·No text on this page.

·.
साहित्यदर्पणः।
R
श्रीविश्वनाथ कविराज-प्रणीतः ।
श्रीरामचरण-तर्कवागीश-भट्टाचार्य-कृतया
विवृत्या समेतः।
जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्ष-काशीहिन्दुयूनिवर्सिटी-
सभास्तार-सत्संप्रदायाचार्य-महामहो-
पाध्यायपदभाजा
श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन
संकलितया छायाख्यविवृतिपूर्त्या परिष्कृतः ।
.
सच
मुम्दय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिनायित्वा
प्राकाश्यं नीतः।
-
१ संरूरणन् ।
-
शके १८४४, सन १९२२.
मूल्यं ४ रप्यकाः

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·4.
ए
भूमिका ।
पुरुषस्त्वमेव किल पञ्चविंशकः
स्फुटचूलिकार्थवचनैर्निगद्यले ॥
(हरविजये ६१८)
'मैयादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय
केटाहाणमिद लब्धसवीजयोगाः ।
यानि च सत्वपुरुपान्यतयाऽधिगम्य
घान्दन्ति तामपि नमाधिभृतो निरोद्भुम् ॥
(शिम. १५५)
परमीनासमोना-
'नाती तुम जाग्रत्त्वमग्नि पाल्योगे प्रानुमनां
घ. कर्म प्रध्वरनं फलति पुनपाराधनमृते ।
अतन्न्यां संप्रेक्ष्य प्रातुपु फलदानप्रतिभुवं
अनी प्रहां का कृतपरिकरः कार्सनु जग.)
निदान।
पानिनमय वेदा चोधिनमेजय पासवान।
निनामगरकर समाप्रम'

·८ साहित्यदर्पणे कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुप इति चिन्त्या। संयोग एपां न त्वात्मभावा. दात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥. (१२) इति कालस्वभावादिवादवादिन्या श्वेताश्वतराणा मन्त्रोपनिषदा व्यक्ततरमव. सीयते । एवं वाजसनेयिना ब्राह्मणोपनिपदा-'इतिहास. पुराणं विद्या उप- निपद श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' इति । एवमेव छान्दो ग्योपनिपदापि-'इतिहासपुराण पञ्चमो वेदाना वेद पित्र्यो राशिदेवो निधिर्वा- कोवास्यमेकायन देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदे- वजनविद्या' इति । साहित्यप्रतिपाद्यं दृश्यकाव्यमविकृय भगवता भरतेन तु पटमानातम्- 'जग्राह पाट्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वेदादाभिनयाबसानाथर्वणादपि ॥' ( नाट्यशा० १११७) आग्नेये तु अव्यदृश्ये उमे अपि काव्ये सम्यग् व्युत्पादिते इत्युपरिष्टानिवेदमि. प्यते । एतेनान्यशास्त्रवत् साहित्यस्यापि वेदोपजीवकलम् , तत एव साहित्यमूलस्य वेदानोपासमानकालिकत्वं च प्रतिपत्तव्यम् ॥ तत्रभवतो राजशेखरस्य काव्यमीमासायां कविरहस्ये तु निरूपितार्थों महतार्थवादेन प्रस्तूयते-“ययोपदिदेश श्रीकण्ठ परमेष्टिवैकुठादिभ्यश्चतु.पष्टये शिष्येभ्यः । मोऽपि भगवान् खयभूरिच्छाजन्मभ्यः स्वान्तेवासिभ्य । तेषु मारखतेय वृन्दीयसामपि वन्द्य काव्यपुरुप आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुपा भविष्यदयदर्शिनं भूर्भुवःस्खलितयवर्तिनीपु प्रजासु हितकाम्यया. प्रजापति काव्यविद्याप्रवर्तनाय प्रायुत । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्य. काव्यविद्या- मातरेभ्य सम्रपञ्चं प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष. समानासीत् , औक्ति- मुक्तिगर्भ , रीतिनिर्णयं मुवर्णनाभः, आनुमामिक प्रचेतायनः, यमकानि-चित्रं चित्रानद , शब्दश्लेपं शेष, वासवं पुलस्त्य , औपम्यमोपकायन, अतिशयं पाराशर., अर्थश्लेपमुतथ्य , उभयालकारिकं कुबेर., वनोदिकं कामदेव , रूपक- निरूपणीयं भरत , रमाविकारिक नन्दिकेश्वर , दोपाधिकरणं विपण, गुणापा दानिकमुपमन्यु , औपनिषदिक कुचमार इति । ततले पृथक् पृथक् स्वशास्राणि दिराचा । वं गुरुन्यो गिर पुप्पा पुराणी शूणुम स्म, यक्लि धिपणं शिष्याः कथाप्रसा पट,बीटा पुनरमी सारखनेयः काव्यपुरुषो वो गुरुरिति । स तान् बृह- . पाल ति दाक्तिः, नभाव इति लोकायतिकाः, नियतिरिति मीमामकाः, विधि:, भूनानाति नाहित्यवादिनः, योनिरिनि प्रहतियादिनः, पुग्य 'नागमतः बार प्रदिपेदिरे ।।

·भूमिका । । - .. तापतिरुचे। पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुपारगिरौ (तपस्यामास) प्रीतेन मनसा तां विरिन्ध. प्रोवाच-पुत्रं ते जामि । अथैषा काव्यपुरुष सुषुवे । सोऽभ्युत्थाय मपादोपप्रहं छन्दखता वाचमुदचीचरत् । यदेतद्वाटायं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको । तामानायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससंमदमपर्यनादाय तमुदलापयत् । वत्स, सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः, वाड्मयमातरमपि मातरं मो विजयते । प्रशस्यतमं चेदभुदाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति । लत्त पूर्वे हि विद्वांसो गयं ददृशुर्न पद्यम् । खदुपजमथात छन्दखद्वचः प्रवर्त्यति । अहो श्लाघनीयोऽति । शव्दाथी ते शरीरम् संस्कृत मुखम् , प्राकृतं वाहु , जघनमपभ्रंश पैशाचं पादौ, उरो मिश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार मोजली चाति । उतिचणं च ते वच , रस आत्मा रोमाणि छन्दांति, प्रश्नोत्तर- प्रवहिकादिकं च वावलि , अनुप्रासोपमादयश्च खामलंकुर्वन्ति । भविष्यतोऽर्थ- स्थाभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभित्तौति- चत्वारि गृङ्गा त्रयो अस्य पादा वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा वद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो भत्या आ विवेश ॥ (ऋ सं.६ अष्ट. ८ अ. १० व.) 'तथापि संवृणु प्रगल्भत्य पुंस म, वालोचितं चेटव' इति निगद्य निवेश्य बैनमनोक्हाधयिगि गण्डशैलतलनल्पे लातुमनगला जगाम । तावच कुशान समिधश्च समाहर्तु नि ततो महानुनिरुशनाः परिवृत्ते पूपण्युप्मोपष्टतं तमदासीन् । क्यायमनायो बाल इति चिन्तयन् खाश्रमपदमनपीन् । क्षणादाश्वस्तश्च स सारखतेयत्तले छन्दसती वाचं समचारयत् । अक्लाद्विमापयन् स चा. न्युवाच या दुग्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृमिन्वहम् । हदिनःसंनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ॥ इति । तत्पूर्वकमध्येतॄणा व सनेस्तनादिदेग । तत प्रकृति तमुशन मन्त· कवि- रित्याचक्षते । तदुपचाराय क्रय क्षय इति लोक्यात्रा विशब्दश्च का वर्ण इत्यस्य धातो. काव्यर्मणो रूपम् । काम्पैकरूपत्ताच सारखतेयोऽपि काय. पुरुप इति भत्या प्रयुध्यते । ततश्च विनित्ता वाग्देवी तत्र पुनमपदयन्ती मददयं चन्द । प्रसङ्गतच वाल्मी िनिवृषा सप्रश्रयं तनुदन्तनुदाहल भगवल गुसूतेरामन पदमदर्शयत् । सापि प्रलुनपयोधरा पुत्रापाइजाल ददाना शिरनि व चुन्दन्ती बत्तिमता चेतसा प्राचेतसावापि महर्पये नितं सच्चन्दांति वचानि प्रायच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निपादनिहतसहचरी टीवयुवानं न्या. करयानिशं नदन्तमुदीन्य शोरवाटोक्नुमगाद- -- ·साहित्यदर्पणे . पुरुप उच्यते . 7 T नानप्र। तमात्मदेवं गरण प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जनत्रासवन :- । सामादिदेवो योगदर्शने-'प्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्ट' '(१।२४) इत्या लक्षणत सूत्रित पुनाचिख्यासायां- -:: नानान्टेदात्' (१ । २६ ) इत्यनेन गुणप्राधान्यविभक्त निमूने। इयं न 'हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे-' (ऋ. सं. ८ दी थुपनुगटीनया 'मवै शरीरी प्रथम स वै rat यागे ममर्तन ॥' इति स्मृल्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो 13. दि प्रतीयते । तत्र पूरा द्वितीयस्य शरीरिण श्रवणस्मरणा -' : "दगो हदि वेदा प्रादुर्बभूवुरिति । तत एव 'तेने - -"' गादि ग्मयते गोऽयमादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदाना ' । न वाजायने-'यज्ञेन वाच पदवीयमायन्तामन्य ' (7, म ८. २. २३ ) इति । 'युगान्तेऽन्तहितान्ये १२ । "मिरे तपग, पुर्वमनुनाता म्ययभुवा ॥' इति । गुपगमान गट्यादिरपि तत्प्रणयन कालो न भपितु पाचा पिम्प निचया' (ऋ. स. ६. ५. २५) ". जाने । एनदेवालय्य भगवता जैमिनिना पूर्वमी २ न.ट' ( १ । १ । ६ ) इन्यादिद्वादशसूत्ररनियर । 'नम्य पगन्यान' (१।१ । १८ ) इत्यादि उनीमामागान:पि भगवता पाराशयण :- ना त्रयतापि । 'अत एव च नित्सवम' - व्यवयापनम् । " या विमायन्न-'उतागि मंत्रावरुणो यनि- ।। यादव्येन विचंदया पुष्परे - ८ ) टी । एनपन्न निम्नम् (५अ •ा २१६ ) दति च, , - येरमादयोन्येऽपि म. 12 गमाणमारहस्यममाटिपर. HT मटा टदिपु अपमाणा मानवता पुरवलीप्र. :- 572। दत पुति. --:. :: गंद' इति . Jia . ३ प्रमा :-, या ढान. 7,77 मनोर में न after-मित्र- Arried ·भूमिका । मुपलभ्यन्ते । तथाहि-छान्दोग्ये “यो ह वै वरिष्टं वेद, वनिष्टो हवानां भवति. पारखाव वनिष्टः" इति वलिष्टपदार्थव्युत्वादनम् । एवमन्येषामपि व्यस्लाटव्या । निरने "-इन्द्रात्रुः तन्को त्रो नेघ इति नन्ना, बागोड मुर पैतिहानिका अपांच ज्योतिपा व मिश्रीभावक्र्मणो वर्पा जायते तत्रो. पनायन युवा भवन्ति, अहिवत्तु खलु मन्त्रया ब्राह्मणवादाच-(२.१. २) प्रति वृत्रपातत्वम् । एवं प्रजापतेः मुनानुगमनम् , इन्द्रस्य अहवो. पगमनम् , इत्यादि निजतात्पर्यतया नीयमानमुपलभ्यते । भूयते हि महिला- या मा पो न जार ~' (१.५. १३) इति । 'यो नजार पृहपाजो-' (५ २ १३) इति च । एतदेव पुनरमारिताया ऐतरेये प्राणे-'प्रजापतिव वा दुहितरमन्यमायद् दिवमित्लन्य साहुरपतिजन्य तान्यो भूत्वा रोहित भूतान यत्- इति क्यारूपेण निरुपितम् । अनमो. निमनभा पवार्तिककारा-'प्रजापतिस्तावत्प्रजापालनापियारादादिल एवोच्चगे। न चारणोदयलयानुपसमुचनभ्यत् । सा तदागमनावोपजायत सील स्पेन पदिश्यते । तस्या नारणविरणारावीननिक्षेपावापुरषोपचार. -लाा । पद नाय नाच प्रमभननिय सा दलितर रोजिना रिमदिपन्य दप्पा । पनुपाति दिदनपि सपनागतमननाने जति र गदापरमः ॥'शति नक्षत्र सनिदेरपनि नमिन्दर मपि नव्यम् । (पद ऋक्संहिनाया 'उदीरत पिनरा जामनगं-(.: १० ) इति । एजारपदनालय नैतिरीयारपसे समन्दिन्, माला भार, ६ दियशाला, गौतमवार-(. १२). पाणिनि- कृति पानिगद (51२ 1 २७) तथा शतपधः (:.:. ४. १८) । निस्वारन पानीपी रामपणे दिन (९ ४४-४९) 17 निरसाररा-दिलो र जपते रवि--- ।.: '४)। वार्नियापारा दिएर का पद निदर मानामा सहचारपामार करे. दरलेत कारले, टनिय 53 पुरपार । २ - साम । स... १९.) ऐनरंदै- सई པ- ཝ སེཔས་མ FF पारे ---

·No text on this page.

·१५ भूमिका । तस्मसातिरपि ममनोनियोगं चिनीगन । अतो निसा वेदा इत्येो स्थितम् ॥ सत्त्वत्र प्रतिका वेदवाचसत्यो दयानन्दवामिन ऋग्वेदादिभाष्यभूमि- कायं वेदानां नित्सवमनीकलापि नदुत्लनिगणनामकार्यनत्र त्रेधा नमोऽनि । निलस्योपनिकाल्प्रदर्शनं प्रथन्ने भ्रम । यत्तिकालदनने सायंभुवागित- मन्ना अधिकल्स (१२०९६००० ) एलायर्यनयन्य परित्यागो द्वितीयो भ्रम । यलगपनायानेग्नमला महायगैरेलो मनु बामणो दिने नु चतुरंग मन्द एवं पान महलं परिनं भवति ७१४१४ १९४ । तत्पल गतिकार. रोरिस्साप्तति यत्तिकालोऽपि यदि वत्तायतहिं ब्रामकतारमादिति तोत्रम। परं नहि जो दिलभावे वेदपिलर संघटते । पत्रेय . नापति देवयुगानि। मानुपयुगाने। १२०००० ( ६६०x१२०००० )=४३२०८०० न. दि=१०००१२०००० = १०००१४६२००००)=४३२००००० स्थपा, एक्मगुमान नरगुण ४२९४०८०००० खसीर रेन ५९६०००० १५५१७२८००० मालि इस दिग्दरतम्- मगु ४३२००८.१०२००६० ६५९०६०२००००%D१८४०३.८०० रू. १२०९६००% १२०९६००० ७१४२०००० ६६६६१०००० ६७.८००० १९६००० परन् ८६.००० .. .. ॥ ९.९९१.६.६- स - -~-- ETTE निरन्न ·साहित्यदर्पणे न च वेदविहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ।। एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराज विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्त्ववित् ।। धर्म्यमर्थ्य यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् । भविप्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥ सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिप्यप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चम वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ संकरप्य भगवाने सर्वान्वेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसंभवम् ॥' (१ अ. २-१६'लो) एतेन वैवस्वतास्यस्य सप्तमस्य मनो. कस्मिंश्चित्रेतायुगे राज्ञो नहुपस्य राज्य- ", या माप्रतिकाद् गतरुले प्राग द्वापरयुगे प्रोचेभ्यः पुराणेभ्यः पूर्व त्रेता. बुंगे नाट्यशास्रम्प प्रणयनमिति व्यकम् । तत्र प्रथमकोटायन्यो नहुपो द्वितीयको टापन्न दयपि मुभवन् पन्था । नहुपश्च आयुपः पुत्रो ययातेः पितेति महानारतम् (आदिपर्व. ९५ यध्या ७ ग.)॥ धन मनु'यम्य गवदायु सभाव्यते तावतो वदविकनिवन्धनादिदानीतना इति. हामगोपु मदिहानानान्यन्यथाऽन्यथा गमयन्तोऽपि वस्तुतो न विश्रान्ति संप्र. पन्ने । उपपयते चनन् । यद् यथोत्पादिनं तत् तथव परीक्षितं स्वत्पप्रतिष्ठित भवति । निग्या पर्गनमाण तु बन्पाप्रतिष्टितमेर । नहि मृव्यतिरेकेण निभा बननी र सम्पमधितिष्ट्रनीति । एवमम्माकमायर्यावर्तभुवामितिहास पुराण - दर भुटनामामात्रमनिट वन्नवर्नने, रितु पातञ्जलादिप्रग्यातयोगवि. नया (यो द चि पा ) तत्रतत्र रिटक्षणदेशमालपाटिनमपि वक्त । अव भगवना वेदव्यामन- इतिहामपुगणाभ्यां वेदं ममुपयेत् । विमेन्यल्पश्रुता दो मामयं प्रहरिप्यति ॥ (म. ना. आटिप. १ ८,३६७.यो.) दबंग मिनीपते ।न म्यादप्येवमादरभूरिति- -, म पनि लोचनाय प्रवर्तमान सियेत् । नत्र दयविदाटादनाव चात्र प्रमयानयोक्न कुनगया - धानोरनगयो यदनमन्त्री न पश्यति' सनेन परिहियते । दे- 'द पियोगेन ममान्नपातरमित जन्म विदिनाधिनमसंयम । र मन्त्र, इतरानुसार ·भूमिका । २१ । यदि चान सांप्रतिकपोलोवनदृष्ट्या कालसकोचचिकीर्षाया मीमासकाना सहतस्पत्सरशब्दस्य सहस्रदिनपरताधिकरणन्यायोऽवतायेंत (जैमिनिद. ६ अ. ७ पा. १३ अधि.). तदापि विसंवादाधिस्तदवस्थ एवामिलक्ष्यते । यतस्तत्र साधारण्येनाधिकारिचिन्ताया ब्राह्मणानुगृहीतः कालसंकोच आश्रीयते; इह पुनर- विशेषेण कालकलनाया गमकाननुगृहीत. कालसंकोचो विकाशो वा कथमाश्री. येत । या च शतायुःश्रुतिः, सापि युगपरतया मन्वादिमि. मर्यते (म. स्मृ. १ स. ८१-८४ श्लो.), इत्य सेतिहासपुराणाभ्यामेव किमपराद्धम् । यत्तदुफजातं गमानुपलम्भेऽप्यन्यथा नीयते । एतेन हि भगवन्तं रामभद्रं तत्पितर तत्र- भवन्त दशरथं चाभिलक्ष्यीकृत्य प्रवृत्तम्- 'दशवर्पसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥' रा. वा. का. १. स. ९७ लो. 'पष्टिवैषसहस्राणि जातस्य मम कौशिक । (रा. वा. का. २० स. १० श्लो.) इत्यादिवास्यं नासगत मन्तव्यम् । बलादन्यधानयने तु सैरमानेन 1983 २८१ इति ६१६६३ इति तयोः कालावागच्छतः । अत्र द्वितीयल. श्रद्धेयत्वेऽपि प्रथम. सर्वधाऽनुपपन्न एव । तथा तत्रैव रामायणे 'जनपोडा. वों में रामो राजीवलोचन.' इत्येवमादिस्तकालो दिनत्वेन परिणममानोऽति- तरामनुपरनो द्रष्टव्य 1 नवमत्रैवानुपपत्त्या पराक्रम्यते । यानि पुनज्योतिषे होरा- स्कन्धे नानाप्रकाराणि योगोषितानि पुरषायुषाणि पठितानि तनापि विसंवाद. गलप्रहान्न मुच्चामहे । जैमिनीयन्यायोऽपि स्वातन्येणावतार्यमाणः कालस्लनासु प्रमाणपदवी गधिरोहतीत्यपि दर्शितमेव । देशरालविषयविप्रहयनामेरसराला- पोऽपि दूरदशिमिरेकल्याऽवहेलयितुमगत्यः । प्रक्षेपोऽपि साजावान विशिष्य मूलारवन्दीलादि मेहत्य परीक्षणीयम् । तलाद् वेदेत्रिय तदोपाझेपपि यद यथा लवते व्यवस्थाप्यते दा तन् तथैव नीयमानं पूर्वोपर भनितमहतीति - । इरेदमपि पुरातत्त्वं प्रल पर्वालोच्यम्- 'श्रुतौ शतायुः पुरुषः प्रदिष्टो यदुत्वयोगी शताब्दशक्यः । रामादिकानामधिकायुरानो युक्तं प्रतीमः फलितेऽमितायुः ॥' हो। पहुचात्र त्यानुसारेण प्रतिबन् । चमनी रन्दने पुनरिदनपिच्चमेर- 'त वार्षिको वासरिको भचन (भवृत्त)- भोगो भवेद भास्करसंधये ।

·२२ साहित्यदर्पणे तत्रापरं (न्तिम) ब्राह्मणगौरवेण (दर्शनेन) स स्वीचकारेति विरोधमङ्गः ॥' इति । अथवा भवृत्तीयापरभोगस्य प्रथमान्तत्वे। महर्पिणाग्राहि (ऽमानि ) विरोध- शान्त्यै' इत्येवं चरमपाद पठनीयः॥ प्रास्तावयं च प्राक् ( भूमि. १८ पृ.) साहित्यस्य प्रवन्धा वन्धकाच क इति । तत्रावशिष्यते पौराणिकी कोटि । यत्र सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षणायामनेके वैज्ञा- निका विपया पुरस्कियन्ते । इदानी तु प्रस्तुतमुपक्षिप्यते यत्पुराणेष्वन्यतम माग्नेयमिति । इह विषयान्तरवत् साहित्यविषयोऽपि भामहादिग्रन्थेभ्यस्तत्पूर्व भ्यो वा संक्रामित , आहोखिद् वेदार्थोपवृंहकेभ्य आग्नेयादिभ्य एव भामहादि- प्रन्या व्यधायिपत । तत्राद्यकोटिविंशीयते वृहत्कथारघुवंशादिपर्यालोचनेन तत्क- तृकालेऽपि कत्रिकर्मपद्धतेरवश्यंभावाद्, यत्प्रयातान्येतानि गुणाढ्यकालिदासा- दिसूक्तान्यसाकमवलम्बनानीति । आलंकारिकेषु भामहवर्ज नान्य कश्चन चिरत- नत्वेन सप्रति सभावनामारुढ इति वह्व ।भामहग्रन्थस्तटुपनमित्यपि न सिध्यति । यम्मात्तन्मादेव- 'रुपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्वहुधोदितः । न कान्तमपि निर्भूपं विभाति वनिताननम् ॥ १३ ॥ स्पकादिमलंकारं वाहमाचक्षते परे। मुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ १४॥ तदेतदाहुः सौशब्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारमेदमिष्टं द्वयं तु नः॥ १५॥ (१ परिच्छे) इन्यनेन, नथा- 'इति निगदितास्तास्ना वाचामलंकृतयो मया बहुविधकनीदृष्ट्वान्येषां स्वयं परितयं च । प्रथिनवचमः सन्तोऽमिनाः प्रमाणमिहापरे गुस्तगधियामस्त्राराध मनोऽकृनबुद्धिभिः ॥ १६ ॥ (१५ परिच्छे ) दवा व नदीरेन मृनन प्राचां काव्यानुगामनाना नापनात् । नाट्य- - . - - "उपमा दीपक चैव स्पर्क यमकं तथा। बावन्यने हालंकागश्चवारः परिकीर्तिताः॥' (१६ अ ४१ लो.) कदिव्य रविन्द रथ- गटार्थमान्तरमर्थहीनं निन्नार्थमार्थमभिष्टनार्थम् । माया पटीन्युट्टतन् ।'

·२३ भूमिका । न्यायादपेतं विपमं विसंधि श-दच्युतं वै दशकायदोपाः ॥ (१६ स. ८४ मे.) श्लेपः प्रसादः समता समाधि- माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्धस्य च व्यक्तिरदारता च कान्तिश्च काव्यार्थगुणा दौते ॥' (१६ १ ९२ लो.) त्येव दा दोपानगवन्तो गुणा उद्दिया यथोद्देशं पक्षिनाथ । एन एव काया- रंगरसूत्र-जानादपसमतासमाधिमाधुर्यीकुमार्योदारता यनिमान्यो गुना (विर १ अध्या ४ मू ) इति वामनेगोता मा. वाज प्रसाद पाल पते न पुनर्दश सी प्रकाराकारादिभि प्रयुगा दर. नितीमतोत्तमा रमपिताथेति । परमेते ( दन गुग ) वामनत प्रात्देन रमा. दिनस्य दण्टिा काव्यागेऽपि सन्ति । दष्टियामननोर्मन्यनो गुप्पा भर नारमाय ग मरने । गानेन रस्तामा स्वातिनारदपुप्पागदीन पदा त एपिता दा सातारपिया दाते को निपयेत् । 'परापर्वशिमा मिन्टपूतो दागावाति' (२।६१८-६९१) इति पाणिनिता शिलारिकशालाग पाया नून- गर सरपानयोका तिप्रसर । दकिक पेन नि भामब पावावरे तु भरीरो दोषा.. पिया दर । एक .. वनिप्रदोनो भारत सारदिएकि - परिनिगरान, मोजा - परमारपदमपाने । नारा मन्यु 5 -- - .:.-: --- སཔཾ པ ་ པ ས ༌ས >ཨམཎ-- ་པ་ " : "" ... --- ·२८ साहित्यदर्पणे वर्षाणां द्वादशशती पष्टिः पभिश्च संयुता। भूभुजां कालसंख्यायां तहापञ्चाशतो मता ॥' इत्ययं द्वापञ्चाशतो राज्ञा काल =१२६६ स च न सवदति । एतदुकं भवति- यदि नाम प्रकृतोपयुक्षा सप्तपाणां गतिर्नोपलभ्यते, तर्हि तया युधिष्ठिरकालनिर्ग- योऽशक्यः । अत्र सिद्धान्ततलविवेके कमलाकरभट्टाः । 'अद्यापि कैरपि नरैर्गतिरार्यवर्य- दृष्टा न या च कथिता किल संहितासु। तत्काव्यमेव हि पुराणवदा तज्जा- स्तेनैव तत्त्वाविषयं गदितुं प्रवृत्ताः ॥" (भप्रह. ३३) इत्यादि निर्णयन्ति । तथा सिद्धान्तदर्पणे चन्द्रशेखराचार्या अपि- 'सप्तपीणां ध्रुवः प्राग्भिोंक्त. संचारसंभवात् । तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना ॥ पूर्वानं शकटाकारमुदयस्थमुडुसप्तकम्। सप्तर्पिमण्डलं प्रोक्तं व्यक्त विश्वनमस्कृतम् ॥ तत्पूर्वोन्नतरेखाने मरीचिः पश्चिमे ततः। वसिष्टोऽन्वतीयुक्तस्तत्पश्चादगिराः स्थितः ॥ तत्पश्चाश्चतुरन्नस्य शम्भुदिश्यत्रिरस्य तु । पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ।। ऋतुलदुत्तरस्यानस्तत्रोक्ती पुलहक्रतू। धृवमूत्रेण यल्लग्नौ तदृक्षस्था मर्पयः॥ कय्यन्ते सांप्रतं (१९७०)सिंहे भूभुजा(२१)शान्तगौ हि तो। कालांविश्वकः १३ प्राच्यां पुलस्त्यो वर्तते ततः॥ उनम्नः सायक (५) रविरगिरा नवमि(९)स्ततः॥ तनोग्यामि(८)वमिष्टोऽसान्मरीचिर्वर्तनेऽष्टभिः(८) ॥' टन्यवमादि मषिटक्वान्द- 'प्रत्यत्रं माग्गतिः प्रोका पुराणरएलिनिकाः। नेषां नो निश्चिता पूर्वानुमबादर्शनान्मया ॥' सामन्यु । (टेन म्न पंचागभावात् १५३ पलायटिंगतदानं तदान नन्दकत्र । तो हि ..., वर्षानन्तयनिय ६५३ वर्षानन्तर्यमणि मापदन्द दाद मन्दिर (लवादः) इव त्रियुगमवन् (यु. .. हद ) इन्दवं यन्मपि भयप्रमयकत्र । नहि ३१७५ ३ वटा पार्टगाटबमनाउभ्य, वा भाग्नमंप्रामय, सद, मननकलनन्य मानवापीकस युधिषि- यमन मानवंदन्यः प्रम। दलान्- ·भूमिका । M भारतं द्वापरान्तेऽभूद्वार्तयेति विमोहिताः। केचिदेतां मृपा तेपां कालसंख्यां प्रचक्रिरे॥ इलन्यथा परिणतां महामालचण्यकमूनो. कल्हणस्य कृतिमुपेक्ष्यान्नायत्र- नृपावली ६५३ एतावन्ति वणि सक्लम्य ३१७९ एतावदेव सर्वसमला कति- गतं (कलियुगसंवत् ) शकारम्भमभये मन्तव्यम् । एवमप्यत्र नीलमुनिरात्मन कादमीरिकपुराणमतं न जरातीति परीक्षणीयम् । इत्यंच पूर्वदत्तरहितावास्ये युधिष्टिर इलम लक्षणया कम्मिचित्तत्सताने नृपती पृथ्वी भासतीत्युनयम् । बिना, यसाधुतार्थे 'गोद्रिनगाइ त्रियुत.' इति पाटच स्यादिति सक्षेपः ।। अपात्र किचिदतिहासिकदृष्टयापि विविच्यते-राशः तनोर्गालो गाईको । भीष्मो जसे (म. भा. आदिप. १०० स.)। ऋपे पराशरात् सत्यवल्ला पारा- मार्यो व्यासः पानीनध (म. भा. आदिप. १०५ अ.) शंतनुर्विवाहिनामा सत्यपला चित्रादविचित्रवीयाँ जनवामाम । तत्र विचित्रचीयोऽम्बिया शिवासिराजमुते उपयेने । ततध- 'ताभ्यां सद समाः सप्त पिहरन्पृथिवीपतिः। विचित्रवीर्यस्तरणो यामणा समगृधत ॥ खरदां यतमानानामाप्तः सर चिकित्सकै। जगामास्तमिवादित्यः (म. भा. आदि प. १०९९)। मातु. लसबला बाहया पारासदो दिदिले. पन्य देनेऽग्दिकामा राष्ट्र तथापालिकामा पायापारमनस (F. मादिप. १०६प.) पायोधिदिन (म.भा.पि. १२३ 6 ) तुना निमार, मिमन्यो परीदिर परीक्षितो नजदर एकर. गो. रामोनोग्य . योगाभारलं (जस) को (... ५.६५.) दिसदानीरादोजनमेसम्म ८८ १६ करणे, त्दा- जाफर्णपतितः दयामो परसाशीतिपक्षका (८) रणे पर्यचर ट्रोपो पुरः पोरादर्पयत् ।' (रा.प. १२५ ४. भो.) इला- 'पयःमाप परीधि दमननवाद च । १३ ।' एपातारात सरासरे। चिदिवा परमालालमने स्थितः । परि०) पनि धर्मामा पापरपि । (F... २६.1 पार....' { - - Giri मार। .. .::- भरे दोबारकोनर। सन्नामेन्! - २. . म ·महाभाष्ये काशिकायामपि न दृश्यते, केवलं सिद्धान्तकौमुद्याम् । चन्द्रगुमसन वैशेपिकं न्यायश्चति द्वये दर्शने समानतन्त्रे तत्र उलुकापरनान्ना महामुनि कणादेन विशेष पञ्चमं पदावभेदमधिकृत्य कृतो प्रन्यो वैशेपिकम् । निमरत साश्रयन्येटरेन्यो व्यावर्ननाय प्रभवतीति वैशेषिकस्तत्प्रमाता। तथाचोक्तमौला टिना रिम्नं व बेटोरिक विदु. ।' दह भूतात्मपुरस्कारेण पदार्याना साधन मन्या नवनानानियमपार्यन्तिी परमात्मचिन्ता । मन दश अध्याया। ३६ साहित्यदर्पणे र्थात् ३१००-४४४-२६१३ कलिगतम् । एप च-'यदुदुम्बरवर्णाना २ मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्ग तलिं ऋतुगतं नयेत् ॥' इत्येवमुक्तवान् शायाम्-'प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणम्' इत्येवं भर भाष्यकारेण प्रत्युच्यते । यद्युको वुद्धनिर्वाणकालः सर्ववादिसंमत. lune . तीर्थकर-महावीरसत्ताकालो व्यक एव, यतो वीरनिर्वाणसंवत्-५२७२० ऊर्धम् अर्थात् कलिगतम् २५७३। 'चन्द्रगुप्तसभा' इति प्रत्युदाहरणं तु सा तया संभाव्यमानः पुष्यमित्रो वर्तमाने लसूत्रभाष्ये-'इह पुष्यमित्रं याजपा ( ३।२।१२३) इत्येवं स्मृतोऽपि कुशकाशावलम्बनायितः । नहि देवदत्तेन्द्र न्द्रपालितायैरुदाहरणे ( ८१२१८३ ) केचन नियत्ता व्यक्तिविशेषा भाष्यकाराग्नि मता भवितुमहीं इति दिन । अथ किंचिद्दर्शनान्तरमुपक्षिप्य भूय. प्रकृतप्रघट्टकफलं दर्शयिष्यते । दर्शने योगितया प्रतियोगितया वा परस्परस्य परस्परं प्रवेशो लक्ष्यते । सोऽयं शब्द ऽयंत इति यथोत्तर भूयान् प्रेक्षाविषयः । तद्वीजं तु–'कालः स्वभावो निया दृच्छाभूतानि योनि ---' पृ. ८) इत्येवं जातीया भगवती श्रुतिरेव । न श्रुतिरपालभ्या, तदनुवर्तिप्रमातृणा प्रवृत्तिा, यदेप प्रमेयस्य प्राकृतिको दोर समावो वा यथायं विचार सहते, तयागया तकनीयत इति । अत्रेदं स्थूरः पर्याटोचनम्-- दाने माधवाचार्य:--'द्वित्वे च पाकनोत्पत्ता विभागे च विभागजे । यस्स . मम आदि ममत्राशि-mir- ·भूमिका । चार--(१।४५-५०) इलादिना पचाप्युपदिष्टाः। एतेन पूर्व त्रय एव हेलाभासा सान्तिा., पश्चात् पचलनुपनीता इति व्यक्तम् । अत्र विस्तासिद. हिन्धननि पायपोऽब्रवीत्' इति वैशेपिक-पदार्थधर्मसंग्रहकारः प्रशस्तपाद.. चार्योऽपि ज्वारी। एवं वृत्ती जयनारायण-तपधाननोऽपि । तदेनन्ननहो- पाध्याय-चन्द्रकान्तनाचार्य खभाष्यभूमिकाया स्पष्टमुक्तवान् । किंच, न्याय- सूतापेक्षया वैशेषिकसूत्राणा प्रगयनरौलीसारल्यमपि तत्प्राचीनतामयगमयतीति प्रत्यक्ष परीक्षाणाम् । एक्नपि पन्चायकोराभूमिकाया महामहोपाध्यायभाभीमा- चाप विपरीतनुच्यते तन ह्दयारोहीति द्रष्टव्यम् । प्रमाण प्रनेवपरीक्षण न्यायः, नीयवे प्रमेयसिद्धिरनेनेति वा । एपोधनादा. परनाना महामुनिना गोतमेन न्दरपि । इहान्तरात्मपुरस्कारेण पदार्यतापदाना- मिसपार्दन्तिकी परमात्मचिन्ता । अन पा अध्याया. । प्रलमायनाहिद पम् । सर्वसूत्रालि ५३१ । नगवतो गीतमस्य समये आयुर्वेद इद मन्दर प्योऽपि एलप आसीत् , तत एव रसान्तविधया द्वयोरप्युपादान वेदप्रामापावररे इ तम्-'मन्नायुर्वेदमानाप्पच ताप्रामापमाप्तप्रामापात् २।१।६।' ति। लारा द्विपेपागनियामन्त्रालयन्ते।आगम च-'बाग सिवदभ्यो गचनिरिमन। मतं श्रीदासदेवस्व तलादानाचते ॥' इति शब्दार्थचिन्तामणे निररम् । माणि-तरपुरपा पोर-सदोगत-यामदेवे-शासनि. पूर्वदक्षिणपतिनोईर. पानि पर रखरपादिप्रतिपादका नाजार तैत्तिरीये अारपरे नपा- टये भूपन्दे ॥ सारवंयोगधति नताले । त्यतत्वावरमाने पर - तर सरकारमा नरामदायरे देवकिन मनाने कपिलेनेदि। चोप-पने इपिसोनमति निन् । पोपहर मानित भागददे (२९ ६ ८. १t.---' संजय निरर कर दे निन र पिपर-हि- ར་ན་ ༤ པ༌ ཨཝན པ ༔ ཅེས་= ! ཡ ད༌༌ ： ཝ་ཨ༔ པདྨ ：: 1:- ཨ རིགས་ བསཔ་ བ་ཡ - –་ } मिनिटे :: प्रदरे र प्रा- २ ने 22.1--- ཚཡེཥ ས པ སྶཙམ; ,གུ, -, ཁས པ པ༌ཎཡང་བྱ ------ १६.. ' ' १८५९ ६ R .....,

·No text on this page.

·भूमिका । ५३ नमामि विनियमेन माविमा भरिको भी प्रया:पृथगाको भाति गुणो निधनामा लागिरमादिगपादयधा ॥ नियं किवानुमेका व्यविकारेण मामात । कारनामाधामकमि कामिका चेति ॥ निमपि मागेपपि वा यो चिनगानेषु । एकाकारा युनिर्भवति यत ना भनाति ॥" विभाग । (५ एवाल सारिकाणामनिमो जातिगुण- किवानन्यानामुत्प्रेसन नियमा । शोऽथों रसश्च गुग्यः । शब्दो पाचर , राक्षसियागा प्रागुपरमानात् ; अर्यो पाच्य , लक्ष्यव्याय- तात्पयन्य प्रागमननार, मुगान्य की पदिश्यते । रसन्नु सर्ववादि- नामादरासदं मुरम एप । रमाशिदस्य रमादिप्रसायने संफेतामायापामिधा- व्यापार प्रभपति । अत एपानिधेयेन पापिनाशूनस्य प्रनीतिराहिल्या क्षणापि नाफामते । पानिधापूर्वको दि लक्षणाव्यापार इति । अतएव च "साक्षात्सकेत- विषयो मुख्य ॥ मुरमार्थयाधे निमित प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गाण । मुरपार्थसबस्तत्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्य ॥” इति सूम्यते । अब तात्पर्याख्या वृत्तिरपि संसर्गनाने विरतव्यापारा । इत्यगत्या अभिधादिपधातिशायिनी तुरीया व्यग्नाती रसादिवोधने स्फोटायनमतानुगारिभिरालकारियरूरीकृता । यद्यपि रसो न फेनापि निहोतुं पार्यते तथापि तस्य योधनव्यापारे वमत्याद् विकल्पा. । व्यधनात्तिप्रतिपाद्यो व्यग्यो हि वस्वलंकाररसादिलक्षणः, स तावत्प्रतीयमान एव (छा० २३८ पृ.) । अन्येनाप्यन्वयाचि-'मुख्यादव्यतिरिकः प्रतीयमानो व्या ध्वनि. ।' ध्वनति, धन्यते, ध्वननं वेति यथायोगमवधातव्यम् । अस्य व्यतिरेकविधा, यथा सल ध्वनिकारेण अगुरिता, आलोककारेण पल्लविता; लोचनकारेण पुष्पिता, तथव प्रकाशकारेण फलिता, नान्येन केनापि कोऽपि विशेपोऽथावधि वस्तुतोऽत्र प्राकाशि ॥ अथ प्रतीयमानो व्यायो ध्वनिरिलपि रसादिवेदनभशिमात्रम्, न प्रत्येक- भीन्तरम् । यथा खलु व्यवहारभूमी वाच्यतात्पर्यो लक्ष्यो वेति । 'विभावानु- भावव्यभिचारिसयोगाद् रसनिष्पत्तिः' (छा० ७२ पृ.) इति सर्ववादिसमता भारतीया रसनीवी । एतदुक्तं भवति-~कारणादीना विभावनादिव्यापारवत्त्वाद विभावादिपदाभिधाने दृष्टान्तमर्यादया विभावादिविभागलाम । सयोगादिति सौन- पञ्चम्या विभावानुभावव्यभिचारिण. समूहालम्बनतया र प्रति हेतुता प्रतिपन्नाः । तत्र शब्दोपहितरूपाणा विभावादीना व्यापाराद् उत्पाद्योत्पादक-गम्यगमक-पोप्य. पोपक-व्ययव्यञ्जकरूपा भावा चादिमिराहता. । रसवोधने निरुपितहशा अमि- धातात्पर्ये निरस्ते अपि पुनर्मीमासकमतेन लोल्लटादिभिरुत्प्रेक्ष्यमाणोऽभिधाया दीर्घदीर्घतरो व्यापारो रसस्यानुकार्यगतत्वं च निरस्यते (सा. द. ८९ पृ० २५३ पृ०) “भलोल्लटादयस्तु-रसस्य व्यङ्ग्यतमेवाझीकुर्वन्ति" इति विवृतिग्रन्थस्तू. पेक्ष्यः ( ८० पृ.) एव सयोगादिति बुद्धो रसस्य विभावादेश्च ७८ । मुदूर निरस्तो मन्तव्य । लक्षणापि निरस्तव, यत्पुनस्तार्किकमन्यैः श्री । महिमभप्रभृतिभी रसोऽनुमाप्य इत्यास्थीयते, तदपि तस्यानु कर्तृगतत्वेन ५ ·साहित्यदर्पणे स्यात्काव्यागत्वं, न तपिता ॥ शन्दप्राधान्यमामिल तत्र गावं पृथम्बिदु । अर्थतत्त्वेन युकं तु वदन्याख्यानमेतयो ॥ द्वयोगुणत्वे व्यापारप्राधान्ये रायी. भवेत् । अभिधा भावता चान्या तद्भोगीकृतिरेव च ॥ अभियाधामता पाठे शब्दार्थालंकृती तत. । भावनाभाव्य एपोऽपि मारादिगणो मतः ॥ तद्भोगीकृति. स्पेण व्याप्यते विद्धिमानरः । दृश्यमानाथवा मोक्षे यालझलनियं रुटम् ॥" इति । तदित्थमन्यथान्यथा प्रतीयमानो नीत इत्यपि द्रव्यम् । इति शहा थीयम् ॥ अथ श्रव्यदृश्यीयस्य शब्दार्थीयस्य च विभावनाद् व्याकरणातिशायीवार्य वाचकलाश्रयणान्मीमासादिसमयातिकान्तस्फोटवादाभ्युपगमान्यायादिविसवादि- व्यञ्जनारोहणाच साहित्यमलकारशास्त्र काव्यानुगासनं न कस्याप्यनुयायि पुच्छनझं का भवितुमर्हति, कितु- 'प्रसत्तेयः पात्रं, तिलकमति सूकरचना, य आद्यः साधूनां श्रुतिचुलुकलेह्येन मधुना । यदात्मानो विद्याः, परिणमति यश्चार्थवपुपा, स गुम्फो वाणीनां कविवृपनिपेव्यो विजयते ॥' इत्येवमादिनिरूपितलिङ्गवलेन प्रधाननगीति सिध्यति । अत एव नयायवोचि- 'शब्दार्थयोरुक्तिविशेषसत्त्वे लक्ष्येषु काव्यव्यवहारयोगात् । न्यायादिवद् दर्शनकोटिमाप्तं साहित्यमगीति वदन्ति विज्ञाः ॥ साहित्यस्य भामहालकारादयः कतिपये प्रवन्धा. प्रागुकाः, (भू. ४४ पृ.) टीकाप्रवन्वा मम्मटसमयदर्शने निर्दिष्टाः, अन्येऽपि यत्र तत्र प्रसङ्गादुपात्ता । केचिदिह लक्ष्यभूता निरुप्यन्ते- तत्र ध्वनिग्रन्थाः। (१) ध्वनिवारिका । (२) आलोकः । (३) लोचनम् । (४) हृदयदर्पण. । (५) व्यक्तिविवेक । एते पञ्चापि कश्मीरजन्मानोऽत्यन्तप्रौटाः । वृत्तिप्रकरणानि । (१) कदमीरवास्तव्यस्य भट्टकलटसूनोर्मुकुलस्य अभिधावृत्तिमातृका । (२) सुप्रसिद्धराजानक-मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः । (३) दाक्षिणात्यस्य अप्पदीक्षितस्य वृत्तिवार्तिकम् । भन्यैव शिष्यः प्रवीहारेन्दुराज उद्भवारंकारवृत्तिका, य आत्मानं कौडगं ल.

·भूमिका । ५७ । अलंकारग्रन्थाः। (१) काश्मीरकस्य राजानक-रुन्य(१)कस्य अलंकारसवैखम् । (२) काश्नी. सत्य राजानक-जयरथस्य बलकारविमर्शिनी । (३) काश्मीरकस्य भशोभाकर. मित्रस्य अलंकाररत्नाकरः । (४) दाक्षिणात्यस्य सप्पैदीक्षितस्य चित्रमीमासा । (५) दाक्षिणात्यस्य पण्डितराज जर्गनाथस्य चित्रमीमांसालण्डनम् । नायिकारसप्रकरणानि । (१) द्रटस्य शारतिलकम् । नैथिलस्य भानुदत्तमिश्रस्य (२-३) रसमक्षरी. रसतरपिगै । (४) शिवरामत्रिपाठिनो रसरत्नहार । कतिपयविचारप्रकरणानि । (1) कारनीरिक्त्य राजानक-इय्यकस्य सहृदयलीला। (२-४) काइनीरिक- स्य व्यासदासापरनान्न क्षेनेन्द्रस्य कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलकौचित्यविचारचर्चा. । (५) राजशेखरस्य काव्यमीमांसा । (६) जैनयोररिसिंहामरचन्द्रयो. काव्यकल्प- लतावृत्ती । (७) देवेश्वरस्य कविकल्पलता । (८) पर्वतीयत्य विश्वेश्वरपण्डिते- दत्य कवीन्द्रकर्णाभरणम् । साहित्यग्रन्थाः। (1) धारापतेर्भोजदेवख सरस्वतीकण्ठाभरणम् । (२) महामाहेश्वरस्य एकावलीशानम् । (३) दाक्षिणात्यस्य विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रीयम् । (४) केशव- १. अस्वव महापग्टितत्य शिष्यो राजानक-महक-महाकविरित्येतेन कृतस्य श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशात्तद् व्यतन्. २. अयनेव जयरथ आचार्याभि- नवगुप्ताल श्रोतन्तालोकमहार्णवस्य कृपधारो नई. ३. मयं महानुभावो वेदान्त- कल्पतर-परेनादिकर्ता । उक्तं चानेन-'कणभक्षपदक्षकपक्षपरिष्करणक्षणतक्षादक्ष गिरन् । भतिशतर्कशतधुनितक्षमितक्षपपक्षमापदन् ॥ कपिलोक्तिनिराकरणप्रवण कृतपनगतिपरिष्करणम् । नयमौक्षिकभूषितभट्टमत विमलादयचित्नुखममधियन् ॥ महनानाति नान्यतन विदुपा विनिवेश्य गुरु (मीरङ्गराजदीक्षित) हृदि वैश्वजिनन् नयतहतिशारिनि क्लरी विवृतश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥' इत्यादि. ४. अनेनैव द्धिान्तकौमुदीवाखाया. प्रौटमनोरनाया. सण्डनरूप मनोरमाकुचमर्दनं निरनापि । उत्तं च तदारन्ने-'तनीकान्तपदाम्भोजनानन्य श्रेयसा पदन् । पण्टितेन्द्रो जगनाथः स्वति गर्व गुरुद्रुहा (महोजिदीक्षितानान्) इत्यादि. ५. काव्यकल्पलता-कविश्लल्वे शेकरचनाप्रकारदर्शिके. ६. कवीन्द्रकाभरण पौदस धर्मदासस विदग्धनुखमण्डन- मायलिशेवे. ७. अबैकावलीनानोऽकारशारुलोपरि नुप्रसिद्धाना तोलाचलमल्लिनाथ- सीना तरसाना व्याल्पा ववे । नत्रोदाहरणनायकः करदेश्वरी नृसिंहभूतः । नृसिंहवर्णनतेला ललाश्विनीनासादाबुदाहताः. ८. कोलचतमहिनाथरिननुन' कुमारखानिमोनतोपिनास्वा प्रतापरदीपसरतापवाल्या व्याल्यासोदाहरणनाम: काकतीयकुलोलतो भूलालः प्रनिरा. । । १४- ·साहित्यदर्पणे मित्रस्य अलंकारशेखर. । (५) जनस्य आचार्य हेमचन्द्रय खोपडालंकार चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जनम्य वाग्भटन्य काव्यानु शासनम् । (७) जनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (८) दाक्षिणात्यस्य अच्युतराजस्य खोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यमारः । (७) दानिगालम कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः । रूपकप्रकरणानि । धनंजयस्य दशल्पकं धनिककृतालोउसवलितम् । भारतीयस नाट्यशानन्य अष्टादश एकोनविंशो विंगश्चतुस्त्रिंशश्वाध्यायाः । अनेके रूपकग्रन्या. सर्वतत्र- खतन्त्रस्य राघवमट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति । अथ प्रसगात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्चदाक्षिणात्याः कति कविकर्मणः श्रव्यदृश्यग्रन्था निरूप्यन्ते- तत्र काव्यग्रन्थाः। (१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसभव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवे किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस्य नेपधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम् ) (७) काइनीरिकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि. जयम् । (८) काश्मीरिकस्य बिहणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काइनीरिकल जगदरस्य तुतिकुसुमातलि. । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तगती (गाहा- सत्तसई)। (११) प्रवरसेनस्य सेतुवन्धम् (दसमुहवहो)। (१२) वाक्पति. १. काव्यानुशामनं काव्यप्रकाशानुमारि । वाग्भटीय काव्यानुशासनं तु प्राचीन गलीकन्. २. एते हालसाहिवे. स्वमुद्रिते दशरूपकपुस्तके सरपिताः. ३. दक्षिणा पये गोदावरीतीरे कुन्तलेपु प्रतिष्ठानं नाम नगरमासीत् । यन्वानी हारसात. • वाहनादिनामा शुकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती सकन्तिा । दय वाणम्य हपंचरिते कोपतया तुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या-'वानी प्राकृतसमुचितरसा दलेनेव सरकृत नीता । निम्नानुरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतरन् ।' दन्येव स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्विवीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाट्यराजन्य राज्ये पाहतमापिण. | काले श्रीसाहमाइस्य के न सस्कृतमापिण ॥' इत्युक्तन् । तत्र मान्यराजः शालिवाहनः; माहताको विक्रमादित्य रति तट्टोफानो रलेश्वरनियाः । शालिवाहनम्यव ममाया भूतभाषामयवृहत्कथानिर्मातृ-गुणाध-कालापव्याकरणकाई- शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अत. शकप्रवृत्तेरामन्नकाले गाथामप्तशवी- सकन्नरालो भवितुमहंतीति दिक. ४. राजतरगिणीगणनया एकः प्रवरसेनः ३१८९ करिगतेऽभूत् । अस्यैव पात्रो द्वितीयः प्रवरसेन. । एनत्नमये उन्जपिन्यां ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उत्तप्रवरमेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरानधेयं प्रगीतं स्यात् । अकबरजहालदीन्द्र ( अदुलमुनप्फरजलाउद्दीननहन्नद सचिवो रामदासभूपतित स्वकृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भे-'महाराजप्रवरसेननिमित्त ..

·भूमिका । ५९ देवत्य गउंडवही (गौडवघम् )। आख्यानग्रन्थाः। (6) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुपन्धोर्वासवदत्ता । (३-४) वापभहस्य हर्पचरित-कादम्बयों । (५) विष्णुशर्मण. पञ्चतत्रम् । (६) नारा- यणस्य हितोपदेशः। चम्पूग्रन्थाः। (१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकथा । (२) भोजदेवस्य रामायणचम्पू । (३) अनन्तत्य भारतवम्यू । नाटकग्रन्थाः। (१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि- मित्राणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९) भवभूतेमहावीरचरित-मालतीमाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य बालरामायण-विद्धशालभधिका-कर्पूरनपर्य ।(१३) भनारायणस्य वेणीसंहारम् । (१४) सुरारेरनधराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण- मिश्रस्य प्रवोधचन्द्रोदयम् । एतेष्वनेकान्कायसाहित्यप्रन्यान्काव्यमालानुपादुद्धरद्भिरलतातपादाना नुह- द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरनैः काव्यसंसार साधूपकृत इति ॥ ५। साहित्यदर्पणस्य ३ किनितिकृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा- थायक्लात् साहित्यशावमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद् स्नतिप्रयोजनीय विषयविस्तीर्णो नवीनविचारविक्लव, न काव्यप्रदीपवद् रूपक- प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारखद् विषयसकलनैक्तात्पर्यो दुरहरचनश्च । एकदेशीय. सह तु तुलनावकाश एवात्स नास्ति । सोऽयं कारिका- वृत्त्युदाहतिनिनिषा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च खकीया एव, उदाहृतयतु काचिदेव वकीया.। प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्रापलेव, यत्र छापि महाराजाधिराजविक्रमादिलेनाशप्त, कान्दिासमहाशयः सेतुपन्धं चिकीर्षुः' इलनेन काल्दिामवव सेनुरन्थकर्तृत्वं व्यल्खित् । तत्र तादृशसन्धदर्शने मूल नृग्यन् । विक्रमकान्दिासयोः सयन्धत्तु न विरुध्यवे तयोरनेकन्वात् । वाकाटकरशे गृहीतजन्मनोः लिस्तादल चतुर्थ-पशमशनकयोमानयोः प्रवरसेनभूनुजोः सेतुदन्यकत्वं तु दण्डिनः सितिकालातने पतति । दतो दजी नान्यादों सेतुबन्ध लरतीति दिन. १. गौरव का(कान्यकुमापिपयशोवर्मणो नहिना नाहकानमा वाक्पविराजे. नापनि अत्र १२०९ गाथाः । रामान्दयादिनाकरचपिना ल्पनेव यशोवर्ना पारगला काराधिपतिना ललितादित्येन पराजितः । विर्वाक्पतिराजीनव- भूलादिस्वेतः । दिलो ययौ पशोवर्ना वहन्तुतिवन्दितान् ॥' शव राजनरपिनी ४११४४) । बस स्मयः सिस्वान्दीपनकोचरान्, .

·६० साहित्यदर्पणे गहना सा तावद् विषयखभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुसावबोधायैव यतितम् । उकं च चरमे-'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व. मसिलं सुखमेव वित्त ॥ इति ॥ यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृशारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूपणाय प्रभवति । इति दोपमाशयैव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि- 'नहि कविना परदारा एटच्या नापि चोपदेष्टव्या। कर्तव्यतयान्येपां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥ किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति । आराधयितुं विदुपस्तेन न दोपः कवेरत्र ॥' कि यहत्या, अग्निनि कामसूत्रेऽप्येवममिहितम्-'धर्ममर्थ च कामं च' इति (हो. ११९ पृ.)। साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्ये परिच्छेदे (२४४ पृ.) अलावद्दीनं स्मरति । 'य. कौमारहर-' इति काव्यप्रकाशोदा हरणपिचारे ग-सज्ञकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य प्राशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहु श्रीकलिगभूमण्डलासण्डलमहाराजाधिराज श्रीनरसिंहदेवममाया धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोप्टोगरिष्ठ कविपण्डिता न्मपितामहश्रीमन्नारायणदामपादा' इत्युहिरति । तत्र अलावद्दीनः ( अलाउद्दीन मसऊद ) दिलीपरिट., य सीस्ताब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः कायराशस्य दीपिकाव्याख्यान्वे सवत् १३५० अर्थात् सिस्ताव्द १३५०- ५.-१२९: विडिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः निस्ता- ब्दीयचतुर्दशगतकस्य पूर्वमागेऽवयं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलि वरस्य नर• मिदेवम्य समाया खपिनामह नारायण निर्दियति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति मदमोनरद्वादशगतकवत्सरे (१२१७) चतुर्दशभुवनाविपत्यादिविरुदावलीवि. राजमान श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः खराज्यस्यकत्रिंशलऽमिलिख्यमाने सिंह उपन्या सोमवारे' दन्यतिहासिकफक्किया निस्ताब्दे ११६० सिद्ध्यति । व १२९३-११६०=१३उत्कन्निन्नान्दयोरन्तर पुरुषत्रपर्याप्त किचिदपिक प्रीयंटे दयानि दर्पण ( ७८ पृ) नारायणम्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेसातना प्रशानदांगे नारायगम्य अन्तं दाम-दानात्, दानाद् यहिन्दनु नाशनः । विश्वनाथात्मजम्य अनन्तदासनामो- विश्नपिनानहनुमन्य चण्डीदासम्यापि तथानामनिर्देशाच (मा. ४४६४.) । दो विश्वनायपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानुः निन्द्रादिरेदायिनी दायें (मा. द. ६३)। * .इनका दावः सेाः नरमिह उपनिवेनानि व दादेनेवादन्यान. माहिलदर्पणे .

·भूमिका। विश्वनायव नान साधिविनाहिक महापात्र-कविराजेत्युपाविनिर्घटितं दृश्यते । प्रसाधिविग्रहिक इति राज्याधिकारनिशेष । तदानी विद्याप्रणयिनां कलि- दिवाना राज्याधिकारे विक्षनायव पूर्वपुल्पातदनुवन्धिन. श्रीधर-घ- निन्द-गजानन्दप्रभूतनधासन् । अत एतनामापि साधिविप्रहिक-महापात्र- देशपाया भूपितम् । मन श्रीधर-राघवानन्दी काव्यप्रकाशस्य टीका- Farपपि । कृष्णानन्दतु वैदर्भरीतिप्रधानन्य सहृदयानन्दात्यस्य नलचरित- ताराबल रचयिता । रापवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहृदयानन्दस्य सूचीमुरेन-'इति पर्व स्तनपरिच्छेदे वर्तते । साधिविप्रहिक इति संधिविग्रहा. वनः । नन नियुक्त -' (पा० सू० ४।४।६९) इति ठक् । एष उपाधी राजतरनियादी सुप्रसिद्ध. । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित् , सत्वपरे । तु महामात्र इति सभावनीयम् । रविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु अपथ(भचोप्या)प्रान्तीयप्रधान हिंदीभापाया 'भाट' इति प्रतिब्राह्मणनातेर प्पमपम् । श्रीनारायणचरणारविन्देलादि तु भास्तिस्यादिप्रदर्शनार्थम् । कायप्राशदर्पणे तु '...सगीतविद्याविद्याधर क्लाविदामालतीमधुकर-विविय- विवादयधार...'यति विश्वनाथस्य श्री विशेपणान्यधिकानि । यतुतोऽर्थ नएलप्रसूतो बहुशः रहदपवेति । एतत्प्रणीतप्रन्यास्त्वते ज्ञापन्ते--(१) सपदपिलसमापाचन (६) पलाचरितमातमहाकाव्यम् (३) चन्द्रका नाटिया (४) प्रभावती नाटिका (५) पोराभापामन प्रगलिरकावली (एतेपां निमीत्तर) (६) साहिलदर्पल (७) नरसिंह विजयम् (८) पाव्यप्रकाशदर्पण. । लपितुश्चन्द्रशेखरव पुप्पारा नाटिका, भाषाव इति प्रन्यद्वर्या दर्पमतो 'भापानापानाणां नाटकोचो विशेषतः। मातराणी सौरसेनीयुता भापा द्विधा बुधैः ।। पनि प्दा विभापा स्यात्सा च सप्तविधा स्मृता । प्राचायन्ती मानधीचशादारीच तथापरा! चाललीशायरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः।' न्य अनन्तो म । सन्दि. ས: པ་ཡས༌མས་པས་བེ པེ - ངེས༌པ་པེ: t विनत करवाया एटर गिर । इन र' ही देरी' पदे ६ री। कि- परम, रस पर्म देसाई २१ ·. कवि- नितिग्रन्यपिटेप' इति त्रिपाटिशिवगमप्रणीनया तटीकया च छन्दोवित्रि साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः। स्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रत्नानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्-वराहमिहिरो हि 'सप्ताविवेदसत्य शककाल-(४२७ )' इति स्वसमयं निर्दिदेश । तेन गमयो व्यमिचरितो द्रष्टव्य । कालकलनानादरे तु- 'भासो रामिल-सोमिलो वररुचिः श्रीसाहसाङ्क: मायो भारबि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुवन्धुश्च या दण्डी वाण दिवाकरी गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी॥' दत्येवमादि टोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी। अपमाचार्यदण्टी कवि कुत्र कदा वभूवेति विज्ञानं दु शकम् । दण्डीति न चतुर्थाश्रमिणमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपये पुनः काव्यादर्श वंदर्भारीतेने प्रामाद पिदर्भजनपदम्यं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अय- 'प्रयोऽग्नयत्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । प्रयो दण्डिप्रवन्धाश्च त्रिपु लोकेपु विश्रुताः ॥' न एनापिनहारावी मृत-राजशेखरमहाकवि लोकादण्डिनो ग्रन्थत्रय एनन् । तत्र कायादा-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते। तृतीयो ग्र कति गपणायाम्-'छन्दोषिचिन्या मालमत्प्रपचो निरुपित' इति काव्याद 'उन्दै चिनिनिय मादिनीसनाथा' इति सौवन्धवीयवासवदत्तालेषेण 'इन चितानन्दोनिचिनिगद यानिट मन्यन्ते । तथाच विचिति. प्रनार ।पेट नीरं ग्रन्थ कलापरिच्छेद कलयन्ते । दर नट दाति । टिन ममयम्नु प्रवरमैनादयस्ताद रुटा मल्लिकामारुतनिर्म धनिकः । का टापन्याग्दनी, दगन्पर तु विगुतनुजन्मना । किनन्दाट । बनमय " " ।:: रावतो हम 1 हम्मीर- १२... नि ।

·भूमिका । विष्णोः सुतेनापि धनजयेन विद्वन्मनोरागनिबन्धहेतुः। आविष्कृतं मुझमहीशगोष्टीवैदग्ध्यभाजा दशत्पमेतत् ।' इलनेनात्मानं गारपतिराजदेवापरनानो मुखभूभुज नभानामाख्यत । नव र ६९४ सिताब्दे बासीदिति सुभापितरननदोहतो जायते । अयने काले निक्स्यापि भवितुं युन । धनिनेन काव्यनियोऽपि निरमायोति दान्पाले- तो वसम् ॥ नखकुटः। पोऽयं वचतनिर्मितो निबन्ध इति नाचाववि ज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणन्य परिच्छेले 'नेपथ्योत श्रुतं तत्र' इलायुक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वी पुग्पोत्तनी दायते । एकत्रिकाण्डोपा, अन्यो विष्णुभक्तिरापर. जारचरिता । तत्रायस विकारशेपसमाप्तौ पुस्योतनदेव पति नाम, द्वितीपय तु पोतन इति । परमावस्थापि पचरचाया पुरषोत्तम न्येव नामधेय दृश्यते पाति निरोपप्रारम्ने र प्रयन पुरुषोत्तमस्य' इति । रारावलीकराने 'तरापन विरचिता पुरपोतनेन' इति च । अले चोरेक्ता समयति । पद दर्पस नयनपरिच्छेदे 'पुरपोतरसार' सारिन रस्त पवार दिन्य दमननमन्त परपोतमगता सपतीनिहालियानरोलि. भावनीया.॥ भरतः। सदपाने परदे प्रनिलम् । एतस्य त्रिपुरु दिनिकलने गनिम् । एपमादिभरतमपि दिन. पापले । नरमरित इति से समतोदेरादा हानरपारकर- रामपि पनीर - निवार भारती T वीपी .

·७२ साहित्यदर्पणे व्यायानारी । नाले गगन नीन । गाकानि नु स्परपयोपनिया नीति ग्रन्थान्तरमा गेडागम्यते । पयोगियमानमेन भर्तृहरिणा राज्यला वज्ञाय वैराग्यमाधिन मिनि निगम प्रमिति । नर-"गा चिन्तयानि मयि सा गिरक्ता, गा चान्गमिन्टी जन, म जनोऽन्गरक, अल परितुष्यति साचिदन्या, धिरु ना ग, । न मदन न, इमा न, मा च॥” इ. तदीय पद्य ठिकम । इद-राजो याम , गागा पुरपाले, पुरपालम्य अन्यवाद गमयनीति किवदन्नी । अयमेव भतृ-गिर्ह रिहगेगा यायविरचितम्य भर्तृहरिनिवेद स्य नाटस्य कथानायको विभाज्यते । नत्र जो भानुमती विशुद्धचरितव, नन| किवदन्तीगन्धोऽपि । राजो योगि-गोरक्षनो दोक्षाग्रहण चेति दिक् ॥ भोजदेवः । खरस्वतीकण्ठाभरणादिनानाविधमदभर चयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगन नायो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमामवत् १०.८ अ'सीत् , तदेतदवो निर्दिष्टन्न दानपत्राध्यक्तम् । रुद्रटस्य कल्पालकारात्परम्मिन् मम्मटम्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले मरत तीकण्ठाभरणमालकारिकाणा वस्तुन कण्ठाभरणमेवाभुन् । तन एवाम्य यहो विषया उदाहृतयश्चालकारग्रन्येपदता लन्यन्ते । अम्य च पच परिच्छेदा । न प्रथमे परिच्छेदे विस्तरतो दोपगुणविवेचनम् । द्वितीये वाद्य सज्ञा शब्दालंगर तृतीये आभ्यन्तरमज्ञा अर्यालकारा , चतु वान्यान्यन्तरसज्ञा उभयालकारा चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरी या रमादिदर्शित । यद्यप्यत्र मौलिकविषयाणाम वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्या उदाहरण लोकाश्च साहित्यमाद कालि कविवेकादर्शभूता अवश्य पर्यालोचनीया । एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलमारशाम्र वेन व्यपदिष्टम् । एतन्य प्रारम्भसमामी- वित "ध्वनिवर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥ 'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्द लभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावहासि कोस्तुभस्तबकिते लक्ष्मीर्मुरद्वेपिणः । यावञ्चित्तभुवत्रिलोकविजयप्रौढं धनु. कौसुमं भृयात्तावदिय कृति. कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥" इत्येवमुपलोफिने। तद्दानपत्रस्यापेक्षिनागोऽयम- परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरश्री-सीयकदेवपादानुध्यातपः .महाराजाधिराज परमेश्वर जीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभधारक विराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादानुन्यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा- ·भूमिका। जपत्नेश्वरधीभोजदेवः कुशली नागदपश्चिमपथकान्त-पातिवीराणके समुपगता- न्समत्सराजपुरुषान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवासिपकिलजनपदादींश्च समादिशति-अतु वः संविदितम् , चथा अतीताष्टमप्तलधिकसाहत्रिक्सवत्सरे (१०७८) माघाति- ततृतीयाया रवावुदगवनपर्वणि कत्पितहलाना लेख्ये श्रीमद्वारायामवस्थितरस्माभिः साला चराचरगुरु भगवन्तं भवानीपतिं समभ्यर्च्य ससारस्यासारता दृष्ट्वा 'वातानविनममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विपयोपभोगः । प्राणास्तृणानजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ नमत्संसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेपां पश्चात्तापः परं फलम् ॥ इति जगतो विनवर खरुपमाकल्य्य उपरिलिसितग्रामः खसीमातृणागोचर• भूतिपर्यन्त सहिरप्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्रामणधनपतिमहाय महगोविन्रमुताय वाटचाश्चरायनशासाय त्रिप्रवराय चोवर प्रतियसुधीवादाविनि- तराधररतरकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनध पुप्पयशोविनये अशरफलममीकल साचन्नाार्णवक्षितिवलं यावत्परया भत्तया शासननोदकपूर्व प्रतिपादित इति मला पथा दीयमाननोगकरतिरप्यादिव माझाश्रवणविधेयर्मला सर्वमल समुपनेतव्यम् । सामान्यं चतत्कल एसा अन्नद्वंशजल्यैरपि भाविभोक्तभिरलत्प्रदत्तधर्मदायोऽन- गुगन्तब्य पारनीयक्ष पति कमलदलाम्बुविन्दुलोलां प्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सफलमिदमुदायत च युद्धा नहि पुरपै. परकीर्तयो विलोप्पाः ।। इति । नवत् १०९८ नसार १४ सपमानाल महाली । सहयोs श्रीनोग्देवस॥ (इटियन कास्टिोरी ६१५३-४) महिना। पानरपि प्रापरतन राजपरिमार दो पद अनिनन. पादान किचिदेवोत्तरतिर परंपरसतरा रपात् कि, पद दिवे मारे भूव । राममहिमा दुलहनिया ला) र रिबारि। नास्पद ८२-किसानी धीरः सर पर से परिसदे- 'दो बनिदिदेउन पदितोदिलोचने। पायमीमांसिप्रातमहिमा महिनाऽऽरत ।' लम्पर । मलनिगारदा रिस པཎ༌གྷོ་་༌༌ཁམསྶརེས་བ… ཀ ཡེབསམ་ ༣. ཀཾ མཛཱ ཙ-ཎཔཎ་ཎལ་མནའཐཱ ཡ་ -

·No text on this page.

·. भूमिका । परमेश्वरश्रीभोजदेवः कुराली नागहदपश्चिमपथकान्त पातिवीराणके समुपगता- उमनराजपुरुपान्द्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवातिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति-~-अलु • संविदितम् , यथा अतीताटसप्तत्यधिकसाहन्त्रिकसवत्सरे (१०७८) माघाति- तृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि करिपतहलाना लेख्ये श्रीमनारायामवस्थितरस्माभिः ताला चराचरगुरु भगवन्त भवानीपति समभ्यय॑ ससारस्यासारतां 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विपयोपभोगः । प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुरतेपां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' पति जगतो विनश्वर खरुपमाकलय्य उपरिलिरितमाम. खसीमातृणागोचर. वृतिपर्यन्त सहिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो प्राणधनपतिमहाय महगोविन्दमुताय याचाश्वलायनशासाय त्रिप्रवराय चोया प्रतियस्श्रीवादादिनि- तगमरमा कर्णाटाय मातापित्रोरात्मनध पुप्पयशोविजये अाफलमहल साचन्द्राणियक्षितियलं गायत्परया मत्त या शासनेनोदपूर्व प्रतिपादित इति मला नया दायमानमोगकरकिरप्यादिक्मागश्रवणविध मूला समल तनुपातम्यम् । सामान्य तत्काल उद्धा अन्नदूरान्वरपि भादिमोतमिरला प्रदानधर्मदायीs- मगन्तव्य पालनीय पति कमलदलाग्यविन्दुलोलां प्रियमनुचिन्त्य मनुप्यजीवितं च । सफलमिदमुदाहन च बुधा न पुर. परकीर्तयो विटोमाः । । सपत् १०४८ सार १४ सपना का नाम । सो गोजदेवस्य ॥ (६१५:-) महिमा । सानादि परमार र अभिनय वियोनिरस्पा द ས༴ གྷགས་པ་སྨཱ༔ t: མ•དྷཱབ | དྷཱས ག པཎཡྻ ;ཡཔ. ༑་; ： ལྕམ） · ཨངྒ་པས༔ ཡས་ ཡ| द-"- भा र .. 'दो जति दिन पवितरितोचले। मामालियाना मान !' -:::::: ...tir- ·रमभट्टारकमहाराजाधिराज परमेबरावाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभहारक परममारकमहराजाधिराजपरमेश्वरश्री सीयक देवपादानुध्यात मागदपणे .. . . - - । अम्म व्यात 177 । TET मापोपने नीति अपना" :ो। ""मानमेन मारिणा राज बताय म्या: "--" गियामि मयि मा निरन', " नामे-ज. गोगा परिनु यति चिदया, " । मः।।, ग, मान॥" तदीय पाकिम 15- "' 'रारे पाल गन्यमान गम पनीति किसी ...रिगे। पप निगम्य भर्तृहरिन्द ग्यनाटान्य कय न", .....। "1" भानुमग्निर, ननु किवदन्नीगन्धोऽपि । 'ग-गोगसनो ::, पीहि ॥ गलत्पनरुपांगनगर 3. मी 1, नदनदयो निर्दिय तन एताम्य यह न। जम्य च पर परिच्छेदा । , विन । ५गर मारुविधान भोजदेवः । स्वरस्वती ठाभरणानिनामा " नायो भूपालरव मोनदयो कम 1 1 दानपत्राधक्तम् । स्टम्य पार कर मिन गम्मटम्ग ARE " पूपम्मिन् काले मार तीकण्ठाभरणमालकारिणा वन्तुन मरगमप'.1 विषया उदाह नयबालमारपधप ।। 1.1 प्रयमे परिन् विनामो दोपग १३ च मम । ।, रा मज्ञा शब्दालरा, तृतीये आ-यन्तरमना अवा र कारा , चतु। नयनरममा उभयाल रारा चिता । पञ्च मे तु प्राचीनगा रमादान वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथा या पदाची उदाहरण लोकाश्च माहित्यमान कालि कविवेकादर्शभूता अअ.य पयालोचनाया । एनन् कण्ठाभरण महाराज को दान अमन व्यादिष्टम् । एतय प्रारम्भममाप्ती- "व निर्णा. पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या. सूक्ष्मादि भेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥ 'यावन्मृनि हिमाशुकन्द लभृति पर्वाहिनी धूर्जटे- विमसि कास्तुभस्तबकिते लक्ष्मीर्मुरद्वपिणः । यावञ्चित्तमुवस्त्रिलोकविजयप्रौदं वनु. कोसुम भृयात्ताबदिय कृति कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥" इत्येवमुप मोक्नेि । तमानपत्रस्यापेक्षिनागोऽयम- . महागणाधिराजपरमेश्वरश्रीसिन्धुराजदेवपादान यातपरमभहारकमहाराजाधिरा ·भूमिका । जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुराली नागदपश्चिमपथकान्त पातिवीराणके समुपगता. समत्तराजपुस्पान्त्रालणोत्तरान्प्रतिनिवानिपट्टकिलजनपदादीश्च समादिशति-अतु ६ संविदितम् , यथा अतीताटमतलविक्साहलिक्संवत्सरे (१०७८) माघाति- ततृतीयाया रवावुदगवनपर्वणि करिपतहलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितरलामिः रखा चराचरगर भगवन्त भवानीपतिं समभ्यर्च्य ससारस्यामारतां दृष्ट्वा 'वातानविनममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विपयोपभोगः । प्राणास्तृणानजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ चमत्संसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वर खरुपमाक्लस्य उपरितिसितग्राम खसीमावणागोचर. सूतिपर्यन्त मदिरप्पभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो वामपदम्पतिमहाद महगोपिन्धमताप पाचावलायनशासाय विप्रवराय देकर प्रतियश्रीवादादिनि- नराधारम. पवाय मातापिनोरात्मनक्ष पुष्पयसोदिये बापर नाइल भापमानापक्षितिकल चावत्सरमा भक्त या सामनेनोदरपूर्व प्रतिपादिन तिमता या दमानमोगपतिरप्यादिक नादाप्रद निधदा'ला सर्वमल रतुपरेनवर । मागाला रा सलादपि भदौमिरल प्रश्न सोऽर. गन्नद पारमीयम पति कामदार विन्दुलोलां प्रियमनुचिन्य मनुप्पजीदितं च । सगलमिदगुदायत च सुधा नरि पुर. परकीर्तयो दिलोमाः। पर १०४८ र १४ मन: । र (६.:-) महिमा। मरर पर. अमित देगार वाट ६. रे । - श्री राम दो मरिदिन सपिलरदिने। पानी परेको

·No text on this page.

·porno

·No text on this page.

·1.
产
4
}
}

·साहित्यदर्पणे के प्रथम विमर्श शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रममेदः, भेदः, पीनरुत्यं, वाच्यावचनम् ," इति पञ्च दोपजातीः पुरस्कृत्य महाकवि. यो यहुवा परीक्षिताः । तृतीयविमर्श ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- ति । व्यक्तिनिवेकस्य- 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भः 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं त्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विपयतां विदुपामुपेयाम् । हासैककारणगवेपणया नवार्थ- तत्वावमर्शपरितोपसमीहया वा॥' इति समाप्तिश्च । मम्मट:। काव्यप्रकागकती राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पनो मम्मटाचार्यः कश्मीरेषु बभूव । अयमेव चिराय रुढान् गण्डुलिकाप्रवाहेण विततान् दोपगुणरीत्यलंकारान् सक्षिप्य यथाशानं परिष्कृत्य च खोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथम दर्शितवान्। अचिरायत्तान् ध्वनिविषयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथावसर मनामन्यामान्यां निन्यन्नवान् ; पाट्यदृष्ट्या कारिकासव्यान् प्रमेयान् वृत्त्या मनार व्यारतवान् । एवं यथा शब्दार्यपरिशुद्धये सूत्रत्त्युदाहरणवैयाकरणतिद्धा नगदी विभव्यते, तवप काव्यप्रकाश शब्दार्थगुम्मपरिष्कृतये । स एप परि. बरालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरित. किचिद् अल्लटेन (अलकेन)कृत इन्येनकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्- 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यचयः परिकरावधिः। प्रबन्धः पूरितः शेपो विधायालटसूरिणा ॥' पटदत्तं याचाच 'दयेष मागों चिदुपा-' दलन्तिमाटोकव्याख्यानतो निवेदएनन्य टीमनसतारच- (१)नंतः जनमानिक्यचन्द्राचार्य कृतः। (२)बलचिनानुदिनी सरन्वनीनीथः कृता। (३) दीपिका (४) स्टी (नरेद.) विश्वनाथकविराजः कृतः। परमानन्द चयनि-माचार्य: )दनन (बाग्मदर) रानानकानन्दकनिनिः कृतम् । मखान श्रीदमाञ्चनमाचार्यः कृता - जयन्तः कृता। मोमेयरमट कृतः।

·भूमिका। ७७ - मुसल्लापवाणशल्शतिहलपन्धगतिरष्टभिः नोकर्यदधार महाचमुत्पद्यते - तनिर्गताद- 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति लोकान्तायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं वन्यः कान चित्रयति । शृङ्गारतिलकरती रुद्र झवि नतु रुदः । उकं च तिलकान्ते देश-'शुजा- रतिलकविधिना पुनरपि स्वः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः। पक्रोशिजीवितं नाम अलंकारतंदर्भ । यस रचयिता आचार्यकुन्तकः । 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्र नियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुद्घटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' पति पय व्यक्तिविदेरे द्वितीयविनों महिला अनेकधा दूपपिला पर्यन्ते- 'काव्यकाञ्चनकपाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि। यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता लोक एप स निदर्शितो भया ।' ... वाचस्पतिमिश्रः। सतलतप्रपिपऽयम् उड्योतकाराट् अपत्तनः उदयनाट कद- शूलबन्धो यथा--- मामुपो राजस सासूलोर पूढेशदेवताम् । तां शिवावारिता तिसाभ्यासितां हिस्तां हि ॥६॥ सातिदन्यो यथा- माहिपार रसानु सानु मानेरमा हि। हिमालादिपार्नु ए पम्पिन्नपन्न हलपन्धो था- मातमानमनिधिनानुन पादं तनुतन । वापिटवा जिरूरूपातरन्ति मा. ८॥ सै: सानिमोनाली पर दिए ·७६ साहित्यदर्पणे - टस्य काश्मीरिकलमतितरा प्रसिद्धम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविनिदर्शना रम्मे 'शिवागमप्रसिद्धपत्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसाखरूप चिदानन्दधनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः...' इति निर्दिशति । अमिनवगुप्तस्य समयस्तलेखात् ( १०७१) इति संवत् सिध्यति । काव्यप्रकारास संकेताख्यटीकासमयः ( १२१६) इति सवत् पूर्वमुक्त. । (१२१६-१०४१२ १४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपद्यत इति परीक्षणीयम् ॥ - रुद्रट। अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकवि रापतेर्मोजदेवात्प्राचीनः । यतः- 'किं गौरि मां प्रति रुपा ननु गौरहं किं कुप्यामि का प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य. मित्थं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ।' इति काव्यालंकारपद्यं सरखतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहृतम् । रुद्रदय नामान्तरं शतानन्द, जनको वामकभट्ट, वेद सामेति सर्व तत्कृत तह- १ वन्धष्टिरलभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रवन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयवन्धप्रकरण न्यूनतापूर्वं च खङ्गादिवशोकाः प्रदयन्ते । तत्र खगवन्धो यथा- मारारिशक्ररामेभमुखैरासाररंहसा । साराराधस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥ माता नतानां संघह. श्रियां बाधितसंभ्रमा। मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥ मुसलवन्धो यथा-- मायाविनं महाहावा रसायातं लसद्भुजा । जातलीला यथासारवाचं महिप मावधी ॥ ३ ॥ चापबन्धो यथा- मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारक्मदा च घीः । घीरा पवित्रा संत्रासाम्रासीटा मातरारम ॥ ४ ॥ याणवन्धो यथा- माननापरपं लोक्देवीं सद्रस सत्रम । मनसा सादरं गन्दा सर्वदा दास्यमहवाम् ॥ ५॥ - ·भूमिका । ७७ रुद्र इति . मुसलबापवाणशुलशतिहलवन्धगर्भितरष्टभिः चोकैर्यदष्टारं महाचक्रभुत्पयते तन्निर्गतात- 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूनुना। साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति श्लोकाज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं वन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलकर्ता नतु रुद्रटः। उकं च तिलकान्ते देग-शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि स्वः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः। कमोजिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अत्यैव- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' इति पय व्यक्तिविवे द्वितीयविनशे महिन्ना अनेकधा दूपपिता पर्यन्ते-- 'काव्यकाञ्चनकपाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता लोक एप स निदर्शितो मया ॥' इत्युजम् ॥ वाचस्पतिमिधः। सर्वतबलतन्त्रविपनोऽयम् उद्दद्योतकाराट् अपत्तनः उदयनाट् सर्प- । मूलबन्धो यथा- मानुपो राजस स्याहोल्यूादेवतान् । तां शिवावाशिवां तिबाध्यासितां हिलतां स्तुति ॥ ६ ॥ शनिवन्धो यथा-- माहिपारदे रन्दानु सानु नानेपन हि। रिमातमादिपाए कमिन्ननन् ॥ 01 हलवन्धो रथा- नातवानानिधिनामुना दाद मुतन । वापिटवा रिस पिलान्तिरमा ॥ ८॥ वैः रशरिरको नाम पनि ·साहित्यदर्पणे सीर मतिरा प्रनितम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविनिदर्शन रम्ने-..शिवागमप्रतिपदनिशतत्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्खरू दियो सानातिकको मम्मटनामा दैशिकवर....' इति निदिशति नागर ( १०७१) इति सवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाश गोमम ( १२१६) इति सवत् पूर्वमुक्त । (१२१६-१०१२ १४. ? गमागम् । एरोन आचार्गमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपरात रुद्रटः॥ - नामदागपनेगीजदेशात्प्राचीनः । यत- मोरिमा प्रति म्पा ननु गौर किं पपाति का प्रनि मयीत्यनुमानतोऽहम् । जानयनरम्यमनुमानत व सत्य. मियं गिगे गिरिग्भुवः कुटिला जयन्ति ।' -पीयाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहतम् । रुद्रद मानन्द , Tो यामकमट्टः, वेद मामेति गर्व तहते. मेन W : म म पम्यान्य दर्पणीयवन्धक । दर गावन्यों यथा- मायानगगरगहमा । नियं नदिमा ॥ १ ॥ - टार्गम् श्रिया बाधिनमन्त्रमा । बार मीना गम में दिल्याटुमादिजा ॥ २ ॥ नुमटबन्यो यथा- 7 मारमा लगद्रना। मारदर्दी मादरी ॥३॥ चपद यथा- 2वटा दी. । मटार !!! वन्य यया- "द दान। .

·s भूमिका । गुगरचापमा सपिलान्यरिटमिः बिहार मत्वामुन्दने - गंगार- मानानन्दापरारयेन भयामकसूनुना। साधिनं रद्रटेनेदं सामाजा धीमनां तिम् । वाला । जिसपालपधादिवितागो: न्यः पणि । मालिका नगद निरः। कि- ति पु. प्रमादमाती। पनोनिजीवितकारः। पोलि" नाम पर काम का . - भः परिचागायतदान मिरर . सदरच र सानिमामनियतीचारा कि यारियायामाया ज्योति माविका ।' ..::.' .. : 'पापानिमामिका ! RE- . F- : यानिमिः। । 4- 1 - ?".".:: * 2 -- १

·No text on this page.

·साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्दा विपयाः। । प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वलुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)। काव्यतरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र 'तददोषी-' इलादिकाव्यप्रकाशकारोककाव्यखरूपस्य सण्डनग्रन्यगताष्टिप्पण्यो दर्शनाहा ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा सकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहीं । इतरप्रन्यविशिष्टं लक्षणानेदाना निरुपणं वलुतो नयायिकानामपि दर्शनार्दम् (३७-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये मेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनात्यापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे-'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिखलपजिज्ञासुभिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ.) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुनिः 'वामन-' (१०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा. न्वेषणपूर्वकं समाक्टनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अप्युग्नेया । साधारणत्रीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्याः प्राचीनरहस्य. वेदिनिरवदयमनुसधेया । वदारगुप्त्यर्थमनुरागेषितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । तत्र शिल्पिन्याचा अनिसंघायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिद्रष्टव्या (१४१ पृ.)। यज्ञारादीनां स्वरुपानि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयाख्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । चत्र 'प्रधान-' (२४८ पृ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ व्यसनावृत्तेः स्थापनमितरनन्यापेक्षया स्फीतं प्रासलं पञ्चमे परिच्छेदे दर्शनाई चाले ॥ पप्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किबहुना, स्थान नाटकादीना ददारूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा. तानामन्येषा बोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाव्यशालपुखकेषु तु वहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्र साविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- पयजातानां परीक्षा मौलिकदृइसकाव्यान्वेषणाय विधातुं पार्येत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिवेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः (१९-२०१३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकलाः।

·८०
साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो चापुदेव इति त्रयी।
त्रेतेव मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः॥
गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्व विद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ।।
जयपुरराजधानी ।
पैक्रमाव्दाः १९७७
}
इत्याशास्ते
श्रीदुर्गाप्रसाद द्विवेदः।

·साहित्यदर्पणे विशेपतोऽवलोकनाहीं विपयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यपार निरुप पत्तो दानाहम् (३-६ पृ.) । कायतरूपन्निवसरे सर्वात प्रमाणवचनानि दर्शनानि (६-२० पृ.) तत्र 'तददोषी- दलादिकाव्यप्रकाराकारोतराव्यखरूपस्य सण्डनप्रन्यगताटिप्पण्यो दर्शनार्हाः ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा सरेस(३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाही । इतरमन्यविपि लक्षणानेदाना निरुपण पलुतो नयायिकानामपि दर्शनार्हम् (३७-५६ पृ)। यद्यप्पन्न कतिपये भेदालत्र तत्र महाकाव्येप्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनात्तयापि रक्षणाभेदव्युत्तादनाय सावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे-'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिस्वरूपजिज्ञामुनिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ.) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिहामुनि. 'वामन-' (१०३ पृ.) इलार्या समूललक्ष्यलक्षणा• न्वेषणपूर्व समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अप्युग्नेया । साधारणत्रीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्याः प्राचीनरहस्य. वेदिनिरवस्तमनुतधेयाः । खदारगुप्त्यर्थमनुरागेजितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । त्रि शिल्पिन्याया अनित्यायिका भवन्तीति वात्स्यायनसमतिर्दष्टव्या (१४१ पृ.)। Laारादीना खत्पानि ( १६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्कीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यात्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । 'प्रधान-' (२४८ पृ) पदनिष्ठा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे यानावृत्ते. स्थापननितरग्रन्यापेक्षया स्फीतं प्रातलं दर्शनाई चाते॥ पष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किबहुना, स्थात्र नाटकादीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपल्पकाणां तद्गतविशेषजा. जानामन्येपा चोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न त्या दशल्पकादिषु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाट्यशालपुस्तकेषु तु वहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यगात्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- पयजातानां परीक्षा नौलिकदृसकाव्यान्वेषणाय विधातुं पार्वेत । सति कुञ्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिवेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः (१९-२०१३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकला । - -

·८०
साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभलो यापुदेव इति प्रयी।
तेव सर्यतां चेतो यया शास्त्राचगाह्यभूः॥
गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
से ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराह
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ।।
जयपुरराजधानी
वैक्रमाब्दाः १९७७
---
इत्याशास्ते
श्रीदुर्गाप्रसाद द्विवेदः।

·साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनाऱ्या विषयाः। 4 प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं पतुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)। कायतरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र 'वददोपौ-' इसादिकाव्यप्रकाशकारोक्षकाव्यखरूपत्य खण्डनप्रन्यगताष्टिप्पण्यो दर्शनाहाः॥ * द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनार्दा । इतरनन्यविशिष्टं ल्क्षणामेदानां निरूपणं वतुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम् (३५-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदात्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया नन्दप्रयोजनात्यापि लक्षणाभेदव्युत्लादनाय तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे–'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादिवरूपजिज्ञासुनिर्नेतलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ ) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कलिता इचि तत्त्वजितासुनि वामन-' (१०३ पृ.) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वक सनातनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अप्युग्नेया । साधारणत्रीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्याः प्राचीनरहस्य. वेदिनिरवदयमनुसंधेयाः । त्वदारगुप्त्यर्थननुरागेजितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । जत्र शिल्पियाचा निधायिका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिद्रष्टच्या (१४१ पृ.)। Lमारादीना वरूणानि ( १६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षा कीतानि दर्शनार्हागि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्ययायकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । त्र 'प्रधान-' (२४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे जनाइत्ते. स्थापनमितरतन्यापेक्षया लीतं प्रापलं दर्शनाई बाते॥ पप्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वलुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, स्थान नादचारीनां दशरूपकाना नाटिकादीनामष्टादशोररूपाणं तदतविशेषजा- बानमन्तां चोचावचानां विषयाणां विशदरलेन निरूलनं निपुगतनं प्राप्यते, न या दरारूपकादिषु । सांप्रतनुरल्न्यमानेषु नाव्यशावपुलकेषु तु बहुत्र न्यूनता प्रदीपवे । पाद किमपि नायासत्यापिकर पुन्वकं तभ्येत तर्हि दर्शनोटिखितदि- पपजातानं परोक्षश नौलिकहकलान्यान्वना विधातुं पार्वत । नाति फुल्ये चित्र- निति न्यापार । श्रोता हॉल्साहियेन दानकेन सह तदुरको पेप्यापाः (१९-२०३४) दापितास्वेऽपि नाविक्लः। -

·८०
साहित्यदर्पणे
तातपादो रामभजो वापुदेव इति प्रयी।
तेव स्मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः॥
गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना ।
ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥
स ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराह ।
स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥
जयपुरराजधानी
इत्याशास्ते
वैक्रमाव्दाः १९७७
श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः।
}

·mr पृष्टस्य दैन्यम् ... ... १४७ पृष्टस ... . १४८ १६७ .. १४८ मदः जडता उग्रता मोहः विवोध ७ १६९ १६९ पट्टी १२ / भावपदनिरक्ति. ७ । रसनेदा. १४ तत्र,झारः विप्रलम्भ सभोग. विप्ररम्भखरूपम् विप्रलम्भनेदाः ११ तत्र, पूर्वरागः कामदनाः १३ तत्र, मरणे विशेष. कामदशानु विशेष पूर्वरागभेदः १७० ३ -- :: १७० १७० अपत्मार. गर्व. मरणम् आलस्यम्... अमर्प निद्रा अवहित्या १७३ १४९ १५० १५० १५१ १५१ १५२ ६५२ १५३ १५३ ९५४ ६५४ १५५ १५५ १५६ १५७ ६५७ १५८ १५८ ६ १७४ ... १७४ आएक्यम् उन्माद - ८ ११ को २ ई मान मानभनोपाया. २ प्रवासः ददा कामदसा प्रवासभेदा २ वरणविप्ररमा १७७ ७ ... ... .. २ १७७ . নি मतिः व्याधि १७८ ४ . १७८ ८ ८ ६.' मीरा १५९ कि . १२ सभगोदा. ५ हाल.... हान्ददा १८. ८ दिपार ६८ चपरा दरमपिप्रम रनल. दारपन्न ... 11 संगर. .. स्थापित ·२ पृष्टस्य पृष्ठस्य पदी १०७ ... ... औदार्यम् नायिकामेदाः स्वनी... मुग्धा. ४ ... ... ... 11 . . ... मध्या... ... ... १३० १३० १ १३० १ १३१ ४ १३१ १ १३२ १३२ . १३३ १३३ . १३४ २ १३४ २ A वि ७ २ प्रगत्मा मथ्या धीरा मध्या धीगधीरा मध्याधीरा प्रगमा धीरा... प्रा मा धीराधीरा प्रगामाधीरा ... 3. 4 से ८ मरन ... भेटाध्यानम् . १३४ १४ १३५ दया... दिवा १३५ ॥ ... वा मेदारयानम् पट्टी २ माधुर्यम् १०७ प्रगत्मता ९ औदार्यम् १०८ ३ | धैर्यम् ... ११० ४ | लीला... १११ ३ | विलासः विच्छित्ति. ११३ विवोकः फिलकिचितम् ११४ ८ मोहायितम् ११४ १६ कुट्टमितम् ४ विभ्रमः ११५ ललितम् ११६ २ मदः ११६ ११ विहृतम् ११७ ३ तपनम् १२० २ माग्यम् १२० विक्षेप १२० १० कुतूहलम् १३ हलितम् १२१ ३ चकितम् १२१ ११ केटि:... १०२ ३ मुग्धामन्ययोरनुरानेन्नितानि१३९ मामामनुरागेनितानि १२ दृत्य. दूतीगुणाः १३ प्रतिनायकः १०५ उद्दीपन विभावा- अनुमावा. मान्दिनाः नननन्मादय. १६ दम्गदीना लक्षगानि व्यभिचानिया निट ... उन्नाव १३७ २ १३७ साधीनभर्नुका सन्टिता अनिमारिका ... सम्मिानिधानंदाः अनिमपस्थानानि कटदान्तन्निा १२० १३७ ... १३८ १३८ ... ... ... १३८ १ १ ... ... नका... दारबा दिग्दोन्टिा दाम् ... नविकाग. १३९ १४१ १४२ ... ... ८ १४२ १४२ नात ... . १४३ पनि ... देव ... ... १८४ २ ... . . दय, ... ... २ ·३ पृटत्य पही ... ... ... ... ... -- ... ३ ... 1 ... ३ ... - । २ ... ... १ कोपः। ... .२ ८ ... पृष्टस्य पढौ दैन्यम् १४७ १२ भावपदनिरक्ति. १६७ १४८ ७. रसमेदा. मदः १४८ १४ तन, शुमार... १६९ जडता १४९ विप्रलम्भ १५ संभोग. उग्रता १५० मोह. ६५० विप्रलम्भखरूपम् विवोधः ។ विप्रलम्भनेदाः १७० १५१ ११ तत्र, पूर्वरागः .१७० ६ अपलारः ८ कामदगाः १७१ गर्वः ६५२ १३ तत्र, मरणे विशेषः १७३ मरणम् १५३ २ कानदशासु विशेष १७४ S साल्खम्... १५३ पूर्वरागमेदः १७४ लमये. १५४ १५४ ११ अवहित्या १५५ ईर्ष्यामानः १७६ औटुक्यम् मानभनोपायाः उन्माद प्रवासः १७७ १६ समा १५७ २ दा कानदशाः १७८ स्मृति १० प्रवासनेदा १७८ भति. १५८ २ करणविप्रलम्भ व्याधिः १५८ ८ संभोग. १८१ त्रासः १५८ १२ सभोगनेदाः १८२ नीडा १५९ ५ हात्तः... १८३ हवं. ८ हासनेदाः १८३ असूचा ५ १८४ १५ विपादः ११ करविप्रलम्भावरणस्य ने. धृति. ६ दाख्यानम् १८५ १३ चपलता १४ रोदः ... १८६ लानि ८ युद्धवीरावरगन्स मेदाल्या. चिन्ता १८७ वितर्क १८५ । संचारिभाषः... १६४ स्थापिलाव. १६४ धर्मवीर. स्थायिभावनेदाः १८७ १० २ दुद्धवीरः " स्थापिनावनेदलमानि १६५ ५ 'दयावीरः . ... ... है ... ... ... ... ... درو ... ... ... । -- ... ... ... नम् ५। दीर. ... ... ५ ' दानवीरः ...

·२ . पृष्ठस्य पदी २ ... ... ... ... २ पृष्टस्य पढौ १०७ २ माधुर्यम् १०७ ४ प्रगल्भता १०७ ९ औदार्यम् १०८ ३ | धैर्यम् ... ११० ४ | लीला... १११ ३ | विलासः विच्छित्ति ११३ विव्वोकः किलकिचितम् ११४ ८ मोहायितम् ११४ १६ । कुटमितम् ११५ विभ्रम. ११५ ललितम् ११६ २ मदः ११६ ११ । विहृतम् १३० १३० ११ १३० १ १३१ १३१ ११ १३२ १३२ १० १३३ १३३ १३४ २ १३४ १३४ १४ ७ २ ... १ ... औदार्यम् नायिकाभेदाः सनी... मुग्वा... मध्या... प्रगरमा मध्या धीरा मध्या धीराधीरा मध्याधीरा प्रगत्मा धीरा... प्रगमा धीराचीरा प्रगामाधीरा .. नेदाट्यानम् एलटा न्या... पैदया... मेदाट्यानम् स्वाधीनभर्तृका पनिटता अनिमारिका... शभिसारिकानेदाः নিশাঘালানি कटदलरिता बिग प्रेषितारा... ... ७ । १३५ ११ ... ४ ... ... ३ तपनम् १ ... ... ३ १२० .. ... ... १३६ १३७ २ १३७' ८ ... . १३७ १२० १२० १२० १२१ १२१ ... १३८ १३८ १३८ . ... २ ... ... १०२ १०२ १०० १३९ १४१ ... ... ... २। मौग्यम् विक्षेप १० कुतूहलम् १३. हसितम् ३. चकितम् ११ केलि.... ३ मुग्धामन्ययोरनुरागेनितानि१३९ १० मायामनुरागेनितानि १५ दृय. ६ दूतीगुणाः १३ प्रतिनायकः हीपनविभावा. अनुमावा. मान्विताः तत्र,नम्मादय. 1. दम्मादीना लक्षणानि व्यभिचारिश नत्र, निवेदः... १६ भागः ३ १४२ ... चिन्दीष्टिता ... १४२ १४२ ११ ... १४३ ... ३ .. , ८ १८४ ... १४४ १ ... ... २ .. 1 ·पृष्टस्य पली दैन्यम् पृष्टस्य पट्टी १४७ १६७ . १४८ ... १४८ १४९ १६. १६९ मदः जडता उग्रता मोह वियोध. . ... } १५० १५० १५१ १५१ १७० ... . सम ... १७० - - ६ अपत्लार गर्वः मरणम् १७० १७१ . ... १२ भावपदनिरक्ति. ७ . रसमेदा. १४ तत्र, गृङ्गार.... विप्रलम्भ ३ सभोग विप्रलम्भखरूपम् ३ विप्रलम्भमेदाः ११ तत्र, पूर्वराग वामदशा. १३ तत्र, मरणे विशेष २ कामदशामु विशेप पूर्वरागभेदः मान। ११ दोप. यामान मानभातोपाया प्रवास २ दराकानददा. १० प्रदासभेदा २ वरणनिप्ररम्भ ... आरम्यम्.. १७३ १७४ ६ समर्प मिटा अवहित्या . १७४ . श्रीरयम् १७६ १५२ १५३ १५३ १५४ १५४ १५५ ६५५ १५६ १५७ ६५७ १५८ १५८ १५८ ९५९ ८ ७ १६ राति १७८ ४ १७८ .. १८० १२ रनोगत ... दरनिरन्नासर. ४. पर . ।

·२ पृष्टस्य पही पृष्टस्य पड़ी १०७ : औदार्यम् नायिकाभेदाः : १३० ... - खस्त्री .. " १०७ १०८ १३० - 4 ... ११० १३१॥ १३२ ... १११ १ १९३ १ माधुर्यम प्रगत्मता ९ औदार्यम् ३ धर्यम् लीला ३ विलाम विच्छित्ति विव्वोक किलकिचितम् मोटाविनम् १६ कुटमितम् वित्रम ललितम् २ मद ११ विहतम तपनम् मुग्धा . मध्या... प्रगल्भा मध्या धीरा मध्या धीरावीरा मध्याचीरा प्रगल्भा वीरा प्रगत्मा धीराधीरा प्रगरभावीरा. मेदाख्यानम् . कुलटा ११४ १३४ M ११४ ८ १३४ ४ .. ११५ ११६ १३५ ... कन्या... १३५ ॥ ४ १३६ ३ ३ ~ १२० २ मार यम् १३७ २ १२० ८ १२० १२० . १२१ १३७ १३८ १३८ १३८ H . १२१ i ... १२२ २ वेश्या मेदाख्यानम् खावीनभर्तृका खण्टिता अभिमारिका अभिसारिकामेदा अभिसारस्थानानि कलहान्तरिता विग्रलब्धा प्रोपितभर्तृका वासकमना विरहोत्कण्ठिता नेदात्यानम् नायिकालकारा भाव हाव हेला शोभा कान्तिः दीति. . १४१ क विक्षेप ९० कुतूहलम् १३ हसितम् ३ चकितम् केलि मुग्धाकन्ययोरनुरागैगितानि१३९ १० सर्वामामनुरागन्नितानि दृत्य दूतीगुणा १३ , प्रतिनायक उद्दीपन विभावा अनुभावा मात्त्विका तत्र,नम्मादय १६ नम्मादीना ललणानि ५ व्यभिचारिण तत्र, निवेद १६ आवेग १४२ १२३ १०८ .. १४२ ... १७ तत्र १.८ १४३ २ २ ८ क १.८ .. १२९ १२/ १२९ २ २ ...

·पृष्टस्य पदी पृटस पढौ दैन्यम् १४७ १६७ १४८ ... ... ९४८ २ ... १४९ . १६९ .. मदः जडता उप्रता मोह. विवोध. १५० ... १७० २ ... ... १५० १५१ १५१ १७० स्व. ६ ... ... १२ भावपदनिरतिः ७ / रसनेदा. १४ १४। तत्र,नार... विप्रलम्भ सभोग. विप्रलम्भन्वरूपम् ३ विप्रलम्भनेदाः ११ ' तत्र, पूर्वराग कामदया १३ तत्र, मरणे विशेप. कामदशामु विशेष पूर्वरागनेद. ५ दोप. रामान मानभ.पाया अपनार गर्व. १७३ २ १५३ ... S ... १७४ -- ... १७४ . मरणम् आल्यम्... अमर्द निहा अवलिया ९५४ . ... १७४ ६५४ ८ . स्वयम् ६५५ १५५ १५६ १७६ १७७ ८ ८ ... ६७७ १६ . ९७८ स्थति ... ६५७ २ ददा दानदा प्रवासमेश. २ परपनिप्रसन्न - १५८ ६५८ . : : - ... ६५९ ५ एस ... ६ ८ ।' ܫܕ ... ४ ... इस ... ... ४ ... ... . ... : ...

·पृष्टस्य पढौ पृष्ठस्य पही १३० ... १०७ ३ Y १०७ ... ... १३० ... . . . ... १०८ १ Y ... ... IE FREE FREE स्यता ४ ३ . १३१ १ १३२ २ - ... ७ ... २ १ ... १३४ २ स १३४ ... . ... ... १३४ १४ ... १३५ कर ... , ... न्दिा १३५ ॥ . १३६ भवदिया के १३६१ औदार्यम् नायिकामेदाः खस्त्री... मुग्धा. मध्या... प्रगल्भा मध्या धीरा मध्या धीराधीरा मध्याधीरा प्रगत्मा धीरा... प्रगत्मा धीराधीरा प्रगत्भावीरा भेदाख्यानम् फुलटा कन्या... वेश्या... मेदाख्यानम् .. खाधीनभर्तृका सण्डिता अभिसारिका अभिसारिकामेदाः अभिसारस्थानानि कलहान्तरिता विप्रलब्धा प्रोपितभर्तृका. वासकमन्ना विरहोकष्ठिता नेदात्यानम् .. नायिकालंकारा. तन, माव. हाव. हेला दोमा कान्तिः दीति. २ माधुर्यम् प्रगत्मता १३० ११ १०७ ९ | औदार्यम् ११ ३ धैर्यम् १३१ ११० लीला. १११ विलासः विच्छित्ति १३२ 1. विवोकः १३३ किलकिचितम् ११४ ८ मोहायितम् ११४ १६ | कुमितम् ११५ ४ विभ्रम. ११५ ७ | ललितम् ११६ २ मद ११ | विहृतम् ११७ ३ तपनम् १२० २ मौग्भ्यम् १२० ७ विक्षेप. १२० १० कुतूहलम् १२० १३ हसितम् १२१ ३ चकितम् १२१ ११ | केलि.... १३८ १४ १२२ ३ मुग्धाकन्ययोरनुरागेगितानि१३९ १२२ १० सर्वासामनुरागेनितानि १२२ १५ दूत्य १२३ ६ दूतीगुणाः १२३ १३ प्रतिनायकः १२८ . उद्दीपनविभावा. १२७ २ अनुभावाः १२८ २ मात्त्विका. १२८ तत्र,न्नम्भादय. १२८ १६ तम्मादीना लक्षणानि १२९ ५ व्यभिचारिण.... १२९ १२ तत्र, निर्वेदः १२९ १६ । आवेग ... १३७ २ १३७ । ... १३७ ॥ ... ... . ... १३८ १३८ ... ... २ ... ... . हम ... .. ... ... १३९ १४१ १४२ १४२ ३ ... ... ... नस्ता १४२ १३ ग्लानि ... १४३ .. २ चिन्ता . ८ . १४४ १४४ १४४. . १४६ ... एकदा . १४६ १२ ... २ नन्दर ...

·३ पृटय पट्टी दैन्यम् १४७ पृष्टय पही १४८ १६९ ७ १ मदः जडता उप्रता मोह विवोध. १४८ १४९ १५० १५० १५१ - .. १२ : भावपदनिरक्ति. ७ ' रसदा. १४ । तत्र, शार.... विप्रलम्भ ३ सभोग ११ विप्ररम्भन्वरूपम् ३ विप्रलम्भमेदा. ११ तत्र, पूर्वराग वामदशा तत्र, मरणे विशेष २ कामदशामु विदोप पूर्वरागनेद. २ - जपलार गर्व. मरणम् सारस्थम्... १७१ १७३ - १५२ ६५२ १५३ १५३ ६५४ ६५४ १५५ ७ १७४ निता अपहिल्या .. पम् उन्माद १७६ ६७ . १५६ दोप ईयामान मानभोपादा प्रदार. २ दा पानदर. प्रवासभेदा २ परविप्रा १७ मिति १६ 7 ८ १२ उमेद ६८. ངོས་ ... . पर ·पुष्टस्य पदी दृश्य प. ... ... ... २७१ - २७२ २७२ अभिधामूलध्वनि } भयानक १८९ १४ गुणीभूतव्यजामा भेनि- बीभत्स १९० करणम् २३८ अदुत १९१ पञ्चमपरिच्छेदे- शान्त १९२ ४ व्यानाम्बम्पम् दयावीराच्छान्तम्य मेदा- अभिनानो व्यसनाया पा. ख्यानम् २५७ १९३ र्थक्ये हेतवः शान्तस्य रमवस्थापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रमादिप्रति- पादनेऽसमलनिरूपणम् २० वत्सल १९४ १४ रसाना मियो विरोवाख्यानम् १९५ १५ रमादिव्यजयाख्यानेऽनुमान- भाव १९७ ३ म्याक्षमतप्रतिपादनम् २१२ रसाभासभावाभासौ ... १९९ व्यजनोपसहार १० अनौचित्यदर्शनम् १९९ १४ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्त्यादि २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यमेदो चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसज्ञाकारणम् २७२ काव्यभेदौ अभिनय २०६ ३ रूपकमेदा २७३ २०७ ३ लक्षणामूलध्वनि उपरूपफमेदा लक्षणामूलध्वनेर्भेदी २०८ २ नाटकलक्षणम् २७३ अमिधामूलध्वनेर्भदौ २१० १२ अलक्षणम् सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- गर्भाङ्कलक्षणम् स्वैविध्यम् . २११ १० नाटकरचनापरिपाटी.. शब्दशक्तयुद्भवव्यङ्ग्यस्य द्वैविध्यम् ... २१२ नान्द्या आवश्यकत्वम् अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य नान्दीस्वरूपम् २७८ द्वादशमेदा २१४ ९ नान्द्यनन्तरेतिकर्तव्यता २८२ शब्दार्थशक्त्युद्भवव्यद्यस्यै- भारतीवृत्ति २८३ कविधलाख्यानम् २२० भारतीवृत्तेरनानि २८३ ध्वनेरटादश विधवनिरू- आमुस (प्रस्तावना) २८३ पणम् २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा २८४ अर्थशक्त्युद्भवध्वने प्रव- उद्घात्य(त)क २८४ न्धेऽतिदेशः २२९ कथोद्धात पदाशादिष्वसंलक्ष्यकमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय स्याख्यानम् २३१ १ प्रवर्तकम् निमेदात्यानम् २३३ ८ अवलगितम् २३८ २ नसकुटमितनिरूपणम् २७५ - ... । पूर्वरा . २७७ ४ ... . ... २८५ २८६ २८७ २८७ २८७ ·५ पृष्ठस्य पट्टी ... ३०१ ३०२ ३०२ १८ ६ १२ ... ३०३ ११ ... १ ... ... ... ९ . ... ... १५ १९ r ८ ३०४ ३०४ ३०४ ३०५ ३०५ ३०५ ३०५ ३०६ ३०६ ११ १६ ... ... Or ... ... पृष्टस्य पही वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ तन, उपक्षेपः प्रासपिकवल्नुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् २८८ १६ परिन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... ૨૮૮ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ 5 युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ प्राप्तिः... चतुर्थ पताकास्थानम् १४ समाधानम् ऋविशिक्षा २९१ ११, विधानम् अर्थोपक्षेपकाः २९२ १६ , परिभादना विष्कम्भक १ उद्भेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ १३ नेदः... अहावतारः २९४ ४ प्रतिनुखतधिमेदा. अहमुखम् ९ तत्र, विलासः मामुले मतनेदः २९४ १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३ विधुतम् अर्थप्रकृत्तयः २९५ १५ । तापनम् चीजम् २९५ १९ नर्म विन्दुः.. २९६ ५, नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) ९ प्रगमनम् प्रकरी... २९७ विरोधः कार्यावस्था २९८ ३ पर्युपासनम् जारम्भ २९८ ६ पुष्पम्... प्रपन्नः २९८ ९ वजम्.. प्रात्याशा २९८ १४ । उपन्यासः नियताप्ति २९८ १८ वर्णसहारः । फलयोग. (फलागनः) २९९ ३. गर्भसंधिनेदाः संधि.... २९९ ९ तन, भभूताहरणम् सधिनेदाः २९९ १३ मार्गः... तन, मुखम् २९९ १६ रूपम् ... २० प्रतिमुतम् २६९ १९ उदाहरणम् गर्भ ३०० विमर्शः १६ प्रहः निर्वहणम् (उपसंहतिः) ३०१ ६ अनुमानम् मुखसधिनेदा. ३०१ १४ प्रार्थना . ... ४ . ३०७ ३०७ ... ... ... ... १४ ३ ६ ... १० . -D ... ... २० ... ... ३०८ ३०८ ३०८ ३०९ ३१० ३१० ३१० ३१० ३१० . ... ... ११ ... ... १५ १९ ... . ५ क्रमः ... ६ ... ... ... ६ ·४ ... ... ... ... ४ ... २५१ ... ... ... ... ... २७१ ... - ... av पृष्ठस्य पढौ पृष्ठस्य ५ भयानका १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य मेदनि. बीभत्स १९० ९ रुपणम् २३८ अदुतः १९१ पञ्चमपरिच्छेदे- शान्त १९२ ४ | व्यजनाखरूपम् दयावीराच्छान्तस्य भेदा- अभिवातो व्यन्जनायाः पा. २५७ ख्यानम् र्थक्ये हेतवः १९३ २ शान्तस्य रमलस्थापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- पादनेऽक्षमलनिरूपणम् २६० वत्सल १९४ १४ रमाना मियो विरोधाख्यानम् १९५ १५ रसादिव्यद्याख्यानेऽनुमान- माव... १९७ ३ स्याक्षमलप्रतिपादनम् २६२ रसाभामभावाभासी व्यजनोपसहारः १९९ १० भनीचिलदर्शनम् १९९ १४ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्त्यादिः २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यमेदो चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसज्ञाकारणम् काव्यभेदा अभिनय. २०६ अनिघामूलप्वनिः रूपकमेदा. २०७ लक्षणामूलध्वनि उपरूपकमेदा. लक्षणामूलभ्यने २०८ २. नाटकलक्षणम् अमिधामूलध्वने दी... २१० १२ | अफलक्षणम् मलक्ष्यक्रमव्ययस्य धने- गर्भालक्षणम् वविश्यम् .. २११ १० नाटकरचनापरिपाटी... शब्दरत्युद्भवव्यद्यस्य पूर्वरत द्वविध्यम् ... २१२ ५ नान्द्या आवश्यकलम् २७७ अर्थगत्युड़वयस्यस्य २७८ द्वादशनेदा. ९ नान्द्यनन्तरेतिकर्तव्यता शब्दार्थगन्युच्यन्यम्य- भारतीगृत्ति २८३ १२० ४ मारतीत्तेरनानि दादानियलनिक- आमुग (प्रम्नावना) पगम् २२१ ३ प्रस्तावनामेदाः टायुददध्वने प्रब- उद्धात्य(त)क निदेशा कयोद्धात. पदावन मत्र्याय प्रयोगातिशय. १. प्रवदम ८ सालगितम् २१८ २ नममतानपणम् २७२ २७२ २७२ २७३ २७३ २७३ २७५ ૨૭ . ... २७६ ... नान्दीस्वरूपम् ... करचनात्यानम् ... ... ... .. २८३ २८४ २८४ २८५ २८६ २८७ ... ... २८७ ... २८७१३ ·पृष्टस्य पढौ पृष्टस्य पह्रो तन, उपक्षेपः १८ ... فيه ... १२ । ... ... ९ ... . १ ... ३०४ ३०४ ९ ३०४ १५ ३०४ १९ ... ... ८ ... ... ४ तन, विलासः ११ १६ ३ - पतुनो (विध्याख्यानम् २८८ ६ प्रासदिकवतुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः .. पताकास्थानम् २८८ १६ पारन्यासः प्रथम पताकास्थानम्... ૨૮૮ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताधास्थानम् २८९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् १ प्राप्तिः... चतुर्य पताकास्थानम् १४ : समाधानम् विशिक्षा २९१ ११ विधानम् अर्थोपक्षेपताः २९२ १६ परिभादना विष्मन्मनः १, उनेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ नेदः अधावतारः २९४ ४ प्रतिमुखसधिनेदाः अहमुखम् २९४ मामुले मतनेदः १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३ विधुतम् प्रशतय. २९५ १५ तापनम् ভাল २९५ नर्म विन्दुः... ५ नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) प्रगमनम् प्रकरी... ९ विरोधः कार्यावस्था ३ पर्युपासनम् २६८ ६ पुष्पम्... प्रदानः ९, जम्... मात्यासा २९८ १४ उपन्यासः नियताप्ति २६८ १८ वर्णमहारः पस्योगः (फागन.) २६६ ३ गर्नतधिनेदाः सधिः... S' तत्र, भभूताहरणम् ... संधिनेदाः २९७ १३ मार्गः... तन, मुखम् २९९ १६ रूपम् ... प्रतिनुसन् २६६ १९ उदाहरणम् ... ... ३०७ ८ ... १४ । ३ ६ ... ... . ... १० २९८ ... ... ८ ३१० २ 4 ... ११ - ३६० ३९० ... ។ ५. विनः ६ निर्वहनन् (उपसंहतिः) ६०१ । उधिनेदाः ... १४ मार्दन ·४ ... ... ... ... ... : ... ... २७१ . . ... ... ३ २७२ २७२ २७३ २७३ . ... पृष्ठस्य पदो पृष्टस्य पदी १८९ १४ गुणीभूतव्यद्गयस्य भेदनि. रुपणम् २३८ १९१ पञ्चमपरिच्छेदे- १९२ ४ व्यसनाखरूपम् २५१ दमागम मेदा- अभिधातो व्यअनाया पा- निम् १९३ २ र्थक्ये हेतवः २५७ गनपानम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- १९४ पादनेऽक्षमलनिरूपणम् २६० १४ सर निगेवापानम् १९५ १५ रमादिव्यद्गयाख्यानेऽनुमान- ३ स्याक्षमलप्रतिपादनम् २६२ । साभानी १९९ १० व्यजनोपमहारः दिनम् १९९ पष्टपरिच्छेदे- 17 २०२ १२ काव्यम्य दृश्य श्रव्यभेदी चतुर्थ परिच्छेदे- रूपकमज्ञाकारणम् अभिनय रूपकमेटा. २०७ उम्पकमेदाः २ नाटस्टमणम् ०१० १२ अपक्षणम् र पने. गांलक्षणम् नाटकरचनापरिपाटी... पूर्वगतः ०१० नान्या आवश्यक्लम् नान्दीबन्पम • नान्यनन्दतिकर्नव्यता नारदीनि ... ८ भारती नेमानि आननं (प्रन्दावना). प्रन्दावनानंदा. १८ उद्धर(न) ... इयोट प्रगतिपय १ प्रवदम प्रदान राम न ३ २७५ २७६ 8 . २७७ +IE । ... २८३ २८३ ... ... १८॥ .. ... .. ... ... . ... HTTP ·... ... ... ... ... - पृष्टस्य पढौ ३०१ १८ ३०२ ६ ३०२ १२ ३०३ ३०३ ११ ३०३ १६ ३०४ १ ३०४ ९ ३०४ १५ ३०४ १९ ३०५ ३०५ ११ ३०५ १६ ३०६ ३०६ १० . ... ८ । ... १३ । ... ... ... ... ... ... ९ तत्र, पृष्टस्य पढौ वस्तुनो दैविध्याख्यानम् २८८ ६ तन, उपक्षेप. प्रासडिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् २८८ १६ पारेन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् २९० १। प्राप्ति... चतुर्थ पताकास्थानम् २९० १४ समाधानम् ऋविशिक्षा २९१ ११ विधानम् अर्थोपक्षेपका २९२ १६ परिभादना विष्कम्भकः २९३ १ उद्भेदः प्रवेशः २९३ करणम् चूलिका २९३ नेदः अहावतारः २९४ ४ प्रतिमुखसधिमेदा. महमुखम् २९४ विलास. अहमुखे मतनेदः २९४ १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३ विधुतम् अर्धप्रकृतय. २९५ २९५ १९ नर्म २९६ ५, नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) २९६ ९ प्रगमनम् प्रकरी... २९७ S विरोधः २९८ ३ . पर्युपासनम् २९८ ६ पुप्पम्... प्रयनः २९८ ९ वजम्.. प्रात्यासा २९८ उपन्यासः ९.' नियताप्तिः २९८ १८ वर्णसंहारः । फ्ल्योगः (फलागमः) २९९ ३ । गर्भसंधिनेदा. सधिः २९९ १ तत्र, अभूताहरणम् < सधिनेदाः १३ मार्गः... तन, मुखम् २९९ १६ रूपम् ... २. प्रतिमुखम् २९९ १९ उदाहरणम् . ... ... । ... १५ : तापनम् ... . ... ४ बीजम् विन्दुः... . ८ ... ... ... ... ... ... 'कार्यावस्था ." बारम्भः ... ... ३०७ १४ ३०८ ३ ३०८ ६ ३०८ ३०८ ३०८ २० ३०९ ३१० ... A :: ... ... ... ... ... ... ७ ... ... ... ११ ... ३१० ३१० ... १५ १९ । गर्भ.... ६ . ... " विमर्शः । निर्वहणम् (उपसंहतिः) ३०१ " मुखसधिनेदा. १६ संग्रहः ६ अनुमानम् १४ प्रार्थना ३११ រ ។ १५ ... ...

·रापमा पर १८. مه . ३ २७१। .. - ... Y २०२ २७२ . २७२ " २ २७३ भयानर गुणीभागाम भेनि- बीभत्स FM २३८ अतुत १९१ गशमारिनो- शान्त १९२ रापनामा दयावीगन्चान्नम्ग मेदा. गो गणनाया पा. गणेश ध्यानम् शान्तम्य रमवस्थापनम् १९३ निपालगगयो ग्मादिप्रति. पानाम-गनिम्पम् २:. वत्सल १९४ रसाना मिथो विरोवान्यानम् १९५ माहियागानेऽनुमान. १९७ भाव . म्याक्षम प्रतिपादनम् २२ । रसाभामभावाभामा व्य मदार १९९ १० अनौचित्यदर्शनम् १९९ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्त्यादि २०२ काव्यम्य श्ययभेदी चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकममाकरणम् अभिनय काव्यभेदी २०६ अमिधामूलध्वनि २७३ रूपकदा २०७ लक्षणामूलध्वनि ३ उपकनेदा लक्षणामूलध्वने दी २०८ २ नाटलक्षणम् अमिधामूलध्वनेर्भेदी २१० १२ अलक्षणम् सलक्ष्यक्रमव्ययस्य वने. विध्यम् २११ १० नाटकरचनापरिपाटी शब्दशक्तयुद्भवव्यङ्गय स्य पूवर द्वैविध्यम् . २१२ नान्द्या आवश्य खिम् २७७ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्ग्यस्य नान्दीम्बरसम् द्वादशमेदा २१४ ९ नान्द्यनन्तरेतिकतब्यता शब्दार्थशक्तयुद्भवव्यङ्ग्यस्ये- भारती गृत्ति कविधलाख्यानम् २२० भारती हत्तेरमानि घनेर शादशविचयनिरु- आमुस (प्रस्तावना) पणम् २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा अर्थशतयुद्भवघ्वने प्रव. उद्धात्य(त)क न्धेऽतिदेश २२९ कधोद्धात पदाशादिध्वसलल्यकमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय स्याख्यानम् २३१ १ ' प्रवर्तकम् २३३ अवलगितम् गुणीभूतव्यद्यम् २३८ २ नखकुटमित्तनिरूपणम् Y २७५ गर्भाइलक्षणम् ११ ... - - २७८ - २८२ २८३ २८३ २८३ ११ 1 २८४ ७ २८५ - 1 ... २८७ य ध्वनिमेदाख्यानम् ८ २८७ २८७१ 4 ·पृष्टस्य पढौ पृष्टस्य पढौ ३०१ १८ ६ ३०२ १२ ११ १६ ... ३०३ ... १ ३०४ ९ ३०४ १५ ३०४ १९ :: ८ ४ ... ... ... ... ९ तन, तन, विलासः ३०५ ३०५ ३०६ तुनो दैविध्याख्यानम् २८८ ६ तन, उपक्षेपः प्रासादिकवतुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् १६ परिन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् १ प्राप्तिः... चतुर्थ पताकास्थानम् २९० १४ : समाधानम् कविशिक्षा २९१ ११, विधानम् अर्थोपक्षेपकाः १६ परिभावना विष्कम्भक २६३ १ उद्भेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ १३ भेदः महावतार २९४ ४ प्रतिमुखतंधिनेदाः महमुखम् २९४ अहमुखे मतभेदः १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३. विधुतम् अर्थप्रकृत्य. २९५ १५ तापनम् चीजम् २९५ विन्दुः... २९६ ५, ननंद्युति. पताका (वृत्तम् ) प्रगमनम् प्रकरी... ९ विरोधः कार्यावस्था २९८ ३ पर्युपासनम् आरम्भः २९८ ६ पुष्पम्... २९८ ९ वज़म्... प्रात्याशा २९८ १४ उपन्यासः नियताप्तिः २९८ १८ वर्णसंहारः फ्ल्योग. (फलागन.) २९६ ३ गर्भसधिनेदा. तत्र, भूताहरणम् . संधिनेदाः १३ ' मार्गः... तन, मुखम् ... २९९ १६ रूपम् ... प्रजिमुतम् २९९ १९ उदाहरणम् ON 9 ... १० ... ... ४ ... ३०७ ३०७ ... ८ ... ... . ३ . . ... ... १० ... ३०८ २ ... २ संधिः... ३१० ३१० ३६० ११ ... ... १९ ... ... ... पार्भ ... ... ३११ ... ... विमर्शः निर्वहणम् (उपदंहतिः) ३०१ मुखसधिनेदाः १६ संग्रहः ६ अनुमानन् १४ प्रार्थना ... ... ...

·४ पृष्ठस्य । .. ... १११ ... - १९२ ४ ... , 4. ... १९३ ११३ म. A १४ गुणीभूतव्याजयम्य भेदनि. रूपणम् २३८ पञ्चमपरिच्छेदे- व्यसनामरूपम् २५१ अभिधातो व्यअनाया पा. गाये हेतवः २५७ अभिधालक्षणयो रमादिप्रति- पादनेऽसमलनिरूपणम् २६० रमादिव्याख्यानेऽनुमान- ३ म्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ गानोपमहार २७१ पष्टपरिच्छेदे- १२ काव्यम्य दृश्यत्रव्य भेदी २७२ Fपमहाकारणम् अभिनय पकमेटा. नेदा. नाटन्टम अ.कम . * . मो- २७३ ... ३ .. . . गणम् ... M नहाननापरिपाटी... ग. ना यादवचन . २७ नयना . ... :r:--- ܀ ... जन प्रदान'). प्रमा ... m 7 ... : . ...........

·F टस पही नगर. पृस्य पट्टी ९ - अक्षमा गर्वः 1- ... नुत्पत पदोचन.. ३ ९ ... निर्शनन् ... ... ८ प्रामिः ४ ८ ૨૪૬ .0 ३३८ . । ६१ ३३८ १६ सिन जदिरम्... सातिपात गुजाहिदाय मिपण आश्रय. उत्सामनम् स्पृहा सोमः पद्यात्तापः उपपत्ति आशंसा अध्यवसाय. विसर्प दोसः उत्तेजन्म्... ३४६ ३४६ ४ ... ... १० २. १४ :४७ १ १ ... ... ८ पवादः... ३४७ ... विपद ८ २४० १६ नीति मारोप ... . २४३ ३४८ ३४८ :: . C परिसर ... . १ ·ar ... क्षिप्तिः त्रो (तो) टकम् अविवलम् उद्वेगः विद्रवः विमर्शसधिमेदाः तत्र, अपवादः ... १४ | तत्र, कशिकी... ३ तत्र, नर्म ... ... सफेट- व्यवसाय.... द्रव. द्युति. शक्तिः ... ... ... ... साखती ... ... ... ... ३२६ पृष्ठस्य पही पृष्टय ३१२ १४ | फलनिरूपणम् ३२२ ३१२ १८ अप्रशंसा ३२२ ३१३ ३ | रसव्यत्यनुरोधेनानाना ३१३ ६ संनिवेशरूपणम् .. ३२२ ३१३ १० वृत्तयः ३२३ ३२३ ३१३ १७ कैशिक्या अन्नानि ३१४ ३२३ ३१४ ११ नमस्फूर्जः ३२४ ३१४ १५ नर्मस्फोट: ३२५ ३ नर्मगर्भः ३२५ ३१५ ९ ३२५ ३१५ १६ सावत्या अशानि... ३२६ तन, उत्थापक १६ सांघासः ३२६ संलापः ३२६ ३१७ ११ परिवर्तक. ३२७ ३१८ १ आरभटी ३२७ ३१८ आरभट्या अगानि ३२७ ३१८ १४ ] तत्र, वस्तूत्थापनम् ३२७ ३१८ १९ सफेटः ३२७ ३१८ २३ सक्षिप्तिः ३१९ अवपातनम् ३२९ ३१९ १२ | नाट्योतयः ३२९ ३१९ २० | नामकरणम् ३२० ३ नाट्यपरिभापा ३२० ७ भापाविभागः... ३३३ ३२० ९ पत्रिंशलक्षणादीनामा- ३२० १२ ३३४ ३२० १५ लक्षणानामुद्देशः ३३४ ३२० ३२१ २ अक्षरसंघात. ३३५ शोभा ८ .. प्रसङ्ग खेदः प्रतिषेध. विरोवनम् प्ररोचना ... आदानम्... छादनम् निर्वहणसविमेदाः तन, सविः विवोधः प्रथनम् निर्णय परिभापणम् कृतिः प्रसाद. 'आनन्द. समयः ... ... ० ... ... ख्यानम् ... ... २२ तत्र, भूपणम्... ३३५ भाषणम् पूर्ववाक्यम् काव्यसहारः प्रशस्ति. तु.पष्टपगोपसंहार ... ३२१ ... ३३६ ३२१ उदाहरणम् हेतु १८

·।। श्रीः ॥
श्रीमविश्वनाथकविराजप्रणीतः
साहित्यदर्पणः ।
श्रीमद्रामवरणतयानीगकृतया विवृत्या समेतः ।
प्रथम परिच्छेद ।
मार निविनेन प्रारिप्लिनपरिनमाप्तिागो दाम्याधिकृततवा
देवताना नामुल्यमापने-
विकृतिः।
-- देर
༈ཡས -ཀསྶ- ས ་ཁ ཨ་ས་ཐཱ་ག༌ཨཔས
परपर ,
१
:

·१२ पृष्ठस्य ... ... ... ... ६०७ ६०९ ६०९ ६०९ ... ... ... ६११ ... ... ... ... ... ... ... समम्... विचित्रम् अधिकम् अन्योन्यम् विशेष. व्याघातः कारणमाला मालादीपकम्.. एकावली सार. यथासख्यम् पर्याय. परिवृत्तिः परिसंख्या उत्तरम् ... अर्यापत्तिः विकल्पः पृष्ठस्य पट्टी ५९५ १ समुचयः ५९५ ७ | समाधिः ५९५ ११ प्रत्यनीकम् ९/ प्रतीपम् १२ | मीलितम् ५९७ १० । सामान्यम् ५९८ तद्गुणः ५९८ १२ / अतद्गुण. ५९९ २ सूक्ष्मम् १४ | व्याजोक्तिः ४ खभावोक्ति ६०१ १ भाविकम् ६०२ उदात्तम् ६०२ १४ | रसवदाद्यलकाराः ६०४ ३ | भावोदयाद्यलंकारा. १) ससृष्टिसकरालंकारौ १३ / ग्रन्थालंकारश्लोको ... ६११ ६१२ ६१२ ६१३ ६१४ ... ... ... १ ... ६१५ ... ६१६ ... ... ४ ... ६१८ r ६१८ ६१९१ ६२२ ... ... ... ६३२ ( - 2)

·No text on this page.

·ur साहित्यदर्पणे 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि- 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥' इति । तेने हेतुना तस्य काव्यस्य खरूपं निरूप्यते । एतेनाभिधेयं च प्रदर्शि- तम् । तत्किखरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदहि-तददोपौ शब्दार्थ कृतिज्ञप्त्यन्यतरजनक संस्कारविशेप ॥ त्रिवर्गों धर्मार्थकाम्ग । नाट्यममिनय प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । रसव्यञ्जका. शब्दार्था इत्यर्थ ॥ कारि कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते--तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति - इत्यादिलोयेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनसवन्धयोलीभ । सपन्य श्वात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूप ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशधृत कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्य मित्यर्थ । शब्दार्थाविति । विनिगमन चिरहेग उपस्थापकलसंबन्धेनार्यविशिष्ट शब्द । उपस्थाग्यलसबन्धेन शब्दविशिः थार्य. काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्ययोर्विशेपणविशेष्यभावे व्यजकखाव्यकलाम वैचित्र्यविगेपरुपालंकारप्रयोजकलाप्रयोजकला या प्रधानाप्रधानभावो नियामक न च यत्रोभयोयंजकत्व वैचित्र्यविशपावायकत्वं वा तन का गतिरिति वाच्यम् पाहत्येन व्यञ्जकत्वेन चमत्कारातिशयावायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्ते । न तथापि यत्र व्यजक्योवेचिव्यविशेषप्रयोजकयोी तुल्यत्व तत्र व्यवहारानुपपनि 1. स्वरूपमिति । वस्तुनो मत्रस्येव काव्यस्य तद्विदा व्यवहारमन्तरेण किम निर्दष्ट नक्षा नास्ति । तत. मुन्दोपमुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि सण्डितानि भवन्ति अन्धकाररपि महन्या आरभट्या यहक्षण स्थिरीकृत तदपि लक्ष्यासंग्राहकत्वेन परे सण्टिनमेव । तदेतद् यथावर निरीक्षणीयम् । एव यदपिकलक्ष्यसग्राहकं तदे रक्षा व्यवहार्यन् । नाट्टा शब्दार्थावेव । उक्त बाचार्यन्टेन ननु शब्दोया काव्य स्थादि । नत्र शब्दार्थचो. परिष्कारका गुणाल कारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर दोच्चव रविकान काव्यमादुन्नच्छादायां वगाहने स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमता दिन मापनझावः ॥' दति निरन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविक मारभूतवान् । अन्यन्य तु औपचारिक इत्यपि योद्धव्यम् ।। 2 काव्यप्रगति । वृत्तिकार व कारिकाकार. । तथाहि-माला तु पूर्ववत्' ने सत्यप्रगगगांगता 'पूर्ववत्' इति कयनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व ६६ दृन्दम गिलमारोपनाया. 'पदबन्' इति दृष्ट ननयोन्यामः सगच्छने । 'मारोपमा बानु ना दृष्टान्नीलन मृत्तिकारिकातोरस्य म्बयमेर राना मचिनन् ।' :नि मुसामानर भीमसेनदीक्षिता नपि पनि । -, ' ' पुनः नन ' 'नन-' नदि 'पुन पापि, इन' . '- 'द४ि या पट पुनवागा नाद. ३ १ 'आर' कप- पुत्र

·No text on this page.

·६ साहितपणे 'त्रिवर्गसाधनं नाटाम्' इति । विष्णुपुरोऽषि- 'काव्यालापाशगेकनिहीत कामानिन । गदमूर्तिधरगते विष्णोरंगा महामनः ॥ इति । तेने हेतुना तल हायागतग निरणते । एतेनागिनेयं च प्रदर्षि तम् । तत्किस्वरूपं तावत्कायमित्यपेक्षामा कमिददोनो गदाय कृतिशप्त्यन्यतरजनक. सरकारविशेष ॥ प्रिनगी धमीजागा । नाटयमभिगम प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । ग्गा दानी इस ॥ कारि कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्यारयायते-तेनेत्यादि । एतेन तु रंगफलप्रानि - इत्यादिलोकेन । अभिधेयं चेति । कारण प्रयोजनमनायोलीग । सपन श्वान प्रयोजनामिधेययो कार्यकारणभावरप ॥ कशिदिति । कायारा कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । कानामित्वधं । शब्दार्थाविति । निगमन विरहेण उपस्थापकलसवन्धेना विशिष्ट शय । उपम्या'यतमनन्धेन शब्दमिनिट श्वार्थः काव्यमित्यर्ध । अत्र शब्दार्ययोनिशेपणाशेयभाव व्यकलाव्यमरलान्या वैचित्र्यविशेपरुपालंकारप्रयोजकताप्रयोजाताभ्या प्रधानाप्रधानभानो नियामकः । न च यत्रोभयोयंजकत्वं वचिच्यविशेपाचायकत्व वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । वाहुल्येन व्यअफत्वेन चमत्कारातिशयाधायरत्वेन वा तन व्यवहारोपपते । नव तथापि यत्र व्यअकयोवैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्या तुल्यत तत्र व्यवहारानुपति 1. स्वरूपमिति । वस्तुतो गवस्येव काव्यस्स तदिदा व्यवहारमन्तरेत किमान निर्दुष्ट लक्षण नास्ति । ततः सुन्दोपमुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि सण्डितानि भवति । अन्यकारैरपि महत्या आरभव्या यलक्षण स्थिरीकृत तःपि लक्ष्यासग्राहकवेन परे खण्टितमेव । तदेनद् यधावमर निरीक्षणीयम् । एव यदपिकलक्ष्यसग्राहना लक्षण व्यवहार्यम् । तादृक् शब्दार्थानेव । उक्त चाचार्यरटेन 'ननु शब्दोधा काव्य' इत्यादि । तत्र शब्दार्थयो परिकारका गुणालकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्या लोच्यैव 'कनिकर्म काव्यमादुस्तच्छाब्दार्थों वगाहते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतापि त्युक्त शास्त्रसद्भाव. ॥' इति निवद्धन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविकः, सारभूतत्वात् । अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि वोडन्यम् ।। 2. काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकार । तथाहि-माला तु पूर्ववत' इति काव्यप्रकाशकारिकाया पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमाया. पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यास संगच्छते । 'मालोपमा । रक्षिता कारिकाया तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाकृतोक्य स्वयमेव राजा । सूचितम् ॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ।। कस, 'अपि' इति घ पुस्तक नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुन कापि, टो ग पुस्तके नालि ३ 'तारत्' ग पुस्तके नास्ति ५ 'भत्र शब्दार्थयो- 'इत्यादि 'विशेष्यत्वोपगमात्' इत्यन्तः पाठ पुस्तकान्तरे नाति ন ४ 'आर' क ख घ-पुस्तके

·No text on this page.

·citin २८ साहित्यदर्पणे आसत्तिय्च्यविच्छेदः । वुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् । अत्राकाहायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् । वाक्योचयो महावाक्यम्- योग्यताकासासत्तियुक्त इत्येव । 'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिपश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेजलमिति पदार्थेनान्वयवोधे सति सिद्धे 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतुरन्व- यवोधे इच्छाविरह । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा 'नद्या' इत्यस्य काकाक्षि- गोलकन्यायादनुपजाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सवन्याद्गृहीतवत्कृतात्पर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय- वोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह-आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि. तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थ । व्यवधानं च का. लवाहुत्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च सभवति । तत्राद्यमाह-बुद्धीति । वाक्यत्वे वाक्यवस्वीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवधानदर्शनाय । प्रहरादिव्यवधा नेनाप्यनासनत्वं बोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलक. । द्वितीयं यथा- 'गिरिर्मुक्तमनिमान्देवदत्तेन' इत्यत्र गिरिरग्निमान् , भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्यवोध द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या अमिमानिति पदार्योपस्थित्या व्यवधानम् । |कृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यवधाने लासतिरस्त्येव । तेन 'अश्वेन ग्रामं गच्छति' इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीत्यनेनासत्तिरव्याहतैव । स्वार्थयोवसमाप्तलमपि पदोचयनिशेपर्ण वोध्यम् । तेन 'शून्यं वासगृहं-' इत्यादिभागस्य न वाक्यलम् । योग्यताकाहयो पदो. घयधर्मलमुपपादयति-आकाङ्क्षति । आकासाया इच्छारूपत्वाद्विपरीतयुद्ध्यभाव- रुपयोग्यतायाश्चात्मनिष्टतयान्वयवोचहेतुखादात्मवृत्तिलमेव । उपचारात्वजन्मज नकलस्पपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थीयापरपदार्थसद्भावरुपयोग्यतायास्तु पदार्थ मत्वेऽपि खाश्रयोपस्थापकलसंबन्धेन पदोचयवर्मलमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर प्यात्मधर्मसात् तत्राप्येपैव रीतिरनुसतव्या । यदि पुन समनिहारविशेष आकाहा, अव्यवधानोचरिततमासत्ति , तदानयो साक्षादेव पदोबयधर्मलमित्यास्ता विस्तर । महावाक्यमाह-वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यवस्वीकारे 'चक्षुपा - । 1. उपेनि । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे वीजन् ।। 'योग्यता-' इति ६ भव्यरहितपदा , चर' ग. २ 'पदन्य' रा. ३. 'उचरितेन' घ. १ 'तम' क. +11 ग पुनः नालि, ध पुन्लो तु 'वाक्योचय हयन्य प्रादृदयते परित तय 2' इति पुनसानरे नानि . 'मातोप- इत्यादिः -अन्याने' इयान पुनमान्तर न ददयने ८ ‘ानत्तियमेव । किपटाय-पपदार्थमहारपयोग्यताया ভৰশানহাশশাগশাসভীৰখাৰৰয় সরীস্বাদ 1. इत्यादन्या पाटमेद पुरानो.

·No text on this page.

·૨૨ साहित्यदर्पणे - प्रथमं प्रतिपद्यने, अनन्तरं च 'गां वधान' 'अश्वमानय' इत्यादाबावापो- हापाभ्यां गोगदम्य 'सामादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः' इति सकेतमय वारयति । कचिच्च प्रसिद्धपदसमभिहारात् , यथा- र प्रभिन कमलोदरे मधूनि मधुकरः पिवति' इत्यत्र । कचिदाप्तोप- काम गनगनगोनर नानमनुमिनोति, तद्गोचरप्रति प्रति तदोचरज्ञान T, नाग नग को हेतुरितामालागामुपस्थितखात् 'गामानय' इति का मानहेतुना कपयनीति भाव । अश्वमानयेत्यादाविति । .: । आवापोडाराभ्यामिति । आवापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरे- , 'इन गोपदगत्वे गाम्नादिमन्पदावोध । आनगनपदव्यति- पारभार । 'अबनानय' इत्यत्र गोपदयतिरेकेण सानादिमन्प- For । नयपदगत्ये आहरणपदार्यवोप, इत्येवंरुपान्वयव्यतिरेको । नानाम् । मा चानिरिक्त न सम्माष्टदादयमों वोदव्य इती. सपना पामगदीनामपि गालोबोदयादतिप्रसगाव । अत एना. त्रपदानागपि सन मगच्छने । न चाशाचव्यपगमे पिना मान्यतयत्रापिदानामपीचरमफेतितवमिति वाच्यम । तत्र र बानियामनिवष्टियादिपदाना मुकतामगतिप्रगमात् । त. निगम स्कन्ध मयत 'अय पटपदामिवेय' इत्यादिप्रती- दादि । कचिदिति । निम्य गृहीतमतम्य पदम्य गमः ....-:गाग्निचाटियर्थ । प्रेक्षायद्धि प्रायेण योग्यपदा- द प्रयुज्यत वादिग्बन्धन प्रतिद्वपदार्यान्वययोग्यपदार्थ- च । एव च गाय योग्यतागन्येऽपि वकृता पनि नत्र न मान्नर । तम्बधाग्यनील्यनुपा। वन- मिनि । । 'मरे मग मा पियति' इति पदाः --चन नाटय प्रमर द गनिन? । मक्षिकाटी र अनावन मानिसह । समय 7 7 दिन उन इमादगमभिटागन पदम्य आता प्रवचनाद । तपारणम् । -- दरया । नाम-दाग्रिह व्यगोपनार- । मान-प्रदान गति द्विादमा ४.साद Form "2""-३मा बाट "-- . 3

·No text on this page.

·. ।' R-4-22, it'' 1: ' -- । N * 1 17 . - - 4 . - . . M पटने 111 - 27. "11:11' 411:११1। जादे :- - R... सान " A. 4 .. - . - । . -- 11.mafrim 411 11.11 111..' ? नानिहा। 17. दामादी-1 १ 11 , गो.. हो...~ो ११५ .... 1.1111...", 1 .. म.774 171.17 11-11 111111111 पहाविदया. 141 Title :11.17 मार गया - मदनाम गोmit: सार। मोगा गोरा गरि १६ ८५ गो:' इसय गारनांक १.१ १९५१ मी.'! i . ' ' ' . पात् । गोगामित्वादोरामा जानहोगति।।। नकोय. हार न गोलि गान मामा-मा 47 नाम निकासा मामान्य Inी तर मो-यम् । गुण शुर . नामगि धन दिना दि लम्पमता५. गवारिक १गु च्यावना नाप । 14६ गत्तर- अस द्रव्यम्य गुणेन पश्चाद् योग इति । पो. jिाम् । गतियुत् सेव द्रव्यम्योत्पति । 'जन्मना हायने : ' ५ युत्ने । लोहा. भेद इति यहव. । प्रदीपकृतगु-यधपि गुलादान त्यानपगा नो पादिना ममता रमेव संबन्धित्यन् , तथापि तस्य सन्न. कदाचिदन्यपि, न तु गो.चादान इत्याहु. । काचित्पाकाचवस्थायाम् । नादिपदेन रमानावन्याया मरणम् । पाकेन रसा. नेन च वर्णान्तरसपादन इति तदर्थ । व चमचे निशित पति पृयतारिपु दृश्यने । आधेयश्चामियाजश्व सोऽसनातर्गुण. ॥' इति गुणलक्षण बोध्यम् । अयन -- माश्रयते, तत एव च द्रव्यानिवतते, मिनातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते य. स गुण । एतेन जातेर्गुणत्व वारितम् । साहिहव्ये निविशमाना द्रव्य न कदाचिनदा । नम गिनना• तीयानि द्रव्याप्यभिनिविदाते । यापि गवा धादिषु प्राणिलगलि, तथापि प्राणितेन तेपा- मेकनातीयत्वमेव । ननु नियाया. पूर्वोत्तलक्षणयोगाद्गुणत्व प्राप्नोति, मापिदि द्रव्ये निरि- निक्षेप

·No text on this page.

·३८ साहित्यदर्पणे . - - 4 'मलिकः साहसिक ' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देश विशेपादिरूपे मनमान्यगा गदगत्या ससंयुक्तान्पुरुषादीप्रत्याययति, यया च हारा घोपः' इत्यादी गमादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वाला- समागम सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादि बोधयति, सा माता गाभाविकेनरा ईश्वरानुदाविता वा शक्तिलक्षणा नाम । पर हि. प्रमिदिरा । उत्तरत्र 'गातटे घोपः' इति प्रतिपाद- द'' या 'रामोऽगि गा गहे' इति वक्ष्यमाणाया स्वार्थस्यैा दुग- F"नोकाया रामशरलक्षणागामव्यायाधायलाच । अत एवं 4 -' पगामित पागलक्षणामूला भनेरुदाहरणमपि संग- .. | हिलादिशदाना पानसक्या कदलीलादिना अन्वयमला. " : nf कागादिपमुगाव वोधालेन लक्षणारखीकारात । र यो वन्य जगतु गिल कवय.' अत्र द्विनीगापरण .?' . मानियेन करेगीपस्थापनेऽपि लक्षणा । एवं रापि रक्षणा समाति । शमयतावच्छेदापटितमिशि- निमिनामीकारान् । गया 'खामम्मि परिम'- नदि । गा न रिप्रयोगापा, नम्या ज्ञानात । अ॥ 17. ही सामन्यन प्रयोजनमानाहा । प्रयोगना नगर भानीनि नग्य हेतुलमपनम् । 'प्रयो. ''। अब प्रागन याददन मारियागेन मिलिगोरस - नगर-मन्यात प्रानि पिज्ञापनाग मित्र नन । लक्षणा । समागम - नयनम । निक लानु नया • रानभाजीनाममाया मुम्यागसी प्रक " का साना नान Farm grami --...-इदिन । *माहिद इति... " --... " 22. HARI 4 . y ཝ་ . an . rry ·द्वितीयः परिच्छेदः । ३९ नालभ्यस्य शीतत्वपावनत्वातिशयस्य वोधनरूपं प्रयोजनम् । हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संवन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात् , इत्युक्तम्-'रूढेः प्रयोजनाद्वापि' इति । केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढाबुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः- कुशॉल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशमाहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव- विवेचकत्वादिसाधर्म्यसंवन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थ बोधयति । तदन्ये इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम् , तदलभ्यस्य । मुख्यगव्दघटितवा- क्येनाप्रतिपायस्येवर्य । तीरस्य विप्रकृष्टाशगतशीतलाद्यपेक्षया सनिकृष्टारगतशीत- लादेराधिक्यमत्रातिराय । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति वशना जन्ययोधो लाक्षणिकराब्दप्रयोगस्य प्रयोजनमिति भाव । 'काधिय वाक्तिन' इति लक्षगाया निषेध उक्त । अशतितो रुटिप्रयोजनविरहात् । यथा-'मिले चरणाघातं मुख मुमुखि तेऽक्रोत्' । अत्र निर्मितत्व रक्ष्यते । एपा नेयार्थ- लक्षणा दोपतया वक्ष्यते । सा च रविप्रयोगानहखात् प्रकृतल्क्षणस ल्या न भवतीति तनातिव्याप्तिवारणाय चरनहेतद्वय न्यस्तम् । तदेव दर्शयति-हेतु- मिति । टिप्रयोजनमोरन्चतर मिल । संवन्धिनो मुखार्यसवन्धिन । ल- क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति 'काव्यप्रकाशारादर' इति मेप । लाति दाति । व्युत्पत्तिः प्रतिप्रलपविभागकल्पना, ताभ्यतत्प्रतिपाद । प्रकृते हारक. वर्मान्वयेऽसंभवयोग्यतामलभमान. । पदार्थसान्दमानुपपनिप्रतिनधान्द्वार रक्षणापानुपयोगिलमिलनिसायप्रेदम् । अन्य इति । सपधानिमाया द... 1 सदन्य इति । नारिचिरनेर । पापपरामा .. पापोोग पुरसमातिनि पनवाल्पनिय प्रोसग न. निरलसीमारे पियारल गटोनर रोमादिक समिनिमान्य चन्द्रारदरा निभित्र मन्पर- निरमसमास भूमिकारगा। भएमा सर। निर:। तर मपास कर. : किन པ༌པ ཨཔསལ་ཚ སཡས་མས་སུ། ·१६ साहित्यदर्पणे । रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य बीजम् । रूढाबुपादानलक्षणा सारोपा यथा---'अश्वः श्वेतो धावति' । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णत. रूपः स्वसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा-'एते कु- न्ताः प्रविशन्ति' । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुपनिर्देशात्सारोपत्वम् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा-'कलिङ्गः पुरुषो युध्यते' । अत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संवन्धः । प्रयोजने यथा-'आयु- घृतम्' । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंवन्धसंवन्ध्यायुस्तादा- म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनौव्यभिचारेणायुप्करत्वं प्रयोजनम् । यथा वा-राजकीये पम्पे गच्छति 'राजासौ गच्छति' इति । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संवन्धः । यथा वा-अर्घमात्रेऽवयवभागे धावति'. इत्यत्रापि चावति' इत्यत्र 'गोभते' इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३१)। अत्र निरुक्तारोपसत्त्वमुपपादयति-अत्र हीति । 'लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थिते प्राकाले' इति शेप. । अनिगीर्णखत्पः प्रयुक्तगद्रेन प्रतिपाद्य । एते कुन्ता इति । विषयस्य मामान्यवाचिना सर्वनान्ना निर्देशेऽपि विशेषरूपेणानुपस्थिती साध्यवसाना लक्षणवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्वद्भूतल. मिति प्रतीतिसत्त्वे 'घटाभाववद्भूतलम्' इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनानोऽपि विशेपर पेगोपस्थापक्वं प्यत इत्यमिग्रायेण पूर्वमतमननीकृल तत्रापि सारोपा लक्षात दर्शयति-अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्वृतमिति । अत्र शस्यसंबन्धागेपं च दर्शयति-आयुष्कारणमपीति । अन्यलक्षण्येनाव्यभिचारेणेत्यत्र वाकारो बोय । लक्षणाीज विविधं शक्यसवन्य दर्शयन्यन्युदाहरणान्याह-राजकीय इति । अत्र राजकातिशयपरिच्छदातिगया राजबदलनशामनत्यं वा प्रयोजनम् । अवयवभागे इसत्र मागशब्द स्वरूपाय । अत्र प्रयोजनाभावाटिरेन । हना विमस्ट 1. पन इति । 'इटमन्नु सनिष्ट समीपनन्यति नटोरूपम् । अदमस्तु द्वदिति परोक्ष निजानीयात् ।।' इति, रवयतु भूतभनि निशेषचनेनमनि नियममेगन्तः मदने । टन प्य 'पूर्व प्वाभवन्' 'अभूद भूमिः' अभूत्र रक्ष.' ति 'अमु पुर. परन्मि' अनूं मिट त्य' इति बनाइयो. रघुनाशिशुपाटबयप्रयोगा. । 2 अग्रेति । अग्रदा अन्यायमात्रेवयवन्दम् हरायो लक्षण हटावय- दंगर कन्यादान' मदन नयन्मन पग्नि ग. अन्य दिग पुट fer या मयदानपन्यवाद प्रयोग गरी ·द्वितीय. परिच्छेदः । १७ 'हलोऽयम् । अत्रावयवावयविर्भावलक्षणसंबन्धः । 'ब्राह्मणोऽपि तक्षा- सौ' । अत्र तात्कर्म्यलक्षणः । इन्द्रार्थानु स्थूणानु 'अमी इन्द्राः' । अत्र तादर्यलक्षणः सवन्धः । एवमन्यत्रापि । निगीर्णस्य पुनर्विषयत्यान्यता- नात्यप्रतीतिकृत्साध्यबसाना । अस्याश्चतुर्यु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव ।। दयार्यान्विं प्रयोजनमित्तन्य । प्रामगोऽपीसपिसागमतिमानिन्निर । जातिविशेष । गमगनक्षतमी नैपुप्पमत्र प्रयोजनम् । इन्द्रार्धाम्पिति । इन्द्रपा पत्पिताखिलर्य । रणामु गम्नेषु । चमार न. जनम । एतददाहरणचतुष्टयमपि नारोपाया एव । -नयमान का नियति वारिगदर(दल) व्यापरोति-निर्णस्यति । .

·४८ साहित्यदर्पणे सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥९॥ सादृश्यात्तु मता गौण्यम्तेन पोडश भेदिताः । ताः पूर्वोक्ता अष्टभेटा लक्षणाः । साहब्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रुढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा---'एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि' । अत्र तेल- गन्दस्तिलभवलेहरूपं मुख्यार्थमुपादायैव सार्पपादियु लेहेषु वर्तते । दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्षाध्यवसानविगेप्यन्य । पूर्वोदाहरणान्येवेति । येतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिनः साहनिकः । गङ्गायां घोपः प्रवित्र- सतीति । एतानीसर्थ । एप्ववादीना विशेष्याणां गलं विनव प्रवीयगनताद 'गङ्गायाम्' इत्यादी तीर विशेप्यम् । तच शन्नं विनंत्र प्रतीयते । पुनरपि टा. णाया वैविध्यमाह-सादृश्येतरेति । साहयादितरे संबन्धा हेतवो यन्सा इति समासः । 'सादृश्यात्संवन्धात्' इति शेष. । सादृश्यसंवन्यहेतुना ला गांव इत्यर्थः । तेन निरुक्तद्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । 'अश्व वेतो धावति' इलाशे- न्येवेत्यर्थ । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यभावादसन्तं दुःसमुत्पद्यते । तनि- राकरणेन तैलानामन्युपकारिखमिति सूचनाय 'हेमन्ते' इत्युक्तम् । उपादाय अपरित्यञ्चव । सार्पपादि नेहेपु वन्त इति घृतादिविलसागवतपैक्यनंब- न्धेन सर्पपादिन्नेहान्प्रतिपादयतीलर्थ । 'छत्रिणो यान्ति' इतिवतिलन्नेहयापि 1. गौप्य इति । गुणेन्य आगता गोप्य इति विग्रह. । 'तत मागतः' इन्द: 'टिट्टा- ग पुन्तर नु 'एव' इन्दन्याने 'जादयतर-' इत्यादि पक्षिा वर्मने, टने "आदिनहगादिन्द्रायी भूग इन्द्र नादयंशात् । मचिन्दन्यानिमाय 'रानीय पुणे राना' इति । यचित्तात्कन्यांत् 'अनक्षा नजा' इति । इचिढवयवारयरिनापन् 'सनान्यदे हल्लोऽयम्' इति । चिन्वाहवर्यात् 'यतितो यान्ति' इति । एवन यान्यनुदाह न्यूमानि । पच्यर्या इनि वचनात् । नाट्यत्तदन्यानु ना एवाध्या बनायो भवन्ति।" इनि पाटान्र ३ 'नेय प्रयोजनानी । ना िकैगदिलेल्याच्या पन्नेहादिनातीर व प्रनिया नियनिबन्बाद इति ग-पुन्दकविक पाट १ 'इति' पुन्टजान्नो नाति " चित् 'पु पापयनन्दा दिपदनचाहार्यन् । पनेन सभाबावरेटेन मारोपावनापमानाचान्वनाधर्मयोगिन गन्नन् । वन्नुवन्नु सामनि पनि पिदुपा मनवायोत्र विष्टनि' इत्यादी 'पदिशनि कनिनीना' इत्यादी चाध्याहारेगापि मानविनतिपदामभवाद् ‘क्टली वटी वरन कन' इत्यादी 'रा- नरे' इत्यादी च शभ्या योनदानागारिनानासानानबानाहानियनन्य व्यभिचार । कायमसागरारे 'मागेकाना न दोन पियो विषयतया । सिचन हनन्यन्निन्नान्यात FAIR इतितन् । अन्योपादानवनिरमाद्वयानिन्निगराष्टिना याबाद 2011-4। प्लेन मावि नागेसायनाम्मरबन्न प्रतीयते । न तु पानीना बनान् । साया मोर 'इन्काहानिदनाटिपहार नाउने।" इत्यपित हरयने. इति टीपू ॥ १ 'तर' ग. 5 1 - ·द्वितीयः परिच्छेदः। ४९ योजने यथा- राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छत्यु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति' । रूवाउपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा 'तैलानि हेमन्ते सुखानि । प्रयोजने यथा-'राजकुमारा गच्छन्ति' । रूढी लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा-'राजा गोंडेन्द्रं कण्टकं गोधयति। प्रयोजने यथा-'गोवाहीक. रूढौ लक्षणलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-'राजा कण्टक गोधयति' । प्रयोजने यथा-नौजिल्लति । पत्र केचिदाहुः-गोनहचारिणो गुणा जाध्यमान्चादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोगन्दग्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तम् । ।

·साहित्यदर्पणे गोगदत्यागृहीतसंकेतं वाहीकार्यमभिवातुमशक्यत्वाद् गोगदार्थमात्र- योधनाच । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये च पुनगिद्धेन वाहीकाथों नाभिधीयते । किंतु खार्थ- महावारिगुणमाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्य न मन्यन्तं । तथाहि-अत्र गोगदाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा आय गोगदादेव वा । लमिनाहा गुणाद् । अविनामावाहा । तत्र, गिमा तगामपि योजयन्विवत आत्-गोशब्दार्थमात्रबोधन नि । निरल वात प्रतीनियोग्यताविरहेण नष्टप्रायलान् । मदुन्दिगदम्य मिकामेवावनियमादि वनिप्राय. । नन्वम्य नियम पाटी व्या- अग्नान पुनरपि प्रतीनियोग्यता कल्पनीयेयन आह-विरताय दनि । उन्यानाम वान प्रनीतिजननोन्मुगभावविरहान् । शेषादी धान्नरे गृह अन्नामधन्दर बायतु । प्रहते तु गोयै गृहीता शक्तिीवाश्रयं योपनिन मदिरा बोपवनहानियव लयायवाचमभवन लक्ष नानादि म्यानि । न्यायों गोयम् । नत्ममानावितीयं । गुणसाला त्यनेदिनानगुना मम्मामहाग्दत्वानंभव इति भाव । आय नि प्रथगः, न गोगहन्यापन । अयंकेतितसाद गोगदान न । न तृतीयः, नग्नामावतचाययपक्षः । मादेन्यये: मंत दोनयन्त्रमनवात् । अत्र हेतुमाह-शादीति । एट ट दिन मनमाथिनोमम । अचाहापादिना नीमामाना न्य गाढी पपियवा सेवागनट्टयाम । अन्योता दिन दीपयत्वं न म्याट । न चलाया दन । नटायोजनामवनम लाया अन्नादार द टाति यान् । नयनिनिया ददल हेदना कागद । गत टमाटर ग स प्रोगमावद ट .दनंद व मदद। ' टदिन्यदप भटनर . अना :- M ·हितायः पारदः । प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न-द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- तादिशब्दद्वन्द्वानामवयवप्रसादादिसाम्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमशब्दार्थानभि- धायकत्वात् न तृतीयः । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शान्देऽन्वये प्रवेशासंभवात् । शादी ह्याकाला शव्देनैव पूर्यते । ने द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न प्रतीयेत, तदास्य वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरज्यमसंगतं स्यात् । तलादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमल- भमानोऽज्ञत्वादिसाधयतबन्धाद्वाहीकार्थ लक्षयति । वाहीकन्याजत्वा- चतिशयवोधनं प्रयोजनम् । इयं चै गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्वा तूपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिन्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रन् । यथा--- विप्रपत्' इति जैनिनिसूत्रो न स्यात् । आक्षेपापेक्षया लक्षणाया मुख्याना- धादिप्रतिस्थाननापेक्षत्वेन निसन्ध्यापस्यापरखान् समवारे निरोधे विप्रका- पाद्विलम्बायोपस्थापफ्लात् । 'तिद्वितीया क्षमता च वावर पहान्येव तु सहतानि । सा प्रन्यिाया. क्पनिलपेक्षामान "मो योगदलं समानाति पारिपचा सूत्राधारना । न द्वितीयः, न प्रतीतिरिलमायपक्ष । अलगदा- व्यस्य, पाहीक्राब्दवेलन्न्तर चपाते दोन । सामानाधिरपाईप्रति- पादपत्सम् । सनतमाह-तलादति । तदुपदवनन् दोपनन्द र । अन्वयमिति । नेदरंदन्यनेसारि । अगत्यादीति । बरिऽपि गुजि. पोरेस्पनिलनिष्पदं निर्दचनम् । अन्यथा रानपारेर पर्मदापनको न सभवति । प्रयोजनमिति। अनाहान्दिनीति प्रयोजनकाचा:- कर. । इयं चेति । स नाधारधर्मल पो" सपिपपरान चन्द भान । तहरम्-~श्यनागुपदर र दहिरन सो पारगदुपद बनेपा प्रदान विन्धन । रातोरनेदरोपनेर पिडा । र पट.'सरपतिया उपचार परीन्दिर-सत्वन्तमिति ! पमेन्यो । विहिन - 1. क ·५४ साहित्यदर्पणे 'निग्धश्यामलकान्तिलिप्तबियतो वेलद्वलाका घना वाताः शीकरिणः पयोदमुहृढामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु दृढं कटोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविप्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' दंकि नमार-धर्मीति । धर्मी लक्ष्य । तद्वृत्तिपदार्थो धर्म । स्निग्धश्याम लनि । निगण श्रीरामम्योक्तिरियम् । लिप्तति । व्याप्तेत्यर्थ । वेवलाका सुच. ग्दुका गंपा । पयोदमुदा मयूगणानानन्दजनिका आनन्दजनिता वा केका चना । 1. जिग्यश्यामन्टेनि । व्याग्यानोग्यय शोक. चमत्कागतिशयन्नाभाय पुनन्या- ने- समाधागतिरका । नयाहि-लिग्पया मलि सन्धमरमया व्यामलमा किन जिना निर्णया पाल्या कारवगन लिप्तमारित वियन्नभो ये या चलन्ग परभागमा प्रवगाव वाका. मिनपक्षिविशेषा ये नव मन न । नभन्नापदायेक वर्तते । दिगोपि टु महा. । यत सानिमामि नन्द मन्दवमेपामनिरतदिग्भागगमन च बहुवचनेन मचित निन्द्रप्रियान्यनामिया आर-पयोटो मेर, नात् केकाननकागद चारपाका दगनि वाम्यगणमान्न पंत केका सदनिशेषा. 7 ". ! नाथदर पोन न माग्यन्ति । म्वय च दु.महा दी मात्र ---:मोन्निी विटभ । पपगविष्ठानवादन । विभागना मापार र बिमा दये निकाय म्यानमार-काममिति । दुः ": । गमादाय उनिमिपातकागदानाय कटोरायपद '-': निधि' न । अन्वया गाद दायरल मनमम । न चनयंदिर :: :: : डी। - अननोपाजायनित नवन्न ।' मान्यनादन शर्ट -::-:ो टार प्रिया - for TE:-न्टी मार-- :: 7 दाम:-""Trय, --:-:-:-: .- 7 rai -------- --- ---------- frrrrrr- -- । 1 ,

·No text on this page.

·६८ साहित्यदर्पणे विजनत्वम् , अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नका- मुकं प्रत्युच्यते । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनम् । 'भिन्नकण्ठध्वनिधीरैः काकुरित्यभिधीयते' इत्युक्तप्रकारायाः काको- अंदा आकरेभ्यो ज्ञातव्याः। एतद्वैशिष्ट्ये यथा- गुरुपरतन्त्रतया बत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥' अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एण्यत्येवेति काका व्यज्यते । चेष्टावैशिष्ट्ये यथा- 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हसन्नेत्रार्पिताकूत लीलापमं निमीलितम् ।। अत्र संध्या सकेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचियो. 3 त्यते । सनिधिः सामानाधिकरण्यम् , तस्य प्रच्छन्नकामुकनिरूपितत्वं वैशिष्टयम् , उच्यते व्यज्यते । अत्रैव अस्मिनुदाहरण एव निर्जनखातिशयो वैशिष्ट्यं प्रयोजनं तृतीयव्य- बनायाः कारणम् ॥ भिन्नेति । शोकहर्षभयादिकृतेत्यर्थः । आकरेभ्य उपजीव्यभर- तादिग्रन्थेभ्य ॥ सुरभिसमये वसन्तकाले । अपि तहीति । अपि लित्यर्थः ॥ संकेतेति । विटमुपपतिम् । हसत्प्रफुल्लम् । नेत्राभ्यामर्पितमाकूतमात्माभिप्रायो यत्र तद्यथा स्यात्तया निमीलितमित्यर्थ । यद्वा, हसदिति नेत्रविशेपणम् । एतदेव पम- निमीलनस्य नेत्रार्पिताकूतत्वं वैशिष्ट्यम् । चेष्टादिकस्येत्यादिपदाचेष्टाविरहादिग्रह । 1. उच्यत इति । व्यजनया प्रतिपाद्यते इत्यर्थः ॥ 2. काकुरिति । कायत्यन्तिरमिति काकु. । यदा काकुजिह्वति पस्पशायां भाष्य- कारः । तद्वयापारविशेपसवाद्यत्वाच्छोकहर्पभयादिभिर्ध्वनेर्विकारः काकु । तथा चोक्तम्- 'वाक्यानिधेयमानेऽर्थे येनान्य प्रतिपद्यते । भिन्नकण्ठध्वनिधारैः स काकुरिति कथ्यते ॥ इति ॥ 3. सकतेति । सकेतकाले मनो यस्य । त निशामुमित्यर्थः । अन एन हसद्भया नेत्राभ्यामपितं सूचितमाकून रहस्य येन । हसदिति मिन प्रफुलमित्यर्थक पनविशेष वा । रोष व्यक्तन् । इह नेत्रहितेन लक्षिनो गूढाभिप्राय. कामिन्या निशासूचकैन पनि मीलनेन प्रकागित. ॥ । 1.'-पन्यनया-'सप ३ 'क. २ 'प्रयोजकम्' सय ग पुनके नु 'अय-'शी परिका ·द्वितीयः परिच्छेदः। - एवं वनादीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोद्धव्यम् । त्रैविध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥ १७ ॥ अर्थाना वाच्चलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः। तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा---'कालो मधु:-' इत्यादि । लक्ष्यार्थस्य यथा -'नि.शेषच्युतचन्दनं-' इत्यादि । व्य- मयार्थत्य यथा---'उअ णिचल-' इत्यादि । प्रकृतिप्रत्ययादिव्यञ्ज- कत्वं तु प्रपञ्चयिष्यते । शब्दबोध्यो व्यनत्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥ १८ ॥ यत' शब्दो व्यञ्जकत्वेऽप्यर्थान्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि शब्दम् , तदे- फस्य व्यञ्जकत्वेऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या । अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्रिविधो मतः । शब्दोऽपि वाचकत्तद्वल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥ १९ ॥ । तद्वैविध्य यथा---'नादत्ते भूपण दत्तं नाहूता चिरमृच्छति । गाभी न विपक्षि सादर मयि पश्यति ॥' सत्र चेटाविरहेण कोपो व्यञ्चते । तसच कान्तापराधा. सोनत्वं वैशिप्तम् । व्यताना प्रलेकं समताना विन्यादिनीपानम् ॥ त्रैविध्या. दिति । य व्यधना ॥ प्रपञ्चयिप्यते । 'अलक्ष्पन्नमन्पमन्युदाहरणे' इति क्षेप ॥ ननु साच्या व्यायानस्यानिपिरलोपयोगिसमन्लेव महा- मन्योर्मेदकारणमत आह-दादयोध्य इति । पदरान जन्तिम पर व्यक्तिलपच्यते । लनुपपत्तिदर्शनन्न्तरनुमतिमाह-एकस्येति। स्मारला पान्दारपलम् । प्रपन च बकहिलर रिन्येन । एव च पन्याबहिलोपकारिदेन प्रधानलं त्वमन्दिन्न्य नानार तिर । नु नटर पेनिन्जारपि पर नपेन विपन्नमनित FI शिरोमहिला दिवसात पर निन्यारेन्ट लिशिल्पनाकारितोपन PRऽपि निन्यान्य पर समसयार ! 577 परि-4 पेपर भः । सीप र नम्। हो । बिर: यसर-निषेति । ।

·७० साहित्यदर्पणे अभिधोपाधिको वाचकः । लक्षणोपाधिको लक्षकः । व्यञ्जनोप धिको व्यञ्जकः । किं च- तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने । तात्पर्यार्थ तदर्थ च वाक्यं तद्रोधकं परे ॥२०॥ अभिधाया एंकैकपदार्थबोधनविरमाद्वाक्यार्थरूपस्य पदार्यान्वयत्य । - विापार । अमिधया लक्षणया या शब्दः प्रत्येकनुपस्थापिताना पदार्थानां मुंनो. वाक्याद्भासमानस्तात्पर्याख्या वृत्तिमपेक्षत इति प्राचीन यायिस्मतमाह-कि चेति । मतान्तरसूचनाय 'आहु.' इति । 'परे' इति परेणान्वय । इयमेवाधुनि संसर्गमयांदोच्यते । अमिधाया इति लक्षणाया उपलक्षणम् । अनिहितानामनि- धया लक्षणया वा पदोपस्थापितानामन्वयवोधवादिना प्राचीननैयायिकानामिलथं । 1. तात्पर्येति । एतदुक्त भातिलाघवात्पदाना पदार्थमाने शक्ति, नत्वन्वसाझे. ऽपि । गौरवादनन्यलभ्यत्वाच । तदशो हि तात्पर्यायों वाच्यार्थविरक्षणशरीर आकाडा- योग्यतामत्तिववादपदार्थोऽपि प्रतीयते । न चापदार्थविषयम्यापि शाब्दबोधविषयत्वे कर्थ- चिदुपस्थितस्य गगनादेरपि तद्विपयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अपदार्थविषयस्य शाब्दोष- विषयतायामप्रयोजकत्वात् । इसभिरितान्वयवादिनो नयायिक-माह-मीमातकाः । तैपा- मयमभिप्राय:-'घट करोति' इत्यादौ घवृत्तिकर्नत्वानुला कृतिरित्ययों दोध्यते । तत्र घटपदस्य घटोऽयः, अम्प्रत्ययस्य च कर्मता, वृत्तिता तु न कस्यापि, इत्यपदार्थोऽपि वृत्तिता तात्पर्यवशादनयो. ससर्गविधया भासते । अन्विताभिधानवादिन. प्रामाक- रास्तु-'अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदाना शक्ति. । व्यवहारेणान्वितस्वोपसापनात्रैव शक्तिमहात् । तथाहि-'देवदत्त, गामानय' इत्युत्तमवृद्धप्रयोगात्सालादिमती व्यक्ति मध्यमवृद्धे सचारयति, तचेष्टया तस्य वाम्यन्य तदर्थबोधकतामनुमाव पश्चात् “गा नय, अश्वमानय' इति प्रयोगे गदापसरणमबाहरण च दृष्ट्वान्वयव्यतिरेकान्या क्रिया- पदार्यान्विते कारके कारकपदस्य, कारकपदार्थान्विताया किवाया च क्रियापदन शक्ति वालोऽवधारयति । तत. प्रयोगकाले तम्य प्रथमत एवान्वितबुद्धिर्जायते । न च गौरवेणान्वयाशपरिहार. । प्रथमगृहीतान्वयशक्तरुपजीव्यत्वेन तदपरित्यागात् । शाब्द. कोये तु आकाहादिवशादृत्तितादिविशेषरूपमेन भासत इति नापदार्थो वान्यार्थ.' दति वदन्ति । अत्रारचित्रीज तु–'अन्वितत्वेन शक्तावपि अन्वयनिशेपावगमाय भाकाहादिक कारणमवश्यमगीकार्यम् । एव च विशेपाकारेल अशस्यस्यैव भानमिति तैरप्पबश्यनभ्यु- पेयम्' इति ॥ - .. 'पदार्थमात्रबोधविरमासदार्थानानन्नयप्रतिपादिका ताश्यया या शनि' ग. २ 'पदाना क.) .

·द्वितीयः परिच्छेदः।
७
- बोधिका तात्पर्य नाम वृत्तिः । तदर्थश्च तात्पर्यार्थः । तद्वोधकं च
वानमित्यभिहितान्वयवादिनां मतम् ।।
शी साहिलदर्पणे वाक्यलरूपनिरुपणो नाम द्वितीयः परिच्छेद. ।
अत्र मूलकारिका -२० । पूर्वानि. सह २३ ।
उदाहरणका -९ । पूर्व सह १५ ।
विनानिधानवादिनो नीमासत्गुरवस्तु-क्रियाकारयोः प्रधनत एचान्व.
योथो जायते, तत. नतिलह , पदविरोपसमनिहारात्तु विशेपस्मृतिरिति । कि
वसायवृत्तिखीकारेण इलाहुः ॥
इते श्रीरामचरणतवानीराभट्टाचार्यविरचिताया साहिलदर्पणविवृती
द्वितीय प्रकाश ।
1. अभिहितेति । अभिहिताना स्वत्यवृत्त्या पदैरपन्धितानामर्थानामन्वय ते
वदन्ति नितान्दयवादिन लवमनिधान्न् ।
अन्वितेति । पान्पन्दितानि भूल्लनन्तर निरिटन पोषपन्तीति के वन
मानिधानवादिनन्य नाम ।
१.२५

·साहित्यदर्पणे. 'रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते । इत्युक्तप्रकारो वाद्य- मेयविमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वम् । तस्योद्रेको रजस्तमसी अभिभूय आविर्भावः । तत्र हेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येक एवायं विभावादिरंत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः । अत्र हेतुं वक्ष्यामः स्वप्रकाशत्वायपि वक्ष्यमाणरीत्या । चिन्मय इति खरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्यायः । तत्त्राणत्वं चास्महद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीम- नारायणपादैरुक्तम् । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे- 'रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तञ्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्भुतो रसः । तरमादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥' इति । चमवारमारः । स्त्राकारवदिति । यथा खस्माद्भिन्नोऽपि देहोऽहं स्थूल इत्यादि- नेदोरेसाभावेन प्रतायने, तथा रमोऽपि ज्ञातृज्ञानभेदोलेसाभावेनाखाद्यत इत्यर्थ । घटादिहाने जाते वेग्रीति यया ज्ञातृज्ञानमेट प्रतीयते तयान नेति भावः । यहा सातारवख विषयवन् । परिणामवादिमिर्जानतद्विपययोर्भदानीकारादिति भाव. । कामलोभादिरीजभूता मनोवमो ग्जम्नमसी, ताभ्यामस्पृष्टं स्वकार्यजननेऽसंस्पृष्टं मनो मनोधर्म । विवृणोनि-इत्युक्त इति । उक्तस्वरूप इत्यर्थ । वाद्यं यहि- भवन् । लौकिकमिति यावन् । मेयं वस्तु । विमुखता ज्ञानानुकूलत्र्यापाराभाव । ल्यापादक प्रयोजक । नानानुकूलब्यापाग्यात्र दृट्मनोयोग । अभिभूय स्या- पंक्षमे कृत्वा । आविमीवः प्रतिवन्धकाभावेन स्वकार्यक्षमत्वेनावस्यानम् । तन मन्वोठेके । अलौकिको यः काव्यायों विभावादि तम्य परिशीलनमसन्नानि- निवाः । प्रकाशः नवित् । ननु मिटिता विभावादयो रमस्वयमम्यामादलमत आह-अत्रेति । असग्टनायामिन्यय । हेनुमिति । ममूहालम्बननानतादाम्यमेव हेतुर्यश्यते । स्वप्रकागत्वाद्यपीवादिना मुसतादाम्यपरिग्रह । स्वस्पार्थ इति । न खननको यह इतिवयात्रुयाय । लोकातीतायांकलनेन किमेतदिति इन्य राजनने चिनम्ब दीर्घप्रायम्ब बिनवितारः । दृष्टहेतुभ्योऽममपिचानेन देवयाने मनोव्यापारमान्य चिनपिन्दार इत्यपरे । विस्मयो निम्मयगदोप नो दवार । यद्वा अपम्पययोऽनिन्न । तन्प्राणत्वं बिगर । सर्वत्र वागदी । चमत्कारमाग्दै । , ग-युटर व्य ark-मा ·तृतीयः परिच्छेदः। कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यगालिभिः । यदुक्तम्- 'पुष्पवन्त प्रमिग्वन्ति योगिवद्रमसततिम् ।' इति । यद्यपि 'वाद कायार्थसभेदादात्मानन्दसमुद्भवः । इयुक्तदिगा रसन्याखादानतिरिक्तत्वम् , तथापि ‘रसः स्वाधने' इति काल्पनिक भेदमुररीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्-'रन्यमाननामात्रमा- रवालकानगरीरादनन्य एव हि रम' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध- लेपारेण प्रयोगो ज्ञेय । नन्तायता रसन्माक्षेयत्वनुक भवति । बनायाश्च : नो- पवाद योरैक्यनापतितम् । ततध- कामयादिभाव। मामा. माननेति । हम चार : :-'.- समाचपीति । मेरो । दालनका ཡ༣ ༤ |', ་ མ - "NIR----- नंरि वनि। रस्थमानतेति । प्रकाशशरीरात ·साहित्यदर्पणे अथ धीरोद्धतः मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरेधीरोद्धतः कथितः ॥ ३३ ॥ यथा--भीमसेनादिः। अथ धीरललितः- निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः सात् । कला नृत्यादिका । यथा--रत्नावल्यादौ वत्सराजादिः । अथ धीरप्रशान्तः- सामान्यगुणैर्भूयान्द्विजादिको धीरेशान्तः स्यात् ॥ ३४ ॥ यथा-मालतीमाधवादी माधवादिः । एपां च शृङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिमिस्तु पोडशधा | तत्र तेषा धीरोदात्तादीनां प्रत्येकं दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन पोड- शप्रकारो नायकः । एषु त्वनेकमहिलासमरागो दक्षिणः कथितः ॥ ३५ ॥ द्वयोस्त्रिचतुःप्रभृतिषु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः । यथा- लाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽगराजस्वसु- छूते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याद्य च | अहंकारः अह महानिति ज्ञानविशेष । दर्प शार्यवीर्याद्यतिशय । मृदुः अप चण्डचरित. ॥ सामान्यगुणे यकसामान्यगुणै. । धीरोदात्तादित्रितयमिनो नायको धीरप्रशान्त इत्यभिप्राय ॥ एपां धीरोदात्तादीनाम् । पोडशधेति । गृद्धारे पोटशप्रकारो नायको भवति रमान्तरे तु चतुष्प्रकार इत्यवधेयम् ॥ नाता ऋतुस्नाता । वार मुरतार्थ नियमितदिवम । जिता जयेनात्मसुरतार्थ प्राप्ता । देवी कृतानिका राजपत्नी । देवेन राजा । अप्रतिपत्त्या नव्यानिश्चयेन मूढं व्याकुलम् 1. एभिरिति । दक्षिणवीरोदात्त , दक्षिावीरोद्वतः, दक्षिणधीरलदिनः, दक्षिाधीर- प्रशान्तः, एक धृष्ठादिपदयोन्नेन पोटाप्रकारका नायका व्यवधेयन् ।। , गपुनरे पदन्या या नाग्नि. पुन्नर 3 पा रयादिया' इति पाट , २ 'धीमा ३ 'T'घ. ८ 'नायिकर इति पुन नाम्नि. ५ 'नायक' शी नागपुर .

·. तृतीयः परिच्छेदः। इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ कृतागा अपि निःशङ्कस्तार्जितोपि न लजितः । दृष्टदोपोपि मिथ्यावाकथितो धृष्टनायकः ।। ३६ ॥ यथा मम- - शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं, ततः पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किंचित्तत्र विधातुमक्षमतया वाप्पं सृजन्त्याः सखे ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभ्रवः ।। अनुकूल एकनिरतः ऐकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः । यथा अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे, अवेयकं नोजलं, नो वक्रा गति, रुद्धतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः । किंत्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दु.स्थितम् ।। अप्राप्तिनिश्चयशून्य वा मनो यस्य तेन ॥ कृतागाः कृतापराध । मिध्यावाक् मयै- तन कृतमित्खयथार्थवचन ॥ तं पादम् । अत्र प्रथमपादेन कारिकाया प्रथमपा. दोक्तं द्वितीयपादेन द्वितीयपादोचं लक्षणं वेदितव्यम् ॥ अस्माकमिति । कस्सा- विनायिकाया उक्तिरियम् । अवेयक कण्ठभूषणम् । वक्रा चित्रा। उद्धतमुत्कटम् । 1. इतीति । इति अन्तःपुरसुन्दरीः प्रति विज्ञाय यन्या यद् वक्तव्य तदवगन्य मया विज्ञापित विविच्य निषेदिते सति । एतदुक्त भवति--टातव तावदनुपेनीया निमुन कुन्तलमहाराजतनया, साधारणोऽपि सनयो दुइयः निदनादनाथसम्मोहिनन्या- यागतसमागमसमय., सामान्येऽपि उये परनयता निमुन कमटारलामकमलाप्रयुक्ते । एवनुत्तरोत्तरापिक्कार्यतपातेऽपि महारावाः प्रसादनं तावत्सवोंपरीति रहस्यन् ।। 2. नाडिका इति । सन्नसंयोगे द्वितीया ।। 3. 'बममवेक्ष्य चुन्दितुन' इति मगधीयान् पाठ. ।। 1. ग-पुस्के नु' सलविनिरन्ननुदानि कि. र नतिमविरम्यान्न । नरिन्दी महमा मनपा सस्मिा मन लान तबिस्कन : इति परमपदाहरलं सपने २. 'पा-'इति डेग गन्ने दल दै' इसरि मुसरे. - । ।

·१०२ साहित्यदर्पणे - अर्थचिन्तने सहायमाह- मन्त्री सादर्थानां चिन्तायां- अर्थास्तन्त्रावापादयः । यत्त्वत्र सहायकथनप्रस्तावे- 'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केचिल्लक्षणं कृतम् , तदपि राज्ञोऽर्थचिन्तनोपायलक्षणप्रकरणे लक्षयितव्यम् , न तु सहायकथनप्र- करणे । नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः, इत्युक्तेऽपि नायकस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । यदप्युक्तम्-'मन्त्रिणा ललितः शेपा मन्त्रिप्वायत्त- सिद्धयः' इति, तदपि खलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धीरललितस्य मत्रि- मात्रायत्तार्थचिन्तनोपपत्तेर्गतार्थम् । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः । किं तु स्वयमेव सपादकः । तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात् । शरीरचेष्टाविशेप इत्यर्थ. ॥ मन्त्रीति । अस्य इति सहायः इति चानुपज्यते । चिन्तायामुपायनिरूपणे । स्वमण्डले क्रियमाणं कर्म तन्त्रम् । परमण्डले क्रियमाणं कर्म आवाप । आदिना शत्रुनिग्रहादय । यत्त्विति । खं चेति चकारो वार्थ । उभयं मन्त्रिसद्वयम् । तस्य नायकस्य । सहायकथनपरत्वे दोपमाह-नायक- स्येति । एवं च खं चेत्यादि निरर्थकम् । तदनुपादानेऽपि तल्लाभात् । स्वयं चिन्तापक्षे खस्य सहकारित्वरूपसहायखानुपपत्तेरुभयचिन्ताया कारणान्तरप्रसझा- । सरािशब्दस्योपायार्थत्वम्, न तु सहायपरत्वमित्यवगन्तव्यम् । मन्त्रिणेति । आयत्तसिद्धिरित्यन्वय । ललितो धीरललित । शेषा धीरोदात्तादयः। स्वलक्षणेति । चिन्तन इति । धीरललितलक्षणनिविष्टेन तस्यार्थचिन्तनाद्यभावः । तेन च मन्त्रिमात्रायत्तार्थसिद्धिकत्वं प्रतीयत इति भाव 1. तन्नेति । तत्रण तपम् । स्वाधीनत्वात्स्वराष्ट्रे क्रियमाण कर्मापि तत्रशन्देनो. च्यते । आ समन्ताद् वपन्ति इतिकर्तव्यताबीजमत्रेत्यावापः । 'टुवप वीजतन्तुससाने' 'हलश्च' इति घञ् । 'पर प्रत्यावाप फलति कृतसेकस्तरुरिव' इति ॥ 2. केनचिदिति । दशरूपके धनजयेनेत्यर्थः । तत्राय सुगमः सदर्भ:-अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह–'मत्रौ व वोभय वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । तस्य नेतुः अर्थचिन्ताया तनावापादिलक्षणाया मषी वा आत्मा वा उभय वा सहायः । तत्र विभागमाह--'मत्रिणा ललित , शेपा मनिष्वायत्तसिद्धय. ।' उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्रायत्तसिद्धि. । शेषा धीरोदात्तादय अनियमेन मन्त्रिणा खेन वा उभयेन वा अनी- तसिद्धय इति ॥ च्चेति भाव । तस्य धीरललि- . क पुस्तके तथा मुद्रितपुस्तकेषु 'मन्त्री स्यादर्थाना चिन्ताया तद्वदवरोधे ।' इत्यार्या ५५. ' 'मश्री स्यादचिन्तायामर्यास्तावापादय ।' इत्येवमाष्टपूस्पस प्रापितम् 'तथा निसण्ट गद्ये योजितम् २ 'खस्योभयस्यापि' क.

·तृतीयः परिच्छेदः। १०३ - जथान्तःपुरसहायाः- तद्वदवरोधे। वामनशण्डकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुंजाद्याः ॥४३॥ मदमूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोऽयमनूदाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ।। ४४ ।। आधगदान्मूकादयः । तत्र शण्डवामनकिरातकुनादयो यथा लावल्यान- नष्ट वर्षवरैर्मनुप्यगणनाभावादपास्य नपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताप्रयिभिर्निजस्य सदृशं नान्नः किरातैः कृतं कुला नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशदिन. ।। शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं जातव्या.। अध दण्डसहायाः- दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च । दुष्टनिग्रहो दण्डः । सप्टम् । ऋत्विक्पुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तापसास्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥ से। सपनेव मत्व निपादक. प्रधान रणम् ॥ तद्वदिति । भवरोधेऽन्त - हरे। मानन्दयो नपत्य स्हापा इलयं । समदिनोपस्थ होतो वार. माह-मदेति । मदमूरताभ्यामनिमान ब्ह महानिति हानवान् । मदा. रिमदान पानटमिति । पानरपेगन्न पुरप्ररि विदूसदमाटोक्य भ. गन्न पुरस्थाना पर पन्दननिदम् । ननदर्शनास । दर्पर रई सोनिदा फ्लारेन' समरः । रिपर्यन्तरेशमदर्दवरित इति नन्नवा- चास स्रोग्य पर्पन्तसां शाम इल रहिर नतिर निर । सन्चेन्टेसरदय । पाटपिपन्यारे॥त्विगिति । पर्ने पनि 1.सति । ... परः। स ह पवन | ཚམཁནྡ་ ཝན་པཱ་ ༑ པེ མྨོ༌, ལ, ༌༌་ *ཝཡས་མ： ! Tr:: 'Her: मुजेतिरइट।

·-- - - १०६ साहित्यदर्पणे अथ विलासः- धीरा दृष्टिर्गतिश्चित्रा विलासे ससितं वचः । यथा- दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एंव ॥ संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्यं परिकीर्तितम् ॥ ५२ ॥ ऊह्यमुदाहरणम् । भीशोकक्रोधहाधैर्गाम्भीर्य निर्विकारता । यथा- आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ व्यवसायादचलनं धैर्य विघ्ने महत्यपि ॥५३॥ यथा- श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां नहि जातु विघ्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥ ५४॥ तादि ॥ तृणीकृतौ तुच्छीकृतौ जगन्नयस्य सत्त्वमुत्साह सारो वलं च यया सा । धीरा मन्थरा । उद्धता उद्भटा च । एतेन गतेचित्रत्वं नैकरूपत्वं च । अत्र नाय. कस्य उत्साहदर्पयोरतिशयसूचनाय वीररसत्वेन दर्पत्वेन चोल्लेख ॥ ऊह्यमुदाह- रणमिति । यथा मम रामविलासे-'तन्निपीय कटु कर्णपदव्या सेदमाप न । शूलपाणिरिव घोरमुदग्रं कालकूटपटलं फिल पूर्वम् ॥' तस्य श्रीरामस्य । आकारो मुखनेत्रादि तस्य विभ्रमो वैपरीत्यं येन हर्षगोकादयो लक्ष्यन्ते ॥ व्यवसायात् प्रारब्धकर्मण । अचलनम् अप्रच्यवनम् ॥ प्रसं- ख्यानपरो योगनिष्ट । आत्मेश्वराणा मनोनिरोधक्षमाणाम् ॥ अधिक्षेपो 1. अस्मिन्निति । अस्मिन्क्षणे वसन्ताविर्भावसमये ।। मनागपि राम घ. २. 'तस्य-' इत्यादि लक्ष्यते' इत्यन्त पाटो हि 'मनोनिरोधक्षमाणाम्' इसलाद ·तृतीयः परिच्छेद. । १०७ - वाग्वेपयोर्मधुरता तच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम् । दानं सप्रियभापणमौदार्य शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥ एषामुदाहरणान्यूद्यानि । अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणत्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवेयुक्ता ॥ ५६ ॥ नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासभर्युक्ता भवति । सा च सती अन्वती साधारणलीति त्रिविधा । तत्र खसी- विनयावादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । यथा-- लज्जापज्जत्तपसाणाहे परभत्तिणिप्पिदामादं । अविणअदुम्मेधाई घण्णाण घरे क्लत्ताइ ।' ननन्न् । अपमान पराभव । जादिना पारादि । अनुरसमा परे गणा ॥रदारण था रामनिटो-रिपरदोर तस्तित्व या निचिोलिलोचनान्योन्यति नतम् । दुद स दररहन दिन जेनरादयन प्रान्तेन निदाई म प्रेचे सम राम ।' बि. सन्त एरदोपारस न् । स वन्य । न् । नवम् पन्तनगरपात मर-२ सय रचर पर मर भनिन् । सरपर :- भरा रहा।'स्वास। अन्दा :- । साधारली ला. पचासंनरिति । है- । रति । ' ·साहित्यदर्पणे अवमाभिर्भनन्त्यष्टावताः पोडशभेदिताः । माधीनभर्तृका तद्वत्सण्डिताथाभिसारिका ।। ७२ ।। कलहान्तरिता विपलब्धा प्रोपितभरीका । अन्या नामामजा स्याद्विरहोत्कण्ठिता तथा ॥७३॥ कान्तो रनिगुणाकृष्टो न जहाति यदन्तिकम् । विचित्रविभ्रमामक्ता सा स्यात्स्वाधीनभर्तका ।। ७४ ॥ यथा-'अम्माकं राग्नि वामसी-' इत्यादि (९०पृ.) । पार्थमेति ग्रियो यस्या अन्यसंयोगचिह्नितः । मा पण्डितति कथिना धीररीाकपायिता ।। ७५ ॥ या--'ददवितथमवादी:-' इत्यादि (११३पृ.) । अभिमाग्यते कान्नं या मन्मथवगंवदा । बरं वाभिमगत्यंपा धीग्रक्ताभिमारिका ।। ७६ ।। या- Homen * च मेऽवगच्छनि यथा लघुता, करुणां यथा च कुरुते म मयि । निस बनभिगम्य बदेरभिदृनि कानिदिनि संदिदिने । कि करणयमिदं बता दृढं मेपला, मोन प्रतिपादिना मुग्लायोमनीग्योमकता । १. देपर्वावपाविना या बीचिना ॥ अभिमान या 34-अभिमाग्यन नि । नचनि । म मिटा दुद प्रतिमा परी ॥ भि. ट। * , . " । . . k * M ·तृतीयः परिच्छेदः। १२१ . जारब्धे रमसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ।।' संलीना खेपु गात्रेषु मूकीकृतविभूपणा । अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेघदि ॥ ७७ ॥ विचित्रोज्वलवेपा तु रणन्नूपुरकङ्कणा। प्रमोदसेरवदना साद्वेश्याभिसरेचदि ।। ७८ ।। भदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा सात्प्रेप्याभिसरेघदि ।। ७१ ।। तत्राये उक्षिप्तं-'इत्यादि (१२० पृ.) । अनयोग्घमुदाहरणन् । प्रसज्ञादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते- क्षेत्रं वाटी भन्नदेवालयो दृतीगृहं वनम् । मालापञ्चः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ।। ८० ।। तम् ऊर्प दत्तम् । एतेन तयो शब्दप्रतिरोधः । प्रतिपादिता नातिलरनेर अपगुटपट आजदनदलं तल पं निराजन ॥ प्रमादानापन्ह संलीनेति । गानेषु दु । स्कुचितमपल्लई । जोन मजदमटेन नाता सरत्या । एतदुपलक्षणम् । अनुगादिनापि संचीता । तमान्दारेल. परमवस्तारपासदीना । योरपा चन्दन्दपपीना। मेर-दिल समर्पितं पुपि रोमान्न नमागपाल्पदर से बारे परिवोदित एका दुईनः पर परमपम सिस', 'भपामार मीनलो तले जन- कि ॥ अपिर मावित पर माने या दिन पादेदिपा सुन्दा गत वर. मा. आये समिरम्परे । अनयों प्रेरिस्माले । तर न् । सा नमार र दन परवानसरे दरम्परा marr - -- re .

·१२६ साहित्यदर्पणे 'तव कितव किमाहितैर्वृथा नः क्षितिरुहपल्लवपुष्पकर्णपूरैः । ननु जनविदितैर्भवालीकैश्चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ॥' 'मुहुरुपहसिताविवालिनादैर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । वसतिमुपगतेन धाम्नि तस्याः शट कलिरेप महांस्त्वयाद्य दत्तः ॥' 'इति गदितवती रुपा जघान स्फुरितमनोरमपक्ष्मकेसरेण । श्रवणनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेण चक्षुपा च ॥' इयं हि वक्रोत्तया परुपवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च धीरमध्यताधी- रमध्यताधीरप्रगल्भताभिः संकीर्णा । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । इतरा अप्यसंख्यास्ता नोक्ता विस्तरशङ्कया ॥ ८८ ॥ ता नायिकाः। . पिवति पाति वेति व्युत्पत्तिद्वयेन सव विटपा अयमपि विटप इति तुत्ययोर्योगो योग्यो भवतीत्यर्थः । भवपलीकैर्भवतोऽप्रियवचनै । स्फुरितो मनोरमः पक्ष्मवत्के- सरो यस्य तेन । चक्षु पक्षे-पक्ष्मैव केसरो यस्य तेन । वक्रोक्त्येति । विटश- ब्दस्य नानार्थकल्पनाविचित्रोक्त्येत्यर्थः ॥ इतरा अपि पद्मिनीहस्तिनीप्रनृतय. ॥ अमु विटान्पातीति विटपं पलवम् । 'विटपः पल्लवे पिङ्गे' इति विश्व. । ददख प्र- यच्छ । बज गच्छ । यतो दानाचिराय सदृशोरनुरूपयोोंगो भवतु । उभयोरपि विटपत्वादिति भाव. ॥ हे कितव धूर्त, वृथा व्यर्थमेवाहितः । तत्कार्यस्यान्यथा- सिद्धत्वादिति भावः । तव सबन्धिभिः क्षितिरुहाणा पलवा. पुष्पाणि च तान्येव कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूराः कर्णावतसा: । तैनोंऽसाक कि तत्साध्यन् । न किंचिदस्ती- त्यर्थ । ननु अग, जनविदितैर्भवमलीकैस्तवाप्रियवचनैः कर्णयुग्म चिरपरिपूरित नित्य पूर्णमेव । अतः पूरितस्य पूरणायोगादलमेभिरिति || अलिनादैर्मुहुरुपहसिता प्रतारणा- यति प्रहस्यमानामिव स्थितामेना कलिका कोरकम् , अल्प कलिं कलह च । 'कलहे व युगे कलि.' इति वैजयन्ती। स्त्रीप्रत्ययस्त्वविवक्षितः शेपे । नः असाक किमर्थ बितरमि । हे शठ गूढविप्रियकारिन् , तस्याः त्वत्प्रियाया धानि भवने वसति सितिमुपगतेन त्वया अचैव वर्तमानो महान् कलि. कलहो दत्तः । स्वदत्त एव महति कलौ स्थिते कि कत्यन्तरेणेत्यर्थः ॥ इति गदितवती उक्तवती अन्या सी रुपा कान्त स्फुरितान्युज्ज्वलानि मनोरमाणि च पक्ष्माणीव केसराणि । अन्यत्र केसराणीव पक्ष्माणि, यस्य तेन अवणे नियमितेन श्रोत्रे निरुद्धेन असिताम्बुरुहेण नीलोत्पलेन चक्षुपा च सम युगपजधान ताडयामासेति ॥ 1. इतरा इति । तथा चोक्तम्-'पुनश्च तासिधा शेया दिल्यादिव्योभयात्मना । चतुर्धा चोद्धतोदात्ता ललिता शान्तिका तथा ॥ अक्षता च क्षता यातायाता यायावरेत्यपि । १ भय शोक क-ग-ध पुस्तके नास्ति, २ 'इतरा-' इति कारिकाधे नास्ति ग पुस्तके. ।

·तृतीयः परिच्छेदः। १३३ - -- अथ विनोकः विचोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीप्टेऽप्यनादरः ॥१०० ।। यथा- 'यासा सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वैतुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- ताबैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥ अथ किलकिञ्चितम्- सिंतशुष्करुदितहसितत्रानक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्य किलकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धात् ।। १०१ ॥ यथा- 'पौणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाध मधुरलितगर्भाः । मानिन ल कुरुते करभोहरि शुष्करदितं च सुतेऽपि ।' यासामिति । चिन्यान्निं प्रति नगर्गचन्दिम् । दुनो दर- रायने दोपाजामति सय पुन पुरनादनम् ॥ सांक्य भन्न ! पारि रोधं दरक्षेपणाविनापर परमतिपन्यम् । हारिनेहरम् । पनि 1. प्राणानितिमनारद पुन: पस्नीनि ।।। पामा ति । ।ऐपनी ---- ·- - १३२ साहित्यदर्पणे अथ विलासः- यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ॥ ९९ ॥ विशेषस्तु विलासः स्वादिष्टसंदर्शनादिना । यथा- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ॥' अथ विच्छित्तिः- स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोपकृत् । - यथा- 'वच्छाम्भःस्लपन विधौतमगमोष्ठ- स्ताम्बूलद्युतिविशदो विलासिनीनाम् । वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीया- नाकल्पो यदि कुसुमेपुणा न शून्यः ॥' जूटो यम्या अन्नीति ॥ अत्रान्तरे नायकसंदर्शनादिममये । वाग्विभवमतिनम तिक्रम्य स्थितं वैचित्र्यं गमनादिचातुरी यस्मात्तत् । ते प्रसिद्धा भूरिमात्त्विकपि. काराः नम्भादयो यस्मात्तत् । आचार्यकमुपाध्यायकर्म । उपदेश इत्यर्थः ॥ स्तोका अपा आक्रपरचना वेपविन्यास. । प्रतनु अतिसूक्ष्मम् । विवितं निमलम् ॥ महाकलोत्पन्ना, कलं म्यामिकुलममनि निष्काइन् । अय महक्षणो जन• न त्वेन स्थिर', जोनित च न स्थिरम् । अचिरावस्यायिनः शरीरम्य कृते मातृपितृमनऊ-कानमनि. नरामनुचितमिति भावः ॥ 1. इतीति । इत्येवरूप इयान् एनावानेव विडामिनीनामाक्यो नेपथ्यमनु । ग्मिचरित्यर्थ. । यदि म उममेषुणा कामेन शून्यो न म्यात् । अन्यथा उद्विनितानगन्धि बनसन्माननि नायत वेति भाव. ॥ -- MY 'गरिन दिमारियटिपु 'ग, .. 'मोटीन fraghare ।" ३ ग. ३ दिन गो गोगमनादानवाना ! ' -11 . पियवरगंह 'पीग. ।

·तृतीयः परिच्छेदः। १३३ अथ वियोकः विवोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीप्टेऽप्यनादरः ॥ १० ॥ यथा- 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वैत्तुाने विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलकिञ्चितम्- सिंतशुष्करादितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्य किलकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धर्षात् ॥ १०१ ॥ यथा- 'पौणिरोधमविरोधितवान्छं भर्त्सनाश्च मधुरसितगर्भाः। कामिनः स कुरुते करभोहोरि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ।।' यासामिति । कंचित्कामिनं प्रति सख्युरागीर्वचनमिदम् । सद्गुणानामनुसरणे परै- रद्धावने दोषाणामनुवृत्तिः सय पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्य मेलनम् ॥ पाणि- रोधं वनक्षेपणादिप्रवृत्तनायककरप्रतिवन्धम् । हारि मनोहरम् । कारणं विना रुदितं 1. प्राणानिति ।मानवहनतत्वात्प्राणार्पण तावत्नुकरन् , न पुनः सपूर्णदृष्टयर्पणम् ।। १. वस्तुनीति । नीलीवननादिरूपे । 3. वामा इति । वामा योषितः । इष्टेपि वस्तुनि अनिष्टोद्भावन विलक्षणप्रकृतिले वीरन् । 1. पाणीति । करमोरूः सी पिरोपितवान्धमनिवारितप्रियमनोरथ यथा तथा का- निन: पागिरोध नोवीनोक्षणे व्यापृतत्य प्रियपानिवारणं कुरले ला तथा मधुर लित गर्ने अन्नति यानु ता मन्दहाशनिया भर्तनास्तर्डनाश्च करने स । तथा नुसेऽपि अधरपीट. । १ बिभिमानादिष्टेऽपि वियोकोऽनादररिया तथा वात्स्यायन -सानापन्याति पलिद- साधारणन् । तटन वापसेन या रामाय दधनन् । रिपेाविगिनन् द्विाहति । दन्तसन्टिनपधारोपन्यानी पनिनन् । नेपाल समाचार । चिोकरय दुनो हाव पानशासविचन । अभिनवगुप्तन्ननायपि दनादरनया । लनं प्रिपन्य तपन (1) तारननमानिधादि विमोर : भरधीरले पा कारिटार-निरिनुप दान उद को पाचि नरवीरा । जाननया बनाना पियाननुवन् । इति ग • 'पासा-' इति सोको नाति गल्के. ३. पानीपादे संकर रितिरिनन् । इति * 'मिनीडा कमनति समवाय स्मयं पा लेता इयान । न. भभायौ मटिपिरशरदिन्यौहान पुनरपि वि पानादिनन् । इति ग. ग ·१४८ साहित्यदर्पणे यथा- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेप मञ्चकगतः, स्थूणावशेष गृहं, कालोऽभ्यर्णजलागमः, कुगलिनी वत्सस्य वार्तापि नो । यलात्सचिततैलविन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा निजवधूं श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' अथ श्रमः- खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः । यथा- 'सद्यः पुरीपरिसरेऽपि शिरीपमृद्वी सीता जवात्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्रुवाणा रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम् ॥' अथ मद:- सेंमोहानन्दसंभेदो मंदो मद्योपयोगजः ॥ १४६ ॥ स्थूणा स्तम्भ. । अभ्यर्णजलागमो निकटस्थवर्षासमय. । तैलविन्दूना घटिका क्षुद्रभाजनम् ॥ सद्य इति । वारवार गन्तव्याश्वपरिमाणजिज्ञासया सीताया खल्पपथलङ्घनश्रममवधार्य श्रीरामस्य रोदनम् ॥ संमोहानन्दयो सभेदो मेलक । 1. वत्सस्येति । वत्सस्य पुत्रस्य । 2. निजवधूमिति । निजवधू आत्मसुपाम् ॥ 3. श्रम इति । वहुतरशारीरव्यापारजन्मा नि श्वासागसमर्दनिद्रादिकारणीभूत खेद- विशेषः श्रम इति । यदाहु -'अध्वव्यायामसेवायैविभावरनुभावकै । गात्रसवाहनैरा. स्यसकोचैरङ्गमोटन. ॥ नि श्वासैघुम्भितर्मन्दै पादोत्क्षेपै. श्रमो मत. ॥' इति । अय च सत्यपि वले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते न तु ग्लानि । अतो ग्लानि. श्रमस्य मेदः ॥ 4. प्रथमेति । प्रथमावतार पूर्वाविष्करणम् ॥ 5. मद इति । मद्याधुपयोगजन्मा उल्लासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो १ -श्रम सैदादिकारक रतान्मार्गगमनादेश्च य खेद स अम खेदमदनाद्यनुभाषजनक इति ग. २ 'यथा' ग-पुत्तके नास्ति ३ ग-पुस्तके तु 'सद्य ' इति श्लोकस्य स्थाने 'भइ पिटुल घेत्तूण समागदम्हि सहि तुरिअम् । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमानि खणम् ॥' इति ५ होत्कर्षों मद पानावलदङ्गवचोगति । मयादिमानाद्यो हो - वपनादिस्सलनानुमानक ।' इति ग. : ।

·१४१ तृतीयः परिच्छेदः। अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुष वक्ति रोदिति ॥ १४७॥ यथा- 'प्रतिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्यसहासः सुभ्रुवां प्रववृते परिहासः ॥' - अथ जडता- अप्रतिपतिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिपनयननिरीक्षणतूप्णीभावादयस्तत्र ॥ १४८ ।। येथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये- 'णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिटसजलमन्थरदिहिं । मद्यस्यानवस्य उपयोगाद भक्षणाजात । अमुना नदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्भ्यम् । विनरक्ण नयेन । गूटं सूचितं रहस्य यत्र स चासौ हामश्चेति ॥ अप्र. तिपत्तिः वर्तव्यानिश्चय । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ नद इति । नत्रोचने पुरुष सापोऽनुभावः । मध्यने हनिमनाने । अपने तु रोदनपरपो- ज्यादि । स्वं च मरिविधः । नरुपमध्यमाधमभेदात् । अपक्षासगनवाक्यः मुकुमा- रस्सइला च योऽनिनीयते न आय. । मुझेपत्तन्निपूनितादिनिध्यनः । गतिम- इस्मृतिनाराहिकाहादिनिरचनः । प्रदीप तु 'उत्तमसत्त्व. प्रहमति गायति नच्च मध्य- नप्रतिः । परवचनानिषादी शेने रोदिलथमसत्त्वः ॥' इति न्यलासोऽस्ति । 1. प्रातिभमिति । महानुभाववर्णनादन् । त्रयाणा सरकागा नमाहारसिनरक विवारमथुपानम् । 'सरफ सीधुपात्र न्याछीधुपाने च सीधुनि ।' इति विश्व । तेन निरपेग त्रिपान नदातिभूनिः' इति पान्प्रसिद्धिः । प्रतिनैव प्रातिन प्रतिभानिशेषः। त्रातिभंगतानाविवारदरापागोकटमहरूमागल्यभाडा वा वनवास्यरचनारम- पीप बमोक्तिमोभनः । गृहानि पूर्व रज्या मुवनानि, नचितानि स्पति मदेन प्रया- বিলানি লি নাৰস নিৱান মান নিয়ে, এ যান हारति विपनममानः । प्रदइने प्रवृत्तः ॥ 2.जडतेति । चिन्सन्टामपपिरदेशान्दिनवनादिन्यावश्यमार्थप्रति- संधानविपन्न चितिटना । वंच मोहारत: परत जपने । पाद:- काविसे स्टना पसन.रयतोऽपि वा। निदाः प्रियान्टिनियको रजा न्नमवाल्वनी कूलीमपरिसरणादयः । वा वं परलो दा सान्नावि दिदां 7 3. पवेति । बन्दस्दन् । तान्-'स्मरते बरतिवं पत्र चतुर ·साहित्यदर्पणे आलेक्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्टि मुअसणं ।' अथोग्रता- शौर्यापराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ।। यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगते- ललितशिरीपपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । . 6. वपुपि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः मोहो विचित्तताभीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छनाज्ञानपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा-- 'तीब्राभिपङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यार्पित क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवल देशी ॥ चण्डलमत्सन्तासहिष्णुत्वम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेना गते. प्राप्त । अकाण्डयमदण्ड इति । अकालयमदण्ड इत्यर्थ । अन मालर शरीरे शस्त्रप्रहार कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डलमेतादृशोक्त व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । मुपुप्तिवारणायाह-भीतीति आवेग स्भ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिपड़ लगाटनार्थ स्यात् । तत्तुत्यमग्रिमदल भवति चतुःपष्टिमात्रफशरीरमिदम् ॥' दामोदरमिश्राः॥ 1. उग्रतेति। अविक्षेपापमानादिप्रभया किमस्य करोमीन्याधाकारा चित्तवृत्तियता यदाहः-'नृवापराधो महोपकीनन चोरधारणम् । विभावाः स्युरयो वन्धो वधमान मनने ॥ ने ययानुभावाम्दीघ्य निर्दयतात्मकन् ।' 2. मोह इति । नवयोगादित्रयोज्या वन्नुतत्वानवारिणी चितवृत्तिमाः न्यान्दाशदीदा बिन्द्रवृत्तिः' इति तु नव्याः॥ 1. 'अमानना' न दम पनी २ वाले ना दयनलमंतर रनमा नट गाना १ 'मान्न निपटनप्रदरदरग.

·१५१
तृतीयः परिच्छेदः।
अज्ञातभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेख रतिर्वभूव ।।
जय विवोधः-
निद्रापगमहेतुभ्यो 'विबोधश्चेतनागमः ।
म्भाङ्गमङ्गनयनमीलनाडावलोककृन् ।। १५१ ॥
-
च्या
--
'चिरतिपरिवेदप्राप्तनिद्रामुन्यानां
चरनमपि गचित्या पूर्वमेव प्रबुद्धाः ।
अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणा-
मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरन. ॥'
अथवमः-
-
स्वमो निद्रामुपेतख विषयानुभवस्तु यः ।

·१५२ साहित्यदर्पणे कोपावेगभयग्लानिमुखदुःखादिकारकः ॥ १५२ ।। यथा- - 'भामाकागप्रणिहितमुजं निर्दया श्लपहेतो- लव्यायाने कथमपि मया समसंदर्गनेन । पश्यन्तीना न खलु बहुशो न सलीदेवतानां मुक्तास्थूलातरुकिसलयेप्यनुलेगाः पतन्ति ।' अथापरमार:- मनःक्षेपस्त्वपमारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३ ।। 'आश्लिष्टभूमि रसितारमुञ्चलिद्भुजाकारबृहत्तरगम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपलारिणमागगके।' अथ गर्वः- - गर्यो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ १५४ ॥ तत्र शौर्यगर्यो यथा- । 'धृतायुधो यावढहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमत्रेण मम तत्केन साध्यताम् ॥' भुजाक्षेपं कर्तुमर्हतीति । अस्य निद्राभनो नोचित इति भाव ॥ मामिति । यक्षस्य मे प्रति प्रियाय वाचनिकार्पणमिदम् । मा यक्षम् । कथमपि महता कप्टेन । मुक्ता इव स्थूला ॥ मनःक्षेप इति । मनसो नाटीविशेपनिवेशेन धूर्ण- नमिलर्थः । ग्रहादीत्यादिना भूतादिपरिग्रह । मध्यमादिपदेन धातुवैषम्यादिपरि- ग्रहः ॥ फेनायमानं फेनमुद्वमन्तम् । असी श्रीकृष्ण. आशशङ्के ज्ञातवान् ॥ मदश्चितविकारविशेप. । राक्ष कोशदण्टादिजन्य. प्रताप. प्रभावः । श्रीनि- 1. मामिति । मया कथमपि स्वप्नमदर्शनेन लब्याया: तब निर्दयाशेपहेतोः गाटा- रिगनार्थम् आकाशप्रणिहितभुज शून्यापितबाहु मा पश्यन्तीना म्पलीदेवताना वनदेवनाना १, मात्सयंमययोपादेशुभारम्य कारणम् । द्विाणम्यापि विषयज्ञान म्ममा ! मामयाभार नु । इति ग. २ 'भूयश्चाठि स्वमसि शयने कण्टा पुरा मे-इत्सुदारणावरं ग पुसरे ३ 'आधेशी ग्रहदु गारपसारः ग्यतो बुध । पुर्घरधनिभूपातफेनानान्दोलनादिन् भनि ग ८, रोल्द' या 'माद्धत्यसदृशावज्ञासानादिर । प्रभावादिनन्यो मदो गई । आदि सन्दाहारण्य माग्यादिः । स चाविनयापनुमानु । इनि ग. 'मन्यदप्यूप्रम्' इत्यधिक ग-पुस्तके ६. 'यथाकघ. ৩ জামান ·तृतीयः परिच्छेदः। १५३ - अथ मरणम्- शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा- 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ।।' अथालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भायेोज्यं वृम्भासितादिकृत् ।। १५५ ।। वर्गसपत्ति । अवज्ञा परस्मिन् ॥ अन्यैर्मतायुधनिने ॥ रामेति । सा निगा- चरी ताडका राक्षसी, मैव निशाचरी अनिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षति मनति च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीविवेश. प्रिय तस्य वमति जगान । कीदृशी । गन्धवधिरमेव चन्दनं तेनोक्षिता लिमा ।। 'जाड्यम् इत्यत्र वापि 'यम्' इति पाठ । स न मम्यक् असगतापत्ते । मुत्ताम्धूता अलेगा नयनोदविन्दवः तरकिनारयेषु बहुसः न सलु न पनन्ति । अनि तु पतन्त्येव । एवविध मानवलोक्य वनदेवता अपि रदन्तीति भावः ।। 1. शरेति । अत्र विशेपमाह रसगडाधरकाग: 'रोगादिजन्या नृच्चारूना मरणप्रा. गवन्या मरगन् । न चात्र प्रापवियोगात्मक मुल्य मरमनुचि नहीनुन् । चित्तवृत्त्या. मक्ष भावेषु नन्दानते । भावेषु च देपु कार्यमतितया दारीमानयोगच हेतु. त्यान् । उदारपन्-'दपिनन्य गुणाननुसरन्ती दायने स्पति पा निगेनिनामीत् । धुना सन एन सा इशादी गिरनदीवरुने न भाषितापि ॥' प्रिनिहोत्र विभावः। वचनपिरामोऽनुभावः । एनपदयात्राउन्ननुपसारवादास्प योऽपय पदव्यतामायति । ददितम्ब गुमाननुरन्दीपन्न पवमान चरनावापानपिनमा उचित निम्मरण नाभूदिति विप्रलमन्द मोरन्स वा चरनमनिदरम्य पपपन् । अमन नाद-रूपएकनासोत्तरदातना पान्यान्दर्भ परेन नापिरदः प्रविन सिमरन्मल, अन्यथा तु परमस पेपर पति सि । पदयः पुनरf पन्न वर्णपन्ति । स्मन्प्रादया। इसी । प्रदीऽनुनन्-'जीरोहननमार परेकीविनन् । स्नोडेन्द्रियस्तानिक्षेप रेस्द।।' पनि । 2. आल्यमिनि । तिमिमापिदिन्या नमः पिटलापर। 7 च नमानन्। नापि गगल्यबन्। नेर परमपन्थान पर हल्ललेगनेनपावाद।। म Fr-- ·१५८ साहित्यदर्पणे अथ मतिः-- - नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । मेरता धृतिसंतोपौ बहुमानश्च तद्भवाः ॥ १६३ ।। यथा- 'असंगयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलापि मे मनः । सता हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः व्याधिचरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शेत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । एमुदाहरणम् । अथ त्रासः- निर्यात विद्युदुल्कायस्वासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ पुन मिनयुक्त वदनं स्मरामीत्यर्थ. ॥ नीतिमा नीतिशानं तम्यानुगनि । आदिना अनुमानादेग्रहणम् । निर्धारणं निश्चयः ॥ असंशय निति । परन्तलामालोक्य दुप्यन्तम्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियधि बादाचिता । 'दयम्' इति गेप । अम्या शकुन्तलायाम् । गमयति--राता मिति । प्रमागं निश्चयचीजम् । अन्न करणम्य मनग प्रालय गुका पादय ॥या नायरिति । आयपढन पिन टेनोग्रहणम । भूमीच्या भूमिपननेच्या । नत्र बाटाहाणं यथा मम-'प्रियजनपरिपमापमाना कृशा fiers. नव वेदमन्तगात्रीम । विपुलपुलकलेगामाकलय्य यराना मनिन- दिन्नाम गरे निमन ॥' निर्यात इति । 'यदानरिक्षे यलवान्मानी पता रगम ·तृतीयः परिच्छेदः। १५९ यथा- 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुराङ्गनास्त्रासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ।। अथ ब्रीडा:- धाष्टर्याभावो ब्रीडा वदनानमनादिकृदुराचारात् । यथा---'मयि सकपटं-' इत्यादि (१५७ पृ.)। अथ हर्षः- हस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः ॥ १६५ ॥ हत । पतलध स निर्घातो जायते वायुसभय ॥' इत्युक्तलक्षणो निपीत । 'वृह- च्छिखा च सूक्ष्माया रकनीलशिसोज्वला । पौरपी च प्रमाणेन उल्या नानाविधा स्मृता ॥' इत्युक्तलक्षणा चोल्का । आयपदेन भूकम्पादेरणम् । अत्र 'मन गेम' इति पूरणीयम् ॥ परिस्फुरदिति । जलविहारवर्णनमिदम् । अपिना नापस्न्य --- -- -- 1. परीति । परितः स्फुरद्धिविवर्तमानमा नविपरिता उरवो पाग ताः न व त्रामपितोल्दृष्टयः कम्पितपाणिपरवाश्च नुराहना मसीजनसारि निरोगीपनाकामः। किमुत प्रिपन्नस्येति भाप.॥ 2. मोरेति । सीमा पुरपसावलोकनादेः पुना च प्रतिशनगन्नादर देवायोनम वादिकारणीभूतश्चित्तत्तिनिष्पो जोग । पेचिन-लेनिननन दर प्यारागस्यादिभिःलाः। पर वैलर।। 3. इति । प्रात्यादिजन्ना उसदियो सः । न्दुद-बमान. प्रमा: प्रिपलान. । मोरयादिमादमनोहरभानमः ॥ न्योपरि पुरानो पर लपते । नेपामा प्रिपोरिः पुनः ॥ रामा नमातिएपहि॥ - - • r:ཁྱrvཔ་བྱ ཎ ཡཱ ཙ ཎ ཡང ཡཔྤཡསཔ་ ༈ རལསཙཔ : སམསག་པསྶr 1:/ ༤ཀམསཡསནྣཱམཱ ཙ ' སི {rr', ལས་མཚམསྶ Trk r... ' ' ------pr irr , ::: सम.

·१ १६२ साहित्यदर्पणे तंत्र भर्सनपारुप्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥ यथा- 'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमालिकायाः ॥' अथ ग्लानिः- रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा- 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोपी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम् , कृते निमित्तम्। साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति। मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः । पक्षे सभोगकालीनश्चम्वनालिङ्गनादि. । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढी च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया वाल्ये च । अत्रोप- भोक्तरि वालाया अस्थैर्य परुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ वन्धनात् उत्पत्तिस्थनात् । निष्प्राणवानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि 1. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमर. । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलामे पुनमडिझाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा स्तुत्या माला अस्या., कप् । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ 2. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेसनाधोमुख- स्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेपश्चिन्ता। यदाहु -'विभावा यन दारिद्यमैश्वर्यभ्रशनं नया । 'उद्वेगास्थितिरस्यममुपैरवबुध्यते ।' इति ग २ 'नरमटिकायाः' इति क. ३ 'रत्साद्यायाम. निनिमाणता मता। अनुन्साहानाल्यसेदाचैयक्तिमेति सा 'ग. १ 'कार्य' घ. 'उदितनयनतारा क्षामने दुविन्या रजनय इव निद्राष्टान्ननीलोत्पलात्य । तिनिरमिर दयाना केशवाशनरनिपनिगुरेन्यो यान्समूरिवर ।' इति ग.

·तृतीयः परिच्छेदः। १६५ तद्भेदानाह- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विसयश्चेत्थमष्टो प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तन रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवकृतश्चेतोविकासो हास इप्यते ॥ १७६ ।। इप्टनाशादिभिश्चेतोवैल्लव्यं शोकशब्दभार । प्रतिकूलेपु तैक्ष्ण्यस्सावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्येयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्वा तु जनितं चित्तवैलव्यदं भयम् ।। १७८ ॥ त्वेन सबन्धी । तैर्भावः पुष्यते रसरूपता नीला प्रवृद्ध. क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अटो भावा. स्थायिभावा शमोऽपि च । स्थायिभाव इलयः ।। रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमाई मनो रतिरित्यर्थः । तचोक्टावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव मोऽपि प्रकृते सुरतेच्छारूप एव । केचित्तु-"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अमिलापहेतुत्वेनो. जतात्" इलाहु. 1 तन । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यमिलापं प्रति हेतुतसंभवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासरूपहास्य- हेतुः । चेतोवैक्लव्यं दुःखम् । तैष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अववोध उत्कटतम् । कार्यारम्भेषु सनिष्टकार्येषु संरम्भ उत्क्ट आवेशः । केचित्तु-'सरन्भः सहर्षप्रवृत्ति.' इत्याहुः । तन । आद्यप्रवृत्तिल्पस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसभवात् , वीररसे उत्क्वावेशस्यैव स्थायित्वेनाखाद्यमानताञ्च । रौद्रशत्येति । शात्रवादेरनिष्टदा- 1. रतिरिति । रतादीना विशदतर रक्षामभिहित रसगगाधरे-'सी'नयोन्यो- न्यादन्दनः प्रेमारनश्चित्तवृतिविशेषो रतिः । गुग्देवतापुत्राचारबननु व्यभिचारी। वागादिविकारदर्शन्ना विज्ञाज्ञायो हासः। पुवादिवियोगमरमादिना वैश्या. लश्चिमवृत्तिविशेष, शोकः । गुरुधुवधादिपरमापराधजन्मा प्रज्वलनास्यःोषः। मयं परविन्नशादिहेतुः।दापरापजामा नु परपवचनात्मापनादिहेतुः । अयमेवानारतो व्यभिचारीति विवेकः । परपराक्रमदानादितिउन्मा अनसारय उत्साहः। व्यान- दर्शनादिजन्मा परनान्यविषयको वैचायः भयन् । परनानर्थविषयकवाना तु सव बातो व्यभिचारी। मेरे नुऔलादिनन्दलानः, स्वापायो भवनिति भेदमाहुः । दक्तुविलोकनगन्ना विविनिवास्वश्विदृतिविदोषो जुगुप्सा । मी- रिकवतुदर्शननदिजन्ना कार्याख्यो विलयः॥ ..'--'. २. 'मादित्या नरिशेन क र पढे । इग. ३ मा मालिका गर्नुल्लाहोमापिला । नाटदर्शन गरिदिनदिनिः । इतिग. ।

·१६४ साहित्यदर्पणे पाना । हामः पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचायव । व्यभिचारिलक्षणः गान् । तदुक्तम्- 'रसायसः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते ।' इति । तत्तस्य मायिनः कस्मिन्रसे संचारित्वमित्याह- शृङ्गारवीग्योहीमो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ।। मान्ने जुगुप्मा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्यायन्यत्ममुन्नेयं तथा भावितबुद्धिमिः ॥ १७३ ॥ अप म्यायिभाव.- अविन्द्रा विरुद्धा या यं तिरोधातुमक्षमाः । आम्यादाकन्दोमा भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ यहकमा 'यात्रवृत्त्या भावानामन्येपामनुगामकः । न निरोधीयते म्यायी नग्मी पुप्यते परम् ॥' इति । न ॥ परनिति । अयामिन्ययं ॥ अक्षमा इति । मा ::न्दी मरम्मत्रवृल्या यानन्यायेन । अनुगामा ·तृतीयः परिच्छेदः। A तद्भेदानाह- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विसयश्वेत्थमष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ तत्र रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवकृतश्वेतोविकासो हास इप्यते ।। १७६ ।। इष्टनाशादिभिश्वेतोवैलव्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेपु तैण्यस्थावबोधः क्रोध इप्यते ॥ १७७ ।। कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैलव्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सपन्थी । तभीवे. पुप्यते रसरूपता नीला प्रश्न कियते ॥ तन्नेदान् स्थायिभावान् । अप्टौ भाया स्थायिभावा ।शमोऽपि च । स्थादिभाष दलब ।। रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमाई ननो रविरिलयं. । तचोक्टावेग एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव मोऽपि प्रकते मुरतेच्चारप एव । वेचित्तु-"स चानुराग एवं सोऽपीसाधनताहानधारारुप , अमिर परेटत्येनो- सलात्" इलाहु । तन । सुरतेच्छाया आलमनप्रात्यनिराप प्रति हेतुसम्मन लक्षाया अयोगात् । चेतोविकास उपरसनीयत्वेन हान्नुसनिररहन्द- हेतुः । चेतोवैहाव्यं दु सम् । तैष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अदयोध न्यदलम् । कार्यारम्भेषु सनिकटकार्येषु संरम्भ स्पट बारा । चिनु-greमः सहर्षप्रति' लाहु. । तम । अपप्रतिरूपलाम्नल प्रवनन्माद, बंगने उत्तटावेशवय स्वाधिन्वेनालापमानसाच । रौद्रशचयेति । गायन्टि- 1. रनिरिनि । लाना निसादर मन्दिर रसगनापरे-मो. पारगः प्रेगरससिरिदियो रनि.। परदेवाभधारकर परिवार पाशारिविवारनमा भियगरपो रास । विमा. रसारिरिरिसोरायपपरम्परामनार पोरन से परपिनराश्रिाममा दररेटः। मन्विारी दिन । हामि स्मारः। दर्शनारिमा रमपिएमपम् । पान - द पानी नपरी मनात रममाटीदान। .. पोन्न्यिः । 1.--..--. : ---------.

·१७० साहित्यदर्पणे तंत्र यंत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विप्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायक नायिकां वा । से च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८७ तत्र श्रवणादर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भदौ शृङ्गारमेदौ ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह-यः त्विति । तुशब्दश्वार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति रस्ति । नायिका नायको वा अमीष्टं नायकं नायिका वा नोपैति नोपभुढे अर्म विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम इत्यर्थः । करुणादी शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृष्टेति । सभोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमान विषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु-'यत्र दु ससंवलितलादतिर्न प्रकृष्टा अभीष्टमुपति विषयीकरोति म विप्रलम्भ.' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्ते. । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकाराकरुणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविषयरतेरेव शारत्वेन परिणामात् । अपरे तु-'नायिकादिमिरभीट नोपैति न सगच्छते । तथा चाभी. पृविच्छेदसवलिता रतिर्यत्र स विप्रलम्भ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट विच्छेदाभावेनाव्याप्ते । केचितु-"मयोग मुगसमिनो विप्रलम्भस्तु दु गयुरू। रतिन्तयो प्रकर्ष स्यादाधिक्यामुपद गयो ॥' इति दर्शनाद् दु.ससवलित्तरतिस्था- विभावको रमो विप्रलम्भ " इत्याह । तन्न। प्रणयमाने दुसायोगादव्याप्ते ॥ सच विप्रलम्म चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विग्होऽपि वेदितव्य । स च गुपादिपरता. खात् । मंगमप्रतिरोयो यथा-'कि रद्ध प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ.) । अन्यथा नवे प्रथमः । वियोगमावच्छिन्न वे द्विनामः । मयोगश्च न दपन्यो. मामानापियर प्यन् । कतन्यगायनेमान्यांदिनद्रा विप्रलम्भम्येव वर्णनात् । व वियोगोऽपिन वैयविकन्थन् । दीपन्योन्मवाद। नमादातिमी मयोगवियोगास्थान.करणदृष्टिक देशो। यन्मयुनो विनश्चान्नाथ पो । नत्रायो दया-शापिता मयि यनाइट मदनी मनग्यान् । ४ागनना११ दरमा उन्नयना निगमले ।' ! .:दयानमा PRE सनर जन मन्दिरमार .........यामर मिगे, रिपापागोरखा गो -:":.पी रमगहावरे । 4. " या " नग, -- ·तृतीयः परिच्छेदः। . दशाविशेषो योप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतबन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अमिलापश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाच । उन्मादोऽर्थ व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अमिलापः स्पृहा चिन्ता प्राप्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ।। अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याचेतसो भ्रमणादृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ।। १९२ ।। जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेष स्पष्टम् । क्रमेणोदाहरणानि- 'प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धदृशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तस्य निरुतप्रकारचतुथ्यानन्तर्भावाश्यताभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्याविव्याप्ति- प्रससात् । तत्र पूर्वरागादिपु । मिथ इति । अन्योन्यमित्यर्थः । दशाविशेषोऽ- वस्थानेदः । अप्राप्तौ परसरागमे । चन्दिनः तुतिपाठवाः । द्शाविशेपा- नाह-अभिलाप इति । दश प्रकारा.। अन पूर्वरागे । कामता रतिजन्या दशा. कामदशा. । स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो रिशेपनिर्धारणा- भाव । अलक्ष्यवाक् निविपनं वचः। शेष स्मृलादिकम् ॥ प्रेमा इति । प्रेन्या सादी निपिउनका । प्रेगनियडिया इति वापत् । प्रणयं टु ने स्पान्ति जनपन्ति । परिचयान्नहर्नुहुदर्शनन् । उदार उलटो चे राग सुर- तेच तसोयो पाभ्यस्ता । मुन्धगो नारला. । चेष्टा नेत्रविपानिपाः 1. स्वीत्यादि । पो पापा देवान चन्नन् । सात पेसा हरिच्यने ।', 'दरम्मो आदिवासी पत्र नक्ष गुण नन्।', 'मन्च जाने । प्रोप. प्राणि- हरेऽनिमोनिधीयते।', सिन्नर मनरेगामारोशायदे २. FREE

·No text on this page.

·-- तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः स्यात्प्रमोदे सुमहत्यापि ॥ १९८॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणम् । तत्र नायकस्य यथा- 'अलीअपयुत्तअणिमीलिअच्छ देसु सुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्यणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ।' नायिकाया यथा कुमारसमवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा- पणअकुविआण दोह वि अलिअनुत्ताण माणइल्लाणं । णिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्लो ।।' अनुनयपर्यन्तासह्त्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- र्याल्यभावत्वम् । यथा- 'भ्रूभङ्गे रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठमुदीक्षते रुद्धायामपि वाचि सलितमिदं दयाननं जायते । प्रेजिन्नु प्रमोदे सति पोप एव न भवति, क्पं तत्र मानलक्षणसगतिरिखत सार-प्रेण इति । कुटिल्गानिलात् कटिस्नायकादितितात् । कारणमा- राधादि । कुटिल्य चिन्तादि कारण तन्तभावना पोपो भवतीति माद । बट्टा कुटिरमानेलाद् दरवगमलनात्तात् ।। अलिस रति । 'अलरनरनिन- विक्ष हि मग मन्दर शम् । गडपरिचन्पुर रेनः = पुनरिनि- प्पानि ।। इति सहनम् । मरिम्ने तव गोयो जत इति रयते । पुनरेवं दिलमन परियानाति भाप । स्वर्गक्सो नपन्य दिल्लन् । पपा- कृषि इति । 'प्रजापित्योपोरोमपोनविडयो (दो)- सनिवासवर्णपो पो. ॥ इति स्टम् । मगेना. त्रिपद विपन्न समारोऽनुनयः सह । बिन्द भारपे रेलपः । सलमानसोपी भूल, नरनिर रस्मसदना इति । नरेनी नदि. . T-rrr-

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः।
१७९
तत्र भावी यथा मम----
'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते गोकं वृया मा कृयाः,
गोकले गमने कुतो मम, ततो वाप्पं कथं मुञ्चसि ।
शीघ्रं न जसीति. मां गमयितुं कलादियं ते त्वरा,
भूयानल सह त्वया जिगनिपोर्जीवस्य में संमः ॥
भवन्यथा-
'प्रेसानं वल्थैः कृतं. प्रियसखैरलैरजतं गतं,
धृत्या न क्षणमासितं. व्यवत्सितं चित्तेन गन्तुं पुरः ।
यातुं निधितचेतसि प्रियतने सर्वे समं प्रसिता
गन्तव्ये सति जावितप्रियमुत्लार्थः विनु त्यञ्चते ।।
निधीपमानताद । तं च निदेगन्स समदनपा
पर्वमान्तम् । निपत मूलम् । बन्दको समयमा
भेद ॥ याम इति । पर्तमानपती रर । सन्मानपद
'पान्द' इति सपोपन ललिपान्तल प्रेमामानसूचनप । माल नि
'दलित' लन्न स्पोपन्न् । तल मादि
रेल ।
दय
प्रसारणसननिर समान
मानम् । प्रस्थानमिति । सन्मास जिस प्रकार
रेरियम् । मेल,
सिस्न र सपा नन्न ।
सखो।दा गारनि ।
तर
मरार पधारमा
२ मिटर पम् । सरप्रस्थाननिति । र
.... ! मेरा
M
ཊ པས པས་མཱནས་

·१८० साहित्यदर्पणे भूतो यथा-'चिन्ताभिः स्तिमितम्-' इत्यादि (१७८ ! शापाद्यथा-'तां जानीयाः-' इत्यादि (१२३ पृ.) संभ्रमो दि मानुपनिर्घातोत्पातादिजः । यथा -विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरूरवसोः। अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलापादीनामत्रोक्तानां चागासौष्ठवादीना दशानामुमयेपामप्युभयन संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य प्रति पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः- यूनोरेकतरसिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ।।२०९।। यथा कादम्बयों पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये शरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमारचा वलयादय. सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । लमपि प्रियस्य मुहृद्भवसीति तवापि गमवं न्याय्यमित्याह-गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभाव. 1 अश्रुपातहत्तापव्यायो विवादो व्यमिचारिभाव. । प्रियमत आलम्बनम् । नायिकाया रतिले सामाजि रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोपितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् । दिव्यो विद्युदुत्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्यात इति नाभसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको देवकृत प्रकृतिविपयाम । आदिन उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवसोरिति । उर्वशी हि पुग मित्रावरुणा पान्मनुप्यलोक प्राप्य पुरवसो गृहे 'यदि भवन्त मुरतसमयातिारकममये ननं पश्यामि तदा तामह वक्ष्यामि, मम मपद्य भवता क्षणीयम्' इति नियम कृक्ष स्थिता । तदनन्तर देवैरन्यतमसे मेषद्वयमपहनम् । तच्छ्रुला पुरया समभ्रमन वन्नमपरिधायैव खापानिपापहर्तु पश्चाद्धारित । एतस्मिनन्तरे विद्युदिन नममवलोक्योवंशी वर्ग गतेति ग्रन्थम्य वर्तुलाये । अत्र देवकनमेपापहरण दिव्योत्पातेन पुरुरवसः सभ्रम , तनावंदया मित्रदेतित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वग' प्रवामे च ॥ कदाविप्रलम्भमाह-यूनोरिति । विमनायने गोकव्याकुलचिनदा दिला दुरुते । पुनग्टभ्य इति । रतेनीगाद उत्कटमोरममवाय करा 1.म्रन यादिपविजया कारिकानमी न कावः। । १.ग-पुटी र यमान न मा यस trict न' नगर मार्गदरदय ..मनन -11 नाम टम्टके. ३. 'sar: reT...' १ टिस ·तृतीयः परिच्छेदः। १८१ -. किंचात्राकाशसरस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गार', संगमप्रत्यागया रतेरु- द्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते । यच्चान 'संगम- प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवात्तद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते । अथ सभोगः- दर्शनस्पर्शनादीनि निपेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः ॥ २१० ॥ आदिशदादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः । यथा-'शून्यं वासगृ. हम्-' (२३ पृ.) इत्यादौ। संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिबहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः ।। २११ ।। तत्र स्याहतुपटुं चन्द्रादित्यो तथोदयास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥२१२॥ अनुलेपनभूपाचा वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच । - रस , न पुनर्विप्रलम्भ इति भाव । अत्र विगेपमा-किं चेति । निपेवेत * कुरन । एक्तरस्यानुरागाभावे भृक्षाराभाम इति तद्वारणाय-अन्योन्यमिति ॥ : शून्यमिति । व्याख्यातमेतत्त्राक् (२३ पृ ) एक एक्प्रकार । सभोगोद्दीपनवि. : भावानाह-तत्रेति । सभोग इत्यर्थ । स्याद् उपयुक्त भवति । वाच्यं सभो. र गोद्दीपरतया वर्णनीयम् । गुचि नेयमसन्त निर्मलम् । अन्यदन्यादि ॥ सल्लातुं 1. अनेति । न कादया चन्द्रापार प्रति स्प्रेपन पुष्टरीपतिवृत्त वर्णचन्ता नामाचा वाग्देधित्व । सीयुनपोर्दियोो डीनिवहानदहावा बैलपोषिताया सैरेव प्राधान्याप्रितम ।-व्य तु सचारिमारन् । मन्दसान्दमाया त मरिमेषि- नन्य दैदन्द प्राधान्यनिति करम एव । पदापनि त्यहाने देदनामनदादिन' पुन जीवनागन पचिपात्तात्मपालन्तिदनिबानाभवाचिरत्रवान द हिम. त्न्न वन सीन्दाः ।। पेचिदिति । 'म प्रपन ., पचनाप्रमान- र'सानाधनिद । दिलासिनाचिनि।मिन मिनेच मिनिनादियः ।। २. “ . - गरे साहि० १६ ·१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः–'यत्किंचिल्लोके शुचि मेध्यमुज्वलं दर्शनी वा तत्सर्व शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति । कि च । कथितचतुर्विधोऽसावानन्तर्यात्तु पूर्वरागादेः ॥ २१३ ॥ यदुक्तम्- 'न विना विप्रलम्भेन सभोगः पुष्टिमश्नुते । कपायिते हि वमादो भूयारागो विवर्धते ॥' इति । तत्र पूर्वरागानन्तरं सभोगो यथा कुमारसभवे पार्वतीपरमेश्वरयोः प्रवासानन्तर सभोगो यथा मम तातपादानाम्-- 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि-किमअ ग्वेम महङ्ग दिदं, एतादृगना कुन -तुह पुणो पुट्ट सरीरं जदो । केनाह पृथुल, प्रिये-पणदणीदहस्स समेलगात् , त्वन सुभ्र न कापि मे-जद ददं ग्वेम कुदो पुच्छमि ।' एवमन्यत्राप्ययम । अनत प्राप्त सस्था गमभाग मेदाम्लानाह --किचति । तदद पाहिमतापगया पाना सवनम । आदिना मानप्रयाग महगाप्रलम्भाना प्रणाम नि पवंगगादिक बिनापि ममाग ममरनाति मनिनम । ! { प्राण, मंदिन सभामा द्विवच । रिटम्मानन्तर ममाग घट । पर मंटन टनर । नापग -2 दान फारम ।। अमदति। 1971 नातन्य प्रय, प्रादन नापिता म: । । v- टन्नद। दाम गुम '', " + ' पन समुन' " ·तृतीयः परिच्छेदः। -1 अथ हास्यः- विकृताकारवाग्वेपचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदेवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाकेष्टं यमालोक्य हसेजनः । तमत्रालम्बनं प्राहुस्तचेप्टोद्दीपनं मतम् ।। २१५ ॥ अनुभावोक्षिसंकोचवदनसेरतादयः । निद्रालस्सावहित्याचा अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ॥ ज्येष्ठानां सितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपहसितं तथातिहसित तदेप पैड्भेदः ।। २१७ ॥ ईपहिकासिनयनं सितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । पलिय माम् । इत्याफ निनीलितार्धनयन सेर गनैरानतं सोरास वदनम् नहा लेर चुम्बे प्रिय ॥' हास्यरममाह-विकृतेति । विद्धता आचारा- यो यस्य तलाटवान् नर्तवात् । एतदुपलक्षणम् । विकृतारारादिलिपक. बिकाव्यादपि । 'कुर्नुकान्' इति पाठे विनाकारादिजन्यातीतुकादिल । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरपचेटा । हास्यरतस्थायिभावस सस्व नेदानार-ज्येष्टानामिति । उत्तमानिलयं । तदिति । हावने- दादिल । एप हान्यरन । सितादीना लेपनाह---ईपदिति । तन हासे 1. हास्य इति । स्यापिनको निरन्तरको वनपिना- नापितभारित्चारिलो रात पति गिन्ति । अनार--नन्द, - गन्दरद मला । आत्मसोरपनो विनासामान। हमारा नाजाय।मो सना. परन्म. प.जनिक:: नमानना • जाननम्न र ! पदस.न्य पभेद - करो।' लिन च स्मुरमे पुरपे । भोदिर मोमिन : -मन्ति ना- परी । नदार । हान्दाने तर हिच्यो । कोरपन न... नगे दाने पर नन् । : नि । मान दिली सर. ने । F- 'गे।

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः। १८५ अनुभावा दैवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः । वैवयोच्छासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ।। २२४ ॥ निर्वेदमोहापसारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः । विपादजडतोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः ॥ २२५ ॥ शोच्च विनष्टबन्धुप्रभृति । यथा मम राघवविलासे- 'विपिने क जटानिबन्धनं तव चेदं के मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खड्रेन शिरीषकर्तनम् ॥' अन्न हि रामवनवासजनितशोकार्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनागादावप्युदाहार्यम् । परिपोषत्तु महाभारते सी- पर्वणि द्रष्टव्य । in- अत्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह- शोकस्यायितया भिन्नो विप्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः ॥ २२६ ॥ दरलराश्च पुादेविच्छेदो मरण च वित्तादेन च ॥ अनयोजटाधारणधीरामदा- | रोली घटना पोजना । खङ्गेन गिरीपर्ननिवेलर्थ । अत्र प्रकरणागायो नाचको रम्पत इति । निमोति-अत्रेति । अनचिताचरणमेव देवन्य निन्दा सेवनन्द । बन्धवियोगो पन्धमरणम् । तत्र पथा-'यहिनी नचिव नसी निप. नियमिप्या ललित कलाविधी । करपापिनुरहेन नृत्वना हरता सा ददति न ने हनम् ॥ स्नेन्दुनतीमरणनितशोपातन्याउस युनिन्दा । पित्तनागो उपा-'प्रातर्भवाने स्थाधिपचनवता सोऽहं मनाने निपिने जटिलन्नरखी। पचिन्निं तरिट दरनर अपाति पचेतना न गमिद तरिहान्युपैति ॥ स्ट- रायल रामस परिदेवनम् ॥ स्याभाव इति च । पुनः नभोगी रेगे . - टमा पन्दिो . 1.पति।दमा पार- रानी पनि मत जर सगरः दी ने मन मात्मने सिनेमा प्रचुर महान।' ... “༌་འདོ { ཀེག་གས རྣམས - • - -भार ।' परेरेरे ·१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः- 10 रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तचेप्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिग्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरसोद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ।। भ्रूविभङ्गौष्टनिर्देशबाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च ।। २२९ ॥ उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ।। २३० ॥ मोहामादयस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा-- ॥ कृतमिति । द्रोणशिरछे 'कृतमनुमत दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातक मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेपा सभीमकिरीटिना- मयमहममृङ्मेदोमासे. करोमि दिया बलिम् ॥' यस्य स ॥ रोदरसमाह-रौद्र इति । तचेष्टा रिपुचेष्टा । ता पिशि पाह मुष्टीति । विकृत विरुद्धाचरणम । छेदः सङ्गादिना । अवदारणं शूलादि अस्य रौद्रस्य । 'अवदान कर्मनम' इत्यमर क्रुद्धस्याश्वत्थानोऽर्जुन प्रति सुबोयोक्तिरियम । इद मपितृशिरदछेदस्य गुरुपा तत्कारण कर्म येरुद्यतायुमर्यादागृन्यरत एव मनुजपशुमिमादि तमनुः दृट वा, नरकरिपुणा कृष्णेन मार्य भीमकिरी टिमहिताना तेषा मेदोमासंग्य दिगवस्थितभूताना वलिं क्रोमीलयं । अयमेतत्क्षणवर्देव । अत्राचन्य । तदकार्यमुद्दीपनम् । 1.राद इति । पम्यायिभावको विपदारमनकम्नदप हारा गादिमचारितो रांद इति । 2. कृतमिति । र रौद्रग्मव्य ननक्षमा वृत्तिनांन्ति, अन नपामारतीवनः गर्द-दरं टीम गुरनामक गरिनमावत वृश्चति । अय पतनु निश्य दादुन्द इटारितम्गे मम परश्चयो भग्व. ॥' टमुदाहायन् । पा व गमन परशुगमन्यौन्नि । अत्र महोइना वृत्ती गद्रम परनोनन्दिता परिपुमादि ।। 1. 'मारवन विरामी म्याद ग ' 'इन्टनिरपरमानान्टू । गोमा दिन्यनिवारन् ।' इन ग ( । तादृशगजनमनुभार ॥

·तृतीयः परिच्छेदः। - जस युद्धवीरा दमाह- रक्तासनेत्रता चाह मेदिनी युद्धरितः ॥ २३॥ अथ वीर:- उत्तमप्रकृतिझेर उन्माल्यायिभावकः । महेन्द्रवतो हमवोऽयं नमुदाहतः ।। २३२ ।। आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मनाः । विजेतच्यादिचेष्टाधाम्नसोहीपनलपिणः । अनुभावास्तु नत्र न्युः मतावान्वेषणादयः ॥ ३३ ॥ संचारिणस्तु धृतिमनिगर्वस्मृतितकंगेमामाः । में च दानधर्मयुटयना च नमन्दिनी न्यात ॥ २३ ॥ सं च वीरो दानवारो धागे सगे दाम तज दीनपीरो दधा पत्तागम ---

·No text on this page.

·तृतीयः परिकदः। 1 पुष्टिन्तु म्हाभारनादौ नव्यों। निरहंकाररूपत्याच्यातीरादिरेप नो ॥ २४९ ॥ दयावीगी हि नागानन्दादा जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवानिवद्याप्तेर्दर्शनादहकारोपशमो न दृ- यते । शान्तनु सर्वाजरेणाहकारनगमैकरूपत्वान्न तंत्रान्तर्भावम- ति । ततश्च नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः करितो मुनीन्द्रः सर्वेपु भावेष सेमप्रमाणः ।।' इत्येवरूपस्य शान्तन्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां र्भावात्तत्र सचार्यादीनानभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तवियुक्तढगायागपस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तटमिन्सचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ वोजीकृत-' इति पाटेऽपि वीज वासना तच्छन्यीकृतेत्यर्थ । करट काफ ॥ गान्ते दयाद्यतिगयसभयेन दयावीरादिरेवायमित्यत आर-निरहंकाररू. वादिति । आदिना पर्नतीरदेवताम्पियरतिपमृतीना ग्रहणम् । एप शान्त- 1 तथा चाहवारसरितो दयाटिरेन दयावीरादेर्यटक । तदिता शान्तरस विगेप । ततहाविनेपाव वारणाच । नागानन्दे दयावीरादिप्रवाने ग्रन्य- शेपे ॥न यति। यो रिपृणामपचिकीपी । राग मुहदामुपचिकीपी । इच्छा विरमुसतदुपायेच्चा। भावेषु पदार्थेषु लोष्टकांचनादिविभावादिषु रात्सु रोग. राहिलेन मममविपमं प्रमाण प्रतीतिर्येन । 'शमप्रधान' इति पाठन्तु न मनो- अर्थासगते । तादृगदशाया व्यमिगरिभावादीनामसभवात् । म एव यितया प्रधानं यत्र स । आत्मसरूपापत्तिलक्षणाया परमात्मखत्पलप्राप्ति- रायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विपयेभ्य प्रत्याहत्य साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो -वाय वर्तमानचिन्तासतानवान् युक्त । यस्य योगजवर्ममहकतेन मनसा जिजा- तवस्तुसादात्कारो जायते । चश्व भूतेन्द्रिय अणिमाद्या कामसिद्धीरथव- द्याश्चेन्द्रियसिद्धीरामादितवान् नमाध्या । यस्य च योगजधर्मस- - 1. स एवेति । तादृशगन प्व स्या "भत रत्यर्थ १ 'पुष्टि ..' इति फपिका नाति ग पुल्ये पुस्तके ३ 'नागानन्दादी' इति पनि दो नास्तिक घ पुलपयो ६ 'मन घ ९ शममधान' कसर लि पुस्पातरे १२ ' रात साहि० १७ दे सकाशाद्वेदमाह' इत्यधिक '-वाहपादो' -घ ५ आदि- भवितुमरीति' ग ८ 'नन्दे' कान्तरे ११ 'पोष्टकाचनादि' ठो नास्ति पुस्तकान्तरे १ ·-- विस्मयो धनुष्टकारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्दापनन एताटगुक्त्या अनुभावनेन स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निर्वदस्य व्यभिचारित्वेन ज्ञानामृतस्य रस आखादस्तस्य मुदा नजन्यानन्देन निद्रामाणस्य मुदिननेत्ररा। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्य तत् 'शनो निरीहावस्थायाम्' इयनानि १९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्रमाण्डमाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नागापि विश्राम्यति ॥ अथ शान्तः शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः।। २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनागयणदेवतः । अनित्यत्वादिनागेपवम्तुनिःमाग्ना तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मम्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनाढयः ॥ २४७ ॥ / महापुरुपसगाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावाग्नथा स्युर्व्यभिचारिणः ।। २४८ ॥ निर्वेदहर्प स्मरणमतिभूतदयादयः । यथा- 'रथ्यान्तश्चरतम्तथा धृतजरत्कन्थालवम्याबगै सत्रास च सकौतुक च सदय दृष्टम्य तैनागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क. करट कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिप्यति ॥ पर्यस्त उत्क्षिप्त कपालसपुट पिपानपात्रामारब्रह्माण्टोपरिभाग तेन द्राग् झटिन मिलत्सगच्छमान ब्रह्माण्ड एव भाण्ट क्षुद्रग्य ग तम्योदरे भ्राम्यन् अतएव पिण्डितो वहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्व यस्य । पापि इदानीमपि । गरापाच्छन्नम् सस्थालीमध्ये जायमान शब्दो बहुलो भवती चभिप्र गणेदम् । अन्य लक्ष्मणस्य व्यक्त आश्चर्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह-शान्त इति । अत्र निर्वेद स्थायिलायोगात् , शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाञ्च अन्यकृता तदुपेक्षितम् । रोमाश्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचित्र तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रच्या गृहममीपदश , तन्मये चरतो भिक्षार्थ भ्रमत । अध्वगैर्नागरश्च वीभत्सवेपदर्शनेन त्रास , अनुपादय कन्यावधारणेन कानुनम दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिवन्धकीकृतो यश्चि सुधादा हितम् (१६६ पृ.)॥ - ·तृतीयः परितः। १९३ पुष्टिन्तु महाभारतादी यां। निरंकारस्पत्यादयागिदिरेप नो ॥ २४९ ।। दयावीगी हि नागानन्द दी जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- नुगगादेरन्ते च विद्यावर लकवानिवद्याप्तेर्दननादहकारोपगमो न दृ- ग्यते । शान्तनु सर्वातारणाहंकारप्रममैकरूपत्वान्न तंत्रान्तर्भावम- इति । ततथ्य नागानन्दादे. शान्तरसप्रधानत्वमपातन् । ननु 'न यत्र दुखं न सुन्वं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा । रम. स यान्त. कतिो सनीन्द्रः सर्वेपु भावेषु समप्रमाणः ।।' इत्येवंपन्य गान्तन्य मोक्षावन्यायानेवात्मस्वरूपापविलक्षणायां प्रादुर्भावतन्त्र सचार्यादीनान्भावात्कथं रसत्वमित्युच्यते-- युक्तवियुक्तमायागकसितो यः गमः स एव यतः । रसतामेति तदलिन्चार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ 'नियनिहत- पति पटेऽपिकी वासना तरन्यीकृतेल । करट काक ॥ न्नु गान्ते दनियमन दयावीरादिरेवानियत जाह-निरहंकारस- पत्वादिति । शनि पनीरवताकितिपतीना ग्रहणम् । एप गान्त- रस । तथा चाहंशान्सालितो दणादिन्न दयावीरादेर्यटक । तदिता शान्तरस पनि निगेप । ततहाविनेपानधाराय । नागानन्दे दयावीरादिप्रयाने न्य- नि। न यति। शो रिणामपविती । गग मुहदामुपचिरीष । इच्छा पनिनुजन्दुपाचा। भगोड पदापु लोटकोचनानिविभावादियु मत्सु रोग- द्वेपराहिलेन नम-विषम प्रभाग प्रतीतिर्थेन । 'गनप्रधान' इति पाठतु न मनो- अर्थानगते । तलवाया व्यनिर रिजावादीननसभवान् । स्थापितथा प्रधानं यत्रम । गत्मसत्पारतिलक्षणाया परमात्मखरूपलप्राप्ति- स्पागम् ॥ युक्तवियुक्तेति । निषयेभ्य प्रसाल साक्षात्कर्तव्ये पतुनि ननो निवाय वर्तमानचिन्तासतानवान् युक्त । यस योगजवनरकृतेन मनसा जिवा- नित्यनुनागलाये जायते । चश्च भूतेन्द्रियजयी भागमाद्या कामनिर्दूिरश्रय- पायाचन्द्रियनिद्धारादिनवान् नमाध्यन्दिनो वियुक्त । वत्स च योगजवस- गन एवं 1. स एवेति । तारशन व न्याश्मिाको स्मता ल्भत इलर्थ । ५६ ५ 'एह-'इनि परिमारे गए - 'मन दयात्रीरादे नमाझेदनाद' इपिर्क 'नन्दा' इति नानि परयो है ' बाट नादौ ११ २. 'न सभविनुन नि' न .. 'पाय' नारो पुतरतरे " 'लोटपापनादि' हमारे १२ 'रा--'ला साधार' दलन पाओ नाति पुरानो साहि० १५ ·यथा- स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयतमेवालम्बनम् । जादा व्यभिचारिने ज्ञानामृतस्य रस आखादस्तस्य मुदा तनन्यानन्देन निदायमाणम्प मुक्तिनाल 1. उपेक्षितमिति । भर यदसाव्य सत् आगो निरीदावसागाम्चा १०२ गालियो आमिर. मागाजिनामागितापनित। मशान्तः शानः गमरमागिमा उनमानिनः॥ २१॥ कुन्टेनगन्दराजायः श्रीनागपणतः । अनित्यनाटिनाशपातुनिःगागा तु या ॥ २४६ ।। परमागरम्पं ा नम्मालमनमिन्यते । पुष्णाश्रमरिशेषतीर्थरम्यानादयः ।। २१७ ॥ महापुरुपमझायाममोहीपनमपिणः । गेमाचायाथानुभागानथा म्पयमिवागिणः ।। २४८ निर्वदाप मरणमनिभूनदयात्यः । त्यान्तथतनया वृतान्यालवम्यागे मनाम च मकौतु च मदय दृष्टम्य नेनागरे । निव्याजीकृताच मुबारसमुदा निद्रायमाणम्य में निःगई करट कदा करपुटाभिता विलुण्टिप्यति । पर्यमा उक्षिा कपारमपुर पिपानपानामा माग तेन द्वार आदि मिलगगच्चमान बदा: एप मार- मुद्रा । मारे ग्राम्मन जा पिण्डितो वदलाकृतथा दमा महाय ग । गम्थालामध्ये जायमान शब्दो पहला गाना पनिप्रदम् । विस्मयो वनुष्टकारालम्बनेन तम्मानिदीलगुणोदापनन लागुता अनुभावने व्यक्त आश्चर्यरनतामापद्यते ॥ शान्तरणमा-मान्त इति । अनि स्थायिलायोगान् , शमस्य स्थायित्वनानुभयमानताच ग्रन्यकृता तपेक्षितम् रोमाचाद्या इलाद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । सिचित्र तनिवेदस्थोक्तिरियम् । रया गृहगमीपदेश , तन्नो गातो मिक्षार्थ भ्रमत अवगनांगरश्च वाभत्सनेपदर्शनेन त्राग , अनुपाशकन्यामधारणेन पानुरम दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन वाहतो या सुधार हितम् (१६६ पृ.)॥ | HIM दानामपि । नरागच्चन IT कमत ·तृतीयः परिच्छेदः। १९३ पुष्टित्तु महाभारतादौ द्रष्टव्यो। निरहंकाररूपत्वादयानीरादिरेप नो ।। २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्नादौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्याद्य- 'नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवार्तित्वाप्तेर्दर्शनादहंकारोपगमो न दृ- श्यते । शान्तत्तु सर्वातारणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तंत्रान्तर्भावम- हति । ततथ्य नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःसं न मुखं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्त. कथितो मुनीन्द्रः सर्वेषु भावेषु समप्रमाणः ।।' इत्येवंरूपस्य शान्तत्य नोमावस्यायानेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां मादुर्भावात्तत्र संचानिनन्नावात्कथं रसत्वमित्युच्यते-- • युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तदलिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ निवांजीकृत-' इति पाऽपि वीज कसना तन्याहतेत्यर्थः । क्रट. काक ।। न्नु गान्ते दयाचतिनसमवेन दयावीरादिदाय सिलत आह-निरहंकारस- पत्वादिति। आदिन पर्नरदेवताम्पियरतिपतीना ग्रहणम् । एप गान्त- रस । तथा चाहंकारनपल्तिो दयादिरेत दयावीरादेर्यटक । तदितः शान्तरस इति निशेष । ततहाविरोपावरम छ । नानानन्दे दयावीरादिप्रधाने ग्रन्ध- निगेपे । न यति। रिपूणानपचिती । राग मुहदानुपचिरोपी । इच्छा दैपपिस्नुसतदुपाचेच्चा । भावे पदार्थेषु लोष्टकोचनादिविभावादिषु नत्सु रोग- पिराहिलेन मननविपनं प्रनाल प्रतीतिन । 'जनप्रधान' इति पाठन्तु न ननो- रन, सगतेः । ताइरादनाचा व्यनिय रिनावादीन्गमनभवान् । म एव यापितया प्रधानं यत्रम । आत्मसरणात्तिलक्षगया परनान्मसरूपसमाप्ति- स्पायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । पियेन्द्र प्रसाल सायनचे नुनि ननो निधाय वर्तनानचिन्तामनानवान् बुस । पग्य योजधर्मदतन ननमा मिला- निनवतागकरो जायते । पर भूतेन्द्रिययी अगिनाया पामनिदरश्रय- पायाभेन्द्रियनितीरानादितलन नावान्दिनो विदुर । न्य व पोगजनन- 1. ल एवेति । महानवमसिके रमना मत । --- १ -'इनिगम सरा. बदनः । . रदो- तिघरसो ' नविन'. कानुनमा 'पदोन्टरने -रे साहि० १७

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः। -1 उद्बुद्धमात्रस्यायिभावो यथा- 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' अत्र पार्वतीविपया भगवतो रतिः । ननूक्त प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८०) तत्र सचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते- यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्कापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ।। अनौचित्य चात्र रसाना भरतादिप्रणीतलक्षणाना सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च बालव्युत्तत्तये एकदे- शतो दर्यते- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविपयायां रतौ तथानुभयनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितखात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति हप्तेलयं । अति । उमामुखावलोक- नरपानुभावनानेग बता रतिरदीपनविभावादिकृतपरिपोपराहिलेन रमता नापद्यत इति भावबपोश एवायोचित इति भाव ॥अनौचित्येति। रसभावयोरनचिलेन प्रत्तन्ये वर्तमानन्वे सति रमाभासो भावाभानदेव ॥ सत्र रमानामचिलमा- ह-अनौचित्यमिति । अनौचित्यपदमिल । सामग्रीरहितत्वे विन्गवादि- सवादकाणान्त्वे । एकदेशयोगित्वं यविचिक्षणपन्ध , तटुपलक्षातर तद्वोपलापदम्। तच अनैचिल व उपनायति।कारे 'दलिपायाच नाचरा' नवचन (१६९४) नपपलक्षणे (१७) कुन' लिनेन नकुलगवतन । 'सल्वान् लन्न सदृत्तव च नायकन्य सभ्यते । 'नयरमामान्यन्वति यथा- स्भवता (१०७ ) लन्न नाविशययमद्दनन्यं त्न्यते । नायक निपि. गोभिने नापिनर निषिद रतनगने महतन्द न भवतीति नट्रिपरमार व पोस्नपर भापारेरनोणितम् । निमिडोनिन उना मारतिल- 'पविरद्विजराहीन्दाविना प्रमदा गम्पा । पान्दमा प्रति विनिमकर धनीमनेनवः ॥ इति। एवं पोषिकानपि सपन्यादर पुरता निपिस । व मुनिगुतीगताया कि वरेण नपत्यारिपन्यो योमः। उपनायकत्स्याय निखन संपन्यायन्यतन मन पोवोध.न्या पहुनर, रविपपाणम्' 'प्रविनारन्ट' इलन्गेरदान वर्ष सन् । यदुनाथ- . ."

·। २०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा- 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- मुक्त्वा कर्णमपेतभीधृतधनुर्वाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटुकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रम कीर्तय- नंसास्फोटपटुयुधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रविष्टोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा-- अशक्नुवन्सोढुमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्विगुहागृहान्तरं निनाय विभ्यदिवसानि कौशिकः ॥" स्त्रीनीचविपयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ॥ २६६।। स्पष्टम् । भावस्य शान्तायुदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता मता ।। २६७ ।। रक्तोफुल्लेति । कर्ण सूतपुत्रं प्रतिशूरम् । 'हरे' इत्यनादरे पष्ठी । पाचन कृष्णमनाढल्येलयं । आ मातो दग्य । कमोक्तिमि' इसत्र 'अनलै' ही पक व्ययम् । मं वरीयं स्कन्धस्य करेणापातोऽमाम्फोटतन पटुः । तर गत्यर्थ । अत्र ज्येष्टभ्रातरि गुरी दशेयोऽनुचित ॥ अशक्नुवन्निति । यम्य र गम्य । बोगिक इन्द्र । इन्द्र पेचकश्च । अत्रानौचित दर्शयति-सीति । नावामाग्म नि । प्रथमाटिपदेन चिन्तादीना द्वितीयादिपदेनाननुरानियादीन' ग्रहगम् । यथा-'गकामुवाकरमुगी तरलायताक्षी मा मेग्याउनतरनिमित्र 1. भावयति । नासम्म प्रा.न्निनांगः । म चोनिकायटिस ?" उत्पतिः । मवियोन्मानन्निनगरवीन्यामिनाउनयोग्ययो मामानाविसावा, प्रगति मिनिटेवारि वन्यम् । शपरवा बाव्यवाचकमायापमानामुद्रा का कमान याम् । मचम्मृदितनमानगोचरपति यार । - 17 न a 2. राति। मनमोल मा अभिनय TEभार माना नया ददि..! मीटर समिर ८६१ या नम REET को अन्धका: नाना...' वभिनन्दानापामा mirzra

·तृतीयः परिच्छेदः ।
क्रमेण यथा--
'मुतनु जहिहि कोयं पश्य पादानतं मां
न खल तर कदाचित्तोप एवंविधोऽभूत् ।
इति निगनति नाथे 'तियंगानोलिताच्या
नवनजलमनल्पं नुक्तमुक्तं न किंचित् ।।
अत्र वाप्पमोचनेनेप्याव्यसंचारिभायन्स गन ।
चरणपतनप्रत्याख्यानातामाटपरामुखे
निभूतकितवाचारेत्युक्त्वा रुपा परपीकृले ।
अजति रमणे निश्चन्योः ननस्थितन्नया

·हवलम्कशवयोमंहगम् । नच लादीनानन्यत्रापि मत्वाकय कदीसादिया। चन्बनिति वाच्यन् । गलादिवियंपन्यवान नितिनलान् । जाड्याधतिशय २०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह- अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि वनि.विध्यमृच्छति ॥३॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवायोऽत्यन्ततिरस्टर वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र त्रयमनुपयुज्यमानो मुल्योऽर्थः तविशेषन- पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्त्रविशेषरूपान्तरसंक्रनिट- त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- कदली कदली, कग्भ. करभः, करिगजकर करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदम्युगं न चमूरदृश. ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिगदा पौनरुत्त्यभिया सामान्यकढल्यादि मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिन्थ्यमर्थ बोधयन्ति । जाध्यायतिगयश्च व्यङ्ग्य । अविवक्षितवाञ्चन्यति ध्वागत गेप । यति । प्रकृनान्वये' इति शेष 15 मुख्यतावच्छेदकल्पेश न्वत्रिपन्य न्वकीयमुन्यतावच्छंदवव्याध पारा वियोप्यतया भामते । अर्थान्तरं मिनलाद विनयतया भासमानत्वात् । एदेन मुख्यार्थस्त्र मुख्यतावदररूपेण प्रस्तान्वयानुपयोगिन्च बायतुम्थव विशेषाद रण वोध इनीयमुपादानलक्षणात मूचितम् ॥ कदलीति । नायिन्यादाने करन्य करभो वहि ' इत्यमा । चमूनवियप । जाड्यादिति । जाव्य गन् । यद्यपि गैलं पयस्येव नवापि तस्य परम्पग्या कदानियमवगन्तव्यम् । आदिन, श्चेति । व्ययो लक्षगप्रयोजनबोधविषय मर्यवेव मुच्याथम्यामंद बन्न । एवं च कटल्याविशीता भाभो तिहत्व करिगजगेडता इति हेलोचना दृा दर्नादनमून्यगं भुवनत्रितयेऽपि नुा माट्य न विमतीव्ययं । यत्र तु कर लादा मात्र नभायने तदतियवादिन्पष्टचमिति मुनग भुवनानिनने हर नान्दति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो ब्वा । यत्र पुनरिति यद इति । 1. योन्नति मन्दिोनि दावचं समाधान यंत्र टाइमः॥ 2. अन्यनेति। अपना नया दादा. । १. पाद पोगटी.

·चतुर्थः परिच्छेदः। २०९ वत्र पुनः सार्थ सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वावत्वन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा- - निःश्वासान्ध व्यादर्शश्चन्द्रमा न प्रकागते । अत्रान्धगदो मुख्यगर्थे बाधितेऽप्रकागरूपमर्थ बोधयति । अनन- शातिगवश्व व्यायः । अन्यत्वाप्रकागत्वयोः सामान्यविनेगावागावा- नान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- भम धम्मिअ वीमत्थो. तो सुणओ अज मारिलो देश । गोलाण कच्छ कुडावासिणा दरिअसीरेण ॥ सर्पधेति । गुरमतापदन्त लागोन्तु सरपसपर अन्तरे सायानिक परिपात लक्षामा वर्तते । सत्वन्तलिलान् सर्पका पापसात् ॥ निःभ्यासान्ध रति :- स्वर्थ मुरमा तीन प्रकारामती : --- ·- मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्वविशेपरपे वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्म परिलो ररूपेण बोव इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्यादाने हखखकर्कशलयोग्रहणम् । नय शैत्यादीनामन्यत्रापि मत्त्वात्कय कदासादिचा. प्यसमिति वाच्यम् । शत्यादिविशेपस्यैवात्र विवलितलात् । जाड्याचतिशय. श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनबोधविपय मर्यवेव मुख्यायस्यामेद सबन्धः। दृश इदमीशमुरुयुग भुवनत्रितयेऽपि तुला सादृश्य न विभतात्यर्थ । यत्र तु कद त्यादी सादृश्यं सभाव्यते तदतिशैलादिनापकृष्टलमिति मुतरा भुवनत्रित दुवा 1. अर्थान्तरेति । अयान्तरे उपनोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके सक्रमितमाश्रयलेन पर २०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवान्यस्य भेदावाह- अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येन्त्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरः वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुग्न्योऽर्थः सविशे, पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यायन्य स्खविशेषरूपार्थान्तरसंक्रानि त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- कदली कदली, करभ. करभः, करिगजकर करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूम्युगं न चमूरदृशः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिगदा पौनरुत्यभिया सामान ल्यादिन मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थ बोधयन्ति। जाड्याचतिशयश्च व्यङ्ग्य. । अविवक्षितवाच्यस्येति धनारति शेप । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति शेष वि विशेष्यतया भासते । अर्थान्तरे सक्रमितवाद विनप्यतया भासमानतात् । एवेर मुख्यार्थस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्व वायत्तस्यैव विशेष व करस्य करभो वहि ' इत्यमर । चमूरुगविशेष । जाड्यादिति । जाज्यं शैत्यम् । यद्यपि गैल्य पयम्येव तथापि तस्य परम्परया कदलानिलमवगन्तव्यम् । एवं च कदल्यतिशीता कग्भोऽतिहत करिराजरोऽतिकर्कश इति हेतोश्चनू. नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालकारो व्यङ्ग्य । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । वाच्यं यत्र ताश ॥ 2. अन्त्यतेति । अत्यन्ततिरस्कृत न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्ट वाचं यत्र नाइश । आदिन १. 'अविक्षित-' इत्यादिः 'तिरस्कृतवाजहल्या । दन्दन्न पाटो ग-पुस्तके नाठि

·चतुर्थः परिच्छेदः।
२०९
यत्र पुनः स्वार्थ सर्वथा परित्यजन्नान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या-
र्थस्यात्यन्ततिरस्कृतलादत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् ।
यथा-
1
नि.श्वासान्ध स्वादश्चन्द्रमा न प्रकागते ।
अत्रान्धगदो मुख्यगर्थे वाषितेऽप्रकाशरूपमर्थ बोधयति । अप्रा-
गातिगयश्च व्यायः । जन्धत्यप्रकागत्वयोः सामान्यविगेरावागा.
नार्थान्तरसमितवाच्यत्वम् ।
यथा---
भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज मारिजो देश ।
गोलाणकच्छक उजवासिणा दरिअसीरेण ॥

·, यो दिनान्तरे वामद्वेजयति स वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना हप्तासिंहेन मारित चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थ । ध्वनिलमभिधामूलध्वनितम् ॥ बाध्य यीभूतस्य वाधनं वाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो प्वाने । अमिधा अमिधामूलो ध्वनि । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आयेऽर्थान्तरसमितर। पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भाव.। यत्र ध्वनी। लक्ष्यक्रम इति व्यार 1. असंलक्ष्येति । सभ्यर न लक्षयितु शक्य नमः पौर्वापय यस्य तादृशो यह यस्मिन्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेषु विभावानुभावव्यभिचारिपु सहृदयधुरो २१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयु नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणागका न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेब निषेधविध्योः पर्यवस्सतस्तत्रैव वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयो. अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्- 'कचिद्वाध्यतया ख्यातिः कचिख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिवैव तु ॥' अत्राचे मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सक्रमणं प्रवेश , न तु तिरोमाः अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिरह त्वाजहत्स्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्गयो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरसलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सलमा' व्यन्नयश्चेति द्विविधः। गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम् । आश्रमस्थाया कुल गोदावरीकुअरूपे सकेतस्थाने प्रत्यह पुष्पावचयेन कृतसकेतभा खप्रेरित द्रवेणाप्यनिवृत्त यामिक प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी इत्यन्वयः । प्रकृते तात्पर्यविपयीभूतखैरविहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्सत्यमाना न्वयवोधौ । अन्वयवोधात्प्रागित्यर्थे । तदवसरो विपरीतलक्षणावसर । ए तया विपरीतार्ये पर्यवसनतया ख्यातिरन्वयवोध । ख्यातस्यान्व च्ये । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्वार्या लक्षणेलनुपज्यते ॥ प्रथममिति ययोधषि ३ ग पुस्तके तु "शिक्षित-' इसार १.'-क्रमव्यय'ग. २. 'रश्यव्ययक्रमः पर' ग. "द्विविध' इत्यन्त. पाटो नास्ति ·ਮਿ, " ·- भूतच बापनं वायोदयाद्विपगनायवमानम् । लक्षगा रक्षणामूरोधी हिदीनगर महान्याया सचनुपच्यते॥ प्रथममिति २१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक- इत्यतो भ्रमणस्य विधिः तेनुपयुक्न नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्थतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेधविध्योः पर्यवस्वतस्तत्रैव : वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिपेययोनिपान अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्-- 'कचिद्वाध्यतया ख्यातिः क्वचिख्यातस्य वाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिवैव तु ॥' अत्राये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सक्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु खार्थस्यान्त्यन्तं तिरस्ट त्याज्जहत्यार्थी । विवक्षिताभिधेयोऽपि विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमम्तथा ॥४॥ विवक्षितान्यारवाच्योऽपि वनिसलक्ष्यक्रमव्ययः सलदार व्यमयथेति द्विविय। गोदावर्गाच्छकुनवामिना टप्पमिहेन ।' दति मम्कृतम । आश्रमस्थाया " गोदावर्गकुनाप मरेनस्थान प्रवाह पुपावचगेन तिमतभार म्वप्रेरित येणाध्यनियन वाम प्रति नया प दिनातरे मिरियम् । गोदा गोदार यो दिनान्तरे त्यामुजयति म मा मादागतान यामिना सम्दिन म दयन्वय. । प्रकृते ना पावपयाभूतम्वविहार । उत्पन्न्यमाना गया न्दबोधी । अन्दयोवाग्रागिवयं । नदवसगे विपरीतलक्षणा वात्र लक्षाद बनेग्यमग नाम्नाय । घनिवमनियामूल्यनित्यम् ॥ प्राय तया विपरीतार्थ पयवग्नतया म्यानिम्न्ययाव । ग्ल्यातम्यान्य अमिया अनिषा यान । अत्र समूचनी । आरध्यान्नागक पद परन्दा दाव्या तिनाव । यत्र दी। लध्यक्रम नि ! 1. अमलयेति । - दि. - । मुटे प्रा ... " . । - . ----- ...nxram. , गrrenown ।

·ܝܪ
चतुर्थः परितः।
२९६
"
1
नत्रायो नयागनिक एवात्र गर्ने ।
एकोपि महानन्नवाना', |
गावर पो भावादिगा ।
वाटिनीतिकारणायामी.
पवास
मासुगम याता TH
भारी
पानामाभिमान
..'
JIT. TT ringi
.
.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·F पत द्रवेणाप्यनिवृत्त धार्मिक प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदावरी यो दिनान्तरे वामद्वेजयति स वा गोदावरीतीरनिकुअवासिना दृप्तसिंहन मारित तया विपरीतार्ये पर्यवसनतया ख्यातिरन्वयवोध । ख्यातस्यान्वयवोपरिस अमिधा अभिधामूलो ध्वनि । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आद्येऽर्थान्तरसन्नमिटर च्ये । द्वितीयेऽसन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्वार्या लक्षणेत्यनुपज्यते॥प्रथममितिः 1. असंलक्ष्यति । सम्यद न लक्षयितु शक्य क्रम• पौर्वापर्य यस्य तादृशो मई यसिन्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेपु निभावानुभावव्यभिचारिपु नहृदयधुरी र २१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुद्ध नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्थतीति विपरीतलक्षणागका न कार्या । ' खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयों" अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्- 'कचिवाध्यतया ख्यातिः कचित्ख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राचे मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सक्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभार अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिररह त्वाजहत्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरसलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सलमान व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम् । आश्रमस्थाया कुन्टा गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यह पुष्पावचयेन कृतसकेतभा खप्रेरितकुकुगेर इत्यन्वय. । प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतस्वैर विहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्सत्यनाना न्वयवोधौ । अन्वयवोधात्प्रागित्यर्थे । तदवसरो विपरीतलक्षणावसर । चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थ । ध्वनिलमभिधामूलध्वनिलम् ॥ बाध्य यीभूतस्य वाधनं वाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो पनि । पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनौ । लक्ष्यक्रम इति । व्या । ३ ग पुस्तके तु विक्षित-' १. 'मामव्यदध'ग २. 'लस्यव्ययक्रमा पर 'ग. 'द्विविध' इत्यन्त पाटो नास्ति .

·चतुर्थः परिच्छेदः। २१३ अलंकारगब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र तुल्पशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्गयो यथा-- पन्थिअ ण एत्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरत्थले गामे । उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वससु ॥ अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यद्यपभोगक्षमोऽसि तदास्खेति वस्तु ज्यते । अलंकाररूपो यथा---'दुर्गालवितविग्रहः-' इत्यादौ ( ६२ पृ.)। अत्र प्राकरणिकस्योमानाममहादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि- । इति । 'व्यङ्ग्मन्य' इति शेप । अनलंकारमिति । अलकारशब्दोऽत्र धर्म- । तेन न विद्यते अलंकारो यति बहुव्रीहि । तत्पुरुषसमासे सीयत्वं न Tत् । 'शेपतत्पुरपद्वन्द्वावन्यस्थपदलिगको' इत्यनुशासनेन पुस्खनसतेः ।। धिक्ष इति । 'पथिक नात्र खतरमस्ति मनाक्प्रत्तरस्पले पाने । उमतपयो- र प्रेक्ष्य यदि वसति तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासार्थिन पथिकं प्रति सपं. सा उकिरियम् । स्त्रस्तरं शयनीयक्ट मनागत्पमपि तनाति । प्रत्तर एव यं सपिन इति दर्शयति-प्रस्तरस्थल इति। पयोधर मेषम् तत्तदा निवा- पयुक्त शयनीयकटादिकमत्र नास्त्येव । नेपप्रतिरगतिकनया यदि वससि तद्- लापातत प्रतीयते । तस्य व्यवसमाह-अत्रेति । सत्वरादीलादिना पत्यरत्य- पोहरादयोर्मटणम् । परदारगमननिषेधकगामायक सत्परपदं प्राइस्टिम् । स्तरे सीजनं सभोगार्थ गहालेवनार्थ प्रस्तरस्थलपद उस्कृतरिटन् । मनक- पि पोररपदनुभयो लिम्। एपा शक्या नामर्दैन परम्परपापि गव्दारयु- हो पचा-शानिरनिय तनुचनिन्ति, युजन नरेन्द्र पले लन् । पत्र प्रती. जि पुनः, स भात्युदारोऽदार ॥' शरिग्रहोगनिर्वघ्न र तनुन्दिन्ति । नु. रोऽनुनतदार । तगानिसल्मा शारिरिले पश्देि मारा निरपि बद- पकं पार्य पुरत पति पतु पजते । उता त गिमानन एतादा नेगुरोऽपि सदसरया उदारो मददील ॥ अलंकारस्प इति । दर 1. स्नेति । परान सैगमनागमन PrMRP पदर निमन। मानिनरसिमरन पोनर नहर पर ཨ་ ཝ་ ཨ་ ང་： - ཡཾ * ：1- མཱ་ ཝནྣཱ ཙ་པ་ཙ-ག་ཡེ་པས;; !

·फुल्या. । तदनन्तरमावगति. शब्दशक्तिमूला वननव्यापारादेव । तत्र केचिर २१२ साहित्यदर्पणे क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यगयस्तस्य वार' अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्यात्सल५५० गयनानो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् । तत्र वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्युद्भवो द्विधा । ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानवलपक्रमो लक्ष्यते । तत्तुल्ये व्यङ्ग्ये सतील. । क्रमस्य व्यङ्मयप्रतीतिपौर्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात् प्रतीयमानलात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । परस्पलका शृङ्गारव्यभिचारी विसयाख्यो भाव. मालाविरोधालकारश्च प्रतिमासत इति Rि. यानुग्राहिण शेपस्याय विषयः । न त्वनुत्वानोपमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः। यत्र तुन सदलकारान्तर शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेविषयः। यथा हर्षचरिते-.." कुमुमसमययुगमुपसहरन्नजन्भत ग्रीष्माभिधानः सफुहमछिकाधवलाट्टहामो महान अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियत्रिता अमिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रनिद्ध न दिवलीयमी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्यममित । यत एतेपा शब्दाना पूर्वमर्थान्तरेऽभियान्तर दृष्ट ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदन्ति: रेव प्रतिपत्तनियत्रिनाभिधाशक्तिकेन्य एतेभ्य. प्रतिपत्तिवननव्यापारादेवेति ०५ मूलस्व व्यङ्ग्यात्मत्व चेत्सविन्द्धम् । अन्ये तु-सामिव द्वितीयार्थमामय ग्री पणदेवताविशेषमादृश्यात्मक महकारित्वेन यतोऽवलम्बते ततो बनाया९९' इति । पके तु शब्दशेष तायद्भेदे मति शब्दास्पेऽपि शक्तिमेदाच्छब्दभेद इति" द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिवाव्यापाराद् यथोमयोत्तरदानाय थे वति-~-अलबुसाना याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तवादपि तदर्भ प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वात्प्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु-ससनहिका १ राहामोऽत्येति व्याख्यानाश्रयणे तदर्थसामध्ये तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रभूयते । दन वीयोऽयोऽभिधीयत पय न ध्वन्यते । तदनन्नर तु तम्य द्वितीयार्थश्च प्रतिपन्नल र प्राकर गिकेन साकं या रूपणा तावद्धालेव न चान्यतः शब्दादिति ता धननका तत्रानिधाशक्तेः कन्याश्चिदप्यनागद्वनीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशचिमूल्दा विना तसा रूपपाया अनुन्धानात् । मन प्वालकार ध्वनिरयमिति युक्तम् । या । दाब्दशक्या प्रकाशमाने नत्यपाकरणिकेऽयान्नरे पायल होदिलपाकरणिकपाकरणिर पति प्रदीने विमान पमेयभायः कापयितव्यः ना रेपो न शब्दोपारुड इति २. 'सत्यमरमान' ग. ३ गपुरन सिन "पाटो नाति . - wity ·mo porno ·इति।'धम्मिल्ला सयता कचा' इत्यमर । समुदयः समूह । श्रीखण्डलेपचन्द नप्रलेपः । विग्रहे देहे । अत्र कीर्तिराशेधावल्यरूपसादृश्यमप्रसिद्धर्मपि कविपतिन मात्रतिद्धमिति तन्मूलकरुपकस्यापि तथासमिति भाव । वर्गस्थानामुपकार पद्धप्रोटोक्तितिद्धवस्तुव्यङ्ग्य वस्ताह-शिखरिणीति। अधरवत्पाटलं रकं शुरा तस मुतरामेव पुण्यातिशयलभ्यसमिति भाव ॥ कविनिवद्धवस्तुव्यसनमा कस्य तपश्चरणं प्रोटोक्तिमात्रसिद्धम् । यत्सादृदयेवोत्कृष्ट वस्तु पुण्यं विना ना माह-सुभगे इति । पञ्चता पवसस्योपयोगिल मरणं च ॥ कविनिरक्षर दशनीति । दान आन्यादयते । अनच्छिन्नप्रपन्यतया न वादी तु रमयोऽत्र तत्मातिपदेन रमताप्यस तप.प्रभावादेनेति । शुकशा २१८ साहित्यदर्पणे अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापद्रुत्यलंकारेण भविष्यद्राक्षसश्रीविनः रूपं वस्तु व्यज्यते । 'धम्मिल्ले नवमल्लिकासमुदयो हस्ते सिताम्भोरुह हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो धनः । एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्तिराशिर्ययो नानामण्डनतां पुरंदरपुरीवामध्रुवां विग्रहे ।' अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालंकारेण भूमिष्ठोऽपि ससा मुपकारं करोपीति विभावनालकारो व्यज्यते । 'शिखरिणि क नु नाम कियञ्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । सुमुखि येन तवाधरपाटलं दंशति विम्बफलं शुकशावकः ।। अत्रानेन कविनिवद्धस्य कस्यचित्कामिनः प्रौढोक्तिसिद्धेन पातु. तवाधरः पुण्यातिशयलभ्य इति वस्तु प्रतीयते । 'सुभगे कोटिसख्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगिनाम् ।। प्रकृतानामश्रुविन्दूना स्थापनमपइति । अत्र राक्षसथियोऽथुविन्दूनामनोरन्ये कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धलम् ॥ कविप्रोढोक्तितिद्धालंकारव्यायमलंकारमाह-AIRE स्थितिरेव कारण ता विनापि भवतीति विभावना। उपकारश्च यतादिद्वारेण ॥ 1. त्रिकति । देशभूपगन् । अनमोपि काट तपस येति सहदमा ।। है • रिकभरि' इति पुगतरे नाति.

·चतुर्थः परिच्छेदः। अत्र कविनिवद्धवक्तृप्रोटोक्तिसिद्धेन कामगगणा कोटिसख्यत्व- प्राप्त्या निखिलवियोगिमरणेन वैतुना गराणां पञ्चता गरान्विमुत्र वियोगिनः श्रितवैत्युत्प्रेक्षालकारो व्यज्यते । 'मल्लिकामुकुले चण्डि भाति गुजन्मधुवन । प्रयाणे पञ्चवाणस्य अड्वमापूग्यन्निव ।। अन्न कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धेनोन्प्रेक्षालकारेण बामगायन- मादकः कालः प्राप्तम्नत्कथं मानिनि मानं न गुजनीति का व्यज्यते । 'महिलालहस्सभरिए तुह हिअए सहज मा समानती। अणुदिणमणण्णकम्मा अज तणुकं पि तपः ।। अत्रामाअन्तीति कविनिवद्भवतापोटोतिलिन पानीमा पारेण तनोतनूकरणेऽपि तव हदये न दर्तन इनि यज्यते। न सलु फवेः कपिनियतलेव रागाचालित' सन. नि. वनापौरोक्तिः कपिप्रोटोतेरधिकं महदपचनकालारिणी . सिकार परतार-महिवेति । चपिट हो यामः परापती । उन्मादय::-::- पाएकाई । " TE:-निलने । 'गहिरिनार वि.F" :: . -- 17 है ३ ·"नान प्रान, सकिन। म: २२० साहित्यदर्पणे तिपादिता । एषु चालंकृतिव्यञ्जनस्थले रूपणोक्षणव्यतिरेचन मात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रूप्यादीनामित्यलहून मुख्यत्वम् । एकः शब्दार्थशम्युन्थे- उपयशक्त्युइवे व्यगये एको ध्वने दः । यथा- 'हिममुक्तचन्द्ररुचिर सपद्मको मदयन्द्विजाननितमीनकेतन । अभवत्यमादितसुगे महोत्सवः प्रमदाजनम्य म चिगय माधवः ॥' भार । ननु यत्रालाम्य व्यास यमुना नत्रालयायग्य वानुनोऽपि व्यान वन यमलकारम्य पृथगु पादानमन आर-पु नि । प्रागुतावादागु । मदद । अलतिव्य अनम्यले काव्यगनम्बरे गादीगा दिना नपच्यनर-ना नाम मुग्यवमिनि । अनार हिममुनि । हिमना मायबाट म: लप । गनपत्रे हमसन यमान । पम:' 7 | पीपयरन । प्रयाना मुग देवा गन । । दिन- र पाहा वगाथ। । दय-प्रमा , 1 ra- .

·- चतुर्थः परिच्छेदः। २२१ अत्र माधवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्युपमालंकारो व्यायः । एवं च व्यजयभेदादेव व्यञ्जकानां काव्यानां भेदः । तदष्टादशधा ध्वनिः ॥९॥ अविवक्षितवाच्या, अर्थान्तरसक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति द्विविधः । विवक्षितान्यपरवाच्यतु असलक्ष्यक्रमव्यमयत्वेनैकः । सल- क्ष्यक्रमव्य मयत्वेन च शब्दार्थोभयशक्तिमूलतया पंञ्चदशेत्यष्टादशभेदो ध्वनिः । एषु च- वाक्ये शब्दार्थशक्त्युत्थतंदन्ये पदवाक्ययोः । तंत्रार्थान्तरसक्रमितवाच्यो ध्वनिः पदगतो यथा- 'धन्यः स एव तरुणो नयने तस्यैव नयने च । युवजनमोहनविद्या भवितेय यम्य समुख सुमुखी - - " वजनने वमन्नन्यैव नामामिलधप्रतिमधानमन माधवपदेन पनन्न एव व्यज्यते न तन्निरम् । नस्य न्त्र मानाभावात् । न चात्र गहाभियोप- सत्देनोभयाचि व्यग्योपमेति वाच्यम् । तपा नति दुर्गारति-' (६२ पृ.) रखनाप्युभयपनत्वेनोमयाक्तिचापत्य स्यात् । गृहीतगरिनेलपत्यापि तत्र - सत्वान् । ननुकदेपु व्यायव भेदो दर्शित । नच प्रकृतानुपयुक्तमत आह- एवं चेति । तदिति। उच्च ममादित्य ॥ अदालनुपपदयनि-अविव- क्षितेति ।। वाक्ये वय एच। तदन्ये उनमन्त्य दन्थे । धन्य इति । 1. उपमेनि । मदिवाना ममता दिन्नती पाना मनपा के प्रदर पवादुभ्यःन्निर པ། ཡ་ པ་ དགེ་ ཨམ་ འ* । यदि यो नरदेश 2. परददोति । स द सदानित, दो गारमा समस्यास्रि ३., दरगाह. Katan 3.दन्ये इति । देवाचवन्नी केवर-मितावानुगुन - "नदानवगमित . 17- S:.

·No text on this page.

·PRA चतुर्थः परिच्छेदः। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धरिपुत्राणानिसायकाः (५३५५)॥१२॥ दायानुरोधेनैपचासत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वयमा- गरीला त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा-सात्वेिऽलताना तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि- धित्वे च भवति सक्रसिविध पुनः ॥' इत्यलंकारसकरस्य त्रैविध्यमुक्कं तदनुसारेण सरत्रविध्यं वोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थिती' इत्यस्य एकव्यजकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'मयं ध्वनि. स ध्वनिवा' इति संशयज्ञानिभावापन्नोऽनेकन्यमकानु- प्रविष्टः । असदिग्धो ध्वनिसमुदायः सष्टिः । अनेकधेति यदुक्त तदेवाह- वेदेति । वेदाधलार, खं शून्यम् , सनयलय , शराः पञ्च । सजातीयानेक सत्याप्रतावे 'अदाना वामतो गतिः' इत्यविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक पञ्चसहस्राणीत्यर्थः । ननु क्यमेतदेवपवागतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- नीति चेन, न । यत प्रथमस्य सजातीयनैकेन विजातीयः पञ्चागता च ससृष्टावेक- पचासत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयन विजातीयतनपञ्चागता च समष्टी पवागत्यम् । तृतीयस्य सजानीयेनकेन विजायरष्टचत्वारिंशता च सदृष्टावून. पचासत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीय रन विजातीय सप्तचवारिंशता च सनावटबलारिंगत्वम् । एवमन्येपानेकहासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस सजातीनैन्न समावेविषयत्तनेवेति मिलिता पड्विंशलधिक्त्रयोद- गतवं चनिनटे । एवं क्रमेण अटनप्तत्युतरनवशतावित्रिसहतत्व त्रिविध- ध्वनिसकरस्य । मिलिता 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसख्याया उपपत्ति । न चैकपञ्चा- परवनिः, (११) प्रबन्धानकाविप्रोटोक्षिनिद्धाशत्तिमूलेऽलकारेणारंकारध्वनि , (३२) प्रवन्धानकविप्रोटोक्षिरितार्थन्मूिलोऽर कारेण वनुध्वनि , (३३) पद. गरविन्दित्वप्रायोतिमिलनारिमूलो वन्तुना वस्तुध्वनि , (३४) पद- निरनिन्दिरोटोतिनिद्धार्थ गतिमूनो वनुनारकारध्वनि , (३५) दानवनि- स्वोक्षिनिराशचिमूरोऽन् कारेगार फारध्वनिः, (३६) पदगतरविनिवइच- प्रोटोनिस्सिाहारिमूनोऽकारेग वन्नुवनिः, (३७) वाक्यगनर विनिवस्व प्रोटोनि मिसागन्मूिलो पनुना वन्नुवनिः, (३८) वाश्यगतमानिनिदवप्रौदोलिमिटाई- चिमूने बस्तुनानजारम्पनि , (३९) वामगारविनिवडवप्रोटोतिनिद्धार्थ गनि. मूलगेनारेमाचारधनि: (४०) वाम्बार रिन्दिस्वयं देहिनावारिभूतो- कारेन वन्नुवनिः, (४१) प्रधानमनिन्दिरमा चिनिन्मूिले वन्नुना पस्तुध्वनिः, (४२) प्राधान्य निरस्वत्प्रोटोनिसासिलूको वलुनारगर- पनि., (४३) प्रदन्थगन विन्दिरवाजविल्दियान्ऽिमागाजार बनि-, (४४) प्रदन्यात विन्दवादिम्मिानिनोऽकारेल यन्तु निः, प्रधानाध्यामलायो रसादिन्ःि, (४६) अगसंवश्यक्रमबदमो रमादि- नि:, (४७) पदासानदायो सादिम्पन्ःि, (४८) पदवदेव नानपन- अन्यच्यो रमादेवन्ःि, (४९) मननवासनयन्मयो स्मादिध्वनि., () पगारपामयामो रसादिपनि., (५१) वाफ्यालेनदिनको मन्ति।

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणाग्निसायकाः (५३५५)॥१२॥ शयानुरोधैनकपचासत्त्वमेव दनिनम् । संकरेणेति । अलकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- गरीला निरपेणेत्यर्थ । यथा-शामित्वेऽलंकृतीना तहकाश्रयस्थिती। सदि. धिन्ये च भवति सकरसिविध पुनः ।।' इललंकारसत्रस्य विध्यमुलं तदनुसारेण सरत्रविध्य बोध्यम् । अत्र 'एकाध्यस्थिती' इलस्य एकव्यधकानुप्रवेग इलर्थः । सदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि म पनिवा' इति सगयेऽमानिभायापनोऽनयामनु- प्रविष्ट । असदिग्धो ध्वनिममुदायः समाहि. । अनेकति यदुल नवाह- वेदेति । वेवायलार , सं शून्यम् , अनयत्रय , शरा पद । गजानी जानेक सरवाप्रतावे 'अहाना वामतो गति ' इत्यह विदा नियमन चतुरनहातनयामिक पद्यसहस्राणीत्यर्थ । ननु क्यमेतदेवपशागतचतुर्गुणेन चनुरधिकानद्वयमेव भा. नीति चेत्, न । यत प्रथमस्य सजगती निकेन विजानीय पचासता मलाव- पवादात्यम । एवं द्वितीयस्य गजाननन विजानीयानपादा र पदारपम् । तृतीयस्य सजाननिफेन विजातीयरचलास्थिता च सन. पचासव भवति । चतुर्थस्य सजानी येन विजाना मन "ता न सावरचलारिगावम् । एवमन्पानेकन हतारिदामि । चरमस सजातीनवन सरदेष विषयलनेति निर्मला पहिलविवाद- मतत्व पानसरे । एव पण मानत युतानन विभिन्न निक परिसर । मिलिा 'वेदसारिन' लानरमाग पनि ।न (३६) प्रधान पनि (६६) प्रबन्धमा मिलिया रिकार बन्नु, (३६) ६.. प्रोत स.., "मालगिरिलो पन:- • ཙྪ་ ༦ ་ནས༌ པསྶ སམན མ ( दम , मोर, १९८८---:. (६१८- प - ८ , PE 4 ...., ---: माया,

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। करेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया। दखामिशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणानिसायकाः (५३५५)॥१२॥ समानुरोधेनैक्पन्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलकारपरिच्छेदे बक्ष्यमा- गरीला त्रिरुपेगेपर्यः । यथा-'जानिरवेलंकृतीना तटेकाधयस्थितौ । सदि- धित्वे च भवति संक्रतिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसकरस्य त्रैविध्यमुकं तदनुसारेण जरनैविध्यं बोध्यम् । सन्न 'एकाध्यस्थिती' इत्यस्य एकव्यप्रकानुप्रवेश इलधः । दिग्धत्वे 'अयं ध्वनि स ध्वनिवी' इति सशयेनानिभावापन्नोऽनेक्व्यमकानु- प्रविष्ट । असदिग्धो पनिसमुदायः ससृष्टिः । भनेकधेति यदुक्त तदेवाह-- वेदेति । वेदादलार , ख शून्यम् , अमयस्त्रय , शरा पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रतावे 'अट्वाना वामतो गति' इत्याविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चतताणीत्यर्थः । ननु क्यमेतदेकपवागतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकगतद्वयमेव भव- तीति चेन्, न । यत. प्रथमस्य सजानायेनकेन विजातीयः पञ्चागता च सटावेक- पञ्चाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनेरेन विजातीयत्नपञ्चाशता च समष्टी पदाशत्तम् । तृतीयस्य सजातीयेनकेन विजातीयरष्टचत्वारिंशता च सवटावून- पचाशत्त्व भवति । चतुर्धस्य सजातीयेनकेन विजातीये सप्तचवारिशता च समष्टावष्टचत्वारिंदत्वम् । एवमन्येपानेकैपहासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस सजातीयनैक्न उरावकविषयत्तमेवेति मिलिला पशिलधिकत्रयोद- नयतत्वं ध्वनिउमष्टे । एव क्रमेण अष्टसप्तत्युत्तरनवशताविकनिसहतवं त्रिविध- पनिसकरस । मिलिला 'वेदसाग्नि-' इलादिनख्याया उपपत्ति । न चकपचा- नरवनिः, (११) प्रबन्धनकविप्रोटोतिमिहाशक्तिनलोडरकारेणारफारम्वनि, (३२) प्रबन्धनकाविप्रोटोक्षिसिद्धार्थगतिमूलोऽरकारेण वस्तुध्वनि , (३३) पद- गतकविन्दिरवक्तप्रोटोक्तिनिवार्थका निभूलो वस्तुना वन्नुवनि , (३४) पद- गनकविनिदवमाटोतिनिद्धार्थगतिमूलो वनुनार कारवनि., (३५) पदगतकनिनि- स्वतमाटोत्तिनिसाशचिमूलोऽ कारेगारकारचनिः, (३६) पदगतकविनिवडवत. प्रौटोनितिलाशक्तिमूनोऽन् कारेण वन्नुवनिः, (३७) वाक्ष्यगनफविनिदरवन्प्राटोति- निवार्थशक्तिमूलो वस्तुना वनुध्वनि , (३८) वागतकविनिरस्वत्प्रौढोक्तिनिवार्थ- शाजिमूलते पत्तुनारकारध्वनि , (३५) वाक्यगतकविनिदइवत्कृप्रौटोकिसिद्धार्थ शक्ति পূৗলা দানি (४०) वाक्यगत विनिदरवतृमोटोतिमिद्धार्थदशत्तिमूलो. कारेण वस्तुध्वनि., (४६) प्रदन्धगनकविनिववित्तप्रोटोविनितार्थात्तिमूलो पलुना वध्वनि., (४२) प्रबन्धातकनिनिवस्वलमाटोक्षिनिवार्थशक्तिमूलगे वस्तुनारकार- धनिः, (४३) प्रबन्धगत गनिनिवडवप्रोटोनिशियात्तिमूनोऽकारेगार कारध्वनिः, (४४) प्रबन्धगतकनिनिददमौलोमिनिद्धार्थशानिनूनोऽकारेण वस्तुभ्वनि , प्रपन्धनासरस्पकमन्यायी रसादिध्वनिः, (४३) वारसालासरस्यक्रनव्यङ्गयो रम्गाद- चनिः, (४५) पदगासलनकमायो रसादिध्वनि., (४८) पटनागनासलचक्र- स्परचो रमादिधन्ःि, (४९) रचनागतातन्क्ष्यकमन्यायो रनादिध्वनि., (५०) वर्णगतातंरक्षकमपट्यो रसादिध्वनि., (५१) वाक्यातोमयादिनदो धनिरिति ।। ..

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। शरा । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणाग्निसायकाः (५३५५) ॥१२॥ मायानुरोधेनकपञ्चाशत्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलकारपरिच्छेटे वत्यमा- गरीत्या विरूपेणेत्सर्थ । यथा--'अजानित्वेऽलंकृतीना तदेकाश्रयस्थिती। सदि. धित्वं च भवति सकरत्रिविध पुन ॥' इत्यलंकारसकरस्य विध्यमुक्तं तदनुसारेण सकरप्रैविध्यं योध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थिती' इत्यस्य एकव्यप्रकानुप्रवेश इत्यर्थ । सदिग्धत्वे 'अय चनि. स ध्वनिवी' इति सगयेऽतिभावापनोऽनक्यसकानु- प्रविष्ट । असदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसष्टिः । अनेकधेति यदुत तबाह वेदेति । वेदाश्चत्वार , सं शून्यम् , अनयलय , पञ्च । मजानीयाने सरयाप्रस्तावे 'अहाना वामतो गति' इस विदा नियमेन चतुरतरातनयामिक पघसहसाणीत्यर्थ । ननु कथमेतदेवपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकरतद्वयमेव भा- नीति चेत्, न । यत प्रथमस्य सजानी येनकेन विजातय. पणदाता च मयाक- पचाशत्वम् । एवं द्वितीयम्य सजातीयेनदेन विजानीरूपमागता च साता पचारात्पम् । तृतीयस्य सजातीय केन विजापरष्टचसारिता र सम्मान- पगत्वं भवति । चतुर्थस्य सजातीयनरेन विज्ञानाय नपरलाकिता न 'नमायचलारिसात्वम् । एवमन्येपानेवहानेन मतरतारिसदारिम् । • चरमस्य गजाती नपेन ससमावेक विषयलमेति निविा पहिलवियोद. सारातत्व पनिसमरे । एव गमेण परमात युत्तरनवागताविक निमम र नितिक पनिसपरस्प । मिरिला 'देदसाग्नि-'लारसरयामा पनि । म पया- पार पनि (११) प्रधान कारपोरोनि:, • (३२) गरिमाननिय निवारण पशुपरि , पायचिकित्यस्पोलोलिकिलो दर पनि, गयतिवर य त प्रातिनि मन्तो दनुवार, १९.). निशिदिलो-जापान (17 मोम , (८) र निरः Pिerगिमले पर पल, (६८) ६८ दिन - दरद . (९. : ---- En: (१८:::: :, 15-16: 1.2----- . . । . -:.--.--:, . ~~ -:-,

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। . N - ईतरस्य रसादेरझं रसादिव्यजयम् । यथा- 'अयं स रसनोका पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजधनस्पर्शी नीवीविसंसनः करः॥' अत्र शृङ्गारः फरुणस्यागम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' बनेदेन तस्य गुणीभूतव्ययस्य रसानं रमरूपव्ययम् । उदाहरति-अय. मिति । भूरिश्रवस समरपतितं हस्त विलोक्य तत्पत्न्या रोदनामदम् । अयमी- हगवस्य स तनत्वमणि मुहुरनुभूत । तत्तत्कर्माह-रसनेति । रसना मम अन्धष्टिकानुत्पयितु मार्जनादिना उत्कृष्टीर्तुमात्रष्टुं वा शीलमस्य स. ! नीच्या नयन्यस्य विलंतनो मोलणकर । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेररसाध्यतया मर्यमाणाना तदद्वाना शोकोहीपक्वात्करणानुकूलतेति ऋज्ञारस्य करुणालम् । त एवं प्रारपिकत्वेन प्रधानस्य वरुणस्य व्यजक वाक्यामपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य कारस्य न्यूनतमचमत्कारिखम । ननु तदानी गृजारस्य रसखाप्राप्त्या स्थमस्य रसातरसोदाहरणत्वं सगच्छतानिति चेत्, न । तदानीं नाररमन्य पूर्णरसलाभावेऽपि खण्डरमलस सत्यात् । तच दोपपरिच्छेदे निप्यते । गमा- रस्य रणविरुद्धत्वेऽपि स्मृतिविपयत्वेन गुगलनेव, न तु दोपलम् ॥ भावा रमव्यय्यनुदाहरति-मानोन्नतामिति । रात स्तुतिरियम् । मानोलतामुन्नतमा- 1. प्रासादेति । प्रानादपापरीषु ॥ । , गपुन्नु 'इतरम-' इलाटे -माने वनेन इलन्तर जन्माप स्वचधारम पग- पार युवार चिनिन्मानिधपाय धिम्योऽयो सपने । सनद 7- मिशिप पर्युदय निधन्याय तापम् । न्यायिनुत्तर ३- मिलियनेन धमिर-' इस पानी वादिन एक पिन्ना निमार्य च्याने। པ་ཡཔཱ– ཨཱོ མྨཡ པོའི ཀ% ༢༤ འི f7, Ti ནོབུ?q༥ 1 मा बोझिापानमा पनि' (१) बस्कियर्थ । पपयत्त न मेलो व विनिपोरन कि नाविन्दपे. या या लदिश्चम किया किमि निपाइन्न । र दायर घन्धमगरगति र का पनादिनन- FF हत्पन् । पदमारनप के पा घरारमिन्नन् । पदासानुमान प्रय मनि मनाम च । पुराना धिरतं नित. सनियमो वचन हमादीनाना पटा पनि पर- "परमैन- (त्यादि) इति पो रसले ।

·भूतव्यङ्गयमेवेति बोध्यम् । एवमन्येप्वपि भेदेध्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादौ व्यकम् ।। - 3 जाप्याभिहितम्---'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यगय काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यायान्वने नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्त विभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥' इत्युक्तरूपो व्या यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्यासातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्थचारुत्व 3. संदिग्वेति । सदिग्ध वाच्यकृत व्यगयकृत वेत्यनिश्चित प्राधान्य यस्य य 5. अगृढमिति । अगूढ चासहृदयेरपि वेधम् । तादृश वाच्यायमानतया नता प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरा निगूढ । अथों गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्मीमा चमत्करोति यथा कामिनीकुचकलशवगदम् । तदुक्तम्-'नान्ध्रीपयोधर इवातिर ग्यमेति मरहट्टवधूकुचाभ ॥ इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयरवेयर व्यगय ध्वनिलमुपयाति । सहृदयैरपि दु ससवेद्यमसहृदयैरपि वेद्य वेत्युभयमपि गुण २३८ साहित्यदर्पणे अथ गुणीभूतव्ययम्- अपरं तु गुणीभूतव्यङ्गयं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्गये। अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्व न्यूनतया साम्येन च सभवति । तत्र स्थादितराङ्ग काकाक्षिप्तं च वाच्यसिङ्गम् ॥ १३ ॥ संदिग्धप्राधान्य तुल्यप्राधान्यमस्फुटमंगूढम् । व्यङ्गन्यमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्ग्यं निरूपयति-अथेति । अपरं ध्वनिमिनम् । तत्र गुणीभूतम्यः इतरस्य रसादेवी वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यज्ञ न्वयः । एवमन्यत्रापि । कावाक्षिप्तं काकुषशात् झटिति वायवत्प्रतीयमान वाच्यस्यान्वयवोधवीज वाच्यसिद्ध्यङ्गम् , आपाततः प्रतीतस्य वाच्यसभ धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुटं सहृदयैरपि झटित्यप्रतीयमानम् । ॐ स्फुटम् , तथा वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रत्यासन्नम् एव निकष 1. गुणीभूतेति । वाच्यापेक्षया अचमत्कारित्वेनेट् व्यङ्गयस्य गुणीभाव । च्यचारुत्व स्यात्प्रकर्षवत् ॥' इति । 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीभु महा गुणीभूतव्यङ्गयो नामापर. काव्यभेद इति तदाशय ॥ 2. कावेति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ।। : ५ । यदा सदिग्ध चमत्कृतिजनने याच्यव्यङ्गययो. संशयास्पद प्राधान्य या तर 4. तुल्येति । तुल्य वाच्यसमान प्राधान्य यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्य योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् ।। , 'अपरानंग. २ 'मिव्यायन्' घे ·चतुर्थः परिच्छेदः। ईतरन्य रमादेरझं रसादिव्यापम् । यथा- 'अयं म रमनोकपी पीनन्ननविमर्दनः । नाभ्यरुजघनम्पनी नीवी विनमनः करः ॥' पत्र शृक्षारः करणग्याजम् । 'मानोन्नता प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्त्वनन्यसागररवोद्गतकर्णनाय । हा हा कथं नु भवनो रिपुगजधानी- प्रासादसततिपु तिष्ठति कामिनोक ।'

·। तापनि H भाव्यमिति वाच्यम् । नापनाकिया सामन्न RTE 41 फिन, मा चान्दन परदात्यमर्थविप्रकपात् ३।१७।' शत पत्रण अत्यादिषु पूपपूर्वदलीयस्त्व निर व्यापारेणैव प्रतीतो लिजादीना दायन्ये बी नाभावात् । निरपेक्षोस श्रुति.पनि नायिका ननि। aff || दति, मोपरि ta नियाममा पनि बदि २. पातनी गो :': । । नि.गाया । दीभिनाया. मा५५ पिसागको मात दान1102.11114 14. रायपना नाम। -11-14.11.4: मायाम साद-यादिनि । 1: LE HAR ना तुमन माया मातम ५ । 4.4 पनामाजिक सरा 4.4 पाका १३ 111"पुर याद । पना प्रापि 104 4 4 ।। M 1114 '111111। कति नाम्यन्य 141 ।''। माना कान मद याम मामा, मामा दय ने" भनो । माना मादेन भा- न चा यत्र गाजर मा 1.1 14.1 111.114 फाव्यान्देशात रत्वन्नयव्यतिरेकान्यामा पागमा । 1- मानिनयसन्धान रमानिमान् । यसमा नयमोनाम ।' इति । कर पुनर तमन्येन्य न्याय तर 11, . तथाविधनेष्टायुलमोउन 'न्यापतिनाभूनचेष्टादिप्रानपादाय 4 गा- मान, पनामान लाक्षरितील तीति । 1. शब्देति । वाचकम्य लाक्षणिकम्य वागदम्य अनिलया लक्षााया वा मा योधमुत्पाद्य पुनरभिधया रक्षगया वायान्नम्योपन नामयाभावादिसर्थ ॥ 2. किमितीति । यदि भवनमते नागाभिधानापारणेन व्यसार्थोऽअयुध्यते, मग लक्षणा म्याकियने । लायन्यापि नसत्कारपनानिमायापारमैन बोधाद । ६१ गर्य मीमामादशने भगाता नामनिना 'श्रातरिश्मात्यप्रकरणभानसमा याना स्म तिन्थल स्व लिङ्गादिस्सरेऽपि शब्दमणानन्तर प्रनायमानानामर्थाना दीदीर्घनरानि H 1 48 3 भार पाय कागनसामर्थ्य लिङ्गम् । पररपराकाझावशात्वचिटेकसिनथें पर्यवसितानि पद १. 'इति नास्ति घ-पुराके २ 'विन्यासागमावरादिनि 'क ·पञ्चमः परिच्छेदः। २५५ RAMA तदर्थबोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रस्ते जातः । कन्या ते गर्भिणी' इत्यादावपि हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । यत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरम् , अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् । ततश्च काव्यगदानां निर- तगयनुखाखादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिका- एवं चेति । अनिधयैव व्यायवोधतीकारे चेयर्थः । तदर्थेति । लक्ष्याय- लः । लक्षणाजन्यवोधानन्तरमपि व्याययोधायानिधासत्त्वलीकारे लक्षणासत्व. लीवारस्याकिचित्तरतादिति भाव । लक्षणाया अखीकारे इसापत्तोपान्तरमाह- किमिति चेति । न वाच्यतनित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपायस मुरा. प्रसादादिमिरनुमितानामपि हर्पशोकादीनां शब्दानन्तरप्रतीतत्येन वाच्चसाप- तिरिति भाव । रसाीना तात्पर्यप्रायलमनुमानेन साधयता मतमाह-यरपु. नरिति । पौरुपेयं पुस्पनिप्पनं लोक्कि मन्वादिशातरूपं च । अपौरपेयं वेदखरूपम् । सर्वमेवेति व्यापक्तानहाय । ययदुपादेय वाक्यं तत्वार्थपरम् । यथा 'घटनानय' इति लौकिक वाक्य स्लाहरणरुपकार्यतत्परम् । यथा वा विपरिता बजेत' इति वैदिकं वाचं सर्गरपकार्यतत्परमिलन्दवव्याप्तिरत्रावचा । व्यतिरेक- व्याप्ति दर्शयति-अतत्परत्वे इति । यद्यन कार्यतत्पर तदनुमादेवानन्, था उन्मत्तादिवाक्यम्, इति । अनुलिनि दर्शयति-ततश्चेति । प्रतिपायय प्रोतु. काव्यभवणे प्रवृत्ति , प्रतिपादपन्य वक्तु कपाटे प्रत्तिः, तपोरोप- यिकं कारणीभूतफ्लेमाविषयो पत्प्रयोजनान्तर चतुर्वदि, तम्यानुपरम्भः राम्नानुपस्मानान् । अवधार्यते तालग प्रतिकारते । न्नु वान्तरवदनादि- पारयम् । रूपवाग्भावाना पायान्तराशनायान्तरेण स्वान प्रकरणम् । स्थानं मम मचान्दतारू सनिदि नरेगा। सनारमा पोपरन् । पापीला मनगरे पयोपनियन पापे धन पर मदन स्र।। सचिनार पूर्वाश्या हिरवादि । 1. सिमिति पनि ।म"र: प्रदीप यापारमा मोग बिन पूरः।- राभिमानी : रसंग माग पन्ने, नहीं H . रा

·No text on this page.

·पञ्चनः परिच्छेदः। २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । शदाश्रयत्वेन नदतदेकदेशत- र्थवर्णसंघटनाश्रयत्वेन चाश्रयभेदः। 'कैन्स व ण होइ रोसो दट्टण पिआएँ सवणं अहरं । सभमरपडमग्याइणि वारिअवामे सहसु एहिं ।' इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तस्मान्नाभिधेय एव मुपपादयति-पूर्वेति । वाच्यार्थबयार्थयो. प्रतीतिपौर्वापर्येण कालभेद. । प्रियनेदनुपपादयति-शब्देति । वायस शब्दाश्रयत्वेन गन्दन्गसंवन्धि. देन व्यवस मन्दादिसवन्धित्वेन तयोराभयनेदः । तदेकदेशेति । भन्दै- दिशेलयः । न च प्रकृतिप्रत्लयोपवर्गादिरूपः । तदर्थेति । गब्दार्थेवर्यः । पियनेदनुपपादयति-कस्स वेति । 'क्स्य वा न भवति रोपः पश्यत प्रयाया सबनधरम् । सत्रमरपद्मावायिनि वास्तिवामे सहवेदानीम् ॥' इति तम् । उपनादक्दयधरा पनी तर्जयन्तं वान्तं प्रतारयन्या. नत्या उक्ति. स्थम् । सनमरेति । सत्रनरपमाघ्राणे निवारितापि तत्वारिणी, तत्सदो. ने । तथा सहल पत्युखर्जना भ्रमरदंगनजन्यनमवेदना च । अत्र पाया. दोधे ससी उद्देश्या, नमरेणास्या अधरो दृष्टो न पुन पुत्पान्तरगति काचार्यबोधे कान्त उद्देश्य इति विषयनेद । नत्या कान्तेन चोभययोध. भवतीति न चोदनेद । उपतहरति-तलादिति । नैव बर इल- ॥ व्यन्मान्तरवोधे पथा तथालु रमादिषलु बनात्याशीवारमन्नरेग - 1. क्स वेनि । पन्य वेति नीलोरतिरामानी। हीर दनि यारपितु नस्पन्सेदानीन् । पारम्परम्परानियर्थः । अन भावः- चिदचिनना दिल्याशिवायरा नन्दविषतविधाने र नन्दोपानदेव पाचिरिदम्पनरूपा दाच्यतापरिवारावरच्यते । महन्दनले पाच-पन्दवी. सपना भईविषय नु स्पराओ नागचापमान पपन् । नसा च मिनदन्न मनानपा नबसदिसानिमार शान्पिारने या. नंपन् । बाया च दुरात्मन्दविन्दरा मैनपानि पनि सपा विरदान मन्दिं पहन् । ममीमध्ये ८ जना - मैनापरवान्यान् । द६ हुदन रहना पुनः दन्दमनन व ने नयन हन्ना ननद- बन्दरमा दियो म चन्या !

·काशोक्तापि नोक्ता । त - सवन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहान नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्वाद्यनुमानं ततत्तदनुमान अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोषप्रत्तवन वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । यापीति । अनुमाने। अनुमितावेव । एक्कारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यवोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विमापादिप्रताव्यातिज्ञालामाप, तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितिलम् , अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयी इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्टेन्धनादि यथा धूमादिव्याप्त नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । सर यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना का मितावन्तर्भाव कर्तु व्यक्तिवित्रको निरमायि । तथा चोक्तम्-'अनुमानेऽन्वर्भार 1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस पर २६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रमादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥४॥ व्यक्तिविवेककारेण हि-यापि विभावादिभ्यो रसादीनां भी सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रति रसादिप्रतीतेः साधान मिप्यते' ते हि रत्यादीना भावाना कार। सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीन्नि पादयन्ति, त एव । संवेदनं प्रत्यक्षम् , शातता प्रकटता, इति । भामते-नीलादी हावे है। तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिक्मते- ज्ञाने जाते 'नीलमह जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत। फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरमेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । पदात्प्रतीयमानस्य पावनलादेस्तीरे वैशिष्टयासभवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनस्ट पेक्षया समीपतीरे पावनवाद्यतिशय सभवति स एव गङ्गापदेनप्रलाप्यत । संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्व च इत्यत्र ग्रन्यकृता 'पावनवाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सवन्धश्च' इत्यापति का; तया सामाजिकाना वासनारूपप्रत्यासत्या साक्षात्कृतो रामादिरत्यादी रस । श्रीशङ्कुमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मत दूषयति नानुमानमिति रसादिवुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मत दूषयति-स्टा रिति । अत्रापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मन दूषयितु परिष्करोति-व्या वयादिकार्य धूमादि वयादिव्याप्यम् , तथा रत्सादे कारण विभाव , लस्यैव ध्वने. प्रकाशितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचन्' । १ ग पुन्नके नु 'व्यन्ति' इलादि' -लिहिनो सानम्' इत्यन्त सदर्भो नाति ·पञ्चमः परिच्छेदः। २६३ नाना आसाइपदवीं गताः सन्तो रसा उच्चन्त इति. अवश्यमावी लतीतिकम केवलनाशुभावितयासौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- तिमनः" इति यदुत्तम् . तत्र प्रष्टचन्- िशदाभिनयसमर्पित- नादिप्रत्ययानुनितरामादिगतरागादिज्ञाननेव रसत्वेनामिमतं भवतः, द्भावनया भावामान. स्वप्रकागानन्दो वा । आये न विवादः । तु 'शनादिगतरागादिज्ञानं रसत्तजया नोच्यतेऽलाभिः' इत्येव वेशेषः । द्वितीयत्तु व्याप्तिग्रहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव । चोतं तेनैव-'यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसंचारिणा. भिधाननभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गानादिरसाविर्भावः' इति नुग्रहैव माप्ति. पक्षधर्नता छ। समादयति त एवेति । विभागदर एवेलयं । आस्वादपदवी प्रसनवि- परन् । तपाच पयो व्यान्नयोगेन दधिचं प्राप्नुवन नगरपनुचते त्या नाबदयोऽचनीमारलादियोगेन रसादिरूपता प्राप्नुवन्तो रसादः कारण- मुम्चन्त शी नावः । नन्वेताशनकारणवत्तीनारे सादरल्यानय. हम क्यनुनमा गह-अवश्यंभावीति । तासां विवादिप्रतीनिव्या- शिक्षतामहरम्नानुलासादरगणं प्रीतीना क्रमः पर्वापर्यम् । आशु- नावितया लन्वया । ससौ म । तथा चाला मतपत्र चविनेदवान- मरत्वेऽपि सूचकारत्वास न त इति नाव.। न्नु भवतान्दिनधि कल्ल- नन्त मह-यत इति । अवनीश, अद्यापि रमादेव्येलखीकारेऽपि, असिञ्चतिर्वनन्दबोधः । या भवता प्रयनं विभावाद्यपशितिः, त्तो रलविहम् , ततः पारमानिनानः, तने साधुमतिः, इति न्नसत्वेऽ- सहभावितय रमादेरलयकालमापन तथाल्कमपीति भावः । शब्दामि- नयेति । प्रयत्पकान्प्रिायेण । समर्पितेति । अन्तेिलः । भव- तत्तव । तन्द्रावनया विभावादिदोधेन । भावकैः सामाजिक । भाग्यमान दन्ननः लेन गलन प्रो र रत्नेनान्मिन.' इति नित बसनन्वयः । असिद्धो नुनिनिविपर.। श्रोत्रियजनीमाहीनं विना- मादेप्रसपतत्त्वेऽपि प्रकाशनन्दानुमतिदर्शनादयं हेतु निवारीत यातित- 1.व्यातिरिति। पत्र मन्त्र र हिरे सन्दिनः। नगमानन- रिखनसर्गः॥ 2. पदेति । कायल (ः) पदादेनिनन् ।। -- - . -- ·-- । तिध्यभाववान् वा पक्ष । निश्चितसाम्यवान् संपक्ष [साध्याभावनान् कि चन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यस्प. सबन्ध , स एव व्यापकताघटक इति नाव सेये प्रत्येतव्ये । महावाक्यार्थ निस्पयति-तस्मादिति । दूतपति-तन्नति हे गृहसमीपे चलरादौ श्वानिवृत्त्या कुकुरमरणप्रदर्शनेन विहितं विय 'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र श्वानिवृत्तिविधीयमानहानी : 1. अनुमापयतीति । 'गोदावरीतीर नीरनमणायोग्य मिहत्वाद, पञ्च तक १ 'वाच्यादमवडो व्ययार्थी न प्रतीयते । तयास्वनिप्रसनात् । ततश्च व्यायपक्षालान वन्धेन भवतीति व्यात रेन नियनधाननिष्टलेन रिस्पाहिनाहिमिनो ज्ञाननगुनान पद पर २६६ साहिलादपणे इत्यादी न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तत्राहि- नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्वविपक्षव्यावृतत्वविशिष्टालिनालिनिनो का ततश्च वाच्याटसबहोऽधनायन प्रतीयते । अन्यथातिप्रसन. २ इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्संबन्धोऽस्त्येव । ततश्च वो लिङ्गम् , योध्यश्च लिली, बोयकन्य चार्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवढे अपि सामदिवसेये। तलादर : च्याल्लिमपाल्लिनिनो व्यावार्थम्यावगमम्नढनुमान एव पयेवर इति । तेन्न । तथा पत्र "भम धम्मिअ-' इत्यादौ गृहे वानर विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति" चन्द्रज्या रात्रिज्ञानेन विनटनम् , पिहिते मति चन्द्रानुपलभ्या रायमा तयोर्घटनम् । तयोध्रीन्ला मुहुवियोगमयोगदर्शनेन कौतुकमिति मात्र । कावदने नन्द्रतागेपणेन रुपकालंकार । अनुमेया एव, न तु न्याया। मानवमुपपादयति-तथाहीति । सदिग्धसाध्यक, तथ्यावृत्तत्वं तदत्तिवम । इय व्याप्ति लिङ्गामाधनात् । लिङ्गि साध्यम् । त्तावघ्यङ्गय प्रतीयत इति वाच्यार्यस्य लिलमभिप्रेल तन सत्यादिन दयति-ततश्चेति । अन्यथा असवप्रतीतिखीकारेऽतिप्रसन्न स्यात् । यम्मिअ-' इत्यादी भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि वोध म्यान् । ततश्च सवन्धस्यावश्य सत्ताच क्षपसत्त्वादिज्ञानस्यवोपयोगिलात् । तदुपपादकी पक्षसत्त्वमिति । निवद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्यारवलात ! यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ 2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतो पर्वत ॥ 3. सपक्ष इति । यथा तलिन्नेव हेलौ महानसन् ॥ 4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतो जलाशयः ।। વિભાવાહિક २. 'मानेये' क. ३ 'ता' इति नालि ग-उनके

·No text on this page.

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् , धिनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुसुमपरिपेलवानि मुधा । ( आत्मान निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ।। यथा तत्रैव- 'नेत्रे खजनगजने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.)। स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेणान्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य गिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवात्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भझान्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा-- 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्धर । पश्य सुनु समालन्भात्कादम्वश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिदायते । सासनन्तिभ्रमात् । इन्भूतन्य'ति पाटे नागदनभनय वनपियस्वेसर्थ ।। संक्षेपात् विपात् । अन्याथै कान्तरस्पाने । प्रयुज्यने निदिने । अर- मिति । भावनिलनमा लन्दो देति न निगेपल्यनम् । म सान्ना साने आनन प्रोन ॥ सादृदयपुर-सरं मनन । गाङ्गेये भने। सैवेति तत्तुल्लापमा पर्वम्। दन्द नरयल नदि पार र निनौनिहन्न त नर । उनि पन् । भायन्तरेण दिन रतिलि दन्यति. 27 ] - ॐ पल । तमालम्भागदगदिग्दर । कादन्यः । उन प्रिया सम्पन्स नियम न मान सन्दरपुर सूचित ।। विरोपेति । सत्वपरदन तमन्न। 1 द-.".

·1. स्तुनिवशति । स्तुतिवायो कीनन निदन्ति ये तेपा मगरथीग सहद . अवि णाम सारथिद अर्थापत्तिरिति ॥ अङ्गराज इति कर्णसवोधनम् । कथमन्यथेति । म मिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारुपान्तरोक्याने पुनामियेकामिप्राय प्रतीयते ॥ दूपणोद्धोपणायामिति कृतायामिति र दृष्टो युग्माभिमहाराजो दुर्योवनो न वेति' । इति सम्कृतम् ॥ लोकनिद्रा सत्र सुयादिमि प्रनिद्धार्थ पुटरसम परिचय ॥ अनुरुपत्य ममम मत ३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिपेक्तुमिच्छत्तीति यन्तं कर्ण प्रति 'राजा-साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्यथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा ॥' दूपणोद्घोपणायां तु भर्त्सना गहणं तु तत् । यथा तत्रैव-कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा- निर्वीर्य गुरुशापभापितवशास्किं मे तवेवायुधं संपत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा । जातोऽह स्तुति वंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्योण नास्त्रेण यत् ।' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छार्यान्वेषणं मता ॥ १९० दिट्टो तुझेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिलॊकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्-'राजा- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । खय कृत पतिभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभर्वर्धनम् ॥ १९१ ।। - - अभ्यर्थनापरैः सविनये ॥ अजा इति । 'आर्या , लोख्यातवस्तुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ अपि नाम सारपित सूर्याचन्द्रमसाविति 2 अम्बेणनि । अनेरा नयनान्ममा ॥ १ अनिदान्य' य-य-ग-ध. . 'न' प -- ·पष्ठः परिच्छेदः। यथा वेण्यान-दुर्योधनभ्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् : धनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्याथें प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुसुमपरिपेलवानि मुधा । “(आत्मानं निर्दिदय ।) जयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवान्ति दासजनः ।।' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ ग्या तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.)। स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेप्याम्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवात्माकं भविष्यति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायसोक्तिर्भान्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकलिकल किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य लुभु समालम्भात्कादन्यश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिदार्यने । दियजन्नित्रनत् । 'अनुभूतन्य' इति पाट साझादनुभनन्द बनविपयत्वेसर्थ ॥ क्षिपात् विपात् । अन्याथै कान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दिश्यते ॥ अय- मिति । अत्रापनिलन्न आमा बन्दो वेति न विपश्यन्न् । त एवार्थान्तर- - स्थाने अन्नन प्रयोग ॥ सादृग्यपुर-सरं मारपतापर्यन् ।। गाङ्गेये मे । । सैवेति तत्तुल्यशाचा तपर्यन । या वृद्धन्य छान जमानुपयुवा तथा मला- - न्नपि पात्रकानन्मिन्बोर्नहुन्न्नेि भनिचदीत भान ॥ उक्ति पत्न् । भगवन्तरेण नन्दन्ति । रतिपेलि यतिस 1न्दा र निरल पसन् । समालम्मादादाविपत् । कादन्यः पन्दन । त्र मिण क्दनस्य मिणचननं दर्नयता नन सन्म दिनभित्रायः सूचित ॥ विशेपेति । तस्यापतिपदावन दिन तले प्रचोन्नटिका। - १.र -

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः। तथा वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन . चनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थ प्रयुज्यने । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये. 'अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुलुमपरिपेलवानि नुषा । ( आन्मान निदिदय ।) अयमीहितकुनुमाना संपादयिता तवाग्नि दासजनः ।। गुणानां कीर्तनं यत्तु नदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ।। यथा तत्रैव- -- 'नेत्रे वजनगलने नरलिजप्रत्यर्थि---'लादि (११० पृ. । म लेगो भण्यते वाक्यं यत्सायपुरनाम् । यथा वेप्याम्----'राजा- हते जरति गाजेंचे पुरम्हद गिसष्टिना। या राधा पाण्डपुत्राणा संवान्लफ भाविति ।। मनोरथम्न्यभिप्रायसोतिर्भमन्तरेण यत् ।। १९ ॥ यधा-

·No text on this page.

·षष्ठः परिच्छेदः। स्था वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-~-दुरात्मन् , चनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-~-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं शिरीषकुखुमपरिपेलवानि मुधा । आत्मान निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- 1 नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.)। स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्यान्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डपुत्राणां सैवात्माकं भविष्यति ॥ मनोरथस्त्वभिप्रायसोक्तिर्भङ्गान्तरेण यत् ।। १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्थर. । पश्य सुनु समालम्भात्कादम्बश्शुम्वति प्रियाम् ॥' विशेषार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिार्यते । सामन्तिवनात् । 'अनुभूल्स' इति पाटे साइवानमनस नपिपत्त्सर्थ । संक्षेपात् विशेषात् । अन्यार्थे वान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दियते ॥ अय- -सिति । स्त्राथमिलन्नमा बन्यो वेति न विशेषष्पन्न् । न साजर - स्थाने मन प्रोग ॥ सादरपुररसरंगदका विरमगाइयेनीने। लैवेति तत्तुल्यापापा तापम् । ८५ द्धन्य घरेन नापयत्ता मान्न 'मपि पाररान निमोनिने ति ॥ उनि पन्न् । भजयन्तरेणारिन । रतियालि पन्पति का नं. रख । समाल्न्मादविण्यात् । यादन्य. । त्रिण दबन्द विजय दरा न म लिन्न निर सूचित । विशेपेति तनपान प्रिन्। पर प ·हटी युप्मामिमहागजो दुर्योधनो न वेति' । इति सस्कृतम् ॥ लोकबिर अर्थापत्तिरिति ॥ अराज इति कणसवोधनम् । कथमन्ययेति । भग मिनाय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारुपान्तरोन पुत्राभिषेकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दृपणोद्धोपणायामिति कृतायानिदि अभ्यर्थनापरः सचिनय ॥ अजा इति । 'आयो, अपि नाम पर अत्र मृयादिमि प्रमिद्धार्थ पुरुषवन परिचयः ॥ अनुरूपस्य गगन 1. स्तुनिहानि । दुरी गयो जीतन विदन्ति ये देपा मारीग ३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिपेक्तुमिच्छति यन्तं कर्ण प्रति 'राजा~साधु अड्गराज, साधु । कथमन्यया दत्त्वाभय सोऽतिग्थो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा ॥' दूपणोद्धोपणायां तु भत्मना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव-~-कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा- निर्वीर्य गुरुगापभापितवशाकिं मे तवेवायुधं सप्रत्येव भयाद्विहाय समर प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा । जातोऽह स्तुति वशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्योण नास्त्रेण यत् ।' अभ्यर्थनापर्वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव-'सुन्दरक- अजा, अवि णाम साबित दिट्टो तुझेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्विलॊकसिद्धार्थरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्----'राजा--- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । स्वय कृत पतिर्दा यामुर्वश्या च भुवा च यः ।' सारूप्यमनुरूपस्य मारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ॥ १९१ ।। लोख्यानवस्तुभि । अर्थमाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसारित 2. अणेनि । अा नयनामिना ॥ , निमाया मगर, २ 'पन म ·प्रतिज्ञाध्यवसायकः। यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः- अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गत्यानया । लीलयोन्मूलयाम्ये भुवनद्वयमद्य व. ।' विसो यत्समारब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ।। २०४ ।। यथा वेण्याम्-~- 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्-' इत्यादि ( ३१२ पृ.)। कार्यदंगनमुल्लेसः- यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापना-समिदारका प्रनि- वाम् । इह चास्मद्गुरो साधिदैवत इव गन्नरपानुगन्नितीर- प्रमो दृश्यते । न चेदय (था ) कार्यातिपात , प्रविन मानविनि- कारः' इति । उत्तेजनमिताप्यते । स्वकार्यसिदयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरदार ॥२०५॥ यथा--- न्द्रजियनयोऽन्दि नारद कहामि । पिदिय पे ले ।

·॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अपहाटे प्रयोजनन्य अवधारण वनव्यसनिश्चयः ॥ इतः समरात् । सन 1. देश इति । पादतन नु-त्रादेव तथाविधः परिभवन्नातन्य कैननहा वाहिनशनरत्नरगुरूप्यत्राणि मान्यन्नि में यद्रानेण न देव बने - ३५० माहिल्यदर्पणे यना- 'प्राणप्रयाणामान उक्तवानम्म्यनक्षरम् । नामन भिो, किन गुग्रीवस्ते ममपितः ।। अवर्धारित व्यकथनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये-'लक्ष्मणः-आर्य, समुद्राभ्यर्थनगर यतोसि । ततिमेतत् ।' प्रवर्तनं तु कार्यस्य यन्सात्साधुप्रवर्तनम् । यथा वेण्याम्-'राजा-कशुकिन् , देवस्य देवकीनन्दनन्द मानाहत्सस्स भीमसेनस्य विजयमद्गलाय प्रवर्तन्तां तत्रोक्ति रम्भाः।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर- यथा तत्रैव- 'देश. मोऽयमरानियोणितजलैयम्मिन्हदाः पूरिताः' इत्यादि । - - युक्तिरावधारणम् ।। २११ यथा तत्रैव- 'यदि समरमपास्य नाम्नि मृत्यो- भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् अथ मरगमवश्यमेव जन्तो. किमिति मुथा मलिनं यशः कुरुध्वम् ।। * नोधन. ।। इति॥ १. 'टपकिता च ·षष्ठः परिच्छेदः। ३५१ - - प्रहर्पः प्रेमदाधिक्यं- यथा शाकुन्तले-'राजा-तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं -भिनन्दामि ।' शिक्षा सादुपदेशनम् । यथा तत्रैव-'सहि, ण जुत्तं अस्तमवासिणो जणस्स अकिदस- गरं अदिधिविसेसं उमिन सञ्चन्ददो गमनम् ।' एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन थपदेशो गड्डलिकाप्रवाहेण । एषु च केपाचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- वेशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयलतः कर्तव्यत्वातद्विशेपोक्तिः । एतानि च- 'पञ्चसधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्टयङ्गसंयुतम् । पड्रिंशल्लक्षणोपेतमैलंकारोपशोभितम् ।। महारसं महाभोगनुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ।। वर्तव्य एवेत्वावधारणम् ॥ सहि इति । 'ससि, न युतमाश्रमवानिनो जनस्या- कृतसत्कारनतिविविधोपमुशिला सन्छन्दतो गमनम्' इति स्तम् । अत्र श. न्तला प्रति तमस्या उपदेशोतिरिपम् ॥ न्नु भूपणादीनि यानि मान्युत्तानि तानि नाट्यभूपपहेतुखरूपन्नमान्यधर्मदोगेन नपारंकारमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तथा नि पेनोपादान्मननिमोनिलनिप्राणाह-एपां चेति । गलि- काप्रवाहेग गतानुगतिकन्यादेन । न्यु सात पायध गुणेऽरंकारै च, शोभाग से विशेष निमेपोत्यासारे, एवम रानियारसरागमामीरा- । पलंकारेषु, एवं उत्पादन दस्थानियापु चान्त वे लिये पुन्तादानन्धर निलत आहए पैति । समानरल रजिलयं । एतानि दर्शन 'नाटकेऽपदलानि इलोन्वय । भोगो नकद न्हायो वा। सनद उदानवं पिनाचिरतम् । महापुरपत्य वीरोदात्तन्यास सन्याने 1. अमटेन । प्रसन्न मन्तिामा २ र

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः। - अथ वीथी- वीभ्यामेको भवेदकः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभापितरक्तश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ।। २५३ ॥ सूचयेरि शृङ्गारं किंचिदन्याचसान्प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोखिलाः ॥ २५४ ।। कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृमारबहुलत्वाचास्याः कैगि- वृत्तिबहुलत्वम् । अस्थात्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीपिणः । उखात्य(न)कावलगिने प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ।। २५५ ।। वाकेल्यधिवले गण्डमवस्सन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृदामाद)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोदात्य(त)कावलगिते प्रलादनाप्रतावे सोदाहरण लक्षिते । मिथो वाक्यमनदनं प्रपञ्चो हास्वन्मतः । बध विक्रमोर्वन्या-नीलविदृपारेयोन्योन्यवचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्ययोजनं श्रुनिताम्बरः ॥ २५७ ।। यथा तवैद'राजा- सर्वक्षितिता नाम. घाम सुन्दरी । सना रन्दे दनान्ते हिन्मया निरहित वया ।। ट। राना मंदा. -~म्मानिति । दि. - । ज्यानको -- नियनिति। --- जन- 1. ।

·प्रयुगायनान्य । गमाग सानामा गय प्रयागार | निस - 'मा मिना गया णा' न्युनरम ॥ निगापव्युत्पनिमाह-नटाीति। धाग्निा नटीप्रतिनटगोम। दद निगम ॥ सलमार-प्रियाभांगी। प्रिया-यग्य । छलना बनाना ॥ तुमयशरणोद्दीपन गुमा अनगनम्य र्णिम्य । कृष्णादापी नया गानयोग पद। भार ।“पाम'friप ॥राग्मिा,-यागलिगिनि। ३६० साहित्यदर्पण अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेदर इति कश्चित् । प्रियामरप्रियवाक्य त्रिलोभ्य च्छलना छलम् । यथा बेण्याम्-भीमार्जुनी- कर्ता घृतच्छलानां, जतुमयमरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेगुरुरनुजगतस्यागराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेगोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्ट्या यम्य दासाः फास्ते दधिनोसौ कथयत, न रुपा द्रष्टुम भ्यागती खः ।' अन्ये त्वामुग्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ।। २५८ ! उदीयते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाकलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिप्रन्युक्तितो भवेत् ।। २५९।। हित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'गिक्षो मांसनिपेवणं प्रकुरुपे, किं तेन मद्य विना मध चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराहनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुनग्नव धनं, घृतेन चार्यण वा चौर्यगृतपरिग्रहोऽपि गवतो, नष्टम्य कान्या गतिः ॥' केचित्- 'प्रकान्तवाक्यम्य माफाशयव निवृत्ति के लिः' टुन्या न्ये च 'अनेकग्य प्रश्नम्यक.मुतरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः रपर्धयाधियलं मनम् । - F कति बानिय ॥ अमिर-अन्योन्यनि । पर 1. पति:fri4T1.. - rai . ॥

·No text on this page.

·वाक्कलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ।। २५९॥ 'लया निरहिता मया दृष्टा' टन्युत्तरम ॥ विगतपदव्युत्पनिमाह-नटादीनि आदिना नटीप्रति नटयोंग्रहणम्। इदं विगतम् ॥ टलमाह-मियामंगित. प्रियनुग्वियं । छलना वचना ॥जतुमयकारणोद्दीपन.जनुनादर अङ्गगजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रोपदी तम्या योनगययोगी पर भवाव । 'आवाम' इति गंप ॥ वाटिमाह-वालिरिति । यमुनमिति वाइंटिरित्यारिखन्वय. ॥ अधियटमाह-अन्योन्येनि । ३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमा इति कश्चित् । नियाभरप्रियाक्यविलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयमरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दु शासनादेर्गुरुरनुजशतस्याइराजस्व मित्रम् । कृष्णाकेगोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यन्य दासाः कास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुपा द्रष्टुमभ्यागतो छ । अन्ये त्वाहुग्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ।। २५८१ उदीयते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'भिक्षो मामनिपेत्रणं प्रकुरुणे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्परुचिः कुतस्तव धनं, घृतेन चौर्येण वा चौर्यघृतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टम्य कान्या गतिः ।' केचित्- 'क्रान्तवाक्यस्य साकासस्यैव निवृत्ति केलि.' इन्या अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरन् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । प्रत्युन्चनाभ्य । ममामप्रलयानामनिववादन प्रलयाभार । - ला M 1. यचिनिनि । यात्रा दारूपार-विमानानेवास्ता महादविवागमः पृद नदिध्यने ।।' दि॥

·पष्टः परिच्छेदः। - यथा मम प्रभावत्या---'वजनामः- ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ।) प्रद्युम्न:--अरेरे असुरापसद, अलममुना बहुप्रलपेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशितागनलोभनीया ।।' गण्डं प्रस्तुतसंवन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः ।। २६० ॥ यथा वेण्याम्-'राजा- अध्यासितु तव चिराजघनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोल्युग्मम् ।।' अनन्तरम् (प्रविश्य) कचकी-देव, भन भनं-' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थ वचनमूरुभनार्थे तबन्धे सबद्धन् । व्याख्यानं स्वग्सोक्तस्वान्यधावस्सन्दितं भवेत् । बधा छलितरामे-'सीता-जाद, काल्ल फ्लु उमाझाएप गन्तधम्, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदयो । लव:- किना- दाभ्या राजोपर्जीनिया भवितव्यन् । सीता-जाद. मो क्षु तुदाणं पिदा लव:--विनदयो रघुपति. पिता । सीता--(सामना)मा अपघा सकतन् । ण व नुहाणम्, सजाए जेब पुढीपत्ति ।' ' दिन पारमानिदेनार ॥ अखबाद। ये देवन्न् । दर- प्रस्तुतस्पन्धि प्रनु परन् । पर्याप्त नमन । उसले टने । R. दिनार-बापाननिति । सरनेम कार' दर ! जाद . - त्य। (पति स्तुन्न।), र विति बारा पिन दिले सम्पादोर नंदन 1. मापानिमिति:---- साहि..

·'लया विरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ विगतपदव्युत्पनिमाह-नटादीनि ' प्रियतु यग्वियं । छलना वचना ॥जतुमयशरणोद्दीपनाउनुमनार आदिना नटीप्रति नटयाग्रहणम् । इट विगतम् ॥ छलमाह-मियाभागति। अगराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रोपदी तस्या केशोतरीययोगसपणे पर। भवाव । 'आवाम' इति ग्रंप ॥ बादिमाह-वालिरिति । प्रत्युत्तयन्नाभ्य । मनामप्रत्ययानामनित्खलादत्र उप्रलयाभाव । अनार मुदमिति वा लिरिलादुखिन्वयः ॥ अधिवलमाह-अन्योन्यनि। 17 1. विदिनि नयाचा दगलपकार-मान्यादान' ३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवे इति कश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्-~-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्यागराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः कास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुपा द्रष्टुमभ्यागतौ खः ।' अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कसचित् ॥ २५८१ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाकेलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ।। २५९॥ द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'भिक्षो मांसनिपेवणं प्रकुरुपे, किं तेन मद्यं बिना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तव धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' केचित्-'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकासस्यैव निवृत्ति देलिः' इत्यादुः! अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् देवियागः पूर्द रिभ्यनं ।' ति।। - - ·षष्ठः परिच्छेदः। ३६१ यथा मम प्रभावत्याम्-'वजनामः-- ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूल्यान्येप भुवनद्वयमद्य वः ॥) प्रद्युम्नः---अरेरे अलुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशितागनलोभनीया ।।' गण्डं प्रस्तुतसंबन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः ।। २६०॥ यथा वेण्याम्-'राजा- अध्यासितुं तव चिराजघनस्सलत्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मन् ।' अनन्तरम् (प्रविश्य) कनुकी-देव, भन भनं-' इत्यादि । अत्र रथकेतनभङ्गार्थ वचनमूरुभद्राथें सवन्धे सबद्धन् । व्याख्यानं स्वरसोक्तस्वान्यथावस्सन्दितं भवेत् । यथा छलितराने-~~'सीता-जाद, काल्लं क्षु उआम्झाएण गन्तवम, तर्हि सो राजा विणएण पणयिदव्यो । लव:-जय किमा- वाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता-जाद. सो क्खु तुझा पिदा लव:-किनात्यो रघुपतिः पिता । सीता--(सामान।) मा मगधा सकदन् । पक्व तुझाणन् , सअगए जेब पुहाएत्ति ।' धिरन पारयाविश्वेनेति ॥ अस्व प्रान्स। यो देवानान् ॥ गटनगर- प्रस्तुतस्पन्धि प्रलुतात्परम् ॥ पर्याप्त समयम् ॥ समन् प्रतुत ।। चन्द- न्दितमर-व्याख्यानमिति । सरोक 'पपल' ददिर. जाद इति । 'पुत्र, पल र जापानमन्, तन राम निन्न पनि त्य (वि स्तम्) , स एट एप मिटर' इति टम् । कास्यपापम् । रटमरन् । मालन न पिया इति।' इन स्त्वम् । बासनपाएपगेन्रीरान सन्मयो वरपर टर.' 1. रूपातितनिति । पूर्व नगर न. । साहि. १

·No text on this page.

·पष्टः परिच्छेदः। ३७७ ३ - कथांशानां व्यवच्छेद आवास इति बध्यते । आर्यावापवक्राणां छन्दसा येन केनचित् ॥ ३३५ ॥ अन्यापदेशेनाधासमुखे भाव्यर्थसूचनम् । यथा--हर्षचरितादिः । 'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात् ।' इति दण्टाचार्यव- चनात्केचित् 'आख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तम् । आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः । यदक्तं दण्डिनैव- 'अत्रैवान्तर्भविष्यन्ति शेपाश्चात्यानजातयः । इति । एषामदाहरणम्-पञ्चतन्त्रादि । अथ गद्यपद्यमयानि- गंद्यपद्यमयं काव्यं चम्परित्यभिधीयते ॥ ३३६ ।। यधा-देशराजचरितम् । गयपद्यमयी राजस्तुतिरिदमुच्यने । यथा--विरदमणिमाला। करम्भकं तु भाषाभिर्विविधानिर्विनिर्मितन् ।। ३३७ ।। यथा मम-पोहानपदी प्रालिलदली। सरित्रम् ॥ दण्टाचार्यदचनादिति रेट, परम् कन्वति । पा. FIR दिया गया । भेटाम- लिप । उमेशसित रानटे निलन, पर ' རྣ༣ • པ༌ཎཡ; པཎངས: ཝེལ༌ ཡས༌ 1.ति। པ་:བirrས་ - པགས་པ कर ::

·- स्पष्टम् । अस्यार्थ इति । प्रागेव प्रथमपरिच्छेद एव । श्रुतिदुष्टलाटे. शब्दार्यातर रमापक्पसमिति नाच्यातिरिति भाव ॥ तद्धिशेपान् दोषविभागान् । तेर तदशे पदादा ॥ दोपविशेपानिदिंगति-दुःश्रव इति । अयं मारा दु.अवविविधालीलेति समन्तपाठे भावप्रलयस मनावर एपृशदोषेषु ॥ दशक्रमण दु अवतादिलक्षण मोटाहरणमाह-पल्पनि। 7 चिस्पष्टवादुदाहरणयव दर्शनम् । 'श्रुतिपतितमात्रं यदरम्यावहति र बंध टेयमिति प्रथम तदुपन्याम.' इत्यन्ये । परुपवर्णना वगाना पारमारिन तित मद्द खावह श्रुतिदुमावद्दम्, नत्यं वा । कार्यिमिति। मनन जीभविष्यति । श्रादृणा श्रोत्रावच्छेदेन दुखजनरल श्रुति सावहन् । मुदा रेफयोयोगन पाहण्यम् । नत्प्रयुक्त पदम्य दु.श्रवत्वं साश्रयपदनपन्धिन नन्वतन्पदापाप्यमेव नतृ पदपारयमिति चेन् ।न। पास्यटदिन मतस्य गुहारग्यस्य प्रयंप्रतीनिं प्रतिभाति । इदमेव 'शुविरुद्ध उनि 1.काताध्यमिति । 'अनमरगृहापाइभनिनरहिनः । मारिदिन:मदन ३८० साहित्यदर्पणे अस्यार्थः प्रागेव म्फुटीकृतः । तद्विशेषानाह- ते पुनः पञ्चधा मताः। पदे तदंशे वाक्येऽर्थे संभवन्ति रसेऽपि यत् ॥ १॥ तत्र दुःश्रवत्रिविधालीलानुचितार्थाप्रयुक्तताः । ग्राम्याप्रतीतसंदिग्धनेयार्थनिहतार्थताः ॥२॥ अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता। अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥३॥ दोपाः केचिद्भवन्त्येषु पदांगेऽपि पदे परे। निरर्थकाममर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥ ४॥ परूपवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वम् । यथा- 'काताय्य यातु तन्वगी कदानद्वगंवदा ॥ निर्देश । मादाय टन्दे कहा ।।' प्रकासोदादागानुरूपन् । . 1. पटन' प-दंद्र नाट. २. 'ग्राम.. ३. दाम्'-गु-ग-प.

·सप्तमः परिच्छेदः। ३८१ अश्लीलत्वं ब्रीडाजुगुप्सामंगलव्यञ्जकत्वात्रिविधम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'हप्तारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥' 'प्रससार गनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥' अंत्र साधन-वायु-विनाग-गब्दा अश्लीलाः । 'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ।। अत्र पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् । पारप्यप्रयक्तवावयदु अवलवत्सदघटक द्विवादिवर्णपारप्यरतपददु पवनय नी. कारात् । अनभ्यान्तरव्यममलील तस भावनना । पदार्गल तु असम्बरतिहेतुलनेव । जुगुप्सा प्रणा । अमङ्गलमनागदा । व्या. लनि जनरलनेव ॥ अत्रेति । सैन्ये प्रयुत माधना दो स्तन श्रोतुर्लनाजननेन राजविषयरतिभावस्य, मनीरणे प्रयुत्तो पारद पवार प्रयतया प्रोतुईगुप्मान्नेन, अदने प्रयुत्तो चिनादर समान्य म जननेन, पारस प्रवर्षप्रतिपदा ॥ अनुचितार्थत्वं हरिद्रा- यादोपप्रतिपादरत्न, चिदस्मिवेन, चिदर मनन । मर- पूरा इति । पानका यस्रपा । स्त्र दायास सर्व देष । 1. भली दमिति । किरनि । ' - महिपहप र पर 2. नि । - - - - - - . "सिर :- ...।' - रेसर है-------- " ३ ·तम्य व्यकलात्पशुपदस्यानुचितार्थलन् । द्वितीय यथा-'प्रचलममा ममलमुच्च शिरमामतीव ॥' अत्रामद्भूतन्यान्धकारभयस्य समर्थक विक चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रनिद्धावपि तेन रूपेण प्रतिदिन ग्राम्यः। कटिरिति । अत्र हारम्य गूटवतचादवाभावान्यात रोध ॥ योगेन प्रकृतिपुरुपयोभेदचिन्तनेन दलिन सण्डित सानो यस्य स । आगयगन्दोऽप्रतीन इति शेष । अत्र योगमानाननुमान पदार्थानभिज्ञाना योगिनिपनभावबोधबिलम्बरलमप्रतीतलम् ॥ प्रारमा 1 पद्मति । 'वा पुनि पद्मन्' इत्यनेनानानोपि पुनिङ्गः पपशब्द विभिन प्रयुक्त । अत्र दृषकनावीन तु तादृशकनिममयर हनप्रयोजनानुनशनलाल 2 कटीति । अत्रेद तत्त्वन्-योगीनितम्बादिकमेव विदग्धे प्रयुजने, पति- दग्धमात्रप्रयोचनिति ग्राम्यन् । पद त्रिविवम्-ग्रान्य नागरनुपनागर सन्दिर प्रसिद्ध नागरन्, ग्राम्पमक्षातिकान्तमप्राप्तनागरभावमुपनागरन् , नागरोगनगरी माम्य शब्दप्रयोगादत्तुरवैदग्ध्योन्नयनेनात्र दोध्यन् । अन स्व निदूषकादावधने व दोपत्वम् , तस्य तयेवाचियेन वैरन्यानावात् ॥ मत्र प्रकाटो संपूर्ण 'राकाविभावरीकान्तसझान्नघुति त नुवन् । नपनीयशिलाभोमा काटिश्च हरते मन । 3. योगशास्त्र इनि । 'रोगकननिपाफाशयरपरामृष्टः पुरपरिष ईभर'! पातञ्जर सूत्रे (११२४) वासनार्थक आशयशुन्दः प्रनुत । वासना चात्र निटानं निध्याशानन्यः सस्कारनिशेपः। टूपकतावीज तु ताराननिय दर ३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कविभिरनाहतत्वम् । ययः- 'भाति पद्म सरोवरे ।' अत्र पद्मशब्द पुलिगः । ग्राम्यत्वं यथा- 'कटिम्ने हरते मन. ॥ अत्र कैटिगब्दो ग्राम्यः । अग्रतीतत्वमेकटेगमात्रप्रसिद्धन्यम् । यथा- 'योगेन दलितागय ॥ अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयशब्दः । पतन्ति गरान्नव । अत्र प्रचलदिति पदमनुचिनार्थम् । तृतीय क्या रादक्षति यो गुहामु लीनं दिवाभीतमिवान्धकारम् । क्षुद्रेऽपि नून गुरु पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त त्ति । यमकादिप्रयोजनमत्वे तु नाय दोष , भ. प्रयोगम्य दर्शनेन व्यग्रताभावादिति ।। ' इति शेष ॥ हालिक्साधारणप्रतिष अन्यत्रामचननगी न -- ·सप्तमः परिच्छेदः। -- . - -- 'आशीःपरम्परां वन्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ।' अत्र वन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः । नेयार्थत्वं रुढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनन् । यथा- 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् । अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । - स्पादिनार्धजनर शब्दः सदिग्ध । आशीरिति । वर्षाला शुवा । सति । पामिति पदस्य सदिग्धत्य शाब्दयोपविलम्बन रानिपतावोसत. छत् ॥ अशक्तिरतं कवेरसामध्यप्रयुतम् । समयमा मन्ति ॥ चर. घातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं परामद । गुग्गरम परामदाय पाप्यसभर चन्चयानुपपत्ति । वजन्यचरणापरानन. ना. खपत्वं गुरपरययो सपन्ध । पन रतियोपिकान ८. निधन. ततो रपयोपस्थिति तनायोपनिनादर. गगन पर नाचीजम् । पेचितु-'लिलिमिसर देग्न याम्' । ।न । रविप्रयोजनमास . पपरत्या प्रशते तत एव नेवासासमा । वर- मरद नित न तु चरणापारी तो : । महान्योपान्तर Sanाति पर STAR Pr:: " 7 उपस्किा ! १ . । .रियो र १ WA t-rrr-

1No text on this page.

·सप्तमः परिच्छेदः। ३८७ . यथा- नवजलधरः संनद्धोऽयं न हप्तनिशाचरः ॥' उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नन. पर्युदासतया निषे- धन्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः- पदार्थतावच्छेदकेन सह सबन्धस्त्र वाक्ये असी नन् । प्रमजीव इलयं ॥ उदाहरति यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वगोर्वरया हा पुरसग. लतिरहे नवजारादी निशाचरतादिप्रनीतिनिरम् । अयं सन्स ना. मनिशाचर इति। अयं नरजरपाताभारान्तिः । दाय उद्देश्यलम्, नमर्थस्थाभावस्य विधेयतम् , समानियालादाररेन र नगर्थस्य स्पन्ध । न च विधेभीवपदास्येति पार पम् । पापोर मी. मानिलायत्प्रापते । निययेति । धादिपेट ... सन् इलायस्पोऽप्युरोदाहरण दरमहरा'. Iरच पनि टे- सोदारणादा कम प्रसारिपेधलद गर ति दन्तम पिपत्र:- भावन पर्वदासलासमवात्तृत वारा प्रमापिटक ८. दलात् । अत एपालमा रपे गोपीचन्द्रग-- अविदेशोगाभूत', लोडर - नि, ' पत्र' पति । रियल पिपरिद रेच समन्र । परर 'तोरस', ' सर नापारपरन् । पिपरिसर नसहिप हने 17 1. - (. रा TE བཀ ·शनीय इति ॥ योर्यत पदयो.। सामर्थ्यादाकादात ॥ ननु र आह-यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽई इतिकार सर्वात्मकमिति । विरहृदु खत्वेन सामान्येन सर्व विरहद् समित्ययं ॥ तय भूतस्य विरह्दु सखावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्माया वत्कृतात्रयमेव निशाना सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतात्पर्य सति न तत्पटे वीमा । ततयार उपस्थापने तात्पर्य मति तत्पटे वीप्मा । क्वचित्तु तलदे एव पीना,न: यत्पदे । यथा-'ते ते सत्पुरुपा परार्थघटका स्वार्थस्य वाधेन ये॥ एवमिति। अन्येषामनुचितार्थलादीनाम् । तच मया दर्शितमेव ॥ 'दोपाः विद्भवन्य 1. यद्यदिति । परमार्थस्तु यद्यदिति न पदयन् । जितु निलीनको इति या यो द्वित्वापन्गेऽसमादेश. । प्य चाटेधिनसेन यत्तदेन उत्सदेन वदान्यानो रूपेण दु.सपरामर्श । आदेशान्तु सावपेनान्वये तात्पन्नाहक के पार तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेटाः। कि तुभाभ्या रुपनदेन नाम न सवन्धमानोपपत्ती न तत्पदेऽपि वीमायोनो द्वित्वापन्न मादेन । व: 2. सि 2 इति । अत्र 'मि' इति चतुर्यन्नपदफदेशः अतिकटु । म मर्थान्तरन्य एव। अपेक्षते प्रत्ययमनरध्ये वीजा प्रागुट्यादिवान्म ३९४ साहित्यदर्पणे चिदनुपाचयो योरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा- 'न मे शमयिता कोऽपि भारम्येत्युर्वि मा शुत्रः ॥ नन्दस्य भवने कोऽपि वालोऽन्त्यद्भुनपौरुषः ॥" अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते । 'ययद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिप्यति ॥' इत्यत्रैको यच्छद. साकास इति न वाच्यम् । तथाहि- त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वनु विवक्षितम् । तथान्य तच्छब्देन परामर्गः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोटाहर वोन पदांशे दुःश्रवत्वं यथा- 'तद्वच्छ सिध्यै कुरु देवकार्यम् ॥' 'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥ यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकासप्रतीति । तत्र तन्पपन्या । योग्यत्वात् । यथा-'य यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इन। तत्वन्॥ वशिष्टा पादत्रयी ॥ - - . 1 'प्रयोगात्' पुलकान्तरे ·सप्तमः परिच्छेदः। ३९५ - अत्र मत्ताशदः क्षीवार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ।।' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ।। पेलेवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- याने शरेति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ दाशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह-तद्गच्छति ॥ अश्लीले ति । ग्रीडाव्य के ॥ जुगुप्साव्यक्षकं यथा-'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । ममङ्गलव्यजकं यथा-'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्द.॥ वचोवाणत्वं गीर्वाणलम् । गीशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया नी गन्दप्रतिपादकत्वे प्रत्यर्थ । तथा नेयार्थतम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश- 1. अत्र धातुमनो भावो धातुमत्तेति पदेकदेशेन क्षीवार्थेन मत्ताशब्देन मनुवयों नेतन्यते । अत्र 'पश्वाप्सरोविनममण्टनाना संपादयत्री शिसरेविनति । पराहकच्छेद. दिनकरागामकारसध्यानिव धातुमत्तान् ॥' इति तनूकनन् । 2. विजेय इति । 'अहें पृत्यचच' इति सूत्रेणाऱ्या 'अचो यत्' इति सूत्रे निहितः सहो पत्मत्स्यो भूतत्वल्पे प्रत्याऽवाचकः ॥ नत्र 'चापाचालिपुर- दिग्दी पार्तिकेयो विज्यः दारूल्यस्त. सदनमुदपिरियं दन्तकार । अरन्यैवैनन् मिनु कृतवता रेणुका कटवाया परसस्तव परशुना रलने चन्द्रहासः ।। रत्वपपीव्यम् ॥ 3. पेस्पति । पर' रति वर्षद लाभापाया परपसारत्यायपनया नोटा- दापीति प्रकाशकास्पानारः ॥ त्रविल्बमविपरिन्निवर्ग रघुवग्नुदाहरति गट । परनानः सहददं परति पुनः कपटिनिव ॥ इति प्रकासोदाहरण दरलन् । 4. जलध्यादाविति । या हरिमिहेन-जन्दादिष्ट पूर्वपदे नरोमर चोचरपरेषु । टसरेसनेषु चोनपरदे पायावृत्तिः ॥ ते परवृदिना योगाचे वैरिकाः सदा. । पोवृत्पना देनु निता गीर्वान्टुलान्द ।' बोन्दो नरिन्दाः परनि मन।। जन चेवागेदारलान् कि पोऽल भूगरनान्निाहानामतः । नुदु चोलान्दो पल नियने ।' रूपन् । बचेका गैनाः योरन्दात् ।।

·* 4 ·- - सप्तमः परिच्छेदः। ४२१ अतिविस्तृतिरङ्गस प्रकृतीनां विपर्ययः । अर्थानौचिलमन्यच्च दोपा रसगता मताः । रसत्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिगदश्च । क्रमेण यथा- तामुद्वीक्ष्य कुरजाक्षी रसो नः कोऽप्यजायत ।।' 'चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मममन्तरम् ।। - सायिभावत्य लगन्दवाचं यथा- 'अजायत रतिस्तत्यास्त्वयि लोचनगोचरे ।' - व्यभिचारिणः खशदवाच्यत्वं यथा- - जाता लजावती मुग्धा प्रियस्य परिचुन्वने ॥ जन प्रथने पादे 'आसीन्मुकलिताक्षी साइति लज्जाया अनुभाव- मुखेन कथने युक्त. पाठः । 'मानं मा कुरु तन्वति ज्ञात्वा यौवननस्थिरन् ।' बत्र यौवनासर्यनिवेदनं शृङ्गाररसत्व परिपन्धिनः शान्तरसत्याचं सान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तलरिग्रहो न युक्तः। 'धवलयति गिगिररोचिपि भुवनतल लोकलोचनानन्दे । ईपक्षिप्तस्टाना लेरमुखी सा निरीध्यतां तन्वी ॥" जन सन्त्योद्दीपनालम्बनविभावावद्भावपर्यवसायिनौ स्थिताविति - त्रि मस्सैद । प्रकृतीनां नवोचितधर्मागा विपर्ययोऽन्वयानन्न् । इद- मेलविलन् । अन्यत्रनिनियनिम् ॥ कोऽपन्चिनदनाः ॥ चमिचारिप सरपोतान एव सादकाच्य दोष,ग्नुभनयनादाने - दोपः । पसा जनरलति. प्रानि च । स्वशन्नवाच्यन्वं मरदीप विपन्धरम् ॥ पिरोपिरमापरिप्रददादाने-माननिति । शान्तयेव चेति । सदो हेलौ । दिनार नन्तिः। नन्परिजही नरनिन्दानम् ॥ अनन् पसर-पवलपतीति । गिरि- मेथिति बन्ने प्रयोगमन्नान वद । अमेति । गन्न 2. नामिति । विल्टर - चिनजात्र रेने निर: समोर की प्रो ५

·No text on this page.

·Tera सप्तमः परिच्छेदः। - 11 स - - एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरातत्वं न वाक्यान्तर- ..स्वेति विज्ञेयम् । गर्भितत्वं गुणः कापि- यथा- 'दिमातङ्गघटाविभक्तचतुरापाटा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यत्नानादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥' अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं “पुष्णाति । पतत्प्रकर्पता तथा ॥ २८॥ तथेति कचित् गुणः । यथा---'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.)। अन चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुण. । कचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोपो व्यभिचारिणः । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ।। हरस्यैव पिनाकसबन्धेन दुर्जयसमिति व्यसक्ताद् गुणतम् । नायं निक्षुर्वरयुपति नाहो तितिक्षुर्धनुप्माराम पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधी नवगुणधर पक्ष्य क्लाक्लात्पुण्ऽरण्ये नवजलघरदयामल कोऽयमेति ॥' अत्र द्वितीयस्य नहींति निपादनमुदापत्य वाचक्ताभावेन रचितपदस्य न विषय', कि तधिकोपि राजपुत्रस्य जटाधारणमलन्तासभवीति व्यरक्ताद् गुण एवं ॥ न वाक्यान्तरस्यति । पुनरपादाने सनाप्तपुनरात्तवं न दोष इत्यर्थ । दिमातङ्गेति । दिमातइ.सनहेनतीमत्ता. परिच्छिनावार आघाटा. तीमा पसा सा । साध्यते सक्रियते । निद्धा साधितापि मा मही । विमान प्रतिपायत इत्युत्तरेणान्वय. । चिनारमिति वाच्यमिति शेष । क्वाद्धतमा- दर्षन् । यत्रैवेति । तथा च तत्तुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यति भावः ॥ चमत्कारातिशयमिति । तेन युद्धवीरदानवीरयो परिपोर ॥ कचिदिति । यत्र पयागे सुकुमारावं तल ॥ इदान रमटोपानां पिता- विशेष पथावपनदोपतं गुरुत्वं चाह-चिदिति । रचा बन्द । बिना

·No text on this page.

·दामः परिच्छेदः । १८५ वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोगपि ॥ ११ ॥ श्लेपाहिभक्तिवचनभापाणामष्टया व मः। क्रमेणोदाहरणम्- 'प्रतिकूलतामुपगते हि विकी विष बतिमानता । अवलम्बनाय दिनभन्मूल पतिलन. अत्र 'विधी' इति विधु-विवि-योग- 'किरणा हरिणान्य दनिधमनी । कान्तोत्सजजपा नूनं नर्व एव पावित ।

·re ४८८ साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासगमागमाहरणे । हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ।' अत्र संस्कृतमहाराष्ट्रयोः । पदरलेपोऽपीयवधेयम् ॥ भापाइलेपमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समास अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्ध चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्र. तार्थस्तु-मह-मम, देमु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशाम्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात , हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हबहु- शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-बम् , चित्तमोह-चित्तमोह , अवसरउ-अवस. रतु, मे-मम, सहसेति । भापासमे तु भाषाणामैकरूपयमेव, न बर्थमेद. । 1. संस्कृतेनि । सस्कृतप्राकृनयोरित्यर्थः । उत्कृष्ट प्राकृत महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्याने वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलाने केी पाने मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्त दण्डिना-'महारा• ट्राश्रया भाषा प्रकृष्ट प्राकृत विदु. । सागरः सूक्तिरक्ताना सेतुसन्धादि यन्मयम् ॥ इति । सस्कृतमागध्योः टेपो यथा--'कुललालिलाबलोले शलिलेशे शालशालिग्यशरे । कमगशवलाठिबनेऽमाले दिशमन्तोऽपिशमे ॥' 'कुररालिरावरील मटिल तरमा- रमादिरवशूरम् । कमलामवलालियर मारयति साम्यतो विपमम् ॥' इति मागत्री छापा । 'कृयानि लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेपा ला छेदने लोग्नालन् । गल्लीति शला. मोयमाः ते मन्ति यत्र देखें सभी त लिशल्यापीकरोतीति शरिर शम्नसिन् । शालैग: गालन्ते योभन्ने ये ताडनातीति शारशादिय. म चति, दमननम्याव , नयाभूने । नमला लदमीम्तम्याः शमा दरिद्राग्नेषु लगी म. दीन्येवगील बल यग्य म तम्मिन् । मलन माट, न विद्यते मागे यम्यामारमाल जन्मिन् । 'मल धारणे' । अनिवार्य ध्यर्थः । अन्नके मृत्यो सनि स यामुसे विषय या दिमार्गता दिगमनिशं प्रविष्टोऽनि ।' इति सम्हनमायावं. । मागास्नु' Ti पनिविषाणा या आलि: पहिन्नद्रा रोड. कटको यय नत् । मारमाना यानि डा र दिदिमारणममर्थम् । कमगानामामय मशरद ये गालिच गन् । विषम रियोगिननाःयावद नामनिट शान्यत. गम पोऽति माया गरि दृश मीर विषय मुनयोऽपि शुभ्यन्ति ।' इति । मनमाग्यो था-'हमनेर मादानं यादग्नु र दामीनमा परिमान समने पेनिशान नारन ।' गने दाना मारतोयानान् । प्रमान शमने पटिन । ति पंगाची या । - Trek मन्त्रा: 14. टटोन म पु . , म F না। 47 mit:- ·दशमः परिच्छेदः । पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽधाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा- 'येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरान्तीकृतो यश्वोवृत्तभुजंगहारवलयोगगां च योऽधारयत् । इह बर्थनेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तखर-'इत्यादी समनः । नीतानाम्-'इत्लादावमा । 'मर्वसं हर-'इलादी सभानामतः || एक्व तत्रितयनुदाहरति यथावेति । सर्वद. सर्वाभीष्टदाता माधव., सर्वदा दानानि यस तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमातिन् । अप्पनेवराव मानो यस्य तन् । लगा अचला लिकाना दीप्तियस तम् ।' शनि सत्कृतवाक्यार्थ: । पैशाचन्द 'सपुरपो रसवितुमात्नरलनाय कामविषये नामोदाना स्वपरनाम्यामुशलन्यो दाम्यो শাভা বর্ণনা দিলানসরিন ন ন ন ল ন মহামাননিশন कम्पत्रिदुपस्तगगिकस्योतिरियन् ।' इति । सरूनसूरसेन्चोथा-'तोदी नदिनगा- मदोऽकर मदा बरं विदन्तरिदन् । भार दहावार सानदनार गदासारन् ।' ततो दृष्ट्यने गगनमदः करशनादरम्दिनान्तरितन् । भरतपावनर शाधनमार गनामा- रन् ॥ इति । सूरसेनीच्याया। 'तुदति परानिति तोदी, देशन दिक उपदेशः नमाम वर्तन इति मदिक न गन सहादेन मदो दम त , स नित्, सदा सर्वगाव आ. रए परभूनत्वानिरन्, अत (व दमेटापा उपामचेष्टाया स्वमरो पचनद , नथापन्ने विपन्ने लामा रास्तान्दन्ति मण्डयन्तीलामदा धानमा: मदद न रति माम. दन, गदानारन्, दिनारमरितत दलान्तर्गदे आर सनार ।' ते सलवारमा । सरस्नस्तु-बारलो निरत्तो नेपानान्दन पत्र । रामो मार. यात गरी पतसत् । शारदनभोवनन्मेत् ।' इति । स्स्टन पशरोधा-गन- दुम हलसरवारिनद । अवनदाराहरनिरिका नेज सुधीरा मन मेषतमो दुरार्षिकदस्तु । जनमदाराम रमिरिनाले पन्न।' इन्दपना. छापा । हेल्ने, अमेरिव रिकामा व किरिया निमम पसा. दयाभूता, हमरम्, भः सा, स्ने गाने नापी.-: दानिया रोम: 7 जसमाप्रमरा गाजर्दिवन्नतिजला प्रमाका दानदार रन चन्द्र च देव दोर का साल पर नि.लिनस्वी गानां समापनका. स्ने सस्थामा बिरपाया रेपी:, दो पत्र मृतदन्न्पन्न मिसान्ट । सायद पेशवाहारिमाया ! 1. पुनरिति । विपिनाका

·No text on this page.

·दशमः परिच्छेदः। ४८९ पुनखिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा-- 'येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजिस्कायः पुरातीकृतो यश्चोवृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह लर्थनेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुस्ततखर-'इत्यादी सभपः । 'नीतानाम्-'इत्लादावमा । 'सर्वलं हर-'इसादी सभनाभा एकत्रय तचितयमुदाहरतियथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि स तान् । तत्प्रसिद्ध घर मायामासीनमाभितम् । अप्पासव मानो यस तन् । भगा चल निकाना दीप्तिर्यस्व तन् ।' इति संस्कृतवापयार्य। पैशाचन्नु 'स पम्पो रयितुमात्मरक्षनाय माननियर स्नानोदराय नुवर्णरत्नाभ्यानु लन्यो दान्यो না বষাণানা ডিজানানসালিনি ন ন ন ন ন নানাননি, कम्पचिपकतानिकन्योतिरियन् ।' इति । तदनसूरसेन्योर्यथा---'तोदी दिशा नदोडकलर तस्दा र निरन्तरदन् । बार दनेहापनर नानदनार मदानान् ।। ततो दृश्यते गगननद रहसनादरन्दितान्तरितन् । भारतमेगावमर साधनमार गनामा- रम् ॥ इति । सूरसेनीच्छापा । 'तुदति परानिति नोदो, देशन दिइ उपदेश नमा मन वर्नन इति सदिक न गन स्रायेन मदो पन्या, स निन् , सदा सर्वगरनेत्र अा. रए परिभूनत्तानिरन्, अत एव दमेहाया परामटाया अमरो पन्य तन् , नवाबने विपन्ते लाना. रात्तापन्नि पल्टरन्तीलातदा भानुमः महनेत ते. दन, गदासारन्, दमारगरिनसलमध्ये भार बनार। इति स्वामा । सरनलु-कारले निहत्तो नानान्दोको मारः नेत्र । मन लारो पनरद । शारदनभोवनन्मेन' इति । तापनगयोदया-- दुने सरपारिन्दर । उपन्दपनराहानिरिसाउधीरामन्नड मदनमो दुर्भवाविपदलु । जनदर निसिमान्दै पन ।' इन्यपनंग. या। ऐडो, पोष गरेकाला समिति निनन पन्नाः ना, एननम, अमा, जमे गाने नाद: गो: . चमचन्देस सोपा पह। साल ! जदर निर्गमनःसिनमान कानपनदीमामा. नाहरगाईवर भूपन्नाटा पसन्माना देवा नारि । 1. पुनरितिक्रिया न पिपनिय॥ १ ·। अगं गोवर्वन कृष्णरूपेण, गा पृथ्वी च कूर्मरूपेण यस्य चामरा आहुः । अन्धकाना यावदाना क्षयकरो द्वारकास्यनिवासनिर्माता। शिरति गन्नामधारयत् । यद्वा शरीरावन गारीम्, शिरसि गना चेसभिप्रायेग च. साहित्यदर्पणे यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकायकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥' अत्र 'येन-' इत्यादौ सभङ्गश्लेपः । 'अन्धक-'इत्यादावभङ्गः । अ- नयोश्चैकत्र संभवात्सभनाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवमयात्पृथडोदाहृतः । अत्र केचिदाहुः----'सभङ्गश्लेप एव शब्दश्लेपविपयः । यत्रोदाचादि- स्वरभेदाद्भिन्नप्रयलोचार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोजतुकाष्ठन्यायेन श्लेपः । अभङ्गस्त्वर्थश्लेप एव । यंत्र खराभेदादभिन्नप्रयतोच्चार्यतया शब्दामेदाद- र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेपः । यो हि वदाश्रितः स तदलंकार एव । अलंकार्यालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः' इति । तदन्ये न क्षमन्ते । उमाधवश्च ला पायात् । माधवपक्षे येन अभवेन जन्मरहितेन अन शकटं वस्तं पादेन परावर्तितम् । वलेरसुरराजस्य जेता । काय पुरा अमृतपरि वेयणावसरे स्वीकृत. स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थ विवदमानाना देवामुराणाम मृतपरिवेपणाय मायया नारायणेन मोहिनीत्पं धृतमिति पुराणवार्ता । यथोट्ट- त्तस्य उन्मत्तस्य अभन्नस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीटाकर । आरवलय. अरिसवन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उदृत्तभुजंगहार वलं यस्य तेन गरडेन यातीत्यर्थ योऽधारयत् । शशिनं मनातीति शशिमदाहुः तस्य शिरोहर इति तुलं नाग उमाक्वपक्षे-येन ध्वस्तमनोभवेन विनाशितकामेन वलिजितो विष्णो पाय पुग स्वीकृत । मोहिनीरूपदिक्षुणा शिवेन प्रेपितो विष्णु पुनर्मोहिनीरूपं धारेति पुराणवार्ता । यश्च उदृत्ती उत्कर्षेण वतितो भुजंगरयौ हारवलया येन स. । यय कार । यस्य गिरः शशिमचन्द्रयुक्तं हर इति स्तुवं नाम चामरा आह । अन्य कस्य असुरविशेषस्य विनाशकर. ॥ पस्तावच्छब्दालंकारोऽथीलंकारच समाति, तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेद निरूपयति-अत्रेति जतुकाप्टेति । पृथए पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोोंगे यकलप्रतिभासंतयेहापाला । लोकय- 1. यति । समामभेदेनोशत्तादिम्बरमेदादिन्नप्रयनोचारणयोग्ययोरपि गयो ऐपमहाभयेन स्वरभेदानादरादेशप्रयनोचारणे जतुझाष्टन्यायेन शब्दय इति भारः।। 2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदात्तादिभेदाभादमिनप्रसोचानवेन शुद्धभेदा- भाव केवळमर्थयारकन्नगनफलद्रयन्यायन रिष्टवादश्य इति भावः ।। 3. पुराणवार्तनि । अलीन इति टेट. । त्रिपुरवरे विशुन्य मानो योन १. पुष्ट मति २,'दर' प. ३. 'मन्यो'प. ।

·दशमः परिच्छेदः। ४९१ तथाहि-अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यमयदोपगुणालंकाराणां गन्नार्थ- गतत्वेन व्यवस्थितेरन्व्यव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।" न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शदाभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श- नात् । किं चात्र गब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यवोधोपायत्वेन कविप्रति- भयोहकनाच्छन्दालंकारत्वमेव । विसहशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा- र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व- प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयलोचार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय- त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु भन्दपरिवर्तनेऽपि न 'श्लेषत्व- खण्डना, तत्र- दिति । यथा लोके मौल्यादिगतं नुकुटादि मस्तकाद्यलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा काव्येऽपीलर्थ ॥ दूषयति-तदन्ये इति । शब्दामेदादर्यलेप इति यदुक्कं तप- पति-न चेति । दर्शनल प्रामाण्यानभ्युपगमे लाह-किं चेति । कविप्रतिभया कवीनामनुभवेन उदृङ्कनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति-विसदृशेति । वन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या- नावचेत्यन्वयः। ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत साह-वैचित्र्यसैवेति । अलंकारवादलंकारनियामकलात् । अर्थमुखप्रेक्षित- या अर्थानुसधानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारबाहीकारे । रसादि- परत्वेन रसाधुत्कर्षानिप्रायप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधी इत्यादी खरमेदाभावेन एक्प्रयत्नेनैव शब्दद्वयोचारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र पुरागवार्ता इति तु युक्तन् । तथा च शिवमहिल. स्तवे-'रय झोली यन्ता शतधृति- रनेन्द्रो धनुरथो रयारे चन्द्रारों रथचरणपाणि शर इति । 1. शब्दानि । पर्यावान्तरपरिवृत्तिसहत्यासहत्वाभ्या शब्दार्थगतव्यवसितिरिति भाव.॥ १. दर्शनादिति । 'पावन्त एवनाः स्युः दादास्तावन्न एव दि।' साधुन्मूिन- मादिल ।। 3. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयो. पार्यरीच ॥ 4. हेपत्वेति । रुपलसन्डना शेषनाः ।। १. 'म' इति नाति कस पुनरपो' २. 'ते' इति दिन्मुटके नाल, ३. 'मोरा- रले इनि पुरानो नात.

·No text on this page.

·दशमः परिच्छेदः। ४९५ लम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेपः । पूर्णोपमाया निर्वि- पयत्वापत्तेः । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया वि- पय इति चेत् । न । यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्दश्लेषतया नोपमा तत्किमपराद्धं 'मनोज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेण । 'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ, किं तु । आश्रित्य शब्दमानं सामान्यमिहापि संभवतः ॥' इति रुद्रटोक्तदिशा गुणक्रियासाम्यवच्छब्दसाम्यस्याप्युपमाप्रयोजक- त्वात् । ननु गुणक्रियासाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साधर्म्यस्य वास्तवत्वात् । शब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात् ।। ततश्च पूर्णोपमाया अन्यथानुपपत्त्या, गुणक्रियासाम्यस्यैवार्थश्लेषवियत- मित्यादौ चेति । लेपो नोपमावाधक इति भावः । तत् तदा । शब्द- मानं सामान्यमाश्रित्यापीहालंकारमध्ये तभवत इत्खन्वयः । यद्यपि 'सकल- क्लम्-' इलादावेकप्रयत्नेन शब्दद्वयोत्पत्त्या शब्दस्याप्येकलं नसभवति, तथा- प्येकानुपूर्ववच्छिन्नत्वेन शब्दयोरेकलप्रतिभास इति भाव. । समुच्चयालंकारे एक- धर्मामिसंवन्धस्य निवेशाभावात्तत्समुच्चयपदमत्र तुत्ययोगितापर दीपकपरं च तयोत्तत्सभवात् । नन्वेवं 'कि च तुल्ययोगितायाम्-' इत्यादिना हेपतुल्ययोगि- तयोर्यों विषयविभाग. कृत. सन सगच्छते 'येन ध्वस्त-' इत्यादावपि शब्दरूपै- धर्मसवन्धस्य सत्त्वेन तुत्वयोगिताया विषयतभवादिति चेत् । सत्यम् । यत्रानेक- स्यैकधर्मसवन्धावगने द्विवचनवहुवचनचकाराद्यपेक्षा तत्रैव दीपकतुत्ययोगितयो- विषयः । 'येन ध्वस्त-' इत्यादौ तु द्विवचनाद्यपेक्षाविरहेण तुल्ययोगिताया विषय एव नास्ति । एवं ययोरेकधर्मस्वन्धत्तयोरनेकप्रयनोच्चार्यपदवाच्यत्वं दीपकनुल्य- योगितालक्षणे निवेशनीयमतो नातिप्रसनः । एवं च 'खेच्योपजातविषयोऽपि-' इलादिदीपकस्य 'किरणा हरिणाइस्य-' इलादि, "विक्सनेननीलाब्जे-' इत्यादि च तुल्ययोगितायाश्च विषय इति ध्येयम् । गुणक्रियासाम्यवद्गुणक्रियासाम्यस्येव । तत्र गुणनियासाम्यप्रयुत्तोपनायाम् । वास्तवत्वाद् वलुसमवेतवात् । न तथा नोपमाप्रयोजक्ता । तत्र शब्दसाम्यप्रयुत्तोपमायाम् । साधर्म्यस्य शब्द. त्पसामान्यस्य धर्मस्य । अवास्तवत्वाद् उपमानोपमेयरपक्खनोरसमवेत- 1. कमलेति । 'कालनिव मुखं मनोशनलचतिवरान्' इसत्र मनोरललवगम्य गुगत्य, प्रकाशलक्षणापाः क्रियायाः, गुणक्रिपयोर्वा मान्यात्यू!पमाविषयोऽस्तीचयः ।। 2. मनोज्ञमिति । मनोहत्वलोमानोपमेनमूतयोः कमलमुत्रयोदेन रितादर्थ- देष इत्यर्थः ॥ १. 'स्मोन'क. २. 'च' इति नाति सुत्ने ५, 'पा पनि मन्त्रालोचन्दनोपनमा द्विवचनकारापा' इति दिनकुटरो. १. ' घ पूर्वोतनिरूपने च सतील ' इति दिएट पाउः, ..' मदिरदरे, ·यति पर प्रेम्णा भत्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्श जन साधु प्रतीक्ष्यत्वेन दृदयते । कृपया विष्णुसचार नित्यं सचरति क्षिती ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्याना मानोपमेयता । विभक्ति पुनरेव उपमानोपमेययो. ॥' इन्यनुशामनन्य जागस्वपन अयन्ते मदमदिनगण्टा: करटिन: कारिण्यः कारण्याम्पदम्-'यादी विपक्रियो। 1.क्यहादय इनि। अयमभिप्राय:-पर्नु दया मोपश्चाइया'टपमानामा ५१२ साहित्यदर्पणे 'प्रकृतिप्रत्ययौ खखार्थबोधको इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यडायोः साम्यमेवेति । यच केचिदाहु:-'वत्यादय इवाद्यर्थेऽनुशिष्यन्ते, क्या दयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न । न खलु क्यडादय आचारमात्रार्थाः, अपि तु साहश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता । उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरणम्- 'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् । दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय , वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम् । स्वस्वार्थवोवको क्रमेण खार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपटेन करपादि: परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्यर्थ इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि विति । किलित्यर्थ. । 'अपि ताई इति पाटे कि तीत्यर्थ । उपसहरति तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रागठे शुक्लरुचापि हंग' इत्यादौ साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यटादियोगे उपमादर्शना- दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतलवत् क्यजादिपञ्चकगतत्वेन विशेषो बोध्य । एवं चाप्टप्रकाराया आा वमलोपालोपाभ्या पोटेशनकारत्वं बोध्यम् । क्यजादि- पञ्चके यमलोपे उदाहरण यथा-'वीर. प्रीतिकरत्वेन पर्यवीयति मचके । मित्री- क्यजाद्यर्थे सादृदयेऽमेदेनान्वय ॥ उपमानलप्तामुपमामाह-उपमानेति । 'मुमो- पमा' इत्यनुपन ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इत्यन्वयः। अन्यथा त्वनिष्टमेव । अन्यथा उपाम्यने हरः, अनुभूयते मुसम्, इत्यादी धात्वा मनमानकि ययोरकर्नकत्वेन कमलकारोपपत्तिनं स्यात् । वादीना तु वाचकत्वमेव । उपमर्गपानाता वाभिवेवादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहिन्येन दृष्टान्तवेपन्यम्य मनावाद विशेष विशेश्ययो रेकविभक्तिरले विशेष्येण सहकार्यमा विशेषणम् । तत्र निनादयः प्रायो विधे. प्यस्था विशेषणे ।' न्यनुशामनस्येवोपमानोपमेययोरपि तत्र मंग्याविभेदपि 33. 'दारैग्स:-' इत्यादाउपमानपटोत्तरतृतीयादे: सूपपाटकवाच । प्रायोग्रदोन दिगो निंदादिभेदेति न काचिदनुपपत्तिरियन्यत्र निम्नरः ॥ 4 । सचिन उपमानन्दमनुवर्तते, तेनेवार्थमाध्यापि योये सादृट्याचारायः मानिदि . १. 'लावी. २. हमारा मोमान मनिपुर ·दशमः परिच्छेदः। e- अत्र मुखनयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः। अत्रैव च 'मुखेन सदृगं' इत्यत्र 'मुखं यथेदं', 'नयनतुल्यं' इत्यत्र 'दृगि' इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति । अनयोमेंदयोः प्रत्येकं श्रौत्या त्वभेदेन चतुर्विधत्वसभवेऽपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्तम् । औपम्यवाचिनो लोपे समासे किपि च द्विधा ॥ २० ॥ क्रमेणोदाहरणम्- 'वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरन् ।' 'गर्दभति श्रुतिपरुपं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः ।' अत्र 'गर्दभति' इत्यत्रौपम्यवाचिन. किपो लोप: । न चेहोपमेयगापि लोपः । 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देगात् । द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः। 'तस्या मुखेन' इत्यादौ 'रम्यं' इति साने 'रोग' इति पाठेऽनयो- रुदाहरणम् । हिप्समासगता द्वेधा धर्मवादिविलोपने ।। २१ ।। धर्मोपनानलोपोदाहरणानिदै सात् । प्रतिनिधीति । रस ॥ मीटर माह-औपम्येति । पाल्पारिनिरापले स्पिने तन न रिय मुशिप्यते ॥ पदनमिति गायिका इनिदान। स्वार्थल स्मनगम्यतया पागोट । चन्दन पक्ष्यमाजहिलेपोदाहरणम् । उपार व हरनिति नन्द चिनिः' इति पधारय । एनस प्रदान दिन- भतीति । पर्दभ पायरील शिव शिव । १८ 1 FE इलादीजिपोलेदेऽपि पदचनी - गन्न् । जनप्रतिपरसस्पर्म दो । तिरिदि। उपनेस्लर । एउमेर :- 1.स्पररेति ।

·-- 1. मालेति । यथा काचिन्माला सजातीयः कुमुमै. काचिच्च विजातीयनिमायते तथैवे. एव चाम यवशब्दमयोगस्तुल्ययोगिताधोतमत्वार्थत्वेन न गोग पवेत्यरधेयम् । इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकम. ५१८ साहिरादर्पणे यथा- 'चन्द्रायते शुगरणापि हंसो हंसायते नारुगतेन कान्ता । फान्तायते स्पर्शमुरोन वारि वारीयते सन्यतया विहायः ।।' मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दश्यते । यथा-- 'वारिजेनेव सरमी शशिनेय निशीथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीमनोहरा ॥' कचिदुपमानोपमेययोर्द्वयोरपि प्रकृतत्व दृश्यते-- 'हंसश्चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ।। 'अस्य रानो गृहे भान्ति भूपाना ता विभूतयः । पुरंदरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥' तस्योपमानता यदि स्यादित्यवं. । दय साधारणधर्मस्यामेदे भेदे च सभवतीति द्विधा ॥ तत्राद्या यथा-'महाभृतो वदान्यस्य भारतीवामला मति । चेष्टा मतिरिव खच्छा चेप्टेव गुणसतति ॥' अत्र खटलमेकमेव माधारणो धर्म ॥ द्वितीया- माह-चन्द्रायत इति । चन्द्र इवाचरतीत्यर्थ. ॥ मालोपमामाह- पमेति । यहित्यकाधिकपरम् । तेन 'ता इसमाला शरदीव गहा महीपधीन- स्तमिवात्मभास । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राचनजन्मविद्या ॥ इत्यादावुपमाद्वयेऽपि मालासमक्षतम् । इयमपि पूर्ववद्विधा । तत्राद्यामाह- वारिजेनेति । अन्न मनोहरखमेकमेव सादृश्यहेतु । द्वितीया यथा-'ज्योत्नेन नयनान-५ सुधैव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' भत्र नेत्रानन्दजननादयो विमिन्नधर्मा एव सादृयाना हेतव ॥ उपमेयस्य प्रकृतलन- पमानस्याप्रकृतत्वं प्रायिकमित्यभिप्रायेणाह- स्कर्पाधायकत्वेनाकासितलम् ॥ हंस इति । हसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्णनी- यशरत्कालस्योत्कर्पाधायकत्वेनाकासिता । विमला' इति पाठो न रमणीयः, मान तय कुमुदानीत्युपमानान्वयायोग्यलात् । तस्मात् 'लसन्ति' इति पालो द्रष्टव्यै ॥ प्राचीनसमतानाक्षेपोपमादीनुपमाप्रकारान्वैचिच्यातिशयानाधायकत्वेनोपेक्ष- माण आह-~अस्य राक्ष इति । कल्पवृक्षभवा कल्पवृक्षोत्पन्ना विभूतय इत्यर्थ ।। यमपि सजातीयैविजातीयैर्वा वहुभिरुपमानैरिति भावः । एकस्य उपमेयस्सेत्यर्थः ।। १. 'यभा' पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'वस्तुनल मपृतयोरेफधर्मानिसमरूपतुल्ययोगितेबदं न सूपमा । । -मालो- - - कचिदिति । प्रकृतत्वं वर्णनीयस्यो-

·No text on this page.

·सितच्छत्रलारोपे निमित्तम् ॥ करमिति । कर किरणमेव हत्तम्॥पद्मोदयादेखि ५२६ साहित्यदर्पणे तत्रैकदंगत्रिवर्ति लिष्टं यथा मम- ( करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांगुके निवेश्य । विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्वत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥) समस्तवन्तुविषयं यथा-अत्रैव 'विचुम्बति-' इत्यादौ 'चुचुर्द हरिदवलामुग्वमिन्दुनायकेन' इति पाठे । न चात्र लिएपरम्परितन् । तत्र हि' 'भूभृदावलिदम्भोलि:-(५२३) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वाधारो विना वर्णनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपाणां सर्वथैव सादृश्याभावा- दसंगतम् । तर्हि कथं 'पद्मोढयदिनाधीश:-' इत्यादौ परंपरितम्, राजादेः सूर्यादिना तादृश्यस्य तेजस्वितादिहेतुकस्य संभवात्-इति न वाच्यम् । तथा हि-राजादेस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न त प्रकृते विवक्षितम् । पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षित- त् । इह तु महीधरादे स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सु- रव-इति न लिप्टपरम्परितम् । कचित्समासाभावेऽपि रूपकं दृश्यते-- 'मुख तव कुरङ्गाक्षि सरोजमिति नान्यथा ॥' क्वचिद्वैयधिकरण्येऽपि यथा- 'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्याभित्तिर्गुण- ज्योत्साकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्वपुच्छच्छटा । यैरेषापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेपा शुलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ।। - . पद्मोदयादिशब्दस्यैव । द्वयो रूप्यरूपकयो राजादिसूर्यायो ॥ नन्वत्र शब्दसाम्य विवक्षावशात्प्रमिद्धतंजखितादिरूपसाम्यविवक्षायात 'त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भा' इ. त्यादौ तु दीर्घलपीवरलादिसाम्यसभवेनात्र तन्मूलक एव स्तम्भलाद्यारोपोऽस्तु त्रैलोक्यादी मण्डपत्वाद्यारोपस्य तत्कारणत्वखीकारेण किमिति चेत् । न । लम्भा यथा मण्डपभारसहिष्णवस्तथा हारवाहवस्त्रैलोक्यभारसहिष्णव इति साम्यस्यैव प्रकृते विवक्षिततात् । तच त्रैलोक्यादी मण्डपलायारोपं विना दुर्योधम् । समासाभा वेऽपीति । अत एव दण्डिना व्यस्त समस्तं व्यस्तसमस्तं चेति त्रिविधं रूपक कम् । 'धूलतया' इलमेदे तृतीया । अन्यथा तादात्म्यारोपो न स्यात् ॥ सुचरितमे- १. हि' इति कलो नाति, ३, 'रूप' सघ. ३. 'असंभवात्' ख घ. ४ 'शशि' के ·दशमः परिच्छेदः। - ईद मम । अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- पत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवादिकालढवैशिष्यैसंज्ञकम् । यथा मम- 'इदं वनं साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥' अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विपयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ - पाख्यं चित्रम्, धुनितिराकाशकुड्यम् । सरलता कौटिल्यराहित्यमेव दाक्षि- प्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुकरलालकुण्डली । भकिमात्रमुलमे केवल- पापि भक्त्या प्राप्ये। अत्र केपांचिदिति । माधनस्य शेपस शब्दालंकारत्वेऽपि साम्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भाव. । वक्ष्यमाणाना पापहवादी- नाम् ॥ अधिकारटवैशिष्ट्य रुपक्माह-अधिकारूढेति । अधिकमत्व धमारूढ़ वैशिष्ट्य विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधाराधार इति विम्बस्य विशेषणम् । कलाक- रहतलादिविशेषणं चन्द्रादेरत्यन्तासभवीति तत्र तदारोपणादधिकारटवशिष्टतम् । 'लहराहिलादिना' इलनेदे तृतीया। परिणामालंकारमाह-विषयात्मतयेति। 1. वैशिष्टयमिति । अबेदम मनुसधेनन्-'विषयभेदताप्यरधन विषयम्य यत् । रूपक नविधाऽधिक्यन्यूनत्वानुमनोचिनिः ॥ (१) अयं हि टि माझार येन दया. पुरः हना । (२) जयमान्ने विना शनुन्तानीयीमं विरोचनम् ॥ (३) कानपिन्वत्पब स्वीस समदृष्टितान् । (४) मा मुखेन्दुनाल नेनानन्दे निनि. मुन्न । (५) साप्पीपमपरा -मीरधामागारोदिता । (६) अप हिन. जान्नुपचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥” इति । इहोपनेपन्य राणे विपन्न पूर्दग्धन्वनियोपोन सामानन्य भावनो धूपिदियोऽन्दरसाद, उपनान्म्योपदे नाधित. मावावर्णनाच प्रपनननुभवानेदरूपरम् ॥ नगी पीर लोचन्यानोल्या पन्ना पानेन द्वितीयं न्यूनाभेदरूपकम् । 'दीपादार साय वाच्यः' ने वारेन नती- पाईपक । समष्टिनालीबारे विशापोरया नगदो राज्याभियानात्तीर. मधिकाभेदरूपकम् । जन समदृष्टिद रिटन् ।॥ एवमन्या नरेन्दमले दिन्नीग्ना. पायाचनासाय नरेन्दोश्च न्वान्न्दनवन निरेन्दुवा बन्यमान नन्यापिक्चपोरनादानदनुभयतादृप्यरूपकं चतुर्थन् । 'दम' इति उभरपोट इसके

·No text on this page.

·दशमः परिच्छेदः । ६०५ दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपमक्षणमादायातं भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । पत्र च कचित्ताकरणिकादादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं कचिदप्राकर- णिकार्यात्याकरणिकार्यस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्- 'हारोऽयं हरिणालीणां लुठति स्तनमण्डले । नुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं सरकिंकराः ॥' 'विललाप स वाप्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥' अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोटाहते 'हारोऽयं-' इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संवन्धरूप- स्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यवलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ।। ८३ ॥ पित्त्यलंकारमाह-दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेलर्य । अन्यायागमो मिनार्थप्रतीति. ॥ दण्डापूपन्यायमाह-मृपिकेणेति । इतिशब्दो हेतौ । सनेन भूपिण तसहचरितं दण्डमक्षपसहचरितमयांदोचिलादायातमवगतं भवतीत्यन- न्तरं 'पदन्यनापि' इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्वत्वेन निश्चितस्य स- गानन्यायात्तुल्यतानादान नु शब्दात् । आपतति प्रवीतिविषयो भवति । मूपि. रस हि दष्टभक्षणं दुर तनिष्पत्ती तामहरितापूपभक्षणमतिमुकरलायया स्नायते तथानापि नहरितकतिरपरनिद्धिचित्लासंभाव्यत इति माय ॥ शारोऽयमिति । मुहाना हारपटस्एलनिशे नितन्नारद खाना च । मु स्न तयोपिदागिन दुर्घटं तपित्तावनुचानगमला सतरा तस्यादिति - रतनत्र सनाने धने । नुमान वनपत्वेन प्रारमिरवम् ॥ विटलापेति । रोजाइपलना माने धर्म । सो वर्णनीयतानावादर करनिक्तम् । संपन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिस्मतामायादिल्य.। व्यानिधार- स्पोरबनिचरित मानविपरम्पतः मरते दुल मारग्रहेन चिला. तत्त्नन्य वाहा न्नाहोमपी हार चौपनाति नाय ॥ बिलावरमार-विरस्प इति । एलपरवं ननदुदाहरनेपर मेयम्। 1. दरडेति । स्पोनको दापूर । इन्। किन रवि पि । शानदेरे पन्न, ཝིན་དཨཀ '''' '':| སད་་ ཝ་སནྟི 2-

·No text on this page.

·No text on this page.

·६०८ साहित्यदर्पणे प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपागनगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ।' इह केचिदाहुः--'शशिप्रभृतीनां शोमनत्वं खलम्यागोभनत्तमपि सदसद्योगः' इति । अन्ये तु-शनिप्रभृतीनां स्वतःगोमनत्वं धूसरवा- दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः । अत्र हि शशिप्रमृतिघु घूसरादे- रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोभनत्वे प्रक्रमादिति । इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः। समाध्यलकारे वेग- कार्य प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति मेदः । 'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे सरज्वलनः ।।' अत्रायेऽर्धे गुणयोर्योगपद्यम् , द्वितीये क्रिययोः । उमयोर्योगपये यथा 'कलुषं च तवाहितेप्वकस्मात्सितपढेरुहसोदरभि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुपि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ।।' र्गतलपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु खतोऽगोभनत्वं नृपाङ्गनगतलस्य शोमनब. मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदुःखं प्रति धूमरत्वादिविगिधाश्चन्द्रादय. कार पानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसता च योग एव सदसद्योग इति भाव । अन्येषां मतमुपपादयति-अत्र हीति । विच्छि- तिविशेपस्यवेत्येवकारेण मनसीलादेावृत्तिः । नन्वेतनिरर्थकमत आह-मन- सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्मार्थकमिति भावः । प्रथनम दूप- यति नृपागनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । दया चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो ननु विगिष्टाना योग. 1 जमनेट स्पदोषावहत्वादिति भावः । समाघ्यलंकारादस्य भेदमाह-इहेति । साहिन्येन म्मलितत्वेनावतारः । समग्रे समयें पर्याप्त काकतालीयन्यायेन अप्रतिसंहतन्वेना- पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेष निलितान्येव कारणानि जनयन्ति सनुभयन्य विषयः । यत्र त्वैकस्मिन्कारणे फलसाधनायानुष्टीयमाने देवाटुत्सग्नेन कारमान्तः रेण तत्फलस्य मुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुगांगपद्ये समुचबमाह-अ. रुणेचेति । नाविका प्रति सख्या दकिरियम् । नयने ने इति मेषः ॥ कलु पमिति । रोपवाचितमिलयः । निनपरहस्य मौदगैसशी श्रीः शोभा यन्य तत् । अस्य वयधिकरण्ये एव प्रयोगप्राचुर्य विच्छिनिविशेषजनयन्वं च । इद- 1. मघा १ दिनमुटपिटम् । ..

·No text on this page.

·SAHITYA-DARPANA BY VIS'VANATHA KAVIRAJA With the commentary of RÁMLACHARANA TARKAVÁGÍS'A BHATTÁCIÁRTA ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commentar.es BY MASIMOSAPADEYAYA PANDIT DURGÂPRSÂDA DVIVEDA Patxcipal, Maharaja's Sivuheir COLLEGE, JAIPUR. HleX6l! OP tue COCET AND FACULTY OF ORIETTIL LEALM TUE Besares Lindu UNIVERSITY, Fourth Edition, PUBLISHED BY PANDURANG JAWAJI, 1 WALTOR OF THE " XIRSAYA SÅGAR" PRESS, BOMBAY 1922, Price Rupees.

·SÂHITYA-DARPANA BY VIS'VANTHA KAVIRAJA With the commentary of RÁMACHARANA-TARKATAGÍS'A BHATTACHARYA ANNOTATED With Introduction and Explanatory Commcntaries IMAXMOHAPIDHNI Yurt PANDIT DURGAPRSÂDA DVIVEDA Pi cirst 3X're Sinerva COLL!!! Jairir ULLILI OL TIL CAL" AVIS. I u ULTI LIAT NG OF TKE BIvars II" Tiers ! Tourth Edition TOSLISHED BY PINDURANG JAWAJI, I'.ciern! X. 13.-S..." Prio,

·No text on this page.

·साहित्यदर्पणः। स श्रीविश्वनाथ-कविराज-प्रणीतः । श्रीरामचरण-तर्कवागीश-भट्टाचार्य-कृतया विवृत्या समेतः। जयपुरराजकीयसंस्कृतकालेजाध्यक्ष-काशीहिन्दुयूनिवर्सिटी- सभास्तार-सत्संप्रदायाचार्य-महामहो- पाध्यायपदभाजा श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदेन संकलितया छायाख्यविवृतिपूर्त्या परिष्कृतः । सच मुम्दय्यां निर्णयसागराख्ययन्त्रालये तदधिपतिनायित्वा प्राकाश्यं नीतः। १ संरगन् । शके १८४४, सन १९२२. मूल्यं ४ रप्यकाः

·No text on this page.

·३५ , भूमिका। गी। तदेतय, सूनिस्तान चीन कावनि.नि निमित्त नियम माक्र्तव्यता बनलागेम नोरमेयभावं ननद-बोचारमा पनि एवं च निवासियोऽतिरिनामा, अनिन्या विनय प्रतिमान परिमायनीम् । तया-गब्द , ट्रेन या कोया या पनो का मानहारिने वा प्रातिमाचिो वा मान्, तो निलो वा कृतको वा स्वान्लिन्यदेनन् । प्रते खस समयमय नियमानोऽपि सामाभाववन्धुरो निनीने र नीपते । वन शिक्षा तावा--(3)सि पनि गति. नि:। चा शिक्षा यात्राप्यकारणनी गुन्तिगरीन । वामगा कि पि सतानिनन वाम"" सालिनास र रागिनी जयति । तन्दुन, जगरना पसलिनाम- --' सादि ( प ) । तपासात विदय देना:- परिज कान्ति' (गाया ११२) रचादि । एतापपुर "अनब्रष्टि प्रकार सरस्वती विनम-जन्मभूमिः । वैदर्भगति. तिला नि सानाराम:. ६.ला।' 'जयक्ति प. मनाला चिनोतिसदन निमः। +1 1 -----

·No text on this page.

·भूमिका । ति निरवाचि । निषानुप्रतीना दानामेतदनुमाव व्युत्पादनम् । बहुत गत्वन्तरे सत्यवहोरानास्तिो होगविपदव्युत्पादनमेतदुपरमेव निधीयतलेलं प्रस. शान्तरेण । प्रकृते श्रीतानि मानानि चोदाहरणानि यहनि । तन्तिरतु- 'मधुकैटभदानवेन्द्रमेदः- छववित्रा विपमेव मेदिनीयम् । अधिवास्थ यदि स्वकर्यशोभि- धिरमेतामुपभुक्षते नरेन्द्राः ॥ (अनमं. १४) सानि नायम् । एवं च दमो मेदिनीति नरमा । मिद्यतेगु वयावरणा ॥ (५) चाचते, पाचनेऽनेति छन्दति नरमा । पन्यतेऽनति दुई । तर पेरजानापि नग्यजु मानमिति पनि पचगवगा. नीति मगरदारीन् । लगानियानो रगती-- 'हिजपुर परिमयकारी यो नरपतिरतिधनधात्मा । ध्यमिर निपतति पापोऽसौ पारमिय परनानं वृन्तान् ।।

·No text on this page.

·भूमिका । पुरुषत्वमेव किल पञ्चविंशकः फुटचूलिकार्थवचनैर्निगद्यसे । (हरविजये ६१८) मध्यादिचित्तपरिकर्मविदो विधाय केटाप्राणमिह लब्धसवीजयोगाः। यानि च सत्वपुम्पान्यतयाऽधिगम्य चान्छन्ति तामपि ममाधिभृतो निरोद्धम् ॥' (शि. १५५) नग्मीनासमोना- 'नाती तुम जाग्रत्त्वमति फाल्योरो प्रानुमनां घ. कर्म प्रध्वरनं फलति पुरपाराधनमृते । अनन्यां संप्रेक्ष्य प्रानुपु फलदानप्रतिभुवं अती प्रहांवा तपरिकरः कर्मन्न जगः ॥' निकास। नपानिनमय वेदा वीधिनमेगा पा ममानि । पिनगग्य नगरमय समाप्रा ।' -- ·साहित्यदर्पणे । 'कालः स्वभावो नियतिर्यदृच्छा भूतानि योनिः पुरुप इति चिन्त्या। संयोग एषां न त्वात्मभावा- दात्माप्यनीशः सुखदुःखहेतोः ॥. ( १२) इति कालस्वभावादिवादवादिन्या श्वेताश्वतराणा मन्त्रोपनिषदा व्यक्तरमव. सीयते । एवं वाजसनेयिना ब्राह्मणोपनिषदा-'इतिहास. पुराणं विद्या उप- निपद श्लोकाः सूत्राण्यनुव्याख्यानानि व्याख्यानानि' इति । एवमेव छान्दो ग्योपनिषदापि-'इतिहासपुराण पञ्चमो वेदाना वेद पित्र्यो राशिदेवो निधिर्वा- कोवास्यमेकायन देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदे- बजनविद्या' इति । साहित्यप्रतिपाद्यं दृश्यकाव्यमविकृल भगवता भरतेन तु पटमानातम्- 'जग्राह पाट्यमृग्वेदात्सामभ्यो गीतमेव च । यजुर्वदादाभिनयाबसानाथर्वणादपि ॥' ( नाट्यशा० १११७) आग्नेये तु अव्यदृश्ये उमे अपि काव्ये सम्यग् व्युत्पादिते इत्युपरिष्टानिवेदयि- प्यते । एतेनान्यशास्त्रवत् साहित्यस्यापि वेदोपजीवकत्वम् , तत एव साहित्यमूलस्य वेदाजोपासमानकालिकत्वं च प्रतिपत्तव्यम् ॥ तत्रभवतो राजशेखरस्य काव्यमीमासायां कविरहस्ये तु निरूपितार्थों महतार्थवादेन प्रस्तूयते-“ययोपदिदेश श्रीकण्ठ परमेष्टिवैकुठादिभ्यश्चतु.पष्टये शिष्येभ्यः । मोऽपि भगवान् खयभूरिच्छाजन्मभ्यः खान्तेवासिभ्य । तेषु मारवतेय वृन्दीयसामपि वन्य काव्यपुरुप आसीत् । तं च सर्वसमयविदं दिव्येन चक्षुपा भविष्यदयदर्शिनं भूर्भुवःस्वस्त्रितयवर्तिनीपु प्रजासु हितकाम्यया. प्रजापति काव्यविद्याप्रवर्तनाय प्रायुत । सोऽष्टादशाधिकरणी दिव्येभ्य. काव्यविद्या- मातरेभ्य सप्रपञ्च प्रोवाच । तत्र कविरहस्यं सहस्राक्ष. समानासीत् , औक्ति- मुक्तिगर्भ , रीतिनिर्णयं मुवर्णनाभः, भानुनामिक प्रचेतायनः, यमकानि-चित्रं चित्रादद, शब्दश्लेपं शेष , वासवं पुलस्त्य , औपम्यमोपकायनः, अतिशयं पाराशर., अयंलेपमुतथ्य , उभयालकारिकं कुबेर., वनोदिकं कामदेव , रुपक- निरूपणीयं भरत , रमाविकारिक नन्दिकेश्वर , दोपाधिकरणं विपण, गुणीपा दानिकमुपमन्यु , औपनिषदिक कुचमार इति । ततले पृथक् पृथक् स्वशास्त्राणि पिरपयांचा । हवं गुरन्यो गिर पुप्पा पुराणी शृणुम स्म, यक्लि विपणं शिष्याः कथाप्रसा पाट,दीटश पुनरमा सारस्वतेयः काव्यपुरुषो वो गुरुरिति । स तान् बृह- पाल इति गतिः, नभाव इति लोकायतिकाः, नियतिरिति मीमामकाः, विधि:, भूतानाति साहित्यवादिनः, योनिरिनि प्रहतियादिनः, पुग्य 'नागमनः बार प्रतिपेदिरे॥ . - .

·भूमिका । - तापतिरुचे । पुरा पुत्रीयन्ती सरखती तुपारगिरी (तपस्यामास) प्रीतेन मनसा तां विरिन्च. प्रोवाच-पुत्रं ते सृजामि । अथैषा काव्यपुरुष मुपुवे । सोऽभ्युत्थाय मपादोपग्रहं छन्दखती वाचमुदचीचरत् । यदेतद्वाडमयं विश्वमर्थमूर्त्या विवर्तते । सोऽस्मि काव्यपुमानम्ब पादौ वन्देय तावको । तामानायदृष्टचरीमुपलभ्य भाषाविषये छन्दोमुद्रां देवी ससंमदमपर्यनादाय तमुदलापयत् । वत्स, सच्छन्दस्काया गिरः प्रणेतः, वाङ्मयमातरमपि मातरं मां विजयते । प्रशस्यतमं चेद दाहरन्ति यदुत 'पुत्रात्पराजयो द्वितीयं पुत्रजन्म' इति । खत्त पूर्वे हि विद्वांसो गद्यं ददृशुर्न पद्यम् । स्वदुपज्ञमयात छन्दखद्वच प्रवर्त्यति । अहो श्लाघनीयोऽति । शब्दार्थी ते शरीरम् संस्कृत मुखम् , प्राकृतं वाहु , जघनमपभ्रंश पैशाचं पादौ, उरो निश्रम् । समः प्रसन्नो मधुर उदार ओजली चाति । उतिचणं च ते वच , रस आत्मा रोमाणि छन्दांति, प्रश्नोत्तर- प्रवहिकादिकं च वाकेलि , अनुप्रासोपमादयश्च लामलंकुर्वन्ति । भविष्यतोऽर्थ- स्थाभिधात्री श्रुतिरपि भवन्तमभिस्तौति- चत्वारि गृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृपभो रोरवीति महो देवो मयां आ विवेश ॥ (न सं. ३ अष्ट. ८ अ. १० व.) 'तथापि संवृणु प्रगल्भत्य पुंस म, वालोचितं चेटव' इति निगद्य निवेश्य चैनमनोक्हाधयिणि गण्डौरतलनल्पे नातुमभ्रगझा जगाम । तावच कुशान समिधश्च समाहर्तु नि स्तो महानुनिरुशनाः परिवृत्ते पूपण्युप्मोपटतं तमद्राक्षीन् । क्स्यायमनायो वाल इति चिन्तयन् साश्रमपदमनपीन् । क्षणादायस्तश्च स सारखतेयत्तसै छन्दखती वाचं समचारयत् । अक्लाद्विसापयन् स चा. न्युवाच- या दुन्धापि न दुग्धेव कविदोग्धृमिरवहम् । हदिनः संनिधत्तां सा सूक्तिधेनुः सरस्वती ।. इति । तत्पूर्वकमध्धेतृणा च सनेस्तनादिदेग । तत प्रकृति तमुशन मन्त· कवि- रित्याचक्षते । तदुपचाराय क्रय क्षय इति लोक्यात्रा विशब्दश्च 'कट वर्ण इत्यस्य धातो. काव्यकर्मणो रूपम् । कामकरूपलाच सारखतेयोऽपि काय. पुस्प इति भत्या प्रयुध्यते । ततश्च विनिवृत्ता वाग्देवी तत्र पुत्रमपदयन्ती मददयं चन्द । प्रातच वाल्मीर्मुनिया सप्रश्यं तनुदन्तनुदाल भगवत गुसूतेरामन पदमदर्शयत् । तापि प्रलुतपयोधरा पुनायाइपाली ददाना शिरनि व चुन्दन्ती लत्तिमता तसा प्राचेतनानापि नहपये निभृतं सन्दांनि बचान प्रापच्छत् । अनुप्रेषितश्च स तया निपादनिहतनवरी वयुवानं न्या. करयानिशं दन्तमुदीन्य शोरवाञ्चोक्नुजगाद- ·साहित्यदर्पणे - T 3. - नेन। तमात्मदेवं गरण प्रपद्ये संसारसागरनिमज्जननासवन ----- । आमादिदेवो योगदर्शने-'प्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्ट' '( १ । २४ ) इत्या लक्षणत सूत्रित पुनर्व्याचिख्यासायां- गु: सानानान्टेदात्' (१ । २६ ) इत्यनेन गुणप्राधान्य विभक्त मिले। इयं न 'हिरण्यगर्भः ममवर्तताने-' (ऋ. सं. ८ : दी शुरनुगनीनया 'म व शरीरी प्रथम स वै पुरुष उच्यते । या ममात ॥' इति स्मृल्या प्रथमशरीरिणो ब्रह्मणो .... दि प्रनीयते । तत्र पूर्व द्वितीयस्य शरीरिण श्रवणस्मरणा " पर प्रेरणा दगो ददि वेदा प्रादुर्बभूवुरिति । तत एव 'तेने 'मादि मयते गोज्यमादिकालो ब्रह्मद्वारको वेदाना 3 ., । नया बनायन-'यज्ञेन वाच पदवीयमायन्तामन्य -:' (८ म ८. २. २३ ) इति । 'युगान्तेऽन्तहितान्ये -- १२ । मिर नपग, पुर्वमनुनाता वयभुवा ॥ इति । 1 • पगमान गट्यादिरपि तत्प्रणयन कालो न भपितु. - याचा पिम्प नित्वया' (ऋ. स. ६. ५.२५) ': । यते । एतदेवालय भगवता जैमिनिना पूर्वमी २ नद' ( 11 १ । ६ ) उन्यादिद्वादशसूत्ररनिया 'नम्म पगवान' ( १ । १ । १८ ) इत्यादि. -'म । गनीमाभागाःपि भगवता पाराशर्यण :-1 मा पनयनापि । 'अत एव च निलयम' व व्यवयापनम। " मम रिमायने-'उतागि मंत्रामणो यनि- काय प्रायन विदया पुष्परे - ४ टी । एनपत्र निरकम् (५ अ 'प्रा २१६ ) दति च. , 1-3) इत्येरमादयोऽन्येऽपि म. र गमारामारटहरयारपुरमादिपर. --:"दर र माट दिपु परमाणा - नवटा पुरवातीप्र. ---- 2 । दत पर पुति. '-: :: हर अंद' नि * :- :-, या दान 7, 77rzzar बंद. से दव-Thamefमत्र. , , . M ३ प्रमा . F ·भूमिका । १३ सुपरभ्यन्ते । तथाहि छान्दोग्ये “यो ह वै पनिटं वेद, पलिष्टो हवानां भवति. पाग्या वन्निष्टः" इति वलिष्टपदार्यव्युलादनम् । एवमन्येषामपि बरगव्या । निरने ".-इन्द्रात्रुः तन्को त्रो नेष इति नैसला', त्याप्रोड मुर तिहानिका अपांच ज्योतिपा व मिश्रीभावक्र्मणो वर्पक्में जायते तत्रो. पन.चन बुधव भवन्ति, लहिवत्तु खलु मन्त्री ब्राह्मणवादाच-(२.५. २) पति वृत्रपातत्वम् । एवं प्रजापतेः सुतानुगमनम् , इन्द्रस्य सहयो. पगमनम्, इत्यादि मिलतात्पर्यतया नीयमानमुपलभ्यते । भूयते हि महिना- याम सा उपो न जार -' (१.५. १३) इति । 'शेजार पाजो--' (५ २ १३) इति च । एतदेय पुनरसहिताया ऐतरेचे प्राजे-'प्रजापति खा दुहितरमन्यमायद् दिवमित्लन्य साहुकमनिसन्ये तामृग्यो भूत्वा रोहित भूतान यत्- इति क्यारूपेण निरपितम् । अनी. निम्नमानवार्तिककारा -'प्रजापतित्तावत्प्रजापालनाविचारादादिल दोच्यो। म चारणोदयदेलयानुपसमुचनभ्यत् । सा तदागमनादेवोपनायत सति नरेन स्पेन पदिश्यते । तसा नारकिरणारजवीजनिक्षेपारवीपुरपयोगपपचार. । सनद जानाय नाय प्रन्भननिय सा दृटिलर रोजिन रिमविपद पपुपा । गुप्पार्यात रिवनपि सपनाल्तम नामनेर जति गदापरमा ॥' ति नक्षत्र सनिदेरपतिं निन्दा मपि नवम् । एवमेद सफ्संहिताया 'उदीर पिनरा बालन ५. ) इति । एजारपदनालाय तैतिरीयारपसे समन्दिन्, मालाई अर. ६ दियशाला, गौतमद्वार-(. १२) पाणिनि- सपानिगद ( 5१९ । २७ ) तथा शतपधः (:.:. ४. १८) । सोनारपान वानीदीने रामपणे दिन (९ ४८-४९) - निरसाररा-दियोऽत्र र जयते दि--(.: '४) पानिपपारा दिवस पर निन्द्रा मनानाग सरचाराचा प्रकारेदः. 13 दिसतापनि - पुरप-र ----- रे - ( ... ८ ...। .:. १९३१) गरेर ५. १.४)स्य - पारे -

·No text on this page.

·भूमिका । तस्मत्यापतिरपि ममनोनियोगं विवचनोगत्र । अतो निसा बेदा इत्यो स्थितम् ॥ यत्त्वत्र साप्रतिका वेदवावसत्यो दयानन्दवामिन ऋग्वेदादिभाष्यभूमि- कायां वेदानां निलत्ताकलापि नदुत्वनिगगनामकाईनत्र त्रेधा नमोऽनि । निलस्योपनिकाल्प्रदर्शन प्रपन्ने भ्रन । उत्सत्तिकालदनने सायंभुवारिगन- मन्ना सपिकाल्स (१२०९६०००) एलायर्यनस्यन्य परिसगो द्वितीयो भ्रम । यलगणनायानेमाला महायगरेको मनु मायणो दिने तु तुम मन्द एवं पान नगं परिनं भवति ७१४१४९९४ । तत्पल नविकार रोज्न सिरसाप्तति लत्तिपालोऽपि यदि वत्तबहिं ब्रामवत्परम्मारिति तीयो नमः। परं नहि जो दिलाभावे देदपिला संघटते । पत्रप गर नापति देवयुगानि। १२०००० ( ३६०४१२०००० )=४३२०००० दि=१०००१२००००=(१०००१४६२००००)=४६२०० स्थया, एपनगमान गर्दागु ४२९४०८०००० सही रेन २५९०००००=१५५१७२८००० देन नमानि । समिरलगम्- मगु ४३२००००१२००६० ६९०६०९००००%६८४०३.८००० गुरू. १९०९६०००% १९०९६००० २०९४२२०००० - ६१६१०००० १७.८००० ई ६.९६१६.९- For ས་བ- ·२० साहित्यदर्पणे न च वेदविहारोऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ।। एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । सस्मार चतुरो वेदान् योगमास्थाय तत्त्ववित् ।। धर्म्यमयं यशस्यं च सोपदेशं ससंग्रहम् । भविष्यतश्च लोकस्य सर्वकर्मानुदर्शकम् ॥ सर्वशास्त्रार्थसंपन्नं सर्वशिप्यप्रवर्तकम् । नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ संकरप्य भगवाने सर्वान्वेदाननुस्मरन् । नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसंभवम् ॥' (१ अ. २-१६'लो) एतेन वयस्यताघस्य सप्तमस्य मनो. कस्मिंश्चित्रेतायुगे राजो नहुपस्य राज्य. असे, या माप्रतिकाद् गतरुले प्राग द्वापरयुगे प्रोवेभ्यः पुराणेभ्यः पूर्व वेता. दूंगे नाट्यशास्त्रम्प प्रणयनमिति व्यकम् । तत्र प्रथमकोटावन्यो नहुपो द्वितीयको टापन्य इत्यपि मुभवन् पन्था । नहुपश्च आयुपः पुत्रो ययातः पितेति महानारतम् (आदिपर्व. ९५ अध्या ७ ग.)॥ घर मनु'यम्य गवदायु सभाव्यते तावतो वदधिकनिवन्धनादिदानातना इति. सामगोट नदिहानानानन्यथाऽन्यथा गमयन्तोऽपि वस्तुतो न विश्रान्ति संघ बने । उपपयते मनन् । यद् यथोत्पादिनं तत् तथव परीक्षितं स्वर पप्रतिनितं स्वनि । निग्य' पत्रमाण तु बम्पाप्रतिष्टितमेर । नहि मृद्ध्यतिरेकेण निभा बनी र बम्पमयिनिष्टनीति । एवमम्माकमायर्यावर्तभुवामितिहाम पुराणं चीन र भुटनामार्थमात्रमनिट वत्प्रवनने, स्तुि पातञ्जलादिप्रग्यातयोगवि. नयना (यो ? चि पा ) तत्रतत्र रिक्षणदेगालपानटिनमाथि पटवतात व भगवना वेदव्यामेन- तिहामपुगणाभ्यां व ममुपयेत् । विमेन्यपशुता दो मामयं प्रहरिप्यति ॥ (म. ना. आटिप. १८, ३६५ो.) पर्बुमिनीरने । न म्यादयेवमादरभूरिति- कनकी - पति लोदवाय प्रवर्तमान मिश्येत् । न जयविदाटावा अनाव चत्र प्रमयानवायन कुनगेन्या म्यागोरगयी यदनमन्धो न पश्यनि' सनेन परिहियते । नाद विप्रपोगन मुसान्नपानातिन मग्र विदिशाधिनमवनयम। .: F - दन्ट, छानुसम वि.

·--- भूमिका। २१ याद चान सांप्रतिकपर्यालोचनदृष्ट्या कालसकोचचिकीर्षाया मीमासकाना सहतस्पत्तरशब्दस्य सहस्रदिनपरताधिकरणन्यायोऽवतायेंत (जैमिनिद. ६ अ. ७ पा. १३ अधि.). तदापि विसंवादाधिस्तदवस्थ एवाभिलक्ष्यते । यतस्तत्र साधारण्येनाधिकारिचिन्ताया ब्राह्मणानुगृहीतः कालसंकोच आश्रीयते; इह पुनर- विशेषेण कालकलनाया गमकाननुगृहीत. कालसंकोचो विकाशो वा कथमाश्री. येत । चा च शतायुःश्रुतिः, सापि युगपरतया मन्वादिभि. सर्यते (म. स्मृ. १ अ. ८१-८४ श्लो.), इत्य सेतिहासपुराणाभ्यामेव किमपराद्धम् । यत्तदुकजातं गमगनुपलम्भेऽप्यन्यथा नीयते । एतेन हि भगवन्तं रामभद्रं तत्पितर तत्र- भवन्त दशरथं चाभिलक्ष्यीकृत्य प्रवृत्तम्- 'दशवर्पसहस्राणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ॥' रा. वा. का. १. स. ९७ लो. 'पष्टिर्षसहस्राणि जातस्य मम कौशिक । (रा. वा. का. २० स. १० श्लो.) इत्यादिवाश्यं नासगत मन्तव्यम् । बलादन्यथानयने तु सैरमानेन ११ २८ शति ६=१६६२ इति तयोः कालावागच्छतः । अत्र द्वितीयस. अदेयत्वेऽपि प्रथम. सर्वथाऽनुपपन्न एव । तथा तत्रैव रामायणे 'जनपोडा- वर्षों ने रामो राजीवलोचन.' इत्येवमादिरककालो दिनत्वेन परिणममानोऽति- तरामनुपपनो द्रष्टव्य । नैवमत्रैवानुपपत्त्या पराक्रम्यते । यानि पुनज्योतिषे होरा- स्कन्धे नानाप्रकाराणि योगोषितानि पुरषायुषाणि पठितानि तनापि विसंवाद. गलमहान मुच्चामहे । जैमिनीयन्यायोऽपि खातम्येणावतार्यमाणः कालक्लनासु प्रमाणपदवी गधिरोहतीत्यपि दर्शितमेव । देशकालविषयविप्रध्यानामेखराला- पोऽपि दूरदर्शिभिरेकरेल्याऽवहेलयितुमगरयः । प्रक्षेपोऽपि साजात्यान विशिष्य मूलास्सन्दीलादि कहल परीक्षणीयम् । तलाद् देविय तदोपाटेवपि यद यथा मर्यते व्यवस्थाप्यते पा तत् तथैव नीयमानं पूर्वोपर भनितुमई नीति श्रेदमपि पुरातत्त्वं प्रल पर्याच्यम्- 'श्रुतौ शतायुः पुरुषः प्रदिष्टो पटुत्वयोगी शतशनशक्यः । रामादिकानामधिकायुरामो युक्तं प्रतीमः फलितेऽमितायुः ॥ रते। बहु पात्र पानुनारेण प्रजितदन् । चीनी पुनरिदमपि पच्चर- सा ·२२ साहित्यदर्पणे तत्रापरं (न्तिमं ) ब्राह्मणगौरवेण (दर्शनेन) स स्त्रीचकारेति विरोधभङ्गः ॥' इति । अथवा भवृत्तीयापरभोगस्य प्रथमान्तत्वे । महर्पिणाग्राहि (मानि ) बिरोय. शान्त्यै' इत्येवं चरमपाद पठनीयः ।। प्रास्तावयं च प्राक् ( भूमि. १८ पृ.) साहित्यस्य प्रवन्धा वन्धकाच क इति । तत्रावशिष्यते पौराणिकी कोटि । यत्र सूक्ष्मेक्षिकया निरीक्षणायामनेके वैज्ञा- निका विषया पुरस्कियन्ते । इदानी तु प्रस्तुतमुपक्षिप्यते यत्पुराणेष्वन्यतमः माग्नेयमिति । इह विषयान्तरवत् साहित्यविषयोऽपि भामहादिग्रन्थेभ्यतत्पूर्व भ्यो वा संकामित , आहोखिद् वेदार्थोपवृहकेभ्य आमेयादिभ्य एव भामहादि- प्रन्या व्यधायियत । तत्राद्यकोटिर्विशीर्यते वृहत्कथारघुवंशादिपर्यालोचनेन तत्क- तूंकालेऽपि कविकर्मपद्धतेरवदयंभावाद्, यत्प्रयातान्येतानि गुणाढ्यकालिदासा- दिसूक्तान्यस्माकमवलम्बनानीति । आलंकारिकेषु भामहवर्ज नान्य कश्चन चिरत- नत्वेन उप्रति सभावनामारुढ इति वह्व ।भामहप्रन्यस्तदुपनमित्यपि न सिध्यति । यम्मात्तन्मादेव- 'रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्वहुधोदितः। न कान्तमपि निर्भूपं विभाति वनिताननम् ॥ १३ ॥ रूपकादिमलंकारं बाह्यमाचक्षते परे। मुपां तिडां च व्युत्पत्ति वाचां वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ १४ ॥ तदेतदाहुः सौशब्द्यं नार्थव्युत्पत्तिरीदृशी। शब्दाभिधेयालंकारमेदमिटं द्वयं तु नः ॥ १५॥ (१ परिच्छे ) इन्येनेन, नथा- 'इति निगदितास्ताना वाचामलंकृतयो मया बहुविधतीदृष्ट्वान्येषां स्वयं परितयं च । प्रथिनवचसः सन्तोऽमिनाः प्रमाणमिहापरे गुरुतगघियामम्याराध मनोऽकृतद्धिभिः ॥ १६ ॥ (१५ परिच्छे ) दवा व दीन मृनन प्राचां काव्यानुगामनाना नापनात् । नाट्य 'उपमा दीपक चैव स्पर्क यमकं तथा। कावन्यने हालंकागश्चत्वारः परिकीर्तिताः॥' (१६ अ ४१ लो.) दरदिव्य रविन्द रथ-- गटार्थमन्तग्मर्थहीनं निन्नामेकार्थमभिटनार्थम् । +गार पक्षीयतन् ।'

·भूमिका । जो.) न्यायादपेतं विषमं विसंधि शन्दच्युतं वै दशकाचदोपाः ॥ (१६ स. ८४ श्लेपः प्रसादः समता समाधि- माधुर्यमोजः पदसौकुमार्यम् । अर्धस्य च व्यक्तिरदारता च कान्तिश्च काव्यार्थगुणा दौते ॥' (१६ १ ९२ लो.) त्येव दा दोपागवन्नो गुणा उद्दिष्टा यथोद्देशं पक्षिनाथ । एन एव काव्या- रंगरो-रोजानादपसमतासमाधिमार्यमीकुमार्योदारता यनितान्यो या' (धिर १ अध्या ४ मू ) इति वामनेता 'मा प्रयोज प्रसाद बाब परो न पुनर्दा यी प्रकाराकारादिमि प्रयुक्त व्वर तृनिमोहनमा रापिता ति । परमेते (दन गुग) वामनत प्रादेन र वितस्य दण्टिा काव्याऽपि सन्ति । दण्डियामनवोन्यतो गुपना भ नारा व नगरने । भातेन रवाना खातिनारदपुष्कगरीय प्र पाणु दात एलेऽपिता दा नावावरपिपया दाते को निपद । 'पासाशिवाभिमानिन्टो दिशामिन ' (१९९८-९ दति पाणिनिता शिलालिसा मीनाग पेपार समूह नगर परपानयोवा चितप्रसर । दमि पेन निगम पापात्परंतु भरको दोषा.. परिपर 7 दर । एक वभिप्रायोमो समसार दिए नाशिनिगर, र परमाणपादनममन्यन्ने । नारमा མགཡག་ ་ པོ གསཏྭཱ： -रे, བམ་པོཨར་， - ： ་. ---- ： སྨཱ་ཡ༌ र ... :--- २ का... ".-.. -------- ·२८ साहित्यदर्पणे वर्षाणां द्वादशशती पष्टिः पइभिश्च संयुता। भूभुजां कालसंख्यायां तद्द्वापञ्चाशतो मता ॥' इत्ययं द्वापञ्चाशतो राज्ञा काल =१२६६ स च न सवदति । एतदुक्कं भवति-- यदि नाम प्रकृतोपयुका सप्तपाणां गतिर्नोपलभ्यते, तर्हि तया युधिष्ठिरकालनिर्ण- योऽशक्यः । अत्र सिद्धान्ततलविवेके कमलाकरभट्टाः। 'अद्यापि कैरपि नरैर्गतिरायचर्य- ईष्टा न या च कथिता किल संहितासु । तत्काव्यमेव हि पुराणवदत्र तज्ज्ञा- स्तेनैव तत्त्व विषयं गदितुं प्रवृत्ताः ॥" (भग्रह. ३३) इत्यादि निर्णयन्ति । तथा सिद्धान्तदर्पणे चन्द्रशेखराचार्या अपि- 'सप्तपीणां ध्रुवः प्राग्भिोंक्त. संचारसंभवात् । तथाप्यनुभवात्तेषां व्यवस्था क्रियतेऽधुना || पूर्वाग्रं शकटाकारमुदयस्थमुडुसप्तकम्। सप्तर्षिमण्डलं प्रोक्तं व्यक्तं विश्वनमस्कृतम् ॥ तत्पूर्वोन्नतरेखाने मरीचिः पश्चिमे ततः। वसिष्टोऽन्वतीयुक्तस्तत्पश्चादगिराः स्थितः ॥ तत्पश्चाश्चतुरम्नस्य शम्भुदिश्यत्रिरस्य तु । पुलस्त्यो दक्षिणे तस्य पश्चिमे पुलहः स्थितः ॥ ऋतुलदुत्तरस्यानस्तयोक्ती पुलहातू । वस्त्रेण यल्लग्नौ तदृक्षस्था महर्षयः॥ कथ्यन्ते सांप्रत (१९७०)सिंहे भूभुजा(२१)शान्तगौ हि तो। कालांविश्वका १३ प्राच्यां पुलस्त्यो वर्तते ततः॥ उनम्नः सायक (५) रविरगिरा नवमि(९)लतः ॥ तनोग्यामि(८)वमिष्टोऽस्मान्मरीचिर्वर्ततेऽष्टभिः(८)॥' दन्दमादि मन्देिषटक्वान्ने- 'प्रत्यवं प्रागतिः प्रोका पुगणरएलितिकाः। नेपां नो निश्चिता पूर्वानुभवादर्शनान्मया ॥' दमदा । एटेन म्न पंचागमावान् ६५३ एतावटिगतवानं तदान टन्न । दो हि को... वर्षानन्ननिय ६५३ वर्षानन्तर्यमति मदद दरड मपंदन ( लावादः) इन अठियुगमवत् (यु ..:07द ) दवयनमपि अयप्रमेयकमेव । नहि ३१७५ तान्दो पर्नेगावमनाकाउच, वा भारत प्रामक, मम सन्च, मममनकलनम्य महानवापीकस युधिषि मानतः प्रत । दलान- है.

·भूमिका । २९ - भारतं द्वापरान्तेऽभूद्वार्तयेति विमोहिताः । केचिदेतां मृपा तेपां कालसंख्यां प्रचक्रिरे॥' लन्यथा परिणतां महामालचण्यकमूनो. कल्हणस्य कृतिमुपेक्ष्यान्नायत्रष्ट- नृपावली ६५३ एतावन्ति वणि सक्लव्य ३१७९ एतावदेव सर्वसमला कति गतं (वलियुगसंवत् ) शकारम्भमभये मन्तव्यम् । एवमप्यत्र नीलमुनिरात्मन कादमीरिकपुराणमतं न जरातीति परीक्षणीयम् । इत्यंच पूर्वदत्तमहितावास्ये युधिष्टिर इलम लक्षणया कामिश्चित्तत्सताने नृपता पृथ्वी भासतीत्युनंयम् । विना, यथा नार्थे 'गोद्रिनगाइ त्रियुत.' इति पाटक्ष स्यादिति सक्षेपः ।। जधान किचिदतिहासिकदृष्टयापि विविच्यते-राश दांतनोहानो गाईको भीमो जरे (म. भा. भादिप. १०० स.)। नपे पराशरात् मत्यवत्या पाग- मार्यो व्यासः कानीनध (म. भा. आदिप. १८५ अ.) शंतनर्विवाहिनामा सत्यवला चित्रादविचित्रवीया जनयामाम । तत्र विचित्रचीयोऽम्बिया लिये पाविराजमते उपयेने । ततध- 'ताभ्यां सद समाः सप्त पिहरन्पृथिवीपतिः। विचित्रवीर्यस्तरणो यक्ष्मणा समगृपत ।। सुदां यतमानानामाप्तः सर चिकित्सकैः । जगामास्तमिवादित्यः. (म. भा. सादि प. १०२९)। मानु, ससपला साहया पारारावो रिदिदी पन्य क्षेत्रेऽपिकाया एतराए तथाम्पालिकामा पारपारकर (म. पादिप. १०६.) पायो पिपरादप. (म. भा. पि. १२३ ). तुगान् हनिमन्त , निगन्यो परीदिन परीक्षिो उनमेजर । एकर. गो. रासनोकोदर रायमारलं (ज) को (न... ५.६५.) परिसदाराहोजनमेस्सर ८८ ३६ करणे, त्दा- 'साकर्षपतितः स्यामो पदसाशीतिपक्षकः (८५) रखे पर्यचर द्रोपो पुरः पोरवादर्पयत् ।' (ममा.. १२५. ५२.) 'पपः प्राप्य परीक्षिा दमननवाद च । १३ एपासतारगर सारखापत्यने । विदित्वा परमालालि सन्धर्ममने स्थितः । १.! पी०) पनि धर्मामा पमुभांगरदिप (F........: पार' - - - ।.. ཎསྶ ལས་གསས：ལམ ག -- गरे वारणेन। सनातुसारो. . AM " ·H ऽर्थत इति यथोतर भूयान् प्रेक्षाविपयः । तद्वीज तु-कालः खभावो निका समावो वा यथायं विचार सहते, तयागया तैर्थिकैर्नीयत इति । अनेदं स्थूरः वैशेषिक न्यायश्चेति द्वये दर्शने समानतन्त्रे तत्र उल्कापरनाना महामुनि सामयम्येनरेन्यो व्यावर्ननाय प्रभवतीति वैशेषिकस्तत्प्रमाता । तथाचोक्तमौलत दिना निम्नं ये बेटोरिक विदु.॥' इह भूतात्मपुरस्कारेण पदार्थाना साधन चीमा नव नानियमपार्यन्निरी परमात्मचिन्ता । अन दश अध्याया। 16 दिनथ राय, मना लिम् ११३११०॥ विद्यs " यरत पर हसानामा टदिष्टाः । न्याय तु-'सयनित ३६ साहित्यदर्पणे थीत् ३१००-४८७-२६१३ कलिगतम् । एप च-'यदुदुम्वरवर्णाना मण्डलं महत् । पीतं न गमयेत्स्वर्ग तत्ति ऋतुगतं नयेत् ॥' इत्येवमुकवान शायाम्---'प्रमत्तगीत एष तत्रभवतो यस्त्वप्रमत्तगीतस्तत्प्रमाणम्' इत्येवं भर भाष्यकारेण प्रत्युच्यते । यद्युत्को वुद्धनिर्वाणकालः सर्ववादिसंमत. etune तीर्थकर-महावीरसत्ताकालो व्यक्त एव, यतो वीरनिर्वाणसंवत्-५२७२० ऊर्ध्वम् अर्थात् कलिगतम् २५७३। 'चन्द्रगुप्तसभा' इति प्रत्युदाहरणं तु सा महाभाष्ये काशिकायामपि न दृश्यते, केवलं सिद्धान्तकौमुद्याम् । चन्द्रगुमसर तया संभाव्यमानः पुष्यमित्रो वर्तमाने लसूत्रभाष्ये-'इह पुष्यमित्रं याजमा ( ३।२।१२३) इत्येवं स्मृतोऽपि कुशकाशावलम्वनायितः । नहि देवदत्तेन्द्रव न्द्रपालितप्रायैरुदाहरणे ( ८१२१८३ ) केचन नियत्ता व्यक्तिविशेषा भाष्यकारानि मता भवितुमहीं इति दिन । अथ किंचिदर्शनान्तरमुपक्षिप्य भूय. प्रकृतप्रघट्टाफलं दर्शयिष्यते। दर्शने योगितया प्रतियोगितया वा परस्परस्य परस्परं प्रवेशो लक्ष्यते । सोऽयं शब्द दृच्छाभूतानि योनि -' पृ. ८) इत्येवं जातीया भगवती श्रुतिरेव । ely श्रुतिरपालभ्या, तदनुवर्तिप्रमातुणा प्रवृत्तिा, यदेप प्रमेयस्य प्राकृतिको दौर पर्याटोचनम्- कणादेन विशेष पञ्चमं पदार्यभेदमधिकृत्य कृतो प्रन्यो वैशेषिकम् । दाने माधवाचाय:-'द्विन्ये च पाकजोत्पत्तो विभागे च विभागजे । यस , मनदिने । मयंमूत्राणि ३६६।दं न्यायदर्शनत प्राचीनं तत्रेयं तुलना- न्यायदा साडेशमान चन्मनो वि- उच्छाद्वेषप्रयत्नमुसद समानान्याः बानियात् सय ४।३१८ ॥ -अनि नपढेग--(21१1१५-१७) इत्यादिना । निरन - म. भाग्यनु, .777 पी *मा, और - ·भूमिका । चार- (१।२।४५-५०) इत्यादिना पञ्चाप्युपदिया। एतेन पूर्व य एव हेलाभासा साकरिता., पश्चात् पञ्चसमुपनीता इति व्यक्तम् । अत्र 'विरुद्धानितं. निन्धमनि पायपोऽब्रवीत्' इति वैशेषिक-पदार्थधर्मसंग्रहकारः प्रशस्तनाद.. चार्योऽपि सवारी। एवं वृत्ती जयनारायण-तपचाननोऽपि । तदेनन्महामहो- पाप्याय-चन्द्रकान्तमहाचार्य सभाप्यभूमिकाया स्पटमुसवान् । किंच, न्याय. सूनापेक्षया वैशेषिकसूत्राणा प्रगवनशैलीसारल्यमपि तत्प्राचीनतामवगमयतीति प्रलक्ष परीक्षाणाम् । एपनपि पन्चाययोशभूमिकाया नहानहोपापायमहभीमा- चार्येण विपरीतमुच्यते तन ह्दयारोहीति द्रव्यम् । प्रमाण प्रनेवपरीक्षणं न्यायः, नीयवे प्रमेयसिद्धिरनेनेति वा । एपोकादा- परनाना नानुनिना गोतमेन न्दरपि । इहान्तरात्मपुरस्कारेण पदार्यतत्पदाना- मिसपार्दन्तिकी परमात्मचिन्ता । अत्र पर अध्याया. । प्रलपापनाहिद यम् । सर्वसूत्राणि ५६६ । नगवतो गीतमस्य समये आयुर्वेद इद मन्ना डोऽपि प्रलप आसीत् , तत एव शान्तविधया द्वयोरप्युपादान वेदप्रामाण्यावर रे है तम्-'मन्नायुर्वेदप्रामायक्च ताप्रामाप्पमाप्तप्रामाप्पा २०१६'त। सारा द्विोपेशागनिया मन्त्रालयन्ते। आगम च-'लागत सिवयोम्योगच निरिजन। मतं भावासदेवस्य तलादागमाच्यते ॥' इति दादाचिन्नानी निरन् । माणि-तत्पुरपा पोर-सदोगत-यामदेवे-शासनि पूर्वदक्षिपदमोदर. पालि पर । रखुरमादिषतिपारका नामा तैत्तिरीये भरपरे दमा टरे भूपन्दे ॥ सारयं योगति समानता । त्यतत्तानारमा पर रु : पारनामा रामनदारे देवाविना नामन्ति पिलेने सोम्-'ने पिरमति पारिन् । पोपहर 1 पानिपत भागददे ( ३.६० ।। रनपनिरिक्षककरपा रे नरनि यदि न्-'ने कि ར་*། 1tམསྶ པཎསཱཅེས་''ཡེ- དྷ༌ རྡོ་ ne पिर..! भाने Fri.। :: पदरे ८ - २ : 21 -- ' रेकर, नारे ------ सफल १६.. १८५६

·No text on this page.

·भूमिका । ५३ नामि लिपमेन माविमा भरिको भाति । प्रयाः पृथग्भूतो भाति गुणो निपनाममा मालामाथिभावविशेषाय धा ॥ नियं किमानमेवा अधिकारेण भी मात । कारमाया धा नर्भिकाऽमिका चेति ॥ निमपि मागुणेपापि या चित्रगानेषु । एकाकारा युनिर्भवति यत ना भनारि ॥" विभाग । ६५ एवाल शारिकाणामनिमो जातिगुण- किचारव्यागामुत्प्रेचरन निवपना । शोऽयों रसम गुग्यः । शब्दो पाचर , राक्षविचारा-पा प्रागुपरमानात; अर्थो पाच्य , लक्ष्यव्याय- तात्पन्य प्रागमननात्, गुमान्य पति पदिश्यते । रसनु सर्ववादि- नामादरासदं मुरग एप । रमाशिदस्य रमादिप्रायने संकेताभावापामिधा- व्यापार प्रभपति । अत एवाभिधेयेन पविनामूनस्य प्रनीतिराहिल्या क्षणापि नाफामते । पानिधापूर्व दि लक्षणाव्यापार इति । अतएव च "साक्षात्सकेत- विषयो मुरय ॥ मुरपायाधे निमित्त प्रयोजने च भेदाभेदाभ्यामारोपितो गाण । सुरपार्धसबस्तत्वेन लक्ष्यमाणो लक्ष्य ॥" इति सून्यते । अब तात्पयाख्या वृत्तिरपि संसर्गमाने विरतव्यापारा । इत्यगत्या अभिधादिपथातिशायिनी तुरीया व्यग्नात्ती रसादियोधने स्फोटायनमतानुगारिभिरालकारियरूरीकृता । यद्यपि रसो न केनापि निहोतुं पार्यते तथापि तस्य योधनव्यापारे वमत्याट् विकल्पा. । व्यसनात्तिप्रतिपाद्यो व्यदयो हि वस्वलंकाररसादिलक्षणः, स तावत्प्रतीयमान एव (ठा० २३८ पृ.) । अन्येनाप्यन्वयाचि-'मुख्यादव्यतिरिकः प्रतीयमानो व्यसो ध्वनि. ।' ध्वनति, धन्यते, ध्वननं वेति यथायोगमवधातव्यम् । अस्य व्यतिरेकविधा, यथा खलु ध्वनिकारेण अगुरिता, आलोककारेण पालविता; लोचनकारेण पुष्पिता, तथव प्रकाशकारेण फलिता, नान्येन केनापि कोऽपि विशेपोऽयावधि वस्तुतोऽन प्राकाशि ॥ अथ प्रतीयमानो व्यायो ध्वनिरिलपि रसादिवेदनभशिमात्रम्, न प्रत्येक- मन्तिरम् । यथा खलु व्यवहारभूमी वाच्यस्तात्पर्यो लक्ष्यो वेति । 'विभावानु- भावव्यभिचारिसयोगाद् रसनिष्पत्तिः' (छा० ७२ पृ.) इति सर्ववादिसमता भारतीया रसनीवी । एतदुक्तं भवति-~कारणादीना विभावनादिव्यापारवत्त्वाद् विभावादिपदाभिधाने दृष्टान्तमर्यादया विभावादिविभागलाम । सयोगादिति सौत्र- पञ्चम्या विभावानुभावव्यभिचारिण. समूहालम्बनतया र प्रति हेतुता प्रतिपन्नाः । तत्र शब्दोपहितरूपाणा विभावादीना व्यापाराद् उत्पाद्योत्पादक-गम्यगमक-पोष्य. पोषक-व्यङ्गयव्यञ्जकरूपा भावा चादिमिराहता. । रसबोधने निरूपितशा अमि- धातात्पर्ये निरस्ते अपि पुनर्मीमासकमतेन लोल्लटादिभिरुत्प्रेक्ष्यमाणोऽभिधाया , दीर्घदीर्घतरो व्यापारो रसस्यानुकार्यगतत्वं च निरस्यते (सा. द. ८९ पृ० २५३ । पृ.) “भलोल्लटादयस्तु-रसस्य व्यङ्ग्यखमेवाशीकुर्वन्ति" इति विवृतिग्रन्थस्तू- । पेक्ष्यः (८० पृ.) एव सयोगादिति बुद्धो रसस्य विभावादेश्च ७७ । मुदूर निरस्तो मन्तव्य । लक्षणापि निरस्तव, यत्पुनस्तार्किकमन्यैः श्री। - महिमभट्टप्रभृतिभी रसोऽनुमाप्य इत्यास्थीयते, तदपि तस्यानु कर्तृगतत्वेन .

·५६ साहित्यदर्पणे स्यात्काव्यागत्वं, न तपिता ॥ शब्दप्राधान्यमामिल तत्र मात्रं पृथम्बिदु । अर्थतत्त्वेन युकं तु वदन्याख्यानमेतयो ॥योगुगत्ये व्यापारप्राधान्ये रायपी- भवेत् । अभिधा भावता चान्या तद्भोगीकृतिरेव च ॥ अभियाधामता पाठे शब्दार्थालंकृती तत. । भावनाभाव्य एपोऽपि मारादिगणो मतः॥ तद्भोगीकृति- तपेण व्याचते सिद्धिमानरः । दृश्यमानाथवा मोक्षे यासमलनियं रुटम् ॥" इति । तदित्यमन्यथान्यथा प्रतीयमानो नीत इसपि द्रव्यम् । इति शब्दा. थीयम् ॥ अथ श्रव्यदृश्यीयस्य शब्दार्थीयस्य च विभावना व्याकरणातिशायीवार्य- वाचकलाश्रयणान्मीमासादिसमयातिकान्तस्फोटवादाभ्युपगमान्यायादिविस्वादि. व्यञ्जनारोहणाच साहित्यमलकारशास्त्र काव्यानुशासनं न कस्याप्यनुयायि पुच्चन वा भवितुमर्हति, कितु- 'प्रसत्तेयः पात्रं, तिलकमति सूक्तरचना, य आद्यः साधूनां श्रुतिचुलुकलेहोन मधुना। यदात्मानो विद्याः, परिणमति यश्चार्थवपुपा, स गुम्फो वाणीनां कविवृपनिपेव्यो विजयते ॥' इत्येवमादिनिरूपितलिङ्गवलेन प्रधानमगीति सिद्ध्यति । अत एव नयायवोचि- 'शब्दार्थयोरुक्तिविशेषसत्त्वे लक्ष्येषु काव्यव्यवहारयोगात् । न्यायादिवद् दर्शनकोटिमाप्तं साहित्यमगीति वदन्ति विज्ञाः ॥ साहित्यस्य मामहालकारादयः कतिपये प्रवन्धा. प्रागुकाः, (भू. ४४ पृ.) टीकाप्रवन्वा मन्नटसमयदर्शने निर्दिष्टाः, अन्येऽपि यत्र तत्र प्रसादुपात्ता । केचिदिह लक्ष्यभूता निरुप्यन्ते- तत्र ध्वनिग्रन्थाः। (१) ध्वनिकारिका । (२) आलोकः। (३) लोचनम् । (४) हृदयदर्पण. । (५) व्यतिविवेकः । एते पञ्चापि करनीरजन्मानोऽत्यन्तप्रौटाः । वृत्तिप्रकरणानि । (१) कदनीरवास्तव्यस्य भकलटसूनोर्मुकुलस्य अभिधावृत्तिमातृका । (२) सुप्रसिद्धराजानक-मम्मटस्य शब्दव्यापारविचारः । (३) दाक्षिणात्यस्य अप्पदीक्षितस्य वृचिवार्तिकम् । - अन्यैव शिष्यः प्रवीहारेन्दुराज उद्भवारंकारवृत्तिकर्ता, य आत्मानं कौडगं स.

·भूमिका। अलंकारग्रन्थाः। (१) काश्मीरकस्य राजानक-कन्य(क)कस्य अलंकारसर्वसम् । (२) कारनी. रकस राजानक-जयरथस्य बलकारविमर्शिनी । (३) काश्मीरकस्य भट्टशोभाकर- मित्रस्य अलंकाररत्नाकरः । (४) दाक्षिणात्यस्य सप्पैदीक्षितस्य चित्रमीमासा । (५) दाक्षिणात्यस्य पण्डितराज-जर्गनाथस्य चित्रमीनांसाखण्डनम् । नायिकारसप्रकरणानि । (१) स्टस्य शारविलकम् । मैथिलस्य भानुदत्तनिश्रस्य (२-३) रसमक्षरी- रसतरपियो । (४) शिवरामत्रिपाठिनो रसरत्नहार । कतिपयविचारप्रकरणानि । (१) काश्नीरिक्त्य राजानक-य्यकस्य सहदयलीला। (२-४) काइनीरिक- स्य व्यासदासापरनान्न क्षेनेन्द्रस कविकण्ठाभरणसुवृत्ततिलकौचित्यविचारचर्चा. । (५) राजशेखरस्य काव्यनीमांसा । (६) जैनयोररिसिंहामरचन्द्रयो. काव्यकल्प- लतापत्तो । (७) देवेश्वरस्य कविकल्पलता । (८) पर्वतीयत्य विश्वेश्वरपण्डिते- दत्य कवीन्द्रकर्णाभरणम् । साहित्यग्रन्थाः। (१) धारापतेर्भोजदेवस्य सरस्वतीकण्ठाभरणम् । (२) महामाहेश्वरस्य एकावलीशास्त्रम् । (३) दाक्षिणात्यस्य विद्यानाथस्य प्रतापरुद्रीयम् । (४) केगव- १. बसव महापण्टितस्य शिष्यो राजानक-महक-महाकविरित्येतेन श्रीकण्ठचरितस्य पञ्चविंशात्सद् व्यचन्. २. अपनेव जयरथ आचार्याभि- नवगुप्तकृतल श्रीतन्तालोकमहाविस्य कृपधारो नहे. ३. मयं महानुभावो वेदान्त- कल्पनर-परेमलादेकर्ता । उतं चानेन-'कपभक्षपदक्षकपक्षपरिष्करणक्षणतमादक्ष गिरन् । अतिकर्कशतर्कशतधुभितक्षपितक्षपपक्षमापदम् ॥ कपिलोक्तिनिराकरणप्रवण कृतपनगतिपरिष्करणम् । नयमौक्षिकभूषितभट्टमत बिमलाद्वयचित्नुखमनधियन् ॥ महतामपि मान्यतन बिदुपा विनिवेश्य गुरु (सीरगराजदीक्षित) ददि वैश्वजिनन् नयतहतिशारिनि कल्पतरौ विवृतश्चरणः प्रथमः प्रथितः ॥' इत्यादि. ४. अनेनैव द्धिान्तकौमुदीलामाया. प्रौटमनोरनाया. सण्डनरूप मनोरमाकुचमर्दनं निरनापि । उत्तं च तदारने-'तनीकान्तपदान्मोजनानन्य यता पदन् । पण्टितेन्द्रो जगायः गर्व गुरुद्रुहा (महोजिदीक्षितानाम् ) इत्यादि. ५. काव्यकल्पलना-कविकल्प शेकरचनाप्रकारदर्शिके. ६. कवीन्द्रकानरल बौद्ध धर्मदासत्व विदग्धनुखमण्टन- मप्यनिशेत. ७. जसकावलीनानोऽहंकारशारूसोपारे प्रतिद्धाना कोलाचरमल्लिनाथ- रीना तरताना व्याख्या वते । नत्रोदाहरणनायकः करिश्वरी नृसिंहाः । नृसिंहवर्णनका लालाश्विनीनासादाबुदाहताः. ८. कोलाचरमहिनाथरिननुन कुमारखानिगेनपोधिनस्ताप्रनारदीपसरतापनाल्या व्याख्या।भत्रोदाहरणनादरः काकवीपकुलोलको भूमाल निक्षः. कृतस्य ·साहित्यदर्पणे मिश्रस्य अलंकारशेखर. । (५) जनस्य आचार्य हेमचन्द्रम्य सोपडालकर चूडामणिवृत्तिसहितं काव्यानुशासनम् । (६) जनम्य वाग्भटन्य काव्यानुः शासनम् । (७) जनस्य वाग्भटस्य वाग्भटालंकारः । (6) दाक्षिणायस्य अच्युतराजस्य खोपज्ञसरसामोदसहितः साहित्यमारः । (९) दाक्षिणालय कृष्णकवेर्मन्दारमरन्दः। रूपकप्रकरणानि । धनंजयस्य दशरूपकं धनिककृतालोकसवलितम् । भारतीयस्य नाट्यशानन्य अष्टादश एकोनविंशो विंगश्चतुस्त्रिंशश्चाध्यायाः । अनेके रूपकप्रन्या. सर्वतय. खतत्रस्य राघवमट्टपादस्य अभिज्ञानशाकुन्तलार्थद्योतनिकातोऽवधेया इति । अथ प्रसगात्साहित्यस्य लक्ष्यभूताः प्राच्योदीच्यप्रतीच्चदाक्षिणात्याः कतिले कविकर्मणः श्रव्यदृदयग्रन्था निरूप्यन्ते- तत्र काव्यग्रन्थाः। (१-३) कालिदासस्य रघुवंश-कुमारसभव-मेघदूतानि । (४) छत्र-भारवे किरातार्जुनीयम् । (५) घण्टा-माघस्य शिशुपालवधम् । (६) श्रीहर्षस नैषधीयचरितम् । (काव्यशास्त्रम् ) (७) काइनीरिकस्य तालरत्नाकरस्य हरवि. जयम् । (८) काश्मीरिकस्य विहणस्य विक्रमाङ्कदेवचरितम् । (९) काइनीरिकस जगदरस्य लुतिकुसुमाञ्जलि. । (१०) शालिवाहनस्य गाथासप्तगती (गाहा. सत्तसई)। (११) प्रवरसेनस्य सेतुवन्धम् (दसमुहवहो)। (१२) वाक्पति १. काव्यानुशाननं काव्यप्रकाशानुमारि । वाग्मटीय काव्यानुशासनं तु प्राचीन गलीकन्. २. एते हालसाहिवे. स्वमुद्रिते दशरूपकपुस्तके सहेपिताः. ३. दक्षिगा- पये गोदावरीतीरे कुन्तलेपु प्रतिष्टानं नाम नगरनासीत् । यत्न्वानी हारसात. । वाहनादिनामा शुकप्रवर्तकः शालिवाहनः । येन च गाथासप्तशती सकन्तिा । दय वाणम्य हपंचरिते कोपतया स्तुता । गोवर्धनाचार्यस्य आर्यासप्तशत्या-बानी प्राकृतसमुचितरसा दलेनेव सरकृत नीता । निन्नानुरूपनीरा कलिन्दकन्येव गगनतरन् ।' दल्येव स्मृता । सरस्वतीकण्ठाभरणे तु द्वितीयपरिच्छेदे 'केऽभूवन्नाट्यराजन्य राज्ये प्रास्तभाषिण. । काले श्रीसाहमाइस्य के न सस्कृतभापिण ॥' इत्युक्तन् । तत्र मादयराजः शालिवाहनः; साहसाको विक्रमादित्य इति तट्टी काश्तो रलेश्वरनियाः। शालिवाहनव ममाया भूतभाषामयवृहत्कथानिर्मात-गुणाढ्य-कालापव्याकरणकई- शर्ववर्मप्रभृतयो महाविद्वास आसन् । अत. शकप्रवृत्तेरामन्नकाले गाथामप्तशदी- सकलनसारो भवितुमहंतीति दिक. ४. राजतरङ्गिणीगणनया एकः प्रवरसेनः ३१८९ कलिगतेऽभूत् । अस्यैव पात्रो द्वितीयः प्रवरसेन. । एनत्नमये उन्जपिन्या ना विक्रमादित्योऽप्यभूत् । उतप्रवरमेनयोरन्यतरेण सेतुबन्धापरनामधेयं प्रगावं स्यात् । अकबरजहालदीन्द्र ( अबुलमुजफ्फरजलाउद्दीनमहन्नद सचिवो रामदासमृपतिस्त तकृतसेतुबन्धटीकाप्रारम्भ-महाराजप्रवरसेनानिमित्त ·भूमिका। ५९ देवत्व गउंडवहो (गौडवघम् )। आख्यानग्रन्थाः। (6) दण्डिनो दशकुमारचरितम् । (२) सुक्न्धोर्वासवदत्ता । (३-४) वाभहस्य हर्पचरित-कादम्बयौ । (५) विष्णुशर्मण. पञ्चतन्त्रम् । (६) नारा- यणस्य हितोपदेशः। चम्पूग्रन्थाः। (१) यमुनात्रिविक्रमस्य दमयन्तीकया । (२) भोजदेवत्स रामायणचम्पू । (१) अनन्तस्य भारतपम्पू । नाटकग्रन्थाः। (१-३) कालिदासस्य अभिज्ञानशाकुन्तल-विक्रमोर्वशीय-मालविकाग्नि- मिनाणि । (४-६) श्रीहर्षस्य रत्नावली-प्रियदर्शिका-नागानन्दानि । (७-९) भवभूतेमहावीरचरित-मालतीनाधवोत्तररामचरितानि । (१०-१२) राजशेखरस्य वालरामायण-विद्धशालभधिका-कर्पूरमचर्य ।(१३) भहनारायणस्य वेणीसंहारम् । (१४) सुरारेरनर्घराघवम् । (१५) विशाखदत्तस्य मुद्राराक्षसम् । (१६) श्रीकृष्ण- मिश्रस्व प्रबोधचन्द्रोदयम् । एतेष्वनेकान्काव्यसाहित्यग्रन्थान्काव्यमालानुपज्ञादुद्धरद्भिरलत्तातपादाना सुह- द्भिर्महामहोपाध्यायश्रीदुर्गाप्रसादपण्डितरत्नैः काव्यसंसार साधूपकृत इति ।। ५। साहित्यदर्पणस्य २ किमितिवृत्तम् ? अयं दर्पणो यावदुपयुक्तकाव्यशिक्षा- पायक्लात् साहिलशावमिति व्यपदिश्यताम् । यदयं न सरस्वतीकण्ठाभरणवद् नतिप्रयोजनीयविषयवित्ती! नवीनविचारविक्लव, न काव्यप्रदीपवद् रूपक- प्रकरणरहितोऽतिस्थगितप्रमेयश्च, न साहित्यसारखद् विषयसकलनैक्तात्पर्यो दुस्हरचनश्च । एकदेशीये. सह तु तुलनावकाश एवास्य नास्ति । सोऽयं कारिका. वृत्त्युदाहतिनिनिधा विभज्यते । तत्र कारिका वृत्तयश्च खकीया एव, उदाहृतयस्तु कचिदेव वकीया.। प्रमेयाणामुपपादनशैली प्रायेण सर्वत्र प्रापलव, यत्र ज्ञापि महाराजाधिराजविक्रमादिलेनाशप्त. कान्दिासमहाशयः सेतुबन्धं चिकीर्षः' इत्यनेन काल्दिानव सेनुन्यकर्तृत्वं व्यल्सित् । तत्र तादृशसवन्धदर्शने मूल मृग्यन् । विक्रमकान्दिासयोः सयन्धतु न विरुध्यते तयोरनेकन्वाद । वाकाटकरशे गृहीतजन्मनोः खिताब्दल चतुर्थ-पजनशनकयोर्तिमानयोः प्रवरसेनन्नुहोः सेतुदन्धकार तु दण्डिनः सितिकारातने पति । यतो दडी मायादों सेतुबन्ध लरतीति दिन. १. गौटवणे का(कान्यकुम्भाविपर्यशोवर्मणो नहिना नाचक नामा वाक्पविराजे. नावर्णि सत्र १२०९ गाथाः । समान्युदयादिनाकरपिता ल्यनेव यशोवर्मा कारगला करनीरापिपतिना ललितादित्येन पराजितः । वित्पितिराजीनव- भूलादिसेवेतः । तिो ययौ पशोवर्मा तहगतुतिवन्दिताम् ॥' शव राजवादिनी ४११४४) । जल स्नपः सितादीनतमसतकोचराधन.

·- ६० साहित्यदर्पणे गहना सा तावद् विपयखभावात्समुद्भूता । शास्त्रकारेण तु सुसाववोधायैव यतितम् । उकं च चरमे-'साहित्यदर्पणममुं सुधियो विलोक्य साहित्यतत्त्व. नखिलं सुखमेव वित्त ॥' इति ॥ यत्त्वत्र कुत्रचिच्छृक्षारतरङ्गितः प्रस्तावः स चापरिहार्यतया नैतस्य दूपणाय प्रभवति । इति दोपमाशयव काव्यालंकारे रुद्रटेनाभ्यधायि- 'नहि कविना परदारा एप्टव्या नापि चोपदेष्टव्या। कर्तव्यतयान्येपां न च तदुपायोऽभिधातव्यः ॥ किं तु तदीयं वृत्तं काव्याङ्गतया स केवलं वक्ति । आराधयितुं विदुपस्तेन न दोपः कवेरत्र ॥' कि यहत्या, अनिनि कामसूत्रेऽप्येवममिहितम्-'धर्ममर्थ च कामं च' इति (टो. ११९ पृ.)। साहित्यदर्पणकारो विश्वनाथः । अयं दर्पणस्य चतुर्ये परिच्छेदे (२४४ पृ.) अलावद्दीनं स्मरति । 'य. कौमारहर -' इति काव्यप्रकाशोदा हरणविचारे ग-सनकपुस्तकपाठे (सा. द. १७ पृ०) जयन्तं स्मरति । काव्य प्राशस्य दर्पणव्याख्याने 'यदाहु श्रीकलिगभूमण्डलासण्डलमहाराजाधिराज श्रीनरमिहदेवमभाया धर्मदत्तं स्थगयन्त सकलसहृदयगोप्टोगरिष्ठ कविपण्डिता न्मपितामहश्रीमन्नारायणदामपादा' इत्युद्रिति । तत्र अलावद्दीनः (अलाउद्दीन मसऊद ) दिलीपरिट., य स्त्रीस्ताब्दे १२४६ मारितः । जयन्तः कामनराशस्य दीपिकाव्याख्यान्ते सवत् १३५० अर्थात् सिस्ताव्द १३५०० ५.१२९: पिडिखति । एवमेताभ्यामवस्तनो दर्पणकारो विश्वनाथः हिस्ता- ब्दीयचतुर्दशगतकस्य पूर्वमागेऽवयं भवितुमर्हति । यस्मादयं कलिवरस्य नर. निदेवम्य समाया खपितामह नारायण निर्दियति । स च नरसिंहदेव 'अस्ति मदगोनद्वादशगतकवत्सरे (१२१७) चतुर्दशभुवनाविपत्यादिविरुदावलीपि. राजमान श्रीवीरनरसिंहदेवमहीपतिः स्वराज्यस्यकत्रिंशलद्देऽमिलिख्यमाने सिंह अध्यध्या सोमवारे' दन्यतिहासिकफविकया निस्ताब्दे ११६० सिद्ध्यति । दर १२९३-११६०=१३३ टकग्निताब्दयोरन्तर पुरुपत्रपर्याप्ते किचिदविक प्रटीयदे दयानि दर्पणे (७८ पृ) नारायणम्य वृद्धप्रपितामहत्वेन लेसातना. माम् । प्रकाशदर्पने नारायणम्य अन्त दाम-दर्शनात्, माहिलदर्पणे दानाद् यदिन्दन्नु नागमः । विश्वनाथात्मजम्य अनन्तदासनामो- कादवियनापिनानहनुमन्य चण्डीदासन्यापि तथानामनिर्देशाच (मा. . १८६ पृ.) । दो विश्वनायपित्रा चन्द्रशेखरेण वर्णितावुमाभानुः निदमी पटेरेद टन्धिना हायेते (मा. द. ६३)। ..इनमान्दा बादः ग्राः । नरमिह उदित्यनानि वर्च नामदेनेवादन्यान.

·भूमिका । ६१ विश्वनाथस्य नान साधिविनाहिक-महापान-कविराजेत्युपाविनिर्घटितं दृश्यते । तत्र साधिविग्रहिक इति राज्याधिकारविशेष । तदानी विद्याप्रणयिनां कलिम- पर्दिवानां राज्याधिकारे विक्षनायव पूर्वपुत्पात्तदनुवन्धिन, श्रीधर-राघ- पानन्द-मानन्दप्रभूतनश्वासन् । मत एतनामापि साधिविप्रहिक-महापात्र. विदोपणन्या भूपितम् । भन्न श्रीधर-राघवानन्दी काव्यप्रकाशस्य टीका- तापपि । कृष्णानन्दतु वैदर्भीतिप्रधानस्य सहृदयानन्दात्यय नलचरित- महाराबस्स रचयिता । राघवानन्दनाम दर्पणस्य प्रथमपरिच्छेदे; सहदयानन्दस्य 'सूचीमुन-'इति पद्य सप्तमपरिच्छेदे व्तते । साधिविप्रहिक इति संधिविग्रहा. धिवन । नत्र नियुता -(पा० सू० ४४४४६९) इति ठक् । एष उपाधी राजतरङ्गिप्पादी सुप्रसिद्ध । महापात्रो ब्राह्मणविशेष इति केचित् , सहेलपरे । नतु महामात्र इति सभावनीयम् । कविराज इति महाकविसमानार्थकम् । नतु अपथ(जयोप्पा)प्रान्तीपप्रधान हिंदोभापाया 'भाट' इति प्रतिद्धवाह्मणजातेर. श्रीनारायणचरणारविन्देलादि तु मास्तिक्यादिप्रदर्शनार्थम् । पायप्राशदर्पणे तु '...सगीतविद्याविद्याधर क्लाविदामालतीमधुकर-विविय- विधानपधार...'पति विवनापस नीति विशेषमान्यधिकानि । वतुतोऽर्थ महारप्रसूतो बहुदः रहदयश्चेति । एतत्प्रतीतप्रन्यास्त्वेते हायन्ते--(1) सपदपिलासमहापाव्यम् () पपलवादचरितमालतमहाकाव्यम् (३) चन्द्रका नाटिया (४) प्रभापती नाटिका (५) पोग्लभाषामनी प्रगतिरतावली (एतेपां निर्मात्तर) (६) साहिलदर्पत (७) नरसिंहविजयम् (८) दाव्यप्रकाशदर्पप. । रिपतुश्चन्द्रदोस्रव पुपाला नाटिका, भाषाय इति प्रत्यर्या दर्पन्तो - 'भापामारमपात्राणां नाटकोचो विशेषतः। मातही सौरलेनीन्युत्ता भापा द्विधा बुधैः ।। हनिर्भाप्पा पिसापा स्यात्ता च सप्तदिधा स्मृता । प्राच्यापन्तीमागधीचशादारीच तथापरा॥ चाप्तीशापरी चापि तथाऽऽभीरीति भेदतः।' म अनन्तन प्रान्ति སོ་: པ་ེགས；་པ་ེ པེ - མྨཡཔེཔཱ: 1 बिनपाखरायः एक गिर । "इर रच' (शी चोदेस' मारने की रिन । कि- मन, रक' रूम हरे पर पर देर ·७० - २ ते गपगावाम्-'छन्दोधिचिन्या मालम्नत्प्रपत्रो निरुपित' इति काव्यादर्शन, नितिग्रन्थ टिप' इति त्रिपाटिशिवगमप्रणीनया तटीकया च छन्दोविचित नाचिदानन्दोविचिनिदाद यानि मन्यन्ते। तथाच विचिति. प्रनार ही ।वेट नृती ग्रन्य कलापरिच्छंद कल यन्ते । मल्लिकामास्तनिर्मक साहित्यदर्पणे 'धन्वन्तरिः क्षपणकोऽमरसिंहशङ्कु- वेतालभट्ट-घटखर्पर-कालिदासाः । स्यातो वराहमिहिरो नृपतेः सभायां रतानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥' इत्येवमादिश्लोकाः परीक्षापेक्षा । अत्रेयं भ्रान्तिदिक्-वराहमिहिरो ति 'सप्ताश्विवेदसख्य शककाल-(४२७ )' इति खसमय निर्दिदेश । तेन ममयो व्यभिचरितो द्रष्टव्य । कालफलनानादरे तु- 'भांसो रामिल-सोमिलो वररुचिः श्रीसाहसाङ्क: कवि- यो भारवि-कालिदास-तरलाः स्कन्धः सुबन्धुश्च यः। दण्डी वाणदिवाकरौ गणपतिः कान्तश्च रत्नाकरः सिद्धा यस्य सरस्वती भगवती के तस्य सर्वेऽप्यमी॥' इत्येवमादि टोका अदुष्टा इत्यलम् । दण्डी। असमाचार्यदण्टी कवि कुत्र कदा वभूवेति विज्ञानं टु शकम् । दण्डीति ना चतुर्या श्रमिणमेन मन्यन्ते कतिपये । कतिपय पुनः काव्यादर्श वंदभारीतेत प्रामाद, विदर्भजनपदग्थं दाक्षिणात्य कीर्तयन्ते । अय- 'प्रयोऽग्नयत्रयो वेदास्त्रयो देवास्त्रयो गुणाः । प्रयो दण्डिप्रबन्धाश्च त्रिषु लोकेषु विश्रुताः ॥' न गमापिनहारावी मृत-राजशेखरमहाकवि लोकादण्डिनो ग्रन्थत्रय अनन् । नत्र काव्यादर्श-दशकुमारचरिते तावदतिरोहिते। तृतीयो ग्राम 'छन्दवचनव मोदिनीमनाथा' टति सौबन्धीयवासवदत्तालेषेण इन्हें . दर न ट ट त । दष्टिन ममयस्तु प्रबरसेनादयन्नाद रुद्रटाः धनिकः । डा टापागेनी, दगपातु विगुतनु जन्मना वन T, निदाट नग। वन जय - : -:-:;, रावटी , - हम्मीर-''नु १२... पिन F ·विष्णोः लुतेनापि धनखयेन विद्वन्मनोरागनिवन्धहेतुः। साविष्कृतं मुझमहीशगोष्टीवैदग्ध्यभाजा दशत्पमेतत् ॥' दलनेनात्मानं नवपतिराजदेवापरनाने मुजभूभुज नभानामावत । न ३ गु ६९४ सिताब्दे लासीविति सुभापितरननदोहतो जायते । अयनेत्र कालो पनिक्वापि भवितुं चुन । पनिटेन काव्यनियोऽपि निरमायोति दानपाले- तो वचम् ॥ नखहः। पोऽयं दतनिमितो निबन्ध इति नाद्यावविज्ञायते । एतन्मतं तु दर्पणय पष्टपरिन्टे 'नेपथ्योत श्रुतं तत्र' इलायुक्तम् ॥ पुरुषोत्तमः । द्वी पुग्पोत्तनो पायते । एकस्त्रिकाण्डोपा, अन्यो विष्णुभक्तिपर- तारचरिता । तत्रायस विरुष्टरोपसमाप्तौ पुस्योतनदेव इति नान, द्वितीयच तु परपोत्तम इति । परमादस्थापि पचरचनया पुरपोत्तम ल्येय नामधेय दृश्यते। पाति विशेषप्रारम्ने र प्रचन पुस्पोत्तमस्य' रति । रारावलीकराने 'तरादी विरचिता पुरपोत्तमेन' इति च । अतो चोरेवता समीद दर्पस नदनपरिच्छेदे 'पुरपोतरसार' सादिना रहनत संपकारन विदय दमकमन्त एरपोतमगता कापत निहालियानरो. भादकीया.॥ भरतः। जानेव बरामदे प्रनिलम् । एनल रिनपुरूई दिदिले. मानिन् । रमादिभरतमपि मानिन्-. कापले । न भरत,रत किया है। पहले। सोमदेरादा नरमपामार भरला. पति : -- -हर निनद- भारती ref गरिः 14 दीपसपी 52 : पाल्पाती ·तीकण्ठाभरणमाल कारिकाणा वस्तुत कण्ठाभरणमेवाभूत् । तन एवाम्य वहा ७२ साहिन्यदर्पणे व्यायानारी । नाले गगज नीन । नाकानि तु स्परपद्योपनियत नीति ग्रन्थान्तरमपार गेऽगम्यने । दुपयोपियमानमेन भर्तृहरिणा राज्यटक वज्ञाय वैराग्यमाश्रित मिति निगय प्रमिति । ना-"गा निन्तयानि मयि सा पिरता, गा चान्यगिन्द्री जन, ग नोऽन्याक, । अल- परितु यति साचिदन्या, धिह ना च, । न ममा न, उमा न, मा च॥" इन तदीय पद्य विजम । इद-रातो याम , गरगा पुरपाले, पुरपालस्य अन्यनार गमय नीति किवदन्ती। अयमेव भतृ-गिर्ह रिहगेगा यायविरचितम्य भर्तृहरिनिवंद स्य नाटस्म्य कथानायको विभाज्यते । नत्र राजी भानुमती विशुद्धचरितव, नदन किवदन्तीगन्योऽपि । रातो योगि-गोरक्षनो दीक्षाग्रहण चेति दिक् ॥ भोजदेवः । खरखती कण्ठाभरणादिनानाविधमदभरचयिता कृतिशकुन्त कल्पतरुर्धारानगर नायो भूपालरत्न भोजदेवो विक्रमामवन् १०.८ अ'सीत् , तदेतदवो निर्दिष्टन्न दानपत्राध्यक्तम् । रुद्रटस्य कल्पाल कारा परम्मिन् मम्मटम्य काव्यप्रकाशात् पूर्वस्मिन् काले मरत विपया उदाहृतयश्चालकारग्रन्येप्रदता लन्यन्ते । अम्य च पच परिच्छेदा । प्रथमे परिच्छेदे विस्तातो दोपगुणविवेचनम् । द्वितीये वाद्य सज्ञा शब्दालंकार तृतीये आभ्यन्तरमज्ञा अर्यालमारा , चतु यायान्यन्नरसज्ञा उभयालकारा चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरी या रमादिदर्शित वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयास्तथाप्यनेके पदार्या उदाहरण लोकाश्च साहित्यमाद कालि कविवेकादर्शभूता अवश्य पर्यालोचनीया । एतत् कण्ठाभरण महाराजश्रीभोजदेवेन अलकारशास्र वेन व्यपदिष्टम् । एतम्य प्रारम्भसमामी- वित्र । यद्यप्यत्र मौलिकविपयाणान "ध्वनिवर्णाः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या सूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥' 'यावन्मूर्ध्नि हिमांशुकन्द लभृति स्वर्वाहिनी धूर्जटे- र्यावहक्षसि कौस्तुभस्तय किते लक्ष्मीर्मुरद्वेपिणः । यावञ्चित्तभुवत्रिलोकविजयप्रौढं धनु. कौसुमं भृयात्तावदिय कृति. कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥" इत्येवमुप लोकिने । तद्दानपत्रस्यापेक्षितामोऽयम- परमभट्टारकमहाराजाधिराजपरमेश्वरप्री-सीयकदेवपादानुध्यातप .(महाराजाधिराज परमेश्वर जीवाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभट्टारक विराजपरमेश्वर श्रीसिन्धुराजदेवपादानु यातपरमभट्टारकमहाराजाधिरा- ·भूमिका। जपरनेवरत्रीभोजदेवः कुशलो नागदपश्चिमपथकान्त पातिवीराणके समुपगता- समलराजपुरुपान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवानिपट्टकिलजनपदादींश्च समादिशति-अतु वः संविदितम्, चथा अतीताटमप्तलधिकसाहलिक्सवत्सरे ( १०७८) माघाति- ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि कत्पितहलाना लेख्ये श्रीमद्धारायामवस्थितरस्माभिः काला चराचरगुरु भगवन्तं भवानीपति समभ्यर्च्य ससारस्यासारता दृष्ट्वा 'वातानविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विपयोपभोगः। प्राणास्तृणानजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ नमत्संसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेषां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनावर खरुपमाकल्य्य उपरिलिसितग्रामः स्वसीमातृणागोचर• चूतिपर्यन्त सहिरप्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिमद्याय नहगोविन्रसुताय पदचावलायनशासाय त्रिप्रवराय वावर प्रतिवन्धीवादाविनि- तरापरसाकर्णाटाय मातापित्रोरात्मनध पुष्पयशोविये महारफलममीकल साचन्द्राणिपक्षितिवलं यावत्परया भतया शासननोदकपूर्व प्रतिपादित इति मला था दीपमाननोगकरतिरप्यादिव माशाप्रवणविधेयला सर्वमल समुपनेतलम् । सामान्य चतत्काल पला अन्नद्वंशजत्न्यैरपि भाविभोक्तभिरलत्प्रदत्तधर्मदादोऽप- गुमन्तव्य पार नीमच ........ प्रति फमलदलाम्युबिन्दुलोलां ध्रियमनुचिन्त्य मनुष्यजीवितं च । सफलमिदमुदाटत च बुझा नहि पुरपं. परपीतयो विलोप्पाः ।। पति । नवत् १०४८ नमार १४ सपनामा मानी । सहलोड -- (इटियनाटिरी ६१५३-०४) महिमा । सामादि भोपालन राजपरिमारों पर अभिनयम. पादान विचिदेवोरिपरदरतारा रपदात् पूर, भद रिये परमार भूव । एलेमामविका रस रिमा व (पास) निरनि दरिदरि। पताना मी कधीरर्पः सरकार ཡ; siཡེ… 'दो व्यरिदियोऽ, दिलोदिलोचने। कायमानाति मातमीमा महिनाटत ।' ཨཱ་ཡ། 1 གས༌ པ༌ཡ-དུསཨཔྤཡྻ ཡཁས་ परम पर ! - १.८E FREE:

·No text on this page.

·भूमिका । ७३ जपरमेश्वरश्रीभोजदेवः कुशली नागहदपश्चिमपथकान्त पातिवीराणके समुपगता- समन्नराजपुरपान्ब्राह्मणोत्तरान्प्रतिनिवातिपकिलजनपदादींश्च समादिशति-अलु च. संविदितम् , यथा अतीताटसप्तत्यधिकसाहस्त्रिकसवत्सरे ( १०७८) माघाति- ततृतीयाया रवावुदगयनपर्वणि करिपतहलाना लेख्ये श्रीमनारायामचस्थितेरस्माभिः माता चराचरगुरु भगवन्त भवानीपतिं समभ्यर्च्य ससारस्यासारतां दृष्ट्वा 'वाताभ्रविभ्रममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विषयोपभोगः। प्राणास्तृणाग्रजलविन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ भ्रमत्संसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुरतेपां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनश्वर खरुपमाकलय्य उपरिलिसितम्राम. खसीमातृणागोचर- पुतिपर्यन्त सहिरण्यभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो ब्राह्मणधनपतिमहाय महगोविन्दसताय पदचाश्वलायनशासाय त्रिप्रवराय चयर प्रतियश्रीवादादिनि- गतगमरमस्याणाटाय मातापित्रोरात्मनच पुप्पयशोविनये अफरमात्र लाचार्याणपक्षितियलं यावत्परया भत्तया शासनेनोदकपूर्व प्रतिपादित इति मला नवा दोयमानभोगकरहिरप्यादिक्माश्रवणविध मूला सदमल समुपोतव्यम् । सामान्य तत्पन्न एद्धा अपरान्दरपि भादिमोक्तनिरल प्रदानधर्मदायोऽ. मगन्तव्य पालनीय पति कमलदलाग्यविन्दुलोलां धियमचिन्त्य मनुप्यजीवितं द ! सकल मिदमुदादत घ युधा न पुर. परकीर्तयो दिटोमाः !! सपत् १०७८१४ रूकना ना ना । हो गोजस्य ॥ (Tी ६१५:-) महिमा। सामादि परमार पर अमिना. C.inवियोमर र स्पा , གསང་སྔཏ ༔ tr ts |དུ་སེ ས ཧ པས :--གས. ཎ ༑་ ： མམྨ） སྔཎང༌བསྶད་པས དེ ཡབ་ ཡཔས; | सादर ५-६ भीमः How 'दो मानिदिदी पदिली सोचने। पास्नीमानिए महिनाममा पा:-::..

·रमभट्टारकमहाराजाधिराज परमवर वाक्पतिराजदेवपादानुध्यातपरमभहारक परमभटार महाराजाधिराजपरमेश्वरबी सीयकदेवपादानुध्यातर सालिगदपणे व्यायान . । - - 1 । TET माणगोपन नीति प्रमाणा" :ो मानमेन मारिणा राज बतायम nि: T-" यानि मयि मा मिरकर, " नाग-१ ज. गोगा । अम्मा परिनु यति सादिया, T गः। १, मान, मां न॥" तदीय पतिम 12-Arm I" मारे गाल गन्ना गम पनीति पिसी। ...रिगे। पय पनिम्य भर्तृहरिने ग्यनाटस्म्य करना है .....। मनमरिनैर, न किवदन्नीगन्धोऽपि । 'ग-गोरक्षनो : चीहि ॥ भोजदेवः । स्वरस्वतीपटामग्णागिन'नीमा, लहानमांगना नायो भूपालरल मोनदयो कम 1 1 .. {म, तदनदयो निर्दिष्टः दानपत्राधक्तम् । स्टम्य पालकार मन मम्मटमा प्रा " पम्मिन् काले म तीकण्ठाभरणमालमारिया वन्नुन 18मरममा विषया उदाह तय बालकारग्रन्थप १, ।। नम्य च पर परिच्छेदा ।। प्रथमे परिन्ः विम्लरमा दोषागायचरम।।, सप गमज्ञा शब्दालश तृतीये आभ्यन्तर मज्ञा अथार कारा , चतु। नामा उभयाल रारा दि चिता । पञ्चमे तु प्राचीनरी रमाहवार वान्तरभेदा नातिप्रयोजनीयान या यार पदा । उदाहरण कश्व माहित्यमान कालि कविवेकादर्शभूता अपत्य पयालोचनाया । एनन् कण्ठाभरण महाराज गोतदान अादेन व्यादिष्टम् । एत प्रारम्भममाप्ती- तेन एनान्यवर - ५ ग पर माविषयमान " "वनिर्वर्णा. पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्या. सूक्ष्मादिभेदन वाग्देवी तामुपास्महे ॥' 'याचन्मृभि हिमाशुकन्द लभृति वाहिनी धूर्जटे- र्यावहासि कास्तुभस्तबकिते लक्ष्मीर्मुरद्वपिण. । यावञ्चित्तमुवत्रिलोकविजयप्रौदं वनु. कोसुम भृयात्तावदिय कृति कृतधिया कर्णावतंसोत्पलम् ॥" दव्ये नमुपोक्ति। तमानपत्रस्यापेक्षितागोऽयम- - महाराजाधिराजपरमेश्वरीसिन्धुराजदेवपादान यातपरमभहारकमहाराजापिण ·भूमिका । जपरनेवरश्रीभोजदेवः कराली नागदपश्चिमपथकान्त पातिवीराणके समुपगता. समत्तराजपुस्पान्तामणोत्तरान्प्रतिनिवानिपट्टकिलजनपदार्दीश्च समादिशति-अतु द संविदितम् , यथा अतीताटमतलपिक्साहतिक्तवत्सरे (१०७८) माघाति- तत्तीबाया रवावुदगयनपर्वणि करिपतहलाना लेख्खे श्रीमनारायामवस्थितरस्लामिः सला चराचरगर भगवन्त भवानीपति समभ्यर्च्य ससारस्यामारतां दृष्ट्वा 'वातानविनममिदं वसुधाधिपत्य- मापातमात्रमधुरो विपयोपभोगः । प्राणास्तृणानजलबिन्दुसमा नराणां धर्मः सखा परमहो परलोकयाने ॥ चमत्तंसारचक्रामधाराधारामिमां श्रियम् । प्राप्य ये न ददुस्तेपां पश्चात्तापः परं फलम् ॥' इति जगतो विनदर खरुपमालय उपरिति सितग्राम खसीमावणागोचर. पूतिपर्यन्त महिरप्पभागभोग सोपरिकर सर्वदायसमेतो मामणपतिमहाद नहगोविन्रमताय वाचावायनशासाय त्रिप्रवराय का प्रतियश्रीवादादिनि- नराधारनपटाय मातापित्रोरात्मनः पुपयशोविस्ये बरपरनाल । सामन्तापिक्षितिकर पावत्सरमा भत्तया सामनेनोदरपूर्व प्रतिपादिन तिमता या दमाननोगपतिरप्यादिक नादाप्रदपविधेद'ला सदमल रखपतबार । : माननात सा लगन्दरपि भदिनो निरल प्रश्न सोड. नव पात्मीयम पति पामर दलामुदिग्दुलोलां प्रियमनुचिन्त्य मनुप्पजीवितं च ! सफलमिदगुदात चहा नर पुर. परकीर्तयो विलोपाः। पर १०५८ र १४ ममान र । र देवस्व ॥ (६:-) महिमा। ས་མ ༣ པ་ ཙས་མ་གནསོའག• -वर सादर र १: रेप कर • धीरः - 'दो मरिदिन पारितोरिने। པ(པས གི གས་ मरे

·No text on this page.

·content

·No text on this page.

·No text on this page.

·साहित्यदर्पणे ७४ निवेके प्रथम विमर्श शब्दानौचित्यविचारः । अत्र "विधेयाविमर्शः, प्रक्रममेदः, ममनेदः, पोनरत्यं, वाच्यावचनम् ," इति पञ्च दोपजातीः पुरस्कृत्य महाकवि गव्यो वहुया परीक्षिताः । तृतीयविमर्श ध्वन्युदाहरणानामनुमानेऽन्तर्भावदर्शन- मिति । व्यक्तिरिवेकस्य- 'अनुमानेऽन्तर्भावं सर्वस्यैव ध्वनेः प्रकाशयितुम् । व्यक्तिविवेकं कुरुते प्रणम्य महिमा परां वाचम् ॥' इत्यारम्भ 'अन्यैरनुल्लिखितपूर्वमिदं त्रुवाणो नूनं स्मृतेर्विपयतां विदुपामुपेयाम् । हासैककारणगवेपणया नवार्थ- तत्त्वावमर्शपरितोपसमीहया वा।' इति समाप्तिश्च । मम्मट:। काव्यप्रकाशकर्ता राजानकसंज्ञब्राह्मणकुलोत्पन्नो मम्मटाचार्यः कश्मीरे- बभूव । अयमेव चिराय रुढान् गण्डलिकाप्रवाहेण विततान् दोपगुणरीत्यलंकार समिप्य यथाशानं परिप्पल च खोन्मीलिते काव्यप्रकाशे प्रथमं दर्शितया वचिरायतान् ध्वनिविपयान् यथायथं संकलय्य परिसंख्याय च यथा ममासयामान्यां निन्यन्तवान् ; पाट्यदृष्ट्या कारिकासदृव्यान् प्रमेयान् मनार व्यारतवान् । एवं यथा गब्दार्यपरिशुद्धये सूत्रत्त्युदाहरणर्वयाकरण न्नमदी विभन्यते, तवष काव्यप्रकाश शब्दार्थगुम्भपरिष्कृतये । स एए दरालंकारपर्यन्तो मम्मटेन तत उर्वरित. किचिद् अल्लटेन (अलके इन्यनकायां निदर्शनाख्यायामुक्तम्- 'कृतः श्रीमम्मटाचार्यवर्यैः परिकरावधिः। प्रबन्धः पूरितः शेपो विधायाल्लटसूरिणा ॥' पटवृत्तं चमकाय 'दयेष मागों विदुपा-' दलन्तिम लोकव्यार निदेयते । एतस्य टोकनकनारथ- (१)नकेतः जनमाविम्यचन्द्राचार्य कृतः (0)बलदिनानुदिनी सरसनीनीयः कृता। (३)दीनिश (४) सर्ग (मोत.) विश्वनाथकविराजः कृतः। (नियनका परमानन्द चक्रवनि-मच .) तदनन (बाग्मचर) राजादशानन्दकविनिः कृत श्रीवन्मादनमाचार्यः - - . जयन्नमहः कृता। मोमेवरभटः कृतः। ... ... ... ...

·। भूमिका । ७७ - मुरल्यापवाणशूल्शक्तिहलवन्धगर्भितेरष्टभिः सोकर्यदधारं महायफमुत्पद्यते - सनिर्गतार- 'शतानन्दापराख्येन भवामकसूनुना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' इति लोकादायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं वन्वः कान चित्रयति । : शृङ्गारतिलकरता रुद्र इव नतु रुदटः । उकं च तिलकान्ते देण-'शृक्षा- रतिलकविपिना पुनरपि स्वः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः। पक्रोफिजीवितं नाम अलंकारतंदर्भ । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । जत्दैव- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुद्घटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी) पति पयं व्यक्तिविवेरे द्वितीयाविनों महिला अनेक्धा दूपपिला पर्यन्ते- 'काव्यकाञ्चनकपाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता लोक एप स निदर्शितो मया ॥' - वाचस्पतिमिश्रः। सतलतप्रदिपोऽयम् उड्योतकाराट् अपलनः उदयनाट सर्व- मूलबन्धो यथा-- मामुपो राजल स्वास्लोर पूढेवदेवताम् । तां सियावारिता सिताम्मानितां हिस्ता हि ॥६॥ शतिदन्यो यथा- मारिपार रामानु सानु मानेरन हि। हिमात्नादियान ए ई पम्पिन्न । हलपन्धो पथा- मातमानिधिनानुना वादं तमुपतन । सशोराको पनि

·साहित्यदर्पणे
टस्य काश्मीरिकत्वमतितरा प्रतिद्धम् । इतश्च काश्मीरिक आनन्दकविनिदर्शना
रम्मे---... शिवागमप्रसिद्धपत्रिंशत्तत्त्वदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसरखरूप
श्चिदानन्दधनो राजानककुलतिलको मम्मटनामा दैशिकवरः...' इति निर्दिशति ।
अमिनवगुप्तस्य समयस्ताल्लेखात् ( १०७१) इति संवत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकाशस्त्र
संकेताख्यटीकासमयः (१२१६) इति सवत् पूर्वमुक्त. । (१२१६-१०७१३
१४५ इति समयान्तरम् । एतेन आचार्यमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपयत
इति परीक्षणीयम् ॥
.
रुद्रट।
अयं काव्यालंकारप्रणेता महाकविरापतेर्भोजदेवात्प्राचीनः । यतः-
'किं गौरि मां प्रति रुपा ननु गौरहं किं
कुप्यामि का प्रति मयीत्यनुमानतोऽहम् ।
जानाम्यतस्त्वमनुमानत एव सत्य.
मित्थं गिरो गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥'
इति काव्यालंकारपद्यं सरखतीकण्ठाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहतम् । रुद्रदय
नामान्तरं शतानन्दः, जनको वामकभट्टः, वेद सामेति सर्व तस्कृत तह.
-
१ वन्धष्टिरलभूतस्य वक्ष्यमाणस्य चक्रवन्धस्य स्वरूपख्यात्यै दर्पणीयवन्धप्रकरण
न्यूनतापूस च खनादिवशेकाः प्रदर्यन्ते । तत्र
खड्वन्धो यथा-
मारारिशरामेभमुखैरासाररंहसा ।
साराराब्धस्तवा नित्यं तदर्तिहरणक्षमा ॥ १ ॥
माता नतानां संघह. धियां बाधितसंभ्रमा।
मान्याय सीमा रामाणां शं मे दिश्यादुमादिजा ॥ २ ॥
मुसलवन्धो यथा--
मायाविनं महाहावा रसायात लसद्भुजा ।
जातलीला यथासारवाचं महिप मावधी ॥३॥
चापबन्धो यथा-
मानमीटा शरण्या मुत्सुदैवारक्मदा च धीः ।
धीरा पवित्रा संत्रासाबासीटा मातरारम ॥४॥
वाणवन्धो यथा-
माननापरलोक्देवीं सदस सनम ।
मनसा सादरं गचा सवंदा दास्यमद्दताम् ॥ ५॥

·भूमिका । ७७ मुसलबापमाणशुलशतिहलवन्धगरिष्टभिः सोकैर्यदष्टारं महाचक्रमुत्पयते तन्निर्गतात- 'शतानन्दापराख्येन भट्टवामकसूचना । साधितं रुद्रटेनेदं सामाजा धीमतां हितम् ॥' शति लोकाज्ञायते । शिशुपालवधादिविलक्षणोऽयं वन्धः कान्न चित्रयति । शृङ्गारतिलकर्ता रुद्र इति नतु रुद्रटः। उकं च तिलकान्ते स्द्रेण-'शृङ्गा- रतिलकविधिना पुनरपि स्वः प्रसादयति' इति । वक्रोक्तिजीवितकारः। कोक्तिजीवितं नाम अलंकारसंदर्भ. । यस्य रचयिता आचार्यकुन्तकः । अत्यैव- 'संरम्भः करिकीटमेघशकलोद्देशेन सिंहस्य यः सर्वस्यैव स जातिमात्रनियतो हेवाकलेशः किल । इत्याशाद्विरदक्षयाम्बुदघटावन्धेऽप्यसंरब्धवा- न्योऽसौ कुत्र चमत्कृतेरतिशयं यात्वम्बिकाकेसरी ॥' पति पयं व्यक्तिविवेचे द्वितीयविनशे महिना अनेकधा दूपविला पर्यन्ते- 'काव्यकाञ्चनकपाभिमानिना कुन्तकेन निजकाव्यलक्ष्मणि । यस्य सर्वनिरवद्यतोदिता लोक एप स निदर्शितो मया ।' इत्युकाम् ॥ वाचस्पतिमिधः। सर्वतलतथिपपोऽयम् उद्दयोतकाराट् अपवन: उदयनाट कर्प- । मूलबन्धो यथा- मानुपो राजस स्यालोर देवताम् । तो शिवावासिता तिवादासितां हिलतां सहि॥ ६ ॥ शनिवन्धो यथा- माहिपारदे रन्दानु सानु नानेपनरहि। रिमातहादियाएकं कमिन्ननन् ॥on हलपन्धो रथा- नातवानतिधिनानुना पादं त्नुतन । वापिरवा हिवस मिसालान्तरमा new सैरहास्मिन्निएकोमाको पो। समि भापति।

·साहित्यदर्पणे मन मनिरा प्रनितम् । इतश्च काश्मीरिक मानन्दकविनिदर्श रम्भ-.. शिवागमप्रतिपदनिशतत्तदीक्षाक्षपितमलपटलः प्रकटितसत्स्वर Fara रामानातितको मम्मटनामा दैशिकवर....' इति निदिशा मामगार (१०७१) इति सपत् सिद्ध्यति । काव्यप्रकार सामनर (१२१६) इति सवत् पूर्वमुक्तः । (१२१६-१०० १४.? गमागम् । एरोन आचार्गमम्मटविषयेऽस्मदनुमानं साधूपपः परी॥ रुद्रटः। - कामदासीपीगपनेनौजदेगात्याचीनः । यत- गरिमाप्रतिरपा ननु गौरदं कि पपालिका प्रनि मयील्यनुमानतोऽहम् । सानयनम्म्यमनुमानन एव सत्य. मियं गिगे गिरिभुवः कुटिला जयन्ति ॥' -मनीयाभरणे द्वितीयपरिच्छेदे उदाहतम् । कदम मानन्द , Tो यामकमट्टः, वेद मामेति गवं तत्कने. मैद. W 12 : सन्म मपन्यान्य दर्पणीयवन्यास गावन्धी यथा- नगगहामा । FT नियं नरिक्षमा ॥ १ ॥ ना टार्ग मह श्रिया बाधिनमनमा । चार मीना नाम में दिल्यानुमादिजा ॥ २ ॥ नमलबन्यों यथा- मद्रमा लगद्रना। मारदीरमादरी ॥१॥ चय यथा- वरप्रदाय धी. । Fr मापन 12॥ दवन्य यया- rai wal ·*. - भूमिका। शुगरचार साथिलामा रभिः स्टिार मानन्द गिगा- मातानन्दापरारयेन भट्टयामकसूनुना । साधिनं रद्रटेनेदं सामाजा घीमनां दिनम् ।। सीमागे । शिपालवधादिविलक्षणोन्य: RAraf | मानिटकापन्द्रहः। कि- जिला पुEि प्रमादमी। पोनिजीवितकारः। । का 'मा कारिकामापोटीन मिाारय. रचर जातिमाननियतीचा कि परियामागावयास यो नि' tv...... . . . . : पापपाभिमानका ! सति । - . . 1- मानिमित -- 6 1- 1 . .. 4 r .

·No text on this page.

·साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनार्दा विपयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं पलुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)। काव्यतरूपनिर्वचनावसरे सर्वागि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र 'तददोपो-'रलादिकाव्यप्रकाशकारोककाव्यस्वरूपस्य खण्डनग्रन्यगताष्टिप्पण्यो दर्शनार्हा ॥ द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा सफेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनाहीं । इतरमन्यविशिष्टं लक्षणानेदाना निरूपणं वस्तुतो नैयायिकानामपि दर्शनार्हम् (३७-५६ पृ)। यद्यप्यत्र कतिपये भेदास्तत्र तत्र महाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनात्तथापि लक्षणाभेदव्युत्पादनाय तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे –'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुणं विभावनीया । उत्तमादित्वरूपजितासुनिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९७-१०० पृ.) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कल्पिता इति तत्त्वजिज्ञासुनिः 'वामन-' (१०३ पृ ) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाक्टनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अप्युनिया । साधारणत्रीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य- वेदिनिरवदयमनुसधेया । बदारगुप्त्यर्थमनुरागेषितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । तत्र शिल्पिन्याद्या अनिसंधाविका भवन्तीति वात्स्यायनसंमतिद्रष्टव्या (१४१ पृ.)। रझारादीनां वरुपानि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यात्यकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । अत्र 'प्रधान-' (२४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे यानावृत्तेः स्थापनमितरत्रन्यापेक्षया स्फीतं प्राअलं दर्शनाई चात्ते॥ पप्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किबहुना, ययात्र नाटकाबीना दारूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपरूपकाणां तद्गतविशेषजा. तानामन्येषा त्रोच्चावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न तथा दशरूपकादिधु । सांप्रतमुपलभ्यमानेषु नाव्यशानपुस्तकेषु तु वहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यशास्त्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- पयजातानां परीक्षा मौलिकदृइसकाव्यान्वेपणाय विधातुं पार्वत । सति कुड्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिवेन दशरूपकेण सह तटुपकारिणो येऽध्यायाः ( १९-२०३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकलाः ।

·८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो चापुदेव इति त्रयी। त्रेतेव सर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाह्यभूः॥ गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु ॥ सं ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ।। जयपुरराजधानी ) कमान्दाः १९७७ ॥ इत्याशास्ते श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः। 11 " ·साहित्यदर्पणे विशेपतोऽवलोकनाही विपयाः। - प्रथम परिच्छेद-पायफरवित वनुतो दानाहम् (३-६ पृ.) । कायतरूपन्निवनवसरे सर्वात प्रमाणवचनानि दर्शनार्दानि (६-२० पृ.) तत्र 'ददोपी-इलादिकाव्यप्रकाराकारोकराव्यखरूपस सण्डनप्रन्यगताष्टिप्पण्यो दर्शनाः॥ - द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा समेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनारे । इतरमन्यावरि लक्षणानेदाना निरपणं पलुतो नयायिकानामपि दर्शनार्दम् (३५-५६१)। यद्यप्यत्र कतिपये भेदालत्र तत्र महाकाव्येप्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनात्यापि रक्षणाभेदव्युत्लादनाय तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे–'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुर्ण विभावनीया । उत्तमादिखल्पजिज्ञामुनिर्नेतृलक्षणगतानि प्रायः सर्वाण्येव विशेषणानि निरीक्षपीयानि (९७-१०० पृ.) । पुरा भारतवर्षेऽन्त.पुरसहायाः किंविधाः कल्लिता इति तत्त्वजिह.मुनि. 'वामन-' (१०३ पृ.) इत्यार्या समूललक्ष्यलक्षणा. न्वेषणपूर्वक समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अयुग्नेया । साधारणत्रीलक्षण (१९७ पृ.) निरूपणे कलापदार्याः प्राचीनरहस्य- वेदिमिरवतमनुत्धेया. । खदारगुप्त्यर्थमनुरागेजितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । बत्र शिल्पिन्याया अनित्याविज्ञा भवन्तीति वात्स्यायनसमतिद्रष्टव्या (१४१ पृ.)। Lजारादीना वरुपानि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षया स्फीतानि दर्शनार्हाणि ॥ चतुर्थे परिच्छेदे-प्वनिगुर्णीभूतव्ययायकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । उन 'प्रधान-' (२४८ पृ ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे व्यञ्जनात्ते. स्थापननितरग्रन्यापेक्षया स्फीतं प्राजलं र्शनाई बाते॥ पप्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विषयप्रपञ्चो वस्तुतो दर्शनयोग्यः । किबहुना, स्थान नाटकादरीना दशरूपकाणा नाटिकादीनामष्टादशोपत्पकाणां तद्गतविशेषजा. जानामन्येपा चोचावचानां विषयाणां विशदरूपेण निरूपणं निपुणतमं प्राप्यते, न त्या दशल्पकादिषु । सांप्रतनुपलभ्यमानेषु नाट्यशावपुत्वकेषु तु वहुत्र न्यूनता प्रतीयते । यदि किमपि नाट्यगात्रस्याविकलं पुस्तकं लभ्येत तर्हि दर्पणोल्लिखितवि- पयजातानां परीक्षा मौलिकहरसकाव्यान्वेपणाय विधातुं पार्वेत । सति कुञ्ये चित्र- मिति न्यायात् । श्रीमता हॉल्साहिवेन दशरूपकेण सह तदुपकारिणो येऽध्यायाः (१९-२०१३४ ) मुद्रापितास्तेऽपि नाविकला ।

·साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो वापुदेव इति घयी। तेव मर्यतां चेतो यया शास्त्राचगााभूः॥ गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना । ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु॥ से ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् । स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः जयपुरराजधानी । इत्याशास्ते वैक्रमाब्दाः १९७७ श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः ·साहित्यदर्पणे विशेषतोऽवलोकनाही विषयाः। प्रथमे परिच्छेदे-काव्यफलनिरूपणं वतुतो दर्शनार्हम् (३-६ पृ.)। कायतरूपनिर्वचनावसरे सर्वाणि प्रमाणवचनानि दर्शनार्हाणि (६-२० पृ.) तत्र 'ददोपौ-' इसादिकाव्यप्रकाशकारोक्षकाव्यखरूपस्य खण्डनप्रन्यगताटिप्पण्यो - दर्शनार्हाः ॥ । द्वितीये परिच्छेदे-अभिधा संकेत( ३३ पृ.)पदगता टिप्पणी दर्शनारे । इतरनन्यविशिष्टं क्षणानेदानां निरूपणं वतुतो नैयाचिकानामपि दर्शनार्हम् (३५-५६ पृ.) । यद्यप्यत्र कतिपये भेदात्तत्र तत्र नहाकाव्येष्वनवकाशतया मन्दप्रयोजनान्तयापि लक्षणाभेदव्युत्लादनाय तावश्यका एव ॥ तृतीये परिच्छेदे-'विभावेन-' (७२ पृ.) कारिकागता टिप्पणी निपुर्ण विभावनीया। उत्तमादेिखरूपजिज्ञासुनिर्नेतलक्षणगतानि प्रायः सर्वाग्येव विशेषणानि निरीक्षणीयानि (९४-१०० १) । पुरा भारतवर्षेऽन्त पुरसहायाः किंविधाः कलिता इति तत्त्वजिशनि- 'वामन-' (१०३ पृ.) इलार्या समूललक्ष्यलक्षणा- न्वेषणपूर्वकं समाकलनीया । तत्र किरात-म्लेच्छ-आमीरशब्दगता विशेषा अयुग्नेया । साधारणत्रीलक्षण (११७ पृ.) निरूपणे कलापदार्थाः प्राचीनरहस्य. वेदिनिरवदयमनुसंधेयाः । वदारगुप्त्यर्थमनुरागेजितानि (१३९ पृ.) दर्शनार्हाणि । सत्र शिल्पियाचा निधायिका भवन्तीति वात्स्यायनतमतिर्दष्टव्या (१४१ पृ.)। Lnारादीना वरूणगि (१६९ पृ.) काव्यप्रकाशाद्यपेक्षा स्कीतानि दर्शनार्हागि । चतुर्थे परिच्छेदे-स्वनिगुणीभूतव्ययायकाव्यभेदप्रतिपादनं सुप्रतीतमेव । 15 'प्रधान-' (२४८ पृ) पदनिष्टा टिप्पणी विलोकनीया ॥ पञ्चमे परिच्छेदे बनाइत्ते. स्थापनमितरनन्यापेक्षया सीतं प्रापलं दर्शनाई चास्ते ॥ पष्ठे परिच्छेदे-सर्वोऽपि विपत्प्रपञ्चो क्लुतो दर्शनयोग्यः । किंबहुना, फ्यान नाटकानां दशरूपकाणा नाटिकादीनानयादशोरुनकाणां तदतविशेषजा- बातमन्नां चोचाक्चानां विषयाणां विशदरून निरूपण निपुगतनं प्राप्यते, न व्या दरारूपवादिषु । सांप्रतनुपल्भ्यमानेषु नाव्यसानपुत्केषु तु दहुन न्यूनता प्रदीपवे । पादे किमपि नाप्यासत्याविक पुन्वकं लभ्येत ताई दपोलिखितवि- पपजातानं परीक्षा नौलिकताबान्वना विधातुं पापंत । नवि मुन्न चित्र- निवि न्यापार । श्रीमता हॉल्साहवेन दल सह तदुपकने देऽष्यायाः (१९-२०३४) दापितास्तेऽपि नाविरतः ।

·८० साहित्यदर्पणे तातपादो रामभजो वापुदेव इति प्रयी। तेव मर्यतां चेतो यया शास्त्रावगाहभूः। गुणदोपानुपङ्गेण या प्रीतिः किं तयाधुना। ईशानः सर्वविद्यानां स मे स्वामी प्रसीदतु॥ से ब्रह्मा स शिवः सेन्द्रः सोऽक्षरः परमः स्वरा स एव विष्णुः स प्राणः स कालोऽग्निः स चन्द्रमाः ॥ जयपुरराजधानी इत्याशास्ते वैक्रमाव्दाः १९७७ श्रीदुर्गाप्रसादद्विवेदः। -- ·दैन्यम् पृष्टस १६७ १६. १६९ जडता उग्रता मोहः विबोध १६९ . ... विप्ररम्भन्त्ररूपम् विप्रलम्भनेदाः ३ १७० । ... १७० अपमार. गर्व. १७१ मरणम् आलस्यम्... १७३ पृष्टस्य पट्टी १४७ १२ भावपदनिरक्ति. १४८ ७. रसनेदा. १४८ १४ । तत्र,झारः १४९ विप्रलम्भ १५० ३ सभोग. ६५० ११ १५१ १५१ ११ तत्र, पूर्वरागः १५२ कामदनाः ६५२ १३ तत्र, मरणे विशेष १५३ २ कामदशासु विशेष १५३ पूर्वरागभेदः १५४ १५४ ११ कोप. १५५ २ ईर्पोमान १५५ मानभोपाया. १५६ २ प्रवासः दवा कानदसा ६५७ प्रवासभेदा १५८ २ रणविप्ररम सभोग १२ सभगदा. १५९ ५ हाल.... हरादभेदा अमर्प निहा अवहित्या . ... १७४ - . जैसक्यम् - उन्माद १७६ १७७ " 1 .. १७७ १६ . स्वति नतिः यादि १७८ . १७८ ८ ... ८ मीरा १८१ १८. ::: . ८ -- अन्दा दिपाद ति. ८ ... ६६० दरमियानन्द ८ एसरा संगारि.. .. .

·२ पृष्ठस्य ... औदार्यम् नायिकामेदाः स्वस्नी... मुग्या.. ४ १३० १३० । ... ... ... ... मध्या... ... पृष्टस्य पही १०७ २ माधुर्यम् १०७ प्रगत्मता १०७ ९ औदार्यम् १०८ ३ धैर्यम् ... ११० लीला... १११ ३ | विलासः विच्छित्ति. ११३ विवोकः किलकिचितम् ११४ ११४ कुटमितम् ११५ ४ विभ्रमः २ ... ... ७ १३१ १३१ 1 १३२ १३२ १. १३३ १३३ १३४ २ १३४ ... प्रगत्मा मध्या धारा मध्या धीगधीरा मध्याधीरा प्रगमा धीरा... प्रम मा धीराचीरा प्रगामाघीरा ... नेदाण्यानम् एउटा दया... देवा . २ ... ८ मोद्यायितम् १६ ८ ... १३४ १६ १३५ ... ११६ ... ... १३५॥ ... मेदाम्यानम् . ... १३६ ... ... १३७ २ ... १३७ . १२० १२० १२० १२० १२१ ... १३७ ॥ ७ ललितम् २ मदः ११ विहृतम् ३ तपनम् २ माग्यम् विक्षेप १० कुतूहलम् १३ हलितम् ३ चकितम् १२१ ११ केटि:... मुग्धामन्ययोरनुरागेनितानि१३९ १० मवामामनुरागेनितानि दृत्य... दूतीगुणाः १३ प्रतिनायकः रद्दीपन विमावा. नावीनमर्नुका सरिता अभिमारिका ... स्मिारिकानंदाः भिमपन्थानानि इटदान्तन्निा किया मेनका.. दाहरनन्दा दिग्दोन्डिा दम् .. १३८ १३८ ... १०२ १३८ १४ , ... ... १३९ १४१ ... m ... १४२ १४२ ८ ... १.८ ... । १४२ 3 ... २ अनुमावा. ... ... १.८ १४ . ८ ६.८ १८४ मात्विद्याः नन,मन्मादय. १६ दम्गदीना लक्षणानि व्यभिचारिक दा, निट आनः १४ .. . २ ·... ... . } ... 1 ... ... ... कोपः। ... ८ ... ८. पृष्टस्य पहौ। पृष्टस्य पड़ो दैन्यम् १४७ १२ भावपदनिक्ति. १६७ ६ १४८ ७ । रसदा- १६- मदः १४८ १४तन, राजार... २ जडता १४९ विप्रलम्भ १६९ १५ उप्रता १५० संभोग. ३ मोह. ६५० विप्रलम्भखरूपम् ។ १७० विवोधः १५१ ३ विप्रलम्भमेदाः १७० ४ ११ तत्र, पूर्वरागः .१७० अपलारः कामदगाः १७१ गर्वः ६५२ १३ तत्र, नरणे विशेषः ... ૧૭૨ গণম १५३ २ कामदशासु विशेष १७४ आल्यम्... १५३ पूर्वरागमेदः १७४ समय. १५४ मान १७४ निहा १५४ अवहित्या १५५ '२ ईर्ष्यामानः १७६ औत्सुक्यन् १५५ मानभझोपायाः १७७ उन्माद १५६ प्रवासः १७७ १६ शा १५७ ददा कानदगाः १७८ स्कृति १० प्रवासनेदा १७८ १५ भति. २ करणविप्रलम्भ १८० ब्याधिः संभोग. E त्रासः १२ सभोगनेदाः नीडा ५ हासः... १८३ २ हवं. ८ हास्यनेदाः १८३ असूचा १८४ १५ विपादः १० ११ मविप्रलम्भावरणस्य ने- नि. ६ दाख्यानम् १८५ चपलता १४ दः १८६ २ पलानि १६२ ८ युद्धवीराकरण मेदास्या- चिन्ता १६ नम् १८७ वितर्क- १६३ वीर... १८७ संचारिभाषः... १६४ 1 स्थादिभाव. १६४ ९, धर्मवीर. स्वादिभावनेदाः १८७ २ दुवीर । स्थाविनावनेदरलगानि १६५ ५ दवावीरः . ... ... २ ... ... ... ... . "" .33 । ... ... ... ... ... ५ ' दानवीरः १० ।

·पृष्ठस्य पदी ४ औदार्यम् नायिकाभेदाः स्त्री... मुग्धा... मध्या... . १३१ ११ २ १३२ १० २ my me ... ९ २ or ... ... १३५ . ... १३५ ११ १३६ ... .. प्रगत्मा मध्या धीरा मध्या धीराधीरा मध्याधीरा प्रगतमा धीरा... प्रगमा धीरावीरा प्रगमाघोरा. नेदाभ्यानम् एलटा न्या... वेश्या... मेदाट्यानम् सावीनभर्तृका पटना अभिमारिका... भिसारिकानेदाः अनिमारस्थानानि कटदन्तरिता चिका पितासा... ... पृष्टस्य पढौ १०७ २ माधुर्यम् १३० १०७ ४ प्रगल्भता १३० ११ १०७ ९ औदार्यम् १३० १६ १०८ ३ धैर्यम्... १३१ ११० ४ | लीला... १११ ३. विलासः १३२ विच्छित्ति ११३ विव्वोकः १३३ २ फिलकिचितम् १३३ ११४ ८ मोटायितम् ११४ १६ कुट्टमितम् १३४ विभ्रम. १३४ ११५ ७ ललितम् ११६ २ मदः ११६ ११ विहृतम् ३ तपनम् १२० २। मौग्यम् १२० विक्षेप १२० १२० हसितम् १२१ ३ । चकितम् १३८ १२१ १०२ ३ मुग्धामन्ययोरनुरागेनितानि१३९ १० मामामनुरागेदितानि १०० १२३ दूतीगुणाः १३ प्रतिनायकः १०८ उद्दीपन विभावा. अनुमावा. माविकाः तत्र,नम्मादय. 18 दम्मादीना लक्षणानि + -- ... ... २ १३७ ... ... १३७ । . ... १० कुतूहलम् १३ ... १३७ १४ १३८ १ ... ११ केलि.... १३८ १४ १ ... १५ दृय. . १३९ १४१ १४२ ... 3 ... दिग्दोटिता ... १४२ ... १४२ ११) १४३ ... ... 7 ह १८४ ... u व्यभिचारिश ... M .. दत्र, निवेदः... ६ अगः १२॥ ३ ... ।

·३ दैन्यम् पृष्टस्य पढौ १६७ -- - १६. १६९ ... . ... १५ . . ३ १७० ... ६ जडता उप्रता मोह वियोध. स्वाम अपलार गर्वः मरणम् आरस्यम्.. जमर्द मिटा अवहित्या जीगुस्यम् - पृष्टस्य पढौ १४७ १२ | भावपदनिरक्ति. १४८ ७ . रसमेदा. १४८ १४ तत्र,गृङ्गार.... विप्रलम्भ १५० ३ सभोग १५० विप्रलम्भस्वरूपम् १५१ विप्रलम्भमेदा. १५१ ११ तत्र, पूर्वराग १५२ वामदशा. ६५२ १३ तत्र, मरणे विशेष १५३ २ कामदशामु विशेष पूर्वरागभेदः १५४ मान १५४ कोप. १५५ यामान ९५५ मानभातोपाया १५६ २ २ दवा कामदा १० प्रदासभेदा १५८ २ करपानिप्ररम्भ -- .. १७३ १७४ १७१ ६ - १७४ -- १७६ ... ८ . ... १६ ... १७८ . ... १७८ :: ८ १५८ मा १२ रनोकरेगा ६५९ ४ पर विपरम्भखराब. ." Fri . ... ...

·पृष्टस्य पही पृष्टस्य पट्टी १ AN ४ -- ४ औदार्यम् नायिकाभेदाः खस्त्री मुग्धा १३० १३० . ३ ... . मध्या... . ११० ४ ... ३ १३१ १३२ १३२० २ माधुर्यम प्रगत्मता ९ औदार्यम् धर्यम् लोला बिलाम विच्छिनि विव्वोक किलकिचित्तम ८ मोटायितम् १६ कुट्टामतम् विभ्रम ललितम् ... .. ... M .. ११४ ८ .. १३४ २ ११४ ८ .. ४ ११५ १३४ ४ १३५ . १३५ मा ११६ १ विहृतम तपनम् ३ १३६ १३६ १३७ १२० २ मार यम् २ 1 . प्रगल्भा मध्या धीरा मध्या धीरावीरा मध्याचीरा प्रगल्भा वीरा प्रगत्भा धीराधीरा प्रगरभावीरा . भेदाख्यानम् . कुलटा कन्या.. वेश्या .. मेदाख्यानम् खावीनभर्तृका खण्डिता अभिमारिका अभिसारिकामेदा अभिसारस्थानानि कलहान्तरिता विग्रलब्धा योपित्तभर्तृका बासकमना बिरहोत्कण्ठिता नेदात्यानम् नायिकालकास त्र, माव हाव हेला शोभा कान्तिः दीति. १३८ न -- . . .. १४१ १२० विक्षेप १२० १० कुतृलम् १३७ १२० १३ हसितम् १२१ ३ चकितम् १३८ १२१ ११ केलि १०२ ३ मुग्धाकन्ययोरनुरागेगितानि१३९ १० सर्वामामनुरागेगितानि दृत्य दूतीगुणा १३ , प्रतिनायक १०८ उद्दीपन विभावा १२. अनुभावा १०८ मात्त्विका नत्र,न्नम्भादय १.८ १६ सम्मादीना ललणानि ५ व्यभिचारिण १. तत्र, निवेद १२९ १६ आवेग ३ ८ .. १४२ १४३ ८ . .. M . १२ २ १४७ ·पृष्टस्य पही पृटस्य पढ़ी १४७ १६७ ... १४८ १४८ ... जडता १४९ . ... १६९ .. ... उप्रता मोह. विवोध. १५० १५० ... १२ भावपदनिरक्तिः रसनेदा. १४ । तत्र,मार..... विप्रलम्भ ३ सभोग. विप्रलम्भखरूपम् विप्रलम्भनेदाः ११ पूर्वराग कामदना १३ तत्र, मरणे विशेप. २ कामदशामु विशेष पूर्वरागनेद. ३ १७० १५१ १५१ तन, ... ... १७१ स्वाम अपनार गर्व. मरणम् आल्यम्.. १७३ ... १७४ S १५३ १५३ ... १७४ ९५४ . १७४ ६५४ निता अवलिया ८ ६५५ ६५५ १७६ १७७ अवयम् दोप. यामान ८ मानभोपाया. २ प्रचार २ ददा दानदरता. १० प्रवासा.. १७७ १६ . ... . १७८ ४ ... स्मति . . १५८ ६८० ८ . -- . . . " ६ ... ... ... ४ ॥ .:.

·पृष्ठस्य पही ... ... ... ... ... ... १३० ४ १३० ११ १३० १ १३१ १३१ १ १३२ १३२ . १३३ .. लीला.. ३ २ २ :: २ ... ... ... .. .. १३४ १४ १३५ १३५ ॥ ... , . ... ... ... ... ... १३६१ औदार्यम् नायिकामेदाः खस्त्री... मुग्धा.. मध्या... प्रगल्भा मध्या धीरा मध्या धीराधीरा मध्याधीरा प्रगत्भा धीरा... प्रगत्भा धीराधीरा प्रगत्मावीरा भेदाख्यानम् फुलटा कन्या. वेश्या... भेदाख्यानम् खाधीनभर्तृका सण्डिता अभिसारिका अभिसारिकामेदाः अभिसारस्थानानि कलदान्तरिता विप्रलब्धा प्रोपितभर्तृका... वासकसजा विरहोत्कण्ठिता नेदात्यानम् ... नायिकालंकारा. त्र, मात्र. हाव. हेला दोमा कान्तिः दीति. पृष्टस्य पट्टी १०७ २ | माधुर्यम् १०७ ४ प्रगत्भता १०७ ९ | औदार्यम् १०८ ३ | धैर्यम् । ११० १११ ३. विलासः विच्छित्ति ११३ विव्वोकः किलकिचितम् ११४ ८ मोहायितम् १३४ २ ११४ १६ | कुट्टमितम् १३४ ११५ ४ विभ्रम. ११५ ७ / ललितम् ११६ मद ११६ ११ | विहृतम् ११७ ३ तपनम् १२० २ मौरध्यम् १२० विक्षेप. १२० १२० १३ हसितम् १२१ ३ | चकितम् १२१ ११ | केलि.... १२२ ३ | मुग्धाकन्ययोरनुरागेगितानि१३९ १ १२२ १० सर्वासामनुरागेनितानि १२२ १५ दूत्य. १२३ ६ दूतीगुणाः १२३ १३ प्रतिनायकः १२८ उद्दीपनविभावा. १२७ २ अनुभावाः १०८ २ मात्त्विका. १२८ तत्र,न्तम्भादय. १२८ १६ स्तम्भादीना लक्षणानि ५ व्यभिचारिण.... १२९ १२ तत्र, निवेदः... १२९ १६ आवेग M रा . ... .. १० कुतूहलम् १३७ १३७ १३७ ॥ ... ... . or or ... १३८ १३८ 5 ... ... ች १३८ १४ ... २ १ स ... १३९ १४१ . ... ... ... ... १३ ... ... १ चिन्त ८ १४२ १४२ १४२ १४३ १४४ १४४ १४४४ १४६ १४६ १४७ ... २ ... १२ ... २ ...

·- mr पृटस पृटस पर - ... १६७ मदः जडता ... ... त १४७ १४८ १४८ १४९ १५० १५० १५१ उप्रता मोह विदोध. ३ - .. ३ २ समः - ... १७० रूपलार गर्व. ६ १७१ ... ६५२ १५३ - १२ भावपदनिरक्ति. ७ ' रसनेदा. १४ , तत्र,झार.... विप्रलम्भ सभोग विप्ररम्भन्यरूपम् ११ विप्रलम्भमेदा. ११ तत्र, पूर्वराग कामदा तत्र, मरणे विशेप कामदशामु विशेष पूर्वरागनेद. मानः ११ दोप ईमान मान्नोपाया प्रवास. २ दरा पानदर १० प्रयासमेदा २ वरपिप्रामा ८ रगोन १२ भन्दा आरत्वम्... बाप १७३ १७४ - . दिला अपहिल्या १७४ ६५४ १५४ १५५ ६५५ ६५६ १५७ .. . १७७ १७ १६ १५.८ :: ६८. (：ཡ་ཙེ་ दनि रि न ... ..

·Y ९ ... ४ .. ܫܝ । २५७ . . ३ . २७१ - ... ... पुष्ठस्य पट्टी पृष्टय पर भयानक १४ गुणीभूतव्यका मेनि- बीभत्स १९० करणम् २३८ अदुत १९१ पचमपरिच्छेदे- शान्त १९२ व्यसनाम्बम्पम् दयावीराच्छान्तम्य मेदा- अभिनानो व्यसनाया पा. र्थयये हेतव १९३ ख्यानम् शान्तस्य रमवस्थापनम् १९३ अभिधालक्षणयो रमादिप्रति- ११ पादने अमलनिरूपणम् २:० वत्सल १९४ १४ रसाना मियो विरोवाख्यानम् १९५ १५ रमादित्ययात्यानेऽनुमान- भाव १९७ म्याक्षमलप्रतिपादनम् २१२ । रसाभासभावाभासो व्यजनोपसहार १९९ १० अनौचित्यदर्शनम् १४ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्यादि २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यमेदो २७२ चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसज्ञाकारणम् काव्यभेदी अभिनय ३ २०६६ रूपक मेदा २०७ ३ उपरूपकभेदा लक्षणामूलध्वनेर्भेदी २०८ २ नाटकलक्षणम् अमिधामूलध्वने दो २१० १२ अलक्षणम् सलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वने- गर्भावलक्षणम् स्वैविध्यम् २११ १० नाटकरचनापरिपाटी.. शब्दशक्तयुद्भवव्यङ्ग्यस्य । पूर्वरक द्वैविध्यम् . २१२ नान्द्या आवश्यकलम् २७७ अर्थशक्त्युद्भवव्यङ्गयस्य नान्दीस्वरूपम् द्वादशमेदा २१४ नान्द्यनन्तरेतिकर्तव्यता शब्दार्थशत्युद्भवव्यङ्गयस्यै- भारतीवृत्ति कविधलाख्यानम् २२० ४ भारतीवृत्तरदानि ध्वनेरटादशविधवनिरू- आमुस (प्रस्तावना) पणम् २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा अर्थशक्त्युद्भवध्वने प्रय- उद्घाय(त)क न्धेऽतिदेशः २२९ कथोरात बदाशादिप्वसंलक्ष्यकमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय स्थाख्यानम् २३१ १ प्रवर्तकम् निमेदात्यानम् २३३ ८ अवलगितम् २३८ २ नसकुटमितनिरूपणम् २७२ २७२१ २७३ २७३ . अभिधामूलध्वनि } २७३ । २७५ ... - . । ... ९ २७८ २८२ २८३ २८३ २८३ २८४ २८४ २८५ २८६ २८७ .. .. ... २८७ २८७ ·५ पृष्ठस्थ पहा ३०१ ३०२ ३०२ १२ ६ ... ... ११ १६ ... १ ९ ३०४ ३०४ ३०४ ३०४ ३०५ १५. १९ ... ... ४ ७ ... ... ... । तत्र, विलासः ३०५ ११ ३०५ १६ ३ ३०६ ... पृष्टस्य पहौ वस्तुनो दैविध्याख्यानम् २८८ ६ / तन, उपक्षेपः प्रासदिकवकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् २८८ १६ परिन्यास- प्रथमं पताकास्थानम्... ૨૮૮ १९ : विलोभनम् द्वितीय पताकास्थानम् २८९ 5 युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ प्राप्तिः... चतुर्थ पताकास्थानम् २९० १४ समाधानम् ऋविशिक्षा २९१ ११, विधानम् अर्थोपक्षेपकाः २९२ १६ परिभादना विष्कम्भक २९३ १ उद्भेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ १३ नेदः... अशावतार: २९४ ४ प्रतिमुखसधिमेदा. अहमुखम् महमुले मतनेदः २९४ १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३ विधुतम् अर्धप्रकृतयः २९५ तापनम् वीजम् २९५ १९ नर्म विन्दुः... ५, नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) ९ प्रगमनम् प्रकरी... २९७ विरोधः कार्यावस्था २९८ ३ पर्युपासनम् नारम्भ २९८ ६ पुष्पम्... प्रपन्नः २९८ ९ वजम्... प्रात्याशा २९८ १४ । उपन्यासः नियताप्ति २९८ १८ वर्णसहारः फल्योग. (फलागनः) २९९ ३. गर्भसंधिनेदाः संधि.... २९९ तन, भभूताहरणम् ... सधिनेदाः २९९ १३ मार्गः तन, मुखम् १६ रूपम् ... प्रविमुखम् २६९ १९ उदाहरणम् गर्भ विमर्शः प्रहः निर्वहणम् (उपसंहतिः) ३०१ ६ अनुमानम् मुखसधिनेदा. १४ प्रार्थना १५। १० ... ... ४ ३०७ ३०७ :: १४ ३ ... ३०८ ३०८ ३०८ ६ ... १० ... ... . ७ ... ... ३०८ ३०९ ३१० ३१० ३१० ... ... ११ १५ १९ -- ... ... ३१० ३११ ३११ ६ ... ...

·पछयप ... ९ २५१ ... ३ २७१ -- ४ २७२ . ३ पृष्ठस्य पढौ भयानका १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्ग्यस्य मेदनि. बीभत्स १९० रुपणम् अद्भुत १९१ पञ्चमपरिच्छेदे- शान्त. १९२ व्यअनखिरुपम् दयावीराच्छान्तस्य भेदा- अभिवातो व्यन्जनायाः पा. र्थक्ये हेतवः ख्यानम् . १९३ २ शान्तस्य रमलस्थापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति- पादनेऽक्षमलनिरुपणम् २६० वत्सल १९४ १४ रमाना मियो विरोधाख्यानम् १९५ १५ रसादिव्यगयाख्यानेऽनुमान- स्याक्षमलप्रतिपादनम् २६२ माव १९७ व्यञ्जनोपसहारः रसाभामभावाभासी १९९ १० अनौचित्यदर्शनम् १९९ १४ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्यादिः २०२ १२ काव्यस्य दृश्यश्रव्यमेदो चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसज्ञाकारणम् याव्यभेदी अभिनय. २०६ ३ अभिधामूलध्वनिः रूपकमेदा. लक्षणामूलध्वनि ३ उपरूपकमेदा. लक्षणामूलवनेर्भेदी २०८ २। नाटकलक्षणम् अनिधामूलध्वने दी... २१० १२ अलक्षणम् मुलक्ष्यक्रमव्ययस्य वने. गर्भाशलक्षणम् वविश्यम् . २११ १० नाटकरचनापरिपाटी... शब्दरत्युद्भवव्यद्यस्य पूर्वर द्वविध्यम् ... २१२ ५ नान्द्या आवश्यकलम् अर्थगत्युझ्वव्ययस्य नान्दीस्वरूपम् द्वाददानेदा. ९ नान्द्यनन्तरेतिकर्तव्यता शब्दार्यगन्युझ्वव्ययम्य- भारतीति पियवाख्यानम् १२० ४ भारतीवृत्तरतानि दहादाविधवनिक- आमुग (प्रम्नावना) २२१ ३ प्रस्तावनामेदाः टासन्युट्दवने प्रव. उद्धात्य(त)क २२९ कयोद्धात. पवनउपप्रमत्यार- प्रयोगातिशय. १. प्रवदम् ददाश्यान ८ सालगितम् २ नमभितनिम्पणम् ... २७२ २७२१५ २७३ २७३ २७३१ २७५ २७६ २७६ ... ... 1 २७८ २८२ .. Y २८३ ... ... ... २८३ २८४ २८४ २८५ २८६ .. ... ... ... २८७ ... २८७ । ... २८७ ·पृष्टस्य पह्रौ १८ ६ ... ... १२ ... ११ ... ... ... ... ... १ ३०४ ३०४ १५ ३०४ १९ ३०५ ... ... ... ३०५ १२ ३०५ १६ ३ ... - पृष्टस्य पडी पतुनो दैविघ्याख्यानम् २८८ ६ तन, पोपः प्रासदिकवतुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः .:. पताकास्थानम् २८८ १६ पारन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताधास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् २९० १ प्राप्तिः... चतुर्थ पताकास्थानम् २९० १४ : समाधानम् ऋविशिक्षा ११ विधानम् अर्योपक्षेपकाः २९२ १६, परिभादना १ उद्भेदः प्रवेशाका २६३ करणम् चूलिका २९३ १३ नेदः.. दे- महावतारः २९४ ४ प्रतिमुखसधिनेदाः महमुखम् ९ तन, विलासः भामुसे मतनेदः १४ परिसर्पः विशिक्षा ३ विधुतम् सर्वप्रकृतय. २९५ १५ तापनम् बीजम् २९५ १९ नर्म ५ नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) प्रगमनम् प्रकरी... २९७ ९ विरोधः फावस्था २९८ ३ पर्युपासनम् बारम्भः प्रपत्र मात्वासा उपन्यासः नियताप्तिः १८ वर्णमहारः पल्योगः (फागन.) २९६ ३ गतधिनेदाः सधिः... तत्र, भभूताहरणम् संधिनेदाः १३ मार्गः... तत्र, नुसन् १६ रूपम्... प्रविमुतम् २६९ १९ उदाहरणम् ... गर्भः ९. विनर्सः १६ संग्रतः १६ निर्वहनन् (उपसंहतिः) ६०१ । उसनधिमेदाः १४ मार्दन ... ० ४ ... विन्दुः... ... ... ... ९ ... ३ ६ . ३०८ १० ६ पुप्पम्... ६ दसम्... ... २० ... ८ . 4 ... ३१० ... ... ... - ... ... ६ ... ... ...

·... ९ ... ... २५१ ... ... । २७१ ... - २७२ २७२ ३ ... .. H २७२" २७३ . ... ... ३ पृष्ठस्य पढौ : पृष्टस्य १८९ १४ गुणीभूतव्यङ्गयस्य भेदनि. १९० रुपणम् १९१ पञ्चमपरिच्छेदे- १९२ ४ व्यसनाखरूपम् दमागम मेदा. अभिधातो व्यअनाया पा- मानम् र्थक्ये हेतवः २५७ ग्गवम्यापनम् १९३ ११ अभिधालक्षणयो रसादिप्रति. १९४ १४ पादनेऽक्षमत्वनिरूपणम् २६० रारगिवारपानम् १९५ १५ रमादिव्यगयाख्यानेऽनुमान- १९७ ३ स्याक्षमलप्रतिपादनम् २६२ । मागा १९९ १० व्यअनोपमहार नम् १९९ १४ पष्टपरिच्छेदे- २०२ १२ काव्यम्य दृश्यत्रव्यभेदी चतुर्थपरिच्छेदे- रूपकसज्ञाकारणम् अभिनय रूपकमेटा. न उपम्पकमेदाः २ नाटफ्लमणम् ०१० १२ अक्षणम् र ने. गर्भाहलक्षणम् १. नाटकरचनापरिपाटी... पूर्वग्नः नान्या आवश्यकत्वम् नान्दीपम्पम २७८ • नान्यनन्दतिर्नव्यता नारदीपनि ८ भारती नेग्मानि आननं (प्रन्दावना).. प्रतावनामटा. उदर() व्यात प्रालि १ प्रदर्ना अनम राराम " २७३ २७३ ॥ २७५ ... . + . 1 ... ... २८३ ८३ - २८३ १८॥ १८ .. ... ... .. ... ... । 6. ... ८ HTRA ·पृष्टस्य पढौ पृष्टस्य पढौ तन, उपक्षेप. १८ ३०१ ३०२ ३०२ ... ६ १२ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ११ ३०३ १६ ३०४ १ ३०४ ९ ३०४ १५ ३०४ १९ ३०५ ३०५ ३०५ ११ ३०५ ३०६ ... ... . ... ... ७ तत्र, १६ RU ... . :: १५ तापनम् ... १० ... वस्तुनो द्वैविध्याख्यानम् २८८ ६ तन, प्रासडिकवस्तुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् २८८ १६ परिन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... ૧૮૮ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् २९० १। प्राप्ति.... चतुर्थ पताकास्थानम् २९० १४ समाधानम् कविशिक्षा २९१ ११ विधानम् अर्थोपक्षेपका २९२ १६ परिभावना विष्कम्भः २९३ १ उद्भेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ १३ नेदः अहावतारः २९४ ४ प्रतिमुखसधिमेदा. अहमुखम् २९४ विलास. भामुखे मतनेदः २९४ १४ परिसर्पः कविशिक्षा ३ विधुतम् अर्धप्रकृतय. २९५ वीजम् २९५ १९ नर्म विन्दुः... ५ नर्मद्युतिः पताका (वृत्तम् ) २९६ ९ प्रगमनम् प्रकरी... २९७ विरोधः कार्यावस्था २९८ ३ . पर्युपासनम् जारम्भः २९८ ६ पुप्पम्... प्रयन्नः २९८ ९ वजम्... प्रात्यासा २९८ उपन्यासः ९. नियताप्तिः २६८ १८ वर्णसंहारः 1. फ्ल्योगः (फलागनः) २९६ ३ गर्भसंधिनेदा. सधिः २९९ तत्र, भभूताहरणम् ... ( ' सधिनेदाः १३ मार्गः... तन, मुखम् २९९ १६ रूपम् ... २. प्रतिमुखम् २९९ १९ उदाहरणम् गर्भ. ... ॥ विमर्शः १६ संग्रहः । निर्वहणम् (उपसंहतिः) ३०१ ६ अनुमानम् " मुखसधिनेदा. प्रार्थना ४ . ... ... ... . ... ३०८ १४ ३ ६ ... ... ... १ :: ... ... ३०८ ३०८ २० २ ... .. ... ... ३१० ३१० ३१० ... ११ ... ... १९ ६ ... ३१० ३११ ३११ ३११ ३१२ ... १४ ६ ...

·सम्म पर ४ - . ४ २७१ Y २०२ २७२ प . २ - २७३ भयानर गुणीभागम भेग. बीभत्स Fणम् अतुत १९१ पशमारिलेते- शान्त १९२ रामनामम् दयावीगच्छान्नम्ग मेदा- अभिगमनाया पा. ख्यानम् १९३ गा शान्तम्य रमत्वम्यापनम् १९३ निभायो ग्मादिप्रति- पारने म-निरूपणम् २:. वत्सल रसाना मिथो विरोवान्यानम् १९५ १. माहियागानेऽनुमान- भाव । १९७ म्याक्षम प्रतिपादनम् २१२ ३ रसाभामभावाभामा .. व्य समदार १९९ १० अनौचित्यदर्शनम् १९९ पष्टपरिच्छेदे- भावशान्त्यादि २०२ काव्यम्य श्ययभेदी चतुर्थपरिच्छे दे- रूपरूमाकरणम् काव्यभेदी अभिनय २०६ ३ अमिधामूलध्वनि २०७ ३ लक्षणामूलध्वनि उम्पदा लक्षणामूलध्वने दी २०८ २ नाटाउक्षणम् अमिधामूलध्वनेर्भेदी २१० १२ अदलक्षणम् सलक्ष्यक्रमव्ययस्य वने. गर्भाइलक्षणम् स्त्रैविध्यम् २११ १० नाटकरचनापरिपाटी शब्दशक्तयुद्भवव्यङ्ग्य स्य पूवर २१२ नान्द्या आवश्य खिम् २७७ अर्थशक्तयुद्भवव्यद्यस्य द्वादश मेदा २१४ ९ नान्द्यनन्तरेतिकतब्यता शब्दार्थशक्तयुद्भवव्यङ्गयस्ये- भारती गृत्ति कविधलाख्यानम् २२० भारतीवृत्तेमाने ध्वनेरटादश विवलनिरू- आमुस (प्रस्तावना) पणम् २२१ ३ प्रस्तावनाभेदा २८४ अर्थशक्त्युद्भवघ्वने प्रब. उद्धात्य(त)क न्धेऽतिदेश २२९ कधोद्धात पदाशादिध्वसलक्ष्यकमव्यङ्ग्य- प्रयोगातिशय २८२ स्याख्यानम् २३१ १' प्रवर्तकम् ध्वनिमेदाख्यानम् ८ अवलगितम् २३८ २ नखकुमितनिरूपणम् १३ दैविध्यम् . नान्दीम्बरसम् २७८ । २८२ २८३ २८३ 6 २८३ १ २८४ २८५ २८७ . गुणीभूतव्यङ्ग्यम् २८७ २८७१ ·पृष्टस्य पढौ ३०१ १८ ६ १२ ५ ११ ... ... ... ... . १ ... ३०४ ३०४ ३०४ ३०४ १५ ... ... १९ ... ४ ... ... ३०५ ११ ३०५ १६ तत्र, विलासः .. ... . पृष्टस्य पह्रो पतुनो विष्याख्यानम् २८८ ६ तन, उपक्षेपः प्रासदिकवतुकीर्तनम् २८८ ११ परिकरः पताकास्थानम् २८८ १६ परिन्यासः प्रथमं पताकास्थानम्... २८८ १९ विलोभनम् द्वितीयं पताकास्थानम् २८९ ९ युक्तिः... तृतीयं पताकास्थानम् १ प्राप्तिः... चतुर्य पताकास्थानम् २९० १४ : समाधानम् विशिक्षा ११, विधानम् अर्योपक्षेपकाः १६ परिभावना নিন: २६३ १ उद्भेदः प्रवेशकः २९३ करणम् चूलिका २९३ १३ भेदः अशावतारः २९४ ४ प्रतिनुखसंधिनेदाः अहमुखम् २९४ ९ महमुखे मतनेदः १४ परिसर्पः कविशिक्षा २९५ ३. विधुतम् " मर्थप्रकृत्य. २९५ १५ तापनम् २९५ १९ नर्म ... विन्दुः... २९६ ५, ननंद्युति. पताका (वृत्तम् ) प्रगमनम् प्रकरी... २९७ ९ विरोधः 'कार्यावस्था २९८ ३ पर्युपासनम् लारम्भः २९८ ६ पुष्पम्... २ प्रयल २९८ ९ वज़म्... १४ उपन्यासः 1. नियताप्तिः २९८ १८ वर्णसंहारः ।' फ्ल्योग. (फलागन.) २९६ ३ गर्भसधिनेदा. तत्र, भूताहरणम् . १ संधिनेदाः १३ 'मार्गः... तन, मुखम् २९९ १६ रूपम् ... ६ प्रविमुखम् २९९ १९ उदाहरणम् ३ or 9 ... १० वीजम् ... ३०७ ३०७ . ८ ९ ... ३०८ ... . ... ६ १० ... ... ... ३०८ ३०८ ... प्रात्वाशा ... २ संधिः... ... ३१० ३१० ३९० -- ११ १५ १९ ... ... ... ... ... ३११ ... ... २. विमर्शः निर्वहणम् (उपहतिः) ३०१ मुखसधिनेदाः ३०१ १६ संग्रहः ६ सनुमानम् १४ प्रार्थना ... ... ...

·पृष्ठप पनी . ... ... ५ N , ... .. - A १२. १४ गुणीभूतव्यजयम्य भेदनि- मरणम् २३८ पञ्चमपरिच्छेदे- व्यसनामरूपम् २५१ अभिधानो व्यअनाया पा- गाये हेतवः २५७ ११ अभिधालक्षणयो रमादिप्रति- पादनेऽसमलनिरूपणम् २६० रमादिव्याख्यानेऽनुमान- 14 ३ म्याक्षमत्वप्रतिपादनम् २६२ १० गानोपमहार २७१ पष्टपरिच्छेदे- १२ जाव्यम्य दृश्यत्रव्य भेदी २७२ Fपमहाकारणम् थभिनय पमेदा. भेदा. नाराम अरगम गावणम् नवापनापरिपाटी... . . M 8 - २७२ १ ... २७३ ३ r .. . ... . 38 . २७ vya . नयम द-उर्दाना नगद .. न जन प्रदान'). ... ... 2 .. . ... ... 2rt- %D . 4M ·न दृष्टय पही नगर. ... ... पृटव ९ १३ नुत्पत पदोचन.. ... न 1 ३ अक्षमा गर्वः च्चमः आश्रय. उत्यामनम् ... ।' निसनन् ३४५ ... पनि प्रामिः ४ ... ३४६ ... ११ ... ३३८ ... ... टिन दिसम्... गुगतिपात गुजविराय iཔ་ེད་པ། ४ ... . १४ १ क्षोभ पथात्तापः उपपत्ति आदरांसा अध्यवसाय. विसर्प ससः उत्तेजन्म्... पवादः... नीति अवपिन प्रोत्साहन सहारम् २४० . ... विपश्य ३४० २४० . ३४८ ३४८ 1 ... पति २२ . . ... .. स . परिसर ": . A 44. -- ·... ... ... संनिवेशरूपणम् ... ... ... ३२२ 11 ३२३ ३२३ - ३२३ १३ ३। तत्र, नर्म ... ३२४ - ... ३२५२ ३२५ : ... ... ... M ४ ... क्षिप्तिः त्रो (तो) टकम् अविवलम् उद्वेगः विद्रवः विमर्शसधिमेदाः तन, अपवादः सफेट. व्यवसाय.... द्रव. धुति. शक्तिः प्रसङ्ग' खेदः प्रतिषेध. विरोवनम् प्ररोचना ... आदानम्... छादनम् निर्वहणसविमेदाः सविः विवोधः ग्रथनम् निर्णय परिभापणम् कृतिः प्रसाद. आनन्द. समयः ... सांघात्यः... पृष्टस्य पट्टी पृष्टस्य पर ३१२ १४ | फलनिरूपणम् ૨૨૨ ३१२ १८ अप्रशंसा ३२२ ३१३ ३ | रसव्यक्त्यनुरोधेनाजाना ३१३ ६ ३१३ १० वृत्तयः १४ | तत्र, कशिकी... ३१३ १७ कैशिक्या अनानि ३१४ ३१४ ११ नमस्फूर्जः ३१४ १५ नर्मस्फोटः ३२५ ३१५ ३ नर्मगर्भः ३१५ सालती ३१५ १६ सावत्या अङ्गानि... ३२६ ३१६ ९ तन, उत्थापक ३२६ ३१६ ३२६ १० ३१७ संलापः ३१७ ११ परिवर्तक. ३१८ ។ आरभटी ३२७ ३१८ आरभव्या अशानि ३१८ १४ | तत्र, वस्तूत्थापनम् ३१८ १९ सफेटः ३१८ २३ सक्षिप्तिः ... ३१९ अवपातनम् ३१९ १२ | नाट्योतयः ३२९ ३१९ २०] नामकरणम् ३३० ३२० ३ नाट्यपरिभाषा ३३१ ७ भाषाविभागः... ३३३ ३२० ९ पत्रिंशलक्षणादीनामा- ३२० १२ ३३४ ३२० १५ लक्षणानामुद्देशः ३३५ ३२१ २ अक्षरसंघात. १० ... ३ ३२७ ८ तत्र, ३२७ ३२७ ३२७ ३२८ । ... ३ ... .. ... -- m ... ख्यानम् १८ ... ३३४ ... २२ / तन, भूपणम्.. ६ ... भाषणम् पूर्ववाक्यम् काव्यसबारः प्रशस्ति. तु.पष्टपगोपसंहार ३३५ ३२१ १३ शोभा उदाहरणम् हेतु १ ... ३२१ १८ - ·|| श्रीः ॥ श्रीमश्विनाथकविराजप्रणीतः साहित्यदर्पणः । श्रीमद्रामवरगतकवानी कृतया विवृत्या समेतः । प्रपन परिषद । धार निविन प्रारिप्लिनपरिलमाप्तिागो पामयाधिकृततया वाग्देवनाग नामुन्यमाने- पिकृति। TH -- बदर सन्म པགས༌ཀབ- ས པས་ཁད༌པ་བྷག་ ६ पर. १ र -- प .

·१२ पृष्ठस्य ६०७ ६०९ ... ... ... ... - ... ... ... ... ... ... पृष्ठस्य पढौ ५९५ १ समुचयः ५९५ समाधिः ५९५ ११ प्रत्यनीकम् ९ / प्रतीपम् ५९६ १२ | मीलितम् ५९७ १० सामान्यम् ५९८ तद्गुणः ५९८ १२ अतद्गुण. २ सूक्ष्मम् ५९९ १४ व्याजोक्ति ४ खभावोक्ति ६०१ १ भाविकम् ६०२ ६०२ १४ रसवदाद्यलकाराः ६०४ ३ | भावोदयाद्यलंकारा. ६०५ १ ससृष्टिसकरालंकारौ "r ६०५ १३ / ग्रन्थालंकारश्लोको समम्... विचित्रम् अधिकम् अन्योन्यम् विशेष. व्याघातः कारणमाला मालादीपकम्... एकावली ... सार. यथासख्यम् पर्याय. परिवृत्तिः परिसंख्या उत्तरम् पर्यापत्तिः विकल्पः ११ ६११ ६१२ ६१२ ६१३ ६१४ ... ... ... ... ६१५ ... ... ६१६ ६१८ ... ४ | उदात्तम् ... ... ६१८ ६१९ १ ६२२ ... ... ... ६३२ h) .. " ·प्रथमः परिच्छेदः। AU - अन्य ग्रन्थन्य काव्याजतया काव्यमलेरेव फलवत्त्वमिति काव्य- फलान्याह- चतुर्वगफलप्राप्तिः सुखावल्पथियामपि । कांच्यादव यन्तन तन्वल्पं निस्प्यते ॥ २ ॥ पायनिगा । एलनमत मय फलमभवति सर्व मगरम ॥ प्रन्य. प्रमानदान"ति--अस्येति । प्रमाणात । पायालयाना- चपापाताका । काव्यपालात 'वान धनवान शिव मला। पापानिमानित।।मा दर्गपार्णमालाना याजान" दाफ-पानवालापी मालम् । ननु प्रमानादीना रापमान पर सदनात नत्र पारा प्रतेस काय पादपाः पराग 41 कमान चाल 7 IF I RE गरम | 77 l FREE:--- -7: । ५ त . 15 . %D9 - . . . । . --मति। - - ....

·. साहित्यदर्पणे ur 'त्रिवर्गसाधनं नाट्यम्' इति च । विष्णुपुराणेऽपि- 'काव्यालापाश्च ये केचिद्गीतकान्यखिलानि च । शब्दमूर्तिधरस्यैते विष्णोरंशा महात्मनः ॥ इति । तेने हेतुना तस्य काव्यस्य स्वरूपं निरूप्यते । एतेनाभिधेयं च प्रदर्शि- तम् । तत्किवरूपं तावत्काव्यमित्यपेक्षायां कश्चिदहि--'तददोपौ शब्दार्थो कृतिज्ञत्यन्यतरजनक संस्कारविशेप ॥ त्रिवर्गों धर्मार्थकामा । नाट्यमभिनय प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । रसव्यञ्जका. शब्दार्था इत्यर्थ ॥ कारि कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्याख्यायते--तेनेत्यादि । एतेन 'चतुर्वर्गफलप्राप्ति - इत्यादिश्लोकेन । अभिधेयं चेति । चकारेण प्रयोजनसवन्धयोलाभ । सबन्ध धात्र प्रयोजनाभिधेययो कार्यकारणभावरूप ॥ कश्चिदिति । काव्यप्रकाशधृत कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । काव्य मित्यर्थ । शब्दार्थाविति । विनिगमना चिरहेग उपस्थापकलसंबन्धेनार्यविशिष्ट शब्द । उपस्थायलसबन्धेन शब्दविशिष्ट वाय. काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्ययोर्विशेपणविशेष्यभावे व्यजकलाव्यकलाभ्या वैचित्र्यविशेपरपालंकारप्रयोजकलाप्रयोजकला या प्रधानाप्रधानभावो नियामक । न च यत्रोभयोयंजकत्व वैचित्र्यविशपावायकत्वं वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । पाहत्येन व्यजकत्वेन चमत्कारातिशयावायकत्वेन वा तत्र व्यवहारोपपत्ते । नत्र तथापि यत्र व्यञ्जक्यौवैचित्र्यविशेषप्रयोजकयो: तुल्यत्व तत्र व्यवहारानुपपत्ति 1. स्वरूपमिति । वस्तुनो मत्रस्येव काव्यस्य तद्विदा व्यवहारमन्तरेण किर्मा निर्दष्ट लक्षाा नास्ति । तत. मुन्दोपमुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि सण्डितानि भवन्ति अन्धकाररपि महत्या आरभट्या यहक्षण स्थिरीकृत तदपि लक्ष्यासंग्राहकत्वेन परै सण्टिन मेत्र । तदेतद् यथावमर निरीक्षणीयम् । एव यदनिकलक्ष्यसग्राहकं तदे रक्षा व्यवहार्यन् । नादृर शब्दार्यात्रेय । उक्त चाचार्यरटेन 'ननु शब्दोर्या काव्यः स्वादि । नत्र शब्दार्थचो. परिकारका गुणालकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर गोचर विमर्ग काव्यमाटुन्नच्छादार्या वगाहने स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमना वन्द गाम्पसझावः ॥' इति निरन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्थभागस्यैव वास्तविक भारभूतत्वात् । अन्यन्य तु औपचारिक प्रत्यपि योद्धव्यम् ।। 2 काव्यप्रकाशति । वृत्तिकार व कारिकाकार. । तथाहि-माला तु पूर्वव ने सत्यमगरागारगवा 'पूर्ववत्' इति कयनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकाल दृष्टिम गितमालोग्नाया. 'पूर्ववत्' पनि दृष्ट न्नतयोन्यामः सगच्छने । 'मातोष * पातु ना दृष्टान्नीलन वृत्तिकारिकातोरेग्य म्बयमेर रा - मचिगन् ।'दि सभामागर भीमसेनदीक्षिता अपि पदन्ति ।। द, rf घपुनः नत्र . 'नन- ददि 'पुन पापि, .. या पट पुनवानी नार . 'भाकर घ-पुन ·of ·ur साहितपणे 'त्रिवर्गसाधनं नाटा' इति । विष्णुपुरोगेऽपि- 'काव्यालापाथ गे कनिहीतकारितानिन । गदमूर्तिधरौते रिमोरंगा महामनः ॥ इति । तेने हेतुना तल हालागसगं निप्यते । एतेनागिरगं च प्रदमि. तम् । तत्किवरूपं तावत्कायमित्यपेक्षायामोहदोनो गन्दायी कृतिशप्त्यन्यतरजनका. सरकारविरोष ॥ प्रिनगी धमाकागा । नाटयमभिगम प्रधानं नाटकादि ॥ काव्यालापा इति । ग्गा दानी इस ॥ कारि कास्थं 'तेन-' इत्यादि व्यारगायते-तेनेत्यादि । एतेन तुर्गफलमानि - इत्यादिलोकेन । अभिधेयं चेति । कारण प्रयोजनमधयोलीग । सपना श्वान प्रयोजनामिधेययो कार्यकारणभावरप ॥ कशिदिति । कायप्राशन कारिकाकार इत्यर्थः । तदिति । कानमित्यर्ध । शब्दार्थाविति । गिनिगमन विरहेण उपस्थापकलसवन्धेना विशिष्ट शब्द । उपम्यायतमरन्धेन गदनिनिः श्वार्थः काव्यमित्यर्थ । अत्र शब्दार्ययोनिशेषणशियभाव व्याकसाव्यशालान्या वैचिच्यविशेषरूपालंकारप्रयोजकलाप्रयोजाताभ्या प्रधानाप्रधानभानो नियामक । न च यत्रोभयोयंजकत्वं वैचित्र्यविशेपावायकत्व वा तत्र का गतिरिति वाच्यम् । वाहुल्येन व्यजकत्वेन चमत्कारातिशयाधायरत्वेन वा तन व्यवहारोपपते । नत्र तथापि यत्र व्यअकयोवैचित्र्यविशेषप्रयोजकयोर्या तुल्यत्र तत्र व्यवहारानुपति 1. स्वरूपमिति । वस्तुतो गवस्येव काव्यस्स तस्दिा व्यवहारमन्तरे। निमा निर्दष्ट लक्षण नास्ति । ततः सुन्दोपमुन्दन्यायेन सर्वाणि लक्षणानि सण्डितानि भन्नि । अन्धकारैरपि महत्या आरभट्या यलक्षण स्थिरीकृत तःपि लक्ष्यासग्राहकालेन परे खण्टितमेव । तटेनद् यथावमर निरीक्षणीयम् । एव यदपिकलक्ष्यसग्राहक तदेव लक्षण व्यवहार्यम् । तादृक् शब्दार्थाव । उक्त चानार्यरटेन 'ननु शब्दोधी काय' इत्यादि । तत्र शब्दार्थयो परिकारका गुणालकारादयो द्रष्टव्याः । एतदादि पर्या लोच्यैव 'कनिकर्म काव्यमादुस्तच्छाब्दार्थों वगाहते स्पष्टम् । तावपि लक्ष्याभिमतानि त्युक्त शास्त्रसद्भाव. ॥' इति निवद्धन् । इह आत्मत्वव्याप्यदेशोऽर्यभागस्यैव वास्तविमा सारभूतत्वान् । अन्यस्य तु औपचारिक इत्यपि योद्धव्यम् ।। 2. काव्यप्रकाशेति । वृत्तिकार एव कारिकाकार । तथादि-माला तु पूर्ववत' इति काव्यप्रकाशकारिकाया 'पूर्ववत्' इति कथनेन वृत्तिकारकारिकाकारयोरेकत्व एव वृत्तिमात्रप्रदर्शितमालोपमाया. 'पूर्ववत्' इति दृष्टान्ततयोपन्यास संगच्छते । 'मालोपमा । रक्षिता कारिकाया तु सा दृष्टान्तीकृतेति वृत्तिकृत्कारिकाहतोक्य स्वयमेव राजा : सूचितम् ॥' इति सुधासागरे भीमसेनदीक्षिता अपि वदन्ति ।। कस, 'अपि' इति घ पुस्तक नास्ति २ 'तेन-' इत्यादि 'पुन कापि, टो ग पुस्तके नालि ३ 'तारत्' ग पुस्तके नास्ति ५ 'भत्र शब्दार्थयो-' 'इत्यादि 'विशेष्यत्वोपगमात्' इत्यन्तः पाट पुस्तकान्तरे नास्ति . ४ 'आर' क ख घ-पुस्तके

·No text on this page.

·t २८ साहित्यदर्पणे आसत्तिर्वाच्यविच्छेदः । वुद्धिविच्छेदेऽपि वाक्यत्वे इदानीमुच्चारितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोच्चारितेन गच्छतीति पदेन संगतिः स्यात् । अत्राकाङ्कायोग्यतयोरात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मत्वमुपचारात् । वाक्योचयो महावाक्यम्- योग्यताकासासत्तियुक्त इत्येव । 'विमलं जलं, नद्या कच्छे महिपश्चरति' इत्यत्र नद्या इति पदार्थोपस्थितेजलमिति पदार्थेनान्वयवोधे सति सिद्ध 'इच्छाविरहात्' इति न्यायेन 'कच्छे' इत्यनेन श्रोतुरन्व. यवोधे इच्छाविरह । यदि पुनरुभयान्वयेच्छया प्रयुज्यते तदा नद्या' इत्यस्य काकाक्षि- गोलकन्यायादनुपनाद्वा 'कच्छे' इत्यनेन सवन्धाद्गृहीतवक्तृतात्पर्यस्य श्रोतुरुभयान्वय- वोधेच्छा संभवतीति ध्येयम् । आसत्तिमाह-आसत्तिरिति । बुद्धे पदार्थोपस्थि. तेरविच्छेदोऽव्यवधानम् । अव्यवहितपदार्थोपस्थितिरिति तात्पर्यार्थ । व्यवधानं च का. लयाहुत्येन प्रकृतानुपयोगिपदार्थोपस्थित्या च सभवति । तत्राद्यमाह-बुद्धीति । वाक्यत्वे वाक्यलखीकारे । दिनान्तरेत्यत्यन्तव्यवधानदर्शनाय । प्रहरादिव्यवधा नेनाप्यनासनत्वं वोध्यम् । संगतिर्वाक्यव्यवहारोपयोगिमेलक. । द्वितीयं यथा-- 'गिरिऍक्तमग्निमान्देवदत्तेन' इत्यत्र गिरिरग्निमान् , भुक्तं देवदत्तेनेति वाक्यार्थबोध द्वयं प्रकृतम् । तत्र प्रथमानुयोगिन्या भुक्तमिति पदार्थोपस्थित्या, द्वितीयानुयोगिन्या अमिमानिति पदार्थोपस्थिया व्यवधानम् । ग्रंकृतोपयोगिपदार्थोपस्थित्या व्यववाने लासतिरस्त्येव । तेन 'अश्वेन ग्रामं गच्छति' इत्यादौ ग्रामपदार्थोपस्थितिव्यवधानेऽपि अश्वपदस्य गच्छतीसनेनासत्तिरव्याहतैव । खार्थबोवसमाप्तवमपि पदोचयविशेपर्ण दोध्यम् । तेन 'शून्यं वासगृहं-' इलादिभागस्य न वाक्यलम् । योग्यताकाइयो पदो- घयधर्मलमुपपादयति-आकाङ्क्षति । आकाहाया इच्छारूपत्वाविपरीतबुद्ध्यभाव- रुपयोग्यतायाश्चात्मनिष्टतयान्वयवोवहेतुलादात्मवृत्तित्वमेव । उपचारात्वजन्मज नकलस्पपरम्परासंबन्धात् । एकपदार्थीयापरपदार्थसद्भावरुपयोग्यतायास्तु पदार्था- मैत्वेऽपि खाश्रयोपस्थापकलसंबन्धेन पदोचयवर्मत्वमेवावगन्तव्यम् । निरुक्तासत्तेर- प्यात्मधर्मसात् तत्राप्येपैव रीतिरनुसतव्या । यदि पुन समनिहारविशेप आकाहा, अव्यवधानोचरितवमासत्ति , तदानयो साक्षादेव पदोबयधर्मलमित्यास्ता विस्तर । महावाक्यमाह-वाक्योच्चय इति । योग्यताद्यभावे महावाक्यवस्वीकारे 'चक्षुषा 1. उपेनि । उपचारो लक्षणा । तात्पर्यानुपपत्तिश्चोपचारे वाजन् ।। 'योग्यता-' इति ६ भव्यदितपदा , 'यम' ग. २ 'पदन्य' रा. ३. 'उचरितन' घ. १ 'तर' क. ११। ग पुन्नी नालि, ध पुनरे तु 'वाक्योचय इयन्य प्रादृदयते परित तय' इनि पुग्नशानरे नानि . 'प्रतोप- इत्यादिः -अन्या' इयान्न पुनारे न हृदयते ८ शामत्तियमेव । काहाय-यपदार्थमदारपयोयनाय তাশাহাগলাৰীৰখাৰায় চীন 1. इन्सुमन्यते पाटर पुतानो.

·No text on this page.

·साहित्यदर्पणे - प्रथमं प्रतिपद्यने, अनन्तरं च 'गां बधान' 'अश्वमानय' इत्यादाबावापो- हापाभ्यां गोगन्दस्य 'साम्सादिमानर्थः' आनयनपदस्य च 'आहरणमर्थः' इति सकेतमय वारयति । कचिच्च प्रसिद्धपदसमभिहारात् , यथा- 'टेट प्रभिन्न कमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति' इत्यत्र । कचिदाप्तोप- कम गनगनगोनर वानमनुमिनोति, तद्गोचरप्रति प्रति तोचरज्ञानम्म HTT, गाग शानग को हेतुरितामादागामुपस्थितखात् 'गामानय' इति माना नहेतुना पियनीति भाव । अश्वमानयेत्यादाविति । च । आवापोडागाभ्यामिति । आवापोद्वापाभ्यामन्वयव्यतिरे- 7 जाना हान गोपदगत्त्वे गाम्नादिमन्पदावोध । आनगनपदव्यति- - दागेर भार ! 'अपमानय' इत्यत्र गोपदव्यतिरेकेण सानादिमत्य- । "नयादगत्ये आहरणपदार्यवोध , इलेवंरुपान्वयव्यतिरेकी । काननम् । गा चानिरित न लम्माष्टब्लादयमों चोदव्य इती. सपा पामगदीनामपि गालयोवोदयादतिप्रगदाच । अत एना. पत्र गिदानामपि सनि मुगच्छने । न चाशाचव्यपगमे पिना माचवमापदानामपीबरमकेतितवमिति वाच्यम । तत्र गि सान्टिामतिनदिन्यादिपदाना मुकतासगतिप्रमतात् । त. :::: नाम समय मायने 'अय पटपदामियेय' इत्यादिप्रती- -प्रदादि । कचिदिनि । प्रेमिदम्य गृहीतमतम्य पदम्य गम .... : नागारिन चाहियर्थ । प्रज्ञावद्धि प्रायेण योग्यपदा- • ट प्रयुज्यत पाटिमबन्धन प्रतिद्वपदार्यान्वययोग्यपदार्थ तर । एव य याय योग्यतागन्येऽपि वकृतापवि. :- नत्र न पनि । तम्ब पाग्यतीत्यनुप: । वन- मिति । । मरे म ग म र पिवति' इति पदाः नान मापदम्य अमर पद निग्र? । ': अनवान्न पनि । मन पिन न न जमादममनिरागमपदम्य अनोट प्रवननाद । एप ! प्रपत्र । नामदाग्रिह व्यगोपनार- । दान :-दिन गादि द्विादम् 2. मामाद (For 1 मक्षिकाटी टाया। -

·No text on this page.

·1 1 FRI-3 - 0f '' 1: ' मानिन? -- ARE ". + * . . - . . . . . ܨܐ ॥ . . - प: 1.10 "Hi' 44111 111। विना ! - Tara..... , प + , नाशि . दि। - 11'. । 1 - 4 . -- 14.ti 111 ना। 17 साल 1 , infti. हो......... 1.1M 1...", 10, म.77 171.17 11-101 1111 14:03 !" नहानि 1 1 41 । aft 11.। मागदा नया मागममीन : सार। मावि, गोगा कि नगर १६ व्यास १ . । गौः' इस पोरनडि १११ १६ २०१ मी.'! 'ii. ' ' ३' it. पात् । गोगामिन्यानो 1मा सानोति ।। हारननगोशिगान मामा नाम किने मामान्य गतिमी तरानो-यम् । गुण पारि शु... नागएि. दिना दि लम्पमता५. गवारिक पगु न्यावय1 सा नापन. । 14६ तत्त----- जस द्रव्यम्य गुणेन पश्चाद् योग इति । पो. निगम् । गतियुच सैव द्रव्यम्योत्पत्ति । जन्मना रायने ' ५ युने । मोदा. मेद इति यहव. प्रदीपकृतागु-~'यति गुना दोन त्यापन गो वादिना ममता रमेव संबधित्वन् , तथापि तस्य समन. कदाचिदपेन्यपि, न तु गोचादान विशेष इत्याहु. । कदाचित्पाकाचवस्थायाम् । नादिपन रसनावन्याया मरणम् । पाकेन रसा. नेन च वर्णान्तरसपादन इति तदर्थ । ५३ चमचे निरिशोऽपनि पृय नाशिपु दृश्यते । आधेयश्चाक्रियाजश्व सोऽसनप्रातर्गुण. ।।' इति गुणलक्षण योध्यम् । अयन --- माश्रयते, तत एव च द्रव्यानिवतते, मिनातीयेषु द्रव्येषु दृश्यते य. स गुम । एनेन जातेर्गुणत्व वारितम् । सा दिव्ये निविशमाना द्रव्य न कदाचिनदी। नम गिनना• तीयानि द्रव्याप्यभिनिवियते । यपि गयाधादिषु प्राणिलमलि, तथापि प्राणिलेग तपा- मेकनातीयत्वमेव । ननु क्रियाया. पूर्वोक्तलक्षणयोगाद्गुणन्य प्राप्नोति, मापिदि द्रव्ये निवि- ·द्वितीयः परिच्छेदः । पनुमः । शुक्लादयो हि गवादिकं सजातीयेन्य. कृप्यगवादिभ्यो भने गणानामपि निखलम् । आविभापतिरोभावा उन्मन्निविनाप्रतीनिम्।ि वस्तुधर्ना द्रव्यमान त्ति । विशेषाधानहेतुलमुपपादयति-शुल्हादयो हीति । ट' बामनिट मानिनने, निकितिन्य कान्दिनि यद, -7. कि माता पनी-विति । ramrri !"". रपः । निपार । रथा-मामा वाभानामताभाद । गन्ने 7 F, पाय निनिटाले, मारिया योगनिवृत चना पारिपु हो, हिम हिर r. Pागिता -- 7..', 'T - चार I - - यह ! निया ·साहित्यदर्पणे I मलिकः साहसिक' इत्यादौ कलिङ्गादिशब्दो देश विशेपादिरूपे गणेगमान्यया गन्दगत्तया ससंयुक्तान्पुरुपादीन्प्रत्याययति, यया च झारा घोपः' इत्यादी गमादिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वात्प्र- रोगमागमा सामीप्यादिसंबन्धसंबन्धिनं तटादिं बोधयति, सा मातिा गाभाविकेनरा ईश्वरानुद्वाविता वा शक्तिलक्षणा नाम । परतु रहि. प्रमिदिरा । उत्तरत्र 'गमातटे घोपः' इति प्रतिपाद- : द पा समोऽस्मि गांगहे' इति वक्ष्यमाणाया स्वार्थस्यैा दुग- कोकाया रामगरलक्षणागामव्यायाधायकलाप । अत एवं '२६ २६-' द पीनगरमित पागलक्षणामूला भनेरुदाहरणमपि संग- :. पिलादिषदाना पानमत्या कदलीलादिना अन्वयमलग. "nl का गादिपमुम्गायव बोधालेन लक्षणाखीकारात । र धन्य तु बिल कवय.' अत्र द्वितीयापरण 7'...मानित्येन कोरे गोपस्थापनेऽपि लक्षणा । एवं । पार पनि रमणा सभाति । शायतावच्छेद रुघटितमिशि. 17.15:गनिपिना भी हारान । गया 'खामम्मि परिम- नदि । गा न भूरि प्रयोगापा, नया ज्ञानात । अ71 1. दी गामान्यन प्रयोजनमानाद्वा । प्रयोजन ''नयर माननि नग्ग हेतुलमुपपनम् । 'प्रगो. ''। अब प्रागनयोदय कामगारोन मिस्तियोर - मयावन प्रानि पिनाग नि. रेन नगर: । : लक्षणा । समागम ... Etire यनम । निकला या :: गाया मुम्यागयी । म अमीना साना . - are ghrram -दरदिन ! सदाधिकार पनि।... 'म भा 2152. He k x * D y A गति 41 । 11 Trt ·द्वितीयः परिच्छेदः । ३९ नालभ्यस्य गीतत्वपावनत्वातिशयस्य वोधनरूपं प्रयोजनम् । हेतुं विनापि यस्य कस्यचित्संबन्धिनो लक्षणेऽतिप्रसङ्गः स्यात् , इत्युक्तम् रूढः प्रयोजनाद्वापि' इति । केचित्तु 'कर्मणि कुशल.' इति रूढावुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः- कुशाँल्लातीति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृतेऽसंभव- विवेचकत्वादिसाधर्म्यसंवन्धसंबन्धिनं दक्षरूपमर्थ बोधयति । तदन्ये . इति । प्रतिपादयतीति प्रतिपादनं वाक्यम्, तदलभ्यस्य । मुख्यगदधटितवा. क्येनाप्रतिपावस्येवर्य । तीरस्य विप्रकृष्टाशगतशीतलाद्यपेक्षया सनिकृष्टासगतशीन- लादेराधिक्यमत्रातिराय । एवं च 'अतिशीतेऽतिपावने तीरे घोष' इति व्यसना- जन्यवोधो लाक्षणिकशब्दप्रयोगत्य प्रयोजनमिति भाव । 'काधिच वाक्तित इति लक्षगाया निषेध उक्त । अशक्तितो रुटिप्रयोजनविरहात् । यथा-'कमले चरणाघातं मुख मुमुखि तेऽक्रोत्। अत्र निर्मितत्व रक्ष्यते । एपा नेयार्थ- लक्षणा दोपतया वक्ष्यते । सा च कविप्रयोगानहखात् प्रकृतल्क्षणस लत्या न भवतीति तनातिव्याप्तिवारमाय चरनहेतद्वय न्यत्तम् । तदेव दर्शयति-हेतु- मिति । रुटिप्रयोजनमोरन्यतरमिलर्थ । संबन्धिनो मुस्वार्यसवन्धिन । ल. क्षणे लक्षणायाम् । उदाहरन्ति काव्यप्रकाशकारादर ' इति दोष । लाति दाति । व्युत्पत्तिः प्रतिप्रलयविभागकल्पना, ताभ्यत्तत्प्रतिपाद । प्रकृते लरक. वर्मान्वयेऽसंभवयोग्यतामलभमान. पदार्थलान्वयानुपपनितिनधान्द्वार रक्षणालानुपनोनिलनिलनिप्रायेणेदम् । अन्य इति । सपशानिमाया दम. 1 तदन्य इति । गरिचिरनेर । तेकापनेपासा. पापोर पुरस्परसहरमारिनिरनमान । यि रोग, नि. निरिसीमारे पियारल गटोनर । सा करना २५ . सरोगारिक निमम चान्दोमा किनिनन्द प्रर- निमसरामकिरन :। ९ पास सर। Sear:::. निर:। --------.-:: By-..- मपास कर ..

·४६ साहित्यदर्पणे रोपा । इयमेव रूपकालंकारस्य वीजम् । रूढाबुपादानलक्षणा सारोपा यथा--'अश्वः श्वेतो धावति' । अत्र हि श्वेतगुणवानश्वोऽनिगीर्णत. रूपः स्त्रसमवेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते । प्रयोजने यथा-'एते कु- न्ताः प्रविशन्ति' । अत्र सर्वनाम्ना कुन्तधारिपुरुपनिर्देशात्सारोपत्वम् । रूढौ लक्षणलक्षणा सारोपा यथा-'कलिङ्गः पुरुषो युध्यते' । अत्र पुरुषकलिङ्गशब्दयोराधाराधेयभावः संवन्धः। प्रयोजने यथा-'आयु- घृतम्' । अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्यकारणभावसंवन्धसंवन्ध्यायुस्तादा- म्येन प्रतीयते । अन्यवैलक्षण्येनौव्यभिचारेणायुप्करत्वं प्रयोजनम् । यथा वा-राजकीये पुम्पे गच्छति 'राजासौ गच्छति' इति । अत्र स्वस्वामिभावलक्षणः संवन्धः । यथा वा-अर्घमात्रेऽवयवभागे धावति'. इत्यत्रापि चावति' इत्यत्र 'गोभते' इति द्रष्टव्यम् । अन्यथोपादानलक्षणा न स्यादिति प्रागेव दर्शितम् (४३पृ)। अत्र निरुक्तारोपमत्त्वमुपपादयति-अत्र हीति । 'लक्षणाजन्यपदार्थोपस्थिते प्राकाले' इति शेप. । अनिगीर्णखत्पः प्रयुक्तगण्डेन प्रतिपाद्य । एते कुन्ता इति । विषयस्य मामान्यवाचिना सर्वनाना निर्देशेऽपि विशेपम्पेणानुपस्थिता साध्यवसाना लक्षणवेति काव्यप्रकाशकारमतम् । तद्वद्भूतल. मिति प्रतीतिसत्त्वे 'घटाभाववद्भुतलम्' इति प्रतीत्यनुदयात्सर्वनाम्नोऽपि विशेपर- पेगोषस्थापक्वं कप्यत इत्यमिप्रायेण पूर्वमतमनतीकृल तत्रापि सारोपा लक्ष दर्शयति-अत्र सर्वनाम्नेति । आयुर्वृतमिति । अत्र शक्यसंयन्धागेपं च दर्शयति-आयुष्कारणमपीति । अन्यलक्षण्येनाव्यभिचारेणेला वाकारो वोय । लक्षणाबीज विविधं शक्यसयन्य दर्शयन्यहन्युदाहरणान्याह-राजकीय इति । अत्र राजकातिशयपरिच्छदातिगया राजवदलहनशामनत्यं या प्रयोजनम् । अवयवभागे इसत्र मागशब्द स्वरूपाय । अत्र प्रयोजनाभावाटिरेन । हनः 1. पन इति । 'इटमन्नु सनिष्ट समीपनायनि नदोरूपम् । अदमन्तु विमर ददिति पगे विजानीयात् ॥' इति, स्वयतु भूतभनि निशेषवनेनमपि नियमकनमः प्रदपते । टन प्व 'पूर्व प्वाभवत्' 'अभूद भूमिः' 'मभृत्र रक्ष.' ति 'अनु पुर. परममि' अनूं मिट त्य' इति चैवनादबो. रघुनाशिशुपाटबयप्रयोगा. । 2 अग्रेति । अग्रदस्त इत्याग्रमात्रेदरवन्दम् हनादी लगिय । हन्दावन मागमा र म पुरी जगार प्रदानदान' क; वयन नदन्मन पग्नि ग. ३ अयोग पुरा नाम इयर मयदान पन्नापादयो । गनी , 'य ५ कर, खउटा 'य' व दाग हम भ"

·No text on this page.

·४८ साहित्यदर्पणे सादृश्येतरसंबन्धाः शुद्धास्ताः सकला अपि ॥९॥ सादृश्यात्तु मता गोण्यम्तेन पोडश भेदिताः । ताः पूर्वोक्ता अष्टभेदा लक्षणाः । सादृव्येतरसंबन्धाः कार्यकारण- भावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव । रुढावुपादानलक्षणा सा- रोपा गौणी यथा---'एतानि - 'एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि' । अत्र तेल- शब्दस्तिलभवलेहरूपं मुळ्यार्थमुपादायव सार्पपादिपु लेहेषु वर्तते । दिना प्रतीयमानस्य विषयस्य निरुक्षाध्यवसानविगेप्यन्य । पूर्वोदाहरणान्येवेत । येतो धावति । कुन्ताः प्रविशन्ति । कलिगः साहतिकः । गलायां घोषः प्रवित्र- सतीति । एतानीलर्थ । एप्पश्चादीना विशेष्याणां शटं बिनय प्रतीयगनताद 'गङ्गायाम्' इत्यादी तीर विशेप्यम् । तच शब्दं विनव प्रतीयते । पुनरपि ता. णाचा द्वैविश्यमाह-सादृश्येतरेति । सादृट्यादितरे संबन्धा हेतबो यन्या इति समासः । 'सादृश्यात्संवन्धात्' इति शेप. । सादृश्यसंबन्धहेतुना ला गौच इत्यर्थः । तेन निरुत्तद्वैविध्येन पूर्वोदाहरणान्येवेति । 'अश्व येतो धावति' इलाई- न्येवेत्यर्थ । एतानीति । हेमन्ते हि तैलाद्यमावादत्यन्तं दुःसनुत्पद्यते । वनि- राकरणेन तैलानामन्युपकारितमिति सूचनाय 'हेमन्ते' इत्युक्तम् । उपादाय अपरित्यज्यैव । सार्पपादि नेहेपु वन्त इति घृतादिविलसागवतपक्षनंब- न्धेन सर्पपादिन्नेहान्प्रतिपादयतीलर्थ । 'छत्रिणो यान्ति' इतिवतिलहत्यादि 1. गोण्य इति । गुणेन्य आगता गोप्य इति विग्रह. । 'तत मागतः' इन्द: 'टिट्टा-इति टीप् ॥ . . अचित् (पु मायनेन्दा १ 'तर' ग. ग पुन्तरे नु 'एच' इन्दम्याने 'जादृदयतर-' इत्यादि पदिशा बने, देने "आदिनहगादिन्द्रायी भूण इन्द्र नादयंशात् । चिन्यन्यानिमायत् 'रागीय दुग राता' इति । यचित्तात्कन्यांत् 'अनमा नजा' इति । चियवारयरिनागन् 'समयदे हलोऽयम्' इति । चिन्माचर्यात् 'यतितो यान्नि' इति । एवन यान्यनुदा न्यूमानि । पट्यर्थी इनि वचनात् । वादयनन्यानु ना एवाध्या रक्षनायो भवति" इनि पाटनर बने ३ 'नेय प्रयोजननी । नाकिंगदिल्याचा पन्नेहादिनातीर व प्रनिपा नियमिनबार इति ग-पुन्ददिक पाट १ 'इनि' पुडनान्नो नानि दिपदनप्पाहार्यम् । ग्नेन सभाबावच्छेदेन मारोपाववाचवमानान्वान्ताधर्मयोनिमा नन्नन् । बन्नुतन्नु सामान पनि पिदुपा मनवायोत्र निष्ठनि' इत्यादी 'पदिशनि कनिनीन' इत्यादी चाप्याहारेगापि मानविनतितपदामनबाद 'कटनी ढ़ती वरन कन' इवटी 'रानो हजहे' इत्यादी च माध्या योनंदामापारिजागेलायमानानवानाशनियनन्य व्यभिचार : सान्यामरा मागेपाना न दोन पियो विषयनमा । दिसलन हनन्यानवान्नाव --011' इति जानन् । अन्योनाहानवनि याद्वयानिन्निगरान्टिना लावन 1-4ii-५ । प्लेन समावि बागेतावनामबनवत मनीपते । न नु पानीना नान् । सघ माया नोर' न्याहानिटमानिपटार +माने।" इत्यापित, हस्यने.

·द्वितीयः परिच्छेदः । ४९ योजने यथा- राजकुमारेषु तत्सदृशेषु च गच्छल्लु 'एते राजकुमारा गच्छन्ति । हताबुपादानलक्षणा साध्यवसाना गौणी यथा-'तैलानि हेमन्ते सुखानि । प्रयोजने यथा-'राजकुमार गच्छन्ति' । रूढी : लक्षणलक्षणा सारोपा गौणी यथा-'राजा गोंडेन्द्रं कण्टकं गोधयति। • प्रयोजने यथा-गोवाहीक. रूढी लक्षणलक्षणा सा-यवसाना गौणी यथा-'राजा कण्टक गोधयति' । प्रयोजने यथा-'नौजल्लति । पत्र केचिदाहुः-गोनहचारिणो गुणा जाड्यमान्यादयो लक्ष्यन्ते । , ते च गोगदम्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्तीभवन्ति । तदयुक्तन् । जननेन्वोऽनीति भागम । न्येव यमन मुगावाध पी चर , नर्म- गाना लिनदलाभावा । नाम नादिवसोनालयानपपनेरेशान पतन चनदार देनम्य सिरहार किया नमन गपपत्तिगिी पाया । तानीकार नि. दिमाग का काम ते । एवर: - प्रगाने पानि तपासलारपपनिरेव । - या पोप' लापर र मिति र । निता र कंपपतिस प्रार । एते राजदमाग प्रति । བ་ པའི པ {མནལམ•པལ नौममिति।. . - - हार .

·साहित्यदर्पणे गोगदत्यागृहीतसंकेतं बाहीकार्थमभिवातुमशक्यत्वाद् गोगदार्थमात्र- बोधनाच । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनल्ल्यानाभावात् । अन्ये च पुनगिद्देन वाहीकार्यों नाभिधीयते । किंतु सार्थ- मचारिगुणमाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एवं लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये न मन्यन्नं। तथाहि-अत्र गोगदावाहीकार्थः -अत्र गोगदाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा । आय गोगदादेव या । लमिनाहा गुणाद् । अविनाभावाद्वा । तत्र, न भित्र दमदगमपि योजयन्वित आत्-गोशब्दार्थमात्रबोधना- धति । विरत नात. प्रनानियोग्यतारिरहेण नष्टप्रायलान् । मन्दिगदम्या- निका दोषचनियमादि वनिप्राय. । नन्वम्य नियम पाटी व्यनि- अन पुनरपि प्रतीनियोग्यता कल्पनायेलन आह-विलाया दति। उत्थानाभावात प्रनीतिजननोन्मुगभावनिरहान् । पाटी धर्मान्तरे गृईन इनान्तर बायतु । पाते तु गोत्ये गृहीता शक्तिवार्य योगनिव दिनमामि बोपनदानिय लयायवोधमभवेन लक्ष नानम्टेिनि । बानि । न्यायों गोचम् । दन्यमानाविकीर्य । गुणसाला त्यति । नयानगुना शम्मार्थसहाग्दवानंभव इति भाव । आय प्रती नि प्रथग', न गोगदइन्यप्रचत्रपक्ष । अमंकेतितवाद गोगदावर यद । न नृतीयः, नग्नाभारतवमयपक्षः । शान्यये: मंत्र होयबलमवात । अत्र हेतुमाह-मादीति । दस टीना ममाथिोमम । अबबाहानादिना नामामगाना मटे वायच गाडी पियवर्गकागनट्टयाम । न्यावाशित दिन पर न बाद। न चलाया दन. । टिम्योजनामा लगाया अननवाद 17 :दानति वाञ्चन् । नचनिनिमारोगा द्धन्न म हेदन कागद । गत टकट बंग ! नयी प्रयोगमात्रब टा. दन्दमदद 'बाप भर "नमन 17:---- -- ·द्वितीयः परिच्छेदः । ५१ प्रतीयेत, प्रथमः । वाहीकार्थस्यासंकेतितत्वात् । न-द्वितीयः । गोगवयचन्द्रमु- तादिशदद्वन्द्वानामवयवप्रसादादिसान्येऽप्यन्योन्यस्यान्यतमगब्दार्थानभि- धायकत्वात् । न तृतीयः । अविनाभावलभ्यस्यार्थस्य शाव्देऽन्वये प्रवेगासंभवात् । शादी ह्याकासा शब्देनैव पूर्यते । ने द्वितीयः । यदि हि गोशब्दाद्वाहीकार्थो न तदास वाहीक- शब्दस्य च सामानाधिकरण्यमसंगतं स्यात् । तलादत्र गोशब्दो मुख्यया वृत्त्या वाहीकशब्देन सहान्वयमल- भमानोऽज्ञत्वादिसाधर्म्यतबन्धाद्वाहीकार्थ लक्षयति । वाहीकन्याजत्वा- धतिशयवोधनं प्रयोजनम् । इयं चे गुणयोगाद्गौणीत्युच्यते । पूर्व तूंपचारामिश्रणाच्छुद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विशकलितयोः शब्दयोः सादृश्यातिशयमहिन्ना भेदप्रतीतिस्थगनमात्रम् । यथा- पंविप्रपत्' इति जैमिनिसूतो न स्यात् । साक्षेपापेक्षया रक्षणाया मुख्यावा- धादिप्रतिस्थानमापेक्षत्वेन पिसव्यापस्थापरखान् समवारे निरोधेऽ विप्रक- पाद्विल्म्यापोपस्थापफ्लात् । प्रतिद्वितीया क्षमता च वावर पदान्येव तु सहतानि । सा प्रनियाचा. क्पनिलपेक्षामान "मो योगदलं समात्नाशी पारिफया सूत्रार्यव्यारना । न द्वितीयः, न प्रतीतिरिलमापक्ष । अलग- यस्थ, पाहीकरामदयेखनन्तर चकारो दोन । सामानाधिरजप्रति- पादपत्तम् । समतमार-तलादति । तदुपदस्तिननद दोपनन्न । अन्वयनितिनेदरंदन्यनेजारि । अगत्यातीति । परिभोऽपि गुति. पारस्पनिलनिवेदं चिनन् । अन्यथा दामोरेपचापानको न भवति । प्रयोजनमिति । अनाहान्दिनीति प्रोटीन काचः- पार. इवं चेति । गुस नाधारधर्नल पो" सपियर वन- न्यान् । तदरम्यनादरे :--- द । सो पारग दुपस्मिन्बने । पूर्वा न्यान्वयन । रनेदलेपमेन उचित । पट.'सरपपिरोपमा परमेस्वर :- पची निदर-अत्यन्तमिति । पमेरी । विरहिन सानो ·५४ साहित्यदर्पणे र 'निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका धना वाताः शीकरिणः पयोदमुहृढामानन्दकेकाः कलाः । काम सन्तु दृहं कटोरहृदयो रामोऽस्मि सर्व सहे वैदेही तु कथं भविष्यति हहा हा देवि धीरा भव ॥' गिमात-धर्माति। धर्मी लक्ष्य । तद्वृत्तिपदार्थो धर्म । स्निग्धश्याम. लेति । निणि श्रीरामम्योक्तिरियम् । लिप्तति । व्याप्तेत्यर्य । बेलाका सच. पदमागपा । पयोदमुहदा मयूगणामानन्दजनिका आनन्दजनिता वा केका चनन । 1. जिग्यश्यामनि । त्याग्यातोयय शोक. चमत्कागतिशयलाभाय पुनन्या- - रामद गतिरका । नयाहि-लिम्पया मटिदसन्धमम्मया व्यागमा पनि दिनिया कान्या कायणन दिनमा छुरित नियन्न भो ये । हन्यो या चाय परमागरमा प्रवगाव वनाका. मिनपक्षिविशेषा ये भटकना । नभन्नावारीक वर्तते । दिगोऽपि टु महा. । यन मानिनन्दमन्द बनेपामनियत दिग्भागगमन च बहुवचनेन मचिनन् । जि-प्रमियान्यनामिया आर-पयोटो मेर, नुगन् केकाननकादर 7.7 पागनि वाम्यगणमान्न त केका गोपा. मग ". नाथदर पोरन न माग्यन्ति । म्वय च दु.महा दगी मात्र । - निगे विन्म । यविष्ठान वादन । विभागाना माधान - विनमा दये निकाय म्यानमार-कामानिनि । दुः । समयदा उनिपारकामदानाय कटोबायपढन् । -:-:-भिन्न नि । अन्वया गाद दायशासकीया. 'मटान्न । न बनदिक ar 2 -7877 हो । - मनमायनिता -उन्नन्न । - जिसनमान्यमान 5 पर्द।। - ::-- दा प्रिया . --- :- मान--भर :::7:: 7413, । ""- -------- -fraort.. 71 , 1 ,

·No text on this page.

·६८ साहित्यदर्पणे 7 3 विजनत्वम् , अतः संकेतस्थानमेतदिति कयापि संनिहितं प्रच्छन्नका- मुकं प्रत्युच्यते । अत्रैव स्थाननिर्जनत्वरूपं व्यङ्ग्यार्थवैशिष्ट्यं प्रयोजनम् । 'भिन्नकण्ठध्वनिधीरैः काकुरित्यभिधीयते' इत्युक्तप्रकारायाः काको- भैदा आकरेभ्यो ज्ञातव्याः । एतद्वैशिष्ट्ये यथा-- गुरुपरतन्त्रतया वत दूरतरं देशमुद्यतो गन्तुम् । अलिकुलकोकिलललिते नैष्यति सखि सुरभिसमयेऽसौ ॥ अत्र नैष्यति, अपि तर्हि एण्यत्येवेति काका व्यज्यते । चेष्टावैशिष्ट्ये यथा- 'संकेतकालमनसं विटं ज्ञात्वा विदग्धया । हैसन्नेत्रार्पिताकूत लीलापमं निमीलितम् । अत्र संध्या सकेतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचियो. त्यते । सनिधि• सामानाधिकरण्यम् , तस्य प्रच्छन्नकामुकनिरुपितत्वं वैशिष्ट्यम् , उच्यते व्यज्यते । अत्रैव अस्मिनुदाहरण एव निर्जनखातिशयो वैशिष्ट्यं प्रयोजनं तृतीयव्य- सनायाः कारणम् ॥ भिन्नेति । शोकहर्षभयादिकृतेत्यर्थः । आकरेभ्य उपजीव्यभर- तादिग्रन्थेभ्य ॥ सुरभिसमये वसन्तकाले । अपि तीति । अपि वित्यर्थः ॥ संकेतेति । विटमुपपतिम् । हसत्प्रफुल्लम् । नेत्राभ्यामर्पितमाकूतमात्मामिप्रायो यत्र तद्यया स्यात्तथा निमीलितमित्यर्थ । यद्वा, हसदिति नेत्रविशेपणम् । एतदेव पद्म- निमीलनस्य नेत्रार्पिताकूतत्वं वैशिष्ट्यम् । चेष्टादिकस्येत्यादिपदाचेष्टाविरहादिग्रह । 1. उच्यत इति । व्यञ्जनया प्रतिपाद्यते इत्यर्थः ॥ 2. काकुरिति । कायत्यन्तिरमिति काकु. । यदा काकुजिहेति पस्पशायां भाष्य- कारः । तद्यापारविशेषसवाद्यत्वाच्छोकहर्षभयादिभिलनेर्विकारः काकु । तथा चोक्तम्- 'वाक्यानिधेयमानेऽर्थे येनान्य प्रतिपद्यते । भिन्नकण्ठध्वनिधारैः स काकुरिति । कथ्यते ॥ इति ॥ 3. मकेतेति । सकेतकाले मनो यस्य । त जिशामुमित्यर्थः । अन पर हसझ्या नेत्राभ्यामपितं सचितमाकून रहस्य येन । हसदिति मिन प्रफुलमित्यर्थक पमविशेषा वा । रोपं व्यक्तन् । इह ने।हितेन लक्षितो गूढाभिप्राय. कामिन्या निशासूचकेन पनि मीलनेन प्रकागित. ॥ - 1.'-पन्यायालय २ 'प्रयोजकम' स-7, ग पलकेत 'अय-शी पक्षिका ·द्वितीयः परिच्छेदः। एवं वनादीनां व्यस्तसमस्तानां वैशिष्ट्ये बोद्धव्यम् । विध्यादियमर्थानां प्रत्येकं त्रिविधा मता ॥ १७ ॥ अर्थाना वाच्चलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन त्रिरूपतया सर्वा अप्यनन्तरोक्ता व्यञ्जनास्त्रिविधाः। तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा---'कालो मधु'--' इत्यादि । लक्ष्यार्थस्य यथा--'नि.शेवच्युतचन्दनं-' इत्यादि । व्य- अवार्थत्य यथा--'उअ णिचल-' इत्यादि । प्रकृतिप्रत्ययादिव्यञ्ज- कत्वं तु प्रपञ्चयिष्यते । शब्दयोध्यो व्यनत्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः । एकस्य व्यञ्जकत्वे तदन्यस्य सहकारिता ॥ १८ ॥ यत' शब्दो व्यञ्जकत्वेऽप्यन्तरमपेक्षते, अर्थोऽपि गन्दम् , तदे. कस्ल व्यञ्जकत्वेऽन्यस्य सहकारितावश्यमङ्गीकर्तव्या । अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्रिविधो मतः । शब्दोऽपि वाचकत्तल्लक्षको व्यञ्जकस्तथा ॥ १९ ॥ तद्देशिय यथा-'नादत्ते भूषण दत्तं नाहूता चिरनृच्छति । गाक्षी न शिपलक्षि सादर मयि पश्यति ॥' बन पेटाविरहेण कोपो व्यचते । तसच वान्तापराधला. तीनत्वं वैशिप्तम् । व्याना प्रलेकं समखाना द्विन्यादिननीन्नम् ॥ विध्या. दिति । य व्यपना ॥ प्रपञ्चयिप्यते । 'अलक्ष्यन्नबन्धमन्युदाहरणे' दति दोप ॥ ननु शाच्या व्यसनापानसार्यानपि खोपयोगिसमन्लेव तीहा- मन्योर्मेदवारणमत आह-दादयोध्य इति । मनिरामय अन्तिम पर 'मनकि लपच्यते । लनुपपत्तिदर्शनन्न्तरनुपानिमार-एकस्येति। सरिता प्रधान्फारणसम् । प्रधाच बाहितोपरन्दिन । एक वस्त्र दन्याबहिलोपवारित्न प्रधान्नं वल्पन्पिन्न्य नबाबदार इति भार । * नटर पेशभिनवरपि वपनदेन पर चन पिरोलिदि बरालगर । निन्यारेन्ट तिमि रूपनकाल्लिोपन देऽपि निन्दान्य र दरबार 57 र परिपेर - सवनी . - ·७० साहित्यदर्पणे अभिधोपाधिको वाचकः । लक्षणोपाधिको लमकः । व्यञ्जनोपा- धिको व्यजकः । किं च- तात्पर्याख्यां वृत्तिमाहुः पदार्थान्वयबोधने । तात्पर्याथ तदर्थ च वाक्यं तद्रोधकं परे ॥२०॥ अभिधाया एकैकपदार्थबोधनविरमाद्वाक्यार्थरूपस्य पदार्यान्वयन्स विक्पार । अमिधया लक्षणया वा शब्दः प्रत्येकनुपस्थापिताना पदार्थानां संलगो. वाक्याद्भासमानस्तात्पर्याख्या वृत्तिमपेक्षत इति प्राचीननैयायिननतमाह-कि चेति । मतान्तरसूचनाय 'आहु.' इति । 'परे' इति परेणान्वय । इयमेवाधुनि संसर्गमयादोच्यते । अभिधाया इति लक्षणाया उपलक्षणम् । अनिहितानामनि- धया लक्षणया वा पदोपस्थापितानामन्वयवोधवादिना प्राचीननैयायिकानामिलयं । 1. तात्पर्येति । एतदुक्त भपतिलाघवात्पदाना पदार्थमाने शक्षित, नत्ववनाझे. ऽपि । गौरवादनन्यलभ्यत्वाच्च । तदशो हि तात्पर्यायों वाच्चायविरक्षणशरीर आकाहा- योग्यतामत्तिवगादपदार्थोऽपि प्रतीयते । न चापदार्थविषयम्यापि शाव्दवोपविषयवे कर्थ- चिदुपस्थितस्य गगनादेरपि तद्विपयत्वापत्तिरिति वाच्यम् । अपदार्थविपरस्य शाब्दबोध- विषयतायामप्रयोजकत्वात् । इसभिहितान्वयवादिनो नयापिक-माहमीमासकाः । तेपा- मयमभिप्राय:--'घट करोति' इत्यादौ घवृत्तिकर्नलानुक्ला कृतिरित्ययों दोध्यते । तत्र घटपदस्य घटोऽयः, अम्प्रत्ययस्य च कर्मना, वृत्तिता तु न कसापि, इत्यपदार्थोऽपि वृत्तिता तात्पर्यवशादनयो. ससर्गविधया भासते । अन्विताभिधानवादिन. प्राभाक- रास्तु-'अन्वयरूपे वाक्यार्थेऽपि पदाना शक्ति. । व्यवहारेणान्वितस्यैवोपसापनातत्रैव शक्तिमहात् । तथाहि-'देवदत्त, गामानय' इत्युत्तमवृद्धप्रयोगात्सालादिमती पति मध्यमवृद्धे सचारयति, तचेष्टया तस्य वाश्यन्य तदर्थवोधकतामनुमाव पश्चात् “गा नय, अश्वमानय' इति प्रयोगे गदापसरणमबाहरण च दृष्ट्वान्वयव्यतिरेकान्या किता- पदार्यान्विते कारके कारकपदस्य, कारकपदार्थान्विताया किवाया च क्रियापदन्य शक्ति वालोऽवधारयति । तत. प्रयोगकाले तन्य प्रथमत एवान्विनबुद्धिर्जायते । न च गौरवेणान्वयाशपरिहार. । प्रथमगृहीतान्वयशक्तरुपजीव्यतेन तदपरित्यागात् । शाब्द. योथे तु आकाहादिवशादृत्तितादिविशेषरूपमेव भासत इति नापदार्थों वान्यार्थ.' इति वदन्ति । अत्रारचित्रीज तु-अन्वितत्वेन शक्तावपि अन्वयनिशेपावगमाय माकाहादिक कारणमवश्यमगीकार्यन् । एव च विशेपाकारेल अशस्यस्यैव भानमिति तैरप्पवश्यमभ्यु- पेयम्' इति । १. 'पदार्थनारबोधविरनासदार्थानानन्यप्रतिवादिका तायर्या या शनि' ग. २ 'पदाना क" , ·} द्वितीयः परिच्छेदः । बोधिका तात्पर्य नाम वृत्तिः । तदर्थश्च तात्पर्यार्थः । तद्बोधकं च वायमित्यभिहितान्वयवादिनां मतम् ॥ शी साहित्यदर्पणे वायखल्पनिलपणो नाम द्वितीयः परिच्छेद । भन्न मूलकारिका =२० । पूर्वानि. सह २३ । उदाहरणशेल ९ । पूर्व सह १५ । अविना निधानवादिनो नीमासत्गुरवतु-'क्रियाकारयोः प्रधनत एवान्व- पोधो जायते, तत. नचिन्ह, पदविशेपसमनिहारात्तु विशेपटतिरिति । कि दसर्यात्यवृत्तिखीकारेण इत्याहुः ॥ इति श्रीरामचरणवागीराभट्टाचार्यविरचिताया साहित्यदर्पणविवृती द्वितीय प्रकाश । 1. अभिहितेति । अनिहिताना स्वत्ववृत्त्या पदैरपन्धितानानानानन्वय ते वदन्नि नितान्वयवादिन लन्दननिधान्न् । 9 भन्वितेति । पदान्पन्दितानि भूत्यनन्तर निविन पोषपन्दीति दन मानिधान्दादिन लन्यर्थ नन ॥ Fri ·साहित्यदर्पणे.. 'रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते' । इत्युक्तप्रकारो वाह्य- मेय विमुखतापादकः कश्चनान्तरो धर्मः सत्त्वम् । तस्योरेको रजस्तमसी अभिभूय आविर्भावः । तत्र हेतुस्तथाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनम् । अखण्ड इत्येक एवायं विभावादिरंत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः । अत्र हेतुं वक्ष्यामः स्वप्रकाशत्वाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या । चिन्मय इति वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्यायः । तत्प्राणत्वं चास्मद्वद्धप्रपितामहसहृदयगोष्ठीगरिष्ठकविपण्डितमुख्यश्रीम- नारायणपादैरुक्तम् । तदाह धर्मदत्तः स्वग्रन्थे- 'रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राप्यनुभूयते । तञ्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्यद्गुतो रसः । तस्मादद्भुतमेवाह कृती नारायणो रसम् ॥' इति । चमनारमारः । स्वाकारवदिति । यथा खस्माद्भिन्नोऽपि देहोऽहं स्थूल इत्यादि- नेदोरेसाभावेन प्रायने, तया रमोऽपि ज्ञातृज्ञानभेदोलेसाभावेनाखाद्यत इत्यर्थ । घटादिवाने जाते वेग्रीति यया ज्ञातृज्ञानमेद प्रतीयते तयात्र नेति भावः । यहा साकारवस्त्र विषयवत् । परिणामवादिमिर्जानतद्विपययोर्भदानीकारादिति भाव.! कामलोभादिगजभूता मनोवो रजस्नमसी, ताभ्यामस्पृष्टं स्वकार्यजननेऽसंस्पृष्टं मनो मनोधर्म । विवृणोति-इत्युक्त इति । उक्तखरूप इत्यर्थ । बाह्य बहि- भवम् । लौनिकमिति यावन् । मेयं वस्तु । विमुखता ज्ञानानुकूलव्यापाराभाव । सयपादक प्रयोजकः । तानानुकूलव्यापाग्यात्र दृमनोयोग । अभिभूय यका- चलने कृत्वा । आविभावः प्रतिवन्धकाभावेन खकार्यक्षमत्वेनावम्यानम् । तन मन्बोटेके । अलीनिको यः काव्यार्थी विभावादि तम्य परिशीलनमसन्तामि- नित्राः । प्रकाशः नवित् । ननु मिटिता विभावादयो रमस्वकयमम्याग्यदलमत बाद-अत्रेति । अखग्टनायामित्यर्थ । हेनुमिति । ममृहालम्बननानतादाम्यमेव हेनुर्वध्यते । स्वप्रकागवाद्यपीवादिना मुसतादाम्यपरिग्रह । स्वस्पार्थ इति । न खननको यन इतिव-प्राचुर्याय । लोकातीतायांकलनेन किमेतदिनि नवराजनने चिनन्य दीर्घप्रायम्ब चिनदिनारः । दृष्टहेनुभ्योऽममपिन्बहानेन देवयाने मनोव्यापारगम्य चिनपिन्दार इत्यपरे । विस्मयो विम्मयगन्दोल ग । यद्वा अपम्पययोऽनिन· । तन्माण बिग । सर्वत्र नागदी । चमत्कारमाग्ये - बागपत्र +777 यar-gat ·७९ तृतीयः परिच्छेदः। कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यगालिभिः । यदुक्तम्- 'पुष्पयन्त प्रमिग्वन्ति योगिवद्रमसततिम् ।' इति । यद्यपि 'स्वाद कायार्थसभेदादात्मानन्दसमुद्भवः ।' इन्युक्तदिगा सन्यावादानतिरिक्तत्वम् , तथापि ‘रसः खाद्यते' इति काल्पनिक भेदमुररीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्-'रन्यमाननामात्रमा- रत्वालकानगरीरानन्य एव हि रन' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध- स्लेपारेण प्रयोगो ज्ञेय । नन्तायता रसन्याशेयत्वनुक भवति । वजनाच नको- पत्लान् योरैक्यनारतितम् । ततध- काम विभावये । मामा... भागनेति । पर सरे -'.- रायपाति। - - वे पर "ने । म सह का । दापनि २ . - . रस्थमानतेति ।:- : : पराशरागरात ·९८ साहित्यदर्पणे अथ धीरोद्धतः- मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽहंकारदर्पभूयिष्ठः । आत्मश्लाघानिरतो धीरेधीरोद्धतः कथितः ॥ ३३ ॥ यथा--भीमसेनादिः। अथ धीरललितः- निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः सात् । कला नृत्यादिका । यथा--रत्नावल्यादौ वत्सराजादिः । अथ धीरप्रशान्तः- सामान्यगुणैर्भूयान्द्विजादिको धीरशान्तः स्यात् ॥ ३४ ॥ यथा-मालतीमाधवादी माधवादिः । एपां च शृङ्गारादिरूपत्वे भेदानाह- एभिर्दक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिमिस्तु पोडशधा । तत्र तेषा धीरोदात्तादीनां प्रत्येकं दक्षिणधृष्टानुकूलशठत्वेन पोड- गप्रकारो नायकः । एपु वनेकमहिलासमरागो दक्षिणः कथितः ॥ ३५ ॥ द्वयोस्त्रिचतुःप्रभृतिषु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः । यथा-- खाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता, वारोऽङ्गराजस्वसु- ए॒ते रात्रिरियं जिता कमलया, देवी प्रसाद्याद्य च । अहंकारः अह महानिति ज्ञानविशेष । दर्प शौर्यवीर्याद्यतिशय । मृदुः अप्र- चण्डचरित. ॥ सामान्यगुणैर्नायकसामान्यगुणै. । धीरोदात्तादित्रितयमिन्नो नायको धीरप्रशान्त इत्यभिप्राय ॥ एपां धीरोदात्तादीनाम् । पोडशधेति । गारे पोडशप्रकारो नायको भवति रमान्तरे तु चतुष्प्रकार इत्यवधेयम् ॥ साता ऋतुनाता । वार मुरतार्थ नियमितदिवम । जिता जयेनात्ममुरतार्थ प्राप्ता । देवी कृतानिपेका राजपनी । देवेन राजा । अप्रतिपत्त्या कर्तव्यानिश्चयेन मूई व्याकुलम् 1. एभिरिति । दक्षिणवागेदात्त , दक्षिीरोदन, दक्षिणाधीरललितः, दक्षिाधीर. प्रशान्त, व धृवादिपदयोननेन पोटाप्रकारका नायका इन्यवधेयन् ॥ १ गएनो पदव्या या नान. पुन्नर 3 का रत्यादिया' इति पाट , २ 'धीम 'नायिकर अनि छपवात ५ नायकी नागि +- ·तृतीयः परिच्छेदः। इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥ कृतागा अपि निःशङ्कस्तर्जितोऽपि न लजितः । दृष्टदोपोऽपि मिथ्यावाकथितो धृष्टनायकः ।। ३६ ॥ यथा मम- - शोणं वीक्ष्य मुखं विचुम्बितुमहं यातः समीपं, ततः पादेन प्रहृतं तया, सपदि तं धृत्वा सहासे मयि । किंचित्तत्र विधातुमक्षमतया वाष्पं सृजन्त्याः सखे ध्यातश्चेतसि कौतुकं वितनुते कोपोऽपि वामभुवः ।। अनुकूल एकनिरतः- ऐकस्यामेव नायिकायामासक्तोऽनुकूलनायकः । यथा- अस्माकं सखि वाससी न रुचिरे, अवेयकं नोजलं, नो वक्रा गति, रुद्धतं न हसितं, नैवास्ति कश्चिन्मदः । किंत्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽप्यस्याः प्रियो नान्यतो दृष्टिं निक्षिपतीति विश्वमियता मन्यामहे दु.स्थितम् ।। अप्राप्तिनिश्चयशून्य वा मनो यस्य तेन ॥ कृतागाः कृतापराध । मिध्यावाक् मयै- तन्न कृतमित्ययथार्थवचन ॥ तं पादम् । अत्र प्रथमपादेन कारिकाया प्रथमपा- दो द्वितीयपादेन द्वितीयपादोतं लक्षणं वेदितव्यम् ॥ अस्माकमिति । कस्या- चिन्नायिकाया उकिरियम् । वेयक कण्ठभूपणम् । वका चित्रा। उद्धतमुत्कटम् । 1. इतीति । रति अन्नःपुरसुन्दरी: प्रति विज्ञाय यन्या यद् वक्तव्य तदवगन्य मया विज्ञापित विविच्य निपेदिते सति । एतदुक्त भवति--स्तनातव तावदनुपेनीया निमुन कुन्तरमहाराजतनया, साधारणोऽपि समयो दुइयः निमुनापनायसवन्मादिनन्या- यागतसमागमसमय., सामान्येऽपि उये परनयता निमुन कमटाललामकमलाप्रयुक्ते । एवमुत्तरोत्तरापिक्कार्यसपनेऽपि महारानाः प्रसादनं तावत्सवोंपरीति रहखन् ।। 2. नाडिका इति । बसन्नतयोगे द्वितीया ।। 3. 'दममवेक्ष्य चुन्दितुनर' इति मगधीयान् पाठः ।। १. ग-बुल्के नु ' सत्रविपनरन मुद्राइन किं. र ननियन्तिरम्यान सपने रिटदी माता मनसा सस्या रमतेन त्यान तस्लिन :" इति रोपनहल रहने २. 'एमा' इति पग गमले दल दै' इरूकिं मुसो.

·। १०२ साहित्यदर्पणे - अर्थचिन्तने सहायमाह- मन्त्री सादर्थानां चिन्तायां- अर्थास्तन्त्रावापादयः । यत्त्वत्र सहायकथनप्रस्तावे- 'मन्त्री स्वं चोभयं वापि सखा तस्यार्थचिन्तने' इति केचिल्लक्षणं कृतम् , तदपि राज्ञोऽर्थचिन्तनोपायलक्षणप्रकरणे लक्षयितव्यम् , न तु सहायकथनप्र- करणे । नायकस्यार्थचिन्तने मन्त्री सहायः, इत्युक्तेऽपि नायकस्यार्थत एव सिद्धत्वात् । यदप्युक्तम्-'मन्त्रिणा ललितः शेपा मन्त्रिप्वायत्त- सिद्धयः' इति, तदपि स्खलक्षणकथनेनैव लक्षितस्य धीरललितस्य मत्रि- मात्रायत्तार्थचिन्तनोपपत्तेर्गतार्थम् । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहायः । किं तु खयमेव सपादकः । तस्यार्थचिन्तनाद्यभावात् । शरीरचेष्टाविशेप इत्यर्थ. ॥ मन्त्रीति । अस्य इति सहायः इति चानुपज्यते । चिन्तायामुपायनिरूपणे । स्वमण्डले क्रियमाणं कर्म तन्त्रम् । परमण्डले क्रियमाणं कर्म आवाप । आदिना शत्रुनिग्रहादय । यत्त्विति । खं चेति चकारो वार्थ । उभयं मन्त्रिसद्वयम् । तस्य नायकस्य । सहायकथनपरत्वे दोपमाह-~-नायक- स्येति । एवं च स्खं चेत्यादि निरर्थकम् । तदनुपादानेऽपि तल्लाभात् । स्वयं चिन्तापक्षे खस्य सहकारित्वरूपसहायखानुपपत्तेरुभयचिन्ताया कारणान्तरप्रसना- । सरािशब्दस्योपायार्थत्वम् , न तु सहायपरसमित्यवगन्तव्यम् । मन्त्रिणेति । आयत्तसिद्धिरित्यन्वय । ललितो धीरललित । शेषा धीरोदात्तादयः। स्वलक्षणेति । चिन्तन इति । धीरललितलक्षणनिविष्टेन तस्यार्थचिन्तनाद्यभावः । तेन च मन्त्रिमात्रायत्तार्थसिद्धिकत्वं प्रतीयत इति भाव 1. तन्नेति । तत्रण तपम् । स्वाधीनत्वात्स्वराष्ट्रे क्रियमाण कर्मापि तत्रशब्देनो- च्यते । आ समन्ताद् वपन्ति इतिकर्तव्यताबीजमत्रेत्यावापः । 'टुवप् वीजतन्तुसताने' 'हलश्च' इति पञ् । 'पर प्रत्यावाप फलति कृतसेकस्तरुरिव' इति ॥ 2. केनचिदिति । दशरूपके धनजयेनेत्यर्थः । तत्राय सुगमः सदर्भ:-अथ नेतुः कार्यान्तरसहायानाह-'मत्रौ व वोभय वापि सखा तस्यार्थचिन्तने । तस्य नेतुः अर्थचिन्ताया तनावापादिलक्षणाया मवी वा आत्मा वा उभय वा सहाय । तन विभागमाह-मत्रिणा ललित , शेपा मनिष्वायत्तसिद्धय.।' उक्तलक्षणो ललितो नेता मन्त्रायत्तसिद्धि. । शेपा धीरोदात्तादय अनियमेन मत्रिणा खेन वा उभयेन वा अनी- कृतसिद्धय इति ॥ चेति भाव । तस्य धीरललि- २ क पुस्तके तथा मुद्रितपुस्तकेषु 'मन्त्री स्यादर्थाना चिन्ताया तदवरोधे ।' इत्याधि न 'मश्री स्यादर्थचिन्तायामास्तावापालय । इTPURI मागिता तथा ·तृतीयः परिच्छेदः। जथान्तःपुरसहायाः- तद्वदवरोधे। वामनशण्डकिरातम्लेच्छाभीराः शकारकुंजाद्याः ॥४३॥ मदमूर्खताभिमानी दुप्फुलतैश्वर्यसंयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्युक्तः ॥ ४४ ॥ आधगदान्मूकादयः । तत्र शण्डवामनकिरातकुनादयो यथा रत्नावल्यान्- नष्ट वर्षवरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मन्तःकञ्चुकिकञ्चुकस्य विशति त्रासादयं वामनः । पर्यन्ताप्रयिभिर्निजस्य सदृशं नान्नः किरातैः कृतं कुला नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मक्षणाशदिन. ॥ शकारो मृच्छकटिकादिषु प्रसिद्धः । अन्येऽपि यथादर्शनं ज्ञातव्या.। अध दण्डसहायाः- दण्डे सुहृत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याश्च । दुष्टनिग्रहो दण्डः । त्यष्टम् । ऋत्विक्पुरोधसः स्युब्रह्मविदस्तापसास्तथा धर्मे ॥ ४५ ॥ त्ल । लयमेव मत्व निनादक. प्रधान रणम् ॥ तद्वदिति । अवरोधेऽन्त - परे। यानन्दयो नपन्स सहाया लयं । दिउपस्थ होलो यार. रमाह-मदेति । मदमूरताभ्याननिमान ब्ह महानिति दानवान् । मदा. निदान पा॥ नष्टमिति । वानरपेगन्न पुरप्ररि निदूसरमाटोक्य भने- नगन्न पुरस्थाना पर पनपनमिदम् । ननदर्शना प्रामम् । पर्पर र । सैनिदर' पसारन'सनर। रिपर्यन्तरेशमवतरित इति न्ज. नवा- चारस स्रोग्य पन्तसां मान दल ॥रटिरविर विमेव । सन्देन्टेचादर निमाविगिति। पर 1.पनि । गी सर .. दर पर होः पन्च | पर न । ' -. हा Fr: मकर: । ": Trर ::': । मनिटे ·- । - १०६ साहित्यदर्पणे अथ विलासः- धीरा दृष्टिगतिश्चित्रा विलासे ससितं वचः । यथा- दृष्टिस्तृणीकृतजगत्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयमेत्युत दर्प एव ॥ संक्षोभेष्वप्यनुद्वेगो माधुर्य परिकीर्तितम् ॥ ५२ ॥ ऊह्यमुदाहरणम् । भीशोकक्रोधहर्षाद्यैर्गाम्भीर्य निर्विकारता । यथा- आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च । न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ व्यवसायादचलनं धैर्य विघ्ने महत्यपि ॥५३॥ यथा- श्रुताप्सरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्हरः प्रसंख्यानपरो बभूव । आत्मेश्वराणां नहि जातु विप्नाः समाधिभेदप्रभवो भवन्ति ॥ अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् ॥ ५४॥ तादि ॥ तृणीकृतौ तुच्छीकृतौ जगन्नयस्य सत्त्वमुत्साह सारो वलं च यया सा। धीरा मन्थरा । उद्धता उद्धटा च । एतेन गतेचित्रत्वं नैकरूपत्वं च । अत्र नाय. कस्य उत्साहदर्पयोरतिशयसूचनाय वीररसत्वेन दर्पत्वेन चोल्लेख वेन चोल्लेख ॥ ऊह्यमुदाहः रणमिति । यथा मम रामविलासे-'तन्निपीय कटु कर्णपदव्या सेदमाप न मनागपि राम । शूलपाणिरिव घोरमुदग्रं कालकूटपटलं फिल पूर्वम् ॥' तस्य श्रीरामस्य । आकारो मुखनेत्रादि तस्य विभ्रमो वैपरीत्यं येन हर्पशोकादयो लक्ष्यन्ते ॥ व्यवसायात् प्रारब्धकर्मण । अचलनम् अप्रच्यवनम् ॥ प्रसं. ख्यानपरो योगनिष्ट । आत्मेश्वराणा मनोनिरोधक्षमाणाम् ॥ अधिक्षेपो 1. अस्मिन्निति । अस्मिन्क्षणे वसन्ताविर्भावसमये ।। घ. २. 'तस्य-' इत्यादि लक्ष्यते' इत्यन्त पाटो हि 'मनोनिरोधक्षमाणाम् इत्यलादमे - * + ·तृतीयः परिच्छेद.। १०७ - वाग्वेपयोर्मधुरता तद्वच्छृङ्गारचेष्टितं ललितम् । दानं सप्रियभापणमौदार्य शत्रुमित्रयोः समता ॥ ५५ ॥ एपामुदाहरणान्यूद्यानि । अथ नायिका त्रिभेदा स्वान्या साधारणत्रीति । नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासंभवेयुक्ता ॥ ५६ ।। नायिका पुनर्नायकसामान्यगुणैस्त्यागादिभिर्यथासभर्युक्ता भवति । सा च सती अन्यही साधारणलीति त्रिविधा । तत्र खसी- विनयावादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता स्वीया । यथा- लज्जापज्जतपसाणाई परभत्तिणिप्पिदालाई । अविणजदुम्मेधाई धण्णाण घरे क्लत्ताइ ।। नर्मम् । अपमान परामय । जारिना स्पा.सरि । प्रचुर मा परेर गलमा ॥रदारण था रामलिर-रिपरदोरम्वस्तिमान मया मिचिोलियनन्दन्योन्यरितम् । दुचान्स दस दिन जनरायन प्रान्तेन निदर्य न प्रेचे सन रामद ।' दिन- सन्त एरदोपारस न् । त्वदन्य । ज् म् । नहान- एन् ।' सरल नर-८ रचिर परेवर नातिन् । सरसर 'द "दर रविर २.पर लभारती ल, दानपरिति । है- । ति। ₹ ·साहित्यदर्पणे पुन- अवन्यामिनन्त्यष्टावताः पोडशभेदिताः । माधीनभर्तृका तत्सण्डिताथाभिसारिका ।। ७२ ॥ कलहान्तरिता विपलब्धा प्रोपितभरीका । अन्या नामामजा साद्विरहोत्कण्ठिता तथा ॥७३॥ कान्नो रनिगुणाष्टो न जहाति यदन्तिकम् । विचित्रविभ्रमामक्ता सा सात्म्वाधीनभरीका ।। ७४ ॥ यथा-'अम्माकं राग्नि वामसी-' इत्यादि (९० पृ.) । पार्थमेति ग्रियो यस्या अन्यसंयोगचिहितः । मा पण्डितंति कथिना धीगरीाकपायिता ।। ७५ ॥ या-'ददवितथमवादी:-' इत्यादि (११३पृ.) । अभिमाग्यने कान्तं या मन्मथवगंवदा । वयं वाभिमगत्यंपा धीग्रताभिमारिका ॥ ७६ ।। यथा- च मेऽवगच्छनि यथा लघुता, करुणां यथा च कुरुते ग गयि । दिम नयनभिगम्य वैदरभिदृति काचिदिति संदिदियो । कि करणयमिदं, बद्धा दृढं मग्नला, कोन प्रदिगदिना मुग्नग्योमनीग्योमकता । पत्रकपाविना या कारचिना ॥ अभियान मी -अनिमाग्यन नि । नचनि । म मटा दादिमी पी॥ अग्नि . ना M . RAPE " । र है व ·तृतीयः परिच्छेदः। १२१ आरब्धे रमसान्मया प्रियसखि क्रीडाभिसारोत्सवे, चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः ॥' संलीना खेपु गात्रेषु भूकीकृतविभूपणा । अवगुण्ठनसंवीता कुलजाभिसरेवदि ।। ७७ ॥ विचित्रोचलवेपा तु रणन्नूपुरकङ्कणा । प्रमोदसेरवदना स्याद्वेश्याभिसरेयदि ॥ ७८ ।। मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना । आविद्धगतिसंचारा सात्प्रेप्याभिसरेचदि ॥ ७९ ॥ तत्राये उत्क्षिप्त-'इत्यादि (१२० पृ.) । अनयोरुघमुदाहरणन् । प्रसज्ञादभिसारस्थानानि कथ्यन्ते-- क्षेत्रं वाटी भन्नदेवालयो दृतीगृहं वनम् । मालापञ्चः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा ।। ८० ।। तम् ऊर्प दत्तम् । एतेन तयो दादप्रतिरोधः । प्रतिपादिता हा तिलरनेर अपगुन्टन्पट आजादनदलं तस पं निराजम् ॥ प्रमादनिस्पन्नाह- संलीनेति । गानेषु यु । स्युचितमीलाई । जनगटनेत बाचदन्टेन नीता सत्ता । एतदुपलक्षणम् । अनुरे गरिन्नपि संगीता । तनादररेल. परमवस्तारसासदीना । योरपा चन्दन्दयनपीना । मेरा-लिन समर्दिनं पुपि गरमामय राममायामपन्दर भित्र । परियोक्ति रजा दुईनः पर परमपर, सिरसीवी', मपामाररिप सीन।लो सन्द मन- कि आपिर जाति पर माना। दिन पाटेनिसपा सुन्दन पर माटो निरररे। अनयोकर प्रेरिस्मा । न् । सा ननर र दन པཎཡཾས | ཝཱརེཀྐཙཔནྟཔ༌ མཱཡཱ༌ པ ་དཔེ ཀ ཡ Si ' 'द ----- सोन : - ·१२६ साहित्यदर्पणे 'तव कितव किमाहितैर्वृथा नः क्षितिरुहपल्लवपुष्पकर्णपूरैः । ननु जनविदितैर्भवधलीकैश्चिरपरिपूरितमेव कर्णयुग्मम् ॥' 'मुहुरुपहसिताविवालिनादेर्वितरसि नः कलिकां किमर्थमेनाम् । वसतिमुपगतेन धाम्नि तस्याः शट कलिरेप महांस्त्वयाद्य दत्तः ।।' 'इति गदितवती रुपा जघान स्फुरितमनोरमपक्ष्मकेसरेण । श्रवणनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्बुरुहेण चक्षुपा च ॥' इयं हि वक्रोत्तया परुपवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च धीरमध्यताधी- रमध्यताधीरप्रगल्भताभिः संकीर्णा । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । इतरा अप्यसंख्यास्ता नोक्ता विस्तरशङ्कया ॥ ८८ ॥ ता नायिकाः। पिवति पाति वेति व्युत्पत्तिद्वयेन सैव विटपा अयमपि विटप इति तुत्ययोर्योगो योग्यो भवतीत्यर्थः । भवपलीकैर्भवतोऽप्रियवचनै । स्फुरितो मनोरमः पक्ष्मवत्के- सरो यस्य तेन । चक्षु पक्षे-पक्ष्मैव केसरो यस्य तेन । वक्रोक्त्येति । विटश- ब्दस्य नानार्थकल्पनाविचित्रोक्त्येत्यर्थः ॥ इतरा अपि पद्मिनीहस्तिनीप्रतय. ॥ अमु विटान्पातीति विटपं पल्लवम् । 'विटपः पल्लवे पिङ्गे' इति विश्व. । ददख प्र. यच्छ । ब्रज गच्छ । यतो दानाचिराय सदृशोरनुरूपयोोंगो भवतु । उभयोरपि विटपत्वादिति भाव. ॥ हे फितव धूर्त, वृथा व्यर्थमेवाहितः । तत्कार्यस्यान्यथा- सिद्धत्वादिति भावः । तव सबन्धिभिः क्षितिरुहाणा पलवा. पुष्पाणि च तान्येव कर्ण पूरयन्तीति कर्णपूराः कर्णावतसाः । तैनोंऽस्माक कि तत्साध्यन् । न किंचिदस्ती- त्यर्थ । ननु अग, जनविदितैर्भवमलीकैस्तवाप्रियवचनैः कर्णयुग्म चिरपरिपूरित नित्य पूर्णमेव । अतः पूरितस्य पूरणायोगादलमेभिरिति ॥ अलिनादैर्मुहुरुपहसिता प्रतारणा- यति प्रहस्यमानामिव स्थितामेना कलिका कोरकम् , अल्प कलिं कलह च । 'कलहे व युगे कलि.' इति वैजयन्ती। स्त्रीप्रत्ययस्त्वविवक्षितः शेपे । नः असाक किमर्थ वितरमि। हे शठ गूढविप्रियकारिन् , तस्याः त्वत्प्रियाया धानि भवने वसतिं स्थितिमुपगतेन वया अद्यैव वर्तमानो महान् कलि. कलहो दत्तः । स्वदत्त एव महति कलौ स्थिते कि कत्यन्तरेणेत्यर्थः ॥ इति गदितवती उत्तवती अन्या सी रुपा कान्त स्फुरितान्युज्ज्वलानि मनोरमाणि च पक्ष्माणीव केसराणि । अन्यत्र केसराणीव पक्ष्माणि, यस्य तेन अवणे नियमितेन श्रोत्रे निरुद्धेन असिताम्बुरुहेण नीलोत्पलेन चक्षुपा च सम युगपजधान ताडयामासेति ॥ 1. इतरा इति । तथा चोक्तम्-'पुनश्च तासिधा शेया दिल्यादिव्योभयात्मना । चतुर्धा चोद्धतोदात्ता ललिता शान्तिका तथा ॥ अक्षता च क्षता यातायाता यायावरेत्यपि । १ अय शोक क-ग-ध पुस्तके नास्ति, २ 'इतरा-' इति कारिका) नास्ति ग पुस्तके.

·तृतीयः परिच्छेदः। १३३ अथ विवोकः विन्चोकस्त्वतिगर्वेण वस्तुनीप्टेऽप्यनादरः ॥१०० ।। यथा-- 'यासा सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोपानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वैतुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तात्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ।। अथ किलकिञ्चितम्--- सिंतशुष्करुदितहसितवानक्रोधश्रमादीनाम् । सांकच किलकिश्चिनमभीष्टतमसंगमादिजाद्धान् ।। १०१ ।। यथा. 'पाणिरोधमविरोधितवाञ्छ भर्त्सनाध मधुरलितग ः। कामिन ल कुरुते करभोहरि शुकरदितं च सुसेऽपि ।' चासामिति । चिन्याग्निं प्रति गर्विचनन्दिन् । हुन पर- रसायने दोपाजामति सद पुन पुनरावनम् ॥ सांपर्य मेहनम् । पारि रोध दररक्षेपलादिननावर प्रतिवन्धम् । हारिम्नेहरम् । पर नि मी 1. प्राणानिति नारनवर पुन: पएनीतिमा। पाना इति । र । - ·१३२ साहित्यदर्पणे अथ विलासः- यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणाम् ॥ ९९ ॥ विशेषस्तु विलासः स्वादिष्टसंदर्शनादिना । यथा- 'अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिवृत्त- वैचित्र्यमुल्लसितविभ्रममायताक्ष्याः । तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्य- माचार्यकं विजयि मान्मथमाविरासीत् ।।' अथ विच्छित्तिः- स्तोकाप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोपकृत् । यथा- 'स्वच्छाम्भःस्वपन विधौतमगमोष्ठ- ताम्बूलद्युतिविशदो विलासिनीनाम् । वासस्तु प्रतनु विविक्तमस्त्वितीया- नाकल्पो यदि कुसुमेपुणा न शून्यः ॥" जूटो यम्या अन्नीति ॥ अत्रान्तरे नायकसंदर्शनादिममये । वाग्विभवमतिटनम- तिक्रम्य स्थितं वैचित्र्यं गमनादिचातुरी यस्मात्तत् । ते प्रसिद्धा भूरिमात्त्विकपि. काराः नम्भादयो यस्मात्तत् । आचार्यकमुपाध्यायकर्म । उपदेश इत्यर्थः ॥ स्तोका अरपा आक्रपरचना वेपविन्यास. । प्रतनु अतिसूक्ष्मम् । विविक्तं पिमलम् ॥ महाकुलोत्पन्ना, कुलं म्यामिकुलममलिन निष्कलन् । अय महक्षणो जन न त्वेन स्थिर', जोनित च न स्थिरन् । अचिरावस्यायिनः गरीरम्य कृते मातृपितृमन कर रनमनि- नरामनुचितमिति भावः ॥ 1. इतीति । इत्येवरूप झ्यान् पनावानेव मिडामिनीनामाक्यो नेपथ्यमग्नु । रिमरित्यर्थ. । यदि म उनमेषमा कामेन शून्यो न म्यात् । अन्यथा उद्विनितानाम्नि बनकनुषामपि ना ायन प्वेति नाव. ॥ 'विशन दिरियादिपु ग. 7. 'मोरटा दोन first ।" ग. ३ 'कवि गरे गोगेमनारदनिताना ! म चयनगर 'भाग.

·अथ विन्चोकः विवोकस्त्वतिगण वस्तुनीप्टेऽप्यनादरः ।। १०० ॥ यथा 'यासां सत्यपि सद्गुणानुसरणे दोपानुवृत्तिः परा, याः प्राणान्वरमर्पयन्ति, न पुनः सपूर्णदृष्टिं प्रिये । अत्यन्ताभिमतेऽपि वैतुने विधिर्यासां निषेधात्मक- स्तास्त्रैलोक्यविलक्षणप्रकृतयो वामाः प्रसीदन्तु ते ॥' अथ किलकिञ्चितम्- सिंतशुष्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनाम् । सांकर्य किलकिञ्चितमभीष्टतमसंगमादिजाद्धर्षात् ।। १०१ ॥ यथा- 'पौणिरोधमविरोधितवाञ्छं भर्त्सनाश्च मधुरसितगर्भाः। कामिनः स कुरुते करभोहोरि शुष्करुदितं च सुखेऽपि ।।' यासामिति । कंचित्कानिनं प्रति सख्युरागीर्वचनमिदम् । सद्गुणानामनुसरणे परै- रद्भावने दोषाणामनुवृत्तिः खय पुन पुनरुद्भावनम् ॥ सांकर्य मेलनम् ॥ पाणि- रोधं वनक्षेपणादिप्रवृत्तनायककरप्रतिवन्धम् । हारि मनोहरम् । कारणं विना रुदितं 1. प्राणानिति ।माननयत्तत्वात्प्राणार्पण तावत्नुकरन् , न पुनः सपूर्णदृष्टयर्पणम् ।। 2. वस्तुनीति । नीवीवसनादिरूपे॥ 3. वामा इति । वामा योषितः । इष्टेपि वस्तुनि अनिष्टोद्भावन विरक्षणप्रकृतिले 1. पाणीति । करमोरू: सी भनिरोपितवान्टमनिवारितप्रियमनोरथ यथा तथा का- निनः पागिरोध नीवी नोक्षणे व्यापृतन्य प्रियपानिवारणं कुरने ला तथा मधुर लित गर्ने अन्तर्वति यानु ता मन्दहासनिया भर्त्सनास्तर्जनाश्च करने स । तथा मुखऽनि अधरपीट- - ৭ ‘নোসিনানাবিবি নালাটিনা। যা বান্যাল 'सानापन्यानि पलिद- सवारणम् । तदन वाव सेन या रासाय धनन् । दिपेश आनन्पुट्रिा हति । दन्तरान्टिनपौधारोन्यानपि पनि । मेयसान्दरा प्रायोप्रचारक । विपोराय दुनो हाव पानशासविच : अभिनवगुप्तन्ननादपि दनादरनया । सनं प्रिपन्य तपन () काउननसानिधारि विमोर : भरधीरले पा सारिटा---'निलिय दानदं को पाचि नरवधीतरा । नया बनना रियानहेनुक्न : इति ग • 'पाer-' इति को नाति गमलके. ३. पानीमादे संपर रिजकिरिनन् । इति * 'रनिलीडा मन िarar नवं म्या त्या वयानः । न. भभावौ मटिदिशारिदिनिधोमान पुनरपि वि दयानपि नुन् । इति ग.

·१४८ साहित्यदर्पणे यथा- 'वृद्धोऽन्धः पतिरेप मञ्चकगतः, स्थूणावशेपं गृहं, कालोऽभ्यर्णजलागमः, कुगलिनी वत्सस्य वार्तापि नो। यत्नात्सचिततैलविन्दुघटिका भग्नेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा निवर्धू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥' अथ श्रमः- खेदो रत्यध्वगत्यादेः श्वासनिद्रादिकृच्छ्रमः । यथा-- 'सद्यः पुरीपरिसरेऽपि गिरीपमृद्वी सीता जवात्रिचतुराणि पदानि गत्वा । गन्तव्यमस्ति कियदित्यसकृद्रुवाणा रामाश्रुणः कृतवती प्रथमावतारम् ॥' अथ मद: सेंमोहानन्दसंभेदो मंदो मद्योपयोगजः ॥ १४६ ॥ स्थूणा स्तम्भ. । अभ्यर्णजलागमो निकटस्थवर्षासमय. । तैलविन्दूना घटिक क्षुद्रभाजनम् ॥ सद्य इति । वारवार गन्तव्याश्वपरिमाणजिज्ञासया सीताया खल्पपथलङ्घनश्रममवधार्य श्रीरामस्य रोदनम् ॥ संमोहानन्दयो सभेदो मेलक 1. वत्सस्येति । वत्सस्य पुत्रस्य ।। 2. निजवधूमिति । निजवधू आत्मसुपाम् ।। 3. श्रम इति । बहुतरशारीरव्यापारजन्मा नि श्वासाशसमर्दनिद्रादिकारणीभूत खेद विशेषः श्रम इति । यदाहु --'अध्वव्यायामसेवायैर्विभावैरनुभावकै । गात्रसवाहनैरा- स्यसकोचैरहमोटनै. ॥ नि श्वासघुम्भितर्मन्दै पादोत्क्षेपै• श्रमो मत. ॥' इति । अय च सत्यपि वले जायते, शारीरव्यापारादेव च जायते न तु म्लानि । अतो ग्लानि. श्रमस्य मेदः॥ 4. प्रथमेति । प्रथमावतार पूर्वाविष्करणम् ॥ 5. मद इति । मद्याधुपयोगजन्मा उल्लासाख्यः शयनहसितादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेषो , '-श्रम सेदादिकारक रतान्मार्गगमनादेश्य य खेद स श्रम स्वेदमर्दनाद्यनुभानजनक । इति ग. २ 'यथा' ग-पुत्तके नास्ति ३ ग-पुस्तके तु 'सद्य ' इति श्लोकस्य स्थाने 'भइ पिटुल घेतूण समागदम्हि सहि तुरिअम् । समसेअसलिलणीसासणीसहा वीसमानि खणम् ॥' इति ५ 'हर्पोत्को मद पानात्वलदङ्गवचोगति । मद्यादिपानाद्यो होली - वचनालादिस्सलनानुमानक । इति ग. ४ 'च' घ ·aor तृतीयः परिच्छेदः । अमुना चोत्तमः शेते, मध्यो हसति गायति । अधमप्रकृतिश्चापि परुष वक्ति रोदिति ॥ १४७ ॥ यथा- 'प्रतिभं त्रिसरकेण गतानां वक्रवाक्यरचनारमणीयः । गूढसूचितरहस्ससहासः सुनुवां प्रववृते परिहासः ।।' - अथ जडता- -- । अप्रतिपतिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । अनिमिपनयननिरीक्षणतूप्णीभावादयस्तत्र ।। १४८ ।। यथा मम कुवलयाश्वचरिते प्राकृतकाव्ये- 'णवरिअ तं जुअजुअलं अण्णोण्णं णिहिदसजलमन्थरदिहि । मद्यस्यानवस्व उपयोगाद् भक्षणाजात । अमुना नदेन ॥ प्रातिभं प्राग- ल्यम् । त्रिभरण नयेन । नूटं सूचितं रहस्य पत्र स चासौ हामश्चेति ॥ अप्र. तिपत्तिः वर्तव्यानिश्चयः । तूष्णींभावो मौनम् । तत्र जडतायाम् ॥ णवरिअ नद इति । नत्रोचने पुरपे सापोऽनुभावः । मध्यने इनिनगाने । अधने तु रोदनपरपो- ग्यादि । ज्वं च मारिविधः । नराममनामभेदात् । अन्नकासगनवाक्यः नुकुमा- रत्सन्दाला च योनिनीयने न आय. । मुगक्षेपत्तन्निपूनितादिनिध्यनः । गतिम- इस्मृतिनादाहिकाहर्यादिनिरचनः । प्रदीप तु 'उत्तमतत्त्व. प्रहमति गायति नच्च मध्य- मप्रकृतिः। पवचनानिधायी क्षेने रोदिलयनसत्त्वः ॥' इति न्यत्सासोऽस्ति ।। 1. प्रातिभमिति । महानुभाववर्णनादन् । त्रयाणा सरकामा नमाहारसिमरकं विवारनभुपानन् । तरफ सीधुपात्र न्यायाधुपाने च सीधुनि।' इति विश्व । तेन विनरपेण त्रिपान नदातिभूनिः' इति पान्प्रसिद्धिः । प्रतिनैव प्रातिन प्रतिभानिशेषः। तत्रातिभंगताना त्रिवारदरापागोपटमदोहरमागरन्यभाग नुवा वस्त्रास्यरचनारम- गीय पोसिमोननः । गूटानि पूर्व रज्या नवनानि, नचितानि स्प्रति नदेन प्रसा- বিনানি লোন নাম্বাসনিৱান দল ও নিষে, এ খাম रति निक्षेपमनानः । प्रदत्त प्रवृत्तः ॥ 2. जडतेति । चिन्सन्टामपविरटानिष्टदर्शनादिन्यावश्परमार्थानि- संधानविपना चिरटिटना । वं च मोहापूतः परस्य अपने । यदायुः- काविले जरना पसत. समतोऽपि वा । तदिदाः विवान्ट्रिदर्शन करना। स्तुभवाल्पनी मनपरित्तरजादयः ।ता पूर्व परतो दा मान्नानिवि विटां 8. पवेति । सन्दरदन् । नान्-'स्मरति वरमित पत्र चम्म- १. 'न' इन दि इन्टर२. 'पर-रदिनीट नाइटरे.

·१६० साहित्यदर्पणे . आलेक्खओपिअं विअ खणमेत्तं तत्थ संट्टि मुअसणं ।' अथोग्रता- शौर्यापराधादिभवं भवेचण्डत्वमुग्रता । तत्र स्वेदशिरःकम्पतर्जनाताडनादयः ॥ १४९ ॥ यथा-- 'प्रणयिसखीसलीलपरिहासरसाधिगते- ललितशिरीपपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् । . । वपुपि वधाय तत्र तव शस्त्रमुपक्षिपतः पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भुजः ॥' अथ मोहः- मोहो विचित्तताभीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । मूर्च्छनाज्ञानपतनश्रमणादर्शनादिकृत् ॥ १५० ॥ यथा-- 'तीव्राभिपङ्गप्रभवेण वृत्तिं मोहेन संस्तम्भयतेन्द्रियाणाम् । इति । 'केवलं तद्युवयुगलमन्योन्य निहितसजलमन्थरदृष्टि । आलेख्यार्पितमिव क्षणमात्रं तत्र संस्थितं मुक्तसङ्गम् ॥' इति संस्कृतम् । णवरिअशब्द केवलार्थे देशी ॥ चण्डलमत्सन्तासहिष्णुलम् । प्रणयिनी या सखी तस्या परिहासरसेनाधि- गते. प्राप्त । अकाण्डयमदण्ड इति । अफालयमदण्ट इत्यर्थ । अत्र मालती- शरीरे शत्रप्रहार कुर्वतोऽघोरघण्टस्यापराधेन माधवस्य चण्डलमेतादृशोत्या व्यज्यते ॥ चित्तस्य निमीलनत्व विचित्तता । मुषुप्तिवारणायाह-भीतीति । आवेग २भ्रम । अनुचिन्तनमत्यन्तचिन्ता । अदर्शनमज्ञानम् ॥ अभिपनः लगाटनार्थ न्यात् । तत्तुन्यमग्रिमदल भवति चतुःषष्टिमात्रफशरीरमिदम् ॥' इति दामोदरमिश्राः ॥ 1. उग्रतेति। अधिक्षेपापमानादिप्रभवा किमस्य करोमीन्याचाकारा चित्तवृत्तिम्मना । यदा--'नृवापराधोऽमहोपकीनन चोरधारणन् । विभावाः स्युरयो वन्धो वधाइन- मनने ॥पने यानुभावाम्दीय निर्दयतात्मकन् ।' 2. मोह इति । नययोगादित्रयोज्या वस्नुतन्यानवारिणी चितवृटिमोः । पन्चान्दग्दीदा चित्तवृत्तिः' इति तु नव्याः ॥ १. 'अपना दीन दगानी ३ नाना पकानमा रनमा नट गाना. १ कपाटन दिपटन दरवारगि.

·तृतीयः परिच्छेदः । जज्ञातभर्तृव्यसना नहुत कृतोपकारेख रतिबभूव ।। जथ वियोधः- निद्रापगमहेतुभ्यो 'विवोधश्चेतनागमः । जृम्भाङ्गभङ्गनयनमीलनाङ्गावलोककृत् ।। १५१ ॥ - च्या 'चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रामुग्वानां चरममपि गचित्या पूर्वनेव प्रबुद्धाः । अपरिचलितगात्रा कुर्वते न प्रियाणा- मशिधिरभुजचकालेपभेदं तरप. ॥' अथ तमः स्वमो निद्रामुपेतख विषयानुमवस्तु यः । दोक । निस्विन्धन् । संलम्भरता प्रकिया । मोहन्द मूपिनम् । बसनं पिपर ।" निद्रामोपोनर । नयनीरनं ' चरम र । पूर्व नवोपत्र पर र मन् । प्रतिदिन पर -- म 1. विशेष निगर {१ . ५ ·१५२ साहित्यदर्पणे A- कोपावेगभयग्लानिमुखदुःखादिकारकः ॥ १५२ ॥ यथा- 'भामाकागप्रणिहितमु निर्दयाक्षेपहेतो- लव्यायाने कथमपि गया समसंदर्गनेन । पश्यन्तीना न खलु बहुमो न सलीदेवतानां मुक्तास्थूलातरुकिसलयेप्यनुलेगाः पतन्ति ।' अथापरमार:- मनःक्षेपस्त्वपसारो ग्रहाद्यावेशनादिजः । भूपातकम्पप्रस्वेदफेनलालादिकारकः ॥ १५३ ।। 'आलिष्टभूमि रसितारमुञ्चलिद्भुजाकारबृहत्तरगम् । फेनायमानं पतिमापगानामसावपलारिणमागगके।' अथ गर्वः- गर्यो मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः । अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ १५४ ॥ तत्र शौर्यगर्यो यथा- । 'धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत्केन साध्यताम् ॥' भुजाक्षेपं कर्तुमर्हतीति । अस्य निद्राभनो नोचित इति भाव यक्षस्य मे प्रति प्रियाय वाचनिकार्पणमिदम् । मा यक्षम् । कथमपि महता कप्टेन । मुक्ता इव स्थूला ॥ मनाक्षेप इति । मनसो नाटीविशेपनिवेशेन धूर्ग- नमिलर्थः । ग्रहादीत्यादिना भूतादिपरिग्रह । मध्यमादिपदेन धातुर्वपम्यादिपरि- ग्रहः ॥ फेनायमानं फेनमुदमन्तम् । असी श्रीकृष्ण. आशरा ज्ञातवान् ॥ मदश्चितविकारविशेप. । राज्ञ कोशदण्डादिजन्य. प्रताप. प्रभावः । श्रीनि- 1. मामिति । मया कथमपि स्वममदर्शनेन लब्यायाः तब निर्दयाशेपहेतोः गाटा- रिगनार्थम् आकाशप्रणिहितभुज शून्यापितवाहु मा पश्यन्तीना स्थलीदेवताना वनदेवनाना १, मात्सयमयकोपाडेरतुभाषम्य कारणम् । पिठाणम्यापि पियशान म्ममा मान्मयाभार नु । इनि ग. २ 'भूयधाठि त्वमसि अपने फण्टा पुरा मे-इत्युदाहरणावरं ग पुसरे ३ 'आधेशी ग्रहदु गवरपसारः रनो बुध । घुघुर पनिभूपातफेनानान्दोरनादिकृत् इनि ग १. 'रोल्द'ग 'भाद्धत्यावज्ञासानादित् । प्रभावादिनन्यो मदो गई । आदि गन्दाहारण्य माग्यादिः । स चाविनयापनुमानहनु ।' शनि ग. समन्यदप्यूमम्' इत्यधिक ग-पुस्तके ॥ मामिति । ६. 'यथाकघ. ৩ চালান ·तृतीयः परिच्छेदः। १५३ - अथ मरणम्- शराद्यैर्मरणं जीवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् । यथा- 'राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी । गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ।।' अधालस्यम्- आलस्यं श्रमगर्भाधैर्जाच्यं जृम्भासितादिकृत् ।। १५५ ।। वर्गसपत्ति. । अवज्ञा परस्मिन् । अन्यैर्मतायुधनिन्ने ॥ रामेति । सा निगा- चरी ताडका राक्षसी, मैव निशाचरी अनिसारिका नायिका । राम एव मन्मथ तस्य शरेण हृदये वक्षति मनति च ताडिता सती जीवितेशो यम एव जीविवेग. प्रिय तस्य वमति जगान । कीदृशी । गन्धवद्रुधिरनेव चन्दनं तेनोक्षिता लिमा ! 'जाड्यम् इत्र कापि जयम्' इति पाठ । स न मम्यक् असगतापते । मुक्तान्थूला अलेगा नयनोदविन्दवः तसकिनरयेषु बहुशः न खलु न पनन्ति । अनि तु पतन्त्येव । एवविध नामवलोक्य वनदेवता अपि स्वन्तीति भावः ।। 1. शरेति । अत्र विशेषमा रसगडाधरकाग: 'रोगादिग्न्या मृच्चारूना मरणप्रा. गवन्या मरगन् । न चात्र प्रापवियोगात्मक मुख्य मरपनुचितं नहीतुन् । चित्तवृत्त्वा. त्मपु भावेषु नन्याप्रमते । भावेषु च सर्वेषु कार्यनवतितया दारीप्रापयोगन्य हेतु. त्यान् । उदारमन्-'दपिनन्द गुणानन्सरन्ती शयने स्पति पा निगेनिनामीत् । धुना सहन सा माही गिरमधीवते न भापितापि ॥ प्रियविरहोऽत्र विभावः । वचनविरामोऽनुभावः नपदयात्रास्ननुपकारपवादाम योऽपय भावः पदयनानायनि । ददिनन्द गुमाननुरन्दीपन्न पबमान चारनामापानसिकता दिनानिन्नरज गभूहिति विप्रलमर नोरन्स वा चरनननिवदम्प पेपरन् । मन नाव हरकतामोत्तरदाना दावा दपरेन नापिनदेः प्रविन विमरम्मल, स्न्दया तु परमस पेपर रति दिर। दयः पुनरर्नु पदैन । वर्गपन्ति । महन्मादन्यासी । प्रदीऽनुन्न्-'जीपमोहननगर परेतीदिनन् । स्मोनियस्तानिक्षेपमा दिद।। इनि॥ 2. आल्यमिति । सानिमदिन्या नमः पिटना। 7 च नगनन् । नगापि गर्दनस्पन्दन् । नेन कार्यावरणपन्यानमः बलत्वेऽमिनेनपादाद ।। 1.2-tra- ༈ ཧ, ཏོ ལ པས་ ་གས་ ·१५८ साहित्यदर्पणे - अथ मतिः- नीतिमार्गानुसत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः । मेरता धृतिसंतोपौ बहुमानश्यं तद्भवाः ॥ १६३ ॥ यथा- असंगयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलापि मे मनः । सता हि संदेहपदेषु वस्तुपु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥' अथ व्याधिः- व्याधिर्वरादिताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् । तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । - एमुदाहरणम् । अथ त्रासः- निर्यात विद्युदुल्कायस्वासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥ पुन मिनयुक्त वदनं स्मरामीत्यर्थ. ॥ नीतिमागी नीतिशास्त्रं तम्यानुगति पगम । आदिना अनुमानादेग्रहणम । निर्धारणं निश्चयः ॥ असंशय मिति । गन्तलामालोक्य दुष्यन्तम्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि बादाचिता। 'व्यम्' इति शेष । अम्या शकुन्तलायाम् । गमयति-राता मिति । प्रमागं निश्चयपीजम् । अन्न करणम्य मनग प्रनय गका पादय ॥ या नायरिति । आयपढेन पिन टेमणोडणम । भूमीच्या भूमिपननेच्छा । नव अावाजुदाहाणं यथा मम-'प्रियजनपरिपसापमाना कृशा fri. मंदमिनगात्रीम । पिपुलपुलकलेगामा कलव्य मराना मनिनि नदिन्ननगरे निमन ।' निर्यात इति । 'यदानरिक्षे बलवान्मारनामा 1. मतिरित प्रामयिनीय नपामादाय दिनार दमनमा । .. ब्यादि।गमनमा गायिका "तुम". -दही वापर न ,13-fat ग्रम त - 20. Of RS ", - tu " . 1. . 4 ·तृतीयः परिच्छेदः। १५९ यथा- 'परिस्फुरन्मीनविघट्टितोरवः सुरागनास्त्रासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपल्लवाः सखीजनस्यापि विलोकनीयताम् ।। अथ त्रीडा धाष्टर्याभावो ब्रीडा वदनानमनादिकृदुराचारात् । यथा--'मयि सकपट-' इत्यादि (१५७ पृ.) । अथ हर्षः- हस्त्विष्टावाप्तेर्मनःप्रसादोऽश्रुगद्गदादिकरः ॥ १६५ ।। हत. । पतत्वध स निर्घातो जायते वायुसभव ॥' इत्युक्तलक्षणो निर्घात । 'वृह- च्छिखा च सूक्ष्माना रकनीलशिसोज्वला । पौरपी च प्रमाणेन उल्का नानाविधा स्मृता ॥' इत्युक्तलक्षणा चोल्का । आद्यपदेन भूकम्पादेत्रणम् । अत्र 'मन गेम' इति पूरणीयम् ॥ परिस्फुरदिति । जलविहारवर्णननिदम् । अपिना नायकन्य म - ..- 1. परीति । परितः रफरनिर्विवर्तमानमानपिहिता उरवो पाग तात व त्रामपितोल्दृष्यः कम्पितपाणिपरवाश्च नराहना नतीनलारि दिलेपनपतानमानः। निमुत प्रियजनसेति भाव.॥ 2. मीदेति । सीमा पुरपम्तावलोकनादेः पुमा च प्रतिशमगन्मादेगे देवायोमर वादिकारणीभूतचित्तपतितिरेयो जोग । चिन-चिनोमिलन r प्यारागदादिभिःलाःपर वैलर ॥ 3. इति । सामारिकमा उत्सदिनको । न्दुदमान- प्रमाः प्रियरूपन. । नगरपारिरमादमोहरमनः॥ नमोपरि पुराने पत्र जयते । नेप्रमाद प्रियोतिः पुनः ॥ दरार मासि॥ • :པ་ – ལུག ཡ 'བནྟི་ཨཱ༌ དངོས་ཡཙ༤ པས་ལམ་ པསྶ མཱ༌ ༑ ༧༤ གམྦྷ ཝནྣཱམཱ ངྒེབས་བསི་ । EPTE ས' ཝ ཨོཾསཾ༌པ༌རཱ : 1. མཡ ང་ད པས ཝ ཨཞས་པའི - མས་པ - སམསལ་- ༌༌'ཎ*t- ： པ ཨཱ Fཔསྶ ཡ ་ བ *rསཎཔ ：, གཟཔེས ཨ་ཙ་ཟེ་ ·. - १६२ साहित्यदर्पणे तंत्र भर्सनपारुप्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥१६९ ॥ यथा- 'अन्यायु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु । मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमालिकायाः ॥' अथ ग्लानिः- रैत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसंभवा । ग्लानिर्निष्प्राणताकम्पकार्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥ यथा-- 'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकुसुमशोपी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥' अथ चिन्ता. ध्यानं चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम् , कृते निमित्तम्। साप्रतं वार्धके । अत्र तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्तम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः। पक्षे सभोगकालीनश्चम्वनालिङ्गनादि. । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमूढां च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया वाल्ये च । अत्रोप. भोक्तरि वालाया अस्थैर्य परुपवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥ वन्धनात् उत्पत्तिस्थनात् । निष्प्राणखानौजस्यसत्त्वसक्षयाणा वलहानिरूपत्वेऽपि 1. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमर. । 'नवमल्लिकायाः' इति पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलामे पुनर्महिकाया नवत्वविशेषण व्यर्थम् । नवा स्तुत्ला माला अस्या., कप् । इति भानुजिदीक्षिताः ॥ 2. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यभूलेसनाधोमुख- त्वादिहेतुश्चित्तवृत्तिविशेपश्चिन्ता। यदाहु -'विभावा यत्र दारिद्यमैश्वर्यभ्रशनं तथा । 'उद्वेगास्थितिरस्यममुपैरवबुध्यते ।' इति ग २ 'नरमटिकाया' इनि क. ३ 'रत्वाद्यायाम निनिप्पाणता नता। अनुन्साहानदील्यखेदाचैयक्तिमेति सा ।' ग. ४ 'कार्य' घ. 'उरितनयनतारा क्षामयदुविन्या रजनय व निद्राष्टान्ननीलोत्पलाश्य । तिनिरमिर दधाना' केशवाशानसनिपनिगृहेभ्यो यान्समूरिवर ।' इति ग.

·तृतीयः परिच्छेदः। १६५ तद्भेदानाह- रतिर्हासश्च शोकच क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विसयश्चेत्थमष्टो प्रोक्ताः शमोशप च ।। १७५ ॥ . रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवकृतश्चेतोविकासो हास इप्यते ॥ १७६ ।। इप्टनाशादिभिश्वेतोवैल्लव्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेपु तैष्ण्यस्थावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥ कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्वा तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन तवन्धी । तैवः पुष्यते रसरूपता नीला प्रवृद्ध. क्रियते ॥ तद्भेदान् स्थायिभावान् । अवै भावा. स्थायिभावा ।शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः॥ रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमाई मनो रतिरित्यर्थः । तचोक्टावेश एव पर्यवस्यति । स चानुराग एव मोऽपि प्रकृते सुरतेच्छाल्प एव । केचित्तु-"स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूपः, अमिलापहेतुत्वेनो. फलात्" इत्याहु. 1 तन । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यमिलापं प्रति हेतुलसंभवेन लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन ज्ञानमुखविकासरूपहास- - हेतुः । चेतोवैक्लव्यं दुःखम् । तैपयस्य अपचिकीर्षाया अववोध उत्कटतम् । कार्यारम्मेपु तनिष्टकार्येषु संरम्भ उत्कट आवेशः । केचित्तु-'सरन्भः सहर्षप्रवृत्ति.' इत्याहुः । तन । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस प्रवृत्त्यसभवात् , वीररसे उत्तवावरात्यैव स्थायित्वेनाखाद्यमानताच । रौद्रशत्येति । शात्रवादेरनिष्टदा- 1. रतिरिनि । रत्सादीना विशदतर रक्षगननिहित रसगङ्गाधरे-स्लीजयोरन्यो- न्वारन्दनः प्रेमारनश्चित्तवृत्तिविशेपो रतिः। गुग्देवनापुत्राद्यान्वनन्तु व्यभिचारी। वागादिविकारदर्शन्डला विज्ञाना.यो हासः। पुवादिवियोगमरमादिना देया. लक्षितवृत्तिविशेष. गोकः । गुरुबन्धुवधादिपरमापरायजन्मा प्रवरनास्यःोधः। भयं च परविनाशादिहेतुः।इदापरायजन्ना नु परपवचनात्मापनादिहेतुः। अपनेवानमारतो व्यभिचारीति निवेकः । परपराक्रमदानादिमृदिइन्मा औरसारद उत्साहः। ख्यात्र- दर्शनादिजन्मा परमान्य विषयो वैश्याम भयम् । परनानर्थविश्वकचाना तु स एव पातो व्यभिचारी।परे नुजोलातिनन्दलानः, स्वापायो भनिदि नेदनाः । दर्दवतुपिरोकनमा विविग्निावचिन्वृद्धिवियो इगुप्ता । स्किवतुदर्शनादिन्ना लायो विलयः॥ 1. ''१. २. 'मानिया नविशेन का रोग. नामिका मल्लाहोपवापिटाभरि नोटिरिदर्शनादिनिति ग. ।

·- १६४ साहित्यदर्पणे वाच्या । हामः पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचार्यव । यभिचारिलक्षा गान् । तदुक्तम्- 'रसावसः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते।' इति । तरकस्य मायिनः कस्मिन्रसे संचारित्वमित्याह- शृङ्गारवीग्योहीमो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥ १७२ ।। गान्ले जुगुग्मा कथिता व्यभिचारितया पुनः । इत्यायन्यत्ममुन्नेयं तथा भावितबुद्धिभिः ॥ १७३ ॥ अप माथिभाव.- अविरुद्वा विरुद्धा वा यं तिगेधातुमक्षमाः । आयादाहरफन्दोमा भावः स्थायीति संमतः ॥ १७४ यहकम- 'सत्रवृत्या भावानामन्येपामनुगामकः । ननिरोपीयने न्यायी नग्मी पुप्यते परम् ॥' इति । । परनिति । अध्यमिययं ॥ अक्षमा इति । 'मा दो महान चम्मत्रवृत्या समनन्यागेन । अनुगामहः . न 1. दीति । नर-प. साराशुधिनानि ...712+ - -- * ,, मनु मनसिपम् | writri F; नायर ... '; -: ... ... | 10 प्र. :'. 6.", | TRI न'" । -- .' C । " ·तृतीयः परिच्छेदः। १६५ - । तद्धदानाह- रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विसयश्चेत्थमष्टो प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥ रतिर्मनोनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् । वागादिवकृतश्चेतोविकासो हास इप्यते ।। १७६ ।। इप्टनाशादिभिश्वेतोवैलव्यं शोकशब्दभाक् । प्रतिकूलेषु तैष्ण्यस्थावबोधः क्रोध इप्यते ॥ १७७ ।। कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्साह उच्यते । रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैक्लव्यदं भयम् ॥ १७८ ॥ त्वेन सबन्धी । तर्भाव. पुप्यते रसरूपता नीला प्रश्न कियते ॥ तन्नेदान् स्थायिभावान् । अय भाषा स्थायिभावा ।शमोऽपि च । स्थादिभाष दसर्थः ।। रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमाई ननो रविलियं. । तचोत्कटावेग एवं पर्यवत्यति । न चानुराग एव मोऽपि प्रलते मुरतेच्यार पर। चित्तु-"स चानुराग एप सोऽपीटसाधनतादानधारारुप , अमिर परेटत्येनो- कलात्" इलाहु । तन । सुरतेच्यादा आल्म्नप्रात्यनिटाप प्रति हेतुलनभनेन लक्षाया अयोगात् । चेतोविकास परसनीयत्वेन हान्मुसनिक नरपरान्व- हेतुः । चेतोवहाव्यं दु सम् । तैष्ण्यस्य अपचितीया अदयोध इन्स्टलन् । कार्यारम्भेषु सनिकटकार्येषु संरम्भ उपद लादेशः । मेचिनु-मुन्नः सहर्पप्रत्ति' लाहु. । तम । अपप्रतिरूमलारम्भस प्रवनन्मान, वग्ने उत्खटावेशवय स्थापिन्वेनालापमानताच । रौद्रशत्येति । गायन्दिन- 1. रनिरिनि । साना दिसदार मन्दिन रमापरे-गम्मको भारम्बनः प्रेगर परितिदियो रनि.। परदेवापारमा पदिान। पाहारिदिपारमा निगरपो रास मानि परिशिकिसोवारपन्समारोप पविनाशादिष्टापत्यमा परम्परेटर मनियारी विद । मानिसमारः। 4. नारिमा पनप एमपन् । 18 में दो मन्दिर Pre, I मनःपटकन दिदैन।.. • ན ཝཱསིཾཧཡ ཡཔ… ; t 1.-'. . . : "STऐपसंद".

·१७० साहित्यदर्पणे । तंत्र यंत्र तु रतिः प्रकृष्टा नाभीष्टमुपैति विग्रलम्भोऽसौ । अभीष्टं नायक नायिकां वा । से च पूर्वरागमानप्रवासकरुणात्मकश्चतुर्धा स्यात् ॥१८७॥ तत्र श्रवणादर्शनाद्वापि मिथः संरूढरागयोः । ग्रहणम् ॥ तद्भेदो शृङ्गारमेदी ॥ तत्र तयोर्मध्ये । विप्रलम्भमाह-यत्र त्विति । तुशब्दश्वार्थः । तत्र रसे प्रकृष्टा प्रकरणादिना प्रधानत्वं प्राप्ता रति रस्ति । नायिका नायको वा अमीष्टं नायक नायिका वा नोपैति नोपभुढे अमी विप्रलम्भ इत्यर्थः । तथा चोपभोगाभावसवलितप्रकृष्टरतिविषयो रसो विप्रलम्भ इत्यर्थः । करुणादौ शोकोद्दीपनतया रतिसत्त्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय प्रकृटेति । सभोगेऽतिव्याप्तिवारणाय उपभोगाभावेति । विप्रलम्भसमान विषयके ज्ञानान्तरे संस्कारे वा अतिव्याप्तिवारणाय रस इति । अन्ये तु-'यत्र दु ससंवलितवादतिर्न प्रकृटा अभीष्टमुपति विषयीकरोति म विप्रलम्भ.' इति व्याकुर्वन्ति । तन्न । करुणे ऽतिव्याप्ते । यदि च 'यत्र' इत्यस्य 'शृङ्गारे' इति व्याकाराकरुणे नातिव्याप्तिरि त्युच्यते तदा 'अभीष्टमुपैति' इत्यस्यानर्थक्यम् । अभीष्टविपयरतेरेव शुमारत्वेन परिणामात् । अपरे तु-'नायिकादिमिरभीष्ट नोपैति न सगच्छते । तथा चाभी- प्रविच्छेदसवलिता रतिर्यत्र स विग्रलम्भ' इत्याहु । तन्न । प्रणयमानादावभीष्ट विच्छेदाभावेनाव्याने । केचितु-"मयोग मुगसमिनो विप्रलम्भम्नु दु गयुर। रनिन्तयो प्रकर्ष स्यादाधिक्यात्मुगट गयो ॥' इति दर्शनाद् दु.ससवलितरतिस्था- विभावको रमो विप्रलम्भ " इलाहु । तन्न । प्रणयमाने दु सायोगादव्याप्ते ॥ स च विप्रलम्म चतुर्धा इतीदमुपलक्षणम् । विग्होऽपि वेदितव्य । स च गुपादिपरता. सान् । नंगमप्रतिरोयो यथा-'कि रद्ध प्रियया-' इत्यादि (१२४ पृ.)। अन्यया ऋत्वे प्रथमः । नियोगकागवछिन्न वे द्विताः । मयोगश्च न दपन्यो. मामानापिपर- प्यन् । कनत्यायने मायादिनद्रा विप्रलमध्येव वर्णनाद् । ५ वियोगोऽपिन वैयकिरन्थन् । दोपोन्मवाद। नन्मादादिमी मयोगवियोगास्यान्नकरणदृष्टिक देषो। यन्मयुनो विनश्चान्नाद दी । नत्रायो यदा-शयिता मयिनीपुर, "नो मनेग्थान् । दवा नगननामा दामादन्नयना निगक्षते ॥' ! दयालो -7 REPR रयनर जन मन्दिरमा -....। यानानि रिपदापाययोहा या को विनम:":.पी रसगारे।। टग in mar नग.

·तृतीयः परिच्छेदः। १७१ दशाविशेषो योऽप्राप्तौ पूर्वरागः स उच्यते ॥ १८८ ॥ श्रवणं तु भवेत्तत्र दूतबन्दिसखीमुखात् । इन्द्रजाले च चित्रे च साक्षात्स्वप्ने च दर्शनम् ॥ १८९ ॥ अभिलापश्चिन्तास्मृतिगुणकथनोद्वेगसंप्रलापाच । उन्मादोऽयं व्याधिर्जडता मृतिरिति दशात्र कामदशाः १९० अभिलापः स्पृहा चिन्ता प्राप्युपायादिचिन्तनम् । उन्मादश्चापरिच्छेदश्चेतनाचेतनेष्वपि ॥ १९१ ।। अलक्ष्यवाक्प्रलापः स्याचेतसो भ्रमणादृशम् । व्याधिस्तु दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः ।। १९२ ।। जडता हीनचेष्टत्वमङ्गानां मनसस्तथा । शेष स्पष्टम् । कमेणोदाहरणानि- 'प्रेमााः प्रणयस्पृशः परिचयादुद्गाढरागोदया- स्तास्ता मुग्धशो निसर्गमधुराश्चेष्टा भवेयुर्मयि । तत्य निरुकप्रकारचतुटयानन्तर्भावालस्यलाभावेन तत्र सामान्यलक्षणस्याविव्याप्ति- प्रसाात् । तत्र पूर्वरागादिपु । मिथ इति । अन्योन्यमित्लब । दशाविशेषोऽ- वस्थानेदः । अप्राप्तौ परसरासगने। यन्दिनः तुतिपाठवाः । दशाविरोपा- नाह-अभिलाप इति । दश प्रकारा. । अत्र पूर्वरागे । कामता रतिजन्या दशा. कामदशा. स्पृहा अभीष्टप्राप्तीच्छा । अपरिच्छेदो रिशेपनिर्धारणा- भाव । अलक्ष्यवाक् निर्विपचं वच.। शेष स्मृत्लादिकम् ॥ प्रेमा इति । प्रेमा आर्दा निविउत्पृका । प्रेगनियरिया इति यावत् । प्रणयं ब्रटन्हं स्रान्ति जनपन्ति । परिचयान्हुहुर्दनिन् । उद्गार उलटो को राग मुर- तेचा तखोरयो याभ्यस्ता । मुन्धहगो मारला. । चेष्टा नेत्रविक्षेपानिपा - 1. स्मृतीत्यादि। पो पापा देशात चन्नम् साम्साति याताः समिरच्यने ।', 'दरमिनार मेगारिया पत्र नमुन गुमन', 'दि सपने प्रोप.प्रानि- हरेऽतिनिधी, नोरन मात्रामारोपपते २. '

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः । १७५ द्वयोः प्रणयमानः सात्प्रमोदे सुमहत्यपि ॥ १९८॥ प्रेम्णः कुटिलगामित्वात्कोपो यः कारणं विना । द्वयोरिति नायकस्य नायिकायाश्च उभयोश्च प्रणयमानो वर्णनीयः । उदाहरणस् । तत्र नायकस्य यथा--- 'अलीअपसुत्तअणिमीलिअच्छ देख मुहअ मज्झ ओआसं । गण्डपरिउम्यणापुलइअङ्ग ण पुणो चिराइस्सं ।' नायिकाया यथा कुमारसमवे संध्यावर्णनावसरे । उभयोर्यथा- पणअकुविआण दोह वि अलिअनुत्ताण माणइल्लाणं । णिचलणिरुद्धणीसासदिण्णअण्णाण को मल्लो ।' अनुनयपर्यन्तासह्त्वे त्वस्य न विप्रलम्भभेदता, किंतु संभोगसंचा- Cख्यभावत्वम् । यथा- 'भ्रूभने रचितेऽपि दृष्टिरधिकं सोत्कण्ठनुद्वीक्षते रुद्धायामपि वाचि सलितमिदं दयाननं जायते । - प्रेजि । न्नु प्रमोदे मति पोप एव न भवति, पं तत्र मानलक्षमसतिरिलत भार-प्रेम्ण इति । अटिलगानिलात् कटिस्नायकादितितात् । कारपना. राधादि । कुटिन्य दिनपि वार तन्नभावन पोषो भवतीति भाव । पट्टा कुरिरमानलाद् दरवगमलनात्तात् ॥ अलिस इति । 'जलस्मटारनिन- निरिस्मा मपन्दर शम् । गडपरिचम्मन्पुरना न दुननिरनि- प्पालि ॥ इति उनम्नलिने तव शेयो जत इति स्पने । पुनरेवं दिन्न परिप्यान्नति भार । स्वर्मन्सने नपन्य टिपन ॥ पकड़ा - कुवि इति । 'प्रजापित् पोररहमपोनविदायी (दो)- ' सरिसवर्णो दो.' इति रहन्न । मगेना.1 प्रियरपिन्समारोऽनुनयः नन्दने । बिन्द भारपे रेलपः । जलसानी माया, ननद- रासद बना इति । नवी मनप्रीनविद. Erri". मो-'.-र

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः। १७९ तत्र भावी यथा मम- 'यामः सुन्दरि, याहि पान्थ, दयिते गोकं वृया मा कृयाः, गोकले गमने कुत्तो मम, ततो याप्पं कथं मुञ्चसि । शीघ्रं न जसीति. मां गमयितुं फलादियं ते त्वरा, भूयानल सह क्या जिगनिपोर्जीवस्य में संक्रमः ॥ भवन्यथा 'प्रेसानं वल्यैः कृतं. प्रियसखैरलैरजतं गतं, धृत्या न क्षणमासितं. व्यवसितं चित्तेन गन्तुं पुरः । यातुं निश्चितचेतसि प्रियतने सर्वे समं प्रसिना गन्तव्ये सति जीवितप्रियमुत्सार्थः विनु त्यञ्चने। निधीपनानसाद । (च निदेगन्स समनपा पर्वमान्तम् । पित्तः मूलम् । सन्दपोट भरभर भेदायाम प्रति । पर्नमानीचे रर । सन् 'पान्द' इति सपोपन ललिपान्तस प्रेमामानसूचनाय । सहिद 'दरित लन्न दोपन्न् । तर सभापति रेसलर्य । दयन सारा समनिने समान मामा प्रस्थानमिति । एन्स सि स प्रीति सरिरिपन् । मेसिन र सराय विपन्न सपा पर सन्यो । सेवा गर । रासन म.बीररस पसी मिरर पम् । प्रार-प्रस्थाननिति । जई । राजा २ में :---- བྱ་ས:ནྟ :- ·११८० साहित्यदर्पणे भूतो यथा 'चिन्ताभिः स्तिमितम्-' इत्यादि (१७८ शापाद्यथा-'तां जानीयाः-' इत्यादि (१२३ पृ.) संभ्रमो । मानुपनिर्घातोत्पातादिजः । यथा-विक्रमोर्वश्यामुर्वशीपुरुरवसोः । अत्र पूर्वरागोक्तानामभिलाषादीनामत्रोक्तानां चागासौष्ठवादीना दशानामुमयेपामप्युभयत्र संभवेऽपि चिरंतनप्रसिद्ध्या विविच्य ! पादनम् । अथ करुणविप्रलम्भः- यूनोरेकतरमिन्गतवति लोकान्तरं पुनरलभ्ये । विमनायते यदैकस्तदा भवेत्करुणविप्रलम्भाख्यः ॥२० यथा कादम्बयी पुण्डरीकमहाश्वेतावृत्तान्ते । पुनरलभ्ये गरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रसः । अत्यन्तसखित्वमित्यत्र पृथक् प्रियसखित्वोपादानम् । प्रियतमगमने गन्तुमार वलयादय. सख्योचित कर्म कुर्वन्ति । लमपि प्रियस्य सुहृद्भवसीति तचापि गमनं न्याय्यमित्याह-गन्तव्ये सतीति । अत्रेयमुक्तिरनुभाव. । अश्रुपातहत्तापव्याइयो विवादो व्यमिचारिभाव. । प्रियमत आलम्बनम् । नायिकाया रतिझे सामाजि रसोत्पत्ति ॥ तां जानीया इति प्रोपितभर्तृकाया नायिकाया उदाहरणमिदम् । दिव्यो विद्युदुत्कादि । मानुषो मर्त्यलोकभवो भूकम्पादि । निर्घात इति नामसोपलक्षणम् । उत्पातोऽनिष्टसूचको देवकृत प्रकृतिविपयाम । आदिना उन्मादादिपरिग्रहः । उर्वशीपुरूरवसोरिति । उर्वशी हि पुरा मित्रावरुणाया पान्मनुप्यलोक प्राप्य पुरवसो गृहे 'यदि भवन्त मुरतसमयातिारकममये न पक्ष्यामि तदा तामह लक्ष्यामि, मम मपद्वय भवता पक्षणीयम्' दात नियम कृ.स स्थिता । तदनन्तर देवैरन्यतमसे मेषद्वयमपहनम् । तच्छुता पुरसा समभ्रमेन वन्नमपरिघायव खापानिपापहर्नु पश्चाद्धारित । एतस्मिनन्तरे विद्युदिनं नममवलोक्योवंशी वर्ग गतेति ग्रन्थम्य वर्तुलाये । अत्र देवकृतमपापहरमा दिव्योत्पातेन पुरुरवसः सभ्रम , तनावंदया मिनदेगतित्वम् ॥ उभयत्र पूर्वग प्रवामे च ॥ करणविप्रलम्भमाह-यूनोरिति । विमनायने शोकव्याकुलचिनदा मिलापं कुरुते । पुनग्टभ्य इति । रतेनागाद उत्कटमोरममवाय करमा 1.नम्रन इयादिमिया कारिकानमी न कादः। १.ग-पुदीर माननीय न7 | " न' न कर पदारद : ..न': '-17 नोट-दुम्टो. ३. 'और'! Fr: rign... १ मा ·तृतीयः परिच्छेदः। १८१ ". किंचात्राकाशसरस्वतीभाषानन्तरमेव शृङ्गार, संगमप्रत्याशया रतेरु- द्भवात् । प्रथमं तु करुण एव, इत्यभियुक्ता मन्यन्ते । यच्चान 'संगम- प्रत्याशानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भशृङ्गारस्य प्रवासाख्यो भेद एव' इति केचिदाहुः, तदन्ये 'मरणरूपविशेषसंभवात्तद्भिन्नमेव' इति मन्यन्ते । अथ सभोगः- दर्शनस्पर्शनादीनि निपेवेते विलासिनौ । यत्रानुरक्तावन्योन्यं संभोगोऽयमुदाहृतः ।। २१० ॥ आदिगदादन्योन्याधरपानचुम्बनादयः । यथा--'शून्यं वासगृ. हम्-' (२३ पृ.) इत्यादौ । संख्यातुमशक्यतया चुम्बनपरिरम्भणादिबहुभेदात् । अयमेक एव धीरैः कथितः संभोगशृङ्गारः ।। २११ ।। तत्र स्याहतुपद्रं चन्द्रादित्यौ तथोदयास्तमयः । जलकेलिवनविहारप्रभातमधुपानयामिनीप्रभृतिः ॥२१२॥ अनुलेपनभूपाचा वाच्यं शुचि मेध्यमन्यच । रस , न पुनर्विप्ररम्भ इति भाव । अत्र विगेपमा--किं चेति । निपेवेत १ कुरन । एक्नग्न्यानुरागाभावे भृक्षाराभाम इति तद्वारणाय-अन्योन्यमिति । : शून्यमिति । व्याख्यातमेतत्त्राक् (२३ पृ) एक एकप्रकार । सभोगोद्दीपनवि. है भावानाह-तत्रेति । नभोग इत्यर्ध । स्याद् उपयुक्त भवति । वाच्यं सभो- र गोद्दीपरतया वर्णनीयम् । शुचि नेयमसन्त निर्मलम् । अन्यदन्यादि ॥ संख्या 1. अति। न कादम्पदा चन्द्रापार प्रति स्वप्रेपन पुण्टरीयन्येतिवृत्त वर्णवन्द नागापा पारवेष्पित्यर्थ । सीमयोदियो जीवित्वशानदहापा बनसोषिताया लेख प्राधान्याप्रितम । -व्य तु सचारिमारन् । सत्यान्दाापा ट लिपि- नन्द दे दन्द प्रापान्यनिति करण एव । पढाउनपनि नमाने देदनमानिन' पुन जीवनमान पचिपातालमसालन्तिदनिकाननवाधिरजकाम व दि. सी नन्दाः ।। पेचिदिति । 'मान्य प्रयन, नापनमा 'त्यानाधनिकः । दिलातिनादिति। मिनी चिनने दिनानिन्दिरः। । २. “ .. --- नाहि. १६ ·१८२ साहित्यदर्पणे तथा च भरतः 'यत्किंचिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्श वा तत्सर्व शृङ्गारेणोपमीयते (उपयुज्यते च)' इति । कि च। कथितचतुर्विधोऽसावानन्तर्यात्तु पूर्वरागादेः ॥२१३ यदुक्तम्- 'न विना विप्रलम्भेन सभोगः पुष्टिमश्नुते । कपायिते हि वसादो भूयारागो विवर्धते ॥' इति । तत्र पूर्वरागानन्तरं सभोगो यथा कुमारसभवे पार्वतीपरमेश्वर प्रवासानन्तर सभोगो यथा मम तातपादानाम्-- 'क्षेमं ते ननु पक्ष्मलाक्षि-किमा खेम महङ्ग दिद, एतादृगना कुन -तुह पुणो पुट्ट सरीरं जदो। कनाह पृथुल. प्रिये-पणदणीदेहस्स समेलणात् , त्वन मुभ्र न कापि मे-जह ददं खेम कुटो पुच्छमि । एवमन्यत्राप्ययम । सक्या य ममाग मेदाम्लानाह --किचति । तदभद पारिमनापागा पक्षा सवनम । आदिना मानप्रयाग कगाग्रलम्भाना प्रणम ॥ दिन पूर्वगगादिक चिनापि ममाग मनानाति गनिनम । मा { प्राण मदन मभागी द्विव । विनम्मानन्तर मुमाग प्रहट । गभरा मंटन चटनर । नापग -2 दान मारन ।। श्रम तदनि । " मान्य प्रय, प्रादन गरि नाम AFE सदर नद। टाटम - " + 'नमुन', नसत." अद्भुत प्राम .

·तृतीयः परिच्छेदः। १८३ अथ हास्यः-~- विकृताकारवाग्वेपचेष्टादेः कुहकाद्भवेत् । हास्यो हासस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ॥ २१४ ॥ विकृताकारवाकेष्टं यमालोक्य हसेजनः । तमत्रालम्बनं प्राहुस्तचेप्टोद्दीपनं मतम् ॥ २१५ ॥ अनुभावोऽक्षिसंकोचवदनसेरतादयः । निद्रालस्यावहित्याद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ॥ २१६ ।। ज्येष्टानां मितहसिते मध्यानां विहसितावहसिते च । नीचानामपहसितं तथातिहसित तदेप पभेदः ।। २१७ ॥ ईपद्विकासिनयनं सितं स्यात्स्पन्दिताधरम् । मालिद नाम् । इलाफ निनीलितार्धनयन सेर गनैराननं सोगत वदनम्नु मृगा लेर चुचुम्वे प्रिय ॥' हास्यरममाह-विकृतेति । विद्धता आकारा- : दयो यस्य तलावान् नर्तवात् । एतदुपलक्षणम् । विकृताकारादिविपदक. प्रयावादपि । 'कुर्नुकान्' इति पाठे विनाकारादिजन्यात्तौतुकादिल । अत्र हास्यरसे । तच्चेष्टा विकृताकारादिपुरपचेटा । हात्सरनस्थायिभावस हासत्व मेदानारज्येष्टानामिति । उत्तमानगनिल । तदिति । हासने- । दानिलयं । एप रायरन । लितादीना लपनाह-पदिति । तन्न हाने -- 14 1. हास्य इति । राममापिनको विवाहमन्दो दाबुद्दीपिनो - मानित. मारित्चारिनो रास इति निति । नारनप .. न बन्द दरप वा । आमसोरो निन्नान । हन्ना विनाशेजा। दोनो समान परम पाजनित्र !' दानन- 'नाचनमरन । पदम.न्य पदाचि। सिन च 7 प्रोस्वर पुरः । मोरोपटमित्र : नानि - र । टनो पारपर। हान्दाने निरन्तर । र दीन्द्र च नि- म :-। नि. नोराने र । : नि । मान दिली सर. ने रोज ८-- ५. ''

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः। १८५ अनुभावा देवनिन्दाभूपातक्रन्दितादयः । वैवोच्छासनिःश्वासस्तम्भप्रलपनानि च ।। २२४ ।। निवेदमोहापसारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः। विषादजडतोन्मादचिन्ताधा व्यभिचारिणः ॥ २२५ ।। शोच्यं विनष्टबन्धुप्रभृति । चैथा मम राघवविलासे- 'विपिने क जटानिवन्धनं तव चेदं के मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खड्रेन शिरीषकर्तनम् ।।' अन्न हि रामवनवासजनितमोकार्तस्य दशरथस्य दैवनिन्दा । एवं बन्धुवियोगविभवनागादावप्युदाहार्यम् । परिपोपतु महाभारते सी- पर्वणि द्रष्टव्य । अस्य करुणविप्रलम्भाद्भेदमाह- शोकस्यायितया भिन्नो विग्रलम्भादयं रसः । विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः संभोगहेतुकः ॥ २२६ ॥ बरलराश्च पुनाविच्छेदो मरण च वित्तादेन यश्च ॥ अनयोजटाधारणश्रीरामदा- रोन्नों घटना पोजना । खङ्गेन मिरीपर्नननिवेलयं । अत्र प्रकरणााग्यो नायको रन्त इति । निमोति-अत्रेति । अनचिताचरणमेव देवन्ध निन्दा वाद । पन्धवियोगो पन्धमरणम् । तत्र पथा-'यहिनी नचिव नसी निप. नियनिया ललिते पलविधौ । परणाविमुख्न नृत्यना हरता ता वद् कि 'न ने हनम् ॥' स्नेन्दुमतीमरणनितशोलान्यास नृत्यनिन्दा । पित्तनागो सथा-'प्रातर्भपाने पधाधिपचायती मोऽहं मनाने निपिने टिपन्नाती। पचिनिने तरिह दरार प्रभाति पवना न मानद तन्हिान्युपैति । - राजस रानस परिदेवन्न् । स्थायीभाव इति च । पुनः नगेगो रेनगे 1. येति । सापामा-भान्मनी पनि मन दुन्या पोन्दिको- । -र .." .पारमा पसरेल ·१८६ साहित्यदर्पणे अथ रौद्रः- रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदेवतः । आलम्बनमरिस्तत्र तचेष्टोद्दीपनं मतम् ॥ २२७ ॥ मुष्टिप्रहारपातनविकृतच्छेदावदारणश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरसोद्दीप्तिर्भवेत्प्रौढा ॥ २२८ ।। भ्रूविभौष्ठनिर्देशवाहुस्फोटनतर्जनाः । आत्मावदानकथनमायुधोत्क्षेपणानि च ॥ २२९ ।। उग्रतावेगरोमाञ्चस्वेदवेपथवो मदः । अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसंदर्शनादयः ।। २३० ॥ मोहामादयस्तत्र भावाः स्युर्व्यभिचारिणः । यथा-- ॥ कृतमिति । द्रोणशिरच्छे 'कृतमनुमत दृष्टं वा यैरिदं गुरुपातक मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेपा सभीमकिरीटिना- मयमहममृङ्मेदोमासे. करोमि दिशा बलिम् ॥' यस्य स ॥ रौद्ररसमाह-रौद्र इति । तचेष्टा रिपुचेष्टा । ता विशि' पाह मुष्टीति । विकृन विरुद्धाचरणम । छेदः सङ्गादिना । अवढारणं शूलादिन अस्य रौद्रस्य । 'अवदान कर्मनम' इत्यमर क्रुद्धस्याश्वत्थानोऽर्जुन प्रति सवोप्योतिरियम । इद मत्पितृशिरदछेदस्य गुरुपान तत्कारण कर्म येरुद्यतायुबमर्यादागन्यरत एव मनुजपशुमिमादि तमनुः दृटं वा, नरकरिपुणा कृष्णेन मार्य भीमकिरी टिमहिताना तेषा मेदोमामग्या दिगवस्थितभूताना वलिं क्रोमीलयं । अयमेतत्क्षणवर्देव । अत्रा वन्य । तदकार्यमुद्दीपनम् 1.रोद इति । पन्यायिभावको विपदारमनकन्नदप हाय गादिमचाग्तिो रांद इति । 1. कृतमिनि । दर रौद्रामव्य ननक्षमा वृत्तिनांन्ति, अन नमान्नयीवनः गर्दन्दर स्टीगुरमामक गरिनमावत वृश्चति । अय पतनु निदय दान इटन्तरतिरपागे नम परश्वयो भन्य. ॥ दनुदादायन् । 'पा व गनभद्र : परशुगमन्योति । अत्र मदोडना वृत्ती गैद्रम्य परनौनन्दिता परिपु गाति ।। 1. 'मान्चन विरामी माग . 'इन्दनियकायरमनमाना । दयनकारिन्द्" इनि ग । तादृशगर्जनमनुभार ॥ मोन ·- तृतीयः परिच्छेदः। अन्य युद्धवीरा दमाह- रक्तासनेत्रता चार मेदिनी युद्धरितः ॥ २३॥ अथ वीर:- उत्तमप्रकृनिर्वीर उन्नाहयारिभावकः । महेन्द्रवतो हेमवर्णोऽयं नमुदाहतः ॥ २३२ ।। आलम्बनविभावास्तु विजनव्यादयो मताः । वितव्यादिचेष्टाधाम्नसोहीपनपिणः । अनुभावास्तु नत्र न्युः महायान्वेषणादयः ॥ ३३ ॥ संचारिपस्तु धृतिमनिगर्वस्मृतिशेगेमाचाः । में च दानधर्मयुटयना च नमन्दिनी न्यात ॥ २३ ॥ सं च वीरो दानसारो धर्मवीने सगे दया तन दानपीरो यथा पहागन रातोपुEdit :- ... रिनरअत्यति ।। मनमतिरिति रत्व...

·No text on this page.

·तृतीयः परितः। पुष्टिन्तु महामारनादौ नाया। निरहंकाररूपन्याच्यातीरादिरेप नो ।। २४९ ।। दयावीगी हि नागानन्दादा जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्यांद्य- सुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवानिवद्याप्तेर्दर्शनादहकारोपणमो न ह- यते । शान्तन्नु सर्वातारणाहकारनगमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- ति । ततथ्य नागानन्दादेः शान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यन्त्र दुःखं न मुखं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्तः करितो मुनीन्द्रः सर्वेपु भावेपु सेमप्रमाणः ।।' इत्येवरूपस्य शान्तन्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां र्भावात्तत्र सचार्यादीनानभावात्कथं रसत्वमित्युच्यते- युक्तपियुक्तढगायागपस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति तटमिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ योजीकृत-' इति पाटेऽपि वीज वासना तच्छन्यीकृतेत्यर्थ । करट काक ॥ नान्ते दयाद्यतिगयसभवेन दयावीरादिरेवायमित्यत आर-निरहंकाररू. वादिति । आदिना पनीरदेवताम्पियरतिपमृतीना ग्रहणम् । एप शान्त- । तथा चाहवारसयटितो दयाटिरेन दवावीरा देवटक । तदिता शान्तरस विशेष । ततहाविरोपाव वारणाच । नागानन्टे दयावीरादिप्रयाने ग्रन्य- शेपे ॥ न यति। यो रिपृणामपचिकीपी । राग मुदामुपचिकीपी । इच्छा चिरमुसतदुपावेच्छा। भावेषु पंदार्थेषु लोष्टकाच नादिविभावादिषु रात्सु रोग- राहिलेन मममविपमं प्रमाण प्रतीतिर्थन । 'रामप्रधान ' इति पाठतु न मनो- अर्थासगते । तादगदगाया व्यमिगरिभावादीनामसभवात् । शम एव यितया प्रधानं यत्र स । आत्मस्खलपापत्तिलक्षणाया परमात्मस्वत्पलमाप्ति- 'पायाम् ॥ युक्तवियुक्तेति । विपयेभ्य प्रत्याय साक्षात्कर्तव्ये वस्तुनि मनो .. वाय वर्तमानचिन्तासतानवान् युक्त । यस्य योगजवर्ममहकृतेन मनसा जिज्ञा- तवस्तुसाक्षात्कारो जायते । चश्च भूतेन्द्रिय अणिमाद्या कामसिद्धीरथव- द्याधेन्द्रियसिद्धीरामादितवान् नमाध्या । यस्य च योगजधर्मस- . - 1. स एवेति । तादृशान एव स्या भत रत्यर्थ । १ 'पुष्टि -' इति कादिका नाति ग पुल पुलके ३ 'नागानन्दादी' शनि गति ब्दो नास्तिक घ पुलपयो घ ९ शममधान' कसस लि पुस्पातरे १२ ' रात साहि० १७ दे सकाशादमाह' इत्यधिक '-वाहवादो' - ५ आदि- भनिनुमति' ग ८ 'नन्दे' कान्तरे ११ 'कोष्टकाचनादि' ठो नास्ति पुस्तकान्तरे १ ·- - न - - मिलत्सगच्छमान ब्रह्माण्ड एव भाण्ट सुद्रग्थ ग तम्योदरे त्राम्यन् अतएर विस्मयो धनुष्टकारालम्बनेन तस्यातिदीर्घत्वगुणोद्दापनन एतारगुक्त्या अनुभारनेन स्थायिभाव । एतत्पक्षे अवमाननीयत्वमेवालम्बनम् । निवंदस्य व्यभिचारित्वेन तनिर्वेदस्योक्तिरियम् । रच्या गृहममीपदश , तन्मधे चरतो मिलार्य भ्रमत । अध्वगैर्नागरश्च वीभत्सवेपदशनेन त्रास , अनुपादय कन्यावधारणेन कानुनम ज्ञानामृतस्य रस आखादस्तस्य मुदा तजन्यानन्देन निद्रामाणस्य मुदिननेत्ररा। 1 उपेक्षितमिति । अत्र यद्वक्तव्य तत् 'शनो निरीहावस्थायाम्' इयनानि १९२ साहित्यदर्पणे द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमिलद्रमाण्डमाण्डोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नागापि विश्राम्यति ॥ अथ शान्त:- शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ २४५ ॥ कुन्देन्दुसुन्दरच्छायः श्रीनारायणदेवतः । अनित्यत्वादिनापवस्तुनिःमारता तु या ॥ २४६ ॥ परमात्मम्वरूपं वा तस्यालम्बनमिष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्रतीर्थरम्यवनाढयः ।। २४७ ॥ । महापुरुपसङ्गाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः । रोमाञ्चाद्याश्चानुभावाग्नथा स्युर्व्यभिचारिणः ।। २४८ ॥ निर्वेदहर्ष स्मरणमतिभूतदयादयः । यथा- 'रथ्यान्तश्चरतम्तथा धृतजरत्कन्थालवम्या वगै सत्रास च सकौतुक च सदय दृष्टम्य तैनागरैः । निर्व्याजीकृतचित्सुधारसमुदा निद्रायमाणस्य मे निःशङ्क. करट कदा करपुटीभिक्षा विलुण्ठिप्यति ॥ पर्यस्त उत्क्षिप्त कपालसपुट पिपानपात्राकार ब्रह्माण्डोपरिभाग तेन दाग पिण्डितो वहुलीकृतश्चण्डिमा महत्त्व यस्य । सस्थालीमध्ये जायमान शब्दो बहुलो भवती चभिप्र गणदम् । अन लक्ष्मणस्य व्यक्त आश्चर्यरसतामापद्यते ॥ शान्तरसमाह-शान्त इति । अत्र निर्वेद स्थायित्लायोगात् , शमस्य स्थायित्वेनानुभूयमानत्वाञ्च ग्रन्यकृता तदुपेक्षितम् । रोमाश्चाद्या इत्याद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रथ्यान्तरिति । कस्यचिव दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन निष्प्रतिवन्धकीकृतो यश्चिमुधादा हितम् (१६६ पृ.)॥ झारित 1 चापि इदानीमपि । जरामाच्छन्नम् ।

·. तृतीयः परितः। १९३ पुष्टिन्तु महाभारतादी । निरंकारस्पत्यादयादीगदिप नो ॥ २४९ ॥ दयावीगी हि नागानन्द दी जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्गंध- नुगगादेरन्ते च विद्याधर नावानिवद्याप्तेर्दननादहकारोपनमो न दृ- व्यते । शान्तनु सर्वाचारेणाहंकारप्रनमैकरूपत्वान्न तत्रान्तर्भावम- इति । ततश्च नागानन्दादे. शान्तरसप्रधानत्वमशास्तन् । ननु 'नयन दुखं न सुन्वं न चिन्ता न द्वेषरागौ न च काचिदिच्छा। रम. स शान्त. क ितो मुनीन्द्रः सर्वेपु भावेषु समप्रमाणः ।।' इलेवन्पन्स मान्तन्य मोक्षावन्यायानेवात्मस्वरूपापविलक्षणायां प्रादुर्भागत्तत्र सचार्यादीनन्नावात्कथं रसत्वमित्युच्यते--- युक्तवियुक्तमायामस्तिो यः गमः से एवं यतः । रसतामेति तदलिन्तंचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ 'निपानीत-- इति पटेऽपि वासना तकन्यीकृतेल । क्रट काफ । न्नु गान्ते दरवनियमन दयावीरादिरेवानियत जाह-निरहंकाररू- पत्वादिति।यदिन पनीरयतान्पिानिपमृतीना ग्रहणम् । एप गान्त- रस । तपा चाहंशान्तालिनो ठगादिन दवावीरादेर्यटक । तदिता गान्तरस पनि निरोप । ततहाविनमानधारा । नागानन्दे दयावीरादिप्रयाने नन्थ- निरी॥न यति। शो रिणामपविती । गग मुदामुपचितीपा । इच्छा परिनुजदुपाचा। भातु पदार्येषु लेटकोचनादिविभावादियु मत्सु रांग- रुपराहिले नमानिपम प्रमाण प्रतीतिर्थेन । 'गनप्रधान' इति पाठतु न मनो- अर्थानगते । तदाकाया व्यनित रिनादाढीनगनसभवात् । दान एव । स्थायितया प्रधानं यत्र । गत्मसत्पापत्तिलक्षणाया परमान्मखरूपलप्राप्ति- रपागम् ॥ युक्तपियुत्तेत्ति । नित्येभ्य प्रसाल साक्षात्कर्तव्ये पनि ननो नियाय वर्तमानचिन्तासतानवान् युक्त । पख योगजवनमरहतेन मनसा जिज्ञा- नितवलुनाकाम गते । चश्च भूतन्द्रियजयी भागमाद्या कामनिदरव- पाद्या-चन्द्रियनिद्धार गदिनवान् ममाध्यन्दितो वियुक्त । वत्स च योगजधर्मस- 1. सवति । तानसन बन्याम्भिको रमता ल्मन इलर्थ । । . १ 'ह-'इनि परियार गएलने • 'अन्न दयावीराटे नापादनाह' इसनिक गन्ने ३ नन्दा 'इलिगानि परयो है '-काटनादौ ११ ५ आदि- दहो- एम्यो ६ ' मन २. 'न सभविनुनहनि' ग .. 'पा' नारा पुससन्नरे , 'वोटपापनादि' " EEमरे १२ 'र' का मामा दलन पाओ नाति पुनरान्तरे साहि० १७ ·यथा- विस्मयो बनुयारालम्भनेन तम्गानिदीलगुणोद्दापनन पता मुक्ता अनुभागेन तनिवेदस्योक्तिरियम् । रया गृहामीपदेश , तन्ग । चम्तो निक्षार्थ भ्रमत । ज्ञानामृतस्य रस आखादस्तस्य मुदा तनन्यानन्देन निदायगाणस मुदितनारा। 1. उपेक्षितमिति । भर यदसाव्य सत् शमो निरीदावसायाम्' या १०२ गानिसले HEAr:. भागाजिमानामागितापनि ।' जमशास:- गालः सममागिमाा उनमानिनः।। २१:॥ कुन्दनगदम्लामः श्रीनागपणतः । अनित्यनाटिनाशपातुनिःगाना तु या ॥ २४६ ॥ परमागमम्मानमालमनमिप्यते । पुण्णाश्रमारिशेषतीर्थरम्यानादयः ॥ २१७ ॥ महापुरुपमहायागमोदीपनमषिणः । गेमाश्यायाथानुभाषाग्नथा म्युल्यभिचारिणः ।। २४८ ॥ निर्वेदाप मग्णमनिभूतदयात्यः । पायान्तश्चतमया ताकन्यालयम्या पगे मनाम च मा च मदय दृष्टम्य नेनागरे । नियानीताचमुवाम्ममुदा निदायमाणम्य मे निःश करट कदा करपुटाभिः पिलुण्टिप्यति ॥ पर्यन क्षिा कपालमपुर पिपानपात्रामा पाग तेन द्राग् सटि मिल गगच्चमान बदा: एप मार- मुद्रा । सारे प्राम्मन् माय पिण्डितो वदलाकृतधादमा महा सम्म । गम्थालामणे जायमान शब्दो बहला भपता पनि गिदम् । व्यक्त आश्चर्यरमतामापद्यते ॥ शान्तरगमार-गान्त इति । अनिषद स्थायिभाव । तत्पक्षे अनमाननीयतमेवालम्बनम् । नाइस व्यभिचारिक स्थायिलायोगान् , शमस्य स्थायित्वनानुभयमानला प्रत्यकृता तपेक्षितम् । रोमायाद्या दलाद्यपदेन दयादीनामपि ग्रहणम् ॥ रध्यान्तरिति । सचिट अवगर्नागरश्च वाभत्सतेपदर्शनेन त्राग , अनुपाशकबारधारणेन पानुरम् दीनत्वेन दया । निर्व्याजीकृत कामादिनाशेन प्रतिवन्धमानो यति सुधार रिना 188 प .॥ | HIM इदानीमपि । नरामचनन ।

·तृतीयः परिच्छेदः। १९३ पुष्टित्तु महाभारतादौ द्रष्टव्यो । निरहंकाररूपत्वाद्दयावीरादिरेप नो । २४९ ॥ दयावीरादौ हि नागानन्दौ जीमूतवाहनादेरन्तरा मलयवत्सांद्य- नुरागादेरन्ते च विद्याधरचक्रवार्तित्वाप्तेर्दर्शनादहंकारोपशमो न दृ- श्यते । शान्ततु सर्वातारणाहंकारप्रशमैकरूपत्वान्न तंत्रान्तर्भावम- हति । ततश्च नागानन्दादेः गान्तरसप्रधानत्वमपास्तम् । ननु 'न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेपरागौ न च काचिदिच्छा। रसः स शान्त. रथितो नुनीन्द्रः सर्वेषु भावेपु सेमप्रमाणः ॥' इत्येवल्पत्य शान्तत्य नोक्षावस्यायानेवात्मस्वरूपापत्तिलक्षणायां रादुर्भावात्तत्र संचादिनन्नावात्कथं रसत्वमित्युच्यते-- युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः गमः स एव यतः । रसतामेति तदलिन्संचार्यादेः स्थितिश्च न विरुद्धा ॥५०॥ नियाजीकृत-'ति पाठेऽपि वीज कसना तशून्यीकृतेत्यर्थः । परट. काक ॥ न्नु गान्ते दवाचतिनसमवेन दयावीरादिदाय मिलत आह-निरहंकारल. पत्वादिति। आदिन पनीरदेवताम्पियरतिपतीना ग्रहणम् । एप गान्त- रस । तथा चाहंकारसपल्तिो दयादित दयावीरादेर्घटक । तदितः शान्तरस ति विशेष । ततहावितोपावरम छ । नागानन्दे दयावीरादिप्रधाने अन्ध- निगेन नेति। वो रिपूणानपचिती । राग मुहदानुपचिरोपी । इच्छा दैपपिस्नुसतदुपाचेच्चा । भावेड पदार्थेषु लोष्टकोचनादिनिभावादिषु नरसु रोग- द्वेपत्तहिलेन मनाविपनं प्रमाण प्रतीतिन । 'जनप्रधान' इति पाठन्तु न मनो- रन, अर्थासगतेः । ताहरादनाया न्यनिय रिनावादीगमनभवान् । स एव न्यायितया प्रधानं त्रन । गत्मसत्पत्तिलक्षगया परनामसरूपत्यप्राप्ति- स्पायाम् ॥ युक्तादियुक्तेति । चियेन्य प्रलाहल क्षानबे दनुनि मनो निधाय वर्तनानचिन्तासनानवान् यफ । पन्य साजधर्ममदान ननना जिला- सिन्नतुनाशकारो जायते । पर भूतेन्द्रियपी अनिाया पाननिदादरणव- पायाधेन्द्रियनिद्धीरानक्तिलन नापन्दितो मियुर । सन्य व योगजपनं- 1. स एवेति । नहानवमीको रमना मन । . १ -'-गया- न-हल्के F 'नो---जयो * दोनति करतो 'दिन' 7. ८.'' •. - पुनार ---''-भास योजना साहि० १७

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·तृतीयः परिच्छेदः। १९९ -- - उद्बुद्धमात्रस्थायिभावो यथा- 'हरस्तु किंचित्परिवृत्तधैर्यश्चन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः । उमामुखे विम्बफलाधरोष्ठे व्यापारयामास विलोचनानि ।' अत्र पार्वतीविपया भगवतो रतिः । ननूक्त प्रपाणकरसवद्विभावादीनामेकोऽत्राभासो रस इति (८८०) तत्र सचारिणः पार्थक्याभावात्कथं प्राधान्येनाभिव्यक्तिरित्युच्यते-- यथा मरिचखण्डादेरेकीभावे प्रपाणके ॥ २६१ ॥ उद्रेकः कस्यचित्कापि तथा संचारिणो रसे । अथ रसाभासभावाभासौ. अनौचित्यप्रवृत्तत्व आभासो रसभावयोः ॥ २६२ ।। अनौचित्य चात्र रसाना भरतादिप्रणीतलक्षणाना सामग्रीरहि- तत्वे एकदेशयोगित्वोपलक्षणपरं बोध्यम् । तच्च वालव्युत्पत्तये एकदे- शतो दयते- उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नीगतायां च । बहुनायकविषयायां रतौ तथानुभवनिष्ठायाम् ॥ २६३ ॥ दर्शितलात् ॥ हरस्त्विति । परिवृत्तेति लुप्तेत्यर्थ । अति । उमामुखावलोर- नरपानुभावनात्रेण व्यक्ता रतिरदीपनविभावादिकृतपरिपोपराहियेन रमता नापद्यत इति भावव्यपरेश एवायोचित इति भाव ॥ अनौचित्लेति। रसभावयोरनचिलेन पत्तन्ये वर्तनानन्वे सति रमाभासो भावाभानदेल ॥ अत्र रमानामचिलमा ह-अनौचित्यमिति । अनौचित्लपदमित्यर्थ । सामग्रीरहितत्वे विगवादि. सपावसामानवे। एकदेशयोगित्वं यदि चिक्षणसपन्ध , तदुपलक्षार तोपत्तापदम् । तच अनैचिव व उपनायफेति।मारे दक्षिणायाच नावा' दत्तम् (१६९४) नपपलक्षणे (९७५) 'इनन' लिनेन नकुलातलन। सल्वान् लन्न सदृत्तव च नायकन्न लभ्यते । 'नयरमामान्यन्विति यया- एभवत्त (१०७) इलन नापितपय मदनन्यं त्न्यते । नादव निपि. दोमिलने नादिना निरिसनगने महत्तन्दन नवदीति नद्विपार- व त्योस्नायर भापा नोगितम्। निषिोनिन उदा मारतिलो- 'संपन्विने रहिरहन्वादिगन प्रमदा न गम्पा । कन्या प्रति लिनिनका धामनकः ॥ इति। एतं पोपिनानदि मपन्पादन एता निविदा । वं मुनिगुतागताया ति वरेण नन्न्यास्पियो योमः। उपनायकवस्था निसत्र नंपन्यायन्यतन उपनापोटअन्याहुनर विपपाणन्' इत 'प्रतिनारन्ट इलन्योल्यानं पसन् । यदुनाय- ·२०२ साहित्यदर्पणे रौद्राभासो यथा- 'रक्तोत्फुल्लविशाललोलनयनः कम्पोत्तराङ्गो मुहु- मुक्त्वा कर्णमपेतभीधृतधनुर्वाणो हरेः पश्यतः । आध्मातः कटुकोक्तिभिः स्वमसकृद्दोर्विक्रम कीर्तय- नंसास्फोटपटुयुधिष्ठिरमसौ हन्तुं प्रविष्टोऽर्जुनः ॥' भयानकाभासो यथा-- अशक्नुवन्सोढुमधीरलोचनः सहस्ररश्मेरिव यस्य दर्शनम् । प्रविश्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय बिभ्यदिवसानि कौशिकः ।' स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रसप्रकृतिः । एवमन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादिविषये सात् ॥ २६६॥ स्पष्टम् । भावस्य शान्तायुदये संधिमिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता मता ॥ २६७ ।। रक्तोत्फुल्लेति । कर्ण सूतपुत्रं प्रतियरम् । 'हरे' इत्यनादरे पष्ठी । पश्यन कृष्णमनाढत्येलयं । आ मातो दग्य । कमोक्तिमि' इसत्र 'अनलै' ही (पक व्ययम् । वं वरीयं स्कन्धस्य करेणाघातोऽमास्फोटतन पटुः । तर गत्यर्थ । अत्र ज्येष्ठधातरि गुरी शेवोऽनुचित ॥ अशकवन्निति । यम्य गा गम्य । बोगिक इन्द्र । इन्द्र पेचकश्च । अत्रानौचित दर्शयति-सीति । भावाभाम टनि । प्रथमारिपदेन चिन्तादीना द्वितीयादिपदेनाननुरागिण्यादीन प्रशम् । यथा-'कामुवाकर मुगी तरलायताक्षी मा मग्यापनतरनिमित 1. भावयेति । नासम्म मानिनांगः । म चोनिकायटिन " उदिः । विमानाननितारन्यायाभिमारनयोग्ययो मामानासिया, प्रगति विमिनारयन्पम् । शरना वाव्यवाचनापापमानामुद्रा मन मनाइन व्या । कम्युदिननगवान्गोवरा यार । र द्वापः। 2. राकेद। मन अनि द- हामार कामाया - A नवाद-.:..! मीना कोतवाद, जीनामा ६११ मा मन म. को अकालमा मान। ... चनियन्टा नाकामा - Pritra - a ·तृतीयः परिच्छेदः। २०३ ... 11 F क्रमेण यथा- 'सुतनु जहिहि कोयं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत् । इति निगदति नाथे 'तिर्यगानोलिताच्या नवनजलमनल्पं नुक्तमुक्तं न किंचित् ।। अत्र वाप्पमोचनेनेप्याव्यसंचारिमावस गन । चरणपतनप्रत्याख्यानात्प्रमादपरामुखे निभृतकितवाचारेत्युक्त्वा रुपा परपीकृते । जति रमणे निश्चिन्योः ननस्थितनया नयनमलिनचन्ना दृष्टि सम्वीपु निवेगिता ॥ नाती । नार दरोनि विदधे यन्त्र मा कि "नारियल सीमारोपानचिन् । चिन्ना चिना । एव नृपानिपिर ने मात्र तिरिरि ६ जान्यानिार-भापति । एकमनरेनन का नाप तापनगरबान - शान्ति नागापा । उदा : मनो-समय पर ~ बोर" 7 | पनि -- . Man र V----- परिन् । रिक ·२०८ साहित्यदर्पणे - अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह- अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिद्वैविध्यमृच्छति ॥३॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्ट: वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुख्योऽर्थः खविशेषतः पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यार्थस्य स्वविशेषरूपान्तरसंक्रनित त्वादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- कदली कदली, कग्भ. करभः, करिगजकर करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि बिभर्ति तुलामिदमूझयुगं न चमूरुश. ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिशब्दा पौनरुक्त्यभिया मामान्यकढल्यादि मुख्यार्थे बाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिन्थ्यमर्थ बोधनि जाड्याचतिगयश्च व्यङ्ग्य । अविवक्षितवाच्यन्येति वनात ग्रंप । यति । प्रकृनान्वये' इति शेष । मुख्यतावच्छेदकम्पेग न्वत्रिशंपन्ये न्वीयमुख्यतावच्छेदकव्यायधर्मे परि। बियेप्यतया भामते । अर्थान्तरे नकमिनलाद् विनयतया भाममानवाद । मुख्यायव मुख्यतावदकल्पेण प्रहतान्वयानुप्रयोगिन्च वाचतम्यव विशेष रब्ण वोध इनीयमुपादानलक्षणात मूचितम् ॥ कदलीति । भवन्यादार करन्य करभो बहि' इत्वना । चमूवमय । जाव्यादिति । जाय और यद्यपि गेलं पयस्येव तथापि तन्य परम्परया कदानियमवगन्तव्यम् हवलकंशत्रयोहणम् । नच शैलानामन्यत्रापि मत्त्वात्यय ऋदोसतिः चन्वनिति वाच्यन् । गलादिवियंपन्यवात्र नितिनलान् । जाड्याद्यतिर श्वेति । व्ययो लक्षगप्रयोजनबोधविषय मर्यवेव मुख्यायन्यानंद उबर एवं च कटत्यविशीता बाभो तिहत्व करिगजरगेऽतिया इति हेतोय या दर्नागमूत्युगं भुवनविनयपि तुला मादृष्ट्य न विभनीन्ययं । यत्र नु लादी माश्यं संभाव्यते तदतियवादिनपष्टचमिति मुतरा भुवननितने नान्दति भावः । अत्र व्यतिरेकालंकारो ब्वा । यत्र पुनरिति ग्रन्द इति में 1. क्यान्तान्दो मोन उत्सहावट बदनामदेव : वाच्यंत्र दानमः॥ 2. अन्यनेन । अन्नदानासानायकवाच दाट । आ म १.वि: गिट-बाट पी.

·चतुर्थः परिच्छेदः। २०९ यत्र पुनः सार्थ सर्वथा परित्यजन्नर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- र्थत्वात्यन्ततिरस्कृतत्वातत्यन्ततिरस्कृतवाच्यत्वम् । यथा- निःश्वासान्ध वादर्शश्चन्द्रमा न प्रकागते । अत्रान्धगदो मुख्यर्थे बाधितेऽप्रकागरूपमर्थ बोधयति । अनजा- शातिगयश्च व्ययः । अन्यत्वाप्रकागत्वयोः सामान्यविरमगावा- नार्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- - भम धम्मिअ वीमत्थो. सो सुणओ अज मारिजो देश । गोलाणकच्छकुडावारिणा दरिअसीरेण ॥ सर्पधेति । गुरमतायदात लागोन्तु परयल, दो । अन्तिरे नगपानि परमात माया गर्तते । सन्ततिर सर्पका पापलात् ॥ निःभ्यासान्ध रति। पेपर्थ । गएका नरपे प्रकारचा ता । सरपंच धर्मदाय गुरसर दो राय । सामान्यदिशेपानाशनायातिर माताको कामना-पी सन्यास पर पर दारासमोर परमार པའི་པར་པཎྜགསཱཝག; གསལ གནས་ Prerartmrat मम मिश ..! .. M ·- ररूपेण बोव इतीयमुपादानलक्षणेति सूचितम् ॥ कदलीति । 'मणिबन्धादाचनिष्ट करस्य करभो वहि' इत्यमर । चमूरुनगविशेष । जाड्यादिति । जायं शैलम् । हखखकर्कशलयोग्रहणम् । नच शैत्यादीनामन्यत्रापि मत्त्वात्कथ कदौसादिया. प्यसमिति वाच्यम् । शलादिविशेपसवात्र विवक्षितलात् । जाड्याद्यतिशयः श्चेति । व्यङ्ग्यो लक्षणप्रयोजनवोधविपय मत्रोव मुख्यायस्यामेद स्वन्धः। त्यादी सादृश्यं सभाव्यते तदतिशैलादिनापकृष्टलमिति मुतरा भुवननित नुदा 1. अर्थान्तरेति । अयान्तरे उपयोगिनि लक्ष्यतावच्छेदके सक्रमितमाश्रयत्लेन पर 2. मन्यतेति । अत्यन्ततिरस्कृत न केनापि रूपेणान्वयप्रविष्ट वाच्यं यत्र नादृशः २०८ साहित्यदर्पणे अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह- अर्थान्तरं संक्रमिते वाच्येत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिविध्यमृच्छति ॥ ३ ॥ अविवक्षितवाच्यो नाम ध्वनिरर्थान्तरसंक्रमितवायोऽत्यन्ततिरा वाच्यश्चेति द्विविधः । यत्र स्वयमनुपयुज्यमानो मुग्योऽर्थः सविशेष पेऽर्थान्तरे परिणमति, तत्र मुख्यायन्य स्खविशेषरुपान्तरसंक्रनि त्लादर्थान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । यथा- कदली कदली, करभ. करभः, करिगजकर करिराजकरः । भुवनत्रितयेऽपि विभर्ति तुलामिदमूझयुगं न चमूरदृगः ॥ अत्र द्वितीयकदल्यादिगदा पौनरुक्त्यभिया सामान ल्यादित मुख्यार्थे वाधिता जाड्यादिगुणविशिष्टकदल्यादिरूपमर्थ बोधयन्ति । जाड्याचतिशयश्च व्यङ्ग्य. । अविवक्षितवाच्यस्येति धनारति शेप । यत्रेति । प्रकृतान्वये' इति गेप कि मुख्यतावच्छेदकरूपेण स्खविशेषरपे वकीयमुख्यतावच्छेदकव्याप्यधर्म परिणत विशेप्यतया भासते । अर्थान्तरे सक्रमितवाद् विगप्यतया भासमानतात् । मुख्यायस्य मुख्यतावच्छेदकरूपेण प्रकृतान्वयानुपयोगित्व वायत्तस्यैव विशेषान यद्यपि गैस पयस्येव तथापि तस्य परम्परया कदनानिलमवगन्तव्यम् । आदिन, एवं च कदल्यतिशीता कम्भोऽतिहख करिराजरोतिका इति हेतोश्चमूर दृश इदमीदृशमुरुयुग भुवनत्रितयेऽपि तुला सादृश्य न विभतालथं । यत्र तु २ नास्तीति भावः । अत्र व्यतिरेकालकारो व्यङ्ग्य । यत्र पुनरिति शब्द इति शेषः । वाच्यं यत्र ताश ॥ एर १. 'अविक्षित-' इत्यादिः -तिरमृतवानहल्यायो । दन्दन्न पाटो ग-पुस्तके नति ·. चतुर्थः परिच्छेदः। २०९ यत्र पुनः सार्थ सर्वथा परित्यजन्नन्तरे परिणमति, तत्र मुख्या- त्यात्यन्ततिरस्कृतलादत्यन्ततिरस्कृतवाञ्चत्वम् । यथा-- नि.श्वासान्ध व्वादश्चन्द्रमा न प्रकागते । अत्रान्धगब्दो मुख्यर्थे बाधितेऽप्रकागल पमर्थ बोधयति । अप्रका- शातिगयश्च व्यायः । जन्धत्गप्रकागत्वयोः सामान्य विशेषगवानमा नान्तरसक्रमितवाच्यत्वम् । 1 यथा- भम धम्मिअ वीसत्थो, सो सुणओ अज गारिजो देण । गोलाणहकच्छकडजवासिणा दरिअसीरेण ॥ सर्पधेति । गुरमतापय लागो रतु रायल, दी. अर्धान्तरे मर जानि परिमाने का वर्तते । सत्तलतिरन्यात् सपा वापलात् ॥ निधानान्ध रति। कि:- सेल । मुरमा वानरपे प्रयासकार या तीन सरपंचपदाप गरल सो रवन्ध । सामान्यदिशेपानारामासानिनि पार करको सामान दप भवनिमया --( सदर दरा एकदा གཡོ་ཆས་ भम गिरा दलि ·. गोदावरीकच्छकुजवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम् । आथमस्थाया कुलटार गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यह पुष्पावचयेन कृतसकेतभा खप्रेरित द्रवेणाप्यनिवृत्त वामिक प्रति तस्या एवं दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदारी! यो दिनान्तरे वामद्वेजयति स वा गोदावरीतीरनिकुञ्जवासिना हप्तासिंहन मारित तया विपरीतार्ये पर्यवसनतया ख्यातिरन्वयवोध । ख्यातस्यान्वययोधात यीभूतस्य वाधनं वाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो पाने । अभिधा अमिधामूलो ध्वनि । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आयेऽर्थान्तरसमितर च्ये । द्वितीयेऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्वार्या लक्षणेत्यनुपज्यते ॥ प्रथममिति। पश्चादस्यापरे मेदा वकव्या इति भाव.। यत्र ध्वनी। लक्ष्यक्रम इति। व्यार यस्मिन्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेपु निभावानुभावव्यभिचारिपु सहृदयधुरो २१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुम्न नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्यतीति विपरीतलक्षणायदा न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेधविध्योः पर्यवस्सतस्तत्रैव वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेषयो। अवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्- 'कचिद्वाध्यतया ख्यातिः कचिख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिवैव तु ॥' अत्राचे मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सक्रमणं प्रवेश , न तु तिरोमाः अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिरष्टः त्वाजहत्वार्था । विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥४॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरसलक्ष्यक्रमव्ययः सल्यान व्यन्जयश्चेति द्विविधः। इत्यन्वयः । प्रकृते तात्पर्यविपयीभूतखैरविहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्पत्त्यमाना न्वयवोधौ । अन्वयवोधात्प्रागित्यर्थे । तदवसरो विपरीतलक्षणावसर । चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थ । ध्वनिलमभिधामूलध्वनितम् ॥ वाय 1. असंलक्ष्येति । सम्यह न लक्षयितु शक्य नमः पौर्वापयं यस्य तादृशो व्या ३ ग पुस्तके तु "सिक्षित-' इसा: १.'-क्रमव्यय' ग. २. 'एश्यव्यङ्गयामा पर' ग. विविध 'इत्यन्त. पाटो नास्ति

·No text on this page.

·- , यो दिनान्तरे वानुजयति ममा गादागतानामिना दमामा तया विपरीतार्थ पवमत्रतया म्यानिन्ययाव । ख्यातम्यान्या अमिधा निरन्यायान । अत्र क्षणामूरधनो। आमान्दामा चाहिनीग्रेटर जहावा नगरनुपयः ॥ प्रयमानित दम्परेन्टा दनाव्यतिनगव । यत्र दन। लत्यनमनिार काट प्रतिनिyि prt- २१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः तनुपयुक्त नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्थतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेधविध्योः पर्यवस्यतस्तत्रैव वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेपयोनिपान में अवगम्यते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्-- 'कचिवाध्यतया ख्यातिः क्वचित्ल्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिवैव तु ॥' अत्राये मुख्यार्थस्यार्थान्तरे सक्रमणं प्रवेशः, न तु तिरोभाव अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिसा वाजहत्यार्थी । विवक्षिनाभिधेयोपि विभेदः प्रथमं मनः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमम्तथा ॥४॥ विवक्षितान्यावाच्योऽपि वनिरसलक्ष्यक्रमव्यभयः सलइकन व्यन्यथेति द्विविय.। गोदावर्गाच्छकुनवामिना दामिहेन ।' दति मातम । आश्रमम्थाया " गोदावर्गकुत्रापे मरतम्याने प्रवह पुष्पावचगेन कृतमतभार स्वप्रेरित येणायनिन याम प्रति नम्या व नितरे मिरियम् । गोदा गोदान, उत्पन्वय । प्रकृते ता पर्याचपर्याभूतम्ब बिहार । उत्पन्यमाना न्यान न्दबोधी । अन्वययोचात्यागिवयं । तदवस विपरीतल, ऋत्र लाद बनेग्यमग नाम्ना यर्थ । घनिवमनिमामूल्यनित्यम् । प्राय भृतथ्य बापनं बायोदयाद्विपगता बगानम् । लक्षगा क्षणामूगे थी 1. अर्मलयेति । - दि. 14. Wory:

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·山

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·२१० साहित्यदर्पणे अत्र 'भ्रम धार्मिक-' इत्यतो भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुक नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्थतीति विपरीतलक्षणाशङ्का न कार्या । खलु विधिनिषेधावुत्पत्स्यमानावेव निषेधविध्योः पर्यवस्थतस्तत्रैव वसरः । यत्र पुनः प्रकरणादिपर्यालोचनेन विधिनिषेधयों अवगम्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तम्- 'कचिद्वाध्यतया ख्यातिः कचिख्यातस्य बाधनम् । पूर्वत्र लक्षणैव स्यादुत्तरत्राभिधैव तु ॥' अत्राचे मुख्यार्थस्यान्तरे सक्रमणं प्रवेश , न तु तिरोभ अत एवात्राजहत्वार्था लक्षणा । द्वितीये तु स्वार्थस्यान्त्यन्तं तिर त्वाजहत्स्वार्था विवक्षिताभिधेयोऽपि द्विभेदः प्रथमं मतः । असंलक्ष्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ ४ ॥ विवक्षितान्यपरवाच्योऽपि ध्वनिरसलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सल्स व्यङ्ग्यश्चेति द्विविधः । गोदावरीकच्छकुञ्जवासिना दृप्तसिंहेन ॥' इति सस्कृतम् । आश्रमस्थाया कु गोदावरीकुञ्जरूपे सकेतस्थाने प्रत्यह पुष्पावचयेन कृतसकेतभा खप्रेरितपु: द्रवेणाप्यनिवृत्त धार्मिक प्रति तस्या एव दिनान्तरे उक्तिरियम् । गोदा गोदा यो दिनान्तरे खामद्वेजयति स वा गोदावरीतीरनिकुअवासिना दृप्तसिंहेन । इत्यन्वय. । प्रकृते तात्पर्यविषयीभूतखैरविहारे । उत्पत्स्यमानौ उत्सत्यन न्वयवोधौ । अन्वयवोधात्प्रागित्यर्थ । तदवसरो विपरीतलक्षणावसर चात्र लक्षणामूलध्वनेरवसरो नास्तीत्यर्थ । ध्वनिलमभिधामूलध्वनित्वम् ॥व तया विपरीतार्ये पर्यवसन्नतया ख्यातिरन्वयवोव । ख्यातस्यान्वययो यीभूतस्य वाधनं वाधोदयाद्विपरीतार्थपर्यवसानम् । लक्षणा लक्षणामूलो व अमिधा अभिधामूलो ध्वनि । अत्र लक्षणामूलध्वनौ । आयेऽर्थान्तरसना च्ये । द्वितीयेऽसन्ततिरस्कृतवाच्ये जहत्वार्या लक्षणेत्यनुपज्यते ॥ प्रथम पश्चादस्यापरे भेदा वक्तव्या इति भावः । यत्र ध्वनी। लक्ष्यक्रम इति । 1. असंलक्ष्येति । सम्य न लक्षयितु शक्य कम पोवांपर्य यस्य तादृशो यसिन्सः । स्फुटे प्रकरणे झटिति प्रतीतेपु निभावानुभावव्यभिचारिषु महृदय । ॥ ३ ग पुस्तके नुनिक्षित- १.'-मामव्यद्ध'ग २. 'लक्ष्यव्यायामः पर 'ग. 'द्विविध' इत्यन्त पाटो नास्ति ·चतुर्थः परिच्छेदः । २१३ अलंकारशब्दस्य पृथगुपादानादनलंकारं वस्तुमात्रं गृह्यते । तत्र तुरूपशब्दशक्त्युद्भवो व्यङ्गयो यथा- पन्थिअ ण एस्थ सत्थरमत्थि मणं पत्थरस्थले गामे । उण्णअ पओहरं पेक्खिऊण जइ वससि ता वसतु ॥ अत्र सत्थरादिशब्दशक्त्या यधुपभोगक्षमोऽसि तदास्खेति वस्तु ज्यते । है अलंकाररूपो यथा---'दुर्गालवितविग्रहः-' इत्यादौ ( ६२ पृ.)। । अत्र प्राकरणिकस्योमानाममहादेवीवल्लभभानुदेवनामनृपतेर्वर्णने द्वि- इति । 'व्यन्यन्य' इति शेप । अनलंकारमिति । अलकारशब्दोऽय धर्म- । तेन न विद्यते अलंकारो यत्रेति बहुव्रीहि । तत्पुरुषसमासे नीयत्वं न Tत् । 'शेपतत्पुरपद्वन्द्वावन्त्यस्थपदलिगको' रत्लनुशासनेन पुस्खासतः ॥ न्धिः इति । 'पथिक नात्र खस्तरमस्ति मनाक्प्रत्तरस्पले प्राने । उमतपयो- -र प्रेक्ष्य यदि वसति तद्वस ॥' इति संस्कृतम् । निवासाधिन पथिक प्रति सयं. या उकिरियम् । स्रस्तरं शयनीयक्ट मनागत्पमपि तनाति । प्रत्तर एव यं सपिन इति दर्शयति-प्रस्तरस्थल इति। पयोधर मेपम् तत्तदा निवा- सोपयुक्त शयनीयकटादिकमत्र नास्लेव । नेपप्रतिरद्धगतिकनवा यदि वसति तह- लापातत प्रतीयते । तस्य व्यदरमाह-अत्रेति । सत्परादीलादिना पन्यरत्य. रोहरगव्दयोमरणम् । परदारगमननिषेधकगामक सत्परपदं प्राइस्टिम् । सिरे सीजन सभोगार्थ गहालेवार्थ प्रस्तरस्थलपद सस्कृतरिन् । मन्नर्थक- सपि पोररपदनुभयो लिम् । एपा शक्या नामघैन परम्परयापि मन्ददारयु- यो था-'शानिरवानिय तनुनिहन्ति, युपनि नरेन्द्र पले लन् । पत्र प्रती. पति पुनः, स भारदारोदारम ॥ शरिग्रहोगनिर्वन च तहिन्ति । नु. सरोऽनुनतदार । तगानिसदनल्या शारिरिले पश्देि मारा निरपि बद- नुपनेक पार्य पुरत रति दनु पजते । उत्तगट शिकन जादा गेऽनुरोऽपि सदरमा उदारो नदील ॥ अलंकारस्प इति । 1.स्प्रेति । नाम्दानि नजानेर TRENT चिदी नि. गन् । རེས་ལས སེར༌ཡཝཊེས པས པས པཎན པ : སེནྣཱམརཱ नोडी या सरकारने सन् ཡལཱམ་ས་ལཱབྷཱནྟཔ་དེ༌ཡ;མ་པཱ་ཝསཡ;;!

·- २१२ साहित्यदर्पणे 1 क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्गयस्तस्त्र दान अर्थशक्त्युद्भवत्वेन शब्दार्थशक्त्युद्भवत्वेन च त्रैविध्यास, न्यनाम्नो ध्वनेः काव्यस्यापि त्रैविध्यम् । तत्र वस्त्वलंकाररूपत्वाच्छब्दशक्त्युद्भवो द्विधा । ध्वनिः । तस्य खलु जनकीभूतशब्दोत्तरजायमानलल्पक्रमो लक्ष्यवे तत्तुल्ये व्यन्ये सतीत्यर्थ. । क्रमस्य व्यङ्ग्यप्रतीतिपार्वापर्यस्य लक्ष्यत्वात् प्रतीयमानलात् । अनुरणनरूपः प्रतिध्वनितुल्यः । पपलका शृङ्गारव्यभिचारी विसयाख्यो भाव. मालाविरोधालकारश्च प्रतिमासत इति १० यानुग्राहिण शेपस्याय विषयः । न त्वनुत्वानोपनव्यझ्यस्य ध्वनेः। यत्र तु सान सदलकारान्तर शब्दशक्त्या प्रकाशते स सर्व एव ध्वनेविषयः। यथा हर्पचरिते- त्कुमुमसमययुगमुपसहरन्नजृम्भत ग्रीष्माभिधानः सफुहमछिकाधवलाट्टहामो महान अत्र ऋतुवर्णनप्रस्तावनियत्रिता अमिधाशक्तयः । अत एव 'अवयवप्रमिद्धे ।" दिवलीयमी' इति न्यायमपाकुर्वन्तो महाकालप्रभृतयः शब्दा एकमेवार्यममिता कृत्या. । तदनन्तरमावगति. शब्दशक्तिमूलाद् ध्वननव्यापारादेव । तत्र फेचिन्य यत एतेपा शब्दाना पूर्वमर्थान्तरेऽभियान्तर दृष्ट ततस्तथाविधेऽर्थान्तरे दृष्टतदनि रेव प्रतिपत्तुनियत्रिनाभिथाशक्तिकेभ्य एतेभ्य. प्रतिपत्तिवननव्यापारादेवेति ०५ मूलस्व व्यङ्ग्यात्मत्व चेत्सविरद्धन् । अन्ये तु-साभिधव द्वितीयार्थमामय ग्रीन पणदेवताविशेपमादृश्यात्मक महकारि वेन यतोऽवलम्बते ततो वनगल्यापार इति । पके तु शब्दप तावद्भेदे मति शब्दापेऽपि शक्तिभेदाच्छब्दभेद इति' द्वितीयः शब्दस्तत्रानीयते । स च कदाचिदभिवाव्यापाराद् यथोमयोत्तरदानाय वेड वति–अलग्युसाना याता' इति प्रश्नोत्तरादौ । वा तत्र शब्दान्तरदगददि तदर्थ प्रतिपन्नं प्रतीयमानमूलत्वात्प्रतीयमानमेव युक्तमिति । इतरे तु-सासनहिका ६१ राहामोऽसति व्याख्यानाययणे तदर्यसामध्यं तेन द्वितीयाभिधैव प्रतिप्रभूयते । दर वीयोऽयोऽभिधीयत एव न ध्वन्यते । तदनन्तर तु तम्य द्वितीयायश्च प्रतिपनस र प्राकरणिकेन साकं या रूपणा तावद्धालेव न चान्यतः शब्दादिति सा ध्वननन्या तत्रानिधाशक्तेः कन्याश्चिदप्यनागीयत्वात् । तस्या च द्वितीया शब्दशचिमूद। विना तसा रूपपाया अनुन्धानात् । अन वाटकार व्यनिरयनिनि चुक्कन् । । । दाब्दशच्या प्रकाशमाने नलप्राकरणिोऽन्नरे पापन्य - 'मिया : होदित्यप्राकरणिकप्राफरणिति प्रतीनेषु वेयभावः रेपो न शब्दोपारूढ इनि २. 'रसन्यापार ग. १ ग पुटकन सिन- . इति प्रतीतेगवेयभावः कापयितव्यः ।। 1. 'कमा पाटो नाति ·ཡུལ་བས་ ·तु रमझोत्र तत्प्रातिपदेश रमशताव्यस तप.प्रभावादेनेति । शुकशासा नप्रलेपः । विग्रहे देहे । अत्र कीर्तिराशेधावल्यरुपसादृश्यमप्रसिद्धर्मपि कविपतिन मात्रतिद्धमिति तन्मूलकरुपकस्यापि तथालमिति भाव । खर्गस्थानामुपकार स्थितिरेव कारण ता विनापि भवतीति विभावना। उपकारश्च यतादिद्वारेण ॥ यद्धप्रोटोकितिद्धवस्तुव्यङ्ग्यं वस्ताह-शिखरिणीति। अधरवत्पाटलं रकं शुमा कस्य तपश्चरणं प्रोटोक्तिमात्रसिद्धम् । यत्सादृदयेवोत्कृष्टं वस्तु पुण्यं विना ना २१८ साहित्यदर्पणे अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेनापहृत्यलंकारेण भविष्यद्राक्षसश्रीविन रूपं वस्तु व्यज्यते । 'धम्मिल्ले नवमल्लिकासमुदयो हस्ते सिताम्भोरुहं हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपो घनः । एकोऽपि त्रिकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्तिराशिर्ययो नानामण्डनतां पुरंदरपुरीवामध्रुवां विग्रहे ।' अत्र कविप्रौढोक्तिसिद्धेन रूपकालंकारेण भूमिष्ठोऽपि सर्ग मुपकारं करोपीति विभावनालकारो व्यज्यते । 'शिखरिणि क नु नाम कियचिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः । सुमुखि येन तवाघरपाटलं दशति विम्बफलं शुकशावकः ॥' अत्रानेन कविनिवद्धस्य कस्यचित्कामिनः प्रौढोक्तिसिद्धेन पातु- तवाधरः पुण्यातिशयलभ्य इति वस्तु प्रतीयते । 'सुभगे कोटिसख्यत्वमुपेत्य मदनाशुगैः । वसन्ते पञ्चता त्यक्ता पञ्चतासीद्वियोगिनाम् ।। अकृतानामश्रुविन्दूना स्थापनमपट्ठति । कविप्रौढोक्तिमात्रसिद्धलम् ॥ कविप्रोटोक्तिसिद्धालंकारव्ययमलकारमाह-वHिE अत्र राक्षसधियोऽथुविन्दूनामनाये इति । धम्मिला सयता कचा' इत्यमर । समुदयः समूह । श्रीखण्डलेपयन्द तस मुतरामेव पुण्यातिशयलभ्यसमिति भाव ॥ कविनिवद्धवस्तुबानमा माह-सुभगे इति । पञ्चता पञ्चसत्योपयोगिल मरणं च ॥ कविनिग्न N 1. त्रिकेति । देशभूपगन् । दशनीति । दशात अन्याश्यते । अनाचिन्नप्रसन्यतया न बौदरि, अन सानोपिक तपस स्वेति सहदमा• ॥ • पिकमिाामदन' इति पुस्तान्तरेनानि.

·चतुर्थः परिच्छेदः। अत्र कविनिवद्धवत्तृप्रौढोक्तिसिद्धेन कामगगणा कोटिसख्यत्व- प्राध्या निखिलवियोगिमरणेन बंतुना गराणां पञ्चता अगविमुत्र त्रियोगिनः श्रितवैत्युत्प्रेक्षालकारो व्यज्यने । 'मल्लिकामुकुले चण्डि भाति गुजन्मधुवन । प्रयाणे पञ्चवाणस्य गड्ढमापूरयनिय ।। अत्र कविनिवद्धवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धनोन्प्रेक्षालकारेण समययन- मादकः कालः प्राप्तग्नत्कथं मानिनि मानं न नजानि कनु व्यज्यते । 'महिलालहम्सभरिए तुह् हिअए सहज ना अनामनी । अणुदिणमणण्णकम्मा अज तणुरं पि तणुः ॥ अत्रामाअन्तीति कविनिवद्भवत्तप्रोटोनिलिन पालामा पारेण तनोतनूकरणेऽपि तव हदये न दर्तन रनि यज्यते। न सलु कवेः कपिनिवदलेव रागाचालित' सन. नि. पताप्रौद्योक्तिः कपिप्रोटोतेरधिकं महदयसमलाकारिणी ? किरदारतरमहिवेलि । पष्टि पारे । याम: परापसीप । उन्मादय: --:- पाएका । ---- tr:-रिलेन । ཚེས་ག བལཔས༑༑ ༈ སམནྟསནཾ མག ཡ པས རྩྭ་མགོ་ PAR.; FT. : ... " र' ३ ·२२० साहित्यदर्पणे तिपादिता । एपु चालंकृतिव्यञ्जनस्यले रूपणोत्प्रेक्षणव्यतिरेचन मात्रस्य प्राधान्यं सहृदयसंवेद्यम्, न तु रुप्यादीनामित्यलतर मुख्यत्वम् । एकः शब्दार्थशक्त्युन्थे- उभयशक्त्युइवे व्यगये एको ध्वने दः । यथा- 'हिममुक्तचन्द्ररुचिर सपद्मको मदयन्द्विजाननितमीनकेतन । अभवत्प्रमादिन युगे महोत्सवः प्रमदाजनम्य स चिगय माचवः ।।' f a- नार । ननु यत्रालाम्य व्यतर बमुननत्रालयायम्य यमुनोऽपि व्यान वने यमलकारम्य पृथगुपादानमन आर-पु नि । प्रागुलहादसा नये वर्ष । अलतिव्य अनम्यले काव्यगनम्बरे म्यादीनाः दिना या पत्र्य नर - '' ग्राम मुग्यत्यमिनि । अन र काय । हिममुकनि । मिना मायचन्द्र महर पर । मतपत्र -हममान गन्यमान । पम' -- | पत्र-पारन । 'दनान प्रान, किराय। न प्रय ना मग देवा गन। 17- नम पाहा वगन । । दय-प्रमा' 1 A 1.महायान। ... . . . . . ..... HT 121":, 1 : F - ::५६ * ... 212 :. . * . :

·चतुर्थः परिच्छेदः। २२१ अत्र माधवः कृष्णो माधवो वसन्त इवेत्युपमालंकारो व्यङ्गयः । एवं च व्ययभेदादेव व्यञ्जकानां काव्यानां भेदः । तदष्टादशधा ध्वनिः ॥९॥ अविवक्षितवाच्या, अर्थान्तरसक्रमितवाच्योऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यश्चेति द्विविधः । विवक्षितान्यपरवाच्यतु असलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वेनैकः । सल- क्ष्यक्रमव्यमयत्वेन च शब्दार्थोभयशक्तिमूलतया पंञ्चदशेत्यष्टादशभेदो ध्वनिः । एषु च- वाक्ये शब्दार्थशक्त्युत्थस्तदन्ये पदवाक्ययोः । तंत्रान्तरसक्रमितवाच्यो ध्वनिः पदगतो यथा--- 'धन्यः स एव तरुणो नयने तस्यैव नयने च । युवजनमोहनविद्या भवितेय यम्य समुखे सुमुखी ।' -- वजनने वसन्तम्यैव नाम मिलथप्रतिमधानमनेन माधवपदेन पनन्न एद व्यज्यते न तान्नरम् । नस्यन्त्र मामाभावात् । न चात्र गळाभवाद- सत्येनोभयशति व्यस्योपति वाच्यम् । तपा मति दुर्गारति-' (६३०) लत्राप्युभयपनवेनोमयाक्तिव्याचन्य स्यात् । गृहीतगरिनेत्सर्वपस्यापि तत्र - तत्त्वान् । ननफदेषु व्यायन्यैव भेदो दर्शित । नच प्रवृतानुपयुकमत आह- एवं चेति । तदिति। उत्त समाविला ॥ स दवावमुपप दयनि-अविव- क्षितेति ॥ वाक्ये दय एच। तदन्ये उनमन्त्य दन्ये ।। धन्य इनि । 1. उपमेनि । कोम.दिवाना मालिनी པr མཎའི༌མྨཡf t'ཡ༤：： # • ༤༥ ཡོདཔ། | ཨ – གསྨརོ་ཙཙྪཱ དཨ ཟའ་ । यो दो 2. परददाति । पद दानो भासमान्दारिमूव ३.," द. मेरा 3. सदन्ये इति । दबाव बनी 6.केर-जावान गुमपी- दरतुगलगमन म - र ,free - माया एर :

5No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धैरिपुवाणाग्निसायकाः (५३५५)॥१२॥ झायानुरोधेन पचासत्यमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलंकारपरिच्छेदे वयमा- गरीला त्रिरूपेणेत्यर्थः । यथा-भज्ञाशित्वेऽलकृतीना तद्वदेकाश्रयस्थितौ । संदि- धित्वे व भवति सातिविध पुन. ॥' इत्यलंकारसकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण सरत्रैविध्य बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थिती' इत्यस्य एकव्यषकानुप्रवेश इत्यर्थः । संदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि. स ध्वनिवा' इति संगयेशानिभावापन्नोऽनेकन्यजकानु- प्रविष्टः । असदिग्धो ध्वनिसमुदायः सरष्टिः । अनेस्थेति यटुक्त तदेवाह- वेदेति । वेदाचतारः, सं शून्यम् , सनयनय , शराः पञ्च । सजातीयानेक सख्यानत्ताने 'जहाना वानतो गति.' इत्यविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक. पक्षसहस्राणीत्यर्थः । ननु क्यमेतदेवपवागतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकशतद्वयमेव भव- तीति चेन् ,न। यत प्रथमस्य सजातीयनैकेन विजातीयः पञ्चाशता च समृष्टावेक- पंचाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनैवेन विजातीयतनपञ्चागता च सरष्टी पक्षागत्यम् । तृतीयस्य सजातीयनन विजायरष्टचत्वारिंशता च सटावून- ' पचासत्त्वं भवति । चतुर्थस्य सजानन विजातीय सप्तचलारिंशता व उनटापटचलारिंगत्वम् । एवमन्येपानेकहासेन सप्तचतारिंशदादिकम् । चरनस सजातीयेनकेन सावेविषयलनेवेति मिल्तिा पइिंशलधित्रयोद- गगतत्वं ध्वनिपटे । एवं क्रमेण अटनप्तत्युत्तरनवशतावित्रिसहतत्व विविध- ध्वनिसकरस्य । मिलिता 'वेदखाग्नि-' इत्यादिसख्याया उपपत्ति । न चैकपञ्चा- पारचलिः, (११) प्रन्यानकविप्रोटोक्षिनिद्धाशत्तिमूले नकारेणारंकारध्वनि , (२३) प्रबन्धानकविप्रोटोलिरितार्थगरिनूलोऽरकारेण वनुध्वनि, (३३) पद- कविन्दिस्वत्प्राटोत्तिनिरादात्तिमूतो वन्तुना वस्तुध्वनि निरनिन्दिरवक्तृनौटोसिनिद्धार्थ गतिमूने वन्तुनारकारध्वनि , (३५) पदगनकरिनि- रखनालोचिनिशदिनोऽनकारेगारकारध्वनिः, (३६) पदगतरविनिवस्वतः प्रोटोनिस्सियास्मूिगेऽकारेग वन्नुवनिः, (२७) वाक्यगनपविनिदश्वत्पादोन्नि, मिसामन्तिो वस्तुना पन्नुध्वनि, (३८) वाक्यगतकविनिदरवाटोलिमिडा. जस्निो वस्तुनानजारम्वनि (३९) वागतरविनियस्वप्रौटोलिनिझार्थानि मूगोऽनारेगा कारनिः (४०) वामातापिन्दिस्वत्य टेलिनिसामालिनलो. कारेन बस्नुध्वनि:, (४१) प्रधानमनिन्दिस्वत्यो रोदिनितारिनूलो पनुन वस्तुध्वनिः, (४२) प्रधानमनिस्वोटोनिन्सिल्लूिलो वस्तुनारगर धनि., (४३) प्रदान बन्दिरवाजनिन्दिापन्निवनि, (४४) प्रबन्ध तरविन्दवासिसिन्निोऽन्कारेन वन्नुवनि:, प्रसन्धातास समापो रसादितिः, (४६) अरमनायजन्यानो रमादे- ध्वन्ःि, (४७) पदमनन् नन्यायो मादिन्ःि, (४८) पदरदेशातारपत्र - पयो रमादधन्ःि, (४९) रचनासपनपने स्नदिध्वनि., (१०) पगारपरको शादियाने., (५१) वास्यानोमवारिलो बना

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः । २६५ . संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया। दखाग्निशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणानिसायकाः (५३५५)॥१२॥ सायानुरोधेनकपञ्चासत्त्वमेव दर्जिनम् । संकरेणेति । बलकारपरिच्छेढे वदयमा- परीला निरपेणेल । यथा---'शामित्वेऽलंकृतीना तहदेकाश्रयस्थितौ । सदि- धावे च भवनि सकरसिविधः पुनः ॥' इत्यलंकारमारस्य विध्यमुलं तदनुमारेल सरविध्य बोध्यम् । अत्र 'एवाश्रयस्थिती' इत्यस्य एवब्यपकानुप्रवेग इत्यर्थः । सदिग्धत्वे 'अयं ध्वनि म ध्वनियों इति समयेऽमामिभावापोऽनयामनु- प्रविष्ट । असदिग्धो वानसमुदायः समष्टि । सनेक्षेति पदुल नजार- वेदेति । वेवायलार, सं शून्यम् , अनयत्रय , रा पछ । मजानीजानेक सरवाप्रतावे 'अहाना वामतो गति इत्यइविदा नियमन चतुरनमातनवामित पञ्चसह ताणीत्यर्थ । ननु क्यमेतदेवपचायतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकानद्वन्मेर भर- नीति चेत्, न । यत प्रथमम्य सजगतान केन विजातीय पदादाता कमाव- पचारात्त्वम । एवं द्वितीयस्य गजानन विजानीयानपादा न र पसारपम् । तृतीयस्य सजाननिफेन विजातीयरचलारियता च सावन पचारारद भवति । चतुर्थख सजानीन्न चिजना मान्यता न समाचलारिसावन् । एवमन्पानेवासेन हतारिदामि । चरमस सजातीन सयदेप विषयसवति निर्मला पहिलथियोद. गतत्व पनिसमटे । एव पोप मानत युत्तरनगल नियभिनय निक परिसर । मिला 'वेदारिम-'रलारनरसाग पनि । न पर (२६) प्रभा पोलि (६६) प्रबन्धकमा स्मिक बन्नुपनि मलेर न रु., ནག ད་ེབ༌པ བསྐོང་ཀག་ཀེ -མསཨ་，: ཐདེང༣༤ ཡག པ་ ལཱ ཙྪ བདན༌ དེe= པེ༌པསྶ ཡ་མཱན ( . བ༌ཡཨདེsལམ་ ཁ༌ཨ་པ• मोटर, १६८८६-८ ८ . , -~-

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया। दखानिशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणाग्निसायकाः (५३५५)॥१२॥ दायानुरोधेनैक्पन्चाशत्त्वमेव दर्शितम् । संकरेणेति । अलकारपरिच्छेदे वक्ष्यमा- परीत्या निरुपेणेपर्यः । यथा--जानिरवेऽलंकृतीना तहटेकाधयस्थिती। सदि- 'वत्वे च भवति संक्रसिविधः पुन ॥' इत्यलंकारसकरस्य त्रैविध्यमुक्तं तदनुसारेण इरविष्यं योध्यम् । सन्न 'एकाश्रयस्थिती' इत्यस्य एकव्यधकानुप्रवेश इत्यर्थः । दिग्धत्वे 'अयं ध्वनि स वनिवी' इति सशयमातिभावापन्नोऽनेक्व्यमकानु- प्रविष्ट सिदिग्धो पनिसमुदायः तराष्टिः । भनेकधेति यदुक्क तदेवाह-- बेदेति । वेदावार , खं शून्यम् , समयस्त्रय , शरा पञ्च । सजातीयानेक संख्याप्रतावे 'सदाना वामतो गति' इत्याविदा नियमेन चतुरुत्तरशतत्रयाधिक- पञ्चसहवाणीत्यर्थः । ननु क्यमेतदेकपञ्चायतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकगतद्वयमेव भव- तीति चेत्, न । यत. प्रथमत्य सजानीयेनकेन विजातीयः पञ्चागता व समृटावेक- पदाशत्त्वम् । एवं द्वितीयस्य सजातीयेनकेन विजातीयैस्नपचागता च सन्ष्टी पदाशत्तम् । तृतीयस्य सजातीयेनकेन विजातीयरष्टचत्वारिंशता च ससृष्टावून- पञ्चाशत्त्व भवति । चतुर्धस्य सजातीयेनेक्न विजातीये सप्तचतारिशता च सवधवटचत्वारिंगत्वम् । एवमन्येपानेकैपहासेन सप्तचत्वारिंशदादिकम् । चरमस्य सजातीवेनेक्न उरघवेविषयसमेवेति मिलिला पइिंशत्यधिकत्रयोद- गगतत्वं पनिवनटे । एव क्रमेण अष्टनातत्युत्तरनवशताविकनिसहनत्वं त्रिविध- ध्वनिसक्रस । सिलिला 'वेदसाग्नि-' इत्यादिनख्याया उपपत्ति । न चैकपचा- नरवनिः, (११) प्रबन्धनकविप्रोटोतिमिद्धार्थशक्तिमूरोऽरकारेगारकारध्वनि , (३२) प्रबन्धनकविप्रोटोक्षिसिद्धार्थशविन्टोऽरकारेण वस्तुध्वनि , गनकविन्दिदवप्रोटोक्तिनिहानिनूलो वस्तुना वन्नुवनि , (३४) पद- गतकाविनिदवलाटोतिनिद्धार्थगतिमूलो वलुनार कारवनि., (३५) पदगनानिनि- स्वभौटोत्तिनिवार्थशक्तिमूलो कारेगारकारध्वनिः, (३६) पदगतकविनिवडवत- प्रोटोनिसियाचिभूगोऽनकारेण वन्नुवनिः, (३७) वाक्यगतकत्रिनिदरवाटोति. निवार्थशत्तिनूलो वस्तुना वलुध्वनि , (३८) वाक्गतकविनिदरवक्तृमोहोतिनिद्धार्थ- साजिमूरो पत्तुनारकारलनि , (३५) वाक्यगतकविनिदवप्रोटोन्जिसिद्धार्थ शक्ति मूलगेटकारेपारकारपन्ःि (४०) वाक्यगनर विनिदरवोटोकिनिद्धार्थशस्निगे- लंकारेग वन्नुवनि., (४१) प्रबन्धगनकविनिवडवलप्रोटोतिनिझार्थगतिमूलो वत्लुना परतुध्यनि., (४२) प्रबन्धातकनिनिवस्वत्लाटोक्षिनिवार्थशक्तिमूले वस्तुनारकार- धनिः, (४३) प्रबन्धगत गनिनिवडवप्रोटो-सिटायटालिमूनोऽकारेगारकारध्वनि:, (४४) प्रपन्धगतकविनिवडवोटोमिनिहायशनिमूनो कारण पत्तुभ्वनि प्रबन्धगतात्पननन्यायो रसादिवनिः, (४६) वासालासरस्यकमन्यङ्गपो रमादि- ध्वनिः, (४७) पदगासलसमन्बयो रसादिध्वनि., (४८) पर्दवागतासलक्ष्यत्र- सत्यदयो रमादिधन्ःि, (४९) रचनागतान्क्ष्पिकमव्यङ्गयो रनादिधनि., (५०) वर्णगतासंरक्षकमव्यायो रसादिश्वनि., (५३) वाक्यातोमवादिनलो घनिति ।। :

·No text on this page.

·। चतुर्थः परिच्छेदः। संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया । वेदखाग्निशराः(५३०४)शुद्धरिपुवाणानिसायकाः (५३५५)॥१२॥ पायानुरोधेकपञ्चाशत्त्वमेव दर्मितम् । संकरेणेति । अलकारपरिच्छेद वत्यमा- गरीया त्रिरूपेणेत्यर्थ । यथा--'ममानित्वेऽलंकृतीना तद्वद्वेकाश्रयस्थिती। सदि. धित्वं च भवति सकरत्रिविध पुन ॥' इत्यलंकारसकरस्य प्रविध्यमुक्तं तदनुसारेण सकरप्रैविध्यं बोध्यम् । अत्र 'एकाश्रयस्थिती' इत्यस्य एकन्यमकानुप्रवेश इसर्थ । सदिग्धत्वे 'अय ध्वनि. स ध्वनिवी' इति सगयेऽमातिभावापनोऽनकलनकानु- प्रविष्ट । असदिग्धो ध्वनिसमुदायः संसृष्टिः । भनेकधेति यदुत तवाह- वेदेति । वेदाश्चलार , सं शून्यम् , अनयत्रय , शरा पञ्च । नजानीयाने र सरयाप्रस्तावे 'सदाना वामतो गति' इत्याविदा नियमेन चतुरत्तरातनवाधिक पञ्चसहसाणीत्यर्थ । ननु कथमेतदेवपञ्चाशतश्चतुर्गुणेन चतुरधिकरतद्वयमेव मा. नीति चेन्, न । यत प्रथमस्य सजानी येनकेन विजातय. पणदाता च मनापाक- पचासत्त्वम् । एवं द्वितीयम्य सजातीयनन विजानीय स्नपनाता च सन्ता पदाशत्पम् । तृतीयस्य सजातीयेनकेन विजापरष्टचत्वारिकता र मुगलान- * पगदात्यं भवति । चतुर्थस्य सजानायनरेन विजाना समरसारिकता च मटायटचलारिसात्वम् । एवमन्येपानेवहानेन मतरतारिसदारिम् । - परमम्य गजातीनपेन ससमावेक विषयसमेति निविा पशिगलचिरयोद- • पारातत्व पनिसमरे । एष मेण सतयुत्तरनयनापिकनिमम र निरि- पनिसबरस । मिहिला 'देदसाग्नि-'दलानरयाचा उपपनि । मण्या- - घरपनि (१६) प्रधान कारपोरोनिग्लेि:- • (१२) प्रगति निवारण कामरि , - गायविकिपाटोलिहिले घरमा पनि यतिर यतातिति निन्तो दनु., ( .. तिमिलो जाती (C165 -णि मा, (८) र पर निदरा पनि, (६८) ६-६दन -FNE . (१९१६ : ---- ran , F3: par , । १) :::---: -- ---, ..

·No text on this page.

·चतुर्थः परिच्छेदः। . , इतरत्य रसादेरॉ रसादिव्यजयम् । यथा- 'अयं स रसनोकपी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजधनस्पर्शी नीवीविसंसनः करः॥ अत्र शृङ्गारः फरुणस्याङ्गम् । 'मानोन्नतां प्रणयिनीमनुनेतुकाम- स्वत्सैन्यसागररवोद्गतकर्णतापः । हा हा कथं नु भवतो रिपुराजधानी- प्रासादसततिषु तिष्ठति कामिलोकः ॥' पदेन तस्य गुणीभूतव्ययस्य रसानं रमरुपव्ययम् । उदाहरति-अय- मिति । भूरिश्रवस समरपतितं हस्त विलोक्य तत्पन्या रोदनमिदम् । भयनी- हगवस्य स तनमणि मुहुरनुभूत । तत्तत्कर्माह-रसनेति । रसना मम सुधाष्टिकानुत्पयितु मार्जनादिना उत्कृष्टीर्तुमात्रष्टुं वा शीलमस्य स. नीच्या दमयन्यस्य विलंसनो मोक्षणकर । अत्रालम्बनविच्छेदेन रतेररसाध्यतया मर्यमाणाना तदहाना शोकोहीपक्वात्करणानुकूलतेति जारस्य करुणासम् । त एवं प्राक्रपिकत्वेन प्रधानस्य वरुणस्य व्यकं वाक्यार्थमपेक्ष्य तदानीमप्राप्त- रसभावस्य सारस्य न्यूनतमचमत्कारिखम् । ननु तदानी गृझारस्य रसखाप्राप्त्या क्यमस्य रसातरसोदाहरणत्वं सगच्छतामिति चेत्, न । तदानीं भाररमन्य पूर्णरसखाभावेऽपि खण्डरमलस्य सत्यात् । तच दोपपरिच्छेदे निप्यते । मा. रस्य रणविरत्वेऽपि स्मृतिविपयत्वेन गुगलनेव, न तु दोपलम् ॥ भावान मध्यप्यनुदाहरति-मानोन्नतामिति । राह स्तुतिरियम । मानोगतामुन्नतमा- 1. प्रासादेति । भानादपा परीयु ।। , गपुन्तु इतरम-'इला नावनेनाइलन जन्यम्पस'चाम पग-पायुमार चिन्मिानिधपा विधायोऽयो प्ले । परन - लिपिन्य पर्युक निधनमा तापन ! या वनुत्तर - मिलियनेन धमिर-' इत्पर रवाना वादिन एक निमा निमार्थव्य याने। मर-' इस्पान्य पिन्देन मानव विविधता पवार । मा चोभानमा पनि' (इपादि) स्वयर्थ । पपयत्तय गर योग व विनिपटसोरिन पनि नाविन्दपे. या न या अग्निमानिया विविय निपाइन्न । 27 दावार ध्वन्धमारगति र का पनादिनन- FF हत्यन् । पदमारक का परनिन्वन् । पदाधि . नि नग्नान च । पद विपिनमा विरविवो निघहरभोदेचन मापनमा किया "स्पेन-' (त्या) इति पो रसले - m ·भूतव्यगायमेवेति बोध्यम् । एवमन्येष्वपि भेदेष्वनुभव एव साक्षीति प्रदीपादी व्यक्तन् ।। 3 स्फुटम् , तया वाच्यायमानम् । असुन्दरं चमत्काराप्रसासनम् एव निरुपम जाप्यभिहितम्---'प्रकारोऽन्यो गुणीभूतव्यगय काव्यस्य दृश्यते । यत्र व्यायान्वरे का. च्यचारुत्व स्यात्प्रकर्षवत् ॥' इति । 'प्रतीयमान पुनरन्यदेव वस्त्वस्ति वाणीभु महार नाम् । यत्तत्प्रसिद्धावयवातिरिक्त विभाति लावण्यमिवाइनासु ॥' इत्युक्तरूपो व्यापार यः प्रतिपादितस्तस्य प्राधान्ये ध्वनिरित्यामातम् । तस्यैव गुणीभावेन वाच्यार्यचारत्वपमें 3. संदिग्वेति । सदिग्ध वाच्यकृत व्यगयकृत वेत्यनिश्चित प्राधान्य यस्य या 1५। यदा सदिग्ध चमत्कृतिजनने वाच्यव्यङ्गययो. सशयास्पद प्राधान्य यन तत् ॥ 4. तुल्येति । तुल्य वाच्यसमान प्राधान्य यत्र तत् । चमत्कारोत्पादने वाच्यनार 5. अगृढमिति । अगूढ चासहृदयैरपि वेधम् । तादृश वाच्यायमानतया नता प्रकाशो नो गुर्जरीस्तन इवातितरा निगूढ । अर्थों गिरामपिहित पिहितश्च कश्चित्मामा चमत्करोति यथा कामिनीकुचकलशवगुदम् । तदुक्तम्-'नान्ध्रीपयोधर इवातिदरा ग्यमेति मरहट्टवर्धकुचाभ ॥' इति । एव च कामिनीकुचकलशन्यायेन सहृदयेकवेयमेव व्यगय ध्वनित्वमुपयाति । सहृदयैरपि दु ससवेद्यमसहृदयैरपि वेद्य वेत्युभयमपि गुज- २३८ साहित्यदर्पणे अथ गुणीभूतव्ययम्- अपरं तु गुणीभूतव्यङ्गयं वाच्यादनुत्तमे व्यङ्गये। अपरं काव्यम् । अनुत्तमत्व न्यूनतया साम्येन च सभवति । तत्र सादितराङ्ग काकाक्षिप्तं च वाच्यसिधंङ्गम् ॥ १३ ॥ संदिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढम् । व्यङ्गयमसुन्दरमेवं भेदास्तस्योदिता अष्टौ ॥ १४ ॥ भूतव्यङ्गयं निरूपयति-अथेति । अपरं ध्वनिमिनम् । तत्र गुणीभूतमान इतरस्य रसादेवी वाक्यार्थस्य वा अङ्गम् । रसादि अनुरणनरूपं वा व्यज्ञयन्त्रि न्वयः । एवमन्यत्रापि । कावाक्षिप्तं काकुषशात् झटिति वाच्यवत्प्रतीयमानम् । वाच्यस्यान्वयबोधवीजं वाच्यसिद्ध्यङ्गम् , आपाततः प्रतीतस्य वाच्यस्य प्रति धानानुपपत्तिनिरासकम् । अस्फुट सहृदयैरपि झटित्यप्रतीयमानम् । अगू 1. गुणीभूतेति । याच्यापेक्षया अचमत्कारित्वेनेट् व्यङ्गयस्य गुणीभाव । गुणीभूतव्यगयो नामापर. काव्यभेद इति तदाशय ॥ 2. कावेति । काका हठेनोपस्थापितमिति वा ।। . योरपि क्षमत्वेन तुल्यत्वमवधेयम् । ध्वनिक । - . .

·No text on this page.

·. पारदात्यमर्थविप्रकपात् ३।३।७४' शत पत्रण अन्यादिपु पूरपूर्वदलीयस्त्व निरी सुतिन्थल एव लिङ्गादिस्थलेऽपि शब्दबाणानन्तर प्रनायमानानामर्थाना दीर्वदीर्धनरानि व्यापारेणैव प्रतीतो लिजादीना दावन्ये बीनाभावात् । निरपेक्षो रस श्रुति.नर्थविशेत कागनसामथ्र्य लिङ्गम् । परस्पराकाहावशात्कचिटेकास्मिन पर्यवसितानि पदर नायिकान पनि । HEEM || पनि, गोपरि मामि मिस याममा' निका रे पानीगो :.: । 14 या 'पा । गमि 1111५२. मा-५ मा पनि सानो मान । तापनि दान11.2.11114 1 म । न -14111.11.11.17 ti जाद-यापदिनि । 1 5 MIM ना तुमन मापीययन यात्रा पर । 44 सामाxि. तर " 4.41 MHz 24 14 15 1 । पना श्री 11444141 1114 "1111111111। वनित नापन्य (41 ।' ३' । माना कानमः याम 11 दय ने नो.11 11 । ना मादेन मा न चा यत्र गावर • 10 14.1 111.1.1 - काव्यगन्देमात भाव्यनिति वाच्यम् । नानाकिया मामला 41 रत्यन्मयव्यतिरेकान्यामा पागमा1 । 1 - निनयमरन्धान भार ग्मानिमान् । यसमा नध्ययोगाम ॥' इति । कर पुनर तमन्येन्य पदय न्याय दिलान 11, रत्यापविनामूनचेष्टादिप्रातपादकादगा- नाम नामानेन लाक्षरिकी रद 1. शब्देति । याचकम्य लाक्षणिकन्य वागदम्य अभिपया लक्षाया वा मार योधमुत्पाप पुनरनिधया रक्षगया वायान्तायोपन नामयाभावादिसर्थ ॥ 2. किमितीति । यदि भवनमते नामाभिधानापारणा व्यमार्थोऽवधते, किमर्थ लक्षणा म्याक्रियते । रसायन्यापि सत्यापनाभिधाव्यापारेशन बोधाद ।। किंग मामामादशने भगाता नामनिना 'श्रानिपात्यप्रकरणभानसमा याना . T भानम्, नामा 1 किन, मा चालन -1 तथाविपचेष्टायुतमीम नीति ॥ नीhि. , १. 'इति नास्ति घ-पुराने २ 'विपन्यव्यापागभावादिनि 'क ·पञ्चमः परिच्छेदः। २५५ --- AM दिर्थवोधसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण, पुत्रत्ते जातः । कन्या ते भिणी' इत्यादावपि हर्पशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । येत्पुनरुक्तं "पौरुषेयमपौरुषेयं च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरस् , अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्त्वात्यवत् । ततश्च काव्यशदानां निर- तिगयनुखाबादव्यतिरेकेण प्रतिपाद्यप्रतिपादकयोः प्रवृत्त्यौपयिकप्र- एवं चेति । अनिधयैव व्यङ्ग्यबोधतीकारे चेत्यर्थः । तदति । लत्याय- सर्थ । लक्षणाजन्ययोधानन्तरमपि व्यायवोधायानिधासत्त्वलीकारे लक्षणासत्व- खीकारस्थाविचित्रलादिति भाव । लक्षणाया अखीकारे इटापत्तेटोपान्तरनाह- किमिति चेति । न वाचलमित्यन्वयः । कन्या अदत्तपुत्री । प्रतिपायस्य मुरा. प्रसादादिनिरनुनितानामपि हर्पशोकादीनां शब्दानन्तरप्रतीतत्वेन वाच्यताप- त्तिरिति भाव । रसाीना तात्पर्यायसननुमानेन साधयता मतमाह-परपु. नरिति । पौरुपेयं पुस्पनिप्पनं लोरिक मन्वादिशातरूपं च । अपौरपेयं वेदलरूपम् । सर्वमेवेति व्यापक्ताप्रहाय । यदुपाटेच वाक्यं तत्कार्यपरम् । यथा 'घटनानय' इति लोरिक वाक्य ज्लाहरणरुपकार्यतत्परम् । यथा वा विजिता बजेत' इति वैदिकं वाक्यं सर्गरपकार्यतत्परमिलन्दयव्याप्तिरत्रावधेया। बतिरेक- व्याहिं दर्शयति-अतत्परत्वे इति । पचन कार्यतत्पर तदनुवादेवकानन्, या उन्नत्तादिवाश्यम्, इति । अनुमिनि दर्शयति-ततश्चेति । प्रतिपायय श्रोतु. काव्यप्रवणे प्रत्ति, प्रतिपादय दतु सपाटे प्रत्तिः, तपोरोप- यिकं कारणीभूतफ्लेचारियो पत्प्रयोजनान्तर चतुर्वर्गादि, तम्यानुपरब्धः सनानुपस्मानान् । अवधार्यते तासग प्रतिसादते । न्नु पान्नवदनारि- दारयम् । रम्पदाम्पभावाना पायान्तराशाभावासारवान्वरेण सामान प्रकरणम् । स्थानं मम गान्पसान सनिनिमि। समारमा ''' | ལ ཡrཝའེ་སྭཱ ོག་ པྤཡེ མ་ པས པ ;ཨཨཱT रहर1 सरद पूपिया मिला ! पि.शापरमादार 1. सिनिति नि । परवारे सापारीमान् होगा कि मरः।- रसंगमने, . 2.परिनिन्दा पनि

·No text on this page.

·पञ्चनः परिच्छेदः। २५९ दः । पूर्वपश्चाद्भावेन च कालभेदः । गद्धाश्रयत्वेन दतदेकदेशत- र्थवर्णसंघटनाप्रयत्वेन चानयभेदः । 'कन्स व ण होइ रोसो दट्टण पिआएँ सवणं अहरं । सभमरपडमघाइणि वारिअवामे सहसु एहिं ।' इति सखीतत्कान्तविषयत्वेन विषयभेदः । तत्लान्नाभिधेय एव परः। मुपपादयति-पूर्वेति । वाच्यार्थव्ययार्थयो. प्रतीतिपौर्वापर्येन कालमेद. । प्रियदनुपपादयति-शब्देति । वायस गन्दाश्रयत्वेन गन्दनगर संवन्धि. वेन व्ययस्य गन्दादिसवन्धित्वेन तयोराश्रय नेदः । तदेकदेशेति। गन्दै. देशेलयः । म २ प्रकृतिप्रलयोपसर्गादिरूपः । तदर्थेति । भन्दाथैचर्य। पपनेदमुपपादयति-कस्ल वेति । 'कस्य वा न भवति रोपः पश्यत प्रेयाचा नवनधरम् । सबमरपद्मावायिनि वारिलवामे सहखेदानीम् ॥' इति स्तम् । उपनायदद्यधरा पनी तर्जयन्तं वान्तं प्रतारयन्या. मत्या उक्ति- सम् । सनमरेति । सत्रनरपमाघ्राने निवारितापि तत्कारिणी, तत्तदो. ने । तथा सहल पत्युखर्जना भ्रमरदंगनजन्यनमवेदना च । अत्र वाच्या- चोधे ससी उद्देश्या, अमरेपास्या अघरो दृष्टो न पुन पुरपान्तरेगेति बापायंवोधे कान्त उद्देश्य इति विषयनेद । नत्या वान्तेन चोभयघोष भवतीति न बोड्नेद । उपतहरति--तलादिति । नव बर इल. न्यच ॥ व्यवान्तरबोधे पथा तथालु रमादिदोषलु बनायीकारनन्तरेण 1. क्स वेनि । द वेति तीरोरनि । नरपानानगी । झोर निन्- चिदपि वारपितु नस्पन्सेदानीन् । सारन्मपरम्परान्यर्थः । अभाभाव:- चिदचिन्ता हुनधित्याशिताधरा सन्सविध विधाने पनि बन्दोग्यवान्देव पाचिरिदम्पनरूपा याच्यतापरितारादेवाच्यते । महन्दनीति वाच्यम्पन्पबदी- सिन् विपद नुरुपराशे मानीयादेवमान पपन् । नया च निपटन्न गानगरपनान्या मन्तिानिनगरतिर शान्पिादने प्रचा. पनं पापन् । उपल्या च दुरान्मन्दविन्दरा मैनपानिमामि पापा रवि रददर पनि महन् । ममीन जनावर- मन्मनि मनसुन्नमा मन मरम्ब भन्दा कमविण्य । -रदन्दशनी विद ले समन्द मन्दार:- बने रूदग्दरमा दियो म होता !

·काशोकापि नोक्ता । त - सवन्धसत्त्वेनापत्त्ययोगात् ॥ नाट्ये रामत्वेनाहार नविषये नटे, काव्ये तु राम एव विभावादिभी रत्याद्यनुमानं ततत्तदनुमान अनुमानं व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानम् । आभासत्वेन व्यभिचारादिदोपप्रत्वत्वे रिति । अनापि प्रागुक्तहेतोरन्वय । तन्मत दूषयितु परिष्करोति-व्यापा वेककारेण हीति । 'यदुक्तम्' इत्यग्रेणान्वितम् । यापीति । अनुमाने। विभावानुभावेति । हिशब्दो हेतौ । ननु विमापादिप्रतीतातिशागलामा, अनुमितावेव । एक्कारेण परानुमतव्यञ्जनाजन्यवोधव्यवच्छेद । अत्र कारणमाह तज्जन्यरसादिप्रतीतेरनुमितिलम् , अतो विभावादीना व्याप्यत्वमुपपादयति इति । विभावादयो हीत्यर्थ । धूमादिकारणमार्टेन्धनादि यथा धूमादिव्याकर यकव्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानेन बोधयन्त इत्यर्थ । रसादि प्रति विभावादीना का मितावन्तर्भाव कर्तु व्यक्तिचित्रको निरमायि । तथा चोक्तम्---'अनुमानेऽन्तर्भाव: 1. व्यक्तीति । व्यक्तिविवेककारेण महिमभट्टेनेत्यर्थ । एतेन सपरिकरस्य बनेर २६२ साहित्यदर्पणे नानुमानं रमादीनां व्यज्यानां बोधनक्षमम् । आभासत्वेन हेतूनां स्मृतिर्न च रसादिधीः ॥४॥ व्यक्तिविवेककारेण हि-यापि विभावादिभ्यो रसादीनां भी सानुमान एवान्तर्भवितुमर्हति । विभावानुभावव्यभिचारिप्रतीत रसादिप्रतीतेः साधानमिप्यते' ते हि रत्यादीना भावाना कार सहकारिभूतास्ताननुमापयन्त एव रसादीनि पादयन्ति, त एव , संवेदनं प्रत्यक्षम् , शातता प्रकटता, इति । भटमते-नीलादौ ज्ञाते है ? तारूप एको धर्म उत्पद्यते । अनुव्यवसाय इति । नैयायिस्मते- ज्ञाने जाते 'नीलमह जानामि' इति ज्ञानप्रत्यक्षरूपोऽनुव्यवसायो जायत फलफलिनोर्भेद एव दृश्यते । भवन्मते तयोरमेदापत्ति । एतदुपलक्षणम् । पदात्प्रतीयमानस्य पावनबादेतीरे वैशिष्टयासभवोऽपि द्रष्टव्य । यदि पुनर पेक्षया समीपतीरे पावनलायतिशय सभवति स एव गङ्गापदेनप्रयायत संभाव्यते तदा नाय दोष । अत एव तीरस्य मुख्यार्थत्व वाधितत्व च इत्यत्र ग्रन्यकृता 'पावनखाद्यतिशयेन लक्षणीयेन सवन्धश्च' इत्यापत्ति का तया सामाजिकाना वासनारूपप्रत्यासत्या साक्षात्कृतो रामादिरलादी रस । श्रीशङ्कुमतानुयायिना व्यक्तिविवेककारादीना मत दूषयति- रसादिबुद्धे सस्कारजन्यज्ञानत्वेन स्मृतित्व साधयता मत दूषयतिर वयादिकार्य धूमादि वयादिव्याप्यम् , तथा रत्सादे कारण विभाव , नुभावश्च रत्यादिव्याप्य इति भाव । तान्रत्यादीन् अनुमापयन्त इति । सः दूरयति-नानुमानमिति लस्यैव ध्वने. प्रकाशितुम् । व्यक्तिविवेक कुरुते प्रणम्य महिमा परा वाचन्' । १ ग पुनके नु 'व्यन्नि-' इलादि' -लिनिनो सानन्' इत्यन्त सदर्भो नाति ·पञ्चमः परिच्छेदः। २६३ -- नाना आलादपदवी गताः सन्तो रसा उच्चन्त इति. अवश्यंभावी ...... लतीतिकमा केवलनासुभावितयासौ न लक्ष्यते, यतोऽयमद्याप्यभि- तिमनः" इति यदुत्तन् . तत्र प्रष्टयन्- िशद्वामिनयसमर्पित- नावादिप्रत्ययानुनितरामादिगतरागादिज्ञाननेव रसत्वेनामिमतं भवतः, द्भावनया भावामान. तप्रकाशानन्दो वा । आये न विवादः । तु 'शनादिगतरागादिज्ञानं रसत्तंज़या नोच्यतेऽलामिः' इत्येव वेशेषः । द्वितीयत्तु व्याप्तिमहणाभावाद्धेतोराभासतयासिद्ध एव ! चोतं तेनैव-'यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभावसात्त्विकसंचारिणा- भिधानमभिनयो वा तत्र तत्र शृङ्गागदिरसाविर्भावः' इति नुग्रहैव यति. पंधर्नता च। मादयति त एवेति । विभागदर एवेलयं । आस्वादपदवी प्रसनवि- परन् । तथा च पयो च्यान्स्योगेन दपि प्राभुवन कारपनुचो त्या मान्दयोऽपत्नीनरलादियोगेन रसादिरूपता प्राप्नुवन्तो रखादेः कारण. कुचन्त झी मादः । नन्वेतादानाकारणभावतीकारे रसाल्ल्यानय. हर म्यनुनमा गह-अवश्यंभावीति । तसां निगशनिप्रतीतिव्या- विपक्षपातामहरमनदनुलासादरगणं प्रदीतना क्रमः पौर्वापर्यम् । आशु- नावितया लन्दया । ससौ म । तथा चाा मतपत्र चविनेदवन- नरूत्वेऽपि सूनकालना न त इति नाद.। न्नु भवतान्दिन्न कल्य- मित नर-यत इति । अयनीन., अद्यापि रमादेव्यपरलसीवरेऽपि, असिव्यक्तिर्वनन्दबोधः । या नवता प्रयनं विभावाइपशितिः, स्तो रलबिम् , ततः सधारणनिमानः, तने साधुसतिः, इति मनसत्त्वे- समाविना रजोदेरलम्चालन तथाल्कमपीति भावः । शब्दासि- नयेति । इन्वरपकबद्यान्प्रिायेण । समर्पितति । अन्तेिलयं । भव- तन्त्र । तद्भावनया विभावादिदोधेन । भावः सामन्ति । भाग्यमान लायनमनः लेन गनन प्रकलो मन । 'रस्स्वेनानिमन.' इति लिन बलनान्यः । असिद्धो बनिनिनिपर. । श्रोनियन्तीमाटीनं विना- अप्रिलयवस्वेऽपि रूपानन्दानुमतिदर्शनादयं हेतु निवारीत बाप्तिन- 1. व्यातिरिति। पर धूमलन नत्र हिरेराह दिनः। नमान- सरितः॥ 2. पक्षेति। पायल (ः) पर्व-देवचिनन् ।। , २. 'इ- सदि म ·11 पक्षलत्त्वमिति । निवद्ध शब्देनोपस्थितम् । सामर्थ्यात्सम्यारवलात् । सेये प्रत्येतव्ये । महावाक्यार्थ निस्पयति-तस्मादिति । दूरपति-तन्नेति रहे गृहसमीपे चलरादो श्वानिवृत्त्या कुचरमरणप्रदर्शनेन विहितं विवि 'अभ्रमणमनुमापयति' इत्यनेनान्वितम् । अत्र वनिवृत्तिविधीयमानहानी , 1. अनुमापयतीति । गोदावरीतीर नीरन्नमणायोग्य निहत्त्वाव, यन्नेव तने १ 'वाच्यादमवडो व्ययार्थी न प्रतीयते । तयात्वेऽनिप्रसनात् । तनच व्याययक्षस्लान वन्धेन भवतीति व्यात नेन नियतधाननिष्टलेन रिस्पादिनाहिमिनो ज्ञाननगुनान पचद्री पर्व २६६ साहिलादपणे इत्यादौ न रूपकालंकारादयोऽनुमेया एव । तथाहि- अ नाम पक्षसत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वविशिष्टालिमाल्लिगिनो ना ततश्च वाच्यादसत्रहोऽर्थम्नायन प्रतीयते । अन्यथातिप्रसन्न.. इति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्मबन्धोऽस्त्येव । ततश्च योप. लिङ्गम् , योध्यश्च लिजी, वोयकन्य चार्थस पक्षसत्त्वं निबद्धमेव । क्षसत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिवढे अपि सामदिवसेये। तलाउन . च्याल्लिाल्पाल्लिनिनो व्यानार्थम्यावगमनढनुमान एव पर्यवर्शन इति । तन्न । तथा छत्र "भम धम्मिअ-' इत्यादौ गृहे बनि विहितं भ्रमणं गोदावरीतीरे सिंहोपलब्धेरभ्रमणमनुमापयति" , चन्द्रबुध्या रात्रिज्ञानेन विनटनम् , पिहिते मति चन्द्रानुपलभ्या राय तयोर्घटनम् । तयोध्रीन्या मुटुर्वियोगमयोगदर्शनेन कौतुकमिति मात्र । कावदने नन्दतागेपणेन रुपकालंकार । अनुमेया एव, न तु न्याया।" मानसमुपपादयति-तथाहीति । सदिग्धताध्यक, जिपाविपरित सिध्यभाववान् वा पेक्ष । निश्चिततायवान् मेपल | साध्याभावनान् तघ्यावृत्तत्वं तदमृत्तित्वम् । इय व्याप्ति लिङ्गात्माधनात् । लिङ्गि साध्यम् । त्तावष्यमय प्रतीयत इति वाच्यार्यस्य लिलममिप्रेस तत्र सत्यानि दयति-ततश्चेति । अन्यथा असवप्रतीतिवीकारेऽतिप्रसन्न स्यात् । पम्मिअ-' इत्यादी भ्रमणाभावस्येव घटाभावादेरपि चोच म्यान् । चन्ध इव प्रकृते वैपरीत्यस्प. सबन्ध , स एव व्यापकताघटक इति ततश्च सयन्धस्यावदय सलाच क्षपसत्त्वादिनानस्यैवोपयोगिलात् । तदुपपादक यथा गृहम्' इति भ्रमणाभावानुमितिः ॥ 2. पक्ष इति । यथा धूमवत्त्वे हेतो पर्वत ॥ 3. सपक्ष इति । यथा तलिन्नेब हेनौ महानसन् ॥ 4. विपक्ष इति । यथा पूर्वाक्त एव हेतो जलाशयः ।। ग २. 'भनेये' क. ३ 'ता' इति नालि ग सुनके

·No text on this page.

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः। ३४३ यथा वेण्याम्-दुयोधनभ्रान्त्या भीमं प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् , बोधनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (जात्मान निर्दिदय ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ।। यथा तत्रैव- - 'नेत्रे खजनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.)। स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेवान्-'राजा- हते जरति गाझेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवात्माकं भविप्पति ॥' मनोरथस्त्वभिप्राययोक्तिर्भङ्गान्तरेण यत् ॥ १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मथमन्धर । पश्य सुभु समालन्भात्कादम्वश्चुम्बति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोहवित्तारोऽनुक्तसिद्धिदायते । तासमन्तित्रमात् । भूस' रति पाटे नागदनुभनयननपियस्येवर्थ ॥ संक्षेपात् विपात् । अन्याधै मान्नरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दियते ॥अर- मिति नवनिलन्नमा लन्दो तिन चिटोपययनम् । जन सान्निर. साने आनन प्रयोग ॥ सादृदयपुर-सरं मालपर्दम् ॥ गाड्ये नन। सैवेति तत्तुल्य अापमा पर्यम् । दन्च मात्र प्रभा दि पात्रको निमोन्न्नेि त भर ॥ उनि पन्न । भायन्तरेण न दिन्न । रतिलि नति. IFE 4 रिल पल । समालम्भागदगदिग्दर । यादन्यः । स्न प्रिया सम्पन्न मियान न न सब पर सूचित । विशेपेति । सत्यपाल प्रो। । - ·अर्थापत्तिरिति ॥ अगराज इति कर्णसवोधनम् । कथमन्यथेति । भा मिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्धुराजोपेक्षारुपान्तरोन्या दे वक्तव्यम् । इति शेप ॥ स द्रोण । सिन्धुराज जयद्रथम् । एवं पुनानिया पुत्रामिषेकामिप्राय प्रतीयते ॥ दूपणोद्धोपणायामिति कृतायामिति को अभ्यर्थनापरैः सविनये ॥ अन्जा इति । 'आर्या , अपि नाम सारचित दृष्टो युग्माभिमहाराजो दुर्योधनो न वेति' । इति सम्रुतम् ॥ लोकनिद्रा मन सृयादिमि प्रमिद्धार्य पुरसम परिचय ॥ अनुरूपत्य मरगय मन 1. स्तुनिवंशति । स्तुतियायो कीनन पिदानि ये तेपा मगरदीग मान्न ३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिपेक्तुमिच्छतीति यन्तं कर्ण प्रति 'राजा-साधु अड्गराज, साधु । कथमन्यथा दत्त्वाभयं सोऽतिरथो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा ॥' दूपणोद्धोपणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव-कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा- निर्वीर्य गुरुशापभापितवशास्किं मे तवेवायुधं संप्रत्येव भयाद्विहाय समरं प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यथा । जातोऽह स्तुतिवंशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले क्षुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरोम्योण नास्त्रेण यत् ।' अभ्यर्थनापरैर्वाक्यैः पृच्छान्वेिषणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव-'सुन्दरकः-अजा, दिट्टो तुझेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिलॊकसिद्धार्थैरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम्-'राजा- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । खय कृत पतिभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः ॥' सारूप्यमनुरूपस्य सारूप्यात्क्षोभर्वर्धनम् ॥ १९१ ।। अवि णाम सारधित - + लोक्ख्यातवनुभि । अर्थसाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसाविति 2 अम्बेणनि । अनेा नयनाममा ।। १ अनिदान्य' य-य-ग-प्र. , 'न' प ·पष्ठः परिच्छेदः। ३४३ . यथा वेण्यान-दुयोधनम्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् ; धनहतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मानं निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवान्ति दासजनः ॥' गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ - यथा तत्रैव- 'नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-' इत्यादि (११० पृ.)। स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । : यथा वेप्यान्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डुपुत्राणां सैवात्माकं भविप्पति ॥' मनोरथस्त्वभिप्रायसोक्तिर्भङ्गान्तरेण यन् ॥ १९३ ॥ यथा-- 'रतिकेलिकल किंचिदेष मन्मथमन्थर । पश्य सुन्नु समालम्भात्काढन्वश्थुम्वति प्रियाम् ॥' विशेपार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिदार्यने । सादयन्निनगर । 'अनुभूतन्य' इति पाठं साइमादनुभनम्ब बनविपयत्वेसर्थ ॥ संक्षेपात् विपात् । अन्याथै वर्णन्तरस्पाने । प्रयुज्यते निर्दिव्यने । अय- मिति । अत्रापनिलन्न गन्ना न्यो वेति न निगेपफ्यम् । त एवार्थान्तर- स्थाने अन्नन प्रवेग ॥ सादृग्यपुर-सरं मादयतापर्यम् ॥ गाङ्गेये भीरमे । सैवेति तत्तुल्यशपया तपर्यन । या वृद्धन्य होन नमानुपयुवा तथा बला- न्मपि पाल्पकानिन्मिन्बहुन्दिन्ने भनिचदीत भान ॥ उक्ति पन्न् । भगवन्तरेण र नलिन ।। रतिलि परति स 1हा रय मेरिर पसन् । समालम्मादादादिश्यत् । कादन्य. कदम । इत्र प्रिन कदत्य निणच दल नन खन्य नियमन निकाय सूचित ॥ विशेपेति । तलवमनिरपदालन विनतलं प्रोन्नपि । १.र -

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः । तथा वेण्याम्-दयोधनभ्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन . चनातक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्याथै प्रयुज्यने । यथा मम चन्द्रकलायाम्-'राजा-प्रिये. 'अगानि खेदयसि किं गिरीपकुलुमपरिपेलवानि मुथा । ( आन्मान निदिदय । ) अयमीहितकुममाना संपादयिता तवानि वासजनः । गुणानां कीर्तनं यत्तु नच गुणकीननम् ।। १९२ ।। यथा तत्रैव- 'नेत्रे वडनगजने नरनिजप्रत्यर्थि-~-'नादि (११० पृ.) । म लेगो भण्यते वाक्यं यत्सारपुरारम् । यथा वेप्याम्----'राजा- हते जरति नाचे पुरस्कृत सिटिनाः। या साधा पाण्डपुत्राणा संवाफ भामिति ।। मनोरथम्बभिप्रायसोतिर्भयन्तरेण यत् ।। १९ ।। यथा-- रितिपरि पर पिचिंदेप मन्ना परम सन सनालकर दाति मिजद ! विपार्थीहदिनागेऽनुक्तानिदिदापते । सदान् ति प

·No text on this page.

·पष्ठः परिच्छेदः। स्था वेण्याम्-दुर्योधनभ्रान्त्या भीम प्रति 'युधिष्ठिरः-दुरात्मन् , बनतक-' इत्यादि। संक्षेपो यत्तु संक्षेपादात्मान्यार्थे प्रयुज्यते । यथा मम चन्द्रकलायाम्-~~-'राजा-प्रिये, 'अङ्गानि खेदयसि किं गिरीपकुसुमपरिपेलवानि मुधा । (आत्मान निर्दिश्य ।) अयमीहितकुसुमानां संपादयिता तवास्ति दासजनः ॥ गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्तनम् ॥ १९२ ॥ यथा तत्रैव- - नेत्रे खञ्जनगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि-~-' इत्यादि (११० पृ.) । स लेगो भण्यते वाक्यं यत्सादृश्यपुरःसरम् । यथा वेण्यान्-'राजा- हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य शिखण्डिनम् । या श्लाघा पाण्डपुत्राणां सैवात्माकं भविष्यति ॥ मनोरथस्त्वभिप्रायस्योक्तिर्भान्तरेण यत् ।। १९३ ॥ यथा- 'रतिकेलिकल. किंचिदेष मन्मधमन्थर. । पश्य सुश्रु समालन्भात्कादम्बधुम्बति प्रियाम् ॥ विशेपार्थोहविस्तारोऽनुक्तसिद्धिरुदीर्यते । सादन्तिनात् । 'अनुभूतख' इति पाटे साइवधानमनन्स ब्रमनिषयत्वेसर्थ ।। । संक्षेपात् विशेषान् । अन्याथै बर्यान्तरस्थाने । प्रयुज्यते निर्दियते ॥ अय- मिति । मिलन्नमा आयो तिन निशपायनम् । एमाला- स्थाने गमन प्रोग ॥ सादरपुरन्तरंगहरकत पर्यन्न ।' गाये नीग्ने । लैवेति तत्तुत्यपापा सपना द्धन्द घरेन मयतान- जगदि पात्र निमोन्मिने मदति ॥ उनि पन्न् । भनयन्तरेण मरिन । रतिलि दन्त । नीरव । समाल्न्मादाद दिग्यात् । कावन्द । स्त्र प्रिजर्व दबन्द रिजन परत न मिलननि सूचित । विशेपेति ।मनपा प्रती 1. 15 - A - ·हटी युप्मामिमहागजो दुर्योधनो न वेति' । इति सस्कृतम् ॥ लोकाभि स्वय कृत पतिहाभ्यामुर्वश्या च भुवा च यः।।" सारूप्यमनुरूपस्य मारूप्यात्क्षोभवर्धनम् ।। १९१ ॥ भिप्राय । अन्यथा प्रकारान्तरेण । अत्र सिन्दुराजोपेक्षातपायान्तरोलर अर्थापत्तिरिति ॥ अगराज इति कणसोवनम् । कथमन्ययेति । भा वक्तव्यम् । इति शप ॥स द्रोण । सिन्धुराज जयदयम् । एवं पुमा पुत्रामियकाभिप्राय प्रतीयते ॥ दृपणोद्धोपणायामिति कृतापानति अभ्यर्थनापरः सविनय ॥ अजा इति । 'आर्या, अपि नाम पर सत्र मयादिमि प्रमिद्राय पुग्वन परिचयः ॥ अनुरुपत्य गमन 1. स्तुतिहाति । दुधगयो जीतन विवालि दे ता मारधीग ३४२ साहित्यदर्पणे यथा वेण्याम्-द्रोणोऽश्वत्थामानं राज्येऽभिषेक्तुमिच्छीति यन्नं कर्ण प्रति 'राजा~साधु अङ्गराज, साधु । कथमन्यया दत्त्वाभय सोऽतिग्थो वध्यमानं किरीटिना । सिन्धुराजमुपेक्षेत नैवं चेत्कथमन्यथा !' दूषणोद्धोषणायां तु भन्मना गर्हणं तु तत् । यथा तत्रैव-कर्ण प्रति 'अश्वत्थामा- निर्वीर्य गुरुगापभापितवशास्किं मे तवेवायुधं सप्रत्येव भयाद्विहाय समर प्राप्तोऽस्मि किं त्वं यया । जातोऽह स्तुति वशकीर्तनविदा किं सारथीनां कुले शुद्रारातिकृताप्रिय प्रतिकरो योण नास्त्रेण यत् ॥ अभ्यर्थनापरक्यैः पृच्छान्वेिपणं मता ॥ १९० ॥ यथा तत्रैव-'सुन्दरकः-अजा, अवि णाम सारदिर दिट्टो तुझेहि महाराओ दुर्योधणो ण वेत्ति ।' प्रसिद्धिोकसिद्धार्थरुत्कृष्टैरर्थसाधनम् । यथा विक्रमोर्वश्याम् ---'राजा--- सूर्याचन्द्रमसौ यस्य मातामहपितामहौ । . लोरख्यातयतुभि । अर्थमाधनं पदार्थपरिचय ॥ सूर्याचन्द्रमसावित 2. अपंगेनि । अन्ना नयनामिना ॥ १ निमाय-य-ग- २ न म ·पष्ठः परिच्छेदः। ३४७ प्रतिबाध्यवसायकः। यथा मम प्रभावत्याम् 'वज्रनाभः- अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गत्यानया । लीलयोन्मूलयाम्येपे भुवनद्वयमद्य व. ।' विसो यत्समारब्धं कर्मानिष्टफलप्रदम् ॥ २०४ ।। यथा वेण्याम्- 'एकस्यैवाविपाकोऽयम्-' इत्यादि ( ३१२ पृ.)। कार्यदंगनमुल्लेसः- यथा शाकुन्तले-राजानं प्रति 'तापना-समिदापार प्रति- वादाम् । इह चास्मद्गुरो साधिदैवत इव गन्नरपानातिनीलीर- नमो दृश्यते । न चेदन्य (था ) कार्यातिपान , प्रनिनिदि- त्किारः' इति । उत्तेजनमिताप्यते । स्वकार्यसिद्धयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरदार ॥२०॥ m यथा--- जिवनीयोऽसि ना नि । पिन्धिमारपेण तुला ॥

·॥ प्राणेति । विभो श्रीराम ॥ अवधीरितेति । अबहादेव प्रयोजनन्य अवधारण नव्यत्तनिश्यः ॥ इतः समरात् । जनना 1. देश इति । पादतर नु-स्त्रादेव तथाविधः परिभवन्नातन्य केननहा वाहिनगरमरगुरुप्यन्त्राणि मान्यन्ति में यद्रानेण न तदेव से दो गाहित्यदर्पण यगा- 'प्राणप्रयाणामात उक्तवानम्म्यनक्षरम् । नवामन शिमो, किन गुग्रीवस्ते ममर्पितः ।। अवर्धारित व्यायनं तु निवेदनम् ॥ २१० ॥ यथा राघवाभ्युदये-'लक्ष्मणः-आर्य, समुद्राभ्यर्थयार चतोसि । तक्किमेतत् ।' प्रवर्तनं तु कार्यस्य यन्सात्साधुप्रवर्तनम् । यथा वेण्याम्-'राजा-कशुकिन् , देवस्य देवकीनन्दनमः मानाहत्सत्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्तन्तां तत्रोचित रम्भाः ।' आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर- यथा तत्रैव- 'देश. मोऽयमरानिगोणितजलैर्यन्निन्दाः पूरिताः' इत्यादि । युक्तिरावधारणम् ।। २१ यथा तत्रैव- 'यदि समरमपास्य नाम्नि मृत्यो- भयमिति युक्तमितोऽन्यतः प्रयातुम् । अथ मरगमवश्यमेव जन्तो. किमिति मुथा मलिनं यशः कुरुध्वम् ।।' मोधन. ॥ इति।। १. उपषिता प ·षष्ठः परिच्छेदः। ३५१ -- - opme यथा तत्रैव- प्रहर्पः प्रेमदाधिक्यं- यथा शाकुन्तले-'राजा-तरिकमिदानीमात्मानं पूर्णमनोरथं भिनन्दामि । शिक्षा सादुपदेशनम् । तत्रैव-'सहि, ण जुतं अत्तमवासिणो जणस्स अकिदस- गरं अदिधिविसेसं उमिन सच्छन्ददो गमनम् ।' एषां च लक्षणं नाट्यालंकाराणां सामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन चपदेशो गड्डलिकाप्रवाहेण । एषु च केपाचिद्गुणालंकारभावसंध्यङ्ग- वेशेषान्तर्भावेऽपि नाटके प्रयलतः कर्तव्यत्वात्तद्विशेपोक्तिः । एतानि च- 'पञ्चसधि चतुर्वृत्ति चतुःषष्टयसंयुतम् । पड्रिंशल्लक्षणोपेतमैलंकारोपशोभितम् ।। महारसं महाभोगनुदात्तरचनान्वितम् । महापुरुषसत्कारं साध्वाचारं जनप्रियम् ।। वर्तव्य एवेलर्धाधारणम् । सहि इति । 'ससि, न दुत्तमात्रमवानिनो इनन्या- कृतसत्कारनतिविविोपमुशिला सन्छन्दतो गमनम्' इति स्तम् । अत्र श. न्तता प्रति तलस्वा उपदेशोलिरियन् ॥ न्नु भूपणादीनि पानि ल्भपान्युत्लानि तानि नाट्यभूपपहेतुखरूपमामान्वयनंनोगेन नगरपाशशरमध्य एवान्तर्भवितुमर्हन्ति, तपा निदेनोपादान्मनतिप्रयोजननिलनिप्रापेगाह-एपां चेति । गलि- कामवाहेप गतानुगतिवन्यापन । न्न भूसमस पापप गुऽरंगारे , दोभाग से विशेष निमेपोत्पत्सरे, एवनर रानियारमारामारा- पलंकारेषु, एवं दुत्पादन दस्थारिन यो चान्त वे निन पुन्रसादान्मनयर. मिलत आर-एषु चैति । रमनपसरविलयं । एतानि दीकि 'नाटकेऽवलालिगन्दर । भोगो भगाव महायो का। रचना उदानत्वं विलारितम् । महापुरपस्य दीरोदातन्काल सचाने - 1. अनदेनि । मन नयम पाया। . उरिक कि 75

·No text on this page.

·पाठः परिच्छेदः। अथ वीथी- वीभ्यामेको भवेदङ्कः कश्चिदेकोऽत्र कल्प्यते । आकाशभापितरुक्तश्चित्रां प्रत्युक्तिमाश्रितः ।। २५३ ॥ सूचयेद्भरि शृङ्गारं किंचिदन्यानसान्प्रति । मुखनिर्वहणे संधी अर्थप्रकृतयोखिलाः ॥ २५४ ।। कश्चिदुत्तमो मध्यमोऽधमो वा । शृङ्गारवहुलत्वाचास्याः कैगि- वृत्तिबहुलवन् । असान्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उहात्य(त)कावलगिने प्रपञ्चस्त्रिगतं छलम् ।। २५५ ।। वाकेल्यधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके । असत्प्रलापव्याहारमृदामाद)वानि च तानि तु ॥ २५६ ॥ तत्रोदात्य(त)कादलगिते प्रस्तावनाप्रतावे सोदाहरण धिते । मिथो वाक्यमननं प्रपञ्चो हावन्मतः । था विक्रमोर्व-या-बरनीसविट्टपारेमोरन्नोववचनम् । त्रिगतं स्यादनेकार्ययोजनं श्रुनिसाम्यतः ॥ २५७ ।। यथा तत्रैव-राजा-- सर्वक्षितिता नाच. या नवीनुन्दरी । राना रन्दे दनान्तेऽन्निया निहिना त्वया ।। रराजा-रेट । -- :-बीमानिनि। दि. 1 - २८ :। --------- नमो र. ९ . ना . ET-निरइति! निति।":----.-.

·वाकलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिग्रन्युक्तितो भवेत् ।। २५९ ॥ 'या गिना मगा 'न्युनरम || निगापव्युत्पनिमाह-नटाढीति छापिना नटीप्रतिनटगोम। नदं निगम ॥ सत्यमार-प्रियाभांगी। प्रियनुयारियर्ग । छलना जाना ॥ तुमयारणोद्दीपन गुमरमा भगार । सामसप | पिमा,ज्यामलिगिनि: Trir प्रयुज्यमान्य । गमागप्रमानामागप्रयागार । - मुपानी का भार समय पर समाह-अन्योन्यति । ३६० साहित्यदर्पण अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेर इति कश्चित् । प्रियामरप्रियाक्यविलोभ्य च्छलना छलम् । यथा घेण्याम्-भीमार्जुनी- कर्ता घृतच्छलाना, जतुमयमरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःगासनादेगुरुरनुजगतस्यानराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेगोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यम्य दासाः कास्ते दुर्योधनोसो कथयत, न रुपा द्रष्टुमभ्यागती खः ।' अन्ये त्वामुग्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ।। २५८१ उदीयते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'मिक्षो मांमनिपेवणं प्रकुरुपे, किं तेन मद्य बिना मध चापि तव प्रियं, प्रियमहो वारामनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुनग्नव धनं, घृतेन चार्यण वा चौर्यगृतपरिग्रहोऽपि गवतो, नष्टम्य कान्या गतिः ॥' केचित् - 'प्रकान्तवाक्यग्य माकान्यव निवृत्ति के लिः' इत्याः। न्ये च 'अनेकग्य प्रश्नम्य फ.मुतरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । अगजम्य र्णिग्य । कृष्णा द्रोपदी नया गानयोगण पटु । - - 1. पधितfri411. : ! .........ru . . . . .inferi

·No text on this page.

·'लया निरहिता मया दृष्टा' न्युत्तरम ॥ त्रिगतपदव्युत्पनिमाह-नदादीति आदिना नटीप्रति नट्यो ग्रहणम्। इदं त्रिगतम् ॥ हलमाह-मिवामगित, प्रियनुग्वियं । छलना वयना ॥ जतुमयारणोद्दीपन अनुर अद्गगजन्य वर्णस्य । कृ.पणा वापदी तन्या संयोनगययोग पह। भवाव ।'आयाम' इति गंप ॥ वाठिमाह-यालिरिति । प्रयन्त्रन्नान्य । मनामप्रसवानामनियवादन प्रसयाभार । निकर 1. धिर्दिनि ।नवाचारदशरूपहर-विमान्बाटयाउदग्दिर ३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषय इति कश्चित् । प्रियाभरप्रियेाक्यविलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयगरणोद्दीपनः, सोऽमिमानी राजा दु शासनादेर्गुरुरनुजशतस्यागराजस्व मित्रन् । कृष्णाकेगोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यन्य दासाः कास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुपा द्रष्टुमभ्यागतौ न ।' अन्ये त्वाहुग्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचिद् ॥ २५८ उदीर्यते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । वाकलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिग्रन्युक्तितो भवेत् ।। २५९।। वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'भिक्षो मासनिपेवणं प्रकुरुणे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्घरुचिः कुतस्तव धनं, छूतेन चोर्येण वा चौर्यद्यूतपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टम्य कान्या गतिः ।' केचित्—'प्रक्रान्तवाक्यस्य साकारस्यैव निवृत्ति केलि.' इत्या अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरन् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्वयाधिवलं मतम् । यमुनानिति वाटिरित्याहन्छिन्वयः ॥ अधिवलमाह-अन्योन्यनि । - . न्दा त्रिवानाः पृदने नदिन ॥ दि ।

·पष्टः परिच्छेदः। है यथा मम प्रभावत्या---'वजनामः ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया। लीलयोन्मूलयाम्येष भुवनद्वयमद्य वः ।।) प्रद्युम्न:--अरेरे अखुरापसद, अलममुना बहुप्रलपेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आस्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशितागनलोभनीया ।।' गण्डं प्रस्तुतसंवन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः ।। २६० ॥ यथा वेण्याम्--'राजा- अध्यासितु तव चिराजधनस्थलस्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोल्लुम्मम् ।।' अनन्तरम् (प्रविश्य) -देव, भन भन्न-' इत्यादि। अत्र रथकेतनभङ्गार्थ वचनमूरुभनार्थे सबन्धे सबद्धम् । व्याख्यानं स्वग्सोक्तस्वान्यथावसन्दितं भवेत् । स्था छलितराने-'सीता-जाद, वाल्ल क्खु उाझाएप गन्तधम्, तर्हि तो राजा विणएण पणयिदव्यो । लवः किना- वाभ्या राजोपर्जीषिन्दा भवितव्यन् । सीता-जाद. मो पिदा लव:-विन्दयो रघुपति. पिता । सीता--(रूपम्।)मा अपया सकलन् । ण व नुहाणम्, सजाए जेब पुटीएत्ति ।' पिन पारपारि ॥ अखप्रय। ने देदनम् । दाद- प्रस्तुतस्पन्धि प्रतिपक्षन् । पर्याप्त समर्थन प्रटने । R. दिनार-मास्याननिति । सरभरच कारव' प ! जाद पति । 'इन, नगन्या, त्रसिदि. या' (स्तन) , सति । कचकी १ क्स तुझा मत्स्टन् । दया दोन्नभि सम् ।' 1. पालितमिति साहि..

·वाकेलिहास्यसंवन्धो द्वित्रिप्रत्युक्तितो भवेत् ।। २५९॥ केचित्-'प्रकान्तवाक्यस्य साकायस्यैव निवृत्तिवकिलिः' इत्यादुः) 'लया विरहिता मया दृष्टा' इत्युत्तरम् ॥ विगतपदव्युत्पनिमाह-नटानि' नियतु यरियर्थ । छलना वचना ॥जतुमयशरणोद्दीपनः जनुनमा आदिना नटीप्रति नटयोग्रणम् । इट विगतम् ॥ छलमाह-प्रियाभगिन । अगराजस्य कर्णस्य । कृष्णा द्रोपदी तस्या केशोतरीययोगपंगे पढ़ । भवाव । 'आवाम' इति शेप ॥ बारेटिमाह-वालिरिति । प्रत्युक्तयन्नाभ्य । मनामप्रत्ययानामनिसलादत्र उप्रलयाभाव । अनेस मुनामिति वाटिरियाग्विन्ययः ॥ अधियलमाह-अन्योन्यनि । 1. विदिनि नयाचा दगलपकाहर-मान्यादान' ३६० साहित्यदर्पणे अत्र प्रश्नवाक्यमेवोत्तरत्वेन योजितम् । 'नटादित्रितयविषयमेवेश इति कश्चित् । प्रियाभैरप्रियैर्वाक्यैर्विलोभ्य च्छलना छलम् । यथा वेण्याम्-भीमार्जुनौ- कर्ता द्यूतच्छलानां, जतुमयशरणोद्दीपनः, सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजशतस्यागराजस्य मित्रम् । कृष्णाकेशोत्तरीयव्यपनयनपटुः, पाण्डवा यस्य दासाः कास्ते दुर्योधनोसौ कथयत, न रुपा द्रष्टुमभ्यागतौ खः॥ अन्ये त्वाहुश्छलं किंचित्कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् ॥ २५८१ उदीयते यद्वचनं वञ्चनाहास्यरोपकृत् । द्वित्रीत्युपलक्षणम् । यथा- 'भिक्षो मांसनिपेवणं प्रकुरुपे, किं तेन मद्यं विना मद्यं चापि तव प्रियं, प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेश्याप्यर्थरुचिः कुतस्तब धनं, द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यातपरिग्रहोऽपि भवतो, नष्टस्य कान्या गतिः ॥' अन्ये च 'अनेकस्य प्रश्नस्यैकमुत्तरम् । अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिवलं मतम् । ददिनित्यागः पूर्द रिभ्यन ।' यति।। - ·षष्ठः परिच्छेदः। - म यथा मम प्रभावत्याम्----'वजनाम:--- ( अस्य वक्षः क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया । लीलयोन्मूलयान्येप भुवनद्वयमद्य वः ।) प्रद्युम्न:--अरेरे अखुरापसद, अलममुना बहुप्रलापेन । मम खलु अद्य प्रचण्डभुजदण्डसमर्पितोरु- कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः । आत्ता समस्तदितिजक्षतजोक्षितेयं क्षोणिः क्षणेन पिशितागनलोभनीया ॥' गण्डं प्रस्तुतसंवन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः ।। २६० ॥ यथा वेण्याम्-'राजा- अध्यासितुं तव चिराजघनसलत्य पर्याप्तमेव करभोरु ममोरुयुग्मन् ।' अनन्तरम् (प्रविश्य) कनुकी-देव, भमं भन्न-' इत्यादि । अत्र स्थकेतनभार्थ वचनमूरुभनार्थे सबन्धे सबद्धन् । व्याख्यानं स्वरसोक्तस्वान्यथावसन्दितं भवेत् । यथा छलितरामे-'सीता-जाद, कालं क्खु उआम्झाएण गन्तबम्, तर्हि तो राजा विणएण पणयिदन्यो । लव:-जय किमा- वाभ्या राजोपजीविभ्या भवितव्यम् । सीता-जाद. सो क्खु तुझा पिदा लव:-किमायो रघुपतिः पिता | सीता-(साराम् ।)मा मगधा सकदन् । पक्व तुह्माणम् , सअगए जेब पुर्वापत्ति ।' पिश्येन पारयाविश्वेनेति ॥ अव प्रान्स। यो देवानन् ॥ गटनगर- प्रस्तुतस्पन्धि प्रलुतास्पदम् । पर्याप्तं समर्थम् ॥ समन् प्रतुते ।। स्यन्द- न्दितगार-व्याख्यानमिति । सरलेस परपस' ददिर जाद इति। 'पुत्र, पलायनान्मन, तन रान निकर पति- तक (रवि संस्) 1, र स्टइप पिटर' इति मनम् । 'नन्दापना र पुनरन् । नरसाद पिया इति ।' न स्तनन् । बाया पन्नः धरान इस पंगे दग्न् । कलर.' 1. सम्पानिनिति । पूर्व नगर : नरन्मान्मा। साहि. ३१ ·- ·पष्टः परिच्छेदः। ३७७ कथांशानां व्यवच्छेद आवास इति वध्यते । आर्यावज्ञापवाणां छन्दसा येन केनचित् ॥ ३३५ ।। अन्यापदेशेनाश्वासमुखे भान्यर्थसूचनम् । यथा-हर्षचरितादिः। 'अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदीरणात् ।' इति दण्डाचार्यव- चनात्केचित् 'आख्यायिका नायकेनैव निबद्धव्या' इत्याहुः, तदयुक्तम् । आख्यानादयश्च कथाख्यायिकयोरेवान्तर्भावान्न पृथगुक्ताः । यदक्तं दण्डिनैव- 'अत्रैवान्तर्भविप्यन्ति शेपायाख्यानजातयः । इति । एपामुदाहरणम्-पञ्चतन्त्रादि । अथ गद्यपद्यमयानि- गंद्यपद्यमयं काव्यं चम्पूरित्यभिधीयते ॥ ३३६ ।। यथा--देशराजचरितन् । गयपद्यमयी राजस्तुतिरिदमुच्यने । यथा-विरदमणिमाला। करम्भकं तु भापाभिर्विविधानिर्विनिर्मितम् ।। ३६७ ।। -पोहानपदी प्रालिनाली। सरित्रम् ॥ दण्टाचार्यदचनादिति रेट. 'दुरः कन्द । एषा- मार दिया। नपान मज । भेटायरम- कि । उसिला र । ५. देव निलन, पर दि !' परिजन - यथानमः 1.नि.-:: .प. .::པ་ཡཔ་ ཨམས་སུ །རྣམ';ཛེས༌བྱས ·स्पष्टम् । अस्यार्थ इति । प्रागेव प्रथमपरिच्छेद एव । श्रुतिदुष्टलाटे. शब्दारिसर तदगे पदादा ॥ दोपविशेषानिदिगति-दुःथव इति । अयं भारत । दु.अवविविधालीलेति समनपाठे भावप्रलयस म्मान एपृशदोषेषु ॥ उदशक्रमण दुअवतादिलक्षण मोदाहरणमाह-परपति। चिस्पष्टवादुदाहरणयेव दर्शनम् । 'श्रुतिपतितमात्रं यदग्न्यमबहति तय व्यमिति प्रथम तदुपन्याम.' इत्यन्ये । परूपवर्णना वगांना पार गुमानि मविष्यति । श्रोतृणा प्रोत्रावच्छेदेन दुसजनरल श्रुतिदु नावहन् । तित मद्दयावह श्रुतिदु मावहम्, नत्यं या। कार्तार्थ्यमिति। मन रेफयोयोगन पाक्यम् । तत्प्रयुक्त पदम्य दु.अवलं खापटनमन्निन मदम्य गारग्यस्य प्ररुर्यप्रतानि प्रतिनाति । इदमेव 'शुविच्छ' उचन्मिान नन्वतन्पढागपारयमेव न तु पदपारयमिति चेन् । न । वारयन्टरदिन ३८० साहित्यदर्पणे अस्यार्थः प्रागेव म्फुटीकृतः । तद्विशेषानाह- ते पुनः पञ्चधा मताः। पदे तदंशे वाक्येऽर्थ संभवन्ति रसेऽपि यत् ॥ १॥ तत्र दुःश्रवत्रिविधाश्लीलानुचितार्थाप्रयुक्तताः । ग्राम्याप्रतीतसंदिग्धनेयार्थनिहतार्थताः ॥ २॥ अवाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता । अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥३॥ दोपाः कचिद्भवन्त्येषु पदांगेऽपि पदे परे । निरर्थकाममर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥ ४ ॥ परूपवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वम् । यथा- 'काताय्य यातु तन्वगी कदानगवगंवदा ।' रसापकर्षसमिनि नाच्यामिरति भाव ॥ तद्विशेषान् दोषविभागान् । ते दें निर्देश P 1. काामिनि । 'अनमगृहापानिरहितः । आनिदिन म कादाय टन्दे कहा।।' प्रकायोगादानुरूपन् ।। 1. मन' पदर नट. २. 'मान'गुना-प.

·सप्तमः परिच्छेदः। ३८१ अश्लीलत्वं ब्रीडाजुगुप्सामंगलव्यञ्जक्रत्वात्रिविधम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'हप्तारिविजये राजन्साधनं सुमहत्तव ॥' 'प्रससार गनैर्वायुर्विनाशे तन्वि ते तदा ॥' अंत्र साधन-वायु-विनाग-गदा अश्लीलाः । 'शूरा अमरता यान्ति पशुभूता रणाध्वरे ।। अन्न पशुपदं कातर्यमभिव्यनक्तीत्यनुचितार्थत्वम् । पारप्यप्रयक्तवावयदु धवलवत्तदघटक दिनादिवर्णपारप्यप्रयापददु भपतन्य नी. कारात् । सन्मान्तरल्यान्मालीलं तस भावनना । पदा नु असम्बस्कृतिहेतुलनेव । जुगुप्सा घणा । अमझलनन..लहा। व्यय. समिट जनरलमेव ॥ अत्रेति । सन्ये प्रयुक्त मापनादो मस्तका धोनुलनाजननेन राजविषयरतिभावस्य, मनीरणे प्रयुत्तो पारद बनुय पुक्तया श्रोतुगुमाउन्नेन, अदने प्रयुत्तो निनादर समान्य मता बननेन, पारस प्रकर्षप्रतिपन्न ॥ अनुचिनार्थत्वं इविद्या. मार्गदोपप्रतिपादरलेन, चिद स्मवेन, चिदाननकर- पूरा इति । पानवाटेवरूरपा । स्त्र दायास सासद देव । 1. भली दमिति । किरन । ' ·- तम्य व्यसकतात्पशुपदस्यानुचितार्थलन् । द्वितीय यथा-'प्रचलममा पतन्ति गरान्नव ।' अत्र प्रज्वलदिति पदमनुचिनार्थम् । तृवीर ज्या- राद्रक्षति यो गुहामु लीनं दिवानीनमिवान्धकारम् । भुदेऽपि नून गरा ममत्वमुच्च शिरमामतीव ॥' अत्रामद्भूतन्यान्धकारभयस्य समर्थक द्विक चितार्थम् । एवमन्यदपि ज्ञेयम् ॥ तथाप्रनिद्धावपि तेन रूपेण प्रतिदिनी ग्राम्यः । कटिरिति । अत्र जारभ्य गूटवतचारवाभावात्रा रोध ॥ योगेन प्रकृतिपुरुपयोभेदचिन्तनेन दलित खण्डित आरोप यस्य स । आगयशब्दोऽप्रतीत इति शेष । अत्र योगमानाननुमकिन पदार्थानभिज्ञाना योनिपन भावबोध विलन्यक्रमप्रतीततम् ॥ प्ररपादन 1 पद्मति । 'वा पुनि पमन्' इत्यनेनानानोपि पुलिगः पमन्द कविनि प्रयुक्त । अत्र दृषकनावीन तु तादृशकनिममयर इनप्रयोजनानुनशनला 2 कटीति । अत्रेद तत्त्वन्-योगीनितन्वादिकामेव विदग्धे प्रयुजने, पति- दग्धमात्रप्रयोज्यनिति ग्राम्यन् । पद त्रिविपन्-ग्रान्य नागरनुपनागर वादि प्रमिद्ध नागरन्, ग्राम्पकक्षातिकान्तमप्राप्तनागरभानुपनागरन् , नागरोगनारेमा दोपत्वन् , तस्य तयेवाचियेन वरन्याभावात् ॥ नत्र प्रकादो सपूर्णशेवंद 'राकाविभावरीकान्तसक्रान्नघुति त नुवन् । नपनीयशिलामोमा काटिश्च हरते मन: 3. योगशास्त्र इति । 'हेगकर्ननिपाकाशयरपराष्टः पुनपनिनेप ईयर' निटानं मिथ्याशानन्यः सरकारनिशेपः। दूपकनादीन तु तच्चारूननिय वा पातालमत्रे (१२४) वासनार्थक आशयशुष्टः प्रयुत्त । वानना चात्र - ३८२ साहित्यदर्पणे अप्रयुक्तत्वं तथाप्रसिद्धावपि कवि भिरनादृतत्वम् । यथा- 'भाति पद्म मरोवरे ॥ अत्र पद्मशब्द पुलिद्गः । ग्राम्यत्वं यथा- 'कटिम्ने हरते मन. ।' अत्र कटिगब्दो ग्रान्यः । अप्रतीतत्वमेकटेगमात्रप्रसिद्धन्वम् । यथा- 'योगेन दलिताशय ॥' अत्र योगशास्त्र एव वासनार्थ आशयगदः । पुंलिङ्ग इति । 'अप्रयुक्त ' इति शेष इति शेष ॥ हालिसाधारणप्रति 'ति । यमकादिप्रयोजनमत्वे तु नाय दोष , अन्यत्रामा भ. प्रयोगम्य दर्शनेन व्यग्रताभावादिति ॥ ग्राम्य शब्दप्रयोगादत्तुरवेदग्ध्योन्नयनेनात्र दोध्यन् । अन स्व सिननन्नानी 7 विपनादावने वन ·सप्तमः परिच्छेदः। ३८३ न 'आशीःपरम्परां वन्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥' अत्र वन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः । नेयार्थत्वं रुढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकागनन् । यथा- 'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् । अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् । त्पादिनार्थजनय शब्दः सदिग्ध । आशीरिति । वर्ष एवा शुला । समेति। बन्यामिति पदस्य सदिग्धत्य सान्दयोबविलम्ब्रेन राविपतिनावोस पित. म्वत् ॥ अशक्तियतं कवेरसामध्यप्रयुतम् । पगम मनामनि ॥ चर. गाघातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं पराभय । गुगरम चरणमा तस्याप्यसमप वन्चयानुपपत्ति । वन्यचरा परराना. ना. पखवत्वं गुरयरपययो सपन्ध । बन रमिमोरयारकादेन . निधन, ततो रपयोपस्थिति तनावोसतिदि दिगमन पर नाचीजम् । चितु-'लिलिमिट देन स्थ गेमा इम्' इति । न । पिप्रयोजनमा परच समो. परापरतया प्रयते तत एव मेवातासगाद । चिर- सोमवय सन्ति मनु शरणापारी तो । स हि सान्दोधातर : དེའij3པགཙཔr, {{ } སྔཡས༌པ་, པ་:མ༔ ཡ परि ।। - ६.८ २५. .. " 1.मितिकार Stresi २. 7 .., ' ...-:"rr:-

·No text on this page.

·सप्तमः परिच्छेदः। ३८७ यथा- नवजलधरः संनद्धोऽयं न हप्तनिशाचरः ।।' उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नत्र. पर्युदासतया निषे- धन्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः- पदार्थतावच्छेदकेन सह समन्धरत्र वाक्ये असा नन् । प्रतिरोध इलयं ॥ उदाहरति-यथेति । नवजलधर इति। गन्धर्वेगोर्यग्या हा पुरसन- सद्विरहे नवजरधरादी निशाचरवादिप्रनीतिकपननिरम् । अयं सन्यो- नार. ल्धर , मनिशाचर इति । अयं नजर परतानामानित । दार्थ उद्देश्यलम् , नपस्याभावस्य विधेयतम् , समामिलाका परेन 'ट नगर्थस्य स्कन्ध । न च विधेर्रवपदास्यति पारपन् । पो. दि. मागिलादल्यापते । क्रिययेति । यथा विवाद . पपन्' इलायत्परेऽप्युरोदाहरण यस्मरान चन्द मिने. सोदारपादान प्रसारिपेधलन्द गर ति दन् । यिनः भापन पदासलासमवात्ततदप्रसाद प्रसाधित - दलात् । अत एक वर्षमा रपे गोपीचन्द्र--- अप्रतियो गाभूद', लोडर + नि', ' पत्र' ति । रियल दी किरदार सत्य । परर 'ना', ' माया पिरजारिन् । किर पिपरिसर ।' पहिलेदर " Pri सरा HTTE पामा ·योग्यलात् । यथा-'य यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया इत।। सर्वात्मकमिति । विरहदु खत्वेन सामान्येन म विरहदु सनिलयं ॥ तय भूतस्य विरह्दु सलावच्छिन्नस्य । तया च वीप्माया वत्तृतात्पर्यमेव निपाना। सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतात्पर्ये सति न तत्पदे वीमा । तत्यानं उपस्थापने तात्पर्य मनि तत्पदे वीप्मा । क्वचित्तु तत्सदे एवं मान! यत्पदे । यथा-'ते ते सत्पुरुपा परार्थघटका स्वार्थस्य याधेन ये॥ एवमिति। अन्येपामनुचिताचलादीनाम् । तच मया दर्शितमेव ॥ 'दोपाः केचिद्वन्त्य, 1. यद्यदिति । परमार्थस्तु यद्यदिति न पदयन् । रितु 'निलोनयो' इति के या यो द्वित्वापन्नोऽसमादेश. । म्ब चादेधिनगेन यत्रदेन तत्तटेन वहान्यान रूपेण दु.सपरामर्गः । मादेठान्नु सायरसेनान्यये तासनताहका इत्रि पर न सवन्धभानोपपत्ती न तत्पदेऽपि वीष्मायोन द्वित्वापन्न आदेशाव: तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पटेऽप्यादेशाः। कि तुभान्या रूपहन माया 2. सिी इति । अत्र 'नि' इति चतुर्दान्लपदकादेशः श्रुतिरुटु ॥ नन मर्थान्तररम्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमनरध्ये बीजार प्रागुब्यादिवान्म । ३९४ साहित्यदर्पणे कचिदनुपातयोईयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा- 'न मे गमयिता कोऽपि भारस्येत्युवि मा शुत्रः ॥ नन्दस्य भवने कोऽपि वालोऽन्त्यद्भुनपौरुषः ॥' अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते । 'ययहिरहदुःखं मे तत्को वापहरिप्यति ॥' इत्यत्रैको यच्छद. साकास इति न वाच्यम् । तथाहि- त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वन्नु विवक्षितन् । तथानुतन्य तच्छब्देन परामर्गः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोटाहरगं बोलना पदांशे दुःश्रवत्वं यथा- 'तद्गच्छ सिधै कुरु देवकार्यम् ॥' 'धातुमत्तां गिरिधत्ते ॥ शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्त पदयोः । सामर्थ्यादाकाद्वात ॥ ननु यत्र यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकासप्रतीति । तत्र तन्पदा । आह-यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाये एकतत्पदप्रयोगोऽई इतना तत्वन्॥ वशिष्टा पादत्रयी। । , 'प्रयोग' पुलपान्तरे ·सप्तमः परिच्छेदः। ३९५ अत्र मैत्ताशदः क्षीवार्थे निहतः । 'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ।।' अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'पाणिः पल्लवपेलवः ॥ पेलेवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले । 'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥' अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण- गने शरेति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ दाशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह-तद्गच्छेति ॥ अश्लीले ति । ब्रीडाव्यलके ॥ जुगुप्साव्यक्षकं यथा-'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द । मङ्गलव्यजकं यथा-'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्द.॥ वचोवाणत्वं hिणलम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया नी गन्दप्रतिपादकत्वे वर्थ । तथा नेयार्थतम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं ध्रुतश- 1. अत्र धातुमनो भावो धातुमत्तेति पदेकदेशेन क्षीवार्थेन मत्ताशब्देन मनुवयों रन्यते । अत्र 'पश्चाप्तरोविनममण्टनाना संपादयत्री शिसरेविननि । दाहकच्छेद. नक्षरागानकारसध्यानिव धातुमत्तान् ॥' इति तनूकनन् । 2. विजेय इति । 'बहे कृत्यहचच' इति सूत्रेपार्हा 'जचो यत्' इति सूत्रेण हितः त्यसको पत्प्रत्ययो मृतत्वरूप स्प्रत्ययाऽवाचकः ॥ नत्र 'चापाचारिपुर- जवी पानिफेयो विज्य: दशरूल्यस्त. सदनमुदपिरियं दन्तकार । अल्देवैनन् नु तवता रेखाकाव्दामा सर्वस्वव परशुना रनने चन्द्रहासः ।' लपीयन् ॥ 3. पेल्वेति । पर' रति वर्षद सभापाया मगरपसाचारपतवा नोटा- विति प्रकाशपाख्यानारः ॥ स्त्र विल्यमविपरिम्निवर्ग र दरमुदारराति गट । रनाईनः स्ददं दाति पुनः परस्पटिनिव ॥ इति प्रशासोदाहरटरमन् ॥ 4. जलध्यादाविति । या चोरिमिहेन-'तदादिः पूर्वदे नरोमरपेयु शेचरदेषु । टसरन्यु चोनपरदेषु पदावृत्तिः ॥ इति पवृिदिनाचे योगाते निकाः सदा.। पसरा देतु निमा गीर्वाण्टुला रूपन्दो विनादिमिदा पनि नमान्नरः॥ नवचेवानेदुद्वारा रिहा पोऽस्व भूगरनन्मिानानः । नुदुर्त चोतान्दो पल मिले.' देनन् । बोका गनायोरन्दात् ।।

·No text on this page.

·सप्तमः परिच्छेदः। ४२१ - अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः । अर्थानौचिलमन्यच्च दोपा रसगता मताः । रसत्स खदो रसरादः शृङ्गारादिगदश्च । क्रमेण यथा- 'तामुद्वीक्ष्य कुरजाक्षी रसो नः कोऽप्यजायत ।' 'चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मनमन्तरम् ।। सायिभावत्य खगदवाच्च यथा- 'अजायत रतिस्तत्यास्त्वयि लोचनगोचरे ।' व्यभिचारिणः खगदवाच्यत्वं यथा- - 'जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुन्बने । जन प्रथने पादे 'आसीन्नुकुलिताभी ना' इति लज्जाया अनुभाव- खेन कथने युक्त. पाठ। 'मानं मा कुरु तन्वति ज्ञात्वा चौवननस्थिरन् ।' जत्र यौवनासर्यनिवेदनं शृङ्गाररसय परिपन्धिनः शान्तरसत्याचं आन्तन्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तलरिग्रहो न युक्तः । 'धवलयति गिगिररोचिपि भुवनतल लोकलोचनानन्दे । ईपक्षिप्तकटाना लेरमुखी सा निरीभ्यतां तन्वी ॥' जन रसत्योद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति जप्टकल्पना। २. चरमस्वद । प्रकृतीनां नवोचितर्माण विपर्ययोऽन्यथापनन्न् । इद- केन्नैचिलम् । अन्य प्रतिनियनिम् ॥ कोऽप्यन्चिनमः ॥ यभिचारिणः समान एव सदनाय दोषः, नन्नयनादाने उन दोपः । या महोत. प्रालिले च । स्वशन्दवाच्यन्वं मारियोषा विपन्धरम् ॥ विरोपिरमपरिग्रहस्दाहरनि-माननिति । शान्तयेव चेति । सन्दोहेन । दिनार ननितान्परिनहीं चौरविन्दन्न ॥ मनपसर-पवलपतीति । रगचिनि पन्ने प्रयोगभन्न सर्पः । अमेति । अरमन :. नामिति । - दिनानन्त्र - गोदरेमेनिन्दः प्रमोद । नरनि: गोर सपन।

·No text on this page.

·सप्तमः परिच्छेदः। ४४१ - - एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरातत्वं न वाक्यान्तर- स्येति विज्ञेयम् । गर्भितत्वं गुणः कापि- यथा- 'दिमातगघटाविभक्तचतुराधादा मही साध्यते सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो यस्मात्त्रादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥' अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं पुप्णाति । पतत्प्रकर्पता तथा ॥ २८॥ तथेति कचित् गुणः । यथा--'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.)। अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुण. । कचिदुक्तो स्वशब्देन न दोपो व्यभिचारिणः । अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ।। हरस्यैव पिनाकसबन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यसक्लाट् गुणतम् । नायं निपुर्वरयुपति मानो तितिक्षुधनुप्मानात पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधो । नवगुणधर पक्ष्य क्लादपलात्पुण्डरण्ये नवजलधरदयामल योऽयमनि ॥' अत्र द्वितीयस्व नहीति निपादनमुदायस्य वाचक्ताभावेन पथितपदस्य न विषयः, कि तधितोपि राजपुनस्ल जटाधारणमलन्तातभवाति व्यक्ता गुण एव ॥ न वाक्यान्तरस्येति । पुनरपादाने समाप्तपुनरातत्वं न दोष इलयं । दिमातङ्गेति । दिमातासगृहेन भिक्षा. परिच्छिन्नावलार आपाटा. सीमा पत्त्या सा । साप्यते सपशीमियते । निद्धा साधितापि मा मही । विमान शीपायत इत्युत्तरेणान्वय. । निमारामिति यानिति शेष । क्थैवाछुतमा- दर्थन् । यत्रैवेति । तथा च तत्तुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यति भाव. ॥ चमत्कारातिशयनिति । देन युद्धवीरदानवीरयो पापोर ॥ कचिदिति । यत्र पागे सुकुमारायंत्र तोला । इदान रमटोपागं पिर- विनाद- विशेषे चाचपनदोषतं गुणवं चाहचिदिति । रचना यान् ।

·ܙܪ ?ܝܝ ·दगमः परिच्छेदः। ४८५ - . वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोगपि ॥ ११ ॥ श्लेपाद्विभक्तिवचनमापाणामष्टया चमः। क्रमेणोदाहरणम्- 'प्रतिकूलनामुपगते हि विकी विक योनि सुनयनता । अबलम्बनाय दिनभन्मृत पनियन कायम अत्र 'विधी' इति विधु-विवि-ब्दयोगाने 'किरणा हरिणासन्य दधिमनीः । कान्तोत्साजुपा नूनं सर्व एव पारित ॥ सापन्न एवब्दा एकप्री: भेदोपतम्भोगपति। नमादिपर प्रकरणादिनियमन सम्मानिय एक प्रयोग करना नामनिया योधनेनी पो .. दिनेदेन बनिया-ति । मकर ॥प्रतियालशामिति । दिन्भर्ट पूर्व र र जनमान 1 समिति v wiel--------- ·४८८ ke साहित्यदर्पणे 'महदे सुरसंधं मे तमव समासगमागमाहरणे । हर वहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥' अत्र संस्कृतमहाराष्ट्रयोः । पदश्लेपोऽपीयवधेयम् ॥ भापाइलेपमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समास अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्ध चित्त- मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ. तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्म, तमवस-तमोवशाम्, आस-आशाम्, गमागमा-संसारात, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हबहु- शिववधू , सरणं-रक्षयित्री, तं-खम् , चित्तमोह-चित्तमोह , अवसरउ-अवस- रतु, मे-मम, सहसेति । भापासमे तु भाषाणामैकरूयमेव, न बर्थमेद. । 1. संस्कृतेनि । सस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्ट प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते । न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्याने वा मृदगनादानें । कन्यादानफलाने केी पाने मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्र जनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्त दण्डिना-'महारा• धाश्रया भाषा प्रकृष्ट प्राकृत निदु. । सागरः सूक्तिरक्ताना सेतुसन्धादि यन्मयम् ॥' इति । सस्कृतमागध्योः रेपो यथा-'कुललालिलाबलोले शलिलेशे शालशालिग्यारे । कमगशवलारियलेऽमाले दिशमन्तोऽपिशमे ॥' 'कुररालिरावरील मरिल तरक्षा- रमादिरवशूरम् । कमलामवलालियर मारयति साम्यतो विपमम् ॥' इति मागधी छापा । 'कृयानि लालयन्ति पोपयन्येवशीला ये तेपा ला छेदने लोगमागिन् । गन्तीति शला. मोयमाः ते मन्ति यत्र देने सभी त लिशल्यत्पीकरोनीति शनि. शम्नस्मिन् । शालेगः शालन्ते गोभन्ने ये नाहुनातीति शाशादिय. म चामा शूर ति, टु मननस्यात्, नयाभूने । मिना लक्ष्मीम्त म्याः शमा दरिद्राग्नेषु लत लम तीन्येवगील बल यम्य म तम्मिन् । मलन मार, न विद्यते मागे यम्यामारमाल स्वग्मिन् । 'मल धारणे' । अनिवार्य ध्यर्थः । अन्नके मृत्यी सनि स वासुदेखें विषये या दिनार्गन्ला दिशमविशं प्रविष्टोऽनि ।' इति सम्हनाया. । मागानुरा पक्षिनिषागा या आणि पशिनद्रा रोड. कटको यय नत् । मारमाना यदि डा घर नहिदिमागममर्थम् । कमानामामय मादये गति । य ने गन् । विषम नियोगिननदुःपावई नत्मनिट मान्यत. शम पोऽपि मारयी। दृश मीर विठोग्य मुनयोऽपि शुभ्यन्ति ।' इति । मानगाग्यो था-'हमनेर नादानं ना नग्नु र दामीनमा परिमान समने मेलानिशान नार।' गर्ने गरी दाना गारोमानान् । मन शुमने मार पल्टिन ।' पयाची मया । नामा: मन गट, नमः ॥ भूम HT Eि द.

·दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनखिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा- 'येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजित्कायः पुरात्रीकृतो यश्चोवृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह बर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादी सभाः । नीतानाम्-'इत्वादापभन । 'भर्वसं हर-'इत्यादी सभामाः || एक्व तत्रितयमुदाहरति-यथावेति । सर्वद. सर्वाभीष्टदाता माधव., सर्वदा दानानि यस तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमातिन् । अप्पनेरुसेव मानो यस तन् । नगा अचला निकाना दीप्तियस तन् ।' पनि सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्नु 'स पुरषो रक्षयितुमात्मरलनाय कामविषये नामोदाना स्वपरवान्यामुचलन्यो दान्यो =া নমূনানা বিনিসরিন ন ন ন ন ন নানাননিশ্বৰ कन्वचिदुपतगणिकत्योतिरियन् ।' इति । सल्लसूरसेन्टोथा-'तोदो नदिगगा. मदोडकल सनदा दर विदन्तरिदन् । आर दहावनर सामरमार गासारन् ॥' ततो दृायने गगननदः फरसानादरम्दितान्तरितन् । भारत मावनर शाधनमार गनामा- रन ॥ इति । सूरसेनीच्छापा । 'तुदति परानिति तोदी, देशन दिक उपदेशः नमा म वर्नर इति मदिक न गन सहादेन मदो दम्म त , स नित्, सदा सर्वगालनेव अा. रए परिभूनत्वानिवरन् , अत एव दमदापा उपामचेष्टाया यमरो पद तन , नथापन्ने विपन्ने लामा रास्तान्पन्ति मण्यन्नीलामदा धानमः मददैनन रति माम. दन्, गदानारन्, दनारमरितत लगन्ननये भार सनार ।' दले सलवारवाई। सौरस्नस्तु-हारतो तितो नेवानाम्यनगे वन रानो मार पोदर मत जगते पतत् । शारदनभोवन्नेन ।' इति । समपन्नंसपोथा-कीनन- छ तसरदारिनद न । अपनदमाराररविरमा देज म धीराम मैपरमो दुरिवार्षिकदस्तु । भादप्रस्तरन रविकिनारे पन्न।' इन्दपनग- छापा । 'हेरने, अमेरिद मुरिकापाव किनकि निम्न मा. दयाभूटा, लिम्, सा, स्ने गाने नापी.: पनियोका प्रहरी दमाःग སོཀི པས༑ ༑sཎiོན༌ ཀོ་པནས ་ས ་ས ་ པ ། चमन च तदेव त्यो मा । सानर राहिली नाना पा. सन्न रूस्थानानि सरन्यायाधीगः,सदसोपान मुनवपन्नत नसान्टा पर शायद पेशवाद: रविरमाया: 1. पुनरिति । पिनामाकर मनाने ।

·No text on this page.

·दशमः परिच्छेदः । ४८९ पुनखिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥ एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् । यथा वा- 'येन ध्वस्तमनोभवेन वलिजिस्कायः पुरातीकृतो यश्वोवृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् । इह वर्थनेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकतवर-'इत्यादी तभपः । 'नीतानाम्-'इत्सादावभाः । सर्वलं हर-'इसादी सभामा || एक्व तषितयमुदाहरतियथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा दानानि पल तान् । तत्प्रसिद्ध उस नापामासीनमामिम् । अप्पोकसेव मानो यस तन् । अगा चला निकाना दीप्तियल तन् ।' इति सत्कृतवाक्या, । पैशाचम्नु 'स पस्यो रयितुमात्मरखनाय कानवियरे नामोशना नुवर्णरत्नाभ्यानुनलो दान्यो वाला तयाभूताना गणिकानामप्रतिनान न धनने न रहने न तदानीमादरमनिनन. कन्यचिदुपस्तानिकन्योतिरियन् ।' इति। सरनसूरसेन्दोमा-'तोदी दिला मदोडकलर स सदा दर निरन्तरिदन् । बार दावार नामदनार गानारम् । ततो दृश्यते गगननद परमसतापन्दितालरितन् । भारतनावमा भागार मनाना- रन् ॥ इति । सूरसेनीच्छापा । 'तुदति परानिति नोदो, देशनं दिक उपदेश का मन पर्नन इति सदिकन गणेन सादेन मदो दम., स निद, सदा सर्वगरमेव आ. र परिभूनत्यादिवरन् , जत व दाया उपसमटाया अपनरो पर तत्, नयापने विपन्ते लाना. रात्तापन्नि पटरन्तीलातदा भानुपः महर्नन ने ~ दन्, गदासारन, दमारारनामध्ये भार समार। रति सान्दाचार्य । सरस्नस्तु-मारनो निहतो नानान्दमोरो मारः पोत्रमन बानगरो पारद सारदनभोवदत् ।' ले । यतापनगयोथा- मुने सरपारिन्दन । उपन्दनरारसिधीरामन नेपामो दुर्भदादिपदलु । नन्दादरा विकिमान्ने पर।' इन्यपग- सासाहेजो, अब मानवाला सान्नित पसाः नपाट, हमनम, मामा ने गाने ना.: नमो:- जनरान रवि नतिजा पारि र नन चन्देशच्योरा ह। पारद अपर सन्दुिसिन शेन माननी. से मारनगर- भूपन्नाटा पसायद पानानि । 1.पुनरिडामोडमानेपर .. १ ·यस्य चामरा आहुः । अन्धकाना यावदाना क्षयकरो द्वारकास्यनिवासनिर्माता। शिरति गन्गामधारयत् । यद्वा शरीरान गारीम्, शिरसि गना चेसभिप्रायेग च. ४९० साहित्यदर्पणे यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥' अत्र 'येन-' इत्यादौ सभङ्गश्लेपः । 'अन्धक-'इत्यादावमङ्गः । अ- नयोश्चैकत्र संभवात्सभनाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवभयात्पृथडोदाहृतः । क्षेत्र केचिदाहुः----'सभङ्गश्लेय एव शब्दश्लेपविपयः । यत्रोदाचादि- स्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोचार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोजतुकाष्ठन्यायेन श्लेषः । अभइस्त्वर्थश्लेप एव । यंत्र खराभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दाभेदाद- र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन लेपः । यो हि चदाश्रितः स तदलंकार एव । अलंकार्यालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः' इति । तदन्ये न क्षमन्ते । उमाधवश्च खा पायात् । माधवपक्षेयेन अभवेन जन्मरहिवेन अन शकटं वस्तं पादेन परावर्तितम् । वलेरसुरराजस्य जेता । काय पुरा अमृतपरि वेषणावसरे स्त्रीकृत. स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थ विवदमानाना देवासुरागाम- मृतपरिवेपणाय मायया नारायणेन मोहिनीत्पं धृतमिति पुराणवार्ता । यथोट्ट- त्तस्य उन्मत्तस्य अभन्नस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीडाकरः । आरवलय. अरिसवन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उदृत्तभुजंगहार वलं यस्य तेन गहडेन यातीत्यर्थ । अगं गोवर्वन कृष्णरूपेण, गा पृथ्वी च कूमरूपेण योऽधारयत् । शशिनं मनातीति शशिमाहुः तस्य शिरोहर इति लुलं नाग उमाधवपक्षे-येन ध्वस्तमनोभवेन विनागितकामेन वलिजितो विष्णो काय पुग स्वीकृतः । मोहिनीरूपदिक्षुणा शिवेन प्रेषितो विष्णु पुनर्मोहिनीरूपं टधारेति पुराणवार्ता । यश्च उदृत्ता उत्कर्षेण वर्तिती भुजंगरूपी हारवलयो येन सः । यथ कारः । यस्य गिरः शशिमचन्द्रयुक्तं हर इति स्तुत्वं नाम चामरा आह । अन्य कस्य असुरविशेषस्य विनाशकर. ॥ वेपत्तावच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्च सनाति, तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेद निरूपयति-अत्रेति जतुकाप्टेति । पृथगु, पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोोंगे यथकलप्रतिभासतयेहापात्यर्थः । लोकय 1. यति । समामभेदेनोशत्तादिम्परमेदादिनप्रयनोचारणयोग्ययोरपि गदयो हेपमहाभयेन स्वरभेदानादराटेकप्रयनोचारणे जतुझाष्टन्यायेन शब्दठेप इति भारः॥ 2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदातादिभेदाभादभिप्रयतोचानवेन अदभेदा- भावे केवमर्थयोरंकवृन्नगतफलद्वयन्यायन रिष्टवादश्य इति भारः ।। 3. पुराणवातनि । अस्तीत इति हेर. । पिपुरवरे विर्यम्य बागो बभूगल १.' पुष्ट मति २,''घ. ३. 'मन्यको'घ.

·दशमः परिच्छेदः। ४९१ तथाहि-अत्र ध्वनिगुणीभूतव्याचदोपगुणालंकाराणां गन्दार्थ- गतत्वेन व्यवस्थितेरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।" न च 'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शदाभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्ग- नात् । किं चात्र गन्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यवोधोपायत्वेन कविप्रति- भयोवनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा- र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व- प्रसङ्गः । शब्दस्यभिन्नप्रयत्लोचार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते हि विघौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय- त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शव्दपरिवर्तनेऽपि न 'श्लेपत्व- खण्डना, तत्र- । निति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकाद्यलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा काव्येऽपीत्यर्थ ॥ दूपयति-तदन्ये इति । शब्दामेदादर्यटेप इति यदुक्तं तद्रूप- पति-न चेति । दर्शनस प्रामाण्यानभ्युपगमे लाह-किं चेति । कविप्रतिभया कवीनामनुभवेन उद्दङ्कनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वनानुविधायित्वं प्रदर्थ व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति-विसहशेति । वन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या- नावचेत्यन्वयः। ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत आह-वैचिम्चस्यैवेति । अलंकारवादलंकारनियामकलात् । अर्थमुखप्रेक्षित- या अर्थानुसधानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारवाहीकारे । रसादि- परत्वेन रसाधुत्कर्षानिप्रायप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधी' इत्यादी खरमेदाभावेन एक्प्रयत्नेनैव शब्दद्वयोचारणादयप्रतीतिरिति भाव. । उभयन पुराणवार्ता इति तु युक्तन् । तथा च शिवमहिन. तवे-'रथ बोली यन्ता शतधृति- रनेन्द्रो धनुरयो रयारे चन्द्रामा रथचरणपागिशर इति' ।। 1. शब्दानि । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्यासहत्वान्या शब्दार्थगतव्यवसितिरिति नाव.॥ १. दर्शनादिनि । 'बावन्त एवनाः स्युः दादास्तावन्न एव दि।' त्याधुनिमून- नादिसर्थ॥ 3. शब्दभेद इनि । विधिविधुशब्दयो. पार्थक्वेमीच ॥ 4.हेपत्वेति । हेपत्लसण्डना स्पमः। १. भ 'लम इति नानि कर पुनरपो' २. 'ज' इति नदिनुटके नाल. रले' इनि पुटमानरे नात.

·No text on this page.

·- दशमः परिच्छेदः। ४९५ लम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । पूर्णोपमाया निर्वि- पयत्वापत्तेः । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया वि- पय इति चेत् । न । यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्दश्लेषतया नोपमा तत्किमपराद्धं 'मनोज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेण । 'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपमासमुच्चयौ, किं तु । आश्रित्य शब्दमानं सामान्यमिहापि संभवतः ॥' इति रुद्रटोक्तदिशा गुणक्रियासाम्यवच्छब्दसाम्यस्याप्युपमाप्रयोजक- त्वात् । ननु गुणक्रियासाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साधर्म्यस्य वास्तवत्वात् । शब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात् ।। ततश्च पूर्णोपमाया अन्ययानुपपत्त्या, गुणक्रियासाम्यस्यैवार्यश्लेषविर्षयत. मित्यादौ चेति । सेपो नोपमावाधक इति भावः । तत् तदा । शब्द- मानं सामान्यमाश्रित्यापीहालंकारमध्ये तभवत इत्खन्वयः । यद्यपि 'सकल- फ्लम्-' इत्यादावेकप्रयत्नेन शब्दद्वयोत्पत्त्या शब्दस्याप्येकत्वं न सभवति, तथा- प्येकानुपूर्ववच्छिन्नत्वेन शब्दयोरेकतप्रतिभास इति भावः । समुच्चयालंकारे एक- धर्मानिसंवन्धस्य निवेशाभावात्तत्समुच्चयपदमन तुत्ययोगितापर दीपकपरं च तयोवत्सभवात् । नन्वेवं 'कि व तुल्वयोगितायाम्-' इत्यादिना हेपतुल्ययोगि- तयोर्यो विपपविभाग. कृत. स न सगच्छते 'येन ध्वस्त-' इत्यादावपि शब्दरूपै- धर्मसवन्धस्य सत्त्वेन तुल्ययोगिताया विषयसभवादिति चेत् । सत्यम् । यंत्रानेक- स्यैकधर्मसवन्धावगमे द्विवचनवहुवचनचकाराद्यपेक्षा तत्रैव दीपकतुल्ययोगितयो. विषयः । 'येन ध्वस्त-' इत्यादौ तु द्विवचनाद्यपेक्षाविरहेण तुल्ययोगिताया विषय एव नास्ति । एवं ययोरेकधर्मसवन्धत्योरनेकप्रयनोचार्यपदवाच्यत्वं दीपकनुल्य- योगितालक्षणे निवेशनीयमतो नातिप्रसनः । एवं च 'खेच्छोपजातविषयोऽपि-' इलादिदीपकस्य 'किरणा हरिणाइस्स-' इत्यादि, "विक्सन्नेवनीलाब्जे-' इत्यादि च तुल्ययोगितायाश्च विषय इति ध्येयम् । गुणक्रियालाम्यवद्गुणक्रियाताम्यसेव । तत्र गुणनियासाम्यप्रयुक्षोपमायाम् । वास्तवत्वाद् पतुसमवेतलान् । न तथा नोपमाप्रयोजक्ता । तत्र शब्दसाम्यप्रयुत्तोपमायाम् । साधर्म्यस्य शब्द. स्पसामान्यस्य धर्मस्य । अवास्तवत्वाद् उपमानोपमेयर पवखनोरसमवेत- 1. कमलेति । 'कमल निव मुलं मनोरमेनकच विवरान्' इसत्र मनोइललगम्य गुगत्य, प्रकाशनायाः नियायाः, गुगक्रिययोर्वा नान्यानोपनाविषयोऽन्तीपर्यः ।। 2. मनोज्ञमिति । मनोरललोपनानोपमेन्तयोः कमानुजयो देन सितादर्थ- इलर्थः ।। १. रखमोन'क २. 'च' इति नाति सुत्ने ५, 'पत्र पनि मन्त्रालोसान्दोमनमा द्विवचनकारापा' इति डदिन्युटरो. ६. ' च पूर्वोद निरूपा र सतील 'इवि नदिएनके पाठः, .. 'भरदिपवरे, - ·- दृश्यते । कृपया विष्णुसचार नित्यं सचरति क्षिती ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्थान- त्वनिष्टमेव । अन्यथा उपाम्यने हरः, अनुभूयते मुसम्, इत्यादी धात्वर्थामनभवनकि यामिवेवादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहिन्येन दृष्टान्तवैषम्यम्य मदाबाद विशेषणविशेभ्ययो प्यस्था विशेषणे ॥' इत्यनुशामनस्येवोपमानोपमेययोरपि तत्र दिहमग्याविभेददि उ7- मानोपमेयता । विभक्ति पुनरेव उपमानोपमेययो.।' इन्यनुशामनग्य जागरूपयन भूयन्ते मदमदिनगण्टाः करटिन: करिण्यः कारण्याम्पदम्-'न्यादी विश्वमिदेवरायो- 1.क्यहादय इति । अयमभिप्राय:-'कर्नु व्यर मटोपश्च' इत्यत्र 'टपमानाला ५१२ साहित्यदर्पणे 'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वखार्थबोधको इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यडायो साम्यमेवेति । यच केचिदाहुः---'वत्यादय इवाद्यर्थेऽनुशिष्यन्ते, क्या दयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न । न खलु क्यडादय आचारमात्रार्थाः अपि तु सादृश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता। उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः । उदाहरणम्- 'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् ।' दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय , वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम् स्वस्त्रार्थवोवको क्रमेण स्वार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपटेन करपा परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्य इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि विति । किलित्यर्थ. । 'अपि ता इति पाटे कि तीत्यर्थ । उपसहरति तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्राय शुक्लरुचापि हंस' इत्यादी साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यटादियोगे उपमादर्शना दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतलवत् क्यजादिपचकगतत्वेन विशेषो बोध्य एवं चाप्टप्रकाराया आा वर्मलोपालोपाभ्या पोर्दशनकारत्वं बोध्यम् । क्यजादि पञ्चके वर्मलोपे उदाहरण यथा-'धीर. प्रीतिकरत्वेन पर्यवीयति मञ्चके । मिर्ग यति पर प्रेम्णा भत्त्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्श जनै साधु प्रतीक्ष्यत्वे- क्यजाद्यर्थे सादृश्येऽमेदेनान्वय ॥ उपमानलप्तामुपमामाह-उपमानेति । 'मो पमा' इत्यनुपन ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इसन्वयः। अन्यथ ययोरकर्नकत्वेन कमलकारोपपत्तिनं स्यात् । वादीना तु वाचकत्वमेव । उपमर्गवानकता- रेकविभक्तिमत्वे 'विशेष्येण सहकार्य भोयत्र विशेषणम् । तत्र लिनादयः प्रायो विरे- 'शरैरन:-' इन्यादानुपमानपटोत्तरतृतीयादे: सूपपाटकवाच । प्रायोग्रदोन मिले झिंगादिभेदेति न काचिदनुपपत्तिरियन्यत्र निम्नरः॥ सपन उपमानदमनुवर्तते, तेनवार्थमाध्यापि योये सादृश्याचारायः पारिदि। १. 'दावी. २. हमारा मोमाइति निके ·दशमः परिच्छेदः। ५१३ अत्र मुखनयनप्रतिनिधिवस्त्वन्तरयोर्गम्यमानत्वादुपमानलोपः। अत्रैव च 'मुखेन सहगं' इत्यत्र 'मुखं यथेदं', 'नयनतुल्यं' इत्यत्र 'गिव' इति पाठे श्रौत्यपि संभवतीति । अनयोर्भेदयोः प्रत्येकं प्रौत्यार्थीवभेदेन चतुर्विधत्वसभवेऽपि प्राचीनानां रीत्या द्विप्रकारत्वमेवोक्तम् । औपम्यवाचिनो लोपे समासे किपि च द्विधा ।। २० ॥ क्रमेणोदाहरणम्- 'वदनं मृगशावाक्ष्याः सुधाकरमनोहरन् ।' 'गर्दभति श्रुतिपरुपं व्यक्तं निनदन्महात्मनां पुरतः ।' अत्र 'गैर्दभति' इत्यत्रौपम्यवाचिन. किपो लोप । न चेहोपमेयन्यापि लोपः । 'निनदन्' इत्यनेनैव निर्देशात् । द्विधा समासे वाक्ये च लोपे धर्मोपमानयोः । 'तस्या मुखेन' इत्यादौ रम्यं' इति साने 'रो' दनि पाठेऽनयो- रुदाहरणम् । लिप्समासगता देधा धर्मवादिविलोपने ।। २१ ॥ धर्मोपमानलोपोदाहरणानिदै स्यात् । प्रतिनिधीति सई , म मार-औपम्येति । पारपारिनिरापले पिने दम न दि. नुशिष्यते ॥ पदनमिति गहिराइदिन । स्वार्थल स्मनादनपा पदासयोग पदनाहिलोपोदाहरणम् । स्पार व मनोहरनिति चिनिः' इति पधारय । एस प्रहारम् । इरान-गई- भतीति । गर्दन दायरल कि शिव । ' रसादी लिपोतेऽपिप सम्र पचचरी रे - गन्न् । जनमुदिपरसोय दोन एनिदातिदि। उपरस्पेसन्दिर । एसप :- 1.दररेनि । - ཨ ཨཱརཱ ཨ ཨཁཡངཝ ཨཝལ 4- ·R- 1. मालेति । यथा काचिन्माला सजातीयः कुमुमै. काचिच विजातीयनिमायते तथैवे. एव चात्र यवशब्दमयोगस्तुल्ययोगिताधोतमत्वार्थत्वेन न गोग एवेत्यवधेयम् । इति मुद्रितपुस्तकेऽधिकर. ५१८ साहित्यदर्पणे यथा- 'चन्द्रायते शुगरचापि हंसो हंसायते नारुगतेन शान्ता । फान्तायते स्पर्शमुरोन वारि वारीयते सन्यतया विहायः ॥' मालोपमा यदेकस्योपमानं बहु दश्यते । यथा- 'वारिजेनेव सरमी शशिनेव निगोथिनी । यौवनेनेव वनिता नयेन श्रीमनोहरा ॥' कचिदुपमानोपमेययोर्द्वयोरपि प्रकृतत्व दृश्यते- 'हंसश्चन्द्र इवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदानीव तारकाः शरदागमे ।' 'अस्य रानो गृहे भान्ति भूपाना ता विभूतयः । पुरंदरस्य भवने कल्पवृक्षभवा इव ॥' तस्योपमानता यदि स्यादिलय. । दय साधारणधर्मस्यामेदे भेदे च सभवतीति द्विधा ॥ तत्राद्या यथा-'महामृतो वदान्यस्य भारतीवामला मति । चेष्टा मतिरिव खच्छा चेप्टेव गुणसतति ॥' अत्र खटलमेकमेव माधारणो धर्म ॥ द्वितीया- माह-चन्द्रायत इति । चन्द्र इवाचरतीत्यर्थः ॥ मालोपमामाह-मालो- पमेति । वहित्यकाधिकपरम् । तेन 'ता हसमाला शरदीव गङ्गा महीपधीन- तमिवात्मभास । स्थिरोपदेशामुपदेशकाले प्रपेदिरे प्राचनजन्मविद्या ॥ इत्यादावुपमाद्वयेऽपि मालासमक्षतम् । इयमपि पूर्ववद्विधा । तत्राद्यामाह- वारिजेनेति । अत्र मनोहरखमेकमेव सादृश्यहेतु । द्वितीया यथा-'ज्योत्नेन गयनानन्द सुधैव मदकारणम् । प्रभुतेव समाकृष्टसर्वलोका नितम्बिनी ॥' भत्र नेत्रानन्दजननादयो विमिनधर्मा एव सादृयाना हेतव ॥ उपमेयस्य प्रतलम- पमानस्याप्रकृतत्वं प्रायिकमित्यभिप्रायेणाह-कचिदिति । प्रकृतत्वं वर्णनीयस्यो- रकर्पाधायकत्वेनाकासितलम् ॥ हंस इति । हसादय इव चन्द्रादयोऽपि वर्णनी- यशरत्कालस्योत्कर्पाधायकत्वेनाकासिता । 'विमला' इति पाठो न रमणीय, मन तय कुमुदानीत्युपमानान्वयायोग्यलात् । तस्मात् 'लसन्ति' इति पाठो द्रष्टव्य.॥ प्राचीनसमतानाक्षेपोपमादीनुपमाप्रकारान्वैचिच्यातिशयानाधायकत्वेनोपैक्ष- माण आह-अस्य राज्ञ इति । कल्पवृक्षभवा कल्पवृक्षोत्पन्ना विभूतय इत्यर्थ । यमपि सजातीयैर्विजातीयैर्वा बहुभिरुपमानैरिति भावः । एकस्य उपमेयस्पेत्यर्थः ।। १. 'यथा' पुस्तकान्तरे नास्ति. २. 'यस्तुनलमकृतयोरेकधर्मागिसमरूपतुल्ययोगितेपेदं न तूपमा । A

·No text on this page.

·त्यादी तु दीर्घलपीवरखादिसाम्यसभवेनात्र तन्मूलक एव स्तम्भलाद्यारोपोऽस्तु विवक्षिततात् । तच त्रैलोक्यादी मण्डपखाद्यारोपं विना दुर्योधम् । समासाभा. ५२६ साहित्यदर्पणे तत्रैकढंगविवर्ति लिष्टं यथा मम- ( करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांगुके निवेश्य । विकसितकुमुदेक्षणं विचुम्बत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांशुः ॥) समस्तवन्तुविषयं यथा-अत्रैव 'विचुम्बति-' इत्यादौ 'चुचुर्द हरिदवलामुग्वमिन्दुनायकेन' इति पाठे । न चात्र श्लिष्टपरम्परिनन् । तत्र हि' 'भूभृदावलिदम्भोलि:-(५२३) इत्यादौ राजादौ पर्वतत्वाधारोर विना वर्णनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपाणां सर्वथैव सादृश्याभावा- दसंगतम् । तर्हि कथं 'पद्मोदयदिनाधीश:-' इत्यादौ परंपरितन्, राजादेः सूर्यादिना तादृश्यस्य तेजखितादिहेतुकस्य संभवात्-इति न वाच्यम् । तथा हि राजादेस्तेजस्वितादिहेतुकं सुव्यक्तं सादृश्यं न त प्रकृते विवक्षितम् । पद्मोदयादेरेव द्वयोः साधारणधर्मतया विवक्षित- त् । इह तु महीधरादे स्तनादिना सादृश्यं पीनोत्तुङ्गत्वादिना सु. 4-इति न लिष्टपरम्परितम् । कचित्समासाभावेऽपि रूपकं दृश्यते- 'मुख तव कुरङ्गाक्षि सरोजमिति नान्यथा ॥' कचिद्वैयधिकरण्येऽपि यथा- 'सौजन्याम्बुमरुस्थली सुचरितालेख्याभित्तिर्गुण- ज्योत्स्नाकृष्णचतुर्दशी सरलतायोगश्चपुच्छच्छटा । यैरेपापि दुराशया कलियुगे राजावली सेविता तेपा शुलिनि भक्तिमात्रसुलभे सेवा कियत्कौशलम् ॥ सितच्छन्नलारोपे निमित्तम् ॥ करमिति । कर किरणमेव हस्तम्॥ पद्मोदयादेरेर पद्मोदयादिशब्दस्यैव । द्वयो रूप्यरूपकयो राजादिसूर्याद्यो ॥ नन्वत्र शब्दसाम्य- विवक्षावशात्प्रसिद्धतजखितादिरूपसाम्यविवक्षायात 'त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भा' १ त्रैलोक्यादौ मण्डपत्वाद्यारोपस्य तत्कारणत्वखीकारेण किमिति चेत् । न । सम्भा यथा मण्डपभारसहिष्णवस्तथा हारवाहवत्रैलोक्यभारसहिष्णव इति साम्यस्यैव प्रकृते वेऽपीति । अत एव दण्डिना व्यस्तं समस्तं व्यस्तसमन्तं चेति त्रिविधं रूपकम- कम् । 'धृलतया' इत्यमेदे तृतीया । अन्यथा तादात्म्यारोपो न स्यात् ।। सुचरितमे- १. हि' इति कधुलो नाति, २, 'रूप' सघ- ३. 'असंभवात्' ख घ. ४ 'शानि' के - N ।

·दशमः परिच्छेदः। ५२७ - इदं मम । अत्र केषांचिद्रूपकाणां शब्दश्लेषमूलत्वेऽपि रूपकविशे- पत्वादर्थालंकारमध्ये गणनम् । एवं वक्ष्यमाणालंकारेषु बोध्यम् । अधिकारूढवैशिष्ट्यं रूपकं यत्तदेव तत् । तदेवादिकालढवैशिष्यैसंज्ञकम् । यथा मैम- 'इदं वक्र साक्षाद्विरहितकलङ्कः शशधरः सुधाधाराधारश्चिरपरिणतं बिम्बमधरः । इमे नेत्रे रात्रिंदिवमधिकशोभे कुवलये तनुर्लावण्यानां जलधिरवगाहे सुखतरः ॥' अत्र कलङ्कराहित्यादिनाधिकं वैशिष्ट्यम् । विपयात्मतयारोप्ये प्रकृतार्थोपयोगिनि ॥ ३४ ॥ पालेल्यं चित्रम्, धुनितिराकाशकुख्यम् । सरलता कौटिल्यराहित्यमेव दाक्षि- प्यम् । तस्या योगे श्वपुच्छच्छटा कुकुरलालकुण्डली । भक्तिमात्रमुलमे केवल- यापि भक्त्या प्राप्ये॥ अत्र केपांचिदिति । माधनस्य शेपत्य शब्दालंकारत्वेऽपि साध्यत्वेन प्रधानस्यार्थालंकारमध्ये गणनमिति भाव. । वक्ष्यमाणाना पापहवादी- नाम् ॥ अधिकारटवैशिष्ट्य रुपक्माह-अधिकारूढेति । अधिकमत्व र्धमारूढ़ वैशिष्ट्य विशेषणं यत्र तदित्यर्थ ॥ सुधाधाराधार इति विम्बस्य विशेषणम् । फल- रहितलादिविशेषणं चन्द्रादेरलन्तासभवीति तत्र तदारोपणादधिकारटवैशिष्टयम् । 'लराहित्यादिना' इलनेदे तृतीया। परिणामालंकारमाह-विषयात्मतयेति। 1. वैशिष्ट्यामिति । अवेदन मनुसधेनन्-'विषयभेदतादृप्यरधन विषयम्य यत् । रूपक नाविधाऽधिस्यन्यूनत्वानुनलोतिमि ॥ (१) अयं दिनटि माझार न दया. पुरः नाद । (२) जयनान्ने विना शनुन्तानीपी विरोचनम् ॥ (३) कानपिन्यत्यय सीस स्मदृष्टिताम् । (४) अम्मा मुखेन्दुना लम् नेवानन्दे मिनि- दुन्न । (५) साप्पीपनपरा नीरधानागारोदिता । (६) परदिन- मान्नुपचन्द्रोऽतिरिच्यते ॥” इति । इहोपनेपन्य रामो विपन्न पूर्दग्न्यविशेपमेन मिनामानन्द भापती धूपिदियोऽन्दरसाद, उपनान्म्योपदे नापिर. भावावर्णनच प्रपनमनुभयाभेदरूपरन् ॥ नामीर सोवनदानल्या न्यूनता. पानेन द्वितीयं न्यूनाभेदरूपकम् । दीपादीरर साथै वाच्यः' : पारेन नती- पाईज ॥ मन्दृष्टिनालीवाल विचावन्नोस्पा गवतो रास्तापिन्दमत्तीर मधिकाभेदरूपकम् । जन सहिद रिटन् ॥ एवम्मा नन्दिनये प्रदिन्टीना. पायरचनापाप नरेन्दोश न्वान्न्दनवन प्रनिन्दा-बटबमान न्यूनचाविश्वपोरनादानदनुभयतादृप्यरूपकं दुर्यन् ॥ भगवा मान- , 'न' इति टपोट २ ' '.. इनिपुट - -

·No text on this page.

·दशमः परिच्छेदः। ६०५ w- देण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते । मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपमक्षणमादायातं भवतीति नियतसनानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका । पत्र च कचित्ताकरणिकादादप्राकरणिकस्वार्थस्यापतनं कचिदनाकर- णिकार्यात्माकरणिकार्यस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्- 'हारोऽयं हरिणामीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥' 'विललाप स वाप्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् । नतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥' अत्र च समानन्यायत्य श्लेपमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोटाहते 'हारोऽयं-' इत्यादौ । न चेदमनुमानम् | समानन्यायस्य संवन्धरूप- स्वाभावात् । विकल्पस्तुल्यवलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ।। ८३ ।। पित्त्यलंकारमाह-दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेलर्य । अन्यापागमो मिनार्यप्रतीति. ॥ दण्डापूपन्यायमाह-मृपिकेणेति । इतिशब्दो हेती । सनेन भूपिणि तसहचरितं दण्डभक्षपसहचरितमादीचिलादायातमवगतं भवतीत्लन- न्तरं वदन्यनापि' इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्वत्त्वेन निवितस्य स- नानन्यायात्तुल्यसामादाभ नु शब्दात् । आपतति प्रतीनिविषयो भवति । मूपि. रस हि दष्टभक्ष्पं दुप्पर तनिष्पत्तौ तत्मचरितापूपमक्षणमतिमुकरताद्यथा লাল নাৰি বোৱাৰিাৱাৰিলের দুর্ট মাষ। हारोऽयमिति । दुरूनां हारपटकनविशेषां निस्तनारद खाना च । मु. सन योपिदासिन दुर्घटं तनिपतावनुसामला सतरा तस्यादिति पु- स्तनासनाने धर्म । सान वपनपत्वेन प्रापरनिरवन् ! विटलापेति । सजा दिपसमा समाने धर्म । सो वनवताभावादमाकरनिक्तम् । संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्यातिमालामावादिलय.। व्यानिध पदार- स्पोरबनिचरित मानविपरम्परूपः मरते दुस्प नापन्नग्रहेन चिला. तन्य वाराधनान्तरमहोपदी वापरलोलनादिति माद । विलासरार-विरल्प तिरूपत्वं ननदादरमपमेयम्। 1. दति । पोनो सालिका । दिन। रामनार व चिट । देउवा प. བྷིན་ ཨ ཀེ ར པ : | མནཾ ཁ ·*

·No text on this page.

·६०८ साहित्यदर्पणे प्रभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपागनगतः खलो मनसि सप्त गल्यानि मे ॥' इह केचिदाहुः-'शशिप्रमृतीनां शोभनत्वं खलम्यागोभनत्वमपि सदसद्योगः' इति । अन्ये तु- शनिप्रभृतीनां ततःगोमनलं घूसरवा- दीनां त्वशोभनत्वमिति सदसद्योगः । अत्र हि शशिप्रमृतिषु धूसरादे- रत्यन्तमनुचितत्वमिति विच्छित्तिविशेषस्यैव शोमनत्वे प्रक्रमादिति । इह च खलेकपोतवत्सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः। समाध्यलकारे त्वेक- कार्य प्रति साधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकतालीयन्यायेनापतनमिति मेदः । 'अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे सरज्वलनः ॥' अत्रायेऽर्थे गुणयोगिपद्यम् , द्वितीये क्रिययोः । उमयोयोगपद्ये यथा 'कलुपं च तवाहितेप्वकस्मात्सितप रुहसोदरभि चक्षुः । पतितं च महीपतीन्द्र तेषां वपुषि प्रस्फुटमापदां कटाः ।।' र्गतलपर्यन्तानां ग्रहणम् । खलस्य तु खतोऽगोभनत्वं नृपाङ्गनगतलस्य शोमनत्व- मिति वैपरीत्येन सदसद्योगः । मनोदु.खं प्रति धूमरत्वादिविगिष्टाश्चन्द्रादय. कार पानि कारणीभूतानां विशेष्याणां विशेषणानां च यथासंभवं सतामसता च योग एव सदसद्योग इति भाव । अन्येषां मतमुपपादयति-अत्र हीति । विच्छि- तिविशेपस्यैवेत्येवकारेण मनसीयादेावृत्तिः । नन्वेतनिरर्थकमत आह-मन- सीति । तथा च वाक्यसमापकत्वेनैव तत्मार्थकनिति भावः । प्रथनमतं दूप- यति-नृपाङ्गनगत इति । विशेषस्यैवेत्येवकारेण विशिष्टव्यवच्छेदः । दया चात्र विशेष्यविशेषणयोर्योग एव वैचित्र्यावहो नतु विशिष्टाना योग. | कननेट- स्पदोषावहलादिति भावः । समाघ्यलंकारादस्य भेदमाह-इहेति । साहिन्येन मलितत्वेनावतारः । समग्रे समयें पर्याप्त काकतालीयन्यायेन अप्रतिमहतन्येना- पतनमुपस्थापनम् । यत्र कार्यविशेष निलितान्येव कारणानि जनयन्ति सनुययन्य विषयः । यत्र त्वेकस्सिन्कारणे फलसाधनायानुष्टीयमाने देवादुत्पनेन कारणान्त रेण तत्फलस्य मुकरत्वं स समाधिरिति भावः ॥ गुगयोगपद्ये समुचयमाह-अ. रुणेचेति । नायिका प्रति सख्या दकिरियम् । नयने ने इति शेषः ॥ कलु: पमिति । रोपकपारितमित्यर्थः । निनपरहस्य मोद सदशी श्रीः शोभा यम्य जत् । अस्य वयधिकरण्ये एव प्रयोगमावुय विच्छिनिविशेषजनकन्यं च । पति- समान १ लिटरेमियम् । - 1

·No text on this page.