·No text on this page.

·31702
Ur. V. Raghavan, M.A., Ph.d.
Professor of Sanskrit (Retd.)
7. Srikrishnupuram Street,
Royapettah, Madras-00014.
THE KUPPUSWAMI SASTAN
RESEARCH WSTITUTE
MYLAPORE, CHENNAI-4

·No text on this page.

·Ur. V. Raghavan, M.4., Ph.d.
Professor of Sanskrit (Retd.)
7. Srikrishnapuram Street,
Loyapettah, Madras000014

·No text on this page.

·it arogs of
THE Kipr*
STRI
K Janet
UTE
M RH ROAD. MADRAS. 4
GE
Ur. V. Ragbavan, M.A., Ph.d.
Professor of Sanskrit (Retd.)
7, Srikrishaapurain Stroot.
Royapettah, Madra6(%)14.

·No text on this page.

·Introduction.
HIS in 202/' poem ou Wonility by the Great
Twishoiduti di whey, luduntur hwn who
Hal hom 1205 to 169 1
The voti islots
of IH sundschuudel mto 12 pukllutis on cantos
Of 12 -15 ch
In the 1st true (untos the author
eopdemns this ot cheil me while in the rest hive
the vituous deeds of sent mall Hollea
Die Ulih
traits of good ports and the last des ribes the uslovice
liscummition
\ccording to ti ulition this work il ds composed by
the uuthoi toi the editention of Prince Scuol)
Sinupp Vayul who soubt moulun higious
instruction it his hands Pleased with the Pumas
I wextris re it the cool fthe work the auther bas
weated the spill mbes by the mne van forms WIS (144) and
17 (12)

·IV eagerness and devotion, the great Âcbava is sud to have written the other works to the same end 17? (1) तत्त्वसन्देश (') रहस्यसन्देश and (5) रहस्यसन्देशविवरण Futlet he is sad to have addiessed to the Punce the 11 PSsenci following stanza, which contains a nutshell the of bus religious and philosophical teachings - सत्त्वस्थात्रिभृत प्रसादय सता वृत्ति व्यवस्थापय त्रस्य ब्रह्मविदागसस्तृणमिव त्रैवर्गिकान् भावय । नित्ये शेषिणि निक्षिपनिजभर सर्वसहे श्रीसखे धर्म धारय चातकस्य कुशलिन् धाराधरेकान्तिन ॥ Let us now see who this Singappa Manjak might be "Professor Sêshagn i Sästi var, in his Report on de seuch for Sanskut and Tamil Manuscripts 1896--97(No I p 9), identifies this Price with Surau Sungania Nayudu oi Simha Bhupa the authoi of Rasai navasudhakaia, and suns that he was one of the ancestors of the present Raja of lenkatagiri, and that he Houushed about 1330 AC It is also stated there that Vanuachuanya (son of Sri Vôdântâchâiya)went to his cout and defeated the opponents of the l'ashuara tarth * I an indebted to Mr R Narasınhacharyar Av MA, M RA S. for this reference O ·THE KJPPI SASTRO R. 'UTE ARH ROAD, MADRASA We have to evamine low tal this identification is collect Rao Bahalu K Vile almgain Pantulu, while trying the «ige of the poet Somuthu) in his treatise on the Telugu Poets, Pait 1), has discussed the date of this authoi Saivajiia Singama Naymu and baswned at the conclusion that he has a contemporal) of Paula Devalava of Vijavanagar (1422-1447) He says futher that he was the 10th in descent from Blutulu Vayn o Cher Ruidi, the progenitor of the Venkatagna ime of Punces, and that huis work on Poetics (sungabhupaliva) with also known as Chuunutkuu-clunacha Iccording to him, Southa was the como poet of lemn Ruild of Rajamundi y, whose inscuption at Bhimavaram is dated 104 10 The same Srutha is said to have attended the Court of Saanvuña Singumu Nanyudu and to have prayed to Sarasvati that he might also approve of the title Kilve-sivubhaumu conferred on him hy othel Rules Sunitha's brother-in-law, Bumnwert-Potworu, the well known authoi of inum Bhuyavittu, was the court poet of Sarvajña sigama Nàyudlu, who is said to have attempted to destioy that work on the poet's declining to dedicate it to him Again Vallinithu the great commentator of the 15th century (See Bhandarkal's Pretace to Malatı- Vi1- ·dhava) is said to have attended the court of Sanajid Singama Nây udu Thus we see that the ionowned author of Rasåtnavasudhakara oi Singabhů pâlîya could not have been a contempoi any of $11-Védántachânya, who lived only up to 1369 AC Professor Seshagiri Sastuvai's identification in question is theretoie untenable It now remains to be seen who might be the Prince, Smuappa Nayak Teferred to in the tradition For this purpose it is necessary to examine the following pedigree of Simha-Bhậpala as detailed in the introductor chapter of Rasai narasudhakur a * This author is said to have written also a commentary on Sarngadeva's Sungrtar atnahara Professor Bhandarhar (11 hits Farly History of the Dekkan, 1895, p 112) says that this coinmen tary is "attributed to a king of the name of Singa who is represeuted as a paramount sovereign of the Andhra circle," and adds that "this Singa appears in all likelihood to be Singliana" (the Yådar i hing of Devagiri) I doubt very much the correctness of this surinise The colophon at the end of Rasur navasudhikara reads thus . इति श्रीमदान्ध्रमहीमण्डलाधीश्वर प्रतिगण्डभैरव श्रीयनपोतनरेन्द्रनन्दन भुजबलभीम श्रीशिगभूपालविरचिते रसाणवसुधाकरनाम्नि नाव्यालङ्कार - शास्त्रे-

·VENKATAGIRI DYNASTY (RECHARLA-VAMSA)
0
0
Yâchama Xâyak + Porhamâmbâ
Singa-Prabhu
Winarna Navah
Rêcha-mahîpati
|
Ananta oi
Annapôta + Annamâmbâ
Mâdha va
(=Mada Navah)
Âga-Nayak
Kathâli-âia.
Rahutta-lâu,
ans)
Deragin
Some otheis
1
Vêdagirîsvara
Sing.-Bhupati (author of Rusârnoi 11-sudhukara)
Annapota
Kuunâra-Dâchua
Vallabharaya
Three nione sons,

·In this list there is mention of Smau-Prabhu who was the grandfather of the author of Rasainavasudhakala 4 comparative study of the above dynastic list with an account of the Rajamundi y Reili nuleis will enable us to see that this Sunqu-Prabhu was a contemporary of Suí- Vedantiehâu ya The tollowing in the sunmary of the ..ccount of the Kondaviilu (Krishna Distuct) and Rajamundry Reid Rulers as given by Vuesalingam Pantulu l'olammu kedd-- 1328--13339 1C (Senapati of Pratapahudia II of Olangal) Became indlependent m 1328, occupied Vinukonda and Luled ovel it 2 Inuvema Reddi-(son of 1) 1340--1369 AC His cipital was llunki (near Nellore), conquered Rajainundiy Built sopravidl for Srisaila (near Påtala-Ganga) Wrote a commentary in Sanskrit on the Amunuku Kiviu 3 Allaya- Vema Reddi-- (brother of 2) 1370--1381 АС 4 Annapotu Redii-(son of 2) fought with Mada Vuyaha Venkatagını and was killed m a battle duung his father's lite-time (before 1369) ·11 5 kumuamur l'ema heddi (son of 4) 1382 -1395 IC Presented Rajaundi to luis sisters husband llladu-Bhuputi of Panta-hulam 6 Alucu-Bhupati --(Biothei -10-lall of 5) Ruled over Rajamundi y up to Sunhw till 14154C 7 Venuu Reid and thubhada kecela (nons of 6) --Ruleid jointl ovel Rajamundry Vem Relee extended the kingdom up to the Chilka Liche, and was the Pation of Southa (Telugu Poet) His inscription at Bhullazi121191 dated 1434 AC From this it is clear that Madhuc Nuyuh or Madu Namuh of Venkatagını, (who killed touapota Reikilinin battle) lived about 1369 AC, and that his father smoa prabhu' must therefore have been contempor iry of Sri Verlantar hayu 4 Tradition makes hin HTETGICHT which may be a mistake for OrgATERT It is however uncertain whether the title Sar varna is applicable to this Prince In fact, one of the MSS of Rotirapetiha used by me, makes no mention of this title Though we find no reference to this title even in the Singabhupaliya (Rasarnavasudhi kara), still we know, from the various references in contemporary Telugu worbs, that the author was invariably known by that title That it has been continued to the Raj is of Venhatagırı even to the present day, in evident from the title-page of Rasarnavasudhakara (TeluguEdition) published in Venkatagırı, 1895 SASTRO HE KIPE? * RH, ROAD. MADRAS.

·х Further in the commentary Ratnapôtıkå, we meet with the epithet profera as applied to this Prince If this be correct, we are led to suppose that Rajamundi v was under the authority of the Venkatagii'i Rajas$ at the time of composition of the Subhashtami cannot in that case be later than 1340 IC, as the Reildi iulers took possession of the country about that year Considering, however, the style and matter of the work, I am inclined to place it between 1310 IC and 1320 A C. This poem The poem (ghigaatat), small as it 1", 15 a masterpiece of didactical composition, and desei ves to become a comnon quotation The author's man object here is to inculcate moral and pbilosophical weas in one and the same stanza by palonomasia (*) or allegon1 (STR|19). The style is dignified and the ideas are sublime, though in one or two places the descriptions may not seem quite suited to the taste of a fastidious cutic The author is generally fond of the Panchalı style though there is a tendency at times towards the Gaudi The ease with which our poet introduces the leader to philosophical maxime is $ In the Rasarnavasudhakara it is said that their kingdom extended from the Vindhyn to Srisaila (11) Karnal), with Rayachalam of capital ·marvellous, and would be well nigh in possible in a less skilled wiitel The versatile genius of the author which earned for him the title of Saivutuntir-svatantra 18 exbibited 10 đ lemarkable degree in his numerous pioductions covering almost every department of Sanskut Literature Out of the 120 works ascribed to him in all, a few important ones are noted below Kavy.. यादवाभ्युदय, हससन्देश ; Drama सकल्प सूर्योदय , Dirluetic Poein सुभाषितनीवी ; Heeography भूगोलनिर्णय ; Silpa शिल्पार्थसार ; Dharmasitstan हरिदिन- तिलक , Prayou॥ यज्ञोपवीतप्रतिष्ठा, .imam-1 सेश्वरमी. मांसा , मीमांसापादुका ; Stotre हयग्रीवस्तोत्र , दयाशतक, दशा- वतारस्तोत्र , न्यामदशक, न्यासविशति , न्यासतिलक , पादुकासहस्र , यतिराजसप्तति , गरुडपञ्चाशत् ; Prose stotra गरुडदण्डक , रघु. वीरगद्य ; Vashtadvaita Philosophy पाश्चरात्ररक्षा, सच. रित्ररक्षा, रहस्यरक्षा, गीतार्थसङ्ग्रहरक्षा, गीतातात्पर्यचन्द्रिका , न्यायसिद्धाजन, न्यायपरिशुद्धि , तत्त्वमुक्ताकलाप , अधिकरणसारा- वली , शतदूषणी , (Tamil) Religious works रहस्य त्रयसार, रहस्यसन्देश , तस्वसन्देश ; &c. - For the complete list and for a detailed account of the author's life, the reader is referred to the Tamil Guruparamparapra bhavam and to the learned introduction to the Yadavabhyudaya Issued from this Press

·About the commentatoi Sumu asasina
ne learn
that he was the son of Venkatâchâuva (Somayan) of the
Szimuzla (Tirumalıvài) community, and that he was the
author of a woik known as Vermunalıku (step 59 ) He
quotes copiousl from Vanatha atronale composed
about 1385 A.C He seeins to have mutten some other
works also
Bangalore,
August 1905
M. T. Narasimhiengar.

·॥ श्राः॥
॥ विषयसूची ॥
पुट:.
१
३
१. अनिपुणपद्धति
२ दृप्तपद्धतिः
खलपद्धतिः
४. दुवृत्तपद्धति
असेव्यपद्धति
६ महापुरषपद्धति.
७. ममचित्तपद्धतिः
मदाश्रितपद्धति
९. नीतमत्पद्धतिः
१० धनधान्यपद्धति.
१५ सत्कविपद्धति
१२ परीक्षितपद्धतिः
७०
८।
..

·No text on this page.

·॥ श्रीः॥ ॥ सुभाषितनीवी॥ श्रीमान् वेङ्कटनाथार्यः कवितार्किककेसरी। वेदान्ताचार्यवों मे संनिधत्तां सदा हृदि । अनिपुणपद्धतिः - इह खलु भगवान् वेड्कटनाथार्यः कवितार्किकसिहः सर्वतन्त्रस्व- तन्त्रः राजमहेन्द्रनगरस्थित(सर्वशशिङ्गक्षमावल्लभेन एकलव्यन्या- येन शिष्येण विशिष्टश्रीवैष्णवधर्मविविदिषया श्रीरङ्गनगरस्थितस्य वेदान्तदेशिकपदेऽभिषिक्तस्य स्वस्य निकट प्रति श्रीवैष्णवेषु प्रेषितेषु नदर्थ रहस्यसदेशतत्त्वसंदेशौ श्लोक च कंचित्- 'सत्त्वस्थानिभृतं प्रसादय सतां वृत्ति व्यवस्थापय त्रस्य ब्रह्मविदागसस्तृणमिव त्रैवर्गिकान्भावय । नित्ये शेषिणि निक्षिपन्निजभर सर्वसहे श्रीसखे धर्म धारय चातकस्य कुशलिन् धाराधरैकान्तिनः ॥'

·२ सुभाषितनीव्यां .. .. .. .. - इति विरचय्य स्वरूपशिक्षार्थ तयाजेन लोकहितार्थ सामान्यवि- शेषधर्मप्रतिपादनपरं द्वादशद्वादशपद्यकद्वादशपद्धतिक सुभाषितनी- व्याख्यं नीतिप्रबन्धं प्रणिनाय । तत्रानिपुणपद्धति प्तपद्धतिः खलपद्ध- तिवृत्तपद्धतिरसेव्यपद्धतिमहापुरुषपद्धतिः समचित्तपद्धतिः सदा- श्रितपद्धतिर्नीतिमत्पद्धतिर्धनधान्यपद्धतिःसत्कविपद्धतिः परीक्षितपद्ध- तिरिति क्रमः । दोषान्विधूय गुणाः प्रापणीया इति प्रथमं दोषपराः पद्धतयः प्रणीताः, तेष्वात्मोत्तारणनैपुण्याभावादनिपुणत्व तस्य हेतुर्दैहात्मादिविवेकाभावस्तदेवाज्ञान ततो दृप्तता खलत्व दुर्वृत्तता च, तेन सजनैरसेव्यत्वमिति परस्परसङ्गतिः । तथा चाज्ञानस्य (सर्व) दोषकारणत्वात्तदेवावश्यं परिहरणीयमिति बुद्ध्या अनिपुणपद्धतिः प्रथममारब्धा । तत्र मङ्गलश्लोकस्य दुर्जनेभ्यो ग्रन्थस्य रक्ष्यत्वपर- श्लोकस्य च पद्धतिनियमितद्वादशश्लोक्यन्तर्गतत्वात्तयोरप्यनिपुण- परता प्रतिपादयितु तद्दोषकीर्तनम् । तत्रायं मङ्गलश्लोकः- भयमसुजनाय मह्यमपि प्रथमदुर्जनाय नमः। सर्व हतः कृतं यौ सकृदुपकारापकाराभ्याम् ॥ १॥ प्रथमसुजनायेति ॥ प्रथमश्चासौ सुजनः परमपुरुपः, तस्मै नमः । प्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्चेति प्रथमशब्दस्य- पूर्वनिपातः । स्वस्य दुर्जनत्वे उच्यमाने सर्वेषां स्वात्मनि दुर्जनत्व- प्रतीतिर्भवत्विति मह्यमित्युक्तम् । परमपुरुषसमानधर्मत्वात् स्वस्यापि ·31702 अनिपुणपद्धतिः । ३ नन्तव्यत्वमित्यभिप्रायेणाह सर्व हत इति । यौ परमपुरुषोऽह च सकृ- दुपकारापकाराभ्या कृत सर्व हतः नाशयतः । हन हिंसागत्योरित्यस्मा- लटस्तसि तसो ङित्त्वादनुदात्तोपदेशेत्यादिना अनुनासिकलोपः। 'कथ चिदुपकारेण कृतेनैकेन तुष्यति । न स्मरत्यपकाराणां शतमायात्मव- त्तया ।। ' इति दासेन क्रियमाणशरणागतिमपि भगवतो निरुपा- धिककारुण्यतया रक्षापेक्षाप्रतीक्षत्वेन स्वस्योपकार मत्वा सर्व पापजात नाशयतीत्यर्थः । आत्मा तु हितवृत्तिमाचरेत्युपदेशमेव स्वस्यापकारं मत्वा भगवत्कृतोपकार अस्मरन् तस्मै द्रुह्यति । तदेव सर्वकृतना- गनम् । 'प्रथित पातकिवर्ग कृतघ्न एकोऽपि कृत्स्नमतिशेते । तमिम क्रियमाणनस्तमपि दुरात्मा करिष्यमाणघ्नः ॥' इति प्रमाण- मजानन् स्वोपकर्तरि अनिष्टमाचरति दुर्जनस्वभाव एषोऽज्ञ इति पद्धत्यन्वयः । अनेन निपुणेन स्वोपकारिणि नाहितमाचरणीयमिति धर्मबोधः; 'उपकारिणि यः साधुः साधुल्वे तस्य को गुणः । अपकारिणि यः साधुः स साधुरिति कथ्यते ॥' इति अपकारिण्यपि हिताचरणस्यैव विधानात् , 'कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ' इति महा- दोषस्मरणाच्च । अत्र 'नमः पतनशीलाय खलाय मुसलाय च । कुर्वाते स्वमुखेनैव बहुधान्योपखण्डनम् ॥' इतिवत् परमपुरुषसमानधर्म- तया नन्तव्यत्वोक्त्या स्तुत्या निन्दाभिव्यक्तिरिति व्याजस्तुत्यलङ्कारः तदङ्गभगवत्तुल्यत्वकीर्तनात्तुल्ययोगितेत्यनयोरङ्गाङ्गिभावसंकरः ॥ . करिष्यमाणस्य ग्रन्थस्य नामनिर्देशपूर्वक काव्यार्थचोरेभ्यो रक्ष्य- त्यमाशास्त- ·४ सुभाषितनीव्यां रूपण; प्रमितिपरिष्कृतमुद्रा सहदयहृदये समर्पिता कविभिः। भवति सुभाषितनीवी पटुगुणचोरैरहार्यार्था ॥ २ ॥ प्रमितीति ।। प्रमित्या यथार्थबुद्धया परिष्कृता मुद्रा यस्याः सा तथोक्ता, स्वाधीनप्रमितिमतामेव ग्राह्यार्थवत्त्वमिति प्रमित्यां मुद्रात्व- धनपक्षे इयदत्र धन निक्षिप्तमिति प्रत्ययाय परिष्कृतमुद्रा भव: तीत्यर्थः । कविभिः सूरिभिर्वणिग्भिश्च, सहृदयहृदये सारग्राहिप्रामाणि- कहृदये, समर्पिता निवेदिता, सुभाषितानां नीतिवाक्यानां नीवी मूलधनं, इय कृतिः । यथा मूलधनेन धनवृद्धिः संपाद्यते, तथाऽनया बुद्धिमद्भिः सुभाषितवृद्धिः संपाद्यत इति मूलधनत्वरूपणम् । पटवो ये गुणाः काव्योपस्कारकाः शब्दार्थविशेपास्तेषां चौरैः; अन्यत्र, पटवो गुणाः भित्तिभेदनचातुर्यादिगुणा येषां तैस्तथोक्तैः, चोरैरपहर्तृभिः, अहार्यो ग्रहीतुमशक्योऽथोऽभिधेयं धन च यस्याः सा तथोक्ता भ- वति, कुकविदुर्ग्रहार्था भवतीति भावः । अनेन सत्कविभिः स्वस्वप्रणी- तसुभाषितग्रन्था रक्षणीया इति प्रतीतिः फलम् , कुकवयः परोच्छिष्टो- पजीविनो बहिष्कार्या इति निन्दाप्रतीतिश्च । स्वकीयापूर्वशब्दार्थस्फुर- णाभावे सति परकीयशब्दार्थान् गृहीत्वा अस्माभिः कृतमिति प्रकाशन सरस्वतीचौर्यरूपं आत्मनाशकरमित्यजानतामनिपुणपद्धत्यन्तःप्रवेशः। 'बद्धवैराणि भूतानि' इति न्यायेन दोषवर्णनं शिक्षारूपं न निन्दा- तात्पर्यमाचार्याणामिति मन्तव्यम् । अत्र ग्रन्थे वाणिग्व्यवहारप्रतीतेः .. . -- ·अनिपुणपद्धतिः । समासोक्तिः । अन्येऽपि काव्यार्थचोरेभ्यः स्वग्रन्थस्य रक्ष्यतामागा- साना दृष्टाः; तथा हि- 'साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं कर्णामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः। यत्तस्य दैत्या इव लुण्ठनाय काव्यार्थचोराः प्रगुणीभवन्ति' इति ॥ २॥ पश्यति परेषु दोषा- नसतोऽपि जनः सतोऽपि नैव गुणान् । विपरीतमिदं स्वस्मि- न्महिमा मोहाञ्जनस्यैषः ॥३॥ पश्यतीति । जनः पामरजनः, 'जनो महर्लोकात्परलोके च पामरे' इति विश्वः । अज्ञ इति यावत् । परेष्वसतः अविद्यमा- नानपि दोषान् पश्यति विचारयति, सतो विद्यमानानपि गुणान्न पश्यत्येव ; इद स्वस्मिन्विपरीतं पश्यति, अविद्यमानान् गुणान् पश्यति विद्यमानान् दोषान्न पश्यतीत्यर्थः । इदमन्यथादर्शन तमोमूला- ज्ञानमूलमित्याह-महिमा मोहाञ्जनस्यैष इति । लोके ह्यञ्जनं भूतला- दिच्छन्न विद्यमानं वस्तु साक्षात्कारयति, अदृश्याञ्जन परेभ्यस्तद्धारिणं विद्यमानमेवादृश्य करोति, तथा मण्डूकवसाञ्जनादिक वशोरगत्वाद्य- विद्यमानमपि दर्शयति; एवं मोहाञ्जनमात्मन्यविद्यमानानपि गुणान् दर्शयति परेषु विद्यमानान् गुणान्न दर्शयतीत्यज्ञानेऽञ्जनत्वारोपः । तत्र प्रतिनियतविपरीतदर्शनहेतुत्वाल्लोकसिद्धाञ्जनापेक्षया वैलक्षण्यम् । तद्वाक्यार्थस्य पश्यतीत्यादिपूर्ववाक्यार्थसमर्थनार्थत्वात् काव्यलिङ्गाल- कारः । 'राजन् सर्षपमात्राणि परच्छिद्राणि पश्यसि । आत्मनो मेरु- . , ·६ सुभाषितनीव्यां मात्राणि पश्यन्नपि न पश्यसि ॥' इत्यादि स्मारितम् । स्वदोषस्य स्व- ज्ञातत्वेऽपि निर्दोष इवाभिनयतीत्यर्थः ॥ ३ ॥ यो यदीय क्षीरान्नादिक भुक्त्वा तद्विपये द्रोहमाचरति, तस्मिन् कृतघ्नेऽज्ञानिनि कीर्तिः करुणा सदाचारश्च नास्तीत्यमुमर्थ श्लेषण सनिदर्शनमाह- ...- , यत्र पयःप्रभृति खं भुक्त्वासत्यानुषक्तधीश्वोरः। पशुवृत्तिगणे तस्मि- अपि नाम यशोदयावृत्तम् ॥ ४ ॥ यवेति ।। यत्र यस्मिन् , पशूना (वृत्तिः) स्थितिरिव स्थितिर्येषा तेषा गमे समूहे, विद्यमान इति शेषः, पयःप्रभृति स्व भुक्त्वा क्षीरादि द्रव्य भुक्त्वा, चोरः सन् असत्यानुषक्तधीर्भवति, तस्मिन्समूहे, यशः गुणवत्त्वप्रसिद्धिः, दया करुणा, वृत्त सद्वृत्तिः सदाचारः, अपि नाम भवति कि । अत्र बुद्धिसप्रतिपत्त्यर्थ श्लेषेण निदर्शयति- चोरः कृष्णः, पशूना वृत्तिः स्थितियस्मिन् तस्मिन् गणे नन्दबजे, पयःप्रभृति स्व भुक्त्वा । असत्यानुपक्तधीः सत्यभामासक्तबुद्धिर्न भवति, तदानी सत्यभामाविवाहाभावात् ; तस्मिन् गणे यशोदया कृष्णमात्रा, वृत्त वर्तन, अपि नाम भवेत् । पूर्वत्र गर्दायामपिः, इह संभावनायां ; यद्वा तत्र गणे गोबजे यशोदया वृत्त अपि नाम भवेत्कि, न भवत्येव, यशोदाया गृहे वर्तमानत्वादिति भावः ॥ ४ ॥ . .

·अनिपुणपद्धतिः । " . हरिकरपुष्करहंसं हारमणीनां प्रसूतिमिव लक्ष्म्याः । पित्तेन पाञ्चजन्य पीतं पश्यन्भिषज्यति कम् ॥ ५ ॥ हरीति॥हरेः करपुष्करे हस्तारविन्दे हसमिव स्थित, अनेन धा- वल्योक्तिः, लक्ष्म्याः हारमणीना प्रसूतिमिव कारणमिव स्थित, अनेन अतिधावल्योक्तिः, कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्त इति न्यायात् । पाञ्चजन्य भगवच्छङ्ख, पित्तेन स्वनयनगतपैत्यदोषेण, पीत पश्यन् , अज्ञ इति शेषः; कं भिषज्यति भिषज करोति स्वदोषनिवर्तकमिच्छ- ति, न कमपीत्यर्थः । भिषज् चिकित्सायामित्यस्मात् कण्ड्डादित्वाद्यक् । स्वदोषमजानन् पीतः शङ्ख इति मनुते, न स्वदोषनिवर्तनाय प्रयतते; एवमनात्मज्ञोऽपि स्वाज्ञानादिनिवर्तनाय सत्सहवासादिक न करोति, पर तु देहात्मैक्यादिकमेव मनुते; अहो किमस्यानिपुणतेत्यर्थे प्रस्तुते, तद्विहाय तत्सरूपाप्रस्तुतार्थनिबन्धनादप्रस्तुतप्रशसालंकारः ॥ ५ ॥ स्फटिकः खभावशुद्धः स एव सन् सहति सर्वमारोपम् । भवति न तत्रानास्था तदुपाधिषु वा भवत्यास्था ॥ ६ ॥ स्फटिक इति॥ स्वभावशुद्धः स्फटिकः स एव सन् , स्फटिकत्वा. कारणेत्यर्थः; सर्वमारोपं जपाकुसुमादिसान्निध्येन रक्तत्वाद्यारोपं,

·८
सुभाषितनीव्यां
.
.
सहति । रक्तः स्फटिक इत्यादिप्रतीतिविषयतां भजते, षह मर्षण इत्य-
स्माचौरादिकादाधृषीयत्वेन वैकल्पिकणिच्त्वाणिजभावे कर्तरि लट् ,
अतोऽस्य परस्मैपदम् । नैतावता शुद्धस्फटिकरूपेण अनुपादित्सा तदु-
पाधिषु उपादित्सापि नास्तीत्याह-भवतीति । तत्र शुद्धस्फटिके अना-
स्था तदर्थिनोऽनभिलाषो न भवति, नाय शुद्धस्फटिक इति तत्प-
रित्यागबुद्धिर्न भवति, तदुपाधिषु जपाकुसुमादिषु, आस्था वा स्व-
ससर्गेण स्वधर्मासञ्जका उत्कृष्टा इति तेष्वभिलाषो वा न भवति । एव
स्वभावशुद्ध एवात्मा देहेन्द्रियत्वाद्यारोपं सहते, नैतावता देहेन्द्रिया-
दय उपादेयाः, आत्मैवोपादेयः, एवंज्ञानाभावे अनिपुणतैवेति
भावः । पूर्ववदलङ्कारः ॥ ६ ॥
स्थलपरिशेषितजलधेः
सविधे संजातडम्बरं जलदम् ।
प्रहसन्ति पाण्ड्यनद्यः
शुक्तिमुखैमौक्तिकस्त्यानैः ॥ ७॥
स्थलेति ॥ पाण्डयनद्यः ताम्रपर्णाद्याः, स्थलमात्रपरिशेषि-
तजलधेरगस्त्यस्य सविधे समीपे, संजातडम्बर जलद त्वया समुद्राः
पीताः मयापि समुद्रोदकं पीतमिति गर्जन्तमिव स्थित मेघ, वीक्ष्य
मौक्तिकैः स्त्यानैः निबिडैः, शुक्तय एव मुखानि तैः, प्रहसन्तीवे-
त्युस्प्रेक्षा। तन्त्रचतुष्टयासाधारणपाण्डित्यवन्निकटे यत्किञ्चिदुपन्यासैः
गर्जन्तं पण्डितमानिनं सर्वेऽपि परिहसन्ति, मूढस्तन्न जानातीति
भावः ॥ ७ ॥

·अनिपुणपद्धतिः । . - प्रतिपनवामदृष्टिः स्तन इव कश्चित्समुनतोऽप्यधिकम् । पतनमधिगम्य समये परिहासरसावहो भवति ॥ ८॥ प्रतिपन्नेति ।। कश्चिदुर्जनः, प्रतिपन्नवामदृष्टिः प्राप्तविषमदृष्टिः, ऐ. श्वर्यादिमत्तः सन् सदसद्विभागानादरेण सर्वत्र कुटिलवृत्तिमाचरन्नित्य- र्थः। अधिकमत्यन्तं, समुन्नतोऽपि ऐश्वर्यादिसमृद्धोऽपि, समये दुष्कर्म- विपाकादिसमये, पतनमधिगम्य 'पतनान्ताः समुच्छ्याः' इति न्यायेन हानि प्राप्य, स्तन इव परिहासरसावहो भवति। अय गर्वितः सर्वान् परिभूयेदानीं सर्वैरपि परिभूयमानः सन् हास्यास्पदं भवतीति भावः । स्तनपक्षे--प्रतिपन्ना आश्रिता, वामदृष्टिः स्त्री यस्य स तथोक्त इत्यर्थः । स्पष्टमन्यत्। स्तन इवेत्युपमया बीभत्सरसो व्यज्यते । तेन कादाचि- कैरल्पकालवर्तिभिरतितुच्छैः कालान्तरे नृपतस्करादिपीडाप्रापकैरै- श्वर्यादिभिः किमर्थ मदितव्यमिति जुगुप्सा गम्यते । 'विद्यामदो धन- मदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमाः' इत्युक्तम् ॥ ८॥ . बहुधा स्वोपकारके स्वदोषाच्छादके स्वप्रसिद्धिसंपादके मित्रे प्रत्युपकर्तव्य, तदभावे महान्दोषः, अत एव भगवता रामचन्द्रेण सीतावृत्तान्ताहरणोपकारिणो हनुमतः स्वाङ्गसंश्लेषरूपमहोपकारं कृत्वा- ऽपि तत्रासन्तुष्टेनोक्तं--'मय्येव जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं कपे ।

·१० सुभाषितनीव्यां . नरः प्रत्युपकारार्थी विपत्तिमभिकाङ्क्षति' इति । अतो विवेकिना प्रत्युपकाराकरणे तत्र द्वेषकरणे च आत्मनाश इत्याह- बहु विदधत्युपकारान् गुप्त्वा दुरितं प्रकाशयति तेजः। सुहृदि विहिताहितमति- यन्न प्रत्युपकरोति न तत् ॥ ९॥ बहिति ।। सुहृदि विहिताहितमतिः सन् , यत् यस्मान्न प्रत्युपक- रोति, तत्तस्मात् , अस्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीत्युक्तेः न न भवति, तस्य सत्ता नास्ति, तजन्म वृधा ; प्रत्युत तस्य प्रत्यवायश्चे- ति भावः। 'सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणा न भवन्ति ये । तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते इत्युक्तम् । अत्र उत्तरार्द्ध 'षष्ठोऽय नल- धू वा' इति षष्ठगणस्थाने लघुप्रयोगः ॥ ९ ॥ तान्नन्ति हन्त शान्तं येभ्यः सिद्धयेयुरसितवानः। अगणितनिजपणाशैः किमाश्रयाशैरनाश्यमिह ॥ १० ॥ तानिति । असितवानः दुर्मार्गवृत्तयः, येभ्यः पुरुषेभ्यः, सि- ध्येयुः लब्धसत्ताका भवेयुः, तान् नन्ति तानेव हिसन्ति, हन्तेति खेदे, हन्तहर्षविषादयोरिति निघण्टुः । उपजीव्यविरोधो न युक्त इति भावः । शान्त एतद्दोषकीर्तनपाप शाम्यतु, आशसायां भूतवञ्चेति कप्रत्ययः । . .

·अनिपुणपद्धतिः । : ११ भवेयुः, ते पर्णाश्रितकीटवत् स्वय नश्यन्तः परान्नाशयन्तीत्याह । अगणितेति । अगणितनिजप्रणाशैः आश्रयाशैः स्वोपजीव्यनाशकैः किमनाश्यं, सर्व नाश्यमेव । तत्र निदर्शनतयार्थान्तर-असितवानः कृष्णवर्मानः अमयः, येभ्यो वृक्षेभ्यः सिद्धयेयुः वृक्षाणां परस्परसङ्घर्षणेन उत्पन्ना तानेव वृक्षान् घ्नन्ति दहन्ति; अगणितनिजप्रणाशैः-'आतृण पचते वह्निः' इति स्वनाशमप्यविचार्य आश्रयमद्भिः आश्रयाशैर- मिभिः, किमनाथ्य किमभक्ष्य, सर्व भक्ष्यमेवेत्यर्थः ॥ १० ॥ स्वोपकारमात्रपराः केचिदशानिनः सर्वमपि स्वार्थमपेक्षन्त इत्यभिप्रेत्याह- नवदलपुटे कल्प्या यस्य प्रभोरपि तल्पधी- नेटपरिबृढो यस्याधस्ताच्छ्रमं शमयिष्यते । वटविटपिनस्तस्याङ्कराननुत्कटपल्लवान् स्थपुटचटकापेक्षी भिक्षुः प्रतिक्षणमीक्षते ॥११॥ नवदलेति ॥ यस्य वटस्य नवदलपुटे, प्रभोः सर्वेश्वरस्यापि, तल्प धीः कल्प्या, प्रतिकल्प कल्पादौ शय्याबुद्धिः कल्प्यत इत्यर्थः । यस्य वटस्याधस्तान्नटपरिबृढः शिवः श्रम शमयिष्यते, लोकान् सहृत्य श्रम परिहरिष्यति, दक्षिणामूर्तेर्वटवृक्षस्याधोवासित्व प्रसिद्धम् ; तस्य तजातीयस्य वटविटपिनः, अनुत्कटपल्लवान् सम्यगविकसितदलान् , अङ्कुरान् , अभीशुवल्मीकादिवदकरशब्दो हूस्वमध्यो दीर्घमध्यश्च । भिक्षुः स्थपुटचटकापेक्षी निम्नोदपानपालभूतपत्रपुटापेक्षी, प्रतिक्षणमी- . . .

·१२ सुभाषितनीव्यां क्षते, कदा विशालपर्णानि भविष्यन्ति कदा अहिष्यामीति स्वप्र- योजनतत्परो भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ - अनन्तकल्याणगुणगणे निर्दोषे भगवत्यपि दोषानारोपयन्तः पर- दूषणैकतत्परा अल्पगुणे बहुलदोषे जने किमित्युपेमन्त इत्याह- निरवधिगुणग्रामे रामे निरागसि वागसि- स्फुरणमुषितालोका लोका वदन्ति सदन्तिके । वरतनुहति वालिद्रोहं मनागपसर्पणं परिमितगुणे स्पष्टावचे मुधा किमुदासते ।। १२ ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य वेदान्ताचार्यस्य सर्वतन्त्रस्व- तन्त्रस्य श्रीमद्वेक्कटनाथस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां अनिपुणपद्धतिः प्रथमा॥ निरवधीति ।। निरवधिगुणग्रामे निरवधिकगुणसमूहे, निरागसि निर्दोषे रामे, 'बहवो नृप कल्याणगुणाः पुत्रस्य सन्ति ते । सर्वलोक- प्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः । आर्यः सर्वसमश्चैव बुद्धिमानीतिमा- नपि।' इत्याद्युक्तेः, लोका दुर्जनाः, वाच एवासयः खङ्गाः तेषां स्फुरणैः जुम्भणैः विलसनैश्च, मुषिताः आलोका ज्ञानप्रकाशा बाह्यालोकाश्च येषां ते तथोक्ताः सन्तः, वरतनुहतिं लोकहितार्थ विश्वामित्राशाकृतं (ताटकावध), वालिद्रोह अमार्गप्रवृत्तदुष्टवालिवधं, मनागपसर्पणं ·अनिपुणपद्धतिः । १३ . खरयुद्धे तस्यात्यन्तसन्निकर्षे सति स्थलाभावेन पश्चात्पादप्रसर्पण च, सदन्तिके सत्पुरुषसमीप एव, निर्भयाः सन्तः, वदन्ति दोषत्वेन कथ. यन्ति । परिमितगुणे, स्पष्टावद्ये स्फुटापरिमितदोषे, पृथग्जने, मुधा व्यथै, कि किमर्थ, उदासते उपेक्षन्ते । वाकण्डूतिनिवृत्त्यै यथेच्छ दूपयितुं विषये सत्यपि, तद्विहाय परमात्मनि किमिति दोषानारोपय- न्ति, परमात्मन्येव दोषारोपणे किमुत सत्सु दोषारोपणमिति भावः ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वैकटाचार्यसोमसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनावी- व्याख्यायां रखपेटिकाख्यायां अनिपुणपद्धतिः प्रथमा ।

·दृप्तपद्धतिः॥ दुर्विदग्धाः केचन परोत्कर्षासहिष्णवः परसाम्यलाभाय तद्धर्मान- भिनयन्ति, नैतावता 'सुमेरुशिखरस्थोऽपि काकः किं गरुडायते !' इति न्यायेन तदीयोत्कर्षः संभवति, तेषां च निकर्षः संभवति इत्य- भिप्रायेण दृप्तपद्धतिरारभ्यते ॥ तदेव गृह्यतां नाम च्छागमण्डूकरासभैः। तिसृणां तावता इन्त मूर्तीनां किमिहागतम् ॥ १॥ तदेवेति ॥ छागमण्डूकरासभैः तदेव त्रिमूर्तिसबन्ध्येव नाम गृह्य- तां, कामचारे कर्मणि लोट् । छागेनाज इति ब्रह्मणो नाम गृहीत 'अजो हरौ हरे कामे विधौ छागे रघोःसुते' इति विश्वः । मण्डूकेन हरिरिति विष्णोर्नाम गृहीतम् । रासभेन हर इति रुद्रस्य नाम गृहीतम् 'हरा रुद्रामिगर्दभाः' इति रत्नमालायाम् । तावता तिसृणा मूर्तीनां ब्रह्मविष्णुशिवानाम् संबन्धि, 'न तिस चतस्' इति न नामि दीर्घः । इह छागमण्डूकरासभेषु किमागतं, तदीयब्रह्मत्वादिक कि प्राप्तमित्यर्थः । तन्नामधारणमात्रेण न तत्त्व भवति । अतो दृप्तैः प्रसिद्धपुरुषनामधारणमात्रेण न तत्प्रसिद्धिर्लभ्यत इति भावः । यद्वा इह जगति तावता तिसृणां मूर्तीनां किमागतं, किं न्यूनत्वमागतम् ? तेषां ब्रह्मत्वाद्यप्राप्तौ खलु न्यूनत्व, तदभावात्किमनिष्टमित्यर्थः ॥ १॥ . । - - ·दृप्तपद्धतिः । महतां स्थानवर्तित्वमात्रेणापि न तन्माहात्म्य लभ्यत इत्याह- अण्डजाः पुण्डरीकेषु समुद्रेषु जनार्दनाः। नीलकण्ठाश्च शैलेषु निवसन्तु न तेन ते ॥ २ ॥ अण्डजा इति । पुण्डरीकेषु अण्डजा हसा निवसन्तु, नैतावता पुण्डरीकवर्ती अण्डजो ब्रह्मा भवति । समुद्रेषु जनार्दना जन्तुविशेषा निवसन्तु, नैतावता समुद्रशायी विष्णुर्भवति । नीलकण्ठा मयूराः शैलेषु निवसन्तु, नैतावता कैलासनिवासः शिवो भवति । तदेवाह- न तेन त इति । तेन तन्नाम धृत्वा तत्स्थानाक्रमणेन हसजनार्दन- मयूरास्ते ब्रह्मविष्णुशिवाः न भवन्ति ॥ २॥ गर्ववशेन परकीयवेषधारणेऽपि परगतपाण्डित्यादिक न सपाद यितु शक्यत इत्यभिप्रेत्याह- कामं लिखतु संस्थानं कश्चिद्रूपं च भास्वतः । अभित्तिविहितालम्बमालोकं विलिखेत्कथम् ।। ३ ।। काममिति ।। कश्चित् शिल्पी, भास्वतः सूर्यस्य, सस्थानं बिम्बम् , लिखतु चित्रे लिखेत् , रूपं अरुणरूपं च लिखेत् ; भित्त्या विहित आ- लम्बः आलम्बन यस्य स तथोक्तः, स न भवतीत्यभित्तिविहितालम्बः, तम् । आलोकं प्रकाश, कथं विलिखेत् । भित्त्यालम्बनत्वाद्विम्बादिक लिखेत्, तेजस्त्वनालम्बनत्वात् कथं विलिखदिति भावः ॥ ३ ॥ अल्पस्य साम्याथ महाजनसबन्ध्यसाध्यकृत्याचरणानुकरणमयश:- कारणमित्यभिप्रेत्याह- . . NMEkopra RE.. BAR.H. ROAD. MADRAS-a ·सुभाषितनीन्यां . - अपि सत्पथनिष्ठानामाशाः पूरयतामपि । अगस्त्यवृत्तिर्मेघानां हन्त मालिन्यकारणम् ॥ ४॥ अपीति ॥ सत्पथनिष्ठानां आकाशवर्तिनां, सदाचारवतामिति च गम्यते । आशा दिशः पूरयतां, अपेक्षितार्थान् ददतामिति च गम्यते । मेघानामगस्त्यवृत्तिः समुद्रोदकपान, मालिन्यस्य नैल्यस्य कारण, हन्तेति खेदे ॥ ४॥ कश्चित्केनचिद्विशेषेणाधिकोऽपि भवतु ; तथापि सर्वस्य साति- शयत्वान गर्ववता भवितव्यमित्यभिप्रेत्याह- अस्तु तावदगस्त्येन जबोर्महिमनिहवः । का कथा तस्य बालस्य विश्वग्रासेऽप्यतृप्यतः ॥५॥ अस्त्विति॥ जयुमुनिना गङ्गा पीता, तदेवाश्चर्यमभूत् । अगस्त्येन सकलसमुद्रान् करतलपुटगतान् कृत्वा पिवता जहोर्महिमनिहवः तावदस्तु ततोऽप्याश्चर्यावहमिदमप्यद्भुतचरित्रं तिष्ठतु । विश्वग्रासेऽपि प्रलये सर्व प्रसित्वापि अतृप्यतः, तस्य बालस्य प्रसिद्धस्य वटपत्रशा- यिनः, का कथा तन्महिम्नि किं वक्तव्यम् । ततोऽप्यत्यद्भुतमिदम् । अतस्तद्विचार्य न दृप्तेन भवितव्यमिति भावः ॥५॥ कतिपयधर्ममात्रेणान्यसाम्य न लभ्यत इत्याह- दष्टसारन्यूयोऽपि दंष्ट्रानखरवानपि । भूभृत्कटकसंस्थोऽपि सारमेयो न सिंहति ॥ ६ ॥ .

·हप्तपद्धतिः । . . दष्टसारङ्गेति ॥ दष्टः सारङ्गयूथो मृगयूथो गजयूथश्च येन स तथोक्तः, दष्ट्रा नखराश्च अस्य सन्तीति तथोक्तः । भूभृत्कटक राज. शिबिरम् पर्वतनितम्बश्च , तत्र सस्थः स्थितोऽपि ; सुपि स्थ इत्यत्र सुपीति योगविभागात् कर्तरि कः, स्थ इत्यस्यारम्भसामर्थ्याद्भावे विधानात् । सारमेयः शुनकः, न सिंहति सिंह इव नाचरति ; सर्वप्रा- तिपदिकेभ्यः किब्वेति आचारे क्विप् , ततो धातुत्वाल्लट् ॥ ६ ॥ मित्रमतिक्रामन् शुभान्यलभमानो नष्टो भवेदित्यभिप्रायेणाह- सत्पथं छादयन्मित्रमपि व्यालस्तमोमयः । अतीतपर्वा जगतामदृश्यः सहसा भवेत् ।। ७ ।। सत्पथमिति ।। सत्पथ सन्मार्गवर्तिन आकाशवर्तिनं च, मित्र सहाय सूर्य च, छादयन् , तमोमयः तमःप्रचुरः राहुरूपश्च ; 'तमस्तु राहुःस्वर्भानुः' इत्यमरः । व्यालः क्रूरः सर्पश्च ; 'व्यालो भुजङ्गमे क्रूरे श्वापदे दुष्टदन्तिनि' इति विश्वः। अतीतानि पर्वाणि उत्सवा यस्य स तथोक्तः , शुभरहित इत्यर्थः ; अतीत पर्व अमावास्यारूपं यस्य स इति च । सहसा अदृश्यो भवेत् नष्टो भवेत् , अप्रत्यक्षो भवेच्च ॥७॥ दुर्मार्गाणां त्याग एव युक्त इत्याह- धुर्याणामपि मत्कार्ये गुणशालिविमर्दिनाम् । अनागमविदां युक्तमपनीतेनिवारणम् ।। ८ ।। धुर्याणामिति ॥ सत्कार्य समीचीनप्रयोजने, धुर्याणां धुरन्धराणा- S ·१८ सुभाषितनीव्यां . . . मपि; धुरं शकटावयवं वहन्तीति धुर्याः, तेषामपि च ; 'धुरो यद्को' इति यत्प्रत्ययः । गुणैः शालन्ते प्रकाशन्त इति गुणशालिनः, शाड- लाघायामिति धातोर्णिनिप्रत्यये लडयोरभेदव्यपदेशमाश्रित्य लका- रप्रयोगः, तान्विमर्दयन्ति पीडयन्तीति विमर्दिनः तेषां; गुणेन आवृ- त्या शालीन् व्रीहिसस्यानि विमर्दयन्ति भक्षयन्तीति तथोक्तास्तेषामिति च । अनागमविदां शास्त्रानभिज्ञानाम् , पुनरागमनमजानता च । अपनीतेः अपन्यायाद्धेतोरपसारणाच्च, निवारण युक्तम् । अत्र दृतेषु सस्यलुण्टाकवृषभव्यवहारप्रतीतेः समासोक्तिः ॥ ८ ॥ बलोत्तरेण हरिणा नागमल्लविभेदिना । सृगालः साम्यमाकान् शौर्याधिक्यं न विन्दति ।। बलेति ॥ बलोत्तरेण बलाधिकेन, बलभद्रानुजेन च; नागम- लविभेदिना गजश्रेष्ठभेदिना कालीयचाणूरमल्लविभेदिना च ; हरिणा सिंहेन कृष्णेन च । सृगालः जम्बुको गक्षसश्च, पौण्डकवासुदेव इत्यर्थः । 'सृगालौ दैत्यजबुकौ ' इति रत्नमाला, 'सृगालो जम्बुके दैत्ये' इति विश्वश्च । साम्यमाकाङ्क्षन् ; शौर्याधिक्यं शौर्याति- शयम् , शौरेराधिक्य च ; न विन्दति । अत्र क्षुद्रो गर्ववशान्महद्भिः संघर्ष कुर्वन् तदुत्कर्ष न प्रामोतीत्यर्थे वर्ण्यमाने, अप्रस्तुतः सिह- जम्बुकवृत्तान्तो वर्णितः ; तथा हरिपोण्डकवासुदेववृत्तान्तोऽप्यप्रस्तुतो वर्णित इति अप्रस्तुतश्लेषमूलकोऽप्रस्तुतप्रशसालंकारः ॥ ९ ॥ , . एतादृशो दृप्तः केन चित्सत्प्रभुणा निगृह्यत इत्याह- ·दृप्तपद्धतिः । सुदर्शनभृता कश्चिदजहत्कीर्तिमत्सरः । महाशान्तपदाकर्षी जलजन्तुनिगृह्यते ॥ १० ॥ सुदर्शनेति । सुदर्शनभृता सौम्यदर्शनवता चक्रधरेण च । अजहत् अपरित्यजन् कीतौं परकीययशसि मत्सरो द्वेषो य स तथोक्तः । नक्रपक्षे अजहत् कीर्तिमत् सर इति पदत्रयम् , कीर्तिमत् कर्दमवत् सरः अजहत् अत्यजन्नित्यर्थः, नाभ्यस्ताच्छतुरिति शतुर्नुमभावः ; 'कीर्तिः प्रसादयशसोविस्तारे कर्दमेऽपि च' इति विश्वः। महाशान्ता- नां साधुजनानां पदाकर्षी स्थानापहारकः, गजेन्द्रपदाकर्षी च ; जल- जन्तुर्जडजनः नक्रश्च, निगृह्यते । प्रकृताप्रकृतश्लेषालकारः ॥ १० ॥ दृप्तविनीतयोरत्यन्तवैधात् कथचित्साधर्म्यसत्त्वेऽपि न तुल्यते- त्यभिप्रायेणाह- गतिव्योम्ना किं तद्रुडमभिटकेत चटकः पिबत्वम्भः क्षारं न खलु कलशीसूनुरलसः । कलः कण्ठे नादः क इव मशकः किन्नरपतिः कथंचित्साधर्म्य क्षिपति न हि वैधयनियमः ।। गतिरिति ।। गतिर्योम्ना, गरुडस्य चटकस्य च आकाशे गमनम- स्ति ; तत् चटकः कलविङ्कः, गरुडमभिटङ्केत कि अभियायात्कि; तावन्मात्रेण चटकस्य किं गरुडसामर्थ्यमस्तीति भावः। अलसः उदर- शूलादिरोगवान् , क्षार अम्भः लवणमिश्रं उदकम् , पिबतु ; भारो रसान्तरे धूर्ते लवणे कचभमनोः' इति विश्वः ; तावता कलशीसूनुर्न . .

·२० सुभाषितनीव्यां . खलु, रोगी लवणसमुद्रपायी अगस्त्यो न भवति खलु । कण्ठे कल: नादः। मशकस्याप्यव्यक्तमधुरध्वनिरस्ति, तावता मशकः क इव; कि- नरपतिः; इवशब्दो वाक्यालंकारे, इवैवादयो वाक्यपूरणार्था इति शब्दप्रकाशिकाकारवचनात् । वैधर्म्यनियमः कथचित्साधर्म्य न क्षिपति, अविरोधित्वात् , नैतावता तस्यान्यदीयोत्कर्षप्राप्तिरिति भावः ॥ ११ ॥ दृप्तः सासूयतया परश्रेयोऽसहिष्णुत्वेन पराङ्मखत्वेऽपि स्वस्यैवा ज्ञतावहत्वमावहतीत्यभिप्रेत्याह- निमीलयतु लोचने न हि तिरस्कृतो भास्करः श्रवः स्थगयतु स्थिरं परभृतः किमु ध्वाइति । स्वयं भ्रमतु बालिशो न खलु बम्भ्रमीति क्षितिः कदर्थयतु मुष्टिभिः कथय किं नभः क्षुभ्यते ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां हप्तपद्धतिः द्वितीया ॥ निमीलयत्विति ॥ स्वयं सूर्ये असहिष्णुत्वेन लोचने निमीलयतु, भास्करो न तिरस्कृतो हि। श्रवः श्रोत्रं कोकिलध्वनावसहिष्णुत्वेन ·दृप्तपद्धतिः। २१ अङ्गुल्या स्थिर दृढम् , स्थगयतु आच्छादयतु ; 'स्थग आच्छादने' इति चौरादिकाणिच् । तावता परभृतः कोकिलः किमु ध्वाङ्क्षति, काक इवाचरति कि । बालिशो मूर्खः, 'मूर्खवैधेयबालिशाः' इत्यमरः । स्वभ्रमणेन क्षितिभ्रंमतीति मूखों बुद्धा स्वय भ्रमतु अविच्छिन्न चक्राकारं भ्रमतु, मितिः न बभ्रमीति स्वनेत्रभ्रमणेन पृथिवी भ्रम- तीति भानमात्रमिति भावः । मूर्ख इति शेषः । मुष्टिभिः नमः कदर्थयतु भोभयतु ; नभः क्षुभ्यते कि, नभः संक्षोभः सभवति किं, कथयेति भावः ॥ १२ ॥ %B इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाख्यायां हप्तपद्धतिः द्वितीया ॥

·खलपद्धतिः॥ अथ खलजनस्वरूपमाह- अन्यथा परचिन्तैकनिरताः पुत्रादिष्वप्यसङ्गिनः । योगिनामनुकुर्वन्ति विशृङ्खलधियः खलाः ॥ १ ॥ परेति ॥ परेषा चिन्तायां दोपगवेषणे एकस्यामेव निरताः 'शुनां च पिशुनानां च परवेश्मप्रवेशने । प्रयोजनं न पश्यामः पात्राणा दूषणाहते ॥', शिवभागवतवत्समासः; चिन्तैक- शब्दयोः प्रथम समासे पूर्वकालैकेत्यादिना एकशब्दस्य पूर्वनिपात. स्यात् । योगिविषये परस्य परमात्मनश्चिन्तायामेकस्यामेव निरताः । पुत्रादिष्वग्यसङ्गिनः- एकत्र स्वोदरपोषणमात्रतत्परत्वेन, अन्यत्र वीतरागत्वेन; विशृङ्खलधियः-शास्त्रीयनियम परित्यज्य स्वतन्त्रबुद्धयः, अन्यत्र विषयप्रतिबन्धरहितधियः ; खलाः, योगिनां अनुकुर्वन्ति सह- शा भवन्ति । कर्मणः शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। अत्यन्तविरुद्धयो- ग्युपमानेन स्तुतिद्वारा निन्दा अभिव्यञ्जिता । यथा योगिनोऽत्युत्कृष्ट- धर्मवत्त्वेन मुक्तिस्थान यन्ति, तथा एतेऽत्यन्तनिन्दितधर्मवत्त्वेन नरकस्थानमिति किमेपा जन्मनेति शोच्यत्वं प्रतीयते । 'पररन्ध्रेषु जात्यन्धाः परदारेष्वपुसकाः । परीवादेषु ये मुकास्तेऽतीव दयिता मम ॥' इति भगवद्वाक्यम् । 'आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा ।

·3/702 खलपद्धतिः । २३ बुधान् । वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते ॥' इत्यादिकमनु- सन्धेयम् ॥ १॥ आत्मार्थ युक्तवित्तानां मित्रमण्डलभेदिनाम् । अतिलडितलोकानां न बन्धः केन चित्कचित् ॥२॥ आत्मार्थमिति ॥ आत्मार्थ स्वार्थम् , परमात्मसमाराधनार्थ; युक्त सचित वित्तं येषां ते तथोक्ताः तेषाम् ; मित्रमण्डलभेदिना-मित्रसमूह- भेदनशीलानाम् , सूर्यमण्डलभेदिना च; अतिलवितलोकानां--अति- लविता अवमानविषयीकृता अतिक्रान्ताश्च, लोका जना भूरादिलो काश्च यैस्ते तथोक्तास्तेषाम् ; क्वचिदपि केनापि बन्धो निग्रहः यमबन्धन च, नास्ति । अत्रापि योगिसाम्य गम्यते ; पूर्ववदभिप्रायः ॥ २ ॥ 'दुर्जनस्य विशिष्टत्व परोपद्रवकारणम् । उपोषितस्य व्याघ्रस्य पारण पशुमारणम् ॥' इतिवत् दुर्जनस्य गुणाः परपीडनायैवेत्याह- स्नेहः शैत्यं प्रसादश्च कोशत्यागश्च जायते । आसन्नपरपीडार्थ निस्त्रिंशस्यासितात्मनः ॥३॥ स्नेह इति । असितः तमोमलिनः आत्मा मनः यस्य स तथोक्तः तस्य, श्यामरूपस्य ; निस्त्रिशस्य क्रूरस्य, खड्गस्य च, 'निस्त्रिंशो निर्दये खड्ने' इति विश्वः । स्नेहः सौहार्दम् , आयुधलेपनार्थद्रव्यवि- शैत्य सौम्यत्व निशितत्व च; प्रसादः अनुग्रहः, मार्जनसंस्का- रकृतस्वच्छता च ; कोशत्याग: धनत्यागः चर्मपिधानत्यागश्च; आस- ..

·२४ . सुभाषितनीन्यां , . नाना परेषां अन्येषां शत्रूणां च पीडार्थम् , जायते । प्रकृताप्रकृत- श्लेषः ॥ ३ ॥ केचिन्महाकुलोत्पन्ना अपि दुर्मार्गवृत्तिमाचरन्तीत्याह- जनित्वाऽपि महागोत्रे निम्नगा वक्रचेष्टिताः । वैपरीत्यं वितन्वन्ति समेषु विषमेषु च ॥ ४ ॥ जनित्वेति ॥ महागोत्रे महावशे महापर्वते च; जनित्वाऽपि, निम्नगाः पूर्वकर्मानुसारेण नीचमार्गगामिनः, नद्यश्च ; वक्रचेष्टिताः कुटिलव्यापाराः, अनृजुप्रवाहाश्च ; समेषु समचित्तेषु, विषमेषु दुष्ट चित्तेषु च, वैपरीत्यं विरुद्धाचरणम् , वितन्वन्ति । 'यश्च निम्ब पर- शुना' इति न्यायेन सर्वत्र विरोधमाचरन्तीत्यर्थः । नदीपले समदेशेषु निम्नत्वौन्नत्यादिक विषमदेशेषु समत्वनिम्नत्वादिक चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ इदमेव मुखान्तरेणाह- उत्पथा दुर्नदाः केचिद्वहुभाभ्रमाविलाः । तटस्थानपि निघ्नन्ति तरसा भिमसेतवः ॥ ५ ॥ उत्पथा इति ।। केचिदुर्नदाः भिनत्ति कूलमिति भिद्यः, उनत्ति कूलमिति उद्यः, भिद्योद्यादिनदाः; उत्पथाः कूलान्तःस्थितमार्गमुल्ल- अथ उपरिगच्छन्तः, उद्धृत्ताचाराश्च; बहुभिर्भङ्गैः तरङ्गैः भ्रमैः आव- तैश्च आविलाः कलुषाः सन्तः, अन्यत्र बहुभिःभझैः पराभवैः, 'खला- नां कण्टकानां च द्वयमेवोचित मतम्। उपानन्मुखभङ्गो वा दूरतो वा विसर्जनम् ॥' इत्युक्तेः ; भ्रमैः भ्रान्तिभिश्च आबिला: व्याकुला इति . .

·खलपद्धतिः । , गम्यते; तरसा वेगेन, भिन्नाः सेतवः जलनिवारणार्थ बन्धाः शास्त्रमर्या- दाश्च यैस्तादृशाः सन्तः, तटस्थान् वृक्षानपि; निघ्नन्ति उन्मूलयन्ति, उ- दासीनभूतानपि बाधन्ते इति गम्यते । श्लेषनिबन्धनेयमप्रस्तुतप्रशंसा ॥ 'चण्डालमपि वृत्तस्थ तमेव ब्राह्मण विदुः । द्विजातिमपि दुर्वृत्त चण्डालमिव त विदुः ।' इत्यनुसृत्याह- केनचिद्दान्तकृत्येन कुलगोत्रविमर्दिना । मदन बहुधा भिन्नं मातङ्गं मन्यते जनः ॥६॥ केनेति ।। दान्त दमित, दमेमेन्ताद्वा दान्तशान्तेत्यादिना निपा- तितः; निगृहीतमिति यावत् , तेन कृत्येन; दान्त दन्तसबन्धि तिर्यग्दन्त- प्रहाररूप कृत्य तेन च ; कुल ब्राह्मणादिकुलम्, गोत्न स्वपूर्वपुरुषपर- म्परा, तद्विमर्दिना तद्विरुद्धाचरणेन, कुलपर्वतभेदिना च; मदेन गर्वेण मदोदकेन च; भिन्न युक्त स्रवणवन्त च; जनः मातङ्ग चण्डाल गजच; मन्यते ॥ ६॥ अनेकमुखपापात्मा छपसंदर्शिताश्रमः । कर्बुरप्रकृतिः कश्चित्कापेयकलहोचितः ॥ ७ ॥ अनेकेति ॥ अनेकमुखानि पापानि यस्य स तथोक्तः, तादृशः आत्मा मनः यस्य स तथोक्तः; छमना कपटेन लोकवञ्चनबुख्या संदर्शितः आश्रमः यस्य स तथोक्तः; 'एकदण्डं समाश्रित्य जी- वन्ति बहवो नराः' इत्युक्तेः । कर्बुरप्रकृतिः राक्षसप्रकृतिः, कश्चित् , ·२६ सुभाषितनीव्यां - - कापेयेन अनवस्थितचित्तत्वेन, कलहानां परैः स्पर्धानाम् , उचितः परिचयवान् , भवतीति शेषः ! अनेकानि मुखानि यस्य स पापात्मा रावणः, छद्मसंदर्शिताश्रमः, कर्बुरप्रकृतिः राक्षसप्रभवः, कश्चित् , कापेयकलहोचितः वानरयुद्धयोग्यः, कपिज्ञात्योगिति भावार्थे कपिशब्दाढक् । कापेयं कपित्वं, कपिजातिः; तत्संबन्धिकलह इत्यर्थः ॥ ७॥ 'श्रेष्ठोऽधं तु हरेत्तत्र भवेत्पादश्च कर्तरि । पादस्तेषु सभासत्सु यत्र निन्द्यो न निन्द्यते। यथाशक्ति निगृह्णीयाद्देवतागुरुनिन्दकान् ।' इति धर्मशास्त्रादुर्जनो निन्द्यत इत्याह- छलिनं सत्कथानह स्वात्मोपहतजातिकम् । न निगृह्णाति यः काले सोऽपि सभ्यर्निगृह्यते ।। ८ ।। छलिनमिति ॥ छलिन-- कैतववन्तम् , स्वात्मना उपहता विरुद्धाचारेण नाशिता, 'कुलमाचारकर्मणा' इत्युक्तेः; तादृशी जातिः यस्य त, अत एव सत्कथानह सद्गोष्ठयामयोग्यम् ; काले निग्रहोचितसमये, यो न निगृह्णाति, सोऽपि सभ्यैनिगृह्यते । अत्र निदर्शन- छलिनं केन चिदभिप्रायेण प्रयुक्तस्य शब्दस्याभि- प्रायान्तरं परिकल्प्य दूषणाभिधान छल, तद्वन्तं, असदुत्तरं जाति- रिति दूषणं, तद्धि स्वव्याघातकत्वादिरूप, अतः स्वात्मोपहतजातिक उपहतस्वात्मकजातिकं ; नानावस्तृकवाक्यसन्दर्भः कथा, सत्कथानह समीचीनवादकथाया अयोग्यम् ; काले वादकाले, यो वादी न निगृ- .

·खलपद्धतिः । २७ . .. हाति निग्रहस्थाने न दूषयति, सोऽपि सभ्यैः मध्यस्थैः निगृह्यते दूष्यते ॥ ८॥ निगिन्तो जगत्माणानुद्गिरन्तो मुखैर्विषम् । दूरतः परिहर्तव्या द्विजिहा जिह्मवृत्तयः ॥ ९ ॥ निगिरन्त इति ।। 'अहो खलभुजङ्गस्य विचित्रोऽय वधक्रमः । अन्यस्य दशति श्रोत्रमन्यः प्राणैर्वियुज्यते ।।' इत्युक्तरीत्या जगत्प्राणा न्वायून् , निगिरन्तो ग्रसन्तः, मुखैर्विषमुद्रिन्तः परानिष्टसूचनमुद्र मन्तः, जिह्मवृत्तयः कुटिलवृत्तयः, द्विजिहाः सूचका एव सर्पाः, दूरतः परिहर्तव्याः, 'द्विजिह्वौ सर्पसूचकौ' इत्यमरः । श्लेषमूलकाभे- दाध्यवसायनिबन्धनातिशयोक्त्यलकारः ॥ ९ ॥ अकिचित्कारिणां दुर्जनाना दर्शनस्पर्शनादिक च पापाय भव तीत्याह- अकिंचित्कारिणां दीनैराकृष्टगुणकर्मणाम् । अघाय गतसत्वानां दर्शनस्पर्शनादिकम् ॥ १० ॥ अकिश्चिदिति ।। गतसत्त्वानां गतसत्त्वगुणाना, गतासूनां च , 'द्रव्यासुव्यवसायेषु सत्त्वमस्त्री तु जन्तुषु' इत्यमरः । स्पष्टमन्यत् ।। दुर्मार्गसङ्गः परिहर्तव्य इत्याह- अधिकोबतैरपि सुदारुणान्वितै- रसकृद्धमत्पशुगणाधिपीडितेः । - ·२८ सुभाषितनीव्यां , , विधिसिद्धनैकगुणसस्यसम्पदा विरसस्वभावकठिनैरलं खलैः ॥ ११ ॥ अधिकेति ॥ अधिकोन्नतैः अत्यन्तगर्वितैः, उन्नतैश्च, खलान् कि- लोन्नतभूमौ कुर्वन्ति; सुदारुणैःअतिक्रूरैः अन्वितैः सहवसद्भिः, अन्यत्र सुदारुणेति व्यस्तं पद तृतीयान्तम् , शोभनकाष्ठेन पशुबन्धनार्थ निखा- तेन, अत एव 'खलेवाली यूपो भवति' इति वेदेऽप्युक्तम् ; असकृत् अनेकवार पुनःपुनश्च, भ्रमन्तो ये पशुगणा: जनसमूहाः, 'एतावन्तो वै पशवो द्विपादश्चतुष्पादश्च' इति मनुष्याणामपि पशुत्वेनाभिधानात् , पशवः पाशिताः पूर्व' इति प्रयोगाच्च ; तेषामनिभिः पीडितैः, दुर्जना हि सर्वत्र प्रतिकूलाचरणेन सर्वैः पादेन हन्यन्ते, असकृत्पीडि- तैरिति सबन्धः। विरसस्वभावेन निर्दयस्वभावेन कठिनैः दाक्षिण्यर- हितैः, अन्यत्र अनार्द्रस्वभावाः घनीभूताः कठिनाश्च तैः, खलैर्दुर्जनैः धान्यमर्दनभूमिदेशैश्च । विधिसिद्धाः शास्त्रसिद्धाः, नैके अनेके, गुणाः सस्यसम्पद इव येषां ते तथोक्तास्तेषाम् ; अन्यत्र विधिसिद्धाः भाग्य- सिद्धाः नैकगुणाः सस्यसम्पदो धान्यानि येषां तेषां च, अलं प्रयोजन नास्तीत्यर्थः, कृषिसंपादितधान्यानामेव खलापेक्षा नान्येषामिति भावः। निषेधक्रियां प्रति करणत्वात् खलैरिति करणे तृतीया ॥ ११ ॥ . . पुनश्चेदृशस्वभावाः खला इत्याह- मुक्ताहारनिषेविता अपि न तवृत्यै दिशन्त्यन्तरं बन्धे गाढविमर्दनेऽपि न जहत्यन्योन्यसंपीडनम् ।

·खलपद्धतिः। २९ उष्णे शीतलतामुपेत्य शिशिरे मासे भजन्त्युष्णतां कामान्तःपुरचेटिकाकुचतटीकाठिन्यवन्तः खलाः ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीभ्यां खलपद्धतिः तृतीया॥ मुक्ताहारेति ॥ कामान्तःपुरचेटिकाना मन्मथान्तः पुरस्त्रीणाम् , कुचतटीनां यत्काठिन्य, तद्वन्तः, तादृशकाठिन्यवन्त इत्यर्थः ; अति- काठिन्यद्योतनाय कामान्तःपुरेति विशेषण, तासामतिसौन्दर्येणातिक- ठिनकुचवत्त्वादिदमतिशयोक्तिरूपम्। खलाः दुर्जनाः, मुक्ताहारैः मुक्त- जीवनैः अविद्यमानजीवनैः, निषेविता अपि, तद्वत्यै तजीवनाय, अन्तर अवकाशम् , न दिशन्ति; कुचाश्च मौक्तिकहारैर्निषेविता: तद्वृत्त्यै मुक्ता- हारस्थित्यै, अन्तर स्थानम् , न दिशन्ति, परस्परश्लिष्टत्वादिति भावः । बन्धे कारागृहादिबन्धने, गाढविमर्दने जानुभिर्मुष्टिभिः सम्यक्ताडनेऽ- पि, अन्यत्र कञ्चुकबन्धने करविमर्दने च, अन्योन्यसंपीडनं परस्परोप- द्रवकरणं परस्परसंघर्षणं च न त्यजन्ति । उष्णे स्वापेक्षयाऽधिकबले 'ग्रष्मिकाले च, शीतलतां सौम्यतां शैत्यं च, उपेत्य, शिशिरे सौम्ये शीतकाले च, उष्णतां क्रूरहृदयत्वं औष्ण्यं च भजन्ति ; 'कूपोदक .

·३० सुभाषितनीव्यां वटच्छाया नारीपीनपयोधरौ। शीतकाले भवेदुष्णमुष्णकाले च शीत लम् ॥' इत्युक्तेः । अत्र कुचतटीकाठिन्यवन्त इति निदर्शनयान्य- धर्मस्यान्यत्रासभवादौपम्यमामिप्यते । सर्वैर्वाक्यैः श्लेषमूलकाभेदाति- गयोक्तिगभैः निदर्शनागभैश्च कुचौपम्य ध्वन्यते ॥ १२ ॥ .. इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेवटाचार्यसोमसुत. सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाख्यायां खलपातः तृतीया ॥

·दुर्वृत्तपद्धतिः॥ . . , आचारहीन न पुनन्ति वेदा यद्यायधीताः सह षभिरङ्गैः । छन्दांस्येन विजहत्यन्तकाले नीड शकुन्ता इव जातपक्षाः,' 'न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता। यत्र वृत्तमिमे चोभे तद्धि पात्र प्रचक्षते ।।', 'सर्वागमानामाचारः प्रथम परिकल्प्यते,' 'कुलमा- चारकर्मणा' इत्यादिभिवृत्तस्यावश्यकत्वमभिप्रेत्याह- गुणजालप्रकऽपि धीवरत्वेऽपि जन्मतः । सर्वतीर्थावगाहेऽपि नीचवृत्तिर्न शस्यते ॥ १॥ गुणजालेति ।। गुणजालानां गुणसमूहाना प्रकर्षेऽपि गुणयुक्ता- नायानामाधिक्येऽपि ; 'जाल समूह आनाये' इत्यमरः । जन्मतः जन्मप्रभृतीत्यर्थः, धीवरत्वेऽपि बुद्ध्या श्रेष्ठत्वेऽपि , जन्मत: जात्या कैवर्तत्वेऽपि, 'कैवर्ते दाशधीवरौ' इत्यमरः । सर्वतीर्थेषु सर्वपुण्योदकेषु अवगाहेऽपि जलावतारस्थानेषु अवगाहनेऽपि, 'निपानागमयोस्तीर्थ- मृषिजुष्टजले गुरौ' इत्यमरः । नीचवृत्तिः निकृष्टाचारः निम्नदेशस्थि- तिश्च, कैवर्ताना मत्स्यग्रहणाय निम्नदेशस्थितत्वात् ; न शस्यते न स्तू यते, अतिशयावह न भवतीत्यर्थः । अत्र कैवर्तसाम्यध्वनिः ॥ १ ॥ द्विजराजाङ्कसंस्थोऽपि सन्मार्गाचारवानपि । विशुद्धिरहितः कश्चिम विन्दत्यकलङ्कताम् ॥ २ ॥ - ·३२ सुभाषितनीव्यां द्विजेति ।। द्विजराजाङ्के ब्राह्मणश्रेष्ठसमीपे, सस्था स्थितिर्यस्य स तथोक्तः ; 'अङ्कः स्थानान्तिकामर्षरूपकोत्सङ्गलक्ष्मसु' इति विश्वः, 'सस्थाऽचारे स्थितौ मृतौ' इत्यमरः । यद्वा द्विजराजाङ्के सतिष्ठत इति संस्थः, सुपि स्थ इति कः । सन्मार्गाचारवानपि, स्पष्ट ; अन्यत्र चन्द्रोत्सङ्गवर्त्यपि; सन्मार्गे नक्षत्रमार्गे, आ समन्ताच्चारवान् सचार- वानित्यर्थः । विशुद्धिरहितः परिशुद्धिरहितः कश्चित् , न विद्यते कलङ्कोऽपवादो यस्य तस्य भावस्तत्ता ताम्, अन्यत्र अचिह्न- रूपत्व ; 'कलकोऽङ्कापवादयोः' इत्यमरः । न विन्दति न प्राप्नोति, सापवादत्वमेव प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ २ ॥ सरलहृदयोऽपि तारकमन्त्रोपासकोऽपि, परिपूर्णप्रियभाग्योऽपि, शुभाचार परित्यज्य, नरकपतनमेव भजतीति- 'गोभिः पशुभिरश्वैश्च कृष्या च सुसमृद्धया। कुलानि न प्ररोहन्ति यानि हीनानि वृत्ततः । वृत्त यत्नेन सरक्षेद्वित्तमेति च याति च। अक्षीणो वृत्ततः क्षीणो वृत्ततस्तु हतो हतः ।' इत्युक्तरीत्याह - अवक्रस्तारकाधीशः परिपूर्णप्रियोदयः । पाची दिशमतिक्रम्य पतनं प्रतिपद्यते ॥ ३ ॥ अवक्र इति ।। प्राची दिश शुभाचारं, पूर्वककुभ च ॥ दुराचाराणां श्रेष्ठब्राह्मण्यादिजातियोगोऽपि प्रत्यवायभूयस्त्वाये- त्याह- - ·दुर्वृत्तपद्धतिः । . , पततां हन्त केषांचिद्भजते मलिनात्मनाम् । विशुद्धवर्णयोगोऽपि विपरीतनिमित्तताम् ॥ ४ ॥ पततामिति ॥ मलिनात्मना दुराचाराणा, अत एव पतता, द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतन तद्वताम् ; विशुद्धवर्णयोगः ब्राह्मणजा तियोगः, विपरीतनिमित्तता अत्यन्तनिकृष्टताहेतुताम्, भजते । यथा मलिनात्मना श्यामवर्णानां पतता क्षेभ्यः समता केपाचित्पत्रा- णामित्यर्थः, विशुद्धवर्णयोगः पाण्डुत्वयोग , विपरीतनिमित्तता पाण्डु पत्रविरुद्धकिसलयादिनिमित्तता भजते- इति पत्रसमाधिः । पतता स्कन्धफालादिदेगे पतनवता , मलिनात्मना शिरोरुहाणा, विशुद्धवर्ण- योगो जरागौक्ल्य, विपरीतनिमित्ततां वृद्धताज्ञापनद्वारा मरणज्ञाप- कताम् , भजते इति शिरोरुहसमाधिर्वा बोध्यः ।। ४ ।। दुराचारोऽपि प्रायश्चित्तेन शुद्धश्चेत् केनाप्यनुगृह्यत इत्याह- पतनानन्तरं कृछात्परूढः शुद्धिमानपि । द्विजः संछाद्यते कश्चिदधरेणापि रागिणा ॥ ५ ॥ पतनेति ॥ द्विजातिकर्मभ्यो हानिः पतन तदनन्तरम् , कृछात् कृछादिप्रायश्चित्तात्, प्ररूढः पुनर्द्विजत्वापादकसस्कारैरुत्पन्नः, एव शुद्धिमान् , द्विजोऽपि कश्चित् , रागिणा प्रीतिमता, अधरेणापि, शास्त्राभिशेनानुगृह्यत एव, तदनभिज्ञेन पामरेणापत्यपिशब्दार्थः। स छाद्यते, पतितोऽयमिति न प्रकाश्यत इत्यर्थः । 'गुणदोषौ बुधो गृह्णन् इन्दुश्वेलाविवेश्वरः । शिरसा श्लाघते पूर्व पर कण्ठे नियच्छति' इति अत .

·३४ सुभाषितनीव्यां दोषोद्धाटनस्यानुचितत्वात्सहृदयस्येति भावः । दन्तसमाधिरत्र गम्यते, द्विजो दन्तः. 'दन्तविप्राण्डजा द्विजाः' इत्यमरः । कृछात् अतिप्रया- सात् , प्ररूढः उत्पन्नः, अधरेण अधरोष्ठेन, शेष स्पष्टम् ॥ ५ ॥ . ~ कश्चिदुदरपोषणार्थ परिशुद्ध इवाभिनयन् डाम्भिको भवति, ताह गैः 'हैतुकान बकवृत्तीश्च वाइमात्रेणापि नार्चयेत्' इति सभाषणा- दिकमपि न कुर्यादित्यभिप्रेत्याह- . , जोषमेकपदे स्थित्वा संनिकृष्टान्क्षणाद्धसन् । बहिर्दर्शितसंशुद्धिर्बकोऽप्याहारमर्हति ॥ ६ ॥ जोषमिति ॥ बहिर्दर्शितसशुद्धिः स्नानादिना वैशिष्टयमभिन- यन्नित्यर्थः, एकपदे एकचरणे, जोष मौनेनान्वितः, स्थित्वा योग कुर्वाण इव, मौनमाश्रित्यैकपादेन स्थित्वेत्यर्थः । सन्निकृष्टान् यैः कैश्चिदय महान्योगीति भक्त्या समर्पितान् उपहारान् क्षणादवि- लबेन घसन् गृह्णन् , बकोऽपि बकब्राह्मणोऽपि, आहारमर्हति आहार लब्धु योग्यो भवतीत्यर्थः । तादृशनिकृष्टवृत्त्यापि स्वोदरपूरणमेव, न परसरक्षणमित्यभिप्रायेणाहारमर्हतीत्युक्तम् । 'यस्मिन् जीवति जीवन्ति बहवः स तु जीवति । बकोऽपि कि न कुरुते चच्चा स्वोद- रपूरणम्' इत्यपिशब्देन ज्ञापितम् । अत्र बकसमाधिः; सन्निकृष्टान मत्स्यादीन् । एकपदे युगपत् ; अव्ययमेतत् ; घसन् भक्षयन् ॥ ६॥ द्विजस्य परिशुद्धसहायस्य पण्डितस्यापि समीचीनव्यवहारः समी- चीनवाक् समीचीनजीवन च विद्यते चेत् शिष्टैः सह शिष्टत्वे ..

·दुवृत्तपद्धतिः । ३५ सव्यवहारो भवेत् ; नो चेदहि कार्यतैवेत्यभिप्रायेणाह- द्विजस्य सितपक्षस्य कवेरपि निरस्यते । न हंस इति साजात्यं गतिशब्दितवृत्तिभिः ॥ ७॥ . . द्विजस्येति ॥ मातृग दण्डरूपेण जनन, पुनरण्डात्करचरणादि- विशिष्टरूपेण जननमिति द्विजस्य, मितपक्षस्य श्वेतगरुतः, के उदके मचरन् विः पनी कविः, तस्यापि गतिब्दितवृत्तिभिः हस इति माजात्य न निरस्यते, हसस्य हसान्तरेण साजात्य, गतिशब्दित. त्तिभिः एकस्य हसस्य यादृगी गतियागः शब्दो याही जीविका ताहगमन्यस्या यति चेत् हस इत्युच्यते, न द्विजत्वसितपक्षत्वक- वित्वैः, द्विजस्य सितपक्षस्य कवेबकस्य तादृशगतिशब्दितवृत्त्यभावेन हसत्याभावादिति भावः । अप्रस्तुतप्रामालकारः ॥ ७ ॥ . विरुद्धाचागणा आगीरपि न श्रेय:साधनमित्याह अव्यवस्थिनवृत्तानामभिन्नश्रुतिचक्षुषाम् । अधर्मार्जितभोगानामाशीरप्यहितोचिता ॥ ८ ॥ अव्यवस्थितेति ॥ "अथ यदि ते कमविचिकित्सा वा वृत्तवि- चिकित्सा वा स्यात् , ये तत्र ब्राह्मणाः समर्शिनः, युक्ता आयुक्ताः, अक्षा धर्मकामाः स्युः, यथा ते तत्र वर्तेरन्, तथा तत्र वर्तेथाः --- इत्युपदेशमार्ग बिहायाव्यवस्थितचरित्राणा; अभिन्न: जीवात्मना एकीभूतः, श्रुतिचक्षुः परमात्मा, येषा ते तथोक्ता- .

·३६ सुभापितनीव्यां स्तेपाम् , 'वेदचक्षुः सनातनः' इत्युक्तेः श्रुतिचक्षुःशब्दस्य पर- मात्मपरत्वम् । यद्वा अभिन्नमविचारित श्रुतिचक्षुः चक्षुःसदृशश्रु- तियैस्ते तथोक्तास्तेषाम् ; 'श्रुतिस्मृती तु विप्राणा चक्षुषी द्वे विनिर्मिते इत्युक्ते: श्रुतेश्चक्षुःसदृशत्व, अधर्मेण धर्मभिन्नेन काम्यकर्मणा, अन- भिसहितफलो भगवत्प्रीणनैकप्रयोजनतया अनुष्ठीयमानः शास्त्रविहितो धर्मः, तद्भिन्नोऽधर्म एव , धर्मेण पापमपनुदतीत्यत्राभिसहितफलस्य धर्मस्यापि पापत्वाभिधानात् । आर्जितः भोगः स्वर्गाद्यनुभवो येषा ते तथोक्तास्तेपामाशीरपि अहितोचिता हितोचिता न भवति, श्रेयःसाधनाय न समर्थेत्यर्थः । अत्र निदर्शन---अविषु पर्वतेषु अव- स्थिता वृत्ता वर्तुलाश्च तेषा, अभिन्नश्रुतिचक्षुपा चक्षुश्रवत्स्वात् अधर्माय परहिसायै आर्जितः भोगः गरीर येषा तेषाम् , सर्पाणामि- त्यर्थः । अहेः शरीर भोगः स्यात् ' इति निघण्टुः । आशीर्दष्ट्रापि, अहितायाः सर्पत्वस्य उचिता योग्या, 'आशीरुरगदष्ट्रायां शुभवा- क्याभिलाषयोः' इति विश्वः ॥ ८ ॥ . असद्वृत्तेरारोपमात्रेणापि मान्यो न भवतीत्याह--- दुष्टैरारोपितः कश्चिदनर्थक्रिययान्वितः । असत्कारेण गृह्येत विरुद्धाकारवेदिभिः ॥ ९ ॥ दुष्टैरारोपित इति ॥ दुष्टैः दुर्जनैः अनर्थक्रियया अनर्थहेतुव्यापा- रेणान्वितः सन्नारोपितः कश्चित् विरुद्धाकारवेदिभिः आरोपिताकारजे. असत्कारेण अबहुमानेन गृह्येत, दुष्टैर्दोषयुक्तैरिन्द्रियैः, अनर्थक्रियया। .

·दुर्वत्तपद्धतिः । ३७ इष्यते' कटकमकुटाद्यर्थक्रियाभावेन, 'कचित्तदभावेऽपि नसमास इति , अन्वितः कश्चिदारोपितो रजतादिः; विरुद्धाकारवेदिभिः शुक्तिस्वरूपज्ञैः, रजतभाववेळाया सत्त्वेन गृहीतोऽपि शुक्तित्व- ग्रहणदशाया, रजतादिरर्थोऽसत्कारेणासद्भावेन, गृह्यतेति । प्राति- मासिकरजतादिरत्र निदर्शनम् ॥ ९ ॥ वृत्त्या मलिनो राजा मित्रेणापि दण्ड्यो भवतीत्याह --- तमः स्वभावमलिनं वृत्त्यालोकोज्झिताश्रयम् । दण्ड्यं मित्रेण राज्ञा च दृष्टदोषान्वयं विदुः ॥ १० ॥ तम इति ॥ वृत्त्या हेतुना आलोकेन प्रकाशेन लोकेन च, उज्झित आश्रयो यस्य तथोक्तम् , दृष्टः दोषायां रात्रौ अन्वयो यस्य नत् । दोषापदं रात्रिवाचकमव्ययमिति अमरसिहादिभिरुक्तम् ; अन्ये तु 'ततः कथाभिः समतीत्य दोषामारुह्य सैन्यैः सह पुष्पक ते इति भट्टिप्रयोगादनव्ययमप्याहुः। अन्यत्र दृष्टः दोषाणामन्वयो यस्येति बोध्यम् । स्वभावमलिनं तमः, मित्रेण सूर्येण आसेन च, गजा चन्द्रेण च नृपेण च, 'राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे' इत्यमरः । दण्ड्य- निवर्त्य, अन्यत्र शिक्षणीय, विदुः। उलेषनिबन्धनोऽयमप्रस्तुतप्रग- सालकारः ॥ दुर्जनाः स्वय दुर्वृत्ताः सन्तः सद्वृत्तानेव लजापयन्तीत्याह - . . : जातिमात्रशरणा बहिष्कृताः केचिदाहतजघन्यवृत्तयः।

·सुभाषितनीव्यां रोषणा विपरिधाविनो मुहु- हेपयन्ति जनमुज्झितहियः ॥ ११ ॥ . , जातिमात्रेति । जातिमात्रमेव शरण रक्षणोपायो येषा ते तथोक्ताः, मात्रचा तदुचितकर्मादयो व्यवच्छिद्यन्ते, अन्यत्र जातिः चुल्ली, 'जातिर्जातिफले धान्या चुलीकपिल्लयोरपि ' इति विश्वः । तदेव तन्मात्र शरण स्थान येषा तेषामित्यर्थः । बहिष्कृताः सद्भिः निरस्ताः बहिर्देश एव स्थापिताश्च ; 'नित्य समासेऽनुत्तरपदस्थस्य' इति पत्वम् । आता जघन्यवृत्तिर्नीचवृत्तिश्च येपा ते तथोक्ताः, जघन्यं चरमे शिश्ने जघन्य गर्हितेऽन्यवदिति विश्वः । रोपणाः क्रोधाविष्टा , नन्यादित्वाल्ल्युः । मुहुर्विशेषेण , कलहार्थ, नूतनजनाप्रवेशार्थ च अभिमुख धावन्तीति विपरिधाविनः, ऊज्झितह्रियः स्वयगर्हितवृत्तय इति, लज्जारहिताः केचिदुर्जनाः शुनकाश्च जन हेपयन्ति ; स्वदर्शनेन जनः स्वयमेव यथा लजायुक्तो गच्छेत् तथा कुर्वन्तीत्यर्थः । ही ल जायामित्यस्माणिचि अर्तिही इत्यादिना पुगागमे पुगन्तलघूपध- स्येति गुणे हेपयन्तीति रूपम् । शुनकसाम्य प्रतीयते ॥ ११ ॥ क्षुद्रनिषिद्धविषयाभिलाप: सद्बुद्धि प्रतिक्षिपतीत्याह- आलोकावधि यदशेन सुगति विन्दन्ति भूतान्यसो दृष्टिस्नेहवशेन सा वितनुते वंशे भुजंगभ्रमम् । दक्षा भोगिषु केषुचिद्विषमितां दृष्टिं निहन्तुं क्षणा- त्तानप्याशु विनाशयेत्क्षणरुचिः काचित्क्षणस्फूर्जथुः ।। .. ।

·दुवृत्तपद्धतिः । ३९ . आलोकेति || अलोकावधि आलोको यावति देशे वर्तते ताव- त्पर्यन्तम् , भूतानि यद्वशेन यदृष्टिवशेन, सुगति शोभनगमन विन्दन्ति । लोकावधिमभिव्याप्य स्थितानि भूतानि यत्सत्यज्ञानेन सुगति सद्गति विन्दन्ति इति प्रतीयते । असौ दृष्टिः, तत्त्वबुद्धिश्च 'दृष्टिज्ञानेऽक्षिण दर्शने ' इत्यमरः । स्नेहवशेन रागवशेन मण्डूकव- साद्यञ्जनविशेषेण, वशे वेणौ भुजङ्गभ्रम वितनुते भुजङ्गभ्रम जन- यति; वशोरगभ्रमे मण्डूकवसाञ्जन दोष इत्याहुः । स्नेहवशेन राग- वशेन, वो जनवर्गे, भुजगभ्रम विटभ्रान्ति, 'वंशे वेणौ कुले वर्गे' इत्युभयत्रापि विश्वः, वितनुते । भोगिषु सपेषु, भोग- वत्सु च, विष इता प्राप्तां विपमिता, विषमिश्रा ; विषमीकृता, दृष्टि क्षणानिहन्तु दक्षाः सन्तीति शेषः, तामपि दृष्टि श्रणस्फूर्जथुः क्षण क्षणमात्र स्फूर्जथुः वज्रसङ्घर्षशब्दो यस्याः सा , क्षणचिः विद्यु- कौचित् आशु विनाशयेत् । वज्रपतनकालिकी विद्युत् दृष्टेरत्यन्तप्र- तिबन्धकेति भावः । 'टुओस्फूर्जा वज्रनिर्घोपे' इत्यस्मात् ट्वितो थुजिति अथुच् ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुत सुतम्य श्रीश्रीनिवासविदुष· कृतिषु सुभाषितनीवा- व्याख्याया रत्नपेटिकाख्यायां दुर्वृत्तपद्धतिः चतुर्थी॥ E K'IPPI * SASTRE Ruucn TUTE GARH. ROAD, MADRAS..

·असेव्यपद्धतिः॥ " कठिनः कृशमूलश्च दुर्लभो दक्षिणेतरः । कश्चित्कल्याणगात्रोऽपि मनुष्यैर्नोपजीव्यते ॥ १ ॥ कठिन इति ॥ कठिनो निर्दयः, कृशमूलः निर्धनः, मेरुस्तु मूले कृशः उपरि विस्तीर्णश्च, दक्षिणेतरः अनुदारः, भुवो मध्यदे- शवर्तित्वाद्दक्षिणदिग्भागवर्ती, पर्वतेभ्य इतरश्च, 'दक्षिणस्सरलो वाम- पद्यच्छन्दानुवर्तिषु इति विश्व: । 'दक्षिणे सरलोदारः ' इत्यमरः । कल्याणगात्रः शुभाकृतिरपि सुवर्णमयशरीरोऽपि, 'कल्याणमक्षये स्वर्णे कल्याण मङ्गलेऽपि च ' इति विश्वः । कश्चित् पुरुषो मेरुश्च मनुष्यैर्नोपजीव्यते एकत्र व्यर्थत्वादन्यत्रासाध्यत्वादिति भावः ॥ १ ॥ , . दृष्टपका प्रतिपदं स्यादल्पसरसः स्थितिः । काले घनरसैर्योगेऽप्यसेव्या जीवितार्थिभिः ॥ २ ॥ दृष्टपङ्केति ॥ प्रतिपद दृष्टपङ्का ग्रीष्मे दृष्टकर्दमा दृष्टदोषा च; काले वर्षाकाले कार्यकाले च; धनरसैयोगेऽपि, अल्पसरसः स्थितिः क्षुद्रकासारथितिरल्पपुरुषस्थितिश्च ; जीविताभिः प्राणार्थिभिः जीव- नार्थिभिश्च, असेव्या स्यात् । 'उत्तमानेव सेवेत प्राप्तकाले तु मध्य- मान्' इति धृतराष्ट्रप्रजागरे उक्तत्वात् काले धनरसैयोगेऽपीत्यूक्तम् ·असेव्यपद्धतिः । यस्य यत्सत्ता स्वरूपविरुद्धा, तयोः कदापि न सबन्ध इत्याह- - .. . . सतः सत्त्वविहीनानां सत्तयैवापराध्यतः । कथंकारं प्रतीकारः कल्पकोटिशतैरपि ॥ ३ ॥ सत इति ॥ सत्त्वविहीनाना सत्त्वगुणरहिताना तामसादीना विद्यमानतारहितानां च; सत्तया साधुभावेनैव, विद्यमानतयैव च; अपराध्यतः सतः, सत्तैव तेजसस्तिमिरस्य विरुद्धा, प्रतीकारः विरोधपरिहारः, कल्पकोटिशतैरपि, कथकार कथचिदित्यर्थः, अन्ये- थैवं कथमित्थ सुसिद्धाप्रयोगश्चेदिति कथमित्युपपदे म्वार्थे कृषि णमुल् ॥ ३॥ अपि संतापशमनाः शुद्धाः सुरभिशीत्लाः। भुजंगसंगाजायन्ते भीषणाश्चन्दनद्रुमाः॥ ४ ॥ अपीति ॥ स्पष्टम् 'मुखेन गरळ मुञ्चन् मूले यदि महोरगः । फलसन्दोहगुरुणा तरुणा किं प्रयोजनम् ।। ' 'सुपुष्पित: सारफल: फलितः स्यादुरासदः । अपक्कः पक्कसङ्काग: स च शीर्येत कर्हिचित्' इत्यादि स्मारितम् ॥ ४॥ नीचानुसरणान्मन्ये निसर्गपरिशुद्धयोः । गतिः कुटिलतां याति गङ्गायमुनयोरपि ।। ५ ।। नीचेति ॥ नीचानुसरणात् नीचसेवनात् , उन्नतभूमेनिनदेशे प्रव- हनाच, गतिर्बुद्धिचमनं च, ‘गतिस्तु गमने मार्गे दशायां इत्युपाय- , - ·४२ सुभाषितनीव्यां योः इति निघण्टुः । शेष स्पष्टम् । मन्ये—इति निपातप्रतिरूपकम- व्ययमिति भोजराजः । 'अधमास्तु न सेवेत य इच्छेद्भूतिमात्मनः । यदि मन्त हि सेवेत यद्यसन्त तपस्विनम् ॥' 'वासो यथा रागवश प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति' इत्यादि स्मारितम् ॥ ५ ॥ मित्रे भवति वैमुख्यं मैत्री दोषाकरेण च । अपि तीर्थप्रसूतानां कैरवाणा रजोभृताम् ॥ ६ ॥ मित्र इति ॥ तीर्थप्रस्ताना योग्यादुत्पन्नानाम् , जलावतारोत्प- नाना च; रजोभृता रजोगुणवता, परागवता च; कैरवाणा शठाना कुमुदाना च; मित्रे सख्यौ सूर्ये च; वैमुख्य भवति दोषाकरेण पापा- त्मना चन्द्रेण च; मैत्री भवति । अतो न सेव्या इति भावः । नन्व- सेव्यत्वे कैरवाणि न निदर्शनमिति चेन्न; रजोभृता मित्रवैमुख्यादिके निदर्शनेन समर्थिते सति तेषामसेव्यत्वसिद्धेः ॥ ६ ॥ अपि निर्मुक्तभोगेन स्वान्तःस्थविषयेक्षया । असद्भावाय जायेत जिह्मगेन सहासिका ।। ७॥ अपीति ॥ निर्मुक्तस्त्यक्तो भोगो येन तेनापि ; निर्मुक्तो मुक्त कञ्चको भोग: शरीर यस्य तेन च तथोक्तेन ; जिह्मगेन कुटिलवृत्तिना च ; सहासिका सहावस्थानम् , धात्वर्थनिर्देशे ण्वुल वक्तव्य इति ण्वुल ; स्वान्त:स्थाः मन:स्थिता अभिलषिता ये विषयाः भोग्यपदार्थाः, स्वान्ते स्वस्यान्ते समीपे, तिष्ठन्तीति तथोक्ताः ; ते च ते विषयास्ते. पामीक्षया दृष्टया; स्वस्य अन्तस्तिष्ठतीत्यन्त:स्थ विष यस्यास्सा सर्पण च;

·असेव्यपद्धतिः । ४३ तथोक्ता तया, विषगर्भया , ईक्षया दृष्टया च, असद्भावाय दुष्टत्वाय, नाशाय; जायेत । अतो विषयभोगलम्पटेन सह वासो न कार्य इति भावः ॥ ७ ॥ . मण्डूकराविणं सर्प गोमुखं च मृगादिनम् । न सुहृत्वेन मन्येत मानयन्तं च वैरिणम् ॥ ८ ॥ मण्डूकेति ।। मण्डक इब रौनीति मण्डूकरावी त, कर्तर्युपमान इति णिनिः, मर्प, सर्पजातिषु तादृशः कश्चित्सर्पोऽस्ति, गोमुग्व तादृशमुखयुक्तम् , मृगादिन व्याघ्रम् , व्याघ्रजातिषु तादृगः कश्चि- दस्ति; त दृष्ट्वा तादृगोऽयमिति न विश्वसेदित्यर्थ: । मानयन्त वैरिण च, सुहृत्त्वेन शोमनहृदयत्वेन मित्रत्वेन च, न मन्येत । 'बदन्ति वर्ध्यावाना धमैक्य दीपक बुधा. इत्युक्तदीपकालकारः || 'न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुन्पन्न मूलान्यपि निकृन्तति इति नीतिविदः ।। ८ ।। घोरास्त्यक्तमिथोवैराः सौकर्यवदुपद्रवे । दण्डेनापि न भज्येरन्पापकुण्डलिमण्डलाः ॥ ९ ॥ घोरा इति । घोराः क्रूराः, पापा कुण्डलिमण्डलाः सर्पसमूहा इव तथोक्ताः; सौकर्य सुकरत्व अम्यास्तीति सौकर्यवान् , सुलभ इति यावत् ; तादृगे उपद्रवे अल्पोपद्रवेऽपीत्यर्थः । सौकर्य सूकर भावः, तदेषामस्तीति तद्वन्तो वराहाः । 'सौकर्य स्यादनायासे सूक- रस्य च कर्मणि' इति विश्वः । तेषामुपद्रवे तत्कर्तृकोपद्रवे, ते हि .

·४४ सुभाषितनीव्यां वल्मीकानि खनन्ति, त्यक्तमिथोवैराः सन्त: सङ्घीभूय पलायमानाः सन्तः दण्डेनापि न भज्येरन् , भग्ना न क्रियेरन् , ' स्यान्मण्डल द्वा- दशराजके च देशे च बिम्बे च कदम्बके च । कुष्ठप्रभेदेऽप्युपसूर्यके च भुजङ्गभेदे शुनि मण्डल: स्यात् ' 'बिम्बोऽस्त्री मण्डल त्रिषु' इति पुलिंगता ॥ अनाकलितमानुष्याः क्षमासंस्पर्शवर्जिताः । प्रतिबुद्धैन सेव्यन्ते पूर्वदेवविरोधिनः ॥ १० ॥ अनाकलितति । अनाकलितमगृहीत, मानुष्य मनुष्यकर्म, येषां ते तथोक्ताः, पिशाचव्यापारवन्त इत्यर्थः; गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि चेति प्यञ् प्रत्ययः । ब्राह्मणादिराकृतिगण इत्युक्तम् । अनाकलितमप्राप्त मानुष्यं मनुष्यभावो मनुष्यत्व येषां ते तथोक्ता इति च । क्षमासस्पर्शन अमागुणसस्पर्शेन च भूतलमस्पर्गेन च वर्जिताः ; पूर्व देवविरोधिनो देवद्वेषिणः पश्चात् ब्राह्मणद्वेपिणश्च ; प्रतिबुद्धैः बुद्धिमद्भिः न सेव्यन्ते नाश्रीयन्ते । पूर्वदेवा राक्षसाः, तद्विरोधिनो देवाः, प्रतिबुद्धर्मोक्षा र्थिभिः, न सेव्यन्ते ; 'ब्रह्माण शितिकण्ठ च याश्चान्या देवताः स्मृताः । प्रतिबुद्धा न सेवन्ते यस्मात् परिमित फलम् ' इत्युक्तेः ।। यथा मोक्षकामैरन्यदेवता न सेव्यन्ते, दूर परिहियन्ते, एव बुद्धिमद्भिः दुर्जना न प्राप्या इत्यर्थः ॥ १० ॥ , - परिवीणाचारस्य श्रुतमपि विदुषाऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वहेतुत्वा- दधिकानर्थ सपादयतीति सदृष्टान्तमाह- - ·असेव्यपद्धतिः । अमित्रे विश्वासः श्वपचकरके सोमिकरसः कपाले गङ्गाम्भः खलपरिषदङ्के सुजनता । परिक्षीणाचारे श्रुतमनुपनीते च निगमः स्वतःसिद्धां शुद्धिं त्यजति विपरीतं च फलति ॥११॥ अमित्र इति । श्वपचाना चण्डालाना, करक पात्रविदोषः, तस्मिन् , सौमिकरसः देवतासमर्पितावशिष्टः सोमरमः, जनाना समूहो जनता, शोभना चासौ जनता च सुजनता, ग्रामजनबन्धुभ्यस्त लिति समूहार्थे तल्प्रत्ययः । स्पष्टमन्यत् ।। ११ ॥ , राजगृह द्रव्यचौर्याद्यारोपणादिभिर्दाइहेतुत्वादसेव्यमित्याह -- तरतु विवित्सयाब्धिमधिरोहतु शेलतटं धमतु च धातुवर्गमधिगच्छतु शस्त्रमुखम् । तदिदमरुन्तुदं यदुत बहवधाय भिया धनमदमेदुरक्षितिभृदङ्कणचङ्क्रमणम् ।। १२ ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेष्टनाथस्य वेदान्ताचार्यख्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां असेव्यपद्धतिः पश्चमी॥

·सुभाषितनीव्यां . ७ . तरत्विति ।। विवित्सया धनलाभेच्छया, विद्ल लाभ इत्यस्मात्सन् । अब्धि तरतु, नावा देशान्तर गच्छतु ; कामचारे लोद , ततोऽनिष्ट नास्तीत्यर्थः, धातुवर्ग अश्मविकारसमूहम् , मुवीकरणाय धमतु च अग्नौ पुटपाकार्थ निक्षिप्य मुखेन वायुफूत्कार करोतु , अधिगच्छतु शस्त्रमुग्वम् , तदपि शक्यमेवेति भावः, धनलानाय खड्गप्रहारादिसह- नात् । भिया भयेन, कुत्र को वापराध: स्यादिति भयेन बहु यथा भवति तथा अवधाय अप्रमादेन स्थित्वा 'प्रमादोऽनवधानता' इत्य- मरः । धनमदेन मेदुराणा भितिभृता, अङ्गणे चडक्रमण गृहे परि- भ्रमणमित्यर्थः । यदुत तढिटमरुन्तुद दुःग्यावहम् । उत्तेति निन्दा- द्योतकम् , स्तब्धोऽस्युतेतिवत् ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुत सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्याया रत्नपेटिकाख्याया असेव्यपद्धतिः पञ्चमी ॥

·THIERPF • RY SASTRA ."E R.HD BHADRAS.4 महापुरुषपद्धतिः॥ एवमजानमूलदोपविषयपद्धतीः प्रणीय अनन्तर जानमूलगुण विपयपद्धतयः प्रणीताः। तत्र मकलगुणानामाश्रयत्वान्महापुरुषस्त्र महापुरुषपद्धति: प्रथममुना- - . . सतामेव खपुष्पत्वं येषां यत्सदसत्वयोः । न जातु तस्य तत्ताभ्यामिति तेषां स विश्वदृक् ॥ १ ॥ सतामिति ॥ यत्सदसत्त्वयोः यस्य महापुरुषस्य सदमत्त्वयोः, येपा सतामेव, ग्वपुग्पत्व अप्रसिद्धत्वम् , सर्वज्ञस्य सत्त्वे इतरजना- नामप्रसिद्धत्वम् , तदसत्त्वेऽपि मतामेव ग्व पुष्पत्व शून्यत्वम । मन्मा गप्रकाशकस्य महाजनस्याभावे सत्पुरुपदौलभ्यमित्यर्थः । जानु कदा चिदपि तस्य महापुरुषस्य तत्ताभ्या तपा मता ताभ्या सत्यासत्त्वा भ्याम् , न खपुष्पत्व नास्तीत्यर्थः । सता सत्त्वे सर्वज्ञस्याप्रमिद्धत्व नास्ति, असत्त्वे च शून्यत्व नास्तीति एव तेषा सता मध्ये, म विश्व- दृक् सर्वज्ञः । अत्र निदर्शनम् - विश्वदृक जगच्चक्षुः सूर्य: 'कमसाक्षी- जगच्चक्षुः' इत्युक्तेः । यत्मदसत्त्वयोः यस्य सूर्यस्य सदसत्त्वयोः. नक्षत्राणामेव खपुष्पत्व सत्त्वे व शून्य पुष्प विकासो येषा तत्त्वम् , दिवा नक्षत्रसत्त्वेऽप्यस्फुरणात् । 'खमिन्द्रिये मुखे स्वर्ग शून्ये बिन्दौ विहायसि । 'पुष्प विकासे कुसुमे बीणा रजमि च स्मृतम् इति . . मता ·४८ सुभाषितनीव्यां , . . विश्वः ॥ असत्त्वे खे आकाशे पुष्पवत् स्थितत्व रात्रौ तथाभानात् , जानु कदापि तस्य सूर्यस्य तत्ताभ्या नक्षत्रसत्त्वासत्त्वाभ्यां, खपुष्पत्व नास्तीति, तेषा नक्षत्राणा मध्ये, स विश्वटक जगच्चक्षुः । प्रकृताप्र- कृत श्लेष:, तेनोपमालङ्कारो व्यज्यते ॥ १ ॥ महाजन: सता नियमनेन शिष्टाना ब्राह्मणादीना स्वमूत्रानुगुण्येन प्रवृत्ति निवृत्ति च न भिनत्तीत्याह- सन्नियोगेन शिष्टानां वर्णादीनां स्वमूत्रतः । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न भिन्द्यात्साधुशब्दवत् ॥ २ ॥ सनियोगेनेति ॥ स्वसूत्रत: आपस्तम्बादिसूत्रानुसारेण, व्या- करणसूत्रानुसारेण च, शिष्टाना सत्पुरुषाज्ञया शिक्षितानाम् , सहविहि- ताना च, वर्णादीना ब्राह्मणादीनाम् , आदिशब्देनाश्रमादीना ग्रहणम् , वनोरचेत्यादिना डीबादिसन्नियोगेन शिष्टाना रेफादिवर्णाना च. साधुशब्दवत् साधुशब्दानामिव, तत्र तस्थेति वतिप्रत्ययः । प्रवृत्ति 'शाखाधीशे शक्तियुक्ते' इति बृहस्पतिमौढ्यादिषु प्रथमोपाकर्मादिषु प्रवृत्ति शुक्रमौढ्यादिषु निवृत्ति ङीबादिना सह रेफादीना प्रवृत्ति तदभावे तदभाव औत्वप्रतिषेधः साकच्कस्य वा वक्तव्यः साधुत्व च इत्यादिषु औत्वाद्यन्ते उत्वनिवृत्तिमित्यादिकं, न भिन्द्यात् महा- पुरुषो न निरन्ध्यात् , अपि तु प्रवर्तयेत् ; अर्हार्थे लिङ् अनाशीरर्थक- त्वेन मार्वधातुकल्वात् भम् । यासुटो ङित्वात् ; 'नसोरलोपः · इत्य- ल्लोप: । नकारमात्रस्य श्रवणम् , सन्नियोगविशिष्टाना सह वा प्रवृत्ति: मह वा निवृत्तिरिति न्यायोऽत्रानुसन्धेयः । उपमालङ्कारः ॥ २ ॥ - ·महापुरुषपद्धतिः । ४९ . , विष्णुभक्तिमानेव महाजन इत्यभिप्रेत्याह-- मुक्तानुगुणवृत्तानां भजतां पावनीं गतिम् । नित्यं विष्णुपदे वृत्तिस्तारकाणां सितात्मनाम् ॥ ३ ॥ मुक्तेति । मुक्तपुरुषानुरूपव्यापारवता, मुक्तामणय इवानुसृतगु णाना वृत्ताना वर्तुलाना च, पावनी पवित्रकारिणीम् , गतिम् उपाय प्रपत्तिम् भजता, वायुसम्बन्धिमार्गमाश्रयताञ्च । 'गतिस्तु गमने मार्गे दशाया बुद्धथुपाययोः' इति विश्वः। सितात्मना परिशुद्धमनसा शुक्ल- रूपाणा च, तारकाणा ससार तारयता नक्षत्राणा च, 'कनीनिकाया नक्षत्रे तारक तारकाऽपि च इति विश्वप्रकाशे नपुसकत्वमुक्तम् । नित्य विष्णुपदे भगवत्पादे आकाशे च, वृत्तिः स्थिति: भवति ॥ ३ ॥ महाजनदर्शन पापनिवर्तकमित्याह- धर्मसेतुनिविष्टानामचलानां गरीयसाम् । दक्षिणोत्तरवृत्तीनां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥ ४ ॥ धर्मेति ॥ धर्मसेतो धर्ममर्यादाया निविष्टानाम् । 'द्वौ समुद्री विततावजूयौँ पर्यावर्तेते जठरेव पादाः। तयोः पश्यन्तो अतियन्त्यन्य- मपश्यन्तः सेतु नातियन्त्यन्यम् ' इत्युक्तरामसेतौ निविष्टानां च; अच- लानां स्थिरचित्तानाम् , दक्षिणाः समर्थाः उत्तरा उत्कृष्टा वृत्तिः वर्तन येषां ते तथोक्ताः तेषाम् , गरीयसां महात्मनाम् । अचलपक्षे उत्तर- दिग्भागमुपक्रम्य दक्षिणाभिमुखं स्थितानां गरीयसां अचलाना गन्ध- मादनप्रभृतिमहापर्वतानां दृष्टिः पापनिवर्तिनी ॥४॥ 4 ·सुभाषितनीव्यां . महात्मनां सम्पत्तिः सार्थकत्वादलकार इत्याह-- अनङ्गीकृतकामानामनुमानाहवर्मणाम् । धृतनिर्मलतीर्थानां भूतिलेपो विभूषणम् ॥ ५॥ अनङ्गीकृतेति ॥ अनङ्गीकृतः अस्वीकृतः कामो विषयाभि- लाषो यैः तेषां शरीररहितीकृतमन्मथाना च, अनुमानार्हवर्मणां अनु- मानशब्देन व्याप्तिमूलकत्वात्तर्क उच्यते, सत्तर्कानुगृहीतप्रत्यक्षानु- मानागमानामित्यर्थः । अन्यत्र नाह अनर्ह, नर्थस्य नशब्दस्य सुप्सुपेति समासः । उमाया नार्ह उमानार्ह तन्न भवतीत्यनुमानार्हम् , उमायोग्यमित्यर्थः; वर्म देहः येषां ते तथोक्ताः तेषाम् , 'वर्म देहप्र- माणयोः' इत्यमरः । धृत निर्मल तीर्थ शास्त्र गङ्गा च यैः तेषां तथो. क्तानाम् , 'तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु' इत्यमरः। भूति- लेपःसपत्सम्बन्धः भस्मलेपश्च विभूषणम् । रुद्रसाम्यमुक्तम् ॥ ५ ॥ 'जानाति विश्वासयितु मनुष्यान् विज्ञातदोषेषु ददाति दण्डम् । जानाति “मात्रां च तथा क्षमाञ्च त तादृश श्रीर्जुषते समग्रा ।। इत्युक्तरीत्या महाजनस्यैव न्यायानुवर्तिनः सौख्यं भवतीत्याह- अनन्तख्यातिसंपन्नः शुद्धसत्त्वः सधीबलः । धत्ते बहुमुखं भोगं श्रुतिदृष्टिस्थिराशयः ॥ ६ ॥ अनन्तख्यातीति । अपरिमितकीर्तिसंपन्नः, अनन्त इति नाम- सपन्नश्च; शुद्धसत्त्वः रजस्तमोऽनभिभूतसत्त्वगुणः, * मात्र विषयाणामनित्यत्वम् । - अधिकबलश्र, ·महापुरुषपद्धतिः । ५१ मधीबल: बुद्धिबलयुक्तः, श्रुतिदृष्टिः भगवान् तस्मिन् स्थिरचित्तः, यद्वा श्रुतिदृष्टिरिति व्यस्त पदम् 'श्रुतिस्मृती तु विप्राणा चक्षुषी द्वे विनिर्मिते' इत्युक्तरीत्या वेदार्थदर्शी। अन्यत्र चक्षुश्श्रवाः बहु- मुग्व भोग सुख सहस्रमुख शरीरं च धत्ते । 'भोगः सुग्वे स्यादि- भृतावहेश्च फणकाययोः' इत्यमरः । अत्र शेषसाम्यम् ॥ ६ ॥ महाजन एव सता सेव्य इत्याह- अहार्यः सर्वमध्यस्थः काश्चनद्युतिमुद्वहन् । सत्पदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति महोबतः ॥ ७ ॥ अहार्य इति । अहार्यः कुदृग्भिः प्रतारयितुमशक्यः, पर्वतश्च, 'अहार्यधरपर्वताः' इत्यमरः । सर्वमध्यस्थ: अपक्षपाती सर्वभूमण्डल- मध्यवर्ती च । काचन अनिर्वाच्या द्युति तेजः उद्वहन् , सुवर्ण- मयश्च, महोन्नतः सर्वोत्कृष्टः अत्युन्नतश्च, सतां सत्पुरुषाणां नक्ष- त्राणां च, प्रदक्षिणयोग्यत्वमुपयाति । अत्र मेरुपर्वतसाम्यम् ॥ ७ ॥ महात्मानो देवैरपि शिरसा प्रणम्यन्त इत्याह-- पुण्यगन्धाः सुमनसः प्रबुद्धाः समयागमे । शिरसा परिगृह्यन्ते सादरं त्रिदशैरपि ॥ ८ ॥ पुण्यगन्धा इति ॥ समयागमे सिद्धान्तशास्त्रे वसन्तादिकाले च, प्रबुद्धा: ज्ञानवन्तो विकसिताच, पुण्यगन्धाः पुण्यसबन्धवन्तः मनोहरपरिमळाश्च 'गन्धो गन्धक आमोदे लेशे सबन्धगर्वयोः' इति विश्वः । 'यथा वृक्षस्य सपुष्पितस्य दूराद्गन्धो वात्येव पुण्यस्य ·सुभाषितनीव्यां कर्मणो दूराद्गन्धो वाति' इति श्रुतिः स्मारिता । सुमनसः ज्ञानिनः पुष्पाणि च 'सुमनाः पुष्पमालत्योः स्त्री देवबुधयोः पुमान्' इत्यु- भयत्रापि, त्रिदशैःदेवैरपि सादर शिरसा परिगृह्यन्ते 'सर्वेऽस्मै देवा बलिमावहन्ति ' इति श्रुतेः । अत्र पुष्पसाम्यम् ॥ 'यश्चात्मनापत्रपते भृश नरः सर्वस्य लोकस्य गुरुर्भवत्युत । अन- न्ततेजा: सुमनाः समाहितः स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥' इत्युक्तम- हापुरुषे तदनुग्रहण मन्दानामपि मैत्री भवतीत्याह अनुकर्तुमपकोतुमतिवर्तितुमीक्षितम् । अशक्ये तेजसां पत्यो मित्रतानुमतिक्षमा ॥ ९॥ अनुकर्तुमिति ।। अनुकतु सदृशीभवितुम् , अपह्नोतु किमस्य माहात्म्यमिति निषेद्धम् , सूर्य इति कश्चित्तेजस्वी अस्ति वेति निषे- छ च, अतिवर्तितु निराकर्तुम् अतिलङ्गितु च; केनापि सूर्यस्य पश्चा- द्भागादृष्टेरिति भावः । ईक्षितु क्षुद्राणां दर्शन कर्तु तेजसो दृष्टिप्रति- घातकत्वादवलोकितु च, अशक्ये तेजसां पत्यौ तेजस्विनि पुरुषे सूर्य च, मित्रता सुहृत्त्व सूर्यत्व च, अनुमतेः अनुज्ञायाः क्षमा अभ्युपगम- योग्या, अनुमतिः पूर्णिमाभेदः, 'कलाहीने सानुमतिः.' इत्युक्तेः । तस्याः क्षमा सूर्यकिरणानामेव चन्द्रकलापूर्तिहेतुत्वात् , 'यमादित्या अ- शुमाप्याययन्ति इति श्रुतेः 'यत्रामुष्य सुधीभवन्ति किरणाः' इत्यादि- प्रसिद्धेश्च । अत्र यादवः- 'तासा शतानि चत्वारि रश्मीनां वृष्टिसर्जने। शतत्रय हिमोत्सर्गे तावद्धर्मस्य सर्जने। आनन्दनाश्च मेध्याश्व नूतनाः - ·महापुरुषपद्धतिः । ५३ . सर्याणा मुखमारुतः, पूतना इति । शत शत वृष्टिवहास्ताः सर्वा अमृताः स्त्रियः ।। इति ॥ ९॥ क्षुद्रा एव क्षुद्राणा धर्षणीया न महान्त इत्याह--- अहितुण्डिकदृष्टीनामशेषा भोगिनः पदम् । न संवर्ताग्निसारथ्ये स्थाता यन्मुखमारुतः ॥ १० ॥ अहीति ॥ अहितुण्डिकदृष्टीना व्यालग्राहिदृष्टीनाम् , मन्त्रौषधा- दिव्यापाराणामित्यर्थः, 'व्यालग्राह्यहितुण्डिकः' इत्यमरः । अशेषाः गेपभिन्नाः भोगिनः सर्पाः, पद विषयः , यन्मुखमारुतः येषां सवाग्निसारथ्ये प्रलयकालामिसहायभावे न स्थाता, ठागतिनिवृत्तावित्यस्माल्लुट् । शेषमुखमारुतस्तु प्रलयका- लाने: सहायीभूय जगत् नाशयति, तादृश शेष कः परिभवेदिति भावः।। अयोग्यघटनस्वभावोऽपि विधिः क्वचिद्योग्यघटनेन श्लाघनी- योऽपि भवतीत्याह---- गरुत्मति सुपक्षतां गिरिधुरंधरे धीरता- मुदन्वति गभीरताममृतदीधितौ सौम्यताम् । विवस्वति च दीप्ततां विधिरुपादधानश्चिरा- दनर्घगुणचित्रितं किमपि चित्रमासूत्रयत् ॥ ११॥ गरुत्मतीति | गिरिधुरधरे गिरिश्रेष्ठे । विधिः, अनर्घगुणः सुपक्ष- त्वादिगुणैः, चित्रित आश्चर्यविषयीकृतम् , किमपि चिन्न सजनाख्याले- ख्यम् , आसूत्रयत् घटितवान् । एकैक सद्गुणमन्यत्र विधायाभ्यसित्वा .

·सुभाषितनीव्यां सजनाख्य चित्र निर्मितवानित्यर्थः । चित्रमिति निगीर्याध्यवसायलक्ष- णातिशयोक्तेः श्लेषमूलाभेदाध्यवसायलक्षणातिशयोक्तेरङ्गमिति तयोः सङ्करः। अप्रस्तुतविधिस्तुत्या सजनस्तुतिर्गम्यत इति व्याजस्तुत्यलङ्का- रः, तदङ्ग 'गरुत्मति सुपक्षतां' इत्यादिषु समालङ्कार इति सङ्करश्चेति तयोः सङ्करयोरपि सङ्करः ॥ ११ ॥ सजनेषु दारिद्यमस्ति चेत् तेषा कि न्यून ? ' तदभाग्यं धनस्यैव यन्नाश्रयति सजनम्' इति धनस्यैव वैयर्थ्यम् । ते तु, अतिचञ्चलाः सपदः, शान्तिसुखामृतनदीलीना: सन्तो न श्लाघन्त इत्याह- प्रशस्ति विन्दन्ति प्रशमसुखदिव्यामृतसरि- पलीना धन्यानां परिषदि न संपत्तिसरितः । अमित्रोपक्षेपक्षणविगलदात्पीयपृतना- दृढामर्दवस्यमिडभटजडाजवभृतः ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेष्टनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीभ्यां महापुरुषपद्धतिः षष्ठी॥ प्रशस्तिमिति ॥ 'शरीरपतनावधिप्रभुनिषेवणापादनादबिन्धनध- नञ्जयप्रशमद धन दन्धनम् । धनञ्जयविवर्धनं धनमुदूदगोवर्धन ·31702 महापुरुषपद्धतिः । सुसाधनमबाधन सुमनसां समाराधनम् ।।' इत्युक्तधनं लब्धारो धन्याः, धनगण लब्धा इति यत्प्रत्ययः, तेषां परिषदि सपत्तिसरितः प्रशस्ति श्लाघन न विन्दन्तीत्यन्वयः । सम्पत्तिसरितः कीदृश्यः; अमित्रेत्यादि- अमित्रोपक्षेपणे शत्रुनिरसनोद्योगक्षण एव विगलन्त्या आत्मीयपृ- तनायाः स्वयूध्यसेनाजनस्य दृढो य आमदः प्रबलसामन्तात् स- क्षोभः तस्मात् त्रस्यन्तः शत्रव एवागता इति भ्रमेण बिभ्यतो ये द्रमिडभटाः तेषां पलायमानानां जङ्घाना यादृशो जवस्तादृशजवभृतः, द्रमिडभटा ह्यतिभरिवः पलायने महावेगवन्तः तद्वदतिशीघ्रगामिन्यः, सम्पदोऽतिचञ्चला इत्यर्थः । पुनश्च कीदृश्यः, प्रशमसुखमेव दिव्या- मृतसरित् तत्र प्रलीनाः । यथा महाप्रवाहवत्यां नद्यां क्षुद्रनद्यो लीना भवन्ति तद्वत्तदीयप्रशमसुखसरिद्भिस्तिरोहिता इत्यर्थः ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेकटाचार्यसोमसुत सुतम श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी. व्याख्याया रबपेटिकाख्याया महापुरुषपद्धतिः षष्ठी॥

·समचित्तपद्धतिः॥ अथ समचित्तत्व महाजनस्य धर्म इति समचित्तपद्धतिरारभ्यते-- पुंसः कस्य चिदास्थाने द्विजेन्द्रः मूरिसेविते । गुणवत्पक्षपातेऽपि मध्ये तिष्ठति मानभृत् ॥ १ ॥ पुंस इति ॥ सूरिसेविते कस्य चित्पुसो महाप्रभोरास्थाने, गुणवत्सु पक्षपाते सत्यपि व्यवहारवेलायां, मानभृत् प्रमाणान्यनुसरन् , मध्ये तिष्ठति वादिप्रतिवादिनोर्मध्यस्थो भवति, पक्षपात्यपि मध्यस्थ इति विरोधाभासः । अत्र निदर्शनम् -- कस्यचित्पुसो रङ्गनायकस्य नित्यसूरिसेविते आस्थाने, द्विजेन्द्रो गरुत्मान् गुणवत्पक्षपातेऽपि आवृत्तिमत्पक्षप्रसरणे सत्यपि मानभृत् पूजा बिभ्रत् मध्ये तिष्ठति रङ्गमण्टपमध्ये तिष्ठति । 'गुणस्त्वावृत्तिशब्दादिवेन्द्रियामुख्यतन्तुषु इति रत्नमाला ॥१॥ महाजनाःसर्वत्र समबुद्धय एव, तेषु केषाचिदादरः केषांचिदना दरश्च तत्तत्पुरुषस्वभावाद्भवतीत्याह- चकोरानादरं देवश्चक्रवाकस्य चादरम् । विवस्वान् नाभिसंधत्ते विश्वमेतत्प्रकाशयन् ॥ २ ॥ चकोरोत ॥ देवः प्रकाशमानः, विवस्वान् सूर्यः, एतद्विश्व जगत् , .

·समचित्तपद्धतिः । . . . प्रकाशयन् , चकोरानादर नाभिसन्धत्ते, स्वप्रकाशनेन चन्द्रे निस्तेज. स्के सति चकोराणा चन्द्रिका मास्त्विति सूर्यस्याभिसन्धिर्नास्ति, नथा चक्रवाकस्यादर च नाभिसन्धत्ते, स्वप्रकाशनेन चक्रवाकस्य स्त्रिया सभोगो भवतु इति अभिसन्धिर्नास्ति इत्यर्थः । विश्वप्रकाशनमेव तस्य कार्य, तत्तददृष्टानुगुण्येन आनुकल्यानानुकूल्ये इति भावः ।। क्षुद्राणा देगकालवशेन वैषम्ये सत्यपि महतां कदापि न वैष- म्यमित्याह-- देशकालविशेषेण विषमत्वं समत्ववत् । निशादिवसयोदृष्टमहोरात्रस्य न कचित् ॥ ३ ॥ देशकालेति ॥ निशादिवसयोः देशकालविशेषेण समत्ववत् विषम- त्व च दृष्टम् । निशादिवसयोः कदाचित् प्रत्येक त्रिंशद्धटिकात्मकत्ववत् देशविशेषेण लड्कोदयादिषु उदयास्तमययोर्वैषम्य भवति । कालविशे पेण, निशायास्त्रयस्त्रिशद्धटिकात्मकत्वम् , दिवसस्य सप्तविंशतिघटिका त्मकत्वम्, तथा दिवसस्य त्रयस्त्रिंशद्धटिकात्मकत्व निशायाः सप्तविश- तिघटिकात्मकत्वमित्यादि भवतीत्यर्थः । अहो रात्रेश्च समाहारः अहोरात्रः, 'अहस्सर्वैकदेशसख्यातपुण्याच्च रात्रेः' इति समासान्तोऽ- 'रात्राहाहाः पुसि' इति पुल्लिगत्वम् , 'रूपरात्रिरथन्तरेषु मत्व वाच्यम्, इति एकदेशविकृतस्यानन्यत्वाद्रात्रशब्देऽपि रुत्वम् । अहोगत्रिसमुदायस्य क्वचिदपि, कदाचिदपीत्यध्याहार्यम् । वैषम्य न दृष्टम् । सर्वत्र सर्वदा षष्टिघटिकात्मकत्वमेवेति भावः । अनाहोरात्री निदर्शनम् । अप्रस्तुतप्रशसालङ्कारः ॥ ३ ॥ .

·सुभाषेतनाव्या नित्यसन्तुष्टानां महात्मनां पदार्थसत्त्वे तदभावे चैकरूपचित्ततैव, न विकारित्वमित्याह- प्रतिगृह्णति जीमूते प्रत्यर्पयति वा स्वयम् । अपूरणमपांपत्युः पूरणं च न लक्ष्यते ॥ ४ ॥ प्रतीति ॥ जीमूते मेघे प्रतिगृह्णति समुद्रोदक पिबति सति, प्रत्यर्पयति वर्षति सति वेत्यर्थः । 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवा- स्तमेति च । उत्पत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥' इत्याहुः ।। 'छेदेऽपि चन्दनतरुः सुरभयति मुख कुठारस्य । इति न्यायेन महात्मानः सर्वत्र समस्वभावा इत्याह- छिद्रं जनयतां नीचैरच्छिद्रं बिभ्रतामपि । त्रासहीनाः सुमणयः स्वभावादुपकुर्वते ।। ५ ।। छिद्रमिति ।। नीचैः अधोभागे छिद्र रन्ध्र, नीचैः निकृष्टपुरुषैः अन्त:कलह च, अछिद्र हीरमण्यादिकमिति भावः । त्रासो नाम मणिदोषः । तदुक्त बाहलेन 'रागस्त्रासश्च बिन्दुश्च रेखा च जलग- र्भता। सर्वरत्नेष्वमी पञ्च दोषाः साधारणा मताः ।' इति । अन्यत्र तद्रहिताः सुमणयः स्वभावादुपकुर्वते ; 'अथवा भवतः प्रव. तना न कथ पिष्ठमिय पिनष्ठि नः । स्वत एव सतां परार्थता ग्रह णानां हि यथा यथार्थता ।' इति श्रीहर्षः ॥ ५ ॥ भय, समचित्तस्वभाव सर्वेऽपि प्रणमन्तीत्याह- ·समचित्तपद्धतिः । ५९ अनुज्झितमुहृद्भावः सुहृदां दुहृदामपि । सम इत्येव भान्योऽपि नम इत्यभिभाष्यते ॥ ६ ॥ अनुज्झितेति ॥ स्पष्टम् । सम इति वक्तव्ये नम इत्युच्यत इति चित्रमिति भावः ॥ ६ ॥ 'दुजर्नः सुजन द्वेष्टि ' इति दुष्टैः पीड्यमानोऽपि न विकार गच्छंतीत्याह- मरुद्भिः पीड्यमानोऽपि संत्यक्तोऽपि दिवानिशम् । विषयस्नेहरहितो रत्नदीपः प्रकाशते ।। ७ ।। मरुद्भिरिति ॥ विषयस्नेहरहितः पात्रतैलरहितः विषयाभिला- परहितश्च , विषयाभिलाषिणः खलु तदभावे मनोविकारः । रत्नदीपः प्रकागते । प्राप्त विबुधो यथा प्रकृत्यास्ते 'न विकार व्रजति महांश्चा- तुर्मास्येष्विवाज्यपशुशब्दः।। इति नयमालिकायां मामकः श्लोकः ।। जनयत्यनले दाहं शमयत्यपि तोयदे। अभिनेः स्थीयते पुण्यैराश्रमारण्यपादपैः ॥ ८ ॥ जनयतीति ॥ अभिन्नैः एकरूपैः; स्थीयते स्थितम् , भावे लट् ।। लाभः श्रीमत्तर किंचिदन्यत्पथ्यतर मतम् । प्रभविष्णोर्यथा नात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ।। क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान् धर्मकारणात्' इति महात्मानः क्षमयैव सर्व जयन्तीत्याह- - ·सुभाषितनीव्यां अहार्येण कदाप्यन्यैरसंहार्येण केनचित् । नितिक्षाकवचेनैव सर्व जयति संवृतः ॥९॥ अहार्येणेति ॥ तितिक्षाकवचेन सवृत: आच्छादितः जयति सर्व- मतिशेत इत्यर्थः । 'हन्ति नित्य क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् इति क्रोधनिवृत्तौ न कश्चिदपि वैरीति सर्वे स्वाधीना एवेति जय इति भावः । लौहकवचापेक्षया तितिक्षाकवचस्य व्यतिरेकः तत्सहकृ- तश्च परिणामालङ्कारः, स्वरूपेण सर्वजयासाधनत्वादारोप्यमाणस्य कव- चस्य तितिक्षात्मना उपयोगात् , 'परिणाम: क्रियार्थश्चेद्विषयी विषयात्मना' इति तल्लक्षणात् ॥ ९ ॥ भगवदेकान्ती भगवद्वयतिरेकेण किमपि नापेक्षते, अतः स एव समचित्त इत्याह- . अमृतस्यन्दिनं कश्चित्कृष्णमेघं द्विजः स्मरन् । उदन्यया न वशन्तमुदन्वन्तं च वीक्षते ॥ १० ॥ अमृतेति ॥ कश्चित् द्विजः चातकः, अमृतस्यन्दिन उदकव- र्षिण नीलमेघ स्मरन् , उदन्यया पिपासया, 'उदन्या तु पिपासा तृट् तर्षः' इत्यमरः । वेशन्त अल्पसरः, उदन्वन्त समुद्र च न वीक्षसे मोक्षप्रद कृष्ण लभीकृत्य पुरुषार्थेप्सया ब्रह्मरुद्रादीन् लौकिका- द्रानपि कश्चिद्भाग्यवान् न वीमत इत्यर्थः ॥ १० ॥ समचित्तस्य दुर्जनसृष्टिरप्युपकारायैवेति मतिरित्यभिप्रेत्याह- ·समचित्तपद्धतिः । ६१ विदधातु धाम तमसा कृतेन किं यदि वा न वेत्ति न विधिन वा वयम् । प्रथमोपकारि चरमं यतस्ततः प्रतियोगीनो भवति तस्य सार्थता ॥ ११ ॥ . . विदधात्विति ।। विधिः, धाम तेजः, विदधातु सृजतु, आलोकस्य चाक्षुपप्रत्यक्षादिहेतुत्वेन लोकोपकारत्वादिति भावः। कृतेन तमसा कि तमःसृष्टया कि प्रयोजनम्, लोकप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । एव चोद्ये उत्तरमाह----यदिवेति । पक्षान्तरे विधिर्न वेत्तीति न तत्प्रयोजन न जानातीति न, जानात्येव, न वा वय, वय वा न विद्म इति नेत्य- नुषङ्गः, यतः कारणात् चरम तम: प्रथमोपकारि आलोकस्योपकारक, तमःसृष्टयभावे आलोकापेक्षाविरहात् , ततः कारणात् तस्यालोकस्य प्रतियोगिनः तमसः सार्थता भवति, तमसोऽभावे आलोकप्रयोजन न ज्ञायेत, अतः तमः सृष्टवानिति भावः । 'हस्त इव भूतिमलिनो यथा यथा लङ्घयति खलः सुजनम् । दर्पणमिव त कुरुते तथा तथा निर्मलच्छायम् ।' 'साधुपापविशुद्धयर्थ दुर्जनः परिकल्पितः । ग्रामवीधीविशुद्धयर्थ सूकरः परिकल्पित: ' इत्यादि दृष्टव्यम् ॥११॥ सर्वसमः पुरुषः सर्वेषा हृदयगम इत्याह-- विषयेष्वपि दोषगन्धहीनः प्रलयेऽपि स्थितिमक्षयां दधानः ।

·६२ सुभाषितनीव्यां विषमेष्वपि भावयन्समत्वं पुरुषः कोऽपि हृदि स्थितः प्रजानाम् ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां समचित्तपद्धतिः सप्तमी॥ विषयेष्विति ॥ विषयाभिलाषरहिततया तत्प्रयुक्तरागद्वेषादिदोष- लेशहीनः, नानाविधस्थानस्थितत्वेऽपि हेयप्रतिभटतया तत्प्रयुक्तापुरु- षार्थादिरहितश्च, प्रलयेऽपि सङ्कटदशायामपि धैर्येणाक्षया स्थिति दधानः, ‘एको ह वै नारायण आसीत् ' इत्युक्तरीत्या प्रलयेऽपि स्थिति दधानश्च, विषमेषु विरुद्धेष्वपि समत्व भावयन् उपेक्षाबुद्धि कुर्वन् 'समोऽह सर्वभूतेषु' इति समदृष्टि कुर्वश्च ; यद्वा विषमेषु सत्त्वरजस्तमस्स्वपि समत्व प्रलयावस्थां भावयन् पुरुषः प्रजाना हृदि स्थितः समीचीन इति मनस्यनुसहितः, अन्तर्यामिरूपेण स्थितश्च । अत्र परमपुरुषसाम्यम् ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेस्टाचार्यसोमसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाख्यायां समचित्तपद्धतिः सप्तमी॥ 3B ·सदाश्रितपद्धतिः। सुवृत्तस्यावदातस्य कलापूर्णस्य सत्पतेः क्षणलेशग्रहेऽपि स्यादतीर्थस्यापि तीर्थता ॥ १ ॥ सुवृत्तस्येति ॥ सुवृत्तस्य सदाचारस्य, अवदातस्य रागादिदोष. हीनस्य, सत्पतेः सत्पुरुषश्रेष्ठस्य, चन्द्रस्य च ; क्षणलेशेऽल्पकाले ग्रहेऽपि स्वीकारेऽपि उपरागेऽपि च, अतीर्थस्य अयोग्यस्यापि तीर्थता योग्यता भवति । महदाश्रयणादयोग्योऽपि योग्यो भवती- त्यर्थः । सर्व गङ्गासम तोयमिति जलमात्रस्य पुण्यतीर्थत्व भवतीति च, 'निपानागमयोस्तीर्थमृषिजुष्टजले गुरौ' इत्यमरः । 'पशुमनुष्यः पक्षी वा ये च वैष्णवसश्रयाः । तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विष्णोः परम पदम्' इत्यादिकमनुसधेयम् ॥ १ ॥ । सदाचार्य समाश्रितस्य ज्ञानप्राप्त्या न रागादिदोषसभव इत्याह- प्रतिपत्पातितः प्रागप्यापदा सत्पदाश्रितः । राजा तदितरो वापि नोपरागेण गृह्यते ॥२॥ प्रतिपदिति ।। प्राक् ज्ञानलाभात् प्राक् , आपदा तापत्रयदुःग्वेनो- पलक्षितोऽपि इति शेषः । सत्पदाश्रितः प्रतिपत्प्राप्तितः जानप्राप्तितः प्रतिपत् ज्ञप्तिचेतनाः' इत्यमरः; राजा तदितरो वापि, उपहतो राग -

·सुभाषितनीभ्यां
.
..
--
.
उपरागः प्रादिसमासः, तेन न गृह्यते न पीड्यते । अत्र चन्द्रः सूर्यश्च
निदर्शनम् । तत्र पक्षे प्राक प्रतिपत्प्राप्तितः प्राक् , आपदा पर्वणि
राहुकेतुग्रहपीडया उपलक्षितोऽपि तदनन्तर राजा चन्द्रः तदितर.
सूर्यः उपरागेण राहुग्रसनेन न गृह्यते । 'उपरागो ग्रहे राहुग्रस्त
त्विन्दौ च पूष्णि च' इत्यमरः ॥ २ ॥
महाजनयोगात्पुरुषः प्रसिद्धो भवतीत्याह--
विषमो गुणभेदेन विकारान् जनयन् क्रमात् ।
समये महता योगादहंकारः प्रतीयते ॥ ३
विषम इति ।। गुणभेदेन सत्त्वरजस्तमोगुणभेदेन विषमः भिन्न-
भिन्नप्रकृतियुक्तः, गुणसाम्यावस्था प्रधानस्य प्रलयः,
वैषम्यावस्था
सृष्टिरिति गुणवैषम्ययुक्तश्च, क्रमात् , महदादिविकाराश्च जनयन
कृर्वन् प्रधानाख्यपदार्थ इत्यर्थः । समये भाग्यपरिपाकसमये सृष्टि-
काले च, अहकारः प्रत्यगात्या, अथातोऽहकारावेश इत्यादिषु जीवे
ऽहकारशब्दप्रयोगात् , अहमिति कारयति उच्चारयतीत्यहकारः । पद
मिथ्याकारयत इत्यादौ कृत्र इत्युच्चारणार्थत्वदर्शनात् अहकार इति
तत्वविशेषश्च सन् , महता महापुरुषेण महत्तत्वेन च योगात् , प्रती-
यते प्रसिद्धो भवति अहकारतत्त्वात्मना ज्ञायते चेत्यर्थः । अत्र प्रधान
निदर्शनम् ॥ ३॥
सत्पुरुषाभिमुख्यात् स्वरूपज्ञानवान् भवतीत्याह---
स्वदृष्टिप्रतिघातेऽपि स्वच्छे कचन शोभनः ।
तत्र छभिमुखः स्वात्मा झडित्येव प्रकाशते ॥ ४ ॥

·सदाश्रितपद्धतिः । . स्वदृष्टीति ॥ स्वदृष्टिप्रतिघातेऽपि स्वस्याज्ञाने सत्यपि स्वचक्षुर- श्मीना प्रसरणप्रतिबन्धेऽपि च, स्वच्छे यत्र वचन परिशुद्धज्ञानादिमति दर्पणे च, शोभनः प्रकाशमानः, तत्र गुरौ दर्पणे च अभिमुखः, स्वात्मा, झडित्येव शीघ्रमेव, प्रकाशते। नायनरश्मय एव दर्पणे प्रति- हतगतयः परावृत्य स्वमुख गृह्णन्तीन्याहुः। 'आभिमुख्यदशामात्रादा- दर्श इव सजनः । शीघ्र रक्तमरक्त वा गृह्णाति स्वप्रसादतः ॥' इति नीतिवेदिनः ॥ ४ ॥ * शिक्षके हरिताकारो मेरौ नीलतनुर्द्विजः । अपूर्ववर्णवद्भाति सत्यनिष्ठे च कौशिकः ।। ५ ।। महदुपदेशप्राप्तं जान अज्ञाननिवृत्ति समृद्धिं च तनोतीत्याह- कलङ्किनि जले कापि सौरं प्रतिफलन्महः । तमोऽपहत्वं तनुते समृद्धिं च दिने दिने ॥ ६ ॥ कलकिनीति ।। कलङ्किनि अङ्कवति अपवादवत्यपि, जले उदके, चन्द्रस्य जलविकारत्वात् जडे च, प्रतिफलत् प्रविशत् , सौर सूर्यसम्बन्धि मूरिसबन्धि च, मह. तेज: ज्ञान च, तमोऽपहत्व अज्ञाननिवृत्ति च दिने दिने, समृद्धि कलावृद्धि ज्ञानवृद्धि च, तनुते । अत्र सूर्यतेजी गुरूपदिष्टज्ञानस्य निदर्शनम् । 'ज्ञानाकरं तत् परिवर्धयन्ति ये शास्त्रसत्सङ्गतितोयसेकैः । ते तु प्रबुद्धात् फलमाप्नुवन्ति मोक्षाभिध ज्ञानतरोर्दुरापम् ।' इत्याद्यनुसन्धेयम् ॥ ६ ॥ *अस्य श्लोकस्य रत्नपेटिकाव्याख्या नोपलभ्यते । . 5 ·सुभाषितनीव्या - " स्वतो बुद्धिरहितस्यान्तच्छिद्रवतः पुरुषार्थव्यापाराः हितकारिपरो पदेगेनैवेत्याह--- स्वतश्चैतन्यहीनस्य विषमच्छिद्रभागिनः । कस्यचित्माज्ञमूलाः स्युः पुरुषार्थप्रवृत्तयः ।। ७ ॥ स्वत इति ॥ चैतन्यहीनस्य अचेतनस्य, विषमस्य गुणवैषम्य- वतः. छिद्रभागिनः, 'सच्छिद्राण्यवयविद्रव्याणि' इति प्रसिद्धेः । कस्यचित् प्रधानस्य पुरुषार्थप्रवृत्तयः जीवार्थदेहेन्द्रियपरिणामादि- व्यापाराः, प्राजमूला: परमात्ममूला: । स्पष्टमन्यत् । अत्र प्रधान निदर्शनम् ॥ ७ ॥ महदाश्रयो महानेव भवतीत्याह- महान्तं पुरुषं प्राप्य कंचित्सत्त्वप्रवर्तकम् । प्रतिबुद्धो जनस्तेन परमं साम्यमश्नुते ।। ८ ।। महान्तमिति ।। प्रतिबुद्धो जनः विवेकी मोक्षकामश्च, 'महान् प्रभुबै पुरुषः सत्त्वस्यैव प्रवर्तकः । 'निरञ्जन: परम साम्यमुपैति ' इति श्रुती अनुसन्धेये । मुक्तपुरुषोऽत्र निदर्शनम् ॥ ८ ॥ कारान्तरेणापि महाजनाश्रयेण तदन्तर्गतत्वमभिप्रेत्याह- मूत्रं रत्नसमावेशाचर्म सत्पदसंश्रयात् । तदभेदेन गृह्येत तृणमप्यस्त्रमन्त्रणात् ।। ९ ।। सूत्रमिति । किमुत पुरुष इति काव्यार्थापत्तिय॑ज्यते, तथा वर्ति- तव्यमिति भावः ॥ ९ ॥ , - ·सदाश्रितपद्धतिः । ६७ आचार्यकटाक्षलभ्यार्थी मद्रेण चतुर्मुग्वेनेन्द्रेण च न लभ्यत इत्याह- एकयैव गुरोर्दृष्टया द्वाभ्यां वापि लभेत यत् । न तत्तिमृभिरष्टाभिः सहस्रेणापि कहिचित् ॥ १० ॥ एकयेति ॥ कर्हि चित् कुत्रचिदपि ॥ १० ॥ परस्परसङ्गत्या परिशुद्धानाह नास्तिोयं त्रिदशसरिता राजनीतिः सुकीर्त्या काव्यालापस्त्रियुगकथया कायवानात्मबुद्ध्या । दारप्रीतिः प्रजननधिया जन्तुहिंसा मखेन प्रज्ञाहीनः परहितविदा संगतः शुद्धिमेति ॥११॥ नद्या इति ॥ अल्पनद्यास्तोय गगया मङ्गत सत् शुद्धिमेतीत्य- न्वयः । राजनीतिः सुकील् सङ्गता चेत् । त्रियुगकथया त्रियुगस्य भग- वतः कथया, त्रीणि युगानि ज्ञानबलादियुग्मानि यरय म नथोक्तः, अन्यथा 'काव्यालापाश्च वर्जयेत् ' इति निषेधात् । अत एवोक्त भगवता बादरायणेन 'असत्कीर्तनकान्तारपरिवर्तनपामुलाम् । वाच गौरिकथालापगङ्गयैव पुनीमहे ॥ इति । कायवान् शरीरी, आत्म- बुद्धया देहादिविलक्षणात्मज्ञानेन परमात्मजानेन च, 'क्षेत्रजस्येश्वरना नाद्विशुद्धिः परमा मता इत्युक्तम् । दारेषु प्रीतिः, प्रजननधिया वश प्रतिष्ठा भवतीति बुद्धया सङ्गता चेत् शुद्धिमेतीत्यन्वयः । 'धर्मप्र जामपत्त्यर्थ स्त्रियमद्वहे 'प्रजायै गृहमेधिनाम् ' इति धर्मोपयोगात् । . , •.

·६८ सुभाषितनीव्यां . 'यत्रानुकूल्य दपत्योस्त्रिवर्गस्तत्र वर्धते' इति युक्तम् । जन्तुहिसा मखेन, अन्यथा जन्तुहिसाया निषिद्धत्वात् । प्रज्ञाहीनः स्वत उपायो- नयनानभिज्ञः, परहितविदा आप्तेन सङ्गतः शुद्धिमेति, अनर्था- न्निस्तरति । दीपकालङ्कार. ॥ ११ ॥ महदाश्रयणे महात्मानः परार्थैकप्रवणाः परार्थमकृत्यमपि कृत्वा परार्थ साधयन्तीत्यभिप्रेत्याह- विभुबन्धं प्राप्य व्यतनुत विमुक्तिं व्रजभुवां खतन्त्रोऽसौ धूर्तः स्वयमजनि सूतश्च भजताम् । प्रतिज्ञां स्वामौज्झत्स्वपदतटिनीसूनुसमरे महद्योगात्सायो वहति महिमानं तदधिकम् ॥१२॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां सदाश्रितपद्धतिः अष्ठमी॥ विभुरिति ।। पुरुपः महद्योगात् तदाश्रयणात् तदधिक महि मान वहति, प्राय: निश्चय इत्यन्वयः । अत्र निदर्शयति-उलखले स्वय बन्ध प्राप्य यमलार्जुनवृक्षादीना व्रजभुवा विमुक्ति व्यतनुत । 'बद्ध तथा भावयता मुकुन्दमयत्नविच्छेदिनि कर्मबन्धे । तपस्विनी तत्क्रतुनीतिराद्या सव्रीडमारण्यकथासु तस्थौ' इति न कंवलमर्जुन ·सदाश्रितपद्धतिः । , वृक्षयोरेव, अपि तु सर्वेषामपीति भावः । प्रतिज्ञामिति । 'भक्तया त्वनन्यया शक्यः' इति स्वप्रतिजाम् । 'विष्णुवामपदाङ्गुष्ठनखस्रोतो- विनिःसृते । तद्भक्तिविघ्नरूपा त्व गङ्गे मां मोचयैनसः' इत्युक्तरीत्या गङ्गास्नानादिनापि मुक्ति सम्पाद्य त्यक्तवानिति भावः । विशेषण मामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ १२ ॥ । इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रखापेटिकाख्यायां सदाश्रितपद्धतिः अष्टमी॥ -2/ *

·गतिमत्पद्धतिः॥
.
विक्रमाकान्तभुवने समे पागुण्यशालिनि ।
भजति स्थिरतां लक्ष्मीः कस्मिंश्चित्पुरुषोत्तमे ।। १ ।।
विक्रमेति ॥ विक्रमेण पराक्रमेण पादन्यासेन च, आक्रान्तभुवने
आक्रान्तलोके, समे सर्वजनसमानवृत्तौ, षाड्गुण्यशालिनि सन्धिवि-
ग्रहयानासनद्वैधीभावसमाश्रयाख्यषड्गुणशालिनि, षड्गुणा एव पा
गुण्य,
स्वार्थे
प्यञ् ,
ज्ञानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजःशालिनि कस्मि
श्चित् पुरुषोत्तमे पुरुपधौरेये परमपुरुषे च, लक्ष्मी: सम्पत् देवी च,
'शोभासम्पत्तिपद्मासु लक्ष्मीः श्रीरिति कथ्यते' इति निघण्टुः ।
स्थिरता भजति । पुरुषोत्तमशब्दसमर्थन बहुधा ग्रन्थेषु कृतमिति
नेह तन्यते । 'जानाति विश्वासयितु मनुष्यान् विजातदोपेषु ददाति
दण्डम् । जानाति मात्रां च तथा क्षमा च त तादृश श्रीर्जुषने समग्रा।
मात्रा विषयाणामनित्यत्वम् ‘एकया द्वौ विनिश्चित्य त्रीश्चतुर्विशे
कुरु । पञ्च जित्वा विदित्वा पट सप्त जित्वा सुखीभव ॥' बुद्धया
धर्मार्थों साद्धयौ विनिश्चित्य शत्रुमित्रोदासीनान सामादि चतुर्भि
रुपायैः स्वाधीनान् कुरु, जानेन्द्रियादिपञ्च जित्वा पट् सन्ध्यादीन
स्वाधीननियोज्यान् कृत्वा पानादिसप्तव्यसनानि परिहृत्य सुवी
भवेत्यर्थः ॥ १॥

·नीतिमत्यद्धतिः । 'समवेक्ष्येह धर्माौँ सम्भारान् योऽधिगच्छति । स वै सभृतस- भार: सतत सुग्वमेधते ॥ यः पञ्चाभ्यन्तरान् शत्रूनविजित्य मनो- मयान् । जिगीपति रिपूनन्यान् रिपवोऽभिभवन्ति तम् ॥ अनसूया- जव गौच सन्तोष: प्रियवादिता। दमः सत्यमनायासो न भवन्ति दुरा- त्मनाम् ॥ धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च । धृत- राष्ट्रोल्मुकानीव जातयो भरतर्षभ || महानप्येकजो वृक्षो बलवान् सुप्रतिष्ठितः । प्रसह्य एव वातेन सस्कन्धो मर्दितु क्षणात् ।। अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः। ते हि शीघ्रतमान् वातान् सहन्ते ऽन्योन्यसश्रयात् ॥ ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्य. शुभार्थिना । मुग्वानि मह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ जातयो वर्धनीयास्तैर्य दच्छन्त्यात्मनः शुभम् । कुलवृद्धि च राजेन्द्र तस्मात् साधु समाचर' इत्युक्तरीत्या जात्यनादरणनिमित्तमन्तश्छिद्र कुल नाशयति, तस्मात् नीत्या वर्तितव्यमित्यभिप्रेत्याह . पार्थिवानां पदार्थानां स्वभूत्या चक्रवर्तिनाम् । जनयत्यचिराद्भेदं छिद्रेण महतान्वयः ॥ २ ॥ पार्थिवानामिति ॥ पदाय राज्याय इमे पदार्थास्तेषा स्वभूत्या स्वेश्चर्येण चक्रवर्तिना अखण्डभूमण्डलाधिपतीना पार्थिवाना राज्ञा अन्वयो वशः महता छिद्रेण अन्त:कलहेन भेद जनयति, प्रभुत्व नानामुख करोति । अत्र घटादिनिदर्शन स्वभूत्या स्वीयया स्वोत्पा- दनार्थमपेक्षितया भूत्या भस्मना सह चक्रवर्तिनां कुलालचक्रस्थि- ताना पार्थिवाना पदार्थाना घटादीनामन्वयः सद्भावः, महता छिद्रेण भेद भनत्व जनयति ॥ २ ॥ .

·७२ सुभाषितनीव्यां सम्यक्परिपालने स एव लोकपालो भवतीत्याह- . सदसन्तौ विचिन्वानः समवर्ती शमप्रदः । अपि दण्डधरो नित्यं लोकपालः सदक्षिणः ॥ ३ ॥ सदिति ॥ सदसन्तौ गुणदोषसत्त्वासत्त्वे विचिन्वानः विमृशन् , समवर्ति सर्वसमानवृत्ति, गमप्रदः यथाधिकार क्षमावान् । दण्डध- रोऽपि दक्षिणःसमर्थो, लोकपालः लोकरक्षकः । अत्र निदर्शन यमः स हि धर्माधर्मविचारयिता, समवर्ती शमनः कालदण्डाख्यदण्डधरः, दक्षिणो लोकपालः दक्षिणदिक्पालः । 'अदण्ड्यान् दण्डयन् राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदाप्नोति नरक चाधिगच्छति' इत्यादिस्मृतिरनुसन्धेया ॥ ३ ॥ महावीरो वानरचेष्टाभियुद्ध कुर्वन्नपि अवसरे भातीत्याह- तमिस्राचारिणां योद्धा विजिताक्षो मरुत्मियः । कपिकृत्यैरपि स्थाने भाति बेलातिलडिभिः ॥ ४ ॥ तमिनेति ॥ तमिस्राचारिणां रोद्धा तामसाचारवतां नियन्ता, रात्रिश्चराणां हिंसकश्च, विजिताक्षः जितेन्द्रियः जिताक्षकुमारश्च, मरुतां देवानां प्रियः वायुप्रियश्च, वेलातिलञ्चिभिः मर्यादातीतैः अ- ब्धिवृद्धिमतिक्रम्य कृतैश्च, 'वेलाब्धितीराभिवृद्धयोः' इति रत्रमाला। कपिकृत्यैरपि स्थाने युक्तसमये भाति । हनुमानत्र निदर्शनम् । अतो यथाकथंचित्पराक्रम कुर्यादिति भावः । 'निजानन्तरतः शत्रून् पञ्च पञ्चप्रयोजनान् । यो मोहान्न निगृह्णाति तमापनसते नरम् । . - ·नीतिमत्पद्धतिः । ७३ 'वश्येन्द्रिय जितात्मान धृतदण्ड विकारिषु । परीक्ष्यकारिण वीरमत्यन्त श्रीनिषेवते। 'दान होम दैवत मङ्गलानि प्रायश्चित्त विविधान् लोक- वादान् । एतानि यः कुरुते नैत्यिकानि तस्योत्थान देवता राधयन्ति' इत्यादीनि द्रष्टव्यानि ॥ ४ ॥ ..... 'प्रसादो निष्फलो यस्य कोधो यस्य निरर्थकः । न त भर्तारमि- च्छन्ति षण्ड पतिमिव स्त्रियः। 'अपनीत सुनीतेन योऽर्थ प्रत्यानि- नीषते । मतिमास्थाय मुदृढां तदकापुरुषव्रतम् ॥ आयत्या प्रतिका- रजः तथाद्य दृढनिश्चयः । अतीतकार्यशेषजो नरोऽर्थेन प्रहीयते' इति राजनीतिमनुवर्तमानो न शत्रुभिर्जायत इत्याह - अङ्गयुक्तः कृतास्त्रश्च कुर्वन्सम्यक्पुरोविधिम् । विजानन्सिद्धसाध्यादीन्वैरिणोऽस्त्रैर्न पीड्यत ।। ५ ।। अङ्गेति ॥ ' स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्र दुर्गबलानि च । राज्याङ्गानि' इत्युक्ताङ्गयुक्तः, कृतास्त्रः गिक्षितधनुर्विद्य., सम्यक्पुरोविधि कुर्वन् पुरोहितवरण कृत्वा मर्वकार्येष्वग्रतो ब्राह्मण कुर्वन्नित्यर्थः । सिद्धसा- द्धयादीन् एतावत्कार्य सिद्ध, एतावत्कार्य साध्य इति जानन् कृत प्रत्यवेक्षणेन कृत्यशेष निर्धारयन्नित्यर्थः । एवविधो राजा वैरिणो- ऽन्त्रैर्न पीड्यते । अत्र मन्त्रशास्त्रप्रक्रियया पुरश्चरण कुर्वाणो निदर्श- नम् । अङ्गयुक्तः षडङ्गद्वादशाङ्गादिन्यासयुक्तः, कृतास्त्रः कृतास्त्रमन्त्र:, सिद्धसाध्यादीन् मन्त्रार्पणविधिना स्वनाम्ना सिद्धसाध्यादिस्थानानि विजानन् , पुरोविधिं कुर्वन् पुरश्चरण कुर्वन् , वैरिणोऽस्त्रैर्न पीड्यत इति ॥५॥ . .

·७४ सुभाषितनीव्यां 'निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः । अवन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ यस्य कृत्य न जानन्ति मन्त्र वा मन्त्रित परे । कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते । न किचिदवमन्यन्ते नराः पण्डि- तबुद्धयः ॥ आयकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते । हित च नाभ्य- सूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ । मङ्गलालम्बन योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् । भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम् ॥' 'बल पञ्चविध नित्य पुरुषाणां निबोध मे । यतु बाहुबल नाम प्रथम बलमुच्यते ।। अमा- त्यलाभो भद्र ते द्वितीय बलमुच्यते । तृतीय धनलाभ च बलमाहुर्म नीषिणः ॥ यत्त्वस्य सहज राजन् पितृपैतामह बलम् । अभिजातबल नाम चतुर्थ बलमुच्यते ॥ यदलाना बल श्रेष्ठ तत्प्रजाबलमुच्यते । इत्युक्तपञ्चविधवलशालिनः राज्ञः प्रभुमन्त्रोत्साहनक्तयः सिद्धिहेतव इत्याह-~-- कामाधिकरणग्राह्यकुलादिबलशालिनः । अहीनेऽपि नरेन्द्रस्य शक्तयः सिद्धिहेतवः ।। ६ ।। कामेति ॥ काममत्यर्थ अधिकेषु रणेषु ग्राह्य कुलादिबल पितृपै- तामहादिबलम् । शलति गच्छतीति तथोक्तस्य नरेन्द्रस्य, शक्तयः प्रभुमन्त्रोत्साहशक्तयः, अहीने बलवच्छत्रावपि सिद्धिहेतवः जय. हेतवः। विषवैद्योऽत्र निदर्शनम् । कामाधिकरण कामबीज सकल- मन्त्राणां मन्मथबीजसरस्वतीबीजश्रीबीजादियुक्तत्वात् , तेन ग्राह्य कुलादिबल, मन्त्रेषु कुलाकुलमन्त्राः सन्तीति मन्त्रवेदिनो वदन्ति, . . .

·नीतिमत्पद्धति । ७५ तद्बलशालिनः नरेन्द्रस्य सर्पवैद्यस्य, शक्तयः मन्त्रौषधशक्तयः, अहीने सर्पश्रेष्ठेऽपि, सिद्धिहेतवः ग्रहणहेतवः । 'क्षत्रिय चाप्ययो. द्वार विप्र चाप्यप्रवासिनम् । भूमिग्तौ निगिरति सौ बिलशया विव । सपदा सुस्थिरमन्यो भवति स्वल्पयापि यः । कुतकृत्यो विधिर्मन्ये न वर्धयति तस्य ताम् । इति ।। ६ ॥ उत्साहशक्तियुक्तः मन् धैर्येण वीर्ययुक्तः कृत्स्न जगत् निवीर कुर्यादित्याह- प्रद्युम्नो ह्यनिरुद्धात्मा स्वनाम्ना मानसोदयः । वीरः कश्चिद्वितन्वीत स्त्रीप्रायमखिलं जगत् ।। ७॥ प्रद्युम्नेति ।। कश्चिद्वीरः, प्रद्युम्नः प्रकृष्टधनयुक्तः सन , ‘हिरण्य द्रविण गुम्नम् इत्यमर. । मानेन अभिमानेन सोदयः अभ्युदय- युक्तः मन् , स्वनाम्ना स्वनामप्रसिद्धयान्वित., अनिरुद्धात्मा अप्र. तिहतधैर्यः सन् , 'आत्मा यत्नो धृतिर्बुद्धि इत्यमरः । अखिल जगत् स्त्रीप्राय स्त्रीसदृश पौरुपहीन वितन्वीत । एवविधः श्रेष्ठ इति भावः । 'प्रायश्चानगने मृत्यौ तुल्यबाहुल्ययोरपि इति विश्वः । अत्र मन्मथो भगवाश्च निदर्शनम् । प्रद्युम्न: कृष्णपुत्री मन्मथः, तस्य पुत्रोऽनि- रुद्धः, तस्मिन्नात्मा मनो यस्य स तथोक्तः । यद्वा अनिरुद्धरूपश्च, आत्मा वै पुत्रनामासि इति श्रुतेः । स्वनाम्ना मानसोदयः, मनो भवः, वीरः कश्चित् अखिल जगत् स्त्रीप्राय स्व्यनुरागप्रचुर वितनुते । 'वहति महिलामाद्यो वेधास्त्रयीमुखरैर्मुखैर्वर तनुतया वामो भाग शिवस्य विवर्तते । तदपि परम तत्त्व गोपीजनस्य वशवद मदनकदनैन ·सुभाषितनीव्यां वत्, क्रोश्येरन् कथ वितरे जनाः॥' वर्ग तृतीयमवधीरयतां विनेत इति युक्तम् । भगवत्पने विः पक्षी गरुत्मान् , तेन ईरयति गच्छतीति वीरः, प्रद्युम्नः अनिरुद्धात्मा च वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धा इति व्यूहेषु परिगणितत्वात् स्वनाम्ना स्वनामस्मृत्यर्थ अध्ययनेन वसतीति- मानसोदयः : भक्ताना चित्तेषु अभिव्यक्तः, अखिल जगत् 'स्त्री- प्राय पतिं विश्वस्य' इत्युक्तरीत्या स्त्रीतुल्य वितनुते भर्तृभार्यासबन्ध- तुल्यसम्बन्धवत्करोतीत्यर्थः । न च पतित्वमीश्वरत्वमिति वाच्यम् । आत्मैश्वरमिति पुनरुक्तेः ॥ ७ ॥ * यमेनोपक्रमे जानन्विश्वाधीशं व्यवस्थितम् । सामादिषु च तत्त्वज्ञः स न कः सिद्धिमर्हति ॥८। * प्रयुक्तं मन्त्रिभिः काले भक्तिभेदपुरस्कृतम् । अपि ज्वलनवक्तृणां साम संवननं परम् ॥ ९॥ विधौ लब्धधृतिर्नीत्या विनतानन्दनो द्विजः। नियम्यमानैः स्थानेषु भुजगैरपि भूष्यते ॥ १० ॥ * नीतिः सती बयि परं परपुष्टधातुः पुत्रीकृतोऽपि बलिपुष्टकुलैर्यतस्त्वम् । दूरीकृतोऽपि पुरुषस्तत एव काले कण्ठो यदेष तव पञ्चममुच्चकार ॥ ११ ।। * एतेषां चतुर्णा लोकाना रत्नपेटिकाव्याख्या नोपलभ्यते ॥

·नीतिमत्पद्धतिः । क्षमावन्तो महात्मानः पान्यैवाक्षेपरूक्षाक्षरमुखरमुग्वान् दुर्जनान दुःखयन्तः कलावन्तः क्षमागुणवत्तया मनःकालुष्य न प्राप्स्यन्ति । क्षुद्रपुरुषोत्तरादानेन असमर्था इत्यपवादोऽपि तपा न कर्तुं शक्यत इत्याह- विबुधमहिते मेरावैरावणः करटी मुहुः कषतु करटं कण्डूलं स्वं क्षरन्मदकर्दमम् । भजतु च तटक्रीडां पादैर्विसन्धि रसाइदं न च मलिनता नापि क्षोभः कलाभृति संभृतः ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेकटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां नीतिमत्पद्धतिः नवमी॥ मरौ, विबुधेति ॥ विबुधमहिते देवबहुमते विद्वत्पूजिते च, विदुषीति गम्यते, ऐरावणः करटी, ऐरावतो गजः दुर्जनश्च, क्षरन्मदकर्दम स्रवत्कर्दमसदृशमद, कण्डूल कण्डूतियुक्तम् , कट कषतु, किं च पादैः दृढ विसन्धि विशरसन्धिबन्ध यथा भवति तथा; तटक्रीडां भजतु, कलाभृति सुवर्णधारिणि मेरौ विद्यावति च, " ·सुभाषितनीव्यां मलिनता मदपङ्कालेपप्रयुक्तमालिन्यम् , न च, अतिस्निग्धत्वादिति भावः । सम्भृतेत्यनुषङ्गः । क्षोभः चलनमपि न मम्भृतः, त्रिलोकाधा- न्वादिति भावः ॥ १२ ॥ .. इति श्रीमच्छाशैलकुलतिलकस्य वङ्कटाचार्यसामसुत सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्याया रत्नपेटिकास्याया नीतिमत्पद्धतिः । नवमी ॥

·धनधान्यपद्धतिः॥ इव, . आभिमुख्यदशामात्रादादर्श इव सज्जनः । शीघ्रं रक्तमरक्तं वा गृह्णाति स्वप्रसादतः ॥ १॥ आभिमुख्येति ।। सजनो दाता आभिमुरव्यदशामात्राद्याचक- स्याभिमुखागमनमात्रेण, न तु याच्यापर्यन्त, याच्आयाः परक्लेगावह- त्वात् , रक्त रागवन्त, फलाभिलापिणम् , अरक्त तद्रहित वा, लाक्षादिरागयुक्तद्रव्य तद्रहितद्रव्य वा, स्वप्रसादतः ‘कृतज्ञतापक- र्तृत्व भूयो दोपानभिज्ञता । एप प्रसादश्चित्ताना लक्षणजैरुदाहृतः ।' इत्युक्तचित्तगुणात् स्वनैर्मल्यतश्च, आदर्श गृह्णाति अनुगृह्णाति, ग्रहणसाधन भवति च, माधने कर्तृत्वोपचारः । स्वात्मदातृत्वप्रकाश- नेन स्वाश्रितेषु भगवतः 'उदाराः सर्व एवैते ' इति खन्द्रक्तिः । मजनप्रकृतिस्तादृशीति भावः । उपमालङ्कारः ॥ १ ॥ अप्यनावर्जिताः स्वेन फलरागेण सन्नताः । अर्भकैरपि गृह्यन्ते साधुसन्तानशाखिनः ॥ २ ॥ अपीति ।। अनावर्जिताः स्वेन स्वार्थफलाभिलाषेण अनाकृष्टा अपि अत्युन्नतत्वादनम्या अपि, फलरागेण भिलाषेण मन्नताः स्वयमेव सम्यड्नताः, साधव एव सन्तानगाखिनः सन्नताः परार्थफलग्रहणा- ·८० सुभाषितनीव्यां अर्भकैरसमर्थैरपि गृह्यन्ते, हस्तापचेयफला भवन्ति । श्लेषोत्थापित- ताद्रूप्यरूपकालङ्कारः ॥ २॥ धिनोतीति धन, तद्धि लौकिक न भवति, तस्य ‘अर्थानामार्जने दुःखम्' इत्यादिना दुःखहेतुत्वात् , अतस्तत्परित्यागेन ये आत्मत- त्परास्त एव सुखिन इत्याह- निर्मुक्तभवनक्षेत्राः स्युः सदागतिनिर्वृताः । प्राप्त भयविपर्यासे भोगिनः खलु भोगिनः ॥ ३ ॥ निर्मुक्तेति ॥ निर्मुक्तानि त्यनानि, भवनानि गृहाः क्षेत्राणि च यैस्ते तथोक्ताः, 'लोकेषणायाश्च पुढेषणायाश्च वित्तेषणायाश्च व्युत्था- याथ भिक्षाचर्य चरति, 'अत्र ब्रह्म समश्नुते 'इम च लोकममु च परि- त्यज्यात्मानमन्विच्छेत्' इत्यादिभिरात्मानुभवशालिन इत्यर्थः । सता- मागतौ प्राप्तौ निवृताः, भयविपर्यासे प्राप्तेऽपि महाप्रलयादौ प्रा. 'तेऽपि, भोगिनः सुखवन्तः, भोगिनः स्युः खलु फणिनः स्युः खलु । श्लेषभित्तिकाध्यवसायनिबन्धनातिशयोक्तिः । फणिपक्षे निर्मुक्तानि मुक्तकञ्चुकानि भवनसदृशानि क्षेत्राणि शरीराणि येषा ते तथो- काः, सदागतिना वाताहारेण निर्वृता इत्यर्थः ॥ ३ ॥ सर्वेषामुत्तरामाशां धनदो यः प्रतीक्षते । सत्यं मनुष्यधर्मैव स तु पुण्यजनेश्वरः॥ ४ ॥ सर्वेषामिति ॥ सर्वेषामुत्तरां उत्कृष्ठां आशा स्वस्माद्धनग्रहणा- भिलाष, यो वदान्यः, प्रतीक्षते परिपालयति, स मनुष्यधर्मैव, पुरु . , ·धनधान्यपद्धतिः । .. पधर्मवान् स एव पुरुष इत्यर्थः । पुण्यजनाना ईश्वरश्च । कुबेरोऽत्र निदर्शनम् | यः कुबेरः सर्वेषामुत्तरामागा उत्तरदिशम् परिपाल- यति सः, मनुष्यस्येव आचारो यस्य मनुष्यधर्मा, सप्तम्युपमानेत्या- दिना समासः। धर्मादनिच्केवलादिति समासान्तोऽनिच् । भद्रमङ्गल- वारादिशब्दवद्विपरीतलक्षणया पुण्यजनशब्दो राक्षसे प्रसिद्धः , तेषा ईश्वरः पुण्यजनेश्वरः । 'देहीति वदता प्रायः प्रसीदन्प्रत्युवाच सः । ललितध्वनिभिर्लक्ष्मीलीलाकमलपट्पदैः ॥' 'चातकस्त्रिचतुरान् पयः कणान् याचते जलधर पिपासया । सोऽपि पूरयति विश्वमम्भसा हन्त हन्त महतामुदारता ॥ इत्यादीनीहानुसन्धेयानि ।। ४ ।। येषां हिरण्यकशिपुक्षेत्रदानकरः करः। तेषां तिर्यङ्मुखत्वेऽपि पुरुषत्वं न हीयते ॥ ५ ॥ येषामिति ॥ येषा कर: हस्तः हिरण्य च, कशिपु अन्नवस्त्रे 'कशिपु त्वन्नमाच्छादन द्वयम् इत्यमरः । तच्च क्षेत्राणि च तेषा दान तेषा तिर्यग्वृत्त मुख येषा ते तथोक्ताः तेपा भावः तिर्यङ्मुखत्वम् , तस्मिन्नपि पुरुषत्व श्रेष्ठत्वम्, न हीयते न त्यज्यते । अत्र नरसिहो निदर्शनम्, स हि हिरण्यकशिपोः क्षेत्रदानं शरीर- च्छेदन, करेण कृतवान् , तिर्यमुखः सिहस्य तिर्यग्जातित्वात् पुरु- षश्च । 'भगवानिति शब्दोऽय तथा पुरुष इत्यपि । निरुपाधि च वर्तेते वासुदेवे सनातने, इति तस्य पुरुषधर्मपौष्कल्यात् ।। ५ ।। मुख्यदानोदकक्लिनकरः ख्यातक्षमाधृतिः । लोकपालाश्रितः कश्चिदनाशावारणः कथम् ॥ ६ ॥ करोतीति दानकरः, - ·८२ सुभाषितनीभ्यां .. मुख्येति ॥ मुख्यानां श्रेष्ठवस्तूना, यद्वा मुख्यानां ब्राह्मणानाम् दानोदकेन क्लिन्नः आद्रीभूतः करो यस्य स तथोक्तः, मुखोद्भवेन मदोदकेन क्लिन्नशुण्डादण्डश्व, ख्याते प्रसिद्धे भमा क्षान्ति: धृतिः धैर्य च यस्य स तथोक्तः, अन्यत्र ख्याता श्रमायाः भूमेः धृतिर्धारण यस्य स इत्यर्थः । लोकपालाश्रितः कश्चित् सचिवः दिक्पालाश्रि तश्व, कथमनाशावारण: अर्थिकामाशां पूरयत्येव, कथं न दिग्गज इत्यर्थः । अत्र दिग्गजो निदर्शनम् । अत्र मामकश्लोकः-- 'आ- श्रित्य प्रभुमेक नित्य पूर्णः स्वय पर पूर्णः । कुरुते तृतीयसवन प्राप्याग्रयण यथैव घोडशिनम् ॥६॥ क्षोभितो विबुधैः कश्चिद्गम्भीरमधुराशयः । चन्द्ररत्नगजाश्वादिसहितां दिशति श्रियम् ।। ७ ।। क्षोभित इति ॥ विबुधैः विद्वद्भिः क्षोभितः प्रसङ्गैः उल्लासितः, अन्यत्र विबुधैः देवैः मथितः, चन्द्रः, कर्पूरम् , अन्यत्र चन्द्रः, श्रिय सपत्तिं लक्ष्मी च । स्पष्टमन्यत् । समुद्रो निदर्शनम् ॥ ७ ॥ परमपुरुष निदर्शनीकृत्य कस्यचिन्महौदार्यमाह- अपुनर्देहिशब्दार्थममत्युपकृतिक्षमम् । अर्थिनं कुरुते कश्चित्पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ८ ॥ अपुनरिति । कश्चित् अर्थिन, अपुनर्देहिशब्दार्थ- देहि वित रेति शब्दस्याओं यस्य पुनर्नास्ति सोऽपुनर्देहिशब्दार्थः तं, भगवत्पने स्वाश्रयणानन्तरं पुनर्देही देहवानिति शब्दस्याओं यथा न स्यात् तथा -- . .

·धनधान्यपद्धतिः । करोतीत्यर्थः । महोपकारदानेन अर्थिनः प्रत्युपकार कर्तुमयोग्यत्वमाह- अप्रत्युपकृतिक्षममिति, स्वल्पप्रदानेन पुरुषार्थार्थ पुनरावर्तिन करोति कि ? नेत्याह-पुनरावृत्तिवर्जितमिति । भगवाश्च- 'न च पुनरावर्तते 'आ ब्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेग्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इत्युक्त करोतीत्यर्थः । अपुनःप्रार्थनीयस्य प्रार्थि- ताधिकदायिनः । आर्थिनः प्रथमे तम्य चरमान् पयंपूरयन् ' इत्यादि- कमनु सन्धेमम् ॥ ८॥ * वदान्यश्च कदर्यश्च गृहीतस्थिरलोभतः । स्वानान्संचिनोत्यर्थान्परान¥रयोजयन् ॥ ९ ॥ * अनिःशेषितदातव्यं वदान्यदिति वादिनम् । नोपसर्पति सत्रीडो ब्रीडाकुलवधूरिव ॥ १० ॥ ' श्रद्धया देयम् ।' 'यद्वातुः मौम्यता मेय पूणेन्दोरकलङ्कता' 'मम्प्रीतिभोज्यान्यन्नानि,' 'प्रियवाग्दानशीलश्च वदान्यः परिकीर्तितः इति महादानमपि प्रियोक्तिपूर्वकमेव सर्वोत्कृष्टमित्याह- त्वचं मांसं जीवं यदपि ददुरस्थीनि पृथिवीं श्रियं रत्नाधीशं त्रिदशतरुमैरावतमपि । नदेतत्प्रत्येकं मिलितमपि नालं तुलयितुं मनस्कारोपेतां स्थिरमधुरकल्योक्तिकणिकाम् ।। * अनयोः श्लोकयोः रत्नपेटिकाव्याख्या नोपलभ्यते ।

·सुभाषितनीव्यां . त्वचमिति ।। त्वच कर्णः शरीराभिन्न कवच शरीरात् च्छित्वा ददौ। मास शिविः श्येनाय स्वोरुमास कपोतरक्षणाय ददौ। जीव कपो. तः स्वसमीपागताय व्याधाय स्वभार्याप्राणान् ददौ । अस्थीनि इन्द्राय दधीचिरस्थीनि ददौ । पृथिवी परशुराम: कश्यपाय ददौ । श्रिय रत्नाधीश त्रिदशतरु ऐरावतमपि समुद्रो ददौ । एव यदपि ददुः, तदे तत्प्रत्येक वा मिलितमपि वा, मनस्कारोपेता मनस्कार: चित्ताभोगः, 'चित्ताभोगो मनस्कारः' इत्यमरः । चित्तस्याभोगस्तात्पर्यमिति सर्वानन्दः । एकस्मिन् विषये पुनः पुनः चित्तवृत्तिराभोग इति पञ्जिका। तेनोपेता, स्थिरा कालान्तरेपि स्मर्तव्या, मधुरा हृदयानन्दवि- धायिनी, कल्या शुभात्मिका 'स्यात्कल्या तु शुभात्मिका ' इत्यमरः । उक्तिकणिका सूनृतवाग्लेशमपि तुलयितुं समीकतु नाल न पर्याप्तम् । अतिथिविषये 'अभावे भूमिरुदक तृणानि कल्याणी वागित्येतानि वै सतोऽगार न श्रीयन्ते इत्यापस्तबः । 'सत्य ब्रूयात्प्रिय ब्रूयान्न बृयात् मत्यमप्रियम् । प्रिय च नानृत ब्रूयादेष धर्मः सनातनः । अव्या- हृत व्याहृताच्छ्रेय आहुः, सत्यं वदेद्वयाहृत तद्वितीयम् । प्रिय वदे द्वयाहृत तत्तृतीयम् , धर्म्य वदेद्वथाहृत तच्चतुर्थम् ।' इति महाभारते । 'चन्दन शीतल लोके चन्दनादपि चन्द्रमाः। चन्द्रचन्दनयोर्मध्ये माधुवाक्य सुशीतलम् । इति चाटुकाराः ॥ ११ ॥ परमपुरुषो महोदारान् परार्थमेवासृजदित्याह--- अनिर्यातं धाराधरमशमनीयं निधिरपा- मकाठिन्यं चिन्तामणिमजडभूतं सुरतरुम् । - .. .

·धनधान्यपद्धतिः। अभित्त्वोपादाय प्रभुरपशुवृत्तिं च सुरभिं पराबैंकस्वार्थानकृत पुरुषानादिपुरुषः ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिहस्य सर्वतन्त्रम्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां धनधान्यपद्धतिः दशमी॥ अनिर्घातमिति ॥ प्रभुः सकलविलक्षणनिर्माणसमर्थः, आदि- पुरुषः परार्थ एक एव स्वार्थो येषा ते तथोक्ताः तान पुरुषान् अकृ- तेत्यन्वयः । कथ कृत्वा अभित्त्वा-अनिघांतं धाराधर, अशमनीयमपा- अकाठिन्य चिन्तामणिम् , अजडभूत मुरतरु, अपशुवृत्ति मुरभि च उपादाय गृहीत्वा अभित्त्वा सर्वानेकीकृत्येत्यर्थः । पूर्वसृष्टस्य धाराधरस्य वज्रनिर्घातो दोषः, अपान्निधेः शमनीयत्व दोषः, चिन्ता- मणेः काठिन्य दोषः, सुरतरोः जडत्व दोषः, सुरभेः पशुवृत्तिर्दोष इति तान्विहाय दोषरहितैः तादृशपदार्थैरेकीकृत्य सृष्टवानित्यर्थः । अनेन निस्समाभ्यधिकमौदार्य प्रतीयते, निर्घातशब्देनान परुषवाक्य विवक्षितम् , शमनीयत्व परार्थशून्यत्व विवनितम् , काटिन्यमत्र निर्दयत्व विवक्षितम् । जडत्वमत्र मन्दत्व विवक्षितम् , पशुवृत्तिः पात्रापात्रविशेषानभिज्ञता विवक्षिता । अनिधीत धाराधरमित्यादिना ·८६ सुभाषितनीव्यां . प्रसिद्धेभ्यो व्यतिरेकः, तदुपादानासम्बन्धेऽपि सम्बन्धोक्तेरतिशयो- क्तिः । तद्भेदेऽप्यभेदातिशयोक्तिश्चेति तेषां सङ्करः ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रशिलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रत्नपेटिकाख्यायां धनधान्यपद्धतिः दशमी ॥ ..

·सत्कविपद्धतिः। . अपशिलधियः शुद्धाः साधुमानसवृत्तयः । वमन्ति श्रुतिजीवातुं ध्वनि नवरसास्पदम् ॥ १ ॥ अपङ्किलेति ॥ अपङ्किलधियः रागमोहादिकालुण्यरहितबुद्धयः, अनेन वक्तृवैलक्षण्येनोपादेयत्वसिद्धिः, अन्यत्र कर्दमवत्सु क्षुद्रसर- स्स्वपेक्षारहिताः, शुद्धाः शुचयः धवलाश्च, साधुमानसे समीचीनमनो- व्यापारे भगवद्भक्त्यादौ मानससरसि च वृत्तियैषा ते तथोक्ताः, नव- रसास्पद शृङ्गारादिनवरसाभिव्यञ्जकम् नूतनोदकपानसम्भव च, श्रुति- जीवातु वेदमूलम् श्रोत्रानन्दकर च, ध्वनि वमन्ति प्रकटयन्ति, गौण- वृत्त्याश्रयणाद्वमन्ति इत्यस्य न ग्राम्यता। तदुक्तम् ‘निष्टयूतोद्गीर्णवान्ता- दिगौणवृत्तिव्यपाश्रयात् । अतिसुन्दरमन्यत्र ग्राम्यकक्ष्या विगाहते इति। हससाम्य गम्यते, 'मधुर मधु पीयूष तस्मात्तस्मात्कवेर्वचः ।।' महानायकमेव स्वकाव्यस्य विषय कुर्वन् प्रतिभान्वितो महाक- विर्भवतीत्याह- महापुरुषबद्धात्मा सर्गादिपथितोदयः । पश्यावदातया वाचा सेव्यते चतुराननः।। २ ।। महापुरुषेति ॥ चतुरं रसभावादिबन्धुरकाव्यनिर्माणचतुरम् आ- नन अक्त्र यस्य स तथोक्तः; 'यद्धि मनसा ध्यायति, तद्वाचा वदति' ·८८ सुभाषितनीव्यां इति बुद्धिस्थ चातुर्य तदनुशब्दाभिलापिनि आनने आरोपितम् , चतुर्मुखश्च, महापुरुषे धीरोदात्तादिनायके परमपुरुषे च बद्धः वर्ण- यितृत्वेन सम्बद्धः आत्मा मनो यस्य स तथोक्तः, परमपुरुष यानासक्त- मनाश्च ; सर्गादिषु सर्गकाण्डसमुच्छ्रासादिसशकपरिच्छेदेषु विषये प्रथितः प्रसिद्धः उदयः बुद्धिप्रतिभादिरूपाभ्युदयो यस्य स तथोक्तः, सृष्टयादिविषये प्रसिद्धोत्पत्तिश्च । अवदातया शुद्धया दोषरहितयेति यावत् , धवलया च वाचा वाग्देव्या च सेव्यते । पश्य मनसा विचा- रयेत्यर्थः । चतुर्मुखो निदर्शनम् ॥ २ ॥ सत्यवान् महाकविर्दुर्लभ इत्याह- विशुद्धवर्णललिता गुणालंकारशालिनी। सरसा भारती यस्य स सत्ये कः प्रतिष्ठितः ॥ ३ ॥ . . विशुद्धेति ॥ विशुद्धवर्णललिता रसानुगुण्येन असयुक्तकोमलव- र्णादिमनोहरा, शुभ्रवर्णा च, गुणालङ्कारशालिनी प्रसादमाधुर्यादि- गुणैरुपमानुप्रासाद्यलङ्कारैश्च शालिनी । अन्यत्र सौन्दर्यादिगुणैः कटककेयूराद्यलङ्कारैश्च शालिनी, सरसा रसाभिव्यञ्जका भर्तरि सानु रागा च, भारती वाक् वाग्देवता च यस्य सः, सत्ये कः प्रतिष्ठितः कोऽपि, भगवानेव यस्य स्तुतेविषयः । सत्ये ब्रह्मणि कः कोऽपि प्रतिष्ठितः । 'इषुक्षयान्निवर्तन्ते नान्तरिक्षक्षितिक्षयात् । मतिक्षया- निवर्तन्ते न गोविन्दगुणक्षयात् ' 'वितथा वेदपान्थाना यत्र सायगृहा गतिः ।' 'यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः' इत्युक्त- ..

·सत्कविपद्धतिः । ८९ रीत्या परमपुरुषमहिमवर्णनप्रवृत्तस्य सत्यप्रतिष्ठितत्वस्य सभवान्न व्यति- रेके तात्पर्यम् । अपि तु दौर्लभ्य एव तात्पर्यम् ; ‘स महात्मा सुदु- लभ: इतिवत् । अन्यत्र सत्ये सत्यलोके कः ब्रह्मा प्रतिष्ठित इत्यर्थः । चतुर्मुखोऽत्र निदर्शनम् ॥ ३ ॥ 'वार्ता च कौतुककरी विमला च विद्या लोकोत्तर: परिमलश्च कु- रङ्गनाभेः । तैलस्य बिन्दुरिव वारिणि दुर्निवारमेतत्त्रय प्रसरति स्वय- मेव लोके ॥' इत्युक्तरीत्या परिशुद्धविद्या ममुद्रपरिवेष्टितभूमण्डले स्वयमेव प्रसरतीत्याह- कुतश्चिदचलस्थानात्मयान्ती सागरान्तिकम् । दृश्यादृश्यतनु ति कृत्यभीष्टा सरस्वती ॥ ४ ॥ कुत इति ॥ कुतश्विदचलस्थानात् देशान्तर असञ्चरतोऽपि कवे- रित्यर्थः पर्वतस्थानाच्च, सागरान्तिक प्रयान्ती समुद्रपर्यन्त गच्छन्ती दृश्यादृश्यतनुः क्वचिद्रूढव्यङ्गयाकृतिः क्वचिदगूढव्यङ्गयाकृतिः, यद्वा पण्डितेषु दृश्यतनुः अपण्डितेषु अदृश्यतनु:, अन्यत्र सरस्वत्या- ख्यनद्या गुप्तगामित्वात् दृश्यादृश्यतनुत्व प्रसिद्धम् । कृतिषु प्रबन्धेषु विषये अभीष्टा कृतीना विदुषां स्नानाद्यर्थमभीष्टा च, सरस्वती विद्या वेगाख्यनदी च भाति, नदी निदर्शनम् || ४ ॥ विदुषा सूक्तयो मुक्तात्मता सपादयन्त्यः श्रोत्रानन्दाय भवन्ती- स्याह- प्रभूतोदितमुक्ताभिर्भूयते मूक्तिशुक्तिभिः । सुदृशां कर्णपूराय तादृक्त्वं फलभेदतः ॥ ५ ॥ .

·९० सुभाषितनीव्यां . . प्रभूतेति ।। प्रभूत अधिक यथा भवति तथा उदिता आविर्भूता मुक्ता याभ्यस्ताभ्यः सूक्तिशुक्तिभिः, शुक्तिसदृशसूक्तिभिः सूक्तिसदृश- शुक्तिभिश्च, सुदृशा विदुषां कर्णपूराय श्रोत्रानन्दाय, स्त्रीणां कर्णावत- साय च भूयते भावे लट् । श्रोत्रानन्दावहत्व कथ? कथ वा कर्णावत- सार्थत्व शुक्तीनामित्यत्राह 'ताहक्त्व फलभेदतः' इति, अर्थभेद- वैचित्र्यात् गर्भीकृतमौक्तिकाना शुक्तीनां भेदनाच्च । शुक्तिसा. म्यम् ॥ ५॥ 'सा कविता सा वनिता यस्याः श्रवणेन दर्शनेनापि । कवि- हृदय युवहृदयं सरल तरल च सत्वर भवति' इत्युक्तरीत्या सतां सूक्ति- विरुद्ध विचारितापि स्वा शोभामपरित्यजन्ती भगवदानन्दावहेत्याह- प्रतीपमुपमृष्टापि स्वामभिख्यां न मुश्चति । कालिकेव सतां सूक्तिस्तादृशद्युतिनन्दनी ।। ६ ।। प्रतीपमिति ॥ प्रतीप प्रतिकूल, उपमृष्टापि विचारितापि, कालिकेय मेघपतिरिव, स्वामभिख्या शोभा सूक्तिरित्याख्या वा न- मुञ्चती अत्यजन्ती, मेधपतिरपि प्रतीप प्रतिलोम उपमृष्टापि करत- लादिना घट्टितापि स्वा शोभा न मुञ्चति, तद्वदित्यर्थः ; सतां सूक्तिः तादृशद्युतिः भगवान् तस्य नन्दनी सन्तोषावहा भवति । नमुञ्चती- त्यत्र आच्छीनद्योर्नुमित्यस्य वैकल्पिकत्वानुमभावः, नशब्दस्य सुप्- सुपेति समासः ॥ ६॥ 'युक्तियुक्त वचो ग्राह्य बालादपि सुभाषितम्' इति न्यायेन पशु- पालवाक्यमप्यर्थवच्चेद्राह्यमित्याह- . . . , ·सत्कविपद्धतिः । ९१ - अपार्थेतरयुक्तानां व्याससग्रहशालिनाम् । अपि गोपालगीतानां निवेशो निगमादिषु ॥ ७ ॥ अपार्थेति ।। अपार्थेतरः सदर्थः अर्जुनश्च, तेन युक्तानाम् , व्यासो विस्तरः सग्रहः सङ्क्षपः तेन शालिनाम् , ग्रन्थकारिणामेष स्वभावः, 'यत्समासव्यासधारणम्' इति । व्यासस्य बादरायणस्य सग्रहण ग्रथनेन शालिना च; गोपालगीताना पशुपालश्लोकानामपि श्रीकृष्णो. क्तानामपि; निगमादिषु निवेशः प्रमाणेषु ग्रहो भवति, गीतोपनिषदि- ति वेदान्ततुल्यत्वेन ग्रहो भवतीत्यर्थः । गीतोपनिपनिदर्शनम् ॥ ७ ॥ 'काव्य यासेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः पर- निर्वृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥' इति काव्यस्यानेक पुरुषा- र्थसाधनत्वात् लोहितपायिगोपीडन्यायेन केनचित्कुकविना सरसकवि- शब्द न्यक्कृत्य क्रियमाणः शब्दाडम्बरो वृधेत्याह- जलाशयस्य घोषेण जातलोल्यस्य भूयसा । कविशन्दं तिरोधाय कश्चिदर्थो न साध्यते ॥ ८ ॥ जलाशयस्येति ॥ जात लौल्य अह कविरिति चापल्य वाय्वादिना तरलत्व च यस्य तथोक्तस्य ; जलाशयस्य मन्दबुद्धेः लडयोरभेदात्, सरसश्च; भूयसा घोषेण कवेः सत्कवेः शब्द, के जले विः पक्षी हसः तस्य शब्द तिरोधाय परैरश्रुत कृत्वा, कश्चिदप्यर्थो न साध्यते, कवि- शब्दकृतमाधुर्यादिक स्वय न बिभर्ति--इत्यर्थः ॥ ८ ॥ 'मणिना बलय वलयेन मणिर्मणिना वलयेन विभाति करः । ..

·९२ सुभाषितनीव्यां . " कविना च विभुर्विभुना च कविः कविना विभुना च विभाति सभा। 'अपत्य च कवित्व च द्वयमेव शुभास्पदम्' इत्युक्तरीत्या कविता- भाग्यवानेन प्रकाशत इत्याह- सदा नवोक्तिमहितः प्रतिरुन्धन्प्रतीपगान् । प्रथितः काव्यनाम्नापि कविरेकः प्रकाशते ॥ ९ ॥ सदेति ॥ सदा नवोक्त्या 'प्रज्ञा नवनवोन्मेषशालिनी प्रतिभा विदुः' इत्युक्तप्रतिभया विचित्रापूर्वशब्दार्थयुक्तरचनया, महितः सर्वैः पूजितः, दानवाना उक्तिभिः सह वर्तत इति सदानवोक्ति: स चासौ महितश्चेति, शुक्रपक्षे खञ्जकुब्जवद्विशेषणसमासः । प्रतीप- गान् प्रतीपवर्तिन: कुकवीन् प्रतिरुन्धन् प्रतिकुलवर्तिग्रहान् प्रति- रुन्धश्च, शुक्रदृष्टेस्तद्दोषनिवर्तकत्वादिति भावः काव्यनाम्नापि प्रथितः भारविः माघ इत्यादिकाव्यनामात्मनापि स्वनामप्रसिद्धिमान् , अपि. शब्देन कालिदास इत्यादि केवलनाम्ना च प्रसिद्ध., 'शुक्रो दैत्य- गुरुः काव्य: ' इति काव्यनाम्ना च प्रथित इति च ; एकः मुख्यः कवि: आदिवर्णयिता द्वितीयः शुक्रश्च, प्रकाशते दीयते । शुक्रो निदर्शनम् ॥ ९॥ कश्चिन्महाकविः स्वयमेकदेशस्थितोऽपि कीया सर्वदिग्व्याप्तो भवतीत्याह-- पूर्वकल्पप्रकारेण पुरुषार्थप्रवृत्तया। विचित्रसृष्टया विहरव्याप्तः कश्चिन्महानपि ॥ १० ॥ पूर्वकल्पेति ॥ ‘सवाग्विसगों जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रति-

·3110
सत्कविपद्धतिः ।
९३
श्लोकमबद्धमस्त्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोङ्कितानि गृह्णन्ति गायन्ति
गृणन्ति साधवः ॥ इति सत्कविताया भगवच्चरित्रवर्णने पापनिव
र्तकत्वात् सर्वपुरुषार्थहेतुत्वात् महानपि धनादिना अधिकोऽपि कश्चि
त्परमपुरुप इति 'महान् प्रभुवै पुरुषः सत्त्वस्यैव प्रवर्तकः ।। इति
श्रुतिप्रसिद्धेः । पूर्वकल्पप्रकारेण आदिकवीना वाल्मीकिप्रभृतीना
निर्माणप्रकारेण 'धाता यथा पूर्वमकल्पयत् ' इति श्रुतिनिर्दिष्टपूर्व-
ब्रह्मकल्पप्रकारेण च, पुरुषार्थप्रवृत्तया, ' यशसऽर्थकृते इत्युक्तप्र
योजनार्थ प्रवृत्तया, पुरुषस्य करणकलेबरादिनिर्माणार्थ प्रवृत्तया च,
विचित्रसृष्टया रसभावबधुरशब्दार्थचमत्कारकल्पनया विहरन्, व्याप्त.
कीर्त्या सर्वत्र व्याप्तः, स्वरूपेण सर्वत्र व्याप्तश्च । परमपुरुपो निदशर्नम् ।।
क्षीरसमुद्रोत्पन्नसुधेव सत्कविसूक्तिरास्वादनीया भवतीत्याह--
मतिमन्थजवेन लब्धवर्णा
प्रतिपन्ना विबुधैरनन्यभक्तः।
सुकवेरनघा नयस्य मूक्तिः
स्वदते दुग्धपयोनिधेः सुधेव ॥ ११ ॥
मतिमन्थेति॥ अनन्यभक्तैः भगवद्भक्तै: अमृतातिरिक्तानरहितैश्च,
विबुधैः विद्वद्भिः देवैश्च, मतिमन्थजवेन मन्थसदृशबुद्धयतिशयेन
मतिसदृशमन्थवेगेन च, प्रतिपन्ना लब्धा वर्णा यस्याः सा तथोक्ता,
लब्धः वर्णः शुभ्रवर्णो यस्याः सा तथोक्ता च; अनघा दोषरहिता
दुःखविरोधिनी च; सुकवर्नयस्य सूक्तिः नीतिसम्बन्धिनी सूक्तिः,
दुग्धपयोनिधेः सुधेव स्वदते रोचते ॥ ११ ॥

·सुभाषितनीव्यां - भाग्यवशेन स्वयमेव कस्मिश्चिजने वाल्मीकाविव कविता प्रस- रति चेत्सैव कविता, न यत्नसाध्या, तादृशी च क्वचिद्भवतीत्याह- मनुव्यासपाचेतसपरिषदर्हा कचिदियं सुधासिक्ता मूक्तिः स्वयमुदयमन्विच्छति जने । निरुन्ध्युः के विन्ध्याचलविकटसंध्यानटजटा- परिभ्रान्ता पङ्गोरुपरि यदि गङ्गा निपतति ।। इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेष्टनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीव्यां सत्कविपद्धतिः एकादशी॥ मनुव्यासेति ॥ मनुव्यासप्राचेतसपरिषदहीं सुधासिक्तारसभरिता सूक्तिः, जने पामरेऽपि स्वयमुदयमाविर्भाव अन्विच्छति अपेक्षते, तत्र निदर्शनमाह-निरन्ध्युरिति । विन्ध्याचलवद्विकटा निम्नोन्नताः सन्ध्यानटस्य शिवस्य या जटास्तत्र परिभ्रान्ता गङ्गा पनोरुपरि यदि निपतति के निरुन्धुः, न केऽपीत्यर्थः ॥ १२ ॥ इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेङ्कटाचार्यसोमसुत. सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुषः कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्यायां रखपेटिकाख्यायां सत्कविपद्धतिः एकादशी॥

·परीक्षितपद्धतिः॥ -~~ntroynt ( . - 'सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदा पदम् । वृणते हि विमृश्यकारिण गुणलुब्धाः स्वयमेव मम्पदः इति नीतिमनुसृत्य परीक्षितपद्धतिमाह- काकानां कोकिलानां च सीमाभेदः कथं भवेत् । यदि विश्वसजा साक्षं न कृता कर्णशष्कुली ॥ १ ॥ काकानामिति ॥ विश्वसृजा ब्रह्मणा अभिभ्या सहित यथा भवति तथा साक्ष, 'तेन सहेति तुल्ययोगे' इति बहुव्रीहिः ; बहुव्रीहौ सक्थ्यक्ष्णोः स्वाङ्गात् पजिति षच् । कर्णशष्कुली कर्णपाशी, न कृता यदि, 'शष्कुली कर्णपाश्यपि ' इत्यमरः । काकाना कोकिलानां च मीमाया मर्यादायाः, भेद: कथ भवेत् ; कर्णसृष्टयभावे काककोकि- लभेदो न जायेत, अक्षिसृष्टया काककोकिलसाम्यमेव गृहीतम् , तत्र तद्धनिग्राहिकर्णसृष्टया अय काकः अय कोकिल इति ज्ञायत इत्यर्थः । परमपुरुषेणैव लोकहितार्थ समीचीनप्रमाणानि सम्पादितानि, ततश्चापातज्ञानेन सदसद्विशेषाग्रहेऽपि विशेषग्राहकैः प्रमाणैः सम्यक् परीक्ष्य सद्वस्तूपाददीत, असद्वस्तु त्यजेदिति भावः ॥ १ ॥ 'ये तत्र ब्राह्मणाः सम्मर्शिनः, युक्ता आयुक्ताः, अलक्षा धर्मकामाः स्युः, पथाते तत्र वर्तेरन् , तथा तत्र वर्तेथाः' इत्युक्तरीत्या वृत्तादि- .

·सुभाषितनीव्यां . . . धर्मसन्देहे वृद्धान् पृच्छेत् , तेऽपि तत्र सम्यगुपदिशन्तीत्यभिप्रेत्याह--- छन्दःमत्ययशुद्धात्मा पश्यन्यतिगणस्थितीः । वर्णादिनियतं वृत्तं नियुङ्क्ते गौरवादिवित् ॥ २ ॥ छन्द इति ॥ छन्दःप्रत्ययेन वेदार्थज्ञानेन छन्दःशास्त्रज्ञा- नेन च, शुद्धः सन्देहरहितः आत्मा मनो यस्य स तथोक्तः, यतीना वतिना गणस्थितीः, पश्यन् विचारयन् , 'ये निजितेन्द्रियग्रामा यति- नो यतयश्च ते' इत्यमरः । 'यतिर्विच्छेदसज्ञितः ' इत्युक्तयति- गणस्थितीश्च ; अत्र विच्छेदाभावो दोषः, अत्र विच्छेदाभावो गुण इत्यादिस्थितीश्च पश्यन् , गौरवादिवित् गुरुभाव प्राप्तवान् , वर्णाना गुरुत्वलघुत्वाद्यभिज्ञश्च, वर्णादिनियत ब्राह्मणादिवर्णानियत अक्षरगणादिनियत च, वृत्त आचार आर्यादिवृत्त च, नियुले उप- अतो वृद्धान् दृष्ट्वा अनुतिष्ठेदिति भावः ॥ २ ॥ सदसद्विवेकः परिशुद्धमुखादवगन्तव्य इत्याह- सुवर्णमपि दुर्वर्ण युक्त्या दर्शयितुं कचित् । व्यनक्ति शुद्धिं सहसा शुचिरेकः स्वतैक्ष्ण्यतः॥३ सुवर्णमपीति ॥ एकः शुचिः अभिजनविद्यावृत्त: शुद्धः वह्निश्च, 'शुचिरप्पित्तम्' इत्यमरः । कचित् पुरुषे हिरण्यादौ च, युक्त्या स्वयोगेन, सुवर्ण शोभनब्राह्मणादिजाति दुर्वर्ण शूद्रादिजाति च, शूद्रा- दिष्वपि केषु चिद्यज्ञोपवीतादिधारणसभवात्, सुवर्ण शोभनवर्ण दुर्वर्ण च, दर्शयितु स्वतैक्ष्ण्यतः स्वतेजोमहिम्ना, सहसा शुद्धि शोभन . दिशति , - .

·परीक्षितपद्धतिः । व्वनक्ति प्रकटयति ; यथा अमिमुखतो हिरण्यरजतादिशुद्धिर्ज्ञायते तथा परिशुद्धयोगात् दुष्टादुष्टस्वरूपे ज्ञायते इति भावः । 'सुवर्णमपि दुवर्ण दर्शयितुमिति विरोधम्यार्थान्तरेणाभासितत्वात् विरोधाभासः॥ महात्मसु दुर्जनेनारोपित दोष केऽपि न गृह्णन्तीत्याह- खच्छस्वादुविशुद्धानां स्रोतसां कलशोदधेः। दोष केऽपि न मृष्यन्ति दुष्टजिह्मेन कल्पितम् ।। ४ ।। स्वच्छेति ॥ दुष्टजिह्मेन दुष्टसर्पण वासुकिना कल्पितम् , कलशो- दधेः क्षीरसमुद्रस्य, स्वच्छस्वादुविशुद्धानां निर्मलमधुरशुभ्राणाम् , स्रोतसाम् , दोष कालकुटविषम् , केऽपि न मृष्यन्ति न सहन्ते । एव सत्सु दुष्टैरारोपित दोष केऽपि नाङ्गीकुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥ सतामिह लोके जात सत्त्वगुणसस्थापन योग्यम् , दुष्टाना तु सत्त्व- मस्थापन अन्यदित्याह---- इहैव भुवने जातं सत्त्वसंस्थापन क्षमम् । गृह्यते किमपि स्वस्थैरन्यत्किमपि जिह्मगैः ।। ५ ।। इहेति ॥ इहैव भुवने लोके, जात सभाविनम् , मत्त्वसस्थापन मत्त्वगुणवर्धनम् , क्षम हितम् , 'आहारशुद्धौ सत्वशुद्धिः इत्युक्त प्रकारेण सत्त्ववृद्धिः सम्पादनीयेत्यर्थः । 'न सत्त्वादारोग्यम् ' इति सत्त्व. गुणस्यैवात्मनो भवरोगनिवर्तनेनारोगतासम्पादकत्वात् ' इहैव नरक- व्याधिचिकित्सां न करोति चेत् । अनौषधमय प्राप्य सरुजः किं करिष्यति इति युक्तम् । स्वस्थैः पारलौकिकदुःखमजानद्भिः इद- ..

·९८ सुभाषितनीव्या मेव भोग्यमिति मन्वानैः जिह्मगैः दुष्टैस्तु अन्यत्किमपि, सत्त्वसस्था- पनमित्यनुषज्यते, सत्त्व सत्त्वगुणः सस्थाप्यते नाश्यते बलवता- ऽनेनेति सत्त्वसस्थापन रजम्तमोवृद्धिकरं सत्त्वनाशक वस्तु, गृह्यते सेव्यते, विरुद्धविषयमदिरास्वादः क्रियत इत्यर्थः । अब निदर्शन सर्पाः। जिह्मगैः सः पातालस्वर्गस्थैः अन्यत्किमपि सत्त्वसस्था- पन नागसहस्रबलकर रस पीयते, तत्तेषा स्वर्गस्थत्वात्सुखावह एतेषा स्वस्थत्वभ्रान्त्या अन्यद्गृह्यते, तदुःखावहमिति भावः । नागलोके तादृशरसोऽस्तीति भारते भीमसेनपातालगमने वर्णितम् । सपूर्वः स्थाधातुः सम्यकस्थापने नाशने च वर्तते ॥ ५ ॥ दुर्वासनाबलवशात् दुष्टाः सच्छास्त्र परिहरन्ति चेन्न शास्त्रस्य हानिः, कितु त एव अज्ञानिन इत्यभिप्रेत्याह--. कलकण्ठगलास्वाये कामस्यास्त्रे निजाडरे । निम्बवृत्तिभिरुद्रीणे न चूतः परितप्यते ॥ ६ ॥ कलकण्ठेति ॥ कलकण्ठगलास्वाद्ये कोकिलकण्ठास्वादनीये कल्मषनिवर्तनेन तदीयमधुरध्वनिहेतौ, अनेन पापनिवर्तनेन समीची नज्ञानोत्पत्तिहेताविति गम्यते । कामस्यास्त्रे विषयसुखसाधने, अत्रापि भगवत्कैकर्यादिसुखहेताविति गम्यते। निजाङ्कुरे स्वकीयपल्लवे, निम्ब वृत्तिभिरुष्टैः उद्गीणे निम्बसयोगादर्थीदास्यप्रविष्टे वान्ते सति चूनो न परितप्यते परिताप नोपैति, जनानां परितापविषयो न भवति, उष्ट्रा एव निद्यन्त इति भावः ॥ तप सन्ताप इत्यस्मात् कर्तरि लट दिवादित्वाच्छयन् ॥ ६ ॥ . , ·परीक्षितपद्धतिः । ९९ . महाजनपरिगृहीत निकृष्टमपि वस्तु श्रेष्ठ भवतीत्यभिप्रेत्याह- रत्नाभरणयोग्यानां राजान्तःपुरयोषिताम् । क्रीडाकङ्कणनिर्माणकाचोऽपि ललितायते ॥ ७ ॥ रत्नाभरणेति ॥ क्रीडाकङ्कणेषु निर्माणार्थकाचोऽपि मृद्भेदकृतदर्प- णोऽपि ललितायते परमभोग्यो भवति । 'भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च, हलः' इति अभूततद्भावे क्यड्। 'काचारिशक्यमृद्भेददृग्रुजः' इत्यमरः । गजान्तः पुरयोषितामित्यनेन परमैकान्तिनो विवक्षिताः रत्नाभरणयो. ग्यानामिति महाराजपरिचरणीयत्व विवक्षितम् । क्रीडाकङ्कणेत्यनेन नत्मेवायोग्यः कश्चिद्बुद्धिमान् निकृष्टोऽपि विवक्षितः ॥ ७ ॥ यत्र सारामारविवेचकाभावेन तुल्यत्वपरिकल्पन तत्र मता महता मौनमेव युक्तमित्यभिप्रेत्याह मन्ये किन्नरमुख्यानां मौनं जगति सांप्रतम् । मशककणितं यत्र वीणास्वनविकल्पिनम् ॥ ८ ॥ मन्य इति ॥ यत्र मगककणित माकध्वनिः वीणाम्वनेन विक- पित तुल्य कृतमित्यर्थः । तत्र जगति किन्नरमुख्यानां मौनमेव साम्प्रत मन्ये, युक्तमिति निश्चिनोमि ॥ ८ ॥ क्वचित्कार्यवशेन निकृष्टपरिग्रहेऽपि हृदयाहादिनी प्रवृत्तिन भवतीत्याह- कटनामिह सार्थत्वात्कामं भवति संग्रहः । तथापि वृत्तिर्न तथा रसज्ञानुमतिक्षमा ॥ ९ ॥ -- ·१०० सुभाषितनीभ्यां . . कटूनामिति ॥ कटूनां तीक्ष्णाना कोपवतामित्यर्थः । 'रसे कटुः कट्वकार्ये त्रिषु मत्सरतीक्ष्णयोः' इत्यमरः । शुण्ठी पिप्पली मरिचा इति वैद्यशास्त्रप्रसिद्धत्रिकटूनां च, सार्थत्वात् सप्रयोजनत्वात् काम यथेच्छ सग्रहः स्वीकारो भवति, तथापि वृत्तिः व्यापारः भक्षण च, तथा समीचीनवत् रसज्ञाना रसिकाना रसज्ञाया जिह्वायाश्चानु- मतेरङ्गीकारस्य क्षमा योग्या न भवति । त्रिकटुक निदर्शनम् ॥ ९॥ वेदशास्त्रवत्सु वृधा गब्दो न प्रसरतीत्यभिप्रेत्याह- नादमङ्कणतालानां लागलीनटनोचितम् । श्रुतिक्षमेषु ग्रामेषु न मूर्छयति गीतिवत् ।। १० ।। नादमिति ।। वेदशास्त्रसमर्थेषु ग्रामेषु लागलीना नारिकेलानाम् , नटने वाय्वादिना चलने, उचितमभ्यस्तम् , अङ्कणतालाना च त्वरव- र्तितालवृक्षाणा सहभावेन प्रवृत्त नादम् ; श्रुतयः स्वरारम्भकावयवश ब्दाः ताभिः अमेषु समर्थेषु, ग्रामेषु स्वरसन्दोहेषु, नटनोचित नाट्योचितम् , तालाना कास्यवाद्यानाम् , नाद गीतिवत् गीतिष्विव, न मूर्च्छति न वर्धयति । गीतिषु स्वरारोहावरोहण मूर्छनम् ; तत्र ताल- नादस्य यथारोहावरोहण नास्ति, तथा तत्र तालनादस्य मेलन वेदपा- ठको न सहते, निरर्थकशब्द न सहत इति भावः ॥ १० ॥ सदसद्विवेचन कस्यचित् भाग्यवशेन भवति, नाभ्यासादित्याह--- विधिमन्तरेण विहगेन कुतः पयसोरशिक्ष्यत विवेकविधिः । . . .

·परीक्षितपद्धतिः । कति वा दिनानि वद पर्यचिनो- कलशीसुतः कबलयन् जलधिम् ॥ ११ ॥ विधिमिति ॥ विहगेन हसन, विधिमन्तरेण दैवयत्न विना, पयसोः क्षीरनीरयोः, विवेकविधि: विविच्यग्रहणम् , कुतोऽशिक्ष्यत अभ्यस्तः, न कुतश्चिदपीत्यर्थः । कलशीसुतः अगस्त्यो वा जलधि कबलयन् कबलनार्थ कतिवा दिनानि पर्यचिनोत् परिचयमकार्षीत् । वदेति परिचयाद्यभावप्रकटनार्थः ॥ ११ ॥ .. . परिशुद्धविद्य एव श्रेयानित्याह- एकयाऽपि कलया विशुद्धया योऽपि कोऽपि भजते गिरीशताम् । भूयसीरपि कलाः कलङ्किताः प्राप्य कश्चिदपचीयते शनैः ॥ १२ ॥ इति श्रीकवितार्किकसिंहस्य सर्वतन्त्रस्वतन्त्रस्य श्रीमद्वेङ्कटनाथस्य वेदान्ताचार्यस्य कृतिषु सुभाषितनीभ्यां परीक्षितपद्धतिः द्वादशी। सैषा सुभाषितानां माला महनीयवर्णवृत्तगुणा । • भावुकसमयारूढा प्रियपद्धतिभूषिता जयति ॥

·१०२ सुभाषितनीव्यां एकयेति ॥ कश्चित्कलङ्किता: सम्यगभ्यासाभावेन अनिश्चि- तार्थाः, भूयसीः कलाः बह्वीः विद्याः, प्राग्य शनैः अपचीयते क्षीणो भवति, सुदृढविद्यो न भवति, विशुद्धया सप्रदायपूर्वक सम्यगभ्य- स्तया, सुनिश्चितार्थया एकया कलयाऽपि, योऽपि कोऽपि यः क श्चिदपि, गिरि वाचि विषये, ईशता स्वतन्त्रत्वम् भजते। अत्र चन्द्र. शिवश्च निदर्शनम् ।। १२ ।। तुषारगिरिसच्छायं तुलसीदामभूषणम् । तुरङ्गवदनं वन्दे तुङ्गसारस्वतप्रदम् ॥ श्रीमते रामानुजाय नम - इति श्रीमच्छ्रीशैलकुलतिलकस्य वेश्टाचार्यसामसुतः सुतस्य श्रीश्रीनिवासविदुष कृतिषु सुभाषितनीवी- व्याख्याया रत्नपेटिकाख्याया परीक्षितपद्धतिः द्वादशी।

·*लोकानुक्रमाणका ।। पृष्ठम् पृष्ठम् अमित्रे विश्वास २७ अमृतस्यन्दिन अवकस्तारकाधीश. १५ अव्यवस्थितवृत्ताना अस्तु तावत् ५० अहार्यः सर्वमध्यस्थ अहार्येण अहितुण्डिक आ आत्मार्थ युक्त ५२ आभिमुख्यदशा ५९ आलोकावधि यदशेन अकिश्चित्कारिणाम अजयुक्तः अण्डजा अधिकांनतरपि अनङ्गीकृतकामाना अनन्तख्यातिसपन्न अनाकलितमानुन्या अनिर्घात धाराघरम् अनिःशेषितदातव्य अनुकतुमपातु अनुज्झितसुहृद्भाव. अनेकमुखपापात्मा अपहिलधिय. अपार्थेतरयुक्ताना अपि निर्मुक्तभोगन अपि सत्पथ अपि सन्तापशमना. अपुनर्देहिशब्दार्थ अप्यनावर्जिताः . ७९ ३८ ८७ इहैव भुवन जातम् ९१ उत्पथा दुर्नदा २४ १.१ ४१ एकयापि कलया ८२ एकयैव गुरोर्दष्टया ·सुमापतनाच्या पृष्ठम् कटूनामिह सार्थत्वात कठिनः कृशमूलश्च २४ ९१ ३७ कलकण्ठगलास्वाये कलङ्किनि जले काकानां कोकिलाना काम लिखतु कामाधिकरणग्राह्य कुतश्विदचलस्थानात् केन चिद्दान्तकृत्येन क्षोभिता विबुधै ग गतियॊम्रा गरुत्मति सुपक्षता गुणजालप्रकर्षे ७२ पृष्ठम् ९९ जनयत्यनले दाह जनित्वापि महागोत्रे जलाशयस्य घोषेण ६५ जातिमात्रशरणाः ९५ जोषमेकपदे त ७४ तदेव गृह्यताम् तम स्वभावमलिन २५ तमिस्राचारिणा ८२ तरतु विवित्सयाब्धि तान् घ्नन्ति हन्त १९ त्वच मास जीव द ३१ दष्टसारङ्ग दुष्टैरारोपितः ४३ दृष्टपङ्का प्रतिपद देशकालविशेषेण '.६ द्विजराजा द्विजस्य सितपक्षस्य ९६ २६ धर्मसेतुनिविष्टाना ५८ धुर्याणामपि १० १६ ३६ घोरास्त्यमिथोवैराः ४० ५७ चकोगनादर ३१ छन्दः प्रत्ययशुद्धात्मा छलिन मत्कथानहम् छिद्र जनयताम् १७ ·श्लोकानुक्रमणिका । १०५ पृष्ठम् पृष्ठम् ६७ प्रद्युम्नो ११ प्रभूनोदित प्रमितिपरिष्कृत ८९ प्रयुक्त मन्त्रिभि नद्यास्तोय नवदलपुटे नादमङ्कणतालाना निगिरन्तो जगत्प्राणान् नमीलयतु लोचने निरवधिगुणग्राम निर्मुक्तभवन नीचानुस्मरणान्मन्य नीतिः सती प्रशस्ति विन्दन्ति ब बलात्तरेण १८ बहु विदधति १० प पतनानन्तरम् पतता हन्त परचिन्तकनिरता पश्यति परेषु पार्थिवाना ९९ मण्डकराविण ३३ मतिमन्थजवन मनुव्याम मन्य किन्नर ५ मरुद्भि. पीड्यमान महान्त पुरुष महापुरुष ५६ मित्रे भवति ९२ मुक्तानुगुण मुक्ताहार मुख्यदानोदक ८७ २८ पुण्यगन्धाः पुसः कस्यचित् पूर्वकल्पप्रकारेण प्रतिगृहति प्रकिपत्प्राप्तित प्रतिपन्नवामष्टि. प्रतीपमुप प्रथमसुजनाय ६ यत्र पय.प्रभृति २ यमेनोपक्रम ·१०६ सुभाषितनीव्यां पृष्ठम् येषा हिरण्यकशिपु १७ रत्नाभरण १९ ७२ ४८ ८१ मतामेव खपुष्पत्व मत्पथ छादयन मदसन्ती मदानवोक्तिमहितः ८३ मन्नियोगेन ७. मर्वेषामुत्तरा ६१ सुदर्शनभृता १०० सुवर्णमपि दुर्वर्ण सुवृत्तस्यावदातस्य ७. सूत्र रनममावेशात् ८ स्थलपरिशेषित ८० वदान्यथ विक्रमाकान्त विदधातु धाम विधिमन्तरेण विधौ लब्धति विबुधमहिते विभुबन्ध प्राय विशुद्धवर्ण विषमो गुणभेदेन विषयध्वपि १६ ३ ८८ नहः शैल्यम २३ ९७ it स्फदिक. खभाव ६१ स्वच्छस्वादु खतश्चतन्य ६५ स्वदृष्टिप्रतिघातेन शिक्षके हरिताकारो ना सत: मत्त्वविहीनानाम् ४१ हरिकरपुष्करहस ·ADDENDA. . , . शिक्षकेति ॥ शिक्षके शिक्षकसमीपे, हरिताकारो द्विजः शुकः, अपूर्ववर्णवान् भाति अकाराद्यक्षरवान् भाति । मेरौ, नीलतनुः द्विजः काकः, अपूर्ववर्णवान् पूर्ववर्णादन्यवर्णवान् स्वर्णवर्ण इत्यर्थः । सत्यनिष्ठे वसिष्ठे, कौशिकः विश्वामित्रः, अपूर्ववर्णवान् ब्राह्म- गवर्णवान् , वर्णशब्दो वर्णत्वपर: न विद्यते यस्मात् पूर्वो वर्णः जोऽपूर्ववर्णः ब्राह्मणवर्णः, ब्राह्मणवर्णाद्धि न पूर्ववर्णोऽस्ति तस्य सर्वपूर्वत्वात् । यद्वा सत्यनिष्ठे गौतमे कौशिकः इन्द्रः, अपूर्ववर्णवान् अवर्णवान् इत्यर्थः । अवर्णम् अधरः परीवादो वा । 'अवर्णाक्षेप- नर्वादपरीवादापवादवत् “इत्यमरः ॥ ५ ॥ पुटः ७६. यमेनेति ।। 'अहिसा सत्यवचन ब्रह्मचर्यमकल्कता। अस्तेय- मिति पञ्चैते यमाश्चैव व्रतानि च ।' इति यमशब्दार्थः उक्तः । उपक्रमे ऐश्वर्यारम्भदशायां, यमेनाहिंसनादिना, व्यवस्थितमेकरूप पुरुषम्, विश्वाधीश विश्वस्य भूमण्डलस्य अधीश प्रभु, जानन् अहि- पादियुक्त एव मण्डलाधिपतिः भविष्यतीति निश्चयवानित्यर्थः प्रामादिषु सामदानभेददण्डेपु, तत्त्वज्ञः यथार्थज्ञानवान् च यो भवति । स तादृशः कः सिद्धि नार्हति । एतादृशः सर्वोऽपि राजा ·, । सिद्धि इष्टार्थप्राप्तिम् अर्हत्येवेत्यर्थः । अर्थान्तरम् । य सनकर्मक ब्रह्म- कुमारम् , एनोऽपक्रमे पापापगमे जाते व्यवस्थित वौ परमात्मनि अवस्थितम् , विश्वाधीश च विश्वेषाम् आधीनां मानसव्यथानाम ईशम् अवश्य च, अजानन् महर्षयो ज्ञातवन्तः । सामादिषु ऋग्य :- सामाथर्वणेषु, तत्त्वज्ञः स सनकः सिद्धिमहत्येव । 'विः पक्षिपरमा- त्मनोः' इति भट्टबाणः । 'पुस्याधिर्मानसी व्यथा' इत्यमर अर्थान्तरम् । एनोऽपक्रमे पापापगमे, विश्वाधीश प्रपञ्चप्रभु व्यव- स्थित हसस्थित च य ब्रह्माण जानन सामादितत्त्वज्ञ: पुरुषो भवति सः कः स ब्रह्मा सिद्धि प्राप्यताम् अर्हतीति । अर्थान्तरम् । सामादि तत्त्वज्ञः पुरुष व्यवस्थित गरुडस्थित हरि विश्वाधीश चराचरपरि जानन् भवति । ‘एको नैक, सवः कः किम्' इति ससज्ञः स हरि सिद्धिम् अनवाप्तावाप्तव्यप्राप्ति नार्हति । 'नानवाप्तमवाप्तव्यम् इति स्मृतेः ॥ ८॥ प्रयुक्तमिति ।। काले मन्त्रिभिः प्रयुक्त प्रातिकूल्याभिवृद्धेः प्रागे- वामात्यैः कृत, भक्तिभेदात् पुरस्कृत पूजित, साम समीचीनवचन ज्वलनवक्त्राणामपि क्रोधातिशयेन ज्वलनसदृशमुखानामपि, पर सव- नन श्रेष्ठ वशीकरणसाधन । 'वक्रिया सवननम्' इत्यमरः । अर्था- न्तरम् । काले बहिष्पवमानादिप्रयोगकाले मात्रामः सामगैः ऋग्यजुः. सामानि मन्त्राः तद्विदः मन्त्रिणः 'अहे बुध्न्य मन्त्र मे गोपाय यमूष- यस्त्रैविदा विदुः । ऋचः सामानि यजूषि। सा हि श्रीरमृता सताम् इति श्रुतेः । प्रयुक्त गीत, भक्तिभेदेन हिङ्काराख्येन भक्तिविशेषेण पुरस्कृत पूर्वभागे कृत हिवारस्य सामानवयवत्वेऽपि 'सप्तभर १०१ .

·. . .. मा मोपमीत' इति श्रत्या स्तोत्राङ्गत्वेन च भक्तिशब्दः । प्रस्तावस्य मापावयवत्वेऽपि सामपुरस्कारकत्व न सभवति, उद्गीथायेकदेश- पुरस्कारकत्वात्। ज्वलनवक्त्राणामपि अग्निमग्वाना देवानामपि, साम- गीतिविशेष पर सवननमिति । यद्वा भक्तिभेदैः प्रस्तावोद्गीथप्रति- हारोपद्रनिदानाख्यैः विभागविगेपैः पूनितमिति || ९ ॥ विधाविति ॥ नीत्या जैमिनिमुनिप्रणीतन्यायकलापेन, विधौ शास्त्रार्थे, लब्धधृति. निर्भयः, क्रियमाणे कर्मण्यन्यथाशङ्का हि दुरि- तोत्पत्तिगका जननद्वारा भीतिमुत्पादयति, न्यायजनितो निर्णयः ता शङ्का वारयति । विनतानन्दनः आनताना ऋत्विजां दक्षिणाभिः आनन्दोत्पादक , द्विजः त्रैवर्णिकः, ग्थानेषु नियम्यमानैः भुजङ्गैरपि भूष्यते सजपनविगसनादिषु नियुज्यमानैः कुपितैरपि स्तूयते । अर्था- न्तरम् । नीत्या इष्टदेशप्रापणेन तदर्थमित्यर्थः । विधौ विष्णौ, लब्ध- धृति. प्राप्तधारण , विनतानन्दनः द्विजः वैनतेयः पक्षी, स्थानेषु शिरःकर्णभुजवक्ष:कटिपादेषु, नियम्यमानैः बध्यमानैः, भुजङ्गैः सपैरपि, भूप्यते अक्रियते ॥ १० ॥ नीतिरिति ।व्यवहारासमर्थस्य कोकिलस्य शैशवे शरीररक्षार्थ का- ककुलान्तर्भावोऽपेक्षितः : । साध्यनिष्पत्त्युत्तरकाल विजातीयसहवासस्य दुःग्वावहत्वेन सजातीयसहवासस्य हृद्यत्वेन च काककुलबहिर्भावो- उपेक्षितः । एतदुभय काकैरेव घटयतो विधेः साजात्यवैजात्यबुद्धय- त्पादनरूपसामर्थ्यप्रशसया परैरेव स्वार्थ घटयतः पुरुषविशेषस्य साम- र्थ्यप्रशसा व्यनक्ति । हे परपुष्ट, कोकिल, यतः नीतेः, त्व, बलिपुष्ट. है: काककुलैः पुत्रीकृतोऽसि । एष विधिः नव कर्णे यथा पञ्चमम् : " ..

·उच्चकार उद्गीर्णवान् विमक्तवान् । ततः, काले तस्मिन् काले, परुर्षे
तैरेव यतो नीतेः दूरीकृतश्चासि । त्वयि धातुः सा नीतिः साजोत्य-
वैजात्यबुद्धवुत्पादनरूपा पर सती अत्यन्तं श्लाघ्या ११ ॥
पुटः ८३.
वदान्येति ॥ कदर्यश्च, गृहीतस्थिरलोभतः इद स्थिर भूयादिति
भावात् , परान् अन्यान् ,
अर्थ ः अयोजयन्, कस्मैचित् किचित्
अददत् , स्वजनानामनर्थहेतून् अर्थान् धनानि, सचिनोति । परेभ्यो-
ऽर्थे दत्ते स्वार्थनाशः रूपदिति मत्वा न किचित् ददाति, प्रत्युत स्व-
जनान् बाधते स्वार्थलोभायेति भावः । वदान्यः, गृहीतस्थिरलोभतः
गृहीतमिद स्थिरं मे भूयादिति इकचा स्वान् अर्थान् आत्मीयधनानि,
परानथैः परोपद्रवैः, अयोजयन परोपद्रवे कृते तत्रानुकलार्थनाश;
स्यादिति बुद्धथा स्वेनार्थेन परान् अपीडयन्नित्यर्थः । अर्थान्
सचिनोति ॥ ९ ॥
अनिःशेषित इति ॥ दातव्यम् अपरेंसित तेन च प्रश्नो
लक्ष्यते । अनिःशेषितः असमाप्तः दातव्यः ईप्सितप्रश्नी येन तम् ।
वदान्यमिति वादिनं अन्यदीप्सित वदेति वादिन पुरुषम, अर्थी
जनः,
सबील: नोसर्पति व्रीलया आकुला वधूरिव, महत् अस्माकम्
ईप्सित कथमय दास्यतीति आगमनदशायाम् उतन्नाया युद्ध
सर्वमीप्सितम् दत्त्वा पुनः अन्यत् वद इति प्रश्न बाधितत्वार
लजा ॥ १० ॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·З702