·मद्रपुरीयविश्वविद्यालयसंस्कृतमन्थावलिः
[ग्रन्थाङ्कः१४]
श्रीमद्भगवद्गीता
श्रीराजानकरामकण्ठाचार्यविरचित
सर्वतोभद्राख्यविवरणोपेता
संपादक:
ति. रा. चिन्तामणिः
मद्रपुरीयविश्वविद्यालयः

·To
THE MEMORY OT
M. DURAISWAMI

·CONTENTS
PAGE.
IL
FOREWORD
xil
+014
PRE FACE
XV
INTRODUCTION
..
1
TEET
INDEX OP ANDIAS
INDEX OF CITATIONS
33
41
CONNECTIONS

·TOREWORD Tho Sinskrit Department of the University of Mndras is hereby presónting tha Kashmirian Recension of Srimad Bhagavad Giti with the scholarly common. tary, called tho Sarvatobh dra by Rimikantha, as No 14 of the Departmental Sories Alter tho Dopartment took up tho publication and beforo it was possible to bring out the edition in its final form, the text of tho Bhagavad Gitá with this commentary appeared in the Annodisrama Sanskrit Series, Poona But a carefal perusal will show that our odition is not a moro duplication The detailed Introduction and the two indices that follow tho text )} prove to be of great bolp to those who desiro to carry on the stady of tho problem of the Kashmirian Roconsion of the Bhagavad Gita further Within rocont years, the problem of tho Kashmirian roconsion of the Bhagird Giti has nogumed in tho region of Indological studies in importance too big in dimonsion to be ignore? by any acrious student Tho problorn bas como to stiy It may not bo that a final apsver to the problem of the relativo importance, from the point of Fiety of both chronology and content, as between tho tro important recensions can be forthcoming at any ting. But the importance of the problem is suffi cient justification for our undertaking the work Somo attompts to reconcile the enumeration of the pumber of yerses in the Bhagavad Gitä as 745 given in ·PRETACE VA Soon after the publication of the short, but illuminating paper of Dr Schrador on the Kashmirian Recension of the Bhagrvad Gitā, I undertook an edition of the Gīta with the commentary of Rājanaka Rāmakanth, a work of fairly considerablo length and impor tance The work was got ready for the press as early as 1935, but due to various circumstances, the actual printing could not be takon up till 1939 Whilo tho work was half through the press, the authorities of the Anandasrama Sanskrit Series, Poona had this work printed in their series The present edition of Ramakantha's commentary 18 based on fire manusoripts One belongs to the India Ofice, London the manuscript from which Dr Schrider drew tho material for his paper referred to above The rest belong to the Bhandarkar Oriental Rosearoh Institute, Poona The following is a short description of the manuscripts 1 10 A complete copy of Rāmakantha's commentary in Devanāgari The manuscript 18 well written in a bold band in the Deyanāgarī of Kashmir Tho soribe has inadvertently omitted several passages It is aumbered 66 E (2525 and 3271) ·Xiy PREFACE 2. BS This is in Sáradā characters and complete. This belongs to the Bhandarkar Oriontal Research Tostitate and is numbered :-423 of 1875-1876. 3. BS* This also is deposited in the Bhandarkar Institute. This is another complete manuscript in Śáradā script. This is numbered 424 of 1876—1876. 4. BN. This also belongs to the samo institute and is numbered 169 of 1883–1884. It is complete and in bold Nāgarī characters. 5. BN". This is an incomplete Nāgari manuscript belong. ing to the above institute. It is numbered 170 of 1883–1884. My sincere thanks are due to my colleagues Dr. C. Kunhan Raja and Dr. V. Raghavan, who have been of considerable help to me in this publication. The former helped me with various suggestions and the latter was good enough to read the proofs, I am grateful to Sri A. Krishnamurti of tho Shakti Pross Ltd., for his willing co-operation in expediting tho progress of the publication. Madras. 27-1-41 T. R. CHINTAMANI ·INTRODUCTION "The Kashmir Recension of tho Bhagupid Gītā " by Dr Sohrader, published in 1930, orokod considerablo interest among the students of the Gīti Since thon several sobolars bave been at work at the Kashmirian Recension and connected problems One such attempt was made by Mr Tadpatrıkar in Poona Ho published tho vulgato text of the Gītā with footnotes containing the readings found in the Kishmirian Rcconsion Raj? Faidya Jivaram Kalidas Shastri of Kathiawar wis able to acquiro a manuscript of the Gitā, dated Samvat 1235 or A D 1177-78, and on the basis of this manuscript he published an edition of the Gitā This edition almost agree with what Dr Sohrader rogards as the Kashmirian text Dr Belyalkar made an elaborate study of the Gītā text in the light of the material at his disposal and in a fairly long paper published in the New Indian Antiquary he came to the conclusion that no suoh roconsion called Kashmirion Recension could be postulzted It 18 proposed to examine the entire question as it has its own bearings on the Barvatobhadra of Rāmakantha. Two points havo to be discussed in this connection One relates to the extent of the Gită, and the other, to the nature of the text It 18 well known that Sri Sankara ·XVI INTRODUCTION remarks in the opening portions of his Gītābbāsya, that the Gită contains 700 verses Ho sayo त धर्म भगवता यथोपदिष्ट वेदव्यास सर्वज्ञो भगवान् गीताल्यै सप्तभि श्लोकशतै उपनिवबन्ध Sri Rāmānuja and Śrī Madhvãoārga comment upon the test of the Giti which is almost the same as Śrnkara's And it is well known that they are followed by a bost of other commentators On the other hand Kešava Kasmirin, his commentary on the Gītı remarks तच्च गीताशास्त्र पश्चचत्वारिंशदधिकसप्तशतश्लोक महामारते भगवता व्यासेन निषद्धम् । तदुक्त भीष्मपर्वणि पट्शतानि सविंशानि श्लोकान प्राह केशव । अर्जुन सप्तपञ्चाशत् सप्तपष्टिं तु सञ्जय ।। धृतराष्ट्र श्लोकमेक गीताया मानमुच्यते ॥ Though Kośrva słys that tho Gitä сontang 715 vorses he 18 seen commenting only on the vulgate, contriping 700 verses--the same text as Sankara's Tho passage cited by Keśava is found in some of the manuscripts of the Mahābhārata in the same form and in a slightly different form in others. According 1 The Gujarati edition of the Gita with Eight commentaries page3 2 An alternative reading for the second ardha of the above rerses गर्जुन पचपचाशत् पश्चषष्टिं च सजय ettributing 55 verses to Arjuna and 65 to Sanjaya masking a total of 471 versek BORI XIX 336 ·INTRODUCTION xvii to this, 620 vorges belong to Sri Krsna, 57 to Arjuna, 67 to Sañjaya and one to Dhrtarăstra, making a total of 746 vorses--forty-five more than what Sankara believes the Gita to have contained. But it 18 interesting to note that the five verses including the one that gives the extent of the Gitī at the beginning of the Bhismayadhaparvan in the Mahābhārata are not found in the Asiatic Society edition of the work, published as early as 1836 The entiro adhyāya 18 missing in the majority of the manuscripts of the Mahābhārata found in South India At tho same time we should note that Nilakantha was aware of these five verses and commented on them Nilakantha adds in his commentary "गीता सुगीता फर्तव्या" इत्यादय सार्धपञ्चश्लोका गौडैन पठ्यन्ते. The verses giving the extent of the Gitā form part of the five and half verses. The authentioity of the versos ter giar eto. is therefore open to doubt Vedānta Dośıka is of opinion that tho extent given in these verses 18 unreliablo The existence of a text of the Gita with 745 verses 18 alludod to by the famous Muslim historian Abul Fazla A translation is said to have been made of this toxt during the reign of Akbar A copy of this translation 18 said to be available at the Malatı Sadan in Benares. An article on this appeared in the Kalyan. Kalpataru įq hi ·ܐܶxvii INTRODUOTION the Hindi number of the Bbāgavadgitānke, wherein we Are told that the manuscript of the translation is probably not later than Samvat 1555, and that it contains a translation of the 745 perses of the Gitā which are thus distributed : Sri Kịşņa's verses 605 Arjuna's 67 Safijaya's 67 Dhstarástra's 16 While this enumeration also makes up 745 verses, it differs from Keśava'a enumeration in that Kışņa has fifteen versos less and Dhſtarāştra gains the 39 3 82me. For a fairly long time now the only text of the Gītā that was current was the one which Sankara ana others commented upon. For the first time, tho paper of Dr. Schrader drew the attention of the public to nearly filtean nesy verses--the fifteen being as old as the 9th Century A.D. After all there must be some truth in the postulation of the forty-five additional verses. The additional verses that have como to our notice are found only in manuscripts that take their sourco from Kashmir. To be more exact, these verses are found only in the manuscripts of the commentary on the Gitā by ·INTRODUCTION xix Rāmakantha, Abhinayagupta and Ananda vardhana's and in a fow Kashmir manuscripts of the text of the Gītā. The conclusion is irresistible, that the additional verseg wore current only in Kashmir. Keśaya who speaks of the text in 745 verses is himself a Kashmiri. It may be pointed out that not a single non-Kashmiri author speaks of the Gātā as having consisted of more than 700 verscs. We must remember at the same time that the Mahābhārata current in parts other than Kashmir assigns 745 verses to the Gītā. One must also romebor that Abul Fazl speaks of 745 verses; but the latter can be easily explained for Abul Fazl does pot say which manuscript he used for his translation. It is very likely be used & Kashmirian manuscript. But the reforence in the Mahābhārata cannot be easily got ovor. Very probably the reading in the Mahābhārata is due to Kashmirian influences. We have been speaking thus far about the extent of the Gitā. A word has to be said about the nature of the text. It is remarkable that the Gītā has been handed down to us, at least from the 7th century onwards in almost the same manner, without any important variations. In fact Śrī Śınkara notes 1. A copy of the last work is in the possession of Dr, S. K. Belval. kar and he tells us that it follows the same text which Ramakantha follows.

·INTRODUCTION only about seven or eight textual variations and most of the later commentators refer to not more than a dozen each. The text bas been the basis of several pbilosophical schools of thought and indumerable commontaries have come to be written upon it, from various points of view. Such being the case, one can make the observation with a fair degreo of correctness, that the Sāńkara text of the Gitá is the most authentic and in all likelihood the oldest text of the Gītā. As against this obser- Yation, one is tempted to ask, that about the text, the Aature of which Dr. Schrader has written upon and which he calls the Kashmirian Recension? It is indeed romarkable that a text of the Gītā with such yariations a9 are found in some of the Kashmirian manuscripts and in the commentaries of the writers of the Kashmirian school has remained unnoticed for such a long time. Fow writorg outside the limits of Kashmir show any knowledge of such a text. Even in Kashmir, after perhaps about the 13th century, the text which the older writers ased seems to bave gone out of currency. Bat almost all Kashmirian writors prior to the 12th century A. D. refer to the text of Gītā, of course current in Kashmir, which differs widely in extent and nature from the pulgate adopted by Sankara and later non-Kashmirian Writers.

·INTRODUCTION xxi This text seems to have been commented upon by & Dumber of Kashmirian authors, the first among them being Vasugupta. Ho wis followed by Anandıvardhana, Rāmakantha, Bhāskara, Abhinavagupta, Laga. kāka and others To these commentaries we shall refer later How many moro commentaries were composed on the Kashmirian text we do not know at present In recent years several attempts have been made to determine the text of tho Gītā I do not propose to consider in these pages the text published by the Suddha Dharma Mandala, Madras I shall rest content with referring to other attempts First we may refer to Dr Sohrader, His conclusions and views regarding the extent of the Gītā have been oxamined in an exhaustive manner by Dr Belvalkar in two papers' The conclusion arrived at by Dr. Belvalkar 18 that no "Recension called the "Kashmir Recension" of the Gītā could ba postulated, though even according to him ono must be prepared to admit a number of variants of the Gitá as obtaining. In the Kashmirian commentaries of the Gitā He holds in the paper published in N. I A that the so-called Kashmirin readings are found non-Kashmirian manuscripts also but this needs scrutiny. We are not told anything about the propein 1 New Indian Antiquary July 1939 PP 211 251 and Annals B O RI Yol XIX 335 348 ·Xxii INTRODUCTION nance of those manuscripts. The readings themselves are few and are of no significance. Such differencos as bave been shown are not peculiar to Gītā manuscripts but are common to different manuscripts of Any work. Dr. Sobrador claims for the Kashmirian text intripsio merits; but Dr. Belpallar bas demonstrated in an able manner that the Kasbinirian text does not possess such intrinsic worth as is claimed for it. The reasons for stating "We are unable to accept the view that the recension as current prior to the eighth century of the Christian Era" have not been sot forth by Dr. Belpalkar. Schrader's views will bear repetition at this stage. In tho main, they are: 1. Rāmakantha as well as Abhinavagupta must baro been completely ignorant of what is now the vulgato text of the Bbagavad Gita. 2. The vulgate was still unknown in Kashmir by the end of the 10th century. 3. The Gitäbhäşya of Sankara was unknota in Kashmir up to tho end of the 10th century. The first of the conclusions of Dr. Schrader that Ramakantha and Abhinaraguptr must have been ·INTRODUCTION XX111 ignorant of the vulgato cannot be admitted, at least 80 far as it portuins to Abhinuvagupta The tabulzr form showing the readings of the yulgate in comparison with those of Ramakantha and Abhinayagupta, found at the end of this introduction, will clearly show that while Abhinavagupta follows in & majority of cases the readings of Rāmakantha, instances whero Abhinavagupta follows the vulgate aro not wanting So the vulgato must have been current in Kashmir in the days of Abhinavagupta Again there are a fow instances where Rāmakantha follows the vvigate and Abhinavagupta has different readings The second of the contentions of Dr. Schrader is by showing that the former answered 18 untenable The third contention of Dr Schrader has to be examined in detail. The date of Sankara according to my calculation must be between 655 and 687 A D. If this were admitted, Rāmakantha's commentary must have been composed at least two hundred years later, and it would indeed be strange of a work written after such a long interval did not make any reference to an earlier commentary The same question will have to be raised in respect of Abhinavagupta also. Yet Dr. Schrader tells us that neither Rāmakantha por Abhinavagupta shows any knowledge of Sankara's commentary. It may not be proper to argue that the work of Sankara could not have spread into such distant places as ·xxiy INTRODUOTION Kashmir; for the tradition is porsistent that Sankara travelled up to Nepal. And one of the traditions refers to the visit of Sankara to Kasbmir itself. However much we may discountenance these traditions, there is nothing inherently against the spread of the works and fame of Sankara into Kashmir. What could then have been the cause of the studied neglect on tho part of Rāmakantha or Abhinayagupta of the commentary of Sankara ? There is a school of thought which regards Sarkara, the commentator on the Gitābhāşya, as distinct from the famous Vedāntin ; it is also held that the Gită commentator was an author of inferior calibre and that he must be taken to be much later than the traditional date of the great Vedantin. From tha point of vier of this school, the answer is clear. But this is not a safe argumont; and it is an argument wbich goes against a reliable and age-long tradition of at least eight hundred years. What thon could be the cause ? Two considerations may bo urged. One ia peculiarly provincial. Kasamirian authors have been many in the past and they have written on pazioa: brancbes of learning, and they are always seen to show & tendency to oito as authorities only writers that belonged to Kashmir. There ard of course exceptions but the exceptions are only with reference to outstanding litorary personalities. Šankara, having been A non-Kashmirian, did not perhaps find favoar with ·INTRODUCTION XXV thom Or, they might have neglected his commontary becauso the Kashmirinn philosophical system vas radically different from that of Sankari and nnturally thoy did not think it noccssary either to adopt or roſuto the interpretation of Sankara Tho second considoration is that the Kashmirian commentators found that Sankarz mas conmcntiug upon recension differont from tho ono they had boforo thon and consequently mido no roference to that oommontary while thoy woro proprring their own Whatever bo the reason, the fact romzing that the Kashmirinn commontators rofrain from making any diroct referonco to Sankara by name A While thus at 18 true that tho Kashmirian commontators do not maho any diroct referenco to Sankara, at has to be considered whether at lorst Ramakantha doce not botrny nny knowledgo of Sinke. I shall cito two refercnces from the commentary of Runrhantha, which aro worthy of consideration In the commontiry on योगोऽस्ति नैवात्यशत न चैकान्तमनश्नन (VI, 17) we find विस्रणानियमोऽत्र छान्दस । सम्कृतमन्यास्तु पाठान्तराणि योजयन्ति । Sinkara reads the text thuis - O atisfea and Rimzhantha 19 cvidently criticising the reading 1 Ps. 193 iv ·XxvI INTRODUCTION नात्यश्नत Is the criticism of Rāmakantha directed against Sankara? Again in his commentary on वक्तुमर्हस्पशेषेण विभूतीरात्मन शुभा (x, 16) Ramakantha bays अत्र "दिव्या द्यात्मविभूतय " इति प्रथमान्तपाठ केचित् पठन्ति । ते च यतच्छन्दाध्याहारेण छान्दसपयोगेन वा समर्थयन्ते ॥ Sankara reads “ दिव्या यात्मविभूतय " and makes the following comment दिव्या हि आत्मविभूतय आत्मनो मम विभूतयो यास्ता - कथ- यिष्यामि ॥ Bere, more clearly than in the previous instance, Rāmabantha Beems to be referring to Sankara In either caso it should be noted that Ramakantha 18 referring to the vulgrte reading in both the lost inces In addition to these two references, one may venture to suggest that in the pussage यदात्मनि देहबुद्धयादिधर्मारोपेण कृशोऽहम् , पूर्णोऽहम्, सुखितोऽहम् , दु खितोऽहम् etc [Page 32 Sa vatobhadra] ma see an echo of the passage तथा देहधर्मान् स्थूलोऽहम्, कृशोऽहम् etc [Brahmasutrabhasya (Adhyāsa), Sankura] A more tangible Cydonce is seen in the following citation in the Sarfatobhadri The verses 1 Page 292 2 Pag. 287 Vani Vilas edition ·INTRODUCTION xxvii यथैकस्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिभिर्वते । संयुज्यते न सर्वाणि तथा जीवः सुखादिमिः ।। [Sarvatobhadra, p. 381) prefaced with the words तथाचोक्तं ब्रह्मविदा केनचित् and कल्पयत्यात्मनात्सनमात्मा देवः स्वमायया । स एव कुरुते मेदान्तनिश्चयः॥ [Page 231] aro cited from the Māngükyakārikās' of Gauậapāda, the toacher's teachor of Sankara. It will be therefore difficult to regard Rāmakantha ag unacquainted with Sarikara and authors of his school of thought. Those facts become complicated when we pass on to a consideration of the commentary on the Gītā by Bhaskara, Bhāskaras have been many. We know of the Kashmirian author Bhāskara who wrote a number of works, besides & commentury on the Gītā. To this Bbāskara and his commentary on the Gită, reference is made by Abhinavagupta. We know also of another Bbāskara, the commentator on the Brahmasutras; he flourished later than Sankara and before Vācaspatimiśra 3. This Bhaskara too is known to bayo commented upon tbe Gita. It is also well known that this Bhāskara bas ontered a strong protest against the advaita of Sankara 1. Mandutyakorika, III, 5 and II, 12. 2. See Journal of Oriental Research, Modras. Yol, III.

·Ixviii
INTRODUCTION
and consequently he must have been aware of the vulgate
of the Gītä on which Sankata bas commented.
A fragmentary copy of a commentary on the Gītā
by Bhaskara is in my possession. The first leat is
wanting and the manuscript breaks oft in the middle of
the seventh adhyāya. That the author is & Bhāskara
there is no doubt, for re find the following and similar
colophons.
इति श्रीमद्भगवद्गीतासु भगवद्भास्करकृते भगवदाशयानुसरणाभिधाने भाष्ये
अर्जुनविषादो नाम प्रथमोऽध्यायः
There is also no doubt that this Bhaskara knew
the commentary of Sankara. Wo find Sankara criticised
in a number of places. A few instances may be given
here:-
Bhāskara
Sankara
अपरे तु मायावादिन्येन्यथावतार [३]
वर्णयन्ति--
तच शोकमोहावकृत्वा शीतोष्ण इतथ्य शोकमोहावकृत्वा शीतो-
सहनं युकं कर्तुम् । कस्मात् ! यतो प्णादिसहनं युक्तम् । यस्मात्
नासतः शीतोष्णादिविद्यते भावो भवन.
नासत: etc. (verse)
मस्तिता॥
न असतः अविद्यमानस्य शीतो-
ध्यादेः सकारणस्य न विद्यते नास्ति
Pago 50
भावो भवनम् अस्तिता ॥
II, 16.

·INTRODUCTION xxix Sankara Bhaskara केचित् खमतं भगवत्यारोप्य वर्णयन्ति- विदुपः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रक- रणार्थोऽभिप्रेतः भगवतः विदुपः सर्वकर्मप्रतिषेध एव प्रकर- णार्थोऽभिप्रेतो भगवता Page 60 II, 21, अपरे त्याहुः अव्यक्तमदर्शनम् । तदादिर्येषां तानि अव्यक्तादीनि अव्यक्तमदर्शनम् --- अनुपलब्धिः आदिः येषां....तानि अव्यक्तादीनि भूतानि II. 28. Page 64 । केचिल्लिङ्गभङ्गं कुर्वन्तो ब्याचक्षते- यदि जनकादयः प्राप्तसम्यग्ज्ञानाः यदि ते प्राप्तसम्यग्दर्शनाः ततः ततो लोकसंग्रहणार्थ कर्मणैव संसिद्धि- लोकसंग्रहाथ मारब्धकर्मत्वात् कर्मणा मास्थिताः। कर्मसंन्यासे प्राप्तेऽपि असं- सहैव असंन्यस्यैव कर्म संसिद्विमास्थिता न्यस्यैव प्रवृत्तकर्मत्वात् इति । अथा- इत्यर्थः। अथ अप्राप्तसम्यग्दर्शनाः जन- प्राप्तज्ञानाः कर्मणः सत्त्वशुद्धिद्वारेण कादयः, तदा कर्मणा सत्त्वशुद्धिसाधन- ज्ञानोत्पत्तिमासाद्य मुक्ता इति व्याख्येयः भूतेन क्रमेण संसिद्धिमास्थिता इति श्लोकः व्याख्येयः श्लोकः III, 20. P.97. "यस्य सर्वे समारम्भाः" इत्यारभ्य Compare the tomten- तदन भगवन्मतविनाशकरः कोऽथ- tary on IV-19 to 23, ·XXX INTRODUCTION महामायाविने [] सून्तकमिव [] पटं कुर्वन्तः कर्मनिवृतिमेव वर्णयन्तो लोकं विप्रतारयन्ति Page 121. Jñánakarmasamuccaya was the doctrine propounded by Bbāskara, the Vedāntin, though Kashmirian writers too like Rāmakantha and Abhinavagupta advocated the same doctrine. The Gītā commentary of Bhaskara lays emphasis on the doctrine of Jñánakarmasamuc. caya and one will naturally conclude that this Bhāskara is pono other than the Vedantin. In this connection attention is invited to the following passages found in the commentary of Bhāskara. The presages are very corrupt and they are reproduced as found in the menusoript: समुञ्चनपान । स्मार्तेन कर्मणा श्रौतेन वा ज्ञानस्स समुच्चय इत्ययमपि विशेष उपयोज्यते यथाप्राप्तेन कर्मणा समुच्चयोपपत्तेः। न च न श्रमविल्प चाश्रमविकल्प:] आश्रमसमुच्चयो वा भगवता विवक्षितः साक्षात्करणात्माग- वस्थायां कर्मप्राधान्यम् , उत्तरत्र ज्ञानप्राधान्यमित्युपदेशात् । अतः स्थिरं प्रति- पुरुष अमपवर्गाधिकारे ज्ञानकर्मणी समुचीयते । Page 82. कर्मसहितमेव ज्ञानं सिद्धिसाधनमाश्रमप्रतियातेरतन्त्रम् [1] अतः सर्वेषा- माश्रमाणां समुच्चयात् सिद्धिः इति भागवतं मतं मुद्रितम् ।। Page 87.

·ÍNTRODUCTION XXX1 अथ ज्ञानसहितात्कर्मण तत्राप्तिरित्येव सत्यमझीकृतोऽसत्पक्षो भवता भद्रमुखेन ॥ Page 88 The most interesting foature of this commontary 18 that it follows the Kisbmirian Rocension in most of the places Tbis will be apparent from the perusal of the parallel columns gipon at the end What thon is the conclusion ? Is this Bhāskara idontical with the Kashmirian author or 18 ho the same as the Vedāntin? If he is the Kaslımırian, ho shows him self to be aware of the works of Sankara If he 18 not, how did Kashmirinn readings find a place in bis commentary? It is too well known that Kashmirian readings havo not been adopted by any non-Kashmirian author It 18 also intorosting to note that while this Bhāskara criticises the views of Sankari, ho does not take him to task for bis roadings, which are apparently different from his And one of Jay tirthi's roforonces to Bhīskara', who is distinguished by Dr Schrader from Kasbmirian, 18 ba on & Kashmirian reading of the text Under these circumstances, the only possible conolusion is that in thoso days commentators did not soom to ܢܕ The paggage itself runs thus भन भास्करोऽन्ययमपश्यन्-'परमात्मा समाहित ' इति सप्रदायगत पाठ विसज्य 'परात्मसु समा मति' इति पाठान्तर प्रक प्य etc Page 375 Vonkateshwar Pres odn ·XXXII INTRODUCTION 1 hayo laid muoh stress on the differences in the reading when they did not conflict with their philosophical conolusions One point arising from the remarks of Dr Belvalkar regarding the extent of the Gītā bas to be made clear. Keśava Kaśminin says that the Gitá consists of 745 verses, Abul Fazl also makes the same remark. One of the readings of the verse in the Mabābhārata giving the extent of the Bhagavad Gitā agrees with this caloulation The citations from the Gitā in the Aini Akbarı are not found in the vulgate On the other hand Sankarı says definitely that the Gitā is made up of only 700 verses Almost all commentators of the non-Kashmirian school agree with Śankara 18 to the extent Is it possible that all thoso that speak of 745 verses have made a mistake regardiog the calculation ? If they have not made the inistake, how are we to account for the 45 porses that are not to be found in the yulgate? An unsatisfactory attempt has been made by Dr Belvalkar in trying to make up the 74 verses by including the perses of a work called Gītāsāra to the seven hundred accepted by Sankara And oven then he cannot arrive at the number 745, for tho number comes to be far in excess of it In order to reduce the total number, the method adopted by Dr 1 Very probably the text of the Gta was not settled at the time of Sankara end it is likely that he evolved the text of 700 verses from the obylously confusing material he had before him ·INTRODUCTION XXXI11 Belvalkar 18 two.fold. He makes four anustubhs with tbree ardhas each in the first adhyāya, two apustubhs with three ardhas each in the tenth adhyāya and two tristubbs each with three ardhas in the eleventb adhyāya And the first and the second verses in the eighth adhyaya are regarded as interpolations This argument does not carry conviction In this roconstruction Dr Belvalkar assumes among other things that the Gītāsāra was deliberately included 1o the Mahābbāraba--in the Gitā portion6–11 Kasbmır Wboover might have been the author of the Gītāsára, he wanted to mislead tho world by makiog them think that what he has writren is part of the Gītā This instinct of the author of the Gitāsāra nade him proclaim that tho Gita consisted of 745 versos It would appear to one to-day that the author of the Gītāsāre went through the entire process of manipulating the number which Dr. Boivalkar has gone through Is this not attributing too much to an honest composer of the Gitāsāra ? And what about the Gītāsāra itself? Dr Belyalkar himself tells us that there are two versions of the Gītāsāra Why he favours of the Gītāsāra to the detriment of another 18 not clear Perhaps his partiality to the one ho has selected is due to the fact that it 18 the shorter of the two Arguing on the basis of three-ardha verses, we can safely arrive at any number that we want It cunnot be difficult to group many other ardbas like this and regard fow others 28 ono version ·xxxiy INTRODUCTION interpolations and arrive at 700 verses...the number of Sankara and yet include the Gitāsăra ic toto. The doctor's falling in line with the Otto-Garbe- Schrader suggestion regarding the interpolation is unhappy. The so-called interpolated verses have been accepted to be genuine by Sankara, Rāmakanţha and others. Kşemendra' regards the questions raised in the so-called interpolated verses as necessary to the context. Dr. Belvalkar refuses to take nto consi ion his reconstruction the additional perses found in Kashmirian manuscripts and commented on by Kashmirian com. montators. It is only future research that should solve the problem of the extent of the Gītā. THE KASHMIRIAN TEXT. The Kasbmirian text of the Gită contains & number of variations from the vulgate; but the most important of such variations happen to be the addition of certain verses and omission of a few others. These and other variations are indicated at the end of this introduction but for the sake of convenience the verses which Rāmakantha alone has in addition are cited here in full: 1. भगवानुवाच वं मानुष्येणोपहतान्तरात्मा विषादमोहाभिभवाद्विसंज्ञः । कृपागृहीतः समवेक्ष्य बन्धनभिप्रपन्नान्मुखमन्तकस्म ॥ II, 11. 1. Bharatamañjari, p. 398.

·INTRODUCTION
XXXY
2. यस्य सर्वे समारम्भा निराशीबन्धनास्त्विह ।
त्यागे यस्य हुतं सर्व स त्यागी स च बुद्धिमान् ।।
II,50
3. अर्जुन उवाच
भवत्येष कथं कृष्ण कथं चैव विवर्धते
किमात्मकः किमाचारः तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।।
भगवानुवाच
एप सूक्ष्मः परः शत्रुः देहिनामिन्द्रियैः सह ।
सुखतन्त्र इवासीनः मोहयन् पार्थ तिष्ठति ॥
कामक्रोधमयो घोरः स्तम्भहर्पसमुद्भवः ।
अहङ्कारोऽभिमानागा दुस्तरः पापकर्मभिः।।
हर्पमस्य निवर्यप शोकमस्य ददाति च ।
भयं चास्य करोत्येष मोहयस्तु मुहुर्मुहुः ।।
स एप फलुपः क्षुद्रः छिद्रप्रेक्षी धनजय ।
रजः प्रवृतो मोहात्मा मानुषाणामुपद्रवः ॥
III, 38-12.
4. लिप्समानः सतां मार्ग प्रमूढो ब्रह्मणः पथि ।
अनेकचित्तोऽविश्रान्तो मोहत्यैव वशं गतः ।।
VI, 38b and 39a.
. यं प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते योगिनोऽर्जुन ॥
VIII, 22b.
6. एवं हि सर्वभूतेषु चराम्यनभिलक्षितः ।
भूतप्रकृतिमास्थाय सहैव च विनैव च ॥
IX, 7.

·xxxri INTRODUCTION 7. नानारूपैः पुरुषैर्योध्यमाना विशन्ति ते वक्त्रमचिन्त्यरूपम् । यौधिष्ठिरा धार्तराष्ट्राश्च योधाः शस्ः कृता विविधैः सर्व एव ।। त्वतेजसा निहता नूनमेते तथा होमे त्वच्छरीरे प्रविष्टाः ॥ XI, 28. 8. अनादिमानप्रतिमप्रभावः सर्वेश्वरः सर्वमहाविमूते ।। XI,39. 9. न हि त्वदन्यः कश्चिदस्तीह देव लोकत्रये दृश्यतेऽचिन्त्यकर्मा ।। XI, 41. 10. दिव्यानि कर्माणि तवाद्भुतानि पूर्वाणि पूर्वेऽप्यृपयः स्मरन्ति । नान्योऽस्ति कर्ता जगतस्त्वमेको धाता विधाता च विभुभवश्व ।। तवाद्भुतं किं नु भवेदसय किं वा शक्यं परतः कीर्तयिष्ये । कर्तासि सर्वस्य यतः स्वयं वै विभो ततः सर्वमिदं त्वमेव ॥ अत्यद्भुतं कर्म न दुष्करं ते कर्मोपमानं न हि विद्यते ते। न ते गुणानां परिमाणमस्ति न तेजसो नापि वलस्य नः ।। XI, 46, 47, 48. 11. स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मोदयादपि ।। XVIII, 47b. The following verses found in the palgate and com. mented on by Sankara and others are not found hero. नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना । न चाभावयतः शान्तिरसान्तस्य कुतः सुखम् ॥ इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । सदस्य हरति प्रज्ञां घायु यमिवाम्भसि ॥ II, 67 and 68.

·İNTRODUCTION xxxvii The earliest of the known Kashmirian commontaries on the Bhagavad Gita is that of Vasugupta, teacher of Somānanda and founder of the Kashmirian school of Saivism. Vabugupta was the teacher of Kallața who flourished in the roiga of Avantivarman. The Răjatarangiņi' says: अनुग्रहाय लोकानां भट्टश्रीकल्लटादयः । अवन्तिवर्मणः काले सिद्धा भुवमवातरम् ।। Avantivarman of Kashmir, the patron of Anandavardhana, roignod in Kushmir, in tho middle of tho 9th century (A. D. 855-883) and Vasugupta must have been vory probably his elder contemporary. Vasugopta therefore must have lived either at the begioning or middle of the 9th century A. D. Mr. Ohatterji tells us that Vasugupta composed a commentary on the Bhagavad Gita called Vāaavi Tikā, "of which the first six chapters are perhaps still to be foond existing as incorporated in anothor tīkā on tho Bhagavad Gitā, cnlled Lāsaki by Rājāpaka Lasakāka, of wiich manuscripts are available's I have not myself seen any copy of the Lāda ki and cannot therefore ada any more information on this point. 1. Rajatarangial V, 66. 2. Kashmir Salylem, pp. 37, ·xxxviii INTRODUCTION The second of the known Kashmirian commentaries is by Anandavardhana. A copy of tbis work, it Beems, is in the possession of Dr. S. K. Belyalkar. I have not been able to examine this too. Rāmakantha's commentary, the work 2017 issped comos next. It is called the Saryatobladra and is a very extensive work, Bhāskara, about whom we do not know very much, is referred to by Abhinavagupta a9 a commentator on tho Gitā. Tho Kashmirian writer Bhāskara, is the author of the Siva Sūtra Vārtika. He was porhaps cither later than Abbinaragupta or at best, a youngor contemporary and it is unlikely that Abhinavagupta could be referring to him'. Who then is the Bhāskara referred to by Abbinaragupta ? The Bbāskara whose commentary has been preserved to us in a fragmentary form is commenting upon what is very likely & Kashmirian tøst. I have already said that he is later than Sankara. Very probably this Bhāskara is the same as the Vedāntin. In that case the commentary must have been written before 840 A. D, the date of Vācaspatimiśra, who relers to tho Vedāntin. If this vero admitted, then this Bhaskara's commentary is either contemporancous with that of Vasugupta or only slightly 1. Contra Schrader 1. H.Q. Vol X, 348 ff.

·INTRODUCTION Xxxix lator in point of time. Abhinavagupta's reference to Bhāskara' cannot be traced in the extant portion, for the manuscript is very defective and fragmentary. Abhina vagupta, the most important literary figure both in the Pratyabhijñā system of Saivism and in literary criticism, is the author of still another commentary. It has been before scholars over since 1912 but somebow did not attract much attention til now. A separate edidion of it was published in 1933 by Pandit Lakshmana Raina Brahmachari, Srinagar, RĀMAKANTAA In the Saryatobhadra, the author tells us that he belongs to tbe family of Nārāyaṇa of Kanyakubja, in whose family Muktākana was born. Himself, he is the younger brother of Muktākana. Attention is invited to the following verse found almost at the end of the Sarvatobhadra यो नारायण इत्यभूच्छुतनिधिः यः कान्यकुब्जे द्विजः तशे वगुणप्रकर्षखचितो मुक्ताकणाख्योऽभवत् । तस्यैया सदृशानुजेन रचिता रामेण विद्वज्जन- लाध्यत्वात्सफलश्रमेण भगवदीतापदार्थप्रपा । 1. See Abhinayagupta'e commentary on XVIII, 2

·INTRODUCTION
The Rajatarangini' tells us in the worse :
मुक्ताकणः शिवस्खामी कविरानन्धवर्धनः ।
प्रयां रत्नकरश्चागात् साम्राज्येऽवन्तिवर्मणः ॥
that Vuktākaņa, Śivagvāmi and Amandavardhana
were the pa ņạitas adorning the court of Avantivarman of
Kashmir. It follows that Rāmakantha is the younger
contemporary of Anandavardhana and therefore belongs
to the closing period of the 9th century A.D.:
Mr. Chatterji” tells us that "Rāmakantha was one
of the pupils of Utpala, the author of the Pratyabhijñā
Sūtras and as such was a fellow student of Lakşınaņa,
guru of Abbinavagupta."
About Nārāyaṇa of Kānyakubja, we do not have
much information. Perhaps he is the same as the author
of the Stavacintamani, which has been printed as No. X
in the Kashmir Sories. Ksemarāja, the commentator
on the strvacintāmaņi“ tells us in the verse
श्रीरामेण कृतात्र सद्वितिरित्येपा किमर्थेति मा
सन्तश्चेतसि कृध्वमस्ति विवृतौ कोऽपि प्रकर्षोऽत्र यत् ।
तेनार्थिप्रणयात् दिनैखिचतुरैः या क्षेमराजो व्ययात्
क्षेत्रे श्रीविजयेश्वरस्य विमले सैषा शिवाराधनी ।।
1. Relaterassia V, 34.
2. This Ramakantho has therefore to be distinguished, from the
commentator on the Narsiparapariksa; the latter is the son of one Nára.
aynakentha.
3, Kashmir Solvism, p. 28.
4. Stayaclntamani, p. 130.

·INTRODUCTION XLI And we that one Rāma commented upon this work know that Ramakanthi w28 known by the other names Rāma aud Rimakavı It is likely that this commentator is the samo 18 Ráinakantha , perhaps ho commented on tho Strvaciatāman: because it was coinposed by Bhatti Nārāyanı to whose family he himself belonged A word may be said zegarding the philosophical tenets of Rāmikantha It is woll I nown that he holds în important place in the history of the Praty abhijñā system of $uiva thought In the Gītā commentury be oxplains the type of advaita known as bhedābheda, the doctrine of difference in-identity the standpoint taken by tho nimamsakas and the uuthors of the school of Bhaskara The view is bound up with the doctrino of jñānakarma-samuccaya It is held that to attain tho final goal one omnnot rely absolutely on jñāns alone as the orthodox adveitins do, nor could one rely on harma alono 28 the mimāmszkas do A judicious blending of both fāna and karmı alone will lead to the final goal Predecessors of Sulkarn held that viow and in tlo post Sunları i period Bhaskara and his followers and some of the Visastādvuitias also hold it Rāmakanth2 sets forth his views in very clear language in the following passages 1 इदानी प्रबुद्धस्य यथाप्रतिपादितज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानपरिनिष्ठितसुद्धे लोकविषयमात्मविषय च व्यवहार नियमयितुमाह [Pige 108] 2 यथोक्तविज्ञानामृतावगाहनात् निवृत्तसन्देहादिसमस्तसन्तापस्सन् युध्य- ख, समरात्मकमवसरोपनतमवश्यकार्य स्वकर्मानुतिष्ठ—इत्येतायता Vi ·xii INTRODUCTION ग्रन्थेन प्रायः परिसमाप्तोऽयं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्मकः उपदेश- सारः [Page 110] 3. समुच्चयज्ञानस्य मोक्ष प्रति सौकर्यप्रतिपादनाय विमोक्ष्यस इति कर्मकर्तरि प्रयोगः [Page 148] 4. इत्यं च समुञ्चिते ज्ञानकर्मणी प्राक् साङ्ख्ययोगशब्दाभ्यां ये प्रति- पादिते स एव संन्यासयोगशब्दाभ्यामुक्त [Page 168] b. योगे ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानसमायौ [Page 160] 6. शास्त्रविहितविषयनिष्ठतैव ब्रह्मणि स्थितिः निविप्लवा इति समुच्चय- पक्षमेव निर्वाहयितुमाह [Page 174] 7. आत्मज्ञानविहितकर्मसमुच्चयानुष्ठानरूपस्य सकलपकरणसिद्धान्तस्य मथ- मेनाध्यायेन प्रस्तावनामात्रमुपकान्तम्.. ..इदानीं तयोर्ज्ञानकर्मणोः समुच्चयेनानुष्ठातव्यतया उपदिष्टयोः etc. [Page 181] 8. ज्ञानकर्मसमुघयानुष्ठानात्मनि चास्मिन् महायोगे प्रत्युदितविद्याशक्ति- रेवाधिकृतः [Page 200] ......nr 9. एवं यदङ्गभावमापन्नानां योगान्तराणां योगत्वसिद्धिः तस्य ज्ञानकर्म- समुचयरूपस्य निरतिशयस्य योगस्यानुष्ठातुर्मद्भक्तस्य कर्मयोगिनोऽपि सतः तव [Page 210] 10. पुरुषो हि तं यथोक्तं ज्ञानकर्मानुपानरूपाचरति may now proceed to pote the differences in tho roadings of the text:- ·Vulgate [V] Ramakantha [R] Abhinavagupta [A] Bhaskara [B] First Adhyâya Same as R 1. समवेता युयुत्सव सर्वक्षत्रसमागमे Same as R 7. नायका मम नायकान् मम Same as R Same as V. Add after this verse सैन्ये महति ये सर्वे नेतार शूरसमता Same as R INTRODUCTION कृपश्च समितिंजय b सौमदतिर्जयद्रथ Samne as R Same is R Same &3 R 90 सर्वे युद्ध कृप शल्यो जयद्रथ सौमदत्तिय वीर्यवान् नानायुद्ध भीमाभिरक्षितम् भीमाभिरक्षितम् Same as R Srme as R Same asR Same as R 10- भीष्माभिरक्षितम् । भीमाभिरक्षितम् 110 अयनेषु च Same as R Same is R स्यनेषु तु Same asv Samo as R XLIU ·Ramakantha. Abhinavagupta, Same as R. Bhaskara. Samo as R. AIIX Vulgate. 18a द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वश पृथिवीपते पाश्चालश्च महेप्यास. द्रौपदेयाश्च पञ्च ये Same as V. Simeas v. 19b व्यनुनादयन् व्यनुनादयत् उभयोस्सेनयोर्मध्ये उभयोस्सेनयोर्मध्ये Snmens R. 216 सेनयोरुभयोर्मध्ये 216 सेनयोरुभयोर्मध्ये Same as R. Samo as V. Same as R. Add after this'- उमयोस्सेनयोरस्य तुल्यखाजन्या तुतः [१] The reading 18 vory Corrupt. Samo 18 R. INTRODUCTION Same as R. Same as v. Same as v. 28* विषीदनिदमनवीत् 20 सीदन्ति मम 30% गाण्डीव संसते 324 नच राज्यं सुखानि च सीदमानोऽनवीदिदम् सीदन्ति सर्व संसते गाण्डिवं न राज्यं न सुसानि च Same as v. Samo as R. Same as v. Same as V.

·Abbina yagupta. Bhāskara. Same asv. Same as R. Same as R. Same as y Vulgate. Rāmakantha. 33 त इमेऽवस्थिता युद्धे त एवेमे स्थिता योद्धं प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् 35 किन्नु महीकृते किमु महीकृते 37 सबान्धवान् सवान्धवान् 39 प्रपश्यद्भिः संपश्यद्भिः 43 उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः Same as A. स्ववान्धवान् Same as y. Same as V. उत्साधते जातिधर्मः कुलधर्मश्च शाश्वतः INTRODUCTION Second Adhyāya Same as R. Sane as R. 20 कुतत्त्वा 1b विषीदन्तमिदं सीदमानमिदं कुतस्त्वां 3- क्लव्य मा म गमः पार्थ मा कैव्यं गच्छ कौन्तेय Same as v. Samo as R. Same as R. Same as R. 41X ·IATX b परन्तप 10 विषीदन्तमिद Ramakantha Abhinavagupta Vulgate Bbāskara Same as R Same as R श्रेयश्चर्तु • श्रेयो भोक्तु 'हत्वार्थकामास्तु गुरुनिहैव न त्वर्थकामस्तु गुरून्निहत्य Same as R Same as R ते न स्थिता Same as R 6 तेऽवस्थिता Same as V 7. पृच्छामि त्वा पृच्छामि वा Same as R Same as R. 8 यच्छोक यइशोक Same as R Same as R Sume as R Same as R परन्तप सीदमानमिद Samo as R Same as R After verze ten of the The additional verse The additional verseas vulgate we bave found in R 18 found found in R 18 found the following addı here also, but read here also, मानुष्येण 15 tional verse समवीक्ष्य as समवेक्ष्य read as मानुपण त्व मानुष्येणोपहतान्तरामा विपादमोहाभिभवाद्विसज्ञ । कृपागृहीत समवीक्ष्य वन्धून- भिप्रपन्नान्मुखमन्तकस्य ।। INTRODUOTION ·Bhāskara Abhinavigupta. Vulgate. Rámakantha Same as R 11. अशोच्यानन्वशोचस्त्वं अनुशोचस्त्व प्रज्ञावादाश्च Same as v. प्रज्ञावादाश्च भाषसे Same as R. Same as v. अशोच्याननुशोचस्त्वं प्राज्ञवन्नाभिभाषसे न होवाह इत परम् विनाशिन हन्यते हन्ति वा कथम् Same as R Same as v. b Same as R. Same as R Same as R, 12- न त्वेवाह अत परम् 18 अनाशिन 210 का घातयति हन्ति कम् 26 अथ चैन 29+ तथैव चान्य 30 न त्व शोचितु Same as y INTRODUCTION अथ वैन Same as R. Same as R. थैतनमन्य तथैवमन्य Same as R Seme as y Same as Y नानुशोचितु 32+ सुखिन Same as V Same as V सुकृतात् Same is v. Same as V अथ चेत्त्व धर्म्यमिम 33. अथ चेत्त्वमिम धर्म्य 36 येपा च त्व 40- नेहाभिकमनाश एषा चल Same asv. Sime as V. नेहातिक्रमनाश XLVII Same as R Same asR ·Bhāskara Abhinavagupta Szmo as R IIIATX Same as R Vulgate 41. एकेह 42 वेदवादरता 43* जन्मकर्मफलपदाम् Rimakantha एकैव वेदवादपरा जन्मकर्मफलेप्सव Same as R Same as R Same as R Same as V b बहुरा भोगैश्वर्यगति बहुला भोगैश्वर्यगती Same as R Same as V 47 कर्मण्येवाधिकारस्ते 48 verse कर्मण्यस्त्वधिकारस्ते Sime as R Sume is R After verge 48 of the The additional verso The additionni vulgate, the followfound in R 18 found found in Rafter this ing 18 added here also is omitted here यस्य सर्वे समारम्भा निराशीन्धिनामित्वह। त्यागे यस्य हुत सर्व स त्यागी स च बुद्धिमान् ।। यदा व मोहकलिलं Sume asv Samo 18 V but agree बुद्धया व्यतिरिष्यसि । with R ID व्यवतरिष्यसि INTRODUCTION 520 यदा ते मोहकलिल बुद्धिय॑वतरियत्ति ·Bhashara Vulgate. 63. निश्चला Ramakantha. निश्चिता Abbioavagupta Same as R. स्थिरधी 256 स्थितधी Same as R. From this ardba up to the end of verse 3 in the next adhyayan the text is missing in the manuscript along with the commentary INTRODUCTION 55 सर्वश. सर्वत Same as R b तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते Same as R, but reads स्थिर instead 60 यततो ह्यपि यत्तस्यापि हि Same as R 61 मत्सर तत्परः Same as v. 649 रागद्वेषवियुक्तैस्तु रागद्वेषविमुक्तैस्तु Same as R. xx ·Bhaskara. Vulgate 66 and 67 Ramakantha. Abhinavagupta These two verses are This and the next omitted verso are found in the text as printed; but Abhinavagupta does not comment upon them. It 18 not clear whether Abhinava know them; very probably he did not have these verses before him सर्वतः Same as R. रात्रिः Same as R INTRODUCTION 68 सर्वशः 696 FIT Samo as v. 6 मिय्याचारः 17 यस्त्वात्मरतिः Third Adhyāya Same as V. मूढाचार यश्चात्मरतिः This verse 18 rond after Verse 24 of the yul. gate Samo as V.

·Vulgate. Ramakantha. Abhinavagupta. Bhaskara 19 This verse is omitted here but added after verse 24 later on. Same as R. वर्ताम्येव च कर्मणि यद्यहं न प्रवर्तेय Sarne as y. Same as R Same as R. Sime as R. Same as R. गुणा गुणार्थे 22 वर्त एव च कर्मणि प्रवर्तेऽथ च कर्मणि 23- यदि हाहं न चर्तेय Same as v. 23 अनुवर्तन्ते अनुवर्तेरन् 270 सर्वशः भागश 28 गुणा गुणेषु 31• अनुतिष्ठन्ति अनुवर्तन्ति 31 मुच्यन्ते तेऽपि कर्ममि मुच्यन्ते सर्वकिल्विषैः 32 विद्धि नष्टानचेतसः विनष्टान्विद्धयचेतस 35b परधर्मो भयावह परधर्मोदयादपि INTRODUCTION Same as R. Same as y. Same as R Same as R. ते विमुच्यन्ति कर्मभिः Same as R. Same as V Same as R. Same as R. It seems from the commentary that Bhabkara. reads in the Li

·Vulgate.
Ramakanthan
Abhinavagupta.
Bhaskara.
एप सूक्ष्मः परः शुत्रुः
देहिनामिन्द्रियैः सह ।
also found. R. 40
and R. 41 are mis.
sing,
सुखतन्त्र इवासीनो
मोहयन्पार्थ तिष्ठति ॥
INTRODUCTION
कामक्रोधमयो घोरः
स्तम्भहर्पसमुद्भवः ।
अहंकारोऽभिमानात्मा
दुस्तरः पापकर्मभिः ।।
हर्षमस्य निवत्यैप
शोकमस्य ददाति च ।
भयं चास्य करोत्येष
मोहयस्तु मुहुर्मुहुः ॥

·Abhinavagupta. Same as R. Bhaskara. Sarme as R. Same as v. Same as R. Ramakantha. विभागतः कामः फलेप्वपि पश्यति स चोक्तः समुपासते अशेषाणि Same as R. Valgate. 13. विभागशः 14 कर्मफले स्पृहा 18 पश्येत् स युक्तः 25* पर्युपासते 35b अशेषेण 37° भस्मासात्कुरुते Sarme asv. 186 Same as R. Same as R. Same as R. Same as R. Same as v. Same as R. Same as V. भस्मसात् क्रियते Same as y INTRODUCTION Same as R. 14 यच्छ्य एतयोरेक तन्ने ब्रूहि सुनिश्चितम्" Fifth Adhyaya यः श्रेयानेतयोरेकः Same as R. तं मे ब्रूहि विनिश्चितम् विमुच्यते Same as R. 3 प्रमुच्यते 7' कुर्वन्नपि Same as R. कुर्वन्वापि Same as V. Same as V. 80 अश्नन् गच्छन् वपन श्वसन् Same as y. अनन् गच्छन् श्वसन् खपन् मुझन् गच्छन् श्वसन् स्सयन AT ·tvi Abhinavagupta. Same as R. Bhāskara. Same as v. Vulgate. 11 शुद्धये 13 देही 17 निर्धतफल्मपाः Ramakantha. सिद्धये देहे निर्धातफल्मपाः Same as R. Same as v. Samens v. Suzze as R. The following verse is added after this:- स्मरन्तोऽपि मुहुस्त्वेतत् स्पृशन्तोऽपि स्वकर्मणि सक्ता अपि न सज्जन्ति पङ्के रविकरा इव ।। Same as R. INTRODUCTION omitted Same as R. 1b सुखमक्षप्यं 23- विमोक्षणात् । 23 कामक्रोधोद्भवं वेगं मुखमव्ययं Same as V.10 Here read the verse found in V.and omitted by R. This verse is omitted. Same as A. कामोत्थवेगानुरोधः विमोचनात् Same as v. Same as V.

·Valgate. 23 स युक्तः स सुखी नरः 240 योजतः सुखः Rāmakantha. स योगी स सुखी मतः अन्तसुखः स पार्थ परमं योग Abhinavagupta. Same als R Same as R. Bhaskars. Sa.me asv. Same as v. स योगी मानिर्वाण Same as R. Sama as R सर्वतो ब्रह्मनिर्वाण Same as v. 26 अभितो ब्रहानिर्वाणं 290 मां शाति Same as y. Same as V. Same as v. Perhaps the reading here is at instead of मा INTRODUCTION 16 स संन्यासी च योगी Sixth Adhyāya Same as Y. Same as v. स संन्यासी स योगी The portion relating to verses 2-27 are missing in the manuscript and tho readings cannot therefore be ascertained. IPAT ·Bhaskara. IITAT Rimakuntha. Same as v. Vulgate. is अनुपजते परमात्मा समाहितः b मानापमानयोः Abhinavagupta. अनुपज्जति Same as R. परात्मसु समा मतिः Same as R. Same as R. Samo as V. मानावमानयोः After this add verso 19 of the fifth adhyaya which was omitted there. अचल: स्थितः संपश्यन् मद्भक्तोऽनन्यमानसः योगोऽस्ति नैवात्यशतः नातिजागरतोऽर्जुन योगसेवनात् INTRODUCTION Same as R. 18. अचलं स्विरः । संप्रेक्ष्य 11 योगी नियतमानसः 16• नात्यभितस्तु योगोऽस्ति । जाग्रतो नैव चार्जुन 20+ योगसेवया Same as R. Same as R. Samo as R. Same as R. 21- यत्तत् यत्र Same as y. । स्थितश्चलति स्थितश्च्यवति Same as R.

·Rāmakantha Vulgate. Bhaskart. Abhinavigupt 1. 26 वशं नयेत् Same as V शमं नयेत् Same 2sv. Same as v. यस्माद्योगिनमुत्तमम् 270 योगिनं सुखमुत्तमम् Same as R. नियतमानस Same as R 23 विगतकल्मष Same as R b अत्यन्तं सुखमश्नुते Same as R. भत्यन्तमधिगच्छति Same as v. पश्यतो 2gb ईक्षते Same as V 31 स योगी मयि वर्तते Same as V Same as V मण्येवासौ च वर्तते 36% असंयतात्मना Same as V असयतात्मन Same as V. 370 अयति 11 अयत Same as R Same as V. अप्राप्य योगसंसिद्धि लिप्समान सता मागे Same as R. Same as R. का गति कृष्ण गच्छति प्रमूढो ब्रह्मण. पथि The following is an The additional verse The two additional additional verse- 18 found but rend ardhas US R. अनेकचित्तोऽविश्रान्तो 31f1lit. instead of are found here. The मोहस्यैव वश गत । अविश्रान्त reading is अविभ्रान्त. अप्राप्य योगसंसिद्धिं like A, instead of का गतिं कृष्ण गच्छति ॥ अविश्रान्तः INTRODUCTION b In LIX ·Bhaskara. Y'nigaie. Lsiii Abhinaragupta. अनुपजनि Samc as R. • अनुपाती 7. पग्मामा ममाहितः मानापमानः SameasR. b Samo 29 R. unikanthi. Sino 13 V. परामा समा मनिः সালমান Alter this add verso 19 ol tho fifth adbya. yawhich was onttel there. अनल: तिः गंपसन् मदतोऽनन्यमानमः योगोऽस्ति नैरात्यातः नातिजागरतोऽर्जुन 13. जपलं गिरः Samo 25 V. INTRODUCTION • संदेश Samens R. Same as R. Samoas P. Same asR. 1; योगी निरनमानसः 16. नान्यभनस्तु योगो नि b जामनो ने नार्जुन 20 योगमेरा 31. ৮ শিগনি योगमेश्नात् Sarmeas R. यत्र Same as v. स्तिश्च्यवनि Same as P ·Abbinavagupta. Bhaskara. Vulgate. Ramakantha. Same as R. Same as V. Same asR. Same as v. 38 विनष्टः । विमूढो ब्रह्मणः पथि 39* एतन्मे 40 तात गच्छति 420 कुले भवति धीमताम् 43 पौर्वदेहिकम् 43b यतते च ततो भूयः विभ्रंशात् विनाश वाधिगच्छति Same as v. Same as V. जायते श्रीमतां कुले Same as v. ततो भूयोऽपि यतते जातु गच्छति Same Is V. एतं मे Same as v. जायते धीमतां कुले Samo as V. Same as R. 5 Same as R. पौर्वदैहिकम्। Same as v. INTRODUCTION Seventh Adhyâya SameasR. Sames V. 2 नेह भूयोऽन्यत् न पुनः किश्चित् There was probably another ardh hero: चिन्तनीय यदुत्कृष्टं सत्त्वं तदुपदिश्यते ॥

·Rāmakantha Abhinavagupta. Bbāskari. Vulgate. 8* प्रभामि 9 गन्ध पृथिव्या च Same as R. प्रकाश पृथिव्या गन्योऽस्मि Same as R. Same is y. The reading cannot be determined Same as y अस्मि 11 चाह Sama as V 12 एवेति 13 सर्वमिद जगत् एवेह14 Same as V Same as R. Same as V. Sume as V Perhaps the reading was कृत्स्नमिदं जगत. INTRODUCTION 16* सुकृतिनोऽर्जुन सुकृतिन सदा Same as R Here the manuscript breaks off 180 Same as R मतम् मत 24 The verse is omitted The verse is read as in V. and commented upon Same as R. भविष्यन्ति च 26 भविष्याणि च 30% च ये तथा Same as v. T ·Volgate Abhina.vagupta. tsu Ramakantha. Eighth Adhyāya. अन्तकालेऽपि Samo as R • अन्तकाले च 8. नान्यगामिना अनन्यगामिना Same as R Same as v. 06 परस्तात् पुरस्तात् अभिधास्ये 115 प्रवक्ष्ये Same as R. 20- अन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात् INTRODUCTION अन्यो व्यक्ताव्यक्तः Same asv. 220 Add the following ardha - The additional ardha as in R. 1s found. यं प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते योगिनोऽर्जुन या सर्व प्रतिष्ठितम् कृष्णस्तथा रात्रि Sarme as R. 220 येन सर्वमिद ततम् 25 रात्रिस्तथा कृष्णः Same as V.

·Vulgate 26* शुकणे गती । अन्ययावर्तते पुन 23 अत्येति Abhinaragupta Samo as R. Ramakantha शुक्रष्णगती एकयावर्ततेऽन्ययाम आधया वर्ततेन्यया Samo as V. अभ्येति Ninth Adhyāya 4. सर्व Same 29 R 66 vorse The additional as in R 18 found, but rend सहैव च anstead of सह चैव INTRODUCTION Add the following śloka एव हि सर्वभूतेषु चराभ्यनमिलक्षित । भूतप्रकृतिमास्थाय सह चैव विनैव च ॥ मामकीम् आस्थितन् ममाव्ययमनुतमम Samo as R. 7. मामिकाम् 11- आश्रितम् Samo as R. D मम भूतमहेश्वरम् Sams asR TYT ·Abhinavagapta. AIXT Vulgate. 14 कीर्तयन्तो मां Same asR. Ramakantha. कीर्तयन्तश्च यतव्रताः प्रतिजानेऽहं न मद्भक्तः Same as R. दृढव्रताः 31 प्रतिजानीहि न मे भक्तः Same as R. Tenth Adhyāya Sumo as R. इत:18 INTRODUCTION 8. मतः Same as v. तुप्यन्ति रमयन्ति च. प्रापयन्ति३० 9 तुप्यन्ति च रमन्ति च 10° उपयान्ति 13b वीपि में Same as V. Samoasv. अवीषि माम् 14b Same as R. न दानवाः महर्षयः विभूतीरात्मनः शुभाः विद्यां महायोगिन् त्वामहं 16- दिव्या ह्यात्मविभूतयः 17 विद्यामहं योगिन् त्वां सदा Same as R. Samoas R.

·Abhinavagupta. Vulgate. Ramakantha. Same as R. Same as V. Samo as y 25 गिरामसि 25 जपयज्ञोऽसि 27 ऐरावतं 39 वीज तत् 41b अवगच्छ लं 42s बहुनैतेन किं ज्ञातेन 42b स्थितो जगत् गिरामपि जपयज्ञोऽहम् ऐरावण तबीज अवगच्छेस्त्वं बहुनोक्तेन किं ज्ञानेन Same as v. Same as V. वहुनतेन किं ज्ञानेन जगत् स्थितः INTRODUCTION Same asv. Eleventh Adbyāya विस्तरतः Same as R. 20 विस्तराः 3 इच्छामि ते रूपं Same as y. इच्छाम्यहं रूपं 60 पाण्डव भारत Same as R. LXY ·Ramakantha. Abhinavagupta. Vulgate. L&vi Samo as V. शक्यसि योगीधरः Same asv. Samo as R. पश्य मे रूपं दिव्यमालाम्बरधरं Same as R. Same as v. 8 शस्यसे 9 योगेश्वरः b परमं रूपं 11 दिव्यमाल्याम्बरधरं 16 दिव्यान् 16 विश्वरूप 18 सात्वतधर्म 20b रूपमुग्रं तवेदं 21 स्वस्तीत्युक्त्वा महर्पि सिद्ध- संघाः 240 त्वां 26 अमी च लां Same asv. दीप्तान विश्वरूपं शाश्वतधर्म रूपमिदं तवेल स्वस्तीति चोक्त्वैव महर्पिसंघाः Same as R. INTRODUCTION Samo as R. Samo as R. Sarmoasv. त्वा अमी सर्वे मंत्रः Same as R.21 सर्वे Same s V.

·Vulgate. 276 Rimakantha, Add tho following three aribas bere. नानारूपैः पुरुयैयाध्यमाना विशन्ति ते कामचिन्त्यरूपम् । यौधिष्ठिरा धार्तराष्ट्राध योधाः शरः कृता विविधैः सर्व एव। त्ववेजना निहता ननमेते तथा हीमे लच्छरीरं प्रविष्टाः ।। Abhinavagupta. The additional verses are found here also butread वाध्यमानाः instend of योध्यमानाः and लच्छरीरे instead of त्वच्छरीरम. INTRODUCTION 29» द्रवन्ति 28 अभिविबलन्ति Samo as V. अभितो अरन्ति व्रजन्ति Smo as R. 34 योयवीरान् लोवीरान् Sumens R. Ixyii ·Vulgato Ramakantha Abhinavagupta कस्माचते TITAXT 370 कस्माच ते Same as V नमेरन् Same is R 386 Sumo as R अनन्तरूप In 394 The additional ardhr 1s R. Is found here नमेयु अनन्तरूपम् Add the following ardbz अनादिमानपतिमप्रभाव सर्वेश्वर सर्वमहाविभूते Add the following ardha न हि त्वदन्य कश्चिदपीह देव रोकरये दृश्यतेऽचिन्त्यकर्मा अनन्तवीर्य 40. Tho addition 11 ardhu as in R is found here INTRODUCTION 40 अनन्तवीर्य Samo 19 R 41. Samo 19 V यदुक्त यदुक्त हे सखेति हे सखे च Samo as R. । तवेद तवेम Samo as R 42 तत्समक्ष मत्समक्ष Samo as V

·Abhinavagupta.
Same as R.
Vulgate.
43- पूज्यश्च
44 प्रियायार्हसि
Same as R.
The additional verses are
found here also; but read
परत: instead of परितः
Ramakantha.
विश्वस्य
प्रियस्यार्हसि
Add the following Forses:-
दिव्यानि कर्माणि तवागुतानि
पूर्वाणि पूर्वेऽप्यृषयः स्मरन्ति।
नान्योऽस्ति कर्ता जगतस्त्वमेको
धाता विधाता च विमुर्भवश्च ।।
तवाद्भुतं किं नु भवेदसा
किं वा शक्यं परितः कीर्तयिष्ये
कर्तासि सर्वस्य यतः स्वयं वै
विभो ततः सर्वमिदं त्वमेव ।।
अत्यद्भुतं कर्म न दुष्करं ते
कर्मोपमानं न हि विद्यते ते।
न ते गुणानां परिमाणमस्ति
न तेजसो नापि वलस्य नषैः ॥
INTRODUOTION
txix

·Ramakantha Abhiivagupta Lex Vulgate 48 वेदयज्ञाध्ययनै वेदयज्ञाधिगमै Same as R Samo as R b एवरूप शक्य एवरूप शक्य विमूढता भूत Sumo as R 49 विमूढभाव घोरमीहक् घोरमुन Same as R INTRODUCTION Same is R SimonsR Twelfth Adhyay? देहभृद्धि निवत्स्यसि त्व मय्येव योगमुत्तममास्थित अथावेशयितु चित्त असमर्थस्सन् 5 देहवद्धि 8 निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशय 99 अथ चित्त समाधातु 10- असमथोऽसि Samo as R22 Samo as R 23 126 अनन्तरम् अनन्तरा Same as R. 166 परित्यागी फलत्यागी Sunie as R ·Abhinavagupta. Ramakantha. Vulgate. Same as R. फरत्यागी मानापमानयोः 17 परित्यागी 18. मानापमानयोः Same as R. Thirteenth Adhyāya Add at the beginning. प्रकृति पुरुपं चैव क्षेत्र क्षेत्रज्ञमेव च । एतद्वेदितुमिच्छानि नानं ज्ञेयं च केशव ||24 Same as R.35 INTRODUCTION वेद क्षेत्रज्ञमिति Same as R.35 Same as R. 1 वेनि 1 क्षेत्रज्ञ इति 36 यत्प्रभावः 4b विनिश्चितम् 11. ज्ञाननित्यत्वं Same as R. यत्वभावः विनिश्चितैः ज्ञाननिष्ठवं Same as R. Lxxi ·Abhinayagupta. !!XXI Same as R. Same as R. Vulgate. 16 अविभक्तं च भूतेषु 176 धिष्ठितं 18 इति क्षेत्रं 26 यावत्संजायते किंचित् 29 प्रकृत्यैव च Ramakantha. अविभक्तं विभक्तपु विष्ठितं Same as V. यावकिचित् संभवति प्रकृत्यैव हि एतत् क्षेत्रं Samo as R. Samo as R. INTRODUCTION Fourteenth Adbyāya Samo as V. 2b व्यथन्ति 3* दधामिक व्ययन्ति ददामि Samo as V. 110 Samo as R. प्रकाश Samo as R. प्रकाशः 120 अशम: स्टहा अशमश्च तुटू विवृद्ध जायेते तमसः 14- प्रवृद्धे 17 तमसो भवतः Simo as R. Same as R.

·Vulgate. Rāma kantha. Abhinavagupta. Sans as R. सम्मः H 24. स्वस्थः 25- मानपमानयोः परित्यागी Same as R. मानावमानयोः फलत्यागी Same as R. 3. दृढेन Same as R. INTRODUOTION 10 गता न निवर्तन्ति Same as R. b प्रपद्ये Fifteenth Adbyāya शितेन गतो न निवर्तेत प्रपद्येत् तिष्ठन्तमुक्तामन्तं आस्थितः वेदकृदेव अव्यय Same as R. Same as R. 10 उत्क्रामन्तं स्थित 14 आश्रितः 15b वेदविदेव Same as R. Samo as y. Same as v. 17b अव्ययः 18- अक्षरात् अक्षरस्य Samo as 7.29 Lxxji ·Abhinavagupta. AIXXI Vulgate. Ramakantha. Sixteenth Adhyaya Same asR. त्यागः शान्तिः Saine as R. तुष्टिरद्रोहो नातिमानिता Same as v. Same as R. Same as R. त्यागोऽसक्तिः अलौल्यं च तुष्टिरद्रोहो नाभिमानता भनन्ति विस्तरतः अकिञ्चित्कमहेतुकम् दम्भलोभ असद्ग्रहाश्रिताः क्रूराः प्रचरन्त्यशुचिताः ॥ अनेकचित्ता विभ्रान्ता मोहस्यैव वशंगताः ॥ निरये । अलोलुप्त्वं 3 शौचमद्रोहो नातिमानिता । भवन्ति 6b विस्तरशः 8 किमन्यत्कामहैतुकम् 10 दम्भमान • मोहाद्गृहीत्वासद्माहान् प्रवर्तन्तेऽशुचित्रताः ॥ 16 अनेकचिचविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः ॥ 16 नरके INTRODUCTION Same as R. Same as R. Saino as R. Same asR.

·Abhinavagupta. Ramakantha. Vulgate. Same as B. भशुमासु 19 अशुभान् Sime as R. नराः Same as R. त्यज 20- मूढाः 21। त्यजेत्३० 22 विमुक्त:31 Same as R. वियुक्तः Same as v. कृत्वा 24 ज्ञात्वा INTRODUCTION Seventeenth Adhyāya Same as R. वर्तन्ते Same as R. Same as R. 1. यजन्ते 2b तां 4 प्रेतान् मूतगणांश्चान्ये 5 तप्यन्ते ये तपः 6 अचेतसः 11: एवेति Same as R. ताः भूतप्रेतपिशाचांश्च तपस्तप्यन्ति ये अचेतनम् इत्येव Same as R. Same as R. AXXT ·Ramakantha. Abhinavaguptar. PAXI Vulgate. Same as R. यः Same as R. 120 यत् b इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम् 170 इज्यते विद्धि तं यज्ञ राजसं चलमद्रुवम् परयोपेतं Samo as R. Simo as R. परया तप्तं 236 ब्राझणाः Samo as v. ब्रह्मणा गीयते 28 युज्यते Same as R. INTRODUCTION Same as v. Samo as y. 2. न्यास 4. संप्रकीर्तितः 6. एतान्यपि तु 7- नियतस्य तु । परिकीर्तितः Eighteenth Adhyāya त्याग संप्रदर्शितः एतान्यपि च निपतस्य च परिकीर्त्यते Samo as R. Same asR. Samo as y ·Ramakantha. Abbinavagupta Vulgate. Same as R. यः कर्म Same asv. नानुपज्जति Same as R. Same as R Same as R. Same as R. Same as R. 8 यत्कर्म 10 नानुपज्जते 133 पञ्चैतानि 14 देव चैवान 15 यत्कर्म प्रारभते नरः 19 प्रोच्यन्ते 21 तद्नानं विद्धि राजसम् 22 यतु कृत्स्नवत् अहैतुकम् 20 क्रियते बहुलायास तदाजसमुदाहृतम् ॥ 25- अनपेक्ष्य 27 परिकीर्तितः पञ्चमानि दैवमेवान हि यकारभतेऽर्जुन प्रोच्यते तद्वाजसमिति स्मृतम् यत्वकृत्स्नवित् Same as v. क्रियते क्लेशबहुलं तद्रम्जसमिति स्मृतम् ॥ अनवेक्ष्य • परिकार्त्यते INTRODUCTION यत्त्वकृत्स्नवत् अहेतुकम् Sime as R. Samo as R. Lxxvii Same as R.

·Rāmak untha Abhinavigupta IMTAXAT Same is R Same as R Sime as R Vulgate 29b दीर्घसूत्री च 30वेति बुद्धि सा पार्थ सात्त्विकी 39 मन्यते तमसावृता सा पार्थ तामसी 336 सा पार्थ सात्त्विकी 35- मदमेव च दीर्घसूत्रश्च बुद्धिर्वेद सा सात्त्विकी मता बुध्यते तमसान्विता सा तामसी मता सा सात्त्विकी मता Same as V स्मृता नियच्छति यवदात्वे विद्यात तदात्वे तद्राजसमिति स्मृतम् Samme 2s R. Samo as R मोहमेव च Szmo as V INTRODUCTION 350 मता Same as R 380 निगच्छति 37- यत्तदो Same as R b प्रोक्तम् 38 तदने Simo 13 R Same 1s R Samo as R b तत्र राजस स्मृतम् 42 ब्रह्म कर्म 44b परिचर्यात्मक ब्राक्ष कर्म Same as R. पर्युत्थानात्मक Sarue as R.

·Rāmakantha. Abbinavagupta. Vulgate. Samo as R. 46 सर्वमिदं । तमभ्यर्च्य विधमिदं तमेवार्य Add after this ardha the following:- खधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मोदयादपि तदामोति Same as V. Tho additional ardha as found in R. is not found here. 470 Same as v. INTRODUCTION Same as R. समासेन तु हृष्यति 50% तथानोति b समासेनैव 54• काक्षति 55 यावान् यश्च 57% संन्यस्य मत्परः b उपाथित्य 58b अहंकारान् न श्रोप्यसि 5 मिथ्य नियोक्ष्यति योऽहं यश्च संन्यस्य भारत समाश्रित्य अहंकारं न मोक्ष्यसि मिय्यैव नियोक्ष्यते Samo as R. Same as R. Same as R. Same as R. Same as R. Same as R. Same as v. XXXI ·Abhinavagupta. Samo as v. Same as R. Vulgate. 60 अवशोऽपि तत् 61 हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति 62b शान्ति 63 यथेच्छसि 64b दृढमिति 68 असंशयः 75 गुह्यमहं परम् b योगेधरात् 76b मुहुर्मुहुः 77 संस्मृत्य संस्मृत्य Ramakantha. अवशोऽपि सन् हृद्येष वसतेऽर्जुन सिद्धि यदिच्छसि दृढमतिः असंशयम् गुह्यतरं महत् योगीधरात् Same as v. संस्मृत्य परमं Same as R. Same as v. Same as R. Same asv. Sarme asR. INTRODUCTION Same asR. पुनः पुनः Samo as R. Same as R. b महान् राजन् हृप्यामि महाराज प्रहृष्ये 78. योगेश्वरः ध्रुवा योगीश्वरः स्थिरा Same as R. b Same as Y ·FOOTNOTES 1. Kscmendra ndopts this ronding. Bhāratamafijari, 392, 40. 2 Yogarāja on Paramārathagarn, 193 bas the vulgate reading Abhinavgupta in Isyurapratyabhijñāvımarśınī, Vol I 15, has the K2gbmir reading 3 Yogarāja agrees with Abhinavagupta. [Paramārathasäravyākhyā, 88 ] 4 Ksemondrr scoms to follow tho vulgato Ho roads lea gaitzact [Bhāratamañjari 395-06] 6. Here too Ksemondrè seems to adopt the yulgato [895 79 ] 6. Abhinavagupta citing this verso in the Tantraloka [Vol VI, 76] has the Kashmirian reading 7 After verse 2 of the valgato, Ksemendrn [397, 87] adds शृण्वन्तोऽपि यदन्तोऽपि स्पृशन्तोऽपि स्वकर्मणि । सक्ता अपि न सज्जन्ते पङ्के रविकरा इव ।। but according to Abbinar igupta this comes after y-176 See page Lvi abovo 8 Soc footnoto 7 a boye 9 Abbiatrigupta [Tantrálokr, III, 438] has thie roading,

·LXXXII
INTRODUCTION
10 As printed in the text, the reading adopted 13
the vulgate one very probably Rāmakantha himself
read along with Abhinayagupta (10) fehlenta
11 Yogurājr on Paramārthagára, 193, has this
reading
12 Jayaratha in the Tantriloki Vgākhya XII
423 adopts this reading
13 Jayıratha in the Tautraloka Vgākhyā XII,
423 adopts this reading
14 Isvarapratyabhijñāvivrtivimarśınī, 28 adopts
this reading
15 Isvarapratyabhijña yıvrtıyımarsınī, 28 adopts
this terding
16 Yogarāja on Paramārthasára, 161 adopts this
reading
17 Ksomarāja on Sivaochandatantra V-A, 137
adopts this tording
18 Ramakantha in his Spandakārıbāyıtrti, 163
roads in the same why
19 Rāmakuntha in his Spandakārıkāvivrtı, 162
adopts Abhinavagupta's reading
20 Rimakantha in bis Spandakârıkāçıvrti, 162
adopts Abhinavagupta's reading
21 Tho same roodiag 18 found in Abhinayagupta's
ītrarapratyabhijñāsiyrtivimarsini, 297
22 and 23
The same roading 18 found in Abhidava
gupti's ī$sarıprıtyabhijñivimarsint, II, 331

·INTRODUCTION Lxxxiii 24. In some manuscripts of the vulgate this vorso is found. Kşernendra does not seem to be aware of this verso. 25. Mabānayaprakāśa Vyākhyā, 62 has tho kamo reading 26. Abhinavagupta in his Purătrmšikā Vyākbyā, 52 has tho vulgata reading. 27. Kşomarāja in the Stvacintamaņi Vyākhyā, 84 adopts this roading. 28. The Parimārthasāra Vyaklıyā, 183 has the vulgate reading But in the Tantrāloba, XI, 130 a different ronding i.e. rent is found. 29. The vulgato roading is found in Abhinavagupta's Parātmśiká Vyākhyā, 75. 30. Sivopādhyāya on tho Vijñānabhairava, 63 reads with the vulgate. 31. Sıvopädbynya on the Vijñaqubhairava, 63 has the vulgato reading 32. Tantrāloka III, 170 has the reading and तमसावृता

·॥ श्री ॥
॥ सर्वतोभद्रम् ॥
॥ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ॥
॥ प्रथमोऽध्यायः॥
खज्यातियोतितानन्तनामरूपाय ते नम ।
अनामरूपचिन्मानपुपे परमात्मने ॥
प्रमातॄणामुद्यद्विविधरुचिभेदाच्छुरणया
विचित्राभासत्व स्फटिकतवत्सश्रयति यत् ।
स्वरूप सर्वेपा विगलितविकल्पाम्रपटल
प्रसन्ने हृद्योग्नि स्फुरतु जगता तत्स्वपुपा ॥
यसायोन इवाप्रमेयविमलाभोगाजगध्यत्यो
नानादर्शनवादविस्तरगिर स्थातु वहिन क्षमा ।
तीव पर पराशरसुतस्यैव महर्मत
सन्त सन्ततसन्निवेशितधियो ध्यायन्तु बन्धच्छिदे ।।
सकलविसुधमध्ये केऽपि गीतापदाना
विदितगुणविशेषा हन्त सन्त हतार्था ।
1
Ps नद BN' घोलतानन्त

·सर्वतोभद्रम् अ.१ कतिचिदलिषु लोके ते हि वल्गन्ति लक्ष्मी- करकमलमधूनां चर्वणे ये रसज्ञाः॥ प्रकृतिगुरुभिर्माढोद्योगैरवन्ध्यसमाधिभि- बहुमिरमलप्रज्ञैरेताः कृताः किल वृत्तयः । किमधिकमिह ब्रूयान्मादृक् किमत्र तु कुर्महे सुमतिसुहृदो मुग्धानां नो यदन विडम्बकाः ॥ प्रसन्नत्वादस्मिन् सुगम इति सर्वः प्रविशति प्रविष्टो गाम्भीर्यादनधिगतगाधोऽत्र पतति । तदेवं गीतार्थार्णवमवतितीघु प्रति जनं विधास्ये वाकयार्थान्वयमहमिमं पोतमभयम् ॥ नित्यान्योन्यविरुद्धदर्शनकथाक्षेपादिना कः क्षमः संमुग्धप्रतिकूलदुर्मदधियां प्रौढोऽपि सम्बोधने । तसिद्धान्ततयैव भक्त्यतिरायव्यक्तेश्वरानुग्रह- प्रस्तप्रायसमग्रसंशयमल: कोऽप्यत्र बोध्यो जनः ।। इह खलु निखिलवेदवेदान्तसिद्धान्तस्मृतीतिहासपुराणादिविविधशास्त्र- विस्तारविपकीण चतुर्वपिदेश कालापचितपज्ञायुपदेश्यपुरुषप्रतिपचिसोकाय सारतः संक्षिप्य महाभारताख्यमितिहास भगवान् कृष्णद्वैपायनो व्यासाभिधः, . २. BN' खमति BS'गीतार्था इव भवति IO and BS'न्वयमिपमिम ५. BY' बोधो 1. B'विस्तर ५. BN', BS' and I0 omit व्यासाभिधः 10 समस्त ·श्लो. १ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् यदि वा तन्मूर्तिमाविष्टः परमेश्वर एव साक्षात् , निबन्ध । तत्रापि चापवर्गस्य परपुरुषार्थत्यादुपादेयतमस्य मोक्षधर्मादिमकरणेषु विविधैः प्रकारभेदैः प्रतिपाद्यस्यापि विनेयबुद्धिमिः सम्यक् प्रतिपत्तुमशक्यत्वमाशकमानो मृदुतरमतीनामपि हृदय- गमेन प्रसन्नगम्भीरेण वाक्मबन्धेनेतिहासक्रमागतसुहृत्संवादकथारूपेण योग्याखिल- लोकोपदेशाय भगवद्वस्तृकमपवर्गप्रतिपादक गीताख्यं प्रकरणं प्रतिपादयाश्चकार- यस्यायं समस्ताध्यात्मशास्त्रोपनिषतः सिद्धान्तः, “ आत्मैवेदं सर्वम् ' इति । यतः परमप्रियमस्मिन्नेव महाभारते देहसंन्यासावसरसमाहृतनिरुतरसमाधिदशानु- भूतपरमार्थामोदाधिवासितसुविमलमतिवचनगाङ्गेयगीतस्तवराजाभिधानमगवत्स्तोत्रद्वा- रेण तत्स्वरूपं समस्तमभिधायाप्युपसंहारे- . " यस्मिन् सर्वं यतस्सर्व यस्सर्वं सर्वतश्च यः । यश्च सर्वमयो नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः ।" इति श्लोकेन परमसारसंग्रहरूपं यमर्थमुपदिष्टवान् , तमेवेह प्रकरणे गर्भाचकार । तथा चेमं श्लोकं परमार्थविवेचनविचक्षणा एवं व्याचक्षते- तस्मै यच्छन्दपञ्चकविशिष्ट विशेपणप्रतिपाद्यस्वरूपाय सर्वात्मने नमः । सर्वस्यात्मने सर्वमात्मा यस्येत्युभयथा वृत्तिसमाश्रयणेन परमकारणस्यात्मन एव परमेश्वरस्य वास्तवमद्वितीयत्वमसहायत्वं चानेन पदेन प्रतिपादितम् । यदुक्तमिह--- १. I0 परमपुरुषार्थ BS' भगवत्कर्तृक ३. I0. Bg and BSP सानो- पनिटधूतः BS' and BS' अवसरे समा BN' खविमल BN' अद्वितीयमस २.

·४ सर्वतोभद्रम् “यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ।।" इति, "सर्वभूतस्थमात्मनं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शन ॥" इत्यादि; तस्मै नम इत्येकत्वेऽपि सर्वज्ञत्वादिनिरतिशयैश्वर्यप्रतिपादकानि यच्छन्दविशिष्टानि विशेषणानि क्रमेण व्याख्यायन्ते । तत्र तस्मै भगवते नम , यस्मिन् सर्वमिदमत्यन्तभिन्नानन्ताभासमय भावनातं संवेद्यमानतामात्रनिवन्धनतत्त- खात्मलानं सत्, सुखादिसर्वावस्थानुगःकसैवेदितृत्वमावस्वभावे प्रकाशात्मनि यस्मिन् स्थितमिति शेषः । नानात्वमेवेदं यदशादित्यं परिस्फरतीत्यर्थः । तस्मै नम इति सम्बन्ध.। अनेन समस्तसंवेद्यपदार्थसाथैकसंवेदकत्वप्रतिपादनपरेण विशेष- गनेश्वरस्यात्मन सर्वज्ञत्वलक्षणो धर्मः शक्तिविशेषो वा प्रतिपादितः। तदेतदि- हैवोक्त सर्वमेकमात्मानं व्यपदिशता भगवता- "सरस्य चाहं हदि संनिविष्टो मत स्मृतिनिमपोहनं च" इत्यादिना ! तथा " मत्स्थानि सर्वभूतानि " इत्यादिना च। एतेन च नानाज्ञातृवाद , क्षणिके ज्ञाने एव ज्ञातृभमवादः, तथा चैतन्यविशिष्टे शरीरे एव ज्ञातृवादो निरस्त । नन्यस्तु नाम कश्चिदेक सर्वज्ञ , येन संवेद्यमानमिदं समवतिष्ठते; किन्तु यदिदं सर्व तेने संवेद्यते तत्कुतो जातम्, कम्तस्य कर्तेवि . - १. All manuscripts add कस्मै 10 वेदितृमान ३. BS and BN' सर्वशत्वं ४. BN'मत. 10 and Bs' येन २.

·शो. १] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् संशयनिरासाय तस्यैव सर्वकर्तृत्वप्रतिपादनार्थ विशेषणमाह " यतनम् ।" इति । यतो यस्मादेकस्मात् कर्तुं सर्वमिदं कार्य प्रभवतीति शेष । अनेन वक्ष्यमाणया युक्तया एकस्य चोक्तम्य तत्त्वस्य सर्वकर्तृत्व प्रतिपादितम् । तथा चेहेवोक्तमिदं भगवता-- 'मया ततमिदं स्नं जगदव्यक्तमूर्तिना इत्यादिना । तथा न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरन् " इत्यादिना च। तथा भगवदनुग्रहोम्मिपितदिव्यादृष्टवैश्वन्ध्यपरामर्शप्रथि- तपरवाच सव्यसाचिनो वचनादेपि "नान्योऽत्ति कर्ता जगतस्त्वमेको धाता विधाता च विभुभवश्च" - इत्यादिनापि । एतेन सर्वज्ञस्याकर्तृत्ववादोऽपि निरस्त । ननु सर्पको यदिदं करोति तत्किमुपादाय करोतीत्याशङ्का निरसितु तस्य निरपादानं सर्वकर्तृत्वं प्रतिपादयितुमन्यद्विशेषणमाह " यस्सर्वम्” इति । सर्वत्वेन नानाभावमेदात्मना पस्तमपीद कार्य य एव, यत उक्तरक्षणाद्वरतुनो न व्यतिरिक्तमित्यर्थ , तस्मै १. २ BN'पादनार्थे All manuscripts reari ei but sce later IX 4 BStand BN तथा च 10 omits दपि...फरोतीत्या BS* potes this passage in the margin ५. All orcept By* दिनापि च । तेन ६. BN' alds अर्थ BN'भागमेदा BS' and BN'उत्ततत्वलक्षण BS' notes तत्त्व in the ३ ८ margin ·६ सर्वतोभद्रम् नम । अनेन स्वेच्छामात्रव्यतिरित्तोपादानवस्त्वन्तरनिरपेक्षत्वमस्य प्रतिपा दितम् । उक्तं चैतवर्जुनोक्त्यैवेह- "कर्तासि सर्वस्य यत खयं वै विभो तत सर्वमिदं त्वमेव " इत्यादि । एतने च मायाप्रकृत्याधुपादानाधीनकर्तृत्ववादो निरस्त ।। ननु भवतु नामैव निरपादानमस्य कर्तृत्वम् । किन्तु यदिद कार्यमित्थं परस्परविरक्षणक्षणेभारभावभेदात्मनावभासते तस्य खरूपविक्रिया कस्मान करोतीत्याह " सर्वतश्च य " इति । सर्वस्मिन् वेये वस्तुनि य एवैक स्फुरति तस्मै नम इति । अनेन तदीयागुतमायाशक्तिजनितव्यामोहाव- स्थायामेव सर्वमिदं कार्य संसारिणा जनेन नानात्वेन प्रतिद्यते। परमकारणानु महशस्त्युन्मीलितविद्यात्मकदिव्यचक्षुपा तु प्रबुद्धेन निरूप्यमाणेऽस्मिन् सर्वस्मिन् कार्ये तदेकतत्त्वव्यतिरिक्त न किंचित्प्रकाशते इति प्रतिपादितम् । यथा तदर्थ- क्रियाविष्टेन बारादिना रोकेन विलोक्यमाना कटकाण्डल्केयूरादयो गुणीभूत- काश्चनमयस्वभावा परस्परभिनत्वेनैव प्रतिभासन्ते, उत्पन्नतत्प्रकृतिजिज्ञासैनिरूप्य- माणेषु तेषु सर्वेषु गुणीभूतकटकादिभिलव्यक्तिकाचनमयैकखरूपव्यतिरिक्त परमाणुमात्रमपि नोपलभ्यते, तथैव मायादशाया भिन्नेम्वपि प्रबोधावस्थाया प्रत्यवमृप्यमाणेषु कार्येषु सर्वभावेषु विशुद्धसंविमानस्वभावताव्यतिरिक्तं न BN' प्रतिपायते Band BN'रूपवस्त्वन्तर पेक्षितमस्य BS' and BN' प्रकृयाधुपादान BN' omitaक्षण ६. BN तदर्य ७, Ioomits एवं ·ली. १] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ७ किचिदुपलभ्यत इति वास्तवेन रूपेण इत्थमपि स्फुरविंद सर्व कार्य कर्तुमनागपि स्वरूपविक्रिया नावहतीति प्रतिपादितम् । तदेतदिहैवोक्तम्-- "अयक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकायोऽयमुच्यते" इत्यादिना । एतेनात्मनै औपाधिकशङ्कासपर्फवादोऽप्यपाकृत ॥ नन्वेव सत्यपि कार्य निरुपाधिरयमात्मा गवतु नाम , यदा पुनरिद कार्य नारभते, तदास्य किं रूपमित्याशकानिराकरणाय सदा सर्वात्मकत्वप्रतिपादनार्थ विशेषणान्तरमाह-" यश्च सर्वमयो नित्यम्" इति । पूर्वोक्तविशेषणप्रतिपादि- तेन प्रकारेण यो नित्य सततमेव सर्वमय सर्वात्मक, तस्मै नम । इत्यनेन स्फुरत्यपि तस्मिन्ननन्तदेवताद्भुतरूपै कार्यकलापे परनिर्मलसुस- पूर्णचिन्मानस्वरूपापरिच्युतेरीधरस्यात्मन प्रयोजनविचारवादोऽपि परिहत । "तस्मै ma नम "न मे पार्थास्ति कर्तव्य 'त्रिषु लोकेषु किञ्चन । मानवाप्तमवासव्य प्रवर्तेऽथ च कर्मणि ॥" तथा- "नमा कर्माणि लिम्पन्ति न मे काम फलेष्वपि । इति मा योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥" १ ६. २ ३ IO and BN 5 BS' आत्मना BS' omits तस्मै नम 10 अस्मिन् All manuscripts ouitf75 षाप्तव्य &li manuscripts except BS read कर्म In BS' काम 19 noted as an alternative reading Bs and 10 फळे स्पृहा ४ ·८ सर्वतोभदम् इत्यादि। अपि च सर्वमेक सर्वकर्ता निरुपादानो निरुपाधिनित्यं सर्वात्म- कत्वेनायभासत इत्यनेन श्लोकेनात्मन एव परमेश्वास्य खरूपं यत्तत्र परमपिणा प्रतिपादितम्, तदेवेहे सिद्धान्ततया गीकृतमिति वेदितव्यम् । तदयमेवं. स्वभावो भगवानात्मा स्वेच्छामात्रोपकरणो योगीन्द्रसर्गवत्स्वप्नपदार्थवन्मोराज्यवि- रच्यमानविचित्रभावाभासवद्वा अनन्यसाधारणनिरतिशयकीडामात्रप्रयोजनो यदि. दमत्यद्भुतं जगञ्चित्रमुलिखति, तत्र तदिच्छयैव नियमिता प्रक्रियेयं प्रकरणे - स्मिन् गीकृतेत्यपि वेदितव्यम् । तथा हि-स्वेच्छामात्राधीनकर्तृत्वात्तस्यैव परस्य तत्त्वस्य मुख्यया वृत्त्या वेद्यतावभासनमात्रेण जगत कारण व्यवस्थितम् । . यदाह भगवानेव- "बीज मां सर्वभूताना विद्धि पार्थ सनातनम्" इत्यादि । तथा- 'यदा भूतपृथाभावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च पिस्तार ब्रह्म संपद्यते तथा ॥ " तथा "अहं बीजप्रद पिता" इति । तथा--- "अहं कृत्स्नस्य जगत प्रभव प्रलयस्तथा इत्यादि । ततस्तदीय एवं यथाप्रतिपादितस्वभावो वेद्यसैमात्रसामान्यलक्षणं जपज्जडचेतत्तिभक्तास्थूरमधमकृत्यामकतया द्विधारमासपति ; यदाह- - १ ३ 10 येद्यतामात्र BN' adds हि BN' देवताभास ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् . " भूमिरापोऽनलो वायु खं मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीय मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ।। अपरेयमितत्त्वन्या प्रकृतिं विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥” इति । एतयोश्च प्रकृत्योर्जडात्मको य स्थूलो मेदस्तमपि कारणात्मना कार्यात्मना च द्विधा स एव भगवानाभासयति ; तत्र सर्वस्य वेद्यस्य वस्तुन सुखाद्यात्मना पर्यवसितस्वरूपत्वात् सत्त्वादिगुणत्रयमयमेकं सामान्यमनुगतत्वेन यदवस्थितं तदवा- न्तरकारणतयावभासयति । यध महदादिपृथिव्यन्तमनुगम्ये कार्यकारणकला- पात्मकशरीरमावेन शब्दादिविषयभावेन च परिणतं तत्कार्यतयावभासयति, यदुक्तम्-- मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्" इति । यश्च चेतनात्मको भेद , तमप्यासुरसर्गतया दैवसर्गतया च द्विपकारं तापदवभा- सयति । यदुक्तम्-- द्वौ भूतसौ लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च इत्यादि । तत्रासुरसोऽधमोत्तमभेदेन द्विपकार । तयोरत्यन्तन्याभूतसत्त्वर- जस्कतमोमात्रमहुलो म्लेच्छादिरूपो निकृष्ट आसुर सर्ग, यं राक्षससंज्ञया वक्ष्यति । तदपेक्षया रजोलेशानुगततम प्रधानो मनुष्यात्मक किंचित्प्रकृष्टोऽपर , यस्यैव लक्षणमुक्तम्--- H " १. 10 and DN' अनुगम्य च तत्कार्य BN' and BS' अनुगम्य च कार्य 2 २. BSI, BSP and BN' आमुरसर्ग: BN' आसुरवर्ग.

·१० सर्वतोभद्रम् इत्यादि, " "प्रवृत्तिं च निवृत्ति च जना न विदुरासुरा । न शौचं नापि चाचारो न सत्य तेषु विद्यते । अस यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतमकिचित्कमहेतुकम् ।।" “प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयका " इत्यन्तम् । स्वकोडामपि यद्विपयामेवमाह भगवान्- तानह द्विपत फ्रान् संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजस्तमशुभास्वासुरोप्येव योनि ।। आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥” इति । एवं द्विषकारस्तावदासुर सर्ग । दैवमपि सर्ग देवादिमनुष्यभेदेन द्विप्रकारं तावदवभासयति । तत्रापि देवाद्यात्मक प्रकारो द्विविध ; एक इन्द्रादिदेवताविशेषात्मको य तत्तदधिकारनिर्वर्तनावधि तासु तासु क्रियासु नियुक्त स्वाधिकारावसानं कालमतिवाह्य स्खाकारेण परिणमति । द्वितीयो मनु- प्यत्वोपात्ततत्तद्यज्ञादिक्रियाफलभूतमुखमात्रानुभवमयं तेमू तेषु लोकान्तरेषु भोग- मुपभुञ्जान वकर्मफलावसानकारमतिवाट पुन पुन कर्मभूमि प्रतिपद्यते। उभय 1 BV' अशुभानासुरीपु .. All manuscripts read भूमिषु but scelator XVI, 14 ३. I0. BN' And BS खकारणे Bs' reads स्वाकारेण but ntsखकरणे as an alter native reading BN' मनुष्यतोपात BN' omits तेषु ·श्रीमद्भगवद्गीता विवरण मोऽध्ययं सत्त्वगुणप्रधान एव गुणविशेफ्स्य तारतम्यादानन्त्याच सर्वसर्ग- भेदानामानन्त्यमवसेयम् । मनुष्यरूपोऽपि देव सों द्विविध । सरैक सत्त्वलेशानुगतरजोगुणाभधानो य प्रतियागोन्मुखत्यात्तत्त्वज्ञानानुन्मेषे सति सत्तलेशानुगतरजोगुणवशात् त्रय्यादिशालचोदितयजदानतर प्रभृतिक्रियम्मान ससारमनुभवति, यस्य ज्ञाननिहत्वादेवमुपक्रम्य लक्षणमुक्तम्--- "व्यासायामिका बुद्धिरकैव कुरुनन्दन । बहुशाखा हनन्नाच बुद्धयोऽव्यवसयिनाम् ।। यामिमा पुष्पिता याचं प्रवदन्त्यविपधित । वेदवादरता पार्थ नान्यदस्तीति वादिन । कामारमान वर्गपरा जन्मकर्मफलेप्सव । क्रियाविशेषबहुला भोगैश्वर्यगती प्रति ॥ भोगैश्वर्यप्रसक्ताना तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धि समाधौ न विधीयते ॥ इति । तथा क्रियामाननिर्दिष्पत्यमुदियोक्तम्-- * विद्या मा सोमपा पूतपापा यज्ञैरिष्वा सर्गति प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिल्यान् दिवि देवभोगान् ॥ १ RS'rends सत्व सति in the शानशून्यत्वात् In tihe mergin margin 10 फलप्रदाम् 3. BS', BS' and IO format , ६ 30 बहुला भोगेश्वर्यगति 10and BNomits तथा BS'प्रवण BS potes 37 in the BS'ज्ञानान्यत्वात BS aptes the reiding marSIA ·सर्वतोभद्रम् [अ. १ भुक्त्वा खर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मत्यलोकं विशन्ति । एवं अयोधर्मनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥” इति । तथा तान् प्रति क्रियाक्रीडामपि भगवाननेनैवाह, यत ईश्वरेच्छयैवे ते तथा संसारिता संपत्यनुभवन्ति । द्वितीयो मनुष्यात्मको दैवः सर्गमेदो रजोलेगानुगतः सत्त्वप्रधानो यः प्रबलविकल्पानिश्चलत्वात् कुलैशैलस्थैर्याभ्यां पुरस्सरीभ्यां भक्तिश्रद्धाभ्यामुत्सायमाणसन्देहादिघोरविभौघाबरणत्वादभिव्यञ्जित- प्रत्यासन्नपरमेश्वरदर्शनमहोत्सव एव । एवं कृतलक्षणतयेह निर्दिष्ट:- "अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दान दमश्च यज्ञश्च खाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागोऽसक्तिरपैशुनम् । दया भूतेष्वलौल्यं च मार्दवं हीरचापलम् ।। तेजः क्षमा धृतिस्तुष्टिरद्रोहो नातिमानिता । भर्जन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ||" इत्यादिनी । तथाविध एव हि प्रारब्धकरणमतिपायपरमरहस्योपदेशविषयतयेह परिगृहीतः, यदाहोपदेश्य प्रति 9. 10 &ad BS' seeria २. 10 गतसत्त्व ३. BSP and BN' तूलशैल 10 धृतिश्शौर्व ५, BS' भनभिमानिता BN' sns BN नाभिमानिता 1. All manuscripts read भवन्ति but see later XVI, 3. ७. 10 इत्यादि ८. BVPomsts हि ९. Bs' sad BN'प्रत्येवं ·हो. १) श्रीमद्भगवद्गीतारिवरगम् १३ " "एवं विवस्वते योग प्रोक्तवानहमव्ययम् " इत्याधुपक्रम्य- स एवायं मया तेऽद्य योग प्रोक्त पुरातने भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्य चैतदुत्तमम् ।। इत्यादि । तथा--- " चतुर्विधा भजन्ते मा जना सुकृतिन सदा' इत्यादि । तथा प्रकरणपरिसमाप्तौ- " सिद्धि प्राप्तो यथा वम तैदामोति नियोध मे। समासेन तु कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा॥" इत्युपक्रम्य-- सम सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते पराम् । भक्तया मामभिजानाति सोऽह यश्चास्मि तत्त्वत ॥” इति । तथा श्रद्धादिविषयमप्याई- 'श्रद्धावान् लभते ज्ञान तत्पर सयतेन्द्रिय । ज्ञान लब्ध्या परा शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥” इति, ३ 10 सुकृतिनोऽर्जुन BN' तथा 10 BS, BS' and ४ BN' यदा ५ %. All manuscripts read it The copyigt probably Tranted to erase इमै 10 DS' and BN but has not dong so Seo later IV, 1 २. B8'सनातन BS' realls सनातन but nates the reading पुरातन in tbe margin All manusoupts read समासेन instead of तदामोति. Ses later XVIII.50 BN' विषयमाह All excopt 10 read a. स्परेन्द्रिय ·सर्वतोभद्रम् [अ.१ श्रद्धापन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते सर्वकिलिपै" इति, 'श्रदधाना मत्यरमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रिया " इत्यादि च । इत्य सर्गभेदेष्ववस्थितेप्वय समनन्त प्रतिपादितो दैवसर्गभेदो मनुप्यात्मको योगस्योपदेशस्य विषयत्वेन परिगृहीत , तस्य तावत्स्वरूपमुपक्षिप्यते ।। इह खलु प्रतिपादितश्वरूपस्य सर्वकर्तु परमेश्वरस्य सतत कर्तृत्वा- नवलोपात् क्रियानित्यविरहे सुव्यवसिते तन्मायावैभवोद्भावितभेदानामपि जोवाना परमार्थतस्तदात्मकत्वातद्वदेव क्रियाशक्त्यविरह सर्वदैव स्थित इति सर्वात्मना कर्मणा परित्यागानुपपत्ते शास्त्रचोदिताना तेषा बन्धकत्वशक्तिप्रतिस्तम्भ- हेतुवक्ष्यमाणज्ञानसस्कृतानामधिकारिदेशकालावस्थाद्यपेक्ष मुख्यकल्पानुकल्पकमेण यथाशक्ति यथाविधि चानुष्ठानमेव सकलस्योपदेशविषयमूतस्य जनस्य परमार्थस्वरूपसमापत्तिलक्षणमोक्षाधिगमहेतुरित्ययमिहोपदेशो विवक्षित । कस्यचिदप्यधिकारिण कस्याचिदप्यवस्थाया घोरस्यापि शास्त्रचोदितस्य कर्मण परिहारानुपपत्ती स्थिताया तादृशमेव घोरकर्माधिकृतमुक्तोपदेश्यलक्षणविशिष्टमर्जुन मुद्दिश्य भगवत्कर्तृक रहस्यमिदमुपदेष्टु मुनिपुङ्गव प्रचक्रमे ---" धर्मक्षेत्रे " इत्यादि । किमकुर्वत सञ्जय" इत्यन्तम् ।। अतश्च . धृतराष्ट्र उवाच- धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे सर्वक्षत्रसमागमे । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥ १ ४ BN' सर्गभूतेष्वय BN'याशस्य To and BN' कर्तृत्वाविलापान All except BN शक्तिनित्यादिरहे 10 कालावस्थाद्यपेप . ३ ·लो. २] श्रीमद्भगवद्गीतादिवरणम् १५ धृतराष्ट्रप्रश्नचोदितसंजयवाक्यानि, “हणा तु पाण्डवानीकम् " इत्या दीनि, " तुमुलो व्यनुनादयत्" इत्यन्तानि ।। संजय उपाच-- दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २ ॥ पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां दुपदपुत्रेण ता शियेण धीमता ॥३॥ अत्र शूरा महेप्पासा भीमार्जुननमा युधि । युयुधानो निराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४ ॥ धृष्टकेतुश्चकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यच नरपुङ्गवः ॥५॥ युधामन्युश्च निक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यगन् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥ अस्माकं तु विशिष्टा ये तानिनोष द्विजोत्तम । नायकान् मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्त्रनीमि ते ॥७॥ भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपः शल्यो जयद्रथः । अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिश्च वीर्यवान् ॥८॥ अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीनिताः। नानाशस्त्रग्रहरणाः नानायुद्धविशारदाः ॥९॥ अपर्याप्त तदस्माकं बलं भीमाभिरक्षितम् । पर्याप्त विदमेतेपा यल भीष्माभिरक्षितम् ।। १० ।।

·सर्वतोभद्रम् अपनेषु तु सर्वपु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥११॥ तस्य संजनयन्हपं कुरुयुद्धः पितामहः । सिह्मनादं विनयोः शङ्ख दध्मौ प्रतापवान् ।। १२ ।। ततः शङ्काच भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥ ततः श्वेतैर्हययुक्ते महति स्यन्दने स्थिती। माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यो शहौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥ पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्त धनंजयः । पौण्डू दध्मौ महाराई भीमकर्मा घृकोदरः ॥ १५ ॥ अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्च सुघोपमणिपुष्पकौ ॥ १६ ॥ काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्वापराजितः ॥ १७ ॥ पाञ्चालथ महेष्वासो द्रौपदेयाश्च पञ्च ये। सौमद्रश्च महाबाहुः शह्वान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥ १८ ॥ घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारपत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयत् ॥ १९ ॥ परस्परवधाध्यवसायसंरब्धसालकुरुपाण्डवसमागतमुभट्योरसमरसंरम्भोद्यो- 1. BN' and RS' पाण्डवसैन्यसमा ·श्लो. २०० श्रीमद्भगवद्दीताविवरणम् गसूचकत्वात् कर्मघोरत्वप्रतिपादनतापर्याणि निगदव्याख्यातानि ॥ तथा " मय व्यवस्थितान् दृष्ट्वा" इत्याधुपक्रम्य संजयोक्तान्येव । अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥२०॥ हुपीकेदा तदा चापथमिदमाह महीपते । अर्जुनवाक्यानि सैन्यनिरूपणोपक्रमाणि " उभयो सेनयोर्मध्ये" इत्यादीनि सुवोधानि । ततः संगोकान्येव । पीके शवाक्यान्यपि स्फुटार्थान्ये ।। अर्जुन उवाच- उभयोः सेनयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१॥ याचदतानिरीक्षेऽहं योद्धकामानवस्थितान् । कर्मया सह योद्धव्यमस्मिरणसमुद्यमे ॥ २२ ॥ योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेन समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्घद्धेयुद्धे प्रियचिकीर्पनः ॥ २३ ॥ संजय उवाच एवमुक्तो हपीकेशो गुडाकेशेन भारत । उभयोः सेनयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोचमम् ॥ २४ ॥ भीष्मद्रोणप्रमुग्यतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यतान्समवेतान्कुरुनिति ॥ २५ ॥ १. 10 फुटार्थानीय J ·सर्वतोभद्रम् [अ.१ तत "तत्रापश्यत् इत्यादि सीदमानोऽत्रवीदिदम् इत्यन्तमर्जुनस्य पितृमातामहादिबन्धुवर्गदर्शननियात्मकं संजयवाक्यमपि व्यक्तार्थम् ।। तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पात्रान्सखीस्तथा ॥ २६ ।। श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्ममीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्वन्धनवस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परयानिष्टो मीदमानोऽनवी दिदम् । तत. प्रस्तुतोपदेशैप्रतिपे यतत्त्वज्ञानममुद्भूतपितृमातामहादिबन्धुवधपर्य- वसायिसड्यामकर्मविचिकित्सम्य करुगावेशविरशस्यार्जुनस्याधर्ममेर धर्मत्वेन व्यपदिशत “दृष्ट्वमान् रवजनान्" इत्यादीनि “ तन्मे क्षेमतरं भवेत्" इत्यन्तानि मनुष्यस्वभावसुलभमिथ्याज्ञानप्रतिपादफवाक्यानि निगदव्याख्यातान्येव ।। अर्जुन उवाच- दृष्लेमान वजनान् कृष्ण युयुत्मन्समवस्थितान् ॥ २८॥ सीदन्ति सर्वगात्राणि मुखं च परिशुप्यति । वेपथुच शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥ सते गाण्डिवं हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यने । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥ २. All except IO omit इदम् BN' उपदेश प्रति ३ All omit मवेत् २ ·श्लो ३१] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् १९ निमित्तानि च पश्यामि पिपरीतानि केशर । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या स्वजनमाहवे || ३१ ।। न कादक्षे विजयं कृष्ण न राज्यं न सुखानि च । कि नो राज्येन गोविन्द कि भोगै पितेन वा ॥ ३२ ॥ येपामर्थ कादितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त एवेमे स्थिता योद्ध् प्राणास्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥ ३३ ॥ आचार्याः पितरः पुनास्तथर च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौगा। यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥ एतान हन्तुमिच्छामि मतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस हेतोः किमु महीकृते ॥३५॥ निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्याजनार्दन । पापमेया प्रयेदमान हलतानाततायिनः ॥ ३६ ॥ तमानाहा वय हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सपान्धवान् । बजन हि कय हया सुग्विनः स्याम माधा ।। ३७ ॥ यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयकृत दोष मिनद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥ कब न ज्ञेयमस्माभिः पापादम्मानिनर्तितम् । कुलक्षयकृत दोप सपश्यद्भिर्जनार्दन ॥३९॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति उलधर्माः सनातनाः ! धर्म नष्टे कुल कृत्स्नमधर्मो भिभवत्युत ॥ 11 ·१८ सर्वतोभद्रम् मि.१ "तत्रापश्यत् इत्यादि सीदमानोऽब्रवीदिदम्" इत्यन्तमर्जुनस्य पितृमातामहादिषन्धुवर्गदर्शननियात्मकं संजयवाक्यमपि व्यक्तार्थम् ॥ " तत तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पानान्सवींस्तथा ॥ २६ ॥ श्वशुरान्मुहदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्ममीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्वन्धूनयस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परयापिष्टो सीदमानोऽचवीदिदम् । तत. प्रस्तुतोपदेशप्रतिषेध्यतत्त्वज्ञानसमुद्भूतपितृमातामहादिबन्धुवधपर्य- वमायिसड्मामकर्मविचिकित्सम्य करुणावेशविवशस्यार्जुनस्याधर्ममेव धर्मत्वेन व्यपदिशत “दृष्ट्वेमान् स्वजनान्" इत्यादीनि " तन्मे क्षेमतरं भवेत्' इत्यन्तानि मनुष्यस्वभावसुलभमिथ्याज्ञानप्रतिपादकवाक्यानि निगदव्याख्यातान्येव ।। अर्जुन उवाच- दृष्टुमान स्वजनान् कृष्ण युयुत्सन्समवस्थितान् ॥ २८ ॥ सीदन्ति सर्वगात्राणि मुखं च परिशुप्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्पश्च जायते ॥ २९ ॥ स्रंसते गाण्डिवं हस्ताद त्वक् चैर परिदह्यते । न च शनोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥ All except 10 omt BN' उपदे प्रति ३ All omit भवेत् २

·श्लो. ३१]
श्रीमद्भगवद्रीता विवरणम्
M
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहये ॥ ३१ ॥
न काझे विजयं कृष्ण न राज्यं न सुखानि च।
किनो राज्येन गोविन्द कि भोग धितेन वा ॥३२॥
येपाम) काक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त एवेमे स्थिता योद्धं प्राणांस्त्यक्त्वा सुदुस्त्यजान् ॥ ३३ ॥
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्याला सम्बन्धिनस्तथा ॥ ३४ ॥
एतान्न हन्तुमिच्छागि प्रतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस हेतोः किमु महीने ॥ ३५ ॥
निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्थाजनार्दन ।
पापमवाश्रयेदरमान् हत्यैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥
तसान्नाहा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्सबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हचा सुखिनः स्याम माधर ॥ ३७॥
यद्यप्यते न पश्यन्ति लोमोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोपं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादसान्निवनितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोप संपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥
कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥

·२० सर्वतोभदम् अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुप्यन्ति कुलस्त्रियः । स्त्रीपु दुष्टासु पाप्णय जायते वर्णसकरः ॥४१॥ संकरो नरकायैव कुलमानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ॥ ४२ ॥ दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंकरकारकैः । उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलमाश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥ उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियत चासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥ अहो यत महत्पापं कर्तुं व्यवमिता वयम् । यद्राज्यसुखलोभेन हन्तु स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥ ततश्च "एवमुक्रवा" इत्यादि संजयवाक्यमपि गताधमेवेति तात्पर्यतः प्रथमोऽध्यायो व्याख्यात , न तु गौरवभयात्प्रातिपद्येन ॥ - संजय उवाच-- एवमुक्त्यार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । उत्सृज्य सशरं चापं शोकमविग्नमानसः ॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥ ४७ १ IO प्रथमाध्यायो ·लो. ] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् एवमयं प्रथमोऽध्यायो यथोपान्त उपदेश्यभगवत्तिहेवर्जुनविषाद- प्रतिपादनार्थः समाप्त ॥ योग्यानुग्रहनीतिनाटकाविधिप्रस्तावनेयं प्रभो गीतासु प्रथमस्य या विरचना व्याख्यामृतं ध्यायताम् । दिव्यास्वादसुधारसपषिकसत्कौतूहलाना मन सभ्यानामधानमत्र निबिडं बनातु बद्धादरम् ॥ राजानरागकण्ठरिचित वाक्यार्थान्वयगाने सर्वतोभदनानि मावदीताविपरणे प्रथमोऽध्याय ॥ . १ २ BN' And BN* व्याख्यास्यतो BN and BN' सुधाईवस्तुविक- BS"notes व्याख्यास्यता 880 रात् BS' roads सुधाईविफमत् alternative resdiag and notes the reading 1 ro मुधासत्त्वविर रसप्रविग्सत् in the margia ३, BN माननिबिर्ड Bll manuscripts adit ओम् । धचिन् पनि पादै छचिदीकेन मुनेपियार्थपरिरामाप्तिस्तनतमेनिहासभागे दृश्यने, तदिह प्रकरणे तन तत्र तथैवावगन्तव्यम् । मूलमन्यधोका ४४॥ अनेन सह विवरणम् १६० ॥

·॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥ अथैवं व्यामोहवशविसंस्थुलमर्जुन प्रति संजातानुजिघृक्षस्य भगवत. परमार्थोपदेशपक्रमपिशुनानि वाफयान्युपक्षेतुम्-- संजय उवाच- तं तथा कृपयाविष्टमथुपूर्णाकुलेक्षणम् । सीदैमानमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥१॥ स्पष्टार्थ । यदेवाह भगवान्, तदाह-- कुतस्त्वां' कश्मलमिदं विपमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥ इदमेवंविधस्तुतावश्यकरणीयस्वकर्मकरणावसाद कारणव्यामोहात्मकं कश्मलं पापं त्वां भवन्तं कुतः कस्मानिमित्ताद्विषमे सङ्कटे उपस्थितमागतम् ! अर्जुन ! कीदृशं कश्मलमनायजुष्टमशिष्टसेवितम्, अन एवास्वयं स्वर्गप्राप्तिपतिकूलम्, अकीर्तिकरमपवादसंपादकम्-इति पदसशतिः स्फुटैव । अर्थविशेष विम गर्मीन्य भगवानेतदाह । अर्जुनशब्दोऽत्र न संज्ञिमानसम्बोधनार्थः, किंतु तद्गतप्रकृष्टाभिजनप्रज्ञापराक्रमादिगुणगरिमप्रत्यायनार्थः, बच्छब्दोऽपि परमार्थतो मोहादिमलविमुक्तस्वभावस्यात्मनः प्रत्यायकलेन प्रयुक्त ; तेन वस्तुतो यस्त्वं . ४ १. BN' विषीदन्तमिद २. Bsdds मोक. 1. All except BN' AT ५. BS' विधे प्रस्तुत BS' adds B' तच्छन्दोऽपि .

·श्लो. ३ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तस्यानेन व्यामोहफलन सम्पन्धः प्रकाशस्य तमसेवात्यन्तमसम्मान्य इति कुतस्त्वामिदमुपस्थितमित्यनेन वाक्येन गीकृतम्। अत एव चैतत्पापमनार- तत्त्वविद्भिरसाधुभिः सेवितम् इत्याद्युक्तम् ।। अनेने कमेणैतद्विशेषयितुमाह- मा कैब्यं गच्छ कौन्तेय नेतत्वग्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन्तप ॥३॥ हे परन्तप शत्रुजनज्वरजनक! जैव्यं कापुरुषत्वं मा गा , यतस्त्वयि नग- द्विख्यातविक्रमादिगुणमहिम्ति नैतदेवंविधमल्पसत्वजनोचितमुपपद्यते; तस्मात् क्षुद्रमसारं हृदयदौर्बल्यमाशयकाय 'विहायोत्तिष्ठस्व ; प्रस्तुते श्लाघ्य सङ्गाम- कर्मण्युद्यमं गृह्णीष्व । अत्रापि त्वच्छब्दस्य पूर्वोक्तार्थगीकारेण प्रयोगो मन्तव्यः । लैव्यशब्दस्य च विवेकशून्यत्यगर्भीकारेण इति; अन्यदपि विशेषण- मे योजनीयमिति ॥ अथ संप्रत्यनाविभूतात्मानात्मस्वरूपविवेचनामप्रज्ञत्वाद्देहादिफमेवात्मत्वेन प्रतिपद्यमानो गुर्वा दिवधमहापातकपर्यवमायिसमरानुष्ठानं दोषोद्भावनेने प्रतिद्भुम् अर्जुन उवाच- कथं भीष्ममहं सङ्ख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाविरिसूदन ॥४॥ मधुसूदन ! कथं वेन शास्रोपपन्नेन प्रकारेण भीष्म पितामहं गुरु द्रोणं ब्राह्मणं सद्गरे सायकै प्रती संपहारेण योजयिष्यामि ! यदि वा प्रतिशब्दयोगे १. BS' विदीर्योत्तिष्ठ 10 विवेचनाक्षम ३. 10 दोशेद्भावन BS'द्रोणं च गुरु प्राक्षण २.

·२४ सर्वतोभद्रम [म २ द्वितीया व्य ध्येया। युधिश्चार्मक ण्य । परस्मैपदमन छान्दसम् । अन्य पाप्येव द्रष्ट गम् । एतम्तो विद्याभिधानधनप्रदानपरमोपकारिणौ प्रागैरपि परि- तोपणीयहृदयौ पूजनमेपास्त । अत्रैनेन कथमिति प्रकारप्रश्नेन प्रस्तुतरण- परिजिही या कश्मरत्व भगवनोपन्यस्त धर्मविरोध'दनुपपन्नमेत्यभिपाय. सुचितोऽर्जुनेन ॥ यतआह-- गुरूनहत्या हि महानुभावान् 'श्रेयश्चतु भेक्ष्यमपीह लोके । न त्वर्थकामस्तु गुरूनिहत्यै भुञ्जीय भोगाधिरप्रदिग्धान् ॥५॥ यस्मात् सझामपरिहारेण गुरूणा वर्धं परिहृतो भवति , ताध अहत्या भिक्षानमध्यभ्याहतु प्रशस्य स्यान्मम; न पुनरह धरिप्पु तान् व्यापाय तच्छोणितोपचितानिष्टान्विषयान् समश्नीयाम् ।। किश्च - न चतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो यद्वा जयेग यदि वा नो जयेयुः । यानेन हत्या न जिजीविपामस्ते नः स्थिताः प्रमुसे धार्तराष्ट्राः ॥६॥ १ 10 श्रया भाक्नु ३ ४ BY' nolcs thih reading but the ons 1797 been gubse quently erasod BS'and IN ETHIES hag BSrotes as an alternative reading नित्य TO BSD1B9* पच BS' And BN' प्रशस्त 10 धमलिप्मु BN' अर्थरिप्यु BN तेऽवस्थिता ६ १ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २५ एतदेव न नानीमः -द्वयोर्मध्यात् फतरद्वस्त्वस्माकं प्रयोजनवचया गरीयः गुरुतरं स्यात् । कयोस्तयोधम्तुनोरित्याह-यदि वा वयं तान् प्रतिद्वन्द्विनो जयेम तिरस्कुर्वीमहि, यदि या अस्मांस्ते तिरस्कुरन् ! 'एतयोरक्तरस्य गरीयस्त्वा- परिज्ञाने कारणमाह-यस्माद्यान्नुरुन् व्यापाय ययं बन्धुविरहात्माणानेव धार- यितुं नेच्छाम , ते धृतराष्ट्रपुत्रा भ्रातरोऽम्माकं पुरः स्थिताः । किमुक्तं भवति ! यदि तावदम्माभिः कुरवो हताः स्यु तदस्य पक्षस्य का गरीयस्ता, दुख- मात्रफलत्वात् ! एवं चार्थादिदमुक्तं स्मत्-यदि तेऽस्मान् जयेयुः स पक्षो गरीयान् भवेदिति ॥ . अथ समरकर्मानुष्ठान धर्मसुखयाधपक्षत्वात्परिहार्यतया प्रतिपाद्यापि स्वात्मनि वैदुप्याभिमानदोषमाशमानो भगवति संशयानमारमानमावेदयन् स आह- कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वा धर्मसंमूढचेताः । यच्छेयः स्यानिश्चित हि तन्मे शिप्यस्तेऽहं शाधि मां त्यां प्रपन्नम् ॥७॥ हे भगवन् ! अहं कार्पण्यदोषेण बन्धुहिंसाजनितेन दैन्यनोपहतस्वमायः प्रध्वंसितक्षत्रधर्मा, अत एव धर्मेषु शास्त्रोदितेप्वाचारेषु समूदचेताः संशयितमनस्कः, भवन्तं पृच्छामि; अतश्च यन्मे वस्तु यः प्रशस्यतरं स्यात् तनिश्चित १. EN' and BS' एतयोरर्ययोरे- कतरस्य BS' and BN'गुरवः ३. 10 संशयात्मान . BN' त्वा 4 ·सर्वतोभद्रम् नि सन्देहमादिश, यत शिप्य शासनीयस्तवाहम् । एतेन प्रपन्नमुपपन्न सन्त गुरुभूत्वा मा शाघि व्युत्पादयति ।। किंच- न हि प्रपश्यामि ममापनुद्यात् यच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रियाणाम् । अमाप्य भृमानसपत्नमृद्ध राज्य सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ यस्मात्तमह कचित्त्वा वर्जयित्वा न तकयामि, यो मम शोक शोचन मपसारयेत् । कीदृशम् । इन्द्रियाणा बाधाभ्यन्तराणा करणानामुच्छोपण सन्तापकम् । कि कृत्वा । शोवन निविपक्ष स्फीत भूपाराधिपत्य लब्ध्वामि । अथवात्यल्पमिदमुच्यते । देवानामप्यैश्वर्यमधिगम्य मम कापण्यदोयोपहतस्व भावस्य शोचनमेव म्यात् , अतो मा शाधीति । एव शोचनक्रियापेक्षमवाप्ति- क्रियाया पोर्वकाल्यमवसेयम्, न त्वफ्नोदन क्रियापेक्षम् । तथा हि सति भिन्नकर्तृत्वाच्छन्ददोष समन्वयाभावाचार्थदोपो दुर्निवार स्यादिति ॥ अथ युद्धनिषेधनिश्चितबुद्धित्व धनञ्जयस्य प्रतिपादयितुम् सजय जाच- एवमुक्त्या हपीकेश गुडाकेशः परन्तप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूप्णीं बभूव ह ॥९॥ तमुवाच हपीकेशः प्रहसन्निन भारत । सेनयोरुभयोमध्ये सीदमानमिद वचः ॥१०॥ १ AM 10 पेक्षपर्याप्ति BN भिजवर्तृपस्यात् १ BN notes विपीदन्तमिद बच the margin alternative reading In as an ·लो. 7 श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - श्लोकद्वयमेतद्गतार्थम् । किंतु हृषीकानीन्द्रियाणि, पामीशो नियन्ता भगवान् । गुडाका निद्रामाचक्षते, तम्या ईश , तयानभिभवनीय - इत्यर्जुन- विशेषण व्याख्येयमिति ॥ एवमवियाव्यामोहपरित्यक्तसङ्ग्रामाध्यवसायमर्नुन सम्यरु ज्ञानोपदेशेनात्र स्वकर्मणि प्रतियिषु भगवानुवाच त्व मानुष्येनोपहतान्तरात्मा पिपादमोहाभिभवाद्विसज्ञः । कृपागृहीतः समवीक्ष्य यन्धनभिप्रपन्नान् मुखमन्तकस्य ॥ ११ ॥ उपदेशाभावत् सप्रत्यनुदितदैवसगोंदितप्रज्ञस्त्य मानुष्येन मानुष्यभावेन सशयविपर्ययज्ञान लेनोपहतान्तरात्मा प्रत्यभिज्ञानामावाद तिरस्कृतसैत्यात्मस्व- रेपो वर्तस इति शेष । यस्माद्विपादेन शोर्कजेनानध्यवसायन मोहेन च विपर्ययमत्ययहेतुना वैचित्र्येण यस्लेऽभिभव सामर्थभङ्ग कृत , तस्माद्धेतो । विसज्ञो विगतवक्ष्यमाणसभ्याज्ञानोऽसि। कुत एतदरगतमित्याह - यतस्त्व दुर्निवारपसरस्य कृतान्तस्य वदने प्रविष्टान् बान्धवान्निरूप्य कृपागृहोतो' गृहीतकृप स्वीकृतकरुण सवृत । आहितारन्यादेराकृतिगणत्वात् गृहीत- शब्दस्य पूर्वनिपाताभावोऽत्रावसेय , तेन यहुव्रीहिरेयाय न सत्पुरुष । तस्मिन् सति मिनकर्तृ प्रसङ्ग । अनेन श्लोफेन वक्ष्यमाणस्थात्मज्ञानस्य - १ BN' भावनीय २ IO, BS' and BN समवेक्ष्य ३. BV पाहुल्येन IO सत्वात्म To und BS' खरपोजतु स 10 शोको नानध्यव IO कृपया गृहीत ·२८ सर्वतोमदम् [स.२ प्रथमप्रतिपाधं शरीरशरीरिव्यतिरेकज्ञानमात्रितम्, यत एकान्तविनश्वाशरीरस- निवेशविशेषबद्धवन्धुबुद्धित्वमिदं शरीरिस्वरूपापरामर्शनिबन्धनम् ॥ अत एवाह अशोच्यानंनुशोचस्त्वं प्राज्ञवन्नाभिभापसे । गतामनगतासुंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥१२॥ . व ज्ञातिगुर्वादिवपर्यवसायिन. समरव्यापारस्याधमत्यदु खोदत्वाद्युप- न्यस्य लोकद्वयबाधकत्वं प्राज्ञवहुद्धिमानिव ने जल्पसि; नैपा नैष्ठिकी बुद्धिः । शरीरशरीरिविवेकज्ञानाभावनिता विमतिरेवैषा ; न घने गुर्वादयोऽवश्यविनाशि- शरीरमातात्मका , किंतु नित्या. शरीरिण एते तद्यतिरिक्ता., अत एव कि कुर्वस्वं प्राज्ञवन्नाभिभाषसे। अशोच्यान् विनाशाभावात् परमार्थतश्च दुख- योगाभावादशोचनीयान् परिदेवनस्याविषयभूताननुशोचन शोकविषयत्वेन भावयन् । यतश्चैते नित्या , अत एव तान् गतासून तेभ्यस्तेभ्य शरीरेभ्य उत्तान्तप्राणान् मृतव्यपदेशभाज , तथा च अगतासून तेषु तेषु शरिप्ववस्थितपाणत्वाज्जीवद्यपदेश- भाजः पण्डिता विज्ञातपरमार्था नानुशोचन्ति ॥ , तथा च जीवावस्थायामेवैषा तावन्नित्य प्रतिपादयितुमाह- १ 10 अन्वशोचस्त्वं ३. I0 श्लोक्यवाचकत्व २. BN' प्रशावादाय is given in BN omits tbe margin as an alter. 4 RN' omits शरीर pative reading ६. I0 एष , ·श्लो. १३] श्रीमद्भगवद्वीताविवरणम् ने घाहं जातु नासं न लं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमितः परम् ॥ १३ ॥ य मा वर्तमान मन्यसे सोऽहं न जातु नासम् । नयेन पूर्वकार- भावमेव प्रकृतं प्रतिपादयति, नाहमभूना भवामि, किंतु प्रागपि भूत्या इदानीमपि भवामि ! यथाई तथा समपि सप्रति वर्तमानत्वेन प्रतिमासमान. पूर्वमप्यासीरेव, न त्वभूला मरसि । यथा च त्वम्, एवमिमेऽपि "वर्तमानत्वेन प्रतिमासमाना स राजान पूर्वमासन्नेव, न पुनरभूत्वा माव एषाम् । न च सर्व एव पयमित परमत्माच्छरीरादनन्तर न भविष्याम , भविष्याम एवेति । अनेन युष्मदस्मत्रपरि[परापर] मेदेन व्यास्थितस्य जीवलोकस्य कालत्रयेऽपि मत्तासम्भवान्नित्यत्व प्रतिजानीते। आसमित्यादि तु भूतादिक्रियाकर्तृत्वव्यप- देशो विनाशकशरीरसामानाधिकरण्यभ्रमकृत , न तु नित्यस्य भूतादिव्यपदेश उपपद्यते इति ।। . ननु देहनिष्ठस्य जीवस्य कर्तृत्वज्ञातृत्वा ग्रुपलम्भ ; तत्कथं तद्विनाशे तस्य नित्य स्यादिति दुराशका प्रत्यक्षोपलभ्यनिदर्शनपतिपादनेन परि- हर्तुमाह- देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमार यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिर्धारस्तम न मुह्यति ॥ १४ ॥ - १ 10, BN', BN and BS' न एवाई २. I0 and BN' omन BN' पूर्वकालमेव BN'प्राकृतं To omits वर्त..सर्व IO omits न च .नन्तरम् BN' and BN' युष्मदस्मदादिपरि .

·सर्वतोभद्रम् [म. २ अस्मिन् वर्तमानबुद्धया परिगृहीते देहे यथास्य देहिनस्तत्संवेदितुरा- स्मनः कौमारं कुमारभावो बाल्यम् , तथा यौवनं तारुण्यम्, तथा जरावृद्धभावः इत्यवस्थात्रयमनित्यम्, नेन देहिना मूतादित्येनानुबन्धीयमानं सम्बध्यते, तथा तेनैव निदर्शनेन इतो देहादन्यस्य देहस्य प्राप्तिः, तस्यात्मनो देहद्वयत्र्याप- कस्य स्थितस्य स्थितैव । तत्र तत्त्वज्ञो मोहं न गच्छति। शरीरविनाशे शरीरिण- मविनष्ट मन्यते, नित्यमेव तैमवगच्छति । किमनेनोक्तं भवति ! यथा वाल्या. चैवस्थाविनाशेन न कश्चिदात्मविनाशं मन्यते, किन्तु सर्वः कश्चित्प्रतिपत्ता घाल्याद्यवस्था अतीतानागतत्वेनानुसन्दधानः प्रतिपत्तारमात्मानमेकं स्थित मन्यते, तथैव नानादेहसम्बन्धमतीतानागतत्वेनानुसन्दधानः प्रबुद्धो नित्यमालान- मवगच्छति। एताभिश्च स्थूलाभिः कौमारायवस्थाभिस्तद्गताः सूक्ष्मा जागरा- दयोऽप्यवस्थाः प्रतिपादिता वेदितव्याः। तथा हिजाबन्योन्यभिन्नरूपासु प्रवर्तमानासु उत्पादविनाशवतीषु उपलब्धृत्वेनैकेन लक्षणेन युक्तः ताभ्योऽत्यन्तविल- क्षणखमाव आत्मा सर्वस्यैव स्वसंवेदनसिद्धो व्यापकत्वेन व्यवस्थितः। ततश्च यथैकस्मिन् देहे परस्परविविक्त स्वभावनागरायवस्थाविशेषसंवेदितृत्वमात्रैक- १. BN' omits स्थितस्य २. BN तमेव गच्छति 10 and BN' Part BN' बालाद्यवस्था To and EN' त्वेन संदधानः ६. BN', BN' and Bs' omit प्रति...दधानः v. IO omits 1741 BN' reads this in the margin. 4. BS' and BN' comit a: IO, BS' and BN' read ततः........सिद्धः in the margin. BN' विविक्तलक्षणसभाव BN' and BF विविक्त- लाक्षणिकस्वभाव ·श्रीमदीताव्याख्यानम् - लक्षण एक आमा सिद्ध , तथा देहान्तरेवपि रक्षणविशेषस्यै सुसूक्ष्मत्या- प्यभायादेक एव सिद्ध ॥ तदनेन मायकीतदेहदेहिन्यतिरकोपपत्तिपतिपादनद्वारेण पारमाथिस्मा- त्माद्वैतमुपक्रम्य इदानीं ययापतिपादिते आत्मस्वरूपे येन हेतुना सर्वजन्तयो मुह्यन्ति, अन्यथैव तं प्रतिपयन्ते, तत्प्रतिपादनपूर्व तत्प्रतिषेधोपायमभ्युपदेष्टु- मागस्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनो नित्यास्तास्तितिक्षस भारत ॥ १५ ॥ मोयन्त एताभिरिति कृत्वा देहत्वविशिष्टस्य प्रमातु प्रमेयार्थपरिच्छेद- साधन माना इन्द्रियशक्तय उच्यन्ते, स्पृश्यन्ते घेवतया परामृश्यन्त इति स्पर्शा इन्द्रियार्थी , ते च द्विप्रकारा ---श्रोगादिवायेन्द्रियस्पृश्यमाना शब्दादिरूपा, केवलान्त करणम्पृश्यमाना मुखादिरूपा । तुशब्दो व्यतिरेके। परमार्थतो नित्यत्यात्मनो मानास्पर्शाः, पुन शीतोष्णसुखदुःखदा इति सम्बन्ध । ते च शरीरेण सम्बध्यमाना 'शीतमनुभवामि' 'उष्णमनुभवामि' इति प्रत्ययं ददति, मन्त- करगेन सम्बध्यमाना. 'सुखमनुभवामि' 'दु खमनुभवामि' इति प्रत्ययं ददति । सतश्च शीतोष्णमुखदुःखादिप्वात्मधर्ममारोपयन्त उत्पादविनाशस्वभावत्वादनित्या भारमन्यनित्यताश्रममुतादयन्त सर्वप्राणभृतो मोहयन्तीत्यर्थ । - यतब्ध -- ३ BN', BN 2) B3' omit एक लक्षण BN' and BS' विशेषगस TO and B'मानास्पृशा BS धर्मत्वमारो ४ २ ·. सर्वतोभद्रम् [स. २ ते परमार्थत प्रतिक्षणविनाशिन तत प्रोदितोपपत्त्या नियमात्मान प्रत्यवमर्शन तास्तितिक्षस्व सहस्व । तत्समैपितेनानित्यमुखदिस्पर्शमात्रेण नित्यनिर्विकारम्वा- मावष्टम्भप्रतिष्ठा मा त्याक्षी । यथा त्रैलोक्यैकवीरेण त्वया दुरिदपोद्भुरमापतन्त प्रतिद्वन्द्विनो निष्प्रकम्पनिजपौरपपरिस्पन्द्रसुस्थितेन मनागप्यन्तरनुपजातविक्रियेणास- कृत्सावज्ञमुड्यूढ भैरतया सोढा, तथैव निसर्गनिर्विकारे सत्ये स्वात्मन्यहङ्कारमारोप्य तेऽपि साख्या प्रतिद्वन्द्विन प्रतिनिस्सारतत्वरूपनिरूपणमात्रेण सह्यन्ताम् । यथास्थितवस्तुविमर्शाभावमात्रजनितोऽय व्यामोह , यदात्मनि देहबुद्धयादिधर्मारोपेण 'कृशोऽहम्, पूर्णोऽहम, सुखितोऽहम्, दुखितोऽहम्' इत्यादय प्रत्यया तत्सामा- नाधिकरण्येनै प्रादुर्भवन्ति । तत्त्वत पुन ते स्वात्मैश्येनावस्थिता बहिरन्त करण- शक्तिमि केवल स्पृश्यन्ते, न तु तावता काचिदप्यात्मनो विकारकणिका सम्पा- दयितु क्षमा । स्फटिकदर्पणोपमो ह्ययमात्मा नीलपीतीचाभासतुल्याभि स्फुरन्तीमिरपि सेखादिप्रतीतिभिर्नान्यथा कर्तुं शक्यते, यथोक्तम्--- M "आसक्तिसामर्थ्यवशाद्विचित्रा पदार्थजातस्य विभान्ति भासा प्रपद्यतेऽन्तर्न तु जातु धीमान् विकारमादर्श इव प्रसन्न ॥” इति । १ २ ३ IO समर्पितो 10 BN and BN orat दुर्वार 10 सस्थितेन IO, BN' end BN* यूटतरतया 10and BN' omt सत्ये BS reads this trord in the margin BN* मत्त्वे ६. BN' व्यामोहयदात्मनि 10 रज्येच BN'पीत s erased Bs' adds निकट १०. To and BN' प्रपद्यते तन ११. BS' इवाप्रसन ८ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३३ अन एव मानाम्पर्शशब्देनेन्द्रियार्थव्यपदेश त । तदनेन श्लोकेन मसंवेद्य- भारखमावकौमारनागराधरस्थावत् सुन्वायरस्थाखपि सर्वपाणिगतासु सवेदकत्येनकेन स्वभावेन युक्तो नित्यो व्यापक एक ण्वात्मा प्रतिपादित । न चैतारता एकम्य मुखित्वादो मति सर्पसुखित्यादिप्रसाद , यतो मायोझावितान्योन्यभेदाभासा एव प्रभातार सतत परस्परविभक्तमात्मानमवगच्छन्ति, न तु पारमार्थिक पर प्रमाता । तत्र हि एकम्मिन् सदा सत्र संस्था निर्विशेषखभावे समिद प्रतिबद्धम्, यथोक्तम्- त प्रपद्ये प्रजासृजम्" इति उपरम्य---- " यस्मिन्नित्ये तते तन्तौ दृढ सय॑यतिष्ठति । सदसद्यक्ति विश विश्वा विश्वकर्मणि ॥” इति । तदेवस्त्रभाने सत्ये स्वात्मनि सुव्यवस्थितत्व मुक्तलक्षणमिति प्रतिपादयितुमाह- यहि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुपर्पम । यमदुःखसुख धीर मोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १६ ॥ "य पुरुपमुक्तरक्षणज्ञानेकताननिर्विकल्पप्रजैक्तया मुमुक्ष्ववस्थाया वर्तमानम्, अत एव धीर परिज्ञातसदसपढापपरमार्थम् , अत एवं समदु खसुख समे ८ २ All except BS' omit सभावा JO, BS' and BS* add gram 10 and BS' omit get BN' omits मुसि सर्व 10 omits 37 TOस व्यवतिष्ठति BN' गिम तिष्ठति 10 an 1 BV omit Papa 10 omits सत्ये BN has only the pretīka and not the full vorge BS सोऽस्य तत्त्वाय 10 omits ११ ६ १२ 10 omits ·सर्वतोभद्रम् मनोवेद्यत्वमात्रेकेन रूपेण स्पृश्यमाने तुल्ये दुखमुखे यस्य तथाविधम्, घटादिवद् वेद्यत्वमात्राविशिष्टम्पै सुखादिमिरैन्तरनुपजनितविकार सन्तन्, एते जन्मविनाशधर्म- योगादनित्या 'सुखितोऽहम्' इत्यादिविपर्ययपत्यैयरूपा शब्दादयो न व्यथयन्ति, तद्विविक्तवेदकैकस्वभावात् सत्यादात्मनो न पच्यापयन्ति । सोऽमृतत्वाय पैरमात्म- समापत्तिवशत्वाय कल्पते सपद्यते, मुक्तो भवतीत्यर्थ ।। अथोपपत्युपन्यासपूर्वमात्मनो वेदकैकस्वभावस्य पारमार्थिकी सत्ताम्, तथा तत्त्रमेयस्वरूपस्य देहादेश्च जन्मविनाशवतस्तदभाव प्रतिपादयितुमाह--- नासतो विद्यते भागो नाभायो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्चदर्शिभिः ॥१७॥ इह स्वभावादेव यदविद्यमान वस्तु तस्यासतो भाव सत्ता नास्ति, तथैव खभावतस्सतो नित्यस्याभावो विनाशो नास्ति, एतयोस्सदसतो प्रकाशतमसो रिखात्यन्तपरस्परविरोधात् । किंत्वेतयो द्वयोरपि तत्त्वविद्धि साक्षात्कृतपरमार्थैरन्तो निष्ठा निश्चयो दृष्टो विज्ञात , न त्वतत्त्वविद्धि । ते ह्यचिन्त्याद्भुतखभावपरमेश्वर- मायाशक्तयुद्भावितविषयप्रत्ययतया सत्यमालानमनन्यस्मृप्यन्त एवासदनित्यत्वादिना वास्तवसद्भावरहित देहादिवस्त्विदन्तया सवेद्यमानत्वात् सत्त्वेन प्रतिपद्यन्ते । परमार्थतस्तु सन्नित्यमात्मतत्त्वमप्रत्यभिज्ञायमानत्वादसत्वेन प्रतिपद्यन्ते । । . ४ २ ५ BN' दिभिरनुपजनित BN दिभिरन्तरमुपजनित BS प्रत्ययहेतब स्पर्शशब्दाभि हिता विषया शब्दादयोनचाल- यन्ति। तद्विविक RS' and BS' परमार्थसत्परमात्म ६ BN' अथोपपत्युपलब्धिभ्यामपूर्व 10अयोपपत्त्यास मात्मन एकैक BS' तत्प्रमेयरूपस्य B' दर्प 1s noted as another reading for जन्म BN' इत्यविनाश BN' omits भावो...दशिभि ·श्लो. १८ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३५ ततश्च तत्त्वत किं सैत् किमसदित्युपदेष्टुमाह- अपिनाशि तु तद्विद्धि येन राममिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्स न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥१८॥ एतयो सदसतोर्मध्यानपिनाशि विनाशधर्मरहितत्वात्परमार्थत सद्विद्धि जानीहि । कि तत्, येनैरेनेदमन्योन्यभिन्नस्वभावमय सर्व चराचैरवस्तुजात तत कर्तृत्व- विरक्षया विमारितम्, ज्ञातृत्वविवक्षया का व्याप्तम् ? एक एव हि परमार्थत सर्वकर्ता सर्वज्ञ परमेश्वर परमात्मा , तदवभासितान्योन्यभेदाना तु क्षेत्रज्ञाना देहादिकमेवात्मत्वेन प्रतिपद्यमानाना परिमितविर्षय कर्तृत्व ज्ञार्तृत्व च, न वास्तवम् । ऐमस्यात्मतत्त्वाभिधानस्य वस्तुनोऽव्ययस्य "देशकारायवच्छेदरहितत्वादक्षयख- भावस्य तद्विरक्षण कार्यज्ञेयरूपो न कॅश्चिदथो विनाशमभाव कर्तुमर्हति । हि नित्यस्य सर्वथानवच्छिन्नमहिनोऽयस्यानित्योऽवच्छेद्य पदाथो विनाशाय प्रभवतीति॥ न १ २. ८ ३ BN' omtts या 10 विपयनृत्वं BN त्वं 10 एवं सत्यात्म BN add अमायस्य ४ BSomts किं सत् BN' omita तु मर्हति To नाशविनाश BS मिनावमासमय la Bs. tho reading adopted abovo ig erased BS' And BS चराचर वस्तु BN' feretrica 19 noted another reading ११ १२ ag BS and BNI BN'न • किश्चिदर्थो • BS' and I0 पदार्थविनाशाय १३ ·सर्वतोभद्रम् [अ. २ M सत्खरूर प्रतिपाद्य असत्स्वरूपं प्रतिपादयितुमाह- अन्तवन्त इमे देहा नित्ययोक्ताः शरीरिणः । पिनाशिनोअमेयस्य तस्माद्युध्यस्व भारत ॥ १९ ॥ सर्वगरीरेषु सर्वावस्थासु च अविलुप्तोपलब्धत्वमानकलक्षणत्वान्नित्याविनाशिन , तथा देहादिभिरवच्छेत्तुमशक्यत्यादप्रमेयस्य इयत्तादिकलनाविषयभृतस्य शरीरिणआत्मन इमे देहा , तद्विलक्षणा अन्योन्यभिनागमापायिधर्मकत्वाद्विनाशिन , विनन्धरस्वभाव त्वात, तथा देशका दिपरिच्छेद्यत्वाद् अन्तवन्त इयताहिकलनाविषयमता वेधत्वमात्रेण सम्बद्धा इति देहरूपम्य वस्तुन परमार्थविनश्वरस्य जयन्वमात्रादिना हेतुनाम- सम्बद्धस्य विनागे सत्यात्मनोऽपि विनाशप्रतिपत्तिरविद्याविजृम्भितम्, तच्च त्वयि नोपपन्नम् । अतो यथाप्रतिपादितात्मतत्त्वप्रतिकारो वक्ष्यमाणयोपपत्त्या दुप्परिहर वकर्मानुतिष्ठन् युध्यस्व, प्रस्तुत समरकर्म समाचरेति ।। अथ युद्ध नाम परदननरुपतया हिंसात्मक कर्म , तत्कथमह गुरज्ञायादि वधलक्षणे घोरे कर्मणि प्रेवतेय इति यमन्यसे तदेतदात्मस्वरुपानभिज्ञत्वजनितमोह- १ २ ६ BN' omits इम भारत TOand BN* अनाशिना BSF विशिमव्ययस्यास्य, for विना me find अनाश wit ten as an alternative reading DN'निलस्याविनाशिन BN* विलक्षणोऽन्यो BS' पायधर्म BSP कालपरि BS प्रतिष्टिताह 10 Stray BX A reading Omitting SINIF $ also notel 10 प्रवर्तयामीति ३ ४ BN' इयत्ताकलना ·को.२० श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३७ विलसितमेव, यत :- य एनं वेत्ति हन्तारं यवनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ २०॥ यो मायावशादत्यन्तनिर्विकारपरमार्थसन्तमात्मानमप्रत्यवमृपन् तद्विरक्षण देह- मेवात्मत्वेन मन्यमानो हननादिदेहधर्माधिरोपणेन एनं सत्यमात्मानं हन्तारं हननक्रियायतीरं वेत्ति प्रतिपद्यते, यश्चनमेतिपादितरक्षणमविनाशिनमात्मानं विनाशरक्षणदेहधर्माध्यारोपणेन हतं हिसितं मन्यते, तावुभायपि मोड्यशादना- रमन्यात्मागिमानग्रहास्तसम्यग्ज्ञानौ न जानीत , सत्यस्यात्मन स्वरूपं न वुध्येते, यतोऽयं पर आत्मा सर्वमेवेदं परमनिर्विकारचिन्मानस्वभाव स्वात्मतया सर्वदा विमृपन्न हन्ति, ३ च हन्यते हन्तैतानिबन्धन हननक्रियाकर्तृत्वं न प्रतिपद्यते, नापि हैन्तलातानिइन्धन हननक्रियाकर्मत्यम् , एते हि विकल्पविपर्ययज्ञानात्मक- व्यवहाराणां क्षेत्रज्ञानामेव सम्भवन्ति, न परमात्मन ॥ ९ BN' and BN' स्वरूप. १ BN' omit हन्तारं न हन्यते TO ormats सन्तमात्मानं न एने ३. BS' विलक्षणदेई BN' एवं ५. BN' omits हन्तार ६.IN' and BS' एव प्रतिपादित DN' आत्मन्यनारम- BN' and EN' युद्धपते १. 10 omits न च हन्यते ११ All except BS' add हन्तव्य १० BN'and BNom हन्तम्मता- निबन्धन १३. BN' and BN' क्रियाया. १४. Io, BN' and BN विकल्पाविपर्यय ८, ·सर्वतोभद्रम् [अ.२ न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भनिता या न भूयः । अजो नित्यः शावतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२१॥ अयमुक्तलक्षण आत्मा देशकाराकारावस्थाद्यवच्छेदरहित चिन्मात्रस्वरूपत्वान्न जायते नै उत्पद्यते, नित्यमुत्पन्नरूपत्वात् ; नापि म्रियते विनश्यति ; नापि जन्मम- रणान्तरास्वर्तिस्थित्यवस्थारूपं भावविकॉरमनुभवति, ते हि जन्मस्थितिविना- शात्मका अवस्थाभेदा देहाद्यनित्यभागाश्रया ; ते हि भावा अभूतपूर्वधर्माविर्भाव जाता इत्युच्यन्ते। भूतपूर्वधर्मतिरोभावे च विनष्टा इत्युच्यन्ते ; तदन्तराले च तत्तत्प्रत्ययप्रवाहसादृश्यर्धमा स्थिता इत्युच्यन्ते । स च तेषामपुनर्भावी भाव आत्मनन्तु सदाभृतस्य नाभावसम्बन्ध सदैकरक्षणात्यभिचाराच न धर्मान्तराविर्भा- वतिरोभावाविति जन्मस्थितिरिनाशलक्षणानस्थात्रयप्रतिपेोऽस्यानेन लोकेन प्रतिपादित ॥ । इदानीमेत एव भावविकारा यिटोपतोऽयं प्रतिषिध्यन्ते । तत्रायमात्मा न जायते नोत्तेन क्रमेणोत्पद्यते' इत्यन, जन्मरक्षणानित्यभावविकाररहित , तथा 9. BN' omits fara eitt २ 10 माह ३ BN omits et ४. 10 न्तरालवन् स्थित्यवस्थारूपत्वात् नापि मियते विनश्यति नापि जन्ममरणान्तरालयवस्थारूपमनु- भवति। ते दि. ५. BN' IN' and BS' omit विकार 4. BS' and DS' ATT ५. I0. BN' and BS' स चैक 6, 10 and EN' falak af is found as a reading BSY uotes as an alternative, the reading founl In IO and BN'%B the other reading given in BS' 18 विशेषणा न्यस्य BN' विशेषणेरस्य प्रतिविध्यन्ते ९ BN उत्पयते जन्मादिलक्षणा ·लो. २२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् . नित्य सदैकस्वभावावियुक्त इत्यनेनास्य प्रतिक्षण धर्मान्तराविर्भावतिरोभावलक्षणी पिपरिणामाख्यो विकार प्रतिषिध्यते , शाश्वत शश्वत्सम्पूर्णेन स्वरूपेण युक्त इत्यनेन निखिलक्षणो विकारोऽस्य प्रतिषिध्यते, न ह्ययमनित्यभाषवत्पूर्वमपचितो भूत्वोपचयरूप विकारमापद्यते, तथा पुराण पर्वकोटेरसम्भवात् सततमेव चिरन्तन इत्यनेनापक्षयलक्षणो विकार प्रतिपिध्यते, न ह्ययमुपचितो भूत्वा पुनरपचीयते, देहादिभाववत् , तथा शरीरे हन्यमाने नायमात्मा हन्यते शरीरस्यैवानित्य- त्वात्, जन्माअवस्थाजुपो विनाशारस्थापि सम्भवति, न तु नित्यम्यात्मन इत्यनेन विनाशलक्षणो विसरोऽस्य प्रतिषिद्ध । अस्तित्वलक्षणस्तु पष्ठो विकार प्रागुक्तावस्थात्रयमध्ये भूला भावशब्देन प्रतिपादित इति अधुना नोक्त । यदि वा केचिदस्तित्व विकारत्वेन नेच्छन्तीति नोक्त ॥ एव सकलभावविकाररहितम् वेदापिनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ हन्यते हन्ति वा कथम् ॥ २२ ॥ एवप्रतिपादितस्वरूपमविनाशिनमात्मान य पुरुप प्रमाता नित्य सदैव जानाति, स तदभिन्नमात्मान प्रतिपद्यमान कथ केन प्रकारेण हन्यते विनश्यते, हन्ति वा, पर विनाशयति । हननक्रियाकर्तृकर्मभायोऽय शरीरमात्रप्रतिनद्धाभिमानेषु प्रतिबुद्धेषु क्षेत्रज्ञेष्वेव व्यवस्थित ॥ ६ , BS BN' and BN विद्ध IO EN and BN' पूर्वकोगेर BN adds 3TFT BN देहाद्यभाषवत् BN' शरीरस्येव To and BN' read क घातयात Part 7 BS' and BS' note this as an alterna tive reading BN omits the entire ३ Verge ७ BN अप्रबुद्धेषु ·४० सस्तोमद्रम् [अ, २ ननु हननादिना देहेविनाशे सति चेतनधर्मानुपरम्म , तदात्मनो देह- पिनाशे सति कथमविनाशत्वमवगम्यत इति व्यामोहव्यपोहाय दृष्टान्तनिदर्शनपूर्व पुनरपि नित्यत्वमस्य ढयितुमाह- वासांसि 'जीर्णानि यथा निहाय नमानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नानि देही ॥ २३ ॥ यथा कश्चित्पुरुषो जीर्णान्युपभुक्तानि वस्त्राणि त्यक्त्वा स एव सन्नन्यानि नानि उपभोगक्षमाणि गृहाति उपादते-इत्यनेन जन्मादिविविधविकाराकान्तनाना शरीरसयोगवियोगवशान्नाम्य (स्पम्य तत्सवेदितृत्वमात्रेकलक्षणवियोग इति नित्य एवायमनियै शरीरधर्मनागप्यसस्पृष्ट । येत नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चेनं येन्दयन्त्यापो न शोपयति मारुतः ॥ २४ ॥ एनमात्मान शस्त्राणि खड्गादीनि शरीरमिव न छिन्दन्ति न द्विधा उर्वन्ति, तथैयाग्निर्भन दहति, नाप केदयन्ति , न च मारुत शोपमुपनयति, छेदादि- मिविक्रियमाणे शरीरे न तम्य निसर्गनिर्विकारस्य विकारसस्पर्श ॥ - ५ BN'देहाविनाशे २ 10 omits चेतन सति Bomts जीर्णानि देही Y, 10, BS' sad BV 0823 पुरुषस्य BY and BN' omit यत ६. BN' omits शस्त्राणि मारत BR' एवमात्मान ३ ·श्लो, २५) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथा हि- अच्छेद्योऽयमैदावोऽयमलेद्योऽयोप्य एव च। नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २५ ॥ अयमात्मा छेदादिक्रियाविकार्यो न भवति, पूर्वोक्तस्यैव निर्वचनमेतत् । तथा नित्य इत्यादीनि विशेषणान्यविनाशित्वार्थानि परस्परसहायभूतानि प्रतिपत्ति- दाढर्याय बनि प्रयुक्तानि वेदितव्यानि ।। तथा चायम्- अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमनिकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ शब्दादिव्यतार्थविषयाणा श्रोत्रादीनामिन्द्रियाणामविषयभूतत्वादयमव्यक्त इत्युच्यते । तथा वेदकैक्स्वभावत्वादन्त करणेनापीदन्तया विषयीकर्तुमशक्य इति अचिन्त्य चिन्तनक्रियाया अगोचर । तथा सर्वर्थी चैतन्यमानातिरिक्तधर्मान्तरास- स्पर्शादविकार्य , विक्रिया नेतुमशक्य । तस्मादेवमुक्तेन प्रकारेण सर्वत सर्वेन्द्रियगो- चरादर्थादत्यन्तव्यतिरिक्त वेदकत्वेन सर्वार्थव्यापकमेनमात्मान बुद्ध्या शरीरविनाशेन तद्विनाशनमेण नैनमनुशोचितुमर्हसि ।। ४ १. BN'omts अदाहए सनातन २ Io omits प्रयुक्तानि ३. Bs' and BN' चेदं 6 BN' omits अचिन्स अर्हसि BN' वेद्यीकर्तु ६ TO, Bs' and BS सर्वदा ·४२ सर्वतोभद्रम् [अ.२ एवम् "त्वं मानुप्येन " इत्यादिनन्थेन वितत्य प्रतिपादितामपि सकल- प्रकरणप्रतिपाद्यस्य ब्रह्माद्वैतज्ञानस्य शरीरशरीरिव्यतिरेकोपपत्तिप्रतिपादनरूपी प्रथमां भूमिका सुसूक्ष्मनिर्मलपज्ञावधानविशेषावसेयत्वात् संप्रत्यप्रतिपद्यमानमर्जुन मन्वानो भगवान् सर्वपक्षान्तराक्षेपण बोधयितुमाह-- अर्थवैनं नित्यजातं नित्यं या मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥ अथवा मदुपदिष्टोपपत्तिक्रमेण यथोक्तमर्थमप्रतिपद्यमानस्त्वमेनमात्मानं नित्यजातं नित्यं वा मृतं मन्यसे; तथापि तेनापि प्रकारेण नैनं विनाशित्वेन शोचितुमर्हसि। इदमत्र तात्पर्यम्-~-आत्मविषया द्वयी प्रतिपत्तिः सम्भाव्यते, नित्यो वा स्यादनित्यो वा । तृतीयः पक्षो न सम्भवति। तत्र नित्यत्वप्रतिपत्त्या यद्येनं नित्यजातमेव सदैवोत्पन्न विनाशरहितं मन्यसे, तथाप्यस्याविनाशित्वाच्छो- कम्य कोऽवसरः । अथ विनाशित्वप्रतिपत्त्या नित्यमेव मृतं सत्तारहितमेनं मन्यसे, तथापि नित्येविनष्टत्वादस्य शोचनीयत्वाभावः ।। १. 10and BN' प्रतिपादितानि This is noted 19 reading in BS'. B' प्रतिपादितमपि २. BN' and BN'd अपि ३. 10 omits of BN' अथ नवं and omits the rest of the verge, BS' notes as a reading. ५. 10 तथाप्येवं ६. BS' नैव शोचितुं BS द्वितीयः 10 omits विनाशि........अथ BN'नित्यनष्ट I0नित्यानिष्ट ·श्लो, २८ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अन्ये वेवं व्याचक्षते-~-ययेनमात्मानं नित्यं सदैव जन्ममरणाभ्यामर्नु पक्तमनित्यत्वान्मन्यसे, तथाप्येनं शोचितुं नार्हसि ।। एतमेव जन्ममरणप्रवाहाविच्छेदं कैश्चिन्नित्यत्वेनावगम्यमानम्यात्मनः प्रतिपादयितुमाह- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युभ्रुवं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २८ ॥ हिशब्दो हेतौ । यम्माजातस्य जन्मलक्षणविकारभाजो देहस्यैवात्मत्वेन प्रतिपन्नस्य ध्रुवोऽवश्यंभावी मृत्यु विनाशाख्यो विकार , “एवमेव मृतस्य विनष्टस्य जन्मावश्यंभावीति कम्यैष जन्ममरणविकाररक्षणयोग ---इति तत्त्वमविचारयतोऽपि लोकम्याय प्रवाद स्थित एव--जातो प्रियते, मृतो जायते---इत्येवंविधः । तस्मालोकयवादश्चापि शोरम्यानुपपलिख ।। in the १. 10 omits नित्यं BN' and BN road the word in tho margin २. All except BS अनुशत- ३. I0. BN' and BN न शोचि. तुमर्हसि All except BS' मरण BS* adds अस्य margin. BS' adds at in the text itself. BN' omits तुवः...अर्हसि ५. BN' omits एवमेव....जन्ममरण TO विलक्षण RSS notas this as a roading.

·सर्वतोभद्रम् अन्यमपि प्रकार शोकपरिहारायाह- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येर तत्र का परिदेवना ॥ २९ ॥ पृथिव्यादिभूतसन्निवेशविषयशरीरात्नकचात् सैर्यमाणभृतो भूतशब्देनात्रो- च्यन्ते। तान्येतानि भूनानि अध्यक्कादीनि अप्रत्यक्षपूर्वरूपाणि । तथैवाव्यक्त- निधनानि परोक्षार्यन्तानि । न ह्येतानि पूर्वमेवविधान्यासन् , पुनथैवविधानि भवि प्यन्तीति ज्ञायन्ते। ततो द्वयोरप्येतयो काष्ठयोस्तान्यशोच्यानि । यद्यपि व्यक्तमध्यानि व्यक्ता तेन तेन रूपेण वेयमाना मध्यावस्था जन्मविनाशान्तरालवर्तिनी दशा येया तथाविधान्यप्यशोधान्येव । व्यक्तावस्थायामेपा हि भ्रममात्रमेव स्थैर्यप्रतिपत्ति । एतानि हि येन येन प्रकारेण कल्प्यन्ते तेन तेन विनश्वराण्येव क्षणिकानि या भवन्तु, परिणामलादाविर्भवत्तिरोभनद्धर्माक्रान्तानि वा भवन्तु, सर्वयों विकल्प्य- मानान्येक स्थिरस्य रूपस्यासम्भवादशोच्यान्येवेति देहात्मकभूतसन्निवेश मात्रत्वेन प्रतिपन्नेषु शरीरेषु क परिदेवनावसर इति । १ ८ BN' omits व्यक्त . देवना २ TO सर्वप्राणिजात भूत, च्यते ३ 10 पूर्वद्वाराणि BS', BSP and I0 ज्ञायते ५ 10तयो 10 and BS यदपि TO omila a BS' and BV poto it in the margin BN'न्यपि शोच्यान्येव BN न्यपि शोच्यान्येवं BS परिणामित्वात् 10 सर्वदा 10 Band BN' एतस्य BN and BN 74477 १. ६ ·श्लो. ३०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४५ इदानी बहुप्रकार प्रतिपाद्यमानोऽप्ययमर्थोऽतिगम्भीरत्वान्मयावधारयि- तुमनुष्ठौतुं चाशक्य इत्यर्जुनस्यैतदर्थविषयमन गवसायं परिहतुं प्रकृष्टप्रयत्नप्रति- पत्तव्यतामस्वार्थम्य दर्शयितुमाह--- आधर्यत्पत्यति कश्चिदनमाश्चर्यवद्वदति तयवमन्यः । आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाप्पेनं वेद न चैर कथित् ॥ ३० ॥ एनमात्मानं यथाप्रतिपादितस्वरूप कश्चिन्मनुप्यसहस्रेषु मध्ये प्रकृष्टपुण्य- परिपामवशाहहूना जन्मनामन्ते पश्यति, तत्त्वत प्रत्यभिज्ञानेन साक्षाकुरुते । योऽपि पश्यति स आधर्यश्ययाश्चर्य कश्चिददृष्टपूर्वमद्भुतं कदाचित् कथंचित्क्षण- मात्रं पश्यति तद्वदेनं कश्चित् हैनपुण्य क्षगमान कश्चिदेवं" तथाविधं वदति परप्रमोधनायाचष्टे। तथैव कश्चितादृश एव परेण प्रतिपाद्यमान शृणोति अवधारयति, कश्चित् संपति भगतदनुरहे मानधिष्ठितत्वादवियोपहतान करण एनं यथाप्रतिपादि- तम्यरूपमात्मान श्रुत्वापि कुतश्चितत्प्रतिपादन कुशलादाकापि न वेद तत्त्वतो १ w To and BN मनो धारयितु BSE notos this is ac alternative reading ro अधिष्ठातु BS* notes tbiy &&& reading ३ BS, BN' and BN' सायन BN' omits कश्चित् ..कश्चित् BS तथा बदान्य. BN also notes this as an alternative reading 10 and BN' तथैव चान्यः 10, BN nud BN' read कश्चित् ..तद्वदेनं after पर- प्रबोधनायाचष्टे तथैव BN' and BN' Amt मध्ये 10 and BN orait of BN'omits अपि BN' And BN' कश्चिदुत्कृष्टपुण्य BS' And RS' एव तथाविध एनं ७ ८ * ११.

·४६ सर्वतोभद्रम् [अ. २ न जानाति । स च तथाविधोऽनुपदेश्य एव । लं पुनर्भक्तिश्रद्धादिगुणसूचित- भगवदनुप्रैहत्वात्पात्रमेवैतत्तलोपदेशम्येत्यनोद्युक्तो भवेत्यर्थः । किमत्र तात्पर्यम् ? अस्यात्मनो गुरुशिष्यक्रमेण स्वयमनुभवेन वा सन्तु जार्नु केचित्पुण्यभाजः प्रतिपत्तार ; किंतु निरन्तराभ्यासपरिशीलनविशीर्णकल्पसकलविकल्पावरणता विना वैमल्येन सर्वकालं Nिरतया चास्य प्रतिपत्तिपात्रमिति विरलविरलो लक्षेप्वेकः कश्चिदेव चरमजन्मा भवेदिति यथोक्तेन क्रमेग सम्यगवधारणीयम् ; न तु मन्दोत्साहनात्र योग्येनापि भर्वता भवितव्यम् ।। तदयमत्र निश्चय इत्याह- देही नित्यमवध्योऽयं देहे" सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३१ ॥ N अयं . समनन्तरप्रतिपादितदेहादिसमस्तवेद्यपदार्थात्यन्तै व्यतिरिक्तवेदकत्व- मात्रैकलागो देही देहस्य वेद्यत्वमात्रेग खस्य वेदकत्वमात्रेण स्वामी परः प्रमाता All except ES' श्रादानुगुण २. I0. BN' and BN नुप्रहकत्वा- मात्वमेवेतत्तपतोपदेश ३. Bs. omits या; the rest read या सन्ति ५. BN' प्रतिपत्तिमान B प्रति- मानमति isgmen as a read. ing ८. I0. BN' And BN' लक्षणेषु कश्चित् ९. 10, BN' and BR' भविता १०. By' omits अपघ्य ...अर्हसि 10 देही १२. BS पदार्थाद्यन्त BN' and BN' omit जातु 10 and BX omit of BS notes this as a reading: ६. BS' अस्थिरतया ·श्लो. ३२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् .- सर्वस्य देहमानमेवात्मत्वेनाभिमन्यमानस्य मोयी यस्य प्रमातुर्जन्तो जातस्य तत्र तत्र नानारूपे देहे शरीरे एक एव व्यापकतया तिष्ठन्नित्यं सततमेवावध्यो हन्तुं विनाशयितुमशस्य.; न स्यागमापायिधर्मकाणां नानाविधानां सर्वदा वेद्य- त्वमानस्वभावानां शरीराणा विनाशे तद्व्यापकस्यैक्स्यानवच्छिन्नमहिनो वेदकत्व- मात्राव्यभिचार्यकरक्षणस्य सत्यस्यात्मनो विनाश सम्भवति । यत एवमतस्स्याधि- नाशित्वेनं नित्यस्यानुशोच्यखें तावताम्त्येव ; तस्माद्विनाशैक्खभावानि भूतानि पृथियादिभूतसनिवेशविशेपारमकानि शरीराप्येव शरीरित्वेन प्रतिपन्नानि चिन- श्यन्ति पश्यन्ननुशोचितुं परिदेक्तुिं नार्हसि । नष्टस्य नाशे विवेक्नि क शोरस्या- वसर इत्यर्थ ॥ अथ प्रतिपादितोपपत्त्या ताविकात्मग्वरुपं संप्रतिपत्तुमशनमर्जुनं मन्य- मानो भगवान् क्षत्रियजात्युचिताभिमानोद्दीपनेनावश्यानुष्ठेये स्वमणि प्रवर्तयितुमाह- स्वधर्ममपि चापेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्धि युद्धाच्छ्योज्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३२ ॥ ६ BN शोचित्वं BN' and BS' वेश्य BN' and BNरित्वे प्र- 10 अशक्य २ ८ ९ BN' and BY" omit मायी यस्य 10 and BS' Toy BS' adds 574 efter जन्तो AS BD alterna tive reading. TO शरीरे देही एक Bs' omitsआत्मन TO, BSP and BN* शिये नित्ये अनु १० All manuscripts omit the test BS notes the first of these verses in the margin BN' notas only the pratika of the first of these yerses ·सर्वतोभद्रम् [अ.२ यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३३ ॥ अथ चेचमिमं धर्म्य सङ्ग्रामं न करिष्यसि । ततः स्वधर्म कीर्तिं च हिल्या पापमपाप्स्यसि ॥ ३४ ॥ अकीर्ति चापि भूतानि कथयिप्यन्ति तेऽव्ययाम् । सम्भावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥३५॥ भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः । येपां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३६॥ अवाच्यवाढांश्च बहून्वदिप्यन्ति तवाहिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३७॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ॥ ३८ ॥ "स्वधर्ममपि" इत्यादि श्लोकसप्तकमेतन्निगदव्याख्यातम् ।। "एवं स्वर्गानित्यफलहेतुप्रवृत्तिलक्षणधर्मसमाश्रयणेनापि सर्वप्रकार स्वकर्मा- त्यागे व्यवस्थिते निरतिशयनित्यकल्पासिहेतुनिवृत्तिलक्षणधर्मसमाश्रयणेनैर्तदपरित्यागे को दोप इति प्रकृतमेव ज्ञानोपदेदा पुनरपि सिद्धान्तीकुर्वन्नाह- IO, BN', BX* BST Io, EN' and BN' स्वकर्म. स्वर्गादन्योऽनि- फ्लत्यागे TO, BN', BN' प्रतिपत्ति To' omits व्यव....परित्यागे ३. Io, and BN' पूर्वप्रकार BN' and BN' श्रयणेन तदप BN notes पूर्वप्रकार II AR BS प्रयणे तदप, १ ४ २ ६ - alternative reading.

·श्लो. ३९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् सुखदुःखे समे कृत्वा लामालामौ जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यस्य नै पापमवाप्स्यसि ॥ ३९ ॥ एवमनेन प्रकारेण वर्तमानः पापं ज्ञातिवधादितः सम्भाव्यमान किल्बिपं नावाप्स्यसि न लप्स्यसे। कथं वर्तमानः ? प्रथमं तावद्यथोपदिष्टार्थनिस्संशय- प्रमिपत्तिप्ररूदनिम्पप्रज्ञाप्रत्यभिज्ञातसमस्तप्राणभृत्सर्वावस्थाव्यापकसामान्यसविन्मात्र- स्वभावे नित्यनिरुत्तरानन्दनिर्भरतया स्वरूपव्यतिरिक्तप्राप्यपदार्यान्तरप्रेप्साविरहिते सत्ये स्वात्मन्यकृत्रिममात्माभिमानमास्थाय मायाव्यामोहजनितदेहाद्यनाममूतभावा- मप्रत्ययलक्षणविपर्ययज्ञानः सर्वप्राणिभिरुपादेयतया हेयतया च परिकल्पितभेदे प्रतिक्षणविनश्चरे सुखदुःखे हर्षविपादौ समें द्रष्र्यात्मनि दृश्यतामात्रेण सम्ब- दत्वादनुपजनितविशेषात्मकविकारतया निर्विशेषे कृत्वा सभ्यपतिपत्त्या सम्पाय। एवमेव तद्धेतुभूती राज्यादिलिप्सितार्थलाभालाभौ तयोरपि हेतुभूतौ जयपरा- जयौ तथैव समौ निर्विशेषौ सम्पाद्य तत्त्वतो यथावस्थितेन रूपेण निश्चित्येत्यर्थः । एते हि सुखदुःखादयो वेद्यत्वमात्रेण सम्बद्धाः वेदकस्यात्मनो ३ किंचिद्विकार- लेश समर्पयितुं क्षमा.। यथा नीलपीतादयः प्रकाश्यत्वमात्रेण सम्बद्धाः ८. १. BN and BN युध्यस २. I0. BN' and BS' नैनं ३.. I0 दिछाथिनः स- ४. BN' and BN' निष्प्रकम्प ५. BN' पान्यति- ६. 10 कृतिमाभिमान BS कृत्रिममात्माभिमान BN' and BN' जनित BS विकल्पित BN' and BN' omit समे १०. 10, BN' and BN द्रष्टव्या. स्मनि ११. BS' and BN' संबन्धत्यात् १२. BN'न कश्चित १३. 10, BN' and BN* लेशमर्प. १४. 10 omits प्रकाश्य...केवलं ·सर्वतोभद्रम् प्रकाशकस्याऊलोकस्य ने कंचिद्विशेष नीलपीतादिकमुन्मेपयितुं शक्ताः, केवलं प्रकाश्यत्वमात्रेणैकेन रूपेण तत्र सम्बद्धाः, तदेतत्सुखादीनां वेचैत्वमात्ररूपं साम्यम् । एवं सुखादीनि समीकृत्य तत एतत्समाधिप्रतिपचेरनन्तरमेतत्समा- धिसुप्रतिष्ठितमतियुद्धधर्मोपलक्षिताय स्वकर्मणे युज्यस्व सम्बध्यस्य, यथोक्तज्ञाननिष्ठ- तया स्वकर्मानुतिष्ठेत्यर्थ ॥ A एवं ज्ञानक्रियासमुच्चयमेवोपदेश्यतया विनिश्चित्य ज्ञानविषयां मतिमुक्त- कल्पां मत्त्वा तां क्रियाविषया वक्तुमुपक्रममाणः, त एव ज्ञानकर्मणी साड्ख्ययोग- शब्दाभ्यां व्यवहरनाह- एपा तेऽभिहिता साइख्ये बुद्धियोंगे विमां शृणु । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मवन्धं प्रहास्यसि ॥४०॥ इदमात्मादि सत्, इदं देहादि असत्-~-इति हेयोपादेयपदार्थपरिगणना " सङ्ख्या ; तामधिकृत्य कृतं शास्त्रमन्वर्थया मुख्य साह्यम्, न तु कपिलादि- भणीतम्, तस्य नानात्मवादपरमार्थत्वात् ; तस्मिन् साडूख्ये विपये एपा प्रबन्धेन तिपादिता बुद्धिः प्रज्ञा तवोपदिष्टा, यया प्रज्ञया तत्सा ख्यं सम्यक् युज्यते ५ 10 युद्धो धर्मों BS' युद्धशब्दो. ६ 10, BN and BN' विषयापत्ति- 4. BS, BN' And BN' omit सर्क २. BN' न कश्चित् ३. BS, I0 and BN' वेदत्व, IO समाधिषु मु- .. I0 and BS! संख्यतामधि. ८. BN'end BN' यथा.

·श्लो. ४१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५१ बुद्धचते या उक्तजानसमाधिगम्येन परमार्थलक्षणेनार्थेन सम्बन्धो योगः तद्धेतुकत्वात् कमैं योगशब्देनोक्तम् । न हि केवलस्य ज्ञानस्य योगार्थसम्बन्धहेतुत्वं सम्भवति, किंतु तदनुगतस्य कर्मण एवेत्ति प्रबन्धेन वक्ष्यतेः इत्येवंविधे योगे कर्मणि इमां वक्ष्यमाणा बुद्धिं शृणु अपधारय, यथा कर्मव तत्त्वतो मोक्षकारण- तया विज्ञायते, अत एवाह-~~यया यक्ष्यमाणया बुद्धया युक्तः सम्बद्धः वं कर्मकृतं ज्ञानशून्यजनविषय बन्धमस्वातन्त्र्यं प्रहास्यसि त्यस्यसि तादृश हि कर्मा- नुष्ठानमिहोपदेक्ष्यते, येन सकलरांगूढजनान्धहेतोरपि कर्मणो मोक्षहेतुत्वमेव पर्यपस्यति ॥ अत एवास्य कर्मयोगस्य चितवृत्तिनिरोधलक्षगयोगातिरिक्तता प्रतिपाद- यितुमाह--- नेहातिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य प्रायते महतो भयात् ॥ ४१ ॥ इह चातुं प्रशान्त कर्मयोगे चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगवदतिक्रमनाशी नास्ति । स हि यथोपदिष्टक्रमस्यभ्यन्तसमन्तभूमिकौभिनिर्वयम्वरूपत्वात् पूर्व- भूमिकानामनवाप्तावुनरोचरमिकारोगरूपामो सहनलक्षणेऽतिक्रमे सति बिन- श्यति स्वरूपमेव न लभते ; स तादृशो विनाश इह योगे समनन्तरवक्ष्यमाणोप- पत्त्या न विद्यते। तथा तत्र तत्तदवैकल्यादसम्यगनुष्ठितो व्याध्यादि- ६. BN' omits समस्त BS', BS काभि. BS' पूर्वपूर्व ९. BN' ताशे .. BS' अनुपिते BN' अनुतिहतो ८. १. BN' and BN'ndd इह २, BN' मैव ततो किमकर्म तत्व मोक्ष- १. BSomits this word , 10 omits this word ५. E'योग- .

·सर्वतोभद्रम् वर्तमानशरीरानुभवनीय पुनर्गर्भवासद् खादिर्भविप्यच्छरीरानुभवनीय प्रत्यवायो- ऽनिष्टंयोग सम्भवति, इह तु पूर्ववत् सोऽपि न विद्यते, यतोऽस्य धर्मस्य यथोक्तज्ञानपूर्वतया शास्त्रचोदितकर्मानुष्ठानसमाधिरूपस्य सदाचारविशेषेस- म्बन्धि स्वल्पमपि परिमितकारल्यानुभूत स्वरूप महत समस्तमयहेतोरनात्मन्या- लपत्ययलक्षणाद्यात्साध्वसादनुष्टातार योगिन त्रायते परिरक्षति । पुनस्तत्सम्बन्ध तिरस्करोतीत्यर्थ । अत्र हि धर्मे सततमनस्तमितसमस्तवस्तुपैंथनैकहेतुसामा- न्यसविद् पपरप्रकाशैकलक्षणखात्मप्रत्यवमर्शी निरुतरस्समाधि सकृद्विीतत्वेनैव नि- वर्त्य सपूर्णस्वरूपो विधीयते । स च विभातमात्र सपूर्ण फल सपादयति । तथा च वक्ष्यति--- " स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्म निर्वाणमच्छति॥ सतोऽस्मिन् पूर्वापरक्रमाभ्यस्तभूमिकासम्पायचित्रवृत्तिनिरोधलक्षणयोगवद्विनाशमत्य- चायौ न सम्भवत । न चास्य प्रस्तुतस्य कर्मयोगलक्षणस्य धर्मस्य प्रकर्प- प्रतिपादनान्निरोधयोगस्येह सर्वात्मनों परिहारोऽवगन्तव्य । नादिक्रियाविशेषवत्पूर्वापररात्रादिनियतकालानुष्ठेयतया नियतेतिकर्तव्यताकोऽन्त इति । स पत्र तत्तत्स्था- भवत्येव ।। ८ १० १. 10 भवतिष्यच्छ २ BS' बायो नट ३. BS पूर्वकतया BN and BN' चोदितस्य क. ५. BS' विशेषस्य स- BN'भव v. Bs' and B' प्रथैक to and EN प्रयमक IO दातत्वेन BN and BN' अईति 10 संपादचित्त BS' सपाद्यत्वा त्मकनिरोपयोग 10 BN and BX' omit ६ लक्षण . निरोध १२ 10 सर्वात्मन r ·श्लो. ४२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५३ अस्मिंश्च विशुद्धभक्तिद्धादिगुणव्यक्तिसूचितविवेकजज्ञानाविर्भायो भिर्भाव] भवादशोऽधिकृतः, न सर्वः कश्चित्-इति प्रतिपादयितुमाह- व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकैवं कुरुनन्दन । बहुशाखा हनन्ताश्च युद्धयोऽध्यवसायिनाम् ॥ ४२ ॥ ज्यवसायो निश्चयः, से आत्मा खरूपं यस्याम्सा तथारूपा । खभावतो बुद्धि- रेकलक्षणैव निश्चय आत्मादिसंदर्थविषयोऽपि सम्भवति; देहायसदर्थविषयोऽपि सम्भवति; अत्र योऽसदर्थविषय स निश्चयाभासो निश्चय एव न भवति; अतः सदर्थविषयमुख्यव्यवसायरहितानामव्यवसायिनां बुद्धयो बहुशाखा एकस्मिन्नप्यर्थे नानाविकल्पजालाकुला अपर्यवसिताश्च ।। यतः सर्वाभिकाङ्क्षापरिक्षयैकहेतौ परमार्थसत्यात्मनि अलब्धबुद्धिप्रतिष्ठाः 'इदं प्राप्यम्, इदं प्राप्यम्' इत्यनित्यमर्थ प्राप्यतया लम्बमाना न कचिद्विश्रान्ति लभन्त इत्येवंविधानां पुरुषाणां स्वर्गादिभोगमात्रपरत्वेन प्रतिपन्नानां या बुद्धि सा वक्त प्रक्रान्ते परस्मिन् धर्मे न नियुज्यते इत्याह-~~ यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः । वेदवादपरीः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥ ४३ ॥ कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलेप्सवः । क्रियाविशेपबहुला भोगैश्वर्यगती: प्रति ।। ४४ ॥ ४. BN and BN' EIGGIT: ५. १. BN' एफेह २. BS' स आत्मा.... निश्वय 13 written in the margin ३. BS' मात्र मर BN and BN' मानपरत्वे प्रति. 10 फलप्रदाम् 10 बहुला ६. ७ BN' and BN' गति ·सर्वतोभद्रम् [अ. ५४ भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ॥ ४५ ॥ . येपी व्यवसायात्मिका निश्चयखभावा बुद्धिः भोगैश्वर्यप्रसक्तानां पुंसां समाधौ आत्मलक्षगपरमार्थसतत्तविषये प्रणिधाने न विधीयते नानुलिप्यते, तस्या- स्तदर्थप्रतिपतियोग्यताभावात् । ये हि भोगानामिष्टानां विषयाणामैश्वर्ये स्वाम्ये प्रण वस्त्वन्तरररिहाररूपेणातिशयेनासका निषण्णास्तसरा एव तेषां भोगा- ल्मिकानित्यवस्तुव्यवसायाभिका बुद्धिम्समाधिविपय व्यवसायं नालम्बत एव। कीड- शानां तेषाम् । भोगैश्चर्यप्रसक्तानां समाधौ बुद्धिर्न विधीयते। तया याचा अपहृत- चेतसां खीकृतमनसाम् । कया वाचा ? यामिमां पुरितां परमार्थबोधलक्षणफल- रहितत्वात् मोगरूरपुप्पमात्रसंयुक्तां प्रसिद्धां वाचं वेदवादपरा अविपश्चितो वदन्ति व्याचक्षते । वेदशब्दोऽत्रै ज्ञानशून्यक्रियामात्रविधायकवेदैकदेशवचनोऽवगन्तव्यः । तस्य तथाविधस्य वेदस्य वादोऽभिधानम् । परं प्रकृष्टं तदेव तत्त्वं येषां ते तथोक्ताः।. अत एव नान्यदस्तीति वादिनः स्वर्गादिफलपातिहेतुभूतानां क्रियाविशेषाणां विधायकत्वाद्वेदाइतेऽन्यच्छास्त्रं नास्त्येवेति वेदनशीलाः । अत एवाविपश्चितः यज्ञादिकियाफलभूता नित्याशुचिसातिशयभोगमात्ररूपमर्थ पुरुषार्थफलत्वेन प्रति- . १. Bs' सेषा २. BS' नानुशिष्यते ३. I0 omits विषयाणां ४. Badas भोगासाश्ताना Bs' भोगात्मकनित्य. ६. BN' and BN' अनालम्ब. 10 अर्थज्ञान B' वाचो BN'and BN' विधायकात् १०. ८. B'वचन ·श्लो. ४५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५५ उत्तम- पन्नाः सन्तो न विद्वांसो ये ह्यविनाशिविशुद्धनिरतिशयमात्मातत्त्वरक्षणमेतद्विप- रीतमर्थ फलत्वेन प्रतिपद्यन्ते', ते विपश्चित्त्वं भजन्ते । अत एवाविपश्चित्त्व- प्रतिपादकानि तेषां विशेषणान्याह-तथा च कामात्मानः कामाः प्रियाः शब्दा- दयः सर्वस्वमूतत्वादात्मा येपाम् । अत एव कामात्मत्वात् वर्गपरा. ] भोगाधिकरण स्वर्गः प्राप्यतया परः प्रकृष्टो येषां ते तथाविधाः। तथा जन्म- कर्मफलेप्सवः भोगप्रक्षयेऽवश्यंभाविजन्म कचिदपि योन्यन्तरे सैम्भवति, यस्मिन्ध सति धर्माधर्मात्मकं कर्म; तमिश्च सति सुखादिलक्षणं फलमित्येतानि आतु- मिच्छवः । अत एव भोगैश्वर्यस्येष्टविर्पयाधिपत्यस्य गतीविविधमार्गान् तत्र साधनभूताः नानाविधा यज्ञदानतप.प्रभृतयः कर्मभेदा बहुला भूयांसो येपाम् । न केवलं नित्यनैमित्तिकक्रियामात्रसक्ताः, यावत् काम्यानपि क्रियाविशेषान्विस्तारयन्त इत्येवंविधाः प्रवक्तारो यां वाचं वदन्ति तयावर्जितचित्तानां भोगासक्तानां बुद्धिः समाधौ न विधीयते इति सम्बन्ध । इदमत्र तात्पर्यम्-~ये स्वयमेव प्रबोध- शून्यत्वात् भोगमात्रपरा., तेऽन्यैस्तथाविधैरे तमेवार्थ प्रशंसद्भिः परिपोप्यमाण- ताइक्संकल्पाः परमार्थप्राप्तिव्यवसायात्परमैपकृप्यन्त इति तथाविधानां बुद्धिः कथं समाधी विधेयतामर्हति ।। .. ८. १. BS अविनाश २. BN' and BN' add विपधित: ३. Bs' omits ते BS' संभवः तस्मिंश्च ५. Io and BN' omit भोगैश्वर्यस्य TO विधेयाधि, BN' विधायाधि- V, BS'adds qasidan B' त्तत्साधन BSP adds क्रियाविशेषाः १०. Io, and EN एवमर्य BS' एतमर्थ ११. BN' परिपोपमाणता ताइक् BS परिपोध्यमाणस्य वाहकू १२. B'दूर १३. BN' and B9 विधीयतां ·५६ सर्वतोभद्रम् अतश्च स्वभावत प्रस्तुतविज्ञानोपदेशात्रभूतम्त्वमविपश्चिाप्ररोचनावचन- वञ्च्यमानचित्तता विहाय यथोपदिष्टविज्ञाननिष्ठो भवेत्याह- वैगुण्यविषया वेदा निस्वैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसचस्यो निर्योगक्षेम आत्ममान् ॥ ४६॥ सत्त्वरजस्तमासि त्रयो गुणा एव त्रैगुण्यम्, सुखदु खमोहमयबुद्धिमयत्वात् , त्रैगुण्य विषय आश्रयो यस्य स त्रैगुण्यविषय , ससारिपुरुपवर्ग उपचारात् बैगुण्यशब्देनात्रोच्यते। तदेवविध त्रैगुण्य विषयो गोचरो येषा ते तथा- भूता वेदा । ये हि सुखायर्थिन ते तत्यासिहेतुषु क्रियाविशेपेषु वेदैनियुज्यन्ते, यतस्तैत्सर्वतो व्यतिरिक्तस्वरूप सर्वगत एको यथोक्तविशेषण सत्य आत्मा आत्मत्वेन न प्रतिपद्यते, ततस्तेषा सन्नेवात्मा नास्ति, व तु निस्त्रैगुण्यम्सन्नात्मवान् भव । निष्कान्त त्रैगुण्यान्निस्त्रगुप्यो गुणत्रयातीत , वेद्यत्वमात्रेण सुखाद्यात्मभिर्गुणै घेदकैकम्वभावम्सम्यन्धी न तु तद्धर्मको गुणेभ्योऽत्यन्तविविक्तस्वभाव परमार्थतो ऽयमात्मा, तमीदृशमात्मत्वेन प्रत्यवमृशन् आत्मवान् भव, परमार्थसन्तमेवात्मान मुक्तोपदेशप्रतिपत्तिशैथिल्यादसन्तमिव मा कार्पोरित्यर्थ यदा च गुणत्रया तीतस्वभावमात्मानमात्मतया प्रतिपद्यसे, तदा निर्द्वन्द्व द्वन्द्वेभ्य सुखदुः खतृष्णा- जरामरणादिभ्य क्लेशेभ्यो निष्कान्तो भव, एतानि हि द्वन्द्वानि अनात्मनि . १ ५ BN देशमान This is noted ag an alternativa read ing in BS 10 ommts संवधी स्वभाव BN and BN, संबधेन नु BN मृश्यन् ur २ BN पश्य ३ BN गोचर 10 सुखदुः खार्थिन To snd BN omits अना त्मनि यधनानि In BS this portion 13 written in the margin ·लो. ४७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५७ 4 त्रिगुणे देहादावात्मप्रत्ययनिवन्धनानि, यतश्च निर्द्वन्द्वस्ततो नित्यसत्त्वस्थोऽपि भव, नित्यमविनाशि यत्सत्त्वं सद्भावः तत्र स्थित उपलब्धप्रतिष्ठतादृशः सन्निर्योगक्षेमोऽपि भव । अप्राप्तस्य प्राप्यस्य वस्तुनः प्राप्तियोगः; प्राप्तस्य परिरक्षणं क्षेमः ; निष्क्रान्त- स्ताभ्यां निर्योगक्षेमः तथाविधो भव । न हि नित्यसम्पूर्णत्वात्सर्वतो निरभिलारात्मनः प्राप्यं किंचित्संभवति, न चापूर्वतया प्राप्तस्य कस्यचिदर्थस्य विनाशीशमया परि- रक्षणम्, अतो विपर्ययप्रत्ययगृहीतात्माभासदेहादिनिबन्धने एव योगक्षेमे इति ततो व्यावृतात्मप्रत्ययतया सत्यात्मप्रत्यवमर्शादात्मवान् भव, न तु भोगैश्चर्यप्रस- तत्वात्प्रवृत्तिधर्मानुष्ठानकनिष्ठोपदेश्यपुरुषविषयत्वेन विधीयमानक्रियाविशेपेतिकर्त- व्यतोपदेशशतसकुले वेदशास्त्रे सर्वमनुष्ठेयतयावगन्तव्यम् ।। किंतु यावता परमार्थक्रियासिद्धिर्भवति, तावदेव तत उपादेयतया वुधेन प्रतिपत्तव्यम् इत्याह--- यापानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥४७॥ सर्वतः सर्वासु दिक्षु समृद्धसलिले उदपाने हदप्रस्रवणादौ अर्थिनो यावानर्थः यावन्मात्रमेवं तृष्णाप्रशमनाद्यर्थक्रियासमर्थसलिललवोपयोगमानं प्रयो- जनं तावानेव विजानतो विज्ञानवतो ब्राह्मणस्य ब्रामवेदिनः सर्वेषु निखिलेषु सर- हस्येषु वेदेप्वर्थः प्रयोजनम्, याचता शास्त्रैकदेशेन परमार्थोपलब्धिलक्षणार्थ- १. BS विनाशशङ्काय २. BS' यतो ३. BS देशे शत ३ ४, 10 and BS' omitytta ५. 10 यावदर्थः ६. 10 and BS' मात्रमेकदेशातृष्णा.

·બ૮ सर्वतोभद्रम् •[म. २ क्रियानितिर्भवति, तावदेव तेन ततो विधिसहस्रसंकल्पादप्युपादातन्यम्। किमुक्तं भवति । यथा तृषितेनार्थिना सुसम्पूर्णात्समुद्रक्लादपि जलाशयात् स्वार्थक्रिया- सम्पतिमात्रक्षममुदकं स्तोकं समुपादीयते, न सर्वो जलाशय , एवं ज्ञानक्रिया- विषयविविधार्थसम्पूर्णादपि वेदशास्त्रातत्त्वजिज्ञासुना तदवगममात्रोपयोग्येवार्थ उपादातव्यः, न तु सर्वमेव वेदशास्त्रमिति ।। , अथ विजानता सर्वशास्त्रेभ्यो यदुपादेयं तदर्जुन पुरस्कृत्योपदेणुमाह- कर्मण्यस्त्वधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूमा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥४८॥ तव संप्रत्येवोपदिष्टतत्त्वज्ञानोपपत्तिरूढदृढप्रतिपत्तिवशादनित्येभ्यो देहा- दिभ्यो व्यावर्तमानात्मप्रत्ययत्वे सत्यद्वैतचिन्मयज्योतीरूप परं तत्त्वमनित्यात्मत्वेन प्रतिपद्यमानस्य सत कर्मण्यधिकारोऽस्तु, यत्कर्म कायवाड्मनोभिनिर्त्यव्यापार- विशेषात्मकं वर्णाश्रमविभागेन देशकालरावस्थापेक्षमुख्यगौणविविधैतिकर्तव्यता- कापेन नित्यादिभेदेनावश्यकर्तव्यतया शास्त्रेषु विहित तस्मिन्नधिकार कर्तृत्वं भवेतु, तदधिकृतवार्थसिद्धये प्रवर्तस्वेत्यर्थ. ; यत कर्म तावच्छरीरत्वान्यभिचारि न कदाचित्यक्तुं शकयम् । अथ यत्याद्यवस्थाया कश्चिन्नियमविशेषोऽवरम्ब- नीय एव, ततश्च स एव कर्मविशेषता प्रामोति, आश्रयान्तरकर्मनियमवत् । .. १. BN' निति. २ IO, BN' andIBN''उदक ३. BS' मानार्योपयोग्ये ४. BN'romits देहादिभ्य, ५ 10 आत्मने त्वेन ६. BS.यत. धर्म- » IO, BY' and DN' भवति ५. BS न पदाचित् BS notes this anlalternative resd IPg ·श्लो. ८] श्रीमद्भगवदोताविवरणम् इत्यमशक्यः सर्वात्मना कर्मत्यागः । किंच गृहातां नामात्यागोऽपि त्यागामि- धानः, स तु तत्त्वज्ञानमाह्यतामेवाविष्करोति, तथाविधस्य यतो द्वेष्यतां विना कस्यचिदर्थस्य हानं न सम्भवति। न चोपादित्सितं पियमर्थ विना रागता संभवतीति कर्मत्यागाभिधाने रागद्वेषप्रसझो दुर्निवारः । यदि च तत्त्वस्यैकत्वात् कर्मणां यथेष्टमनियमेनानुष्ठानमेव त्यागत्वेनाभिमतम्, तथापि पूर्ववद्रागद्वेषवशा- न्यथानुपपत्या सोऽप्यतत्त्वज्ञतामेवानुष्ठातुरभिन्यनतीत्यकर्मता वा विरुद्धकर्मता या निरुत्तरानन्तनिजानन्दनिर्भरं परं तत्त्वमात्मत्वेन प्रतिपद्यमानस्य सर्वसाम्यलक्षणं परमं समाधिमधिरुक्षतः तत्वज्ञानाभिनिवेशिनो योगिनो द्वयमप्यनुपपन्नमिति तथाविधस्य तव कर्मण्येवाधिकारोऽस्तु ; किन्तु तेषां कर्मणामनात्मज्ञजन- समुचितनानाभिसन्धानप्रार्थितेषु दृष्टानुश्रविकविविधभोगात्मकेषु बन्धहेतुप फलेप्वधिकारो मा भूत्। ये तत्त्वज्ञतया फलान्यधिकृत्य तेषु तेषु कर्मसु प्रवर्तन्ते, तेषां तानि क्रियमाणान्येव कर्माणि वासनारूपतयान्त:- करणभूमौ बीजभूतान्येवावतिष्ठन्ते, अतश्चानित्यकियाफलोपभोगपक्षये विविध- वासनारूपस्य तेषु तेषु योन्यन्तरेषु तस्य तस्य जन्मनः पुन.पुनः कारणतां प्रतिपद्यन्ते; जन्म च तस्य तस्य कर्मणः, कर्म च तस्य तस्य फलम्य हेतुत्वं भजते----इति वासनाजन्मकर्मफलचक्रमेतदनिर्शमावर्तमानमज्ञानां बन्धाय १. 10 omits न च....संभवतीति BS' and BN' read this in the margin. २. BS" and BN' द्वेष्यता 1. BS' and BN' अवशा. ४. BN' आरसतः ५ BS' and BN* न्येव तिष्ठन्ते ६. DS' करणता ७. ' BN' omits तस्थ Io omits कर्मफल ९. 10 यनिशमसमानमज्ञानां .'

·६० सर्वतोभद्रम् [म. २ , कल्पते इति त्वमपि सामान्यपुरुषवत् कर्मफलहेतुर्मा म् उक्तया प्रक्रियया कर्मणां शुभाशुभाना फलानि सुखाद्यात्ममानि हेतुर्जन्मनो निमित्तं यस्य स तथाविधो यथा न भवसि, तथोक्तज्ञाननिष्ठस्सन् कुर्वन्नेव कर्माणि तेन ज्ञानाग्निना दग्ध- बीजतामापादयन् परमेश्वरस्वभावसमापत्तिलक्षणं मोक्षमवामुहीत्यर्थ । अन्यच कस्यां- चिदवस्थाया प्रस्तुतस्य कर्मपरिहारस्य विधीयमानत्वाद्यदकर्मेति मन्यसे तत्र तादृशे- ऽप्यकर्मणि सस्ते तव माभूत् । तत्रापि हि सहः कर्मान्तरवत् बन्धहेतुरेवे- युक्तमेव प्राक् ॥ यत एवमत योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४९॥ इह शास्त्रविहिताना कर्मणामनुष्ठाने यथोक्तात्माद्वैतज्ञाननिष्ठत्वरक्षणः समाधिर्योग उच्यते, तथा कपिलादिप्रणीतस्य साङ्ख्यसंज्ञकस्य ज्ञानस्य पात- जबदिप्रणीते चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणयोगे निष्ठा, तथेहोपदिष्टस्यात्माद्वयज्ञानस्य कर्मानुष्ठानसमाधौ निष्ठेति योगशब्देन सोऽप्युक्त । तत्र तादृशे योगे स्थित आश्रमान्तरपरिहारेण कृतप्रतिष्ठसिन् यथोक्तानि कर्माण्यनुतिष्ठ। कथम् सेझं तत्तदभि- 7 १. BN' अन्यथ २ ० हारपिषीय ३. I0. BN', EN' and RSH out ते....सङ्ग ४. 10 BN' and BN' न्तरबद्धहेतु ५ BN' and BN' संज्ञस्य ६. 0omrts आदि BS लक्षणे योग- ८. BN' and BN' यथोक्तकर्माणि १. BN'सन ·सो. ५०] श्रीमद्भगवहीताविवरणम् ६१ संहितफलमाप्तिहेतुलप्रतिपत्त्या तावन्मात्रीपायलीनचित्तलं त्यक्ता परिहत्य । अत एव सिद्धौ कर्मफलसम्पत्तौ असिद्धौ च तद्विपाते। द्वयोरपि निर्विकारत्वात्समो निर्विशेषो भूत्वा यथोक्तज्ञाननिष्ठत्वान्नित्यपरिपूर्णयथोक्तात्मतत्त्वमत्ययमशजनिता- नन्दतृप्तस्य कर्मणः फलेनानित्येन सिद्धनासिद्धेन वा न कश्चित्सुखदुःखात्मको विशेष इति सर्वसाम्यदशाधिरूढो भूत्वा यथोक्तयोगनिष्ठो भव, यतस्समवं सखिवस्थासु विकारलेशीसंस्पृष्टत्वमेवैष योग उच्यते, साम्यप्रासिरेवास्य नित्यर्थः ।। अत एवैतद्योगनिष्ठस्य योगिनो लक्षगमाह-~- यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर्यन्धनास्त्विह । त्यागे यस्य हुतं सर्व स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ५० ॥ यात्य यथोक्तयोगाधिकारिणः पुरुषस्य सर्वे समारम्भाः सर्वासु क्रियासु प्रवृत्योऽवश्यंभाविनोऽपि निराशीन्धना भवन्ति, से त्यागीति सम्बन्धः । आशीः अनित्यभोगविषया आकाङ्क्षा, तदेव बन्धनं संसारहेतुत्वादस्वातन्त्र्यमाशीर्वन्धनम् BS' प्राप्तिकहेतु 3. 10, BN and BN omst त्यक्त्वा BS' actes this in the margin. ३. IO, BN' and BN'omit धर्म, BS' notes this in the margin. BS' लेशसंस्थ ५. BN' And BN' omit सर्वे ६. BR' and BN" amit सत्या... यन्धन ७.10 and Bs' omit संसार... पन्धन ·अत सर्वतोमद्रम् निष्क्रान्ता आशीर्वन्धनान्निराशीबन्धनाः' भोगात्मवन्धरहिता इत्यर्थः । एवावश्यानुष्ठेयकर्मरूपं सर्वं शुभमशुभं च त्यागे फलाशासंन्यासे हुतमग्नाविव बीजजातं फलमसयसामर्थ्यविनाशाय निक्षितं स एवविधो नित्यकर्मानुष्टातैव त्यागी त्यागवान् न पुन क्लेशभीरत्वादिना कर्माण्येव त्यजन् त्यागी भवति, इति युक्तिस्त्र प्रागे उक्ता ॥ स एव चैवविध पुमान् प्रशस्यज्ञानयुक्तो न तु य. कर्मत्यागादिमात्रं ज्ञानं मन्यते, अत एवंविधोकृष्टबुद्धियुक्तं कर्म समाचरेत्, न केवलमित्याह- दुरेण ह्यवरं कर्म युद्धियोगाद्धनंजय । वुद्धो शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥५१॥ अतश्च यस्माहुद्धियोगायोक्तज्ञा समाधानादूरेणातिशयेन केवलं तद्विरहितं कर्मा- वरं निकृष्टं ज्ञानशून्यं कर्म संसारहेतुत्वात्ततोऽत्यन्ताधममित्यर्थ । बुद्धौ यथोक्ते सम्यगू ज्ञाने शरणमाश्रयमन्विच्छ अभिकाङ्क्ष तामेवोपायतयाव- लम्बस्वेत्यर्थः । यतो ये फलहेतब अनित्यंभोगलक्षणं फलमेव हेतुतत्साधन- १. BN' adi भवन्ति २. BS' यन्धन 10, BN' and RN बन्धरहित.. 1. 10 onuits for ४. I0 एवं 4. BN' And BN' dmit yart BS' notes as alternativa readings बुद्धिमान and प्रज्ञा. युक्तः ६. Bs' मरण. ५. Bsf oratts ज्ञान IO, BS' and BS' मरण- ९. BS' अनित्य ८.

·लो. ५२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ६३ भूतासु क्रियासु प्रयोजकं कारणं येषां ते ज्ञानशून्यकर्ममात्रानुष्ठायिनः कृपणाः, तेच फलत्वार्थित्वादीनाः तत्तज्जातियरीरायभिमानावच्छिन्नम्, अत एव अनित्यमोगात्मक- फलतृष्णातुरमात्मानं मन्यमानास्सन्तो दुराचाराः ।। अत एव तद्विलक्षणस्य ज्ञानिनः स्वरूपं प्रतिपादयितुमाह- बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५२ ॥ इहात्मैव परमेश्वर एक तत्त्वम्, स एव च स्वमायामहिना ज्ञेयभावा- पादनेन सर्वस्य कार्यस्य कार्यजातस्यैकः कर्ता पारमार्थिकः विचित्रं चेदं कार्य निर्मिमाणः स्वेच्छामानव्यतिरिक्तं न तस्योपादानमपेक्षते ; नापि सहकारिणम् ; न चेदमित्यमवभासमानमपि कार्य चिन्मात्रस्वरूपत्वादतिरिक्तं विकारलेशं कंचि- दर्पयितुं प्रभवति । तदेवंविधनित्यनिरतिशयैश्वर्ययुक्तमेकं तत्त्वमात्मत्वेन निष्पकम्पया प्रतिपत्त्या यः प्रत्यवमृशति से बुद्धया परमेण बोधेनै सम्यग्ज्ञानेन युक्तः सम्बुद्ध इहोच्यते, स चैवविध इहोपदिश्यमाने कर्मयोगेऽधिकृतः कुर्वन्नपि कर्माणीश्वर- भायानुप्रवेशात्सर्व समत्वेन पश्यन्निदं स्वर्गादिसुखफलहेतुत्वाल्लुरुतं सत्कर्म इदं दुःखहेतुत्वात् दुष्कृतं दुंटकर्मत्यनुत्पन्न विवेकज्ञानविषमदर्शिभिः परिकल्पितभेदे 10 तच्च फलात्विदीनाः BN' and ES' तच फलाथि- लादीनाः BN' तुच्छफलार्थित्वाद्दीनाः BN omits from bere to the end of the commentary on this verso. ३. BS' अपेक्ष्यते BS' संबुध्या ५. I0. BS and BS' मोधने ६. BN' and BS' संबन्ध; ७. 'Io omits मुकृत....त्वात् ८. BN' omits दुष्ट ·सर्वतोभद्रम् [भ.२ ६४ . मुकृत्तदुष्कृते द्वे अपि जहाति त्यजति, न तस्य योगिनः सर्वसमत्वसमाहितस्य क्रियमाणमपि कर्म सुकृतदुप्कृतलक्षणं भेदं जनैयतीत्यर्थः । एवमनेन श्लोकार्थेन तत्त्वज्ञानवान्नियतं कर्म कुर्यादेव, न च तापारमार्थिक सदसद्विकल्पमारोपये- दियुपदिष्टं भवति । यत एवं तस्मात्त्वं यथोक्ततत्त्वज्ञानाभिनिविष्टस्सन् योगार्य समाधये युज्यत्व, स्वकर्मानुष्ठानद्वारेण युक्तो भव; यतः कर्मसु क्रियमाणेषु यत्कौ- शलयुक्तं ज्ञाननिष्ठत्वेन सुखकारित्वं स एव योगः समाधिरिह, नान्यः ॥ ऐतमेवार्थ हेतूपन्यासपूर्व विवरीतुमाह- कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीपिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५३ ॥ यस्मात्कर्मजं अतत्त्वज्ञैः क्रियमाणोत्कर्मणोऽवश्यंभावि सुखाद्यात्मकं फलं सर्वदा सर्वतो निरमिकाईक्षस्यात्मनिष्ठत्वात् अनभिसन्धानेन त्यक्त्वा विहाय फला- भिसन्ध्यैनुष्ठीयमानकर्मप्रतिवर्दीजन्मनः पुनर्भवरक्षणाद्वन्धनादस्वातन्त्र्यान्निर्मुक्ताः ४. १. 10 omits न २. Io omits दुष्कृत ३. 10 जहातीत्यर्थ. ON तनपार- ५. Io snd BN' विवेकल्प- ६. Io and BN' omits योगाय ७. 10 snd BN' omita 4. 10, BS* and BN'T ro and BSP साधुशरित्वं BN' साधुकारित BN' omit एतमेव...युत्ता हि in the first ardha of the yerso. 10 and BN* gaiare 10 snd BN' कर्मबन्ध १२. 10 क्रियमाणं BN' and BN' क्रियमाणस्य १३. BN' काक्षात्म १४. I0. BS', BN' and BN' विदाय त्यक्त्वा १५. BN' सन्धानु- १६. Io, BSP and BN'बद्धत्वात् १७. 10 बन्धनात् खादखतन्न्यात् ९.

·मो. ५४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् न्तो निर्वितयानामयमनित्यसुखादिसङ्कल्पदोपरहितं पदं पारमार्थिकस्वरूपपति- त्मिकं धाम गच्छन्ति प्रामुवन्ति, अतस्त्वं बुद्धियुक्तो योगाय युज्यस्वेति ण सम्बन्धः ॥ यदा चैतत्परमदुरवगाहं तत्त्वज्ञानमुक्तमपि झगिति मनसि प्रतिष्ठां न निबध्नाति तदा त्वयात्र शिथिलोत्साहेन न भवितव्यम् । यतः क्रमेणैतत् ज्ञास्यसि इत्याह--- यदा व मोहकलिलं बुद्धया व्यक्तरिष्यसि । तदा गन्तासि निर्वदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५४ ॥ श्रुतिविप्रतिपना ते यदा स्थास्यति निश्चिता । समाधावचला युद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५५ ॥ यदा यस्मिन् काले त्वमस्योपदिष्टस्य ज्ञानस्योपपनत्वमानप्रतिपत्त्या मोहकलिलमनादिजन्माभ्यस्तदेहायात्मप्रत्ययस्वरूपमज्ञानकर्दमं च्यवतरिष्यसि विप- ययत्वप्रतिपत्त्या लक्षयिष्यसि, तदा एवं श्रुतम् इदं प्रोतव्यमिति संशयाविष्टजनोचित- यो नाशास्त्रविषययो. श्रोतव्यश्रुतयोनिदै विरागं गमिष्यसि, तंतश्च निश्चया- " TO सस २. All except BS ते ३. All except BS' बुदिय॑तितरि- ध्यति ४. TO निष्पला ५. BN' उपपषमात्र ६. I0, BS' and BS' बर्तृ संव्यव ५. Io omits व्यव...लव्ययिष्यसि ८. BN' and BN'जनचित्तयोः 10 लिष्टचिन्तितयोः ९. 10, BN' And BN'तच. 9 ·सर्वतोभदम् [म.२ भावात् 'इदं श्रुतम्, इदं श्रोतव्यम्' इति विच्छिन्नविचिकित्साविष्टतया या श्रुति- र्नानाशास्त्रश्रवणं तस्यामनुपादेयत्वाद्विप्रतिपन्ना प्रतिकूला सती तवै मति प्रज्ञा निश्चिता यथोक्तात्मज्ञाननिवृत्तसन्देहा, अत एवाचला विकल्पैलवद्भिरप्यप्रकम्प्या सती स्थास्यति, अस्मिन् समाधौ स्थिति प्रतिष्ठां लप्म्यते, तदानेन क्रमेण यथोक्तं योगं कर्म समाधिरक्षणमास्यसि प्रतिपत्स्यसे संश्रयिप्यसे । , . अथ ते तदा मति स्थास्यतीति भगवद्वचनं श्रुत्वा स्थितप्रज्ञत्वस्य सम्यकत्त्वमनवगच्छन् अर्जुन उवाच- स्थितप्रज्ञस्य का भापा समाधिस्थस्य केशव । स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत बजेत किम् ॥ ५६ ॥ हे भगवन् केशव ! कर्मसु किल कौशलं योग उक्त निश्चलपज्ञता स्थितप्रज्ञला। तदेवविधस्यास्य स्थितप्रजस्य का भाषा कथमसौ भाप्यते ! ६. Bs and BS' note प्रजेच as an alternatne read. ing १. 10 omits इदश्रुतम्, BN' notes this is in the margin २. All excepts BS omit विच्छिन्न. ३. Ioomits तव...प्रकम्प्या 10 omits this word BN' and BS' note the word 12 the margin BN" प्रइत्वमम्य Io snd BN' प्रश्त्वमस्य पुरस्यमनव- ७. 10, BN' and BN omit this word, BSE note it in the margin IO Onits this word ९. IO, BS' and BN' भावते ·श्लो. ५७) श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् किमस्य व्याख्यानम् । विरुद्धमिवास्य चेष्टितम्, यतो वाड्मन कार्यस्त्रिमिा- पारण कर्मोच्यते, तास्तिस्रोऽपि चेष्टा नाम्योपपद्यन्ते। किमसा भाषेत, भाषणक्रिया चानुतिष्ठेत् । न ह्यम्यैकतत्त्वनिश्चत्पनत्वाद्धापण वचनामोपपद्यते। किमसी यजेत्, गमनक्रियोपलक्षित काय यापारमाचरेत् । सोऽप्यस्य पूर्ववन्नोपपद्यते , उत आसोत, वाङ्मनसप्रचारपरिहारेणान्तथैव वृत्त्या तिष्ठेत् ? सोऽप्यस्य कर्म- कौशललक्षणे योगे वर्तमानम्योभयकर्मनित्त्यात्मिका नोपपद्यते----इति स्वरूपानवारणात् कास्य भाषेल्युक्तम् । एतच प्रसत्रयमविवक्षितकर्मक- मियामानविषय वेदितव्यम् ॥ अथ “यम्य सरे समारम्भा " इत्यादी बुद्धिमच्छब्देनोक्तम्य स्थित प्रजम्य स्वरूपमुक्तमायमपि दुरधिगमत्वात्सम्यगनवर्धारितम् , इदानीं केनाप्यशेन विशिष्य पुनरच्यमानमवधारयेत्यर्जुन गोधयितुम् भगनानाह- प्रजहाति यदा कामान् सान पार्ध मनोगतान् । आत्मन्येगात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोज्यते ।। ५७ ॥ . ४ TO and BN on पूर्व साप्यस्य ५ This is notod in the margin 1 BS' BS विमागीत BN* नियारिमा 10 BN and BS' omnyt यस्य 10, BV and DN* बुद्धि सदन BN' and BN पारितमीदानी All exempt IO विशेष्य २ ७ - ·६८ सर्वतोभद्रम् सत्त्वमात्र- परम- इह खलु सर्वरहस्यानामुपनिषद्धतेऽस्मिन् विज्ञाने कश्चिदेव लोप्वेको जन्मसहनररिशीलितपर्यवभतिकात्मतापरामृष्टरजम्तमोमयमस्तया शेषत्वे सति समुपजातस्वरूपप्रत्यवमर्शयोग्यप्रज्ञश्चरमजन्मा पुरुषातिशयोऽधि- कारी यस्तथाविधावसरोपजातानुजिक्षापरमेश्वरप्रेषिताभ्या सततसहचरीभ्या भक्तिश्रद्धाभ्या दतढहस्तावलम्बो यथोक्तज्ञाननि श्रेणीस्थिरनिवेशितपद, कारणसमापत्तिप्रतिविम्वरूप परम धामाधिरोदुमध्यवसित , यमुद्दिश्यात्मतत्त्व- मेवाहन्तया व्यपदिशन् वक्ष्यति- 'मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धाना कश्चिन्मा वेति तत्त्वत ॥” इति ।। तथा- 'बहूना जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मा प्रपद्यते " इत्यादि । तादृशश्च सन् येदेदमाचरति तदा स्थितप्रज्ञो भवति । किमाचरतिर यदा मनोगतान् सकल्पवर्तिन कामानतत्त्वज्ञानुष्ठेयकर्मफलभूतान् सुखा- दीन् प्रजहाति प्रकर्पण त्यजति, मनागपि तान्न सङ्कल्पयति, न तु - ७ BS'सवेत्ति १. BN' भानक 10 भानकात्मना २ All except BS' omit 74 ३ BS omits of BN' चराभ्या शक्तिश्रद्धाभ्या BV and BS' TATT BN omit 21 ६. Io omits दृढ BY and BS notes it in the margin ८. यथा 10 यदिद 10 तदा प्राज्ञो भवति ११ BN तत्त्वानुष्टेय १२ 10 मुखान् ·श्लो. ५८] श्रीमद्भगवद्गीता विवरण - कर्माणि प्रजहाति । कथमेतत्संभवति, फर्माणि च करोति, फलं च प्रजहातीति तदुपपादयितुं विशेषणमाह-"आत्मन्येवात्मना तुष्टः" इति । सर्वः कश्चित्स्व- संविदधिकरण तोपं प्रीतिमनुभवति, किंतु आप्तपूर्पण केनचिदनित्येन प्राप्येन सुखसाधनभूतेन वस्तुना मासेनानित्यमेव तोप पामोति । अयं तु योगी सततसनिहितानस्तमितचित्तकाशात्मना परामर्शाभारमानाद्यवधानमिव प्रासेन सर्वदा मुखसंपूर्णवमहिमलावसिल्यस्तुस्पहाविच्छेदकारिगा खर्वनिहितविस्मृतेन महानिधानेनैव पुनः प्रत्युदितस्मृतिकशाप्रतिरव्येनात्मनैव सत्येन खभावेन निरुत्तरेण लाभेन लब्धसहजानन्द.। एवंविधश्वायं कृपणप्रार्थनीयानुत्पाद- विनाशधर्मकान् कामान् कयं न प्रजह्यात् । यदा चैत्यंभूतस्सन् कामान् सर्व- कर्माणि कुर्वन्नपि प्रजहाति, तदा स्थितप्रज्ञः ।। यथोक्तखभावलब्धप्रतिष्ठबुद्धिर्भवतीति सामान्येन स्थितप्रज्ञलक्षणमुक्त्वा तदेव विशेषतो वक्तुमाह- दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयोधः 'विरधीमुनिरुज्यते ॥ ५८ ॥ इह कर्मफलमूते सुखदु खे प्राप्स्यमाने प्राप्ते च द्विपकारतया सर्व- प्राणिनां विकारहेतृत्वमापद्यते । अयं तूतलक्षण स्थितप्रज्ञ प्राप्स्यमानेषु सैस 9. BS', BS* and 10 aai २. IO, BN' and BN' प्राप्त- 3. All oxcept BN' I ४. TOनिधानेनेव All except Bs' omit कामात ८. BS' and ro कयन प्रज. All except BS' TITEL To and B स्थितधीः BS आपोते १०. By'rd BN' धुक्त ११. BN' and BN सत्सुखदुःखेषु ९.

·७० सर्वतोभद्रम् [अ.२ दु खेप्वनुद्विग्नमना निर्भयचित्त एव भवति, सुखेषु च प्राप्स्यमानेषु विगतम्पृहो निवृत्ताभिरापो भवति , यथोक्तपरिपूर्णात्मरूपलब्धप्रतिष्ठत्वात् सर्वसाम्यसमाधि समापन्न , अत एव वीतरागभयक्रोध --राग सुखविषयोऽभिलाप , तथा भय सुखपतीपातहेतोरशकयतीकारात्सन्त्रास , तथा क्रोध शकयप्रतीकार तथाविध प्रति रोप , एते वीता विगता यस्य तथाविध स्थितप्रज्ञ उच्यते ॥ , एव प्राप्स्यमानसुखदु खनिविकारतया स्थितप्रनस्य लक्षणमुक्त्वा प्राप्त- सुखदुः खस्य निर्विकारतया त प्रतिपादयितुमाह- यः सर्वमानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५९॥ योगी ततदनन्तभेद सुखसाधनभूत दु खसाधनभूत वा सुखात्मक दुखात्मकमेव वा शुभाशुभ प्राप्य नाभिनन्दति नापूर्वक्षणिकहर्षलक्षण क्षोम श्रयति, यत सर्वस्मिन्वस्तुन्यनभिस्नेह 'इद मम सर्वमन्यदुःखकारणम्' इति अभीष्टेषु अनुरागोऽभिस्नेह , स यस्य नास्ति स तथोक्त । तथा शुभ प्राप्य न द्वेष्टि न तत्प्रतिपेधप्रयललक्षण क्षोभमुपयाति । य एवविध प्राप्तयोरपि प्रियाप्रिय- योनित्यनिर्विकारस्वात्ममात्रसुर्व्यवस्थितबुद्धि तम्य प्रतिष्ठिता प्रज्ञोच्यते ॥ १ २ ८ 10 त्वासर्वमाप्य BN and BN'समाधिसमा 10 कारतथाविधप्रति BN' And BN' Add स All oncept BS' omit fra कारतया BN and BN' नन्दति पूर्व BN omits afsta To End BN मुख्यवस्थितस्य प्रति BN' मुव्यवस्थित तस्य ·लो, ६० श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ७१ एवं प्रतिष्ठितमजलं येन कर्मणा उपायभूतेन निप्पद्यते तद्वानपि स्थित- प्रज एवेति प्रतिपादयितुमाह- यदा संहरते चायं कूर्मोङ्गानीव सर्वतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः स्थितप्रज्ञस्तरोन्यते ॥ ६० ॥ चशब्दो व्यतिरेके। यदा पुनस्य योगी सर्वतै सर्वेभ्य इन्द्रियार्थभ्य शब्दादिभ्य इन्द्रियाणि श्रीवादीनि सहरति व्यतिरेचयति, खमावतश्चिदर्कर- श्मिरूपाणि तन्निष्ठान्येव करोति । कथम् । कूर्म कच्छपो यथा स्वावययान् स्वश- रीरनिष्ठान करोति एवम्), तदासौ स्थितप्रज्ञ इत्युच्यते ॥ अथो विषयेभ्य इन्द्रियसंहार किशनाद्यम्रहणेन वा, किं वा ग्राह्य- मानेषु शब्दादिष्वपि निर्विकारत्वेनात्रोक्त इति पक्षद्वयसंभावनाया पूर्वपक्षस्थैर्य- प्रतिपादनपूर्वमुरारमैव पक्ष रामर्थयितुमार--- विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ६१ ॥ अभ्युपगम्येदमुच्यते, अस्त्येतत् निराहारस्य शास्त्रविहितानपि शब्दा- दीनानाहरतस्तान्दूरत परिहरतो विषया इष्टा शब्दादयो विनिवर्तन्ते, प्रत्या- १. IO, BN' and BN सर्वश BS notes सर्वश 3s an alterostite redrag २ BN', DN' and RS' यत ३. All except BS' सर्वश Io omats इन्द्रि...दिभ्य ५. BN' अथ ६. BS' आग्रहणेन ७, TOR BN Bnd BN'नाहारत.

·सर्वतोभद्रम् [अ. २ । सत्त्यमावासकीय रागादिकं नारभन्ते, किंतु रसर्ज रसमभिरापं रागात्यं क्लेशं वर्जयित्वा । स हि तदानी प्रसुप्तस्तनुर्वा वर्तते । परमनैष्ठिकस्य रसोऽपि निवर्तते नाम परं प्रकृष्टं समाध्युपेयं वस्तु दृष्ट्वा साक्षात्कृत्य ; यदि वा एप योगी यदा परं तत्त्वं विषयपरिहारं समाधिक्रमेण पश्यति, तदा तं दृष्टवतस्तस्य रसोऽपि जातु निवर्तत इति क्तवान्तं निष्ठार्थत्वेन व्याख्येयम् ॥ एवं विषयपरिहारपरमसमाधे परामपि काठा प्राप्तस्य सच्छलत्वं प्रति- पादयन् यथोक्तज्ञानपूर्वमनिषिद्धविषयसेवात्मकं सच्छलं समाधि सिद्धान्ती- कुर्वन्नाह- यत्तस्यापि हि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ ६२ ॥ तानि संयम्य मनसा युक्त आसीत तत्परः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६३ ॥ यद्यस्मात् तस्यापि विषयानाहरणसमाहितस्य परतत्त्वदर्शनयोग्यतामपि प्राप्तस्य विदुपो विपश्चितो जानविघातजागरूकत्वाच्छिद्रान्वेषणपराणि प्रेमथन- १ 10 कार्यराग. २. 10 प्रमुप्तमनु वा वर्तते BN' प्रमुप्तस्तथा वर्तते ३. All except BS' add यदि वा and omit it later. ४. BN' And BN' सशस्त्वं BS' and BS TE 10, BN' and BN' ज्ञानप्रवे- शनिपिद्ध BS Notes this as an alternative reading ६. BS' मेवात्मकमश्छल ७. I0 BN' and BN दृष्टान्ती- कुर्वन् BSP notes this as an alterpative reading ८, BS' notes मत्पर as snalternative reading TO omits यद्यस्मात्तस्यापि १०. 10 ज्ञानविज्ञानविघातजागरूकता छिद्रा- ११. 10 प्रमथसीला- ·७३ श्लो. ६३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् शीलानीन्द्रियाणि प्रसभं प्रसहैव कंचिदचकौशलेशं रब्ध्या मनश्चित्तं हरन्ति । रब्धादपि समाधिफैलाध्यपकर्षन्ति विषयाभिमुखतां नयन्ति । श्रूयन्ते हि तथाविधविषयप्रतिषेधयोगनिष्ठा योगिनश्चिरादपि इन्द्रियैः कामाप्रति वर्तनेन प्रमथितचित्ताः । यत एवमयं सच्छलो विपर्यपरिहारसमाधिः ततातानीन्द्रियाणि मनसा यथोक्तज्ञाननिष्टेन चेतसा संयन्यात्मवशानि कृत्वा युक्तो यथोक्तरक्षणे खात्मतत्त्वे समाहितः सर्वास्यवस्थासु तदेकनिष्ठ• सन् तत्परः शास्त्रीनिषिद्ध- शब्दादिग्रहणप्रवृत्तेन्द्रियनिष्ठ एवासीत । यस्मात् यथोक्तेन ममेण यस्य योगिन इन्द्रियाणि चशे विधेयत्वे वर्तन्ते" तस्य प्रतिष्ठिता धनिश्चलस्थितिः प्रज्ञो- च्यते। अत्राय दृष्टान्त:---कश्चिद्गारडिकः तादृशः संभवति यो गन्त्र- प्रभावेन भुजगान्पतिषेछमलम् । स यदा तादृड्मन्त्रोपासनौथिल्यलक्षणं प्रमाद- मातिपति, तदा ते छिद्रान्वेषिणो भुजगाम् व्यापाढयन्त्येव । कश्चित्तु गोरुड- शास्त्ररहस्यवेदिबोचादृशातिशययुक्तो भवति, येन तैरेव भुजगैः सन्दामगिरिव कीडति ; तं च ते न कदाचिदभिभवितुं प्रभवन्ति । एवं योगी कयाचिद्युक्त्या कंचित्काल विषयान्परिहत्य समाधिमभ्यस्यति । तस्य मनागप्यवधानविच्छेदाते BN' and BN' अवशर्श IO लम्चा ३. BN'snd BN' अपकर्षन्ति ४. BN' श्रूयते ५. BS' and BS' यथाविध ६. 10, BN' and BN' वर्तनेन BN' and BN' विषयप्रतिहार BN' and BN' निषिद्ध 10 ९. BN' and BN* अप्रवृत्ते. १०. 10, BN' and BN विधीयत्वे ११. BN' omits ada १२. ID omits अयं १३. All except BS' कश्चिद्वाद- १४. BN', BN' and RS' चेदितत्वात BS adds in the margin न कदाचित तं प्रमुष्णन्त्येव ८.

·७४ सर्वतोभद्रम् [अ.२ , हेधावकाशा विषयाश्चित्त प्रमैभन्त्येव । यस्तु यथोत्ते पारमार्थिके खात्मन्येव सदा सुव्यवस्थित , स विषय क्रीडन्नपि न कथचिद्बाधितु शक्त, यथोक्तम्- वसन्विषयमध्येऽपि न यसत्येव बुद्धिमान् । सवसत्येव दुर्बुद्धिरसत्सु विषयेप्वपि ॥" अथ "कूमोऽहानीव" इत्युपमाननिर्देशाद्विपयेभ्योऽत्यन्तन्यावर्तनमेवेन्द्रि- याणा सहार सयमो ये तेभ्योऽन्यथैव त प्रतिपादयन्, प्रतिष्ठितप्रज्ञत्वस्य श्लोक- पञ्चकेन मुख्य लक्षणमाह- ध्यायतो विपयान्पुंसः सङ्गस्तेपृपजायते । सङ्गात्मजायते कामः कामाल्क्रोधोऽभिजायते ॥६॥ क्रोधाद्भवति समोहः समोहात्स्मृतिविभ्रमः । । स्मृतिभ्रशाहुद्धिनाशो युद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६५ ॥ रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मपश्यैविधयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६६ ॥ प्रसादे सर्वदुःखाना हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६७॥ २ ३ IOलक्षाव BN' omits a 10 प्रमथयन्त्येव ८ BN'adds within brackets BN and BA' प्रमथन्त्येव the following two verses All excert BS road TR नास्ति बुद्धिरयुत्तस न चायुक्तस्य भावना । BN'अत्यन्तवनमानमेव नचाभावयत शान्तिरशान्तम्य दुत सुखम् ।। TO यस्तन्यर्थव IS notes इन्द्रियाणा हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । this as an alternative तदस्य हरति प्रज्ञा वायु वमिवाम्भसि ॥ reading These two verees are Byन्ययेव written in the margin or ·लो. ६८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ७५ १ तस्माद्यस्य महाराहो निगृहीवानि सर्वतः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ॥ ६८ ॥ इह खल्वचिन्त्यपरमेश्वरमायामपितसम्याजानतया शरीरमात्रमात्मत्वेन प्रतिपन्नस्य ससारिण सत पुस सन्निहितमपि मुख्यध्येय निरुतरानन्तनिजा- नन्दसुधासागर सत्य म्वात्मानमविमृशतो दुरोकपरिणामनित्यकृत्रिमसुखसाधन- स्मृहतया शब्दादीन्विषयान् ध्यायत सतत चिन्तयत तेयु सझो निविडनिमग्न मानसत्वमुपजायते उत्पद्यते । तस्मातथाविधात्समात् कागस्तद्विपयोऽमिरापो रागा- ख्य लेश सजायते समुद्भवति । तस्माच तत्प्रतिफूलेपु वस्तुपु मोध द्वेषाख्य क्लेशप्रकारोऽमिजायते प्रभवति ततश्च सगोद आत्मानात्मादिवस्तुविवेकविरहा स्मकमजान प्रभवति, मोहाख्य हेश उन्मज्जतीत्यर्थः। ततश्च स्मृतिर्विश्राम्यति, सत्य स्मर्तव्यमात्मानमम्पृशन्ती स्वरूालोपमियामोति, तादृशार्च स्टैतिभशात् परमार्थनिश्चयात्मक ज्ञान नश्यति तिरोभवति, तम्माचें हेतो पुरुष सत्य खरूपप्रतिष्ठाभावलक्षण नाशमुपगच्छतीति ससारिंग पुरुषमुद्दिश्याप्रतिष्ठितनुद्धित्वस्य हेतुपरम्परा प्रतिपाय इदानीमनुजिशक्षाक्ष गौशिप्यमाणसन्देहतिरस्करिणीतिरो- धानतया प्रकाशमानयथोक्तसस्वभावकाशस्य प्राप्रमोधस्य गुमुक्षो प्रति- ठितप्रज्ञत्वस्य कारणक्रम प्रतिपादयितुमाह- - १ ८ Io ani BS' सर्वश ० मुख्यमव्यय All except BS' निरूपमा IO खात्ममवि ९ ३ BS' BN' and DN' adi तस्मात् BN an BY' बुद्धि परमार्थ 10 Omnity Bs anl BN'क्षणान् पिप्य BN' and BN तिरस्कारिणी 10 प्रासापको ११ By' सहया BS ततस्तु BS, BS and IO तादृशाथ १४ BS' adds पुस ·७६ सर्वतोभद्रम् " आत्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति "" इति ॥ आत्मवश्यैविधेयात्मा तु पुमान् विषय प्रत्याविषयभूतत्याल्वाधीन आत्मा स्वभावो यम्य स तादृश पुरुष , आत्मवश्यैस्तादृशस्य सत्यस्यात्मन खशक्तिनया प्रनिरायमानत्वाद्विधेयैस्तदधीनप्रवृत्तिस्थितिमहतिभिरिन्द्रयैर्वाह्याभ्यन्तरै करणे फिरणैरियार्क पदार्थाविषयावरन् गच्छन् प्रसाद सुखादिकलसंपर्का भावरूप वैशयमधिगच्छति प्रतिलभने । अत एव कीदृशैरिन्द्रियविषयाश्वरन् । रागद्वेषविमुक्त । रागद्वेषौ हि विषयमात्रध्यानसप्रसक्तस्य विस्मृतस्वात्मन पुसो विषयान्प्रति प्रवनमानेप्विन्द्रियेषु परिस्फुरत । यस्य तु सर्वत परिपूर्णत्वान्नित्य: निरभिलापस्वरूपप्रत्यामर्शपूर्वक मर्वज्ञानक्रियाव्यवहार , तस्य रागद्वेषाभ्या विमुक्तानीन्द्रियाणि स्व स विषयमभिप्रानन इति तादृशैरिन्द्रियविषया- वरन् प्रसादमधिगच्छतीत्युक्तम् । एवविधे च निसर्गनिर्मले स्वरूपाभि- व्यक्तिलक्षणे प्रसादे सति रागादिक्लेशनिबन्धनाना सर्वेपामाध्यामिकाधि- दैविकाधिभौतिकाना दुःखाना हानि परिक्षयोऽस्यै पुष उपजायते । यतो यथो- तेन प्रसारण प्रसन्न नीरागद्वेषकलक चेता यम्य तारशस्य पुस आशु प्रसाद- ५ ६ ७ ५ BS The following verse प्रमादे सर्वदु साना हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचतसो हयाशु बुद्धि पर्यवतिष्ठते ।। 18 written in the margin, With the indication that it should he added here BN and BN* omib इति ३ BN and BN' आत्मस्वभाव Io omits संपर्क TO omts इन्द्रिय BN BN' and BSP द्वेपमुक्त All ercept BS' विषयान्तश्चरन् BS' निर्मरख All except BS' and BN ८ १०. BN' And BNot हानि All except BS'क्षयेऽस्य १२ BS' adds ·ला. ६९]] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - समनन्तरमेव बुद्धिः प्रज्ञा पर्यवतिष्ठते, परितः समन्तात्सत्ये स्वात्मनि निविप्लयां प्रतिष्ठा लभते । यत एवं सलात्कारणायस्य पुरुषस्य सर्वतः सर्वेभ्य. सुखहेतुभ्यो दुःखहेतुम्यश्चेन्द्रियार्थेभ्यो दिपयेभ्यो दुःखहेतुप्यपि द्वेपविरहितत्येन सुखह- तुम्वपि नीरागतया प्रस्तान्येव निगृहीतानि नियमितानि बाधाभ्यन्तराणी- न्द्रियाणि, तस्य तथाविधस्य प्रत्यासनपरमेश्वरसायुज्यस्य प्रजा चुद्धिः प्रतिष्ठिता, स्वात्मनि लब्धस्थितिः । न खन्यस्य यः पतनुपयनलक्षणसमाधिनिरुद्धान्य नुस्खा- तरागद्वेषमयमूलत्वात्प्रसृतानि कार्यकरीण्येव निगृहीतानीन्द्रियाणि मन्यते ।। अत एव समस्तसंसारिपुरुषविलक्षणां प्रबुद्धस्य वृत्ति प्रतिपादयितुमाह--- या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥ ४. १. BS न्यानुत्पात ययत. आत्मध्यानमउर्वतः। शान्तिः २. BN' and BN' द्वेषमलमयमूल, आत्मनि चोपरतिः । मुरा मोक्षोक्षिा)- ३. BS कारणानीय नन्दमित्यर्थः ॥ BN' and BN यारणान्येर इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते । BN alono adds in the सदस्य हरति प्रज्ञा यायु वमिवाम्भसि ।। rmargin अनुविधीयते मनः अवशीकृतं सदि. नास्ति युद्धिरयुकस्य न चायुफम्य भावना । न्द्रियेण सह गच्छति। अस्य पुस्पस्य न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य युतः प्रज्ञा हरति विषयविक्षिप्तां करोति ।। सुसम् ॥ तस्माघस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः। अयुषास्य अवशीकृतेन्द्रस्य । नास्ति इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ युद्धिः शास्त्राचार्योपदेशाभ्यामात्मविषया महाभावी बाहो] वैरिनिग्रहसमर्थस्य तर पुद्धि!त्पद्यते। भावना ध्यानम् । अमा. वनापि सामर्थ्य भवेदिति सूचयति ।।

·सर्वतोभद्रम् . [अ.२ , सर्ववस्तुप्रकाशकस्वरूपप्रकाशनिरूपणरूपा वृत्तिरेवेह संसारिण प्रति निशाशब्देनोक्ता । तद्विपयचेने सर्वभूतान्यनुन्मिपितहशक्तित्वात्प्रसुप्तानि तिष्ठन्ति । एवविधा या सर्वभूताना निशा तस्या तद्विषये सयमी यथोक्तपकारेण निगृहीतसर्वेन्दिय प्रबुद्धो जागर्ति, विकसितस्वभावनिर्मलविज्ञानमयविलोचन- विभाध्यमाना तामेवाविमुल्चन् विगतमोहनिद्र आस्ते । यम्या तु प्रतिक्षणविनश्व- रमुखदु खसाधनभूतविषयपहणोत्सर्गमात्रव्यग्रसमन्दिययामाया ससाग्व्यवहार- वृत्तौ सर्वभूतानि समस्तप्राणभृतो जामति ताक्न्मानावहितत्वात् विनिद्रतामि- वानुभवति । सा तादृशी वृत्ति पश्यत सदसत्पदार्थसार्थपरमार्थमालोकयतो मुने संयमिन प्रबुद्धस्य, रात्रिनिशा, ता प्रति तस्य निरवधानत्वात् ।। एय सततमनस्तमितसामान्यसवित्मकाशात्मनि खभावे सुव्यवस्थितमसन्न- बुद्धि प्रयुद्ध. पवन इव सदसदात्मकैर्विविधै पदार्थे परिचयमुपगच्छन्नपि तत्सपर्फसजाते मुखादिभिर्मनागपि न विकृति नीयत इत्युग्माननिदर्शनेन स्टतर तत्स्वरूप प्रतिपादयितुमाह- आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमायः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्भत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमामोति न कामझामी ॥७॥ १ BN' and BN'प्रकाशवरूप BN'उक 1. BS' adds ४. IO, BS' snd BY omst मात्र ५. All excepts BN' प्राणभूतो ६. 10 सदसदामोद BS', BS' and BN' सद सदात्मजामोद ·लो. ७१] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् स प्रबुद्धः पुरुपातिशयः शान्ति सफलविकल्पकल्लोलक्षोभपरिक्षयानि- स्तिमितचित्तवृत्तितामधिगच्छति पामोति । कोऽसो यं कौमा विषयास्तद्वत्पवि- शन्ति निरभिलापमेशवगाहन्ते ! कथम् । यथा समुद्रं नानादिगन्तरागतसरिया आपः । कीदृशम् ? ताभिरापूर्यमाणं श्रियमाणमपि अचलपतिष्ठ निष्प्रकम्पापार- गम्भीरनिजावस्थानम् । अनेनोपमानेन प्रत्यासत्तिमामात सम्बध्यमानैरपि सुखादिहेतुभिः शब्दादिभिर्य क्षोमं नेतु न शकयते स एव शान्त इत्युच्यने, न तु यस्तेम्बसन्निहितेषु शान्तः, यथोक्तम्- " विकारहेतौ सति विक्रियन्ते येषां न चेतांसि त एव धीराः " इति । मत एवाहन कामकामी शान्तिमानोति, मनसा कामान् सुख- साधनभूतान् विपयान् कामयमानोऽभिलप्यन्नेवेन्द्रियव्यापारपरिहारमात्रेण न शम- मामोतीति ।। एवमभिप्राय प्रकसयतुमाह--- विहाय कामान्यः सर्वान पुमांश्वरति निस्पृहः । निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ ७१॥ ६. ७ १. BN' कामविषयाः २. BN नानादिगत ३. TOरूपाम् BN omits this word IO प्रियमाण BN' पूर्वगाणं ५. All orcept BS' सनिहितेषु BS' and BN'शान्त:. Itia possible to read thus in BN' also BN and BN' मानसान, This 19 noted as an alternative reading in BS' also. BN' and BN लप्यत्येव ८.

·सर्वतोभद्रम् य सर्वानशेषान् कामानिष्टान् शब्दादिविषयानभिलाषान् मनसैव विहाय परित्यज्य इन्द्रियविषयाश्चरति अवगाहने, स शान्तिमुक्तलगामधिगच्छति प्रामोति। कीडश सन् । नित्यतृप्ताद्वर्याचन्मात्रपतिलब्धात्मप्रत्ययत्वात् निस्पृह स्पृहातो विषयमुग्वलोलमताया निष्क्रान्त । तथा निर्मम प्रतिनियनेषु देहेन्द्रिय विषयादिपु भावेषु ममैवेदमिति ममत्वाभिमानात् नितान्त । हकार देहबुद्धिपाणादिप्वात्मप्रत्ययरूपादर्वेच्छिन्नादहकारादपि निबान्त इति ॥ तथा निर- एतदन्तेन मन्येनापवर्गमार्गप्रवणस्य पुस प्रथममेव सहजभक्तयाचयभि- चारिचिहसूचितोपदेशयोग्यबुद्धितया सद्गुरूपदिष्टदेहदेहिव्यतिरेकज्ञाननिरन्तराभ्यास- वशाहादिवर्गव्यावर्तमानात्मपत्ययस्याद्वैतसामान्यसवित्मरोहादहपतीतेधिदर श्मि- रूपाणामतहिष्करणशक्तीना शास्त्रचोदितेषु विषयपु विसृष्टत्वमेव निगह निरुत्तरपदमाप्तिहेतु सिद्धान्नीकृत्य सप्तदशाध्यायप्रदर्शितपरमरहस्योपदेशमाण- भूतार्थप्रतिपादक द्वितीयमच्यायमुपसहरन्नाह--- एपा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य निमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्माणमृच्छति ॥ ७२ ॥ १. Bs' add गच्छति २ BN शान्ति मुक्ति- ३. IO, BS' and BS रूप BN लोभतया ५ BN'अवन्छिन ८ BN घ्यभिवार BS" वर्गस्य व्या- 10 अन्त करणशक्तीना BN' and BN' विमृष्टत्वमेव 10 निग्रनिरु BN' निग्रह ·लो. ७२ श्रीमतगवद्गीताविवरणम् एषा " विहाय कामन् य. सर्वान् " इत्यन्तेन मन्येन प्रतिपादिता ब्रह्मणः परस्य तत्त्वस्य परमात्मसंज्ञकस्य सम्बन्धिनी स्थिति । एतया प्रमणि स्थीयते इति विषयान्तर निवृत्तगतितया मतिठा नित्यने । अत एवैनां प्राप्य यथोक्तेन क्रमेण स्वात्मीकारेण स्वीकृन्य अभियुक्तो न मुझति, देहादिप्वात्मप्रन्यया वैचित्र्य न भजने, यतोऽत्यामन्तकालेऽप्युपरमसमयेऽपि स्थित्वा विधम्य निर्वाण नाना- विकल्पक्षोभमत्ययात् प्रशान्तं ब्रह्म परं तत्त्वं स्व स्वभावमयमृच्छति गच्छ- ति, तदैकात्म्यमापद्यत इत्योम ॥ द्वितीयेऽध्यायेऽस्मिन् हृदय ईव गम्भीरविमले गृहीने गीतानां विवुधदयितानां प्रणयतः । तदाश्लेषानन्दामृतरसमपूर्व रसमता सदा व पुंभावो भवतु कृतकृत्यः कृतधियाम् ॥ इति श्रीमद्राजानरामकण्ठविरचिते वाक्यार्थान्वयमात्रे सर्वतोभदनाम्नि भगवद्गीताविवरणे द्वितीयोऽध्यायः १. 10 युरोन कमेण २. All uxcopt BS' FIRS ३. BN' उपरमसत्तभावमयेऽपि BN adopts this rend. Imtut wates सत्खभाव in tho turgin. BN and BN' OUT ५. BN' प्रत्ययशान्त 11 ६. BN' सखभाष. Bsnotes thrs as a roading ५. 10 omats इव ८. IOराजानराम विर BS राजानरामकण्ठ BN* राजानकरामरवि ९. BS' विचितार्था ·॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ अथ ज्ञानम्य कर्मणश्च भगवद्भापितानि पृथक्मशसावचनान्यनुविमृशन् सम्यक् समुच्चयार्थमनवैधार्य किमेतयोरपादेयतर स्यादिति सशयानो भगवन्तम् 6 अर्जुन उवाच- ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । तत्कि कर्मणि घोरे मां नियोजयमि केशव ॥१॥ च्यामिश्रेणन वास्येन बुद्धि मोहयसीय मे। तदेक वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमामुयाम् ॥२॥ दृरेण सवर कर्म युद्धियोगाद्धनञ्जय" इत्यादि घेदत तव कर्मण सकाशाद्यदि बुद्धिायसी मता ज्ञान प्रष्टतरत्वेनाभिप्रेतम्, तत्कि केन हेतुना बन्ध- हेतुत्वात्सर्वस्मिन् कर्मणि दारणविपाक्त्वात् घोरे विशेषतोऽस्मिन् गुरज्ञातिघातादि- महापातकहेतौ समामरूपे माम् "कर्मण्यस्त्वधिकारस्ते" इत्यादिना नियोजयसि प्रवर्तयमि। इत्य च परस्परविरुद्धज्ञानकर्मप्रशसारूपत्वाव्यामिश्रेण सङ्कीर्णन वाक्येन मम बुद्धि प्रज्ञा मोयसीव निश्चयोपदेशेन प्रयोधनमिच्छन् सशयापाद- क्वचनप्रणयनाद्वैचित्र्यमिव मा प्रापयसीत्यर्थ । तस्मात्कारणादेतयोनिकर्मणो- १ 10 अवधार्य B' and BS' अविनार्य IO adds उवाच ३ ४ All except BS' orat धनञ्जय TO omits ददत यदि Io omits प्रवर्तयसि २ ५ ·श्लो ३] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् ८३ मध्यादेक ज्ञान वा कर्म वा इदमेवानुष्ठेयमिति निश्चित्य निर्णीय बहि, येनैकतरेण सुगृहीतेन सता श्रेयोऽपवर्गरक्षणमभ्युदयमैह प्रामुया रभेयेति ॥ अथ 'अन्यथैव मयोक्तम्, अन्यथैर खैया प्रतिपन्नम्' इत्यर्जुन प्रत्युपा- ल्म्ममिवाविप्नस्तत्समयब्युदासाय श्रीभगनानुपाच- लोकेऽसिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ । ज्ञानयोगेन सांख्याना कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३॥ सारया यथाप्रतिपादितलक्षणशरीरिशरीराद्युपादेयहेयपदार्थसख्यानम्, तद्विदो मुख्यतया साड्या उच्यन्ते । योगो यथोक्सास्यनिश्चितार्थसाक्षात्कारकरण रियाविशेप , स विद्यते येपा तेऽपि मुख्यतया योगिन । कपिरादयो हैरण्य गर्भादयश्चात्र गोण्या वृत्त्या सारया योगिनधोच्यन्ते, यथोक्तलक्षणस्यात्मादेरर्थस्य तेपामनिश्चयादसाक्षात्कारोंच। तदेवविधाना मुख्याना साइल्याना योगिना च पुरास्मादध्यायात्पूर्वं द्वितीयाध्याये मयेकैव निष्ठोक्ता निश्चयसिद्धान्त प्रतिपादित । १ BS* BN and BN* omit २ ३ ८ ४ BS* omits are BN' omits स्वया BN' and BN'smazat BSonuts श्री BN and BN' सख्या 10 and BS' FRISTEN BN' And BN' करणविशेष ५ BS omits UCHI BN and BN' परमात्मादे IO and BS* Fattles BN' and BS द्वितीये BN' निश्चय BN' omits प्रतिपादित ११ १२ १३ ·८४ सर्वतोभदम् कीदृशी निष्ठा : द्विविधा, द्वे एकानुष्ठातृपुरुषनिष्ठे युगपत्प्रयोज्ये विधे विधाने प्रकारौ यस्या सा तथोक्ता । केन प्रकारेण द्विविधेत्याह- "ज्ञानयोगेन साड्याना कर्मयोगेन योगिनाम्" इति । यथाप्रतिपादिताद्वयचिन्मानस्वरूपस्यात्मतत्त्वस्य प्रत्यभिज्ञालक्षणा प्रतिपचिरिह ज्ञानमुच्यते, तद्विषयो योग समाधि । कर्मण्यपि सति यथोक्तस्वरूपाप्रच्युति- लक्षण प्रणिधानम्। तेन ज्ञानयोगेन अँख्याना यथोक्ताना साङ्ख्याना निष्ठा मयोक्ता । ते हि नैष्ठिका साड्या येपा कर्मणि प्रवृत्तानामपि यथोक्ताम॑नानविषय समा- धिरविप्लुत । कर्म यीवर्ण यथाश्रम शास्त्रचोदिता सा सा क्रिया , तत्र योग समाधि यथोक्तज्ञानापरित्यागेन तदनुष्ठाननिष्ठिता, तेन कर्मयोगेन मुख्याना योगिना निठोक्ता एव ज्ञानयोगस्य कर्माविनाभावात् कर्मयोगस्य च ज्ञानापिनाभावात् एकैव प्रकारद्वयनिर्वा निष्ठा मया पूर्वमुक्ता, तत्प्रतिपादकश्च मन्थस्तनोक्त । कथ विस्मृतो भवेत ? तथा च-"दूरेण धवर र्म" इत्यादिना ज्ञानस्य प्रकर्ष- प्रतिपादनमुफ्क्रम्य तत्समाधिप्रतिपादनायोक्तम् “तस्माद्योगाय युज्यस्य " कर्मनिष्ठो - or २ ३ ८ All except BN प्रकारो 10 तथोक्तानेरेन BN' रक्षणप्रति IO BN and BN' समाधि वर्मणि 10 BN and BN' सत्ययथोस्त 10 प्राणिनाम् BN and BN' प्रणीतम् All excert Bs' यथोक्ताना मुख्याना BS' आत्ममयज्ञान BS* notes as an alternativo reading अविच्युत १० 10 omts यथावर्ण IO निश्तिा BS* निहता १२. BS and IO भगवत १३. 10 पादना ययोक्त ६ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तम्मा- भव; यतः कर्मसु यो योगस्तत्कौशलम्; सा बुद्धिमत्रीज्ञानित्यमिनि; अनेन "जानयोगेन साख्यानाम्" निष्ठेति तत्रोक्तम् । तथा-" कर्मण्यस्त्वधिकारस्ते" " घोसाय युज्यस्व" इत्यादिना कर्मणोऽवश्यकरणीयत्वं व्यवस्थाप्य तत्समाधि- प्रतिपादनायोक्तन् -- "कर्मजं वुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्ता मनीषिणः । कर्मबन्धविनिर्मुक्ता पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥” इति तथा- " रागद्वेपविमुक्तस्तै विपयानिन्द्रियैश्चरन् । आमवश्यैर्विधेयामा प्रसादमधिगच्छति ॥" । इत्यादि । अनेनापि “कर्मयोगेन योगिनाम् " निष्ठा तत्रोक्ता कि बहुना ! "दूरेण ह्यावर कर्म" इत्यत प्रत्यव्यायपरिसमाप्ति यावत् एकपुरुषा- नुष्ठेयद्विविधनिष्ठाप्रतिपादनपरत्वेन सयों ग्रन्थस्तत्र ल्यारव्यात , तत्कामे व्यामिश्र- यचनता, ययैवं ते बुद्धिमोह उत्पन्न ॥ अथ मन्यसे यथोक्तामलक्षणेकार्थरहितत्वं ज्ञानमित्युक्तम्, कर्म च नानाविषयहानादानरूपन्यापारात्मकम् , तदेतयो ज्ञानकर्मणो परस्परविरुद्धयो- , 9. 10, BS' and BS' TFT २. I0, BS- erd BN' युक्तस्ते BS and BNS seem to read other but sec II, G6 ante. ३. I0, EN' BN' and BS रामाप्ति ४. BN' निविधा ५. BN' and BN प्रन्यस्तत्रोक्त. ६. BN' and BS' विहितत्वं ·सर्वतोभद्रम् [अ.३ युगपदेकपुरुपानुष्ठेयत्वं कथमुपपद्यत इति, अत्रोच्यते। सम्यगनवधारिता- ज्ञानकर्मानुष्ठाननिष्ठा तवैवंविधैबुद्धिमोहकारणम् ; अतस्तां पुनरुच्यमानामवधारयति मनसि कृत्वा आह.- न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धि समधिगच्छति ॥४॥ अगृहीतयथापतिपादितसमुचितसमुच्चयार्थनिश्चयत्वात् सर्वथा कर्मणां ज्ञान- विरोधिलं मन्वानस्य तव यदेतन्नैष्कर्यमविद्यमानकर्मत्वं सिद्धिहेतुत्वेन प्रतिभाति, तत्सिद्धिकामः पुरुषः कर्मणां सर्पक्रियाणामनारम्भादननुष्ठानान्नाश्नुते प्रामोति, यक्ष्यमाणया युक्तया शरीरित्वाव्यभिचारिणां शास्त्रीयाणां च कर्मणां दुप्परिहर- त्वात् । अतो न कर्मणामेपामकरणमात्रमभावत्वेनेह विवक्षितम् ; किंतु बन्ध- लक्षणखकार्यसम्पादनसामर्थ्यभनेपामभावापादनमिहाभिप्रेतम्। अथ विहितकर्मा- ननुष्ठानमात्रं कर्मत्यागः संन्यासोऽभिमतः, तदेवंविधात् संन्यसनमात्रादेव केवला- द्यथाप्रतिपादितज्ञानशून्यात् न पुरुषः सिद्धिमपवर्गलक्षगां सम्पत्तिं समधिगच्छति, समासादयति । यदीह ज्ञानरहिताद्विहितकर्मपरिहारमानान्मोक्षलक्षणफलावाप्तिः स्यात्, तत्सुपुप्तादयो मोहात्मकत्वान्नैष्कर्नामावहन्तोऽवस्थाविशेषाः सिद्धि- हेतवः स्युः ॥ १. BN' and BN' सदैव पुद्धिमोहा. २. BN' and BN' अधिगच्छति कार Bst and BS' सुप्तादयः २. 10 omits विष. ५. BS' सिदिषु हेतवः ·श्लो.५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् न च पिहितकर्मानारम्भमानानेकर्यसिद्धिरिति यदुत्तम्, तत्र हेतुमाह- न हि कविक्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणः ॥५॥ हिशब्दो हेतौ। यस्मात्कश्चिद्देही जातु कदाचितत्तदयस्थाविशिष्टे कसिंश्चिदपि काले न क्षणमपि सुसूक्ष्ममपि तदवयचमकर्मत्तिष्ठति कर्म कुर्वाण स्थितिमनुभवति वर्तते इत्यर्थ । तथा चै बाल्ययौरनवार्थस्वरूपासु स्थूलास्व- वस्थासु मनोवाकाय सर्व कश्चिद्देही कर्म धुर्वन्नास्ते—इति सुरत्तमेव, तदन्त- गतासु चे जागरस्वमसुषुप्तरूपासु सूक्ष्मास्ववस्थालु न कश्चिदकर्ममृत्, यतो जाग- रावस्थाया शब्दादिविषयग्रहणव्यग्रेन्द्रिय व्यापाररूपाया सर्वस्य तत्तर्मनिष्ठत्व स्फुट- मेव । म्बमावस्थायामपि विपयग्रहणाविरोपान्न क्स्यचिदकर्तृत्वस्थिति । सुषुप्ता- वस्थाया तु तत्कालव्यतिरिक्तविषयसवेदनाभावेऽपि प्रतियोषकाले सुखदुः खमोह- रूपानुभूतविपयप्रत्यवमर्शान्यथानुपपत्त्या मानस को विद्यत एव। या अपि योगि विषया एता जागरादयोऽवस्थास्तास्वप्येषैव वार्ता, यत जागरस्वायोमर्माह्यग्रही- नादिविकल्पानुपरमात् , सुपुतावस्थायामपि तत्काल ग्राहमणग्रहीतृभेदसवेदनामावे सत्यपि व्युत्थाने तथाविधसमाध्यवस्थापत्यवमर्शान्यथानुषपत्तिरिति तिसृप्यपि योग्य वस्थासु न कश्चिदकर्महत् यतितुमर्हतीति विहितकर्मानारम्भमानान्न नेप्कर्म्य १ BS' सुसूदमासु २ ६ Ioomitsपि BN and DN omst 9 10 BN and BN TVETTE BS omita All excont BS are BS अम्मत्वेन स्थिति TO BN' and BN' अकर्मत्वे स्थिति ·८८ सर्वतोभद्रम् [म. ३ सिद्धिरिति पूर्वेण सम्बन्ध । इत्थ सर्वकर्माभावम्यानुपपत्तौ हेतुमाह । हिशब्दो हेतौ । यस्मा कश्चिदेहभृत् अवश परतन्त्र एव सन् प्रकृतिजै प्रधानमैवैर्गुणै सत्त्वादिभि कर्म शास्त्रनिहित शरीरित्वाव्यभिचारि च ग्राह्यतेऽनुष्ठाप्यते। इह हि परमेश्वरेच्छापरिकल्पितकारणभाव प्रत्याख्य तत्त्वमन्योन्यगुणप्रधानभावपरिणत सत्त्वादिगुणमय तत्तच्छरीरमशेपारीरिणामारमते गुणाश्चान्योन्याविनाभाववृत्तित्वा- द्रजोगुणानुगतत्वे सति सर्व कचिकरीरिण सात्त्विकादिकर्मादिस्त दुर्वत इति प्रतिजैर्गुणे सर्व कर्म कार्यते इत्युक्तम् ।। एव च सर्वदेहिना से स्ववस्थासु सर्वकर्मच्छेदानुपपत्तौ स्थिताया विहि- तांना कर्मणामनारम्भमात्रेण नैष्काभिमानिनो योगिन शरीरित्वाव्यभिचारि- दुप्परिहरकान्तरसद्भावात् कैवल्यरक्षणसिद्धयभाव प्रसक्त इति तथाविधस्य प्रायेणायोगित्वप्रतिपादनार्थमाह- कर्मेन्द्रियाणि सयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूहात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ६ ॥ उक्तयोपपत्त्या मानसस्य कर्मण उपरमाभावाद्यो योगी मनसान्त करणे नेन्द्रियार्थान् शब्दादीन् सरश्चिन्तयनास्ते, नैर्यबुद्धिमारच्यावतिष्ठति स १ २ BN nud BN' भाव BS भावप्रक 10 इत्युक्त 10 BY' and BN' सर्वावस्थासु BN' And BN विच्छेद Bs omit विदिताना BS' omit Hidal wys BS' नेष्याभिचारिणो JO and BN' omit 7 ३ ८ ५ ·श्लो.७] श्रीमद्भगवदीताविवरणम् ८९ , 4 . मिथ्याचार उच्यते । तादृश योगाचरणं फ्लविसवादागृथैत्यर्थ । यत कर्मेन्द्रि- यागि, कर्मेन्द्रियशब्देनेह बहिष्करणानि श्रोत्रादीनि यागादीनि च गृह्यन्ते, तेन शब्दादिग्रहणव्यापाराधिनानि श्रीनादीन्यक्षाणि नियम्य प्रयैलरिशेपेण स्वव्या- पारात्मतिपिध्यासौ कचित्कार तथास्ते, न तु तारता सर्मात्मना सडेशोच्छेद- लक्षणकैवल्यप्राप्ति , यतस्तथाविधाया यदि पर लेशा प्रसुप्ता भवेयु , येपा व्युत्थाने पुन प्रबोधादनुच्छेदो गम्यते ॥ यस्मिस्तु समाधी दग्धपीजकल्पतामापाद्यमानास्ते प्लेशा सत्यप्यारम्बने प्ररोट्सामर्थ्य न भजन्ते, तदपिटतस्पेट विवक्षितस्य योगिन पूसारिशेपम् "रागद्वेषविमुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन्" इत्यादिना पूर्वोत्तमपि स्मारयन् पुनराह-- यस्त्विन्द्रियाणि मनमा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियः कर्मयोगममक्तः स विशिष्यते ॥ ७ ॥ तुशनो व्यतिरेके । स पुनरसक्त सगरहितो योगी पूरगायोगिनो विशिष्यते, कर्यत्वेन व्यतिरिच्यते। कोऽसौ ? मनसा यथाप्रतिपादितलक्षण- सत्यात्मरब्धप्रतिष्ठत्वात् सर्वसाम्यदशाधिरूढेनान्त करणेन बुद्धया श्रोत्रादीनि नियम्य रागादिदोषसस्पर्शात्, न तु शब्दादेविषयात्मतिपिध्यते । एवरिध रागादिस्पर्शशून्य । १. ६ 10, BN and BN* इत्याह 10 प्रर्पण २ ८ ३ BS' ताशरूपं Ioomits पलविसंवादात् Bs' omits प्रयत्नविशेषण BN'and BN'ndd फ्ल All read fagtig Seo ante II,66 12 10, BN' And BV शब्दादीन विषयान् प्रतिपिध्यते ES' zotes thus &$ AD alternative reading ·सर्वतोभद्रम् [अ. ३ कर्मेन्द्रियै कर्मसु शब्दादिग्रहणरूपेषु व्यापारेषु अधिकृतैरौ कर्मयोगमारभते, कर्मणा शास्त्रचोदितशब्दानिमहणरुपैया क्रियया योग सम्बन्धमारभते प्रस्तौति ।। रागद्वेषपरिहार प्रकरणप्रतिपाद्यसिद्धिसाधनम्, न तु कर्मणामनारम्भ ; तस्मात्- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यफर्मणः । शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धोदकर्मणः ॥ ८ ॥ नियतं वर्णविभागेनाश्रमविभागेन च शास्त्रेण नियन्त्रितं कर्म ता तां क्रिया कुरु अनुतिष्ठ, मा कदाचन त्याक्षी ; यतोऽकर्मण कर्माभावात् क्रियात्यागात् कर्म विहितकर्मानुष्ठानं ज्याय श्रेष्ठम्, यत केपाचिदेव कर्मणामनारम्भ माभावभ्रमो न सिद्धिहेतु , देशानामनुच्छेदात् । यथोत्ते न समाधिना त्वनुष्ठीय- मानं व्युत्थानहेतुपु विषयेषु सत्स्वपि देशोन्मेपाभावाय पर्यवस्य॑त् प्रशस्यतरम्। न च शरीरित्वे सति सर्वकर्माभाव उपपद्यते । यतस्तवाकर्मण सर्वात्मना कर्म- रहितस्य स्थाणुक्ल्पस्य गरीरयात्रापि देहवृत्तिरपि न प्रसिस्येत् न घटेते' च पानाशनशयनासनगमैनाउञ्चनकण्डूयनादिक्रियाकरापमन्तरेण केनचिदर्तितुं शक्यम् ॥ । न 9. BS'. This ford 13 read after व्यापारेषु २. BN' and BN' रूपेण ३. 10 and BYout this word. BSS reads tbis word in the margin v. BN' and BN' योगस ५. 10, BS' and BS आश्रय IO अवतिष्ठ ५. 10, BS' and BS' आरम्मे ८. 10. Bs' and BS' घुद्धधर न हेतुषु ९. BN' and BN' स्यति तप्रशस्य १०. BN' and BN' घटते ११. BN'आगमन ·मो. ९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् इत्यं च कर्मण. सर्वथाभावानुपपत्तौ स्थिताया न सर्व नाम कर्मानुष्ठीय- मानं सिद्धये कल्पत इत्याह- यज्ञार्थात्कर्मयोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मवन्धनः । वदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ यज्ञो यजनं मुख्यया वृत्त्या दैवतपूजनम् ! दैवतमपि " यस्मिन् सम्" इत्यादिश्लोकव्याख्यातस्वरूप परमेश्वर परमात्मैव तत्वगिहाभिप्रेतम् । तस्स पूजनमपि यथाप्रतिगादितविज्ञानवरिशीलनविशुद्धया संविदा स्वभावत्वेन परामर्शन- लक्षणमाराधनन्, सोऽर्थ प्रयोजनं यस्य तादृशं यत्कर्म तस्मात्तथाविधाकर्मणोऽन्यत्र तादृश कै वर्जयित्वान्याग कर्म कुर्वाण सोऽयं लोक कर्मवन्धनो भत्ति कर्मशास्त्रचोदितमध्यनुष्ठान बन्धन ससारदायित्वात्पारतन्यहेतुर्यस्य स तथा, यथो- तात्मतत्त्वज्ञानशून्यतया विधिवदनुष्ठीयमान शैम्त्रीयमपि कर्म बन्धनायैव कल्पते । यथाप्रतिपादितविज्ञाननिष्ठतयानुष्ठीयमान तु परमेश्वराराधनलक्षणमुख्ययागहेतुत्वात् परसिद्धिदं भवतीत्यर्थ । तथा च वक्ष्यति "यत प्रवृचिर्भूताना येन सर्वमिदं ततम् । खकर्मणा तमभ्यर्य सिद्धि विन्दति मानव ॥” इति, १. IO omits to २. B reads कर्म...लोफ. in ३. BN' यानं To onuts शास्त्रीय...टीयमान ५. All orcapt IO तमेार्य thamaril

·सर्वतोभद्रम्
[अ. ३
यत एवं ततस्त्वं तदर्थ तादृशस्य यजस्य सम्पत्तये कर्म शास्त्रचोदितां
क्रियां समाचर सम्यक् कुर्वित्यर्थ । कीदृशम्तस्य सप्याकरणेऽधिकृतं इति
विशेषणमाह-मुक्तसङ्ग इति । मुक्त असंकल्पात्परिहतेः सङ्गो रागद्वेपादिदोपहेतुः
विषयेषु निमजनं तदेकनिमग्नचित्तत्वं येन स तथाविधः सन्निति । अनेन मुमुक्षो-
स्तावकर्मापरित्याग. प्रतिपादितः ॥
इदानी कश्चित्प्रवृत्तिलक्षगधर्माधिकृत , कश्चिन्निवृत्तिलक्षणधर्माधिकृत इति
द्विविधैशास्त्रोपदेशविपयभूते लोके न कस्यचिदपि कर्मपरित्याग उपपद्यते इति
क्रमेण प्रतिपादयितु प्रवृचिधर्माधिकृतस्यैव तावत् आगमोपन्यासपूर्व कर्मापरि-
त्यागमुपपादयितुमाह---
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
प्रजाशब्देनात्र कर्मभूमिजन्मान परिज्ञानरहिता वर्गादिभौगार्थिनो मनु-
प्या एव गृह्यन्ते, तेपामेव प्रक्रान्तप्रजापत्युपदेशविषयत्वोपपत्ते, । तेन प्रजापतिः
परमेश्वरेच्छाकल्पितसर्गलक्षणकर्माधिकारो देवताविशेप यथोक्ता प्रजाः सहयज्ञाः
यज्ञेन नानादेवतायजनात्मकेन विधिविशेपेण
सह साधु सृष्ट्वा निर्माय उवाच
उपदिदेश ॥
१. 10. BN and BN omit
तदर्थ
BS' noles it in the
marsh
२. BN' हतसह.
३. BN' and BN' द्विविधा
४. TO पूर्वक
BN The other ardha algo
1s read here.
६. All except BN' परज्ञान
BN' omits सर्ग

·९३ लो. १०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - किमुवाचेत्याह- अनेन प्रसविप्यध्वमेप योऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥ देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११॥ इप्टान् कामान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः । तैर्दत्ता न प्रदायभ्यो यो भुट्क्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥ अनेन सह नन्मना यज्ञेन क्रियमाणेन यूयं प्रसविप्यध्वं प्रसवं सन्तानम- वाप्स्यथ वृद्धि गमिप्यथेत्यर्थ । प्रसविप्यध्वमिति प्रयोगश्छान्दसः । अन्यत्रा- प्ये द्रष्टव्य । एष चै युप्माकमनुष्ठीयमान सनिष्टकामधुम्भवतु, क्रियाफलत्वेनाभि- भैतान् कामान् खर्गादिभोगान् दुग्धान्पूरयतु । किमनेन कुर्म इत्याह---अनेन देवानिन्द्रप्रभृतीभावयत शास्त्रोपदिष्टेतिकर्तन्यताविशिष्टेन यज्ञेनै तर्पितान् सर्ते- स्तृप्तिलक्षणां सत्ता लम्बयत इत्यर्थ । 'ते चैवं भवतीभिरिष्टत्वातृप्तास्सन्तो युप्मान् भावयन्तु वर्धय॑तु, नरकतिर्यक्त्वादिपतनलक्षणादभावादुत्तारयन्तु था । एवमन्योन्यभावनपरा सन्त परं श्रेयो यथाभिमतमभ्युदयमवाप्स्यथ रप्स्यध्वम् । यस्माद्यज्ञेन यागेन भाविता सन्तो देवा इष्टानभिप्रेतान् कामान् भोगान् युप्मभ्यं दास्यन्ति प्रतिपादयिष्यन्ति । एवं तैर्देवै दत्तान् भोगान् येभ्यो देवेभ्यो ६. 9. BN omits 7 २. ० भिमत स्वर्गादिभोगान् पूरयतु ३. BN' and Bs' cmt यझेन BN' सन्तस्तृप्ति ५. Ds'...वाच्यद्विरिष्ट BN and EN' omit this word. 10 वर्तयन्तु BN and BN' af TEGEL ·सर्वतोभद्रम् [अ. ३ सत्तादृशम् । परस्माद्धि" ब्रह्मणः परमकारणात्स्वरूपमजहत एव शास्त्रं वस्तुस्थित्या चित्स्वरूपतामव्यभिचरसूर्यादिव प्रकाशो व्यपदेशमात्रभिनखरूपं प्रसरति। अत एव तदपि ब्रह्मशब्देनोक्तम् । यत एवंविधेयं प्रक्रिया प्रवृत्ता, तत. परं ब्रह्म सर्वगतत्वेन समन्तवस्तुव्यापकत्वेन व्यवस्थित सन्नित्यं सदैव यथोक्तस्वरूपे यज्ञे प्रतिष्ठितम् । तदर्थमेव अमृतम्, तस्यार्थस्य किल यज्ञ प्रतिष्ठा स्थिति ॥ यत एवमत एवं प्रार्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः । अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ १६ ॥ एवं यथोक्तेन परब्रह्मवरूपेण जगत्क्रीडास्थितये प्रवर्तितं प्रवृत्तिलक्षण- धर्मनिष्ठतया आविष्कृत चक्रं शास्त्रादिपदार्थसमूहं य इह रोके नानुवर्तयति स्वयं यथाशास्त्रमननुवर्तमानोऽन्यानपि जैनान्नानुष्ठापयति, स तादृश परमेश्वरप्रवर्तित- प्रक्रियाव्युत्थापकत्वादघायु अघीय पापायैवायुर्जीवितं यस्य स तादृश सन् मोघं जीवति ; तादृशस्य हि तत्त्वज्ञानशून्यत्वादपवर्गलक्षणोतमफलाभावादीधरव्यवस्था- पितनियमातिक्रमाचं खर्गादिभोगलक्षणावरफलामावादपि निष्फलमेव जीवितम् ।। BN' and BN' omit हि २. 10 ताव्यभि ३. I0 एतदपि ४. IO, BS' And BS' प्रतिष्टिता ५. BN' and BN' अनुवर्त ६. BN' and BN जनाननुष्ठा. All except BS' omt 37974 10 omits ईश्वर...भावात् BS has this passage in the margin TO ममाथ ९.

·श्लो. १७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् एवं प्रवृतिलक्षणधर्माधिकृतस्योपदेश्यस्य ससारिण शास्त्रोक्तकर्मपरिहारा- नुपपत्ति प्रतिपाद्य, इदानी निवृत्तिलक्षणधर्मानुष्ठानप्रतिष्ठितबुद्धेरपि मुमुक्षोस्ता प्रति- पादयितुमाह- यश्चात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येन च सन्तुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥ नै तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥ तस्मादसक्तः सतत कार्य कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमामोति पूरुषः ॥ १९ ॥ इह सर्पस्य कस्यचिजन्तोरप्राप्त सुख प्राप्तुमिच्छतन्तत्साधनभूते शब्दादी विषये रति रागोऽभिरापो जायते, तत प्रयत्ननिशेपेण तरिगन् प्राप्ते सति तृप्ति संपूर्णेच्छता ; तत सन्तोपोऽभिकाङ्क्षानिवृत्तिरित्येते रतितृप्तिसन्तोपा सदा सन्निहिते निरुत्तरानन्दनिर्भरे खात्मन्येवें प्रतिष्ठिता , तस्य तव्यतिरिक्तपापणीय- वस्त्वन्तरनिरपेक्षणीयस्याप्राप्तस्वार्थसाधनभूत कार्य करणीय न विद्यते न सम्भवति, यत सदा कृतकृत्यत्वात्तयं नैव कश्चित्कृतेन प्रागट्टतत्वादुपादेयतयेदानी "निर्वति- - All except BS'ommt च All except BS सार्थ 10 adds that BS'नियनितेन १. BN and BN' उपदेशस्य २. BS, EN' and BN' परं प्राप्नोति BS' notes परमानीति 39 en alternative reading ३. Bs' omits सुख 19 ६ ७ ·९८ सर्वतोमदम् [स. ३ तेनार्थ प्रयोजनम् ; नाप्यकृतेन हेयत्वात्परिहतेन कश्चिदर्थ प्रयोजनम्; अत एवा- स्यैवविधस्य खात्मप्रतिष्ठितबुद्धयोगिन सर्वभूतेषु समस्तेषु स्थावरेषु जगमेषु च सत्त्वेषु मध्ये न कश्चिदर्थव्यपाश्रय अर्थस्य प्रौप्यस्य वस्तुनो व्यपाश्रय आरम्बनम् । इदमत्र तात्पर्यम्-प्राक्प्रतिपादितस्थितबुद्धित्यदशामधिरूढस्य योगिन परिप्सया 'ममैवेदम्' इत्यसाधारणतया कार्य साध्य वस्तु न किंचन विद्यते, सर्ववर्णाश्रमसाधा- रण च शास्त्रचोदित कार्य तत्तन्नियतकरणीय प्रतिपादितविज्ञाननिष्ठस्य विद्यत एव । यत एव तस्मात्कारणान्मुमुक्षु सन् च कार्य कर्म शास्त्रविहितत्यादवानुष्ठेयं युद्धादिव्यापारम्, असक्त क्षणिक्मुखलवसाधनभूतेषु विषयेपु अनिमग्नचित्त- वृत्ति सन् समाचर, सम्यग्यथाप्रतिपादितात्मतत्त्वप्रतिष्ठितबुद्धित्वे मनागप्यप्रमत्त- तया चर अनुतिष्ठ, यस्मात्सुस्पो मुमुक्षु ससारासत्तो मुक्तसङ्ग सच्छास्त्रनियन्त्रितं कर्माचरन् कुर्वन् पर प्रकृष्टमपवर्गलक्षण प्राप्य वस्त्यामोति रमते, न तु कर्मत्यागात् सिद्धि कस्यचिदस्ति, सर्वकर्मत्यागानुपपत्ते प्रागेव प्रतिपादितत्वात्, कम्यचिट्ठी कर्मणस्त्यागे सर्वकर्मत्यागाभिमानग्रहात, रागद्वेषादिदोपविर्भावम्य दुर्निवारत्वात् ।। अत्रैवोदाहरणमाह--- कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः॥ . १. BN', BN' and BS' प्राप्तस्य २. BS' स्थिर ३. 10 साइख्य IO omits कारणात् 10 and BS' a ८. BS'प्राप्यवस्त्वा- ९. 10 omits फर्म...कस्यचिदा BS' hotes tha pasinge in the margin BS' and BN'T १०. BN' and BN' omits चिद्रा 10. BS' and BS' द्वेषदोष BN' अवशानु- . 10 तस्मात् ·श्लो. २०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् इह लोके जनकादयो राजर्षय श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणादिप्रसिद्धा कर्म- गैव खवर्णाश्रमनियतेन क्रियाविशेषेण प्रजापालनादिना ससिद्धि निरुतरपुरपार्थ- प्राप्तिलक्षणं फलमास्थिता स्वीकृतवन्त । तथा च मोक्षधर्मेपु- "एकस्मिन्नप्यधिष्ठाने संवाद श्रूयतामयम् । छैनादिपु च मुक्तस्य मुक्तायाश्च त्रिदण्ड[कै ]॥" इत्युपकान्ते सुलभाजनकसंवादे जनकवाक्यानि- " सुखी सोहॅमबाप्तार्थ समलोष्टाश्मकाञ्चन । मुक्तसङ्ग स्थितो राज्ये विशिष्टोऽन्यस्त्रिदण्डिभि ॥ मोझे हि त्रिविधा निष्टा दृष्टा पूर्वमहात्मभि । ज्ञानं लोकोत्तर यच सर्वत्यागश्च कर्मणाम् ॥ ज्ञाननिष्ठा बदन्त्येके मोक्षशास्त्रविदो जनी । कर्मनिष्ठा तथैवान्ये येतय सूक्ष्मदशिन ॥ प्रहायोभयमध्येतज्ज्ञान कर्म च केवलम् । तृतीयेय समाख्याता निष्ठा तेन महात्मना ।।" २. ६. BS सत्यागश्च ५. BN' and BN' वदन्त्येते ८. BN'जन १. BN' And BN' अधिष्ठान BS' and BN asifag 10 and BS' शब्दादिपु ३. BN' and BN' मुक्तोयश्च BS विदण्डके ५. TO, BS' and BS मोई BS'मुनय IO महात्मन ·१०० अ.३ सर्वतोभद्रम् तृतीया समुच्चयरूपेत्यर्थ । तथान्यत्र- आकिश्चन्ये न मोक्षोऽस्ति कैश्चन्ये नास्ति बन्धनम् । कैश्चन्ये चेतरेणैव चैव जन्तु नन मुच्यते ।।" इति ।। अथ तत्त्वविदोऽप्यन्यं कर्मापरित्यागे हेतुमाह- लोकसङ्ग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २०॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाण कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥ लोकशब्देन त्रिवर्गमात्रोपदेशविषयभूतो जनोऽन्न विवक्षित । सह शास्त्रार्थानुष्ठातृलक्षणवपक्षम्योकार ; तं वक्ष्यमाणहेतुनावश्यकरणीयतया संपश्यन् सभ्यग्बुद्वयमानस्त्वं शिष्टंधुरामातिष्ठन् कर्तु शास्त्रविहितानि कर्मायाचरितु- अत श्रेष्ठ कुलविद्यावृतादिभिायान् जनो यद्यत्किंचित्कर्माचर- त्यनुतिष्ठति, ततदेव नान्यत्। इतरो जन स्वयं कार्याकार्यविवेकशून्यमतिलोंको- ऽनुतिष्ठति, येत स श्रेष्ठो जनो यद्वस्तु प्रमाण कुरते स्वयमनुष्ठानादुपप त्वेन व्यवस्थापयति तं लोकोऽनुवर्तते अनुसरति ।। मर्हसि । - १. Io and BN' omit तृतीया This word is fuund in the margin in BS' २. To and BS वेतरे. ३. BN' and BN' क्लेशेन This 18 noted as an alternative reading in BS BN' And BN सागहेर्नु ५. Bs' and BN लक्षण ६. 10 वरणीया सं. ७. BN' and BN' शिष्टानुगमान् कर्तु 10 शिष्टान्तरमाति BS शिघ्यरामाति BS' कर्माणि चरि- ८. 10 अतः १०. BN' उपपन्नत्वे व्यव.

·f लो. २२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १०१ तस्मात्परमार्थज्ञानेनापि रोकसङ्ग्रहार्थ शास्त्रचोद्रित कर्म सर्वथानुष्ठेय मित्यतात्मानमेगोदाहरणीवनाह- न मे पार्शस्ति कर्तव्य रिपु लोकेप किश्चन । नानमाप्तमप्राप्तन्य गत्तेऽथ च कर्मणि ॥ २२ ॥ हे पार्थ मम म्वार्थसाधनतया कर्नय कार्य न किंचिदन्ति, यसात्तिपु संपु समम्ते जगत्यैनात पूगनासादितमिदानीनवाप्तव्य स्वेच्छापूरणाय सब्धय न किश्चिदम्ति । अलब्धीभार्थो हि सर्व कश्चित् म्बार्यमारमते, मम तु यथाप्रति- पादिततत्त्वज्ञाननिष्ठाप्रतिष्ठितप्रजम्य न फिचित्याप्यमम्ति , अतश्च तादृशोऽपि सन् रोमवत् कर्मणि शाम्बपिहिते पैरते सततमुयुक्तो ममामि । अनेन-- "यम्त्यात्मरतिरेव स्यात् तम्य कार्य न विद्यते" " तम्मादमक्त सतत कार्य कर्म समाचर इति यनागुक्त तदेकानुष्ठातृपुस्परिपयमेवेति नि समयतया प्रतिपादितवान् ।। अथ तत्त्वज्ञोऽपि सन् मगरान् रोक्वत् कर्मणि प्रवर्तत इत्याह- यदि यह न यतेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः । मम वार्नुतेरन्मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥ ५ ६ BS'मानेभप नापि BS an1 IO हरणं धनि १. 10वर्त एव च IO and I'अनार्स BV' and BN'entit Bs and 10 कर्माणि BY and B'प्रतिते Io and BS अनुयते ·१०२ सर्वतोभद्रम् [अ. ३ यद्यह वर्णाश्रमोचितानि कर्माण्यतन्द्रित असञ्जातालम्यम्सन्' कहा- चिदपि न वर्तेय न तिष्ठेयम्, तत्संर्व एव मनुष्या कर्मण्यधिता माना प्रमाणभूतचरितस्य मम वर्त्म मार्गमाचारमनुवर्तेरन् अनुसरेयु ॥ किंचात इत्याह- उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥ यद्यह लोकवत् शास्त्रचोदित कर्म नाचरेयम्, तदमी लोका समस्तानि भुवनानि ससारिपुरुषोचितततत्स्वकर्मफलोपभोगाधिकरणभूतान्युत्सीदेयु, उत्साद विनाश भजेयु । कर्मनिवन्धना हि लोकाना स्थिति । किंच तथाविध कर्मापुर्वन् सङ्करस्य वर्णविभागमिश्रीभावस्य कर्ता प्रवर्तको भवेयम् । सर्वे हि पुरुषा मा शास्त्रीय कर्माकुर्वाणमनुवर्तमाना स्व स्व तत्वज्जातिविहित कर्म यथेष्टमन्यजाति- विहितत्वादिनी विरोधेनाप्याचरन्त सङ्कीर्णवर्णतामामुयु । अतोऽहमेव वर्णसङ्कर- दोषस्य कर्ता स्याम्। किंचात इमा प्रजा एतान् कर्मभूमिजन्मन शास्त्रचोदित- कर्माधिनान् सान ससारिण पुरुषानुगहन्याम्, उपघातेन विनाशेन योजयेयम् । एता हि प्रजा यथाविहित कर्मानाचरन्त्य स्वर्गादिप्राप्तेरपेतीनि सँगैतस्तवज्जोन- । १ BS' चितकर्मणि All except BS' omit सन् ३. BN वर्तेय ४. 10 सर्वमेव ५. BS omits इति 10 त्वादिविरो ७. All except BS' एता 6. IQ omits hatt 10 कर्म नाच. BN' अपता तत्त्वाज्ञ निसर्गत तत ११ 10 सर्वत १२. BS' तत्वज्ञान ·श्लो. २५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १०३ शून्यत्वात्कैवल्यरक्षणादुत्तमात्पुरुषार्थाढूवहिष्कृता नरतिर्यम्भावप्राप्तिलक्षण विनाश मामुयु ॥ तदित्य परमेश्वरेच्छापरिकल्पितजगत्रीडानियमत्युत्थापक्त्व मयैवाचरित भवेत, अत - सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथा सक्तश्विकीपुर्लोकसङ्ग्रहम् ॥ २५॥ यथा येन प्रकारेणाविद्वासो यथोक्तात्मतत्त्वज्ञानशून्यत्वान्मुख्यया विद्वत्तया रहिता पुरुषा कर्मणि क्षणिक्सुससाधनमूते यज्ञादिनियात्मके व्यापारे सत्ता तदेव परत्वेन मन्यमानास्तावन्मानपरिसमाप्तपुरुषार्था सन्त कुर्वन्ति विहितानि कर्माण्याचरन्ति, तथैव तेन प्रकारेण सामान्यजनदुर्लक्षस्वहृदयसवेद्यतत्त्वज्ञाननिष्ठ त्वाततादृशाभियोगरूपेण विद्वान् परमार्थपण्डित कुर्यात् कर्माण्याचरेत्। कीदृश सन् ? असक्तो निस्तरानन्दामृतास्वादसततपरितृप्तत्वाल्लोकवत् स्वर्गादिभोगविषयेन ततत्कर्मर्फरसङ्गेन रहित , किमर्थमेव कुर्यादिति हेतुर्गर्भ विशेषणमाह.-" चिकी मुलॊकसङ्ग्रहम् "। लोकस्याबुर्धेस्य जनस्य सङ्ग्रह पूर्वोक्त चिकीर्षु सपिपादयिषु । विदितवेद्येने हि विदुपा तत्त्वज्ञानोपदेशयोग्यताशून्य लोफ नरकपातादिदु सा- - १ ८ २ ९ BS तत्सदृशामि BS फलसत्तेन Io and BN' गर्भविशेषण BS' BN and BN अबुद्धस्य IO विदिते IOस्थापक TO, BS and BN कर्माणि BN and BN मुख्या विद DN and BN' ज्ञातादिक्रिया BS दुर्लक्ष्यगुददय BN and BN' हृदय ३ ११ ·१०४ सर्वतोभदम् दुजिहीर्षणी [र्पणा] तथा कर्माचरणीय यथा लोकस्तदनुवर्तमान स्वकर्मानुष्ठानात् स्वर्गादरपि फगन्न पैति ॥ अयोग्यस्य तत्त्वज्ञानोपदेशो विनाशायैव पर्यवस्येदित्याह- न बुद्धिभेद जनयेदनानां कर्ममनिनाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ।॥ २६ ॥ विद्वान् प्रमुद्धो युक्तो यथोक्तात्मज्ञानसहित सन् सम्यम्यथाशास्त्रं जात्यादि- नियतानि कर्माण्याचरन्ननुतिष्ठन् । अज्ञाना स्वभावत एव सपति परमेश्वरेच्छाननु- गृहीतत्वादनाविभूतविवेज्ञानानाम्, अत एव कर्मसु यज्ञादिसाधनभूतेषु भोगधर्य- प्रसक्तत्वादिना हेतुना सहिना तवैव सक्ताना बुद्धे जाया भेद तादृशात्सङ्गा- प्रच्यावन नोत्पाढयेत्। ते घना सन्तो यदि तत्त्वज्ञाने त्यागमात्रेण व्युत्पाद्यन्ते, ततेषामजत्वादेव तत्त्वजाने प्रतिष्ठामरभमानाना म्वर्गादिहेतोश्च कर्मसहात्मच्युते बुद्धिर्भेद प्राप्ता सत्युभषभशायैव पर्यवस्येत् ; अतस्तास्तथाविधानज्ञान् सर्वाणि फर्माणि येपु हि ते गृहीतासमा तानि जोपयेत्, प्रीत्या सेवयेत्, स्वय तदनुष्ठान प्रख्यापनेन ॥ TO Bs' and BN' उबिहीर्षता ६ IO, BS' and BN' मार्गेण २ B'सस्त BS' omits this word ८, 1. 10 omits this word Ho adds चरमनातिष्टन् To adds प्रज्ञानां युद्धे BN' And BN omit this Word ·श्लो. २७ श्रीनद्भगवद्गीताविवरणम् १०५ इत्यं परमेधरेच्छानियमितजगद्यवस्थाव्युत्यानविच्छेदाय स्वस्मिन् स्वस्मिन् कर्मणि लोकमवुद्ध प्रवर्तयितुं प्रबुद्धस्यापि लोकवद्विहितानां कर्मणामवैश्यमनुष्ठान- मुपपादितम् । अतश्च प्रबुद्धापबुद्धयोस्तुल्यमेव कर्तृत्वम्, तुल्यान्येच चै कर्माणि । असक्तवस्तस्तु फलभेद इति स्थिते तुल्ये कर्तृत्वे तुल्येषु च कर्मसु क्रिय- माणेषु कथं फलमेद इत्यनवधारितपयुद्धापबुद्धविशेषस्यार्जुनस्य संशयमाशङ्कमानः संसारिणो योगिनश्च समानेऽपि व्यवहारे यथा फलभेदोपपत्तिस्तथा विभज्य विशेष प्रतिपादयितुमाह-- प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणः कर्माणि भागशः । अहंकारविमूहात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ २७ ॥ तत्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणार्थे वर्तन्त इति मत्वा न सजते ॥ २८ ॥ इह यत्किंचिच्चारीरं वाचिकं मानस वा शास्त्रोक्तमशास्त्रोक्तं वा कर्म येन केनचित्का क्रियते, तत्र नासो केवल कारणम्, किं त्वधिष्ठानम् । तथा कैर्तेत्यादिना वक्ष्यमाणा. पञ्च पदार्था कारणम् । ते सर्व एव सत्त्वरजस्तमोलक्षणप्रास्तगुण- मया एवेति वैश्यति । अत प्रते सम्बन्धिभिर्गुणे क्रियमाणानि सर्वाणि कर्माणि ६ १, 10 व्यस्थानुच्छेदाय २. BN' and BN' omat अवश्य BST totes a similar read ing in the margin. ३. 0omitsच BN' and BN' कर्तृत्वेन BS कर्तृत्त BSPadds तयोः IIN° मानसं वाचिक BN omits at ८. IN'त्यादि वक्ष्य 10 पर्तेत्यादि पक्ष्य $ Bs' adds 9 १.. BS' विवक्ष्यति ११. AN omits this Ford 14 ·सर्वतोमद्दम् व्यवस्थितानि । कथम् ? भागशः। सात्त्विकमधिष्ठानादिकारणं सात्त्विकं कारभते, रजोमयं राजसम्, तमोमयं तामसमिति विभागेन । इत्थं कर्तुरपि "मुक्तसनोऽनहं- वादी" इत्यादिना त्रैगुण्यस्य वक्ष्यमाणत्वाद्गुणानामेव कर्तृत्वे पैर्यवसिते अहङ्कारेण शरीरादिप्वात्मप्रत्ययेन विमूढामा प्रवुद्धस्वभावः संसारी अहमेव केवलः कतैत्य- धिष्ठानादिकारणान्तरनिरपेक्षं कर्तृत्वं गरीरादिरूपे कृत्रिमे स्वात्मन्यारोपयति । स च गुणपरतन्त्रे तादृश्यात्मन्यहङ्कारमारोपयन् गुणेष्वेव सक्तः न कदाचित् संसारबन्ध- हेतुभ्यो विमुच्यते । गुणविभागस्य कर्मविभागस्य च तत्त्ववित् परमार्थवेदी योगी। पुनः गुणाः सत्त्वादयः गुणार्थे स्वप्रयोजने देहेन्द्रियविषयाधात्मके वर्तन्ते, तत्रैव तिष्ठन्ति, नात्मनः सर्वदा स्वतन्त्रसुप्रसन्नसंविन्मात्रस्वमावस्य स्वोपरागमर्पयितुं प्रभवन्तीति सर्वदा सत्यात्मप्रतिष्ठतया न गुणेषु न कर्मसु सज्जति, अहङ्कार- ममकारौ तेषु न करोतीत्यर्थः ।। अथ कीदृशो गुणानां विभागः, कीदृशश्च कर्मणा, किं चात्र तत्त्वम्-~-इति व्याख्यायते । इह परमेश्वरेणाचिन्त्यस्वेच्छाविलसितस्वभावा- स्मकसकलजगत्प्रपञ्चकारणत्वेनावभासितया पारमार्थिकात्मतत्याभेदीख्यातिमात्र- शरीरतया अत एव भिन्नार्थविषयज्ञानक्रियानियमात्मकसत्त्वादिगुणमय्या प्रकृत्या- ख्यया अनाद्यविद्याप्रबन्धसम्बृद्धानामीश्वरेच्छयैव अन्योन्यभेदेनावभासमानानां , १. BS' सात्विकाधि. २. BN' नाहंवादि Lo and BN' पर्यवस्थित ४. BN' करेंत्यधि ५. TO omits this word. . BS' and BN TEIFAA 10 and BN'HTTRI ८. BN' विषयाध्यात्मके ९. BN' addss १०. BN' adds विभागः ११. BN' Ornity अमेद १२. BSP संयुद्धानां ·लो. २८ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १०७ जीवाना गुणैरेवारब्धतनुकरणभुपनभोगादिक्लापत्वात्सर्वमेव गुणाधीनमिति प्रायेण गुणा एव तेपा कर्तार -दत्यय क्षेत्रहस्पियत्वेन गुणविभाग , तथानिधाश्च ते जीवा यानि कर्माण्यारभन्ते, ते तेषु विषयसुसतृष्णातुरतया सन्जन्ति, तद्बाधकभूते- जन्येषु द्वेषेण पराभनन्तीत्येतावन्माननियतचितवृत्तित्वाद्विमूढा भवन्तीति तद्विषयत्वेन सर्वकर्माणि रागद्वेषमोहात्मकत्वात् ससारवन्धकारणतया पर्यवम्यन्तीत्ययमेगा कर्म- विभाग । सत्यात्मतत्त्वप्रतिष्ठितयुद्वीना तु योगिनामन्यथा गुणाना कर्मणा च विभाग । तथा हि-ते गुणा सत्त्वादयो गुणानामेवार्थे प्रयोजने सीरितिपयत्वेन जगत्प्रपञ्चनिरचनारूपेण वर्तन्ते, नास्मद्विषयत्वेनपा सर्वदानस्तमितसपिटाकाश- मानव्यतिरिक्त फिचिद्रूपान्तरं न भवतीति मन्वाना नित्यनिरतिशयनिजानन्द- नवसुधास्वादनकनिरता कथ तेषु रागादिविषमविपयरसमयेषु मज्जन्तीति योगिविषय- त्वेन गुंणा न गुणोन स्फुरन्तीति अय योगिविपयो गुणविभाग । एवनिधा- चैते यानि कर्माणि आरभन्ते, तानि क्रियमाणान्येव यथोक्तज्ञानामिदग्धत्वान्न १ BS' omits thus word IO BN and BN* omit this word BSpotes it in tho margin 10 नैकरता ८ IO and BN तृष्णानारतया BS' notes तृष्णान्तरया 35 an Alternative reading ३. BS तद्वाचक BN' and BN' अद्वेषण TO योगिनामारमगुणाना ६. Bg" and BN संसार १ TO विषयमविप BN' and BN' विपयरस IO गुग ·१०८ न. ३ संसारकारणेतामापादयितुमेषां प्रभवन्तीत्ययं योगिविषयः कर्मविभागः। तादृशो हि योगी गुणातीत उच्यते, यद्वक्ष्यति- "न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति । उदासीनवदासीनो गुणातीतः स उच्यते ॥" तत्त्वमप्येतमोगुणकर्म विभागयोरेतब्याख्यानेनैव त्याख्यातम्, इति । प्रबुद्धामबुद्धयोस्तुल्येपु कर्मसु किगमाणेषु मोक्षसंसारबन्धलक्षणं फलमेद- मुपपाद्य इदानी प्रबुद्धस्य यथाप्रतिपादितज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानपरिनिष्ठितबुद्धे. लोकविषयमात्मविषयं च व्यवहारं नियमयितुमाह- प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सञ्जन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन विचालयेत् ॥ २९॥ प्रेमतेरुक्कलक्षणायाः सम्बन्धिमिर्गुणैः सत्त्वादिभिरनादिसम्बन्धपरिचितत्वा- द्वासनारूपतया शरीराद्यारम्भकतया च व्यतिरिक्तत्वेनावस्थितैः संमूढाः तादृशगुण- मया एव शरीरादावाल्मप्रत्ययरक्षणं संमोहमापन्नाः संसारिणो गुणमयेष्वेव कर्मसु स्वर्गिमर्त्यभावतिर्यक्तादिफलहेतुषु सज्जन्ते, विवेकज्ञानाभावाचान्येव परत्वेन BN' ani BN' omita १. 10 omits णतामापा...सम्यक् समय in the commentary On verse 30 BN' तामासादयितुं ३. BN' adds लक्षण BN' and BN' प्रकृतेर्गुणलक्षणा. याः संबन्धिनि गुणे. ६. BN' परतत्वेन ·श्लो. ३०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् मन्यमानाः तेषु निमज्जन्ति । अतम्तानकृत्स्नविदो गुणपरिस्पन्दपरिमितीतत्वास हेयोपादेयरूपं ज्ञेयजातमजानानान् अत एव मन्दानल्पधियः कृत्स्नवित् समस्तज्ञेय- तत्त्ववेदी न विचालयेत्, यत्रैव गुणात्मके कर्मणि फले चासक्तस्ततो न प्रच्यावयेत् , तेषां बुद्धिद्वैधपरिहाराय सर्व विहितं कर्मानुतिष्ठेदिति ॥ लोकसमहापेक्षयानुष्ठीयमानमपि कर्म योगिनो यथा कैवल्यायैव पर्य- वस्यति, तथा तस्य प्रागुकमपि ज्ञाननिष्ठत्वेन कर्मानुष्ठानमर्जुनमुखेन निश्चि- न्वन्नाह- मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीनिर्ममो भृत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३० ॥ सर्वाणि शास्त्रविहितानि यज्ञदानतपःप्रभृतीनि कर्माणि अध्यात्मचेतसा यथामतिपादितस्यरूमालनिष्ठेन मनसा मयि परमकारणे परमगुरौ संन्यस्य सम्यक् समर्प्य एक एव परमेश्वरः प्रथमाध्याये प्रतिपादितस्वरूपः सर्वप्राणिभिः क्रियमाणानां सर्वकर्मणां कर्ता, स्वेच्छामात्रेण स्वशक्तिविभवरूपाणां निर्माता, न तव्यतिरेकेण 4. BS, BN and BN amit यज्ञ...तीनि BS' .id EN तजनवर २. BN* सर्ययो ३. BN' and BNomit जातं BS and BN' असत्ताः ५. BS and BN' घेतसः ७. BN' and BN* प्रतिपादिताध्या. त्मस्वरूमा IO प्रयममेव प्रति ८.

·११० सर्वतोभद्रम् [म. ३ कचिदपि कर्मत्वं पारमार्थिकमस्ति ; गुणपरतन्त्रतया तु देहादौ तदभिमानो माया- विलसित एव--इत्यनया भावनया संन्यासविधि संपाद्य; अत एव शंसनीयवस्तुविरहा- निराशीः आशीर्थ्यः प्रार्थनाभ्यो निष्मान्तः । अत एव सर्वमावेषु परिमहाभावा- निर्ममः-ममेदमिति संसारिपुरुषोचितायाः प्रतिपचेनिष्क्रान्तो मूला ; विगतज्वरः यथोक्तविज्ञानामृतावगाहनानिवृत्तसन्देहादिसमस्तसन्तापः सन् युध्यस्थ, समरा- त्मकमवसरोपनतमवश्यकार्य स्वकर्मानुतिष्ठ-~-इत्येतावता ग्रन्थेन प्रायः परिसमाप्तोऽयं ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानात्मक उपदेशसारः ।। यतः प्रथमे तावत् प्रस्तावनास्य प्रतिपादित; द्वितीये विज्ञानस्वरूपं परिघटि- तम् ; तृतीये तत्संस्कृतम्य कर्मणोऽक्क्ष्यानुष्ठेयता-इति मन्यमानो भगवानस्य परम- रहस्यभूतस्य स्वमतस्य प्रभावप्रतिपादनार्थ बोधाबोधयोः फलमाह- ये मे मतमिदं नित्यमनुवर्तन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनस्यन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्विपः ॥ ३१ ॥ ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विनष्टान्विद्धययेतसः ॥ ३२ ॥ इत्थं मयोपन्यस्तं मतं मदीयं सर्वशास्त्रसर्वस्वभूतमभिप्राय नित्यं सर्वकालं ये मानवाः शास्त्राधिकृता मनुष्या अनुवर्तन्ति सम्यगवगम्यानुतिष्ठन्ति ते सर्व- BS" adds अध्याचे ६. १. Br' and BN' कर्तृत्व २. 10,BN' and BS आशंस ३. BS' नामृत एव गाह- ४. BN' and BN* संसारात्मक 10 प्रमुतावानस्य IO omits मानवा:...नानुतिष्ठन्ति ·लो. ३३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् किल्पिपेरविद्याप्रभवरागद्वेपादिलेगमूलपोररांसारदुःखदायिभिः कुर्माचरणजनितः फिल्विः पापैर्मुच्यन्ते, न पुर्नध्यन्ते । कीदृशाः सन्तः? श्रद्धावन्तो यथाप्रतिपादित- मन्मतारूढनिर्विकल्पप्रतिपत्तिजनितयथोक्तफलसंभावनामिकया श्रद्धया युक्ताः । अत एव एतन्मतविपयामसूयामतत्त्वजजनोचितामकुर्वन्तः ; ये पुनरेतदेवंविधं मन्मत- मभ्यसूयन्तो मोहतिमिरतिरस्कृतसभ्यग्ज्ञानवादोषाधिरूपणादिना विगर्हन्ते, नानु- तिष्ठन्ति, नाचरन्ति, तान् सर्वेषु समस्तेषु हेयोपादेयनिश्चयविषयेषु ज्ञानेषु शास्त्र- रूपेषु विमूढान् विपर्ययमत्ययान् विशेषेणें मूढान् विचित्तान् विनष्टान् विद्धि, भोगा- पवर्गलक्षणादुभयतोऽपि फलात् प्रच्युतान् सतो दुर्गतिप्राप्तिलक्षणं विनाशं प्राप्तान् जानीहि, यतस्तेषां चेतोऽन्तःकरणमसम्यग्दर्शित्वात्सदपि नास्त्येव ॥ इदानीमुक्तमेवार्थ सुदृढपतिपत्तये विनेयोपैकाराय उक्तिभेदैर्नानारूपैः प्रति- पादयन् फर्मणां त्यागानुपपत्तिमेव दृढयितुमाह- सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेजानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ।। ३३ ।। इह सर्व, कश्चिदेवाननादिप्रबन्धप्रवृच्या प्रकृत्या सम्बद्धो यतः सर्वस्य शरीरेन्द्रियविपयादिकं सर्वमेव त्रिगुणम्, अतो ज्ञानवानप्याविर्भूतदेहदेहिविवेक- प्रज्ञोऽपि पुरुष. स्वस्या. तेन तेन प्रकारेण शरीराधारम्भकतया परिणतत्वादात्मीय- त्वमापन्नायाः प्रकृतेरीश्वरेच्छया जगत्कारणभावेनोद्वाविताया गुणत्रयात्मिकाया १. ३. BN' विशेषण BS' धुध्यन्ते २. BN' शानवादोपाधिरोपणा- By विनयोप ·सर्वतोभदम् अविद्याया सदृशमनुरूप चेष्टते व्यवहरति । किमनेनोक्तं भवति । दृष्टतत्त्वोऽपि प्रत्यारब्धशरीरादित्यान्मनोवाकार्यत्किंचित्कर्माचरति तत् त्रिगुणमेवोपपद्यते । तथाविधं च तत्कर्म ज्ञानवताप्यशक्यपरिहारमिति प्रागपि प्रतिपादितम् । इत्थं सर्वभूतानि प्रकृति यान्ति सर्वथा तामेवाश्रयन्ते, न तु तेंव्यतिरिक्तत्वेन श्वसितुं सन्दितुं वाप्युत्सहन्ते, ततो निग्रह --नेद स्वजातिविहित कर्माहं करिष्यामीति नियम --किं करिष्यतीति प्राक्मतिपादिनप्रकारेण सर्वकर्मप्रतिषेधस्याशकयत्वाद- किञ्चित्कर एव भविष्यति । यदि वा निग्रहोऽपि कर्मैव , अतश्च हानोपादान- निनन्धनत्वाद्रागद्वेषानुविद्ध सत् गुणात्मकत्वात्प्रकृतमेव सपद्यते, इत्येवमप्यकिञ्चित्करो निग्रह ॥ " इत्थमपरिहार्ये कर्मणि ज्ञानवान्मुमुक्षु किं कुर्यादित्याह- इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्धेपो व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिना ॥ ३४ ॥ यो यस्येन्द्रियस्यार्थो विषय थोत्रादे शब्दादि , तत्र तत्रार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थिती, यदा हि शब्दादिविषयं सुखसाधनत्वेन श्रोत्रादिनेन्द्रियेण पुमानुपादत्ते, तदा तस्य तस्मिन् रागो व्यवतिष्ठते , यदा तु दु खकारणत्वेन तमेव विषयं हेय- २ BN' प्रवृतारब्ध BN' and BN' यत्कर्म TO and BS' अराजपरि BS' From tbe way in whiab it is written, it 19 possible that were an alternakve reading EN' And BN नाप्युत्म- BS पाप्युत्पद्यन्ते B प्राकृतमेव BN' इन्द्रियार्थों ३ ४ ·श्लो. ३५] श्रीमद्भगवद्गीताविपरणम् - त्वेन प्रतिपद्यते, तदा तस्मिन्निन्दियेण परिहियमाणे द्वेषोऽस्य व्यवतिष्ठते--इति सर्पसिन् विपादे रोगद्वेपौ यो व्यवस्थितौ जानवान् आविर्भूतविक ज्ञान तयोर्वश विधेयतामजवन गच्छेत् , यतोऽस्य ज्ञानवतस्तो रागद्वेषो परिपन्थिनौ पिरोधिनी शत्रू ततम्तावेच सर्वोद्योगेन परिहायी, न तु विपया , न हि तयोरपरि जितयोविषयपराजय कृतो भवति । तौ हि यथोक्तज्ञानासिना यावन क्षतविक्ष- तत्वगापादितौ तावत् परिवर्जितेऽपि विपये अन्तर्विजृम्भमाणौ पुरुष वशीकर्तुं प्रभ वत एवं॥ तैदेवगुणोपपत्रिवशात्सर्वस्मिन् कर्मणि प्रबुद्धस्याप्रमुद्धस्य वा सर्वस्य कस्यचिदशकचातिषेधे स्थिते स्वकर्मानुष्ठानलक्षणो धर्म प्रमुढेनाप्यावरणीय इत्याह-- श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधन श्रेयः परथमोदयादपि ॥ ३५॥ यो यम्य वर्णाश्रमनैयत्येन शास्त्रविहितो धर्म सदाचार स्वत्वेन व्यव स्थित स कुतश्चित्कारणान्मुख्येन फल्पनाननुष्ठीयमानत्वाद्विगुणोऽपि स्वैगुणैर्विर- हितोऽपि सन् स्वनुष्ठितात्सुए सपूर्णसविधानतयानुष्ठितादाचरितात् परधर्मात् विजा १ ३ २ IO BS' and BN'st gat BS सर्वत्यागेन 1s an alter dative reading BN' सदेवं BN and BN' add अस्य BS अननुष्ठान 10 संपूर्णविधान ५ ६ 16 ·११४ सर्वतोभद्रम् [अ. ३ . तीयसमाचारात् श्रेयान् प्रशस्यतरः, शास्त्रविहितातिकमविहिताननुष्ठानजप्रत्यवाय- दोपस्याभावात् । यत एवं स्वधर्मेऽनुष्ठीयमाने पारलौकिकशुभफल्पाप्तिः, अत- म्तस्मिन् खधर्मे हि सति निधनं मरणमपि यत्, तच्छ्रेयः प्रशस्यतरं तत्स्यात् । परसम्वन्धिनो धर्मात् खनुष्ठितात्सतः य उदयो राज्यलाभादिः, तस्मादपि, तस्य लोकान्तरे विरुद्धफलहेतुत्वात् ।। एवमात्मज्ञाननिष्ठतया शास्त्रचोदितस्त्रकर्मानुष्ठानमपवर्गलक्षणसिद्धिहेतुरिति भगवत्प्रतिपादितैसकलपकरणसिद्धान्तं श्रुत्वा मतिपादितस्वरूपस्यात्मनः पारतन्त्र्य- मेवंविधमनुपपन्नं मन्यमानः अर्जुन उवाच--- अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुपः । अनिच्छमानोऽपि चलादाक्रम्यैव नियोजितः ॥ ३६ ॥ अथैवं भगवता प्रतिपादितलक्षणोऽयमात्मा केन खामिनेव भृत्य, प्रयुक्तः प्रेरितस्सन् कुक्मर्मिरूपं पापं दुर्गतिफलं किल्विपमनिच्छन् [अनिच्छमानोऽपि अनभिलेपन्नपि बलादाक्रम्य हठादिष्टविषयप्रवृत्ति निवार्य नियोजितो व्यापारित एव चरत्यनुतिष्ठति ॥ तत्रोत्तरं भगवानुवाच- काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनी महापाप्मा विद्धथेनमिह परिणम् ।। ३७ ॥ १. २. BN' विहितानुष्टान All except BS' स्यात् BS' प्रतिपादित BN' सधर्मस्य BN' लापनपि BN सध्यमपि ·लो ३८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् येन प्रयुक्तोऽयमुक्तखरूपानाद्यविद्यादिक्केदापाशपरवशः पुरुषः पापमाचरति, स एप कामः परिणामविरसक्षणिकमुखलबसाधनभूतविषयोन्मुखः सङ्कल्पः । एप एव चेतनाचेतनरूपप्रतिपक्षपतिहन्यमानत्वात् क्रोधः; तदुपघातप्रवृत्तिहेतुदे॒पः संपद्यते; सोऽयमिच्छाउपालाको दोपो रजोगुणसगुद्भवः रनोगुणाद्विपयमुखाभिलाषात्मक- रागद्वेपहेतोः प्रकृतिधर्मात्समुद्भवति । अत एव महाशन; उत्तरोतरविवर्धमानगर्व- बादपर्यवसितमशनं विपयाहरणलक्षणो व्यवहारो यस्य स तथा। ततश्च सर्वस्य तस्य भोगेंस्य दुःखैकविपाकत्वान्महापामा गुरुतरपातकमयः, दुर्गतिहेतुत्वात् । तदेवं- विधमिह संसारे वैरिणं दुरुत्तरदारुणदुःखदायित्वादाततायिनं विद्धि जानीहि । तेन प्रयुक्तोऽयं पुरुपः पापमाचरति ।। अथ तस्य वैतत्येन खरूपं जिनासुः अर्जुन उवाच- भवत्येप कथं कृष्ण कथं चैव विवर्धते । किमात्मकः किमाचारः तन्ममाचक्ष्य पृच्छतः ॥ ३८॥ एप वैरित्वेन प्रतिपादितः कामाद्यात्मको दोपः कथं भवति ? केन प्रकारेण स्थितिलक्षणं सत्तामनुभवति ? केन प्रकारेण विवर्धते, प्रसरति ? कश्चा- स्यात्मा खरूपम् ? कयास्याचार , किमाचरतीति । तत्सर्वं मम संशयं पृच्छतो भूहि ॥ EN* भोगदु.सैक BN तथा १. 10, BN' snd BS' त्वान्महद- पर्यव. २. BN' पयापहरण ३. I0 and BS' अभ्यवहारो ६. BN' omits अस्य ·. सर्वतोभद्रम् [अ. ३ अथ प्रश्नचतुष्टये क्रमेणोवरम् भगानुपाच- एप सूक्ष्मः परः शत्रुः देहिनामिन्द्रियः सह । सुखतन्त्र झासीनो मोहयन्पार्थ तिष्ठति ॥ ३९ ॥ कामक्रोधमयो घोरः स्तम्भहर्षसमुद्भवः । अहङ्कारोऽभिमानात्मा दुस्तरः पापकर्मभिः ॥ ४० ॥ हर्पमस्य निरत्येप शोकमस्य ददाति च । भयं चास्य करोत्येप मोहयस्तु मुहुर्मुहुः ॥ ४१ ॥ एप रजोगुणप्रभव कामक्रोधरूपतया प्रस्तो दोप शरीरिणामतिपत्या- सन्नरवेऽपि दुर्लक्षत्वात्पर सूक्ष्म शत्रु , स चाहङ्कार एव पर्यवस्यति, यत "इन्द्रि- याणि पराण्याहु" इत्यादिना तस्यैव परमसूक्ष्मत्व प्रतिपादयिष्यति । किमात्मक इति प्रश्ने किमात्मकत्वमेवास्याधुनवाभिधत्ते । स चैवविध शत्रु परिवारभूतेरिन्द्रियै सहित कामक्रोधादिनिशातशस्त्रप्रहारिभि तैरवाय सर्वप्राणिनो विशसति । तस्य दुर्जयत्वप्रतिपादनार्थं सर्वशत्रुविलक्षणमवस्थानमाह । सर्वदुःखहेतुत्वे सति सुखतन्त्र मुखात्मके वगे इवाग्नि उपविष्ट , अत एव मोहयस्तिष्ठति, देहाद्यात्मप्रत्ययलक्षण , ३ 10शास्त्र BS' oraits सर्व १ IO अन २ BS* इन्द्रियाणि पराण्याहुरिद्रियेभ्य पर मन । मनसस्तु परा बुद्धि युद्धरात्मा महान् पर ।। इत्यादिना For other readings ses påge 121 later ·ग्लो ४१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ' - विपर्ययज्ञानमारोपयन् स्थितिमनुभवर्तीति । "भवत्येप कथम्" इत्यस्य प्रश्नोत्तरमतव्या ख्यातम् । 'अथ कथ विवर्धते' इत्यस्य व्याख्यायते । कामक्रोधमय कामनोधा- वुक्तरूपो प्रकृतिर्यस्य स तथाविध । रतम्भस्य गर्यस्य तथा हर्षस्य विपादपरिणामस्य प्रमोदस्य समुद्भव उत्पत्तिस्थानम् । अत एव घोरो दारण एव कामक्रोधस्तम्भ हादिदोपात्मना विवर्धते, उच्छ्ाय भवतीत्युक्त भवति । अथ 'क्मिात्मक इत्यस्य प्रश्नोत्तर व्याग्व्यायते । एप सर्वदेहिना शनु अहकारसज्ञोऽभिमानात्मा , अभिमानो जात्यावरच्छेदभाजि गुण यमयत्वादनित्यत्वादिदोपै समाश्रये शरीरादौ 'अह ब्राह्मण' 'अह देवदत्त' 'अहमभिजनवान्' 'अह वपुष्मान्' 'अह विदग्ध 'अहमादय' इत्येवमायनामन्यात्मप्रतिपचिनिन्धन मिथ्याज्ञान स आत्मा स्वभावी यस्य तादृश , अत एव पापकर्ममि दुतर सम्यग्जानाभावाद्धेयोपादेयविवेकशून्यत्वे सति पापमघमय घोरमसारनिरयनिपातनिमित्तभूत कर्म चेष्टित येपा तादृशेरासुर सर्ग भजद्धि पुस्पैर्दुरतिरूम । अथ 'फिमाचार ' इत्यत्रोत्तर व्याख्यायते । अस्य क्षेनजस्यैपोऽहद्वाराख्य शत्रु हर्षे सत्यात्मसविदुपलभ्यमानानन्द निर्व- पिसार्य शोक शोचन ददाति समर्पयति । अनेन हि शुगुणा व्यामोहित शरीराधात्मत्वेन प्रतिपन व्याधिप्रियविप्रयोगाबुपयोपहन्यमानमनुशोचति । कैथ विनष्टोऽसीति परिदेवते । अत एवास्यैष शत्रुर्भयमपि करोति, इष्टविषयोप- १ ५ ६ Iosnd BN' omitत्रय Bs' nates the word 2 the margia BN अनित्यादि BN रोष समा BN'अनात्मप्रति 10 मुशर BN' हुपै 10 मकं विदुसिविदु] BN' omita हि BN* शत्रूणां 10 BN and BS a २ ·११८ सर्वतोभदम् [अ ३ घातहेतुभ्य सत्रासमुत्पादयति । किं कुर्वन्नेवमाचरति र प्रतिक्षण मोहयन् यथा- प्रतिपादितविपर्ययलक्षण वैचियमर्पयन्-इति ॥ अनेनाहङ्कारार येन शत्रुणेन्द्रियपरिवारेण सुखिवट्यरस्थितेन कामत्रोधस्तम्भ- मोहहर्षादिदोपात्मना विवर्धमानेन हर्षापहारादिक्माचरता प्रयुक्त सन् क्षेत्रज्ञ पापमाचरतीत्यर्जुनप्रश्न विनिर्णीय तस्यैवाहकारस्य वितत्य खरूप प्रतिपादयितुमाह- म एप कलुपः क्षुद्रः छिद्रप्रेक्षी धनजय । रजःप्रवृत्ती मोहात्मा मानुपाणामुपद्रवः ॥ ४२ ॥ स एप यथाप्रतिपादितस्वरूपोऽहङ्कार समसमानामुपद्रव , सर्वदोप- विधानससारहेतुत्वात् । यत क्लुप गुणत्रयात्मकत्वान्नित्यमलिन तत एव चानि- त्यत्वात् क्षुद्र भगुर । तथा छिद्रप्रेक्षी बाधावकाशजागरूक । शिष्ट स्पष्टार्थम् ।। तेनास्य क्षेत्रज्ञस्य किं कृतमित्याह- धूमेनात्रियते वहिर्यथादशों मलेन च । यधोयेनावृतो गर्भस्तधानेनायमावृतः॥ ४३ ॥ एतेनाहङ्कारेणाय ससारिपुरुषाणामात्मा तथावृतो निरुद्धशक्तित्वमापादित । उपमानेनैतत्प्रकटयति । कथमावृत । यथा आन्धनत्यादिदोपजन्मना कलङ्केन धूमा- TO, BN' and BS' आवहन ४ २ BN' and BN'मुसवत् ५ BN* मानुष्याणा 10 तथा तेनेदमागृतम् BN तेनायमात ३ 10, BN' and BS' coi le ·श्लो. ४४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् , येन वहिरग्निरानियते निरुद्धभास्वरशत्ति सम्पाद्यते, तथैवायमात्मा मायाप्रम- वेणानेनैवाहबारात्मना दोपेण निरद्धस्सस्वरूपप्रत्ययममिक्सशक्ति क्रियते । तथा यया आदर्शो दर्पणो रजोनिधासादिसम्बन्धजन्मना मेलेनानियते, निरुद्धयथा- वस्थितमानम्पुरणरक्षणस्वशक्ति नियते, तथैवायमात्मानेनानियते, निरुद्धजग- पदार्थप्रथनसामर्थ्य क्रियते । तथा यथा गर्भ जननीकोप्टेंबती जीव उल्वेन गर्भशय्यया नियते, निरुद्धसन्द्रियपरिम्पन्दनशक्ति क्रियते, तथैवायमात्मा अनेन निरुद्धसर्वर्तृत्वरक्षणशक्ति नियते---इत्यनेनोपमानत्रयेणाहकारस्यात्मान प्रति स्वभावसज्ञत्वसर्वकर्तृत्वलक्षणस्वधर्मत्रयनिरोधकत्व प्रतिपादितम् ।। यद्यपि सर्वशक्तिनिरोधकोऽयमात्मनोऽहङ्काराग्यो दोप, तथापि ज्ञानस्य प्राधान्यविरक्षयेदमाह-- आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यौरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुप्पूरेणानलेन च ॥ ४४ एतेन यथाप्रतिपादितेन देहाद्यात्मप्रत्ययलक्षणेन शगुणा ज्ञानिन खात्म- संवेदनलक्षणमुख्यनानवत नेतनस्य तादृश मुस्य ज्ञानमावृत निरुद्धम्, यत १ BN. omits यथा गर्भ ६ BN' omits per alone २ ७ BS कुक्षि BN and BN* भाखरवादि स्वशत्ति 10 omits तथा 10 omts मलेन Toomtts निरुद्ध SO Orts 24 ३ BNr omits स्वशक्ति . पर्तृत्व लक्षण BNomits लक्षण ·१२० सर्वतोभद्रम् कामो बाह्यार्थनिरन्धनोऽमिलापो रूप यस्य अत एवासौ दुप्पूर , न केनचिद्विपयेण प्राप्तेन सता पूरयितुं शक्य ; यतोऽत्याहियमाणा विषया रागं विवर्धयन्त इन्द्रियाणा च उत्तरोत्तरं विशिष्टतरविषयसंज्ञता पुणन्तस्तेभ्यो नै विरतिमापादयन्ति, अत एवानल नास्यालभावो निवारणमस्तीति; एवंविधेनानेन स्वभावसंवेदनलक्षणं मुख्यं ज्ञानमावृतम्, तस्मिंश्वावृते सर्वा शक्तयोऽस्याहता इति तात्पर्यम् ॥ अथ किमधिष्ठायायं ज्ञानमस्य वृणोतीत्याह- इन्द्रियाणि मनोबुद्धिरस्याधिष्ठानमुन्यते । एतैर्निमोहयत्येप ज्ञानमात्य देहिनम् ॥ ४५ ॥ अस्याहारस्य प्रतिपादितखरूपस्थितिविद्धिचेष्टितरक्षणेचतुष्टयस्येन्द्रि- याणि चक्षुरादिवागादीनि, तथा मन सङ्कल्पालकम, बुद्धिरध्यवसायालिका अधिष्ठा- नम् । एतेषु हि कृतस्थितिरयं यथोक्त ज्ञानमावृत्य देहिनं क्षेत्र मोहयति, स्वरूपानभिजवकिश्चित्वकिश्चित्कर्तृत्वकारिणा मोहेनाज्ञानेन युनक्ति ।। १. BN' दुप्पूरेण IO and BS'सक्त ३. IO, BN" and BS' उत्तरोत्तर ४, To adds पुष्णतां 4 IO, BN' and BS' omit ६. Bst notes आसादयन्ति as an alternativo rcading v 10, BN' and BS' ana fa येभ्यो ८ BN' एवं विधानेन ९. 10, BN and BS विचेष्टित IO, IN' and BS' लक्षणाचतु.

·लो. १६] श्रीमद्भगवद्वीताविवरणम् १२१ तेदयमेवंविधः शत्रु कथ तिरस्कार्य इत्याह- तसाचमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतपम । पाप्मानं प्रजहीह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ४६ ॥ यत एवंविधोऽसौ ततोऽस्वाधिष्ठानभूतानि मनोबुद्धिसहितानि युद्धीन्द्रिय- कर्मेन्द्रियाणि सर्वाण्येव प्रथमं नियम्य यथोक्तसत्यात्मस्वरूपप्रतिष्ठामप्रत्ययतया रागद्वेपादिदोपोन्मेपनिषेधेन निगृह्य , ऐन पाप्मानमज्ञानमयं महाकिल्विपवपुपम् ; अत एव ज्ञानस्य शास्त्रादिद्वारेण परमार्थयोधस्य, तथा विज्ञानस्य, स्वात्मसाक्षात्कार- लक्षणस्य विशिष्टस्य ज्ञानस्य, नाशिनं नाशन] तिरस्कारिणं परम वैरिण प्रजहीहि तिरस्कुरु ।। एप च परमसूक्ष्मत्वात्परेणोद्योगेनाप्रमादादिना च पराजयं शत्रुरित्यस्य तो सूक्ष्मता प्रतिपादयितुमाह-~- इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा युद्धिर्यो युद्धेः परतस्तु सः॥४७॥ Io and BN'जेण्य BS' 0797 १ To तमयमेव BS, BN' and BN यदयमेवं २ TOomnts अस्य ३ B' प्रतिष्ठितात्म ४. 10 एवं BN* विशिष्टज्ञानस्य 1G RS' युद्धे परतरस्तु स is noted 29 42 alternative Teading Beefn 2 on pago 116 above ·१२२ सर्वतोभद्रम् विषयाः शब्दादयस्तावदिन्द्रियद्वारेण सर्वस्य कस्यचिदुपलभ्यतामुप- गच्छन्ति । अतस्तदपेक्षयेन्द्रियाणि पराणि, तेभ्यः सूक्ष्माणि आहुः कथयन्ति तत्त्वविदः । न हीन्द्रियाणि शब्दादिवत्साक्षादुपलभ्यमानानि कस्यचित् । तेभ्यस्तथा- विधेभ्यः सूक्ष्मेभ्य इन्द्रियेभ्यो मनः तत्प्रवृत्तिनिचिकारण सूक्ष्मतरम् ; यथेन्द्रियाणि कथञ्चिद्गम्यन्ते न तथा अतिचञ्चलं मनः; तथाविधाश्च[धाच] मनसो बुद्धिः परा सूक्ष्मतमेत्यर्थः। यथा हि मन. कथंचिद्गम्यते, न तथा निर्विकल्पकप्रत्यक्षक्षणवत्यध्यव- सायात्मिका बुद्धिः ; तस्याश्चैवंविधाया बुद्धयः परतः परमसूक्ष्मत्वेन स्थितः स पूर्वोक्तोऽहङ्काराख्यः शत्रुः; यथा हि वुद्धिः कथंचिदभियुक्तैर्गम्यते न तथाय- मविद्यापथमाडरः केनचिदनुन्मिपिर्तपरमेश्वरानुमहप्रभवज्ञानचक्षुपा लक्ष्यीकर्तु- मपि शकयते॥ . - . तस्मात्- एवं युद्धेः परं बुद्धा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रु महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४८ ॥ इति तृतीयोऽध्यायः॥ एवं यथोक्तप्रकारेण बुद्धेः परमेनं शत्रु बुद्धा सुदुर्रक्षत्वात्परमदुर्जय मत्या, अत एवात्मनैवात्मानं संस्तभ्य धैर्य लम्भयित्वा, दुरासदं दु.खेनासादयितुं परिभवितुं १. BN' उपलभ्यानि २. BN' omitt PETITE ३. 10 गम्यते ४. BN* चचलमनः ५. BN' विधाघमनसः ६. BN' तेन ५. 10 क्ल्पैक ८. I0 omits युद्धिः १. 10 उन्मिपित १०. IOलक्षी.

·लो. ४८) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२३ - शकचमेनं जहि घातय । कीदृशम् ? कामरूपम् । कामो विपयेप्वभिलापो रूपं यस्य स तथाविधः। पूर्व हि कामक्रोधाद्यात्मनात्यायस्थितिरुक्ता । तेन यद्यध्ययं मुसूक्ष्म- त्यादुर्जयः, तथाप्यम्य पूर्वोक्तेन प्रकारेण कामात्मिकामवस्थिति निमंतद्विहनने समर्थो भविष्यस्येवेत्यर्थः । एवं भगवता क्षत्रियोचितेनैव प्रकारेणार्जुनः प्रस्तुतो- पदेशफलप्राप्तिपतिद्वन्द्विनोऽहङ्कारस्य निबर्हणे समुत्साहितः । त्वया हि महेन्द्रेणापि दुर्जया बहवः शत्रवः सहायनिरपेक्षेण बहुशो निपातिताः । तदेनमपि शत्रुमात्मैक- सहायो निपातयितुमर्हसीत्योम् ॥ विज्ञानतत्त्वतपनीयगुणप्रकर्षप्रत्यापनैकनिकयो निजकर्मयोगः । यस्मिन्नृणां प्रकटितः परमार्थसिद्धयै सोऽध्याय एप विवृतो विधि- वतृतीयः ॥ इति श्रीमदाजानरामकण्ठविरचिने वाक्यार्थान्वयमाले सर्वतोभद्रनानि गीताविवरणे तृतीयोऽध्यायः १. BN समर्था भवि २. Io and BS' अस्मिन् ३. 10 adds the followiag सन्दिग्धार्जुनधोधकर्तृभगवद्रीवास्यसच्छानके सद्बोधाद्धितरामकण्ठविद्यते श्रीसर्वभदाख्यया । अध्याये विरते महामुनिवरैः कर्माभिधाने महा- देवो नित्यविवेचनातिनिपुणो हयास्ते स्वयं चित्रकृत् ।।

·॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः॥ एवमस्य समस्ताध्यात्मशास्त्रसर्वस्वभूतार्थगर्भम्य प्रकरणम्य ज्ञानकर्म- समुच्चयलक्षणमभिधेयं परमात्मसमापविलक्षणं च प्रयोजनं प्रतिपाद्य इदानी सम्बन्धविषययो. प्रतिपादनद्वारेण अर्जुनस्यात्मनि पुरुषत्वमात्रमतिपत्तिव्यामोह- निवृत्तये परमकारणतामाविप्युर्वन् भगवानुवाच- एवं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्याकवेत्रवीत् ॥१॥ एवं परम्पराख्यातमिमं राजर्पयो विदुः । स कालेनै महता योगो नष्टः परन्तप ॥२॥ स एवायं मया तेऽध योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्य चैतदुर्गमम् ॥३॥ एवमनेनैव प्रकारेण यथा तुभ्यं प्रोक्तोऽयं योगः तथैव विवस्वते महा- योगीश्वराय सविने योगमेनमहं परमेश्वर एव कस्मिंश्चित्काले निजयोगैश्वर्यपरि- कल्पितनिरतिशयप्रभावमयविग्रहः प्रोक्तवान् उपदिष्टवान् । कीदृशं योगम् ! १. 10 BS' and BN' add च २. BN धारणा ३. 10 प्राप्त ६. All read येतदुत्तमम् BS' notes चैतदुत्तमम् as an Alternative rasding. Seo above, page 10 ५. I0 and BN' प्रोको यो योगः BS'इह ४. ५. I0, Bs' and BS' सनातनः ·श्लो. ३) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२५ अव्ययम् । परमकारणवन्न कदाचिद्येति क्षीयते य । स हि जगत्सर्गादिरक्षणं कर्मानुतिष्ठनपि परमेश्वर माकू प्रतिपादिताद्वयचिन्मात्रफलक्षणस्वभावविमर्शक- निष्ठतया ज्ञानकर्मसमुञ्चयानुष्ठानात्मकम्यास्य योगस्य प्रथमोऽनुष्ठातेति तद्योग- स्यास्याव्ययत्वमुक्तम् । अनेन परमकारणादेव प्रवृत्तेरस्य योगस्य प्राधान्येन सम्बन्धमुक्ता क्रमेणानुष्ठानभ्रष्टसंप्रदायतया तमेव सम्बन्ध विवृणोति "विवस्वान् मनने प्राह" इति । स विवस्वान् पुनाय मनुसंज्ञाय आदिराजाय पाह प्रोवाच । प्राहेति लिटश्छान्दस आहादेश । सोऽपि मनुरिक्ष्याकुसंज्ञाय पुत्रा- यैवात्रवीत् । एवं परमेश्वरादेव प्रभृति परम्परया योग्यपुत्रादिशिष्टरूपानन्ध- पँटत्या ख्यातं लोके प्रथित सन्तम् अन्ये जनकप्रभृतयो राजपयो राज्यलक्षणं कर्म दुर्वाणा अपि, यथोक्तज्ञाननिष्ठत्साहपयो मुनय , इमं यथोक्तं विदुः ; विदाचक्रुरि- त्यस्मिन्नर्थे छान्दस प्रयोग । महता कालेन युगसहस्रादिसख्येन लोकस्य क्रमापचीयमानप्रजादिसर्वगुणवाद्योग्यपतिपय॑भावान्नष्टोऽन्तर्धानमागत परमकारण एव व्यवस्थित इत्यर्थ । स एवाअष्टम्वरूपोऽद्यामिन् काले मया परमेधरेणैन जगदुपकाराय यादवकुलावतीर्णेन ते तुभ्यं पुरातनो नित्यो योग प्रोक्त । यतो मम भक्तोऽसि शुथूपुस्त्वम् , तथा सखा सुहत् , अतो भक्तिसौहार्दलक्षण- , , १ BN' and BN' चिन्माखभाव लक्षणविमर्श ८ २ RS' भ्रटानुमान ro and BNomit भ्रष्ट All except BN'प्रत्ता ख्यात लोकथित 10 प्रतिपत्रमावात् BS' potez as an alternative reading परापरकारण BN omits a BS' notes ft as an alter wative reading IOप्राह १० ११ 10 छान्दस आदेश ६. 10, BN' and BS' शिष्य ·१२६ सर्वतोभद्रम् मुख्यशिष्यगुणसम्पन्नाय मया तुभ्यमुपदिष्टम् । यत उत्तमं सर्वरहस्यानां प्रकृष्ट- मेतद्रहस्यम् । एवमनेनास्य शास्त्रस्य सम्बन्धविषयावपि प्रतिपादितौ । निरुत्तर- विज्ञाननयदिव्यचक्षुर्दानेन पुरस्तात्प्रत्यक्षीकरिष्यमाणपारमार्थिकस्वरूपस्यार्जुनस्य स्वात्मनि यदुकुलोद्वतमनुप्यमात्रपतिपत्तिनिराकरणद्वारेण भगवता पारमैश्वर्यमात्मनः कथयितुं चे प्रस्तुतम् ॥ अत एव सजातसंशयः अर्जुन उवाच- अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेवं विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥ भक्तस्तव अस्मिन् कलिद्वापरसन्धौ सम्भूतत्वादपरमपकृष्ट जन्मोत्पत्तिः विवस्वत आसर्गाव्यवस्थितस्य परं प्रकृष्टम् इत्थं कथमेतहुद्धयेय, त्वमैदंयुगीन- जन्मा सुचिरातीतकालजन्मनोऽप्यस्सै सूर्यायैनं योगं प्रोक्तवानिति ।। अन भगवान् उत्चरमुवाच- पहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥५॥ सत्यं मम तव चापरिसङ्ख्येयानि जन्मानि ततच्छरीरैपरिमहेण व्यतीतानि अतिकान्तानि । तानि पुनस्तर चात्मनध समस्तान्येवाहं वेद जानामि, वं तु मम आत्मनश्चँ तानि न जानासि ॥ . १. BN onits २. BN', BN' and IO जन्मने 10 शरीरे ४. BN'मम नाम- ५. BN' And BN' omitra ६. BN'ornts न ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२७ अतोऽहम् ~~ अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्वामधिष्टाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥६॥ अजोऽव्ययात्मा नित्यत्वाजन्मदिनाशरहितोऽपि ; तथा सर्वभूतानां स्थाव- रजहमानां सर्गस्थितिविनाशादिपु यथेटवर्तृवाढीश्वरः प्रमुरपि सन् वा प्रकृति आत्मीयं परं (वमावमद्वयचिन्मात्ररक्षणमधिष्ठाय, तत्रैव स्थित्वा; तस्मात्स्वभावाद- च्युतः ; स्वमायया स्वया स्वात्माधीनया मायया द्वैतावभासनमात्रप्राणेन शक्ति- विशेषेण हेतुभूतेन, संभवामि जन्मादिसतां परिगृहामि । अतो नित्यत्यादीश्वर- त्वार्थ स्वेच्छापरिगृहीतत्वाच सर्वदेहिनां भूतान्भाविनो वर्तमानांश्च जन्मादि- विकारान् सततमविप्लुतसर्वज्ञत्वशक्तिरहमेव नानामि ॥ इत्य स्वजन्मपरिमहस्य प्रयोजनमाह--- यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्माशं सृजाम्यहम् ॥ ७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८॥ All except BN STATHICHTE f. 10. BN and BSomit erfi ३- 10वं ४, B' सभावमधिष्ठायाद्वयचिन्मान- लक्षणं तत्रैव स्थिता ७. EN' समात्र ८. BN' त्याचेत् BS' omita ९. All except BS' खप्रादुर्भावान स्वादशाध सर्व १०. EN' खजन्य 11. BN' तदात्मान 10 अच्युतः ६. BN' and BN omit ख्या ·१२८ सर्वतोभद्रम् - [अ.४ यदा यदा यत्र यत्र काले धर्मस्य वर्णाश्रमनियमविभक्तस्य तदाचारस्य ग्लानिरुपक्षयो भवति, ततश्च तद्विपरीतस्याधर्मस्य वर्णादिव्यवस्था युत्थानहेतो- १ष्टाचारस्याभ्युत्थानमुंड़वो भवति, तदा तत्र तत्र काले अहं परमकारणभूतस्या- मन कंचित्कंचिदंश शक्तिलेश म्वेच्छापरिकल्पितजगत्त्रीडापरिरक्षणाय सूजामि उत्पाढयामि । अतो देवासुरसर्गविभेदेन स्वयमयभासिते जगति देवसर्गगाजा शास्त्रोपदेशविषयभूतानां साधूना सत्त्वगुणोत्कर्षनिर्मलप्रज्ञानां परित्राणाय समियाविघातहेतुभ्यो विशेभ्यो रक्षणाय, तथा दुष्कृतां शास्त्रीयनियमातिकमात् जगम्पितिविप्लावक्दुकर्मकारिणामसता विनाशाय प्रध्यसाय । अत एव धर्मस्य जातिदेशकारादिपविभक्तविशेषस्य सदाचारस्य संस्थापनाय सम्यक्परोपणाय प्रति- युगं तेन तेनाकारेण समुद्भवामि उत्पत्तिमत्तां दर्शयामि ; न तु वस्तुतोऽहं जन्म- विनाशादिभावनिकारकलङ्कस्पर्शमनुभवामि ॥ अत एव-- जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः । त्यतया देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण जन्मकर्म च य प्रबुद्धो मे तत्त्वतः परमार्थतो जानाति, यत्र शरीरत्वेऽपि सति यथोक्तात्परत म्यभावादप्रच्युतिः, यत्र तत्त- ४. १. BN' And BN' अंशदेश २. 10 भासितो ३. EN' And BN' ommt विमेभ्य. BN' And BN' दुष्टयर्मणां BN' and BN'मत्ता ६. I0 and BN'नाई ·श्लो. १० 'श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२९ स्त्रियाफलसंस्पर्शश्च, अन एव दिव्यम् अलोकसामान्यम्, स तादृशो यथोक्तविज्ञान- निष्णातमति: देहं त्यक्त्वा, देहे अहंप्रतिपत्तिमुत्सृज्य, जन्म नैति नित्यत्वभावाभि- व्यक्तेः जन्मविनाशवत्वव्यामोहं जहाति । अतो मागेति मत्स्वभावमापद्यते ।। यत एतेन- वीतरागभयकोधा मन्मया मद्यपाश्रयाः । यहरो ज्ञानतपसा पूता मझायमागताः ॥१०॥ यथोक्तज्ञानलक्षणेन निरतिशयशुदिहेतुना मतविशेपेण भूताः पवित्राः सन्तो बहवो योगिनो मदाय मामिकां सचामागताः मदभेदं प्राप्ता इत्यर्थः । यतो विज्ञानपरिशीलनाद्वीतरागभयकोधा:-रागो विपयेप्वमिलापः, तथा तद्विधात- हेतुभ्योऽशकयप्रतीकारेभ्यो भयं त्रासः, तथा शकयमतीकारेषु क्रोधः-- इत्येते संसारदुर्गदुरुच्छेदनिगडभूता दोषा बीता विगतास्त्रुटिता येषां ते, अत एवं मन्मया मदेकखभावाः, मद्यपाश्रया अहमेव व्यपाश्रयो निरपायत्वा विशिष्टोपाश्रयः स्थितिहेतुर्येपां ते तथाविधाः ॥ ननु प्रबन्धतो भगवतैकमेव तत्त्वं यथाप्रतिपादितविशेषणविशिष्टं परमार्थ- सत्त्वेन प्रतिपादितं तदेव चेदानीमहन्तया व्यपदिश्यते। तत्कथं केचिदेव मदायमागता इत्युच्यते-इत्यर्जुनस्य सम्यगगृहीतपारमेश्वरक्रीडाविधेर्विकल्प- माशडूकयाह---- १. BN and BS' असंसर्शः २. BS' ययोगज्ञान 17 ३. Bs' मामुपाश्रिताः TO adds हे ·१२८ सर्वतोभद्रम् । [अ.४ यदा यदा यत्र यत्र काले धर्मस्य वर्णाश्रमनियमविभक्तस्य तदाचारस्य ग्रानिरुपक्षयो भवति, ततश्च तद्विपरीतस्याधर्मस्य वर्णादिव्यवस्था युत्थानहेतो- र्दुष्टाचारस्याभ्युत्थानमुद्धयो भवति, तदा तत्र तन काले अह परमकारणभूतस्या- मन कचित्कचिदश शक्तिलेश म्वेच्छापरिकल्पितजगलीडापरिरक्षणाय सृजामि उत्पादयामि । अतो देवासुरसर्गविभेदेन स्वयमवभासिते जगति देवसर्गभाजा शाम्योपदेशविषयभूताना साधूना सत्त्वगुणोत्कर्षनिर्मलपज्ञाना परित्राणाय समित्यानिपातहेतुभ्यो विघ्नेभ्यो रक्षणाय, तथा दुष्कृता शास्त्रीयनियमातिमात् जगस्थितिविप्रावकदुष्कर्मकारिणामसता विनाशाय प्रध्वसाय । अत एव धर्मस्य जातिदेशसारादिप्रविभक्तविशेषस्य सदाचारस्य सस्थापनाय सम्यक्सरोपणाय प्रति- युग तेन तेनाकारेण समुद्भवामि उत्पतिमत्ता दर्शयामि , न तु वस्तुतोऽहं जन्म- विनाशादिभावविकारकलङ्कस्पर्शमनुभवामि ॥ - अत एव-- जन्म कर्म च मे दिव्यमेव यो वेत्ति तत्चतः । त्यसवा देहं पुनर्जन्म नति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९॥ एवमुत्तेन प्रकारेण जन्मकर्म च य प्रबुद्धो मे तत्त्वत परमार्थतो जानाति, यत्र शरीरत्वेऽपि सति यथोक्तात्परत स्वभावादप्रच्युति , यत्र तत्त- १ B' and BY'शरेश २ 10 भासितो ३.. BA' and BV omut विप्नभ्य BN and DN 327* BN and BN'T ६. 10 Ma BN माई ·श्लो. १०] -श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२९ लियाफलसंस्पर्शश्व, अत एव दिव्यम् अलोकसामान्यम्, स ताशो यथोक्तविज्ञान- निष्णातमति: देहं त्यक्त्वा, देहे अहंप्रतिपतिमुत्सृज्य, जन्म नैति नित्यस्वभावाभि- न्यतः जन्मविनाशवन्यामोहं नहाति । अतो मामेति मत्स्यगावमापयते ॥ यत एतेन- वीतरागमयक्रोधा मन्मया मद्यपाश्रयाः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मदायमागताः ॥ १०॥ . यथोक्तजानलक्षणेन निरतिशयशुद्धिहेतुना प्रतविशेषेण पूँता: पवित्राः सन्तो बह्यो योगिनो मदाय मामिकां सत्तामारताः मदभेदं प्राप्ता इत्यर्थः । यतो विज्ञानपरिशीलनाद्वीतरागभयक्रोधा:~रागो विषयेप्वभिलापः, तथा तद्विघात- हेतुभ्योऽशकयप्रतीकारेभ्यो मयं त्रासः, तथा शफातीकारेषु क्रोधः-- इत्येते संसारदुर्गदुरुच्छेदनिगडभूता दोपा बीता विगतास्त्रुटिता येषां ते, अत एय मन्मया मदेकखभावाः, मद्यपाश्रया अहमेव व्यपाश्रयो निरपायत्याद्विशिष्टोपाश्रयः स्थितिहेतुर्येषां ते तथाविधाः ।। ननु प्रबन्धतो भगवतेकमेव तत्त्वं यथाप्रतिपादितविशेषणविशिष्ट परमार्थ- सत्त्वेन प्रतिपादितं सदेव चेदानीमहन्तया व्यपदिश्यते । तत्कथं केचिदेव मदायमागता इत्युच्यते---इत्यर्जुनस्य सम्यगगृहीतपपरमेश्वरक्रीडाविधेर्विकल्प- माराङ्कयाह- , १. BN' and BS' असरपर्श: २. DS' यथोपशान 17 BS मामुपाश्रिताः 10 ailds हे ·१३० सर्वतोभद्रम् [अ. ४ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥ t सत्यमेवाएं समन्तानामन्योन्यभिन्ननानाविधस्वरूपाणां फेनबुद्बुदकल्लोल- करापानामुदधिरियोदयास्तमयनिल्य एके एव तादृशेन च मया निजमायाशक्तया ततन्नियतसामर्थ्यावच्छिन्नदेहादिप्रतिष्ठिताहकारत्वेन नानारूपा ये क्षेत्रज्ञा अव- भासितास्तेषु मध्ये यथा येन प्रकारेण यादृशेन सङ्कल्पेन ये केचन मां पद्यन्ते मां प्रार्थयन्ते तत्काल मत्समापना भवन्ति, तानहं तथैव तत्त्संकल्पोचितफलदान- रूपेण प्रकारेण भजामि संश्रयामि, यत सर्व ऐव मनुप्यास्तत्तदर्थक्रियासंपादना- र्थितावसरे मम सर्वेभ्य सर्वमनोरथफलप्रसाधनैकचिन्तामणेर्वम माप्तिहेतुं निर्विकल्पोत्साहक्षण पन्थानमतुवर्तन्तेऽनुकुर्वन्ति यथाहं परेणोत्साहेनैक एवं सर्व करोमि जानामि च तथा ते प्रतिनियतं कार्यं ज्ञेयं च कुर्वन्तो जानन्तश्च मत्समापत्तिसंवेदनशक्तिशून्यत्वात् 'अहं करोमि' 'अहं जानामि' इति किश्चित्कर्तरि किजिज्ञे च तादृशे स्वात्मनि कर्तृत्वादिक मन्यन्ते । किमनेनोक्तं भवति यथा- आलोकेनानुगृहीतदृष्टयस्तिर्यञ्चो बालगदयश्च ततदर्थक्रियानिष्ठा , ते ते म्वं स्व विषय पश्यन्ति, न च तंत्राऊलोकं कारणत्वेन मन्यन्ते, मूढत्वात्, यतस्तादृशेन व्यव- १. To omits एक २. BS तासक्त्याव BS' तादृशेन BS प्रतिपयन्ते प्रार्य Ioomits एवं ६. I0 फ्लासाध- BS फलप्रसादनक ७. IO, BN' and BN धर्म ८. BN' हेतु ·१३१. श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् सो. १२० हारेण व्युत्पन्नाः तथैव सै क्षेत्रज्ञास्तवदयक्रियार्थिनो मयैव तत्क्षणमार्थितेन स्वप्रकाशानुगृहीतसंविदो दृष्टप्रयोजनमदृष्टप्रयोजनं वा सर्व कुर्वन्ति जानन्ति च, मायामोहितत्वादात्मानं तत्र कारणत्वेन मन्यन्ते, न च मां तत्र कारणत्वेन मन्यन्ते ॥ अत एव किं वान्छैन्तस्ते " मम वानुवर्तन्ते" इत्याह- कादक्षन्तः कर्मणां सिद्धि यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥ - दृष्टप्रयोजनेन कर्मणा तत्तदभिमतप्राप्तिलक्षणां सिद्धि कर्मफलं प्रार्थयमानाः तथा अदृष्टप्रयोजनेन यज्ञादिना तत्तल्लोकान्तरभोग्यमुखप्राप्तिलक्षणफलाभिलाषिणः सन्तो देवता इन्द्रादिरूपा यजन्तो हविर्दानादिना पूजयन्तः। किमत्र तात्पर्यम् । आ ब्रह्मणः कीटपर्यन्तं यो य कश्चियेन येनाभिसन्धिना ययत्किञ्चन चिकीर्षति जिज्ञासते वा ततत्कलसम्पत्तेस्ततत्कालमवश्यंभाविनी असंचेत्यमाना मत्समापतिरे बैंकं कारणम् । यस्मात् अस्मिन् मानुषे लोके सर्वस्य प्रत्यक्षमूते कर्मजा तत्त त्सङ्कल्पमूलव्यापारसमुत्था सिद्धि फलप्राप्तिः क्षिप्रं तत्कालमेव मत्समापतिबलादे सम्पद्यते परमार्थत. कातुर्वान्यस्यासम्भवात् ॥ १. BN' सर्व २. BN' and BN' गृहीतेन To omits अटप्रयोजन 10 वाञ्छन्ते ५. BN' And BN' omit तत् ६. BN' and EN' भविन्यः सं- ·सर्वतोभद्रम् [अ.४ ननु त्वमेव चेदेकः कर्ता तत्क्षेत्रज्ञभावेन कृतैः कर्मभिस्त्वमेव ' तत्फलेन सम्बध्यसे । ततश्च क्षेत्रेज्ञवत्सुखादिसम्बन्धस्तवापि प्रसक्त.--इत्यर्जुनाशकां परि- हतुकाम आह- चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागतः । तस्य कर्तारमपि मां विद्धयकर्तारमव्ययम् ॥१३॥ सत्यं गुणविभागेन 'अयं सात्त्विक. 'अयं राजसः' 'अयं तामसः' इत्येवं- रूपण सर्गभेदमूलेन, तथा कर्मविभागेन ब्राह्मणेनाध्येतन्यं यष्टन्यं दातव्यमित्येवमादि- रूपेण मया यथोक्तस्वरूपेणैकेन कर्ना चातुर्वर्ण्य सृष्टम् । चत्वारो वर्णा ब्राह्मणादयो निर्मिताः; तस्यैवंविधस्य चातुर्वर्ण्यस्य स्वगुणकर्मविभागसमुचितकर्मानुष्ठानरूपतत- कलभाज: कर्तारं निर्मातारमपि मामकर्तारं तद्वत्तादृकर्मफलसम्बन्धाभावात्कर्तृधर्मरहित जानीहि । कुत इति हेतुगर्भ विशेषणमाह । कीदृशं सन्तम् ? अकर्तारं विद्धि अव्ययं नित्यमेकस्मात्स्वरूपाद्यतोऽहं न व्येमि न व्यपगच्छामि, अद्वयचिन्मात्रस्वभावतामेव न जहामि, एवं चाव्ययं सन्तं मामकर्तारं विद्धि । क्षेत्रज्ञा हि मन्मायोद्भाविता नित्य- देहायहकारमयास्त्रिगुणाः सकल्पकारिणः सुखादिभि. फलैर्युज्यन्ते; न त्वहं गुणा- तोतस्वभावस्तैर्जीतु युज्यते युज्ये] ।। 4. BS' and BNFETT २. BN' and BN'शहा ३. BK and BN" इत्याद ४. To, BN' And BN मार्गमैद TO, BN' and BS' कर्मानुरूप BN' कर्मानुष्ठानरूप ६. to omits यतोऽदै to सन्मायो. " BS ततः ·श्लो. १४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ततश्च-- न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कामः फलेवपि । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिन स वध्यते ॥१४॥ कर्माणि पुण्यापुण्यलक्षणाः क्रिया न मा लिम्पन्ति, सुखदुःखादिलक्षण- स्वफलरूपेण कलकन न मल्लियन्ति । यतो नियनिजानन्दतृप्तस्य मम कर्मणां फलेषु ततदुत्तरोत्तरप्रकृष्टस्वरूपेप्वपि न कामो नाभिलापः । यथाप्रतिपादित- स्वरूपैकमयत्वेन सर्वमिदमनुपश्यत. । यश्च यथोक्तैन ज्ञानामृतनिझरेण नित- सकलविकल्पकलकत्वान्निर्मलप्रज्ञो योगी इत्येवं यथोक्तस्वरूपं मामभिजानाति प्रति- पद्यते, स मैद्वलियमाणैः कर्मभिर्न बध्यते न रागादिलेशपाशनियन्त्रितः क्रियते ॥ किच एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कमैव तस्साचं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥ एवं यथाप्रतिपादित कर्तृत्वेऽप्यकर्तृत्वपर्यवसागिल्वाचत्वं ज्ञात्वाधिगम्य पूर्वरपि मन्वादिभिर्मुमुक्षुभिः कर्म शास्त्रचोदितं कृतमनुष्ठितम् । तस्मात्त्वमपि 1. 10 फर्मफले स्पृहा B' notos this as an alternative reading, २. All except Bs' omlt अभि ३. I0 सद्यः क्रिय- . TOAddsसः ५. Es. adds तस्मादनया युद्धथा पविनीकृतस्त्वमपि अवश्यकत. व्यानि कर्माणि कुरु इत्याह ६. IN' and BN' प्रतिपाद्यते ७. E'सायितत्वं ·सर्वतोभद्रम् अ. ४ यथोक्तज्ञाननिष्ठत्वेन कर्मैव स्वजातिविहितं युद्धादिल्यापारमेवानुतिष्ठ, पूर्वरतीत. विप्रकृष्टकालजन्मभिस्तैस्तैः पूर्वतरमादितरमनुष्ठितम् ।। कि कर्म किमकर्मेति कपयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कम प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्या मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६॥ किं कर्मानुष्ठेयम्, किंचार्म परिहार्यम्-इत्यत्र प्रविभागज्ञाने कवयोऽपि दष्टारोऽपि मुनयो मोहिताः । तेऽपि सम्यगेतयोर्न विभागं जानते, तस्मादकर्म- परिहारेण तदनुष्ठेयं कर्म तुभ्यं प्रकणेदानी कथयिष्यामि, यद्विदित्वा संसारबन्ध- लक्षणादशुभादकल्याणान्मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्यसि ॥ कर्मणो ह्यपि योद्धव्यं योद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७॥ सामान्येनानुष्ठेयतयोपदिष्टस्य कर्मणो योद्धव्यं विशेषात्मकं वस्तु विद्यते, अर्मणश्च कर्मपरिहारस्यापि बोद्धव्यं विद्यते, विकर्मणश्च विरुद्धस्यापि कर्मणस्त- थैव बोद्धव्यं विद्यते॥ , 1. BN' कर्म 10 मोक्ष्यसि ·स्लो. १८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् यतोऽस्य त्रिप्रकारत्वे व्यवस्थितस्य कर्मणो गहना दुरवधारतत्त्वी गति- ाप्तिः; सा च यथावधार्यते, तथा प्रतिपादयितुमाह- कर्मण्यकर्म यः पश्यत्यकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुप्येषु स चोक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ १८॥ यथोराजाननिष्ठतयानुष्ठीयमाने शास्त्रचोदितस्वव्यापारे यस्तत्त्ववित् अकर्म कर्मामा संसारबन्धरक्षणकर्म कार्याकरणात्पुत्रोऽप्यपुत्रवत्पश्यति, तथा अकर्मणि यथा विहितकर्मप्रतिषेधे पूर्योपपत्त्या रागादिदोपानुपास्य दुरुच्छेदत्वात् बन्ध- लक्षणकर्मकार्यकरणाकर्मत्वं पश्यति, ज्ञानदृष्टया निश्चिनोति से मनुष्येषु मध्ये प्रशस्तया बुद्धया युक्तः; स एव च संपूर्णपुरुषार्थसम्पादकत्वात्कृत्स्नस्याविकलस्य कर्मणः कर्तानुष्ठातोच्यते; भोगमात्रफलं हि कर्म कृत्स्नमविकलाङ्गमप्यनुष्ठितमपवर्ग- लक्षणफलं प्रत्यहेतुत्वान्न कृत्स्नं भवति । अतस्तदनुष्ठाता न कृतनकर्मऋदित्यर्थः । एवमनेन श्लोकेन कर्मणश्चाकर्मणश्च यहोद्धव्यमस्ति तद्व्याख्यातम् ॥ अथ कर्मवाकर्म भवतीत्येतत्पूर्वमुक्तमपि दृढमतिपत्तये स्मारयन्विवृणोति- यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥ IO तत्त्वावगतिः २. I0 and BS' पश्येत् ३. BN' कर्मवित् BN' and BN कर्मामाव ५ BR* अपुत्रत्यवत ६. BS notestro alternative rendings निहित and विदित ७. BS' and BN' omita. ८. Bs' omits कर्म ·सर्वतोभद्रम् अ. ४ यथोक्तज्ञाननिष्ठत्वेन कर्मैव स्वजातिविहित युद्धादिव्यापारमेवानुतिष्ठ, पूरतीत. विप्रकृष्टकालजन्मभिस्तैस्तै. पूर्वतरमादितरमनुष्ठितम् ॥ कि कर्म किमकमति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१६॥ किं कर्मानुष्ठेयम्, किंचार्म परिहार्यम्---इत्यत्र प्रविभागज्ञाने कवयोऽपि द्रष्टारोऽपि मुनयो मोहिताः। तेऽपि सम्यगेतयोर्न विभागं जानते, तसादकर्म- परिहारेण तदनुष्ठेय कर्म तुभ्यं प्रकणेदानी कथयिष्यामि, यद्विदित्वा संसारसन्ध- लक्षणादशुभादकल्याणान्मोक्ष्यसे मुक्तो भविष्यसि ।। यत कर्मणो ह्यपि यो व्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणच योद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥ सामान्येनानुष्ठेयतयोपदिष्टस्य कर्मणो बोद्धव्यं विशेषात्मकं वस्तु विद्यते, अमर्मणश्च कर्मपरिहारस्यापि बोद्धव्यं विद्यते, विकर्मणश्च विरुद्धस्यापि कर्मणस्त- येव बोद्भवं विधते। १. BN' कर्म २. I0 मोक्ष्यसि ·श्लो. १८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १३५ यतोऽस्य त्रिपकारत्वे व्यवस्थितस्य कर्मणो गहना दुरवधारतत्त्वो गति- या॑तिः; सा च यथावधार्यते, तथा प्रतिपादयितुमाह--- कर्मण्यकर्म यः पश्यत्यकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान् मनुप्येषु स चोक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥१८॥ यथोक्तज्ञाननिष्ठतयानुष्ठीयमाने शास्त्रचोदितस्वव्यापारे यस्तत्ववित् अकर्म कर्माभाव संसारबन्धरक्षणकर्म कार्याकरणात्पुत्रोऽप्यपुत्रवत्पदशति, तथा अकर्मणि यथा विहिर्तकर्मप्रतिषेधे पूर्वोपपत्त्या रागादिदोपानुपास्य दुरुच्छेदत्वात् बन्ध- लक्षणकर्मकार्यकरणाकर्मत्वं पश्यति, ज्ञानदृष्टया निश्चिनोति मनुष्येषु मध्ये प्रशाया बुद्धया युक्तः; स एव च संपूर्णपुरुषार्थसम्पादकत्वाकृरनस्याविकालस्य कर्मणः कर्तानतातोच्यते भोगमात्रफलं हि कर्म कृत्स्नमविकलाङ्गमप्यनुष्ठितमपवर्ग- लक्षणफलं प्रत्यहेतुत्वान्न कृत्स्नं भवति । अतस्तदनुष्ठाता न कृस्नकर्मऋदित्यर्थः । एवमनेन श्लोकेन कर्मणश्चाकर्मणश्च यहोद्धव्यमम्ति तद्याख्यातम् ॥ । . अथ कर्मैयाकर्म भवतीत्येतत्पूर्वमुक्तमपि दृढपतिपत्तये स्मारयन्विवृणोति- यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं युधाः ॥ १९ ॥ ६. १. 10 तत्वावगतिः IO and BS* qui ३. BN फर्मवित् ४, BN' and BN* कर्माभाद BN' अपुत्रत्तपत् BSP notes tiro alternativo readings निहित and विदित BS' And BN'omit . BS' omits et ८.

·सर्वतोभद्रम् काभ्यन्त इति कामाः कर्मफरत्वेन प्रार्थ्यमानास्ते ते भोगाः ; तेषु सङ्कल्प इच्छा; तेन रहिताः सर्वे समस्ता दृष्टानुश्रविकविषयनिष्ठा. समारम्भा कर्मप्रवृत्तयो यस्य तं यथोदितयथोक्तास्मतत्त्वज्ञानरूपेणानलेन दग्धकर्माणम् ; दग्धानि संसाराकुर- प्रसवसामर्थ्यहरणाइस्मीकृतानि कर्मरक्षणानि वीजानि येन तं तादृशं पण्डितं विद्वांसमाहु परमार्थविदः । यत सर्वात्मना कृतकृत्यत्वपर्यवसायिनी विद्वत्ता, सा च यथोक्तज्ञानवत एव सम्भवति । एवं कर्मण्येवाकर्म विद्वान् पश्यतीति व्याख्यातम् ॥ यत.- त्यक्ता कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित्करोति सः ॥ २०॥ तदेव विशिनष्टि । स एवंविधो योगी परमानन्दमयपरमस्वभावसुव्यवस्थित- बुद्धिर्नित्यतृप्त सकरवायविषयरसपरिक्षोणकाक्ष । अत एव निराश्रय स्वरूप- व्यतिरिक्ताहाबलम्बनानिष्कान्त. कर्मफलासङ्गं कर्मणा यज्ञदानतप प्रभृतीनां फलं स्वर्गादिभोगलक्षणमासमासक्ति तदेव प्रकृष्टं फलमिति तत्र लीनचित्तत्वं त्यक्त्वा सहजे कर्मण्यभिमवृत्तोऽनुष्ठाने व्यवस्थितोऽपि नैव किंचित्करोति ।। . १. TO and BSसवमा २. 10 न्यथोदित 10 omits are ४. Bs' adds रस ५. I0 and BN' यादपाद ६. I0 मैदान •५. 10, BN* and BS' घ्यवसितः 6. 10 and BN'emit att * ·श्लो. २१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथाविधस्य योगिन. सर्वस्य कर्मणो बन्धरक्षणस्वकार्यसम्पादनासामर्थ्यात् यथोकस्य योगिनः प्रशंसार्थमेवाह-- निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् ।। २१ ॥ यहच्छालामसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निवध्यते ॥ २२॥ मागेव व्याख्यातमेतत् । यद्यपि कर्माकर्मणोरेव बोद्धव्यं वस्तु व्यख्यातम्, तथापि विकर्मणोऽपि योद्धव्य वस्तु तद्याख्यानेन व्याख्यातम् । यत. कर्मपरिहारस्य ज्ञानशून्यस्य सतो यत्र बन्धकत्वमुक्तम्, तत्र वर्णाश्रमसमयविरुद्धस्य कर्मणो बन्धकल्ले का प्रान्तिरिति तस्यापि सर्वात्मना परिहार्यत्वलक्षणं वोद्धव्यं वस्तु व्याख्यातमेव ।। 4 इदानी कर्म सर्वथा कर्तव्यमिति सामान्येन कर्ममात्रमनुष्ठेयत्वेनोपदिष्टम् । प्रागुक्तस्य “यनार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः" इत्यनेन सूचितां यज्ञलक्षणविशिष्टरूपतां मोक्षकालत्यं च योगिरवरूपप्रतिपादनद्वारेणैव प्रस्ता- घयवाह- 9. All except BS* omit qe 10sud BN' omit शान, BS notes it in the margin. 18 ३. Bs' omits यस्तु All except BS' प्राफस्य 10 सूचितं ·१३८ सर्वतोभद्रम् गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायारभतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३॥ सदस्य: यथोक्तज्ञानेऽवस्थितचेतसः प्रतिलब्धप्रतिष्ठयज्ञस्य, अत एव निवृत्तविषयाद्य- ततश्च मुक्तस्यात्मविवेकसमाधिसिद्धिलाभाइहाद्यात्मप्रत्ययरूपान्महतो बन्धनानिष्कान्तस्य सतः वक्ष्यमाणप्रभेदाय यज्ञाय यजमानाय तदर्थ कर्म शास्त्र- विहितां क्रियामारभमाणस्य कुर्वत एव समग्रं कायिकवाचिकमानसिकभेदेन सङ्ग्रहात् त्रिपकारम्, अवान्तरभेदेन त्यपरिसख्येयम्, विलीयते विगलति, ब्रमप्राप्तिहेतुत्वाद्विनश्वरफलारम्भकत्वलक्षणं स्वरूपमस्य नश्यतीत्यर्थः ॥ कथं क्रियमाणमेव कर्म प्रविलीयते इति विवेकसमाधिसिद्धिनान्तरीयकां ब्रह्माद्वैतसिद्धिं कर्मप्रविलत्यकारणभूतां प्रतिपादयितुमाह-- ब्रह्मार्पणं ब्रह्माविब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ तेन गतसङ्गादिविशेषणविशिष्टेन योगिना ब्रह्मैव गन्तव्यम् । अतः समग्रं तस्य कर्म प्रविलीयत इति सम्बन्धः । तदेतद्व्याख्यायते-तेन योगिना बृहत्त्वादिधर्म- योगात् ब्रह्मशब्दवाच्य परमार्थतत्त्वमेव योग्यतावशान्निर्विकल्पतया प्रकाशमान गन्तव्यं संप्रदानत्वेनोपस्थातव्यम् ; न हि तथाविधस्य योगिनस्तचत्फलाभिसन्धिना तत्तद्देवतान्तरं संप्रदानतया गन्तव्यत्वमर्हति । कीदृशेन तेन ब्रह्मैव गन्तव्यम् ? . १. TO omits सिद्धि ३. I0. BN'and BN' वाच्यपरमार्थ ४. 10 योग्यत्वानिर्वि BN यजनाय ·ली. २४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ब्रह्मकर्मसमाधिना । समुन्मिपिते विज्ञानात्मके दिव्ये चक्षुपि यथोक्तत्रामाभेदेन प्रथमानं कर्म ब्रह्मकर्म'; स एव समाधिनिरत्तरो योगो यस्य स तथा, तेन तादृशेन । कीदृशं ब्रह्म गन्तव्यम् । ब्रह्मणा ब्रह्माभिन्नस्वरूपतया स्वात्मानं मन्यमानेन; हुतं तर्पितं ब्रह्मरूपतया प्रतिपन्नेऽग्नौ जातवेदसि । कीदृशं ब्रह्मार्पणम् ब्रह्मरूपतयैव प्रतीयमानमर्पणमाज्यपय.सोमादियागद्रव्योपकरणसाधनं हतादि यत्र तत्तादृशम् । तथा ब्रह्महविः ब्रह्मत्वेनैव प्रतिपाद्यमानं हविः' इयमानमाज्यादिद्रव्यं यत्र तत्तथा- विधम् । इदमनेन प्रतिपादितम्-यद्यद्वन्तु यथायथा प्रकाशते तत्तत् प्रकाशमानत्वादेव प्रकाशादभिन्नस्वरूपं सत् परमात्मव्यतिरिक्तं परमार्थतः पदार्थजातं न किंनि- संभवति, इति तत्त्वविद्भिः स्वसंवेदनसंवेद्यत्यान्निष्पकम्पोपपत्त्युपलब्धिप्रदर्शन- झमेण व्यवस्थापितोऽप्ययमात्मा ऐश्वर्याद्वयनयेन यस्य कस्यचित्प्रतिपत्तिगोचरता- मुपगच्छति, परमेश्वरेणैव विहितनियमत्वात् ; तदयमैश्वरो नियम स्वेच्छावभासि- तान्योन्याभिन्नस्वरूपेप्वप्णपरिसख्येयेषु प्रमातूपु कंचिदेव स्वेच्छावशादसाय- नुगृहात ; तस्य चानुगृहीतमात्रम्य तत्त्वावलोकव्यवधायकसन्देहमहागिरीन्द्र- निर्दलगदम्भोळिधाराभक्तिरुन्मिपति । तत्प्रगावाच्च यथोक्तं तत्त्वज्ञान शास्त्रा- मकमाप्तोपदेशादिनोपनमति । तसिश्च विशुद्धश्रद्धासिद्धसिन्धुनि(तनिखिक- .. . ५. To and BS द्वयनयो न यस्य BN' and BN' द्वयमयो न १, BSP adds कर्मच २. TO and BS'ब्रहाखरप ३. I0 omits यथा...तत्तत् ४. BN' and BN' ततः DN' and BN' omit सत् १. BN' and BS' संवेचलनिष्प्र ८.. यस्य 10 BS' and BS' तत्प्रभावाध BS' आत्मोप. Bs' omits सिद्ध १०.

·सर्वतोभद्रम् [अ.४ विकल्पकलङ्कया परमया मजया निरन्तरमनुशील्यमाने देहिदेहविवेकज्ञानलक्षण- मद्वैतपुरद्वारमपावृतं भवति । तत्र लब्धमनेशेऽस्मिन् ब्रह्मार्पणविधानेऽधिकृतो योगी भवति । अत उक्तम्- " 'गतसगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायारभेत. कर्म समग्र प्रविलीयते ॥" तेन च ब्रह्मैव गन्तव्यमिति । यज्ञाख्यस्य पर्मणः प्राधान्यादृष्टादृष्टविषय- सकलक्रियोपलक्षणार्थत्वेन ग्रहणमिह वेदितव्यम् । यत. “पश्यन् शृण्वन्" इत्या- दिना सर्वासु क्रियास्वेतां ब्रह्माद्वैतभावनामभिधास्यत्येव । इदानी वर्णाश्रमविभक्ताधिकार्यवस्थादिविभेदात् येषु येषु यज्ञप्रभेदेषु एपा भावना योगिना विधातव्यानुष्ठातृमुखेन तां प्रतिपादयन् तेषां तावद्वाह्याभ्यन्तर- साधनप्राधान्येन प्रकारद्वयं तस्यैव ज्ञानयज्ञकारणभूनप्रकारत्रयसहितं श्लोक- त्रयेणाह-- दैवमेवापरे यज्ञ योगिनः समुपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञ यज्ञेनवोपजुह्वति ॥ २५ ॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निपु जुद्दति । शब्दादीन्विपयानन्ये इन्द्रियाग्निपु जुह्वति ॥ २६ ॥ 1. 10 याचरतः BN'धास्पते च ३. BN' पाहयान्तर ४, BN' द्वय ५. 10 विपयाम्यन्ये संयमाग्निपु ·श्लो. २७], श्रीमद्भगवद्गीताविबरणम् १४१ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नो जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥२७॥ अपरे, केचिद्योगिनः संप्रत्यनुत्पन्नतीक्ततत्त्वज्ञानत्वालियामात्रसमाहिता दैवमेव यज समुपासते, देवानामग्नीपोमप्रजापतीन्द्रादित्यादीनां प्राधान्येने- ज्यमानत्वात् देवसम्बन्धिनं यागमनुष्ठानेन भजन्ते नान्यम्, यत्र बात्विगाज्यपय:- सोमादिचेतनं बाह्यं द्रव्यमुपकरणम् । अपरे तेभ्योऽप्यन्ये तत्त्वविदस्तेनैव यज्ञेन तत्तदुपकरणभावावस्थितात्ममयेन यज्ञमात्मानमेव उपजुह्वति मीणन्ति । कर ब्रह्माग्नौ । ब्रह्म तत्त्वनानम्, स एव परप्रकाशात्मकत्वात्सकलशुभाशुभकर्मफलदाहहेतु- त्वाञ्चाग्निः, तस्मिन् । एतदुक्तं भवति-ब्रह्मार्पणविधानविदो दैवमेवे यज्ञं ज्ञानयज- त्वमापादयन्ति । अथान्ये केचन योगिनश्चित्तवृत्तिनिरोधनलक्षणसमाधिनिष्ठा अवहिस्साधनसाध्यं यजमनुतिष्ठन्तः श्रोत्रादीन्यक्षाणि ततद्धयेयार्थसमाधिरूपेषु संयमेष्वेवाग्निषु जुह्वति, विपयेभ्यः प्रत्याहृत्य तेषु तेषु समाधिप्वालीनानीन्द्रियाणि यज्ञसम्पत्तिमभिमन्यन्त इत्यर्थः । अन्ये पुनः योगिनः शब्दादीन्विषयान् परिहारेण श्रोत्रादिष्विन्द्रियेषु जुहुति । निषिद्धवहिप्पसरास्विन्द्रियवृत्तिप्वेव लब्धसंयमे चेतसि शब्दादीनामग्रणमेवेन्द्रियेषु अग्निकल्पेषु हवनं मन्यमानास्तथाविधं यज्ञ- मनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । अपरे केचन एवंविधस्य योगयज्ञस्य ज्ञातयज्ञत्वसम्पत्तये सर्वाण्यशेषाणि बाह्यानामाभ्यन्तराणां चेन्द्रियाणां कर्मणि प्राणस्य च सामान्य- १. 10 मात्रसहिता २. 10 omits एव ३. BS gives two alternativa reading:- समाधिपु लीनानि and समाधि- निष्ठानि लीनानि BS' कर्माणि ·१४२ सर्वतोभद्रम् अ.४ रूपस्यैकस्य प्राणापानसमानोदानव्यानादिभेदप्रवृत्तानि समस्तानि कर्माणि आत्मसंयम- योगाम्नौ जुहति । आत्मनि प्रतिपादितलक्षणे परस्मिन् कारणे यः संयमः सम्यक् चित्तस्य निबन्धनं तदात्मको यो योगः समाधिः स एवामि , तत्र तानि लीनानि कुर्वते । कीदृशे ? ज्ञानदीपिते । आत्माद्वयलक्षणेन जानेन बोधेन दीपिते द्योतिते । किमुक्तं भवति ! तेषु तेषु नानाविधेषु योगेपु मनःप्राणयोर्व्यापारान् हविर्वदात्मनिष्ठे समाध्यमौ निक्षिपन्तस्तादृशस्य योगयज्ञस्य ज्ञानयज्ञत्वमापा- दयन्तीत्यर्थः ।। एवं यज्ञानां व्यापारभेदेन चतुर्विधत्वं प्रतिपाद्य इदानीमाश्रमभेदप्रतिपादन- द्वारेण यज्ञभेदान् प्रतिपादयितुं श्लोकद्वयं सार्थमाह- द्रध्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाच यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥ अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपान तथापरे । प्राणापानगती रुद्धा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥ अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति । द्रव्येण हविरादिना यज्ञः पाकैयज्ञादिर्यागविधिर्येषां ते द्रव्ययनाः । तत- देवतायजनप्रधानकतुक्रियानुष्ठायिनः सम्भवन्तीति शेषः । ते च गार्हस्थ्याश्रम- 1. BN' And Bg'निलीनानि २. BN'साः ३. 10 पावक BS' पास्यज्ञादियाग ·श्लो. ३०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् । वर्तिनः प्राधान्येनात्राभिप्रेताः ; यतो गृहस्थानामेव द्रव्यसाधने देवयज्ञे मुख्य- तयाधिकारः । तत्र पाकयज्ञाः सर्ववर्णसाधारणाः, यतः शूद्रस्यापि "पाक्यज्ञैः स्वयं यजेतैको विहितोऽस्य नमस्कारो मन्त्रः" इत्यादिना तेप्यधिकारो विहितः । तथान्ये तपोयज्ञाः तपसा तेन तेन वर्णविशेषविभतेन नियमेन यज्ञो यागविधियेषां ते प्राधान्येन वानप्रस्थाश्रमिणोऽत्र गृह्यन्ते, तेषामेव मुख्यतया तपोनिष्ठत्वात् । 'आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिपम्" इत्यादिना शूद्वस्याप्यत्राधि- कारात्तपोयज्ञेवधिकारः। तथान्ये योगयज्ञाः योगेन यमनियगाद्यनिर्वत्यैन । सबीजनिर्बीजरूपेण चित्तवृत्तिनिरोधैकरक्षणेन समाधिना यज्ञो येषां ते योगयज्ञाः, प्राधान्येन चतुर्थाश्रमिणः, तेषामेव प्राधान्येन योगपरत्वात् । अत्रापि शूद्रस्याधि- कारो विहितः, यतो भगवता व्यासमुनिनैव चतुर्वर्णसाधारणान् धर्मानिर्दिशता तन्मध्ये आत्मज्ञानमुक्तम् । तथा च जनकपराशरसंवादे--- -- " विशेषधर्मान् वर्णानां प्रबहि भगवन् मम । तथा सामान्यधर्माश्च सर्वत्र कुशलो ह्यसि ।।" इति प्रश्ने विशेषधर्मानुक्ता भवगान् पराशर :--- आनृशंस्यमहिंसा चाप्रमाद संविभागिता । श्राद्धकर्मातिथेयं च सत्यमक्रोध एव च ॥ १. 10 यजेत इति विहि २. 10 omits BTTTTT BS तन्न for अत्र ३. I0 नियमाभ्या ४. BN' भागता ·१४४ सर्वतोभद्रम् [४ स्वेषु दारेषु सन्तोष शौच नित्यानसूयता । आत्मज्ञान तितिक्षा च धर्म साधारणो नृप ॥" अत्रैवान्यन- न चापि शूद्र पततीति निश्चयो न चापि सस्कारमिहाईतीति । श्रुतिवृत्त न च धर्ममश्नुते न चास्य धर्मप्रतिषेधन कृनम् ।। अत्रैवान्यत्रापि--- " सर्वे वर्णा धर्मकार्याणि सम्यर कृत्वा राजन् सत्यवाकयानि चोक्ता । त्यक्ता धर्मे दारण जीवोके यान्ति स्वर्ग नात्र कार्यो विचार ॥" इति, स्वाध्यायज्ञानय गश्चापरे, स्वाध्यायो वेदवेदा स्मृतीतिहासपुराणतर्वदण्डनीति वार्तादेर्याम्प स्वस्य शास्त्रस्याध्ययनम् । तत्र प्राधान्येन ब्रह्मचर्याश्रमिणो ऽधिकृता , यतो मुख्यतया तेषा स्वाध्यायनिष्ठत्व व्यरस्थितम्। तन च कस्मिंश्चिदशे कथचिच्छूद्रस्याप्यधिकार , यत "स्वय यनेत" इति पाक्यज्ञेषु तस्याधिकाराभ्युप- गमात् तदितिकर्तव्यताविज्ञानहेतो कम्यचिच्छास्त्रावयवस्य केनचित्प्रकारेणाध्ययन- मवश्यमेव प्रसक्तम् । तथा ज्ञानयज्ञे ज्ञानेन प्रबन्धप्रतिपादितात्माद्वैतबोधात्मना यज्ञो गृह्यते, तेत शूदम्याप्यधिकार ॥ १ ३ 10 and BN मज्ञा BS* epigena is voted as an alternative reading To BSP and BN' ब्रह्मचार्या BN 87 २ ·श्लो ३० श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १४५ तथा चोक्तम् इहेव परब्रह्मम्वरूपमात्मान व्यपदिशता भगवता- 'मा हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु पापयोनय । स्त्रियो वैश्यास्तथा शदास्तेऽपि यान्ति परा गतिम् ॥” इति । भवति । यतय न चातिशयोक्तिमानमेतत्, यतो मुनिनोक्त मोक्षधर्मे । पिहरा- सुलभाद्यास्त्रिय तुलाधाराद्याश्च घेइया धर्मयाधादय शूद्रा आविर्भूततत्त्व ज्ञानास्तरतत्रोदाहृता । तदनेन ज्ञानयज्ञेन पृोक्ता यज्ञभेदा ज्ञानयज्ञतामा मुवन्तीत्युक्त स्वाध्यायज्ञानयज्ञाना सशितनता इति विशेषण स्वाध्याययज्ञानामत्यन्तनियमपरत्वात् , ज्ञानयज्ञाना , परमार्थ निष्ठत्वान्मुख्ययतिरक्षणयोगाद्वेदितव्यम् । अथ प्राणायामयज्ञस्य साधारण्यात् पृथक् स्वरूप प्रतिपादयन्नाह–अपरे केचियोगिनोऽपाने पूरक्यतो व्यवस्थिते शारीरे मरुति प्राण रेचकत्तिन्यास्थित वायु जुति, प्राणाख्य वायु हविर्भावन कल्पयित्वापान चाग्नित्वेन, यागविधिमनुतिष्ठन्तीत्यर्थ । रेचित प्राणो यदापान वृत्त्यात्मना परावर्तमान स्वरूप जहाति, तदापानेऽसो हुतो भवतीति कृत्वा "अपाने जुह्वति प्राणम्" इत्युक्तम् । अनेनैव क्रमेण प्राणेऽग्निभावेन परिकल्पितेऽपान हवि भूतमन्ये जुति इति रेचकवृत्तिपूर्वकत्वेन पूरकत्तिविश्रान्तिरूपतया पूरकत्ति , १ ६ IO परं ब्रह्मस्व BN* पर ब्रीव व IO, BN and BS omit sta BS' omits उत 10 omits IO स्थित BN तदापाने स हुतो 10 and BN out faufa वृत्ति BS' zeads tiu passage in the margin ३ 19 ·सर्वतोभद्रम् पूर्वकत्वेन रेचकवृतिश्रान्तिरूपं प्राणापानक्रमद्वयं प्रतिपाद्य थुम्भवृत्तिरूपं क्रम प्रतिपादयितुमाह-अपरेऽन्ये प्राणापानयोर्द्वयोरपि गती व्यापारौ रद्धा म्तम्भयित्वा यावच्छक्ति प्राणायामपरायणा , तथाविधाना रुद्वाना प्राणानामायाम चिरकारावस्था- नात् दीर्धीकरण परायण निष्ठा येपा ते तादृशा , प्राणायामपरायणा । अनेन रेचकपूरकवृत्त्योरपि प्राणानामायाम एवोक्तो वेदितव्य । ते चैवविधा नियताहारा मात्राकारावच्छिन्नहितपवित्राशिन सन्त प्राणान् नानानाडीवाहिनो वायूनाज्य- भूतान् मध्यमेषु प्राणेषु औमिभूतेषु जुहृति, सत्र लीनान् कुर्वते, मध्यमप्राण- वृत्त्यवलम्बिनस्तिष्ठन्ति । अय प्राणयज्ञक्रम प्रतिपादित । एषोऽपि पूर्वोक्तज्ञान- निष्ठतयानुष्ठीयमानो ज्ञानयज्ञत्वमापद्यते, यत पूर्वयोर्द्वयो प्रकारयो प्राणोदया- स्तमयसन्धिसमाहितत्वेन परमात्मसमापत्तिहेतुतामापद्यमानयोर्विज्ञानयज्ञता जायते । तृतीयेऽपि क्रमे मध्यमप्राणपरिणतचित्तवृत्तितयासौ जायते । अस्य च प्राणायाम- क्रमस्य योगाङ्गत्वेन व्यवस्थितस्यापि पुनर्वचन केवलम्यैव यज्ञविशेषप्रतिपादनार्थ वेदितव्यम् ।। एवमनुष्ठातृभेदेन यज्ञभेदान् प्रतिपाद्य सर्वेषामपवर्गफलत्व यथा भवति तथा प्रतिपादयितुमाह- सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मपाः ॥ ३०॥ यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । २ 10 प्राणायाम BN', BN and BS' Bifreitag IO and BS' omit BN' यामनाम BS' A Ray is noted ag an alternativo reading ·शो ३१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १४७ एते यथोक्तविविधयज्ञानुष्ठातारः सर्वेऽपि समस्ता एव निर्विशेषतया सनातनं नित्यमक्षयं ब्रह्म परमात्मतत्त्वं यान्ति गच्छन्ति, तदेव सम्पद्यन्त इत्यर्थः । कीदृशा यज्ञविदः सन्त! यदि यथाप्रतिपादितब्रह्मार्पणविधानकमेण यज्ञं यथोक्तं नानारूपं यागं जानन्ति निर्विकल्पतया प्रतिपद्यन्ते, ततस्तथीभूतेन यज्ञविधिना क्षपितकल्मपा विनाशिताज्ञानलक्षणमुख्यमहापातकाः सन्तः । तथानुष्ठिताद्यज्ञाच्छिष्टं तादृग्यागविधानानन्तरमाहरणीयं यत्तदेवामृतं ब्रह्मार्पणविधानदृष्टया ब्राह्ममयत्वा- दमृतम्, अनुत्तरानन्दास्वादसुन्दरं सुधारसं भुञ्जते, परसंविन्मयस्यात्मपरिपोपाय चर्व- यन्ति, ये सथाविधाः सन्त, यथोक्तं ब्रह्मलक्षणं पदं प्रामुरन्तीत्यर्थ । ब्रह्मार्पणज्ञान- व्यतिरेकेणैतान् यागविशेपाननुतिष्ठन्तस्तेभ्यस्तत्तैनानारूप परिमितं फलं प्रामुवन्ती- त्यर्थात्प्रतिपादितं भवति ॥ यस्तु केवलेन क्रियामात्रेण जॉनमात्रेण वा जानक्रियासमुच्चयेन वा द्वयोरेकतमेनापि विधिना यज्ञे न किंचिदनुतिष्ठति, तस्य नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥ अपजस्योभयरूपतयापि यजरहितस्यायमेव लोको दृष्टमेव नास्तिकत्वात्सर्व- जनद्वेष्यस्य सतो नास्ति, यदुक्तम्- १. ३ BN' and BN तथाज्ञातेन. This 13 noted as an alternativo reading 10 BS" BN' तेभ्यस्ततो. This is noted as an alternative read- BN' रूप परिणतेभ्य तत्तनाना- रूपं फल BN रूप मितं फले BN' and BN प्रतिपादित. ५ All except BS' omit TTT. मारण या ६. All excopt BN' यह BN" द्वैपस्य २. ing in Bs.

·सर्वतोभद्रम् [अ.४ "सत्यधर्मच्युतात्पुस क्रुद्धादाशीविपादिव । नास्तिकोऽपि धुद्विजते नन किंपुनरान्तिक ॥” इति । तस्यैवविधस्य पापशीलन्य कुतोऽज्य एतस्माल्लोकात्सर स्वर्गापवर्गालक फलभोगास्पदमदृष्टसजो भवति ॥ अथैतेपा सर्वयज्ञाना कर्मनत्वप्रतिपादनेन ज्ञानयजत्वापति प्रतिपाद- यितुमाह- एक बहुविधा यज्ञा वितता नसणो मुखे । कर्मजान् विद्धि तान् सर्वानेर ज्ञात्वा निमोक्ष्यसे ।। ३२ ॥ एव यथोक्तेन क्रमेण भूरिप्रकारा यज्ञा ब्रह्मगो वेदादे शास्त्रस्य मुखे, तवारेणेल्यर्थ , वितता खैगतिविशेषप्रतिपादनक्रमेण विस्तारिता , ताश्च सर्वान् कर्मजान् वाङ्मन कायव्यापारनिय॑त्वैक्रियासमुद्भवान्यिद्धि, नान्यथैपामात्मलाभोप पत्तिरिति निश्चिनै । येऽपि हि बुद्धिमात्रसाधना यज्ञा , तेषु ताइक्सूक्ष्मवुद्धिव्यापारा- व्यभिचार स्थित एव । तत सहसृष्टत्वादशकयपरिहाराणा कर्मात्मकाना यज्ञाना यथोक्तज्ञाननिष्ठतयानुष्ठानमपर्गसिद्धिहेतुरित्येव ज्ञात्वा सम्यक् प्रतिपद्य विमोक्ष्यसे स्वयमेव केलीभविष्यसि, न निमित्तान्तरमपेक्षिप्यस इति । समुच्चयज्ञानस्य मोक्ष प्रति सोकप्रतिपादनाय विमोक्ष्यस इति कर्मकर्तरिप्रयोग ।। १ 10 बुद्धि २ IO BN' and BSP parasta BS निर्वय॑त्वान् 10 निश्चित्य 10 स्वरे ३ ·सो. ३३] श्रीनगदीनाविपरणम् १४१ अनन्य मानन्य गंमार्थमाह- श्रेयान द्रव्यमयाद्यान्नानया: परन्तप । म मामिल पाय गान परिममाप्यने ॥ ३३ ॥ दयमयाधतादिनि योगनिपादिनपभेदोरक्ष वेदित गम् । तेन सर्वभ्या योभ्यो बानयज्ञ श्रेयान् प्रदाम्पतर । मानमयो नि मा सन् प्रय- यीनोमान सम्पादन । तेन जाने गनि सामानगा र भान्नी- सुग भाति । गजानन दि शानपान गोशाग, भानम् न तु पृथा, यमा प्रयोक्त ज्ञान अगादिविगोन मां गाय का अमिर मंगारिम- पापेक्षया सगा भाने परिममाप्यन प्रपिय गति, ताप दाल असामान्य न माते॥ एपरिष-~- तद्विद्धि प्रणिपान परिप्रग्नेन पया। उपक्ष्यन्ति ने मान शानिनम्तचर्शिनः ॥ ३४॥ तन्नेन तुभ्य मानिन परमानमापतिरानिर रस्त्याप्युगयभून- योधयुता गुग्ग उपदेलन्नि प्रतिपादगिन्नि, कि यात्रभारज्ञानेनेन्याह । तल. दामन यथामतिदिनन्य परमार्थम्य स्वमवेदनेन द्रष्टयर फेन हेतुनोपदेयन। पशिपातेन पादमामपूण सामना प्रहत्येन , तथा परिप्रश्नेन परिन समन्तान १. BV'यर ३. 10सी ३. BS'सनं मानिन r. Ishan B5 सकती ·१५० सर्वतोभद्रम् "[अ.४ सर्वसंशयच्छेदार्थ य प्रश्न पुन पुन प्रार्थनापूर्वमनुयोग तेन ; तथा सेक्या आसन्नखसमर्पणात् सर्वत्र निर्विकल्पया शुश्रूपया । निर्व्याजमक्तिश्रद्धाराधिता गुरव एवंविध महोदयमर्थमुपदिशन्तीति विद्धि निश्चयेन जानीहि ।। कीश तज्ज्ञानमित्याह- यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेव यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेपाणि द्रक्ष्यस्थात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥ - यज्ज्ञात्वा सम्यक् प्रतिपद्ये पुनस्तत्प्रतिपचेरुतरकालमेव सर्वस्यानुष्ठेये वैरिवघरक्षणे स्वधर्म एवाधर्मप्रतिपत्तिरूपेण प्रकारेण मोहं विपर्ययलक्षणमज्ञान न प्राप्स्यसि, येन चै ज्ञानेन करणभूतेन सर्वभूतानि चराचरमाणभृतो मयि परमकारणे तथालनि स्थितानि द्रक्ष्यसि ज्ञास्यसि । किमुक्तं भवति । परमकारणा- भिन्नात्वात्मन सर्वभूताना वास्तवमभेदमनेन ज्ञानेन साक्षात्करिय॑सि । अत्र स्वय ज्ञानमुपदिशन्नपि ज्ञानिनस्ते ज्ञानमुपदेश्यन्तीति भगवान्यदाह, तत्र साक्षा- तत्वानुभवलक्षणे विशेषज्ञानेऽर्जुनस्याभिकाङ्क्षोत्पादन प्रयोजनम् । यत क्रमेणो- त्पन्नविशेषज्ञानजिज्ञासातिशय भगवास्तत्त्वमनुभावयिष्यत्येव ।। युद्धलक्षणे स्वधर्मेऽनुष्ठीयमाने कुत एव ते पापसम्बन्ध , यतोऽस्य ज्ञानस्यायं प्रभाव - १. BS' अशेषेण २. BN'प्रतिपाच ३. I0, BN' and BSP सर्वमेवमय. श्यानु- 10 and BN' ATE BN' omits ६. BS' करिष्यामि All except BS' भावयिष्यनीय BS' omits a ७. ८. ४.

·श्लो. ३६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अपि चेदमि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।' सर्व ज्ञानप्लवेनर जिनं सन्तरिष्यसि ॥३६॥ अपि चेदसि यद्यपि लं सर्वेभ्यः पापेभ्यः समन्तेभ्य. पातकिभ्यो जाति- गुर्वाढिदुष्कृतकारित्वात् पापत्तमः तदपेक्षयातिशयेन दुष्कृतकारित्वात्, तथाप्यस्य जात्यादिवधरक्षणस्य कर्मणः स्वधर्मले सति वृजिनं तजं पापं समस्तं मागरमिव दुर्लड्यं यथोक्तज्ञानलक्षणेन प्रवेन यानपात्रेण लचयिष्यसि ।। यत:- , । यथैधामि समिद्धोधनभस्मसात्लुरुतेऽर्जुन । जानाग्निः सतकर्माणि भरमसात्कुरुले तथा ॥ ३७॥ यथा काष्ठानि दीक्षतरोऽनलो मृतिमात्रपाणि, तथा तेनैव प्रकारेण सर्वाणि नि शेपाणि कर्माणि पुन, फलढानसामर्थ्यक्षपणाज्जान निर्दहति । अनेन लधर्मत्वेनावस्थितानां परमघोराणामपि सर्वेपा कर्मणां नैफल्यापादनसमर्थ ज्ञान- मेतदित्युक्तम्, न तु शास्त्रविहितानाम; यथोक्तं प्राक् " श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः" इत्यादिना ॥ किच अघोरस्यापि कर्मणो मोक्षलक्षणोत्तमफलमासिपर्यवसायिनीनेन- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८॥ B पातभ्यः २. BN, BS' and BS शानादि 10 ज्ञास्यादि ३. To adds त्वं ४. I0 तथासि ५. 10 अर्जुन ३. BH' and Rs ori तथा... सर्वाणि ७. BN समर्थ ८. BN शास्त्रावहि S. BN' adds 95 १०. I0 and BS'सायेन ·१५० सर्वतोभद्रम् [. सर्वसंशयच्छेदार्थ यः प्रश्नः पुनःपुनः प्रार्थनापूर्वमनुयोगः तेन ; तथा सेवया आसनस्वसमर्पणात् सर्वत्र निर्विकल्पया शुश्रूषया । निर्व्याजभक्तिश्रद्धाराधिता गुरवः एवंविधं महोदयमर्थमुपदिशन्तीति विद्धि निश्चयेन जानीहि ।। कीदृशं तज्ज्ञानमित्याह- यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भृतान्यशेपाणि द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥ यज्ज्ञात्वा सम्यक् प्रतिपद्ये पुनस्तत्प्रतिपत्तेरुतरकालमेव सर्वस्यानुष्ठेये वैरिवधलक्षणे स्वधर्म एवाधर्मप्रतिपतिरूपेण प्रकारेण मोहं" विपर्ययलक्षणमज्ञानं न प्राप्स्यसि, येन चे ज्ञानेन करणभूतेन सर्वभूतानि चराचरमाणभृतो मयि परमकारणे तथात्मनि स्थितानि द्रक्ष्यसि जास्यसि । किमुक्तं भवति ? परमकारणा- भिन्नास्वात्मन सर्वभूतानां वास्तवमभेदमनेन ज्ञानेन साक्षात्करिय॑सि । अत्र खयं ज्ञानमुपदिशन्नपि ज्ञानिनस्ते ज्ञानमुपदेश्यन्तीति भगवान्यदाह, तत्र साक्षा. तत्वानुभवलक्षणे विशेषज्ञानेऽर्जुनस्याभिकाइनोत्पादनं प्रयोजनम् । यतः क्रमेणो- सन्नविशेषज्ञानजिज्ञासातिशयं भगवांस्तत्त्वमनुभावयिष्यत्येव ।। युद्धलक्षणे स्वधर्मेऽनुष्ठीयमाने कुत एव ते पापसम्बन्धः, यतोऽस्य ज्ञानस्यायं प्रभाव १. BS' अशेपेण २. BN'प्रतिपाच ३. I0. BN' and BS' सर्वमेवमय. स्यानु- 10 and BN' मोह BN' omits ६. BS' करिष्यामि All except BS' भावयिष्यतीव BS' omits ८.

·श्लो. ३६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अपि चेदसि पापेभ्य: सर्वेभ्यः पापकृत्तमः ।' सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ३६ ॥ अपि चेटसि यद्यपि त्वं सर्वेभ्य पापेभ्य समस्तेभ्य पातकिभ्यो जाति- गुर्वा दिदुपतकारित्वात् पापकृत्तम तदपेक्षयातिशयेन दुष्कृतकारित्वात् , तथाप्यस्य हात्यादिक्धलक्षणस्य कर्मण सधर्मत्वे सति वृजिन तज पापं समस्त सागरमिव दुर्लड्थ्यं यथोक्तज्ञानलक्षणेन प्रवेन यानपात्रेण रइयिष्यसि । यत-- . । यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भरमसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भरमसात्कुरुते तथा ॥ ३७॥ यथा काष्ठानि दीसतरोऽनलो भूतिमात्रोपाणि, तथा तेनैव प्रकारेण सर्वाणि नि शेपाणि कर्माणि पुन फल्दानसामर्थ्यक्षपणाज्ज्ञानं निर्दहति । अनेन खधर्मत्वेनावस्थिताना परमघोराणामपि सर्वेपा कर्मणा नैफल्यापादनसमर्थ ज्ञान- मेतदित्युक्तम्, न तु शास्त्रविहितानाम्, यथोक्त प्राक् “ श्रेयान् खधर्मो विगुण " इत्यादिना ॥ किच अघोरस्यापि कर्मणो मोक्षलक्षणोत्तमफलप्राप्तिपर्यवसायिनीनेन- न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि पिन्दति ॥ ३८॥ - BN'पातरेभ्य २ BN', BS and BS ज्ञानादि TO ज्ञात्वादि ३. Io adds d 10 तथैधासि ५. 10 अर्जुन BN and Bg omtथा,, सर्वाणि ५. BN* समर्थ ८. BN' शास्त्रावहि ९. BN' adds पल १०. I0 and BS सायेन ·१५२ सर्वतोभद्रम् यस्माज्ज्ञानेन तुल्य पावनमन्यद्वस्तु जगति न समावति, तच्चास्य पावनत्वं योगसंसिद्ध ज्ञानसंस्कृतेने कर्मसमाधिना सम्यसिद्ध प्राप्तपरमात्मसमापत्ति- लक्षणप्रष्टफलम्सन् कालेनाभ्यामतीतानुसारिणा शीण चिरेण वा खयमेवा- त्मनैव लभते स्वीकुरुते ॥ तस्य चैवंप्रभावस्य ज्ञानस्य लाभक्रममाह- श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः मंयतेन्द्रियः । जान लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ श्रद्धा आप्तोपदिष्टेऽर्थे निर्विकल्पफलसम्भावना, यवशात्प्राप्तफलस्ये चेतस संगसाद उत्पद्यते। सा च परमेश्वरप्रसादसुरपादपप्रथममञ्जर्या भक्तया सहैवोत्पते, तद्वान् तया युक्त सशयात्मकघोरविघ्नविनाशाचत्पर , नान्यचेता । तभा सयतेन्द्रि , प्रामतिपादितेन क्रमेण वशीटतसकगक्षवर्ग परमपावनं ज्ञानम् अभियुक्त कुतश्चित्परमेश्वरेच्छारितात्साक्षारतपरमार्थादवामोनि । तच प्राप्य- नित्याभ्यासपरिगीलनात् सुदृढप्रतिपत्त्या म्वीत्याचिरेणाल्पीयसैव कालेन परा निरु- तरा शान्ति सकल विप्लवविनाशनिश्चल शम खात्मोपलब्धिजनिता निवृतिमधि- गच्छति मानोति ।। . BS and BS' 9193 ६. BN' एवं 10 संसिद्धी ७. I0, BN* and BS' omt प्रथम. All exeept BS" add यथोक्तेन ८. BN उत्साधते BN' and BS' adds simt ९. BS' and BS' अर्थवर्ग: BN' and 'तीनत्व BN' and BN'परम BN' omits Fire १. २. ३. ११.

·सो. १०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १५३ एतद्गुणविहीनस्तु--- अज्ञश्वाश्रद्धानच संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं मंशयात्मनः॥४०॥ अज्ञो ज्ञानरहितो नश्यति, परापरफलप्राप्त्यभावात् संसार एव निमज्जति । कीदृशः स विनश्यति ? अश्रद्दधान य परमेश्वरानुग्रहाद्विना न किंचिच्छूद्दधाति सम्भावयति, यत श्रद्धाविरहात्संशयात्मा सर्वत्र निश्चयप्रतिपत्त्यभावात्सन्देहमय- बुद्धिः । अतश्च तथाविधस्य सन्दिग्धबुद्धेनीयं दृष्ट एव लोकोऽस्ति । न च पर' स्वर्गापवर्गरक्षणो दृष्ट । ततश्च सुखमपि तस्य नास्ति । संशयितस्य हि वैद्यादिना आप्तेनोक्तव्याध्यादिप्रतीकारहेतौ भेपजादौ सन्दिह्यमानमाध्यादिनाशामावादयमेव लोको नास्ति, कुत परः, सुसं वा लोकद्वयोपभोग्यमिष्टफलं भविष्यति ? र्य पुनरेतदतिरिक्तलक्षणे , तम्-- योगसंन्यस्तकर्माण ज्ञानसंछिन्नसंवायम् । आत्मान्तं न कर्माणि निरक्षन्ति धनंजय ।। ४१ ।। योगेन यथोक्तेन जॉनसस्कृतकर्मसमाधिना संन्यस्तानि अनित्यसुखात्मक- फलाभिसन्धिविरहात् त्यक्तानि क्रियमाणान्येव तिरस्कृतानि कैमर्माणि येन ताहशम्; ८, १. Bs' adds सर्वन BN' बुद्धनाय ३. 10 पैश्या. 10 and BN'T BN'प्रतीकार ६. All exceps BS' परम् 20 All except BN' भोग BN' यत. BN लक्षणस्तन TO and Bg omit शानसंस्कृत BN मर्म येन १०. ११.

·*१५४ सर्वतोभद्रम् [अ:४ तथा ज्ञानेन सदसत्पदार्थनिश्चयपतिपतिम्बपेण यथोक्तेन बोधेन संछिन. निकृत्त- मूलः संशयः सन्देहो येन ते तादृशम् । अतः सत्यात्मप्रतिपतिवशादात्मवन्तं न कर्माणि शुभाशुभानि निरनन्ति, सुखदुःखलक्षणफलढानेन नै स्वतन्त्री- यत एवम्- तम्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः। छित्वनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥ ॥ इति चतुर्थोऽध्यायः॥ तस्मात्प्रबन्धप्रतिपादितात् काराणात् । योगं शास्त्रविहितेषु कर्मसु यथोक्त- जानसंस्कृतेषु समाधि यथोक्तमातिष्ठ समाचर । अत्रोत्तिष्ठ प्रोयुक्तो भव । किं कृत्वा? एवं सर्वदोपैकहेतु संशयं यथोक्तेन ज्ञानखड्गेन छित्त्वा मूलादेव निपीट्य। कीदृशम्। हृत्स्थं हृदयगतमज्ञानसंभूतं मोहप्रभवम् । अनेन हृदयगर्तत्वेन मोहप्रभवत्वेन चादूरवर्तित्वमसारमूलत्वं च सुच्छेदत्वप्रतिपादनार्थमेतदुक्तमित्योम् ।। BN' omits लक्षण BS' and BN' omit Try २. BN' omits न ३. BN' and BN' आत्मना Y, 10 and BS' ६. BN° and BS' निपात्य Io omits अज्ञानसभूत ८, BN गनेन

·सो. १२
श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम्
कल्याणैकनिकेतनस्य जगतां घोराघविध्वंसिनो
धर्मस्यास्य सुरापगाम्भस इव ब्रह्मात्मकस्योद्भवम् ।
आल्यायात्मन एव यत्र भगवान् पार्थाय मायातिगं
खं माहात्म्यमसूचयंत्स विवृतोऽध्यायश्चतुर्यः क्रमात् ।।
इति श्रीमद्राजानकरामविरचिते वाक्यान्वियमाने
सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे
चतुर्थोऽध्यायः ।।
२.
१. 10 सर्वाति
BN and BS' noto this
AS an alternative reud.
BN'रामरचिते
BS' रामकविरचिते
10g.

·॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ अथ द्वितीयाध्यायपरिसमाप्तौ वुद्धिप्रशंसावाफगनि, प्राक् च कर्मयोग- वचनानि श्रुत्वा तेपां च परस्परविरुद्धत्वं मन्यमानेनार्जुनेन "ज्यायसी चेत्कर्मणम्ते मता बुद्धिर्जनार्दन' इत्यादिना प्रश्नो यः कृतोऽभूत्, स भगवता यद्यपि निर्णीत एव तृतीये, নবম বংশবিরে " योगसन्यस्तकर्माण ज्ञानसंम्निसंशयम्" इत्यत्र योगसन्यासशब्दौ श्रुत्वा संन्यासं त्यागं मन्यमानः पुनरुत्पन्नसंशय. अर्जुन उवाच- संन्यास कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च गंससि । यः श्रेयानेतयोरेका तन्मे हि विनिश्चितम् ॥ १॥ हे कृष्ण कर्मणां त्यागं प्रशंससि स्तौषि । पुनश्च तेषामेव योगम् अनुष्ठानेन स्वीकारं स्तोपि । तदेतयोविरुद्धयो कर्मत्यागस्वीकारयो संन्यासयोग- शब्देनोक्तयोगिपर्धनानुष्ठान तावन्न सम्भवति । अतो द्वयोर्मध्यादेकं संन्यासो वा योगो वा य एव श्रेयान् प्रशस्यतर. तन्मे नि सन्देहतया ब्रूहि ॥ १. All excepi BN द्वितीये २. IO, BSt and BSP यच्छ्यान् ३. 10, BSP and BS सुनिश्चितम् ४. BSunit, पुनश्च... ध...स्तौपि ·a श्लो. २] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अथ शब्दविशेषमात्रजनित संशयमर्जुनस्य परिहर्तुम् भगवानुवाच- संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥२॥ सत्यं द्वावप्येतो कर्मणां संन्यासयोगी त्यागखीकारौ भिन्नानुष्ठातृपुरुषा- नुष्ठीयमानापवर्गलक्षणाभ्युदयसंपादको भवतः । यतः केवलज्ञानवादिनः सर्वात्मना कर्मणां त्यागेनापवर्गमिच्छन्ति, समुच्चयवादिनस्तु कर्मणामत्यागेनानुष्ठानेनेति'. द्वयोरपि फलश्रुतिरस्ति। किंतु तयोः संन्यासयोगयोर्मध्यात्संन्यासात्यागात् तमपेक्ष्य कर्मयोगो विहितकर्माचरणं विशिष्यते, उक्तवक्ष्यमाणहेतुपर्यालोचनगा प्रकृप्यते ॥ यथा विशिष्यते तथाह- ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि व काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं वन्वाद्विमुच्यते ॥३॥ समुच्चयानुष्ठाता कुर्वन्नपि कर्माणि नित्यं संन्यासी यदा[सदा] त्यक्तकर्मा बोद्धव्यः । कोऽसौ? यः न किंचिद्वेष्टि, न किंचित्काङ्क्षति। कस्मात्स नित्यसंन्यासी- त्याह-यस्मानिर्द्वन्द्व द्वैपाकाङ्क्षशब्दप्रतिपादितात् द्वेषरागलक्षणात् द्वन्द्वा- निष्क्रान्तः; कर्मायपि कुर्वन् सुखमक्लेशं बन्धात्संसारलक्षणात् दुर्गान्मुच्यते, स्वयमेव मोक्षमाप्नोति । तदिदमत्र तात्पर्यम्-संसारकाराकुहरस्थानां रागद्वेपावेव दुरुच्छेदो BS' प्रमुच्यते १. BN units BN in 1 BN'omit sa 3. ४, BN' कर्मम्यपि २.

·सर्वतोमद्रम् , १५८ अ.'५ बन्धनपाशी, तावेव यथोक्तात्मज्ञानासिना येन छिन्नौ, तस्य क्रियमाणान्यपि कर्माणि अकृतकल्पानीत्यसी नित्यसन्यासीत्युक्त. । यस्तु परिहरनपि कर्माणि रागद्वेपो. छेत्तुं न प्रभवति, 'स संन्यस्तकर्मापि' कर्मकृदेव, तस्कृतस्य तत्फलस्य बन्धस्या- विरामात् । यथा चं सर्वकर्मणां परित्यागानुपपत्तिः, केषांचन वा त्यागे वन्धकारण- मूतरागद्वेषानुपरमः, तथा प्रागेव भूयोभूय. प्रतिपादितं प्रतिपादयिष्यते च ।। इत्थं च समुचिते ज्ञानकर्मणी प्राक्साङ्ख्ययोगशब्दाभ्यां ये प्रतिपादिते, त एव संन्यासयोगशब्दाभ्यामुक्ते; ततः किं ते संशयकारणमित्याह--- साख्ययोगी पृथग्वालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४॥" साङ्ख्यं यथाप्रतिपादितात्मतत्त्वज्ञानम् । योगः तदैविरहविधानविहित- बन्धसामर्थ्यानां विहितानां कर्मणामनुष्ठानम् । तो नित्यमन्योन्यावियोगप्रतिलभ्य- संपूर्णस्वरूपत्यादभिन्नौ । बालास्तत्त्वज्ञानव्यवहारव्युत्पत्तिरहितत्वाद्वालिशाः। पृथक् भिन्नपुरुषानुष्ठेयतया विविक्तावस्थानौ । प्रवदन्ति व्याचक्षते । न तु पण्डिताः परमार्थ- विदः । यत एकमपि सायं योग वा सम्यग्यथाप्रतिपादितेन रूपेणास्थितः समाश्रित, पुमान् उभयोर्द्वयोरपि साययोगयोः फलं कैवल्यलक्षणं विन्दति लभते ।. किमुक्तं भवति । यथोक्तसाङ्ख्यपरसंज्ञविज्ञानसमाश्रयणं प्रपन्धप्रतिपा- दितोपपत्त्या यथाविहितकर्मानुष्ठानरूपं योरामन्तरेण यथोक्तफलपर्यवसायि न भवत्येव ॥ 9. 10 omits of २. BN त्यागाननुपत्तिः ३. Bs' and BN' तद्विरह ४. I0 adds सन् BN' संख्यापर IOश्रयण ·श्लो ५) श्रीमद्भगवद्रीताविवरणम् १५९ योगोऽपि साख्यरहितस्तथैवेति तदेव दयितुमाह- यत्मादयः प्राप्यते स्थान तद्योगैरनुगम्यते । एक साट्ख्य च योग च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५॥ साख्येन ज्ञानेन सम्वट्ठा पुरुषा रक्षणया साट्या इत्युत्ता । तद्वत् योगसम्बन्धाद्योग । तैरेवविधै साख्यैर्यथोक्तज्ञानवद्भिर्यत्स्थान विश्रान्तिपद प्राप्यते, निरुत्तरोपेयतया समाश्रीयते, तदेव योगैरनुगम्यते, पश्चात्कारतया स्वीकि यते । ज्ञानपूर्णत्वादनुष्ठानस्य यत्साह्यै प्राप्यते, तद्योगैरनुगम्यत इत्युक्तम् , पुन कैवल्यलक्षणैकारसम्पादने तुल्यहेतुत्वात्तयोर्मेदोऽस्ति। तत साहय योग चैकमेव य पश्यति जानाति स एव पश्यति । तस्यैव सज्ज्ञानात्मिका दर्शनशक्ति न तु यो जानेन केवलेनेव मोक्ष कर्मयोगेन सर्वेणापि बन्ध इति पश्यति ।। । न , । तदाह- मन्यासस्तु महाबाहो दुःखमालुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिता न चिरणाविगच्छति ॥ ६॥ अयोर्गत अयोगात्। यथोक्तनीत्या कर्मानुष्ठानसमाधानाद्विना सन्यास पुन बन्धसम्बन्धाभावफल कर्मत्याग प्राप्तुमासादयितु दु सम्, हैच्छेनाप्यते इत्यर्थ । १ 10 अयोगातो 4 TO, BS' and BN' To ३ BS योगे Toomits जानाति BS अज्ञानात्मिस To संज्ञानारिमका BS* notes as an alter native reading विज्ञाना स्मिक ·सर्वतोभद्रम् [अ. ५ यस्माद्योगयुक्तः योगे' कर्मसमाधौ युक्तो यथोक्तज्ञानकतानतया नित्यसम्बद्धः सन् मुनिर्भूत्वा शीघ्रमेव ब्रह्म परमात्मलक्षण परं तत्त्वमधिगच्छति । किमुक्तं भवति? ज्ञाननिष्ठत्वेन स्वकर्मानुष्ठानं मुनित्वकारणम्, प्रमप्राप्तिलक्षणस्य फलस्य छलावि- संवाद्युपायभूतत्वात् । न तु केवलं ज्ञानमात्रम्, सर्वात्मना कर्मत्यागानुपपत्तेः, तस्या- नुपायत्वात् ।। " कस्माद्योगयुक्तस्यैव ग्रह सुप्रापमित्याह- योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूता-मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥ यतो योगयुक्तः कुर्वन्नपि कर्माणि न लिप्यते, ततो न चिरेण ब्रह्माधि- गच्छतीति सम्बन्धः। तदेतद्याख्यायते । योगे ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठानसमाधी युक्तस्तत्परतया नित्यसमाहितो योगी संसारिपुरुषाविशेषेण समाचरन्नपि स्वकर्म- वन्धहेतुना तत्फलेन सुखाद्यात्मना न लिप्यते न मलिनात्मतां नीयते, यतोऽसौ विशुद्धात्मा अहंप्रत्ययैकलक्षणोऽय निसर्गनिर्मलचिन्मात्रस्वरूप आत्मा तस्यैतावत्य- शुद्धिः यदनाधविद्यावशायकस्वरूपे जात्यादिविविधावच्छेदभाजि प्रतिनियते देह- माने स्वात्मप्रतिपतिः तदभावमानमेवास्स विशुद्धिः । इत्थं विशुद्ध आत्मा यस्य १. BN' योगी २. I0. BS' and BS' मुक्त ३. BN* नित्य 10 अच्छविलाविस 10 omits न तु...पायत्वात् BS' And BN' read it in the margin ६. BN' and BN' onutol , 10 omits 2017 BS' लक्षणो यो ·श्लो.] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् स तथाविधः सत्यखभावप्रतिष्ठिताहम्मावतया प्राप्तस्वाभाविकमसाद इत्यर्थः । ततश्च विजितात्मा जितेन्द्रियश्चै । अत्रात्गेन्द्रियशब्दाम्यां ज्ञाननित्याप्रपञ्चो विवक्षितः, 'स उभयात्मापि विजितः, स्वशक्तित्वेन स्वेच्छाविधेयप्रवृत्तिनिवृत्तित्वादशीकृतो येन से पदद्वयेन तथोक्तः । एवं हि योगयुक्तः कर्मयोगी शुद्धात्मा सक्रियाग्नु धैर्तमानोऽपि मन्यते। येयमकृत्रिमप्रकाशात्मकस्थभावपरामर्शकरूपा गमाव्यतिरिक्ता शक्तिः सा एवं स्वेच्छानिर्मितज्ञेयकार्यस्वभावविषयमकाशनाय प्रसरन्ती ज्ञान- क्रियाभेदेन द्विप्रकारतयायभासते। तस्याश्च ज्ञानरूपो यो भेदः सोऽन्तःकरणवर्ग:, य: क्रियारूप: स बहिष्करणवर्ग इति । सूर्यस्य यथा प्रभारूपा शक्तिः किरण- चकामनावमासते, तथैवेयं मम शक्तिरेवान्तःकरणबहिष्करणमावेन विजृम्भते । न च प्रकाशमानत्वेन सम्बद्धैराभ्यन्तरबाबरूपैविपयैः कलुपीकतु पार्यते। न हि दिनकरकिरणाः प्रकाश्यैलिपीतादिभिर्मावमेदैः स्वाभासेनोपरजयितुं शकयन्ते । स्वतन्त्रा एव तान् प्रकाशयन्ति । तथैवैते अन्तःकरणबहिप्करणरूपाः शक्तिभेदा मम इत्येवं विजितात्मा जितेन्द्रियश्च ।। नन्वेवमपि विशुद्धात्मतादिव्याख्यातविशेषणविशिष्टत्वं नोपपद्यते । कर्म- योगिनो यतो विषये प्रवृत्तिः, तेभ्यश्च निवृत्तिः उपादेयत्वं हेयत्वं च विना न . ८. ९. १. BN' omita २. roomits अपि IO omits tr TEGAT ४. BN' प्रवर्त All except BN'स ६६ IO adds खरूपं 21 BN' and BN' add ख 10 प्रकाशमानेन DN स्खभासेन BN तथैव ते Bs' omits बहिष्करण 10 and BS येषु १०. A ११. १२.

·१६२ सर्वतोभद्रम् सम्मवति, तत्सम्भवे च रागद्वेपकलको दुर्निवारः; तस्मिन् सति कुतो विशुद्धात्म- वादीनि ! अत्र परिहारार्थ हे गर्भ विशेषणमाह-सर्वभूतात्मभूतात्मा इति । सर्वाणि भूतान्यशेपाः स्थावरजङ्गमा विषयभावमापन्नाः पदार्थाः ; तेषामात्मभूतः स्वरूपत्वं प्राप्त आत्मा स्वभावो यस्य स तथाविधः। किमत्र तात्पर्यम् ? कर्मयोगी किलें येषु विषयेप्वन्तर्बहिष्करणवृत्तिद्वारेण प्रवृत्तिनिवृत्ती भजते, तेषु तस्य यथोक्त- ज्ञाननिष्णातप्रज्ञत्वादेवंविधासु स्थिरा प्रतिपत्ति. । यथा य इमे चेतनाचेर्तनरूपाः पदार्था विषयभावमापन्नाः ते संवेद्यमानताव्यतिरेकेण न तत्तत्स्वरूपं प्रतिलभन्ते। . ततः स्वसंविदेव तेन तेन रूपेणावभासते। तत्त्वतो नैतद्वस्त्वन्तरं किंचिदिति परमेश्वरप्रसादापनीतमायातिमिरत्वादेकस्मिन् परमार्थसत्यात्मतत्त्वे निवृते निवृत्त- द्वित्वावभासविभ्रमया सम्यादृशा सर्वमन्त.करणबहिष्करणविपयात्मकं पदार्थजातं परमात्मस्वरूपादत्यन्तमभिन्नतया निभाल्यन् योगयुक्तः सहजासु शास्त्रविहितासु क्रियासु प्रवर्तमानो न शुद्धात्मत्वादिविशेषणव्यभिचारं भजते ॥ १. BN' त्वादन्यत्र 3. 10 omits this word, ३. I0 भूतानि शेषाः BN' and BN' भूतान्य- शेषाणि BN' and BN' भूताः BS भूततत्वरूपत्वं is noted 19 An alternative read. ing. ५. I0 omits क्लि ६. “BN' omits अचेतन ५. BN, BS' and BS'प्रतिलम्बन्ते ८. I0 विभ्रमायाः ९. B परमार्थखस्पात् is noted 29 An alternative read. ing.

·श्लो. श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १६३ . तमेतं कर्मयोगिनः समाधिमासनप्राणजयप्रत्याहाराद्यभ्यासपरिकर्मनिरपेक्ष यथोपस्थितविषयसंस्पर्शऽप्यविलुप्तपरवैराग्यं सर्वथा सर्वस्य सुलभपरमात्मप्रतिष्ठा- राभलक्षणं निरतिशयरूपं फलं वितत्य प्रतिपादयितुमाह- नैव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् । पश्यन्शृण्वन्स्पृशञ्जिघनश्नन्गच्छन्वपञ्छुसन् ॥ ८ ॥ प्रलपन्विसृजन्गृहन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९॥ अतोऽसौ युक्तो व्याख्यातस्वरूपः कर्मयोगसमाहितः कुर्वन्नपि न लिप्यते, यतो नैव किंचित्करोमीति मन्यते । सर्वासु क्रियासु लोकवद्वर्तमानोऽपि नैष्कर्म्य- फलमेव प्रतिपद्यते इति सम्बन्ध । किं कुर्वन्नेवं मन्यते ? पश्यन्नित्यादिना सर्वे- न्द्रियवृत्ती प्राणवृत्तीय प्रवर्तयन्नपि इति । धारयन् एवंविधामस्य कर्मयोगस्य यथोक्त- फुलपाप्युपायभूतां धारणामुगृहन् । कथम् धारयन् ? दर्शनादिक्रियासु प्रवृत्तान्यपि इन्द्रियाणि प्राणाश्च इन्द्रियार्थेपु स्वेषु स्वेषु विषयेषु वर्तन्तें , सम्बन्धमानं तैरनुभवन्ति, न तु तेषु खविषयसम्बद्धेषु नित्यनिरतिशयचित्प्रकाशस्वभावस्य मम लोकवदागा. ६. १. BN' and BN' आसन्न २. 10 लप्स परं ३. I0 omits this word. ४. To and BN लक्षण 4. IO, BN and BS* omit रूप BN' खपन् जपन् BN स्वपन वपन् 10वसन् वपन् BS वसन् जपन् ७, Ioomatsच :८. 10 वर्तते ९. I0 भवति ·सर्वतोभद्रम [अ५ दिक स्पशोऽन्त सम्भवतीति। "पश्यन्" इत्यादिना "निमिषन्" इत्यन्तेन मन्धेन सर्वेन्द्रियप्राणवृत्तय सगृहीता । तथा च बुद्धीन्द्रियवृत्तय श्रवणस्पर्शनदर्शनरसन प्राणरूपा क्रममनपेक्ष्य “पश्यन्" इत्यादिना "अनन्" इत्यन्तेन पदपञ्चकेन प्रति- पादिता । एवमेव वचनमहणगमनविसर्गप्रननेनरूपा कर्मेन्द्रियवृत्तय 'प्रलपन गृहन् गच्छन् विसृनन्' इति पदचतुष्टयेन प्रतिपादिता । यत 'विसृजन्' इति पदेन विसर्ग जैननरूपे द्वे वृत्तो प्रतिपादिते । 'स्वपन्' इत्यनेन मनोवृत्ति प्रतिपादिता, स्वापावस्थाया हि मन एव वृत्तिमनुभवति, नेन्द्रियाणि । 'उन्मिपन्निमिपन्' इति पदद्वयेन बुद्धिवृत्ति प्रतिपादिता, निश्चयात्मिका हि बुद्धिवृत्तिरिति । सा भावविषयत्वेन भवन्त उन्मे शब्देनोक्ता, अभावविषयत्वेन भवन्ती निमेपशन्देन । भावाभावी हि बुद्धिवृत्तिरेव निश्चिनुते । अहङ्काररूपा तु वृत्ति 'पश्यञ्छृण्वन्' इति कर्तृतया व्यपदिष्टे पुरुष एव वर्तते-इत्येता अन्तर्बहिष्करणवृत्तय । 'श्वसन्' इत्यनेन प्राणवृति प्रतिपादिता, माणधारणमेव हि श्वसनमिति। तदिदमस्य चाकयस्य तात्पर्यम्--"यस्मिन् सर्वम्" इति व्याख्यातस्वरूपस्य परस्य तत्त्वस्यात्मन एव परमेश्वरस्य ताइक्वभावपरा- मर्शमातात्मिका या शक्तिरव्यतिरिक्ता सैव तदिच्छावभासितज्ञेयकार्यात्मकजग लीडनकविषयत्वेन प्रसरन्ती तन्मायाननितविपर्ययदर्शनाना सासारिकपुरुषाणा १ 10omts प्राण २ BN' प्रजनरूपा ३ ८ TO adds 7 BA and BN' खभाव 10 उन्मिप BS' adds इति 10 श्वसन्निति BV and BA'sdd आदि BS' and BN'प्रजनरूपे BV, BN' and BS प्रतिपाद्यते ४ ५ ·लो. १०] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् १६५ समहेण ज्ञानक्रियारूपा अन्तर्बहिष्करणप्राणवृत्तिभेदेन चतुर्दशमार्गप्रसूतत्वेनाव- भासमाना संसारबन्धहेतुत्वेन पर्यवस्यति; परमेश्वरानुमहादेवं उन्मिपितपरिमृष्ट- द्वैतफल निर्मलनिजज्ञानचक्षुषां सर्वव्यवहारव्याप्टतानामपि यथोक्तखभावमात्र. परामर्गकरूपतया यथोक्तकर्मयोगिनामवभासमाना परमात्मसमापत्तिलक्षणमोक्ष- फल्याप्त्यर्थमेव कल्पते इत्यतो युक्तो नैव किचित्करोमीति मन्यते इत्यायुक्तम् ॥ इदानीमेतदेव प्रकटयितुमाह- ब्रहाण्याय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥१०॥ , ब्रह्मणि परमात्मनि सर्वाणि क्रियमाणानि कर्माण्याधाय तच्छक्तित्वेन विनिवेश्य, अत एव से स्वरूपव्यतिरिक्तत्वेनावभासमानेषु विषयेषु निमगचित्तत्वं लौकिकं त्यक्त्वा यथोक्तया जानशा परमेश्वरभावानुपविष्टो य करोति, सर्वाः क्रिया. समाचरति, स लौकिकवत् पापेन फर्मफलरूपेण सुखाद्यात्मना न लिप्यते, न this SA BS adds अपि २. BN' omits प्राण ३. BN' प्रवृत्ति BS' And DN' Add तु ५ 10 सर्वस्य ६. I0 मानपर ७. BN लक्षणा ८. I0 and BN* आदाय BS' notes reading 10 and BN BIETY १०. BN' and BN' सङ्ग ११. IO adds खरूपरा १२. BN' and Bs' onit thra word, ·१६६ सर्वतोभद्रम् क्लपीक्यिते । कथम् ? अम्भसा सलिलेन निर्यवधानतया सुसशिष्टमपि कमल- दलमिव ॥ यत्त एवमत कायेन मनमा बुद्धया केनलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कम कुर्वन्ति सङ्ग त्यक्त्वात्मसिद्धये ॥ ११ ॥ कायग्रहणेन कर्मेन्द्रियाणि, मनोबुद्धिमहणेनान्त करणम्, इन्द्रियमहणेन बुद्धीन्द्रियाण्यत्र गृह्यन्ते । एते केवरैस्तद्विपयादहकाराद्यपरिग्रहाद्विशुद्धै पृथग्भूतैर्वा कर्म यथास्व व्यापार शास्त्रचोदितया शरीराघव्यभिचारितया च दुस्त्यज योगिन कर्मयोगसमाहिता कुर्वन्ति अनुतिष्ठन्त्येव, किंतु यथोक्तस्य सत्यस्यात्मन सिद्धये अहन्तया प्रतीतिनिप्पत्तये सन त्यक्त्वा कुर्वन्ति । किमुक्त भवति । सनत्याग एव सन्यास , न कर्मत्याग । स च सगत्याग कर्मफलत्यागात्मनन्धप्रतिपादिताद् भवतीत्याह- युक्तः कर्मफल त्यस्त्वा शान्तिमामोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ १२ ॥ यो ज्ञाननिष्ठतया कर्मणि युक्त सन् अनभिसन्धानेन कर्मफल त्यक्त्वा नैष्ठिकी निष्ठाया परस्या काष्ठाया स्थिती शान्ति द्वैतप्रत्ययलक्षणक्षोभरहितसत्यात्म- १ २ BN and BN' स्थित BN and BN' शुद्धये BS' notes this as alternative reading R ·श्लो. १३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १६७ स्वरूपविश्रमात्मकं प्रशमं समधिगच्छति । यस्तु निसर्गदुस्त्यजे कर्मणि सर्वदा प्रवृत्तस्सन युक्तो न भवति, यथोक्तेन क्रमेण समाहितो न भवति, सोऽवश्यमेव फलसहित्वाध्यते संसारे नियम्यते ॥ . . अथैवविधयोः कर्मयोगसंन्यासयोरध्यायेऽस्मिन् प्रबन्धप्रतिपादितयोरुप- संहारावसरे स्वरूपानुवादपूर्व तदनुष्ठातुर्नष्ठिकी फलसिद्धि स्फुटीफर्तुमाह--- सर्वकर्माणि मनसा मंन्यस्यास्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देहे नैव फुर्वन्न कारयन् ॥ १३ ॥ इह मन.शब्देन बुद्धिरेव विवक्षिता ; तथ द्विविधं मनः, लौकिकं योगि- सम्बन्धि च तत्राचिन्त्येधरमायाशक्तिवशादुद्भूतद्वैतप्रत्ययतिमिरमय लौकिकम्, येन लोक एकमेव परमार्थसतत्त्वं नानात्वेन मन्यते । 'योगिसम्बन्धि तु येन भगवदनु- ग्रहाविर्भावितविद्याशक्तिविमलीकृतेन योगिन सर्वभावान् यथोक्तपरमात्मैकरूपतया मन्यन्ते, तदेवंविधमुभयात्मकत्वं मनसो मुनिनैवानुगीतासु भगयद्वचसैवार्जुन- बोधायैवेतिवृतविरचनक्रमेण प्रदर्शितम्, यदाह- उने वाड्मनसी गत्वा भूतात्मानमपृच्छताम् । आवयोः श्रेष्ठमाचक्ष्य छिन्धि नो संशयं विभो । १. २. BS' विश्रामा BS' and BN' Perut All except Bs' omit यथो... ६. ३. 10 omits संसारे नियम्यते BN' and BN' omit योग BN' सत्तर्व B योग BN' and BN' भूत्वात्मानं न भवति BN' बध्यते ९.

·१६८ सर्वतोभद्रम् मन इत्येव भगवास्तदा प्राह सरस्वतीम् । अह कामदुधा तुभ्यमिति त प्राह वागथ ॥" स तामाह- 'स्थावर जगम चैव विद्धयुभे मनसी मम । स्थावर मत्सकाशे चै जगम विपये तव ॥” इति । एवविधेन सुस्थिरपरमात्मस्वरूपमैननैकनिष्ठत्वात् विरतया स्थावर- गन्दोत्तेन परमेश्वराभ्याशवतिना मनसान्त करणेन सर्वकर्माणि चित्तवाकाय- निर्वया सर्वा क्रिया शास्त्रचोदिता शरीराव्यभिचारिणीध सन्यस्य बन्धहेतु- नानाफलागिसन्धित्यागाद्ब्रह्मण्येव निक्षिप्य तेनैव क्रमेण वशी जितात्मा स्वीकृत- स्वभाव सन् कर्मयोगी मुखमास्ते ओषमवतिष्ठने, निसर्गनिवृत्तनिखिरलेशसम्पर्क- निसरानन्दमये स्यात्मनि विश्राम्यतीत्यर्थ । कीदृश सन्लास्तेअस्मिन्नेव पुरे देहे एव अधिष्ठानसामान्याद्गृहल्वेन निपिते। अत कीशे नवद्वारे, चक्षु श्रोत्र- प्राणछिद्राणि पडद्वाराणि दर्शनश्रवणप्राणक्रियाप्रतिवानि, तथा मुखपायूपस्थानि श्रीणि रसनविसर्गक्रियापत्तिवानि इति नवद्वाराणि, यस्मिन् तत्राद्वयचिन्मात्र- परमात्मस्वभावविश्रान्तत्वात् सर्व क्रिया सर्वाणि कार्याणि स्वरूपमानत्वेन प्रति १ ३ TO and BN' अभ्यास ४ BN' विद्यते BN विद्धते These two readings are probably mistakes for fasta BN, B\' and BS' omit मनन ५ BN' omits नाना BN' निस्प्यते IO BN and BS mit बमोनि ६ २ तभा.

·लो. १४] श्रीमद्भगद्गीताविवरणम् पद्यमानो न कुर्वन् इतरशरीखित् कर्माभिमानमर्ननुभवन् । केचिकित प्रतिशरीरं भिन्नान् शरीरिणः म्बामाविकेन प्रतिनियतेन कर्तृत्वेन युक्तान्मन्यन्ते; तथा न कारयन्नान्यान्ययोजयन् ; आरे हि केचन सन्निधिमात्रेण जडायाः प्रकृतेः क्रिया- प्रवृती प्रयोजकमात्मानं मन्यन्ते । अस्य तुभयथापि कर्तृत्वं प्रतिपिध्यते ॥ अयं हि परमात्मसमापन्नत्वान्न करोति न कारयति; अत एव परमात्म- स्वरूपं स्मारयन्नाह- न कर्तृतं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥१४॥ यस्मादद्वयचिन्मात्रैकस्यभावप्रतिष्ठत्वात्प्रभुरीश्वरः परमात्मा वास्तवेन रूपेण लोकस्य तन्मायामहिमोगावितपरभेदस्य जीववर्गस्य न कर्तृत्वम् ; तासु तासु क्रिया, प्रतिनियतफलास्वनुष्ठातृत्वं सृजति; नापि पुण्यपापलक्षणानि कर्माण्यसौ कस्यचित्सृजति ; ने च सुखाद्यात्मकै तत्फलै संबन्धम् ; अतस्तत्त्वरूपसमापन्न कर्मयोगी तादृश एव भवतीति पूर्वलोकेन समति ननु यद्येवं यथोक्तस्वरूपमात्रनिष्ठत्वादीश्वरो न करोति न कारयति, तत्कुतोऽयं जगब्यवहार इत्याह--स्वभावस्तु प्रवर्तत इति। स्वभावशब्देन प्रकृत्य- १ BS' अनुभवत् 10 प्रतिष्ठित्वात् ३. I0. BN' and Bs add प्रनि- नियतामु ४. BS' omitनच...संबन्ध २, 22 ·१७० सर्वतोभद्रम् परपर्याया मायाशकिरेवाचिन्त्यस्वरूपोच्यते। सा प्रवर्तते, अनन्तभावभेदोद्भूत- विचित्रजगद्गन्धर्वनगरावभासनाय प्रसरति । सा हि वास्तवसर्वभावाभेदा ख्यातिमान- जीविता प्राक्क्षतिपादितया अविद्यया सर्वमिदमाभासयति । एवमवभासमान- मप्येतत्तत्त्वज्ञानदृशा परामृश्यमानं यथोक्तपरमात्मस्वरूपान व्यतिरिच्यते ॥ ततः परमेश्वरस्य प्रतिनियतकार्यकर्तृत्वादिः न वास्तवो धर्मः; तस्मान्माया- कृत एव रन्धमोक्षविभ्रमोऽयमिति प्रतिपादयितुमाह- नादत्तं कस्यचित्पापं न चैवै सुकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥ ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेपामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥. विभु यथाप्रतिपादितस्वरूप ईश्वरो न कस्यचिजन्तो. परमार्थतः पाप बन्धकारणभूतं कल्मषमादत्ते अपहरति, येनासौ जन्तुस्तदपहरणादपवर्गलक्षण श्रेय, न च मोक्षकारणं सुकृतं कस्यचिदादत्ते, येनासौ तदादानासंसार- पन्धलक्षणमश्रेय मामोति। कतर्हि बन्धहेतुर्जन्तूनां मोक्षहेतुर्वेत्याह-अज्ञानेन पारमार्थिकपरमात्माभेदाप्रथनमात्रखरूपेण ज्ञानाभावेन मिथ्याज्ञानेन सन्तमसेनेव, प्रामोति । . BN' and BN' अनित्यया BS' notes परमार्य san alternative reading, ४. ३. BN' न चैवं Bs' परिहरति 10 सदादा तदादानादात्माने संसार ·श्लो. १५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १७१ पदार्थस्वरूपं ज्ञानं यथामतिपादिततत्त्वप्रथनात्मको बोध'; आवृतं संप्रति तिरस्कृतम् तेन हेनुना सर्वप्राणिन मुह्यन्ति शरीरादावात्मप्रतिपत्तिग्रहणलक्षणविपर्ययज्ञानमय- दृष्टयो बन्धमनुभवन्ति। येषां पुनस्तद्यथाप्रतिपादितमज्ञानं यथोक्तेनात्मनो ज्ञेयस्य तत्त्वस्य ज्ञानेन नाशितमपध्वंसितम्, तेषां परमेश्वरानुग्रहाद् यथोक्तकर्मयोग- संन्यासानुष्ठानाधिकृतानां योगिना तज्ज्ञानं परं प्रकृष्टमुपेयं परमात्मखरूपलक्षणं यस्तु प्रकाशयति प्रथयति । कथम् ? आदित्यात्। यथादित्यो भगवान् समयाभ्युदित सन् दुर्निवारमपि सान्द्रमन्धकार प्रभामात्रेण पर्यस्यन् दृश्यं वस्तु सर्व नि.संशयतया प्रकटीकरोति, तथैव ज्ञानमेतदीश्वरानुग्रहेच्छावसरोन्मिपितं सस्वरूपतिरोधान- कारणमज्ञानं तिरस्करोतीत्युपमानार्थ. ॥ तदेवंविधं यत् परवस्तुप्रकाशात्मकमज्ञानध्वंसकं च ज्ञानम्, तदभ्यासफल- प्रतिपादनायाह- तबुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्घोतकल्मपाः ॥१७॥ बुद्धिर्नानाभूतबोध्यवस्तुसाधनभूतं कारणं प्राधान्यात् । तया समस्त करणवर्ग उपलक्षितो बोद्धव्य । आत्मशब्देन च बोद्धा पुरुष उच्यत इति । तत्र यथोक्ते ज्ञाने एव पर्यवसिता बुद्धिपा ते तद्बुद्धय । तथा तदैव ज्ञाने आत्मा येयां ते १ BSमके वोधे २ 10, BN' and BN' omit ३. BS' And BN' तथा ४. BS' AU 18 noted as an alternative reading. TO and BS' omit भूत ६. I0 and BN' omit सदबुद्धयः... येषां ते ·सर्वतोभद्रम् अ५ तदात्मान , यथोक्तज्ञाननिष्ठाहप्रतीतय इति सकललोकव्यवहारनिरन्धन बुद्धयात्म- लक्षण द्वयमद्वैतज्ञानमय येपा ते तथाविधा । तथा निष्ठाशब्देन परमोपेय वस्तुसीमात्रोच्यते । परायणशब्देन च तत्प्राप्त्युपायो विवक्षित , येन तत्पर । यत इति तज्ज्ञान यथोक्त निष्ठा येषा ते सन्निष्ठा । तदेव परायण येपा ते तत्परायणा इत्युपेयोपायलक्षण द्वय योगिव्यवहारविषयम् । यथोक्तज्ञानात्मकमेव येपा ते एवविधा तत्त्वज्ञाननिबन्धनसकरससारापवर्गविषयपदार्थमात्रा , अतै एवविधेन ज्ञानेन निर्धीत नि शेषेण प्रक्षालितमज्ञानरूप कल्मप पाप येषा ते तथाविधा योगिन । अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति, अभूय सम्भव मोक्षमामुवतीत्यर्थ ॥ अथेदृशाना योगिना सकलोकविलक्षणा चित्तवृत्ति प्रतिपाद यिनुमाह- विद्यापिनयसम्पन्ने नाणे गवि हस्तिनि । शुनि चव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥१८॥ विद्या शास्त्रम् , विनय तदर्थानुष्ठानविषयो नियम , ताभ्या सपल समृद्धो यो त्रामण , तस्मिन् । तथा गवादिषु तिर्यक्षु भयाहारमैथुनमात्रपर्यवसित १ BS' परमे परमोपेय 10 परमेय BN तत्परमप्यत इति B'तत्परमगम्यते प्यते इति Io and BS'लपण TO BN and B\' सार्या BN BY' and BS' add एव 10 BS and BN लोकाविलभ 10 By' an! BS" नियम विशेष 111 resd a ३ ८ Ti o read ing given above is noted 83 an alternativa de in BS alone ·श्लो. १९J श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १७३ -- सर्वतिपुतथा श्वपाके मनुप्यभावेऽपि निर्यलाये ; पण्डिता यथोक्ततत्त्वज्ञान- प्रबुद्धा । समदर्शिनः समं सामान्यमेकमशेषविशेषणासंस्पृष्टसभावं चिन्मात्रं द्रष्टुं प्रतिपतुं शीलं येषां ते तथाविधा ) किमनेनोक्तं भवति ? ये समुचम्मितदिव्यज्ञान चक्षुप ते मायोपैतदृष्टिभिर्नानात्वेन परिदृश्यमान समस्तं भावजातं वकरूपतया नित्यमालोफयन्ति । न चै मन्तव्यम् । यथा ते बाह्मणादौ विहितं समाचार श्वपचादिपु प्रयुजते, श्वपचादिपु विहितं ब्राह्मणादिषु इति विक्रमणि स्थिता सन्त पारमेश्वरी जगद्यवस्थां व्युत्थापयन्ति ।। ते हि यथास्थितमेव जगद्भावविस्तारं अमात्मकं पश्यन्ति, न तु न्युत्थान- माचरन्तीति तामेव समदर्शिता विकृणोति- न ग्रहण्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरखुदिरसमूहो ब्रह्मविद्ब्रह्मणि स्थितः ॥ १९ ॥ यो ब्रह्मवित् आगमतो यथोक्तमझतत्त्ववेदी स्थिरबुद्धि प्रबलैरपि विकल्पैर- प्रकम्प्यमति , अत एषासमूह हेयोपादेयवस्तुनोरसन्दिग्धत्रुद्धि सन् तस्मिन् शास्त्राधिगते ब्रह्मणि परमात्मनि स्थित सततपरिशीलनाद्विश्रान्त स प्रियाप्रियप्राप्या - BS' उपहित २. All except BS' परिमृश्यमान ३. BN'ब्रह्मणादौ ४. Io obs ते हि...पश्यति BN' and BN' add hore the following verse – इहैव तैर्जित. सर्यो येषां साम्ये स्थित मन. । निर्दोष हि मम ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिता:॥ ६. BS स्थिरतत्वबुद्धिः ·१७४ सर्वतोभद्रम् [अ. ५ महर्षोद्वेगौ विपमदर्शित्वपिशुनौ संसारिपुरुषोचितौ न भजते । ततो बामणगवादिषु पण्डिताः समदर्शिन इत्युक्तम् ।। ईशे च नमणि स्थितिः सर्वथा बाह्यविषयपरिहारेणैव भवतीति केवल- ज्ञाननादिना पक्ष । स पूर्वोक्तोपपत्त्या न सम्भवति, कथंचिद्वा संभवन्नपि सच्छल इति शास्त्रविहितविषयनिष्ठतैव ब्रह्मणि स्थितिनिर्विप्लवेति समुच्चयपक्षमेव निर्वाह- यितुमाह-- बाह्यस्पर्शप्वसत्तात्मा रिन्दत्यात्मनि यः [यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुरवमव्ययमश्नुते ॥ २०॥ आत्मनि परस्मिंस्तत्त्वे स्वभावसिद्ध यत्सुखं नित्यानन्दलक्षणो धर्म, तद्बाह्य- स्पर्शेष्विदन्तावघार्येषु शब्दादिप्वविरुद्धप्वसत्तात्मा सम्याज्ञानवशादात्मैकनिष्ठत्वे सत्यनिमग्नान्त करणो योगी विन्दत्युपलभते । स योगयुक्तात्मा योगे कर्मसमाधौ युक्तात्मा ज्ञाननिष्ठतया नित्यनिममान्त करण सुखमल्लेशेनाव्ययमविच्छिन्नं कृत्वा त्रैम परमकारणमश्नुते स्वात्मतया व्यामोति ॥ म कथं बाह्यस्पर्शेप्यात्मवर्तिसुखं योगी विन्दतीति प्रतिपादयितुमाह---- ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्नेय न तेषु रमते बुधः ॥ २१॥ १. B संसारपुरु BN' and BS' नित्यावहितान्त:- ३. BN' and BN' योगी...करण: 10 उपलमेत BN omits 1757 ४. BN सत्यनियमान्तःकरणः ·श्लो. २२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १७५ - हिशब्दो हेतौ। यस्माये सस्पर्शजा शब्दादिविषयसम्पर्कजन्मानो मोगा कामा , ते जन्मविनाशयुक्तत्वादनित्या सन्त प्राप्तेपु सल्लु वियोगजस्य दु खस्य व्यभिचारादप्राप्तेषु च प्रार्थनात्मक्स्य दु खस्यायभिचारादु सयोनय एव, दुस. मेव ते जनयन्ति, ततस्तेषु भोगेषु बुधो ज्ञानवान् न रमते न प्रीतिमनुभवति । किमनेनोक्त भवति ? कर्मयोगी सत्य ससारिपुस्पवदिन्द्रियेविषयान् भजते, न तु तज्जनितेन सुखेनासो सुखितो भवति । स हि खाभाविकामयति सुसमनुभवतीति बुधस्यैवविधस्यैवै योगित्य च प्रतिपादयितुमाह- शकोतीहैव यः सोंदं प्राश्शरीररिमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स योगी स सुखी मतः ॥ २२ ॥ य इहैवास्मिन्छरीरे तिष्ठन् तदव्यभिचारविपयसम्बन्धयशादागद्वेपादिजं सरैम्भमात्मैकनिष्ठतया सोढुमवधीरयितु देहत्यागादगेव शक्नोति प्रभवति स योगी समाहित । स च सुग्वी निरत्तरानन्दरक्षणसमाधिफ्लवान, यत तत्त्वविदोऽन्ये हि केवलज्ञानवादिनो विषयेभ्य पलायमाना योगमभ्यस्यन्ति, तेपामन्तरप्रेप्सुषु तेप्वाततायिपु सत्सु इहैव देहे दुर्लभो योगस्तत्फलं चेति। यदि पर ते देहत्यागे तदयाप्स्यन्ति । यस्तु कर्मयोगी सत्स्वेव विषयेप्यविलुप्तामस्थिति स जीवन्नेव मुक्त इति स एव योगी, स एव च सुखीत्युक्तम् ॥ ३ १ BS' एवं BN' BN' and BS' विमोचनात् TO BN' and BN' संदर्भ BS' notes this as an alternative reading 10omitsच ४.

·१७६ सर्वतोभद्रम् [अ. ५ अत एव तत्स्वरूपमाह- अन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तज्योतिरेव यः। म पार्थ परमं योगं चत्मभृतोऽधिगच्छति ॥ २३ ॥ - , सुखं तत्तक्रियाफलभूता निवृति.'। आरम्यतेऽस्मिन्नित्याराम , सुखानु- भवाधिकरणम् । ज्योति तदुभयव्यक्तिहेतु प्रकाश ; तत्त्रितयमप्यन्तरात्मन्येव यस्य स तादृश , सर्वत्र संवेद्यमाने वस्तुनि विगल्तिानात्मप्रत्यय । अत एव ब्रह्मभूत ब्रह्म परमात्मस्वरूप प्राप्त । परमं योग निरुत्तर समाधिर्मधिगच्छति प्राप्नोति ।। यस्मात्- लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृपयः क्षीणफल्मपाः । छिनद्वधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २४ ॥ ये महात्मान छिन्नद्वैधा त्रुटितद्वैतपत्ययात्मकसंसारबन्धशृङ्खलाः; यत क्षीणकल्मपा , विनष्टाखिलराज्ञानमयमहापातका ऋपय सम्यग्दर्शिन , अत एव स्वरूपव्यतिरिक्तं वस्तुजातमपश्यन्त सर्वभूतानामात्मन इव हिते अनुकृले वस्तुनि रता अभिनिविष्ठा ; ते निर्वाणं तापनयेणासंस्पृष्टत्वात् प्रशान्तं बम पर तत्त्वं लभन्ते प्रामुवन्ति, न तु ये व्यतिरिक्तत्वेन विपयान्मन्यमानास्तेभ्य परायन्ते । ते हि द्वैतबन्धादनिर्मुक्ता एव ॥ BY' निवृत्ति, ३. 10 omits अधि ४. BN', BN' And BS' असंस्पृष्टं २. BN" हेतु ·श्लो २५]] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् १७७ एतदेव विशिनष्टि-~- काममोधरिमुत्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अमितो नमनिर्माण वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २५ ॥ ये रागडेपादिदोपविरहितत्वेन येतचेतस निगृहीतान्त फरणा, न तु विषयवियुत्तत्वेन तेपा विदितात्मना विज्ञातपरमारणस्वरूपाणा मुख्यरक्षण युताना यतीना परमयोगिना यथोक्त निर्माण नमामित सामुख्येन वर्तते ।। ततो नेवायोगिन सकाशात् कर्मयोगिनो विशेष प्रतिपादयितुमार--- स्पर्शान हला पहिर्गयांचधपान्तरे क्षुः । प्राणापानी समी कत्या नामाम्यन्तरचारिणी ॥ २६ ॥ यतेन्द्रियमनोबुदिमुनिर्मोधपरायणः । गितेच्छाभयमोधो यः सदा मुक्त एव मः॥ २७ ॥ न य एवविधौ मुनिर्य तिस्सन् मोक्षपरायण मोक्षपरमेति तत्प्राप्तिफाम , तु मुक्त, हेयोपादेययम्त्वारम्वनचित्ततया रागद्वेपादिदोपाविर्मावावियोगात् । यस्य तु इच्छाभयोधा पून्यारयाता दुर्गाराश्चित्तदोपा सदा नित्यमेव निसर्गनिर्दोप- १ ४ २. 10 omats यत. युरुत्पन 10 Pv and BN* मुनि य स मुनि BY' sa1 BNN 10 दोपाधियोगार BN दोषाभियोगात् This is noted as an alterna tive reading in Bg" BN दोपावियोगात् ३ 23 ·१७८ सर्वतोभद्रम् . [अ.५ . स्वात्ममात्रप्रतिष्ठत्याद्विशेपेणापुनरावृतिरक्षणेन गताः प्रध्वन्ताः, स तादृश- कर्मयोगी मुक्त एव ; यतोऽस्यात्मनः सामान्यसविलक्षणा स्वभावश्रद्धाशक्ति दी माया- वशात् स्वरूपाविमर्शिनी सती नानादेहाद्यहंप्रत्ययनिरद्धा हेयोपादेयवरत्वनुसारिणी विषयत्वमनुभवति, तदा रागादिदोपोपरक्तं चित्तमिति सैवोच्यते ; यदा तु तैपि. विद्यावशाद्वियुज्यते, तदा नित्यानन्तनिरुपम मल्यैकरक्षण स्वरूपं प्रतिपद्यमाना संविन्मानरुपैवावशिष्यते, यदुक्तम्-- " चित्तमेव हि संसारो रागादिल्लेशदूपितम् । तदेव तैर्विनिर्मुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥" - तदेवं सत्स्वेव विषयेषु रागादिदोषोन्मेषशून्यत्वात्परमार्थसमापन्न. कर्म- योगी जीवन्नेव मुक्तः । यस्त्वेतव्यतिरिक्तरक्षण एवंविधो योगी, सं परं मोक्षप्रयण एव, न तु मुक्तः । कीदृश ? यतेन्द्रियमनोबुद्धिः। यतानि निगृहीतानि इन्द्रियाणि करणानि मनश्चित्तं सङ्कल्पात्मकं बुद्धिरध्यवसायात्मिका येन स तादृशः। किं कृत्या? एवंविध बाह्यान् ग्राह्यत्वेन व्यतिरिक्ताञ्छदादीन् स्पर्शानिन्द्रियैः स्पृश्यमान- त्वात् स्पर्शशब्दवाच्या विषयान् बहिः कृत्वा। इन्द्रियैरग्रहणेन चेतसो व्यतिरिच्येत्य- नेन विशेषणेने इन्द्रियाणां विषयेभ्यः प्रत्याहारलक्षणं योगा प्रतिपादितम् । तेन च ७ १. BN', BN' and BS' प्रतिष्ठित्वात् 10 and BN' add च ३. TO नित्यानन्द Y. BS', BN' and BN'ELLE 10 and BN TERT BS notes this as an alternative feeding. f. 10, BS' and BN omit : 10 मोक्ष एवं प्रवण एव ८. 10 कृत्वानेवविधः BN' and BN' बाह्यत्वेन १०. BS विशेषण ...

·लो. २८] श्रीमतगद्गीताविवरणम् १७९ १ पूर्वभावीन्यासनपागजयादीन्यान्याक्षितानि । अन्यत्कि मृत्वा । अयोरन्तरे ममध्ये चक्षुर्दर्शनशक्तिं कृत्वेति । अनेनापि धारणालक्षण योगाइमुक्तम्। घूमध्यलक्षणे देशे तेजोमात्रारम्मनतया चित्तस्य बन्धो हनेनोक्त । किर नासाभ्यन्तरचारिण नासाया सत्र्यापसव्यनाडीद्वयात्मकम्य सुखावयवस्याभ्यन्तरे चरितु शील ययोस्तो तथाविधी प्राणापानसजो शरीरौ मारुती समो योगपयेन तुल्यरूपया बहना- समानौ। सम्पावत्यनेनैकाप्रमुद्धिसम्पाद्य ध्यानलक्षण योगालमुक्तम् । एकवस्त्वा- लम्बने ह्यन्त करणे ध्यानसम्पत्ति तद्वराद्विषुवद्गतिं माणापानौ समाश्रयत इति, त्रिविन कर्मणा यतेन्द्रियमनोबुद्धियोगी प्रत्याहारधारणाध्यानपर्यन्न योगा कर्म प्राप्तो भवति । न तु युद्धरत्यन्ततिरोधानाभावात्समाधिमसावधिरूढ । स यस्य देहरिमुक्ति विना न सि यति आदेहस्थितेर्बुद्धिवृत्तिसस्कारमेषस्य सत्त्वाभ्युपगमात् ।। एव चित्तवृत्तिनिरोधरक्षणयोगाभ्यासनिष्ठस्य योगिन सकाशात् सदा खरूप- प्रतिष्ठसरिकर्मयोगी विशिष्ट प्रतिपादित । स हि- भोक्तार यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूताना ज्ञात्वा मी शन्तिमृच्छति ॥ २८॥ मा निर्वाण ब्रह्मशब्देनोक्तमनुचरमुपेय परमालान ज्ञात्वा आत्मत्वेन प्रतिपय शान्ति नि शेरविकल्पक्षोभविरतिलक्षणा नितिमृच्छति गच्छति, मत्स्वरूपज्ञाना- ४ ५ BN' and BN' चारिणी २ BS आलम्बन ३. 10, BN and BN' निरोधा- भावान् To omits असौ BN'मा 10 प्रतिपाद्य All except BN'सत्वरूप ६ ·१८० सर्वतोभद्रम् [अ. ५ देव मुच्यत इत्यर्थः । कीदृशं मां ज्ञात्वा यज्ञतपसां भोक्तारम् । इह नानायज्ञतपः- प्रभृतयः क्रियाः शास्नेणानुष्ठेयतया चोदिताः; तासामज्ञानमोहिता अनुष्ठातारः। पर- मार्थविदस्तु कर्तृभेदाभावात्सर्वक्रियाफलानामहमेवैक: कर्ता चै भोक्ता चेति यज्ञ- तपसां भोक्तारम् । तथा सर्वलोकमहेश्वरं सर्वस्य कस्यचिजन्तुजातस्य क्रीडामात्र- प्रयोजनतया स्वेच्छामात्रेणैव नानात्वेनावमासितस्य महेश्वरम्, तासु तासु क्रियास्वेक- विनियोक्तृत्वात्परमं प्रभुम् । तथा परमार्थतो भेदाभावात्सर्वेषां भूतानां सुहृदम् । सर्वदा 'निसर्गनिर्दोपखात्ममात्रप्रतिष्ठितत्वान्न कस्यचिद्द्विष्टम् ; नाप्यनुरक्तम् । एवंविधं मां ज्ञात्वा मद्वदेव कर्मसु प्रवर्तमानः कर्मयोगी शान्ति मुक्तिमाप्नोति' पूर्वस्मायोगिनो विशिष्टत्वमेवास्य वितयं प्रतिपादितमित्योम् ॥ यत्रैकनां यमुनया गगनापगेव संन्यासधीरुपगता सह योगबुद्धया । अध्यायमेनमधिगच्छत सर्वतीर्थसारं प्रयागमिह पञ्चममा सिद्धयै ।। इति श्रीराजानकरामविरचिते वाफयार्थान्वयमात्रे सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे पञ्चमोऽध्यायः ।। 1. BN* कर्तृत्व २. BN' and BN' omita ३. Bs' सर्वभूत ४. By' and BHI read सर्वस्य... महेश्वर after प्रभु in the nextline. BS' निमग्न ६. BS' नाप्यनुस्तं 10 oraits इति IO, BN' and BS' omit वितत्य ५. I0 and BS' प्रयोग १.. BS' and BN* आत्मसिस्य ८.

·॥ अथ पष्ठोऽध्यायः॥ आमज्ञानविहितमसमुञ्चयानुष्ठानरूपस्य सफलपकरणसिद्धान्तस्य प्रथमे- नाध्यायेन प्रस्तावनामात्रमुपक्रान्तम् । द्वितीयेन बानकर्मणो. स्वरूपमुपदर्शितम् । तृतीयेन तयोरेव जानकर्मणोभिन्नानुष्ठातृविषयत्वभ्रान्तिरपारता । चतुर्थेनैवविध- समुच्चयानुष्ठानरूपस्य योगस्य परस्मात्कारणाप्रतिरुपदर्शिता, कर्मणश्च नानारूपत्वम् । पश्चमेन ते एव ज्ञानकर्मणी सन्यासयोगाविति प्रदर्शितम् ।। इदानीं तयोर्जानकर्मणो समुच्चयेनानुष्ठातल्यतयोपदिष्टयोः किं सर्ववर्णा. सर्वाश्रमाश्चाधिक्रियन्ते, उत नियता केचन-इति संशयनिरासाथ सर्वसाधारण्यमस्य प्रतिपादयितुमध्यायान्तरेणाहै- श्रीभगवानुवाच- अनाश्रितः कर्मफलं कार्य कर्म करोति यः। स संन्यामी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥१॥ कर्मफलं तस्य तस्य कर्मणो यज्ञादे. क्रियमाणस्य फलं स्वर्गादिभोगात्मक- मनाश्रितोऽनमिसन्धानादनालम्मित सन् य. पुमान् कार्य शास्त्रेण कर्तव्यमिति वर्णाश्रमनियमेन चोदित' कर्म करोति अनुतिष्ठति स सन्यासी त्यागवान् । योगी १. B आह भगवान् २. BN'omita कर्मणः ३. BS' चोदित ४ BN' and BN' omit कर्म ·१८२ सर्वतोभद्रम् च समाहित उच्यते। तेन सर्ववर्णाः सर्वानमिणश्चात्र मोक्षफलसमुच्चयानुष्ठाने अधिकृता इत्युक्तम् । कर्मफलानभिसन्धानमात्रं चे संन्यासलक्षणम् । तद्वच विहित- कर्मानुष्ठानं च योग इति संग्रहेण सकल्पकरणप्रतिपाद्योऽर्थः तिद्धान्तीकृतः । ततश्च तथाप्रतिपादितात्मज्ञानकतानान्तःकरणतया व्यतिरिक्तसुखात्मकर्फलनिरभि- काक्षः सन् रागादिदोपनिर्मुक्तस्वभावत्वादधिकारकालाप्रभृति प्रस्तुतं कर्म योऽनुतिष्ठति स ब्राह्मणोऽस्तु क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा, ब्रह्मचारी गृहस्यो वान- प्रस्थो यति; सर्व एव संन्यासी योगी च भवति। न पुनर्निरमिरेव, अक्रिय एव वा। निरग्न्यक्रियशब्दाभ्यां ब्रह्मचारी यतिश्च लक्ष्यते। यतः केचिदनयोरेवा- श्रमयोरपर्यालोचितपरमार्थत्वान्नैष्काभिमानिनो मोक्षहेतुलं मन्यमाना ब्रह्मचारि- यत्योरेव संन्यासितां योगितां च प्रतिजानते। यो हि ब्रह्मचर्यादेव परिवाजक- धर्ममाश्रितः सौरपरिग्रहामावादनाहितामिः सन् मूलादेव परिहृतयज्ञादिक्रियो" ब्रह्म- चारी एकः संन्यासी च योगी च तेपां मतः । यो वा आश्रमत्रयानुष्ठिताः खाध्याय- यागदानाध्यापनयाजनप्रतिमहादिकाः सकलाः क्रियाः परित्यज्य निराशिपमाश्रम- माश्रितः सयतिद्धितीयः संन्यासी च योगी च तेषां मतः ।। द्वयोरप्यनयोरेव बन्धहेतूनां क्रियाणां त्यागे सति मोक्षफलभागित्यात् तदेतत्केवलज्ञानयादिमतमनुपपन्नमेवेति प्रतिपादयितुमाह-- यं संन्यासमिति प्राहुर्योग तं विद्धि पाण्डव । न घसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कथन ॥२॥ १. 10 omits २. fo and BN' omit प्रकरण ३. BN' And BN'त्मक ४. BN'सदाचार ५. IO, BS' and BS'मय: ६. IO, BN' and BS' omit च 10 and BS'add ·श्लो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १८३ पते ज्ञानमात्रवादिन सन्याससजया नेकर्यरुप यमर्थ कथयन्ति त योग कर्मानुष्ठानमेव त्व जानीहि, यस्मात्सन्यास विना योगस्तेषु नास्ति । कितु स सन्यास सकल्पस्य पहाभिरापाययोपपद्यते, न तु कर्मण सर्ववर्णेषु सर्वाश्रमेषु च कर्गाविरहात्। यौ किल यति बाचारिणी परिमानको वर्मत्यागित्वेनाभिमतौ, तो गृहस्वानासोचित कर्म त्यजत । स्व तु यतित्वादिसिद्धिकारण कचित्कर्म विशेष- मनुतिष्टत एव । यथेष्टाचरणे हि तयोविकर्मस्थतेचे पर्यवस्यति । तस्मात्सङ्कल्पमात्र सन्यासित्वात्सन्यासित्व सिद्धतीति योगी य सर्वदा सर्वथा खानन्दामृतनित्य- तृप्तपरमात्मरक्षणे ब्रह्मणि पढाह्मत्ययतया सन्यैस्तर्मफरसङ्कल्प स योगी कार्ये धर्मणि समाधिमान् भवति, नान्य इति यथोत्तयो सन्यासयोगयोरेक्पुरुपा नुष्ठातृनिष्ठयो सर्वे वर्णा सर्वाश्रमिणश्चाधिकृता अनेन श्लोरेन प्रतिपादिता ॥ किंत्वनुष्ठातुर्यथोक्तविषयाररक्षावस्था च सभवतीति च तत्कृत तस्य भेद प्रतिपादयितुमाह- आरुरुक्षोमुनर्योग कर्म कारणमुच्यते । योगारूढस्य तस्येव शमः कारणमुच्यते ॥ ३॥ - मुने गिति प्राप्तमात्रज्ञानत्वान्मनननिष्टत्वादनुष्टातुर्यथोक्त योगमाररुक्षो आरोढुकामस्य तन निविप्लवा निष्ठा लिप्समानस्य कर्म वर्णाश्रमक्रमागता सा सा रिया कारण योगारोहहेतु । तस्यैव तथाविधस्यैव कारणभूत कमजिहत एवं १ BN' स्थितैय 10 omits सर्वदा BN' सन्यासफर्म 10 and BN ada ya BS' notes योग in the ૧ ३ margin ·१८४ सर्वतोभद्रम् "पश्यञ्छृण्वन्स्पृशञ्जिघन्" इत्यादिना पूर्वोपदिष्टनिर्व्यवधाननित्याभ्यासवशात् योगा- रूढस्य योगे लब्धप्रतिष्टचित्तत्वे सति परमात्मसमापन्नस्य शमः सङ्कल्पविकल्प- क्षोभक्षयः कारणं प्रयोजकं निमित्तम् । किमुक्तं भवति ? आगममात्रेण प्राप्तोपदेशस्य प्रथमकल्पितस्य योगिनो योगप्रतिष्ठालाभोल्युकस्यापि तत्प्राप्तिकारणं कर्मयोपेयतया वर्तते । तस्मिंश्च श्रद्धादराभ्यां सम्यगनुष्ठिते ज्ञाने च प्रमादकाष्ठां प्राप्ते तत्कर्मा- त्यजत एव शमः परमोपेयत्वात्कारणं सम्पद्यते ।। अत एव प्रशान्तस्य योगारुढस्य लक्षणमाह- यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुपञ्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगरूढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥ यदा हि यस्यामेवावस्थायां इन्द्रियार्थेषु विरुद्धेषु विषयेषु इन्द्रियैः स्पृश्य- मानेष्वपि कर्मस्येवं तत्प्राप्तिहेतुपु यज्ञतप प्रभृतिषु क्रियमाणेप्वपि नानुपज्जते सहजानन्दतृप्तित्यानासक्तिं भजते; केवलं पंधन इव पदार्थजातं स्पृशन्नपि स्वभाव- १. BS add अइनन् गच्छन् The following verse is found in ti morgin in BS'.- न लिहाज्जायते सृष्टिः न भगान्न च रेतसः । खरचन्दोच्छ......सृजत्यात्मानमात्मना । २ BN प्रतिष्ठितचित्तत्वे . All except TO कल्पिकस्य ४. 10, BN' and BS' प्रसादकाष्टा BS' and BY' तदुच्यते १. Bअविरुदेषु ५. I0. BS' and BN' फर्मम वा ८. BN' पवन इव is read after जात but there is no indication as to share it abould be read in the lert ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् व्योमप्रतिष्ठ एव भवति, तदा • सर्वेषां सङ्कल्पानां फलामिसन्धीनां संन्यासि- त्वात् त्यागित्वाद्योगारूढ योगी कार्यसमाधावारूढो रब्धप्रतिष्ठ उच्यते ।। तदेवंविधस्य परमप्रशान्तबहसमापत्तिकारणस्य योगारूढत्वस्य नामन्यति- रेकेणे याह्य किंचित्साधनं भवितुमर्हति । अत:-- उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैच ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५॥ बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः । अजितात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुयत् ।। ६ ।। जितात्मनः प्रशान्तस्य पॅरात्मसु समा मतिः । शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानावमानयोः ॥७॥ दुरिद्वैतप्रत्ययपवनपरिक्षोभितभीषणविकल्पकल्लोरसहसरामुलापारगम्भीरभव- सागरनिमममात्मान स्वभाव आत्मनैव यथोक्तज्ञानोपदेशप्रत्युदितोत्साहेन उद्धरेत् । यथोक्तयोगरक्षणं तीरदेशमारोपयेत् । न त्वेन विस्मृतसपरतया उपेक्षितं तत्रैवा- १. 10 योगारूढस्य २. B' व्यतिरिकवेत is noted as an alternative read. ing १. BN' And BN' किचित्कारण BS' अनात्मनस्तु BV'जितात्मनस्त ५. To and BS परमात्मा Io, BS' and BS" सहसमला BN' and BN' उपेक्ष्य तमेव BS notes As en altor native reading उपेक्ष्य तं ·सर्वतोभद्रम् [अ. ६ । वसादयेत् मज्जयेत् । यतोऽस्योद्धरणावसादहेतुतयोपकारी प्रतिकृल चात्मैव नान्य । कथमित्याह–तस्य पुरुषस्य सम्बन्धिन आत्मन आत्मैव खभाव एव बन्धु , सर्वापत्प्रतीकारकृत्वजन । यदुक्तम्- " आत्मैव यदि नात्मानमहितेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हिततरस्तस्माद्य एन वारयिष्यति ।।" इति। क्स्यात्मैव बन्धु ? येन पुरुपेण स आत्मा स्वस्वभाव आत्मनैव ज्ञाना- मृताभ्यवहाराभ्यासरब्धबलेन जित प्रत्यवमर्शगोचरापादनाद्वशीकृत , येन त्वसावात्मा प्रेमादपरेण सतोपेक्षित सैन्नजितो न वशीकृत , तस्य तथाविधस्याय शत्रुल्ले सर्वेच्छाव्याघातकारित्वे वर्तते । तथा चोक्तम्-- “न तत्कुर्यादसिस्तीक्ष्ण सर्पो वाथ विपोल्वण । अरिष् नित्यसक्रुद्धो यदात्मा (रधिष्ठित ॥” इति, यथोक्तस्यात्मजयस्य फलमाह । जितो यथोत्तेन प्रकारेण वशीकृत आत्मा तस्य जितात्मन । अत एव प्रशान्तस्य स्वस्वभावनिर्दोषपरमात्मसमापत्ति- शान्निवृत्तविकल्पविप्रवस्य । परेषु व्यतिरिक्तत्वेन प्रतिपन्नेषु सर्वदेहिषु , तथा आत्मन्यहन्तया प्रतीयमाने, तुल्या सामान्यसविदेकवरूपग्राहिणी मतिर्भवति। तथा शीतोष्णसुखदु खादिपु बाह्याभ्यन्तरनिमित्तजेपु द्वन्द्वोपप्रवेषु । तथा परेण प्रयुज्य- १ BS' and BN'सस्वभाव २ BN' and BN' प्रसाद- ३. BN' and BN' समवशीकृत BS' दुरविस्मृत BS' and BN ज्ञानस्य BS नित ·श्लो.८) श्रीमद्भगद्गीतामिवरणम् १८७ माने माने जायाम् , तथापमाने पराभने , तथैव समाना मतिर्भवति । न तस्य मर्वगतादेकम्माल्वभावनिर्विकारात्परमात्मनोऽप्रतीतिर्व्यतिरिच्यते । नानाविधेषु विकारसारणेपूपम्यितेप्यपि तम्य सत्ये स्वात्मन्यनुसन्धान लोकवन विच्छिद्यत इत्यर्थ ॥ स चैववियो योगारूढ उच्यते इत्यार- ज्ञानविज्ञानवतात्मा कूटम्यो निजितेन्द्रियः । युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्टाश्मकाञ्चनः ॥ ८॥ जान शाबत स्वापावगममारम् , विज्ञान शास्त्रावगतस्य तत्त्वम्य साक्षात्कार तान्या तृतो निराकाङ्क्ष आत्मा स्वभागो यस्य स तथा। अत एव कूटस्य प्राप्तपरमार्थनियात्मप्रत्ययत्वात् कूटस्य शैरादिवन्निष्प्रकम्प , यतो विजि. तेन्द्रिय वीतमाह्यान्त करण , न तु तद्वत । एव लोमादिदोपरहितत्वात्समा लोपाइमानी मलिण्डपापाणी काचन च हेम यस्य स तथाविधो युक्तो योगारूट उच्यते ॥ सुहन्मित्रायुदामीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुपु। साधुवपि च पापेषु समद्धिर्विशिष्यते ॥९॥ यस्य सुरुदरिप्रभृतिषु प्रीतिद्वेपहेतुषु नानाविषेषु अन्योन्यभिन्नरूपेषु जन्तुपु समा नक्षगनिर्विशेपैकतत्त्वदर्शित्वादेकम्पा बुद्धि स विशिष्यते BS' and BS 747 १ BN दर्शितत्वात ·૨૮૮ सर्वतोभद्रम् [अ.६ । . नैष्कर्म्ययोगिन सकाशात्मक लभते । स हि यद्वस्तुसमाधिप्रतिपक्षत्वात्परिहरति, यच तदानुगुण्यात्स्वीकृरते ताभ्या तस्य द्वेष्यप्रियाभ्या रागद्वेषौ प्रकाश्येते। यस्तु सर्वसाम्य प्राप्त , स क्रियासु वर्तमानोऽपि समबुद्धित्याद्ब्रह्मभूत एवेति विशिप्यत इत्युक्तम् । सुहृदादीना भेदो व्याख्यायते--सुहृद्य स्वभावत शोभनहृदय । मित्रं मैत्रीकरणनिर्देचसौहृदम् । अरि शत्रु , कारणवशात् द्वेष्टा, द्वेप्यश्च । द्वेप्यस्तु विनापि कारणमप्रिय , उदासीन न मित्र नै शत्रु , मध्यस्थो य केनापि प्रकारेण मित्रत्यममित्रत्व चाश्रयितुमर्हति । बन्धवो ज्ञातय । साधव शास्त्रोदितसदाचार- निरता । पापा तद्विपरीता दुष्टाचारसङ्कल्पा । तेषु सर्वेपु समवुद्धित्वमस्य कर्मयोगिन एव बोद्धव्यम् । यच्छत्रुभाव प्रतिपन्नेषु शास्त्रचोदितत्वात् न्यायवधादिकर्मप्रवृत्तावपि निर्विकारैकात्मनिष्ठत्वम् । न तु शत्रौ शास्त्राविहितत्वादन्याय्यामित्रप्रतिपत्ति । यद्येवमभविष्यत् तत्तत्रतत्रात्मज्ञानमर्जुनस्योपदिश्य "तस्माथुद्धधम्ब" इत्युपसहारे नाभ्यधास्यत । तस्मात्कर्मयोगिर्न ततद्वर्णाश्रमक्रमागता ता ता शास्त्रचोदिता क्रियामनतिक्रमत एव सर्वसाम्यभावनान विवक्षिता ।। अत एवाह- इहैव वैर्जितः सगो येपां साम्ये स्थितं मनः । निदोंपे हि समं ब्रह्म तसाद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १०॥ १ २ ६ TO and BN' omit प्रियाभ्यां BS and BN' omt द्वेष्यश्च BN' omitsa BN' and BN'नियता 10 omits निरता ...चार IO and BS' अन्यायामिन BN omits 137 BS संहारो ना BN' and BN सहारेणाभ्य- ३ ४. ८ BS sud BN' add ·श्लो. ११] श्रीमद्भगवद्गीताबिवरणम् १८९ - इहैवास्मिन्ने विविधनियाकारिणि शरीरे वर्तमानैस्तै सर्ग पुनर्भवो जितोऽध कृत येपा यथाप्रतिपादिते साम्ये सर्वभावाभेदे मनश्चित्त लब्ध- प्रतिष्ठम्, ब्रह्मैक हि वैपम्यकारणभूतरागादिरहितत्वानिर्दोषम् । अतस्तदेव सम सर्वदा सर्वथा सनन विशुद्धसविन्मानकखरूपम्। तस्माये साम्ये स्थितास्ते ब्रह्मण्येय स्थिता इत्युत्तम् ।। अथ यथोक्तसाम्यानतिक्रमसमाहितम्य चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणमपि योग मितरक्रियावदहोरात्रमध्ये व्यवस्थापिताभ्यासमाल विशिष्टेतिकर्त यतान्वितमपि कर्म- योगिन लोपटकेनाभ्यनुज्ञानन्नाह- योगी युञ्जीत सततमात्मान रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निरागीरपरिग्रहः ॥ ११ ॥ शुचा देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमामनमात्मनः । नात्युच्छ्रित नाविनीच चैलाजिनोत्तरम् ॥ १२ ॥ तनकाय मनः कृत्वा यतचिनेन्द्रियक्रियः । उपरिश्यासने युज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १३ ॥ सम कायशिरोपीय धारयन्नचला स्थितः । मपश्यन्नासिकाग्र दिशश्वानरलोकयन् ॥ १४ ॥ १ ४ To snd BSF एवविधाक्रिया- कारिणि २. BN' and BS' ada स्थित 10 प्रतिष्ठित BN' गर्हितत्वात BS zote this as an alternative reading BN' and BS' व्यवस्तिाभ्यास BS स्थिर Is noted as an aitornative roading ५ ·सर्वतोभद्रम् [अ. ६ प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिखते स्थितः । मनः संयम्य मचित्तों युक्त आसीत मत्परः ॥१५॥ युञ्जन्नेवं सदात्मानं मद्भक्तोऽनन्यमानसः । शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १६ ॥ क्रमेगैतद्याख्यायते । योगी प्रबन्धप्रतिपादितप्रतिपादयिष्यमाणखरूपेण प्रस्तुतव्याख्यानयोगान्तरविरक्षणपरिकर्मणा सर्वकालदेशाविरोधिना समाधिविशेप- निरपेक्षेग समन्तानहिष्करणप्राणवृचिप्पविरुद्धप्रसरेण कर्मयोगेन योगवान् शास्त्रविहितत्वात् आत्मानमन्त करणं जीवात्मानं वा सततं प्रत्यहं व्यवस्थापित- नियतकालानिक्रमेण रहस्यैकामबाधकरहिते देशे स्थिते. । यत एकाकी केवलः, तथा यतचित्तात्मा यतं निगृहीतं चितं मनो येन तादृश आत्मा क्षेत्रज्ञो यस्य स तथाविधः सन् परमात्मनि समादधीत, चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणमपि योगमनुतिष्ठे- दित्यर्थः । किंतु निराशी. आशिपः फलाशंसा अतो निप्कान्तः मोक्षलक्षणेऽपि फले प्रार्थनादैन्यरहित । तथा अपरिग्रहः सर्वत्र ममत्वाभिमानरहितः । तथा मच्चि- चत्लादिवश्यमागधर्मयुक्तो युजीत-इत्यनेन कर्मयोगसमाधानाप्रमचेनार्य योगोऽभ्यस- नीय इत्युक्तम् । अत्येदानी परिकर्माभिधीयते । किं कृत्वा युङ्ग्यात् ! आत्मनः शुचौ देशे यत्याद्यपेक्षया पुण्यसरित्सरिसरगिरिगुहादौ। गृहस्वापेक्षया सूपलिप्त- १. TO, BS' and BS' HT २. 10 समस्तान् बहि- IO and BS' प्यनिरुत ४. BN', BN' and BS' प्रसह BS' and BN'feed BN breaks off with यतचित्त All except BN' समत्वा.

·श्लो. १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् , विवित्तसदनादौ । विशुद्ध स्थाने आसन समाधिविष्टर' प्रतिष्ठाप्य र्थाित प्रापश्य । कीदृशम् ? स्थिर निश्वरम् । तथा सुसवत्त्वार्थमुच्छायनिग्नत्यातिशयरहितम् । तथा चैर वस्त्रम् , अजिन मृगादिपर्म , कुशा दर्भा , तदुत्तर तत्प्रधानम् , तेन गृहस्सस्य राजिनोचरम् । यत्यादे. कुशोतरम् । एव तन स्थिरमुख आसन उपविश्य एकाग्र ध्येयत्वेन परिगृहीतैश्वस्तुनिष्ठ मनश्चित्त हत्या , अत एव यतचित्ते न्द्रियत्रिय , यता निषिद्धबहिप्प्रसरा चित्तेन्द्रियाणा मनसोऽक्ष्णा च प्रिया सकल्प- विकल्पशब्दादिग्रहणरूपाणि कर्माणि येन तथाविध सन् योग चिरावृत्तिनिरोधात्मक युज्यात् समादधीत। किमर्थम्? आत्मविशुद्धये। आत्मनोऽन्त करणस्य बाह्यो रक्षणमरक्षारनाय । क्षेत्रजस्य या देहायप्रत्ययरूपकर परिमार्जनाय। एव चित्त- समाधानमभिधाय तत्साधनभूत कायसस्थानमाह । काय क्ण्ठादध शरीरम् , शिरो द्र्धा , मीया कन्धरा , फायशिरोमीव तत्सममवकराजु धारयन् विनत् । तथारूपो- ऽप्यचलो निष्पकम्पोऽनमेजयत्वादिचित्तविक्षेपकारणरहित स्थित । तथा स्व नासिकाम प्राणप्रान्त सपश्यन्। अत एव च दिश काठा अनारोफयन् अपेक्ष्य[अनवेक्ष]गार्ण । दिक्षु दृग्विक्षेपपरिहारार्थ नासिकाग्रसन्दर्शनमुत्तम्, न तु नक्षीकर्तव्यमित्यभिप्राय । इत्ल विहितसमम्नसमाधिपरिक्रस्य परमात्मसगापत्तिलक्षणमोक्षप्राप्तिहेतु विशेषण प्रतिपादयितुमाह । प्रशान्तामा प्रशान्त सन्देहादिविकल्पक्षोमरहित आत्मा अन्त करण यस्य स तथा। सर्वगात्मत्वेनावगम्य सर्वतश्वराचरातजाताद्विगतभी निवृत्त- . - - 1 ६ BY मूल २ ३ TOविटार BS* मुखत्वार्थ All excopt BS All except BS' चे 10 मनस्तोऽक्षाण ८ 10 मोऽस्यचलो BS अपेक्षणमाण BN लक्षीकरणवर्तव्य ४ ९ ५ ·सर्वतोभद्रम् प्रशान्तात्मा विगतभीः ब्रह्मचारिखते स्थितः । मनः संयम्य मचित्तो युक्त आमीत मत्परः ॥१५॥ युञ्जने सदात्मानं मद्भक्तोऽनन्यमानसः । शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १६ ॥ तथा कमेगैतद्याख्यायने । योगी प्राधातिपादितपतिपादयिष्यमाणखरूपेण प्रस्तुतव्याख्यानयोगान्तरविलक्षणपरिकर्मणा सर्वकालदेशाविरोधिना समाधिविशेष- निरपेक्षेग समन्तानहिष्करणप्राणवृतिप्पविरुद्धपसरेण कर्मयोगेन योगवान् शास्त्रविहितत्वात् आत्मानमन्त करण जीवात्मान या सततं प्रत्यहं व्यवस्थापित- नियतकालानिक्रमेण रहस्यैकामवाधकरहिते देशे स्थिते । यत एकाकी केवल , र्यंतचित्तात्मा यत निगृहीत चित्त मनो येन तादृश आत्मा क्षेत्रज्ञो यस्य स तथाविध सन् परमात्मनि समादधीत, चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणमपि योगमनुतिष्ठे- दित्यर्थ । किंतु निराशी आशिप फलाशसा अतो निष्कान्त मोक्षलक्षणेऽपि फले प्रार्थनादैन्यरहित । तथा अपरिग्रह सर्वत्र ममत्वाभिमानरहित । तथा मच्चि- तत्खादिवश्यमाणधर्मयुक्तो युनीत-इत्यनेन कर्मयोगसमाधानाप्रमत्तेनायं योगोऽभ्यस- नीय इत्युक्तम् । अस्येदानी परिकर्माभिधीयते । किं कृत्वा युज्यात् । आत्मन शुचौ देशे यत्याद्यपेक्षया पुण्यसरित्सरिसरगिरिगुहादौ । गृहस्थापेक्षया सूपलिप्त- - १ २ TO Bs' and BS' मच्चित्ते 10 समस्तान् बहि. 10 and BS' प्यनिरुद्ध BN, BV and BS' TE ६ RS' and RN'स्पिद्ध BY breaks off with यतचित्त All except BN'समत्वा. ३ ·शो १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १९१ विविक्तसदनादौ । विशुद्धे स्थाने आसन समाधिनिष्टर' प्रतिष्ठाप्य स्थिति प्रापथ्य । कीदृशम् । स्थिर निचरम् । तथा मुंसकत्त्वार्थमुच्छायनिम्नत्वातिशयरहितम् । तथा चैर पस्तम्, अजिन मृगादिचर्म , कुशा दर्भा , तदुत्तर तत्प्रधानम् , तेन गृहस्थस्य "चैराजिनोत्तरम ! यत्याटे वुशोत्तरम् । एव तर स्थिरसुख आसन उपविश्य एकाग्र ध्येयत्वेन परिगृहीतैश्वस्तुनिष्ठ मनश्चित्त रत्वा , अत एव यतचित्ते न्द्रियनिय , यता निपिद्धवहि प्रसरा चिचेन्द्रियाणा मेंनसोऽक्ष्णा च क्रिया सकल्प विकल्पगब्दादिग्रह्मरूपाणि धर्माणि येन तथाविध सन् योग चित्तवृत्तिनिरोधात्मक युज्यात् समादधीत। किमर्थम्? आत्मविशुद्धये । आत्मनोऽन्त करणस्य बाह्योपराग लक्षणमरक्षारनाय । क्षेत्रनस्य वा देहाद्य-प्रत्ययापकतङ्कपरिमार्जनाय। एव चित्त समाधानमभिधाय तत्साधनभूत कायसस्थानमाह । काय क्ण्टादध शरीरम् , शिरो मूर्धा , ग्रीवा कन्धरा , फायशिरोगीव तत्सममयम्भूजु धारयन् विनत् । तथारूपो ऽप्यचरो निष्पकम्पोऽइमेजयत्वादिचित्तविक्षेपकारणरहित स्थित । तथा स्वनासिकान प्राणप्रान्त सपश्यन्। अत एव च दिश काटा अनारोफयन् अपेक्ष्य[अनवेक्ष]माण दिक्षु दृषिक्षपपरिहारार्थ नासिकामसन्दर्शनमुक्तम्, न तु तक्षीकर्तव्यमित्यभिप्राय इरा विहितसमम्तसमाधिपरिवरस्य परमात्मसमापत्तिरक्षणमोक्षप्राप्तिहेतु विशेषण प्रतिपादयितुमाह । प्रशान्तात्मा प्रशान्त सन्देहादिविकल्पक्षोभरहित आत्मा अन्त करण यस्य स तथा । सर्वमात्मत्वेनावगम्य सर्वतश्चराचराद्भूतजाताद्विगतभी निवृत्त । ६ BY मूठ ३ 10विष्टार BI मुखत्वार्थ All except BS चेल All except as चेला 10 मनस्तीक्षाणा ८ 10 स्पोऽस्यचलो B'अपेषणमाण BN लभीकरणवर्तव्य ·१९२ सर्वतोभद्रम् साध्वसः। तथा ब्रह्मचारिप्रते स्थितः ब्रह्मचारिणः कामसंकल्पवर्जनं अतम्; तसिन् स्थित इति सर्वार्थविषयमार्थनारहितत्वमनेन विशेषणेनोक्तम् । इत्यं मनः संयम्य सर्वतश्चित्तं निगृह्य मय्येव परमात्मन्येकस्मिंस्तत्वे चित्रं संवेदनं यस्य स तथाविधो युक्तः समाहितः सन् तत्परः तथाविधाद्योगादनन्यविषयमना आसीत तिष्ठेत्। एवमेतद्विशेषणविशिष्टः सदा प्रत्यहमात्मानमन्त.करणं युजन् समादधानः सन् मद्भक्त, मामेवात्मत्वेन समाश्रितः । अत एवानन्यमानसोऽन्यस्मिन् विषयान्तरे ने यस्य मानसम्, मामेव भक्तो गत्समापत्तिमेव च समाधिफलत्वेन प्रतिपन्नः सन् मत्संस्थां मयि वर्तमानां शान्ति स्वाभाविकसर्वविकाररहितत्वलक्षण प्रशममधि- गच्छति खीकुरुते । कीदृगी शान्तिम् ? निर्वाणपरमां निर्वाण शरीरादावनात्मन्यात्म- प्रत्ययादिक्षोभविरतिरूपा निर्वृतिः । परमं प्रकृष्टफलतया स्थितं यस्यां सा तथोक्ता, ताम् ॥ - इत्यमस्य योगस्य कर्मसमाधिरक्षणमहायोगान्तर्वतिनो यथोक्ताद्वैतात्म- ज्ञाननिष्ठतयानुष्ठेयतयाभ्यनुज्ञातस्यान्यदपि परिकर्म प्रतिपादयितुमाह- योगोऽस्ति नैवात्यशतो न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वमशीलस्य नातिजागरतोर्जुन ॥ १७ ॥ युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वभावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १८ ॥ एप यथोक्तो योग एवंविधस्यानुष्टातुर्नवास्ति, नैव सम्भवति । कीदृशस्य? अत्यर्थमश्नत., सौहित्यपर्यन्तं भुझानस्य । तथा एकान्तं सर्वथा अनश्नतोऽपि नास्ति । १. IO and B नियम्य मानस २. 10 सौहत्यपर्यन्त ·लो. १९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथातिखमशीलस्य नित्यं निदारतस्य ; तथा सदैव जाग्रत उन्निद्रस्यापि नास्ति । अत्यशनाद्धि कायगौरवशूलाभिप्यन्दादयो दोपाः चित्तमकर्मण्यं संपादयन्ति । अत्यन्तानशनाश्च [नाची धातुक्षयादयः शक्तिहानिमावहन्ति। अतिस्वमादालस्यादय उद्योगमहम् । अत्यन्तनिद्रापहारादजीर्णादयो दौर्मनस्यादिकमापादयन्ति । अतो युक्ताहारविहारस्य युक्तो हितमात्राकालावच्छिन्नत्वानुपपन्न आहारो भोजन विहारः चड्क्रमणादिर्यस्य तादृशस्य ; तथा कर्मसु दृष्टादृष्टविषयेषु व्यापारेषु युक्ता चित- शरीरानवसादिवपर्यवसायिनी चेष्टा मन.कायन्यापारो यस्य तस्य तादृशस्य युक्ती' यथाकालमावित्वान्नयाय्यो स्वमवोधो निद्राजागरौ यस्य तस्य ; तादृशम्य योगिन एप योगो दुःखहा भवति, अभ्यस्यमानः क्लेशं हुन्ति, सुखेन संपाद्यत इत्यर्थः । विकरणानियमोऽत्र छान्दसः। संस्कृतमन्यास्तु पाठान्तराणि योजयन्ति ।। 1- तथा एवमाहारविहारनियममुक्त्वा सिद्धिलक्षणं योगस्याह- यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । नि:स्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १९॥ यदास्य योगिन समाध्यभ्यासकाष्ठां प्राप्तस्य चित्तं विनियतं निगृहीतं सत् सप्रज्ञातसमाधिभूमिकाः वितर्कविचारानन्दास्मितानुगताः अतिक्रान्तं सत् स्थूल- सूक्ष्गेषु ध्येयेए रब्धसंयमत्वात्तानि त्याचा एकसिन् ध्येये आत्मन्येव स्माम १. 10 आपादयन्ति IOमानः ३. Bs' snd BN' युक्त 35 ४. All oreept BN'युक्तो ५. Bs न्यायौ ·सर्वतोभद्रम् [अ.६ एवावतिष्ठते, अवस्थिति प्रतिष्ठासंयम लभते, तदा तस्या दशायामात्मैकाराम- त्वात्सर्वेभ्यो व्यतिरिक्तेभ्यो भोगेभ्य स्पृहारहितो निरभिकाङ्क्ष असौ युक्त सपन्ननि जसमाधिरित्युच्यते ।। तस्यात्मध्याननिष्ठस्य योगिचित्तस्यैव योगशब्दवाच्यस्योपमानमाह- यथा दीपो निगातस्थो नेते सोपमा स्मृता । योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनि ॥२०॥ आत्मनि निरुत्तरे ध्येये योग समाधि युञ्जानस्य योगिन सर्वत प्रत्याहृतत्वात् यतं निगृहीत चित्तं येन तादृशस्य सा उपमा तदुपमान तत्त्वज्ञ स्मृतम् । यथा दीप प्रद्योतको निवृत्तवातदेशे स्थित सन्नेझते न प्रकम्पते, सथैवात्मारप्पने समाधौ स्थित योगिचित्तं न प्रकम्पत इत्युपमानवाकयमध्याहार्यम् । अनेन दीपोपमानेन प्रत्यासन्नैप्रवर विपक्षत्वाद्यलेसंरक्षणीयत्व योगिचित्तस्य प्रतिपादितम् ॥ २० BS' उपमेय 3. BS' and BN' STRITTA All except BS' यत्र १. 10 snd BN' प्रतिष्टो The following verse 19 found in the margin 10 BS' but no indication is found therein as to be hero the verse should be inserted हौ भागौ पूरपेदले. तयोरेक प्रपूरयेत् । मारतस प्रचाराय यदुषमवशेषयेत् ॥

·श्लो. २१ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - अथास्य परस्य योगस्य लक्षणमाह- यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवनात् । या चात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २१ ॥ सुरसमात्यन्तिकं यत्र बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वैत्ति या न गाय स्थितश्च्यवति तत्वतः ॥ २२ ॥ य लब्ध्वा चापरं लामं मन्यते नाधिक ततः । यस्मिन् प्थितो न दुःखेन गुरुणापि पिचाल्यते ॥ २३ ॥ त विद्यादुःखमयोगरियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विष्णचेतसा ॥ २४ ॥ त योगसंजित समाध्याख्यमर्थ विद्यात् जानीयात् । क तम्। यत्र यस्मिन्निरुद्ध निवृत्तबहिप्प्रचारतया नियमित चितम् , योगसेवनाद्योगस्य समाधे प्राप्यस्यान्यस्य सेवनादाश्रयणात् उपलब्धपरमोपेयत्वात् । तत्रैव विश्रान्त सद्योगान्तरविषय प्रयत्न- मुत्सृजति, तस्यैर योगस्य निरुत्तरत्वात् । अत एव तस्यामवस्थाया योगी" यत्रात्म- नैवात्मान पश्यन् स्वसवेदनेन स्वरूपमनुभवन् आत्मनिस्वभाव एवाधिकरणमूते तुष्यति परा प्रीति प्रतिपद्यते, त योग विद्यादिति सम्बन्ध । तदानी हि निवृत्तसकल- - ३ १ BS and BS सेवया BS' notes सेवनात् 150 10 omits this ardha BN नियमित निश्चित BN परमेऽपि यलान् 10 omits urft ५ १ ·सर्वतोभद्रम् बाह्योपराग चितमात्मसमापन्न सत् शुद्धसवेदनलक्षणतद्धमत्वेनावतिष्ठते। तथा यत्रात्यन्तिकमनन्त निरुपमस्वरूपानुभवचमत्कारमय सुख सहज आनन्दोऽभि व्यज्यते । कीदृश सुखम्। अतीन्द्रियम्, श्रोत्रादीनि बाह्यानीन्द्रियाण्यतीतमतिकान्तम् । अन एव बुद्धिग्राह्य बुद्ध्या तात्कालिकया बोधलक्षगयात्मन म्वशक्तथैर ग्राह्य सवेद्यम् । अय योगी वैति जानाति, त योग विद्यात् । तथा यत्र स्थितो यस्मिन् लब्धविश्रान्तिरय योगी तत्त्वत परमार्थरूपात् परमार्थान्न च्यवते न वियुज्यते, तथा य योगमासाद्य ततोऽधिक तस्मादुत्कृष्टमपरमन्य राममिष्टप्राप्ति योगी न मन्यते न युद्धयते । अत एव प्रागुक्तम्, यत्र स्थितस्तत्त्वतो न च्यरत इति । अत एव यस्मिन् स्थिरस्सरूढो निहतेतरल्याप्रति सन् योगी गुरुणापि केनचिन्मानसेन शारीरेण वा दु खेन न विचाल्यते, न ततो व्युत्थाप्यते, त योगसज्ञितमर्थ विद्यात् । कीदृशम् ? दुःखसयोगवियोग दु ग्व विषयेष्विन्द्रिय प्रवृतिजनितो राजस क्लेश , तेन सयोग , ससारिदशाया सम्बन्ध , तस्माद्वियोगो चिरह त हेययस्तुपार्थनाजन्मदु खेन सम्बन्धाभाव एव पियोग इत्यर्थ । स एव- लक्षणो योग पर समाधिनिरुचरानन्दलाभलक्षगमहाफलहेतु निश्चयेन नि सन्देह- त्वेनानिर्विष्णचेतसानुद्विग्नमनसा योक्तन्य समाधातव्य । अलव्धभूमिकस्य हि योगिन प्रथम सन्देह , आरुरुक्षतश्चाभ्यासदशाया क्लेश सभाव्यते-इति निश्चयेनानिर्विष्णचेतसा स योक्तव्य इत्युक्तम् ॥ १ BY'राग 10 संवेदलक्ष ३ EN'शक्तिप्राय ४. ० स्वरूपात ६ BS' परमात्मरूपात 10 तत्त्वतो TO जन्मना ७ ·लो. २५) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् एवं बाह्यविषयपरिहारक्रमेण चित्तवृत्तिनिरोधलक्षणां समाधिसिद्धिमभिधाय पुनरपि प्रतिकर्मयोगक्रममेव समाश्रयस्त सिद्धि प्रदर्शयितुमाह- संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्राम विनियम्य समन्ततः ॥ २५ ॥ शनैशनैरूपरमेयुद्धया तिगृहीतया । आत्मसम्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥ २६ ॥ यतो यतो निश्वरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यतदात्मन्येव का नयेत् ॥ २७ ॥ , प्रशान्तमनमं वनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभृतमकल्मपम् ॥ २८ ॥ युञ्जनेरं सदात्मानं योगी नियतमानसः । मुखेन ब्रह्मसंयोगमत्यन्तमधिगच्छति ॥ २९ ।। क्रमेणैतघ्याल्यायते । शनै शनै उत्तरोतरविशेषारोहणकमेग नै सहसैवो- परमेत् , बाधेपु विषयेष्वासाहात् । तथा देहादावात्माभिमानात् निवर्तेत । केन साधनेन? बुद्धया, सम्यग्ज्ञानेन । कीदृश्याः धृतिगृहीतया । धृति परमात्मन्यहवारा- वष्टम्भलक्षण धैर्यम्, तया गृहीता स्वीकृता या बुद्धिस्तया तादृश्या। सात्त्विकी हि ३. 10 निवर्तते IO रोहकमेण AN'dast २.

·१९८ सर्वतोभद्रन् [अ.६ धृतियां बुद्धि धारयति, सात्र योगे साधनत्वमर्हति । तस्या धृतेलक्षण वक्ष्यति- धृत्या यया धारयते मन प्राणेन्द्रियनिया । योगेनाव्यभिचारिण्या धृति सा पार्थ सात्त्विकी ॥" पूर्व किं कृत्वोपरमेत् । मनसैव परेण मोक्षविपयेणैव चेतसा प्राक् स्थावर- सजयोक्तेने संकल्पप्रभवान् विषयग्रहणव्यग्रजहममन समुत्थान् सर्वान् दृष्टानुश्रविक- भेदेन समस्तान् , तथा प्रत्येकमशेपान् अविद्यमानसस्कारमात्रान् कामान् भोगा स्त्यक्त्वा परिहृत्य । तथा तेनैव मनसा, न तु विषयविपयेण इन्द्रियग्राम करणवर्ग समन्तत सर्वेभ्यो विहितेभ्योऽपि शब्दादिभ्यो विनियम्य रागादिदोषपरिहारात्मना विशेषेण निगृह्य----इत्यनेन प्रस्तुतसमुच्चयानुष्ठानसाध्यकर्मयोगविषय कर्मत्यागस्ये- न्द्रियनियमस्य च पूर्वोक्तकममेव स्मारयति । एवमनेन मेणात्मसस्थ मुख्य आत्मनि ब्रह्मापरनानि सम्यक् स्थित लब्धविश्रान्ति मनोऽन्त करण कृत्वा सपाद्य तव्यतिरिक्त वस्त्वन्तर न किंचिद्धयायेत् । तदानी हि सर्व ब्रह्मरूपयैव प्रकाशते, एवविधे- नाभ्यासक्रमेण यतो यतो यस्माद्यस्माकुतश्चिद्वन्धनभूतादाभ्यन्तराद्वाह्याच मनश्चेतो निश्चरति निर्गच्छति, तस्मातस्मान्नियम्य प्रतिपिध्यात्मनि परमकारण एव वश नयेत्, तत्रैव निवनीयात् । यत स्वभावत एतच्चञ्चल चपरम्, तथा प्रार्थितेऽपि विपये न चिरमवतिष्ठत इत्यस्थिरम् , यस्माचस्मिन् आत्मवश नीते सति एन योगिन प्रशान्तमनस विषयमुखौन्मुग्ज्यक्षोमविरतिनितचेतस सन्त स्वयमेवोत्तम नित्य- । 4- ५ २ MercepBN मस्सा 10 युक्वेन 10 अशेषत 10 outs विषय ६ 10snd BS omit प्रस्तुत BS' कामयाग BN निवृत्तचदस IO omits नित .निल ३ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् निरवद्यखभावत्वादुत्कृष्टं सुखं सहज आनन्द उपैति उपगच्छति । कीदृशं योगिनम् ! शान्तरजसम् ; शान्तं विलीनं रजोविषयप्रवृतिहेतुर्गुणो यस्य ; अत एव ब्रह्मस्तं परमात्मसमापनर यम्मादकल्मपं अविधमानाजानलक्षणफिल्विपकलम् । एवमनेन यथोक्तेन क्रमेण प्रबन्धप्रतिपादितेन नियतमानस संयैतान्त.करणो योगी सर्वदा सर्वस्वस्थासु " पश्यन् शृण्वन्" इत्यादिना प्रतिपादित खात्मानं युञ्जन् समादधानः सुखेनासनप्राणायामप्रत्याहारध्यानधारणादिश्लेशामावादनायासेन ब्रह्मणा परमात्मना संयोगमभेदमत्यन्त नित्यमेवाधिगच्छति प्रामोति ॥ इत्थं सिद्धनिरुतरसमाधे कर्मयोगिनो लोकोतरं व्यवहार प्रतिपाद- यितुमाह- सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगपुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ३०॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यमि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३१॥ सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३२ ॥ आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन | सुखं वा यदि वा दुःख स योगी परमो मतः ॥ ३३ ॥ - BN' दिता BS' पूर्वमेव BS प्रयातान्त.फरणो २.

·२०० सर्वतोभद्रम् यथोतेऽस्मिन् कर्मयोगे युक्त समाहित सर्वत्र सर्वदा सर्वथायहिताचितो योगी आत्मान अद्वयचिन्मापैकलक्षणयोम्यस्वरूप सर्वभूतेषु परस्पर भिन्नत्वेनावस्थि तेषु चराचरेषु प्राणिपु स्थित पश्यति । यदात्मन सामान्यचिन्मान रूपमेक तदात्मकान्येव भूतानि प्रेक्षते इत्यर्थ । तथोत्तखरूपे खात्मनि सर्वभूतानि विग रितान्योन्यभेदानि पश्यतीत्यात्मन सर्वभूताना चाभेटदर्शन प्रतिपादितमेव । अभेददर्शनप्रतिपादनपरमेतत् । यथा चैतन्सभवति तथा प्रतिपादितमेव प्राक्, तथापि स्मृत्यर्थं पुनरच्यते । आत्मा नामाय सुखदु खग्राह्यग्राहक्मूढत्वशून्यत्वादिसरल- कल्पविरहविशुद्धसवित्प्रकाशैक्रक्षण , तस्य सवेदितृत्व नामायभिचारी गुण तेन यद्यत्सवेति ततत्सवेद्यमानमेव तेन तेन रूपेणात्मान लभते। सवेद्यमानता च निविकल्पावस्थापृविका भवति । तेन यद्यविचिद्यदा यदा यत्र यत्र येन येन प्रमात्रा सवेधते तत्तदद्वयानन्तचिन्मानस्वरूपमित्यात्मन सवेदितु , वैद्याना च सर्वभूताना नास्ति वास्तव कश्चिद्भेद । केवलमचिन्त्यपरमेश्वरमायोद्भावितो वेद्यवेदकविकल्प सर्वमिदमन्योन्य विभिन्नतयावभासयति । स च परमेश्वरमसादादुमिपितया विद्या रयया दिव्यया दृशा तत्त्वविद्भिस्तादृशो विमान्यमानो यदा विगरति, तदा भिन्न सेतुसागरसरिलवत् सर्वमिदमात्मतयैव ऐकयेनावभासते। ज्ञानकर्मसमुच्चयानुष्ठाना- त्मनि चास्मिन् महायोगे प्रत्युदितविद्याशक्तिरेखाधिकृत इति कर्मयोगी सर्वत्र स्थावरे जामे च भूतग्रामे समदर्शन , अद्वैतामकतत्त्वैकदर्शीत्युक्त । यश्चात्मा सोऽहमेवेत्य- भेद भगवान् प्रतिपादयितुमाह-यो योगी सर्वत्र भावजाते मा यथोक्तात्म ' १ BS ययोक्त BS omits दर्शन अमेद IO लक्षणस्य B'पारमेश्वर BS अवभासयते BS आत्मतत्त्वैव ३ ६ ·श्लो. ३४] श्रीमद्भगवद्गीतायिवरणम् २०१ तत्त्वैकरूपगुक्तयोपपत्त्या पश्यति; मयि च सर्व तथैव पश्यति; तस्य तत्त्वदर्शिनोः अहं न प्रणश्यामि, नादृश्यो भवामि; सोऽपि मे खरूपमूतत्वान्न प्रणश्यति, नादृश्य- त्वमापद्यत इति कर्मयोगसिद्धस्य योगिनः स्वात्मनश्चाभेदप्रतिपादनपरमेतद्गव- द्वचनम् । किंच यो योगी सर्वत्र सर्वमिन् देहप्रभृति सुख दुःख पान्य का कंचित्राणिधर्ममुक्तयोपपत्त्या संवेद्यमानस्य संविदात्मकत्वापतिरूपतया समं संविन्मात्रैकस्वभावं पश्यति बुद्धयते। कथम् ? आत्मौपम्येन आत्मानमुपमानीकृत्य स्वानुभववदित्यर्थ:--स सर्वथा सर्वेण केनचिल्लोकसाधारणेन प्रकारेण वर्तमानोऽपि मयि वर्तते, मदभिन्नः 'अहमेवासौ' इत्यर्थः । स एवंविधो योगी सर्वास्ववस्थाम्वविलुप्त- निरुतरसमाधिफलास्वादो दुरविनवृन्दानुबन्धदुःसाधयोगागानुष्ठाननिष्ठोपलभ्य- समाधिफलपूक्तियोम्यपेक्षया परमो निरुत्तरातिशययुक्तः ईधरवत् सर्वसाम्यदशाधि- रूढत्यात् जीवन्मुक्त इत्यर्थः ॥ अथ संप्रत्यननुभूतत्यादस्य सर्वसाम्यप्रतिपतिफलस्य समाधेरसम्भाव्यता मन्यमानः अर्जुन उवाच- योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन । एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्यास्थितिं पराम् ॥ ३४ ॥ चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि यलबद्दढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ।। ३५ ॥ २, Bs' adds सर्वेण 10 and BN' omitt 26 ·२०२ सर्वतोभद्रम् [म. ६ हे कृष्ण! योऽयं समनन्तरं कर्मयोगलक्षण अन्ययोगविलक्षणो योगम्त्वया प्रोक्त., एतस्य परां स्थितिं प्रकृष्टा प्रतिष्टा न पश्यामि, न तर्कयामि, चञ्चल त्वात् अनवस्थितत्त्वात् ; यस्मात्तत्साधनं मनश्चश्चलं प्रकृतिचपलम्, अत प्रमाथि प्रमथनशीलम्, यत कृच्छ्रलब्धामपि भूमिकामुन्मार्गप्रवणत्यादाशु विनाशयति, नच तयावर्तयितुं शकयम् , यतो बलवत् अस्य विपयान्मत्यभिधावत शैलेन्द्रशिखर- विगीर्यमाणसरिलौघवत् दुर्धरं चरम् ; यतो जन्मसहस्राभ्यस्तेषु विषयरसे दृढा- सक्तत्वात् दृढम् ; तम्यैवंविधस्यास्य मनसो निग्रहमुत्पथात्प्रतिषेधे सुतरां दुकरं दु साधं संभावयामि । कस्येव । वायोरिख । यथा वायु स्वाच्छन्येन दिक्षु प्रसर- निगृहीतुमशकय , एवमेतन्मन ॥ , अथैतदभ्युपगमपूर्वकमम्यैवमुत्तर भगवानाह- असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ३६॥ नास्त्यत्र संशय इदं चलं स्वभावचपलं मन दुखेन निगृहीतुं शकयते । कित्वम्यासेन वैराग्येण चोपायद्वयेन गृह्यते नियम्यते । अभ्यासश्चान कर्मयोग 'पश्यन् शृण्वन् " इत्यादिप्रागुक्तक्रमेण सर्वेन्द्रियत्तिषु विहितविषयोन्मुख्येन 1. B' यदि तत्सा २. I0धार्यत. ३ 10 प्रतिषेपन ५ BN adds ratung To and BS'शक्य एव ५. B' यर्थत ८ TO and BS' पूर्वमुत्तर BN' योगे ४ . Ioomits दुष्करम् ·२०३ लो. ३०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् प्रवर्तमानासु सर्वप्राणवृत्तिषु च शरीराव्यभिचारित्वात्तथैव प्रवर्तमानाखप्युपदेशानु- सारिणा क्रमेण यथोक्ते खात्मनि निवेशनात्मकस्थितिलाभविपये यत्नः वैराग्य चानिपिद्धविषयस्पशानुभूयमाने सुखे सहजानन्दनिरुपमाखादाविस्मरणादनासङ्गः; ताभ्यामेवंविधाभ्यां कर्मयोगाधिकृतपुरुषैकगोचराभ्यामेतत्सुचञ्चलमपि चित नियन्तुं शकयमेव ॥ अंत एव- अग्यतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शकयोऽञानुमुपायतः ॥ ३७॥ यतो व्याख्याताभ्यासवैराग्यलक्षगसाधनाभावादसंयतात्मना अनियमितान्त:- करणेन पुरुषेण एप योगो दुप्पापो दुर्लभ ; वश्यात्मना विधेयान्त.करणेन पुन पुरुपेग यतता नित्यमविच्छिन्नोत्साहतया प्रयत्नं कुर्वता उपायतो यथोक्त- ज्ञानलक्षणादुपायात् म्बीकतुं शक्य एव ॥ अोपायन्य ज्ञानरूपस्य श्रुतिमात्रावगनस्वादभ्यासबैराग्ययोश्चात्यन्तदु सा- धत्यादात्मनश्च संसारिधर्मानुपरमाद्योगस्य दुरवापस्य योग प्रत्युपायत्वं स्यान्न वेति सशयान अर्जुन उवाच- अयतः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः । लिप्समानः सतां मार्ग प्रमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८॥ BS* gotes an alternativo reading without च IO and B' अयतिः BN' योगादिकृत TO अत आह All except BS' वायभ्यास २.

·२०४ सर्वतोभद्रम् अनेकचिनोनिश्रीन्तो मोहस्यन वश गतः। अप्राप्य योगममिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३९ ॥ मार्ग प्रम आप्तोपदिष्टादुपायानि सशयतया फलस्य सभावना श्रद्धा इति किलोक्ता, तयोपत श्रद्धावान् , अत एव सता सत्पुरुषाणामुत्तमफार्थिना पुसा पन्थान ग्रेप्सुरपि यदि योगादुक्तलक्षणात्समाधेश्चरितमानस विच्युतचित्रवृत्ति , अत एवायतोऽयत्नशून्य ततश्च ब्रह्मण परस्योपेयस्य तत्वस्य पथि प्राप्युपायरूपे प्रकर्पण मूढ सभ्याज्ञानरहित , अतश्चोपायानिश्चयादनेकचित्त विकल्याकुलत्वात्पतिक्षण चञ्चलत्याहुविधमनोवृत्ति अत एवाविश्रान्तो न कचिल्लब्धस्थिति , यतो[अतो] मोहस्यैवाज्ञानस्य वश गतो विधेयता प्राप्त स्यात् । तदेतया दोपसामग्या योगससिद्धिं समाधिलाभमप्राप्त सन् का गतिं गच्छतिः तस्यैवविधस्य श्रद्धामात्रैकालम्बनस्य परिशिष्टोपायरहितस्य देहादूर्ध्व कीदृशे योन्यन्तरे गमनमित्यर्थ ॥ , तदेव पृच्छति-- कञ्चिन्नोभयविभ्रशाच्छिन्नानमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महामाहो विनाश वाधिगच्छति ॥ ४०॥ एतन्मे सराय कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥४१॥ १ ४ All except BS' विनान्तो TO and BS' अप्राप्तोए IO वित्त BN योन्यन्तरा BN' कश्चिन्नोभय IO विभ्रष्ट ६ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २०५ को. ४२] कैच्चिदित्यभीष्टप्रश्ने । अपि नामैव श्रद्दधानः पुरुषः स्वर्गापवर्गलक्षणस्य गनिद्वपस्यापि दंशोदभावादेकतरगति प्रत्याशासंभवे छिन्नाभ्रमिय पवनविशीर्णो जलदो यथा विनश्यति तद्वत् पुनःसन्धानमापद्यते, उत गतिद्वयोपायनिश्चया- भावात् अप्रतिष्ठः निरवलम्बनस्सन् आत्यन्तिकमेव विनाशं प्रामोति, अपुनरु- त्थानायैव संसारश्चने पततीति? एतमेवंविधं सन्देहं मम विनाशयितुमर्हसि, सर्वमंसारिगतिवेदिनः सर्वज्ञादन्योऽस्य यथोक्तस्य संशयस्य परिहा न संभाव्यते, यत उक्तं भगवता--"यहूनि मे व्यतीतानि" इत्यत्र श्लोके सर्वजन्तूनां नानागतिवेदित्वम् ॥ यतस्त्वत्तः अथैवविधसंशयच्छेदाय भगवानुवाच- पार्थ नैवेह नामुन विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गतिं तात गच्छति ॥ ४२ ॥ .. तम्यैवंविधस्य भोगापवर्गलक्षणसिद्धिवीजभूतश्रद्धागुणसंस्कृतचित्तस्य पुंसः फचिदपि विषये विनाश. सर्वदुर्गतिहेतुः ज्ञानभ्रंशलक्षणस्तिरोभावो न विद्यते फ न विद्यते, इहामुत्र वा ? इहेति दृष्टानुअविकमोगाधिकरणे संसार इत्यर्थः । अमुत्रेत्येतस्मादन्यत्र स्वात्मप्रतिष्ठाहेतावपवर्ग इत्यर्थः । यतः कल्याणवान् कुशला- भिनिवेशी न कश्चिदुर्गतिमज्ञानदूषितत्वाद्दष्टां योनि प्रामोति । श्रद्धावतश्च , ३. 10 संसार १. BN' कचिदिति । 10 भ्रंशाभावात् Y, BS' omits are ·सर्वतोभद्रम् [अ. ६ कल्याणकारित्वमवश्यमेव स्थितम् । श्रद्धा हि नाम परमेश्वरप्रसादकल्पद्रुमस्य योजकणिका , तं भोगापवर्गलक्षणफल्सम्पतिसमृद्धमकृत्वा न निवर्तते, केवल मृदु- मध्याधिमात्रत्वादितारतम्याकालविशेषापेक्षिणी स्वकार्य निवर्तयति । यत एवमत प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुपित्वा शाश्वतीः समाः । शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ४३ ॥ अथना योगिनामेव जायते श्रीमतां कुले एनद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४४ ॥ तर तं युद्धिसंयोगं लभते पौदेहिकम् । ततो भूयोऽपि यतते संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ४५ ॥ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते ह्यवशोऽपि सन् । जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४६॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्विपः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥४७॥ योगमष्टो योगात् यथोक्तज्ञाननिष्ठतया शास्त्रविहितस्वकर्मानुष्ठानलक्षणात् समाधेर्भष्ट , परमेश्वरसमापत्तिलक्षण फलमप्राप्यैव विच्युत सन् श्रद्धाबीजे सत्यपि , १ २ 10, BS' and BS' श्रद्धादि नाम BSP मध्यादि BS' धीमता This is noted as an alternative reading in BS' also ४. IO, Bs' snd BN' मसिद्धि ५ BS' and BN' यान्ति ६ BN' oats योगात् ३ ·२०७ श्रीमद्भगदीनाविवरणम सो. ५७] ईभरेयागादेव संगति तीमयेगाभापागलादिसहकास्सिामाफिल्यादि काग- न्तरापेक्षिान. २. सन् पुप्यना मष्टर सानप प्रनिगुमधर्मकारिणी गम्बन्धिनों रोगान् तन्मोचिनभोगाधिरणगनानि मुनानि माय आमाग,नायतकर्नानु- रूपाः माती. समाः सरसमहम्गानि वर्गल्यिा नियमानुम्य ननाEET- फर्मपरोपमोगान्ते कामगारन्यां शुर्माना भीमना शक्षामिया रक्षणाला गुले अन्य अभिजायते जन्म रमते । येन भोगाग्यिाम्पालगापितचित्तत्वा- दसम्पगनुष्टिनकर्मयोगाचा प्राप्त, नम्रपा गनिनिर्दिष्टा सम्म त्यापर्गप्रयायेगी सनि कुनधिमनिरन्धाकर्मयोग. सम्यान निश, महमा गतिमानोतात पक्षन्तरोन्यामेनाह। अथपा योगभएो योगिना यथोतर्मसमामिनिष्टानाग, अन एव धीमतां प्रष्टज्ञानयुत्त त्याप्रमन्यमग्न बुद्धिमतां गुले अपये अभिनायते सगु- पद्यते। ईसमेतदेवंविधानां योगिना गुले जन्म दुर्रमतरं कर्मयोगाष्टमन्तरेण न केनगिन्यातुं शस्यम् । तम्मिया जन्मनि नं बुद्धिर्मयोगं तारग मुदधा जन- संस्कृनया धिया सम्बन्ध रमते । के तम्। पदेिरियम। पूग्मिन् देदे मवग; यत्र मानक्रियासमुथयानुष्ठानरूपो योग तेगाश्रितम्रास निनादित । तर मिल तथाविषयोगममाथयणहेतुमनमानगम्मिनगा युवा सम्बन्धोऽम्गामदेव । सन परमेश्वरानुन पिना ग गवति । स च परमेश्वरानुपदी नादशी रिमीि। अत कुनश्चितिमलेगात्कंचित्कालं विरग्व्य पुनरनियज्यत या तनम्न दियोगमादा- १. IN' भोगादिवरण २. ४. IS and IIY": 19'राया . ns' एवं RS' पनि 'स्तिपात 1. I0 मटितला ·२०८ सर्वतोभद्रम् [अ. ६ स्यात् भूयः पुनरपि प्रयत्नमारभते । संसिद्धिनिमित्त योगफलावाप्त्यर्थ यस्मात्तेनैव पूर्वजन्मसम्बद्धन मन्देनाप्यभ्यासेन योगविषयेण संस्कारात्मनावस्थितेनावशोऽपि अनिच्छन्नपि हियते आत्मसात्क्रियते । करमानेनाभ्यासयोगेन हियत इत्याह- यस्मात् कर्मसमाधिरक्षणस्य योगस्य जिज्ञासुरपि स्वरूपं ज्ञातुकामोऽपि शब्द- ब्रह्म शास्त्रात्मकं तत्त्वमतिवर्ततेऽतिक्रामति, निश्चयाभावाद्योगविषया प्रवृत्तिरेव न संभवति । संशयितस्य च शास्त्रमुपकारकम् । अतो योगजिज्ञासुः शब्दब्रह्मातिवर्तत इत्युक्तम् । स पुनर्योगी प्रयत्नादुद्योगाद्यतमानो योगैमनुतिष्ठन् तदनुष्ठानसंस्कार- वशाच संशुद्धकिल्विष प्रक्षालिप्ताज्ञानमयकसको बहुभिर्जन्मभिः परां काष्टामधि- रूढे ताशि जाने ततोऽनन्तरं संसिद्धः सम्यक् प्राप्तपापणीयः, परां गति परमात्मसमापत्तिलक्षणां प्रकृष्टां भूमि प्राप्नोति, यतः परं गम्यान्तरं न विद्यते ।। । . एवंविधस्य कर्मयोगिनः प्रशंसार्थमाह- तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिम्योऽपि मतोऽधिकः । कमिभ्यश्चाधिको योगी तसाद्योगी भवार्जुन ॥४८॥ सुतीवस्यापि तपोमात्रस्य अन्तवत्फलत्वातपस्विभ्यो योगी नित्यनिरुत्तरा- नन्दमयसमाधिमानधिकः प्रकृष्टः ; ज्ञानिभ्योऽपि केवलज्ञानमात्रेशरणेभ्यः; तथा कर्मिभ्यो यज्ञादिकेवलकर्मवद्भ्योऽधिकः । तस्मात्त्वं यथोपदिष्टं योगं स्वीकृत्य १. Io and BSP Add प्रयत्नाविशेषण. मेतत् alter निमित्त BN' adds it after अवा- प्यर्य २. BN' and BS' कामोऽपि ३. BN' योगमन ४. 10omits मान ·हो. ४९ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २०९ सर्वोकृष्टो योगी भव । ये केचन योगिनो दर्शनभेदात् संभवन्ति, तेषामप्यय- मेवविधो योगी प्रकृष्टतम इति प्रतिपादयन्नध्यायमुपसंहरति- योगिनामपि सर्वेपो मद्गतेनान्तरात्मना । श्रद्धावान् भजने यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ४९ ॥ समस्तानां योगिनां मध्ये स योगी युक्ततमोऽतिशयेन युक्तः समाहितो मम मतः। कोऽसौ ? यः श्रद्धावान् सर्वसिद्धिहेतुभूतया श्रद्धया युक्तः सन् मद्गते- नान्तरात्मना यथाप्रतिपादितज्ञानमत्या मां परमात्मानमीश्वरमेकं तत्त्वं परमोपेय- तयागतेन प्रपन्नेनान्तरात्मनान्तःकरणेन भजते, चाइमन.कायव्यापारान्मत्परानेव कुर्वन् मद्भत्तो भवति । यथोक्तज्ञानविधिना यथोक्तमत्स्वरूपावगमपूर्व मामेव य उपास्ते स एव समाहिततम इत्योम् ॥ याता यस्याअभावं दधति यदि परं योगतामन्ययोगाः तं योग ज्ञानकर्मव्यतिकरसुकराभ्यासवैराग्यगम्यम् । सम्यक् संप्राप्तकामैः परमगुरुरिति श्रद्धया पर्युपास्थः पष्ठोऽध्यायोऽयमारवहितमतिभिस्त्यक्तसर्वान्यायः ।। इति श्रीराजानकरामविरचिते वाकयार्थान्वयमाने सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे षष्ठोऽध्यायः॥ १, 10 आत्मानमेकमीश्वरं ·॥ अथ सप्तमोऽध्यायः॥ एवं यदभावमापनानां योगान्तराणां योगत्वसिद्धिः तस्य ज्ञानकर्म- समुच्चयरूपस्य निरतिशयस्य योगस्यानुष्ठातुर्मद्भक्तस्य कर्मयोगिनोऽपि सतस्तव जयशेषो विद्यत एवेत्यात्मन एव जगत्कारणत्वादि प्राकूसूचितप्रायं ज्ञेयान्तरं स्फुटतया प्रतिपादयितुं भगवानुवाच- मय्यासक्तमनाः पार्थ योग युञ्जन्मदाश्रितः । असंशयं समग्रे मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥१॥ पष्ठाध्यायपरिसमाप्तौ मद्गतेनान्तरात्मना यो मां भजति स युक्ततम इति यदुक्तम्, तदेवै मग्यासक्तमना मैदाश्रितश्च इत्यनेन पदद्वयेनेहानूदितम्। ततश्च मत्स्त्र- रूपं ज्ञात्वा मां मजस्त्वं यथा येन प्रकारेण सन्देहरहितं कृत्वा समग्रं संपूर्णस्वरूपं मां ज्ञास्यसि प्रतिपत्स्यसे, तदिदानी शृणु। अयं हि जगत्प्रपञ्च. स्वतःसिद्ध- नित्यप्रधानपरिणामतया कैश्चित्प्रतिपन्नः; अन्यैः परमाणुपाक्प्रभवत्वेन; इतरैः क्षणिक ज्ञानसन्तानभ्रमजन्यतया; परैश्वान्यथा च इति किमत्र तत्त्वं स्यादित्यस्ति संशयस्या- यकाशः । तनिश्चयार्थ चेदं वक्ष्यमाणमवधारय । " 1. परमोनिनोऽपि. BS notes this as an alternativo reading. All except BS' omitace ३. To snd. BN' समाश्रित BS notes this an in alternative reading.

·लो.] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तेदवधारणादेव व समय मत्स्यरूपज्ञानं भविष्यतीत्याह-~ ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशपता। यज्ञात्वा ने पुनः किंचिद् ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥२॥ इदं समनन्तरप्रस्तुतं जगत्पश्चपरमार्थप्रतिपत्तिविषयं मत्स्वरूपैसा संवित्तिविषयं च ज्ञानम् ; उपपत्त्युपन्यासरूपं शास्त्रम् ; तदुभयसाक्षात्कार विशिष्टेन ज्ञानेन सहितमशेफ्त कथयिष्यामि, यत्प्रतिपद्य भूयो बोद्धव्यं वस्त न किंचिदेवशिष्यते, यदवगमाद्विदितसकलवेद्य कृतकृत्यो भविष्यसीत्यर्थ । एतयोश्च ज्ञानविज्ञानयोर्मसंवेदनमेव फलं पर्यवस्यति; तथ परमरहस्या सर्वसुलभम् । यत.-- मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्वतः ॥ ३॥ इह निरुधौ माणिसर्गमपञ्चे मनुष्यत्वमेव तावदुर्लभम् । ते हि मनु कर्मभूमिलब्धजन्मानश्चतुर्वर्गसिद्ध्यधिकारिण । तेषां मनुष्याणा सहस्रेषु कश्चिदेव तथाविधर्मपरिपाकवशादुत्पन्नसंसारविराग । सिद्धये अपुनर्जन्मा लक्षणप्राप्तये । यतते तत्तदुपायाहरणप्रयत्नपरो भवति , न तु तावसिद्धि प्रामो . १. 10 तदेव २. ३. BN' सन्म ४, B नावशिष्यते JO omita BN' and BS' नेह भूयोऽन्यद् ·२१२ सर्वतोभद्रम् , तेपामपि यतमानानां सिद्धानां तत्तद्दर्शननिश्चितमोक्षलक्षणां सिद्धि प्राप्तानामपि मध्ये कश्चिदेव प्रकृष्टपुण्यपरिणामवशादवाप्समदनुमहाविर्भावितयथोक्तनिरतिशय- श्रद्धाभक्तिप्रसाधितविवेकजज्ञानप्रभावाद्यथाप्रतिपादितस्वरूपं मां वेत्ति, आत्मत्वेन प्रतिपद्यते ॥ तज्जगत्स्वरूपप्रतिपादनपूर्वमुपदेष्टुमाह--- भूमिरापोऽनलो वायुः ख मनो बुद्धिरेव च । अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥४॥ अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृति विद्धि मे पराम् । जीयभृतां महापाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ५॥ योऽहं सततचिन्मात्रस्वरूपाच्युत एव अचिन्त्यनिजमायाशक्तिमाहात्म्यात् जडचेतनविभागेन द्विरूप इवायभासमानो जगत्क्रीडामिमां निर्वतयामि । यस्य मे सुखदुःखमोहात्मकतया सर्वभावानुगतसत्त्वादिगुणत्रयरूपा जडा या प्रकृतिः सेयमष्टधा अष्टाभि प्रकारैभिन्ना विभाग प्राप्ता । के तेऽष्टौ प्रकाराः? भूमिरित्यादि । तत्र भूम्यादिमि पञ्चभिरण्ययं क्रमनिर्दिष्टैः प्रकारैः कारणभूतानि सूक्ष्माणि निर्दिष्टानि वेदितव्यानि । तैश्चै कार्यम्तानि पञ्च स्थूलभेदानि एकैकापायपञ्चादि- गुणानि संगृहीतानि । बुद्धिकर्मेन्द्रियवर्गश्च दशसङ्ख्या इति भूम्यादिभिः पञ्च- भिस्तत्त्वविंशतिराक्षिता । मनश्च सर्वेन्द्रियनायकम् । बुद्धिर्निश्चयामिका । अहंकारी - 1. BS' ORT २. BS' omits तैय कार्यभूतानि ३. BN' adds पृथिव्यादीनि ·लो. ६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् देहादिप्वनात्ममूतेष्वात्मप्रत्यय, इति त्रिविधमन्त करणमिति त्रयोविंशतिसंख्यः कार्यकारणवर्गः; तदनुगुणं च त्रैगुण्यात्मकं प्रधान कारणमिति तत्त्वचतुर्विंशतिरूपा जडत्वेनावभासमाना प्रकृतिः । इयं चापरा वक्ष्यमाणजीवभूतप्रत्यपेक्षया स्थूला, यतोऽसो जडा वेद्या परतन्त्रा विनधरी सती चेतनाद्वेदकात्स्वतन्त्रात् नित्याश्च जीवतत्त्वादपकृष्टाः । अत एवाह-इत उक्तायाः प्रकृतेः पुनरन्यां विलक्षणां पर प्रकृष्टां जीवभूता मायावशादन्योन्यभिन्नत्वेनावभासमानक्षेत्रज्ञत्वं प्राप्तां विद्धि जानीहि । कीदृशीम् ? यया कर्तृभूतयेदं यथोक्तं तत्त्वातमयं जगत् धार्यते जीवलक्षणपरमकृतिनिबद्धा जगपदार्थस्थितिः ॥ -- एवं मायावभासितपरापरभेदेन जडचेतने द्वे प्रकृती- एतद्योनीनि भृतानि सर्वाणीत्युपधारय । एते यथाप्रतिपादितस्वरूपे मदीये प्रेकृती योनिरुत्पत्तिकारणं एप ताशी सर्वाणि भूतानीत्युपधारय, निश्चयेन बुद्धयस्व । जीवभूतादिप्रकृतिश्चित्स्वरूप- वाव्यभिचारात् वस्तुत परमकारणात् परमात्मनो मत परमेश्वरादभिन्नापि मन्माया- वशात् भेदमिवापन्ना जडया प्रकृत्यानादित्वेन सम्बद्धा सती तामेव गुणात्मिका प्रकृति महदादिमावेन परिणतामात्मत्वेनाभिमन्यमाना सुखादिसाधनभावेन चेतना- चेतननानाभावरूपं विषयमपेक्षत इत्यादि प्रकृतिपुरुषसम्बन्धो जगत कारणम्-- इत्येते प्रकृती सर्वभूतानां योनिरित्युक्तम् ।। १. ३. BN' and BS' खसुखादि IO omits tot All eroept Rs तादशी ·सर्वतोभदम् (अ. तथाच वक्ष्यति- "यावकिचित्संभवति सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रजसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ ॥” इति' एवं जगत्कारणमूतयोरेतयोर्मत्सम्बन्धिन्यो प्रकृत्यो मन्मायैव एवमवभासने कारणमिति ।। अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ६॥ कृत्स्नस्य सर्वस्य निखधिचराचरभूतभेदमयस्य जगत प्रभव प्रलयश्वाहम्, मत एवैतत्प्रभवति, मय्येपैतत्पलीयत इत्यर्थः । मैत्सकलमात्रोद्भावितया माययैव ते जडाजडे प्रकृती आभास्येते । तन्निबन्धनौ च सर्गसंहारावित्येतयोर्जगत्प्रभव. मलययोरहमेव मूलकारणमित्यर्थ ॥ अत एव ममैव परमकारणत्वात्स्वरूपलामे कारणान्तरापेक्षा नास्तोत्याह- मतः परतरं नान्यत् किंचिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७॥ जडा प्रकृतिरपरेत्युक्ता ; तदपेक्षया जीवभूता परा इत्येतयोस्तु फारण- भूतोऽई परतर इति मतोऽन्यत्किचिद्वस्त्वन्तरं न संभवति, यन्मत्कारणत्वेन परतम १. To adds उतम् . BNomits मत् ३. 10 omits इत्यर्थ 10 omils अत...कारण ४.

·श्लो. ८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २१५ स्यात् ; अहमेव कारणं निरुचरमित्यर्थः । यते इदं सर्व भावजातं मयि सर्वाश्रयमूते प्रोतमनुस्यूतम्। कथम् ! एकनिस्तन्तौ यथा परस्परपृथग्भूता अपि मणिगणा व्यव- स्थितिमनुभवन्ति, तथा मन्मायोद्भावितान्योन्यभेदाश्चराचरभावा मध्येवैकसिमाश्रये तिष्ठन्तीत्यर्थः ॥ .. ननु उमे एते जडाजडे मैम प्रकृती ; प्रकृतिश्च स्वभाव उच्यते । तत्कय. मद्वयचिन्मात्रस्यरूपस्य जेंडात्मकत्याद्विनश्चरश्चेतनोऽपि परस्परावच्छेदानानारूप- स्वभाव उपर्पयेत-इति यास्तवं प्रमात्रद्वैतं प्रतिपादयितुमाह- रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रकाशः शशिवर्ययोः । प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः रखे पौरुषे नृषु ॥ ८॥ पुण्यः पृथिव्यां गन्धोऽणि तेजश्यामि विभावो । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपखिषु ॥ ९ ॥ धीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । चुद्धिर्बुद्धिमतामसि तेजस्तेजस्विनामहम् ।। १ ।। चल चलबतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽसि मरतर्षभ ॥ ११ ॥ 1. BN' य इई २. 10 ouits प्रोत ४, BS'अडाजढात्मत्वात् ५. E' चेतने Ioadds उच्यते 10nd BH' omit मम ·सर्वतोभद्रम् [म.७ सवेद्यमाना सन्त से भावा त तमामान ल्भन्ते, सवेद्यमानता- व्यतिरिक्तेन प्रकारान्तरेण कस्याचिदवस्थाया केपामध्यनुपरम्भात् । इत्थ वास्तव एक एव सर्वेदिता सविदन्नेव भावान् सृजति। ततो भावरूपा सवेदितुरेव शक्तिविजृम्मते, नान्यत्तव्यतिरिक्त किंचिदिदम् । अत परापरे मे प्रकृती स्वभाव- भूते इति स्वत सिद्ध प्रमात्रद्वैत गर्भीकृत्योपक्रम एव यदुक्त तत् “रसोऽहम्" इत्यादिना श्लोकचतुष्टयेनोपपादयति । तत्र यो यस्य प्राधान्येन वर्तते गुण , स एव तस्मात्मेति अपा रस एवात्मा, स चाहम् , यत उक्तेन न्यायेन रस्यमानतया सवेद्यमाना आपो रसरूपमात्मान लैभन्ते , ततो रसयितुरेव रसात्मिका शक्ति , ममैव चानुभवि- तृत्वलक्षणस्वभावाव्यभिचारागसयितृत्वम् , ततोऽपवह रस इत्युक्तम् । यथाप्यु रस आत्मत्वेन व्यवस्थित , एव पृथिव्या गन्ध शशिरविविभावसुषु तेजोलक्षणमृत- भेदेषु प्रकाश तेज शब्दाभिहितो रूपगुण आत्मत्वेन व्यवस्थित । तथा खे नभसि शब्दो गुण । एव वायो स्पर्शगुणोऽप्यत्र परिसख्येय इति भूतपश्चके गन्धादिप्रधानगुणात्मना पूर्वोत्तेन न्यायेनाह व्यवस्थित इति पूर्योक्तेन विभागेन भूतपञ्चकसगृहीततत्त्वविंशतिरूपजडप्रकृतिविभागे मम स्वभाव इत्युपपादितम् । पुण्यशब्दश्चात प्राधान्यापेक्षया सर्वगुणेषु विशेषणत्वेनानुवर्तनीय । एव भूतेषु प्राणिषु धर्माविरुद्ध काम सकल्पोऽहम्, मनोऽहम्, तथा नूपु जीवेषु पौरुपमहङ्का- रात्मक पुरपत्वमहमेव, तथा बुद्धिमता वुद्धिरहमेवेति । मनोऽहकारबुद्धिरक्षणमन्त - । १ ४ 10 सर्वभावा An except RS लमदे Io and Bs शिशिरविभावसु BS', BS'apd BN लवण 4. B\' and BS* omitt २ ३.

·लो. १२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २१७ तथा करणं पुरुषाणां प्रधान धर्मत्रयं पूर्वोक्तेन न्यायेनाहमेवेति त्रिमिरेतैः सहितः त्रयोविंशतिभेद: कार्यकारणवर्गश्चतुर्विशेने प्रधानेनानुगतो जमकृतिमपञ्चो ममैव स्वभाव इति व्यवहितैः पादैः प्रतिपादितम् । एवमेव सर्वभूतेषु जीवनं प्राणनं प्रधा- नम्, तदप्यहमेव; तथा सर्ववेदेषु प्रणव ओंकारः स्वोदितावितध्वन्यात्मकोऽहमेव; स हि प्रकृतिभूतत्वात्सर्ववेदेषु प्रधानम् ; तस्य विकारभूता हि सर्वे वेदाः; सर्वक्रियामु तपोमयी क्रिया प्रधानम्, ततस्तपस्विषु वर्तमानं तपोऽहमेव; कामराग- विवर्जितं बलं बलवतां प्रधानमः सदपि पूर्वक्तिन न्यायेनाहमेव; तथा तेजस्विनी प्रभावातिशययुक्तानां तेज:प्रभावो मुख्यः, तदम्यहमेव । एक्मनेन कमेण सर्वभूतानां बीजे हेतुरहमेवेति जडचेतनभेदेन द्विमकारा प्रकृतिर्ममैव स्वभाव इत्यनेन प्रकारेण विप्रकृष्टसमन्वयैः पदैः प्रतिपादितम् ।। एवम् "रसोऽहम्" इत्यादि प्राधान्यविवक्षयोपलक्षणमात्रत्वेन प्रतिपादितम्। परमार्थतस्तु पूर्वोक्तिन न्यायेन तत्पदार्थजातं किंचन न संभवति, यन्नाह मिति प्रतिपादयितुमाह-- ये चैव साचिका भावा राजसास्तामसाथ ये। मत्त एवेह तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ १२॥ अपर्यन्ते भावपपञ्चे प्रकृतिपरिणामस्वरूपन्चात् सर्वस्य भावस्य नैगुण्ये स्थिते, केचित्सत्त्वप्रधाना गुणीभूतरजातमस्काः; केचिदेवमेव रन:प्रधानाः केचित्तमः- BN' omits पदैः १. BS शिप्रधान २. ३. 10. BY' and BS' अविकृत्वाया- B हुदापि BN' omits 5127 ६. BN' परिणामरूपत्वात् 28 ·२१८ सर्वतोभदम् अ.७ प्रधाना-इति तारतम्यभेदानन्त्यमेनपेक्ष्य त्रित्वेन संगृहीता इति ये केचन सात्त्विका राजसा तामसाश्च भावा संभवन्ति, तान् पूर्वक्तिन न्यायेन मत एव परमकारणात् जातान् जानीहि ; किंतु तेषु मत्कार्यज्ञेयरूपतया धामकेषु भावेषु सत्सु नाह भवामि, नै तत्सत्ताधीनसद्भावता मम म्यभावसिद्धनित्योपरब्धृ- मात्रधर्मस्य विद्यते । ते तु तथारूपा मयि सति भवन्ति, उक्तोपपत्त्या मत्सताधीनसद्भावा सर्व एव भावा इत्यर्थ ।। नन्वेनं स्वशक्तिमानोपादानतया सर्यकर्ता परमेश्वर एक एवायमात्मा ; तत्कुतोऽयं जीवाना व्यामोह । यदेते कारणान्तरलब्धात्मकं रिंचिदेव खपिपयभूत वस्तु वानन्ति, कुर्वन्ति च इत्यत्र वक्ष्यमाणं स्वमायाशतिवैभव गर्भीकृत्यो- तरमाह- प्रिभिर्गुणमयविरेमिः सर्वमिद जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥ सर्व जगत् सको जीवलोक एभि सात्त्विकादिभि पूर्व प्रतिपादितैर्गुण मयै सुखदु समोहपर्यवसायिप्रतिपतिभिर्भावै सधै पदार्थ यथास्थितस्वभाव- प्रत्यवमर्शव्यवधायकतया मोहित जनितान्योन्यभिन्नदेहायात्मप्रत्ययलक्षणाज्ञान- १ BN' अपेक्ष्य २. BS'प्रकाशरूपात् ३. BS addig 10 पीना ५. BS' मानोपपादन ६. Bs' omits पदार्थ.

·श्लो. १४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २१९ तिमिरं सर्वेभ्यो भावभ्यो वेबैकस्वरूपवादनित्येभ्य पर व्यतिरिक्तस्वभावम्, अत एवाव्ययम्, अविद्यमानयथाप्रतिपादितस्वरूपमच्युतिरक्षणक्षय मा परतत्त्वं न जानाति, न प्रतिपद्यते ॥ ननु प्रान्धतो यथाप्रतिपादितेन प्रकारेण त्वमेव परमेधर परमात्मा एकं तत्त्व विजृम्भसे। तक एते गुणा नाम यन्मयवैिहित जगत् मा न जानाती- युक्तम् । अनाह- देवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामतितरन्ति ते ॥१४॥ यद्वीपि, क एते गुणा नाम, एषा हि गुणमयी देवी माया । इत्थं देवनात् क्रीडनादेवस्य सतो मम सम्पन्धिन्यसत्यपि सत्यवदाभासयन्ती मदीया शक्ति ; मम किल पारमार्थिको परा शक्तिरेकैर, साहमिति यथोक्तं मल्वरूप परामृशन्ती 'विद्येत्युच्यते । इदमिति तु परामृशन्ती मम मायेति व्ययहियते । इदमिति तु परामशो व्यतिरिक्तवेद्याथोद्भावनेन स्वरूपं लभते। तब वेय जडचेतनभेदेन सड्महतो द्विप्रकारकमेव, आन्तरभेदपरिकल्पनया अनन्तमपि सुरस- दु खमोहभेदात् त्रिविधपत्ययरूपतया चेयत्वेन पर्यवस्मन् सत्त्वादिगुणत्रयात्मक- ५ ES मन्मयै IO and BS' मायामेता ३. To and BS' सत्यसपि BStand BN. omit विद्या... शन्ती ६ BS' omite BN' omats परि IO पर BN' and BS' FR ·२२० सर्वतोभद्रम् [भ. ७ तया सर्व संगृहीतम् । अतो विश्वभावमयी गुणमयी मम मायेत्युक्तम् । अतः कोडैकप्रयोजनम्यापि ममेच्छयैर गुणमयत्वेन विजृम्भमाणा न केनचित्परेणाति- ऋमितुं शकयेति दुरत्ययेत्यर्थ । ननु यद्येवमेपा न केनचिदन्यथा का पार्यते, तसर्वथा संसारविनमानुपरमे प्रसक्ते निरर्थकमेवायमपवर्गमार्गमाप्त्योपायोपदेश इत्यत्राह-मामेवैकं यथोक्तम्यरूपं परमेश्वरं परमात्मानं मदनुग्रहेच्छाप्रबोधिताः सन्तो ये प्रपद्यन्ते मैदभेदसमापतिपर्यवसायिना यथोक्तेन ज्ञानेन समाश्रयन्ते त नामतितरन्ति अतिकामन्ति । अहमेवैक. सततविकम्बरप्रकाशाला प्रभाकर इव तमिस्रयानया मार्यया न कदाचित्संस्प्रष्टुं शकयः । ततो मत्वरूपसमा- पलत्वाद्दळितदेहायस्प्रत्ययतया अहमेव सम्पन्न एता परमार्थनि स्वभावभावभेदा- भाससन्तमसमयीं मायामतिलड्यस्तुिमलम्, न तु तस्यास्तदितरे मोहनिद्रा- निमीलितनिजदृष्टय स्वरूपमपि संवेदितुं शक्ता ॥ ननु कम्मात्वा सर्व कश्चिन्न प्रपयत इत्याह- न मां द्गुकृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नगधमाः । माययापहृतज्ञाना आसुर भारमाश्रिताः ॥ १५ ॥ मदिच्छयैवासुर रजम्तमोबहलं भावं सत्ता सर्गमापन्ना । अत एव मायया ययोक्तम्यरूपया अविद्यया अपहृतज्ञाना आक्षितपरमार्थमोधा । ततश्च दुप्कृतिन १. BN' दुरत्ययेत्युका BS' दुरसयेतिया २. BN' मदेवपर्यव ३. BS' omits समापत्ति ४. BN' and BS' एनं 4 10 oinits 3116 ६ IOnd Bs omita मायया ५. BS' संखष्टु Bs' and BS' एवं ·सो. १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २२१ ससारधश्रपातपर्यवसायिज्ञानशून्यदुष्प्रक्रियावन्त ; अत एव मूढा विचेतसो नराधमा पुरुषेषु मध्ये निष्टा मा परमात्मानं न प्रपद्यन्ते नाश्रयन्ते ।। ये तु मदिच्छायशादेव देवसर्गभाज सन्तो मदनुग्रहेच्छानिर्भावितविद्या- शक्तिप्रबोधिता कैवल्यपाप्तिफरपुण्यक्रियायुक्ता प्रबुद्धा , ते- चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुतिनः सदा । आतों जिज्ञासुरार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥ अनुगृहीतत्वसाम्येऽप्यनुग्रहेच्छातीनताहितारतम्याश्चतुर्विधा प्रस्तुतविभा गेन चतुष्प्रकारा जना मा भजन्ते, मद्भक्ता भवन्ति । अत एव ते सुकृतिन । तेपा चातुर्विध्यं कथयति--आर्त इत्यादिना । तातो मा भजते यो मृदुतरमदनुग्रहमहोपोन विशीयमाणससारमोहसन्निपाततया चिरात्सवेद्यतापन्न- दु खनयवेदनाकदर्यमानमानस तन्निवृत्तिमिच्छन् सकल्लोकमसिद्धततत्सनाका- रादिस्थूलोपायसमाश्रयणेन मद्भको भवति, तत क्रमेण वर्धमानसवेशैलेशवशा- जिज्ञासुर्य समुपजायमानजगदावहेयोपादेयविचार सन् कोऽहम् , किमिदं शरी- रेन्द्रियविषयादिमयं महामोहजालम् , कथम् अतो बन्धनात्परिमुच्येय-इति तत्त्वं ज्ञातुमिच्छु नानाशास्त्रशुश्रूपाश्रवणायभियुक्तमति सशयापन्न एव मत्सपर्यापरो भवति । अत एव तत्त्वजिज्ञासाभिनिवेशादाविर्भवद्विवेकावसानलोकविलीयमान- १ 10 सुतिनोर्जुन २. BS'समावेश ३. BS' omits प्रकपात् 10 विरलोऽक्रियमाण This Is noted as aa albernstivo reading both in BS and BN' ·२२२ सर्वतोभद्रम् [अ. ७ विपर्ययपत्ययतीनतिमिरत्वप्रथमानयथास्थितहेयोपादेयपदार्थप्रविभागोऽर्थार्थी मा भजते। य शास्त्राभ्यासपशादुत्पन्ननिश्चय सन् इदमेव परम फरमित्युपादेयतया आमतत्त्व- लक्षणमर्थ वस्त्वर्थयते अभिकाझयति, ततो ज्ञानी मा भजते । य सकल- विचिकित्साविच्छेदविश्वस्तमति स्वीकृतयथोक्तजानलक्षणपरमोपाय सन् यथोक्त खरूपमव्यवधानेन मामेवोपास्त इति ।। , एपा चतुर्णा मध्ये ज्ञानिन प्रकर्ष प्रतिपादयितुमाह- नेपो ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्निशिप्यते । प्रियो दि ज्ञानिनोऽत्यर्थमह म च मम प्रियः ॥ १७॥ तेषामार्तादीना मध्ये ज्ञानी यथोक्तवार्धवान् विशिष्यते । यतोऽसौ सत स्थूरात् सूक्ष्माच्च विनिवृत्तोपादेयप्रतिपत्ति परामुपायकाष्ठामधिरुद्ध अत एव वेदकैकस्वभाव , एकस्मिन् मयि परस्मिस्तत्वे भक्तिमान्, अत एव नित्ययुक्त सर्वा- स्वबस्यास्वविच्छिजसमाधान , यस्मातस्यैरविधस्य ज्ञानिनोऽहमत्यर्थमखिलंपदार्थ- सार्थपरिहारेण प्रिय प्रीतिकारणम्, स चापि तथैव मम प्रिय ---इत्यव्यतिरेकपति- पादनपरमेतत् ॥ ननु ज्ञानिन एव प्रकृष्टत्वे सत्यार्तादय किं बहिपृता एवेत्यत्राह- उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्यात्मैव मे मतः । आस्थितः म हि युक्तात्मा ममैमानुत्तमां गतिम् ॥ १८ ॥ BN ज्ञानवान् BNomits अन २. To and BS' सिलवयसदार्प ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २२३ ते आढियो यद्यप्युत्तरोचरनिशिष्टत्वेनान्योन्यभिन्नरूपा , तथापि भक्तिमूर्त्या तोदयया परयैफया मच्छक्तयाधिष्ठिता सन्त सर्व एवोदारा उदात्तचेतस औढार्यलक्षणेनैकेन गुणेने युक्ता , कित्वातिजिजासार्थाथितादशासु ये वर्तन्ते ते व्यतिरिक्तार्यालमिनो जानवान् पुनरहमित्यभेदेन मत्स्वरूपैकारम्बन इत्यात्मैवासी ममाभिप्रेत । एतदेव प्रकटयति-~यस्मास ज्ञानी ममैव नान्यस्य व्यतिरिक्तस्य वस्त्वन्तरम्यानुत्ता निरतिशैया गति प्राप्तिहेतुममेदज्ञानरक्षण पन्थानमास्थित समाधित ॥ यतो युक्तात्मा मय्येव समाहितान्त करणोऽयमत पहनां जन्मनामन्ते ज्ञानमान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः समिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥ आर्तत्वाद्यवस्थाजुषा भूयसा जन्मना शरीरपरिग्रहाणामन्ते परिक्षये सर्वमिद चराचर भावजात परमार्थसततगिविकारसामान्यसविपो भगवान्, सर्वत्र वसनात् सर्वस वा तन वसनाद्वासुदेव इति, सर्वाद्वयत्वनिश्चयेन मा परमकारण प्रतिपद्यते । स चैवविध सर्वोत्कृष्टस्वभाव सुतरा दुर्लभ दुप्पाप , मनुप्यकोटि प्यपि कैदाचित्तादृशो महानुभावो लभ्यते, न वा ॥ कस्मात्तथाविध सुदुर्लभ इत्या स्वेच्छामात्रमेक' कारण प्रतिपाद- यितुमाह- कामस्तैस्तदतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः । त त नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ २० ॥ BN एक- १ 10 and BS omit guta २ BN निरतिशयगति ३. BN. omits कदाचित् Ail except 10 स्वयं ·२२४ सर्वतोभद्रम् [म.७ यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥ म तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च ततः कामान् गर्यन निहितान् हितान् ॥ २२ ॥ अन्तयत्तु फल तेपां तद्भवत्यल्पमेधमाम् । देवान् देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ २३ ।। इह यथाप्रतिपादितप्रकारेण नानाजीरभूतमाहत्यागका पुरपा मदिच्छोद्भावितकार्यकारणभावया गुणात्मिकया प्रत्या स्वया तचत्पुरपभेदेन प्रतिनियतकार्यकारणात्मना प्रत्येक स्वत्वमापन्नया नियता प्रविभक्तशरीरेन्द्रिय- विषयाद्यात्मकतया परस्परभेदेन नियन्त्रिता सन्त सुखाद्यात्मक प्राप्त रूपमेवा- स्मत्वेन प्रतिपन्ना । अत एव स्वत्वापन्नतत्तत्प्रकृत्युचितैम्तैस्तै क्रियाफर तया प्राप्यत्वेन काम्यमानै कामभोगस्तत्तल्लोपरान्तरभोग्यैहतजाना मुपितपरमार्थ लक्षणैकतत्त्वविषयबोधा सन्त , अन्यदेवता अन्या आत्मरक्षणपरमदैवतव्यतिरिक्त- हरिहरहिरण्यगर्भादित्यप्रभृती तत्चत्वाभिमतनानाफ्लदायित्वश्रुतप्रभावा परस्परभिन्ना- स्मतयावगम्यमाना प्रपद्यन्ते भजन्ते । कथम् । त त तत्तदर्शनप्रसिद्ध नियमम् इतिकर्तव्यताविशेषरूपा व्यवस्थामाश्रित्य अवलम्व्य । इत्थ स्थिते यो य क्षेत्रज्ञ फलाभिरापानुगुण्येन या या चतुर्भुजत्रिणेत्रत्वादिविभक्तविशेषा तनु मूर्ति भक्त समाश्रित सन् श्रद्धया तावन्मात्रफलदायिभिन्नदेवताविषयया ततत्फलप्राप्तये .. BS भोग BS' und IO FRI ·श्लो. २४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २२५ पूजयितुं वान्छति, तस्य तस्य तामेव तावन्मात्रफलदायिभिन्नदेवताविषयां नान्यां परामेक्तत्वविषयामचलो तद्विपयत्वेन स्थिराम् अहं ददामि । मच एव सात्त्विकादि- सर्वभावोद्भवस्य पाक्प्रतिपादितत्वात् स तया मद्दत्या श्रद्धयाँ तस्य तत्तदाश्ते- देवताविशेपस्याराधनं प्रसादनमीहते, मनोवाकार्यश्चष्टते ; ततश्च देवताविशेषा- दाराधितात् सतः पूर्वोक्तोपपत्त्या मयैवैकेन पारमार्थिकेन का विहितान् विसृष्टान् हिताननुकूलान् कामान् भोगान् लभते ; किंतु मामेकमीश्वरं सर्वमनोरथप्रद सम्याज्ञानाभावादजानताम्, अत एवाल्पप्रज्ञानां तेषां परिमितं भोगलक्षणं फलमन्त- बदनित्यं भवति । ते ह्यज्ञानमोहिताः सन्त आत्मानं देवतां फलं च नानात्वेन प्रतिपद्यन्ते। ततश्च ये देवान्नानात्वेन प्रतिपन्नान् यज्ञादिभिरन्तवद्भिः क्रियाविशेपै- र्यजन्ते प्रीणयन्ति, ते देवान् यान्ति, ततद्देवताधिकरणभूतं तं तं देवलोकं गच्छन्ति। ये तु मां यथोक्तस्वरूपमेकं तत्त्वं यथाप्रतिपादितेन क्रमेण मदि- च्छयैव प्रेर्यमाणाः सन्तः ज्ञानिवदशाधिरोहपर्यन्तेन भक्ताः समाश्रिताः, ते मामेव परमं यान्ति, अहमित्यभेदेन समापद्यन्ते ।। तदित्यमासुर दैवं च सर्ग मयैव स्वेच्छयापादितो लोको मायाख्यया अविद्यारत्यया शतया प्रवृत्तिनिवृत्त्योनियुज्यमान संसारवर्गलक्षणं फलं प्रामोतीति सङ्ग्रहेण प्रतिपादयितुमाह~- नाहं प्रकाशः सर्वस्प योगमायाममावृतः । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २४ ॥ " १. २. BS' adds : BS' परिमित 10 थात्मा देवता BN' and Bada क्रमेण 29 IO अविद्याख्ययुक्ता च प्रवृत्ति BN' अविद्यया शक्या च प्रति ४.

·२२६ सर्वतोभद्रम् , वैश्वरूध्येऽप्यद्वयचिन्मानस्वरुपावस्थानापरिच्युतिलक्षण ऐश्वरसमाधिर्योग- शब्देनोक्त। तथाविधयोगमहिम्नोत्पादिता या माया मत्वम्पान्यथापति- पत्तिहेतु शक्ति , तया समावृतो व्यवहित सन् अह सर्वस्य मत्प्रकृतिमोहितस्या- सुरस्यभावस्य जन्तोन प्रकाश , आत्मतया न प्रत्यभिज्ञेय , ततश्च सर्वो मूढो रोकोऽयम् अजम् अव्ययम् नित्यत्वाजन्मविनाशरहित मा नाभिजानाति, आत्मत्वेन न प्रत्यवमृपति ॥ यत- वेदाह समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भषिप्यन्ति च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥२५॥ शरीराणि अनित्यप्रकृतिपरिणामपर्यवसिताहप्रत्ययत्वात् सर्वतोऽवच्छेद- वन्ति वेद्यदशामापन्नानि, अत एवातीतवर्तमानभविष्यत्पदविशेप्यानि भूतानि, सर्व- शरीरिणोऽट परमार्थवेदकग्वभाव एक एव वेद जानामि । मा पुननित्यत्वात् काल- करनाद्यपच्छेदविरहितमहिमान न कश्चिच्छरीरी वेद जानाति- इत्यनेनानन्य साधारणवेदकै कम्यभावत्व परम्य कारणस्य तत्कार्यस्य च जगतम्तव्यतिरिक्तन्यरूपस्य वेद्यत्वमेव प्रतिपादितम् ॥ कस्मात्त्वा न वेद कश्चिदित्यवाह- इच्छाद्वेपसमुत्येन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ २६ ॥ १ BN अवस्थापरि IO, Bs' and BN' शब्दो मोफ ३ BN विशेषणानि ४. BN' शरीरे २ ·श्लो. २७ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २२७ यत एतानि सर्वभूतानि मन्मायावशादन्योन्यभिन्नानि अनित्यशरीरात्मक त्याजन्म विनाशमाजि । सँगै सृष्टौ सत्यां संमोहं पारमार्थिकखरूपाविमर्शरूपमज्ञानं यान्ति प्रतिपद्यन्ते । केन हेतुना ? द्वन्द्वमोहेन; द्वन्द्वानि सुखदु सौद्यात्मकानि स एव मोहस्तत्त्वाप्रतिपत्तिः तेन। कीदृशेनर इच्छाद्वेपसमुत्थेन रागद्वेपप्रभवेना इदमत्र तात्य- यम्-मन्मायोद्भावितगुणमयप्रकृतिरूपसर्गसंमोहिता सर्वप्राणिन परस्परभिन्ना- नित्यगुणपरिणागात्मकमेव जगदिदं मन्यमाना , कचिद्रज्यन्त , कचिद्विपन्त, संसारचक्रपरिवर्तनमनुभवन्ति । अतो यथाप्रतिपादितस्बन्ध में नित्यनिर्विकारेक- चित्स्वभावं परमात्मानं न भजन्ते । के पुनस्त्वा भजन्ते इत्यत्राह- येषां त्वन्तं गतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ २७ ॥ ते येपा पुनर्जनाना मदनुग्रहादेव प्रत्युदितविद्याशक्तीनां सताम्, अत एवं पुण्यकर्मणां सुकृतिनाम् , पापम् अजानलक्षणम् ; अन्तं गतं विनाशं प्राप्तम् । यथोक्तात् द्वन्द्वमोहानिर्मुक्ता. ; दृढवता स्थिरनियमा सन्तो मामेकं दैवतं भनन्ते, मदभेदप्रतिपत्तिपर्यन्तया सपर्यया समाश्रयन्ते ॥ 1. BN' omats समोई २. BN- euants हेतुना ३. BS' omits आदि ४, BS' किंचित् ५ TO omits मां...भावं ६. BN' फैन पुनः ·२२८ सर्वतोभद्रन् इत्यं च-- जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥ २८॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञ तथा पिदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ २९ ॥ मा यथोक्तस्वरूपमाश्रित्य चतुर्विधया भक्तया लम्बनीकृत्य ये नरामरणादि- द्वन्द्वदोपविमुक्तये यतन्ते सततमविलुप्तोद्योगा भवन्ति, ते च युक्तचेतसः यथोक्तसमाधिसततसमाहितमसो ब्रह्मस्वरूपादिभेदेन समनन्तराध्यायव्याख्या- म्यमानसप्तविधविज्ञानदृशा मा विदु मा जानत इत्योम् ।। गीताध्याये स्थितिमुपगता सप्तमे सत्यरूपे सन्त सम्यफलितसुकृता केऽपि लोके यथास्मिन् । नि सन्देहा सकलभुवनाभोगभावव्यवस्था हस्तन्यस्तामलकफलवद्यक्तमालोकयन्तु । इति श्रीराजानकरामविरचिते वाकयार्थान्वयमाने सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे ससमोऽध्याय.॥ All except BN' समाधित्य २. 10 and BN' यजन्ति BS chesssam alternative reading TOrand BN' यथा विदुः BS notes this as an alterature reading Another reading noted in the same is च ते विदुः ४. 10 चेतसः ·॥ अथ अष्टमोऽध्यायः॥ अथ सप्तमेऽध्याये प्रतिपादितज्ञानविदो भक्तिलक्षणविज्ञान विशारदा नसा- दीन् प्रकारान् विदुरिति यत् भगवतोक्तं ततस्तेषां प्रकाराणां सजातस्वरूप- जिज्ञासः अर्जुन उवाच- किं तद्ब्रह्म किमध्यात्म कि कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदयं किमुच्यते ॥१॥ अधियज्ञः कथं कोन देहेऽस्मिन् मधुसुदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ प्रश्नवाकयान्येतानि गतार्थानि । किंतु किं तदिति तच्छन्दस्यायमभि- प्राय', यद्भगवता उक्तप्रायेज्वेतेषु प्रकारेषु कि तबम का प्रकारो ब्रमस्वरूपः, कथा- ध्यात्मस्वरूप इति विभागजिज्ञासारूपः ; प्रयापकाले कथं ज्ञेयोऽसीति पूर्व- मनुक्तार्थविषयः पृथकप्रश्नः ॥ यथोक्तप्रश्नव्याकरणाथै भगवानुतरमाह- अक्षरं ब्रह्म परमं स्वमानोऽध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंशितः ॥ ३ ॥ १, Iosnd IBN' वाक्यानि ·२३० [अ.८ सर्वतोभद्रम् अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्वाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४॥ अन्तकालअपि मामेव सरन् मुमत्या कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्धावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५॥ भवति । यतस्तस्य तत्र ब्रह्म किमुच्यते इति प्रश्ने तावदुत्तरम् । परममक्षरं ब्रह्म न क्षरति न सचति, न स्वरूपाच्च्यवतीत्यक्षरं चिद्रूपमुच्यते । तच द्विपकारं संभवति, ब्रह्मत्व जीवरूपं च। यद्ब्रह्मरूपं तत्परम्, तस्य न कदाचित्स्वरूपात्सञ्चलन प्रबन्धत स्वरूपं जन्नविनाशादिभावविकारासंस्पृष्टैक. चिन्मात्रलक्षणं सहजनित्यानन्दकधर्मक' सफलविधभावावभासकत्वाद्विश्वरूपमपि विधभावावच्छेद्यत्वेन कथंचिदप्यसहतत्वाचेभ्यो व्यतिरिक्त प्रतिपादितमेव। जीव- रूपं तु कूटस्थत्वे सत्यक्षरं भवति, किंत्वपरं परं ब्रह्मवत् परत्वेनावस्थितम् ; यतस्तस्य मायावशात् क्षरम्यभावनाकृतभावाप्रत्ययालम्बने सति देहादिप्राकृतभाववत्प्रलयो- दयो जन्ममरणादिक वा तत्स्चररूपमनुविदधानस्य स्वरूपप्रच्युतिसम्बन्धे सत्य- परमक्षरत्वम्, यद्वक्ष्यति- - "द्वाविमौ पुरुषी लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षर सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ B'परब्राह्म 1. BN' परमार २ BN' And BS'सेचलयति ३. IO adds मे BS' अवच्डेशेन ५. BN' and Bs' omut अपि ५. B'वेन नावस्थित ८. All except BS' omit प्राकृत... हादि ५. BN' समये प्रति ·लो, ५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २३१ यसात् क्षरमतीतोऽहमक्षरस्यापि चोत्तम । अतोऽस्मि रोके वेदे च प्रथित पुरषोत्तम ॥” इति । । इत्य ब्रह्मापेक्षया जीवाना नित्गलेऽपि प्रतिपादितोपपत्त्या निष्टमक्षरत्वम् । परम त्वक्षर ब्रह्मेति प्रमप्रदनम्योत्तरम् । अयात्म विमुच्यते इत्यत्रोत्तरम् - स्वभावोऽध्यात्ममिति । स्वभावशब्देन " भूमिराप " इत्यादिना " ययेद धार्यते जगत् " इत्यन्तेन अन्धेन पैरापरा च प्रकृतिर्भगवता प्रारु प्रतिपादिता इहोच्यते। एव प्रत्यात्मक स्वभाव परमकारणरूपसत्यात्मावभासितनानामाधीनत्वादध्यात्म- मित्युक्त । आत्मा हि परमेधरो जडचेतनविभागेन स्वेच्छ्यात्मानमेवावभासयति । यदुत्तम्- कल्पयत्यात्मनात्मानमात्मा देव स्वमायया । स एव कुरुते भेदानिति वेदान्तनिश्चय ॥" एवं द्विप्रकारप्रतिरक्षणस्वभाव आत्माधीनत्यादध्यात्ममुच्यते इति द्वितीय- प्रश्नस्योतरम् । अथ कि कर्मेत्युत्तरम्-“विसर्ग कर्मसजित " इति । विसगो विशिष्टापरब्रह्मव्यतिरिक्ता सृष्टि क्र्मेति सज्ञित । तस्य हेतुगर्भ विशेषणमाह- भूतभावोद्भवकर भूताना जडाजडप्रकृत्यात्मकाना यो भाव सत्ता जडाना प्रवाहनित्यतारूपा चेतनानामन्योन्यविभत्तत्त्वेऽपि कूटम्यनित्यतारूपा तस्य भाव- स्योदय तथावभासनरूपामभिव्यक्ति य क्रोति स तथोक्त, ईश्वरेच्छया ४ . BS' विमृष्टा 10 पर २ IO अध्यात्मक Bअपरापरा BS'त्वाध्यात्म ५ ·२३२ सर्वतोभद्दम् यत अनादिना प्रबन्धेन तो य म्वप्रपञ्चमय सर्ग, स तयो कर्मेत्युच्यते, उक्त प्रार-"एतद्योनीनि भृतानि सर्वाणीत्युपधारय " इति । एवं बुद्धयादिपृथिवीपर्यन्त' प्रपञ्चरक्षणो जटाया प्रों विविध सर्ग, .तथा चतुर्दशविधप्राणिप्रपञ्चरक्षणो यो जीवभूताया प्रतेविविध सर्ग स तयो सयोग त्यात्तयो कर्मत्वेन निसर्ग उक्त इति तृतीयप्रश्नम्योचरम् । अथाधि- भूत किमुच्यते इत्यत्रोतरम् - " अधिभूत क्षरो भाव " इति । क्षर परिणम- द्रुपतथा स्वरूपसञ्चरनपरो यो भाव प्रतिपुस्प विभक्त कार्यकारणकापात्मक पदार्थ सोऽधिभूतमुच्यते, तस्य भूताधीनत्वात भूतरूपा प्रति कार्य कारणात्मना विपरिणमत इति क्षर भावोऽधिभूतमिति चतुर्थप्रदनम्योत्तरम् । पुरुषोऽधिदैवतमिति । पुरुष क्षेत्रज्ञ इति जातावेक्वचनत् । अतस्ते ते पुरुषा तत्तद्वासनानुगुण्येन परिणतप्रविभक्ततत्तत्वार्यकारणात्मकक्षरभावरूपेऽधिष्ठातृत्तया यतिष्ठमाना अधिदैवतत्त्व भजन्त इति पुरपोऽधिदैवतमिति पञ्चमप्रदनस्योत्तरम् । अथान देहे कथ केन प्रकारेण कश्चाधियन इत्यत्रोत्तरमाह- "अधियज्ञोऽमेवात्र" इति । परस्परविभक्तकभिमानाविष्टनानाक्षेत्रज्ञाधिष्ठितेऽस्मिन् देहे यद्यपि क्षेत्रजा एवाधियज्ञत्वमर्हन्ति, तत्तत्फलाभिसधिना त त 'योगविधिमनुतिष्ठन्तस्तादृश- मवच्छिन्नमात्मान कर्तृत्वेनाभमन्य ते, तथापि पारमाथिक्स्य कर्तृत्वस्यानन्य साधारणत्वादहमेव मुख्य कर्ता सर्वयज्ञानामित्यहमेवाधियज्ञो नान्य । कथमिति १ ५ २ B पर्यन्त BS' जडात्तयो BN And BS रूपतत्त्वख IO देहो ६ BS यज्ञमईन्ति BS and BS' यागविधि 10 सर्वज्ञाना ३ ७ ·लो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २३३ . प्रकारे । प्रश्नेऽप्येतदेवोत्तरमहमेवाहमिति, अनेनैव प्रकारेणाहमधियज्ञ । इदमत्र तात्पर्यत्-योऽपि क्षेत्रज्ञाना शरीराधारम्वननिमित्ताहंकार , योऽपि पैरस्वरूपनिष्ठो मम तयोरहङ्कारत्वे नास्ति कश्चिद्भेद ; केवलं मायावशात् क्षेत्रज्ञानामवच्छेद्यो- लम्बननिष्ठत्वादवच्छिन्न इवासौ , मम तु स्वभावनिष्ठत्वादनवर्छिन्न इति अहमेव नान्यो मुख्याहवारनिष्ठतयाधियज्ञो न प्रकारान्तरेण इति सर्वयज्ञेप्वधित प्रभुरह- मेव, यदुक्तम्-" अहं हि सर्वयज्ञाना भोक्ता च प्रभुरेव च” इति पटेंप्रश्नस्योत्तरम् । अनेनैव न्यायेनाधिभूतमहमेवेति बोद्धव्यम् ; भूतभावेन परमार्थभूतोऽहमेव स्थित इत्यर्थ । तथैवाधिदैवतत्वेन पुरुषाख्यो य प्रकार उक्त तत्राहमेवाधिकृत इति प्रश्नपदकम्य सक्षेपतो ल्याकारणमेव वेदितव्यम् । यदुत ब्राहामकर्मसन परमात्मक्षेत्रज्ञप्रकृतिपरिणामरूप सप्तमे तत्त्वाय निर्णीतम्, तत्र यथाक्रममधियज्ञाधिदैवताधिभूतभावनाहमेव तत्त्वतो व्यवस्थितो न मद्यतिरिक्त किंचित्सभवतीति तात्पर्यम् । तथा सप्तमे-"ते ब्रह्म तद्विद् कृत्स्नम् " इत्यादिना तत्त्वत्रयमेतदुक्त्वा "साधिभूताधिदैवं मा साधियजं च ते विदु " इति तव्यापकत्वेनात्मान भगवान् निर्दिष्टवानिति । अथ प्रयाणझाले देहादेहान्तर- सकान्तिसमये नियतात्मभिनिगृहीतान्त फरणै कथ ज्ञेयोऽसीत्यत्रोचरम्-"अन्त- कालेऽपि मामेव" इत्यादि । अन्तकालेऽपि तत्तत्कर्मक्षयात् तस्य तस्य शरीरस्य प्रक्षयसमये मा यथोक्तविशेषण परमात्मान स्मृत्वा सश्चिन्त्य मत्स्वरूपप्रत्यव- । । 1 DN'घटस्य २ roपरमत्त. BN' and BS' अवच्छेद्याद्यालम्ब BS' अविच्छिन्न 10 and BS अनवच्छिन्न All except BN'अविछिन्न 30 BN' परमार्थतो Bs' omits मामेव कारेऽपि Bs' and BN' omit तस्य ३ ८.

·२३४ सर्वतोभद्रम् मि८ मर्शपूर्व कलेबर शरीर त्यक्त्वा स्वातन्त्र्येण विमुच्य य प्रयाति ततो देहा दुत्क्रामति स मद्भाव मदीया सत्ता याति, अहमेव सपद्यत इत्यत्र सशय सन्देहो नास्ति ॥ तथा युक्ति प्रदर्शयितुमाह- य य वापि सरन् भार त्यजत्यन्ते कलेवरम् । त तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभानितः॥ ६॥ य य सात्त्विक राजस तामस भाव पदार्थ स्मरन् सात्त्विकया राजस्या तामस्या वा बुद्धया ध्यायन् पुस्पोऽन्तेऽवसाने देह जहाति, त तमेव देहान्तर प्रतिपद्यते । अत्र हेतुगर्भ विशेषणमाह-सदा तद्भावभावित । सदा नित्यकाल तस्मिंस्ताशि सात्त्विकादौ भावे भावित सजातभावनो यत । किमुक्त भवति ? वर्तमाने देहे यदेव सात्त्विकादिक वस्तु पुरपोऽभ्यासेन भावयति, तद्भाव नाभ्यासप्रकर्षाहितसस्कार तमेवान्तेऽवश्य स्मरति, यमेव च स्मरन् तस्माद्देवा दुनामति, तमेव तत्समनन्तरे देहान्तरे लभते, यद्वक्ष्यति- 'यदा सत्त्वे विवृद्धे तु प्रलय यान्ति याति] देहभृत् । तदोत्तमविदा लोकानमापतिपद्यते ।। रजसि प्रलय गत्वा कर्मसनिषु जायते । तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिषु जायते ॥” इति । १ BS* विदो लोकान् ·लो. श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २३५ यत एवम्- तमात्सर्वपु कालेपु मामनुसर युद्धय च। मैदर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ।। ७ ।। तस्मादुक्ताकारणादातोपदेशप्राप्तिक्षणात् प्रभृति सर्वेषु कालेषु; काल- शब्द उपलक्षणार्थः; तेन सर्वेषु देशेषु सर्वेप्याकारेषु सर्वास्ववस्थासु यथाप्रति- पादितखरूप मां परमात्मानं परमेश्वरमनुस्मर सञ्चिन्तय, मत्वरूपध्यानानुपरत- निविडावधानो भव, युद्धयस्त, खकर्मानुतिष्ठ चयेन मयि यथोक्तेन प्रकारेण नित्यविनिवेशितान्तःकरणो नि:संशयं मामेवैष्यसि, मदभेदं प्राप्स्यसि, अहमेव भविष्यसीत्यर्थः ॥ प्रतिपविदार्थमेनमेवार्थ क्विरीतुमाह- अभ्यासयोगयुकेन पेतसानन्यगामिना । परमं पुरुष दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८॥ नित्यानुसरणयनलक्षणे समाधौ युक्तेन सम्बद्धेन, अत एव अनन्यगामिना यथोक्ततत्त्वव्यतिरिक्तवस्त्वन्तरविरतगतिनान्त.फरणेन चिन्तयन् सदा ध्यायन् संस्कारवठात् परमं सर्वेभ्यः क्षेत्रज्ञेभ्य उत्कृष्टमेकं पुरुषमात्मानं दिव्यं दिवि परमज्यौग्नि स्वभावमये भावं याति मद्यते, तादात्म्यमुपैति ।। 1. BS* मध्यर्पित १. BY'ध्यानान परत्र 3. IO omits faca BN मर्द BN' and B प्रतिपद्यते ·सर्वतोभद्रम् [म. ८ एवमवाधितोपपत्त्युपन्यासपूर्व यथाप्रतिपादितानुतरज्ञानमात्रसाधनं पर- मुत्क्रान्तिकम प्रतिपाय इदानीं प्रागजयादिसाध्ययोगसाधनमपरं तं प्रतिपाद- यितुमाह-- कवि पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुसरयः । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः पुरस्तात् ॥ ९॥ प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव । भुयोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १०॥ । स एवंविधो योगी तं दिव्यं दिवि परमव्योग्नि भवम् , अत एव परं सर्वोत्कृष्टम् , पुस्पमीधरमात्मानमुपैति प्रामोति । कोऽसौ यो भक्तया भगवदनुग्रह- दिवसालोकप्रभातसन्ध्यया सकलपुरुषार्थसिद्धिबीजभूतया, तथा प्रस्तुतखरूप- निरूपणसमाधिसामर्थेन युक्त सैन् तस्यामप्यवस्थायामचलेन स्थिरसमाधानेन मनसान्त करणेन सस्य धातार परमकारणमनुस्मरेत् अन्तकालेऽनुचिन्तयेत् । कथं कीदृशं च ! भ्रुवोर्मध्येऽभ्यासस्वतन्त्रीकृतं प्राणम् आन्तरं मारुतं सम्यड्मध्यमेन भार्गणानेश्य सन्धाय । आदित्यवर्ण सर्वतेजोव्यतिरिक्तज्योतीरूपम् । अत एव तमसः पुरस्तात् अज्ञानस्य पृथक्तया वर्तमानम्। कीदृशम् ! सर्वस्य धातारम् अनुस्मरेत् । परावस्थायां कविमित्यादि विशेषणविशिष्टत्वादचिन्त्यं पारमार्थिकज्ञातृखभावत्वा- १. I0स: २. BN' and BN' om अपि ३. BN' मार्गे न निवेश्य BS मार्गेण निवेश्य ·श्लो. ११] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् । चिन्तनक्रियाया कैर्मल नेतुमशकयम् । यत पुराण कविमनादि द्रष्टार तथानु शासितार सर्वस्य चराचरस्य सर्गस्य तेन तेन नियमेन नियन्तारम् । अत सर्पज्ञ सर्वकार चेत्युक्त भवति । तथा सरूपतोऽणु सूक्ष्म क्षेत्रनादि तस्मादप्य णीयासमतिशयेनाणुम् । इदमन तात्पर्यम्-~~य परावस्थाया अद्वयज्ञानेकविषय वास्मरणव्यापाराविषयभूत तत्सयोगरूपायामपरावस्थाया नियतदेशत्वेन नियता कारत्वेन च यो योगी यथोक्तेनै क्रमेण सरति स तमेव पुरुपमुपैति, तत्समीप गच्छति ।। योगक्रम एव परमपदप्राप्तिफलो यथा भवति तथा सम्यग्यक्त प्रति जानीते- यदक्षरं वेदनिदो बदन्ति पिशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तचे पद सग्रहेणाभिधास्य ॥११॥ -- तत्पद योगिभि प्राप्य धाम सङ्ग्रहेण सक्षेपेण ते तुभ्यममिधास्ये कथ यिष्यामि । किं तद्धाम यद्वेदविदो वेदार्थविशारदा अक्षर नित्य विद्वासो वदन्ति प्रवचनेन प्रतिपादयन्ति, यच्च यतयो ज्ञानकनिष्ठा विशन्ति समापद्यन्ते, यच्चे च्छन्त प्रासकामा ब्रह्मणो वेदस्याध्ययनश्रवणादिना चर्यमाचार चरन्ति गच्छन्ति समाश्रयन्ते । केचित् वात् विदन्तीति पाठ पैठन्ति । एवमेतद्व्याचक्षते । यथा वेद- विद्महणेन गृहस्थवानप्रस्था प्रतिपादिता , यतस्ते शास्त्रोक्तक्रियानुष्ठाननिष्णाता १ ४ 10 कर्मती BS यो BS अभिपत्ते BS and BS Te B9 पठन्त २ ३ ·२३८ सर्वतोभदम् [अ. ८ सन्त तत्पद विदन्ति जानान्ति प्राप्यतयाभ्यवस्यन्ति । यतयस्तु कृतकृत्यत्वा- द्विशन्ति तादात्यमामुपन्ति । ब्रह्मचारिणस्तु तत्प्राप्तकामा स्वा-यायशास्त्रार्थ वोधादिनिष्ठा व्रतविशेष भजन्ते इति ॥ यथाप्रतिज्ञातमभिधातुमाह- सर्वद्वाराणि सयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मुन्याधापात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२ ॥ ओमित्येकाक्षर ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देह स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥ स योगी परमा गति पूर्वोक्त प्रकृष्ट पद याति प्रतिपद्यते। कोऽसौ र य एवं देह शरीर त्यजन् विमुञ्चन् यात्युकामति । कीदृश ? मामनुस्मरन् , योगधारणामास्थित मा यथोक्तखरूप परमकारणमोकारवाच्य ब्रह्म तत्त्वमनुध्यायन् । योगस्य कस्यचित्समाधेरालम्बनीभूतेऽथे चितनियमरूपा धारणा भूमिकामाश्रित प्रथमतर सद्वाराणि चमुरादीनि चितवृतिसरवानि सयभ्य यथास्व विषयेभ्य प्रत्याहृत्य मनधोपदेशाधिगते हृदि सर्वसविदधिकरणभूते देहैकदेशे निरुद्धय १ BS' प्रतिपादितज्ञान BN भादाय २ ६ IO and BS रूप 10 सर्वाणि द्वारराणि IO निन्द्ध BN' एवं ३ ४. Bs' adda ·लो. १४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २३९ प्रेतिपिद्धेन्द्रियविषयप्रचारं कृत्वा । तथा प्राणमन्तश्चरं मारुतं मूर्ध्नि ब्रह्मरन्ध्र ब्रह्मपुरार्गलभृतमध्यग्रन्थिभेदालव्यमार्ग सन्तमादाय कृत्वा। तथा ओमिति प्रसिद्धकाक्षररूप ब्रह्मशब्दतत्त्वं व्याहरन्नुच्चारयन् । एव प्राणस्य मूर्ध्नि प्रेरण प्रण- वस्योच्चारण प्रणववाच्यस्य च मत्वरूपस्यानुस्मरण चेति सर्वेन्द्रियमनोनियमपूर्वक युगपत् नितयमेतत्सपादयन् यो देहविसर्ग करोति स योगी परमं पदमामोतीति तात्पर्यम् ।। तस्मिन् प्रयाणकाले तात्कारिकावस्थाविसस्थुलचित्तो योगी कथमेत' समाधि साधयेदित्यत्र पूर्वोक्त कारणमाह--- अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यगः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४ ॥ तस्य नित्ययुक्तस्याविच्छिन्नसमायोगिनोऽहं नित्यश सालवस्थासु सुखात्मिकासु दु खात्मिकासु वा सुलभ सुप्राप । क्रय ? य सततमव्यवधानेन मां यथोत्तयोगाभ्यस्तरूपतया एक तत्त्व परमात्मानमनन्यचेता अन्यतो मध्यतिरिक्ता- द्वस्तुनो निवृत्तान्त करण स्मरति आत्मत्वेन प्रत्यवमृपति । "यं य वापि सरन् भावम्" इत्यादिनोत्तोपपत्त्या सर्वात्मकमल्वरूपप्रत्यवमर्शाभ्याससुदृढसस्कारस्य योगिनस्तस्यामप्यवस्थायामहमात्मभूतत्वात्कथ दुप्पाप इति तात्पर्यम् ॥ BS' प्रतिषिद्धय ४ 10 अकृत्वा IO आधाय 10 and BS BT2T All except BS' सादयेन् BN' देहिन ३.

·२४० सर्वतोभद्रम् ये चानेन क्रमेण मा प्रपना ते- मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नामुपन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः ॥ १५ ॥ महात्मानो यथोक्तज्ञानपरिशीरनभावान्महत् सर्वातिशायी परमेश्वर एवात्मा येषा ते तथा। अत एव मा यथोच्या भक्तया समाश्रित्य परा सिद्धिमभेदसमापतिरक्षणा परमा फरसम्पत्तिमित संसारात् गता सन्त पुन भूयो जन्म देहान्तरप्राप्ति नामुवन्ति, न लभन्ते । कीदृश जन्म ? दु खानामा- ध्यामिकादीना समहात् त्रिप्रकाराणा विस्तारतोऽनन्तभैदानामालयमास्पदम् । तथा शाश्वतमवश्यमनुषक्तशरीरेन्द्रियादिसरस्वविनाशम् । अनात्मन्यात्मप्रत्ययनिवन्धना सर्वदु खयोगिता जन्मरिनाशादिविकारसम्बन्धता च जीवाना सामान्य परमकारण- मेक्मासान मामहन्तया प्रतिपन्नाना पुनर्न सभवतीति तात्पर्यम् ।। एव च यथोत्तेने नयेन मत्समाश्रयणमेकमुपाय वर्जयित्वा नान्यत्किंचिद- पुनरावृत्तिकारण सभवतीत्याह- आना भुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥१६॥ परमप्रष्टतपोयज्ञदानादिपुण्यकर्मीप्यो व्रमण प्रजापतेलोको ब्रह्मलोक , तमवधिं कृत्वा यानि कानिचित्पुण्यकर्मप्राप्याणि रोकान्तराणि सभवन्ति, तेषु B परम १. I0 योग्यजन्म ३ BN' यथोक्त ४. All except BN' प्राप्त ·लो. १७) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ये लोकास्ततक्रियानुष्ठातृत्वाल्लव्धोपपत्तैयो जना , ते यथोक्तज्ञानशून्यत्वातासां क्रियाणामनुष्ठितानामन्तवत्त्वे सति पुनरावर्तिनो भूय ससास्थर्मनि प्रादुर्भाविनो मां पुनर्यथोक्तज्ञाननिर्मलभक्तिमानैकोपायगम्यं परनामस्वरूपं परमेश्वरमुपेत्य तादात्म्यप्रतिपत्तिपर्यन्तमाश्रित्य पुनर्जन्म संसारमूमौ उत्पत्तिर्न विद्यते एव । मामु- पेत्य भूयो न जायन्त इत्युपायजननक्रिययोरेककर्तृकत्वमनावगन्तव्यम् ।। अथ कथं ब्रह्मरोग्यासिनोऽपि पुनरावर्तन्ते, न पुनर्मत्प्रपन्ना इत्यत्र कमेण कारणमाह--- सहस्रयुगपर्यन्तमहर्ये ब्रह्मणो विदुः । रानि युगसहस्रान्तां तेव्होरागरिदो जनाः ॥ १७॥ ये जागरस्वमाद्यवस्थाहेतुभूतसूर्योदयास्तैमयोपलक्षितमेव कालविशेषमहो- रात्रतया मन्यन्ते, न ते तत्त्वतोऽहोरानस्वरूपजा । ये तु ब्रमण प्रजापतेर्दिव्यया सङ्ख्यया चतुर्युगाना सहस्रपर्यन्तेऽवधिर्यस्य तावत्प्रमाणमहर्वासरं विदु जानते, तावत्परिमाणमेव च रानिम् , ते तत्त्वजा अहोरात्रविद उच्यन्ते । किमनेनोक्तं भवति? यथा माना नारिकापष्टयवच्छिन्न कारोऽहोरात्र , तथा ब्रमोकनिवासिना चतुर्युगसहसद्वयावच्छिन्न कालोऽहोरात । ततश्च यर्थी मां स्वाहोरात्रपरि- सङ्ख्यया परिकल्पितं वर्षशतं पुरुषायुषमतिवाट देहान्तर भजन्त इतीह . १ २. TO उत्पत्तय BS' ormits भूय ...भाविन All except BS' amit a १ ४. BN' ससमयोप. IOomits तथा.रान BN. omits यथा ३ ·. २४२ सर्वतोभद्रम् [अ.८ व्यवस्था, तथा ब्रह्मलोकनिवासिनोऽपि यथोत्तपरिणामावच्छिन्नाहोरानकरनया वर्षशत पुस्पायुषमतिवाह्य पुनर्देहान्तर भजन्तीति कर्मभूमिभाजा माना ब्रमलोकनिवासिना च पुण्यकर्मणामहोरात्रादे पुरपायुपपर्यन्तस्य कारस्य हास- दैर्घ्यकृतो विशेप , न तु ससारित्वे तेपा कचिद्विशेष । ततो यथा मां पुनरावर्तन्ते,' तथा सरोकान्तरनिवासिनोऽपि सकारपरिमाणेन पुस्पायुष- मतिवाय पुनरावर्तन्त इत्या मभुवनाहोका पुनरावर्तिन इत्युक्तम् । तेनेदमत्र तात्पर्यम्-- यथोक्तज्ञानशून्यपुण्यक्रियाविशेषानुष्टानलभ्ये कार वच्छेदतुच्छभोगाधि करणे ब्रशरोमादौ विवेक्निा न स्थैर्यास्थाविपरब्धेन भवितव्यम् । सोऽपि विशिष्टजात्यायुर्भोगसम्बन्धात्ससारे एव युगसहस्रपरिमाणमपि कालदैर्घ्यमन्तवत्वा न्माहोरात्राभौतिरिच्यत इति यथोक्त युगसहसद्यपरिमाण कारमहोरात्रत्वेने ये मन्यन्ते तेऽहोरानविदो जना इत्युत्तम् ॥ इदानीं तु तस्य ब्राह्मम्याहोरानस्य स्वरूपप्रतिपादनद्वारेण माहोरानं तुल्यहचान्ततामुपपांद्योपदेश्याना विवेकनैर्मल्यायोपदिष्टेमाह- अन्यत्ताद्यतयः सर्गः प्रभात्यहरागमे । राज्यागमे प्रलीयन्त तनाव्यक्तमाके ॥ १८॥ १ BS notes an alternative reading without ३ २ By' and BS' परिमाणा- By' omits अन्तर BSS asla 10 omits स्वेन.. रात्र IOCनीतनस ७ ८ 10 adds ETET BN' and BS' omit उपपाद्य TO and BS' उपदेष्ट्र ·लो. १९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २४३ भृतग्रामः स एवायं भृत्वा भूत्वा प्रलीयते । राज्यागमेशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९॥ अव्यक्तादीश्वरोदायितजगत्कारणभावाद्गुणसाम्यात्ननं प्रधानापराभिधानात् पदार्थात् युगसहस्रपरिमाणननदियसाविर्भावे सति सर्वा व्यक्तय सभावाना सर्वे विशेषा प्रभान्ति प्रादुर्भनन्ति । यथा सूर्योदयात् प्रवृत्ते दिवसे सर्वप्राणिना सर्वक्रियाविशेषा प्रभवन्ति, तथैव युगसहस्रपरिमाणे अमनिशागमे तत्रैव यथोक्तेऽव्यक्तसंनतत्त्वे प्रलीयन्ते, व्यक्तरूपता परित्यज्य शक्तिमात्रत्वेनाव- तिष्ठन्ते । तथेह सर्वप्राणिभृता सूर्यास्तमयात् सजाते निशागमे सर्वेन्द्रियप्रवृत्तय अन्तरेख प्रलीयन्ते । किमन तात्पर्यम् ? इहोदयास्तमययो सर्पप्रलययोश्च पर्यायेण प्रातोरनित्यत्वे नास्ति कश्चिद्भेद , केवल कलेवरादिविनधरभावाहंभावसङ्कलित- निसर्गनिरयच्छेदसविदा मायाशक्तिमोहिताना हासदैर्ध्यकल्पनाकृतो विशेष- विभ्रमोऽ। तेन यथोक्तज्ञाननिष्णाततया कालानवच्छिने सत्ये खात्मन्यहंप्रतिपत्ति विकिभिर्दृढीकार्येत्येतदेव निगमयति-भूतग्राम स एवायमिति। स एवार्य चतुर्दशविधेन प्रपञ्चेन प्रविभक्तो भूतग्राम चराचरमाणिवर्गो यथोक्तेन क्रमेण सर्गादो भूत्वा भूत्वा पुन पुनरभिव्यक्तिमासाद्य रात्र्यागमे ब्रमरात्रिसंज्ञे प्रलयकाले प्रलीयते न्याभनति , अहरागमे सर्गादौ तु प्रभवति व्यक्तिमासादयतीति ।। १. BS' and BS' प्रभवन्त्यह BS भावाई एव सकलित BNormits कल्पना 10 and BS भ्रम । न तदा ययो २ ३ BN reads in the same way but omits also ·२४४ सर्वतोभद्रम् [अ.८ ऐवमानमभुवनाल्लोका पुनरावर्तन्त इत्येतदेयमतिपादनासभेन सर्ग- प्रलयखरूपं प्रतिपाद्य इदानीं मत्प्रतिपन्ना येन कारणेन न पुनरावर्तन्ते तत्प्रतिपादयितुमाह-- परस्तसात्तु भावोऽन्यो व्यक्ताव्यक्तः सनातनः । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न पिनश्यति ॥२०॥ अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१॥ , . तस्मादव्यक्तसंज्ञात् जगत्कारणत्वेनावभासितापदार्थात्प्रधानाख्यात्पर पुन- रन्यो विलक्षणो भाव परमार्थसत्सदाथो विद्यत इति शेष । कीदृश ! व्यक्ताव्यक्त व्यक्त कारणत्वेन प्रधानापन्नम् , अव्यक्त प्रधानात्मकं वस्तु; यस्मात्तथाविधं विवक्षि- तेश्वरलक्षणभावशास्किलीव्यवहारोऽयं प्रतीयते। यदि वा व्यक्तश्चान्यक्तश्चेति विशेषणसमासाश्रयणेन व्याख्येयमेतत्पदम्। स हि भावो नित्योदितपका- शात्मकतयैव सर्वमिदं प्रकाशयन् व्यक्त एव, मायावशातु सर्वस्य तथाप्रतिपत्त्य- भारदर्यक्तम् । तथा सनातन सदा सर्पकालं भवतीति सनातनो नित्य । कीदृशोऽसौर २ ३ १ BSomits एव..इति BX' omits ar DN' इत्येतत्प्रति 1. 10 विध IO भासवशात् BS gotes this 43 en alternative reading ६. BS क्लिजगद्वयक is noted as an alternative reading. ५. I0 and BN' तत्सद BS notes this as an. alternative reading. 10 अव्यक्ततया स्थितः सना- ८ BS'अन्यत.

·सो. २२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् . समस्तेषु जडचेतनभेदेन द्विप्रकारेवनान्तरभेदादपर्यन्तनपश्चेषु भूतेषु पाणिपु नश्यत्यु उक्तेन प्रकारेण प्रधाने प्रलयमनुमन्यु न नश्यति, नियोदितात- चित्तमाशात्मकत्वात्सलीनत्यादिव्यादेश न याति ; कुनोऽत्यन्ताभारता ! तत्कम्मा- नोपलभ्यत इत्याह-~-अचिन्त्यन्बनायागक्तिमोहितान् प्रति यथास्थिनेन निन्येन रुपयाप्रथमानवादव्यक्तः । परमार्थतः पुनरक्षरः न क्षति, सोमन. खरपान समलनि। यश्चैविधो माय. तां परमां गतिमनुत्तरां प्राप्तिमातत्त्वविदः । अत एव कीदृशं तम् । यं प्राप्यासाय आत्मत्वेन प्रनिाय प्रशान्तप्राप्यन्तरस्पृहा यथोक्ता योगिनो न निन्ते, पुन संसारसरणि नारतरन्ति । यनम्नथाविधो यो भारः तन्मम परस्य प्रायः परमकारणस्य परमेश्वरम्य धाम, नियोदित प्रकाशी निरतरं स्थानं या । सत एवंविधं मां प्रपन्नास्ते न पुनरान्त इति तथाविधानां योगिनामपुनराइविकारणं प्रतिरादितम् ॥ तम्येव यथोक्तम्य भावम्य वसं निगर्नयन तत्प्राप्युपायं स्मारयन्ताह- पुरुषस्म परः पार्थ मक्तया लम्यस्त्वनन्यया । यं प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्त योगिनोऽर्जुन ॥ २२ ॥ यस्यान्तस्यानि भूतानि यत्र मर्न प्रतिष्ठितम् ॥ २२ ॥ All otcopt BS' FATT 10 and BS' add 8 BS' Onits at 10 and BS ETETT PER BY'सत्मवरूपात ३. Bs' snd IO तामिं 10 omits 17 BSF निरामय ·२४६ सर्वतोभद्रम् - ये एप ययाप्रतिपादितस्वरूपो भाव स पर. सविनातिरिक्तप्रभावत्वा- निरतिशय पुरपशब्दवाच्य । सर्पशरीरान्त शायित्वात्पुरुष परमात्मा। कीन ! उक्तवक्ष्यमाणप्रकारेण में प्राप्यात्मत्वेन प्रतिरभ्य योगिन, खीरतनानापिय- भेदा पुनर्भूयोजन्मससारितयोत्पत्ति नामुन्ति न रभन्ते ; तथा यम्यकस्यान्त. सामान्यसविटक्षणे हृदये न्धिनानि सर्राणि चराचराशि भूनानि ; न हि तेपामेय. मन्योन्यविभिन्नरूपतया स्फुरतामेद्वथैकचिन्मानानुप्रवेशमन्तरेण सचा सैद्धार. ; अन एव यर यस्मिन् सकलानगपदार्थसार्थसामान्यावारे सर्पमिदं प्रतिष्टितम्, इत- व्यवस्थानम् । स पुनरित्थंभूतों भक्त्या प्रतिपादितीतरोपरमष्टातत्त्वादि- जानपर्यन्तचतुरवस्थारूपया सेवया लक्ष्य प्राप्त । कोश्या ! अनन्यया , तल्वरूप- यतिरेकेन सस्विरस्थास्वविद्यमानमभ्यदालम्बनं यग्यास्तया तथाविधयेति ।। अथान्यमुस्तान्तिविषय योगोपदेग प्रस्तावयन्नाह - यत्र काले वनावृत्तिमावृत्ति चर योगिनः । प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३ ॥ यत्र यस्मिन् वक्ष्यमाणे काले प्रयाता संन्यस्तदेहा सन्तो योगिनोऽना- वृत्तिम् , तथा आवृत्ति विशिष्टमोगाधिकरणयोग्यशरीरादिसम्बन्धं यान्ति, स्वातन्येण भजन्ते, तं तादृशं वैश्यमाणक्रमेण योगिनामेव सुलभ कालमुपदेश्यामि ।। ६ १. BS' omits य. २. Bsomits यथा ३. BN' अद्वयचिन्मान ४. B'समवः ५. BN adds 4: 10 and BS' प्रकृयं तत्वा ७. I0 and BS' ज्ञानि ८. BS" पाव्यति ९. BS' योगोपाय १.. BN वश्यमाण ·श्लो. १४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २४७ तमाह----- अग्निज्योतिरहः शुक्ल पम्मामा उत्तरायणम् । तन प्रयाता गच्छन्ति नानानिदो जनाः॥२४॥ धर्मः कृष्णरतथा रात्रिः पण्मासा दक्षिणायनम् । ता चान्द्रममं ज्योरियोंगी प्राप्य निवर्तते ॥ २५३ ।। इह अशीपोमो प्रकाशतमसी, तदुपरक्षिते दिनरात्री शुष्णी पक्षी, तथा पण्मासपरिमाणे उत्तरदक्षिणे इति अयने स्थूलदृष्टया कारविभागमाचक्षते । तस्य देवपितृमर्त्यविषयत्वेन प्रष्टमध्यमनिष्टपरिमाणता च । इत्य स्थिते अगियॊति सूर्यप्रकाश तदुपरक्षितमह विशनारिकावच्छिन्नपरिमाणो दिवसारय काराश । आपूर्यगाणसोमोपरक्षित पञ्चदशाहोरान शुरूपक्ष शुलशब्देन निदिष्ट । तथा मकरादिराशिषट्क्सचारिविरोचनाचारोपलक्षित पण्मासा उत्तराय- णम्-इत्येते कारदिशेपा प्रसिद्धा । तत्रैवविधाया कारविशेपसाममया ये ब्रमविदो विज्ञानपरमकारणस्वरूपा प्रयान्ति उत्सामन्ति शरीरमुत्सृजन्ति, ते अग्म पर तत्त्व गच्छन्ति, अपुनरावृत्ति मोक्षगतिं प्रामुवन्तीत्यर्थ । तथा धूमो जरात्मकत्वात्सोम । तथा तदुपरक्षिता रात्रि प्रसिद्धा । कृष्ण क्षीयमाणसो मोपलक्षित पश्चदशाहोरान कृष्णपक्ष । स च क्रमापेक्षया यथापाठं न व्याख्यात । १ ४ BS'लक्षिता BN and BS' add 10 धूमो रात्रिस्तथा कृष्ण २ 10 and BS* sfat is read after अयने ३. 10 omits मध्यमनिकृष्ट BN'रामा ·सर्वतोभद्रम् [अ. ८ । . तथा फटादिराशिषट्कसञ्चारियोपलशिते यण्मासा दक्षिणायनम् । तत्रैर- विधाया कारसामन्या पुनर्जन्महेतुमृत चान्द्रमस ज्योति तेज प्राप्य योगी समाधि- मानावर्तते पुन ससारमार्गमवतरति 11 । अत्र केचिद्विचक्षणा एव विचारमारभन्ते। इह तावद्रमणो यथोत्तस्य परमस्य कारणस्य द्विविध वेदनम्-स्वसवेदनेन साक्षात्कार , आप्तोपदिष्टस्य वा स्वरूपाव- गममानम्। तत्राधेन प्रकारेण ये ब्रमविद तेपा प्राप्तप्रापणीयत्वादुक्तकार- सामग्री न ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वमर्हति । द्वितीयेऽपि पक्षे स्वरूपावगममात्रेण ये ब्रह्मविद , तेपामसाक्षाततत्त्वाना यथोतकार विशेषप्राप्तिमात्रमपुनराइत्तिहेतु -ह्मण प्राप्ति- कारणमिति न शकयते वक्तुम् । एवमुभयरूपाणाममि प्रअविदामन्तकाले यथो- क्तकारप्राप्यधीना ब्रह्मासिरिति न युक्त या समच्छते। योऽपि योगी सीत समाधिविशेष, तस्य तद्वलनपोहेन यथोक्तकार विशेषप्राप्तिमात्रादेव पुनरावर्तन- मयुक्तिमत् । 'य य वापि सरन् कलेबरम् " इत्यादिना प्रतिपादितोपपत्त्या सुदृढभावनाभावितस्य भावम्यान्यभिचारान्मन्थर भावितस्यै तत्कालमसस्मरणे सति पुनरावृत्ति स्थितैव , विमुक्त काल करिष्यति । तदेव योगी यथोक्तकार विशेषप्राप्ते पुनरावर्तत इत्येतदपि न हृदया- वर्जकम् । यद्यप्युच्यते-यधेप यथोक्त कालो ब्रह्मप्राप्त्यादिहेतुर्न भवेत् , । . " भार त्यजत्यन्ते १. B'रथिता २ BS' asds विशेष BN' हेतो ५. BN and BS' अपोहेन 10 and BS add ५ Bs' तो ·लो. २५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २४९ , -- तत्कथं अक्षाविदोऽपि शान्तनवस्स तनुसंन्यासार्थमुचरायणप्रतीक्षा श्रूयते इति' ? सत्यं श्रूयते; किन्तु नै ब्रह्मप्रासिहेतुत्वेन ; तेनासौ कालो न प्रतीक्षित । यदि हि स एव प्रयाप्राप्तिहेतु स्यात् , तदा सर्वेमविनिर्देहोत्सर्गे स एवापेक्ष्यते । तत्काली- सृष्टदेहाथ सर्व एवाना रत्तिभावं भजेयु न चैवमस्ति । न चैवविधे काले नियेतेति विधिरुपपद्यते, सर्वस्य मरणे स्वातन्त्र्याभावात् । भीष्मस्य तु स्वतन्त्र- मृत्युत्वात् तादृवारपतीक्षणे निमित्तान्तरमनुमेयम् । तच्चेदं यक्लि स्थल्या दृशा यथोक्त काल क्लेमरसंन्यासावसरे समुपनतो गतिविशेषाधानहेतुर्भवतीत्यागम- वचनप्रमाणीकरणार्थ भीष्मस्य तादृछालप्रतीक्षोद्यम । तस्माद्यथोक्तस्य काल्स्य मुख्यतया नाहोरानादिरूपत्वम् । ततश्च प्रामाविदा योगिना च यथानमं प्रमप्राप्ते पुनरावृत्तेश्च कारणभूत यदेतत् कालगतिद्वयमुक्तम् , तनावश्यं कश्चिद्विशेषो बोद्धव्यत्वेन वर्तते । वक्ष्यति हि “ नैते मृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन " इति । न चैतयो मृत्योर्वाह्यकार विशेषरुपयोर्देवयानपितृयाणसंज्ञामात्रस्य ज्ञान नमादिपाप्तिहेतुर्भवेत् । अत कश्चिद्विशेपो यथोक्तार्थसङ्गतिहेतुरत्रानुमेय इत्या- चक्षते । काल्स्य हि बाधाभ्यन्तरभेदेन रहस्यशास्त्रेषु द्विप्रकारता प्रतिपादिता । तन प्रसिद्धसूर्येन्दुचारोपलक्षितो बाह्यप्रकार , प्राणापानरक्षणसूर्येन्दुचारोपर क्षित- स्त्वाभ्यन्तर । तन मुख्यस्य बाहास्य प्रतिपादितबाधकसद्भावात् गौण आभ्यन्तर । १. ६ २. BSP omits इति 10 and BS' omit 7 Bs' omits कालोन 10 सर्व All except BN' ग्रावद्भि 82 BS notes as an alternative rending प्राणापानमध्यचारोप. लक्षितस्याभ्यन्तर BN reads लक्षणा मध्य- चोरोपलशितसूर्येन्दु ·२५० सर्वतोभद्रम् [अ ८ - समाश्रीयते । तेनाग्न्यादय उत्तरायणपर्यन्ता शब्दा प्राणगतिप्रतिपादितत्वेनात्र प्रयुक्ता । यत प्राणगतिरेव दिवसायुत्तरायणान्तकारावयवत्वेन तत्र तत्र रहस्य- शास्त्रेषु तत्तद्विशिष्टशरीराद्यपेक्षया प्रसिद्धा । इत्य स्थिते येपा यथोक्त ज्ञान- निष्टतया ब्रमविदा सतामन्तकाले स्वैरसेन मूर्धच्छिद्राख्यामद्वारवाहिनि प्राणचारे नियमित सवित्सोत प्राणोपशान्तिक्षणे सर्वतो निरवच्छेदनिस्तरङ्गनिसर्गनिर्मल- सामान्यसविन्महोदधौ प्रविश्य समरसीभावमापद्यते । तेषा ब्रह्ममाप्तिरव्यवधाने- नोपपन्न , स हि ब्रह्मविदा देवयान पन्था , एपैका तद्विपया शाश्वतिकी गति । यस्तु यथोत्ततत्त्वज्ञानव्यतिरेकेणाभ्यासस्वीइतकेवलयोग , तस्य योगिनो यथोक्त- प्राणगनिनियमितमपि सवित्स्रोत प्राणोपशान्तिलक्षणे ब्रह्मवेदित्वाभावात् देहायह- प्रत्ययपर्वतप्रतिहतप्रसर सत् परावर्तते , परावर्तमान च धूमादिदक्षिणायनशब्दान्त- प्रतिपादितामपानतिमेव पितृयानलक्षणा गति समाश्रित्य योगाभ्यासप्रकर्षानुसारो- चित विशिष्ट शरीरान्तरमाविशति, या पूर्वाभ्यासहियमाणचित्ततया प्रकृतरेणो रसाहेन यतमान परा सिद्धि प्राप्स्यतीत्युक्तम् । तदयमत्र सक्षेपार्थ ....ये ज्ञानित्याद्रामविद सन्तोन्ताले यथाप्रतिपादितेन क्रमेण प्राणशक्तयारम्बनचित्त वृत्तय तत्पशान्तिक्षणेऽप्यविलुप्तपरतत्त्वस्मृतयो देहमुत्सृजन्ति, ते निर्यवधानब्रह्म प्राप्तिवशान्न पुनरावर्तन्ते। ये तु केवलयोगिन सन्त प्राणवृत्तिमेवाश्रित्य देह ६ BN om ta २ BS' addiभत्र ३ Allercept BN' सुरसेन ४. To and BS' नियमित BY omita सर्वतो शान्तिक्षणे IO omits a BS प्राणात्ति ७ ·श्लो, २६) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २५१ मुत्सृजन्तो जानित्वाभावात्परतत्त्वस्मृत्यभावे' सत्युत्तामन्ति, ते देहाधनु परताहप्रत्ययवत्वादपानत्ति ससारमार्गमाश्रित्य विशिष्ट देहान्तैरमाप्नुवन्ति, यत सर्वस्य कस्यचिच्छरीरिण सर्वससारिधारणप्राणवृत्त्याश्रयणेन वर्तमानादेहात् उत्तान्तस्य आपानदृत्त्याश्रयणेन भविष्यदेहसक्रान्तिर्भवति । ब्रह्मविदा योगिना चेहें प्रकरणे विशेष ऍप प्रतिपादित ॥ अत एव प्राणापानलक्षणान्तरविशिष्टमार्गद्वयत्वेनैतत्संगृहीतुमाह- शुम्ल.कृष्णगती ह्येते जगतः शाश्वते मते । अनयोर्यात्यनावृत्तिमेकया वर्ततेऽन्यया ॥ २६ ॥ एते यथोक्ते द्वे गती प्राणापानत्तिरूपी देवयानपितृयाणसंज्ञौ द्वौ मार्गी जगत सर्वलोकस्य । शाधत इति छान्दस पाठ । तेन नित्येन सर्व कश्चि- जनस्तियम्याहिमाणमार्गाथयणेन देहादुकामति, अपानमाथियणेन देहान्तरे संक्रामति । नाविदो योगिनश्चाय तु विशेषो यदनयोर्गत्योर्मध्यादेकयोवाह- प्रार्णरूपया शुझ्या गत्या यथाप्रतिपादितेन प्रकारेणान्तकाले समाश्रितया नाम- विदनाति याति ब्रह्म प्रामोति । योगी तु तयैवोलामन्नन्ययापानरूपया कृष्ण- योक्तेन हेतुना वर्तते, विशिष्टदेहान्तरे सङ्क्रामति ।। १ ३ BS' and BS' FIT IO omits त्यभावे .परताईप An alternative read Ing here ts न्तरे प्रामु- BSounts वर्तमान ..अयोन ४, BN'देहप्रकरणे ५. BN' एवं ६. I0omts प्राण २. BS ·२५२ सर्वतोभद्रम् म.८ यत-- नै सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्येषु कालेषु योगयुक्तो भगार्जुन ॥ २७ ॥ एते यथाप्रतिपादिते मृती प्राणापानरूपे गैती जानन् यथोक्तया महत्तया प्रेतिपायमानो योगी मान्यतिपादितग्वीकृतमुख्ययोगो न कश्चिन्मुह्यति । स एवं तद्गतिज्ञ सन् नत्मप्राप्तिहेतुगतिसमाश्रयणेन नपैर प्रामोति, न तु ससारम् , इतर गतिपरिहारात्। एतयोश्च गत्योरेसविधा महत्ता ब्रह्मविदा ज्ञेयत्वेन स्थिता तत्त्वविदो वदन्ति । संदेहेषु मन प्रसरसहचरोऽय प्रागप्रसर यत उदेति, यंत्र चास्तमेति, तत् कालकलनादिसँकलप्रपञ्चविरहित प्रमतत्त्वोपलब्धिपदम्। ततश्च यथोक्तमाण प्रसरनिबद्ध सकल कालादि प्रपञ्च तदुदयाम्तमयदशाविमर्शक्षमसविदा प्रस विदा प्रलीयते , नादृशीं च दशामासाद्य यो ब्रमवित् परमयोगो देहमुत्सृजति, स ब्रमण्येव परिणतो न पुनरावर्तते । यस्तु केवलयोगो ता दशा' प्रत्ययमष्टुं न कुशल , स चान्द्रमस ज्योतिरपान सररूपामाश्रित्योत्क्रामन् देहान्तरे सकामति, यत्र क्रमेण सिद्धिमाप्स्यतीति । एवमनयोर्गत्यो सिद्धिहेतुविभागविज्ञानमत एवोक्तम्- "नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्यति" इति । यत एव तस्मात्सर्वेषु कालेषु - २ ३ All except BN' गती BS' प्रतिपद्यमानो 10 योगी प्राप्त कश्चित् Io omits सर्व हेतुति BN चारोज्य 10 omits 47 BS' omits sila BN कालादि BS adds तथा 9, 10 omits et ८ ९ ·लो. २८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २५३ बाबदृष्टोत्तरायणदक्षिणायनादिबहुभेदप्रतिपादितेपु योगयुक्तो भव। यथोक्तेन प्रकारेण प्राणापानगतिज्ञानात्मके योगे' समायौ युक्तोऽवहितो भव ।। यतोऽस्य योगस्यायं प्रभाव.- वेदेषु यज्ञेषु तपस्सु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी पैरं स्थानमुपैति चायम् ॥ २८ ॥ इदं प्रश्नसप्तकव्याकरणरूपं वस्तु विदित्वा ज्ञात्वा यथोक्तसमाधिः तत्सर्वे वेदाध्ययनयज्ञतपोदानान्तवत्पुण्यक्रियाफलमत्येति अतिकामति । यत आधमनुत्तरम्, अत एवं परमनंन्तानन्दमयत्यादयुष्टं स्थानं धामोपैति प्राप्नोति, परमात्मनि स्वाभाविकी प्रतिष्ठां लभते इति । यद्यप्येवं कैश्चिदयमों व्याख्यातः, यथा- मुयैव वृत्त्योतरायणकालसामग्रयां प्रयाता ब्रह्मविदोऽचिरादिसंज्ञलोकान्तराक्रमण- क्रमेण बाम गच्छन्ति योगिनश्च अत एव योगिशब्देनोक्ता. दक्षिणायनकाल- सामग्यां प्रयाता सन्तश्चान्द्रमसं ज्योति प्राप्य धूमादिसंज्ञलोकान्तराक्रमणक्रमेण संसार आवर्तन्त इति--पूर्वोक्तयुक्तया चैतदपि व्याख्यानं न सगच्छते; यथोक्तयुक्तया चायमपि कमोऽनयोरेव गत्योरन्तर्भवतीति केचिन्मन्यन्ते । तदन परमार्थवेदिनः प्रमाणमित्योम् ॥ - Y, BS' adds sit JOomta अनन्त 1. B'योगी २. BS' पद BS' दिव्य 18 an alternative reading. IO उत्कृष्ट ६. ५. I0 omits इति

·२५४
सर्वतोभद्रम्
[अ.८
गम्भीरैर्विपुलै खभावविमलै श्रीमत्पदार्थोज्वलैः
स्फीता सप्तभिरम्बुराशिभिरिव प्राप्तादिभिर्वस्तुभि ।
अध्यायस्य नरोऽष्टमस्य विवृति पृथ्वीमिमामञ्जसा
य स्वीकर्तुमल स एव विदुषा साम्राज्यमेकोऽर्हति ।।
इति श्रीराजानकरामकण्ठविरचिते वाकयार्थान्वयमाने
सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे
अष्टमोऽध्याय ॥

·॥ अथ नवमोऽध्यायः॥ अष्टमान्यायपरिसमाप्ती सप्तमपश्ननिर्णयेने काले शलकृष्णगतिद्वयज्ञानं नममाप्युपायत्वेनोपदिष्टम् । अतस्तावन्मात्र एव ब्रह्मप्राप्युपायस्त्वया मा वेदीत्यर्जुन- मष्टमाध्याये प्रतिपादितमेवोपदेश सारयन् समहेश श्रीभगवानुवाच- इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । ज्ञान विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १॥ तुशब्दो व्यतिरेके । अष्टयाध्यायोक्त व लक्षणोपायव्यतिरेकेणेदं सबुद्धि- नित्यसंनिहितं ज्ञानं ब्रह्मप्राप्त्युपायभूतं विज्ञानेन स्वसंवित्साक्षात्कारपर्यन्तेन विशिष्टेन ज्ञानेन बोधेन संयुक्त तुभ्यमहं प्रकर्षेण संक्षेपत. सारप्रतिपादनरूपेणातिशयेन वक्ष्यामि कथयिप्यामि । कीदृशाय ? अनसूयवे ; श्रद्धाविशुद्धबुद्धित्वाद्यतोऽसौ ज्ञानायानसूयसि । यथोक्तस्य फलस्य सम्भावनावशादानवदगर्हणमारभसे। कीदृश ज्ञानं वक्ष्यामि ! गुह्यतमं गुह्य गुरतरं च पूर्वेप्च्यायेषु ज्ञानमुक्तम् ; इदं तु तदपेक्षयातिगुह्यम् ; अनाविर्भूतविवेकजज्ञानानां गुहायां दूरतरेऽध्वनि स्थितम् । -- १. ५ २. ६. BS' अष्टम 10 and BS* Ata a TO omits अष्ट...व्यतिरे BS' omits एवं All except BS' लायोऽस्मै शाना 10 and BS 815195 ro स्थितः ·२५६ सर्वतोभद्रम् रहस्यतया वा जरामरणचकपरिवर्तनलक्षणादशुभादश्रेयसो मोक्ष्यसे, स्वयमेव मोक्ष प्राप्स्यसि । यतो वक्ष्यमाणज्ञानोपायनिष्ठस्यान्तकाले गतिद्वयज्ञानाभ्युपाय- व्यतिरेकेणापि ब्रह्मप्राप्तिर्निर्दिष्टव ॥ अत एवास्य ज्ञानस्य प्रशंसार्थमाह- राजविद्या राजगुह्य पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षायगर्म धम्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २ ॥ अत इदं वक्ष्यमाणं ज्ञानमुत्तममनन्यसामान्यं पवित्रं पावनम् । सर्वकिल्मिष- करपङ्कसंक्षारनहेतुमन्ति हि पवित्राणि तीर्थमन्त्रतपोयजदानादीनि । तौनि तु ज्ञानरहितत्वादन्तवन्ति, यदि परमेतज्ज्ञानसंस्कृतान्यनन्तफलत्वमश्नुवीरन् । एवोत्तमं पवित्रमित्युक्तम् । यतो राजविद्युपा रानां जनकाश्वपतिप्रभृतीनामुग्रं स्वकर्माप्यनुतिष्ठतामेपा विद्या जानमपवर्गफलस्वेन श्रूयते । ततश्च तेषां राज्ञां गुह्यं रहस्यमेतत् । यत प्रत्यक्षावगम प्रत्यक्ष स्वसंवेदनवेयोऽवगमो बोधो यस्य तत्तथाविधम् । अन्येषां हि पवित्राणां कालान्तरे देहान्तरे लोकान्तरे च फला- वगमो भविष्यति । तथा धर्म्य धर्माच्छास्त्रोदिताद्वर्णाश्रमक्रमविभक्तात्सदाचाराद- नपेतम् । अत एव का संपादयितुं सुसुखमत्यन्तै सुखकरम् । सहजस्वभाव कर्ममात्रसाधनत्वात् तथाविधं सदप्यव्ययमविद्यमानक्षयम् , तत्प्राप्यस्य फलस्य मत्समा- पविलक्षणस्य नित्यत्वात् । एतच मदनमहोद्गतभक्तिश्रद्धादिगुणसंपद्भिरेव सुलभम् ॥ - TO and BN' वर्तमान All except BS' omit au २. ३. BN ५. Rasad BS अत्यन्तमु ६. Bs' संगमापत्ति BS' notes as an alternative reading अनुहोस्थिते भक्ति ४. BN' and DS' omit गुहा ·ली. ३]] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २५७ यत्त:- अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्मनि ॥ ३ ॥ अस्योक्तस्य वक्ष्यमाणस्य च ज्ञानरूपस्य धर्मस्याश्रद्दधाना यथोक्तफला- सम्भावनापराः पुरुषा मां यथोक्तस्वरूपं परं ब्रह्मापाप्य मत्समापतिमनासाद्यैव मृत्युसंसारयोर्भूतेषु नित्यपरिवर्तिनोर्मरणजन्मनोम॑नि निवर्तन्ते पुनःपुनरापतन्ति । किमुकं भवति? मदनुभहसुशासाएसमहतद्धारसरुमारी सकलसिद्धिमसबैक- हेतुर्यरुपास्यते, तैरेवानेनाहं सुलभो नान्यैः-इति ॥ तदिदानी ज्ञान प्रतिपादयितुमाह- मया ततमिदं कृत्स्नं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः ॥ ४ ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ५॥ मम सम्बन्धिनमैश्वरमीश्वरे सर्वथा खामिनि एकस्मिन् भवं योगमनन्याधि- करणं समाधि पश्य प्रतिपद्यस्व । यत इदं वेद्यत्वेन सर्वप्रमातॄणां सर्व संक्षेप- तश्चराचरभावरूपमयान्तरभेदपरिकल्पनया निपर्यन्तं वस्तु मया उपादानसह- १. all except BS' अनेन शाने मुल. 33 २. I मारणं ·२५८ सर्वतोमद्रम् अ. ९ । . कार्यादिकारणान्तरनिरपेक्षेण नित्यनिर्विकारसामान्यसंविन्मानखभावाप्रच्युतेनानन्यानु- कार्यनिरतिशयनिजक्रीडामात्रैक्प्रयोजनेन स्वेच्छैक्साधनेनैवेन क; ततम् । इत्थमन- न्ताश्चर्यावभासरूपतया विस्तारित जगत् भुवनम् अव्यक्तमूर्तिना मन्मायोत्थापितै सर्व प्रमावृभिरिदन्तया परिच्छेत्तुमशक्यत्वादब्यक्तायपदेशव्यत्तिविरहिता मूर्तिराकृति खरूप यस्य स तथा, तेन तादृशेन। विमुक्त भवति । ब्रह्मादेरारभ्य परमाद्र- जन्तुपर्यन्तस्य सर्वस्य प्रमातुर्यत्सवेद्य वस्तु येन येन प्रकारेण यदा यदा यत्र यत्र प्रकाशते तत्सवेद्यमान सन्तमात्मानं लभते। संवेद्यमानता च सवेदितु कर्मभावा- पत्ति । सवेदिता च परमार्थत सदैक एव भवितुमर्हति, येन क्थंचिन्न कदाचित पुत्रचित्सवेयत्वलक्षणविशेषणसपर्फ सहते। ततो मत्स्यानि मय्येकसिन् संवेदितरि स्थितानि सर्माणि निखिरानि स्थावराणि जनमानि च संवेद्यानि भूतानि । एवं सर्व- र्ता सर्वशक्तिहेतुरहम् , न च तेषु भूतेषु व्यवस्थित ; यथा निय॑सवेदितृत्वमात्र- स्वभावाव्यभिचारिणो मम व्यवस्थासंवेद्याना सर्वभूताना व्यवस्थितिहेतु , न तथा सर्व- मूतव्यवस्था मद्ययस्थितिहेतुरित्यर्थ । सर्वाणि हि मूतानि सवेद्यत्वादेवोत्पादविनाशादि- धर्मसम्बन्धादनित्यानि कथ मम भूतस्थित्यधीनावस्थितिर्भवेत् । इत्यं मदधीन- स्थितिकान्यपि भूतानि नै मत्स्यानि मयि सवैदितरि मद्रूपतयैव न स्थिति । ६ BS'फेन २. Bध्यपदेश्य ३ TOआगत्य ४. BS'सत् तमात्मानं 1s noted as alternative reading. DN' योन Bs' omits कदाचित 10 न तु षवचित् BN'and BS' नियं BS माना 10 omits व्यभि...भूताना 14. BS' adds ९ ·श्लो.६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् भजन्ते, वेद्यतया स्फुरणात् । मूतस्थितिहेतुरहं यथा संवेदितृनयैव नित्य स्फुरामि, न तथान्यान्यपि भूतानि, संवेद्यत्वेनैव तेषां प्रतीतेः । एवं यथोक्तेन प्रकारेण ममात्मा खभावो भूतभृतानि बिभर्ति धारयति, तेन तेन रूपेगावस्थापयति, न च भूतस्य न भूतस्थित्यधीनस्थितिक इत्युक्तमेव । अतश्चानेन क्रमेण भूतभावन.' भूतानि भावयति सृजतीत्यर्थ. ।। अत्र केनचित्सादृश्याशेन दृष्टान्तमाह- यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वगो महान् । तथा सर्माणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥ एवमनेन प्रकारेण मध्यनच्छिन्नमहिनि सितान्यावेयत्वमापनानि तत्र- देहगतानि सूक्ष्माणि महान्ति च भूतानि उपधारय बुद्धत्व । कथम् । यथाकाशे निरवच्छेद्रव्याप्तो नित्यं सदेव स्थितो वायु । कीदृश ? मर्वत्रगः, तत्र तत्र देशे गत. कृतव्यासि , महांश्च अन्यापेक्षया व्यापक । एर मत्स्यानि भूतानि बुद्धयस्व । अनेदं तात्पर्यम्-यथा वाया सर्वत्र सांगतामहत्यादयो धर्मा अपर्यन्ता- काशावकाशेकनिबन्धना, तथा सर्वमताना सर्वधर्मा मत्स्वभावानुप्रवेशैकनियन्धना इति॥ तदेतनिगमयितुमाह- एवं हि सर्वभूतेषु चराम्यनमिलक्षितः। भूतप्रकृतिमास्थाय सह चैव विनैव च ॥ ७॥ १. BS नोदूतानि १. TO omits अन्य ३. B'गतमह ४. All except IO सहैव च ·२६० सर्वतोभद्रम् एवमनेन वाय्वाकाशसम्बन्धौपम्येन प्रकारेण सर्वमनेषु चरामि, तानि व्यामोमि । अनभिरक्षित इदन्तया कनचिदप्यावधारितस्वरूप । किं कृत्वा चरामि भूतपकृति प्राकृतिपादितचेतनामकभूननक्षणा प्रकृति सभावमास्थाय अधिष्ठाय। कथ चरामि । सह चैव यिनैव च । नित्यमन्योन्यमम्बन्धत्यात् सह वेघवेदकलक्षण- स्वरूपभेदाद्विनैवान्योन्यपृथक्तयैन । अन्यो हि वेदकम्वरूपो मम स्वभाव , मदिच्छादावित वेद्यस्वरूपम् ॥ अन्यश्च मदिच्छोदायितत्वमेषा प्रतिपादयितुमाह- सर्मभृतानि कौन्तेय प्रकृति यान्ति मामकीम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ निसृजाम्यहम् ॥ ८॥ . एतानि चेतनाचेतनानि सर्वभूतानि महाक्ल्पावसाने मदीया प्रकृति स्वभाव यान्ति, मदिच्छयैः मयि प्रलीयन्ते इत्यर्थ । तानि च कल्पादौ कल्यन्तरारम्भे अहमेव विसृजामि, चतुर्दविधेनैव भेदेनोवभासयामि, न तु यान्येर प्रलीनानि तान्येव पुन सृजामीत्यर्थ । ईश्वरेच्छाया अपयनुयोज्य- त्वात् स्वानन्ध्येऽपि चतुर्दशविधमेव भूनसर्ग प्रलयोत्पादावस्थयो सहरति सर्जति च परमेश्वर इति तासर्यम् ।। १. All except RS' संबन्धोपगमेन Tooms सृजामि पुन ३. BS भेदेनावभास- IO and BN' ATT This is noted as an alterna ture reading In BS BN' रेच्छया ६. BS' सजते ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २६१ एतदेव निगमयति- प्रकृति स्वामपष्टम्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवश प्रकृतेर्वशात् ।। ९ ।। स्वा प्रकृति निनं स्वभावं नान्यत्किचित्कारणान्तरमपष्टभ्यावलम्व्येदं पर्व भूनग्राम प्राणिसमूहं पुनःपुन योभूय. अनादिप्रबन्धप्रवृत्तकल्पादिकालकल्पनया सूजामि, एवमुद्भासयामि । प्रहरेव वशान्मत्वभावपारतन्त्र्यादेयावशमम्वतन्त्रम् । कल्पान्ने च तयैव संहरामोत्यत्रानुवर्तनीयम् ॥ न च मां तानि कर्माणि निवनन्ति धनंजय । उदासीनवदामीनमसक्त तेषु कर्मसु ॥१०॥ तानि सर्गसहारादिरूपाणि कर्माणि न पुनमा बदन्ति, मन्मायो- द्वावितनानाक्षेत्रजवनियमितविपाकारम्भकल्वादिना न परतन्त्रीकुर्वन्ति । यथा क्षेत्रज्ञाना कर्माणि जात्यायुभोंगलक्षणविपाकारम्भकत्वेन ससारबन्धकारणत्व- मापद्यते, न तथा सादिकर्माणि ममेत्यर्थ । कोश सन्तं मां न निवघ्नन्ति ! १. २. BN' and RS' निरासयति BS' इदं To sdds शुभामक्रभ्य All except B&' ontt 277: ६. BN' संहाररूपाणि 10 and BS' आपद्यते ८. 10 समेत्यर्थः ३. ४. JO सर्व ·२६२ सर्वतोभद्रम् हेतुगर्भ विशेषणमाह-नेषु कर्मस्वसमत्वान्ममत्वादिमहामायेनानिममचितत्वादु- दासीनरत् तटसवदासीन स्थितम् । यथा परकीयकर्मसु परो नैतानि मम तत्त- स्फलदानोति मन्यमान ताटस्थ्यमनुभवन् तैस्तै मभि स्वफलभोक्तृत्वादिना न नियम्यने, तथा सर्गादिमि कर्मभिन निबध्यने, यतस्तानि सर्यादीनि कर्माणि अचिन्त्यवैभवस्वमायोद्भावितान्योन्यभेदान् क्षेत्रज्ञान्प्रति मम सर्वन स्वेच्छा- मात्रेग तथावभासकत्वमेव कर्तृत्वम् । क्षेत्रज्ञा एव हि मन्मायामोहिता• सन्त अन्योन्यभेदेनावभासमानाना भावाना सईयवस्थायोगित्वं प्रतिपद्यन्ते । मम पुनरेते सर्वे भावा तत्सर्गायवसाजुषोऽपि अद्वय चन्मात्रलक्षगान् स्वभावान्न भिद्यन्त इत्यनेन प्रकारेण तेषु कर्ममु उदासोनवदासीन मामेतानि न निवघ्नन्ती- सुक्तम् । ऎष चार्थ प्रागेव पुन पुन " तस्य कर्तारमपि मा विद्धयकर्तारमव्ययम् " इत्यादिना, "न मा कर्माणि लिम्पन्ति न मे काम फलेप्वपि" इत्यादिना च प्रतिपादित ॥ यद्येव वस्तुस्थित्या परमेश्वरो नेद जगत्साक्षात्सर्गादिकर्मणि* नियुनक्ति, तत्केनेद जगत् सज्यत इत्याह- मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ११ ॥ ३ TO and BS' तेषु धर्मखसकत्वात् BY'तेष्यसफत्वात् १. BS'न यस ते ४ BN' and Bs' मेदात् 10 orts एष . इत्यादिना All except BN'कर्मणा ·श्लो. १२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २६३ मया परमेश्वरेण नित्यं स्वभावमात्रावस्थितेनैवाध्यक्षेणाधिष्ठाता हेतुभूतेन प्रकृति, सप्तमेऽध्याये चेतनाचेतनविभागेन प्रतिपादितपरापरस्परूपा स्वभाव- वृत्तिरेवापर्यन्तस्थावरजङ्गमभेदयुक्तं जगत् सूयते जनयति । अनेन हेतुना निमित्तेन इदं जगद्विपरिवर्तने सर्गस्थितिसंहारप्रबन्धचक्रे परिप्रमति ।। एयमद्भुतैश्चर्यकास्पदम्- अवजानन्ति मां मृदा मानुषी तनुमास्थितम् । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ १२ ॥ मुढा मायामुपिततत्त्वज्ञानाः मां यथाप्रतिपादितस्वभावमवजानन्ति । नित्योदितनिरतिशयप्रकाशप्रयोतमानस्वभावमपि मोहबलोत्साहविच्छेदान्मजिज्ञा- सायामप्यवज्ञामाश्रयन्ति । कीदृशं सन्त मामवजानन्ति ! मानुपी तनुमास्थितम् । मानुपीमहणमुपलक्षणार्थम् । तेन मनुष्यादिभेदेनान्योन्यभिन्नानन्ताकृतिविशेषरूपा पारमार्थिकस्वरूपतिरोधानतिरस्करिणीमाश्रितम् । अत एव ते मूढाः कोदृशाः सन्तो मामवजानन्ति ! एवंविधया मन्मायया मदीयं परमेतस्मान्नानाचेतनाचेतन- मावलक्षणात् प्रपञ्चादन्यं विलक्षणं तथाव्ययमविनश्वरम्, अत एवानुत्तमम् । उत्तरोत्तर- विचार्यमाणप्रफर्षे सत्यविद्यमानोऽन्य उत्तमः प्रकृष्टो यस्मात्तं तथाविधं भावं पारमार्थिकी सचामजानन्त. सन्तो मामेवं विमर्शाभावादबुद्धयमानाः ॥ १. २. Bs' एवं BN' विशेषमैदी रूपा पार IOविशेषरूपा पार ·२६४ सर्वतोमदम् - यतस्ते मूढा सन्त मोधाशा मोधकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । आमरी राक्षसी चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥ १३ ॥ সাহা 'मोहिनी स्वभावाज्ञानकारिणी प्रकृति गुणमयं स्वमावं श्रिता देहात्म- काहकारनियन्धनस्थितय । अत एव कीदृशोम्। आसुरी रजोलेशानुगततम प्रधानाम् । तथा राक्षसी केवलतम प्रधानामुत्तमाधमासुरसर्गमेदत्वेन प्रापस्तावनायां पति- पादितस्वरूपम् , यत एवविधा प्रकृति श्रिता ततो मोघाशाः, मोघा येपा ते तवाविधा , ने ह्यामुरराक्षसप्रकृतित्वाद्रजस्तमोगरत्वे सति कामालानो भोगविषय संकल्पमेव उर्वन्ति, न तु तत्फलप्राप्तिहेतु शास्रोदित कारभन्ते । ततो मोघाशा इत्युक्तम् । तथा मोधकर्माण यदपि कर्मारमन्ते, तच्छास्त्री- योपायनियमाभायान्मोघ निष्फल येषा ते तथाविधा । वक्ष्यति हि राजसताम- सयो कर्मणोर्लक्षणम् । तद्यथा- १ यतु कामेप्मुना कम साहवारेण वा पुन । कियने क्लेशबहुलं तैदाजसमिति स्मृतम् ।। अनुबन्ध क्षय हिंसामनवेध्य च पौरपम् । मोहादारभ्यते धर्म यत्तामसमुच्यते ॥" ४. 1. BN'मोहनी २. BN' and DS तथा ३. Bs' तदाजसमुदाद्दतम् Is roted as an alternative resd. 1og All except BN' बन्ध BN and BS' आरभते IO omits F# ६ ·लो. १३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २६५ तथैवविध फर्तृलक्षणमपि- "रागी कर्मफलपेप्मुर्नुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्त्यने ।।" तथा- " अयुक्तः प्राकृत स्तब्ध शठा नेप्कृनि कतिकोऽलसः । निषादी दीर्यसूत्रम्ध फर्ता तामस उच्यते ॥" तथा मोघज्ञानाश्विकीर्पितकर्मनिप्पचिहेतुत्वाकारम्भपूर्वभाविज्ञानमपि मोघे निष्फलमेषां ते तथोक्ता । ज्ञानपूर्वक हि कर्म । ज्ञानस्यैव चासुरादिप्रकृत्याश्रित- ज्ञातृसम्बन्धिनो विपर्ययप्रतिपत्तिदोपसम्बन्धात् कर्मफलेन विसंवादात् निष्फलता स्थितैव । वक्ष्यति- 6 पृथक्रयेन तु यज्ञानं नानाभावान् पृथम्विधान् । वेति सर्वेषु मूनेषु तदाजसमिति स्मृतम् ॥ तथा- " इति । 4 " यत्त्वकृत्स्नविदेकलिन कार्य सक्तमहेतुकम् । अतत्त्वार्यवदल्यं च तत्तामसमुदाहृतम् ।। मोयज्ञानत्वाद्विवेतस. तत्वाधनिष्ठत्वाभायात्सरपि विणतं सम्यग्ज्ञान- लक्षणस्वकार्याकरणादविद्यमानमेव चेतोऽन्त करणं येषां ते तथाविधाः ॥ 1. I0 कीर्तितः २. To snd B9' पूर्वताविज्ञानमपि ३. B3' ज्ञान ४. BS'माणेव ·२६६ सर्वतोभद्रम् एवमेकान्ततो मायाक्रोडीकृतानामसुरप्रकृत्याश्रिताना वृर्ति प्रतिपाद्य विद्यानुगृहीताना प्रवृत्तिनिवृत्तिविषयशास्रोपदेगपत्रिभूताना दैवप्रकृत्याश्रिताना प्रतिगदयिषु परदैवप्रकृत्याश्रितानां तावत्ता प्रतिपादयितुमाह- महात्मानस्तु मा पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १४ ॥ प्रस्तावनाप्रतिपादितपरापरस्वरूपमय्या परस्या देव्या प्रकृति दैवीं सम्यग्ज्ञानविवेकयोतनशीलत्वात् देवशब्दयाच्याना सबन्धिनों प्रकृति स्वभाव माश्रिना , स्वत एव महात्मान उत्कृष्टस्वभावा मा परमात्मान भजन्ते, चतुर्विधया सेपयान-यमानसो मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावारूढपतिपत्तित्वान्मयवैकस्मितत्त्वे मनो यषा ते तथाविधा , ज्ञात्वा चानुष्ठानमिति स्थिते ' , कीदृश मा विदित्वा भजन्ना भूतादिं भूताना चेतनाचेतनाना मध्ये आदि प्रथमम् , तथा अव्यय नित्य चान्न मम क्षया विद्यत इत्यर्थ । सर्वभूता याचन्तन्ति, अहमादिरेव नान्तवानित्यत्र तात्पर्यम् ॥ किंच- सतत कीर्तयन्तश्च यतन्तथ यतव्रता । नमस्यन्तथ मा भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥१५॥ १ BS' मात्र 10 परस्मैव प्रक ३ BN स्थित BN वन्तोऽहमा ·श्लो. १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २६७ त एवं देवप्रकृत्याश्रिताः प्रबुद्धाः सततमव्यवधानेन कीर्तयन्तो मन्त्र- अपस्तुत्यादिनोद्धोपयन्तः, तथा ध्यानादिना यतमानाः, तथा नमस्यन्तः महीभवन्तो मां भक्तधा हेतुभूतया नित्ययुक्ताः सन्त उपासते। बाड्मन कायव्यापारान्म- देकेविषयान् कुर्वाणाः परिचरन्तीत्यर्थः ।। ज्ञानयत्नेन चाप्यन्ये यजन्तो' मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ १६ ॥ पूर्वम्य. प्रसिद्धभक्तिप्रकाराश्रयणेन मद्यजनपरेभ्योऽन्ये विलक्षणा ज्ञानेन विशुद्धसंविमानमत्स्वरूपचिन्तनैकलक्षणेन यज्ञेन यागविधिना यजन्तः पूज- यन्तम्य मामुपासते सेवन्ते । कथं मां ज्ञानयज्ञेनोपासते ! एकत्येन सकलप्रपश्च- परिहारादभिन्नैकसं विन्मात्रमरस्वरूपतया ; तथा पृथक्येन नानात्वेन; अत एव बहुधा मनेकधी ज्ञानेन क्रियाद्युपचरणीयविचित्राकृत्यादिमिनरूपतया । वस्तुतः कीदृशम् ! विश्वतोमुखम् । सर्वतः सर्व एवोपासनीयामेदान्मुखं प्रत्यभिज्ञाकारणं यस्य तं तादृशम् । इदमत्र तात्पर्यम्-द्विविध पारमार्थिको मत्म्वरूपोपासाक्रमः एकः, संविन्मात्रैक- तत्त्वविपयज्ञानसाधनः अपर एकस्यैव तत्वस्य नानाजगद्भावनानागक्तिसमूहत्त्वात् तद्वारेण तस्य तस्योपासनमिति ।। १. 10 एक विषयानुपुर्वागः २. All oscept BN 462 ३. 15' अनेरेन मानेन ४. BS'पासक्रमः BS' ज्ञानमानसाधनः ·सर्वतोभद्रम् तदेवैकस्य तत्त्वस्य सर्वशक्तित्व प्रतिपादयितुमाह--- अहं ऋतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १७ ॥ मतुयज्ञयो यद्यपि पर्यायत्वेन व्यवहारो दृश्यते, तथापि यज्ञशब्द- सनिघाने पशुमोमादिसाधनविशिष्ट एवं यज्ञ प्रतुशब्देनात्रोक्त । यज्ञशब्देन पाक्यज्ञाना ग्रहणम् । ततो यथाप्रतिपादितब्रह्माद्वैतस्थित्या सों यागविधि. नानादेवतासप्रदानोऽहमेव । तथा स्वधापितृतर्पणमन्त्रोऽप्यहमेव । तथा नानौषधि- विकारात्मकमौषध यागोपकरणद्रव्यमहमेव । तथा सप्रदानभूतदेवतासमुखी- कारादिविविधार्थवाचकशब्दविशेषरूपो मन्त्री यज्ञोपकरणविशेषोऽप्यहम् । तथाज्यं घृत तर्पणद्रव्यम् । तथाग्निराहँचनीयादिगिविधिकरणम् । तथा हुतं हवनं होममेंति यज्ञादिरूपतया ब्रह्मार्पणविधिन्यायेनाहमेवे स्थित इत्यत्र तात्पर्यम् ।। किंच- पितामहस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्य पनिनमोंकार ऋक् साम यजुरेव च ॥१८॥ गतिर्भा प्रभुः साक्षी निपामः शरणं सुहृत् । प्रभाः प्रलयः स्थान निधानं वीजमव्ययम् ॥ १९ ॥ १ BS' Onits this word Allerceps Ba' omit या .. २ All except DS' omit आह. घनीयादि BN' मेवास्पित. ५ ३ BN' करणमन्त्रविशे- ·श्लो. २०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २६९ - अस्य जगतः समस्तस्य चराचरस्य विश्वस्योत्पचिमूलकारणत्यासिता माता चाहम्, यदि वा पितरौ यथापत्यस्य समस्तयोगक्षेमोहननित्यावहितो, तथाहमस्य जगतः, तथा धाता स्थितिहेतुः ; तथा पितामहो ब्रह्मादीनां जगतः स्रष्टत्वेन स्थितानां जनकत्यापितामहः। पवित्रं परमं पावनं यद्वेय ज्ञेयं वस्तु ; तथोकारः परब्रह्मवाचकः प्रणयाख्यो वेदादिः शब्दविशेषः, तत्प्रभवाणि च ऋक्सामयपि ; तथा गम्यते ज्ञायते या परं तत्त्यमनयेति गतिरूपायः , तथा भर्ता पोष्टा । तथा प्रभुः यथेष्ट- विनियोगैकस्वामी; तथा साक्षी शुभाशुभकर्माध्यक्ष ; तथा निवासः सर्वभूतानामेक- मावसथम्, तथा शरणं सर्वोपद्रवमशमायाश्रयः ; तथा सुहृत् सर्वभावेनोपकारी; तथा जन्मविनाशस्थितिहेतुत्वात्प्रभवः प्रलय स्थानं च ; तथा प्रलीनं सालावतिष्ठते, तत्प्रधानात्मकं निधानम् ; तथा यतः प्रभवति तत्मधानस्याप्यव्ययमक्षम बीज कारणमिति न तस्किचिदस्ति, यदहमस्य जगतो न भवामोत्यर्थः । 4 तथाच- तपाम्यहमहं वर्ष निगृहाम्युत्सृजामि च । अमृतं चै मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥२०॥ सूर्यो भूत्वा प्रीप्मादौ समाददानोऽहं तपामि यतः, तदा घहमेव वर्ष घृष्टिं निगृहामि निरुणद्मि। वर्षाकाले चाहमेव पर्जन्यो भूत्वा उत्सृजामि । तपनर्माणक्रिययान्नाद्युत्तौदेनाहमेव जगद्वर्तयामीत्यर्थः । तथामतमविनाशि । BS' यथा १. २. 10 omits पितामहः ५. Io omits जन्म ६. I0 रसमानादानो ७. I0 and BSF उत्पादनेन ३. 10 पर ४. BN' adds गृह ·२७० सर्वतोभद्रम् . यद्वस्तु मृत्युश्च विनाशहेतुरहमेव । किं बहुनोक्तेन ! यस्किचित्सद्विद्यमान शोभनं वा यदसत्चद्विपरीत किंचिजगति सभवति, मच्छक्तिरेवैका सदसद्भावेनाव भासते इति ॥ एव परदैवप्रकृत्याश्रितसर्गमेदप्रतिपादनप्रसङ्गेन नहास्वरूप सड्प्रहेणोत्त्वा इदानीमपरदेवकन्याश्रिताना पुरुषाणा मवृत्ति प्रतिपादयितुमाह- पिया मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्रा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान् दिवि देवभोगान् ॥ २१॥ ते त भुक्त्या स्वर्गलोकं पिशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्ति । एव त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ २२ ॥ ज्ञानरहितरियामात्रोपदेशपर्यवमितार्था सम्यजुम्सामरक्षणास्तिस्रो विद्या अधीयते विदन्ति वा विद्या मुख्यतया ब्राह्मणादयस्वैवर्णिका , पूतपापा मानिपेकाच्छारूविहितसम्कारसपनत्वातफल्मषा , तथा निवृत्तयथोक्तब्रह्मचर्या धामनियमा सन्त सोमपा नित्यनैमित्तिकवकर्मानुष्ठाननिष्ठा इत्यर्थ । तथा- विधा सन्तो देवतान्तरयननविधिरुपैयस्तैम्तै शासनोदिनयगिविश सम्यग्ज्ञानामावादविदन्तोऽपि मामवेष्वा पूजयित्वा स्वर्गति देवलोकप्राप्ति कामा मान सन्त प्रार्थयन्तै उपयाचन्ते । यतस्तैस्तयज्ञविधिभिस्तास्तान्देवविशषान् 9. BS omits २ To भाभीयन्ते ·श्लो. २३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् यजन्त इति विश्वतोमुखमें तत्त्व मामेर यजन्ते केलं संप्रति विद्याशक्तधान- नुगृहीता परं मदीय भावरिदन्तो भोगमात्रं यज्ञादिनियाफल मन्यमाना स्थैर्गमभिकान्ति । ते तथाविधा वैविद्या देहान्ते स्वकर्मोपनत लोक विशाल विपुलं देवलोक गत्या तद्गतान् भोगान् भुक्त्वा उपसेव्य स्वकोपार्जिते पुण्ये तदनुरूपकालातिवाहनात् क्षीणे अन्त गने मर्त्यलोक कर्मभूमिमिमा स्वकर्मानुरूप- जातिविशेषाश्रयणन विशन्ति प्रतिपद्यन्ते । एवमनेन ब्रामेण बयोधर्म वेदोक्तः स्वमाचारमनुमपन्ना समाश्रिता सन्त कामकामा स्वर्गादिभोगामिकाक्षिण चातुर्वणिका अपि गतागत स्वर्गादिभूमो गमनमागतं ततो भूय कर्मभूमा- वागमनं लभन्ते प्रामुपन्ति, ससारयन्धमागिन पुन पुनर्भवन्तीत्यर्थ ॥ । एतदन्तेन ग्रन्थेन ज्ञान कथयित्वा विज्ञानकथनमाह- अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेम वहाम्यहम् ॥ २३ ॥ ये जना परा देवी प्रकृतिमाश्रिता दृष्टानुविकगुणात्मकेभ्यो भोगेम्य अशुद्धयतिशयक्षयादिदोपवद्धयो विरक्ता सन्तो नित्यनिर्मलनिरतिशयानन्ता- नन्दसुधासागर मा परमकारण ब्रह्मतत्व पर्युपासते, यथाप्रतिपादितज्ञान- १. Bg' सर्ग ४ 10 adds All oxcept BS' STATE BS' omits 1919 BS ददाम्यह BS'परा. ३.

·२७२ सर्वतोभद्रम् निष्ठतया स्वकर्माप्यजहत समन्तात्सेवेन्ते। कीदृशाः सन्तः ! अनन्या अविद्यमान- मन्यन्मयतिरिक्त वस्तु येषां ते तथा विधाः, मन्मयमेव सर्वमिदमनुभवन्त इत्यर्थः । तेषां तादृशानां नित्याभियुक्तानां यथोक्तज्ञानकतानतया सततोयुक्तानां सर्वास्ववस्था यथोक्तमत्स्वरूपस्मरणैकपरायणानामित्यर्थः । अहं परमेश्वरो योग- क्षेम वहामि । योग भागनासादितेन मत्स्वरूपसंवेदनात्मकेन फलेन सम्बन्ध क्षोभमासादितस्य पुनरपरिलोपलक्षणं धारयामि । ये नित्यं मन्मयाः तेषां कुतो योगक्षेमक्षतिरित्यर्थः । एवं यथोक्तोपायनिरपायनिवेशितान्त फरणतया मत्स्वरूपा- नुभवरूपां परां काष्ठामधिरूढा भक्तिरेव विज्ञानमिति तात्पर्यम् ।। ननु विश्वतोमुखस्त्वमेवैकं तत्त्वमिति देवतान्तरयाजिनोऽप्यनन्या एव ; तत्कथमुकमनन्या ये मामुपासते तेषां योगक्षेमं वहामीति : अत्राह- येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ २४ ॥ सत्यम् येऽपि जना अन्यदेवताभक्ताः परस्परभिन्नस्वरूपांस्तांस्तान् सूर्यन्द्रादिप्रमुखान् देवविशेषान् भक्ताः तेऽपि परमार्थतो मद्यतिरिक्तद्वितीयवस्त्व- ८. 1. BN' स्वकर्माण्याजनित: २. Allercept BS* सेवते ३. BSP adds चिन्तयन्तः ४. I0 and BN' मेयमासा. ५. 10 मन्माया ६. BS' orata क्षेम IO विश्वमयस्त्वमेव BN' परस्पर BS तत्तत्सूर्येन्द्र BN' तास्तान सूर्येन्द्रादि १.. BS मुखदेवविशेषभकादि ९.

·लो. २५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २७३ - . भावान्मामेव श्रद्धया तत्तद्भिन्नफर सभावनया यजन्ते पूजयन्ति , किवविधिपूर्व कम् , मयजने एवविधो विधिरुक्त , वक्ष्यते च । यथोक्तज्ञाननिष्ठतया सर्वेषु यष्टन्येषु देवताविशेषेषु तासु तामु यागक्रियामु यष्टरि च स्वात्मन्यद्वयचिन्मात्र लक्षणमत्स्वरूपानुभव, से च तेषा ज्ञानशून्यकेवलरियामालशरणाना विधिर्न सभवति । तस्मादविधिपूर्वक मा यजन्त इत्युक्तम् ।। एतदेव प्रकटयितुमाह- अहं हि सर्मयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेन च । न तु मामभिजानन्ति तपेनातश्च्यान्ति ते ॥ २५ ॥ न सर्वयज्ञाना नानाभेदाना यागानामहमेव भोक्ता, एक एव परमेश्वर फलस्य स्खीकर्ता। तथा प्रभु अनुष्ठानक्रियाधिष्ठित सर्वे यज्ञा अहमेवेति , पुनस्तथाविध मा तत्त्वेन परमार्थेन यथोत्तेनामिजानन्ति, एक्त्वेन न प्रति पद्यन्ते । अतो हेतो ते तादृशा अनुष्ठातार च्यवन्ति, मतो वियुज्यन्ते, नानात्वेन सर्व पश्यन्तीत्यर्थ ॥ ततश्च- यान्ति देवता देवान् पितन यान्ति पिठयताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ २६ ॥ ३ BN' एवंविधविधि BS सर्व तेपो 86 BN' पूर्व IO omits a २ ·२७४ सर्वतोभद्रम् देवेभ्यः देवार्थ प्रतं नियमो येषां ते शकादिदेवाराधका देवरताः, तत्सपर्यासिद्धौ देवानेव यान्ति, तल्लोकभाजो भवन्तीत्यर्थः। एवं पितृवताः पितॄन् यान्ति । तथा भूतेभ्यो यक्षरक्षःपिशाचादिभ्यः ; तदर्थमिज्या यागो येषां ते तादृशाः तान्येव पूर्ववद्यान्ति। देवपितृयाजिनः सात्त्विकाः, भूतयाजिनम्तु राजसाश्च तामसाश्च । यदुक्तम्-- । "यजन्ते सात्त्विका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । प्रेतान् भूतपिशाचांश्च यजन्ते तामसा जनाः ॥” इति । ये तु निगुष्याः ते मद्याजिनः मामेव त्रैगुण्यातीतस्वरूप यष्टुं शीलं येषां ते तथाविधमेव मत्वरूपं परं ब्रह्म यान्ति सैंमापद्यन्ते ॥ स च मद्यागो' देवत्रतादियागवत्तचन्नानाद्रव्यसम्भारसाधनो नैवेत्याह- पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २७॥ भक्तिः अद्वयचिन्मानखरूपब्रह्मतत्त्वभावनयात्मन एव तस्य तस्य वा नाना- देवताविशेषस्योपासनं तया साधनभूतया यस्तत्त्ववित् पत्राद्यपि यत्किंचिन्मा प्रयच्छति, तत्तस्य प्रयतात्मनः तथाविधाद्वयविज्ञानसमाहितान्त.करणस्य तादृश- - १. ०देवायें BN' देवतार्थ २. D रक्षा: पि. ३. All except 10 पर ४. BS notes as an alternative rending प्रतिपयन्ते BS' यागे १. 10 omits एव ५ ·लो. २८ पोपद्रगपट्टीवानिवग्नर भनवपतमानानि समा। याहगम पनाविशेष तौर सीरी- मायः॥ -- यत परग, तन पकंगति यदानानि यमपि ददानि पन् । पनाम्यगि कानप नागा महसंगम् ।। २८ ।। - योगि गति परमाननाग, समानामि, मागुनी नगा मा शुर। मरि मन मनारित्या निोदन पम्प mp. गादय। नग का मानना नानार. रिंग व्यrifmii। गीतु गो तानात पानी द्वाहीय गि, पानी ददागि, पायेन्य, प्रपयामि, मनिषाशी नगि, म मा उग, याना किंग'- रागिन नानिरिगरा मपरसानुमा पल- माग ॥ भना मारमा पन्ना- शुभाशुभातरा मोयन कर्मान्धनः । मंन्यागपोगतामा रिमुको माध्यति ॥ २९ ॥ 1:tantamare mire Tr Allop1Dxममो ४. I' मंगरी ·२७६ सर्वतोभद्रम् । एबमनेन प्रकारेण यज्ञादिका लाः क्रिया अनुतिष्ठन्नषि, शुभाशुमफलैः शुभै सुखात्मकै , अशुभैर्दु खात्मकैः क्रियाणां फलैर्मोक्ष्यसे त्यक्ष्यसे; तानि ते बन्धनाय न कल्पयिष्यन्त इत्यर्थः । कीदृशै. कर्मयन्धन ! कर्माणि ज्ञानशून्यानि बन्धनं नियमहेतुर्येषां तथाविधैः । कर्मनिरन्धनानि हि फगनि ज्ञानशून्यं वध्नन्ति, न यथोक्तजानसम्पन्नम् । अतस्त्वं संन्यासयोगेन फल्लासंकल्पसमाधिना युक्तात्मा सम्बद्धस्वभाव , अत एव मुक्त सर्वबन्धनेभ्यो विनिष्क्रान्तो मामेकं परम- कारणमुपैयसि, अहमेव सम्पत्स्यस इत्यर्थ ॥ । . ननु केषाचिद्यज्ञादिक्रियाभिरप्युपसेवमानानां बन्धहेतुर्मवान्, अन्येषां तु पाद्युपहरता मोक्षहेतु ---इति किं तपापि रागद्वेषानुषा इत्यत्राह-- समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेप्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेपु चाप्यहम् ॥ ३० ॥ -- सर्वभूते चतुर्दशविधेन प्रपञ्चेन प्रसृतेषु परमार्थत तत्त्वैकत्वात् परतत्त्वा- त्मकोऽहम् ; समो निर्विशेषवृति ; अतो व्यतिरिक्तवाभावान्न मे कश्चित् द्वेष्यः द्वेष्यदोपहेतु । नापि प्रिय रागदोपहेतु संभवति । एती भेददर्शिनामेवानुषक्तौ । ततश्च ये पुनर्महात्मानो मदिच्छयैव विद्याशक्तयनुग्रहादेकतत्त्वदर्शिनः सन्तो मां यथोक्तखरूपं यथोक्तया भक्तया भजन्ते सेवन्ते, यथोक्तया भावनयोपासते, १. 10 भूते IO and BS' TREIN ३. 10 द्वेषदोष ·श्लो. ३१ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २७७ ते मयि तिष्ठन्ति , तेषु चाहमभेद ऐव तिष्ठामि, पत्तस्तेपा दुर्भेदभेदपत्यय- सेतुविदलनात् ब्रह्मामृतसागरसमरसीभूतत्वातत्तद्भेदस्यै ।। एव यथोक्तया माश्नया भगवद्भक्ते स्तुतिमाह--- अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥३१॥ यद्यपि युप्मत्प्रतिपादितदृष्टया युद्धादिघोरफर्मानुष्ठानात् सुतरा दुष्ट- चेष्टित सन् अनन्यभार मदेकालम्बन मा भजते उपास्ते स तादृश साधु सदाचार एव मन्तव्यो योद्धव्य । यत सम्यगविपर्यस्तज्ञानत्वाद्यभावात् स ताह- भक्तो व्यरसितो गृहीतव्यवसाय एतावदेव सदाचारदुराचारयोर्टक्षणम् । य अनन्यतया मद्भक्त स सदाचार तब्बतिरिक्तस्तु दुराचार इति । एतावदत्र तात्पर्यम्-अर्यनुयोज्येच्छस्य हि भगवत शक्तिरवतीर्णा कचिदप्यनुप्राह्ये विनष्ट च निर्गमखिलं दुराचारत्वम् ।। एतदेव प्रकटयितुमाह- क्षिण भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्ति निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानेह न मद्भक्तः प्रणश्यति ।। ३२ ।। १ ४ BN' omits एवं २. 10 दुर्बोधमेद ३. BN' तबोधस्य BS* noles this 18 an *ltorpstiyo seading By' and BN' व्यवहित I0 अपर्यन्तयोज्य ६. EN' निर्मुल ·२७८ सर्वतोभद्रम् म. ९ शिममनुमहलक्षणसमकालमेव धर्मात्मा भवति । प्रतिपादितज्ञानयोग- सक्षम. परमो धर्म, आत्मा खभावं यस्य स तादृशः सम्पद्यते। तथा संपन्नमात्र. शश्वन्नित्यकालं शान्ति यथाप्रतिपादितात्मानौत्मादिज्ञेयवस्तुज्ञान- भावलक्षगक्षोभक्षयरूपं प्रशमं यथोक्ततत्त्वसमापत्तिरूपं नितरा गच्छति प्राप्नोति । निगच्छनीति पाठे आत्मनि सा नियच्छति नियतामन्यभिचारिणीं करोति । ततध हेतोस्ते तुभ्यं प्रतिज्ञा करोमि ।। यथा मद्तो यथोक्तेन रूपेण मदुपासको न प्रणश्यति मत्स्वरूपव्यतिरेक- प्रतिपविलक्षणं नाशं न प्रामोति, अत एवाह- मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । खियो वैश्यास्तथा शुद्रा तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३३ ॥ किं पुनर्नालणाः पुण्या भक्ता राजपयस्तथा । पापा पापर्मविपाकजा योनिरुत्पत्तिकारण येषा ते स्त्रीशूद्भवैश्यादय येऽपि केचन भवेयु , ते मा व्यपाश्रित्य यथोक्तमदेकशरणा भूत्वा परामनुत्तरा गतिमपुनरावृत्तिपदवीमामुवन्ति । न चैतदतिशयोकिमानमेवेति च्यात्यातमेव प्रात् । किं पुन 'ये पुण्या. पुण्यकर्माण पुष्पकर्मविपाकालन्धोकृष्टयोनयो माझगा राजर्षयध राजत्वे सत्यपवर्गभागित्वान्मुल्या रुपयो द्रष्टारो भक्ताः सन्त ४ 10 and BŚ २. Bs' and I0 omit मनात्म ३. 10 लाण BN' adds पापकर्मजा. ५. All except BS' धर्मविपाकजाः ६. Bs' addi किमत्र वाच्यं ·लो. ३४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ૨૭૬ परां गतिं यास्यन्ति, तदेतेन सर्वलोक्साधारणत्वमात्मज्ञानस्य भगवता प्रतिपादितम् ।। यत एवमुत्कृष्टफला मदति , तत अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३४ ॥ इमं लोकं कर्मभूमिरक्षण भुवनं प्राप्य अन जन्म रखवेत्यर्थ । कीदृशं लोकम् ? अनित्यम् । शरीरस्य भोगसाधनस्य भोगाना चान्तवत्वादस्थिरम् असुखं च। यद्यप्यत्र किंचित्सुखभ्रान्त्या गृह्यते, तदपि विवेकयुद्धया विचाईमाण दु खमेव । यदुक्तम्-परिणामतापसंस्कारद खैर्गुणवृत्तिविरोधाच सर्वमेव दुखं विवेक्नि । यथा जलधिमध्यपतितस्य रत्नातिशयराम कथंचित्सभाव्यते, तथा दु खैक- हेतुकर्मभूमिपतितस्य मद्धक्तिलाभ संभाव्यत एवास्मिन् लोक इत्यर्थ. ।। 'गुणपतिविरोधाच्च सर्व दुखं विवेकिन " इत्येवरूपमपीद लोकं रब्ध्या मामनुत्तरमुखहेतुं मजस्वेत्याह- मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ३५॥ एवविध सन् मद्भक्तो भव । कीदृश ? मन्मना मधाजी ; तथा मन्न- मस्कारपर.। एतेन विशेषणत्रयेण चित्तकायवचनक्रियाणा- भगवत्स्वरूपलक्षणैक- BN' addia BN' यदप्यत्र ३. BN' and BS' परिणामतारूप Br'sdds इत्यर्थः २. ४.

·२८०
सर्वतोभद्रम्
[म. ९
तत्त्वविशेषणात्मको मुम्यो भत्तिप्रकार प्रतिपादित । मा नमस्कुरु इत्यनेन हि
मन्त्रजपनमस्कारस्तुत्यादिरूपा भगवत्प्रणतिरुक्ता। एवमनेन प्रकारेणात्मानमन्त -
करण युक्त्वा समाधाय मत्परायणो मदेकारम्बन सवृत्त सन् मामेवैष्यसि,
मदभेदसमापन्नो भविष्यसीत्योम् ।।
व्योनि ज्योतिर्गण इव धनध्वान्तशान्तिप्रसन्ने
सूर्येन्द्रादिद्विगुणविकसन्निर्मलखप्रसाद ।
यत्राीय स्फुरति सुतरा ज्ञानविज्ञानपूर्व
सत्राध्याये तरतु नवमे राजहसीव गीर्व ॥
इति श्रीराजानकरामविरचिते वाकयार्थान्वयम्गने
सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे
नवमोऽध्याय ॥
१
BS* adds प्रतिपादित

·॥ अथ दशमोऽध्यायः॥ एवं नवमाध्यायपर्यन्तग्रन्थग्रथितप्रसन्नगम्भीरमणतिभेदाभिहितज्ञानविज्ञा- नादिपरमरहस्यरूपार्थश्रवणादुपजातपरितोपविशेषतामत्यन्तदुरपधारपरमार्थत्वादस्पार्थ- स्यासन्तुष्टहृदयतां चार्जुनस्योपलक्ष्य प्रसादातिशयमनुकम्पा चोपगच्छन्नेकादशे यथोक्तपरतत्त्वसाक्षात्कारकारणभूतनिरतिशयानुमहचिकीर्पाविष्कारिवाकयम् भगवानुवाच- भूय एव महाबाहो शृणु मे परमं वचः । यत्तेहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥१॥ यद्यपि प्रायेण निरक्शेपमुपदेश्य वस्तु वितत्य प्रतिपादितम्, तथापि तदतिसूक्ष्मत्वात् परमप्रकृष्टप्रज्ञानामपि हृदये झगिति प्रतिष्ठां न लभते-इति भूयो बहुतरमेव पूर्वोक्तं तत् मदीयं परममुत्तमार्थप्रतिपादकत्वात्प्रकृष्टं वचन- मिदमाकर्णय । बहुतरवचनकथने कारणमाह-यद्वचनं प्रीयमाणाय परितोपं भजते हितकाम्यया आत्यन्तिकानुकूल्यकरणेच्छया तुभ्यमिदानीमहं कथयिष्यामि । किमनेनोक्तं भवति ? यावत्प्रकारान्तरदुईरमोहविषादहारिणा प्रतिपादितार्थपरमार्था- १. 10 श्रवणादुपरमार्थत्वादस्य 10 एकदेश BN' and BS' अनेकदेश ३. BN' outs ययोक्त 36 ४, B3' यत्रेदेव 3. BS' adds et ६. BS अहमिदानी BN' मोइविपविषाद ·२८२ सर्वतोभद्रम् [अ.१० पूर्वपीयूषपरमलेशस्पर्शनेनाादित हृदय तावत् । द्युत प्रीयमाणत्वम् । अतथा- विधस्य हि पुनरक्तकथनादुद्वेग एव स्यात् , अत प्रीयमाणत्वेनाविष्कृतशिप्य- गुणविशेषाय तद्धितचिकीर्षुणा दयाविष्टहृदयेन देशिकोत्तमेन विचित्रोतिप्रकार- स्तावदुपदेष्टव्यम् , यावदसौ सुगृहीतार्थतया निराकाङ्क्षतामापयत इति भूयो- वचनकथनेन भवता नोद्विजनीयमिति भवतोऽभिप्रेतम् । अथना- "निद्रा मोहमयीं हर महसैवान्त प्रबोधश्रिय तन्वत्स्वर्थिषु वाञ्छतार्थविषयावन्ध्योद्यमाधायिपु । सूर्यांशुष्विव पौनरुक्तयजनितोद्वेगत्वमापत्स्यते तेप्वेवाभिनवीभवत्सु भवगद्वाकयेषु कन्धेतन ॥" इह मत्स्वरूपविज्ञानरक्षण एवार्थ उक्तो वक्ष्यते च। तच्च मत्वरूप गुह्यतमत्वान्नाल्पेन प्रयत्नेन प्रतिपत्तव्य प्रतिपाद्य च । अतो बहुतरवचनाकर्णने अवहितो भव ॥ यत- न मे पिदुः सुरगणाः प्रम न महर्षयः । अहमादिहि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २ ॥ मम परमार्थत एकस्यैव सनातनस्य तत्त्वस्य प्रभवम् उत्पादम्। प्रभावमिति वा पाठे माहास्यम् , सुरगणा प्रमेन्द्रसूर्यादयो देवसमूहा न विदुर्न जानते। महर्षयो १ DS अतस्तथा २ पीयूषासलेश BS सन IO BS' दाम ३ ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २८३ मृग्यादयोऽपि तथैव, ते हि मन्मायाशक्तयुद्धाविततत्तस्वरूपैशक्तयादिभेदा त त त्राधिकारमनुतिष्ठन्त प्रतिकल्प सर्गप्रत्यायनित्यभावसम्बन्धावस्थाजुप । अह तु नित्यत्वातेपामादि प्रथम । एव प्रकर्षणत्या कल्पादिदीर्घकालस्थायिनोऽपि देवादयो मदीय परमसतापेक्षया अन्तवन्त , ते च मदीयमायामोहिता सन्त साधि कारनिवर्तनमात्रपर्याप्तसामर्थ्यास्तत्त्वतो मा सप्रति न निदन्ति । तत अज यो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । अममूढः स मर्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३॥ य कश्चिद्विरले महात्मा मदनुग्रहादेव प्रत्युदितसम्यग्ज्ञानशक्ति , नित्यत्वान्परहितम्, अत एवानादिम् अवियनानपूर्वपुरुषान्तरम् तथा लोकमहेश्वरम् लोकाना ब्रह्मादीनाम् , लोकयन्ते दृश्यन्ते वेद्यन्त इति लोकशब्दवाच्याना जनाना महान्त सर्गस्थितिपल्यायवस्थाविधानवतन्त्रशक्तित्वादुत्तम स्वामिनम् , तेपामपि हि ब्रह्मादीना स्वविषय यान्मात्रमैशयं तत्र कारणमित्य , एवविध मा यो वेति आत्मत्वेन प्रतिनानीते, स मर्येषु मायाकोडातल्यान्मरणधर्मसम्मन्येषु देवादिषु सर्वजन्तुषु मध्ये असमूढ सत्यात्मनि मध्येव प्रख्ढात्मपत्ययत्वाद्विपर्यय लक्षण समोह अशान तस्य न विद्यत इत्यर्थ । अत एव सर्वनिरवशेषै मनोवाकायनित्यं पापै नायोन्यन्तरविशेपहेतुमि फिलिपपै प्रमुच्यते परि . १ BN खरूपातिशक्त्यादि All orcept BN दीक्षाकाल BS omits All excopt BS omit BN सबद्धेषु २ ·२८४ सर्वतोमदम् वर्यते। देहाधनित्यवस्तुन्यपस्थिताहकारमात्र हि सपापानामुत्पत्तिकारणम् । सम्यग्ज्ञानवतन्तु तन्नास्तीति स एवासम्मूढ इत्युक्तम् ।। सर्वभूताना सर्वावस्थाहेतुत्वे लोकमहेश्वरत्व यत् व्याख्यातं तदेव विवृण्वन्नाह- युद्धिर्ज्ञानमसंमोहा क्षमा सत्यं दमः शमः । सुखं दुःखं भोभानो भयं चाभयमेव च ॥ ४॥ अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः । भान्ति भाषा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५॥ इहाहमेवैक तत्त्व परमार्थसदिति बहुश प्रतिपादितमेवे । अयं च देवासुरभेदेन द्विप्रकार क्षेत्रजवर्गो भन्माययैव इत्यमयभास्यत इत्यपि प्रतिपादित- मेव । तदस्य क्षेत्रज्ञवर्गस्यापि तदहकारावलम्बनेन असरन्तो बुद्धधादय पृथ- म्विधा नानारूपा भावा मत्त एवैकस्मात्कारणाद्भवन्ति उत्पद्यन्ते । एते विविधा भावमेदा प्रबुद्धस्तत्त्वज्ञानदृशा परामृप्यमाणा परस्मान्मत्स्वरूपान्मनागपि न व्यतिरिच्यन्ते । ततो मायामात्रमेवैत देनावभासमानता भावानाम् । सा च मच्छक्तिरेवेति मत्त एव ते भावा भवन्तीत्युक्तम् । के ते भाया 2 बुद्धिर्मुख्य- मन्त करणम् , यया बुद्धयते निर्विकल्पतया निश्चीयते। बोद्धव्यं वस्तु, ज्ञानं तु १ x BS' तदा २ BS' and BN' ज्ञानतस्तु BN' एवं Bs' माययैवोक्तमवभासित एवं तदस्य 10 माययाचा ५. 10 एवं तद्देन ६. BS' एते ३ ·लो ५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २८५ मन सज्ञोऽन्त करणविशेपो येन बोद्धव्य विकल्प्यते । एती सर्वप्रमातृसाधारणौ बुद्धिज्ञानसजो भायौ। असमोह परमार्थनिष्ठ ज्ञानम् । ततोऽन्यविषय सर्वमेव ज्ञान विपर्ययादिदोषसम्बन्धात्समोहात्मकम् । स चासमोहरक्षणो भावो मुमुक्षणा मेव सभवति । क्षमा वाचा मनसा कर्मणा वा निर्विकारत्वम्, सर्वात्मना गक्तिमत्त्वेऽपि परापराधसहिष्णुत्वम् । एषोऽपि यत्याद्यवस्थाया मुमुक्षणामप- वर्गोपायभूतो धर्म , अवस्थान्तरे हि ज्ञाननिष्ठतया स्वकर्मापरित्यागस्य मोक्ष साधनवादक्षमापि शास्त्रचोदिता सती मोक्षसाधन भवत्येव, सत्यम् । आत्यन्तिक भूतहितपर्यवसायि यथादृष्टार्थकथनम् । एतत् स्वर्गापवर्गफलार्थिना च साधारणम् । दम उत्पथप्रवृत्ताना सर्वेन्द्रियाश्वाना वैराग्यभावनादिकेशाभिघातान्त प्रतिपेधनम् । शम सिद्धयसिद्धयोनिविकारान्त करणता च । तौ योगिविषयौ' सुख तत्तदिष्ट वस्तुपाप्तेरभिकाझानिवृत्तौ सन्तुष्टचित्तता, दु ख तद्विपरीतता, भावाभावौ जन्ममरणे, भय दुखहेतो दुष्करप्रतीकारात् नास अभय तदभावो विश्वस्तचित्तता । एते सुखादय सर्वप्राणिसाधारणा भावा । अहिंसा सर्वभूतामिद्रोहात् सर्वात्मना विरति , सा च यत्याद्यवस्थायामेव मोक्षसाधनम् , हिसाया अक्षमावदवस्थान्तरे मोक्ष साधनत्वात् , यत शास्त्रचोदित यज्ञे वधादिसप्रामे रिमुव्यापादन दुष्टनिग्रहश्च हिंसात्मकत्वेऽपि तथाविधस्वकर्मनिष्ठाना सता मोक्षसाधनम् । समता "मुह मित्रायुदासीन" इत्यादिना माकप्रतिपादितलरूपैकतत्त्वदर्शिता मुमुक्षुणामेव धर्म , ४ B* तत्तद्विपरीत BY दुष्कर 9. 10 omits for २ BS क्याभि TO पाभिघातत्वात् BN योग IO अक्षमावस्थान्तरे BN omita तत्व ७ ३ ·सर्वतोभदम् [.१० .. तुष्टि सर्वभूतविषया प्रीतचिचता, मुमुक्षुविषयैव सुखस्यैव सर्वसाधारण्येन प्रति- पादितत्वात् ; तपो वाकचित्तकायनिर्वयों नियमविशेष ; दानमिष्टापूर्तविभागेन स्खद्र- व्यस्य परद्रव्यत्वापादनम् । ज्ञानादीना तु स्वत्वनिवृत्ति विना परत्र संक्रमण दानम् । एतत्स्वर्गापवर्गफलार्थिनो साधारणम् । यश शास्त्रचोदिताना शुभाना कर्मणा सात्त्विकया बुद्धया समाचरणात् सर्वजनविषया प्रशंसा । अयश तद्विपरीता- चरणादप्रशंसेति ॥ एवविधाना धर्माणामाश्रयभूता धर्मिण आ प्रजापतिभ्यो मत एवं भवन्तीत्याह- महर्षयः सप्त पूर्व चत्वारो मनास्तथा । मझाया मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥६॥ पूर्व कल्पारम्भमाविलायम्भुवमन्वन्तररूपपूर्वकालभावित्वात्प्रथमे सप्त महर्पयो मरीच्यादयो ये पुराणप्रजापतय प्रोक्ता । केचित्तु बुद्धिमनसो महाभूतपञ्चक चेति सप्त महीन् कथयन्ति । प्रजासर्गहेतुत्वात् तेऽपि प्रजापतय ईति चाहु । चत्वारो मनव बेलसावर्णो भद्रसावर्णो धर्मसावर्णो दक्षसावर्ग इति दक्षस्य दुहितुरुत्पन्ना प्रजासतें प्रतिवर्ण चातुर्य्यस्य प्रथमे पुरुषा येषा ब्राह्मणादिवर्णसर्गहेतुत्वात् मनुत्वं प्रजापतित्वं च । एते मत्त परमकारणादेव भाव 1. I0 and BS' प्रतिचित्तता All except BN' स्वत्वानिवृत्ति ३. BN' भवति ४. To adds प्रोक्ता. All except BS' omit TA... उत्पन्ना. ६ IO adds मद्रावा.

·लो. ७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २८७ 2 उत्पत्ति]पां ते तथाविधाः । कीदृशाः सन्तो माया मानसा जाता. 2 सङ्कल्सजा इत्यर्थः । एपां प्रजापतीना सतां सम्बन्धिन्यो लोके भुवनेप्विमा प्रजाः ये प्रजासर्गकर्तार कल्यारम्भे प्रजापतय. श्रूयन्ते, ते' मदिच्छामात्रोद्भावित- सष्टभावा इत्यर्थ ।। एवंविधस्वैश्चर्यज्ञानफलमाह- एतां विभूति योगं च मम यो वेति तचतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥७॥ एतां यथोक्तां विभूति जगत्कर्तृत्वादिरूपमैश्चर्यम् ; तथा योगं नानाभाव- प्रपञ्चावभासनरुपमर्मत्यादिसम्बन्धोऽप्यद्वयचिन्मानस्वभावाप्रच्युतिलक्षणमत्यद्भुतमन - न्यसाधारणं समाधि मम यस्तत्त्वतः परमार्थतो वेति जानाति, सामदीयेनैवा- विकम्पेन सर्वदा निरुपप्लवेन योगेन समाधिना युज्यते सम्बध्यते । नानार्थे कश्चित्सन्देह संभवति, यतो मदनुग्रहाविर्भूतसम्यग्ज्ञानतया ममैवैकम्य तत्त्वस्य जगल्लक्षण विभवं सम्यग्यो विभावयति स मत्वरूपसमाविष्टत्यान्मदीयेन समाधिना सम्बध्यत इति कोऽत्र संशयस्यावकाश || । यत एवंविध अयं सर्वस्य प्रभवः ईतः सर्व प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८॥ 25 na BN and BS* omit a TO स्वैश्वर ३. BN' and BS' कर्तृत्वादि ४, 10 विधि: BN' अई Thug 18 noted alternative reading 12 BS! BS'unotestant: as an altor nativo reading. ६.

·२८८ सर्वतोभद्रम् [स. १० बुधा मां भजन्ते मदिच्छयैवै देवप्रकृत्याश्रयसर्गभावत्वान्मदनुग्रहपात्रभूत- तया समाविर्भूतबोधाः सन्तो मुख्यविपश्चितो मां यथोक्तरूपमुपासते । नान्ये आसुरसर्गभावास्ततो मत्समाधिना युज्यते । ते च किं कृत्वा समुपासते ? इति मत्वा एवं मस्वरूपं निश्चित्य। कथम् ? अयं परमेश्वरः परमात्मा सर्वस्य भाव- जातस्य प्रभव उत्पत्तिकारणम् । यस्माद्बहुशः प्रतिपादितोपपतिवशादेतद्व्यतिरिक्त- कारणान्तरभावादित एतस्मादेव हेतोः सर्वमिदं प्रवर्तते प्रसरतीति । इदमन तात्पर्यम्-द्विविधं ज्ञानं निर्विकल्पपरमार्थप्रतिपादकशास्त्रोपदेशदृढप्रतिपतिजनक- मेकम् । तशाच क्रमेण तत्त्वसाक्षात्कारप्रभवमपरम् । तद्वन्तो वुधा अपि द्विविधास्ततो यथोक्तमद्विभूतियोगज्ञा मत्समाधिना युज्यन्ते ; नात्र संशय इत्युक्तम् ॥ ये तु मां भजन्ते तेषामेवंविधं चेष्टितमित्याह- मचित्ता मद्तप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्पन्ति च रमन्ति च ॥९॥ मैच्चित्ता मयि चितमन्तःकरणमेपां ते तथाविधाः मदेकनिष्ठज्ञानक्रिया- प्रसराः सन्तोऽन्योन्य बोधयन्तः स्वानुभवसंवादेन ज्ञापयन्तः ; तथा कथयन्तो .. AD All except BS' मदिच्छैव २. 10 मात्र ३. BN" and BS' त्वासुर ४. BN' अई. This is alternative reading in BS. ५. Ioomits मचित्ताः ६. 10 omits खानु...पयन्नः ·श्लो. १० श्रीमद्भगवद्गीतावियरणम् २८९ यथायोधमागमवचनैः कीर्तयन्तस्तुप्यन्ति, संवादाल्वयं प्रीयन्ते, परस्परं रमयन्ति तिमनुभवन्ति ॥ एवंविधानां च- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि युद्धियोग तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥ तेपामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भाखता ॥ ११ ॥ तेषां प्रैबुद्धानां बुधत्वादेव प्रीतिपूर्वकं तत्त्वज्ञानजनितपरितोपपुरस्सरं सेवमानानाम् ; अत एव नित्योदिताना बुद्धियोग प्रज्ञासम्बन्ध वितररामि, येन हेतुभूतेन बुधा मामुपयान्ति, मदीयं योगं समापद्यन्त इति भक्ताना वयोगप्राप्तावसंशयस्य कारण प्रतिपादितम् । यतन्तेपामेव दैवसर्गभाजामनु- कम्पार्थ संसारक्लेशविश्लेषणेन कृपा कर्तुमहमज्ञानज मोहसमुद्भूतं तम अंपति- पत्तिमय तिमिरं नाशयामि प्रध्वसयामि । केन? भाखता, परसंविदात्मकदीसि- युक्तेन ज्ञानदीपेन यथोक्तबोधप्रद्योतकेन। कीडश सन् ? आत्मभावस्थ , आत्मन संवेदितुर्भाव आस्मत्वम् , तेन स्थित । यद्यपि सर्वगत एक एवाहमात्मा तथापि । २. ६. Allercept BS' गतिमनु BN' and BS' gurat 10 विदधामि 10 समुपयान्ति 37 BS' खप्रयोग TO and BS देवसर्ग All except BS' तत्त्वप्रतिपनि ३. ४.

·२९० सर्वतोभद्रम् [म. १० स्वेच्छया यानेवानुगृहामि तेपामेवाहमात्मत्वेन स्थित , अन्येपा तु देहादावात्म- प्रतिपत्तिरित्यर्थ । एव परमेश्वरोऽह यानेवानुगृह्णामि, त एव यथोत्तेन प्रका- रेण मा भजन्ते । मद्विभूतियोगयोस्तत्त्वविद सन्तो मदीयमेव योग समापद्यन्ते, मदभेदलक्षण मोक्षमासादयन्तीत्यर्थ । यदाहुब्रह्मविद - - नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया नो बहुना चैतेन । यमेवैष घृणुते तेन लभ्यस्तस्यैप आत्मा विवृणोते तनु खाम् ।।" इति । अथ भगवद्वचनात् विशेपितश्रद्धादिगुणतया भगवन्मुखादेवाधिगत भगवत्वरूपमनुवदन् तद्विभूतिविशेपजिज्ञासाथै अर्जुन उवाच--- पर ब्रह्म पर धाम पनि परम भवान् । पुरुष शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२ ॥ आहुस्त्वामृपयः सर्वे देवपि रदस्तथा। असितो देवलो व्यासः स्वयं चैत्र नवीपि माम् ॥ १३ ॥ पर निरुत्तर परमात्मरक्षण निरतिशयबृहत्वादियोगितत्त्व भवान् भगवानेव परमार्थतो ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्त्वन्तराभावान्मायावमासितस्य प्रकृत्यादेद्यस्यापि स्थूलस्य ब्रह्मशब्देन व्यवहारात्परत्वेन ब्रह्म विशेषितम् । तथा च वक्ष्यति, उक्त च-"तासा १ BN' omits तु ४ २ BS तदाहु ५ BS' विणीत BS परमार्थ BN' omitsच ३ 10 an 1 BS pida ·श्लो. १५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २९१ . ब्रह्म महद्योनि " इति। अरमन्तेर्ब्रह्मशब्देन व्यवहार । तथा-"शब्दनलाति- वर्तते" इत्यत्र शास्त्रादिशजरूपम्यापि सर्गस्य । तथा परसामान्यसंविदात्मक निरतिगयं धाम ज्योतिर्भान , भेदविषयक्षेत्रनसम्बन्धिसविटपेक्षया धान्नोऽपि परत्वेन विशेषणम् । तथा पैरममनुत्तमं पवित्र पायन भवान् , मोहलक्षण- महापातकविनाशहेतुत्वात् । उकार्थावगमस्यागम भगवद्वचनं च कारणं प्रतिपाद- यितुमाह-~-यस्मात्सर्वे नापय परावरद्रष्टारो मुनय शाश्वत नित्यं पुरुषं परमा- स्मान त्वामा कथयन्ति । कीदृशम् । दिव्य परमव्योमन्थम् । तथादि सर्वेषा पूर्व देवं परप्रकाशात्मतया द्योतनशीलम् । अत एवाजं जन्मरहितम्। विभुं व्यापकम् । न केवलं सर्वर्पयो यावन्नारदासितदेवराभिधाना महर्षयम्त्यामेवविधमाहु । स्वयं च साक्षाद्रवीपि ॥ सर्वमेततं मन्ये यन्मे वदमि केशर । न हि ने भगव्यक्ति विन् व्यक्ति] पिदुर्देवा महर्पयः॥१४॥ सयमेवात्मनात्मानं पेयं त्वं पुरुषोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५ ॥ एतत्सर्वं यथाप्रतिपादितबविभूतियोगादिरूप वस्तु यत्साक्षाद्वदसि तदहं प्रत सत्यं मन्ये । यद् देवा अपि तय व्यक्ति पारमार्थिकी मूर्ति न विदु, महर्ष- १ ६. rs'पर २ BN' पामनुत्तम ३. BS' भेदलक्षण ४. IO and BS' अवगभ्यागर्म ५. 10 महर्षयो JIV and BS' वेत्तृत्वं All except BN खभात BS' omits EX BN' omits stra ८.

·सर्वतोभद्रम् [अ.१० योऽपि तथैव न विदु । ततो महर्पिभ्य श्रुते मम प्रत्ययो नासीत् । इदानीं तु भगवद्वचनादत्रार्थे नि सशया प्रतीति । कुनम्त्वा देवा रुपयश्च न विदुरित्यत्र हेतुमाह--स्वयमेवेत्यादि । जगत्पते विधेश्वर, तथा भूतभाग्न भूताना चराचराणा सत्त्वाना भावन वैद्यत्वापादनमात्रेणोत्पादक , तथा तेपामेर यथेष्टविनियोगैरव- तन्त्रतया ईश सामिन् । वयमेवात्मनात्मान स्वरूप व वेत्थ । वेदकम्यमानत्वात्कथ वेद्यपदवीमन्यस्य देवादेखतरसि । सर्व हि तवैकम्य सर्पज्ञम्य वेद्यम् , न तु व कस्यचिद्वद्य ॥ - - ततो हेतो वक्तुमर्हस्यशेपेण विभूतीरात्मनः शुभाः । याभिर्विभूतिमिलोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६ ॥ आत्मनो विभूती स्वैश्वर्यविजम्मा अशेषेण साकल्येन वक्तुमर्हसि कथ- यितु प्रसीदेत्यर्थ । कीदृशीर्घिभूती ! शुभा , सर्वस्य सदसद्विभागेर्ने व्यवस्थितस्य मायावभासितस्य जगत्पदार्थजातस्य शुभाशुभत्वे सति यत्र यन सर्गे या या शुभरूपा विभूति ता तामादिशेत्यर्थ । कास्ता विभूतयो यामिरिमान् रोकान् सप्त भुवनानि त्व व्याप्य आक्रम्य वर्तसे ? अन "दिव्या आत्मविभूतय " इति प्रथमान्तपाठ केचित्सठन्ति । ते च यतच्छन्दाध्याहारेण छान्दसप्रयोगेन वा समर्थयन्ते ॥ १ २ IOविधियोगैक BN and BS omit TO विजृम्भिता BN विभागे व्यष ६ All except BN' आदिशेदिसर्थ All except BS विभूती BS समर्थयन्ति ३ ४ ·लो. १७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २९३ विभूतिश्रवणे प्रयोजनमाह- कथं विद्यामहनियां महायोगिन् त्वामहं परिचिन्तयन् । केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽमि भगवन्मया ॥१७॥ विस्तरेणात्मनो योग विभूति च जनार्दन । भ्यः कथय तृप्तिर्हि शवतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८॥ हे भगवन् सर्वज्ञत्वादिगुणैकाश्रय । तथा महायोगिन् अनन्यसाधारण- समाध्येकनिष्ठ । त्वामेवरूप कथ केन प्रकारेणाह परिचिन्तयन्ननुस्मरन् विद्या जानीयाम् । केषु केषु च भावेषु पदार्थेषु मया चिन्त्योऽसि ध्यातन्योऽसि । अत प्रागुक्तमैश्वर्य समाधि विभूति चेत्थ जगदाभासलक्षणा स्वैश्वर्यविजृम्भा विस्तरेण वैतत्येन मह्य भूयो बहुतर कथय आदिश, यस्मादेतत्स्वरूपप्रतिपादन- लक्षणममृत सुधारस शृप्यतो मे श्रवणाभ्या पिवतस्तृप्ति सन्तोपो नास्ति ।। तथैवमभ्यर्थितो भगवानुवाच- हन्त ते कथयिष्यामि निभूतीरात्मनः शुभाः । प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ।। १९ ।। हन्ताभ्युपगमे । नौह यथाशुश्रपिता शुमा स्वविभूतीस्तुभ्य वक्ष्यामि । किंतु प्राधान्येन चेतनाचेतनेषु पदार्थेषु पर्यन्तर्वर्गविमेदितेषु यत्र यत्र वर्गे या या BN' and BS' Parigt 10 विजुम्मा ३. All except IO बाट BN' And BS वर्गमेदविभेदि ४ ·२९. सर्वतोभद्रम् [अ. १० काचित्प्रधानात्यादतिशायिनी वितिस्ता ता वक्ष्यामि, यतो मद्विभूतीना विस्तरस्य विततत्वस्य अन्तो निष्ठा न विद्यते ।। तोदानी नानाविभूतिकथनप्रतापनस्यान्तेऽप्यभिधायिप्यमाणा परमार्थ- खैरुपलक्षणा परा विभूति तावत्प्रथममेव प्रतिपादयितुमाह- अहमात्मा गुडाकेश मर्मभूताशयस्थितः । सर्वेषा चेतनानामाशये हृदि स्थित कृतप्रतिष्ठ आत्माह सकल् क्षेत्रज्ञ- हृदयाभिव्यक्तसामान्यसविद्रूप एक एव परमार्थत आत्मा सैव परा विभूतिर्थतन्त- निबन्धन एवाय स्वमायाशक्तिप्रकाशितविश्वभावात्मक नानाविभूतिप्रपञ्च तद्रूपतया चिन्तितोऽहमनन्तविभूतिविस्तरैककारणतया ज्ञातो भवामि || यत- . अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥ सर्वभूतानामादि प्रागवस्था सर्वरूपा । अन्तश्च नाशावस्था । मध्य च स्थित्यवस्था। अहमेवैक , यतो मन्मायावशात् सर्गस्थितिविनाशावस्थायोगित्वेन पर- स्परमवभासमानेषु सर्वभूतेषु नित्यनिर्विशेपैकचिन्मात्रस्वभावोऽहमेव स्थित । यैस्तु तादृश्या महान्याप्त्याहमेवे चिन्तयितुमशकय तैस्तदधिगमाभ्यासाय यत्र यत्र वर्ग यद्यदुत्कृष्ट तत्तन्मद्विमूत्यशतया चिन्तयद्विनिरुतरा सर्वव्यापिनी सामान्यसविर्दी- । १ ४ २ IO and BI'वितत्वस्य 10 खत्तालक्षण BS तस्मिनिष 10 omits I ५ 10 and BNomit एवं BN' सविदात्मका ३ ६ ·सो. २१] योमदगवदोताविवरणम् २९५ . त्मिका परा मदीया विभूतिरधिगन्तुं शक्यते, या नानाविभूतिप्रतिपादनप्रकर- णस्यान्तेऽपि सामान्यरूपजडांशव्यतिरेकिणीम् “विष्टभ्याहमिदं कृस्नमेकाशेन स्थितो जगत्" इति वक्ष्यति । तदेवं चतुर्दशविधे मूतसर्गप्रपञ्चेऽष्टविधायां देवयो- न्यामादित्यादिषु देवादिसर्गेषु पष्टिधाया मनुष्यादियोनौ मनुष्यादिसर्गेषु यद्यदुत्कृष्ट ततन्मदीयपरमप्रकाशलेशतया भावयता निरुत्तरप्रकर्षासामान्यसविप्रकाशमयी परी मद्विभूतिरधिगन्तव्येत्यध्यायस्य तात्पर्यम् ।। तदिमुच्चावचान् स्वविभूत्यशानहन्तया प्रतिपादयितुमाह- आदित्यानामहं पिप्णुज्योतिषां रविरंशुमान् । मरीचिमत्तामसि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥ अदित्यपत्यत्वात् सर्वदेवानामादित्यत्वे प्राते रूया द्वादशसख्यावच्छिन्न- पुराणपठितधातृमित्रार्यमादिसंज्ञाना देवविशेपसर्ग आदित्यसंज्ञा प्रसिद्धा । तेपा मध्ये तद्गणान्त पठितो विष्णुसंज्ञ आदित्योऽहम् , तस्य जगस्थितिपालन- लक्षणप्रभवातिशययोगान्मद्विभूत्यंशत्वम् । तथा ज्योतिपा दिवि धोतमानाना सर्वतेजसा मध्ये रवि सूयोऽहम् । कीदृशोऽशुमान् ? सकलभुवनप्रकाशनादिशक्तय- शयुक्तत्वे सति प्रकृष्टैरशुभिर्युक्त । अत एव तस्य मद्विभूत्यंशत्वम् । तथा मरुतां देवविशेषाणामेकोनर्पश्चाशता मध्ये मरीचिर्नाम मरदहम् , तस्य तन्मध्ये १. २. Bs' amits आदित्य BN' omits आदि TOomits परा TO and BS' तदिदानी By* gives एकान aman alter native reading. ६, All except BS' पचाशतो ·सर्वतोभद्रम् प्रजासर्गकर्तृत्वप्रभारयोगान्मद्विभृत्यशत्वम् । तथा नक्षत्राणामष्टाविंशतिसख्याना मध्ये शशी चन्द्रमा अहम् । शशिनो नक्षत्रनाथत्वाचनमध्ये गणनम् । तस्य चाप्यायनहेतुत्वादिसामर्थ्ययोगान्मद्विभूत्यंशवम् ।। तयैव दृष्टयान्यानप्याह- वेदानां सामवेदोऽहं देवानामस्मि वासरः। इन्द्रियाणां मनश्वासि भूतानामसि चेतना ॥ २२ ॥ । तस्य . . वेदाना त्रयाणा चतुर्णा वा प्रसिद्धाना मध्ये सामवेदोऽहम् भगवतैव प्राधान्यमाविष्कृतम् , येन प्रणप्टेषु वेदेषु वाजिवदनपुरुपोद्गीथमुच्चार्य स एव पूर्व प्रत्याहृत , अतन्तस्य मद्विभूत्यशत्वम् । देवाना त्रयस्त्रिंशद्गणभेदेन पुराणपठिताना वासने इत्युक्तोऽहम् , तस्य तदीश्वरत्वान्मद्विभृत्यंशत्वम् । इन्द्रि- याणामेकादशाना मध्ये मनोऽहम् , तत्प्रवृतिनिवृत्तिहेतुत्वात् प्राधान्ये सति मद्विभूत्यशत्वम् । द्विविधानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ; तेपामुभयेषामपि चेतना प्रधानम् , यनश्चेतनोपरक्षितत्वेन चराणा स्थिति प्रसिद्धैव । चेतना. निबन्धना च सायराणामरि व्यवस्था, तदनुगृहीताना तेपा सङ्कल्पात् ; अत. सर्वभूतप्राधान्यव्यवस्थिता चेतना भिन्नापि क्षेत्रशक्तिन्हम् ; तस्या मुख्यतया मद्विभूत्यशत्वम् । केचितु चेतना बुद्धिमाचक्षते । तस्याध कार्यकारणभेदेन , 10 and BS' विरक्षण BSP aids देवानां DS पासव इन्द्रोऽहम् IO omits वासवः....एका. दशाना ४, Io omits चेतना ·श्लो. २३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् २९७ प्रसूताना जडानामेव मृताना मध्ये प्राधान्यमाहु । सा हि तानि सर्वाणि पुरुष- सन्निधिसमुद्भूतचेतनभावाञ्चेतयते इति ।। किंच- रुद्राणां शङ्करथामि दिनेशो यक्षरक्षसाम् । वसनां पारकथामि मेरुः शिसरिणामहम् ॥ २३ ॥ रुदाणामहारकादिसज्ञाभि पुरीणप्रसिद्धानामेकादशसख्याना मध्ये शकरोष्टम् , तन्मध्ये तस्यैश्वर्यातिशयान्मद्विभूत्यगत्वम् । तथा यक्षाणा गुखकानाम् , तथा रक्षसा पिशिताशिनाम् , साहचर्यापिशाचानामपि, देवयोनिषु दृष्टाना मध्ये रितेशो धनेश्वरोऽहम् , तस्य तद्वर्गाधिटतत्वान्मद्विभूत्यशत्वम् । तथा चमूना धरादिसज्ञाभि प्रसिद्धानामष्टाना मध्ये पावकाख्यो वसु अहम् , तस्य नाना विधयागविध्यधिकरणभूतल्यादिना प्राधान्ये सति मद्विभूत्यशत्वम् । तथा शिख रिणा पर्वताना मध्ये मेरु कनकाचरोऽहम् , तस्य देवालयत्वसूयोदयहेतुत्वादिना तेषु प्राधान्यमिति मद्विभूत्यशत्वम्-इत्युत्तरत्र सर्वत्रै वेदितव्यम् ॥ . पुरोधसा च मुख्य मा रिद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । रोनान्यामप्यह स्कन्दः सरमामसि सागरः ॥ २४ ॥ ३. DS and BY सेनानीनामई २ Io an 1 BS' पुराणोक्ताभि प्रसि BN and BS omt सर्वत्र 89 ·सर्वतोभद्रम् . " पुरोधसी राजगुरूणां मध्ये मुख्य प्रधान वृहम्पति देवराजगुरुं मां विद्धि, तस्य तेघु प्रकृष्टत्वात्। सेनान्यां चमूनायकाना मध्ये चमूनायफः स्कन्द कुमारोऽहम् ; तस्य तन्मध्ये वीर्यातिशययोगात्प्राधान्यम् । सरसा जलाशयानां मध्ये सागर समुद्रोऽहम् ; तन्मध्ये नानारत्नप्रभवहेतुत्यादिना सागरस्य .. प्राधान्यम् ।। महीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकक्षरम् । यज्ञानां जपयज्ञोऽहं स्थापराणां हिमालयः ॥ २५ ॥ स्पीणा सप्तपित्यादिना प्रजापतित्वादिना च महता प्रकृष्टानां मुनीना मरीच्यतिर प्रभृतीना मध्ये भृगुरहम् ; तस्य तदपेक्षया ज्ञानादिप्रकर्षश्रवणात प्राधान्यम् । तथा गिरा गीनियत्वात् गी शब्दवाच्याना मध्ये प्रणवाव्य- मेकमक्षरमहम् , तस्य हि पदभूतस्य विश्वरूपत्वातिरिक्तपरमेश्वरूपवाचकत्वात प्राधान्यम् । यज्ञाना द्रव्यनिवांना यागविशेषाणा प्रागुक्ताना मध्ये जप प्रणवादिपवित्रावर्तन स एव यज्ञो यागविधिरहम् । यथा मन्त्रजपेन देवता आराध्यन्ते, न तथा द्रव्ययज्ञादिनेति तस्स प्राधान्यम् । यत फलानमि- ५ Bहप्ता To adds च मुख्य २. 10 omits तेषु ३. BS' गिरामप्येक ४. All except BS' गीनिवर्स ६. BS खरूप BS' omits a ·श्लो. २६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् सन्धानेन जपयज्ञनिष्ठस्य यत्फलं प्राप्यं तदपेक्षया तत्तल्लोकान्तरप्राप्तिरपि निरय- गतित्वेन मोक्षधर्मेषु प्रतिपादिता। तथा च तत्रोक्तम्- चतुर्णा लोकपालानां शक्रस्यापि वृहस्पतेः । मरुतां विश्वदेवानां साध्यानामचिनोरपि ।। रुद्रादित्यवसूनां च तथान्येपां दिवौकसाम् एते वै निरयास्तात स्थानस्य परमात्मनः ॥" मुख्यजाएमाप्यस्येत्यर्थः । तथा स्थावराणां जमत्यव्यतिरिक्तलक्षणानां मध्ये हिमालयः पालेयशैलोऽहम् ; तस्य समस्तस्थावरभूतमभ्ये नानारत्नौषधीप्रभव- त्यादिना यज्ञयोनिभूतेन यज्ञानत्वाच प्राधान्यम् । गिरीणां मध्ये मेरोर्विशिष्ट- त्वमुक्तम् । सर्वस्थावराणां तु हिमालयस्येति न पौनरुक्तयम् ॥ किंच- अश्वत्या सर्ववृक्षाणां देवीणां च नारदः । गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ।। उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि मामृतोद्भवम् । ऐरावणं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥ ३. BSand BN' ऐरावतं 1. To and BSomit यज्ञ...त्वाच २. Bs"omits सर्व ·३०० सर्वतोभद्रम् [म.१० आयुधानामहं वनं धेनूनामसि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्माणामसि वामुकिः ॥ २८ ॥ अनन्तश्चासि नागाना वरुणो यादसामहम् । पितृणामयमा चासि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥ प्रह्लादचास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३०॥ परनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झपागा मकरबासि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥३१॥ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चवाहमर्जुन । अध्यात्मविद्या विद्याना बादः प्रदतामहम् ॥ ३२ ॥ अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामामिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३ ॥ मृत्युः सर्वहरवाहमुद्भवश्व भविष्यताम् । कीर्तिः श्री क् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥ वृहत्माम तथा सामां गायत्री छन्दसामहम् । मामानां मार्गशीर्पोऽहमृतूनां कुसुमाकरः || ३५॥ १. loand Bs' संयमिनी २. Bs' and BN अपि ·श्लो. ३६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३०१ द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजखिनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सच सचनतामहम् ॥ ३६॥ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनजयः । मुनीनामप्यह व्यासः करीनामुशनाः कविः ॥ ३७॥ देण्डो दैमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् । मौनं चैपास्मि गुह्याना ज्ञानं ज्ञानपतामहम् ।। ३८ ।। श्लोकम्योदशनिष्ठाना वृक्षादीना पदार्थसणामश्वत्थादीना तक्षद्विशेषाणा यज्ञियत्वादिना तेन तेन विशेपेण प्राधान्य प्रसिद्धमिति प्रातिपद्येन सर्व न व्याख्यातम् । कितु कचित् किंचित्पद व्याख्यायते। तत्र प्रजन प्रजनक्रियाकर्ता, तस्य जातावेकवचनम् , तेन प्रजनयितॄणा म ये मनक्रियाया मुख्यहेतुत्वात् कन्दर्प कामोऽहम् , सति हि तखिनन्येया मननकत्वप्रसिद्धि । याद शब्दे- नान्देवता आहु , तासा मध्ये वरुण प्रधानम् । तथा यमो वैवस्वतो देवता विगेप यतस्ततो योनेर्यत्र तत्र योन्यन्तरे सर्वक्षेत्रज्ञानियच्छति , तम्य सयमता नियमक्रियासमर्थाना सर्वेषा मध्ये प्राधान्यम् । सयमतामिति छान्दसो यच्छादेशा- भाव । केचिनिपुणा सयच्छतामिति पठन्ति । काल कलयतामित्यत्र इह तावत्सर्वात्मना निरवच्छिन्नमहिम्नो नित्यस्यैकस्येवराज्यस्य तत्त्वस्य परमार्थ सत्त्वात् कालो नाम तव्यतिरिक्त पदार्थो न कश्चिद्भवितुमर्हति ! किंतु तन्मायाव- भासितजडाजडभावात्मके जगत्यनड क्षेत्ररक्षणो यो भाव तस्य परस्पर विभिन्नार्थ १ ४ Aliercept BS' दमयिता BS याज्ञिय 10 omits T All except 10 यश्न्दसाभाव Io and BS' परस्परभिज ३ ·३०२ सर्वतोभद्रम् (अ. १० प्रभातृताया सत्यामनित्यवस्तुविषयत्वेय कलनामानिमित्तक काल समुन्मिपति, अनित्या हि भावा उसतिस्थितिविरोधधर्माणो मूतवर्तमानभविष्यद्दशायोगित्वात् करनीयता तेन तेन रूपेणावच्छेद्यता प्रतिपद्यन्ते; तेपा च मायीया एव प्रमातार कलयितार , तत कलनक्रियैव काल तत करनीयविषयव्यवहार- मुख्यसाधनभूतकलनक्रियायामेकस्य कालस्य करयितॄणा मध्ये मुख्यत्वमिति क्रियात्वेन परिकल्पितस्य कालस्येह प्रतिपादित स्वरूपम् । द्रव्यत्वेनापि तस्य कैवल्यकल्पना व्यवस्थाप्यते, तामग्रे वक्ष्यति । अक्षराणा पदावयवभूताना मातृ- कावर्णाना सर्वप्राणभूतत्वादकारस्य प्राधान्यम् । स हि जीव इव शरीराणा तेपा वर्णाना व्यापकत्वेनको व्यवस्थित । तस्य हि अनासादितदीर्घककारादिरूप- विकारत्वे सति यद्रूप तन्नादात्मक पर शब्दतत्त्वमिति तत्त्वविदो वदन्ति । तथा सामासिकस्य तत्पुरुषबहुवीधादे समाससमूहस्य मध्ये सकरपदार्थप्राधान्यादिना युगपदधिकरणवचनत्वादिना च द्वन्द्वस्य प्राधान्यम् । तदा क्षय काल इति यदा द्रव्यत्वेन काल कल्प्यते, तदा सर्गादीना नित्यप्रवृत्ताना नित्यत्वरत्तस्यापि नित्यत्वे सति क्षणिकादिकल्यस्यायिपर्यन्तभावभेदपृष्ठपातिनामनित्याना साययवाना निमेषादिकलान्ताना मध्ये क्षमत्वमनन्तत्वमिति खावयवापेक्षयवेत्तस्य प्राधान्यम् । अश्यानिर्देशस्त्वत्रार्थात् कल्पनीय कल्पना तु कालन्य क्रियात्वेन द्रव्यत्वेन चोभयथापि प्रतिपचिसहिष्णुत्वात् सभवत्येव , समवापेक्षयैव च भगवता पुन कारनिर्देश कृत । यदि वा योऽहमक्षय परमार्थो नित्यत्वादविनधर स एव कारोऽहमेव , स्वमात्मान कालत्वेनावभासयामि--इति पूक्तिस्य कालस्य , १. 10and BS'सया २. I0 कल्पनान्तानां ·श्लो. ३८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथा येन मदिच्छामानफल्पितस्वरूपप्रतिपादनार्थ पुनर्वाचन मिति । यदि वा दर्शनभेदेन कचि- क्रियात्वं क्वचिद्व्यत्व कारस्य पश्यता द्विनिर्देश स्त, तथा ये सतत जीवितेन्द्रियशरीरविषयादिक युगपदेव हरति, तस्य मृत्योस्तत्कालभाविनो' मरणहेतोर्वरतुनोऽन्येपा हणा मध्ये प्राधान्यम् । तथा छरयता वञ्चयता मध्ये पतस्य छरयितृत्वेऽपि धर्मादनपेतत्वात्प्राधान्यम् । धैर्मधूतधन श्राद्धादिक्रियासु शस्यते, परवचनाभिसन्धिमूलत्वाचस्य छरयितृत्व स्थितम् । तथा सत्त्ववता गुणाना सत्त्वरजस्तमोरक्षणाना सत्त्वगुणस्य प्रकाशात्मकत्वात्प्राधान्यम् । राजानो दुर्विनीतान् यमयन्ति, दण्ड शास्त्रनियमितो निग्रह विशेषो मुख्यसाधन मिति स एव दमयिता , तेन दमयता मध्ये दण्डस्य प्राधान्यम् । तथा विजिगीषता प्रतिद्वन्द्विन जेतुमिच्छता नीति कौरम्मोपायादिकार्यसिद्धिपर्यन्तामपञ्चकमयेर्न य एव मुख्य साधनमिति 'नीतेरेव जिगीपता मध्ये प्राधान्यम् । तथा गुह्याना रहस्योपायाना मध्ये मौन वानियमरूढ मुनित्वमहम् । नानार्थविषयस्य सकल्प- स्याप्यनुन्मेपो यत्र, स हि परम समाधि , तस्मिश्च सति सकल्पमूलाया वाचो नियमरूपस्य मोनस्य सिद्धि --इति तदेव परम गुह्यमित्युक्तम् । तथा ज्ञानवद्- प्रहणेन नानार्थविषयाणि भिन्नानि ज्ञानानि गृह्यन्ते , तेषा मध्ये परमार्थक- TOयत १. २. BS and BN FICAT ३. Tondds अपि 10 onuts प्राधान्य , मध्ये 10 and BS' Ali Ft ६. Bs* श्रद्धादि BS An explanation of अपश्चक 19 found in the margin thus कर्मणामारम्भो पाय द्रव्यपुरुपसं वित् देशकाल विभाग कार्यसिद्धि TO and BS मयोनय एवं 10 omits to ८ ९.

·३०४ सर्वतोभद्रम् लक्षणैक्तत्त्वविषयस्याभिन्नस्य ज्ञानस्य प्राधान्यम् । ततो नानाजानाना मध्ये एकस्य ज्ञानस्य यथोक्तस्य प्राधान्यमनेन प्रतिपादितम् ॥ विभूतिप्रतिपादनमुपसहरबाह- यचापि सर्वभूतानां तबीजमहमर्जुन । न तदस्ति पिना यत्स्यान्मया भृतं चराचरम् ॥ ३९ ॥ ' किं बहुना विभूतिविस्तरक्थनेन । सङ्ग्रहादिय मम परा निभृति यत सर्वभूताना प्रारुपतिपादितपरापरप्रकृतिभेदेन प्रसताना यद्वीजमुत्पतिकारण सोझमेव, न हि बाह्य कारण जगत किचित्सभवति, मन्मायाशत्ति मात्रमेक वर्जयित्वेत्यर्थ । थतस्तदिह वस्तु चेतनमचेतन वा नास्ति न सत्ता भजते, यन्माया विनोत्पद्यते चराचरम्, अत सक्रकारणाभास यतिरेकेन पारमाथिक- महमेव कारण सर्वभूतानामिनि ॥ मया च परमकारणेन सता स्वमायामहिमोद्भावितनानाभावभेदाश्रिता या विभूतयो मम सभवन्ति, तासाग नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीनां परन्तप । एप तुद्देशतः प्रोक्तो विभृतेविस्तरो मया ॥ ४० ॥ मम सम्वन्धिनीना दिवो मद्धृदयाकाशादुडूतानामपर्यन्तसर्वपदार्थव्यव- स्थिताना विभूतीना निजशत्ति विजृम्भमाणानामन्तोऽवधिन विद्यते । एष त्विह ។ IO omits ततो प्रतिपादितम BS and BN' यन्मया ३ 10 महिनोद्भावित ४. BS and BN omit मम २ ·लो ४१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् प्रकरणे उद्देशत कन्यचिद्धर्मन्य कीर्तनाद्विभूते खविभवस्य विस्तर कस्यचिदेव भागस्य प्रसर कथित ॥ संग्रहतस्त्विदं सविभूतिविज्ञानाय प्रवीमि- यद्यद्विभूतिमत्सचं श्रीमदर्जितमेव वा । तत्तदेवानगच्छेस्वं मम नेजोंऽशसभनम् ॥४१॥ इह सर्वरोकेषु यद्यत्सत्त्वं यत्किंचिद्वस्तुजातं चेतनमचेतन वा विभूति- मत् विभूतियुक्तम् , अत एव श्रीमत् शोभातिशयसपन्नम् , ऊजित ततदर्थक्रिया सामर्थ्ययुक्तम् , ततत्सर्वं मम सम्बन्धिनम्तेजस परस्य प्रकाशम्य य अश लेशमान तत्सभव तत्रागत त्वमवगच्छे अवजानीया ।। प्रकारान्तरापेक्षेण विभूतिनिष्ठा प्रतिपादयितुमाह- अथवा बहुनोक्तेन किं ज्ञानेन तपार्जुन । विष्टभ्याहमिद कृत्स्नमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ अथैतेन तर तत्र वर्ग तत्तद्वस्तुमद्विभूतिमत्वेन स्थितमवगच्छेरिति पूर्वो- तेन बहुना प्रभूतग्रन्थप्रतिपादितेन ज्ञानेन। तथा प्रतिपन्नेन सता किं ते प्रयोजनम् । न किंचितेन कृत्यम् । यत इदमनवधिविचित्रित भावमय हतन १ ५ BN'adds तामु BN'विभूति BS स्खविभूति 10 विजानीया 39 BN' अथो एतेन BN' विचिनभावमय BS' Bilds Faz ३ ·३०६ सर्वतोभद्रम् [अ. १० समस्त जगत् सप्तरोकीमित विश्धमेकेन सर्वदा सर्वयों सर्वत्र विचित्रसामान्यसविदा- (मना वेद्याशयतिरेक्णिाशेन भागेनावष्टभ्याम्य व्याप्याह सित । तदिदमनेनोत्त भवति-तत्र तत्र दर्शने ततत्यकारभेदेन प्रतिपादितस्यास्य नशतो द्वादशी सक्षेपत स्वरूपम् । एको वेदकैकखभाव सर्वदा सर्वात्मना निर्विकारचिन्मात्रखरूप , अपरो नानारूपत्वेऽपि वेधैकखभाव , तत्र वेद्याशपरिहारेण तदाभासैककारण- मूतवेदकाशविश्रान्तसविदाभियुत्तेन भवितव्यम् , येन मद्विभूति परमधि- गम्यत इत्योम् ॥ . विभूतीराविष्णोरिह सकलसर्गातिशयगा परब्रह्मधर्यावधि समधिगन्तु व्यवसितै इय साक्षाद्भक्तिर्भवति तु विशुद्धै विबुधै निधातव्या नित्य मनसि दशमाध्यायविवृति ॥ इति श्रीराजानकरामकण्ठविरचिते वाकयार्थान्वयमात्रे सर्वतोभद्रनाम्नि भगवद्गीताविवरणे दशमोऽध्याय ॥ २ ३ BN' सर्व BS otits BN omats सर्वन BN' व्यनिरिकनाशेन BN' omats स्वरूप ६ 10 पर BN' भगवति ८. BN' विशुद्धन This is noted as se alterpatite rend ing in BS ·॥ अथ एकादशोऽध्यायः॥ अथाध्यायदशकेन भगवदुपदिष्टज्ञानविज्ञानपूर्व समस्वाभिधेयबस्तुश्रवण- मात्रादेव भगवतः परमेश्वरत्वावगमातस्य परमकारणत्वे तदुक्ते वचसि यथोक्त- फलाविसंवादकतया प्रकृष्टोपायत्वे निवृत्तसन्देहमात्मानमावेदयन् श्रुतिमात्रपतिपन्न- तत्साक्षाद्दर्शनेच्छाप्रचोदित अर्जुन उवाच- मदनुग्रहाय परमं गुबमध्यात्मसंज्ञितम् । यचयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १॥ मदनुमहाय मामनुग्रहीतुं निजया परशक्तया प्रबोधयितुं त्वया परमेश्वरेण स्वयंप्रतिपादितस्वभावेन यद्वचनमध्यायदशकात्मकं वाफयमध्यात्मसहितमात्म- विपर्यज्ञानगयम्, अत एव परमं गुह्यं प्रकृष्टं रहस्यमुक्तमुपदिष्टम् , तेन हेतुभूतेनाय सर्वजनकोडीकारेण स्थितो मोह इति प्रतिपादितपरमार्थप्रतिपत्त्यन्यथाप्रतीतिरक्षण- मज्ञानं मम निस्तो व्यापारत ।। अत्र हेतुमाह- मनाप्ययो हि भूतानां श्रुतौ निस्तरतो मया । त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २॥ १. २. BN' विषयात्मक 10 and BST ३. BY निवृत्तः ४. BS* Ta is noted as an altor native reading IOविस्तरशः ·- सर्वतोभद्रम् [अ. ११ यस्मात्तत परमकारगादेकम्मात्समस्ताना स्थावरजाना भूताना प्रभ वाप्ययौ उत्पत्तिल्यौ यिस्तरतो तत्पेन मया श्रुतो श्रुतिमात्रेणे प्रतिपादितौ न त्वनवधारितौ । अपि चान्यय नित्य माहात्म्य निरतिशयैवर्यरक्षण महत्त्व श्रुतम् ।। 'अहम्नस्य जगत प्रभव प्रल्यस्तथा । मत्त परतर नान्यत् किंचिदस्ति " इत्यादेरविसवादिनो भगवद्वचनादेव भगवानेव सकलभूतभावाभावैफकारणम् , तथा भावेऽपि विशुद्धचिन्मात्रस्वभावाप्रच्युतेरद्भुतस्यैश्वर्यस्यैकास्पदमिति च मया प्रतिपन्नमित्यर्थ ॥ श्रुतिमात्रेणैतन्मया प्रतिपन्नम् , न तु साक्षादनुभूतमिति, तदर्थमाह- एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मान परमेश्वरम् । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वर पुस्पोत्तम ॥ ३ ॥ यथा येन प्रकारेण पूर्वोत्तेन त्वगत्मान खरूप परमेश्वर ब्रह्मादीनामपो श्वराणामीशतृत्वात् वर प्रभुमात्य कथयसि, एतद्वस्त्वेवम् अनेन प्रकारेण स्थित नात्र में प्रान्तिरित्यर्थ । तत एव ते रूप दिव्य वपुरैश्वरनीधरस्य तव सम्बन्धि . १ २ ३ 10 श्रुतिमात्रेणावधारितावपि 15 Totes this as an alt for tvorcading Anothor reiding in BS' ३३ प्रतिपादितनावधारितौ ४ BN माण तन्मया BN मेश्वर्य BS प्रभव BS' FTTIS an alternativa reading ·श्लो. ४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् द्रष्टुं साक्षान्तिरूपयितुमिच्छामि अभिकाइक्षामि । अनेन धधुना दृश्यमानेन पुरुषा- कृतिना तत्परं रूपं वाङ्मात्रेण मम केवलं कथितम् । यत्रेदमेकस्मिन् सर्वमेव स्थितम्, तदिदानी भगरद्वचनप्रत्ययान्मया सत्यतस्तथा विद्यमानतया प्रतिपन्नम् । अत. पुरुषोत्तमपरमपुरुषत्वप्रसादात्मत्यक्षत प्रेक्षितुमभिकाइक्षामि ।। किंतु-- मन्यसे यदि तच्छकयं मया द्रष्टुमिति प्रभो। योगीश्वर ततो मे लं दर्शयात्मानव्ययम् ॥ ४ ॥ हे प्रभो परमेश्वर! तत्तथाविधं तात्त्विकं रूपं परमयोगिभिरपि प्रार्थ्यमान- दर्शन मया मनुष्यमात्रेण द्रष्टुं साक्षात्मेक्षितुं शकय मामिति यदि मन्यसे जानासि, यदि ममेयती योग्यता संभावयसि, ततस्त्वं योगीश्वर सहजसिद्ध- निरतिशययोगत्वात्प्रयत्नसाध्ययोगाना सर्वेपा योगान्तराणा प्रभो! मे मह्यमज्येय- मनादिनिधनमात्मान स्वरूपं दर्शय प्रत्यक्षीकुरु ।। इत्यभ्यर्थित प्रसादाभिमुख भगानुवाच- पश्य में पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः । नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५ ॥ १ BI' इच्छस्यभिकाङ्क्षति All except BN' फाक्षसि २ ३. IOAnd BS' योग्यन्तराणां BN' योगिरूपाणा ४. Ioomits अब्धये ·३१० सर्वतोभद्रम् [अ. ११ पश्यादित्यान् वमन् रुद्रानश्विनौ मरुतस्तथा । वहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि पाण्डवे ॥६॥ इहैकथं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम् । मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद् द्रष्टुमिच्छसि ॥७॥ तथा हे पार्थ ममैकम्यैव परमार्थसत परमात्मन स्वैश्वर्यातिशयात् स्वशक्तित्वेन सम्बद्धानि असङ्ख्यातानि रूपाण्यातिविशेपात्मकानि पश्य अवरोक्य। कीरशानि नानाविधानि विचित्राणि ? अत एव नानावर्णाकृतीनि विविधावभाससंस्थानानि । तथा दिव्यान्यमानुषोयाणीति सामान्येनोपक्रम्य विशिष्टाभ्युद्देष्टुमाह-आदित्यान् द्वादशसळ्यान् देवविशेषान् , तथा चमूनष्ट सङ्ख्मान् देवविशेषान् , रुदाकादशसहस्यान् , अधिनी दसौ मरुतधैानपश्चाशतं देवविशेषान् पश्येति प्राधान्याद्देवतारूपाणि उद्देशमात्रेणोक्ता संक्षेपत आह-एतानि तावत्त्वया सुररोकनिवासिना सता दृष्टानि यान्यपि यन्यपरिमेयानि अदृष्टपूर्वाणि न कदाचिदालोकितानि आश्चर्याण्यदुतानि तान्यपि सर्वाणि पश्य । किं बहुनार इह मम सम्बन्धिनि देहे एकस्मिन्नेव रूपे एकत्र स्थितं फारस्नमखिलं चराचररूपत्वात् सझेपेण द्विप्रकारम्, यद्यप्यन्यत् किंचिद्यथामिलपितं द्रष्टुमभिवाञ्छसि, तदप्येकस्थ- मेव पश्येत्येकस्यैव परमार्थसत परमकारणस्य स्वमायाशक्तयवमासितानन्तान्योन्य- भित्तभावात्मकत्वमिदमत्यद्भुतं पश्येत्या तात्पर्यम् ॥ ४ १. B भारत २ BN' अईसि । uoted as an alternativs reading IO omita विविधा...नानि 10 and BN एकोन BN' देवताविशेषाणि पाणि BN' एतावत्तावत्त्वया ६ - ·श्लो.८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अत एव अत्यद्भुतत्वादस्वार्थस्य- न तु मां कथमि द्रष्टुमनेनर वचक्षुपा । दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमश्वरम् ॥ ८॥ । अनेनै मर्त्यभागात्परिमितशिनैर चक्षुषा गोरकाधिष्ठानया हक्टक्तया पुनर्मा प्रदर्शयियमाणाश्चर्यरूपं द्रष्टुमारोफयितु न शकासि न क्षमो भविष्यसि । अतो दिव्यं सनर्देशितशक्तियोगात् परमात्मरूपपरमाकाशीवं प्रप्टनानात्मकं चक्षुर्ने ते दामि । पारमैश्वर्या खगक्तया निष्प्रयत्नस्यैवाविर्भावायेयम् । तेन ममैश्वरमीश्वरस्य सम्बन्धि प्रदर्शयिष्यमाणं रूपं पश्य साक्षान्निरूपयेति || अथ भगवता परमेण समाधिना निरतिशयनिरुपयोग्यतादानायार्जुनो यथानुगृहीत , तथैव पूर्व भगैयासमुनिप्रसादासादितदिव्यचक्षु धृतराष्ट्राय प्रति- पादयितुं सञ्जय उपाच--- एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगीश्वरो हरिः । दर्शयामास पार्थाय परमं स्पर्मेश्वरम् ॥ ९ ॥ अनेकयक्त्रनयनमनेकातदर्शनम् । अनेकदिव्याभरण दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥१०॥ १ ६. ८ DS' The tort here may be read ether 8 शश्यसि आशश्यसि IO BN' and BS शक्यसे २. I0 omits एच ३. All orcept B'गोलोका- 10नतया BN' दर्शन BS' दर्शित BN रूस BN' and BS'भव allercept BS' ददाति BN' ममैश्वरस्य BN' रूपदर्शनयोग्यता 10 यथागृहीत BN'omits भगवद् BN' दिव्यष्टि धृत ११.

·सर्वतोभद्रम् सि. ११ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम् । सर्वाश्चर्यमय देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ गैसार्थमेतच्छोकद्वयम् ; किन्तु एकमेवैश्वर' भगवत्सम्बन्धि पिशुद्ध- संविन्मात्रं परमार्थतो यद्रूपं तदेव सफलजीवलोकविचित्राकृतिमैदेन तन्माया- शक्तचैवावभासते ; ततो विश्वमेव भगवट्टपमिलोतायन्मात्रतात्पर्याणि रूपविशेषा- ण्यवगन्तव्यानि, येन रूपेसामानाधिकरण्येनान्तं विश्वतोमुग् देवमिति ग्रन्थः सम्बन्धमेति ।। अत एवैकम्य परमाहितचित्प्रकाशात्मनो श्वरूप्यणावभासमानस्य स्वरूपं प्रतिपादयितुमाह- दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्यात् भामस्तस्य महात्मनः ॥ १२॥ यद्यन्तरिक्ष समुदितत्य भास्करसहस्रस्य समकालमेव समुत्थिता प्रस्ता भा दीप्ति कदाचिद्भवेत् , सा तम्यैकम्य परप्रकाशस्वभावस्य महात्मन. परम- पुरुषस्य सदृशी स्यात् तुल् भवेदिति काकाव्याख्येयम्। येन नं सदृशी स्यात् ? इत्येवं १. BN'cmits this ardha ६. BN' अतद्रूपमामान्याधिवरणेन IO भवति २. BS माला ३. ८. BN' तुला I0cmits गता...दूयम् BN' प्रय BN' ऐवर्य . All ercept BS' omit ·सो. १३] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् पर्यवम्येत् । न ह्यन्यप्रकाश्यसकलवस्तुप्रकाशक निरतिशयप्रकाशात्मनस्तस्य को शोऽपि युगपदुनितानां दिनकराणां दीप्ति तत्प्रकाशंसादृश्यलेशमप्यासादयि मर्हति ॥ एवमनुत्तरप्रकाशात्मनि तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नं परिभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३॥ तदा ताग्भगवद्वेश्वरूप्यदर्शनकारणमैतदिव्यज्ञानात्मकचक्षुनिरक्षणपर। ग्रहरूपे काले तत्रै ताशि परप्रकाशात्मनि देवदेवस्स सर्वेश्वरस्य शरीररूपे एः समेकत्रैवाश्रये स्थितम् , अथ च नैका प्रविभक्तं विश्वमानरूपैर्भदैविप्रकी कृनमखिलं जगर्दैर्जुनोऽपश्यत् साक्षात्कृतवानिति सञ्जयो दिव्येन चक्षुपा पार श्वरमनुग्रहमर्जुनस्य दृष्ट्वा एतदुक्तवान् ॥ अथ दृष्टपरमे-धरवैधरूप्योऽर्जुन कि चगरेत्याह-- ततः स विसयापिष्टो हृष्टरोमा धनंजयः । प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभापत ॥१४॥ ततेतादृगत्यद्भुतभगवद्रूपसाक्षात्कारक्षैणादनन्तर पुनर्मानुपभावाविर्भावेऽप्यन् भूतपरतत्त्वस्मरणजनितेन विस्मयेनाविष्ट औकान्तचिचवृत्तिः, अत एव हृष्टरो , ८. BN' and BS न धनन्यप्राशस्य २ BN' प्रकाशात्मत्वसादृश्य ३. Toomits भूत BN' omits तन... शरीररूपे ५ BS नैदा ६. BN' amits कृत्स्नं 40 BN+ adds अखिल BN' बद्धाअलि BN'umits ततः BN'काक्षणा. TO and BS कारणा BN'प्रान्त १०. ११.

·सर्वतोभद्रम् . संजातपुरको धनंजयो देवकीपुत्रं पुरोवर्तिन साक्षात्कृतनिरतिशयप्रभायत्वात् संजात- तद्विषयवहुमानातिशयो मूर्धा प्रेणानं कृत्वा कृताञ्जलि सन् इद वक्ष्यमाणम- भाषत उवाच ।। किमित्याह- पश्यामि देवांस्तव देव देहे सास्तथा भूतपिशेपसद्धान् । ब्रह्माणमीशं कमलामनस्य ऋषींश्च सर्मानुरगांश्च दीप्तान् ॥१५॥ . हे देव परमेश्वर सँव देहे सकलजगदाकाश्रयमूतेऽस्मिन् वपुषि देवान् दिवौक्स , तथान्यानपि, चराचराणा भूतविशेषाणा प्राण्यन्तराणा सहस्राणि, पश्यामि--इति देवादिप्राधान्येनैव हि झगिति समस्तविश्वदर्शन भगवद्वपुषि पूर्व प्रतिपाय क्रमेण तद्विशेषदर्शन प्रतिपादयितुमाह-ब्रह्माण प्रजापतिमीश प्रभु कमलासनस्थ पुण्डरीकविष्टरसनिविष्ट पश्यामीति। अनेन अमलोकान्तमूर्धभुवनदर्शन- मुक्तवान् । कपीश्च सर्वान् पश्यामीत्यनेन प्राधान्यापेक्षया मापिजनोपरक्षित- मध्यमलोकदर्शनमुक्त्वान् । उरगाश्च दीप्तान् पश्यामीत्यनेनानन्तमालुकिप्रमुख भुजगेन्द्रोपरक्षितपातालदर्शनमुक्तवान् । एव त्वद्वपुपि भुक्नत्रय लीन पश्यामीति खानुभव प्रतिपादितवान् ।। । १ २ BN and BS' add 915 BN सर्वास्तव ३ 10 दिव्यान् BS' and BS* nato I 19 an alternative read. 1ng BN' भव हे ·लो. १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् एवं देवादिविविधभूताधिष्ठितभुवनत्रयदर्शनेऽपि त्यामेवैकं सर्वाश्रयं पश्यानीत्याह- अनेकवाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्य न पुनस्तवादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ १६॥ ‘स्पष्टार्थः श्लोकः । किंतु मुवनत्रयगतानां भूतानां ये ये नानाविधा जैठरवदनलोचनादयोऽवयवाः ते तवैव सर्वतोऽनवच्छिन्नमाहात्म्यस्यैकग्यावयवत्वेन पश्यामीत्यत्र तात्पर्यम् ।। इदमेव च ते पुरःस्थितं रूपं त्वदनुग्रहात्परमेश्वरतेजोमयं पश्यामीत्याह, किरीटिगं गदिन चक्रिणं च तेजोराशि सर्वतो दीप्तिमन्तम् । पश्यामि त्वा दुर्निरीक्ष्यं समन्तात् दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम्॥१७॥ अवतरणिकयैव व्याख्याततात्पर्यमेतत् ॥ अत एव परमेश्वरमतिपादकानि विशेषणानि तस्य रूपस्य प्रतिपाद- यितुमाह- त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । त्वमव्ययः माचतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८॥ १. BN' omits format BS' omits ये ३. BN' and BS' add भुज BN' समस्तात ५. BN' अवतरिक BS अवतारणिक ६. DN' and IO शावत ·सर्वतोभद्रम् [अ. ११ , अक्षर स्वरूपप्रच्युतिरक्षणक्षोभरहितं यत्परमं निरचर वेद्यं ज्ञेय तत्त्वं तद्भवान्। तथास्यानन्तमपञ्चम्य जगा मष्ट निधानम् । त्वय्येतत्सई जग- निविशते । नन्वस्ति जगतो निधान प्रधान यत्रै तत्प्रलये निलीयते । सत्यमस्ति तत् प्रधानम् । तदपि परमकारणे भगवति निरीयते, तत एव च प्रभवतीति प्रधानस्यापि निधानत्वात् त्व परम निधान जगत इत्युक्तम् । ती कारावच्छेदा- विषयत्वादव्ययोऽक्षय । सात्वतधर्मगोप्ता त्वम् , सदिति ब्रानाम , यद्वक्ष्यति- “ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध स्मृत इति, तद्विद्यते यस्य से सद्वान् परमेश्वर परम ब्रम, स देवता येपा ते सात्वता नमविद तेपा धमा यथाप्रतिपादितनानक्रियासमुच्चयानुष्ठानरुप सदाचार तस्य गोप्ता कालापचयपशात् तिरोभक्त पुन पुन प्रणयनात्तद्वाधावितविघटनाच रक्षिता " त्वमेव ।। अत ऐव- अनादिमध्यान्तमनन्तर्यमनन्तगहुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि यी दीप्तहुताशनका स्वतेजमा पिसमिद तपन्तम् ॥१९॥ १ भगवान् All except BS' omit स BS and BS सत्त्वात् IO यत् ८ BN' समत्वात् २. ३ BS and IO निधीयते y "10 and BY' omity 10 तस्यापि This is an alter native reading in BS' ६ BN adds 191 ९. BN परना भया स देवता BS धर्म BN' आह १२. 10 खा ·सो २०] श्रीमद्भगवद्गीतारिकरणम् अनन्तत्वादायन्तमध्यरहितम् , अन्डेद्यस्य दि* वन्तुन आद्यादिविभाग- वत्त्वम् । इत्यं जगप्रपञ्चविरासामथ्र्य वीर्यम् । अनन्त न कदाचिनिवृत्त यस्य तम् । तथा सोनाना ततलियासाधनभूता ये अनन्ता वाहव ते पारमार्थिकम्यैर कर्नु परमे धैरम्य सम्बन्धिन इत्यनन्तनाहुत्वम् । तथा क्षेत्रज्ञशरीरे चयां नियतपिपयप्रकाशन क्रियते इति शशिसूर्यनेत्रत्वम् । तथा क्रिया- निद्विविवि पजानिया विशेपैश्वानरो विश्रमूर्ति परमेश्वर एवैकस्तर्प्यते इति तस्यैव दीसो हुताशोऽमिस्त्रमित्युक्तम् । तथा स्वेन तेजसा सविद्रूपेण ज्योतिषा समिद विश्वात्मानं त्या पश्यामीति सम्बन्ध । अथ सशक्ते परमेश्वरस्य पुरुसैन्यसहारप्रसृतकालराव्यशक्तियुक्तत्वात् पोरत्यरिशिष्टं रूप वर्णयितुमाह- याधिव्योरिदमन्तर हि व्याप्त त्वयफेन दिशथ सर्वाः । दृष्ट्वाइतं रूपमिदं तोडग्लोकायं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २० यस्मान्महता रूपेण गगनभूम्यन्तराल सर्वाश्च कसुभम्त्वयैकेन व्याप्ता पूरिता , तदिदमीदृग्निध तव घोर रूप दृष्ट्वा लोकत्रय रैलोकयनिासितत्तद्दर्शन- योग्यदेवादिरूप प्रत्र्यथित प्रर्पण भीनम् । एव महात्मन्निति रुपमहत्तापेक्षमा. . मन्त्रणम् ॥ १ BS' अनन्तादा २. BN'omits हि ३. I0श्वरसब This is noted as an alternative reading in BS' BS यथा ५ BY' विशिष्ट ६. BS' महात्मा BN' रूप महत्त्वा ·सर्वतोभद्रम् नेपा देवाढीना तथाविधरूपदर्शनभयोत्सनाश्चेष्टा प्रतिपादयितुमाह--- अमी हि त्वा सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गुणन्ति । स्वस्तीति चोक्तपर्व महर्पिसवाः स्तुमन्ति त्या स्तुतिभिः पुष्कलाभिः ॥२१॥ अमी यस्मात्त्वा दुष्टक्षयायाविष्टतदारुणाकार शक्रादिदेवसमूहा विशन्ति त्वय्येव लीयन्ते । केचिच्च भीता सन्त्रता सन्तो विरचितकरपुटा गृगन्ति स्तुती पठन्ति । अतश्च महर्पिसद्धा मुनिप्रवरसाथी जगटोमाय स्वस्तिशब्दमुच्चार्य पुष्कराभि मुख्यार्थत्वत्सम्बद्धाभि मुल्यार्थत्वत्सम्बद्धामि स्तुतिभिस्ततचरितोदीरगैस्त्वा स्तुवन्ति प्रगसन्ति ।। कि - रुद्रादित्या बसमो ये च साध्या विश्वेऽनिनौ मस्तचोप्मपाश्च । गन्र्धायक्षासुरसिद्धसहा वीक्षन्ते त्वां निसिताचा सर्वे ॥ २२ ॥ रुदादयो देवविशेषा व्याख्याता । उप्मपाख्या पितर । गन्धर्वादय प्रसिद्धा । एते सर्वे" देवयोनित्वात् ज्ञानविशेपसभवे सति ला वीक्षन्ते पश्यन्ति ।। BN स्तुतिभिरुचारितैरुत्सारितो हीरणे ८. BS"च १. Bघृणन्ति is noted as an alternative rouding २. I0 and Bs' omits एवं ३ 10 महपिसिसचा BY and BS मर्पिमिदम, 10 रीयते ५ 10सतो ६. BI' सा BS UK BN वीक्ष्यन्ते BN' adds एते ·श्लो. २३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - पोरत्वादपूर्वस्य रूपस्य विस्मयाविष्टा यादृशं ,रूपं दृष्ट्वा त एवंविधा. संवृत्ताः, तद्वर्णयितुमाह- रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुवाहरुपादम् । बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोको: प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥ स्पष्टार्थः श्लोक ॥ - तद्रूपदर्शनेन विशेषतः स्वावस्थां दर्शयितुमाह- नमस्पृशं दीसमनेकवर्ण व्याचाननं दीप्तविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वा प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न निन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४॥ अयमपि शेको गतार्थ एव । कितु दिव्यचक्षुर्दानरक्षणभगवद ग्रहक्षणे दृष्ट्वा दिव्येन ज्ञानेनानुभूय अधुना मर्त्यधर्मावेशे सति तत्त्वदृपं स्मरन् भीतचित्त, सन् धैर्य निराकुल चित्तत्वं न प्रामोमीत्यतो दर्शनकाल एव न भयादीना संभवो वेदितव्य । अन्यत्रापि वर्तमानारयातप्रयोगे पूर्वदृष्टस्मरणं कारणत्वेन बोद्धव्यम् ।। दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्रय कालानलमन्निभानि । दिगो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥२५॥ ४. B'लोक प्रव्यथित २ 10 and BS* ETHER BN तामवस्ता ३. BN' अनुग्रह दृष्ट्या EN' अध्यानमन्यधर्मा- BS* TaeY is given as &D alternative reading ·३२० सर्वतोभद्रम् स्फुटार्थमेतद्वाक्यम् । किंतु भगवतो दंणकरालबहुमुखत्वं संहारप्रवृत्त बहुविकृतकृतान्तपुरुषवेषात् ॥ अत एव कृतान्तपुरुपाक्रान्ताना कुर्वादीना चेष्टित वर्णयितुमाह- अमी सर्ने तराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वैः सहनापनिपालमः।- भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासी सहासदीयैरपि योधमुख्यः ॥२६॥ यस्ताणि ते त्वरमाणा पिगन्ति ढंट्राकरालानि भयानकानि । कैचिद्विलग्ना दशनान्तरेपु सदृश्यन्ने चूर्णितरुत्तमाः॥२७॥ नानाम्पः पुरुषर्योध्यमाना पिशन्ति ते पात्रमचिन्त्यरूपम् । याधिष्ठिरा धार्तराष्टाच योधाः शस्त्रः कृता निनिधैः सर्व एव ॥२८॥ त्वचेजमा निहता नूनमेते तथा हीमे त्वरीरं प्रविष्टाः । यथा नदीनां बहनोऽम्युवेगाः समुद्रमेगाभिमुखा वन्ति ॥ २९ ॥ तथा तमामी नरलोकवीरा विशन्ति वसायभितो ज्वलन्ति । यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा पिशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः ॥३०॥ तानाशाय विशन्ति लोका: तमापि यत्राणि समृद्धवेगाः ॥३०३|| १ BY बहुविकरलतान्तपुरुषविशे पात् 10 बहु विकृतान्तवेशात् BS' पुरषादेशात् BS' नूनमेव N' यथा This is noled as a restog n Bs' BY'शरीरे BY S N 1913 noted 18 s reasinag in BS" ८ ३ BS'सरे BS' व्याप्यमाना All except BN' निहिता ·लो. ३१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३२१ एतलोकपञ्चकं निगदव्याख्यातप्रायम् । किंतु तव वक्त्राणि विशन्तीति बहुवचनेन दष्ट्राकरालानीत्यादिविशेषणविशिष्टानि पत्राण्युपक्रम्य अचिन्त्यरूप वक्त्र तव विशन्ति-इति यदुक्त तत्र कालपुरुषसम्वन्धिन्यो घोराकृतिविशेपरूपा नानाविधा शक्तय एकस्या त्वदीयाया परस्या सामान्यशक्तौ परिणमन्ति इति भगवत सर्वशक्तयाश्रयत्वप्रतिपादनपर बोद्धव्यम् , यत एकवस्त्रशब्देन प्रति- पादिताया सामान्यशक्तेरव्यपदेशत्वादचिन्त्यरूपत्वेन विशेषणमुक्तम् । "तथाही- मे त्वच्छरीरे" इत्यनेन तदेव स्फुटीरतम् । अत्र श्लोकपञ्चके सार्धे "नानारूपै" इत्यादि " त्वच्छरीरपविष्टा " इत्यन्त श्लोफ़सार्धक श्लोकसाम्यय[म्याय] केचिन्न पठन्ति । कश्चित् "वत्तेजसा निहता नूनम् " इत्यादिश्लोकार्धमनेनाभि- प्रायेण न पठति । इह तु बहुपुस्तफदर्शनात् भारते च तत्र सार्धश्लोकप्रणयनात् व्यासमुने शोकपञ्चक सार्धमेव पठितम् ।। अथ तथाविधा घोररूपा भगवत शक्ति हेणा तैतत्त्वजिज्ञासार्थमिदमाह- लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्तात् लोकान् समान् वदनैनलद्भिः। तेजोभिरापूर्य जगत्समन भासस्तनोग्राः प्रतपन्ति विष्णोः ॥३१॥ आख्याहि मे को भानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद। विज्ञातुमिच्छामि भान्तमाय न हि प्रजानामि तर प्रवृत्तिम् ॥३२॥ १ 10 कृत्वा BS* notes thrs an alternative reiding. BS' तत्तत्तत्व 41 ३. BN'omsts समग्रन् BN' प्रपतन्ति विष्णो २.

·३२२ सर्वतोभद्रम् [अ.११ इमान् सममान् समस्तान् 'लोकान् समन्तात्सर्वतो ज्वलद्भिर्वदनैः सानलैर्मुखैः असमानः कवलयन् लेरियसे, अभीक्ष्णं लेक्षि' आस्वादयसि । अत एव तवोभासो घोरदीप्तयः समस्तं विश्वं तेजोभिर्व्याप्य प्रतपन्ति, देदीप्यन्ते। यत एवं परमप्रशान्तचिन्मानस्वभावस्य तव घोरं रूपं पश्यामि, ततो देववर सकलसुरोत्तम तुभ्यं नमः प्रसादं च कुरु । को भवानुमरूपः संवृत्त इति मामाचक्ष्व । आयुप्मन् ! तवैवंविधघोररूपग्रहणे प्रवृत्ति प्रसरं न जानामि, तत्त्वतो नायगच्छामि । अत आधं परमकारणं भवन्तं ज्ञातुं विशेपेण बोद्ध- मिच्छामि ॥ केन हेतुना क: सन् त्वमेवं घोररूपां शक्तिमाविष्करोपीति विज्ञप्तः भगवानुवाच- कालोऽसि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धांल्लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः । ऋतेऽपि त्वा न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३३ ॥ कारोऽस्मि निरुपप्लवस्वरूपापच्युतस्यै विज़म्भमाणशान्तोअघोररूप- समग्रशक्तेः : कालाख्या घोरा ममेयं शक्तिरित्यर्थः । शक्तेश्च शक्तिमदभेदो यैदेह- ८. १. BS लोकान् All except BN लीक्षि ३. 10 योग्रा भासो ४. 10 दीप्यन्ते 10and BS' omit सकल (. BS' and BS' यस्मात् ७. 10 प्रणप्रवृत्तिप्रसरं 10 and BN'प्रवृद्धः १. 10 त्वा १., BS' omits एक ११. Bs' मेदादहमेव ·श्लो. ३४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३२३ मेव काल इत्युक्तम् । कीदृशः कालः ? सकललोकसंहारैकव्यापकः । अधुना विह पृथिव्यां प्रवृद्धान्मदोदिक्तान् पृथिवीभारभूतान् लोकानिमान् समाहर्तुं क्षयं नेतुं प्रवृत्तः प्रसूतः ; सैतस्त्वदृतेऽपि त्वां विनापि पैरिपूर्णपापात्मकत्वात्सर्व एते न भविष्यन्ति ; खैय्ययोत्स्यमानेऽपि विन्ड्क्षन्त्येव । के ते योधाः ? संग्रहारिणः । प्रत्यनीकेषु प्रतिपक्षसैन्येषु ये 'स्थिताः । यत एवमेते संप्लुवन्त्येवावश्यभौविविनाशेनाघ्राताः, तसाचमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून् भुव राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३४२ ।। कालमिकया मच्छक्तया प्रागेर अत्तानेतान्निस्त्वं कारणमानं संपद्यस्वेति व्यक्तार्थ एव एप श्लोक. ॥ द्रोणादयश्थाप्रतिमपराक्रमत्यात् दुर्जया इति च मावमंस्था इत्याह- द्रोणं च भीमं च जयद्रथं च कर्ण तथान्यानपि लोकवीरान् । मया हतास्त्वं जहि मा व्यथिष्टा युद्धयस्व जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३५३ ॥ १. २ ६ BN' त्वया योत्स्य- BS' अवस्थिताः BS' and BS' अवश्यभावविनाश ३. 10 संसारैक BN' व्यापार TO and BN'रुद्रस्त्व. BS' notos this as aa alternative reading. I0 परिपूर्णतया कृत्वा सर्वथाते न भविष्यन्ति । विद्यमानेऽपि विन- रात केते योधाः ८. BN'भजख ९ BN' मयैव ते BN पीरलोकान् १०.

·सर्वतोभद्रम् [अ. ११ ३२४ द्रोणादयोऽपि समारोकिवीरा कालस्य दुर्जषत्वान्मया व्यापादिता इति तान् सुजयान्मत्वा मा भैपीरिति तात्पर्यम् ।। एव भगवदुत्तेरर्जुनावस्था धृतराष्ट्राय सजय उवाच- एतच्छुत्वा वचन केशरख कृताञ्जलि पमानः किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एमाह कृष्णं सगद्दं भीतभीत: प्रणम्य ॥३६॥ स्पष्टार्थ श्लोक ॥ कृष्ण किमर्जुन प्राहेत्याह- स्थाने हृषीकेश तव प्रशां जगत्प्रहप्यत्यनुरज्यते च । रक्षासि भीतानि दिशो यन्ति सत्र नमस्यन्ति चसिद्धसताः ॥३७॥ इत्य सर्वशक्ते सर्वेधरस्य तव प्रफी, प्रशसमा यत्सर्वं जगत् प्रह भजते, अत एव च त्वय्यनुरक्त भवति, तदा तद्वयुत्थापकानि रक्षासि यातुधानानि भयाद्यतस्तत पैलायन्ते, सिद्धसङ्घा देवविशेषसमूहा समस्ता प्रण- मन्ति च, तसर्व स्थाने युक्तम् ॥ . त्वदनुमहादेव साक्षात्कृत पर भगवस्वरूप परामृशन पुनरप्याह- फस्साच ने न नमयुमहात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकरें। अनन्त देवेश जगन्नियास त्वमक्षर सदसत्तत्पर यत् ॥ ३८ ॥ 10 and BN omit Bufo 10 दुर्जयान् मत्ता 10 पलाध्यते BN नमेरन् bs and BS' सदसत परं २ ३ ·श्लो. ३९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३२५ अथवा कस्मात् कुत्तश्च हेतोरेते सिद्धादयस्तुभ्यं न नमेयु. ? महात्मन् परमपुरुष ! कोशाय ते तुभ्यम् ? ब्रह्मणोऽपि प्रजापतेरपि गरीयसे परमगुरवे । यत आदिकर्ने आयाय स्रष्ट्रे तस्यापि जन्महेतवे; हे अनन्त अपरिच्छिन्नमाहात्म्य देवेश सकलमुरनाथ जगन्निवास सैमस्त वनैकनिधान ! यतस्त्र सत इन्द्रियगोचरादि- दन्तावधारणीयाद्वस्तुनो यत्परं व्यतिरिक्त तथा सतश्चाभावरूपादपि यसरमक्षरम- विकारं निस्चरं परमार्थसत्तत्त्वम् अतो वेदकैकम्यभावमनन्याय परमकारण त्वां कथं ते सिद्धा विदितवेद्या सन्तो न नमस्येयुरिति तातर्यम् ॥ अथ यथानुभूतभगवद्धर्मानुदीरयति- त्वमादिदेवः पुरुषः पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तामि वेयं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूपम् ॥३९॥ बहुशो" व्याख्यातार्था एते भगवद्विपया शब्दा.॥ किंच- वायुर्यमोऽग्निवरुणः शशाङ्कः प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । अनादिमानप्रतिमप्रभावः सर्वेश्वरः सर्वमहाविभूते ॥ ४०॥ 3 10 जगन्मोहहेतवे अन- To ommts देवेश Toomits समस्त BN' and BS' भवनक BN' यागोचर ८ BS' तयास्मादसतच TO and BN' तस्मादसतश्च ९ BR' भावमन्यतो वे TO omity अय BN' चेयं परमं च ३. BN' पहुशोऽप्याख्या- ·३२६ [अ. ११ सर्वतोभद्रम् सर्वेभ्य ऐश्वर्यगुणयुक्तेभ्यो महती प्रकृष्ट विभूति शक्तिविजृम्भा यस्य ; तथापि तादृश भगवान् सर्वेश्वर , अत एवाप्रतिमप्रभाव अनन्यसामान्यमाहात्म्य , तथा अनादिमान् आदिर्विद्यते यस्य स आदिमान् नादिमाननादिमान् सर्वप्रथम इत्यर्थ । एवविधस्त्वमेव वाय्वादयो दैवतविशेषा । यथा च वाय्यादीनामीश्वर- खरूपादभिन्नत्वम् , तथा सर्वमादौ व्याख्यातमेव ।। परमेश्वरस्य सर्वाकारत्व परामृशन्नाह- नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्यः पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सनत एस सन ॥ ४१३॥ सर्व स्पष्टार्थमेतत् ॥ किंच-- न हि त्वदन्यः कश्चिदपीह देन लोकाये दृश्यतेऽचिन्त्यकर्मा । अनन्तपीयोऽमितविक्रमस्त्व सर्व समामोपि ततोऽसि सर्वः॥४२॥ अत्रापि न किंचिदव्याख्यातमस्ति । सर्व स्वशक्तया सम्यग्ज्यामोपि यत , तत सर्वात्मकस्त्वमेव । वीर्यमुत्साहशक्ति । पराक्रम क्रियाशक्ति ।। अथ विज्ञातभगवत्परस्वभावत्वात् पूर्व पुरुषत्वप्रतिपत्त्या भगवति विहिते- मतिम मन्यमानस्तत्क्षान्त्यर्थ शोकचतुष्टयमाह- सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे ससे च । अजानता महिमानं तमं मया प्रमादात्मणयेन वापि ॥ ४३३ ।। श्चिदस्ती 1 noted as an alternative reading 10 sad BS' After ३. BS' ततोऽपि 1s noton as an alternative reading 10 विक्रम १. BN' व्यवहित ·श्लो. ४४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३२७ यचारहामार्थमसत्कृतोऽसि निहारशग्यामनभोजनेषु । एकोऽधपाप्यच्युत मत्समक्ष तत्क्षामये लामप्रमेयम् ॥४४॥ पितासि लोकस चराचरस्य त्वमस्य विश्वस्यै गुरुगरीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिकः कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिम- प्रभागः ॥ ४५ ॥ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय काय प्रमाढये त्यामहमीशमीडयम् । पितेर पुनस्य सखेन सख्युः प्रियः प्रियस्याईसि देव सोढुम् ॥ ४६॥ सुरोधमेतत् । किंतु सखा त्वं ममेति मत्त्या वैद्यादवादिशब्देनामन्त्रिो- ऽसि, योऽप्यन्यो व्यतिरम कृत , तत्सर्वमंजानतो भगवन्माहात्म्य तदानी- मनातस्तो मे क्षन्तव्यमिति सम्बन्ध । मत्समक्षमिति सभाया वा सता सन्निधी रोकरयेऽपि तर समो नाम्नि । कुतोऽन्योऽभ्यधिको भविष्यति ।। अय विज्ञातमहिमानमावेदयितु लोकत्रयमाह- दिव्यानि कर्माणि तामृतानि पूर्वाणि पूर्वेऽप्यूपयः स्मरन्ति । नान्योऽस्ति कर्ता जगतस्त्वमेको धाता विधाता च विभुर्भपथ ।। ४७३ ॥ १. BN* कृतोऽपि 10 तत्समक्ष २ 10 and BS" सर्वमिदमज्ञातवत. 10 and BN' अन्योऽधिको BS'अन्योऽवभ्यधिको ६. ३ BS पूज्यथ 10 यद्यदेवासि शब्देन BS' मधदेवादिशब्देन BN' यद्यदेवापशब्देन ·३२८ सर्वतोभद्रम् [म. ११ तवाद्भुतं किं नु मवेदसा किं वा शकय परितः कीर्तयिष्ये । कर्तासि सर्वस्य यतः स्वयं व विभो वतः सर्वमिदं त्वमेव ॥४८॥ अत्यद्भतं कर्म न दुष्करं ते कमोपमानं न हि विद्यते ते । न ते गुणानां परिमाणमस्ति न तेजसो नापि बलस्य नः ॥४९॥ पूर्वे पुरातना अपि सर्वज्ञा ऋपयस्तव कर्माणि स्मरन्ति । अत एव तेपामृषीणामपि तानि पूर्वाणि इति जगत्सर्गप्रत्यादीना भगवत्र्मणामनादि- प्रबन्धप्रवृत्तत्वप्रतिपादनपरमेतत् पूर्व व्याख्यातप्रायम्। अन्यत्सुबोधम् । किंतु धाता धारयिता, विधाता स्रष्टा, तव स्रष्टव्य संसार । किमद्भुतमाश्चर्यरूपं कर्म स्वेच्छा- मात्रोपकरणस्यैकस्य कर्तुस्तवासह्यम् । अत एव सहकार्यादिनिरपेक्षत्वात्परत. स्वात्मव्यतिरिक्तात् कुतश्चिच्छकयं साध्यम् । किधी ते कथयिष्यामि ! इत्थं चानन्यापेक्षतया यतस्त्व सर्वस्य वस्तुजातस्य निर्माता, ततो हेत्वन्तराभावात् त्वमेवेदं सर्वम् , त्वच्छक्तिरेवेत्थं चकास्ति इत्यर्थ । ततश्चात्याश्चर्यरूपमपि कर्म न ते दुष्करमित्यादि स्पष्टम् ॥ अथानुग्रहक्षणानुभूतभगवत्स्वरूपाव्यतिरेकसमाधेनिकान्तस्तथाविधमत्युन भगवत्स्वरूपं मनुष्यधर्मप्रत्यापतेश्चिरं द्रष्टुमशक्त. प्राक्तनमेव दिदृक्षमाण इदमाह- अदृष्टपूर्व हपितोऽस्मि दृष्ट्वा भयेन च प्रव्यथितं मनो मे । तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ ५० ॥ १. BS तेजसा २. I0 omits त्वात्परत....न्यापेक्ष BS notes reads this passage in the margin BN' omits विवा ४. TO and BS' अनुरूप BS' notes as an alterna- Live reading क्षणानुद्भूत BN' प्रत्यासत्तेः ·श्लो. ५१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३२९ किरीटिनं गदिनं चक्रहस्तमिच्छामि त्वां द्रष्टुमहं तथैव । तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रयाहो भव विश्वमतें ॥५१॥ सष्टार्थमेतत् ॥ अथैवविधमुक्तः भगवानुवाच- मया असम्नेन तवाजुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विचमनन्तमाद्य यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥ ५२ ॥ सुबोधमेतत् । कित्वात्मयोगात् दर्शितमित्येतदेवं बोद्धन्यम् ।। येदानुग्रहपरेण मया स्वमात्मनि परस्मिन् यो समाधि प्रापित , तदैतद्वरं तव प्रत्यक्षीटतम, व्यतिरिक्तत्वेनास्य परमेश्वरस्य स्वरूपस्य द्रष्टुमशकयत्वात् । अत एवाह- न वेदयज्ञाधिगमैन दानः न च क्रियामिन तपोभिरुङ्गः । एवंरूपं शर्कथमहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुपपीर ॥ ५३॥ मा ते व्यथा मा च विमूढता भृद् दृष्टा रूपं घोरमुंग्रे ममेदम् । व्यपेतभीः प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥ ५४॥ वेदानां यज्ञाना बहुत्वादधिगमबहुत्वम् ; अधिगमशब्देन चौध्यानश्रवणा दयो गुणा प्रतिपादिता , दानक्रियातप शब्दै तदनुष्ठानम् ; क्रिय १. I0 and BS' उसे BN' यदनु ३. BN' लण्यात्मनि ९ 10 योऽयं समाधि प्राप्तित तस्मादे- १० तद्रूपं BN' तस्मादेतत् १२. BN' रिनास्थ 10 and BN' यज्ञाध्ययनै दान ON शक्यो यह 10 and BN' विमूढमाव 10 घोरमीङ् ममेदम् 10 बहुपुर्न TO omits ·सर्वतोभद्रम् मानब्रह्मचर्यादिकर्मविशेषवाचक । यतश्चैवविधसदाचारव्यवस्थितैरपि परजानशून्य- त्वादशकयदर्शनमेतत्परम मम रूप मदनुग्रहादेवोन्मीरितदिव्यचक्षुषा त्वया दृष्टम् , सतो भयमोहादीना कोऽवसर ! प्रत्युत मस्वरूपनित्यानुसन्धानावहिता- त्मना त्वया तदेव स्मर्तव्यमित्यभिप्राय । घोरकारपुरपाद्याकृतियोगादुमं संहारादि- कर्मणा । शिष्टं स्पष्टम् ॥ अथैतद्धृतराष्ट्राय संजय उवाच- इत्यर्जुन चासुदेवस्तथोत्तया स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः । आश्वासयामास च भीतमेन भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥५५॥ स्पष्टार्थमेतत् । किन्तु महात्मा विश्वरूप सन् सौम्यवपु पुन प्रात्तन- पुरविग्रहासुदर्शनाकृति त्वा भगवाने मर्जुन तथाविधाद्भुतदर्शनसन्त्रस्तचित्तं वक्ष्यमाणेन प्रत्याधासयदिति तात्पर्यम् ।। एव प्रत्यागतप्रवृत्ति अर्जुन उवाच- दृष्टुंदं मानुप रूपं तव साम्य जनार्दन । इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ ५६ ।। स्पष्टमेतत् ।। १ 10 omtts पुन IO बसर मम नित्यानुसन्धान २ BS' and BS' घोरें 1. I0 बादावनियोगान् 10 कर्मणामिष्ट ५. I0 and BN'सौम्यरूप ८ 10 पुस्पनिमहामदर्शाति BN एवमर्जुन ९. BN' प्रकृति १. 10 स्पष्टार्थमन्यत् Y ·श्लो. ५५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अर्जुनाधासाय भगरानुवाच-- सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाक्षिणः ॥ ५७ ॥ नाहं वेद वपसा न दामन न घेन्यया । शकय एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानमि मां यथा ॥ ५८॥ निगदव्याख्यातप्रायमेतत् । यत सदिततत्वाधिकारव्यप्रचितत्वाद- परामृष्टस्वभावा ब्रह्मादयो देवा अप्यस्य साम्य सदा साक्षात्कारममिकाक्षन्ति, न तु लभन्ते, तत सुतरा सर्वेण केनचित् दुष्करदर्शनमेतद्यत्त्वया मत्प्रसादा- विर्भूतपरजानचक्षुपा दृष्टम् , अतो यथा मा खै तत्त्वत साक्षात्कृतरान् तथा दानादिनियासक्तै द्रष्टुमशरुर्य ॥ केन तर्युपायेन शमयोऽस्मि इत्याह- भक्तया त्वनन्यया शकयो ह्यहमेरिघोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तच्चन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ५९॥ भक्तचा मदिच्छयैव पैरदैवसर्गामिज्ञानजनमुलभता परिचर्यया तत्तभावा- देयाविभूतसम्याज्ञानचादविधमानमध्यतिरिक्तभजनीयविषयत्वे सय॑नन्यया ज्ञातु- १. Io and BN' मुदर्शनमिद To and BS' स्यादि 10 anits at TO aud BN' एतारल्या ५ 10 and BS' oroit ६. I0 and BN' add अई BN पर ८. 10 सत्यनया ·. ३३२ सर्वतोभद्रम् [म. ११ मविसंवादिनावेगमेन बोद्धुम् ; तथा सम्यग्ज्ञानरक्षणेनोपायेन द्रष्टुं गोचरीकर्तुम् ; तथा तादृशोपायपरिशीलनाभ्यासातिशयात् प्रवेष्टुमात्मतयावगाढुम् । एवंविधो यथा त्वयानु- मूतः शकयोऽहं नान्यरुपायैः । त्वं च परस्यास्य रूपस्य साक्षाद्दर्शनात् प्रवेशपर्यन्तां पैरां भूमिमधिरूढः । तेन दुम्नरद्वैतमोहसागरादुचीर्णः समाश्वसिहि । कुतस्तवेदानी- मदृष्टपरमार्थजनोचिर्भयादिभिदोषैः : सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ एतमेवार्थ सिद्धान्तीकुर्वन्नध्यायमुपसंहरति- मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ६० ॥ य एवंगुणविशिष्टोऽन्योऽपि कश्चिदभियुक्तः स मामेति मदभेदलक्षणां सिद्धिमधिगच्छति । कीदृश. मत्कर्मकृत् शास्त्रचोदितानि तानि तानि वर्णाश्रमकमा- गतानि फर्माणि करोति । किंतु मदर्थ यथोपपत्त्या मत्प्राप्तये, न तु फलान्तर- सिद्धये, अत एव मत्सरम. अहमेवोपादेयतया प्रकृष्टो यस्य । ततश्च मद्यतिरिक्त- समस्तहेयोपादेयवस्तुविरक्तचित्तवान्नमैव भक्तः सर्वास्ववस्थासु मय्येव समर्पितान्तः- करणः । तथा स हि सर्वभूतेषु चराचरेषु भावेषु नि सहो रागरहितः। निरः द्वेषवर्जित । यो र्यतत्त्वतया रागद्वेषविषयत्वेन सर्वसंसारिभि. परिगृहीतेषु वस्तुपु निरतिशयानन्दनिर्भरं मत्वरूपमेव सततमनुभवति, स मामेति, सिद्धो मुक्त इहोच्यते-इति तात्पर्यमित्योम् ॥ । १. 10 नागमेनोयदय सम्प. २. Rs'परा BN omits this word. ३. 10 सिद्धार्रन् ४. 10 मयं गुण ५. BN' ममगतानि ६. I0 धिगततत्वतया

·लो. ६०]
श्रीमद्भगवदोताविवरणम्
मुम्चत्येप स्वभाव नै बत बहुविपैरेकमेकान्तशुद्ध
प्रेड्सगिर्भावमेटैरिति विहितपरामर्पमुक्तप्रमाणाम् ।
स्वात्मन्येवेश्वरं वो मणिमुकर इव व्यज्यतां वैश्वरूप्यं
खाध्यायस्यास्य नीतं स्फुटमभिमुखतां व्याख्ययैकादशस्य ।। .
इति श्रीराजानकरामविरचिते वाकयार्थान्वयमात्रे
सर्वतोभदनासि भगवतीताविवरणे
एकादशोऽध्यायः ॥
EN'नता बहु
२. I0 वेधरः

·॥ अथ द्वादशोऽध्यायः॥ एव परमालभगवद्चनलक्षगात्समस्तै मामाण्यहेलो प्रमागोमात् सभ्य- गवगतेऽध्यायैकादशके प्रतिदिते प्रय यायसमुच्चयानुष्ठानसिततात्पर्य ज्ञान- विज्ञानादौ प्रकरगामियवस्तुन्युसननननोसननि कम्पप्रतिपत्ति , अत एव तथापात्रीभूतमज्ञत्वदर्शनमसनाद् भगवत एवं परज्ञानदेष दिव्यचक्षुरुन्मेषकारणं परममनुग्रहमाप्तवान् , संपलं विनैव पारमेश्वरपरानुग्रहप्रभावमात्रादेव क्षणमा साक्षात्कनस्य परस्य तत्त्वस्येदानों खातव्येणानुस्मरणे सुगम क पा मया स्थेय ? अथवा मदचनासादितपरानुग्रहेगाभिगोगिना जनेन केन मार्गेण तत्त- त्वमुपसादितव्यम् । इति खपरार्थ गुगमत्याहारोपाय जिज्ञासु अर्जुन उवाच- एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगनित्तमा ॥१॥ यथा विश्वातीतम्यप एव विधात्मकनया साक्षात्कृतोऽसि, एवमनेन प्रकारेण ये सतनयुक्का सतनं संपदा जागरादिषु सखिवस्थासु युक्ता समा- हिता सन्तो भक्ता प्रणयिनस्त्वा पर्युपासते सेवन्ते, ये च केचन अझर - BS' and BN' add प्रमाण TO प्रमाणोतरात् ३. 10 रूप 10 पन्या येन वा BS' and RS'माहेर I0 गुणाख्यानप्रत्यारोपाय BN' गुणप्रत्यारोपाय IO वात्मना तथा साक्षात्कृतोऽपि BN' आप्तवान् ५, BS' खं यल ·श्लो. २] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् चिन्मापैकरारूप' सचलनशीलम् , अत एवान्यक्त व्यक्तादस्मात्सर्वेन्द्रियगोच- रानानाभावलक्षणाद्वस्तुनोऽन्य सर्वार्धनिषेधर्समाधिनिष्णातधिषणास्त्वा पर्युपासते, तेपामुभयेपा 'योगविदा मध्ये के योगवित्तमा , अतिशयेन त्वत्सरूपोपलब्धि- फलसमाधिज्ञा.. , एवं विजप्त एकतरपक्षपाधान्यमतिपादनार्थ भगनानुवाच- मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥२॥ . त एवविधा योगिनो युक्ततमा निरतिशयसमाधिमाजो मम मता अभि- प्रेता , तानहं परमयोगिनो मन्ये, नान्यानित्यर्थ । के ते? ये मयि सकलवस्तु- प्रकाशमानन्य काश्यचित्प्रकाशैकसभावे मनोऽन्त करणमावेश्य तत्समापनं कृत्वा परमया समस्तसंशयादिविकल्पविच्छेदादल्युत्कृष्टया श्रद्धया यथोक्तफले संभावन- योपेता समन्विता सन्तो नित्रयुक्ता नित्यं स्थूलसूक्ष्मसर्वभावानुभवमयीपु तासु ताखवस्थासु यथोक्तसमाध्यस्थिता समुपासते, खरूपप्रत्यवमर्पलक्षणया . EN' फ्लसद्भावभावनया BSP notes as an alter native reading फरसद्भाव- मया All cxcept IO FI २. 10 सचलशील ३. BS' व्यक ४ BN' सामान्य BS' notes as an alternative reading योगिना ६ 10 omits FT BSounts ये 10 प्रकाशकानन्दचित्प्रमाकखमा- १२ वेच्छतत्समासन Ioomita नित्य DN' नित्यस्थल IOभाव ८ I0 समाधावव ·३३६ सर्वतोभद्रम् अ. १२ निरुतरया भक्तची सेवन्ते । तदेवं कर्मयोगिनामेव योगवित्खतिशेयोऽनेन प्रतिपादित ॥ अतो योग्यन्तरोपायानामायासाभ्युपगमपूर्व दुष्करत्वादिप्रतिपादनेनावर- त्वमेव प्रतिपादयितुमाह- ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्त पर्युपामते । सर्वत्रगमचिन्त्य च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ संनियम्येन्द्रियग्राम सर्वन समबुद्धयः । ते प्रामुनन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४॥ ये तु ये पुनर्योगिन इन्द्रियग्राम याह्यानामाभ्यन्तराणा च इन्द्रियाणा समूह सन्वियम्य सम्यगप्रमत्ततया नियम्य सर्वेभ्यो विषयेभ्य प्रतिपिध्य मामुपासते। कीदृशम् । अक्षरमव्यक्त च प्राण्याख्यातस्वरूपम् । अत एवानिर्देश्यम् इदन्तावसेय समस्तमवेद्यभावविलक्षणत्वात् निर्देष्टुमशक्यम्, वाक्पथातीतम् । तथा सर्वत्रग सर्व व्याप्यावतिष्टन्तमप्यचिन्त्य बुद्धिगोचरातीतम् । तथा परमार्थनित्यत्वात् कूटस्थ निरपप्लवविनश्वरम्यभावनिष्ठम्', अत एवाचल ध्रुवम् । न य पर्वतादि- कूटस्थपदार्थवच्चनलक्षणेनोपप्रवेनात्यन्ताभावलक्षणेन वा नाशेन कदाचित्सयुज्यते। १ IOomits तथा २ ८ I0शक्त्या 10 शयेन प्रतिपादितम् 10 यतो योगान्तरोपायादभ्यु BS आयासात् BN'omsts एक I0 निर्दिरम् 10 and BS ST BS• पवनादि Bअभावचलनक्षणेन ५. 10 पूर्व ६. 10 प्रतिपादितेनावतारयत्वमेव ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् कीदृशा सन्त एवनिध'मामुपासते ? सर्वत्र सममुद्धय । सर्मस्मिन् वस्तुनि मत्स्यबधेकदर्शित्यात्समा निविशेपा बुद्धिर्यपा ते तथोक्ता । समबुद्धित्वादेव सर्वभूतानामेव हिते रता सस्यात्मत्वेन प्रतिपत्तेर्न कचिद्वेषदोपकालुप्यमनु- भवन्त । अनेन विशेषणद्वयेन विनास्य समाधेरनिप्पत्ति प्रतिपादिता। न हि सर्वस्यास्य दशानधिरूढो योगी निर्पन्न इत्युच्यते । एवविधा योगिनो ये मामुपासते, ते सत्य मामेव प्रामुवन्ति । यथोक्त्येतिकर्तव्यतया निष्पन्न- समाधीना मत्स्वरूपसमापचिरेव समाधिफल तेषाम् , नान्यत् ।। किंतु- केशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःख देहभृद्रियाप्यते ॥५॥ तेपा सर्वभावनिषेधसमाधिनिष्ठाना योगिना सर्वभावनिष्ठत्वेन मैदुपासन- परेभ्यो युक्ततमत्वेन प्रापतिपादितेभ्यो योगिभ्योऽधिकतर सातिशय क्लेश । कीदृशाना सताम् अव्यक्तासक्तचेतसाम् अव्यक्ते वाड्मनसगोचराक्रान्तखभावे मय्या- सत्तमारम्बनीयत्वेन तत्रैव निषण्ण चेतोऽन्त करण येपा तथाविधानाम् । कथम् ? . ८ BV and BS4 valandat २ 10 देशिलान् ३ TO Om प्रतिपत्ते ४. 10 भवतोऽनेन TO सर्वाभ्यासदशा ६ Joomlts निष्पन्न व्यतया BSourts यथोक्तयेतिकर्तव्यतया 49 10 सर्वनाव्यक्तचेतसाम् ९. I0 देवद्भि 10 मदुपासापरे ११. BN सातिशयलेशा १२. BN' and BS गोचरातिकान्त १३. I0 and BS निविण ·३३८ सर्वतोभद्रम [अ. १२ अव्यक्तासक्तचित्तत्वमधिक्तरलेशकारणमित्युपपादयितुमाह । यस्मात् देहभृद्धिदेह नियतजात्यभिमानावच्छिन्न शरीरमहमिति प्रतिपत्त्या धारयद्विस्तैस्तारशैयोगिभिर- व्यक्ता सर्वात्मना निराभासा गति समाधिप्राप्तिदु खमतिहेशेनावाप्यतेऽधि- गम्यते। अयमभिप्राय -शरीरेऽहन्तया प्रतिपद्यमाने सर्वभावव्यतिरिक्तमत्वरूप- समापत्तिरनुपपन्नैव । तदभिनिवेशश्च सुमहालेश एव । अथास्ति काचिद्युक्तिर्यया देह एव मदावेन प्रतिपत्तु शक्य , सर्वात्मना सर्वक्रियोपरमस्यासम्भावित्वेन माक्प्रतिपादितत्वात् । तस्माच्छास्त्रचोदितासु क्रियास्वेव वर्तमान पारमार्थिक- सल्वरूपमसी यथा सुखमयामीति, न तथा दुष्करसकरक्रियानिषेधाभिनिविष्ट ; न च तादृशो योगिन सर्वत्र समबुद्धित्वमुपपद्यते, सर्वोयपु निषेध्यतया द्वेषादि- व्यक्ते [भियक्ते ] । यस्तु सुमवुद्धत्वात् सर्वदा सर्वथा सत्वरूपैकविश्रान्तसवित्कस्य कि तस्य] सर्वत्र निवृत्तहेयोपादेयविकल्पस्य सर्वन समबुद्धित्वमुपपतम् ।। . सैषा मुख्या भगवल्यरूपोपासा चतुर्थी भक्तयवस्था । या तु नित्यक्रियान्त - पातिनी नानादर्शनमसिद्धेतिकतन्यताविशिष्टा साध्यन व दृष्टया उपपन्ना इति प्रति- पादयितुमाह- ये तु सर्माणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनर योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसमारसागरात् । भामिन चिरात्पार्थ मग्यावेशितचेतसाम् ॥ ७॥ 1. 10otsसफ..अव्यता IOगति ३ I0 and BSP सर्वदृष्टयुप- पमा ·श्लो. ८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ये तु ये पुनरव्यक्तोपासकेभ्यो योगिभ्यो' व्यतिरिक्ता योगिन सर्व- कर्माणि शारीरीर्मानसीवचिकी शास्त्रीया लौकिकीच सकला क्रिया मयि सकलकर्तृत्वेने प्रतिपादितम्वरूपे सन्यस्य कार्यतया समर्घ्य देहायहकारात्मक- क्षेत्रज्ञकर्तृत्वनिवृत्ताभिमाना मत्परा अहमेव पैर कर्तृत्वादिना प्रकृष्टो येपा ते तथाविधा अनन्येन अविमानमव्यतिरिक्ततत्त्वान्तरेण योगेन विहितकर्मानुष्ठान रूपेण समाधिना मा यथोक्तसरूप ध्यायन्तोऽनुस्मरन्त उपासते, मुख्यया गोण्या मा भक्तया सेवन्ते, तेपा तथाविधाना कर्मयोगिना न चिरादव्यक्तोपासकापे क्षयाल्पीयसा कालेनाह मृत्युससारसागरात्पुन पुन नाशोत्पादप्रबन्धपयोधे समु- द्धर्ता सम्यगुत्तारको भवामि । कीदृशानाम् ? मयि परमकारणे परमेश्वरे आवेशित- चेतसा मैदभेदभावनया समपितान्त करणानाम् ॥ , । अथ कथमिदमत्याश्चर्यमुपपद्यते, यलोकवत्सर्वासु क्रियासु क्रियमाणा- खप्यद्वैतपरब्रमस्वपाप्रच्युतिरूपपरमसमाधिनि पतिरित्या प्रामतिपादितामपि भक्ति सूक्ष्मत्वादुर्महागुपदेश्यप्रतिपत्तिस्थैर्याय पुनराह- मग्येर मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय । नित्स्यसि त्वं मन्येर योगमुत्तममास्थितः ॥ ८॥ ८ I0 अय १ २ ३ ४ IO omits this word IOप्रिया सकला BN कर्तृकत्येन 10 अपरकर्तृत्वादिना BS and BS' FRIHET 10 रिक्तवारेण BN योगिनामचिरात् ११ 10 and BN' omit HT IO स्वरूपानच्युति परम IOनिवसित्यसि मायेन This 19 noted alternative reading in BST asna ५ ६ ·सर्वतोभद्रम् अ. १२ , , इह सर्वक्षेत्रज्ञाना मनोबुद्धिनिबन्धना सर्वार्थसविद । तथा हि-मनोवस्था द्विप्रकारा, खतन्त्रविकल्पामिका, पूर्वानुभूतमरणरूपविकल्पात्मिका च । सा च द्विविधा, जागरखमभेदात् । एव सर्वत्रै । वुद्धिवृत्तिस्तु निश्चयात्मकत्यानिर्विकल्पे- त्येव स्थिते मध्येवैकस्मिन् परमार्थसति नित्योदितनिर्मलचित्प्रकाशस्वरूपे परमा- मनि यथोक्तस्वरूप मन आधल्ब सनिवेशय, यद्यन्मनसा विकल्पयसि तत न्मदात्मकत्वेन जानीहि, तथा बुद्धिं यथोक्तखरपा मय्येव यथोक्तखरूपे निवेशय समर्पय , ययहुद्या निश्चिनुपे तत्तन्मदात्मकत्वेनैव जानीहि । अयमत्र तात्प यर्थि ---यो योऽर्थोविकल्प्यमानो निश्चीयमानो वा तेन तेन रूपेण संवेद्यते, स सद्यमानचादेव सवित्प्रकाशादमिन , सविदात्मकश्च प्रकाशो ममैव पार- मार्थिकस्यैकस्य सनेदितुरव्यभिचारी धर्म इति वास्तरेन रूपेण सर्वभावा सर्वास्त्र- वस्थासु मदात्मका एव केवल मायाव्यामोहितो लोकतानिदन्तया व्यवच्छिनत्ति । त्व तु सम्यग् ज्ञानोपदेशेन प्रथम प्रसारितवुद्धि , ततो योग्यतातिशयात्साक्षान्म- सम्पमनुभावित सैन् सर्वाखवस्थासु सभावान्परमार्थतो मत्लकाशकत्वेनैव रिप-इत्येवविधमिमैमुत्तम योगान्तरापेक्षया प्रकृष्ट योग" समाधिमास्थित ८ १ Io omits सा च सर्वनैव २ BN'सर्वधैव ३ All except IO यात्मिकत्वात् 10 त्यवस्थिते ५. B'परमाणे 10om ts तथा जानीहि BN तत्तदामकत्येन BS' सर्वे भावा BN'मदात्मक एव IO लोकस्था इदतया TOPosts murd BN' परिमृशत्येव TO and BS' omt इम BS' योग १२ १३ ·श्लो. ९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् समाश्रित सन् मय्येव परमात्मनि निमत्स्यसि स्थिति रप्स्यसे, मदमेदमास्य- सीत्यर्थ । अस्य हि कर्मयोगस्य यथोक्तज्ञानसस्कृतविहितकर्मानुष्ठानमानसाधन त्वात् सर्वथा सर्वदा सर्वत्र सुसपूर्णव्यत्वेनानुसूयमानत्वात् दीर्घकाल्नैरन्तयादासे व्यमानामसूक्ष्मबहुविधानुष्ठाननिष्णातयाशाशिफया कदाचित्कथचिदनुभवनीयस्वर- पादभ्यासयोगादुत्तमत्वम् ।। एव मुख्य भगवत्स्वरूपोपासाक्रम प्रतिपाद्य सर्वस्य कस्यचित पात्रता मर्जुनक्दसम्भावयन् अर्जुनोपदेशेनैवोपायान्तराभ्यनुज्ञामा-- जथापेशयितु चित्त न शक्नोपि मयि स्थिरम् । अभ्यानयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनजय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमैयः सन् मत्कर्मपरमो भर । मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् मिद्धिमयाप्स्यरि॥१०॥ अर्थतदप्यशक्तोऽसि कर्तु मद्योगमास्थितः । सकर्मफलत्याग ततः कुरु यतात्मनान् ॥ ११॥ अथेति प्रकारोपन्यासार्थम् । यदि यथाप्रतिपादितेन प्रकारेण यथोक्तखरूपे मयि चित्त मनोबुद्धिवृत्त्यात्मकमन्त करण स्थिर सर्वास्ववस्थासु विचरावधानतया १ 10 अवाप्स्यसि 10 नैरन्तर्यादिसयध्यमानम्मात् चक्षु २ ५. BS तत्तन ६ 10 राभ्यनुज्ञ 10 and BS* Aefst All except BN HTUTET BS' अवस्थास्ववि ८ ३ JO स्वरूपाभ्यास ४. 10 लोकस्य उचितत्यपानता ·सर्वतोभद्रम् अ. १२ दृढमावेशयितुं समर्पयितु मल्वरूपाभेदेन भावयितुं न शोपि न प्रभवसि, ततोऽभ्यासयोगेन कर्मयोगाशतया पठाध्यायसंसूचितसविधानेन चद्योगशास्त्र- प्रणीतेतिकर्तव्यताविशिष्टेन वा चित्तवृत्तिनिरोधप्रयत्नात्मराभ्यासप्रधानेन समाधिना मा यथोक्तम्वरूपातुममेदेन प्रतिपतुमिच्छ अभिवाम्टेख, मल्वरूपमाप्त्यभि- सन्चारित्यागेनाभ्यासयोगमपि कर्मयोगयोग्यताहेतुभूतमनुतिष्ठेत्यर्थ । एवधेिऽप्य- भ्यासेऽभ्यासयोग[गे समर्थ अशक्त सन् मैत्कपरमो मदर्थ कर्माणि मकर्माणि तान्येव परमाभीष्टसाधनतया प्रकृष्टानि यस्य स तथाविधो भव । कर्मयोगाभ- तयाभ्युपगतस्येधैरप्रणिधानाख्यस्य क्रियायोगस्यानुष्ठानमाचरेत्यर्थ । ततोऽपि हि मत्स्वरूपावाप्तिलक्षणसमाधिफलसिद्धिर्भवति । अत एवाह--"मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन् सिद्धिमवाप्स्यसि " इति । अथैतदपि यथोक्त क निष्पादयितुमशक्तोऽसि, असमर्थ त्व भवसि, तैदा मद्योग मद्विषय समाधिमास्थित फलत्वेन समाश्रित सन् सर्वेपा पूर्वोक्ताना कर्मणामनुष्ठीयमानाना यत्फल तैतल्लोकान्तरोपभोग्यनाना- भोगात्मकसिद्धिरूप तस्य त्यागमनभिसन्धिना सन्यास यतालवान् सर्वस्माद्विषया - निगृहीतान्त करणेन युक्त सन् कुरु निष्पादय। मयि मन समाधाय ८. IO तव 10 तद्योग TO and BN' अवाप्तु ३. 10 and BN' वान्छा मत्व 10 योगे सति कर्मयोगमपि ५ IO obits Brunet 10शक 10 मकर्मपरमो भव । अत एव मदर्य 10 परमान्यभोष्ट ९ १०. Io and BN' add ईश्वरस्य ११ 10 तदुद्योग BN'तन्मयोग, १२. BN'तद्योगान्तरोप १३ BN हेयान् विषयात् १४. 10 समाधौ ·श्लो. १२]] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् शास्त्रविहितानि सर्वाणि कर्माणि यथोक्तजानप्रसाधनोपायतया फलान्तराभिसन्धान विनानुतिष्ठेत्यर्थः ॥ एवमुपदिष्टाना भगवदुपासाभेदानां क्रमेण पूर्वस्य पूर्वस्यानुष्ठानासामर्ये सत्युत्तरस्योत्तरस्यानुष्ठानं यदुपदिष्टं तन्नावरत्वापेक्षया ; किन्त्वधिकारिविषयस्य त्यागस्य मुकरतरत्वमेव योद्धव्यमिति प्रतिपादयितुमाह- श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासात् ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागः त्यागाच्छान्तिरनन्तरा ॥ १२ ॥ ४ हिशब्दो हेतौ। यस्मादेवंविधो व्याख्यातक्रम इह विवक्षित , तस्मात् मत्प्राप्तये सर्वकर्मफरत्याग योग्यतातिशयवशात् सुफरतैरत्वं कुर्विति पूर्वापरयोः वाफययो सम्बन्ध । कीदृश क्रम ! इह ज्ञानं यथोत्तयोपपत्त्या सर्वभावाना पैरमरूपतावगम ; तदभ्यासादभ्यासयोगात् पूर्वक्तिीच्छेय. सुकरत्वात्प्रशस्यतरम् । अभ्यासयोगे हि सर्वविषयप्रतिपेधक्रमेण चित्तवृत्तीनां निरोधे यत्न ; स च यथोक्तज्ञानलब्धप्रतिष्ठबुद्धयधिकारिविषयत । तत प्रतिष्ठितमुद्धयधिकारिविषयं ज्ञानं तदपेक्षया सुकरत्वात् श्रेय उक्तम् । अत एवाभ्यासयोगिनामव्यक्तासक्तचेत- १. २ V TO omits नुष्ठाना, ररया BN' त्याग BN' सुवरतरं त्वं To omits यो: वास्य...यथोक ३. roomits तत् 10 omits TTTT ८. I0 and BN' योग्ये IO omts विषय...धिकारि १०. EN' कारविषय ५. 10 परं ·३४४ सर्वतोभद्रम् [अ. १२ . . सामधिकतर क्लेश इति प्रागुक्तम् । एवंविधाच ज्ञानाट्यानं ज्ञाननिश्चितोपर्यवरतु- चिन्तनं विशिष्यते, सुकरत्वादतिरिच्यते । तस्य हि ज्ञानापेक्षया तत्त्वसाक्षा- त्कारप्रवृत्तेविशिष्टोऽधिकारी। तद्विषयत्वेनैव तस्य सुफरत्वमेवंविधाच्च ध्यानात् कर्म- फलत्यागो विशिप्यते । यतो घटमानावस्थोऽसौ तारध्यानरक्षणे हि कर्मणि व्यतिरेकबुद्धि स्फुरत्येव, तदधिमापेक्षया त्यागः सिद्धावस्थाधिकारिविषय सादृर्श- स्यैव सुकर इति ध्यानाकर्मफलत्यागो विभिप्यते इत्युक्तम् । यस्मान्नेहैवंविध- स्त्यागो विवक्षित , यस्य नाहं कर्ता न मे कर्मफलेन सम्बन्ध इति प्रलापमात्रेण निष्पत्ति , किं तु व्यतिक्रान्ताभ्यासौदिपूर्वावस्थासिद्धयोगिविषयं सर्वभावानां पर- ब्रह्मस्वरूपे नित्यमनुभवाद्वयतिरिक्तस्य फल्स्यादर्शनमेव त्याग उच्यते । अत एवार "त्यागाच्छान्तिरनन्तरा" इति । शान्तिः सकलविकल्पक्षोभप्रक्षया- दद्वयचिन्मानस्वरूपे परमात्मन्येव भगवत्यहमित्यभेदेन निरुपप्त्वा संविदो विश्रान्तिः । तस्या त्यागस्य च नास्त्यन्तरं व्यवधानम् । य एव त्याग , सैव शान्तिरीधरसभापत्तिलक्षणा सिद्धिरिति त्यागाच्छान्तिरनन्तरेत्युक्तम् । अनन्तर- मिति पाठे क्रियाविशेषणत्वेनैप एवार्था बोद्धन्य । . अथेशस्य त्यागिन परसाम्यसमापन्नसंविदात्ममूतस्य भक्तरस रक्षणमाह-- अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १२ ॥ १. 10 उपायवद्ध BN' उपाये घस्तु ។ TO omits सादि...भाषाय TO निरन्तरेति ६. BN' परमसाम्य २. 10 चिन्तनः ३. 10 फ्रान्तान्यासा- ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३४५ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मग्यर्पितमनोबुद्धिः यो मद्भक्तः स मे प्रियः॥ १४ ॥ परब्रहात्मकखरूपसमापतिसूचरैवविधगुणविशिष्टो य स मद्भक्त , स एवं च मे प्रिय , आत्मभूतत्वात् दयित । कीदृश ? सर्वसाम्यसमापन्नत्याचराचरे- प्वखिलेषु भूतेष्वद्वेष्टा द्वेपलक्षणदोपरहित खात्मतया सर्व भावजात पश्यतस्तस्य हेयाभावात् द्वेषाभाव इत्यर्थ । अनेन भावनिषेधात्मके समाधौ द्वेपदोपानुनन्धे- च्छेद प्राप्तोऽनूदित । अत एव मैत्र सर्वन सौहार्दवान् । तथा करुणो दया- वान् यतो निर्मम ममेदमेतदर्थक्रियाकारितया समिति परिग्रहबुद्धेनियान्त । तथा देहाद्यनित्यवस्तुनिष्ठादहकारप्रत्ययान्निप्कान्तो निरहवार । तथा स मे वेद्यत्व- मात्रेण प्रतिभासमानत्वादनन्तराविष्कृतद्वेषरागात्मकविकारत्वात् तुल्ये सुखदु खे यस्य । तथा क्षमी क्रोधादिविकारहेतुपु तितिक्षावान् । तथा खीस्तजानपरामृतल्या- नित्यतुष्ट सैदानिरभिकाङ्क्ष । तथा यतात्मा यत खात्मन्येवावस्थापित आत्मा येन स तथा । सर्वे ह्यप्रबुद्धा अनात्मनिधनादौ नियमितात्मपत्यया । तथा दृढनिश्चय केनचिद्विकल्पेन प्रकम्पयितुमशकयत्वात् दृढ सुस्थिरोऽध्यवसायो तथा पूर्वव्याख्यातरमेण मयि परमात्मन्यर्पिते निवेशिते मनोबुद्धी येन स एवविधगुणविशिष्टों मइक्त उच्यते । एवविधसाममी मदा राधनोपकरणसम्पदित्यत्र तात्पर्यम् ॥ । यस्य स ताश । १. २ BS' यन्धानुच्छेद BN' and BS प्रागुक्त BN' and Io तथा ममैव वेद्य Bs" and BS' सदातिनिरभि BN' सदा हि निर ५. 10 and BN न्येवास्थापिता ६. 10 प्यवसायो All except BN' विशिष्टे ·सर्वतोभद्रम् [अ. १२ इदानीमुत्तरेषु लोकेषु प्रकृष्टभक्तविशेषणत्वेनोपाठानि पदानि बहुशो व्याख्यातमायार्थत्वात् पठचन्त एव- यसानोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः। होमर्पभयोद्वैगैः मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥१५॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सारम्भफलत्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १६ ॥ यो न हुप्यति न द्वेष्टि न शोचति न काइक्षति । शुभाशुभफलत्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः ॥१७॥ समः शनौ च मिने च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेपु सैमः सङ्गपिवर्जितः ॥ १८ ॥ तुल्यनिन्दास्तुतिमाँनी सन्तुष्टो येनकेनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिः भत्तिमान् मे प्रियो नरः ॥ १९ ॥ गतार्थान्येतानि विशेपणानि। किंतु कृतकृत्यताव्यत्तिहेतुभि परम योगिसम्बद्धरेवविधैर्गुणयुक्तो य स मद्भक्तो भवतीत्येतावदन तात्पर्य प्रागेवोक्तम् ।। अथाध्यायमुपसहरन्नाह- ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीच मे ग्नियाः ॥२०॥ १ 10 हर्पमन्युभयनोधै BN' होमर्पमयक्रोथै २ BN The srdha अनिकेत etc 18 read hore also BS' and BS 7777 ३ ·श्लो. २०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३४७ - 1 अत ... ये मद्धता मत्सपर्यापरा मत्परायणा इद यथाप्रतिपादित धर्मामृत मत्वरूपोपासनात्मकसदाचारमयम्अमृतमविनाशिवकारणं वस्तूपासते, नित्यानुशील नेनोपसेवन्ते, तेऽतीव सुतरा मम प्रिया वल्लभा , न ते मतो व्यतिरिक्ता इत्यर्थ । कीडशा सन्त उपासते ? श्रद्दधाना समस्तसिद्धिपीजभूता श्रद्धा भजन्ते एव च मत्परमा अहमेवे यथोक्तस्वरूप परमेश्वर परमात्मा सोपायैरुपेयतया परम प्रकृष्टो येषा ते तथा श्रद्धामूलमत्समापत्तिफला परा सिद्धिमुपागता इत्योम् ॥ सर्वार्थप्रार्थनेहारहितमपि सता मानसं लोभयन्ती लक्ष्म्या यत्र स्वयैपा विकसति भगवद्भक्तिकल्पद्रुमश्री । ता नित्यं नन्दनोगविहरणविरसा कौतुकात्कामपीमा- मेका विश्रान्तभूमि अयत कृतधियो द्वादशाध्यायवृतिम् ।। इति श्रीमद्राजानकरीमकप्ठविरचिते वाक्यार्थान्वयमाले सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे द्वादशोऽध्याय ॥ १ ६ २ ७. 10 and BN'omit FTTTTT BN omits at EN' outs वीज BN' addsच 10and BN' परः All except BN' कौतुका BN' विश्रान्ति ES and IO रामविरचिते BN' रामकविरचिते ३ ·॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः ॥ अध्यायद्वादशकेन प्रक्रान्तरयोजनविषयमशेषमभिधेयतत्त्वमभिहितम् । प्रायशो न कश्चिद्वक्तव्यशेपो विद्यते। केवलमुक्त ऐवाथोऽवैशिष्टेनाध्यायपश्चकेन निर्मलीकरणायेदानी प्रर्वेक्ष्यते । तथा च प्रस्तावनाप्रदर्शितप्रश्यिाम मेण पारमा- कियथोक्तैकस्वरूपन्यास्थितोऽपि परमेश्वरो निरुपमनिजकीडामात्रप्रयोजनतया एक- मेव स्वम्वभाव वेद्यनेदकविभागपरिकल्पनया शाखाद्वयेन प्रेसतमवभास्य यामिमा मायामयी महावा[रामप्रथयत् सा विषयविपयिविभागेन शरीरशरीरिमावेन चाव भासमाना समन्त ससारिचक्रमध्यावस्थिता , तस्या स्वेच्छयानुप्राह्यत्वन परि- गृहीत" जन प्रत्युप्रथनोपायभूते सफले प्रकरणे तत्र तत्र प्रतिपादितस्वरूप ज्ञानलक्षणमर्थ परमेश्वर एवोपदिष्टवान् । तत्र विषयविषयिविभागेनावस्थिता- यास्तस्या उद्वेष्टनाय समस्तो ज्ञानलक्षणोऽर्थ प्रपञ्चित । तथा हि-तत्र परमेश्वर- ९ १ 10 and BS fafter २ BNormats एवं ३ 10 अर्धे विशिष्टेन ४, I0 इद ५ BS प्रपन्च्यते IO स्वभाव 10 प्रसूतसर्वभावाभासामिमा 10 गुरी प्रथयन् सा विषय BS चक्र पर्यवदध्या BS* The readıog adopted in the text is given As an alternative read- Ing BN' गृहीतजनप्रत्यु BN' विषयिभावेन 10 तद्वेष्टनाच समो ज्ञान BN' and BS'सप्तमो ज्ञान १४. I0 and BS' परस्यैव ८ ·लो. १० श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् " स्यैव तत्त्वस्य जडचेतनविभागेन स्थूलसूक्ष्मप्रकृतिप्रपञ्चविवेकपुर सरतया तस्यार्थस्स अह कृत्स्नस्य जगत प्रभव प्रैलयस्तथा" इत्यादिना प्रतिपादितया ब्रह्म- तत्त्वलक्षणया परतरया प्रकृत्योरभेदपरमार्थताप्रतिपादनेन निर्णय कृत । इदानी शरीरशरीरिभावेन व्यवस्थितायास्तस्या उद्वेटनोपायभूतत्वेन ज्ञानस्य निर्णयार्थ समनन्तरमध्यायमारभते । तर तावत्यो शरीरशरीरिणोर्वितत्य व्याख्यास्यमान- प्रतिपादकसज्ञानिर्देशेन सामान्यलक्षण प्रतिपादयन् सक्षेपतो विवक्षितस्य ज्ञानस्य खरूपमपि भगवानुपाच- इदं शरीर कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेद तं प्राहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः ॥ १॥ इद सर्वप्रमातृप्रसिद्धतया व्यवस्थित शरीर देह क्षेत्रसाधर्म्यात् क्षेत्रमित्यु- च्यते, क्षेत्रसज्ञया कय्यते । यथा कुमूलादिसभृताना धान्यादिबोजाना मूल- स्तम्भशाखाशिरादिविशेषपसमाभिव्यक्यधिकरण पृथिव्युद्देश क्षेत्रमित्युच्यते, तथा कर्माशयसभृताना कर्मणा जात्यायुभोगलक्षणविपाकविशेषामित्यक्तयधिकरणभूत शरीरमपीद क्षेत्रमित्युच्यते। तेन तत्कर्मविपाकास्पदत्वेन यदनुभूयते तच्छरीर- १ Io and BS'प्रलय प्रभव २ DN' परराया प्रति 10 तहेटनोपायभूतस्य ४. BN' रभ्यते ५ BN प्रतिपादितसंज्ञा ६. BSP notes as an alternative reading उसूलादिगताना IOधिकारिण ८ BN' omita लक्षण ३ ·३५० सर्वतोभद्रम् मिति येदितव्यम् । एतचैवविधैक्षेत्र यो वेद जानाति, त तत्त्वविद क्षेत्र वरूपज्ञा क्षेत्रसमिति विदुर्जानते । किमनेनोक्त भवति ? अलिन् शरीरे द्विप्रकारा प्रतिपत्तिरेव स्थिता सर्वदेहिनामहन्तया, इदन्तया च । तथा च अह ब्राझगो यज्ञदत ' इत्यादिना देहमहन्तया व्यवसन्ति, कदाचित् 'ममेद शरीरम्' इतीदन्तया सर्वदेहिने व्यवस्यन्ति , अतोऽन्यवसायिता । प्रमाता तावत्कश्चिदत्र विद्यत एव । यश्वाश प्रमातृतया प्रतीयते, स क्षेत्रज्ञो जीवधेतन इति प्रति पत्तव्य । एवमस्मिन् शरीरे यद्वद्यतया वेदकैसम्बन्धमानात्प्रतीयते," तत् क्षेत्राशतया वेदितव्यम् । योऽसौ वेदकतया प्रतीयते स क्षेत्रज्ञ आत्मेत्यवगन्तव्य । ऐतायन्येर नित्यावहितत्व शरीरशरीरिणोविवेकज्ञानकारणम् । तच्च वेद्यवेदक- सम्बन्धमात्रनिबन्धनसकल्परापरव्यवहाराणामपि सर्वदेहिना मायानिमीलिततत्त्वदृशा खमेऽपि नोन्मिपति, यावदीधरानुग्रहशक्त्यैव सा तत्त्वदृक् येषा" नोन्मीलिता तेनानुगृहीत एव विषयोऽस्य ज्ञानस्येति तात्पर्यम्", यत उक्तम्-तद्विद केचनैव योगिनन्त विदुरिति ॥ ८ - Io and BN' विध २ 10 nits & ३. ० तद्विष १ 10 omits यत् BN' outs वेद मानात् BN adds एतावद्वेदसंबन्धक मात्रात् प्रतीयते 10 एतावदेव BI तद्विद BN क्षेतजस्य रूप 10 व्यवसन्त BSom कदा अतो BS onlta this word १२ १३ BN निबन्धसवाल BN and BS तेषां 10 तात्पर्मार्थ ·लो. २] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणर ३५१ . नैनु परमार्थत एक एव प्रमाता प्रतिपादित , प्रतिक्षेत्र च पृथक्पृथक् वेदकमतीतिखाधिता व्यवस्थितेति खसिद्धान्तविरोधमान्ति परिहर्तुमाह---- क्षेत्रज्ञं चापि मां निद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तद् ज्ञानं मतं मम ॥ २ ॥ इह वेदकत्वमानमेझमत्यभिचार्यसाधारणमात्मनो रेक्षणमुक्तम् । अत परस्परमिन्नाना क्षणिकनानायस्थाजुपा वेद्याना शरीराणामेव भिन्नरूपत्व व्यव- स्थितम् , न तु वेदकत्वमानतयैव तदधिष्ठायकत्वेन व्यवस्थितस्य पारमार्थिक- स्यैकस्य वेदकस्यात्मनो नानात्वमस्ति, सर्वदेहगतत्वेऽपि वेदकैकरक्षणाव्यभि- चारात् । या तु प्रतिशरीरं जात्यवच्छेदेन पृथक्प्रतिपत्ति , तदचिन्त्येश्वरमाया- शक्तिविलसितमेव । अतस्तद्वयुदासार्थमेव चायमुपदेश प्रबुद्धान प्रत्यर्जुन- मुखेनोच्यते। सर्वक्षेत्रेषु चतुर्दशयिधभूतसर्गभेदेनावस्थितेप्यपरिसङ्ख्येयेषु शरीरेप्वेकमेव मा क्षेननं परमात्मान जानीहि यथैमक्षेत्रगतनानावययनेदकत्वे- नैव क्षेत्रज्ञप्रतीतिर्मायादशायामवस्थिता, तथा समस्तशरीरवेदकत्वेनैक पारमार्थिकोऽ- हमेव क्षेत्रज्ञ , ततश्चैवविधयो क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्यद् ज्ञानं सम्यम्प्रतिपति , तदेव मम ज्ञानत्वेनाभिप्रेतम् , न तु सास्त्यादिप्रतिपादितयो शरीरशरीरिणोविवेक- ज्ञानमात्र तात्त्विक ज्ञानमिति तात्पर्यम् ॥ BN न परमार्थत एष प्रमाता २. DN' व्यवस्थिवेरिति ३. 10 चार्यमाचरणमात्मनोपलक्ष BS" चरणमाचरणमात्मनो ४, BN' उपलक्षण 10 चेदकमाने तथैव IO and B'परि 4 BS* फत्वेनैकक्षेत्र BN' साविज्ञान BS' तात्त्विकज्ञानं ·३५२ [अ. १३ सर्वतोभद्रम् इदानी नानादर्शनभेदेन व्यवस्थापितनानारूपम्यापि क्षेत्रस्य वेद्यत्वमात्र- सामान्यरक्षणाभेदात् काचिदेव दर्शननियामाथित्य तत्वरूपे प्रतिपादयितये वेदाद्यागमप्रसिद्धसाज्यप्रक्रियासमाश्रयणेन प्रतिपादयिप्यमाणक्षेत्रस्य खरूप मुपक्षेप्तुमाह- तत् क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्स्वभावच तत्समासेन मे शृणु ॥३॥ मपिमिर्पहुधा गीत छन्दोभिर्विधेिः पृथक् । ब्रह्ममापदश्चन हेतुमद्धिर्तिनिश्चितम् ॥४॥ तत् क्षेत्रज्ञज्ञेयतयोपक्रान्तम् , क्षेत्रं यत् यदभिधानमित्यर्थ । तथा याह- ग्यादृशेन प्रकारभेदेन स्थित तत् सङ्क्षेपेणावधारय । तस्मिश्च क्षेने यद्वस्तु विकारि विशिष्टीर्यफरणत्वाद्विकारवत् विकारसयुक्त तदपि शृणु। तथा यतश्च विकारिणो यद्विकारभूत वस्तूपपद्यते तदपि शृणु। तथा से च क्षेत्रसँ एवमेव यो यत्पर्यायो यत्स्वभावो यादृशश्व तत्सर्व सग्रहेणोच्यमानमवधान्य । अस्य वस्तुन श्रुति स्मृतिप्रसिद्धत्वप्रतिपादनार्थमाह-मपिभि स्मृतिभिर्वहुधा बहुपकार तत्र तत्र स्मृतिशास्त्रेधु' गीतम् , तथा छन्दोभिर्विविधैर्वेदशाखाभेदेन नानारूपै, अत एव ८ ९ 10 रक्षणमेदात् २ 10 रूपमेव प्रतिपादितव्यम् । वेदा ३. 10 ४. I0 याप्रभावम्ते BV' यत्प्रभावध IO omits BS' कार्यकारण All except BS' ornit u IO ani BN' क्षेत्रक्षेनज्ञ BN and IO यस्य यस्य AM eKEEN BF स्मृतिश्रुति IO शाख्ने Io omits नाना.. भेदेन ६ ·श्लो. ५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३५३ पृथक्पृथक् प्रकरणभेदेन गीतम् ; ब्रह्मसूत्रशब्देन रहस्यभागो वेदस्य वेदान्तसई उच्यते; तस्य यानि पदान्यवान्तरवाकयानि तेहेतुमद्विरुपपत्तिसंयुक्तैर्विनिश्चित विशेषेण कृतनिश्चयम् । एवं वेदवेदान्तस्मृतिप्रसिद्धत्वमनेन वक्ष्यमाणस्य क्षेत्रादि- प्रतिपादकस्यार्थस्य प्रोक्तम् । क्षेत्र यत् क्षेत्रं यश्च क्षेत्रज्ञ इति यदुक्तम् , तंत्र शरीरं यश्च तद्ज्ञः स क्षेत्रज्ञ इति प्रागेवोक्तम् ।। - खरूपं तयोर्मन्यमानो यादृगित्यादिना शिष्टं वक्तुमाह- महाभूतान्यहंकारो घुद्धिव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥५॥ इच्छाभ्रेपः सुखं दुःखं सातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६ ॥ एतन्महाभूतादिवस्तुसमुदायात्मकं क्षेत्रं विकारसंयुक्तम् , विकारग्रहणात् विकृतिभूतसंयुक्तमपि संक्षेपेण कथितम् । तत्र महाभूतशब्देन व्यापकत्वादिमहत्त्वे सति तन्मात्राण्येवोक्तानि वेदितव्यानि, यतः श्लोकान कौरणभूतं पदार्थचतुष्टयं १. IO संज्ञकस्यातीतम्य यानि BN' सप्रतिपादिक IO omita तन...प्रागेवोकम् BS' तर क्षेत्रं शरीरं वेदका क्षेत्र ७. I0 मत उत्सद्यमानो Urcept BS' गोवरः 10 वस्तुसंप्रकाशात्म TO विकारसंयुक्त अनन्तविकार. संयुक्त अनन्तविकारव्यापकत्वादि महत्त्वे सति ६. BN' omits यश्च तद्द्वः स BSP adds अनयो. 46 ११ BN' करण ·सर्वतोभद्रम् [अ. १.३ संगृहीतम् । तत्राहकारः अस्मीति प्रत्ययः अस्मिताशब्देन कचिदुक्तः ; बुद्धिः निश्चयात्मकं ज्ञानं महत्तत्त्वमिति प्रसिद्धम् । तथाव्यक्तं गुणत्रयात्मकं प्रकृतिः । एतानि चत्वारि कारणभूतानि स्थूलादिक्रमेण निर्दिष्टानि । तानि च पृथिव्या- दीनां भूतानां तन्मात्राणि कारणमहंकारः तैजसवैकोरिकभूतादिभेदेन त्रिविधः । तत्र तैजसत्वेन मनसः कारणम् ; वैकारिकत्वेनेन्द्रियाणाम्; भूतात्मत्वेन तन्मा- त्राणाम्-इत्यहङ्कारस्य त्रिविधगुणात्मकस्य कारणत्वम् । केचित्तु अहङ्कारतन्मात्र- लक्षणस्य पदकस्य महत्तत्त्वं कारणमाहुः। केचिदहङ्कारस्यैवेति। बुद्धः कारणत्वात् बुद्धेश्च गुणत्रयरूपा प्रकृतिरव्यक्तशब्देनोक्ता कारणमिति कारणमूतवस्तुचतुष्टय- प्रतिपादनेन यद्विकारीति प्रक्रान्तोऽर्थो निर्णीतः। अत्र हि अव्यक्तं स्वाधि- कारापेक्षया मूलकारणम् ; अहंकारस्थ बुद्धिीर्यः सन्निन्द्रियादिकारणम् ; तन्मा- त्राणि अहंकारकार्याणि, बुद्धिकार्याणि या पृथिव्यादिकारणमिति चतुर्णामपि कारणत्वाद्विकारित्वम् । अथ कार्यवर्ग प्रतिपादयितुमाह--इन्द्रियाणि पश्च ; बुद्धी- न्द्रियाणि श्रोत्रादोनि प्रसिद्धानि; पञ्च वागादीनि कर्मेन्द्रियाण्यपि ; तत्त्वं मन- श्चैकादशं संकल्पविकल्पात्मकं पञ्चेन्द्रियगोचर:-इतीन्द्रियगोचरशब्देन यद्यपि शब्दादयो भूतगुणा उच्यन्ते, तथापि महाभूतानां स्वगुणोपलब्गिद्वारेण स्वरूपो- पैलेब्धिरिन्द्रियगोचरशब्देन स्थूलान्येव भूतान्युक्तानि । यतः पोडशकोऽसौ " 1. 10 and BS HET BN' पृथिव्यादिभूनाना ३. BN' कारभूतात्मकमैदेन 10 मनः कारण BN and BS' बुद्धः कारणत्वं 10 दुद्धि: कारणं ६. 10 कारणवस्तु ५. 10 अर्थोषोतः 6. BN' and I0 बुद्धिकारण: to omits कारणं.. पृथिव्यादि १०. B' त्रयाणामपि TO and BS लब्धेन्द्रिय १.

·लो. ६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् । विकारवर्गः ; एप च कर्म ऐव, न कारणम् । एवं साङ्ख्यदर्शनप्रसिद्धा तत्त्व- चतुर्विशतिरेपा शरीरभावेन व्यवस्थिता क्षेत्रज्ञज्ञेयत्वात् क्षेत्रमित्युक्ता । इदानीं तु दर्शनान्तरेषु ततलक्रियाविशेषसमाश्रयणेन यया पदार्थसंग्रहः वृत्तो भवति, तस्य सर्वस्य प्रमेयत्वानतिक्रमादस्मत्पने क्षेत्रत्वमेवेति प्रतिपादयितुमाह-इच्छे- त्यादि । कैश्चिदिच्छाद्वेपमुखदुःखादय आत्मधर्मत्वेनाभ्युपगताः । ते वेद्यत्वात् क्षेत्रमेव । तथा शरीरेन्द्रियादिसमुदायसङ्घातः चेतना, चेत्यतेऽनयेति कृत्वा ज्ञाने बुद्धितितिः । पाणादिधारणानिवन्धनमहंप्रत्ययः प्रत्ययः । एतत्सर्व वेद्यत्वानतिक्रमात् क्षेत्रमेवेत्यस्य श्लोकार्थस्य तात्पर्यम् । अत्र तु प्रमात्रैक- खभावस्यात्मनः कथं प्रमेयत्वम्, कयं चा सर्वव्यवहारानुपपचिसिद्धानुसन्धातृ- लक्षणस्वरूपस्य तरयासम्भव., कथं वा देशकालाधनवच्छिन्नमहिनो यावजीव- भारित्वम् । ? इत्यादिनानाप्रवादप्रतिक्षेपाय बहवो विपश्चितः कृतपरिश्रमाः । सा च तत्त्वस्य साध्यसाधनावस्थासन्दिग्धबुद्धिवंदशानुतीर्णपुरुषविशेषविषयतया अस्यां सिद्धान्तकथायामीश्वरानुग्रहाविभूतविशुद्धश्रद्धादिगुणपिशुनितसंशयादिदोपाभावनिर्म- लपज्ञोपदेश्यपुरुषविशेषविषयायामुपन्यस्तीया मतिकालुप्याहते न किंचित्प्रयोजनम्। न हि खसिद्धं सुरसमाहारविशेपमाखादयन्तं पुरुष प्रति तत्साधनावस्थाप्रति- पादनेन प्रस्तुताहारथैरस्यजननमात्रातिरिक्तः कश्चिदुपकारः संभवतीत्यकाण्डपाण्डित्य- १. ६. BN'च २. ३. BN' एव कारणमेव सा. IO and Bs' add यथा BS' क्षेत्रत्वमेव प्रति BN' वृत्तितिः BN' and Bs' omit प्रत्ययः All except BS' असद्धाव: BN'साध्यमानावस्था BN' बुद्धिदशा BI स्वाया मति ४. ९. १०.

·सर्वतोभद्रम् [अ. १३ प्रकटनताण्डवाइम्वरविडम्बितात्मना मार्गों न गन्तव्य । तदेवं यथोक्तमकान्तं क्षेत्रलक्षण तावत् निर्णीतम् । इदानीम् “से च यो यत्स्वभावश्च" इत्युपक्रान्तक्षेत्रज्ञ- लक्षण निर्णीतव्यतया अपशिष्यते , स च---- "क्षेत्रन चापि मा विद्धि" इति मुख्य एवैफ क्षेत्रज्ञो विवक्षित । तस्य "ज्ञेय यवत्प्रवक्ष्यामि" इत्यादिना वितत्य लक्षणं वक्ष्यति ॥ सप्रति तु तादृशस्य क्षेत्रजस्य उक्तस्य च क्षेत्रस्य यद् ज्ञान सम्यक् सदैन मुठ्यज्ञानतया प्राक्प्रतिपादितम्, यादृग्गुणद्वारेणाभिव्यज्यते, सोऽभि- व्यक्तिहेतुर्गुणगण ऐवै ज्ञानमिति प्रतिपादयितुमाह-- अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौच स्थैर्यमात्मपिनिग्रहः ॥७॥ इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् ॥ ८॥ असक्तिरनभिष्यतः पुत्रदारगृहादिपु । नित्य च समचित्तचमिष्टानिष्टोपपत्तिपु ॥९॥ १ BN' वेदन ८ All except BN' ताण्डवा दुर्भरविड ६ BN' omits this word 10 मार्गाऽनुगन्तव्य BS and IO क्षेनशस्य BN मार्गाऽनुमन्तव्य BS मार्गाऽनुसर्तव्य 10 मुख्याज्ञानतया ३. I0 यथोकरमोपनान्त ९. 10 सोऽपि व्यकि BS' यथोपरान्त 10 समयो ११. To and BN' एवं ५. BN' विशिष्यते BN' हेतु ·लो. १०] श्रीमद्गवद्गीताविवरणम् .३५७ मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विरिक्तदेशसेविचमरतिर्जनसंसदि ॥१०॥ अध्यात्मज्ञाननिष्ठत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥ संधैर्षादिदोषप्रसक्तस्य प्रसिद्धपुरुषान्तरानुष्ठीयमानसदाचारानुकरणे सकल्पो पमान इत्युच्यते । स चानुष्ठितस्यापि सदाचारमावस्थ संसारचपातफलतामा- वहन्नासुरसर्गभाग्जनविपयो महान् दोपः। तथा चोक्तम्-~- "मानामिहोत्रमुत मानमौन मानेनाधीतॆमत मानयज्ञः । चत्वार्येतान्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।।" इति । चत्वार्यमिहोत्रादीनि वस्तूनि आश्रमधर्मरूपाणि शास्त्रचोदितत्वादनुष्ठीयमानान्य- भय तावकुर्वन्ति। मानादिदोपदूषितचितत्वेन कृतानि प्रत्युत महद्भयमनुष्ठातुः फलन्तीत्यपि हास्य श्लोकस्यार्थः । एवंविधो मानो विद्यते यस्य स मानी; तस्य भावो मानित्यम् , तदभावोऽमानित्वम् । शुद्धसक्कल्पलं नाम गुणो ज्ञानाभि- व्यक्तिहेतुत्वात् ज्ञानमित्युक्तम् । एवमेवादम्भित्वम् । दम्भो हि मानादिदोप- दूषितसकल्पत्वे सति दृष्टमात्रफलतया सदाचारानुष्ठानं व्याजेन धर्माचरणमित्यर्थः । स विद्यते यस्यासौ स दम्भी मिथ्याचारः, तस्य भावो दम्भिवम् । तदभावो १. 10 संधत्वादि २. BN' प्रयुफस्य ४. BS° धीतयुत ५. IO मानहान ६. IO सगुणे ३. EN'सकल्पोमान ·- ३५८ सर्वतोभद्रम् अदम्भित्वम् , सम्यक् क्रियानुष्ठानमित्यर्थ । तदपि पूर्ववत् ज्ञानमेव । तथा हिंसा हि शास्त्रीयनियमनरपेक्ष्येण द्वेपरोल्यादिप्रयुक्तस्य प्राणिना जिघासा , तदभावोऽहिंसा , निसर्गत सर्वभूतेषु करणाईचिचत्वादनभिद्रोह , तदपि ज्ञानम् । तथा क्षान्ति परैरभिद्रुह्यमानस्य सत्यपि प्रतीकारसामर्थ्य स्वभावत प्रशान्त- चित्तत्वात् वाङ्मन कर्मभिरविकारित्वम् , सापि हि ज्ञानम् । नन्वहिंसाक्षान्त्यो यदि ज्ञानत्वम् , तत्कय तत्त्वज्ञानोपदेशविपयत्वेन परिगृहीतस्यार्जुनस्य यज्ञ- समामादिक्रियानुष्ठाने नियुज्यमानस्य तद्गता हिंसा क्षान्तिश्चानुष्ठेयत्वेनोपदिष्टा ? उच्यते। यथोक्तज्ञाननिष्ठस्यावश्यानुष्ठेर्यस्वकर्मभावेनापस्थिता हिंसा क्षान्तिश्च हिंसैव न भवति , न चाक्षान्तिरित्युक्तमेव प्राक् । आर्जवमूजुत्वम् , यथा- हृदय वामन प्रवृत्तिहेतुरकुटिलता, यदेव प्रशसन्ति “स जिम मृत्युपदमार्जब ब्रह्मण पदम्" इति, तदपि ज्ञानम् । एव पश्चैते धर्मा परमेश्वरानुमहसूचक- देवसर्गभाजो नान्यस्य प्रक्षीयमाणसदसत्कर्मसन्तानस्य ससारस्वरूपप्रत्यवेक्षायोग्य- प्रज्ञस्य सहसैव जायन्ते। ते च तद्धृदयकृतप्रतिष्ठस्य ज्ञानतरोन्मूलसन्तति- स्थानीयस्तयुक्तस्य पुरुषस्यानुग्रहशक्तया कल्याणमिनसस्तवादिना प्रेयमाणस्या चायोपासन सद्गुर्वाराधन नाम धमो य उत्पद्यते स ज्ञानम् , ज्ञानतरो किसी १ ७ ८ Io ommts सम्यक् . तथा To and BN हिंसा नाम सा BN' दियुफस्य ४, I0 अविदारिले To ome क्षान्यो हिसा 10 नुप्ठेयो 10 omits this word TO बान्धात्मन प्रवृत्ति BS सूचका १०. I0 प्रत्यवेक्ष्य योग्य ११ BN' स्थापनीया ·को. ११] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् , छन्दस्स्थानीयो धर्म पडन्तरीयका शाखा प्रधानकल्पा अभी धर्मा. प्रादुर्भवन्ति । तद्यथाशास्त्राधिगमपुर सर सस्कारविशेप, तथा हेयोपादेयवस्तुविषयो विवेको विज्ञाततत्स्वरूपस्य हेयापर्जनपूर्वमुपादेयानुष्ठानौन्मुख्यत्वमाचार्योपासनात् । एवं- विधधर्मादये सति पटवपुष्पस्थानीया शौचादयो जन्मादिदोपदर्शनपर्यन्ता धर्म- विशेषा समुन्मिपन्ति । तर विशिष्टक्रियानुष्ठाने प्राप्ताधिकारस्य कल्याणहेतुपु तासु तासु क्रियास्वासक्तचित्तस्य तद्गुणै सम्बध्यमानस्य प्रथम शौचों नाम गुण , सर्वक्रियाणा तत्पूर्वक्त्वाच्च । तच्च द्विप्रकार याबमाभ्यन्तरं च। तर बाह्य- मधिकारिदेशकाराद्यवस्थापेक्षया नियतेतिकर्तव्यतया गुजादिना दुष्टद्रव्यगन्ध लेपार्थेपासनपर्यन्ता मजा , आभ्यन्तरं वासनिवृत्तो सत्या शुद्धोऽसीति निविप्लवा प्रतिपति , या भावशुद्धिमित्याहु । एतच शौचं काययाड्मनोनिािना तप - स्वाध्यायध्यानादीना गुणान्तराणामुपलक्षणं वेदितयव्यम् । अथ स्थैर्य संशयादि- दोपनिवृत्त्यानुष्ठेयेप्वर्थेप्वचेञ्चरता। तस्मिंश्च सत्यात्मविनिग्रह आत्मनोऽन्त - करणस्य निपिद्धाद्विपयाद्विनिग्रहो नियमनम् । ततश्चेन्द्रियार्थेषु क्षयातिशयादि- दोपदर्शनाद्वैराग्य रागदोपरहितत्वम् । तत्प्रकर्षसमासादनात् सत्त्वान्तरेषु गुणेष्वपि पर्यवस्यति । तस्मिंश्च तादृशे गुणे सत्यनहकार ईदृशोऽस्मीति दुरभिमानाभाव । ८ 10 मजनादिना ९ BN' धुपासन १ TO स्कन्धस्थानीय २ BN स्थापनीयोऽमी धर्म ૨ 10 omits ITEIT धर्मा ४. IO BN' and BS' शास्त्रापि. ५ BN' अनुमानोन्मुख ६ Io omits क्रिया ..सर्व ५. BS'शौच ११ I0adds नाम I0 अचरता BN' प्रकर्षमासादयत्सत्वा- 10 प्रार्प समासादयेत् ·सर्वतोभद्रम् [अ. १३ यदि वा शरीरादाबहमस्मीति प्रत्ययनिवृत्ति । ततश्च जन्मादिदोपप्रभवस्यैव दु खम्य महादोषस्यानुदर्शनम् पृष्ठतो' निरूपणम् । तद्यथा गर्भवासादिनिरति- शयझेशानुभवादिकं जन्मनो दुखम्, प्राप्तशरीरगहस्यावश्यम्भावि मरणदु खम् , तथा सति शरीरे वार्धकरोगादिदु खमिति । शरीरित्व नामादिमध्यान्तावस्थासु दुख- मयमेवेति विफहाधिरूट स्वपरविषयत्वेन विरेक्तु क्षम , यथोक्तम्- 'प्रज्ञाप्रासादमारुह्य अशोच्य [च्यान्] शोचतो जनान् । भूमिष्ठानिव शैलम्थ सर्वान् प्राज्ञोऽनुपश्यति ॥” इति । तथाविधस्य च स्वर्गादिफलेषु क्रियाविशेषेप्वसक्तिरसा औदासीन्यम् । तथा दृष्टमुखहेतुषु सुतकरत्रभावनादिष्वनभिपङ्ग सर्वखग्रहपरित्याग । एता च दशा प्राप्तस्पेष्टानिष्टोपपत्तिषु प्रियाप्रियपदार्थप्राप्तिषु सतीषु समचिचत्वं हर्ष- शोकादिविकाररहितान्त करणत्वम् । एवमेव तस्या ज्ञानतरोर्नानाविधपल्लवपुप्प- स्थानीयाया गुणसाममया निवृताया फलस्थानीया मयि भक्ति उपासा। कीदृशो ? अत्यभिचारिणी निरपाया । केन हेतुना । अनन्येन योगेर्ने अन्येन यथा- ८. BN' शोच्यते 10 and BS' 117 BS' and BS सागजाता BN' विसास 10 योगेन यथा- 10 omits 10 and B add sta ३. BS'इयभावि TO and Bx' omat वार्धक ५. B'शरीरत्व ६. I0 विवेकधर्माधिरुद्ध Thyssnotodssanstor. Dative rending in BS' BN' विवधर्महाधिढः This too is noted as an alternative in BS', ९ ·लो. ११० श्रीमद्भगवद्द्वीताविवरणम । तथा प्रतिपादितमत्स्वरूपव्यतिरिक्तेन वस्तुना योग सम्बन्धोऽन्ययोगः ; तदभावोऽनन्य- योगः, तेन । किमुक्तं भवति ? सर्वभावानां मत्स्वरूपाव्यतिरिक्तत्वदर्शन ज्ञानतरोः फलमूता मुख्या मद्भक्तिः । सा हि चतुर्थी ज्ञानिवन्या मतव्यवस्था । यथोतं. प्राक् "ज्ञानी त्वात्मैव मे मैतः" इति । तस्यां च सत्यां विविक्तदेशसेवित्वं विविक्तदेशस्य ताशनिरुत्तरमत्तिरसामृताखादवित्रकारिचेतनाचेतनवस्तुरहितस्य गिरिगुहापुण्यसरित्सुलिनगुप्तगृहादिदेशस्य सेवित्वं भजनशीलता तद्विपरीतीयां जन- संसदि चित्तव्युत्थानहेतुलोकसभायामरतिरुद्वेगः, तत्परिहरणमित्यर्थ. अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् अध्यात्ममात्मनि यत् ज्ञानं परमात्मस्वभावसंवेदनं तन्नित्य- मव्यभिचारि यस्य स तथा, तस्य भावस्तत्त्वम् ; तसिंश्च सति तत्वज्ञानार्थदर्शनं तत्त्वस्य परमात्मस्वरुपलक्षणस्य परस्य भावस्य ज्ञानं बोधः खसंवेदनानुभवः । पूर्वेण पदेन ज्ञानम्य सिद्धि कल्पयंता उत्तरेण सिद्धत्वमेव प्रतिपादितम् । एवार्थः प्रयोजनं फलं यम्येति तस्य दर्शनं साक्षात्कारो निरुत्तरा सिद्धिरित्यर्थः । एते विविक्तदेशसेवित्वादयस्तत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्ता धर्माः फलभूताया भत्ते रससानीया इत्येतावती गुणसामग्री निमिति प्रोक्तम् । स्पष्टोऽर्थः । अत उक्तात् गुणसमूहादन्यथान्येन विपरीतेने प्रकारेण मानित्वदम्भित्वादिना यत् स १ 10 मंबन्धोऽमी योग ID and RS' रिक्तत्व २. ३ 10 मतम् 10 पूर्वेण ज्ञानस्य मिद्धि 10 and IRN'यपते TOounte तस्य BN' omits इति तस्य BN' ज्ञानमित्यर्थः । स्पष्टोऽर्थः 10 omits this word TOaddaविपरीत ११. TO oints विविक्त...देशस्य All except BN' म्याद 10 विपरीतताया 10 omits परमात्म...तरवस्य 46 ६. १२. १३.

·३६२ सर्वतोमद्रम् [अ. १३ स्थितं तत्सर्वमज्ञानं ज्ञानविपरीतं बेदितयम् । एतच्च पुरम्वाद्देवासुरसर्गकथन- प्रसझन पुनरपि जानाजानलक्षणं वक्ष्यति ।। एवंविधेन च ज्ञानेन- ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्नुते । ज्ञेयं ज्ञातव्यं यथोक्तेन ज्ञानेन फलतयावस्थित परमात्मलक्षणं वस्तु तदिदानी प्रवक्ष्यामि, तत्स्वरूपं प्रकर्षेण कथयिष्यामि ; यहुद्धा अमृतमविनाशि खरूपमश्नुते व्याप्नोति ॥ नैन्यनन्यसंवेद्यस्य सर्वसंवेदकम्खभावस्स कथमिदन्तावसेयवस्त्वन्तरवत् ज्ञेय- त्वेन व्यपदेश कृत । सत्यं न तस्य वस्तुन परमार्थतो ज्ञेयता संभवति । क्तुि आररक्षावस्थायां प्रातृज्ञानज्ञेयविभागात्मकत्वादुपचारेण ज्ञेयशब्दस्तत्र प्रव- तते, न तु वानवेन रूपेण तस्य ज्ञेयता विवक्षिता । यतः 'सोऽयमहम्' इति स्वात्मत्वेन प्रत्यवमर्श एव तम्य ज्ञानम् , तद्वत् ' अहमिदं वेद्मि' इति व्यतिरेकेण तस्यैकस्यानुभवितृत्वमात्ररक्षणस्य तत्त्वस्यावगमः संभवति ॥ ५ १. 10 सतय २ BN'सित 10 यखुरषा. This is botol 23 40 alternative reading in BN, 10 and BA'न त्वन्य 10 प्रवर्तितुं शक्य न तु TO सोऽहमहमिति ५. 10 omits तस्य ज्ञान ·लो. १२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथाविधान्येव तद्विशेषणान्याह--- अनादिमत्परं ब्रह्म न सन्नासत्त सत्तन्नाम]दुच्यते ॥ १२ ॥ सर्वतः पाणिपादं तत सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३ ॥ सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । अमन्तं सर्वभृशय निर्गुणं गुणभोक्त च ॥१४॥ बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविजेयं दरम्यं चान्तिके च तेत् ॥ १५ ॥ अविभक्तं भिस्ते निभक्तमिव संस्थितम्[च स्थितम् । भूतभर्तृ च तद् ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६ ॥ ज्योतिपामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानदेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् ॥१७॥ किं तद्ज्ञेयमिति संसंज्ञं निर्दिशति-परं ब्रह्मेति । परमार्थतः सर्वस्य वस्तुनो नामरूपत्वे स्थिते यज्ज्ञेयतया संपत्याभासते, तदपरम् । यतु ज्ञातृमात्र- १ All except B3' पाणिपादान्त BN' निर्गुणो BN' and BS'वेष्टित ६. I0 outs स BN' यसमिति निर्दि All exceptIO यत्तज्ज्ञात BS' यत् 10 च भूतेषु This is an alker. native reading in BS.

·। - सर्वतोभद्रम् स्वरूपम् , तत्पर मत्युक्तम् । कीदृश तन् । अनादिमैत् । इट वेद्य यन्तु सर्वक्षेत्रज्ञसाधारण पृथिव्यादिरूप विषयतया व्यवस्थितम् , तथा प्रतिक्षेत्रज शरीर- तया व्यास्थितम् , उभयरूपतया प्राप्रतिपादित कारणापेक्षतया सर्वमादि- मत् आगमापायधर्मकत्वादिकोट्यवच्छिन्नमपि तद्विपरीत तत्तकारणान्तरनिरपेक्ष- सद्भावमनादिमत्सर ब्रनेत्युक्तम् । अन्यच्च कीदृशम् । न सत् । इह यदिन्द्रियै- _ह्याभ्यन्तरैरिदमिति गृह्यते, तन्मायीय प्रभातृभि सदिति प्रतिपद्यते , बम तु प्रमात्रैकखभावत्वात्सर्वेन्द्रियगोचरभूत तथा सन्न भवति , न चैवमसत्तदुच्यते , यन एवमपि सत्त्वेन प्रतिपन्नस्य सर्वस्य वस्तुनम्तथावभासकत्वातदेव सद्धार कारणम् , कथमसदिति वक्तु शकयम् । अत एव तस्य परमार्थसदेकप्रमातृ रूपस्य विश्वरूपत्व प्रतिपादयितुमाह-" सर्वत पाणिपाद तत्" इत्यादिना । सर्वेपा क्षेत्रज्ञाना यानि पादादीनि कर्मेन्द्रियाणि, योनि , चक्षु श्रोत्रादीनि बुद्धीन्द्रियाणि सत्तलियाँज्ञानसाधनत्वेन व्यवस्थितानि, तान्यसाधारणकर्तृज्ञातृ- शक्तेरेकस्यैव तम्य विधात्मन शक्तिभेद इति तात्पर्यम् । यत आह- १ १ 10 सदिदै वेववस्तु 10 रूपविषय 10 onits BS' त्वादन्तं ततश्चान्तकोटप वच्छिन्नमपि 18 noted as am alternative reading TO वादिकोटयवच्छिन्नमतचा तकोट्यवच्छिन्नमपि BN वादवच्छिर तवान्त कोटपबरिसमपि All except तु कारणा ६ BN ब्रह्मत्वमात्रैक TO ब्रह्म तु सर्वकम्वभाव BN रूप BN' And BS' पादान्तमित्यादिना IO and BN TERIA १. 10 omits यानि ११ 10 and BN' omit च १३ BN' क्रियासाधन १३. All except Bs' add एवं १४. I0 खात्मन ·लो. १७ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् "समावृत्य तिष्ठति" इति ; एकमेव तत्त्वं सर्वमिदं जगत् कर्तृतया ज्ञातृतगा च ज्याध्य बनते इति । अत एवाह- -" सन्द्रियगुणाभासम्" इति ; यानि नानाक्षेत्रजसम्बद्धत्वेनायभासमानानि सर्वाणि बाह्याभ्यन्तरा- शीन्द्रियाणि, तेषां शब्दादि विषयावभासकत्वादयो ये गुणा भर्मास्तानवमास- यति प्रकाशयति, यत्तथोक्तम् । स्वयं तु सर्वेन्द्रियवर्जितम् ; न हि तस्य मायाव- मासितावच्छिन्नम्वरूपक्षेत्रजवन्नियतेन्द्रियाधीन ज्ञानमित्यर्थः । तथा असक्त विशुद्धचिन्मात्रैकस्वभावव्यवस्थितत्वाद्वेद्यरूपेण प्राकृतन प्रपञ्चेन गिश्रीभूतम् । अथ च सर्वभृत् सर्व बिभर्ति धारयति यत् । तत्र हि तत्त्वे वेद्यन्नतिरिक्तस्य भावेऽपि सर्व- मिदमवस्थितम , तद्विना कस्यचिदपि स्वरूपलाभाभावात्। अत एव निर्गुणं गुणेभ्यः सत्त्वादिभ्यः प्रकाशप्रवृत्तिनियमात्मकेभ्यः सर्वसुखदुःखमोहवृत्तिभ्यो निष्क्रान्तं तेभ्योऽत्यन्तन्यतिरिक्तवरूपम् ; न हि ब्रह्म अनित्यसुखाद्यात्मकं भवति, केवल. माकाशमिव सूर्यातपरजस्तिमिरादिमिस्तैस्तैर्गुणैरत्यन्तासंस्पृष्टस्वरूपमपि, तत्त्वविचार- शून्यैः प्रमातृमिस्तद्वतया गुयते । वस्तुतस्तु गुंजभोक्तृत्वाद्गुणाननुभवितृतया 3 . ८. 10 जगरकर्तृकया BN' जगत्कर्वज्ञातृतया च्याप्य २ BN' भासत्वादयो ये गुणधर्मा. २. 10 and BN' युत्त तथोक्त ४. 10 वछिन्न स्वरूपक्षेत्रज्ञनियते- १०. न्द्रियातीतं ज्ञान ५. IO मारकम्वभाव 10 म. सर्वग्न तसा 10 तत्ववेदे व्यति 10 प्रकाशत्तिः 10 सुखमोहादिवृत्तिभ्यः BS' सर्वदुःख BS' सुसमोहपत्तिभ्य IO रिक्त स्वरूप BN' गृह्यन्ते BN' units गुण 10 गुणानुभवित ७.

·सर्वतोभद्रम् [अ. १३ भुक्ते, न तु तैस्तत्वरूपमाधीयते । अत एवानवच्छिन्ननिजमाहात्म्यविश्वरूपैन्या- दाकाशमिव घटादीना सर्वभूताना चराचराणा बहिर्शेयभावन्ति तृभावेन चाव- भासमानमपि परमार्थत सामान्यसंविस्वभावमेवैः' तत्त्वं व्यवस्थितम् । देहादि- प्रत्ययन्यवधानमात्रकृतो याह्याभ्यन्तरज्यपदेश । अत एवाह नित्यनिधस्वभाव- मानप्रतिष्ठितत्वादचर गतिधर्मविवर्जितम् । सर्ववस्तुवेदकतया नित्यप्रसृतशक्ति- त्वाचरं गमनशीलमिव । तथा इदन्तावसेयसर्ववस्तुविलक्षणस्वरूपत्वात्परमसूक्ष्मम् ; तत्तस्मांच सौपम्याकारणादविज्ञेयमियनवधार्यम्वरूपम् , अत एव सर्वममातृणा ज्ञेयत्वाभावात् दूरस्थमतिविप्रकृष्टम्, अथ च तद्विना कम्यचिदपि ज्ञानम्य कर्मणो वाप्यनुपपत्ते सर्वेषामन्तिकऽभ्याशे स्थितम् । तथा विभक्तपु देवमनुष्यतिर्य- गादिन्योत् परस्परमिन्नेषु वस्तुपु सामान्यसंविदात्मकत्वेनाविभक्तमभिन्नकखरूपम् । अथ च विभक्तवञ्च स्थितम् , भेदेनावभासमानत्वात् । तथा तत्त्वं भूतभर्तृ सर्व- भूताना तम्य तस्य रूपस्यावस्थित्येकहेतुत्वाद्धारकम् । तथा प्रसिष्णु संहारशक्ति- युक्तत्वात् प्रसनशीलम् । तथा प्रभविष्णु उत्पादनहेतुत्वात् स्थितिप्रलयसर्गकारण- . १. TO सत्तखरूपमानियन्ते BN' तत्तत्स्वरूपमाद्रियन्ते २. IO माहात्म्यं विशुदाकाशमिव ३. BN' omits रूप BN' भावान्त ८. BN' अवार्य 10 पाप्युपपत्ते १०. 10 and BN' omit this word; but BN' reada त्यागे instead. ११. 10 तिर्यगादिषु मिनेषु BN' तिथंगादिषु यत्परस्पर १२. 10 तथा तवं भूत B'तमा तत्व भूत १३. To and BN' omit तल 10 एकतत्व BA एक तत्तत्व ६. BN' an' BS निर्मल .. 10omatsच ·श्लो १८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३६७ अत मित्यर्थ । तथा ज्योतिपा 'सौरादीना प्रकाशकाना प्रकाशहेतु वाघ्योति प्रकाशकम् , तैनि हि जगद्धावप्रकाशकान्यपि सवित्प्रकाशप्रकाश्यानि , एव तमस परमुच्यते । यद्यत्परप्रकाश्य तत्तत्वयप्रकाशात्मक्त्वातमोरूपम् , तस्माततत्व पर सर्वप्रकाशकरूपत्वात्प्रकृष्ट तिरित्त चा। तथा ज्ञानज्ञेय ज्ञानेन यथाप्रतिपादितस्वरूपेणोपायेन ज्ञेयम्, आत्मतया प्रत्यभिज्ञेयमित्यर्थ । यतो ज्ञानगम्य ज्ञान विना तथा विपयीकर्तुमशकथम् , परमार्थतस्तु सर्वस्य कस्यचित्पमा तुर्हृदि हृदये सवेत्तृतया विशेषेण म्गितम्, सिद्धायम्याया तथा ससवेदनसवेद्यत्वात् ॥ - उपसहरति- इति क्षेत्र तथा ज्ञानं ज्ञेय चोक्त समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भापायोपपद्यते ॥ १८ ॥ इत्येतावता ग्रन्थेन क्षेत्र महाभूतानीत्यादिना प्राकृतभावमय शरीरम् , तथा अमानित्वादितत्त्वज्ञानार्थदर्शनान्तधर्मरूप जॉनम् , तथा-"क्षेत्रज चापि मा निद्धि सर्वक्षेत्रेषु" इत्यादिना मुख्यक्षेवरूप ज्ञेय तत्त्वमिति प्रधान पेंटी . ७ २ ८ ३ ९ Alexcopt Bs ad 1 सात्विय 10न हि BN ontuतत् 10 यति 10 सवेद्य तथा विशे BN संवेद्यतया विशे 10 and BN FARETTI BN दिना कृत IO शरीरे 10 and BN ormit शानार्थ BS' notes similar alter native TO omits ज्ञान 10 यदर्यत्रय १० ·३६८ सर्वतोभद्रम् त्रयमेतदुक्तम् । यतो मैद्भक्तो मदनुग्रहादेव मत्सपर्यापरः एतत्तितयं ज्ञात्वा मावाय मत्स्वरूपसमापत्तये उपपद्यते उपपन्न. समर्थो भवति ।। अथ यदेतदत्र ज्ञानमुपदिष्टम् , तेन प्रकृतिक्षेत्रजपरमात्मरक्षणं पेंढार्थत्रय निर्णीतमिति संग्रहेण क्रमेण प्रदर्शयितुमाह- प्रकृति पुरुपं च पिझ्यनादी उभारपि । विकारांश्च गुणांचा निद्धि प्रकृतिमम्भवान् ॥ १९ ॥ यैषा प्रकृति सप्तमे विषयभावेन, संप्रति शरीरभावेन विभज्य प्रति- पादितस्वरूपा, तथैव य पुरुषो विपयित्वेन शरीरित्वेन प्रतिपादित , एतावेवा- न्योन्यसम्बन्धत्वेन अनादी विद्धि जानीहि । न येतयोरेकतासम्बन्धस्य॑ पूर्व- यथोक्तस्वम्पादन्तकोटिरस्त्येवानयो. । एवमनादित्वं सम्बन्धस्येत्यत्र तात्पर्यम् ; न तु समशीपिकया नित्यत्वप्रतिपादनम् , यत प्रकृते- वेद्यत्वादयव्ययधर्मयोगित्वे सति प्रवाहे नित्यत्वम् । पुस्पस्य तु परमार्थत कोटिरपलभ्यते । ज्ञानातु BN' मद्भत्ता ८. २. BN' and RS' परजातत्रितय ३. BN' adds मत्स्वरूपाय 10 परमार्थत्रय ५. BS समंदन & IO omits this sord. BS' notes it in the margin 10 एतयोरेवं सं. BN' एतयोरेव स- Jo omits स्य पूर्व...मबन्ध BN' रूपा लभ्यते १०. 10 उभयधर्म ११. I0 प्रवाहे १२. To omits पुरुषस्य...नित्यत्वं ·लो. २०] श्रीमद्गवद्गीतापिपरणम् ३६ संविद्रूपत्वात कूटस्थनित्यत्वम् । अत एवाह-विकारान्महदादीन् , गुणांध सत्त्वादीन् वेबैकखभावान् प्रकृतिसंभवान् प्रधानकारणाद् जानीहि ॥ एवं सामान्येन प्रकृतिपुरुषयोः स्वरयं प्रतिपाद्य इदानीं यथा प्रकृति प्रतिपुरुष नानाशरीरभावेन सम्बद्धा, पुरुषश्च प्रतिशरीरं नानाक्षेत्रजभावेन यथा सम्बद्धः, तथा प्रतिपादयितुमाह-. कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यने ।' पुरुषः सुरवदुःखानां गोश्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥२०॥ - कार्य महाभूताधात्मकर, कारणानि बाह्याभ्यन्तराणीन्द्रियाणि इति शरीराद्यात्मक समूह. कार्यकारणशब्देनोच्यते। तस्य कर्तृत्ले तावन्माने निवि: शाहप्रत्ययरूपे प्रकृतिरव्यक्तं हेतु कारणम । सा हि शरीरात्मना व्यवस्थिता सती तन्निविष्टाहंप्रत्ययनिमित्तम् । तथा सुखादीना वेद्यत्वात् भोग्यानामात्मनो यो भोक्तृत्वामिमान तत्र वेदकस्वभावत्वात्पुरुष एव कारणम् ॥ सति पुरुषप्रत्यये सुखदुःखात्मनो भोग्यस्य विषयत्वम। पुरुषस्य च विपयित्वन्यपदेश. कुत.' पुरुषः प्रकृतिभ्यो हि भुदक्ते प्रकृतिजान गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदमद्योनिजन्मसु ॥ २१ ॥ १ BN' स्वभावान् 10 snil TIN' omit प्रति 17 ३. ४. TO ents भादि BS' मात्रविनष्ट ·सर्वतोभद्रम् यस्मात् प्रहतौ नानाकार्यकारणात्मकशरीरभावेन परिणते प्रयत्ने स्थिते' मायावशात् तावन्मात्राहकारायष्टम्मेनै वर्तमान. प्रकृतेः संभूतान् गुणान् सत्त्वादीन् मुवाद्यात्मना परिणतान् भुङ्क्ते, वेदकत्वेन विषयीकरोति । यतो महाभूतगुणाः शब्दादयः सुसाद्यात्मना वेद्यत्वमापन्नाः पुरुषस्य वियत्वव्यपदेशहेतवः, एवं शरीर- शरीरिमायेन विषयविपयिभावेन च प्रकृतिपुरुपयोरविवेकल: सम्बन्धः । ततश्याम्य पुरपम्य गुणेषु शरीराद्यात्मना विषयात्मना च यः सङ्गोऽहकारममकारात्मको दृढः सम्बन्ध , तत्सतीषु सत्त्वगुणप्रधानासु असतीषु च रजम्तम प्रधानामु योनिषु उत्पत्तिकारणमर्तिपु यानि जन्मानि पुरुषादिरूपतया संभवाः तेषु गुणसह एव कारणं हेतुः प्रकृतिपुरुषविवेकाभावमात्रनिमित्ता संसारिता पुरुषस्येत्यर्थः ।। , यत परस्य तत्त्वस्य देहेऽस्मिन् नानापुरुषसम्बन्धिनि द्विधा स्थिति- रित्याह- उपद्रष्टानुमन्ता च भक्ता ता] भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽसिन् पुरुषः परः ॥ २२ ॥ महेश्वर सर्वपुरुपैश्वर्यापेक्षया महानत्युत्कृष्ट. ईश्वरः प्रभुः परप्रमशब्दा- परपर्याय समायोद्भावितपुस्पैन्यपेक्षया देहेऽस्मिन् उपद्रष्टा भर्तानुमन्ता भोक्ता ३. BN १. BN' स्थितो २. BN' टम्भो वर्त समुद्भूतान् 10 outs मुखाद्या...शब्दादयः ५. 10विषयि ६. Iosnd BN' omit आदि ८. I0 omits कारण...एव ९. BN' इत्यर्थ इत्साह १०. I0 उपदेष्टा ११. 10 कर्ता भोका १२. I0 पुरुषापेक्षया १३. 10 उपदेष्टा भोक्तानमन्ता पर्ता चेति IO omits 7 ·लो. २३] श्रीमद्भगवद्गीतामिवरणम् ३७१ चेति व्यवस्थित । यत प्रत्यादिमहदहङ्कारात्मना दृश्यत्वेनोपस्थापितमर्थ पुरुष पश्यति इत्युपदेष्टासावित्युच्यते । तथा दृश्यमेव शरीराचहन्तया परामृपन् भैर्ता कार्यकारणस्याहन्तया धारक स एव व्यपदिश्यते । तथा प्रकृत्या मत ज्ञातं वेद्यत्वेन प्रतिपन्नम्, सुसादिविषयभूत वस्तु पृष्टत पुरुषो मन्यत इत्यनुमन्ता स उच्यते , ततश्च तस्यैव भोक्तृत्वव्यपदेश । इत्थ सायक्रियया पुरुषस्य शरीरित्यविपयिलारोपो य उच्यते तत्र विकाभाव कारणम् , स च माया- निबन्धन । यदा तु विद्योर्दयविवेकजज्ञानाविर्भाव , तंदासावे त्यभिधीयते, प्रवन्धतो यथाप्रतिपादिताद्वयचिदेवस्वभावग्रमखरूपतयोच्यते ॥ पुरप परमात्मे- एव प्रकृतिपुरुषेधरविनेकलक्षणस्य ज्ञानग्य फलमाह- य एव वेति पुरुष प्रकृति च गुणः मह । मथा वर्तमानोऽपि न म भूयोऽभिजायते ॥ २३ ॥ यो योगी एवमुक्तेन प्रकारेण पुरेप नानाक्षेत्रजरूपतयावस्थित प्रकृति च गुणे सुखाद्यात्मविषयभावेनावस्थितै सह पैत्ति स तत्त्वायपरमार्थदित्वात् सर्वेणापि तत्तदुर्णधर्मात्मकेन तत्तढाथमधर्मात्मकेन ची वर्तमान , तद- ७ 10 तदा सखेव पुरुष TO एन 10 उपदेया २ BN का ३ 10 परावाकारक व्यप JO An BN' प्रक्रमा यथा पुरुषम्य ५ 10 amiby fanfurt ६. I0 विद्योदयाभिषेकज १० BS' and BS स यथा 10 omtz पुरुष प्रकारेण BS'च ११ ·३७२ सर्वतोभदम् [अ. १३ नुष्ठातृतया तिष्ठन्नपि भूय पुनर्नाभिजायते न संसारी भवति, यथोक्तेन ज्ञानामिना संसारप्रसवहेतूना बीजस्थानीयाना कर्मणा दाहात् । यथोक्तम्- "वीजान्यान्युपदग्धानि नरो हन्ति यथा पुन । जानदग्धैम्तथा केश नामा मंपद्यत पुन || म्पदार्थ ।। - अत्र च आत्मनो दर्शने यथोक्त ज्ञानमेव यद्यपि मुंग्यतयौपाय , तथा- प्युपायन्तरैर्गौणैरप्यसौ कथंचिद् गम्यते इत्या:- ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साइख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २४॥ अन्ये वेरमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । नपि चातितरन्त्येर मृत्यु श्रुतिपरायणाः ॥ २५ ॥ केचित् सहमसिद्धतत्त्वज्ञाना निरत्तरपरमेश्वरानुप्रभाज ध्यानेनात्मानं पश्यन्ति, यथोक्तवसम्यरूपानुस्मरणेन साक्षात्कुर्वन्ति । अत एव केन क पश्य न्तीयभेदप्रतिपादनार्थमाह-आत्मनात्मान' पश्यन्तीति । किमुक्तः भवति । १ . ७ TO पुनन जायते 10m BN' onit ययोक्त.. स्रष्टा This Is read in the margiu a BS प्रमुख्य ro T130 Morse found at the end of ths COLD mentery on the previous Veratis antten bore All except BN ६. I0 omits this ardha BN' स्वरूपतानु 10 खरूपतयानु ८. 10 omits इति १ BS' And BS' add stafa ३. 10 ·को. २५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३७३ " .. यत्राधिकरणे हृदयादी ध्यानं कुर्वन्ति, येन चान्त करणेन कुर्वन्ति, यच्च ध्यानेनो- पलभन्ते, तत्सर्वं अग्रम्पतयैव प्रत्यवमृपन्तीति तात्पर्यम् । तथा च पराकाष्ठात्म- ज्ञानग्य संप्रत्येताक्ती योग्यतामप्राप्ता अन्ये सात्येन प्रकृतिपुरुषविकरूपेण ज्ञानेनात्मानं पैश्यन्ति ; अन्ये योगेन पातञ्जलादिप्रणीतविधिना समाधिना; अन्ये तु कर्मयोगेन यथोक्तज्ञाननिष्ठतया खरुर्मानुष्ठानरूपेण समाधिनात्मानं पश्यन्ती- त्यात्मज्ञानस्य परापरभेटेन प्रकारद्वयमुपन्यरतम् ; तर ध्यानेनेत्यादिना शुद्ध- ज्ञानमात्रस्वरूपतया उक्त सा न कर्मयोगिनामारूढावस्था, यथोक्तम् " योगासदस्य तम्यैव शमः कारणमुच्यते” इति। कर्मयोगेनेति समु- शयात्मकत्वेऽपि कर्मप्रधाना कर्मयोगिनामारुरक्षावस्था, “आरुरुक्षोर्मुनेयोंगम् " इत्यादिना प्रारुप्रतिपादितेति द्विप्रकार. पर उपाय,, साख्येन योगेन न अपर म्यूलमेदप्रतिपत्तेरनुमानात् । अन्ये पुन दिप्रकारेऽप्युपाये संप्रति योग्यताभावात् एवं यथोक्तेन प्रकारेणात्मानमजानन्तस्तावन्मात्रश्राद्धादि- गुणयोगादन्येभ्यो दृष्टानुमितं तत आप्तेभ्य श्रुत्वावधार्य आगममात्रशरणास्त- मुपासते भजन्ते । तेऽपि तथाविधा श्रद्धालक्षणस्य सिद्धिवीजस्य क्षेत्रीभूता सन्तो मृत्युमतितरन्त्येव अविनाशिनमात्मानं कमेण प्रतिपयन्ते, सत्यार्थाभिनिवे- शित्वात् । यत संत्यमसत्यं च द्वयमपि समवति, विद्यानुगृहीताः सत्यमभि- , इति । IO and BN Add to ६ २. 10 प्राप्तः ७. TO Oinuts यथो...वस्था BS' and Bg' प्रधानाः 10 तावद्रसत्वादि BN' मन्य चासत्य च TO ormits पक्ष्यन्ति...स्मान BN' Ornits IOसायोस .

·३७४ सर्वतोभद्रम् निविशन्ति' मायामोहितास्त्वसत्यम् ; ते च तादृशमेव फलमामुवन्ति । तथा- चोक्तम्- " अमृतं चैव मृत्युश्च द्वयं देहे प्रतिष्ठितम् । मृत्युमापद्यते मोहात् सत्यत्वेऽमृतमाहितम् ॥” इति । उक्तमेवार्थ स्फुटतर प्रतिपादयितुम(मा] अध्यायपरिसमाप्तेरीह- यावत्संभवति किंचित किंचित्संभपति] मचं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २६ ॥ यावत्परिमाणमपरिसड्येय *किंचित्सत्त्व केनचि देन युक्तं प्राणिजात सभवति विद्यते, तत्समें क्षेत्रस्य शरीरभावन परिणताया प्रकृते , तथा क्षेत्रजस्य नानाशरीरत्वाभिमानेन व्यवस्थितस्यात्मन संयोगादनादिप्रबन्धप्रवृत्तादन्योन्यसम्ब- न्धादेतोविजानीहि । किमुक्त भवति । अम्यापर्यवसानस्य नानाचराचरभाव- प्रपश्यस्याविरचितस्वरूपतया प्रकृतिपुरुपयो शरीरशरीरिभानकतया सम्बन्धो निमित्तम् , अन गरीरशरीरिणोविवेक आधः प्रकार ॥ १. BN' निविशन्ते BN यथा ३ 10 गृत्युमपश्यते 10 रेवाद IO संजायते ६. BS' and BS' यावयत् 10 चिन् BN' शरीरित्वा 10 अस्य पर्यव. १", Bs' omits शरीर ८.

·श्लो. २७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३७५ यथाप्रतिपादितस्य ज्ञानस्य तेन गरीरभावपरिणतप्रकृतिविविक्तस्वरूप मुविज्ञाते आत्मनि वेदकत्वमात्रैकलक्षणाव्यभिचारात् सर्वक्षेत्रज्ञप्रतिपत्तिभ्रमनिवृत्तेः' योगी परमात्मनः स्वाभाविकैकयदर्शनात् सम्यग्दी भवतीत्याह- मम मर्येषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्म्वविनश्यन्तं यः पश्यति म पश्यति ॥ २७ ॥ सर्वेषु स्थावरेषु जहमेषु च द्विप्रकारेप्वघ्यवान्तरभेदादर्नेन्तविशेषेप्यपि भूतेषु समं जन्मादिविकाररहितत्वात् निर्विशेपं कृत्वा, तिष्ठन्तं परमार्थनित्यत्वात सदा वर्तमानमीश्वरं स्वतन्त्रं परमात्मानं यो योगी पश्यति आत्मत्वेन प्रत्ययमर्थात् साक्षात्कुरुते, स पश्यति ; तस्यैव सत्यार्थदर्शित्वात् पारमार्थिकं द्रष्टुत्वम् ; तय्यतिरिक्तात्मनानात्वदर्गिन, सर्वे मिय्यादर्शिन इत्यर्थः । कीदृशेषु भूतेषु कीदृशं पश्यति' विनश्यत्सु विनाशान्तजन्मादिविकारमागिर्यु अविनश्यन्तं वेद- कत्वमात्रादेकम्माल्वभावादप्रच्यवमानम् । स हि तथाविधो योगी समुन्मिपितेन यथोपवर्णितेन ज्ञानमयेन चक्षुपा प्रादुर्भावतिरोभावधर्मसंकलयेद्यांशविविक्तस्वरूपं वेदकैकलक्षणं परमात्मानं सर्वावस्थाम्येकत्वमात्मत्वेन साक्षात्कुर्वन् सम्यग्दर्शन अन्ये तु विपरीतदर्शना इत्यर्थः ॥ उच्यते; 10 चेदकमात्रैक ३. 10 वृत्ते योगे ३. BN' जामेषु स्थावरेषु ४. BN' अनन्तमेदेवपि BN' दर्शितत्यात् ८. BN' भागेषु मावादपवमानः १०. 10 यथोक्तयर्णितेन ११. IO and BN' add फर्म १२. 10 वेद्योश १३. 10 एकतत्त्वमतत्वेन BN' एक तस्वमतत्त्वेन 10 मुकृतत्वं BN' outs विनाशान्त ·३७६ सर्वतोभद्रम् [अ. १३ स एव चात्मवानिति तन हेतुमाह--. समं पश्यन्' हि सर्वत्र समयस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २८ ॥ यम्मायोक्तेन प्रकारेण सर्वन प्राकृतभावमैयद्यवर्ग समं सामान्य- संविपतया तुल्यं कृत्वा समवस्थित स्वभावत एव सम्यक् कृतप्रतिष्ठमीश्वरं प्रभु परमात्मानं पश्यन् प्रत्यभिजानन् कश्चिदेवात्मना स्वयमेवात्मानं मत्यम्वभाव न हिनम्ति, अप्रत्यभिज्ञानेन सन्तमेव भावं न प्रापयति । किमुक्त भवति । य एवं- प्रतिपादितेन ज्ञानचक्षुषा क्षेत्रक्षेत्रजविविक्त परमात्मानं नं पश्यति, युक्तो मुग्व्यया वृत्त्या । यथोक्तम्-- . आत्मघात. "योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चोरेणोत्मापहारिणा ॥” इति । कचैवविध परमात्मस्वरूपं पश्यतीत्याह- प्रकृत्यव हि कर्माणि क्रियमाणानि मर्वगः । यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥ ८. १ BA' यक्ष्यति BN' प्रत २ RSNIO समय ४. I0 वो ५. By' ormat, सामान्य 1, 10 ount प्रत्यभि...हिनस्ति 10 अभाव BN क्षेत्रज्ञ Oomsन 10 ममात्मघात IN' चौरेण 10 त्मानुरूप ११ १२.

·लो. २९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३७७ प्रकृतिश्चेतनायेतनविभागेन परापररुपा पाक्पतिपादितद्विपकारा पर- मेश्वरेच्छावगादेव क्षेत्रक्षेत्रज्ञभावेनानादिना सम्बन्धेन सम्बद्धा सती सर्वमिदं जगचित्रं विरचयति । यथा च सप्तमे द्विपकाराया प्रकृते स्वरुपं प्रति- पायोक्तम्--" एतयोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय" इति, अस्मिन्नेध्याये "यावत्किंचित्संभवति" इत्यादिना श्लोकेनैप एवार्थोऽभिहित । तदेवंरूपैया प्रकृत्यैव केवल्या क्रियमाणानि निवर्त्यमानानि नानाशरीरसम्बद्धत्येनावभासमा- नानि कृत्स्नानि फर्माणि विविधा, फ्रिया य आत्मतत्त्वदर्शी पश्यति सम्यड् निरूपयति, स तादृशो योगी तथा तेन प्रकारेणात्मानं प्रभस्वरूपं सत्य- स्वभावं सर्वदा विशुद्धचिन्मात्रस्वरूपे खात्मन्येव स्वप्रतिष्ठं सन्तमकर्तारं परमार्थत सर्वक्रियासु व्याप्तत्वास्वरूपव्यतिरिक्तकार्यनितिप्रयत्नरहितं पश्यति । किगुतं भवति । यथा क्षेत्रजस्य प्रकृत्यमेदाभिमानेन कर्तृत्वम्, न तथा परमात्मन । तस्य हि स्वरूपप्रत्यवमर्पमात्रे मुख्या कर्तृता क्षेत्रर्जस्य कर्तृत्लोद्भावनेन गौणीति योऽय कर्तृकार्यव्यपदेश सर्यो मेदनिबन्धन , भेदश्च मायामात्रविलसिततं , वस्तुसतामवलम्बते, तत एकम्य तत्त्वम्य व्यतिरिक्त कार्यनिनन्धनं कर्तृत्व न वास्तवमिति तात्पर्यम् ॥ । न १ २. ३ Joadds अपि BN' omits एवं To and IN' रूपतया 10 omits a IN' नितिप्रयल 48 10 and IN THE ५. 10 भावेन गोणीति योग BS स च 10 सर्वभेद IO and BN' सि- 10 व्यतिरिक्तादनि ८.

·सर्वतोभद्रम् [स. १३ ३७८ इत्थ चे प्रकृतिपुरपविवेकज्ञानादनन्तर वास्तवमझलक्षणैकतत्त्वविषये पर ज्ञानमाविर्भवतीति प्रतिपादयितुमाह- यदा भूतपृथम्भारमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तार ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३०॥ तदा तस्मिन् काले 'योगी ब्रह्म सपद्यते, यथोक्तपरमात्मनि परमार्थसत्ये एकस्मिंस्तत्वे समापत्तिमामोति । कदा ? यदा यस्मिन् काले विवेकज्ञाननर्मल्यात् सम्यक्सकाशमानसर्वगतकक्षेत्रजस्वरूपो योगी भूताना चराचराणामनन्तमेदाना पृथग्भावमन्योन्य यतिरिक्तत्वमेकस्थ पश्यति एकस्मिन् परमात्मन्यभिन्नसवित्प्रकाश मात्रे स्थिते तदात्मकत्वेनैव वर्तमान साक्षात्करोति । किमनेनोक्त भवति । प्रकाशपदवीजुषा सर्वभावाना प्रकाशमानतामात्राधीनात्मराभाना वास्तवीं पर प्रकाशैकरूपता तैदानुभवति योगी"। यथा च सर्वमेकम्थ पश्यति, तथैव यदा तत एवैकस्मात्त्याद्विस्तार नानाभावमय विभूतिपैतत्य पश्यति, तदा नाम सपद्यते। अनेनापि किमुक्त भवति । विवेकज्ञाननिष्णातनिर्ममतिर्योगी १ १० BS यदानु ૨ 10 and BS' ada pura BN ज्ञानान्तर 10 तत्त्वविपर्ययपर BN तत्त्वविषय 10 यो योगी सपद्यते 10ommits परमात्मनि 10 apd BN 554 TO and BA स्थित 10 omits प्रकाश लाभाना BN लाभभावानां १४ All except BS add योग मित्यर्थ 10 स्मात्तस्माद्विस्ता BSP and RV विभूतिचेतन्य BN विवेक्जशन This noted as an alternative reading in BS IO Foaafa This is noted as an alternative read 18 ८ 118,1a BS* ·श्लो. ३१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३७९ यथैकस्मिंस्तत्वे लीनम् , सर्वमेदजात तदमित पश्यतीत्यर्थ , तथैव तदेवैक तत्त्व विश्वभावभेदात्मना प्रसृत तस्य सर्वासना भावनानात्वप्रतिपत्तिप्रमो 'विगलती त्यर्थ । तथा चायमेवार्थ केनापि विपश्चितानुदित "यत्पृथक्त्वमसन्दिग्ध तदेकत्वान्न भिद्यते यदेकत्वमसन्दिग्ध तत्पृथक्त्वान्न भिद्यते ॥ यद्यत्पृथक्त्व सन्दिग्ध तत्पृथक्त्वान्न गिद्यते ॥” इति । तदेवविधस्य परमात्मनो बहुशोऽप्युक्त लक्षण प्रसङ्गात्सुनराह- अनादित्वान्निर्गुणनात् परमात्मायमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कान्तय न करोति न लिप्यते॥ ३१ ॥ स्वभाव , अय भगवान् परमात्मा पर तत्त्व स्वभारत एव सर्वत्र सर्मदा चाव्याहत ततध सस्मिन् शरीरे स्थितिरनाधितव, तथापि च तंत्रस्थोऽपि प्रतिपादितेकखरुपमाने सुस्थितत्वान करोति, न भिन्नकार्यनिबन्धन कर्तृत्वमनु भवति । ततश्च का कथा कर्मफलानुभवस्येति न लिप्यते । यस्मादनादित्वात् १ ५ २ ३ 10 सववीजजात To oumts विश्व लतीत्यर्य TOसतच JO This and the third ordhas are omitted BS' and BN omgit this and the next ardha ६ BS' and BS* या पृथक्त्वमसन्दिग्ध तत्पृथ क्वान्न भियत 10 निर्मलत्वात् 10 इतसद्भाव B\ xud BS' seitsfo BN' मुक्तितत्वात् ८ १. IO सब ·३८० सर्वतोभद्रम् सर्वकारणत्वात् अत एव निर्गुणत्वा गुणेभ्य उदयव्ययधर्मकेभ्यो निष्प्रान्तत्वात् तैद्विभक्तस्वभावत्वादन्ययो गुणवढ्ययेन विनाशरहित । यद्यप्यनादित्वमव्ययत्य च क्षेत्रजस्याप्युक्तम्, तथापि तस्य गुणमय्या प्रकृत्या सम्बद्धम्य तत्स्वरूपानुविधा- यित्वात् तत्तदुदय अयधर्मकत्वमुपचर्यते, अविद्योदयात् , परमात्मनस्तुपचारोऽपि नास्ति । अत क्षेत्रज्ञवन्न तस्य कर्तृत्वम्, कर्मफलसयोग । न , यथा चैतन्य सर्वशरीरम्यत्वेऽपि कर्मफल्सयोगलक्षणकर सपंर्कामाव , तथोपमानेन दर्शयितुमाह- यथा सर्वगत सौम्यादाकाश नोपलिप्यते । सर्वनावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ॥ यथा सौम्यादणीयम्त्वात्सर्वगत समस्तवस्तुन्यापक देशकालाधनव- च्छिन्नमाहात्म्यमाकाशमवच्छिन्नाव्यविन लिप्यते स्वधर्मेण न सयोज्यते, तथैव सर्वत्र सर्वस्मिन् सुरनरतिर्यगाद्यनन्तभेदेऽपि देहे शरीरव्यापकतया व्यवस्थितो नित्यसनिहितोऽप्यय परमात्मा तद्धर्म सुखदु खादिभिरुत्पादेविनाशादि- १ ६ २ ३ 10 and BN तप्तद्विभक BN विनाशेन रहित Toomats यथा सयोग BN' शरीरस्थोऽपि 10 सपर्कभाष BN' संपर्शमा 10 and BN BIRO IO and BN संयुज्यते ८. BN' शरीरे BN अवस्थित १७. I0 and BN' उत्पादितविना ४ ·लो. ३३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३८१ मिर्वा कर्मफलसम्बन्धित्वाभिमानजन्मभि पलिप्यते, न संस्पृश्यते । तथा चोक्त मात्मविदा केनचित्- यथैकस्मिन् घटाकाशे रजोधूमादिमिव॒ते । संयुज्यते न सर्वाणि तथा जीवः सुखादिभिः ।।" इति । एवं सर्वात्मना कर्मफलसंपर्काभावेऽप्यनन्यसाधारणपकाशकत्वधर्मयोगात स एवैकः क्षेत्रक्षेत्रजन्यवहारप्रकाशक इत्युपमानान्तरेण दर्शयितुमाह- यथा प्रकाशयत्येक कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ यथा येन प्रकारेणाय सकललोकमत्यक्षपरिदृश्यस्वभावो भगवान् भास्करः कृत्स्नमखिलं लोकं नानाभावमयं विश्वमेक एवासहाय, प्रकाशयति स्वखरूपं लम्बयति, तेनैव प्रकारेणायं क्षेत्री सर्वक्षेत्रैज्ञव्यापक एकः परमात्मा क्षेत्रं प्रकाश- यतीति । किमुक्तं भवति ? प्रकाश्यवस्तुनानात्वात्प्रकाशस्य परमात्मधर्मस्य यदि परं नानात्वोपचार , परमार्थतस्त्वेक एव सकंल्पकाश्यवस्तुप्रकाशक , प्रकाशत्वमाने , ५. 10 क्षेत्रव्यापकः द. 10 प्रकाशपर BN' सकलवस्तुप्रकाश्यवस्तुप्रका. १. BS' and BS' #454 २. An except BN'जीवाः 10 सर्व कामना BN' सर्वलोक IO सम्भवति f. BN amaits et शक: प्रकाशकत्व- 10 प्रकाश: प्रकाशक्त्व ·३८२ सर्वतोभद्रम् [अ.१३ चोपमानोपमेयभावो रविक्षेत्रिणो । यथा हि रवि गाना प्रकाशको ने तथा क्षेत्री , तथाहि कुतश्चित्कारणालब्धात्मना घटगवादीनामर्थाना अभिव्यञ्चकत्व- मात्रेण रवि प्रकाशको न जनकत्वेन , क्षेत्री तु प्रकाश्यत्वापादनेनैव तान् जनयति , अतो जनकत्व तस्येति प्राक् प्रतिपादितमेव ॥ . . तदित्यरूपमध्यायेन क्षेत्रक्षेत्रजपरमार्थलक्षणतत्त्वत्रयनिर्णयमुपमहरलाह- क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरवमन्तर ज्ञानचक्षुपा । भृतप्रकृतिमोक्षं च ये निदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥ . ये योगिन एवमुक्तेन प्रकारेण क्षेत्रम्य शरीरभावेन परिणताया अपराया प्रकृते , तथा क्षेत्रज्ञस्य नानाक्षेत्राहङ्कारावष्टम्भेनावस्थिताया जीवरूपाया पराया प्रकृतेन्तर विशेष परस्परविविक्त स्वरूप विदुर्जानते । केन ? अमानित्वादिना तत्त्वदर्शनपर्यन्तेन जानेनैव चक्षुषा । न केवल तयोरन्तर जानते, यानद्धता प्रकृतिमोक्ष च ये जानते , भूतात्मिका चेय प्रकृति स्थूला निर्दिष्टा , ततो मोक्ष पुनस्तत्र प्रवेशाभावादात्यन्तिक बन्धत्याग ये विदन्ति , किमुक्त भवति ? क्षेत्रक्षेत्रजयो परस्परविविखरूपावगममात्रमागमोपपत्तिपरिशीलनद्वारेण कदाचि १ १ - 10omts न All except Bs'sdd च 10 शेतुप्रकाशत्वा BN' परमामलक्षण 10 परमार्यरक्षण तत्त्रयमध्याय. 10 प्रकृति TO and BN' अनतर 10 प्रकृति BS' and BS44 TO पिविस्तमुफ्तख ... I0 omuta परि...भवति ८ १ मुपस ·श्लो. ३४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् .. . संभवति, न तु तावता प्रकृतेक्षि प्रभवति । स हि तद्विभत्तात्मस्वरूपनित्या- वाहितत्वेनैव भवति ; ततः पृथगुक्तं भूतप्रकृतिमोक्षं चेति ; ते एवंविधा. परं निरुत्तरं तत्त्वं सप्तमे परतरप्रकृतित्वेन प्रतिपादित परमात्मानं यान्ति प्रतिपयन्ते, तदभेदलक्षणं परी सिद्धिमधिगच्छन्ति । ओम् ॥ भविभिरविलैर्नित्यं तापत्रयीपरिशोपिता- त्परमविरसारखेनागोगो यत फिल भुज्यते । चिदमृतघनाद्वोऽध्यायात्त्रयोदशत झुतै- वचनपते सिनी सूता विमुक्तिफलश्रियम् ।। इति श्रीराजीनारामविरचिते वाकयान्वियमाने सर्वतोभद्रनाग्नि भगवद्गीताविवरणे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १ ५ २. BN' omits त एवंविधा. TO प्रतिपादयितुं BN' प्रतिपादितपर BN' प्रपद्यन्ते BN' And IO भोगी 10 तत्वोध्याय All except TO सिम 10 प्रियाम् BN' श्रीमद्राजामवरामकषि- EN' adds पाक्यान्षियमान्ने ३ ८ ४, ९ ·॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः ॥ । त्रयोदशाध्यायपरिसमाप्ती मूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदु." इंति यदुक्तम्, तत्र भूतादिविकारभावमापन्ना प्रकृति किल भूतप्रतिशब्देनोक्ता; ततश्च तस्या कारणभूतं प्रकृत्यात्मकं तत्त्वमस्तीत्युपगतं भवति ; सदभ्युपगमे च परब्रह्माद्वैतसिद्धान्तता शास्त्रस्यास्य विरुद्धयते। इह हि नित्यैकचित्प्रका- शात्मकम्यभावपरामर्शप्रभवपरानन्दलक्षण तत्ताइक्वभावसुव्यवस्थितमात्मतत्त्वं पर- ब्रह्मशब्दाभिधेयमेकमेव परमार्थसत्त्वेनागमोपपत्त्युलभृषिसंवादिसिद्ध प्रवन्दत प्रतिपादितम् , यस्य "अनादिमत्परं ब्रह्म" इत्यादिना लक्षणं कृतम् । ततश्च प्रकृति म द्वितीय तत्त्वमन्नित्वेन कथं सिद्धयति । किं वा तम्य स्वरूपम्' कोशमेवापरब्रमस्वरूपेण तत्त्वेन तस्य सम्बन्ध इति येन ज्ञायते, तथाभूत- प्रकृतिद्विविधोक्ता, शरीरात्मना विपयात्मना च परिणामात् ; तत कथमात्मनो मोक्ष , किमत्यन्तपरिहारेण, अन्यथा वा । तत्राद्यपरिहारस्तावदिह नाभ्युपगत । तथा चोक्तम्- "अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्मायमव्यय । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥" + २ BN omits Big BN उपलब्यवि ५. I0 and BN' अस्ति तेन BN' कीडशो वा ३ IOस्मक .

·श्लो. १] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३८५ तथा- " इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः" इत्यादि । अनेन शरीरभावपरिणतयाः प्रकृतेरत्यन्तपरिहारेण मोक्षो नाभ्युपगत । तथा विषयभावेन परिणताया अपि नात्यन्तपरिहारोऽभिमत', यदुक्तम्- 'रागद्वेषवियुक्तैस्तु विषयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ।। " " तथा- सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्या विद्वांस्तथा सक्तश्चिकीपुलकिममहम् ॥" इत्यादि च । एवं कथं विषयरूपाया. प्रकृतेर्मोक्ष इति येर्ने ज्ञायते तदुभया- र्थविषयज्ञानं सूक्ष्मत्वात्प्रकटं तत्र तत्र प्रागुक्तमपि पुनर्वत्तुं प्रतिजाननाट्यसा- पूर्व भगवानुवाच- परं भ्यः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यद् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे पर सिद्धिमितो गताः॥१॥ उक्तेन रूपेण परं प्रकृष्टं भूय पुनर्वहुतरं या जानानां क्षेत्रजादिविषयाणां मध्ये उत्तम प्रधान ज्ञान प्रकर्षेण कथयिष्यामि । पक्ष्यमाणेन ज्ञानेन पूर्वोक्तानी १. २ 10 nd BN'omita All treept BN' तदुक्तं All except BN' प्रकृति 10 omita 10 सिद्धिमुपागता. ६. I0 amits प्रधान शान 10 पूर्वोक्तानामसम्या 49 ·३८६ सर्वतोभद्रम् [अ.१४ सम्यक् प्रतिपत्तिर्भविष्यतीनि तेषा मध्ये तस्योत्तमत्वम् । अत एवाह-यद्विदित्वा पूर्व मुनय, संयमिनः परां सिद्धि पैरसमापत्तिरक्षणा प्रकृष्टां फसम्पत्तिम् इत. संसारात् प्राप्ता. ॥ यतोऽस्य जानस्यायं प्रभाव:- इदं जानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । मैंगेंऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्ययन्ति च ॥२॥ इदं चक्ष्यमाण ज्ञानमाश्रित्य मुगृहीतं कृत्वान्येऽपि योगिनो मम साधयं मनायाभेद प्राप्ता सन्त एतज्ज्ञानशून्यक्षेत्रज्ञान्तरवत् सर्गप्रलययोरपि नोत्पादविनाशयपदेशभाजो भवन्ति, पारमार्थिकनित्यत्वाभिव्यक्ते. ॥ अथैतत् ज्ञानं वक्तुमाह- मम योनिर्महद्ब्रह्म तमिन् गर्भ ददौम्यहम् । मंभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥ .. १. To and BN* add सर्व एवं BN' परमापत्ति ३. I0 and BN' पलनिष्पत्ति ४. All eccent BN' सर्गोऽपि BN' व्यथन्ति BN' omits पश्यमाणं 10 भूत्वान्येऽपि Bs' and BS' कृत्वान्योऽपि ८. BN' omits व्यपदेश ९. 10 नित्साभिन्यक्ते. BS' and BS' at ११. 10 दधामि ·लो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३८७ यदेतत् भूतप्रकृतिकारणभावेन व्यवस्थित तत्त्वं परब्रह्मणो भिन्नत्वेना- शक्ति तत्तस्मात्परमार्थतो न भिन्नम्, बौव तत् ; किंतु महत् , तदपेक्षया स्थूलम् ; यतो वेद्यतया परामृप्यमागं मम परब्रह्मस्वरूपस्य जगद्भावक्रोडनकोत्पादनादि- कारणत्वाद्योनि. तत्तस्मिन् । परमार्थतो हि योनिभूते ब्रमण्यहं गर्भ ददामि, संविलक्षगलपीयसंक्रान्ति करोमीत्यर्थ । किमनेनोक्तं भाति ? यथोक्त- लक्षणपरब्रमस्वरूपं परामृशन् प्रकृतिलक्षणं तत्त्वमवमासयामि, तस्येदन्तायामपि चित्प्रकाशानुप्रवेश विना प्रकाशमानत्वाभावात् कमपवरत्वम् , व्यवच्छिन्नवेद्यस्वरूप- त्वातु स्थूलत्वमिति सकलजगढ़ावभेदैहेतुभूतेदन्तात्मकं महद् ब्रह्म मम जग- सिमक्षारसिकस्य योनिस्थानीयम् । अत एवाह--सर्वभूतानां चराचराणा सम- स्ताना प्राणभृता ततम्नस्सादिव नया परामृप्यमाणात्स्वभावादेव सभव उत्पति.। तदेतदत्यदुतरूपत्वं पारमेधा मायाशाने सुप्रमुद्धावसेयपरमार्थमनेन प्रतिपादि- तम् , यन्मनागपि मरूपपत्यभाये सतीत्थं नानाजगद्गाचपपञ्चरूपतयावभास- गौनत्वम् । एतांविधमार्थावत्व गर्मीकृत्य स्वरूप मा प्रतिगदितम्- "देवी ह्येपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायाम तितरन्ति ते ॥" इति - ८ 10 परं २ Bs' and BS' omit तत् ३. 10 उत्पादन धिकरणत्वात् BN उत्पादन धिकरणात् ४. Allercopt IO MA हि महति ५ BN' इदन्तयापि .. BN' रूपत्वात् तत्स्यूल BN मेदव BN' and IO orntt एव N' पारमैश्वर्य १० All ercept I0 प्रच्युताभावे 10 मानमेतच १२. DN' मायामेता तरन्ति ·३८८ [भ. १४ मर्वतोभद्रम् अथ लौकिकार्थरूपंणगीकारणे योन्यादिशब्दप्रयोगोऽत्र यः कृतः, तमेव स्फुटीकर्तुमाह- मर्वयोनिषु कौन्तय मृतयः भवन्ति याः । तामां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥४॥ पर्वयोनिषु समम्तेपु भावाभिव्यक्तयधिकरणभूतेषु क्षेत्रेषु स्न्याधाश्रितेषु या मूर्तयो जरायुजलादिचतुरुत्पतिमाश्चतुर्विधस्थानमैदेनाकृतयो भूतानां संभवन्त्युत्पद्यन्ते, तासां• सर्वासा यधाप्रतिपादितम्वरूपं महतोदन्तासामान्य- लक्षणं प्रकृत्यात्मकं योनिः मुख्यमभिन्यक्तयधिकरणम् । तस्यां च योनो संविल्ल- क्षणम्य बीजस्य खवीर्यय॑ प्रदानादहं पिता। यथा कश्चित् बामणादिपुरुषो भार्यात्वेन परिगृहीते पनिताक्षेत्रे सन्तानोत्पादनाय चीर्यमवसृजन् गर्भमादत्ते, न ने रूपान्तरमासाढयति, एवमहं स्वरूपादप्रच्युत एव यथोक्ते महति ब्रह्मणि जगदाबहेर्नु संविलक्षणे बीजमवमुजामीति स्वरूपापच्युतिमात्रेऽपि तत्त्वेना- स्मनोऽधिकरणमात्रत्वेने योनित्वेन स्थूलम्य ब्रह्मणो रुपणं नानाभावहेतुत्वे बीजेन चिदंशस्य निरूपणमिति । यथा राधिकरणभूता योनिमन्तरेण सन्तानाभिव्यक्तयभावः ७. BN' यतः १. I0 रूपेण २ BN' करण ३. 10 च्यादिश्रित 10 प्रशरी: 10 लक्षणप्रत्यात्म BN लक्षणप्रकृयात्म BN'वीर्यप्रदा- All orcept BN' आदिः पुरुषो S. BN' omits T १०. BN' मात्र पितृत्वेन ११. 10 आत्मनः कारणमात्रण १२. BS* मानत्वयोनित्वेन १३. BN' निरूपण 10 पं ·सो. ५]] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३८९ ऐरुपीर्यस्य, एवमिदनापरामर्शमारसम्पम्थूलत्रमात्मकप्रकृतिमन्तरेण सिसृक्षो. परमेश्वरस्य जगौरकीडनकोद्भवचिस्तक्षणम्य वीर्यम्येत्यर्थ । एवमिटमिति परामृष्यमाणं स्वरूपमेव प्रकृति , न वस्त्वन्तर किंचित् । तम्यापरस्य ब्रह्मण प्रकाझ्यप्रकाशकभावलक्षण सम्बन्ध । स च प्रकाशाद्वैतं विना न घटते, प्रकाश्यम्य प्रकाशपतामन्तरेण तथा स्वरूपलाभाभावादिति प्रतिविषयं तावत् -- जानमुक्तम॥ इदानीमे लब्धजन्मनाम्या शरीरादिभारेग न्यबस्थिनमूतादिविकार- रूपाया कथं निमाक्ष त्यभेदार्थविषयं ज्ञानं निर्णीयते । यत्र येपा प्रतिपादित-- म्वरूपा प्रकृति , सा गरीरविषयभावनामासमाने खरिकारे प्रकृत्यादिभिश्च देहिन बंधाति, येन तत्परिहारादेव ततो निमोक्ष स्यात् , कि तु यै प्रेरिस्ते संवेद्य- तामापधन्ते, ते प्रकारा देहिनमहारगमकाराभ्या निननन्ति । ततस्तेभ्यो निर्मोक्षो भूतप्रतिनिमाक्षो भानीति क्रमेण प्रतिपादयितुमाह- मत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभगाः । निननन्ति महागाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५ ॥ ६ १. IO पुरषरूपस्य २. BN' द्भावनकी ३. BS'दावाभावधिरक्षणस्य BN तस्या ५. 10 प्रकाशत्वेन ते बिना BN' सापलामभावात BS' वरूपलाभात All except BN ar la JO इत्येतदर्थविषय BN' प्रतिबनाति ८ ९ ". BN' विकार ·सर्वतोभद्रम् [अ. १४ परमार्थनो नित्यत्वादव्ययं विनागरहितम् ; अतश्च जन्मरहितमपि टेहि- नमात्मानं यथोक्तप्रकृतिसमुत्था गुणाः सत्त्वाद्यभिधाना वक्ष्यमाणस्वरूपा वक्ष्य- माणेन प्रकारेण निबध्नन्ति, विनाशोत्पादकदेहाहङ्कारारोपणधर्मानुविधायित्वाद- स्वतन्त्रीकुर्वन्ति ॥ कमिति तेषां बन्धकल्वेन विभागमाह--- तत्र सच निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन वनाति ज्ञानसङ्गेन चानय ॥ ६॥ तत्र तेंपा मध्ये सत्त्वं नाम गुणो जानसझेन वनाति, नियतविषयं नियत- करणाधीनं यज्ञानं तत्र य. सा. 'इदमहं जानामि' इत्यभिमानेनामक्तिः तल्लीनत्वम् , तेन परतन्त्रीकरोति । . तथा सुखसझेन अधाति सुखं तभीष्ट विषयमाप्त्या विषयान्तराकाङ्क्षानिवृत्तिपर्यवसायिनी नितिः । तत्र सहः 'सुखितोऽहम् ' 'मुख ममास्ति' इति याहारममकारावष्टम्भेन तडीनलं तेन परतन्त्रीकरोति' कुत । यत एवंखभावं" तन्निर्मलचादीवरकनमोलझेगमलविव्यक्तस्वरूपत्वात्मका- शकं विषयप्रथाकारणम् , अतो ज्ञानमझेन बधाति । अनामयं रजोविविक्तत्वात 1 । १ Bs' and BS' कथमिदं २. BN' संपेन ३. I0 करणाधान ४. I0 शक्तिः BS MH BS तितली ६. BN' अभीष्ट ७. BN'नित्तिः ८. I0omits तत्र १. 1OAdas हि १०. BS' and BSAdd सत्त्वं ". BN'अवारक १२. 10 omits लक्षण...तो १४. BN' करणं 10 मयरजो ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् प्रवृत्तिदु खात्मकेनामयेन रहितम् । अत सुग्वसझेन वनाति, समत्वात् । जान सैनः पूर्व न्याव्यात ॥ रजो रागात्मकं विद्वि तृष्णामाङ्गसमुद्भयम् । तनिवभाति कान्तय कर्मम न देहिनम् ॥७॥ रज संजं गुणं रागात्मकं सुखाभिलापरूपं जानीहि । अत एव तृष्णा- सहसमुद्भवमनादिप्रबन्धप्रवृत्त्वात् । तृष्णा विषयरसपिपासा ; तत्र सर तदेकली- नत्वम् ; तत समुद्रवो जन्म यम्य तत्तादृशं जानीहि । तदेवस्वभाव रज कर्मस न क्षेत्रज वनाति । कर्मरागप्रयुक्तस्येप्टविषयाहरणानिष्टविषयपरिहारेण प्रवृत्ति , तत्र तत्परत्वम् तेन नियतकार्यकर्तृताभिमानरूपेण पैरवशीकरोति ।। सा., तथा- तमस्त्वज्ञान विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तन्निवनाति भारत ॥ ८॥ तमोरक्षण पुनर्गुणमनानजं प्रकाशखभावसत्त्वगुणप्रविविक्तत्वात् ज्ञान- भावप्रभवम् , ततश्च सर्वशरीरिणा मोहन ज्ञेयविषयोप्रतिपत्तिजननं जानीहि ; तत्तथा- ६ ७ १. BS' and BS* सच्च All except 10 देदिना ३ 10 प्रारब्धयत्ततृष्णादिविषय BN'सासन लीनत्व 10 पराकरोति All otcept BN HIRA 10 पर्तृगुण BN' And BS' यतभ IO विषयप्रवृत्त्यावृत्तिजनन ·३९२ सर्वतोभद्रम् [अ.१५ विध तम प्रसादेनोपायोपैयविवेकनिरपेक्षत्वेन, तथालम्येन प्रवृत्त्यात्मकरजोवि विक्तरूपत्वात् कार्येष्वनुद्वेगेन , तपा निद्रया मोहनरूपण सर्वेन्द्रियशक्तिविरामेण देहिन बध्नाति नियच्छति, इति गुणत्रयस्य स्वरूप बन्धप्रकारश्च प्रतिपादित ॥ - इदानीं यस्मिन् खकार्ये सति यस्य गुणम्योपो भवति, तथा तस्वरूप प्रतिपादयितुमाह- सचं सुख मजयति रजः कर्मणि भारत । ज्ञानमावृत्य तु तमः प्रमादे मजयत्युत ॥९॥ सुखलक्षणे सत्त्वगुणकार्ये सति सत्त्व सजयति, सभ्यगतिशय लभते एव रजोगुणकार्ये कर्मणि रज सजयति । तथा प्रमाटे पूर्वोक्तलक्षणे संति तर्म सजयति । कि हत्या ? ज्ञान विषयागममात्य तिरम्बत्य ।। अथैपामन्योन्याभिभवृतित्व प्रतिपादयितुमाह-- रजम्तमश्चाभिभूय सत्वं भारत वर्धते । रजस्मच तमश्वर तमः सत्वं रजस्तथा ॥१०॥ रजम्नमसी अभिमूय न्यक्कृत्य सत्त्वगुणो वर्धते । विमुक्त भवति । यदा सत्त्व विवृद्ध बलवदति, न तदा तदितरो गुण स्वकार्यमारभते । एत्र ४ १. V प्रमादेन 10 HE7**31. Thi 13 noted 48 An alternative read ६ TO anl BN out thrs wond 10 and BN mit afa 10 सजयति तम B' भवनिवृत्तित्व ८. I0 and EN' सत्वं दृद ing in BS' IOतदा ·लो. ११] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३९३ तमःसत्त्वे अभिभूय रजोगुणो वर्धते । तथा रज.सत्त्वे अभिभूय तमोगुणो वर्धते ॥ अथैषां गुणानां विवृद्धत्वव्यञ्जनानि लिङ्गान्याह-- सर्पद्वारेषु देहेऽस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञानं यदा तदा विद्याद विवृद्धं सत्चमित्युत ॥ ११ ॥ लोभः प्रवृत्तिरारम्भः कर्मणामशमश्च तुः । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भैरतर्पम ॥ १२ ॥ अप्रकाशोप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्ध कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ अस्मिन् शरीरे यदा यस्मिन् क्षणे सर्वद्वारेषु श्रोत्रादिपु प्रकाशः स्फुट- मसन्दिग्धं कृत्वा ज्ञानं शब्दादिविषयसंवेदनमुर्पद्यते, तदा सत्त्वगुणगभिभूत- रजस्तमस्कत्वाद्विवृद्धमुपचितमिति जानीयात् । तथा रजसि प्रवृद्धे अभिभूतसत्त्वत- मस्कत्वादुपचिते संति एतानि लिङ्गान्युत्पद्यन्ते । तद्यथा लोभै इष्टविपये १ To and BN' तथैषा २. TO and BN' अशमः स्पृहा, This is an alternative rooling in BS' ३. 10 फरनन्दन ४. 10omits this verse. ५. BS' and BS' HIC 60 ६. BN' and BS' उपपद्यते 10 अगिभूय Iosud BN'यदा BS' यथा ९. Toomits सति १०. Ioomits तथा ११. I0 लोभोऽनिष्ट ·सर्वतोभद्रम् ३९४ . प्राप्तेऽपि नैव निवृति , तदाहरणार्थ प्रवृत्तिरुन्मुखीभाव , सतश्चानन्तरमारम्भ क्रिया तदाहरणव्यापार इत्यर्थ । तथा प्राप्तऽपि कस्मिंश्चिद्विपये विषयान्तर विषयाणा क्रियाणामशम शान्त्यभाव । तथा कुत्तृष्णाभिलाषो राग इत्यर्थ । तथा तमसि विवृद्धे सत्त्वरजोऽभिभवात् व्यवले सत्येतानि लिहानि जायन्ते । तद्यथा प्रकाश सत्त्वगुणाभिभवात् प्रकाशाभावो विषयासवेदनम् , तथा रजोगुणाभि- भवादप्रति क्रियाभाव । ततश्च खय विवृद्धत्वात् प्रमादमोहायुक्तलक्षणाविति ।। अथैषा वृद्धौ सत्या प्राणप्रयाणे सति विशिष्टलोकान्तरमाप्तिनिर्देशन बन्धहेतुत्वमेव प्रतिपादयितुमाह- यदा सत्वे पियुद्धे तु प्रलय याति देहभृत् । तदोत्नमविदां लोकानमलान् प्रतिपद्यते ॥ १४ ॥ रजसि प्रलय गत्या कर्मसनिपु जायते । तथा पॅलीनस्तमसि मूढयोनिपु जायते ॥ १५ ॥ यदा यस्मिन् काले सत्त्वगुणे विद्ध वलवति सति देहभृत् शारीर प्रलय याति, विनाशव्यपदेश लमते, तदोत्तमविदा प्रकृष्टज्ञानाना देवादीना सम्बन्धिनो १ BS'हरणस्य २ Tin ३ ८ IO and BS'प्राप्तोऽपि To मसररजोऽभिभावात् प्रकाशा भावात् IO omits eu HITEL BS' and BS' TE Io adds हेतुत्वेन 10 तमसि लीने तु BS: notes this 89 alternative reading O गुण 10 विनाश BN तत्तदोत्तम To omits तदो. लभदे ६ ·लो. १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ३९५ लोकान् भुवनानि सत्त्वगुणमयत्वादमलान् विशुद्धान् प्रामोति, तर जात- व्यपदेश लभते। तथा रजसि प्रवृद्धे सति प्रलीनः सन् कर्मसलिए रजोगुण- प्रधानत्वात् ततक्रियाविशेषेपरेषु मर्येषु जायते। तथैव तमसि प्रवृद्धे प्रलीनः सन् मूढयोनिपु तिर्यक्स्थावरादिपु तम.प्रधानेषु जायत इति ॥ प्रयाणसमये सत्त्वादिगुणदौ फलनिर्देशार्थमाह- कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १६ सुकृतस्य सत्त्वविवृद्धौ सत्यां यथाशाख सम्यगनुष्ठितस्य कर्मणो यज्ञादेः क्रियाविशेषस्य सात्त्विकं सत्त्वगुणादागतं निर्मलं विशुद्धं विशिष्टज्ञानसुखस्वरूप फलं भवतीति शेषः। रजसस्तु रजोविद्धौ सत्याम् , यथाशास्त्रं कर्मण इत्यर्थः, दुःखं फलं संशयादिदुष्टचित्तत्वात् श्रद्धादिगुणविशुद्धयभावे यत्कर्म क्रियते तत्प्रवृतिलक्षणं दुःखमेव फलतीत्यर्थः । एवमेव तमसो विवृद्धौ सत्यां कृतस्य कर्मणो मोहादिदुष्टचित्तत्वाच्छास्वैपरीत्येन प्रयुक्तस्याज्ञान मोह एव फलम् ॥ BS' and BS' जातस्य व्यप All exceptIO तदा ३. BN' ormits सति TO विशेषणपरेषु ५. I0 omits तथैव....जायते ६. BN' गुणविवृद्धी Bs' and BS'मेदादि 10 शास्त्रविधिवेप. All except BN' ज्ञान ·सर्वतोभद्रम् [अ.१४ संग्रहेणैतदेवाह- सत्चात्संजायते ज्ञान रजसो लोभ एव च। प्रमादमोही जायेते तमसोज्ञानमेव च ॥१७॥ स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ एतस्य सत्त्वादीना गुणागा पृथक् स्वरूपसमुदायाचारफलादिभेदप्रपञ्च- प्रतिपादनस्य सर्वास्थवस्थासु तेषां वैधैकैस्वरूपताप्रतिपादनतात्पर्य वेदितव्यम् । अस्य च प्रयोजनमाह--- ऊर्ध्व गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्या अधो गच्छन्ति तामसाः ॥१८॥ नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रटानुपश्यति । गुणेभ्यश्च पर वेति मद्धावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ स्पष्टा श्लोको। गुणानेतानतीत्य त्रीन् देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ २० ॥ 1. BS* notes le as ab alter native reading. २. 10 फलानि भेद ३. IOविधैक ४. 10 विदितम् Bs' and Es' मृत्युमरश्ते ·लो. २१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् शरीरविषयादिभावेन परिणताः सर्वे प्रकृतिविकाररूपा भावा देहसमु. द्भवाः । सति हि देहे शरीरविषयात्मकत्वेन समुद्भवन्तीति तथात्मनैवोपलभ्यता- मभिप्रपद्यन्ते । तानेतान् प्रतिपादितखरूपान् श्रीन् सत्त्वादीन् गुणानतीत्य वेद- कैकस्वभावात् खात्मनो व्यतिरेचनेन निस्तीर्य देही क्षेत्रज्ञः तद्व्यतिरेचनादेव शरीरादितो निवृत्ताहकारममकाराभिमानत्वात् शुद्धचिन्मात्रखभाव एवं प्रतिष्ठित- तात्त्विकाहङ्कारो गुणमयशरीरादिभावप्रतिबद्धैर्जन्नमृत्युजरादुःखैरुत्पादविनाशपरि णामलेशैविमुक्तो विवर्जितः सन्नमृतं परब्रह्म परमात्मानमश्नुते प्राप्नोति, तद- भेदं गच्छतीत्यर्थः । किमनेनोक्तं भवति ? गुणेभ्यः प्रतिपादितस्वरूपेस्ट आत्मनः सामाविकविविक्तत्वभावनाभूतपतेर्मोक्षो न तु शरीरविषयादिरूपाया स्तस्याः परिहारमानं मोक्ष इति । . अथ गुणातीतस्वरूपं विशेषतो जिज्ञासुः अर्जुन उवाच- कैलि खीन गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। किमाचारः कथं चैवांस्त्रीन गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ कैलिनेरभिव्यञ्जकैलक्षणैरेतानुक्तरूपान् गुणानतीतो भवति, तेभ्यो विमुक्तः संपद्यते। यश्च गुणातीत स किमाचार.? किं तस्य चेष्टितमित्यर्थः । १. 10 समुद्धता भावाः २. 10 देवः All except EN' मानित्वात् ४. BN' सात्त्विक BN'परं ६. 10 विवित्तभावना ५. I0 परिहापनम् ८. All except BN' गुणातीतो ९. 10 omits तस्य ·३९८ सर्वतोभद्रम् (म. १४ केन च प्रकारेण तीनतिर्तते व्यतिक्रामति ! गुणातीतत्वप्राप्तिहेतु को विधि - इति प्रश्नचयनिर्णयार्थमुत्तरं भगवानुवाच- प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहमेव च पाण्डव । न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति ॥ २२ ॥ उदासीनवदासीनो गुणैर्यो न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्ये योऽशस्तिष्ठति नेङ्गते ॥ २३ ॥ समदुःखसुखस्वतः समलोटाश्मकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥ २४ ॥ मानावमानयोस्तुल्या तुल्यो मित्रारिपक्षयोः । सर्वारम्भफलत्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥ २५ ॥ स एवंविध श्लोकचतुष्टयप्रतिपाद्यविशेष विशिष्टो गुणातीत उच्यते इति सम्बन्ध । कोऽसौ : य एतानि वस्तूनि सप्रवृत्तानि सम्यगभिव्यक्तानि सन्ति न द्वेष्टि समाधिविपर्ययत्वातेषु प्रीति नै भजत इत्यर्थ । तथा निस्चान्यरब्ध- वृत्तय एवैते भवन्त्यिति न प्रार्थयते' इत्यर्थ । कानि तानीत्याह-प्रकाशं सत्त्वगुणस्य विवृद्धयमिव्यञ्जकं ज्ञानादिरूपं लिङ्गम् ; तथा प्रति रजोगुणस्य 10 एतान् १. २. 10 गुणातीतप्राप्ति ३ IO निश्चयार्थ ४. Bs' and BS' इत्येव IO and BN' सा खिनः] ८ ६. I0 and BN' विशेषण Jo omits प्रीतिन 10omits तथा... .इत्यर्थः ९. BN'प्रार्ययन्ते BN'omits तथा " 10 omits प्रवृति.... BS'स्वस्थ, ...तया ·श्लो. २५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तथाविधं क्रियात्मकं लिङ्गम् ; तथा मोहं तमोगुणस्य. तादृशमेवाज्ञानात्मकं लिझम्-इत्येतेषु सत्त्वादिगुणवृद्धिचिभूतेषु वस्तुपु प्रवृत्तिहेतुपु निवृत्तिहेतुपु वा नित्यनिर्विकारस्वरूपप्रतिष्ठत्वात् यो रागद्वेपाभ्यां मनागपि नानियते स गुणातीत उच्यते-~~इत्येतन्मुल्यं गुणातीतसतालिहम् । एतच गुणातीतलक्षणमुक्तं वक्ष्यमाणं च द्वितीये स्थिरमज्ञत्वलक्षणकथनप्रसन प्रतिपादितमिहाप्यनुवर्तनीयम् । ननु प्रवृतिमोही प्रवृत्ती सन्ती रजस्तमोविवृद्धिलिङ्गगूतौ अप्रकाशलात् द्वेप्यौ भवतां नाम योगिनः; प्रकाशस्तु सत्त्वविवृद्धिलिङ्गभूतः प्रवृत्तः सन् कस्य द्वेप्यो' भवेत् ? येनोक्तप्रकाशं प्रवृत्ति यो नै द्वेष्टि सं गुणातीत इति । अनोच्यते---इहाभ्यासयोगिनो रजस्तमोलिङ्गवत्सत्त्वलिङ्गमपि प्रकाशात्मकं प्रवृत्तं निषेध्यत्वात् द्वेष्यं भवति । तथा च पातले चितिशक्तिखरूपमुक्त्वा सत्त्वगुणा- मिका चेयम् , अतो विवेकविपरीतख्यातिः इति । अतस्तस्यां विरक्त चित्तं तामपि ख्याति निरुणद्धीयुक्तम् । कर्मयोगिनस्तु गुणातीतदंशाधिरूढस्य विशे पोऽयमुक्तः, तत्प्रकाशमपि प्रवृत्तं द्वेष्टि। न च तस्य निर्वृतिमभिकाङ्क्षति । तथा हि सति द्वेपरागानुपसात् गुणातीतता न घटते । तेन विशुद्धखभावाप्रच्युत- संविदेः प्रकाशादीनि प्रवृत्तानि निवृत्तानि वा हेयतयोपादेयतया वा यस्य द्वेषरागौ १. BN' omits तमोगुणस्य 10 omits Turer only २. BR'नाध्रियते To ormats प्रवृत्ती...लिङ्गभूतः BN and BS* omit this word. IO देषः ६. All exeept IO उक्त प्रकाश ७. BN' प्रतं ८. BS' and BS' येन ० विपरतिविवेकख्यातिः 10 दशाविकृतस्य ११. BS' outs वि ११. 10 निति १३. BS' संविदाः ४.

·सर्वतोभद्रम् [म. १४ " नोद्भावयत स गुणातीत उच्यते । तदेतत् गुणातीतं रिङ्गमित्यर्थ । तस्य लिङ्गान्तरमाह उदासीनवदसीन " इत्यादि । यो गुणै प्रवृनिवृत्चैर्वा न विचाल्यते, स्वरूपान्न प्रच्यवते, स गुणातीत इति सम्बन्ध । कुतो न विचा- ल्यते इति हेतुंगर्भ विशेषणमाह-" उदासीनवदासीन" इति । य परस्य मुख दुख वा प्रवर्तमानं तेनामिश्रीभूतचिचत्वात्स्वस्थो निर्विकारस्तटस्थ एव पश्यति, स उदासीन इत्युच्यते। तेन तुल्य स एव प्रकाशादिप्रतिनिवृत्त्यो परकीययोरिव निर्विकार एवासीन स्वरूपविश्रान्त । अत एव ये गुणा वर्तन्ते प्रचिमनुभवन्तीति एतापतिज्ञो बोद्धा संस्तिष्ठति, खस्थितिं भजते। अत एव नेइते, न स्वरूपाञ्चरति स गुणातीत उच्यते । सदस्य लिङ्गमित्यर्थ । एतेन कैरिङ्गैर्गुणातीतो भवतीत्यत्रोत्तरमुक्तम् , किमाचार इति । अत्रोतरमाह-सम- सुखदु ख[दु खसुख] इत्यादि। सुखदु खस्वप्म इति सैत्त्वरजस्तमोवृत्तय उक्ता । समा अविशेषेण निरूप्यमाणत्वात्तुल्यास्ते यस्य स तथोक्त , न सुखे प्रीयते, न दुख द्वेष्टि, न खप्ने मुह्यति—इत्येवविधस्तस्य समाचारस्तुल्यो मित्रारिपक्षयोरिति । एतदन्तमनयैव दिशौ किमाचार इत्यस्योत्तरमेतत् । कथ चैतान् गुणानतिवर्तते . ९ ११० 1. I0 and BN' गुणातीत BS'प्रच्याव्यते ३. I0 इति खरूप कुतो BN' reads in the same way but omits इति Ioomiks हेतु . इति BN' यस्य ६. 10 स्वस्थे तस्यास्त एव ५. BN' एव 10 समदु सखमा इति सत्त्व BS दुखसुख १.. BS रजस्सत्त्वतमोवृत्तय Ioadds यस्य त तथाविध यत लेशेषु शुभाशुभभोगाधिकरणभूतेभ्यो भुवनेभ्य क्षेत्रज्ञाना पुन कर्मभूमौ निप तनमवश्यमेव स्थितम् । यदुक्तम् "आ ब्रह्म भुवनालोका पुनरावर्तिनोऽर्जुन " इति । समदु-समुखखम 10 इत्यनोत्तर ८.

·लो. २६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् इत्यत्रोत्तरमाह-सर्वेत्यादि। सपामारम्भाणां यजतपोदानादिक्रियाविषयाणा- मुद्यमानां निरतिशयनिजानन्दनिर्भरनिर्भखात्मोपासाप्रवणत्यात् फलम्य स्वर्गादि- भोगप्राप्तिलक्षणस्य त्यागी निरभिसन्धानत्वाद्वयिता, ज्ञाननियत्वेन फामिसन्धि- शून्यतया शास्त्रोक्तस्वकर्मानुष्ठानलक्षणो विधि गुणातीततत्वमाप्तिहेतुरित्यर्थ ।। पर विधिमाह- मां च योऽन्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान् समतीत्यैतान् प्रमभूयाय कल्पते ॥ २६ ॥ यश्च यथोक्तस्वरूपं मामव्यभिचारेण मद्यतिरिक्तविषयान्तरालम्बव्यभि- चाररहितेन भक्तियोगेन प्राक्प्रतिपादितचतुष्प्रकारेण समाधिना सेवते आतत्वादि- जानित्वपर्यन्तावस्थासमुचितविधिपूर्वमुपास्ते, स परा काष्ठा प्राप्त सन् एतान् यथो- क्तान् गुणानतीत्य अतिक्रम्य ब्रह्मभूयाय ब्रमभावाय कल्पते यथोक्तस्वरूपं नाव संपद्यते इति, ईदानीमेवोपायान्तरदुतराद्वैतमोहमहासागरातीगों मसी- त्यर्थ यतो यथोक्तेन क्रमेण प्रत्यभिज्ञातीद्वयचिन्मानस्वरूपपरामरूपे मयि १. BN' omits निर्भरनिर्भय To reads निर्भरनिर्भय IO and BN' त्यागो RS' त्यागे ४. All excops TO हेतु पर ५. 10 सनिय यथोक्तवस्पं ब्रह्मैव ६. Bs' adds तत् BS दुस्तरान् द्वैत 10 ज्ञातान्वय BS' and B'झताद्वय ३. IO sud BN'शुन्या ८. bl ·४०२ सरतोभद्रम् [अ. १४ परमात्मनि सुविश्रान्तसविदो योगिनोऽन तरूप किंचिद्व्यतिरिक्त पदार्थान्तर- मवशिष्यते । यस्माद्यथाप्रतिपादित तात्त्विक मत्सम्पमेवाचिन्त्यमामायामहिने वेदन्तया परामप्यमाण यथाप्रत्याख्यभाषम्वरुपतामापत्स्यते, तथैव सात्त्विका सद्धर्मा अमी परामप्यमाणा सत्त्वादिगुणन्यपदेशमाजो भवन्ति । तथा च प्रकाशो नाम सद्धर्मर्व्यतिरिक्तप्रकाश्यानपेक्षनित्योदितचिदात्मकज्योतीम्प सत्यति- रिक्तपरिमितप्रकाश्यनिष्ठतया तत्स्वरूपानुविधायित्वात्परिमितत्वमिवापन्न सत्त्व- गुणव्यपदेश लभते । एव स्वरुपानुभमानलक्षणरियात्मापि सद्धर्म सत्यति रित्तपरिमितप्रकाश्यनिष्ठतथा रजोगुणव्यपदेश रमते । तथा देशकालाधन वच्छिन्नमहिम्नि साभाविकी नित्या या स्थिति सैव भिन्नाश्रयनिष्टतया नियमा स्मकतमोगुणव्यपदेश रभते । एव परामर्शवैचित्र्यात् भावनामानन्यापारो माया गति प्रकृतिगुणादिभावविकल्पात्मकमत्यद्भुतमिद त्रैरोफयालेख्यमुलिखन्ती सर्वदेहिनो मोहयति । सैव यदा भत्तिरूपेण विजृम्भमाणया विद्याशत्त या तिरस्टता भवति, तदा पारमार्थिक ब्रह्मवैक" तत्त्वमवशिष्यते। तते उक्त यो भक्तियोगेन मा सेयते स ब्रह्मभूयाय कल्पते इति ॥ 1 - ८ ૧ BN and BS खविधा 10 प्रकृताख्या 10 तारिखका BS and BS' अपरा ३ 10 saas तथा तथा BN' गुणात्माधिभाव IOमायशक्सा TO प्रोकत्वमद 10 तत उक्त भक्तियोगेन सेवेत सामिा] स ब्रह्म BN'तत उक्तेन भक्ति 10 omits TTT १२ - BN अव्यति 10 omits प्रकादयान परिमित ७ ·लो. २७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अत्र हेतुमाह- ब्राह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखैकस्या[सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥२७॥ १ . न व्यय अप- यस्माद् ब्रह्मणो यथोक्तस्य च परस्य तत्त्वस्याहं प्रतिष्ठा मयि तदव्यभि- चारितया तत्त्वस्वरूपानुविधायि प्रतिष्ठितम् , यत क्षेत्रक्षेत्रादिभावेनावस्थितं ब्रह्मैन यदप्युक्तम्, तथापि तदवच्छिन्नवस्तुनिष्ठतया तत्स्वरूपानुविधायि सर्वत्र प्रति- ठितम् । कीदृशस्य ब्रह्मणोऽहं प्रतिष्ठा ? अमृतस्याव्ययस्य च । क्षयलक्षणो विकार , तेन रहितस्य ; अत एवामृतम्य नित्यसद्भावस्य ; न केवल बामणोऽहं प्रतिष्ठा यावत्तद्धर्मस्य शाधतिकम्य चित्प्रकाशात्मनोऽहंपतिष्ठानपेक्षित- व्यतिरिक्तकारण सहज आनन्द ऐकान्तिक सुगं तस्याहं प्रतिष्ठा । किमुक्त भवति ? प्रकाशानन्दाक्षग्त्वरूपं यत्परं ब्रह्म सोऽहं भक्तिलक्षणेनैवैकेनोपायेने प्राप्य इत्योम् ॥ , यैस्तुच्छैनपुसीसताममलिनै सत्त्वादिभी रूपकै- गिन्ध्यं भजते जनो व्यवहरन् ससारदीपिणे । १ ४ 10करणः BN'नरेनोपा 10 omitage २ BN'चारतया ३. 10 सन् प्रति BN' सम्मप्रतिष्ठ ·४०२ सर्वतोभद्रम् [अ. १४ परमात्मनि सुविनान्तसंविदो योगिनोऽनन्तरूप किंचिद्व्यतिरिक्त पदार्थान्तर- मवशिष्यते। यस्माद्यथामतिवादितं तात्त्विकं मत्स्यरूपमेवाचिन्त्यमन्मायामहिम- वेदन्तया परामृप्यमाण यथाहत्यारल्यभावस्वरुपतामापत्स्यते, तथैव सात्त्विका. सद्धर्मा अमी' परामृप्यमाणा सत्वादिगुणन्यपदेशमाजो भवन्ति । तथा च प्रकाशो नाम सद्धर्मव्यतिरिक्तप्रकाश्यानपेक्षनित्योदितचिदात्मकन्योतीरूप सव्यति- रिक्तपरिमितप्रकाश्यनिष्ठतया तस्वरूपानुविधायित्वात्परिमितत्वमिवापन्न गुणव्यपदेश लभते। एवं स्वरूपानुभक्मानलक्षणक्रियात्मापि सद्धर्म सन्यति- रिक्तपरिमितप्रकाश्यनिष्टतया रजोगुणव्यपदेशं लभते । तथा देशकालाधन- वच्छिन्नमहिम्नि स्वाभाविकी नित्या या स्थिति सैव भिन्नाश्रयनिष्टत्तया नियमा- स्मक्तमोगुणव्यपदेश लभते । एव परामर्शवैचित्र्यात् भावनामात्र यापारो माया- शक्ति प्रतिगुणादिभावविक्ल्पात्मक्मत्यद्भुतमिदं रोकयालेख्यमुट्टिखन्ती सर्वदेहिनो मोहयति । सैव यदा भक्तिरूपेण विजृम्भमाणया विद्याशक्तचा तिरस्ता भवति, तदा पारमार्थिकं ब्रह्मवैक" तत्त्वमवशिष्यते। तैते उक्तं यो भक्तियोगेन मा सेयते स प्रमभूयाय कल्पते इति ॥ , १. BN' And Bखविधा ८ २ ९ ३ TO प्रस्ताख्या TO तात्त्विका BS' and BS 2790- 10 adds 674 FT BN' गुणात्माधिभाव 10 मायाशक्त्या TO ब्रीकत्वमव. TO तत उक्त भक्तियोगेन सेवेत स[मा] स ब्रह्म BN' तत उक्तेन भक्ति- I0omits नाम १२. १. BN' अव्यति- 10 omits प्रवाश्यान,, परिमित ·श्लो. २७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् अत्र हेतुमाह- ब्राह्मणो हि प्रतिष्ठाहममृतस्याव्ययस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखैकस्या[सुखस्यैका/न्तिकस्य च॥२७॥ यस्माद् ब्रह्मणो यथोक्तस्य च परस्य तत्त्वस्याहं प्रतिष्ठा मयि तदव्यभि- चारितैया तत्त्वखरूपानुविधायि प्रतिष्ठितम् , यतः क्षेत्रक्षेत्रादिमावेनावस्थितं ब्रह्मैव यदप्युक्तम्, तथापि तदवच्छिन्नवस्तुनिष्ठतया तत्स्वरूपानुविधायि सर्वत्र प्रति- ठितम् । कीदृशस्य ब्रह्मणोऽहं प्रतिष्ठा ? अमृतस्याव्ययस्य च । न व्ययः अप- क्षयलक्षणो विकारः, तेन रहितस्य ; अत एवामृतस्य नित्यसद्भावस्य ; न केवलं ब्राह्मणोऽहं प्रतिष्ठा यावत्तद्धर्मस्य शाश्वतिकम्य चित्प्रकाशात्मनोऽहंप्रतिष्ठानपेक्षित- व्यतिरिक्तकारणः सहज आनन्द ऐकान्तिकं सुखं तस्याहं प्रतिष्ठा । किमुक्तं भवति ? प्रकाशानन्दाक्षरत्यरूपं यत्परं ब्रह्म सोऽहं भक्तिलक्षणेनैवैकेनोपायेने प्राप्य इत्योम् ॥ यैस्तुच्छैनपुसीसताम्रमलिनैः सत्त्वादिभी रूपकै- र्गिन्ध्यं भजते जनो व्यवहरन् संसारदीपिणे । TO करणः ५. BY' नेकेनोपा १. 10 ormats हेतु BN'चारतया 10 सन् प्रति BN' सम्मप्रतिष्ठ

·सर्वतोभद्रम्
मि. १४
O
सिद्धे चाम्य रसे चतुर्दशनहाध्यायाभिधेयात्मके
नीतास्ते परमार्थतां ददतु वो लक्ष्मी क्षणादक्षयाम् ॥
इति श्रीराजानकरामविरचिते वाफयार्थान्वयमात्रे
सर्वतोभदनानि भगवद्गीताविवरणे
चतुर्दशोऽध्यायः॥
१
10 सिद्धेऽभ्यासरसे
BN सिद्धे यस्य रसे
BS' सिद्धेशस्य रसे
10 महामाध्याभिधे धातुके
३. BN' नीतस्ते
४. BN'रामकविरचिते
BS' रामकण्ठविरचिते

·॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः॥ एवं त्रयोदशाध्याये स्थूलदृष्टया भूतप्रकृतेर्मोक्ष. परमप्राप्तिहेतुत्वेन प्रति- पादितः । चतुर्दशेन तु सूक्ष्मया दृष्टया गुणपरमार्थायाः तस्यास्तदेतिक्रमेण विशेषतो प्रभावपातिरुपदिष्टा । इदानी भुवनसन्तानमावेने परिणतायास्तस्याः निर्मोक्षप्रतिपादनक्रमेणापुनरावृत्तिपदप्राप्ति प्रतिपादयितुं भगवानुवाच- ऊर्ध्वमूलमधाशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पनि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१॥ प्रतिपायमानविशेषणसाधादश्चत्यरक्षाध्यवसायेन नानाभुवनसन्तानरूपः संसारप्रपञ्चो विवक्षितः । तमश्वत्थमेवंविधमाहुः, परावरद्रष्टारः कथयन्ति। कीदृशम् ? ऊर्चलम् ; बहुलपपञ्चम्यापि भुवनसन्तानस्य केवलभोगभूमिकर्मभूमिभेदेन संग्रहात् द्विपकारत्वे सति भोगभूमिरूपो भाग ऊर्ध्वशब्देनोक्तः भोगस्य फलत्वात् , फलस्स च प्राधान्यात मूलशब्देने चाविद्यादिलेशजालमुक्तम् । सति हि तस्मिन् भोग- ६. I0 वृक्षव्यवसायेन ५. 10 तदश्व ८. 10 मूल बहुप्रप १. 10 परमाप्ति २. BN' तदतिक्रमक्रमेण ३. TO मायाप्ति BN'ब्रह्ममानप्राप्ति ४. ID omits भावेन...पत्तिपद BS' निर्दिरप्रति BN मूलबहुलप्रप. ९. BN'प्रकारे १०. BN' शन्दे च ·सवतोभद्रम् (अ. १५ " भूम्यामना क्षेत्रज्ञान् प्रति प्रतिविपरिणमति। अन्यच कीदृशम् । तमध शाखम्। अघ शब्देन कर्ममूभ्यात्मको भाग उच्यते, तेने पुनरावृत्त्यधिकरणत्वादधो- विषयत्वेनोक्ता कर्मभूमय एंव शाखा । इत्यमध शाखा यस्य त तथाविधम् । यत सत्सु क्लेशेषु शुभाशुभभोगाधिकरणभूतेभ्यो भुवनेभ्य क्षेत्रज्ञाना पुन कर्ममूमौ निपतनमवश्यमेव स्थितम् , यदुक्तम्- "आरह्ममुवनालोका पुनरावर्तिनोऽर्जुन इति । अन्यच्च कीदृशम् । अव्ययम् । अनन्तत्वात् परमेश्वरमायावभासिताना क्षेत्र- ज्ञाना गमागमानिवृत्ते , तान् प्रति तथास्य परिणमत प्रवाहनित्यत्वेनाविद्यमान- व्ययत्वम् । अन्यच कीदृशम् ? यस्य छन्दासि वैदा, पर्णानि पाणि किमुक्त भवति । वेदसमुद्भवत्वात्तानि तानि कर्माणि छन्द शब्देनोक्तानि , तान्येव ताक् परिणामावधिभूतत्वात् पर्यत्वेनास्याध्यवसितानि । तमेवविधमेन म्हेशप्रभवत्रयी नियमितकर्मफलभूतभोगाधिकरणात्मक भुवनसन्तानरूपमूर्ध्वमूलत्वादिना सादृश्या- दश्वत्थत्व यो वेद, वेद्यत्वेन वेदका खरूपाद्वयतिरिक्त जानाति, स वेदार्थवित् , न तु यस्तलिन् ममत्वादिग्रहेण निमने इत्यर्थ ।। 2 - v. 10 omits 1० क्षेत्रज्ञाना २ 10 अतक्ष समष १. BR omits करना ८ 10शक्ष 10 ते पुन १० ९. Ioomits यस्य अर्जुनेति TO and BN' मायावसिताना BN तदेवविध BS' and BS' वेदकारख- BS' adds FIFTI All except BN' भावृत्याधि BS' and BS' विषयत्वनोक BN' विषनोज ६ १२ १३ ·लो २] श्रीमद्भगवद्गीताविपरणम् ननु फिमयमश्वत्थ उर्ध्वमूल एव, अध शास एव च स्यात् , उत रुपान्तर मप्येस्तीत्याशवाया तत्प्रतिपादनार्थमाह- अघयोघं प्रसृता यस शाखा गुणप्रवृद्धा विषयमालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥२॥ . यस्य चा-धत्थस्योतेन क्रमेणाध शाखा प्रमृता ऊर्ध्वं च प्रसूता , कुत । चशब्दो हेतौ। यस्मादधो मर्त्यलोकशब्देनोक्ताया कर्मभूमौ मूलान्यनुसैन्ततानि लेशा एव प्रसृता इत्यर्थ , कर्माण्यपि हि लेशमूलानि , अत एव तादृशि मूरानि कर्मानुबन्धीनि कर्माणि शुभाशुमा क्रिया अनुबन्ध गमयितु शील येपा तानि तथोक्तानि। भोगभूमि हि भोगत्वेन देशा एव यथा विजृम्भन्ते, ततश्च कर्म प्रभवा एव गोगभूमय ऊर्ध्वप्रसृतशारत्वेनाध्यवसिता , तथा उभयरूपा अप्यस्य शाखा कीदृशा इत्याह-गुणप्रवृद्धा इति । गुणै सत्त्वादिभि सुरखाद्यात्मना परिणमद्धि प्रवृद्धा उपचय प्राप्ता । यावान् हि प्रसरस्तासा स सवो गुणानुविद्ध एव भोगात्मना कर्मात्मना वा विजृम्भते तेन यथा रसेन शाखा वृक्षस्य प्रवर्धन्ते, एव गुणै कर्मभूमय फलभूमयश्च प्रवर्धन्ते , तदात्मका एव ता इत्यर्थ । तथा विय विपया शब्दादयो बुद्धिप्रधानासु भूमिषु अध्यवस्थिता प्रवालस्थानीया , , प्रवासा, १. ६ २ TO मप्यस्यास्तीति 10 सन्तान 10 भूमिघु भोगभोगरवेन BN TITOLAT TO and BN यावन्ति प्र BN सर्व BN विजृम्भन्ते BN विपयस्य प्रवा 10 अध्यवासिता ८ ३ ९ ५ B यावादित ·सर्वतोभद्रम् अ. १५ ४०८ पल्लवतुल्या यासां उपरितनीप्वधम्तनीषु सर्वानेव हि भूमिपु शुभाशुमविपयत्वेन परिणता गुणा एवं पर्यायेण गमागमहेतुत्वमापाद्यमाना क्षेत्रज्ञान्नियनन्तीति तात्पर्यम् ॥ - तदेवंविधस्योत्स्य भवस्य वक्ष्यमाणज्ञानाभावादाहै- न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चार्दिन च संप्रतिष्ठा । अस्य यथाप्रतिपादितस्याश्वत्थस्य तथा तेन प्रकारेण रूपं स्वभावो नोपलभ्यते, तत्त्वतो नैव प्रतिपाद्यते, अन्यथैव ह्ययमचिन्त्येश्वरमायामात्र- निनन्धनतया तत्त्वनि साररूपत्वेन स्थितो ज्ञानशून्यत्वाचान्यथैव परमार्थसत्त्वे- नावभासमानो ममकारग्रहेण प्राणिनो निननाति, यथास्य स्वरूपं नोपलभ्यते, न च संप्रतिष्ठा, आभ्यन्तरालयतिनी सम्यक् स्थित्यवस्थापि न लभ्यते । यतो येतो येन येन रूपेणास्य स्थिति तत्सर्व परिणामित्वादस्थिरम् ।। अत एवंविधस्यास्य स्वभावप्रकाशस्य व्यवधायकस्य छेदोपायमाह- अश्वत्थमेनं सुधिरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण शितेन छिचा ॥३॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन् गतो न निवर्तेत भूयः । ७ १ IO and BN omit this word. ३ 10 and BN' omit this wurd ३ BN' omits यथा ४. BN' प्रतिपद्यते 10 शुन्यतयैव पर . To omita मम...रूप नो BN' तथास्य ८. I0 आद्यन्तराल BN'अभ्यन्तराल All except BN' omit यतः १०, TO खभावप्रका- ९.

·श्लो, ४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४०९ .. ऐन यथाप्रतिपादितस्वरूपं क्षेत्रज्ञानां क्लेशनिमित्वकर्मानुरूपपरिपाकानु. भवाधिकरणभूतभुवनसैन्तानात्मकमश्वत्थम्, तत्साधादश्वत्येन निरूपितम् अत एव सुविरूढमूलं सुष्टु दार्थेन विविधं कृत्वा रूंढानि प्ररोहंप्राप्तानि केश एवं मूलानि यस्य से तादृशम् ; असशस्त्रेण गमतामहरूपगाढालेपत्यागात्मना विवेक- पाषाणकपणपशाच्छितेन तीक्ष्णेन कुटारेण छित्वा मूलतो द्विधा कृत्या ततो- ऽनन्तरं पुनःपुनः प्रतिपादितखरूपं पैदै निरुतरं धाम मार्गमन्पणीयम् । कीदृशम् ! यस्मिन् प्राप्ते योगी भूयो न निवर्तेते' पुनः संसारवर्मनि नावित्", अकृ- त्रिमस्वभावविश्रान्तिरक्षण मोक्षमवामुयात् । यस्मादेतमिन्नेव परप्रकाशावरणहेती महति विशे यथोक्तेन रूपेणे निकृते सति योगी, तमेत चायं पुरुपं प्रपद्येय॑तः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥ ४ ॥ यदेतदुक्तव्यवधानविच्छेदाद्योगी प्राप्नुयात् स एव परमः पुरुषः परम- कारणं पैरैमात्मा; ततः तम्मिन् पंदे प्राप्ते परं पुरुष प्रपद्येत् तत्समापन्नो भवेद्योगी- ४. BN' प्रपये यतः १. 10 एवं BN' omits पर्द २. IO क्षेत्रमान श्लेशनिमित्तकार्मानु. ११ BN' निवर्तते ३. BS' and BS रात्तात्मक १२. IO नाविर्भवति BN एवं instead of अत एव १३ IO खरूपेण I0 अंत एव ,मुविभक्तफलमूलं १४. BN' नियत्ते दाढन १५. 10 रूपाणि १६. I0 उत्तस्य ६. I0 श्लेशत एव TO यस्यैतादर्श ८. IO रामतान्तग्रहरूपगाढवेशत्याग १९. BS'पद B'dds कृत्वा 62 १५. BS omits पुरुषः १८. 10 omits परमाश्मा... ..सर्वकारण २. All except BN'प्रपद्ये ·सर्वतोभद्रम् [म. १५ त्यर्थ । क त पर पुरुष प्रेपयेत्, यतो यस्मादेकस्मात्सर्वकारणभूतात् पुराणी प्रैवहमानत्वाच्चिरम्तनी प्रवृत्ति यथाप्रतिपादितजगलीडनकनिर्माणात्मिका क्रिया प्रसता, इत्थमवभासमानत्वात् प्रकण मृता गता व्यापिनी सवृतेत्यर्थ । किमुक्त भवति । यदैव परपदमाप्तिलक्षणपरमात्मस्वभावविश्रान्तिरुपजायते, तदैव तदि- च्छामात्रैककारणत्व जगद्वैचित्र्याभासस्य योगिन प्रतिपद्यन्ते । . अत एव- निर्माणमोहा जितसङ्गदोपा अध्यात्मनित्या निनिवृत्तकामाः । द्वन्द्वेर्विभक्ताः सुखदुःखमज्ञः गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ।।५।। तदव्यय नित्यत्वादपक्षयादिरहितं पद खाभाविकात्मलक्षण स्थानम् अमूढा अत्युदितविद्याशक्तित्वात् प्रवुद्धा गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति, तादाम्य स्भन्त इत्यर्थ । कीदृशा सन्त ! निर्माणमोहा अनात्मादिप्वात्मादिप्रत्ययलक्षणाभिमानमयान्मोहा- निष्कान्ता , यतो जितसहदोपा , सरे आसक्ति अनात्मादौ वस्तुन्यात्माभिमानेन गाढनिमग्नचित्तत्वम् , स एव दोष ससारहेतुत्वान्महदेवेद्य नित तिरस्कृतो १ All except BV प्रपये 10 भूता २ ३ IO and BN' प्रवाह ४. BN' omtsz BN' यदेव परप्राप्ति ६ 10 तदेतदिच्छा IN प्रतिपद्येत 10 प्रतियते न तु ८ 10 अध्यात्मनिष्ठा BS' अध्यात्मविद्या ९. BN विमुक्ता 10 अपक्षयदोषादिरहित BN अपक्षयादिदोषरहित ११ BN'प्रोत्पादित १२ 10 अनारमादिप्रत्य १३. I0 क्षणादिमयात् BN' क्षणोऽभिमान १४. Bs' and BS' समा १५ 10 and BN'apport ७ ·श्लो.५] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् यैस्ते तथाविधा । कैमूतैः स जेय इति हेतुगर्भ विशेषणमाह-अध्यात्म- नित्या इति। अध्यात्ममात्मनि पारमार्थिके वस्वभावे नित्याः सदा तदेक- निष्ठा इत्यर्थः । कथमध्यात्मनित्यत्वं स्यादिति पूर्ववद्विशेषणं विनिवृत्तकामा इति। काम्यन्त इति कामाः, ऐहिकामुप्मिका इष्टा. शब्दादयो भोगा विनि- वृतास्तत्त्वज्ञानाभ्यासात् विच्छिन्नास्ते येषां ते तथाविधाः। कामा हि बाद्यविषयान् प्रति चितमार्पर्यन्तोऽध्यात्मनिष्ठता विघ्नयन्ति। अतो विनित्तकामा अध्यात्मनित्यों इत्युक्तम् । विनिवृत्तीमत्वं च कथं स्यादिति पूर्ववद्विशेषणमाह- " द्वन्द्वैविमुक्ता सुखदु खसंज्ञैः" इति"। द्वन्द्वै क्षुत्तृष्णाशीतोप्]जरामरणा- दिभि.। तथा एतद्विपरीतैस्र्तृप्तिहादादिभिरनित्यशरीराद्यहङ्कारनिवन्धन क्लेशै सर्वेरेव सुखदु खात्मकत्वाभिमानैर्विमुक्ता• परिवर्जिता ; ते हि तथाविधा निवृत्तकामा भवन्ति। तदयमत्र क्रमो विवक्षित --ये" भगवदनुग्रहाविर्भूतविवेकजज्ञानत्वात् प्रबुद्धयोगिनो हेयोपादेययिवेकक्षमबुद्धयो जायन्ते, ते सुखाद्यात्मकत्वेन संवेद्यत्व- मापनीन् सर्वान् प्रकृतान् भावान् हेयत्वेनात्मतत्त्वं च यथाप्रतिपादितस्वरूपमुपौयत्वेन १. TO omits #4 २. TO निष्ठा इति BS' विद्या इति 10 अध्यात्मनि I0 and BN' omitख ५ 10 निष्ठा. ६. I0 and BN' add इति ५. 10 एते 4. BN' and BS' बायान् ९. 10 आकर्पन्ते १०. 10 नितकामा. ११. 10 निष्ठा. १२. I0 omits विनिवृत्तमामत्व १३. BN' omits च 10 omits इति द्वन्दैः १५. I0 जरामरणशीतोप्यादि १६. BN तथा तथा तद्विप- १५. BN' अभिधानः 94. 10 and BN'omit १९. BN' आपन्नाः सर्वान् प्रास्तान २०. BS' भात्मत्वं च २१. BN' and 10 उपादेयत्वेन ·४१२ सर्वतोभद्रम् [अ.१५ १ निश्चिन्वन्तो द्वन्द्वात्मकै क्लेशैविमुच्यन्ते, तेभ्यो निवृत्ताश्च तद्विधर्मिणि सहजनित्यानन्दमये खात्मन्येव नित्यावहिता भवन्ति । ततश्च याह्येषु भावेषु प्रतिपादितोपपत्या शास्त्रीयकर्मापरित्यागे' सति स्पृश्यमानेप्यपि शरजलदपटले- प्विव साधवो नि सहा भवन्ति । ततश्च नि सङ्गत्वात् निर्मल विच्छिन्ना विपर्यय- प्रत्यया सन्त. परमात्मन्येव परमार्थसत्ये सुप्रतिष्ठाईप्रतीतय. परमं पदमामुवन्ति ॥ कीदृशं तत् । न तद्भासयते सूयों न शशाङ्को न पायकः । यद्गत्वा न निरर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६ ॥ तत्पद सूर्यादयो न भासयन्ति । तेपा हि प्रकाशं कारणान्तरलब्ध- जन्मकं चेतनाचेतनभावाभिव्यञ्जकत्वेन प्रकाशकमनन्यप्रकाश्यसवित्प्रकाशात्मना परमशब्दप्रतिपादितेन स्वखभावेन परमात्मेच्छामात्रेण भासयन् प्रकाशयति ; अत सूर्यादीना क्थ तत्पदं प्रकाश्यं स्यात् । अथ तदेवं मम यथोक्तस्वरूपस्य परमकारणस्य परमेश्वरस्य धाम स्थानं यत्प्राप्य यत् समापद्य योगिनो न निवर्तन्ते ; न पुन संसारभूमिमन्यजीववदवतरन्ति ।। १. BN' धाणि 10 त्यागेनातिस्पृश्य ३ All ercept 10 वायव. IO निर्मलविछिन्न- ५. TO And BS' खप्रतिष्ठा BN* कारणालब्ध ५. 10 परमात्मनि ८. IO भासयति BS' notes as an alter. native reading भावयन 10 कार्य 10 तदेव BN'स्वस्वरूप १२. BN' भूमि नानाजीववत् ·श्लो. ७) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ननु स्वेच्छामारेण सर्वभावप्रकाशके अनन्यप्रकाश्यचित्प्रकाशैकखभावे पर- मात्मन्येवैकस्मिंस्तत्त्वे परमार्थसत्त्वेन व्यवस्थिते प्रनिशरीर जैत्यादिधर्मयोगिनो ऽन्योन्यभिन्ना क ईमे जीवानामयथेच्छमिन्द्रियवर्ग स्वखविषये प्रवृत्तिनित्ती लम्बयन्तीति सशयानान्प्रति जीवविवेकार्थमाह- ममवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः । मनापष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कति ॥ ७॥ . य एव जीवो नाम पदार्थ प्रतिस्थानि शब्दादिभावेन परिणतीया यथोक्तस्वरूपाया प्रती स्थिनानि तदेकारम्बनत्वात् तदाश्रितानि प्राधान्या- च्योगादिबुद्धीन्द्रियविवक्षया पञ्चेन्द्रियाणि मनसी प्रवृत्तिनिवृत्तिसाधनभूतेनान्त - करणेन पठेन सहितानि कर्पति, उपादेये सविपये युञ्जानो हेयाश्च ततो निवर्तयनाक्षिपति विक्षिपति च, स जोवरोके जगति ममैवाश , स च प्रति पादितखापत्य परमकारणस्याशो भाग ईव सनातनो नित्यो जीवभूतो मदिच्छा- वशादन्योन्यमितजीवरूपता प्राप्त । किमुक्त भवति । जीवपरमात्मनो स्ति मनागपि वास्तवो भेद । एक्कारेण जीवस्य चिन्मानस्वरूपातिरिक्तवस्त्वन्तरैसपर्कसभावना- भावोऽवधारित । तेन परमार्थत परमकारणोदभिन्नस्यापि प्रतिक्षेत्र विभक्तेन्द्रिय ८ TO निक्षिपति ३ BN' एवं 10 सर्वस्तुप्रकाशके All except IO ज्ञात्वादि All excopt BSP add इव 10 परिणतया TO मेदकालम्य 10 omits this word ४ ५ १० BV' omits to ११. BN' असपर्क १२. BN'कारणभिम ·सर्वतोभद्रम् - वैर्गापकर्पत्यादिना नानात्वप्रतीतिरचिन्त्यमन्मायाशक्तिजनिता नास्य वास्तगी, सा हि मायाशक्ति तत्त्वज्ञानावसरविमान्यनि सारस्वरूपा सप्रति सर्वभावमेदविनमो- द्भावनेनेत्य व्यामोह्यतीति, "दैवी ह्येषा गुणमयो मैम माया दुरत्यया" इत्यादिना प्रागेव प्रतिपादिताद्भुतखरूपा , ततश्चाकाशस्य नित्यनिर्मल निविभागानन्तमहिझोऽपि घटायेवच्छेदकवस्तुबशायथाशवत्त्वपरिकल्पना, तथा परमात्मनोऽपि शरीराघवच्छेदकवस्तुक्शात् जीवरूपाशवत्त्वपरिकल्पनेयम् , न तु तस्योक्तस्वरूपस्य वस्तो भागा सभवन्ति । योऽपि प्रदीप्तहुताशराशिस्फुलिङ्ग निचयोपमानप्रतिपादनव्यवहार परमात्मजीवात्मनोरागमे श्रूयते, सोऽप्यौप- चारिक ऐवे, न वास्तव , यतो ब्रह्मविद एकमेव तत्त्व परमार्थसट्रह्मस यानेकमिव चकास्तीत्याचक्षते , तथा च कॅश्चिदीश्वरोऽध्याकृतपाणविरौईमूतेन्द्रियोमिमि य प्रनृत्यन्निवाभाति तस्मै ब्रह्माब्धये नम इत्याह ॥ . १ 10 वर्गकर्पत्वादिना BN' अस्य न पास्तवी २ 10 जीवरूपस्य यावत्त्व परिकल्प नीयम् ११. 10 वस्तुनो १२ Io and BN आगमे 10 omits 37 سه १३ BN' एक एवं IOनिर्माणखरूप BN' omits भेद BN' omits मम माया दुरत्यया IOसक्ष प्रकाशस्य BN' निर्मलविभाग ८. I0 महिन्नो हि ९. 10omrte यवच्छे शरीरा 10 संज्ञायामनेक वा BN'सहायामनेकभिव IO कश्चिद्योगीश्वर १६. I0ommts रा 10 मझर्षये ·श्लो.८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४१५ ननु ततस्ततः शरीरीदुपातशुभाशुभकर्मणोपचितवासनाधिवासित एवं जीवः शरीरान्तरं प्रतिपद्यमानः संसारपरम्परापरिवर्तनमनुभवन् कथं न वस्तुतो- ऽन्यो भिन्नो भवेदिति भेदभ्रान्तिमपाफर्तुमाह- शरीरं यदवामोति पॅच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ।। ८ ।। एवं मदंशत्वाद्वस्तुतो' मदभिन्नो जीवपदार्थो यच्छरीरमयामोति केन- चिन्नवेन शरीरेण सम्बध्यमानत्वात् जातत्यपदेश लभते इत्यर्थः; तथा यथाप्यु- कामति तत्कर्मविपाकपक्षये केनचिच्छरीरेण वियुज्यमानत्वात् उत्क्रामन् तद्वयप- देशं लभते । तदयमीश्वर स्वतन्त्रस्वरूपमात्रप्रतिष्ठः परमात्मैव सन् एतानि सूक्ष्म- रूपाणीन्द्रियाणि गृहीत्याधिष्ठेयत्वेन स्वीकृत्य संयाति, देहात् देहान्तरगन्तृत्वव्यप- देशमाग भवति ; न पुनर्नित्यनिर्विभागव्यापकचिन्मात्रैस्वरूपस्यास्य देहादेही न्तरगमनलक्षणं संयानं जन्ममरणशब्दवाच्यं वस्तुतः संभवति । इदमत्र तात्पर्यम्--पारमार्थिकखरूपप्रत्ययमभिावमात्रात् लब्धजन्मनो निजमायाशक्तयु- दावितीवच्छेदविविधशरीरसम्बन्धाज्जीवनानात्वमिवावभासयत्ययमीश्वर.। तेन यथा 1. I0 शरीरोपात Ioomits चासनाधि ३. I0 परस्परापरिवर्तमानस्तर कर्थ ४. To and BN' यश्चापि ५. 10 वस्तुनो ६. I0romits संपध्य...शरीरेग BN' परिपाक ८. To adis युज्यमानत्वात् 10 omits to १०. TO and BN'देशाद्देशान्तर ११. TO उद्भाविततावच्छेदहेतुविविध • "BN' उद्गावितात्तत्तदवच्छेद ·सर्वतोभद्रम् [अ १५ घटकुसूरगृहाद्यवच्छेदक्वस्तुसम्बन्धादेवमेव निर्विभागमाकाश घटाकाश कुसूरा काशमित्यादिभेदव्यपदेशमतत्त्वविद प्रतिपयन्ते, तथैवायमीश्वर खरूपप्रतिष्ठ ऐव सन् नानाकार्यकारणसम्बन्धात् नानात्वमिव प्रतिपद्यते । तत्सम्बन्धेऽपि सति यथैव विशुद्धसविन्मयस्वरूपमानप्रतिष्ठ एव तथोपमानेन प्रकटयति, कुत चिदाशयात् कमलाकरादेर्यथार्पर्शमात्रसभावो वायुर्गन्धान फैमर युवरयादि मकरन्दामोदान् सूक्ष्मरूपान् स्वीकृत्य कुर्मुदाकरादिक्माशयान्तर सयाति, तथैवायमिन्द्रियादीनि गृहीत्वा देहादेहान्तर चिन्मानस्वरूपप्रतिष्ठ एव सर्यातीव किमनेनोक्त भवति । यथा तत्तैदाशयगतगन्धपरमाणुपरिग्रहेऽपि स्पर्शमात्रगुणात् स्वरूपादप्रच्यवमानो गन्धवत्ता नावपद्यते पवन तत्सम्बन्धात् कमर सुरभि युमुदमकरन्दसँगन्धिरिति भिन्नव्यपदेशभाग्भवति, तथायमात्मा निरावर णानन्तनिर्विभागचिदेकस्वभावोऽपि मायोद्भावितदेहादिपदार्थसम्बन्धात् नानान्यप देश भनते , न तु वस्तुतोऽस्य भेद । सभवति चायमुपमानोपमेयभावो विवक्षित ।। अथ च । 1 10 omits घटाकाशम् ८ २. 10 एवम कार्य IO फुमुदादिमाश BS and BS' कुमुदादिवरादि 10 संयात्येव BN करण ९ ३ ४. 10 प्रतिपद्यते 10 and BN यथोप १० BN तत्तदाकाशगत IO omits Ty ६ BN सन्दमार १२ BN गुणान् IO on its कमल १३ BN omits १४ BN मुरभिरिति ·मोगद्गीताविरगम यासन्तासम्पन्धेऽपि सरूपामयुनिरभ्येनि जान्यापुगिदायिनि- यसकामगरणर्ममोगिदारीरादिसम्बरि पानी पल्पनारमनिष्टमागम्या- मन प्रतिमाय इदानी तदन्तरालयतिभोगेक्षायिगामिन्यतमाम योऽध्याय, तो प्रतिपादस्तिमाह- - श्री पशुः पनि च रमन प्राणमेव च । अधिष्टाय मनभायं पियानुपसेरने ।। ९ ।। "त्र नारि मां विद्धि सोने भारत" इत्यादिना प्रागिन्याये- नायमेफ एवामा नानाक्षेत्रातिविभिषियोपियामारेग नानालगिय प्रतिमानो विषपान सन्मादीन् सुनादिदेवनारोते; तर्न परगना कलमाया पनि चागदेफ एर सन् मनते ; भोग्न्यायन्यापारि तरनाानवास एवामापिय । निहन्तमुन्यामन्तं या सुज्ञान या गुणान्वितम् । विमा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति मानापः ॥ १० ॥ निष्ठन्नं समयादेशत्वात् कम्मिभिचारीरे तेन तेन जात्यादिना स. देशनायटिमलया मिनिमनुभयन्तम् , तथा उत्सामने सम्मानमान शरीगच्छी . - 9. IU STETT ., प्रतिक्षिता 1. to anl BN माग ४. BYसेको TOविभिनयपालराषि 10 and ns' हतोतम ५. 10 दरममन्त सियि भुमन BS' रिसिया ·सर्वतोभद्दम् [म. १५ रान्तराश्रयणायोद्गच्छन्तम् , जन्ममग्णयोगिव्यपदेशं भजन्तमित्यर्थ ; तथा तदन्तराले गुणान्वितं सत्त्वादिगुणसंयुक्त शब्दादिवियनं सुखाद्यात्मकं भोगमुपमुजानं वेदकत्वमात्रेण तद्भोक्तृत्वव्यपदेशंभाजमिति जन्ममरणसित्यवस्थास्वप्येकस्मिन्नेव साभाविके सर्वक्षेत्राधिष्टीतरि स्वरूपे प्रागुत्तेन रूपेण वर्तमान विमुंढा मायाशक्ति- महिना मनागपि खरूपप्रय॑वमर्शानुन्मेपलक्षणेन विशेषेण मूढा विचेतस सम्य- गजानरहिता नानुपश्यन्ति, पारमार्थिकेन रूपेण स्थितमपि तथाप्रत्यवमीभावात् न साक्षात्लुर्वन्ति । के तर्हि तं पश्यन्तीत्याह---ज्ञानचक्षुष । ज्ञान यथावस्थित- वस्तुसंवेदनमेव चक्षुर्लोचन येपा ते, पश्यन्ति आत्मतया साक्षात्कुर्वन्ति ; न यसौ रूपात्मकविषयसाधनभूतेन चक्षुरात्मनेन्द्रियेण श्यते । तद्दर्शने सम्यग् ज्ञानमेव साधनम् , अतस्तैश्चक्षुष्टेन निरूपितम् ॥ . किंच- यतेन्तो योगिनानं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः ॥ ११ ॥ १. All except BN' राधयणया BN' omits योगि 10 योगित्वव्यपदेशे ३ BN' तदनन्तरालगुणान्वित 10 विषय BN'देशमात्रभाज भजन्तमिति 10 देशभाज भुजन्त. . I0 विष्टानस्वरूपे ७. BN' विमूह, ८. Ioomtts प्रत्सव पि तथा १. BN' विचेतसा १०. BN' omits ज्ञान 10 विषयरूपसाधन १२ TOdds सन् BN' addsसा १३. I0 omits तत् All except BS* ४ ·सो. १२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् येऽपि ज्ञानचक्षुपो योगिनः समाहिताः, तेऽध्येनं परमात्मानं यथोक्तेन क्रमेण यतमाना नित्याविलुप्तोत्साहतया यत्नपराः सन्तः आत्मन्यवस्थितं सदा स्वभावत एवापरोक्षतया वर्तमानमेव पश्यन्ति, यथावत्प्रत्यभिजानन्तीत्यर्थ. अकृतात्मानस्तु यतमाना अप्येनं नै पश्यन्ति । किमुक्तं भवति ? परमेश्वरानुग्रह विनानुन्मिपितसम्यग्ज्ञानवादकृतः तदर्शनायासम्पादित आत्मा अन्तःकरणं यैस्ते तादृशा आसुरसर्गभाजो यतमाना अपि तेन तेन केनचित्प्रकारेणोद्युक्ता अपि न पश्यन्ति, सम्यग्ज्ञानलक्षणस्य मुख्यस्य तदर्शनसाधनस्याभावात् ॥ - यश्चायमेवमद्भुतशक्ति परमात्मा सोऽहमेल्यात्मनिष्ठत्लेन तत्वरूपं पति- पादयितुमाह- यदादित्यगतं तेजो जगदासयतेऽखिलम् । यचन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ।। १२ ।। यदेतदादित्वगतं सूर्यसन्निविष्टं तेजो ज्योतिः समस्तं भुवनमभिव्यञ्जक- तया प्रकाशयति, यचन्द्रमसि सोमे सन्निविष्टमखिलं जगदाप्याययति, यचाग्नौ जातवेदसि स्थितं पाकादिस्वकार्य निर्वतयति, तत् त्रिधा भासमानमपि ममै- चैकस्य सम्बन्धि एकमेव प्रकारं संविदालकं जानीहि । न घसंविदात्मकत्वे १. 10 एनमात्मानं २. roomsts न 10 माना मुपितेन तेन फेनचिनका. शेन ५. 10 चात्माल्यस्य तदर्शन ६. I0 आदिस्यान्तर्गत ३. 10 अकृत ·४२० सर्वतोभद्रम् [म. १५ कम्यचिस्वकार्यस्य सपाइनपर्यवसायितोपपद्यते । सविचैवैकस्य पारमार्थिकम्य सवेदितुर्ममैवासाधारणो धर्म । ततोऽहमेव सर्वमित्येतत्परम् ।। अत एवाह- गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥ अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमास्थितः । प्राणापानसमायुक्ता पचाम्यन्नं चतुम्धिम् ॥ १४ ॥ गा पृथिवीमाविश्य स्वशक्तया व्याध्य भूतानि चराचरान् प्राणिन अहमो- जसा सवलेन धारयामि विभर्मि ; पृथिवीगता धारणशक्तिर्ममैव खाभाविकं बल- मित्यर्थ । तथा रमात्मकोऽमृतमय सोमो भूत्वा चन्द्रात्मतयात्मानमेवाभास्य सर्वा औषधी समस्तप्राणिप्राणनहेतुभूता द्रव्यजातीरहमेव पुष्णामि उपचिता सपादयामि , आप्यायनरूपा ममैव शक्तिरित्यर्थ । तथैव वैश्वानरो जातवेदो भूत्वा तदात्मक सन्नहमेव प्राणभृता शरीरमाविष्ट प्राणापानाभ्या हि सूर्येन्दु- भावेनावैस्थिताभ्या शक्तिभेदाभ्या समायुक्त सहित भक्ष्यादिभेदाचतुर्विधमन्नम् , - १ All ercept 10 add a TO भवभास्य BN' oinits 10 ommts सहित Bs' मेदयतु- 10 मेदाचतुर्विधमन क्रमे णाभ्यवहार्य ३ To omits यदि मेदाभ्यो BN'प्पा ·लो. १५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४२१ . अन्नमभ्यवहार्य द्रव्यम् , पचामि परिणाम प्रापयामि । जाठरस्याग्ने, सकलशरीर- विभक्तात्मतया वर्तमानस्य समस्तान्तरसपाचिका सर्वपाणिजीवनहेतुर्या शक्ति सा ममैवैकस्य शक्तिर्मत सम्बन्धिनोति सप्तमाध्यायादावुक्तन्यायेन प्रतिपादितै- चात्रोपपत्तिः ॥ किं बहुना- सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर्ज्ञानमपोहनं च । वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तकृद्धेदविदिक देव चाहम् ॥१५॥ सर्वस्य कस्यचित्प्राणभूतोऽहमेक परमात्मा हृदि सर्ववस्तुसंवेदनाधि- करणगते शरीरैकदेशे संनिविष्ट सर्वार्थसंवेदितृतया कृतस्थितिः। अतो मत्त मत्सकाशादेव नान्यत कुतश्चित्सर्वक्षेत्रज्ञाना स्मृतिज्ञानापोहनलक्षण शक्तिप्रसर । किमनेनोक्तं भवति । इह सर्वक्षेत्रज्ञाना क्षेत्रविपयादिविभागविभक्तभावसंवेदक स्वभावाना संवेर्दनशक्ति तत्तत्पदार्थभावाभावपरिच्छेदकत्वात् द्विधा प्रवर्तते । तथाहि-कदाचित् किग्यचिदपोहनरूपतया प्रसरति । भावकत्वेन च प्रसरः द्विप्रकार:-ज्ञानात्मक स्मृत्यात्मकन्ध, यदभूतपूर्वस्य प्रकाशनं तज्ज्ञानम् ; यदनुभूत- पूर्वस्य प्रत्यवमर्शन सा स्मृति , उभयथापि प्रकाशनभावत्त्वपोहनमिति त्रिप्रकारोऽध्ययं १ ६ 10 शकिपात २. 10 घ्यायो युपन्यायेन All read किश्च बहुना BN' omttsi I0 स्मृनिज्ञानसंमोहनलक्षण: BN'स्पतिः हान- 10 संवेदने 10 पदामाद All except BN' प्रसरत 10 omits att ८. ३.

·४२२ सर्वतोभद्रम् [अ. १५ - क्षेत्रज्ञशक्तिमसर सवेदकात्मकत्वात् परमार्थसंवेदितुरेकस्मान्मत एवं प्रसरन् मायावशान्नानाक्षेत्रज्ञसम्बन्धतया प्रतीयत इत्यर्थ । यथा चैव प्रसरो मत प्रसरति, तथा सकलजगत्क्रियाप्रपञ्चप्रथनप्रथमकारणभूत पैरापरतत्त्वरूप शब्द- राशिरपि मत एव, तेन चानन्तप्रपञ्चप्रसृतेनाप्यहमेवैको वेद्य इत्याह-- "वेदैश्च सर्वे " इत्यादि । वेदो वर्णाश्रमविभागव्यवस्थितविविधक्रियानियामक शब्दराशि , तस्यान्तो निष्ठा वेदान्त , आत्मैव परमेश्वर एक तत्त्वमित्यादि ज्ञान- व्यवस्थापको वचनप्रपञ्च , तस्योभयरूपस्याप्यहमेवैक कर्तेत्यनेन वेदवेदान्तात्मक शब्दस्य स्वत सिद्धत्व द्वैतवादिव्यवस्थापितेश्वरप्रणीतत्व च पराकर्तुमभिप्रेतम्। यतो- ऽयमत्राशय --ईह अद्वयचित्प्रकाशैकम्वभाव एक पदार्थ परमार्थसन्नित्ययं ताव. सिद्धान्तो व्यवस्थापित , स चैवविधोऽहं येनाव्यभिचारिणी प्रत्यवमर्शात्मकेन धर्मेण तथाविध स्वरूप व्यस्थापयामि , तत्परं शब्दतत्त्व तस्यै परमार्थतो मल्वरूपाभिन्नस्यापि मदिच्छोद्भावितेदन्ताभासमाननानाजगद्भावमेदव्यवस्थापकत्वेन विजृम्भमाणस्य तद्वदनन्तविकल्पात्मक खरूपमपर शब्दतत्त्वम् , तस्य चैवंविधस्य निधर्मस्यैव विकल्पात्मकस्य श्रोत्रग्राह्यध्ननिविशेषात्मकनैयावभासित पदार्थ - . १ ७ 10 एकतत्त्वं IO इत्यहमय BN मायाशक्तिवशात् न क्षेत्रतया सबन्ध- २. BN' adds इति ३. BN'जगत्प्रक्रिया IOsad BN' omit परापर...शिरपि ५ BN' नियामिक • EN'अन्वे BN'इहाइमद्वय 10 सदित्यय All except BN'चारिण्या BN' तदस्य BN'omits ज्ञान 10 तयाविभासिन पदार्थ १२. ॥

·को १६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५२३ सङ्केततया मयैव सत्यसकल्पेन परमगुरणा पूर्वपीमपि पूर्वेण परेण पुरपेण मुख्य- कार्य याविषयतया वेदवेदान्तरूपयाचक्त्वेन प्रतिनियमित तागाचकत्वेन चायभासमानमेव वेदवेदान्तयोर्मकार्यत्वम् , तदनेनानन्तप्रपञ्चेनापि वेदवेदान्त- प्राधान्यप्रतिपादितेन शब्दात्मकेन स्वशक्तिप्रसरेण नानावाच्यनिष्ठतयावस्थितेनापि परमार्थतश्चिदात्मकमत्स्वरूपव्यतिरिक्तपदार्थान्तरामावादहमेबैको बोद्धव्य इति " वेदैश्च सर्वैरहमेव वेद्य " इत्यनेनोक्तम् ॥ . तदित्य स्थिते" त्रिप्रकार प्रमातृव्यवहारो व्यवस्थित । तथा च यस्य भौतिक- गरीरनिष्ठाहप्रत्ययनिरन्यनो व्यवहार , स स्थूल प्रमाता, यस्य च ताइकू. शरीरवेदकतयतिरिक्तजीवनिष्ठाहप्रत्ययनिबन्धनो व्यवहार से सूक्ष्म प्रमीता , द्वावेतो मेदस्फुरणान्मायीयौ प्रमातारौ , यस्य पुनरशेषक्षेत्रव्यापकपरमार्थसत्य सामान्यसवित्प्रकाशैकसभावपरमात्मनिष्ठाईप्रत्ययनिबन्धनो भेदप्रतीतिकल्पनामात्र- संस्पर्शशून्यस्वरूपप्रत्यवमर्शमात्रात्मकन्यवहार स परमार्थसत्य परमपुस्प । तत्स्वररूप- समापत्तिश्च परा सिद्धि -इति क्रमेण प्रतिपादयन् शास्त्रसिद्धौन्तसग्रह दर्शयितुमाह- द्वाविमौ पुरुषों लोके क्षरवाक्षर एव च । क्षाः सर्माणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥ १६ ॥ १ ८ BR' omits यस्य IO omits व्यवहार २ निबन्धन ३ 10 सुसूक्ष्म ४ TO omits पूर्वेषामपि JO परमपुरुषेण 10 फरवे प्रति 10 गर्यवादकत्वेन 10 omits स्थिते 10 निकारणोत्तमातृग्यव 10 omits ५ IO omits प्रमाता .मायीयौ BN omitsसत्य...सामान्य BN' सिद्धसंग्रह १३ .

·सर्वतोभद्रम् उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य विमर्त्यव्ययमीश्वरः ॥ १७॥ यस्साक्षरमतीतोऽहमक्षरस्यापि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥१८॥ यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । म सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥ ययप्यापातनिकयैव श्लोकचतुष्टयमेतद्व्याख्यातप्रायम् , तथापि विम्पष्टार्थ व्याख्यायते। इह हि लोके परमेश्वरमायाशक्तयुद्भावितक्रीडामात्रपरमार्थे समस्ते जगति द्वावेव पुरुषौ, द्विपकारैव भेदनिबन्धनव्यवहारा पुरुपजातिरित्यर्थः । अत एव तावन्योन्यभिन्नतया सर्वपमातृसंवेद्यस्वरूपत्वे सति इमाविति प्रत्यक्षनिर्देशविपये- गेर्दशैब्देन निर्दिष्टो। को तौ द्वाविति तयोः संजामाह-क्षरश्चाक्षर एव च इति । एतयोर्लक्षणमाह-एकस्तावत् क्षरः प्रतिक्षणविनश्वरजन्मादिविकारयोगिभौतिक- शरीरनिष्ठाहंकारात्मकत्वात् स्वरूपसञ्चलनशील. तथाहि शरीरगता जन्मादयो विका- रास्तद्धर्मानुविधायिनि तद्वयतिरिक्तखभावेऽपि तस्मिन्नुपचर्यन्ते ; तत. सर्वाणि भूतानि क्षर इत्युक्तम् । तथा निर्विकारसंविन्मात्रनिष्ठत्वात् कूटैवपर्वत- १. 10 पारमार्थसमस्त. 10 omts इदै 10 इति तयो. BN' इति च तयोः v. Io omits गिभौतिक...जन्मायो ५. BS' गतजन्मादयः ६. I0 खभावेनापि ५. I0 फूटवत् सर्वतः ३.

·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४२५ शिखरादिवनिष्पकम्पतया स्थितः कूटस्थः । अत एव क्षरस्वरूपविपरीतवादक्षर इत्युच्यते। अनेन मध्यमा सूक्ष्मा दशा पुरुषस्य प्रतिपादिता। यस्यां ज्ञातृमात्र- खरूपनिष्ठत्वात् क्षरस्वरुपं ज्ञेयशरीरधर्मानुविधायित्वं च नास्ति परस्परभेदेन व्यवस्थिता नानाक्षेत्रज्ञमतीतिश्च न ताक्दुच्छिन्ना, एवं मायोद्भावितं पुरुष- जातिद्वैविध्यं प्रतिपाद्य पारमार्थिकं परपुरुषस्वरूपं प्रतिपादयितुमाह-उत्तमः पुरुष इत्यादि । एताभ्यां क्षराक्षरशब्दपतिपादिताभ्यां पुरुषाभ्यामन्यः सत्यस्वरूप- मात्रप्रतिष्ठत्वात् विलक्षणः; अत एवोत्तमः सर्वपुरुषातिशायिधर्मा। अत एप परमात्मा मायाहेतुकागमापायानित्यधर्मसामानाधिकरण्यामावात्परमो निरुत्तरः सत्य आत्मा चेतनोऽसावित्युक्तः। कोऽसौ ? यो निष्पतीपातस्वच्छन्देच्छापरिस्पन्दत्त्या- दीश्वरः सन्निदं चराचरमनन्तभावजातं सन्ततं लोकत्रयं सकलं जीवलोकमाविश्य, तथा प्रकाशकतया व्याप्य बिभर्ति धारयति, इत्यं स्थितिमनुभावयति, सामान्य- संवित्प्रकाश्यमानप्रकाशमानतामन्तरेण न कश्चित्पदार्थो न केनचित्पदार्थेनावस्थातु- मलमिर्त्यसकृदुक्तमेवैतत्प्रकरणे । लोकत्रयस्य चाव्ययमिति विशेषणं प्रवाह नित्यत्वा- दक्षयत्वविवक्षया योद्धव्यम् । अत एव मायीयपुरुषवलक्षण्यं प्रतिपादयितुमाह- यमादित्यादि । यतो हेतोर्यथाप्रतिपादितखरूपं क्षरं स्थूल पुरुषमतिक्रान्तः, अक्षर . १. ६. [o and BN' रूपडेय 10 पुरुष जानन्ति । दैवियप्रति २. ७. ro मिति महदुकमेवे. 10 and BN' प्रकारेण To adds इति ३. BS'धर्म: ८, 10 भावसन्तत 10 सूक्ष्म BS'प्रकाशमान BN' adds सूक्ष्मस्य ·सर्वतोभद्रम् [अ. १५ -- च यथाप्रतिपादितस्वरूपस्य सूक्ष्मस्यासत्यमेदप्रत्ययाभावादुत्तमः प्रष्टस्ततोऽन्धर्थया संज्ञया लोकशास्त्रयोः पुरुषोत्तम इत्यहं प्रतीतः ; एवं च यथोक्तेन प्रकारेण यो योगी मामसंमूढः सन्देहादिमोहरहितः सन् पुरुषोत्तमतया जानाति आत्मत्वेन प्रत्यवमृपति, सविशेषितज्ञेयत्वात्सर्वभावेन सर्वात्मकत्वेन वास्तबेन भजति सेवते, स एको मुख्यया वृत्त्या मद्भक्त इत्यर्थः । सर्वभावसंविस्रोतसां सामान्यसंवि- प्रकाशसागरसामरस्यानुभवलक्षणं विज्ञानं मद्भक्तेः परं रूपैमुक्तम् । यदुक्तं स्तोत्रे केनचित्- , चित्प्रकाशपरामर्शशक्तिमूल्वशिष्यते । अप्यद्वयदशोन्मेपे भव्यानां भक्तिरेव ते ॥" इति यथोक्तज्ञानेफलनिर्देशेनाध्यायमुपसंहरनाह- इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्धा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारत ॥ २० ॥ इति यथोक्तेन प्रकारेण, गुह्यतमं सर्वरहस्यातिशायि शास्त्रमिदं भवता प्रत्य- क्षानुभूतफलं मयाभिहितम् ; नातः परं वक्तव्यमस्तीत्यर्थः । अत एवाह-एतबुद्धा ६. BN' सर्वाभावसरित्स्रोतसो 10 स्वरूप १ 10 and BN' omit सूक्ष्मस्म २. TO अन्वर्यतया ३. To and Bs' मेदरहितः Y. BN sdds &: ५. BN तत्वत्वात ८. 10 स्तोत्रं ९. 10 शानदल १.. I0 शान मया प्रोफतवानप ·लो. २० शोमद्भगवद्गीताविवरणम् ४२७ यथावदवगम्य बुद्धिमान् पुरुषः स्पात् ; अविज्ञाते त्वस्मिन् सत्यामपि बुद्धावबुद्धिमन्त एव प्रमातारः शरीरादिहेयवस्तुनि मग्नचित्त्वाचेषां तथैतदेवानुष्ठाय कृतकृत्यः पुरुषः स्यात् ; कृतं निरक्शेपितं कृत्यं यथाकरणीयं येन स तथा ; एतद् ज्ञान- प्रतिपादितार्थानुष्ठानन्यतिरेकेण या काचित् क्रियानुष्ठीयते, तया सम्यगनुष्ठित- यापि न कृतार्थः स्यात् इति सर्वज्ञानानां सर्वक्रियाणां च यथोक्तज्ञान- निष्ठत्वेनानुष्ठितानां परमात्मस्वम्पसमापत्तिलक्षणपरसिद्धिसायनत्यमित्योम् ॥ ऊधिलेशमूलाश्रितफलपदवीकर्मभूभूरिशाखा- सन्तानव्यक्तसत्त्वायुपचितविषयवातपत्रोधचित्तम् । अश्वत्य छेतुमेनं भुवनचयमयं तत्त्वहव्यक्तिहेतोः सन्तोऽध्यायेऽत्रै शत्रं तपनत्रिगणिते योधमुनयन्तु ॥ इनि 'श्रीमद्राजानकरामविरचिते वापयार्थान्वयमावे पर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे पञ्चदशोऽध्याय ॥ १. BN' ormats यथाव...बुद्धाव २. EN' च युद्धि- ३. BN'कृताया . AN' साहानां BE ६. Bs' outs श्री...नानि ५. B.x'रामकवि ·.. ।। अथ पोडशोऽध्यायः॥ एवमस्य पञ्चदशाध्यायपैर्यन्तशास्त्रोपनिषद्भुतस्य ज्ञानस्य पूर्वम् , 'महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रकृतिमाश्रिताः । मजन्तेऽनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ।। " इत्यादिना, तथा- " मोघाशा मोधकर्माणो मोषज्ञाना विचेतसः । आसुरी राक्षसी चैव प्रकृति मोहिनों श्रिताः ॥" इत्यादिना संर्गद्वयोपोद्धातेन विषयविषयिविवेननादि यसूचितं तदिदानी- मध्यायेनानेन वितत्य निर्गतुं भगवानाह- - अभयं सत्त्वसंशुद्धिः ज्ञानयोगव्यवस्थितिः । दानं दमय यज्ञय स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ १॥ . १. BS' पर्यन्त २ BS अव्ययीम् ३. All except BS' इत्यादि ४. BS' omits तथा 10 oorts तथा...इत्यादिना BN' onits प्रकृति...श्रितः ६. Bs' reads सर्गयोपोद्घातेन after सूविर्त Io and BN'sdd च .. 10 भगवानुवाद ·सो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १२९ अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागोऽसक्तिरपैशुनम् । दया भृतेप्वैलाल्यं च मार्दवं हीरचापलम् ॥२॥ तेजः क्षमा धृतिस्तुष्टिरद्रोहो नाभिमानता । भजन्ति संपदं देवीमभिजातस्य भारत ॥ ३ ॥ इह प्रथमाध्यायोपाद्धातपदर्शितविभागेन दैवरयासुरस्य च सर्गस्यावान्तर- भेदपरिकल्पनया यद्यपि बहवः प्रकारा उक्ताः, तथाप्यधुना सूक्ष्मैकनिष्ठताभि- व्याकगुणसामग्रीसंपन्नस्योत्तमस्य दैवस्य सर्गस्य परापरभेदेन द्विप्रकारत्वं तावत् प्रतिपाद्यते। तत्राभयादयो नाभिमानान्ताः सप्तविंशतिगुणाः सामान्येन दैवीं संपदं देवसर्गसम्पनिममि तदाभिमुख्येन तां सीकर्तुं जातस्य कर्मभूमी लब्ध. जम्मनः पुरुषस्य भवन्तीति यद्यप्युक्ताः, तथाप्यभयादय. प्रथमे चत्वारो गुणाः पर दैवी संपदमभिजातस्य भवन्ति ; दानादयस्तु विशेपा अपरामभिजातस्य भवन्तीति विशेषोऽत्र विवक्षित । स तथैव व्याख्यायते । तत्राभयं सर्वतः कुतथिचेतनाचेतनपात् भावजाताद्यथोक्ताद्वयज्ञानप्रतिष्ठितबुद्धित्वे सत्यात्माभेदेन प्रतिपयमानाद्यस्मात्माव्यतिरिक्तपदार्थाश्रयम्य प्रेप्सितविषयापासिविधातादिहेतोः सोध्वसस्याभावः। तच्च परमात्मस्वरूपमापन्नकल्पस्य योगिनो भवति, यदुकम्। 1 -- 1. 10 भूतात २. IO ल्यागश्शान्तिरपोशनम् [शुनम्] BN' त्यागो भक्तिरपेशुनम् BS' अलोलत्वं All except BN' नातिमानिता Iospd BN' भवन्ति 10 तथापि मोहक All except IO नातिमानितान्ता; ६. BN' आत्मभेदेन १., BS'आत्मव्यति 10 सर्वस्यास्य BN' रावस्यास्स I0 परमात्मत्वस्व- ११. BS' and BS' 797 BSidd: उत्पलदेशपादः १. BN'TS.

·सर्वतोभद्रम् "यो विकल्पमिदैमर्थमण्डलं पश्यतीश निखिलं भवद्वपुः । खात्मपक्षपरिपूरिते जगत्यस्य नित्यसुखिनः कुतो भयम् ॥” इति । तथा तस्य कारणभूता सत्त्वशुद्धिः, सत्त्वगुणप्रधानत्वात् सत्वशब्द- वाच्यम्य चित्तस्य शुद्धिः भेदमलपक्षालनाभ्यासानैर्मल्यम् । तथा तस्या अपि कारणभूता ज्ञाने यथाप्रतिपादितशास्त्रार्थबोधैव्यवस्थितिः निरुपप्लवा प्रतिष्ठा । तथा तद्धेती योगे शास्त्रचोदितखकर्मानुष्ठानलक्षणे परस्मिन् समाधौ व्यवस्थितिः । तथैव निर्विप्लवा प्रतिष्ठेत्येते. परां देवों संपदमभिजातस्य योगिनो धर्माः संभवन्ति । स ह्यारूढदशां प्राप्त. । अथ दानं स्वद्रव्यस्य परस्वत्वापादनम् ; तच्च द्विपकारम्-करुणामानहेतुकं दीनाधर्थिजनविषयत्वेनाविशेपप्रवृत्तिकमेकम् , शास्त्र- चोदितविधिशेषसम्पत्तये विशिष्टेतिकर्तव्यतासंस्कृतं पात्रदेशकालादिविशेषमपरम् । तथा दमः शास्त्रविरुद्धेभ्य अर्थेभ्य इन्द्रियाणां बाह्याभ्यन्तराणां निग्रहः । तथा यज्ञो वर्णाश्रममविभक्तो नित्यनैमित्तिकभेदेन द्विविधो विशिष्टदेवतार्यांगः । तथा खाध्यायो यथाखमध्येयत्वेनोपदिष्टस्य शास्त्रस्य मन्त्रादेर्वाध्ययनमभ्यासेन बोधः । तथा तपः तथैव नित्यनैमित्तिकभेदेन शास्त्रीयनियमपूर्व क्षुतृष्णादि- सहिष्णुतया शरीरतपनम् । तथा आर्जवमजुत्वं प्रकृतिसरे ब्रह्ममार्गकालम्पनत्वात् ६. I0 संभव १. BS' notes as palternative reading इममय. २. BN'योधो व्यव ८. 10 प्रकृय IO क्रमविविक्तो BN' क्रमे 10 योग: 10 मन्त्रादेवाध्ययन 10 सरलतमाशापुरस्तनत्वान् BN' सरलनमाण्डकालम्बन ४, 10 इत्येतेः 10 दीनायिंजन ·श्लो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् समस्तकायमारुचितसाध्यक्रियाविशेषसाफ्ल्यैस्कारणमकौटिल्यम् । तथा अहिंसा शास्त्रनिसिखाया माणिवधादिक्रियाया कामकोरोमहेतुकाया कृतकारितानुगोदि तादिविशेपपरिशुद्ध परिपर्जनम् । तथा सत्यमात्यन्तिकभूतहितसपादनाभिसन्धिपरि- शुद्धे यथादृष्टानुमितार्थकथनम्। अक्रोधो हिंसानिपचिहेतोविवेकहारिण कोपाठ्यस्य चित्तक्षोभस्याभाव । त्याग, दानयोक्तत्वात् , तैपलियाफाभिसन्ये परिहार । असक्ति शास्त्रविहितसेन्येषु विषयेप्वनिमग्नचित्त्वम् । अपैशुनम् , पिशुन पर- दोपसूचक , तस्य भाव पैशुनम् , तदमावो राजादिपियद्वपात्परायद्याविष्करणा- तथा दया भूतेषु सरप्राणिप शापनेषु तदुन्जिहीर्पया करुणा । तथा अन्नील्य निपिद्धेषु नपरत्व लौल्यम् , तदभाव असल्यं तेषु प्रवृत्तिरित्यर्थ । विहितेषु प्रवृत्तो निषिद्धेषु निपयेषु प्रवृत्तावपि सत्या रोगद्वेपरहितत्वेन भाव्यम् । तथा मार्दव मृदुपु निसिलेषु भूतबातेषु स्वात्मरूपेश्वरत्वभावनयातिकोमलरान्त . करण , तस्य भावो मार्दवम्। तथा हीर्लजा अस्मिन् निषेप्यमाने साधुजनो मा विहगईदित्याशझ्या दुश्चिन्तितदुर्वचनदुश्चेष्टितेषु जुगुप्सेति यावत् । तथा चापल चपल सत्कार्येप्वस्थिर , तस्याभावश्चापम् , सदभावोऽवश्यकरणीयेप्वममतते- मार । , १ ७ ८ ४ 10 शुद्धि BN adds लोल २ 10 योपावेशस्य 10 omits लम्पट दिपयेषु ३. JO and BS तत, किया ९. I रागदोप 10 परिहार शान्तिशास्त्रविहिते १०. Io amits तथा ..मार्दवम् मेध्येऽपनि समचित्तव BN'जुगुपितेति ५. BN' पैशुन्य BN'अप्रमत्तत्व 1. IO तया भूतेषु सर्वभूतेषु सर्व प्राणिषु ·सर्वतोभद्रम् [म. १६ . त्यर्थ । तेज परानभिभवनीयत्वकारण स्वाभाविकमोज । तथा क्षमा तेजसित्वे सत्यपि परापराधसहिष्णुता । धृतिरवसादहेती सन्निहितेऽपि परिस्पन्दाच्यवन- लक्षण धैर्यम् । तथा तुष्टि सर्वथा सर्वदा विपाददोपानामान्तचित्तत्वम् । तथा अद्रोहे प्राणिना हननविपयाया इच्छाया अप्यमाव । तथा नाभिमानिता मानो देहादिपु अनित्येप्वहकार , तथा परतन्त्रेषु भोगेषु ममकार , र्स सर्वदा निश्च- लत्यादतिशयवानभिमान , तदभिभवो नाभिमान , स च मुमुक्षूणामेव सभवति , ते हि यथोक्ताभिमानमहादोषोच्छेदे" नित्योद्यता भवन्ति , अत एव च तसिन् सति दानादयो धर्मा दैवसपदभिव्यक्तिहेतव सम्पद्यन्ते इति सर्वेपा सस्वीरकन्वेन तम्य पर्यन्ते निर्देश कृत । एव मुमुक्षुननाव्यभिचारिणी दैवसर्गाभिव्यञ्जिका परापरा गुणसामग्री प्रतिपाद्य इदानी तथैव द्विपकारस्य तद्विपरीतस्यासुरस्य सर्गस्य ती क्रमेण प्रतिपादयति । दैवसर्गवत्परापरभेदेनासुरोऽपि सर्गो द्विप्रकारो विपक्षिते । तत्र तमोगुणप्रधानो नैरकतिर्यग्योनिपातहेतु कर्माधिकृतपुरुषात्मकोऽपर इत्यस्याने विस्तरेण विशेषणानि वक्ष्यति ।। १० 10 पराभिभव ८ BN' नीयकारणत्व ३. B'मुपरि 10 अद्रोह I0 and BN' नाभिमानिता 10omitsस १३ BSud BS' अतिमान तदभि- १४ भावो नातिमान १५ BN' अनभिमान उच्यते तद- १६ भावो नाभिमान. BS तभिभाव BS' and BS' कातिमान To and BN' च्छेद 10 सस्कारस्वेन 10 अत IO parts अपि 10 विसर्जित 10 नरपदहियोग्यो लिपाती Alexcept BN हेतु ·लो. ५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४३३ संप्रति तु सामान्यगुणोद्देशद्वारेणासुरी संपदं प्रतिपादयितुमाह- दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुण्यमेव च। अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥ ४॥ एते धर्मा आसुरी रजस्तम.प्रधानत्वादासुरशब्देनोक्तां संपदं शरीरादि- संपत्तिमभिमतां खीकर्तुं जातस्य कर्मभूमावुत्पन्नस्य पुरुषस्य भवन्ति । तत्र दम्भो दृष्टमानपरतया श्रद्धादिरहितचित्तत्वेन नानाविधधर्मक्रियाचरणम् । दर्पः खगुण- संभावनया हर्पमोहात्मकः चितविकारः अभिमानात्मा ख्यातः। क्रोधो हिंसा- हेतुर्विकारः । पारुप्यं वाविचचेष्टानां रुक्षता । अज्ञानं ज्ञानस्य पदार्थतत्त्व- बोधस्याभावः दम्मादिसर्वदोपहेमूतत्वात् सर्वेपोमन्ते निर्दिष्टः-इत्येते रजस्तम:- प्रभवा धर्मा आसुरं सर्ग सूचयन्ति । एतयोः सर्गयोः फलं निर्देष्टुमाह- दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डय ॥ ५॥ ७ कर्मणा मनापुत्वमस्या २. IN' श्रद्धारहित ३. 10 धर्मकृत् IO omitsचरण 10 हेतु विकारः ६. ७indaiaaf सता 10 पदार्यत्वे वोध BN' पदार्यतत्वे योध. ८. BN' भूतहेतृत्वात् 10 सर्वेषां सर्वे निर्दिष्टाः " 10 प्रभवाः ९. - ·४३४ सर्वतोभद्रम् [अ. १६ एपा यथानिर्दिष्टा दैवी संपद् दैवसर्गनिर्वृति.' विमोक्षाय संसारदुर्गाप- क्रान्तये ; न हि यथोक्तगुणानुमितदैवसर्गभौम्विमोक्षमनवाप्य ततो निवर्तत इत्यर्थः । आसुरी पुनस्तद्विपरीता बन्धलक्षणतद्विपरीतफलैव । ततश्च त्वं दुस्तरात्संसारदुर्गात् कथमहमेवंविधो मुच्येयेत्यात्मन्यसामर्थ्यजनितं' शोकं मा कार्षीः, यतो यथोक्त- लक्षणसंवादादैवी संपदममिजातोऽसि ।। " अथ द्विविधत्वमेव सर्गस्य कर्माधिकृतं जनं प्रति नियमितुमाह- द्वौ भूतसौं लोकेऽस्मिन् दैव आसुर एव च । देवो विस्तरतः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥६॥ यथाप्रतिपादितेन विभागेन द्वौ द्वावेव, न तृतीयः, भूतानां कर्मभूमि- जन्मनां पुरुषाणां सर्गों प्रादुर्भावौ। कौ तौ ? दैव आसुर एव च। तत्र सत्त्वगुणप्रधानत्वाद्देवसम्बन्धिसर्गसदृश उपचारादेवशब्देनोक्तः एकः । तथा रजो- गुणप्रधानत्वात् आसुरसम्बन्धिसर्गसदृशः तथैवोपचारात् द्वितीयः; तयोर्मध्यादेवः परापरगुणप्रतिपादनक्रमेण वितत्य प्रतिपादितः । आसुरस्तु सामान्यतः प्रति- पादित. । तमिदानी कथ्यमानमवधारय ।। ८. 10 देव ९ १. BN' निवृत्तिः २. 10 भारहिमोक्ष TO लक्षण ४. 10omtsh ५. 10 जनित ६. PN देवीसंपदति ७. 10 प्रादुर्भूती TO omits उपचारा...तथैव १०. IO and BS' पादनमात्रेणोद्दि- टतो विस्तरेण प्रतिपादितः। BN' प्रतिपादनमात्रेणोद्दिष्टये न न विस्तरेण गुणप्रतिपादक- क्रमेण वितत्य ·लो. ७) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तत्रापरस्य तावदासुरस्य सर्गस्य स्वरूपमाह- प्रवृत्तिं च निवृति च जना न विदुरासुराः । न शौच नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥७॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । •अपरस्परसंभृतमकिंचित्कमहेतुकम् ॥ ८॥ एतां रटिमवाटभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः । प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽशुभा ॥९॥ आसुरा उद्रिक्ततमसो जनाः प्रवृत्ति संसारप्रवर्तनहेतुभूत शास्त्रचोदितं कर्म न विदुः न जानते; न च निवृत्ति संसारनिवर्तनहेतुभूतं ज्ञानादिसंस्कृतं कर्म ते स्वर्गापवर्गलक्षणफलनिरपेक्षतया दृष्टमात्रप्रयोजनं कर्मारमन्ते इत्यर्थः । अत एव प्रवृचिनिवृत्तिसाधनानि तेषां न समवन्तीत्याहन शौचमिति । शौच शास्त्रनियमितेतिकर्तव्यतासंपाद्य शुचिलं कायचित्तयोः शुद्धत्वं तेषां नास्ति । नापि चाचारः, शास्त्रनियमितं वाड्मनःकैर्मभिर्विशिष्टमाचरणम् । न च सत्यमुक्त- लक्षणं यथादृष्टानुमूतार्थकथनम् , सर्वत्र यथेष्टचेष्टी एवेत्यर्थः । कुत एवम् ! यतः 1. I0 and BN'तन परस्स २. 10 and BN'च १. I0 अहिता:. This is an alter. native reading in BN'. ४, Todds शाख...ज्ञाना 10 ornits AT ६. 10 cramta शौच ७. 10 कारणता ८. I0 शानादिवा. ९. I0 कर्मादिभिः १०. 10 यथेष्ट चेयन्त एव ·सर्वतोभद्रम् [अ. १६ । " ते इदं जगजीवलोकं शास्त्रीयमर्यादया वर्तमानमसत्यमवस्तुभूतमाहुः, अतश्च तसिद्धयर्थ शास्त्रेण शौचादिमर्यादा या स्थापिता मुन्धप्रतारणेति ते कथयन्ती- त्यर्थः ; अत एवाप्रतिष्ठं त एतदाहुः। नाप्यस्य निसर्गासत्यरूपस्य शौचादिः प्रतिष्ठा स्थितिः कर्तुं शकयेत्यर्थः। अनीश्वरं चैतदाहुः। नास्य कश्चिदीधरो नियन्ता संभवति, यत्प्रणीतशास्त्रचोदिताः सोमादयोऽनुष्ठेया मवेयुः। अपरस्पर- संभूतं भावनामन्योन्यकार्यकारणभावो यः प्रत्यक्षदृष्टः शास्त्रेण वा व्यवस्थापितः तं ते नास्तिकाः स्वभावमात्रवादिनो नेच्छन्ति । सर्वः कश्चिद्भावः स्वयमुत्पद्यते, स्वयं च विनश्यति, न कारणान्तरमपेक्षत इत्यपरस्परसंमूतमिदं सर्वमाहुः । तथा अकिंचित्कमविद्यमानं किंचित्सत्यरूपमंशमात्रमपि यस्य ततादृशमाहुः। अत एवा. हेतुकं खकर्मादिकारणरहितं तेषामेवंविधोनों लोकायतिकादीनां तामसानां व्यापार- मौह । ते हि एतामेवंविधामीधरकर्मपरलोकाधमाववादमयी दृष्टिं नास्तिकदर्शन- मवष्टभ्य गौढमवलम्ब्य नष्टात्मानो नष्ट आत्मा सन्नेवादर्शनं प्राप्तः परमार्थसत्य- श्चिद्रूपः पदार्थो येषां ते तथा ; त एवाल्पवुद्धयोऽल्पमानविषयदर्शित्वात् परिमिता ९. १. I0 य: BN omits this word. २. BN' चर्तनं •३. BN' and IO तत्स्थित्यर्थ Y, 10 omits 777 BN' addsसा. ६. BN'प्रतारणा ७. BN' and Bs' इत्याहुः ८. To and Bs' एवातिष्ठन्त BN'नास्य IO नापि निस TO and BN' शौचादयः BN'करणमावः 10 सत्यम चिर्दशरूपमानमपि १३. I0 omits न लोक...मेवंविधा १४. BN' आहुः १५. 10 omits गाढमवलम्व्य १६. 10 and BS' भास्मैवमेवादर्शन ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् बुद्विधा । येषा ते तथाविधा सन्त उप्रेककर्माणो दारुणत्र्यापारा जगतो जीव- लोकस्य क्षयाय विनाशाय प्रवर्तन्ते, तदर्थमेव कर्माणि बुरुते । किमुक्तं भवति । त एव विघा नास्तिका यौनि कर्माणि कुर्वते, तेया नरकतिर्यक्रस्थावरादिमाय- परिणाम फलम् , ने ते पुन कर्मम्मौ पुरुपयोनिमासादयन्तीत्यर्थ । अत एवाशुभाः पापात्मका ॥ एवमुद्रिक्ततमस्कस्यावैरत्यासुरसर्गस्य स्वरूप प्रतिपाद्य इदानीमुद्रिक्तरज- स्कम्यापरस्य तत् प्रतिपादयितुमाह-- काममाश्रित्य दुम्पूरं दम्भलोभमदान्विताः । असद्ग्रहाश्रिताः क्रूराः पंचरन्त्यशुचित्रताः ॥ १० ॥ अन्ये आसुरा जना एवंविधा प्रचरन्ति व्यवहरन्ति । किं कृत्वा र दुप्यूर दुखेन पूरयितुं कर्तुं न शकयम् । कोयं विषयतृष्णात्मक सफ्ल्पमाश्रित्या- वलम्व्य । अत एव दम्भेनोक्तरक्षणेन लोभेन गण मदेन चितोडेकेनान्विता अनुगैती व्याप्ता । तथा असद्महाश्रिता तथाविधदुष्टाभिनिवेशावैलैम्बिन । ततश्च रा हिंसादिपु निरपेक्षा । तथा अशुचित्रता अशुचीनि शास्त्रपरिदृष्टनियमापवर्तने- । ८ २ TO च्यापारात्मन TO omita यानि 10 कुर्वन्ति ३. TO एते पुन BS'प्रसरन्ति Bs' and BI' प्रेरयितु १०. 10 कामविषय ११. 10 गधेन १२. 10 अनुगन्तव्याः १३. 10 लम्बना १४. ES and Bs करदिसादिषु ६ 10 अपरस्य तत्वमुत्थान प्रतिपद्य 10 दम्भमानमदान्विता BN' दम्भलोभसमन्विता ७. BS असप्रहा ·४३८ सर्वतोभद्रम् [म. १६ नाशुद्धानि तानि तानि काम्यानि ब्रतानि नियमविशेषा येषां ते तथोक्ताः । किमुक्तं भवति ? रज.प्रधानत्वाद् व्रतादिरूपं कामनानिमितकं करिमन्ते; तमोऽ- नुगतत्वात् ततेपामशुचि भवति, दम्भादिदोपान्विताश्च ते भवन्ति ॥ किंच- चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः । कामोपभोगपरमा एतापदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥ आशापाशशतैद्धाः कामक्रोधपरायणाः । ईहन्ते कामभोगार्थानन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२ ॥ ते एवंविधा अर्थसञ्चयान् धनसमृद्धीः ईहन्ते चेष्टन्ते। कीदृशान् ! कामभोगार्थान् विषयास्वादप्रयोजनान् । कथमोहन्ते! अन्यायेन-व्यायः शाली- याधिकारदेशकालावस्थाद्यपेक्षमुख्यकल्पानुकल्पविहितखवृत्तनियमः, तं विना । कीदृशा. सन्त एवं कुर्वन्ति ? चिन्तामर्थार्जनविषयं ध्यानमपरिमेयां ततृष्णाया आनन्त्याहुविधाम्' किंतु प्रलयान्ताम् । प्रत्यो विनाशः शरीराभावोऽन्तः ७. BN'अन्यायः १. 10 त्वात तेषो २. I0 and BN' अशुचिर्भवेत् 1. I0 संप्रलया ४. 10 लोमा ५. 10 समृदा. ६. 10 प्रयोजन ८. 10 मुख्ये कालानुकम्पविहित ९. 10 अर्जने विषयां १०. 10 असंयततृष्णायाः BN' विधात् ·लो. १३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४३९ अवसानं यस्यास्तां तौशीमुपाश्रिताः आलम्बितवन्तः । तैथा कामोपभोगपरमाः काम्यन्ते इति कामा विपयमुखानि, तेपामुपभोगः सततमनुभवनं परमफलत्वेन प्रकृष्टों येपाम् । अत एंव एतावत्कामोपभोगमात्रमिह सार इति निश्चिता नि संशयबुद्धयः । अत एव तद्विपयामिराशाभिर्मनोरथैरेव पाशशतैः बन्धन- रज्जुसमूहैद्धाः संयंता विनितविषयान्तरस्वातन्त्र्याः । ततश्च कामक्रोधी रागद्वेपो इटानिष्टविषयौ परायणमाश्रयो येषां ते तथाविधाः ।। इदमद्य मया लब्धमिदं प्राप्स्ये मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ।। १३ ।। असौ मया हतः शत्रुहनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोहं बलवान् सुखी ॥ १४ ॥ आढयोऽभिजनवानसि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥१५॥ अनेकचित्ता विम्रान्ता मोहस्यैव वशंगताः । प्रसक्ता कामभोगेषु पतन्ति निरयेऽशुचौ ॥ १६ ॥ १. BS' and BN' कीहशी २. 10 and BN' यथा ३. BN'शमानि To adds यो 10 एव च सावत् ६. 10 मनोरमैः 10 omits : 10 संयतविमित ९. BNNI BN' एव तावत् ·सर्वतोभद्रम् [म. १६ इत्येवंविधेनाप्यज्ञानेन तत्त्वार्थप्रबोधामावेन विमोहिता वैचित्र्यमापादिताः सन्तः अशुचावत्यन्तामध्ये निरये गर्भवासादौ निपतन्ति निमज्जन्ति, पुनःपुन- र्जायन्त इत्यर्थः । कीदृशेन जानेन ? अद्यास्मिन् दिने तावदिदं धनादि वस्तु मया लब्धं स्वीकृतम्, इदं च मे चेतसि स्थितं मनोरथमभिलपितं वस्तु प्राप्स्ये इदानीमधिगमिष्यामि ; इदं तावद्धनं सुवर्णाद्यस्ति विद्यते, इत्यं चान्यदलादि भविष्यति खत्वमापरस्यते; तथासौ कश्चिद्विपुर्यापादितः, अतः परानपि तैस्तै- रुपायैापादयिष्यामि ; तथामीधरो द्रव्यपुरुपादीनां स्वामी; तथाई भोगी विषयसुखानुभविता ; ती सिद्धो लब्धप्रतिष्ठोऽहम् ; तथा बल्यान् दौर्य- युक्तोऽहम् ; तथा सुखी स्वीकृतामिलपितविपर्य ; तथा आढ्यो धनवान् अभि- जनवान् कुलीनोऽहम् ; किं बहुना ! कः परो मया तुल्यो विद्यते ! तथा यक्ष्ये, यज्ञानाचरिष्यामि ; तथा मोदिप्ये हर्षमनुभविष्यामि-इत्येवंविधैर्भूतवर्तमान- भविष्यत्कालभाविषु शरीरविषयादिषु नित्येषु भावेषु विकल्पैरनेक प्रतिक्षणं विद्यमानत्वाहहुरूपं चितं येषां ते तथा ; त एव विभ्रान्तास्तत्त्वावगमामावा- द्विशेषेण प्रान्ता अनवस्थिताः; यतो मोहस्यैव तमोरूपस्याज्ञानस्य वशंगताः १. BN' विधेनाज्ञानेन तत्त्वार्थावबोधा २. 10 वैचित्य This is noted ss an alterantive reading in BS ५. 10 अतोपरानपि BN अपरानपि ६. IOalone adds तथा BS' and BN' सामर्थ्य ८. BS' omits विषयः ९. 10 नाचरामि १०. I0 अनेक ३.. BN' अज्ञानेन ५. I0 धरादि ·श्लो. १७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४४१ तत्पारतन्त्र्यं प्राप्ताः; ततश्च कामानां शब्दादिसुखानां भोगेऽनुभवे प्रसक्ता अत्यन्तपरत्वरूपेण प्रकण सक्ता निममचित्ताः ॥ आत्मसंभावितास्स्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नाम यज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ १७ ॥ अहंकारं बलं दपं काम क्रोधं च संश्रिताः। मामात्मपरदेहेषु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः ॥१८॥ ते पूर्वोक्तविशेषणा रजस्तम.प्रधानासुरसर्गभाजी जना यजन्ते नाम ; नामशब्दोऽलीकपर्यायः ; तेनालीकमेव निष्फलमेव यजन्ते, यागक्रियामनुतिष्ठ- न्तीत्यर्थः । कुतो निप्पलमेव ? यत एवंविधाः सन्तो दम्भेनोक्तलक्षणेन व्याजेन शास्त्रोक्तं विधिं परित्यज्य यजन्ते । किंविधाः सन्तः ? आत्मसंभाविताः । आत्मनैव खयमेव संभाविता वयमेवंविधगुणविशिष्टा इति गृहीताभिमानाः, न तु गुणदोप- विचारनिपुणेन परेण केनचित्संभाविताः तथा स्तब्धाः प्रणतिविपये प्रहत्व- रहिताः; यतो धैनात्समुद्गताभ्यां मानमदाभ्यामहङ्कारात्मकाभ्यां युक्ताः। तथा- हतारादीन् संश्रिता इति गतार्थम् । तथाविधाः सन्तो मां परमात्मानं १. BN' तथा च २. BN' omits किन्छ ३. BN' भाविनः ४. 19' ममात्म is noted. as an alternative reading. 66 To and BN पनसमुत्थाभ्यां To adds अहकारात्मकाभ्यां TO दीनं श्रिताः BN' दीनाश्रिताः ·४१२ सर्वतोभद्रम् सर्वगतमज्ञानमोहितवादप्रत्यवमर्षेणै प्रद्विपन्तोऽमीतिहेतुनाध्यवस्यन्तः, यतोऽभ्य- सूयकाः नास्तिकत्वान्निन्दापराः ॥ एवंविधान- तानहं द्विपतः क्रूरान् संसारेपु नराधमान् । क्षिपाम्यजसम भास्वासुरीप्वेव योनिपु ॥१९॥ तान् पुरुषापशदान् क्रूरान् दारुणाचारान् , नास्त्यात्मा नास्तीवर इत्यादिना मां द्विपतो मां प्रति अप्रतीति चित्तवाक्चेष्टाभिः प्रथयतः सतोऽजसं नित्यमेव संसारेषु कर्मभूमिपु तीसु तासु दृष्टकर्माधिकारहेतुत्वात् अशुभासु पापात्मिकासु योनिषु गर्भवासेपु क्षिपामि त्यजामि । ते नास्तिकत्यदुष्टसंकल्पाः सन्त एवंविधाः पुन पुनर्जायन्ते इत्यर्थः ॥ ते च- आसुरी योनिमापन्ना नरा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥२०॥ १. 10 मोहित्वात् २. IOणेन ३. BN' हेतुत्वेनाध्यवस्यन्त 10 हेतुनाघ्यवसन्तः ४. BN' अशुभ 10 पुरुषाधमान, This is an alternative reading in BS!! ६. I0 द्विपन्तः I0 अप्रतीतिचित्ता: वाकू BN' अप्रतीर्ति दत्तवान् चेष्टाभिः ८. BN' omits तासु Toomits अशुभासु १०. BN'न्यस्यामि पुन पुनर्नयत इत्यर्थः ११, BN ·श्लो. २१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४४३ एवंविधा ऐते जना आमुरी यथोक्तां योनि जन्मभूमि मयोभ्यः प्राधाः प्रतिजन्म पूर्वसंस्कारदाढर्यान्मूढाः ज्ञानरहिताः सन्तो मां परमात्मानमनधिगम्यैव ततो योरेन्यामधमां निकृष्टां गति यान्ति प्रामुवन्ति ।। कैरमाचे एवंविधास्वा न मामुवन्तीत्याह- विविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः । कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत् त्रयं त्यज ॥ २१ ॥ आत्मनः परस्य तत्त्वस्य नागनमदर्शनकारण येन हेतुमुतेनामा नश्यति न दृश्यते, तत् त्रिप्रकारम् ; नरकम्य कर्मभूमिफलभेदेन द्विपकारस्य निरयस्येदं द्वारं प्रवेशकर्मकृत् । कामः सुखानुशायी रागलक्षणः शः । तथा क्रोधो द्रुप- लक्षणः । तथा लोग उत्तरोतरं विषयेषु गर्षः । यत एते सर्वे आसुरा जना एतैः कामादिभियुक्ताः सन्तो मामपश्यन्त एव दुर्गनिं गच्छन्ति, तस्मादेतोः त्वमे- तस्त्रयं परिहर, दैवैसर्गसम्भवादेतद्युक्तमामानं मी मंस्था इत्यर्थः । ८. १. BS' onits a २. 10 omits अन्य ३. BN तस्मात 10 विधास्ते ५. BN'त्यर्थ इत्याह १, BN' फलमोगेनोभयप्रारस्य ५. BN' omits धर्म BN' उत्तरोत्तरेषु विषयेषु रागो यतः BN'मामप्रपश्यन्तः १०. BN' खयतनय 10 त्यतित्नयपरिहारादेवसम- संभावितादेदोद्यु 10 and BS'omitat १२, 10 मावमस्थाः ·४४४ सर्वतोभद्रम् [अ. १६ यस्मात् एतैर्वियुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥ एतैः कामादिभिर्गुणात्मकैः दोपैर्निर्गुणस्वभावेन निसर्गशुद्धनात्मनात्यन्ता- सम्बद्वैरज्ञानोपलक्षणतिमिराविर्भावमार्गेखिभिर्वियुक्तो हेयतया प्रतिपन्नः सद्धिः पृथाभूतो नरो मुमुक्षुदैवसर्गभार । पुरुषो हितं यथोक्तं ज्ञानकर्मानुष्ठानरूप- माचरति । ततः परां प्रकृष्टां परमात्मसमापविज्ञानकर्मानुष्ठारूषां गतिं सिद्धि- मामोति; एवंविधस्य च श्रेयसम्धरण शास्त्रोक्तविधानरूपम् ।। अतस्तत्परेण भवितव्यमित्याह- या शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवानोति न सुखं न परां गतिम् ॥ २३ ॥ यः पुरुषः तरफलनिष्पत्तिहेतुं तत्तक्रियादिविषयं शास्त्रेण चोदितं विधि तत्तदितिकर्तव्यतारूपं विधानमुत्सृज्य तदस्य कामकारतः खांच्छन्याद्वर्तते व्यव- हरते," स नार_क्रियानिष्पत्तिरूपां सिद्धि" लभते । ततश्च तत्फलभूतं"सुखं खर्गादिभोम्सा निवृत्तिमपि न लभते । न च परां गतिमपवर्गलक्षणां लभते ।। १. BN' वियुकः २. 10 मयस्त्रिभिविमुक्तः ३. To and BN' पृथग्भूतैः १. 10 omitsh ५. BN'प्रेयश्चरण ६. BN' चारतः ५. 10 omits तत् ८. BN' हेतु ९. I0.विधामुत्सृज्य १०. To adds न स सिद्धिमवासोति ११. I0 and BN' व्यवहरति १२. I0omitsन १३. BN' adds फल १४. Ioaddsन १५. BN' omits भूत १६. I0 omits नच... व...लमते ·श्लो. २४] ४४५ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तसाच्यानं प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । कृत्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहाईमि ॥ २४ ॥ तस्मादुक्ताकारणादिदं कार्यम्, इदं न कार्यमिति व्यवस्थाया शास्त्रमेवैकं ते प्रमाणम् । शौस्त्रं हि नाम सदा साक्षात्कृतयथास्थितार्थतत्त्वस परमगुरो. परमात्मनः पैरस्मात्परस्य वचनम् । अतस्तदेवा विसंवादत्वात्प्रमाणं कृत्वा शास्त्रो- केन विधानेन चोदितं कर्म खमिद कर्ममूमौ का खजातिविहित कर्मानुमातु- मर्हसि ।। स्फीतालोका दिनरुचिमिव द्योतयत्याशु दैवी धोरां रात्रीमिव मुकुल्यत्याधुरी यश्च दृष्टिम् । आत्मादित्यं समुदितमित• पोडशाध्यायशैलात् दृष्दैव दाग्भवत भविनो मित्रवन्मोहनिद्रा. ॥ इति श्रीराजानरूरामविरचिते वाकयार्यान्वयमात्रे सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे पोडशोऽध्यायः ॥ TO ज्ञात्वा १. २ BN'शस्ने 10 साक्षात्कृष्येभसपास्थिता ४, I0 परस्य तस्य ५ EN' and BS'सवादकत्वात् ६. BN' विहित ५. BN' and Bs' omat from horo to the end.

·॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः॥ तदनेनेदमुक्तमपर्यालोचितसकलशास्त्रपौर्वापर्येण. शाखैकदेशमात्रमाश्रित्य युद्धलक्षणसकर्मपरित्यागाय द्वितीये यदुपन्यस्तं त्वया तच्छास्त्रामासत्वादशास्त्रमेव । अतो यथाप्रतिपादितशास्त्रनिश्चयावहितेन त्वया भवितव्यमिति सिद्धान्ते उक्त संशयानः अर्जुन उवाच- ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तन्ते श्रद्धयान्विताः । तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वमाहो रजस्तमः ॥ १॥ ये केचित्कर्माणि शास्त्रोक्तं विधि परित्यज्य श्रद्धया निर्विकल्पफैल- संभावनया व्याख्यातलक्षणयान्विताः सन्तो वर्तन्ते क्रियासु व्यवहरन्ति, तेषां का निष्ठा, का सिद्धिः, किं सस्वम् , किं सात्त्विकी सिद्धिः तेषामित्यर्थः, आहो- खिद्रजः राजसी, अथ किं तमस्तामसी' " अत्रोचरं भगवानुवाच- त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा । साचिकी राजसी चैव तामसी चेति ताः शृणु ॥२॥ ३. BS' कर्मणि' ४. Ioomnts फल 1. All except BN' अवहितत्वेन 3. BN'. The colophon that should be read at the last adhyāyı 13 read bere. BN'शुद्धिः ·को. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४४७ यया श्रद्धयेव केवलयान्वितानां सिद्धौ वं संशयमितः सा त्रिविधा गवति । तद्यथा-सात्त्विकी राजसी तामसी चेति । यतो देहिनां मायो- दाक्तिनानादेहाहंमत्ययनिरन्धनभेदानां जीवानां स्वभावजासौ ; ते हि दैवासुर- सर्गभेदेन प्रतिपादितस्वरूपाः । तत्र देवसर्गभाना सात्त्विकः सत्त्वादागतः सत्त्व- गुणहेतुकः खभावः खरूपं येषां तेषां श्रद्धा तादृश्यैव । तासुरसर्गभाजां रजस्तमोगुणप्राधान्यात् तद्धेतुको द्विपकारः स्वभावो राजसस्तामसश्च । श्रद्धापि तेषां तादृश्यैव । तेनेदमुक्त भवति---सात्त्विकलगावानां सात्त्विकी श्रद्धा सा शास्त्रविध्युपपनैव भवति ; या तु राजसस्वभावानां सा राजसी, शास्त्रविध्यामास- युक्ता भवति, न सम्यग्यिधानोपपन्ना; तामसी तु शास्त्रविधिहीनेवेति विभागस्य वक्ष्यमाणत्वात् । अतो या शास्त्रविधिहीना सा सात्त्विकयेव न भवति ; या तु शास्त्रविधियुत्ता सा न राजसी, नापि तामसी-इत्येवंविभक्तखरूपाः ।। ताः श्रद्धाः मया विभज्योच्यमानास्त्वमवधारयेत्युपगम्य स्वभावश्रद्धयोरन्यो- न्यकारणत्वं तावदाह- सत्चानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छूद्धः स एच सः ॥ ३॥ IO यथा १. २. 10वं शंससि तस्मान् निविषा BS' and BS : ४. 10 ततो 10 and BN' सात्त्विकाः BN' omits येषां IN तादृश्येव ८. 10 क्या ९. I शत्रविद्याभ्यास १०. BN'श्रद्धा ·४४८ सर्वतोमदम् [म. १७ इह सर्वस्य देहिनः समस्तस्य जीवनैर्गस्य सत्त्वानुरूपा स्वभावानुसारिणी श्रद्धा भवति ; तेनै यस्य सत्त्वं स्वभावः चित्तं सत्त्वगुणप्रधानं भवति, तस्य सात्त्विकी श्रद्धा भवति ; एवं रजोगुणप्रधानचित्तस्य राजसी, तमोगुणप्रधानचित्तस्य तामसी इत्यानन्त्येऽपि जीवानामपि त्रैविध्येन संक्षिप्योक्ता वस्तुतः सत्त्वादीनां गुणानामंशांशकतया तारतम्याद्यथा जीवचित्तानामानन्त्यं तथा श्रद्धाया अप्या- नन्त्यम् ; तत्पूर्वकत्वेन चानुष्ठितानां कर्मणां फलस्याप्यानन्त्यम् । इत्थं श्रद्धायाः सत्त्वादिरूपत्वं व्याख्यातम् । इदानीं सत्त्वस्य स्वभावस्य श्रद्धानुरूपत्वं व्याचष्टे- अयं पुरुषो नानाकार्यकारणसङ्घातमात्रनिवद्धात्लखमाव. श्रद्धामयः श्रद्धापकृतिकः । ततश्च यः पुरुषो यच्छुद्धः, या सात्त्विकयादिका श्रद्धा यस्य स तादृशः स एव भवति । यस्य सात्त्विकी श्रद्धा स सात्त्विकः, यस्य राजसी श्रद्धा स राजसः; यस्य तामसी श्रद्धा स तामस इति । किमनेनोक्तं भवति ? पूर्व सत्त्वानुरूपा श्रद्धा सर्वस्य भवतीत्युक्तम् । इदानीं तु श्रद्धानुरूपं सर्वस्य सत्त्वं भवतीति प्रति- पादितम्"। अतः श्रद्धासत्त्वयोः पुरुपगतयोः सात्त्विकादौ अन्योन्यकारणत्व- मनादिप्रबन्धप्रवृत्तमवस्थितमित्यत्र तात्पर्यम् ॥ १. 10 सर्गस्य २. 10 omita तेन...भवति. In BS" this passage s found in the margin. 7. 10 omits Sporta ४. BN संक्षिप्योत्याप्य BS' अंशाशिकया ६. BN'थदया IO फलमप्यानन्त्य ८. I0 संख्यात. S. 10 and BS' omit १०. I0 and BN' श्रद्धादि ११. 10 प्रतिपादयितुमुचितम् । श्रद्धापुरुष उभयोः परः ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४४९ सदेव त्रिप्रकारायाः श्रद्धाया अभिव्यञ्जकं क्रियाविशेषमाह- यजन्ते साचिका देवान् यक्षरक्षांसि राजसाः । भूतप्रेतपिशाचांच यजन्ते तामसा जनाः ॥ ४ ॥ सात्त्विकाः सत्त्वगुणमयचिताः सत्त्वगुणमयान् देवांधेन्द्रामिप्रजापति- प्रभृतीन यजन्ते, शास्त्रोक्तविधिपूर्वक पूजयन्ति। एवं राजसा यज्ञादीन शास्त्राभास- विधिपूर्वकं यजन्ते । तामसार्थे प्रेतादीनशास्त्रविहितेनैव विधानेन यजन्ते । एते च राजसास्तामसाधासुरा इति ॥ । तेषां चेष्टितमाह- अशास्त्रविहितं घोर तपस्तप्यन्ति ये जनाः । दम्भाहकारसंयुक्ताः कामरागवलान्विताः ॥ ५॥ कर्पयन्तः शरीरस्थ भूतग्राममचेतन॑म् । मां चैवान्ताशरीरस्थ तान्विद्यासुरनिश्चयान् ॥६॥ तानेवंविधान् कर्मभूमिजन्मनः पुरुषानासुरनिश्चयान् विद्धि । आसुरो रज- स्तमःप्रधानत्वादसुरसम्बन्धी; तत्सदृशो निश्चयो निष्ठा येषां तान् तथाविधान .. ६. १. BN' मांध देवानिन्द्रा- २. All except DN' प्रजायन्ते ३. TO राजसाश्च यक्षरक्षास शास्त्रो. विकं (1) यजते ४. BN'तामसांध 67 All axcept I0 प्रीतादीन 10 तप्यन्ते ये तपोधनाः BS' अचेतसः BN अचेतसम् Bsband BN'असुरः ८.

·४५० सर्वतोभद्रम् [सं. १७ जानीहि । कांस्तान् ! ये जना घोरं दुःसंह चित्तशरीरलेशकारणत्वात् दास्गं तपस्तप्यन्ते, विशिष्टफलाभिसन्धानेन नियम विशेषमाचरन्ति । कुतो दारुणमिति हेतुगर्भ विशेषणमाह---अशास्त्रविहितमिति । शास्त्रेण सर्वदा सर्वविशिष्टजन- विगीतानुष्ठानेन वेदादिना विहितमनुष्ठितं शास्त्रविहितम् । एवं हि शास्त्रीयो विधिः “यथा शरीरं न ग्लायेन्नेयान्मृत्युवश यथा । तथा तपसि वर्तेत न मूढव्रतमाचरेत् ।। " इत्येवंविधहेतुनियमनैरपेक्ष्येण फलप्राप्तितृष्णात्वरितचेतसो राजसास्तामसाश्च खमनीपिक्यैव दारुणं तपश्चरन्ति । यतो दम्भाहकारसंयुक्ताः दम्भेनोक्त- लक्षणेन दृष्टमात्रफलेन कर्मणा तथाहकारेण अहं शास्त्रोक्तं सम्यम्बुद्धा इयी अनु- तिष्ठामि शास्त्रार्थम्-इत्यात्मसंभावनात्मकेनाभिमानेन संयुक्ताः समन्विताः । तथा कामरागवलान्विताः कामेषु विषयभोगेषु रागोऽभिलापः तस्य बलमशास्त्रविहित- क्रियाप्रवर्तने सामर्थ्य तेनान्विता युक्ताः, तेन पोरेण तपसा। किं कुर्वाणाः ? अचेतनं पातं जडं भूतग्राम पृथिव्यादिसङ्घातं शरीरे देहे स्थितं तदधिष्ठातृभावेन ७. ८. १. Bs' and BS'दु सचित्तरेश २. 10 विनयविशेष ३. 10 घोरमिति 10 जनगीतानुष्टानेन विदाविदा विहित BS' जनगीतानु- ५. 10 मृत्युत्व BN मृत्युदंशं 10 adds 1 10 युद्धचे यथानुति BS' omits इयद्वा BS' क्रियानुष्टाने 10 and BS' ते घोरेण BN' जड प्राकृत ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४५१ वर्तमान मामीलानं कर्षयन्तः तात्विकस्वरूपानवमोधने क्षायन्त इव । तेषां तथाविधानां दारुणस्य तपसो 'देहचित्तव्यवधानमात्रमेव फलमित्यर्थः ।। न केवलमेवंविधेन चेष्टितेनासुराणामेव समावोऽनुमीयते, यावदेवस्था- सुरस्य च सर्वस्य कस्यचिजन्तोराहारादिमिरपि क्रियाविशेपैदृष्टादृष्टफलविशेपैः खभावोऽनुमीयते इत्याह-- आहारस्त्यपि सर्वस्य त्रिविधो भवति प्रियः । यज्ञस्तपस्तथा दानं तेपां भेदमिमं शृणु ॥ ७॥ आहारादीनां विविधत्वं सात्त्विकत्वादित्रिविधपुरुषपियत्वात् । शिष्टं व्याख्यातपायम् ॥ अथैया मेदकथनार्थमाह- आयुः सचालारोग्यमुखप्रीतिविवर्धनाः । रस्याः स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः साचिकप्रियाः ॥ ८॥ सात्तिकानां सत्त्वगुणोद्रिक्तश्रद्धानां पिया अभिमता एवंविधा आहाराः । कीदृशाः । आयुपो जीवितस्य, सत्त्वस्य बुद्धेः, बलस्य सीमर्थ्यस्य, आरोग्यस्य व्याधि- roomsनामारमा २. TO and BN* योधेन * 10 omits . To and BN'देहे ५. I0 and BN' ययावत् ८. लितिक अन्द सालिका BS'अयलत्वात् TO व्याख्यातमेव BN' कादीनां All except I0 सामारोग्यस्य ·४५२ [अ. १७ सर्वतोभद्रम् रहितत्वस्य, सुखस्य नितेः प्रीतेः तृप्तः, तत्कारणभूताया विवर्धनाः परिपोपकाः, रस्या आस्वादनीया., स्निग्धा यूंहणाः, स्थिरा: साराः, हृद्या हृदयानुकूलाः ।। अथ राजसप्रियानाह- कट्सम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः । आहारा राजसस्येष्टा दुःखशोकामयप्रदाः ॥९॥ सस्य रज प्रधानश्रद्धस्येप्टा अभिमता एवंविधा आहाराः कीदृशाः। कैटवः तिक्तरसातिनिम्बादयः । तिक्ते हि कटुशब्दव्यवहारो दृष्टो मुनिना- - "यश्च निम्बं परशुना यश्चैनं मधुसर्पिपा । यश्चैनै गन्धमाल्याभ्यां सर्वस्य कटुरेव सः॥" इति ; अम्ला चुकाः, लवणा. क्षाराः, अत्युप्णा उत्कटोप्णाः, तीक्ष्णा रूपणाः, मरीचादयो रुक्षा., स्नेहशून्या विदाहिन. उप्पणवीर्याः । एव मनःशरीर- क्लेशहेतुत्वात् दुखशोकयोयथानुशोचनयोरामयानां व्याधीनां दातारः ॥ अथ तामसप्रियमाहारमाह- यातयामं गतरस पूति पर्युपितं च यत् । उच्छिएमपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥ १० ॥ ४. IO यच १. BN' निवृत्तेः All except IO शोकाभय ३. BN' कटवालयः ५. 10 यचैन ६. 10 अर्यावसानाः शरीर ·लो. ११] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४५३ तामसस्य तमःप्रधानभाषश्रद्धस्यैवमशनमभिमतम् ? यातयाम अति- क्रान्तबहुकालं सद् गतरसं विनष्टाखादम् ; तथा पूति दुर्गन्धि ; तथा पर्युषितमति- झान्तरात्रिकम्; यदमक्ष्यत्वेनोक्तं उच्छिष्टं दम्पतिमुक्तशिष्टमन्येन वा का जुष्टम् । अमेध्यं समावादेवाशुद्धमशुद्धसंपर्काद्वा । सात्त्विकस्याप्यवसावशाकट्वादिराजसाहारप्रियता संभवतीति व्यवहारदर्शनात् स्वभावमात्रविषय एव विभागनियमो वेदितव्यः ।। इदानीं यज्ञादीनां त्रैविध्यमाह । तत्र यज्ञस्य तावत्- अफलाकादक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमित्येवं मनः समाधाय स सात्विकः ॥ ११ ॥ स सात्त्विकः सात्त्विकपुरुषानुष्ठेयत्वात्सत्त्वहेतुको यज्ञो यागविधिरुच्यते ? कोऽसौ ? फलं दृष्टादृष्टं सौभाग्य काङ्क्षति प्रार्थयते यः स फलाकाक्षी, तैद्विपरीतस्त्वफलाकाझी; तेन तथाविधेन निरभिसन्धिना ज्ञानवता मुमुक्षुणा य इज्यतेऽनुष्ठीयते। कीदृशः ? विधिदृष्टः, "विधीयतेऽनेन कार्यमिति विधि: शास्त्रम् । तस्मिन्विधी शास्त्रदृष्टो विभावित इतिकर्तव्यतास्वरूपोऽफैलाकाक्षिणा ? १. TO ornits eria BN कालमुद्रतरस ३. BN' स्वभावः एकशुद्ध ८. BN' दृष्ट्वादृष्ट १. BN' omits तद्वि... झी १०. roomits विधीय...दृष्टो BS reads this passage in the margin. 10अत्र ५. All except IO उच्यते ६. BN'omits एवं 10amitsthis word. ११. 10 फलका- ५.

·सर्वतोभद्रम् (अ. १७ ४५४ चेत्यते' चेति विप्रति निराक माह । कथमिज्यते यष्टव्यं वर्णाश्रमविमागेन शास्त्रचोदितं सहज यागाल्यं कर्मावश्यकर्नत्यमेवेति चितं समाहितं कृत्यानन्त- फललिप्सायां यद्यप्युच्यते, न निष्कामस्य क्रिया संभवति, तत्र म:-नेहेच्छा- मात्रस्य प्रतिषेधो निष्कामता; किंतु दृष्टानुथविकभोगविषयसंकल्पाभावो निष्काम- तेह विवक्षिता ।। अथ राजसं यज्ञमाह- अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यः । इज्यते विद्धि तं यज्ञ राजसं चलमध्रुवम् ॥ १२ ॥ तमेवंविधं यज्ञं राजस रंज.प्रधानबुद्धिना रज प्रधानश्रद्धेन च कर्ता कृत- त्वात् रजोगुणात्मकमलम् । अत एव चलं निश्चयाभावादन्यवस्थितं फलव्यभिचा- राञ्चाध्रुवमनावश्यकम् । के तं फलम् १ स्वर्गादिभोग्यमभिसन्धाय संकल्प्य तथा दम्भाथै दम्भोऽदृष्टं सुखे कृत्वा अदृष्टफलविषया क्रिया अर्थ. प्रयोजनम् यत्र तथा इज्यते अनुष्ठीयते ॥ १. All excep BN चोच्यते २. BN' वर्णाश्रमभाव, TO सहज- TO विषयासंकल्पान् निष्का BN' संकल्पविनिष्वाम ८. BS' omits रज.प्रधानत्रुद्धिना ९. BN' चारा व १.. 10 योध्यममि. ४. B'लिप्सया BN'नहीच्छा $. BN' adds Hat ·श्लो. २३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४५५ अथ तामसमाह- रिधिहीनममृष्टान मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धानिरहितं यज्ञं तामस परिचक्षते ॥ १३॥ विधिहीनं शास्त्रोक्तेतिकर्तव्यतारहितम्, तथा मृष्टान्नममृट पाकादिसस्कार- विरहाद्विरसमन्नादि या, तथा मन्त्रहीन ततत्मियाविहितेन रहितम् , तथा अदक्षिण यज्ञ दक्षिणाक्षणेन प्रधाननाझेन शून्यम्, तथा श्रद्धयोक्तरक्षणया विना तिम् एवविध तामसपुरपकर्तृकमाहु ॥ कथम् ? सात्विकत्वादिभेदेन तपसैविध्य प्रतिपाद्य इदानीं शारीरादिभेदेन तारतस्य विध्यमाह । तर शारीर तावत्- देवद्विजगुरुपातपूजनं शौचमार्जनम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते ॥१४॥ एतच्छोरीर शरीरसम्बन्धि तप उच्यते। किं तत् । तदेवादीना पूजनम् , शौच मृजरादिना शरीरशुद्धि , आर्जव कायव्यापारविषयमकौटिल्यम् , ब्रह्मचर्य प्रसिद्धम् , अहिंसा हननरियाभाव , पूँजादीना काययापारनिवर्त्यत्वात् शारीरमेतत्तप । . १ TO भूत 10 क्त्वमाहु २ ३ ६ UN' तप कथ्यते किन्तु देवादीनां 10 मजनादिना ८. 10 omits this word BS' readsitatho margin ९. BN' कालनिर्त्यत्वात् १.. B'शरीर B' प्रतिपायते BS and BS' शरीर All except EN'शरीरं .

·४५६ सर्वतोभद्रम् अथ वाचिकम्- अनुद्वेगकर वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैत्र वाङ्मयं तप उच्यते ॥१५॥ चौनिवर्त्यत्वात् वामकृतिकम् एतत्प उच्यते । किं तत् । स्वभावत एव माधुर्यादनुद्वेगकर परस्याखेदावहम् , तथा सत्यमवितथं सत्प्रियं मनोज्ञ हितं च कल्याणपर्यवसायि वैचनम् , तथा खाध्यायस्य स्वशास्त्रपाठस्याभीक्ष्णमावर्तन॑म् ।। अथ मानसम्- मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः । भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥ सौम्यत्व प्रशा एतत् सपो मनोनिवर्त्यत्वात् मानसमुच्यते। किं तत् । स्वमनस प्रसाद स्वभावत एव रागद्वेषादिदोषरहितत्वादकलुपचित्तत्वम् , मौन यद्यपि मुनिभावो मुख्यया वृत्त्या, तथापि वानियमे रूढम् ; संकल्पशुद्धिहेतुत्वान्मानस तप । तथा आत्मविनिग्रह आत्मनोऽन्त करणस्य निपि- न्तता। तच्च १. 10 omits वाक् ..उच्यते. BSP reads it in the margin २. 10 omits वच ३ 10 स्मभ्यसनमभीक्षण ४. B'श्रावर्तमान BS' and BN' मानस उच्यते 10 and BN' किंतु खभावत एव This is an alternative reading in BS* 10 omits this Ford BS. roads it in the margin ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४५७ देभ्यो विषयेभ्यो पिनिग्रहो नियमनम् । तथा भावम्याशयस्य संशुद्धिराजवादिः लाभावानमन्यन ।। अथ विधिमप्येतस्मात्त्विकादिभेदातुनन्नविधमाह। तत्र सात्त्विकं तावत्- श्रद्धया परया तप्तं योपेत] तपस्तव निरिध नः । अफलाकादक्षिमियुक्त: माचिकं परिचक्षते ॥ १७ ॥ गरीरादिभेदेन रिविधमप्येतचा पविध सत् मात्विकं भवति । कीदृशम् । श्रद्धयोनलक्षणया परमभाग्नः सात्त्विकोपेतं युक्तम् । अ पर फला. काङ्कारहित युक्तः समाहितगचरितम् ।। अथ राजसम्--- मत्कारमानपूजार्थं तपो दम्मेन चैर यन् । क्रियते वदिह प्रोक्तं राजमं चलमधरम् ॥ १८॥ तदिह तपो राजसं मोक्तम् । किं तत् ! मन्सत्कारार्थ रिसते, तला. कारादीनां त्रयाणां मनोगमायभेदात यथाक्रमं नित्यमवसेयम् । तेन परत: प्रसन्न . २ 1. TO अनारंवादि HY' orats पसाभवभयं andhy instoal- तया देशे पुस्पारितोय यतनासतमा फारिशमहोपरागादौ यहीयने सगा. रिपक] दाने नियमगिरिमगर- नम्पास्थित विशिष्ट धिरपदनाय योजन पृथम्दाननिर्देश नादि- दानपरिप्रहार्यो वैदिनय्य. 1 भय ननय 1. BS' And DS भान IOMdsपरया IS' ronds this word in margin ५ BY'रहितः S. BX' and 10 TTT See tho tal of tho commediary on Ver a 10 at Pagal59 68 ·सर्वतोभद्रम् [म. १७ ४५८ N चिचात्सत्कारो बहुमानो मेऽस्तु तथा स्तुल्यादिना वाग्व्यापारेण मानम् ; तथा कायव्यापारेण पूजनं ममास्तु इत्येवमर्थ दम्भेनोक्तलक्षणेन यत् क्रियते तदेवमुक्तं चरमध्रुवमिति व्याख्यातम् ॥ अथ तामसमाह- मृग्रहेणात्मनो यत् पीडया क्रियते तपः । परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९ ॥ . तत्तामस तप उक्तम् । किं तत् ? यन्मूढग्रहेण मूढस्य कार्याकार्यविचार- हीनहानस्य सतो यो ग्रहोऽभिनिवेशः, तेन कृतम् ; तथा खचित्तस्य शरीरस्य च पीडया कैदर्थनेन यत्कृतं यनिवर्तितम् ; तथा परस्य द्वेपस्योत्सादनार्थ स्थान- च्यर्वनादिसंपत्तये यत्कृतमिति ॥ शारीरादिभेदेन त्रिविधस्य तपसः प्रत्येकं सात्त्विकादिभेदानवविधत्वं प्रति- पाद्य, इदानों दीनस्य निविधत्वमाह । तत्र तावत्सात्त्विकम्- दातव्यमिति यदान दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तदानं साचिकं स्मृतम् ॥ २०॥ १. ro omits स्तुत्सादिना...ममा BS reads this passage in the margin- 3. 10 aad BS' omits ruf TO and BS' हीनस्याज्ञस्य Y. BS omits ५. I0 and Bs' कर्थनेन पर्कश यनि- ६. BN' च्यावनादि ७. BN' शरीरादि All except IO दान त्रिविधमाह ९. I0 and B5 सात्विकं तावत् ८.

·लो. २१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् - तत्सात्त्विक दान सात्त्विकचित्तेन सात्त्विकश्रद्धावता च पुस्पेण निवर्ति- तत्वोत् सात्त्विक्शन्देनोक्तम् । किं तत् ? यदेवविधेषु क्रियाविशेषेप्वधिकृतेने मया ततदितिकर्तव्यतोपसस्कृा देयमेवेत्येतावदभिसन्धाय दीयते, अत एवं कस्मै दीयते । अनुपकारिणे। यस्मात् दृष्टविषयोऽदृष्टविषयो वा कश्चिदुपकारो नापेक्ष्यते, न केवल विध्यर्थानुष्ठानातया य स्थित तस्मै यद्दीयते , अत एव तस्य दानस्य विषयमाह-पात्र इति । जातिकुल विद्याकर्मपतिपारनत्वादि- शरीरगुणसपर पानमुच्यते, तद्विपयत्वेन यद्दीयते , तथा देशे पुण्यसरित्तीर्था- यतनादौ, तथा काले विपुवाहोपरागादौ, यद्दीयते तत्सात्त्विक दानम् , नित्य नैमित्तिकरियालेन व्यवस्थितविशिष्टविधिपूर्वस्य दानस्य यज्ञेऽन्तर्भावात् पृथ- ग्दाननिर्देश पूर्तादिदानपरिग्रहार्थो वेदितव्य ॥ अथ राजसम्-- यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुनः । दीयते च परिहिट तद्राजसमिति स्मृतम् ।। २१ ॥ तदाजस दान स्मृतम्। कि तत् ? यत्प्रत्युपकारार्थ दीयते , प्रतीप उपकार प्रत्युपकार , तदर्थ तत्प्रयोजननया एतस्मादिदेव में कश्चित्प्रत्युपकार सर्पस्यते १ ५ २ ३ To and BN निवर्तितस्पेन TO and BN' अधिकृस तेन TO नेक्षते केवल विद्याम्थानातया BS' नापेक्ष्यते देवर BN'पापेक्ष्यते न केवल 10 pmsts कारार्थ.. प्रत्युप- B9* rozds this passage in the margin BN' कार तदर्थ यत्प्रयोजन दीयते BN'omits तत् IO यत्प्रयोजन तथा ४ To and BS'सपन्न 10स ८ All excepb EN' संपयवे ·सर्वतोभद्रम् [म. १७ इत्यभिसन्धाय यद्दीयते; तथा फल वा पारलौकिकमुद्दिश्य सङ्कल्प्य दीयते; कीदृशम् ! परिक्लिष्टं खल्पं कृच्छ्प्राप्यं वा ॥ अथ तामसमाह- अदेशकाले यद्दानमपात्रेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ तनामसे दानम् । किं तत् । देशकालपात्रहीनतया सत्कारेणावज्ञया यद्दीयते, सात्त्विकविपरीतमित्यर्थः । तदेवं सात्त्विकानि यज्ञतपोदानानि दैव- सर्गव्यञ्जकानीत्यत्र तापर्यम् ॥ ततश्च य एते ब्रह्मप्राप्तिप्रसवमनसो दैवसर्गभाज , ये चैते संसार- बन्धाभिमुखचेतसस्तद्विपरीतवृत्तयः, तथोभयेषां यज्ञादिविषयों ज्ञानाज्ञाननिबन्धत्वात द्विभकारां स्थिति क्रमेण प्रतिपादयितुमाह- ओं तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिनिधः स्मृतः । ब्रह्मणा तेन वेदाच यज्ञाच पिहिताः पुरा ॥ २३ ॥ इह ब्रह्मणः परमार्थलक्षणस्य परस्य तत्त्वस्य निविधः त्रिभकारो निर्देश . स्वरूपाभिधान परमार्थविद्भिः स्मयते स्म । के ते त्रयः प्रकाराः! ओं तत्सदिति। 1. 10 इत्यनुसंधाय २. Bs'atd Bध्यापार- ३. BS'सर्गाभिव्यअनानि ४. BN'ये ते संसार ५. 10 बन्धादिसुख ६. I0 विषयज्ञान BN' विपयाज्ञान ७. BN'परमात्मलक्षणस्य BN' परमात्मविद्भिः ८.

·लो. २४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तत्र ओमिति चित्प्रकाशमानस्य ब्रह्मस्वरूपस्य वाचकं पदम् । अनेन च पदेन तेनैव परमगुरुणा व्यस्तसमस्तरूपवाचकतया नियमितेन यथा ताक्खरूपमभि- धीयते, तथा मात्रात्यार्धमात्राव्याप्तिप्रदर्शनक्रमेण तत्र तत्र रहस्यशास्त्रे व्याख्या- तमेतत् । तदनेन तस्य ब्रह्मणस्ताहकवरूपमत्यवमर्शकः सतताव्यभिचारिखधर्मो- ऽभिधीयते । न हि तस्य स्वसंवेदनमात्रसंवेद्यस्य तदिति सर्वनामध्यतिरेकेण शब्दान्तरप्रतिपाद्य रूपं भवितुमर्हति । सदित्यनेन पदेनानन्यसाधारणता विद्य- मानता शोभनतालक्षणं ब्रह्मणः स्वरूपमभिधीयते । तदेवं पदत्यप्रतिपाद्य- सकरखरूपेण तेन ब्रह्मणा परमेश्वरेण वेदाः समस्तक्रियाविषयविशिऐति- कर्तव्यताकलापवाचकाः समस्तदेशकालपुरुषाव्यभिचारिखरूपाः शब्दसंशयः, तथा यज्ञवतामुपकमविभक्ती नित्यादयो यागक्रियाविशेषाः, नित्यत्वात्सर्वदैव पूर्व- कालं विहिता निर्मिताः। ततः सदा निर्मीयमाणत्वात्तेपां नित्यत्वम् ।। . यतश्चैवविधस्य ब्रह्मण ओमित्येवमादयः शब्दा वाचका:- तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः। प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥ २४ ॥ १. BN' तथा मात्रतयाध. 10 तया मानया व्याप्ति १. 10 शास्त्र ३. BS* and BS तदिलनेन ४. BN' मलिकः 10 तस्याभासमात्र ६. 10 शन्दाक्षरप्रतिपाय BN' लक्षणब्रह्मणः ८. Io omits तदेवं...वरेण, BS' reads this passage in tho margin. IO कालवाचका: १०. TOविभक्त्या Allercept IO परा १२. BN'प्रवर्तते ·सर्वतोभद्रम् म.१७ तस्माद्धेतोमवादिनीम् “तत्त्वमसि" इत्येवंवदनशीलानां ज्ञानिनाम् ओमित्येतन्मन्त्रपदं यथोक्तब्रह्मवरूपवाचकमुदाहृत्य विशिष्टेन समाधिनोचार्य यज्ञादि- क्रियाः सततं प्रवर्तन्ते, प्रसरन्ति । उदाहरणक्रियायाश्च यज्ञदानादिलियापेक्ष पौर्वकाल्यमिति न भिन्नकर्तृत्वमन्त्रावसेयम्। कीदृशक्रियाः! विधानोक्ताः। विधीयन्ते अस्मिन्विविधा यज्ञादयो भावा इति विधानम् , वेदादिशास्त्रन् । तेनोक्ताः प्रति- पादितस्वरूपाः। किमनेनोक्तं भवति ? मुख्यदैवसर्गभाजां मुमुक्षूणां प्रमा- तभावनया सर्वाः क्रियाः प्रवर्तन्त इति । । किंच- तदित्यनभिसन्धाय फलं यज्ञतपःक्रियाः । दानक्रियाच विविधाः क्रियन्ते मोक्षकाइक्षिभिः ॥ २५ ॥ तदित्येतन्मन्त्रपदमविनधररूपप्रत्ययमशीर्थमुदाहृत्य पूर्ववदुश्चार्यापवर्गा- थिभिः सात्त्विकैर्देवसर्गभाभिर्यज्ञादयः क्रियाः क्रियन्ते अनुष्ठीयन्ते । कथम् ? फलं स्वर्गादिविनधरभोगलक्षणां सिद्धिर्मनभिसन्धाय असङ्कल्प्य ; ते हि नित्यनिरुप- मानन्दमयब्रमस्वरूपप्रत्यवमर्शात्मकैकफलमभिकाक्षिणः ।। ५. BS कोशः ६. 10 सिद्धिमनुसन्धाय 1. All or cept BS' ASRI 10 omits at ३. Allercept TO पहाक्रिया: ४. 10 क्रियाया यजनादि BN' किया यागयजनादि B कियाया यश- 4. 10 कारक्षेयः ·श्लो. २६] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् .४६३ अपि च- सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा संच्छन्दः पार्थ गीयते ॥ २६ ॥ सतो विद्यमानस्य नित्यस्य सावः सत्त्वम् , तस्मिंस्तथा । साधुभावे साधोः शोभनस्य भावः सत्त्वं तस्मिन्निति । एतयोरर्थयोः सदित्येतन्मात्रपदं याचकत्वेन प्रयुज्यते। तथा प्रशस्ते ज्यायसि कर्मणि व्यापारविशेपे सच्छब्दो वाचकत्वेन गीयते शब्दयते यत एवमत:- यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीय सदित्येवाभिधीयते ॥ २७॥ यज्ञादिषु यथोक्तमभावनामयी स्थितिः प्रतिष्ठा इह परमार्थसती परम- शोभना सदित्यनेन शब्देनोच्यते प्रतिपाद्यते । तदर्थीयं यज्ञादिप्रयोजनं कर्म प्रशस्तो व्यापारविशेषः सदित्यतेनैव पदेन कथ्यते ।। एवं मोक्षकाक्षिणां सात्त्विकानां यज्ञादिविषयां ब्राह्मसमापतिहेतुं स्थिति प्रतिपाद्य इदानीमासुराणां संसारबन्धहेतु चैतद्विपरीतां स्थिति प्रतिपादयितुमाह- अश्रद्धया हुतं दत्तं वपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ।। २८ ॥ १. All ercept RS' सुराभावे २. DN' and BS सशन्दः ३. BN' प्रशस्ते न्यायकर्मणि ४, BN' च तद्विप.

·४६४ सर्वतोभद्रम् [अ. १७ . ज्ञानशून्यजनाव्यभिचारिण्या अश्रद्धया परमार्थसद्रामासंभावनया हुतं यत्, यज्ञविधिः यो विहितः, तया दत्तम् , तपश्च तप्तम् , दानतपसी अनुष्ठिते, अन्यद्वा सुकृतं किंचन कृतं तत्सर्वमसदित्युच्यते । नै तन्नित्यम्, नापि शोभनम् । कुतः ? यतः तदश्रद्धयानुष्ठितं वस्तु न प्रेत्य न परलोके सद्वा साधु वा; न चेह, यतः तत्फलस्य पारलौकिकस्यैहिकस्य वा विनश्वरत्त्वादसत्त्वम् , असद्व्याधिदोप- योगाचासाधुत्वम् ; अतस्तथाविधैः कर्मभिः कृतानां यज्ञादीनां संसारबन्धलक्षण- मसदेव फलं बोद्धव्यमिति दैवासुरसर्गाभिव्यञ्जयज्ञादिक्रियाभेदप्रतिपादनस्य प्रयो- जनं यथोक्तात्मज्ञानलक्षणपरमरहस्योपदेशविपयाविषयविभागविस्तारं वेदितव्यमि- त्योम् ॥ अध्यायश्च नगेन्दुकः कविवरस्यास्मिन् ' प्रयोगे नवे निर्मूढः फलितं निभर्ति सुजनो यसिन्वराभ्युद्गमम् । श्रद्धाभक्तिसखीसमर्पितनवाकल्पक्रियोदासिनी सर्वैश्वर्यसमागमाभ्युदयदामासाद्य सैविद्वधूम् ।। इति श्रीमद्राजानरामविरचिते वाकयार्थान्वयमात्रे सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे सप्तदशोऽध्यायः ।। ८. BN omits २. 10 तन निय ३. BN' नातिशोभन BN'असत्वमस्तु तद्वयाधि ५. BN' पर्वभिः ६ BN व्यञ्जक BN adds bere the vorte found at the end of the previous adbyāya. This verss is read in all the manuscripts at the end of the next adhyaya%3 but its proper place is hrozutu zuta's Yne end of the 18th adhyāya. IO अध्यायाश्च नगेन्दवः BN' अध्यायव All except IO स्थायं १०. BN' रामकवि ·।। अथ अष्टादशोऽध्यायः॥ " मा शुच संपदं दैवीमभिजातेऽसि पाण्डव" इति भगवतस्तदनुग्रह- क्षणसाक्षात्कृतपरस्वरूपस्य परमगुरो परमप्रमाणभूताद्वचनादात्मनो यथोक्त- दैवसर्गगुणसामग्रीसपनत्वसंभावनया यथोपदिष्टार्थानुष्ठानपात्रता प्रतिपाद्यावश्य- करणीयाना स्वकर्मणामनुष्ठाने समुपजातोत्साह तेषामपवर्गफलत्वेन कारणभूतयो सन्यासत्यागयो "ज्ञेय स नित्यसन्यासी", तथा यस्य सर्वे समारम्भा, इत्यादिना च संक्षेपत पूर्वमवगतार्थयोरधुना विस्तरत परमार्थ जिज्ञासमान “ - अर्जुन उवाच- संन्यासस्य महाबाहो तत्चमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हपीकेश पृथक् केशिनिपूदन ॥१॥ संन्यासस्तावत् सम्यन्यसनं तस्य सुष्टु परिहार एवार्थ , त्यागस्य च हानमेवार्थ -इत्यनयोरेकार्थत्वात् किं परस्परपर्यायत्वमुत भिन्नार्थता, तत्कीहशो- ऽर्थभेदोऽनयो - इति प्रश्नसीज हृदि कृत्वा सन्यासस्य त्यागस्य च तत्त्व परमार्थ पृथग्विवेकेन वेदितु ज्ञातुमिच्छामीत्यर्जुनप्रस्नादनन्तरमनयोरेकार्थता गहित्योत्तर BN adds art alono IO BS' and BS' Add 69 ·४६६ सर्वतोभद्रम् [अ. १८ भगरानुवाच- काम्यानां कर्मणां त्याग संन्यास कवयो विदुः । सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्याग पिचक्षणाः ॥ २ ॥ कवय परावरद्रष्टार सन्यास काम्याना त्यागं विदु; काम्यन्त इति कामा विषयभोगा , तेभ्यो हितानि तत्साधनभूतत्वात् तदनुकूलानि यज्ञादीनि कर्माणि काम्यान्युच्यन्ते ; तेषा त्याग परिहार भोगरूपफलतृष्णामिसन्धिनानुष्ठानस्य वर्जन सन्यास कथयन्ति , तेन नित्यादीनि सर्वाणि कर्माणि कामाभिसन्धिनानुष्ठीय- मानानि काम्यानि सपद्यन्ते । तेषा तथानुष्ठानवर्जन मुँमुक्षो सन्यास । एव च व्याख्याने पूर्वापरप्रन्थविरोधो नापद्यते । यत पञ्चमेऽर्जुनसशयच्छेदाय संन्यास- कर्मयोगयो कैश्चित्प्रतिपन्ना भिन्नार्थता । " सन्यास कर्मयोगश्च नि श्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥" इत्युपत्रम्य, कर्मयोगस्य नीरागद्वेपतया कर्मानुष्ठानलक्षणविशेषप्रतिपादनक्रमेण ज्ञेय स नित्यसन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति" इत्या- " सन्यासस्य To and BS'न्यारा 10 outs काम्यानि कर्माणि This passage 13 read in the margin in BS 10 सन्यासो मुमुमो All except IO विरोधे All except IO पश्चिमे ६. All except I0 प्रतिपन्ना भिनार्थता BS' संन्यासात् 10 omits सन्यास . तयोस्तु. This passage 19 read in the margin in BS The passage is very corrupt in BS' All oxcept IO पादनोपक्मेण ३ ·श्लो. ३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४६७ दिना लक्षणमुक्तम् । तेन विशिष्टररूपतया यथाविहितानां सर्वकर्मणामनुष्ठानमेव संन्यास इति स्थितम् । अथ त्याग व्याचष्टे-~-विचक्षणाः परमार्थविदः सर्वेपा नित्यादिविभागेन व्यास्थिताना यजादीना वर्माश्रमविहिताना कर्मणा फलस्य खादिभोगलक्षणस्य त्याग परिहार त्यागमाहु'; नै तु यज्ञादिखरूपस्य कर्मण एव परिहारं त्यागमाहुः । तथैव च पूर्वम्- " यस्य सर्वे समारम्भा निराशीन्धिनास्त्विह । त्यागे यस्य हुतं स स त्यागी स च बुद्धिमान् ।। इति त्यागम्यापि लक्षणमुक्तम् । एव च कर्मफलस्यानभिसन्धानं त्याग, न तु कर्मण परिहार इत्युक्तं भवति । ततश्च सन्यासत्यागयोरेकार्थतैव सिद्धान्तः ।। " अंतच तयोमिन्नार्थतावादिना मतमुपन्यस्य तमेव संन्यासकार्य त्याग सम्यर प्रतिपादयितुमाह- त्याज्यं दोषादित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३॥ इहैके केचन मनीषिणो मतिमन्त केरलज्ञानपादाभिनिमिष्टा सर्व नाम की त्याज्य परिहार्य यमनि। यततस कर्माशुद्वयतिशवक्षयादिमिर्दोष- IO omits त्यागमाहु BS' reads it in the margin २. BN' omts न तु...माहु ५. 10 अभिसन्धानत्यागेन तु ६. BN' ततश्च EN omits this word. 10 and BS' add fat १. BN तथैव सर्व ४. BN' आगमस्थापि ·सर्वतोभद्रम् [म. १८ ४६८ र्युक्तम् । अन्ये पुनमनीषिणो यथोक्तकर्मयोगवादिनो यज्ञतपोरूपं शास्त्रविहित कर्म न त्याज्यं न प्ररिहार्यमित्याहुः । यथा च यज्ञादेनियतस्य कर्मणः परिहारा- नुपपत्तिः, तथा बहुशः प्रतिपादितमेव प्राक् ।। इत्यं च संन्यासत्यागयोः परमार्थत एकार्थयोस्तत्वरूपावगमसन्देह- निवृत्तये त्यागविषयमेव वक्तव्यमाह- निश्चयं मृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रदर्शितः ॥४॥ तत्र तथाविधे संन्यासादभिन्नार्थे त्यागे प्रोक्तलक्षणे विपये निश्चय निर्णय मन्मतमवधारय | व्याख्यातलक्षणस्य क इदानीं निश्चयोऽवशिष्यते, यदर्थ- मेमुच्यत इत्यत्राह । हिशब्दो हेतौ ; यस्मात्सामान्येनोक्तलक्षणस्त्यागो विशे- पतो वक्ष्यमाणहेयोपादेयरूपेण विभागेन त्रिप्रकारः पुरस्तात्सम्यक् प्रकटीकृतः ॥ इत्थं त्यागविषयनिश्चये वक्तव्ये सति कर्मणां त्यागस्य परामिमताप- वर्गलक्षगफैलाहेतुत्वादत्यागत्वमेव प्रतिपादयितुं प्रदर्शितागमोपपतिगर्भीकारेण सर्व- BN' omits योग २. BS' and BS' तथा च ५. 10 सादिविभिन्नार्थे ८. 10 एवं मन्यत इत्याह ९. Bsned BS' परस्ताव ३. Bs १०. 10 बहुधा ४, Io and BN' उच. This is So alternativa cording in BS'. ५. I0 प्रशीतितः ६. BN' तथा यथाविधे ११. BN' विषये १२. 10 omits कमेणा...सर्व BS' potes this passage 1 tbs margin. १३. BN' and BS' फलहेतु ·लो.५] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४६९ कर्मणामत्याज्यत्वमेव तावदाह- यज्ञदानतपाकर्म न त्याज्य कार्यमेव तत् । यज्ञो दान तपश्चैव पारनानि मनीषिणाम् ॥ ५॥ यज्ञादिरूपं कर्म सर्व शास्त्राधिकृतैः सर्वदा न त्याज्यं न तस्य त्याग उपपद्यते; तस्मादवश्यं कर्तव्यमेव तत् । कुत यज्ञादीनि कर्माणि मनीषिणां पावनानि । मनीपिण पुरुपा प्रज्ञायुक्ता दैवसर्गमाज शास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृता उच्यन्ते ; ते च ये संभवन्ति-प्रवृतिधर्मात्मकशास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृता रजो- लेशानुगतसत्त्वप्रधानयुद्धय ; तथाविधनद्धाश्थैके, यान् प्रति तृतीयेऽध्याये--: सह यज्ञाः प्रजा सृष्ट्वा " इत्यादिना “अघायुरिन्द्रियारामो मोघ पार्थ स जीवति" इत्यनेन भन्थेन आगमोपपत्तिप्रतिपादकेन सर्वकर्मणामत्याज्यत्वं पावनत्वं गोक्तम् ; अपरे तु मनीषिणो निवृत्तिधर्मात्मकशास्त्रार्थानुष्ठानाधिकृता गुणीभूत- रजस्तमस्कत्वादुद्रिक्तसत्त्वात्मकबुद्रय तथाभूतश्रद्धाश्च, यान् प्रति तत्रैवैतच्छास्त्र- प्रतिपादितज्ञाननिष्ठतया ज्ञानादिकमणी यथास्वं यथाखाखवस्था यस्त्वात्म- रतिरेय स्यात् । इत्यादिना- १. I0 भलागत्वमेव BN अत्यागले तावत् २ 10 opita tbis ardha ३. BN' कर्तव्यमेतत् ४, 10 omits उच्यन्ते...कृता ES' notos thus paggage in the margia. ५. BN' नित्तधर्मा ६. 10 फर्मणो ·सर्वतोभद्रम् अ. १८ 'तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर । असक्तो ह्याचरन् कर्म परमामोति पूरुषः ॥" इत्यन्तेन ग्रन्धेनात्याज्यत्यमुक्तम्-इत्युभयेपां मनीषिणां यज्ञादिकर्माणि पावना- न्युक्तानि ।। तानि- एतान्यपि च कर्माणि सैङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६ ॥ एतान्यत्याज्यत्वेनेह प्रतिपादितानि परैः सैदोपत्वात् त्याज्यत्वेन प्रतिपन्ना- न्यपि सर्वाणि कन्यानि अवश्यानुष्ठेयानीत्युत्तमं प्रकृष्टं मदीयं चैतन्मतं निश्चितं प्रदर्शितप्रकारेण पूर्वमेव निर्णीतम्। कथं कर्तव्यानोति तु विशेपमाह-"सहं त्यात्वा फलानि च " इति । “समासंजायते काम " इत्यत्र व्याख्यातलरूप सङ्ग एक कर्मसु दोष; तथा तन्मूलरागद्वेषयोगादिष्टानिष्टविषयप्रातिपरिहाररूपाणि फलानि द्वितीयो दोष , न त्यनुष्ठानम् । अतः स फलानि च त्यक्त्वा कर्माणि कर्तव्यान्येव । तेन कर्मसु सनफलाभिसन्धित्याग' त्याग उच्यते, न त्वननुष्ठान- मेव त्यागः॥ . १. 10 पूरुषम् २. 10 त्यक्त्वा सर्व १. 10 संदोष ५. 10 सन्मल ६. 10 omits फलानि....सह BS' reads tha passego in the margin. ५. 10 सर्वपला. ४. BN' मदीयमेतनिधितं 10 मंदीय चेतनिधित ·श्लो. ७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४७१ तैमादुक्कयोपपत्त्या- नियतस्य च संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीयते ॥ ७ ॥ चशब्दो हेतौ। यस्मानियतस्य वर्णाश्रमविभागेन नित्याव्यभिचारिणः कर्मणो यज्ञादेः संन्यासस्त्यागोऽननुष्ठानं नोपपद्यते । यथा च नोपपयते तथा- हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् " " इत्यादिनों न हि देहता शकयं त्यक्तु कर्माण्यशेषतः" । इत्यादिना च बहुशः प्रतिपादितमेव । तस्यैवंविधस्य सर्वथैवात्याज्यस्य कर्मणो मोहाद्विपर्ययलक्षणाद्वैचित्र्यात् त्यागः परिहारस्तामसः तमोगुणसंभव उच्यते। तमसो हि कार्य मोहः । यदुक्तम्---" प्रमादमोहो जायेते तमसोऽज्ञानमेव च " इति । एवमयं तामसस्त्यागो विपरीतफलपर्यवसायी यतोऽपवर्गबुद्धया प्रतिपन्नः संसार- मेव फलति, अतो हेय एवासो॥ .. 10 तस्माद्वक्तव्योप २. BN* अनुमान ३. TO omits यथा... ..पते BN'adds तथा To adds तथा in the placo of न दि To omits मोहः...एवमपं. Thia passage is found in the margia 10 BS', ६. I0 समानमेव फलसूतो हेय BN' समानेन फलति ·४७२ सर्वतोभद्रम् अथ राजसं त्यागमाह- दुःखमित्येव यः कर्म कायक्लेशभयात्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्याग नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥ " यः पुरुषः शास्त्रचोदितं कर्म स्नानाग्निहोत्रादिदुःख सुखपतिकूलमिदमित्ये- तावन्मात्राद्धेतोः शरीरकदर्थनात्रासात् त्यजति नानुतिष्ठति, राजसं रजोगुणनिमि- तकं त्यागं नियतकर्मपरिहारं कृत्वा तस्य त्यागस्यापवर्गभोगसुखलक्षणमभिहित फलं नैवै प्राप्नुयात् । रजोगुणयुक्तत्वात् तत्फलं दुःखमेवासौ लमते ; ततो राजसोऽपि ४ त्यागो हेय एव ॥ अथोपादेयं सात्त्विकं त्यागमाह- कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्ग त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥ ९॥ स सात्त्विको ज्ञानफलसत्त्वगुणहेतुकस्त्यागोऽभिमतः । कोऽसौ ? यन्नियतं शास्त्रचोदितं कर्म क्रियते अनुष्ठीयते ; कर्मणः करणमेव त्यागो न परिहार इत्यर्थः । कथं क्रियते ! येन क्रियैव त्यागः संपद्यते इत्याह—कार्य परमगुरोः परमेश्वरस्य निरुपप्लवप्रमाणभूतशाम्ररूपवचनचोदितत्वादवश्यकरणीयमित्येतेन हेतुना क्रियते । 10 and BN'T २. BN' omits लागस्य ३. 10 omits एव BN' omits अपि ५. 10omits कयं 1. I0 omits क्रियते...त्यपत्ता BS' notos this passage In the margia.

·लो. १०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४७३ अत एव पूर्वं व्याख्यातम्-सझं फलं च त्यक्त्वा । किमनेनोक्तं भवति ? अनुप- पन्नत्यागस्यापि कर्मणो रजस्तमोऽभिभूतत्वादैत्यागेऽपि त्यागप्रतिपत्ति साफलाभि- सन्ध्यनुच्छेदात् कर्मव संसारकारणं संपद्यते। विशुद्धसत्त्वगुणोद्रेकातु यथोक्त- जाननैर्मल्ये सति साफलाभिर्सेन्धिशून्यत्वेन नियतस्य कर्मणोऽनुष्ठानमेव संसारो- च्छेदकारणं त्याग संपद्यते- इति सात्त्विक एव त्याग उपादेय ।। तस्यैवंविधस्य सात्त्विकस्य त्यागिन स्वरूपं प्रतिपादयितुमाह- न द्वेष्टयकुशल कर्म कुशले नानुपजते । त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥१०॥ योऽत्यन्तगुणीभूतरजस्तमस्कत्वेन विशुद्धेन सत्त्वमात्रेण समाविष्टो याप्तान्त करण से त्यागी ; यथोक्तेन साफ मिसन्धिरहितनियतकर्मानुष्ठान- रूपेणैव त्यागेन त्यागफैरहेतुत्वात् त्यागत्वमापन्नेन युक्त । अत एव मेधावी प्रशस्थमज्ञ । ततश्च छिन्नसंशयो यथोक्तस्य परब्रह्मस्वरूपायैकम्य तत्त्वस्यास्तित्वे त्रुटितसन्देह । स सर्ववस्तुपु प्रथमानपरमालैकवरूपत्वादकुशलं संसायभिमतस्य सुखस्य साधनभूतं" कर्माग्निहोत्रादिशरीरलेशोहं न द्वेष्टि, ज्ञानवैशये सति २ १. 10 अनुपमन्त्रयाग २ 10 त्वादभ्यासेऽपि 10 सवन्ध्यनु BN'सबन्धि ५. Io योऽपि गुणी TO घ्याप्यान्त. 10 सन् त्यागेन 60 BN' पलाभिसंबन्ध- IOomts फ्ल १० Ioomitsस ११ Io and BN' भूत १२. 10 वई 10 शयेन द्वेष O ·सर्वतोभद्रम् मि. १७ ४७४ द्वेपर क्षणदोषाभावात् नाप्रीत्या भावयति ; नापि कुशले कर्मत्यागादौ सुख- साधनभूतेऽनुपज्जति, सबै बधाति । तस्यैवंविधस्य त्यागिनो नित्योदितानन्त- निजानन्दनिर्भरस्यात्मभूतसर्वभावस्य न क्वचिद्वेषेनापि रागः शास्त्रचोदितत्वादेवश्य- करणीयमित्येव सर्व नियतं कर्मानुतिष्ठन्नेवासौ सर्वत्यागीत्यर्थ ।। एतदेवं पूर्वक्तिमपि स्मारयन् द्रढयितुमाह- न हि देहभृता शकय त्यक्तुं कर्माण्यशेपतः । यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११॥ पूर्वमेव बहुशो व्याख्यातत्वात् गतार्थमेवैतत् ।। यथोक्तत्यागिविपरीतवृत्तीनामनुष्ठातॄणां फलमाह- अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२ ॥ ये यथाप्रतिपादितपारमार्थिकत्यागरहिता तेपामत्यागिनां प्रेत्य परलोके त्रिविधं पलमनिष्टमित्यादि । तत्रानिएमभिप्रेतं दुखात्मकं यचामसचित्तैस्तामसश्रद्धैः १. BN'नप्रीत्या २. BN' द्वेष: २. BN' वादनन्यकरणीय ४, I0 सर्वभागीत्यर्थः ५. BN' एवं ·लो. १३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् १७५ । कर्तृभिरनुष्ठितातामैसाकर्मण उपजातं सन्नरकतिर्यग्योन्यादी लब्धोपपतिमिस्तै- र्भुज्यते । इष्टमभिप्रेत सुखात्मकं यत्सात्त्विकान्त करणैस्तथाविधश्रद्धैश्च कर्तृभि- निहितात्कर्मण उद्भूतं सन्निरतिशयसुखाधिकरणे स्वर्गादावधिगतदिव्यशरीरैस्तै- र्भुज्यते । तथा मिश्रं सुखदुःखात्मकं यद्रजःप्रधानचित्तैः तादृक्श्रद्धैश्च कर्तृभि- रर्नुष्ठिताकर्मण उपजातं यत्कर्मभूमी मनुष्ययोनिगतैस्तैरुपमुज्यत इत्येवं 'विविध कर्मणः फलं ज्ञानशून्येसंसारिपुरुषविषय संन्यासिनो यथोक्ततात्त्विकत्यागवतां शौननिष्णातमतीनां कर्मयोगिनां न भवति नोपपद्यते । ततस्ते त्यागिनः कुशला- कुशलं कर्म नीरागद्वेपतयानुतिष्ठन्तीति पूर्वेण सम्बन्ध । अथ अत्यागिननिविधेन कर्मफैलेन युज्यन्ते, न तु त्यागिन'-इत्यत्र हेतु क्रमेण प्रतिपादयितुगाह- पश्चेमानि महागाहो कारणानि नियोध मे । साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि मिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥ ५ ६. ३ सुखदु सात्मक १. BN तामस. २. TO omits सन्नरक ..उपजातं BS' reads this passage 10 the margin BN' omits यत्...दुसात्मक BS. Instead of यत्... भुज्यते the following is Found.-यद्रजोलेशानुगतसत्त्व. प्रधानचितः खर्गादिफलहेपिपु ताक्यद्धः यथाविधि विहि. तात् फर्मण उद्भूतं पुरुखरुप. १०, भुज्यते ११. BN' adds स्वर्गादिफला. All except BN' शुद्धश्च BN' adds यथाविधिविहितात कर्मण उद्भूतं पुरुषरुपभुज्यते तथा मिश्र यद्रज प्रधानचित्तः तादृक्श्रद्धेश्व फर्तृभिः BN' omats तेस्तैः BN'ontts नि BN' शून्य IO and BN' ada FETT IO कर्मभूतफलेन ·४७६ सर्वतोभद्रम् [स. १८ इह इमानि वक्ष्यमाणानि कारणानि निमित्तानि सर्वकर्मणां सफलशरीर- सम्पन्धिनां मनोवाकायनि-नामशेषक्रियाविशेषाणां कृतान्ते कृतनिष्ठे साख्ये निश्चयशास्त्रे प्रोक्तानि प्रतिपादितानि निबोध निबुद्धयख ॥ कानि तानीत्याह- अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्वेष्टा दैवमेवात्रै पश्चमम् ॥ १४ ॥ अधिष्ठानं तक्रियानुगुणमधिकरणं शरीरादि, यदधिष्ठाय कर्तुस्तत्तत्कर्म कर्तुं शैकघम् । तथा कर्ता ततदेहादिनिबद्धाहंप्रत्ययः पुरुषः। करणं ततक्रियानु- गुणशरीरेन्द्रियन्यातिभिः। अत्र चतुष्टये अनुकूलाननुकूलाभ्यां सिद्धयसिद्धिकारण दैवं पञ्चमं दैवापरपर्यायं प्राक्तनं कर्मेत्यर्थः । अन ह्यनुकूलेऽधिष्ठानादीनां साध- नानां साफल्यम् ; अननुकूले" तु सन्निहितानामपि वैकल्यम् ; अतश्च तत्वाधान्यात पृथक् पश्चादुक्तम् ॥ एपां पञ्चानां सर्वकर्मसिद्धिहेतुत्वं निगमयति- शरीरसाइमनोभिर्हि यत्कारभतेऽर्जुन । न्याय्य वा विपरीत वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५॥ 10 omits तत्तत्...करण. This 19 read in the margin in BS'. २. BN'भशप 1. BN' अननुकूलानुकूला BN' and BS' साधनादीनां BS फूल्ये ६. I0 हेतु ·श्लो. १६) श्रीमद्भगवद्गीताबिबरणम् ওওও य. कश्चित्कर्ता कायेनै वचसा चेतसा वा यत्कर्म कर्तुं प्रमते तत्रैते पूर्वोक्ता पश्च हेतव कारणानि । एतेपामन्यतमाभावेऽपि चिकीर्पितकासिद्धे कीश कारभते न्याय्य शास्त्रोक्तानियतरूपादनपेत वा विपरीत वा यथाशास्त्र- त्यादन्याय्यम् ॥ किंच- तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः । पश्यत्यकृतयुद्वित्वात् न स पश्यति दुर्मतिः ॥ १६ ॥ तत्र पञ्चके एवमुक्तेन प्रकारेण समशीर्पिकया कारणभूते सति विद्य- माने य कर्ता क्षेत्रज्ञविशेष केवरमेकमेवात्मानं मोहवशादनात्मभूतदेहादि- निविष्टाहपत्ययं कर्तार कर्मसपार्दक पश्यति बुद्धयते, स न पश्यति विपरीतं तस्य ज्ञानमित्यर्थ । कुतो न पश्यति । अतद्धित्वात् । निष्पन्ना बुद्धि प्रज्ञा यस्य स तथोक्त , न कृतबुद्धिरकृतबुद्धि , सम्यग्जानशून्यमति , अष्टधी किमुक्त भवतिः एक परमेश्वर स्वशक्तिप्रसरभूतस्य सकलजगद्गारक्रीडनकचक्रस्यार्क , BN' प्रत्यय १. 10 कार्येण ५. 10 अनादिभूत २ BN' मते ते पूर्वोक्का ८. ३. 10 कर्मसिद्ध ९. 10 संपादयिष्यति युध्यते BN प्रोफनियमरूपान्न्यायापनपेत १०. All except BS' 91 विपरीत ११. 10 झानेतरमति All excopt 10 STIFT १२ BN' क्रमेण 10 नष्ट ·४७८ सर्वतोभद्रम् इव स्वप्रभापुञ्जखावभासयिता पारमार्थिकः कर्तेति सम्यग्ज्ञानाभावादकृतयुद्धिः जात्याद्यभिमानावच्छिन्नं क्षेत्रज्ञरूपमात्मानं कर्तारं मन्यमानो यत्करोति तस्यैत- दधिष्ठानादिविभागेन त्रिविधं कर्म फलम्, न तु यथोक्तस्स त्यागिनः परमालमयं सर्व ज्ञानचक्षुषा पश्यतः ॥ अत एव तस्य तादृशीं वृत्तिं प्रतिपादयितुमाह- यस्य नाहंकृतो भावो चुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्यापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबद्धयते ॥ १७॥ यस्यात्ममयसमस्तवस्तुनो भावः चित्तवृत्तिहिंकृतः, देहादावनित्येऽहंमत्यय- प्रणेन संपादितः, अत एव यस्य बुद्धिः सविन लिप्यते रागद्वेषादिभिर्मलैर्मायोप- हतसमस्तजीवनियद्धैर्न कपीक्रियते, से परमेधरभावसमाविष्टः कर्ता इमान् योद्धमवस्थिनान् लोकान् व्यापाद्यापि न निवद्धयते, न तद्बधसाधनेन "क्रिया- फलेन युज्यते । पारमार्थिकस्य नित्यस्य ब्रह्मस्वरूपस्यात्मनो नानाभावाच्छरीरा- देश्च नित्यविनश्वरखभावत्वादत्र “नाय हन्ति न हन्यते " इत्यादिना प्रतिपादित एव हेतुः प्राक् । अतस्त्वं यथोक्तत्यागवान् कार्य कर्मेदमाचरेत्यर्थः ।। - BN' पर्ता इह योमु BN'sdds हत्वा 1. BN'खप्रभावकस्थाव. २ BN' स्पमात्रमात्मानं 1. 10 कपीरोति क्रियते ४. 10 omite स पर...साधनेन 10 adds 1 10 and BN' omitच ·श्लो. १८] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४७९ अथ त्याग्यत्यागिशब्दप्रतिपादितयोगिसंसारिपुत्पविषयतया ज्ञानकर्म- फर्तृणां गुणनिमित्तकं भेदं प्रतिपिपादयिपुः सर्वदेहसाधारणयो ज्ञानकर्मणो फल. संपतिहेतुं तावत् प्रतिपादयितुमाह- ज्ञानं नेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना । करण कर्म कति त्रिविधः कर्मसङ्ग्रहः ॥ १८ ॥ अन प्रथमेन कर्म शब्देनं ज्ञानात्मिकाया प्रियाया जतिलक्षणं फलमुच्यते, कारणेन कार्योपचारात् ; तेन तादृशे क्रियाफले विपये अधीनत्वात् त्रिपकारा चोदना प्रवर्तना ; त्रीण्येतानि ज्ञप्तिलक्षणे ज्ञानात्मक क्रियाफले चोदयन्ति प्रवर्त- यन्तीत्यर्थ कानि तानि ज्ञानं येन ज्ञायते सदिन्द्रियादि , ज्ञेयं च यज्ज्ञायते सुखदु खनीलपीतादि , परिज्ञाती य सर्वमिदं सुखदु सादि जानामीति अध्यव- स्थति। प्रयाणामेपा सामग्रीजप्तिलक्षणे फले चोदयतीत्यर्थ । एवमेवे कर्मणि कर्म फले तत्तत्कार्यनिवृत्तिलक्षणे संग्रहो येन संगृह्यते स्वीक्रियते सोऽपि विविध । - १ २. ८ ३ ९ TOomits अथ TO स्यागशक्तिप्रति BS' प्रतिपाद 10 omita प्रति...तावत, Thu passage is found in the margin in BS' IOकारण TOन्दज्ञात्मिकाया- IO विषयेत्यधीन PS विषयेत्वधीन १०. 10 and BN' लक्षणेन BN'त्मकक्यिाफ्रेन TO मक्यिाफ्लेन All except 10 for TO च ज्ञायतेयत् TS' ज्ञाता पलमिद योऽहमिदं BN' and BS ज्ञाता योऽह. मिद सुखादि 10 and BS* omit ·४८० सर्वतोभद्रम् त्रीण्येतानि संग्राहयति। कानि तानि ! करण हस्तादि ; कर्म घरादिकार्यविषया चेष्टा ; कर्ता घटादिव्याहतकुम्भकारादि ।। एतत्रितयसामग्रीवशात् घटादेः कार्यस्य स्वरूपनितिलक्षण फलं भवतीति स्थिते कीदृश्येतानि ज्ञानादीनि योगविषयाणीति प्रक्रान्तं प्रतिपादयितुमाह- ज्ञानं कर्म च कर्ता च निधैव गुणभेदतः । प्रोच्यते गुणसंख्येन यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥ प्रतिपादितस्वरूपं ज्ञानादित्रितयं च तद्गुणसख्येने गुणानां स्वरूपभेद- कथने प्रत्येकं त्रिधा त्रिभिः प्रकारैः सत्त्वादिगुणविभागात्मोच्यते कथ्यते तद्विद्भिः। तानि ज्ञानादीनि मैत्तो यथावत्सम्यगुच्यमानानि सात्त्विकराजसतामैस. भेदेन प्रत्येकं त्रिप्रकाराण्यवधारय, येन तानि प्रवृत्तानि प्रत्यभिज्ञास्यसि ॥ . तत्र ज्ञान त्रिविधमाह । तत्र सात्त्विकं तावत्- सर्वभूतेषु येनकं भावमव्ययमीक्षते"। अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि साच्चिकम् ॥ २०॥ १. All except 10 omits alfa २. BN' करण ३. BN' निवृत्ति ४. BN' संख्याने 10 वथनं 10 सद्भिरपि BS' and BS' Hatsfü 10 omits FTTH 10 and BS* विविध ज्ञान Bs' and BN' ईश्यते 10 अव्ययमश्नुते ११. १२, BN adds प्रार ६. 10 omits खरूप... ..गुणानां ५. BN'omitsच ८. BN' संख्याने ·लो. २१] श्रीमद्भगवद्गीता विवरणम् तत्सात्त्विकं न्याभूतरजस्तमस्कं विशुद्धसत्त्वमानहेतुकं ज्ञानं संवेदनं विद्धि जानीहि । किं तत् ? येन साधनभूतेन देशकालाकारादिभेदेन विमक्तेषु परस्परपृथग्भानेन व्यवस्थितेष्वपि सर्वेप्यशेपेषु भूतेषु चेतनाचेतनेषु सत्त्वेप्वविभक्त- मभिन्नरूपं चिदात्मकं भावं सतामीक्षते पश्यति, बुद्धयते इत्यर्थ । इह विशुद्ध- चिन्मानवभाव आत्मैवैकं तत्त्वं परमार्थसत् , न तद्व्यतिरिक्तं किंचन पदार्थान्तरं तत्त्वत संभवति ; केवलं तदीयनिरतिशयैवोद्वाक्तिमायामलमुपितसमकाशे नमये चक्षुपि तदेकमेव तत्त्वं नानात्वेन प्रतिपद्यन्ते क्षेत्रज्ञा देव यदा ज्ञानमय चक्षु परमेधरानुग्रहशक्तिशलाफापरिमृष्टंमलत्वात् निर्मलीभवति, तदा सर्वमेवेदमेकरलेन योगिन पश्यन्तीत्यर्थ ॥ अथ राजसमाह- पृथक्त्वेन तु यज्ज्ञानं नानाभावान्पृथग्विधान् । वेति षु भूतेषु तद्राजसमिति स्मृतम् ॥ २१॥ तद्वत्सर्वेषु भूतेषु समस्तेपु मायीयेषु माणिपु वर्तमानं ज्ञान राजसं रजो- गुणहेतुकं स्मृतं तत्त्वविद्धि । किं तत् । यत्पृथक्त्वेनात्मनो व्यतिरेकेण व्यवस्थित नानाभावानपि वेद्यान् नानारूपान् विचित्रान् पृथग्विधान् परस्परतो व्यतिरिक्त- १ DN' onts तत्सात्विक २ I0 and BN' चिन्तु येन ३. BN' ईश्यते 10 पद्यते क्षेत्रज्ञ. 61 10 परिसष्टं निर्मलत्वात् ६. TO snd BN' out अथ राज. समाह ५. च ·सर्वतोमद्रम् [म.१८ ४८२ स्वरूपान् जानाति । ज्ञानस्य वेद्यप्रथाहेतुत्वादुपचारेण वेदनक्रियाकर्तृत्व वेदित- व्यम् । एतच्च विषयसुखगवलक्षणलोभकारणभूतादजसः समुद्भूतं सम्यग्दर्शन- हेतुलात् संसारिपुरुषनियमित हेयमेव ।। अथ तामसमाह- यत्वकृत्स्नविदेकसिन् कायें सक्तमहैतुकम् । अतत्त्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२ ॥ ' लेतामस तमोगुणहेतुकं ज्ञानमुदाहृत शाखेपूदीरितम्। किं तत् ? तुशन्दः पूर्वस्माद्वभतिरेक एव। यदकृत्स्नविद्विषयीभूतं ज्ञेयमर्थम् , कृतनं सफलं सर्वविशेष- संयुक्त वेत्तीति कृस्नवित् सात्त्विकादि, तद्विपरीतमकृतत्नवित्तामसम् । तथैकस्मिन् विषयसुखसाधनभूते कमिधिदेव कार्ये साध्ये वस्तुनि संकुलीनम् ; यदेव सिंचित् दृष्टमुखसाधनेतामासादयति तत्रैव मज्जतीत्यर्थः। तथा अहैतुकं विपयेन्द्रियसंयोगादि यज्ज्ञानकारणभूतं तदभावेऽप्ये स्मादुतं ज्ञानं तामसं भूतग्रहाचाविष्टानां प्रमत्तोन्मतादीनां ज्ञानमिव ; तथा तत्त्वार्थवत् तत्त्वमात्मादि परमार्थ स एवार्थो वस्तु- तत्त्वार्था, स विद्यते यस्य तत्तत्त्वार्थवत् सात्त्विकादि ; तद्विपरीतं विदैमतत्त्वार्थवत् १. Bs' and BS' समुद्भूत २. BN' यत् ३. I0adda पाची 1. 10 oratks सात्त्वि...वित् ५ To and BN साधन ६. All except BS' omit तथा... ज्ञानमिव ७. BN" omits तु To omils विद...ज्ञाना, This passage is found in the margin in BS'.

·को. २३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४८३ शरीराद्यवस्तुनिष्ठमित्यर्थः । अल्पमव्यापकं तदेतदज्ञानादिकारणभूततमोगुणसमु- तत्वात् सदसद्विपरीतप्रत्ययहेतुत्वे निकृष्टसंसारिविषयत्वात् सुतरां हेयम् ।। अथ कर्म त्रिविधमाह- नियतं सङ्गरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्साचिकमुच्यते ॥ २३ ॥ तत्कर्म सात्त्विकं पूर्ववद्विशुद्धसत्त्वगुणहेतुफमभिधीयते । किं तत् ? अफल- प्रेप्सुना दृष्टादृष्टविषयसुखदुःखलिप्सारहितेन का निवर्त्यते । कीदृशम् ? नियतं वर्णा- श्रमविभागेनावश्यारणीयम् ; तथा सझेनोक्तलक्षणेन शून्यम् । अत एव सहाभावात् तन्मूलरागद्वेपाभावेन कृतं संपादितम् । तदेतत् ज्ञान कारणभूतसत्त्वगुणोदूतत्या- दपवर्गलक्षणोत्तमपुरुषार्थसाधनं योगिविपयमुपादेयम् ॥ अथ राजसं कर्माह- यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः । क्रियते क्लेशबहुलं तद्राजसमिति स्मृतम् ॥ २४ ॥ तद्वाजस रजोगुणहेतुकम्। किं तत् ? यदैहिकामुष्मिकभोगलिप्सुना, तथा साहङ्कारेण अनात्मनि शरीरादावहंप्रत्ययवता का क्लेशबहुलं चित्तशरीराधायासभूयिष्ठं कियते । तदेतत्मपतिहतो दुःखबहुलावजेस: संभूतं तसंसारिपियत्याद्धयम् ।। १. BN' adds अव्यय २. I0 तद् ज्ञान- 10 साधने ४. BN' omits चित्त BN'राजस: ६. IO and BN' समुद्भूत IO त्याहूइम् ·[अ. १८ सर्वतोभद्रम् ४८४ अथ तामसम्- अनुसन्धं क्षय हिंसामनवेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥ २५ ॥ तैतामस तमोगुणहेतुकं कर्म । किं तत् ? यन्मोहादज्ञानादारभ्यते पर्नु प्रत्रम्यते । कथमिदं क्रियमाण किमर्थमनुनध्नाति पुष्णाति, किं वा क्षपयत्यसिन् क्रियमाणे, कस्य हिंसोपघात सपद्यते इत्यनुसन्धक्षयहिंसा अनवेक्ष्य अविचार्यय । एतदपि मोहाज्ञानप्रमादकारणभूततम समुद्भूतत्वानिकृष्टतैमससारिविषय सुतरा हेयमेव ॥ अथ त्रिविध कळ्च्यते । तंत्र सात्त्विकस्तावत्- मुक्तसङ्गोऽनवादी धृत्युत्साहसमन्वितः । सिद्धयमिद्धयोनिर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते ॥ २६ ॥ ईदृश पर्ता कर्मणामनुष्ठाता सात्त्विक उच्यते। सात्त्विादिचिचत्वात्रता सात्त्विक इति व्यपैदिष्ट । स कीदृश ? मुक्तसर ; मुक्त परिहृत सङ्ग ससार- तरुवीजभूतो व्याख्यातरम्पो दोपो येन । यतोऽनहवादी क्षेत्ररूपमनित्यमर्थमात्मत्वेन BN' तर ८ BN' अन १ TO outs तत् प्रकम्यते २ BN' प्रक्रमते BN' कमर्थ ४. 10 समुत्पद्यते ५. BN' चार्यत्येतदपि ६. I0 समुद्भवत्वात् ९. EN' निर्विकल्प १०. I0 omats भादि 10 उपदिष्ट ·श्लो. २७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४८५ प्रतिपद्य अहं यजामीत्यादि यो वदति सोऽहंवादी सर्वः संसारी जनः । तद्विपरीतो. ऽनहंवादी शरीरादिप्वनात्ममूतेप्वर्थेषु निरहङ्कारः । तथा धृत्या वक्ष्यमाणयानुष्ठेय- वस्तुदृढावष्टम्भशक्तया, तथोत्साहोद्योगेन समन्वितः, अत एव सिद्धी फलनिष्पत्ती, असिद्धौ तदनिष्पत्तौ च हपंशोकलक्षणविकाररहितः । ईदृशं कर्तृत्व ज्ञानहेतोः पूर्ववद्विशुद्धात् सत्त्वगुणादुत्पन्न ब्रह्मप्राप्तिहेतुत्वादुपादेयम् ।। अथ राजस:- रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः । हर्पशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्त्यते ॥ २७॥ ? ईदृशः कर्ता रजसः पूर्ववद्रजोगुणात्मकः कथ्यते। कीदृशः ? रागी विषय- सुखेप्वभिलापवान् । तथा कर्मफलपेप्सुः क्रियमाणस्य कर्मणो यज्ञादेः फैलमनित्यं खगंभोगादिरूपं लिप्युः । तथा लुब्धो गर्धवान् । तथा हिंसात्मकः प्राणिद्रोह- परायणः । तथा अशुचिर्वाद्याभ्यन्तरशौचरहितः । तथा फलैकालम्बनचित्तत्वान् तत्त- सिद्ध्यसिद्धिसंभवाभ्यां परितोपाभ्यां युक्तः। एतादृशे कर्तृत्वं लोभादिदोपकारण- भूतरजोगुणसमुदतवाससारिविषयं हेयम् ॥ Io and BS' omit यजामि... सोऽई २. 10 omits सर्व...वादी BN' सर्वसंसारी ३. I0 माणलक्षणयानु- BN' and I0 उत्साहेनोयोगेन ५. 10omiks at ६. I0 omits IO and BS' कीर्तितः ८. IO omits फल ९. I0 लिप्सोः १०. 10 गर्ववान् ११. I0 भूत .

·४८६ सवतोभद्रम् [अ. १८ अथ तामस:--- अयुक्ता प्राकृतस्तन्धः शठो नेप्कृनिकातिकोऽलसः । विपादी दीर्घसूत्रश्च कर्ता तामस उच्यते ॥ २८॥ एवंविधः कर्ता पूर्ववत्चामसैः । किंविधः । अयुक्तः समाधिरहितः। यतः प्राकृतः प्रकृतिमेवात्मत्वेन प्रतिपन्नः । स्तव्यो मिथ्याभिमानाभिनिवेशान किंचि- त्प्रणमति। शठो मायावी तथा नैष्कृ[नक]तिकः निकृतिः परोपतापनं प्रयोजनं यस्य । अलसो दायरहितः ; अत एव विषादी अवसादवान् । दीर्घसूत्रः आशुकार्येऽपि वस्तुनि चिरकारी । एवंविधं कर्तृत्वं प्रमादमोहादिदोपकारणभूत- तमोगुणसमुद्तत्वादत्यन्तहेयमेवेति । कर्तृकर्मणोः पृथक् त्रैविध्यप्रतिपादनं विस्पष्टा- र्थम् । यत प्राय एकतरत्रैव त्रैविध्यं भवतीत्युक्तम् ।। । 1 अथ बुद्धिभृत्योरेवमेव वैविध्य वक्तुमुपक्रमते- युद्धर्भेदं धृतेश्चैव गुणतस्त्रिविधं शृणु । प्रोन्यमानमशेपेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥ २९ ॥ १. 10 सूत्री २. BSP adds उच्यते ३. I मलविवेशवान ४. 10 मायावधिया नेकृतिका ५. BN'दाक्षिण्यरहितः ६. I0 omits अतः ७. BN' विपादवान ८. BN' पृथग्दविष्य IO भवपुकम् BS' भवत्यु ·श्लो. ३०] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४८७ बुद्धिोद्धयवस्तुसाधनं करणम् । धृतिरवष्टम्भः । कार्ये ज्ञेये वार्थ सिद्धिपर्यन्तं स्थैर्यम्। तयोर्बुद्धृित्योः सत्त्वादिगुणापेक्षया त्रिविधं भेदं साकल्येन विविक्ततया चामिधीयमानं शृणु ॥ तत्रोद्देशकमेण बुद्धेस्वैविध्ये प्रतिपाये सात्विक भेदं तावदाह- प्रवृत्तिं च निवृत्ति च कार्याकार्ये भयाभये । वन्ध मोक्षं च या बुद्धिर्वेद सा साचिकी मता ॥ ३० ॥ सा सात्त्विकी सत्त्वगुणसमुद्भता बुद्धिः मतिः। कासौ ? यया प्रवृत्ति च निवृत्ति च वेद जानाति स्वर्गापवर्गफले शास्त्रचोदिते कर्मणी प्रवृत्तिनिवृत्ति- शब्देनोच्यते । यदुक्तम्- " प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेप्यभिधीयते । निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मार्गकदेशिर्कः ।।" अन्यत्रापि " प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च द्विविधं कर्म दैशिकम् । इह चामुन्न च काम्यं प्रवृत्त कर्म कीर्त्यते । निष्कामं ज्ञानपूर्व च निवृत्तमुपन्यस्यते ॥” इति । १० ८. १०. १. BN' कारण २. All excopt BN add a ३. 10 या वेत्ति बुद्धिः सा ४, BN' omits सा ५. BS' omits युद्धिः मतिः ६. BS' मा BN' जानासि BS' दैशिकः BN adds 7 10 वे काम्य BN'चाकाभ्य BN' उपक्रम्यते १२. I0 यथा ·सर्वतोभद्रम् [म. १८ ४८८ , तथा कर्याकार्ये शास्त्रीयविधिनिषेधवशादनुष्ठेयपरिहार्य वस्तुनी या जानाति, तथा भयाभये , भय ससारद सन साध्वसम् , अभयम् अपवर्गसमुद्रव सर्वतस्त्रास विरहम् , तथा वन्ध ससारम् , मोक्षमपवर्गम् , हेयतयोपादेयतया च स्वरूपतो जानाति सा सात्त्विकी बुद्धिरिति ।। ननु ज्ञान बुद्धिरित्यनन्तरम्। "सर्वभूतेषु येनैकम्" इत्यादिना सात्त्विक ज्ञानलक्षणेनैव सात्त्विक द्धिलक्षणमुक्तम् । तदधुना किमिति पुनरच्यते इत्यत्रो- च्यते-सत्य ज्ञानमुद्धयोर्नास्ति कैश्चिद्विशेष , कितु पूर्व ज्ञानज्ञेयज्ञातृरक्षणस्य त्रितयस्यैकप्रयोजनविषयत्वेन प्रतिपादनमसमात् सोपेण सात्त्विकजानलक्षण- मुक्तम् । अधुना तु धृतिसाहित्येन तस्यैव वुद्धिशब्दप्रतिपादितस्य विस्तरतो रक्षणमुक्तम् । न हि पूर्व धृत्यादिवेदन ज्ञानसम्बन्धित्वेन प्रतिपादितम् , अधुना तु प्रतिपादितम्-इति न पौनरुक्तघदोषधोदनीय । यदि वा पूर्वमारूढयोगि- सम्बद्धस्य ज्ञानस्य लक्षणमुक्तम् , अधुना त्वाररुक्षुसम्बद्धस्य । एवमपि न पौन- रुक्तयम् ॥ अथ राजसी- यया धर्ममधर्म च कार्य चाकार्यमेन च । अपथावत्प्रजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजमी ॥३१॥ १ २ ६ BN'शास्त्रीय प्रति BN सात्त्विक्गुणरज्ञणैव TO सात्त्विज्ञानम्भणैव BN omits पश्चिन् Tooms प्रतिपाद शब्द This passage is found in the margin in BS BN' बुद्धि 10 omits न हि पादितम् BS* The verse 19 written in tho margin BY सारासी मता ८ ·सो. ३२] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४८९ राजसी रजोगुणसमुद्भवा बुद्धिः, यया हेतुभूतया ज्ञाता क्षेत्रज्ञः पुरुषो धर्मा- धर्मादीनुपादेयान् हेयांश्च पदार्थानयथावन्निश्चयामावादसम्यग्वेति । धर्माधर्मावदृष्ट- विषयौ सदाचारदुराचारी कार्याकार्ये तु दृष्टविषये इति न पौनरुक्तयम् । अथवा धर्माधर्मशब्दौ लक्षणया फलविषयावुक्तौ । कार्याकार्यशब्दो तु तन्निमिचकर्म- विवक्षया उक्तौ । एवमपि न पौनरुक्तयम् । ऎपापि संशयात्मकरजोगुणभवत्वात् संसारिविपया ।। अथ तामसी- अधर्म धर्ममिति या युद्धथते तममान्विता । सर्वार्थान् विपरीतांश्च युद्विः सा तामसी मता ॥ ३२॥ तामसी तमोगुणहेतुका बुद्धिर्या धर्माधर्मादीनदृष्टविषयान् सर्वार्थाश्च दृष्टिविषयान् तमसा हेतुना वृता सती विपर्ययेण जानाति, सैपा मिथ्याज्ञान- हेतुतमोगुणत्वानिकृष्टा संसारिविषयेति हेया ।। अथ धृतिस्त्रिविधा। तत्र सात्त्विकी तावत्-- धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः । योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सौ साचिकी मता ॥ ३३॥ BN'गुणप्रभवा . १ IO omits #77f ३. 10 विषयानुरको ४. ro एषा हेया संशया BN' एपा या संशया 10 गुणभावत्वात् ६. 10 मन्यते ५. I0 धर्माधर्मान् ८. I0 and BN' दृष्ट ९. BN' हेतुपरमतमो १. 10 सा पार्थ सात्त्विकी ·४९० सर्वतोमद्रम् [म. १८ सा सात्त्विकी पूर्ववद्विशुद्धसत्त्वगुणात्मिका धृतिः । कासौ? यया योगी मनः- प्रभृतीन धारयति । कीदृश्या ! परमात्मविषयेन योगेन समाधिना सैह अव्यभि- चारिण्या नित्यमव्यतिरिक्तया ; योगी हि मनोऽन्तःकरण प्राणमाभ्यन्तरं मारुतं तत्तत्नियामेदात् नानासंज्ञम् ; इन्द्रियाणि चक्षुर्वागादीनि योगार्थमेवे धारयति । तत्रात्मसमाधिविषयोऽव॑ष्टम्भः स्थैर्यमेव कारणमित्यर्थः । एपा तत्त्वज्ञान विशुद्ध- सत्त्वगुणसमुद्भूतत्वात् अपवर्गफलत्वे सत्युपादेया ।। अथ राजसी- यया तु धर्मकामार्थान् धृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसङ्गेन फलाकाक्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ रजोगुणजा धृतिः, यया साधनभूतया संसारी पुरुषः प्रसङ्गेनोक्तलक्षणेन फलाकाक्षी स्वर्गादिसुखात्मककर्मफललिप्सुः धर्मादीन् धारयते उदहति । न त्वपवर्ग धर्मः शास्त्रचोदितसमाचारः, तत्फलं सुखं कामोऽर्थो धनम् । निवर्गमात्र- निबद्धधृतयो हि संसौरिणः पुरुषाः; तदेपा धृतियैव ॥ . १. BN' महा 3. 10 omita Re ३. 10 करणे ४. 10 एवं ५. To and BS'. विषये स्थैर्यमेव ६. I0 and BN' omits हेतु ७. 10 वृत्तिः ८. I0 and BS' धारयति BN अपवर्गधर्मः १०. 10 कामुको निवर्ग ११. TO संसारिपुरुषाः ·श्लो. ३५) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४९१ अथ तामसी- यया स्वमं भयं शोकं विपादं मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा तामसी स्मृता ॥ ३५ ॥ सा तामसी तमोगुणजा धृतिः, यया हेतुभूतया दुर्मेधा विपर्ययप्रत्ययरूप- लात् दुष्टा मेधा प्रज्ञा यस्य स तादृशः सन् पुरुषः खमादीन् दोपान न विमु- श्वति तन्मय एव नित्यमास्त इत्यर्थः । स्वप्नः निदा तमःकार्यम् । भयम् इष्टविषय- विनाशशङ्कया त्रास.। शोको नष्टानुशोचनम्। विपादम् अनुत्साहम्। मदं चितो- देकम्। मूढः किल तानेव नित्यमुद्रहन्नास्ते, तत एपा निकृष्टा धृतिस्त्याज्यैव ।। अथ कर्मफलभूतस्य सुखस्य त्रैविध्यं प्रतिपादयितुमुपक्रमते- सुखं विदानी त्रिविध शृणु मे भरतर्षभ । गतार्थमेतत् ॥ अथ त्रैविध्ये प्रतिपाये सात्त्विकत्वं तावत्सुखस्य प्रतिपादयितुमाह- अभ्यासाद्रमते यत्र दुःखान्तं च नियच्छति ॥ ३६ ॥ यत्तदात्वे विपमिय परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं साचिकं विद्यादात्मबुद्धिप्रमादजम् ॥ ३७॥ Toomits यस्य All except I0 वो ३. BN'ग्रासशोको All except ro add एषा 10 and BN' > # Araú ६. BS' निगच्छति ५. BN यत्तदाये ·सर्वतोभद्रम् म. १८ तत- तत्सात्त्विकं पिशुद्धसत्त्वहेतुक सुखमानन्दं रिद्धि जानीहि । कीदृशम् । आत्मबुद्धिप्रसादजम् । आत्मा ब्रह्मस्वरूप पर तत्त्वम् , तदालम्बना बुद्धि परा मना, तस्या पसादो नैर्मल्यम् , यदपेक्षया विशुद्धमपि सत्त्व मलिनलापरिहार्यमेव , स्तथाविधाहुद्धिप्रसादाजातमुद्तम्। किं तैत् । यत्र यस्मिन् सुखे अभ्यासान्नित्यानु शीलनाद्योगी रमते रतिं भावयति, न तूद्विजते । विषयभोगात्मकस्य हि सुखस्याभासो विशेषाकाझ्या तत्रोद्वेग जनयति । समाधिज तु सुख रतिमेवा- वहति । यत्र च सुखेऽनुमूयमाने सर्वदुः खानामन्त समाप्तिमभाव नियच्छति, नितरा प्राप्नोति , अन्यस्मिन् हि सुखेऽनुभूयमाने क्षणान्तरे तदेव र्दु ख सपद्यते । कुत सर्वदु खानामन्त । यच सुख तदात्वे साध्यमानावस्थाया चिन्तासमाधान लक्षणक्रोधरूपत्वाद्विपतुल्यम्, परिणामे तु सिद्धयवस्थायाममृतोपम निरुपमाखाद- मित्यर्थ , बाह्यसुखस्यैतदेव विपरीत पश्यति । तदेतद्विशुद्धनिरतिशयनिरू- तराखाद प समाधिप्रज्ञाप्रभव योगिविषय सुखमुपादेयम् ।। अथ राजसम्- पिपयेन्द्रियसंयोगायचदौत्वेऽमृतोपमम् । परिणामे पिमिन तद्राजसमिति स्मृतम् ॥ ३८ ॥ १ 10 शुभ ८ २ 10 प्रसाद 3. 10 विधबुद्धि BN दनाजात ५. Io omits किं तत् 10 योग I0 अभ्यासो BS and BN' add a ९ IO समापद्यते 10 चित्तममाधानविशेषाधानलक्षण ११ BN वक्ष्यामि १२. BN' थाधे ६ ·श्लो. ३९] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ४९३ तद्राजस रजोगुणसंभवं सुखम्। किं तत् ? यदिप्टेन विषयेनानित्येन शब्दादिनेन्द्रियस्य श्रोत्रादेः संयोगात्सम्बन्धात्तदात्वे साध्यमानावस्थायाममृतोपम क्षणमात्रमाखादविशेषहेतुत्वात् सुधारसतुल्यम् , परिणामे सिद्धयवस्थायां विपोपम तत्कालमेव द्वेष्यत्वात् । यदि वानुभूयमानावस्था तदात्वम् ; तदा विषयेन्द्रियसंयोगजं सुखं सर्व मधुरमेव; परिणामस्तु तद्विपाकावस्था ; तस्मिन् सर्वमेव विषयसुखपरिणाम किंचिद्रवितुमर्हति ; एतदुःखकारण रजोगुणत्वाद् दुःखैकफलं हेयमेव ।। अथ तामसम्- यदग्रे चानुबन्धे च सुखं मोहनमात्मनः । निद्रालस्यप्रमादोत्थं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ तत्तामसं तमोगुणनिमित्तकं सुखम् । किं तत् ? • यदग्रेऽनुभूयमानावस्थायां चानुबन्धे परिणाणवेलायां सुखबुद्ध्या गृहीतं मोहनं वैचित्यकारि, यतो निद्राप्रभवम् । तमसो हि" निद्राप्रमादालस्यादि कार्यम् । तत्र निद्रा सर्वेन्द्रियव्यापारोपरमः । मोहावस्था आलस्यम् अदाक्ष्यम् । प्रमादः कार्येप्वनवहितत्वम् । एतानि ह्यनुभूयमाना- न्यपि मोहात्मकानि परिणामदशाप्राप्तान्यपि मोहकान्येव ; न ह्येषां ज्ञानादिफलं भवति । अज्ञानहेतुकतमोगुणजत्वादेतदज्ञानफलं सुखमत्यन्तहेयमेव ।। . 10 तथा ३. BN' समुद्भव BN'आये Ioomits अमृतो...सिद्भयवस्थायां This passage is found in the margin in BS'. BN' adds तु Io omita तत्काल....मईति IO adds yet ७. ८. 10 णामावस्थायां 10 वैचित्र्यं कारयत: निद्रा- १०. Io omits हि ११. I0 आलस्यं मन्दाक्ष प्रमा. BN' and BS' आलस्समदालक्ष्य ·सर्वतोभद्रम् [स. १८ ४९४ एव ज्ञानादीना सुखान्ताना केपाचिदेव भावाना प्राधान्यविवक्षया त्रैविध्य- मुक्त्वा, सर्वत्र सर्वप्रमातृविपयाणा सर्वभावाना सात्त्विकादिभेदेन त्रैविध्य व्यव- स्थितमिति सग्रहेण प्रतिपादयितुमाह- न तदस्ति पृथिव्यां या दिनि देवेषु वा पुनः । सत्त्व प्रकृतिजमुक्त यदेभिः स्यात् निभिर्गुणैः ॥ ४० ॥ व्यक्तार्थ श्लोक । किंतु दिवीति' पलभूम्युपलक्षणार्थम् । पृथिव्यामिति कर्मभूम्युपलक्षणार्थ वेदितव्यम् ॥ इदानी पोडशभिरध्याथैर्यथोक्तज्ञाननिष्ठतया फर्मखवश्यानुष्ठेयत्वेनाबगते तेपामपवर्गफलत्वकारणभूतयोस्त्यागसन्यासयो प्रामुक्तयो सम्यक्स्वरूपज्ञाने जातसन्देहमर्जुन प्रति तयोस्तत्त्वप्रतिपादनमसझेन त्यागिनामत्यागिनी च विविक्त- खरूपाभिव्यञ्जक ज्ञानादीना गुणमेत त्रैविध्यमभिधाय अध्यायप्रक्रान्त प्रकृत- मर्थमनुबध्नाति । एव कर्मणा फलत्योगपूर्वकत्वेनानुष्ठितानामपवर्गफत्वमुक्तम् ॥ । . १ 10 सुखादीनां २ IO omits प्राधान्य भावाना This passage is found 10 the margia in BS' ३ All except 10 दिवीत्यादि 10 and BN' omat fall णार्थ ५ 10 अवगतेन ६. I0 omits प्रागुक्तयो ES notes the word in tho matg1D ५. I तत्व प्रतिसाधन ८ 10 omits retifitat ९ 10 विधिखरूप १० Io omits भेद I0 and BS" एपो १२ BS and BS' फल त्याग १३ ४ IOपलमुक्त ·शे. ४१] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् तानि कर्मशब्दमात्रेण सामान्यत प्रोक्तानि । विशेषत पुन कानीत्या- काङ्क्षानिरासार्थ तल्बम्पमतिपादन प्रस्तौति- ब्राह्मणक्षत्रियनिशां शूद्राणां च परन्तप । कर्माणि प्रतिभक्तानि स्वभारप्रभणः ॥४१॥ ईद चतुर्णा वर्णानामुक्तवक्ष्यमाणार्थसमन्वयान्वितप्रफारस्वभावसमुत्थैर्गुणै- धर्म कर्माणि शास्त्रचोदिता रियाविशेषा समनन्तरवक्ष्यमाणभेदेन परिमतानि प्रतिवर्ण साधारणासाधारणविभागेन पृथरतानि परमेश्वरेणैवैरेन को, येन स्वेच्छामानोपकरणेन परमार्थतो विशुद्धस्वभावमानाव्यतिरिक्तसम्पमपि नाना- भावमेदाभासाय चितं जगत्कीडननिर्माणमिदमारचयता वर्णविभाग परिकल्पित । तथा च भवतैर प्रा प्रदर्शितम्- " चातुर्मण्यं मया सृष्ट गुणविभागश । म्य कर्तारमपि मा विद्धयकर्तारमव्ययम् ।। तथा- " महर्षय सप्त पूर्वे चत्वारो मनपस्तथा । मद्भाया मानसा जाता येपा रोके इमा प्रजा ॥ " १ IOशस्त्र 10 इह ८ २ २. BN' समयतया द्विप्र. 10 omits this tord 10 omits ETETTE ६ 10 omits BN'माससचित 10 श्रीइनामिद 10 प्रारदर्शितम् 10 इत्यस्तारमपि मा विदि कर्तार. मव्ययम् 10 and BN' 7777 ११ ·A सर्वतोभद्रम् इति । अत्र पूर्वश्लोके परमेश्वरेच्छामात्रहेतुकत्वं वर्णविभागे' प्रतिपादितम् । अपरश्लोके चत्वारो मनवश्चातुर्वर्ण्यप्रवर्तकाः प्रजापतयो ये उक्ताः, तेपामीधरमर्ग- विवक्षया महाकल्पप्रारम्भे परमेश्वरेच्छामात्रेण तद्भावाभिन्नखरूपाणामेव चतुर्धा सर्गोऽवभासितः, यतधतुर्वर्णरूपा प्रजेयमुदैपादीति दशमे व्याख्यातप्रायम् । इह तु वर्णविभागोपपत्तिप्रदर्शनप्रस्तावेनोदितम् । तदयमत्रापरविभागो विवक्षित:--यदी- श्वरेण स्वसर्गारम्भे चत्वारः पुरुषाः सपत्नीकाः प्रविभक्तकर्माणो ब्राह्मणादिव्यप- देशभाजः सैप्टाः, तेषामेकेन युग्मेन ब्राझणः सर्ग उत्पादितः; अन्यैः क्षत्रियादि- सर्गाः; एवं क्रमेण ब्राह्मणादिवर्णविभागे स्थिते योऽविच्छिन्नसन्तानतया ब्राह्म- णेन ब्रामण्यां जातः स ब्राह्मणः, एवं क्षत्रियादयः। तदित्थमेभिः प्रजापतिभिर्या सृष्टिः कृता सानुलोम्येन पोतिलोम्येन च संकीर्यमाणा आनन्त्यं भजते । तत्र ब्राह्मा- णेन क्षत्रियायां वैश्यायां शूद्रायां वा नाता अनुलोमजा उच्यन्ते । एवं क्षत्रियेण वैश्यायां शूद्वायां चोत्पन्नाः, वैश्येन शद्गायामुत्पन्नः सर्व एवानुलोमजा धाः ये तु विपर्ययेण क्षत्रियेण ब्राह्मभ्याम् , वैश्येन क्षत्रियाब्राह्मण्योः, शूद्रेण वैश्यक्षत्रिया- ब्रामणीषु उत्पादिताः ते प्रेतिलोमजा अधाः । एवमनुलोमप्रतिलोमजानामपि. सार्ये सत्यानन्त्यं प्रजायाः । ये त्वविच्छिन्नसन्तानतया ब्राह्मणेन ब्राह्मण्यां " 10 भागप्रति BS' and BS' भागेऽस्य प्रति 10 Space for four letters is toca hore. Bs'. Space for nine lettera ia star bara १. 10 उपपादितुति ४. 10 अन वर्णविभागो BN अत्रावगतो विवक्षितः BN'पशः ६. .BN' प्रह्मणः 10 and BN' omit क्षनिया... एवं ८. I0 स्थितो ९. BS'प्रति १०. Io omits वैश्याया IO and BS' sta ·४९८ सर्वतोभद्रम् [स. १८ श्राद्धादिक्रियाणामनुष्ठाने विहिताधिकारस्य तदनुष्ठानोपयोगिनीतिकर्तव्यताविज्ञान- हेतुशास्त्रैकदेशाध्ययने दत्त एवावकाशः, तद्विना विहितकर्मानुष्ठानानुपपत्ते. ।' दानं च तद्वत्सर्वसाधारणमेव । एवं च साधारणकर्मानुष्ठाने शूदय भगवता परमर्पिणा परमप्रमाणभूतेन स्ववचसैय कृतोऽवकास , यश्चतुर्वर्गोपदेशमय खेतिहास महा- भारताव्यमुद्दिश्योक्तवान्- r " श्रीवयेचतुरो वर्णान् कृत्या ब्राह्मणमग्रतः" इति । एवमेतानि साधारणान्यध्ययनादीनि , त्रीणि कर्माणि-। ब्राह्मणस्याध्यापनया- जनप्रतिग्रहास्यानि त्रीण्यसाधारणानि । - तान्येष, कर्माणि वर्णात्मकखभाव- जानि पूर्वमेव दैवसर्गसम्बन्धित्वेन निर्दिष्टा नि. शमादीनि। एवं" साधारणान्यपि धेमसम्बन्धैत्येनैव किमित्यनेनोक्तानि दैवासुरसर्गभेदो हि चतुर्वर्णसाधारणः ; तल्खभावजाश्च गुणा तथैव साधारणा ; एप एव च। गुणविभागो विवक्षित इत्यत्रोच्यते । सर्वमेतद्यथोक्तमुपपन्नम्। किंतु प्रसिद्धत्वात् धैत्मिकखभावजानि सात्त्विकानि शमादीनि प्राधान्यादुक्तानि प्रकरणेऽस्मिन् । वर्णकर्मणामपवर्ग २. BN' क्रियमाणमनु IO ornits gta ३. BN' हेतु ४. To adds अपि 10 मयमितिहास ६. 10 श्रावयत् All except 10 add All excopt IQ add a BN' संवन्धत्वेन ११, 10 and BS' एव १२. BN' ब्राह्मण १३. कलियाल १४. 10 ब्राह्मणवर्णस्वभाव १५. Io adds उकानि ८. 10 adds तु ·सो. १३] श्रीमद्भगवद्रोताविवरणम् सौधनत्वेन विवक्षितत्वादुत्तरेषां क्षत्रियादीनां वर्णात्मकसभावंजान्येव प्रायेण कर्माणि निर्देश्यति । देवसर्गात्मकखभावनानां साधारणानां शमादीनां ब्राह्मणसम्बन्धत्वेन प्रदर्शितप्रयोजनानामुपलक्षणमात्रत्वेनेह कतिपयानामेव निर्देशः कृतः; साकल्येनें तु " अमानित्वमदम्भित्वम् !' इत्यादिना.। तथा--" अभयं सत्त्वसंशुद्धिः" इत्यत्र पूर्वमेव प्रतिपादितानि .. अथात्र क्षत्रियाणां वर्णात्मकस्वभावजानि कर्माण्याह- शौर्य तेजो धृतिर्दाक्ष्य युद्धे चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ॥ १३ ॥ । क्षानं क्षत्रियवर्णस्येदं स्वभावज परमेश्वरनियमितताहाकृतिसमुत्थं कर्म व्यापारः ; किं तत् ? शौर्य शूरभावः पराक्रमः । तेजः स्त्रमावत एव पराभि- भवनसमर्थमोजः । तिः, स्वभावकर्मणि दृढोऽवष्टम्मः । दाक्ष्य दक्षता चातुर्यम् । तथा सङ्ग्रामे पराङ्मुखत्वाभावी निर्भयत्वमित्यर्थः । दानमर्थिनां त्यागः । अप्रत्याख्यानहेतुरीश्वरभावः प्रभुत्वं पराधीनत्वासहिष्णुतेति ॥ अथैवविधं वैश्यशूद्रयोः कर्माण्याह- कृपिगोरक्ष्यवाणिज्य वैयकर्म स्वभावजम् । १. TO साधारणत्वेन 10 निर्मोक्षति २. ३. I0न्धित्वेन ६, BN' इत्यादि । तत्र 10 and BS' ya ८. I0.पराधीनासहि All oxcept BN' कर्माद BS' And BS* AFU IO नानामपवर्गमात्र 10 साकल्येन शमादिसत्वगुणे तथा ·५०० सर्वतोमदम " कृषिः ब्रीह्यादिवानहेतुः फलादिविलेपनम् ; गोरक्ष्य गा रक्षतीति गोरक्षः, तस्य भावो गोरक्ष्यम्, पाशुपाल्यम् , गोशब्देन पश्चन्तराणामपि परि- अहात् । द्रव्येण द्रव्यान्तरं क्रीणाति, क्रीगश्च यो जीवति स वणिक् तस्य भावो वाणिज्यम् । एतद्धर्मात्मकखभावज वैश्यकर्म ॥ पर्युत्थानात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ।। ४४ ॥ पर्युत्थान वैर्णत्रयस्य पूर्वस्य शुश्रूपा ; तद्रूपं कर्म पूर्ववच्छूद्रस्य स्वभाव- समुत्यं कर्मेति ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्मप्रविभागं प्रतिपाय खकर्मानुष्ठानस्य प्रकरणविवक्षितफल- प्रतिपादनार्थमाह- स्वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धि लभते नरः ।। स्वकर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तच्छृणु ॥४५॥ यथाप्रतिपादित्तविभागेन स्वे स्वे निजे निजे शास्त्रचोदिते कर्मण्यभिरतः आमिमुख्येन सक्तो नरः पुरुषः चातुर्वर्णिकः परमात्मसमापत्तिरूपामपवर्गलक्षणां सिद्धि सम्यक् फलनिष्पत्ति लभते अधिगच्छति, न स्वभावकर्मानुष्ठानमात्रेणैव - १. BSP and BS' कृषीन् 10 वापहलादिविलेखन BN' हापनदेवो भूलादि ३. BSP and BS' गोरक्ष पा ५. 10adds पूर्वस्य ६. I0 कर्मविभाग Toomits स्वे स्वे ८. Toomiks न स्वभाव...गच्छति. The passage in found in the margia in BS'.

·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५०१ . संसिद्धिमधिगच्छति ; किंतु यथा येन प्रकारेण विशिष्टेन स्वकर्मनिरत संसिद्धि- मेता लमते, तदैभिधीयमानं वस्त्ववधारय । यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन विश्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तैमेपार्च्य सिद्धि विन्दति माननः ॥ ४६॥ यतो यस्मात्प्रतिपादितात् भूतखमावादेकस्मात्परमकारणात् भूताना चरा- चराणा प्रवृतियथावं प्रविभक्तो व्यापार, येन च तथापविभक्तव्यापार विध समस्तं जगदिदं तत विस्तारितम् , इच्छामानेणेस्थमवभासितम् , तमेव परमेश्वर परमात्मानं तदिच्छानियमितेनैव स्वेन प्रतिवर्ण निजेन कर्मणार्य आ समन्ता दर्चयित्या परितोष्य, मानव कर्मभूमिजन्मा क्रियास्वधिकृत चातुर्वर्णिको मैं- . नुष्य सिद्धि साध्यलक्षणा फलनिष्पत्तिं लभते । किमुक्तं भवति । यथोक्त परमात्मखम्पानुस्मरणनियंनिविप्ल्यावहितबुद्धितया चतुर्णामपि वर्णानाममानित्वा- भयत्वादिगुणाभिव्यञ्जितदैवसर्गजन्मनामसकरेण स्वं स्वं कर्मानुतिष्ठता' परसिद्धि- प्रातिरिति ॥ अत्रोपपत्तिं पूर्वोक्ता मारयितुमाह- श्रेयान् स्वधमों विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्म निधनं श्रेयः परधर्मोदयादपि ॥४७॥ १. 10 तदभिधेयमान २ All except To तमभ्यर्च्य ३ ४. BN' पादितागुत 10 प्रतिभोकभ्या [पदेशः येन IO अस्मात् ६. Bs' and BS' कर्मणाभ्यर्च्य BN' # 12. jasted of gay ८. TO नित्यविश्वा 10 अनुष्ठितवा BN' अनुतिष्ठतो ·५०२ सर्वतोमद्रम् '.(अ.१८ यो यस्य वर्णस्य शास्त्रचोदितः सै आलीयो धर्मः स्वाध्यायाद्याचारः स विगुणोऽपि, मुख्यकर्मानुष्ठानसामर्थ्यादिनानुकल्यादिनानुष्ठितः सन् विगतस्वगुणः असंपूर्णस्खाहोऽपि श्रेयान् प्रशस्यतरः । कस्य सकाशात् ! परधर्मात् , वर्णान्तरा- चारात् । कीदृशात् ! स्खनुष्ठितात् ; सुष्टु सर्वाङ्गसंपूर्णतयानुष्ठितादाचरितात् । बुत एवम् ? यतः खधर्मे आत्मीयाचारे बुद्धादावनुष्ठीयमाने अवश्यं निधनं विनाशोऽपि प्रशष्यम् ; कस्य सकाशात् ? परचोदयात् । क्षत्रियादेरध्ययनाध्यापनात्मकबाम- पादिवर्णान्तराचारानुष्ठानात् य उदयः सुखादिलक्षणप्राप्तिः, तस्मानाशात् । किमने- नोक्तं भवति । इह द्वये शास्त्रकर्मानुष्ठाने अधिहता--एके रजःसंकीर्णसत्त्वप्रधान- चिताः स्वर्गादिफलपवृषिविषयधर्मानुष्ठायिनः; अपरे तु विशुद्धसत्त्वपधाना यथोक्तापवर्गफलनिवृतिविषयधर्मानुष्ठायिनः। तेषामुभयेषामपि देवसर्गमाजां खधर्मा- नुष्ठानादेव उभयरूपतया सिद्धिरुपपन्ना, न तु परधर्मानुष्ठानात् ; यतः परेषा सधर्मस्थानां वर्गादिफगाप्तिलक्षणा सिद्धिः श्रूयते, परधर्मस्यानां तु प्रत्यवायः श्रूयते, उतरेषां धर्मनिष्ठत्वे सम्यग् ज्ञाननैर्मल्यसम्पतिः, परधर्मनिष्ठत्वे हैं ज्ञानकालुप्यमेव संपद्यते । यतः शास्त्रचोदितस्य प्रबन्धप्रवृत्तस्य खस्स कर्मण- ८. IO and BN read अपरे...नुष्ठायिनः after हाना- १. 10 वर्णशास्त्र 3. BS' and BS' # ३. Bs' and BS' कल्पानु- ४. roomiks सुषु...टितात् ५. Bs' युद्धादी ६. 10 अध्ययनाद्यात्मक ५.. TO कृत: एको ९. I0 उभयथा सिद्धि: १०. -BN' प्राप्तिः ११. 10 स्वधर्मानि १२. BN' omits तु 1.,-10 घोदितप्रवन्ध ·लो. १७] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५०३ स्त्यागः परकर्मणश्चोपादानं द्वेपं रागं च विना न समवति ।' तत्सन्निधौ च कोदृशम् ? सम्यग् ज्ञाननैर्मल्यम् । इत्थं देवसँगैयोगित्वादपवर्गार्थिभिरपि सर्ववर्णैर्यथा- समसकरेणानुष्ठातव्यं स्वकर्मः कथंचन न' त्याज्यम् ; नहि. कर्मत्यागमात्र- साध्या अपवर्गप्राप्तिः; सा हि ज्ञानादेव-सिद्धयति ज्ञानं च देवसर्गाद्यव्यभिचारि- तयोक्तम् । तच्च---" अमानित्वमर्दैम्भित्वम् " इत्यादिना त्रयोदशे" साक- ल्येन प्रतिपाद्य, पोडशारम्भ "अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः" इत्यादी दैवगुणसाममीकथने प्रथममेवानूदितम् ; तच सर्ववर्णसाधारणम् , दैवसर्गादिभेदस्य तथारूपत्वात् ; वर्णानां कर्मविभागस्य सर्गयोश्च गुणविभा- गस्य प्रबन्धेन पृथड् निर्देशात् ; यदि हि द्विजातय एष वर्णा देवसर्गः शूद्र- वर्णश्वासुर इति स्यात् , तद्वर्णमुखेन सर्गभेदमुखेन वा कर्मविभागाधमिधीयते । न चैतदुपपद्यते । सर्गभेदस सर्यवर्णसाधारण्ये सति गुणानां व्यभिचारदर्शनात् ; तथा च बामणादयोऽपि दम्मदर्षाद्यासुरसर्गगुणयोगिनो दृश्यन्ते । शूद्रा अप्य- दम्भित्यादिदैसर्गयोगिनो दृश्यन्ते ; तस्मादेवसर्गमाजां सर्ववर्णानां यथोक्तीप- वर्गफलसाधनभूतं ज्ञानं साधारणमेव ; कर्म तु प्रविभक्तम् ।। 4 -- 10 संभवतः २. 10 वर्ग To शानदैवसर्गादिव्यमि ४. I0 अदाम्मित्व ५. BN' प्रयोदशेन ६. 10 शुद्धिसान DN' सर्गाः ६. 10 प्रपिमानाथमि 10 omits सर्ववर्ण 10 omits गुण ११. I0 and BN' देवसर्गगुणयोगिनो १२. 10 यथारूप ·५०४ सर्वतोभद्रम् यच्च ज्ञाननिष्ठतयानुष्ठीयमानमपवर्गहेतुः संपद्यत इति, न तस्य कस्यांचिद- वस्थायां त्याग उपपद्यत इति प्रतिपादयितुमाह-- स्वभावनियतं कर्म कुर्वन्नामोति किल्विपम् । सहज कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् ॥ ४८ ॥ वर्णात्मकस्वभावप्रतिबद्ध खाध्याययजनादिकर्म कुर्वाणो ज्ञाननिष्ठतया- नुतिष्ठन् किल्पिं संसारबन्धनलक्षणं पापं न लभते; त्यजस्तु सर्वकर्मदुर्वार- रागद्वेषातत्किल्विषं प्रामोत्येवेत्यसकृत्प्रतिपादितम् । अतः पूर्वोत्तोपपत्त्या परमेश्व- रेच्छावशात्सहैव जातं वर्णात्मकस्वभावजातं विगुणमपि नकर्म त्याज्यमेव ।। अत्र हेतुमाह- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनानिरिखावृताः ॥ ४८ ॥ यस्मात्सर्वारम्भाः समस्तकर्माणि धूमेनामिरिवाव्याभिचारिणा दोषेण मलेना- वृताः, ततश्च प्रबन्धप्रवृत्तशास्त्रचोदितकर्मत्यागलक्षणेः प्रारम्भो दोषेणाज्ञानरूपेणा- वृत एव । अज्ञानविविक्तं तु तद्यथोक्तफलसाधनं स्यात्, यावता तस्य एवाज्ञानम् ॥ यथा त्वत्यजन्नेव कर्म ज्ञानफलभाम्भवति, तथा प्रतिपादयितुमाह- असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ।। १. I0 omits सर्व २. All except IO कर्म न ३. I0 धृतः ४. 10 and BN लक्षणोऽप्यारम्भः ·श्लो, ५० श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५०५ सर्वत्र सर्वस्मिन् विहिते वर्णसभावजे कर्मण्यनुष्ठीयमाने एयासक्तबुद्धि पूर्व याख्यातसादोपरहितमति ; तथा निषिद्धाकर्मणो जितात्मा, निगृहीतान्त - करण तथा विगतस्पृह , सर्वत्र सततसुसम्पूर्णखात्ममयत्वदर्शित्वादनित्यात् वर्गमुखादेविगता व्यावृत्ता स्पृहा अमिलापो यस्य स तादृश । परमा प्रकृष्टा दोपरहिता नैष्कर्म्यसिद्धि-समधिगच्छति सम्यारभते, सर्वकर्मत्यागित्वफलं पर- मात्मसमापत्तिसक्षण प्रामोति । केन ? संन्यासेन, व्याख्यातस्वरूपेण फलाभि- सन्धित्यागात्मना, न तु कर्मत्यागात्मना । इत्यं येन ज्ञानेन संस्कृतं क्रियमाणमेव व्यक्त भवति, तस्य क्रमेण परं प्रक्प प्रतिपादयितुमुपक्रमते- सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तदामोति नियोध में। समासेन तु कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ ५० ॥ उपायभूतस्य ज्ञानस्य परा निरवरा निष्ठा प्रान्तमूमि , यत परं ज्ञेयं न संभवतीत्यर्थ , तदुभयमपि कथ्यमानमवधत्व । ऐवंविधो ब्रह्म प्रामोतीति ।। पूर्व तत्प्रकारमाह- बुद्वया पिशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विपयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषी व्युदस्य च ॥ ५७॥ १. BS' omits जितात्मा २. 10 अनित्यवर्ग ३ 10 omits विगता DS' and BS' op 64 10 adds u. ६. I0 omits इति All except BN तावत्प्रकार ·सर्वतोभद्रम् [म. १८ . निरिक्तसेनी लपाशी यतमाकायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ ५२ ।। अहङ्कारं बलं दपं कामं क्रोधं परिग्रहम् । चिमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३३ ।। एवविधो योगी ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय परमात्मसमापत्तये कल्पते, समर्थों भवति । कीदृश ? प्रथम तावदेवसर्गयोगित्वात् सहजया विशुद्धया प्रलीनरजस्तमस्कत्वाद्विशुद्धसत्त्वैकमय्या निर्मलेया बुद्धया प्रज्ञया युक्त स हि परमसिद्धिसाधनभूतधर्मग्रामाग्रणी सहजो गुणो योगिन अत एव तस्मिन् सति धृत्या पूर्वात लक्षणया सात्त्विस्या ढिावष्टम्भलक्षणया उत्साहशक्तयात्मान- मन्त करण नियम्य वशे व्यवस्थाप्य तद्वशाच्छब्दादीनिष्टान्विपयान् शास्त्रनिषिद्धान् त्यक्त्वा सर्वात्मना परिहृत्य, शास्त्रविहितेषु च विषयेषु त्याज्येषु सङ्गमूग रागद्वेषौ तदुपादानाज्ञानहेतू महेशौ व्युदस्य फ्राभिसन्धानाभावात् विक्षिप्य तिरस्कृत्य । एवं पूर्व मुख्य परिकग्बन्ध कृत्या विविक्तसेवी समाधिव्युत्थानहेतु- चेतनाचेतनभावरहितो देशो ' विविक्त , त सेवितु शील यस्य स तथाविध । तथा रवाशी रघुप्रमाणेमन्न वृत्तिसमवस्थाकारणभूतमात्र कालावहितत्वादिगुण- ८. १ Bs' and BS भवेद्योगी 10 भावाद्योगी All ercept To add इति ३. BS' and BS' ffy Y. TO and BN' omits BTT I0 and BN' अत्याज्येषु 10 एव पूर्व मुख्य 10 omits देश 10 omits 791 10 प्रमाण मनोवृत्ति BN' प्रमाणमनोवृत्ति भूत मात्राकारहित 10 टावर BN'पावट BN' omits शास्त्रनिविदात् १२. 10 ·सो. ५४ श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५०७ परिशुद्धमल्पमशितुं शीलं यस्य स तथा ; यतानि गृहीतान्यन्यविषयेभ्यः प्रत्या- हृतानि वाकायमानसानि वचनशरीरान्त:करणानि येन स तथाविधः । इत्यंभूतश्च सततं नित्यं ध्यानयोगपरः ध्यानेन परतत्त्वात्मकोपेयवस्तुचिन्तनेन यो योगः सम्बन्धः, तन्निष्ठः; एवंविधगुणसामग्या वैराग्यं दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्र्णत्वं सत्त्वगुणविषय वितृष्णत्वं च समुपाश्रितः सम्यगास्थितः । तथा सति एतान् दोपान् विमुच्य । कान् ? अहंकारं तावत् अनात्मनि शरीरादावात्मप्रत्ययं सर्वदोपाधि- राजम् ; तथा बलं शक्याशक्यविवेकपरिहारेण कार्येषु हैठम् ; तथा दर्प स्वल्पस्यापि सिद्धिलेशस्योपलव्धेश्चित्तोदेकम् ; तथा कामं रागनिमितकर इष्टेषु विषयेषु सक- ल्पम् ; तथा क्रोधं द्वेपनिमित्तकं चित्तेन्द्रियक्षोभम् ; तथा परिग्रहं देहदार- दारकदविणादिपु सर्वस्वबुद्धया स्वीकारम् । अत एव परिग्रहत्यागान्निर्ममः मम- कारलक्षणाद्वन्धान्निष्कान्तः । ततश्च नित्यनिर्विकारपरमोपादेयस्वरूपमात्रपरायणत्वा- च्छान्तो विगतसकलविकल्पक्षोमः । इत्यंभूतो ब्रहाभूयाय कल्पते, नानेवविधः ।। ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न हृष्यति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्ति लभते पराम् ॥ ५४॥ एवमनेन क्रमेण ब्रह्ममूतो ब्रोकपरायणत्वातद्भावमापन्नः निर्विशेषतयैव प्रसन्नात्मा विगतदैतम्रत्ययसंकल्पत्वात् प्रसन्न खाभाविकशुद्धियुक्तः आत्मा खभावो BN' तथा निगृही २. IO and BN' विषयात ३. I0 विधया गुण 10 वितृष्णत्वे BN समुफासितः All except 10 ५. I0 कार्येष्वकृश । BN' प्रत्ययकलह ८. .

·५०८ सर्वतोभद्रम्। [म.१८ यस्य स तथाविधः सन्न शोचति । नित्याविनधरस्वालमयेविनामत्वात् कस्यचिदपि भावस्य खत्वेनापरिग्रहात् तदभावेन परिदेव्यैते ; नाप्यनेनैव न्यायेन कैमिश्चित्माप्ते हृष्यति, हर्षमनुभवति । एते हि सर्वे भावा मायोपहतदृशां भावाभावनान्ति- मुद्भावयन्तो हर्पशोकात्मकविकारहेतुतामापद्यन्ते, न तु सर्वसाम्यदर्शिनो योगिन इत्यर्थः । तथा ज्ञानस्से परां काष्ठां निरतिशयां चतुर्थी काष्ठां ज्ञानलक्षणां मद्भक्तिं मत्वरूपोपासां लभते प्राप्नोति । किमुक्तं भवति ? परमात्माद्वैतप्रतिपत्ति- लक्षणा या ज्ञानस्य परा निष्ठा सैव परा मद्भक्तिरिति । तथा चैनां स्तुवन्ति भक्तिमन्तः- मुक्तौ बहुविधा वादा विदुषां से तु तत्त्ववित् । यस्य भक्तेः परा काष्ठा मुक्तिरित्यनुनिश्चयः ॥ तथा च- भक्तया मामभिजानाति योऽहं यश्चासि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ ५५॥ १. BN' मयविदत्वात् -- २. 10 देवते ३. 10 कमिचिदपि प्राप्ते इप्यति न हर्ष ४. Bs' and BS'मायोपहत BN' adds परी निएता प्राप्ता इलापः। BN'प्राप्तज्ञान 4. IOत्मद्वैत BN मतप्रत्ययलक्षणयाज्ञान ९. All except BN सन्तु All except To यस्त्वन के ११. 10 इत्यन्तनिश्चयः BN' इत्यातनिधया १२. BSend BS'सतोऽसौ १०. १. 10 निष्ठा ·सो. ५६.] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् एवविधया निरुत्तरया ज्ञानरूपया भक्तया मा परमात्मानमेक तत्त्वममि- जानाति, आत्मत्वेनाभिमुख्येन वेति । कमाज्जानाति ? तत्त्वत परमार्थतो- ऽद्वयचित्प्रकाशात्मको योऽह मत्वरूप , यश्चास्मि यो भयामि, ता परा सत्ता भजन ताक्स्वभावप्रत्यवमर्शरूपया स्वशक्त्या नित्यमवियुक्तस्तिष्ठामि । अतत्त्वविदो हि नैपविधनात्मत्वेन प्रत्यभिजानते, किंतु ते व्यतिरिक्त परम वेद्य च मायावश विपर्यस्तज्ञानत्वात् जानन्ति, यथोक्तभक्तियुक्तस्त्वेवविध मा सत्येन रूपेण ज्ञान- चक्षुपा प्रत्यभिज्ञाय तत पर मय्येव विशति, अहमेव सपद्यते । एवविधे हि मयि उपास्योपासकोपासाविकल्पहानात् ब्रौव पर भूत्वा सिद्धार्थो भवतीत्यर्थ ॥ एपा च परा सिद्धिकाठा क्रममाप्या , ततश्चैवविधज्ञाननिष्ठोऽपि यो नियतशरीरसम्बन्ध तावदनतिकान्तो योगी भवति, तस्य प्रवृत्ति प्रतिपादयितुमाह- सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्वयपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शासतं पदमव्ययम् ॥ ५६३ ॥ सर्वाणि यज्ञदानादीनि सदा नित्य कुर्वन्ननुतिष्ठन्नपि मद्यपाश्रय अह सर्वकर्तृत्वेन प्रतिपन्न आश्रयोऽवलम्बन यस्य स तादृश सन् , मप्रसादात् मम परमात्मन स्वाभाविकात्प्रसादादानुकूल्यात् मत्यभिज्ञेयतामापन्नात् सतो हेतो शाश्वत नित्यम् , अत एवाव्ययमक्षय पद परनामस्वरूप स्थान प्राप्नोति अधिगच्छति , ४ १. BN'ज्ञानखरूपया BS' and BS यथास्मि BN' adds कर्माणि BS' and Bखरूप BN'खरूप ·५१० सर्वतोभद्रम् [अ. १८ येत्प्राप्यैव वैश्वरूपेणात्मानमधिगच्छन्नियतदेहसम्बन्धलक्षणबन्धात्यन्त बिनाशरूपां परां सिद्धि प्रामोतीत्यर्थः ।। एवं यथोक्तमुपदेशसर्वस्वं सम्यगवधार्य त्वमप्येवं समाचरेत्यर्जुनायोष- देष्टुमाह- चेतसा सर्वकर्माणि मयि सन्यस्य भारत । बुद्धियोग समाश्रित्य मचित्तः सततं भव ॥ ५७ ॥ - सततं नित्यमेव सर्वाखवस्थासु मचित्तो मय्येकसिंस्तत्त्वे परब्रह्मणि चित्त- मन्त.करणं यस्य स तथाविधो भव, परमार्थतो मद्वयतिरिक्त पदार्थान्तरं न संमन- त्येव । ततो व्यवहारभूमौ यदपीदन्तया प्रतिपद्यसे, ततत्पूर्वपतिपादितोपपत्त्या परप्रकाशचित्स्वरूपतया भावयेत्यर्थः । किं कृत्वा मञ्चित्तो भव ? सर्वकर्माणि खकर्माणि क्रियमाणान्येव चेतसा मनसैव तत्फलनिस्पृहेण मयि यथोक्तस्वरूपे परमात्मनि संन्यस्य तकृताभिमानत्यागेन निक्षिप्य । कथं चैतत्संपद्यत इत्याह- बुद्धियोग समाश्रित्य । बुद्धिः यथाप्रतिपादितं ज्ञानम् ; तत्र योग: सततमव्युत्थानः समाधिः, तं समाश्रित्यालम्ब्य सन्निष्ठो भूत्वा, मचित्तो भवेति वाक्यार्थः ॥ ततश्च मचित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादाचरिष्यसि । अथ चेचमहंकार न मोक्ष्यसि विनश्यसि ॥ ५८३ ॥ - BN' यत्प्राप्यव २. 10 यद्यपि 1. Toud BN सर्वाणि स्वक. ४. I0 तत्फलानि निस्प. ५. I0 and BS' दुःखानि ·लो. ५९३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् मत्प्रसादान्मदनुग्रहान्मूलकारणभूतात् मचितो मदेकालम्वनमानस. सर्व- दुर्गाणि सर्वकृच्छ्राणि हर्पशोमोहमूलानि बैन्धकारणानि तरिष्यसि लडयिष्यसि । अथैवमुपदिष्टरत्वं यद्यहंकारं जात्याद्यभिमानायच्छिन्नशरीराद्यात्मप्रत्ययं न मोक्ष्यसि तद्विनइक्ष्यसि, पारमार्थिकस्वरूपाप्रतिपत्तेविनाशमभावमेव प्राप्स्यसि ।। न चैतत्वाधीनं तवेत्याह- यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे । मिथ्यैव व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यते ॥ ५९॥ एवंविधमवस्तुविषयमहंकारं कर्तृत्वाभिमानमाश्रित्य धर्म्यमवश्यकरणीयं युद्धं न करिप्यामीति यन्मन्यसे बुद्ध्यसे, एप एवंविधस्ते व्यवसायो धुद्धि- निश्चयो मिथ्या निष्फल एव; यत प्रकृतिः खभाव परमेश्वरेच्छानियमित- युद्धादिकम्त्वा नियोक्ष्यते, वर्णस्वभावे कर्मणि प्रवर्तयिष्यते॥ एतदेव स्फुटयितुमाह- स्वभावजेन कौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहान् करिष्यस्यवशोऽपि सन्" ॥६॥ व्याख्यातमेवैतत् ॥ 10 शोकमयमोदादीनि BN' omits घन्ध TO दिष्टव BN' दिष्टावं च 10राध्यात्म 10 रूपप्रति ६. BS' and BSR चेत् स्वा- 10 and BN'EST 10 and BN'FM ९. 10 omits युद्ध...सायो १०. 10 धुद्धिनिश्चयो 10 कर्मकस्त्वा १२. 10 यिष्यति BN' यिष्ये १३. BS' तत् १४. I0 एव तत् ·सर्वतोभद्रम् [म.१८ - किं बहुनोत्तेन : इममुपदेशनस्य सिद्धान्ततपा प्रतिपद्यस्वेत्यर्थ: ईश्वरः सर्वभूताना हृद्येपै वसतेऽर्जुन । भ्रामयन् सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ ६१३ ॥ तमेव शरण गच्छ सर्वभावेन भारत । मत्प्रसादात्परा सिद्धि स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ ६२३ ॥ ? एप प्रबन्धत पॅन पुन प्रतिपादित ईश्वर परमात्मा सर्वभूताना समस्त पाणिना हृदि रदये सर्वसवि-धिकरणभूते देशे वसति नित्य तिष्ठति । किं कुर्वन् । यत्किचिदेपा सर्वभूताना ज्ञानात्मक क्रियात्मक वा परिस्पदित तत्सर्व स एवैक परमार्थत कुर्वन्नपि मायाशक्तयावभासितपरस्परविभिन्ननानारूपाणि तानि सर्वभूतानि प्रत्येकम् 'अह करोमि' इति मिथ्याभिमाननिवेशने. प्रामयन् व्यामोह यन् । कथ श्रामयन् ? यन्त्रारूढानि , यन्त्र सूत्रसञ्चारादियुक्तिसपाघाचेतनवस्तु- चेतनरियाभिव्यजक काष्ठादिसन्निवेशविशेपमेवारूढानि। यथा केनापि युक्तिमता विशिष्टसनिवेशविरचिते यन्त्रेऽधिरूढेप्वचेतनेप्यपि भानेषु चेतननियावेश क्रियते, तथा परमेश्वरेण शरीरयन्त्रमारोप्याकर्तृभूतान्यपि मूतानि कर्वभिमाना वेशभाजि क्रियन्त इत्यर्थ । एतयन्वारूढेवेति छान्दसनपुसकबहुवचन 2 १ BS स्याह ६ I0 and BN निवेशेन BN क्वपयन यन्नावरूढानि BN ormits भावेश ३ ८ ४ All sxeopt I0 हृद्देशे 10 शान्ति 10 omita 977 All except BS विभिन्नरूपनाना रूपाणि ९ BN and BS छान्दमा नपु ·सो. ६३ श्रीमद्भगवद्गीताषिवरणम् ५१३ विवक्षया पाठं पठन्ति ; ते च शरीर' रूप्यत्वेन व्याचक्षते; तंत्र वस्तुनि न कधिद्विशेषः । यत एवं तत्त्वत एव सर्वकर्ता परमेश्वरस्तदा सर्वथा निरस्त- मिथ्याभिमानः तमेवैकं शरणं गच्छेति आत्मत्वेन प्रतिपद्य स्खमिथ्याभिमान- जेभ्यो हर्पशोकादिबन्धनेभ्यो विमुक्तः ममैवैकस्येश्वरस्य प्रसादादनुमहादभि- व्यक्ताद्वा साभाविकानैर्मल्यात्यरां सिद्धिं निरुतरां ज्ञाननिठा तसलं च परं स्थान निरुत्तरं धाम वर्मस्वरूपं प्राप्स्यसि, अधिगमिप्यसीति । निरवशेषमनुत्तरज्ञानसर्वसमुपसंहरनाह- इति ते ज्ञानमाख्यातं गुह्याद्रुह्यतरं मया । विमृश्यैतदशेषेण यदिच्छसि तथा कुरु ॥ ६३३ ॥ स्पष्टार्थः लोकः ॥ केवलं नार्जुनं प्रति भगवत एवं संभावना ; नातःपरं रहस्यं वक्त- व्यमस्तीत्येतावत्तात्पर्यमेतत् । अर्जुनः साक्षात् परस्वरूपदर्शित्वेनानुगृहीतः कथ- मेवंविधोक्तिविषयः स्यात् ? तथा सर्वोपदिष्टानामुपदिष्टपरमरहस्यज्ञानविपये श्रद्धा- शेपोपोदलनाथ भगवतैतदादिष्टम् । तथा चानुगृहीतान् प्रति प्रसादेप्वतृष्यन् १. BN'शरीर BN' तदवस्तु ३. BN' एवं BS' ततः To omits स्वमेये...मान. BSP roads this p1991ge in .the margin. 65 ६. BN' गत्वात्मत्वेन 10 अभियुक्ताद्वा I0 ब्रह्मरूपं 10 श्रद्धाविशेषोयल BN' श्रद्धाशेषोयल BS' श्रद्धाशेषोपोबल- ·५१४ [म. १८ सर्वतोभदम् परमेश्वरः पुनःपुनः प्रतिपादितमर्थमुपसंहारसमये सिद्धान्ततया इदि निवेशयन् सविशेष प्रशंसापूर्व पुनरप्याह- सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः । इप्टोऽसि मे दृढमतिः ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६४।। इदं मे पैर निरुत्तरोपादेयार्थप्रतिपादकत्वात् प्रकृष्टं वचो वचनम् ; अत एव सर्वगुह्यतमं सर्वेषां गुह्यानां रहस्यभूतानामर्थानामुखरोचरातिशयसंभवादिदै निरतिशयार्थप्रतिपादकं गुह्यतमं सर्वगुह्यानां निष्ठारूपं श्रुत्वावधारय । यत इष्टस्त्वं मे प्रियो दृढमतिश्च स्थिखुद्धिः, अतो हेतोस्ते हितैमनुकूलं वस्तु वक्ष्यामि कथ- पिप्यामि । प्रियायार्थिने स्थिरचिताय च शिप्याय रहस्यं परमपि वक्तव्यमित्य- नेनोपदिष्टम् ॥ . ते वक्तं प्रतिज्ञातमर्थमाह मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवप्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ ६५: ॥ मामेवैष्यसीत्येतदन्तं नवमे वितत्य च्याख्यातम् । किन्त्वेतावन्मानं ज्ञानसर्वस्वमिति प्रतिपादयितुं भगवान् प्रतिज्ञां बध्नाति । यतः स्वभावत एव ४. १. 10 omits पुन.पुनः BS* notes this in the margin २. तर ३..10 परमं निरुत्तरोपदेशार्थ TO हितमनुत्तरमनुकूल ५. 10 परमपि रहस्य ६. 10 तस्य वक्तुं B' ते पद ·श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् प्रियोऽसि मे, ततः सत्यममृपा तव प्रतिजाने प्रतिज्ञां करोमि। यथानेन भक्ति- लक्षणेन परेण समाधिना मां यथोक्तस्वरूपमेष्यसि प्राप्स्यसि, मदेकभाव- माप्स्यसीति ॥ किंच-- सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं बज । अहं ली सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ।। ६६ ॥ इति प्रतिपादितज्ञानसहभावोपदिष्टवकर्मानुष्ठानरूपान् वा सर्वानशेषान् धर्मानाचारान् परित्यज्य परिहत्य मामेवासकृत्प्रतिपादितस्वरूपमेकमद्वितीयं परमात्म- लक्षणं परं तत्त्वं शरणमाश्रयं परां गतिं व्रज गच्छ, मत्समापनो भवेत्यर्थः । यदि यानुप्ठेयत्वेनोपदिष्टानां सर्वधर्माणां समादिदोपरहितत्वे सति फलानभि- सन्धानमेव परित्यागः, तच्च यथोक्तखभावपरमात्मसमापतिमात्रैकफलालम्बनमनस्तया भवतीति सर्वधर्मान् कुर्वन्नपि मदेकशरणमानसो मवेत्युक्तम् । यथाचानन्य- शरणतयाहमाश्रितः सन् वां सर्वपापेभ्यः संप्रति पापबुद्धया गृहीतेभ्यो ज्ञाति- गुरुवधादिभ्यो नि शेपेभ्यः पापेभ्यो मोक्षयिप्यामि, व्यतिरेचयिप्यामि, अतो यथोक्तज्ञानशिथिलमतित्वान्मा शोक कापीः ।। . इदमन तात्पर्यम्--एकस्मिन् परमार्थे सति मत्वरूपे परस्मिस्तत्त्वे यदा "पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघन्" इत्यादिना प्रतिपादितक्रमेण निबिडावधान- १. B'वा १. 10 रूपं ·सर्वतोभद्रम् लीनचितत्वान्मदेकमावमापन्नो मविष्यसि, तदा सर्वासु क्रियालु ज्ञानेषु वचनेषु च पुण्यपापविकल्पोपप्लवः खयं विगलिप्यतीति निःशेष परं रहस्यमुपदिश्यात्रा- 'नुपदेश्यपुरुषपरिहारद्वारेण संग्रहत उपदेश्यलक्षण प्रतिपादयितुमाह- ~ इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन । न चाशुश्रपवे वाच्यं न च मां योऽभ्यमयति ॥ ६७॥ - यदि चैतद्यथोपदिष्टं सर्वमवधारितं भवता सुगृहीतं च कृतम्, यदि नित्यानु- शीलनात्सरं प्रत्यवमृश्य प्रवचनयोम्यतां प्रतिपत्स्यसे, तदिदं वस्तु तवातपस्काय त्रिप्रकारतया व्याख्यातेन तपसा रहिताय न वक्तव्यम् ; तपखिनेऽप्यभक्ताय प्रतिपादितचतुरवस्तुमक्तिलक्षणयोगशून्याय ; तथा अशुश्रूपवे श्रवणेच्छारहिताय न वक्तव्यम् ; शुश्रूपवेऽपि मदभ्यसूयापराय न वक्तव्यम् । सन्ति हि तेन तेने तुच्छेन हेतुना 'शुश्रूपवो यथोक्तखरूपाय मा पुन.पुनः परमेश्वराय मदनुग्रहा- भावात् श्रद्धारक्षणमकृष्टगुणविनाकृताः सन्तोऽभ्यसूयन्ति-नास्त्येवैवलक्षणः कश्चि- देकः परमेश्वर इति तत्सद्भाववादिमिः सह विवदमाना गर्हामेवारभन्ते । तदि- दमत्र संक्षेपत उपदेशलक्षणमुक्तम् । • यो यथाप्रतिपादितस्वरूपाभ्यां परमेश्वरानु- प्रहैकनिमिताभ्यां दैवसर्गाव्यभिचारिणीभ्यां भक्तिभद्धाभ्यां युक्तः स एव चतुर्वपि पर्णेप्वेतज्ज्ञानविषयः, यतो भगवता वर्णानां कर्माण्येव प्रविभक्तत्वेन प्रतिपादि- तानि, ज्ञानं तु साधारण्येन । यतस्तेषां स्वकर्मविभाग प्रतिपाद्याह-- : १ - १. 10दितपरमवस्तु १. BN' and Bs' omi: अपि ३. 10 omits न ४. I0 सद्भाव ·लो. ६८३] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५१७ " यतः प्रवृतिर्भूतानां येन विश्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमेवार्य सिद्धि विन्दति मानवः ॥" इति । अनेन खकर्मानुष्ठाननिरतानी सर्ववर्णानां परसिद्धिप्राप्तिः साधारणत्वेन निर्दिष्टा; न च स्वकर्मणा यथोक्तज्ञानशून्यानां परसिद्धिप्राप्तिहेतुत्वमस्तीति ज्ञानस्य सर्ववर्णसाधारण्यं स्फुटमेव भगवतादिष्टम् ।। एवंविघश्योपदेश्यः पुरुषो यौवदधीतावगैतानुष्ठितार्थ गीताशास्त्ररूपम्- य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति । भक्ति मयि परां कृत्वा स मामेष्यत्यसंशयम् ॥ ६८१ ॥ यः कश्चिदिदं यथोक्तं परम गुवं सर्वज्ञानोपनिषद्भुत मदक्तेप्यार्ता- यवस्थावर्तिप्वभिधास्यति उपदेक्ष्यति, सोऽन्ते मामेष्यति, ब्रह्मैव परमं संपत्स्यत इत्यर्थः । किं कृत्वाभिधास्यति ! मयि परमेश्वरे परां यथोक्तज्ञाननिष्ठात्मिकां भक्ति सपर्या कृत्वा निष्पाद्य। किमुक्तं भवति ? खयं परमक्तदशाधिरोहपर्यन्तं ज्ञानमिदमात्मीकृत्य य परस्मै भक्ताय प्रयच्छति, स मा मुख्य फलमामोतीति । . ६. 10 क्तेपु धमताधव 10सनु BS' and BS' femrat २. Ioand BS' यथावत् ३.. BN'omita अवगत I0 तार्थगीता BN' and BS'संशय 10 and BN'T ९. I0 दशारोह ·५१८ सर्वतोभद्रम् [अ. १८ एवंविधा ज्ञानिन.- न च तस्मान्मनुप्येपु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः । भविता न च मे तसादन्यः प्रियतरों भुवि ॥ ६९ ॥ तस्मात्परमगुणज्ञानोपदेशेन मदनुगृहीतभक्तजननिरुपमोपकारकारिणः पुरु- पोत्तमात् सर्वमनुष्येषु मध्ये न कश्चिदन्य. प्रियकृत्तमः इष्टवस्तुसम्पादने सातिशयो भविता भविष्यति । एतदेव हि मम प्रियम् , यद्भक्तजनानुग्रहः; तमेव यः पुष्णाति तेन मे सातिशय प्रियं कृतं स्यात् ; किंच न च तस्मात्तथाविधादन्यः कश्चिन्मे प्रियतैर इष्टतरो भविता ; तस्यैवाहं प्रियकारीत्यर्थः ।। एवं निप्पन्नस्य योगिनो ज्ञानस्योपदेशफलमुक्त्वा श्रद्दधानस्याहरुक्षोः पाठ- फलं प्रदर्शयितुभाह- अध्येप्यते च य इमं धम्यं संवादमारयोः । ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७० ॥ यश्च दैवसर्गभाक् कश्चिद्गतिश्रद्धासंस्कृतचिचोऽपि प्रथमकल्पितत्वात् संप्रत्यनुष्ठानप्रावीण्यं समापनस्सन्नध्येप्यते, वस्तुभावनापरतया इममावयोस्तव च मम च संवादं संकथनं धयं ज्ञानलक्षणात् परमाद्धर्मादनपेतं पठिप्यति, तेनाह ३. I0 तया ममा १. BN प्रियतमः, To omita प्रियतर...पाई ·लो. ७१०]] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् यथोक्तज्ञानात्मकेन प्रकृप्टेन योगेनेष्टः सन्तर्पितः स्यामिति मे मैतिः निश्चिता प्रतिपत्तिः ॥ इदानीमध्ययनासमर्थस्यापि श्रद्दधानस्य श्रवणफलमाह- श्रद्धायाननम्यश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपि मुक्तः शुभान् लोकान् प्रामुयात्पुण्यकर्मणाम् ।। ७१६ ।। . योऽप्येतच्छ्वणमात्रं श्रद्धाभक्तयादिगुणयुक्तोऽस्य शास्त्रस्य कुर्यात् , स यज्ञदानादिपुण्यकर्मकृतां सम्बन्धिनो लोकान् भोगभुवनानि प्रामुयादित्यस्यात्म- ज्ञानार्थस्य शास्त्रोपदेशाध्ययनश्रवणभेदेन परसूक्ष्मस्थूलविभागेन श्रद्धादिगुण- विशिष्टमनुष्यमात्रसामान्येन त्रिविधं फलमादिशता भगवता सर्वेषां यथोक्तगुण- विशिष्टानां ज्ञानाधिकारवतामुपदेशादिप्वधिकारोऽनुज्ञातः ॥ एवं परब्रह्मसमावेशलक्षणपरमसमाधिनिष्ठमात्मानं कृत्वा भगवता यदु- कुलावतीर्णन परमेश्वरेण इयता ग्रन्थसन्दर्भेण परमरहस्यभूतं ज्ञानं यत्प्रतिपादितं तस्य सभ्यम्बोधाबोधजिज्ञासया अर्जुनमाह- कञ्चिदेतच्छुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा । कञ्चिदज्ञानसंमोहः प्रैनष्टस्ते धनंजय ॥ ७२३ ॥ १. 10 विधिः 10 श्रद्धादिभक्त्या गुण ३. BN' गुणयुक्तस्य BS' प्रगट ·सर्वतोभद्रम् अपि नामैतद्यथोक्तमेकाग्रेणानन्यविषयेण मनसा त्वया श्रुत अतिमात्रेण परिगृहीतम् , ततश्च वस्तुभावनावशात् सञ्जातनिश्चयस्य कचित्तथा ज्ञानसंमोह अज्ञानातत्त्वाप्रतिपत्तेर्य संमोह सहजवशानुष्ठेयकर्मविचिकित्सालक्षणं वैचित्र्यं स विनष्ट प्रध्वसमापन्नो न वेत्युच्यतामिति शेप ॥ अत्र प्रत्युत्तरम् अर्जुन उवाच- नष्टो मोहः स्मृतिर्लन्धा त्वत्प्रसादान्मयान्युत । स्थितोऽसि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तर ॥ ७३॥ हे भगवन् अच्युत। परब्रह्मस्वरूपखात्मैकनिष्ठेतिविज्ञातैश्चर्य भगवन्त मुचितेनाभिधानेनामन्याह- त्वत्प्रसादात्परखरूपमदर्शनरक्षणान्मम मोहो विनष्ट , अनात्मन्यात्मप्रत्ययादिरूपमज्ञान प्रध्वस्तम् , यत स्मृतिर्लव्या सत्यात्मानुस्मरणं प्राप्तम् , अतश्च गतसन्देहो निवृत्तसशय स्थितोऽस्मि । यद्वशाद्धर्ममप्यधर्मत्वेन युद्ध प्रतिपाद्यमानो निवृत्तोत्साह आसम् , स सशयो विगलित । ततम्तव वचन यथोक्तज्ञाननिष्ठेतया स्वकर्मानुष्ठानोपदेशात्मकपरब्रह्मसमापचिपल वाकय करिप्ये क्रियया सपादयिष्यामीति ॥ धृतराष्ट्रपरिपृष्टसैन्यसन्निवेशकथनप्रसने कृष्णार्जुनसवादद्वारेण परमरहस्य- ज्ञानमर्थ प्रकरणमिद येनैव प्रक्रान्त तत्परिसमाप्त सदुपसहतुं स एव, १ ४. BN' करिष्येति २ BS' त्वया मनसा All except BN' उत्साह 10 निष्टया IO सस ३ ६. 10 रहस्य ·श्लो. ७४] श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५२१ संजय उवाच- इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः । संपादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्पणम् ॥ ७४ ॥ स्पष्टार्थः श्लोकः ॥ इत्यमाश्चर्यमूतपरमरहस्यश्रवणे कुतस्तवाधिकार इत्याह- व्यासप्रसादच्छुतवानेतद्गुह्यतरं महत् । योगं योगीश्वरात्कृप्णात् साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५ ॥ एतदत्यन्तरहस्यं भगवतो यदुकुलावतीर्णात् कृष्णाभिधानात्परमेश्वरात् प्रयत्नाहितयोगानां योगिनामीशितुः सहजसिद्धनिरतिशयसमाधेः स्वयमात्मनैव साक्षादव्यवधानेन योगं यथाप्रतिपादितज्ञाननिष्ठतया स्वकर्मानुष्ठानलक्षणं निरति- शयं समाधिमर्जुनायोपदिशतोऽहमशृणयम् । कुतो हेतोः ? व्यासप्रसादाद्धगव- कृष्णद्वैपायनानुमहात् ; ते हि तस्मै तादृड्महायोगश्रवणपरमेश्वररूपदर्शनादि- योग्यताधानाय दिव्यं ज्ञानमयं चक्षुर्वितीर्णम् । अत्र एतदित्यादिपदानां सामान्योप- क्रमविवक्षया नपुंसकत्वम् । वाकयस्य विशेपाभिधानपर्यवसितत्वाद्योगशब्दः पुंस्य- ययोद्धव्यः । योग कर्मयोगात्यं समाधि कथयतो भगवत एतत्प्रकरणं गुह्यतरमहं श्रुतवानिति व्याख्येयम् ॥ । १. BN' लोम २. 10omtsलोकः ३. 10 योगेवरात् 66 ४. All except IO दिश्यतः ५. BN' adds बोध 10 एव तत्प्रक- ·५२२ सर्वतोमदम् अत एवाह- राजन् संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिमद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृप्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६ ॥ तच्च संस्मृत्य परमं रूपमत्यद्भुतं हरेः ।। विसयो मे महाराज प्रहप्ये च पुनःपुनः ॥ ७७ ॥ निरगदव्याख्यातौ श्लोकौ ॥ अथ येनाभिप्रायेण कुरुपाण्डवसैन्ययोः जयपराजयजिज्ञासारूपेण धृतराष्ट्र: पृष्टवान् तत्र निश्चयमाह- यत्र योगीश्वरः कृष्णो यत्र पार्थों धनुर्धरः । तत्र श्रीविजयो भृतिः ध्रुवा स्थिरा] नीतिमतिर्मम ॥७८ ॥ , यत्र पक्षे वैश्वरूप्पदर्शनादिना प्रकटितानन्यसाधारणयोगैश्वर्यमहिमा भग- वान् हरिस्तिष्ठति, यत्र चापतिमनिजपराक्रमपरितोपितपशुपतिः पार्थः पृथासूनुः कार्मुकभृतिष्ठति, तत्र पक्षे श्रीलक्ष्मीः विजयः सकलविपक्षक्षपणात् सर्वातिशायित्वं भूतिर्भावः सता ऐते स्थिरा इति प्रत्यक्षदृष्टकृष्णार्जुनप्रभावातिशयस्य मे मम बुद्धिरित्योम् ॥ All except IO च ते. १. BN'मीति २, BN' तोषितः ·श्लो. ७८) श्रीमद्भगवद्गीताविवरणम् ५२३ 'शब्दार्थाभिनवपकर्यसरसा सैषा कवीन्द्रस्य वा- विसधैः परिचयंतां सहृदयैस्त्यक्त्वा त्वरामादरात् । दिव्यामोदरसा रिकुसुमस्फीता नवोद्यान : भृशानैव यतस्ततो नयति वा नैपा पुनस्तादृशान् ।। दधति बहवः श्लाध्ये कर्मण्यवश्यमहो' नवं कचिदपि पुनस्तन्निर्वाह: कथां प्रतिपद्यते । वियति नियतं तेजोभाजः स्फुरन्ति सहस्रशः तिमिरविचलं धातुः सर्ग विधातुमलं रविः ।। भावः कापि विजृम्भते निजगुणौचित्येन जित्वा जग- दुर्वारः सुमनोविशेषविदुषां वीतव्यपेक्षान्तरः । प्रत्यूपे विविधौपधीरसगुणाखादैकहेवाकिनो धावन्त्येव हि पङ्कजे मधुरिहो लुप्तान्यपुप्पस्टहाः ।। १. २. BS' and BNI ३. All the manusoripts boro add tho verse अध्यायध नगे- न्दुक: etc (see p 464) which should find place at the opd of adhyāyı seventeen Perhaps a verso roferring to addyāya eighteen is miss. ing. 10 महोदयं 10 तस्मिकः 10 रचिरपिदल BN'रुचिरविमल Io and BN' भावे 10 प्रसवोविशेप ·सर्वतोभद्रम् [सं. १८ आमोदो मलयद्रुमस्य पयनैविस्तार्यते दक्षिणै- राघायाप्यलयोऽयमन्यविषये' माधन्ति मन्दादरा । स्फीतोऽपि स्वगुण स्वय गुणवता वक्तु कय शकयते तेनावयितु जयन्तु स्वजना केचित्कृताभ्युद्मा ॥ यो नारायण इत्यभूच्छुतनिधि श्रीकान्यकुब्जे द्विज तद्वशे स्वगुणप्रकर्षसचितो मुक्ताकणाख्योऽभवत् । तस्यैषा सदृशानुजेन रचिता रामेण विद्वज्जन- लाध्यत्वात्सफलश्रमेण भगवद्गीता पदार्थप्रथा ॥ ये सत्यपीन्दुतारानिकरमणिशिखादीपकादिप्रकाशे सन्तोऽप्यत्यन्तसौक्ष्म्यात् कचन विनिगता यान्ति नाश निशायाम्। तन्न्यक्कारप्रगल्भवगुणचिरसितेनाशु विद्योतयस्तान् सर्वान् सम्यपदार्थान् जयति दिनपते ज्योतिरित्यूर्जित तत् ॥ इति श्रीराजानकरामविरचिते वाकयार्थान्वयमाने सर्वतोभद्रनानि भगवद्गीताविवरणे अष्टादशोऽध्याय || TO and BS विषय 10 मुमना केविकृपामा ३. I0राचिते ४ २ All except 10 मुफ ·Index of Ardhas अथ केन प्रयुक्तऽयं ४८ ४८ अथ चेत्तं अथ चेत्त्वं अकर्मणश्च अकीर्ति चापि अक्षरं ब्रह्म अक्षराणामकारः अमियोतिः अघायुरिन्द्रियारामः अच्छेद्योऽयं अजानता महिमानं अजितात्मनस्तु अजो नित्यः ५१० ३०५ २०६ ४२ १७ ३४१ २२९ अथवा बहुनोक्तेन २४७ अथवा योगिनामेव अथ वैनं नित्यजातं अथ व्यवस्थितान् ३२६ अथावेशयितुं १८५ अथैतदप्यशक्तोऽसि ३८ अदृष्टपूर्व १२७ अदेशकाले ४३३ अद्वेष्टा सर्वभूतानां १७० अधर्म धर्म १५३ अधर्माभिभवात् ४८२ अधश्च मूलानि ४२४ अधश्चोय ३२८ अजोऽपि सन् ३४४ ४८९ अज्ञानं चामिजातस्य अज्ञानेनावृतं अज्ञश्चाश्रद्दधानस्य अतत्त्वार्थवत् अतोऽस्मि लोके २० ४०७ अत्यनुतं कर्म ३२८ अधिम्तं २२९ २३० २२९ अधिभूतं अधियज्ञः अत्येति तत्सर्व अत्र शूरा महेप्वासाः ·2 Index of Ardhas २७९ ४७४ ४५६ ४८४ २०४ २०६ ३११ ३१५ ३११ अधियज्ञः अधिष्ठान तथा अधिष्ठाय मनः अध्यात्मज्ञाननिष्ठवं अध्यात्मविद्या अध्येप्यते च अनन्त देवेश अनन्तविजय अनन्तवीर्योऽमितविक्रमः अनन्तश्चास्मि अनन्यचेताः अनन्याश्चिन्तयन्तः अनन्यनैव अनपेक्षः शुचिः अनयोर्यात्यनावृत्ति अनादित्वान् अनादिमत्सरं अनादिमध्यान्तं अनादिमान् अनार्यजुष्टं अनानित: कर्मफलं अनिकेतः स्थिरमतिः अनिच्छमानोऽपि २३० अनित्यमसुख ४७६ अनिष्टमिष्ट ४१७ अनुदेगकरं ३५७ अनुबन्ध क्षयं ३०० अनेकचित्ता विभ्रान्ताः ५१८ अनेकचित्तः ३२४ अनेकजन्मसंसिद्धः १६ अनेकदिव्याभरणं ३२६ अनेकवाहदरवक्त्रनेत्रं ३०० अनेकवक्त्रनयनं २३९ अनेन प्रसविप्यध्वं २७१ अन्तकाले ३३८ अन्तवत्तु फलं अन्तवन्त इमे २५१ अन्तःसुखः ३७९ अन्नाद्भवन्ति ३६३ ३१६ अन्ये त्वेवमजानन्तः ३२५ २२ अपरस्परसंभूतं अपरं भवतो जन्म ३४६ अपरे नियताहाराः अपरेयमितः २३० २२४ २७६ ९४ अन्ये च अन्ये साहयेन ३७२ ३७२ १२६ १४२ २१२ ·Index of Ardhas ३२० अमी सर्वे अमी हि त्या ३१८ १५ ३१३ १४२ २७७ १५१ अमृतं चैव अय सर्वस्य २६९ २८७ २०३ अयति श्रद्धया अयथावत् अयनेषु तु ४८८ अयुक्त कामकारेण अयुक्त प्राकृत ३९३ २०४ २५७ २०४ ४८३ ४५३ १६६ ४८६ २६३ अपर्याप्त अपश्यदेवदेवस्य अपाने जुद्दति अपि चेसुदुराचार अपि चेदसि अपि त्रैलोक्यराज्यस्य अप्रकाशोऽप्रवृत्ति अप्रतिष्ठो महाबाहो अप्राप्यमा अप्राप्य योगससिद्धि अफलपेप्सुना अफलाकाक्षिमि अफराकाक्षिमि अभय सत्त्वसंशुद्धि अभितो ब्रह्म अभिसन्धाय अभ्यासयोगयुक्तेन अभ्यासयोगेन अभ्यासादमते अभ्यासेन तु अभ्यासेऽपि अभ्युत्थान अमानित्व अपजानन्ति अवाच्यवादाश्च अवाप्य भूमौ २६ ३५ ४२८ ४८० १७७ अविनाशि तु अविभक्त अविभक्त अव्यक्तनिधनान्येव अव्यक्तादीनि अव्यक्ताद्वयक्तय ४४ ४४ २४२ अव्यक्ता हि २४४ २३५ ३४१ ४९१ २०२ ३४१ १२७ ३५६ ४१ अव्यक्तोऽक्षर अन्यक्तोऽय अशास्त्रविहित अशोच्यान् १२ ·Index of Ardbas १०५ अश्रद्दधानाः अश्रद्धया हुतं अश्वत्यमेन अश्वत्यः सर्ववृक्षाणां अश्वत्थामा असक्तं सर्व असक्तबुद्धिः असक्तिरनभिप्वशः ११६ २१४ २६८ ५१५ २९४ असक्तो ह्याचरन् २८२ २९४ ३०० असकृतमवज्ञात असत्यमप्रतिष्ठं असदित्युच्यते असदृमहाश्रिताः असंयतात्मना असंशयं असंशयं समग्रं असमूढः सः असितो देवलः २५७ अहङ्कारविमूढात्मा ४६३ अहकारं वलं ४०८ अहङ्कारं बलं २९९ अहङ्कारोऽभिमानात्मा १५ अहं कृत्स्नस्स ३६३ अहं कतुरहं ५०४ अहं त्वां सर्वपापेभ्यः ३५६ अहमात्मा अहमादिर्हि ४६० अहमादिश्च ४३५ अहमेवाक्षयः ४६३ अहिंसा सत्यं ४३७ अहिंसा समता २०३ २०२ आख्याहि २१० आगमापायिनः आचरत्यात्मनः २९० आचार्यमुपसंगम्य २४९ आचार्याः आचार्यान् ४२० आचार्योपासनं २७३ आढ्योऽभिजनवान् २१२ आमन्येव ४२९ २८४ २० अहो बत ३२१ ४४४ असौ मया हतः अस्माकं तु १९ अहं वैश्वानरः अहं हि सर्वयज्ञानां अहङ्कार इतीयं ३५६ ४३९ ·5 Index of Ardhas २२२, ४५१.. ४५२- २९०- २२६-० ४५४ ४२६ ५१३ २८७ आत्मन्येवात्मना आत्मवन्तं आत्मवश्यैः आत्मसंयमयोगामी आत्मसंस्थ आत्मसंभाविताः आत्मैव ह्यात्मनः आत्मौपम्येन आदित्यानामह आद्यन्तवन्तः आपूर्यमाण आ ब्रह्म भुवनात् आयुधानामह आयुः सत्त्वालारोग्य आरुरुक्षोर्मुनेः आर्तो जिज्ञासुः आवृतं ज्ञानं आशापाशशते आधर्यवचैन आश्चर्यवत् आश्वासयामास आसुरी योनि आसुरी राक्षसी 67 आस्थितः स हि १५३ आहारस्त्वपि आहारा राजसस्य १४१ आहुस्त्वामृषयः १९७ इच्छाद्वेषः ४४१ इच्छाद्वेषसमुत्थेन १८५ इज्यते विद्धि १९९ इति क्षेत्रं तथा २९५ इति गुह्यतमं १७४ इति ते ज्ञानं इति मत्वा भजन्ते २४० इति मां योऽभिजानाति ३०० इत्यर्जुनं वासुदेवः ४५१ इत्यहं वासुदेवस्य १८३ इदमद्य मया २२१ इदमस्तीदमणि ११९ इदं शरीरं ४३८ इदं ज्ञानमुपाश्रित्य ४५ इदं तु ते गुह्यतमं इदं ते नातपस्काय इदानीमसि ४४२ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे २६४ इन्द्रियाणां ३३० ५२१ ४३९ ४३९ ३८६ २५५ ५१६ ३३० ११२ २९६ ।

·6 Index of Ardhng २२२ - इन्द्रियाणि दर्शक इन्द्रियाणि पराण्याहुः इन्द्रियाणि प्रमाथीनि इन्द्रियाशि मनो बुद्धिः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु इन्द्रियार्थान् इन्द्रियार्थेषु इपुभिः प्रतियोत्स्यामि इष्टान् फामान् इप्टोऽसि मे २६१ १८५ ३०० ३१ ३५३ उम्मीदेयुरिगे १२१ उत्यय सशरं उदाराः सर्व एवैते १२० उदामीनपन् ७१ उदासीनयदामीनः ७५ उद्धरेदामना १६३ उपदेश्यन्ति उपदष्टानुमन्ना ३५६ उपविश्यासने २३ . उपैति शान्तरजस ९३ उमयोरपि ५१४ उमयोस्सेनयोः ३१०' उमयोत्सेनयोः १८८ टमी तो उवाच पार्थ "५१२ उर्च गच्छन्ति ४३९ ऊर्ध्वमूलमध शाख ४३८ २९९ प्रापिमिर्पहुधा ४५२ एकत्वेन पृथक्त्वेन ४२४ एकमप्यास्थितः २० एकं सांत्यं एकाकी यतचित्ताला इहैकसं जगत् इहैव ते ३९६ ईक्षते योगयुक्तात्मा ईश्वर सर्वभूतानां ईश्वरोऽहमहं ईहन्ते काम उचैःश्रवस उच्छिष्टमपि ऋतेऽपि त्वां उत्तमः पुरुषः ३२२ ३५२ २६७ १५८ १५९ १८९ उत्सन्नकुलधर्माणां । उत्सायन्ते २० ·Index of Ardha's 7 "३११ ३२७ एवमुक्त्वा ततो ३२४ एवमुक्त्वार्जुनः ३५३ एवमेतद्यथात्य २०. ३०८ एवं ज्ञात्वा १३३ ३५७ २७०४ एकोऽथवाप्यच्युत एतच्छुत्वा एतत्क्षेत्रं एतद्ज्ञानं एतद्धि दुर्लभतरं एतद्द्ध्या एतद्योनीनि एतद्यो वेद एतन्मे संशय एतस्याहं २०६ ४२६ एवं त्रयीधर्ममनु एवं परम्पराप्रोक्त एवं प्रवर्तितं । १२४- एवं बहुविधाः एवं बुद्धेः . १२२ ११६ एतान हन्तुं । ५०. एपा त्रामी 2. एतान्यपि च एतां विमूर्ति एतां दृष्टिं एतैर्विमोहयत्येपः एतैर्थियुक्तः एवंरूपं शस्यमहं एवं विवस्वते एवं सततयुक्ताः एवं हि सर्व एवमुक्तो हृषीकेशः एवमुक्त्वा ३४९ २०४ २०१ एप तूदेशतः एप सूक्ष्मः ४७० एपां च त्वं २८७ एपा तेऽभिहिता ४३५ १२० ऐरावणं गजेन्द्राणां ४४४ ओं तत्सदिति ओमित्येकाक्षर ३२९ १२४ कच्चिदज्ञान ३३४ कञ्चिदेतत् २५९ कचिन्नोमय १७ कट्वालवण २६ कथं विद्या ४६० २३.. ५१९. २०४ ४५२.

·8 Index of Ardbes फथ स पुरुष ३९ कर्मेन्द्रिय ८९ कय न लेय १९ र्पयन २६० क्यमेव फर्य भीम पवि पुराण १२६ फल्पक्षये पुन २३ ૨૮૮ ४७९ काहान्न फर्मणा काम सोपस्तया कानाचते न कथयन्तश्च ३२४ १३१ कारण फर्म १४३ ३२८ ११४ ५११ ४६३ ६४ १७७ १०५ ४३७ १४८ काम एप' कामोधमय काममोपविमुक्ताना काममोधोद्भव काममाश्रित्य कामरूपेण कामात्मान कामैस्तैस्तै कामोपभोगपरमा काभ्याना कर्मणा ३९५ कर्तव्यानीति फर्तासि सर्वस्य कर्तुं नेच्छसि कर्म चैव कर्मज बुद्धियुक्ता हि कर्मनान् विद्धि कर्मण सुकृतस्य फर्मणैव हि कर्मणो ह्यपि कर्मण्यकर्म कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि कर्मण्यस्त्वधिकारस्ते कर्म ब्रह्मोद्भव फर्माणि प्रविमक्कानि कर्मिभ्यश्च कर्मेन्द्रियाणि ५३ २२३ १३४ १३५ ४३८ ४६६ कायेन मनसा ३६९ ५८ कारण गुणसोऽम्य ४९५ कार्पण्यदोपोपहतस्वभाव २०८ कार्यकारणकर्तृत्वे २५ ३६९ ८८ कार्यते धवश ·9 Index of Ardbas ४७२१ केशवार्जुनयोः ३२२ केपु केषु च ५२२ २९३ कार्यमित्येव कालोऽस्मि लोकक्षयकृत काश्यश्च परमेष्वासः किं कर्म किमकर्म कैर्मया सह ३९७ २७७ कि तहम ४५७ ५३ ७४ ३३७ क्षरः सर्वाणि ४२३ ४४२ किं नो राज्येन किमाचरः किमात्मकः किं पुनर्माह्मणाः किरीटिनं गदिनं किरीटिनं गदिनं कीर्तिः श्रीर्वाह कुतस्त्वां कर्मव कुर्याद्विद्वान् कुलक्षयकृतं कुलक्षयकृतं कुलक्षये प्रणश्यन्ति कृत्वा शास्त्रविधानोक्तं १३४ कैलिमस्त्रीन् २२९ कौन्तेय प्रतिजानेऽहं १९ क्रियते क्लेशबहुलं ३९७ क्रियते तदिह ११५ क्रियाविशेषबहुलाः २७८ क्रोधाद्भवति ३१५ क्लेशोऽधिकतरः ३२९ क्षिपाम्यजसं २२ क्षिप्रं हि मानुषे १३३ क्षिप्रं भवति क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं १९ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः १९ क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् ४४५ क्षेत्र क्षेत्री तथा क्षेत्रज्ञं चापि गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ४९९ गतसङ्गस्य ३२० गतासून् १३१ २७७ २३ १०३ ३८२ ३७४ ३८१ . कृपया परया १७१ १३८ कृपागृहीतः कृपिगोरक्ष्यवाणिज्य केचिद्विलमाः २८ ·10 Index of Ardbas गर्भिता प्रमः गयक्षा गन्धर्वाणां गामाविश्य च २२८ १२२ गुणा गुणार्थे गुणानेतान् गुणा वर्तन्ते गुणेभ्यध गुरुनहत्वा गृहीत्येतानि चञ्चल हि चतुर्विधाः चातुर्य मया चिन्तामपरिमेयां घेतसा सर्वकर्माणि २६८ जयोऽलि ३१८ जरामरणमोक्षाय २९९ वहि गर्नु ४२० जातत्य हि १०५ निजामुरवि ३९६ जितात्मनः ३९८ जीवनं सर्वमनेषु ३९६ जीवमूनां २४ जोपयेत् सर्वकर्माणि ४१५ मातुं द्रष्टुं च २०१ ज्ञानं यदा तदा २२१ ज्ञानं ख्या १३२ ज्ञान विज्ञान ४३८ ज्ञान विज्ञानमहितं ५१० ज्ञानज्ञेयं ४०५ ज्ञानमावृत्य १५४ ज्ञानयज्ञेन १७६ ज्ञानयज्ञेन ३९६ ज्ञानयोगेन १२८ ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा ६४ ज्ञानं कर्म च ३५६ ज्ञानं ज्ञेय ३१६ ज्ञानं तेऽहं २०६ १८५ २२५ २१२ १०४ ३३१ ३९३ १५२ ४९७ छन्दांसि यस्य छिचैन संशय छिनद्वैधा यतात्मानः २५५ ३६३ ३९२ २६७ ५१८ जपन्यगुणवृत्तिस्थाः जन्मकर्म च ४८० जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः जन्ममृत्यु जन्ममृत्युजरा ४७९ ·Index of Ardbas 11 ३०५ ज्ञानामिदग्धकर्माण ज्ञानामिः सर्वकर्माणि १३४ ज्ञानेन तु ज्ञेयं यत्चत् १०५ १३५ तत्तदेवावगच्छे तते कर्म प्रवक्ष्यामि १७० तत्त्ववित्तु महाबाहो ३६२ तत्र चान्द्रमसं १५७ तत्र तं बुद्धिसंयोग तत्र प्रयाताः ३६३ तत्र श्रीविजयः तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् १९५ तत्रापश्यत् २०६ ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी ज्यायसी चेत् ज्योतिषामपि झपाणां मकरः तं विद्यात् २४७ ५२२ ३९० तत्रैकस्थं जगत् १८ ३१३ त एवेमे तच संस्मृत्य ततः पदं तत्परि ५२२ १८९ ৪৩৩ तत एव च ३७८ ततः शहाश्च ततः श्वेतैः ततस्ततो नियम्यैतत् ततः स विस्मयाविष्टः १५१ ३२० १९७ ३१३ तत्रैकाग्रं तत्रैवं सति कर्तारं तत्सुखं सात्त्विक तत्स्वयं योगसंसिद्धः तथा तवामी तथा देहान्तरप्राप्तिः तथापि त्वं तथा प्रलीनः तथा शरीराणि तथा सर्वाणि २९ ततः स्वधर्म ४२ ३९४ ततो भूयोऽपि २०६ ततो युद्धाय ४० ततोऽसौ तत्वतः २५९ ३२० ८२ तथैव नाशाय तकि कर्मणि तक्षेनं पच ३५२ तदर्थ कर्म ·12 Index of Ardha's तदहं भक्त्युपहृतं र ४४५ तदा गन्तासि ३२३ १२१ तदित्यनभिसन्धाय तदेकं वद ३२७ तदेव मे दर्शय तदोतमविदां तहुद्धयः तद्वत्कामा. तद्विद्धि प्रणिपातेन २३५ त तथा २७४ तस्माच्छास्त्रं ६५ तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ ४६२ तस्मात्त्वं तस्मात्प्रणम्य ३२८ तस्मात्सर्वगतं ३९४ तस्मासर्वाणि १७१ तस्मात्सर्वेषु ७८ तस्मात्सर्वेषु १४९ तस्मादज्ञानसंभूतं २२ तस्मादपरिमेयां २२३ तस्मादसक्तः २३४ तस्मादुत्तिष्ठ ३९१ तस्मादेवं २०८ तस्मादोमिति २६९ तस्माद्यस्य ३९१ तस्माद्योगाय ३९३ तस्मानार्दा वयं तस्य कर्तारं तस्य तस्याची ५१२ तस्य संजनयन् ११२ तस्याहं सुलभः १५७ तस्याहं न प्रणश्यामि ३२८ तस्याहं निग्रहं तं तं नियम तं तमेवैति तन्निवताति तपखिम्योऽधिकः तपाम्यहमहं तमम्त्वज्ञान तमस्येतानि तमुवाच हृषीकेश, तमेव चाय तमेव शरणं तयोन का तयोस्तु फर्मसंन्यासात् तवाद्भुतं किं नु ४१ ४६१ ७५ १३२ २२४ २३९ २०१ ·Indor of Ardhag 18 तानहत्स्नविदः तानहं द्विपतः तानि संयम्य तान्यहं वेद तान्समीक्ष्य तैर्दता न तावान् सर्वेषु १०८ तेषां नित्याभियुक्तानां २७१ ४४२ तेषां निष्ठा तु तेषामहं समुद्धर्ता ३३८ १२६ तेषामादित्यवत् १७० १८ तेषामेवानुकम्पार्थ २८९ ९३ ३८८ त्यक्त्वा कर्मफलासा १३६ ४१७ त्यक्त्वा देहं १२८ ३४६ त्यागस्य च ४६५ ३९८ त्यागी सत्त्वसमाविष्टः ४७३ ४२९ त्यागे यस्य ६१ ३२१ त्यागो हि पुरुषव्याघ्र ४६८ ३२९ त्याज्यं दोषवत् २७० त्रिभिर्गुणमयैः २२७ त्रिविधं नरकस्य ४४३ ३२९ त्रिविधा भवति ४४७ ३७२ त्रैगुण्यविषयाः ५६ २७२ त्रैविद्या मां २७० २७० त्वत्तः कमलपत्राक्ष ३०७ ३३६ त्वतेजसा ३२० २२८ त्वदन्यः संशयस्यास्य २०४ २८९ त्वमक्षरं परमं २२२ त्वमव्ययः सात्वतधर्मगोता ३१५ तासां ब्रह्म महद्योनिः तिष्ठन्तमुत्तामन्तं तुल्यनिन्दास्तुतिः तुल्यप्रियाप्रियः तेजः क्षमा धृतिः तेजोभिगपूर्य तेजोमयं विश्वमनन्तं ते तं भुक्त्वा ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः तेनैव रूपेण तेऽपि चातितरन्ति तेऽपि मामेव ते पुण्यमासाद्य ते प्रामुवन्ति ते ब्रह्म तद्विदुः तेषां सततयुक्तानां तेषां ज्ञानी २१८ 68 ·14 Index of Ardhas ३१७ ३३० देवा अप्यस्स ४५५ ३३१ २२४ ९३ ४५८ २९ ४६ खमादिदेव. वं मानुष्येण दंष्ट्राकराल्पनि दण्डो दमयतां ददामि बुद्धियोगं दम्भाहकारसंयुक्ताः दम्भो दर्पः दया भूतेष्वलौल्य दर्शयामास दातव्यमिति दानक्रियाश्च दानं दमय दानमीश्वरमावश्य दिवि सूर्यसहसस्य दिल्यं ददामि ते दिव्यमाल्याम्बरधरः दिव्यानि कर्माणि दिशो न जाने दीयते च परिलिष्ट दु.खमित्येव दुखेष्वनुद्विममनाः दूरेण खरं दृष्ट्वा तु पाण्डवानीक ३२५ दृष्ट्वाद्भुतं रूपं दृष्ट्वा हि त्वा ३१९ दृष्टुंदै मानु ३०१ दृष्टुमान् २८९ देवद्विजगुरु ४४९ ४३३ देवान् देवयजः ४२९ देवान् भावयतानेन ३११ देशे काले च ४५८ देहिनोऽस्मिन् ४६२ देही नित्य ४२८ दैवमेयापरे ४९९ दैवी संपत् ३१२ दैवी घेपा ३११ दैवो विस्तरतः ३१२ दोपैरेतैः ३२७ द्यावापृथियोः ३१९ द्यूतं छल्यता द्रव्ययज्ञाः १७२ द्रष्टुमिच्छामि ६९ द्रोणं च भीष्मं च ६२ द्वन्द्वैर्थिभक्ताः १५ द्वाविमौ पुरपी १४० ४३३ ३०१ २२३ ४१० ४२३ ·Index of Ardhas 16 ४३४। २५७ २६१ १४ १२७ २१५ १९ ८६ १९२ ५१६ द्वौ भूतसगी धर्मक्षेत्रे धर्मसंस्थापनार्थाय धर्माविरुद्धो भूतेषु धर्म नष्टे धाद्धि धार्तराष्ट्रस्य धार्तराष्ट्रा रणे धूमः कृष्णः धूमेनाप्रियते धृत्या यया धृष्टकेतुः धृष्टद्युम्नो विराटश्च ध्यानयोगपरः ध्यानात् कर्मफलत्यागः ध्यानेनात्मनि ध्यायतो विषयान् न कर्तृत्वं न कर्माणि १७ २० २४७ ११८ २४ ४ ४८९ न च मत्स्थानि न च मां तानि न च शक्नोमि न च श्रेयोनुपश्यामि न च संन्यसनात् न चातिवमशीलस्य न चाशुश्रूपवे न चास्य सर्वभूतेषु न चैतद्विद्मः न चैन क्लेदयन्ति न चैव न भविष्यामः न जायते म्रियते न तदस्ति पृथिव्यां न तदस्ति विना न तद्भासयते न तु मां शक्यसि न तु माममिजानन्ति न ते गुणानां न त्वत्समोऽस्ति न त्वर्थकामस्तु न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न द्वेष्टयकुशलं न प्रहप्येत् २९' ३८. १५ १६ ५०६ ३४३ ३७२ १६९ ४९४ ३०४ ४१२ ॥ १३११ २७३ ३२८ ३२७ २४ ३९८ ४७३ १७३ ' न कर्मणां ८६ १६९ न कर्मफलसंयोग न काझे नकुलः सह न च तस्मात् ५१८ ·16 Index of Ardhas न बुद्धिमेद नभश्च पृथिवीं नम.स्पृश ३२६ नमः पुरस्तात् नमस्कृत्वा नमस्यन्तश्च न मां कर्माणि न मां दुष्कृतिनः न मे पास्ति ३७६ २६ १८२ २९ १८९ न मे विदुः सुरगणाः नमो नमस्तेऽख न योत्स्ये १०४ न हि ते भगवन् १६ न हि त्वदन्यः ३१९ न हि देहभृता ३२६ न हिनस्ति १२४ न हि प्रपश्यामि २६६ न बसंन्यस्तसंकल्पः १३३ न ह्येवाहं नातु २२० नात्युच्छ्रितं १०१ नादत्ते कस्यचित् २८२ नानवातं ३२६ नानारूपैः २६ नानाविधानि २० नानाशस्त्रप्रहरणाः ४०८ नान्तं न मध्य १६७ नान्तोऽस्ति मम ४९१ नान्यं गुणेभ्यः ३२९ नान्योऽस्ति कर्ता ४३५ नामुवन्ति ५२० नाभिनन्दति ४४४ नायकान् मम ३०५ नायं लोकः नायं लोकोऽस्ति १५१ । नारायाम्यात्मभावस्थः १०२ ३२० ३०९ १५ ३१५ ३०४ ३९६ ३२७ नरके नियतं न रूपमस्येह नवद्वारे पुरे न विमुञ्चन्ति न वेदयज्ञाधिगमैः न शौच नापि नष्टो मोहः न स सिद्धि न हि कल्याणकृत् न हि कश्चित् न हि ज्ञानेन सदृश २४० १५ १४७ १५३ २८९ ·Index of Ardhas 11 १९३ १९ ५१ રર. नासतो विद्यते नाहं वेदैर्न तपसा नाहं प्रकाशः नित्यं च समचित्तत्वं नित्यः सर्वगतः निद्रालस्यममादोत्थं निन्दन्तस्तव निवनान्ति निमितानि च 'नियतं सहरहित १६३ ९७ निस्पृहः ३३१ निहत्य २२५ नेहातिकमनाशः ३५६ नैते सूतो पार्थ ४१ नैनं छिन्दन्ति ४९३ नैव किञ्चित् ४८ नैव तस्य कृते ३८९ नैष्कम्र्यसिदि १९ न्याय या विपरीत ४८३ पञ्चेमानि पतन्ति पितरः ४७१ पत्रं पुष्पं १०९ परमं पुरुष परमात्मेति ५०४ ४७६ ४७५ नियतं कुरु २० २७४ २३५ ३७० २९० २६३ ३८५ २४४ नियतस्य च निराशीनिर्ममः निराशीर्यतचित्तात्मा निर्दोष हि निर्द्वन्द्वः निर्द्वन्द्रो हि निर्ममो निरहकारः निर्ममो निरहङ्कारः निर्माणमोहाः निरः सर्वभूतेषु निवत्यसि त्वं १८८ परं ब्रह्म परं ७९ ९३ परं भावमजानन्तः १५७ परं भूयः प्रवक्ष्यामि परस्तस्मातु ३४४ परस्परं भावयन्तः ४१० परस्योत्सादनार्थ ३३२ परिणामे विपं परित्राणाय ४६८ पर्याप्त विद ४५८ ४९२ १२७ निश्चयं शृणु ·18 Index of Ardhas ५०० २४५ पुरुषः स परः पुरुषः सुखदुःखानां पर्युत्थानात्मकं पवनः पवतां पश्यत्यकृतवुद्धित्वात् पश्यन् शृण्वन् २९७ ४२० पश्य मे पार्थ २०६ ३९८ पश्यादित्यान् पश्यामि त्वा पश्यामि त्वां पश्यामि देवान् पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां पाञ्चजन्य पाञ्चालश्व पापमेयाश्रयेदसान् पाप्मान पार्थ नैवेह पितामहस्य पिता शोकस्य पितृणामर्यमा ३०० पुरोधसांच १६३ पुष्णामि चौषधीः ३०९ पूर्वाभ्यासेन ३१० पृथक्त्वेन तु ३१५ पौण्ड दमौ ३१६ प्रकाशं च प्रवृत्ति प्रकृति यान्ति १५ प्रकृति स्वामधिष्ठाय १६ प्रकृति स्वामवष्टभ्य प्रकृति पुरुष प्रकृतेः क्रियमाणानि १२१ प्रकृतेर्गुणसंमूढाः २०५ प्रकृत्यैव हि २६८ प्रजनश्वालि प्रजहाति यदा ३०० प्रणम्य शिरसा ३२७ प्रणवः सर्ववेदेषु २१५ प्रत्यक्षावगर्म १५ प्रभवन्त्युमकर्माणः प्रभवः प्रत्यः ३६९ प्रमादमोही १२७ २६१ ३६८ १०५ १०८ ३७६ ३०० ६७ ३१३ २१५ २५६ ४३५ २६८ ३२७ पितेव पुत्रस्य पुण्यः पृथिव्यां पुरुजित् पुरुषं शाश्वतं पुरुषः प्रकृतिस्थः ·Index of Ardhas 19 २०६ ૨૨૨ ४८० ४८६ प्रमादालस्यनिद्राभिः प्रयत्नाधतमानस्तु प्रयाणकाले प्रयाणकाले प्रयाणकालेऽपि प्रयाता यान्ति प्रलपन् विसृजन् प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः प्रवृत्तिं च प्रवृत्तिं च निवृत्ति प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते प्रशस्ते कर्मणि प्रशान्तमनसं प्रशान्तात्मा प्रसक्ताः कामभोगेषु ३९१ प्राप्य पुण्यकृतां २०६ प्रियो हि ज्ञानिनः २२९ प्रोच्यते गुणसंख्येन २३६ प्रोच्यमानं २२८ बन्धं मोक्षच २४६ बन्धुरात्मा १६३ बलं बलवतां ४६१ बहवो ज्ञानतपसा ४८७ बहिरन्तश्च ४३५ बहुशाखाः १७ बहुदरं बहुदंष्ट्राकराल ४६३ बहूनां जन्मनां १८५ २१५ १२९ ३६३ ५३ २२३ १२६ १९७ बहूनि मे १९० वन्यदृष्टपूर्वाणि १७४ प्रसझेन फलाकाडी ७४ ৩৪ प्रसन्नचेतसः प्रसादे सर्वदुःखानां प्रहादश्चालि प्राणापानौ प्राणापानगती प्राणापानसमायुक्ताः प्राधान्यतः बाह्यस्पर्शेषु ४९० वीजं मां सर्वभूतेषु बुद्धियुक्तो जहाति बुद्धियोग ३०० बुद्धिर्ज्ञानं १७७ बुर्बुिद्धिमतां १४२ बुद्धे दं ४२० बुद्धौ शरणमन्विच्छ २९३ बुद्धया युक्तः २१५ ६३ ५१० २८४ २१५ ४८६ ·20 Index of Ardbas २८४ भवान् भीमश्च बुद्धया विशुद्धया बृहत्साम ब्रह्मचर्यमहिंसा ब्रह्मणा तेन ३०७ ३३८ ५१८ ब्रह्मणो हि ब्रह्मण्याधाय २२६ ४५६ १७ १६ ३२० ब्रह्मभूतः ब्रह्मसूत्रपदैः ब्रह्मामाचपरे बमाणमीशं ब्रह्मार्पणं ब्रह्म ब्रह्मैव तेन ब्राह्मणक्षत्रियविशां भक्ति मयि भक्तोऽसि भक्त्या त्वनन्यया भक्त्या मामभिजानाति भजन्ति संपदं मजन्यनन्यमनसः मयं चास्य भयाद्रणादुपरतं भवत्यत्यागिनां भवत्येष कथं ५०५ भवन्ति भावाः ३०० ४५५ भवाप्ययौ हि ४६० भवामि न चिरात् ४०३ भविता न च १६५ भविष्यन्ति च ५०७ भावसंशुद्धिः ३५२ भीष्मद्रोणप्रमुखतः भीप्ममेवाभिरक्षन्तु ३१४ भीष्मो द्रोणः १३८ भुञ्जते ते १३८ मूतमाममिम भूतग्रामः सः ५१७ भूतप्रकृतिमास्थाय १२४ मूतप्रकृतिमोक्षं ३३१ भूतमेतपिशाचान् भूतभर्तृ च ४२९ भूतभावन २१६ मूतभावोद्भयकरः ११६ भूतमुन्न च ४८ भूतानि यान्ति ४७१ भूमिरापोऽनलो वायुः ११५ भूय एव महागाहो २६१ २४३ २५९ ३८२ ४४९ ३६३ २९१ २२९ २५७ ૨૭૨ २१२ २८१ ·Index of Ardhas 21 २९३ मनुष्याणां सहसेषु १७९ मन्त्रोऽहमहमेव २११ २६८ मन्मनाभव २७९ ५१४ २८८ ३१० ३८६ १३० भूयः कथय भोक्तारं यज्ञतपसां भोगैश्वर्यप्रसक्तानां प्रामयन् सर्वभूतानि भुवोर्मध्ये मचित्तः सर्वदुर्गाणि मच्चिचा मद्गतप्राणाः मकर्मकृत् मतः परतर मत्त एवेह मत्प्रसादात् मासादात् मत्स्थानि सर्वभूतानि मदनुग्रहाय मदर्पितमनः मदर्थमपि ५१२ मन्मना भव २३६ मन्यसे यदि ५१० मम देहे गुडाकेश मम योनिः ३३२ मम वानुवर्तन्ते २१४ मम वानुर्तेरन् २१७ ममैवांशो जीवलोकः ५०९ मया ततमिदं ५१२ मयाध्यक्षेण २५७ मया प्रसन्नेन ३०७ मया हतास्त्वं २३५ मयि चानन्ययोगेन ३४१ मयि सर्वमिदं ३६७ मयि सर्वाणि २८६ मयैवैते निहताः ४५६ मय्यर्पितमनः ४१३ मय्यावश्य मनः १२१ मय्यासक्तमनाः १९७ मरीचिर्मरुतां ५१३ २५७ २६२ ३२९ ३२३ ३५७ २१४ मद्भक्त एतत् ३२३ मदावा मानसाः मनः प्रसादः मनः पष्ठानीन्द्रियाणि मनसस्तु परा मनसैवेन्द्रियमाम ३३५ २१० ३३२. २९५ मय्येव मनः मनः संयम्य 69 ·22 Index of Arias ४०१ मां च योऽज्यभिचारेण २९८ मां चैवान्त शरीरसं २६६ मां हि पार्य ३५३ मिथ्यैव व्यवसायः ११४ मुक्त इत्युच्यते मुक्तसरः मुनीनामप्यह १९ मूदग्रहण ३२९ मूढोऽयं नाभिजानाति मूर्ध्याधाय १६ मृगाणांच २७०. ५८४ ३०१ ४५८ २२५ २३८ महर्षयः सप्त महर्षीणां मृगुः महालनस्तु महाभूतान्यकार. महाशनो महापामा मा कर्मफलहेतुः मा केन्यं गच्छ मातुलाः श्वशुरा. मा ते व्यथा मा च मात्रास्पर्शास्तु माधवः पाण्डवः मानावमानयोः मामकाः पाण्डवा. मामप्राप्यैव मामात्मपरदेहेषु मामुपेत्य तु मामुपेत्य पुनः मामेव ये प्रपद्यन्ते मामेवैष्यसि मामेवैष्यसि माययापह्तज्ञानाः मा शुचः संपर्द मासानां मार्गशीर्षः मृत्युः सर्वहरः ३०० २६२ ४८४ ४७१ १४ ४४२ ४४१ २४० २४० २१९ २७९ २१८ . मोघाशा मोपकर्माणः मोहादारभ्यते मोहात्तस्य मोहितं नाभिजानाति मौनं चैवामि यं यं वापि यं लब्ध्वा यं सन्यास यं हि न व्यथयन्ति यः पश्यति यः प्रयाति ३०१ २३४ १९५ १८२ ३२० ४३३ ३७६ २३० ·Index of Ardhas 28 यः प्रयाति य इदं परमं य एनं वेत्ति य एवं वेत्ति यक्ष्ये दास्यामि यचन्द्रमसि यचापि सर्वभूतानां यधावहासाथ यच्छ्रेयः स्यात् १९७ यजन्ते नाम यजन्ते सात्त्विकाः यज्ज्ञात्वा २३८ यज्ञे तपसि ५१७ यज्ञो दानं तपः यततामपि २११ यतन्तोऽप्यहतात्मानः । ४१८ ४३९ यतन्तो योगिनः ४१९ यतः प्रवृत्तिः ५०१ ३०१ यतेन्दियमनः १७७ ३२७ यतो यतो निश्चरति २५ यत्करोपि २७५ ४४१ यत्तदावे ४४९ यतपस्यसि २७५ १५० यत्तस्यापि हि ७२ २११ यतु कामेप्सुना ४८३ ३८५ यत्तु प्रत्युपकारार्थ ४०९ ४६७ यत्त्वास्नवित् ४८२ ४६९ यत्तेऽहं प्रीयमाणस्य २८१ यत्र काले त्वनावृत्ति २४६ ९४ यत्र चैवात्मना १९५ ४५१ यन योगीश्वरः ५२२ यत्रोपरमते १९५ २९८ यस्वयोकं वचः ३०७ १३८ यत्सायैः १५९ ९१ यथाकाशस्थितः २५९ यज्ञात्वा न पुनः यज्ज्ञात्वा मुनयः यज्ञदानतपःकर्म यज्ञदानतपःकर्म यज्ञशिष्टामृतभुजः यज्ञशिष्टाशिनः यज्ञस्तपस्तथा यज्ञाद्भवति यज्ञानां जपयज्ञः यज्ञायारमतः यज्ञार्थात् ·24 Index of Ardhas यद्दत्वा न यथा दीपो निवतास्थः यथा नदीनां यथा प्रकाशयत्येकः यथा प्रदीप्तं यथा सर्वगतं यथैधांसि यथोल्बेनावृतो गर्भः यदक्षरं वेदविदः यदने चानुबन्धे च यदा लं मोहकलिलं यदादित्यगतं यदा भूतपृथग्भावं यदा यदा हि यदा विनियतं ११२ १०० ३०५ १९ ५११ २० २४४ १९४ ३२० यद्यदाचरति ३८१ यद्यविभूतिमत् ३२० यद्यप्येते ३८० यद्यहवारं १५१ यदाज्यसुखलोमेन यं प्राप्य न २३७ यं प्राप्य न पुनः ४९३ यया तु धर्मकामार्थान् २४५ ४९० यया धर्म यदा सत्त्वे यदा संहरते ४७४ यदा हि नेन्द्रिपार्थेषु यदिच्छन्तः यदि माः सदृशी यदि मामप्रतीकारं यदि ह्यहं न यया स्वमं ३७८ यश्चात्मरतिः १२७ यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य ४४४ १९३ यः श्रेयान् १५६ यष्टव्यमित्येव ४५३ ७१ यस्तु कर्मफलत्यागी यस्त्विन्द्रियाणि २३७ यस्मात् क्षरमतीतोऽहं ४२४ ३१२ यस्मान्नोद्विजते ३४६ २० यस्मिन् स्थितो न दुःखेन २९५ १०१ यस्य सर्वे समारम्भाः यस्य सर्वे समारम्भाः १३५ १३७ यस्यान्तस्थानि यदृच्छया यदृच्छालामसंतुष्टः ·Index of Ardhas यस्यां जामति ३३८ यः सर्वत्र ७० यः स सर्वेषु यातयामं गतरसं या निशा सर्वभूतानां ११० १५० यानेव हत्त्वा २७२ २७६ ११० १३० ४४६ २२७ यान्ति देवव्रताः याभिर्विभूतिभिः यामिमां पुष्पितां यावत्संभवति यावदेतान् यावानर्थः युक्त इत्युच्यते युक्तखमावबोधस्य ये तु सर्वाणि ये त्वक्षरमनिर्देश्य २४४ ये त्वेतदभ्यसूयन्तः ४५२ येन भूतान्यशेपाणि येऽप्यन्यदेवतामक्ताः २४ ये भजन्ति तु २७३ ये मे मतं २९२ ये यथा मां ५३ ये शास्त्रविधिमुत्सृज्य ३७४ येषां त्वन्तं येपामर्थे ये हि संस्पर्शजाः १८७ योगयुक्तो मुनिः १९२ योगयुक्तो विशुद्धात्मा १६६ योगसंन्यस्तकर्माण १९२ १९० योगं योगीश्वरान् १९७ योगारुढस्य योगिनः कर्म योगिनामपि ३३४ योगिनो यतचिचस्य २१७ योगी युनीत ३४६ योगीवर ततो मे लं ५७ १७४ १५९ १६० युक्तः कर्मफलं योगस्थः कुरु १५३ ६० ५२१ १८३ १६६ २०९ १९४ युक्ताहारविहारस्य युजन्नेव युञ्जनेय युधामन्युः युयुधानो विराटश्च ये चाप्यक्षरं ये चैव सात्त्विकाः ये तु धर्मामृतं १५ १८९ ३०९ ·26 Index of Ardbas ५२२ २४१ २४२ योगेनाव्यभिचारिण्या योगोऽस्ति योत्स्समानान् यो न हप्यति यो मामजमनादि यो मामेव यो मां पश्यति योऽयं योगः यो यो यां यां यो लोकत्रय योधिष्ठिराः रक्षांसि भीतानि २९७ ३१८ २२४ १८९ रागी कर्मपत्येप्मुः १९२ राजन् संम्मृत्य १७ राजरिया राजगुमं ३१६ रात्रि युगसहसान्तां २८३ रात्र्यागमे रात्र्यागमेऽवनः १९९ दाणां शबरः २०१ दादित्याः २२४ सं महते ४२४ ३२० ३२४ ३९५ लिप्समानः ३९४ लेलिबसे ३९२ लोकसंग्रहमेवापि ३९३ रोकेऽस्मिन् ३९२ सोमः प्रवृत्ति. ११८ वस्तुमर्हसि वस्त्राणि ते वशे हि यस २१५ यश्यात्मना ४५१ वसूनां पावकः ७४ वायुर्यमोऽमिः लभते च ततः लभन्ते प्रम लिप्यते न स रजसस्तु फलं १६५ २०३ ३२१ रजसि प्रलयं रजस्तमश्चाभिभूय रजस्येतानि रजासत्तमः रज.प्रवृत्तो मोहात्मा रजो रागात्मकं रसर्ज रसोऽप्यस्य रसोऽहमप्सु ३९३ २९२ ३२० ७२ २०३ २९७ ३२५ रस्या. स्निग्धाः रागद्वेषवियुक्तैस्तु ·Index of Ardhas 27 ४० ६९ १२९ ३०१ ३२५ ४८१ ५३ २९६ वासांसि जीर्णानि वासुदेवः सर्व विकारांश्च विगतेच्छामयक्रोधः विज्ञातुमिच्छामि विद्याविनयसंपन्ने विधिहीनं विनश्यत्सु विनाशमव्ययस्य विनाशिनोऽप्रमेयस्य वियुच्य निर्ममः विमूदा नानुपश्यन्ति विमृश्यैतत् विवखान् मनवे विविक्तदेशसेविलं विवक्तसेवी विविधाश्च विषया विनिवर्तन्ते विषयेन्द्रियसंयोगात् विपादी दीर्घसूत्रश्च विष्टम्याहमिदं विस्तरेणात्मनो योग विस्मयो मे विहाय कामान् २२३ वीतरागभयक्रोधः ३६८ वीतरागभयक्रोधाः १७७ वृष्णीनां वासुदेवः ३२१ वेचासि वेध १७२ वेति यत्र न ४५५ वेत्ति सर्वेषु ३७५ वेदवादपराः ३५ वेदानां सामवेदः ३६ वेदाविनाशिनं ५०६ वेदाहं समतीतानि ४१७ वेदेषु यज्ञेषु ५१३ वेदैश्च सर्वः १२४ वेद्यं पवित्र ३५७ पेपथुश्च ५०६ व्यपेतभीः ४७६ व्यवसायात्मिका व्यवसायात्मिका ४९२ व्यामिश्रेणैव ४८६ व्यासप्रसादात् ३०५ न्यूढां दुपदपुत्रेण २९३ शक्नोतीहैव ५२२ शक्य एवंविधः २२६ २५३ ४२१ २६८ १८ ३२९ ५३ ५४ ५११ १७५ ·28 Index of Ardhas शब्दादीन विषयान् शब्दादीन् विषयान् ११० शमो दमः १५५ शरीरयात्रापि शरीरवाड्मनोभिः शरीरस्थोऽपि शरीरं यदवामोति शान्ति निर्वाणपरमां शारीरं केवलं शाश्वतस्यच शीतोष्णसुखदुःखेषु शीतोष्णसुखदुःखेषु शुक्लकृष्णगती शुचीनां थीमता शुचौ देशे प्रद्धया परया १४० श्रद्धामयोऽयं ५०५ श्रद्धापन्तः ४९७ श्रद्धावाननमूयः ९० श्रद्धावान्मजते ४७६ घद्धावान्टमते ३७०. श्रद्धाविरहित ४१५ श्रुतिविमतिपन्नाः १९. श्रेयान् द्रव्यमयात् १३७ श्रेयान स्वधर्मः ४०३ श्रेयान् स्वधर्मः १८५ श्रेयो हि ज्ञान ३४६ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं २५१ श्रोत्रादीनीन्द्रियाप्यन्ये श्वशुरान् मुहृदः १८९ संवादमिम १७२ स एवार्य ३४६ स एप कलुपः २७५ स कालेनैव स कृत्वा राजसं सकाः कर्मणि ३३५ सखेति मत्वा ११३ ५०१ ३४३ १४० १८ ५२१ शुनि चैव १२४ शुभाशुभफलत्यागी शुभाशुभफलैः शौर्य तेजो धृतिः ४७२ श्रद्दधाना मत्परमाः श्रद्धया परया ३२६ ·Index of Ardhas 29 ४०१ स गुणान् समतीत्य स घोपो धार्तराष्ट्राणां संकरो नरकायैव संकल्पप्रभवान् ४६५ १७६ १६ २० १९७ १०२ ४७२ संन्यासस्तु संन्यासस्य स पार्थ परमं स बुद्धिमान् स ब्रमयोगयुक्तात्मा समं सर्वेषु भूतेषु समं कायशिरोमीव सकरस्य च १७४ सङ्गं त्यक्त्वा समात् संजायते ७४ समदुःखसुखं ३५२ २६६ २४४ ३७५ १८९ ३३ ३९८ ३७६ समदुःखसुखखमः समं पश्यन् सच यो यत्स्वभावः सततं कीर्तयन्तश्च स तया श्रद्धया सत्कारमानपूजार्थ सत्त्वं प्रकृतिजैः सत्त्वं रजस्तमः सत्त्वं सुखे ४५७ ५०७ ४९४ १३७ ३८९ ३९२ ३९६ ५०५ सत्त्वात् संजायते ४४७ सत्त्वानुरूपा सदृशं चेष्टते सद्भावे साधुभावे समः शत्रौ च समः सर्वेषु समः सिद्धावसिद्धौ समाधावचला समासेन तु समोऽहं सर्वभूतेषु संपश्यन्नासिकाग्रं संभवः सर्वभूतानां संभावितस्य स यत्प्रमाणं सर्गाणामादिरन्तश्च सर्गेऽपि नोपनायन्ते सर्वकर्मफलत्यागं २७६ १८९ ३८६ ४८ सन्तुष्टः सततं १९५ ३४५ ३३६ १५७ संनियम्येन्द्रियग्राम संन्यास: कर्मयोगश्च संन्यासं कर्मणां संन्यासयोगयुक्ताला 70 ३०० ३८६ १५६ २७५ ·30 Index of Ardhas २९१ ३८८ सर्वस्य चाह २३६ १४१ मर्दक पनत्याग संवकर्माणि मनमा सर्वकर्मापनि सरगुतम सर्व फासिलं मज्ञानपिमहान् सर्व मानवेनैव संत पाणिपाई सर्वन धुतिमाके मत्रगमचिन्त्य মনি মা বানাৰীৰি नया नमानोऽरि গলি ४६६ सर्वमेतहतं १६७ सर्वयोनिषु ५०९ सर्वसंकल्पसंन्यासी ५१५ १४९, सर्वस्य धातारं ११० सर्वाणीन्द्रियकर्माणि १५१ सर्वारम्भफरत्यागी सर्वारम्भफलत्यागी ३६३ सर्यारम्भा. ३३६ सर्वार्थान् सर्वाधर्यमयं १९९. सर्वेन्द्रियगुणाभास ३७१ सर्वेऽप्येते २३८ स सर्ववित् स संन्यासी सहज फर्म सहपा प्रजा १५९ सदमैयाभ्यहन्यन्त १६० सद्दामयुगपर्यन्त २२६ मादयोगी २६० माइये कृतान्ते मात्त्विकी रासी ३१२ ३६३ १४६ ४२४ मद्वारे १८१ ५६५ ५०१ १६ मधर्मान् নানান समय मर्यभूत भूताना मामूनानि मभवन ममतेषु ४७५ ४८० ·Indor of Ardhas 81 રદ્દ २९७ सोऽपि मुक्तः २८७ १५ २७८ २० ३२४ ६६ साधिभूताधिदैवं साधुरेव स मन्तव्यः साधुष्वपि सिद्धि प्राप्तः सिद्धयसिद्धयोः सिद्धयसिद्धयोः सिझनाद सीदन्ति सर्वगात्राणि सीदमानमिदं सुखं वा यदि सुखतन्त्रः सुखदुःखे सुखं त्विदानी सुसं दुखं सुखमात्यन्तिकं मुससकेन सुखिनः क्षत्रियाः सुखेन ब्रम सुदुर्दर्शमिदं सुहृदं सर्वभूतानां सुहन्मित्रायुदासीन सूक्ष्मत्वात् २२८ सेनयोरुभयोः २२७ सेनान्यामप्यह १८७ ५०५ सोऽविकम्पेन ६० सौभद्रश्च ४८४ सौभद्रो द्रौपदेयाश्च १६ स्त्रियो वैश्याः १८ स्त्रीषु दुष्टासु २२ स्थाने हृषीकेश १९९ स्थितधीः १२६ स्थितप्रज्ञस्य ४९ स्थितोऽस्मि स्थित्वास्यां २८४ स्थिखुद्धिः १९५ स्पर्शान् कृत्वा ३९० स्मृतिभ्रंशात् ४८ संसते गाण्डिवं १९७ वकर्मणा तं ३३१ स्वकर्मनिरतः १७९ स्वजनं हि कयं १८७ खधर्ममपि ३६३ स्वधर्मे निधन ५२० १७३ १७७ १८ ५०१ ५०० ४७

·Indcı ol Ardlids
५०१ नो वा माप्पगि
इत्यारिस:
सपने निधन
समावजेन
स्वभावनियतं
सयमेवात्मना
२०.३
सत्समप्यस्य
न ते फयिन्यानि
२९१ हपमस नियम
५१ गोकान्वितः
६१८ हपमिपंगयोगः
१४२ पीर
४५६ हेतुनानेन
घनीति गोक्या
खाध्यायज्ञानयनाथ
अध्यायाभ्यमन
स्वे स्पे फर्मगि
२६२
५००

·INDEX OF CITATIONS - Source अमौ प्रास्ताहुति 499, 503 Citation Page 95 अघायुरिन्द्रियारामः 469 अनादित्यानिर्गुणत्वात् 384 अनादिमत्पर 384 अनुबन्धं क्षय 264 अपरेयमित 9 अभयं सत्त्वसंशुद्धि 12, 499, 503 अमानित्वमदम्भिवं अमृतं चैव 374 अयुक्तः प्राकृत 265 अव्यक्तोऽय 7 असत्यमप्रतिष्ठं 10 अहं हि सर्वयज्ञाना 233 अहं कृत्स्नस्य अहं बीजप्रद 8 अहिंसा सत्यं 12 आकिश्चन्ये न 100 आत्मन्येवात्मना 69 आत्मवश्यै 76 आत्मैव यदि 186 आत्मैवेदं सर्व 3 Manu, 1, 76 Bh. G. 11,16 Bh.G xill, 31 Bh. G. xill 12 Bh G xIll, 25 Bh. G. vii, 6 Bh. G XVI, 1 Bh. G xiii, 7 Bh. G. 1x, 20 Bh.G XVIII, 28 Bh.G. 11, 26 Bh G xvi,8 Bh Gx, 25 Bh G. vi,6 Bh. G 219,4 Bh. G xvi, M B Santi 325, 60 Bh. G11, 57 Bh.G 11,66 8,308, 349 ·34 Index of Citations Citation Page Source आनृशस्यमहिंसा 113 MB Santi 32,23 आवा भुवनात् 406 Bh Gyul, 16 आरुरुक्षोर्मुने 373 Bh G VI, 3 आश्रमा विहिता 143 आसक्तिसामर्थ्यवशात् 32 आसुरी योनि 10 Bh G xr1, 20 इहैव तैर्जित 385 Bh G.P1.10 उमे वाड्मनसो 167M B.Asramedhiha 22, 14 एकमिन्नप्यधिष्ठाने 99 M B SAntt 326, 19 एतधोनीनि 288,377 Bh. Gyil, 6 13 Bh G. 1y,1 ओं तत्सदिति 316 23 कर्तासि सर्वस्व 6 BhG. X1 48 कर्मज बुद्धियुक्ता 85 Bh G 11, 53 कर्मण्यस्त्वधिकार 82,80 48 कर्मयोगेन योगिना 85 Bb G 1114 3 कल्पयत्यात्मना 231 कामात्मान 11 BbGH,44 कर्मोऽहानीव 74 Bh G 1,60 क्षेत्रज्ञ चापि मा 366, 367, 417 Bh. G xut, 3 गतसहस्य 140 23 गुणवृत्तिविरोधात 279 चतुर्णा रोकपाराना 37 MB Santı 176,5 एव विवखते Bb G. XVI, Bh G LI, Bh. G11, ·Index of Cititions 35 Pige Source 13 Bh. G. VI1,16 495 Bh G. iv, 18 Citation चतुर्विधा भजन्ते चातुर्वण्य मया चितमेव हि संसारे चित्प्रकाशपरामर्श ज्ञाननिष्ठा पदन्त्येके ज्ञानी त्वात्मैव 178 426 99 361 ज्ञेयं यत्तत् 356 11. B Santi 327,39 Bli G, VI, 18 Bh Gill, 12 Bh G v, 3 Bh.G. 111,1 Ch Up. VI, viii, 7 465 16 462 ज्ञेय स नित्यसंन्यासी ज्यायसी चेत् तत्त्वमसि त प्रपद्ये प्रजासृजम् तस्मादसक्त तस्माद्योगाय 33 101,470 84,85 Bh.G 11, 19 Bh G11, 52 262 तस्य कर्तारमपि Bh. G. 17, 13 Bh. G XVI, 19 10 तानहं द्विपत तेज क्षमा धृति 12 Bb G XVI, 3 ते तं भुक्त्वा 12 233 11 Bh G 18, 22 Bh G vii, 28 Bh G 1x,21 BhG 11, 11 Bb G 11, 51 ते ब्रह्म तद्विदु विद्या मा सोमपा. त्व मानुष्येण दूरेण रावरं कर्म दैवी लो॒पा गुणमयी द्वाविमौ पुरुषो 42 82, 84, 85 387, 414 Bh. Gyil 14 230 Bh, G.x7,16 ·36 Index of Citations Page Source BhG xvi, 6 न चापि शूद्र Bb G xviii, 33 M B Santt 302,27 Citatica द्वौ भूतसर्गी 9 धृत्या यया धारयते 198 144 न तत्कुर्यात् 186 न तदस्ति विना 5 न द्वेष्टि सप्रवृत्तानि 108 न मा कर्माणि 7,262 न में पार्थास्ति 7 न हि कश्चित् क्षणमपि 471 न हि देहभृता 471 नान्योऽस्ति कर्ता 5 नाय हन्ति न हन्यते 478 नायमात्मा प्रवचनेन 290 निद्रा मोहमयी 282 नैते मृती पार्थ पश्यन् शृण्वन् 140, 199,616 148 Bh Gx,39 Bh G xiv, 22 Bh G iv, 14 Bh G 11, 22 Bh Gill, Bb G yit, Bh G XI, 47 Bh G 11, 20 Cp Katha Up I, 11, 23 6 11 249 Bh G. VIH, 27 Bb. GV, 8 पाकयझै खय पृथक्त्वेन तु 265 Bh G xvl, 21. 360 10 प्रज्ञाप्रासाद प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयका प्रमादमोहो जायेते प्रवृत्तिं च निवृत्ति Bh G xvi, 18 471 Bh G XIV, 17 10, 487 Bb G. 291,7 ·Index of Citations 37 Source Pago 487 99 68 MB Santa 325, 40 Bh Gyıl, 19 Bh G iv,5 205 8 Bh.G. Vil, 10 372 Citation प्रवृचिलक्षण. प्रहायोभयमपि बहूना जन्मना यहूनि मे व्यतीतानि बीज मा सर्व बीजान्यान्युप भूतप्रकृतिमोक्ष भूमिरापोऽनल भोगेश्वर्यप्रसताना मत्स्थानि सर्वभूतानि मन इत्येव भगवान् मनुष्याणा सहस्रेषु मया ततमिद मयाध्यक्षेण महर्षय सप्त महात्मानस्तु मा 384 Bh G.xu1, 34 9,231 Bh. G vii, 4 11 Bh G. 11, 45 4 Bh G. 18,4 1681 B Asvamodhika 22,16 68 Bh G vil 3 Bh G 1x,4 9 Bh 1x,11 Bh G.x,6 495 428 Bh G 1x, 14 145 मा हि पार्थ Bb G IX, 33 357 106 Bh G xvill, 26 मानामिहोत्र मुक्तसङ्गोऽनवादी मुक्ती बहुविधाः मोक्षे हि निविधा मोघाशा मोधकर्माण 508 99 M. B Santi 325, 38 Bh G 1x, 13 428 ·38 Index of Citations Source " 274 Bh G VI16 Bh G Xp1, 4 Bh Gil, 9 Bh G sym, 46 24 Bh G vill, 6 Citation Page य य वापि 230,248 यजन्ते सात्त्विका यज्ञार्थाकर्मण 137 यत प्रवृत्ति 91,517 यत्तु कामेप्सुना 264 यत्त्वकृत्स्नवित् 265 यत्पृथक्त्व 379 यथा शरीर न 450 यथैकस्मिन् पटाकाशे 391 यदा भूतपृथम्भाव 8 यदा सत्त्वे विवृद्ध 234 ययेद धार्यते 231 यध निम्य परशुना 462 यात्वात्मरति 101,469 यस्मात् क्षर 231 यस्मिन्नित्ये तते 83 3,91 यस्य सर्वे समारम्भा 67, 465, 467 यामिमा पुप्पिता 11 यावत्किचित् 214,377 योगसन्यस्तकर्माण 166 योगारूदस्य 373 Mandūbyakārıka 111, Bh G XI, 30 14 Bh G 2LV, Bh G VIl,6 Bh G 11l 17 Bh G xv, 18 यस्मिन् सर्व MB Sinti 46, 86 Bh G 11, 19 Bh G, 11, 43 Bh. G TILL,26 Bh G 11, 41 Bh Gyi, 3 ·Index of Citations 39 Source Cp. Brb. Var. II, iv,253 Bh. G. vi, 31 Utpaladeva Bh. G. xiv, 15 Bh. G. vii,8 Bh.G. ii, 66 Bh. G.xviii, 27 M. B.Santi 196, 6. Citation Page योऽन्यथासन्तं 376 यो मां पश्यति 4 यो विकल्पमिदं 430 रजसि प्रलयं 234 रसोऽहं 217 रागद्वेपविमुक्तः 86, 89,885 रागी कर्मफल 206 रुवादित्यवसूनां 299 वसन्विपयमध्ये 74 विकारहेती सति 79 विशेषधर्मान् वर्णानां 143 विष्टभ्याहमिदं 295 विहाय कामान् 81 ध्यवसायात्मिका 11 14 थधाना मत्परमाः श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तः 14 13 Kumāragambhava I, 68 M.B.Santi 302, 19 Bh.G.x,42 Bh. G. ii,71 Bh. G. ii, 42 and 45 Bh. G.xii, 20 Bh.G. iii,31 Bh.G.iv,39 श्रद्धावान् लभते थावयेचतुरः 498 श्रेयान् वधर्मः 161 13 स एवायं मया Bh. G. iii, 35 Bh. G. i7, 3 Bh. G.iii, Bh. G. 1,64 395 सत्ताः कर्मणि सङ्गात्संजायते 470 ·40 Index of Citations Cliation Page Source 356 Bh.G. iii,3 148 सच यो यत्स्वभावः सत्यधर्मच्युतात् संन्यासः कर्मयोगश्च समः सर्वेषु भूतेषु 466 Bh. G, Ý, 18 Bh. G. xviii, 64 सर्व जिह्म मृत्यु 358 सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वस्य चाहं सर्वे वर्णा धर्म सहयज्ञाः प्रजाः साधिगताधिदैव सिद्धि प्राप्तो यथा सुखी सोऽहमवाप्तार्थः स्थावरं जगमं स्थित्वास्यामन्तकाले स्वयं यजेत स्वेषु दारेषु 4 Bh.G. vi,30 4 Bh. G. 16 144 AN. B. Santi 302, 39 469 Bh. G. iii, 10 233 Blh.G.vii,29 13 Bh.G.xviii, 50 99 M. B.Santi 326, 37 168M.B.Asvamedhika, 22,18 52 Bh. G. ii, 72 144 144 M. B. Santi 302,24 ·CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES Page Line xxxvi 21 18 8 26 6 Read add the verse. अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामवुद्धयः । परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ।। परयाविष्टः यश्शोकं मानुष्येणोप लव्धृत्व मानुष्येण एपां न्वर्थतया 27 36 25 42 2 48 9 60 13 66 2 60 11 G6 11 आत्मतत्त्व सिद्धयसिद्धयोः The reading found in the footnote miglit have been preferred in the body of the text. रात्रिः प्रवर्ते 77 11 101 11 यश्चाम " 16 वर्तेय " 103 6 कर्म 7 तथासक्तः ·42 CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES - Pago Lino 115 11 Vedānta Desike in his Tatrıyacandrika [Pages 625-626, Venkateshwar Pres Edition] remarks- "विद्धयेनमिह वैरिणम्" इत्यस्यानन्तरं यादवप्रकाशीयः 'इह केचित्पच श्लोकान् पठन्ति ' इति विलिख्य व्याख्यातम्-- अर्जुन उवाच- भवत्येप कथं कृष्ण कार्य चैप विवर्धते । किमात्मकः फिमाचारम्तन्ममाचक्ष्य पृच्छतः ।। भगवानुवाच- एप सूक्ष्मः परः शत्रुर्देहिनामिन्द्रियम्सह । सुखं तत्र [सुखतन्त्र] इवासीनो मोहयन्मार्थ तिष्ठति ।। कामकोधमयो घोरः स्तम्भहर्पसमुद्यः । - अहङ्कारोऽभिमानारमा दुम्नरः पापकर्मभिः ।। हर्षमस्य निवर्यप शोकमस्य ददाति च । भयं चास्य करोत्येप मोहयंध मुहुर्मुहुः ।। स एप कलुपः क्षुद्रः [छिद्रप्रेक्षी] धनञ्जयः । रज.प्रवर्तितो मोहात् [प्रवृत्तो मोहात्मा] मानुपाणामुपद्रवः ।। इति । नानारूपैः पुरुर्वध्यमाना विशन्ति ते वक्त्रमचिन्त्यरूपम् । यौधिष्ठिरा धार्तराष्ट्राश्च योधाः शस्त्रैः कृता विविधैः सर्व एव ।।

·CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES 4 दिव्यानि कर्माणि तवागुतानि पूर्वाणि पूर्वेऽप्यृपयः स्तुवन्ति । मान्योऽस्ति कर्ता लगतस्त्वमेको धाता विधाता च विभुभवश्च ।। तवाद्भुतं किंतु भवेदसा कि या शस्य परतः कीर्तयिष्ये । कर्तासि लोकस्य यतः स्वयं विभो त्वचारसर्व त्वयि सर्व स्वमेव ॥ अत्यद्भुतं कर्म न दुप्फरं ते फर्मोन्मानं मोपमानं] न च विद्यते ते। न ते गुणानां परिमाणमस्ति न तेजसो नापि बलस्य नर्बेः ।। इति । अन "दिव्यानि" इत्यादयः श्लोकाः नारायणायैरपि लिखिताः प्रजापतिस्त प्रपितामह्श्व" इत्यस्यानन्तरमन्यश्च श्लोकः अनादिमानप्रतिमप्रभावः सर्वधरः सर्वमहाविभूतिः । न हि त्वदन्यः कश्चिदस्तीह देव लोकत्रये दृश्यतेऽचिन्त्यकर्मा ॥ इति एते श्लोकाः सन्ति न वेति देवो जानाति । पूर्वव्याख्यातृभिरनुदाहृतत्वादध्ययन प्रसिध्यभावाच भाप्यकारैरनाहताः। न च गीताशास्त्रस्य लोकसंख्या व्यासादि. भिरुक्ता । अर्वाचीनास्त्वविश्वसनीया इति ॥ 120 मनो बुद्धि 156 167 12 द्वेष्टि न फाक्षति 166 कर्म 167 16 नौ संशयं In the commentary on the Vijñānabbairava, II, 45 se find the following alternative reading यत्र यत्र मनो याति स्वतश्चञ्चलमस्थिरम् 202 Vijñānaðhairava Vya., 112 las the roading अभ्यासेनेच 8 11 6 197 8 12 ·44 CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES Page Line 206 Read The Tantrăloba Vyā, XII 493 reads अपि आयते The Tantrāloha Vyā, XII, 423 reads 9 जन्म लोके 14 The Tantrāloha Vjā, XII, 424 reads TUSEGHET शब्द खे 216 10 219 9 231 12 256 16 268 14 Ramalantha in the Spandalárıkā Vā, 133 has another reading that achat a For this citation from the Bländūkyabärikās (II, 12) Rāmalıntha bus another reading (1e) स एव बुध्यते भेदात् in his Spandakārıbī Vyā , 92 स्वभाव पितामस्य Bbattananda in bis Viñanabbaraya Vyā 12 bas the reading the FA TI footnote reading firmaets should bave been preferred in the test दण्डो Instead of the Abhinavagupta rends रूपमैश्वरम् 287 17 298 8 301 311 4 314 6 The manuscripts do not contain, but it would be preferable to have the worria अर्नन उवाच ·CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES 45 Pago Lino 320 12 321 8 Read Ramakantha's reading was perhaps the ono relegated to the footnote. लच्छरीरं facit हतास्वं 16 7) 329 14 829 3 Add to every one of the verses from hero to the ond of the Adhyāyn. विमुफ्तैस्तु 385 6 411 9 444 17 465 विभक्ताः All except BN: fager: Form & perusal of the Bhārıtamañjarī ono gathors the impression that according to himn adhyāyas 16 and 17 forined together ono adhyây. His soventeenth adbyāya probably began with the beginning of the 18th adhyāya and ended with verse 19 of the simo adhyâya. (Page 490). The rest of the adhyāya constituted the 18th adhyâya Seo Bháritam iñjari, 404 469 यश्चात्म 480 7, 8 13 संख्याने Yogarāja in his Paramārthasāra Vyâ, 59, has the reading भावमक्षयं ·46 CORRECTIONS AND ADDITIONAL NOTES In the index of citations, read the following thus - FAYATHE 231 Mänąūkya kārīkā II, 12, u fapientia 40 Utpaladera Stotra, 13, 16. The Bhagavadgītānka of the Kalyāņa Kalpataru, reference to which was already made, mentions a text of the Gītā in 70 verses, inscribed on copper plates. Another text of the Gita in the same number of verses—referred to as the Bali text is also mentioned in the same place. It may here be pointed out that both the texts are selections from the Gitā, some of the verses being common to both. Both the texts show certain deviations from the valgate, though the readings have nothing in common with the Kashmiriyan readings. PRINTED AT SHAKTI PRESS LIMITED BY RAO BROS (Regd ) MADRAS