·Ernermann...
16
श्रीकृष्णाय नमः ।
श्रीमती टिप्पणी।
(दशमस्कन्धप्रकरणद्वयवितिमाशः।)
श्रीमद्दोस्वामिश्रीमद्विदृलेश्वरदीक्षितग्रणीता।
श्रीमत्प्रभुचरणनिज श्रीरस्ताक्षरलिखनेन संवादिता ।
साच,
श्रीसुरतिस्थश्रीमद्गोस्यामिश्रीमानलालात्मजश्रीवजरनलाल चरणसंपूर्णसाहाय्येन
सुरतिस्थ धैर्यलाल व्रजदास साकळिया बो. ए ,
एलएल. बी, वकील हाइ कोर्ट' इत्येतेन
सशोध्य द्वितीयेयमावृत्ती रामनगरे
आदित्य मुद्रणालये मुदयित्वा
प्रकटीकृता ।
श्रीवल्लभाब्दा ४७३ संवत् २००७
मूल्यं रूप्यकत्रयम् ।
ITTERTAIA

·પ્રકાશક :
ધીરજલાલ વજદાસ સાંકળિયા,
બી.એ એલએલ.બી,
બમ્બર બિલ્ડિંગ, ચોથે માળે,
સી પી ટેન્ક રોડ, • મુબઈ-૪
વિ સ ૨૦૦૭
ઈ સ ૧૯૫૧
પ્રત ૧૦૦૦
બીજી આવૃત્તિ
કિ રૂપિયા ત્રણ
મુક
મણિલાલ ૫ મિસ્ત્રી, બી એ
આદિત્ય
મુ ક ા ા ય
૨ ૫ છે ! • જ દા વાદ

·LIBR

·પ્રકાશક :
ધીરજલાલ વજદાસ સાંકળિયા,
બી.એ., એલએલ, બી,
બખર બિંહિંગ, ચોથે માળે,
સી પી.ટેક રોડ, • મુબઈ-૪
પ્રત ૧૦૦૦
વિ. સ. ૨૦૦૭
ઈ. સ. ૧૯૫૧
બીજી આવૃત્તિ
કિં. રૂપિયા ત્રણ
મણિવાલ ૫ મિસ્ત્રી, બી. એ.
આદિત્ય
મુ કણ લ
રા ય ખ ડ . આ જ દાવા

·No text on this page.

·પ્રકાશક :
ધીરજલાલ વજદાસ સાંકળિયા,
બી.એ., એલએલ.બી.,
બખરે બિલ્ડિંગ, એથે માળે,
સી. પી. ટેન્ક રેડ, • મુંબઈ
**
વિ. સં. ૨૦૦૭
ઈ. સ. ૧૯૫૧
પ્રત ૧૦૦૦
બીજી આવૃત્તિ
કિં. રૂપિયા ત્રણ
મુક
મણિલાલ પુ. મિસ્ત્રી, બી. એ.
આ દિ ત્ય
મુ દ ણુ લ ય
રા ય ખ 3 અ મ દ વા જ
S

·LIB ·प्रथम आवृतिनी प्रस्तावना जयन्ति श्रीमदाचार्या दीनवत्सदयालयः । येपा कृपास्टाक्षंण साफल्यं जन्मनोऽभवत् ॥ १॥ द्रव्यादिसाहाय्य શ્રીમવિશ્વરચરણપ્રણીત પ્રિીમની ટિપૂછનું મુણ કયા સંગમાં થયું તે અત્ર જણાવવું આવશ્યક છે સખત ૧ ૦૫ના વૈશાખ માસમાં કાકરીમાં અસ્મગુચરણ શ્રી બાવકુષ્ણુનાજીના લાલજી ભત્રજભષણ યશપાત મહેસૂર હતા તે સમયે ઘણા બાળકે ત્યાં પધાર્યા હતા સુરતવારા શ્રીમદ્દ સ્વામિત્રી નજર પણ તે પ્રસંગે પધાર્યા હતા તે સમયે હું મૂચક) પણ અન્ય મિત્રો સહિત ત્યાગ હતો ત્યાં એક દિવસ પ્રભુની ઇચ્છાથી અમે શ્રીવ્રજરત્નજીના દર્શનાર્થે ગયા તે સમયે રાજનગરસ્થ હરિવલ્લભદાસ મૂલચદવાલ શેઠ અચાભાઈ પણ મહારાજશ્રીના દર્શનાર્થે આવેલા તે સમયે મહારાજશ્રીએ મને પૂછ્યું કે કઈ સાપ્રદાયિક સરકૃત ગ્રંથ છા પવા લાયક તૈયાર છે ? મેં કહ્યું કે હા, શ્રીગુસાઈજીના શ્રીટિપજી છાપવાવાય છે અને તેની પ્રેસપી તૈયાર છે માતા અપેક્ષિત કર્યું નથી એને મુરુ થયું નથી આ ઉપરથી મહારાજશ્રીએ અચાભાઈ શેને અપેક્ષિત , * એ શ્રટપણજીના મુરણ માટે આપવા સુચને કરી જેવી મહારાજશ્રીએ સૂચના કરી કે તરત જ અચાભાઈ શકે છે અને સહ વીકાર કર્યો, અને એ 8 આ રથનું સર્વ અપેક્ષિત ય આયુ છે ઉક્ત શેઠ અચાભાઈ હરિવલભદાસ મૂલચદવાલાને આ નામમેવાને માટે ઉપકાર માનીએ છીએ लिपनसादाब ટિપ્પણીજીના મુળુ માટે તઘોગ્ય પ્રતિ તૈયાર કરવામાં ની જણાવે વૈષ્ણવ સન્મિત્રોને ઉપકાર ઘ થર છે તે ભતીર્થસ્થ શાસ્ત્રી ભકશ કરે શ્રીટિપજીનું સાધન પ્રકરણ લખ્યું હતું અને ચ દુલાલ ચુનીલાલ શાહે પ્રમાણ પ્રમેય તથા ના પ્રકરણ લખ્યાં હતાં સમૃતથી અપરિચિત હેવા કેવળ જે સેવાની જ શુદ્ધ અમિરાતા હોય તો પ્રભુ કેટલું સાહાય કરે છે તે બદુલાલે ઉત્તમ રીતે વિખિત પ્રતિથી સૂચવાય છે રે ઉત્સવના રામકૃષ્ણ ૫ જાના ગૃહમાં તથા ભગવદીવ મોતીભાઈ અને તેમને પરખ્યાસી ધર્મપત્ની રાધાબહેનના સૌજન્યથી ૧૯૧૭ના મે માગની રજામાં આ સ કાર્ય આનંદથી થયું તે માટે તેમને ઉપકાર ૫ વિસ્મરણીય નથી

·श्रीमद्गोस्वामिश्रीब्रजरनलालचरणा:।
श्रीवल्लभाचार्यवचोविचारमचारचर्योपचयैकचित्तः ।
गुणेनरिष्ठोऽधिगतप्रतिष्ठो धर्माननिष्ठो नजरललालः ॥१॥

·૬ ચિત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશી ને મગળવારે પૂર્ણ લખાયુ છે. આ પુસ્તકને લેખક કેઈ મિશ્ર સુખરામ હતું. આ પુસ્તકના અસ્તિત્વનું જ્ઞાન જયારે અમે કોટ થીમ-મથુરેશજીના પુસ્તક- સંગ્રહનું નિરીક્ષણાદિ કરવા સને ૧૯૧૮ને મે માસમાં ગયા હતા ત્યારે થયું હતુ આ પુસ્તક બહુ સારી રીતે લખાયેલ તથા શોધપનાદિથી પૂર્ણ તથા પ્રાય શુદ્ધ છે શ્રીટિપણીજીના મુદણ સમયે શેધનમાં આ જ પુસ્તકને ઘણે ઝાધાર લીધે છે આ પુસ્તક અમને શ્રીમન્મથુરેશજીના મુખ્યાજી પતિ ગોકુતદાસ દ્વારા પ્રાપ્ત થયું છે ૩ તૃતીય પુસ્તક ભાડારકર રિસર્ચ ઈન્સ્ટીટયુટના મૂળ ડેક્કન કેનેજવાળા સરકારી સગ્રહમાંનું છે આ પુસ્તક કોઈક ભાગ્યવાન વૈષ્ણવ હરિદાસસુત ગોવિંદદાસના પાનાથે મવત ૧૬૬ ભાદ્રપદ શુકલ સપ્તમીને દિવસે લખાયેલું છે. આ પુસ્તકમાં ખડી માતાનું પણ દર્શન વારવાર થાય છે બહુ જ સુંદર તથા વર. અક્ષરે લખાયેલું છે. જન્મ અને તામસ પ્રકરણના શ્રીટિણી આ પુસ્તકમા છે શ્રટિપ્પણીજીના જન્મ અને તામસ પ્રકરણ આ પુસ્તક સાથે સરખાવેલા છે. આ પુસ્તકના માલીક કે ભાસ ભાઈજી માસના પુન હરિનારાયણ હતા, જેની પાસેથી સરકારે ખરીદી ડેકિન વેલેજના આગ્રહમાં રાખેલું ૪ ચતુર્ય પુસ્તક અમને ભગવદ્ધર્મપરાયણ પડિત ભટ્ટ બનશર્માએ આપેલું આ પુરત મા જન્મ પ્રકરણ, તથા તામસ પ્રકરણનાં પ્રમાણ પ્રમેય અને સાધન પ્રકરણ પૂર્ણ છે, જ્યારે ફલપ્રકરણને માત્ર પ્રથમાધ્યાય છે આ પુસ્તક શુદ્ધ તથા પ્રાચીન છે કેઈ વિધાને આ પુસ્તકમાં કઈ કઈ સ્થળે ટિપ્પણું પણ એવું છે જ્યાં ઉચિત લાગ્યું ત્યાં આ uિપણ અમે છે તે સ્થળે પણ તરીકે મુદ્રિત કર્યું છે ૫ ૫ચમ પુસ્તક સ્ત ભતીર્થના શાસ્ત્રી ભાઈનારાયણનું છે આ પુસ્તકમાં માત્ર લિપ્રકરણ છે આ પુસ્તક પણ પ્રાચીન છે ફલપ્રકરણની પ્રેસપી શેધવામાં આને ઉપયોગ કર્યો છે ૬ ૧૪ પુસ્તક સુરતવાલા શ્રીમદ્દસ્વામી શ્રીવાજરત્નજીનું છે ૨ Hપ્રકરણ છે ૭ સપ્તમ પુસ્તક શ્રીમદ્દગોસ્વામી શ્રીજરત્નજીનું છે. આ પુસ્તકમાં જન્મ નથી તામસ પ્રકરણ પૂર્ણ છે આ પુસ્તક નૂતન છે કોઈનું વાચેનું જણાતું નથી, પરંતુ આમાથી અવર સર્વત્ર વિદ્યમાન એવું એક ધન પ્રાપ્ત થયું છે ૮ અષ્ટમ પુસ્તક ભા મા વે ભ પડિત ગદુનાલાજીનું છેઆ પુસ્તકમાં માત્ર પ્રકરણ છે આ પુસ્તક પ્રાચીન તથા પ્રાણ શુદ્ધ છે. ૯ નવમ પુસ્તક પણ ૫ દુલાનાજીનું છેઆ પુસ્તક પ્રાચીન, શુદ્ધ તથા શેધનમાં બહુ ઉપયોગી નીવડેલુ આમાં જન્મ તથા તામસ પ્રકરણ છે ૧. ભમરગીતના શ્રીટિપ્પણીજીનાં ત્રણ પુસ્તક ૫ ગલાલાજીના છે ત્રણે પુસ્તક પ્રાચીન તથા પ્રાય શુદ્ધ છે ચતુર્થ પુસ્તક શ્રીમવૈષ્ણવ પરિષદનુ હતુ મુવણમાં આ નૂતન પુસ્તકને ઉપયોગ કરવાને પ્રસ ગ જ પ્રાપ્ત ન થયે मूल श्रीहस्ताक्षरपुस्तकनो शोध ઉપર જણાવેલા સર્વ ગોસ્વામિનાલા તથા વૈષ્ણવ વિદ્વાને ઉપકાર અને અન્ત કરણથી માનીએ છીએ નવપુસ્તકના આધારે શ્રીટિપણીજીનું ધન કરી અમે મુદ્રણકાર્યમાં ફપ્રકરણના માધ્યાયના અન્તભાગપર્વત આવ્યા “જા ઘહૈયાત્ર' એ શ્રી સુબોધન- બામા મિત્ર ·૬ કારિકાનું વ્યાખ્યાન કંઈક વિલક્ષણ લાગ્યું આથી શ્રી પુરુષોત્તમજીકૃત તત્રકાશ જે આ પ્રકાશ પણ શ્રી પુષોત્તમને નિથી હસ્તાક્ષર લખે અમારે ત્યા વિરાજે છે તે જોતાં નીચેની પક્તિ વાચવામાં આવી – કાઢિાવ્યા ટિમ્બરે હું , સસ નેિ રાતતિ બાપાના તત્ તન, at aોત 'અહિ કારિકાવ્યાખ્યાનનું દર્શન ટિપણપુસ્તમાં થાય છે, તે પાપુનિખનમાં નથી, તેથી શ્રીગોકુલનાથજીનું તે હોય એમ લાગે છે, લેખીતિથી પણ તેમજ ભાસે છે એ કારિકા યાખ્યાન શ્રીગોકુલનાથજીનું છે એમ શ્રી પુરુષોત્તમજી કહે છે તે વાતને એ જ કારિકાવ્યાખ્યાનનું સ્વતંત્ર પુસ્તક જે અમારી પાસે વિધમાન છે તે પુષ્ટિ આપે છે તે પુસ્તકમાં આ પ્રકારે લખેલું છે 'श्रीमादल्लमो जति । दशमन! अस्य य २६ मम प्ते श्रीआचायनी कतिका ५ ॥ छे, ते मध्ये કરી રઘ = "ઇ કઇ ક્ષેત્ર પર = વિતે? તાળાં દાખa aveતિ તાજા પા થી feaને આના પછી મુકિત શ્રીટિપ્પણીમાં વિદ્યમાન મરકુન વ્યાખ્યાન અારશ આઘન્ત લખ્યું છે છોકુલેશના અન્તરગ સેવકે એઓશ્રીને ફરુ પિત્તમભાવથી શ્રીકમજ્ઞાથી વ્યવહારે છે. આથી શ્રીપુત્તમનું કથન કે આ વ્યાખ્યાન શ્રીગેકુનાજીનું છે તે સુદ થાય છે અને તે અપ્રસ્તુત પ્રસંગ છે, પરંતુ આ શ્રીપુરમની પથિી અન્ય વાર્તા સ્કરી આ લેખથી એમ જણાયુ કે પુરુષોત્તમ પાસે આ પવિખન શ્રીટિપ્પણીજીનું દેવું જોઈએ, અને શ્રીપત્તિમજી સુરતમાં થયેલા હેવાથી ઉક્ત પુસ્તક સુરતના શ્રીબારણુજીના મદિરમાં લેવું જોઈએ આ અનુમાનેથી દેરાઈને અમે એક વિનતિપત્ર આ સબંધમાં શ્રીજરત્નજીને લખ્યું, મહારાજશ્રીએ નિજ મદિરમાં વિદ્યમાન સમયમાં તપાસ કરી, પરંતુ એ પાપુવિખનનું પુસ્તક તેમા મેલ્યુ નહિ તેથી આપશ્રીએ અમને જણાવ્યું કે ઉક્ત શ્રીટિપણછનું પુસ્તક અમારે ત્યાં સુરતના મદિરમાં નથી કે પ્રત્યુત્તરથી અમારા અન્તરાત્માને સંતોષ થયે નહિ, તેથી સ્વતઃ સુરત જઈ આને નિશ્વય કરવાનુ કુર્ય આથી દીવાળીની રજામે ગત આધિન શુક્લ નદશીને દિવસે અમે સુરત ગયા તે જ દિવસે મહારાજ શ્રીવ્રજરત્નજીને વિનતિ કરી છે આપશ્રી અમને આપશ્રીને ત્યાં મેવામા વિરાજતા હસ્તલિખિત પુસ્તાનું દર્શન કરાવવા કૃપા કરો મહારાજશોએ કૃપા કરી અમારી વિનતિ લક્ષમાં લઈ બીજે જ દિવસે-આચિન શુકલ પૂર્ણિમા- રાવને દિવસેગ્માત કાલે રાત અને રાજભોગના અવસરમાં ઉક્ત પુસ્તકનું દર્શન કરાયુ હસ્તલિખિત પુસ્તકનું દર્શન કરતાં અમને બહુ જ આનન્દ તથા સતિષ થશે અમને માલુમ પડ્યું કે શ્રીમવિશ્વર પ્રભુચરણના નિજ શ્રીહસ્તાક્ષરે લખેનાં બીટિપ્પણના પુસ્તજી ત્યાં બિરાજે છે અને આ પુસ્તકને ઉપન્યાસ શ્રપુત્તમ પાપુતિન તરીકે કરે છે એ ઉપસ્થી મહારાજશ્રીને વિનતિ પુન કરી મુદત બીટિ ગીકના પુસ્તકને આ મ સાથે સરખાવવા દેવાની કૃપા કરી આપશ્રીએ અમારી આ વિનતિ પણ સકારે દીપોત્સવના અન્નકૂટાદિ ઉત્સાં પ્રસ ગેમા આ કાર્ય સાનિત ને થાય એમ લેવાથી આપશ્રીએ અમને આ કાર્ય નાતાલની રજામાં કરી લેવાની અનુના આપી તા ૨૧ મી ડીસેમ્બરને મનવારે અમે સુસ્ત પાછા ગયા તે જ દિવસે સાય કાલે મહારાજશ્રીના દર્શનાર્થે ગયા ઉન કાર્ડ કઈ રીતે કરવું તેને આપશ્રીએ સુનિપુણતાથી અને સરલતાથી પ્રમધ કર્યો. બુધવારે પ્રાત ને મૂવ શ્રીહસ્તાક્ષરનાં શ્રીટિપણછ સાથે સરખાવવાનું કાર્ય આર ન્યુ આ કાર્ય કરતા અમારા આનન્દ પાર ન રહ્યો બુધ, ગુરુ, ·શુક્ર, શનિ અને રવિ એમ પાંચ દિવસ પ્રાત કાલે ૮ થી ૧૨ અને બપોરના ૨ થી ૬ આ કાર્ય મહારાજશ્રીની કૃપાથી અમે નિર્વિઘ શાતિથી તથા અત્યત ઉલ્લાસથી કર્યું, અને જન્મપ્રકરણથી આર ભીને છેક ભ્રમરગીતના શ્રીટિપ્પણીજીના પર્યત સમગ્ર ગ્રન્થ મૂન શ્રીહસ્તાક્ષરના પુસ્તક સાથે સવાદી લીધે ૧૨૮ પૃષ તો શ્રીટિપ્પણીના મુદ્રિત હતાં તેથી તેટલા પૃષ્ઠ પૂર સાથે શેધીરે ધપત્ર પણ તૈયાર કર્યું, અને અવશિષ્ટ ભાગ તો મૂરને જ અનુસરીને મુકિત કર્યો છે આથી આ મુકિત શ્રીટિપ્પણીજીનું પુરાક અત્યંત પ્રામાણિક હેવાને સભર છે ૧૨૮ મુકિત પૂછોમાં અશુદ્ધ પાઠ માત્ર એક બે સ્થલે દષ્ટિગોચર થયા હવે જે કોઈ દેવ મુક્તિ પુસ્તકમાં હોય તે તે નેત્રદેષ અથો મુણુય દેવ વિના અન્ય હેવાને સભા નથી શ્રીટિપ્પણીજીના પ્રત્યેક વાચકને અમારી વિનતિ છે કે વાચવાને આરભ કરતા પહેલાં અને મુકિત શોધપત્રના આધારે મુક્તિ પુસ્તકના ૧૨૮ પૃહ શોધી લેવા ઉક્ત મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષર ના શ્રીટિપ્પણીજીના દર્શનાદિ કરતા કેટલાક વિચારો જે અમને સફરેલા તે પણ અત્ર વૈષ્ણવોને નિવેદન કરવાનું આવશ્યક લાગે છે ઉક્ત ભૂત શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ એવી રીતે લખેલી હતી, અને તેમાં એટલા બધા તે શોધપત્રો ભિન્ન પ્રમાણુના પત્રો ઉપર અને સાહિથી લખેરા હતા કે હાલ શ્રીટિપ્પણીજીના પુસ્તકે મા જે સ્વરૂપનું દર્શન થાય છે તે તે મન શ્રીહરતાક્ષરની પ્રતિ ઉપરથી ધિત અને કવચિત્ વર્ધિત રૂપનું લાગે છે અને તે મુદ્રિત શોધનપત્રના મૂન શ્રીહસ્તાક્ષરપુસ્તકસ્થ પાઠ અન મુકિત પાઠ સાથે સરખાવતાં આ કથનને પુષ્ટિ મળે છે. આ જ શોધિત વર્ધિત આવૃત્તિને મૂલ આધાર રૂપ આ પાંડુલિખન છે, અને તે જ પુસ્તકને ઉપન્યાસ થીમપુરુષોત્તમજી નિજવિરચિત રાસપંચાધ્યાયીપ્રકાશમાં કરે છે મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિ પ્રથમથી જ ગ્રન્યરૂપે કલ્પાઈ હેય એમ લાગતુ નથી શ્રીમત્રભુચરણે સેવાનવસરમાં શ્રી સુબોધિનીજી ઉપર કવચિત ક્વચિત ટિપ્પણ યોજેલ પરન્તુ પુન પુન વિચાર કરવાથી આપશ્રીને અધિક અધિક લખવાની સ્મૃતિ થઈ, અને તેથી પ્રયમ જે શ્રીટિપ્પણરૂપે હતુ તે અને ઈતિશ્રીમા વિકૃતિપ્રકાશરૂપ થયું તથાપિ મૂર પ્રસિદ્ધિ જે શ્રીટિપણી જીથી થઈ હતી તે જ સ પ્રદાયમાં ચિરસ્થાયી થઈ જેમ બાવકનું અન્ય ગૌરવયુક્ત નામ હોવા છતાં સ્નેહીઓ બાબુ બચુ નામથી સ્નેહથી વ્યવહારે છે તેમ શ્રીસુધિનીજીના વાચએ આ રથને તેના વિરત્તિપ્રકાશ એ બૃહત્ નામથી ન વ્યવહયુ પરંતુ શ્રીટિપણી જી એવા મૂલાશયસૂચક નામથી પૂર્ણ ભાવથી વ્યવહાર્યું સૂત્ર આ ગ્રન્ય માત્ર પ્રકીર્ણ ૫ હતો તે વાત પણ આ મૂન પુસ્તકમાં પાછળથી ઉપરનીચે ટિપ્પણરૂપે લખેલા મગલાચરણના લેકેથી તથા અન્તમાં ઈતિશ્રીને અભાવથી પણ સૂચવાય છે મૂલ શ્રીહસ્તાક્ષરની પ્રતિમાં પ્રાય સર્વત્ર જ્યાં ભગવત શબ્દ પ્રયોગ આવતો ત્યાં ભગવાને સ્થાને ભવત શબ્દ જોવામાં આવ્યો સાપ્રદાયિક પરિભાષામાં પ્રભુને આપ એમ સામાન્ય વ્યવહાર છે શ્રીમદ્મભુચરણને પ્રભુસાનિધ્ય અને પ્રભુતન્મયતા એટલી બધી પ્રકટ છે અને પ્રભુના સાગરસમાં એટલા બધા આપશ્રી મમ છે કે અનવધાનતાથી ભગવતશબ્દને સ્થલે પ્રાય સર્વત્ર ભવત શબ્દનો પ્રયોગ આપશ્રીથો થઈ ગયો છે. શ્રીટિપ્પણીજીના રોધિત લિખનમાં લેખકે ભગવત શબ્દ યે હોય એમ લાગે છે ૧ જુઓ આ અધ્યાય ૨૫ને અને કુલ રૂવ કaહ્યા ને બદલે નવ થાકૃતો દો દે ·જીમાં જે નિગૂઢ આજ્ઞા કરી ગયા છે તે આજ્ઞાઓના તફદયગત અતિમ તાત્પર્યના દષ્ટિબિન્દુથી શ્રીમદ્મભુચરણે શ્રીટિપ્પણજી જ્યાં છે આચાર્યશ્રીના નિતાત ગોપ હૃદયતાત્પર્યને કાંઈક અવગાહનની અપૂર્વ અને અનુપમ રૂચી શ્રીટિં'પણુજી છે. શ્રીમદ્મભુચરણ “ખદ્યોત, ગાવ' ઇત્યાદિ શબ્દનું તાત્પર્ય શ્રી સ્વામિનીજીએમાં ઘરે તે આપશ્રીની માફક ભગવચ્ચરણારવિન્દ્રના કુકુમરાગથી અનારક્ત હદયને જે સમયે સમી કઈક અતિશયતાને ભાસ થાય તે પણ જ્યાં આપશ્રીનું દૃષ્ટિબિન્દુ લક્ષમાં આવે મિત્રભુચરણના હતાઘરમાં કેટલીક વિલક્ષણતા પણ દષ્ટિગોચર થઈ આપીને સામાન્ય રીતે બહુ લખવાની ટેવ ન દેવી જોઇએ, અને એ જ કારથી અક્ષર દેરતા નથી અદાર સર્વ સમાન નથી, પણ નાના મોટા એક પતિમાં પણ દષ્ટિગોચર થાય છે શીઘાત ! શ્રીટિપજીના પ્રણેતા શ્રીમઠલભાચાર્યજી શ્રીમહાપ્રભુજીના દ્વિતીય કુમાર શ્રીમદિરતેશ્વર છે એઓથી સંપ્રદાયમાં શ્રીગુસાઈજી, શ્રીમ પ્રબચણ ઈત્યાદિ નામથી પ્રસિદ્ધ છે. શ્રીમ દિલેશ્વરનું પ્રાકટય સંવત ૧૫૭૨ના માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ નવમી ને વાર ને દિવને થયું હતું જે સમયે શ્રીમદાચાર્યચરણનિત્યવીરામાં પધાર્યા તે સમયે આપશ્રીનું પર્વ માત્ર પંદરેક વર્ષનું હતું, પરંતુ શ્રીમદાચાર્યજીના અંતરગ એવમ કોમનમેદરદાસ શ્રી પદ્મનાભદાસાદિ ભૂતન ઉપર વિરાજતા હતા, તેઓને વીમબુચર કવચિત મશય થતાં પૂના એમ કેટલીક સાંપ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે નીમપ્રભુચરણે શ્રીમદાચાર્યજીની ૫છી સમયને બહુ સારો પ્રસાર કર્યો. સાંપ્રદાયિક અને મર્યાદાઓ બાંધી જે હજુ સુધી અવિચ્છિન્ન સચવાઈ રહી છે અનેક રાજાઓ પણ એઓશ્રીને મેવા થયા એઓશ્રીનું નામ “મનૈતિ તિજuawવાળુa' એ જ આશાને સ્પષ્ટ કરે છે સમ્રાટ અબરના દરબારને રાજ ટોડરમલ, રાજા વીવર (બીરબલ), રાય પુનમદિ એઓશ્રીના કૃપાપાત્ર વેષ્ણવ હતા સ્વપિતૃચરણે પ્રકટ કરેલા ભધવાદ અને ભક્તિમાર્ગનું સરમ મન આપશ્રીએ વિમાન નામક સ્વતંત્ર પ્રમાં કર્યું છે વ્યાસમુત્રના અતિમ સાઈ અધ્યાયનું ભાગ્ય પણ આપશ્રીએ નિજપિતૃચરણના અંતિમ દષ્ટિબિંદુથી યોજયુ છે ભગવપીનાનું ગાન કીર્તન કરવાને અને નિજ ગીતસંગીતસાગરને શ્રીમકશ પ્રભુમાં વિનિગારા સમર્પણ કરીને સફલ કરવાને આપશ્રીએ ગારરસમડનાદિનું પ્રાક ક્યું છે અને શ્રીગેવિન્દના વિહાર શ્રીધિનીજીનું ઉત્તમોત્તમ દષ્ટિથી દિગ્દર્શન કરાવવાને આપશ્રીએ આ શ્રીટિપ્પણીજી જ્યાં છે આપશ્રીનું વિશેષ ચરિત્ર સાંપ્રદાયિક ગાથાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે આપશ્રી સંવત ૧૬૪૨ ના પૌષ કૃષ્ણ સપ્તમીને વિમે નિત્યભામવતી તામાં પધાર્યા. આપશ્રીનુ સેવ્ય શ્રીનવનીતપ્રિય હાલમાં શ્રીનાથગરમાં વિરાજે છે આપશ્રીની વિસ્તૃત ખાસ કરીને ભગવહિકલેશાન દનું શુદ્ધ પ્રતિબિંબ છે अन्धपरिचय । શ્રીટિપ્પણીજીનું મંગલાચરણ વાચતા એક બે વસ્તુ આપણ ધ્યાન ખેચે છે જ વિશે અને વિચિરાતની સર્ચ' શબ્દથી આપશ્રીની પ્રૌઢ અવસ્થામાં આ જ જાય છે એમ દિશે છે તેમ જ કરે જ મા દયારૂમ' એ શબ્દોથી આપીને સૌભાગ્યમદનું અને બ્લેકચિત્તતાનું દર્શન થાય છે આચાર્યશ્રી શ્રીમધિની ·કે તરત જ આ ભાસની અતિશયતા પણ પરમ હૃદય ગમ લાગે છે કે કોઈ સ્થાને આચાર્યશ્રીની સાકેતિક વાણીમા સ્થિત પરમ નિગૂઢ અવ્યક્ત માધુર્ય આપશ્રી અત્યન્ત ઔચિત્યાનુસાર પરમ ઓજસયુક્ત અલ્પ શબ્દોમાં દર્શાવી દે છે જેમ બ્રહ્મસૂત્રોનું અન્ય ટીકારકૃત ધર્મપર બાખાન અસમત નહિ હોવા છતા પણ આપથી તે સર્વસત્રોનું તાત્પર્ય ઘર્મિમાં જ યોજે છે, કારણ કે આચાર્યોને તે જ અભીષ્ટ છે, અને વ્યાસને પણ તે જ દેવું જોઈએ, તેમ શ્રી સુબોધિનીજીમાં પણ ધર્મ પર વ્યાખ્યાન નહિ કરતા ધર્મપર સર્વત્ર જે છે આચાર્યશ્રી રાસલીસ્તા પર્વ છે, અને તે રસસ્ત્રીભાવપૂરિતવિગ્રહ છે, તેથી આપશ્રી શ્રીટિપણીયારા શ્રીસુધિનીજીનું તાત્પર્ય એવી રીતે ઘણાવે છે કે જ્યાં એઓશ્રીનું તાત્પર્ય દૃષ્ટિગોચર થાય કે તક્ષણ જ સામગ્રીને પરમ નિગૂઢ ભાવ એ જ પરમ પ્રાપ્ત વસ્તુ છે એમ કુરે, અને તર્તિ થતા રમેશ પ્રભુના રામોત્સવની પરમ તતાને આસ્વાદ પ્રાપ્ત કરવાના પ્રચુર હ ય ગમ મારશે તદ્વાવથી આરક્ત હૃદયમાં કુરે, અને કવચિત કમને પ્રભુની કૃપતિશયથી દીનાધિકારીને પણ પરમફાની સિદ્ધિ થઈ જાય વસ્તુત સુધિનીજીનુ યથાસ્થિત તાત્પર્ય શ્રીટિપ્પણીના દર્શન વિના સફરવું દુર્લભ છે, અને તેથી જે શ્રીસુબોધિનીજીના દર્શનાદિ કરનારાઓ શ્રીટિપણીજીપ ઉપનેત્ર ધારણ કરીને તદ્દર્શનાદિ કરશે તે અમને તે સંશય નથી કે તેમનું હૃદયકમ પણ ભગવ- રણારરિન્દના પરાગરાગથી સદૈવ અરુણ થયા વિના રહે - વાચકને ગ્રીટિ પણીના સ્વરૂપનુ યથાસ્થિત પરમ સુન્દર દર્શન થાય તેને માટે વાવ પરિશ્રમ અમે લીવ છે શ્રીટિપણીજી સ્વરૂપથી જ શ્રીસુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ લેના વ્યાખ્યાનરૂપ છે તેથી અમે બાજુમાં પ્રવેક ટિપ્પણના અધ્યાય તથા લેકની સખ્યાને નિર્દેશ કર્યો છે, અને પ્રત્યેક ભિત વ્યાખ્યાનને માટે નૂતન વિભાગ કર્યો છે શ્રીસુબોધિનીજીનાં પ્રતીકે મોટા ટાઈપમા શા છે શ્રીમદ્ભાગવતના એક જેના ઉપર ટિ પણ છે તે તથા અધ્યાયારભ પણ મેટા ટાઈપમા ગયા છે પ્રકરણના તથા અધ્યાયના આભ અન્ત નિર્દેશ છે મુનસમયમાં જેટલા સ્વતંત્ર લેખ પ્રાપ્ત થયા તેટના સર્વ શ્રીટિપણીછમાં તે તે સ્થને બેટ ( ) કરી લખ્યા છેપ્રાચીન પુસ્તકમાં કવચિત વિવમાન ટિપ્પણુ પણ ઉપગી જણાય ત્યાં ટિપ્પણુ છાપ્યું છે પારપાઠાન્તરો યોજવામાં ચાવક પ્રભુદા વિવેક કર્યા છે અર્થાત્ શ્રીટિપ્પણીજીનુ સર્વાંગસુંદર સ્વરૂપ ર્શન થઈ શકે તેને માટે વાવ અને પ્રભુકૃપાથી મ્યું છે स्वतन लेसो। કોટિપ્પણીજીના અને શ્રીગુસાઈ, ગીગોકુલનાથજી શ્રીહરિરાયજી વગેરે મહાનુભાવોને થાવત્મા શ્રીભાગવતના એકાના મત ત્ર વાને તથા શ્રી સુબોધિનીજીના પ્રકીર્ણ ટિપણે પરિશિષ્ટમાં છાપવા અમારો મનોરથ હતા, પરંતુ આ સમય એ મને રથ અમારે સફર નથી થતા તેથી અમને કાઈક એ થ ય છે પરિશિષ્ટમાં છાપવાને માટે જેમ જેમ અમે સ્વતંત્ર લેખ તથા ટિપણેને શોધ કરતા ગયા તેમ તેમ તે મહદ્ધિ પામતે ગયે, અને હવે અમારી પાસે તે સંગ્રહ એટનો તે મહાન થઈ ગઈ છે કે જે ·તેનું અમે મુકણ કરવા જઈએ તે એક બીજા શ્રીમતી ટિપણછ જ થઈ જાય કદાચિત તેથી પણ પરિશિષ્ટ મેટું થઈ જવાને સ ભવ વાગો આ કાર્ય પૂર્ણ કરતા પ્રેમની હાડમારીમાં કદાચિત બે વર્ષ શ્રીટિપ્પણીજીની પ્રસિદ્ધિમાં વિશેષ થવાને સ ભવ નામે, તેમ જ તે કાર્યને સાંગોપાંગ પૂર્ણ કરવાને કન્યાદિસામગ્રીની પણ વિશેષ અપેક્ષા પડવા લાગી આથી એ સર્વ સંગૃહીત તત્ર લેખે સ્વતત્રગ્રન્યરૂપે યથાવશ મુક્તિ કરવાને નિર્ણય અમારે અનિચ્છાથી કરવો પડ્યો છે આ નિર્ણયથી નોટિપ્પણીજીનાં શીત દર્શનની અભિલાષાવાળા ભગવદીપોને કવચિત આનન્દ પણ થશે વતન લેખેને આવો સુન્દર મહાન સંગ્રહ પ્રભુકૃપાથી અમને પ્રાપ્ત થો તેથી અમને પણ આ વિબમાં પ્રભુની ઇરલ કારણભૂત લાગે છે કાચિત અન્ય લેખેને પણ સમાવેશ હજુ પણ આ સંગ્રહમાં થવાને હ. પરંતુ સંપૂર્ણ સાધનસામગ્રી પ્રાપ્ત થયું તેનું પણ મુણ અમને અતી ઉપરોગી જણાય છે પ્રભુ તે કાર્ય કરવાનું પણ અપેક્ષિત સામર્થ્ય અમને દાન કરો એવુ જ તતિપ્રાર્થ છે ત્રિ! બીટિપ્પણના આર ભમાં કોમપ્રભુચરણનું લક્ષ્મીઆશ્ચમા તૈયાર કરતુ ગિત ચિત્ર ધર્યું છે, તે રા હરખવાલ હરિદાસ ભગતે આપ્યું છે તેથી તેમને પણ ઉપર માનીએ છીએ ચીનનીનું સાસરાન ! શ્રીટિપ્પણીને મુદ્રણદ્વારા પ્રકાશ કરવામાં શ્રીમત્રજરત્નજીને આદિધો અન્તપર્યત પરમ ઉપકર થો છે શ્રીટિપણું 5ના મુગાર્મ અપેક્ષિત ૫ સપાદન હવામાં ગોધન માટે નિજ મંદિરના સંગ્રહમાથી અપેક્ષિત પુસ્તકે આપવામાં, શોક કરવોના શ્રીકારક ધીશજીના મંદિરના પુજાકસ ગ્રહના દ્વાર પરમ પરિશ્રમ લઈને અમને ઉડાવી આપવામા, અને નિજમંદિરમાં શ્રી રાવણનો નિ - સેવામાં વિરાજતા શ્રીમત્રભુચરણ શ્રીમદ્ધિને શ્વરના નિહસ્તાક્ષરથી વિખિત માં શ્રીટિ પણીના પુસ્ત સાથે મુક્તિ 2 ટિપ્પણીઓ પુને વિના પ્રતિબધે અને વિના સકતે પરમ ઉનાથી અને સરતાથી સરખાવવા અને શોધવા દેવામાં, ઉક્ત મહારાજયોની સામ વિક ઉજવવ ઉન્નતિ કરવાની પરમ અભિરુચિ સ્પષ્ટ થાય છે આ પ્રકારે અપૂર્વ અને અનુપમ ઔ ય દર્શાવીને મહારાજશ્રીએ નિખિલ સ , દાયને આપશ્રીને પમ અણુ બનાવો છે મહારાજ શ્રીને અમારા ઉપર જે પર અનુગ્રહ થયો છે તેનું કથન અસ્મક્ત પ્રાકૃત શબ્દોથી થઈ શકે તેમ નથી મહાનુભાવ નિજ અનુભવથી યથાર્થ સમજી શકે છે તેમને અમનની અપેક્ષા નથી શ્રીમદ્દન ! પ્રભુ મહા રાજશ્રીના સમ સામાયિક ઉન્નતિપ્રસારન મને થે સફલ કરે એટલું પ્રાર્થી વિરમીશ प्राधनिवेदन। થી સુધિનીજીના વરેય નાશ કુરાવામાં આ પુસ્મક દેશમાં પણ મહાનુભાવ ભદીને સહાયક થશે જ એ વિચારથી અમારા પરિશ્રમને તકૃત્યતા માનીએ છીએ અન્ડમાં આ પરમ પ્રેમથો અને અભિરુચિથી સિદ્ધ થયને અન્ય મિત્રબુચરણકમલમ સમર્પણ કરીએ છીએ વસન ચમે, મૂલચદ તુલસીરામ તેનીવા ૧૯૭૩ મુબઈ બીજા પ્રજદાસ સાકળિયા

·-:: *** *: 5
:::aggas3
શેઠ નારણદાસ આસનમલ.
શેઠ જેઠાનંદ આસનમલ.
જ -મંન ૧૯૨૦ માન મર1 છે,
અમા: ત ૧૯૯૮માન ,
છે , ૧૯૨૮ ના, ૧ મગર
જ-5 11 ૧૯રના કા; મુન ૧૧૧,
અજમાન મંથન ૧૯૮૫ ૧૬ ૧ર.
છે ન. ૧૯૨૯ તા ૬ ઠી કે મારી,

·श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धविवृतिप्रकाशः । श्रीटिप्पणी। गोस्वामिश्रीश्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचिता। - - नमः श्रीकृष्णपादान्जतलकुङ्कुमपदयो । रुचे यदरण शश्वन्मामकं हृदयाम्बुजम् ॥ १ ॥ पितृपदसरसिजनतिततिविनिहतविश्वाशुभनिरोधस्य । विवृतौ सशयवंशच्छेदः श्रीविठ्ठलै क्रियते ॥ २ ॥ दशमसन्धमिवरण चिकीर्पयोऽन स.धार्थरूपोऽपि भगवानेवेति नापनाय तद्रूप तं नमस्यन्ति नमामीति । 'निरोधोत्यानुशयनमा मनः सह शक्तिभिरिति याक्यात् तद्रूप तं विवृण्वन्तो, यथा नारायणो दास्योपयोगिशय्यादिसर्वार्थरूप वेन प्रभोः शेपमा प्राप्त वेन तत्वेनैव प्रसिद्ध वेदात्मकत्वेन प्रमाणरूपे शेपे दम्या सेव्यमानः क्षीराधी शेते, तथा सामभावेन दासत्व प्राप्तत्वेन शेषरूपेऽस्मदृदय पुटिरसप्रेष्युपेयोऽायतागायो यो लीलाक्षीराब्धिस्तर शयानवेना यत्र गतिरहितो यरत नमामी यर्थ । लक्ष्मीसहस्त- लीला मिश्च सेव्यमानं चतु पप्टिकलानिधिं तदसपोपणेऽतिचतुरम् । अथया स्वाशकलानि धानत्वेन पूर्ण पुरुषोत्तममि यर्थ । एतेन नारायणाद्वैलक्षण्यमुक्तं भवति । तत्रैका लक्ष्मी रनापरिमितास्ताः । तत्र क्षीगध्यधिकरणके शेपे शेते, अन तु हृदया:मकशेषाधिकरणक- लीलाक्षीरा धौ शेते । अत्रेदमाकूतम् । सर्या ममारवति हृदये सततभाग्नया प्रकटो यो रसामक पुष्टिमार्गायो लीलान्धिः स्वयमेव कृतो यथा वृन्दारण्यप्रवेशवेणुकननादिः । तत्र पुष्टिमार्गायभक्त स्वस्वरूपेण स्वलीलाभि फटाक्षादिरूपाभिच तीरशम् । तेन नायिका- नामपि प्रभुलीलामध्यपाति वात् पृथक्तदुक्तिरनुपपन्नेति शहा निरस्ता । यया पुरि शयनं पुरुषस्योच्यते, तथान तत्तलीलानुरूपा स्थितिः शयनपदेनोच्यते । न तु निद्रा । तथा सति विविधनायिकालीलानामनुपयोगात्तसेवनोक्तिविरुष्येत । नारायणे कमलपन स्थायिभाना- मिके स्वस्मिन् विचित्रान भावानुपाय ग्रामवत्तादृश पचन प्रचुर भारमु पादितगन् येन तल्लोलाविवरणा मकमसिरसा मकं जगदाविरभूदिति । तेन मूले शयनपदोतया नारायणे निधि-येन इति पा: । २. संध्यमानमिति। ३. तेनैनि नास्ति चिन् ।

·- धीटिप्पणी। त प्रसिद्धमिति तमसाम्यमाचार्यनिरूपितम् । मूलेऽनुशयनशब्दस्य भावार्थकत्वपक्षे त्वनु- शय्यतेऽनेनेत्यनुशयनमिति करणव्युपत्या ताभिः सहात्मनो निगूढभावकरणं येन स निरोधः । स्वकीयेषु स्वविषयकभावोपादनं यया लीलया क्रियते सा निरोधशब्दवाये- त्यर्थः । अथ प्रकरणार्थरूपं नमस्यन्ति चतुर्भिरिति । दशमस्कन्धे पञ्चप्रकरणानि सन्तीति पञ्चधा प्रकरणार्थरूपो मम हृदये यो विराजते तं नमामीति सम्बन्धः । पञ्च- रूपत्वं प्रकटयन्ति । मार्य चतुर्भिरघ्यायै । द्वितीय प्रमाणप्रमेयसाधनफला मकैवतुर्भिः प्रकरणै । तथैव तृतीयम् । चतुर्थ त्रिभिः प्रकरणैः । पञ्चमं पड्भिरध्यायै । एवं पञ्चधा यो विराजत इति सम्ब-यः । पूर्वोचरेति । अशरीरस्य विष्णोः पुरुषशरीरस्वीकारः सर्गः, पुरपात् ग्रामादोनामुपत्तिम्सिर्गः, उपन्नानां तत्तन्मर्यादया स्थापनं स्थानम् , स्थितानामभि- वृदिः पोषणमिति प्रकारक कार्यकारणभावः । प्रकृते च पूर्वस्कन्धे भक्तानां निरूपणात् तेषां चित्तवृत्तिनिरोधे कथ्यमाने स तिष्ठति, अन्यथा मुक्तानामाश्रयत्वेनाप्रयनिरूपणान्मुक्ति- मनिरूप्य तनिरूपणमशक्यमिति तदसंगतं स्यात्, निरोधः प्रलयत्वेन तेऽभिमत इति मुरयनन्तरं तन्निरूपणे मुक्तानां प्रत्य इति संगतिर्मयेत्, सा चायुक्ता, भनेवंकथने कार्यकारणभावक्षतिरित्यर्थः । आघन्तयोरिति । प्रकरणयोरिति शेष । तत्र दुधमारणा- भागालक्षणस्याप्रवेश इत्यव्यापक लक्षणमिति भाषः । मुक्तावपीति । स्कन्धान्तरे तनिरूप- णादतिव्यापकं सदिति भावः । एवं सनि तश्या लोलाया दशविधलीलामध्यपातिवाभावेन भागरतेऽप्रपेश । अथ महिलतया प्रवेशो वाच्यस्तदा 'दशविधत्रीलाभ्यो भिनावेन भागव- तमध्यपातिवेन चैकादमी सा भवेदियाहु लीलाधिक्यगिनि । नयरक्षणज्ञानं हाय. याने कारणम् । तथा सति नयोग्नथा वहानिधे याहुः फायेंत्यादि । 'दशमस्य विशुद्धयर्थ नवानामिह रक्षण'मि युपत्रान्त वात्तेभ्यः पूर्वमाश्रयोक्तो तस्यागश्च भवेदित्याहुः मका- तेनि । नायनि । तेषां भक्त थेऽप्यधिकारिवान् केवलमक्ताया ममेराधिक्यं तदपेक्षयेति १. श्रीमान पिभ्य प्रानीनमेक धीप्रभुचरणीहमारलिसिगरम प्राप्तम् । परिरथा गुपिया मित वचतन्मूलपुस्तस्याभ्यः माता भषि रान्तीति नः प्रतिभाति । सेच प्रमाण रेव पार साता युरियनुमीयते, परन्नु हुनर रेसामा मूलपाटा विकृता अपि दृश्यते, नत्र वादन्या हसी । सावर गाय एव शोधि । ने च विद्यमानाम दाणीपुरा यस्ते । नप गुप एक पारतत्राममिराहना । श्रोताक्षरिखि- मेगालकमेव पीपुरोगाणे गाय योप्राने पलेपनवेनोरन्यायते । मतो मुद्रित. Twiवितरण प्रभुनाने वाला इन गुण नियते । पछि टिप्पण्या शोर लाineो यने, पचित पाय शोधिता इत्यतः पायदाणे वि. कर्नम्य स्प यानेषु पुनपुरमा दिपने म् पा एएनेन निर्दिष्टा, यथा-- Praदो ग.पा.1 । ...

·३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भावः । अन्यसंश्रय इति । भक्तेम्वेवाविस्य सेवितवन्तो, न स्वातन्त्र्येणेत्यर्थ । यद्वा प्रभोराविर्भावस्य स्वस्यापीष्टत्वेऽपि न स्वयं विज्ञापयितुं शक्तास्ताहगा र्यभावात् , किन्तु सादृशी भुवमने कृत्वेत्यर्थ । प्रद्युम्न इति । अत्र निबन्धानुरोधादयं कमो न विवक्षित इति ज्ञेयम् । हेतोलैविध्ये तात्पर्यमाहुः गुणा इति । सत्त्वादय इत्यर्थ । तद्तम् । भक्तागतमित्यर्थ । द्वादशभिः प्रश्ने हेतुमाहुः गुणदोषग इति । षड्गुणा लोके दोप-वेन प्रसिद्धा धर्माश्च घड् देशान्तरगता गर्भमातुलमारणादय । उभयविषयक-वात्तस्य तथात्वमित्यर्थः । गुणवाक्यसाम्यं दोषवाक्यानामयुक्तमित्याशङ्कयाहुः समत इति । यथा गुणा उत्तमास्तथा लोके दोषा अप्युकटा इत्युभयो: साम्येन राजा प्रश्नः कृत इति तथेत्यर्थः । समत इति भाषप्रधान । अग्रिमप्रयोजनार्थमिति । अनवतारसामयिक जीवोद्धारार्थमित्यर्थ । श्रवणानन्दत्वेनेति गानता पर्यम् । अनिवार्या इति । भगवद्विषयकत्वेन निवा- रयितुमयोग्या. कामादय इत्यर्थः । तथापि श्रवणस्येति । आया प्रवृ. त्तिविषयत्वेनैवेति तथा प्रवृत्तस्याखिलपुरुषार्थसाधकेऽर्थे प्रवृत्तिप्रयोजक विषयान्तरसमानधर्मयत्वं जघन्यमेवेति तथोक्तम् । अनियंदोपेण चेति । सहजामुरत्वे- ने यर्थः । वैराग्यजनकस्येति । गुणानुवादे वैराग्यजनकस्येत्यर्थः । दैत्यानां मुक्तिस्वरूपमाहुः अपुनराकृत्तीति । पुण्यद्वारमात्रतामिति । अग्रे हि भगवान् साक्षादेव भक्तदुःसं निमारतमान केनचिद् द्वारणेत्युच्यते । तेन तच्चरित्रेऽपि साक्षात्पुरुषार्थसाधक व, न तु पुण्यद्वारेति ज्ञापितं भविष्यतीति तथेत्यर्थः । क्षेत्रं पाण्डो, वीजिनो धर्म- भद्रादयः । एकस्वामिकक्षेत्रजस्वेन पञ्चापि । एकक्षेत्रजावेन तु त्रय एव पितामहा भवन्ति । स्वधर्मत्याजनसामग्रंमपीति । भगवदिगिनकरणं तद् ' देवत्रतं, तद्विरदं तद् देय- व्रतम् । तथाच देवनते भीष्मे तिमिगल व दैत्यात कोरवैः संपादितमिति तेषां कौरवाणां सथासामध्ये जातमित्यर्थः । इदमतिसामर्थ्यमिति भावः । सैन्यसागरपदतापर्यमाहुः पहिःस्थितमपीति । सै-यस्था होतस्ततः स्वसेनाबाह स्थितं मारयन्ति, न तु स्वसेनाम् । समुद्रस्थास्तु स्ववृन्दमयस्यमपि । इह च उमयरूपन्यमुक्तम् । तेनोक्तकैमुतिकन्यायमूष- नाय सैन्यत्वं समुद्रत्वं चोक्कमियर्थः । पोतमपि गिल-तीति साधनघातकचम् । चेत. नेति । जलामक: समुद्रः स स्वयं न मारकोऽचेतनस्वात्, किन्तु तत्स्थाश्चेतनाः । इह समुद्रस्यैव चेतनत्वात् स्वस्वरूपेणैवान्यनाशकावं जाप्यत इयर्थः । प्रत्योक्तितापर्यमाहुः १. देवमत म. पा. (न तद् देवः1) 1 ·४ श्रीटिप्पणी। भगवत इत्यादिना । प्लपा हि समुद्रात् स्यापतरस्त स्वरूपान त पाती च । स्वाश्रयणमात्रेण तारको, न तु मकरादिनिवारणे स्वक्रियावान्, एवं भगवानपि पाण्डयसैन्यमशेष रक्षितुं नोयतः । तदा बहद्रूप: स्यात् । कि तु पाण्डवाना रक्षितुम् । अतोऽल्परूपत्वमयुद्ध- मानत्वात्तदनन्त पाति वम् | 'पितामहा म इति श्लोकविवरण तथापि सम्यगियादि । उक्त सागर व सपदमकुर्वन्नित्येतापतैर चारितार्थे प्रभो प्टय वनिरूपण तत्तरणोक्तिश्च निरर्था । व सपदे मजनासंभवेन प्लपानपेक्षणादित एव तरणस्याप्यसंभपादुल्लचनस्यैव तत्र संभवादियाशक्य तत्तापर्यमाहु. तथापीति । वत्सपदे तासामेव मजनसम्भपात् प्लवतर- णोक्त्या तेषा तथात्व ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तत्र हेतु सम्यगि यादि । तत्रापि हेतु स्वदृष्टयेति । स्वसाम्येने यर्थः । लौकिकदृष्टयेति वा । भगवत्वेन भगति जाने य सपदे मन्जनसभायना न स्यादि याहुः भगवद्भाव इति । ब्रह्मास्त्रदर्शन उत्तराच्छरणगमनमेव स्याद्, न शस्त्रग्रहणम् । तदा चक्रेण प्रभुणा चेन रक्षिताः स्युम्नदा स्वसामय॑स्याप्रयो- जक याद नाश एवं स्यात् । इदमेर मज्जनरूपम् । स्वसामर्थेनाम्मीफ जय इयभिमानेन हि तदा शस्त्रग्रहणम् । एव सति पूर्वमपि प्रभुणैव रक्षित वेन तदुपकाराजानान्माहात्म्या- ज्ञानाच क्षुद्रत्वमेव तेपु पिपीलिका पम् । २०१६ दोण्यरेत्यस्य विवरणे अर्जुनस्ये यादि । सर्वात्मना गर्भदाहे गोप्यस्याभावाद गोपनासम्भव इति गोप्यमशमाहु अर्जुनस्येत्यादिना । स्थूलाशे दग्धेऽप्युक्त- योजन्याशामको धर्मस्तु वैष्णवाशत्वात् स्थित एवेति दग्धानप्यशान् स्वसा- मध्येन अदग्धान भाक्तिवानिति तैः सहभूतं योजभार जुगोपेत्यर्थः । योगविभागादिति । 'जनपदशब्दात क्षत्रियादनिति सूत्रप्रामान्प्रत्ययस्य लोपस्तु 'जनपदे लुबिति सूत्रेण भवति, इह कुर शब्दस्य जनपदासचिवे जो लोपामम्भवादेवं प्रयोगासम्भव इत्याशय तत्संभव प्रकारमाहुः योगविभागादिति । जनपदशब्दे विभक्ते कृते, लुपि येतात मात्र सूत्रमिति जनपदावाचि वेऽपि ताप ययलोपात्तथा शब्दसिद्धिरित्यर्थः । अन्यथा प्रतीतैरिति । पूर्व दग्धवेन प्रतोतानामदग्ध वेन प्रतीनिर यथाप्रतोतिः । धर्मरक्षार्थ इति । वेद- मोगाधिष्टापिननारूपदेवताक हि ब्रह्मायम् । त कायस्य भगरता प्रतिबन्धे भगवती वेद- मार्गरक्षक पलक्षणो धर्मो ग छेदिति तथा । एतेनादाहेऽपि साम प्रभौ सूचितम् । मोक्ष इति । वेदमन्त्राधिष्टिता देवता हि स्वकार्य कृ वा निवर्तते । तदकरणे तदनिवृत्या मोक्ष- प्रतिबन्ध स्या मर्यादामार्ग इति तदमावार्थ तयेत्यर्थः । तत्त्वसहितमिति । 'तेजस्तत्व मुदर्शन मिति वाक्यादिति भावः । इह चक्रपदं भगवति स्थिताना सर्वेषा तत्वानामुपलक्ष- ·1. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ५ कम् । तानि तु द्वादशस्कन्धे, 'अथेममर्थं पृच्छाम' इत्युपकम्य, 'तान्त्रिकाः परिचर्यायां केवलस्य श्रियः पतेः । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च रिति शौनकेन पृष्टः सूतो 'नमस्कृत्य गुरून वक्ष्ये विभूतीणीरपी' युपक्रम्य अङ्गादीनि पूजायां येन रूपेण ध्याय- त्याचार्यास्तानि रूपाण्यवदत् । तथाच ध्यानार्थमेव तथा प्रदर्शन मिति साधूक्तं उपकार इति । रक्षार्थ चकोक्तावनिमोक्या विरोधः स्यान्न तूक्तरीत्याहुरत एवेति । काल- निग्रहार्थं वेति । चक्रं मारकत्वेन कालरूपम् । तद् धृत्वा तिष्टतीति तन स्वकार्यकरणक्षम भवतीति तथा । चक्रपदोपादानतात्पर्यान्तरमाहुः अत एवेति । दग्धस्यापि पूर्वावसम्पा- दनेन,जीवितसम्पादनमनुभावः । तादृशो भगवान् पूर्ण गर्ने प्रयोजनाभावात्ततो निवृत्त इति सोऽनुभावोऽपि निवृत्तः; अन्यथा भगवता रक्षित इति कालादेरपि भयाभावादयं देहो नित्य एव स्यात् । तथाच चक्र भ्रमणशीलमिति व्याघुट्य म परितो भ्रमणं कृतवदिति कालाधी- नव-सम्पन्नमितीदानी न जीवनसम्पत्तिरित्यर्थः । वीर्याणीत्यत्र अनेनेत्यादि । वारद्वयं वीर्यप्रश्नकथनेनेत्यर्थः। यदुवंशे वशसंवन्धि- कार्यकरणार्थं प्रद्युम्नांशेनावतीर्य वीर्याणि कृतवानिभमल्लकंसमागधादिवधरू- २०-२-७. पाणि प्रक्यसामपि यौवनं यदूनां द्वारकानयनवैदर्भाहरणादिरूपाणि चेति 'तत्रांशेनावतीर्णस्य त्यनेनावताररूप निरूपितम् । 'वीर्याणि तस्य'त्यनेनोक्तरूपयमुक्तफल- 'दाने वाशीवत् करणभृतं यस्य तन्मूलभूतं रूप निरूपितम् । अखिलदेहभाजामितिपदादेत. दवतारात् पूर्वमपि तेपामुक्तफदानोक्तेस्तथान्वं ज्ञायते । एवं सत्यवतारकार्यस्य मूलरूप. कार्यस्यापि करणादुभयरूपत्वमस्मिन्नवतारे ज्ञाप्यत इत्यर्थः । तेन वीर्यबहुत्वसम्भावनास्तीति तत्प्रश्न इति भावः । अत्रैतदवतारवीयं पृच्छस्त कर्तुर्यन्मूलरूपत्वमुक्तवान् तेनास्यैवावतारस्य मूलरूप-वोत्तया माहाम्यमेवोक्तवानित्याशयेन पक्षान्तरगाहुः इदमेवेत्यादिना । आमावेन मृत्युदानमनुपपन्नमित्याशङ्कय समादधते निमित्तवशादिति । देहभाव बौक्तितात्पर्योक्तिः रियम् । 'पराभिध्यानातु तिरोहितं ततो ह्यस्य बन्धविपर्यया विति तत्त्वमूत्रात ! 'स नैव रेमे, तस्मादेकाकी न रमते, .स द्वितीयमेन्छ'दित्यादिश्रुतिभ्यश्च जीवानां देहसम्बन्धः स्वक्रीडार्थमेव भगवता कूत इति को व निमित्तं, तशात्तथेत्यर्थः । भगवद्धयानरूपा. णीति । आन्तरत्वादिति भावः । अव कयमपीति । उतेति पदादन्तर्मुखेभ्यो रूपये. १. द्वादशे स्वन्धे म. पा. । २. अन् मू. पा. ३. तूचरीत्यामित्याहुति मू. पा.. ४. पूर्वभाव इति मुलस्य. पाठ: । आविर्भावनि पाठवनियः । ५. पुरुषालरूपाम्मम् । ६. दानोगरि मृत्योः इति टोका वर्तते. ७. रूपावमुकम्मू, पा.

·श्रीटिप्पणी। - नाध्यमृतदानम् । विषयपक्षे भजनोपयोगिवेन तथा लम् । ब्रह्मादिपक्षे भगव कोडोपयोगि खेन विभूतिरूप वेन च जानात्तथात्वम् । बहिर्मुग्वेभ्यस्तथा वे स्पष्टम् । क वासमित्यत्र । अथवेत्यादि । अयुनापि, 'वयं गोवृत्तयोऽनिशं, श्रूयता पित रित्यादिवचनानामश्रवणासुदेवपुत्रत्वेन यादव वेन जानादेवमपि कथनं १०१-१. सम्भा यते इत्याशयेनेदमुक्तम् । देहं मानुपमित्या । तत्रैवोक्तमिति । तर वृष्णिमानुपदेह एवाश्रयणमोक मित्यर्थ । तेषु सर्वेषु भूभारराजपृतनानिरसनसामर्थ्याय भगवानाविष्टस्तिष्ट- १०-१-११. तीति तथा। 'वृष्णिभिः सह संव्यवहारे क्रियमाणे दृष्णिदेहेपाश्रयणसंभ- वादपि तथा । एतज्ञापनायैवावश्चरण उक्त । अन्यथा तं विनापि प्रश्नमपत्तेस्तं न वदेत् । एव सति, 'वृष्णिभि सह देहं मानुपमाथि य कति वर्षाणि यदुपुर्यामवासी दिति सम्बन्धी ज्ञेयः । अत एवाने प्रमुर्वक्ष्यति, 'नैवान्यतः परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिदियर हेतुभूतं विशेषणं म संश्रयस्येति । उद्धारविषयनिर्धारमाहुः ये भक्ता इति । शास्त्रीयसाधनरहितानामि यर्थ । ननु ससाधनानामपि कथं न विषयपमित्याशय तत्र बाधकमाहु येषामिति । किञ्च, एतेषा निरोधपदार्थोऽपि पूर्वस्माद्विलक्षणोऽतोपि न विषय यमि याहुः संसारेति । अत्र ससाधनेबित्यर्थः । निरूप्यते । त्वयेति शेषः । तथाच ससारस्याविद्या- कार्य वेन तन्निवृत्तेश्च ज्ञानैकसाध्यत्वेन तद्प एर निरोधस्तेषा यान्य इयाह अत इति । तथाच यहेर वैलक्षण्यमिति भावः । किञ्च । भक्ताना संसारो लीलोपयोगिवेन मुग्वरूप स्तेषां तु दु.खरूप इतीतोपि तद्वैलक्षण्यमित्याहु दुःखेति । प्रासङ्गिकमुक्त्वा पूर्वोक्तमुप संहरन्ति एवमिति । एकं नि सारनाना भगवगाप्तिलक्षणमियर्थः । ननु भगवत्कृतनिरोधो न शाखजनयितुं शक्य इति प्योक्तशेषभावामम्भवात ससाधनानामपि विषयय वक्तुं युक्तम् । अत ए, 'तथा परमहंसाना मुनीनाममलामनाम् । भक्तियोगवितानार्थ कथं पश्येमहि स्त्रिय'इतिपथावचनमपि गीयत इत्याशयेन पक्षान्तरमाहुः द्वय वेति । उमयो निरोधस्यैकरूपत्वेनोक्तवेलक्षण्याभावात्तथेत्यर्थ । एवम्प्रकारेण लीलाकरणे कथने च हेतु माहुः साहस्येति । निरोधस्येति शेष । अत्रोपपत्तिमा तत इति । यतश्विकीर्षितनिरोध मवतीर्य स्वय कृतानतो हेतोरयं स्कन्धो दशमत्वेन युज्यत इत्यर्थः । अन्यथाऽनवतोय. वाम्बरीपादेरियात्रापि भक्तदुःखनिवारणोक्तो भक्तकथैवोक्ता भवतीति ईशानुकवेयमपि 1. 'वृष्णिभि सह.. मभवादपि तपा' इति हस्ताक्षरपृष्ठेषु न वर्तते, पथान अन्धकार. लिखितमिति प्रतिभाति । .

·थीविट्ठलनाथविरचिता। भवेदित्यस्य स्कन्धस्य दशमत्वं न स्यादिति भावः । अङ्गमाहुः अवतार इति । येन विना यन सम्भवति तत्तदङ्गमत्रोच्यते । तथाचानाविर्भावे निरोधपदार्थ एव न स्यादिति भावः । यदा, यत ससारमवदु खव्यावृत्तिरेव निरोधप्रयोजनमतो निरन्तर भगवस्मरणात्मको निरोधो दैवासुरसाधारणो निरूप्यत इत्याहुः ससारेति । स्मृतिश्च कचित् स्नेहात कचित् देषादिनेति परं विशेषः । एक पूर्वोक्त म यर्थः । अथवा यतो रेलीलानुपयोगिससारवर्ता 'संस्मृतिरपि दुखरूपातोधिकारिभेदेन विरोधाभावाद् दुखनिवृत्तिः संसारनिवृत्तिश्चेति द्वयमपि फलमित्युक्तमित्याहुः दुःखरूपा च संहतिः, द्वयं वा न विरुध्यत इति । एवमनुक्तो दुःखरूपे यायनर्थकं स्यात्, केपाश्चिद्भक्ताना दु समेव निवारितम् | अहम्ममा मका संसारस्तु लीलोपयोगिवेन स्थापित एव । केपाश्चिद्भक्तानामन्येषा च समारोऽपि नाशित । तेन द्वयमपि फलमित्यर्थः । नन्वाधिदैविकप्रवर्तन विमा वाण्युगमासम्भवे भक्त. दुखहेतुवाणी स कथ प्रवर्तितवानियाशक्य तत्तापर्यमाहु सर्वमुक्त्यर्थमिति । हो विवि विना सा न भवतीति स्वयं तं कर्तुमशक्तस्तद्धेतुहेतुं चक्र इ यर्थः । तदेनुगुणदेव तायास्तदुःकर्षमसहमानाया इतिरूपेऽग्रिमप्रथे त पदाभ्या कम एवोक्त इति शेयम् । मुक्ति हेतु वेन तदनुगुणत्वम् । भगवन्मातृदास्य दैवपक्षे परमो कर्ष । अयं चामुर इत्यसहमान त्यम् । एवमविरोध पूर्वापरयो । कालो ह्यत्र प्रतिब धको जात इत्यत्रापि भत्रपदस्य देवानुगुणत्वे कसस्येत्यर्थो ज्ञेय । तथा सति मातुर्दु खासम्भवेन मातृत्वमेव न स्यादिति भावः । अतस्तेऽप्यन्त इति । भीष्मादय इत्यर्थः । तद्धर्मा इति । नृपधर्मा इत्यर्थ । वासुदेवकलानन्त इत्यस्य विवरणे । तदाविष्टस्तस्मिन् सङ्घर्षणे आविष्ट इयर्थ । अत्र पूर्व शग्यारूपे सङ्कपणे शयानस्यावतारदशापने तसिगनावेशरूपा स्थिति रनुशयनं भवति । तथाचानुशयनस्यैव स्कन्धार्थवाद बलदेवाविष्टवासुदेव- कलाया एव लीलास्कन्धार्थः स्यादियत आह अत इति । यत शयानस्यावेशोऽतो हेतो विष्णो साविककल्पाधिष्ठातुरेव बलभद्रेण कृत्वानुशयनमुच्यते, नामन पुरपौत्तमस्य नेत्यर्थ । 'निराधोऽस्यानुशयनमात्मन' इति मूलवाक्यादिति भावः । तेन नोक्तदूषण मिति भावः । तर्हि बलदेव एव निरूपणे किं ता पर्य तदाह एकवदिति । पूर्वोक्तवासु देवस्याशस्वादशाशिनोश्च तादाम्येनामेदादेकवदेव प्रोच्यते । तेन तत्रापि तथा निरूपण मित्यर्थ । अतस्तचरित्रमपि मूलरूपचरित्रमेवेति भाव । नन्वेवं लोके न प्रतीयत इयत माह कृष्ण इति । यथाश वेनैक्येपि स्वरूपे वैविध्यप्रतीतिस्तथा चरित्रेपीत्यर्थ । अत एव यथा चतुर्म्यहरूपेण प्राकट्य मथुराया, पुरुषोत्तमस्य बजे तथात्रापी याद देवक्यामिति । १ समृति-म्पा । २ लीलानुपयोगिससारवतामिति मूलपुस्तके न वर्तते । । यथा चतुर्थ्यहरूपेण सह प्राकटप पुरुषोत्तमस्य, नया भजे बलमदेषि वासुदेवावेशेन सह प्राकम्पमित्यर्थ । ४ व्यहरूपेणेत्यर्थ । १०१२४ ।

·८ श्रीटिप्पणी। शूरसैनो यदुपतिरित्यत्र । ननु मातृचरणाना दु खनापगोपायमान ह्या वाच्यम् । तत्तु विवाह कृ वा गृहगमनसमये तथाकाशवाण्यभूदित्येतावतैवोक्तं भव- १० १२७ तौति देशकालारस्थादिभि सकर्षवर्णनं यर्थमित्याशङ्कय तत्तात्पर्यमाहु सर्वोत्कर्षे वित्यनेन । भगवदाविर्भावस्थानमिति । यथा वसुदेवज-मसमय आनका दुन्दुभयश्च नेदुरिति सर्वत उस्को लोके ज्ञातस्तथा खिया भर्तृगृह एव पुरज-म भवति । वत्र विवाहो निमित्तमिति त क वा तद्गृहगमनसमये मातु सर्वोक भगवता सम्पादिते सति यत् दुःखमुपस्थित तत् स्व-पके निमित्ते शीघ्रमनायासेन भगवता निरसितुं योग्ये सति भवतीति भगव-मार्गे शास्त्रे निरूपितमित्यत्रापि न काचिच्चि तेति ज्ञापनाय तवर्णनमित्यर्थ । सुष्टु अपकमतिसूक्ष्मं दुर्जेयमिति यावत् । तादृशे निमित्ते सती यर्थः भक्तदु ख पिना भगपदाविर्भावो न भवतीति तदर्थ त कथनमित्यपि तापर्य नेयम् । देशत कालत इत्यादि । सप्तर सुग्वदा इयुक्त एकस्य द्वयोर्वापि मुखदवं सम्मन तीति नाय नियम इयाशय निमित्ताना तावद्रुप वात्तथेति चोधयितु तायेवोक्तानि, देशत इत्यादिना । अथवा, सार्वविभक्तिरन्तसिलिन्ति केचिदिति वाक्यादत्र प्रथमातस्त- सिलिति ज्ञेयम् । तस्था तु कहिचिदित्यस्य विवरणे सर्वानि यायाचकत्यन्तम् । पूर्वसान्निध्ये सति भक्तदुःखाभावे स्वावतारो न सम्भवतीति तदर्थ त सानिय दृरोकृत- १०१२९. वान् । अप्रे च त प्रयोजनाभावात् स्वस्मिन्ने लीन कृतवानित्यर्थ । पयि प्रग्रहिणमि यत्र । अनेनाधिभौतिकः काल इति । भगा प्रादुर्भार- हेतुर्भक्तिमार्गोऽय विवाहश्चेन्युभयोः साम्यादेत सम्बन्धिमार्गे कालतप्रति- बन्धकथनेन भक्तिमार्गेऽपि तथा व ज्ञायत इयाशयेनेदमुक्तम् । एवं सय. स्मिन् मार्गे भगव प्रापकमार्ग इ यों ज्ञेयः । खड्गपाणिः कचे ग्रहीदित्यत्र । क्चेपु फिश्चिदि यादि । ग्रहणक्रियाकर्म- खेपि कचाना कर्तुम्रहणक्रिययेप्सिततमत्वाभावात्तथात्वज्ञापनाय सप्तम्युक्ता, न द्वितीयेत्यर्थ । दृष्ट्या समत्वमित्यत्र । अनेन पञ्चवार्षिक इत्यादि । अायं भारः। भने निगडनिग्रहान तरमेव, जात जातमहन्निति वक्ष्यमाणत्वात् समर्पणान तर- ममारण तन्नोचितमिति मग नारदेन तथा कथनादेतदनुपदमे तत्कथन मिति ज्ञायते । तथाच निग्रहे गर्भासमव इति । अत एव, जात जातमिनि न कालभद- जापमित्यो वक्ष्यते । भगवतस्त्वलौकिको रीतिरिति नानुपपत्तिः । इति प्रथमाध्यायः। १०१३४ १०१३५ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। द्वितीयाध्यायाक्तिी कृष्णोधम इत्यादि । भगवदुद्यमे हेतुमाहु महत्त्वेति । हे तोरिति शेप । अत एव ताव-तमपि विलम्बमसहिष्णुर्गर्भरर्पणमासमवान् । १०.२०. न होवमन्यत्रेति भावः । अथवान्येभ्योऽवतारेभ्योऽत्र महत्वज्ञापनाय माया- ज्ञापनयसुदेवादिमनःप्रवेशलक्षणः स उच्यत इत्यर्थः । अथवा महत्त्वं पुरुपोत्तमाय तज्जा- पनाय सविशेषणः स उच्यत इति सम्ब धः । असाधारणावेनेतरेभ्यो व्यारतको धर्मो हि विशेषणम् । तदन मायाज्ञापनमेफम् । न हि ब्रह्मादिव्यामोहिका तामन्य आजन्तुमर्हति, सान्याधीना वा भवति । वसुदेवदुरासदत्वादिकं, देवक्या स्वहन्तज्ञानेन्यासुरभावत्याननं कंसस्य, ब्रह्मादिस्तुतिश्च । इतेबित्यस्याभासे देवक्या बन्धनावधीति । अत्रेदमाकृतम् । सप्तमे गर्भ जाते नन्दाचा ये व्रज इ यादि नारदेनोक्तम् । तदा पटपुत्रतिमातृव-धनं १०-२-४. च जातम् । तदत्र, हस्वित्येके नानृद्य स गमों देवक्या हर्पशोकविवर्धनो बभूवेत्यर्धेन शीघ्र भगवदुधर्म हेतुरक्त । पूर्व शोकवर्धनो नासीत् । हतेषु तेषु अयमाप तथा भविष्यतीति ज्ञानेन तथा बभूव । तथाचेदं सर्व ब-धनानन्तरं जातमिति तदेव पूर्वा- वधिर्यस्य तादृश चरित्रमाहेत्यर्थः । अत एवाने वक्ष्यन्ति ‘पट्पुत्रवधात् पूर्वमेव सङ्घर्पणगर्भ' इति । 'अमुरलनं सई पंणगर्भविषयकं दु.खं च भगवचरित्रमेव । तर्हि हर्षवर्धनत्वमनुपपन्न- मित्याशय तत्रोपपत्तिमाहुः स चार्धमित्यादिना । पुस्पोत्तमस्यैव पूर्णान-दत्वा-मातुर्मनसि तदागमने तवानन्दाविर्भाव एवाभृत्, परस्परं तादृशी नाभूनिरोधवशादिति सरस्वती- दृष्टान्तेन वक्ष्यते । अस्यानन्दमयत्वेपि प्रभुसङ्गम एव पूर्णानन्दप्राकटयकरणं भवतीति तथा । गच्छ देवीत्यत्र स्थावरानगरादिति । न गृणातीति नगरमत १०२.६ तुभ्यम् । अभिमानेन स्तब्ध एव तिष्टतीति तथा । आविवेशेत्याधाभासः । अथाक्रोशानन्तरमि यादि । ननु मूल एतदान-तर्य- वाचकपदाभावात् स्वयं ताकथनमनुपपन्नमिति भातीति चेन्मैषम् । भावानव- बोधात् । तथाहि । इह हि शीघ्र स्वागमनार्थमेव गर्भकर्षणाज्ञापनम् । तत्तु 'गां गता तत्तथाकरो'दित्यैतावतैय निरूपितमभूत् । आक्रोशस्तु प्रकृतानुपयुक्त । एव सत्यपि (गर्भे प्रणीत' इति श्लोककथनं यत्तद्भगवद्वाक्यस्थाथशब्दतात्पर्यकथनायेति ज्ञायते । अन्यथा 'तत् सन्निकृष्य रोहिण्या उदरे सन्निवेशये' युक्त प्रयोजनाकाक्षायामह १ भासुर मू, पा । २ परस्य परम् मूपा । ३ आश्वेिशेश्यस्याभाम मू, पा,। स्थावर- ·धीटिप्पणी। देवक्या. पुत्रता प्राप्स्यामीत्येतावतैव चारितार्थ्यादथशन्दं न वदेत् । एवं सति यस्मा- दानन्तर्य प्रभुवुद्धिस्थं स पदार्थों 'गर्भ प्रणीत' इति श्लोकेन विवृत श्रीशुकेन । आचार्य- रपि तमेवाथशब्दं प्रतीकन्वेनोक्तवा, गर्भ इतिश्लोकोततत्तापर्यमाकोशानन्तरमित्यादिनानु- दितम् । अयमर्थो भगवतोऽत्यन्तं गोपनीय इति त सम्पत्तिलोंकानामन्यथानानोक्या तत एव तदज्ञानसूचनेन च ज्ञापितेति सर्वमनवद्यम् । पुरुषोत्तमस्तु नन्दगृह एवेत्यादि, भवती यन्तम् । अत्राय भावः । उक्त- वाक्यानुरोधानन्दगेहे पुरुषोत्तमाविर्भावोऽयस्यमङ्गीकार्यः । एवं सति 'सुतं यशोदाशयने निधाये' यप्रिमवाक्यं चानुपपन्नं भवति । तत्र स्वरूपद्वयदर्शनप्रमहात् । आगतस्य तिरोधानं न वक्तुं शक्यम्, आगमनवैयर्थ्यापातात् । 'प्रागय वसुदेवस्ये तिवाक्यविरोधश्चेति उभयतः- पाशारजरितिचेत् । अत्र बम । नन्दगेहे प्रादुर्भुतस्यैव पुरुषोत्तमस्य सर्वतःपाणिपादा- न्त वेन तदा कार्यमस्तीति वसुदेवगृहे प्रादुर्भाव इति ज्ञायते । स एव 'बभूव प्राकृतः शिशु'रियनेन उक्तः । पूर्वरूपस्य तिरोधानेष्यनिमकार्यार्थ स्वस्मिन्नेव स्थापितवान् । यतो मुक्तिभूभारहरणवंशसम्बन्धित्वेनाविर्भावपित्रादिमुखदानवेदमार्गरक्षानारदशापविमोकद्विजसंमा- ननादिकार्याणि वासुदेवादिमूर्तिनियतकारणकानि उक्तकार्याण्यने स्पष्टानि । एतदेवोकम् एवं सति सर्वेषां चरित्राणामभिनिवेशो भवतीयनेन । अत्र श्रुतार्थापत्तिरेव मानमिति नानुपपत्ति काचित् । रूपान्तरमिति । रूपान्तरवेन भानमित्यर्थः । तच मानुषत्वम् । तथाच शुद्ध पुस्पोत्तम एव तथा भानस्याने वाच्य-चामायानिरूपणेन तनियतकार्यविषय- स्याप्युत्पत्तिनिरूपिता भवती यर्थ । दधार सर्वात्मकमि यस्य विवृनौ वृद्धिराफाशस्येवेत्यारभ्य, भवतीत्य. न्तम् । यथा यथा भित्यायावरणापसारणं तथा तथाफाशप्राकटचं यथा, तथा १०-२-१७. यावयावन्मायारूपं येन प्रकारणापसायते तावत्तायत्तेन प्रकारेण भगव स्वरूप प्रफ्टं भवतीति मेणैव गर्भलक्षणानि वस्नेतरगर्भे यो भगवद्गर्भसम्बन्धिन्यपि बुद्धिर्दे- वक्या अविरक्षणोपपन्ना भवति । एवमेव यावता अंशेनेतोपसारणं तारतांशेन यशोदागर्भ मायाप्रादुर्भाव इति यशोदाया अप्यविकृता बुद्धिस्तथेत्यर्थः । अन्यथा त्वन्नौकिकत्वेन पूर्व तहक्षणाभावे पश्चात् प्राकटये च उभयोर्यशोदादेवक्योबुदिपिता भवेत् । तथा सति लीला न सम्पयेतेति तथैव नेयमिति भारः । साकारव्यापकबामणः स्तोफाकारमात्रावरणापसार. पसारितस्यापि तस्य तथाकार वं लोकन्यायेन सिद्धम् । अत्रावरणस्य व्यापक वेनाविशेषाद यशोदागर्मदेशेपि त प्राकटये नानुपपन्नं किञ्चिन् । १. विरहेण स्वगरसोरामानिमियर्थ ।

·श्रीविठ्ठलनाथावरचिता। सत्यवमित्यस्य विवरणे अष्टविध भवतीत्यादि अविध व चाने स्प- टीभविष्यति । यत् साय तत् परमित्यादिवक्ष्यमाणश्रुत्यर्थनिरूपकमिति झे. १०२२५ यम् । यद्वा सर्वोत्कृष्टमित्यत्र वाशब्द एवकारार्थो वाक्यालङ्कारे । श्रुताविध स्तुतावप्येतयोरैक्य प्रतिपादनीयमि यतिदिन्ति एव सत्यवेत्यादिना । लोके हि व्रत मुत्कृष्टमिति यदुक्त तत्रोपपत्तियस्त्वि यादिना उच्यते । तथाच लोके व्रत सय चेति द्विविध सत्य निरूपित भवति । मुले व्रतपदेनैतदुभयप्राप्ती हेतुमाहु उभयोः परत्वादिति । सत्यवतमित्यनेन सत्य परमिति श्रुतिपदत्यार्थ रक्तो भवतीति भावः । तेन लोके सय बत चेति द्वैविध्यम् । अग्रे पर स यमिति श्रुत्यर्थनिरूपक स यपरमिति पद व्याकुर्वन्ति' अतः परमिति । अत्रापि लोके लौकिक नियामक वैदिकं द्वादशविध चेति द्वैदि यम् । भगवतो व्रतं लोकानुसारेण देवहितकारिणो नियामकं चेति द्वैविध्यम् । त्रिसत्यमिति पदार्थ भूरादि- त्रय कायादित्रय चेति द्वैविध्यम् । एवमविध व सत्यस्य भगवत काररूपस्य । यदि स यरूपत्व न स्यातदा लोके व्रतादिक नियामक च वैदिक च द्वादशविध भगवद्वतानि च लोकाश्चात्मादयश्च न स्युरित्युपपत्तिरूप वम् । व्रत हि उपोषणदिरूपमहोरात्रादिसा ध्यम् । स यमपि तस्तैलादिप्वप्यदाहोऽ युत्कटपापेऽल्पेनैव कालेनानिटमनु कटस्वेचिरणे स्यादि । अ यत् स्पष्टम् । लौकिकमुक्तद्वादशविध वैदिक चेति द्विविधम् । भगवदीय बत नियामकं चेति च द्विविधम् । लोका भूर्भुव स्वर्लक्षणा । आ मानः कायजीवपरमात्मान । लोकाः फलरूपाः । इतरे स्वितराणि । इद च द्विविधम् । एवमष्टविध व सत्यस्योक्त मेदेन । पदद्वये विधेयभेदेन द्वैविध्यम् । त्रय च द्विविधम् । एवं चतुर्विधत्वम् । इतराविति । प्रमाणफल्लक्षणावर्थावित्यर्थ । आगन्तयोरिति । स यामकमित्यन्तिमेन पदेन फलम् । एतस्मादायेन, मतसत्यनेत्रमित्यनेन प्रमाणमित्यर्थः । भगवत्स्वरूपज्ञानशक्योः फलस्वप्रमा- णत्वे प्रसिद्ध । अथवा स यस्य योनिमि यनेन प्रमाणम् । स यस्य स यमित्यनेन फलम् । 'मानाधीना मेयसिद्धिारित कारणा त पाति मानमिति तथा । पूर्वमजस्य ज्ञानेन विषयस्व रूपमपि तदैव सिदं भूतमिति यतो भानम् । फल विवृतावेच स्फुट, सत्य एवेत्यादिना । प्रमाणादिचतूरूप भगति प्रतिष्टित चेति पञ्चविधम् । पूर्वोक्तमष्टविधमेत पञ्चविध चेति त्रयोदशधा । अग्रे ज्ञानशक्तिद्वय धर्मा चेति पाडशधा । विभी यस्य विवृतौ चराचरशब्देने यादि । 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं चोभे भवत ओदन' इति श्रुत्यर्थनिर्णयं कुर्वन् , 'अत्ता चराचरग्रहणादिति सूत्रे विषय- वाक्योक्तब्रह्मक्षत्रे चराचरशब्देन व्यासोबददिति तथेति ज्ञेयम् । १ व्याकुर्वन्ति अत परमिति मू । २ कालरूपस्य यदि-मू पा । १०२२८ ·૧૨ धीटिप्पणी। त्वत्पादपोतेनेत्यत्र भगवद्भावकेत्यादि । अक्षरपक्षेऽनुपपत्तिरियम् । भगवतः पुस्परूपेणाविर्भाव ह्यक्षरस्य चरणम्पत्वम् । तदा भगवतव तरणसम्भवे ता १०.२२९. वन्मात्रस्य तथात्वमयुक्तम् । एतदेवक्तं भगवती यादिना । न च तेन पुरुषरूपेणापि त सम्भव इत्याह समाधिकल्पितस्यैवेति । येन्येरविन्दाक्षेन्यत्र । सम्यवायुसञ्चारो नाटोशुद्धया भवतीति तदर्यमपेयपानादिफं १०२-३१. यत्तदेव विकर्मति ज्ञेयम् । एतदुक्तं विकर्म सहितमित्यनेन । शरीरिणां श्रेय इत्या ते हि शरीराभिमानिन इत्यादि । वैदिक धर्म यथोक्त मेव कृतमदृष्टजनकम् । ज्ञानमपि तत्रागम् । 'य एवं वेदेति वाक्ये. १०२.३३ भ्यः । तथाच तदभावात्तथेति भावः । जट वादपि तथा व ज्ञेयम । सत्त्वं न चेदित्यत्र उभयो साक्षात्कार इत्यादि । आत्मसाक्षा कारस्य फल- मध्यासनिवृत्तिः । द्वितीयस्याद्वैत-पूर्तिः । वैदिफमार्गे हि प्रमेयं स हैतावा- नासे'तिश्रुतेर्ब्रह्मामकम् । अतस्तत्त्वेन स्फूर्तिः फलमिति भावः । इत्पद ध्यतिरिक्तमिति । न चेदित्यत्र यदिपदं तद्व्यतिरिक्तमित्यर्थ । 'अज्ञानभिद्विज्ञानं मार्जनमापेति न व्याख्यानमिति । क्रियापदस्य समानलकारेणैवान्वयनियमान्मार्ज. नमाप्नुयादिति भवेत् । स्वोक्ताशङ्काया अनिवृत्तेच सव्याल्यातशास्त्रार्थाप्राप्तेश्चेति भावः । इति द्वितीयाध्याय । १०२.३४. तृतीयाध्याये प्रकरणार्थसंदर्भे अधिकारिणि काल इति । दक्षिणायन- प्णपानशीथादिदोपेषु सर्वकर्मणि निन्दितेपु सासु सर्वगुणोपेतत्वोतिर्मलेs- नुपपन्ने याशय तत्ता पर्यमाहुः अधिकारिणी यादिना । तथाप्यधिर्फ त- त्रानुप्रविष्ट, न तु तदानिरिति न्यायेनोतदोपानिवृत्तिस्तदयस्थैवेति चेत् । अत्र वदामः । नात्र पूर्वोत्त धिभौतिककाले प्रादुर्भाव उच्यते, किनवधुनै होलाविर्भावारम्भ इति लीला- कालो यो भगवदात्मकत्वेन वाय म प्रादुर्भूत इति । एवमेव देशादिरपि । अत एवाथ- शब्दो भिन्न प्रक्रमार्थक उक्त! ! आधिभौतिकम्य तस्य जन्मनिमित्त पाभावाद् भौतिकस्याधि- ठानत्वेऽपि यथा वरदेयरात्रीणां तदा दिवापि प्रकटनं कृतमिति तदात्रीणां दिवारूपायमपीति न वक्तुं शक्यम् । तथास्याधिभौतिकतद्रूपत्व न वक्तु शक्यम् । एतम्ञापनायैव शुकैस्तथो- कम् । अन्यथा गम्टे त्वदुक्तदूपणे स येव न वदेत् । यद्यप्याधिभौतिक उत्तरायणत्वादि. । म अशान- ग पा.। २ स्वोक्तशाया मू पा ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। विशिष्टेऽप्येत प्रकटनं सम्भवति, तथापि यदेतादृशे तरिमत्तथा करणं तन्मयांदामार्गात् पु. ष्टिमार्गोऽतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनायेति जानीमः । अत एव सर्वदेवतासान्निध्यप्रयुक्त. सर्वगुणोपेत वव्यावृत्यर्थं तद्गमनानन्तरं भिन्नप्रकगेण इदमुक्तम् । असङ्कोचात् सर्वशब्देने- श्वर्यादय उच्यते । तेन भगवदात्मकत्वमुक्तं भवति । तेन लीलाकालवमायाति । मादुर्भावस्थले नैश्चिन्त्यं वाचि पूर्वच दति । वाचि उपनिषदपायामिग्यर्थः । 'यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, 'अदृश्यमग्राही,' 'न तत्र सूर्यो १०-३-८. भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्नि,' 'न चक्षुपा दृश्यते नोत याचे त्यादिविरोधः प्राकट्यकथने आपतति । स च, 'कश्चिद्धीरः प्रत्यगा मानमैक्षत् ,' 'ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान' इत्यादिश्रुतिभिर्भगवदिग्छया भगवान् दृश्य., इ. न्द्रियसामर्यनादृश्य इति श्र योरतात्पर्यनिरूपणेन निरस्यत इति प्राकट्यात् पूर्वमविरोधो यथा, तथा प्राकट्यानन्तरमपीति न काचिञ्चिन्तेत्यर्थः । तमद्भुतमित्यत्र । विशेषणसंख्यातात्पर्य यद त आयश्लोकस्थद्वितीय श्लोकस्थविशेषण- संख्ययोः प्रत्येकसमुदायाभ्यां तात्पर्यमाहुः दशलीलेत्यादिना । आयस्थ- तत्संख्याभिप्रायोऽयम् । द्वितीयेन पदेन समुदिततत्ता पर्यमुक्तम् । द्विगुण इति । मर्यादामार्गायमैश्वर्यादिकं भूभारहरणवेदधर्मविहितभक्तिज्ञानादिप्रवर्तकमेकम् । ब्रह्म- मर्यादाया अप्युल्लड्धनं, दैत्यानामपि मुक्तिदानमदेयस्वरूपामृतदानादौ पुष्टिमार्गायैश्वर्यादिक हेतुः । एवं सयुमर्यावधं प्रकटोकृय प्रकट इति समुदिततत्तापर्यम् । एवमप्रेषि क्षेयम् । भक्तानां दशप्राणादिरूपः । सर्वप्रकाशकः सूर्यो द्वादशमति तथा । लोलासम्बन्धिपदार्था- नामनन्यप्रकाश्य वात् लोलाया कालातीतत्वेन तदवाडेदो न सम्भवतीति द्वादशमासामको लीलाधारभूतो यः संवत्सरामकः कालस्तद्रुपोपि । तेक हायनले मासिकः कुमार' इत्यायु- तिन विध्यते । लौकिकेन्द्रियाविषय वाल्लीलायागत मध्यपातिभक्तानामेकादशेन्द्रियरूपस्त- नियामकश्चेति द्वादशामा । आमपदेन जीवपरमात्मानाबुध्येते । कार्य महत्तत्यम् । भूना- •येकविधानि । उयो प्रकृतिपुरुषो। प्रयो गुणाः । अन्यत् स्पटम् । एतेन लोलासम्बन्धि- पदार्थसृष्टिरेतास्वरूपामिफैवेति फलितम् । एवं तात्पर्यनिरूपणेपोदमेव मूलम् । अन्यथा प्राकृतसम्बन्धे ग्रस यानुपपत्तिरिति । न तु लोकवेदसिद्धमिति । यद्यपि सारवेन वेदे सिद्ध, तथापि यामपं - फटमधुना तत् तथैवेति तदभिप्रायणेदमुक्तम् । तेन पूर्वग न विरोध । चतुर्भुजमिग्यग्याभासे चतुर्विधमपीति । प्रमाणप्रमेयसाधनफररूपम्पीयर्थ । भत्राय भावः । सम्पूर्णस्वरूपवर्णने जानेन्द्रियाणि कादयाणि च वाघ्यान र ज्ञाने.

·। श्रीटिप्पणी। न्द्रियेप्वीक्षणमेवोक्तम् । कर्मेन्द्रियेषु मुजा एवोका । तेनैव पूर्णा ज्ञानशक्तिः क्रिया- शक्तिध निरूपितेति जायते । एव सति कर्मेद्रियाणि निरूपयन् यद्भगशब्दार्थरूपं ज्ञानं निरूपयति तेन जीयानामिन भगवतः कर्मेन्द्रियाणि न ज्ञानजनकानीति न, किन्तु स्वयं चिद्रूपाणि पूर्णजानजनकानानि ज्ञापयति । चतुर्विधकार्यार्थमि यादिना चतुर्विधक्रियाशक्ति विवरणम् । व्यूहकार्याग्येर चतुर्विघानि तानि । तेषा नियतकार्य वात् । भगवद्भुजाना नियाशतिरूप वेन सर्वेषा कियावता मूल वात् पृथिव्यादिचतुर्णामेव भूतेषु कियावत्वात्त- दाधिदैविकम्प यमपो-याशयेन भून वमुक्तम् । तेन लीलामध्यपातिना तेपा प्रमुभुजम्पव- मेय, न प्रायनत्यमिति भावः । जरायुजम्वेटजाण्डजोदिजानि वा। तान्यप्युक्तरूपाणीति झेयम् । पुरपस्य हिमुन बमो सगिकमि यत्र द्विगुणपुरुष वम् । एतस्येव विवरण, लौकिक इत्यादि । युद्धादिना जराम धादिमारण शैक्सिाशम् । अ ययश्वरस्यैत चमूमारण का युवापक्षा स्या। अवस्थासाधनविरदकार्यकरण पृतनाशक्टादिमारणमौकिकम् । घात फावति । हन-रक्षणयारक त्रैक्टर करण विरस, तथापि तत् कृतवान् । परीक्षितो लौकि कबीजाशम्य दाहन, बागवाशस्य गर्भस्य रक्षण, त मातुध । तत्राप्यनिय र्यप्रमाणात् । एतदेव सररूपाप । तथैव दृष्टयादिकमपि शेयम् । वेदोक्तमिति । फर्मब्रह्मविषयक मा मपरमा मविषयफ या ज्ञानमि यर्थः । भक्तिपि सगुणा निर्गुणा च साधनफलरूपा पार वैराग्यं हि सर्वदु मनिवर्तमम् । भक्त दुःस्वनिवर्तन रायुधै । तेन नेपा पैराग्यरूपता । तेन भक्तप्वेव गगरनादेपपु तदभार इति जायते । अत एव मातुलादयो.पि हता । मधु ग्दन स्यादि । सर' या मधुसूदना गदाचा दक्षिणयार जरायो पामयोर्धारयन् मा. धवो भवति । एव सति गदाचायाका अ-राजयोथैरस्थितिमात्रसापायंगात्र माध- पवमा दाणयोधागो पामयारियन्नारायणो भनि। तेन शहाजयोम. प्रगदयोकर विनिमात्रमापर्यण नरायण रम् । एय त्रितृप व सङ्कर्षणप्रघुम्ना- निरसापनाप । राग यादिवि याये, शहगदे भादी ययोस्त शगदादिनी पा- उदायुरे यानि नदगुणमविनानो योहि । शष्ट्याम्जा या मारणासम्भवादा पुष य क मतिराहामायाय तत्ता पयमाहुः इन्द्रिये यादि । प्राणपोषितानीन्द्रियाणि हकार्यमाधान । विगोया थानापूरितम्य यस्य घनिनादर्पह तेति वाक्या. माय तास वाप्रियरूपना । सना नगे माको, दर्पाम वे मृतप्रायो यतः । गतदर्पस्य मायोपमर्दनाशुनागो भवति । प्रन च प्रमायिप्रदा नारायण इति तदा मका-ज- पारव या परि पति वा उपमर्दन तथा भवनीति नथा। गदाया आधिदैविप्राणा- मायाधिभूनारप्रायानि त। जाम्पम न करण, चक्र च नया | मुक्तिदिसायां - ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। चक्रेण मारयतीति तद्वतारतथैव भवन्ति । 'ये ये हताश्चक्रधरेणे तवाक्यात् । स्वय निलेप एव महाभूतैरेव माश्यतीति ता पर्येण पक्षा-तरमाहुः आकाशेत्यादि । शङ्खगदाचायुधमेता- क्व चारितायेप्युदायुधमितिकथनेना-योपि भावः सून्यत इति तमाहुः उदायुधानीति वेति । उदमुदक तद्रूपाणीत्यर्थः । उदकत्वोक्तिता पर्यमाहु तत्रैवेति । गुर पदार्थ हि तत् स्वस्मिन् पतितं मजयति । तद्वदरहारेणाननानासुरान् मावमायान् महाभूतान्येव पुनः प्रापयन्ति, न तु मुक्तिमि यर्थः । श्रीवत्स इत्यादि । अत्रैतावदान्यम् । पुस्पोत्तमैकनिष्ट वेन तदसाधारणं लक्षणं श्रीभवति । तस्याश्वतरागोचरत्वेन लक्ष्यज्ञानं कस्यापि न भविष्यतीति त प्रादुर्भावस्थाना- साधारणधर्म सर्वगोचर कृत्वा स्वस्मिन् धारयति । तदर्शनेन तत्र श्रीस्थितिज्ञानेन पुरुषो. त्तमत्वज्ञानं भवति । अस्य मुख्यत्वमुपपादयन्ति सर्वात्मकस्येति । 'पुरुपः स परः पार्थ भक्त्या लम्यस्त्वनन्यया यस्या-तास्थानि भूतानि' इति भगवद्वाक्यात् , 'य पृथिया लिए'-- नित्यादिश्रुतिभ्यश्च जगत्तथा । 'परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तो व्यक्त सनातन' इत्युप क्रम्य, 'अव्यक्तोऽक्षर इ-युक्तस्तमाहुः परमा गतिम् | यं प्राप्य न निवर्त-ते तद्धाम परमं ममेति प्रभुवाक्या छीव्रजजनमनोरथपूर्तये, 'दर्शयामास लोक स्व गोपाना तमसः परम् । सत्य ज्ञानमनन्तं यद्ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । यद्धि पश्यन्ति मुनयो गुणापाये समाहिता' इत्यादिवाक्यैः सर्ववेदप्रतिपाघवेना यक्षर ब्रह्म पुस्पोत्तमस्य लक्षणम् । चेष्टाम्पत्वेन, 'अथ सर्वगुणोपेतः काल' इत्यादिना निरूपितो य आनन्दमयो लौलाकाल सोऽपि तथा ! भा- दिपदालीलाविशेषाश्च । तथाच सर्वात्मकरवभगवत्वजगदादिलक्षणेषु ब्रह्म मुख्य लक्षणम् । सर्ववेदप्रतिपावत्वादाविर्भूतसच्चिदान-दरूपत्वाजानिमुक्तिस्थानत्वात् पुरषोत्तमगृहचरणा मकस्यात् । अतः श्रीवासस्य क्षमत्वमुक्तगन्यथेतरविशेषणयदिदमप्युक्तं स्यादिति भावः । अत्रोपपत्य-तरमाहुः अत एवेति । जातिवेदाक्षरब्रह्माणि तदानन्दश्च सर्वश देन उध्यते । तदाधारभूतो भृगोदेहः। तद्वतस्तस्य गतिभंगवापर्यवसायि येवेति तथे यर्थ । विश्व भगव- तस्त्वगिन्द्रियाद् भृगोरुत्पत्तिः । तश्चेतरन्द्रियेभ्यो विशिष्टम तहियापित्यात्तथा जानजनक- स्वाध स्पर्शसुखाभिव्यक्तिहेतुत्वाद् भगवतः स्पर्शसुखाभिव्यक्तिहेतु । श्रीस्तत आविर्भूतेत्या- शयेनाहुः सम्पाश्चेत्यादि । गलशोमीत्यन्न । सरस्वाया जानशक्तिरुप वात्तथा कृतिः । अत्र विद्यादिपदानि त्य वा सरस्वतीपददानस्याय भान । सा हि वीणागानपरा, प्रभुश्च मुक्तोपसृप्य इति मुक्ता सर्वे सद्गीतविधया यथा प्रभु सन्तोषयन्ति तदर्थमेव रणम् । एतेनैवविधाना लोलायम- रक्षणमान तस्यापि इति पाठ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। दत्तम् । अर्हस्य लोकसिद्धत्वेनापि तथा विशेषणमिति ज्ञेयम् । कुन्तलानां रसोद्दीपकतेन तेघु भक्तिप्रवर्तकत्वमपि सूच्यते । तान्येच पदानीति । कुन्तलानां भ्रमरतुज्यत्वेन तेषां पट्पदत्वेनैतेप्वेतान्येव तानीत्यर्थः । त्रयाणापपीति । वेदसांत्ययोगानामिन्यर्थः । कुन्त- 'लानां शास्त्राभिज्ञजीवत्वेन पूर्वमुक्तत्वात्तेपामनेकविधन्वे तज्ज्ञानप्रकारानेकविधत्वमेव प्रयो- जकमिति कुन्तलानेकत्वोक्तया तत्प्रयोजकमप्याक्षिप्तं भवतीत्यर्थः । उद्दामेत्यत्र । त्रयाणां कर्मत्वोक्तेश्य भावः। भूमावेव कर्ममार्ग इति तद्रूपकटयां भूषणत्वेन स्थितस्य कर्मन्यं युक्तम् । इतरयोः क्रियाशक्तो प्रतिष्टितत्वेनेति । कृष्णावतारेत्यत्र सम्यग्भ्रमो यस्येति । विविधपदार्महानुत्सवः कार्य इति बुद्ध्या तत्र तत्र मनोधायनं भ्रमः ! पुर:प्रकटे भावत्यन्यत्रापि मनोधावन- १०-३-१९. स्यानुचितत्त्वात् परं तृत्सवरसस्तादृश एवेति भक्तिमार्गे स गुण एवैति भगवच्छास्त्रेणापयुदरतः । (वेसुदेवदेवकीस्तुतिनात्पर्यनिरूपणं द्वादश.त्मेत्यादिभिः क्रियते । पूर्व तमदभुतमित्यादिना द्वादशधा प्रादुर्भाव उकः । अग्रे तद्रूपहाभ्यां वसुदेवदेवकीभ्यां ततो न्यूनाधिकभावेन निरूपणे विसंवादादन्यतराप्रामाण्यशङ्का स्यात् , तन्निरासः स्तुतिनि- रूपितार्थाभ्यां भवतीति नापयन्तीति द्वादशात्मेत्यादिना । स्तुतिभ्यामिति पूर्ववद् द्वादश- धैव निरूपितो हरिय' । तत्र प्रकारमाहुः सिधा च नवधेति । देवकीभिस्त्रिघा, वसुदेवै. नवधेत्यर्थः । स्तुत्या. स्वरूपमाहुः पवैदिकोऽलौकिक उच्यत इत्यनेन । आयस्य नवघात्र इतरस्य च त्रिधाव उपपत्तिमाहु यज्ञस्त्वित्यादिना । अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादिरूप पश्चात्मकः । चतुर्दूहात्मकश्चतुतिः पड्गुणैश्वर्यवान् साकार ब्रह्मरूप उपास्यत्वेन तन्त्र उच्यते । तन्त्रपदेन भागवतशास्त्रमप्युच्यते । एतज्ञापनायेर भगवत्पदम् । फलितमर्थमाहुः पञ्चात्मकवतुर्मूर्तिरिति । वेदे तन्ने चोपास्यत्वेनोक्तं रूपमिदमेवेत्यर्थः । ननु धैदिक्-वे. नैव चारिताध्ये द्वितीयस्योक्ति. कुतस्तत्राहुः तन्त्रमिति । यथा वेदो भगव-प्रापकः, तथा तन्त्रमपीति वेदतुल्यं तदित्यर्थः । तत्र त्रैवर्णिकानामेवाधिकारः, अत्र तु सर्वेपामिति मर्या- दापुष्टिभेदेनोमयमपि भगवत्प्रापकम् , यतोतन्तयेति भावः। द्वितीयस्याः स्तुतेरियारे हेतुमाहुः लौकिक इति । अत्र गुणशब्द प्रकारवाची, न तु प्राप्ततद्वाची । अतोरिम लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तम' इति भगवद्वाची । 'अतोरिम लोके वेदे च प्रथितः पुरु- १. गोधरत्रमिद धीमन्मधुरेशपुलकस्यम् । २. पापयन्ति म पा.. ३. स्तुतिभ्यामपि . पा. । । स्तुत्योः मू. पा. । ५. वैदिको शरिकम पा. । ६. पोर्णमाम गु पा. । ५. चतुर्ग्रामस्वनुमतिः म. पा । ८. 'भनोरिम लोके वेदे च प्रथितः पुषोतम मगामाचीति मूलपाठ नासि।

·१०३१३ अत एष, १८ टिप्पणी। पोत्तम' इति भगवद्वाक्याल्लोकेपि त स्वरूप प्रथित वाच्यम् । तच्चाधिदैविकादिरूप त्रिविध स्मातमिति सा तथेत्यर्थः । लौकिकस्यैव हि वस्तुन 'आधिदैविकादिरूपरितयं रूपमुच्यते । अत एव स्मृतो परमात्म वेनैव भगवानुभ्यते, आधिदैविक्त्यात् । इदं स्तुतिव्याख्याने स्फु- टीभविष्यति । उक्तार्थमनुवन्ति सदेहाभागाय नवधेत्यादिना । पूर्व वसुदेवेनैकेन शोकेन प्रार्थनं कृत, तेन दशश्लोकाः । त्रिमपन्योक्तिंस मुरयेति निधे युक्तम् । 'मयों मृत्युन्या- लेति 'विश्व यदेतदिति च श्लोकद्वयं पर्यवसानतः स्तुतिरूपमिति चारण समुचितम् । प्रतिपत्तिहेतुविरोधपरिहारयोग्य तत्र स्फुटं प्रतीते । फरितमर्थमाहुः शास्त्रत इति । प्रती- यमानस्यैव शुभगवद्रूप वमुभाभ्या तथेत्यर्थ । एव निरूपणस्याम्यकत्वमाहुः बाधक- मिति । उभयोहेतुश्चाक्षुषत्वादिति ज्ञानं तस्मादित्यर्थ ।) विदितोसीयत्र यस्त्वि यारभ्य प्रयोगान्तम् । अत्रैव ज्ञेयम् । असीति न्यवहारो युप्मच्छब्देनोपस्थित एव भवतीति स्थितावपि व्यवहारमानोक्तिर्या सा, स तेन विनानुपपन्नस्तमाक्षिपतीय यल-यत्याभिप्रायेणेति । विधेहोत्यादौ द्वारादिपदार्थस्यैवाध्याहारो, न तु पदस्यापि लाघवादिति भाा मन्यन्ते । प्रकृते त्वर्थस्य पुरःस्थ वेन नाघ्याहारापेक्षापि । वस्तुतरत्वसिभवानिति समस्तं पदम् । तथाचासिशब्दयुक्तो भवानि यर्थ । तयुक्तवं तेन व्यवहार्यमाणत्वम् । पूर्वोक्तपक्षे भवच्छ- ब्दसंगत्यभावारच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेत्यादि । क्षराक्षरपुरुषोत्तमाः, आधिमौतिकादयो वा त्रय पुरुषा । असीति देहरूपेण सत्वेन प्रतीयमान उक्तः । भवानिति तदभिमानित्वेन अग्रिमेण परमा-मत्वेन प्रतीतिविषय उक्त । तेन श्रत्युक्तसैन्धवघनदृष्टान्तन्यायोत्रामिप्रेत इति ज्ञायते । प्रकृतेः पर इत्यस्याने प्रत्यक्षदोपस्वित्यादि । शुब्रह्मत्वेन पुरुषोत्तमत्वेन च वेदन हि विदिनोऽसीत्यनेन प्रतिज्ञातम् । असि भवानितिव्यवहारश्च प्रत्यक्षविषय एव भ. वति । एवं सत्युक्तव्यवहारविषयस्यैव प्रभोरक्तरूपत्वं सिध्यतीति तत्परिहार इत्यर्थः । ननु ज्ञातत्वे प्रामाणिके सत्युक्तदोपपरिहार । तश्च न वक्तुं शक्यम् , दोपत्वा दित्यत आहु ज्ञातत्वेति । भवःपुरुपपदाभ्या पूर्व तथोक्त गादलौकिकचक्षुस्तासामर्थ्यरू- पेणापि स्वयमेव हरिः प्रकटो जात इति स्वस्य ज्ञान यथा न विरोधि तथा वसुदेवज्ञानम- पीत्यर्थः । 'अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादित्यादिश्रुतिरपि लौकिकयोस्तयोः सकाशादेव भेदमाह । अन्यथा वदव्याघात इति भाव । नवदृश्यत्वादिप्रतिपादकवेदाप्रतिपाद्यत्वाद भाधिदैविवादित्रितय मू. पा । ३ सदानमिति पाठ । . २ प्रति म पा ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । ब्रह्मत्वमपि न वक्तु शक्यमि यत आहु विरुद्धा इति । यद्रूपं यदा दृस्य तदेव तदैवाह- श्यमपीतीन्द्रियसामर्थ्यलक्षणेनाशेन प्रविछालक्षणेन तेन चोभयधर्ममिया ब्रह्मत्वं न क्षत भवतीत्यर्थ । स एव स्वप्रकृत्येत्यत्र आधिदैविकस्वभावेने यादि । लीलोपयिकपदार्थाना मलौकिकत्वेन, लौकिक्या प्रकृत्या न त सृष्टिः सम्भवतीति तथोक्तम् । अ १.३१४ न्यथा स्यपदानर्थक्यमिति भावः । त्वयीश्वर इत्यन, अविरोधे ईश्वरत्यवहात्यलक्षण हेतुद्वयमुक्तं तृतीये पादै । च तुर्थेऽपि द्वितीयकोटयुपस्थितिर्न प्रामाणिक्यतोऽपि न विरोध इति हेत्व -तरमुक्तमिति, विश्वेयादिना व्याख्यातम् । अ यथा यविरोध पूर्वेणोक्त एवे यो त उपयोपचारोक्तिः शशङ्गभिया पल यनमनुहरेत् । वस्तुतस्तु, ननु सारख्यादिषु गुणानामेव कर्तृत्वगुच्यते, इत्यत आह त्वदाश्रयत्वादिति । त्वमेवाश्रयो येषा तादृश याद गुणाना त्वनिष्ठ कर्तृत्वं तेपूपर्यंत इ योंभिप्रेत इति ज्ञेयम् । देवकीस्तुतितात्पर्योक्ती, इदानी मारण इ यादि । युद्धे भगवतैर त मारणसम्भ वेऽपि पूर्वमुथतायुधेन चाला मारिता इत्यधुनापि तादृशतदर्शन पूर्वज्ञानसदृशम् । १०३२३ तथाच त मानणैव तथेयर्थ । अन्ययेति । ज माजानाभावे प्राणास्थितिष स्यादित्यर्थः । न सिध्येदिति पाठे प्रथमः पक्षो रक्षा । १० ३२५ व्यक्तेऽव्यक्तमि यत्र पुरुषोत्तमाभिन्न इति । पुरुषोत्तमचरणामक इयर्थः । त्वत्पदान्ज प्राप्येत्यत्र, ननृक्तपलायनविशिधस्य साक्षादभगय चरणप्राप्तिन सभ १०३ २७ व यतोनुपपन्नमिदमित्याशयच तत्ता पर्यमाहु सत्सङ्गो भागवत यादिना । स त्व योरादित्यन, इदानों मारणे वेत्यादि । रक्षाप्रार्थनेति शेष । भ स्मिन् पक्षे रूपानुपसंहारातिरिक्तबाधकाभावात्तत वा यन स्थेयमिति भार । २०३२८ एतदेवोक्तम् , अनुपसंहार इ यादिना । अन्यतरेति । इदानीमेव मारण लोके नैतद्रूपदर्शनमि येतयोर यतरस्य तथा वार्य यर्थ । इदानीगमारणम यत्र गमन न मध्यम पक्ष । व स यपि यदि तममायि वा यत्र गतिभवति तदा स्वतस्तमारणाग्नि पृत्तिर्मवतीति, तथापि दोपानिवृत्तिार याहु मध्यमपक्षे स्वत ह यादिना । तेन जमा ज्ञानस्यावश्यक वमुक्तं मवति । शङ्खचक्रे यत्र यापीति । केचिदेवा अपि चतुर्भुजा भरतीति नाही झपे दे- वाना नालौकियावेन भानम् । इतरपा तु भवतीति तया। तादृशमपीति । २०३३° उपसंतालौकिकप्रभ चतुर्भुनाकारमात्रमपी यर्थ । रप नदमियनेन .

·२० १०३३२ धोटिगणी। फंसादीनामदर्शन प्राधिनम । अत पय, मामाशामियुगम। म नु दर्शनऽपि मनुष्यमारण्य तथा दर्शन नाग्मतिमिति तदभार प्रायिनी तो नायनावश्यं शहनी यम् । पित, यवयायनय द्वितीय चारिताध्य माति, नथाप रुपपदमा प्यानविण्यपद च या सवाशन तिरोधान हरिमा गरिति शिंपप्रार्थन हित य गृतमिति रोयम । त्वमेवं यत्र, भगवदत्त पाण्यसा याला पर्यमाहु चतुर्दगति । पूर्णप्रवणो देवको. पुत्र र न प्रमाणमिद मिति भ्रामाषाय मर्वा अपि पिया अत्र प्रमाणानीनि ज्ञापनाय त ममानसरयायसंगतोतमि यर्थ । प्रमाणम्य भार. प्रामाण्य प्रमाण समिति यावत् । तदमि यर्थः । नच साय या अपि तापर्यवन्य प्राणामार इति वाप्यम् । श्रुतिसिद्धत्वात । नया हि । 'वैश्वानर द्वादशपाय निर्यपन , पुरे जाते यद- धापालो भवति, गाय न ब्रह्मवर्चसेन पुनानि, यनवरपायिवृत्तवाग्मितनो दधानि, यशपालो पिराजयास्मिन नापं दधाति, यदेकानगपापिष्टुभव मिनिटय दधानि, यहादशपालो जग येगाम्मिन् पान दधाना'नो कपा-पु द्वादशसा यानिधानन पर्य तदवयवभूतसख्याफ्नोव या निरूपितम् । तत सग्यायारतच पटसापकोतरपि न पल सख्यासजातीय रमेव प्रयोयमिति इयम । 'अष्टासरा गायत्री तेजग्नित्, दशासरा विराडन चिराट्, एकादशाक्षरा त्रिष्टुप्, द्वादशाक्षग जगती, जागताः पशब' इतिश्रुनिभ्यः । ननु सरपुर वेपि वरवाश्यस यत्व वारत्रय तथार उत इयत आहुः त्रिगुणम्यिादि । स्किमेक्रगुण, द्विगुण वैदिक, भगवदीय त्रिगुणमत सर्वाधिकमिहोत्तमिहेव पति चेत्तदा सत्य भवति । वैदिक तु जमा नरेऽपि फ्रतीति तथा । भगवदुक्त व्यामोक्ष याति ज-मानि तेषु सर्वघेव पन्त येतदेवैरगुणग्यादिक तेषु । अनुष्याम्ये यत्र । ननु प्रातिसेवनार्थ वा जुपेरनयो प्रीतिमत्वादजुष्टप' फथमि- तिचेत् । स यम् । तथापि द्वितायमर्थमादाय तथोक्तम्यिाहुः सेवा न . १० ३ ३९ लेतीति । न वजुष्ट व ऽनप यव प्रास्मेवेति क्थन तम्य प्रियोजनकमि- त्याशय तत्ता पर्यमाहु वैदिकेनापीति । अलौकिक्प्रारक्तनिषेधार्थक तदिप्यर्थः । अजुष्ट यादिविशेषणता पर्याणि रागस्येयादिना ममेणोक्तानि । ननु मोक्षाधिकविपक्षि- तलीलाऽमृतान्धिपलके मोक्षावरणपूर्वकहरिसदशपुत्रवरणे मायामोहस्य हेतुत्वोक्तिर्मक्तिमा- विरद्धा, मोक्षस्य चैत्रमाधिक्य भनदियत आहुः इय विशेषमादेत्यादि । तर्हि मदनु- प्रहात्तन वनाथ इति यक्तु युक्त, न त्वेवमिति चेद्, न । अनयोधात् । प्रकटे भगवति तदर्शने इत्यपि पाठ ! पर सोऽरपाठ एव । ३ जना मू पा । ४ जुटत वे म पा । . गायत्री। मूपा ।

·२१. श्रीयिट्ठलनाथविरचिता। ज्ञानशफेरपि प्रकटत्वेऽपि ब्रह्मत्वेन भगवत्वादिना च ज्ञानाभावो यः स न मोहमृते । तथा ज्ञानं च लीलारसविरोधोति न तथा ज्ञापनम् । नन्वयमप्यनुप्रहादेवेतिचेन्ननु मोहो- ऽप्यनुग्रहादेवेति चुन्यस्व । तथाप्येवं विधेऽर्थे मोहोक्तिः कथ भक्तमनोरमा भवेत् । इत्थम् । अचिात्यानन्तशतर्भगवतो नियतकार्या हि ताः सर्वा लोला अप्यनेकविधाः । एवं सति या तरङ्गलीलायामेवाधिकृता सा तल्लोलास्थभक्तानां मध्ये यस्मिन् यादृशी लीला प्रमोश्चि- कीर्पिता तस्मिंस्तदुपयोगिपदार्थेष्वासक्ति तदतिरिक्तविस्मतिं च करोतीत्येतन्मात्रसाधम्र्येणै- तच्छक्तिकार्येपि मोहत्वोक्तिः । प्रकटे प्रभो सर्वशक्तिप्राकटयेऽपि स्वानुरूपातिरिक्तज्ञानाद्य- भावात् प्रमाणमार्गात् प्रमेयमागोंतिविलक्षणो बलिष्ठश्चेति ज्ञापनाय च । अत एव, 'म न्य- वर्तन्त मोहिता' इति वक्ष्यते । न हि तत्रामोह उत्तम इति वक्तुं शक्यम् । निवृत्तिहेतु- त्यात् । यथा यथैत-मोहाधिक्यं तथा तथा पुष्टिमार्गे भावप्राचुर्यमिति ज्ञेयम् । अत एव गोचिन्दापहतात्मवेनैवानिवृत्तिसम्भवेऽपि मोहिता इयुक्तम् । अत एव भगवन्मायावाच- कपदयोरसमासः । दास्यभावात् पितृत्वादिभावस्य न्यून वात् । यद्वा, 'समो मशकेनेति श्रुतेर्भगवत सर्वसम्वेपि भगवसमत्वं नान्यस्यारतीति तादृक्पुत्रवरणं मोहकार्यमिति त- थोक्तिः । वस्तुतस्तु 'अपय न ववाथे' इत्येतावतैव चारितायेपि 'म' इति यदुक्तं तेन पुरुषोत्तमसम्बन्धी भक्तिमार्गीयो दास्यरूपो योपवर्गः स उच्यते । तस्य सर्वाधिकत्यात्तव- रणं मोहादेवेति तथा । ननु तवरणोक्तिप्रयोजन न पस्यामः । तया विनापि प्रकृतार्थो- पपत्तेः । उन्यते । भगवद्रचनरुक्तप्रकारकरवरूपदर्शनेन च सर्वार्थतत्वज्ञानमदित्येवम्भू- तास्मक्लेशेनाचिर्भूतो भगवान् दास्यमेव कुतो न दनवानि याशङ्कामावायैतदुक्तम् । अत्राय भाव । कामदित्सयेतिवचनानियतेच्छयैवाविर्भाव इति भवदफामित स्वतो न देयम् । अ- पवर्गे च भवतोः कामो नाभूदिति तथेति नापयितु तदुक्ति । तथापि परमकृपालरेवं कुत पृतवानिति शहा तु, एव सति या-तरहेन्यादिना प्रागेच निरस्ता । एतेनैव कामदित्स्येति घाक्यादेवाकामितादानस्य प्राप्ठे: कामाभावस्य च ग्वतः सिद्धत्वात्तदनुवाद झिमर्थ इत्याश- द्वापि निरस्ता शेया। कामाभावहेतोमोहस्यापि निरूपणात । अन्यथा मोहनमेव कुत्तः तयानिति शमा ति देवेति । किश, स्वर्गापवर्णनरकेपि नुन्यार्थदशिन' इति वाक्या. निश्यतुल्य व यरिमन् भगवपरा मन्यन्ते तस्यापवर्गस्यावरणं भक्तानां मायामोहकार्यमिनि कथं वक्तुं शक्यम् , अतो यथोक्त एवार्थो शेय । युवां मामिया, यदि मस्यद्गत्वेन जानं नोध्येत, किन्तु स्वातन्त्र्येण, तदा यथाकथमित् स्नेहमारेण निरोधपदार्थमिदेरग्मिन् स्कन्धे ज्ञानमुध्यमानमे तदर्थाऽसद्गत्यात प्रवेशमलभमान वाक्यभेदापादकं भवेदियाहुः अन्यया बोधांश इत्यादि । 1.तिप्रेतय गू पा. - ·२२ धौटिप्पणी । इत्युक्त्वामीदरिस्तूष्णीमियन्य विवरणे, अन आमपदेन इदमावृत्तम् । य- थामा अवितो निन्यः शुदः तद्परतय मायायुक्तगुणविशिष्टा । अत एव 'ताशगुणविशिष्ट लायाः प्रयायिका, नास पदार्थस्य । संसारहेतुभूता माया यथा जीपम्य स्वरूपं विस्मायिचा प्रापचिक विषयासतिं. जनययेवमियमपि भक्तानां स्वस्व- रूपावरमति भगवदामति च जनयन येनावमसाम्येनास्यामपि मायारान्दप्रयोगः । वस्तुतस्तु पचान्ये सोलोपयोगिनी गोपीगोपादय आनन्दरूपा एचमियमपीति ज्ञापनायात्मपदम् । wrयथा पुर पोनमनिभगय पदावहितोय मायाया भगवदीयचप्राप्तेरामपदं व्यर्थ एवात् । एवं सान, 'प्रकाशाययदा तेजग्या दिति न्यायेन भगवद्पवादन कर्मधारयो- प्यभिप्रेन इनि शेयम् । नयाचेद पद सर्वत्रानुप-यो । तथाहि । भत्र लीलाथ भगवता नो नानपिन गगमा पर तगोम्नधाविर्भाः । अन्यथा निपंकजननायभावेन नयोस्नथ, चमुचमान बापित स्यात् । पनदेया आत्ममापया पित्रोनि । ननु 'एनटां दर्शित पनि पाम्या पूर्वग्वादर्शन एव भगवदिया उक्तवाद, नान्यथा गर्भय शानन म्यानम्मानन्यसाय वाचतारूपदर्शनं कथमेनयोरत आह आत्ममा- पपा मम्पश्यनागिन । एतेन वासामध्यनारसयर मूचितम् । अतिशयेनोपकान्तका- योपयोगि व हि माया रम । गेन प्रमीयरवेन जाननो रोपयोगिमायाकरणकदर्शने समान ३ मा नापि दर्शनं यम् । नच गेलायाः करिष्यमाणायात, पित्रोरितिश्च- ना। या, मारे म येव जोरपतिरिनि दर्शन एलोपयोगिमायाकरण वनिम्- दरिया पुत्र मन प्रपमेय । न न वे लं, कि चोरवस्थानुसम्मानसहि- समिनि नोव मय वग। 'उगम पुत्रगान मायभावेन चेनि भगवचनात् । अगयो- HEATERनारदापय चमेर मायम ! नथान प्रभाग गो. निसाद पन इमेव शान मागदर्शनम् । एवं मान नया पशनोग्नयोः पर प्राभत्रन नामक यनम् । बननात भगवान पगसम्पन्नः पामफाग- ·. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तन्छलोकोक्तरूपरयैव, नचातरित्यादिना शुद्धब्रह्मत्वमग्रे शुकेनोक्तमिति न काचि छात्र । लीलाया निशेधार्थवाद् यथैव 'सम्भवति तथैव करोतीति न प्राकृतानुकरणलीलाया काचि- न्यूनता । प्रत्युत भक्तार्थर एवमपि शेतीत्यद्भुतमाहात्म्यरयापकम्त्येित सर्व दृदि कृत्या स्वस्यैव सर्वभवनसामर्थेन तथा कृतवान्त्यिायुक्तमिति ज्ञेयम् । अत एव 'वध प्राकृत यथेति प्राकृतदृष्टा त उक्तोऽग्रे । अथवा छोपे इदं सूत्रं शेषाधिकार का प्रयया तोत्र प्रकृ- तिशब्दः । तेन यथा चक्षुषा प्राध रूप चाशुपमित्यादिशब्दान्तथायमपोति प्रकृत्या माह्य प्राकृत इत्यर्थः सम्पद्यते । लौक्किालौकिक मेदेन हि द्विविधा जीवा । तेपा प्रकृतिरपि तथा । तथाच, 'मल्लानामशनि रितिश्लोकोत्तरीतिवदलौकिकप्रकृतिभिरलौकि त्वेन ग्राह्यो, लौकिकप्रकृतिभिलौकिकत्वेनेत्येतादृशो, वस्तुतस्त्वलौकिक एव शिशुबभूवे यर्थः सम्पद्यते । अत्र लौकिकव्यवहारोपयोगि जान लौकिक, तद्वतस्तथा । शास्त्रीय ज्ञानमलौकिकम्, तद- न्तस्तथेत्यु यन्ते । तेन नन्दादीना लौकिक्त्वेन भानेपि लोलाया अलौकिकत्वात्तन्मध्यपा तित्वेन तज्ज्ञानादीना न लौकिक्त्वम् । तेपा पुत्रत्वादित्वेन ज्ञानं शायणानूयते परं, न तु विधीयत इति शास्त्रगतिमपेक्ष्य लौकिकत्वमुच्यते । नैतावता काचिन्यूनतात्र । लीलात्वेनालौकिकत्यमुक्तमेव । यद्वा, प्रथमस्कन्धे भीष्मोक्को, 'प्रकृतिमगन् किल यस्य गोपवय इत्यत्रेवात्रापि प्रकृतिशग्दो भगवत्स्वरूपवाची । तथाच पूर्ववत् प्रवृत्या स्वरूपेणैव पप्रायः । तथा, 'न तर सूर्यो भाती'त्यादिश्रतिभिः, 'नाहं वेदरित्यादिस्मृतिभिश्वेतरसाधन- निषेधात्य तरे च, 'नायमा मा प्रवचनेन लम्य' इत्यादिनेतरसाधननिषेधपूर्वक, 'यमेवैप घृणुते तेन लभ्य' इत्यादिना भगवतैव भगवा-लभ्य इति निरूप्यते । तयाचैतादृशशुद्धग्रह- रूपो लोकवेदप्रसिद्ध पुरुषोत्तमः शिशुधभूवेत्यर्थ । तयोः सम्पश्यतोरेव तथाकरणे उपपत्ति- माहुः लौकिकज्ञानेत्यादिना । सामर्थ्यस्य सामर्थ्यप्रटनस्येत्यर्थः । इदमत्राकूतम् । अनेनैव रूपेणाधुनैव कंसं मारयित्वा सर्वसमाधान कर्तुं सामर्थे सत्यपि यदूपातरप्रकटन तत् 'समुद्विजे भवदेतोरधीरधी'रित्यादिवाक्योंकिकरी यैव स्नेहातिशयो ज्ञायते । येन भगवतः कसाभिमुखत्वमापि प्राणापगमो भवेत् । लोकविद्वेषभिया रूपोपसंहारप्रार्थनेनापि लौकिकरीत्यैव स जाप्यते मातु । पितुरतु पूर्णमाहा म्यज्ञानयत्वेनोक्तशहाभावेप्यनेनैव रूपेण अधुनैर फंसमारणे भक्तदुःखनिवृत्तौ सया, स्थितौ प्रयोजनामावादरमाक पुनदर्शन न भविष्यति चेन्न प्राणस्थितिदिप्यते यभिप्रायेण तदवृत्ता तकथनादेतद्रूपोपसंहारोन्यत्रा- , स मति म, पा । २ मतार्थ म. पा 11 ये इद सुमित मूले टिप्परम् । ४ाजीप म.पा । ५ प्रान तथा । म पा । ६ तथा चताराम पा । ५ पाप्यते मा।

·२४ श्रीटिप्पणी। धुना गमनमभिप्रेतमिति ज्ञायते । अन्यथा माहाग्यज्ञानवत्वेन सर्वजतामपि प्रभोर्जानातीति न तन्निवेदयेत् । तथाच तदा तदर्शनस बोक्न्या त-ज्ञानस्योक्तरूपस्य हेतु वं मून्यत इति युक्तं तथावमिति । सतश्च शौरिरित्यत्र । सर्वमोहनम्वभावायास्तस्या आविर्भाव वसुदेवे तथा कुतो नेत्याशङ्मय तन्निवारणाय, भगवप्रचोदित इतिपदतात्पर्यमाहुः साधार- १०-३-४६. णमोहस्येति । भगवता गोले स्वनयनाथ ततः कन्यायाश्चानयनाथ स प्रेरित इत्येतावति कार्ये भगव-ज्ञानशक्त्यैव व्याप्त इति योगमायाजनितसर्वसाधारणमोहस्य निवर्तकमुक्तरूपं ज्ञानमिति तयेत्यर्थः । यथान्यः कश्चिच्चौर्येण गच्छन् पद्भ्यां शनैश्च ग- छति स्वचातुर्येण, तथैव वसुदेवोपीति ज्ञाने साधारणत्वम् । अन्यथा गोपाला माण्डीरमि- पायमपि गोकुलं प्रापितः स्यात् । यद्वा, भगवद्विषयकजानतारतम्येन मोहापगमतारतम्य मिति भगवति लोकसाधारण ज्ञानमधुनास्यास्तीति तादृड्मोहोन्यपगत इति तये यर्थः । ता- वान् बायोपि वधो निवर्तत इत्याहुः कपाटोद्घाटनं चेति । तदा देवकी यादि । दर्शनेन हि मोहाभाव । समानकाल वे जन्मनो दर्शनेक्षणे मोह एव भवेदित्यर्थ. । इति तृतीयाध्यायः । चतुर्याध्यायोक्तिसन्दर्भे, अनिमित्त' इति । भक्तदुःखाभावादियर्थः । शा- पने इति । मायाकृतरोदनेन स्वनापनम् । ततो गृहपालक्तबालजन्मज्ञापनं च कमे | एते उभे अपि तथेत्यर्थः । ततोपीति । एतदुभयज्ञापनानन्तरं, 'यत्र क या जात' इति गायाकृतं भगवग्जन्मजापन, कंमकृतज्ञापनं च मन्त्रिषु । एते उभे अपि दुःखसुखदे इत्यर्थः । न चान्यथेति । मायामोहं विनेत्यर्थः । ननु धर्मस्थापनहेतो- मंगवदवतारस्य तन्नाशहेतु व कथमुच्यते । 'जातः खलु तपान्तद, यत्र का वेति वाक्य- श्रवणेनैवानिर्दशानिर्दशाश्चेत्यादिमन्त्रनिणम्य जातत्यादिन्यत आहुः तामसमभुक इति । तामसाथ त इति । तदताः पवादय इत्यर्थ । एवमपि कण्टकन्यायेन धर्मप्रतिपक्षदूरी- करणं युक्तमिति भावः । पश्चादिति । तमःकार्यनिवृत्तः पश्चाबातो धर्मस्तथेत्यर्थः । भुवि भैामानी यत्र । ननु 'भुवि भौमानि यथा यान्यपयान्ति तथामा न याति नापयाती'त्येतावतैव याच्योऽर्थः सम्पयत इत्यन्यानि पदानि व्यर्थानि । किश्व, यथा भून विक्रियत इति द्वितीयो दृष्टान्तो बाधितः । भौमानां भूविकारस्या- दियरुच्या पक्षान्तरमाहुः भुवि भैौमानि भित्यादीनी यादि । मुवि भौमानि भित्या- दर्शनक्षणे इति पाठः मृत्स्यः । प्रथमावृत्ते 'रक्षणे लक्ष्गो पनि टिप्पग निरर्थकम् । २. भनिमित्तत म. पा.। १०४ १०४१९.

·- श्रीविठ्ठल नाथविरचिता! दीनि यथा या त्यपयान्ति च । भूतान्यबादीनि च यान्त्यपयान्ति । आमा लेतेपु मूतेषु विद्यमाने एव न तथा । न याति नापयातीत्यर्थः । एतेन भूतानीतिपदस्यात्मनि सम्बधे प्रकार उक्तः । यचायेव पि भूतपदमेतेष्वित्यादिपदानि च न सार्थकानि भवन्ति, तथापि तेपु विद्यमानस्यापि तद्धर्मासंव-धक्थनात्तथात्वम् । अयथैतदर्थाप्राप्तेः । दृष्टान्त एवेति । दृष्टान्तनिरूपक्वानये मृतपदरयापि प्रवेश उक्त इत्यर्थः । अतः पर, यथा भूरिति इरान्त विवृष्वति यथा वहिरित्यादिना । मौमानि यदा विक्रियते तदा ते यो पहिः स्थिता स्थूलो भून विक्रियने, तथैतेप्य तस्थित आत्मापि तथा । एव सति तथैतेवियत्यावृत्तिः कायर्या । तदेतदुक्त, तथैते विति भिन्नवापयमित्यनेन । अस्मिन्नेव पक्षे, एतेविया दिपदानि प्रकारातरेण व्याकुर्वति एतेषु मनुष्यदेहेप्वपीत्यादिना । यथा पहि:- स्थिता भूमनुष्यदेहे पद्यमानेपु न विक्रियते तथा मापीत्यर्थः । अग्रे तूतेऽर्थे प्रमाणमुक्तते प्पियादिना । अथ प्रकारा तरणार्थमाहु वर्षाकालेत्यादिना । एतेषु तृणादिपृपयमानेषु यथा भृर्विक्रियते, न तथा तदतर्गत आमेत्यर्थः । व्यतिरकेऽत्र दृष्टा तः । “य पृथि या तिष्ठन् पृथिवीम-तरो यं पृथियो न पेद यरय पृथिवी शरीर'मिति श्रुतेः पृथियतर्गतोऽभिमा या रमारतीति म तव्यम् । विपक्षे वाक्यमाहुः अन्यथेति । एक्तृणरूपेण एकस्या मनी विकृती सत्या निरवयवत्वेनाशमेदस्य वक्तुमशक्य वाद् द्वितीयादिपु तेषु भिन्नो भिन्न आमाङ्गीकार्य: रयादित्येकस्मिन् पृथिवीरक्षण् शरीरेऽन ता आमानः कल्पनीया स्युरित्यर्थः । अधिष्ठान्य इति । त्वगादिगोरकेपु रोमादीनामिद्रियाणामोपच्यादयो देवता शरीरासिमान्या मनः सकाशाद् भिन्ना इयर्थः । इति श्रीजन्ममरणश्रीटिप्पणी समाता। इति चतुर्थाध्याय । तामसमपरणे प्रमाणप्रकरणम् । पञ्चमाध्याये प्रकरणार्थसन्दर्भ, स्वभावस्येति । भक्तस्वभावानुसरणे भग- परमदयालय भक्तिमार्गोपेश्व सिध्यति । तदन्यथाफरणे मिष्टक मच स्यादनेकविधत्व रसालता च लीराया न स्यादिति भावः। साचि विहायादावेव तामसप्रकरणनिरूपणऽस्य तामस वेनोक्तौ च हेतुमाहुः लौकिक तामस इति । इदमत्र आकृतम् । पुरुषोत्तमस्वरूपमेय पल, नेतदिति हि भक्तिमार्गे मुरयः सि दात , तसम्बधादेव भया पर पोक्तिः । एव सयन स्वभावान्यथा यभावेन साधि फाना ज्ञानादिविहित मार्गरम्या राजसाना च विक्षेपनो लौकिकालौकिकर्मच्यासोन खरू यत १०५० - सति न म पा ।

·२६ धोटिप्पणी। पविस्मृतिसम्भवेन सम्यग्निरोधासिद्धिः, तामसानां तु मौढचात् यत्राग्रहः पतति तत्र स न गच्छति कथञ्चनेति लोके दृश्यते । व्रजवासिनां च भगवस्वरूपविषयकः स्नेहस्तादृशो जातो येन स्वरूपातिरिक्तरय भगवदुक्तस्यापि धर्मस्यानगोकारोभूत्तथैवाग्रतनज्ञानस्यापि । सेन सर्वात्मना निरोध एतेष्वेव फलित इत्येतद्धर्मसाम्येन पुष्टिमार्गस्य मर्यादातो विपरीता गतिरिति ज्ञापनाय च तामसत्वं प्रकरणस्योन्यते । वस्तुतस्तु निर्गुणमेव । 'तस्मान्ममक्तियु- क्तस्ये 'त्यारम्य 'न ज्ञानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहेति मगवद्वाक्या स्वर्गापवर्गनर- के वपि तुल्यार्थदर्शिन' इति वाक्यातासाच्यमोक्षस्यापि नरकतुल्यत्वेन गणना, अतोपि भ- क्तिमार्गाद् ज्ञानमार्गस्य होनत्वमिति भगवदेकनिष्टविशुद्धभाववतां सर्वाधिकत्वं शास्त्रसिद्ध- मिति दिक् । एतदेव लौकियत्वं तामसे मुख्यमितिपदेनोच्यते । व्यापरत्वेनात्मत्वेनान्तर्दृदि हरिरस्त्येवेति श्रवणेपि बहिलोंके प्रक्टं यद्रूपं तदेवोक्तरीत्या मुख्यमत्र, ना-तरात्मादिरूप- मित्यर्थः । मर्यादामार्गतो वैलक्षण्यात् स्त्रियोऽत्र मुख्या इति ज्ञापयितुं तत्रापि मर्यादायां यो मुक्तिप्रतिबन्धमत्वेन सम्मतः काम. स एवात्र भगवापरु इति च ज्ञापयितुं काम एवान्तःफलं यस्यास्तादृशी सेत्यर्थः । अत्रासम्भावितत्वभानं ने कार्यम्, यत एतादृश्येय कृतिरपे स्फुटा निरूपयिष्यत इत्यर्थः । किञ्च, मर्यादायां विहितभव या भगवदाविर्भावः, अत्र तु कामवशादेव दैन्ये सति प्रकटे प्रभौ स्नेहः, सोपि तथा, तन्छावानुमारी, न तु विष्यनुसारीत्यर्थः । 'एका भृकुटिमाबध्ये'त्यादिकथनात् । तथा चात्र निःसाधनेभ्यो ब्रह्मादी- नामपि साधनैरप्यप्राप्यं भजनानन्दं तदधीनत्वमङ्गोकृत्य दत्तवानिति सर्वोत्कर्पवत्वेन तत्तथेत्यर्थः । यद्वा, अप्रे गजदृष्टान्तदानैर्भगवान् स्वयं कामवशाद्भक्तानां समीपमागच्छतीति ज्ञाप्यते । तथा चोक्तरीत्या कामेनोद्धृते प्रिये स्नेह इत्यर्थः । न ह्येवमन्यत्र सम्भवतीति युक्तम्प्रदौ तत्कथनमिति भावः । लौकिकसारूप्येण चतुर्विधलीलाकरणे लौकिकत्वेन भग- वति ज्ञानवतां निरोधासिद्धिरित्याशङ्कयाहुः एकमिति । यथैकेन पूतनामुपयःपानेन लोके वीर्यप्राकटय, तरयाश्च मुक्ति , प्रमेयबलप्राकटयं लोके वेदे च, पूर्वभक्षितानां बालानां कृतार्थता, अ-येषां च रक्षा, "तोकेनामोलिताक्षेणे'तिवाक्यादने बजवासिनां माहान्यज्ञान- पूर्वकः स्नेहस्तात्कालिकश्च विस्मयोन्येषां श्रवणादिफलं चेत्यायनेककार्याणि जातानि, तथा सर्वापि लीलेत्यर्थः । एवं सति प्रतिपाद्याननुगममारायच तदनुगमकं रूपमाहु. मपञ्चेति । आसक्तिरत्र मुख्या, तद्विस्मृतिरद्गम् , तया विना सर्वथासक्त्यसम्भवात्तथा च निरोधत्वमेव तथेत्यर्थः । नन्यत्र बलदेवादिकार्यमप्युच्यत इति न सर्वा भगवल्लीलेत्याशङ्कयाहुः येन- वेति । आविष्टपरिवमिति भावः । अन्यथा निरोध. तेनापि न स्यात् । अत एव 'बलपार्थ- भीमन्याजाहयेन हरिणे ति ब्रह्मणोक्तम् । एवं सति प्रपञ्चविस्मृतिरित्यनेनैवास्य श्लोकरय १. तु लोके मोदयात् म् पा.। २, शैकिक मू. पा. ३. अलौकिकरवेनेति मूल पाठः । .

·२७ श्रा१ि४लगा। सबर।। गतार्थतेति शङ्का निरस्ता ज्ञेया । पूर्व प्रतिपाद्यत्वेनात्र तु परिचायकत्वेन तदुक्केः । उत्सवावि- ऐत्यादिना कमेणैतत्प्रकरणस्थाध्यायप्रतिपायनिरोपाधिकारिण उक्ताः । समुच्चय एवास्य, न वेतन्मात्रयम् । भगवदासताना तत्सम्बन्धमात्रेण सर्वासां लोलानां यत्वात् । भाचे स्पटम् । तृतीये 'नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनामुला' इति याश्यात् । 'अहो वतात्यद्भुत मिति 'मान- यामास विस्मित' इति च । 'आसीत् मुविस्मितेति च वाक्यैराश्चर्याभिनिवेशिनो निरुद्धाः । तुरीयेच्याये शास्त्रे पुरुषोत्तमनामत्वेन प्रसिद्धानि कृष्णवासुदेवादिनामान्यत्र कृतानीत्यलो. किकम् । गर्गेण स्पष्टतयोक्तेपि नन्दाबोधोपि तथा । अलौकिकत्वेन ज्ञाया तेषु नाममु ये रता- स्तेऽत: परमस्यैवैतानि नामानीति ज्ञाचास्मिन्निरुद्धा भविष्यन्तीति च । रिङ्गणलोलाप्यलौकिक- रीत्या दैत्यनाशनपूर्वकभक्तेष्टदेति तथा । लोके हीनत्वापादकत्वं चौथ भगवत्युत्कर्षाधायकं नि- रोधसाधकत्वादेवमपि भक्तमनापितकरणाचालौकिकत्वम् । मृानाभक्षणं, तत आस्ये विश्वदर्शनं शरणागतिर्महदनुग्रहश्चति सर्वमलौकिकमिति तादृशानामेतावणेन निरोधः सेत्स्यतीति तथा । पञ्चमे दधिभाण्ड मेदनादिकं लोकदृष्टयोपद्रावकमिति तथा। अमिमा लीला स्वभक्तोपदा- विका चेति । पठे नलकूबरमणिग्रोचौ स्त्रीस्वभावरताविति तत्कथा तथा । स्त्रियश्च स्वभावश्च राजसतामसादिस्तयो रता इत्यर्थः । नात्र क्रमो विवक्षित इति । अतःपरं द्वितीयाध्यायतापर्य- गुच्यते । तत्रादौ हरिशरणगमनेनैव भयनिवृत्तिरिति तत्वम् । अनधिकारिमुक्त्युतत्या प्रमे- यबलतत्वं चोच्यते । रक्षाकरणेन स्वामिनीनां च तत्वमलौकिक्त्वताडक्रस्नेहवत्वादिलक्षणम् । हरो रक्षाकरणं लोकरीत्येति लौकिक तत्त्वे रतास्तथा । सदमे वृन्दापनावासपर्यन्तं महानेवो. धमा निरूपितो 'गोपीभिः स्तोमित' इत्यादिना । अग्रे च लोलोयम उक्त इति तथा । अथवा। यथाकममेव निरूपणं ज्ञेयम् । तथाहि । पूतनाया आगमनप्रकारागमनमगवत्कर्मकप्रहणपू. तनाकर्मफमारणप्रकारतदोपानाक्रमणत-मुक्तित सहजरूपताहगन्धादयः सर्व आश्चर्यरूपा इति तादृशानां निरोधः। तृतीये स्वोसवार्थमपि लौकिकप्रवाहधर्मासरत्या स्थविस्मृतो प्रकारान्तरेणास्मरणे शकटं भड्कावा मातुनिरोधकरणमलौकिकम् । तस्य वैपरीयन तथात्वमपि सथा। प्रचालमृद्धिस्पर्शमात्रेण तथारतिरपि उथा। अकस्मादगुरुत्वप्रकटनमारभ्य कुशलेनाग- मनपर्यन्तं सर्वमलौकिकम् । जम्भालोलायां तथावं स्पष्टम् । उक्तविविधलीलायामाधर- पत्वमप्यस्तीति तादृशानामप्यत्र निरोध इति समुवयाविशन्दः । तथाप्यलौकिवं मुख्य. मिति पृथक्त्वम् । चतुर्थे चौर्यादिलोलाया लोकप्रतीत्योपद्रायकत्वमिति तया। नामरूपा. देरलौकिकल्वेनोक्तनिरोधस्यापि समुच्चयार्थश्वः । पञ्चम आवश्यम्त्वज्ञानेन दास्याघमारे स्वयमपि कर्मकरणम् । पुत्रे च शिक्षा तथा फरणं वीरवभाव. । पठे नारदपेक्तिमिलोंकन- १.पापादक मू. पा.1 २. होरापुस्तके मस इति तम्। मग. पा.।

·१०.५.१. श्रीटिप्पणी। त्वम् । परमार्थतस्तत्वं स्तुत्येन्युभयत्र रतास्तथा । सप्तमे मन्त्रणपूर्वस्थानत्यागापूर्वतत्परि- महतत्रगमनायमोकेस्तादृशास्तथेति । अत्रोक्ताधिकारिणो यथासम्भव लीलास्थारतदन्ये च ज्ञेयाः। सप्तस्वप्यध्यायेपृक्तासु लीलामु सप्तविधा अपि यथासम्भवमधिकारिण इति ज्ञेयम् । आवश्यामिति । तदनन्तरमेव शीघ्र करदानार्थगमनोक्येति शेष । यदि केनाप्यंशेन नन्दो वसुदेवागमनं जानाति तदाकाशवाणीवृत्तान्तमत्वेन सजातत्तान्तगट्दया स्वपुत्रत्वे सन्दिहान एव वात्सव' कृतवानिति कस्यचिच्छवा स्यात् सापि तदैव मथुरागम- नैनापास्तेत्याहुः अन्यथाज्ञानेति । उपपत्यन्तरमाहुः उत्सवस्विति । यथाकथ- च्चिंद्रगमनसम्भवेऽप्युत्सवस्तु स्वपुत्रत्वनिश्चयं विना न स्यादित्यर्थः । नन्दः स्वपुत्रमादाय य- नोदारधीरिति विशेषणमूचित महानिक विधभगवदुपयोगिद्रव्यानयनं चान्यथा न स्यादि- त्याहुः द्रव्येति । यद्यपि भ्रमप्रमामाधारणं तथानानमात्रमेवाहादहेतुस्तथापि महतामन्तः- '' फरणमतथाभूतं वस्तु न गृह्णातत्याशयेनाहुः अन्तःकरणप्रतीत्यापीति । अलकृत इत्यस्यामासः । अन्यामपि शुद्धिमित्यादि । अत्राय मावः । याह्या- भ्य तरभेदेन शुद्धिधा । एतत्तारतम्येन भगवदानन्दानुभवतारतम्यमिति मर्यादा । प्रकृते चो-सवरसानुभावकमलकरणमिति तथास्वमिति । १०.५.८. मूलस्थपाणिपदतात्पर्यमाहुः रितेत्यादि । १०.५९. सम्बद्धा इति कुलदेहसम्बन्धयुक्ता इत्यर्थः । नवयुगुमेत्यत्र, मुपेषु तादृक्पट्जत्योक या व्यञ्जितमर्थमाहुः गन्ध इत्यादिना । भावनापकन्यसाम्येन फटाक्षोक्त्योरेक्यविवक्षया चतुष्टयत्दमुक्तम् । कटाक्ष- १०५.१०. युक्तास्ता इति था। तथा च गन्धादिवक्रोक्तिगानपर्यन्त तामिपित भास्यति । यतस्तचतुष्टय क्षेयम् । लोभाम] रसं तु स्वत एव: ज्ञास्यतीति योजना । एतेन भगवतन्तु रूपादिपञ्चविधयिषया ये भोग्यारते एता एवेति सूचितम् । तेनैतामु भगवत आसक्तिः सूचिता भवनि, मिश्चित्तव्यतिपलोपि । चतुष्टयज्ञेयपदे रसस्यैव वा विशेषणे । कृष्णे विश्वेश्वर इत्यत्र सज्ञेन्यादि । ननु विश्वेश्वरादिपदसामानाधिकरण्या- तद्वत् पदमप्यानन्दहेतुन्वेनोक्तम् , न तु नाम-वेनेति सज्ञेयादिकथन १०.५-१३ न घटते । अस्तु वा, तथापि प्रजरास्युक्ति परं न घटते । शुकस्तु जाना- त्यति युक्त तदिति कथमेवमिति चेत् , सम्यम् । यदा यादृशी रीला भवति तकालीनां तादशीमेव तां शुको ददति । यथा 'चिरं पाहीति यालक' इति । तथा च तदा लोके १. एवोम्मद मू पा । - - २. भलुवा तथा मू पा ।

·१०५२३ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तन्नामप्राकट्यं भगरता न कृतमिति तत्कथनमयुक्तमियाशयेन तदुक्तम् । यत्तु नामवेन नोक्तमियुक्तम्, तत्राप्युयते । पुरुषोत्तमस्वरूप सदानन्दा ममिति केवलस्वरूपया- चित्वेन कृष्णपदमेव मुख्य नाम । नवीश्वरादिपढवद्धर्मपुरःसरत्वमिति तसामानाधिक- रण्येप्यस्य नामत्वेनेवोपस्थिति । यथान्यशन्दाना धर्मपुर सर धर्मिवाचकत्लेषि सत्ताशन्दस्य न तथाचम्, तथापीति । मारयेदिति । यादकानिति शेषः। महानपकुर्यादिति । पूज्यपूजाव्यतिक्रमजन्यदोपप्रयोजको भवेदित्यर्थ । तत आरभ्येत्यत्र, यदा पूर्वोक्ते यादि । अत्राय भार । रमाक्रीटत्वोक्त्यैव सर्वसमृद्धिमत्त्वस्य प्रापावपि पृथक् तन्निरूपणादरेनिवासे यनेनेच हेतुफथनेपि १०५१८ तत आरभ्येति पार्थक्येन पूर्वाधिकथनान्च पश्वादिसमृद्धी विष्ण्वागधनस्यैर नैकट्यात् हेतुल्बमवगम्यते । तादथ्यचतुर्थ्याराधनस्यैव मुख्यफलवेनानुपङ्गिक समत्रे त । दिष्टया भ्रातरित्यत्र इदानीमित्यादि । वसुदेवबुद्धिमनुसृत्येदमुक्तमिति ज्ञेयम् । यस्तुतस्तु प्रजाशब्दोपत्यमानवाची यग्ने वचनादिदानीमप्रजयोक्तिः कयामि प्रायेण तस्या गतत्वात्तथात्यम् । प्रजा यत्समपति' तु भगवदभिप्रायेण । अन्यथेदानीमजस्य प्रजा समपद्यतेति विरुद्ध वाक्य स्यात् । न तेप्वित्पन, ययात्मन इत्यादि । नदस्यातिप्रियन्यात् तत्तोपार्थ स्वगृहे नन्दा- फारणमुचित यद्यपि, तथापि तथाकृते भगवति देवकीपुत्रत्य कंसः सम्भान्य नन्दानिए कुर्यात्तदा मुहन द विष्टो भवेदतो नाकारणम् । इदमप्येक दुःख मेतदुक्त्या ज्ञाप्यते, तेन यथात्मनो मन्दस्य स्वगृहे नाकारणमिति सम्बध । शेष हेतुत्वे- नोक्तम् । नि:साधनफल माय प्रादुर्भूतोऽस्ति गोले । सतो वय मुनिश्चिता जाताः सर्वत एव हि ॥१॥ इति पञ्चमोध्याय । पप्ठे ध्याये वीर्ये वर्णनीये मतदुःवोक्तिरनुपपन्ने याराइचाह पाययेति । 'माये. त्यमुरा' इति श्रुतेरसुराणा तद्रूप एवोपास्य इति त सम्पादितपूतनारूपं मायारूपमिति तया करणभूतया मा भगवतैव कृत दुःखमियर्थः । मत एवं स्वामिनीना श्रीरभानम्, अयथा साभिरेव सा नि येत । अत एव पदमाराय मुक्ति दान छ । अन्यथान्यत्र विस्य पुनटुंग्यदानसम्भवेन समना सनिवृत्तिर्न स्यात् । नहि समपपवेति मूपा । २०५२८ ·३२ श्रीटिप्पणी । घधे वाच्यः । प्रवृतेऽपि पति द्रामागता श्रियममसते ति याक्यानगमावन जानवतीमिरेव रक्षा कृतेति ज्ञायते । एव सति ययकस्मिन्नेर पुरपे पुत्र वमाययाः प्रियास्तदर्शने यास ल्योत्पत्ति स्वपोषणपुष्टत्वपोप्य वादिज्ञानस्य च, पतिमायय या विनयविशेपपूर्वपरसमावो ममैहिकपारलौक्किनिर्वाहक इति च भार उपयते । जारमाश्व यान्तु ता य पु स्वरस पोपावजानेन प्रोटिपूर्वक विविधरसभावविशेषोपत्तिस्तदनुरूपमावा: पुस्यप्यु पयते । न युक्तभावविपया धर्मा: पुस्यस त इति वक्तु शक्यम् , अनुभवविरोधात् । तथा च तत्र विध माना अपि धर्मास्तत्तद्भावकगम्य वेन तत्तदायवतीनामेव विषयास्तथा स्नेहमावे सत्येव ये धर्मा भगवन्निष्टा स्फुरति ते तर स त एव ताहगेश्वेद्या एव तयेति न भ्रम पशहापि । यथा 'न चा तर्न बहिर्यस्य'तिश्लोकोक्तधर्मवत एव दानावच्छिन्न् वम् , तथा लोकविरक्षण त्वेन माहाम्यज्ञानजनकत्वेन ज्ञानप्रकरणोक्तधर्मविपरीतधर्मा लीलाम्पा अपि प्रभो सतीति नानुपपत्ति. काचित् । अत एव 'अतृप्तमु सृय जन सा यया'वियुक्त शुकै , अन्यथा 'न चात'नित्यादिधर्मवत स्त येन तृप्तिस्तदप्राप्त्या चातृभिर्विरद्धा नोक्ता स्यात । किश्च । शास्त्र हि यथाधिकार ब्रह्मस्वरूप निरूपयति । जानमागीयेभ्यो भक्तिरसादाना मोक्षमात्रदानाच रसामनधर्मबोधने प्रयोजनामावानेतान् धर्मान् ज्ञानमार्गे निरूपयति । नयेत वता सदतिरिक्तधर्माभाव. सिध्यति । येषु तज्ञापनप्रयोजनमस्ति तान् ज्ञापयतीति बनसीम ति यादिपु तदज्ञापनम् । ते च ब्रह्मधर्मा स्नेहे जाते स्वत एवानुभूय त इति फ्लरूप 'धेन साधनमार्गे तदक्थन युक्त च । जानर्मादीना विहित वेन साधनमार्गीययात् । ननु ज्ञानमार्गस्याक्षरविषय वेन तथा वस्य युक्त वेपि भक्तिमार्गीयेष्वपि कपाश्चि मुमुक्षूणामुक्त धर्मास्फूर्ति.२ स्नेहवता तु तत्फूर्तिः, तत्रापि तारतम्यमिति कथमिति शङ्का 'ययारिमनेर पुरुष' इ यादिना निरस्ता नेया । यथा प्रयासत्तिसाग्येपि न चक्षुषा गधादिग्रहोऽयोग्यत्तात्त थानापीति ज्ञेयम् । किञ्च 'रसो वै स' इयादिश्रु या लीलाया स्वरूपामा वानानुपपत्ति, काचित् । ययैतत्तथा विद्वन्मण्डने प्रपश्चितमस्माभिः । यद्वा । 'तेन ब्रह्मविदो वय पूत ब्रह्म पुनीमह' इयादिश्रुतौ ब्रह्मणः पारन श्रूयते । तच ब्रह्मामकातिशयविशेषप्राकट्यमेव । प्रकृते च सो वै स' इयादिश्रु या भगवतो रसा मक्त्वात्तस्य च मावा मकवादक्षा या स्वामिनीभावविशेषरूपातिशयप्राकट्यमभूदिति तत्रैवोपयोगो रक्षाकृते.। सौ दर्यविशेषाभि व्यक्ती मण्डनवृतेरिव । अत एवाधुनापि स्वक्षुपिपासादि ज्ञापयति भक्ते हरिः। पूननात स्वस्मिन्नानीताना बालमानामने विनियोगयोग्यतासिद्धयर्थं राक्षसोस्पर्शजदोषोऽवस्य निवारणीय इति स्वामिनी तरक्षायास्तनिवारणमप्येक प्रयोजन भगवदभिमतमिति २ धर्मास्फूर्ति मू पा । ३ ज्ञेया इति मू, पठे नास्ति। तज्ञापनम् मू पा ।

·३३ m -- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ज्ञेयम् । एकस्या भगवल्लीलाया अनेककार्यसाधक वात् । १०-६-२६ अङ्गानि करणानि आमा कर्ता । तदाहुः करणार्जुमेदेनेति । अव्यादज इत्यत्र, अनियमि यादि। अय भवनीयत्वेनो यमान, इत्यर्थः । परिदृश्यमान एवाधिदैविकोऽजपदेनोच्यते । स स्वाधिष्टानभृतमाध्यात्मिक १०६२२ स्वस्मिविद्यमानमेव या यादिति प्रार्थनेति भाव । १०६४४ य एवदित्यत्र । इष्टजनक मोक्षजनकमि यर्थः । इति पष्ठोऽध्यायः। सप्तमाध्यायप्रकरणार्थोक्तौ, सङ्ग्रह इति । अग्ने स्वोपयोग ना वोत्तमानामता '१०७० दृशाना च स्वीय वेन स्थापन हि लोके सडग्रह इयुच्यते । सोऽत्राधुनिक निरोध एव । तथा च साहनिमित्तमीर्यत इति सम्बधः । सैपा दु खोक्ते स्ता पर्यमाहु यश इति । सर्वगमिति । चरित्रमिति शेष । दु खमिति वा । एव सति तन्निवारकै सर्वेषामासक्त्या चरित्रगानन यशस्सिद्धिरि यर्थः। आयपक्षे चरित्रस्य सर्वगवे हेतुमाहुः स्वासक्तयेति । सर्वेपा तदा गानसम्भवेन तथेत्यर्थः । तस्मिन्नेव दिवसे रोहिणीनक्षत्रमितियाक्यमनतिप्रयोजनमपि स्वरूपकीर्तनपमिति '१०-७४ ज्ञेयम्, न तु व्यारयानमिति । न दबजस्थाना भगवदीयत्वात्तपूजन चेत्स्यानुदिताश्रवणं न स्यात् । फिन्त्व न्यजस्थाना तत्रापि केवल भिक्षुकाप्पा तेन तथे याशयेन ते चेत्सत इयाधुक्तम् । अममेय वलमि यत्र । यद्यप्यत्र सशयो न कण्ठोक्तस्तथापि बालोके श्रद्धाभावो क्या तनिश्चयाभाव एवायाति, न सु विपरीतनिश्चयोपीति सशयप्राप्तिरि १०७१० त्याशयेन हु सन्देहस्त्वनेनेत्यादि । येसूयेत्यत्र । विप्रवाच एव सयत्वमुक्तम् , न कृतेरपीति यत्तत्तापर्यमाहुः कृत तु सर्वेषामिति । सर्वेषा भगवतो विप्राणा च निःपाणा कृतमपि सय- मेव, परन्तु तद्वचनाविरोध्येव, न तु स्वच्छ दचरितमपीत्यर्थः । स्वकर्तव्य जातीयत्वेन प्रहविषयत्वाभाव एव कृतौ सत्यत्वाभानो ज्ञेयः । एकदेत्यत्र, वाचिकमि यादि । पूतनावधे रक्षाकरणे वानियुक्तेति तन्निरोध उक्तः । शकटभङ्गे भगवदर्थ कायिको व्यापार उक्त इति तथा। तृणावर्त प्रसङ्के भगवन्निमित्तक दु ख वश्यते मानसमिति । मानसो निरोधस्तभा । प्रकरणानिरोध एव विशेष्य इति लिङ्गमविवक्षितमत्रेति शेयम् । उत्तात्रयसम्प्रधिनिरोध १०७१३ ·भाव धीटिप्पणी। करणं वा विशेष्यम् । रक्षाविधानशान्त्यादेर्भगवल्लीलात्व उपपत्तिमाहुः अन्ययेति । एतस्य निमित्तत्वायसोपे पञ्चमी ज्ञेया। तथा च तत्प्राप्य तद्विपक्यं प्राप्येति यावत् । ज्ञानहेतुपु स्वरूपतद्धर्मेपु सस्वपि वलीलार्थ तेपामन्यथाजान स्वस्मिन् प्रास्ततुल्यत्वेन ज्ञानमुत्पाद स्वयमेव सर्व करोतीत्यर्थः । तेन रक्षाविधानादिना पूर्वस्माद्वैलक्षण्यभानं यथा लोके तथा स्वस्मिन्नपि प्रकटयतीति नेयम् । तथा जानामावे तूतप्रकारको निरोधो न स्यादिति । अन्यथाज्ञाने सति कायवाङ्मनोनिरोधकथनाच्छासत्यद्भुतत्वं चरित्रेस्मिन् ज्ञापितं भवति । विश्च । एकस्मिन् पाले सर्वेषां सहजस्नेहो लोके न सम्भवतीति तथात्वं यदत्र तद्भगवत्कृतमेवेति ज्ञायते । यद्वा । मानसिकनिरोधस्यावस्यक्तामाहुः अन्यथेति । स्मत्र गुरत्वात्मस्वधर्मज्ञापनपूर्विका लीलोन्यत इयेतत्कथनाभावे जीवसहनाजानतो हेतो नन्दयशोदादिः सर्वे करीतोति ज्ञानं सर्वेषां भविष्यतीति तदभावायैतदुच्यत इत्यर्थ । अनिमित्तश्चेति । अङ्गारोहे कालो न निमित्तमिति न विद्यते कालो निमित्तं यस्य ताह. गारोह इति च न स्कथनमित्यर्थः । महापुरुपमादध्यावियत्र, आगतस्त्वित्यादि । उक्तविधासक्तो मातृत्वेन परानुरोधाभावागोचारणरात्रिीलादिकं सर्व प्रतिबद्धं तया स्यादुक्तजाने १०-७१९. सादिके या लोलारसानुभवो न भविष्यतीत्याशङ्कय गोकुले समागमनं सर्व- मुखदानार्थमिति यथैव तद्भविष्यति तथैव सम्पादयिष्यतीति न काप्यनुपपत्तिरित्युक्तमेतेन । किश्च । कालनेयादि । आनुपङ्गिकफलस्यासादिकत्वादपि ज्ञानमिदं न स्थास्यतीति भावः । मुख्य फल तदेव स्वयं, निरोधो वा तस्कृतः गोकुलं सर्वमावृण्वन्नित्यादि प्रकरणार्थनिरूपणेऽविधापर्वपञ्चककथनं तच्चानुपपन्नम् । यशोदादिस्नेहे तथावस्यायोगादत आहुः लौकिकादिति । प्राकृतबालके ताटक्समय लोकानां यथा शङ्का तथानापि सा ययुक्तंन्ययमी लौकिक स तपर्वरूप उच्यते । न तु स्लेहदुःखादिरपि । अलौकिकत्वात् । एतदेवाहुः लौकिकादिति । लौकिकसजातीयवादुक्तभावस्य पर्व-वमुध्यत इत्यर्थः । सा वीक्ष्येत्यस्यामासोक्तौ, अधापि तस्या इत्यादि । अनायमाशयः । मातुर्हि पुत्रवेनेवार स्नेह , स च लौकिकसरूप एव वाय्या, परन्तूत्कटः स्वरूपतोऽलौकिक । तथा च तत्र लौकिकविजातीयधर्मदर्शनं प्रथमत एव स्नेहप्रयुक्तातिभयजनकम् , येन प्राणस्थितिर्न भवति, अतः क्रमेण किञ्चित् किञ्चित तथाविधधर्मदर्शने सहजमगवदर्मवेन ज्ञानार्येण सर्वसामञ्जस्य भविष्यतीन्यधुना तथा भानामाचार्या भाव एवाधिकाराभावरूप उच्यते । तेन क्षणमात्र प्रदर्थ निरोहितं कृत्वा विस्मयरसमुत्पादितानिति सर्व मुस्थमिति । इति सप्तमोध्यायः १०-७-२१.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। अष्टमेध्याये प्रकरणार्योक्ती, संस्कृतान्येव नामानीति । सत्त्वशोध- नस्य मर्यादामागीय वाहुरूपदेशलक्षणसंस्कारवन्त्येव तानि तथे यर्थः । इयद- वधि यशोदायधीनमेव गमनादिकमुक्तमस्मिन् सत्यशोधकाध्याये स्वातन्त्र्येण रिङ्गणादिलोलोक्या सत्त्वशुद्धिपर्यन्तं खीसम्बन्धि लीलाविशिष्टं रूपं न भावनीयम् । पाक्षिकोपि दोपः परिहरणीय इति न्यायात् । किन्तु केवलभगवत्कृतलीलाविशिष्टमेव रूपं तच्छुचनन्तरं सा लीला भावनीयेति तात्पर्य ज्ञाप्यते । एतदेवाहुः स्वेच्छा लीलेत्यादिना । स्वेच्छया, न त्वन्येच्छया कृता या लीला तद्विशिष्ट रूपं शोधकमिति सम्बन्धः । पूर्वस्मादे- तस्य वैलक्षण्ये हेतुमाहुः आनन्देति । आनन्दस्वरूपत्वादित्यर्थः । गूढामिसन्धिमुद्घाट- यन्ति अन्येन्छयेति । भक्तानां भगवत्सम्बन्धेनैवानन्दो, भगांस्त्वानन्दरूप एवे यस्मि- न्नध्याये न दुःखकथनम्, अन्याधीने चरित्रे कांचढु खमप्युक्तमिति तस्माद्वैलक्षण्यमित्यर्थः । १ 'कंसस्यैतज्ज्ञानं स्वानिमित्युक्त्या' रहसि नामकरणादुःसङ्गवर्जनमङ्गत्वेन सूचितमिति तदाहुः दुःसङ्गवर्जनमिति । अयं वै रोहिणीपुत्र इत्यन, वस्तुत इत्यादि । अप्राकट्यदशायामव्यवहार्ये ब्रह्मणि सत्यन्यपदार्थवल्लोके केवलं स्वरूपत एव भगवन्नामप्राकट्याभावाद्भग- वतः प्राकट्यात्मकगुणयोगादेव लोके नामानि प्रकटानि भवन्तीत्यर्थः । यथाश्रुतार्थकथने नामानि रूपवनामरूपस्यापि भगवतो रूपाणी यारभ्याखण्डान्येवेत्यन्ते- नानिमग्रन्थेन विरोधः स्यात् । यशोदायाः पुत्रत्व इति । अत्राय भावः । गर्गः पूर्ववृ. त्तान्ताभिज्ञोऽवागत्याधुना भगवद्भाववत्त्वेन भगवति यशोदापुत्रत्वलक्षणं धर्म च दृश्या सन्दिहानस्तत्व निश्चयं जास्तद्वाच्यव्ययं या इत्युक्तवान् । अत एव विपरीतनिश्चयो गोक्त इति भगवन्नामकरणप्रस्ताव सम्यग्भगवद्मावानिश्चयोभूदिति तवात्मजस्ते सुतस्येत्युक्तवान् । तान्यहं वेदेत्यस्य विकृती, सारूप्येण सापकमित्यादि । ननु साङ्केत्या- दिना भगवन्नामोच्चारणस्यापि फलसाधवत्वं श्रूयत इत्याशङ्कय तत्तात्पर्यम्- च्यते । सतिते पुरुपे सदानन्दस्वादिधर्मवाधेन भगवन्नान्नस्तत्रावाचक- स्वाल्लौकिक एव शन्दस्त समानाकारस्तवाचकः स इति मन्तव्यम् । तथा च सारूप्येणापि मोचकमिति माहा म्यज्ञापनपराण्यप्रवर्तमानस्य च प्रवर्तनपराण्युपाख्यानानीत्यर्थः । ज्योति:- शास्त्राभिज्ञवं भाविज्ञाने लोकप्रतीतिमनुसृत्य हेतुत्वेनोक्तम् । भगवद्धर्माणां तच्छात्रागम्य- स्यात् । 'न लभ्यते यमतामुपर्यध' इति वाक्यात् । माविरूपनामज्ञानहेतुत्वेन वा तदुक्तम् । २. तोति पाठः। 1. 1-1 एतनास्ति मूले । ३. भया मामभिजानातीत्यधिक क्वचित् । ४. शाने हेतु पेन मू. पा.

·1 श्रीरिप्पणी। एप वः श्रेय आधास्यदित्यन, स्वयं पुरुषार्थरूपोपीति । ननु धार्यधार- क्योभदाद् भगवदतिरिक्तस्य श्रेयस्व भक्तिमार्गविरुद्धमियत आहु स्वयमि- १०८१७ त्यादि । एवं सति श्रेयोधारसवं नदादीनामेप तप्रतिय धरूनिवर्तक- खेन भगवयुपर्यत इयर्थ । तथा च न दादीना भक्त वेन सर्वपुरपार्थरूपस्य भगवत स्तत्राविर्भूय विराजमान वाद-यस्य श्रेयस्वाभावपि तद्वारस वमुक्ताभिप्रायेण भगति न विरुभ्यते । यद्यपि भगवति विद्यमाने दोपागा प्रतिबधावमेव न सभपति, फ तनिवर्तक- त्वेनोपचारः, तथापि लीलाया निरोधसिद्धयर्थमस्म प्रभुणा लोकरीतिरस स्वीकृता । यतस्त दर्थ स्वरूपमपि तथा प्रदर्शितवान् । तदुपपादित 'बभूव प्राकृतः शिशु'रिस्चन । लोके च यथा यथा प्रतित्र धान्यम् , तन्निवृत्या पुन पलानुभयः, तथा तथा दुराप जानेन फ- लेप्यासक्तिरधिक्तरा भयतीति दृश्यते । अतो नदादीनामासक्तिसिद्धयर्थ स्वेच्छयैर दोपरू. पान् पूतनादीन् प्रतिम धकवेनोभा य तन्निराकरणद्वारा स्वयमेव तष्ठेयोरूपः फलतीति मनस्यभिसधाय साधूक्तं वयमित्यादि तातचरणै । नारायणसमो गुणैरित्यत्र । उपमेये तत्समाना धर्मा ये त उच्य ते । एत सृष्टिविलक्षणा हि लीलासृष्टिरियम् । यस्याम पादितास्तु जीगणा- दशरस- सम्बन्धिनो याव तो भाषा भगवद्विपयकारतद्वन्त इति तद्भावपोपार्य भगव- सापि तथैव स्वनिष्ठा गुणाः प्रकटोक्रियन्त इति भगवद्गुणख्यापक व तेपाम । न च मन्तव्यमेतादृशा एव केचन जीवाः सन्ति, येषामे साहक्सामर्थ्य सहजमस्तोत्ति, यतस्तद्रूपः स्क्यमेव अटो जात इति ज्ञापनायाहु तारद्गुणसिद्धचा इयादि । एतेन प्राकृताना नैतसमाप्तिरिति ज्ञापित भवति । द्वितीयेत्यादि । अत्रैतादृशो ब्रजमुन्दरीपरिग्रह एव । १ रसाधिक्ये पुभावेनानिमोक्तधर्माः स्पटा । तृतीये गोपिकाधीन वादि स्पष्टम् । 'अह भक्त- पराधीन:' 'एव मदयोंझिते त्यादिवाक्येभ्यः । एतदेवोक्तं त्रिविधा अपी यादिना । श्रिया कीत्ये यर, एवं कृष्णोपि फरोतीति । व्रजम दरोणामिति ज्ञेयम् । भने स्पष्टम् । कालेन जतेत्या आभासोतो, तस्मिन्नेवाधिदैविके गच्छतीति । नन्वेवं सति गतेर्गमनमुक्त भवती यनुपपनमिति चेत्, भत्रेदं प्रतिभाति । उत्तरदे- १०८२२ शसम्म धलिका हि गति , तत्तकालविशिष्टा लोला च नियवेन विद्यमा व प्रमेणाच्याच मेणाविष्टियत इति रिङ्गणादिलीटा यस्मिन् काले स कालोधुना प्रक- ,टित इत्ययमेव पूर्वलोलाकारस्योत्तरदेशस्थानीय इयुक्तत्यायेन तसम्बन्धित्वे जाते तदाधेय- रिङ्गणलीलामपि प्रकटितवानिति हृदयम् । तथा च ललानियवज्ञापनाय कालेन बजतेत्यु- तमिति सारम् । उपविष्टमित्यादि । उक्तनिरिधरूपस्यैवानुवादोयम् । अन्याश्रित १०८२० - .

·भगवद्वाच- - श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। मित्यादि । कशित् केनाप्यंशेनान्याश्रितं रूपमित्यर्थः । स्वतः स्वातन्त्र्येण क्रियगागली. लाविशिष्टं रूपमित्यर्थः । सर्वथा । सर्वांशेन स्वतः क्रियमाणलीलाविशिष्टं . रूपमित्यर्थः । निर्गुणेति । ताभिश्चरित्र ज्ञापिते सति तदनन्तरं ताभिः परिदृश्यमानं निर्गुणावस्थवेयं रूप- मित्यर्थः । अखिलैतत्प्रकरणतापर्यमाहुः सात्त्विकादीति । सात्त्विकादिभेदोपलक्षितास्ते ते ये पुरुषास्तत्तदृदयगामिनि रूपे सति सा हृदयस्थितिस्तथा कृत्वान्तिमे रूपे स्थिरा भवति, स्वरूपमात्रनिष्ठा भवतीत्यर्थः । . गोकुले रामकेशवापि यत्र, रिङ्गणलीलायां , केशकृतः शोभातिशयो भव. तीति तत्राधिक्यं मन्यानरुक्तम्-वस्तुतस्वित्यारभ्यापेक्षाभावादिस्यन्तम् । करवे योर्थस्तमनूय तबारुचौ हेतुमाहुः प्रत्ययेति । मत्यर्थीयत्प्रत्ययाभावे तत्सौ. न्दर्यालाभादिति भावः । उभयोरतरतमभावेपि गतिसाम्ये हेतुमाहुः भगवद्गतित्वे- नेति । बलदेवेप्याविधस्यैा गतिनिरूप्यते । सा चैकैवेति तथेत्यर्थः ।' वयसोधिकत्वेन बलदेवरिङ्गणं पूर्व कुतो नोक्तमित्याशङ्कयात्र भगवद्गतिरेव वाच्या तत्सम्बन्धश्चात्र नामकरण- 'मारभ्येति भगवटिङ्गणलीलासमय एव तदुक्तिरपीत्याशयेनाहुः भगवत्सनियान इत्यादि । पाण्योः सहभावोक्त्या गोणत्योक्तिपूर्वक रिङ्गणे जानुनोः प्राधान्येन निरूपणस्य तात्पर्य- माहुः जानुपामिति । सर्वमूलरूपत्वेनैतयोः सुतलाधिदैविकरूपवमुच्यते । वे जानुनी सुतल'मिति वाक्यात् । तथा च रिङ्गणलीलाया जानुनोरपि घर्षणं संभवतीति तमंशमादा- येदमुक्तम् । घर्षणे पीडासंभवात् तस्याश्चात्रायुक्त गल्लोकसाम्येन मर्वकरणात् तज्जनितकिण- - धारणेनापि सा तदपास्य दैत्यगामिनीति मन्तव्यमिति भावः । न च जानुनोरेव सहभायो बाध्य इति वाच्यम् । अस्या लीलाया. प्रथमगतिरूपत्वेन तस्याश्च पदधर्मत्वेन तयोरेख प्राधान्यस्योचितत्वादिति भावः । उज्झितगृहा इत्यत्र, सूचितमानुपङ्गिकमप्यर्थमुक्तवन्तः एवं कर्मभ्य इत्यादिना । मेक्षन्त्यो ज्ञानपरा इत्यादि । उक्तत्रिविधासु तासु मध्ये स्वाधाः कौतुक १०.८२४. मत्वा वत्सपुच्छालम्बनेन ; गतिं द्रष्टुमेवोद्यता; इति , ज्ञानपराः । प्रियदर्शनकटाक्षरपर्शादिरसाविष्टानामन्यन रागाभावः स्पष्टः। तृतीयारत्वेकाको प्रियः प्राम इति सन्तोपासन्यो जाताः -1 विनियोगस्त्विति । उक्तत्रैविध्यकथनेनेत्यर्थः । अङ्गं नयन्तीत्यङ्गे या नयन्तीति तथेति तदुक्त्येति वा । १०.८.२५. गृह्याणि कर्तुमित्यत्र, पञ्चमलीलायामिति । जन्मप्रकरणयुक्त फलप्रकरण 'पञ्चममिति तेत्रोक्ता सा ! पञ्चमीति ज्ञेयम् । ततस्विति त्रिभिरिति । ततरिस्वत्यस्मादग्रिम- स्त्रिभिरित्यर्थः । तदभाववर्ता निरोध हेतुत्वेन लीलायामपि ते गुणा उपचर्यन्ते । - है + । -~- .

·३८ १०८.२७. - धीटिप्पनी। वनस्त्रीणां मुदं जनयनित्यत्र, अन्ययेति । तन्निर्देशो न स्यादित्यनेन सम्वध्यते । अन्यथे यस्यैव विवरणं शिष्टेन । तथा चानुपङ्गिकं फलं बजस्त्रीणां मुत्करणम्, न तु तदेकप्रयोजनवेन लीलाकरणमिति चेत् स्यात्, तदा 'बजस्त्रीणां मुदं जनयनिति शुको न वदेदियर्थ । अनावश्यकन्यादिति भावः । निरो- घस्यात्रीदेस्य वेनापि तथा मन्तव्यमिति हृदयम् । तहिं तमंप्राधान्यात् ता मुमुदिर इति वदेन्न तु प्रभुप्राधा-येनेप्ति चेत् , तह निरोपजनकत्वं स्वस्येति । मर्कान् मोक्ष्यन्नि यत्र । सोपोत्यादि, यद्यपि श्रौतं ज्ञानं न सहजमैतासां भगवता लीलार्थ न ब्राप्यते च, तथापि भगवद्धर्मनिरूपणे चिचे तदावेशान भगवति सोपि धोस्तीति वस्तुस्वभावात् तस्यापि स्फूर्तिः । तत्रापि भोजनप्र- फरणादभ्यैर धर्मस्य । •यथा पुरःस्थिते प्रियेऽयमित्यनुव वा स न पदेयुरिति भावः । इस्ताग्राह्य इत्यत्र । पञ्चविधमित्यादि । प्रकारशब्दोत्र साधनवाची । तथा च पी दसायनयुक्तं तदयुक्तं चेति द्वैविध्यम् । यस्मिन्काले तद्गृहे कोपि न भवति । त कालविपयर्फ ज्ञानं वस्तुविषयकं च तथा । तदीयांशानामिति । पूर्वोक्तज्ञानस्यांशा पोठारयो विषयत्वात् ज्ञानस्य स्वतो निरंशवेन तस्यैर तथात्वात् । तथा च स्वगृहे सदा त ज्ञानमिति तत्सम्बन्धिभगवज्ञानमपि सदेत्युपकार एवेत्यर्थः । नशुपालन्धुमैच्छदित्यस्य विकृती, यावान्नात्यन्तासरत्येति । नेत्यत्यन्त- पदविशेषणम् । अत्यन्तासतौ तु याह्यानुसंघानमेव न स्यादिति भावः । सो- प्युद्गत इति । भगवद्विपयकः पुत्रवेनाप्यामोपि नियर्तिप्यत इति सम्बन्धः । अत एव प्रणता स्वमतिकारगणनाया मेप मे मुत' इयुक्तवती ।पिवर्तने हेतुमाहुः स्वसमा. नेति । पुरत्वेन स्नेहादि मृद्भक्षणे शिक्षार्थ लोकन्यायेन विरुद्धाचरणमपि संभवतीति तचि. कीयां स्नेहसमानविपयको विरोधो भवतीति स्वधर्मप्रदर्शनेन सोपि नियर्तिप्यत इयर्थ । एकदा फ्रीडमाना इत्या, ये स्त्रीणां सुखार्थ इनि । पूर्व वयस्य जबालक- मंत्रीणां मुदं जनयचिकीड इयुक्तम् । तथा च तदस्य पूर्वपशि- १०८३२. त्वेन न एकोप्यन्त इत्याशयेनार्य ह यादि । निरोधस्येति । मृदोनिष्टहे- मुनि जानेन हि तदभावाय निवेदनम् । नच स्नेहं बिना न संमतीति कयं तदक- रणमुक्तमिति चेत् । उच्यते । मोरमाना हयात्मनेपदप्रयोगेण न भगवद नापि भावासले पौडेयम् , किन्तु स्वार्थमेव परस्परमेवेति च ज्ञायते । सर्वमावेन निरोधे तु तथा १. प्रगतास्मविश्भरेति पाठ ।

·। - . श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। करणं न सम्भवतीति तथोक्तमाचार्यः । बजनीमुज्जनगरयैवोद्देश्यावेन तदुपयोगिलोलोपयो- गित्वेन बालकसहमाय इति द्वदि कृत्वा खीसहादिरयुक्तम् । अत एव मुख्यो निरोधो न सम्पन्न, मानुपङ्गिकस्तु जात इति भावः । तत्कार्यम् । निरोधाकरणकार्यमित्यर्थः । यथैव ता भगवासङ्गता भयन्ति तथैव सम्पादयतीति खीरतिकर्तृत्वं रामे । अत एक रसाया ताम्बू- लायङ्गीकार एवात्य रोक्ते न वलौकिक्या अपि मृद इति स्नेहयशादेव दोपहिस्तत्र । अत एव रामाया इत्यत्र तद्गुणसंविज्ञानो यहुव्रीहिः, तेन बालकविजातीयो भावः सूच्यते । रामें गोपवालकत्याभावातथा । गोपाना त्यने निरोपो यक्ताय इत्यधुना तथा = निरोध इति तथोक्तम् । पुत्रशब्दविवरणं लोकसम्बन्धीति ज्ञेयम् । तथा च यत्र लौकिक एव स एतादृशस्तत्र भगवानङ्गीकृतताव वापराधकरणात् क्रियारूपादक्षतीति युक्तमेवैति भावी १०८-३३. अत एवं वचनमेव, न तु क्रिया काचिद्विरुद्धा । मयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमित्यत्र, प्राकृत] बाला हि ताइनमिया मातृसंमुख द्रष्टुं न, पारयन्ति, प्रभुरपिताननुकरोतीत्यस्यालौकिकत्वेन तत्तापर्यमुज्यते मदर्शयि- प्यमाणमित्यादि । मुखारविन्दे प्रदर्शयिष्यमाणं रूपं प्रलधर्म वाद् ज्ञानात्मकमेव । तत्साधनत्यादपि तथोच्यतेः। एतस्य भविष्यमाणमधिकरणं माता । अग्रे ज्ञानजननात् । तत्र च भगवति दोपारोपो विरोधी गुणः। भगवाप्रेक्षणं ज्ञानरूपमिति तच्चेन्मातर्या- गच्छति, तदा तेन ज्ञानमाविर्भवति । तच्चोक्तगुणशङ्कयेतस्तत एव भ्रमणं करोति । न तु संमुख निरन्तरं यशोदाविषयकं भवतीति तथा । अत एवाये ज्ञान जननीयमिति मात. रमीक्षते । परन्तु प्रकर्पण नेति ज्ञापनाय प्रशब्दो मूले । विरोधी च गुण इत्यादिनेक्षणप्रेर- णायां हेतुत्वेन प्रभुतात्पर्यमुक्तम् । वस्तुतस्तु तत्कालीनमौग्येनैव मोहिता नान्यत्कर्तुमशकत् । तथापि स्नेहभरवशोरिमन्नर्थे विज्ञप्ति. कार्यवेति तां कृतवती । तत्र सम्बोधनेन कृपालुत्यमुक्तम् । तथाहि न दान्ता भदाता असंयतेन्द्रिया. पुरुया इति यावत् | तेपामप्या मा निरुपघिहितफर्तेत्यर्थः । मृगक्षणमस्मदित १०-८-३४. न भवति, मनःखेदहेतुत्वादिति भावः । अत एव हेतुरेस पृष्टः, भगवास्तु मात्रादिसम्भावितददनकार्याभावादेव हेतुविचारो न युक्त इत्याशयेनोत्तरितवान् । अन्यथा लोके पालस्वभावमेव प्रसिद्ध हेतुं जानन्ती करमादिति न वदेत् । तदानी ज्ञानदित्सया ताटगीक्षणेन चैतावन्मानं ज्ञानमभूदने सम्पूर्ण मविध्य येवेति हृदयम् । भगवत्प्रेरणया गन्तव्यमेवेंत्यनेन पितचरणापितम् ।

·+ 11 श्रीटिप्पणी। सर्वे मिथ्याभिशंसिन इत्यत्र, नैवेद्यमिति । उपासनामार्गायैः पूजायां दत्त नैवेधं तथेत्यर्थः । शुद्धानसम्बन्धेनेति । साक्षाद्भगवदक्षितत्वेनोच्छिष्टं १०८:३५: यदन्नं तछुदानपदेनोच्यते । मुक्तशिष्टान्नान्मुखारविन्दमध्यस्थं चर्वितं ताम्बू. लमिव मुख्यमुच्छिदं भवति । न ततोन्यफलरूपं शोधकं वास्तीति तत्सम्बन्धेन तथा वाये- त्यर्थः । वन्य साधारणभगवसम्बन्धो वात्र शुद्धिपदार्थ इति न वक्तुं शक्यम् । भगवदन्तः- स्थितानां पूर्णपुरुषार्थत्वेन तथाविधेन तेन कृतार्थत्वोक्तेरनुचितवात् । यत्त्वेते यालका इत्या- रभ्य मिथ्याभिशंसन इत्यन्तं वाक्य तन्मर्यादामार्गपर ज्ञेयम् । 'यशे कुर्वन्ति मां भक्त्येति वाक्यावथैव तत्तोपस्तथैव मगवतः कर्तव्यं भवतीति स्वमर्यादामतिकम्य मक्तेच्छानियम्या त्वाङ्गीकारात् पुष्टिमार्गीयभक्तिमार्गे भक्षणादिकं सर्वमुपपद्यते । वस्तुतस्वियमेव पुरुषोत्तम- मर्यादा यद्भक्तवस्यत्वम् । अत एवाधुनापि भाग्यवतो भक्तानाजापयति भोग्यविषये ज्ञान- मिश्रभक्के मर्यादाभक्तिमार्गीयभक्तेऽनवतारदशायां चानशनादयो धर्मा भगवता प्रकटीशियन्त इति तद्विषयाणि तथाविधवाक्यानीति ज्ञेयम् । यद्यपि यथा सर्वे ब्राह्मणा भोजयितव्या इत्यत्र सर्वपदस्य निमन्त्रितनपरत्वम् , तथात्रापि रामादिपरत्वमिति नानुपपत्तिः काचित् । तथाप्याचार्यैस्तु वाला इत्येत इति वाऽनुक्था सर्वपदं भगवतोक्तमिति तत्तापर्यमुक्तमेते बोलका इत्यादिना । तत्तात्पर्य चोक्तमेव । ज्ञानप्रकरणत्वादपि तथोक्तिरिति न भक्तिमार्गीय- विरोधः शनीयः। यवमित्यस्याभासे, अपेक्षितमिति । मुखव्यादानमित्यर्थः । विशेपेणासमन्ता- देहीत्यपि ध्वनिः । भक्तिमार्गीय वमत्र विशेषः । तस्यापि यावती मर्यादास्ति यावदपं वा तत्तदानमाडोर्थ. । अत एव सर्वामभागावधि ज्ञानं जातम् । अन्यथा तदतिरिक्तबुद्धीनां भगवद्विपयिणीनामपि कुमतित्वं नोच्येत । अव्याहतैश्चर्य इत्यस्याभासे, फयं सर्वसंवाद इति । 'य: पृथिव्यां तिष्टन्नि यादि सर्वश्रुतिसंपाद इत्यर्थः । -सा तत्रेया, पविकृतिरूपमिति । यथा 'क्षुरः क्षुरधान' इत्याधुपनिपद्भिस्तथा । सूनोस्तनौ सूनौध्दिारितं यदास्यं तस्मिश्च वीश्येति सम्बन्धी ज्ञेय इत्याशयेनाहु: तस्मिन्नन्तयहिः सर्वत्रैवेति । अन्यथा तनुविशेषणवेन स्रोलिङ्गत्वापत्तेः । कि स्वप्न इयत्र । सन्ध्यत्वादिति । 'तस्य या एतस्य पुरुषस्य द्वे एव स्थाने भवतः, इदं च परलोकरथानं च, सन्ध्य तृतीयं स्वमस्थान मिति श्रुतौ स्वमस्य सन्ध्यावमुक्तम् । एतच्चेहलोकमध्यपा येवेति तद्वलक्षण्यम् । फात्स्न्येनेत्यादि । 1. भोगविषये मू. पा. । १०८.३.. । 4 १०८-४०.

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । स्वमसृष्टरसत्यत्वे व्यासचरणैर्हेतुरुक्तो 'मायामानं तु कायेनानभिव्यक्तस्वरूपत्वादिति । एतदर्थस्तु स्वमसृष्टिर्मायामात्रम्, तत्र हेतुरने यस्य यादृशं स्वरूपं देशकालवस्तुसापेक्षं तथा- भिव्यक्ति कारयेनाभिव्यक्तिरतदभावादिति । उभयोधादर्शन मिति । द्रष्टमायिनोमायिकैः पदार्थैः सहादर्शननियम इत्यर्थः । चेतो मनःकर्मेत्यत्र, कायिकमप्रेति । उत्तमकायहेतुप्रास्वमित्यर्थः । परस्प. व्याघातादिति । एकदैवकस्यैव वस्तुनोन्तर्बहिश्च स्थितिकथने तथावा. १०-८-४१ दित्यर्थः । विचारेपीति । मायिकानां भ्रमप्रतीतानां वस्तूनां विचारासहत्वम् , अत्रच तद्वैपरीत्यमित्यर्थः । मायातिरिक्तस्त्वमिति विवरणे पुल्लिङ्गनिर्देशो बुद्धिप्रकाराणां १०.८.४२. दुष्टत्वेन गणनाच्छुद्रजीवमात्राभिप्रायेण कृतः । सयोनष्टस्मृतिरित्यत्र, अनुभवस्मरणयोरिति । न संस्कारनियम इत्यर्थः । अन्यथा अनुभवाव्यवहितोत्तरक्षणे यत्र स्मृतिः सा न स्यात् । न चैवंविधा सा नास्तीति वाच्यम् । बाधकामावात् । न चोपनीतभानमेव तत्रेति वाच्यम् । स्मृतित्वोच्छेदप्रसङ्गात् । संस्कारोपनीतत्वस्य सर्वत्र वक्तुं शक्यत्वात् । न च ज्ञानातिरिक्तस्योपनायफावाभावान्न तथेति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । क्लृप्तमा- नाभावेपि ज्ञानजनकत्वस्योपनायकत्वेन संस्कारेपि तत्सत्त्वात् । न च संस्कारजन्यत्वस्य स्मृति वात् नैवमिति वाच्यम् । साक्षात्प्रमाणजन्यज्ञानत्यस्यानुभवत्वेन तदतिरिक्तज्ञानत्वस्य स्मृतित्वात् तृप्तद्वारातिरिक्तानन्तरित वं साक्षात्त्वं विवक्षितम् । अत एव स्मरामीत्यनुव्यवसाय- स्तदुत्तरक्षणे तमेव विशेषमवलम्ब्य भवति । यथानुभव वसामान्येप्यनुमित्यनन्तरमनुमिनो. मीत्येव प्रत्ययो न त्वनुभवामीति तथेति भावः । यद्वा । लौकिकवस्तुतत्त्वनिरूपणे नास्माकं प्रवृत्तिरिति लोके स्मृतिः संस्कारजन्यैवास्ताम् न वा, प्रकृते त्वलौकिकप्रदर्शनप्रस्तावेन तासम्बन्ध्योतनमायलौकिकमेवेति ज्ञापनाय तथोक्तिः । एतदेवात्रपदेनोच्यते । स्मृतिनाशो- कैस्तदुत्पत्तिरवस्यं वाच्या । सो चोत्पत्तिक्षणोत्तरक्षण एव नष्टेति ज्ञापनाय सधःपदं मूले । अन्यथा नाशस्यानुक्तिसिद्धत्वेन तन्न वदेत् । एवं सति द्वितीयक्षणाधिकरणकनाशस्या- प्राप्तत्वात्तदा 'तन्नाश इति ज्ञापनाय सघो नष्टस्मृतिरित्युक्तम् । तेनेदमप्येकमलौकिक चरित्र- मिति ज्ञाप्यते, आस्तिकैर्द्वितीयक्षणे लोके तन्नाशानडगीकारात् । एतेन भक्तिरसानुभाषकत्वेन मोहने विलम्बासहिष्णुत्वं भगवत उक्तं भवति । यथा स्वावतारार्थ गर्भसङ्घर्पणं तदमिति भावः । यथप्येवं संस्कारजन्यत्यं तदजन्यत्वं वा न सिध्यति, तथाप्या कालान्तरपि स्मृय. १ तमाशात एव तस्य नाश इति मूले पाठः । ६ टि. - ·४२ श्रीटिप्पणी। भावस्य वक्तव्य वान्नष्टसंस्कारेत्येव वदेत् । स्मृतिनाशस्य स्वत सम्भवेन तदुक्तिस्तदर्थ मोहो. क्तिश्च न स्यात् । एवं सत्यन्यथानुपपत्त्यैव तेनानुभवेन स्मृतिरेयोत्पन्ना सा चोक्तरीत्या नष्टा, संस्कारस्तु न जनित एव, भगवदिच्छामावादिति मन्तव्यम् । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचा- पैरव भगवन्मतमित्यादि । किञ्च । संस्कारयादिना सो पत्तिमन्निमित्तकारण वेनादृष्टस्यापि स्मृतिहेतोर्वक्तव्यच आवश्यकचाल्लाघरा च तदेयास्तु, कृतं संस्कारेणेत्याशयेनापि सन्निषेध उक्तः । न चानुभवस्याविहितत्वेन तदजनकवा प्राचीनस्य तस्यानुभव विनाऽजनक्त्वा तस्य च नष्टत्वेन सहकार्यभावा-स्मृतिरेव न स्याद् अनुभव विनापि वा स्यादिति वाच्यम् । अनुभवत- दध्वंसयोरन्यतरस्य सहकारित्वात् । त्वयापि सदृशादेरननुगतम्यैवोदयोधक वागीकारात् । एतदेवोक्तम् स्मृतिरपीयादिना । नाश्यते चेति । स्वसमानाधिकरणस्वसजातीयप्रागभावास- हभूत क्रियत इत्यर्थः । न च प्रतियोग्यभारयोरेकनाजनकत्वान्नैवमिति वाच्यत् । व्यक्तिमे- देनादोषात् । न चैकजातायेपि तथेति वान्यम् । जानजातीय उभयोरपि जनकत्वात् । नन्व- भावत्वेन कारणत्वे प्रतियोगिनः प्रतिबन्धक्त्वापत्या नै वक्तुं युक्तम् , ज्ञानं प्रत्यभावस्य विप- यत्वेन कारणत्वान दोषः, संसर्गाभावत्वेन प्रतिबन्धकाभावस्य हेतुत्वेनात्र तथावाभानादिति चेत् । अत्राप्यनुभवध्वंसत्वेन कारणचान दोष इति तुच्यम् । अन्यथानुभवप्रागभावेत्यन्ता- भावे च सति स्मृतिप्रसङ्ग । एतच्चानुभवा यवहितोत्तरक्षणेपिस्मृतिमङ्गीकृत्योक्तम् । तदनङ्गीकारे तद्वंसस्यैव सहकारित्वं वाच्यम्, तञ्चोक्तरूपेणेति भगवन्मतानुवादप्रन्यो यथाश्रुत एवं साधीयान् भवतीति सर्व सुस्थम् । न चैव यागजापर्वासिद्धि । श्रन्या यागस्य हेतुत्वमुक्त मिति तदभावस्य तथा क्थनायोगात् । प्रतियोग्यभाषयाकव्यक्तिजनकत्वादर्शनाच्च । ननु घटतदभावयोः स्वसमूहालग्विज्ञानजनकत्वं दृष्टमिति चेत् । सत्यम् । प्रति- योगितावच्छेदकधर्मस्यैव यत्कार्यजनकतावच्छेदकलं तत्काय तवसेन न जन्यत इति हि नियमः । तत्र यागत्वस्यैरोभयजनकतावच्छेदक यान्न तथा वक्तुं शक्यम् । प्रकृतेऽनुभ वस्याजनक थानोक्तदूषणापत्तिः । अत एवानुभूत स्मर्यत इति व्यवहारो भूतेक्तानुशास- नादतीतानुभवविषयचमेव तदर्थ इति वसन्यैव हेतुत्वमरगम्यते, अतीतमनुमवविषयाने यत्रेन्यों ज्ञेयः । श्रुतियलायागेन तथा वक्तु शक्यमिति आरोपणापूर्वर कृत इति । अारोपणनिरूपणात् स तथा मृत इति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । मोहसहित इति । शुद्धं हि जरादिकमन्ययोगेन मलिनं भवति । प्रकृते च प्रवृद्धोपि स्नेहो न निस्पधि , पिन्तु पुत्र- त्वोपाधिक इत्याशयेन करिस्तोवेन्यर्थः । यद्वा । पूर्वोक्त ज्ञाने सति भगवति भक्षणशय- नशीतोष्णादिधर्मास्फूर्तिः सहजा । स्नेहे च सनि त स्फूर्तिः सहजा । तथा चोभयोर्विरोध इति स्नेहसम्म धो यः कलि फ्लहो विरुद्धधर्मोपमर्दनमिति यावत् त लाति स्वीकरोत्ये. ताशं हृदय यस्या सातधेत्यर्थः । तेन इदि ज्ञाननिरोभावपूर्वकः स्नेहभर उक्तो भवति । - ·श्रीविठ्ठलनाथविरविता। ज्ञानं निरूप्य तदन्ते स्नेहस्य प्रकृष्टवृद्धिकथनं तत्फलवाभिप्रायेण ! अन्यस्य तत्त्वेनानुकेः । अन्यथा तु ज्ञानस्य निष्फलस्वापत्तिः । अननुसन्धानेपि वैदिकसंस्कारस्यालौकिकातिशयजन- कत्ववज्ञानस्यापि स्नेहवृद्धिहेतुत्वमिति भावः । जातिकुलधर्मपरता मातृत्वं च पूर्वावस्था । स्नेहवर्धिन्या मायायास्ततत्वास्नेहेनः सततमन्यत्यागपूर्वकं भजनमेव भवेदिति विहितभक्तो प्रवेशः स्यात् , न तु पुष्टिमार्गीयलीलारसानुमव इत्यर्थः । नन्दः किम करोदित्यत्र, पञ्चभिरुत्तरदाने तात्पर्यमाहुः कर्मव्युदासस्येति । नेदृशं फलं कर्मणो भवितुमर्हति, किन्तु महदनुग्रहस्यैवेति कर्मव्युदासस्य १०.८.४६. वक्तव्यत्वात् तस्य चाग्निहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमात्मकवेन पश्चा- “त्मकत्वात् तावद्भिस्तद्वयुदासोक्तिरित्यर्थः । कृष्णोदारे यत्र, उदारत्वोक्तिता पर्यमाहुः साधनफलमित्यादि । अधिकारः साधनम् । तस्य हीनत्वात् तजन्यं फलमपि तथा । अथवा । सुखसाधनरूपं १०.८.४१. वैदिककर्मणः फलं पश्चादिरूपं तथा । साच्यफलं स्वर्गादि मोक्षान्तम् । 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भृतानि मात्रामुपजीवन्तीति थुतेस्तथा । स परमानन्द एव चेत्तथा। "तदा पश्चादि तज्जन्यं लौकिकमलौकिकं च सुखं तादृशमेव परमानन्दरूपमेवेत्यर्थः । लौकि- कवदिति । लौकिकवत् परिदृश्यमानं परमित्यर्थः । लोके वेदे च फलासाधनमपकृष्ट दृष्टम् । यत्र परमकाष्ठापन्न वस्तु साधनं तत्र तत्साध्यफलस्य का यार्तेति भावः । अस्त्वित्युक्त इत्यत्र, फलग्रहणार्थमित्यादि । अत्राय भाव । पुरुषोत्तमानन्दाधिष्ठान ब्रहानन्द इति तद्योग्यत्यार्थ बहानन्दता महदनुग्रहेण सम्पन्नास्मिन् , तदा हि सर्वत एवानन्दस्फूर्तिर्भवति । एवं सत्येतेनैव पूर्णार्थताज्ञाने पुरुषोत्तमाविर्भावः स्वस्मिन्न भविष्यतीति भक्तिरसानुभवार्थमुक्तं वाधकमशं त्यक्त्वा तथा प्रसिद्ध इति । अपुन इति । निपेकादिहेत्वभावादिति भावः । मोक्षदानार्थमिति । भजनानन्दो भक्तिमार्गे - मोक्षस्तदानार्थमित्यर्थः, न तु प्रासङ्गिकमिति । प्रासङ्गिकं प्रयोजनं प्राकट्यहेतुर्न भवितुं शबमोतीत्यर्थः । सासगिफप्रयोजनान्तरमाहुः सर्वार्थमिति । स्वरूपकीर्ति या सर्वोद्वारार्थमपि ; प्रकट इत्यर्थः । एतेनाप्युक्तमोक्षपदस्योक्तमोक्ष एवार्थ इति ज्ञेयम् । अन्यथा पुनरुक्तित्वप्रसङ्गात् । नन्दचरणानां यद्विषयकोधिकारो येषां वा सर्वामिना निरोधो न कृतो भगवता ते गोपगोपीपदेनोन्यन्ते । अन्यथा वयस्यानां व्रजसीरत्नानां चा सर्वाधिकनिरोधोक्तिविरुध्येत । . अत एव सत्सङ्गव्यतिरकेणापीत्येतत्तात्पर्यमुक्तम् । कृष्णो ब्रह्मण इत्यत्र, साक्ष्यर्थमिति । निःसाधनजीवनिमित्तं प्रारदचं तदधी- नत्वेन लीलाकरणादिकं च ब्रह्मणि श्रुतिविरुद्धमिति शानिरास वेदात्मक- १०-८-५२. तत्संमत्या कर्तुमित्यर्थः । अत एव तिरप्याह ,'नायमामा प्रवचनेन लग्य' १०.८.५०. - ·। श्रीटिप्पणो। इ युपक्रम्य 'यमेवैष वृणुते तेन रम्य' इति, 'ते ते घामान्युरमसी'ति 'विष्णोः कर्मागि पश्यनेत्यादि । एनदर्थरतु रिद्वन्मडनेस्माभिः अपश्चितः । नेपा मीतिजनन दयादि । स्वेच्छया या स्थितिस्तदपक्षयाधिको व्यापागे भगवता न क्रियत इति ज्ञापनाय यसप्रीति चर' इयुक्तमित्यर्थः । अन्यथा लायाः प्रीतिजननोक्त्यैर वासभ्य म्वतःप्राप्त्या तक्य नमनर्थक म्यादिति भाव । इत्यष्टमोध्याय । नवमाध्याये निवारितापीति । ननु मायाकायांद् भगवसाय यदिमिनि भगवते निवारणे सत्यपि कथ गृह्यत्ये प्रवृत्तिरित्याशक्य तत्र हेनुमाहुः पुनमोदि तति । निपेधेन पूर्वमोहापगमेनावश्यकमपि कार्य त्यय या भगवापरापि 'स मितमी इनी मुख'मिति वाक्यात् स्मितेन पुनर्भगवता मोहिता सती तथा जात्त्यर्थः । नार. ज्यासक्तिहेतु वेन निरोघविराधि पूर्वमोहनमि याशङ्काभावायाहुः गुणगान इति । भगवकृत त्या मोहस्य त कालोपि गुणगानार्थमेवामूदित्यर्थ । माहेम्मिनम्नि रूपयम् । विषयास लक्व भगदत्तव च । तेन द्वा-यामुक्तमिति शेष । तर्स्वरूपतन्निपेधानुचित इत्याराड्य तनि मत्तमाहुः ततः श्रमोभवदिति । ततः श्लोक्यान तरमकेन अमोमादिति निमप्यत इ यर्थ. । यत एवमतो भक्तवलेशासहिष्णुत्वेन स कृत दृत्याहुः अत इति । लोके धन पुत्रार्थमिति न्यायेन भगवदर्थमिदमिति ज्ञानन माता प्रवृत्तेति कथ कोप झ्याशयय तर हेतुमाहुः भ्रान्तेति । भगवतस्तदपेक्षाभावान् तथानान भ्रम इति तथा । एतादृश्येव भक्तिमार्गमयादति बापनाय भवेदित्युक्तम् । तान् यष्टिग्रहणादियनामित्यर्थः । तपोतः करणदोषापड दु रारूप भगवत्प्रापक चे यनुधावनयनेन तपस्वमुक्तम् । अत्रापि प्रचुरदोप बुद्धिमत्वात्तथा । अत एवाने यष्टि याग | सर्वात्मना दोषारोपनिवृत्तेस्त प्रापस्य दुःवस्य भक्तिमध्यपानिन्व नोक्तम् । अत्राय भार । पूर्वमव स्वप्रापणमकृत्वा तारलेशान तर तथा- परण कश्चन पिो वाच्यः । म च पूर्व यष्टिग्रहणेन क्लेशान तर तत्यागेन चातावरणगत एवात श्यते । एव सति 'वार्य मे दुश्वर तप' इति वाक्यात् तदतालौकिकविरोपहेतुरतप इति तथोक्तम् । भक्तित्यानुक्तौ हेतुरुक्त एव । एतदेयाभिसन्धायोकं परोक्षयादि । परोक्षवादविषय एवासति चेदित्यादिनाप्युत्त । दधिनिर्मन्पने काल इत्यत्र, क्रियाशक्तरित्यादि । क्रियाशक्तिजयो प्रतिष्ठिता। तदाधिदैविकचे द्र । 'इद्रिय वै दधीतिश्रुतस्तस्येन्द्रियरूप तदिति तथा । वस्तुतस्तु परोक्षवादविषय एवार्थोनेनोक्तः । तथाहि । मियाशक्तरिति पञ्चमी २ भाव । मू पा । ३ यने मू पा । । , लामू ।

·श्राविट्ठलनाथावरावता । हेतौ । भगवहियोगे' हि सर्वेन्द्रियगतस्ताटक क्षोमो भव यतिप्रचुगे, येन तत्तदाधि- दैविकस्यापीन्द्रियं क्षुभितं भवति । तदा भावविशेषैर्गुणगानं भवति । यथा बजरत्नानाम् । तदेतत्मसङ्गादुक्कं भगवत इत्यादिना । क्षौमं वास इत्यत्र सुभूरियरयाभासः, नन्वेवमतिमक्रम इत्यादि । ब्रजजनक्लेश- हेतुभूतानां नाशाय दुःखप्रापणाय च मृत्युयमौ तत्राजाताविति कुचकम्पस्य क्लेशहेतुत्वेन तन्की वोक्तदेवतां तौ कथं न तथा कृतयन्तावियर्थः । सर्वनियमनत्वेन तयोर्यमत्वम् । दिक्पालस्यात्रातथात्वमिति झापनायेदमुक्तम् । भाव्यर्थः श्रमस्तस्यानगीकारे ततो न प्रवर्तेत । तथा च तदगीकृत्य ममन्थेति सम्बन्धः । क्लेशे भ्रसङ्कोचसम्भवेनान च शोभनत्वेन तदभावात् क्लेशाभावो ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः पर्यव- सानादिति । तददण्डः पर्यवसानं । रवाकर्षे मुजह यस्यापि व्यावृतत्वं भवतीति दक्षिणवा- मयोर्यथाक्रम तद्पत्यम् । अनायं भावः । अस्त्यत्र क्रिया द्विविधा । भगवसम्बन्धिनी गार्हस्थ्यसम्बन्धिनी चेति । प्रधानत्याप्रधानत्वाभ्यां तद्पत्यमुच्यते । तत्ताकणानां भक्ति- मार्गीयनियमरूपत्वं फर्ममार्गीयदेवताररूपत्वम् । तदाश्रितत्गत् । मुरितिवत्स्वतन्त्राषि- शेषणात्वं सर्वेषामनुक्त्वाभरणकर्म योक्तस्तापर्यमाहुः लिएं सर्वति । क्लेशरूपसमानधर्म- वत्वं सर्वेवस्तीति ज्ञापनाय तथेत्यर्थः । विशेषणयोक्तो प्रकारकायापत्त्या तदप्राधान्येन तक्ले. शस्याप्रयोजकत्यात् तद्धेतुभूतमन्थनेनुचित वं न ज्ञापितं भवेदिति भावः । शीर्णः सन्य. लोकाधिदैविकरूपत्वेन तदुपरि ज्ञानिनां जीवन्मुक्तानामेव स्थानमिति तथोक्तम् । लोलामध्य. पातिनां भगवदामकत्वमभिसन्धायैवं सर्वत्राचायनिरूप्यत इति ज्ञेयम् । प्रमो स्नेहवना तथैव त सम्बन्धिावपि स्नेह इति मातुस्तादृक्श्रगदर्शने तदसहिष्णुवन क्षोभान् मुक्तानामपि स्वधर्मविस्मृतिर्भवतीत्याशयेन मा लक्ष्मीरित्यायुक्तम् । किश्च । सर्वमूलभून भगवदा- विर्भावस्थानत्वेन सर्वमूलभतवामातरि तादृशधर्मे सति त कार्यपरंपरायां ग्यन एर गमावं भक्तीति भावेनापि तथोक्तम् । विपक्षे वाधकमाहुः आकृतीत्यादि । मन्थनोतयैव तदनु रूपायतेरपि प्रास्ताकथनं पुनर्मन्यनक्ति तथा स्यादि यर्थः । एवं सति विशेषम्याव. श्यवाश्यत्वे मन्थनग्यानुचित वनापनमेय विशेष इति वक्तुं युक्तमिति लोग्नः परमार्थनश्च तथावमुकम् । किस । पूर्व दधिनिमन्मने काल इति याक्याद गुणगानागवेन मन्थनमुना तेन मन्धनेन न किमपि पिएमभूत् । नथैव चंदप्रेपि स्थान निवारय प्रमु. । निरोधाविरो. पात् । एवं सम्यने निधन्य वाप्ययात् तदेतुभूतं निरोधविरोधिमन्यनमवस्यं याप्यमित्ये. १. भासप्रियोगे गए. 1. -योतिष ग. पा.. २. तप-म.६.। ३. प्रारम-पा ।

·थीटिप्पणी । कैन तदुक्तम् । एव सत्ति विवृतिस्तथाविधेनि युक्तनरम् । अन्यथा निषेधोक्तिविरता स्यादित्यभिसंघायाहुः शुकवाक्येत्यादि । मन्थनसामयिकारतेः माधारण वेन विशि- ष्टलीलाम्प न सम्भवती'त्युत्तमलोलीलया गृहीतचेता' इति रक्षणं शुकवाक्य तथा स्यादिति वा । उक्तरीतस्तु माहाम्यज्ञानहेतु वेन भक्तिजना वादु कर्पः । पूर्ववदिति । निकमणो सवादियर्थ । समयारूदमित्यत्र, दैत्यानिति उक्तन्यायेनाधिदैविक भूरूपत्यादकस्य भूस्थितास्तास्तथाकर्तुमित्यर्थ । मात्रा प्रहणसम्भवेपि स्वयमबारोहणस्येदं तापर्यमुक्तम् । उत्सिध्यमान इत्यत्र । वैदिकग्निहोत्रादावौकिरदोपजनक यथा, तथा लौकिके तल्लोकिक्दोषजनकमित्याशयेनोक्त दोपजनक चेति । स जातकोपेयर, तत्तय निवारणीयमिति । यशोदाया अपराधस्तन्नि- Pायात्मिालोभम्य च नाशनमेतदमारणार्थसाधिदैविकविज्ञापनं चेति त्र्यम् । आधिदैविक्श्वदाप्यामिक मारयेत्, मांशेन मारयेत् , नथा सत्यग्रिमकार्य न भविष्यवाति तत्कृततन्मारणस्य निवारणमत्रोच्यते । भगवास्त्वेतकालीनापराधहेतुभून- लोभमात्र नाशिनानिति प्रोक्तंन लोभं तदगत भाण्ड च स्फोटितवानियनेनाग्रिममन्येन न विरोधः । अवाग्रे त्रयमु पादयितुं भिन्नमिति । यथाधिदैविकेन तथा कर्तुमुघतम् । तथान्या यशोढा तद्गत लोमं च भगवदेकरिष्यम् । तदुपभोग्यत्वेन भोगविषयान् दुग्धादीश्चा-यानु पादयितुं स तथेत्यर्थः । तेन क्रोधातिशयो निरूपितो भवति । तदुभयमपीति । आधिदैविक लोभ रजोगुणं चेयर्थ । ननु पुत्रदुग्धयोः समानप्रतिविषय वेपि भै संभवतीत्यनुपपन्न मदमित्याशय तत्रोपपत्ति वद तो दृपदश्मना भेदनम्यापि ता पर्यमाहु दैत्याविष्टेवेति । मा यशोदानिष्टा पयोधिपयिणी स्नेहका प्रमुविस्मारहवेन दैत्याविष्टैवोद्गतेति तथागमनमभूत् । तन्नाश 'बालौकिकप्रसारण करिष्यन् 'सयश्च कपालानि चाग्निहोत्रवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोखलं च मुसलंच पाचोपला तानि वे दश यन्नायुधानीति श्रुतेस्तये यर्थः । तवणे पुत्रानुसन्धानात् तथा । तत्रैव कथनमयुक्तमितीवे युक्तम् । वस्तुतस्तु भगर कृतो मोह एव तागिति तथा वम् । अत एवास्यापि सोलावं तथाप्यनुचितममूदिति तथोक्तमाचार्य : । जघास हैयङ्गवमन्तरङ्गत इत्यत्र, आधिदैविपदैत्यानामिति । मातृदर्शनयोग्ये स्थाने भक्षणे तस्याः क्रोधो भवेत् । अती या भक्षणे वृने तदनु पादस्तत्र तथाकृतवानिति भाव । , बालौकिक-म, पा । २ तथाप्यस्यनु-मूपा ।

·४७ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। माय काममित्यत्र, पूर्वमपि दैत्यावेशेनेति । पूर्वमपि यत्सम्पादित तम्मकाय यच्छतीति सम्बन्धः । तत्र हैयद्वगतं हेतुमाहुँदैत्यावेशेनेति । १०.९.१. भक्तीयपदार्थस्य स्वयमनगीकारात् । करे विनियोगाच्च दुष्टयं लक्ष्यते । स चालौकिक एव दोपो वाच्यो, लौकिकस्यादर्शनात् । तदेतदुक्तं दैत्येत्यादिना । शकरदृष्टा- तेनान्यत्राप्येवंभूते दृष्टिः कार्येति नासम्भावना काचित् । चौर्यविङ्कितेक्षणमित्यत्र । सस्याचौर्यदोषनिवारणायेति । पुत्रस्नेहस्नुतेति वाक्यात् भगवदेकभोग्यस्तन्यनिरोधश्चौर्यम् । तच्च तदीयवस्तुनो यथेच्छं विनियोगकरणेन सन्तोपानिवार्यते । विशन्दस्य कालवाचित्वपक्षमादायाहुः तस्या ज्ञानं कालेनेति । बालत्वं ज्ञात्वा तथा व्यवहरतीति तथा । 'पृष्ठे वृतो मे यदधर्म' इति वाक्यात्पृष्टभागदिशि पापस्थानमिति तत्र व्याप्ता दृष्टिस्त- द्विषयिणी भवत्येवेति भावेन पापदृष्टिरित्युक्तम् । विनसितकेशबन्धनेत्यत्र, उत्पत्तिप्रलयावित्यादि । कशब्देशशब्दयोरुत्पत्ति- ल्याधिष्ठातृदेववाचकत्वात्तद्वान्यामाकेशानां तयोस्तत्र सत्त्वं ज्ञायते । तास- १०.९-१०. स्वेनैव तदधिष्ठेयोत्पत्तिलययोरपि । एतादृशान्मुक्तानां युक्तमेवाजननम् । अन्यथा स्वाधिष्ठातृसहितोत्पत्तिलयाधिष्ठानाच्च्युतिर्न स्यादिति भावः । तत इति । तादृशानां बन्धादित्यर्थः । न चान्त बहिरित्यत्र, किञ्च जगन्मयोयमित्यादि । जगञ्च य इत्यत्र १०.९.१३. चकारार्थकथनमिति ज्ञेयम् । तदाम वध्यमानस्येत्यत्र, भगवता स्वस्मिन्दोपद्वयमित्यारभ्य ज्ञापयि- तुमेवमाहेत्यन्तम् । अत्रेदं प्रतिभाति । बहिः प्रकट एव प्रभौ पुत्रव्यवहार १०.९.१५. इति तत्कृतमन्त स्थितस्याज्ञानम् । दोपारोपे बहिरनुभूयमानोयननुभूयमान इव भवति । दोपजानपराभूतत्वाद् दृष्टेः । तदिदमुक्तमन्तबह स्थितिमित्यादिना । मूलस्थविशेषणद्वयतात्पर्यरूपं लीलापदार्थानां सच्चिदानन्दरूपत्वमभिप्रेत्य दाग्नि ज्ञानकरणे निरूपिते । ननु ज्ञानेन वस्त्यन्यथाभावाभावाद्वेष्टनमसम्भवि, दानस्तथाले सुतरां तथेति चेत् । अत्र वयं वदामः । अत्र हि भगवान् भक्तप्राधान्येन लीलां करोति, अतो यथा मर्यादाभक्तिमार्गे भगवद्विषयकापराधे भक्तानां दण्डः कालादिभिस्तदधिकारिभिः क्रियते तथा (पुष्टि)पुष्टिमार्गे भक्तविषयकापराधे यथैव ते चिकीपन्ति, तथैव प्रमुरङ्गीकरोतीति वस्तुस्थितिः । अत्र भजनविरोधिभावजननमेवापराधः। एवं सति पुत्र वेङ्गीकृते तद्ध- मांगीकारोपि जात इति मातृनियम्य वस्यापि स्वस्मिनङ्गीकारात्त स्वामिकदानामपि ताटा १. -कारात् रे म. सा. ३. पुष्टिपुटिम म. पा.. २ - २ पुरवस्यवहार मू पा.।

·श्रीटिप्पणी । सामर्थ्य दत्तमस्तीति तथा । इदमेवोक्तमपया यहिरपीत्यादिना । एवं सति दामभि- नियमने दण्डसम्पत्तिर्भवति । अत्र तथाभावेङ्गद्वयं प्रतिबन्धक निसर्गेश्वरत्वनिसर्गदास- खलक्षणं भगवत्तदासगतम् । न हि दासनियम्यः प्रभुर्भवति । यद्यपि मातृनियम्य यमहो- कृतमिति तेनैव सर्वात्मना नियमन सम्भवति, तथापि यथा भगवद्धर्म वेनाङ्गीकारो चलिए- म्तथैवर्यस्यापि तथात्वादबाध्य वाच्च न तथा सर्वात्मना भवितुमर्हति । उक्ताङ्गीकारापर तावद्वेष्टनमभूत् । भक्तेषु प्रमुनियम्य वस्यापि नित्य यात् । अतस्तथा न्यूनमभूत् । अत एवं सर्वोपयोग्यङ्गमानेन न्यूनतोक्ता । अग्रे त्वीश्वरत्वेनान्यथा क्तुं समर्थत्वात्तदेव स्वनियमने साधकं कृतवानिति वक्ष्यते कृपयासीत्स्ववन्धन इति पदेन । कृपाया ईश्वरधर्मवे- नैश्वर्यमेव करण्त्वेनावगम्यते । अन्यथैतत्कार्य न स्यात् । न हीश्वरादन्यः स्वस्वरूपमर्या- दातिक्रमणे जीवस्वरूपमर्यादातिक्रमणे च समर्थो भवति, अस्वतन्त्रत्वात् । यथा जगत्क- तृवादेरीश्वरधर्मवेपि नैतादृशन्वं तथा भक्तानामप्येतदतिपौरुपमिति ज्ञाप्यते। यद्वा । बन्ध- नन्यूनतोक्योमध्ये विशेषणद्वयकथनेन तयोरभया हेतुत्वमभिप्रेतमित्यवगम्यते । च-धने तयोर्हेतुत्यमुक्तम् । तादृशन्यूनतायामपि तयोस्तथात्वमुच्यते । विशेपणाभ्यां हि तज्ज्ञानप्रकार उच्यते । भगवांस्तु निरपधिस्नेहेन दोषारोपाभावयुक्तेन वशे भवति । तथा च पुत्रत्वेन स्नेहः सोपाधिरिति दोपारोपश्चास्तीति वशीकरणे प्रतिबन्धकमेतद्वयमिति ज्ञापनाय द्वचगुल- न्यूनतोच्यते । अत एव स्वपदम् । यद्वा । स्याकस्य कृतागसः इति मातृविशेषणम् । अतृप्त- त्यागावगूरणबन्धनोयमै कृत्वा कृतागस्त्यम् । प्रथमतो कस्तगपि स्वस्यैव तादृशे तथा कृतित्यनुचितेति जापितम् । तथा चैतादृश्यास्तद्दाम तथाभूदिति सम्बन्धः । तथा च बाबा- भ्यन्तरापराधवत्सम्बन्धित्वात्तथा 'यूनमभूदिति भावः । दामसामध्ये सत्यपि भगदिच्छया तथावे न्यूनं चकाग्युक्तं स्यात् । तथा चैवमुक्या वन्तुस्वाभान्यादेव तथात्वमिति बोध्यते । पूर्वापरयोर्भगवत एव सत्चादि यादिप्रन्थस्याय भाव । 'एवं सन्दर्शिनेति वाक्यात नदर्शनार्थमिमा लीलां कृतवानिति गम्यते । यद्यपि भक्तनिवेदितानवसमूषणा- घहीकागेपि भक्तेच्छयैवेति मोपि तथा भवति, तथापि तेषामिष्ट चाल्लोके तदहीकारो न तथा तरोधकः । व-धनं तु दुःखहेतुवेनानिष्ट लोक इति तदगीकारस्तरारे तयेत्यनेन प्रकारण प्रदर्शितानित्युच्यते । अत एवानेवभावे तन दर्शिनं भाति, किन्वेयमावेनैवेत्याशयेन मूल "एवं संदर्शिने'स्युक्तम् । किञ्च । ईश्वरे दुःसाभावेन तथा भरतेच्छापूरणे न कोपि विशेषः सिध्यति यद्यपि, तथापि मात्रतिरिक्तभक्तानां धरणेपि दुःखहेतुरिदमिति भक्तदु खहेतुकरणं भक्तिमार्गविरुद्धमिति सर्वथा पुरुपोचमस्यार्तव्यं भवतीति तस्यापि करणेनातिशयेन 1. प्रामणे मू पा। २. -कारस्ततातरा मू. पा.1 ·४२ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । तथात्वं योधितं भवति । एवं सत्युदरस्य व्यापकत्वाचत्र कुचिस्थितिवद्भगवत्पृष्ठभागे पार्श्वयोश्च दानः स्थितिन विरुद्धा। किन्तु दानावच्छेद्यत्वं विरुद्धम् । तच्च तदाद्यन्तयोर्मेलने भवति । यद्यप्युक्तदेशे स्थितिवद्यथात्रापि स्थितिस्तथोक्तदेशे तन्मेलनवदनापि, तत्सम्भवति, तथाप्यत्र स्वरूपप्राकट्यात् तदर्माणामपि व्याप त्वादीनां .प्रकटत्वेन स्वकायोन्मुखत्वान तत् संभवति । स्वस्यैवावच्छेदकत्वे तत्साधनोच्छेद सङ्गः । तथा च दामयिन्तयोः मतोदरेणैव न तथा सम्भवतीति न्यूनताया आवश्यकत्वेन प्रथमातिकम- इति न्यायादल्पेत्यादिनोक्तहेतुना च तथा न्यूनमभृत् । अग्रे 'कृष्णः कृपयासीत्स्ववन्धन' इति वाक्यात्स्वयमेव स्वरूपमर्यादामतिकम्य तथामवदित्युक्तम् । 'सर्वतः पाणिपादान्तमित्यत्र तत्स्वाभाविकधर्मरूपयसनभूपणविशिष्टानामेव देशापरिश्छेद उक्त इति न तैरवच्छेदः शक- भीयः । व्यापकत्वस्येति । स्वाभाविकयापकत्वस्यैवानवच्छेद्य वे हेतोः सत्वात् कृत्रि- मताकरणमप्रयोजनकगयुक्तं चेति भावः । अल्पपरिमाणत्वेन प्रतीयमानस्यैव तदधिकपरि- माणवस्वमवच्छेदकाधिक्यपि सर्वत्र समानपरिमाणत्वेन प्रतीयमानत्वं च चन्द्रन प्रतिबिम्ब- योरस्तीति तदृष्टान्तमाहुः प्रतिविम्वादाविति । यथा द्वादशसहस्रयोजना नकत्वेपि .चन्द्रमण्डलस्येतो यावपरिमाणकं तद् दृश्यते तावत्परिमाणकमेवोदश्चने सरस्सरिस्मृतिपु न, तथानापोत्यर्थः । तथा सति तु पूर्ववैलक्षण्यज्ञानादशम्यताज्ञानेन भूयो योजनासम्भवोपि । इदमेचोक्तं लक्षण्यातानादित्यनेन । यहा । सदैव निकटस्थमणिस्तम्भादिगतभगवत्प्रति- विम्ब आदिपदान् तच्छायायां च पूर्ववदेवोपालम्भादित्यर्थः ।' कृष्णस्त्वित्यस्याभासे, एवं स्वमनोरथ इयादि । अधुना वितो मातुर्गमन- मुन्यते, अग्रे वाला ऊचुरित्यनेन तेषां तत्र स्थितिाप्यते, नान्येपाम् । एवं सत्यगोपीनां गमनमुक्तं भवतीति तदिदमुक्तम् । एतास्तु तादृशं तं द्रष्टुम- क्षमा इति तादग्गेहेपि संमुखं मुखं न कृतव य इति तद्गेहाद बहिरेव प्रसन्नमुखा जाता इति जायनाय विशेषणमुक्तम् । एवं स्वमनोरथे सिद्ध इति नु मातुयम्ये हेतुरुक्ता । अथवा, अधुनाप्यनालिष्टनियास्तदभिलापिण्यो दाम्ना बन्धनाभावं दृष्ट्या स्वार्थे सन्दिहाना जाता । सम्पन्ने तस्मिन्वमनोरथोपि सेत्स्यतीति निश्चयेनैतासामेव स सिद्ध इति तथोक्तम् । इति नवमोध्यायः। दशमेध्याये तमेव काल इत्या, वस्तुनः परिच्छेदकन्वमित्यादि । ननु समवेतम्य वस्तुनो घटाः परिरिउजवेन तन्ममयायिनो भगवतीपि १०.१०.३०. परिच्छेदापात इत्यत आह वस्तुग दयादि । सर्व प्रति वादी सर्वयादी । १. वादेवोरममा- . पा । १०-९-२२. 1 ५ दिक ·धीटिप्पणी। तथा च मते स्वस्यैर सर्वभवनसामर्थेन वस्तुरूपेणाप्यापिार इति न तश्तपरिच्छेद- शाभगवतीत्यर्थः । अथवा समवेतस्य परिस्छिन्नत्वैपि न समवायनस्तथा सर्वपा वादिनी सम्मतं, शब्दस्य तथात्वेप्याफाशस्यातथा वादित्यर्थः । गृह्यमाणैरित्यत्र, तेषां धर्माणामित्यादि । भगवदग्रहणहेतौ सत्यप्यग्रह इति यउँ तदेतुमाहु 'तेपामित्यादि । तेया घटादोना त्वदाश्रयावादाश्रयस्य च १०.१०३२ सहभाननियमातधा भवितु युक्तमित्याधपक्षे धर्माणा घटादिधर्माणामपि तथात्वादर्मिसहमाननियमात्तथेत्यर्थ । यद्यप्येवं धर्मिपदमनर्थकं तथापि प्रये 'मिनहे- तुकथनार्थमिति ज्ञेयम् । एव सत्यप्यग्रहे हेतुमाहेत्याहु तर हेतुरिति । इति दशमोध्यायः। 'एकादशेऽध्याये प्रकरणतात्पर्यनिरूपणे । वत्सचारणदोषस्य 'निवृत्ति समारणमिति तन्निवृत्तिरूप तदित्यर्थ | अनीश्वरस्यैर कर्म वसचारणमितीश्वरस्य तस्करणमनुचितमिति दोपबुद्धिस्त मारणकथया निवार्यते । न पुनीश्वर एवंभूतं ज्ञातुमेव हन्तु वा शक्तो भवत्यतस्तन्निवृत्तिः । विश्च । तस्यामुरवेपि वाससाम्प्यता- 'थंगतत्वाम्या त सम्बन्धि वं लक्ष्यत इति पशुत्वेन कण्टकशराक्षेत्रप्रवेशहेतुभूतमार एव निवर्तित इति ज्ञाप्यते । तथा सत्यपराध स्यादिति । एवं सति वासास्तच्चारण च । तयो सम्बन्घिदोषस्येत्यर्थः सम्पद्यते । भगवदीयेषु प्रवेशस्य फलं करकमलमम्बध । दोपवुदेः फलं स्वरूपनाश । तेन निर्दोपवुया भक्तसह कार्यो, न त्वन्यथेति ज्ञापित भवति । मूले भक्तानिष्टनिवर्तने लोकवेदयोरगणना च । गोपालदोषेति । दम्भस्यैर लोभानृताम्या कृत्वा- न्तःकरणे भगवत्तिरोधायकवमिति सेवकांना सोनुचित इति तद्रूप यकं मरितवानित्यर्थ । दर्शयंस्तद्विदामिन्यत्र, अजे यावद्विधा इत्यारभ्य भगवानुवाहेत्यन्तम् । इदमत्राकूनम् । प्रभुपुत्र वेन सर्वेषा यथेच्छं भगवति व्यवह मशक्यवे सति यदि भगवास्तत्तद्भावानुरुप तेषु स्वयं न त्र्यवहरेत्तदा रूपचेष्टादिभि- भगवदाश्लेपादिविषयफ उस्ट उत्पनी भारः स्वविषयमप्राप्य को वेद किं कुर्यादतस्तथा करणमावस्यकम् । इमे एवं वहनाशक्तिवहने उक्ते । भगवता यत्रकुत्रचित्तथा- करणे तेषा च सर्वसमक्षं यथेच्छ करणे बाइन्वेनर लोकाविगानमपि । 'इदमेव बालचेष्टि- 'तेरियनेनोक्तम् । किञ्च । परम्पराहर्षजनन एवेयं व्यास्था यत्र, तत्र साक्षास्वरूपेण येषु तजनन तेपा सेति कथं वक्तुं शक्येत्याशयेन बालचेष्टितरित्यस्याभासमाहुः तदपीत्यादि । १ भवति मुले । म पा. - ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। करणस्य व्यापारस्वेन बालचेष्टितानामेवात्र तथात्वम् । यत्र स्वरूपमेवासक्तिहेतुस्तत्र साक्षात्त- ज्जननमिति ज्ञेयम् । गोपटद्धा इत्यस्याभासे, सर्वदेवाधिष्ठितेसि । आधिदैविका इन्द्रादयो तरङ्गसेवका १०.११-१०. भूत्वा तत्तल्लीलोपयोगिस्थानं सज्जीकृत्य प्रभु प्रतीक्षन्त इति तथा वम् । मुक्तः कथञ्चिदित्यस्याभासे, उत्पातत्वं चेति । न स्यादिति शेषः 1, प्रतिकारवत १०१११३ एवोत्पातशब्दवाच्यत्वादिति भावः ।। वृद्धान्बालानित्यादिषु । तदा केवलं स्वोपकरणमात्रपरत्वे तामसचं, प्रभुत्वेन कर्म- मार्गीयद्विजसहितत्वेन च राजसत्वम् । प्रमाणप्रकरणे यशोदानन्दनिरोधो १०-११२०. मुख्य इत्येत प्रकरणार्थभूतनिरोधतारतम्यज्ञापनाय सात्त्विकत्वकथनम् । अनुकृत्य रुतैर्जन्तूनित्यत्र, तेषां दोपदीकरणामिति । लीलाविरोधिभावप्रकटन दोषः । अलौकिकत्वज्ञानं च तथा । प्राकृताननुकरणं च तदेतुः । तथा च तदजननाथ तदनुकरणमित्यर्थः । पितरं जगद्गुरोरित्यत्र । तस्यैतन्निदर्शनार्थमिति । यथा गोपालसूनुरपि तपितृत्वेन परब्रह्मरूप एव, तथा प्राकृतसंघातेषु प्रतीयमानोपि जीवोक्षररूप १०-११-४०. इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः । १०.११-४९. निलायनैरित्यत्र, ब्राह्मणोपीति' सूक्ष्मरूपेण विश्वासमुत्पाद्य प्रतिबन्धके । तेनैवापगते स्वेष्टरूपमाविष्करोति हि ॥१॥ भक्तातिहतिरिष्टाप्तिः फलं तदितरेष्वपि । निरोध्येपु प्रभौ दोषारोपाभावः फलं रिवह ॥ २ ॥ कदानिन्निनभक्तानां पित्रादीनामनुज्ञया । तत्संगतस्तत्र लीलाः कुर्वन् कृष्णो विराजते ।। ३ ।। चित्परस्परं गुप्तानुरागवशतो बने । कथञ्चिद् भक्तसगे सत्यनिशं रमते प्रभुः ॥ ४ ॥ कदाचिद्भक्तपित्रादिनिषेधेपि निजाग्रहात् । नयति स्वेष्टदेशस्तिं चातुर्येण प्रतापवान् ॥ ५ ॥ कदाचित् कौतुकावेशं ज्ञापयन् स्वस्य नृथ्वसौ । अन्यसंगनिवृत्त्यर्थ वानरैः सहितः प्रभुः ॥६॥ पुलिनस्थितभक्ताफ्यै बहुधोपायकार्यभूत् । तस्थितप्रतियन्धं च नाशयत्येव सर्वतः ॥ ७ ॥ अन्यश्चेदभिमानेन भक्तनैकामाप्नुयात् । बालभाषाग्रहैणैव तमपास्य तदा स्वयम् ॥ ८॥ स्थित्वानेकविधा लोलाः करोति ब्रजवल्लभः । स्थापयित्वान्यगमनातिबन्धकमान्मनः ॥९॥ केवलस्य गतो तत्र साधनं विदधाति च । भक्ता हि विविधैर्भावयुक्ता हरिरपि कचित् ॥१०॥ एकत्रैवाखिलान् भावान् क्रमेणोत्पाच तान् रसान् । भुड्के कदाचित् प्रत्येकं तत्र तत्र स्थितस्तथा ॥११॥ 1. ब्राह्मणोपीत्यादि । मू. पा.। २. स्थापयित्ववान्य- म. पा. | ·५३ श्रीटिप्पणी। अथवैकन पुलिने वेणुपादनलीलया । संगोप्यपिलान् भावरमान मुङ्क्तेग्युटारधीः ॥१२॥ एतदेव ब्राह्मणोप'त्यादिनोक्तं सुगोपितम् । एतदने मूलरूपलीलेत्यादि निरूपितम् ॥१३॥ तमायः प्रोच्यते सम्यक् तदनुग्रहतः स्फुट. । प्रमाणात्यप्रकरणोपसंहारपि शुद्धता ॥१४॥ ब्रह्मता नोच्यते चेत् तत्सिद्धं नो भवति द्वयम् । अत पर त्रयं प्रोक्तं ब्रह्मतापरिचायकम् ॥१५॥ सज्ञातस्वरूपं हि ब्रह्म पूर्व रिरसया । ततोऽखिलजगद्रूपं भूपा तनातिदुस्तराः ॥१६॥ मर्यादाः कुरुते लीलासिद्धय यद्वा प्रपञ्चत । अतीतस्यातये भक्तिमार्गानप्यकरो दृढान् ॥१७॥ आरोपवेदशासोक्तफलभोगाय वेदताम् । आत्मनः प्रकटीकृत्य क्रीडर्त त्यपि मूच्यते ॥१८॥ भक्ताः सर्व परित्यज्य प्रभुप्राप्त्यै यथा रह ।स्थितास्तथा चेत् कुरते स्वयमेव ता परः ॥१९॥ यतो नान्यप्रतिज्ञेयं 'ये यथे' त्यादिनोदिता ! साक्षात्स्वरूपदानेन परा लोलेयाम यपि ॥२०॥ लोलासम्बन्धि वस्त्वत्र सर्व भगवदा मरुम् । प्रवर्तरवतो वेणुनादो वैदामकोन हि ॥ २१ ॥ एतत्सर्व ज्ञापयितुमेतल्लीलात्रयं शुकै । उक्तमित्युक्तमाचार्य!प्यन्वं चापि सूचितम् ॥२२॥ अंग्रेऽध्यायत्रयं प्रक्षिप्तमित्युक्तम् । तत्र 'कौमारं जहतुः' 'ततश्च पोगण्डवय. श्रिताविति युक्त सन्दर्भ इति । मध्ये यकथा त्वेवं विहारै'रि यस्य 'ततश्च पोगण्टवय' इत्यम्य च वक्त्रा नोक्तेति ज्ञायते । अन्यथैतदध्यायत्रयानन्तरमेव कौमारत्यागं वदेत् । किञ्च, 'पोगण्डे परिकीर्तित मिति वाक्यात् पूर्वाध्याय एव त प्राप्ठे स्तनश्च पोगण्टवय:श्रितापिति वाक्यं विरद्धं स्यात् , तदनर्थकं च । तृतीयाध्यायान्ते प्येवं विहारै'रिति श्लोकोधुना कैश्चित्पु- स्तके पु लिख्यते, तदप्रामाणिकमितीतोप तथात्वं तेपां ज्ञेयम् । भगवत्प्रियारतलीलानुति- वेतदनुकृत्यभावात् । तृतीयस्कन्धे श्रीमदुवैदशे स्कन्धे मूतेन चैतकथाया अकथनाच । 'न भारती मेन मृषोपलक्ष्यते,' 'न व कचिन्मे मनसो मृपा गतिः', 'न मे दृषोकाणि पतन्त्यस-पथ' इति ब्रह्मवाक्यविरोधश्च । ईश्वर तत्वेन ज्ञानवतस्तःपरीक्षाकृतेर्महानर्थरूप बाद, भिवान् कल्पविक-पेपु न विमुह्यति कहिचिदिति भगवद्वाक्यविरोधश्च । तोकेन जीवहरणमित्यादिनिरूपस्य सदेश्वरवेन मानवतस्तादृग्धाटयस्यासम्भवाच । आचार्यः प्रसिद्धिमात्रेण विवृतमित्यस्माभिरपेक्षितम् । इति श्रीप्रमाणप्रकरणम् । प्रमेयप्रकरणम् । द्वादशेध्याये प्रकरणार्थोक्तो, गोपालानां निरोध इत्यादि । एतयोनिरोधो मुख्यतयोच्यत इत्यर्थ । मध्यमोयमिति । क्यस्यानां सामिनीनां चास्मानिरोधादधिकस्य 3. 'यामित्यत्र मूरे टिपगमेवम्-'प्रकरणस्य प्रमागत शुद्धनमव घ रक्षणायोगात् प्रमाणाभावात् ।' २. स्वयमेष मू, पा, । .

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तस्य वक्ष्यमाणत्वादेतप्रकरणोक्तस्तमपेक्ष्य स तयोरपि मध्यम एवेत्यर्थ पञ्चधैवेति । धेनुककालीयदावाग्निद्रयप्रलम्बनिग्रहात्मक इत्यर्थ 1 साधारणाना नजस्थानामेतेनान्त करण निरोधप्रतिब-धकापगम उक्तः, वयस्याना सखीना तु मुख्यत्वेन निरोध एफैकेनाध्यायेनोक्त इत्याहु उभये पामिति । तत्र निमित्तमाहुः स्नेहाधिक्येति । साधारणापेक्षयाधिकस्नेह- जापनार्थमित्यर्थ । प्रथम द्वादशे न्याय इति श्लोकः । अत्र अयमाशय । अत्र झादौ लोलासम्बन्धिवस्तुस्वरूपज्ञान निरूप्यते । तदनन्तर दशरमामालीलानुभवश्च । तथा चैवं भावोक्तयन तर देहादिसर्वविस्मृतिरेव वक्तु युक्ता, सापि न तात्कालिकी, किन्तु सार्वदिकोति स्थितो सत्या यदेतदने धेनु स्यनिरूपण तत्तापमित्येव ज्ञेयम् । धेनुकाति रिक्ततदण्यासाभावश्चेत्यपि । अध्यासनिवृत्तौ तत्स्मृत्यसंभवात् । किञ्च । अध्यासस्य अविद्या जयत्वनियम इति पहिल्यादिन प्रति 'तुभ्यतु दुर्जन' इति न्यायेनाहु ययाग्रहस्त दैतमेव धेनुकं तथा मानयेति । आवश्यकदैहिककर्मप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन भगवद्भजन- प्रतिबन्धकत्व हि देहाध्यासे । अयमपि स्वाभीष्टभ जनप्रकारविशेषानुकूलतद्वनगमनअतिबन्धक इति तथा । अत एव मूले 'प्रेम्णेदमब्रुव'नियुक्तम् । गोपेष्टप्रकारस्य भगवदमिमतत्वमपि ज्ञापयितुं सखि यम युक्तम् । अ यथा सोतिवीर्य इत्यादेः कृतनराहार वस्य चोक्त वा सम्मा- वितानिदेशे गमनविज्ञापनं प्रेमपिर मिति तदुक्तिर्पिरुद्वा स्यात् । यथा तत्त्वज्ञानस्वभा- वादेव तदध्यासनिवृत्तिरावश्यकी, स्थानोक्तरसानुभवस्वभावजनितत प्रकार विशेषोत्कटरागत. स्वेष्टलीलाप्रतिबन्धकत्वातिरिक्तस्तद्धर्मो भासमानोपि न बाधकस्तेपा विज्ञप्तावभूत् , अतस्त- निवृत्तिरावश्यक्त्वात् । अन्यथा सा न स्यादेव । अत एवाग्रेत्युचाधिकारव प्राप्य फल प्रासव तः । एतदेवाहु फलावधीनि क्रियाविशेषणेन । कालीय इन्द्रियाण्याहुरिति । इत्याहुरिति सम्बन्धः । इति मतमिति च । आध्यात्मिकीमविद्यामित्युक्तत्वाताहशस्यैव देहादेरध्यासनिवृत्तिात्र कार्या । स च लिङ्गशरीरात्मक इति प्राकृततन्निवृत्तिरेव वाच्या । सैवाध्यायान्ते निरूपिता । अत एव 'दैवोपहतचेतस' इति वक्ष्यति । नीलास्थभक्तजीवनादिक- मपि नादृष्टज यम् , अलौयिक वादिति ज्ञापनाय । एतेदेवोक्तभाचायें ततश्चेज्जीविता इत्यनेन । देहत्य प्रारब्धजय वनियमेन तस्य च नष्ट वेन न तम्ज-योनिमो देह इति पूर्वस्माद्भिन्न एवेत्याहुः पुनर्देहान्तरेति । 'मृत्युस्त्यन्तविस्मृति'रिति वाक्यात् हरिविस्मृतरेच तथावम् । तथा च विषयोन्मुखेन्द्रियाणा तद्धेतु पात्तथा त्वमित्याशयेनोक्तं कालीय इन्द्रियाण्याहुरित्यादि । एतेनैतेषा भगवद्भावातिरिक्तभावाभाव. सार्वदिक इति सूचि. तम् । यद्यपि पूर्वमप्येतेषा तया मेवासीत्तथापि यथा याचा लीलारथतर्वादिस्वरूप १ मावोत्पत्त्यनन्तरमिति पाठ । २ स्मृत्यभावादिति पाठ । - ·. १०१२१ श्रीटिप्पणी। झापितम् , तथा स्वक्त्यैतेपा स्वरूपमाधुनिकान् ज्ञापयितु लौकिकमपि भाव स्थापयिया लौकिकेष्वेव तथाकृतवान् , अ यथा दैवोपहतचेतस' इति न वदेत् , अलौकिक्वात् , तथात्वसम्भवादिति भार । ततय पोगण्डवय इत्यत्र, दोपाभाव प्रथममित्यादि । पुरपे हि देहे द्रियमाणात रणजीनात्मक सड्ध । तथात्व भगर यपि भासत इति तदभा वनिरूपणेन दोपाभाव उक्त' । प्रमाणप्रकरण वात् । तेन भक्तानामपि तथाव सिष्यति । अ यथा सरयदान न स्यात् । स चोक्तलीलयैरोक्तः । तथा हि | नहि जीवम्य तादगु सबहेतुच पूतना तक व मुक्तिदत्व वा सम्भवति । न वा स्वापकार पर्यामपि ब्रह्मादिदुरापपुस्पार्थहेतुकृपायुक्तमत करणम यस्य भवति । यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थाननिल्डघनादिति यायः सर्वत्र द्रष्टयः । न वा पूतनास्त यसम्बन्धे प्राणरक्षा सम्भाति । अत एव दुर्जरपोर्यमित्युक्तम् । अतितोकस्य प्रागधर्मरूपस्तनार्थित्वदशाया प्रवाल- मृद्वनिस्पर्शमात्रेण शक्ट तथावोत्या चारस्थाविरुद्धकार्यकरणेन भौतिकप्राणराहित्यमेवोक्त भवति । तृणावर्तगप्रहपि तथा । बकमुखात:प्रवेशेपि | स्वमुखकमलेसिल्प्रदर्शनेनैक देव रघु वगुरुत्वाकट्येन र"जु यूनतया चेद्रियदेहराहिय ज्ञाप्यते । न हि 'यः पृथिव्या तिप्रनि यादिश्रु युक्तधर्मरतो द्रय देहो वा सम्भवति । न हि देहे लघुत्वगुरत्वे एक्दैव सम्भरत', तायद यमान वा । उक्त यायोनुस धातव्यः । एव सति देहायभावेन तदध्या सादेरप्यमावादुक्तगुणैध निदोषपूर्णगुणविप्रहरूप व सिद्धम् । तेन दोपाभावजापफकालाभि मानि यस्ता इति पूर्व ता एव निरूपिता । अत्रैव लोके सखिभिः सममि यत्र, गोरक्षा धर्म ह यारभ्य नोपपरेरनिय तम् । ननु गोरक्षा हि वर्गधर्मः । तथा च भगव सस्य मामाना नदपक्षारिक्षेपासम्भाविनापि यनुपपन्नमिति चेत् । अत्राय भाव । 'अधिक म तु तदानि रिति यायेन स्यामायिधर्मान् स्थापयि वैव सरय दत्तरा प्रमुरिति म त यम् । अ यथामे देवोपहतचित्त व विषपानेन चा यथाभावो नोपपद्यते । अत एर स्वाभाविकपूर्वस धधर्मनिवृत्तिपिपान कार्य याजेन भगवता कृते युक्तम् । एष सति सख्यस्य फलपर्पसायि मार्थ स्वतं य गोरक्षण ते कारयति प्रभुः । सायं प्रासाना प्रभुकर्तव्यकरणस्यैव स्वधर्म वात् । अ यथा तदरणेन स्वाभाविकथमच चित्तमितम्ततो भ्रममगव माहा म्यग्रहणाक्षम सगालोकदिभामपि न जनयेदिनि तदर्शनमपि न स्यात् । समर्पणे कृतेपि प्रमुधेन मनुते, तदा न तत् सम्पद्यत इत्यामीय वनाकार स येव त सम्पत्ति । इह तु तदर्थ स्वगृहप्र फटनेना र वमेव भगवानतेषु मनुत इति ज्ञायते । तेन अम्य आमसमर्पणरूपलम् । इदं तु साधनरूपम् । अतः साधनप्रकरणे निरूपितम् । फलम्पं तु फलप्रकरणे निरूपमिप्यते ।

·थीविट्ठलनाथविरचिता । “साधनरूपनवविधभक्त्यनन्तरं हि फररूपाणि तानि नवापि भवन्ति । अतः साधनप्रकर- णान्ते निरूपितम् । पुण्यमतीवेत्यन, पूर्वभवोचामेति । 'या वै लसच्छीतुलसी ति स्लोक इत्यर्थः । तन्माधवो वेणुमित्यत्र, लक्ष्म्या सह क्रीडां फर्तुमिति । जसीमन्तिन्य एवात्र लक्ष्मीपदेनोच्यन्ते । एकवचनं तु दिया कथञ्चित्तथैव सम्भवतीया- १०-२२.२.-शयेनोक्तम् । अत्रैव शब्दब्रह्म च संवादार्थमिति । अत्र हि स्वच्छ- न्दविहारार्थ वनप्रवेश उच्यते । स चामर्यादारूप इति मर्यादानिरूपकशब्दब्रह्मणा , विसं- 'वादादप्रामाण्यं स्यात्तनिरासाय तल्लोलास्वरूपनिरूपकं शम्दना प्रकटयति । एवं सति यत्र • प्रवर्तकशब्दस्यैव मोक्षादिविस्मारकत्वम् , तत्र तद्विपयस्य कीदृश-वं याच्यमिति कैमुसिक- न्यायप्रदर्शनार्थ वेणुपदव्युत्पत्तिकथनम् । पेदे चातथात्वं स्फुटम् । इदं च स्वतःपुरुषार्थ- रूपम । फलाविसंवादि च । तेन प्रमाणोत्तमत्वं चितम् । तथा चायं । मार्गः पुष्टिरूप "इतिः मर्यादामार्गीयप्रमाणाविषयावं -युक्तमिति भावः । कुसुमाकारं वनमित्यत्र, रजसैव "विहार इति । रसोद्दीपिका सामग्री रजःशब्देनोग्यते । यथा रसशास्त्रसिद्धा लौकिकी रीतिा, तथानापीति ज्ञापनाय । अत्रैव सत्त्वप्रधानैवेति । 'सत्यासंजायते जान'मिति वाक्यासस्वरूपज्ञानपूर्विकैव लीलेन्यर्थः । ११०.१२-४. स्पृशच्छिखान्वीक्ष्ये यन, तान् उद्धृतान् दृष्ट्वेति । निरुद्धान् दृवेयर्थः । भत्रैव तमोपहत्य तरुजन्मेया, तरुत्वदोपनिटत्यर्थमिति । अत्राय भावः । तमसोऽज्ञानहेतुत्वेन ज्ञानविशेधित्वाच्च कदाचित् स्वसमीपे -भगवत्यागते स्वसम्बन्धिपत्रपुष्पफलायपेक्षायां च सायां पूर्वोक्त दोपेणेदमा वा न प्रकटयेयुः • स्वजातिस्वभावेन स्वस्वकाले एर च प्रकटयेयुस्तदापराधः स्यात् । अत्र तारतरजन्म- वैययं च । अतस्तगोनिवृत्तावज्ञानस्यापि निवृत्र्ययोनिता सेया भवतीनि तन्नित्तिः प्रार्थनीया, न तु तरु-वस्यापि, परमेशत्वादिति । एतेलिन इत्यन, वृक्षापेक्षया किञ्चित्समीचीना इति । देवापेक्षया मुनीनां तथा स्पष्टम् | वाचनिकं मजनमनुपर्थ न भजनं रसविशेषोदीपकवं १०.१३.६. चाधिकमेतेषु तेन तथा । ‘एवं वृन्दावन इयम्यावतारिकायां, तत्र पयम धर्ममाविष्कृर्वनिति । साहि भगवदात्यमेव मुख्यो धर्मः । स च पृक्षाणां भगवता निरूपितः । तथा चैवं 'वृन्दावने पन्सं नाग्यन् स्म' इति पारयन पूर्वयारयानां सम्बन्ध 'इति ताराधर्मप्रकटनर्यकं रमणं महावास्यायों भवति । स्वयं पशुचारगे - क्रीडां प्रति- , .

·धीटिप्पणी। बन्धः स्यादिति तदमावाय भगवत्कार्य स्वयं गोपाः कुर्वन्तीति पशुपारणमपि सवैति स्वधर्म एव, वैश्यानां चायं धर्मो मवायवे यर्थः समाज इति भावः । क्षमूलाश्रय इत्यत्र, वृक्षस्य मूल मेवे यारण्यातस्तेषु शेत इत्यन्तम् । गोपोत्सद्कोपबहणस्य तपेषु दायानग्य वृक्षमूलाश्रयत्वमनुपपन्नाम येचं १०-१२-१६. व्यात्या । न च तर तपस्थिन्या तथात्वमुक्तमिति यान्यम्, भगवद्विशेषण. त्वानुपपत्तेः । एवं मति विवक्षितार्थस्यातिगोप्यवेन परोक्षवादेनयाक्तिरिय श्रौशुकम्यंत्याचा- थरपि तथैवोच्यते । तथा हि इमानि वृक्षमूलानि म्यप्रियाभ्यः मतितानि, गोपाश्चान्त- रगाः प्रातसल्या इत्युभयानुगुणकार्यकतारोऽत उक्तमूळेवेव तश्चनां कृतयन्तः । तथा च सङ्केतानन्तरं नायिकान्तःकरणानि तत्रैव सन्तीनि तेषु तथान्वेनोक्तिः । गुमनया स्थितिरि- त्यतीन्द्रियत्वम् , सर्वपरित्यागेन मानसोक्टभावप्राधान्येन च परमहंमत्वम् । रहःसन्देशयाक्या- नामतिगोप्यानामुक्या चर्षियम् , अत एव परमत्यमुक्तम् । प्रिययोगवत्वेन योगियम् । शयन उपबहणस्य प्राथमिकत्वेन तथैव वक्तुमुचितत्वपि यदन्ते कथनं तेन रतिधात्या पधाय. च्छयनं तदत्रोच्यत इति ज्ञायते, अन्यथोपबहणस्य तापान्तर्गतत्वेन तेनैव तपागोंपो-संगो नोच्येत । एवं सति तदुक्रस्या त पान्तर्गततदमावः मूचितो भवति । स च विविध धेरव भवतीति तदन्ते श्रमापनोदनार्थमन्तग्ड्रगोपास्तथा कृतवन्तः, तदा तेषामेव प्राधान्यम् . न नायिकानाम् । इदमेवाभिसन्धाय तेषु भगवतः प्राधान्यस्थापनमित्यायुक्तमाचार्यः परोक्षवाद इति । स्मरयुद्धं नियुद्रपदेनोक्तवान् , अन्यथा पूर्वोक्तरीत्या शान्तरसो नोक्तः स्यात् । अन्ये तदनुरूपाणीग्यत्र, भगवति सर्व सम्भवतीति । भक्तिमार्गे विरोधली- लाया अभावात्त कृतो मनोजत्वपरिहारोनुपपन्न इत्यत आहुः महात्मन इत्यस्य १०.१२.१८. तात्पर्य भगवतीत्यादिना । यथा रोदनं यथा वाने सर्वजवेन जाननपि भक्तपरीक्षार्थमसन्तमपि भक्तदुःखहेतुं कालीयहूदे प्रदर्शितवान् । तथाविधा लीला न गीतेत्यर्थः । एवं निगूढात्मगतिरित्यत्र, स्वकार्याकरणमेवात्र निगृढत्यम् , तेन तद्विपरीत- १० १२.१९. कार्यसम्भवोपि । अत एव पूर्णशृङ्गाररसात्माचे संगच्छत इति दिक् । विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणीत्यत्र । केचिदिन्यस्वरसोद्भावनम् । तद्दीजं तु गन्धविशेषेणे- घरसानुमानाकामः सम्भवति । अत एव गन्धलोमितचेतसामिति वन्यन्ति । उक्तनद्ध मैश्चौर्यसम्भावनापि नेति । तं गोरज इत्यत्र, गावोत्र धर्म इत्यादि । धर्मस्य वृषरूप वेन गोजातीयत्वानो- १०-१२-२५.

·. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । शब्देन धर्मोत्रोक्तः । धर्महेतुन च।। अर्थस्य धर्मसाध्यत्वेन तत्सम्बन्धिःला- १०.१२.४२. द्विक्षेपहेतुःपेन च रजोरूपत्यान्मदहेतुत्वाच्च रजःपदेनार्थ उक्तः । निष्काम- स्यान्यसम्बन्धासम्भवारकामे सत्येव तथा वायामिः कामः। 'स नैव रेमे, तस्मादेकाफी न रमते, स द्वितीयमैन्छस हैतावानासेति श्रुतेः । 'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्राविश'दिति श्रुतेथ कामेनैव सर्वरूपेणाविर्भूय सर्वं व्यामवानिति च तथा । केशाः सदा' यद्धास्तिष्ठन्ति, अलकाः सदैव मुक्ता एवेति तथा । दूरमिव गतानां मानिनीमनसां स्वशोभातिशयेनाकार्येव स्यरूपा- नन्ददातार इति च मोक्षस्थानीया इति भावः । तत्तदर्शनेन सा सा लीला साक्षादमुभूतेव भवतीति निगर्वः । अत्रैव कुन्तलाश्च कामरूपा इत्यादि । उत्तमरसभोक्तदर्शने स्वस्यापि तद्भोगेच्छा लोकसिद्धा । प्रकृते च भ्रमरतुल्या एते मुखाम्बुजस्म परितश्वकासात इप्ति सदाटुर्भावोदोपका इति कामरूपाः । गवां सदा भगवत्संगतत्वेन प्रियस्मारकत्वात् कदाचित तासामन्यादर्शनसम्पादक-वेन रसानुभवहेतुत्वाचानुभावकत्वम् । १०-१२-४५. मध्ये त्यधिकारिदेवैरिति तु परोक्षकथनं वेदितव्यम् । त्रयोदशेध्याये प्रकरण तात्पर्योक्ती, परीक्षेचेन्द्रियाणामित्यादि । ननु फालीयस्य भक्तापराधित्वेन निग्रह उचितः । तं नागभोगे यादिनोक्तलीला वियुक्ता, उ.पाताश्चानुपपन्नाः, वस्तुतो हेत्वभावादित्याशय तत्तापर्यमाहुः परीक्षेत्यादिना । कृतो निरोधः सम्पन्नो न वेति परीक्षवास्मिन्नन्याये निरूप्यन इत्यर्थः । अयोपपत्ति वदन्त एव तं नागभोगे-यादितापर्यमाहुः इन्द्रियाणां हीति । हि यस्मादेतोस्तन्निग्रहं परीक्षार्थ हरिः कुरुते इति सम्बन्ध! । मृत्योरप्यधिकपोडामनको दण्डो निग्रहशब्देनोन्यते । भगवतः स्वेन्द्रिय कार्याप्रकटनमात्रमेव गोकुलवासिनां तादर्श पूणे निरोधे भवेन्नान्यति तम्जापनार्थ तथा मानं प्रदर्शितवानित्यर्थः । उत्पातोपपत्तिमाहुः ततो देव इति । देवपदेनाधिदेवरूपः काल उच्यते । स च भगवद्पः स्वयमाध्याग्मि- काधिभौतिको प्रेरितयानित्यर्थः । अत एव त्रिविधा इत्युक्तम् । पुरुषाय महात्मन इत्यस्याभासे, ततः सर्वोत्तमोपी यादि । यद्यपि सर्वोत्तमस्तयाक्यं नन्दोहे जातो, न तु नृसिंहवत्स्वयमेव प्रकटः । तथा च जननं गर्भादिसापेक्षमिति पुरुषोत्तमत्वमनुपपतं स्यादिति तदभावाय पुरुषोत्तमन्च पदयेनोपपादयतीत्यर्थः । अपराधः सहद् भन्या, यद्यपीत्यादि । पालकत्वेन पाम्प्रतं सात्विक वेव कृपा, न राजसतामसयोरतम्तयोः स्वकार्य करणेऽनयसर इति तस्करगमपराधस्तथापि १०.१३.५१. तयोरपि भवानेव पतिरिति सोदय इत्यर्थः । चतुर्दशाध्याये करणतात्पर्योक्ती, इन्द्रियमाणयौदोंप इत्यादि । क्षुपाने: १०.१३५० ८ टिक ·५८ धीटिप्पणी । प्राणधर्मत्वेनात्र चाग्ने: निवृत्युक्या प्राणदोपनिवृत्तिवोच्यते । कालीयकथया सह कथने हेतुः सहैव हीति । अन्यतरदोषसत्त्वेप्युमयकार्यावश्यंभावेन तथा । महतो गरुडस्यापि प्राणदोषादेव शापप्राप्तिर्यतोतः सर्वथा निवर्तनीय इति ज्ञापनाय पूर्व प्रासङ्गिकी कयेति भावः। कालस्याप्यगम्यस्थलकर्ता, तद्भयरहितस्यापि भयहेतुश्चेत्यद्भुतकर्ता, मत्स्यरक्षार्थ भक्तापराधे कृते भगवता स तत्रानीतो येन तत्सर्वनाशो- ऽभूदित्यप्यद्भुतं कर्म । किञ्च, गरुडस्य प्रभुपिहारस्थानत्वेनैव तत्रत्यजीवमात्रापीडनेन शाप- प्रयुक्तखादनाघभावात्सौभरेरपि भक्तापराधदोषनिवृत्ति. | सर्पस्थितितद्विपकार्यादिषु शाप- स्यैव मूलत्वात् तदुद्वासनादिनापि तथा । यमुनाया अपि दोपनिवृत्तिरनयैव लीलयेति ज्ञापनाय प्रासङ्गिको कथेत्यर्थः । अत्र भविश्येत्यत्र, इदमनुवादकमिति । सर्पप्रवेशे तौरगानां विपेण तथा स्वत एव भविष्यतीति तदनुवादकत्वशड्डा' । अन्यथा विपप्रवेश एव न स्या- १०१४१९. दिति भाव । पञ्चदशेध्याये मारणसन्दर्भ, अन्तःकरणदोपवेति । तिष्ठतु स्नेहवार्ता दूरे, लोके लौकिकानामपि क्रीडादिष्वप्यारोहणादेनिमित्ते जातेपि प्रभुपुत्रादौ न १०-१५०- तत् कर्तुमन्तःकरणप्रवृत्ति सम्भवति । इह तु स्नेहवतामप्यनेवभाव उच्यत इत्ययस्यमन्तःकरणे ताशो हेतुरस्तीति मन्तव्यम् । प्रलम्बे हते भगवत्यलौकिकस्वबुद्धि पूर्वस्मात् स्नेहातिशयश्च जातो येन आशीर्दानं विद्वलचेतस्व चाभूदतः मुष्टक्तमन्तःकर- णेत्यादि । कूनकोकिलसारममित्यन, कूनिते परपुष्ट इति । पूर्णे रसे हि कूजितोद्गमः । स च न विवाहिते पुंमि भवति किन्तु परस्मिन्नेवेति कूजिते परपुष्टो भावोपेश्यते । कोकिलश्च पूर्व काफपोपित इत्येतत्साम्येन कोकिलोक्योक्तोर्थों व्यध्यत इत्यर्थः। पोडशेध्याये, अजा गावो महिप्यश्वेत्यत्र, ते हि वर्पटद्धा इत्यादि । 'प्राग्यपशुसघेवतरणेषु स्त्री'त्यनुशासनादत्र स्त्रीप्रयोगादतरणत्वं ज्ञाप्यत इति तथा । सप्तदशाध्यायार्थकथनं, लीला सप्तदशेध्याय इत्यादिना । ननु सर्वा होला निरुदभक्तसहितेत्यत्र को विशेष इति चेत् । उच्यते । प्रलम्बवधदवामि- मोचनाभ्यां वयस्यानां तदुक्ततच्छ्यणेन ब्रजस्थाना च पूर्वस्माद्विशिष्टा 1. दनुवाद वश मू पा ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भगवदासक्तिरेव विशेष इति । अपरश्च । निरुद्धभक्तसाहित्यं प्रभोरनुक्त्वा लीलाया यदुक्तं तेन दिया स्वामिनीनामिव रात्रौ व्यस्यानामाधुनिक्यात्यासत्त्या मिथो भगवल्लीलागानेन तद्भावापत्तिरेव जाता । एवं सति प्रभु या लीलां करोति, सा सा गोपानां हृदये तिष्ठ- तीति ज्ञाप्यते । सर्वतत्वमिति । लीलामध्यपातिनां सर्वेषामित्यर्थ । नन्वितः पूर्वमपि तयो- भूतत्वादस्माद् ग्रीष्मात्पूर्वमेवैतयोः कथं न निरूपणं, तत्राहुः दोपापगमन इति । स- स्क्रीडेति । मारणार्थमपि दैत्यासम्बन्धिनीत्वात्केवलानन्दरूपत्वमेव क्रीडाया: सत्वम् । माजापत्य इति । 'यो वै सप्तदशं प्रजापतिं यज्ञमन्वायत्तं वेदेतिश्रुतौ यज्ञात्मकप्रजापतेः सप्तदशत्वमुक्तमिति तत्समानसंख्याफेध्याय इत्यर्थः । तत्संगदोपो न भवेदिति । गोपालानां प्रभावत्यासक्त्या राजावपि निरन्तरं गुणगान एव क्रियमाणे मात्रादयः स्नेहाजागरणस्य दुःखत्वं ज्ञाना कदाचिनिवारयेयुस्तासां १०१७-१. प्रभावनासक्तिश्चेत्स्यात् । एतल्लोलाइयश्रवणेन माहास्यज्ञानपूर्वक' सुदृढ स्नेहो जातस्तासामपीति तासामप्येतदेव रोचत इति न प्रतिबन्धकत्वं स्यादित्यर्थः । सर्वसत्त्वगुणोद्बोधाद्वेति ।अप्राकृते भगवर्मात्मके सत्वे यथा भगवदाविर्भावांशावतारे तथा सच्चिदानन्दत्मकतल्लीलाया अपि तत्रैवाविर्भावः । एवं सति सर्वेषां १०.१७३ लोलापदार्थानां सम्बन्धी य: सत्वगुणस्तस्याविर्भावे तदधिष्ठेयानामपि सत्राविर्भावालीला सम्यक् सम्पद्यत इति कार्यतो लीलोपयोगित्वं प्रावृपः । सत्यव्यवधानेन जीवानां साक्षात्प्रभुसम्बन्धाभावमाशङ्ख्याहुः तदा भगवानिति । धर्मेण साक्षार्मिभिरपि क्रीडिव्यतीत्यर्थः । एतान्येवेति । अप्राकृतानि भगवद्रमरूपाणीति ज्ञेयम् । दिव्यानिति । अस्याः पूर्व संभृतिरूपत्वमुक्तम् । सा न लौकिको, किन्तु लोकेप्य- लौकिको यः स्सों लोकस्ततोयलौकिकी सच्चिदानन्दरूपत्वादिति ज्ञापयितुं स्वलॊकं ज्ञापयितुं स्वलोंकसमसंख्यैः श्लोकैरुच्यत इत्यर्थः । तेनेतरलोलातोपि वैलक्षण्यमायाति । १०-१७-४. सान्द्रेत्यादि श्लोकसंख्या तात्पर्योक्तो, एकविंशो वा इत इत्यारभ्य एकविंश इति चेत्यन्तम् । यथास्माल्लोकादिलक्षणः सुखरूपो वेदकसमधिगम्योऽत एव अलौकिकश्च स तथा अयमपीति ज्ञापनाय तसंख्यासमानसंख्याफै लोकैरुच्यत इति भावः । अष्टौ मासान्, तडित्त्वन्तो महामेघा इति श्लोकवयेपि वृष्टिनिरूपणेऽन्यतरवैयर्थ्यमिति शहाभावाय तभेदकं रूपमाहुराभासाभ्याम् । तत्संघन्धिनं सूर्य १०.१७.५.६ निरूपयतीति, सूर्योपरिलोकयोरित्यादि च । तपाकृशेत्यत्र । ननु 'न यत्र चण्डांशुकरा विषोचणा भुवो रस शादलितं च गृहत' " । - ·२० . धीटिप्पणी। इति वाक्यविरुद्ध भूमेस्तपः शपथ नमिति चेत् । मैवम् । दृष्टान्तेनैवे. १०१७७ तन्निरासात् । तथा हि । पूर्वमप्राप्ततापोपि कामितफलप्राप्त्यर्थ विहितं स्वयमुद्यम्य हि तपः करोति पुरुषस्तविना तदमम्भात् । तथा तरणितापाभावेऽtयायां वृष्टिजलाप्लुतायां मुव्युत वीजमपि नस्यत्यतो येपु क्षेत्रेषु तापापेक्षा तेपा क्षेत्राणां रसं रविकरा गृहन्त्येव । तदपि न स्वस्वभाववशात् किन्तूक्तदृष्टान्त यायेग गोपालानां विशे- पतस्तथेच्छयेति मन्तव्यम् । अत एव प्रामवर्णने भुवो रसस्यैर ग्रहणमुक्तम् , न तु जलस्यापि । रसशन्देन चानोत्पत्तिहेतुभूतातोप्यते । एतेन व जजनेच्छानुरूपमे र कार्य भवति, नान्यदिनि जारितं भवति । एतदेव हृदि कृत्वा तपसा शापितदेह इत्यायुक्तमाचार्यः । निशामुनित्यादिश्लोकपश्चकामामोक्तो, एवं लोकत्रयस्येत्यादि । द्वादशमासा इति श्रुयुक्तैकविंशतिपदार्थपूक्तचतुष्टयं निरूप्येत्यर्थः । अग्रे च पञ्चतंय १०१७८. इति शुन्युक्तपञ्चर्तुरूपतोच्यते । द्वादशमु मासेपु प्रत्येकं मासद्वयात्मकत्वेनर्तनां पोढावे सम्भवति पञ्चत्वनिरूपणं यत् तत्तापर्यमाहुः ऋतको धर्म इति । अग्निहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्यपशुसोमा वैदिका धर्माः पञ्च । ते च 'वसन्तेऽसोनादधीते'त्या- विश्रुतिभितूनेवाधिकृत्य विहिताः । तथा चोक्तधर्मार्थमेवर्तुविभाग इति ज्ञापनाय तास- मानसंख्याका एव ते निरूप्यन्त इत्याशयेनाहुः ऋनवो धर्म प्रतिष्ठिता इति । प्रतिष्टित वं तत्रोपयुक्त वं सम्मिमित्तत्वमिति यावत । वसन्तादिपूपनयनाग्न्याधानज्योतिष्टोमादीनां वर्ण- भेदेन यागभेदेनापि विधानात्तथा । मासानां द्वादशवे हेतुमाहुः मासा धर्मिविति । धर्मिणो वैदिकधर्मकारः पुरुपास्ते चोक्तधर्मसमुच्चिताः पटा भवन्ति । सफामनि- कामभेदेन तेपि द्विविधा इति द्वादश वधत्वम् , द्वादशाग घेनापि तथा । तेषां चायु: कर्मानुष्टाने साधनम् । तच संघ सरेमिनमिति तेषामपि द्वादशमासात्मकवमित्याशये- मोक्तं मासा धर्मिविति । अग्रे जलस्थलौकस दयादिद्वादशमु श्लोकेषु जीवादयो द्वादश- धर्मिणो ये वाघ्यारतेपि धर्मिपदेन सगृद्यन्ते । निशामुखेण्विस्यादिश्लोकप्रतिपाद्यानन् झमेणाहु, अर्थः शब्द दयादिना । वेदो हि धर्ममूलम् । तत्र वर्णाश्रमधर्मा अर्थः, सम्प्रतिपायत्वात् । अध्ययनं गन्दः, शब्दप्रहणा-मके तरिमस्तस्यैव मुख्यत्वात् । निषिद्धं फर्मफलम् । निषिद्धफलप्राप्तौ याद्या सम्पत्तिम्तनो मदश्चागे । अत्र पञ्चस्वरूप श्लोकेषु हीन- धान्तोक्तितात्पर्यमाहु पुष्टिमार्ग इति 1 पुष्टिमार्गे मर्यादामार्गा लक्षण्यं ज्ञापयितुं तथो- क्तिरित्यर्थः । तहि धर्मप्रतिष्टामाहेस्याभाम: कथ संगष्ठते । दृत्यम् । लौकिक्यां सृटौ पापेन यथा पापण्डधर्माणां प्रकाशो, न वैदिकधर्माणाम् , तथात्र प्राट्महजधर्मरूपं यत्तमस्तदन्य- पापम् । खयोतप्रकाशतिरिक्तः पापण्डधर्मप्रकाशय, चन्द्रायप्रकाशातिरिक्तो वैदिकधर्मा- ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। प्रकाशश्च नास्तीत्यर्थ । इद च प्रावृष शोभाकर, तेन पूणो वैदिको धर्मोत्रास्तीति ज्ञापित भवति । एतेन लीलासृष्टिस्वरूपज्ञापिकेयं प्रावृडियुक्तं भवति । अत्रत्याना क्षुद्राणामपि प्रकाशोऽधुना लीलानुपयोगिना महतामध्यप्रकाश आवरकस्य प्रकाशकत्व चेति वैलक्षण्य च। विश्च । परोक्षवादेन मर्यादामार्गादन्यदपि वैलक्षण्यमत्र ज्ञाप्यते । तथा हि । खे आकाशे द्योतः प्रकाशो येषा ते तथा । गतिमतामेव च तेपा द्योतः । सोपि न दिवा, किन्तु तमस्ये । एवं सत्येतसमानधर्मपत्यो भगवदर्थमभिसारवत्य स्वामि-यो रक्ष्यन्ते । तासा भान शोभा निप्प्रत्यूह भगव प्राप्तिरेर । अत एव निशामुखेत्रित्युक्तम् । प्रियप्राप्त्यनन्तरमलौकिकचन्द्रस्यैव प्रकाशनात् । अन्यथा तमसा भा-तात्येतारदेव वदेत् । महो ग्रहण पाणिग्रहणं यासा तास्तथा । परोक्षवादवान पाणिपदोक्तिः। नहि तादृशं प्रत्यमिसार सम्भवति । अत एव न भाति । गृह्णन्तोति ग्रहास्तव वेपणेन तन्निवारकास्त- पुरपा इति वा । एवं सति यथा मर्यादामार्गे निषिद्धेनाभिसारेण तानि पापस्य खण्डानि, 'लिङ्गं खण्डमिहोन्यत' इति वाक्यात् । तज्ञापक्रमत्युग्र दुख प्राप्नुवन्ति, न तु सुग्वम् । तथात्र । तेन मुक्तानामपि दुर्लभ सर्वश्रुतिमृग्य भगवत्संग प्राप्नुव-नीति महदेव वैलक्षण्यमिति भाव । इदमत्राकृतम् । स वै पति स्यादकुतोभयः स्वयमिति वागश्रुरोमनखकेशपि- गद्धे'त्यादिवाक्यैः स्त्रीणा भगवानेव गतिर्न तु जीवः । एव सति यथा वैदिकेषु कर्मसु विष्णुयाग आसुरा यथा न जानन्ति, तथोपाशुंग्व क्रियते, उपसदोपि तथा। यद्वा, 'इद- मुथक्षेन चरामः तन्नोसुराः पाप्मानुविन्दन्ति । उपाशूपसदा चराम तथा नोऽसुरा पाप्मानानुवेत्स्यन्तोति श्रुतेः । तेषा ज्ञानमेव तद्धर्मरूपपाप्मयोजकत्वेन फलप्रतिबन्धकम् । तथा प्रकट प्रभुसमीपगमन एतन्मार्गानधिकृताः स्वधर्मेण फलप्रतिबन्धकरणेन योजयिष्य- न्तीति तथा गमनमेव तासा स्वधर्म इति मुरयो धर्मो ज्ञापितो भव यत्रेति । यद्वा, सर्वत्र धर्मविरोधदृष्टान्तोक्तितात्पर्यमाहुः पुष्टिमार्गे हीति । इदमत्राकूतम् । सर्वसामानि प्रक- टोक य स्वय प्रकटे फलरूपे प्रभावितरसाधनानुष्ठानस्याप्रयोजस्वेपि बजे यद्वेदाध्ययनादिक तन्न मर्यादामार्गीयम्, किन्तु 'मन्नाथ मत्परिप्रह'मिति प्रभुपाक्यात् तेषा मर्यादामार्गीयत्वा- सम्भयात् पुष्टिमार्गीयम् । स्वस्त्ययनाशोर्दानादिमित्त ननितमामर्थ्यस्य भगवति पिनियोगात् लोलोपयोगित्याच तथा । विप्रा मन्त्रविद' इति वाक्यात् तादशानामे नाशिषामनिष्फल- स्यात् तेषा स्वस्मिन् विनियोगस्य चिकोर्पित वात् तदिष्यात एव त करणात् पुष्टिमागोयत्यम् । तेन मर्यादामार्गीयो धर्मोत्र नास्तीति ज्ञापनाय तादृग्दृष्टा तोक्तिरिति । अथवा, मतमो धर्म इति । यस्यायों धर्म पुष्पधर्ममेघादिस्तस्मिन् प्रवृत्ते सम्यगयमृतु प्रवृत्त इति सः स्तुतो भवतीतीयमेवर्तुप्रतिष्ठा । तथा च तमोविशेषः खद्योतप्रकाशो महाभान च वर्तुधर्म ·६२ श्रीटिप्पणी। शोभाहेतुश्चेति स उच्यते । प्रकाशस्य ग्रहाणा च मर्यादामागीयत्वात्तदशोभोच्यते । मर्यादा मार्गविरोधाशे च दृष्टा तः । मण्डकशन्दोपि वर्तुशोभाकरः । ब्राह्म गास्तु मेघगर्जितं श्रुवानन्यायजानन वेदाध्ययनलक्षणनियमभंगे तदन्या याचः सृजन्नि, कर्मानुपयोगिव. मुभयोस्तुभ्यम् । तेन वेदाध्ययनात्मकमर्यादाशाभाभार उक्तो भवति । क्षुद्रनदीना तथा- त्वमपि (तदा) तथा अपिहितप्रकारेण दानभोगाम्या मर्यादाभाव उक्त । अग्रिमश्लोकोक्तधर्मा अपि तदा शाभायै । नृणामिति साधारणवचनात् क्षुदार्थ जनिता लौकिकी शोभोकेति न मर्यादामागायत्यम् । क्षेत्राप्यपि पूर्ववत् । उत्तरार्धे स्पष्ट पूर्ववत् । यथा पापेमेत्यस्यानासे, एव भावे यो हेतुरित्यादि । मर्यादामार्गतिरोधानमेव हेतुरिति भाष । श्रुचा पर्जन्यनिनदमित्यनेनापि कलिस्थनामातुन्या अन मण्डका एव, न तेपीति' जायत । तेनार ब्राह्मणाना स्वधर्मनिष्टत्व ज्ञापित भवति । आसन्नुत्पथवा हिन्य इत्यनेनापि क्षुद्रनदीव्यतिरिक्त उत्तरायोक्तधर्मविशिष्टः पुस्पोत्र नास्तीति ज्ञाप्यते । एतेने िदयपरवशत्वाभावेनातरमहमुक्तः भवति । हरिता हरिभिरित्यनेनापि नृणा क्षुदाशयाना क्षुद्रार्थसम्पदो मदनिका यथा, तथात्रोक्तधर्मत्रयातिरिक्ता क्षुद्रा न सन्तीति ज्ञाप्यते । न घेते मदजनकाः । तथा च 'तत आरभ्य नन्दस्यति वास्यादलौकिकी सर्वा- र्थसम्पदरित, न तु मदनिकेति ज्ञाप्यते । अपरञ्च । लौक्किमहारा यश्रीतुन्यात्र भुवो वर्णादिशोभैर । सापि बाौत्र । प्रभुपदाम्बुजचिह्नलीलान-दादिरूपबाह्याभ्यन्तरशोमायान्तु दृष्टान्त एव नाम्नाति भार । क्षेत्राणीयननापि सर्वजीवनहेतुभूतानोत्पत्त्यनुलप्रयत्नाता मुदं स्वदोपेण वस्तुतत्याजानन च परद्रोहकर्तृणा त प्रतिब धकरणेन दुःखं च क्षेत्राणि जडानि यत्र ददुरता किमु वक्तव्य गोकुले चेतनाना सर्वहितकर्तृ वमन्येनापि परद्रोह- चि-तने त प्रतिब सत्वमिति जाप्यते । तेनान पूर्णा धमों निरूपितो भवति । अतः सुष्टक्त धर्मप्रतिष्ठामाह पञ्चभिरिति । जलस्थलौकस इत्यत्र, मामा हि निमित्तमित्यादि । 'द्वादश मासा' इत्यादिश्रु- रयुक्तकविंशतिप्रकारण प्रावडुच्यत इत्यादित्यत्रिलोकन्यायेनोवत्या ऋतुन्यायेन पञ्चभिः श्लोकैर्धर्ममा मायेन निरूपण कृतम् । अधुना तु धर्मिप्राधान्येन मामसमसंख्याकै श्लोकै स्तरियत 1 मासा हि गर्म यायेन धर्मिम्वरूपविशेषसम्पती निमि- सभूना, अतो वक्ष्यमाणजीवादयो धर्मिण एपात्र प्रधानभूता इत्यर्थ । साक्षादभगव से- यौपयिकदेह साधन र वारिमात्रस्य यत्र, तत्र किं वाच्यम यस्य वस्तुन इति भार, । एके नागकिक गुणाधायनवमुक्त्वात्र सदोपवस्तु निकटेपि न स्तौति ज्ञापयितुं दूरस्थ सिधु निरू- १ न तु तेपीति म, पा। २०१७१३ ·श्राविट्ठलनाथावरांचता। ६३ पितवान् । सिन्धुपमर्यादाहेतुत्वेन मर्यादामागीय इति तस्य क्षोभ उच्यते । एतल्लीलानु- पयोगिनो महतोप्यनर्थपर्यवसानमेवेति च ज्ञाप्यते । अ यथा सिन्धोरवजस्थस्य निरूपण- मनर्थक स्यात् । निरूप्यते चान भगवदीयप्रावृष एव कार्यम् । तस्याश्चेतो-यत्र प्राकट्ये प्रयोजनाभावः । एव सति स्यधिष्ठानत्वादाधिभौतिकप्रावृपस्तद्वारैव तथा कारितवती यमित्यस्मि प्रकरणे वजस्थेतरस्यापि सिन्धोर्निरूपणम् । लीलारसामृतसमुद्रे जागरूकेन्यस्मिन् समुद्रत्वमसहमानया तया स्वप्रौढयेद कृतमिति ज्ञायते । तथा चास्थैर्यस्वभावा स्त्री, तादृश्या पतिश्च गोकुले नास्तीति दोषाभावो व्यज्यते । दृष्टान्तेन चात्र भगवदेकनिष्ठत्वेनोमयेपा सिद्धचित्तवृत्तिनिरोघत्वादेकत्रस्थित्या स्वस्त्रीदर्शनादावपि न क्षोभ इति व्यज्यते, तेन 'म य मानाः स्वपार्श्वस्था'निति न्यायः सार्वदिक इति सिद्धम् । अत्र पूर्व वारिमात्रस्यापि मुरय भक्तिकार्यकर्तृत्वेन भक्तिरूपत्वमुक्त्वा तदात्मिकानामेव सरिता यत् क्षोभक त्यमुक्तम् , तेन प्रावाहिकभक्तिम-तो न लीलानिष्ठा भवन्ति, प्रभुरवरूपनिष्ठाभावायत्सगता भवन्ति तमपि क्षोभयन्तीति ज्ञापयति । ये तु प्रभुलीलोपयिकत्वेन स्वरूपैकनिष्ठया निश्वरत्वेना युच्चाधिकार प्राप्तास्ते त्वभिभावकसम्बन्धेपि नाभिभूता भव-तीति ज्ञापयितु गिरीनने निरूपितवान् । यथा यथा वर्षधारासम्ब-धस्तथा तथा स्वगुहाद्य त स्थितप्रभौ तत्सम्बन्धा भावाः स्वेन भवन्तीति ज्ञानेनानन्दातिशय एव भवति, न तु तत्सम्य-धज दुःखमपीति दृष्टा तेन ज्ञाप्यते । इदमेयोक्त पतस्तेन्तःसारा इत्यनेनाचार्यैः । अग्रिमश्लोकाभासे तेषां वर्पकृतोपद्रवमाहेति । ननु भगवदीयप्रावृषो भक्तो पदवकर्तृत्वकथनमनुचितमिति चेत् । अत्रैव ज्ञेयम् । उपद्रवो हि दुखदः । १०१७१५ वर्षधाराणामतादृशत्वे वदयमाणरीत्या सुखदत्वाभिमानहेतुल न स्यावतः प्रभो तनिवारकत्वेनैव स्वस्मिन् कृतार्थताभिमानः । अत एव मूले हननमुक्तमतः सुष्ठूक्तमुपद्रवमाहेति । 'मार्गा बभूवुरित्यनेनापि व्रजे लीलोपयोगिवर्पतो मार्गाणामेव तथात्वम् , न तु कदाचिद्वेदानामिति ज्ञायते । अत एव कालहता इति विशेषण मूले । यथा भगवत्प्रापका वेदा अलौकिकरी-या तथैवैकान्ते भक्ताना भगव प्रापका मार्गा इति द्वयो साम्यम, तेन सदा बजलोकयातायात यत्र स मागों नात्र विवक्षित इति ज्ञायते । अत एव तादृशानामेव भक्ताना तमिखाया कचिदिवापि त सन्देहः। अन्येपा तु तदज्ञानमेव । इदमेवोक्तमाचार्य पूर्व ये तेनेत्यादिना । अत एव यात्पर्यन्त तद्विषयकसस्कारानुत्पत्ति स्तावत्पर्य तमेव सन्देहस्तदुत्पत्तौ तु तमिलायामपि न सन्देह इत्याशयेनोक्त मूले असं २ तत्र तथा मू ।। , ·थीटिप्पणी। स्मता इति । मार्गलोप एवेति । स्यादिति शेगः । तेम संस्कारस्याय-यक- यमायाति । लोकयन्धुटिव यनेनापि बजे चलसौदा विद्युत एव दृष्टाः, न त्वन्याः त्रिय इति जायते । कदाचि सावे हि चलत्वं सौहादस्य । अत्र तु प्रन्यतिरिक्त तदभावा प्रमौ च तस्य सादि. कत्वात्सौहार्दस्य चल याभार एव यतः । धनुर्वियतीयन, पकं निर्गणमपीति । त्रपधाय भगवदावेगे जात एवेन्द्र बजसम्बन्धो जातः। वजेपीन्द्राविष्टभगवदायुधम्य चक्रस्यावेशः । अत १०-१७१८. एवायुधानामहं वमित्युक्तम् । तच्च गुणातीतं सगुण इन्द्रे शोभत इत्यर्थः । "वज्रं निर्गुणमपी"ति पाठे स्पष्टम् । न राजेत्यस्याभासे, गुणेष्ववशिष्टमिति । तामसमित्यर्थः। अभगवदीय- साहंकारस्य दृष्टान्तवादस्य तामसत्वम् । अत एवात्रास्य न शोमेति १०.१७-१९. भावः । न सराबोडुप इत्यनेनाप्युक्तरीत्या यथा प्राकृतः पुरुषो न राजते, तथात्र धनाच्छन्नो लौकिक इन्दुरेव तथा । न तु तद-य. कोपि पुरुषोपो-युच्यते । अत एव भगवदीयव्यतिरिक्तमित्याचार्यरुक्तम् । मेघागमोत्सवानित्यत्र, पूर्वताएं दूरीकृत्य भगवदान ददायिभक्तजनागमष्टt- न्तोक्त्या यदा दिवा परिजननिरोधतश्विरविरहतापे सति कथाचियाजेन १०-१७-२०. श्रीनन्दगेहे गमने सम्पन्ने सति वनगमने वा प्रियस) सति मेपास्तादृशी वृष्टिं चिरं कुर्वन्ति । यतोत्रातिविलम्वेपि स्वगृहीया नोपालभन्ते तदा तन्मेघागमस्य प्रति- नन्दनं भवत्यन्यदा तु न तथा वृष्टिं कुर्वन्तोति ज्ञाप्यते । अयमेवार्थ उक्त एतनिरूपणं पदर्य तदाहेत्याभासेन । प्रीमे धर्मादिना गिरिशिखरादिष्वनावृतदेशेषु लीलाया असम्भ- वात् सर्वत्र भगयदानन्ददातृत्वेनैवैतदभिनन्दनम्, न तु वैषयिकमुखदत्वेनेति ज्ञापनाय निर्विष्णत्वमुक्तं दृष्टान्ते । पीत्वापः पादपा इत्यत्र, तेपां निरस्यैवे यारभ्य तथेत्यन्तम् । अत्रायं भावः । मीरस्य जीवन वेपि त सम्पादने स्वयमशक्तास्त सम्बन्धघटकं पे पान्ति ते ह्य- १०.१७२१. तिदीनास्तापतप्तास्तेग्यो जीवनसम्पादकोयमतुस्तेन यदेकोपजीदिनो ये तेषां तहातेति ये तादृशा भक्तास्तेषां भगवसम्बन्धजनकः, सर्वत्रैव निकुन्नगहरप्रदेशजननादिति । अत एव नाना ममूर्ति कार्यमुक्तम् । अयमेवार्थ एतदपि निरूपणमित्याभासेनोक्तः । सरःस्वियादिनापि दृशान्तीयधर्मसमानधर्मवन्तोत्र सारसा न खन्यः कोपीति ज्ञाप्यते । १. ज्ञप्यते मू. पा. ।

·. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । तत्रापि सारसानामेर निरूपणेनं सरसा ये भक्तास्तैः सह जलविहारदेशे १०.१७-२२. तद्रसावेशादोपमप्यगणयन्तो भवन्तीति तथा । दोषागणनपूर्वेयमत्यांमक्ति- प्राम्याणां गृहादिपु भवतीति ते दृष्टान्तीकृताः, तेनात्र 'गृहवन्तोपि भक्का एच, न तु प्राकृतः कोप्यस्तीति ज्ञाप्यते । एतन्नापकोयमृतरित्येतत्प्रस्ताव इदं निरूपितम् । अयमेवार्थ एवदित्यामासेनोक्तः । जळोघेरित्यनेनापि जलसेत्वतिरिक्तस्य सेतो नाशो व्रजेस्तीति ज्ञाप्यते । तेन वेदसेतो: १०-१७-२३. सातत्यं सूचितं भाति । इदमेवोक्तं तदपीत्याभासेन । व्यमुञ्चनित्यत्र जलमो कोते. पुनरुक्तिशानिरासायामृतपदं मूले। तदर्थमाहुर्हस्ता- दीत्यादिना । अन्यथा पूर्ववृष्टेरपि वैयर्थ्य स्यादन्नासम्पत्तरित्यस्यामृतत्वम् । १०-१७-२४. तद्धि क्षुत्कृतमृतिनियतकमिति भावः। दृष्टान्नेनात्यसाधारणजनानामपि सर्वसम्पत्तिरितरापेक्षाभावश्च जाप्यते । प्रभुणैव ह्यत्र सर्वेषां सर्वसम्पत्तिः। एवं सत्युक्तरी या भगवसंमृतिरूपत्वं प्रावृपः सून्तिं भवति । एतदेवोक्तमेतदपील्यागासेन । अपरश्च, यथान्यप्रेरणयैव विस्पतयो ददति, न स्वतोपि, तथात्र मैघा एव, न त्वन्येपि, यतः स्वत एव श्रीनन्दप्रभृतयः सर्वेभ्यः सर्व ददती-यपि ज्ञाप्यते । धेनवो मन्दगामिन्य इ यस्यामासापूर्व वैराग्यशक्तिवेति । विरक्तो हि गृह १०-१७-२६. हित्वा वनं प्रविशतीति वनप्रवेशमानसाम्येनैवमुक्तम् । कचिद्वनस्पतिकोड इत्यस्य रामविपयायोक्तो स्वाशय उद्घाटित: कोडे पुनरित्यादिना । यद्यप्येवमप्येका बाटलीला सम्भवति, तथापि प्रभुन्टी- १०.१७-२८. लायां सङ्कोचमसहमानैरवमुक्तम् । उपपत्तिथोक्ता, विशेषं च वक्ष्यति भगवतीति । शरद्वर्णन सा हि प्रतिरूपेत्यादि । प्रवृत्तौ मालिन्यं निवृत्तो नैर्मयं भनती येत- धर्मसाम्यादेवमुक्तम् । बजेपि लोलारूपे वेव गोचारणकृष्यादिपु सकाः केचन १०-१७३२. भक्ताः, सर्वनिवृत्तिपूर्वकं स्वरूपमानपराः केचन । तथा च विशेषतस्तत्तदुप- योगिवेनापि तथान्यमभितम् । तेनात्र प्रवृत्तिनिवृती लोलारूपे ज्ञेये । कारिकाप्रतिभोका- थोक्ती जलानामियारभ्य गोपिकानामित्यन्तेन दशवाश्यानामर्थमुस्वायचित्तस्यापी य- नेनैकस्यार्थमुक्वानिमवाक्यानामा भगशब्दार्थी इति सर्वानशोभयदित्यनेनीक्या गुणम्पनर चन्द्रादयो निरूपिता इयाहुश्चन्द्रमानवा इत्यादिना । 1. महवन्त इति पाठः । तेनामामवन्तोषि म. पी. । ३. दावापानामांमुतार्थ पा. ।

·६६ श्रोटिप्पणी। महामृतशुद्धयुक्तिप्रस्तावे तन्मध्यपारित्वेन द्वितीयेपि शोके अपां मलमित्युक्तमन्यथा १०१७ ३४. पौनरुक्यं स्यादित्याशयेनाहु. एवं पञ्चमहाभूतानामिति । अखण्डमण्डलो व्योम्नी यत्र, सोऽपि चन्द्रो गोपिकाभिरिति । भगवदीय- चन्द्रग्योदुरूगगि स्वामिनीमनांसोति तामिदृश्यमानस्तन्मन सहकृतो भवतीति १०.१७-४४ शोभितो भवतीयर्थः । एवं सति मूले अखण्डमण्डलपदेन भगवदीयः स उच्यते । शशिपदेन रौकिक इति भावः । अष्टादशेध्याये गोपानामपि सोच्यत इत्यत्र । बालका हि यत्किञ्चिदद्भुतमनुभूय स्वचा-यन्याभा यादेवो मावशा सर्वेषामने तद्वदन्नि, मथा नैतरक्त, किन्तु १०१८.. प्रभ्यासक या । तस्याश्यं ३भागो य स्यममानशीष्वेव स्वसर्वस्वनया ज्ञातं प्रभुनरित्र व्यक्ततया वादयति । ताइक वमेतारवेवेति गोपा स्यगृहे ताभ्य एवाचायु। इदमेव सम्य व चक्षणे । एतेन यथा दिवनामा गुणगानं तथैतेपा निशीति ज्ञापित भवति । एतच प्रकरणातौ ज्ञापितमिति तदन्ते च जापितम तरनाकोडायवनप्रवेशे गोपालमादित्य कथनेन । अन्यथा वनवरदानार्थ गाउ यथैना सन नोतवास्त कार्य कृभिः सहितो जातस्तद्वक्ष्य- 'यध गोपैः परिवृत' इ यनेन तथानापि पुर्यातदेतदृदि कृ योक्तं गोपानामपि सोच्यत इत्याचार्यः । यथा सामिन्यो गृहेषु स्थिता अपि वने दिवास्तां लीला भगवद्भावानुभावेन स्यहृदयेप्यनुभ्य गायन्ति, तथैतेपि निशिता लीलामासक्तिभरानुभाग स्वस्वहृदये धनु- भूय गायन्ति, सा नातिगो येनि दुई पाटनया नोक्ता, एतद्गानाथनेनैवोक्ता भवति, गानहेतुगतापक्तस्तुन्याच मा च शापितनि नकार्यमपि मुनगं जापितं भवति । तदेतदुक्तं वर्ण्यवर्णकमैदेने यनेन । वयं वर्णनीयं गत्रिचरित्र, वर्णका वर्णनस्तारो गोपा । तत्र दिया चरित्रं यामिन्यभनि भेदः । आमक्तिनिरूपणमुपपादयन्ति तद्गुणेवि या दन। । अन जेयम् । गुगासक्ति र कार्येग भगवदामक्तिर्जायते । आमक्तिः प्रेमोनरभारिनं नि तन्निरूपगेन प्रेमावि निरपितो भाति, स चापभोकेन निरूप्यते । स तुरबुद्ध एगमा जनय यय तु चौकिकर कोरिदिजनन नोबुद्धो मायलौकिक वादतः मभुकनमेव तदुष्यने । पलिनमादुरामत्या वर्णनमिति । आसतो सयामपि यावद भगवान मयं न जापनि नापवरूपगुणलोचा न जातुं शक्यन्ले यतस्नम्मादेतोफेन भोरेन यापीडमि यनेन गानोपकमा ने रियारूपं सपरिवरं प्रमसम्पानानं स्फुटं यथा भनि नथा पर्यत प । पू नाग्दब्रह्मा मकामूर्त श्यामन्नो चानुमानयियान्तरेय तसमनं ग नेन यरूपानुभ फारितवान् , थप्रे तु लोकामयाच्यापिवैकुण्ठस्य १.वारभु म. पा .. पति पार । ३.मापन-म.पा । , पाया गया।

·श्रावटला ..चिता। पहिरनुभवाम पिचया तत्पलभूतं यहिरङ्गसङ्केन स्वरूपानन्दानुभव कारयिष्यतीति ज्ञाप. नायायन विद्या बनिरूपणमिति ज्ञेयम् । यद्वा । श्लोकपञ्चकान तरं गानारम्भोक्तिव्यन्त्रितम- र्थमाहुविद्यान्त इति । विद्याया अति इत्यर्थ । सा हि पञ्चपत्मिका । तथा च गानोके पूर्वश्लोकेपु त समानसग्न्याक्त्या तेषु तत्वं लक्ष्यते । तथा च ब्रह्मरियातोप्याधिक्यं, तस्या अपीद फरमिति जाप्यत इत्याशयः । शारयातापर्यमाहु कालाधिक इ यादिना । द्वादशमा सामक कागे, द्वादगागः पुरुषश्च । इह तदधिकसंख्यया गेये तदधिरत्व जायत इत्यर्थ । इत्य शरत्स्वन्जामि यत्र, शक्तीनां निर्भयत्वायेत्यादि । अलौकि- कनित्य स्वाभाविकधर्म पनापनायतदनभिज्ञेपु गोपनाय भगवद्भोग्यसी- १०१८१ मन्तिनीपु शक्तिपदप्रयोग स्वायं तदपे हारहितः फरमोगसमर्पको यथा- धिकार तन प्रवर्तनश्च साक्षी भवति यया परमात्मा । तादृश उमतरङ्गत्वाद गोपध्वस्तीति साक्षित्वमुक्तम् । कुसुमितेत्या, धर्म कुर्वनि यादि । धर्मो हि साझा परम्पराभेदेन चतुर्गिस्यापि साधकः । अवगाहन च तत्र तत्र तथा तथा लीलापरणार्थम् । एष सति १०१८२ लोकसिद्ध कार्यान्तर विना तत्र गमन 'चिरस्थियादिक च लोरविरुदम् । रोके चिकीर्पितलीलानानं च रसविरुद्धमिति सर्वसमाधानपूर्वक सम्पादकं गोचारणमिति भावेन धर्म गोक्तिः। तनजत्रिय आश्रुत्पे पत्र, गोपिकामिरेव अयेतेति । एतदितरश्रयणाभाषे प्रमाणापेक्षायामुन्यते । भगवान हि सप्रयोजनम्मे कार्य करोति, न त्व-य थापि, जीपवत् । अत्र च ग्मणाय भारदीय मेव प्रयोजनम् । एवं सति यासु तदभावरतासु तष्ट्रवण निष्प्रयोजनकमिति प्रभुन करोयेवेति मन्तव्यम् । एतेन श्रुत सर्व , परन्तुं स्थायिभागवारतीय तदुद्दीपन ना-योति निरस्तम् । सर्वजस्य ताइक्- पृश्यमामत्र इयुक्त गन् । नादनियामतस्य प्रवेशमाणैर भावदीय फरणलक्षणसभा. यहानिप्रसनश्च । स्वस्वरूपातिरिक्तग्य वपोत्राभावातभरणाक्तिरसाते याशय तत्तापर्य- मादुर्भगवांस्थित्यादिना । उक्त योदबुद्विविधरस मक है या , रसच मारमाया स्वप्रियान्यतिरिक्तेषु मत्तेपुर ताशरस्याप्राटनानामून वन लोक प्रमिदः । यपुर्विधातु चाहिः स्वस्वरूप प्रकटयन् मपति तथायमर कुर्वन् दारस्य प्रापिशदिति । अव यम्। शन्दाम वेनामूतवन लोके प्रसिदा अपि विदा यथा मूर्तिधरानि' उ वाश्यान् १०१८-३ १. चिरम् प । २. 'माइत गुलर ' ताकि दा दाम ·६८ धाटिप्पणी 'सविदिकरादायामक मनिवाक्यालो गया, नथा मनमा मायामादकमेय ग्मा- परिणाम रमकं यन्टारग्ये पय प्राटिनगन् । जय प्रास्टर न मनोगाप्रमोग्यम, सन्द्रियभाग्य यम् पर मन चहगायिये नियादाग्य मनोमानिय दुमदगि यनुभमिदमतो भगाय नान । विनि । म लगाना नया 1 20 माम- अपुरो गर्ने यर्थ । वैजयन्तों घ मालामियायामामे, ताप्पान्जादिकामिनि । बिग्यापि वस्तुयायायनानासादरम्यान यागयेनदमुक्कम, अन्यथा विशेष प १०-१८५. कोप निपिनगिनि न बदेयु । स्त्रायेणार या गटामिन-धना ६. तरमप्याहुर्यावति । नादो हि रमामो धागर द्वारा हदि धिर म पर भगरतीय सन्द्रियविषयविनिधरसभावनिर: पाय:प्रवाह दव पुत्री रमपुरम जानो, येन ममान- शीर यमनानां परस्परं तवर्णनम्पो चटः पटोगन । म र मानिक इनि ना हदय- स्थितीधरसो मुग्याधररसम्याश पवेति । स म मां हरि स्थिनः पर्यायेण मनांमां हदि प्रविष्टः । तदानिर्वचनीयो कटभावोदयेन मासानदनुभवयोग्यना भवतो यर्थः । एवं मान यारटुक्तरीत्या सोशो नान्त:प्रविशति नारा मातदभोगयोग्यता न मानीति शेषप्रन्यो ज्ञेयः । एतदर्थमेवेति । रसपूरेण तदशप्रवेशार्थमेवे यर्थ । अंगाने अत एवेनि | यनो विहितमक्तिमतामप्ययं रस फोन प्रार्थनीय एवं तिटन, न तु न वायवायं प्रामो भव यनो वशद्वयसम्बन्धभक्तनिरूपणान-तरं निगेयो निम्मपित ह यर्थः । एतस्यैव नापयन्तिरम याद: मृष्टयुत्पन्नानामिति । भक्तानामिति शेष । भोगो मक्किममांग ह यर्थः । एतापर्यवसा- योति । एतदप्राप्ती तपामपि मशावपत्तियर्थ यर्थः । एतेनान्येषां व मुनिकन्यायेनैव जन्मवेयय झापितं मवति । 'नैष्कर्म्यमप्य युनुमावे' यादियाय । तर फटम्य सिद यादमिमीठाध्य व्यर्थमित्याशय तत्तापर्यमाहुः ततो विमोचनमि यादि। ये मुक्ता म्यात स्थिना एवं जीवा लीलार्थ सृष्टास्तेषां परमानुपहतो नि यन्टीलामध्यपातिमकैः महेनद्रमानुभरं पारीय वा पुनः पूर्वभान सम्पादयतीति स्कन्धयेन निरूप्यत इत्यर्थ । पुनः पूर्वमावसम्पःग्व प्रत्यापत्तिपदार्थ वात् । लोक एतदमप्रकटनस्य ता पयंवदन्त आवश्यकतां चादः अन्यति । अस्यैव परमपुरुषार्थत्वेन सृष्टिमध्ये या कुत्रापि प्रकटनेन। सृष्टेः सार्थकत्वम् । अन्यथा प्राणसम्बन्धरहितदेहमृष्टिव सा व्यर्था स्यादिग्यर्थः । तदंशानामिनि । महिन्यादीनामि यर्थः । मुख्यपापणार्थ वेति, मुख्यः पुरुषोत्तमः । एतामां च स एपेक्षित इति तस्यामवेन कथने स एव प्रापितो भवतीति तथा। 1. निष्ठे पार्व-मा.. २. थायस्पति अगर । ३. तत्तद्-म. पा..

·• ५४ला पता। । । अक्षण्वतामित्यत्र, प्रकरणार्थविभागे द्वाभ्यां भक्तरिति । लोके हीनानामपि चरणारविन्दसम्बन्धिकुटुमसम्ब धमाग रक्ष्मीसमानभाग्यवत्वं चरणमा- हाग्यमेव । स्पर्शमात्रेण प्रकृष्टमोदजनकावं च । चरणश्च भक्तिमार्गरूप इति तद्धर्मप्रकटनं भक्तिस्थापनम्पमित्यर्थ । एव तत्तापर्यानुक्तौ बाधकमाहुः अन्यथेति । प्रकारान्तरेण तात्पयोक्तावित्यर्थः । पुरुषोत्तमस्य लोकेपि होनाया खियाः सम्बन्धोक्या हीननायकत्यमापधेत । श्रीपतेः कन्दायुपयोगश्च तथा । अतस्तत्रैव तात्पर्यमिति भावः । तथापि लोकरीत्या दुपणत्व तस्य भवत्येवेत्यत आहु वैपरीत्यात्समाधानमिति । अमे- यमार्गः प्रमाणमार्गाद्विपरीतो बलिष्ठश्च । अधुना च स एव प्रकटीकृत इति वस्तुस्याभा-या- देव तथास्वमिति न दूपणमिति भावः । अत्र मर्यादावैपरीत्यं भूषणमिति सारम् । मर्यादामार्गा- यपरमोत्कर्षमयोप्युकपसिदः सर्वमवदातम् । अन्यथा वैपरी यमात्रेण मार्गोको न सिध्येत् । मेन्द्रियाणामपि तदफलने हेतुमाहुः वाधकानामिति । भगवदतिरिक्तस्य सर्वस्य बापरयात्तत्यागे सति प्रतिबन्धकामायेन मोक्षलक्षणं फल न भवेदित्यर्थः । मुमुक्षूणा तथात्वेपि न तथा वमित्याशय तसाधनमाहुः साधकानामिति । सर्वामभावेन भजन साधकावम् । यद्यपि समिभावेन' सर्वयागोप्य सर्भवति, तथाप्याधुनिकाना स्वतस्तदभार- रहिताना पूर्व बुद्धिपूर्वकस्तत्याग एतद्भावनं चोपदिश्यत इति पृथगुक्तिः । अत्रैव वयस्यै. रित्यत्र, तदाधारत्वे निमित्त मितीति । गोपलील योरेककागधारत्वे प्रभुप्राकन्य निमित्तमिति तथे पर्थ । चूतप्रवालेत्यत्र, त्रयाणामन्योन्यगुणप्रधानभाव इति । स्थायिभावयभि- २०१८८ चारिभावविगाढभानानामित्यर्थ । गोप्य स्मिाचरदित्यस्यामासे, तस्यापिदैविकरूपतासम्पादकमिति । कामरसो हि सहजः, वेणुनादेन सह सुधान्तःशाविष्टा सहज पूर्वकाम दूरीकृत्य भगवढीय त प्रकटित करोतीति तथा । दामोदरे यस्याभासे, मर्शदायां हीनतामिति । हीनता साधनहीनता, न्यूनतामिति यावत् । नाद मुक्त इत्यत्र प्रमाणमाहु सा वनस्पतीनित्यादि । 'वाग्वै देवेभ्योपाकामयजायातिष्ठमाना सा वनस्पती- प्राविशदिति श्रुति । सुधाभोगविपादे हेतुः मुधानाधिकार इति । टन्दावनं सखीत्यस्यामाप्तः । चरणानां स्वरूपमाहेति । अदमाफूल- मिति मे भाति भगवाचरणमाहात्म्यं सर्वश्रुनिप्रतिपादितम् । 'तदेव देवाना पादा' इन्युपरम्य 'तस्या भाग्यामिनदन मियन्तेनाक्तम् । तथा 1. सरिमभाये गा पा । १०१८९ २०१८१० ·-- श्रीटिप्पणी । चैतादृपदसम्बधात् वृन्दावनस्वरूपमुत्तमवेन निरूपित भवति । तत् कथमुक्तमत्र विहारनिरूपणेन चरणाना तयेति । अदमादूनम् । शेक वेदातीतशुदपुष्टिमार्गायली सामग्री हि माया प्रसिद्धा । एव सति तत्कापि तथेति सिध्यति । अत एव "वृन्दापनाद् गतो दूर"मित्यग्रे पश्यति । यनस्तत्र पुष्टिलोगनहोकारा वक्ष्यते । एव स य क्यव्यतिरेका भ्यामियं लीलात्रैवेति फरिष्यति । एवं मति यत्रैव शुद्धपुष्टयङ्गीकारस्ततच्चरणदीलेति ज्ञेयम् । अत एव वृदनपि प्रेक्ष्य त्य उ यतगृहा जगृहु ' 'सहरामा बजरोणा चिकोडे जनयन् मुदम्' 'कृष्णम्य गोय' इ यादिनयमेयोक्ता । कालीयशिगेनृत्ये नैतच्चरणप्राकट्यम् । तत्र पुष्टिहीरायामननोकारात् । अत एव तम्तुनिरपि ताहगी । अतो यत्र पुष्टि मागीयभक्तिमार्गप्रकटन लोलाया तत्रैन चरणारवि दान र इति ज्ञेयम् । अत सुष्टतं २(त्वच्) चरणाना स्वरूपमाहेति । असाधारणधर्मनिरूपणे धर्मिनिरूपणसम्पत्तियत् । यतो लोलैय तपरिचायिका । एव सति 'देवाना पादा' इत्यारभ्य 'आधिदैविकरामानन्दम्पा'- यि तेन याति चरणरूपाण्युक्तानि तदतीत वमेन चरणयोज्ञापितं भवति । उक्तेपु पुरुषोत्तमो लोकवेदप्रथितो ज्ञेय , अय तदतील इति ज्ञेयः । धन्यारिदत्यन, स दोपो न जायत इति । दोपस्यरूपमाहुः न ज्ञायत इति । मृगीभिर्भगवत्वरूप श्रुत्यादिप्रतिपाद्यत्वेन न जायत इतिलक्षणो दोष इत्यर्थः । पूना दधुरि यत्र, तस्याश्च धारण ततोपीति । सर्वोत्तममिति शेपः । कृष्णमुखनिर्गतेन्यत्र, मुख वागधिपतिरित्यादि । अत्राय भाव । पूर्वश्लोके देवलोणा मोह एवाक्तो, वस्तुसामर्थ्यात्, न तु रसपानमपि । गया भगवदी य वात् भगर सङ्गत वात् प्रिय पाच रसपानमुन्यते । तत्र मुरस्त्रीणा यत्र तथा व, तत्रतासा पशुजानोयत्वन तदसम्भावितमित्याशङ्गानिरासाय नद सापारण्येन गान, कि तु यथैव तासामपि रसानुभवा भवति तथा सर्वसामग्रोप्रकटनपूर्वकामात ज्ञापनायेति । अत एवाने हृदि प्राकट्य स्पर्शचोक्त । आधिदैविकसम्व धमारेण यत्राध्यात्मिकाधिभौति कयोरपि कार्यकरणमामध्य, तत्र साक्षादाविधिकस्यैव करण वे किंवा य कार्यसम्पत्तापिति वागधिपति रायुक्तस्ता पर्यम् । एतन शब्दनिरसपातौ साधनसम्पत्तिरक्ता भवति । श्चि । वान्यार्थाजान रसस्वरूपाज्ञानात्त कार्यामम्भव इति शड्डा कृष्णपदार्थोवत्या निरस्ता । स्वरूपामरत्वादर्थस्य स्वत एव प्रकटत्वा जानसाधनानामनपेक्षणाद् वर पत्ताच न पशुत्वा दिक प्रतिन धकमत सर्वपवदानम् । अपरञ्च । कृष्णमुखानिर्गतस्य तापि परम्परासम्ब १ रोकवेदातीत-- पा । २ 'लच' इति मूलाठे नास्ति। ३ यधनामामपि मूपा । ४ प्रकट वासदज्ञान-मू पा ।

·, १०-१८-१४. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। द्धस्य पीयूषस्य यत्रैतादृशत्वं, तत्रापि पशुपु, तत्र साक्षान्मुखपानकर्तीषु किं वाच्यमियुत्कण्ठा- ज्ञापनायापि निर्गमनाथुक्तिरिति ज्ञेयम् । अन्यच्च, मुखस्याग्नित्वेन साक्षात् तरपानकीणां कदाचित्तत्पीयूपं तापमप्युत्कटं जनयति । इदं तु तस्मानिर्गतत्वेन सदैवानन्दजनकमेव, न तु तथा । तस्मादिन्नःवेन परम्परासम्बन्धाच्च तद्धर्मासम्म गात् । अत एव साक्षासम्बन्धानन्तर यादृशस्तापस्तादृशो न पूर्वम् , किन्तु सहजसम्बन्धात्तदर्मवत्वस्यापि सहज वात्कञ्चन ताप जनयतीति ज्ञापनाय तायदुक्तमिति । प्रतिक्षणं नूतनकर्णत्वादिति । पुटरयोक्त्या तत्र यथैकेन रसेन पूणे द्वितीयरसावकाशो न सम्भवति तथैकैकक्षणसम्बन्धिनादरसस्यापि' तत्त्वात् तेन पूर्णे पुटे द्वितीयादिक्षणसम्बन्धिनां तेषां प्रवेशासम्भवात्तत्पानार्थ द्वितीयादि- पुटापेक्षावश्यकीति तथात्वम् । अन्यथा करणाभावेन नादग्रहणासम्भवाद् द्वितीयारिपानमेव न भवेत् । अव ज्ञेयम् । भगवत्सम्बन्ध्यर्थी न लौकिकेन्द्रियग्राह्यः, कित्वलौकिकैरेव तैः । प्रभुदित्सा च तत्र हेतुः। तथा च तयैव तावत्साधनसम्पत्तिर्भवतीति नानुपपत्ति. काचित् पायो वताम्येत्यत्र, सम्बोधन दयार्थमिति । दयया भगवानिकट एव स्थापयेदिति भावः । तेषां शरेति । पल्लवैरेनावृताङ्गत्वेनान्यदर्शनाभावाच्छादिभयाभाव इति केचित् । नद्यस्तदेत्यत्र, सर्वतत्त्वं ज्ञातवन्त इति । भगवत्स्वरूपामकरसतत्वं झातवन्त १०-१८.१५. इत्यर्थ । गा गोपकै रित्यत्र, सर्वेषामेव वनानामिप्यारभ्य तत्र गच्छत इत्यन्तम् । शुद्धिपदेनाशुद्धिनिवृत्तिरुच्यते । वस्तुतत्याज्ञानहेतुभूतत रुत्वस्वभावोऽशुद्धि- पदार्थोत्र विवक्षितः । पूर्व 'कृष्णमुखनिर्गते' त्यादिना पशुत्वेपि सति तदुल्ला- ड्यैतद्रसानुभाविका सामग्युक्तेति तत्फलपत्यो गाव इति तसम्बन्धे सति यनस्यापि तरु. त्यादिस्वभावोल्लड्धनपूर्विका रसप्राप्तिर्भवति । गोपेषु रमिक्त्व स्पष्टम् । तदेव धर्मपदेनोच्यते । तदेतदुत्तमेतदीया शुद्धिर्धर्मश्च वर गच्छत इत्यनेन । गोपु तस्थुरितिपदेन क्रियानिवृत्तेरप्युक्तत्वातासम्बन्धादनापि तथा । वेणुस्वनयोरौदार्योक्त्या प्रासङ्गिकमिद नाद- कार्य वस्तुस्वभावजम्, न त्वेतदुर्दिस्य भगरतायं नाद कृत इति ज्ञाप्यते । प्रासादिककार्य- कथनेन यौतेष्वेवैतादृश्यं ततनादविषयेषु किं वाच्यमिति जाप्यते । अतो भीता इत्यादि । गोनिष्टरसग्रहणा वचनादिप्रयास करोति तथास्मासु प्रयास मा करोधियागयेन प्रभुप्रया- सागीताः स्वत एव समर्पयन्तीत्यर्थ । निदाने इति पाशनामोक्तिः । इति प्रमेयप्रकरणम् । 1. रमस्यामितावान् तेन म् पा । २ मगनिस्ट मू पा । १. सर्व तत्व म. पा. ४.-ताश म. पा।

·२ श्रीटिप्पणी। २०११.०. 9 अथ साधनप्रकरणम् । एकोनविंशाध्याये प्रकरणानिरूपणे विद्यापञ्चकमत्रापीन्यादि । साक्षा- दसम्भवे परम्परयापि भगवानेव सेव्यः । देहेन्द्रियादिकं च तदर्थमेव विनियोक्तव्यं, न स्वार्थमपीति निर्णयरूपै का। देहनिर्वाहा प्राणादिधर्म- निवृत्त्यर्थमपि स्वतः सम्भवेऽपि प्रभुरव प्रार्थनीयः, न त्वन्योऽपि । प्रमुश्च लोक नालौकिक करोति, भगवद्भावे चानुग्रह एव नियामकः, न तु साधनमपि शास्त्रीयमिति निर्णयरूपा द्वितीया । इतरभजनं न कार्य पारम्पर्यागतमपि', धर्म भगवदिन्छायां सत्यां विसृजेतेतिरूपा तृतीया । सर्वावस्थासु परिरेव सेव्यः, भगवांश्चालिष्टकर्मा रक्षत्येय स्वानिति च तुरीया । माहात्म्यज्ञानपूर्वकः परमस्नेहो भक्के वाधिक्यज्ञानं चेति पञ्चमी । एतत्पञ्चकसम्पत्तो पूर्णा निरोधः सिद्ध इति स्कार्य सम्पन्ने जाते पश्चादिन्द्रादिविषयिणी दृष्टिं कृतान् । अत एव पश्चानिरूपितम् । बजेन्द्रस्य च भावदुरकर्षजानहेतुभूतवरुगदर्शनं कारितवान् । इदमेवोक्त तस्मिन् जाते सुरक्षणमित्यनेन । एतनिरूपणतात्पर्यमाहुः अविद्याकार्येति । अविया तकार्य चेति ज्ञेयम् । स्त्रीपुंसेति । तयोस्तथानिरूपणे हेतुस्तुल्यत्वादिति । अविद्यासम्बन्धाभावस्य तुल्यवादित्यर्थ । निरोधस्य वा। एकोनविंशाध्यायार्थनिरूपणसन्दर्भ, अन्यपूर्वास्त्वन्यथैव कृतसंस्कारा इति । अत्रेदं ज्ञेयम् । स्त्रीणां विवाह एव मुख्यः संस्कारः, समन्त्रक वात् । १०.१९.१. च स्वर्गादिफलकामिहोगदावधिकारिवसम्पादको लोके । प्रकृते चातथा वाद्भगय सम्बन्धस्य च फलत्वेन वक्ष्यमाणत्यात् तत्र चास्याप्रयोजकत्पादेतत्कथनमत्रा- ४प्रयोजकं स्यादिति विवक्षितफलप्रयोजक एवं कश्चन धर्मः संस्कारशब्दवाच्योत्र वाच्यः । स च विवाहजनित. तृतीयपुरुषार्थरसविशेषानुभवहेतुरेव । म दम्पत्यो सम्भवतीति यतस्तदसमर्यादा । अत एवान्यथैवे युक्तम् । भगवदीयानामन्यत्र विवाहस्यानुचित वात् । परन्तु तैः सह मम्बन्धाभावाद् भगवद्रसपोषक वाचास्य संस्कारत्वम् । एतेनायुक्त वमपि परिहतम् । न हानुचितः संस्कारो भवतीत्यनवयमखिलम् । किश्च, 'लोकानुसारिणी विद्या कर्मज्ञानामिका पुरा निरूप्यत' इति वाक्यालोकानुमारेगात्र कर्म निरूप्यते, न तु भगवन्छास्त्रानुसारेण । भगवदर्थ भगवानेव सेव्य इति यतस्तत्र मर्यादा । लोके हि प्रियमा यर्थ तदीया दूनिका प्राय॑ते, तथानापि कायायनो प्राय॑ते ।लौकिको सा यथा १.-गतमपि धर्म मू, पा । २. परम स्नेहो मू पा। ३. स्त्रीपुमोरिति मू. पा. । ४.-प्रयोजन म.पा.। स ·स श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। द्रव्यादिदानेन तोप्यते, तथेयमलौकिको यलौकिकप्रकारेणेति । अ यमजनदोपौषि नै सम्भयति । भगवत्तोपहेतुस्ववपुर्मण्डनतुन्यकक्षवेन रमपोपक नात् । विवाहिताना तु प्रोढा वेन जातभावाकुराणामनुदिनमेधमानप्रेमाद्रिप्रियेक्षणेक्षणप्ररून्तद्रसपूरमत्तचनायम्फूतिरहिताना समयविशेपे समागम एवापेक्षित । स च 'निशम्य गीत'मित्यारभ्य 'न यवत तेय तेन निरूपयि'यते । एतदेवाभिस धायोक्त तासा त्यागोङ्गमिति । ननु कुमारीणा वप्रसङ्के प्रौढाना कथ प्रसङ्गः । इत्यम् । मूले 'कुमारिका बत चेह'रिति कथनेन तदितरासा व्यावृत्तिः सूयते । तन यावर्त्यांना स्वरूप वान्यम् । न्यार पत्रे हेतुश्चेति युक्त तदुभयकथनमिति दिक । एतइने अन्यासामसंस्कृतानामि यादि । आदौ भगवदर्यवतजक्लेशनभावविशेषरक्षणः संस्कार । अनायासेन प्रापात् क्ले शेन प्राप्ते स्नेहातिशयस्यानुभवसाक्षिक पात् । ततः कृष्णचेतस' इति पदोक्तानपरतानकविधसङ्गममनोरथरूपात ननितो भारविशेषश्च स । येनाने भगवन एव प्रार्थना । तत 'उपसी त्यादिना वक्ष्यमाणप्रकारका स | ततः प्रियागमने सति विविधरसभाषगर्भपरपावार यपहारजप्रमोदविशेषजमानः स । ततो 'यूय विवस्त्रा' इति वाक्य श्रुतेऽग्रिमवाक्यनिरूपितो गारविशेष । ततो वसनदानतासामयिरुभलोहारिधि विविध स्पर्श तो भावविशेष म । म एव 'दृढ प्रल-धा' इति शोकेन शुकेनोक्त । अत एवामूयाहेतुषु सत्यपि न तदुत्पति , संस्कारस्य दोपजनकत्वात् । ततोनिमाक्य- निरूपितरतद्विशेषः सः । ततोनितुष्टप्रियावलोकनवरदानवाक्यश्रमणजसमरिशेपनिश्चयन सः । तनो गृहगमनानाजनितदु सभरेगेष्टप्राप्तिमुग्वरेण च शरलो भावविशेषश्च स. । तत एकैकस्य क्षण याने-पतु य नमान सर्वतः सङ्गोपनेन च स्वत्येर नागा- भावासपूरतया धनिद य य तकथामृतोद्वरणनि या सततमनोरथैश्चानु णं माणदुप भोगगिर मयमाना भर तात्यनेकविधसरकार । अनःसाक्षासम्म धो गहिन तथेति च। एव हि सत्यप्रिमभगव सङ्के मुरयरसास्वादयोग्यते येपा सकारतम् । एतदया-- मिस धायोक्त मस्कार एवं निरूप्यत इति । यद्यपि भगर यस्ति सर्व सामध्य तथापि तद्रसस्वरूममेव तथेति तथोथ्यत इति भारः । विधायामयमेव त्यागा स्थागनिर्णय इति । अय त्यागपदार्थ , अयमत्यागपदार्थः, स च कार्यः, अ यथा न फार्य इति निर्णयरूप: अयमेव । उक्तम्ससम्कारनिराणरक्षण इत्यर्थ । तथाहि ।, 'यदहरेय विरजेत्तदहरेर प्राजे'दित श्रुया प्रावाहिकाश्रममर्यादाया रागाभावमात्र एक त्याग उपदिश्यते, भक्तिमार्ग न तथेति जापनाय विद्यायामिति । सात मतिमागी. योच्यते । अन्यत्र विद्या चमेर नाभि तमिति मामा यपदम् । पनामा विषयरागामावपि " , विष सरधर मृपा । टि.16 ·धोटिप्पणी! फलरूपो भगवान् गृह एवास्तीति बहिर्गमने प्रयोजनाभावात् याद्यो न त्यागः, किन्तु गृह एव स्थिवा तन्प्राप्यनुकूलो यनः । यथा यथा भगवद्भावनाचुयं तथा तथा यहरमाधन यागोन्तरङ्गत कृतिश्च । भगवत्महमभावस्वाभाव्येन यत्यस्तं भवति वैदिकमपि, तद् भवतु नाम, न तु स्पबुद्धिपूर्वकः कस्यचित्यागः । प्रियतोषार्थमशाय-यागा अपि दैहिकान्नाकरगधर्नाम्पान्याः । फन्मापावापे यदा भगवदिच्छा तदैव त्यागः कार्यः, नाविन्यदापोनि तमगा प्रार्थनरसन यागालिबन्धगृहगमनैनि गीयत इति तथा । अन एवामे त्याग रक्तः । उक्तरूपादन्यथा इतस्त्यागल्याग एव न भपति, फलरसाननु- भारक नादि य-याग पदस्य तापर्य ज्ञेयम् । साधनदश!या तु' त्यागो न युक्त इति निर्गलितोर्थः । एनामा फलप्रामावपि पर्वोक्तसंस्काररीत्या साधनदशैत । वस्तुतस्तु फलप्रातिनिधय एवावुना, प्रापिम्यग्रे । अतो युक्तं गृहगमनम् । ननु 'नावी प्रति प्रणिहिते न फर' इति न्यायेन तदा स्वयत्र मोकार्थमपि तदनुसन्धानं कथं घटते । इत्थम् । सद्गममाय एवं स्वस्ति भगवतो तिप्रीया स्थान्तगयामहिष्णुत्वभावनयति बुध्यत्व । अत एच प्रिपेण बयानलिं मूनी 'ति तदभावपरीक्षैव कृता । उक्तभावेनैव चेदेवं कृत भविष्यति, तदा ध्य तरायमपि दूरीकरिष्यन्तीति, देवहेलनहेतुकथनेन वसन यागे स्वाचिः सूचिता । साक्षात्तथाव एव तथाकरणं युक्तम् । न तु तथा भावनायामपोति यतो भगवदाशयः । एतदेवाभिस धायोक्त-अत्यागस्त्यागादुनम इति झापयितुं परीक्षेति । अत एव मूले 'त पूर्तिकामा' इयुक्तम् । पर्णाजदृष्टया पति मन्यानस्यातथान्वे सति भवयपर्तिरिति पूर्वोत्तरी या तपूर्तिकामा एव तथा कृताय इत्यर्थः । वमना यागे शोप्रमेव प्रियान्तिकागमनं स्यात्यागेन च विलम्बोऽभवदिस्यायुत्तम वे हेतुरिति ज्ञेयम् । 9 एनटपे 'बाहाणा मात्तिका' इत्यारभ्य सेव्यत इत्यन्तम् । पमपुराणे गीयते । दण्डकारण्य गामिनः पोटगसहसमृपय स्वाश्रमान्तिकागनकोटिफन्दाधिकलावग्यश्रीकोसलेन्द्र दर्शनजरिरमाभायगोग त प्रार्थिन तरतदीयम्वोत्यम् । तदा भगवानेकपनीतधरोहमधुना, बजे वो मनोरयः मम्पयन इनि प्रसाद पनगान् । त एवेना इति इदि क्योक्तं ब्राह्मणा इत्यादि । 'आदिवागहे 'कृष्णस्य रमणार्थ हि सहपाणि च पोटश । गोप्यो रूपाणि चकुश्च तत्राकीटन्त केशवम् ।।' महाकौम 'अग्निपुत्रा महामानस्तपमा खोयमागिर । भार च जगयोनि वामृदेवम रिभुम् ॥' अन एवेक जातीया ऋषयः षोडशमहमिति पुराणान्तरा- दवमोयन इत्पाचार्य रक्तम् । अ नेयम् । पुरपशगर सप्त स्त्रीभावोत्पत्तिरसंभाविता, . 'तु' नि मस्पटे नरिसा. मग ३. व य गारग । ३. कोशडेद-मू प.। ४...४. अन मुरपा और का इन।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ७५ विरोधात् । एव सत्येतानतिशुदान वृतपुण्यपुत्रान् दृष्ट्वा हरिस्तथा प्रसनोऽभवयेनादेयतम- साक्षात्स्वरूपानन्ददित्साविरमृत् । तदनुभवन्तु' न पुरत्वे के परसात्वे वा, मानाभावात, द्विजस्रोपु तथा प्रपन्नास्व' यदानात, खुद्रास्वपि पुलि दापु दानात् । किनचिन्मयानन्त- शक्तेभगवतः प्रसादरूपा अपि शक्तयो यद्वय, सन्ति । तत्राप्य तरङ्गतमा सैकाऽस्ति यसम्बन्धिजीवे भगवत्वरूपानन्दानुभवोऽवत्यंभागी । सा चौत रूपस्त्रावलक्षणधर्मरूपैर । अतस्तामेतेषु स्थापितवानिति युक्तस्तदा तेषा स भावः, तदनुरूपो देहः परमधुना सम्पनस्तया भगवदिच्छा यतः । एतदेवाहुः तेपी प्रसादरूपा शक्ति स्त्री भवतीति । खोवलक्षण. धर्मरूपापि स्त्रीरूपा कात्यायनीरूपेत्यर्थ । सैव तदर्थ फलपर्यवसानाय से यत इत्यनेन सम्बन्यते । अथ तेपा स मानो भगवद्भार इति निश्चितम् । दृष्टिद्वारा ध्यागत एवं भगवति तदुत्पत्ते । 'रसो वै स' इत्यादिश्रुत्या च भावरूपत्वेनैव निरूपणान धर्मरूप यम, स्न्तुि धर्मिरूप वमवे यागयेन पक्षा-नरमाहु भगवाने वेति । सेयो हि सेरके स्वरूप सम्पादयति । दृयागतेन भावरूगणाग्माक देहादिस्मेव सम्पादितमिति तद्रूप एव भगवान्रोव्यते । बहिरस्मद्रमणार्थ प्रकटो भावित्येतदर्थ नायिकाभाववैन स्त्रीत्वमुच्यते । नैतावता काचिन् यूनता सगुणत्वं वेत्येतदाशङ्कानिरासायैव गुणातीत इत्युक्तम् । यथाधिजा. मृतदायक तद्पम् , तथा स्वीयलोभामृतदायफमिदमिति ज्ञेयम् । एतेन 'दिव्य ददामि ते चक्षुरिति वाक्याद् भगवदीयच पैव यथा भगवान् दृश्यः, तथा स्त्रीवेनापि सादृशेनैव भगवान् भोग्य इति ज्ञापितम् । अत्रैवाने चित्तदोषस्प गतत्वादिति । भ्रम जन को हि दोप इत्युच्यत । एतासा तु पूर्वमपि केवल भगवदीयत्वाद् व्रताचरणहेतुभृतसरायहेतुद्वितीयफोटिस्फूर्ति स्तपैवेति जायते । कृष्ण चेतरुवे भगवत्पतिवनिश्चयेनतरकोटिस्पूर्तिरपि गरेत्येतदभिसन्यायेद- मुक्तम् । दोषत्वमा तानिश्चयस्यैव । तर च ताकस्नेहो हेतुः । ताइक्प्रभाव पास्नहस्य । अमे स्नेहसत्वेपि कृष्णचेतस्महतुकत प्रतियाग्युत्पत्या तन्नाश एवेति सर्व मुस्थम् । सार्वदित्वेपि पुन कृष्णचेतस्यो३त्या कश्चन विशेषो वाच्यः । व्रतान-तरमवोक्त वेन तफलस्वमेव विशेष इत्याशयेन फस्यमुक्तम् । अग्रे पुन साधनोस्या चारातरफल व मनि विकः । तेन पूर्वस्माद्वैलक्षण्य प्राप्यते । भूयानन्दसत इत्यत्र, फलवाचकवादित्यार-य कृतमित्य-तम् । अत्राय भावः । पूर्व माससमाप्यनतापसहारस्य वृत वा पुनः पूजापू यनाममेदमिनमन्त्रकालमैदाना १०.१९५ कधनादृतबना इति प्रमुवाक्याचेद व्रता तरमिति गम्यते । अपि च मगर पहिय- मात्रार्थत्वाद् व्रतस्य कृष्णचेन वेन चातस्त नश्चयेन भगवदे कमाय माना तय तारणा- 1 तनुभवथ मू पा । भगवन येति मा ।

·। धीटप्पणी। संभवः । किन्यत.परं बहिपि तथा वमेवापेक्षितम् । तर च ताटकालस्यैर निमित्तयामिति तदभिमानिदेवता चेयमेवेति तथा वे तस्या एवात्र पूजोच्यते । अत एव भगवतैय तम्याश्चतुर्दशनामस्पिद नामोक्तम् । मन्त्रेपि बहिः प्ररुरतया पतित्वमानमेव प्राय॑म् , अन्यधान्तस्तन्निश्चयसत्वेन तत्रार्थनानुपपना स्यात् । अत ए। न जागत्वमस्य, भिन्न- विषयकत्वात् । अपरञ्च, पूर्वमन्यप्रार्थना हि कृता । तथा च तन्निबन्धेन तथावे स्वतोऽतथाले नीरसत्वं म्यादित्यवं प्रार्थना । अत एव न पृथग्भगवतः पूजा कृता, पतन भावनात् । न चैवं पूर्वमन्त्रस्याप्रयोजकलेन मन्त्रन्यानुफ्पति', भावक्रमाय तयावेनोत्तरभाषप्रयोजक वात् । अन एव वतफलत्वेन कृष्णचेतत् वमुक्तम् । एतच यथा तापपादितम् । अस्मिन्मन्नेर्थभावनैव मुख्या, न तु अपोपि । अतः स नोक्तः । स्वेष्ट प्रकारण प्रियभायनमेवार पूजारूरम् । इदमेव भगवता 'मदर्चना दित्यनेनोक्तमिति दिक् । किञ्च, भगानेर वा गुणातीत इति पक्षे तु सर्वमयदातम् । अस्मिन्पक्षे उभयोरैश्येप्युत्तरस्या गुणविशित्वेन पूर्वस्याः सकाशाद भेदः सिध्यति । तेन मतभेदपि तथा । न चाचार्योक्तावान्तरफलमपरमफलत्यानुपपत्तिः, एक- कार्य व एव तत्सम्मवादिति वाच्यम् । स्वामिन्युद्देश्य वेन फलस्य परमत्वस्य तन्नान्तरीयफ- फटवेमेतरवस्य च विवक्षित यात् । एवं स येककर्मसाध्ययमप्रयोजकमिति ज्ञेयम् । अत एव पुरुषभेदेनावान्तरफलस्येर परमफल वमपि भवति । अत एव ज्ञानमार्गीयमोक्षेच्छोयोगेन दोपनिवर्तन, ज्ञानेन च मोक्षसम्पादनं सङ्गच्छते | अत्रैमाग्रे वयस्यैरागत इत्यस्य विवरणे, एने हि वालका इत्यारभ्य तद्भोगार्थ चैत्यन्तम् । अत्रेदं ज्ञेयम् । भगवान्सृष्टिं कुर्वन् कांचन जीवान् पुंप्रकृतिकान् १०.१९.८. काश्चन स्रोप्रकृतिकानसृजत् । शरीरस्यातथा-वेपि तेषां तेषां प्रकृतिस्तथैव भवति । प्रकृतिकास्तु हरि भजन्ते, पुरुषांगप्रवेशात् । नेतरे, केवलप्रकृत्यरावत्वात् । अत एवं भगवजनविधाने को नु राजनिन्दियवा नित्यादौ सर्वत्र पुंलिङ्गेनवाधिकायुक्तः । अन्यथा सीमा हरिमननमकर्तव्यं स्यात्, अघिहित वात् । तेन शरीरगतपुम्बखोवे अविवशंदुक्तरूपमेव विवक्षउ भजनं वियत इति मन्तव्यम् । तथा च जीवेष्यपि पुंस्वखोवे स्त इति ज्ञायते । एवं मति प्रोक्त योपि पुंरत्ववन्तः स्थिताः । ते चायन्ते प्रिया इति तत्सम्बन्धि सर्व प्रियमिति महानुग्रहे ग तदर्माणामम्यहोकाराच तरसम्बन्धि यन् किश्चित् तद्वैयध्यं न युक्तमिति तदयपुंगवाल्यं धर्मम येतामु स्थापयितुं तत्र तत्रावतारितवान् । इदमेवाधिदैविकचम् । मन एर्षिय दशायामुक्तं वचनं सत्यं कृतमित्येते जानन्तीति तान् साक्षिवेन वक्ष्यति । , विध, सरीरम सम्बन्धनाप्य मुगणामपि सरन्यः शद्, नौगवाह प्रयोजकरवेन पू. वासन नुमारेग फल भनीत्त एवोक्त सेवाफलविता वासरोष जीव इ-पादिना दिगित्यधिक क्वचित् ।

·- - श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तिदिमे पिदु रिति । सांप्रेक्षणादौ सति विकारसत्त्व सहजस्तदोष , तरिम सत्यपराध स्यात् , तेन चानर्थसम्बध, स्यादिति क्षारग मलनिवृत्तिवदतिकूराया स्त्रिया पूतनाया प्रथम सम्बधं कारितवान् । एतेपा महापुरुषत्वेपि तदा साप्यय भगवानय वा भगवानिति भाववतीति तानन्न निनाय | अत एव तदन्त स्थितावपि नासुरभावप्रवेशः। तथा सति त सम्बन्धजक्लेशेन तपसेव तद्दोपनिवृत्तौ स्वकृते च तेपा भक्षणमिति स्थान ददानाय तत्प्राणैः सह तानप्यानोतवान् स्वस्मिन् । कुमारीपूक्तरी या प्रसादरूपाया शक्तेर्भगवतो वा प्रवेशेन तादृम्भोगयोग्यता पर सम्पादिप्ता, सहज पुस्प व वेताप्सु स्थापितमेव । अ यथा 'यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिरड्यनादिति यायेन कामभाव एव स्यात् , न तु सर्वा मभार , स्त्रीस्वभावस्यैव तादृश वात् । 'अत एव प्रौढभावो पत्ति , येत लोकवेदनैरपेक्ष्येण भजनम् । भगवतोपि सप्छ दभोगर एतास्वेतासा च । यद्यपि भगवान् विनैव साधन सौ कर्तुं समर्थ इति शक्य वयतु तथापि तत्तद्वस्तुगर्यादास्थापापूर्वक भागे महान् रस इति भगवतैः सर्वरसभोक्त्रा तथा क्रियते । अ यथा पिनापि स्त्रीय स्वान द दातु समर्थ इति तथैव कुर्यात् । अत एव वात्स्यायनीयानुसारेणैव रमते । 'भगवानपि र तु मनश्चक' इते वन्यते चे।त सर्वमयदातम् । अवामे तासा वासास्युपादाय यस्य विवरणे, उपादाये यारभ्याम्पत्र स्थापितमित्यर्थ इत्यतम् । अत्रायमाशय । वस्त्रग्रहणोतेरादाये येतातैव सम्भवेपि गृहीतस्य ग्रहीतृसामीप्ये अ यतः प्राप्तेपि सामी यया युपसर्गकथन तद्विशेषाभिप्रायकमिति म तव्यम् । स एव स्वात स्थिते यादिना निरूप्यत । तपिच त्यते । ग्यः पृथिव्या तिष्ठनि यादिश्रुतिनिरूपितत्वेन तस्य नेमर्गिकब्रह्मधर्म याद यस्तदा छादनकथन न युक्तिगम्यम् । भगवता सह व्याधानासम्भवाच । अत एस तेषु दैयप्रवेशोपि तथा । प्रयोजन चाच्छादनस्य न पिन । तदभावार्थ नीपारोहणोक्तिरपि तथा । तर हि स्वयमारूढः। स्वनिष्टत्वेन स्वद्वारा जगतस्तत्सम्य धो याच्य । एन च सति भगन्निष्टत्वेनैर त प्रवेशासम्भवे तदारोहणं किमर्थम् । उक्यते । एक हि शास्त्रार्थ वेन हरि ज्ञाया तम्माहात्म्य च भजते । तदपि न साक्षात् , फितु श्रवणादिधर्मद्वारा । वस्तुतस्तु धर्मानेय भजत, तेन वैदिकास्ते । अये च पुप्रस्वादिधर्मपुर समिति लौफिकधर्मद्वारा । अतस्तदनुरूपमेर पल तेभ्यो हरिददाति । एता हि धर्मिमात्र पर्यसितमतय , न तु तद्धर्मश्चपि । न या धर्मद्वाग । नारदादिवर यशोदादिवाच । अत एव भगरताने वाध्य मव मदयोंग्झिनलोफवेदस्वामिति । अत एवं स्वामाविकर नात्यागोपि । एव स'त 'ये यधा मा प्रपथ त' इनि चाफ्यादेतदनुरूपमेव 'तत मू । २ १छ द भोग मू पा ।

·1 थीटिप्पणी। भगवतापि पार्यम्, सर्वमर्यादा यागपूर्वमेत भननमिति । भगानापि स्वपम्पमयांदा-येनदधे ध्यक्त! । अन एप 'आ मारामापनि यस्यने । माधी य मामियर 'गद यत्ते न जाना त नाह तेभ्यो मागपारि भगवनोक्तम् । अ यथा शुण्टिननानगम्तयाजान- प्रधनमनुपपन्न रयान । एषा हि पुष्टिीना । पर मयांशमार्गपराय न दापाय, कि गुणाय, मार्गस्थर तथा पार । ए१३ म येनारदर्शन म्यानिरिक्तव्य या न मपनि नथा दन कृमिनि चु यस्त्र । नाद तेभ्य' इति पाण्याचा मान गा यविषयम, नथा यरूपमध्ये नदध प्रक्ट'मनमेनदिनराममिति भगवना मा न्याधामपि सामान्यते । अगकिरायमथों वचनबन भक्तिमापनात दयेन चागतम्य । अनी न यापर वन तदमम्भव शमनोय । अ य मा 'दिग्ध गुरु करायम्' निमृजनि हृदयं न यस्येत्यादिक मनुपपन भ्य त् । श्रनिरप 'नदा तदाना' येनदभिप्रायिकर । धमिपाट कमानमिद घरस्वय तथेति नानुपपत्ति पाचिन् । यत्तु 'नीपारोहणानुपपनि रिति तत्रोप्यने । भगवान हि लोग उवैन् शानामपि बाधान । एतभाश्यतामा मात्र पुस्पानमसम्म 4 , अमेपा दरतर । तपारधर्मश्वेशयावश्यकः । म च भगदधिरितगतदक्तपम, श्रवणादिभिश्च शीघ्र निरस्य इति नापनार्थ वमा अढनाराणयारित्यतत्तापर्याय न थ इति नोक्तानुपपत्ति । ननु सेवनेषु स मु स्वयमीश्वर पुत्ता वस्त्राणि जगृहे । अगृही पैर ननिकट एप या पथ नाकारितवास्तवाद तासामावरणमिति । नहर पमनग्रहणमुच्यत | किन्वतामा सामाद- भगव सम्बधे तरायस्य हरणम् , तन्न नान्यशक्यमिति यन याजेन तद वायर पूर्वोक्त स्थापितमित्यर्थ । भगव कृतिला ककरन् प्रतीयत, पर यातुन वलौकिकी। नत्वन भानं च भगवदृशैर भति, ना य त भाव । एनत्प्रे हसद्भि महसन्चालरिया, तेषामपि मायाधिदैविपरीयादि । यदि घ गन् स्वसम्बधि धन जानौयुस्तदा पुरुषा तत्वज्ञानाभावेन नदृष्टिपातेपि भयामापजानाभावात्' प्रथमाारण एवाग छेयु । त च तथा न ज्ञापयन्य यथा च ज्ञापयतीति त कापश्य माया । तथा च पुरुपा तत्वजानन स्वस्य चान य वन नछड्या नागता इति । एनेपामाधिषिक वेन मगदिग्गनुमारिवन च तत्राधिदैविक वम् । प्रमारिया सु सविशेषार्थ परी मासम्पत्यर्थ चनि । आमदीयः काम इति । लोके हि कियाफ्लस्यस्वमामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यविध क्षयच गतिक्रियायामागमनगमनशब्दो प्रयु येते यत्रा, तया चाग येत्येतायतैय १० १९१०३ स्वनिकटदेशप्रापायोतिपद किमर्थम् । न चामिमुश्यस्यैवारथ वेन देशविशेषा १ तनिध्य मू पा । १०१९९ २ भयाभवज्ञ नन् म पा ।

·। श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। कांक्षा पूरकत्वेनात्रपदं सार्थकमिति वाच्यम् । 'वं रथं वास: प्रगृह्यतामिति वाक्यादागमनस्य तदर्थत्वादन्यत्र स्थितौ ग्रहणासम्भवात् तत एव तयोग्यतत्प्राप्तः । दण्डेन घटं कुर्षित्यत्र दाढत्येव । अपरश्च । आभिमुल्यपदार्थोपि विचारणीयः । न च सांमुख्यमानं सः । सम्मुखं स्थित्या पश्चाद्गन्छ यायागच्छतीति प्रयोगापत्तेः । किन्तु वक्तृनिकटदेशसंयोगफलक- क्रियाजनकप्रयत्नः सः । इतोपि नामपदं सार्थकम् । न च तत्रागत इतिप्रयोगान तथेति वाच्यम् । तत्र प्रयोगद्वयमपि लोके दृश्यते । उक्तरूपाभिप्रायवतस्तु नियमत आअयोगो दृश्यत इत्याहोऽत्र शक्तिः। तत्रागत इत्यादौ तु वक्ष्यमाणदेशस्याभीष्टत्वेन तत्र स्वस्थितिमिव मन्यमानस्यौपचारिक प्रयोग इति वयाप्युरीकर्तव्यमिति चेत् । उच्यते । एतावत्पर्यन्तं भावनयैवैताः सर्वं कृतवत्यः, न तु साक्षाद्भगवत्प्राकट्येन । तच्च साक्षादप्रामा बोचितम् , न तु प्रामावपि, एतदतुन्यत्वात् । जातेपि प्राकटये पूर्वोतर. स्थितिनोंचितेति भावितं त-कार्य र त्यक्वा भत्र प्रकटे मय्यागत्य वासः गृह्यतामित्यर्थः । किश्च, एतावत्कालपर्यन्तं भाग्नयैव कामपूर्तिरासीत् । स च न मुख्य कामः, किन्तु तदाभासः । अतो मुख्य काममेव ददामि वासोरूण लोके परिदृश्यमानं परं वस्तुतस्तु मदीयकामरूपमिति सामानाधिकरण्यमुक्तं काम वास इति । अत एवामे न भावनामात्रेण कामपूर्तिः साक्षात्सम्बन्धं विना । एतदेवाभिसन्धायोक्तमाचार्य रस्मदीय कामः' इत्यादि । तत्र भावनायां मुख्यः कामभावो न भवतीत्यर्थः । अन्यथेति । ईश्वरत्वेन तनिमित्तबला- भावस्याभावे रसमर्यादामङ्गः स्यादित्यर्थः । दत्तस्यादानं ग्रहणम् । तर प्रियस्य रसवशात् स्वाधीन मति सदीयस्यादत्तस्यापि रसाधिक्येन बलाद्वाससो ग्रहणं प्रकर्षः प्रशब्देन प्वायत इत्यभिप्रायेणाहुः वासोपीत्यादि । अत्र स्वं मदीयं स्वं स्वकीयं यथा भवति तथा प्रगृह्यता- मित्यर्थः । एतेन भवतीपु नादेयं किश्चिदस्तोति सूचितम् । सम्बोधनेन पूर्व पनरहिता अपि मन्निकटे समाग योत्तारूपरला यो भवत्यो भवन्तियत्ययर्थ सूचितः । वाव्यर्थे याससामेतदी यत्वस्यानुक्तिसिद्धवेन तदुक्तिवैयर्यमाशंक्येत, तदपनोदनाय तदयनितमर्थ पक्षान्तरत्वेनाहुः अस्मदीयाभिग्ल्यिादिना | अधुना घना वनवाकामभावमपि त्या या विहन्ति, मुदेति. पदादारनयैव पूर्णमनोरथा इति नापनात् । तथा च सम्बोधनेन स्वातन्त्र्याभावात् स्वानधीन वेन' स्वकीय व धन्यते, तेन महणेधिकार उक्तो भति, स्वपदाभ्यां च पूर्वसिद्धं स्य-वमनुषत इति ऋपि यदशायां प्रार्थनाहेतुर्य. कानः पूर्व इहैव या पूर्वकालीनो यः स वन्यते । एतदेयोक्तमस्मदीयाभिरेव पूर्वपरिग्रहः कर्तव्य इत्यनेन । पर्वपरिग्रहन्त्यक्तार्थपरिमाह इत्यर्थः । अन्यथेति । अस्माभिनयलेनैतार साधितम् । तेनैव अन्यदपि सामिप्यत इति १. न तु तत्र गाद् मू. पा. । २. पोंसे म् . । ३. साधीन वेन गू।

·८० श्रीटिप्पणी। भावे सति भगवदधीनत्वाभावेनोक्तरूपाधिकाराभावात् कर्मफदस्यापत्वेन तथाफरत्वेन दत्तवन- परिग्रहोऽनिष्टः स्यात् । सर्वभावमपत्य फलन्यो रसो होटः । तदितोऽनिष्टः स स्यादि अर्थ. { एतेन पूर्व स्वं स्खकोयमेवाधुना त्यागात् पुनः स्वं यया भवति तथा गृह्यतामिययों मूलस्य ध्वन्यते । पूर्वरत् प्रचुरभावयुक्ता भवन्त्यिति भारः । भगवतो हि म एवेष्टः । अन्यथा रसाभासः स्यात् । एनदेवान्पयानिष्टः स्यादि-यनेनोच्यते । अथया । वीप्सया नायिकाभेदेन यादृश्या यादृशो भावस्नादृशो तादृशमे तं गृहातु, न विजातीयमियों जाप्यते । विजातीयग्रहणे रसपोषो न स्यात् । एनदेयोक्तान्यथेत्यादिना । उच्छरिते रसे त्वन्या व्यवस्थेति न काचिदनुपपत्तिः । तदर्थमेवैतकरणं यतः । यद्वा । त्यागायाग- निर्णयरूप वादेतत्प्रकरणम्य तन्निर्णयोप्यनेन ध्व-यत इत्याहुः अस्मदीयाभिरि यादि । अत्रायमाशय । अधुनैनासां भाव्यवस्थान्तरस्ता हि स्वत्वानुमन्यानपूर्वकं वसनस्यापनं तीरे स्यात् , किन्तु रसभरवशेनेयमेवावस्था मे सार्वदिको कदाचित् तदपेक्षायां प्रियस्योत्तरीयमेय ग्रहिष्य इति प्र येकं भावोगत्तेर्वसनानां त्याग एव कृन', न तु स्थापनमात्रम् । एवं सति त्यतार्थपरिग्रहवेन तद्ग्रहणं न युक्तं स्यादिति । तनिषेधकवाक्यस्य मर्यादामार्गीयपरत्वात् धर्मिपराणां वचनानधोनवेन केवल तदधीनपात् तदत्तस्य त्यक्तस्यापि मणं युक्तमेवेत ।। अन्यथा मर्यादामार्गीयत्वमि यर्थ. १ किञ्च, केवलपत्रागा त्यागोभूत, भगनांत्वना स्वकीय, फामरूपाणि तानि ददातीति त्यक्तार्थनापि नात्र । आचार्यस्तु लोमट एमपेक्ष्य समाहितम् , त्यागनिर्णयकथनार्थ च । वा पूर्वपरिग्रह इत्यत्र नमश्वेपो वा कार्यः । यद्वा । पूर्वपदेन पूर्वः पुस्त्याख्यो धर्म उच्यते । तदभावे सर्वभावप्रपत्तिर्न स्यादित्युक्तम् । तेन पूर्व दण्डकारण्ये पुरुषा एव गोकुले समागत्य नियो जाता इति पूर्वसम्बन्धं स्वस्य माग्यन नागत्यावला इत्यनेन सम्योप्य कर्तव्यमाह । सः तच्छन्दस्य पूर्वपरामर्शिवेन पूर्वः पुत्वाख्यो धर्मः प्रगृह्यतामिति । अत्र शब्दस्याययरूपस्य कथनात् तविशेषणवम् । धनितेथें लिङ्गादेरविवक्षितत्वेनापि तथा ! क्रियाविशेषणं या 1 सर्वभाषप्रपन्नाभ्य एव स्वानन्द शृङ्गाररसरी यैा दास्यति । स च मानखण्टितादिभावरेस पूर्णो भवति । सर्वामिभावस्ती च न तत्सम्भव इति कदाचित् तसम्भवः कदाचित विक-पेन गृह्यतामित्याइ वागन्देन । विसर्गालोपश्छान्दस इति मूले ध्वनितोधों ज्ञेय । माऽनयं भोः कृथा इति श्लोकस्य विवरणे उक्ता राजसादयो ये गुणास्ते स्या- मिनीमानामन्योन्य वैजात्यं ज्ञापयितुं दृष्टान्तरीया, न तुप्रास्ततदत्वाभिप्रायेण । अथवा 'न तदस्ति पृथिव्यां वा' इनि वाक्याद गुणरहित वस्तु त्रिलोक्यां न १. मागेयत्व इयर्थ: । पा.1, २ स्वीय-मू, पा.। ३. 'वास इति परे वा इति स इति पदरछेदेन ३ प न क्षेयम् । एतहिपण मुले नास्ति । H ·१०१९-१७ . श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। सम्भवतीति अहिलपादिन प्रत्युच्यते । अत्रैते भावा एष तद्रूपाः, न तु प्राकृता अत्र सन्तीति । एतेनात्र प्रकृतिरपि भिन्नैवेति ज्ञाप्यते । सा च स्थायिभावरूपैवेति ज्ञेयम् । अत एव भगवता पृथिव्यादय उक्ता, न तु सामा यतः । लोलाया अलौकिकानाजन्यत्वेन च पृथिव्यादि- मध्यपातित्वाभावाद् ब्रह्मवत् । एतद्विहनमण्डने अपश्चितमस्माभि । अत्रैव ततो जलाशयादित्यत्र मूळे तत इत्यानन्तर्यमात्रमुक्तम्, न तु श्रुवेत्यादि- ज्ञानवाचकम् । तत उक्त वाक्यार्थापरिक्षाने पीति । स चेश्वरवाक्यमेव कर्तव्यमित्यादिनोक्तः। ईश्वरवास्ये नेत्य दि । माऽनयं भोः कृथा इति श्लोकविवरणे ये राजसराजसादयो गुणा उक्तास्तद्भारवशात् तादृशवचनान्येवोक्तायो, न स्वागता, तदा प्रभुणा दासी वादेवागन्नयमित्यनुया, यदी युक्त यत्, तेनानागमने दासीत्वमपि न से स्यतीति ज्ञापितम् । त चानिष्टमिति भयरस उत्पन । सर्वान् भावास्ति- रोहितानकरोदितोश्चरवाक्येन तेपा तिरोभावे सर्वासामे करूपत्वेनैकेनैव रूपेण सर्वा आगता इत्यर्थ । नन्वत्यन्ततामस्य इति । परपुरुष |दा मान बारेभ्यो न दर्शयिष्यामो, भगवदुक्का अपीत्याग्रहस्तमश्शन्देनोन्यते, बालेपु स्वधर्म वेन पुरुपान्तरत्वाभावेपि तथात्वेनानानात् । एव सति भगवद्वाफ्यादागमन न सम्भाव्यत इति कथमागता इत्यर्थः । एत समाधानेऽयमाशयः। स्वनिकटे समानेयाः, सर्वथा परीक्षार्थ बाल कस्वरूप च न जापनीयम् । एव सति तदुभयसम्पत्यर्थ लोलोपयोग्याधिदैविकः कालो मुख्य सेवकः स्वधर्म शौतमन्तर्बहिश्वाविश्वकार जलान्तःस्थितौ वाधकम् । अत एवेतः पूर्व जलविहारेपि न शोतमभूत् । तेन तन स्थातुमशक्ताः कर्शननोल्या पूर्वोक्ताग्रहस्यापि तिरोधानादागता इति । एतदेवोक्त स्वभावाधीना एवेत्यनेन । न-वेव कालाधीना स्यान भगवदधीनत्वमिति चेत् । स्यादेव ययाजया नागत स्यात् । न वेवम् । पूर्व स्योक्तयोः पश्चात् भगवदनुदितयास्यिोक्तकारियाः सिद्धयर्थमेवा गमनात् , यतो भगवता तय गोक्तम् , यदिपदेनाबुनानागमने पोक्त द्वयमपि न स्यनीति ज्ञापनात् । अतोपि भगवदुक्तकरण सम्पयतामिति मचा यनागमन सन साम य कोक्तकरणं स्वत.सिमिति बुध्यस्व । शीतोक्तिरक्ताग्रहदाजापनायेति ज्ञेयम् । एवंभूता अघि पूर्व न निर्गता इति । तत, एवभूतोवत्यन तर वागता एवेत्यर्थ । गीति पद धुरा स्वामहविपरीत प्रियामह ज्ञात्या वेष्टप्रतियधं च नाना तथा नकु । तत्रापि स्वप्रधानाङ्गमाच्छायेति निगूढाय । तेन कञ्चन स्वामहमत्यत्वैवागता इति स्वभावाधीना एवेत्युक्तमाचाः। भगवदनमिमनकरण फालधर्मा बाप त इत्यपि ज्ञापनाय शोनोक्तिनँया । सम्भरदुक्तिका पूर्वमस्माभिरक्त आशय इति सर्वमपदातम् । ज्ञानहष्टिः सर्वन न व्याप्ते यादि । द ईयन । भगवत इपंगोत्तया मू पा ।

·८२ श्रीटिप्पणी। एतत्सगिदिदृक्षातिप्रचुरेपि त प्रतिपाते रोपोऽभवदिति तद्गायवर्णनं कृतमतस्त्याज्या इत्यनेन । मध्ये प्रसादितत्वोक्त्यायमों लम्यते । यत्र पाण्यन्तरायमपि न सहते, तम वस्त्राणि कथं ददातीतिशङ्काऽभावाय वृक्षस्कन्धनिघानता पर्यमाहुः तासामावरणानीत्यादि । अनायमाशयः। पूर्व भगवद-तराय वेना-यन स्थापितमि युक्तम् । अत परं यथा वैष्णपसगो भगरप्रापक- स्तथैतदत्राणामपीति घृक्षस्कन्धे निधानेन तादृग्धर्मयुक्तान् कृत्वेत्यर्थ । तेषां परार्थता भगवतैवानुपद वस्यते यत इति भावः । एतेषां तापक्व रसोद्योधमत्वेन । तेन ताइसंस्थानविशेषातिरपि लक्ष्यते । तदानी प्रीतियुक्त वे विशे महेत्यपेक्षायां तमाहुः सासा निदान श्रुत्वेति । वयस्यसहिते त्वयि सति वाक्यादनागमनमागमन वा सायसाधु वेति वयं न विमः । केवल त्वदीयाश्च वयम् , अत किं कृते किं मनुते भवानिति शवितहृदयासु यथोचिता रक्षा क्या कार्ये यादिरूपं श्रुवानन्य जावा तथा जात इत्पर्थ । यद्वा निदान निजं स्वरूपमित्यर्थः । तया च पमिनीनां नीतापु पनगन्यो भवतीति यदा वृक्षस्कन्धे विविय स्थापितास्तास्तदा मधुपकुलाकुलनया तदीय झकृतिश्रवणमे निदानश्रवणम् , तेन स्वानुरूपनायिकोत्तमवज्ञानेन रसभावोद्योधाता प्रीतोऽभवदित्यर्थः । बदवाअलिमित्यत्र । क्रियाशक्ति हू इत्यर्थः । क्रियामूळस्पापीति । बाहुमूलस्यापी यर्थः । वस्त्रदाने लोके वेदे च मुक्केरेव परमफलवप्रसिद्धिरिति तस्या भक्तिमार्गेऽपत्य प्रकटीकर्तुमाहुः ननु तर्हि मुक्तिमेव दयादित्यादि । सर्वदु खाभावरूप वेन मुक्तरुक्तरूपकरुण वस्य तदैवोपपत्तेरिति भावः । एतददाने हेतु वेन विशेषणव्याख्यानेन येषु नायं तोषलेभ्य एव मुक्तिदानम् , न वेवभूतेष्वयोति भावः सूचित । तथा च तदल्पव स्पष्टमेव । इदं प्रकन्धा इत्यत्र, लौकिकदृष्टयमावस्याविचार्य वे बाधकमाहुः अन्यपेति । अस्याहेतुत्वेन लोके ये धर्माः प्रसिद्धास्तेष्वनुभूयमानेष्वपि तदसम्भवश्वेत् , तदा सिद्धमलौकिक व भावस्येति तापर्येण मूले ते निरूपिता.। न च स्नेहमात्र- तद्वतीनामपि खण्डिताकाहान्तरितादीनामसूयासम्भवात् , ईश्वरेऽसूयानिष्टहेतुरिति शास्त्रज्ञानवां स्नेहरहितानामपि तदसम्भवाच्च । न च खण्डितादीनां सजाभावात्तथात्वमत एवात्राप्यते विशेषणं सयेति वाच्यम् । यदा प्रलम्भनादिस्तदा वक्ष्यमाणसगाभावात् त सम्भवात् खण्टितादौना प्रियं प्रत्येव तथोक्तेः सगाभागाभारश्च । न च पूर्वकालीनः स तथा, उत्तरेण सहेन तवाधात् । न च पूर्वकालाधिकरणकसहा- भावस्तदाप्यस्ति, तस्यात्य-ताभावरूप वादिशिष्टापसिद्धावपि खण्डश प्रसिद्धेरिति वाच्यम् , उत्तरकालीनातिरिक्तस्य सङ्गस्य प्रतियोगित्वे मानाभावात् गौरवाच्चात्यन्ताभावत्वामानात् । - मेतेनोकमिति वाच्यम्, ·, रसाश्र- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। न चैतेन दोपमात्राभाव उपलक्ष्यते एतास्विति वाच्यम् , दोपाणां हि मूलमभिमानस्तद- भावश्चान्नलिवन्धपर्य ताज्ञाकरणेनैवोक्त इति पुनस्तदुक्तिवैयपित्तेः । तदेतदुक्तं सर्वया निरभिमानानामित्यनेन । एवं च सति सङ्गे सत्यपि लौकिकरीत्या भावे सत्यस्या भवतीति तदभावोक्या लौकिकदृष्यभाव एवोक्तो भवति । स च न रूक्षा, किन्तु महारस इति ज्ञापनाय प्रत्येकविशेषणनिर्धारणीयार्थानाहुर्भगवद्वचने चेत्यादिना । एतासामेतादृशो विशुदभावो येन वसनद्वारापि सम्बन्धं साक्षादिवान्वभवन्निति मूले प्रियसङ्गनिर्वता इत्यनेनोक्त तदभावहेतुभूतेन । अन्यथा हेतुत्वेगोक्तदृढप्रलम्भाचव्यवहितोत्तरक्षणेऽसूयोत्पत्तो प्रतिबन्धकामावादुक्तानुपपत्तिरिति भावः । परिधायेत्यस्य विवरणे , रसाकारा जाता इति । रसः शृङ्गारस , स हि स्व- योग्येष्वेवाटगेपु प्रकटीभवतीति स्वशाने सिद्ध इत्यगानामताइक्वे १०-१९.२३. यत्वमपि न स्यादिति तादृशवमत्र जातमिति ज्ञापनायैव धनुःकवचादिसम्पन्नाः रणार्थ सज्जिता वीरा प्रेष्टसंगमसज्जिता जाता इत्युक्तमित्यर्थः । वाससां कामरूपन्चात् तदनन्तर तथात्यमुक्तम् । ननु कुमारीणां तदैवोक्तरूपत्वमनुपपन्नमित्याशङ्कय विपक्ष बाधकमाहुः अन्यथेति । तादृग्ययोगादिसम्पत्यभावे कामशाखोक्तनखदन्तताडनादिव्यापारोद्- बोधनीयरसानामाश्रयाभावः स्यादिःयर्थः । तथाच मूलोक्तसंगमपदार्थबाधप्रसंग इति भावः । उक्ताभावेपि यथाकयश्चित्संगमे पूर्णरसाभावेन क्षीणरसत्वं या स्यादिायर्थः । पूर्व दारिकात्वकुमारीत्योक्त्याधुना च रसाकरत्यनिरूपणेन भगवानेव गुणातीत इत्यादिनोक्त- भगवत्स्वरूपास्मिकैवासा देहेन्द्रियान्तःकरणादिरूपा सामग्रीति जाप्यते । कालकमं विनव तदेव तथान्यादिति । लज्जायितेक्षणा इत्यन, पूर्वस्वदोपेति । प्रथमाकारणेऽनागमनं दोष । वस्तु. तत्त्वधुना प्रियप्रकटितरसभरभरितत्वेन तदन्यानुसन्धानमसम्भावितमिति तसमयोचित मावरविरल्याहुः खदेयं भावरहिरिति । सङ्कल्पो विदित इत्यत्र, भवतीनामियत्य विवृति सर्वासामेवाहातस्वरू. पाणामिति । स्वरूपतो धर्मतश्चेति द्वेषा घेदनं सम्भवति, इह तु भवतीनां १०.११.२५ सङ्कल्प इति पदन्यासेन सङ्कल्पस्यैव वेदनम्, न तु स्वरूपस्यापीति जायते । स्वरूपस्य रसा मकत्वेनानुभवैकवेद्यचादने वेदनं भावि। संप्रति तु साम्प एवं विदित इति रसोक्ति । 'लोकवतु लीलाकैवन्य'मिति न्यायादसमर्यादयैव भगवानेत स्वरूपानुभव करिष्यतीत्याशयेनैवमुक्तम् ।

·श्रीटिप्पणी । मयानुमोदित इत्यत्र, अनेन कार्यापीनवादित्यादि । अमावितिपदेनोक्तोऽर्थः कार्यपदेनोच्यते । पल च भगवदमणम् । त चैतन्निनेदितदेहेन्द्रियादिभोगरूपमेव । त चोक्त कार्यमध्यपाति । कार्य चैतकर्तृकत्वेनेतदधीनमिति तथा । असाविति पदोक्तपूजाया भगवति विविधरसभावजनक वेन तपूर्वकस्मितविगसे नगादिभिग्नद्भारः पूर्यते, नाययेति परस्पर भोग एवाद्भुत सम्पयते । इद चोक्तपृजाम यपाति, प्यर्तृफनिवेदितभोगस्य पूजामध्यपातियात् । एतस्या एव रसमर्यादाम्मे पुष्टाया अग्रिमपलसाधक समिति मुक्त गोपिकाधीनमेव फलमिति । अत एवाधुना न रमणम् । तन कृष्णचेतरत्वेन मानसनिश्चये सत्यपि 'यदि मे दास्य' इति वचनेन 'यूय विवरण' इ यादिपचनेन च जनितो य: फले सशय सोपि निवारित इत्यर्थः । अत्रैप यातायला इत्यस्य विवरणे, यथा भूमिरित्यादि । अस्य कामस्य का मा तरानु पादकत्वेन' दृष्टा तोकृता धाना इति तद् यञ्जितोऽर्थोऽत्रोच्यते । ते १०१९२७ हि पूर्वावस्थाया भूमावुप्ता अङ्कुरो पादाः । तत्र न हि विजातीयारानु- 'पत्यर्थ रक्षार्थ भूर यत्र नीयते, कि तु तदुत्पादका भौमा दोपा एव निरस्य ते । प्रकृते तु भगवानस्मानत पर यत्र कुत्रापि स्वसन एव नया वति स्वामिनीना हृदयम् । तच्चाधुना रसपोपाय लौकिकविरोधादसाभाससम्भपाच न कर्तव्यमत इयमाक्षेति । यहा । भोमा एय भूसम्बघिनो हलादय एव पर भूसमीप नीय त इयर्थः । तेन यथासम्भव भवतीरुद्दिश्य सध्यादिप्यमेव बजमागमिष्य इति भारः । मयेमा रस्यथेत्यत्र, रमणसहितास्ता इति । आसा क्षपाणामेत मात्रभोगार्थ- मेवाविर्भायदेतज्ञापनो धर्मविशेष क्षपासु वर्तत इति तदर्शनेन स्वरमणनिधयोऽभूदित्या- शयेनेदमुक्तमिति ज्ञेयम् । अत्रैवोपसहारे तासामधभक्तिरिति । अङ्गसगाभावादर्ध वम् । अत्रैवाग्रिमप्रकरणायनिरूपणे, अन्यथा गोपालानामनपर्यवसान स्यादिति । अनाथ गोपरित्यनेमोक्ता गोपाठा उच्य ते, न तु पूर्वोक्ता , विनियुक्त्त्वात् । गोपपदेनैव च तव्यावृत्तिः, तेषु तदभागात् । अत एव मूले तेषु वयस्यत्वादिक- मेवोक्तम् , न तु गोपचमपि । स्तोकादयो यदि व्रजस्थ वस्तुमात्र न केवलं भगवदर्थ कि त्वयार्थमपोति जानीयुम्तदा पूर्ववृत्तात शुवा प्रभो दोपारोप कुर्यु । स एव चानर्थरूपः । यदि तदर्थमेव समिति जानीयुस्तदोक्तपरीत्यमित्यर्थः । १०१९२९ १-नु पदक वे म पा ।

·अत्रैव श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। वृन्दावनाद् गतो दरमित्यस्य विवरणे, वृन्दावनस्य स्त्रीमाधान्यादित्यादि । अत्रोपका-तत्वात् परार्थताजानमेव जानपदेनोच्यते । भगवदीयनजस्त्रीणां तु १०-१९.२९. रसभावभरेगास्मदर्थमेव प्रभुप्राकट्यमिति ज्ञानं दृढम् । अत एव वक्ष्यन्ति च 'व्यक्त भवान् ब्रजजनातिहरोऽभिजात' इति । एवं सति तदने तद्विपरीतज्ञानं न सम्भवतीत्यर्थः थः । भगवदतिरिक्ते वस्तुनि तुपेक्षेति तस्मिन् 'तदर्थत्वात्तदर्थत्वजाने अपि न सम्भवत इति भारः निदाघातप इत्यत्र, बननातापेक्षयेति । भगवदन्तिकागमने निवारकबाद वृक्षाणां चैतद्रमणानुकुलत्यात्तथा वमिति भाव । यद्वा, बजजाता वृक्षा एवात्रोच्यन्ते । तेषु लीलाविशेषानुपयोगातथात्वम् । परार्थैकान्तजीवनानित्यत्र, परार्थजीवनानित्येतावतैर चारितार्थेऽपि यदे- कान्तपदयोः कथनं तत्तात्पर्यमाहुः तदा अन्ते धर्म इत्यादि । जीवनस्य १०.११.३२. परार्थसाधनत्वेन तत्पूर्वकालीनस्य तस्य तथात्व वाच्यम् । तथाचोत्तरक्षणे जायमान परार्थः पूर्वक्षणीयजीवनस्यान्ते भवति । स च न प्रासङ्गिकस्तथा, किन्तूदेस्यत्वेन मुख्यः । एतदर्थमेकपदम् । एतदेयोक्तमन्ते या मतिरियादिना । एव सति परार्थ एवैको मुख्योऽन्ते यस्येति मूलार्थः सम्पयते । अस्मिन्नेव पक्षे योजनान्तरमन्याहुः एकान्तत इति । यथोपवासा इत्यादि । एतस्यैव विवरणं विद्यमानमित्यादिना कियने । तथाहि । तदत्वा स्थितस्य रन्तिदेवस्य तदभावे अन्नामावे सति ये जाता उपासास्ते तस्य मोक्षहेतवो जाता इत्यर्थः । तथा चैतादृशास्त उत्तमा इति भार | स्वत इति । स्वत एवान्नाभावे सति न तु दानप्रयुक्त हत्यर्थः । ईदृशस्यान्यतोऽनप्रातिसम्भवेपि स्वस्यापेक्षासत्वेपि तत्पीडामागाय तदत्तान्नामहणेन य उपासः स मध्यम इत्यर्थः । तदुभयाभाव इति । स्वतः परतश्चान्नाभावे सस्यन्नकामनायां सत्या य उपपासः स तथे यर्थः । नितुचेदिति । ईदृशोऽपि चेदनेनोप- वासेनास्येष्टं स्वस्य वा करिष्य इति संकल्पं न कुर्याचदा स उत्तमः । तस्मिन्सति मध्यमः । अग्रे स्पष्टम् । वातवर्पातपहिमानित्यत्र, आयश्चतुर्णामिति । चतुर्णा मध्य भापत्रयाणां सहकारी यर्थः । या । मन्दोऽनिल, स्वसजातीयाने सहकारण महत्कार्यमपि करोतीन्या- शयेनेदमुक्तम् । तथा च यथाश्रुत एव प्रन्यो योदव्यः । विमुखा यान्ति नार्थिन इत्यत्र, अग्रेपि वीनां मुखे न प्रविशन्तीयादि । १. तदर्थ वारदाद--ग. पा. ।

·t श्रीटिप्पणी । अग्रेपि देहत्यागानन्तरमपीत्यर्थ । वीनां पक्षिणां गृध्रादीनां मुखानि भक्षणार्थ १८-१९-१३. भवन्ति येषु ते विमुस्खास्तादृशाः सन्तो न यान्ति, दारुपु सामु देहस्य भस्मीभावात् । विशन्दस्य कालवाचकन्वेपि तया । वृक्षमात्रभिक्षुकाः परमहंमाः | 'एतावउजन्मेत्यत्र, यदि सर्वतुल्यतेत्ति । ज्ञाने जातेऽस्पशवस्वार्थपरता चेत्तदा तयेयर्थः । भौव एतावजन्मेन्यस्य विमरणे यथा पुमान कुण्डलपान् कुण्डली भवति । न हि तत्र कुण्डलातिरिक्तं कुण्डलिवमस्ति, तस्यैर विशेषणत्यात् । तथानापी याशयेनाहुः एतावदित्यादि । इति एकोनविंशोध्यायः। विशतितमेऽध्यायेऽध्यायार्थसन्दर्भ, उभयोनिर्णयो पारगियादि । उभयो- निकमणोः। भगवसम्बन्धं विना फर्मापि न सत्यशोधकम् । अन्यथा गोपवाक्यैरव भगवायः स्याद्विप्राणाम् । तथापि फर्मणो वैदिकत्वात् तस्य च भगवयेव ता पर्याप्चात् पर्वमानं भक्तावेव । तदपि न स्वतः, किन्तु भक्तसङ्गादेव । मक यभाचे वैयप्य च। भताया इति वचनादेकस्याः प्रसङ्गेनान्यासामप्यतीकारः । ताशीनामपि सङ्गेन पुंसा भक्ति । 'गृह्णन्ति नो न पतय' इतिवाक्यं श्रुत्वा हि तत्समाधान- पूर्वक प्रभुगमनमेवोक्तवान् । सम्पन्नं च तदेव । तेनान्यशेषतया भजनं प्रमुर्न मनुते । तेन च भगवदन्तराय एव मवनि । अनो न पुरुषार्थसिद्धिरिति ज्ञाप्यते । अन्यासामपि स्नेहयत्वेऽपि प्रसादविषय एष तथेतुन भक्त पोत्तयाज्यभावतो वैयक्षायमेतदभावे झाप्यते । तच सर्गमभाव वमेवेति शेयम् । पुष्टिलोन्लायामद्गीकार एयात्र प्रसादः, न तु शीघ्र मुक्तिः । पतनादिसाधारण्येन प्रसादविशेषोक्तिरत्र विरदा भवेत् । शरीरस्य मर्यादामागीय वेन तमासपूर्वकं देयं दत्तवानिति हृदयम् । एवंरूपरतयोनिर्णयोऽप्युच्यत इत्यर्थ । मनु 'नन्यदा मयि कुर्वन्तीति 'प्रागवुद्धिमनास्वामेत्यादिना च स्वस्मिन्सहजप्रि- यवोत्या स्पेनरेषु प्रौनरोपाधिकवेनापुरपार्थ स्फुटमेय भगवतोक्तमिति तच्छुवापि फयं पन्यो गृहान् गता इयन माहुः मासाद्भगवतोतं हीति । यथा यथावत् वापर्यज्ञानपूर्वक पूर्वमेव न भामत इयर्थः । गोपवाग मात्र गेग्यो यदुक्तं तपरस्परोक्तम् । उत्तमाधिकार- रहिनानामिति शेषः । एनच प्राय:युतिश्रीकविवरणे स्कुटीभविष्यति । ननु देहत्यागोत्तरावधिको कटमापोऽन्य पूर्वमप्यन्येपामपि ज्ञाता सम्भवतीति फथं प्रनिव-धकरणमुपपचन इत्यत आहः लिया भाव इति । परः२ सर्वामां पत्नीनां भावेभ्य १. एदाववन्मेत्यय विवरणे म.पा. । । १. पः। गू. पा..

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। उत्कृष्टः सर्वात्मभाव इति यावत् । स्त्रिया उत्तमनायिकाया भावस्तथा । यथापूर्व न भासत इत्यर्थः । वस्तुन एव तथात्वादिति भावः । यद्वा । तर्हि पत्नीनो परम्परोक्तभानं कथमित्यत आहुः स्त्रिया भाव इति । यथा प्रमुवाक्यं दुर्योधम् , तथा खीणां भाव एवोकृष्ट इत्यर्थः । तथा च प्रियसम्बन्धिवार्ताश्रवणजनितोत्कटभावेनैवागताः, न तु वचनतात्पर्य जावेति भावः । जात्यभिप्रायेणैकवचनमुक्तम् । यद्वा । ननु 'प्रसीद' नितिवाक्यात्प्रसादस्तस्यामवश्यं वाच्यः । सच देहत्यागः सयोमुक्तिति न वक्तुमुचितम् । एनयोः पूतनादिसाधारणत्वादन्यस्य स्पष्टतयानुक्तयात् तत्कार्य न किञ्चित्पश्याम इत्यत माहुः स्त्रिया भाव इति । यथा वजसीमन्तिनीनां तथास्या अपि भावः परः सर्वोत्कृष्टः सर्वामिभावरूप इत्यर्थः । तथाच यथैतासु लोलां कृतवानेवमेवास्यामपीति । मर्यादामार्गीयत्वादेहो नाशितः । यदीयमत्रागता स्यान निवर्तेतैव, सर्वात्मभाववत्त्वात् । अतोत्र प्रतिबन्धकं मर्यादादेहं नायित्वा' नीतवानित्ययमेव प्रसादः । अन्यथा 'ये यथा मा मिति प्रतिज्ञा न संगच्छेतेति भावः। यद्वा । नन्वेकस्यामेव प्रसाद को हेतुरत आहुः स्त्रिया इति । परः सर्वासां भावभ्य उत्कृष्टोऽस्या भावोऽतस्तथेत्यर्थः । भक्ताया विम्भार्याया इत्यस्य विवरणे, ज्ञानं हि ब्रह्मात्मकमित्यारभ्य कार्यक्षम भवतीत्यन्तम् । अत्रायमाशयः । पूर्वाध्याये हि सर्वमत्रायं भगवदर्थमिति १०-२०-२. ज्ञानमुपदिष्टम् । एवं सति स्वविनियोगानहत्वज्ञानेन वस्तुमात्रे तथाकरणे व्यवहारविरोधेन च लीलाविरोधः स्यात् । अत एव क्षुनिवारणस्यावश्यकत्वेन भगवदीय- वस्तूपयोगभिया नूतनप्रार्थनम् । अन्यथा फलादिभ्य एव तत्सम्भवे प्रार्थनं व्यर्थ स्यात् । तेन यदुपयोगकरणे प्रभोरिङ्गितमस्ति तस्य तथाकरणम् । यत्रातात्वं, न तत्र तयेति ज्ञानमपेक्षितम् । तत्रापि यदीदं मयैव भोक्तव्यमित्याग्रहः स्यात्तदैव बाललीलायां रसः स्यात् , अन्यथा शान्तरसमध्यपातिधेन रसाभासः स्यात् । इदं चोपदिष्टज्ञाने जापति न सम्भवतीति प्रथमं लोकानुरूपं पर्यवसानतो भगवद्गामि यज्ज्ञानं तयतो भवति तदिदमनमिति तथोक्तवान् । भन्नस्वामिनां वहिर्मुखत्वात् समर्पगकाणां च भक्तत्वादुभयत्वं तस्येति । अन्नस्य ज्ञानपोपकत्वं श्रुतिसिद्धम् । मां ज्ञापयतेत्यत्र, तस्यान्नदोपो निरूपित इति । पूर्व यथेष्टमिति कामपदं व्याख्यातम् , अधुना तस्यान्नविशेषणत्वमभिप्रेत्य तत्तात्पर्यमुच्यते । दोपः १०-२०-१५. स्वभोगे ज्ञेयः स कथं निरूपित इत्यत आहुः कामपदादिति । अत्रेदमाकूतम् । 1. नायिधाऽनीतवा-मू. पा. । २. ज्ञानमप्यपेक्षितम् । मू पा. । ३. मामित्यारण्य सर्वमवदासमित्यन्तं शोधपत्रमेकस्मिन्नेव पुस्तके लब्धम् । एतन्मूलपाठे नास्ति । ४, दोष भत्र स्वभोग्य वामावो ज्ञेयः। इति कुत्रचित पाठः । म. पा.

·८८ धीटिप्पणी। अन्न हि पुरपस्वामिकं भवतीति तदन ते स्वर्गकामनया यजसबन्धिदेवता-तरोदेशेन सइल्पपूर्वकं निष्पादितत्वात् सकाममपि कामप्राचुर्यात् कामरूपमेव जातमिति ज्ञापनाय तथा विशेषणम् । तेन तेपामभक्त व सूचितम् । तथा चा योदेशेन कृतमभक्तसवन्यि स्वभोगयोग्यं न भवतीति दोपोक्ति । किञ्च, 'मा ज्ञापयत पत्नीभ्य' इत्युक्त्या दानसमयेपि 'मह्य दास्य तोति पात्रा-तरोक्त्या चोक्तदोष एवान्नस्य स्फुटीमवतीत्याशयेनोक्त व इति पदाच्चेति । न च पूर्वोत्तरवाक्ययोः कथ सगतिरिति वाच्यम् । तासा भक्तन्यात् मदागमने ज्ञापित मत्सधित्वं ज्ञात्या वो युष्मभ्यमपि दास्य-तीति ज्ञापयितुमादौ स्वकथनम् , अग्रे दोपत्वमन्नस्य ज्ञापयितु व इति कथनमित्युपपत्तेः । अ यथा यथा भगवतोक्तं वो दाम्यन्ति तथा ता अपि तेभ्य एव दद्युः, न तु स्वमत्रानयेयु । तर्हि कथं तदनमैताभिरानीत भगवानगीरतवानिति चेत् । अत्रैव प्रतिभाति । पन्या आत्मनोऽर्ध वात्तदन्ने तासामशो५ भवितुमर्हति । स च तासा भक्त वादुक्तदोपरहित एवेति म तव्यम् । तथा सति तस्य पूर्वमपृथाभावात् समुदितामिप्रायेण दोषोक्ति । ततस्ताभिर्भगवदर्थ स्वाशे पृथते तदगी- फरणमावश्यक प्रभो, भिक्युपहृतमभामा ति वचनात् । या । 'म नमादाय भाजनैरिति भाजनोक्या पृथाभावासभवेपि यथा तदने पूर्वम योदशो दोपहेतुरभूत , एव पश्चाद्भगवदुद्देशस्तस्मिन्नि वृत्तिहेतुरभूत् । मत सर्वमेवानमङ्गो फरणयोग्यमि युपपद्यते । न च तासा भक्त्या पुमश कथमदुष्टो भरनीति शङ्खनीयम, तसबन्धात्तेषामपि भक्त वस्य वक्ष्यमाण नात् । अथवा, काम यथेष्टमिति पक्षेपि तत्तापर्योक्तिस्तस्थानस्य दोप इति । अनायमर्थ । "आधिदैविक यझं सपादयितु पुभिराधिदैविकयजा मकस्य भगवनस्तदाज्ञयाच्यामिकाना गोपाना या बाभन कृतः । सोर दोषपदेनोच्यते । तथा सति कथमाधिभौतिकोपि स संपत्यत इति ज्ञात्वा साक्षादाधिदैविके दातुमशक्यवादाध्यामिकेभ्यो वो युप्यभ्य यारता तृप्तिर्भविष्यति, तावद् दास्यन्ति तेन चाधिदैविकस्य तृमिभविष्यति, आधिभौतिकश्च' सपम्यत इयाशयेनोक्त कामपदाद इनि पदाच्चति । अ यथा १ यज्ञोया नस्य यज्ञार्थमस्थापययिमा यथेष्टदानकथनानुपपत्ते । तास्तु 'यथा तरोमनिपेचनेनेति ज्ञानेनाधिदैविकद्वारेणैन सर्व तत्रैव भवयिति सर्वम नमानीतवय इति सर्वमवदातम् ।' , पिंच पूर्व मम पा। , दास्य-तीति वरुध्य तथानुक्त्वा मे दास्य-नीति मू पा, सदोषत्त मूपा। ४ यमना-पा । ५ तासानाय-मूपा । प्रिति म पा। . आधिमौलिक म पा । ८-याध्यामिस्या मानां गोपानाच पा । ९-भविष्यतीति, मू । १० भापिदविश्च म पा । १. यज्ञार्थीयानस्य म् पा । १२ न्यायेनाधि-म पा । .

·१०२०२२, थोविट्ठलनाथविरचिता। अत्रैव श्यामं हिरण्यपरिधिमित्यस्य विवरणे, ज्ञानक्रिययोरित्यारभ्य सर्वविरोधः परिहतो भवतीत्यन्तम् । ननु स्वरूपस्योक्तरूपत्वे तासा व्याधुट्य गमन सर्वथा विरुद्धम् । तथ हि । ज्ञान हि क्रिया यवमायि । तथाच बहधातुप्रपालेत्यादिविवरणे केलधर्मसहितरसदानार्थोपस्थितिपरवशत्ययुग्मरसख्यापनादि- क्रियया तदनुरूपमेर भगवाजानमपोति ज्ञायते । तथा च व्याघुश्चगमनमेतदुभय बरोधि । इत एव मर्यादाविरोध । न हि भगवजानादि विरद्रं भवितुमर्हति । 'कृष्णाड्घ्रपद्म- मधुलिण न पुनर्विसृष्टगेहे 'पित्यादि भागनत शाल रसशास्त्र च तादृशमतस्तद्वरोषः । भडगानि भगवत्प्रेरणः प्राचीन श्रवणादीनि विभाषकानुभारकादीनि च । भगवत्सङ्गताना मन्यत्रापि पतित्वेन भजनमिति भक्तेविरोध । व्यामोहेन समापानस्यायमाशय । यदि पूर्वोक्तरूपेष्वेकस्यापि स्फूर्ति स्य त् , स्यात्त कार्यमेव । मिन्नूकाना मूलरूपे मोहकसम्बन्धात् कस्यापि न स्फूर्तिरिति न त कार्यसम्भा इतै । यद्वा । भगवतो ब्रह्मत्वेन त-ज्ञानशक्तरपि सर्वसमावेन विकाराजनर पादुक्करातेथ तजनकत्वात् तथा । तकियाशक्तिरपि योगशास्त्रादि- निरूपिता मन.समाधिहेतुलेनोक्तरूपैवेति तथा। माहाणोवेयभावमाफटय मर्यादाविरोधि शास्राणि स्वस्याधिकारानुमारेग भगवद्भजन विदधते । तथा सति शुभं फलम् , विपरीते विपरीतमिति । एतासा विवाहितपुभजनस्पैर तथा पादुक्तरीतेश्चातथा वहेतुत्वेन तथा । शास्त्रोक्तरीत्येव भजनं भवत्यङ्गमिति तद्वैपरव्येन भारजनकरीतिणकटयमङ्गपिरोधि । जारवेन ह्यन भजन स्यात् , तश्च भक्ति यरोघि । व्यामोहसमाधेश्यमाशय । लोके यो हि येन यदर्थ व्यामोहित क्रियते स तदनुगुणमेव करोति, न तु सानुगुणम् । तथाच पूर्वोक्तानामेवभावेन भजन एव तात्पर्यमधु । सम्प-नमिति तेषा पुष्टिमार्गीयत्व करणा-न विरोग-धोपीति । यहा । ननु स्वरूपस्योक्तारस्योक्तरूपत्व इत्यादिगारमदुमाशङ्कानिरासायाहुः सर्वव्यामोहादिति । सर्यासा पत्नीना सर्वाशे वा तासामेव व्यामोहो भगवता कृत दति पूर्वोक्तभगवदीयजानशियादे कार्यासम्पत्तिरभवदेताम, तेन गेहं गता । अत्रेदमाकूतम् । तासा गृहगमनोव या भगवदीयज्ञानक्रियादिकायांसम्पत्ति स्पष्टैवेति ज्ञानायुक्तिनिरर्थति शहानिरासायावश्य तत्प्रयोजन वाच्यम् । तच मर्यादादेह त्याजयित्वा पुष्टिमागीय तं प्रापयित्वा ममानीना या, तन्निमितं प्रभुणा ताशा धर्मा प्रकटोकृता इति तस्या तत्कार्य सम्पन्नम् । एतदर्थम प्राकटयादेतासु तकार्यासम्भवेऽपि न विरोध | अन एवैतदर्शनमस्मिन् लोके नोक्तम् , किन्तु पूर्वस्मिन्नेव । परस्तूमयदृष्टं रूपमेकमेवेति पूर्वेगास्य श्लोकस्य संगति कृता । प्रतीयमानानामपि धर्माणामेतद्धृदयानारोहो व्यामोहादिति । पूर्वमप्रनीतिरेव धमांगामुक्ता, सप्रति प्रतीतावपि हृदयाप्रवेश उच्यत इति विशेषः । - स्वानुगुणम् । मू पा। टि. १२ ·" श्रीटिप्पणी । पाय श्रुते यत्र, कर्णपूरपदत पर्याक्ती, दृष्शानन्तर्याभावादिति । दृष्टं दर्शनम् । तदान-तयांभागादि यर्थ । ययुक्ताना भावना तदनुरूपस्यीयभावः साक्षादनु- १०२०२३ भान तर श्ररण स्यात् , तदा पूर्वानुषपसवादेन मा तदमाधर्मावः स्यात् , क्षत्र तु तथा सभावान तथेति भावः । नबद्धा मयीत्या, यावन्न भगवति प्रेमेत्यादि । अनाय भावः । भक्तिमार्गे स्वत प्रपुरपार्थ व भगवत एवेति निस्पषिस्नेहस्तद्विपयक एव भवति । १०२०२६ तदुपयोगिलेन या मादे पर तथा मिति वस्तुस्थितिः। अत एव 'यघुिनास न लभेय भवप्रसाद जह्यामम् निति महिपौरचन गीयते । एव यथा विपयिणामा माध्यास प्रयुक्तस्नेहविषयत्वेषु देहे िदयादिपु स्वा माज्ञापि परमस्नेह , तथा भगवरनेहरहितानामपि मुमुक्षणा विपयवैराग्यमिति डेयम् । पतयो नाभ्यमूरिन या, पिनादयोपि पूर्वपूर्वोपाधीत्यादि । पतिपतृभ्रातृ- मुतादीना मध्ये पूर्वस्यैता नपेचप्रयोजको यो धर्मः स उत्तरे नास्ती यर्थः । एनदेव विश्त नहीं यादिना । पितुस्त मुतइत्तपिण्डे लोभादेतन्निपेय सम्भवति, सन भ्रातरि । भ्रातुः स्यसृसौभाग्ये छा भवति तथा । सुते तु न सा । अस्य मातु निदोष वमपेक्ष्यम् । अन्येपा तदपि न यर्थः । ययप्य यधर्माभागोऽनसूयाया न हेतु , तथापि स्वनिग्रताहग्धर्माणामध्यधुना नाश न् तदुपलसकाऽय प्र थ इति ज्ञेयम् । एव सयागमनममये प्रतिय धातिहतुभूनप यादिनिधर्मा एवं पूर्वपूशेषाधिश देनोग्य ते इ यपि ज्ञेयम् । अथानुस्मृत्ये यस्याभासे, एप ज्ञानम्र्मणी विविध इति । विप्रत प न्योमर्यादा १०२० ३७ पुष्टिभेदेन द्विविधे ते निम्ध्ये इत्यर्थ । यद्विश्वेश्वरयोर्यास्वामित्या, विश्वेश्वरपदता पर्यमाहुः वस्तुतो भगवतेवे यादि । विश्वस्यैवेश्वरो नियामकः प्रतिको निरर्तकच यत इति भार । बलिवाक्यात् परम्परयापी यादि ! यद्यपि मागितिपदात् पलिना स्वविपयामेवोक्त मति न भगवद्धर्म- निरूपक तद्वामिनि भाति, तथ पावरत्यवेदृश वाक्य भनी यै धर्यमरूप वात् तस्य च भगवदीयस्यैव यो सत्यागवाक्यमा पर्यवयन नि भ व 1 ननु यानाभङ्गश्चेद् भगन कर्तृक एच, तदा विप्रापगप वेनाम्य कथन क्या । अपरश्च । पनीना दीक्षितविहितात् प्रयास न दवातीनि वि यु न च कालियानिनि, प्रयुत विद्यापकास्कृतिरापद्यन इत्यागड्याहुः ग्रामणानाममिनि । अय सरर गो धमों नमर्पगे न बाध्यने । 'शेषाद् भुनो मिति- विधेरनदानस्य हित वायजानिादश याद शाभूतानानिरिक्तवस्तुदानस्यैर निपेयस्य १ ९२ मत यथा मृपा । ३क्यामन .१ ।

·श्रीविठ्ठलगायविरचिता। कृत यादनहीनं दहेदाष्ट्रमितियाक्याटावश्यक पाचेति भार । किञ्च, अग्रे फलदर्शनादपि साधनवैगुण्य न वक्तु शक्यमित्याहु स्नेहाचापीति । यद्यपि तदीया नस्वीकारेण भक्तसङ्गेन च तेषा भक्तिर्जाता, तथाप्यने तेषा सफलासम्भवादिकर्मगो वैयासम्भगदेतत्फल वेनापि भगवता भक्तिरेय सम्पादितेति ज्ञापनायापिशब्दः । य चोक्त या आमङ्गश्चेदित्यादि, तमाहुः भिक्षारूपेणेति । भगता विहितै। स! वा यत इत्यर्थ । लौकिकी तु विप्रैवेति युक्तमपराधत्वेन कथन यानामगस्येति भारः । अतो याआपराणि भगवद्वचनानि लौकिकतत्परत्वान्न पिर य त इत्याहु न्यासभूतापि यादि । यद्वा । ननु भक्तवारि पालकवाद्भगवतः कथ बलियाविरुद्ध स्त्रीपु याचन कृतमानित्यत आहुः ब्राह्मणानामिति । बल्विाक्येन वर्णाश्रमधर्मवेनोक्ता स्ने युक्ता च या याआ सा न बाव्यते, क यादिविषयिणी सा लौकिकी, सापि तथा । किन्तु दै यप्रयुक्तैध सा वा यत इत्यर्थः । प्रकृते च न दैन्यप्रयुक्ता सा, 'भक्तायां प्रसोटनितिनास्यादिति भार । अत एव तादृग्यचनैरविरोध इत्याहुन्यासभूतावित्यादि। - विमुखा ये त्यधोक्षज इ यत्र, ज्ञानेप्यात्मसाक्षात्कार इत्यादि । इन्द्रियज-य- ज्ञानस्य पुरुषोत्तमाविपय व प्रदर्शयन्त ज्ञानेपीत्यादिना । मनोज यात्म १०२०३९ साक्षा कारफल कज्ञानमार्गस्याममात्रपर्यवसायियम् । कर्ममार्गस्याधिकारिभेदेन दैविध्यम् । बहिर्मुखाना तु क्रियारूपे भजाम् , तेनैवादृष्टद्वारा फलसिद्धिरिति यतन्त मतम् । श्रुतिता पर्यज्ञानवता पलौकिके यज्ञरूले भननमिती द्रयजजानकृत्यविषय वेनाधोक्षज व सिमित्यर्थ । भक्तिमार्ग भगव-साक्षा कारो 'नाह वेदै न तु मा शक्यसे द्रष्टु'मित्यादि वाक्यैनन्द्रियजन्य इति भा । दृष्टेपि भगवति याव सन्द्रिय साक्षा नानुभूयते, न तावास्यास्थ्यमिति, न साक्षा कारमात्र फलम् । शयन् गुहुर्मनसि स्मरे यच्छमाति वाक्याद् दर्शनस्याग्रेत भोगोपयोगि नाङ्गवम् । यथेक्षुदण्डस्य रससम्म धाद् भक्ष्य वम् , तथा भगदान दलेशप्तम्बधेना येपा रूपाणा भजनीय वभिन्याशयेनेक्षुदृष्टातः । केवलरसात्मक स्वयमधुनैव प्रकट इतात पूर्वमेव ते पज्ञा कर्तव्य वेन स्थिता , नवन परमपो याहुः अत एतादृश इत्यादि ।। इति विंशोध्यायः ॥ एकविंशाध्याये, एतद् ब्रूहि महान्काम इत्यत्र, शुश्रूषा इत्यो कथनात् सन्प्र- स्ययेने छैवोक्तेति कामपदार्थम यमाहु अभिलपितोर्थ इति । यद्यप्य यद्वारा कथनेपि शुश्रूषानिवृत्ति सम्भवति, तथापि शुश्रूषत्रै मह्यं साक्षाभगरक थनलक्षणोथों महानिति प्रातातिकार्थः । वस्तुतस्तु यागभङ्गलभगोर्थस्नषेनि हृदयम् । १०२१४ ·श्रीटिप्पणी। तथाप्य-यभजननिवारणपूर्वकस्वभजन एव प्रभुनापर्यमिति पत्रान्तरमाहुः तद्विषयिणीन्छा वति । स्वयागपिपयिणी से यर्थः । पर्जन्यो भगवानिया, अन्यथा तद्रेतसे यादि । भगवदतिरिक्तन्यैकस्या- १०-२१-८. खिजगत्यत्तिस्थितिहेतुत्वं न सम्भवतीत्येतत्परोऽयं ग्रन्थः । इत्यद्रिगोद्विजमरखमित्या, वासुदेव वेन शुद्धसत्वाकारमन्त करणं कृ वा को- पयोगिश्रद्वामामांचुपयोगिन्वेन तनाविर्भूय मा कारितवानित्याशयेन १०.११.३८. वामुदेवप्रचोदिता इत्युक्तम् । प्रेरणे प्रकर्षाप्ययमेव ! अन्यथा न वदेत् । अग्ने च गमने गोपानां मुख्य में प्रभोस्तु गौणत्वमुक्तमित्यनावेशस्तदा मूच्यन ति तदु- भयतात्पर्यमाहुः भगवदावेशे तदित्यादि ॥ इत्येकविंशोध्यायः ॥ द्वाविंशाध्यायाक्तिसन्दर्भ, तद् ज्ञापयति निश्चितमिति । दृष्टार्थफलम्फर्माधिष्टाता दृष्टानिष्टजननद्वारा स्वत्यागे सति स्वानुभावं ज्ञापयतीत्यर्थः । अदृष्टीने कसाधनयवेपि गोधनामदृष्टमाधनेनैव रक्षणे ता पर्यमाहुः उभयोहतुकत्वार्थमिति । एतन्नापनार्थ- मित्यर्थः । 'तछेपेणोपजीवन्तो तिवाक्यात् स्वोपजीव्यानजनकत्वेनेन्द्रो यष्टव्य इति वजराजेनोक्तं यथा, तथा भगनतापि 'वयं गोहत्तयोऽनिशे' 'वनशैलनिवासिनश्चात उपनोव्यत्वाद्धेतो नयादीनां मख भारम्यता मित्युक्तमित्युभयातुफ वम् । एवं भगवता कृतमिति । दृष्टमेयानिधमन्यप्रनीत्या दृष्टेनैव तद्वाग्णं चेत्यर्थ. । अन्यथा 'गोपाये स्त्रमयोगेनेतिपदं विध्यत । तद्रपेण भुक्तं यदूपेणैव रक्षितवानिति तत्त्वम् । दशश्लोक्यों पतिवाक्यार्थोक्तो सर्वनाशनादिति । सर्वपुरुषार्थनाशनादित्यर्थ । तैपामेत स्या- वरनादिति भावः । कृष्णं मर्त्यमि यस्य द्वितीयार्थोक्तो, अथवा कृष्णमित्यादि । विपरीतपड्गुणमिति मर्याद याख्यानम् । म यस्यानोवस्वादिधर्मनैय येन विपरीतषड्गुणा लक्ष्यन्ते । तथा च गद्दे 'गृयमाणपि पीतिमारोपरस्वधर्मारोप सदानन्दे कृतान्त इति में अभियं चकुरित्यर्थः । तत्वेनोपाश्रिये यस्यैव विपरणं भगवत्यपी यादिना कृतम् । अहं चैरावतं नागनि यत्र, अक्षयो गनो जले स्थले चे याद । अमृ- तमथनप्रातार एवोत्पन्नत्वेनामृतधर्मा अप्यस्मि सन्तो यक्षय वम् । पूर्व जल १०२२७ एप स्थित यादधुना च स्यो सत्यात्तथेत्यर्थः । शिलावनिपातेने यस्यामासे, अन्यद्वा कर्तव्यमिति । अधुना स्वस्मिन्प्र. ३० २२ १४. वेशोऽन्यम दार्थो ज्ञेयः । १. गृयमा गोतिमा-म् ।। १०२२३ ·तत्र श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। प्रतिविधिमित्यत्र योगमायेत्यस्याभासे, न प्रशासनन्यापेनेति । 'एतस्यैवाक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिवी विकृते तिष्ठत' इति श्रुत्यु- १०-२२-१६. ततद्वारणवदत्र तन्न सम्भवतीत्यर्थः । गोपाये स्वात्मयोगेनेत्यत्र, पर्वतधारण इन्यारभ्य भविष्यन्तीत्यन्तम् । अन्न हि द्वयं कार्यम् आसारादता पर्वतबारणेन, एतेषां जीवदेहादिरक्षा च । २०-२२.१८. अन्यथा पर्वतधारणेपि प्रलयकालीनमेघानां स्तनितादिभिरे प्राणस्थितन स्यात् । तदेतदुक्तं पर्वतधारण इत्यारभ्य योग एवेत्यन्तेन । तैनामयोगेन गोपाये । स्वात्मयोगेन गोपाय इति मूलार्थो विरक्षितः, अन्यथा स्वपदं न वदेत् । अथमा । स्वश्वरम- योगश्च तयोः समाहारस्तथा । युज्यते फलमनेनेति योग साधनं सामर्थ्य शक्तिरिति यावत् । आ मनः सा योगमायैवेति सैवोक्ता । एवं सति स्वेन माणादिरक्षा स्वरूपानन्ददानेन । तदुक्तं 'क्षुत्तृड्यथा मिन्यनेन मूले । तथाचादिधारण तेनासाराक्षेति भावः । तस्मा-मच्छ- रणं गोठ'मिति वाक्योक्त्यन-तरं प्रामाशङ्कानिरासायाहुः प्रथमं क्लेशसम्बन्ध इत्यारभ्य ततो भवेदित्यन्तम् । नन्वोडक्परिग्रहे नन्दादीनामन्यभ जनमसम्भवि । कश्चित्सम्भवे वा ततो निवर्तन मेवोचितम्, न तु यागोपदेशोपि, स्वरूपेणैवैतत्परिग्रहात्साधनानन्तरान - पेक्षणात् । न चाधुनवायं परिग्रह इति वाच्यम्, 'स्वगोकुलमनन्यगति'मित्यादिवाक्यैः सार्वदिकत्वात् । किञ्च, सस्य सर्वज्ञत्वेन ब्रजपरिग्रहस्य च पूर्वसिद्धत्वेन शरणागमनप्रार्थ- नपर्यन्तं तूणीभावोनुपपन्न इति चेत्तत्राहुः प्रथममित्यादि । अत्राय भाव । अत्र परिग्रहेणैव सर्वम् , न तु सोऽप्यन्यसाधनसाम्य इति ज्ञायते । एवं सति पूर्व विपरोतसाधनवत्वेपि स्वपरिग्रहेणैव तन्निवर्तनोक्तो तत्सम्पद्यते, न तु पूर्वमेव तदभावोक्तौ । अत एवेतरसाधना- साध्यत्वोक्तिपूर्वक 'यमेवैप वृणुते तेन लभ्य' इति श्रुतिरप्याह । इदमेवोक्तं प्रथम क्लेशेत्य- र्धन । यागोपदेशप्रयोजनमाहु शरणागमन इत्यादि । अन्यथा भगवचनादिन्द्रयागे त्यक्तेऽस्माभिः क्लेश' प्राप्त इ-यमूर्यपोपधेन । तथा सति सर्वो निरोधो व्यर्थः स्यात् । परिग्र- हस्य सतःप्रावन्यज्ञापनायतेपां लोकसाधारणी रोतिर्यत उच्यते, अतो नासूयानु-पत्तिशङ्कापि । पूर्व देहेन्द्रियादीनामन्या विनियुक्तत्वादपि तत्सम्भवः । अत एव तादृशत्वे इन्द्रियादीनां निरोधो न सम्भवतीति स्वकर्मगि विनियुक्तवास्तानि तदस्तूनि च | तथा सति पूर्वदोपाप- गमात्प्रभौ न दोषागेप , तच्छरणागमने च बुद्धिरभूत् । न च स्वरूपबलेनैव परिमहादेत- नैरर्यमिति वाच्यम् , परिग्रहान्त पातिवादस्य । परिग्रहो हि तेषां तदीयस्य च वाच्यः, तेषां च परिग्रहीतृनिष्टयामावे परिमहस्वरूपासम्मवात् । न च शरणागमनेन परिप्रहोऽन्यथा- . 1. साधनान्तरान-मू पा ।

·१०२३० । - १०२३१ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। चानिष्टत्वात् तेप्पपि सश्योगो ज्ञाप्यते । अन्यथे युक्त्या दोरति न वदेत् , वरन विनाप गोवर्धनोदरणेन रक्षासम्भादिति भावः ।। इति द्वाविशोच्यायः ॥ अयोविंशाध्यायार्थोक्ती, अशानमिति । निरुद्धानामज्ञानादि कृष्णगं कृष्णविपयफ निवार्यत इत्यर्थः । प्रयोजनमाहु समत्वायेति । गोवर्धनोद्धरणेत कृतो यो निरोधः स तु सपा समान इति तज्ज्ञापनाय तथेत्यर्थः । पाकृतत्वेनेति । स्वनिष्ठो हेतु । जातस्ताश एवेति । तादृश एव, अप्रास्त एव, प्रकट इति । अत्र भगवत्यप्रास्तावस्यसम्बन्धि क्योर्विरोधाभावान्न सन्देह इति परः सिद्धा तस्तथा, उच्यत इत्यर्थ । गर्ग पाक्यानि परे सिद्धा ते । तधा, हेतव इत्यर्थः । तज्ज्ञानमिति । भगवत्स्वरूपजान फल्यमित्यर्थ । एवंविधानी यस्य विवरणे, हेत्वभावे नैवेतकार्यमिति । अतिनातिबुनितु-य त्वज्ञापनायैवमुक्तमिति ज्ञेयम् । तेन भगर-माहाम्य सूक्ति भवति । यद्वा, हेतुत्वेन प्रतीयमानो या प्रमुस्तद यो-यामापक्ता तदतिरिक्तनेत्यर्थः । श्रूयतां मे वच इत्यन, पूर्वपक्षसिद्धान्तयोय॑त्यास इति । नन्दस्यात्मनो देहाज्जातत्वाभावेन तथात्व सिद्धान्तो भवितुमर्हति यद्यपि, तथाप्येतादृश १०२३.१५ एव स्वात्मज इति भगवता लीलार्थ तबुद्धि सम्पादितेति तथाल्वम् । न चास्या भ्रमरूपत्वेनास्य सिद्धा-नाभासत्वम् , न तु वस्तुतस्तथात्वमिति वाच्यम् , हेत्वसिद्ध । भगवता तथैव लीलार्थमङ्गीकारात् । नित्यस्यैवभावोनुपपन्न इत्याशङ्कानिरासाय तादृशस्य तधात्वे हेतुगाहुरद्भुनातीति । लौकिकोपपत्तिरहित ह्यद्भुतम् । तथाचात्र तदाहित्य भूपणम् , न तु दूपणम् , अद्भुतकर्मवलक्षणस्वरूपसम्पादकत्वात् । अत एर 'तस्मानन्दा (मजोऽयं त' इति गर्गोक्तिरपीति भाव । वर्णास्त्रय इत्यत्र, वाक्यान्यष्ट श्लोकैरुक्तानीनि नामकरणसमये गर्ने छन्दो- ननुरोधेनैव वाक्या-युक्तानि, तथैव न दैरपि, ता येव व्यासेन श्लोकैम्पनिय- १०२३ १६ द्वानीति तथोक्तम् । यद्यप्यास िनत्यादीनि तानि सप्तै, तथापि ग-ये नारायणस्यामित्यादिकं गर्गगक्यफ लतार्थनिरूपरत्वेन तदपमेवे याशयेनाष्ट सवयोक्ता ।। इति नयोविंशो यायः॥ चतुर्विशाध्यायतात्पर्योक्ती, गोरक्षा चेदि यारभ्य नायत इत्य तस्याय भार । साजात्यमात्रेणाप्यखिल्तौफिकगनाधिदैविकगामिनी पालनलीग पुरुषोत्तमा त रिक्तस्य न सम्भवतीति तवप्रमापिका तारूपसुरभिप्रपत्तिः । तदुक्त भिवताऽठोकनाथेन सनाथा वयमध्युत' इति सुरभ्या । लोकभिन्ना भलोका अलोक्क्यि इति १०.२४० ·श्रीटिप्पणी । यावत् । तामा नाथेन पालनकर्ता त्वया वयमपि सनाथा पारिता भवाम इत्यर्थः । लोलास्थपदार्थमात्र इयं व्यवस्थेति ज्ञापनायागेकेति सामान्योक्तिः, अन्यथोक्तो या लोकनाथेति' वदेत् । तत्र हेतुरच्युतेति । धर्मतोऽपि च्युतिराहिल्यैन पालनलक्षगो धर्मा ययस्मदामो न रयाद्गोत्याविशेषात् तदास्मदशे स च्युतः स्यादित्यर्थ । तदेयमिति । लीलापदं भावप्रधानम् । भगवल्लीलाप्रमाणमिति समस्त पदम् । तथा चेयमुच्यमाना लोला भगवडीलाचे प्रमाणं तथेत्यर्थः । ननु हेतुवादसिदत्वेने दयागश्चेद् भन्नः, तदा प्रकृतेपि भवता लोकनायेने त्यादिना रक्षकवादिहेतृक्तिपूर्वक एवे द्राभिषेक कृत इति को विशेष इत्यत आहु अतो हेतूक्तिरपीति । यतो यागमनकरणप्राप्तमीपर व शहापरिहाराय तद्भगदपूर्वकारणपालनानां के बललीलात्व ज्ञापनीयम् । तच्चा धदैविकगामि-निरूपणेन भनीति तद्रूपमेव । अतोऽत्र हेतूक्तिपि । एपा लोलारूपैवेत्यर्थ । अत एव भवाय भवे ति 'कृष्णेऽभिषिक्त एतानी'त्यादिना सफला वर्षात इ याहुः सत्कलेति । किञ्च, पारम्पयोगतमर्यादा- भङ्गोऽन्येव न जात इत्याहुरिन्द्रयागधेति । अग्रेषि प्रतिवर्ष गोमा करिष्यतीति भविते युक्तम् । एतेन लोलासम्बन्धिलोकपालादयोपि न भगवदतिरिक्ता इति ज्ञापितमिति दिक् । गोलोकादानजदित्यत्र, न हि प्राकृतैः स्ववशीयैरिति । प्रत लोलकरणं १०.२५ १ तासम्बन्धभिरि यर्थ । तया स ते लीलारमपिरोध स्यादिति भावः । इन्द्रस्तुत्याभासे, दशमि माणश्लोकैरिति । भगवदपराधैराधिदैविक्रमर्वतिरोधाने ताशा प्राणा अपि तिराहिता इत्यय मृत साधुने याधिदैविकत प्राप्त्या सजीवनसिद्धयर्थ तत्ममानसंख्याक श्लोक स्तुतिमाहेनि संध्यानापर्यमु. तम् । ननु 'गोवर्धने धृते शैत्र' इति वाक्यात् क्रियाशा याविर्भाव वृत्या यथाय बोधितस्तथा पूर्वमेव ज्ञानशक्तिनेयाविर्भाव्य कुतस्तथा न कृतवान् , तदा प्रभुमाहात्म्यज्ञानानापराध दुर्यात् , अधुनाये पि चे यत आहुः क्रियाशक्तीति । इन्द्रादीना बाहुरूपत्वादिति भाव । ननु प्रयोजनमस्तीनि कुतस्तथा नाफरोदित्याशय तदनविकारमाहु याप्रथामिति । अहेतुकर्मपन्थिोन वेदबाह्य इयर्थ । अन एव गयादिद्रोहार्थमाजमवामिनि भार । एतदेवाहुस्तथाविध इति । अतःपरं क्रियाशक्तिचित्प्रयोजनार्थ स्वस्मि-यावती च दत्तास्ति तदुपयोगिजानमपि दत्तमस्तोनि भगदपराधैन चतुधिपुरपार्थाना मगदत्तगुणानां च १०२४३ 1-5ोहन धेति गू पा । (इद टिप न प्रत्यगाम् ) । २ कारपुरुषोत्तमनोलाम्य देव भयंकृति वादियर्थः ।

·. धोविठ्ठलनाथविरचिता । २७ तिरोधानं ज्ञा वा तसिद्धयर्थ सौतीति ताव महय कैः श्लोकै स्तुत्या ज्ञाप्यत- इत्याहु पुरुषार्थमसिद्धयर्थमिति । स्वच्छन्दोपात्तदेहायेत्यत्र, नटवदेर रूपमि यादिन थ पूर्वोक्तरूपे द्रस्तु य १० २६११ भिप्रायेणेति ज्ञेयम् ॥ इति चतुर्विशो-याय ॥ पञ्चविशेध्याये तात्पयक्तिी, अन्यथा नन्दविज्ञानमिति । यदि वरुणैश्वर्य तदास्यस्वानयनलक्षण पुरुषमम्बधि यत्पर माहाम्य पुरषोत्तमत्वेन जानजनकमिति यावत् तदर्शन न स्यात्तदा तत्तदेव पूर्वोक्तं नारायणाशवेन देवोत्तम वेन यज्ज्ञानम् , वस्तुतस्तु पुरुषोत्तमविषयकमेव ज्ञ न भक्तिमार्गविरुद्ध, पर्यवस यि पर्यगमानशालं स्यादियर्थः । तथा सत्यो भजनान दानुभयो न स्यात्, तद्विरुद्रज्ञानवत्वाद्, अतो निरवधिपाहा भ्यालेन पुरुषोत्तमत्वेन ज्ञान जननीयम् , भक्तिमार्गविरद्धज्ञानवत्वेन निग्रहश्च बार्य । वरुणद्वार्ग भगवानुभय कारितमानिति वरुण सेवकचेन प्रभुर्मनुत इयर्थ । नमस्तुभ्य भगवत इयत्र । विवादे सरिस्वत्यादि । ननु याव जीयमग्निहोत्र जुहुयादित्य दिकर्मकाण्डेन । यदहरेप विजेतदहरेस प्रवजेत्' 'यामिमा १०२५६ पुष्पिता वाचमि यादिना च विरोधात् कथ तत्तदुपास्याना न' नमस्यतेत्या- शङ्कय तत्र विषयव्ययस्थागाहुः विवाद इति । विषयस्य विवादविषयस्येत्यर्थ । देहायध्यास- कृताधिकारकावेनाज्ञानमूलकत्वेन कमणो जघ य वात् 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन , न ज्ञान न च वैराग्य प्राय श्रेयो भवेदिहे'ति प्रभुवचनाद्भक्तिमार्गा मार्गा तरस्य दोर्षन्यम् । तत्रोपास्यरूपाणा भक्तिमार्गसेव्यपुरुषोत्तमरूपाद् दौर्ब यमिति भावः । भक्ति- मार्गाज्ञानदशायामेव कार्यता तेघा दौर्ब यम् । अत एप 'मकथाश्रयणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायत' इति भगवतोक्तम् । ननु चार्वा कादिभिरीधरो नाङ्गीक्रियत इतीश्वरोऽपि न सर्वसिद्वान्तसिद्ध । किञ्च, ईश्वरवादिनामपीद स्वरूपं शुद्ध ब्रह्मरूपमिति में सर्वेपा सम्मतमित्यत आहु सरिस्वति । मोहकशास्त्रजमोहरहिता सत , तेषु परस्पर यस्मिन्विपये विवादस्तत्र तथेत्यर्थ । अत एवाने श्रु यादिकमेयोक्तम् । न यत्र अपते माये यत्र, लोकानामित्यादि । मायया मोहिता एव तथा कल्पयन्तीति तथा कार्यो मोहा, कारण सा। एतदेवाहुः कार्यकारणरूपिणीति । आनीतोऽय तव पिते यत्रेदप्रयोग विनापि चारिताये तत्प्रयोगात् तत्ता- पर्यमुक्त वेपमानः पुरो वर्तत इत्यनेन । तत्र भगवदैश्वर्यदर्शनज- १०२५७ सात्विकभारात्तथेति शेयम् । १ पचविशाध्यायेमू पा । २-पाध्यान नमात्य-म पा! ३ एतदाहु मू.पा। - 1 ·श्रीटिप्पणी। नन्दस्वतीन्द्रियमित्यस्याभासे, यथैक वचनमिति । गोसकर्तव्यताबोधक वचन बजान यतेद्रमानभद्गगोवर्धनोद्धरणवजनाप्यायनत माहाम्यज्ञानेन्द्र- प्रणतिगोविदनामधारणायनेककार्य करोति तथेत्यर्थः । १०२५९ ते तु ब्रह्मदमित्यस्याभासे, विलय एवाभूदिति । अयमर्थ । लोकस्याक्षरा- मकवेनानन्दरूपस्य सर्वत्राविर्भावेन सर्वेषा देहेन्द्रियप्राणात:करणात्म- स्वयाविर्भाव प्रकटाग्निसम्बन्धात् काटा तर्गताग्निप्रादुर्भावे तस्याप्यग्निरूपता- परया कार्यताविलयवदेतदेहादीनामप्यान दतापत्या देहादिभावविलयोऽभूदिति । प्रत्या. पश्यमिति । पूर्वभावसम्पत्त्यर्थमित्यर्थ । सदामफाशस्येति । सर्वत्राविर्भावात् तत्तदेहादि- ध्यप्याविर्भताशस्ये यर्थः । फाठानिवदिति । काष्ठा तर्गताग्निप्राकट्यार्थ योऽन्योऽग्निस्तन प्रविष्टरतस्यापि तदतिरोधाने तिरोधान न यथा, तथेत्यर्थः । अर्धज्वलितानामिति । अत्रैवं शेयम् । व्रतवासिमनोरथ यर्थ मझान-दाद भजनान दे तारतम्यज्ञापनार्थ च स्वलोकस्य हि प्रदर्शनम् । तारतम्यज्ञानं चामे नेतस्मृति विना समवति । सा चाधुनैतदनुभव विना तथेत्यधुनेनदानन्दानुभवोऽपि वाध्य । स च परिमस्तभिन्नत्याज्ञान विनानुपपन्न । एव सत्यान दामकत्व स्वस्य भेदज्ञानपूर्वकमक्षरान दानुभपश्वे यर्धम्मलित यम् । पुन काप्टना तु पूर्वोकदेहादिप्चाविर्भूतलोकस्य तिरोधानेन तत्सम्बजनितानन्दामा भानतिरोधानेन च यथापूर्व म्यिति । एव करणन्यावस्यक्तामाहु अन्ययेति । तमेतुमाहुस्तश्चेति । अनाय भाव. । वाटताशस्य पुन काठतापदाद मानामापन्नम्य देहादे पुनर्जडभावी ह्यशक्य । प्रकृते तु लीलोपयोगित्वा सपा देहादिभावे स येव च तथा सम्भपादेहादिभाव प्रकृति, मुस्यवस्था विरतिरेव । एव सति विकृतिमपास्य प्रकृतिसम्पादकमेतादृशाना वेदनीव भवितुमर्हनि । कार्यस्यामर्यादत्वादेतदपि न मर्यादामध्यपाति तथा भवितुमर्हत्यतो यथा हृदो नघतर्गत एव प्राहा भिन सन सदातिनिर्मला लय मकरन्दारवि दोदयहेतु सततमतिगभीरतया मात.पतितपदार्थपूरणपटुस्तथा वेदात पा येव मर्यादामागीयाद भिन्न सासवेन निटोपमननान दानुमाहेतुविचित्रभाषजनक पुष्टिमागीयमेवेति ज्ञापनाय मूले बैदस्य समन्च हद व चोक्तम् । एनदेवोक्त तदिनस्य जलात्मा म यनेन। न चाक्षरामक वेन सोकस्य तदान दगचकं अनहदपदमिति वाच्यम् , ब्रह्मान दम्य महत्त्वेन हृदस्या-पवेन तस्त्रोक्यनुपपत्ते । भान दपद दिया हूदपदोक्तावस्य तापर्य वाच्यम् । नत्तक्तरूपमेव सभवति । एतनेवाशपरत्व समपदस्य निरस्तम् । तत्वस्य पमिवोकेश्ध | मध्ये शम्ममा 1-नवेन मू पा. २-दादिम प्रतिप्रश्णा भजनान दानुमवरूपस्यापथ ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। योजनाया हेतुमग्रे पश्यन्ति प्रमाणको ज्ञानमित्यादिना । एव सत्यत्र हूदत्वमज्जनोक्तिम्या जलरूपतापि शब्दब्रह्मणोस्तीति मन्तव्यम् । तदाहुस्त एवेति । एतस्यापि व्यापकत्वात् क्वचिद् गोलनिकटे प्रकटोकृत्येत्यर्थ । एवं कृतेरावश्यकतामाहुः तत्कार्यमिदमिति । एतादृशाना पूर्वभावसम्पादनलक्षण कार्य प्रमाणतो जान च तदेकसायमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिमाहुरग्रे चेति । 'यत्रारो-यगात् पुरे'त्यनेन । तत्र हि शब्दब्रह्मा-मके जले भगवत्स्वरूप स ज्ञातवानिति । मज्जनपदार्थमाहु शब्दब्रह्मात्मका एव जाताः । तत्र हेतुरुत्तमाधिकारिण इति । नन्वस्मादप्युद्ररणत्यावश्यक वे पूर्वस्मादेव किमिति नोदृत्य प्रकृतिभाव सम्पादितथानि-याशय तत्र हेतुमाहुः क्रमवायमित्यादिना । स्वकृतमर्यादा- स्थापनार्थ तथाकृतिरित्यर्थः । तमेवाहुः परब्रह्मेति । परग्रहणा पूर्व सस्मिन् स्थित पश्चात् स्वस्माद्विभक्त यद्वस्तु तच्छन्दब्रह्मात्मकं भवति । ततस्तेन तथा कृत जगद्रूपं भवतीत्यर्थः । इदमत्राकृतम् । साक्षालोलोपयोगि जगद्धि सच्चिदानन्दात्मक स्वस्मिन् स्थित क्रीडेच्छया स्वरमाद्विभक्तं करोति प्रभुः । यतोन्त स्थित न पहिःकार्यक्षमम । त चानन्दस्वरूपाद्वि- युक्त सत् 'स्वरूपमलभमानमिव न किश्चिकार्यक्षम भवति । तदा प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्याम- लौकिकीभ्यामलौकिकार्यसम्पादनक्षम शब्दब्रह्मेति तदात्मकताया लोलोपयोगि प्रवृत्तिनि- वृत्तिक्षम भविष्यतीति ज्ञात्वा तथा सम्पायोक्तसामध्ये सम्पन्ने तस्य प्रमाणरूपत्वालोलायां प्रवृत्तिनिवृती स्नेहाधीने इति न तदुपयोग इति तस्मादप्युद्धृता इति । एतदेवोक्त- मन्यथा प्रमाणहीता इ यादिना । लीला हि स्वतन्त्रा । एते प्रमाणाधीनने निहतमेव कर्म कुर्युनंतरदपीति तत्रानुपयुक्ता भवेयुरित्यर्थः । यद्वा । प्रमाणमार्गगृहीतत्व प्रमाणैकवश. चित्तत्वम् । तच्च पुष्टिलीलाप्रवेशानधिकाररूपमेवेति तयेत्यर्थ । तदानयना इति । जले निमग्नानामा ते भवत एव । प्रवृत्ते च तस्य शब्दब्रह्म मकत्वेन यादृश श्रुतिसि भगवत्स्वरूप तादृशमेव दृष्ट्यापि पश्यन्तीत्येतदेवायम् । तदानन्दाश्रुभिरपि तथात्वं ज्ञेयम् । सर्वस्यापि प्रघट्टकस्य तापर्यरूपं गूढाभिसन्धिमुद्घाटयन्ति ब्रह्मानन्दादिति । यदा । ते तु ब्रह्महदं नीता इत्यस्याभासः । ततो दर्शनानन्तरमियादि । | अक्षरानन्दालीलामकान-दस्याधिकवे येतेषा तद्रूपत्वेन तन्मध्यपातित्वे- प्यक्षरानन्दस्येयदवघ्यननुभवेन तारतम्याज्ञानाद् भगवता च लोकमध्य एव लीलाकरणात् स्वस्येतरलोकसाधारण्यं मन्यमानाना स मनोरथोभूत् । तयथ स्वलीला मकवांश हस्तपिहितमिव कृत्वा साधारणौ रीति प्रकटितवान् । तस्या तु सच्चित्प्राकट्यमेव जीवेषु, नानन्दांशस्य । तत्प्राकट्ये च ब्रह्मभाव सम्पद्यते । स चाक्षरानन्दशिभूतः । अक्ष- HM. अत्राय भार १ स्वस्वरूप-- पा.।

·.. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १०१ मपदेनतेषां प्रमाणतो ज्ञानकरणार्थ लोकं प्रदर्शितवानिति वक्ष्यमाणस्वाल्लोकदर्शनेन माहा- रम्यज्ञानपूर्वक स्नेह आर्द्रनयनत्वोक्त्या सूप्यते । नन्वेवं व्याकृतौ को हेतुः ? यथाश्रतयकृतेरपि साधीयसीत्वेन प्रतोयमानत्वात् । तथाहि । अतिगभीरत्वेन शुद्धत्वेन तापहारकावेन ब्रह्मानन्द एव ब्रह्महदपदेनोच्यते । यथा हूदे ममो बाहामथ न जानाति, तथा तदानन्दभरेण देहायनुसन्धानरहिता जाता इति ज्ञापनाय मज्जनोक्तिः । ततः कृष्णेन पूर्णानन्देन ततो गणितानन्दात्पृथक्कृताः देहायनुसन्धानयुताः कृताः । तदा तल्लोकं ददृशुः । अत एव ब्रह्मण इति व्यस्तं पदमुक्तम् , . दर्शनक्रियायाः पूर्वमसम्भवात् । एवं साधारणानां व्यवस्थामुक्त्वा श्रीनन्दादीनां विशेषत आह नन्दादय इति । किञ्च, 'दर्शयामासे ति पूर्व भगवत्कार्यमुक्त्यैतत्कर्तृकदर्शनं ददृशुरित्यनेनोक्तम् । एवं सति तावत्पर्यन्तमेकवाक्यतैवोचिता, न तु वाक्यभेद इति चेत् । स्यादेतदेवं यदि दर्शयामासेत्युक्त्या विपयस्वरूपं चोक्त्वानुपदमेव ददृशुरित्युक्तं स्यात् । उच्यते च ब्रह्म हैदप्रापणं तत्र मज्जनं तत उद्धृतिश्चेति कियान्तर- समुदायः । तत्रापि तुशब्देन पूर्वार्थव्यवच्छेदपूर्वकम् । त्वदुक्तरीत्या तु दर्शनापूर्वमेव तदानन्दे मज्जनमुक्तं भवति, तच्च नोपपद्यते, हेत्वभावात् । किञ्च, दर्शयामासेत्यनेनैवै- तदर्शनस्य प्राप्तेस्त्वदुक्तरीत्या पुनस्तस्यैव दर्शनं ददृशुरित्यनेन न वदेत् । तस्मादाचाक्ति एव ग्रन्थार्थ इति ज्ञेयम् ।। पञ्चविंशत्यध्यायविवरणं समाप्तम् ॥ इति साधनप्रकरणम् ॥ . फलप्रकरणम् । पट्विंशाध्याये मकरणार्थोक्ती, ब्रह्मानन्दात् समुद्धृत्येति । ननु सर्वसमर्थत्वेन ब्रह्मानन्दवस्वगृहस्थिताभ्य एव स्वामिनीभ्यो भजनानन्दं कुतो नादात् , १०.२६.०. लोकवेदत्याजनपूर्वकं विवक्षितरीत्या कुतो दत्तवानियत आहुर्ब्रह्मानन्दादिति । तथैवैतदाने एतस्यापि ब्रह्मानन्दमध्यपाति वेन तत उद्धृतेर्वयर्थ स्यात्, भजनानन्दस्वरूपं चैतादृशमेवेत्येवंरूपानन्द दाने तददत्तमेव च स्यादिति भावः । ननु स्त्रीय एवैतदाने को हेतुः । तत्रापि पूर्वमन्यविवाहितासु । कुमारीपतयात्वेपि भगवता समं विवाहाभावातन्याय १....१. नन्वेवमाचार्यः कुतो नाकृतम् ! ययाश्रुतार्थस्यापि सुरवतात् । मू. पा. । १....२. तापहारकावेन शुद्धत्वेन च मू प.। ३. 'ततो' इति नास्ति मूने। ४. 'एवं सति' इति मूले मास्ति । ५....५. ब्रह्मदप्रापणादि. । म् पा. । ६. आनन्दादान इति पाठः।

·१०२ श्रीटिप्पणी। एव । अत एव वरदानानन्तरमपि 'लब्धकामाः कुमारिका' इत्येवोक्तमि याशय तत्र हेतुमाहु लौकिपस्वीविति । भजनान दो हि स्वरूपात्मकः । तच 'रसो वै स' इत्यादिश्रुतिभी रसरूपम् । स च यादृक् स्वशासिद्धस्तादृगेव । तर च स्याविवाहितायामेव मुरयो रम इति निरूपितम् । अतो लोक्सम्बधि यो लौकिश्या भगवदतिरिक्तलोके विवाहलक्षणसम्ब धव य इति यावत् । एतादृशीषु सम्यक् सिद्धा भवति । तत एत कथाश्रयणेन तद्भारोदये पुरुषेपि स रसो भवेत् , नाययेति खोवेव तदानमित्यर्थः । सिद्ध इतिपदेनैतदसस्वरूपसिद्धिथे पूर्व भूलाके स्यातदा यत्रापि तप्रापि, स्यात् । सा चैतास्वेव सम्भवतीति तथेति ज्ञाप्यते । किञ्च । रक्ष्मीतुल्यताया हि भगवद्रमणमिति मर्यादा । सा च ब्रह्मान दरूपा । तथा च पर्वाध्याये ब्रह्मभायोक्या तद्रूप वमुक्त जातमित्युक्तमर्यादापि सपनेतीतोप्यत्र रमण- मि याहु स्वानन्दानुभवार्यमिति । यद्यपि स्वामिनीश्वेतारता न कोपि विशेष , तथा यधिक तत्रानुपविष्ट 'न तु तद्धानि रिति न्यायोत्रापिशब्देन ज्ञाप्यते । तथा च स्वपदस्य स्वामिनीवाचकस्यानुभवपदेन सम सम्बन्धो ज्ञेय । आनन्दपद भजनानन्दपरम् । यद्वा । बलदेवे स्वधर्मानिरूपयता भगवता 'गोप्यो तरग भुजयोरपि यस्पृहा श्री रितिवाक्ये नियोपि स्पृहानिरूपणेन तस्या अपि दुर्लभो यो रसस्त प्राप्य गोप्यो धया इति व्रतत्रोप्वेव स्वान दानुभवयोग्यता निरूपिता, ना येव यासु वेत्यर्थ । तथा च तत्रैवैतदधिकारयत्या तथेतिभावः । यद्वा । हेमते प्रथमे मासो यत्र तेपा प्रसादरूपा शक्तिः स्त्री भवतीत्यत्र या शक्तिरक्ता प्रवेशो पत्र, तत्र प्रमुसम्मधयोग्यता, स चैतारवेव सम्पन्न इति पूर्व निरूपितमित्यर्थः । एव स येत प्रवेशो यत्र पुरुषेपि भविष्यति, तत्रैवभावो भविष्यती- त्याशयेनाहु तद्वारेति । तासामनुप्रहद्वारेति वार्थ । यत्रापि त प्रवेशोनुग्रहो वा तत्रापि सो चमृते नैसदस्प्राप्तिरित्याहु त्रिय एव हीनि । त पुरुषरूप भगवातमियर्थः । नत स्नीकर्तृकपानान तरं पुमान् भगवास्तासु प्राक्क्षीतरसाधिकरणभूतासु नमेष रस पातु शक इयर्थः । रसारिये पुभागत्तय त भावः । यतस्ला एव रसयोग्यास्तापाने शक्ताश्चातो न पदाचिद्रमणे व्यवधान करोतो याहुः अतो हि भगवानिति । आन्तर विति । सखी दे मिथो गुणानुवादे लोलासहितप्रियतमप्राकट्येना तर्ये भावविशषा उत्पद्यन्ते, न ते सगमेपोत्यस्य परत्वम् । 'नामरूपे न्यारवाणीति श्रुते प्रपञ्चस्य द्विरूपत्वेन लीलाप्रपञ्चस्यापि तथा वाद् गुणगानलक्षणनामा मगभगवस्वरूपस्य परमानदरूपभावाम फरमणरक्षणा लीला प्रिये दोपारोपादिदोषरहिताने निरूप्यत इयाहु ततः शन्दात्मिकेति । न तु तद्धानि ' इति मूले नास्ति । ..

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १०३ सप्तमाध्यायव्यवस्थैया । शब्दागिमाया अपि लीलायाः प्रवृत्तिनिवृत्तिभेदेन द्विरूपत्वेनोचरा सप्तमाध्याये निरूपिता । पूर्वस्याः सदोपत्वादनापि तत्पूर्वाध्याये वेदात्मकशेषरूपत्वेन बल- देवस्य तत्साहित्येन कृतलोलायां शङ्खचूडोक्त्या सदोषत्वं तद्वधोक्यात्र सापि निर्दुरेति ज्ञाप्यत इत्यर्थः । अत एवाध्यायद्वयेन निरूपणमिति भाव । यतो रूपं पश्चात्मक्रमतस्तदानं पञ्चघातस्तन्निरूपणमपि तावद्भिरघ्यायैः कृतमित्याहु तत इति । पञ्चात्मके रूपे येनाशेन या लीला कृता ता ता लीलां क्रमेणाहुः आत्मनेति सार्थेन । 'यथेन्द्रियादिरूपत्वं शुद्धस्य ब्रह्मणस्तथा । आत्मत्वादिस्वरूपत्व मन्तव्यं श्रुति- वाक्यतः । यथेन्द्रियादिसघात भात्मनो मुख्यता तथा । प्रकृते स्वामिनीभावप्राधान्यं तत आदिमे । स एवोक्त: प्रमुर्यस्माद्रसरूप श्रुतेर्मत । आत्माधीनं यथा कार्य सर्वमेवमिहापि हि । भावाधीनमतः प्रोक्तमात्मनेत्यादि सुष्टु हि । अन्याप्राधान्यतः पूर्व केवलेनेति ततथा। तत्तप्राधान्यतस्तत्तल्लीलेत्यग्रे तथोदितम् । मनःप्रमृतिसर्वस्व' तासु नास्ति हरे परम् । इति ज्ञापितमेतेन विप्रयोगदशासु वै' । यद्वा । आत्मना प्रथमेत्यादिनोक्त पञ्चविधत्वं प्रत्यध्यायो- तालीलायामपि ज्ञेयम् । तथाहि । प्रियाभ्यः फलं दातुं तथा रूपनाकट्य कृत्या स्थित इति भगवत्पदेनात्मना लीलोक्ता । 'मनश्चक्र' 'कृष्णगृहीतमानसा' इत्यादिनाऽन्योन्यं चित्तव्यति- पह्रो निरूपित इति मनसा । ततः स्वागतं व' इत्यादिकथनाद्वचसा। तादृग्वचनश्रवणेपि प्राणानां स्थितिस्तु, प्राणरूपेण भगवानेव वारद्वारा अविष्ट इति प्राणैः सा । अत एव मूले 'प्रतिभापमाणमित्युक्तम् । बलं हि प्राणाना धर्मः, एते चालौकिका इति भगवदशीकरणलक्षणं बलं संपन्नमिति स्वामिनीपामपत्यं प्राणरूपत्व चेति तथा । तत इन्द्रियशरीरयो सेति स्पष्टम् । तिरोधानमपि कायिकमिति तथेति प्रथमाध्यायस्थितिः । तिरोधानदशायामेतासामात्मा भग. यत्येव प्रविष्ट इति स एवात्मत्वेनैतासु स्थितः कार्य कृतवानित्यात्मना सा । एवमेव मन:- प्रभृतीन्द्रियान्तं ज्ञेयम् । 'नात्मागाराणि सस्मरु'रिति वाक्यादेहस्मृतिरहिताना पुन पुलि- नागमनं स्वतो न सम्भवतीति शारीरी सा । तृतीयेध्याये प्रजोत्कर्षहेतुत्वं दर्शनामावेन वहेतुत्वं रक्षकत्वमलौकिकत्वे सति ब्रह्ममार्थनया प्राकट्य च स्वरूपमात्रस्यैवेत्या मना या लीला सा चतुर्मिरक्ता। ततोगे निकटागमनद्विविधरमणमुख्यरसदानानि प्रार्थितानि, तानि चोद्दीप्तभावपूर्वकाणि । भावाश्च मनोनिष्ठा इति तल्लोला चतुर्भिरुक्ता । तत एकेन प्राणस्थितिहेतुत्वेन कथास्वरूप निरूपितम् । तत्र वाक्प्राणरूपवं स्पष्टम् । ततोमे प्रहसितेक्षणादिकं चेन्द्रियकार्यमिति तल्लीलोक्ता । ज्ञानकर्मभेदेनेन्द्रियं द्विविधमिति १.-सर्व स्व मू पा । २. पावा सेति मूने पाठ । ३.-गमनाट्रिविषेति तु टिपस्योऽशुद्धः पाठो मूले मास्तिः।

·- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। अंतरेतीवरस्वतो भगवता कृतम् , न तु साधनबलेनैतास्वित्याहुः स्वजमितिः । तर्हि नादेनाकारणं गमनयोधनादिकं चानुपपन्नमित्याशक्य, तत्रोपपत्तिं वदन्तो भगवान् लीलों कुर्वन् शास्त्रमर्यादामपि प्रदर्शयतीत्याशयेनाहुः ते चेत्समर्पितारमान इति सार्धन । स. त्मिभाववन्तश्चेद् भक्ता भवन्ति, तदैवायं रसः प्राप्यो, नान्यथेत्यर्थः । एतेनैतास्वैवैवं रमणं कुतो नान्यान्विति गाडकापास्ता । सोपि भगवकृत एव भवति, नान्यति ज्ञापनाय तदु. पायरूपरिरसाचन्द्रोदयगाननिपेधवचनान्युक्तानीन्याहुः तमोपायश्च प्यत इति । तने समर्पितामत्व इत्यर्थः । अन्तर्गहगतकथयैतभावरहितानां नैत प्रातिरित्या निदर्शनम- प्युक्तमिति चकारार्थः । मानतिरोधानाभ्यामन्यापि सा मर्यादा ज्ञायत इत्याहुः आत्मेति । लंउर्थे लुङ् आन्दसः । रसगर्यादामने स्वयमेव वदिष्यन्यन्त्यश्लोकद्वये । अन्तःप्रपरयभाने बाहयतस्तिरोधत्ते । तत्र हेतुरन्ताकरणसम्बन्धीति । यथा पतिपुत्रादिः शरीरसम्बन्धी, तथा हरिः सर्वभावप्रपत्येकलभ्य इति, सा चान्तःकरणधर्म इति तथा। तथा च हेत्वमा कार्याभावो युक्त इति भावः । तिरोधानमपि मानजदु.खहरणार्थमेवेन्याहुः हरिश्च स इति । मंत्र हरिपदस्यायं भावः । एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदा भिमानाः । नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्यात्तवाखिलामरमयो हरिराविरासीदिति वाक्या- थान्यररक्षणे जाते स्वयमाविर्भय रक्षितवान्, एवमन्वेषणादिसाधनानामसाधकवेतिदैन्ये', सति तन्निवारणाय स्वयमाविर्भय सर्व पातवानिति । अथवा । अन्तःकरणसम्बन्धी सन् तत्र स्थितः सन् वायतस्तिरोषत्त इत्यर्थः । यद्वा । मानस्यायं हि सहजो धर्मो यनायकतिरः स्कारोऽवचनानीक्षणादिभिः, प्रकृते च तकार्य स्वयमेव प्रमुः कृतवान् । न केवलमधुनैवं; किन्तु सादिकीय व्यवस्थेत्याहुः सोऽन्त करणेति । सः पूर्वोत्तरसभावामक एव प्रमे स मानात्मकः सनन्तःकरणसम्बन्धी चेत्तदा रहिस्तथेत्यर्थः । यद्वा । कायिकचेपया मानापनोदनं कुतो न हातानित्याशक्य तत्र हेतुमाहुः स इति । अन्तज्ञानादिकार्यकरणं येनेत्यन्तःकरण आत्मा तत्सम्बन्धी यतोऽतस्तथेत्यर्थः । आयेध्याय आगवतदामान श्वानन्दं पूरितवानियन्तरेव च सोस्तीयन्तरेय प्रविश्य तदर्मापनोदनं कृतवानियुच्यते । यदा कायिकमानन्ददानं करिष्यति, तदा बहिरेव तथा करिष्यतीति भावः । अस एव गीत- गोचिन्दादिपु तथैव गीयते । हरिरिति पूर्ववत् । आद्यश्लोके सर्वास्वेव रात्रिवित्यादि । ननु तासां रात्रीणां नित्यबाद दिवापि सत्वेन तेवग्येतानिप्राकटयं कृत्वा रमते, उत लौकिकीपु रात्रिय तथा कृत्यों तथेति शड्कानिरासायाहुः सववेत्यादि । यावनीषु ता आरोपित्तवारतावतीपु १.-मसाधनस्नेनानिदैन्ये म. स. । २. सद्धर्माश्नोदं म, पा । टि.१४ ·. श्रीटिप्पणी । सर्वामु रात्रिध्वेव लौकिकीचित्यर्थ । अन्य थैव शशाइविराजिता' इति श्लोकेन लौशिकीनां तामामतिदेशो न सङ्ग देत । दिवापि तथोक्तो दोहनपयोधिश्रयणसंयावसि- दयादिकं गोपाना दिवा गोचारणादिपरागामेतामु स्वपार्वत्य-वेन माननं च न सनच्छत इति भावः । पूर्णत्वादिनि । रसशास्त्रीयाभि सर्वाभिः क्राभिः पूर्ण वादित्यर्थः । सकलकलापूर्ण- भगन्मनःसम्बन्धिचन्द्रस्यापि सदा तथ यानामु त प्राकट्य करणेन तथावकरणमियाशयेन हु: पूर्णिमेत्यादि । अन्यदा सदोषम्य जनादेदोषनिवर्तवत्वं कमलादिलक्षणगुणाधायस्व च शरदो लोके दृश्यत इति तस्याममाधारणो धर्मोन्तोति ज्ञायते । इहारि रसानुपयोगिरस्तु. निरासपूर्वकं भगवद्भावपोषिकाऽलौकिको शाइविष्यतीति तामे वृत्तवानियाहुः ऋतुमपीति। पुंमां सदोषमारस्रोणामप्यत्र न प्रवेश इत्यपि ज्ञापयितुं वसन्तादीनां प्रापश्चारममिति हृदयम् । ननु रात्रीणां नियत्वेन तदर्माणामपि नित्यत्वात् तामा कान्ला मक वेनवं पश्यंभावाच तस्करणोक्तिविवरणे कथमुपपद्यते । न च 'मनस इवेनि वान्यम् । तधात्राथुते रति चेन् । दृश्यम् । अत्र हि वीक्षणस्य तथापन:करणे हेतुत्यमुच्यते । तथा च सर्वविपरकापरोक्ष- नित्यज्ञानवतो नित्यरात्रिदर्शनस्यापि तथावेन कार्यस्यापि तथाल्यापत्तो तत्समाधानाय वीक्षणे पूर्वस्मादिवशेशे वाध्य. । स चार रिपयरूप एव वक्तुं युक्तः । स च विशेषणांश एव । पूर्व तरयानानिभवनादधुनैव तथाफरणादसोदो पेको सानो प्रभुरेस कृतवानिति मुष्कृतमाचार्य कृत्वेति । यद्यपि विशेषणस्यापि नित्यत्वेनोक्त दूपणानुद्राग्रतथापि भक्तानामपि दर्शनयोग्यता तत्र सम्पादिनेनि तया । नायकभावेनेगमे र विशेष इति ज्ञेयम् । अत एवोपसों वीति । यस्तुतस्तु तत्क्षणस-बन्धिनी नीता निवोच्यत इति नानुपपत्तिः फाचित् । यद्यपी यादिनाऽपिशब्दार्थ उक्तः । तथापि मर्यादेते । रसमर्यादेत्यर्थः । एवं फायें योगमायाया इति । भजनानन्ददानलक्षणे कार्य इत्यर्थः । अन्यत्र स्थित प्रमाणम् । घेदामा सङ्कपंग देवक्या स्थित रोहिण्यां योजितवतो, स्वयमाविर्भूय मथुरायां स्थितमानन्दरूपं प्रभु गोकुले, तथात्रापि पूर्व गोपाना गृहेषु स्थिता ऋचोधुना भगवति योजयति, भगति स्थितमानन्दं च तस्वित्यर्थः । - अत्र फश्चिदाइ । मानन्दस्य मुखरूपत्वादमूनस्यान्यत्र गमनासम्भवाप्रियसगानि मित्तकः स्यामिनीषु मुख विशे। उत्पन्न इत्येव वक्तु युक्तम् , तो योगमायाश्रयणनिमि- सकपनमनुपपन्नामिनि । स वक्तव्यः । 'आनन्दादये। खच्चिमानि मूनानि जायन्त' इत्यादिश्रुतिभ्य 'भानन्दमयोन्यासा'दित्याटिन्यायेभ्यश्च धमित्राहकप्रमाणभूतेभ्य आनन्द- मयत्वं भगवत्स्वरूपे मन्तव्यम्, अनि उतापि त्वया । तथैव चिगस्य धर्मरूपभगto सिपाट प्रद। २. करित्यानिति पाटो भूर नास्ति । १.

·तथा च श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १०७ शब्दार्थज्ञानरूपत्ववप्रकाशाश्रयवहा तेजस्त्वादिति न्यायाधर्मरूपतापि । 'तदेजतीति श्रुतेस्तस्य गतिरूपत्वमप्यङ्गीकार्यम् । अत एम व्यापकत्वेपि गतिलो- लोपपद्यते, दामोदरलीलेव । वस्तुतस्तु स्वरूपमर्यादामप्यतिक्रम्य भक्तार्थे लीला करोतीति नानुपपत्तिः काचित् । अत एर 'रसं ह्ये पायं लब्यानन्दो भवतीति श्रुति । सर्वात्मभावलक्षणः स्थायिभावो रसस्तमेव लब्यानन्दवान् भवति । तादृशे प्रभुः •'स्वरूपानन्दं ददातीति तथा लाभकथनेन भगवदत्त एवं प्राप्यते, नान्यथेति सूच्यते । एवकारः सर्वत्रानुपश्यते । तथाहि । रसमेव लब्ध्वा तथा । तं लब्ध्वा तथा भवत्येव । तथा भू वा आनन्येव भाति, न लौकिकदुःख्यपीति च । अतः प्रमा- णातिरिक्तमार्ग इति । प्रमाणमाईतिरिक्तो मार्ग इत्यर्थः । यतोन्यत्र स्थित प्रमाण- मन्यत्रापि योजयत्यतोन्यभजनहितं विवाहितपतिभजनं विदधच्छास्त्रं सत्यागपूर्वकं भगवत्सेवामेव विधत्त इत्यर्थस्तु स्वामिनीनां तथा भजनेन तेन च फलसिद्भया 'या मा- भजनितिवाक्येन भगवत्ता प्रत्युपतित्वेन कथनात्फलरूपेण चाधुना ज्ञाप्यते । तस्य मा- र्गत्वं च । अन्यथोन्मार्गत्यमेव भवेत् । अस्त्वेवमेतदित्यादिना प्रतिपादितं च तामिः । ईश्वरवाक्यस्याखिलप्रमाणाधिकबलवत्त्वेपि स्वामिनीवाक्यैबलवमपि प्रमाणातिरिक्तो मार्ग इति ज्ञेयम् । यद्वा । प्रभुप्राप्त्यर्थ गुरूपसत्तिस्तदुक्तकरण च भक्तानां प्रमाणमार्गः । प्रकृते घ स्वामिनीप्राप्त्यर्थ योगमायाश्रयणादिकं प्रभु करोति करिष्यत्यपीति प्रमाणातिरिक्तो 'मार्गः, यतोन्यन्न प्रतिष्टितमानन्दमन्यत्र योजयत्यत एनद्भावेन भजनरूपो-युत्कटस्नेहजविरहभावेन सर्वत्यागपूर्वकं स्वदेहादिविस्मृतिपूर्वकं भगवद वेषणपरत्वलक्षणश्च भक्तिमार्ग इत्यर्थः । इदं च द्वितीयतृतीयाध्यायादिपु स्पष्टम् । एव सत्यस्मिन्मार्गे स्वामिन्य एव गुरव इति ज्ञापितं भवति । स्वामिनीना विप्रयोगभावे सौभाग्यमदादिहेतुः । तत्र च भगवद्धर्मप्रवेश एवं हेतुः । अन्यथा पादरज प्रपन्नानामेतासा मदो मानश्च न स्यातामिति भार । नन्वं शशांकांशुधिराजिता निशा' इति वावयालौकिकीष्वपि रात्रिपु रमणमिति ज्ञायते । एवं सत्यलौकिकीतत्परिग्रहे गौरवं विशेषागावश्च याशक्य लौकिकीनामपि तासां स्वरूपमाहुः न्याश्च रात्रय इति । निर्मिता इतिपदात्सर्गादावेचैतदर्थमेव भगवता सृष्टा काश्चन राज्यो भावत्येव स्थिता एतावत्पर्यन्तं, लीलासमये लौकिकोवेव त्रियु स्थापयित्वा तां कृत- यानिति जाप्यते । लौकिकेन्दुप्रकाश्यत्वेन गौतगोविन्दायुक्तप्रकोरण लौकिकरीत्यैव रमणैन चैतासां सौकिकीत्वमुच्यते । तासु विवक्षितेन्दुप्रकाश्य वेन नायकमानोक्या नायकान .णिपातोवत्यैत-माननायकान्ताननायिकादन्योक्त्यैतदेतुकतदाविभांवे तदधीनयोक्त्या प्रश्नोत्तर १. भवर्मप्रवेशम् पा. । २. तासामिति पाठः पर गूले नास्ति ।

·१०८ श्रीटिप्पणी। परोक्षभजनोक्तौ पूर्वमननुभवेपि प्रत्यक्षवापि तदनुभवतहाविश्वामी या भगवद्वि चारितानु- पूर्वीकस्वरजा युन्नयनादिभिश्वालौकिकरीत्यैवालौकिकरसदानमिति ज्ञाप्यते । उक्तार्थेषु लौकिक्वलक्षण्यं स्पष्टम् । एव सति स्वरूपत एव चालौश्वित्वमितिविवेक । एवं कथन उपपत्तिमा अन्यथेति । साधारणीनां रात्रोणा तल्लीराश्रयवे तासा मर्वनैव तुन्य नात् सर्वपु दशेषु सर्वेषामेतदानन्दप्राकटचं स्यादित्यर्थ । अन्य येत्यस्यैव विवरणं साधारणीयादि | भूम्यक्त्वयि लोदानयभूम्यधिष्ठानत्वेनास्या नानुपपत्तिरिति भावः । ननु मर्वज्ञस्य शनिदर्शनमपि सार्वदिकमि यधुना को विशेष इति चेत्तत्रा. शरदि ऋ- ताविन्यादि । विशिष्टदर्शनं विशेष इ यर्थः । ननु विशेषणस्यापि नित्यवान तथेति चेत् । सत्यम् । यादशी लीलोच्यते तादृश्या एव नि यावादधुनैपक्तिविशेषणवैशिष्ट्यभियुक्तपि न दोष । एतद्यथा तथा विद्वन्मण्डने निरूपितमस्माभिः । ईश्वरस्यान्याश्रयणं हि लौकिकी रीति , तदुक्त्वा तद्रीत्यापि रमण सून्यते । एवं सति मध्यस्थत्वेन तदा तस्या विशेषत उपयोग इति तदाश्रयणमुक्तमिति ज्ञेयम् । किञ्च । स्वाशक्ये ह्यर्थेऽन्यायगं क्रियते । तथा च सर्वसमस्यापि स्वानन्ददानसमये ईश्वरयादिधर्मानान सम्पादयितु रसपरवगवेन न पर्तुं शक्यं, गोपाना चैतल्लीलाविषयकानानं तथा, आगमनसमये निषेधोक्त्या तज्ज्ञानस्य कथनात् । अत एतदादिकार्यसिद्धयर्थं योगमायाश्रयणमलौक्तिकरीत्या रमणेपोति ज्ञेयम् । अत एव 'मोहित स्नस्य मायया' 'मन्यमानाः स्वपार्श्वस्या निति वश्यति । अत एव रसोपयोगि ययकार्य तत्तदा तदा सम्पादयितुं शक्तेयमिति (वनिकट एव मूर्तिम यास्तस्याः स्थापनमिति ज्ञापनायोपेत्युपसर्ग । एतदेवोक्त समीप एवाश्रित्येत्यनेन । तदोडराज इयस्याभामो नूतने तस्मिन्नित्यारभ्य समज इत्यन्तः । अनेद प्र- तिभाति । आश्रितत्वोक्यानेश्वरमर्यादामुलंध्य भगवानधुना प्रवृत्त इति १०-२६२. ज्ञायते । अन्यथा रसमय दोच्छिद्येन । एव एति यदवधि सर्पविकारराहित्येन नैवंविधं मनः प्रकटितमिति सपयेतादृशत्य तस्य नूतन वम् । लौकिकी रीतिमनुसृतवतस्तद्दे- वतापेक्षापि घटते । लोके देवताधिष्टितस्यैव कार्यक्षमस्वात् , अन्यथा नियामकाभावेन सामर्थ्या- भावेन चा पैनैव यथापूर्वमेव भवेत् , न तु रसैकारयश सदा । अत एवात्तगजेन्द्रलीन इति वक्ष्यति । फरिणीस्पर्शमात्रेण परयशव तत्र पमिदम् । युक्तं चैतद्विभावादिकं विना न रसपोप इति । विभाषानुभावव्यभिचारिसयोगाद्रसनिम्पत्ति'रिति वा स्यायनमूत्रात् । यस्तुतस्तु रसो वे म इयादिश्रुतिभ्यो रमपावाप्रमो. स यादृशस्त छानसिद्रोऽस्ति तादृशो निमप्यत इति २ २. तदन इति पाठोइनाच्य । १, तन यात्र.पा । ३. तत्तत्तदा म.पा.।

·१०९ श्रीविठ्ठलनाथावराचता। नानुपपत्तिः काचित् । अत एवैवंभूतस्यैव नित्यत्वमपि । एतद्विद्वन्मण्डने द्रष्टव्यम् । तस्मा- सुष्टूक्तमनधिष्ठितं चेत्यादि । ननु चन्द्रस्योदयकर्तृत्वं मूले प्रतीयत इति भगवत. सृष्टिकत. योक्तिरत्र विरद्धेति चेत् । न, अनवबोधात् । यदा मनश्चक्रे तदेव य उड्डराजोर्थादुत्यादि- तः स उदगादिति मूलार्थस्य विवक्षितत्वात् । अन्यथा तदेति न बदेत् । सोप्युदगादित्येव वदेत् । किञ्चाग्रिमश्लोकोक्तचन्द्रदर्शनान्यथानुपपत्त्यैव चन्द्रोदयप्राप्ठेरेतच्छ्लोगवैयापातः | एवं सति चिकीर्पितलीलाया वेदलोफयोरप्रतीतत्वेनापूर्ववात्त सामग्र्यप्यपूर्वैव सर्वा सम्पादिनेति ज्ञापनाय तदेत्युक्तिपूर्वकं तदुदयवर्णनमिति मायने । अत एव भगवन्मनश्चन्द्रस्येत्यारभ्य कदाचिदपी यन्तो ग्रन्थो यु-यते । अन्यथा मूले पूर्णकादिधर्माः कण्ठोक्ता नेत्याचार्या अपि न वदेयुः । अत एव पूर्वश्लोके गनसोपि करणमुक्तं चक्रे इति पदेन । क्रोडायां मनस एव मुख्यत्वात्तस्य नूतनतया करणोक्यैव सर्वस्या अपि सामग्र्यास्तथात्वं ज्ञात भविष्यतीत्यभिप्रायेण । एवं सति तादृशं चन्दं च प्रभु ससृज इति हेतोरने तदुदयमाह, शुक इत्याभासार्थो ज्ञेय । तथापि क्रमेणैवेति । अन्यथा रजन्येपेति प्रभुन वदेदिति भावः । नन्वस्या राज्या नित्यावेनैकयेव चारितार्थे वहीनां तासां परिग्रहः किमर्थ इति चेत् । अत्र वदामः । नायिकाविशेपेषु प्रतिपदादितिथिनियत तयताकपन्यादिविशेपैरेव रस. प्रादुर्भवतीति वात्स्यायननयसिद्वत्वात्तदर्थमेवोक्तरूपाणां तासां परिग्रह इति.। रात्रीणामलौकिकत्वेन प्राकृतनक्षत्रारक्षत्वेप्येतदात्रिप्रकाश्योटूना चाप्रसिद्धत्वेपि यदुडुपदोपादानं तत्त्वे तदानि वेव प्रकाशमानत्वेन 'स्वामिनीना मनास्ये यात्रोडवेनाभिमतानी याहुः सोऽपि चन्द्र इत्यादिना । इन्दोर्नक्षत्रसजातीयत्वं 'नक्षत्राणामहं शशी तिवाक्या िसद्धम् । एतन्मनस्सु तत्त्वोक्त्यैतञ्चन्द्रसजातीयत्वं सूच्यते । तच भगवन्मनासम्बन्धित्वम् । तत्व चात्र भगवन्मनोंशत्वं स्वमनःप्रवृत्तिनिवृत्तितोपादिकार्यार्थ माविर्भावितत्वं च । पाच्याः ककुभ इत्यत्र, प्रतिस्पर्धिन्यामिति । प्रतीच्या दिशी यर्थः । उत्तरसन्यायामखिलद्विजोपास्यत्वेने यमेव दिङ् मुख्येति मर्यादामार्गायत्यं रक्ष्यते । रविश्च तथा । अतस्तेन तत्र रागसम्भव । यत्रोक्तरूपेन्दुप्राकट्यं सा दिक्पुष्टिमार्गायेति तस्या एतत्पनिस्पर्धिनीत्वम् । एतेन मर्यादामार्गे ताप एव, पुष्टिमार्गप्रवेशे तन्निवृत्तिरिति मूचितम् । प्रातः प्राच्या अपि तथाभूताया एवाधुनैवंभूतात्वकथनात् अधुना प्रभारवेन्दत्वेन तदेवता मावेनाप्यस्यास्तस्याः सकाशादुकपः । पुष्टिमागोकर्षमेव प्रभुः करोति, नान्यत्रास्मादुरकर्ष सहत इत्येताम हृदि कृत्वा तस्या मुखे न राग इत्याद्युक्तं प्रतिस्पर्धिनी वमप्युक्तमिनि ज्ञेयम् । स चर्षणीनामित्यत्र । इदं ज्ञेय । च प्रजननाययोरिति पाटादयं धातुगविपिन ईशधा वर्थे गमने च शक्तः । अथवेशस्य । १. स्वामिनीमनस्ये-म. पा । २. चप म. पा.

·श्रीटिप्पणी। भाव पश्यं तन नथा । प्रने तु' मर्याममांचकन्टभ्यरमाधिकारिमाप्रमृष्टाय या शमयोड पिताम्ना भगवदावि जाया तादृशाराविर्मान्य फल मदि 'प्रायनयात पर्य-तमन्य. भाव यस्ता रक्षन्तीति चर्पणाशब्देनो यन्त । यद्यपि शाब्दिकरयादम्य गयर्थकायमेवोत, तथापि गायोरियनुम्ना यदेश्ययोनियुक्तं तत् माययोंत्र मय इति नानाग्यामामि- स्तथोक्तम । गमनार्थवे तु यत्र ता आविर्माविनाग्ना गया नकमिश्नुकुन्द्रप्रय नययो भवन्तीति तथा । तथा च स्वयामिनीषु भगवदोगयोग्याम्यपि सद्विलम्ब दृष्ट्येनदाति च चर्षणीनां परमस्नेहवशाच्छो फौजनि । एवं सत्ययमिन्दुः प्रियसंगाभावजदुस स्वामिनीनामपन. यन्न केवलानां तदपनयति, किन्तु चर्षणीहितानामिति मूलार्थः सम्यते । स्यामिनीदुःखं. निमित्तकस्तासां शोक इत्यनदुःखनिवारणेनैव तामामपि म निवर्तत इंग्यमुग्ध्यवासहभावं- रतासामुक्तः । एतदिन्दुस्वाभायादेतदुदये संगमनिश्रयेन च तन्निवृत्तिः । इदमेवोक्तं चर्ष. 'जीसहितानां जीवानां येत्यादिना । अयपक्षे तु यामपन्धिनामेव परमानन्दानुमवरताः शक्तयः स्वयं तदर्थिन्यो भगवतेवेतदनिरिक्त घेतावकालपर्यन्तं परित्रान्ताव गीशन्दनी. च्यन्ते । मुक्तो तदभाव ज्ञान्या ताशेभ्यः स्वयमेव निवृत्ता भवन्ति । भगवतेव तास्य एव ताः सृष्टा इति तेषु न प्रवेश इति ज्ञापनाय न लमन्त झ्न्युक्तम् । अत एवाने स्वंत एव निवृत्ता भवन्ती युक्तं, न तु निवर्तिता इति । तथा चैतदुदये तथ्योकनिवृत्तिनांतति तथा । अस्मिन्पक्षे पुनश्चन्द्रपरामर्शस्य प्रयोजनामावादेकरिमन्याक्ये वारज्यं तत्कथना- 'मम्मवापूर्वमसिदावेनास्येन्दोः प्रसिद्धयर्थकत्वमपि तच्छन्द्रस्य न वक्तुं शक्यमित्यरुध्याग्रिमः पक्ष उक्त इति ज्ञेयम् । दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमित्यस्याभासे, तस्स शब्दयोनित्वं निरूपयन्निति । बाचः पूर्वरूपं हि मनस्तच ममानाधिकरणाया एव नस्यास्तथा । प्रकृते च गान १०-२६-३. एनचन्द्रदर्शनस्य हेतुन्योक्त्यापि गानसमानाधिकरणमनोधिष्टान व तत्र ज्ञाप्यत इति भावः । न चैवं वनेपि तत्वापत्तिरिति वाच्यम्, विशेषणस्यैव तत्र प्रयोजन कवेनोक्तेः । रमाननाममित्यत्र, लक्ष्म्या अयं भ्रातेत्यादि । भगवान् रमणेच्छायां तदसपुरणार्थ ब्रह्मानन्दं लम्यामकनायिकारूपमाविर्भावितवान् । तस्यैव रमणस्थानत्वात् चन्द्रोपि तथैवायमाविर्भावित इत्यस्य तद्भात वमत एव ममानाकारस्वमिति मायः । , नवकुङ्कमारुणमित्यत्र, नवपदम्य तापर्यमाहुः विवाहसमय इत्यादि । कन्सचे -गानस्य हेतुमाहुः यदि व्यक्तमियादि । यद्यपि स्वरूपदिक्षा न तच्छ्रवणनिर्या, तथापि गोतस्यार्थः स्वरूपमेवेति, ताचार्थसंयुक्तमेवेति गोतस्य व्यक्त वेऽर्थस्यापि तथा १. '' इति नास्ति मूठे । २. प्रतीक्ष्यमाणा इति पाटोऽवाश्यः । ३. प्रयोगकाम् पा. ।

·उपक्रम श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। स्यात् । तथा च 'तदनगवर्धमितिवाक्यास्वरूपरसानुभवेच्छाया एपोद्भावेन तदनु-, भवेनैवागमन प्रतिबन्धः स्यादिति भावः, वामदृशामित्यत्र । यासां पुनदृष्टिरि त्यादि । पुष्टिमार्गानुसारिखजनपरत्वमेवोत्तमत्व दृष्टेः । अन्यथा चार्वादिपदान्यपहाय वामपदं न वदेदिति भावः । निशम्य गीतमित्यत्र, यद्यपीति | एतत्सम्बन्धिरात्रिदर्शनस्यैव रिसाहेतुत्वेनोक्तरिति भावः । तथापीति । तदनगवर्धनमितिवचनाद- १०-२६-४ भगवदीयोनगो यत्रास्ति तं तर वर्धयत्येवे येतास्वपि स्थितः, स तेन तथा कृत इत्येता अग्यागता इत्यर्थः । अत एव वर्धकत्वमुक्तं , न तु जनक्त्वमिति भावः । एत- देवोक्तमाहानं सशमित्यनेन । पूर्वापेक्षयाधुनात्युत्कटो जात इत्याशयेन नूतन उत्पन्नः काम इत्युक्तम् । दुहन्त्यः इत्यस्याभासः । प्रसङ्गादित्यादि । अत्र पक्षद्वयं सम्भाव्यते । कुमारी- णामेवाहानं मुख्यमित्येक अविशेपेण तथेत्यपरः । तत्राये प्रसङ्गादित्यादि । १०.२६.५. द्वितीय तासामित्यादि । एवम पे । गुणशब्दोत्र सर्वत्र भावपरो हेयः । भाववैलक्षण्यज्ञापनाय तथोक्तिः । जाती यादि । धर्मपदं विष्वप्न्यनुपज्यते । दोहनायपेक्षयाजनस्या-तरङ्गवाद यस्मिन्मण्डने सत्यप्येतद्विना तेषां सौन्दर्या- जनम्यादसम्पूर्णस्याशोभाजनकत्वाच्च मुख्यत्वमिति तत्यागोऽशक्य इति १०२६.६. तत्करणार्लमाधिकार इत्युक्तम् । ज्ञानमार्गशोधिका इति तु शास्त्ररीत्या बुभुस्सूनां बोधायोक्तम् । काश्चित्कृष्णान्तिकमित्यत्र, तन्मध्येपीति । अन्यथा पूर्वपाक्ये काश्चिदित्युक्त- यावस्त्रादिव्यत्यासस्य जक्कृतस्य सर्वसाधारणत्वादने काश्चिदितिपदमसम्बई १०.२६.७. स्यादिति भावः ।। अन्तहगता इत्यस्यामासे, यासां काल इत्यादि । नन्यासा भक्तवाकालस्तथा पतुं न शक्नोतीति चेत् । अत्रेदमातम् । 'उक्तं पुरस्तादित्यस्य द्वितीय- व्याख्यानानन्तरं 'यासां साक्षा' दिल्यादिनोक्तप्रयोजनार्थ प्रतिबन्धोवश्यं कार्य:।। भगवांस्तु भक्तानां स्वप्रामिप्रतिबन्धं न साक्षाकरोतीति वस्तुस्थितिः । अतोधिकारी ' काली प्रभुकार्य कृतवानिति नानुफ्पत्तिः काचित् । उक्तं पुरस्तादिन्यत्र, उक्त निर्गलितार्थमाहुर्यथाशास्त्रमित्यादिनारे । अन्यथा चैद्यस्यापि पक्षसमत्वेन नेदमुतरं स्यादिति भार । एतेनावश्लोकार्थ उक्तः । १०.२६-१३. भगवानित्यादिनानिमाणाम् । किञ्च ! पूर्व ज्ञानभक्योरपि हेतुत्वमङ्गीर, १. येषा मू. पा.। २. पाशाद्वयमि यादिना म पा.। १०-२६९ ·२०२६९ धौटिप्पणी। योक्तम् , अधुना वापिपिन। त अ ययामि इनि यरपोर मचा मुक्तिरित्या ज्ञानभचपोरित्यादि। भगवतो नृपया, सविर्यसम्पन इत्यारम्य निरपेक्ष इयतन प्रयन १०२६१४ भगशम्दानव विकृत प्रातोपयोगि वनति ज्ञयम् । काम प्रोमि यर । 7 पतारसमये पूवात भक्तानिमित्त पृथगाविर्भावाहितीथया तनैव तालमा नमिति स दह निणयमाहु एमायनि । उक्त स्थल तनय सपलसान न पृथा-पक्षे यस्यैवातिभावस्थामयम्पन भनि । पात्र विनियुक्तस्यायन विनियागो न पायसिद्ध इयाशदानगमाय निणाय यायमातुः सयोगे यादि । यथा हम पर नियुक्ता जुहू पर्णमय वगुणयोगा शोश्रवणाभावमपि सार्यात, न वेतदर्थ पृथक्सा त मयो क्रियने, यस्य पर्णमयो जुहर्भवनि म म पाप लोक शृणोतीति या होमाया एर तमय्यास्तस्या पनप मापक र के, नथा प्रकाप भूम्यादिक्लश ययनिमित्तमाविभावस्य तत्तद्भक्तयागे तत्तत्फल मापत्यमिति न पृथक्तट पेक्षेयर्थ । अत्रेदमपि ज्ञयम् । पुष्टिमर्याद मदेन द्विविधानामपि भक्ताना फरमान सवशक्तियाक्ट्यपूक्कमवताणन पूर्णनेकनैव स्वरूपणैः क्तुं शक्यम् । तत्रापि केवर मर्यादामार्गस्थापनायाविभूतन पुष्टिमार्गीयभक्केटपूग्ण न क्रियते । एव के पुरिमागी येगा याविर्भावेन । अत एव दण्डकाग्प्यस्थीगामिपूर्तिन कास देश कृता । श्रीमद- गोकुल च द्रेण च यनप नीना टिगेशनधिकारान् । अग्रे मधुगदिपु प्रद्युम्ना तरूपण खोगकरणातत्तदनुरूप फलदानमिति । नित्य हरावियत्र स हि सर्वदु खहनति । मारनापिपयस्वभावादय न दु ग्खभ नमि यर्थ । नियामयादिना नमय र विवृतम् । तथा स्फुरण उपपत्तिमाहु सर्वत्र भगवदावेशादिति । अनिविगाढभगवद्भावनाया देहेन्द्रियप्राणान्त करणजीवश्वपि तटावेशत्तेषु तथा स्फूर्ती तरसम्बधिष्यपि तथैव भान मित्यर्थ । एतदेव जीव इयादिन विवृतम् । ननु प्रश्नोत्तर वाद्याभ्यामेव मम्पन्नम् , अन नापि श्लोकेन स एवार्थ पर्यवस्यना यत स्थन व्यथमि याशक्य तत्ता पयमाहु ताशीमिति । एव योधनार्थमि यर्थः। ता दृष्ट यत्र यास्त्वि यदि । अतर्गृहगता अनाकारिता एर नाद श्रुग्योयुक्ता इति प्रतिर धोभादतिशानिरासायाहु या पूर्वोक्तास्ता अन्याहूता । तत्रो- पपत्तिमा समागता रति । अ यथा तथा न स्यादितिमाव । गेहस्य देह सम्बन्धिदात्तस्य नट वेनेनासा गृहाभावात्ता गमन वापितमिति न निवार्य ते । दोपनिवा निर्णायक र-म. पा । २ स्वरूपेण म् १ । .

·स्यात् । तथा च श्रीविठ्ठलनाथोवराचता । रणार्थ प्रतिबन्ध इत्युक्तम् । यावद्भिर्गुणैर्भगवद्रमणं भवति तायद्गुणसम्पन्ना अन्यत्र विवाहतो रसशास्त्रोक्तरसविशेषोपयोगिगुणवत्यथ याः समागतास्ता अपि यद्यपि न निवारयितुं यो- ग्यास्तथापि स्थातुमशक्ताः सत्यः स्वतो नागताः किन्तु शब्दपणे सति । तथा च तावा- नंशो निवारणीय इति शब्देनैव निवारण कृतं, न तु हृदा । तदनड्गी कारेण शब्दोपाधि- फमागमनं चेत् स्यान्नित्तिरपि स्यादिति तदभावो ज्ञाप्यत इत्याहुर्या. पुनरित्यादिना । एवं करणे हेतुमाहुरन्यशेपतयेनि । एतेन भक्तिमार्गमर्यादा जापितेतिमात्र । अपाता इति । अन्तर्वहिर्विसंपादो नागरीणां कदाचिद् भवेदपि, न वेतासाम् । व्रजसम्बन्धेनान्तर- धर्मापरणासम्भवात्तथा चागमनं सर्वाशेनैर, नत्यन्यत्रापि केनाप्यशेन हृदयं स्थापयित्वेतिभावः । एतासां निवर्तने यावत्स्वसामर्थ्यमुपयुज्यते तावत्पूर्णमत्र प्रकटीकृतवान्प्रभुरितिज्ञापनाय भगवानियादीनि प्रभुविशेषगानीति ज्ञेयम् । तेन स्वागिनीमावस्य महाबलवत्वं ध्व-यते । तेन भक्तिमार्गात्कर्ष एव मिध्यति । भावस्य भावप-यात्तदुत्कर्ष एवैवमपि पर्यवस्यतीति हृदयमाचार्याणाम् । नन्यत्र माहने विशेष उक्तोन्यथा "मोहता" इत्युक्तत्वेन पौनरुक्त्यं पूर्वस्मादाधिक्यस्य विशेपपदार्थ वापूर्वस्य च भगवद्विषयकस्यैव तस्योक्त वातद्गत एव विशेपो वक्तुं युक्तो न तु गृहादिविषयकस्य पूर्वमसत्वादित्याच्या पक्षान्तरमाहुः अथवेति । स्थूणानिसननन्यायेनेतिभावः । न च भगवद्विपयकमोहाद्विशेपो वक्तुं शक्यः, असम्भवात् , तथा सति गच्छेयुश्चेन्याहुः अन्यथेति । ननु तच्छब्देन सर्वत्यागसर्वात्मभागायुक्तधर्मपरामर्शात्तस्य स्वत एव दृढत्यात्तथा सत्युभयविशेषणकथन- प्रयोजनाभावाच नैतत्साधीय इति चेत् । सत्यम् । उक्तानुपपत्या प्रभुणा स्ववाक्यानां गमनार्थत्वाबोधनाच्चाद्य एव पक्षे ता पर्यमस्तीति यद्यपि ज्ञायते तथापि स्वरूपस्य रसरूपत्वेन भावात्मकत्व यदुच्यते तत्तु तद्विरोधिवचनाविर्भावेगानुपपन्नमितिशङ्कानिरासाय तदविरोध्यर्थरत्वमप्युच्यते वाक्याना तात्पर्यविषयत्वेन । एतदेवाहुरतीर्थत इत्यादिना । यतः स्थितावेव भगवत्तात्पर्यमतो हेतोरापाततः प्रतीयमानार्थप्रत्यायनानिवारयन्नपि फलतः स्थित्यर्थकानीत्ययुध्यन्त इत्यर्थः । भगवाक्यसंख्यातापर्यमाहुः दशविधानामिति । सगुणनिर्गुणभेदेन दशविधानां तथा, नस्वेतासामिति भावः । एतासा वस्तुतो निर्गुणत्वेपि लीलाम्पत्वेन प्रस- १०.२६-२८. क्त्यभावेन तदभायोपि न यक्तुं शक्य इति तथा । तर्हि निषेधस्य कोपयोग. । क्षुब्धदभो नवनीतस्येव क्षोभकवाक्यैस्तथाभूतान्यो हार्दप्रफटने प्रभुशुश्रूषारी वाचनिक्या अपि प्रपत्ते सिद्धौ लोके सा मभारमार्गपाफटये चोकटभागोदीपने रसपोपादिषु चेति वुध्यस्य एतासु नायिकाभेदेन भावभेदो बोधनीयः, ते च क्वचिदेकरूपा, पानिकदाचिन्मिश्रा, . टि. १५ ·भाव: प्रोटिप्पणी । कचिकदाचिदुत्तरेणोपमर्दिताः, केचिःकचिच्चिर स्थिरा:, केचिकिञ्चित्कालं, केचिदागु नाशिन इत्येवरूपत्वं सत्यादिगुणेश्वस्तीति तदृष्टान्तेन बोधयितुं तावद्भिः श्लोवरेता निवार्य-त इत्याशयेनाहुः तमो रज इत्यादि । तथा सत्युपचारेग भावा एव तमादिशन्दैरुध्यन्ते । तथा च तेषां भेदा यौतादृश्यस्ता निरूप्यन्त इति सम्बन्धः । यस्तुतस्तु लीलामध्यस्थाः सत्वादयः प्रास्तेभ्यस्तेभ्यो भिन्ना एतासु सन्ति । यतः प्रमुसंगमविलम्बहेतोयं कर्तु प्रिये स्वसंगविलम्बासहिष्णुन्वहेतुभूतभावमु पादयितुमेतस्यैव पालनेन स्थैर्य कतुं च समर्थाः । अत एवादो तम एवोक्तं, ततो रजस्तत सत्वम् । एतदेवाहुः स्वान्तेति । स्वम्यतमआदेरन्त फलं लयादि । उक्तरीत्यैतद्गुणानां तर पर्यवसानात्तथा निरूप्यन्त इत्यर्थः । पियं किमित्यत, अर्थादेतासामिति । स्वातिरिक्तस्य प्रश्नविषयीकरणादिति | किञ्च । प्रियस्यानेकविधत्वे हि तेषां मध्ये किं करवाणीति प्रश्न संगठते । तेन तदनेकविधत्वं विवृण्वन्ति तत्पयोजनमित्यादिना ! देशादिव्यवहित वमेवेष्टात् कामिते विशेषः । व इत्येवेनैव चारितार्थे द्वितीयपदेपि तदुक्तेभिन्नविषयक्त्व तस्यावगम्यत इत्याशयेन पशान्तरमाहुस्तनापीति स्वामिनीप्वप्युक्तरूपसत्त्वादिभिस्तथास्वमस्तीत्येकैविधा: प्रत्येककचरण' इत्यर्थः। १०-२६ २० भ्रातर इत्यत्र, अदृट्वेत्यादिना प्रासंगिको लोकस्थिया प्राप्तोर्थ रक्त । हए वनमित्यप्राप्युक्ता गुणा पूर्वोक्ता ज्ञेयाः । स्थितिपक्षे गृहे न गन्तव्यमिति यदुक्तं तत्र हेतुमाहुर्यदि गृहगमने यादि । सर्व त्यक्त्वा वन प्रविष्टस्य १०२६.२१. तदपेक्षायामेव प्रायश्चित्तं कृत्वा तत्र गमनं स्मृतिवचनेन बोध्यते यत इत्यर्थः । प्रकृते तदभावान गन्तन्यमेवेति मावः । पतीन् सतीरित्यत्र, द्वितीयाबहुवचनान्यथानुपपत्त्याहुः पतिविशेषणं वेति । तथा च तेषामुपहासव ननमिद भवति । यतो लोकन्यस्यैताह- शोति तामुक्तवन्तः पूर्वजन्मनीत्यादिना । भवन्तवेति । माना इत्यर्थः । १०.५६२२. जाय- मरित्यत्र, स्त्रीणामिति बचनेन भर्तुरियेकवचनेन च सर्वासा य एको मतो तरसेवाविघानाद भगवत एव तथात्वादभजनमेव विहितं क्रियत इयाशयेन १०.२६.२४ स्थितिपक्षार्थमाहुः स्वभावतो जीवानामित्यादिना । अत्र बन्धुप्रजाशब्दाम्यां तत्सम्वीमावपरम्परे उच्यते। , प्रायवश्वण मूपा। २. तथावातद्भानमेव म. पा. ।

·। श्रीविठ्ठलनाथावरीचता । दुःशील इत्यादिना क्रमेण यशऐश्वर्यवीर्यज्ञानवैराग्यश्रीविरुद्वा धर्मा उक्ता इत्या- शयेनाहुः पदोपः स इतीति । स्थितिपक्षे स्वतोपि धर्मी दुष्ट इति पातक १०.२६-२५ सम्बन्धोक्त्या ज्ञाप्यते । कदाचित्याग्यवेन नित्यमभजनीय इत्यपि तथा ! अस्वयमित्यत्र, उपपतिसम्बन्धे दोपोक्त्या प्रभोश्च सहजपति वेन स्पष्ट स्थितिपक्ष । १०.२६ २६ कुलसम्बन्धाभिमानयतीनामुक्त्या तन' तदभावादपि तथा। मेष्ठं प्रियेतरमिवेत्यत्र, शानजानुपपत्या पक्षान्तरमाहुः अथवा तस्यामि यादि । भाषणेने। सर्वतिरोधानमुक्तमिति पुनरपि तथैव चेद् भाषण स्यान स्यादेश १०२६३० विशेषाभावादतः पूर्वविलक्षणमेतद्वाच्यम् । ततो जीवनमुक्तिमामयं चात्र जातम, अन्यथैतन स्यादिति लक्षण्यमेव निरूपितं तस्यामप्यवस्थायामित्यादिन]। अत एव प्रतिभाषणमुक्त मूले । औदासीन्यपूर्वकपूर्वभाषणविरोधिसहासभाषणाभिप्रायेण । तदर्थ- विनिवर्तितेत्यत्र, यदि त्यक्तोऽपीति । भगवदर्थ सर्वत्यागो भगवतोक्त , पूर्व त्यक्तार्था परिग्रहोपि, यतः शुकादयोपि तथा चान्ति, अधुना गृहपरिग्रहं वदति, एवं सति भगवदुक्तमिति गृहं चेद् ग्राह्य, तदा तदविशेषात्सर्वव्यागपूर्वकं भगवानेय कुतो न प्रायः, गृहस्यैव ग्रहणे विनिगमकाभावादित्यर्थः । देवो यथेत्या, अनड्गीकार इति । अन्यत्र रागोत्पत्त्या विवाहिते रागाभाव उचित इत्यर्थः । यहा। द्वितीयस्यानङ्गीकार उचितः, न तु भर्तुरभजनमित्यर्थः । १०.२६३१. अनेन दृष्टान्तेन स्वस्य सर्वत्यागपूर्वकं भायद्भजनेप्युपपत्तिस्क्तेति ज्ञापनायैवमुक्तमाचार्यः । अन्यथा मूले प्रभुकर्तृकभजने दृष्टान्तोकस्या विरोध स्यादिति ज्ञेयम् । स्वाप्ययेति आविष्कृतमिति भावार्थकक्ता-तम् । तथा च सुषुप्तिमपेक्ष्य तत्साक्षिरूपस्य भगवतः सम्पत्तिहासम्पत्तिमोक्ष इति यावत् । तदानार्थ वा भगवत स्वाविष्करणमित्यर्थ । केचित्तु स्वयंप्रकाशब्रह्मस्वरूपज्ञानातिरिक्तज्ञानाभावकथनम् , श्रुतौ तु तयोर यतरापेक्षम् , तत्र विनिगमकमाहाविष्कृतं होति । हि यस्माद्धेतोस्तत्तःप्रकरण एव तदु तमित्यर्थ इति वदन्ति । एवमपि सति बलस्वरूपाविर्भावस्यैवोक्तज्ञानामावे निमित्तत्वात पूर्वस्माद्विशेष । प्रथमवचनश्रवणानन्तर चित्तवैययमभूदि-यग्रिमवाक्याना व्युत्क्रमेणो त्तरदानमिति ज्ञेयम् । अस्त्वेवमेतदित्यत्र, एवमित्यस्य विवृतिः सर्वरूपेति । पयादिसर्वसेवारुपेत्यर्थः । एवमुक्तौ हेतुमाहुः अन्यत्रेयादिना । पत्यादिसेवाविधेभगवत्सेवाविधायक्लोक्त्या १०.२६-३२. त्वमेव सेव्य इति पक्षेप्युपपत्तिरुक्तेति ज्ञेयम् । १-मुक्त्यान मू पा । २. यतो मू पा । ३ भगवत. । मू पा. ।

·। श्रीटिप्पणी कुर्वन्ति हीत्यन, स्नेहन ही यादि । क्रियायाः स्नटसमानविषयायस्यो स- निम्यादात्मन एव निस्पपिस्नहविषय बाद भगवति यत्तस्यैव च तद्गामि पात पायेव रतिं कुर्वती यर्थः । अत्रौपापिनहस्यनस्यायं हेतु । भगवता हि स्वातिरिक्ते सामोपाधिका प्रीति पस्यति पक्षमा श्रयंक्तम् । ग्यामि यस्तु पादिरीया प्रतिवादिमतमगोहत्य प्रोट्या तपझं निराखतात न पनिहाप । नित्यमिय इत्या, अन्यथा जारसेवापी याद । ग्नु धर्म व विहिन वन्य प्रयोन वाटा नदभावान तयेति चत् । उ यते । प्राग्ज मनि विघाहिते पसि जीवति पुरपान्तरेग पिपाहे टोपाकयनात्तत्र जमायच्छेदकमिति वाच्यम् । एव सत्येत समानयोगक्षेम गादिनस्यापि तयार सुवनम् । न च तत्र पति पाभावान तथेति वाच्यम् । स वै पति म्यादानोभय स्वय' 'जीरच्छवं भजति कान्तमतिर्विमूढा । या ते पदाजमारन्दमनिनी सत्यादिवाक्य कालभयवति पति वाभावेनोभयोस्तुन्य पात् । एव सति पतिभजन विदधच्छाम्न हरिसेनामेव विधत्ते । प्रभोर्दुरापत्वेन व्यवहार नियमार्थ पर तथा स्मृ यादिपु कपनमिति भावः । मन एव वाग्दत्तापि क या तत श्रोत्रिय पाने तस्मै दीयते न पूर्वरमै । वरदेश्वरेति सम्पोनेन व्यजितमर्थमाडरतो वय लिया इयादिना । सिञ्चायत । अत्र सिञ्चनस्यावश्यक वे हेतुरुत्तरार्धनोच्यते । तत्रापि याम इति वर्तमानप्रयोगेण स्वजीवनस्य क्षणमात्रमपि तद्विलम्बामहिष्णुव जाप्यते । २०२६३५ एवं सत्यतालीन जीवनमुक्तिय प्रियकृतस्वसम्भापणजनितमेवे यन्यथा नुपपरया कप्यते । ययप्युत्तरदानसमये न तदस्लि. तथापि, पूर्ववचनानामुत्तरदानार्थमेव हदि स्थापितस्वात्तदन तर तदभावे सनि चे मामासुधादानमततो भाषणमपि वा न भवे- तदोक्तैर रीनिवित्रीति हदि कृत्वा पितृचरणरक्तं चयमि यारभ्य वक्तव्यमित्यन्तम् । नो चेद्वयमियर, हरेणैव दम इयाद । विवागादिपदमनुस्मा विग्हपद यदुक्त- चत्यस्त ज्ञापित भावविशेषगहुः स विपरीन इत्यादि । अयम गर्न पूर्वोक्त । तथा सति पुनरगन्युक्तिनं स्यात् । तथा च पूर्वमादग्य कठिन व वान्यम् । तदाहु मञ्यु पत्या । हर- दग्धः कामोऽर-यवस्थोप्याम्म । इत्तामृतन जावेदपि । अनन तु दग्धः क्षणेनैव भस्मसाद भाति पदार्थ, पुनर्जीवनाशारहिनश्च । उक्तमपटाहर्तृवाचकपढम्धवर्णवैपरी यनैनवाचक्रपदस्थ- वर्णयोरतद्वाच्ये तद्विपरीतपर्मवाच लग्यत । सोऽम्माभिरक्तोऽनन पित्यादिना । एपकारोप्यर्थे । तथा चोक्तम्पदाहमा हरेणापि दग्धो या कामोऽधुनापि न जीवति, तत्रोक्तरूपेण दग्धाः कथ पुनधियुरिति भावः । पूर्व मिञ्चनन जीवनातूंपल सणोपि तद्विपरीतो धर्म उक्त इति १-मस्यीकृत्य मू । २ से चनन मू ।

·भाव ॥ श्रीविठ्ठलगाथविरचिता। प्रमुस्वरूपमेवात्र रहःपदेनोच्यते । नस्पत पर समर्थ, तत्रापि कोटिकन्दपोषिकलावण्येन विभावानुभावादिसामग्र्या च विशिष्टं किं किं न कुर्यात् । एतदेवोक्तं तत्रापि विशिष्टो विरह इत्यनेन । लोकप्रसिद्धमर्थमाहुरे कान्ताभावेति । ननूक्तरूपत्वे कदाचिदपि सुखदत्व न स्यादित्याशक्य श्लिष्टार्थकोयं प्रयोग इत्याशयेनाहुरनेन त्वये यादिना ।स्वरूपस्यैव विरहत्यमित्यर्थः । तता काटात् ।:::-. ते । तेन सोपधिस्नेहे घनेवभाव इनि भाषः सून्यते । यद्यम्मुजाक्षेत्यत्र, तलविशेषणोक्तितात्पर्यमाहुरस्माभिर्विचारितमित्यादि । 'भगवान् ब्रह्म का रन्येन त्रिस्न्वीक्ष्य मनीपय । तदध्यास्यत् कूटस्थो रतिरा मन् यतो १०-२६-३६. भवेदितिबदमावेदार्थ विचार्य निर्दोषपूर्णगुण एव सेव्यः । स च भगवानेव । स च निदोपेणैव सेवितुं शक्य इति निश्चित्याधिदैविका यात्मिकदोपाध्यपहाय त यत्र इति तथा । अरण्यजनेत्यत्र | ननु नाञ्चन्यत्यागोवत्यैवान्यसंगत्यागोप्युक्त एवेति तेनापीति प्रन्थो न युक्त इत्यत आहुः संगाभाव एवेति । पूर्व दोषाभाव उक्तोऽचुना प्रतिहेतुर्गुण उच्यते इति न तथेति भावः ।अत एव मूले मीतिरुक्ता । अन्यपदार्थमाहुः सर्वथेति । तद्धर्मेति । भगवद्भावप्राकट्यादित्यर्थ । सर्वदैव स्वप्न इति । पूर्वमपि रमणपक्षे तस्य गोप्यत्यादेवमुक्तमिति ज्ञेयम् । वीक्ष्यालकेत्यन, चतुर्विशे मोक्ष इत्यादिना पुरुषार्थग्यविवरणम् । अत्रालका- वृतादिपदैमोक्षादिनिराकरणोक्तरयमाशय । मूले हि प्रभोरङ्गान्येवोक्तानि १०.२६३२. दासीभवनहेतुभूतेक्षणविषयत्वेन । तथा च त्या बोत्ये येतायतैर चारिताध्यपि यत्प्रत्यहनिरूपणं, तत्रापि भूपणाना, त साभिप्राय मनि स निरूप्यत इति | सारूप्पमिवेति । सारूप्यमुक्तिमिवेत्यर्थः । अत्रालिपारूप्यबदलकै सायमुक्तिन्ता भक्ता लक्ष्यन्ते । केशा बद्धा अपि भवन्ति, न वलकाः । इतोपि तथा । -सेवया प्रति च' 'सालोक्यसार्टि- सामीप्ये त्यादिवशक्यैश्च तासां चतुर्विधानामपि दास्यन्यूनत्वं सिद्धम् । तत्रैन दसप्राप्त्यभाषा- देतस्य च ततोषिकत्यादि तदवरणम् । अत एवागायावरणरूप वमेयोक्तम् । नह्यन्त स्थिति विना परितः स्थितिमात्रेण रसपानमलीनां सम्भाति । मुखस्याम्बुजत्वमप्येतेषां रसपानाभावजापनायैर नोक्तम् । किन, कमलं हि न पेयमपि तु तत्स्थो रसस्तथा न तदारया किन्तु स्वयमेव रसामामिलार ज्ञापयितुं तत्वं नोक्तमिति ज्ञेयम् । बहु- मिरावरणान्महारस्त्वं न्यायते । किञ्च । रोलाया नादस्य पा श्रवणेन पूर्व जनितो यो । १. दारयं मू पा ।

·११८ श्रीटिप्पणी। भावः स एतदर्शनेन पुष्टः क्रियते । प्रचुगलयो विविधरमभावो पत्तिधेति स्थिति न्यो- पत्तिकर्तृवाचकवर्गात्मकनाम्ना मूयते । अनो युक्त दासीभानमिति भावः । सुन्द रस्मिन यादिनोक्ताधिकारवतोना दये दास्ये मुम्ब स्वाधीन भवतीति तपभूतानामनगीकार: सर्वत्र । गण्डस्थलेल्या, स्थले हीति । एतजापनायैः स्थलपदम् , अन्यथा नोक्त ग्यादिति भार । भुजदण्डयुगमित्यर, उभयत्रेति ! इन्द्रादीना भयदैरपि दै यै. भगवालामनमनु सहयमि यहिकानिष्टनिरर्तमः । देशनामपि तत्तथा । यत्नाकरणे द्विना- दण्डय येवे यनुल्लचचाज वेन मुक्तहेतुभूनशुदिजनकहविनेन पारौकिकमुम्वाद इयर्थ । हविदानेन परलोक्साधने विशेषमाहुः तत इति । भगक्रियाशक्तिरूपदिकक्रिया सम्बधिविभोगादित्यर्थ । सर्वथा अन्त करणस्थानामपो यर्थः । (भुजदण्डावित्यनुव वा द्वित्वसध्यावाचिपदमेव चना त यदुक्त तत्राय भावः । द्वयो पृथक् प्रतीतो ह्यपेक्षावुद्धिः । तया च द्वित्वम् । प्रकृते चाश्लेपदशायामुमयाच्जयोरकवत् प्रतीतिः । सा च न घालप- समये सभवति, कित्व यस्याः । तथा च तादृग्दर्शन भावोदयोधक भव येवेति । तथापि द्वयपदमनुस्वा युगपद यदुक्त तेन युगसभागो यथा न निवर्तयितुं शक्यः केनापि, तथा भुजदण्डयोरप्येकवचनमूचितार्थलक्षणः स्वभावो न मर्यादाशास्त्रादिभिर्निर्तयितु शक्यो भरति च । तथैवेति जाप्यते । तेनास्माक दासीभवनमावस्यामिति ।) + का सपन न इत्यत्र, भगव-साक्षा कारे सति मोहामम्भवमाशङ्क्याहु तेषां चलमिति । मर्यादामागीयमगरदर्मभ्यापि पुष्टिमार्गीयाले बलिष्टा इति भाव ! १०२६४० आर्यचरितादित्यत्र । न-वार्या हि श्रेयाः, ते च भक्ता एवेति तचरितमेव सर्व यागपूर्वक भगवानमिति कथमेर कथन युध्यत इयाशड्कानिगसायार्यपदार्थमाहुः प्रमाणपर विवेरिन इति । ननु विवाहितभनन हि प्रमाणमार्ग, भगवान् सर्वात्मक इनि 'गोपीना त पनोना चे'यो वक्ष्यमाण याच तत्र होयते, अधिक पर सम्पयन इति पापपत्तिरियन आहुः प्रमाणे हीयादि । त मार्गे हि पतिवादयो धर्मा देहनिष्टा एव । अतस्तदिन पेनोपस्थितस्तद्ननपिपयो न भवति । 'यावद् नन हि वाचनिक'मिति यायात् । एव स यय मागों वस्तुविचार न सहते । न च विहितत्वेनैवोतमता, निषिद्धवेनैवाधमतेति वाव्यम् । 'शुद्या दो विधीयते समानेष्वपि वस्तुष्पिति मगरद्वाक्यविरोधात् । न चद्विगेधापरिहागत्तन्न वर्तव्यमिति वाच्यम्, प्रमेयमार्गस्य स्वतन्त्र वेनस्माद् बलिटवेन चनद्वरोधस्याप्रयाजक पात् । अयथा प्रेममागोंछेदापत्ति । एतदेवोक्त प्रमाणे हत्यारभ्य न दूपणमित्यतन प्रथन । ननु प्रमाणमागोयागा प्रमेयमागीयाणा च मिथो भेद। प्र- माणनाक्य न प्रमेयमार्गीय विषयोररोति, यागविधिर्यतिमिव, अतो न विरोध इति चेत् ।

·धुनापि श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। ९ स्यादेवं यदि प्रमेयमार्गेपि विधिः स्यात् , यस्याश्रम इव । तथा सत्यधिकारिविशेषणमहि- म्नैयान्यस्याप्रारविरोधः स्यात् । प्रकृते च प्रभ्यनुपहै कलभ्यत्वेन विध्यभावाद्वर्णाश्रमविशे- पाधिकारेण प्रवृत्तं वाक्यं न संकुचितुमर्हति । बाधकाभावात् । अतस्ततोन्यथाकरणे विरोधी दुर्निवारः । प्रमेयमार्गप्रामाण्यं तु 'धर्मव्यतिक्रमो दृष्ट' इत्यादिना 'या श्रुत्वा तत्परो भवेदित्यन्तेन शुकवाक्येनैव वक्ष्यत इति सर्वमनक्यम् । व्यक्तं भवानित्यत्र, ननु यथाती सत्यामपीयदधि तन्त्र स्थितम् , तथा- स्थेयमित्याशवानिरासायाधुनातिहरत्वोक्तितात्पर्यमाहुः इदानी १०-२६-४१. यथातिरिति । इति विक्लवितमित्यत्र ) पत्र पन्भिः श्लोकै रमणं स्वकार्यसहितं निरूप्यते । तत्र संख्यातात्पर्यमाहुः पड्गुणैश्वर्येति । अत्रायं भाव । भागवते हि १०-२६-४२. परमकाठापन्न वस्तु भगवच्छन्देनोच्यते । तस्य च षड्गुणवत्यमर्थ । प्रकृते च रमणमुच्यते । तच्च विविधभावसाव्यम् । ते च निर्विकारे ब्रह्मणि न सम्भवन्तीति मायया प्राकृतगुणसम्बन्धाद्वैत कृतमिति कश्विद् बहिर्मुख. शङ्केत, तन्निरासो रमणनिरूपक- श्लोकसंख्ययैव रमणस्वरूपनिरूपणेन क्रियत इति । एतदेवाहुः पड्गुणैश्वर्येत्यादिना । पड्गुणे यो भगवत ऐश्वर्यभावः स्वामिभावः । रमणे यदा यग्य गुणत्योपयोगस्तदा तत्प्रा- कटय करणेन रेम इत्यर्थः । न तु मायावधीनत्वेनेति भावः । अत एव स्वय पदम् । अन्त्येन श्लोकेन तिरोधानोक्त्या विप्रलम्भोपि निरूपितो भरतीति पूणों रसोत्र निरूपितो भवतीत्याहुः स्वरूपेणापीति । विशेषतो लक्षणानि त्वग्रे वाच्यानीति भावः । वाक्या- र्थानाहु: सामान्येत्यादि । विशेषरमणं याद्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधिमिति । द्वितीयेन बाह्यं दुक्तमित्याहुः विशेष इति । तृतीयेनान्तरम् । अजातस्मरकेलिजातस्मरकेलिभेदेन द्विविधा विलासा इति द्वाभ्यां तदुक्तिः । ननु नायिकामानापनोदनं चाटुकारैरकृत्वैवं कथं कृतवानित्यत्त आहस्तात्पर्य नायं लौकिकेति । एतच्च श्लोकविकृतौ स्फुटीभविष्यतीति तथा ।' तदैव स्वरूपमेवे यारभ्य वचः स्फुटमित्यन्तगन्धस्यायं भाव । प्राकृतपुरुषस्येव स्त्रीप्रेक्षणादिभिस्तदा सञ्जातः कामश्चेत्स्यात् , तननितश्चाङ्गादिविकारः स्यात् , तदा प्राकृत- स्येव तन्नाशोपि स्यात् । न चैवम् , किन्तु 'रसो वै स' इत्यादिश्रुतिभि स्वरूपमेव रसा- समिति रसशास्त्रसिद्धा यावन्तो भेदाल-सर्वरूपं स्वरूपमेवेति तादृशमेव पुरुषोत्तम२- रूपमिति नानुपपतिः काचिदिति । यथा दैत्यान्प्रति वीररूपेणैवाविर्भाव , तपां तथैवाधि. कारात्, तथान बमाविर्भाव इति हृदयम् । हासन्य मोहक वेनाधुना तत्प्रयोजनामावमाशक्य १. स्फुटीभविष्यति । तथा तदेव म. पा. ।

·१२० थीटिप्पणी । तदाहु तासा यये यादि । हामे प्रोयनेव । सरयालीकार एव हास्यसम्भव इति तथा । अ-यथाक्तरूपेण सम साम्याभावादसा न स्यात् । सग्यस्वभारादेव न स्यम्मादिननया गणना । सा तु मर्यादायामङ्गीकारे भाति । तया सत्येवभूनानामपि मर्यादाया पातने भक्तिमार्गमर्यादानाश: स्यात् । तदेतदुक्त नाशनार्थ म यन्तेन । उद्वागत्रैनदुक्ततापात् । उक्टनापदर्शननैव तदुदरणा) दया ! तथा च हासनैव तापनाश सूचिना भवति । अन्यथा रसाभामहतुलेन ता न वदेत् । अथवा । मूल सदय रेम इति सम्म ध । इद हि रमणममृतपूर्वमादायुक्त सामा यरूप च। अतंत्र न पूर्णरमदान , मिलने । तेन न भगवसमान सामयेमधुनास्ती यधिकियाशक्त्याविभरिन नायिकानामुरमर्दैन रसनाशः स्यादिति, तदभा पाय दयोक्ता । यययेर रस पुष्टो न भवति, तथापि रसाभासभाग भासैर्मु-यो रस. पेप्यन इत रमपमपिमरमपोषायोपयु यत । अत एवाभासे तापापनोदनाथ सामा यनीयामाहे युसमाचाप । ('मिया सापि संवत्या, भगतो भक्त ॥ चा किव लौरिकामामात्र चाहुः मिया मर्यापीति । अयमर्थः । लोके रमसम्बयो किया लौकिककामविपयिग्येव प्रसिमे नि भगाचेण्याथ तसनातीय वा कामापि लौकिक एव भविष्यात काय चिका तस्याशा वायितुमाए पर काम इति । गैफिक कामो न विद्यत इत्यर्थः । ननु भगवान् पुरुषोतम इत्या नाम फिरकामाभार , एनासा लौकिनारमस्त्विति चेत्त प्रादुः ताम्ग कामस्येति । अयगर्थ । यदि भक्ताना लोकर कामः स्यातहकिकेन भगामेन पूर्णा न स्यात् नयो पारसम्मेफनातीय व भ वात् , पिनातीया विनातायस्य पूरगामम्मवान् । अनगे मग सामनेर तामा फास्य पर्तेभंगानुयाय तामामपाति सापनाको तास्वति । यथा भगवानप्र ता रामरहिनम्नयना अपीयर्थः । अ यथा भगवन पूर्णरमादबाया न स्यात, यूनाधिरवेन भावये जात्यान् । ननु कामो न वियत इनि धनागवति त म धाद भने पु चोभयविधागाभाष पास्चति चेत् । म । पशमायायात कारवायगधात् । नत्र लौकिनिपश्चरमोकिकम्य भगति निरू- पित यत् । नया दि । 'अत्रैव के प्रस्टमापिदैविक्मुत्तमम् । सामान्य मुनमुट यूपी भुसे न चाप ४ ते । अत्र काममागस्य विक्यानम मिशियम्य प्रभाभी- स यथा किरायः तम्य निया, न काम्या पअता भगाभाग्यावपि नधैर, अयथा भगना भोग मर न रयत् । नम्म त् माया ताम्तयेति । विपक्षे यापफमाः 'मन काकाय PRA पागुन - पाण्टलमने श्रीगोलनापाना समिति, रेखानि च पुरोमा । - ·श्रीविट्ठलनाथावरचिता। कामेनेति । प्राकृतैनति शेपः । तादृशस्य संसारजननावस्यकत्वात् , प्राकृतेषु सर्वनैव तथा दर्शनात् । अत्रत्यभक्तेषु संसाराभावाप्राकृततदभावो निःसन्दिग्ध इति ज्ञापनायोक्तं न संशय इति । प्राकृत वाभावे हेयन्तरमाहुः अतो न कापीति । यतोस्य भावस्या- लौकिकत्वम्, अत एव मर्यादामार्गीयमोक्षेच्छूनामपि प्रवृत्तिनं बाधितेत्यर्थः । मोक्षमा कामाभाववतामेवाधिकारात् । तथा च श्रुतिः 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति । तस्मादयस्य भावस्य प्राकृतत्वं स्यात् , तदा तत्कृतलीलाया अपि तथा वात्तच्छ्रवणे लौकिककाव्यादिवत् कामोद्योधात्तेपामे तल्लीलाश्रयणस्य विपरीतफलकल्यात् प्रवृत्तिर्न स्यादित्यर्थः । चकारा भक्ति- मार्गीयापि मर्यादा न मनेत्यर्थः । तस्मादस्य भावस्यालौकिकानात्तेषामेतल्लीलावणे फलमुखां प्रवृत्तिमाहुः अत एवच्छूनाविति । एतल्लीलाश्रवणेन लोकः सर्वोपि साधारणोपि लौकिककामरहितो भवेत् । नन्वेतादृक्श्रवणमात्रेण कथं लौकिकतदभाव इति चेत्तमाः भगवच्चरितं सर्वमिति । वस्तुस्वभावादेवेत्यर्थः । यद्वस्तु यादृशं भवति तत्स्वनिष्टमपि तादृशं करोति । एतलोलाया लौकिककामराहित्यादलौकिकतत्प्रतिपादकत्लादेतत्परोपि लौकिकतद्रहितः सनलौक्तिकनिर्हेतुकभगवदभावयुक्तो भयतीत्यर्थः । श्रवणं - तु लोलातात्पर्यावधारणपूर्वकं, न तु यथाकथञ्चित् । अतः कामस्येति । यत इयं लीला लौकिकफामरहिता, अत एतरवणेन लौकिककाव्यश्रवणयन्न लौकिकतदुयोधः । ततः कार- णात् 'कामं हृद्रोगमाश्वपहिनो यचिरेण धीर' इति शुकवचनं स्फुटं स्फुटार्थमित्यर्थः । अतो न कापीति । मोक्षफला मर्यादा, कामे सति न मोक्षः, तदभाव एव सः इति लक्षणापि न भनेति सम्बन्धः । तथा च श्रुतिः मोक्षरूपब्रह्मानन्दप्राप्तौ 'श्रोत्रियस्य चाकामहतस्येति । तत्रोपपत्तिमाहुः अत एतच्छुताविति । ननु कामलीलाश्रवणेन लौकिकभावोत्पत्तिला किकस्यावश्यं भवतीति विपरीतं प्रयोजनं स्यादित्यत आहुः भगवरच- रितमित्येकं श्लोकम् । वस्तुस्वभावादेवादभुतकर्मचाच प्रभोरेतच्छवणे तदुद्बोधो नेत्यर्थः । यतो न भवत्यत एव शुक एतल्लीलाश्रवणादिफलं कामागावमेव 'काममपहिनीती'ति प्रक- टमेवाह । यद्यपि हृदोषमपहिनोतीत्येवमेव वाच्यम् , तावतैव चारितार्थ्यात् , तथाप्युक्तलीला- स्वरूपं झापयितुं स्फुटमाहेत्यर्थः । उदारहासद्विजकुन्देत्यत्र, कुन्दत्वं स्नेहस्येति । काममात्रपर्यवसायी, स्नेह इति ज्ञापनार्थमित्यर्थः । दुन्दानां रसमात्रोपयोगित्वादिति भावः । अत्रीयं १०.२६-४३. भावः । सामिनीनां सदा निरुपस्नेिह एव चेस्यात्तदा खण्डितादिमावा- सम्भवेन पूर्णरसभोग उभयत्रापि न सम्भवतीति निरुपधि वांशमाच्छाय कामोपाधिकरवं सम्पादितवान् , नैतावता भक्तिमार्गे हीनता । आयप्रवृत्तनिरुपाधिकत्वाद् भगवता स्वानन्ददा. १.... इद मुले नास्ति ।

·- १२२ धीरिप्पणी। नार्थ स्वयमेतदभावजननादिति । तहि कामनिवृत्तो तनित्यापत्तिरित्याशङ्कानिरासो दोषितिनिरूपणेन हतः । स्नेहरूपढन्तेषु दामिरत्तरोत्तरमेकरूपेण प्रकाशमान वमेव । एतमेवा) परोक्षेणाहुः तथा सतीत्यादिना । ननु भगवानेत प्रार्थनया रमते, न तु स्वयं विनैव प्रार्थनाम् । तथा सति स्वामिनीष्धियदाधि यापा-भाव सम्पादितोस्ति तपूरण- मेवोचितम् , न 'वधिक(संपादन)म, प्रयोजनाभावात् , तावतैव श्रोतृणां कामदोपनिवृत्ति- संभवादुदारहासादिकरण बुत इत्याशयेन यद्यपी यादिनाशक्यान भगवदिरसाया एवो- पक्रान्त वात्स्वानुरूपसर्वसामग्रीसम्पादनमावश्यकम् । अत एव न पूर्णमनोरथ इवौदासी-येने- तत्सन्तोगार्थमेव रमते । तथा सति रमणस्वरूपाभावेनैतसन्तोषासम्भवप्रसंगः, किन्तु लौकि- फनायकवतिकारयुक्त । एतजापनायैव मूले दृष्टा-तोयमुक्त इति तसमाधानमाहुस्तथा पीत्यादिना । कलङ्कयत्वोव या प्रकृते विकारभाववत्व मूच्यते । स यथा पूर्णोन्यपूर्णो भवति, पुनः क्रमेण पूर्णापि, न तु सदा पूर्ण एव, तथापीति ज्ञाप्यत इति भावः । पन्धातिरिक्ताः गर्वा इति । स्वामिनीनामुटुस्थानीयत्वात्तेषामेवारसत्वोक्यावरणस्य च पहिः परित स्थितिनियमेनागापि वाया एम लीला उक्ता भवन्तो यर्थः । मालामियत्र । प्रकरणादसपोपार्थ वा पर्वस्य चरणमपि तदर्थमेवेत्याशयेनाहुः १०.२६ ४५ एपा हि गतिरिति ॥ इति पदिशोध्यायः ।। सप्तविंशाध्यापायाधुनिरूपणाय पूर्वाभ्यायोक्ता तर्धानतापर्यवर्णने, पुष्टो यथा- न्तरित्यादि । अत्राय भाव । संगमे घनिमाग्रिमरमार्थ नमो नयः प्रय नो भाव्यते, न तु पूर्यानुभूतो रस पोप्यते । सर्वेषा तेषा स्वतन्त्रत्वात् । संयोगे पथा यथा रसानुभवाधिक्य, तथा तथा चिप्रयोगे दुखाचियमित्यनुभवसिद्धम् । एवं भावे संस्कारमारशेपम्य पूर्वरमस्योपमर्दकाप्रिमसंगमरसाभावेना-तसानिपुष्टो भवति तथा, यया पूर्वानुभूतलीलास्वरूपा मका देहेन्द्रियप्रागान्तःकरणारमानो भवन्ति । किमुत । भत एवामावहमि यादिरूप जानं तथैव क्रिया च भवतः । एतदनन्तरं जाते संगमे पूर्व- संगमादधिकरम वस्फूर्तिग्यत एव । अन्यथा संगमत्यादिशेपेण तदनुपपत्तेरिति दिक् । यपि सगमोत्तरकालीनविप्रयोगमात्र एवेनाशवं सम्भरतीति नान्तःप्रवेशापेक्षा तथान्ये. तदिप्रयोगस्यातिथिपमवेन क्षणमात्रगंगा-यथावरण एतद्रसदानं नोपपयत इति रसात्म- फत्यास्वरूपस्य स्वयमेव प्रविष्ट इत्याहुस्तदर्य भगवामिति । चत्वारोऽत्रेति प्रियप्रा- तिसाधनानुष्टानरूप तदसस्वभावप्राप्त गुणगानं चतुर्भिः । रसासक्तिरिति । रसास- क्यादित्रयमस्मिन्नन्याय उच्यते । एता हि रसामक्या वैषणपराः, अन्यथा गृहानेव १.वधिक सरनम् मू पा. । १-तेवाम परक्यावरणस्स मू पा. । १०२७-०.

·१ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १२३ गच्छेयुः । एवं सति यदैव बहिः संवेदनं तदैवान्वेषणमिति तदुक्त्या रसासक्तिरेवोक्ता भवतीति तथा । अग्रे स्पष्टम् । उक्तार्थत्यनिरूपणे प्रकारविशेषमाहुः उद्देशत इत्यादि । आयस्त्रिभित्रयाणामुद्देशः कृतः । अन्वेपणं रसासक्तेलक्षणमसाधारणो धानुमापक इति यावत् । लीलाया एतदन्तास्थिगनुमापक एतासु तशविर्भार । गर्वाभावजापकं सपनी. भाग्यामिनन्दनादिकम् । अन्वेषणफलं च पददर्शनम् । लोलावेशफलं प्रियाधीनत्वस्वान- धान वदर्शनेपि प्रिये दोषारोपाभावपूर्वको रमे तया चेत्यादिनोक्तो भावः । गर्वाभावफल. मितरविस्मृतिपूर्वकं तप्राप्त्यर्थंकः प्रय न. १०२७-१. करिण्य इवेत्या, तथात्र काल इति । अवतारसम्पूर्ति काल इत्यर्थः । गत्यानुरागे या, अतःस्मितेन मन्दहासेनेति । अन्यथा प्रकष्टोदारहासस्यैव १०२७ २. पूर्वमुक्तवादधुना स्मित न वदेदिति भावः । गतिस्मितेत्यत्र, भगवति स्वधर्मानिति । स्वगतो प्रियगतिमावना जातात तथा । भगवद्ध मेंग्विति । भगवत एतासा च मिथो चैलक्षण्य गत्यादिषु १०.२७३, सहजम । अधुना तु भगवद्गत्यादिवदेव ग यादि, संस्थानविशेषोपि तथा न तु प्राग्वत् । तथा च सद्भावापन्ना मूर्तिर्जातत्यर्थः । गायन्त्य उच्चरित्यत्र, प्रथमतो मिश्रभावादिति । सुमप्रबुद्धन्यायेन बहिःसवेदनासंवेदनाभ्या संगमविरहविषयकसमूहालम्बनज्ञान जनितमिति तथेत्यर्थ । ननु प्रभोरानन्दरूपत्वेन तद्भावेषु सत्सु सदानन्द एवोचितो, न तु वक्ष्यमाणावस्थेत्याशयाभावाय तस्याः स्वरूपमाहुः शम्दो हि धूमवदिति । अत्रेदमाकूतम् । एतावत्कालपर्यन्तं भगवता स्वरूपानन्दो म प्रकटित । तस्य स्वरूपा मकवेन त प्राकट्य यिन। तदनुभवासम्भवात् । 'तथा परमहसाना मिति वाक्यात् । यादृशेन भक्तियोगेर्ने त प्राप्तिस्लादृक्त प्रकटनायाधुनै पुरुत्तपोमावतारात् प्रभुप्राकट्यानर्थक्यापतिमिया श्रुपायुक्तसाधनसाव्यत्व स्वरूपानन्दस्यत-साधनभक्तियोगस्य च न वक्तुं शक्यम् । अत एव 'कुन्तीभि पूर्णसाधनवतामप्यर्य दुर्लभ इति ज्ञापनार्यवाधिकारिविशेषणान्युक्तानि । एवं सति स्वरूपस्य रसात्मरत्वेन अत्रत्या भावाः सर्वे रसामका एवेति मन्तव्यम् । अन्यथैतच्छ्रवणमात्रेणापि स्नेहोत्यत्तिन स्यात् । एवं सति तद्वार्तानभिज्ञस्य तवेयमाशङ्का कण्टकवेधदृष्टा-लेन कामिनीकुचकुम्भे नखवेधस्यापि दुःखहेतुत्वसाधनमनुहरतो यलमुत्तयों । १. तत्प्राप्त्यर्थंकप्रयत्न मू पा. २. तथा परमहसाना मुनीनाममलामनाम् । गतियोगवितानार्थ क्थ पश्येहि श्रिय ॥ भा. १-४-१० १०-२७४ ·य धारिणी एवं सति तापमान घिदोन म यया पनिटमसिंग्दय नगनु प्राटीवाटपेन प्रतिव धात्तत्रामगधों धूमनेर जनयान, नभायम गत दिगंवेदनन न मांगना प्रतिरोधागपूर्सिन नमिन न नया आआ. 1 यमश्वनामार निरोधानापतिरिति यामानंगनाय नारा मात्रामाधानाय । भन्यवरदय पर्गन माक्टर क्षणमांग म मममायांदय । तया मायामास मी गानप दाद एय। पव सयर्धाटनदारन्यता मिष्यनि । नंदनदुःसं. पायाभ्यन्तरपोगन पंगेन । यथा म मेर एवं मति, तनौनकथा, नयोगनर शिविरम यमनार गानमा विचित्र भरनी याहु: रािमत हनि । यथाऽगर्यादिधुमन्य निर्गत नोमा, नयाग्याप नादाय गानगर समिति जापनाय विराजत इयुगम् । अनानि । यती नागारमा मका, सदामग एर न भाषाः, अतो हेनोरमाटादनमानादिन ग्वामिनीना नमुनगा यर्थः । एतदेव सुटयन्ति धर्मियांणामिति । पर्ने माग स्वायभावग्य व्यभिचारिमाग पनि धर्मिण- श्रीकृष्णम्य तदर्माणा विहारादौना औरतमात्यो रट 417 नये यर्थ । सामान गौरतदर्मयोग्य मयाचदपेशयेतयो-यून पालिनि भारः । श्रथा । यथा प्रियदहागरि- रतधैवेदं गानमपी याहुः यया मगरत इति । प्रनि पपयागामाया मगरहरी सोगमः। सत एव तदा रवागमननपुना न प्रभोरागमनम्, तम्य मर्म वात् । भगवान् फौतुकार्थमव मुत्रचिलीनोस्ति रसपरयशश्व | मनोग्मद्गानेनागमिभ्यनीति का जगुरित्यर्थः । अस्मिन् पक्षे वह:सदनमे पारित, पर पदर्शनजा यक्तिगे या नया करणमिनि क्षयम् । सर्वथा बहिःमवेदन दि पिचयनमिति । नत्र हेतुमा ऋतिमत्वादिनि । सामान भगवद्भारस्य कृत्रिम वात्तिगेघानमारम्यारम् । तदतुपिचित्रमापनीना मियो मिटनं नदादुः। यतो हेतोमिलिनान्ततो हेनो स्वतोन्यतथ गिपविज्ञानारयेनि योजना । यहा। भगवाभावापन्नाऽपरा सपा मालेपादिक कठोनि ग्यतो मिग्नम् । नहायामानम्यां भगरत्ययभायात् तभावाननुपरणऽम्या विशेषविनानमन्त् । अन्ययापि भगवभावाप नयाऽस्या सम्मो ज्ञानेन मिलनमन्यतो मिटनम् । तत्रापि पूर्ववत्तथा । न-वमें पूतनामुपानकरणदशापनामुमानापनेर पूतनाय. या एप रतनमपिर दति यथा, तयानगपि फुनो न । तथा सति विसपरिज्ञानासम्भव इत्यत आहुः कृत्रिमत्यादिति । अग्रे लौड़ा- विभवस्य वक्तव्यवायाशी लीला तारियाविर्भवतीति सर्वमुपपयते । प्रहने तु प्रियादर्शने सायु कटभावेन प्रियमातस्फूर्या स्वम्मिपि तत्वेन भानमिति कृत्रिम यमस्य । एक सयनेनेर भावेन यदोक्तन्यायेना यज्ञानं तदा तिरोभावस्पतिरित्यर्थः । यहि संवेदने सयपि १. निरोपानस्पतिरिति ग. पा । 1 ·- श्रीविठ्ठलनाविरचिता। १२५ मादकद्रव्यस्वभावादुन्मत्तो विवेकरहितो भवति, एवं विरहभावस्वभावजवैकल्यात्तथेत्याशयेन तत्रापि न सर्वात्मनेत्यायुक्तम् । आकाशवदन्तरमिन्यत्र', शुको हीत्यायाभासमारभ्यायमपीत्यन्तम् । अनार्य भावः । 'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न जानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति भगवद्वाक्यात् भक्तमार्गे ज्ञान प्रतिबन्धकमिति मन्तव्यम् । युक्तं चैतत् । आत्म- वेन भगवज्ञाने तदिदृक्षादिजनितार्यसम्भवेन प्रभुप्रादुर्भावासम्भवात्सर्वस्वनाश एव यतः । एवं सति यत्र कालादिनियन्तृत्वज्ञानात्मकप्रतिबन्धके सत्यपि कसादिभयज्ञानरूप: स्नेहकार्य एव देवक्यां जातः, तत्र प्रतिबन्धरहितानां स्नेहमात्र कार्यसम्भव इति किं वक्तव्यमिति कैमुतिकन्यायः सूयते । किञ्च । तत्र देवकीधर्मरूपं ज्ञानं प्रतिबन्ध- कत्वेनोक्तम् , अत्र तु विशेषणेन भगवद्धर्मस्तथोक्तः । एवं सति यत्रायमेव न प्रतिबन्धकः, तत्रान्यस्य का वातत्यपि ज्ञापनायेद विशेषणम् । तथा च हेतुसत्वेप्युक्तज्ञानामावेन भक्त्यु- देकः सूयते । एतदेवोक्तं तासामज्ञानकथनार्थमित्यनेन । शुकस्यैवं ज्ञानाभावे वेतत्कथनेप्यशक्तिः स्यात् , जीवनं वा न स्यादिति शुकज्ञानोक्तितात्पर्य वेदितव्यम् । अपरश्च । सर्वेष्वित्यादिपदमनुक्त्वा नपुंसकलिंगभूतपददानेन प्रभौ च पुरुषत्वोक्त्या यथा षण्वस्य पुरुषनेकट्ये रसोत्पत्तिर्न, किन्तु स्त्रीणामेव, तथा प्रभुसान्निध्येपि भूतानां रसानुत्पत्ति., एतासां तदुत्पत्तिश्च युक्तेति ज्ञाप्यते । तेनैतासामेव प्रभुरसाभिज्ञत्वमित्युक्तं भवति । एता- वापरं विशेषो, बहिःसम्बन्धै विलक्षणो भाव उत्पद्यते, अन्तरेव सम्बन्धे तु विलक्षण इति । कात्यायनीस्वरूपनिरूपणप्रस्तावे कथितं स्त्रीत्यमत्र विवक्षितमतो न शङ्का कापि । अपरञ्च । भगवति दृष्ट एवासां बहिरिदमन्तरिदमिति ज्ञानम्, अधुना तदभावेन तयोरम्यभा- यादप्यन्तरननुसन्धानमुचितम् । परन्तु प्राप्तिरपेक्षितेति यत्र कुत्रचित्प्रभ इन्याशयेन बाह्या- भ्यन्तरेत्यारभ्य पृच्छन्तीत्यन्तेनोक्तम् । सर्वनैव विद्यमानमिन्यायविशेषणतात्पर्यम् । 'पुरि हुद- याकाशे शेत' इति व्युत्पत्या आत्मनात्यादिद्वितीयविशेषणस्य । यहा। प्रकरणाभक्तिमार्गाद भगवता ये बहिर्भाविता जीवास्ते बहिर्भतपदेनोच्यन्ते । तथा च तेम्वेवाकाशनिराकार इवाप्रत्यक्षतयैव सन्तं तत्राप्यन्तरमेव न तु कदाचिदपि यहि प्राकटयेन । वस्तुतस्तु भक्ति- मागीयेषु पुरुषत्वेन साकार बहिःप्रकट भर्तृरूपमनो बहिर्विचयनमेवोचितम् । न हि स्त्रीणां स्वभर्तुरन्तरन्वेषणमन्त स्थितिज्ञानं वा स्वास्थ्यहेतुः पुरुषार्थाय वा भवतीति मूलार्थ । नन्दसूनुगत इत्यत्र, प्रभुपुत्र इति न ज्ञात इति । चोरत्वेन न ज्ञात 1.-मित्यस्य म. पा. ।

·धौटिप्पणी। इत्यर्थः । प्रभुपुत्रो यतो न चौर्य करोतीति भार । प्रेमहासावलोकनै. रिया, तमो रज दन्यादि । यस्य यादृश मनस्तस्य तादृश्यैर रीत्या तदरतीति भव । तुलस्यास्तदुभमिति । पुप्पटत फतश्च यो विधिविनियागस्तदुभय १०२७६ नास्तो यर्थ. क्वचित्तुलसी यत, सा चे यादि । पूर्व हि भक्तावेन निष्कामा निर तर चर- णारपि दमेव सबमाना स्थिता, म्यादीनाम यत एवैषा पूजामाधनम यथा सप नीव जावा तथा रम्यादयो न कुर्यु । तथा सति नायिका वे यो ग्स: स नानुभूतो भवतीत्यस्मद्रातिमनाचा तृष्णा तिष्ठेतनि म वा तथारियर्थ । अस्मदा चंपेक्षयेति । सवस्थाविपस्तदेयाविभावजापनायैवमुक्तम् , * यथा सपनी व जानापि नेमा पृष्ठेयुरिति भार। घाटु पियास इयत्र, समनया गमनेने यादि । ययाप चरणचिह्नादर्शनाप भगवद्भावस्वमापादेश तल्लोलास्कृति सम्भवति, अत एयालिपु तुरसिकासम्प १०२७१२ यि वाक्त , तदनुसारगाये गमनाभावश्च, तथाप्यधुना प्रियदर्शनवता ज्ञापित. प्रिय: शान प्राप्स्यन इति ज्ञा का प्रश्नपग इति, तत्रा'यु मत्तदृष्टा तस्याक्त वादयनरहिता इति चिह्नदर्शनपि त मार्गण न गताः । किञ्च । यथा सहभृताया अपि स्वामि याश्चरणचिहादर्शन पूर्व पश्चाच दर्शन तथहा येक्त्रैक्टा पददर्शन, नागे । तीक्ष्णभावशा यर्थमेव पदचिहाना हार्शित वात्तस्य च तावतैर र ते । अमे तु भगवद शार्यवेन बक्ष्यत इयाशयेनाचा ये रेवमुक्तम् । पदचाच यना पनागिनवारणय नव गृहीतपमत्व ज्ञायते, तनानसा तदपी डनेन च त सम्भात् । मदम्य सगाभावहतु वमनुभूयते । तेषा च समदानामपि सगे मर्यादामागीयभक्तिरस ननित पय मदो भारतुमर्हतीन तुल्सीसब धक धनम् । अनवसरपि गमना मदा धतोक्ता । एघ रसायक्तभ्येतगनुम धानासम्भपात म्यमिलन दुर्लभ जानती नरप्रणाम चदनुम धाम्यत्यस्मिन्नपि समय सम्मान प पदाचिदनुम धास्यतो याशयन प्रभ चरे । अयथाइलोना - मिपिकायान्तरप्र यभिन दन प्रशोऽनुपपन स्यादिति भार । लीला भगवतस्तास्ता इ यन्य ग्रे, भरत्यातिमचा दयादि । एतासा प्रिये स्नहसाम्यपि चिद भगाभार कचि पृतादिभाव हेतुमाहु भात्ये यादि । नायिरामदेन नि भावभद । एस्स्या आप समयादिहेतुभदेनापि तथा । एवं सति भगवत्तलोलात मधिना म ये यस्या यदा यादृपस्य यम्य स्मृतिम्लम्यास्तदा तदा म विविधो विनियोग इति पाठ । ट्रिवि पिनियोग स्यादपि । १०२७१७ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १२७ कत्वं विशुद्धभावत्याज्जलादिसम्बधिन्फटिकस्येवेति प्रघट्टका: । तथा च भगवन्मात्रज्ञानम- तिमत्तत्वम् । तत्सम्बन्धिनामपि जानमीषन्मत्तत्वम् । लीलासम्बन्धिनां येषां ये भावास्तदा- त्मकतायां ते भावा अपि स्वत एव भवन्तीति ज्ञापनाय रोपत इत्यादिना तदुद्देशः कृतः । भावेषु दृष्टान्तेन वैजात्यज्ञापनाय सत्वायुक्ति । ननु तथापि भगवन्ज्ञानं विहाय पूतनादि. ज्ञानं यत्र, तत्र ततो.न्यूनमावता गम्यते, तत्र हेतुरपि वक्तुं न शक्य इत्याच्या पक्षान्तर. माहुः अतो न न्यूनभाव इति । हि यस्मादेतोः शकटादिभिराविष्टा भतो न न्यूनते. त्यर्थः । अत्रैवं ज्ञेयम् । अत्र तापलीलाभगवतामन्योन्योपमर्दकभावनाविर्भाव इति पूर्वमुक्तम् । सपदि तु लोलाया आविर्भाव एतामूच्यते । सा च भगवकृतित सम्बन्ध्यात्मिका विशिष्टा, न वन्यतरमात्ररूपा । तथा च यदंशो यत्राविर्भूतस्तत्र स एवांश उच्यते, अन्यथा पूतना- सुपयःपानसामयिकदशापनभगवस्वरूपभायापनैव पूतनाय त्याः स्तनं कथं पिवेत् । पूत. नायन्ती च तस्यामेय पूतनावत् कथामाचरेत् । अतो न क्यापि कुतश्चिन्यूनतेति सारम् । अस्मिन्पक्ष एका लीला यत्राविर्भूता तत्र न द्वितीये'त सिध्यति । तथा सति चिरं विला. सोय न स्यादिति पक्षान्तरमाहुर्भगवद्भावापन्नायाः सकाशात् पूतनोदखलादिभावापना उत्कृष्टा इति ज्ञापनाय सर्वति । अत्युत्कटविरहभावेनातिदीनतया कथश्चिच्चरणसम्बन्ध वाछन्त्यो यत्र त सम्बन्धः पूर्वमनुभूतोरित तद्वदाचरन्ति । मयि चेन्न चरणं स्थापयति, तदा पूतनोखलादिबुद्धयापि वा स्थापयविति भावेन अत्यात्यैव सर्वत्र भगबवुद्धिः । अतस्तस्य प्रकर्षण सिद्धयर्थ तथेत्यर्थः । पुनरिति पदादेकस्या लीलायामनुस्तायामप्युक्तरीत्यात्या पुनरुखलादिभावोपि भवतीति जाप्यते । एवं सति भावप्राचुर्यादवोत्कर्षः सिद्ध इति भावः । कस्याश्चित्पूतनायन्त्या इत्यत्र, अन्या अहं कृष्ण इत्युक्तवतीति । यद्यप्यत्रोक्तिप्रयोजनं नास्ति, पूतनामुपयः पानदशायामुक्तिप्राकट्याभावाच्च १०-२७-१५. नैवं सम्भवति, तथापि यदा तदा पूतना मां गृहात्वन्यथा तु कार्य न भविष्यतीति भगवदिच्छा स्थिता, तथा कृष्णत्वेनेयं मां जानास्थिति कृष्णाय या अपि तदेछासीदिति ज्ञापनपरा तदुक्तिरिति ज्ञेयम् । तस्यास्त्वित्यादि अन मुख्योपप- चिर्भावगयैवापि तस्याविना पूर्वमेवाचार्यरुतेति सर्वमयदातम् । तत्रैकोवाचेत्यत्र, विरहेण दावाग्निं हायतीत्यादि । अत्रेदमाकृतम् । भगवता यदेयं लीला कृता, तदा पूर्व गोपैदावाग्निदृष्टः, ततः प्रार्थितः १०.२७-२२. प्रभु, अन कथं तद्वैपरी यमुच्यत इति शबानेन निरस्यते । अतिविगादभा. वन्या एव भगवद्भावो भवति । तादृश्या एव च हृदये विरहाग्निः प्रकटो भवतीति सैव १. पतनामुपानदशायामुक्तिप्राकटयाभावाच्च ग. पा. ।

·१०२७२८ . धीटिप्पणी। स्वामिनी त दृष्टवतो । तदेतदुक्तं विरहेणेत्यादिना । तदा पूर्व ततः पालनमेव कृतमि- त्यधुनापि स्वामिन्या रक्षेत्र सम्पनेति भार । अथवैतस्या एवैतल्लीलाभावनाभूदिति सैवी- स्वतीयाहुभावनया वेति। याताया नन्दमनुने यत्र, प्रभो सहभायोक्त्या गौणत्वेन सूचितमर्थमाहुः १० २७ २७ तयैव पायेणेति । भगवान्हरिरीवर इत्यत्र, वैलक्षण्यज्ञापनार्थमिति । तादृश कर्म स्वझतमिति स्पदोपज्ञाने मासर्यज दु ख न भवतीति तथेयर्थः । तुल्यफलत्वेनेति । यादधर्म तादृगेच फलमिति तु-यफलक धर्म भवति । तथा च यथास्मास्वपि कर्मवैलक्षण्येप्यस्मान् भक्तिमार्गेङ्गोरतमानिति सा च तुयेति तुल्य पर कृतान , तथा घेत्तामप्यहोर्यातदारमत्तुन्यैर भवेत् । तस्यामाराधनबललक्षण फर्माधिकमस्तीति तो त मार्गे युतोगीकृतयानि यर्थ । गोविन्दपदता पर्यनिरूपणे साधारणेन्द्रोपीति । यद्यपि 'इति गोगोकुलपति गोवि दमभिषिय चेति वश्यात् साधारण्येन सर्वम्यैर गोकुलस्य , न तु विशेषेणैफम्य फम्यचित् । अतस्तादशस्यास्मदपेक्षया विशेपेणैक्रया भोगोनुचित , तथापीश्वरत्वातधोपपद्यत इति भाव | धन्या अहो इयस्याभासे, स्वभाग्याभिनन्दनमपीति । चरणसम्बधादे १०२७२९. पूना प य योग्या स्वभ्यापि तथावात्तथा यमायातीति तथा । रेमे तया चात्मरत इयर, पुष्टत्वाकामस्य यादि । यथा प्राकृत कामी महानपि केवल स्वार्थपर. सन्वय यदि मुखी भवति तदा स्वरपि १०२०३४ दुखिनं नानुसंधत्ते नधा । यथा माराम वलक्षण म्वधर्ममप्यतिमातास्तथा- ऽस्मदुःखमप्यविचार्य स्वार्थमवतार सम्पायोद्भटभाव स्वयं तादृस्यैव तया च रम इयर्थ इत्याशयेनोक्त पुण्त्वादि यादि । तथा च स्वधर्माविचारकस्य परधर्माविचार किमा धर्यमिति भाव । एव सया मरत इयरय स्वार्थपरत्वमर्थः पर्यवस्य यतो न पोनस्क्यानि क्षेपम् । एवं सामवेपि न निकामताक्षतिरिति ज्ञापनाया माराम गोक्तिरित्याशयेनाहु- निकाम एवे यादि । प्रकारातरणाप्यपौनरुक्याम याशयेनामरत व प्रकारा तरेणाहुः रसाधारवायेति । अत्रेदमारनम् । रसामन्याद्रगवतस्तस्य च स्थायिभावामक स्वात्तमेतस्या प्रकटीय रेम । भयथैतहमानुभवासम्भपात । न तु प्राकृतभावे सतीति । या। आत्मरत इयामपदं ग्वामिनौवाचकम् । तथा चात्मारामोऽपि नयाम- 1 'त इति मनमा नाति। २ आराधनरक्षगमिति तु मा । 1 'गोबिदियारभ्य भार हसत वरिभारिता ·- - १०२७३५ धीविट्ठलनाधविरचिता । रतः कृतो रेमे । चकाराद्विशेषरमणं रिविधयन्धादिविशिष्टमुच्यते । तथा सति नखदा- नादिकार्यसम्भवेनाना वशमा स्यात् , तन्निरासायाहुरखण्डित इति । यथा तस्या रतो. प्यामाराम एव तथा दशनादिभिः खण्डितोग्यखण्डित एवेत्यर्थ, । "कामिनां दर्शयन्दै न्यमित्यत्र, कामिनस्त्वि यारभ्य एवं रेम इत्यन्तम् । अत्रायमर्थ । पूर्वमा माराम प्रोवाया तादृशोपि सन्यन्नायिकाधीनत्वमेव भजते तेन रसा मको रसवाश्च भगवानेत, अ ये तु कामिनो रसाभासिनो मलपूणे वस्तु यासक या नीमन्मरसपूर्णा श्रान्ताः सन्तरतादृशीष्वेव । दैन्यमा फलं लभन्त इति ज्ञाप्यते । किञ्च । अत्मारामोपि यद्रसपरवशस्तत्रैव रसभावशेन मानादिर्क भवति, अ-यासु तु रसाभावान्न स मानः, किन्तु दोध्यप्रकटनमेवेति । एतेने मारामस्थापित प्रभोयंत्र रतिस्तव रसो ना-यास्थिति फलितम् । गां गोपीमित्या, बहिप्रियसम्ब धेन्तरायहेतुत्वेन माने दोप्त्योक्तिचिताविति ज्ञेयम् । समानरसत्वेप्येतासा तदा मानोभूकत्र । तत्राप्यधुना, सोभूत् । तत्र हेतुमाहु स्वगत्ययुक्तकरणादि ते । नायिकाना हि प्रकृति सदा मानिमीत्वम् । प्रकृते चेयवधि नायकाधीन वमेवाङ्गीकृतमिति स्वस्यापि नायिकप्रकृतेया, गती रीतिरतस्यामयुक्तकरणानायकाधीनत्वेन स्थितेनायिकाप्रवृत्तिनिवृत्तिहेतुत्वेनाधिकारिण इवाधिकारिणो ये, आदिगदा-प्रौढा भावारते पूर्वभावान्कोमलानाशयामारित्यर्थः । स्वय' त्वयुक्तेति पाठे स्वयंपद स्वामिनीपरम् । शेष पूर्ववत् । ननु पूर्वमेचाश्या अपि स्वामिन्या मानः कुतो नाभूत् , रसप्रावस्तुल्यत्वादिति चेत् , उच्यते । भगवान् हि भक्तेभ्यो भजनानन्द दातुं लीला करोति, सस्य तद्रसानुभनार्थं च । तथा च बहीष्वपि प्रियासु सतीप्रत्या पृथड्नयनेन विशेषरमणे यो रसः स न सम्भ्य रमणे । स च स्वरूपात्मक एवेति तत्स्वरूपं प्रकटीकृतवानिति न काप्यनुपातिः । पर्व मानाभावे स्वामिनी भरैव हेतुरकोऽनयाराधित इत्यादिना । ततो गत्वे यस्यामासे, दोपाभावेनैवेत्यादिना इस वक्तुस्तात्पर्यमुच्यने शक्तौ सत्यामपि प्राकृतकामियरकामाधीनत्वेन स्ववश बजानेनाशक्तियापने स्वस्त धेनापि नेष्यतीति ज्ञानं भ्रमः । यथा भगवमणे दोपभावासम्भवा- द्भगवद्भावात्मकावेच सौभाग्यमदमानाविति 'तासा तत्माभगमदमित्या निरूपितम् , संथा प्रकृतपि प्रियाधीनःवभावनात्र रसो दत्त इति स एव भावोत्राजनि, न तु दोपरूपः । स एव हित्वा गोपोरित्यनेनोक्तः । एवं सत्यत्र विप्रयोगात्मकरसाननुभवे पूर्णरसदान न भविष्यतीति ज्ञाना प्रभुः सयोगरसनिसासकोचमकरोत् । अयमेव भावः क्यिाशक्ति- १ ततो मोधानेत्यादिन यता पयमाहु एव सतीत्यादि । Pr ·श्रीटिप्पणी। संकोचप्रकाशको न पारयेई चरितुमिम्यननोक्तः । अन्यथाऽनृतवादियं स्यात् । न हि भगवत प्रति तदीयामेव सम्भाति । स बतिपूर्णरसारि वन स्तम्भरूपः साविकभावो भवितुमर्हति । इमाव ह्यमयांदायम् । तथा चोक्तरीत्या निरधिरमदातुस्त सकोचेच्छा रस- मार्यादिकी न भवनीति तद्भावोदयोर मापदेनोक्तः । रजस्तमोऽधिष्ठानोरपि तग्ज भाव दूरीकृत्य अमृतदाते यत्रापि पूर्णरसदानार्थमेव तद्भावजनन स्वतिरोधानं चेति ज्ञापनाय केशवपदोक्तिः । एवं सति पर्यवसानतो रसमार्यादिकोवमप्युक्तेच्छाया ज्ञायते । 'प्रिया विम घृत्ता तमजानन्ती पूर्ववदेव प्रियः करिष्यतीति जाना 'नय मामिति क्रियाशक्ति प्रार्थितवती । परन्तु यत्र ते मन इयनावाप्युक्तेर्भगयन्मन उक्त कार्यरतोति पूर्ववत्तियो. दमस्याशक्यत्वादुभयो: प्रभुरगत्यमेवोपदिष्टयाप्रियायाः स्वस्कन्धारोहणम् , न तु स्यम्य । ग्रिमरसटिन्सया प्रमुः स्वहादं न ज्ञापयतीति प्रिया प्रियस्कन्धमेर बुवा तथैव पर्तुमुध ताभूत । तदा प्रभुरतथाकरोत् । एत सर्व हृदि कृत्वाचार्यरुक्तमेपा हि नृत्यमित्यादि । नटो हि नृत्यचेष्टया स्वा- तस्थ रस द्रटारमनुभावयति । एतदर्मसाम्येनात्रापि नृत्यपदप्रयोग कृतः । १०.५७-३८ एतदेव विवृत्त स्वान्तरियादिना । पूर्व प्रभुणा सर्वथा तदधीनत्वेन रसो दत्तः । सोऽन्ताप्रियाया भस्तो यधुना स्वय त रस प्रियमनुभावयितुं वाकृती प्रक्टयति । तथाशक्यम् , मत्स्नेहेनैव तद्वशीभूतस्तथा रमते, न त्व यथापि । प्रकृते हि न पारयेह'- मित्यादिस्नेहरीतिविरुद्धम् ! यसमार्गाविरुद्धमिति तथा स्तुमुचित भवतीयुग्यते, तन साधीयः । तथा सति रसस्वाभा येन प्रिया त म्थरस युते किं प्रियमनुमानयेत् , अग्रिमरस दानप्रति पश्च भवेत् । इदमेवोक्त तद्भूमावियादिना । एतदर्थस्तु । तत् उकाभिनय नम् । भूमी स्वा-वर्लक्षणस्थान त्याजयित्वा बहिःस्वप्रौढ्या त प्रकटने न सम्भवतीति शेषः । तत्र हेतुरूप्रभावेत्यादि । स्वातर्गुप्तौ हि रसामृतान्धिरुचरोचर भावतरमाननुभावयति । इदमेवोभावत्वम् । स एव यहिः प्रकरितो रसलपादेव बहिर्भवति । अतोयमेवोभाया- भाव । युतः स्वरूपत एव नष्टो भवेदिति यावत् । अलौकिकरसाभिनयनम् । विरहेणात्यादिप्रकटन तत् , लौकिकरो या स्त्राधिक्यज्ञापन भूमी पदस्थापनम् । तस्मिन्सति तम सम्मवतीत्यर्थः । अशक्ता चेदिति । 'यत्र ते मन' इति प्रौम्या, न तु प्रार्थनरीत्या, सख्येन कथ वदेदित्यर्थः। (एव सति भइग्य तरेणाप्येतद्वचातिः सम्भवति । तथा हि । भगवता यस्यै प्रियाये पूर्णः स्वरसो दत्त इति भगवनिष्ठा भावा सर्वे हृदि स्फुरदूपा जाताः । तथा १ एपा हि नृ यमित्यादिप्रयता पर्यमाहु प्रिये सादि । २ सयोगविप्रयोगयोरियर्थ । १. प्रति पाच मू पा ! ४ भयमेवो-मू पा । ५ स्फुरिता मू पा ।

·- श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। च सर्वत आधिक्यमपि स्वस्मिन् स्फुरितम् । तदुक्त हित्वा गोपीरित्यादिना । एवं 'सति द्वितीयरसलीलाचिकोर्षा यदाभू सापि हृदि स्फुरिता । तामविपया मन्यमानापि 'न कातरा जाता, किन्तु पूर्वरसगरिम्णा दृढा सती प्रियमत्रवीत् । एतदेव दृप्ता- *पदेनोक्तम् । दुष्टगुणव्याप्तयोरप्यमृतं ददाति । अह स्वतद्गुणैरेव पूर्णति अवश्य सुखमेव दास्यति, न दुखमित्यभिप्रायज्ञापनाय केशवपदम् । ततो भोगस्थानादग्रे बनसम्ब- धिनमुस्कृष्टं देश स्वयं रवे छया गान तु प्रियेण नीता । गयाऽनपीदित्युक्त्या प्रियनै- कट्य जायते । तेन तदधीन एव प्रियस्तत्संगे गत इति जापितं भवति । अथवा । वनमि- स्युदेशो नाममात्रम् । वस्तुतस्तु महारसनिधानम् । तेन रसोद्दीपकमियुक्तं भवति । एतादृशे वने मद्वियोगेन मां विचिन्वन् यदि प्रियो भवति, तदा कीदृशो रसः स्यादित्याशयेनानवीत् ।। अत एव दृप्तात्वमुक्तम् । पूर्वरंसातिमदातथा चेत्करिष्यतीति तदाह चलितुं स्पन्दितुमपि न 'पारये। जीवनमेव न संघ स्यन इति भावः । एव चेत् किं कर्तव्यमित्यासाहक्षायामाह नयेति । 'यत्र स्वान्तर्धाने ते मनस्तत्रान्तीने मां नय, तिरोहितां मां कुरु, त्वं मा तथा भवेत्यर्व। प्रियस्त्विदमत्यशक्यमित्याशयेनोत्तरयति स्कन्धेत्यादिना । यथा स्सस्कन्धारोहणमशक्यम् , तथा मत्तोऽन्तर्धानं भवत्या' । न हि पूर्णजानशक्तरविपयः फोपि भवितुं शक्नोति । यद्यपि विरुद्ध सर्वधर्माश्रयत्वेन रसामकत्वेन च जाननेवाजानन्नपि भवितु शक्नोतीत्येवमुत्तर 'न सम्भवति, तथाप्यत्रातिप्रीतिविषयत्वेन तं धर्म प्रकटयितुं न पारय इति भगव- 'दाशयमापनाय प्रियापदमुकम् । उत्तरदानमप्यत एव । अन्यथा वेवमुक्तस्तूष्णी तिष्ठेत्तिरी- 'धीयतै वा । मियावान्ममाशक्यं भव-यास्तिरोधानम् , तरसामर्थाभावादमायाः सतस्तिरो- 'धान तथेति भाव । एवं सति प्रियया प्रार्थित देयं यद्यपि, तथापि प्रियान्वेन साशक्यमिति 'लक्षणो यो हेतुस्ततो हेतोः स्वयमेव तथाऽकरोदित्याह 'ततश्चेति । एवं करणे प्रभुनिष्ट 'हेतुमाह कृष्ण इति । अस्यां दशाया 'दि प्रकटः सन्नेवानन्दात्मकन इसपोपको यत इत्यर्थः ।) इति सप्तविंशोध्यायः ।। अष्टाविंशोध्यायार्योक्ती, स्वभावादपराधत इति । तदवस्थाया एव स्वभायो यद्गुणगानमेव भव येव । अतस्त स्वभावादेव गानं चक्रुरिति सम्बन्धः । १०.२८०. पक्षा-तरमाहुरपराधत 'इति । भक्केभ्योपि स्वस्मिन्नाधिक्यज्ञानलक्षणमपराध प्राप्यास्मान्यदि प्रार्थयिष्यति, तदा रस दास्याम इति मानलक्षणा ताऽवज्ञा याभिस्तादृश्यो यतोऽतः स्तोत्रं चरित्यर्थः । अवजयाऽप्रसाद स्तोत्रेण प्रसादो भविष्यतीति तथेति मावः । यदा । स्वभावाद्रसस्वभागयोपराध इत्यने पूर्ववत् । स्तोत्रमिति गानविशेषणम् । तथा च 1. 'गो' इति भारित मूलपाठे । २, अतोनावमुक्तम् । मू पा. । ३. भगवतः । ४, धारोहणतन्यमियर्थ । A ·- -१३२ रतोतरूप गान चरि यर्थः । अग्रे गुणधन भाववैजा यज्ञापनार्थमिति ज्ञेयम् । गृढाभिसधिना पक्षा तरमाहु अथवेति । प्रार्थनाश्च ता आद्याश्च प्रार्थनाया या: प्रथमद्वितीयतृतीयपञ्चमपप्रसप्तमाष्टमश्लोकैः है कृता , अते त्रयोदशचतुर्दशाभ्या च सान्निध्यात् युमारिकाभि कृता , अये तु प्रौढाभिरक्ताः श्लाका । चतुर्यो गुणातीतभावापन्नाः कोम- भावा इति यावत् । अतस्तथा लोकसख्ये यर्थ । ननु 'तदागमनमाड्मया जगुरिति यच मायथा माननापराधादन', तथा स्तोत्रेण सतुष्ट आग मभ्यतीति भावो लक्ष्यते, एव सति दोषागेपादिरनुपपन्न इ याशक्य गृहाभिसा घमुद्घाटयत स्तुतिस्परूपमाहुः तत्तदिति । स्तुतिर्हि ययाधिकार भवति । एतासामेतादृश एवाधिकारो येन कुहककितव दिवचनाना मपि स्तुतिन्वम् । अन्यथाग्रे तथानुवदिप्यस्तदागमनकाक्षया जगुरिति न वदेत् । न श्येय नहादिभिरपि वक्तु गश्यम् । तथा च स्वस्वभावो'दरणे तयणेन मभो परमसतोप इति तासा भार एव निरूयत इ यर्थ । विपक्षे बाधकमाहु अन्यथेति । यद्य यस्तुतिवद- त्रापि स्तुति वमेव स्यात् , न भावमात्रनिरूपणम् , तदोपालम्भादिप्रकारैरनेकरूपता स्तुती न सम्भवतीति सा नो येतेयर्थ । -सुरतनाये यन, (सरत सभोग इ यादेरयमर्थ । रत लौकिक भोगशदना यम् । तत्तु सृष्टिमारभ्य प्रवर्तते । तत्र न भगवदाज्ञापेक्षा । 'सृष्टिसमानयो '२०२८२ गक्षेम वात्तस्य । एव सति सुष्टु भलौकिक शोभनरूप यत् रत तत् सम्यम्भोगशब्दवास्यम् । तदस्मास्वेय त्वदाजये ज्येति यावत् , तयैव प्रवर्तते । यतो जगत् लौशिक ग उति, नस्य येव, न तु स्थिरम् । अतो यौकिक स्वरूपान दरूपं सन्न प्रकटीभवितु न र्हति । एतादशस्य तस्य भवानव नाथ ! प्रवर्तको रक्षकश्व । एव सति स रसश्चन् वयेव निरु दस्तिष्टेन् , तदा यौकिका अपि भक्ता रेशू यहृदया भवेयुरिति दि छ। या या प्रायिवा नाशीय प्रकटीकृता', यत प्रतिबनिवृत्तिः । अन एवान पिख सार्थिन' इति वयत । कामो भगवदीय । मनस: पूर्वरूपत्वात् याच उत्तररूप वात् 'मनधर' इमुपवा 'जगौ कर वामदशा मनोहरम्' 'ता दृष्ट्वानिक मित्यादिक च यापमलौक्किभावप्रवर्तक स्वप्रिया स्व याशयेनाजापदमुक्तम् । 'मैव विभोहनी'त्यादिवाचा भगवनापामालातामामप्यानाम्पत्यमित्याशय । तरय वचनै प्रतिबनिवृत्तिरपि ।) अता ब्रह्मणेति । अत्राय भाप । 'प्रमादयो बहुतिय यदपागमो सकामा' इयत्न भगभरकामा मागतमदममाना श्रियापागा भावोद्गारिणो -निर तर नियमगत वेन तदभावामा र प्राना इति त मम्बम्धे तदनुभावेन कदाचिस भायोपि , सुटियम ना ले नव दिनि पाठ । ३ २ पहश्या इति पाठ ।। सय इति स्यन् । ४ पेरपवन।

·- १०२८४ श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भवेदित्याशया तत्कामास्तपथरतीति निरूपितम् । प्रकृते च स्त्रय प्रभु प्रकट इति त मार्गप्रकटनार्थ द्वारभूता वय तेन प्रकटिता इति । अत्र मुरतशब्देन सुष्टु भगवता सम रत येनेति भगवद्भाव एवोच्यते, न तु सम्भोग , तस्यापामरमनुवर्तमान वेन त्वदाने यादिना नाथत्वविचरण यत्तदनुपपत्तेः । एत मार्गप्राकट्येन ब्रह्मणो न कोपि भावः सिद्ध इत्यरुच्या पक्षातरमाहुः पामेन वेति । भगवदीयमाररूपेणेति ज्ञेयम् । स्वागिनीदर्शने हि भगरतो भान उद्रिक्तः सन् कामकार्य करोत्यतरतेनै स्वार्य वय प्रकटीकृता इत्यर्थः । सख उदेपिवानित्यत्र, पूर्वमपि सखा यथेच्छमित्यादि । 'सुपर्णावतो सयुजी सखाया'विति श्रुतेर-तरा मा जीवस्य सखा गाति । प्रकृते च स्वरमणेछा- मनतिक्रम्य तदनुरूपमेगास्मा। सीत्यर्थः । अत एवास्माक नायिकाभान एव सार्वदिक इति भार : एतादृशस्यागमन नायिकायै स्वसमर्पणार्थमेव भवतीति तदेघ कर्तुमुचितमिति भाव इत्याशयेनाहुः आगतस्येत्यादि । दिनपरिक्षय इत्यत्र, विभ्रत्पदतात्पर्योक्तो, शान वा भवेदिति । भक्त्यात्मकत्वात् १०२८ १२ मुखस्य स्नेहरसानुभव एव स्यादि यर्थः । प्रणतकामदमित्यन, अथवा यल्लोक इयादि । लौक्तिककामखण्डनैश्वर्य स्वकामदानालकरणापदरीकरणा मक पञ्चविधमुपकार परोति तचरणपट्ज तापनिधारणा मकमैक्मेवोपकारमस्मासु करोवित्यर्थः । पद्मजैरचितमिति चरणपद्मजै खैस्तथेत्यर्थ । लोके तेषा सयोगिद्रव्य वेषि भगवनखाना सच्चिदान दरूपत्वेन स्वरूपात्मकत्वेन तथा वक्तुमशक्य यर्याप, तथापि स्वस्याधुना चरणसम्बधे यार्या न्यदेव तत्सम्बधि तदेव पूर्णसाधनमित्याशयेन तथोक्तम् । भस्मि पभ उपपत्तिमाहुरत्यथेति । उक्तारुन्यैर पक्षा तरमाहुस्तत्तुल्य वेति । तैरतिशोमा । अतस्तैश्चरणपा पूजितमिव भवतीत्यर्थः । ध्वजादिचिह्नानि चोक्तरूपाणि ज्ञेयानि । रहसि सविटमित्यत्र, गुणत्रयसहितमिति । मधुर व गुयायस्वबुधम नोज्ञपलक्षण गुणत्रय ज्ञेयम् । रहसि सपिन्दो ज्ञानानि येन वाक्येन तत्तथा। चाक्यनिरूपण सति यादृश तदस्ति तादशमेव प्राप्यत इति गुणत्रयसाहित- मित्युक्तम् । अथवा । कारणत्रयस्यैर विशेषणमिदम् । कारणादेशो वाक्यमित्यादिना कृत । कामेत्यादिना गुणाना वधादिबोधकत्वेन वाक्य कामोद्वोधकम् । हात्यमानन्दस्य । श्रीधामस्वेन रसाधिकारिणो बोध्य ते । १०२८१३ . १०२८१७ ·२०२२२ टिप्पणी । एतावनिरूपणेन भगव प्रापो भक्तकृतसाधनस्य यारतो पराकाष्टारित तीय युक्ता जाता, भगवता च भक्ताना स्नेहपरीक्षाया क्रियमाणाया यावतो तस्याः १०२८१९ 'पराकागा, साप्युक्ता जातत्युपसंहति एव साधनेति । अत्र यावत्ताव दित्यत्ययपदे । तथा चाकरी या साधनपरोक्षयोर्यारस्वरूप तावद्रूपस्तापो मिपित इयर्थः । इत्यष्टविशोध्यायः ॥ एकोनविंशा याये तासामाविरभूदि यस्याभामे, ब्रह्मा विष्णुरित्यादि। अत्रेदमानम् । आयतलक-पे भगवानव चतुर्मु वो ब्रह्माभूत्, तपश्च पूर्व कृतवान् । स वाच्यवानक्तया 'भगवान् ब्रमरूपधृक् नामरूपक्रिया धत्त' इति वाक्या' ०मलेनि य विदुरिति चाक्याच्छन्दसृष्टिमर्थसृष्टिं च ॥ तदेयानुप्रविश्य सर्व कार्य' पृतवान् , सय रजोरूपश्च । प्रवृते च पूर्व रजोम्पमानरूपेणाविमूर्त , "ततस्तापरूपेण, ततो विविधगानप्रगपरूपण, ततो विविध लारूपेण । विष्णुश्च विक्षेपरहित शुद्धसत्व मको यथा यस्य पान भवति तथा पाति । प्रकृते च सम्बो. बचनश्रवणान तर स्वापरायहेतुक गमन प्रियस्य ज्ञाया चित्तविक्षेप त्यक्ष वा पुन स्वस्थानस्थिना. स्वनीवनाथ स्व स्य भाव प्रकटीकृतम य इति तादग्भावरूपेण प्रकटः। 'यदरोदात्तद्रुद्रस्य रद्रव मिति श्रुते. स्पष्ट रद्रवम् । 'देवाः स्वधनमग्नो निधाय सप्रामाय यदा गता', तदाग्निस्तद् गृह त्या पलायित , तदा देवा पला स्वकीय धनमगृह्णन् , स तदा 'दुः खनारोदादिति श्रुतापाग्यानम् । अत चादेय रस व प्रभुः स्वामिनी यो 'दधान बमोगार्थम् । श्वामि यन्तु मानेन पस्मिन्नेव त रस निरद्वय य , तदा मानऽपहते. ऽतिद-यमाविस्तर य इति रुरुदुर युच्यते । 'यथा स सर्वनिरासफरतथार्य मावोऽखिल. कायोत साधनवनिरासा । यन• माधनयमावेतदनुदयो भगवदनाविभावश्च, एत- दुदय तमूर्तिनाशः प्रभोरा धर्मावश्च । 'कृषि वाचक' इति वाक्यारष्णशब्दवाभ्यता 'यद्यपि सदैयान्ति, तथा येताोदया याहिनोत्तरक्षणे यदि नाविभूयाद भक्ताना तदा देहा- सित्तेव न स्यान् दयनवा युपमदरभावन प्राचीनमस्वनाशात् । अतः स्वयमानिर्भूय (घग्वरूपम सत्यमान दं च तत्र स्थापयतात्याविर्भनस्य कृष्णन त । समयमानमुखाम्बुन एयत्र, स्मयमानाभ्याचे यादि । न होताहशोऽ यो म्न यम्य एतादा भक्ता इति मम । अत एवैताधे मा प्रार्थयिष्यति तदाऽ यस्मा अपि मद्भतायेम रस दास्ये, स यथा तु मुक्तिमवति मान । अन यात्रुज मुक्तम् । तदि रविषिरणसम्म धादेव विकसित सइस प्रकटयान । अनि प्रायनै। तम्मानीयनि भाव । भक्ताना दोप इति । 1 'कार्य इति न रित मुहरठे । - ·श्रीविठ्ठलनाधविरचिता। विचारे क्रियमाणे भगवद्रसपानानन्तरमेव तादग्भावोत्पत्तेस्तस्यैव स, धर्म इति निश्चीयत इत्यर्थः । अथवा व्यापिकृण्ठेत्यादि । 'मयाऽपरोक्षं भजते तिवाफ्यात् श्रीकृष्णस्वेतासामेव निकट स्थितः । एवं सति 'तं विलोक्यागत'मिति यदागमनकथनमा, तेन येन रूपेण तत्रास्थितिः पूर्वम् , तेन रूपेणागमनमित्यवस्य वाच्यम्, तत्र स्थितस्यैन आगमनासम्मवात् । अतो येन रूपेणागमनं, तपमुक्त व्यापिवैकुण्ठेत्यादिना । ब्यापिवैकुण्डे हि पुरुषोत्तम एय, नांशः बजे तु 'श्रयत इन्दिरेति वाक्यालक्ष्म्याः कदाचिदपि नावसर.। इदानीमेत मानापनोदनं तदार्तिनाशनं चैकदैव करिष्यन् लक्ष्भ्या रमणं येन रूपेण करोति,तेन रूपेण, कृत्वा तत्स्वरूपस्य एतदभिन्नत्वात् तान् धर्मान् प्रकटीकृत्य प्रकट इत्याशयेनागमनमुक्तम् । एवं सत्येतेषां धर्माणां पूर्वमतावात् तद्विशिष्टस्यापि तथा प्रात्तादृशस्यागमनमुक्तं भवतीति भावः । ननु कन्दर्पणेति। पृतनोक्तेरिदमाकृतं ज्ञायते । पृतनया, हि परपक्षनिरासः क्रियते । दुःखिता तु सा न तं कर्तुं समर्था, किन्तु सुखिता । स्वामिनीभिरपि सर्वात्मभावविरुद्धा सर्व भाषा निरस्ताः । तथा- च सस्मिभाववत्सु भक्तेषु दुःखसम्भवे मर्यादामार्गाया भक्ता अप्यस्मिन्मार्गे दुःखसम्भावनारहि- तामोक्षादप्याधिक्यं न ज्ञाम्यन्तीत्येत मार्गप्रवृत्तिर्न भविष्यतीति ज्ञात्या कुतोऽतिरोधानं न कृतवानिति । तथा च कन्दर्पशन्दः सर्वात्मभावपरः । एतासां कामभानोयि सर्वात्म- भायात्मक एवेति ज्ञापनाय कन्दर्पपदप्रयोगः। स्वपृतना खिन्नेति । भविष्यतीति शेषः । यद्वा । दैन्येनाविभूतो न तु हेत्वन्तरेणेतीममर्थ स्फुटं कर्तुमत्रापि लौकिकरीति जानतो भ्रान्तस्याशङ्कामनुवदन्ति ननु कन्दर्पणेत्यादिना । साक्षादित्यनेनायपक्षे समाधानमेवं ज्ञेयम् । अस्मिन्मार्गे मोक्षादाधिक्यज्ञानाभाव किं रसवाताभिजस्यापायते, उत तदनभिज्ञस्य । तत्रान्त्ये ओमिति धूमः । आधे तु विवरणोक्ताच्यात्मिकमन्मथरसस्यैव यत्र विप्रयोगे महारसत्यमुच्यते तत्र तस्यापि तपस्य विप्रयोगे महारसत्वेन ज्ञाने का शङ्का नामेति द्वितीयपक्षसमाधानं विवरणे स्फुटम् । काचित्कराम्बुजमित्यत्र, पूर्वमनेकविधा अपीति । अनाविर्भावे चित्त- विक्षेपादनेकविधवं पूर्वाध्याय उपपादितं वचनरीत्या । अधुना तु प्रभुभंग- १०-२९-४. शब्दार्थ प्रकटीकृत्य स्वयमाविर्मत इति ता अन्याविर्भूतस्वरूपैकनिष्ठा इति तदात्मिका जाता इत्यर्थः । एवं सति सरूपस्य रसात्मकत्वेन तमर्माणामपि तथात्वात् भुकुटिबन्धनादिभावा अप्युपपद्यन्त इति भाव । निर्गुणाश्च शिष्टा इति । चकारा चमस्सजातीयभाव उभ्यते । १०२९-५. चन्दनरूपितमित्यत्र, एवं सामग्रीत्यादि । एतास्वनुमहविशेषो जापित इति भावः।

·+ श्रीटिप्पणी । एका भ्रुकुटिमादध्ये यत्र, तादृशभावस्येयादि । पूर्व मानमात्र निरूपितम् , अधुना तु शतधापि मानापनोदनाथ यने कृते मानमह न त्यस्यामीति' गाढमानो निरूप्यते । तथा हि । कालविलम्वेन हि मान शिथिलगे भवति, यभिचारि वेनाचिरस्थायित्वात् । तथा चाय गानस्तथा यथा न भवति । गाढता तात्यैवास्य सार्वदिको भवति । तथा कृतिरेव कालनियमनम् । प्रियवचनादिभिर्मानमयस्य त्यजनीति नायिकास्वभार , स मा मरतु, मानस्वभार एव मम तिविति प्रयनस्तनियमनं स्वभार- नियमन ना-पेन भवतीति सरभ्भ उक्तः । मानस्य प्रियसगमविरम्बहेतु वेन दु खदत्वात् किमित्येवकरणमि याशक्यतद्विचारानुदय तत्र हेतुत्वेन वक्तुमेतद्वेतुमाह विहलेति मूळे । पूर्वानुभूतसगमसुखस्मरणे तल्लोभात् कदाचि मानत्यागः स्यादिति तदभावाय देशः । एवम याग्रहेपि हदि प्रियस्थितेरावश्यक रामानस्यापि तत्रैव सत्वात् कदाचिदस्य तस्मिन् लय स्याच्चेत्तदापि मानराहिय भवेदिति तदभावाय ज्ञाने फौटिल्यम् । निर्दोषभाने हि धर्मिणो मुक्तिः, तस्यातयात्वे त सम्म धावत्र धर्मिणोपि न मुक्तिस्तत्र तस्य कथ सा भवेदिति भावः । ममाणनिराकरणार्थमिति । 'सर्वस्येशानः' 'य आत्मानम तरो यमयती'. त्यादिप्रतिभ्य ईशितृवनियामक्रवादिधर्मरत आजोछादनं तदने स्तब्धत्वादिफ प्रभुश्चान्त करणे मानानिवर्तयितुं यतते, ५ तःकरण च न निवर्तत इति प्रमाणविरुद्धत्वान्न सम्भवति, तच प्रमाणवलनिराफरणे सम्भवताति तदननमेव कृत भवतो यर्थ । यतो लौकिकी भक्तिरिति । शेषरीत्यनुसारी स्नेट इत्यर्थ । १०२९७ अपराऽनिमिपदिश्यत्र, एपा ही यादि । गतदाषा विस्मृतपूर्वदुः- . 1 खेयर्थः। १०२९८ त फाचिक्षेत्ररन्धेणे यत्र, पूर्व लौरिकी यारभ्य दृष्टिभेदः स्यादिय तम् । एका भ्रुकुटिमियनेन लौविकसरूपभाववती निरूपिना । तयथा तथोपपादितम् । भक्तिमार्गे हि स्नेहवशाद् पहिर्मुम्वारविन्ददर्शने तेनैव विस्मृतसर्वा तदयनापेक्षते, सा त्यपरेत्यनेन निरूपिना । योग हि ध्यान प्रयेकमन पृथक् चि त्यते, धारणाया तैः समुदितमेकत्वेन स्वरूपं चियते । परस्परसम्बधारमरणपूर्वक्मेकाहरमरणस्यानुचित वेना पराधरूप वात् । प्रवृते तु स्वरूपस्य रसा मक्त्वेन भावात्मकत्वादे फैकस्यैवाङ्गस्य स्वामिनीमावविषय वे तन परम्पर भेदापत्ति स्यात्, सा च अनेन भावनापास्यते । इदमेवोक्तमन्यया दृष्टि मेद: स्पादियनेन । दृष्कृितो भेदः स्वरूपे स्यादित्यर्थ । । , पश्य इति मू पा । २ गतारशेवाय इति पार, गाताशिव'।

·१०२१९ च श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। न च विषयत्वेन वरूपस्य भावाद् भेदो वाच्य , एतन्नियमाभावात् , सर्व ज्ञान प्रमेयमित्यादौ व्यभिचारात् । ईश्वरज्ञानस्य सर्वविषयक वेन स्वविषयक वस्यापि सर्व वादिसम्मतत्वेन प्रहने च रययप्रकाश चपल्यात् स्वरूपस्य न काप्यनुपपत्तिः । एतेपा भावाना व्यभिचारिमारत्वे तु न सरूपभेदकत्व स्यात् । स्थायिमावत्वेन तदभेदक्त्यमाव श्यामिति त समाधानमावश्यकमिति भार । स्वकीयो वा भाग इति । प्रमुरेताभ्यः प्रत्येकमाविर्भूय रस ददातीनि सर्वासा मागरूपो भवति । तथा च यदर्थम निर्भूत यदूप तत् तस्या मागरूपमिति तथा । एतेन पितृधने पुत्रागामिव प्रभुस्वरूपे स्वामिनीनामेव स्वमिति ज्ञापित भाति । सर्वास्ता. केशवालोकेन्यत्र, क्षुद्रगुणक्षीमयुक्तानामिति । एतासा भगवतश्च गुणाः सर्व महा तः । परोक्षभजनस्याज्ञान क्षुद्रो गुण एतामामिति हृदयम् । मुक्ता ए7 ता इत्यादि । तदात्यार्तित प्राणेन्द्रियात करणजीवा भगवन्येव प्रविष्टास्त सम्म धेन परमान दं प्राप्तवन्त इति पुनर्वहिरनुसन्धान मेतादृशीनामसम्मावितमित्यर्थः । एवमनापीति । एतास्तु न लौकिक्यो, नापि प्रसिद्ध- मुक्तिमागीया, किन्तु यहि प्रियसंगमामिलापवल्य , भगवाश्च एतन्मनोरथं पूरयस्येवेति तथैव संपत्स्यत इत्यर्थ । १० २९.१० ताभिर्विधूते यत्र, प्राकृतीनामिति । प्राकृती व इत्यर्थः । श्रुतपो यथेत्या, श्रुतयो हीत्यारभ्य युक्ति वेत्य तम् | अनाय भाव । श्रुतिपरत्यशद्वयम् । भगवत्स्वरूपानुभूति , अन्येषा त सम्पत्तौ साधनत्व च । तत्र स्वशक्त्यैर चेत्तदनुभयो जातो भवेत्तदा 'यतो वाचो निवर्त ते अप्राप्य मनसा सहेति न वदेयु । भगवदनुग्रहेणानुभवैकवेय वाभावे श्रुतिना वापवादेव कधने वदयाघातश्च स्यात् । अतः श्रुतीना पूर्व तदप्राप्तिः, सतत तद्गुण- वर्णनेन तदनुग्रहा पश्चादनुभयो भगवदान दस्येति तयोक्तिरिति मन्तव्यम् । एतदेवोक्त श्रुतयो जाता इत्य तेन प्रथेन । अपरश्च । 'त त्यौपभिपदं पुरुष पृछामी'त्यादिश्रुति भ्योऽन्येपा भगव-ज्ञान श्रयादिभिरेव भवतीति निश्चितम् । तच्च श्रुतीनां वायूपत्वा घतो वाचो निवर्त त' इत्यादिश्रुतिभ्योऽसम्भावितम् । एव स युभयविरोधपरिहागय श्रु युक्त भगवद्धर्मश्रवणेन मगवदनुग्रहे स्वयमेर . पानिवृत्तिात्ता विद्वत्तायने । २ तद्बोधकप्रमाण-तर[भाव न् । १. शुत पित्या । ४ सर्वभावेन भजनम् । ५ यो मामेनमममो नानानि पुछ्योत्तमम् । स पर्व विद् मनति मां सर्वमावेन भारत ॥ . १०२९-१३ तकृत्या च जाताया टि. १८ ·१३८ श्रीटिप्पणी। तदानन्दानुभवयोग्यता भवतीति वाच्यम् । तदेतदुक्त स चेत्यारम्य युक्ति वेत्यन्तेन अन्धेन । एव सति प्रतेऽसहयगोपनार्यमय दृष्यात । तेन माघांच्य यायेण निलपिनस्नेहन वशीकृतेन प्रभुणा य वैतामा मनोरथान्नप्रानिः । अन्येषामपि कृतपुण्यपुझानामेतदुक्रियाग- कीर्तनादिना पनद्भावानुमारण भननेन च भगदान दानुमानो भवियन युलं भरतीति । ननु सर्वथा वागविषयत्वे त्वेव 'कथनमपि न सम्मपति, अनेनेर प्रकारेण तथा वस्य प्राधे । विश्च । भगवदान दानुभयहेतुत्वेन हि गुणवर्णन श्रुनोना पूर्वमुक्त तदप्येवं यापितं भवेत् । तथा सत्येव निरूपणमपि चाषितम् , अतो निपेचमुरगनैर वापिय , न विविमुखेनेत्यस्या श्रुतेस्ता पर्यमिति चेत् । तत्राहुः श्रुतिश्च तत्पतिपादिवेत्यादि । 'प्रतिपादनं हि तबोधस्वाक्यस्थनम् , चोधश्च न शक्तिप्रहं विना । लोके तद्वाचकशब्दापसिया -सोपि न सम्भवति, अतस्तदर्थयोयो भगवदिच्छयवेत्यर्थः। अत एव भगवनोक मतोस्मि लोके वेदे च प्रथित' इति । मुक्युदामानाय तथेच्छा। यदप्युक्तं सर्वया वागविषयत्वे यादि, तनायुयत । जोराना सर्वपुरुषार्थसिद्धयर्थं हि भगवान् वेदमाविश्चकार । तत्र येन रूपेण साधनात्मकेन य पुरुषार्थी यादृशाधिकारिणः सियत, तद्रूपं त पुरपार्थ तमधिकारिणं च श्रुतिनिरूपितवती मोक्षपर्यन्तम् । एव करणे सन्तुष्टो भगवान् यदूप प्रकटीकृत्य यमानदं दत्तवान् , तद्प स आनन्दश्च पूर्व न ज्ञानी, अधुनापि मनोवागविषय इत्येतादृशमपि फलाम व पस्तीति नापनाय चाहु 'यतो वाचो निवर्त ते अप्राप्य मनसा सह । आनद नलगो विद्वान् न विमेत कुनश्चनेति । अत्र पूर्वार्धमान दस्य विशेषणम् । तया चैत रमापूर्व रिसा चे सः, ग्सं ह्येवायं लघ्वान दी भवतीत्यादिना यद् भगवत्स्वरूपं निषितं, तसवां ममावैमनभ्यम् , न त्वन्यथेति ज्ञापयितुं सर्वात्मभावस्य निर्वाचनमशक्यमिति तद्वयञ्जक धर्ममाहोत्तरार्धेन । एनादृशमानदं यो विद्वान् जातवान् वा स कुनश्चन लोकादेदात् किंबहुना परीक्षार्थ माझाद भगवदुलोडनान्मानादि- दशाया तदतिकमादरि न विभनीत्यर्थ । मोसमाधस्य स्वातिसाध्यवेन तर श्रवणादीनि साधना-युलानि, अर तु मगरदनु है भ्यवेन स्वर यसाप्यत्वादनुवाद एव कृत इति । स्वैरुत्तरीयरित्यस्यामाने, पापारसमसम्बन्चादित्यादि । स्वामियो निरभगव कार्य कययन, इते वयनम् । २ कागद द्वारा भगवन्स्वरूपे वावित्वस्य । ३ मयस्य सर्वथा वामनमाऽगोचर वे । ४ दृष्टन्ते मनोरचन्नप्रतिनिरूपणम् । न तु पूर्व मर्वथा बाविषयस्यानन्तरठिया दाग्विश्य थे। तथा च प्रतिम ग्रे यन्त इति ज्यपाय विरलच्यम् , न तु मनोरया स्थचित् प्राप्य तत्र दृयतादयण यानीम् । ६. समापन प्य ति। ५, वाश्मयोय । ६. पवस्वनुमत्राद सधनत्मकेन । पम् ।

·. श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १३९ हि सर्वशे स्वसम्बन्धमेव प्रियस्यापेक्षन्ते, तद्भावसामान्यात् । प्रभुश्च तदर्थमेवाधुना प्रकट इनि न तदन्यस्य तत्सम्बन्धयोग्यतापि । अत एवाने वक्ष्यति फल्पितासन इतीति भावः। स ईश्वर इत्यत्र, येषां जलक्रीडायामित्यादि । जलक्रीडानन्तरं येषामार्दता न तिष्टतीत्यर्थः । योगेश्वरान्तहंदीत्यस्याभासे, अपवित्रेत्यादि । लोके वेदे १०-२९-१४. च पवित्र वेन यादृशं वस्तु नोपादेयं तादृशमप्येतत्सम्बन्धियोगेश्वरान्तर्हृदयादपि भगवत उपादेयं यत्र, तत्र लोकादिपूपादेयत्वेन प्रसिद्धं यादृशं तादृशस्य एतसन्बन्धिनो वस्तुनः का वातति ज्ञापयितुमेवं कथनमिति ज्ञेयम् । समाजयित्वेत्यस्याभासे, स्वान्तःकरणदोषेत्यादि । दोपस्यैव विवरणं स्वक. .तघ्नतामित्यादिनोच्यते । परोक्षं भजता प्रभुणा तादृशो रसो दत्त इति १०-२९.१५. तदज्ञानं स्वतघ्नता । प्रभो दोपाभावात्तदारोप एव तत्र सम्भवति । स च गृह्यमाणस्य स्मर्यमाणस्य वा वस्तुनः सम्भाति । स्वामिनीनां तु प्रियातिरिक्तधर्मास्फू- तिनियमेन स्वनिष्ठस्यैव एतस्यायमारोप इति भाव । यद्यप्ययमपि रसमध्यपात्येवेति न दोपत्वं वक्तमुचितम् , तथापि भगति दोषाभावस्य शास्त्रसिद्धत्वादारोपस्य च भ्रमत्वनिय- माच्छाखरीतिमवलम्ब्य तथोक्तम् । अग्रेपि दोपपदं यत्र तत्रेदमेव तात्पर्य ज्ञेयम् । विभ्र- मझुवेत्यत्र, भूर्यम इत्यादि । यमयति नियमयतीति यम , काल । तथा च कालविलम्वेन स भावः कदाचिन्नश्येतेति तदभानाय तस्यैर भारस्य नियमन सदा स्थिति तादृशी भ्रः फरोतोति तथा । अथवा । फलस्यैर नियमनमनाभिप्रेतम् । एतदेवाहुः यावत्मसादेति । तत्रैवानद्गभाव एवाशेपस्वरूपानन्ददाता, नान्यत्रेत्यर्थः । ईपत्कुपिता इत्यत्र, साधननिवर्तित इत्यत्रापि दोषपद पूर्वव-ज्ञेयम् । काचित्कराम्बुजमित्यादिनोक्तस्वकृतक- राम्बुजधारणादीनि साधनानि । ननु स्वरूपेणानिवर्तितो दोपो वचनेन कथं निर्तिण्यते । तस्मात्तस्य दुर्बलत्वात्तदुपपादितमायेऽध्याय इति चेत् । अत्राय भाव । 'रसो यै स' इत्या- दिश्रुतिभिर्भावात्मको हि भगवान् । स चाधुना दोपात्मको, रसरवरूपस्यैव तथायात् । स्वागिनीभावाविर्भावमूलकारण वेणुनादात्मकः शब्दः इति निदोषपूर्णगुणरूपभावा- विभवोपि वायूपशब्देन भविष्यतीति किमनुपपनम् । किञ्च । यथा वीक्षणेन यो रसः स न स्पादिना । सम्भाषणेन च य , स नेक्षणादिनेति तत्तद्रसस्वभाषः । तथास्मात्यक्त्वा गतः कथमिति भावस्तादृम्वचनैरवेति शिशिरय निजहृदयम् । आयेऽध्याये येवमेव ज्ञेयम् । भत सुष्टूक्तं साधननिवर्तित इत्यादि । ननु भजनाभजननिर्णयस्य प्रभुविषयकस्योद्देश्ये सति साधारण्येन प्रश्ने को हैतुरिति चेत् , उच्यते । भगवद्विपयफप्रश्नस्यैवादा क्रियमाणे ·। धोटिप्पणी। वयमेतादृश्यो भक्तास्वमेतादृशीरस्मान्कथं त्यजसीति हि प्रश्नः स्यात् । स च नायिको- तमानां स्वोरस्नानामग्रे भगवता स्तु यानां स्वामिनीनां मुयाम्बुजान निःसर्तुमर्हति, किन्तु प्राम्याणां रसाभासयुक्तानामेव स्यात् । न हि विकचगारदसौरहात तिन्तिणीरसस्पन्दः . सम्भवति । अतो व्याजेन प्रश्ने भावगोपनेन महावस इति मुरयरमस्थामायादेव तथोक्तिरिति बुध्यस्त । भगवांस्तु जीवेभ्यः स्वस्य लक्षण्यं वातुं तसपनानं विना ततो वैउक्षण्यं ज्ञातं न भविष्यतीति तस्यरूपमुक्त्वा वसपमुक्तमान् । अन्यथा स्यामिनीतापर्यविषयः स्वयमेवेति तान्न निरूपयेत् । भनतोऽनुभनन्त्येक इत्यत्र, नेपां त्रयाणामिन्यादि । भजनानुसारेण भजनकर्ता प्रथम., अमजतो भजनकर्ता द्वितीयः, उभयामजनकर्ता तृतीय । द्वितीयो १०.२९.१६. यमभज-तं भजते स एकः प्रतियोगी। तृतीयो यं भजन्तं न भजते स द्वितीयः प्रतियोगीति ज्ञेयम् । भजन्त्यभजतो ये वा इत्यत्र, धर्मशेपश्चेत्यादि । धर्मार्थ यो भजते तस्य धर्म एव मुख्य इति मननीयस्तच्छेपः । एवं सति भजनकर्तु पातकादि- १०.२९-१८. सम्भषे तद्दोपो निवर्तनीय एव, कृतघ्नतापरिहाराये यर्थः । ननु पुण्येन व पापनिवृत्तिरित्यस्य तन नोपयोग इत्यत आहुः तदीय एवेति । धर्मशेषीय एव धों भजनद्वारा भक्तेषु गच्छतोत्यर्थः । ननु विहितस्वात्तद्भजनस्यापूर्व एव धर्मस्तेनोत्पद्यत इति चेत् । मैवम् । तादृफलसाधक वेन तद्भजनविधाने भजनीयनिष्टताग्यमनत्वस्यैर प्रयोजकन्यात् , 'तेजस्कामोग्निमेव तेजस्यन्त स्वेन भागधेयेनोपवावती'त्यादिश्रुतिभ्यस्तथा निर्णयात् । अन्यथा तेजस्वन्तमिति न वदेत् । न चामूर्तत्वं बाधकमिति वाध्यम् , अलौकिकस्यार्थस्य लोकरी या निर्णेतुमयुक्त वात् । 'अलौकिकास्तु ये भावा न तांस्तण योजयेदिति श्रुतेश्चेति दिक् । निपेषस्य प्रामिपूर्वकवनियमेनात्र चापवादनिपेयोकेर्यन धर्मापवादसम्भावना स एवात्र धर्म परिगृहीतः, यत्र न नत्सम्भावना न सोऽत्र विवक्षित इत्याशयेनाः सत्र धर्मे यत्रे यादि । नित्य कर्म कर्तव्य वेनैव यत्र क्रियते तत्र तदेव प्रधानम् । यत्र देवचारावनेनैव धर्मस्तत्र सा प्रधानम् । न चोकेषु धर्माभावादविवक्षित- यमिति वाध्यम् । भगवता हि निर्णयः क्रियते । स च सन्दिग्धे कर्तुमुचितः, उक्तेषु सन्देहाभावात्रायियक्षित वात् । मजतोपि न वै केचिदित्यन, ये दयाधर्माधिकारिण इत्यादि । धर्मार्थ भजत्सु धर्म सम्पादयितुमधिकारिणः समर्थास्तान् ये न भजन्ति ते स्वधमा १०-२९.१२. इत्यर्थः । अनजस्वादिदोपयत्वेन त एवाने याच्या । लौकिकमेव निमित्तं ·, श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। भजने येषां ते लौकिकनिमित्तास्तान ये न भजन्ति ने उत्तमा इत्याहुः ये लौकिकनिमित्ता इति । त एव आत्मारामत्वादिधर्मवत्वेनाग्रे वाच्याः । न पारयेहमित्यस्यामासे, भक्तिमार्गविरोधमित्यादि । ननु 'नाहं तु सख्य' इत्यादिना साधनमार्गीयभक्तविषयकमभजनमुक्तम्, प्रकृते च परोक्ष- १०.२९.२१. भजनमुक्तम् , अनुवृत्तिवृत्यर्थ परोक्षमजने च हेतुस्वेनैवं मदर्थे यायुक्तम् । तथा चैतद्भजनानुरूपमेव स्वमजनमुचितम्, न तु कामपि मर्यादां स्थापयित्वा । तथा सति भक्तिमार्गविरोधापत्तिः । एतादृशीनां दुःखदर्शनमपि स्वस्य तद्विरदमिति प्राप्त उच्यते । अत्र स्यामिनीभजनानुरूपं न मजनमिति हि तयाशड्का । तत्तु प्रावाहिकधर्मरूपम् । एतदेव भगवताप्युक्तं महत्तयत्फलार्थिनो यादृशं भजनं त फलं दत्वा ततो विमुच्य इत्याशयेन 'ये यथा ममित्यादि । अत्र यथातथेति पदाभ्यां भजनाकारयोरप्ये करूपत्वमुच्यते । प्रकृते च दास्यं प्रकारः । स च भक्तधर्म एव, नवीश्वरे सम्भवति । कदाचिस्क्रियमाण- मप्यनुकरणवद् भवति । न हि महाराजः कदाचिरसंतोपेण स्वसेवकाङ्गमर्दनं कुर्वन् दासो भवति । तथा प्रकृतेपि रसवशात् मानिनोपदपद्मपरागानुराग कुर्वन्नपि पतिरेय, न वन्यथा भवतीति क प्रत्युपकृतिसम्भवो भजनानुरूपं भजनं वा । एवं सति प्रत्युपकृत्यपेक्षया तदभावेन 'दोषारोपो न कार्यः, अशक्यत्वादित्युक्तं भवति । नन्वेवं सति सुतरां परोक्षमजनमनु- पपन्नम् । न ह्यप्रत्युपकार्यभजनासु दुःखहेतुकृतिः सम्भवतीति चेत् । अत्र मूम. । रसात्मकः प्रभुरित्यविवादम् । स च संयोगविप्रयोगभेदेन द्विविधः । तत्रा-यतराभावे त्यसम्पूर्ण एव सः स्यात् , अतः सम्पूर्ण रसं दत्वा तदुत्तरकालीनदोषारोपात्मकन्यभिचारिभावोत्पत्ती सच्छान्तिर्वचनैः कृता, तस्याग्रिमरसानुभवविरोधिधादिति न किञ्चिदनुपपन्नम् । एतेनैतादृशीषु दुःखदर्शनं स्वस्य भक्तिमार्गविरुद्धमित्यपि निरस्तम् । एवं सतीश्वरत्वमेवाशक्तो हेतुरित्याशयेन प्रभुराहेत्याहुः भक्तिमार्गविरोधं परिह मिति । नवतेन स्वस्येश्वरत्वमेवोकं भवति, न त्वेतत्स्तुतिरिति चेत् अनार्य भावः यद्यपीश्वरत्वेनोक्तरीत्या प्रत्युपकारकरणं न सम्भवन्येव, तथापि तर्किनमुच्यते, यदि कश्चिमयि दास्यमापयेत, तथापि निरन्तरं दास्यकरणेषि कदाप्यनृणो न भगामीति प्रभुणा निरमध्युत्कर्ष उक्त इति का वान्या स्तुतिरेतदने । अन्यथा विवुधायुयापी ति न वदेत् , 'स्वसाधुक्यं न पारये' इत्येतायतैव चारितार्थ्यात् । नन्विदमितरभक्तसाधारणमिव भाति । तथा हि । चतुर्वर्गार्थियु तदानस्य प्रत्युपकृतिरूपवेपि प्रातात्यन्तिकभक्तियोगेषु सेवातिरिक्तानपेक्षणात्तस्याश्च स्वतन्त्रपुरुषार्थत्वारिक वा प्रत्युपकृतिय १. विमुध्यते मू. पा.. 1 ·अत " भौटिप्पणी। भजेत । प्रकृतेपि दास्यातिरिक्तानपेक्षणान प्रत्युपकृतिः सम्भवतीति कोऽत्र विशेष इति चेत् । अत्रेद प्रतिभाति । न ह्यपेक्षित वेन प्रयुपातिव सम्भवति, स्वप वाऽधिक्प्रेसोरधिक कृया स्व पप्रेसोश्वार्थे व्यभिचारात् । स्वरूपत. पूर्व यनुरपन्च मग्यम् । तत्रापेक्षानपेक्षे अप्रयोजिके । स्वामिनीभननानुरूप भजनमीश्वरेपि न सम्भवति, किं पुननावे । यच्चोक्त प्रा यन्तिके यादि, तत्राप्युच्यते । ते हि पूर्व सकामवेन नियर्तित्र्यवज्ञानेन या प्रवृत्ता मध्ये मगरदनुमहेण सेवारसानुभवे जाते यापेक्षा त्यक्तमतः पाथ, न तु तदर्थं तथा । एक सयुत्तरोत्तर ताव मासम्पादनेन सदेकसाध्यमुरादानमेव प्रयुपातिरतेषु । अत्र तु विदुपासनाशा' 'एव मदोंग्झि तलोस्वेदे' यादिवास्येस्त प्राप्तः पूर्वमव त्याग । प्रभो सहजस्नेहाऽत त मुसे सोपयोग मत्ता तप्रतिय धक वगैत्य स निवेदिता यः । अत एव 'यत्ते सुनाते' याद्युपपद्यते । मत एवैर मदर्थोशन यत्र स्व यागो-युक्त' । स्यामि यत्यागो शैकिकानामलौकिकाना च पुसा मम्भवनि, न तु यथाकचिदप स्वयाग । र सपदेना मोच्यते । तथा च स्वमवेन स्न विषय गाभार एवैनत्यागः, भगवदुपयुक्तत्वेनैव तस्य देहादेव लेह- विषय त् । एवं सति भगवदम मा प्रियो, न यामार्थ भगवानियागतम् । ख टनादिपप स्वसम्पायसुग्मानहोतिरेव दुरो माने च हेतु । तथा च भगर. रखमपादन केन प्रयुत भवेत् । न पैन साध सम्पादनमेव प्रयुपतिरस्थिति पायम् , ५ भावम्यैव साधनरूप गात् तस्य पूर्वकक्षापन्न वात्मदै कम्पवन नियवेना- सायरान । किन { भावर नेव यद भनि तर म भगवत्यपेक्षा, 'चशे उर्वति मा भक येति य स्यात् । अयाच । 'नशामना म सदय ता युपरम्य सवाधारसासक्तियुक्ताना । 'पायन म' हयनन सरपरसानुमाया एनाहशानापि 'भक्तनिष्ठनो मै गनिमयों प्रयुक्त' ने विदेषेनोक्तम् । इह तु रममार्गगे बागीकार इति न पदचाप तयाननु न मम्भर न, तस्य रमम्य तपादेय । अपर। म धर्ममागो.य मार्ग इय येन्य यान् पिरापत पथ बदाम , वयोग्य य तरणे । भ' मुक न पाय त । यद्यपि गेहशृगा दस्य भावम्वभावकार्य पात्तम्य च भगानुष है 7 4 मागप भगवनय र रिनो भवतानि नैताप आयात, नयाय पाय भगा दत्ता, नाये-य इ येतदु । अन एयरस्पर प्रयु तम्पय भारतमम् । न" 'म पाग्य इयरनम् प्रयुत ताम्मारहातार प्रपामा परी यम रमना छन् । अत्रेद प्रतिमानि । पूर्ण पातपूर्णग्यापि प्रभात नहम्द य ताभ र पवेति निधयः । न हि सर्वगमय वेन ·थीविट्ठलनाथविरचिता। द्वितीयमीश्वर कर्तुं समर्थ । अत एर प्रभुणोक्तं न शक्य तेऽनुसंख्यातुमन तत्वान्मयापि होति, तथा प्रकृतेपि केवलभावस्य रसा मकवेन भगवदात्मस्त्यात्तदनुरूप रस्त्वभावादशक्तिरेस निष्प्र यूहेति मन्तव्यम्, अन्यथा ईश्वरत्वमेव न स्यात् , श्रुत्युक्तरूपाभारादिति बुध्यस्व । वैपरीत्यापत्तिरिति दूषण यदुक्तम, तगोच्यते । कर्मज्ञाने साधनमार्गीयभकि च जोगार्थ कृतवान् भगवान् , फलमागीयभक्तिमार्ग तु स्वार्थमाविश्चकार । अन्यथा रसात्मकस्वस्वरूपा- नन्दानुभवो न स्यात् , 'तस्मादेकाकी न रमत' इति श्रुते । तथा च भानदानादेपि स्वार्थत्यानोक्तदूपणम् । नन्वेवमपि 'न पारय' इति नोपपन्नमिति चेत् । न, अस्यानन्दस्य स्वरूपात्मक्त्वेप्येताभ्य एव तदनुभवादनुभूतस्य च वस्तुन एवैतादृश वेनैव कथनस्य तत्स्वरूपनिरूपयात् । यथा 'विस्मापनं स्वस्य च सौभगर्दै रित्यत्र वस्तुस्वरूपनिरूपणम् , तथात्रापीति सर्वमनवद्यम् । अत्र पूर्वाधनैवैत स्तुतिसंपत्तावप्युत्तरार्धकथनस्य तात्पर्यमाहुः अतो मयीत्यादिना । अत्रोपकृतैरेव प्रत्युपकृतिरूपत्वोक्त्या तद्भिन्नतदपेक्षायां सोपाधिमजन कार्य भवति, तथा च भजन एव तत्सम्मवात् । एतदेयोक्तं नो चेदित्यनेन । तच भवतीप्वसम्भावितमशक्यत्वादित्याहुः न ह्यशक्यमित्यनेन । प्रायुपकृत्यशकावय भगवनिष्टोपि हेतुरिति ज्ञेयम् । इत्येकोनर्निशोध्यायः ॥ विशचमाध्यायार्थकथने, शित्तमे हरिरित्यादि । इतिशम्दो हेतुवाची । लीलां चक्रे इति । लोके प्रकटामिति शेषः । तथा सत्ययं वाक्यार्थ । १०.३०० यद्यतिगोप्यत्वादिय लीला न वक्तुमुचिता, तथापि प्रभुलोंके प्रकटा लीला चक इति हेतोरीयत इति, अन्यथा रासलीलेयत इत्येव वदेयु । सा च 'यथा मद युद् द्विरदः रेणुभिरित्यन्तेन भन्थेनोक्ता । एतदप्रेतिदेशेन कामशास्त्रोक्तरीत्यापि सोक्तेत्याहु कामकृतामपीति । इदो विषयभागेऽभियुक्त इति तत्रामग्रहणम् । वस्तुतस्तु ब्रह्मादीनामपि दुर्लभैर । कामकृता सा हि लोकानुसारिणी भवति । एवं सति यत्र सापीन्द्रादिदुर्लभा, तर पूर्वोतलोलायास्तथत्वे किं वायमिति भावः । लीलोसिप्रस्तावे फलश्रुतिरसंगतत्याशक्य तता पर्यमाहुः अस्या इति । लोके पामकथा तदुद्योधिका दृष्टेति तच्छकया वैराग्यार्थी कदाचिन शृणुयात् , तथा मन्ययपि, मातृणा रहस्यवार्ता न श्रोतुसुचिता, तथा सति चित्तवैपायेतिमहा दोरः स्यादिति शहकया, न शृणुयात् । एव सति विषय्येवारशिप्यते । तथा सति तु होनाधिकारिविषय वेनोत्तमत्व न स्यादित्ये- तसर्वपरिहाराय फ.श्रुतिरियर्थः । विषयिण पूर्व विषयावेन अवशेपि तस्वमागदेव दोपनिवृत्तिपूर्वकं परमपुरुषार्थप्राप्तरिति भार । अते प्रश्नोत्रयोस्तापर्यमाः लैफि- पपपीति । सर्वथा प्रपन्ना इचाऽदेयमपि स्वरूपानन्द दत्तवानिति तु यातुरपति ।

·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता । १५५ विरुद्धव्यज्ञान एवेत्यर्थः । प्रको भगवद्वचनानुभावापूर्वसान्निध्यानुभयोऽधुना सम्पन्न इति नानुभवविरोधोऽतो न सन्देह इति भावः । : गोपिमण्डलमण्डित इत्यत्र, उत्तरोत्तरेति । उत्तरोतरक्षणसम्बन्धिमिरित्यर्थः । १०.३०-३. पूर्वपूर्वेति । पूर्वपूर्वक्षणसम्बन्धीत्यर्थः । जगुर्गन्धर्वपतय ' इत्यत्र, अन्यथा भगवद्धस्वेत्यादि । अत्रायं भायः । यथा भगवल्लीलामानोपयोगिनी नटा विधावमुप्रभृतयः, तथा भगवदह- १०-३०.९. सदनादिमानोपयोगिक्रियाशक्तिमन्त इन्द्रादयो दिक्पालेभ्यो भिन्नाः सन्ति, ते स्वतद्भुजदण्डमात्रावलम्बाः, तयो रसरूपत्वेन रसात्मकक्रियाशक्तिप्रधानानामेव त स्थितैरुचितत्वात् । अत सुष्मृक्तं भगवद्धस्तेत्यादि । काचित्सम मुकुन्देनेत्यस्याभासः । उत्पन्नस्य नादस्येत्यादि । अत्रायं भावः । अयं नादो न लौकिकः, पूर्वसिद्धो या, किन्वलौकिकोऽपर्वः । स च भगवतोऽन्यभावनिवृत्तिपूर्वकं स्वमाविषयकभावो परयर्थ प्रत्येक कृतः । अयं च स्वामिनीनागयुक्तभावानुन्धपभगवद्विषयकभावविशेषो पत्तौ रसानुभावको भवति । मूलकारण या स्वामिनीगानस्य तथान्यम् । इदमेवामृतमयाचम् । सा च भगवना- देनेति तथा कृतः । अपरश्च । स्यामिन्याः स्वरजान्युनयने प्राधान्योक्त्या प्रमोरनासह- भावोक्त्या ततः सकाशादस्य माधुर्य लक्ष्यते । अन्यथा प्रभोस्तारनादेनास्यामिभो रसाभास एतद्वैयर्य च स्यात् । साम्ये तूभयोः स्वातन्त्र्येण करणापरस्पराननुगुणवेन च मियो रसानुपयोगि चप्रसंगः । स्वयं नादस्वरूपमनाया भगवन्नादं शुवा तस्वरूपनारकरणेपि तथा । अतो भगवद्विनारितानुपूर्वी स्वयं जाया तथैयोनीतवटौति ज्ञेयम् । पूर्णरसोदयों भगति जात इत्यपि जापनाय तदधीन वमपि नापयितुमेयं कथनम् , नायिकामाशान्यस्य एतद्सयभावरूपानात् । एवं सति सारनादसाध्यजग पूणं मधुरण में प्रति । भन्यधर्मनिवृत्ती होतेन प्रणं भवति । तदर्थमेतत्स्वरूपे रसाभिना निरूपिकावेत! एयेति । यथा त त्योपनिपदं पुरुष मिति श्रुतेस्तदुक्तमेव अवस्यरूपम् , तथैननिरूपितधारदेय पुरुषोत्तमत्वरूपम्, गायधर्मविशिष्टमि येतदानस्योपनिषाक्यरूप यादेतबगेन भगर्वात प्राकृतधर्मरादित्यज्ञानं ग्वस्मिंश्च तमभिःोनान्यधर्मराहियं तम्बानं न भवति । तदनन्तरं भगवदानन्दानुगमो भवति । एनाप्रभुगान कार्यम् । एवं सायेन जगपूरणं भा- येवेति सर्वमवदातम्। १. तप-म प.. टि. ११ ·: धीटिप्पणो । फाचिद्रामपरिश्रान्ते यत्र, भगवतः स्थिरत्वायेतिः। कदानि प्रभुर्गदामपष्टभ्य तिति चलति वा । यथेनस्लतवरणस्खलन न भवति, तथा तद्गृहोतस्कन्ध १०३०१९ एव यथापूर्व मण्डलं नृत्य चानु पर्तयतीति जाप्यत इत्यर्थ । हाधिरूदा- लिङ्गनमिति । 'रमण चरणमेकेनोरणाक्रम्य विलवसितमपरपादेनाश्रयन्ती तदूरम् । निजमय भुजमेक पृष्टनोऽभ्यार्पयती त्यादिना रसगाले निरूपितम् । हएरोमा चुचुम्म इत्यत्र, सदानन्दत्वादिति । चुम्चनेन हि रस मास्वायते । अधरादियद् बाहो न रसोऽतः कथ तथेत्या शकानिरासायेदमुकम् । चन्दनाले- १०३०१२ पतापर्यमाहुः विवे कधैर्येति । भड्गरागस्यानुभावात्मत्वेन प्रचुरभाव- दिरोषजननाचेन तयोनांश इयर्थः । याहो तथा कृतिनं लोकसिद्धाऽतः सखीना समक्ष कथमवं करोगीति विवेकः । एकातसमयप्रतीक्षया स्थितिधैर्यकार्यम् । पस्याविनायविक्षिप्त मायर, अनेन तस्यै स्वविधेति । यथा सर्ववेदात- वाायामा निष्पीडिताऽयों महाविया, तथोपनिपदादियागधिपतिना रसात्मकेन त्या तरव भाविषयवस्नेहकाभिनिष्पीय स्थापित ताम्बूलचवितमिति तभेयर्थः । दानप्रयोजनमास्तेनेयमेवेनि । विप्रयोगदशायामुपस्थितमरणनिवर्तक- यायाथनेन मदीना जोवायत्री भविष्यती यर्थः । मलविया हि प्रमापिका । अत्रापीयं स्वामिनी रिय प्रापययन न भाय। 1 १०१०१४ नत्पनी गापः परयामाम । अपरा पुनराग्यात्ममि यदि । मनायं भायः । म्यग्याप स्नेहानिर्भग्ण विप्रयोगासहिष्णु ये यासा समाधान न सम्भवतीति दाप यथा यामा समाधाने गतिर्भपनि, तथा पूर्वदत्तज्ञानकार्यसिद्धयर्थ दियारतिरूपमन्युनीय श्न तदापि कार्यभमाद वेन पायभिचार्य-जवेन तदापि सानियत तथा दिनि नापनियताय जानमहाय च च वैराग्ये प्रसिद्धम् । यपि स मागो यात्रियध्यायमास्तथापि प्रभुमाधिवेन यथा म तथा तथा हस्तान्जमपि तना नदो भयोग्नुवयोभयाायमाभान विचित्रा महारमा मको भाव उपचत इति भावः । ननु परेनर कोम नायक्योमियो भेदेनद सर्वमनुपपन्नमिनि घेन । भैयम् । अत्र वैश्य दपगुरपा पनाएर । अनु पशिष्टमय वरूपं मगर छन्दवामिति निरूप्यते । धर्म भरमाया , नथापि धाभदामोपपने । तथाच भगफ्नो मानगाये वियोगदशाया वमनीनामे कार्य उपयुज्यत . भाति । एतेन नमममपे अभौषि रसामक वेन स्वामिनी यह जा सरपंच नभ्या भक्तानि मूल्यने । .

·थोचिट्टलवाविरचिता। गायन्त्यस्तं विजहिर इत्यत्र, इयं क्रिया शक्तिरूपेति । शक्तिरूपा भग- १०.३०.१५. वत्सामर्थ्यरूपेत्यर्थः । तस्मिन्सति सातन्त्र्यमुचितमिति भावः । उपक्रमात्प्रासेपि नृत्ये यत्पुनर्वाद्योक्तिपूर्वकं नृत्यकथनं तत्कञ्चन विशेषमाश्रित्येति तमाहुः अतः परं राधादामोदरवदिति । ३०-३०.१६. अथवा रसावेशजनिता मर्यादारहिता क्रिया विहार इति तदुक्त्योत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानमिति न्यायवत् पूर्वनृत्यविरामो ज्ञाप्यते । तथा सति पुनर्नृत्योक्तिरुचिता । तच्चत्पर्यवदेव स्यात्तदा तत्त्यागो न स्यात् । रसार्थमेव तत्करणात्तदुदयं विना तत्यागासम्भवात् । एवं सत्यपूर्वरसार्थमेवापूर्वमेव नृत्यमयोच्यत इति ज्ञायते । तदेयाहुरतः परमित्यादिना । कोत्पलालकेत्यत्र, खतो वेत्यादि । श्रमाभावजापकधर्मधोकथनेन रसावेशादे- वैतदपि नृत्यं जायत इति तस्मिन्भवति सति स्वत एव पूर्वविहारवृत्तिजातन्ति मूल्यन इत्यर्थः । अथव। । क्रीडाया अनिवृत्तिः कोडानिवृत्तिः । श्रमाभावमूननेन पूर्वकोटाया निवृत्ति स्वामिनीनामशक्येति सूध्यत इत्यर्थः । गोप्य इति । भगवत एवेत्यादि । भगवत्साम्येन नृत्यकृतिन पूर्वशिक्षया गोपजातीयानां, तत्रापि मुलवधूनां, तदसम्मयान्, किन्तु तथा रसाविर्भावो येन तथा नृत्यं स्वत एवाभूदिति ज्ञापनायेत्यर्थः । रेमे रमेश इत्यस्याभासे, ननु प्राकृतीभिरित्यादि । अत्राप्राकृतीत्वं निरूपयितुं तद्विपरीतयोक्तिः पूर्वपक्षे । सिद्धान्तस्तु ब्रहानन्दरूपत्वेनाप्रारती रमा। २०-३०-१७. भगवास्तु तदीशवेनाप्राकृतीरमणैकस्वभावः, तेनार रमणीकार्यवाप्राकृती- त्वमप्युक्तमेव भवतीति भावः । किश्च । स्वामिनीनामप्राकृत-वे का नाम शड्का, यत एन. सम्बन्धद्वारैव रमापि प्रभुसम्बन्धं प्राप्तवती, नान्यथेत्याहुः रमापि भगवदाशयेत्यादि । तदुक्तं 'श्रयत इन्दिरेत्यादि । तथा च स्वामिनीपु प्रभोः स्नेहभरदर्शनेन स्वयं तत्र प्रविश्य तद्वारा प्रभुसम्बन्धं प्राप्तुमिच्छन्त्यपि त-महत्वस्फूर्त्या स्वयं न प्राविशत् , किन्तु तदाति दृष्ट्वा तनिवृत्त्यर्थ प्रभुणाज्ञापिता तथाकरोदिति 'ज्ञापनायोकं भगवदामयेति । अपाच । यदा नागरीवदस्मदतिरिक्तायाः प्रभुसम्बन्धो मा भवविति चित्तकौटिल्यं स्यात तदा रमा म तया कर्तुं शक्नुयात् , एतास्तु सर्वथागोहताजसम्बन्धिन्य इ-पतिसौजन्यादिगुणपन्य इति मुखाराध्या इति रमायान्तयाकरणमिन्याशयेनादुस्ता अप्यधिष्ठानयोग्या इत्यानि । नन्वेतद्रसप्रापयर्थ होतदाज्ञापनम् । सा चोभयोरपि दम्पत्ति कमावस्य जागरूकत्येनार- संभाविता । एवं सति प्रियस्यापि पूर्वभावविलक्षणभायो पत्या रमागामप्रसंगेन पूर्वगमस्यापि गजिकेयमाज्ञा, स्वाध.सर्शमायसहमाना शिम्यस्थमपि क्षीरं मार पानयन्ती गौरिष- सतस्तत्सम्पादनमचितम् । किश्च । ब्रह्मभावे हि प्रमानन्दाविर्भावी, रमा चैनद्रपा । .

·૨૪૮ श्रीटिप्पणी । स्वामिन्यस्तु ततोऽधिकभगवद्भसंभावव योऽतस्तासम्बन्धोऽत्राशस्यवचन इत्याहुनन्वेत- दप्यनुचितमित्यादिना । अत्रा कष्टान्तेन समाहितेश्यमाशयः । यदुक्तं रमावेशे रसाभासप्रसंगः पूर्वरसविच्छेदश्चेति, तत्रोच्यते । यथा स्वप्रतियिग्य पश्यन् बालो दर्पगादौ गृहादिप्रतिविम्बे सत्यपि स्वप्रतिविम्ब एव रमते, न तु तदन्यस्मिन, अत एव मूले स्वपदोपादानमा तथा स्वामिनीषु रमासमागमपि स्वस्य रसरूपावेन तदात्मकान् भावान्यत्र दृष्टवांस्तत्रैव तदनुरूपभायचेष्टावानेव रेमे, न तु रमास्फूतिरपि, येन भार्यात्वज्ञानेन पूर्वरसविछेद. स्यात् । तस्य रसस्य ताइक्सभार बादेव तथा वं प्रभोः । अर्मकन्यस्वमावस्य तथान्यातस्येव । रमायान्तु भगवति भर्तृभायवत्वेन न मुन्यरसमापि, अंत एप 'नायं श्रियो उ नितान्तरते'रिति श्रीमदुद्ववचनम् । किन्तूक्तभावविशिप्रियाह्नसंगिंगा- गनोगसंगि वे र पूर्वमननुभूनजानीयः कश्चनानन्दविशेषः समजनि, येन सर्वविस्मृतिरभूत् । एतेनेय रमाप्रवेशे स्वामिनीनां माववैरक्षण्येन पूर्वरसविन्छेद · इति निरस्तम् । नहि प्रतिविम्याश्यान जान लोके कचिदृष्टचरम् । ज्ञानम्य त्मधर्मत्वेन तत्र तदसम्भवात् । अपिच । स्यामिनीनां प्रभोथ त जानेपि न काचि क्षतिः । यतो रसाभासभायामासमुध्यो रसः पोप्यते । प्रहने च तदावेशत क्षणमा तथाभावोऽप्रिमक्षणजायमानरसविशेषानुभा- यफ इतीर एप । प्रस्नुतस्वोधोभारधाराभरेण शिक्यरधभाण्डाययत्तिरायन पूरयन्त्यदमुना गौरिवेयमाक्षे युचिततरा । यशोतं ब्रह्मभावाभावात् तदानन्दम्पाया रमायाः सम्बन्धोनुपपन्न इति तत्रोच्यते । नह मनमानमकमानाविभवमान दो रमा, तस्य तद्विशिष्टपु पुरुपेवप्याविर्भावात्, अस्याः पुरपोत्तरनिष्ट यात्, किन्तु पुरषोनमस्य रसात्मकन्वेन स यावद्विधस्तापद्विधीयं निरूपणीयः । तथा च स्निग्धदम्पनीमावोऽध्ये कम्त प्रकार इति तदामकानन्दप्रकाशिका । अों या एप सामनी यपानोति श्रुते स्वयमपि तदर्धवेनान-दम्पा । ब्रह्मणः पुरुषोत्तमस्य या शनिः सा ग्मा मानन्दादेनोग्यते। तथा च एतादृश्या. सम्बन्धयोग्यतास्तीयन प्रवेश उपपयत इति । यामिनीनां प्रभोध रमाननुमन्धानपक्षमाश्रिय 'पालको होत्यारभ्य प्रयापयि यन्तो मन्ध उक्त । अनुसन्धानपक्षमाश्रित्य प्रमेयादिः । अन अझपदेनो- रोपानुभावकवानिभिगावांवितो व्यभिचारिभावपुष्टो मुग्यो रस उन्यते । अविकतो नियोऽयं रस इति मापनाय समपदोपादानम् । ब्रह्मानन्दपदेन पूर्वोक्तो मुट्यरसंपोषको रमावेशजनितो मार विशेष उच्यते । मनु म्यमामयादिस्थापनेनैव चंद्रमणम् , तदा वन उत्तमनायिकाचाप्रारया 'स्यामिनीपु भगरतय समामादियोजन यासंगेनोत्तमरमाननुभवप्रसंग इयरच्या पक्षान्तरं अतः ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता ! वक्तु तमुद्रावति नन्वेतदपी यादिना । समादि योजयि वा रमणे क्लिटफर्म वासंगे नानुचितमिदमित्यर्थ । पक्षातरे दृष्टा तस्यामासमाहुः किमनेनेति चेदित । स्वामिनीनामेवार्थ अस्या लीलाया क्रियमाण वादमावेशेन रमणेन स्यामिनीना कि फ्ल सम्पादितथानित्यर्थः । इयमाशड्का हटा तेनापास्यते । तथाहि । यदा यशोदारोहिण्यादिसमक्ष त संकोचतः स्वयमालेपायकरणेना यातना वजसु दरीणामार्तिहरणार्थ बालभावग्याजेन तदुरस्तु विविधविहारान् करोति, तदैतासा रसरीत्यैव रसपूर्तिरार्तिहरण च भवति, अ यासा तु विचिबालबमानेन बाललीलारसानुभव एव भवति, एमिहापि रनामिनीना निजरसभावानुरूप एव रसानुभयो रमायास्नेतत्प्रसगेन निजभानानुरूप एव स इत्यर्थ । तथा च एतद्वयमत्र झेयम् । यथार्मको रमे तथेत्येक , अनिमश्चापरः । सानि यास एवं तथाविधो यथेति । अनावृत्तेनाकपदेन लौकिकः स उच्यते । द्वितीयो हटात पूर्वोक्तप्रकारक एवेत्याचार्यरन नोक्तः । एव सति रमाप्रवेशत एयात्र रमणयोग्यतेति कश्चि येतेल्यर या पक्षातरमाहुः यद्वे यादि । कामार्दिताः शशाङ्कमेत्या । एकस्मिन् चाक्य उक्तयावद्धर्मविशिष्टेन या सम यस्योक्तस्यानुक्तस्योभयोर्ग समुञ्चयस्तस्य तयोर्वा ताधर्मपत्यमावस्यामिति १०३०१९ च नेपि कामादितत्व चकारेण बोच्यते । ततरिम वाक्येऽनुक्तोऽकलरश्चन्द्रो प्यनेन समुच्चीयत इत्याहुः आनन्दमयोऽपीति । अग्रे लौकिके दार्निरूपणम् । उक्तसमुचितमर्थमाहुः चकाराविषयारभ्य तया चन्द्रोऽपीत्यता । भगवति निवेशनार्थमित्यारभ्य नात इत्य तेनालौकिकस्ये दा: कयनम् । चन्द्रोपीत्यतिदेशेनैव कामादितव प्रातमेवेति पुनःक्त स्यात् । अत्रैव निरूपगे नियामकमाहुः अनेनाग्र इयादिना । अत्रेदमास्तम् । 'एय परिष्वड्गे'त्यादिना रसशायोक्तरीया रमणोपया सहस्रवणादिकमपि प्रातमेव भनि, तस्य तानद्रूप वात् , पर खरउरूप भावनि समुदा तनोपपादयितु शक्यत इति गोप्य गच्च प्रकट न वक्तु शस्यमित्यनन प्रफोरण शुदेवैज्ञापितमित्याचार्यस्तथाऽगादि । सोमस्य रेतोरूपन्य श्रुतिसिमिति नानुपपत्तिः काचिदशनिवर्तन इति दिक् । ननु स्वरूपस्य रसाम वेनैव सर्वमुपपायन इति फिमेत प्रवेशेनति चेत् । मैवम् । अस्य रेतोरूप वातस्य चाध्यामिकरूप वन स्वरूपान्तर्ग तवात्तेन रूपण प्रवेशस्यावस्यक यान् । न च तस्य तत्रैव स्थिनद साधाय इति या यम, प्रकारयोधनपरत्वादस्या लौलाया । अ यथा तमित्रायामिय लीला न म्यादिति । आत्मारामोऽपि लीलये यत्र, चन्द्रपवेशादिति । रत पापम्य भावपापर वादिनि भाव । अस्यामपि दशायामिति । प्रमाणसिदनामयोप्रविरोधाभाव दिति । एतद्विद्वन्मण्डने प्रपधिनमम्माभि वस्तुनम्नु गग अ यया तमा भाव ·तस्य १०३०२२ १०३०२३ श्रीटिप्पणी । स्वरूपामिकेति तन्मध्यपातियोपि तथैवेत्यात्मरमणमेवात्रापी याशयेनाहुः तत्रापि आत्मरमण एवेति । अत एवाने वक्ष्यति गोपीना तत्पतीना चेति शेकम् । लापदध्वनितमर्थमाहुः यथा महानपीत्यादिना । ईश्वरोऽपि सन्नायिकाप्राधान्येन स्वस्य गौणभावेन रमे, रसस्य तथा वादित्यर्थः । गोप्यः स्फुरदित्यत्र, गाने हीति । एपमा ज्ञेयम् । पूर्वलोकेन हि स्वाधी- नभर्तृका यमुक्तम् , अस्मिन्नपि कुण्डल-तलगण्डशोमा प्रियकरकमलसम्पा- दितैन । अत एवास्या मानधारणे हेतु वम् । स्वनिष्ठत्वेन सहज रमस्य । एवं सयुत्साहविशेपो यो गानजनकः स रजोगुणशब्देनोच्यते । तथा च पूर्व मानेन दुम्बम- भूदिति तादृशवाभावाय गुणगानमिति । अत्रैव मूलभूतगुणेनि । भगर चातुर्यकार्यमित्यर्थ । गाननः पुष्टो भावविशेषोऽलौकिकेटसाधकवेन पुण्यपदेनोन्यते । ताभिर्युत इ यस्याभासे, तुल्याभिरिति । निर्दोषपूर्णगुणत्वेन भावैरानन्दा- (मकावेन च तुल्याभिरित्यर्थः । अत एर प्रतिपेक सम्पम्यते । रमण जलस्थलभेदेन द्विविधम् । तच पूर्णरात्रिसाध्यम् । तस्य पूर्तावितरस्यारम्भ इति महारानसमय इत्युक्तम् । वैमानिकैरियस्याभासः । ननु देवैरिति । अविचारमत्यर्थ बहुभिरेकदा कृतः परिपेको लोके व्याकुलतासम्पादको दृष्ट इत्यत्रापि तथा सम्भावनयान्तर- १०-३०२४ जभक्त स्वामिनीपु शनैः परिपेकः कार्यों नैमिति विज्ञप्ति कथं न कृते- त्यर्थ । अयस्य भक्तस्यापि तदा दर्शन दुर्लभम् , परन्तु पूर्व विमानशतसकुलमित्युक्तमिति तस्थिताना दर्शन सम्भाव्यते । तेगा तु प्रभुलीलोपयोगिमण्डपस्थितिलक्षणसम्बन्धेनैन अनितानन्देन भगवदिछया पुष्पष्टिस्तुतिरसाभिनिवेश एव भवति, न तु दर्शनमपीति भाव । यद्यपि दर्शनेपि तैन किञ्चिद्वक्तुं शक्यम् , भगवदतिरिक्तस्यैतासु वक्तुमनधिकारात् , तथापि यदन्यत्र दुःखद दृष्ट तनाभिः पृत प्रभोरतिमुखदमिति जापयितुमाचार्यरामास- स्तथोक्तः । अत एवात्तगजेन्द्रलील इत्युक्तम् । अत एवोरिक्षप्तजलप्रतीकार उत्तानपाणिभ्या सम्भवत्यपि प्रभुर्न करोति, प्रत्युत तदभिमुरामेय वाहू प्रसारयतीयाश येनाहुः सर्वे देवा इत्यादि । बादोर्दैवतारूपत्वेन तदययामताड्गुलौकरतलादीनामपि देवमिति भाव. । अन्यथा लोके इति । भगवना निवारणे कृते स्वामिनीलक्षणे लोके तथा न भवेदियर्थः । यथा मदच्युदित्यैतत्ता पयोक्तो, ततः अविचारेणेति । पूर्वस्या लीलाया १०३० २५ देशकालनायिकाविचारपूर्वकं रमणं कृतम् , तदन तर न तथेत्यर्थः ।

·च धोयिट्ठलनाविरचिता। मनतात्पर्य तु लौकिक्यपि यदा दृष्टिरित्या निरूपितम् । प्रतीपमाचरदित्यत्र, .धर्मो नष्ट इत्यादि । अधर्मनाशवर्मस्थापनतत्करण. १०.३०-२८. तदुक्तितदक्षाणां पूर्वमुक्तानां प्रतोपा अर्था भनेनोक्ताः । नैतत् समाचरेदित्यस्यामासः, ननु तेनीयसामयीत्यारभ्य न्यायादिस्यतः । यद्यप्येतत्समाहितिनैतेन शोकेन भवति, तथाप्युत्तरार्धेऽन्यस्य कर्तु शो- १०-३०-३१. क्त्येश्वराणामनाशज्ञापनेन समाहितिर्मविप्यतीयाशयेनेदमप्युक्तमिति ज्ञेयम् । अन्तर रेवेत्यने वक्ष्यन्ति च । इच्छयात्तवपुप इत्यत्र, वपुप्शन्टस्य वपुःप्राकट्यपरत्वमित्याचार्याणामाशयः । १०.३०-३५ ( अत्रैवाने यथानभेदेनेति । यापयस्यालेन देहः पोपितो भवति, तावत्तदीयत्वेन लोके व्यवहियते । पुनरस्यस्यानेन पोषितः स एव तावत्तदीयत्वेनापि व्यवयिते । एवमेकदेहस्यानभेदेन भेदत्र्यवहार इत्यर्थ । ) योन्तवरतीत्यत्र, वस्तुतस्तु नायमि यादि । देहाततत्तनिपेयोऽत्र क्रियते । १०.३०-३६. प्रभुस्तु स्वत एव पुमान् । अत एव श्रुताचेकस्मिन्नेव वाक्ये पुरपं पुरप- विधमित्युक्तम् । भजते तादशीः क्रीडा इत्यना तचर्द्धर्मप्रवेशेति । श्रोतृणामिति शेषः । यल्लोलाश्रयणमेव भगवायसाधकम् , तल्लीलामध्यपातिनां स्वरूपं कि १०.३०-३७. वक्तव्यमिति भावः। ब्रह्मरात्र इत्यत्र, वासुदेवपदतापर्यमाहुः पतो भगवानि यादि । दिया विप्रयोगजाती सत्यां दिनान्ते प्रियसगमे य आनन्दो, न स सदा दर्शन १०.३०.३८. इति सोऽत्र मोक्षपदेनोच्यते । श्रुतिसिहरसात्मत्व प्रकटीकृत्य भूतले । कीडन्मल्लोचने शवच्छिशिरीपुरते प्रभुः ॥ ६ ॥ इति शिोध्यायः । अपैत्रिंशाध्यायं विण्यन्त उक्तलीलानन्तरमन्यभजनं कुतुकादपि वजना- सिनामनुपपन्नमियाशक्य इदं प्रकरणं न सर्वथा पूर्वप्रकरणमध्यपानौति १०.३१.०. ज्ञापनाय पूर्वप्रकरणार्थमनू चैतदुक्तितापर्यमाहुः नामलीलात याभ्य हरिणैव वित्यन्तेन । नामलोगतो यो रसस्तदर्थमन्यमजननितिपकमिदं प्रकरणमुग्यत इत्यर्थः । यथा रूपलीला स्वतत्रा, तथा नामलोसपोनि जाफ्नाय मिनौरम्मतन- फरणारम्भः कार्य: । तान्यमजननिन्तिपूर्वकं भाव माहास्यनानम तदर्थ तथाप्यते । ..(न्तित धौलपुतो नास्ति।

·१०३१४ १०३११९ श्रीटिप्पणी एवमुद्धृतभक्ता इति । इ-द्रभजननिवृत्तिपूर्वकमित्यर्थ । एतावान्पर विशेषो यद्रूपलीला- रसानुभवे वेष्णवधर्माणामपि त्यागोऽङ्गम् , नामलीलारसानुभवेऽन्यदेवतामजननिवृत्तिस्तथा, न तु विहिताना भगवद्धर्माणामपि । विधेरपि नामलीलामध्यपातित्वान् मर्यादापुष्टिभेदेन तस्या द्विविध या मर्यादामिश्रपुष्टिमार्गीयाः पूर्वाध्याये कथ्यन्ते । शुद्पुष्टिमागीया, द्वितीये । मर्यादामार्गस्य सदोषत्वज्ञापनाय गडवचूडप्रसगः ! रजनी तां महाभागा इत्यत्र, अग्रिमानिष्टमिति सर्वथा "परिग्रहों भाग्ये महत्त्व तद्वत्वादेतेषामन्यभजने दुःखसम्भव , उपेक्षाया तु सुखमेव -भवेदिति भाव । स्वेन पाप्मने यत्र, पूर्व होति । ब्रह्मवृत्यपहारस्य सर्पयोनिफलक नादिति भावः । मपन्नोऽस्मि महायोगिनित्यत्र, तब नैते पिनादय इत्यादि । सर्प वादीनाधि- १०३१ १६ फारिशदेव कथन मिति ज्ञेयम् । तदात्मवैभवामि यत, यन क्रियाज्ञानादीनामिति । तेपा प्रयोजनामात्र इत्यर्थः । कदाचिदथ गोविन्द इत्यत्र । इयं हि लीलेत्यादि । तत्तकाल एव फर्मविधानानामलीला फालप्रधाना । स चोपाधिरूपत्वेन स्वयक्षयिष्णुरन्यानपि कालयति, दैत्याश्च तादृशा इति तदनुगुणः कालो भवतीति-कालप्रधाने मार्गे दैत्याना बाधकत्वमावस्यकम्, राजसे मार्गे नामसाना प्रभावस्योचिनवाच्च । एवं सति तन्निपारणे भगव माहाभ्येन जातेपि तत्र नामलीलात्वस्यैव प्रयोजक वात माहात्म्य नामलीलापर्यवसाये भवतोयग्रजाय मणिदानेन जायत इत्यर्थ । अत एव प्रकृते शिवरात्रिरात्रिनिशामुखसमान- नायुक्तानि । तर माधनिवारणस्यावश्यक पायाहुः लौकिकालारिकेति । लौकिक शाचूडव पश्चग्णावि दस्पर्शमात्रेण ब्रह्मशाप माहित्यस्यापि नाशोऽपूर्वरूपसम्पत्ति चालो ककम् । सात एव । लौकिक प्रत्यक्षतया ज्ञात एवेत्यर्थः । विपरीते बाधकमाहुरन्ययेति । होषिकालोषिकमाहा म्याननुभवे फलश्रुतेर्यथाश्रुतार्थस्य प्रत्यक्षवाधित वेन तथो प्रेक्षापरत्व कम्प्येत । यथा यजमानम्य बर्हिष्टिरूपच प्रत्यक्षबाधितमिति यजमान. प्रस्तर इति वाश्य यागोपयोगि वेन, उभयोम्नस्वेनी प्रेक्ष्यते यजमान इति फन्पयन्ति । वस्तुतस्तु लौकिमानानुरोधेन वेदार्थबाधका एव । यतो लौकिक मानमलौकि- कार्थपमपणे न समर्थम् , अतो यथामृतार्थ ए५ प्रामाण्य श्रुतेर्म-त यमिति भारः । क्रियाश- क्तिपधान इति । इटलेन देव पासयेनि भाय । अनेन मध्यमाधिकारिणामिति । प्रमाणरूपबलदेवपराणामपि युगपदगोकारेगेति भावः । अत एवैतादृशानामधिपरिणामन- न्य व गोपि नेत्याहुः अन्यर्षति । आवेशाभाव इत्यर्थः । तेनैव तेषामगीकारान तद्भग - भ्रान्ता - ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। इति भावः । अद्भुतविक्रम इत्यस्य ता पर्यान्तरमाहुः केवलार्थपराणामिति । अत्रायमर्थः । अद्गुतं हि लौकिकोपपत्तिरहितं मनस उल्लासक भाति । प्रकृते वेदरूपरामस्य विक्रमः क्रियाशक्तिफलरूपो विचित्र स्वर्गादिस्तन्निरूपकम्य वेदस्य श्रुतितात्पर्याविदुषां यथाश्रुतार्थ- पराणामुपयोग । वस्तुतस्तु सर्गश-देन 'यन्न दु खेन सम्भिन गिति वाक्यादा ममुखमेवोग्यत इति तत्व निबन्चे विस्तृतं पितृचरणैरिति तात्पर्यविदन्यभननराहिल्येन प्रमुमेव भजेत् । तथा च केवलार्थपराणामित्यस्य यथाश्रुत्यर्थपराणामित्यों वेदपक्षे । भगवत्पक्षे तु स्वप्रयोजनपराणाम, न तु निरुपधिभगवत्परागामित्यर्थः । अत्र स्वरक्षा काममुखं च स्वप्रयोजनम् । एवं सत्यधिकारिभेदेन भजन भेदा फलभेदोषीति तदपपत्त्यर्थमुभयरूपेण क्रोडेति भावः । विपरीते बाधकमाहुः अन्यथेति । उभयरूपेणैतल्लीलाया अकरणे शड्सचुटवधः स्रोणां स्वप्रयोजन- समर्पणं चेति कार्यद्वयमेनैव रूपेण न सम्भवतीति तदक्षाय रूपा तर प्रफटनीय स्यादित्यर्थः । नामलीलायां शब्दप्राधान्य मत्या पक्षान्तरमाहु वेदे वेति । यदि साधनरूपेण यथाश्रुतार्थपराणामर्थनिरूपणं फलरूपेण च तापर्यचिदुपामितनिगकरणं न कुर्यात्तदा 'हिंसायां यदि राग स्यायन एव न चोदने'ति वाक्या तावकर्माणि कुर्वीत न निर्विघेत यावता 1 मकथाश्रयणादौ वा श्रद्वा यावन जायत' इति वाक्याच्च यागादिविधीनां 'पञ्च पच्चनखा भक्ष्या' इति वाक्यस्य तदितरभक्षणनिपेधपरत्यवधागातिरिक्तर्मनिपेधपरत्वमेव सिध्यति, न तु यागविधानपरत्वम् । अकरणे प्रत्यवायश्रवणादवश्यकर्तव्यताकत. विधानपरत्व चेयेकरयैव विषे स्वार्थपर स्वातिरिक्तनिपेयपरत्वं चेति द्विगुणा वृत्तिः स्यादित्यर्थः । विरजाम्बरावियन, शुद्धा मायेत्यादि । वेदमार्गे हि द्विधा प्रवृत्तिः । धर्म- जडत्वेनैका, भगवदिच्छा नावा भगर परत्वेन चाया। उभयपि माया १०.३१.२१. सहकारिणी । तत्र रजस्तमोयुक्ताऽऽथे । एतहिता द्वितीय इनि तपनि भाव । उदितोडपतारयमित्या, ममाणं चन्द्र इत्यादि । मनायं भाव । अत्र हि रामप्रचोलीलोध्यते । तौ च प्रमाणपलरूपो । सामन्यपि तवे युज्यते । १०.३१-२२. रसप्रमापत्यादिन्दुस्तथा । 'सुकृतां वा एतान योतीति यनक्षत्राणी'ति श्रुतेः सुवृतफलानुभवसामयिमतेजोम्पादुइना तदुदयोक्या फलोदयो ज्ञाप्यत इति । मत्तालिजुष्टमियन, पट्पदत्वादिति । ग यर्थशन्टानां जानार्थ- ग्वाम्नानसाधनपद्वत्वमा मूच्यते । तानि दर्शन पाग्यवेति सर्वन यम् । मणिमादाय भास्वरमिन्यर, मणिग्रहणेन मणिगता देवतेति । गृहीत नि शेषः। तदधिष्टानं बिना भास्वर पामादन्यथा विशेषणं न वदेदिनि भारः। १०.३१.३२ ताः कामयतीति पक्ष इति । यल रति शेषः । उपभोगायाया अप कामयन तथा च ·१०३२० श्रीटिप्पणी । इति ज्ञापनाय बहुवचनम् । नन्वेषं चेद्देश्ताया एत्र ग्रहणमुचितम् , न तु मणेरपीग्यत आहु तत्रैवेति । मणिनियामावलक्षणाधिकाररूप देवनाय हि भगवदत्तम् । तच तत्रैव स्थिताया भवति । तथा च न मणावय स्थिग या देवता व भनते तस्या अपीत्यर्थः । यत्किञ्चित्करोतीति । यन्मार्गसम्बन्धि यत् करोति तत् तन्मार्गाधिष्टातार तधेत्यर्थः । प्रकृते प्रमाणमार्गसबधिफ्ला मक्मण्याहरण कृतमानिति तथेति भावः । तर्हि सर्वमूर वाद्भगवतस्तत्रैवास्य स्थापनमुचितम् । प्रभुकरस्पृष्टस्य मुक्यमारश्चानुपपन इत्याशक्याहुः प्रमाणवलमेवेति । [इत्येकत्रिंशोऽध्यायः ॥] द्वात्रिंशाध्यायायाक्तिी, द्वारिंशेऽन्तरियादि । ययप्यानद सर्वत्रया न्तरेवानुभूयते, तथापि बाह्यरमण गरीचेष्टयारेव प्राधा यास्वरूपस्य मूर्तत्वेन तदा मकान दस्यापि तथा नाच्छरारेद्रियादिवपि स्वरूपत स्थापितस्य मनसाऽनुभयो भवति । प्रते (वन्त सगेन प्रक-नान देन शरीरन्द्रियादिपु बायरमणेनेव धर्मा भवतीत्याभप्रेत्यान्तरि युक्तम् । स्वानन्द पूरयामास इतीर्यत इति सम्म घः । ननु धर्मिस्वरूपविरहजदुःसनिवारण धर्मरूपेण गुणगानेन फथ सम्भाव्यते । तत्रापि स्वरूपेणेवानन्दपूरण चेत्यत आहु येनैवेति । यथा स्वरूप पूर्णान दामकम् , तथा नामलीगपीति सर्वमुपपयत इत्यर्थ । यद्वा । येन स्वरूपलक्षणेन हेतुना पूर्व तथा कृत- वास्तेनैवा त स्थितनैव युदेकेण मुखकमलटारा निर्गतेनाधुनापि तथा कृतवानित्यर्थ । एतदेव विवृतमन्त पविष्ट इयादिना । यद्वा । यथा यथा स्वरिपयिका भक्तानामाति पश्यति भगवास्तथा तथा मुदितो भवतीति वस्तुस्थि या दिवा विरह तातिंपूर्णाना साय मिल्ने यो रसो भगवत स न दिया सगमे सतीति च येनैव स्वान-देन स्वय पूर्णानन्दो ज्ञानो भक्कैस्तादृश त पूरयामासे यर्थ । यद्यपि गुणगान भारस्वभावादेव भवति, न तु प्रयोजनानुस घानेन, तथापि पूर्वभावस्थैर्यमप्यनेन भवतीत्याहुः अन्तःप्रविष्ट इत्यनेन । पूर्व या नाइद्वारा सुधा प्रविधा भागा मकभगरदात्मिका र ध्रा वेणोरधरसुधया पूरयनित्यत्र निरूपिता सा पूर्वोक्तप्रकाहि फलानुभवपर्यन्तैः क्रमेण पुष्ट। सती स्वविषयरूप स्वपोषक यहि सम्बन्धमलममाना तदर्थ गुणगानरूपेण प्रस्टायलधविपया सती स्वप्राक यात्पूर्वमत साक्षाप्रियप्राण्यापुनस्तत्रैव स्वस्या यासा च श्रोत्रद्वारा प्रविष्टा तत्र स्वविषय पोषक प्राप्य मुस्थिरा जाता । तदेतदुक्तमन्त प्रविष्ट इयादिना । युग्मश्लोकैर्गाने हेतुमाहुः शब्दार्थयोरिति । पूर्व नादमात्रमनुभूतमिति नादप्राधा येन 'अक्षण्वतामियादिना गौतम् , अधुना स्वरूपानुभगोपि साक्षावृत्त इयुभयारपि महारसरूपवजापनाय द्वाभ्या कथनमुभयोरप्येक्रूप वमिति जापनायकवाक्यता चे यर्थः । सप्यातापर्यमाहुः सर्वप्विति । स्वय ·१०३११ श्रीविठ्ठलनाविरचिता। निरूप्यते यत इति शेप । अत्र हि वर्षे वर्ष यावती लीला प्रभु करोति, तावती सर्वा लीला क्रमेण स्वामिनीभिगीता, न त्वेताव मानेति ज्ञापनाय पूर्णवर्षस्य द्वादशमासामरत्वान् माससमानसख्याका युग्माः श्लोका उच्य त इत्याहु अतोऽति किश्च। उपक्रमोपसहारा-या चैक युग्म भवति, तेनाघिमासेपि यरोति तदपि स्वामिनी. मिर्गीयत इति ज्ञाप्यत इत्याशयेनाहुः आयन्त इति । समाहारोऽत्र । तत्र प्रतिपाचं रूपमाहुः मक्रम इति । गोप्य कृष्ण इत्यन, केवलपदादिति । गाजयोपितामितिवदपर्पजापक- धर्मानुक्तिपूर्वक शुद्धभावज्ञापफगोपीपदान रासमण्डलमध्यस्था एवोच्यते, न तु पूर्वाध्यायोक्ता इत्यर्थ । अन्त्ययुग्मद्वयतापर्योक्तौ जानाति भगवानेवेति । ततः पुस्विनि । त्रिविधेविति १० ३२२ शेष । लताना तरमध्यपाति वेव पुस्तेय गणना वृता । वलिगतभ्ररित्यस्याभासे, मानुपभावादिति । मानुपभावमनतिक्रम्य लीला करोतीति तथोक्तम् । मुकुन्दतात्पयोक्तो वेणुनादेनेति । परोक्षवादोऽत्र कृतो, विविक्षितार्थस्य गोप्यत्वात् । १०३२ ३ शुद्धिर्भगवद्भावायभावराहित्यम , मोक्षो भजनान दानुभवः । हन्त चित्रमित्यत्र, सोमोत्पत्ती निर्णय इति । तत्रागागस्याया सोगस्य दिवा स्थितिस्थानमुक्तम् । 'त्रिमुहर्त वसेदकें त्रिमुहत जल वसेत् । त्रिमुहत बसेनोपु त्रिमुहूर्त वनस्पताविति । एव सति दिनस्य द्वादशमुहर्तात्मक वात्प्रतिमुहूर्त या या लीला प्रभु करोति, सा सा लीलाऽन गीयत इति सरयया जापित भरति । लीलासहितो भगवान् हृदि प्रकट इति यदा या लोला प्रिय करोति, तदेव सैर लीला स्वामिनीवदयेषु रफुरतीति नानुपपत्ति काचित् । हारहास इत्या, कालमुक्ताहारतुन्य वे चित्रता नास्तीति यथा रनैरियुक्तम् । अघरप्रभाभिररुणव दताना सहजम् । हासविभागस्थैर्य नितमर्थमाहु अनेनेति । भगम स्नहेन सर्वा मना मायापपगमः प्रमाणबलम् । तस्थैर्यकृत्या तु तन्निराकरणं भवति । एवं सति स्नमायाकार्ययो सहभाव- फरणेन भगवास्नेहवतोऽपि जगतो ब्रजीयनीवरूपस्य प्रपचे विषयरूपे तथास्व तथे यर्थ । इदमप्येक चित्रम् । एतादृशस्य सूनितस्यार्थस्योक्तो दन्तेति खेदोक्तिबीजम् , मगवति रागवतामन्यत्रापि रागदर्शन भक्ताना खेदोपत्तेश्वस्या वात् । अ यथा तु स्नहेन सर्वयागे तैः सह लोके लोला न स्यादिति तथा कृतिरिति भावः । के नै हास: सम्भवती यत्राप्यसम्भावना मा भारिवति प्रमाणमुकं श्रुतार्यापचिरियादिना । १०३२४ ·१०३२-६ श्रीटिप्पणी। अग्रिमपदेप्येवमेन ज्ञेयम् । अचिरस्थायि वधर्मसाम्येन विद्युत्पदेन धन लश्यते । यहा। हारवद्भगवदुरस्येव हासस्थित्या विभागस्थैर्य चिता या प्रपञ्चविषयिण्यासक्तिस्तामपि सविपयिणीमेव करोति । एव सति प्रपञ्च प्रपञ्चविपयको यो मोहन्तस्य स्वविषयकत्वेन जनावं स्थिरीकृतं स्वस्मिन्निति टीकार्य सम्पद्यते । समानविषयकासक्तिजनक लोकेऽयप्रसिद्धमिति चित्रतात । एवमेवापि ज्ञेयम् । अस्मि-पसे इन्तेति । अत्र न फस्यापि बल प्रभवतीति ज्ञापनाय सम्बोधनम् । विशेषणयोर्मुल्यार्थोऽतिगोप्य इति पितृचरणैर्न लिखित । अत ए। स्वामिनीभिरपि गूढार्थज्ञानार्थं सावधानतया श्रोतव्य. मित्याशयेनेदं श्रृणुतेत्युक्तम् । अस्माभिरप्यत एव न लिप्यते । तदनुप्रयता स्वत एव तस्पूतः, अन्येपा त ज्ञानस्यानुचित वात् । भगव-मात्रस्नेवतोऽन्यधर्मनिवृत्तिः स्वाभा- विकीति प्रमाणबलनिरास । फर्हिचित् सरळ आलीत्या, गोप्यतयायमर्थ इति । एतेन कहिचिदेव सबला, फर्हिचिदेव गापै सहित इयपि सम्बन्धी ज्ञाप्यते । तेन सदैकान्ते भोक्तवेनि स इत्यनेनोध्यते । मुकुन्द इत्यत्र, दर्शनसुखमानं मोक्ष, स्वरूपरसज्ञानं स्वरसस्थापनमिति ज्ञेयम् | वनचर इत्यत्र, सात्विकभावापान इति । वृन्दावनस्य रसोदीपरत्वेन स्तम्भादिसात्विकमारहेतुल्वात्तयुक्त इत्यर्थ आदिपुरषस्य तदहित वेन १.३२८ श्रयणात्तस्माद भेदेन वर्णनमुचितमिति भावः । वनलतास्तरव इयत्र, पञ्चधर्मयुक्ता इति । 'पश्यतैतान्महाभागा'नि यादिनोक्तावत्यारो भगवदीयत्व चैमिति तथा । १० ३२ ११ एत्येत्यस्याभासे, शानरूपे वेति । आत्मन्येव प्रात्वेन ज्ञात इयर्थः । विदधत्मतपत्रमित्यन्याभासे, किन्तु राज्यमपीति । सरभीतगोविन्दाभिपे- १० ३२ १३ कंपदस्यापि स्वाधिपतित्वेनैव वरणमिति तथोक्तम् । स्वरजातीरनपदि यत्र, नूतनत्वेनेनि । यद्यपि स्वरजातिप्रापकत्वमेव मूल उच्यते, निजशिक्षा इति विशेपणेनापूर्व व च प्राप्यते, न तु नुतनो- पत्ति , तथाप्य यनानमपेदयेदमुक्तमिति ज्ञेयम् , अतो नादब्रह्म नियमिति पूर्वप्रन्यापिरोधोऽपि । स्ववश्चितचित्ता इत्यत्र, इदानीमेयोपयोग इत्यादिना प्रतीतिप्रकारकथनम् । उपयोगो नायिकावदुपभोग इति यावत् । घेणुनादस्यैतादृगनुभायो यदेतासामप्येवं १०.३२.१९ भावन्त नान्यासा का वातेति भावः । १०३२.१४ ·- १०३२२४ . श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १५७ वत्सलो व्रजगवामित्यत्र, गावो मुच्येरनिति । एकैकेक्षणादिलोलारसस्य १०३२ २२ निरवधिमहारसत्वेनैकत्र निमग्ना नात्मानमपि जानीयुः, किमुता-यदित्यर्थः । मदविधूर्णितेत्यत्र, रजोगुणो मुख्य इति उद्दीतो रसभाव इत्यर्थ , तस्मिन् सत्येय तरकरणात् । मदविधूर्णितेत्या मदोऽत्रेत्यार योक्तमित्य तम् । पूर्वानुभूत विविधनायिका विविविलासस्मृतिधाराजनितान दम-दोहानुभवः पूर्णावोध इ युध्यते । स चेतरविस्मारक इति मदरूपः । सोऽधुना भवतीनामिा ममापि भवतीसम्ब घस्मृत्यैव वनेऽपि मोद , न त्व यनायिका विषयिण्या स्यियापोति ज्ञापयितु ज्ञानप्रापकन यनयोरेव मदः प्रदर्यते । ज्ञानमपि भवतीमात्रविषयकम् , न वयविषयकमपीति ज्ञापयितु विचूर्णितयम् । तादृग्बहि प्रसरद्रूप न भवतीति तथा । प्रचुरप्रेमवताना तत्रापि दिया क्लिटाना प्रियदर्शने तत्रैवात्मप्रवेश: स्यादिति तदभावायेपदेव मान ददाति यावता पृथक् स्थितिर्भवतीत्याशयेनाहु स्वरूपस्थित्यर्थभि यादि । यद्वा । इयदवधि पृथकस्थित इति ज्ञानेन माने सम्भवत्यपि ज्ञापितार्थज्ञाननेपदेव मानो भवतीति तथा । अथवा । उक्तज्ञापनेने. पदपि मान यतीत्यर्थ । यद्वा । प्रचुरस्मरभाव एव मदस्तेन तथेति पूर्ववत् । ययाये तादृशस्य स्वप्रियाभ्य पूर्णमेव सम्मानन कर्तव्यं भवति, तथापि मध्येमार्गम येपि पश्यन्तीति तेषामनुचितत्रज्ञान यावता न भवति, तावदेव इतवानितीय-मानद । अत्र हेतुः कीर्तिमत्वमेव, अन्यथा तु लोका अन्यथा यदेयुरित्याशयेनोक्त वनमालीति । ईपरवे हेतुमाहु विष्वपीति । त्रिष्वपि पक्षेवियर्थ । ते स माननमानमानखण्डनरूपाः । रूपेणावरताना स्मितेक्षणादिना य आश्वासः स रखप एव कार्यः सम्माननस्य । पृथक्स्वरूपस्थितिमात्र मानस्य । पूर्णमानवतीनामशेपमानखण्डने सति प्रचुर प्रेमवत्वेन लोकायनुरोधाभाषवत्वात्तदेव रवानुरूप सर्व कुर्यु । अतम्त खण्डन ताग्देव यावता तदा लोङ्गविगीत न भवति । बदरपाण्डुवदनमित्यत्र, ईपन्मानदत्वादिति । अग्रे पूर्णमानप्रद इति तस्माद्विशेष इत्यर्थ । मृदुगण्डमित्यत्र, मृदुत्व भोगामिति । रसविशेषानुमवार्थमित्यर्थ । तदुक्त 'अनड्कुरितकूर्चक शृतसितोपलाढ्य पपरततोकुरित- कृर्चक सलपणाम्बु 'तक पयः । तत पलितपर्चकः कथितगुग्गुरद्वेगकृद् भवति हरिणीदशा सततमेव भावात्रय' इति । यामिनीपतिरिवैप इयत्र, नन्वहपतिरपीति । च दृष्टातन दिवा मुखवान न प्रायते, तस्यातथात्वात | भगवास्तु दिवापि मुख ददातीति कथमय दृष्टान्तो युज्यत इत्यर्थः । अङ्गीकृत्योत्तरमाहु सर्वालबारेति । सर्वामामलकारभूतो १ 'तक पय' इति मूल पाठ । कोपम' शोधितपाठ । २ सततमेवेति मूलपाठ । प्रियतमेधु' इति शोचितपट । १०३२२५ ·थीटिप्पणी । वृन्दमध्ये तिष्ठति यस्ता विहाय स्थातुमशक्तः परस्परगुणानुवादश्रवणतभावानुभवजनिता- नन्दसमुदलहरीभिरा द्रों रसपोपायाप्रकट इव दिवा यः स एष इत्यनेन प्रदर्यते । इतोऽप्यानन्दपोप इति ज्ञायते । यथान्यासा लीलानां परिज्ञानं भावबलात् , तथा स्थितेरपि । परन्तु कादाचित्कमिदं ज्ञानम् , अन्यथा गानरस एव न स्यात् । तथा च दिवा निकट एवाप्रकटः सन्मुखयति प्रकारान्तरेण । दिनान्ते तु प्रकरः सन् दूरादेव चन्द्र इब तापनाशक । यामिनीपतिपदायथाने यामिनी पूणां साक्षात सः, तथा प्रियोऽप्यस्मान् भोड्यनीति जाप्यते । मोचयन् ब्रजगवामित्यत्र, गवां चेति । सधःप्रमूतामामिति शेषः । यद्वा । यथा रात्रि विरहज सापं दिवा स्वरूपनादादिभिर्गवां मोचयति, तथा व्रजस्थिता सर्वे तदेकनाथत्वेन तदेकपोन्यवेन तदधीनप्राणादिधर्म वेन, यथा तदेहसाणादिरक्षा दिवा ता वने नीयन्ते, तथा तदर्थ निशीति च गाव इवेति गोपदेन स्वामिन्य एवोन्यन्ते ।। पितृपादान्जकृपया निरोधविऋतिर्मया । स्फुटोकृता यथाशक्ति भक्तानां तुष्टये हरेः ॥१॥ अनेनैव प्रकारेण निरोधविवृतौ बुधैः । छेत्तभ्यः संशय इति तं प्रदश्योपरम्यते ॥२॥ न हि व्रजवधूपदाम्बुजपरागरागं विना मनागपि विचारणे भवति शक्तिरस्यास्त: मया चिरविचारहदगततदीयतात्पर्यमानितेन लिखितं सदा गिरिवरेशपादाम्बुजम् ॥३॥ संशयप कलंकितदया गोविन्दविदृतिविद्वतो ये । ते श्रीविठ्ठलवाणीपाथोभिर्निर्मलाः सन्तु॥४॥ इति श्रीगोपीजनवल्लभचरणैकतानश्रीविठ्ठलेश्वरदीक्षितविरचितो दशमस्कन्ध- मकरणद्वयवितिपफाशः समाप्तः ॥

·श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः। भ्रमरगीताध्यायटिप्पणी श्रीमद्विडलेश्वरप्रकटिता। श्रीकृष्णः शरणं मम । विविधापराधकूटक्षमाक्षमास्तातचरणयुगरेणन् नत्वा तत्तात्पर्य प्रकरीकुमों यथाशक्ति ॥ १॥ तपादरजसागत्य यादग्भावः कृतो मम । तादृशेनैव तद्भावं वर्णयाम्यवश: कचित् ॥ २ ॥ ननु व्रजसीमन्तिनीनां 'ता मन्मनका' इत्यादिवाक्यैः प्रभुणा स्तुतानां ज्ञानोपदेशो निरोधविरोधी, तयोः सहानवस्थाननियमात् । एवं सत्यस्याध्यायस्यैत कन्धा- १०-४४.०. प्रवेशश्च स्यात् । 'तस्मान्मभक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः । न जानं न च वैराग्य प्रायः श्रेयो भवेदिहे'ति भगवद्वाक्यादत्युचावस्यां प्रापितानां नीचावस्थाप्रापणमयुक्त घेत्याशङ्कानिरासमध्यायार्थोक्त्यैव कुर्वन्ति चतुश्चत्वारिंशेऽध्याय इति । अस्मिन्नध्याये निरोधमेवाहेति संबन्धः । उद्देस्यत्वेन ज्ञानोक्तिव्यब छेदायैवकारः । तं वीक्ष्ये'त्युपक्रमेण 'भक्त्युकं व्रजौकसा मित्युपसंहारेण च स्नेहस्यैवोक्तिः सम्यक्त्वम् । पूर्वमहर्निशं पूर्णो भगवद्भावी निरूपितः । अधुना तु यथा प्रियेण समं स्वसंबन्धव्यवच्छेदकोपस्थितापाय- तिशयोऽनिर्वचनीयो भवति लौकिकानामपि, तथा ताहाज्ञानोपदेशश्रवणेनातितातैलपति- तजलबिन्दुसदशेनायुकटभायो वर्ण्यत इति पूर्वस्माद्विशेषः । ननुपदेशस्य न भावजन- फरवम् , किन्तु स्थितस्यैव प्राकटये हेतुत्वं । एवं सत्येतदुक्तियर्थे यत आहुः याते कृष्ण इति । अन्यथेति शेषः । हृदि सर्वदा प्राकट्यान कटवागायो बाधित इत्यत उक्त लोकरीत्येति । देहलीदोपवल्लोकरीत्येत्युमयन्त्र संबध्यते । तथा सनि लोकरीत्यैर याते, वस्तुतस्तु नज एवं सदा प्रकट इत्यर्थः । लोकवलेकटयाभाव पूर्वमपति स्फुट- गित्युक्तम् । यपेतत्कथनं न स्यात्तदा पहि प्राकट्यागावपि फाल्क्षेपदर्शनात सर्वपा भक्तानां तथा मति: स्यात् , तदभावार्थमेतत्कथनमावस्यमित्यर्थः । ननु ज्ञानोपदेश. श्रवणेनापि सा मतिवित्र्यवे यत आहुः सेवकेनेति । ता उक्तप्रकारनिरुद्धा एव । तत्र हेतवः सेवकेने यादिनोच्यन्ते । यदि ज्ञानमार्ने प्रवेशयेद्, ज्ञानमायिणोपदेश फारयेत् ! सेवन कृत्योपदेशं यकारितवांस्तेन भक्तिमार्ग एव प्रोगोऽभिमत्रो, नेतररिम- नित्यर्थः। किच । एता पूर्व प्रयोजनवशान निरताः। तथा सति प्रयोजने जाते निगेधो ..

·. - श्रीटिप्पणी । गच्छेत् । किन्तु 'शुद्धभावप्रसादितः' 'प्रीन, प्रोवाच सस्मितम्' 'माऽमूयितु नार्हथ तत्प्रियं प्रियाः । न पारयेहमित्यादिशाक्यै भगवतो वजसीमन्तिनौविषयिणी या प्रीति- स्तयैर ता निरद्वाः, अतः कथमन्यथा कुर्यात् । अतो ज्ञानेन उपदेशजनितज्ञानेना- पीत्यर्थ । तत्र प्रकारमाहुः आत्मत्वेनेति । नहि स्वात्मनः स्खेन सम वियोगः सरिस्मति स्वाहिताचरण का संभवत्यतस्तथाभूतासु किं समाधेयमस्तीति सस्मिन्नसा- धारणनिरपधिस्नेह प्रियस्य जातव य इति पूर्वस्मादनिविलक्षणः स्नेहभाव उपनः । अत एव मूळे प्रियतमपदमुक्तमेवं प्रियतमादिष्टमिति । भथया । सेवकेनेत्यादिना भगवतः कायवाड्मनोभिन्तनिरोध उच्यते । सेवकः कायरूप , उपदेशो वापः, प्रीतिर्मानसी । अत उपदेशनात्मत्वेन ज्ञानेनापि प्रियस्वरूपपरात्यमेवासाम्, न तु मानिनामिय स्वास्थ्यम् , अन्यथा 'कृष्णावेशात्मविश्वामिति न वदेत् । तथा चैतावपर्यन्तं स्वसत्ताज्ञान- मपि स्थितम् , अत. परं तु तामपि न ज्ञास्य-तीति पूर्वस्मादधिको निरोधः से स्यतीत्यर्थः । अत एव सर्वथेतिपदम् । एवं भक्तिमार्गविरोधं परिह य ज्ञानोपदेशस्यावश्यकतामाहुः वस्तुन इति । 'विज्ञाय सदेशहरमितिवाक्यात् स्वार्थमेवागत इति निश्चयेन मानोत्प- तिरिति निश्चयस्यापि दोष वम् । भगवदोयत्वनिश्चयाभाव उपालम्भासंभादिति भावः । चतुश्चत्वारिंशाध्यायविवरणे स्वामिनीमावेषु दोपशब्दप्रयोगस्यायमाशयः । लोके हन्त्यावस्थाहेतुदोषो भवति, विरहभावस्य च तथात्वं प्रसिद्धमेव । यथातिप्रचुरे दोपे तोरणीपधदान विपमाशीविषशश्व कार्यते मर्मस्थानेपु, तेन बहिःसंवेदनं त कालोनमरण- निवृत्तिश्च, तनो विविधरसैः शनैः शनैः सर्वा मना दोपापगमे साभाविकजीयनहे. त्वनदानम् , तेन च सर्वा मना स्वास् यम, तथात्राप्य यन्तप्राणवाधाया हि प्रिये दोपारोपः । स चाचिरादेवान्त्यारस्थानापको भवति, अतन्तं दृष्ट्वा तन्निवृत्त्यर्थमेयोक्तरूपसदृशोपदेशं दया स्वयं प्रियभिपजा प्रेषित इत्युद्धवस्तादृश त दत्तवान् । तदा बाह्यानुसन्धानमभूत् । अत एव 'तसंदेशागतस्मृती रितिवचनम् । 'ततस्नाः कृष्णसंदेशैर्यपेतविरह-वरा'इति वरपदप्रयोगश्च । भगवतोऽत्रैच तात्पर्यमि येतदेव फसवेनानुयते, न तु ज्ञानमार्गीय ज्ञानम्, अन्यधान्ते 'कृष्णाशामविलय'मिति न यदेत् । तर्हि जानोपदेशस्य कोपयोग इति चेत् । उच्यते । यथा योगिनो वपुर्योगसस्कारसंस्कृत सन्नाग्न्याधु- पहत भवति, तथा भगानामेति महापुरपोपदेशेन ज्ञानारयसंस्कार संपन्ने विरहेऽत्या. वग्धा भवितुं न शमोतीनि तोपयोग इति । अागतस्मृति के विरह वरराहिये. च हेतुः संदेशे प्रियसंवन्धि कानमेन, न तु गावार्थाऽयमिति ज्ञानम् | अन्यथोपदेशपदमेव वदेभयत्र, न तु संदेशपदम् । किच । ज्ञानोपदेशलक्षणसंदेशो युक्तरूप एव । - ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। तत्रोपक्रमे 'श्रूयतां प्रियसंदेश' इति संदेश एकत्वमेवोक्तम् । 'कृष्णसंदेशै'रिति बहुत्वं पश्चादुभ्यते । एवं च सति ज्ञानोपदेशस्य स्मृतावुपयोगो विविधान्तरङ्गवार्तानां तम्वरा- पगम इति मन्तव्यम् । अत एव भगवतापि मत्संदेशै'रिति बहुत्वमुक्त संदेशेषु। विप्रयोग प्रियसंदेशस्यापि तत्तुल्यत्वभानेन तदा स्वास्थ्यस्य रसशास्त्रसिद्धत्वादपि । अपरश्च । स्मृतिर्हि पूर्वानुभूतस्य, पूर्वमनुभवश्च निर्दोषपूर्णगुणस्य भगवतः । मध्ये विरहस्यामाव्यादो- पारोपक्षणे व्यभिचारिभावे जाते यथा पैत्तिकादिवरभरेण दोपवशात् प्रलापे सत्यञ्जना- दिना प्रकृत्यनुसंधानेन प्रलापनिवृत्ति , न तु ज्वरस्यापि, तथोपदेशसदेशेन विरहभर- निवृत्त्या पूर्वोक्तव्यभिचारिमावनिवृति , न तु विरहस्यापीति । अत्र वयं त्वेवं मन्महें। पूर्वमुपक्रमे दुःखमेवोक्तम् , तत उपदेश , तदनन्तरमपि 'हे नाथे'त्यन्तेन प्रन्येन क्लेशो निरूपितः । ततो विविधसंदेशविरहतापनिवृत्तिर्भगवत्यात्मत्वेन ज्ञानं चोक्तम् । ततोन्ते 'दृष्ट्वा स्त्रीणां भगति कृष्णावेशात्मविक्लव'मिति सर्वदानुवर्तमानः क्लेश उक्त, । एवं सत्युपक्रमोपसंहाराभ्यां विरहमार एव दृढो निरूपिनो भनि । मध्ये यद् 'जात्यामानम- धोक्षजमित्युक्तम् , तत्तु 'असावहं' 'कृष्णोह' 'पश्यत गतिमितियःकादाचिक पर भाव उक्त इत्युपसंहारानुगेधामन्तव्यम् । नन्वेवं सत्युद्धवप्रेषणं किंप्रयोजनकम् , उक्तभावस्य सार्वदिकवादिति चेत् । अत्रा- प्युच्यते । उद्धवे हि प्रभोः परमा कृपा, अतः पर्णो भगवद्भावो यादृशोस्ति, तादृशोत्र देयः। स च बसुन्दरीप्वेव सिद्ध । पुंज्यक्तावसंभावितश्च । अतो मदभाव एतादृश इयुद्धाय प्रदर्शनमेकं प्रयोजनम् । ततस्तदर्शनेन सततं तद्भावनया प्रियसंदेशहारक वेन तासामायनु- प्रहेण चोदवेपि तनातीयभायोत्पत्यर्थमिति द्वितीयं प्रयोजनम् । विप्रयोगे प्रियतदेशागमनेन यः कश्चन संतोष. स नान्यदा ना-यथा चेति तृतीयम् । 'मद्वियोगाधि'मितिय बनान्मध्ये मध्ये यदै प्रियेणैयमेयं संदेश: प्रेषित आसोदिति स्मरिष्यन्ति, तदा च पूर्वधिलक्षणों भावो भविष्यतीति तुरीयम् । जानाद भक्तिरधिका, यतस्तदुपदेशैपि भा यैन तदुपमदों, न तु तेन भकेरिति निदर्शनार्थमपीति पञ्चमम् । अत एवैकादशे भगवद्वननं 'म मान न. च वैराग्यं प्रायः यो भवेदिहे ति । पित्रो प्रीतिजननमुक्तमेव । भगवतः स्वामिनीनां चान्योन्यसंदेशैरन्योन्यं ये भाषा जायन्ते, तेऽनन्ता एवेत्यनन्तान्येव प्रयोजनानोति दिक् । प्रकरणाधानाहुः वीजमिति । वक्ष्यमाणस्तोत्रादौ चीज़ स्नेहः । स पूर्व निरूप्यते । स्तोनोपदेशयोरनन्तरं दोषस्य प्रिये दोषारोपस्य मानस्य च निवृत्तिः, तया च पूर्वप्न हौतिः। ततो ज्ञानस्य फलं प्रिये निदोषपूर्णगुणत्यनानं सम्मिनपचनानं उदयवाक्यैः कृतार्थ यम । . च । तन ·१०४४४ । , - धीटिप्पणी १०४४१ मानाहोपद्वयमिति उपालम्भो श्रमर याजोक्त्या दोषाक्तिश्चेति द्वयम् । जानीमस्त्वामि यादिवाक्यप्रतिपादा पाक यन तर स्थाथिदेव तामसतामस्या इति । अ युत्कटभक्तिमार्गायभावात्वेन जानमागीयज्ञानोदयसभाधनारहिताया इयर्थ । सत्वरजस्लमासि प्रायतेभ्यो भिन्नानि भगद्धर्मरूपाणि स तीति पूर्वमेव बहुधोक्तम् । समि युपसर्गचितमर्थमा तनापीति । भूपणानिसर्पसपयुक्त आगत इति । मर्तरि अपि कुशल जायने तयापि तथ यर्थ । व कथने गूढाभिमाधमुघाटयति अन्यथेति । स्वयमापनस्तोऽ यानुपक्षेत चत् , न दोप: स्यात , सर्वतः कुशली स्वयम यान् दुखिताश्चेदुपेक्षत, तदा सा दोषायैव स्यात् प्रकृत स्वापे साकरणा- तथा यमिति भार । दुखिता अपि तदीयवमम यमानाश्चेत् , तदा तदुपक्षा न दोपाय स्यात् , न तु तद्विपरीतानामपी याशयेन स्वस्थ केवरतदीय यमाहुः भति पदेन । विवाहिता हि भर्ता भवति । अत्र तदभावेपि स्वस्य केरलतदीयव वक्तु तथोक्तम् । किश्च । न पात वमात्रम् कि तु भरणार्तृपि, एतादृशश्चेदुपक्षते तदा तासा जीवनमव न भवतीति भार । पुभि स्त्रीपु कृते यत्र विवाहिता पुमास• स्त्रियश्च नेया । अत एव विरागे श्रु युक्त यागोक्ति । स्नेहमेव कुर्वन्तीति । न त्वपराधेपि क्रोधानुवृत्तिमिति १०४४६ भाव । अथवा । कुर्वन्त्येवेति सम धा ज्ञयः । तत्र सात्त्विकादिभावेप्चिति । आयो दृष्टा तो राजससाविक । तनो राज- सराजस । ततस्तामसतामस । ततम्तामसरानस । नतो निर्गुग । तत १०४४८ सात्त्विकराजस । ततस्तामसमात्विक । तत सारिकमाविक । तत सात्विकतामस । ततो राजसतामस इति दश । मधुप कितवेत्यस्याभासे, प्रथम तामसतामसीति । अत्रेदमाक्तम् । विप्रयोगे प्रलापदे यादिवद्दोपारापोपि व्यभिचारिमाव एव । तथा सति रसामकथा विश्पेप्ययुमभावो पत्तो भगवदमरूपो रसा मक प्रमाणादिसर्वबलनिरासको युन- स्तामसत्वेनोपचर्यमाणो य स एव हेतुरिति वाच्यम् । भावाना मिथ उपमयोपमर्दकभावस्तु 'रजस्तमश्चाभिभूय सत्व भाति भारत । रज सत्व तमश्चैव तम सत्व रजस्तथेति प्रभुवाक्या सत्यादौना यथा, तथैवेति तत्वमुपचारेणो यते । एव सति रसा मकप्रभुधर्म पवाविर्भवती यारोपो दोपस्यायमिति न वक्तु शक्यम् । भगवदितरास्मरणात् , स्मर्यमाणस्य तस्य स न वक्तु शक्य । इत एव नानुभूयमानस्य, प्रभुस्वरूपे तद्धर्मेषु वा दोष वामानात् । ज्ञानवत या मस्फूर्तिवावस्यकी । एवं सति तदा १०४४१२ ·श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। १६३ तदभावादोपवे न प्रभुधर्मेषु ज्ञानादुच्यमानधात्मकत्वमेव स्वामि यास्तदा सपन्नमिति तामसतामसीत्युक्तम् । श्रीमदुदवानामपि स्वामिन्या एतादृगास्थादर्शनेन प्रभुरतादृशारना कथं न मिलतीति भायो दोपारोप इव जात इत्यपि ज्ञापनायत स्वरूपत्वमेवोकम् , एतादृश्याः स्वामिन्या हयागमननैतद्भावोदयात् । उपचारोयमित्यरुच्या पक्षा तरमाहुः तद्भावयुक्ता वेति । मधुप कितवेत्यन, मतान्तरभाषेयमित्यादि । अत्रायमाशयः । शुद्धपुष्टि मार्गीयभक्ताना ज्ञानमार्गबोधन भक्तिमार्गविरुद्धतमम्, अतो न समाधिभाषायामस्य प्रवेशो वक्तु शक्यः । वर्ण्यते चा युकटो रसा ममः स्नेहभान । स एव रि परमपुरुषार्थरूपः । तद्विघातकश्च स । यद्यपि ज्ञानस्य स्यात येणात्रामुद्देस्य चम् , कि तु प्रिये दोषारोपमात्र निवर्तकत्वेन, तथापि तदारोपस्यापि रसात्मरत्वाद् व्यभिचारिमारनास्थरस्वाच्च न सर्वथा ज्ञानस्योपयोग । न ह्येताच पर्यत साधिते निरोधे काचि यूनतास्ति, येन ज्ञानमुपयुज्येत । तस्मात् मुक्त मतान्तरे यादि । कथने तूपपत्तिरियमेव । यत्सगमस्तदा तिर्वा पुरुषार्थ इतिशास्त्रार्थ एव सति विप्रलम्भे प्रिये दोषस्फूर्ती स्वदु खदत्वज्ञान हेतु: । तथा सति स्वसुखद वेनोत्तमत्व प्रिय व च सिव्यति, न तु सरूपतः । तथा सांत स्नेहस्य निरपधित्व भज्यतेति तत्समाधानायाम वेन बोधनम् । तथा सत्ति भगवये- तासामेतासु च भगवत सहजः स्नेहः सूचितो भवति, दुखद वासभवश्च । यथा स्वाधिष्टित देह पीडायतु जीवात्मा नो सहते, तथा स्थाधिपत जीवात्मान भगवा- नियुक्त भवति । अत एव श्रुतिराह त्यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप । मा निवृणुते तन् स्वामिति । तथा च विप्रयोगे ताभ', सयोगे बहिरिति तदा तदा तत्तद्धा, स्नेहवशादा- विर्भवति । तावपि स्नेह जनिताघेव, अ यथा सर्वेषा तौ स्याताम् । तथा व स्नहयैव दोष स्फूर्तिहेतुत्व पर्यवस्यतोति निदोपत्व प्रिये भाति । इद तु मर्यादारी योन्यते । वस्तुतस्व व्युत्कटस्नेहेनैव दोष स्फुरति, सोपि भगवद्भाव एवेति न भ्रमरूपो, न वा दोपरूप । रसात्मकभगवत्स्वरूपमेतादृशमेवेति नाधिक विचारणीयमत्रास्ति । अ यथा रसाभाव (साभास) एव सिध्यतीति न प्रतिभाति । ज्ञानात् भक्तराधिक्यमप्यनेन ज्ञाप्यते । समाधिभाषायामिति, तत्र हि माहाम्यज्ञानस्लेही कचिद् व्यस्तो कचि समस्ती च निरूप्येते । प्रकृते तु 'काचि मधुकर'मि यादिना प्रस्तुता कथा न तादृशोत्यस्या कथायाः समाधिमापार तद्विरद्धार्थकत्व च विरुद्धमिति कस्यचिद् भाति, विहितस्नेहा भावेन भक्तिमार्गविरोधश्च तथा, स बोध्यते विरोगोत्र नास्तीति । तत्र मता तरभाषाव कामशास्त्रानुरोधित्व चेति हेतुयम् । अत्रेद ज्ञेयम् । मर्यादामार्गीयमतात् पुष्टिमागीय 4 ·श्रीटिप्पणी। मिथोपशम तत् मतान्तरमिन्युच्यते । समाधौ तु व्यासद्धिविघोपि भक्तिमागों दृष्टः, साक्षाद् भक्तियोग'मिति वाक्यात् । तदर्थस्तु 'अनापशमं भक्तियोग'मिति पदेन सायनरूप उच्यते, 'साक्षाद भक्तियोग'मिति पदेन फलरूपः । 'अजानतो लोकस्य' आधः । 'समाधौ दृष्ट्या स्वयं विद्वामिति द्वितीयमपि तमुक्तवान् ब्रजसोमन्तिनीपु । अयं पुष्टिमार्गीय इति मतान्तररूपः । एतादृशेषु ज्ञानोक्तिरपि तथा । कामशास्त्रानुमारणेय पूर्व स्वरूपा- नन्द दत्तवानित्यधुनापि तथैवोन्यत इति न कोपि विरोधः । तथाचेयं समाधिभाव । तथाचात्र समाविभाषायां सत्यां भक्तिमार्गे च सत्युक्तरी या न विरोध इत्यर्थः । कालस्य दूतत्वमुपपादयन्ति कालद्वारी हीत्यादिना । तत्तकाले तथा तथा भगवत्पूजाध्यानस्तोत्रादेविहित वेन स स काल एवं भगवत्प्रापकः, तदभावे तदक. रणादिति भाव । प्रियसखेया, प्रथमपर्यायादित्यादि । 'काचिन्मधुकरं दृष्ट्वै'त्यादिनोक्तः प्रथमः पर्याय:। तदैतदर्शनेन यादृशो बुद्धिर्जनिता तस्याः सकाशादन्यथा प्रकारान्तरेण १०.४४-२२. बुद्धिमधुना जनयतीत्यागमनमपि तथैव संभावयतीत्यर्थः । कालपक्षे अर्थसंगतिमाहुः हेमन्ते तासामित्यादिना । पूर्व वस-ततौरागमनमुक्तम् । तथा च 'पुनरागा' इति पदात्तस्यैवावुनाप्यागमनं वक्तुमुचितम् , न तु हेमन्तस्यति शड्का निरस्यन्ति तासां साधनोपक्रम इत्यादिना । अत्रेदमाकूतम् । पूर्वोक्तस्तु नेष्टसाधकत्वेन प्रतीतः, अधुना प्रतीयमानस्विष्टसाधकत्वेन प्रतीयते, तादृशश्च हेमन्त एव । व्रते कालस्याप्यङ्गत्यात्तेन तत्त्वमुच्यते । तथा च व्रततत्फलदानसमये पूर्वमागत आसी:, अधुना किं पुनरागा इष्टं साधयितुमिन्यर्थ पर्यवस्यति । किञ्च । चैत्रादिकस्य संवत्सरस्य नवमो मासो, हेमन्तस्य प्रथमो मासो मार्गशोपों भवति । उक्तिश्चेयं नवमीति स एव तयापारविषयीक्रियते । • गतस्य तस्यैवावृत्तिरसंभाषितेतिशङ्काभावायाहुः पुनर्दण्डकलितवदिति । यथा गतोपि पुरुष पुरुपान्तरण दण्डेन प्रेरितः पुनरावर्तते, कुलाल चक्रप्राग्देशो वा, तथा पुनरस्मदिष्टं सिपायिपुस्वां प्रेषितवानित्यर्थः । कालो हि सर्वनियामकः, तम्यान्यशेष वेनागमनम- संभावितमित्यत आहुः सात्त्विक इति । दोषाभावज्ञापनपूर्वकप्रियत्वादिज्ञानानुगुणवेन तथा । भक्त्यनुगुणत्वेन गुणातीतो वेत्यर्थः । प्रेषितो हि प्रेषकवाश्यमड्गीकृत्यांगत्य तदुकं वचनं निवेदयति । प्रकृते कालस्तादृश इति तस्मिंस्तधर्मानाहुस्तदीयेत्यादिना । कालपक्षे स्वस्य श्रुतिरूपत्वान्मन्त्रदेवतारूपत्वम् । तत्तत्काले कृतं पूजनादिकं मन्त्राधिष्ठातृदेवतावरेणैव फलितं भवतीति वरयेत्युक्तमित्यर्थः । विभज्यैवेति । शक्तीनां भगवर्मवेन तास्वरूपाश्रितस्वेपि पृथकार्यकरणार्थ तथेत्यर्थः।

·१०४४२२ - श्रीयिट्ठलनाथविरचिता। सान्त्वयन् प्रियसदेशैरित्यत्र, तथापि पियस देशेनैव, न तु स्वत इति । अत्रायमाशयः । एतादृशीना सा त्वन प्रभुप्रादुर्भाव चिना तद्वाक्या- नामप्यशक्यम् , किं पुनर्मम, तव्यावस्यकम् , तत्र स्नेहस्यैवाय सहजो धर्मों यत्तत्सब धन्यपि तत्वेनैव भानम् । तेन शब्दार्थस्यानभिप्रेतत्वेपि प्रियसबधित्वेन शब्दाज्ञानेनैव त पणेनापाततः सालन भविष्यतीति ज्ञामा श्रीमदुद्धवैविवक्षित मुक्तमितिज्ञापनाय प्रियपदमुक्तमिति । अत एवोपक्रमोपसहारयोरपि 'श्रूयता प्रियसदेश' इति, 'तत्सदेशागतस्मृती रित्येवाक्तम् , न तुपदेशपदम् । वस्तुतस्तु सदेशोप्येतादृशोपु न वक्तुं शक्यः, तथापि प्रभोराज्ञा तथेति तापालनार्थमुक्तमि याहुराज्ञा चेत्यादि । स्वरू- पातिरिक्तस्य सावनहेतोः स्वस्याज्ञानेप्याज्ञानुभावेनैव सात्वन भविष्यति, नो चेत्प्रभु' कथं वदेदिति हृदि कृत्वा वदन्तीति भावः । एतदवस्थादर्शने ताडग्याक्यश्रवणेपि यदेतेपा वाक्प्रसव स तु 'मत्सदेशैविमोचयेत्याज्ञानुभावेन, न तु स्वसामर्थ्येनेति ज्ञेयम् । वस्तुतस्त्ववश्यभाव्यसामध्ये प्रेषणवैयर्थं ज्ञात्वा स्वसामर्थ्यमेव वरमिव दत्तवान् 'मस देशैविमोचयेति वचनेनेति प्रतिजानीमः । अहो यूयमित्यादेराभासे, तासा स्वाभाविक इत्यादि । पद्भिः स्तोत्रकरणे तात्पर्यमुच्यते । स्त्री वादिस्त स्वभावश्च भगवद्गुणकृत एवेति । 'ता म मनस्का' १०४४२३ इति भगवद्वाक्याच तद्धर्मा भगवद्धर्मा एवेति निदोपगुणरूपा एवेति ज्ञापयितुमैश्वर्यादिगुणसख्यासमानसख्याकै श्लोकैः स्तवनमित्यर्थः । भगवद्गुणै अत:- स्थितभगवत्स्वरूपा इति तद्धर्मा एव वागादिरूपेणाविर्भवतीति तथेत्यर्थ । साधार- ण्यार्थाविति । कतिपयानामेव न पूर्णार्थ-वम् , कि तु सर्वासाम् । लाका अपि न तथा कि तु सर्व इत्यर्थ । तेषामिति । लोकानामि यर्थ । भवतीना वियोग इ यत्र, जीवब्रह्मणोस्तु भेदेऽज्ञानमेव हेतुरित्यादि । अत्रेद प्रतिभाति । एतावानस्य महिमा अतो ज्यायाश्च पूरुष' इत्यादिश्रुतिभ्यो 'यस्माक्षरमतीतोह मियादिवाक्यैश्च प्रपञ्चातीतत्त्र पुरुषोत्तमस्य निम्पिादम् । 'एतावानस्य महिमा' 'सर्वं खल्विद ब्रह्मत्यादिश्रुतिभ्य प्रपञ्चस्य विभूतिरूपनमा मा पम्, पुरुषोत्तमस्य तदतीत व चौपपयते । एव पुरुषोतमलीलापदार्थाना पुरुषोत्तमात्मक वमेव, न तु पूर्वमध्यपातिवमिति मतव्यम् , अयथा 'ते ते धामा युश्मसी त्यावृक्षु 'विष्णो परम पद मिति न वदेदविष्णो कर्माणि पश्यत' 'तद्विष्णो परम पदमित्यादि च । एव सति सर्वस्यापि लीलापदार्थस्या मरूपेण सह भवतीना वियोगो न समपति । न हि स्वेन साक रियोग सभवति । एतदेव मूले सर्वात्मनेति पदेनोक्तम् । सर्वात्मना १०४४२९ ·तथाच . थोटिप्पणी । सर्वयेत्यर्थः । तत्तदेशकालज्ञानक्रियान करणादेरातृणम्तम्बस्य नियत्वेन श्रीरासोत्सवस्वन्यप्रभुबाहुगृहीतकण्ठानि स्वस्वरूपाणि पूर्वमनुभूतान्यधुनापि वर्तमानस्तैः साकमेतदवरथापनानामपि म्यानामभेदज्ञापने पूर्वोक्तानामनिर्वचनीयनिरवच्यानन्दात्मकत्वा- तथा वमेवाधुनापि स्वस्मिन्भातं भवनीति स्वास्थ्यं भवति । यधयत्य कादाचिकत्वेन तस्य च मर्वोपमर्दित्वेन न सर्वा मना स्वास्थ्यसंभावना, तथान्यस्य प्रियसंगमरूप वेन निरव यानन्दरूपत्वेन भवतितरां तथा पम् , येन तसामयिकोकटदुःखनिवृत्या किश्चिकालं सस्मितस्वामिनोमुग्वाजदर्शनेन सागमनमार्थकन्वज्ञानेन स्वस्यापि दुःखनिवृत्तिः । एवं मति भवनीनां मे वियोगो, मम च भवतीनां वियोगा, मर्यात्मना सर्वा मरूपेण वर्तमानस्य मम न संभवतीत्यर्थ संपद्यने । अयमेवार्थोऽग्रे व्यक्तीकृतो यथा भूतानी- त्यादिना । आश्रयकरण कर्मणामभेदश्चोक्त आत्मन्येवेत्यादिना । सृष्टिः स्वरूपस्थितिहेतुः, सोऽत्र प्रभुसंगम एव । हननं वियोगकरणम , सर्वतिरोधायकवान् । तदपि रसार्थमेवेन्यनु पश्वापालये स्वरूपानन्ददानेन । अन एरा-ते पालनमुक्तम् । अत्र हेतून् क्रमेणाह आत्मेत्यादिना । अामानुभावे सृजे, तदपि माया योगमायान्तरङ्गा लीलोपयोगिनी तदनुभावेन माने सति हम्मि, तेन सर्वतिरोधाने भूतेन्द्रियगुणस्वरूपेण पुनरावि यानु- पालये । ननु देहायध्यासवानामा प्रतीयत इति कथं भगवदात्मकत्वमिति चेत्तत्राह आत्मा ज्ञानमय इति । ज्ञानप्रचुर इयर्थ । लोलासंबन्धिदेहानामपि तदात्मकत्वात्तत्राहमिति ज्ञानं वास्तवमेव, न स्तरियातम् , यन. शुद्धोऽविद्यासंबन्धरहित. ) अत्र हेतुर्व्यतिरिक्त प्रापच्चि- केभ्यो जीवेभ्य इति शेषः । तर हेतुर्गुणाश्रय इति | पुरुषोत्तमगुणाश्रय वात्तथा । न हि प्राकृतेषु लीला स्वयं करोतीति भावः । स्वापायवस्थावत्वेनापि प्राकृत वं न शनीयम् । यतः सुषुपयादयो लीलोपयोगिन्या मायया संपादिता या वृत्तयस्ताभि स संबध्यते । 'लोकवत्तु लोलाकैरन्य' मिनिन्यायेन लोकमध्ये क्रियमाणा लोकसमानाकारा चेन भवेत् , तदा लीलारसो न भवेत् । अत एव व्यासैरपि लोकसमानाकारस्वम् , न तु लोकमध्यपातित्वमिति जापनाय 'लोकर दियुक्तम् । ननु लोलाविषयिणी कस्यापि नैवं प्रतीतिदृश्यत इयाशक्य प्रतिनन्धकवशानैवं प्रतीतिर्लोकस्य, तदपगमे सा भवतीत्याशयेनाह येनेति । सर्वतो मनमो निवृत्तो केवलभगर परत्वे तथैव प्रतिपद्यते जानानी यर्थः । नन्वेवं सति शास्त्रानेकत्वं कथ. मियाशक्य साधनप्रकारभेदत एव तद्भेदः, न तु तत्र फलभेदोप्यस्तीत्याह एतदन्त इति । नषेत्र सति विशेपामारा संनिकर्ष एव कुनो न साथ्यते, दुखहेतुर्विप्रकर्षः किमर्थ इत्याश कायां तत्तापर्यमाह यथे यादिना । अत्रेदमाकृतम् । पूर्वमनुभावितो यो भजनानन्द स तु ब्रह्मानन्दतः शास्त्रीयभक्त्यानन्दतश्च कोटिगुणाधिकोऽनिर्वचनीयश्च भवति । तथा च सनिक ·-- . श्रीविठ्ठलनाथविरचिता। स्वग्रिमाग्रिमनूतननूतनरसाकाङ्क्षा तदनुकूलो यत्नश्च भवति, न तु पूर्वानुभूतलीलास्वरूपतल. स्पर्शः कदापि । विप्रकर्षे तु मनआदीनां बहि:स्वविषयालाभेऽन्तर्विद्यमानमेव तं गृह्णन्ति, तदा यथा बहिः प्रकटात्प्रियासानुभवः पूर्वमासीत्तथान्त प्रकटात्प्रियात् पूर्वस्मादपि विलक्षणो रसोऽनुभूतो भवति, यः संगमेपि दुराप । अतो महारसदानार्थमेवैवंकरणम् । एतदेवोक्तं मदनुध्यानकाम्ययेतिपदेन, यथेत्यादिना च । संगमे मदुपयोगित्वेन देहादिस्फूतिरप्यस्ति, द्वितीये तु सापि नास्तीत्यपि रसाधिक्यम् । एतदेवोक्तं विमुक्ताशेपटचीति विशेषणेन । एतेन रसानुभवे नैरन्तर्यमुक्तं भवति । बहिरनुसन्धाने तु तदेव बहिः साक्षा-संबन्धात्मक फलं शीघ्रमेव साधयति । अतस्तथैव भविष्यतीत्याह अचिरादित्यादिना । एतासां त्यधुनैव यहिःसंगमोऽभिलषितः, तदभावादरमदनभिप्रेतामप्यस्मदधिकारविरुद्धामपि ज्ञात्वेश्वरमावे- नाज्ञापितवान् , अनभिप्रेतमपि बलाद् ग्राहयितुमि यनाकर्णनीयमिद भवति यद्यपि, तथापि प्रियतमसम्बन्धीत्याकर्णनमावस्यकमिति तथा । एताभिः प्रियसंबन्वित्वेनैव श्रतत्वात्तथैव फलिप्यति, न तूपदेशत्वेनेतिज्ञापनायाग्रे संदेशपदम् । एतेनैव 'ननु वयमिव भगवानपि पूर्वमस्मदयोगासहिष्णुरनुभूतः, अधुना तं कथं सहत' इत्याशङ्का निरस्ता। भगवदुक्तिप्वा- ज्ञात्वमेव प्रतीतम् , न तु प्रीतिवचनत्वम् । सात्वीश्वरभावेनैव भवतीत्यैश्वर्यमेवाधुना स्वस्मिन् जानाति, ईशितव्यतामेवास्मासु जानातीति युक्तमनागमनम् । न चैयं भक्तिमार्गविरोध इति वाच्यम्, 'स्वागते व' इत्यादिवचनवत्पूर्वतिरोधानवदस्यापि रसविशेपानुभावरुवात् । एवमेव प्रभावपि ज्ञेयमिति दिक् । मतान्तरभाषेयमित्याचार्यवयः पूर्वमेयोक्तमिति नाधिक शंकनीयं समाधेयं वास्त्यत्र । परन्तु 'य-मायया दुर्जयया मुह्यन्ति जानकाशये'तिवाक्याग्ज्ञानस्य मोहरूपत्वार्मिमात्रपराणामन्येन मोहासमवात् तस्य फलत्वेन मोहकत्यासंभवान भगवद्भावच्युति कदापि भविष्यतीति सर्व सुस्थम् । अत एव 'ज्ञानिनामपि वाक्येन न भक्तं मोहयिष्यती'त्या- घार्यवचनमस्मत्सर्वस्वपालकमस्तीत्यतिनिश्चिन्ता वयम् । ईश्वरस्य कृतौ वाचि पूर्वपक्षममाहितो । ब्रह्मादीनामप्यशक्ये तथापि स्वस्य सर्वथा ॥१॥ तदीयवशाद्राष्टायत्किञ्चित्कथयामि तत् । क्षमतां तातचरणास्तेनैवाशेषमुत्तमम् ।। २ ।। यो बीजावापमारभ्य फलपाकावधि स्वयम् । पोषितस्तं व्रजतरं नाथो नापि जिहासति ॥३॥ इति श्रीमद्विट्टलेश्वरविरचितभ्रमरगीताध्यायटिप्पणी ।

·परिशिष्टम्। श्रीहरि । 'नम इति । श्रीकृष्णम्य य पादाब्जे तयोस्तले तत्र यदञ्जिते युकुमपङ्के तयोः रुचे नमः । श्रीकृष्णपदेन भक्कसहितलीलारसाविष्टत्व सूचितम् । तादशस्य चरणयोरब्ज वोक्या लीलाया परस्परमम्बन्धेन उभयोस्तापहारकत्व सुखदत्य च ज्ञापितम् । किञ्च । अन्ज विकसित भाति । अत्रापि तत्तद्वन्धादिषु तत्तथैव भवति । अब्जे अरुणत्व भवति सहजमपि विशेषतः कुमपङ्केन तादृशम् । पद्मिनीना तलमप्यारक्त भवति । भृङ्गारादिपु कुइमपइन रञ्जितमपि क्रियते । अत एव रुचे नम इत्युक्तम् , न तु पकाय, तदभानादिति । तत्का ते सर्वोत्कृष्टत्वज्ञापनाय नमनमेवोक्तम् । तदेवाहु यदरुणमिति । मदीय हृदयाम्बुजं यत• सम्बन्धेन शश्वदारक जातम् । निरन्तर तकान्तः स्थि या तदात्मकतया तादृशमेव जातमिति भावः । यद्वा । अत्र प्रभुचरणसरोजतलसम्बन्धि कुट्वमपदमुक्तम् । तनायिकानामेव सम्भाति, न तु नायकस्येति क्थमुपपद्यत इति चेत् । तत्रोच्यते । श्रीकृष्णपदेन गूढभाव मा यम् । तेन तद्धारा मकस्य विरचितप्रियावेघोचितसकरशृङ्गारस्य प्रभो श्वर"तलमपि तेन रञ्जितं क्रियत इति तस्मृत्वा तथोक्तम् । प्रियायान्तु पूर्व तादृशमेवे त्युभयोश्चरणतलस्यारणत्यमुक्तम् । अत एव पड्कयोरिति द्विवचन चोक्तम् । अन्यथा पड्वस्यैकरूपत्वाकथमेव वदेयु । तयो रचे नम इति । तत्तलशोभा दृष्ट्वा प्रणयभरे- पायातुरतया रसेन नमनम् । अन्यथा चरण विहाय रुचे नम इति कथमुक्त स्यात् । किञ्च । यसम्बन्धेन मामक हृदयाम्बुजं सततमरुणं जातम् । रसात्मकतासम्बन्धेन हृदयमपि तल्लीलारसात्मक जातम् । तादृशीलासमये प्रियासहितप्रभुचरणतल स्ववरतलेन गदा लालित क्रियते, तदा तच्छोभादर्शनेन परमरसावेशेन तदात्मकतया तचरणतल हृदये स्थायते । तदा तदा तदृदय पूर्वमन्यम्बुज वेन सरस तथापि तदानी तनप्रचुरभावेनान्तलीलारसभरेण पुष्टं विशेषतो जातमिति तथोक्तम् । अत एवं ताहालीलाविवरणमभृत् । सर्वदा तल्लीलात्मकमेप तिप्रतीति शश्वदित्युक्तम् । श्चि । यथा रविसम्म धेन कमलं विकसित भवति, तथा तदरुणकान्तिसम्बन्धेनैतद्वृदयाम्बुजमपि १. पाचाश्रीगोपेशानां स्यादिति प्रतिमाति ।

·श्रीटिप्पणी-परिशिष्टम् । विकसितम् । पुनस्तस्य तदसात्मकतया तदूपत्वमेव जातमिति तथोक्तम् । किञ्च । यथा प्रियमिलने तदात्मकतया प्रियरूपत्वं भवति, तथा तलस्यारुणत्वे तत्सम्बन्धेन हृदयस्याप्यरुणत्वं युक्तमित्यारक्तादिपदानि विहायारुणपदोपादानादवगम्यते ॥१॥ 'नमामि हुँदये शेप इत्यस्य टिप्पण्यां । मूलेनुशपशब्दस्येत्यत्र । मुले 'निरोधोऽस्यानुशयन मिति वाक्येऽनुशयनशब्दो भावार्थक एवं प्रतिभाति । यतो- ऽनुशयनं नाम भगवतो भावात्मकस्य सर्वात्मभाववति भक्तदृदये तथाविधाखिललीलाविशिष्टस्य प्रभोनिगूढभावरूपेण स्थायितया स्थिति । तथा चात्र स्क-धे क्रियमाणाखिललीलाया कथं निरोधशब्दवाच्यता । अन्यथा 'प्रपञ्चे क्रीडनं हरे रित्याचार्यविवृत्तिविरोध इत्याशङ्काय तस्योभयार्थकत्वनिरूपणायाहु करणव्युत्पत्येति । पक्षे स्वित्यत्र तुरप्यर्थे । तथा मूले भावार्थकत्वपक्षेऽपि अनुशय्यतेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या तथाविधस्वरूपस्थितिसम्पादक- लीलायामपि तद्रूपत्वमुच्यत इत्युभयार्थकोऽयमनुशयनशब्द इत्यर्थः । अत एवाचार्यवयैरो तथैव निरूप्यते । 'प्रपञ्चविस्मृतिः सर्वा तदासक्तिश्च वर्ण्यते' 'प्रपञ्चे क्रीडनं हरे रित्यादि । प्रपञ्चविस्मृतियुतासक्तिर्व्यसनमिति निरोध एव, भरतेन 'या तु न्यसनसम्प्राप्तिनिरोध स तु कथ्यत' इति तथैव तल्लक्षणाभिधानात् । तथा च भगवतो निरोधो भक्तेषु तत्परतया लीला, भकानां प्रपञ्चविस्मृत्या भावरूपस्य प्रमोः स्थायित्वं हृदये निरोध इति बोधितम् । यद्यप्येवं तथास्थितिनिरोध इति सिध्यति । अत एवोद्ववेऽपि मजसीमन्तिनीचरणरेणुसम्बन्धिगुन्मलतादिषु स्वजननाभिलापसञ्चितातुलभाग्यसन्ततावेषैव स्थितिरुक्ता । स्वामिनीसम्बन्धितया तद्द्वारकतद्वि- पयकप्रसादवता प्रभुणा स्वामिनी, यतो विदुरसविधे तेनाप्यात्मन: परमां स्थिति मित्यनेन सामान्यतः सा तथैवानदिता । तथापि स्थितेधर्मान्तरवन्न स्वरूपतो भिन्नत्वं लेशतोपीति तादृगवस्थापनं स्वरूपमेव स्थितिशब्देनोच्यते । अत एव प्रभुभिराभासो निरोधरूपं भगवन्तं विवृण्वन्तीत्येवमेव निरूपित इति नानुपपत्तिः काचित् । 'रसो वै स' इति श्रुतेः 'स्थायिमावो रसः स्मृत' इत्यादिवाक्यैर्भगवतो रसरूपस्य स्थायिभायात्मकर्यत छात्र प्रसिद्धमिति न तथामासनिरूपणेऽपि रसस्वरूपविद्भि संशयितव्यमिति दिक् ।। अयमों निजाचार्यचरणाम्बुजभावनात् । भासते भाग्यराशीनां सततं हृदि तिष्ठति ॥ १ ॥ १. श्रीहरिरायाणामिति प्रतिभाति । २२ ·धीटिप्पणी-परिशिष्टम् । श्रीगोपीजनमलमाय नम 1 टिप्पण्या-तेन लोके सत्यं प्रत चेत्यारभ्य धी चेति पोडावेत्यन्ने ग्रन्ये सयं विवियते । लोक सत्य वचनम् । व्रतमेकादश्या- घुपोपणादिरूपम् , लोके लौकिक नियामकं सय तपतैलाठी शपथरूपम् । वैदिक द्वादशविधम् । भगवतो वनानि 'कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति' द्विःशर'- मियादिना निरूपितानि । लौकानुमारेण देवहितकारिणो नियामकं भगवतो मगनचन- सत्ययम् । भूरादित्रयम् , कायादिश्यम् । इदमष्टविध सयम् । लाके अतं शपथरूप व स यमुक्तद्वादशविध वैदिकं चेति द्विविधम् , लोके सत्यवचनम् । व्रतमेकादश्यादि तततेलादो शपथरूप सत्य चेद जय किस्त्वेनेकविधमुक्तद्वादशविध वैदिक्त्वेने- विमिदं द्विविधमपि पर वेनैवम्, शपथभ्य नियाममत्वेना येपामुकृष्टत्वेन च परत्वात् । भगवतो व्रत नियामक भगवद्वचन चेनि द्विविध, भगवद्धर्म वैनम् । भूरादयः फररूपा । कायादयः साधनानि । भूरादीना फल वेन कायादीना साधनत्वेन वैक्यम् । इदं चतुर्विध सत्य, प्रमाणरूप सत्य वेदो भगवद्धर्माः प्रमेयम्प सत्यं स यस्य कारणरूपी भगवान् साधनरूप सत्यं सत्ये स्थितः सयरक्षको भगवान् । फलरूप सयं सत्यस्य ल्यस्थानमाधि- दैविक्सत्यरूपो भगवान् । भगवति प्रतिष्टित वस्तु सत्यं चैतदुभय फलितसत्यत्वेन पञ्चम स यम् । इद पञ्चविध सत्यम् । सत्यत्वेन परत्वेन साघनत्वेन ऐहिकफ्लमूल वात् फलत्वेन रमणादिकरणत्वेनतिप्रकारैः पञ्चविध स य घेदे निरूपितम् । तदष्टघि एव प्रविशति । पूर्वोक्तमष्टविधप्रमाणादिरूप पञ्चविध चेनि त्रयोदशधा । इद योदशघा ज्ञान- शक्तिद्वयं वेदो भगवद्धर्माश्च धर्मी चति पोडशया । वेदे भगवदर्माणा प्रमापकत्वात् प्रमा णत्वोपाधिना क्रियाशक्तिरूप पञ्चविधसत्यमन्ये प्रवेशेऽपि द्रुत भगवन्साक्षात्कारसायकत्वेन वज्ञानशक्ति वेनापि निरूपण न दोषाय, सत्रोपाधिभेदेन भेदात् । इति सयविवरणम् ।। श्रीकृष्णाय नमः ॥ निलायनैल्यिस्य विवरणे, ब्राह्मणोपीत्यादेष्टिप्पणे फारि- कानिरनिरूपण भूक्ष्मरूपेणेत्यादि । अत्र नालणक्षत्रियमानयोरतात्पर्याणि यथाक्रम निरूप्य ते, परोक्षवादप्रकाशनाय | तर यथा वागणो नम्रतादिमि कृत्रिमसूक्ष्मरूपेण स्वस्मिन् विश्वासमुत्पाद्य स्वकार्यप्रतिबधकनिरर्तक । यत सर्व एव शुद्ध साधुः प्रशान्ता, न चैतस्मारिकचनान्यथा भविष्यतीति वुद्धया तादृशं त विश्वस्य परिजननिकटस्थमपि मि विहाय स्वस्वकार्यायाव्यमा गच्छन्ति, तथा भगवानपि वृत्रिमतयाङ्गस्थापनादिना इदं नीम कल्याणरायानाम् ।

·श्रीटिप्पणी-परिशिष्टम् । स्वस्मिन् शुद्धत्वादिक वियोध्य सर्वेषा विश्वासमुत्पाद्य स्वलीलापतिबन्धकनिरर्तक इत्यर्थः । तदेतदुक्त सूक्ष्मरूपेणे यारभ्य तेनैवापगत इत्यन्तेन । तेनैवेति । विश्वासो पादनेन, न तु सामादिनेत्यर्थ । क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहुः स्वेष्टरूपमिति । यथा क्षत्रिय स्वकीयानामन्यतः स्वतो वात्याती तन्निवर्तनाय स्वस्मिन् विद्यमानमेव तदनुकूलसामर्थ्यादिविशिष्ट युद्धोपयिकसकलसामग्रीसहित तदिष्टं रूपं तत्प्रतिबन्धके निवृत्ते सुखे भाविनि प्रकटयति, तथा भगवानपि स्वत परतो वा स्वजनार्ती तदभावाय स्वस्मिन् विद्यमानमेव रसोपयोगिसकलसामर्थ्यव मन्मथायोधनानुकूलसकलसामग्रीविशिष्ट निजजनेष्ट रूप तत्प्रतिर धकापगमे प्रस्टयतीत्यर्थ । नन्वेकरसस्य ब्रह्मण एव करणे किं तापर्यमित्याशङ्कयाहुः भक्तातिहतिरित्यादि । अत्र हि द्वय कर्तव्यम् , भक्तानामा तिहतिपूर्वकमिष्टप्रापण तदतिरिक्तनिरोध्यनिष्ठप्रभुविषयकदोषारोपाभावश्च । तत्र प्रति बन्धकाभावाय ब्राह्मणत्वप्राकट्ये प्रतिबन्धकसद्भावेन भक्तानामार्तिहति क्षत्रियत्वानाविर्भावे तदिष्टनातिश्च न स्यात् । तस्माच्च स्वामिनीतरनजस्थेपु प्रभुविषयकदोपाभाववेत्यर्थ , तेपामपि निरो-यत्वेन प्रभो सर्वार्थमागतस्य तेषु तथाकृतेरुचित वात्, प्रभो स्वामिनी तल्लीलाया दोषारोपे तन्निरोधासिद्धेरिति भावः । पुनर्ब्राह्मणभवनतात्पर्यगाहुः कदाचिदिति । यथा ब्राह्मणो गुर्वायधीन एव भवति, न स्वतत्र , सर्व कुर्वन्नपि तदनुज्ञयैव करोति, अनुज्ञापरतया निर्दोपश्च, तथा भगवानपि स्वभक्तपित्राद्यधीन एव, तदनुज्ञयैव च सर्वं करोति, भक्तानुज्ञापरतया भक्तिमार्ग निदोपश्चेत्यर्थः । एतादृशेऽर्थ माज्ञादातत्वाय भक्त वमुक्तम् । अ यथा अ येपा भगवदिङ्गितातिरिक्तस्फुरणानियमात्तथा न स्यादिति भाव । पुन क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहुः कचिदिति । यथा क्षत्रियो गूढम तो महासाहसः सर्वथा स्वकार्यसाधको निर्भयः सर्वरसभोक्ता, तथा भगवानपि गूढ समन्त्रो यनसेवनान्महासाहस कथञ्चिद्याजादिना सङ्केतितस्थले भक्तागत्या सर्वथा लोलारूप स्वकार्यसाधक इत्यर्थ । निर्भयत्वबोधनायैवानिश रमत इत्युक्तम् । पुनर्ब्राह्मणभवन- तात्पर्यमाहु कदाचिद्भक्तेति । यथा ब्राह्मणः परमाग्रह सकलासहिष्णुप्रतापवानसा मयेऽपि चातुर्येणैव स्वकार्यमाधक , तथा भगवानपि कदाचिदेव भकाना स्वामिनीना ये पित्रादयस्तत्कृते एतत्सले न गन्तव्यमित्यादिरूपनिपेधेऽपि मया गृहीत्वैवैना गन्त- व्यमित्यतिविहिताग्रह सर्वघर्षणक्षमप्रतापवान् बालभावेनासामध्येषि व्याजादिप्रक रूपनचातुर्येण स्वेष्टदेशनयनरूपकार्यसाधक इत्यर्थ । पुन क्षत्रियभवनतात्पर्यमाहु कदाचिदित्यारभ्य सर्वत इत्य तेन । यथा क्षत्रिय, कुतुकावेशी स्वधर्मजापनपर प्रति पक्षागतिशङ्कया सेनासहितो दुर्गादिस्थितरस्तुग्रहणाय विविधोपायकारी सकलप्रतिम-ध- ·. भोटिप्पणी-परिशिम् । निवर्तकध, नया भगवानपि पाल्पीटाउनुकानी गर्दनादिना पसामध्यज्ञापको टीठा- रिपरिपन्थिममागतिशड्या फपिसेनासहिनः पुलिनस्थितमसामये च विविषसेनुबन्ध- नायुपायफर्ता निजभक्तमुग्यप्रामिप्रनियन्धानबर्नक इयर्थः । पुनमिणभरनमा पर्यमातुः अन्यश्वदिति । यधाभिमानेन ग्बप्रयोजनप्रनिरन्धार्थमन्यग्मिनागने प्रामणी निजामणेत्र तनिरासा स्वपिप्रत्याग्रहेण तन्निरामको, न तु स्वमागर्थेन, ननध पयार्यसायकः, तयार भगवानपि स्यमय घाभिमानेन मतनाट्यम यस्मिन्नहितं ममागते मनि समालभावाप्रहेणैर तनिगमको, न तु घसामध्येन, तेन तथानी नादारपे, तथा सामयदर्शनेमान्यता मानात् मन्या. लोयामिद्धे । उनथानविधीलारपरयकार्यमापर इत्यर्थ । पुनः क्षत्रियभवनना पर्यमा स्थापयित्ययेति । यथा लाग्यो दुर्गादिप्यन्य- प्रवेशप्रतिय धकभटादिस्थापक स्वगनिमारसाधनविधाना, तथा भगवानपि पुलिनादि- वन्यगनिमंमारितम्थलेपु रक्षकगोपादिस्थापः स्मातगतिमानमेनुव-पविधानन्यर्थः । अतः परं मर्यमेव रसमेन स्थिनमेवे यादिनापर्यमा भक्ता हीनि । मका दि भगवान प्रत्येक स्पशादिविविधभावयन्तः, तथा भगवानपि तेषु । तथा चकम्यामेव स्वामि-यां सर्वानेवाखिलस्वामिनोजनमन:स्थितान् भारान् क्रमेणोपाय तत्तद्गावरसांन्तत्रैव मुक्त इत्यर्थः । एतेनेकन मुट्यो रसो निरूपिनः । भोगे प्रकारान्तरमातुः कदाचित्मत्येक- मिति । कदाचि कपिवदुष्टुत्य तत्र तत्र तस्या तस्या सामिन्या स्थितः प्रत्येकमम्मिान भावरसान् भुत इत्यर्थः । एकनेयस्य तात्पर्यान्तरमाहुः अयवेति । एकर पुटिने स्थिती घेणुवादनलीलया सर्वेषु भक्तपु सङ्गतेपु अग्विलानेर भावरसान् रामलीलास्थितानपि भुङ्क्त इत्यर्थ । एतेन मिश्ररूपेणाने क्रियमाणा सर्वा अपि रोठा अत्र कैवलरूपेण कृता इत्युक्त भवति । अन एवोक्तमाचार्यविवरणे न तु तस्य कापि मर्यादा प्रतिय- धिकेति । अप्राप्युक्तमत्युदारधीरिति । बालो ह्यदार सुदिर्भवति । अत एवात्र परीक्षासाधनाघसम्पादकत्व द्वितीयतृतीयाध्यायीयलीलयर । एतेन लोकवेदातीत- पुरुषोत्तमस्वरूप सर्वलोलाविशिष्टमेतदिति समर्थितम् । उपसंहरन्ति एतदेवेत्यादि, सुगोपितमिति । आचार्यस्तथोक्तमि यस्माभिरपि तथैवोच्यत इयर्थः । अतः परं विव- रणस्थमूलरूपलीलेत्यादेस्तापर्यमाहुः हुः एवम इति । तद्भाव इति । तापर्यवृचिनिरू- पितोर्थः प्राणोच्यत इत्यर्थः । सम्यागति । नात्र पूर्वव परीक्षवादरी या निरूपणमियर्थः । तदनुग्रहत्त इति । स्वाचार्याशयम्यानुग्रहैकलभ्य वादित्यर्थः । स्फुटमिति । । प्रकटन एव पूर्ववत् परोक्षरूप इयर्थः । रसामकेतरब्रह्मधर्माणामत्र निरूपणेन तत्साम्यस्यान प्रकटत्वादिति भार । तमेवाहुः प्रमाणाख्याकरण अय भावः ·। श्रोटिप्पणी-परिशिष्टम् । इति । तदुपक्रमे हि तथा प्राकटयेन तादृगुत्सवहेतुतया पूतनासुपयःपानादिचरित्रै स्वामि- नीकृतरक्षया च शुद्धत्व प्रह्मत्वं च भगवति निरूपितम् । तदुपसहारेपि यदि नोच्येत तदोपक्रमोपसंहारविरोधात्तद्वय न सिध्येत् , अतस्तत्परिचायकलीलात्रय प्रोक्तमित्यर्थः । तदेवाहुः सर्वाज्ञातस्वरूपमिति । पूर्व प्रपञ्चरूपेणाविर्भागपूर्व सर्वेपा सूक्ष्मरूपेण तदु दरस्थत्वेपि तेषामज्ञातमित्यर्थः, 'न तं विदाथेति श्रुतेः । सृष्टयुत्तर तु तज्ज्ञानसम्भवोऽपि, सर्गस्य मोक्ष प्रति कारण वात् । 'दैवी सम्पद्विमोक्षायेति वाक्यादित्यर्थ । अनेन ब्रह्मणो निलायनलीलोक्ता सेतुम-धसूचितमर्यादाधारतयाक्षिप्ता जगद्रूपलीलामाहुः रिरंसया तत इति । ततस्तदनन्तर प्रपञ्चरमणेच्छयाखिलजगद्रूपं जडजीवान्तर्यामिभेदभि- लतद्रूपमात्मान कृत्वा तत्र अपञ्चरूपेतिदुस्ता सर्वथानुल्लङ्या मर्यादाः स्वलीलासिद्धचैन बन्धमोक्षरूपक्रीडासिद्धयै कुरुत इत्यर्थ । ननु सेतुब धैः परपारस्थितप्रात्युपायभूतैर्न प्रप- श्चमापर्यवसितमर्यादामूचनं भवतीत्यस्च्या पक्षा तरमाहुः यद्वेति । प्रपञ्चतोऽतीतस्य स्व- स्याप्तये प्राप्तये भक्तिमार्गान् सेतुबन्धरूपान् सर्वथानायासेन विवरणसाधनान् दृढान् कर्मा- दिवत् शैथिल्येन पातसम्भावनारहितानकरोदित्यर्थ । एव जगद्रूपलीला निरूप्य वेदरूप- लीला निरूपयन्ति अशेपेति । अशेषाः सकला या वेदशाखास्तामूक्त निरूपित यत्फल स्वर्गापवर्गादिरूपं तद्भोगाय स्वसृष्टजीवाना तप्राप्तय आत्मन पूर्वमेव विद्यमाना वेदरूपता प्रकटीकृत्य नामलीलयापि रूपप्रपञ्चे कोडतीति सूयत इत्यर्थ । शुद्धब्रह्मतापरिचायक- तच्चरित्रयमत्राप्यतिदिशन्ति तथात्वाय भक्ता इति । भक्तिमार्गे भगवतो मूलचरि- अप्राकट्य भक्तार्थमेवेति ज्ञापनायाहु मक्ता इति । यथा भक्ताः सर्वं गृहादिकं परित्यज्य प्रमप्राप्त्यै रह एकान्ते सङ्केतितवृक्षमूलाद्याश्रयेण स्थिताः, तथा भगवानपि तदर्थ रहःस्थित- वेत्तदा सर्वाज्ञातस्वरूपतया निलायनक्रोडावत्वेन पर पराकाष्ठापनो लोकवेदातीतः पुरुषोत्तम इत्यर्थ । एतेन 'ये यथा मा प्रपद्यन्ते' इत्यादिमर्यादाकर्तृत्वेन लोलासृजिग- दूपलीलाप्युक्ता । नन्विय प्रतिज्ञा सर्वसाधारणी, नासाधारणब्रह्मधर्मो, यतः सर्वेयेयमेव स्वप्रपोपु वद-ती याशयाहुः यतो नान्यप्रतिज्ञेयमिति । एतादृक्प्रतिजाकरण भगवत एव सम्भवति, ना यस्य, सर्वसामर्थ्याभावात् , परमफलप्रेप्सया प्रपत्तौ तदानाशक्त वात् , यतो मूल चरितमेवेदमिति भावः । सा केत्याकाङ्क्षायामाहु । आदिपदेन 'न मे भक्तः प्रणश्यती'त्याद्या अनुसन्धेया । एतल्लीलाया मूलचरित्रत्व प्रकारातरेणाहुः साक्षादिति । अस्या भजनानुरूपभजनलीलाया साक्षास्वरूपदानम् , तच्च नान्यस्य सम्भवति । न हि साक्षात्स्वरूप दातुमन्यः शक्तो, रसात्मकत्वाभावात् , मोक्षपर्यन्तमेव दातु तच्छक्तेः, तत्र भगरतः प्रातिर्न त्वस्येति स्वरूपदानमप्येतल्लोलाया मूलचरितवे हेतुरित्यर्थः । वेदरूपली- , - ·- १७४ श्रीटिप्पणी-परिशिष्टम् । राम यत्रातिदेष्टु रीलासृष्टिस्थितस्वरूपमाहु कीलासम्बन्धीति । अन लीलासृष्टौ सर्व लीलासम्बन्धि । अत एव भगवदात्मकम् , लीलाविशिष्टस्यैव भगवत्वात् । अतस्तत्प्रवर्तक- त्वम यस्य न सम्भवतीति स्वयमेव त प्रवर्तनाय तद्वारा सर्वफलभोगाय शब्दा मकवेणु नादरूपेश प्रस्टोभरतीत्यर्थः एव लोमात्रयमतिदिश्योपसंहरन्ति एतत्सर्वमिति । गोप्यत्व चापीति । परोक्षवादरीत्या निरूपणे यर्थ ।। इति श्रीवल्लभाचार्यकृपामानसहायवान् । यरूपयनिजस्वामिदास 'स्तत्कारिकाशयम् ॥ १ ॥ विद वेतेन विद्वासः श्रुतिसारमसण्डितम् । लोकवेदायतीत यत् पुरुषोत्तमसजकम् ॥ २ ॥ 4- श्रोहरिरायाण मिति । --- ·s टिप्पणी-सार છે તેથી જ તે તેવા ગુણવાળી હવાને સિદ્ધ કરાવે છે, પરંતુ અસત પદાર્થો દેખાતી નથી જેમ સસારના કારણ૫ માયા જીવને સ્વરૂપનું વિસ્મરણ કરાવી પ્રપ ચના વિષયોમાં તેની આસક્તિ કરાવે છે, તેમ આ માયા પણ ભક્તોને તેમના સ્વરૂપની વિસ્મૃતિ કરાવી, ભગવાનમાં તેમની આસક્તિ કરાવે છે આટલે ધર્મ સમાન હોવાથી આને માટે પણ “મા” શબ્દ જાય છે વાસ્તવિક રીતે તે જેમ લીલામાં ઉપગી બીજા પદાર્થો જેવા કે ગોપીઓ ગેપ વિગેરે આને દશ્ય છે, તેમ આ (માયા) પણ આન ૫ છે તેમ જણાવા “મા” “પિતાની” પદ યોજે છે તેમ ન હૈય તે પુરમના અર્થવાળા “ભગવાન” શબ્દ પછી તરત જ “માયા' શબ્દ કહેન હેવાથી જ, તે માયા ભગવાનની જ છે એમ થતું હોવાથી “ચાર” “પતાની” શબદ બર્થ થઈ જાય. તેથી બ્રહ્મસૂત્ર ૩-૨–૨૮ પ્રમાણે આ માયા ભગવરૂ૫ હેવાથી, અહિં કર્મધારય સમાસ ૫૭ કરવાનું છે એમ જાણવું (શા મા જ નાકા જાતHero એ પ્રમાણે કર્મધાગ્ય સમાસ થાય એ અર્થે થતો ભગવાન જ માયા છે એમ થાય) વળી આ (કામમાઘat) પદને સર્વત્ર સબંધ લેવાનો છે, (1) કારણ કે અહિં લીના કરવા માટે ભગવાને વસુદેવ અને દેવકીને પિતા અને માતા તરીકે સ્વીકાર્યા છે, તેથી ભગવાનની શક્તિથી જ તેઓને પિતા તથા માતા તરીકે આવિર્ભાવ થયો છે તેમ ન હોય તે નિકથી ભગવાનની ઉત્પત્તિ થતી નહિ હોવાથી, તેમને પિતા અને માતા કહી શકાય નહિ આ જ અર્થ “પિતાની માયાથી પિતા અને માતા (બને)' શબ્દોથી કહે છે (૨) “ “તમે બેને આ રૂપના દર્શન કરા યાં' કિ ૪) આ વાકય પ્રમાણે પહેલાના અપના દર્શન સબધી (દર્શન કરાવવાની) જ ભગવાનની ઈચ્છા કહુ ની હોવાથી, અને “મનુષ્યના ચિહ્નવાગામ મા ભવનું જ્ઞાન થાય નહિ એમ ત્યા કહેતે હેવાથી (ભગવાન સિવાય) બીજા કોઈથી ના દર્શન કરાવી શકાય તેમ નહિ હેવાથી, આવા ૫નાં દર્શન આ બેને કેમ થવા ? ' એ શકા થાય તેથી “પિતાની માયાથી સારી રીતે દેખતા' શબ્દ જે છે આથી એમ સૂચવ્યુ છે કે ચના સામર્થ્યથી ભગવાનને દર્શન થતા નથી જે ચાલતા વિષયના કાર્યમાં ઘણું ઉપયોગી હોય તે સારી રીતે? થવ કહેવાય તેથી પહેલાં વસુદેવ અને દેવકીજી જેમને ઈશ્વર જાણતાં હતા તેમના (તેને) નીનામા ઉપગી માયાથી જે દર્શન થયા, તે સારી રીતે દર્શન થયાં પિતાને પુત્ર તરીકે દર્શન થયા (તે પણ સારી રીતે' દર્શન થયા ) એમ જાણવું, કારણ કે તે જ રીતે લીના ભવિષ્યમાં કરવાનો છે અને “માતાપિતા' શબ્દ પણ જેન છે અથવા (ભગવાનના વિષે લૌકિકભાવ હોય ત્યારે જ લીન થઈ શકે તેવી, લીનામાં ઉપયોગી માયાને દર્શન કરાવનારી કક્કી તેથી, માતાપિતા કાં તેથી, “આ મારા પુત્ર છે' એવું જ્ઞાન તેમને થયું જ તેવું જ માત્ર થયું એમ નહિ, પરંતુ “આ ઈશ્વર છે તે અમારા પુત્ર છે એવું જ્ઞાન થયું એટલે તે જ સારી રીતે જ્ઞાન ('દેખતા' શબ્દથી જણાવે) થયું તમે બે પુત્રભાવથી અને બ્રહ્મભાવથી માર (વારવાર ચિંતન કરતા)' (એક ૪૫) એ ભગવાનની વાકયથી અથવા ઉપર જણાવ્યા પ્રમાણે માયાએ જેવાં દર્શન કરાવ્યાં તેથી ·टिप्पणी-सार ૬૭૭ વિરુદ્ધ ન જેવું, એ જ “ સારી રીતે જેવું (દેખતાં)' છે વળી બ્રહ્મભાવ લીનાને વિરોધી હેવાથી, બહાભાવ વિનાનાં અમારાથી ઉત્પન્ન થયાં એવું જે જ્ઞાન, તે જ “સારી રીતે દેખવુ' છે આમ હોવાથી “માયાથી જયારે તે બે જતાં હતાં ત્યારે (ભગવાન) પ્રાકૃત બાલક થયા ' એ પ્રમાણે તેમના જેવાનો પ્રકાર કહે છે વાસ્તવિક રીતે તે ભગવાન છ ગુણવાળા, પરમકાષ્ઠાવાળા શુદ્ધબ્રહ્મરૂપ જે બાલ એટલે બાલરૂપ હતા, તેમણે સર તે જ ક્ષણે જાણીતું દર્શન દીધાં અથવા પ્રકટ થયા એવી (વાક્યની યોજના છે ૧-૧૦-૧૫માં ત્યાં બાસજીના પુત્ર “મા” “પ્રકટ થયા” વાકયમ “મવત્' છબ્દ ‘પ્રકટ થયા’ અર્થમાં જાએલ છે, પણ “ઉત્પન્ન થયા’ એ તેને અર્થ નથી તેમ અહિ “માણી' શબ્દ “ઉત્પન્ન થયા' અર્થમાં જાયે નથી, એ અર્થ છે, કારણ કે બાલક ઉત્પન થાય ત્યારે તે રડે છે અને રડવાથી દ્વારપાલો જાગી જાય, તેથી (ભગવાન) શાંત રહ્યા ભગવાન પ્રત્યક્ષ હોવા છતાં, તે અલૌકિક છે એવું જ્ઞાન નહિ રહેવાથી, અલૌકિક અરશ પક્ષ (જણાયા વિનાને જ હેવાથી (મૂવ પદમાં) પક્ષભૂતકાળને પ્રયોગ કરેલ છે વળી અહિ તે તે ક્ષણના સબંધવાળી કહેવી બધી લીલા શુદ્ધષાને ધમ૫ અલૌકિક જ અને નિત્ય છે તેથી ૧૦-૯-૧૧માં વર્ણવેલા સ્વલ્પ પેઠે નાલ વિગેરેવાળુ બાલરૂપ પણ શુદ્ધ બ્રહ્મ જ હેવાથી, જેવું સ્વરૂપે વર્ણવ્યું છે તે અલૌકિક હવામાં કોઈ અયોગ્યતા નથી ૧૦-૯-૧૧માં વર્ણવેલ સ્વરૂપ જ શુદ્ધ બ્રહ્મ છે એમ કે ૧૦-૯-૧૩માં જણાવેલુ હોવાથી, અહિ પણ આ સ્વરૂપ બ્રહ્મ નથી” એવી કઈ શ કા રહેતી નથી (ભક્તોના) નિરાધ માટે (ભગવાન) લીલા કરતા હોવાથી, જેમ કરવાથી નિરોધ સ ભાવે તે પ્રમાણે જ ભગવાન લીલા કરે છે તેથી લીલામાં ભગવાને પ્રાકૃતનું અનુકરણ કરે તેથી કઈ ન્યૂનતા થતી નથી, પણ તેથી ઉલટુ ભગવાન ભક્તો માટે તેમ પણ કરે છે તેથી તેવી લીલાથી ભગવાનનું અદ્દભુત માહાસ્ય જણાય છે આ બધુ હૃદયમાં રાખીને જ પિતાના સર્વ થવાના સામર્થ્યથી (ભગવાને) તેમ કર્યું ' એમ કહેવું છે એમ જાણવું તેથી જ “જેમ પ્રાકૃતને બાધે તેમ બાંધ્યા એવુ દછાત ૧૦–૮-૧૪માં આપેલ છે ( આ જ શ્લોકમાં વાત છે ત્યાં શ્રીગુસાંઈજી જણાવે છે કે- અથવા, ૪-૨-૨ રે સત્ર પ્રમાણે અg પ્રત્યય જેને અતે છે તે “ત્તિ રાબ અહિ જેલ છે, તેથી જેમ ચક્ષુથી જેનું ગ્રહણ થાય તે પ “ચાક્ષુષ' એવા શબ્દો થાય છે તેમ “ઘવા બg ' પ્રકૃતિથી જેનું ગ્રહણ થાય તે “પ્રાકૃત' એ અર્થ થાય છે) લૌકિક અને અલૌકિક એવી ભેદથી, છ બે પ્રકારના છે તેમની પ્રકૃતિ પણ તેવા બે પ્રકારની છે તેથી ૧૦-૪૦-૧૭ લેકમાં કહેતી રીત પ્રમાણે જેઓ અનૌ કિક પ્રકૃતિવાળા છે તે ભગવાનને અલૌકિક જાણે છે અને લૌકિક પ્રકૃતિકાળા લૌકિક જાણે છે એવા, પણ વાસ્તવિક રીતે તે અનૌકિક જ બાલ પ્રકટ થયા એ અર્થ થાય છે અહિં (આ અર્થ કરીએ ત્યાં) લૌકિક વ્યવહારમાં ઉપયોગી જ્ઞાન લૌકિક છે, અને તેના જ્ઞાનવાળા લૌકિક (પુરુષ) છે શાસ્ત્રનું જ્ઞાન અનોફિક છે, અને તેવાં શાનવાળા અકિક (પ્રકૃતિવાળા) टि. १३ ·૨૭૮ टिप्पणी-सार છે, એમ કહેવાય છે તેથી નદ વિગેરેને (ભગવાન) લૌકિક છે એવું ભાન હોવા છતાં, (ભગવાનની) લીને અલૌકિક હેવાથી, અને તેમનું જ્ઞાન વિગેરે તે લેવામાં આવેલ દેવાથી લૌકિક નથી નદ વિગેરેનું “આ મારા પુછે છે' એવું જ્ઞાન શામ પાછળથી જણાવે છે, પરંતુ ઉત્પન્ન કરતું નથી તેથી શાસ્ત્રની રીત પ્રમાણે તેને લૌકિક કહેલું છે આટલાથી કઈ ન્યૂનતા અદ્ધિ થતી નથી, કારણ કે તે તીરે હેવાથી અવકિક છે એમ કહેવું છે અથવા જેમ ૧-૯-૪૦ માં પ્રકૃતિ' શબ્દ ભીમે ભગવાનના સ્વરૂપના અર્થમાં યો છે તેમ અહિં પણ તે શબ્દ તે અર્થમાં યોજાએ છે એટલે પહેલાંની પડે પ્રકૃતિથી” એટલે ભગવાનના સ્વરૂપથી જ જેનું ગ્રહણું થાય તે પ્રાકૃત, એ અર્થ છે તેને સૂર્ય પ્રકાશ નથી' વિગેરે સ્મૃતિઓ, તથા “વેદોથી મારું દર્શન થતું નથી' (ગીતા ૧૧-૫૩) વિગેરે સ્મૃતિઓ, ભગવાનના દર્શન બીજી કઈ સાધનથી થતાં નથી એમ કહે છે અને આ આત્માની પ્રવચનથી પ્રાપ્તિ થતી નથી’ યુતિ બીજ સાધનથી ભગવાનની પ્રાપ્તિ થતી નથી એમ કહી જેનું તે વરણ કરે છે તેનાથી જ તે પ્રાપ્ત થાય છે વિગેરેથી ભગવાનથી જ ભગવાનની પ્રાપ્તિ થાય છે એમ જણાવે છે તેથી આવા શુદ્ધ બ્રહ્મરૂપ લેક અને વેદમાં પ્રસિદ્ધ પુરુષોત્તમ બાવક પ્રકટ થયા એ અર્થ છે માતાપિતાને દેખતા જ એ પ્રમાણે બીજુ રૂપ ધારણ કરવાની મ્યતા અહિં જણાવેલી છે સામર્થન' એટને સામર્થ પ્રકટ કરવુ તેને' એ અર્થ છે અહિ ભાવાર્થ નીચે પ્રમાણે છે – આ (અનૌકિક) રૂપથી જ આ જ સમયે કસને હણી સર્વનું સમાધાન કરવાનું (દુ ખ હરવાનું) સામર્થ ભગવાનમાં હેવા છતાં ભગવાને તેમ નહિ કરતા) જે બીજુ રૂપ ધારણ કર્યું તેનું કારણ પાછા ૨૮ મા માં જણાવ્યા પ્રમાણે દેવકીજીને લૌકિક રીતને લાગવાનમાં અતિશય સ્નેહ જ છે આ સ્નેહને લીધે ભગવાન જે કસની સામા માત્ર (યુદ્ધ માટે) ઉભા રહે, તે તેટલાથી જ દેવકીજીના પ્રાણ જતા રહે વળા લે વ કરે એવા ભયથી દેવકીજીએ ભગવાનને અતૌકિ રૂપ છુપાવવાની પ્રાર્થના કરી તેથી પણ લૌકિક રીતથી જ તેમને ભગવાનમાં ઘણે સ્નેહ જણાય છે વસુદેવને ભગવાનના માહાસ્યનું પૂર્ણ જ્ઞાન હેવાથી તેમના મબધમાં એવી શકા રહેતી ન હોવા છતાં, આ અૌકિક રૂપથી જ ભગવાન જે હમણુ જ કસને હણે તે ભનુ દુખ દૂર થતાં, ભગવાનને (ભૂતલ પર) રહેવાનું પ્રજન નહિ રહેવાથી, આપણને જે ફરી તેમનું દર્શન નહિ થાય તે આપણું પ્રાણ પણ રહેશે નહિ એવા અભિપ્રાયથી, તેમણે કસ સધી વૃત્તાંત (બ્લેક રમ) ભગવાનને જયુબે તેથી અકિક રૂપ છુપાવવું અને હમણાં બીજે પધારવુ એ વસુદેવને પણ અભિપ્રાય હતે એમ જણાય છે તેમ ન હૈય તે ભગવાનના માહાતુ તેમને જ્ઞાન હોવાથી, ભગવાન સર્વજ્ઞ છે એમ પણ તે જાણતા હતા તેથી કસન્સ બધી વૃત્તાંત વસુદેવ ભગવાનને જણાવત નહિ તેથી ભગવાને બીજું રૂપ તેઓના દેખતાં ધારણ કર્યું એમ કહ્યું તેથી તેમનું ઉપર જણાવેતુ (લૌકિક અને અકિક) જ્ઞાન (ભગવાને બીજી પ્રાકૃત રૂપ ધારણ કરવાનું છે કારણ હતું એમ સૂર્યનું છે તેથી ભગવાને તેમના દેખતા જ બીજુ રૂપ ધારણ કર્યું એ યોગ્ય જ છે ·टिप्पणी -सार છે. ૩ ૧૦-૯-૧૫ માંના વધ્યમાન શબદ ઉપરના શ્રીટિપ્પણું દોરડાથી બધાવું એ દઇ સહન કરવાનું છે અહિ તેમ થવામાં બે અડચણે છે (1) ભગવાનનું કુદરતી ઈશ્વરપણું અને (૨) દાસનું કુદરતી દાસપણે, કારણ કે પ્રભુનું દાસથી ધન ન થાય છે કે માતાની સત્તા સ્વીકારી છે અને તેથી સર્વ રીતે માતા સત્તા ચલાવી શકે તે પણ જેમ ભગવદ્દધર્મથી એ સત્તાને સાકાર કર્યો તે બલવાન છે, તેમ જ એશ્વર્ય પણ બનવાનું છે, અને તેને કોઈએ રેલ નહિ હોવાથી તે માતાની સત્તા પૂરેપૂરી ચાલતી નથી જયારે ભગવાને માતાની સત્તા પૂરેપૂરી સ્વીકારી ત્યારે બધન થયુ, કારણ કે ભક્તોમાં પ્રભુને વશ રાખવાને ધર્મ પણ નિત્ય છે તેથી ભગવાને (માતાની સત્તા અશ્વને લીધે પૂરી સ્વીકારી નહિ હેવાથી) દોરડુ બે આંગળ ઘટયુ તેથી જ સર્વને ઉપગી એવા (અમળના) માપથી દેરડું કેટલું ઘટયુ તે જણાવે છે ભગવાન ઈશ્વર હેવાથી અન્યથા કરવાને પણ સમર્થ હોવાથી તે જ દોરડાથી બધાયા એમ આગળ “કૃપાથી તે બધાયા” એમ ક ૧૪મા) કહેવામાં આવશે કૃપા ઈશ્વરને ધમ હેવાથી, ભગવાન પોતાના એશ્વર્યથી જ બધાયા એમ જણાય છે. બીજી રીતે આ કાર્ય (ભગવાનનું બધન) ન થાય, કારણ કે ઈશ્વર વિને બીજો કોઈ પિતે સ્વતંત્ર નહિ હેવાથી પોતાના સ્વરૂપની મર્યાદાનું ઉલ્લઘન કરવા તથા જીતના સ્વરૂપની મયદાનુ ઉઘન કરવા શક્તિમાન નથી. જેમ જગતના કર્તા હેવાપણુ પણ ઈશ્વરને ધર્મ છે તેમાં સ્વરૂપનું અતિક્રમણ થતું નથી, તેમ ભક્તો પણ ભગવાનને વશ રાખે, એ એમનું મોટા પૌરુષ (પુસ્નાતનનું કાર્ય છે એમ જણાવેલું છે. અથવા બંધન માનવ) અને તેનું બે આગળ ઘટવુ (augોન એ બે વચ્ચે બે વિશેષ (૧ વામજા, 1 વાગત) કહેવા છે, તે બનેમા બધિન થવામાં અને ઘટવામાં) કારણરૂપ છે, એ અભિપ્રાય જણાય છે બ ધન થવામાં કેવી રીતે કારણભૂત છે. એ કહ્યું અમળ દામણું કેમ ઘટયાં તેનું પણ કારણ આ વિશેષણથી જણાવેલ છે વિશેષણો જ્ઞાનને પ્રકાર જણાવે છે ભગવાન તે. () ઉપાધિ વગરના સ્નેહથી (૨) તેમને માથે દોષ નહિ ચડાવવાથી વશ થાય છે યશોદાને પુત્ર તરીકે નેહ હો તે ઉપાધિવાળે હતો અને તેણે ભગવાન ઉપર દોષ મૂકે તેથી ભગવાનને વશ કરવામાં આ બે (દગાર્મદદથી સૂચવાએલ પુત્ર તરીકે ઉપાધિવાળે સ્નેહ અને સાધન થી સૂચવાએલ દેશને આરે૫) અડચણ કરનાર હતા, એમ જણાવવા બે આંગળ ઘટયુ” એમ કહેલ છે તેથી જ “વાર્યa’ પોતાના પુત્રના” એમ ' પિતાન' પદ જેવું છે અથવા દવાર્મસ વૃતા' એ માતા (યશોદાનું વિશેષણ છે, (જેણે પિતાના પુત્રને અપરાધ કર્યો હત' એ અર્થ થાય) ધવરાવતાં ભગવાનને પ્તિ થયા પહેવા તેમને તજી દીધા (પ્લે ૫, આચૂરણ - ૧૧) અને બાધવાને ઉદ્યમ ( ૧૨) કર્યો, એ પાદાએ ભગવાનના અપરાધે કરેના એક તે બાલક અને તેમા પણ પિતાનું, તેવાના અપરાધ કરવા યોગ્ય નથી એમ જણાવે છે તે આવી અપરાધી હેવાથી તેનું દામણ ·टिप्पणी-सार એ પ્રમાણે ઘટયું એમ જણાવેલ છે. તેણે બહારના (આચૂરણ, બાંધવાને ઉદ્યમ) અને અંદરના અને ત્યાગ) અપરાધે કરેલા હેવાથી, તેનું તેનાં સંબંધવાળું) દેર બે આંબળ ઘટયુ, એ ભાવ છે. દામણમાં શક્તિ હતી, નાં ભજવાને પિતાની ઇચ્છાથી બંધનમાં ઘટાડ્યું. આમ હવાથી વસ્તુના સામર્થ્યને લીધે (અપરાધી યશોદાનું દામણું હેવાથી તેના સ્વભાવથી) તે ઘટયુ એમ જણાવેલ છે. આગલાના અને પાછવાના ભાગમાં ભગવાન જ હતા’ એમ કહેવા ભાવ નીચે પ્રમાણે છે “આ પ્રમાણે (બતને વશ હેવાપણું દર્શાવ્યું' (લેક ૧૮), એ વાકયથી એમ જણાય છે કે ભગવાન ભક્તને વશ છે એમ જણાવવા, તેમણે આ લીલા કરેલી છે. ભક્ત ભગવાનને અજ વસ્ત્ર, ભૂષણ વિગેરે ધરે છે, તેને ભગવાન ભક્તની ઇચ્છાથી જ અંગીકાર કરે છે, તેથી તે પણ ભગવાન ભક્તને વશ હેવાથી થાય છે. તેપણુ લોકમાં એ અન્ન વસ્ત્ર વિગેરે વિહેલાં (પ્રિય) હેવાથી, તેમને અગીકાર કરવાથી “ભગવાન ભક્તને વશ છે એ બોધ થતું નથી બધન તે દુખ ઉત્પન્ન કરનાર ઈલેકમાં અનિષ્ટ (અપ્રિય) છે, તેથી તેને (ભક્તની ઈચ્છાથી અગીકાર કરવાથી ભગવાન ભક્તને વશ છે એમ સારી રીતે જણાય તેથી આ પ્રકારથી ભગવાને એ દર્શાવ્યુ, એમ (શ્લેક ૧૯મી) કહે છે તેથી જ “અમુક કાઈ નહિ કરવાથી ભગવાન ભક્તને વશ છે એમ દેખાડી શકાય નહિ, પરતુ આવું કાર્ય કરવાથી જ તે દેખાડી શકાય. તેથી જ બેક ૧૯માં આ પ્રમાણે દર્શાવ્યુ” એમ કહે છે. વળી ઈશ્વરને દુખ (૧) નહિ હેવાથી, એ પ્રમાણે ભક્તની ઈચ્છા પૂર્ણ કરવામાં તેમને માંઈ વિશેષ નથી, છતાં માતા સિવાયને ભક્તોને આ બધનનું શ્રવણ કરવાથી પણ દુખ થાય, તેથી ભક્તને દુખ થાય તેમ કરવું એ ભક્તિમાથી વિરુદ્ધ હેવાથી પણ તમે કોઇ પણ સંજોગોમાં તેમ કરવું એ ગ્ય નથી. છતાં તેવું કાર્ય ભગવાન કરે તેથી તે પોતે ભકને વર છે, એ બહુ સારી રીતે જણાય આમ દેવાયી (ભગવાનનું) ઉદર વ્યાપક (સર્વ સ્થાએ રહેવું) હેવાથી, હરકોઈ સ્થલે દમણ રહે તેમ ભગવાનની પMિા ભાગમાં અથવા બાજુએ તે છે તેમાં કઈ વિરાજ નથી, પરંતુ ભગવાન દમણુપી બંધાય એમાં વિરોધ આવે છે. મને પહેલે અને બીજે છેડે મળે ત્યારે જ બંધ થાય જેમ પીઠના ભાગમાં અથવા બાજુએ દામણું રહે તેમ ઉર પર પણ રહી છે, અને જેમ પીઠના ભાગે અથવા બાજુએ તેના બે છેડાએ મે તેમ ઉદર ઉપર પણ મળી શકે, પરંતુ અતિ ઉદર ઉપર ભગવાનનું સ્વલ્પ માટે જેવાથી, તે સ્વરૂપને આપકનું વિગેરે ધર્મો પણ પ્રકટ હેવાથી અને પિતાના કાર્યમાં તત્પર રવાથી, ત્યાં મણના બે છેડાઓ મળે તેવું આ ભવતું નથી ભગવાન જેમ પોતે બંધાય તેમ પિને જ વ્યાપકપણે તજી) હંદવાળા થાય, પરંતુ એમ કરવાથી પોતે ભક્તને વશ છે એમ દર્શાવાય નહિ અને તેમના સ્વસ્પનું જ્ઞાન નહિ થવાથી તે પોતે લેકના જેવા જ જણાય. તેથી ઉદરને લીધે જ દમણના બે છેડાએ મળતા નથી, એટલે દામg વટવું જ જોઈએ. તેથી (૧) લોકના પરિમાણમાં પ્રથમ પરિમાણુ આગળનું છે, તેમાં પ્રથમનું હલ કરવાનું કારણ નહિ હેવાથી અને (૨) ઘેડે ફેર હોવા છતાં મોટાને જોડવામાં આવે તેવો આશ્ચર્ય પણ થાય તે માટે તે બે અઠળ ઘટવું. આગવ “બીકૃષ્ણ પોતે કૃપાથી બંધાયા એમ ( ૧૯માં કહેવું છે, તેથી એમ કહેલ છે કે ભગવાન ·टिप्पणी-सार પિોતે પિતાના સ્વરૂપની મર્યાદાનું અતિક્રમણ કરી બંધાયા “સર્વ બાજુએ પાણિ (હસ્ત) અને ચરણ પાદ'ને અતવાળું બ્રહ્મને જણાવેલ છે, ત્યાં પણ હસ્ત અને ચરણના સ્વાભાવિક ધર્મ વસ્ત્રો તથા ભૂપાવાળા જ હસ્ત અને ચરણ હદ વિનાના છે એમ કહેલું છે, તેથી વસ્ત્ર અને ભાણાથી તેમની હદ બંધાય છે તેમને અંત જણાય), એવી શંકા કરવી નહિ. :૪; ૧૦–૬–૧ ઉપરનાં શ્રીસુધિનીમાં કહે છે કે –તેથી ભવિષ્ય કાળમાં જગતમાં બે માર્ગોને પ્રચાર થશે—એક પ્રમાણતિરિક્ત માર્ગને અને બીજો ભક્તિમાર્ગને ” તે ઉપરની શ્રીટિપ્પણી (પૃ. ૧૭) અહિં પ્રમાણતિરિક્ત માર્ગ એટલે પ્રમાણમાર્ગથી જુદી માર્ગ, કારણ કે આ માર્ગમાં) એક વિષયનાં પ્રમાણને બીજા વિષયમાં પણ જે લાગુ પાડે) છે; તેથી બીજાનું ભજન કર્યા વિના પરણેલા પતિનું જ ભજન કરવું એવી આશા કરનારા શાસ્ત્રને એ અર્થ પણ કરે છે કે તે (પરણેલા પતિનાં ભજન)ને ત્યાગ કરી ભગવાનની સેવા જ કરવી. ગોપીઓએ એ પ્રમાણે (પરણેલા પતિનું ભજન તજી ભગવાનનું જ) ભજન કર્યું, અને ૧૦-૨૯-૨૨માં ભગવાને તેમને તે ભજનને તેમને મળેલ તેમના ભજનને પ્રત્યુપકાર કહેલ છે. તેથી તેમને તે ભજનથી ફલ પ્રાપ્ત થએલ હેવાથી તે ફલરૂપ હેવાનું, અને તે ભજનમાર્ગ હેવાનું હવે જણાય છે. જો તેમ ન હોય તો તે વહેલ માર્ગજ થાય. વળી ગોપીઓએ પણ ૧૦૨૬-૩૨માં તેવું (પરણેલા પતિનું ભજન તજી ભગવાનનું) ભજન કરવાનું સિદ્ધ કરેલું છે. આ પ્રમાણમાર્ગથી જૂદે માર્ગ થશે.) વળી ઈશ્વરનું વચન સર્વ પ્રમાણથી અધિક બલવાળુ હોવા છતાં ગોપીઓનાં વાકયો કુલ થયુ (કારણ કે ભગવાને ગોપીઓને ઘેર જવા કહ્યું તે ન ીકારતાં ગોપીઓએ વનમાં તેમની પાસે જ રહેવા જણાવ્યું, તે ભગવાને કબુલ રાખ્યું.) એ પણ પ્રમાણમાર્ગથી જૂદો માર્ગ થયો એમ જાણવું. અથવા પ્રભુ પ્રાપ્ત થાય તે માટે ગુરુની સેવા કરવી, અને તેમની આજ્ઞા પ્રમાણે વર્તવુ એ ભક્તોને પ્રમાણ માર્ગ છે. ચાલુ વિષય (પ્રમાણમાર્ગથી જુદા માર્ગ) માં તે સ્વામિનીઓની પ્રાપ્તિ થાય તે માટે પ્રભુ યોગમાયા વિગેરેને આશ્રય કરે છે અને કરશે પણ ખરા-તેથી આ પ્રમાણમાર્ગથી જૂદો માર્ગ છે, કારણ કે એકમાં રહેલા આનંદને બીજામાં સ્થાપે છે. તેથી આ ગોપીઓના જેવા ભાવથી ભજન કરવારૂપ અને ઘણું જ વધેલા નેહથી એવ વિરહની સ્થિતિને લીધે સર્વ ત્યાગ કરી પોતાના દેહ વિગેરેને ભૂલી જઈ ભગવાનને જ ધવાને ઉત્તમ કરવારૂપ આ પ્રમાણમાર્ગથી જ ભક્તિમાર્ગ છે. આ ર૭મા તથા ૨૮મા વિગેરે અધ્યાયમાં સ્પષ્ટ છે. આમ હોવાથી આ માર્ગમાં ગેપીએ જ ગુરુ છે એમ જણાવેલું છે. ગોપીઓને વિરહની સ્થિતિ પ્રાપ્ત થવાનું કારણ તેઓને સૌભાગ્યને મદ વિગેરે , અને તે મદ તેમને થવાનું કારણુ ભગવાનના ગુણેને તેમનામાં થએલ પ્રવેશ જ છે તેમ ન હોય તે ભગવાનના ચરણકમલની રજને શરણે આવેલી (૧-૨-૩૭) આ રોપીઓને મદ અથવા માન ન થાય.

·૮૨ રિ-સ. શકા “લૌકિક ચકનાં કિરણોથી જે રાત્રિઓ શોભતી હતી તેમાં (ભગવાને) રમણ કર્યું એમ ૧૦-૩૦-૨માં કહેતુ હેવાથી એમ જણાય છે કે લૌકિક રાત્રિઓમાં પણ ભગવાને રમણ કરેલું આમ હેરાય અૌકિક રાત્રિમાં રમણ કર્યું એમ સ્વીકારવાથી ગૌરવ (નકામા ભારરૂપ બીજે અર્થ સ્વીકારવાનો) દેવ થાય છે અને તેથી કાંઈ ખાસ ગુણ જણાતો નથી (તેથી લૌકિક રાત્રિઓમા જ ભગવાને રમણ કર્યું એમ માનવું જોઈએ) સમાવાન એ શેકા દૂર કરવા જ શ્રીસુબોધિનીમાં તે રાત્રિઓ લૌકિક હેવા છતાં તેમનું સ્વરૂપ જણાવવા કહે છે કે –“ભગવાને જે રાત્રિ રમણને માટે જ બનાવી હતી તે જ રાત્રિઓનું તેમણે આ પ્રસંગે ગ્રહણ કર્યું” (પાના ૪) બનાવી હતી' શબ્દથી એમ જણાય છે કે ભગવાને સૃષ્ટિના આરંભમાં કોઈક રાત્રિઓ આ (રમણ) માટે જ બનાવેલી તે રાસ તા થઈ ત્યાસુધી ભગવાનમાં જ રહેતી અને તે લીયા સમયે તેમને ભગવાને લૌકિક રાત્રિએમાં જ મૂકી, અને તે (રાસવાની રાત્રિ) બનાવી લૌકિક ચક જ આ રાત્રિોમાં પ્રકાશ કરતો હતો, અને ગીતગોવિંદ વિગેરેમાં વર્ણવેના પ્રકારે લૌકિક રીતે જ ભગવાન તેમા રમણ કરતા હતા, તેથી આ રાત્રિઓને લોકિક કહેવી છે તે રાત્રિએ છે તે ચારથી પ્રકાશ પામે ની હેવાથી, નાયક (ભગવાન)ને માન એ હેવાનું અને નાયિકા ગોપીઓએ તેમને પ્રણામ કર્યાનું (૧૦-૨૬ લે ૧-૩૦૩૮-૩૯) કહેલ હેવાથી પણ ગોપીઓને માન થતા (૧૦-૨૬-૪૩) નાયક ભગવાન અતર્ધાન (લો ૪૮) થતા નાવિકા ગોપીઓની દીનતા કહેતી (અ ૨૭-૨૮ તથા અ ૨૯ શ્લે ૧) હેવાથી, અને આ કારણથી ભગવાન પ્રકટ થતાં (અ ૨૯શ્લે ૨) આ ગેપીને આધીન થએલ હોવાનુ (અ ૨૯-લે ૪થી ૮) કહેન હેવાથી, અને ગોપીઓએ પ્રશ્ન કર્યા અને ભગવાને તેના ઉત્તર આપ્યા તેમાં ભગવાને પિતે અદશ્ય રહી તેમનું ભજન કરેલ હેવાનું કહ્યું ( ૨૮-પ્લે ૨૧) તેથી પહેલા (ભગવાન અદશ્ય રહ્યા ત્યારે) તેમને ભગવાનનાં પ્રત્યક્ષ દર્શન એન ન હોવા છતાં, તેમણે એવે ઉત્તર આયો તે પ્રત્યક્ષથી વિરુદ્ધ હોવા છતાં ગોપીઓને ભગવાનની વમા વિશ્વાસ થયાનું કહેવ અ ૩૦ ૧) લેવાથી, અને ભગવાને જે સ્વરની જાતિઓ વિચારેવી તે પ્રમાણે જ ગોપીઓએ તે ઉચે ચઢાવી (અ ૩૦- ૧૦) તેથી, એમ જણાવે છે કે ભગવાને ગોપીઓને અનૌકિક રીતે જ અનૌકિક રસનું દાન કરેલું છે ઉપર જે વિષ કન્ધા તેમા લકિથી ભેદ હેવાનું સ્પષ્ટ જણાય આમ હેવાથી તે રમણની રાત્રિ સ્વરૂપથી જ અનૌકિક હતી એવો નિશ્ચય થાય છે આમ કહેવામા તકનો આધાર હેવાનુ એમ કહી જણાવે છે કે જે આ પ્રમાણે ન કર્યું હેત અને સાધારણ રાત્રિઓને સ્વીકાર કર્યો હોત, તો આખા જગતમાં બધેય આનંદ પ્રકટ થઈ જાય (પાને ૪) જો રાસની સાધારણ લૌકિક રાત્રિઓમાં થઈ હોત તો તે રાશિઓ સર્વ ને એકસરખી હેવાથી બધા દેશમા આ આનંદ પ્રકટ થાત, એ તે વાકયને અર્થ છે ભૂમિ સી સ્થને એક જ હેવા છતા, આ જ રાસ થતું હતું તે ભૂમિમા લીનાના આધારવાળી ભૂમિ રહેતી હેવાથી બીજા સ્થળે આનંદ પ્રકટ ન થાય તેમાં કઈ અયોગ્યતા નથી • ગેપીએ વનમાં આવતા તેમને ઘેર પાછા જવાનું કહ્યું તે ભગવાનનું મન જણાવે છે ·-- टिप्पणी-सार શંકા “સર્વ જાણનાર ભગવાન રાત્રિ જાએ તે પણ સદા જુએ છે, તેથી આ લીલાના) સમયે તે જોવામાં શું ખાસ ગુણ થયે?' સમાધાન “શર ઋતુમાં ઉફુલ્લ-વિકસિત થએલાં છે મલ્લિકા પુખે જેમાં એવી રાત્રિએ ભગવાને બરાબર જોઈ અને રમણને માટે મન કર્યું' (પાનાં ૪) એમ એ ખાસ ગુણ જણાવવા જ કહેલું છે. શંકા રાત્રિના જે વિશેષણથી તમે તેને ખાસ ગુણ કો તે પણ નિત્ય (સદા રહેવ) તેવાથી, તે (રાસન) સમયે જ તે જે એમ ન કહેવાય. સમાધાન : તમે સાચું કહે છે. જેની લીલાનું વર્ણન કરેલું છે તેવી જ લીલા નિત્ય હેવાથી, અત્યારે પણ તે રાત્રિ તે વિશેષણ (ખાસ ગુણ)વાળી છે એમ કહેવામાં પણ કઈ દેવું નથી. આ વિષયનું બરોબર કથન મે વિઠમંડનમાં કરેલું છે, ઈશ્વર બીજાને આશ્રય કરે તે લૌકિક પ્રકાર છે અહિં તે (ભગવાને મમાયાને કરેલ આશ્રય) કહીને, અરિ તે (લૌકિક) પ્રકારથી પણ રમણ કરેલ હેવાનું સૂચવે છે આમ હવાથી મધ્યસ્થ (દતી) તરીકે તે સમયે તેને (યોગમાયાનો) વધારે ઉપયોગ હેવાથી, તેને આશ્રય કર્યાનું કહેવુ છે એમ જાણવું. વળી પિતાથી જે થઈ શકે તેમ ન હોય તેવા વિષયમાં બીજાને આશ્રય કરવામાં આવે છે, અને ભગવાન સર્વ કરવાની શક્તિવાળા હેવા છતાં પણ, પિતાના આનંદનું ગોપીઓને દાન કરવાના સમયે રસને પરવશ થવાને લીધે ઈશ્વરપણું વિગેરે પિતાના ગુણ પિતામાં નથી એમ કરવા તે શક્તિવાળા નથી, અને તેવી જ રીતે જ્યારે ગોપીઓ વનમાં આવવા ઘેથી નીકળી ત્યારે ગેપોએ તેમને જ્યાં શેકવા માંડેલી હોવાથી ગોપીઓ ભગવાન પાસે ગઈ એમ ગેપ જાણતા હતા, તેથી ગેપને આ રાસલીલાનું જ્ઞાન ન હતું એમ પણ તે કરી શકે નહિ તેથી અલૌકિક રીતે રમણ કરવા છતાં, આ અને આવા બીજા કાર્યો થઈ શકે તે માટે ભગવાને મમાયાને આશ્રય કરે. તેથી જ ભાગવતમાં આગળ ઉપર “ભગવાનની માયાથી મેહિત થવા વ્રજવાસીઓએ પોતપોતાની સ્ત્રીએ પોતાની પાસે જ છે એમ માનીને (૧૦-૩૦-૩૮) એમ કહેશે તેથી જ જે જે કાર્ય રસ ઉત્પન્ન થવા માટે ઉપયોગી હોય તે સર્વે કર્યો ગમાયા ગ્ય સમયે કરવાની શક્તિવાળી હેવાથી ભગવાને પિતાની પાસે જ દેહ ધારણ કરેલી યોગમાયાને રાખી એમ જણાવવા ૧૦-૨૬-૧ માં કાતિ' (આશ્રય કર્યો) શબ્દમાં “સવ' (સમીપમાં) એ ઉપરાગ જેલે છે, અને શ્રીસુપિનીમાં “ગમાયાને સમીપમાં જ આશ્રય લીધે' (પાના ૪) શબ્દોથી આ જ અર્થ કહેલ છે. 1. ૧૦-૨-૪ર ઉપરનાં શ્રીસુબોધિનીમાં બધીય ક્રિયાઓ તેની તેજ અહિં છે, પર કામ નથી વિગેરે કારિકાઓ ઉપરનાં શ્રીટિપ્પણ (૫ ૧૨૯) આ કાલિંકામાં એમ કહે છે કે ભગવાન અને ભક્તો અલૌકિક છે, અને તેમનામાં લૌકિક કામ નથી. લેકમાં રસના સંબંધવાળા ક્રિયા લૌકિક કામના સંબંધવાળી જહેવાનું પ્રસિદ્ધ છે, અને ભગવાનની આ સસલાની ક્રિયા તેમના જેવી જ છે, તેથી કઈ મૂખને ·એવી શકા થાય કે ભગવાનમાં પણ લૌકિક કામ હશે તેથી તેવી શકા દૂર કરવા આચાર્યશ્રી અહિં કહે છે કે પરંતુ કામ નથી (ભગવાનમાં તથા ભક્તોમાં) લૌકિક કામ નથી, એ તેનો અર્થ છે શકા –ભગવાન પુરુષોત્તમ હેવાથી તેમનામાં લાકિક કામ મને ન હોય, પરંતુ ગોપીઓમાં તે લૌકિક કામ હતા સમાવાન –ોપીઓને કામ નિષ્કામ ભગવાનથી પૂર્ણ થશે, તેથી તેઓ પણ નિષ્કામ જ હતી જે ગોપીઓને કામ લૌકિક હેત, તે ભગવાનના અલૌકિક કામથી તે પૂર્ણ ન થાત કારણ કે તે બે જુદી જુદી જાતના કામ થયા, અને એક જાતના કામથી જુદી જાતને કામ પૂર્ણ થવાનું સ ભવતુ નથી તેથી ભગવાનના કામથી જ ગોપીઓને કામ પૂર્ણ થએ હેવાથી ગોપીઓ પણ ભગવાનના જેવી જ હતી એમ જણાવવા “તેઓ પણ નિષ્કામ હતી’ એમ કારિકામાં આચાર્યશ્રીએ કહેલું છે જેમ ભગવાન અપ્રાકૃત લૌકિક કામરહિત છે, તેવી જ આ ગોપીઓ પણ છે, એ તેને અર્થ છે. જે ગેપીઓ ભગવાનના જેવી જ ન હોય, તે ભગવાનને પૂર્ણ રસ ખીને નહિ, કારણ કે ગે પીએમા એછે અને ભગવાનમાં પૂર્ણ રસ હોવાથી બનેના ભાવ જૂદા પ્રકારના થામ શકા–કામ નથી એમ કારિકામાં કહેવું છે તેથી ભગવાનમાં અને તેમના સબંધને લીધે ગોપીઓમાં બંને પ્રકારના એટલે લૌકિક તેમજ અલૌકિક કામ નથી એમ માનવુ જોઈએ સમાધાન –એમ માનવાથી ત્રીસમા અધ્યાયના આર ભમાં કહેવી પાચમી તથા બ્રી કારિકાને વિરોધ થાય તે કારિકામાં આચાર્યશ્રી કહે છે કે –“આ લેકમા જ જીવોનુ આધિદૈવિક રૂપ જે રીતે પ્રકટ થાય તે રીતે કામ નામનું ઉત્તમ અને ઉત્કૃષ્ટ સુખ શ્રીકૃષ્ણ ભગવે છે, બીજે કઈ નહિ (પાનાં રર૦) આ કારિકામાં લૌકિક કામ ન હેવાનું જણાવીને, ભગવાનમાં અનૌકિક કામ હેવાનું કહે છે "અહિ કામનાં આધિદૈવિક અને ઉત્તમ સુખના ભક્તા ભગવાન છે એમ કહેતુ હેવાથી તેમનામાં લૌકિક કામ જ ન હોવાનું જણાવે છે પરંતુ અનૌકિક કામ ન હોવાનું જણાવેર નથી તેથી ભગવાનને ગ કરવા યોગ્ય ગોપીઓમાં પણ લોકિક કામ જ નથી પરંતુ અકિક કામ છે અશક કામ તેમનામાં ન હોય, તો ભગવાને બેગ કરવા માં જ તેઓ રહે નહિ આથી ઊલટું એમ માનીએ કે લૌકિક કામ છે, તે જે વિરોધ થાય, તે ત્યારપછીની કામથી પૂર્ણ થએને કામ સસાર ઉત્પન્ન કરે પરંતુ કામરહિત ભગવાન થી પૂર્ણ એને કામ કામનારહિત છે તેમાં સંશય નથી કારિકામાં કહે છે આ કાશ્મિામાં કામથી પૂર્ણ થએને ' શબ-પૂર્વે “પ્રાકૃત’ શબ્દ અધ્યાહાર છે કારણકે આ પ્રાકૃત અથવા લોકિક કામ અવશ્ય સંસાર ઉત્પન્ન કરે છે, કેમકે પ્રાકૃત પુરુષમાં સર્વ સ્થળે સ સાર ઉત્પન્ન થતો હોવાનું જોવામાં આવે છે આ ગેપીઓમાં સસાર સંતાને ઉત્પન્ન થ નથી તેથી તેમનામાં પ્રાકૃત કામ લેવાને સશય રહેતો નથી, એમ જણાવવા કારિકામાં તેમાં સથય નથી એમ કહેવું છે ·टिप्पणी-सार તેમનામાં પ્રાકૃત કામ ન હોવાનું ત્યારપછીની “તેથી કોઈ પણ મર્યાદાને ભગ કે નથી” એ કારિકામા કહે છે આ ભગવાન અને ગેપીને ભાવ અનૌકિક હતા, તેથી જ મર્યાદામાર્ગને મોક્ષ ઈચ્છનારાઓને પણ આ લીનાનું શ્રવણ કરવાને ઉઘમ કરવામાં કાંઈ અડચણ નથી, કારણ કે કામ જેમને ન હોય તેમનેજ મોક્ષમાર્ગમાં અધિકાર છે “કામથી ન ધણાએલા વિદ્વાન બ્રાહ્મણ એ સૃતિ પણ એમ જ કહે છે તેથી જે આ ભાવ પ્રાકૃત હેત તો તે ભાવથી કરેલી લીના પણ પ્રાપ્ત થાય અને જેમ લૌકિક કાવ્ય વિગેરેનું શ્રવણ કરવાથી કામ ઉત્તેજિત થાય છે, તેમ તેનું શ્રવણ કરવાથી કામ ઉત્તેજિત થાય અને તેથી ગોક્ષ કરનારાઓ તેમણે એર ફરી વિરૂદ્ધ ફી આપનારું આ લીલાનું શ્રવણ કરવાને ઉદ્યમ ન કરત વળી આ કારિકામાં “ “અને શ દ જેને છે તેથી એમ જણાવ્યુ છે કે આ લડાઇમાં ભક્તિમાર્ગની મર્યાદાને પણ ભગ થશે નથી તેથી આ ભાવ અનૌકિક હાવાથી મર્યા માર્ગને નક્ષને ઇચ્છનારાઓ ફન પ્રાપ્ત કરવા આ લીલાનું શ્રવણ કરવા ઉદ્યમ કરે છે એમ તેથી આનું શ્રવણ કરવાથી લોક સ પૂર્ણ રીતે નિષ્કામ થાય છે શબ્દથો આ કારિકામાં કહેવું છે આ લીનાના કારણથી બધાએ લેક-સાધારણ લેક પણ-લૌકિક કામરહિત થાય છે આટલું (લીલાનું) માત્ર શ્રવણ કરવાથી લિંક કામ કેમ દૂર થાય એવી શકા થાય, તેથી ત્યારપછીની કારિકામા કહે છે કે કારણ કે ભગવાનનું સર્વ ચરિત નિકામ કહેલું છે, તેથી વસ્તુ (ભગવાનના ચરિત)ના સ્વભાવને લીધે જ નિષ્કામ છે જે વસ્તુ જેવી હોય, તે પિતાની અદર શ્રદ્ધાવાળાને પણ તે જ કરે છે આ રાસલીલા લૌકિક કામ વિનાની અને અલૌકિક કામને પ્રાપ્ત કરાવનારી હોવાથી આ લીનામા આસક્તિ રાખનાર પણ લૌકિક કામ વિનાને અને અનૌકિક નિતુક ભગવદ્ભાવવાળે થાય છે, પરંતુ લીલાનાં તાત્પર્યને નિશ્ચય કરીને તેનું શ્રવણ કરવું જોઈએ, જેમ તેમ શ્રવણ કરે; લેવું ન જોઇએ આ લીલા લૌકિક કામરહિત છે તેથી આનું શ્રવણ કરવાથી–જેમ લૌકિક કાવ્યનું શ્રવણ કરવાથી કામ જામત થાય છે તેમ લૌકિક કામ જામત થતું નથી, અને તે કારણથી “ધીર પુરુષ હાયના રોગરૂપ કામને તરત જ અ૫ સમયમાં જ નાશ કરે છે” એમ કે ૧૦ ૩૦-૪૦માં કહેવુ છે ૧૦-૨૦-૨૨ ના સુધિનીના આભાસમા ભક્તિમાર્ગને વિરાવ દૂર કરવાને માટે ભગવાન ગોપીઓની સ્તુતિ કરે છે” (પૃ ૧૪) એમ જણાવે છે તે ઉપરના શ્રીટિપ્પણી શકા ૧૦-૧૮-૨૦ મા એમ કહ્યું છે કે સાધનમાર્ગના ભક્તો ભગવાનને ભજતાં હેવા છતા ભગવાન તેમનું ભજન કરતા નથી, અને ગોપીઓનું ભજન ભગવાને અદક્ય રહી કરેગુ (૧૦-૨૮-૨૧ એમ કહેવું છે, અને ભગવાનમાં ગોપીઓના ચિત્તની વૃત્તિ રહે તે માટે ભગવાને અદસ્ય હી તેમનું ભજન કરેલું, તેનું કારણ ૧૦-ર૯-૨૨મા કહેવું છે તેથી ગોપીઓએ જે પ્રકારે ભગવાનનું ભજન કરે તે પ્રકારે જ ભગવાન તેનું ભજન કરે તે પય છે, પરંતુ કોઈ પણ મર્યાદા રાખીને ભગવાન તેઓનું ભજન કરે दि० २४ ·टिप्पणी-सार તે યોગ્ય નથી ગોપીઓએ જે પ્રકારે ભગવાનનું ભજન કર્યું તે પ્રકારે ભગવાન તેઓનું ભજન કરે, તે ભક્તિમાર્ગને વિરોધ થાય, અને ગોપીઓ જેવા ભક્તોને દુઃખ થાય તે ભગવાન જૂએ તે તે પણ ભક્તિમાર્ગથી વિરુદ્ધ છે રામાધાનઃ ગોપીઓએ જે પ્રકારે ભજન કર્યું તે પ્રકારે ભગવાને તેમનું ભજન કરતુ નથી એવી શકા તમે કરી છે. ગોપીઓએ કરેલ ભજન તે પ્રવાહના ગુણરૂપ છે. “મે આપે ફળ પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છાથી જેઓ મારું જે પ્રકારે ભજન કરે છે, તેઓને તે ફક્ત આપીને હ (તેમનાં અણુથી) છૂટું છું એવા અભિપ્રાયથી ભગવાને જેઓ મને જે પ્રકારે ભજે છે, તેઓને હું તે જ પ્રકારે ભજું છું' (ભગી. ૪-૧૧)વાથી આ જ અર્થ કહે છે. એ વાકયમાં જે પ્રકારે અને તે પ્રકારે' શબ્દથી બંનેનાં ભજનને એક જ પ્રકાર હેવાનું કહે છે. ગોપીઓએ તે ભગવાનનું દાસી તરીકે ભજન કરેલું, અને દાસપણુ ભક્તને જ ગુણ છે. તે ઈશ્વરમાં હેવાનું સંભવતું નથી. કોઈક સમયે ભગવાન દાસપણ કરે તે પણ તે અનુકરણ (બનાવટી જ થાય, કારણ કે કઈ સમયે સતોષથી મહારાજ પિતાના સેવકનાં અગનું મર્દન કરે, તે તે દાસ થતા નથી. તેવી રીતે ભગવાન પણ મને અધીન થવાને લીધે માનવાળી ગોપીના ચરણકમલની રજનું સેવન કરે તે પણ તે પતિ જ રહે છે, દાસ થતા નથી, તેથી ભગવાન ગોપીઓએ જેવું તેમનું ભજન કર્યું તેવું જ ગોપીઓનું ભજન કરે અને તેમને તેમનાં ભજનને સામે બદલો આપે તેવું બને જ કેવી રીતે ? (નજ થઈ શકે) આમ હેવાથી સામે બદલે લેવાની ઈચ્છાથી, તે ન મળતાં ગોપીઓએ ભગવાનને દેવ દવે ન જોઈએ, કારણ કે ભગવાનથી તેવો બદલે આપી શકાય તેમ નથી જ. છે એમ હેય, તે ભગવાને અદશ્ય રીતે ગેપીનું ભજન કર્યું તે ઘણું જ અયોગ્ય ગણાય, કારણુ કે જેને બદલે આપી ન શકાય તેવું ભજન કરનારીઓને દુઃખ થાય તેવું કરવું અદસ્ય રહેવું) ૫ ન હતું. સમાધાન ભગવાન રસ છે તેમાં કાંઇ શક નથી. અને સાગ અને વિપ્રયાગ એવા બેદથી રસ બે પ્રકાર છે. તે બેમાંથી એક પણ પ્રકારને રસ ન હોય, તે રસ અપૂર્વે જ રહે, તેથી ભગવાને ગેપીઓ સાથે રાસ રમીને સોગરસનું અને પછી અંતર્ધાન થઈને વિપ્રગ રસનું એમ) સંપૂર્ણ રસનું ગોપીઓને દાન કર્યું અને ત્યારપછી પીએ ભગવાનમાં દેવ જે (૧૦-૨૯-૧૬). એ રસથી વિરુદ્ધ ભાવ તેમનામાં ઉત્પન્ન થશે ત્યારે ભગવાને પિતાનાં વચનથી તેને નાશ કર્યો (૧૦-૨૯-. ૨૫-૨૨, કારણ કે ત્યાર પછી મારામાં જે રસને અનુભવ થવાને હ, તેથી તે ભાવ વિરુદ્ધ હતું. તેથી આમાં કંઈ અમૃતા નથી. આથી જણાશે કે “પીઓ જેવી ભક્તને દુઃખ થાય તે ભગવાને જેવું એ ભક્તિમાર્ગથી વિરુદ્ધ છે' એ શંખ પણ બેટી છે, તેથી ગોપીઓએ જેવું ભગવાનનું ભજન કર્યું તે પ્રકારનું ભજન ભગવાને ગેપીઓનું ન કર્યું તેનું કારણ વાનની તેવું ભજન કરવાની અશક્તિ જ છે એવા અભિપ્રાયથો ભગવાન ૧૦-૨૮-૨૨ ક કરે છે, એમ આચાર્યશ્રીને “ભક્તિમાર્ગને વિરોધ દર કરવાને સ્તુતિ કરે છે? બે થી કહેવું છે ·टिप्पणी-सार આ ૧૦-૨–૨૨ લેકમાં પણ ભગવાન પિતાનું ઈધરપણુ જ જણાવે છે, પણ ગેપીઓની સ્તુતિ કરતા નથી. સમાધાન ભગવાન ઈશ્વર હેવાથી ઉપર જણાવ્યું તેમ પીઓના ભજનને બદલે તે આપી શકે તેમ નથી, છતા પણ (મનથી ચિતન કરેલે બદલે વિચારીને ભગવાન કહે છે કે જે હરકોઈ પ્રકારે હું દામ્ય કરવા થાઉં છતા પણ તમારા ઋણમાથી કોઈપણ સમયે છૂટી શકુ તેમ નથી એ પ્રમાણે ભગવાને ગેપીએનું ભજન અત-હિત ઉત્તમતાવાળું કહ્યું આનાથી બીજી કઈ અધિક સ્તુતિ હોઈ શકે છે આ સ્તુતિ ન હેત, તે “તમારા ઉપકારને બદલે હું વાળી શકું એમ નથી” એમ કહેવાથી જ કાર્ય સિદ્ધ થાય તેમ હેવાથી, “બ્રહ્માના આયુષ્યથી પણ (વાળી શકુ તેમ નથી” એવુ ભગવાન ન કહેતા શકા ભગવાનનું આ વચન પણ બીજ ભકતોને ભગવાન કહે તેના જેવું જણાય છે, કારણ કે ધર્મ અર્થ કામ અને મોક્ષ ઈચ્છનારાઓને ભગવાન તે તે પુરુષાર્થનું દાન કરે તે બદલાપ થતુ હોવા છતા પણ, જેઓ એકધારી ચાનુ ભક્તિ કરે તેને સેવા સિવાય બીજુ કાઈ જોઈતું ન હોવાથી, અને સેવા ત - પુરુષાર્થ હોવાથી, કઈ વસ્તુ તેમને આપવાના બદયાપ થાય? પીઓને પણ દામ્ય સિવાય કાઈ જોઈતું એ હેવાથી તેમને બદલો આપવાનું સ ભવતુ નથી, તેથી તે એકધારી ચાનુ ભક્તિ કરનારાઓમાં અને ગોપીઓમા શુ ભેદ ? સમાધાન બદલાની જરૂર હોય તેને મેગ્ય બદલે અપાય એવું સંભવતું નથી, કારણ કે ઘેડુ કાર્ય કરી અધિક બલે ઈરનારના સબંધમા તે નિયમને ભગ થાય છે તેથી પહેલાએ કરેલા કાર્યને અપથી બદલે થાય તેવું (કાઈક બદલ આપનાર) બીજાએ ધવુ જોઈએ તેની (બલે લેનારને) જરૂર છે કે નથી તે નિરર્થક છે ગેપીએ જેવું ભગવાનનું ભજન કર્યું તેના જેવુ ભજન ઈશ્વરથી પણ થવાનું સ ભરતુ નથી, તો પછી જીવથી તે કેમ જ થઈ શકે વળી “ જેઓ એકધારી ચાનુ ભક્તિ કરે વિગેરે જે કહ્યું, તે સબંધમાં કહેવાનું કે તેની ભક્તિ કરનારાઓ મહેતા કામનાને લીધે અથવા ભકિત સદા કરવી જોઈએ એવા જ્ઞાનને લીધે તેવી ભક્તિ કરવા માડેલી પછી ભક્તિ કરતા ભગવાનની કૃપાથી સેવાના રસને તેમને અનુભવ થતા, તેમણે પોતાના જ કાર્ય માટે (સેવા સિવાયના) બીજા પદાર્થની કામનાને ત્યાગ કરેલે, પરંતુ ભગવાનના કાર્ય માટે કામનાને ત્યાગ કરે નહિ. આમ હેવાથી તેની સેવા એક પછી એક કરે જવાથી તેની સેવાથી પ્રાપ્ત થતુ સુખ જ તેમને આપવું, એ જ તેમને તેમની સેવાનું ફળ મળે છે આપની સેવા કરવાની આશાથી અમે ગૃહસ્થાશ્રમને ત્યાગ કરી આપના ચરણના ભૂલને માસ થયાં છીએ' (૧૯૨૬-૩૮) એ ગોપીઓના વાક્યથી અને “મારા માટે જ લેક વેદ અને સગાઓને ત્યાગ કરનાર' (૧૦-૨૯ ર૧) એ ભગવાનના વાક્યથી એમ સિદ્ધ થાય છે કે ગોપીઓએ તે સેવા પ્રાપ્ત થયા પહેના જ ઘરનો ત્યાગ કરે તેમને ભગવાન ઉપર કુદરતી નેહ હતો, તેથી ભગવાનના સુખ માટે પોતાનો ઉપયોગ કરવાનું વિચારી, તેમ કરવામાં નડતા વિને દૂર કરી તેમણે પોતાનું નિવેદન કરતુ, તેથી જ ૧૦-૨૮-૧૯નું તેમનું વાકય ઘટે છે તેથી જ ૧-૯-૨૧ મા “ પિતાને ત્યાગ કર્યાનું પ! કહેવું છે.

·टिप्पणी-सार નૃત્ય અને બંધોથી રસ જાગ્રત થયે તેથી, અને ભગવાને પિતાનાં સ્વપથી જ ગોપીઓને આનદનું દાન કર્યું તેથી ભેળ થઈ જ ગયે; તે પછી રાસલીલામાં જલ અને વાયુને (જુઓ . ર૪-૨૫) શું ઉપગ?' એ પ્રશ્ન થાય, તેથી પાંચમી કારિકામાં કહેલ છે કેઃ “શ્રમને લીધે અને શીતલપણાને લીધે જલ અને વાયુ (એ બે રાસલીલામાં) સામગ્રી થાય છે.” જલમાં અને સ્થળ ઉપર એવા ભેદથી રમણ બે પ્રકારનું થાય છે. તેમાં જલમાં રમણ કરવામાં જલ સામગ્રી છે, સ્થળ ઉપર રમણ કરવામાં વાયુ સામગ્રી છે. આ બંને સામગ્રી થવાનું કારણ રમણમાં ભગવાનને તથા ગોપીઓને થતે શ્રમ છે. જલ અને વાયુમાં શીતલપણું રહેલ હેવાથી તે બને સામગ્રી થઈ શકે છે, લાગવાનને તથા ગોપીઓને રમણમાં શ્રેમ થાય છે તેથી, અને જલ તથા વાયુમાં શીત પણ હોવાથી, તે બે રમણમાં સામગ્રી થાય છે. અહિં “થાય છે' શબ્દ જેલ છે તેથી એમ જણાવેલું છે કે આ જલ અને વાયુરૂપ સામગ્રી નવી જ થાય છે, અને ભગવાનની લીલા થાય તે માટે અને જ્યારે તેમની લીલામાં જરૂર પડે તે સમયે જ થાય છે. ३ शुद्धम् पाण्डो: शामको स्मृतिश्च दैवानुगुण ८ शुद्धम् मन्त्रण सर्वथासक्त्य द्रव्यति विष्णाम तत्स्फूर्तिः पुमावेना श्रुतिरप्य है गतिकम शुद्धिपत्र पृष्ठम् पक्ति अशुद्धम् २४ २१ मन्त्रत्रिणस्य २६ सर्वथासवस्य २८ १० द्रव्येति ९ विष्ण्वाग ३२ २९ तत्फूतिः २० पुमावेना ३० तिरप्याद मतिमकम ४६ १२-१३ १०-९-१६ अa ४तथा ८ ४ पृष्ठम् पंक्ति अशुद्धम् १९ पाण्डो ४ १७ शयमको स्मृतिष्प १६ दबानुगुण २७ अत २८ तथा ६ राबोरक २५ वार्षिक १ महरबेति ८ मैक्षत् १० श्रन्योरता यातन्म पुरुषत्वम स्मारयन्ति १८ १९ गतिभवति श्रावा ३ सर्वोत्कर्षे वार्षिक महत्तवेति मैक्षत भ्रन्योना यास्तन्म पुरुषवम् स्मारयन्ति युयुक गतिभवति श्रुत्वा एतद्वा वाक्या सम्वम् यः शिशु ६ प्रपञ्चत भानय २३ भाचार्य: " हवेयर्थः २६ कुर्वन्निति तदुक्त्तश्या १८ जीरपत्र १८ घायुक प्रपद्यतः मानय माचार्य ट्वेत्यर्थः दुन्निति तदुरया गीरयन मुदृढः शोषित ४ एतदा १३ बाय ६० ८ सम्पषत्वम् यः शिशु शापित १५ धर्म २८ २३ मावर्थ मुक्वाय ·१९२ पृष्ठम् पक्कि अशुद्धम् शुद्धम् ना १२२ नारद ६९ २० तायाधि तस्यति शुद्धम् पौषि মঃ पुरुषोत्त कथमा यो गोत्री गुप्तो पों 로 યાનના २७ अव २९ अमनत ७६ २५ वर्माणा १ मतद सम्बद्ध वित. तधर्मागा मेनद् सम्बद्धे माम नेत्यादि नोक्त्या शशाररमः परम्परोसम् नारोदी ka सादीवा श्रुतीना श्रुत्यादि स्थ पयित्वा दानुमो न स्वानुगुगम् ভিলিয়ার इतीत: अन्यथा पर्यवमायि श्रूयते भाव प्रकृति मागीयत्वे यथावत ८ शुद्धिपत्र पृष्ठम् पंक्ति बशुद्रम् ११ पूर्ण २५ मात्रेण १ पुरुनयो १२७ थामा गां गोपी १३० २१ गुमो १३४ ५ एविशो १० विभूतः १७ नारोदा १३५ २४ विर्मत १३६ २८ मारशेवा १३७ २० प्रतिमा २४ प्रगदि ४ दानुमावो १३ साधनात्मकेनय १४२ एत रसानापि १४४ २० तिमिवत १४५ ३ गोपिम ९ अत १४९ २ चेदित १५० ९ पूर्व हि पलभते १५३ २५ ते १५४ १६ निगते १८ जाति १५६ २६ मेयोपयोग १६२ २१ जूनिया १६५ ५ शब्दाशान १६६ १५ भाग्मानुमाये ध्रतत्वा २३ घार्यव १६८ २५ तथा १ ७ ने पद १८ ननोत्या ५ शृङ्गारस ६ २४ परसरोक्तम् ८८ २३ स्थापययित्वा ८९ १० १३नुगुणम् ९० २५ विहितान् १ २३ इतीति अन्यथा ८ पर्यवमयि २४ प्रयते ९८ १८ भावरकृति १०० २७ मार्गायव १११ ३ यथश्रत १०३ २९ विधेत मास्ति १५६ १४ दिवशेषो १६ द्वार २५ विशेष २९ भूले माह। ६ रक्षावे २५ मंति १७ ११५ ११५ १२ चन्ति १० रमावदार्प २४ ह्यन्तस्थिति १.५ ४ प्रता বিশ্ববি एताशान श्रुतिमिवेत गोपीम अत चेदिति पहि फाचते श्रुते निर्गते লাল मेवोपयोग स्फूनिया बादशाने मात्मानुमान सुतावा चार्य नात द्विशेषो पानुदार विशेष मूले माह रक्षकवे मिति त्तस्य भाग्य चान्ति रमा वेदार्थ बन्न स्थिति ध्रुवा ध्रुतेः १ वैगाय १७७ १७९ २२ छे. ए का जोडाक्षरनो ने बदले र घणा स्थले है। ते वधे सुधारेल नधी वाचाने ते पोतानी सा-वाची विमि के