी बांधीने प्रधान समीपे लइ गया. प्रधाने कडं के-'अरे तने धिक्कार छ ! तें दुर्गतिना कारणरुप बाळकने मारवार्नु काम शा माटे कयु? तेणे कडं के स्वामिन् ! हुं कंइ जाणतो नथी.' आटलुं कहेवा उपरांत घडइ. घडइत्ति एटलुं ते बोल्यो. तेथी तेने राजानी समीपे लइ जवामां आव्यो. राजाए पूछ्यु के- 'अरे ! आ कार्य ते शामाटे कर्यु ?' त्यारे तेणे 'घडइ घडइति ' एटलोज उत्तर आप्यो. राजाए कयु के - अरे मूर्ख ! वारंवार घडइ घडइत्ति' ए शब्दो केम बोलेछे,? तेनो परमार्थ कहे." अर्जुन बोल्यो के–'हे स्वामी! आ स्थितिमां हूं तेनो परमार्थ कहीश तोपण ते कोण सत्य मानशे ? वळी कोण जाणे हजु पण मारा कर्मथी पुनः शुं बनशे ? माटे हुँ काइ परमार्थ जाणतो नथी.' ते सांभळी दुर्गपाळना पुरुषोए कछु के-" आ कोइ धृष्ट जणाय छे, केमके अमे तेनी पासेथीज साक्षात् मस्तक कढाव्युं छे छतां ते सत्य बोलतो नथी ने 'घडइ घडइत्ति' एवो उत्तर आप छे." राजाए पण क्रोधथी 'तेने शूलीये चडावो' एवी आज्ञा आपी. सेवको तेने लइने शूली पासे आव्या. ते समये कोई एक विकराळ रुपधारी पुरुष आवीने कहेवा लाग्यो के-'हे माणसो! जो तमे आने हणशो तो हुँ तमने सर्वने हणी नाखीश. ए प्रमाणे कहेवाथी तेनी साथे राजपुरुषोने युद्ध थयु. तेणे सर्वने हांकी काट्या. तेओ नासाने राजा पासे आव्या. तेओनी पासेथी बनेल वृत्तांत सांभळी राजा पोते युध्ध करवा नीकळ्यो. ते वखते तेणे एक कोस प्रमाण पोतानुं शरीर विकुयु, ते जोइ राजाए विचार कर्यो के- 'आ कोइ मनुष्य नथी, आ तो कोइ यक्ष के राक्षस होय एम जणाय छे पछी धूप उखेववा विगेरथी तेनी पूजा करीने कयु के-'तमे अमारा अपराधने क्षमा करो.' एटले ते प्रत्यक्ष थइ पोतानुं शरीर नानुं करीने बोल्यो के-'हे राजन् ! सांभळ, मारुं नाम दुषमाकाळ छे. लोको मने कलि एम कहे छे हमणा भरतक्षेत्रने विष मारु' राज्य प्रवर्ते छे. महावीर स्वामीना निर्वाण पछी त्रण वर्षने साडा आठ महिना वीत्या बाद मारुं राज्य प्रर्वतेलुं छे. मारा राज्यमां आ खेडुते आवो अन्याय केम कर्यो ? कारणके तेणे शून्य क्षेत्रमा वमणुं मूल्य मूकीने एक चीभ९ शामाटे लीई ? तेथी ते मारो चोर छे. एटले चीभडाने बदले मस्तक वतावीने में प्रत्यक्ष एने शिक्षा आपीछे. हवे पछी कोइ पण एवो अन्याय करशे तो तेने हूं संकटमा नांखीश." पछी श्रेष्ठीपुत्र पण जीवतो थयो, अने ते राजानी समीपे आव्यो. राजाए तेने पोताना खोलामा वेसाड्यो. अर्जुननुं पण घj , " - ·उपदेशमाळा. २१ सन्मान कयु. पछी कलिए राजाने पोतानुं सर्व माहात्म्य कहीने छेवटे कर्जा के-ह राजन् ! मारा राजमां तुं रामचंद्र राजानी जेम न्यायधर्मनुं पालन केम करेछे ? इवे पछी जो तेम करीश तो ते न्यायधर्माचरणना निमित्तेज हुँ तने दुःखी करीश.' आ प्रमाणे कहीने तेणे राजाने छळ्यो. पछी कलि अदृश्य थयो. सर्व पोतपोताना स्थाने गया. अर्जुन पण पोताने स्थाने गयो. त्यांथी रणसिंह राजा प्रत्यक्ष अनीति जोइने न्यायधर्म तनी अन्याय आचर- णमां तत्पर थयो. लोकोए विचार्यु के-राजाने शुं थयुं छे के जेथी ते आवो अन्या य आचरे छ ? तेने वारवाने कोइ समर्थ नथी.' ते समये तेवी स्थितिमा आवी पडेला पोताना भाणेज रणसिंह कुमारने प्रतिबोध आपवाने माटे श्री जिनदास गणि ते नगरना उपवनने विषे पधार्या. राजा पण परिवार सहित तेमने वांदवा गयो. विनय पूर्वक नमस्कार करी बे हाथ जोडीने ते आगळ बेठो. गुरुए पण सकळ क्लेशनो नाश करनारी देशना आपी. तेमां कह्यु के-'हे राजन् ! कलिनुं रुप जोइने तारुं मन चलित थइ गयुं छे, परंतु आ असार संसारने विषे पुण्य पापना निमित्तथीज सुख दुःख प्राप्त थाय छे.' कयुं छे के-“कर्मना उदयथीज अन्य भवमां गति थाय छे, भव- गतिथीज शरीरनी उत्पत्ति थाय छे, शरीरमाप्तिथीज इंद्रियोना विषयो उद्भवे छे, अने इंद्रियोना विषयथीज मुख दुःख उत्पन्न थाय छे. प्राणातिपातादि पांच आश्रव- द्वारने सेवतो सतोज आ जीव नितांत पापकर्मथी लेपाय छे अने भवसागरमा डुवे छे. हिंसा आदि आश्रवने तज्या विना धर्म क्याथी होय ? कयुं छे के-" लक्ष्मीथी गृहस्थपणुं शोभे छे, नेत्री मुख शोभे छे, रात्रिी चन्द्रमा शोभे छे, भाथी स्त्री शोभे छे, न्यायथी राज्य शोभे छे, दानथी श्री शोभे छे, पराक्रमी राजा शोभे छे, निरोगी- पणाथी काया शोभे छे, शुद्धताथी कुळ शोभे छे, निर्मदपणाथी विद्या शोभे छे, निर्देभपणाथी मैत्री शोभे छे अने दयाथी धर्म शोभे छे; वीजी रीते धर्म शोभतो नथी." ए कारणथी आश्रव भवनो हेतु छे अने संवर निवृत्तिनुं असाधारण कारण छ एवो सिद्धांत छे. तेटलामाटे हे वत्स! तारो सज्जन स्वभाव कलि पुरुषना छलथी विपरीत थयेको छे; परंतु दुर्जनपणुं युक्त नथी. कह्यु छ के-" कोपायमान सर्पना मुखरुप गुफाने विष हस्त नांखवो ए सारो, ज्वलित अग्निना कुंडमां पडवू सारु, पेटने विषे शस्वनी अणी भोकवी ए सारी, पण विपत्तिनुज घर एवं दुर्जनपणु पंडितोने सारं नहि." कलि पुरुषना कहेवाथी तुं पापपति धारण करे छे, परंतु दुषमाकाळ रुप कलि शुं कहे छ तेनो तुं विचार करतो नथी. दुषमाकाळ ते वळी रुपधारी होय ? तेथी ए कोइ दुष्ट देव तरफथी उपद्रव थयेको जणाय छे. तुं पण तेनाथी छेतरायो छे. कारण के काळ पुरुषना उपदेशथी करवामां आवेळा हिंसा आदि कर्मथी शुं माणस .

·२२ उपदेशमाळा. नरकगतिमा जतो नथी ? शुं कलियुगमां विषभक्षणथी माणस मृत्युवश थतो नयी ? कलिकाळमां पण जे कर्म करे तेवू फळ प्राप्त थाय छे." ए प्रमाणे जिनदास गणिनां वचनो सांभळीने रणसिंहे चक्षु खोलीने नीचं मुख कर्यु, अर्थात् शरमायो. एटले जिनदास गणिए फरीने कयु के-" हे वत्स! तारा पितानुं वाक्य सांभळीने प्रतिबोध पाम. कलिपुरुषना दर्शनना हेतुवडे तारा ठगायाना स्वरूपने अवधिज्ञानथी जाणीने श्री धर्म- दास गणि नामना तारा पिताए तने प्रतिबोध आपवा माटे उपदेशमाळा रचेली छे ते तुं सांभळ. तेमां कहेटु छ के-"जेवी रीते राजा आज्ञा करेछे अने प्रधान आदि प्रकृतिमंडल तथा सामान्य पौरलोको तेनी आज्ञाने मस्तके चडावेछे तेवी रीते शिष्ये पण गुरुनी आज्ञाने करकमळ जोडी श्रवण करवी." वळी बीजुं पण कांछे के साधु मुनिराजनी सन्मुख जर्बु, तेमने वंदन तथा नमस्कार करवा, शाता पूछवी विगेरे करवाथी लांबा काळनां संचित करेलां पापकर्म एक क्षणमां नष्ट थायछे." वळी तेमांज कवूछे के-"लाखो भवे पण जे पामवा दुर्लभ छे अने जन्म जरा ने मरण रुप समुद्री जे तारे छे एवा जिनमवचनने विष हे गुणमा भंडार ! एक क्षण पण प्रमाद करवो उचित नथी. आ प्रमाणे जिनदास गणि कहेछे तेवे समये विजया नामे साध्वी जे रणसिंह राजानी माता थाय ते त्यां आव्या अने तेणे पण कर्दा के-“हे वत्स! तारे माटे तारा पिता धर्मदास गणिए आ उपदेशमाला बनावी छे तेनो तुं प्रथम अभ्यास कर, तेना अर्थनो विचार कर अने विचार करीने अन्याय धर्म तजी दइ मोक्षसुखने उपार्जन कर. तारा पिताना ए आदेशनो स्वीकार कर. आ प्रमाणेनां पोतानी मातानां वचनो सांभळीने रणसिंह राजाए तेनुं अध्ययन करवातुं कबूल कर्यु. पछी प्रथम जिनदास गणि उपदेशमालानी गाथा वोले अने त्यारपछी रणसिंह राजा ते प्रमाणे वोळे ए रीते बे त्रण वार सांभळीने बोली जइ तेणे आखी उपदेशमाला कंठे करी. पछी तेना अर्थने चित्तमां विचारतो सतो ते भावितात्मा वैराग्य पामीने चिंतववा लाग्यो के–'मने धिक्कार छे! में अज्ञानने वशे आ शुं आचर्यु ? धन्य छे मारा पिताने के जेमणे मारा उद्धारने माटे अवधिज्ञानवडे आगामी स्वरूप जाणीने प्रथमधीज आ ग्रंथ बनान्यो. माटे हवे आ विद्युत्पात समान चंचळ एवा विषयमुखवडे सर्यु ! कह्यु छ के- चला लक्ष्मीश्वलाः प्राणा-श्चलं चंचलयौवनं । चलाचलेस्मिन्संसारे, धर्म एको हि निश्चलः ॥ "लक्ष्मी चपळ छे, प्राण चपळ छे, चंचळ एवं यौवन पण चपळ छ; एवा चळा- चळ संसारमा धर्म एकज निश्चळ छे." -

·।
उपदेशमाळा.
1
२३.
आ प्रमाणे विचारी घरे आवीने रणसिंह राजा न्याय अने धर्मनी प्रतिपालना
करवा लाग्यो. पछी केटलेक काळे कमळवतीना पुत्रने राज्ये स्थापन करीने श्रीमुनि-
चंद्र सूरि पासे रणसिंह राजाए चारित्र ग्रहण कर्युः अने विशुद्धचारित्रनुं आराधन करी
काळधर्म पामीने देवलोकमां देवपणे उत्पन्न थया.
कमळवतीना पुत्रे पण आ उपदेशमाळा कंठे करी अने सर्व लोकोए पण तेनुं
पठन पाठन कयु. ए प्रमाणे अनुक्रमे पठन पाठनना क्रममा चालती आ उपदेशमाळा
अद्यापि विजय पामे छे.
आ उपदेशमाळाप्रकरण पोताना पुत्रने प्रतिबोध पमाडवा माटे श्रीधर्मदास गणिए
रचेलूंछे तेनुं रहस्य अन्य बुद्धिमान जनोए सम्यग् प्रकारे धारण करवू. आ प्रमाणे वृद्धोक्त
संप्रदाय बताव्यो. हवे ते उपदेशमाळानी गाथाओनो अर्थ विगेरे कहेवामां आवशे.
FREPORDARSONSTRAGC.GOAGDAGDADAGOGRAM.ORORSCORGER
इत्युपदेशमालायां प्रथम रणसिंहनृपस्य मूलसंबंधः ।
OCC
Gor
स
1

·.
.
इति उपदेशमाळानी प्रथम पीठिका
समाप्त.
"

·श्री उपदेशमाळा भाषांतर प्रारंभ.
-
(टीकाकारनुं मंगलाचरण)
नत्वा विभुं सकलकामितदानदक्षम् ।
शंखेश्वरं जिनवरं जनतासुपक्षम् ॥
कुर्वे सुबोधितपदामुपदेशमालाम् ।
बालावबोधकरणक्षमटीप्पनेन ॥ १॥
सकळ इच्छित दान आपवामां कुशल तथा सुपक्षने उत्पन्न करनार (वतावनार)
एवा जिनेश्वर श्री शंखेश्वर प्रभुने नमस्कार करीने बाळजीवोने बोध थइ शके एवा (सरल)
टीप्पन (टीका ) वडे उपदेशमाळा सुखे बोध थाय तेवा पदवाळी करंछ."
मूळ गाथा.
नमिऊण जिणवैरिंदे, इंदनरिंदच्चिए तिलोअगुरू ॥
उवएसमाल मिणमो, बुच्छाँमि गुरूवएसेणं ॥ १ ॥
शब्दार्थ-"देवेन्द्रो ने नरेन्द्रोए पूजेका अने त्रिलोकना गुरु एवा जिन-
वरेन्द्रोने नमस्कार करीने तीर्थकर अने गणधर आदि गुरुओना उपदेशथी हुँ आ
उपदेशमाळा कहुं .” १
भावार्थ-आ गाथामां प्रथम पदे करीने श्री जिनेश्वरने नमस्कार करवा
रुप मंगलाचरण कर्यु छे. वीजा पदमां जिनेश्वरनां विशेषणो कह्यां छ. त्रीजा पदमा
अभिधेय बतावेल छे, अने चोथा पदमां अहं ना अध्याहारवडे आ ग्रंथनी पोते
शरुआत करे छ एम बताव्युं छे. तेमां अहं एटले हुं धर्मदासगणि क्षमाश्रमण आ
उपदेशमाळा रचुंछ एम समजवू. ते पण पोतानी बुद्धिए नहि पण तीर्थंकर गण-
धरादिना उपदेशवडे कहुंछं. आम कहेवावडे ग्रंथनी आप्तता बतावी छे.
बीजी गाथामां पण मंगळाचरण करें छे ते आ प्रमाणे-
जगचूडामणिभूओ, उसभी वारो तिलोअसिरितिलओ ।।
ऍगो लोगाइचो एँगो चखवू तिहुअणस्स ॥२॥

·子
声卡:
刊主
有
中部
上
homens
Cat
' als
5
一
十
Lu
容於:::
44

·उपदेशमाळा. २७ भावार्थ-संगमादि देवोना करेला तेमज बीजा गोपादिना करेला माणांत करे तेवा उपसों भगवंत श्री महावीर स्वामीए अनंत शक्तिमान छतां सहन कर्या-क्षमा राखी-तेना पर क्रोध को नहि. ए प्रकारनी क्षमा सर्व मुनिओए पण धारण करवी, एटले भगवंतनुं अनुष्ठान हृदयमा धारण करीने प्राकृत जनोना करेला ताडन तर्जनादि मुनिओए पण सहन करवा. इत्युपदेशः भगवंतनी दृढता संबंधे कहे छे- न चइजइ चालेउं, महई महा वध्धमाण Gिणचंदो॥ उवसंग्ग सहस्सेहिंवि, मेरे जंहा वायमुजाहिं ॥ ५ ॥ शब्दार्थ-"मेरु पर्वत जेम गुंजारव करता प्रवळ वायुथी चलायमान न थाय तेम महइ एटले मोक्षने विषेज करी छे मति जेमणे एवा महान वर्द्धमान जिनचंद्र हजारा उपसर्गवडे पण चळावी शकाया नहि." ५. भावार्थ-मेरु पर्वतनी जेम.देवमनुष्यना करेला हजारो उपसर्गथी पण वीरप्रभु चलायमान थया नहि; कारण के तेमने ध्यानथी चलाववाने-क्षोभ पमाडवाने कोइ पण शक्तिवान नथी. तेथीज तेमनुं नाम देवोए वीर एबुं पाडयुं छे. आ दृष्टांत ध्या- नमा राखीने अन्य साधुओए पण प्राणांतकारी उपसर्ग थया छतां ध्यानथी चळवं नहि. इत्युपदेशः हवे विनय गुणनी प्राधान्यता बताववा माटे कहे छे- भदो विणीयविणओ, पढमगणहरो समत्तसुअनाणी॥ जाणतोवि तमथ्थं, विम्हिअहिअओ सुणई सव्वं ॥६॥ शब्दार्थ-"भद्र अने विशेष विनयवान प्रथम गणधर श्री गौतम स्वामी समस्त श्रुतज्ञानी एवा ते अर्थने जाणतां छतां प्रभु ज्यारे कहे त्यारे ते सर्वे विस्मित हृदयवाळा थइने सांभळे छे." ६. भावार्थ-भद्र एटले कल्याणकारी-मंगळरुप अने अत्यंत विनयी गौतम स्वामी श्रुतज्ञानना पारगामी-श्रुतकेवळी छतां एटले सर्व भावने जाणनारा छतां प्रथम पूछा- येला अर्थने फरीने पण भगवंत ज्यारे कहे त्यारे कौतुकवडे प्रफुल्लित लोचनवाळा थइने सांभळे छे. आ प्रमाणे बीजा शिष्योए पण विनय पूर्वक गुरुने पूछ ने ते जे कहे ते सांभळg. इत्युपदेशः गाथा ५-सहस्सेहवि. वायुगुजाई. * मोक्षे कृतमति. महति. * विशेषेण नीतः प्राप्तो विनयो येन.

·२८ उपदेशमाळा. - विनय उपर लौकिक दृष्टांत आपे छे- जं आणवेइ गया, पगईओतं सिरण इच्छंति ॥ ईअ गुरुजणमुंहभणिअं, कयंजलिउडेहिं सोयव्वं ॥७॥ शब्दार्थ-"राजा जे आज्ञा करे छे ते तेनुं प्रकृतिमंडळ-सेवकवर्ग मस्तके क- रीने इच्छे छे ते प्रमाणे गुरुजनना मुखथी कहेवायेखें (शिष्योए ) हाथ जोडीने सांभळवं." ७. भावार्थ-सप्तांगे स्वामी राजा जे कहे छे ते तेनो सेवकवर्ग माथे हाथ जोडीने प्रमाण करे छे ते प्रमाणे गुरुमहाराज शास्त्रोपदेशादि जे कहे ते भक्तिवडे करकमळ जोडीने विनय पूर्वक शिष्यवर्गे सांभळg. आम कहेवावडे शिष्योने विनयनीज प्राधा न्यता छ एम उपदेश आप्यो छे. गुरुना महत्वने बतावे छ- जह सुरगणाण इँदो, गहगणतारागंणाण जहँ चंदो। जह ये पर्याण नरिंदो, गणसवि गुरूं तहाँ णदो ॥ ८॥ शब्दार्थ-"देवताओना समूहमा जेम इंद्र ग्रहगण ने ताराओना सैमूहमा जेम चंद्र अने प्रजामां जेम राजा श्रेष्ठ छे तेम गण ( साधुसमूह ) मां आनंदकारी गुरु श्रेष्ठ छे." ८. भावार्थ-देवताओ, ज्योतिपीओ अने मनुष्योमा जेम इंद्र, चंद्र ने नरेंद्रनी आ- ज्ञानो अमल थाय छे तेम गच्छमां गुरुनी आज्ञानो अमल थवो जोइए; तेमज देवता विगैरेने जेम इंद्रादि आह्लाद उत्पन्न करनारा छे तेमज गच्छमां गुरुमहाराज पण आनंद उपजावनारा होय छे. वाळवयना गुरुने माटे कहे छ- बोल्लत्ति महीपालो, न पैया परिभवई एस गुरु उवमा ।। जं वा पुरओ काउं, विहरति मुंणी तहा सोवि ॥९॥ शब्दार्थ-" आ वाळक छे एवी बुद्धिए जेम राजाने प्रजा पराभव करती नथी ते उपमा गुरुने पण आपवी; अने जेम गीतार्थने आगळ करीने मुनि विचरे छे तेम बाळ एवा गुरुने पण मानवा. १. १ स्वामी, अमात्य, सुहृन्, भडार, देश, किल्ला अने लष्कर ए राज्यनां सात अग छ. २ ग्रहमंगळादि ८८ छ ३ तारामो कोडाकोडनी संख्यावाला छे. गाथा ९-परिहवइ. पुरुओ.

·उपदेशमाळा. २९ भावार्थ-वय अने दीक्षा पर्यायवडे हीन छतां पण ज्ञानवडे श्रेष्ठ एवा गुरुपणे स्थापेला वाळवयना आचार्यनी आज्ञामांज मुनिओए वर्तवू. कारण के ते गीतार्थ हो- वाथी गच्छमां दीपक तुल्य छे. आने माटे लौकिक दृष्टांत आपे छ के-कोइ वखत राजा बाळक होय तोपण मजा 'आ बाळक छे' एम कही तेनुं अपमान करती नथी पण तेनी आज्ञामां वर्ते छे. ते प्रमाणे गच्छने माटे पण समजवू. हवे गुरुर्नु स्वरुप कहे छे. गुरु केवा होय ? पडिरूवो तेयस्सी, जुगप्पहाणागमो महुरखको ।। गंभीरो धीमंतो', उवएसंपरो अ आयरिओ॥१०॥ अपरिसावी सोमो, संगहसीलो अभिग्गहमईय ।। अविकंथणो अचवलो, पसंतहियओ गुरू होई ॥ ११ ॥ शब्दार्थ-" तीर्थकरादिना प्रतिबिंब जेवा, तेजस्वी, युगप्रधानागम, मधुर वक्ता, गंभीर, धृतिमान, उपदेश देवामां तत्पर-एवा आचार्य होय. १०. वळी अपतिश्रावी, सौम्य, संग्रहशीळ, अभिग्रह करवानी बुद्धिवाळा, बहु नहि बोलनारा, स्थिर स्वभाव- वाळा ने प्रशांत हृदयवाळा गुरु होय. ११. भावार्थ-आचार्य भगवंत आकृतिमा तीर्थंकर गणधरादि जेवा अति सुंदर होय, कांतिमान होय, वर्तमानकाळे वर्तता समग्र शास्त्रना पारगामी होयं अथवा अन्य लोकनी अपेक्षाए सर्वथी विशेष ज्ञानवान होय, जेर्नु वचन मधुर लागे एवा होय, अ- तुच्छ हृदयवाळा होय के जेथी पर तेना हृदयने जाणी न शके, धैर्यतावाळा-संतोष- वाळा-निष्पकप चित्तवाळा होय, भव्य जीवोने उपदेश देवामां तत्पर होय एटले सद- चनोवडे मार्गमा प्रवर्तावनारा होय. १०. निश्छिद्र शैल भाजननी जेम अमतिश्रावी होय एटले छिद्र विनाना पत्थरना भाजनमा नांखेखें जळ जेम नीचे गळे नहि तेम कोइए कहेल पोतानुं गुह्य रुपजळ जेना हृदयमांथी स्ववतुं नथी अर्थात् अन्यनी पासे प्रकाशता नथी, सौम्य एटले देखवा मात्रवडेज आह्लादकारी होय-बोलवाथी तो विशेष आह्लाद करे तेमां नवाइज शुं ! शिष्यादिकने माटे वस्त्र पात्र पुस्तकादिनो संग्रह करवामां 'तत्पर होय ते मात्र धर्मवृद्धिनेज माटे-लोलताथी नहि, वळी द्रव्यथी, क्षेत्रथी, काळथी ने भावथी एम चारे प्रकारना अभिग्रहो करवानी बुद्धिवाळा होय, कारण के अभिग्रह पण तप रुपज छे; वळी वहुवोला न होय-पोतानी प्रशंसा तो कदि पण न करे, . धमितो-धृतिमान, गाथा ११-अपरिस्साविभ.

·. ३० - Load उपदेशमाळा. स्थिर स्वभाववाळा होय-चंचळ परिणामवाळा न होय, प्रशांत हृदयवाळा होय एटले क्रोधादिकथी रहित चित्तवाळा-शांतमूर्ति होय-आवा गुरुना गुणे करीने शोभता गुरु होय. एवा गुरु विशेषे करीने मानवा योग्य जाणवा. ११. हवे आचार्यवडेज शासन प्रवर्ते छे ते कहे छ- कइयावि जिणवैरिंदा, पत्ता अयरामर पैहं दॉउं ॥ आयरिएंहिं पंवयणं, धारिजइ संप॑यं सर्यलं ॥ १२॥ शब्दार्थ-" कोइ काळे जिनवरेंद्र मार्ग (भव्य जीवोने) आपीने अजरामर स्था- नने पाम्या छे. सांप्रत काळे सकळ प्रवचन आचार्योथी धारण कराय छ अर्थात आचार्य धारण करे छे." १२. भावार्थ-कोइ काळे एटले पोतपोताना आयुष्यने अंते तीर्थकर भगवंतो ज्ञान दर्शन चारित्र रुप मार्ग भव्य जीवोने आपीने-वतावीने-उपदेशीने मोक्षस्थान के ज्या जन्म, जरा के मृत्यु नथी तेने पाम्या छे. तेमने विरहे संप्रतिकाळे चतुर्विध संघ रुप तीर्थ- -प्रवचन अथवा द्वादशांगी रुप प्रवचन आचार्योथीज धारण कराय छे, अर्थात् आ- चायोज शासननी रक्षा करे छे. तेथी तीर्थकरने विरहे आचार्य भगवंत तेमनी समान माननीय-पूजनीय छे. इत्युपदेशः हवे साध्वीने विनयनो उपदेश आपे छ- अणुगम्मई भगवई, रायसु अजा सहस्सविदेहिं ।। तहवि न करेई माणं, परियच्छइ "तं तैहा नॅण-॥ १३ ॥ शब्दार्थ-"भगवती राजपुत्री आर्या चंदनवाळा हजारोना ,दोए परवरेली छतां ते अभिमान करती नथी. कारण के ते निश्चये तेने (तेना कारणने) जाणे छे." १३. भावार्थ-दधिवाहन राजानी पुत्री साध्वी चंदनवाळा हजारो लोकोना समूहे परवरेली रहे छ, अर्थात् हजारो लोको नेनी सेवा माटे तेनी पाछळ भमे छ तथापि ते किंचित् पण ग-अहंकार करती नथी, ए आश्चर्य छे. पण ते बराबर-चोकस जाणे छे के आ महात्म्य मारुं नथी पण ज्ञान दर्शन-चारित्रादि गुणोनुं महात्म्य तेथी ते गर्व करती नथी. ते प्रमाणे अन्य साध्वीओए पण लोकना माननीय- पणा विगेरेथी गर्व करवो नहि. इत्युपदेशः छ ·उपदेशमाळा. ३१ विनयर्नु स्वरुप-पुरुषनी प्राधान्यता- दिणदिखिखयस्स दुमगरस, अभिमुहाँ अजचंदणाअजा॥ नेच्छइ आसणंगहणं, सो विणओ सव्वअजाणं ॥ १४॥ शब्दार्थ-" एक दिवसना दीक्षित भिक्षुक साधुनी सन्मुख आर्य चंदनवाळा साध्वी उठ्या अने आसन ग्रहण करवाने इच्छ्युं नहि. आवो विनय सर्व साध्वीओने माटे को छे." १४. भावार्थ-तेज दिवसना दीक्षित अने ते पण भिक्षुक छतां साधुनो वेष ग्रहण करीने पोतानी समीपे आवतां जोइ सर्व साध्वीमां मुख्य वडेरा चंदनबाळा साध्वी उभा थया, सन्मुख गया अने ते साधु उभा रह्या त्यांसुधी पोते आसन उपर बेसवानी इच्छा करी नहि. आवो विनय तेमणे साचव्यो ते प्रमाणे दरेक साध्वीए साधुमुनिराजनो विनय साचववो. इत्युपदेशः अहीं चंदनबाळानी कथा छे ते नीचे प्रमाणे- "जंबद्वीपना भरतक्षेत्रमा समृद्धिथी तथा लोकोथी भरपूर कौशाम्बी नामनी नगरी छे. एक वखत बहु साध्वीओथी परवरेली, श्रावकोथी पूजाती ने राजा सामंत शेठीआओ अने नगरवासीओए वांदेली एवी वर्धमान स्वामीनी प्रथम शिष्या आर्य चंदनबाला कौशाम्बी नगरीना चोकमां घणा माण- सोनी साथे जती हती. ते वखते काकंदीपुरथी कोइएक दरिद्री आव्यो हतो. ते अति दुर्वळ अने मलिन शरीरवाळो हतो. तेना मुख उपर असंख्य माखीओ वणवणाट करती हती; अने ते फुटेरों माटीनू वासण हाथमां लइने घेरघेर भिक्षा अर्थे भटकतों इतो. ते भिक्षुके मार्गमां साध्वी चंदनवालाने जोइ, तेथी ते वि- स्मित थयो के 'आ शुं कौतुक छे ? आटला बधा लोको शामाटे भेगा थया छ ?' एवं जाणी ते पण कौतुक जोवाने साध्वीनी पासे आव्यो; एटले जेनुं मस्तक लोच करायेगुं छे, जेणे सांसारिक आसक्ति तजी दीधी छे अने जेणे भूमि- प्रदेशने पवित्र करेल छे एवी शांतमूर्ति आर्या चंदनवालाने घणीज साध्वीओथी परि- १. वृत्त थयेली अने घणा राजलोकथी वंदाती जोइ तेना मनमा आश्चर्य उत्पन्न थयु. तेथी । तेणे पासे उभेला कोइ वृद्ध पुरुषने पूछ्यु के-'आ कोण छ ने क्यां जाय छे ?' ते * वृद्ध पुरुष कड्यु के स्थीर चित्ते सांभळ- गाथा १४.--दमगस्स. निच्छा,

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·। उपदेशमाळा. बेसी नगरनुं स्वरूप जोतो. हतो. ते. समये नाना प्रकारनां रंगवाळां वादळां थयां. संध्यानो रंग खील्यो. ते जोइ राजाने अति हर्ष थयो. पछी ते. तेना तरफ पुनः पुनः दृष्टि करवा लाग्यो. एटलामां ते संध्यास्वरूप, क्षणिक होवाथी जोतांजोता- मांज नाश पामी गपुं. ते जोइ. राजा विचार करवा लाग्यो के अहो ! संध्याना रंगनी सुंदरता क्यां गइ ! पुद्गलो अनित्य छे. संध्याना रंगनी पेठे आ देह पण अनित्य छे. संसारमा प्राणीओने कंइ पण सुख नथी. कह्यु छ के- दुःखं स्त्रीकुक्षिमध्ये प्रथममिहभवे गर्भवासे नराणाम् बालत्वे चापि दुःखं मलललितवपुः स्त्रीपयःपानमिश्रम् । तारुण्ये चापि दुःखं भवति विरहजं वृद्धभावोप्यसारः संसारे रे मनुष्या वदत यदि सुखं स्वल्पमप्यस्ति किंचित् ।। "माणसोने आ संसारमा प्रथम स्त्रीनी कुक्षिनी विषे गर्भवासमां दुःख होय छे, बाल्यावस्थामां पण माताना दुधना पानथी तेमज मळमूत्रथी शरीर खरडायेलुं रहेंवाथी दुःख छ, युवावस्थामां पण विरहथी उत्पन्न थयेटु दुःख छ, अने वृद्धभाव तो तद्दन असारज छे. माटे हे मनुष्यो ! जो आ संसारमा स्वल्प पण काइ सुख होय तो कहो. ए प्रमाणे वैराग्यथी जेनुं मन रंजित थयुं छे एवो राजा चितवन करे छे के- 'आ संसारमा वैराग्यनी साथे बरोबरी करी शके तेवु कोइ पण सुख नथी.' कहुं छे के- भोगे रोगभयं सुखे क्षयभयं वित्तेऽग्निभूभृद्भयम् दास्ये स्वामिभयं गुणे खलभयं वंशे कुयोषिनयम् । माने म्लानिभयं जये रिपुभयं काये कृतांताद्भयम् सर्व नामभयं भवेऽत्र भविनां वैराग्यमेवाऽभयम् ॥ "भोगमां रोगनो भय, सुखमा क्षयनो भय, धनने विषे अग्नि ने राजानो भय, दासत्वमां स्वामीनो भय, गुणमां खळपुरुषनो-भय, वंशमां कुनारीनो भय, मानने विषे तेनी हानि थवानो भय, जयने विष रिपुनो भय अने देहने विषे यम राजानो भय होय छे, ए प्रमाणे आ संसारमा मनुष्योने सर्व भययुक्त होय छे, मात्र वैरा- 4 ग्यज एक भयरहित छे."

·ए प्रसनचंद्र राजर्षितुं दृष्टांत. 'प्रमाणे विचारी वैराग्यमां तत्पर थयेल राजाए पोताना बाल्यावस्थावाळा पुत्रने राज्य उपर बेसाडीने पोते दीक्षा ग्रहण करी. तत्काळ जेणे केशनो लोच कर्यो छे एवो ते राजा पृथ्वी उपर विहार करतां राजगृहीना उद्यानमां कायोत्सर्ग मुद्राथी उभो रह्यो. ते अवसरे श्रीमान वर्धमान स्वामी-एक गामथी बीजे गाम विहार करता चौद हजार साधुओथी परिवृत थयेला, देवताओए निर्माण करेला सोनानां कमलो उपर पोताना चरणोने धारण करतां राजगृह नगरना गुणशील नामना उद्यानमां समवसर्या. देवोए आवीने त्यां समवसरण रच्यु. वनपाळके त्वराथी श्रेणिक राजा पासे जइने विज्ञप्ति करी के-'हे स्वामिन् ! आपना मनने घणाज वहाला श्री महा- वीर स्वामी वनमा समवसरेला छे.' ए प्रमाणेनुं वनपाळकर्नु बोलवू सांभळीने राजाने घणो हर्ष थयो. राजाए तेने कोटी द्रव्य अने सोनानी जीभ आपी. पछी श्रेणिक राजा मोटा आडंबरसहित प्रभुने चंदन करवा चाल्यो. सैन्यना अग्र भागे सुमुख ने दुर्मुख नामना वे चोपदारो चालता हता. तेओए प्रसन्नचंद्र मुनिने वनमा कायोत्सर्ग मुद्राए उभा रहेला जोया. प्रथम सुमुखे कह्यु के-'आ मुनिने धन्य छे के जेणे आवी मोटी राज्यलक्ष्मी तजी दइने संयम रूपी समृद्धि ग्रहण करेली छे. एना नाम मात्रनो उच्चार करवाथी पाप जाय तो पछी सेवा करवाथी जाय तेमां तो शुं कहे !' पछी दुर्मुख बोल्यो के–'अरे ! आ मुनि तो अधन्य अने महापापी छे. तुं एने वारं- वार शामाटे वखाणे छ ? एना जेवो पापी तो कोइ नथी.' मुमुखे मनमां चिंतव्यु के-'अहो ! दुर्जननो स्वभावज आवो होय छे के जे गुणोमांथी पण दोषनेज ग्रहण करे छे. ' कयुं छे के- आक्रांतेव महोपलेन मुनिना शप्तेव दुर्वाससा सातत्यं बत मुद्रितेव जतुना नीतेव मूर्छा विषैः । बद्धेवातनुरज्जुभिः परगुणान् वक्तुं न शक्ता सति जिह्वा लोहशलाकया खलमुखे विवि संलक्ष्यते ।। "मोटा पथ्यरथी दवायेली होय नहि ! दुर्वासा मुनिथी शाप पामेली होय नहि ! लाखथी निरंतर चोटाडी दीधेली होय नहि ! विषयी मूर्छित थयेल होय नहि ! अथवा जाडा दोरडाथी वांधेली होय नहि ! तेवी खल माणसनी जीभ पारकाना गुणो बोळवाने अशक्त होती सती लोदाना खीलाथी जाणे विधेली होय नहि तेवी जणाय छे.” वळी कयुं छे के- , . 4

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ब्रह्मदत्त चक्रीनुं दृष्टांत. ६७. सुखिनि सुखनिदानं, दुःखिताना विनोदः । श्रवणहृदयहारी, मन्मथस्याग्रदूतः ॥ रणरणकविधाता, वल्लभः कामिनीनाम् । जयति जगति नादः, पंचमश्वोपवेदः॥ " नाद ए सुखी जनोना सुखनु कारण छे, दुःखी माणसोने विनोद आपनार छ, श्रवण अने हृदयनो हरनार छे, कामदेवनो अग्रेसर दूत छे, विधाताए रणरणाट करेलो छे अने कामिनीओने वहालो छे-एवो नाद के जे पांचमो उपवेद छे ते जगतमा जय पामे छे." ए प्रमाणे सघळी स्त्रीओरागमां मोहित थइने तेमनी पाछळ भम्या करेछे. तेथी लोकोए विचार्यु के-' चांडालकुळमां उत्पन्न थयेला आ वन्ने छोकराओए तो सघळु नगर मलिन कर्यु छे.' पछी तेओए राजा पासे जइने अरज करी के-'हे देव ! आ चित्र संभूति नामना बंने चांडालपुत्रोने गाममांथी बहार काढी मूकवा जोइए, कारणके तेओए आव नगर दूषित कयु छे. जो तेओ वधारे वखत रद्देशे तो आचारशुद्धि विलकुल रद्देशे नहि. राजाए तरतज तेओने नगरमांथी काढी मूक्या. हवे चित्रसंभूतिए मनमा विचार कयों के-'दुष्कुलना दोषथी दूषित थयेली आपणी कळाथी शो लाभ छे ? ए प्रमाणे विचार करी कोइ पर्वत उपरथी झंपापात करवाने तेओ चाल्या; अने कोइ पर्वत उपर चढी बने हाथे ताली दइ तेओ जेवा पडवाने तत्पर थया तेवाज नजीकनी गुफामां तप करता कोइ साधुए तेमने जोया. एटले ते साधु बोल्या के-' अरे तमे पडशो नहि. ए प्रमाणे तेओए साधुनुं वाक्य त्रणवार सांभळीने पडवामां विलंब कर्यो अने आसपास जोवा लाग्या के 'आपणने पडतां कोण वारे छे ? तेटलामा गुफानी अंदर तप करता कोइ मुनिने जोइने तेओ त्यां गया. मुनिए पूछ्युं के-'तमारे दुःखनुं शुं कारण छे ?' तेओए सर्व बीना निवेदन करी. एटले साधु पोल्या के–' कुळथी शी सिद्धि छ ? अने आवी रीते अज्ञानपणे मरवाही पण शो लाभ छे ? माटे तमे जिनेश्वर भगवाने कहेलो धर्म आचरो के जेथी आ लोकमां तेमज परलो- कमां तमारा कार्यनी सिद्धि थाय. ' ए प्रमाणेना साधुना वाक्यथी तेओने वैराग्य उत्पन्न थयो, एटले तरतज तेमणे दीक्षा ग्रहण करी अने निरतिचारपणे अति दुष्कर तप करवा लाग्या. १

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.