·॥
॥ श्रुतिरत्नप्रकाशः ॥
॥श्रुतिमतोड्योतश्च ॥
भट्टश्री व्यंबकशास्त्रिवरप्रणीत:
मायूरस्थ
कामाक्षीविरचितया
संक्षिप्तटिप्पण्या
समेनः
PUBLISHED BY
KAMAKSHI AMMA
AT MAYAVARAM,
Printed at the
SRI VIDYA PRESS, KUMBAKONAM.
1910.
Price As. 12.

·!! श्रीगणेशाय नमः ॥ छायानायकरोहिणीसहचरवाहापतिस्वेक्षणं हेयाधेयविलक्षणं श्रुतिशिरोवाक्यप्रमाणेक्षणम् । कायमाणहषीकबुद्धिमनसा कामान्तकं साक्षिणं मायादुविधूननाय सततं मायूरनाथं भजे ॥ १ ॥ चन्द्रालंकृतये जगत्प्रकृतये जन्माद्यनुख्यातये सान्द्रानन्दविभूतये स्वरतये स्वाभिन्नविख्यातये । मायूरेरतये सुतुष्टमतये मायापराभूतये श्रेयोदाय्यभयाम्बिकाधिपतये श्रेयः परं मङ्गळम् ॥२॥ त्र्यंबकशास्त्री अयं किल पुनादेशमण्डलमण्डनं तत्रचतुष्टयपारदृश्वा श्रुति- रत्नप्रकाश श्रुतिमतोड्योतादिनानाप्रकरणवरप्रणेता । विरळप्रचारतयातिदुर्लभामु एतदीयकृतिषु महता प्रयत्नेन समासादितोऽयं ग्रन्थः यथामति कामाक्षीविरचितया टिप्पण्या समयोजि। कामाक्षी इयं किल अद्वैतदीपिकायाः श्रुतिरत्नप्रकाशादिटिप्पण्याश्च प्र- णेत्री मायूरपुरे कवेरजातीरवास्तव्या दुबास्रामस्वाम्यव्याख्यस्य द्विजन्मनः कुलसंभवा । यः किल वर्षशतात्पूर्वतनः मायूरपुरे कवेरजा- तीरे दुबासग्रहारं निर्माय ब्राह्मणेभ्यो विततार । इयं किल यदा एकोनविंशेवर्षे स्वभ; यनमंडूं वी. ए. रामलिंगय्यनाम्ना लोकान्तरं गतेन व्य याोजे । तदाप्रभृति स्वमात्रा- दिसाहाय्येन गीर्वाणविद्यायां चिरतराभ्यासेन पाण्डित्यमलभत । अद्यापि स्वानुजन्मना राव् बहुदूर सि एस् सुब्रह्मण्यव्याख्येन पोषितैव वर्तते ॥

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशः ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ सत्यज्ञानानंदलक्ष्यपरिच्छेदविवर्जितम् । अस्पृष्टानर्थमनिशमाश्रये नृहरेः पदम् ।। ननु कथमात्मनः परिच्छेदशून्यत्वं तस्य प्रत्यक्षादिसिद्धपा- रमार्थिकलौकिकवियदादिविलक्षणत्वेन वस्तुतः परिच्छिन्नत्वादिति चेन्न । विमतं मिथ्या दृश्यत्वाज्जडत्वात्परिच्छिनत्वात् शुक्तिरूप्य - वदित्यादिजीवब्रह्माभेदपरश्रुत्यनुगृहीतबलबदनुमानवाधित विषयेण प्रत्यक्षादिना बियदादेः पारमार्थिकत्वासिद्धः। ननु किमिदं मिथ्या- त्वं अनिर्वचनीयत्वंवा असत्त्वं वा सद्विविक्तत्वं वा प्रमाणाविपयत्वं वा अप्रमाणविषयत्वं वा अविद्यातत्कार्यान्यतरत्वंवा खात्यंताभाव. समानाधिकरणतयाप्रतीयमानत्वं वा । नाद्यः अनिर्वचनीयत्वस्य निर्वचनविरहरूपत्वेन स्वाभ्युपगतव्यवहारविरोधात् । यदिच निर्वा- च्यविरहस्तथापि सत्चविरहो वा असत्त्वविरहोवा नाद्यः असतोऽ. निर्वचनीयतापातात् । नोत्तरः ब्रह्मणोऽनिर्वाच्यतापातात् । अथ सदसद्विलक्षणत्वं मिथ्यात्वं तदपि न सद्रूपत्वेपि जगतोऽसद्रूपत्वा- भावेन सदसदुभयविलक्षणतया सिद्धसाधनात् । अथ प्रत्येकमुभय- वैलक्ष्यण्यं विवक्षितं तथापि सति सदन्तरभेदस्यासद्भेदस्यापि सिद्ध त्वेन उक्तदोषतादवस्थ्यात् । एतेन सदसत्वानधिकरणत्वमनिर्वच- नयित्वमिति निरस्तं । प्रत्येक सदसत्त्वाभ्यां विचारपदवीं नयत् । गाहते तदनिर्वाच्यमाहु र्वेदान्तवादिन इति चेन्न तादृशवस्तुनोऽप- सिद्धत्वेनाप्रसिद्धविशेषणत्वात् । असत्त्वविरहे सत्त्वस्य सत्त्वविरहे ऽसत्त्वस्य नियतत्वेनोभयरहितत्वस्य व्याहतत्वात् । ननु निषेधसमुच्च- यस्यातात्विकलेनाभ्युपगमान्नव्याघात । तत्पतियोगिनिरूपकतामा प्रकटनाय तत्तद्विलक्षणखाभिलापइति चेन्मैवं । तथासति तस्याप्य निर्वचनीयतापातात् । यथाखलु सन्त्रासचे तव मते दुनिरूपलात् ·२ ॥ श्रुतिरत्नकाशे ॥ न जगतो विद्यते तथाऽनिर्वचनीयताया अपि दुर्निरूपत्वेन तदभा- वो ध्रुवः स्यात् । ननु असत्त्वविरहे सत्त्वमित्यादिव्याप्त्यसिद्धन व्याहति शिति चन। आत्मादौ व्याप्तिसंभवात् । तत्रात्मखमयुक्तं स स्वमिति चत किमिदमात्मलं जातिविशेषोबा सत्वं बा अवाध्य वं बासनामारवंबा स्वप्रकाशत्वं वा आत्मपदवाच्यत्वंवा तल्लक्ष्यत्वं वा । नायः आत्मनएकत्वेन तत्र जातेरयोगात् । कल्पितात्मभेदस- भावेनैव मितिचेन । कल्पितात्मना पक्षनिक्षिप्ततया तस्यापायित्वा- । नाद्वितीयः साध्याविशिष्टत्वात् । नतृतीयः असात व्यभिचा- रात्। तस्यापि बाध्यत्वे नासत्त्वस्यास्ति बाधकमिति स्वचवनविरोधः। नच चतुर्थः पक्षकदेशाव्यावृत्तेः । न पंचमः आत्मन्यभावात् । तद्वत- स्तस्य पक्षनिक्षेपात् । स्वप्रकाशताया उपर्यपाकरणात् । न षष्ठः आत्मन्यभावात् । नान्त्यः पक्षाव्यात्तेः । किंच सदसद्विलक्षण- त्वे मानं विवादपदं सदसद्विलक्षणमिति प्रतिज्ञायां पक्षस्याप्र. सिद्धविशेषणखप्रसंगात् । सचेन्न बाध्येत असच्चेन्न प्रतीयेतेत्यापत्ति रेवानिर्वचनीयत्वे मानमिति चेन्न । सच्चेदित्यत्र विवक्षितसत्तापर- जातिः अबाध्यता उत ब्रह्मता वा नाद्यः तादृशजातिमतो घटादेस्त- न्मते वाध्य खात् । नाद्वितीयः आपाद्याविशिष्टलात् । न तृतीयः सि- द्धसाधनात् । असचेन प्रतीयतेत्यत्र असत्त्वेन प्रतीतिर्विवक्षिता उत सरन । आधे असन्यवहारलोपप्रसंगः। द्वितीये भ्रान्तव्यवहारलो. पप्रसंगः । प्रकृतादन्यात्मना प्रतीतेरेव भ्रान्तिवात् । तत्र चा न्या. कारस्यासतस्सन्त्वेन प्रतिभासांगीकारात्। तस्याप्यनिर्वचनीयत्वं ब्रूम इति चेत् तदापि किं प्रकृतेनैव रूपेण प्रतीयते अन्याकारेण वा। आधे भ्रान्तव्यवहारलोपप्रसंगः। द्वितीये असतःसत्त्वेन प्रतीतिरनि- वार्या । यदिच तस्याप्यनिर्वचनीयत्वं तदाऽनवस्था। तथाच निर्ण- यदर्शनं दुश्शकं प्रपद्येत । अपसिद्धान्तात् । न तृतीयः विचारासह- त्वात् । तथाहि किमिदं सद्विविक्तत्वं परजातिविरहः परब्रह्मान्यत्वं ·॥ मिथ्यात्वे पूर्वपक्षः ॥ वा असत्त्वं वा अबाध्येतरत्वं वा । नाद्यः त्वयापि जगति आविद्य- कजातेरनिवारणात् । न द्वितीयः सिद्धसाधनात् । न तृतीयः अप- सिद्धान्तात् । न चतुर्थः ब्रह्मेतरवाभ्युपगमे सिद्धसाधनात् । अबाध्ये तरत्वं वाध्यत्वामितिचेत् तकि अन्यथा ज्ञातस्य सम्पग्विज्ञातसं उत्त प्रतिपन्नोपाधौ निषेधप्रतियोगित्वं । नाद्यः अस्माभिरपि क्षणिकत्वा- दिना विज्ञातस्य जगतः स्थिरतादिना ज्ञातत्वाभ्युपगमात् । द्वितीयेपि किमेतदेशकालप्रतिपन्नस्य देशकालान्तरगतप्रतिषेधप्रतियोगित्वं उत त्रिकालाखिलदेशीयनिषधप्रतियोगित्वं । नाद्यः अंशतस्सिद्धसाध नात् । रीत्यन्तरेणानित्यत्वादेरेवोक्तत्वात् । न द्वितीयः नित्यसर्व- गतयोः कालदेशयो स्तादृशबाधज्ञाने व्याघातात् । काचेयं मतिपन्नता प्रमाणप्रतिपन्नतावा भ्रान्तिप्रतिपन्नतावा । नाघः प्रमाणप्रतिपन्नस्य बाध्यत्वसाधने अतिप्रसंगात् । न द्वितीयः तत्र निषेधस्याभावरूपत्वे ऽत्यन्तासत्त्वापातात् । सद्विविक्तत्वस्यान्यस्या निरूपणात् । चतुर्थेपि यत्किचित्प्रमाणाविषयत्वविवक्षायां सिद्धसाधनात् । यावत्प्रमाणा- विषयत्वसाधने ब्रह्मण्यतिप्रसंगः। तस्य परैरदृश्य त्वाभ्युपगमात् । प्रमाणाविषयत्वे प्रपंचस्य पक्षीकरणायोगाच्च । प्रत्यक्षादिसिद्धत्वात- स्य पक्षतेनि चेन्न । प्रत्यक्षादेरतत्वावेदकले मानाभावात् । विषया- सत्त्वादेव तसिद्धिरिति चेन तस्यैवासिद्धः। किंच अतत्वावेदक प्रमाणं चेत् व्याघातः । अन्यथा शुक्तिरजतादिज्ञानस्य प्रमाणता किं न स्यात् पमाणं चेन्नातत्वावेदकं । न पंचमः सर्व क्षणिकमित्या- दिभ्रमविष परस्य जगतो स्माभिरभ्युपगमात् । भ्रमैकमतीतत्वं वि. वक्षितमिति चेन्न । तथासति अत्यन्तासत्त्वापत्तेः अपसिद्धान्तात् ना- पि पष्टः अविद्यायाः लक्षणतः प्रमाणतश्च दुर्निरूपत्वात् । न सप्तमः अत्यन्ताभावपदेनासत्त्वविवक्षायामपसिद्धान्तापातात् । तदतिरिक्त- स्याप्रसिद्धत्वात् । भाववैलक्षण्यं तदर्थ इतिचेन्न तत्तएवा सरखापत्या दत्तदोपानिस्तारात् । तस्मान्न मिथ्यात्वं गुवचमितिपूर्वपक्षथः ॥ ।

·४ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ सिद्धान्तारंभः॥१ अत्रोच्यते खाधिकरणनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वं मिथ्यात्वं । नच दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं शुक्तिरजतादर- त्यन्तासत्त्ववादिभिस्तदधिकरणानभ्युपगमादिति वाच्यं । स्वानि- रूपितत्व स्वसजातीयनिरूपितत्वोभयाभाववदधिकरणताया एव स्वाधिकरणेत्यनेन विवक्षितत्वात् । साजात्यं च कालसंबधित्व तद- भावान्यतररूपेण । तेन येयत्वादिना साजात्यस्यातिप्रसक्तत्वपिन क्षतिः ॥ एवं स्वाश्रयनिष्ठत्वमन वच्छिन्नं ग्राह्यं । वेनाव्याप्यत्तिता- मादाय नार्थान्तरं । २ प्रतियोगिता च स्वव्यापकधर्मावच्छिन्ना ग्राह्या। . १ खाधिकरणेति । वं शुक्तिरूप्यं स्वाधिकरणं शुक्तिः तनिष्ठो यो ऽभावः रजताभावः स्वाधिकरणमित्यस्य स्वविशिष्टाधिकरणतावदित्यर्थः । अधिकरणतायां वैशिष्ट्यं स्वानिरूपितत्व स्वसजातीयनिरूपितत्वोभयाभावव- स्वसंबंधेन स्वपदेन शुक्तिरूप्यमुपादेयं स्वविशिष्टा याऽधिकरणता शुत्तिनि ष्ठाधिकरणता । कथमित्युक्तौ स्वं शुक्तिरूप्यं स्वानिरूपितत्वं शुक्तिनिष्ठाधि- करणतायाः शुक्तिरजतस्यासत्त्वात् । तथापि स्वसजातीयनिरूपितत्वं नास्ति खंशुक्तिरूप्यं स्वसजातीयं शशविषाणं तन्निरूपितत्वस्य शुक्तिनिष्ठाधिकर- णताया असत्त्वात् । अतः उक्तोभयसंबंधेन स्वविशिष्टाधिकरणता शुक्ति- निष्ठाधिकरणता भवति । कालसंबंधित्वेन रूपेण घटसजातीयः पटः तदभा- वरूपेण शक्तिरूप्यसजातीयं शशविषाणं मेयत्वादिरूपेण स्वसजातीयस्य निवेशे शुक्तेः शुक्तिरूप्यविशिष्टाधिकरणत्वं न संभवति । कुत इत्युक्ती शुक्तिनिष्ठाधिकरणतायाः शुक्तिरूप्यानिरूपितत्वस्य शुक्तिरूप्य सजातीय- शुक्तित्वनिरूपितत्वस्य च सत्त्वेनोभयाभावासत्त्वात् अतो मेयत्वेन साजात्यं न विवक्षितं । २ प्रतियोगितायां स्वव्यापकधर्मावच्छिन्नत्वानिवेशे घटादीनां मिथ्यात्वासिद्धिः धटादीनां सत्त्वेपि पटत्वेन घटाभावमादाय स्वाधिकरण. त्यभावप्रतियोगित्वसंभवात् । स्वव्यापकधर्मावच्छिन्नत्वनिवेशे च पटत्वेन घटाभावप्रतियोगितायाः घटनिष्ठायाः स्वव्यापकधर्मावच्छित्वं न संभव। ति ·॥ मिथ्यात्वनिर्वचनम् ॥ नातो व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रामाणिकत्वेप्यथान्तरता । नच स्वसमानाधिकरणप्रातिभासिकात्यन्ताभावप्रतियोगितामादाय सा। ३ प्रातिभासिकस्य प्रतिभासकालमात्रवृत्तितया व्याप्यवृत्ति- ताया एवाभावात् । ४ अभावस्य ब्रह्मज्ञानेतरावाध्यत्वेन विशेषणी- यत्वाद्वा शुक्तिरजतात्यन्ताभावस्यापि व्यावहारिकतया न दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । ५ यद्वा स्वप्रकारकधी विशेष्यताव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वं तन्मिथ्यात्वं स्वप्रकारकधीत्वेन भ्रमप्रमासाधारण्येन धीनिवेशाच्च न पूर्वोक्तपिकल्पावकाशः । अन्यत्माग्वदवसेयं । अथवा १६ ज्ञाननिवर्त्यत्वं मिथ्यात्वं तच्च ज्ञानमयोज्यस्व स्वनिष्ठतादात्म्य- स्वं बटनिष्ठप्रतियोगिता स्वव्यापकधर्मः घटत्वं तदवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगि- तायामसत्त्वादिति नघटादीनां मिथ्यात्वासिद्धिः। ३ घठति ब्रह्मणि प्राति- भासिक घटाभावः अनवच्छिन्नवृत्तिमा नभवति कुतः घटाभावस्य प्रतिभासका- ल एव सत्त्वात् । ४ शुक्तौ शुक्तिरूप्यस्य व्यावहारिक स्यासत्त्वात् शुक्ति - रूप्याभावः ब्रह्मज्ञानेनैव बाध्यते । ५ स्वप्रकारकेति । सद्विलक्षणत्वं मिथ्या- त्वमित्युक्तौ असत्त्वमादायार्थान्तरापत्तिः अतः स्वप्रकारकधीविशेप्यतेत्युक्तौ असतोऽप्रकारत्वान्नातिव्याप्तिः स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोगि- तमिति स्वं शुक्ति रजतं स्वप्रकारकधीः इदं रजतमितिधीः तद्विशेष्यता शु- क्तिनिष्ठा तद्व्यापकीभूतो योभावः रजताभावः तत्प्रतियोगित्वं रजतस्य अ- प्रतियोगि ब्रह्म नैयायिकादिभिः गगनप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वस्थ अवृत्तौ गगनेऽनंगीकारात् नार्थान्तरता। ६ ज्ञाननिवयत्व- मिति । स्वं शुक्तिरूप्यं स्वनिष्ठतादात्म्यं शुक्तयज्ञानतादात्म्यं तत्प्रतियोगि शुक्तयज्ञानं अन्यतराभावः शुक्तिरूप्यशक्तयज्ञानान्यतराभावः स च नेदं रजतमिति ज्ञानप्रयोज्यः । ज्ञाननिवर्त्यत्वमिति । अधिष्ठानसाक्षात्कारे अज्ञानं निवर्तते । जीवन्मुक्तस्य नाज्ञानमुच्छिन्नं संस्कारात्मनासत्वात् । अथवा प्रार- व्ध भोगापयोगिदहादिकमज्ञानशब्देनोच्यते । अत्रेदमवसेयं । यत्क्षणे यस्या ।

·६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ प्रतियोग्यन्यतरत्वावच्छिन्नाभावकत्वं । ७ यद्वा स्वसमनाधिकरणा- त्यन्ताभावीयपारमार्थिकत्वावच्छिन्नप्रतियोगित्वं तत् । पारमार्थिक- त्वं च अबाध्यत्वं सर्व प्रमेयमित्याकारकयत्किचिद्धीविषयत्वं वा विवेचितं तदन्यत्र न चाद्यसाध्यद्वये तुरीये चात्यन्तासत्त्वमादाया- र्थान्तरता । स्वाधिकरणति विशेषितत्वात् । असतोधिकरणाप्रसि- द्धेः । न च तृतीयसाध्ये दृष्टान्तस्य साध्यविकलता । अन्यथा- ख्यात्यसत्ख्यात्यो विचारासहत्वेन इदं रजतमित्यादिभ्रमस्थले ८ अनिर्वचनीयरजतादे रुत्पत्तिस्वीकारस्यावश्यकत्वात् शुक्तयादित- त्वनिश्चयोत्तरं तन्निवृत्तिदर्शनेन तदवस्थितरजतसामान्याभावस्य ताशनिर्णयप्रयोज्य तानिर्णयात् । तथाहि इदं रजतमित्यादिभ- मस्थले नात्यन्तासतो भानं युक्तं । सत्यरजतत्वेन भानेऽन्यथा- ज्ञानस्योच्छेद स्तत्क्षणे तत्प्रयुक्तस्यावश्यमुच्छेद इति न नियमः । जीवन्मुक्ता- ज्ञानस्वीकारपक्षे व्यभिचारात्। नापि यदज्ञानप्रयुक्तोच्छेदः प्रतिबन्धकशून्ये यत्क्षणे यस्याज्ञानस्योच्छेद स्तत्क्षणे तत्प्रयुक्तस्योच्छेद इति नियाः । वि. देहत्वप्रयोजकब्रह्मसाक्षात्कारोत्पत्तिक्षणे ब्रह्म साक्षात्करोमीत्यनुभवेनाज्ञाना- सत्त्वेपि तत्प्रयुक्तमनःपरिणामरूपब्रह्मसाक्षात्कारादिसत्त्वेन व्याभिचारात् । एतादृशोत्पत्तिक्षणे हि किंचित्प्रतिबन्धकमस्ति । किंतु यत्क्षणे या प्रमा त. क्षणेऽवश्यं तत्समानविषयकाज्ञानोच्छेदः । उक्तप्रतिबन्धकशून्ये यत्क्षणे यस्याज्ञानस्योच्छेदः तदुत्तरक्षणे तत्प्रयुक्तस्योच्छेदः ॥ ५ ॥ ७ खं घटः स्वाधिकरणं ब्रह्म तद्वृत्तिोऽभावः पारमार्थिकत्वेन घटाभावः तत्प्रतियोगी घटः स्वाधिकरणेत्यनिवेशे अत्यन्तासत्वमादायार्थान्तरं । अतः स्वाधिकरणवृत्तीत्यभावविशेषणं देवमेव । असतोऽधिकरणाभावेनार्थान्तरा- योगात् । ८ अनिवनीरजतादेरिति । रजतत्वं त्रिविधं । व्यावहारिकरजतमात्र- वृत्ति व्यावहारिक कटकाद्यर्थक्रियाकारितावच्छेदकं प्रातीतिकरजतमात्रवृत्ति प्रातीतिक शुक्त्यज्ञान रजतसादृश्यज्ञान कार्यतावच्छेदकं तदुभयसाधारणं ·॥ मिथ्यात्वनिर्वचनम् । ख्यात्यापत्तेः। न च रजतत्वमपि असदेवेति बाच्यं रजतायत्तेः रज- तत्वशब्दार्थत्वायोगात् । तथाच रजत त्वेनेमं जानामि इदं रजतमि- त्यभिलापानुपपत्तिः। ९ किंच इष्टतावच्छेदकत्वेन गृहीतधर्मप्रकार- कज्ञानस्य प्रवर्तकतया इदं रजतपित्यादिज्ञानस्य प्रवर्तकत्वानुपपत्तिः रजतत्वांशे अन्यथाख्यातिस्वीकारे च किमपराद्धं रजतेन । नन्वेवं उत्पत्त्यादिमतः भ्रान्तिप्रतीतिसिद्ध रजतस्य सत्यत्वमेवोचितमिति भास्करादिः । तदेव साधनीयं स्यादिति चेन्न पार्श्वस्थै रदुष्टकरण याप्यवृत्ते रजतात्यन्ताभावस्य गृह्यमाणतया भ्रान्तिसिद्धरजतादेः सत्यत्वानुपपत्तेः। तदुक्तं सच्चे नबाध्येतति । स्वसमनाधिकरणात्य- न्ताभावापतियोगि चेत् स्वात्यन्ता भावप्रमाविषयतया न प्रतीयेतेति तदर्थः। अन्यथाख्यात्यसत्ख्याती अन्यत्र निरस्ते । अथात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वमुक्ताभावप्रतियोगित्वमेव वा ऽत्यन्तासत्त्वमिति चेन्न । हृदादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनोपि वह्नयादेः पारमार्थिकत्वस्य तटस्थै रुपगमात् । द्वितीयेपि ईदृग्विधात्यन्तासत्त्वमिष्टमेव । निस्स्व- रूपत्वादिलक्षणात्यन्तासत्त्वे तु बाधकमुक्तं । आत्मत्वं चार्थोपलाक्ष- तप्रकाशरूपत्वं । नचैवं ज्ञानमेवात्मेत्युक्तं स्यादिति वाच्यं । इष्टाप- तेः। सत्त्वात्यन्ताभावासत्त्वात्यन्ताभावोभयरूपस्य सत्त्वात्यन्ता- भावविशिष्टासत्त्वात्यन्ताभावरूपस्य वा साधनेपि न क्षतिः। न च व्याहतिः। निषेधसमुच्चय स्याप्यतात्विकत्वात् जगति स्वात्यन्ताभा- वरूप स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमपि न परमार्थ स. दिति ज्ञापनाय तदत्यन्ताभावोपि साध्यकोटौ निवेश्यते । सिद्धसा- धनवारणाय सत्त्वात्यन्ताभावनिवेशः। केवलसत्त्वात्यन्ताभावसा- धने हि मिथ्यात्वं मिथ्या न वेति विकल्पःप्रसज्येत । इदानीं तु मि- रजतपदशक्यतावच्छेदकं च तृतीयं व्यावहारिकमेवेति तत्र सत्त्वस्य व्या- वहारिक प्रातीतिक रजतयोरनुगतत्वात् । ९ इष्टतावच्छेदकधर्मः सत्यएव ·८ 4 : ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ थ्यात्वस्य मिथ्यात्वमवलंव्यैव साध्यनिर्देशेन नैतादृशविकल्पप्रसरः। नच मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वे जगतस्तात्विकत्वापत्तिः। मिथ्यात्वत- दभावयोस्समसत्ताकत्वेन मिथ्यात्वस्य मिथ्यात्वोपि जगतस्सत्यत्वा पत्तेरभावात् । अधिकमन्यत्र । वस्तुतस्साध्यप्रविष्टयोस्सत्चासत्त्व- योः परस्परविरहत्वस्य परस्परविरहव्यापकत्वस्य चाभावानव्या हतिः। १० स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं हि असत्त्वं । सखेन प्रतीयमानत्वंच सत्वं । नचानयोः परस्परविरह- रूपत्वं परस्परविरहव्यापकत्वं वा उभयसंप्रतिपन्नमिथ्याभावे शुक्ति रूप्यादौ प्रत्येक द्वयोर्व्यतिरेकस्योभयसंप्रतिपन्नस्य सत्त्वात् । न चा- सतः प्रतीत्यभ्युपगमेन न सत्त्वेन प्रतीयमानत्वं सत्चं नाप्यप्रतीय- मानत्वमसत्वं नवा तद्विलक्षणत्वसाधनेनार्थातरवारणमिति वाच्यं । अत्यन्तासतः सत्त्वेन प्रतीत्यसिद्धेः। एतेन सत्त्वासचे एकवस्तुनि- ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वादूपरसवत् इत्यनुमानेन साध्यप्रसि द्धिरित्यपि न युक्तं व्याघातात् वस्तुशब्दस्य सच्छब्दपर्यायत्वात् स. स्वं सन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीत्यर्थपर्यवसानात् । प्रमेयत्वादावनै कान्तिकता च । अविरुद्धत्वं चोपाधिः । घटत्वाघटत्वे किंचिन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगिनी धर्मत्वाद्रूपरसवदित्याभाससाम्यं चेति निर- स्तं । वस्तुशब्दस्य धर्मिमात्रपरत्वात् प्रमेयत्वादीनां घटत्वतदन्यत्वा- दीनां च मिथ्यात्वादेकवस्तुनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमस्त्येवेति न व्यभिचारः । यद्यपि तेषां पक्षसमत्वात् संदिग्धानैकान्त्यं । भवतीति भावः । १० स्वं घटः स्वप्रकारकधीः सन्घटइति धीः विशेष्य सत् विशेष्यता सन्निष्ठा विशेष्यताव्यापकीभूतो योऽभावः घटाभावः प्रति- योगित्वं घटस्य स्वप्रकारकधीपदेन किं प्रमा विवक्षिता आहोस्विनमः । नाद्यः व्याघातात् । स्वप्रकारकप्रमाविशेष्ये स्वाभावासंभवात् । न द्वितीयः घटप्रकारकभ्रमविशेष्ये घटस्य सत्यत्वेपि अभावसंभवात् । अतः स्वप्रका. रकज्ञानसामान्यं विवक्षितं ।

·॥ अविद्यालक्षणं॥ दुर्वारं । तथापि अनुकूलतर्काणां वक्ष्यमाणत्वा न दोषः । केचित्तु धर्मत्वं परस्परविरहाव्यापकत्वं तेन प्रमेयत्वादौ घटत्वाघटत्वादौ च न व्यभिचारः। न चाविरुद्धत्वमुषाधिः। प्रकृतसाध्यशालिनोः गोत्वा श्वत्वयोस्तदभावेन साध्याव्यापकत्वात् । घटत्वाघटत्क्योरेकवस्तुनि- ष्ठात्यन्ताभावप्रीतयोगित्वे व्याघतप्रसंगात् उक्तानुभानस्याभासत्वेपि प्रकृते तदभावस्योक्तत्वेन न तत्तुल्यत्वमित्याहुः। यद्यप्यविद्यात- कार्यान्यतरत्वरूपमिथ्यात्वं साध्यतया न विवक्षितं तथापि प्रसंगा तल्लक्षणं तत्पमाणं च परेण दृषितमिति दूषणानां आभासत्वदर्श- नाय तदुभयं निरूप्यते । तत्र तावदनादिभावत्वे सति ज्ञानविलाप्य- त्वं अज्ञानस्य लक्षणं । न चाकाशादावतिव्याप्तिः। तस्यानादित्वा नभ्युपगमात् । महादिक्स्थानीयस्याव्याकृताकाशस्य च ब्रह्माविद्या यतिरिक्तत्वानभ्युपगमात् । अधिकंत्वन्यत्र । ज्ञानजन्यनाशपति- योगित्वाभावाच्च । यदि चाविद्याध्वंसो ज्ञानात्मक एवेत्युच्यते तदा ज्ञानात्मकध्वंसप्रतियोगित्कस्यैव प्रकृततल्लक्षणे निवेश्यतया नाकाशा- दावतिव्याप्तिः । ज्ञानप्रागभावेऽतिव्याप्तिवारणाय भावत्वनिवेशः। उत्तरोत्तरमनोवृत्तेः पूर्वपूर्वमनोवृत्तिध्वंसरूपताभ्युपगमे तादृशमनो वृत्तिषु अतिव्याप्तिवारणायानादित्वनिवेशः । प्रागभावध्वंसोषि प्र- तियोगिजन्यः। एवं अविद्याध्वंसोपि ज्ञानातिरिक्तः ज्ञानजन्य इति मते व्यावृत्तिः स्फुटैव । चिदविद्यासंबंधेऽतिव्याप्तिवारणाय ज्ञान जन्येति । न चानादिभावस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वानुपपत्तिः अभावस्येव भावस्यापि विनाशाविनाशयोः विरोधिसन्निपाततदभावप्रयुक्तत्वेन विपक्षे वाधकशून्यतयाऽनादिभावत्वस्याविनाशित्वव्याप्यत्वे पाना- भावात् । १ भ्रमोपादन त्वं वा तल्लक्षणं । यत्तु भ्रमशब्देन रजतादि- १ भ्रमोपादानमज्ञानमित्युक्तौ अन्तःकरणेऽतिव्याप्तिः। अतः भ्रमविष- योपादनत्वं ।

·१० ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ रूपोर्थो ज्ञानं वा नाद्य पदार्थसत्त्वासत्त्वेन तदुपादानतायाः असंभ- वात् । न द्वितीयः अन्तःकरणेऽतिव्याप्तेरिति । तन्न भ्रमविषस्या- पारमार्थिकत्वेष्यनिर्वचनीयस्वरूपाभ्युपगमेन तदुपादानतासंभवात् । नाप्यन्तःकरणेतिव्याप्तिः। तस्य भ्रमोपादनत्वेपि भ्रमविषयं प्रत्य- तथात्वात् । प्रमाणं च २ देवदत्तप्रमा देवदत्तनिष्ठप्रमाप्रागभावा- तिरिक्तस्यानादेसिका प्रमात्वात् यज्ञदत्तप्रमावदित्यनुमानं । तदु- तं । देवदत्तनमा तत्प्रमामागभावातिरेकिणोऽनादेसिका प्रमा- त्वात् अविगीतममा यथेति । नच घटोऽयमेद्धटपागभावातिरिक्ता. नादेनिवर्तकः : घटत्वात् घटान्तरवदित्याभाससाम्यं अनुकूलतर्कस्य वक्ष्यमाणत्वात् । ३ एतेन विगीतो भ्रमः एतज्जनकावाध्यातिरिक्तो पादनकः भ्रमत्वात् संप्रतिपनवदित्यनुमानमपि व्याख्यातं। नचदेवद- तपमा देवदत्तगतस्यप्रमाप्रागभावातिरिक्तस्थानादेर्निवर्तिकानभवति प्रमात्वात् संपतिपन्नवदित्यनेन सत्प्रतिपक्षितमिति वाच्यं विपक्षे वाध- काभावेन सत्मविपक्षाभिमतस्य स्वसाध्यनिरूपितव्याप्त्यानश्चयात् । यद्वा ४ विमतंप्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्त स्वविषयावरणस्वनि वर्त्य स्वदेशगत वस्त्वन्तरपूर्वकं अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वात् अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावत इत्यनुमानं । नन्वेतदनुपपन्नं जडे अज्ञा- २ देवदत्तप्रमा स्वप्रागभावातिरिक्तवस्तुनाशिका स्व प्रमा स्वप्रागभावः प्रमाप्रागभावः तद्व्यतिरिक्तं अज्ञानं तन्नाशिका । ३ विगीतः शुक्तिरजतभ्रमः स्वजनकायाध्योपादानको भवति स्वं रजत- भ्रमः स्वजनकं रजतसादृश्यज्ञानं तदबाध्यं शुक्तयज्ञानं तदुपादानकः । ४ विमतामिति । स्व प्रमाणज्ञानं स्वप्रागभावातिरिक्तमज्ञानं एवं स्वविषया वरणं भवति । स्वं प्रमाणज्ञानं स्वविषयः घटः तस्यावरणमज्ञानं । आवरणं च विषयसंबद्धं सत्प्रकाशप्रतिबंधकं । खनिवर्त्यत्वं च स्वजन्यध्वंसप्रतियो- गित्वं खं प्रमाणज्ञानं स्वजन्यः अज्ञानध्वंसः तत्प्रतियोगि अज्ञानं प्रतियो- ·।। अविद्यासाधकानुमाननिरूपणं ॥ नानभ्युपगमात् हेतुमतामन्तःकरणत्तिलक्षणजडविषयकप्रमाणज्ञाना नां तथाविधवस्तुपूर्वकत्वरूपसाध्यशून्यत्वेनानेकान्तिकत्वादिति चे- न । जडस्य प्रकाशप्रसक्त्यभावेनावरणकृत्यशून्यतया तदावरणान- भ्युपगमेपि तदवच्छिन्नचितः प्रकाशप्रसक्त्या तस्यां ज्ञानविषयत्वा- नपायात् । प्रमामात्रस्य अधिष्ठानसद्विषयकत्वेन घटाद्यवच्छिनचैतन्ये अन्तःकरणवृत्तिलक्षणप्रमाणज्ञानविषयत्वानपायात् । नच स्वभागमा वातिरिक्तोति विशेषणं व्यर्थ स्वनियंत्वविशेषणनैव तयाहत्तेः नहि मावः प्रागभावस्य निवर्तकः अपितु भावोत्पत्तिख । भावाभावयोः सहानवस्थान विरोधादिति वाच्यं । प्रागभावध्वंसस्य प्रतियोग्यात्म- ना तदजन्यत्वेपि प्रतियोगिध्वंसात्मनः तज्जन्यतया उक्तविशेषणेन तदव्यावृत्तेः प्रतियोगिवत् ध्वंसस्यापि प्रागभावध्वंसत्वात् अन्यथा प्रतियोगिध्वंसदशायामतीतः प्रागभाव इति व्यवहारानुपपत्तः । अ- तीत्वं हि वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वं उक्तश्चायमर्थः प्रमाणविधिरपि प्रतियोग्येव प्रागभावनाश इतीति न क्षतिः । तन्मतेपि बन्मतन्यायेन ज्ञानमेवाज्ञाननाशइति वक्तव्यतया ५ स्वोत्पत्तिक्षणोत्पनिकध्वसपाति- योगित्वरूपस्वनिवर्त्यत्वस्य निवेशनीयत्वात् । उक्षमतेपि न्यायस्य तेजस्तिमिरवोरपि तुल्यत्वात् दृष्टान्तस्य न साध्यविकलता। केचित स्वात्मकध्वंसप्रतियोगित्वं स्वनिवर्त्यत्वं नच दृष्टान्तस्य साध्यविक- लता। स्वनिवर्येत्यत्र स्वपदस्य स्व स्वीयान्यतरपरतगा स्व स्व- सामग्यून्यतरजन्यध्वंसप्रतियोगित्वस्य स्वात्मक स्वजन्यान्यतरध्वं- गित्वमज्ञानस्य । स्वदेशमतत्वं च स्वाधिकरणवृत्तित्वं । वस्तु प्रमाणज्ञानं वस्त्वन्तरमज्ञानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तत्वानिवेशे ज्ञानप्रागभावमादाय सिद्ध साधनं । स्वनिवत्यत्वविशेषणेन ज्ञानप्रागभावस्थ वारणं न संभवति । स्वं ज्ञानं स्वजन्यः ज्ञानप्रागभावध्वंसः कथमित्युक्तौ ज्ञानप्रागभावध्वंसस्य ज्ञाननाशा नन्तरं ज्ञानध्वंसात्मकतया ज्ञानध्वंसं प्रति ज्ञानस्य कारणत्वात् । ५ स्वं प्रमाणज्ञानं स्वोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकव्वंसः अज्ञानध्वंस वात्मकाध्वंसः।

·१२ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ सप्रतियोगित्वपर्यवसितस्य विवक्षितत्वादित्याहुः। न चासत्य तथा विधवस्तुपूर्वकत्वसाधने सिद्धसाधनता । अनिर्वचनीयतथाविधव- स्तुपूर्वकत्वे साध्ये साध्यविकलो दृष्टान्तः । अविशेषिततथाविधव- स्तपूर्वकत्वे साध्ये अप्रसिद्धविशेषणता प्रामाणिकामामाणिकयोः साधारणधर्मस्यापामाणिकत्वात् । अनिर्वचनीयस्य केनाप्यप्रमित- त्वात् । नहि शशविषाणगोविषाणयोः विषाणत्वसामान्यमस्तीति वाच्य । ६ अविशेषितथाविधवस्तुपूर्वकत्वस्य साध्यतायामदोषात् । घटनि- ष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितायाः सदसत्साधारण्येन प्रामाणिकामामा- णिकयोः साधारणधर्मस्यापि प्रामाणिकत्वात् । नच प्रतियोमिता न सामान्यमतो न दोष इति वाच्यं । स्वप्रागभावातिरिक्तख स्वनिव- य॑खादेरपि प्रकृतसाध्यघटकविशेषणस्यासामान्यखात् । नच स्वप्राग भावव्यतिरिक्तत्वं स्वप्रागभावभेदः सच नास्त्यसतीति सिद्धांतइति वाच्या स्वभागभावात्मकलतद्भेदयोरन्य तरस्यासत्यावश्यकखात्।अ- सत्त्वात्यन्ताभावप्रतियोगिखादिवढ्दस्यासवृत्तित्वे वाधकाभावाच । यत्तु ज्ञानप्रतिबंधकादृष्टदुरितस्य सिद्धतया सिद्धसाधनमिति तन्न तस्य ज्ञानानिवर्त्यत्वात् । नहि कार्योत्पत्त्यवहितप्राक्क्षणे प्रतिबंधकसत्ता युज्यते । न ह्यव्यवहितप्राक्क्षणे तत्क्षणे वा सतस्तन्नाश्यत्वं तदात्म- कनाशप्रतियोगित्वं वा। नच पागभावस्य स्वविषयावरणत्वाभाबेनै व व्युदासात् तद्वारकविशेषणान्तरोपादानं व्यर्थमिति वाच्यं । स्वं प्रमाणज्ञानं स्वात्मकध्वंसः अज्ञानध्वंसः ज्ञानात्मकः स्वनिवर्त्यत्वंच स्वात्म कत्व स्वजन्यत्वान्यतरवद्धंसप्रतियोगित्वं । स्वं प्रमाणज्ञानं । ६ वस्त्वन्तरपूर्वकं वस्त्वन्तरं पूर्वपक्षे ज्ञानप्रतिबंधकादृष्टमिति । सिद्धान्त अज्ञानमिति ।

·॥ अविद्यासाधकानुमाननिरूपणं ॥ १३ ७ स्वसजातीयनिरूपिताधिकरणताविशिष्टाधिकरणतानिरूपकान्य खरूपस्य प्रागभावसाधारणलात् । साजात्यं च स्वान्यूनाविषयकग्रह- ख प्रभात्यान्यतररूपेण । अधिकरणतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदककाला वच्छिन्नस्वसामानाधिकरण्यसंबंधेन । अस्ति चैतादृशं स्वविषयावरण त्वं आद्यघटज्ञानप्रागभावे । तथाहि स्वं अयं घटइत्यादिप्रत्ययः तत्स. जातीयं च तादृशप्रत्ययान्तरं तस्य याधिकरणता सा नैतज्ज्ञानमा- गभावाधिकरणतायां उक्तसंबंधेनास्ति एतत्पागभावस्य ज्ञानसजाती येन केनापि ज्ञानेन यौगपद्याननुभवात् । अवच्छिन्नान्तावृत्तिव्या- सिस्तु स्वयमूह्या । न चायघटज्ञाने प्रागभावमादाय सिद्धसाधनता संभवति । नाप्यर्थान्तरता । अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्य त्वात् । इदंच घटत्वप्रकारकप्रमाणज्ञानत्वादिकं पक्षतावच्छेदकमिति पक्षे प्रकृतकथाप्रयोजिकां विप्रतिपत्तिं तव्यक्तित्वेनोपादाय । तस्याः पक्षतावच्छेदकत्वानुसरणे तु पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरु. द्देश्यत्वोपि न भतिः। परंतु तदा स्वविषयावरणत्वं न निवेश्यमिति ज्ञेयं । प्रमाणजनकादृष्टमादायान्तिरतावारणाय स्वविषयावरणल- ७ स्वविषयावरणमित्यस्य स्वसजातीयाधिकरणा वृत्तिरित्यर्थः । यथा प्र- काशाधिकरणावृत्तित्वं तमसः तथा ज्ञानाधिकरणावृत्तित्वं तमसः अज्ञानस्य अधिकरणतावैशिष्ट्यं च एकस्मिन्वस्तुनि एककाले अज्ञानाधिकरणता ज्ञाना- धिकरणता नास्ति । अतः परस्परमनिरूपकत्वं । घटज्ञानप्रागभावस्य घटा- वरणत्वं संभवति । आवरणत्वं च स्वसजातीयत्वं स्वं घटज्ञानं स्वस्वजातीयम- न्यत् घटज्ञानं स्वसजातीयनिरूपिताधिकरणता आत्मनिष्ठा ताशाधिकरण- ता विशिष्टाधिकरणता अज्ञानाधिकरणता न भवति । किन्तु प्रमेयत्वाधि- करणता तदनिरूपकत्वमज्ञानस्य । ज्ञानप्रागभावाधिकरणता ज्ञानाधिकरण- ता न भवति । किन्तु प्रमेयत्वाधिकरणता तदनिरूपकत्वं अज्ञानस्य ज्ञान प्रागभावाधिकरणताज्ञानाधिकरणविशिष्टा न भवति । स्वं ज्ञानं चैत्रनिष्ठ ·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ निवेशः । जनकादृष्टस्य चरमफलनिवर्तनीयतया नोक्तविधं स्ववि- षयावरणत्वं । तदधिकरणतायामुक्तसंबंधेनोक्तसजातीयाधिकरणता वैशिष्ट्यं न । नच तादृशादृष्टस्य चरमफलनिवर्त्य । स्वोत्पत्तिक्षणो- त्पत्तिकव्वंसीयप्रतियोगित्वरूपं स्वनिवर्त्यत्वमिति तु पक्षे न संभव- तीतिवाच्यं । तादृशादृष्टस्यापि चरमफलनायखोपगमात् । अन्यथा ऽदृष्टसत्त्वे तदधीनफलान्तरापत्तेारणाय प्रकारान्तरानुसरणे गौर- वापचेः । प्रमाप्रतिबन्धकादृष्टमादायार्थान्तरवारणाय स्वनिवर्त्यत्व निवेशः। विषयगताज्ञातत्वात्यन्ताभावमादायार्थान्तरवारणाय स्व. देशगतत्वं विशेषणं । नच तस्य स्वनिवर्त्यवाभावादेव तद्वारणं श- क्यं । सामयिकात्यन्ताभाववादे विषयनिष्ठस्य तस्य ज्ञाननाश्यत्वान- पायात् । तत्तत्वमन्यत्र विवेचितं । वस्तुतस्तु स्वव्यधिकरणस्वाधिकरण क्षणोत्पत्तिकप्रमाप्रागभावमादायार्थान्तरवारणाय तत् । नच यथास्थि ततादृशजन्यतानिवेशपले स्वव्यधिकरणमागभावस्य स्वनिवर्त्यत्वा- भावादेव वारणान्नेदं विशेषणपर्थवदिति वाच्यं । तध्वंसस्यापि का. लोपाधिकतया स्वजन्यत्यानपायात् । स्वप्रतिबन्धकादृष्टस्य स्वोत्पत्तेः प्राक् ध्वस्ततया ध्वंसे स्वोत्तरोत्पत्तिकत्वनियतस्वजन्यत्वासंभवात् । नच प्रागभावातिरिक्तत्वनिवेशेनैव स्वभागभावमादायार्थान्तरवारण संभवात् प्रागभावे स्वीयत्वनिवेशोऽनर्थकः। तथाच नेदमप्यर्थान्तर मादाय तदावश्यकता । न चैवमपि स्वाधिकरणक्षणोत्पत्तिकध्वंस प्रतियोगिनं स्वसमानाधिकरणस्व पूर्ववृत्तिज्ञानेच्छादिकमादायार्थान्त रं दुर्वारमिति वाच्यं । वस्त्वन्तरपदेन स्वसमानाधिकरणजन्यज्ञाना नधिकरणकालवृत्तित्वस्य योगपद्यस्य कादाचित्कस्येष्टतया स्वजन- कादृष्टचरमफलभूसज्ञाने त. दृशमनःपरिणामानधिकरणकालवृत्तित्व- घटज्ञानस्य मैत्रनिष्ठघटज्ञान प्रागभावपूर्वकत्वात् अर्थान्तरवारणाय स्वदेश गतत्वनिवेशः ।

·॥ अविद्यासाधकानुमाननिरूपणं ॥ १६ स्य वा विवक्षणीयत्वात् । न चैवमपि सिद्धान्ते चाक्षुषस्पर्शनादि- रूपविजातीयज्ञानेच्छादियोगपद्यस्य कादाचित्कस्येष्टतया स्वजनका दृष्टचरमफलभूतज्ञानेच्छादिसमानकालोत्पत्तिके आधे घटज्ञाने तादृश ज्ञानजनकादृष्टपूर्वकत्वमादायार्थान्तरं दुर्वारमिति वाच्यं । स्वसमान कालोत्पत्तिकत्वसंबंधेन स्वसमानाधिकरणविशेषगुणविशिष्टान्यत्व- स्यापि पक्षविशेषणतया विवक्षितत्वात् । संयोगद्वित्व दिकमादाया- थान्तरं च स्वदेशान्यदेशासंबंधित्वरूपस्वदेशगतत्वविवक्षयैव निरस- नीयं । स्वव्याप्यतमोनिवर्तकप्रभायाः दृष्टान्तत्वसंभवाच न साध्य वैकल्यं । यद्यपि भूतलगतस्य तमसः प्रभासंबंधशून्यतत्क्षणविशेष विशिष्टतद्भूतलादिसंबद्धतया न कस्यापि तमसः प्रभाव्याप्यत्वं सं भवति । तथापि स्वाधिकरणतादात्म्यवदन्यावृत्तित्वरूपव्याप्तिविव- क्षायामदोषः। विशिष्टस्यातिरिक्ततापक्षे आद्यघटज्ञानप्रावर्तितत्क्षणा दिविशिष्टान्तःकरणादिकमादायार्थान्तरं तु विशिष्टान्यत्वनिवेशेनैव निरसनीयं । नच विशिष्टत्वमनुगतमनतिप्रसक्तमेकं दुर्वचमिति वा- च्यं । स्वाश्रयसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वस्वाश्रयत्वै तदुभयसं- वंधेन सादिधर्मविशिष्टत्वस्यैव प्रकृते विशिष्टशब्देन विवक्षणीयत्वात् । विस्तरस्तु प्रभायामनुसंधेयः ॥ अप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं च स्वसमानाधिकरण १ स्वान्यून- विषयक २ संशयान्यसविषयका ३ व्यवहितोत्तरत्वशून्यप्रमा त- १ खान्यूनविषयकत्वं च स्वविषयताव्यापकविषयतानिरूपकत्वं विषयिता संबंधघटितव्याप्यव्यापकभावो वा। २ संशयान्यत्वं च विषयताविशिष्टविषयतानिरूपकत्वं । वैशिष्ट्यं च स्व- निरूपकनिरूपितत्वस्वनिरूपितविरोधविपयतानिरूपितत्वोमयसंबंधेन । संशये कोटिद्वयस्य विरोधमानस्वीकारात् एककोटिनिष्ठविघयतानिरूपितविरोधनिष्ठ विषयतानिरूपितत्वं अपरकोटिनिष्ठविषयतायाः । वन्ह्यभावविरुद्धवह्निप्रति योगिकसंयोगसंबंधन पर्वतो वहिमान्न वा इत्याकारकः संशयो बोध्यः ।

·। १६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ त्पभान्यतरत्वं । अन्यतरत्वंच ४ एकभेदविशिष्टापरभेदात्यन्ताभावा- द्यतिरिक्ता ५ खण्डाभावरूपं । तेन तादृशममात्वमभात्वादीनामुक्ता- त्यन्ताभावत्वरूपहेतुतावच्छेदकघटकत्वेपि नवैयर्थ्यं । स्वनिरूपकाभा- वप्रतियोग्यधिकरणतासमानाधिकरणाधिकरणता निरूपकत्वविशिष्ट त्वस्य हेतुविशेषणत्वादुक्तप्रमाभेदविशिष्टतत्पभाभेदवद्वत्तेः तदर्थत्वेन वा विरक्षितत्वात् । ६ सिद्धान्ते अत्यन्ताभावमात्रस्य केवलान्वयि वेपि न व्यभिचारः। केचित्त्वप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं स्वसमानाधि- करण स्वान्यूनविषयक ७ प्रमाणज्ञाननिरूपिताधिकरणताविशिष्टा- न्यायाधिकरणता स्वाव्यवहितोत्तरत्व स्वसामानाधिकरण्यै तदुभय संबंधेन तादृशारिकरणताविशिष्टपमा तत्मभान्यतरत्वं । प्रतियो- ग्यधिकरणतावैशिष्ट्यं च । स्वाधिकरणक्षणावच्छिन्नस्वसामानाधिक- रण्येनेत्याहुः। एतेन हेतुशरीरमविष्टं प्रकाशकलं तजनकत्वं वा व्याप- कत्वं वा व्याप्यत्वं वा नाद्यः चक्षुरादौ व्यभिचारात् दृष्टान्तस्य साधनविकलत्वाच । ज्ञाने ज्ञानकारणत्वाभावेनासिद्धेश्च । न द्वितीयः असिद्धरज्ञानादौ व्यभिचाराच्च । न तृतीयः। साधनविकलत्वात ३ अव्यवहितोत्तरत्वं च स्वध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्व- ध्वंसाधिकरणत्वं । उत्तरभाविनां सर्वेषां क्षणानां अव्यवहितत्ववारणाय सत्यंतं । पूर्वक्षणस्यापि अव्यवहितोत्तरत्ववारणाय विशेष्यं । तत्र सत्यंत अव्यवहितत्वरूपं । विशेष्यमुत्तरत्वरूपं । ४ एकभेदविशिष्टापरभेदेत्यत्र वैशिष्ट्यं खाधिकरणवृत्तित्वरूपसामानाधिक- रण्यसंबंधेन । स्वाधिकरणवृत्तिता च स्वरूपसंबंधेन । ५ अखण्डामावत्यत्र अखण्डत्वं च इतरनिरूपणानधीननिरूपणविषयक इतरपदार्थाघटितखशरीरकत्वं वा । ६ सिद्धान्तो नाम प्रामाणिकत्वेन पूर्वाचार्यांगीकृतप्रमेयं । ७ प्रमाणज्ञानं अन्तःकरणवृत्तिरूपं ज्ञानं । ।

·॥ अविद्यासमर्थनम् ॥ १७ दृष्टान्तस्योति निरस्तं । अज्ञानानभ्युपगमे अहमज्ञो मामन्यं च नजाना- मीति प्रत्ययानुपपत्तिः। न चाहमज्ञइत्यादिप्रतीतो ज्ञानाभावादिवि- षयकत्वं व्याघातात् । नहि प्रतियोग्यधिकरणे प्रतियोग्यधिकरणक्ष- णावच्छेदेन तदत्यन्ताभावस्तवाभिमतः। धर्मिप्रतियोगिनोः साक्षिग्रा- ह्यत्वाभ्युपगमेपि साक्षिरूपज्ञानेनैव व्याघातो दुर्वारः। किं बहुना न जानामीत्यभावग्रहेणैव स्वकाले स्वाभावाचगाहनात् व्याघातो दुर्वारः। अज्ञानस्य स्वरूपतः साक्षिगम्यत्वेपि उक्तविशेषणविशिष्टस्य प्रमाण गम्यत्वात् न तत्रानुमानोपन्यासासंगतिः । त्वदुक्तमर्थ न जानामीति प्रत्यक्षानुपपत्तेश्चेति । ननु किमत्र सर्वानुवादेन व्यवहारः किंवा सामान्यतः । नाद्यः तादृशव्यवहारस्यैवाभावात् । भावे वा त्वदुक्तं न प्रमाणतो जानामीत्येवं परत्वोपपत्तेः । प्रतिवादिवाक्यात आधि गतार्थानुवादपुरस्सरं प्रमाणाभावेन निरसनदर्शनात् । नच त्वदुक्ता थे प्रमाणज्ञानमेव नास्तीत्यस्य विशिष्टं विषय इत्ययुक्तं। एतत्प्रमाण ज्ञानस्य प्रमाणाभावविषयकत्वेपि तदर्थस्यातद्विषयत्वात् । अन्यथा भ्रमो मम नास्तीत्यादिप्रमाणज्ञानस्यापि विशिष्टार्थभ्रमविषयतया भ्रमविषयस्यापि प्रामाणिकलापातात् । न द्वितीयः। सामान्यानु. वादेन विशेषव्यवहारोपपत्तेः विशेषस्याधिगमानधिगमयोःनैवं व्यव. हारइति चेन्न। अस्ति कश्चिद्विशेष इति सामान्यतो ज्ञातत्वात् । किंच भावरूपाज्ञानाविद्याभ्युपगमेपि किं पूर्वमर्थोज्ञातो नवति सर्वथापि प्रश्नायोगः । नन्वस्माकं मते सर्व वस्तु ज्ञाततया अज्ञाततया वा साक्षिचैतन्यविषय एवेति प्रमाणज्ञानोदयात् प्रागज्ञातखविशेषितीर्थः साक्षिसिद्धः अनुवादगोचरो भवति प्रश्नाह इति चेन्न । साक्षितः सिद्धतयापि सिद्धिर्व्यवहारायोगाच । साक्षिणा ज्ञातेपि प्रमाणभु. गित्यादिव्यवहार इति चन्न । साक्षिसिद्धत्वे प्रमाणभू इत्यादेनि- फलनात् । तथाच त्वयापि सामान्यतो न जानामीति साक्षिसि- दोर्थो विशेषज्ञानायान्द्य निरूपणविषय इनि चेन्मैवं । तदुक्तार्थ- - 3 ·.. १८ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ त्वेनानुवादेपि व्याघातस्यानिस्तारात् । त्वदुक्तार्थ हि न जानामी त्यत्र त्वदुक्तार्थविषयकज्ञानसामान्याभावः प्रत्येतव्यः । प्रतियोग्य- से सामान्यधर्मस्यैव पक्षविशेषणत्वात् । प्रतियोगिविशेषणतानापन्न स्यापि धर्मस्याभावप्रतीतो प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन संसर्गघटकतया भानोपगमे घटवत्यपि भूतले घटो नास्तीति प्रतीतिप्रसंगात् । अत एव तादृशप्रतीतेः प्रमाणाभावविषयकत्वं नाभ्युपगन्तुं युक्तं । किंच त्वदुक्तार्थविषयकममाणज्ञानं नास्तीति ज्ञानस्यापि प्रमाणज्ञानतया त्वदुक्तार्थविषयकप्रमाणज्ञानसामान्याभावविषयकत्वपि व्याघातो दुः वारः । यत्तु एतत्प्रमाणज्ञानस्य प्रमाणाभावविषयकत्वपि तद्विषय स्पैव तद्विषयता नास्तीति । तन्न। ८ प्रतियोगितावच्छेदकविशि. टप्रतियोग्यनवगाहिनः अभावप्रत्यक्षस्याप्रामाणिकत्वात् । नच त्व- दुक्तार्थत्वावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानाभावो विषयः नात उक्तदोष इति वाच्यं। त्वदुक्तार्थत्वव्याप्यवानिति सामान्यतो विशेषधर्मज्ञानवताम- पिताशव्यवहारदर्शनात् । नच त्वदुक्तार्थत्वव्याप्यधर्मनिष्ठनिरवच्छि- नप्रकारताशालिज्ञानाभावः तत्र विषय इति युक्तं । तथासति परो- पन्यस्तम) कंचुग्रीवादिमत्त्वायुपाधिपरत्वाकारण जानतामपि तादृश व्यवहारापत्तेः न त्वदुक्तार्थत्वव्याप्यतावच्छिन्नत्वदुक्तार्थनि- ष्टविषयताशालिज्ञानाभावस्तत्र विषय इति युक्तं । ९ त्वदुक्तार्थत्व मुभयावृत्ति धर्मत्वादित्यादिप्रत्ययवतामपि तादृशव्यवहारदर्शनात् । मन्मते तु ज्ञानविशेष एव ज्ञानविरोधीति न दोषः। किंचेत्यादिक- मपि न युक्तं । अज्ञातत्वेन साक्षिसिद्धपि वस्तुन्यज्ञाननिवर्तक ज्ञान संपत्तये प्रमाणबुभुत्सायाः सफलत्वात् । अधिकं त्वखण्डार्थविचारे द्रष्टव्यं । तदेवं स्वतः प्रमाणतश्चाविद्यायाः सुवचत्वोपि न तत्पयो ८ अभावबुद्धिः विशिष्टवैशिष्श्वभर्यादां नातिशते इति न्यायादिति भावः। ९ उभयावृत्तित्वं च भेदविशिष्टान्यत्वं । वैशिष्ट्यं च स्वप्रतियोगिवृत्ति- व स्वानुयोगिवृत्तित्वोमयसंवन्धेन ।

·|| दृश्यत्वविचारः ॥ १.९. ज्यान्यतरत्वं साध्यं । तादृशान्यतरत्वस्य परैरपारमार्थिकज्ञाने तत्म- योज्यभ्रमेपि स्वीकारेण सिद्धसाधनादिप्रसंगात् । इति मिथ्यात्व- निरुक्तिः। १ ननु हेतूकृतं दृमत्वं किं दृग्विषयत्वं अस्वप्रकाशत्वं वा आद्यपि दृवृत्तिरूपावा चिद्रूपाचा नाद्यः । आत्मन्यनेकान्तिक त्वात् । तस्यापि वेदान्तजन्यवृत्तिविषयत्वात् । वृत्तिजनितफलासं. बन्धात् नानकान्तिकमिति चेन्न । फलं किं ज्ञातता व्यवहारो वा। आये घटादावपि तदभावादसिद्धिस्स्यात् । अतीतानागतनित्यानुमे- येषु ज्ञातताया अभावेन भागासिद्धिश्च । ज्ञातताभावश्च अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं स्वप्रकाशत्वमिति तल्लणमभिदधता चि- त्सुखेन अपरोक्षव्यवहारयोग्यताविशेषणकृत्याभिधानप्रस्तावेऽभिहि- तः। नचावेवत्वमेतावदेव लक्षणमस्त्विति वाच्यं । २ तथासत्यती- १ दृश्यत्वविचारः ॥ दृश्यत्वं दृश्यपदप्रवृत्तिनिमित्तं मिथ्यात्वसाधकत्वे. नोपन्यस्तं । वृत्तिव्याप्यत्वं । ' मनःपरिणामरूपायाः धीमात्र निर्देशेषि विशे- ध्यविशेषणाकार वृत्तिद्वयावच्छिन्न चित्यपि धीव्यवहारात् । फलव्याप्यत्वं खाकार वृत्तिप्रतिबिम्बतचितो भन्नावश्णकचितश्च तादात्म्यं ॥ कथंचिच्चि- द्विषयत्वं किंचित्कालावच्छिन्नमावृतानावृतसाधारणं । नच धर्मिज्ञानेन भग्ना. वरणकस्य शक्त्याचवच्छिन्न चैतन्यस्य शुक्तिरूप्यादिकमपि विषय इति वाच्यं । स्वावच्छिन्नस्त्याज्ञानविषयत्वस्य भग्नविशिष्टचिद्विषयत्वमेव हि फल- प्यत्वशब्दार्थः । अन्यथा गुरुत्वादावपि तदापत्ते. ॥ फलपदस्य प्रमा- फलार्थकत्वात् ईश्वरीयमायावृत्तेश्च प्रमात्वाभावेन तत्प्रतिबिम्बितचितः फ. लपदार्थत्वाभावात् । येन हि पुरुषेण यदज्ञातं तद्विषयकवृत्तिः तत्पुरुषीय- प्रमा। नच ईश्वरेण किञ्चिदज्ञात मास्त येन तदीयमायावृत्तिः प्रमा स्यात् यदिच फलशब्द थम पहाय ईश्वरीयवृत्तिसाधारणहेतरुच्यते तदा नासिद्ध्या- दिदोषः ॥ ज्ञातं कृत्युपहितचिद्विषयः ।। २ अतीतत्वं च विद्यमानध्वंसप्रतियोगित्वं । अनागतत्वं च वर्तमानप्रा- गभावप्रतियोगित्वं ॥

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ तानागतनित्यानुमेयेषु अतिव्याप्तिः । फलव्याप्यतालक्षणवेद्यत्वस्य तत्राभावादिति । द्वितीये पुनरनेकान्त्यमेव । आत्मनोपि वृत्तिजन्य- व्यवहारविषयत्वात् । चिद्रूपदृग्विषयत्वं तु घटादावस्मदादिभिर्नाङ्गी- क्रियत इति भागासिद्धिः। द्वितीये स्वप्रकाशत्वमवेधत्वं तदभावो दृश्यत्वमिति चेत् वेद्यत्वं दृश्यत्वमित्युक्तं स्यात् । तथाच मागुक्त- दोषापातः। ३ स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदन पेक्षत्वं स्वप्रकाशत्वं तदभावो दृश्यत्व मिति चेत् तात्मनोऽद्वितीयत्वादिव्यवहारे सं- विदन्तरापेक्षासत्त्वात् व्यभिचारः। निर्विकल्प के स्वव्यवहारे संवि- दन्तरानपेक्षाऽस्तीति चेत् तर्हि घटेपि तथैवेत्यसिद्धिः। घटनिर्वि- कल्पकव्यवहार एव नास्तीति चेदात्मन्यपि स नास्तीत्येवेति चेन्न । तस्य निर्विकल्पत्वे विवादात् । अवेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारविषय त्वं स्वप्रकाशत्वमिति चेन्न । व्याहतत्वेनासंभावित त्वात् कथंचिद- व्याहतत्वपि विशेषणाभावेन तद्विशेष्याभावेन उतोमयाभावेन दृ- श्यत्वं वक्तव्यं । तत्रावेद्यत्वाभावो वेद्यत्वमेव हेतुरस्तु किं विशेष्ये- ण तस्यचोक्तं दूषणं । द्वितीये स्वरूपासिद्धिः । तृतीये व्यर्थविशे- ष्यत्वं विशेषणः सिद्धिश्च । किंच दृश्यत्वं प्रामणतो भ्रान्त्या वा नोभयमपि अन्यतरासिद्धेः । ननु सामान्यतः प्रयुक्तहेतोर्विशेषवि- कल्पेन निराकरणे सर्वानुमानभङ्गः । तथाहि। धूमात् धूमध्वजसाधने किमेतद्देकालसंलग्नो धूमो हेतुः किंवा अनेतद्देशकालसंलग्न इति वि- कल्प्य आये साध्यशून्यं निदर्शनं । द्वितीयेऽसिद्धिरिति दूषणसंभ- वादिति । मैयं । तत्र धूममात्रस्य पर्वतीयाग्नेः साधनत्वेनादूषणत्वा- भ्युपगमात् धूमवत्त्वस्य साधनत्वेन न विकल्पावकाशः । तर्हि किं वको धूमो हेतुरिति विकल्पेन दूषणप्रसंग इति चेन्न। तस्य सामा- ३ स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदपेक्षानियति म व्यक्तिविशिष्टत्वं । वैशि- ट्यंच तादात्म्य खव्यापकत्वोभयसंबंधेन । व्याप्यताघटक संबंधः स्वविषयक यवहारत्वं । व्यापकताघटकसंबन्धः स्वभिन्न संविधीनत्वं ।।

·॥ दृश्यत्वविचारः ॥ २१ न्येनैव हेतुत्वात् । नचास्तु तथाप्रकृतेपीति वाच्यं । प्रमाणभान्ति. दृश्ययोदृश्यत्वसामान्याभावात् । नहि जलजगगननलिनयोर्नलिन- त्वमस्ति । तर्हि कथं भ्रान्तिदृश्यत्वमिति चेन्न । यथा नभोनलिन मित्युच्यते तथैवेत्यवेहि । दृश्यत्वस्य सन्मात्रवृत्तित्वाद्विरुद्धत्वाच्च । ननु रजतं दृश्यत इति चेन्न । तत्र शुक्तिकाया एव दृश्यत्वात् । ननु रजतसंविदः कथं शुक्तिका विषयः विरोधादिति चेन्न । रजत संविदिति कोथः । किं रजतविषया इति रजतत्वोल्लेखसंविदिति वा नाद्यः। अनभ्युपगमात् । द्वितीये को विरोधः । स्वविषयशुक्तिका- मेवान्याकारेण गृह्णातीत्यस्याविरुद्धत्वात् । ननु तर्हि रजते असति कथं दृश्यतेति चेन्न । तस्य दृश्यत्वाभासत्वात् तादृशस्य पक्षेऽन. न्वयात् । किंच रजतस्य फलव्याप्यतया वृत्तिव्याप्यतया वा दृश्य त्वं । नोभयथापि असतएव तत्सिद्ध्यभ्युपगमात् । असति सत्रिक- र्षाभावात् । आत्मनोपि दृश्यत्वादनैकान्तिकता च । न चात्मा दृश्य इति चेत् न । व्याहतेः । नह्यज्ञाते धर्मिणि धर्मविधानं निषधो वा युज्यते । आत्मा दृश्यो वस्तुत्वात् घटवत् । अयं घटः एतद्धटा- न्यान्यः प्रमेयत्वात् घटवदिति च दृश्यत्वसिद्धेः । किंच दृश्यत्वा. भावे तदविद्यानिवृत्तेरभावेन माक्षाभावप्रसंगः । नच त्वत्पक्षे ब्रह्म- ज्ञानं नाम यत्किंचित्स्यात् । षष्टयर्थस्य विषयितानतिरेकात् । यदि श्रुतमयेन ज्ञानेन तत्वमभिधाय चिन्तामयीमवस्थामवलंब्य मनस्यन्तः करणपरिणामवृत्तिरूपं ज्ञानमुपजायते । तेन भवेदविद्यानिवृत्तिरि ति चेन्न। तथाभ्युपगमे परमात्मनोपि दृश्यतया व्यभिचरानिस्तारात् । आत्मनो वृत्तिव्याप्यत्वपि फलव्याप्यताया अभावान्न दृश्यत्वामि- ति चेन्न । दत्तोत्तरत्वात् । विषयत्वाभावे प्यात्माकारज्ञानमात्मज्ञा. नं । तेन भवेदविद्यानिवृत्तिरिति चेन्न । विचारागोचरत्वात् । तथा हि । आत्माकारमित्यस्य कोर्थः । आत्माकार एवाकारो यस्येति वा आत्माकार इवाकारो यस्यति वा आत्मैवाकारो यस्येति वा ·२२ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ नायः ज्ञानज्ञययोरेकाकागयोगात् । सत्तया एकाकारोस्तीति चे- न। अनुगतसत्ताया अनंगीकारात् । सत्तयाएकाकारत्वे च वेदा. न्ताज्जायमानं ज्ञानमात्माकारमेव कुतः । घटाकारमपि किं नस्यात् । नापि परेण सत्तानामात्मन्याकारोङ्गीक्रियतं । निराकारताङ्गीका- रात् । न द्वितीयः । अत्यन्तसादृश्यानुपलम्भात् । किंचित्साह- श्यस्य प्रागिवातिप्रसंजकत्वात् । तृतीयपक्षेपि आत्मा ज्ञानस्या- कारो न संभवति । आधाराधेयभावस्थासंभवात् । अतः परिशे षाद्विषयतया व्यावर्तकत्वेनात्मा ज्ञानस्याकार इति वक्तव्यं । तद पि विषयत्वमिति यत्किञ्चिदेतत् । भवेदिदं यदि दृग्विषयत्वं दृ- श्यत्वं । मैवं । किन्तु स्वव्यवहारे खातिरिक्तसंविदपेक्षानियतिः । कथमेतादृशी दृश्यता कथितदूषणग्रस्ता स्यात् । मैवं । अतिरिक्तप- दन पारमार्थिकोंदवत्वं वा व्यावहारिक भेदकत्वं वा विवक्षितं । नाग्रस्तवासिद्धः। न द्वितीयः । ममासिद्धेः । सामान्यतः प्रयोग इति तु प्रागेव निरस्त । संविदपेक्षानियतित्वमात्रस्य हेतुत्वोपपत्तेः व्यर्थविशेषणत्वं च । न चासति रजतेपि ज्ञानापेक्षा व्यवहाराय तस्या ध्य स्ततयैव सिद्धयुपगमादित्यवादिपं । अत्यन्तासत्यनेकान्यं च । नच तदापि मिथ्येति वाच्यं । तथासति रजतादरसाद्विलक्षणत्वप्रति पादनप्रयासयोपातात् । न चाबाध्यत्वमसतो युज्यते । प्रती- त्यंगीकारात् । नापि तस्यानिर्वचनीय प्रमाणाभावादिति चेदत्र ब्रूमः सप्रकारकवृत्तिविषयत्वं दृश्यत्वं । किंचित्प्रकारकज्ञाने तद्वि. शिष्टस्य विषयपि शुद्धस्याविषयत्वात् शुद्धे ब्रह्मणि न व्यभि- चारः। । अविद्यानिवर्तकनिर्विकल्पकवत्तिविषयत्वाच न विचार वैयर्थ । यता चिद्विषयत्वं दृश्यत्वं । नच घटादावसिद्धिः। दृ- अयमात्रस्य ईशादिज्ञानविषयत्वाभ्युपगमात् । नचैवं शुद्धब्रह्मणि . ४ निर्विकल्पकवृत्तिविषयत्वमित्यत्र विकल्पः प्रकारः । तेन विषयत्वे क्तिर्न व्याहता ॥

·दृश्यत्वदिचारः॥ २३ व्यभिचारः। तस्यापि ईशज्ञेयत्वाभ्युपगमादिति वाच्यं । सत्वप्र- कारकचिद्विषयत्वाभ्युपगमात् । अस्य विवक्षितत्वात् । मन्मते नि. विशेषब्रह्मणः सत्वानम्युपगमेन ताद्रूप्येण भानासंभवात् । सत्ताम- कारकास्मदादिबुद्धौ चोपहितस्यैव भानाभ्युपगमात् । सत्ता च कालसंबन्धः। शुद्धस्यापि समकारकधीविषयत्वमिति मते तु स्व. व्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदनपेक्षत्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वस्यामारोह ध्यत्वं । स्वव्यवहारे स्वातिरिक्तसंविदनपेक्षत्वं च व्यवहारपदस्य व्यवहृतिसाधनीभूतासंदिग्यतापरत्वात् संविदन्तराप्रयोज्यसंशयधि- षयत्वाभावरूपं पर्यवस्यति । तच्च चित्यव्याहतं । चिदस्ति नवे- ति संशयस्य कदाप्यभावेन तनिष्टविषयत्वाभावाधिकरणताया: संविदन्तराप्रयोज्यत्वात् । तथाच नात्मनि व्यभिचारः । इदमेव चावेद्यत्वे सत्यपरोक्षव्यवहारयोग्यत्वं । अवेद्यत्वमित्यनेन हि संवि- दन्तराविषयत्वमुच्यते । अपरोक्षव्यवहारयोग्यताचासंदिग्धत्वमि ति । नच संदेहविषयत्वसामान्याभावोपि चित्यसिद्धः । अपरि- च्छिन्नाभाबमानायां चिति सत्तासंशयस्य संभवादिति वाच्यं । चि- स्वातिरिक्तचिद्वृत्तिधर्मावच्छिन्नासत्वप्रकारकसंशयविषयत्वसामान्या भावस्य विवक्षितत्वात् । तथाच चित्त्वातिरिक्तचिद्वृत्तिधर्मानवच्छि- नासत्त्वकोटिकसंशयविषयत्तं दृश्यत्वमिति पर्यवसितोः । यद्वा स्वविशेष्यविषयकज्ञानाबाध्यदृग्विशेष्यत्वरूपं तद्विवक्षितमतो न कोपि दोषः। प्रमाभ्रमसाधारणधीत्वनैव दृशो निवेशानान्यतरासिद्धिः । यत्तु न सदसत्साधारणं दृश्यत्वं संभवति । अनेकशशविषाणगो- विषाणसाधारणविपाणत्वाभावादिति । तन्न । एतदनुमानात्प्राग- निर्वचनीयासिद्धेः । तत्सिद्धौ वा सदनिर्वाच्यसाधारणं सामान्य- मभ्युपेयमिति मागुपपादितत्वात् । यत्तु भ्रमे मिथ्यारजतस्य विपय ता नास्तीत्युक्त्वा विरोधोपपादनं तद्धेयं । असख्यातिभङ्गप्रस- ङ्गात् । अन्याकारमसंतं गृह्णतो ज्ञानस्य तदविषयत्वायोगात् । रज- ·२४ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ तनिष्ठदृश्यत्वमाभास इति चेन्न । केयमाभासता। यद्यळीकता तर्हि दृश्यता नास्तीति पर्यवसितं । तत्र दर्शितो दण्डः । यदि चामुख्य- ता तदानीं करणसनिकर्षरूपाया इव विषयताया मुख्यतेत्युच्यते । तथाप्याकारतारूपगौणविषयताया एव हेतुत्वानुसरणान्नदोषः। व. स्तुतस्तु उक्तसन्निकर्षस्य न विषयतारूपत्वमित्यप्यन्यत्र प्रपंचितं । शु. क्तिरजतादौ चाविद्यावृत्तिविषयत्वस्य नव्यमते चाक्षुषादिवृत्तिविष- ताया अनावृतसाक्षिरूपचिद्रूपवेद्यतायाश्चोपगमान्न साधनविकलो दृष्टान्तः । शुक्तिरूप्यादेरनिर्वाच्यस्योत्पत्तिक्षणोत्पन्नाविद्यावृत्योप- हितानातचिद्भास्यताया अद्वैतविद्याविद्योते सम्यगुपपादितत्वाच्च नापसिद्धान्तः। द्वितीयादिक्षणे च तत्रेन्द्रियसन्निकर्षस्थापि संभ- वात्। तृतीयादिक्षणे तस्य चाक्षुषादिवृत्तिवेद्यतापि सुलभा। न चा- त्यन्तासिद्धिः तत्र सद्विलक्षणत्वादिसाध्यास्याप्रत्यूहत्वाच्च । काल- संबन्धित्वस्यापि हेतौ निवेशनीयत्वाद्वा । यत्त्वत्यन्तासतः प्रतीतिर्नो- पेयत इति तत्तथैवेत्यन्यत्रोपपादितमिति संक्षेपः। एवं जडत्वमपि हेतु संभवति । ननु किमिदं जडत्वं ज्ञानानाधारत्वमनात्मत्वं वा। अज्ञानरूपत्वमस्वप्रकाशत्वं वा । नायः। विशिष्टात्मनि पक्षनिक्षिप्ते असिद्धत्वात् । अळीके अनेकान्त्याच्च । न द्वितीयः। अनात्मेत्यात्मा निरिक्तत्वं विवक्षितं आत्मत्वानाधारत्वं वा। नाद्यः। तवासिद्धेः । नहि त्वत्पक्षे परमात्मनो जगदतिरिक्तमस्ति । परमार्थतः तदभावे प्य- नाद्यविद्याविहितो भेदोस्तीति चेन्न । तस्मिाकमसिद्धो हेतुः । असति व्यभिचारश्च । न द्वितीयः। आत्मत्वस्य प्रागुक्तरीत्या निर्वचनासंभ- वात् । मन्मते हि आत्मत्वजातिमत्वं ज्ञानाश्रयत्वं वा तदिति श- क्यमभ्युपगन्तुं । न तृतीयः । वृत्तिज्ञानेऽसिद्धेः । आत्मनो ज्ञानख- रूपत्वे विषयोऽनिर्वाच्यः । निर्विषयस्यासंभवात् । एतेनाचेतन- समिति निरस्तं उक्तपक्षाबहिर्भावादिति चेन्मैवं । ध्वंसप्रतियोगित्वे सति ज्ञानाधारसमात्मत्वं । तद्भिन्नत्वं च जढत्वं । सत्यन्तनिवेशाच्च ·.. ॥ परिच्छिन्नत्क्हेनुविचारः ॥ न विशिष्टात्मन्यसिद्धिः। शुद्धस्यापि ज्ञातृत्वाभ्युपगमाच न तत्र व्यभिचारः। व्यभिचारस्तु प्रागुक्तरीत्या निरसनीयः । यथास. निवेशे न वैय्यर्थ्य । शुक्तिरजतादेन शो नास्तीति पक्ष वा वि- शेष्यांशोऽर्थवानिति बोध्यं । पञ्चमप्रकारे वा स्वरूपासिद्धिवारणा- य सः। मोक्षदशाया मात्मनो निर्विषयत्वेन न ज्ञानवहानिः । यदा यज्ज्ञानं तदा तद्विषय इति नियमस्यातीतपक्षसाध्यकानुमितौ व्यभि- चारात् । न च तादृशानुमितिदशायां तद्विषयस्य वह्नयादः असत्त्वे पि वह्नित्वादेः तथाविधस्य सत्त्वान्न व्यभिचार इति वाच्यं । त्वन्मते बदित्वादेरपि वयादिसमानयोगक्षेमत्वात् । नच यदा यदपरोक्ष- ज्ञानं तदा तद्विषय इति नियमः प्रामाणिकः । विनश्यदवस्थापन- घटाद्यपरोक्षे व्यभिचारात् । विषयतायाउपलक्षणतामात्रेण तदाश्र- यस्य ज्ञानत्वसंभवेन नसा स्वाश्रयव्यापिका एवंच ज्ञानान्यत्वं जडत्वमित्यपि वक्तुं शक्यं । नच वृत्तिज्ञानेऽसिद्धिः । ज्ञानत्वजा- तेरात्मवृत्युभयसाधारणत्वादिति वाच्यं । प्रागभवाप्रतियोगित्वे ध्वं- साप्रतियोगित्वे वा सति तादृशनित्यत्वाश्रयज्ञानत्वावच्छिन्नभेदरू. पस्यैव तस्य विवक्षितत्वात् । नच पारमार्थिकभेदस्य हेतुत्वे इतरा- सिद्धिः । आविद्यकस्य तथात्वे ममासिद्धिरिति वाच्यं । पारमा- र्थिकत्वाद्यविशेषितस्यैव भेदस्य हेतुत्वोपगमानान्यतरासिद्धिः । अ- न्यत् प्रागेवोक्तं । अस्वप्रकाशत्वं वा तत् । विवेचितं चैतत् । एवं परिच्छिन्नत्वं देशतः कालतः वस्तुतो वा स्यात् । नाद्यः कालाका- शादिषु भागासिद्धेः। अतएव न द्वितीयः । ब्रह्मव्यतिक्तं सकल. मपि देशकालाभ्यां परिच्छिन्नमिति चेन्न । व्याघातात् । तथाहि । देशतः परिच्छिन्नत्वं नाम किंचिद्देशनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं । त्वया सर्वाभावं प्रशिजानता किश्चिदधिष्ठानमभ्युपेयं । अभावस्याधिष्ठा- नभेदाधीनबोधत्वात् । ननु कथं व्याघातः । सकलमपि ब्रह्मण्यध्य- स्तमतः तत्र नास्तीति निषेधात् नाधिष्ठानाभ्युपगत्या व्याघात ·२६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे॥ इति चेन्न । तर्हि परिच्छिन्नत्वं नाम बाध्यतेत्यर्थस्स्यात् । तथाच साध्याविशिष्टतयैव दुष्टतापत्तिः। कालपरिच्छेदे चानित्यता स्यादिति त्रिकालासत्यतानाभिप्रेता भवेत् । तथाच कालस्यैव ताशपरिच्छे- दायोगे न गतो व्याघातः । कुतश्चाकाशादेः कालपरिच्छेदाध्यव- सायः। जडत्वहेतुनेति चेन्न । तस्याव्याकृतत्वात् । घटादौ कार्य- ताप्रयुक्तत्वाच्च परिच्छिन्नत्वस्य । यज्ज्ञेयं तत्कामिति चेन्न । आवि. द्यायां व्यभिचारात् अनादित्वपरिभाषा लुप्येत । तत्कारणस्याभा- वाच्च । पञ्चमप्रकारं मोक्षमाचक्षाणस्य जडत्वहेतोनित्यतयाऽभ्युप- गते मोक्षे व्यभिचारः। तस्य कालपरिच्छिन्नखनियमे संसारपुनरा- वृत्तिप्रसंगः । नहि सहस्त्राक्षोपि क्षयं क्षेतुं क्षम इत्युन्मत्तवादश्च । न तृतीयः। नेति नेतीत्यादिना ब्रह्मण्यपि जगदन्योन्याभावस्थ श्रुत- बात् सोपि भेदोऽविद्याविलसित इति चेत् किमिदानी पदार्थभेदे- न भिन्नत्वं हेतुः तथासनि पक्षे तदसिद्धिस्स्यात् । विरुद्धता च स्या- त् इति चेन्मैवं । किंचिदेशनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव तत्। नच कालादिषु भागासिद्धिः। कालादीनामपि नित्यवानभ्युपग. मात् । प्रवाहनित्यता च न यत्किञ्चिदेशनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वविरोधिनी । दिनिरूपितविशेषणताया अतिरिक्ताया अभ्यु. पगमे प्रतियोगिता तत्संबन्धावच्छिन्नापि विवक्षणीया । ब्रह्मणस्तु सर्वेष्वेव देशेषु तादृशसंबन्धेन सत्त्वाभ्युपगमान व्यभिचा: । ननु भूताकाशस्य क्ष लवादेः कालस्य प्राच्यादेर्दिग्विभागस्य देशान्त- रनिष्ठाभावप्रतियोगित्वेपि अव्याकृताकाशस्य महाकालस्य त्वद- भिमताविद्यायाश्च ब्रह्मवत्सकलदेशकालवृत्तितया तत्रासिद्धिरिति चेन्न । ब्रह्मातिरिक्तस्याव्याकृताकशस्यानभ्युपगमात् । महान्तौ दि- कालौ च न शुद्धब्रह्मातिरिको मानाभावात् । अविद्याया अपि देश- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्ना सिद्धिः। १ एवं कालतः परिच्छि- १. यदि कालतः परिच्छित्वं प्रागभावप्रतियोगित्व ध्वंसप्रतियोगित्वोभय- रूपं तदा पञ्चमप्रकारापन्नाविद्यानिवृत्तौ उक्तपरिच्छित्वांगीकारे पुनरावृत्तिः प्रप्तज्येत । नचैवं किंतु कालिकसंबन्धावच्छिन्नात्यन्ताभावातियोगित्वं तच्च ध्वंसाभावेपि प्रागभावकाले स्वात्यन्ताभावमात्रेण उपपद्यते ।

·॥ सत्वनिरुक्तिभंगः ॥ २७ नत्वमपि हेतुस्सम्भवति । तस्याप्यन्त्यन्ताभावीयकालिकसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगितारूपत्वात् । पञ्चमप्रकारस्य मोक्षस्य परिच्छि- नत्वाभ्युपगमेपि न संसारस्य पुनरावृत्तिप्रसंगः । स्वपागभावकाल- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितस्य तत्रोपगमेपि ध्वंसानभ्युपगमेन पुन: रावृत्त्युपपादनायोगात् । वस्तुतःपरिच्छिनत्वं वा तत् । २ तच्च यत्किं- चिद्वस्तुनिष्ठात्यंताभावीयतादात्म्यसंबन्धावच्छिन्ना प्रतियोगिता । न चाविद्यायामसिद्धिः । मूलाज्ञानातिरिक्तपल्लवाज्ञानाभ्युपगन्तृमते त- योस्तादात्म्याभावात् । तदनभ्युपगमेपि पञ्चमप्रकाराविद्यानिवृत्तौ तदभावान्नासिद्धिरिति संक्षेपः । ननूक्तानुमानं प्रत्यक्षेण ३ बाधितवि. षयबारकालात्ययापदिष्टं । ननु सचाया दुर्निरूपखान बाधितं । तथाहि । किं सात्ताजातिः विधिगम्यखमर्थक्रियाकारिखं वा प्रातिभा- सिकेतरत्वं वा असद्व्यतिरिक्तत्वं वा अबाध्यखंवा नाद्यः। पञ्चकाभ्यु. पगमेऽस्माकं न प्रत्यक्षविरोधः। तस्यास्माभिरनिराकरणात् । न षष्टः । प्रत्यक्षस्योत्तरकालीनाबाधाविषयत्वायोगात् । तस्मात् गन्धर्वनगरामिति वत् प्रत्यक्षत्वग्रहस्तु प्रवाद इति चेन्न । अबाध्यतायाःप्रत्यक्षग्राह्यत्वात् । नच तस्योत्तरकालीनबाधाभावाग्राहकत्वमिति । तदानीमबाध्यताग्रहे- णैव सिद्धेः । तत्रातीताबाध्यतागन्धर्वनगरवदाप गृह्यत इति चेत्स• त्यं । तथाप्यस्ति विशेषः। प्रामाण्यं हि ज्ञानस्योत्सर्गतः अपवा- दे अप्रामाण्य मिति विद्वत्सम्मतिः । तथा च तत्र बाधकादप्रामाण्य- मुपस्थाप्यते । प्रकृते तु तादृशबाधकादर्शनात् त्रिकाला बाध्यतैव नि- रपवादा सिद्ध्यनीति चेन्न । अबाध्यतायाः स्वप्रकारकधीविशेष्य. २. यत्किंचिादेति यद्यपि अन्योन्याभावप्रतियोगितैव तादात्म्यसम्बन्धाव- च्छिन्ना तथापि एततून्यायमते सिद्धान्ते अन्योन्याभावप्रतियोगितायाःतादात्म्य संबन्धावच्छिन्नत्वं नास्ति अत्यन्ताभेदे तादात्म्यानंगीकारात् तदुक्तं भेदास- हिष्णु च तादात्य्यं नास्त्येवेति ॥ ३. प्रत्यक्षबाधो नाम प्रत्यक्षजन्याप्रामाण्यज्ञानविषयज्ञानविषयत्वं । :

·.0 २८ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ ताव्यापकाभावाप्रतियोगित्वरूपत्वे ज्ञानाद्यतीन्द्रियघटितधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वेन योग्यानुपलब्धिविरहेण प्रत्यक्षासम्भवात् । स्वा. धिकरणनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिवरूपाबाध्यबस्यापि न योग्या- नुपलब्धिरस्ति । अतीन्द्रियसाधारणधर्मविशिष्टस्योपलब्धिव्याप्यखा- भावात् । न चात्यन्ताभावस्य प्रत्यक्षयोग्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वं तंत्रं नतु भेदप्रत्यक्ष तथास्ति । स्तंभादौ पिशाचभेदादेरप्रत्य क्षखप्रसंगात् । एवं चोक्तमिथ्यात्ववद्भेदग्राहिणा प्रत्यक्षेणोक्तानुमान- स्य कालात्ययापदिष्टता दुर्वारेति वाच्यं । पिशाचभेदादेः प्रत्यक्ष- तावादिभिरप्यन्योन्याभावप्रत्यक्षे योग्यधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताक- त्व जात्यवच्छिन्नमतियोगिकत्वान्यतरस्यैव तंत्रत्वोपगमेन तदुभय शून्यभेदस्य प्रत्यक्षानभ्युपगमात् । ४ अन्यथा पिशाचसंयोगित्वाद्यव. च्छिन्नभेदस्यापि प्रत्यक्षतापत्तेः। ज्ञाननिवर्त्यत्वादिकंतु न सर्वथा प्रत्य- क्षग्राह्यमिति शंकितुमशक्यं । भाविनिवृत्तिपतियोगित्वस्य सत्त्वेपीदा- नीं तदुपलम्भापादनासंभवात्। खाधिकरणनिष्ठाभावीययोग्यधर्माव- च्छिन्न प्रतियोगिखाभावस्य योग्यत्वेपि तस्य विशेषाभाग्रहरूपतया न सामान्यवत्ताज्ञान प्रतिबन्धकता। यो यद्धर्मावच्छिन्नाभावशून्य इति व्याप्तिस्त्वसिद्धा। विपक्षे बाधकामावात् । अस्तुवा अनुमानग्राह्य- विरोधिसत्त्वग्राहकं प्रत्यक्षं । तथापि चन्द्रप्रादेशिकवादिप्रत्यक्षव- च्छंकिताप्रामाण्यकत्वेन नोक्तानुमानबाधक्षमं । नच तत्राप्तवाक्या दिना विरुद्धवादप्रामाण्यस्याशंक्यत्वेपि घटस्सन्नित्यादिप्रत्यक्षस्य न तथाले । बलवन्मानविरोधाभावादिति वाच्यं । तत्राप्युपक्रमादिलि. गावधृततात्पर्पकबलवच्छुतिविरोधेनामामाण्यशंकासंभवात् । नच वि ४. यदि स्तंभः पिशाचः स्यात् तर्हि पिशाचवदप्रत्यक्ष आपद्येत पिशा- चो वा स्तम्भवत् प्रत्यक्षः स्यात् इत्यापादनसम्भवेन स्तंभे पिशाचभेदः प्र. त्यक्षः । स्तंभो यदि पिशाचसंयोगी स्यात् तर्हि पिशाचसंयोगः प्रत्यक्षः स्यात् इत्यापादनायोगात् न पिशाचसंयोगः प्रत्यक्षः ॥

·२९. । मिथ्यात्वबाधकोद्धारः॥ श्व सत्यमित्याद्यागमविरोधः। तस्यान्यपरस्य देवताधिकरणन्याये- न बलवन्मानान्तरविरुद्धविश्वसत्यतायां असाधकत्वात् । विश्वस्मि- न्सत्यतदात्म्यस्य बोधनेपि विश्वस्य पारमार्थिकत्वासिद्धेश्च । उप- गम्यते चास्माभिरप्युपादानोपादेययोस्तादात्म्यं सन्घट इत्यादि- प्रत्यक्षसिद्धं । नच श्रुत्या विश्वस्मिन्सत्तादात्म्यप्रतिपादनं व्यर्थ । प्रपञ्चे सत्तादात्म्यानभ्युपगन्तवादिन एवाभावादिति वाच्यं । शून्य- वादिना प्रपञ्चे सत्तादात्म्यानभ्युपगमेन वादिप्रसिद्धसत्तादात्म्यशू. न्यतानिषेधेन सत्तादात्म्यप्रतिपादनार्थत्वात्। अप्राप्ते शास्त्रमर्थव दिति न्यायात् । यथा वादिप्रसिद्धमिथ्यात्व निषेधेन पारमार्थिकसत्त्वप्र- तिपादनपरमिदं वाक्यमिति त्वयोच्यते तद्वत् । इयांस्तु विशेषः । बलवदशेषागमविरोधेनान्यपरात् अस्मात् विश्वपरमार्थतायाः सि. ट्यसंभवेपि सिद्धं सत्तादात्म्यं परं व्यवहारकालाबाध्यत्वरूपमिति । विश्वं सत्यं मघवाना युवोरिदापश्चन प्रमिनन्ति व्रतं वां। उततमावा. मस्येन्द्राब्रह्मणस्पती हविर्नोनं युजेव वाजिना जिगातमिति ऋक्सं- हिताद्वितीयाष्टकवाक्यस्यायमर्थः । हे ब्रह्मणस्पती मघवाना मघवा- नौ । मघमिति धननाम धनवन्तौ । विश्वं सर्व सत्यं कर्म सद्भूतत्वा- त्फलस्यावश्यंभावित्वाद्वा तादृशं कर्म यवयोरित् । इदमवधारणे । वां युवामेव सर्वाणि कर्माण्यनुष्ठेयानीत्यर्थः। आपो व्यापन- शीला देवताः। च नेत्येतत् पदद्वयसमुदायमेकपदमध्यापकसंप्रदाय- सिद्धं । वां युवयोव्रतं संकल्प कर्मवा नपमिनन्ति न हिंसंति । ड्रि- मिहिंसायां क्रय्यादिकं । किंतु अनुमोदन्तीति यावत् । नोस्माकं हविर्दध्यादिकमन्नं च पुरोडाशादिकं चास्माभिर्लक्ष्य वाजिना वेग- वन्तावश्वाविव युजा युक्तौ सन्तौ जिगातं देवयजनमागच्छतं । जिघा- तिगतिकर्मजं होरात्यादिकः । अनं घासं प्रत्यश्वाविवेति वा । यद्वा चनेत्यप्यर्थकमेकमेव पदमस्तु । देवाःमामिनंति प्रमावन्तो भवन्तीत्यर्थः। नच तस्य देवप्रमाविषयत्वेन पारमार्थिकत्वापत्तिः । सद्व्यवहार- ·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ कालाबाध्यविषयकत्वघाटितप्रामाण्यस्य विषयपारमार्थिकत्वं विनाप्यु- पपत्तेः । नन्वेवमपि विनिगमकाभावात् विश्वं सत्यमित्यादिवचनेन सत्यताविधानाय नेहनानेत्यादिवाक्यानि वादिप्रसिद्धमिथ्यात्व- मनुवदन्ति । एवं असदेवेदमग्रमासीदित्यादिवाक्यनिषेध्यसमर्पक- तया सत्यज्ञानादिवाक्यस्य तादृशसद्वाक्यानुरोधेनानुवादित्वकल्पना- यायुक्तत्वात् । उपक्रमोपसंहारादिभिरात्मना स्वस्वभावतायाएव तात्पर्योगमाच्च । तथाहि श्रुतिः सत्यं ज्ञानमित्युपक्रम्यात्मनोऽसत्त्व- निन्दापूर्वकं तत्सत्तां स्तुवन्ती प्रसरति । असन्नेव सभवति असह- ह्मति वेदचेत् अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद संन्तमेनं ततो विदुरिति । तथै- तदाहुः असदेवेदमग्रआसीदित्यसत्पदं परमतत्वेनान्द्य श्रुत्या दृषि- तत्वाच । असद्वा इदपग्रआसीदित्यादिवाक्यस्य गतिराचार्ये णोक्तं- ति चेत् तथापि श्रुतेरद्वैतब्रह्मपरत्वे उपक्रमाउनेकलिंगसाचिव्येपि तत्रानाश्वासे ताशवाक्यनिषेध्यसमर्पकतया सत्यज्ञानादिवाक्यं ब्र- ह्मणस्सत्यतामनुवदतीति कल्पनमनालम्बनमेवोत द्रष्टव्यं । वस्तुतस्तु श्रुतिसहायरहितानन्ततर्काणामप्रयोजकतया न ब्रह्मसत्त्व जगन्मि- थ्यात्र बाधकतापि । ननु विश्वं सत्यमित्यादेविश्वसत्यत्वानुवाद इति वदता विश्वस्य प्रामाणिकताभ्युपेयते न वा । नाद्यः। तत्प्र- माणविरोधात् । निषेध्यस्य स्वेन प्रमाणविषयतानभ्युपगमात् । न द्वि- तीयः। असिद्धस्यानुवादायोगात् । लोकसिद्धानुवाद इति चेन्न । लोके प्रमाणेन सिद्धमनूद्यते भ्रान्त्या वा। नाद्यः । दत्तोत्तरत्वात् । नोत्तरः । तथैव लोकस्य भ्रान्ति सिद्धब्रह्मसद्भावो निषेध्यत इति चेन्न। उपक्रमादि लिङ्गावधृतस्वप्रकाशब्रह्मपरताकवाक्यजातस्यानुवादकत्वं अतादृशकतिपयवाक्यानां तत्सत्तानिषेधपरत्वामिति कल्पनस्यायुक्त त्वात् । न चासत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहुरनीश्वरमिति निरवकाशश्रुति विरोधः । न चासत्यशब्दोऽत्यन्तासत्परः । अत्यन्तासत्वाभ्युपग- न्तृवादिन एवासत्त्वादिति वाच्यं । न सत्वं यस्मिन्निीत व्युत्पत्त्याऽस- ·॥ मिथ्यात्वस्यानुमानविरोधपरिहारः ॥ त्यशब्दस्य सत्वराहित्याद्यर्थकतया शून्यवादिप्रापितस्य सत्तादा- त्म्यशून्यस्यैवात्रोक्तेः। अथैवमपि विमतं विश्वं सत्यं प्रमाणदृष्टत्वा- दात्मवादित्यनुमानविरोध इति चेन्न । असन्नृशृंगमिति प्रमाणदृष्टे नृ- शृङ्गादौ ब्यभिचारात् । अधिकमन्यत्र । किंच प्रमाणदृष्टत्वमित्यत्र तात्विकप्रमाणदृष्टत्वं विवक्षितं अतात्विकप्रमाणदृष्टत्वं वा । नाद्यः । अस्माकमसिद्धेः। प्रत्यक्षादिप्रमाणानां तत्वावेदकत्वानभ्युपगमात् । नोत्तरः । तवासिद्धेः दृष्टान्तस्य साधनविकलत्त्वाच्च नच तत्वावेद- कत्वातत्वावेदकत्वविशेषानवधूय प्रमाणदृष्टत्वमात्रं हेतुः कुतो न स्यादिति वाच्यं । भ्रातिदृष्टत्व पमाणदृष्टत्वसाधारणदृश्यतात्वं नो. क्तमिति त्वदुदाहृतायाः कृत्यायाः त्वां प्रत्यप्रतिबन्धप्रसरत्वापत्तेः। ननु प्रत्यक्षादीनामतत्वावेदकत्वे प्रमाणाभावादुत्सर्गतश्च बलवत्त्वा- दद्वैतागमविरोधायोग्यत्वात् । अत एव प्रत्यक्षादिकं तत्वावेदकं प्र- माणत्वात् । सत्यज्ञानादिवाक्यरत् । अन्यथा प्रमाणमेव न स्यात् । प्रपञ्चस्तत्वावेदकप्रमाणदृष्टः संपतिपन्नभ्रान्तेतरपदार्थत्वात् ब्रह्म वत् । आत्मत्वमुपाधिरिति चेन्न । अबाध्यत्वादेरात्मत्वस्य पक्षे सं- भवात्। अन्यथात्मत्वस्यापि ब्रह्मण्यभावस्स्यादित्यनुमानविरोध इति चेन्मैवं । आये त्रिकालाबाध्यविषयकत्वघटितप्रमाणत्वस्य हेतुत्वे शुद्धस्यापि सपकारकवृत्तिवेद्यत्वमिति मते प्रत्यक्षादीनां सदधिष्ठान ब्रह्मविषयकत्वेन सिद्धसाधनात् । बाध्याविषयकत्वरूपप्रमाणत्वस्य तथात्वे मां प्रत्यसिद्धिः। ब्रह्मप्रमान्याबाध्याविषयकत्वघटितेन हेतुना बाध्यविषयकत्वघटितसाध्यसाधने त्वप्रयोजकता। ब्रह्मज्ञानेतराबाध्य विषयकत्वविशिष्टज्ञानजनकत्वमात्रेण हेतूपपत्त्या त्वदुक्तसाध्याप्रस- रात् । नापि द्वितीयः । उक्तमते सिद्धसाधनात् । मतान्तरे त्वषयोज कत्वादात्मत्वस्योपाधित्वाच्च । यत्त्वत्र परेण ब्रह्मणि प्रमाणदृष्टत्वाभा- वात् दृष्टान्तस्य साधनविकलतेत्युक्तं तन्न । तस्य प्रमाणाविषयत्वे सत्यं न स्यात् । स्वतस्सिद्धत्वान्नेति चेन्न । स्वत इति खेनेति वा ·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ प्रमाणेन विनेति वा । नाद्यः । अनभ्युपगमात् । नहि स्वस्मिन्स्वस्य कारण नाभ्युपगम्यते । अन्यथा शशविषाणस्याप्येवं सिद्धिस्स्यात् । न द्वितीयः । प्रमाणाभावे सत्यं न स्यादित्यस्य प्रमाणेन विना सि. द्ध्यतीत्यस्यानुत्तरत्वात्। सिद्धयुपायान्तरस्यानुपन्यस्तत्वात् । सर्वत्र प्रमाणविषयतयैव स्वतस्सिाद्धरिति न शक्यमभ्युपगन्तुं । तथाहि । घठादीनां सत्ता तावत् चक्षुरादिना तजन्य ज्ञानेन च सिद्ध्यतीति वक्तव्यं । तथाच तदपिच सदेव साधकमसद्वा । नाद्यः। तत्र प्रमा- णप्रसराभावे सत्तासिद्धेः प्रमाणपसरे च तत्राप्युक्तरीत्या प्रमाणा- न्तरे प्रसरो वक्तव्यः। तथाच तत्राप्येवं तत्राप्येवं इत्येकैकस्मिन्वि- षयेऽविश्रान्तप्रमाणधारास्वीकारप्रसंगः। तद्वारणाय कचित्प्रमाणधा- राविरामोपगमे यत्रैवरिरामःतस्याप्रामाणिकत्वेनासत्त्वापत्तौ तत्पूर्वत- नस्याप्येवं तत्पूर्वतनस्याप्येवामिति घटादीनामप्यसत्त्वापत्तेःन द्वितीयः। असता प्रमाणेन तत्सिद्धौ सर्वेष्वपि तसिद्धिप्रसंगात् । ननु नायं दोषः। अस्मन्मते साक्षिणः स्वग्राहकत्वोपगमादति चेन्न। एवं साक्षि- गतस्वग्राहकतायाः प्रामाणिकत्वात् । यतस्तद्विशिष्टस्वग्राहकतैव वा- च्या एवं तस्यास्तस्याअपि प्रामाणिकत्वाय साक्षिणः तत्तद्विशिष्टस्व- ग्राहकताया एव वाच्यत्वात् विषयानवस्थायादुर्हरत्वात् । मैवं । पर- स्परसत्तावगाहिसाक्षिद्वयोपगमादिति चेन्न । विषयविनिर्मोकेण प्रत्य- क्षेज्ञानाभावस्य आनुभाविकतया विषयविशेषितस्वविषयकत्वावीश- टसाध्यान्तरग्राहिताया एव स्वस्मिन् वाच्यतया तादृशसाक्षीतरग्रा- हितायाः प्रामाणिकत्वाय तज्ज्ञानाय साक्षिणोप्येतादृशसाक्ष्यन्तर- ग्राहकत्वविशिष्टत दाहकत्वस्यैव वाच्यत्वेन तस्यापि च प्रामाणिक- त्वाय तत्तद्राहकताविशिष्टसाक्ष्यन्तरग्राहकत्वमेव तस्य वाच्यमित्य- ननुभवपराहतविषयानवस्थाप्रसंगात् । साक्ष्यन्तरकल्पनाप्रयुक्तगौरव मात्रस्यैवास्मिन्पक्षे परिशेषाच । अन्यथा अन्यया अनुपपत्त्या ज्ञानधा. राविरामो नोपयः विषयानवस्था वा स्वीकर्तव्येति चेन्न । कतिपय ·॥ ईक्षत्यधिकरणविचारः ॥ विषयसंस्पर्शविज्ञानानन्तरं तदवधूय विषयान्तरे प्रमाणतायाः सार्व- जनीनत्वात विषयानवस्थायामप्यनुभवेन प्रत्याख्यानात् । ननुतस्या निश्चयमात्रतस्सिद्धं । एवं च साक्षिणस्वरूपतः स्वविषयकत्वमात्रे- ण स्वसिद्धिरूपता निष्प्रत्यूहैवेति चेन्न । स्वविषयकत्वस्याप्रामाणि- कत्वेऽसत्त्वापत्त्या स्वविषयकसिद्धेरन्तः सिद्धेः तत्प्रामाणिकत्वा. यास्वविषयकत्वस्वग्राहकत्वं साक्षिण इत्युक्तौ च पूर्वोक्तानवस्थैव जा- गर्ति । तद्विषयकत्वेनासिद्धाया अपि सिद्धेः तत्साधकत्वे ज्ञानं गुण इति सिद्ध्या पत्त्याऽपेक्षितसर्वसिद्धिप्रसंगः । अथोच्येत सिद्धिर्नत- द्विपयकनिर्णय एव । किं तर्हि तनिष्ठसंदिग्धताविरोधिज्ञानं । एवं च साक्षिणः स्वविषयकत्वकल्पनाप्रयासो हि तत्तद्विषयसंबन्धिनः तस्य स्वविषयतद्विषयकत्वविशिष्टस्वधर्मिकत्वसंशयविरोधिज्ञानरूप- ताभ्युपगममात्रेण प्रमाणविषयत्वेपि तत्सत्यत्वसिद्धेरप्रत्यूहत्वात्। श- शशृङ्गसत्त्वासिद्धिप्रतिबंधित्वनिश्चयोपि तव दुष्परिहरः। उक्तरीत्या- श्रयेण परिहारश्च ममापि तुल्यः तस्य स्वधर्मिकासति सिद्धरूपस्य ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वं । ननु ततश्च भवतीति कारणवाक्यानां यादृ. शार्थस्य प्रमाणान्तरेण सिद्धिः तादृशानुवादकत्वमेव वाच्यं । नचाद्वितीयस्य वस्तुनः नापि प्रमाणेन जगत्कारणत्वावगमः। अवग- मे वा विचारारम्भवैयर्थ्य मिति पुनरसंभवो लक्षणविचारयोरतिव्या- प्तिथोक्तेश्वर इति शंका तत्तुसमन्वयादित्यत्र निरस्ता । इच्छानुमान- सिद्धिप्रधानाद्यनुमानकत्वमेव कारणवाक्यानां नोक्तलक्षणब्रह्मपर- वोपक्रमादितात्पर्यलिङ्गानामन्यथासिद्धत्वात् । एवंचोक्तलक्षणस्य च सा दुर्वारवेति शङ्का निरस्यते । एवं सदेवेत्यादिवाक्यानां ब्रह्म- णः समन्वयमतिपादकत्वादध्यायपादसंगतिः। अन्तराधिकरणेनेत्यु- क्तरीत्याक्षेपकइति । यद्वा सर्वजगत्कारणे समन्वयप्रदर्शनेन चेतनं त- दिति व्याप्तिश्च । स्पष्टब्रह्मलिङ्गमित्युपक्षिप्तं तदाक्षिप्य समर्थ्यते इति सैव सङ्गतिः। तत्रच वादिविप्रतिपत्तिविषयानुपलम्भे सति संशयः। 5 ·१. ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ पूर्वपक्षस्तु नोक्तलक्षणस्य ब्रह्मणः जगत्कारणत्वं संभवति मानाभा- नात् । नच सदेवसौम्येदमग्रासीदित्यादिश्रुतिर्मानं तस्यानुमान- सिद्धपधानानुवादकत्वात् । नच तदैवत इति ईक्षणश्रुतिविरोधः। त्व- न्मतेपि चिद्रूपस्य ब्रह्मणो निर्विशेषस्य ज्ञानसंकल्पाश्रयत्वायोगेन तद्विरोधस्य दुर्वास्त्वात् । किंच कार्यानुकूलाशयोपि न निर्वि- शेषस्योपपअन्ते तत्रा शक्तं तत्कारणं चेति व्याहतं । नच ब्रहाण्यपि अनिर्वचनीयाः शक्त यस्तन्तीति सांपतं । अनिर्वाच्यत्वासिद्धेः साहि सत्त्वेन प्रतीयमानस्य जगति श्रुतिप्रतिपादिताद्वितीयप्रत्यङ्चैतन्य- स्थाद्वितीयत्त्वात् । अन्यथारूपोपपच्या स्वीकार्या । न चाद्यापि ता- दृशचैतन्यं प्रमाणपदवीमनुप्राप्तं येनार्थमभ्युपगच्छामः । तेन कर्तृत्वासं- भवेपि ब्रह्मणः उपादानत्वमेव श्रुत्या प्रतिपाद्यतामिति निरस्तं । अपरिणामित्वात् । प्रधानस्य च ज्ञानानुकूलसत्वगुणयोरिव तादृश- व्यक्तिकार्यात्मक शक्तिमत्तया परिणामित्वाच्च युक्तं जगकर्तृत्वमु. पादानत्वं च । किंच शरीरादिजन्यत्वनियमदर्शनात् कथमशरीर- स्यात्मनः जन्यज्ञानसंभवः । नित्यज्ञानं तु स्वरूपमेवेत्युक्तमिति । सिद्धान्तस्तु सांख्यपरिकल्पितं प्रधानं न जगत्कारणतया वेदपति- पाचं वैदिकशब्दापतिपाद्यत्वात् । तथाचातिव्याप्तेर्नावकाशः । एवं चातिव्याप्तिवारणाय जगत्कारणतया वेदप्रतिपाद्यत्वसामान्याभावे साधनीये लक्षणस्य व्यधिकरणतया हेतु-वं न संभवति । अशब्दमिति पदमेव हेतुसमर्पकतया भाष्ये व्याख्यातं । नच पक्षस्य साध्यैकदे- शस्य चाध्याहारावश्यकत्वे जगत्कारणतया वेदप्रतिपाद्यः पक्षः प्र- धानभेद एव साध्यमस्तु । एवं चाशब्दं नेति साध्यं ईक्षतेरिति न साध्यहेत्वोर्वैयधिकरण्यं नापि साध्यैकदेशाध्याहार इति वाच्यं । एवमपि जगत्कारणतया वेदप्रतिपाद्यत्वा नवच्छेदेन साध्यसिद्धिं विना तिव्यातिपरिहाराभावात् तदवच्छेदेन साध्यसिद्धेरुद्देश्यता वा- च्या। एवंचा जामेकां. मायांतु प्रकृतिं विद्यादित्यादिवाक्यानां जगaat ·३९ ॥ ईक्षत्यधिकरणविचारः ॥ कारणतया प्रतिपाद्ये इदं लक्षणस्योभयवाद्यसिद्धतया भागासिद्धि प्रसंगेण तस्य हेतुत्वासंभवात् । अस्यत्कृते च व्याख्याने स्वरूपासि- द्धिशङ्का तु तुरीयपादे सप्रपञ्च निरसिष्यते। नन्वेवं अत्रैव तस्य संग- ततया पादान्तरे तद्विन्यासो नैव युक्त इति चेन्मैवं । सिद्धयतो बाध- स्य साध्यधीविरोधित यान्तरंगत्वेन प्रथमतः तच्छङ्काया एव निरस- नाहतया उक्तसाध्यमबाधितं तद्विद्यादिभिः प्रधानादेरेव जगत्कारण- तया बोधनाादीत साध्ये शलिते तासां प्रधानपरताव्युदासेन ब्रह्म- परत्वसमर्थनस्यैव न्याय्यत्वात् । असम्भवदुस्स्थे लक्षणेऽतिव्याप्ति- निरासकहेत्वसिद्धिराहित्योपपादनस्याप्राप्तकालत्वाच्च । उपादाननि- मित्तसाधारणनिखिलजगत्कारणतारूपलक्षणस्य एकतरमात्रकारण- तासिद्धावपि संभवेन महतःपरमव्यक्तं अजामेकामित्यादौ उदाहृता- याः प्रधाने शंक्यत्वेपि बाधानवकाशेन तद्विचारस्यात्र सत्त्वात् । अ न्यत्र पूर्वपक्षे च उपादानत्वमित्येवोभयप्रतिक्षेपादुभयसाधारणकोव्य- वलम्बनेन सिद्धान्ते प्यसम्भवनिरासो भवतीत्यभिप्रायेण कर्तृत्व- साधकवीक्षणमेव द्वितीयसाध्ये हेतूकृतं । परमार्थतस्तु उपादानत्वम- पि तस्यैवेति सुदृढाभिप्रायेण भगवता ज्ञानादित्यनभिधाय ईक्षतेरि- त्युक्तं । एवं चेल्लक्षणस्य तदैक्षत बहुःस्यामिति स्वगतबहुभवनज्ञान- संकल्परूपत्वात् । सत्यसन्धस्य सत्यसंकल्पस्य चान्यथाकरणायो- गादात्मन एव बहुधाकरणमित्युपादानत्वं सिद्ध्यति । स्पष्टं च एत- देव वक्ष्य त्याचार्यः क्षीरवद्धयुपदेशादिति । एवं न सद्विद्यादीनां प्र- धानपरत्वमेवेति वदता सांख्येन तत्वमस्यादिवाक्यार्थस्यान्यथाक र्णनीयत्वेन सिद्धान्त्याभिमतलक्ष्यस्वरूपासिद्धिरभिप्रेतति बाधाश्रया- सिद्ध्यादिपरिहाराय औपाधिकसद्विद्याविचार एवात्र प्रचरितो भगवता सूत्रकारेण । भाष्ये तु तुल्यन्यायतामाश्रित्य अन्येषामपि वि. षयत्वमुक्तं । एवंच यत्किञ्चित्कारणवाक्यं परिहत्य ज्ञेयविचारस्या- पि लक्ष्यसिदिदृढीकरणायोति भवत्येव समन्वयसंगतिः । यत्त्वजामे- 4.

·३६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ कामिति वाक्ये मृज्यमानानामिति कर्तृत्वस्थापि बोधनसंभवः शं- क्यते च । तस्मादधिकरणस्यात्र संगतिर्दुर्वारैवेति तदसत् । तथापि सत्राजादिपदानामव्यादिपरत्वेप्यसंभवस्य दुरुद्धरत्वात् एतदस्य जग- स्कर्तृत्वसिद्धिमन्तरा अव्याकृतप्रधानवादयोर्भद सिद्धेश्च । एवंचात्रासं- भवातिव्या स्तत्परिहाराय प्रधानस्याशब्दत्वहेतुना जगत्कारणतया वेदमतिपाद्यत्वाभावे साविते बाधाशङ्कामुखेनासंभवातिव्याप्त्योः पुन- राशङ्कायां वाक्यविशेषगतिनिरूपणेन तयोः परिहारो गतिसामान्यो- क्तया च क्रियते । एवं च पादत्रयेण ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनमु- खेन प्रतिज्ञा प्रतिपाद्य साध्यविशिष्टपक्षसिद्धौ पूर्व हेतोरसिद्धिशङ्कायां तत्परिहाराय चतुर्थपाद आरभ्यत इति न किञ्चिदनुपपन्नं। अधिक- पग्रे वक्ष्यामः। यद्यपि सामान्यतो शब्दत्वेनोक्तबाधनमकृत्वापि ब्रह्म णि समन्वयप्रतिपादने प्यसंभवादतिव्याप्सेरभावः सुग्रहः । तथापि शिष्यबुद्धिसौकर्यायेक्षणाभिधानोत्तरं सामान्यतोऽतिव्याप्त्यादिप- रिहारः । कथंचिद्विशेषमाश्रित्य प्रकारान्तरेण तथा शङ्कायां च तत्प- रिहारश्च परबोधनप्रयोजनकेषु ग्रन्थेषु बहुधा दृश्यते । अन्यथा हिं शास्त्रयोनित्वात् तत्तुसमन्वयादित्यनुक्तावपि विष्णावेव समन्वयोप- पादनमात्रेण निखिलशब्दवाच्यगुणपूर्तिपत्वसिद्ध्या परपक्षेपि ताह- शसूत्रद्वयवैयर्थ्यापातात् ब्रह्मशब्दोपात्तगुणान्तरपूर्तिवत् पदवाच्यता- रूपगुणपूर्तेरपि मुमुक्षुज्ञेयत्वात् जिज्ञासाकारणीभूतगुणपूर्तिसिद्ध्यर्थ. मेव सर्वशब्दवाच्यताया अप्यत्र समर्थयितुं शक्यत्वात् । अथ प्रति- पिपादयिषितार्थस्य सामान्यरूपेण बोधनं शिष्यबुद्धिवेशद्यायेति चेत् तर्हि तन्ममापि तुल्यमित्यलमतिप्रसंगेण । ननु सदेवेत्यादौ ब्रह्मणः प्रतिपादनासंभवात् प्रधानमेवोक्तरीत्या तत्पतिपाद्यं वाच्यामति नो- क्तलक्षणे ब्रह्मणि वेदान्तानां समन्वयः । अत आह ईक्षते रिति । एवंच जगत्कारणतया वेदातिपाद्यमशब्दं शब्दैकानधिगम्यमानुमा- निकं प्रधानमिति यावत् । तन्त्र । ईक्षतेरीक्षत इति न धातुनिर्देश इ- ·३७ ॥ ईशत्यधिकरणविचारः ॥ त्यादिभाष्यमेव वक्तव्यं । यद्वा सर्ववाच्यार्थाश्रयत्वसंबन्धेन धातुरेव हेततया निर्दिष्टः । एवंचाशब्दपदस्याऽऽवृत्त्याऽर्थद्वयपरत्वं बोध्यं । नच ब्रह्मणः ईक्षणाश्रयत्वानुपपत्तिरवश्यैव । ईश्वरस्यापि तदाकार- वृत्तिपतिबिम्बितत्वलक्षणस्य ईक्षितृत्वस्य मुलभत्वात् । परमिया- विशेषः। जीवस्यान्तःकरणवृत्तावविद्यावृत्तौ च प्रतिबिम्बभाव: शक्यः । तमन्तरेण विषयसंबन्धायोगात् । परमेश्वरस्य तु सर्वात्मक- स्यानाकृतज्ञानरूपस्य सर्व रूपज्ञस्येव आविद्यकाधाराधेयभावापनसर्व- ज्ञतासंभवेप्यतीतानागतवस्तुमानानुरोधेन ईक्षतिश्रुतिः अतीतत्वानुरो- धेन चाद्यमायावृत्तावपि प्रतिबिम्बेनेक्षितृत्वाभ्युपगमः । एवंचैक्षते- त्यादौ चैत्रात्मा पश्यतीत्यादाविव प्रतिविम्बितत्वादिरूपं कर्तृत्वमे- वाख्यातार्थः । कथमन्यथा सांख्येनापि योगिनां सर्वज्ञत्वादिकमुप- पादनीयं । सर्वज्ञबुद्ध्यगृहीतासंसर्गकत्वमात्रेणैव सर्वज्ञत्वव्यवहारः। न वस्तुतः सर्वज्ञत्वं जीवस्येति चेत् मुक्तिदशायामप्यसंसर्गाग्रहात्सर्व- ज्ञतापत्तिरिति अविशेषएव मुक्तिसंसारयोरापद्येत । एतस्य मुक्ति दशायामपि बुद्धयन्तरसम्भवात् विद्यमानतदीयबुद्धीत्यादिविवक्षा- यामपि तदीयत्वादेः दुर्निरूपतया दोषतादवस्थ तदीयता हि तन्नि ठप्रतियोगिताकसम्बन्धवत्वं प्रतियोगिता च यद्यात्मनोऽतिरिच्यते त- स्पांगीकृतत्वे आत्मनः कूटस्थत्वाभ्युपगमविरोधः। नित्यत्वे च सिद्धान्तविरोधः । तैरात्मनो निर्धर्मकत्वाभ्युपगमात् । अतीतादिवच्च आत्मनश्चैतन्यामति वाक्याद्विकल्पाभ्यां वृत्तिर्जायत इति वदन्ति लक्षयन्ति च शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्प इति स्वरूपानति- रिक्तत्वे आत्मनो बुद्ध्या संसर्गस्य स्वाभाविकतया निर्मोक्षत्वप्रसंगः निरस्तश्च ख्यातिपक्ष इति प्रथमसूत्र इति । यदि च पूर्वोक्तनव्यमत- रीत्या बुद्धिपरिणामवृत्त्यादिकं प्रत्याश्रयत्वमेव कर्तृत्वमुच्यते तदा तुल्यन्यायतया मायावृत्त्याश्रयत्वमपि चेतनस्यैवेति न सज्ञताभङ्गः। विस्तरस्तु रत्रावळीप्रकाशेऽनुसंधेयः । विशिष्टस्यैच जगदुपादानत्वं ·३८ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ कर्तृत्वं च न शुद्धस्यति मते प्रथमसूत्रे शुद्धब्रह्मैव जिज्ञास्यत्वेन प्रति- ज्ञातं । जिज्ञासा च तन्निश्चयानुकूलं वेदान्तानां तत्परखावधारणं तच्चेतरव्यावृत्तजिज्ञास्यस्वरूपावगत्यधीनमिति तदर्थ लक्षणे वक्तव्ये तत्र स्वरूपलक्षणातिरिक्तस्य जगत्कारणत्वादेरसत्वेपि तस्योपलक्ष णतया व्यावर्तकत्वमस्तीति तदेव ब्रह्मोपलक्षणं द्वितीयसूत्रे प्रतिपा- दितं । यद्यप्यानन्दादिकमस्ति स्वरूपलक्षणमिति तस्यैवाभिधानं युक्तं । तटस्थलक्षणात् स्वरूपलक्षणस्यैवान्तरणतया भ्यर्हितवात्। वे- दब्रह्मशब्देनैवासंकुचितवृत्तिकेन अनन्ताख्यस्वरूपलक्षणस्य लाभा- त् । तदुपलक्षितस्याविद्यानिवर्तकखावधारणाभावेन विचार्यता सं- भवतीति विचारानारंभपूर्वपक्षस्य समाहितखात् जिज्ञासाकारणीभूता- नन्त्यनिर्वाहक तटस्थलक्षणमेवोपात्तं । एवंच सति कार्यकारणान- न्यखन्यायेन वियदादेः विशिष्टानन्यखनिश्चये विशिष्टस्य च केवला- नन्यसात् केवलस्यानन्त्यं सिद्ध्यतीति । ततश्च वेदान्तानां तार्किका नुमितकारणमात्रानुवादकतया नानंत्यवत् ब्रह्मात्मककारणवोधकत्वं क्षित्यङ्कुरादिकं कर्तृनन्यं कार्यत्वादित्यनुमानैश्च लाघवे इतरबाधा- दिसहकृतैश्च सविशेषतरवेदादिविशिष्टकारणमात्रसिद्ध वस्तुपरिच्छे- दादिशून्यात्मकतया मानाप्रवृत्तेश्चेति न जगत्कारणतया शुद्धोपल- क्षणत्वसंभवः । तदसंभवे च जगत्कारणस्यैव ब्रह्मातिरिक्तस्य सत्त्वा- त् न जिज्ञास्यतासिद्धिरिति शङ्कायां तनिरासात् अद्वितीयचेतनात्म- कस्यैव कारणस्य शास्त्रयोनित्वमुक्तं । एवंचाद्वितीयस्यानंतस्य वस्तु- नः शास्त्रप्रतिपाद्यत्वमन्तरेण तदीयविशिष्टरूपस्य जगत्कारणता न सिद्ध्यति । शास्त्रस्य च तद्रोधकत्वं तु प्रमाणान्तरवेद्यत्वनिष्फल त्वाभ्यां न संभवति । देवताधिकरणन्यायश्च न प्रमाणान्तरविरुद्ध प्रवर्तत इति शङ्का चतुर्थी निराकृता । इदानीं सदेवेत्यादिवाक्यानां सांख्याभिमतप्रधानानुवादकत्वमाशंक्य निराक्रियते । एवंच ईक्षणा- दीनां शुद्धावृत्तित्वेपि विशिष्टचित्वान्न क्षतिः । एवमेवहि ईश्वर- ·॥ ईक्षत्यधिकरणविचारः॥ लिङ्गैः जगत्कारणत्वादिभिःशुद्धलिंगैरसंकुचितानानंत्यमोक्षफलकज्ञा- नविषयत्वादिभिश्च प्रधानादिव्युदासेन वाक्यसमन्वये स्थिते यत्रो- पासनादिकार्यश्रवणं तत्र श्रूयमाणगुणविवर्तासंभवात् । अगुणानां विशेषणता यत्रच पूर्वापरपरामर्शन शुद्धब्रह्मपरतावसीयते तत्र गु- णानां प्रधानविरोधेन विशेषणत्वासंभवादुपलक्षणत्वमेवेति व्यवस्था चोपपद्यते । शुद्धचिदीश्वरयोश्चात्यन्तिक भेदविरहात् संसारित्वाद- वद्यगन्धरहितत्वात् भाष्यादौ परमेश्वरत्वेन व्यवहार इति ब्रह्मणः ईक्षितृत्वं तदेक्षतेत्यादिश्रुत्या प्रतिपाद्यते । नच तज्जडमात्रस्य सं- भवति । नच ज्ञानशक्तिमत्त्वं वा प्रधनस्य ज्ञातृत्वव्यपदेश इति युक्तं केवलस्य जडस्य ज्ञातृत्वायोगेन केवलसद्विवर्ते ज्ञानत्वासंभवात् सा. क्षिता यांच तस्याभासकचित्पतिबिम्बरूपमुख्यज्ञानावच्छेदकतया परं ज्ञानत्वमुपचर्यते । प्रतिबिम्बश्वोक्तसंवन्धेन प्रत्यासन्न एव ज्ञातृता- व्यवहारनिमित्तमित्यादिकं सप्रपंचं प्रतिकर्मव्यवस्थायामुपपादितमा- द्यसूत्रे । एवं ब्रह्मव्यतिरिस्य सर्वस्य यथाऽनिर्वाच्यता यथा सद्वि- तीयप्रत्यगभिन्नब्रह्मपरत्वं सद्विद्याया स्तथा चतुर्थे च प्रसंगादुपपा- दितं । परिणामित्वासंभवेपि यथोपादानत्वं संभवति तथा प्रकृत्य- धिकरणे सूत्रकारो वक्ष्यति । शरीरादिकं विनापि महत्तत्वादिवद- व्याकृताया आद्यकार्यमायावृत्तरपि निर्वाहः संभवति । नाहि प्रमाणा- न्तराविरोधिन्यनुपपत्तिर्नामास्ति । अन्या कार्यमानस्य किश्चित्का- व्यवहितोत्तरत्वनियमदर्शनादाद्यकार्यासिद्धिप्रसंगादिति । ननु त- त्तदैक्षत आपऐक्षन्त इत्यादिगौणेक्षणप्रायपाठानुरोधात् तदैक्षति ईक्षतिरपि प्रत्यासन्नाकार्यतागुणयोगात् गौणस्स्यात् । यथाहि पतनो- न्मुखे कूले कूलं पिपतिषति इति प्रयोग इति ईश्वरं निराचष्टे गौणश्चे- नात्मशब्दात् तेज ऐक्षतेत्यत्र ईक्षतिः गौणीति चेन्न । अनेन जीवेना- त्मनानुपविश्येत्यादौ जीवसामानाधिकरण्येन श्रूयमाणात्मशब्दतात्प- र्यगोचरत्वात् । नहि जडस्य प्रधानस्य जीवगततादात्म्यप्रतियोगित्वं ।

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ यद्यपि शरीरादि प्रतियोगिकतादात्म्यमतियोगित्वं जीवादावस्ति । एवमविद्यादितादात्म्यमपि साक्ष्यादौ वर्तत इति सिद्धान्ते व्याव. हारिकमनिर्वाच्यं अचेतनात्मनोः तादात्म्यं सुलभमेव । तथापि परे ण नेदं वक्तुं शक्यं तेनानिर्वचनीयवस्त्वनभ्युपगमात् । सिद्धान्ते तु अव्याकृतस्य कथंचित् जीवतादात्म्यसंभवेपि तत्सत्यं सआत्मा तत्वमसीत्यादौ आत्मपदस्याव्याकृतपरत्वे कथंचिदपि प्रामाण्यानि- हात् तत्ववोधनपरोक्तप्रामाण्याय अवश्यमात्मपदं चेतनपरं वाच्य तच्च सर्वात्मकप्रकृतकारणपरमिति उक्तकारणस्य चेतनत्वमावश्यकमि त्युक्तमेव । प्रायपाठानुसारेण ईक्षतेर्गौणत्वकल्पनमिति । ननु जीवे. नात्मनेत्यादौ आत्मशब्दः ममात्मा भद्रसेनइत्यादाविव गौण एवे. त्याशङ्कां निराचष्टे । तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् तस्मिन् जगत्कारणे निष्ठा सैव धीर्यस्य तादृशस्य आचार्यवान् पुरुषो वेद तस्यताव- देवचिरं यावन्नविमोक्ष्ये ईप्सुरित्यनेन मोक्षोपदेशादित्यादिसूत्रमुक्ता- वल्गां विस्तरः। अत्र वदन्ति अत्राधिकरणे किं विशिष्टस्य जग. कारणत्वं तद्वाक्यबोध्यमिति सिद्धांत्यभिमते किंवा कर्तृत्वं बोध्य- मिति यद्वा शुद्धस्य भ्रमाधिष्टानत्वं बोध्यामिति । नाद्यांद्वतीयौ । वि- शिष्टे सदेवेत्यादिवाक्योक्तसत्त्वाद्ययोगात् । पूर्वमूत्रऽखण्डसमन्वय- स्यैव प्रतिज्ञातत्वेनाखण्डस्यैव वक्तव्यत्वात् । द्वितीये वैयधिकरण्यं च । नहि प्रधानं परिणामीति प्राप्ते ब्रह्मकत्रिति सिद्धान्तो युक्तः । अत एव न तृतीयः। प्रधानं परिणामीति प्राप्त ब्रह्माधिष्ठानमित्यस्य व्यधिकरणत्वात् । कथंचिदवैयधिकरण्यपि तदैक्षत सेयं देवतैक्षत त- नामरूपे व्याकरोदित्यादिकमयुक्तं स्यात् । तस्य लक्षणया चिन्मा- परत्वे च सर्वमपि लक्षणया प्रधानपरं स्यात् । सूत्रे ईक्षतेरित्यादि- हेतूक्तिश्च नस्यात् । नच तात्पर्यविषये क्षणेन प्रधाननिरासः। अपि चात्र सदेवेत्यादिवाक्यसमन्वयोक्तिश्चेति आनन्दमयोभ्यासादिति वत् सदीक्षतेरिति स्यात् प्रधानस्याशब्दत्वमात्रनिरास श्चेत् इदमधि- . 12 ·॥ ईक्षत्यधिकरणविचारः॥ करणं तन्निरासके चतुर्थपादे स्यात् । अस्मन्मते आनन्दमयः तह- ह्येत्यादिरूपेण विधेयतयाऽनुषंजनीयस्य तत्पदस्यहाशब्दं नेक्षतेरिति उद्देश्यसमर्पकतयान्वयः हेतुसाध्ययोः सामानाधिकरण्यं च स्यात् अशब्दं प्रधान कारणं न कारणस्य ईक्षितृलादिति बदतो हेतुविभ- तयभावेन साध्यलयोग्यश्रुताशब्दवरूपसाध्यत्यागेन साध्यकल्पना अध्याहृतस्य कारणपरशब्दस्य विभक्तिपरिणामेन अवृत्तियधि- करण्यं च कारण मशब्दं प्रधानं नेति कारणस्योद्देश्यत्वे च अशब्द हि तदिति हेतूकृतस्याशब्दवस्य कारणेऽसिद्धिः । किंचाशब्दखम- वाच्यत्वं वा शब्दवृत्त्या शास्त्राविषयत्वं वा वेदासिद्धत्वं वा कारण त्वेन वेदासिद्धत्वं वा । जन्मते शास्त्रप्रतिपाद्यस्य शुद्धस्यावाच्य- त्वात् अवाच्ये च वृत्त्यन्तरायोगात् नतु प्रधानस्य सांख्यमतस्यावा. च्यत्वात् कारणत्वेनैवाजादिश्रुतिसिद्धत्वाच्च बयापि त्रिगुणस्योपा- दानतया मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतिसिद्धत्वांगीकाराच त्रि- गुणस्य पारमार्थिकखादेव तदविवादः । नन्वानुमानिकमप्येकेषामि- त्यत्र आनुमानिकशब्देन सांख्यानुमानकल्पितं यत् बया विवक्ष्यते तदेवात्र मया अशब्दपदेन लक्ष्यत इति चेन्न । सांख्योत्लेक्षितानु- मानगम्य खस्य प्रधानं सदेवेत्यादिवाक्यार्थी नेत्यत्र अहेतुखात् अ- न्यथा तार्किको कानुमानगम्यसमीश्वरस्य सदवेत्यादिवाक्यार्थता न स्यात् । त्वया च तत्राशब्दं हि तदिति तस्य तत्र हेतुत्वोक्तेः। किंच त्वयोक्ताशब्दत्वसिद्ध्यर्थ चतुर्थपादेन अव्यक्तादिपदानां सूक्ष्मशरी- रादिपरतामुक्त्वा प्रधानपरतां निषेध्य तात्पर्यस्य वेदसिद्धत्वं त्वयै- बाशब्दत्वं वाच्यं तच्चाशक्यमित्युक्तं । एतेन स्वप्रधानतया वेदाप. तिपाद्यत्वमशब्दत्वमिति निरस्तं । तदेतदभिप्रेत्योक्तं भाष्ये नचाश- व्दत्वमितरसिद्धमिति । अनुव्याख्याने च न ह्यशब्दत्वं प्रधानेङ्गीक- रोत्यसाविति । किच आत्मनः ईक्षारूपस्य सर्वरूपेणेक्षितृत्वमव्यक्ता- दिति चेत् । जडविशिष्टस्य तु तत्संभवना व्यक्तस्थापि आत्मविवे- 6 ·४२ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ केनात्मविशिष्ठस्य तत्स्यात् । तन्निष्ठस्येत्याधुत्तरविरोधश्च । आत्म- शब्दादित्यत्राप्यात्मशब्दवाच्यता हेतुश्चेत्यसिद्धिः तल्लक्ष्यत्वे तत्प्रति- पाद्यत्वमात्रेतु प्रधानस्यापि। किञ्च किमात्मशब्दस्य चेतनार्थवादचेत- ने प्रधाने तदनुपपत्तिर्विवक्षिदा किंवा स्वरूपार्थत्वात् अन्न जीवना- स्मना चेतनतया प्रसिद्धजीवस्वरूपतया अचेतनेऽनुपपत्तिः। नाद्यः । चेतनस्य ज्ञावृत्तारूपत्वे ब्रह्मण्यापि शुद्धे तदभावाल । विशिष्टेचेत्मशाने उक्तरीत्या तत्सम्भवात् । ज्ञानरूपत्वे तदर्थश्च आत्मशब्दस्पेक्षितत्वं गौणमित्यत्रैव हेतुत्वेन गौणत्वाभावे हेतुत्वायोगात् । नान्यः । सर्व- ज्ञस्यासर्वज्ञत्वादिविरुद्धांशत्यागेन चिद्रूपेण जीवैक्यबत्कर्तृत्वादिषि- रुद्धांशत्यागेन प्रधाने ऐक्यस्यापि सम्भवात् । तन्निष्टेसि सूत्रे पि तच्छ. ब्दार्थः शुद्ध आत्मा विशिष्टो वा । नाद्यः तस्यायसूत्रोक्तेक्षितृत्वायो- गात्। नात्यः विशिष्टस्य साक्षान्मोक्षान्दयायोगात् परंपरया तदन्वय- स्तु प्रधाननिष्ठस्यापीति । इदमत्रावधेयं सर्वकारकशुन्यतया ब्रह्माण ज्ञानासम्भवं सूचयित्वापि प्रामुत्पत्तेरित्यादिभाष्येणैकात्मकत्वात् परिणामासम्भवौ सूचश्तापि प्रधानस्येत्यादिभाष्येण ब्रह्मणः जग- दुपादानत्वं जगत्कर्तृत्वं च न संभवतीति पूर्वपक्षोत्थापनात् ब्रह्मणः कर्तृत्वावलम्बनेन सिद्धान्तो न युक्तः शुद्धस्याप्युपाध्यवच्छेदेनेक्ष- णादिकं संभवतीति उपपादितत्वात् । विशिष्टस्य कर्तृत्वमादाय सि. द्धान्त पर्यवसानेपि न क्षतिः । शुद्धस्याप्यविचार्यत्वोपि विशिगतजग- जन्मादिकारणतायाः तदुपलणत्वस्योक्ततया तस्याश्च विशिष्टटात्ति- त्व केवलं प्रत्युपलक्षणत्वायोगेन तदर्थं विशिष्टजगत्कारणतायाअपि व्यवस्थापनीयतया असंगत्यभावात् नचैवं सदेवेत्यादिवाक्योक्तस- स्वानुपपत्तिःविशिष्टस्यापारमार्थिकत्वाभ्युपगमादीत वाच्या शुद्धस्यो पक्रमेपि रक्तो घट आसीत्स इदानीं नीलोऽभूदित्यत्रेव तच्छब्देन- परामृष्टस्य शुद्धस्येक्षणकर्तृतविशिष्टात्मशालितया तदैक्षति प्रयोगो- पपत्तेः वैयाकरणमते आख्यातस्य कर्तृवाचकत्वात्। किञ्चोपादानत्वं ·. ॥ ईक्षत्यधिकरणविचारः ॥ कर्तृत्वं साधारणकारणत्वमानं चेतनगतामति । सिद्धान्तपि ईक्षणे सहेतु नसिद्धयताति नोक्तविल्पावकाशः। नच तात्पर्यविषयेण ईक्षणेन सा- ध्यसाधनायोगः परमतात्पर्याविषयस्याप्यवान्तरतात्पर्यविषयतासं- भवात् । नन्वेवं सति ईक्षतेरिति गौण एव विन्यासः स्यादिति तद- सत् । तत्र सदित्यस्य सदेवेत्यादिवाक्यप्रतिपाद्यमित्यर्थमंगीकृत्य तस्य साध्यनिर्देशत्वाभ्युपगमेन ईक्षणमात्र त्रस्य हेतूकरणे जीवे व्यभिचारा- पत्तिः। तस्य पक्षनिर्देशत्वमभ्युपेत्य प्रधाने साध्याहारे च साध्यमेवा- ध्याहार्य न पक्ष इत्यत्र विनिगमनाभावः । नच तत्तु समन्वयादि- त्यतः तदित्यनुवर्तते । तथाच पक्षमाध्यमेति नाध्याहारोऽनुसरणी- य इति वाच्यं । तथासति हेतोरनेकान्त्यस्य युक्तत्वात् । आनन्दम योभ्यासादित्यत्र च आनन्दमयोपलक्षितवाक्यविशेषषि ब्रह्मपरत्वं साध्यं वाधकाभावविशेषितोऽभ्यासस्तद्वाचकपदघटित्वरूपाभ्यास- शब्दार्थों हेतुर्वाच्य इति नानेकान्त्यं अन्यथा। त्वन्मतपि व्यधिकरण- स्याभ्यासस्य हेतुत्वानुपपत्तेः। व्यधिकरणस्यापि हेतुत्वं तावकमनो- रथमात्रं तत्र तत्र निरस्तं निरसिष्यते च प्रसंगानुसारेण। एवंच हेतु. परिष्कारोपि तत्रावश्यकः । यथाविन्यासे तु तत्तुसमन्वयादिति सूत्रे ऽनुवृत्तमध्याहा वा यत् शास्त्रयोनिपदं तदेवेह पक्षः अविधेयत्वे अ- शब्दमिति च अब्भक्षो वायुभक्ष इत्यत्राब्भक्षादिवत् अशब्दामित्यने- कशब्दानधिगम्यानुमानिकं प्रतीयते तद्देदश्च साध्यं नङ्समभिव्या- हृतेन बङ् निदर्शित इति न हेतोरनेकान्त्यादिवार्ता । एवंचासम्भ- ववारणेपि नातिव्याप्तिपरिहारः संभवनीति शङ्कायां तनिरासाय योजनान्तरमाश्रित्य अशब्दमानमानिकं न शास्त्रयोनि न अशब्द- त्वादित्यभिप्रायतया सूत्रं व्याख्यातं योजनाभेदेनार्थभेदलाभश्च सूत्र स्य भूषणं नतु दूषणं । यच्चोक्तमिदमधिकरणं एवं सति चतुर्थपादे संगतमिति तन्न । अत्राशब्दत्वादौ समन्वयहतोरसमर्थनेन तत्पादान- न्तर्भावात् कथमन्दमित्यादिभाष्यस्य चायमर्थः । ईक्षितृत्वश्रवणा- ·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ कारणस्य कथमशब्दत्वं आनुमानिकप्रधानरूपत्वमिति यावत् । एवं च कारणत्वेन शास्त्रयोनि नाशब्दमीक्षतेरिति योजना दार्शता भव- ति । तथाच यदि कारणवाक्यमात्रस्य यद्यचेतनप्रधानपरता तदै- वोक्तलक्षणासंभवस्स्यात् । नचैतदस्ति । सद्विधायामेव चेतनकारण- त्वावगतेरिति भावः । तथाचायं निर्गळितार्थः पूर्वपक्षिणा शंकितायाः अतिव्याप्तेर्निरासाय योजना तच्छंकितस्यासंभवस्योक्तानुमाने बाध- स्य च परिपाराय द्वितीया योजना । एवंच न योजनाद्वयवैयर्थ्य योजनायामस्मन्मते क्लेशोवेति सर्व समञ्जसामीत । अशब्दत्वं च वै- दिकतात्पर्यगोचरत्वाभावः। तच्च चतुर्थपादे प्रपञ्चयिष्यते । एतेन नायं हेतुः परं प्रति सिद्ध इति समाहितं । प्रसाध्य स्यापि हेतुतयोपन्या- सस्य सांप्रदायिकत्वात् । अन्यथा एवं परं प्रति असिद्धानामुपक्रमा- दीनां शास्त्रस्य विष्ण्वेकनिष्ठत्वे हेतुतया पूर्वसूत्रे त्वदुक्तिरप्युन्मत्ता- लापः स्यात् । एवं सति धुभ्वाद्यायतनं स्वशब्दादित्यत्र आत्मश- ब्दस्य शिववाचकत्वेन पराभ्युपगतस्य तद्भदे साध्ये हेततया युक्ति- रपीति बहुशः तत्चदवसरे निरूपयिष्यामः। आत्मन ईक्षारूपस्यापि ईशितृत्वमपपादितं प्राक् । भेदस्य तु प्रधानस्य न कथंचिदीक्षितृत्वं । तनिष्ठेत्यस्य तदीयकेवलरूपनिष्ठस्य मोक्षोपदेशादित्यर्थकतथा विशि- ष्टस्यैव जगत्कारणतामपि न तद्विरोधः शंकनीयः । यद्यप्यात्मश- ब्दादिति द्वितीयसूत्रस्थहेतोर्विकल्प्य दूषणं तदपि तत्सूत्रव्याख्याना- वसरे निरस्यमेव । समाप्तम् ॥

·॥ श्रीरामचन्द्रो विजयते ॥ सत्यज्ञानानन्दलक्ष्यं परिच्छेदविवर्जितम् । अस्पृष्टानर्थमनिशमाश्रये नृहरेः पदम् ।। विमतं मिथ्या दृश्यखात् यदित्थं तत्तथा यथा संपतिपन्नं न च जगतोऽभावादाश्रयासिद्धः पक्षः । तस्य पारमार्थिकखाभावेपि तत्र विमतत्वरूपपक्षतावच्छेकस्योभयमतसिद्धतया आश्रयासिद्धेर- संभवात् । परमार्थसद्भेदविशिष्टपक्षादेराश्रयासिद्धत्वे शशे प्रतीतं शृङ्गं न पारमार्थिक प्रमाणाविषयत्वादित्यादेरपि त्वन्मते आश्रयासिद्धत्व- प्रसंगात् जगतो भानादाश्रयानित्वपक्षेपि आश्रयत्वप्रयोजकसत्त्वा- भावेनाऽऽश्रयासिद्धिदुर्वारेति चेन्न। सत्त्वस्याप्याश्रयत्वप्रयोजकत्वे असतः सत्यादिरूपधर्माश्रयत्वप्रसंगात् । आश्रयत्वशब्देनानुमित्युद्दे- श्यत्वोक्तावप्युक्तं दूषणं । एतेन जगतोऽसत्यत्वे प्रतिज्ञातेऽपसिद्धान्तः तदुक्तं जगतो भावादायासिद्धः पक्ष इति । पक्ष मतिज्ञातार्थः प्रप- श्वस्यासत्यत्व लक्षणः स चाश्रयासिद्धः आश्रयस्सिद्धान्तः तदाश्रयेण कथाप्रवृत्तेः। तस्मिन्मसिद्धः तद्विरुद्ध इति यावत् । कुतः जगतो भावा- त् भावत्वेनासद्विलक्षणत्वेन परेणांगीकृतत्वादिति परास्तं । जगतो ऽत्यन्तासत्त्वस्याप्रतिज्ञासितत्वात् । तस्यानिर्वचनीयत्वासिद्धरमसि- दविशेषणता दुर्वाति चेन्न। शूक्तिरूप्यादावुभयवादिसिद्धस्य सद्वि- लक्षणत्वमात्रस्य त्वां प्रति साध्यत्वात् । यत्वसद्वैलक्षण्यमात्रस्योभयवा- दिसिद्धत्वात् सबैलक्षण्यमात्रस्य साध्यत्वे अत्यन्तासत्त्वमादायार्था- न्तरतापत्तेःसदसद्वैलक्षण्यस्य मिथ्यात्वे सिद्धसाधनता। सति सदन्त- रभेदस्यासद्भेदस्य चोभयवादिसिद्धत्वादिति । तदसत् । शुक्तिरूप्या- दरनिर्वचनीयत्वाभ्युपगन्तृभास्करैकदेशिनं प्रत्यर्थान्तरवारकं पक्ष- विशेषणमनुपादाय सदसद्वैलक्षण्यसाधनेपि सद्भेदविशिष्टासद्भेदरूप- स्य सद्भदास दोभयत्वाच्छिन्नरूपस्य वा प्रकृतसाध्यस्य पक्षे तन्म- ·20 .. ४६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ तासिद्धतया सिद्धसाधनानवकाशात् । नहि विशेष्यवत्तयाऽवगते वि. शिष्टसाधने सिद्धसा धनत्वं तांत्रिकानुमतं । क्षित्यकुरादिकं कर्तुजन्य कार्यत्वादित्यत्रापि सिद्धसाधनतापत्तिः । एकदेशसिद्धावप्युभय- यत्वावच्छिन्नसाधने सिद्धसाधनत्वे गुणाादकं गुण्यादिना भिन्ना- भिन्नं १ समानाधिकृतत्वादित्यादावपि तदापत्तेश्च। सद्विलक्षणत्वं च सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवत्वं नातः सति सदन्तरभेदमादा- य सिद्धसाधनता। सन्निष्ठासन्निष्ठभेदप्रतियोगित्वं च न सत्त्वावाच्छ- नं । तथासति परमते असन्नित्यादिप्रतीतेः प्रमात्वापत्तेः। प्रकृतसा- ध्यशरीरमविष्टा सत्ता च अबाध्यं सर्व प्रमेयमित्याद्याकारक यत्कि- श्चिज्ज्ञानविशेष्यत्वं । एतादृवाक्याजन्यबोधव्यक्तेः तद्व्यक्तित्वेन निवे- शाच नान्योन्याश्रयत्वादिः। अवाध्य शब्दार्थश्च तत्तन्मतेऽसध्याहत्तो धर्मः कश्चिदवश्यं वाच्यएवोत न तादृशज्ञानादौ लिङ्गमिति प्रसंगो वा स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोगित्वाभादो वा ! सा गुरोरपि धर्मस्यावच्छेदकत्वोपगमात् न तदवच्छिन्नभेदामसिद्धिः वस्तुतस्तु स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोगित्वमेव सद्वि- लक्षणत्वं तच नासतः उभयवादिसिद्धमिति नोक्तदोषावकाशः । ए- तेन केयं सत्यता अर्थाक्रसामर्थ्याद्विलक्षणत्वं तदनाश्रयत्वसाधनेऽप- सिद्धान्तः। तथाचेत् सिद्धसाधनतैव सत्त्वमबाध्यत्वं बाध्यत्वं मि- थ्यात्वमिति तद्विवेक इति चेत् तर्हि बाधो वक्तव्यः। अन्यथा विज्ञात- स्य सम्यग्विज्ञानं चेत् सिद्धसाधनतैव । क्षणिकत्वादिना विज्ञातस्या- क्षणिकत्वादिना अबाधज्ञानविषयत्वस्यास्माभिरंगीक्रियमाणत्वा. त् । २ प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकसत्तानिषेध इति चेन्न । सत्यताया १ समानाधिकृतत्वं च समान विभक्तिकपदोपस्थाप्यत्वं । तदापत्तेः सिद्ध- स.धनतापत्तेः । २ स्वप्रकारकज्ञानविशप्यनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं । शुक्तिं दृष्ट्वा इदं रजत- मिति ज्ञाने रजतं प्रकारः शुक्तिविशेष्या स्वपदेन रजतोपादाने स्वप्रकारक- ·॥ दृश्यत्वनुमानविचारः ॥ एवायाप्यनिरूपणात् । किश्चैवमत्यन्तासत्त्वमेव प्राप्तं मिथ्याश्रया- सिद्धयादिप्रत्यापत्तिः सत्त्वनिषेध एवं क्रियते नत्वसत्त्वविधिरिति चेन। सत्त्वनिषेधातिरिक्तस्यासत्त्वस्याभावात् भावेपि वा सत्व निषेधेनैव वा आश्रयासिद्धिस्स्यात् । असत्त्वमनाश्रयत्वे प्रयोजकं न सवाभाव इति चेन्न नियामकाभावात् समंप्रतिवादिनापि चेदस्तु तावत् । आश्रयासिद्धयादिसंदेहेप्यनुमानसाधकं व्यावहारिकसत्ता- स्वीकारादाश्रयोपपत्तिति चेत् केयं व्यावहारिकसत्ता। यदासन्नि त्यादिव्यवहारहेतुः तदासिद्धं नस्समाहितं व्यर्थ च व्यावहारिक- त्वविशेषणं । सत्तामङ्गीकृत्य पुनस्तनिषेधे परस्यापसिद्धान्तः। पारमा- र्थिक त्वमेव निषिध्यते नतु व्यावहारिकसत्तेति चेत् किमिदं पारमा- र्थिकत्वं व्यावहारिकत्वं चेत् निषिध्यतां न नोहानिः । अनिर्वाच्यत्व- मिति चेत् बाध्यत्वनिषेधोऽबाध्यत्वमेव । तच्च सत्तानिषेध इति कुतो व्यावहारिकसत्तापीतीतरेतराश्रयत्वदोषो वा स्यात् । भ्रान्तिसिद्धस त्ताव्यावहारिकसत्तेति चेत् नास्ति सत्तेत्यनाश्रित इव ननु प्रतीतिगो. चरतामात्रेणाश्रयत्वोपपत्तौ किं सत्तया। सुरभितासाधने तु गगनार- विन्दस्य नाश्रयता न सत्ताविरहात् । अपितु निरूपाख्यत्वादिति चेन्न । तथासति शब्दाद्गगनारविन्दसत्ताप्रतीतो तत्र सुरभितासाध- नेन आश्रयासिद्धिरुद्भाव्येत अस्त्वेवं रूपान्तरवैकल्यं भविष्यतीति चेत् ज्ञानं रजतज्ञानं तद्विशेष्यं शुक्तिः तन्निष्ठो योभावः रजताभावःतत्प्रतियोगि त्वं रजतस्य । असतोऽप्रकारत्वात् । येन संबन्धेन येन रूपेण यद्यत्र प्रती- यते तत्तेन संबन्धेन तेन रूपेण तत्र नास्तीति अर्थो लभ्यते । तथासति रजते प्रकारता प्रतियोगिता च एकसम्बद्धावच्छिन्ना एकधर्मावच्छिन्ना च भवति । प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्वमित्यस्यायमनुगमः । प्रकारतावि- शिष्टप्रतियोगित्वं मिथ्यात्वं । प्रतियोगितायां प्रकारतावैशिष्ट्यं च स्वावच्छे. दकसंबन्धावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्व स्वनिरूपिताविशेष्यता- व्यापकाभावनिरूपितत्व एतत्रितयसंबन्धेन ॥

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ काल्पनिकागमवैकल्यस्य सर्वत्र सौलभ्यात् । तथाच साधनतदा- भासनियमः स्यात् । किश्चैवं सति प्रकृतानुमानस्यापि तत्वावेदकत्वं न स्यात् । गगनारविन्दस्यापरोक्षप्रतीतिर्नास्तीति चेत् । तथा स- त्यतीन्द्रियप्रपञ्चभागस्यानाश्रयत्वं स्यादिति । यत्तु निषेधं प्रत्यस- तोरप्याश्रयत्वं सम्भवति । यथा वन्ध्यासुतो न वक्तेति अन्यथा खवचनव्याघातादिदोषप्रसंगः। एवं चात्यन्तासत एवाश्रयत्वध्रौव्ये किमु वाच्यं व्यवहारतः प्रपञ्चस्योति तदनुपपन्नं । तथासति प्रप- श्वस्य व्यावहारिकसत्तास्वीकारवैयर्थप्रसंगात् । निषेधं प्रत्याश्रय- वे विधि प्रति तत्कस्मान्न स्यात् । नहि विधिनिषेधयोर्वस्तुतः कश्चि- द्विशेषः । एतेन सत्त्वात्यन्ताभावसमानाधिकरणतया प्रतीयमानत्वं मिथ्यात्वमिति निरस्तमित्यपास्तं । अस्मन्मते तावदत्यन्ताभावमा- त्रस्य केवलान्वयितया प्रतिबन्धकामावो न कार्यमात्रहेतुः अतिप्रसं- गादिति कारणीभूताभावप्रतियोगित्वं न प्रतिबन्धकत्वमिति तहटि- तं हेत्वाभासलक्षणमयुक्तं । अतः प्रकृतानुमितितज्जनकज्ञानविषय- कपरोक्षज्ञानजनकाज्ञाननाशकता यदूपावच्छिन्नविषयकत्वेन तद्रूपा- वच्छिन्नत्वं दोषत्वमिति वाच्यं । एवंच पक्षतावच्छेदकपकारकग्रह- जनकाज्ञाननाशकता यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वेन तद्रूपावच्छिन्नन्व- माश्रयासिद्धत्वामित्यादिविशेषलक्षणानि निर्वाच्यानि । एवंच गग- नारविन्दं सुरभ्यरविन्दत्वादित्यादौ गगनीयत्वविशिष्टज्ञानजनका. ज्ञानस्य गगनीयत्वाभावविशिष्टारविन्दविषयकनिश्चयनाश्यत्वादुत्ता- भावविशिष्टारविन्दत्वादेःआश्रयासिद्धत्वोपपत्तिः । अत एव वनि- रनुष्णः कृतकत्वात् इत्यादौ बाधः । वह्विरुष्णस्तेजत्वादित्यादौ त- दभावश्चोपपद्यते । वह्निरनुष्ण इत्यादौ भ्रमजनकाज्ञानस्य वह्निरुष्ण इत्यादिधीनाश्यत्वात् । वह्निरुष्ण इत्यादिभ्रमजनक्रस्य मूलाज्ञान- स्य च वह्निरुष्ण इत्यादिबुद्धयनिवर्त्यत्वाच्च । शुद्धब्रह्मज्ञानं न किं- चिद्रूपावच्छिन्नविपयकत्वेनाज्ञाननिवर्तकं अतो न कोपि दोषः ।

·॥ दृश्यत्वहेतुदोपोद्धारः ॥ ४९ विस्तरस्तु प्रमाणतत्वविवेके द्रष्टव्यः। त्वन्मते तु प्रकृतानुमित्यनुकूल शक्तिविघटकता यद्रूपावच्छिन्नविषयकत्वेनेत्यादिरीत्या अन्यथा वा दोषसामान्यलक्षणं निर्वाच्यं । एवं चास्मन्मतेपि विमतत्वप्रका- रकज्ञानजनकाज्ञानस्य यद्रूपावच्छिन्नविषयकधीनाश्यत्वं तादृशरूपमे- वाप्रसिद्धमिति नाश्रयासिद्धयाद्यवकाशः । यदिच अवच्छिन्नानव- च्छिन्नचिद्विषयकमेव मूलाज्ञानमिति मतं । तथापि यद्पविशिष्टाव- च्छिन्नचिद्विषयताकमज्ञानं प्रकृतानुमितिसमानविषयकं । यत्त्वसतो प्याख्यायमानत्वे आश्रयत्वे चापसिद्धान्तः । प्रपञ्चस्य व्यावहारिक- सत्तास्वीकारवैयर्थ्यप्रसंगश्चेति तन्न । असदपरोक्षस्यैव सिद्धान्तवि- रुद्धत्वात् । असद्विषयकविकल्पाख्यवृत्तेः चन्द्रिकादौ कण्ठोक्तत्वात ब्रह्मप्रमान्यावाध्यत्वे सति बाधयोग्यत्वरूपव्यावहारिकसत्त्वस्य प्र. माणसिद्धस्य प्रत्यारव्यातुमशक्यत्वाञ्च । ब्रह्मप्रमान्याबाध्यत्वमाव- योरनुमतं । बाध्यत्वं च श्रुत्यनुमानसिद्धमिति वक्तभेदादेवभास्य सदैलक्षण्यतद्रूपत्वं तदितिरीत्याऽ निर्वचनीयत्वं निर्वाच्यं । अधिक तु प्रमाणतखविवेकादौ द्रष्टव्यं । भ्रमविषयतादेः बाधस्य चासति प्रामाणिकव्यवहारसिद्धबाद तत्र विधिनिषेधाश्रयत्वं दुरपनवं । अ- सत्पदस्य सद्भिन्नाथकस्य भेदानाश्रये प्रत्ययोगाच्च । खात्यन्ता- भावसमनाधिकरणतया प्रतीयमानखं च स्वपकारकधीविशेष्यता. व्यापकाभावप्रतियोगिवपर्यवसितं । न परोक्तरीत्या स्वाधिकरण: प्रतीयमाननिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलं । अन्यथाख्यातिमादायार्थी- न्तरापत्तेः अवृत्तिबमादायार्थान्तरं च वृत्तिमत्त्वेन पक्षस्य विशेषणी- यत्वात् न संभवति । प्रकारान्तरानुसरणे गौरवं । यत्वत्यन्तासत्व- मादाय अर्थान्तरप्रसञ्जनं तदप्येतेन प्रत्युक्तं । किश्च यद्यत्यन्तासत्त्व- मुक्ता भावप्रतियोगित्वं तदानार्थान्तरावकाशः। नहि प्रतिवाद्यसिद्धं वादिना सिषाधयिषितं प्रकृतोपयोगि च तदादायैव नार्थान्तरताति- प्रसंगात् । किञ्चोक्तप्रतियोगित्वस्य नात्यन्तासत्वरूपता नैयायिका .. 7 ·५० । ॥ श्रुतिरस्नप्रकाशे ॥ दिभिः अवृत्तौ परमार्थसत्त्वेपि तदभ्युपगमात् त्वन्मते कूर्मरोमादौ अनारोपितेऽअसत्वाव्यापकत्वाच्च । वृत्तिमत्त्वसहितं तदत्यन्तासति न संभवतीत्यन्यत्र विस्तरः। यत्तु दृव्यत्वाभावादसिद्धो हेतुरिति तदप्य- सत् । दृग्विषयतारूपदृश्यत्वस्य पक्षे वादिद्वयसिद्धत्वात् । अन्यथा धूम- हेतुकरणेप्ययं धूमो हेतुः धूमान्तरं वा नाद्यः । दृष्टान्तस्य साधनवि- कलत्वापत्तेः न द्वितीयः खरूपासिद्धिदूषणापत्तेश्च । यत्तु न धूमा- देहेतुतायामयं दोषः । तत्र सकलधूमसाधारणस्य धूमत्वसामान्य- स्योभयवादिसिद्धत्वात् । नच सत्यानिर्वाच्यसाधारणसामान्यमुभ- यवादिसिद्धं । अनिर्वचनीयस्य स्वरूपत एवास्माकमसिद्धेः न चा. सदाश्रयं सामान्य सिद्धं भवतीति तदसत् । एवं सति विमतो भिन्न: मुक्तत्वादिति त्वदुक्तावपि भेदत्वस्य सदसत्साधारणस्यैकस्याभावे- नानिर्वाच्यगतस्य तस्य साध्यतावच्छेदकत्वे तवापसिद्धान्तात् । पर- मार्थगतस्य तस्य तत्वे मांप्रत्यप्रसिद्धविशेषणत्वापत्तदुवारत्वात् । अ- निर्वाच्यतासिद्ध्या तन्मूलकविकल्पायोगात् उक्तदूषणोद्धारे च तुल्यं प्रकृतेपि । किश्च कथयामध्यस्थादीनां पक्षे हेतुमत्ताप्रतिपादनाय वादि- ना हेतुः प्रयुज्यते । तेषां च यथामतं भवत्येव हेतुमत्ताप्रतिपत्तिः स्वरूपासिद्ध्यायुद्भावनं प्रागुक्तरीत्या नावकाशं लभत इत्युद्भावयि- तुः कृतकृत्यतया सदनिर्वाच्यसाधारणसामान्यानभ्युपगमो न दो- पाय । अन्यथा धूमत्वादेरापि प्रत्येकत्तिमात्रमिच्छतः तव मते धूम- द्वयसाधारणसामान्याभावेन पक्षीयधूमगतस्य हेतुतावच्छेदकत्वे दृष्टान्तस्य साधनविकलता महानसीयधूमगत धूमत्वस्य तथात्वे च खरूपासिद्धिरिति दोषः कथं वारणीयः। अथाच्यते धूमस्य धूम- त्वाश्रयशक्तिरावयोरनुमता । तथाच धूमादित्युक्तं अनुगतधर्मवादिनो ऽन्यस्य स्वसामग्रीबलात् पक्षदृष्टान्तसाधारणधूमप्रतीतिर्नानुपपन्नति नोक्तदोषावकाश इति चेत् तुल्यं प्रकृतेपि । अन्यथा विमतं सत्यं दृश्य- त्वादित्यनुमानेपीयं तदवस्था स्यात्। यद्यपि वृत्तिव्याप्यत्वस्य साधार- ·॥ दृश्यत्वहेतुदोषोद्धारः॥ णम्य दृश्यत्वस्यात्मनि पक्षे सत्त्वेनानेकान्तिकत्वापातात् दृग्जन्य- फलाश्रयत्वं दृश्यत्वं त्वया वाच्यं । तदा ज्ञाततालक्षणफलस्यान्यत्र निराकृतत्वेनास्मन्मते दृश्यत्वाभावादसिद्धो हेतुः । ज्ञातताङ्गीकारे प्यतीतादावतीन्द्रियेषु च दृश्यत्वाभावात् भागासिद्धिरिति तदयुक्तं शुद्धे ब्रह्मणि वृत्तिव्याप्यत्वस्यानभ्युपगमे यथाश्रुतस्य मतान्तरे स्वा- नतिरिक्तविषयकज्ञानबाध्यहाविषयत्वरूपस्य सत्यादिपदतात्पर्यावि- षयकग्विषयत्वरूपस्य वा दृश्यत्वस्य हेतोर्वक्तव्यतया अनेकान्ति- कतासिद्ध्योश्चानवकाशात् । यत्त्वनिर्वचनीयाभावात् विरुद्ध इति तदप्यसत् । त्वां प्रति सद्विविक्तत्वमात्रस्य साध्यतयोक्ततया शुक्तिरज तादेरेव सपक्षस्य सुलभत्वात् । एतेन शुक्तिरजतादेस्सर्वस्य विपक्षतया तत्र वर्तमानत्वात्साध्यविपरीतव्याप्त्याविरुद्धो हेतुरिति परास्तं । रज- तादेरुक्तरीत्या विपक्षत्वाभावात्। जगतोऽनिर्वाच्यत्वेनानुमानस्याप्य- निर्वाच्यत्वेपि तत्र अनध्यवसितत्वप्रयोजकस्यात्यन्तासत्त्वस्यानभ्यु- पगमेन तर्कबाध्यत्वाभावात् नानध्यवसायः । कारणतायाः परमार्थ- सवाघटिततया तदव्याप्यत्वाच्च। तदुक्तं खण्डनकृद्भिः ॥ पूर्वसंबन्ध- नियमहेतुत्वे तुल्य एव नौ । हेतुतत्ववाहितसत्त्वासत्त्वकथा तथेति । स्वामिकभोजनरोदनादेरनिर्वाच्यस्याप्यर्थलाभहेतुतायाः भुक्ता रुदि- त्या. ध्रुवमर्थलाभ इति स्मृतिसिद्धत्वात् स्वामिकार्थपरमार्थतायाः अद्याप्यसिद्धेश्च । यत्त्वनन्यथासिद्ध नियतपूर्वत्तित्वं कारणत्वं नियत पूर्वत्तिता च कार्याधिकरणावच्छेदेन कार्याव्यवाहितमाक्क्षणनिष्ठा त्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदककारणतावच्छेदकत्वाभिमतधर्मवत्त्व रूपं । तथाच निखिलात्यन्ताभावानां केवलान्वयित्ववादिनः तव मते तदयोगामानिर्वाच्यस्य कारणत्वोपपत्तिः । प्रतियोगिव्यधिकरणत्वे- नाभावविशेषणत्वोपि त्वन्मते सर्वस्याप्यभावस्य प्रतियोगिसमाना- धिकणतया तादृशाभावाप्रसिद्धिरिति । तदप्यसत् । कारणताया शक्ति विशेषरूपत्वात् । अस्तुवा नियतपूर्ववृत्तित्वमेव कारणत्वं तथापि का ·६२ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ र्याधिकरणावच्छेदेन कार्याव्यवहितमाक्क्षणसंबन्धस्वविशिष्टसामान्य कं यद्यत् खं तदन्यतादृशधर्मवत्त्वस्यैव नियतपूर्ववृत्तितासंभवात् । न चासतोपि साधकत्वे शुक्तिरूप्यादेरपि कटकाद्यर्थक्रियाकारित्वाप- त्तिरिति वाच्यं । परमार्थसत्त्वेन त्वदभ्युपगतस्वामिकरजतादेरापि तदापत्तिसाम्यादित्यन्यत्र विस्तरः। यत्त्वसतः साधकत्वे धूमाभा. वादेरपि साधकत्वासंङ्गः। अथ धूमाभावस्थासाधकता नासत्वात् किन्तु व्याप्यत्वाभावात् बहुळोव॑तादिवत् आभासविविक्तस्यापि व्याप्त्युपयोगादिति मन्येत तदा वक्तव्यं किमेवं लोकानामनुभवा- कल्प्यते उतासतोपि सायकत्वाभिमानात् । न प्रथमः । तदभावात् तार्किकाहि महादोऽग्निमान धूमवत्त्वादित्युक्ते असिद्धिमुद्भावयन्ति न द्वितीयः निर्मूलत्वादिति । तदसत् । धूमाभावस्यापि साधकत्वप्रसंग इत्यत्र साधकत्वं न सिद्धिजनकत्व लिङ्गकारणतावादे इष्टापत्तेः। मता न्तरेतु आपादकाभावः । त्वन्मते पारमार्थिकस्यापि धूपादेः न सि- द्धिजनकत्वमिष्यते । कचित् सिद्धिजनकज्ञानविषयतारूपं च तवापीष्टं । अतस्सिद्धिजनकप्रमाविषयत्वरूपं साधकत्वं । प्रमाच तद्वति तत्प्रका- रकज्ञानं तथाच मन्मते सन्मात्रस्य तादृशप्रमाविषयत्वं नास्तीति । अस्मन्मते तु तदापत्तिरिति चेन्न। मन्मते तत्राव्याप्त्यभावेन तदप्र- संगात् । तदव्यातिरपि आरोपिता सुलभेति वाच्यं । अतीन्द्रियव- स्तुघटितायाः तस्या अतीन्द्रियतया परोक्षेऽन्यथाख्यात्यभ्युपगमेनो- क्तस्थलीयपरामर्शस्य प्रमात्वासंप्रतिपत्तेःनचैवमपि वहिसाधकत्वेनो पन्यस्तो धूमोपि आभासस्स्यादिति वाच्यं । आभासविविक्तधूम- स्याभासत्वकारणाभावेन अतादृशस्य तथात्वे इष्टापत्तेः बहुळोर्ध्व- तादेरिव आभासविवेकस्य व्याप्त्युपयोगो न युक्तः। लौकिकानां वा व्याग्रिहे तदुपयोगदर्शनादिति चेन्न । एवं सति बहुळोव॑ता- दिविशिष्टस्यापि धूपस्य वह्नि विना इचित्स्वने अनुभूयमानतया खामिकपदार्थसत्यतावादिनस्तव मतेपि वह्निसाधकत्वेनोपन्यस्तस्य ·॥ दृश्यत्वहेतुदोषोद्धारः ॥ बहुळोव॑तादिविशिष्ठस्य धूमस्याभासतापत्तेर्दुर्वारत्वात् । वासनाम- यान्यत्वविशेषणस्य च आभासविवेकसमानयोगक्षेमसात् । तस्मादप- रीक्षकव्यवहारानुसारेण परीक्षकव्यवहारोपि न व्यवस्थापनीयः किं तु परीक्षकव्यवहारानुसारेणैवेति सर्वमनवा । यद्यप्याभासविवेक- स्य व्याप्त्युपयोगित्वेपि आरोपिताभासविविक्तधूमवति इदे व्य- भिचारो दुर्वारः आभाप्तविविक्त एवाभासविवेको प्यक्प्त उपयो- गीति चेत् आभासविवेकवतोप्याभासविविक्तस्य तस्यारोपितस्य तत्र वक्तुं शक्यत्वात् व्यभिचारापरिहारात् । आभासविवेकविशेष- णीभूताभासविवेकेनापि आभासविविक्तेन भाव्यमिति चेत् । एवं तस्याभासविवेकविशेषणपरंपरायाः अपर्यवसितत्वेन जन्मशतेन हेतु- रनिरूपणीयः स्यात् । किंच हदेन धूममात्रं नान्यदस्ति तद्गतबाष्प- स्य तदाप्रतीतिरेव नच भ्रान्त्यनुसारेणार्थाङ्गीकारो युक्तः। भ्रान्तः प्रमाणत्वापातात् । न चास्माभिःधूमवत्तया प्रतीयमानत्वं हेतूकृतं । किन्तु धूमवत्वं ततो नाभासविवेको जात्युपयोगी। किंचारोपित- दृश्यत्वस्य ब्रह्मण्यसंभवात् दृश्यत्वेपि व्याप्त्युपयोगितयैव आभासवि. वेकोऽङ्गीकार्य इति तदप्यसत् । आभासविविक्तत्वस्य ब्रह्माविषयक ज्ञानाबाध्यखरूपतया चक्षुराद्ययोग्यज्ञानादिघटितधर्मावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वेन तदयोग्यत्वात् । अपरोक्षारोपासंभवेन परोक्षरूपे अन्य- याख्यातेरेव स्वीकारेणाभासे तद्विवेकस्याप्यारोपितस्याभावात् । य दिच लाघवात् व्यावहारिकत्वं अखण्डोपाधिरूपं वा । तथापि तस्य प्रात्यक्षिकारोपो संप्रतिपन्न एव । नचैवं इदं रजतमित्यादावन्यथाख्या- तिरेवास्त्विति वाच्यं । इदं रजतत्वेन साक्षात्करोमीति प्रत्ययानु. रोधेन रजतसाक्षात्काराभ्युपगमस्यावश्यकतया विषयोत्पत्यभ्युपग- मात् इदे न धूममात्रमसदिति असख्यातिनिरसनतया अन्यथा- ख्यात्यनभ्युपगमेन चायुक्तं । एवं ब्रह्माण दृश्यत्वारोपे हि अन्य. याख्यातिरेव नानिर्वचनीयख्यातिः परोक्षभ्रमत्वादिति संप्रदायः।

·२४ .. ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ परोक्षेऽन्यथाख्यात्यस्वीकारोपि न क्षतिः। आभासविवेकस्य ब्रह्मज्ञा. नेतरबाध्यत्वावच्छिन्नमतियोगिताकभेदरूपस्य वा व्यावहारिकत्वा- त्मकाखण्डोपाधिरूपावच्छिन्नमतियोगिताकस्य वा प्रातिभासिकव्य- ते खरूपत एव वह्निव्याप्यतावच्छेदकघटकतया व्यभिचारानव- काशात् । नच तस्याप्यारोपितस्याभासे असति संभव इति व्यभि- चारतादवस्थ्यमिति वाच्यं । अन्यत्र सत एव तस्यान्यत्रारोपे अ- न्यथा ख्यात्यापत्तेः। व्यावहारिकरूप तस्य पल्लवाविद्यापरिणामित्वा- नुपपत्तेश्च । अधिष्ठानज्ञानेन तनिवृत्ती व्यावहारिकेपि तदभावाप- तेश्च । किन्तु तादृशमर्थान्तरमेव तत्रावभासत इति वाच्यं । तथाच यस्य व्याप्यतावच्छेदकानुप्रवेशः तस्याभाससाधारण्याभावात् न व्यभिचारः। वियदत्यन्ताभावादेरपि स्वरूपतो भानं तार्किकादिभि- स्तत्रतत्रोक्तं । तद्व्यक्तित्वादीनामुक्ताभावस्य व्याप्यत (वच्छेदकघट- कत्वेनोक्ताखण्डोपाधौ प्रमाणाभावः उक्तव्यवस्थाया एवान्ततः प्र- माणत्वात् । न चानिर्वाच्यख्यातिमेव परित्यज्योक्तव्यवस्थानिर्वाह इति वाच्यं । अनिर्वाच्यख्यातिसाधकलाघवानुरोधेनैकस्याखण्डो- पाधेः कल्पयितुमुचितत्वात्। परोक्षेऽन्यथाख्यात्यनभ्युपगमे लाघवा- दसत्त्वे च अन्यथाख्यातेरेवाभ्युपेयतया संप्रदायोक्तरीतेरेवाश्रयणी यत्वाच्च । ब्रह्मण्यारोपितं दृश्यत्वमादाय तत्र व्यभिचारस्त्वाभा- सविवेकोपादानादेव वारणीयः। न चाभासविवेको ब्रह्मज्ञानवाध्यत्व मिति पक्षे ब्रह्मणि आरोपितदृश्यत्वे तदप्रत्यूहमिति व्यभिचारस्त- दवस्थ इति वाच्यं । ब्रह्माविषयकज्ञानबाध्य भेदज्ञानस्योक्तरूपतया तस्य खरूपतः तद्व्यक्तित्वेन वा निवेशेन व्यभिचारस्य निरसनीय- त्वात्। यद्वा शुद्धब्रह्मातिरिक्तं सर्व प्रमेयमित्याकारक यत्किचिद्धी- व्यक्तिं विशिष्योपादाय तद्धीविशेष्यत्वमेव हेतूकर्तव्यं ब्रह्मण्यारोपितं तद्धीविषयत्वं प्रातिमासिकं नैतद्धी निरूपितं एतद्बुद्ध्यनिरूपितायां विषयतायामारोष्यमाणधीव्यक्तेः प्रातिभासिकत्वेनैतद्धीनिरूपितत्व ·॥ दृस्यस्वहेतुदोषोद्धारः ॥ संभवात् । अनुगतधर्मानभ्युपगमेन प्रत्यवस्थानं तु तत्साधनेनैव निरस- नीयं । तत्साधन प्रकारश्चान्यत्र निरसनीय इत्याहुः । न च घटस्स- नित्याद्यक्षबाधः उक्तमिथ्यात्वविरोधिनस्सत्यत्वस्य तादृशपतियो- गित्वाभावः। तद्भेदादिरूपस्य योग्यानुपलब्धिविरहेण प्रत्यक्षायोग्य- त्वात्। प्रतियोगिस्मरणसहकृतधर्मि प्रत्यक्षमात्रेणाभावसाक्षात्काराभ्यु- पगमे स्तंभः पिशाचसंयोगी नेत्यपि प्रत्यक्षापत्तेः । कालसंबन्धित्वा- दिरूपस्य च तस्य मिथ्यात्वाविरोधित्वात् । केनचिद्रूपेणाभावग्रहे पि रूपान्तरावच्छिन्नोक्त प्रतियोगितासाधारणरूपावच्छिन्नवचा बुद्धाय विरोधित्वाच्च । विश्वं सत्यमित्यादिश्रुतेरन्यपरतया विश्वसत्यताया- मतात्पर्यात् । देवताधिकरणन्यायस्य च प्रमाणान्तराविरोधे सत्येव प्रवृत्तेः। विस्तरस्तु श्रुतिमतोद्योतटीकायामनुसन्धेयः। विश्व सत्यं दृश्य- त्वादात्मवदित्यपि प्रयोज्यत्वात् प्रकरणसम इत्यापि न सत् । शुत्ति- रूप्यादावनेकान्त्यात् ! रजतं दृष्टमित्यस्य भ्रममालत्वपि तस्य ज्ञेयवा- नपायाच । असत्यात्यनभ्युपगमेऽपसिद्धान्तश्च । यत्तु तज्ज्ञानज- नककरणसत्रिकर्षा श्रयत्वं जन्यतदज्ञानविषयत्वमत्राभिहितं । तब नास्ति दोषवशात् तस्य भाने तद्गतेन्द्रियसन्निकर्षानपेक्षणादुल्लेख्यता रूपविषयतायास्तत्राप त्यूहत्वाच नापसिद्धान्त इति। तन्न। अनुमित्या- दौसादेरविषयत्वापातात् । नीलो घट इत्यादौ शाब्दबोधे गगनसन्नि- कृष्टशब्दादिजन्ये गगनादेरपि विषयतावारणाय यत्सन्निकर्ष सहकते- न करणेन यज्ज्ञानं जन्यत इत्यादिरीत्यापि विवक्षायाआवश्यकत्वा- व लिङ्गिलिङ्गसन्निकर्षस्यातद्धेतुत्वात् । यदिच सहकारित्वं तज न्य कार्यप्रयोजकतारूपं कारणतावच्छेदकरूपसाधारणं निवेश्यते तदा- व्याप्त्यादेरप्यनुमितिविषयत्वापत्तिः । उल्लेख्यतारूपविषयताया एब सर्वत्राभ्युपगमसं भवेन तज्जन्यज्ञाने विषयतान्तरकल्पने प्रयोजनाभा- वाच्च । विषयतानिरूपकसभिकर्षस्यास त्यापि सम्भवेन जगदसद्विलक्ष- णमित्याद्यनुमितौ असतो विषयताया दुरित्वाच्च। साध्यतावच्छेद- ·९६ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ कादिव्यावृत्तविषयताया एव तथात्वस्य विवक्षणे अनुमित्यादौ वह्नि- त्वादेरविषयत्वापाताच्च । नृशृङ्गं गगनादिविलक्षणं प्रमाणाविषयत्वा- दित्यायनुमिविषयताया अव्यावर्तनाच्च । वाद्यभिमतहखतिरिक्तस्य हेत्वादेः प्रकरणसमत्वाभिधानविरोधः। हेत्वैक्य एव त्वया तस्य परि- भाषितत्वात् । अन्यथा प्रतिसाधने पौनरुक्त्यापत्तेः । विमतं सत्यं प्रणणदृष्टत्वात् आत्मवादिति प्रतिसाधनं इत्यप्यशुद्धं । असनृश- ङ्गमिति प्रमाणदृष्टे असति व्यभिचारि। सदसदुभयाविषयकप्रमाणदृष्ट- त्वं च शशीयं शृगमिति प्रतीतिविषये व्यभिचारि। प्रमाणेन प्र. कारत्वमिति चेन्न । सर्व वियदादिज्ञानं अधिष्ठानाविषयकामति वद- न्तं तं मायावादिनं प्रतियोगे युक्तं । उक्तविधानप्रसिद्ध्या हेत्वप्र- सिद्ध दुरित्वात् । असदविषयकप्रमाणदृष्टत्वं तु असत्वोक्तसाध्यरूप- त्वे जगति संदिग्धासिद्धं । सत्तादात्म्यशून्यत्वरूपत्वे मां प्रति योगे शुक्तिरूप्यादौ व्यभिचारि । उक्तरीत्या शुक्तिरूप्यादौ सा- ध्यसाधनोभयसंप्रतिपत्ते नदृष्टान्तः साधनविकलश्चेति । नच प्रमाण- विरुद्धत्वमुपाधिः। तस्य पक्षेसंदिग्धत्तया हेतौ व्यभिचारस्य पक्षे सा- ध्यव्यावर्तकधर्मवत्त्वस्य चानिश्चयादुपाधिसंशयात् व्यभिचारसंशयः सम्भाव्यमानोपि दृग्दृश्यसंबन्धानुपपत्त्यादिरूपाणां तर्काणां जागरू- कत्वात् न प्रकृतानुमितिविरोधि । ननु कथं दृग्दृश्यसंबन्धानुपपत्तिः। नच दृश्ये ईदृशस्संयोगस्तावत् न भवति । तस्य द्रव्यमात्रवृत्तित्वात्। द्रव्यस्यापि दृश्यसत्त्वात् । नापि समवायः। अनभ्युपगमात् । अ. भावादी दृश्ये तदतिरिक्तस्यैव विषयतारूपसंवन्धस्याभ्युपगमसंभवा- त् । नच प्रकाशस्य प्रकाश्यनिष्ठः प्रकाशत्वातिरिक्तसंबन्धः । एवं प्रकाशस्य तादृशसंबन्धप्रकाशकल्पने प्रमाणाभावात् । अन्यथा आलो- कादेः स्वासंबद्धार्थप्रकाशकवापत्तरिति वाच्यं । आलोकादिस्थले त- ददर्शनेपि ज्ञानप्रकाशस्य तादृशसंबन्धप्रकाशकल्पने प्रमाणाभावात् । किश्च दृश्य खनियामकसंबन्धान्तरं वाच्यमिति बयोच्यते । यञ्चोक्तं ·॥ दृश्यत्ववाधकोद्धारः॥ नच दृक्संबन्धमात्रेण दृश्यत्वामीत युज्यते। अतिप्रसंगादिति । तद- प्ययुक्तं । तथाहि । तस्यापि नियामकं कल्प्यं एवं तस्यापीति अ- नवस्थानात् । नच तत्परिहारार्थ कश्चित् स्वनिर्वाहकस्वभाव एवं नियामक प्रवृत्त्युन्नेय इति वाच्यं । तथाचादावेव तथास्तु लाघवा- त् । नचैवं स्वभाववादः । बहुधान्वेषणेपि नियामकान्तराला स्व- भावस्वीकरणात् । प्रकृते च वास्तवसंबन्धस्यैव भवतैव निराकर- णात् तदभावस्तावसिद्धः। आध्यासिकसंबन्धोप स्वस्य दृश्यता- निर्वाहार्थमाध्यासिकसंबन्धान्तरमपेक्षते । एवं तदपि संबन्धान्तरम- पेक्षत इत्यनवस्थानियामकः । किञ्चाध्यासिकसंबन्ध इति कोथः । कश्चित्संबन्ध एवाध्यस्त इति किंवा दृश्यस्य दृगध्यस्तत्वं नाम कश्चित्संवन्ध इति । आधे सम्बंधमात्रस्यैव मिथ्यात्वं लब्धं न दृश्य- वर्गस्येति तवाभिमतासिद्धिः। न द्वितीयः दृष्टे दृश्यत्वनिर्वाहार्थ कल्पने दृष्टावनेकपदार्थहानिप्रसंगेन तस्माकल्पनीयत्वात् । न ह्यल्प- स्य हेतोः बहुत्यागो युक्त इति । अथवास्तु कश्रित् दृग्दृश्ययोः सं- बन्धः स च न संवन्धिभ्यां भिद्यते । येन संबन्धिभिन्नसंबन्धस्य सं- बन्धिना संबन्धान्तरमगीकार्य तस्य तस्यापीत्यनवस्था स्यात् । नचै वं सम्बन्धाभावप्रसंगः। ज्ञानाभेदमात्रेणानन्दाभावप्रसङ्गेण मोक्षस्या- प्यपुरुषार्थत्वप्रसंगात् । अस्मन्मते अभेदे हि विशेषबलात् एकांशपरि- शेषाभावोऽन्यत्रोपपादित इति चेन्मैवं । दृग्विषयताया विप्रकृष्टसं- बन्धिद्वयनिरूप्यत्वेन पारमार्थिकत्वानुपपत्तिरेव दृग्दृश्यसंबन्धानुपप- त्तिः। सा च प्रकृतेऽप्रत्यूहति दृश्यत्वनिर्वाहकसंवन्धान्तरस्यानभ्यु- पगमेपि क्षत्यभावात् । आध्यासिकसंबन्ध इत्यस्यान्यानिर्वाच्यसंबध इत्यर्थः । नचैवं दृश्यमानानिर्वाच्यापासिद्धिः। वेदानिर्वाच्यत्वेन विना संबन्धानिर्वाच्यत्वस्यैवानिर्वाहात् अनिवांच्यस्य हि कदाचिदु- च्छेदहानिर्वाच्यत्वं वाच्यं । नित्यानुवृत्तौ तस्य पारमार्थिकत्वापत्तेः यौक्तिकवाधः तदा अनिर्वाच्यताख्यापकोपि न तदुच्छेदकः । सत्य- 8 ·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ पि तस्मिन् तदुच्छेदादर्शनात् । नच पूर्वपूर्वानिर्वाच्यबाधकज्ञानोत्तरं तदुच्छेदेखि विद्यमानकारणान्तरेण संबन्धान्तरोत्पत्तिरास्तामिति वा- च्यं । अज्ञानं बिना कारणान्तरस्य दुर्वचत्वात् । तस्यानित्यप्रमाविषय- त्वे तस्यापि विषयत्वस्यानिर्वाच्यतैव वाच्या। प्राङ्निषेधस्याज्ञा- नस्य सत्त्वायोगात् । विषयतायाः प्रमायाः प्रागसन्त्वेन निराश्रयता स्यात् । परमनियोपि विषये द्रष्टव्यं । न चातीतादिनिष्ठज्ञानविषय तावदस्य अज्ञानविषयतापि भाविन्युपपद्यत इति वाच्यं । तादृश- विषयत्वादीनामनिर्वाच्यत्वं विनानुपपत्तेः। नच तादृशसंबन्धाभाव- विशिष्टप्रमावच्छिन्नातीतविषयकमेवाज्ञानं ताग्विषयतावच्छिन्नचि- दाश्रितं वेति नानुपपत्तिरिति वाच्यं । एतादृशसंबन्धाभावविशिष्ट- प्रमावच्छिन्नात्मविषयकपरोक्षज्ञानपि तदनिहत्तेः । न चापरोज्ञान- मेव तन्निवर्तक तादृशममाव्यक्तिनाशोत्तरं तद्विशिष्टात्मसाक्षात्कारा- योगात् । परोक्षज्ञानेनापि तन्नित्तिरज्ञाननिवृत्तिद्वारैच वाच्या। त- थाच जन्यतत्तत्पमाभेदभिन्नाज्ञानजन्यतत्तद्विषयभिन्नाज्ञानतादृशसंब- न्धादिकल्पने गौरवात् । लाघवात् यदाध्यासेनैव तदानर्वाच्यत्वो- पपादनं युक्तमिति दृग्दृश्यसंबन्धानिर्वाच्यत्वस्य निखिलदृश्यानि - च्यत्वोपपाद्यत्वमप्रत्यूहं । नच शुद्धब्रह्मज्ञानमेव विषयतानिवर्तक । तच्च सर्वमुक्तिपक्षे चरमतत्वज्ञानानाश्यमिति स्वीकारे न गौरवावका- श इति वाच्यं । सर्वमुक्तयनन्तरं विषयालुवृत्तौ प्रमाणाभावे विषयो- च्छेदकस्यापि औचित्यावर्जिततया दृश्यानिर्वाच्यत्वस्यासिद्धत्वात् । अनिर्वाच्यत्वोपहितस्यापि अनिर्वाच्यतया दृग्विषयत्वोपहितस्य वि- यदादेरनिर्वाच्यतायाः आवश्यकत्वेन तदनुपहितवियदादिस्वरूप- स्यापि कल्पने गौरवाच्च । दृशि तु तादृशं रूपं श्रुतियुक्तयादिसिद्धं । अन्यथा वियदाद्यनिर्वाच्यत्वानिर्वाह इति विवेचितं अधिकमन्यत्र । दृष्टदृश्यत्व इत्यादि युक्तमित्यन्तमपि न युक्तं । तदुपादानस्य प्रका- रान्तरेणासभके त्यागस्यावर्जनीयत्वात् । तदधिकसंख्याकानिर्वा- ·॥ दृश्यत्वबाधकोद्धारः।। च्यवस्तुकल्पनाय हि एतत्कल्पना । तदनिर्वाच्यत्वकल्पनाया एक न्याय्यत्वात् । अन्यथा भ्रममात्रस्योच्छेदमसंगात् । विशेषस्य स्व- रूपद्वयनिरूप्यत्वेऽतिरिक्तविषयतापर्यवसानं स्वरूपैक्ये ज्ञानस्वरूप- मेव विषयतेति पक्षान्तीव इति पक्षद्वयेपि विप्रकृष्टद्वयसंबन्धद्वयनि- रूप्यत्वादनिर्वाच्यत्वमप्रत्यूहं । द्वितीये च इमे रंगरजते इति प्रमाया अपि भ्रमत्वापत्तिरप्यधिकति संक्षेपः । ननु कोसौ संबन्धो विपक- पः। उच्यते एकसंबन्धिनिष्ठकालिकसंबन्धावच्छिनसंबन्ध्यन्तराव- च्छेदकाधिकरणतावच्छेदकत्वसंवन्ध्यन्तरावच्छेचकालिक संवन्धाव- च्छिन्नाधिकरणत्वप्रतियोगित्व अन्यतरत्वावच्छिन्नाभावः। अस्ति चेदं संयोगसमवायादिस्थले वृत्त्यनियामकः संयोगःपक्षकुक्षिनिक्षिप्तः। वस्तुतः तत्रापि प्राचीत्वादिरूपेण संबन्ध्यन्तरं संबन्ध्यन्तरीयताह- शाधिकरणतायामवच्छेदकमिति न कोपि दोषः । एतेन संयोग एक ज्ञानविषययोः संवन्धद्वयस्य संयोग इति परिभाषायाः प्रमाणेन वस्तुसिद्धावनादरणीयत्वादिति । किञ्च गुणगुणिनोः संबन्धानुप- पत्तौ संयोग इव दृश्ययोस्संबन्धः संबन्धद्वयानुपपत्तौ अन्य एव वा. स्तवसंवन्धः किं न कल्पनीयः । किञ्च मिथ्यात्वपि कथं दृश्य- त्वं गगन इब गन्धर्वनगरस्य दृशि प्रपञ्चस्यारोपितत्वादिति चेत् । सर्व सर्वेण दृश्येन वा केनापि किञ्चिदिन्द्रियसन्निकर्षादिति तन्नि- यामकमिति चेत् तर्हि किमनारोपितत्वेन कारणसंबन्धादिनिव- न्धनो विषयाभावस्तु दृश्ययोः संबन्ध इति परास्तं । संवन्धिवि- प्रकर्षे तस्यापि अनिर्वाच्यतानपायात् । यत्तु प्रमायां गुणतोपि वि- पयेण संयोगो युज्यत एव । तथाहि गुणे तावत् क्रियाङ्गीकार्या। घटेगच्छतितद्रूपेपि गतिदर्शनात् । घटगता सा रूपेपि प्रतीयत इति चेत् विपरीतं किं न स्यात् पटावयवतन्तुगता गतिः पटेपि प्रती- यत इति वक्तुं शक्यत्वात् अतिप्रसङ्गाच्च । गच्छत्पटनिष्ठे महारञ्ज- ३ नादिद्रव्ये गतिरास्ति न वा। नचेन्महारञ्जनस्य देशान्तरेण सं.

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ योगो न स्यात् । असमवायिकारणाभावात् । नच पटनिष्ठक्रि- यादि समनायिकारणं । कार्थेकार्थप्रत्यासत्तेः कारणैकप्रत्यासत्तेश्च अभावेन तस्य समवायिकारणप्रत्यासत्यभावात् । नापि पदस्य दे- शान्तरसंयोगः देशान्तरेणाप्यस्य संयोगानन्तरं महारञ्जनेन देशा- न्तरेण सह संयोगस्य प्रतीतिप्रसङ्गात् तन्तोर्देशान्तरसंयोगादेव पट- देशान्तरसंयोगसिद्धौ पटे क्रियाभावमसंगाच । नच क्रियावता पटे- न हि रञ्जनस्य संयोगः। तदसमवायिकारणक्रियाहीनमहारञ्जन- स्य द्रव्यस्य क्रियावता पटेन सह संयोगानुपपत्तेः । क्रियावत्वं सं- योगस्य संयोगप्रतियोगिनी क्रियामुत्पाद्य तनिष्ठक्रियाद्वारैव तस्य देशान्तरसंयोगोत्पादकतानियमेन महारञ्जने गतिस्वीकारावश्यक- त्वाच्च । तस्मा च पटनिष्ठमहारञ्जने गतिरस्तीति पक्ष एवाश्रयणी- यः। एवं नद्रीत्या रूपान्तरादाबपि क्रियासिद्धिः । अनुभवस्यावि. शेषात् । एवं गुणे गुणोप्यंगीकार्यः । चतुर्विंशतिगुणा इति गुणेपि संख्यादिप्रतीतेः । यद्यपि गुणे च संयुक्तादिव्यवहारः। द्रव्ययोरेव संयोग इति दर्शनाभ्यासवान जनोङ्गीकरोति । तथापि घटपटयो- स्संयुक्तयोः तद्गते पि रूपे संयुक्त इति लोकः करोत्येव व्यवहारं । किञ्च रूपेण युक्तः घट इति सर्वे व्यवहरन्ति । तथापि संयुक्तइति न व्यवहरन्ति चेत् ध्वंसशब्दयोरिवार्थयोरर्थभेदास्फुरणात् । द्रव्या- णां कर्मसंयोग इत्यादौ जैमिन्यादिभिः परीक्षकैः अद्रव्यसंबन्धेपि संयोगव्यवहाराच । तथाच ज्ञानस्य गुणत्वे विषयेण गुणात्मकसं- बन्धः। नच ज्ञाने संयोगासमवायिकारणक्रियाभावात् संयोगानुपप- त्तिः। रूपादौ क्रियासाधनप्रकारेण ज्ञानोपि तत्साधनात् । नन्वती- तेन विषयेण कथं संयोग इति चेत् किमतीतादौ संबन्धमात्रं न स्वी- क्रियते उत्त संयोग एव । नाद्यः। संबन्धाभावस्यापि अतीतसंबन्धा- भावप्रसंगात् । प्रध्वंसादेरतीतसंबन्धित्वाभावप्रसंगाच्च । न द्वितीयः तद्वत्संयोगस्याप्युपपत्तेः । न चास्माभिः संयोगो द्विनिष्ठ इति स्वी- ..

·॥ दृश्यत्वबाधकोद्धारः ॥ क्रियते । एकविषयलक्षणाश्रयाभावे कथं तदाश्रयतत्संयोगाोपि द्विीने ष्ठ इति बोध्येत । किं नाम सादृश्यादिवत् एकाश्रितोऽन्यनिरूप्य इति संयोग इत्यबाधितव्यवहारास्पदवं संयोगलक्षणं । न चैवमन्योन्या- श्रयः पूर्वपूर्ववृद्धव्यवहारविषयवेनोत्तरोत्तरव्यवहारोपपत्तेः । मन्त्र- इत्याद्यभियुक्तप्रसिद्धत्वं मन्त्रलक्षणमिति मीमांसकैः स्वीकाराच्च । किञ्चेदमंशावच्छिन्नचैतन्ये रजतमध्यस्तमविद्यावृत्तिप्रतिबिम्बितसा- क्षिचैतन्येन तु दृश्यते । एवंच यत्राध्यस्तं न तेन दृश्यं । दृश्यं येन च दृश्यं न तत्राध्यस्तं । अपिच नित्यानुमेयविषयवस्य वृत्तिज्ञाने ऽध्यासः खयापि नाङ्गीक्रियते । तथापि नित्यानुमेयं दृश्यमित्यङ्गी- कार्य । अन्यथा हेतो गासिद्धिप्रसङ्गादिति न दृगध्यस्तखं दृश्यख- प्रयोजकं । किञ्च यदि दृश्यं दृगध्यस्तं स्यात् तदादृग्घठइति तदनु- विद्धतया प्रतीयेत नच दृशि दृक्वादन्यः सामान्याकारोस्ति । तद. सत् प्रवेशादिव्यवहारवत् संयोगादिव्यवहारस्थासाधारण्येपि परा- मृश्यखाद्यभिन्नकारणतावच्छेदकशरीरे संशयान्यखादीनांन मुख्यप्रवे- शः। एवं रूपादीनां स्वाश्रयघटादौ न मुख्यः संयोगःकारणबाधा- त् । तत्रैकतरक्रियां विनापि घटादौ रूपादिसंबन्धोऽभ्युपगम्यते । नाप्ययं संयोगजसंयोग इति सांप्रतं । कपालनीलादितो घटादि- नीलस्य विलक्षणतयानुभूयमानत्वात् । घटत्वादिस्थले गत्यभावाञ्च संयोगो न युक्तः। घट इत्यादिव्यवहारानुरोधेन संयोगस्यापि सं. योग एव संबन्ध इत्युक्तानवस्थापत्तेः। संयोगस्य सर्वस्य स्वयमेव संबन्ध इति चेत् संबन्धः किं धर्मिणा संबनाति उत न । नायः अति- प्रसङ्गात् । न द्वितीयः। तर्हि संबन्धो वाच्यः ननु स्वनिष्ठप्रतियोगि- त्वं घटादिनिष्ठानुयोगित्वं चोपेयत्त इति चेत् त नुयोगितायुक्तो घट इत्यादिप्रतीतेः कावा गतिः। तत्रापि संयोगान्तरस्वीकारेऽन- वस्थापत्तेः । अनुयोगितापि सर्वस्य स्वयमेव संबन्ध इति चेत् त- द्युक्त इति व्यवहारस्य का गतिः । तत्रापि संयोस्तीति. चेत् तर्हि ·. ६२ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ संवन्धमात्रं संयोग इत्यापतितं । तथाच घटसंयुक्तं भूतलं घटीयो ऽभाव इत्यादिप्रत्यये त्ववश्यं सिद्धं वैलक्षण्यं भज्येत । नच तत्र वै- लक्षण्यस्य च प्रामाणिकत्वपि रूपबद्भूतलं घटवद्भूतलमित्यादौ संब- न्धांशे वैलक्षण्यमप्रामाणिकमिति वाच्यं । एवं सति त्वन्मते गुणगुणि नोरभेदः घटभूतलयोस्संयोग इत्याद्यभ्युपगमानुपपत्तः । एवंच गुण- गुण्यंशे संबन्धस्य संयोगाद्वैलक्षण्यं दुरपह्नवं । अपिच रूपादावप्ये- कत्वं तत्राप्येकत्वमिति परंपरायाः रूपादिगतैकत्वादिगतैकत्वादौ संयुक्त इति व्यवहारात् निश्चलघटरूपादिगतैकत्वादिगतैकत्वादौ कथं संयोगः हेत्वभावात् । संबन्धान्तरवत् सोपि भवति चेन्न । व्यापकविरोधोपलव्धेः लोकपि संयोगः कारणद्वयान्योप्य दृष्टः । संयुक्तव्यवहारस्तु प्रवेशादेः व्यवहारवत् गौणोपि संभवतीत्युक्तं । रूपादिकं चलतीति प्रत्ययस्तु न केनाप्यभ्युपगतः त्वत्पलापमात्रेण दूरीकर्तुं युक्तः । क्रियां प्रति द्रव्यत्वेनोपादानत्वं स्वीकृत्यानेकको- टिगुणादिष्वन भवविरुद्धक्रियायुत्पत्तिवारणसंभवे ऽनुभवविरुद्धगौर वाभ्युपगमो न युक्तः। महारञ्जनन्तु द्रव्यं अतीतादेरज्ञानादेश्च सं. योगः सुतरामयुक्तः। मुख्यसंयोगे विप्रकृष्टसंबन्धिनिरूप्यत्वदर्श- नात् । किञ्च सेनया युक्तः राजा गच्छतीत्यादौ सेनासंबन्धस्य संयो- मादिरूपत्व सेनान्तर्गत चण्डालस्पर्शापत्त्या तन्तस्यपायाश्चत्तं स्यात् । सरटसंयुक्त त्वक्संयोगस्यावश्यकत्वात् त्वक्स्पर्शनाभावहेतो?निरू- पत्वाच्च । किञ्चेत्यादिकमपि न युक्तं । आध्यासिकसंबन्धस्यानि. र्वाच्यसंवन्ध इत्युक्तत्वात् । दृग्घट इति प्रतीयतेति नैव युक्तः । इष्टा- पत्तेः । दृगात्मकस्य सतः सन्वटइत्यादौ भानात् । न भानान्तरं । सन्घट इत्यभिलापवत् दृग्घट इत्यभिलापापत्तेः तादृशप्रत्यये दृक्तन सतोऽभानात् । नच पृथक सत्चादिकं न देशातिरिक्तमिति तद्भाने तद्भानात्कथं नोक्तदोष इति वाच्यं । विषयानुभावत्वादिति रूपट्ट- क्तस्य अबाध्यत्वोपलक्षिते स्वरूपात्मकसत्तातो भेदस्याविद्याखस्या- ..

·॥ दृश्यत्वबाधकोद्धारः ॥ भ्युपगमात् । उक्तं च पञ्चपादिकायां आनन्दो विषयानुभवो नित्य- त्वं चेति सन्ति धर्माः। अपृथक्तपि चैतन्यात् पृथगिवाच भास्यत इत्येषादिक् । एवंच गुणादावतीतादौ च संयोगसंभवात् साक्षात्संव- न्धस्य प्रकृष्टसंबन्धकत्वनैयत्याच्च संबन्धतोपि तस्यानिर्वाच्यखमादर्श कं परं परासंबन्धनिरासश्च अन्यत्र प्रपञ्चितमिति सर्व चतुरश्रम् । इति भट्टव्यम्बकस्य कृतिषु श्रुतिमतानुमानोपपत्तिः ॥ । सम्पूर्णम् ॥

·श्रीगणेशाय नमः ॥ पूर्णानन्दाय निर्भेदपरमानन्दरूपिणे । व्यासशङ्कररूपाय श्रीपरब्रह्मणे नमः ॥ पूर्णानन्दाय सत्यानामाप सत्याय शम्भवे । निर्दोषज्ञानरूपाय नमोऽनन्ताय विष्णवे ।। तत्रज्ञानस्य निखिलपुरुषार्थसाधनत्वात् तखं निरूप्यते ! अ- बाध्यार्थः तत्त्वं अबाध्यत्वं च स्वसंगिनिष्ठव्याप्यत्यत्यन्ताभावप्रति- योगित्वं । न चात्यन्तासतोपि तत्वरूपतापत्तिः। कालसंबन्धित्वे- नापि विशेषणीयत्वात् । नच मुक्तिदशायां कालसंबन्धाभावादात्म- नः तत्वरूपता न स्यादिति वाच्यं । कालसंबन्धोपलक्षितनिष्ठावा- ध्यताया एव तत्वपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् । यत्तु अनारोपिस्वरूपं तत्वं । नच कूर्मरोमादौ अन्यत्रानारोपिते तुच्छेऽतिव्याप्तिः । प्रतीतो सत्या- मित्यस्यापि वाच्यत्वात् । इदमेव च स्वतन्त्रं परतन्त्रं च प्रमेयं द्वि- विधं मतमित्यत्र प्रमेयपदेन सूचितं तत्वलक्षणं । प्रतीतौ सत्यामना- रोपितमित्यनेन आरोपान्यप्रतीतिविषयत्वलाभात् नचेश्वरज्ञानवि- षयतामादायातिव्याप्तिः। तस्य सर्वविषयकत्वानुरोधेनासद्विषयक- भ्रमविषयकत्वस्यावश्यकत्वादिति वाच्यं । सत्त्वप्रकारकयथार्थज्ञा- नविषयतायाः विवक्षितत्वादिति । तदसत् । सत्यत्वस्य तत्वमात्र- साधारणस्यानतिप्रसक्तस्यावश्यं निवेशनीयतया तस्यैव लक्षणत्वसं- भवे इतरांशवयात् । धर्मिभेदेप्यनतिप्रयोजनकत्वस्य दुर्वारत्वाच । तत्वमेकमेव “सदेव सौम्येदमग्रआसीत् एकमेवाद्वितीयं" इत्यादिश्रुति- भ्यः। तच्चापरोक्षपूर्णानन्दरूपं परिच्छेदत्रयशून्यं च । परोक्षाहह्म यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह आनन्दं ब्रह्म णो विद्वान् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म नेहनानास्ति किञ्चन नात्र का- "यत्साक्षाद- ·॥ तत्वसंख्यानम् ॥ चनभिदास्ति । अविनाशीवा अरे अयमात्मा आत्मैवाधस्तात् आ- स्मैव पुरस्तात्" इत्यादिश्रुतिभ्यः। तदन्यच्च अतत्वं तद्विविधं अनि- वाच्यं अत्यन्तासच । स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियो- गित्वं स्वसमानाधिकरणाभावपतियोगित्वं वाऽनिर्वाच्यत्वं । तुच्छ- त्वं च सत्तादात्म्यशून्यत्वं तत्र द्वितीयं तुच्छाळीकादिशब्दजन्यवि- कल्पविषयः । आद्यमपि द्विविधं व्यावहारिकं प्रातिभासिकं च । व्यावहारिकत्वं च शुद्धब्रह्मान्य विष"कज्ञानाबाध्यत्वे सति बाध्यत्वं अखण्डोपाधिर्वा ब्रह्मण्योरापितं क्षणिकलादिकमपि क्षणिकत्वाभा- ववद्ब्रह्मज्ञानबाध्यमेव । तदबाध्यं ब्रह्मैकज्ञानबाध्यं प्रातिभासिकम- सिद्धमेव अतो न तत्रातिव्याप्तिः । प्रातिमासिकत्वं च ब्रह्मान्यवि षयकज्ञानबाध्यत्वं तत्र व्यावहारिकं प्रकृतिविकृत्युदासीनभेदाद त्रि. विधं । तत्र शुद्धा प्रकृतिर्मूला ज्ञानं प्रधानं मायाऽविद्या इत्यादिशब्द- वाच्या जगतः भागवस्थाविकृतिः चरमविकारमात्रं । यद्वा विकृति- वं भूतविभाजकोपाधिः बुद्ध्यहङ्कारखान्यतररूपेण स्वविजातीयकार्य प्रत्यप्रकृतित्वे सति विकृतित्वं । तथाच घटादय एव तथा नतु महत्तबा- हंकाराकाशवायुतेजोजलपृथिव्यः । न चाविरोधिनी भाष्यविरोधः। तोतरेषां चानुपलब्धेरिति सूत्रे महदहंकारादेर्निराकृतखादिति वाच्यं । सायाभिमतविलक्षणतत्रयोनिरासेपि भगवदीक्षणसंकल्पयोर्मूलका- रणीयसर्गाद्यद्वितीयविकारयोरेव पराशरपुराणे महदादिरूपेण प्रति- पादनात् । अत एव महत्तखादिबोधक पुराणाद्यविरोधः । पत्रकर्मे- न्द्रियाणि पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च प्राणाः अनेति षोडशानां यथाम- तं प्रकृतिविकृतिषु केवलविकृतिषु वान्तर्भावः । तेषामपि स्वस्य वृत्त्यात्मना परिणामित्वात् । विजातीयकार्यात्मना परिणामाच्च । उदा सीनश्च गुणकर्मसामान्यसंख्याविशिष्टोपहितशक्तिविषयित्वप्रतियो- गित्वानुयोगित्वाधारत्वाधेयत्वस्वत्वस्वामित्व भेदतादात्म्यात्यन्ता. न्योन्याभावभेदात् बहुविधाः । तत्र गुणाः रूपरसगन्धस्पर्शशब्दप- ।

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ रिणामपरिमाणसंयोगविभागद्रवत्वस्नेहशकर्मचारक्षेपणादि भेदनाने- कविधं । सामान्यं च स्वरूपतो भासमानो धर्मः घटत्वविषयतावा- दिः। संख्या एकत्वादिः। इयं च नातिरिक्ता। विषयतायामेवान्त- भर्भाव संभवादित्यपि वदन्ति । शक्ति हादिजनकतावच्छेदको व- हृयादिगतो धर्मः । इयं च न सामांतःपातीति अव्याप्यवृत्तित्वात् । इदमत्रावधेयं । अविद्यापहितस्य मनोवच्छिन्नस्यानादित्वादपरिणा मित्वाचन प्रकृत्यादिरूपता । एवं प्रतिबिंबादेः बिंबानतिरेके तु विकृत्यादिकमेव । तमश्छायादिकमपि द्रव्यत्वात् जन्यत्वाच्च । वि कृतिः प्रकृतिविकृतिर्वा । प्रकृत्यादयो भेदाः द्रव्यस्यैव । रूपादीनामपि विकृत्यादिव्यपदेशविषयत्वेऽद्रव्यस्यापि विकृतित्वमुपपाद्यं । द्रव्य- त्वं च गुणाश्रयत्वं । उत्पन्नविनष्टो घटादिरप्रामाणिक एव । विशि टोपहितचितामन्यत्वे च विकृतित्वमेव अनन्यत्वे चिद्रूपत्वादात्मतत्व रूपतवति । उपहितादिरूपाणामचितां तु विकृतित्वमेव तत्रापि द्रव्य- संबन्धविशिष्टोपहितानां द्रव्यमिव गुणादिसंबन्धिनां तेषां गुणादिकं प्रकृतिस्स्यादिति तु न । उपहितसामग्रयाश्च उपहितोत्पादकत्वात् । नव्यास्तु श्रुतिप्रतिपन्नजीवब्रह्मैक्यप्रत्यक्षयोरनुरोधेन अविद्यादिरूपो. पाराश्रय भेदकत्वोपगमेपि नोपाध्यन्तरेण स्वाश्रयभेदः मानाभावा- त् । एवं विशिष्टोपि नातिरिच्येत मानाभावात् । अन्योन्याभाववि लक्षणो न द्रव्यत्व घटत्वाद्युपहितयारङ्गीक्रियते । किंतु पारमेश्वररू पाणामानन्दानुभवादेवति माहुः । ननु तत्वमेकमित्ययुक्तं प्रत्याक्षादि- विरोधात् । न चयं प्रतीतिः भ्रान्तिरिति वाच्यं । एतद्वाक्यजन्य- प्रतीतेरपि भ्रान्तित्व तस्य विषयबाधनान्तरकित्वेन प्रत्यक्षादेभ्रम- वासिद्धेः। प्रमात्वे तस्य विषयबाधाभावनान्तरीयकत्वेन द्वितीय तत्वाभ्युपगमस्य दुर्वारत्वात् । उभयविलक्षणत्व ज्ञानत्वं न स्यादि ति चेन्न । प्रत्यक्षादिना ग्राह्यमिथ्यात्वविरोधिसत्यत्वानिरुक्तः । प्रत्यक्षग्राह्यसत्ताजातिकालसंबन्धाश्रयस्य अनेकत्वे इष्टापतिः। भ्रा.

·॥ तत्वाख्यानम् ॥ न्तित्वं हि ज्ञानोच्छेद्यविषयकत्वं स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापका- भावप्रतियोगिविषयकत्वं तदत्यन्ताभाववति तदवगाहित्वं तद्वतो ऽन्यत्र तदवगाहित्वं वा । नाद्यः। प्रत्यक्षादिकं भ्रान्तिारीत प्रती- तिनिष्ठाभ्रान्तित्वस्य स्वविषये ज्ञानोच्छेद्यतानान्तरीयकत्वपि स्व. विषय ज्ञानविषये ज्ञानोच्छेद्यत्वाभावासाधकत्वात् । नहि यत्र ज्ञानो. च्छेद्यभ्रांतित्ववत्वं तत्र ज्ञानोच्छेद्यविषयकत्वमिति नियमे मानमस्ति । त्वन्मते ज्ञानोच्छद्यभ्रमत्वस्यैवासिद्धेः । मन्मने घटादिप्रत्यक्षे व्यभिचा. रादनुकूलतर्करहितत्वात् । अत एव न द्वितीयः । प्रमायामारोपित- भ्रमत्वे प्रमावृत्तित्वाच्च । न तृतीयः । स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वस्य भ्रमत्वात्यन्ताभावाधिकरणस्य वा तादृशप्रतियोगिताशून्य- विषयकत्वसहचरितत्वपि तस्य तद्व्याप्यत्वा सिद्धेः। प्रतियोग्यत्यन्ता- भावयोरविरोधाभ्युपगमेनाप्रोजकत्वात् । न चतुर्थः ! अनभ्युपगमा- त् । नच प्रतियोग्यभावयोरविरोध एव प्रत्यक्षविरुद्ध इति वाच्यं । घटत्वाद्यवच्छिन्नतदभावादिरूपप्रतियोग्यभावयोर्विरोधस्य प्रत्यक्षा- दिसिद्धत्वीप अतीन्द्रियघटितरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावादिना प्रतियोगिविरोधे तदभावात् । तावतापि घटादेरनिर्वाच्यत्वानपाया- त् । स्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायाः मिथ्यात्वरूपत्वे तु सु- तरां न तद्विरोधः । स्वसंसृष्टब्रह्मनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगितामात्रेण तदुपपत्तेः अनुमानादिकं तु अप्रयोजकं । विश्वं सत्यमित्यादिश्रुति- रिन्द्रबृहस्पतिस्तुतिपरा न तच्छेपभूतावश्वपरमार्थतापरा । वाक्यभेद प्रसंगात्। किन्तु प्रामाणान्तराविरुद्धप्रत्यक्षव्यवहारकालाबाध्यत्वरू- पामुख्यसत्यत्वानुवादिकैवेति न काचिदनुपपत्तिः। अधिकमन्यत्रा- नुसन्धेयम् ।। ॥ नखमंग्यानं समाप्तम् ॥

·॥ श्रीराम जय ॥ पूर्णानन्दाय निर्भेदपरमानन्दमूर्तये । व्यासशंकररूपाय श्रीपरब्रह्मण नमः ॥ ननु वेदान्तशास्त्रपनारम्भणीयं आश्रयानुपपत्त्या अज्ञानासं- भवेनाज्ञातस्य विषयस्य अज्ञानिना धिकारिणश्चासंभवात् । मैवं । शुद्धचितएवाज्ञानाश्रयत्वाविषयत्वसंभवात् । तदुक्तं । “आश्रयखवि. षयत्वभागिनीनिर्विभागचितिरव केवला"इति । नचाज्ञत्वसर्वज्ञत्व- योरेकाश्रयत्वानुपपत्तिः । तदीयज्ञानविरोधिनः तत्कालं तदाश्रय- त्वायोगेपि अन्यदीयज्ञानविरोधिनः तदाश्रितत्वे बाधकाभावात् । नचैवमर्श ब्रह्म ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारापत्तिः । अयमज्ञ इत्यादी व्युत्पत्तिवैचित्र्येणाज्ञपदार्थैकदेशेऽज्ञानविशेषस्य विशेषणत्वेन तेना- न्वयोपगमात् । ब्रह्मरूपंच ज्ञानंपरस्येव ममापि स्वरूपभूतमेव सा. ज्ञानविरोधि । यं प्रत्यापादकज्ञानं तस्य तदाश्रितत्वेनैव विरोधात् । एवमज्ञानान्वितसप्तम्यर्थविशेषणीभूततत्पकृत्यर्थस्य तस्मिन्नज्ञानमि- त्यादौ अज्ञानपदार्थैकदेशेऽज्ञाने धर्मिपारतंत्र्यणान्वयोपगमात् न ब्रह्मण्यज्ञानमिति व्यवहारापत्तिः । नन्विदमयुक्तं । जीवब्रह्मणोर भदादिति चेन्न । स्वरूपैक्येपि औपाधिकभेदाभ्युपगमात् । जीवो- पाधिस्तु सुषुप्तिपळयाद्यनुवृत्तसंस्कारसाधारणं मनस्त्वाश्रयपात्रं । मनस्वविशिष्टतत्संस्कारान्यतरपर्यवसितं । अविद्यापतिबिंबो जीव इति पक्षाप शुद्धचिदाश्रिताज्ञानप्रयुक्त एव जीवेश्वरभेदः मुखमात्र- संवन्धिदर्पणाधुपाधिकृतमुखपतिमुखादिभेदवदिति तादृश तादृशम तिबिंषभूतजीवनिरूप्यत्वमेवाज्ञानस्य जीववदीशोप्यविद्यापतिबिंब इति पक्षेप्युपाधिगतनैमल्यतदभावाभ्यां वशीकृतोपाधित्वतदभावा. भ्यां च ईशजीवयोर्विशेषः । सर्वज्ञताचेशनिष्ठा न शुद्धनिष्ठा । एवं च शुद्धचिनोज्ञानाश्रयत्वेपि न क्षतिः। तयाः सर्वविषयकग्रूपत्वोप ·- ॥ शास्त्रस्यारंभीयत्वसमर्थनं ॥ ६९ तदाधारत्वानभ्युपगमादिति वदन्ति । आचार्यवाचस्पतयस्तु जीवा- श्रितामेवाविद्यां मन्यन्ते । तन्मते जीवोपाधिरविद्यातिरिक्तः नि त्यश्चेदद्वैत हानिः। असत्यश्चेदविद्याधीनो वाच्यः । साचोपाध्यन्त. रनिर्वाच्या। स चाविद्यान्तराधीन इत्यनवस्था। यदि चैकमेवाज्ञान- मुपाधिश्च एकमेवेत्युच्यते तदाऽन्योन्याश्रयः चक्रं वा । उपाधिनिर्वा- छ भेदोपपायाधिकरणमज्ञानं तन्निर्वाह्यश्चीपाधिरिति। एकस्याअविद्या या एव सोपाधित्वे आत्माश्रय इतिचेन्मैवं । अविद्यातदुपहितभे. दानापविद्योपहितचिद्रूपायाः तद्धियोप्यनादित्वेनोत्पत्ती ज्ञप्तौ च आत्माश्रयाधनवकाशात् । न चाविद्यातिरिक्तानादिदृश्यस्याविद्याज- न्यत्वाभावेन सत्यत्वापचया अद्वैत हानिरिति वाच्यं । तस्य तदजन्य- त्वपि तत्प्रयुक्तत्वेन सत्यत्वानापत्तेः । तथाऽविद्याकृतोपकाराभावन तत्पयुक्तत्वमप्ययुक्तमिति चेन्न । अविद्यानाशाधीननाशपतियोगि- त्वेन तदीनस्थितिकस्याविद्यातिरिक्तानादिदृश्यस्य प्रतिवन्धका- धीनकार्यप्रागभावस्येव तत्कृतोपकारशून्यत्वासिद्धेः सत्योपाधिकृत- सत्यभेदवादेपि न दोषः । उक्तरीत्योपाध्युपहितत दानामनादिवा- व भेदस्योक्तरीत्योपाध्यधीनस्थितिकत्वेन तत्प्रयुक्तत्वस्यौपाधिका व्यपदेशः। यत्तूपाधिर्विद्यमानस्य भेदस्य ज्ञापक एव दृष्टपूर्वः नतु कारकः । महारजनाद्युपाधौ विद्यमानावयव्यवयवभेदब्यञ्जकताया एव दर्शनात् । न चायं पटस्यैव भेदकः द्वौपटावित्यप्रतीतेः । न च दण्डकुण्डलोपाधिभ्यां देवदत्तो भिद्यत इति वाच्यं । देवदत्तभेदस्य प्र. तीतेर्दण्डकृण्डलसंबन्धाद्विशिष्टत्वस्यैवोत्पत्तेः । न चैवमेवास्तु प्रकृत इति वाच्यं । उपाध्यपगमे जीवस्य विनाशेन न ब्रह्मक्यामित्यापत्तेः । जीवे नष्टे स्वरूपमात्रावशेषः तदोच्यत इति चेत् तर्हि ब्रह्मण्येव बन्ध. मोक्षावप्यंगीकृतौ स्यातामित्युक्तदोषापत्तिरिति । तदसत् । कर्माधी- नभोगाश्रयत्वादिबन्धलक्षणस्य ब्रह्मण्यात्यन्तिकलयरूपमोक्षस्य च विशिगतत्वेन शुद्ध तत्प्रसंगाभावाज्जीवस्योपाधिकृतरूपेण मुक्तचन- ।

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ न्वयेप्यनौपाधिकशुद्धरूपेण तदन्वयस्य निष्पत्यूहत्वात् ! महारजनादेः खोपहितपटभेदकत्वाभावे अत्र पटो रक्तो त्र न मूले वक्षः कपिसं- योग्यग्रे नेति प्रतीतेरनिर्वाहात् । नच तत्र पटावयवविशेषस्य मूला देश्च रक्तत्वाद्यधिकरणता प्रतीयते नतु पटस्यैवेति वाच्यं । अत्र पटो रक्त इत्यायनुभबविरोधात् । न चावयवविशेषावच्छेदेन पटे रक्तता प्रतीयत इति त्वया शक्यमभ्यपगन्तुं । तल्यन्यायेन भागा- न्तरावच्छेदेन रक्तत्वामावस्यापि पटे स्वीकारप्रसंगन प्रतियोग्यभा- वयोर्विरोधावच्छेदापचेः । नच तदवच्छेदकभेदेन तदविरोधिनैयायि- कवत्वयाभ्युपगम्यते कार्यकारणलक्षणोपपादनपरतत्वटीकायां कि चाकाशस्य तावदंशा इत्यंगीकार्य । अन्यथाकाशावहगशरीराभा वाभावो न स्यातां । संयोगस्वात्यन्ताभानसमानाश्रय इति चन्न । विरोधात् । अन्यथा सर्वत्र भावाभावविरोधाभावप्रसंगात् । न चो- पाधिकृतांशसद्भावादविरोधः । उपाधपि विहगशरीरसमानयोग क्षेमत्वात्। न चाकाशम्योपादानकारणमस्ति। तस्मात्कार्यकारणाति- रिक्तांशांशिनौ स्वीकार्यावित्यभिधानविरोधात् । तस्मात्पटत्वाश्रयो महापटांशोपि स्वीकर्तव्यः अनुभवविरोधात् । किश्च स्वाभाविक दवतां गगनत्वाश्रयाणामंशानामभ्युपगमे अंशस्थानीयगगनाभ्युपग- मो व्यर्थः । अधिकं तु तत्वरत्नपरीक्षायामनुसन्धेयं । एवं चोक्तयुत्तथा तव पटभेदाभ्युपगम आवश्यकः। द्वौ पटाविति प्रतीतिपरिहारावाव- योस्तुल्यौ । किञ्च दण्डकुण्डलसंबन्धात् विशिष्टद्वयोत्पत्तिपक्ष प्ययं दण्डेन अयं कुण्डलेन दण्डकुण्डलिनी द्वाविति प्रतीत्यापत्तिः कथं वारणीया नहि लोकानां तादृशप्रत्ययोस्तीति । अपरीक्षकाणां तु तुल्यं प्रकृतेपि तदस्मदनुभवकपक्षपातेपि शिष्टांशाधिकमतिरिक्तं नोपधेयं । युत्तयनुभवयोरनुसरणे तु खांशता पटस्यापि दुर्वारणा । एवमना- दिब्रह्मांशो जीचः । अंशांशिनोः भेद औपौधिकः। उपाध्यपगमे भेदात्यन्तसमुच्छेदादशिनाविनाभावादत्यन्ताभिन्नाविव अंशोचति- ·॥ शास्त्रस्यारंभणीयत्वसमर्थनं ॥ टत हाते । एतावानंशो भास्करानुमितो निरपवाद एव । भेदोपाध्योः पारमार्थिकत्वमनिर्वाच्यत्वमेति । अन्यदेतत् । नाद्वैतमतद्वयेपि पर- कीयकुचोद्यावकाश इति समानः। अनित्योपाधिकृतभेदस्त्वनित्य एव। यत्वनित्योपाधिस्थलेपि भेदस्य व्यंग्यत्वमेव नतु जन्यत्वं । अन्यथा गगनादौ घटाद्युपाधिसंबन्धस्य सर्वगतत्वे कृत्स्नस्याकाशस्यैको- पाधि नैव ग्रस्तत्वात् तेनाकाशभेदो न स्यात् । यदिचोपाधिसंब न्धः गगनाधकदशत्तिः तदा तस्योपाध्यन्तरजन्यत्व प्रागुक्तविक- ल्पो ग्राह्य इति तत्संबन्धस्यैकदेशत्तित्वं वाच्यं । एकदेशोपाध्यन्त- राधीन एव वक्तव्य इति अनवस्थापत्तिरिति त्वन्मतं । त्वन्मतेपि एतदोषानपायात् । तथाहि । एकदेशः घटादिसंबद्धो न वा नान्त्यः । अनुभवविरोध त्। आये किं कात्स्न्येन घटादिसंबन्धः एकदेशेन वा। नाद्यःकृत्स्नस्यापि घटाकाशत्वापत्त्या अनतिप्रसक्तस्योपाधिसंबन्धस्य वृत्तिजनकत्वानुपपत्तेः । न द्वितीयः । एकदेशस्य घटसंयुक्तत्वेप्येक- देशेन संयोगस्य सर्वात्मना सत्वाभावानुपपादनात् । एकदेशो घटा- दि नैव संवनातीत्यस्य चानुभवविरुद्धत्वात् । नन्वेकदशिनो घटा- दिसंयोगः कारणेनैव । नचैवं आकाशादावुपरिभागेपि घटादिसं- युक्तत्वस्य व्यवहार पत्तिः । उपरिभागस्य घटादिसंयोगानवच्छेद: कत्वाभ्युपगमादिति चेन्न । यत एकदेशोपि ए.कदेशिना सर्वात्मना संबध्यते । उतैकदेशेन । नाद्यः। एकदेशद्वयस्य सर्वात्मना संबन्धवि. शेषे कस्यचिद्भेदस्प घटादिसंयोगावच्छेदकत्वं नान्यस्येत्यत्रापि नि.' यामकदौर्लभ्यात् । अवच्छेद्यसंबन्धस्यैवावच्छेदकत्वमित्युक्तावपि न सः। आश्रयस्यावशिष्टकृत्योरेकसंयोगेऽपरसंयोगस्यापादनीयत्वााद- ति। अथानुभवबलात् आधाराधेयभावे व्यवस्थिते तदनुसारेण तन्नि- वाहकः कार्यकारणभावः कल्प्यते । अतो नातिप्रसंगोपीति चेत् तर्हि कथं भास्करमतेप्यनुपपत्तिः । यावता समग्रस्य परस्परावच्छिन्नत्ति नं तत्तदुपहितं तदिदं जनयतीत्यभ्युपगमसंभवात् । तदनुसारेण स-: -.. - ·S ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ मग्रव्यातेरपि कल्पनासंभवाच । इदमत्र चिन्तनीयं। भेदस्योपाधि- जन्यत्वे तुल्यपरिमाणसमानदेशभित्रकालिकानन्तघटाधवधिन्नाका- शादीनामनन्तानां कल्पने गौरवं । उपाधिव्यंग्यत्वे तु तत्रैकस्यैव एकदेशस्याभ्युपगमाल्लाघवमित्यत्रावधेयं । घटसंयोगादिरूपागन्तुक- विशेषेण विशिष्टस्याकाशस्य शुद्धाकाशादावन्यस्याभ्युपगमो विशि- ष्टातिरिक्ततावादिनामावश्यकः। एवंच ततोतिरिक्तघटाकाशाधभ्यु. पगमस्य नोक्तगौरवावकाश इति । यत्यौपाधिकभेदवत्वोपि स्वरूपैक्ये मैत्रस्य चैत्रमुखाद्यनुसन्धानप्रसंगः । एवमीशस्यापि बोध्यमिति त- विशिष्टविभिन्नोपाध्यवच्छिन्नयोः चैत्रमैत्रयोधर्मिणोरसांकर्यात् । तदीयकेवलरूपयोरभेदेपि अनुभवविरोधाभावात् । विशिष्टधर्माणां केवले प्यावश्यकत्वं तु न शक्यं शङ्कितुं । विशिष्टकेवलभेदवादेऽनु- वृत्तत्वव्यात्तत्वादिविरुद्धधर्माणां धर्मिषु परम्परासंबन्धाद्विरोधिम- माणानवतारे धर्मसांकर्यमावश्यकमिति चेन्न । तत्रापि निरवद्योनिर- निष्टः अनननन्योभिचाकशीतीति विरोधिप्रमाणसद्भावात् परमार्थ- तःतदभावस्य जीवसाधारण्यात् । भास्करमते तथावाक्तुमशक्यत्वाच्च । अतएवांशस्य भोक्तृत्वे अंशिनोऽभोक्तृत्वानुपपत्तिः परास्ता । अंशी- न्द्रादिगतमुखाद्यनुसन्धानस्यांशिन्यप्यभावोपपत्तिश्च । मुखं मुञ्जानो ऽहमस्मीत्यादिप्रतीतिबलादपि सद्रूपे ब्रह्मणि न सुखादिभोगप्रसङ्गः। तत्र भोगवदहंकारतादात्म्यभानमात्रेण तस्यास्तदाकारोपपत्तेः। धर्मा- ध्यासे धर्मितादात्म्याध्यास तत्तत्प्रतिबिम्बाध्यासयोरन्यतरस्याव- श्यकतायाः आकारेषुक्तत्वपि धर्मितादात्म्याध्यासे धर्माध्यासनि- यमानुक्तेर्न तद्विरोधः । असति प्रमाणान्तरविरोधे विनिगमनाभा- वात् । परमिदं रजतमित्यादौ अहं मुखीत्यादौ च उभयाध्यासनि- यमः औत्सर्गिक इति न किंचिदनुपपन्नं । भास्करमतेऽध्यासानुप- गमाञ्च । न चौपाधिकभेदस्यानुसन्धानाभावप्रयोजकत्वे शरीराद्य- वच्छिन्नस्य मुखाद्यनुसन्धानानुपपतिः। योगिनां सौभर्यादीनाम- ·।। शास्त्रस्यारंभणीयत्वसमर्थनं ॥ नेकशरीरावच्छिन्नसुखानुसन्धानानुपपत्तिश्चेति वाच्यं । सुखादे" न्त:करणधर्मस्य तदुपहिते शरीरावच्छिन्नेपि सत्त्वेन तदनुसन्धानस्य तस्मिन्नवर्ननीयत्वात् । योगिनोप्यन्तःकरणं युगपदनेकशरीरवर्तीति तत्तदवच्छिन्नात्मनः शरीरान्तरावच्छिन्नानेकसुखानुसन्धानमावश्य- कमिति न कोपि दोषः । न चेदमीशेपि तुल्यं । अन्तःकरणधर्मा- णां तदुपहिताश्रयखमात्रेणानुभवव्यवस्थितिः । ईशे तदाश्रित लकः ल्पकप्रतीत्वभावादेवासांकर्यात् । जीवान्तरे सुतरां । यदपि लाघवा- व स्वरूपैमात्रमनुसन्धानप्रयोजकमिति तश्चिन्त्यं । किमिदमनुसन्धा- नप्रयोजकत्वं । न तावत्कारणत्वं । इष्टापत्तेः। तद्विशिष्टासिद्ध्या ऽर्थान्तरं च । अत एव न व्यापकत्वमपि । नापि व्याप्यत्वं । स्वरूपै- क्यशालिनोविशिष्टयोर्विरुद्धधर्माश्रयसवत् उक्तानुसन्धानतदभावयो- रूपपत्याऽजुकूलतर्काभावेन तदसिद्धेः लघोरिव गुरोरपि व्याप्य- तायामविवादेन लाघवमात्रेण स्वरूपैक्ये सत्युपाधिसंश्लेषस्यापि प्र- योजकताया निरसितुमशक्यलाच । एतेन प्रतिनियतकर्मव्यवस्थापि प्रतिकर्म व्याख्याता । वृत्तिसूक्ष्मावस्थारूपसंस्कारस्य वृत्तिवव्यव- स्थोपपत्तेः । पुण्यादेरतिरिक्तत्वोपि योगादिसामानाधिकरण्यानुराधे- न जीवनिष्ठमेव तत्कल्प्यते । तस्य पारमेश्वरप्रीत्यादिरूपत्वोपि तद- वच्छेदकत्वं मनसः तदुपहितस्यापीत्यन्यत्र विस्तरः। यदपि प्रत्यक्ष- प्रमाणविरोधेन न जीवेशयोर्जीवानां वा स्वाभाविकैक्यमिति । त- दसत् । विभिन्नोपाध्यवच्छिन्नानां परस्परभेदस्यापि प्रतिपन्नत्वा- त् । शुद्धोपहितयोः भेदाभ्युपगमाच्च । नच भास्करमते प्रत्यक्षाव- रोधाधनवकाशपि वेदान्तिनां मते स दुर्वारः भेदमिथ्यात्वाभ्युपग- मादिति वाच्यं । प्रत्यक्षग्राह्यमिथ्यात्वविरोधिसत्त्वानिरुक्तेः । स्व- रूपमात्रस्य मिथ्यात्वाविरोधिलात् । एतेन कालसंबन्धादयोपि व्या- ख्याताः। वेदान्त्यभिमतमिथ्यालाभावस्तु योग्यानुपलब्धिशून्य- त्वान्न प्रत्यक्षः। भेदप्रत्यक्षादेस्तु व्यावहारिकमेव प्रामाण्यं । न तार. 10 ·७४ ॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ लिकं । निर्णीततात्पर्यकश्रुतिविरोधादिति अन्यत्र प्रपंचितं । केचि तु ईश्वरादिभेदः न प्रत्यक्षः। योग्यानुपलब्ध्यभावात् । न चाधि- करणप्रत्यक्षमेव स्मरणसहकृतं भेदप्रत्यक्षहेतुः। नच प्रतियोगियो- ग्यतादि तंत्रमिति वाच्यं । एवं सति घटः पिशाचसंयोगी नेत्यपि प्र- त्यक्षापत्तेः । नच यद्यहं सर्वज्ञस्स्यां तर्हि प्रत्यक्षीकृतस्स्यामित्यापा- दनसंभवात् अस्ति योग्यानुपलब्धिारीत वाच्यं । सन्मते मुक्तिका- लाभिव्यंग्यपरमानन्दस्येव मन्मते सार्वज्ञादेरप्यावृतबादप्रत्यक्षसंभवे- न योग्यानुपलव्धेरनवकाशात् । अन्यथा परमानदवद्भेदस्यात्मान प्रत्यक्षताया दुर्वारखात् । विरोधिश्रुत्या स्वाभाविकपरमानन्दसि- ध्यनापत्तेरिति दिगित्याहुः। नन्वेवमाप निर्विशेपरब्रह्माप्रामाणि- कं । “यस्सर्वज्ञस्सर्ववित् परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते य आत्माप- हतपामा सर्वस्य कर्ता" इत्यादिश्रुतिभिः अनन्तविशेषे “सत्यः सो- स्य महिमा" इत्यादिध्रुतिभिस्तावविरुद्धा सिद्धान्तेपि परमात्मन्य- निर्वाच्यानन्तकल्याणगुणाभ्युपगमाच्च । महिमशब्दोक्तस्य महत्त्व- स्य परिच्छेदाभावरूपतयाऽधिकरणात्मनः तस्य सत्यतायामविवाद श्च । सत्यशब्दस्यामोहार्थतासंभवाच्च । उपासकापेक्षितफलावश्य- भावद्योतनाय तदभिधानस्यावश्यकत्वात् । उपक्रमादितात्पर्यलिंग- साकल्ययुक्तिप्रवलाद्वैतश्रुतिशतविरोधिनायुक्तवाक्यानां तदनुगुणार्य परताया वक्तव्यत्वाच्च । नच श्रुतिद्वयविरोधपरिहारेण तयोः प्रामा- ण्योपपादनसंभवे एकस्य अप्रामाण्यपर्यवसितानिर्वाच्या र्थपरत्व- कल्पनं न युक्तमिति वाच्यं । वाक्यानामुपक्रमादिलिंगैर्विशेषपरता- यामवगम्यमानस्वारस्यहेत्वभावेन तदन्तर्गतानां गुणशब्दानां प्रधा- नानुगुणेनैव नेयतया परतात्पर्यविषयार्थे प्रामाण्यस्याप्यव्यापकत्वेन द्वारभूतप्रीत्यंशे व्यावहारिकप्रामाण्योपगमे चाप्रामाण्यानभ्युपगमा- त् । सक्रतुं कुर्वीतेत्युपासाविधिशेषभूतानां गुणानां व्यावहारिक- त्वेप्युपासनावाक्यस्वारस्यभंगाभावेन ज्योतिष्टोमादिवाक्यवत् प्रमा.

·। ॥ शास्त्रस्यारंभणीयत्वसमर्थनं ॥ णान्तराद्यविरोध्यर्थपरत्वकल्पनाया एव युक्तत्वात् । न चैतावता प्रामाण्यं । अतद्रूपस्य तद्रूपताप्रत्यायकं हि वाक्यमप्रामाणमुच्यते । न चैवं वेदः । जोतिष्टोमादिपरमार्थतायाः तेनाप्रतिपादनात् । तत्प्र- तिपादकत्वं च तत्परत्वं । नतु तत्प्रतीतिजनकत्वमानं । "आदित्यो यूप" इत्यादिश्रुत्यप्रामाण्यप्रसंगात् । ननु यदि प्रामाण्यं तद्वति त- प्रकारकत्वं तदा ब्रह्मनिर्विकल्पकेऽव्याप्तिरतिव्याप्तिश्च शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञाने। नापि विशेष्यावृत्त्यप्रकत्वादि । स्वतस्त्वानुपपत्तेः। नापि त्रिकालाबाध्यविषयकत्वं । बाध्यत्वस्य नाश्यत्वरूपत्वे खत. स्त्वानुपपत्तेः । अतस्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोग- तद्विषयकत्वमेव तद्वाच्यं । तथाच कथं ज्योतिष्टोमवाक्यस्याप्रामाण्य- मिति भन्मैवं । एवमापि प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वासंभवात् । नच साक्षि- णापामाण्यग्रहे योग्यानुपलब्धित्वं तंत्र । चक्षुरादिग्राह्यसत्ताघटितस्यैव प्रामाण्यस्य साक्षिग्राह्यत्वानुभवात् । न चेदं चक्षुरादिगाह्यमित्युक्तं। नचैवं सिद्धान्ते स्वतोग्राह्यं प्रामाण्यं दुर्वचं । तद्वति तदवगाहित्वस्यैव तत्त्वात् । नच भ्रमसाधारण्यापत्तिः । इष्टत्वात् । नच भ्रमत्वग्रहा- नन्तरमपि प्रवृत्त्याद्यापत्तिः । व्यावहारिकरजतार्थिनः प्रातीतिकत्वेन ज्ञाते तत्रापि प्रवृत्त्ययोगात् । व्यावहारिकं वा रजतं कटकादिरूपा- र्थक्रियाकारितयेष्यते । अत्रच तदभावनिश्चयान प्रवृत्तिः । नच शु- क्तितात्पर्यकमिदं रजतमिति वाक्यमपि प्रमाणं स्यादिति वाच्यं । उक्तप्रमाकरणं स्यादित्यत्र इष्टापत्तेः। न चेदं वाक्यं अस्मिन्नर्थे प्रमाण मिति व्यवहारापत्तिः । प्रपदस्य तद्वति तत्प्रकारकत्वरूपप्रकर्षद्योत- कत्वे तद्धटितप्रमापदयोगार्थमादाय तादृशव्यवहारस्येष्टत्वात् । परे। षां स्मृतिकरणे तादृशव्यवहारवत् अग्निहिमस्य भेषजामित्यादिवाक्य- स्य तादृशव्यवहारवच अनधिगतब्रह्मज्ञानेतराबाध्यविषयकत्वरूपप्र- कर्षविवक्षायां तु न तादृशव्यवहारस्संभवति । सर्वज्ञानयाथार्थस्य भास्करयामुनादिभिरुतत्वात् । तन्मत एवोक्तोपाधिनिमित्तैक्यस्य ।

·॥ श्रुतिरत्नप्रकाशे ॥ तादृशव्यवहारस्य भ्रमत्वेनोपात्तज्ञानकारणे मन्मतेऽपीष्टत्वात् । भ्र. मत्वव्यवहारश्च बाध्यत्वाधीनः । एवं चापौरुषेयत्वेन वक्तृदोषशू न्यानामागमानां तदधीनस्य व्यवहारकालाबाध्यार्थविषयकत्वलक्ष- णाप्रामाण्यस्यानवकाशः । नन्वेवं “सत्यं ज्ञानमनन्तं" इत्यादिश्रुति- सिद्धस्य ब्रह्मणोपि पारमार्थिकत्वं न स्यादिति चेन्न । तस्यापार- मायें जगदनिर्वाच्यताधारत्वनिर्वाहाद्वाध्याधिकसचाकविषयकबुद्धे रेवेतरवायकत्वात् । नचैवं प्रत्यक्षमाप्तसत्यत्वानुवादिका “विश्वं स- लं" इत्यादिश्वविः न स्यादिति वाच्यं । तादृश(वृत्ते)श्रुतेर्विश्वसत्व त्वादावपि तात्पर्यकल्पने वाक्य भेदापत्या अनुवादकताया एवोक्त- त्वात् । परमानन्दावाप्तिलक्षणफलस्य तत्संबन्धस्य च ौतसिद्धान्ते निष्प्रत्यूहतया न काचिदनुपपत्तिः । नन्वज्ञानं भावोऽभावो वा । नायः । तथात्वे अनादेर्भावस्य निकृत्यसंभवात् । न द्वितीयः । ज- गदुपादानन्दानुपपत्तेः । अत्राहुः। अज्ञाने भावाभावत्वयोर्घटनानु- पपत्तिः । सप्तम्यामेव । नहि मायायाः दुर्घटत्वं दूषणं भवति । कापि लौकिकमायायां दृश्यत इति भावाभावविलक्षणेवा विद्येति । यत्तु दुर्घटत्वं भूषणं चेत्स्यादविद्यात्वमात्मनः । अन्धं तमोप्यलंकारो नि- त्यदुःखं शिरोमणिः" इति । तनुधातोर्नह्यनुपपत्तिमात्रं भूषणमिति ब्रूमः। येनोक्तदूषणं स्यात् । प्रामाणिकार्थे तत्प्रतिक्षेपाक्षमाभावत्वं वोऽवश्यमुपपादनीयमित्यस्ति कुलधर्भः। भेदादेरभावत्वानुपपत्ती अभावत्वं घटादेरभावत्वानुपपत्तौ तद्विलक्षणताया अपि स्वीकारे वाधकाभावात् । आत्मनोऽविद्यात्वे च सर्वदाऽऽतृतत्वप्रसंगः । अवि- द्यानिवृत्तावात्मानत्तिश्च स्यादिति दूषणं स्यात् । आत्मनः स्वप्रका- शत्वादज्ञाननिवृत्तिलक्षणत्वं विनाशित्वादिग्राहकबलवत्प्रमाणविरो- धित्वं न दूपणत्वं । ननु ब्रह्माणि सर्वज्ञताग्राहकवलवत्प्रमाणविरोध- ज्ञानाश्रयत्वानुपपत्तिः । आत्माश्रयादिना जीवस्यातधात्वानुपपत्ति श्व न दूषणमिति चेन । सर्वज्ञताग्राहकप्रमाणस्याज्ञानाश्रयत्वविरो- ·॥ शास्त्रस्यारंभणीयत्वसमर्थनं ॥ ७७ धित्वाभावात् । तदाश्रयत्वे सर्वज्ञताया उपपादित्वादात्माश्रयत्वाद- निरस्तत्वाच । सर्वज्ञेस्थितस्याज्ञत्वस्याज्ञानगतारोपितत्वस्योपपादि ततया दूषणतायाः अस्पृष्टत्वाच्च । नन्वज्ञानमज्ञानप्रयुक्तं नवा । नाद्यः अज्ञानप्रयुक्तत्वे ज्ञानानिहत्तेरयोगात् । नायः । आत्माश्रादिति चेन। अनादावपि स्वस्मिन्स्वप्रयुक्तत्वोपगमे बाधकाभावात् । यथा ह्यभावाधिकरणकामावस्याभावस्वरूपत्ववादिनैयायिकमते घटाद्य- भावस्य स्वात्मकघटाभावप्रतियोगित्वं तत्र रूपभेदोस्तीति चेत् । उ- त्तरोत्तरक्षणसंबन्धरूपतद्भेदः प्रकृतेप्यव्याहतः । वस्तुतस्तु ज्ञानना- श्यत्वेऽज्ञानत्वमेव प्रयोजकं । अज्ञाननाश्यत्वे च तत्प्रयुक्तत्वमिति न कोपि दोषः । नन्वज्ञानस्य तत्प्रयुक्तत्वेऽनिर्वाच्यतैव न स्यादि- ति चेन्न । किमनिर्वाच्यत्वं तत्प्रयक्तताप्राप्यत्वं । येन तन्निवृत्तौ त- निवृत्तिरापद्यते । किन्तु तदसत्त्वादिग्राहकप्रमाणभावस्य । तच्चाज्ञाने पि तुल्यं । वस्तुतस्तु भावत्वमेवाज्ञानस्य । अर्थक्रियाकारिताया एव भवतारूपत्वात् ततोन्यभावत्वस्य दुर्निरूप्यत्वमविद्यालक्षणविचारे प्रपंचितमस्माभिः । नचैवं शुद्धस्य जगदुपादानत्वं तत्कर्तृत्वं च ना. स्तीति मते तस्य भावत्वानुपपत्तिरिति वाच्यं । सर्वाश्रयत्वस्वाश्रय निरूपितानवच्छिन्नतादात्म्यप्रति योगित्वान्यतरसंन्धेनार्थक्रियाकारि त्ववत्ताया भावत्वरूपत्वोपगमात् । वस्तुतः तस्यापि जगत्कारण- तापक्ष एव साधीयानित्यन्यत्र प्रपंचितं । “परोमात्रया" इत्यादिश्रुतिः परमात्मपरा नास्मत्प्रतिकूला । “जुष्टं यदापश्यत्यन्यमीशं" इत्या- दिश्रुतावन्यपदं देहायन्यपरं । “समाने वृक्षे पुरुषो निमग्न इति पूर्व मंत्रे देहादिविविक्ततयानुपलभ्यत्वरूपं अश्रुतायाः उक्तत्वेन तदानु- गुण्यानुरोधात् परमसाम्यंचाभेद एव । निरञ्जनः परमं साम्यमुपै- तीत्यनेन सामंजस्ये परमपदवैयर्थ्यात् । ब्रह्मभाववोधकश्रुत्यन्तरा- विरोधाचेति। ॥ इति श्रुतिरत्नप्रकाशिका ॥

·॥ श्रियै नमः॥ वन्दे वन्दारुमन्दारमिन्दिरानन्दमन्दिरम् । वृन्दावनएरं भक्तबृन्दावनपरं नुमः ।। इह बलु परमपुरुषार्थसाधनमात्मतत्वज्ञानमामनन्ति न्याय वेदान्तनिष्णाताः । तच्चात्मतत्वं कर्तृत्वभोक्तृत्वादिनिखिलानर्थवि रहेतसच्चिदानन्दघनप्रत्यगभिन्नब्रह्मात्मकमिति तनिरूपणीयं । नि- रूपणं च साधकप्रदर्शनबाधकनिराकरणाभ्यां तत्र साधकाः “असं. गोह्ययं पुरुषः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म सदेव सौम्येदमग्रआसीत् नेहना नास्ति किञ्चन नात्रकाचनभिदास्ति तत्त्वमसि" इत्यादयो निश्चितता. पर्यकोपनिषद एव । तत्रच निश्चितप्रामाण्यकप्रमाणान्तरविरोधेता- त्पर्यानिश्चयात्तदविरोधः तावदुपपादनीयः। सच यावत्प्रत्यक्षादि- ग्राह्यद्वैतस्य पारमार्थिकत्वं ननिराक्रियते तावहरुपपाद इति तस्य मिथ्यात्वप्नुपपादनीयं अतस्तदेवादौ स्वपक्षाशुपन्यासेन प्रपंचाते । तथाहि तत्र विप्रतिपत्तिः १ ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यं सत्वेन प्रती १ ब्रह्मप्रमेत्यादि ॥ तत्र रजतत्वविशिष्टं तादात्म्यसंबन्धेन रजतत्वविशिष्ट संबन्धितया ज्ञायमानसर्वनिष्टत्रैकालिकसंसर्गाभावीयतादात्म्यावच्छिन्नरजत- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताविशिष्टं दृश्यत्वादिति विशेषानुमानं । ब्रह्मप्रमाति- रिक्ताबाध्यत्वविशिष्ट सत्त्वप्रकारकप्रतीतिविषयताविशिष्टचिद्भिन्नत्वसामानाधि करण्यरूपं तादृशचिद्भिन्नत्वं वा तत्संबन्धेन स्वविशिष्टवत्त्वेन ज्ञायमानस- कलनिष्टत्रैकालिकसंसर्गाभावीयतत्संबन्धावच्छिन्नस्वावच्छिन्न प्रतियोगितास- मानाधिकरणं दृश्यवृत्तित्वादिति । तत्र विशेषानुमाने शक्तिरूप्यं न दृष्टा- न्तः । किंतु घटादिः । रजतं त्रिविधं । व्यावहारिकं प्रातिभासिकं उभयसा- धारणं । रजतपदशक्यतावच्छेदकं च तृतीयं व्यावहारिकमेवेति । तत्र स्व- त्वस्य व्यावहारिकप्रातीतिकमात्रवृत्तिरजतत्वयोरनुगतत्वात् । प्रातीतिकर- जतत्वे उपादीयमाने व्यावहारिकरजतस्यावर्जनीयतया रजतावयवस्यापि यावदन्तर्गततया तत्र चानुगतधर्मावच्छिन्नामावस्यानुमानाप्रागसिद्धत्वे दृ- ष्टान्ते साध्याप्रसिद्धितादवस्थ्यं । नच सत्त्व, नुगतधर्मोपलक्षितप्रातीतिकरज- तत्वावच्छिन्नाभावस्य व्यावहारिकरजतावयवेपि सत्त्वान्नाय दोषः ।।

·॥ पक्षतावच्छेतकविचारः॥ त्यहं चिद्भिनं मिथ्या नवा विमतं मिथ्या नवेत्यादिः। अत्रच पक्ष- तावच्छेदकारच्छेदन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वे सामानाधिकरण्येन साध्य सिद्धावपि सिद्धसाधनमिति मते शुक्तिरूप्यादौ तद्वारणायाबाध्या- न्तं पक्षविशेषणं । तुच्छे ब्रह्मणि च बाधवारणायाहन्ति भिन्नान्ते । उक्तं हि दीधितिटीकायां अत एवातिप्राचीनाः अवच्छेदकावच्छेदे- नानुमिताबंशतः सिद्धसाधनस्य दोषत्वमंगीकुर्वन्तो ध्वनिव्यावर्तनाय शब्दा नित्यत्वानुमाने वर्णात्मकत्वं पक्षे निवेशयन्तीति । यदिच पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धरुद्देश्यत्वे सामानाधिकरण्येन साध्यसिद्ध्या न सिद्धसाधनमिति नव्यमतमाद्रियते तथोद्देश्यताया- नच सत्त्वविशिष्टावच्छिन्नाभावनिवेशे प्रयोजनाभावादिति वाच्यं । पूर्व क्षणवृत्तित्वविशिष्टरजतत्वावच्छिन्नाभावस्य कालिकत्वाभावेपि तत्तदवयक वृत्तित्वविशिष्टरजतत्वावच्छिन्नामावस्य तादृशयावद्वृत्तित्वेपि रजतत्वघटत्वा- भ्यां रजतसामान्याभावं निरुक्तमादाय सिद्धसाधनवारणाय स्वत्वाविशिष्टाव- च्छिन्नाभावस्य निवेश्यत्वात् । नच तदर्थं स्वत्वपर्याप्त्यधिकरणधर्मपर्याप्तप्र- तियोगितावच्छेदकताभाव एव निवेश्य इति वाच्यं । तावतापि स्वत्वपर्या- प्त्यधिकरणीभूतप्रातीतिकरजतत्वेन व्यावहारिकरजताभावमादायोक्तदोषा- वारणेन तदर्थ उक्तामावस्यैवोपादेयत्वादिति चेन्न । स्वावच्छिन्नवत्त्वेन प्रती. यमानयावन्निष्टाभावीयत्व स्वावच्निन्नत्वोभयसंबन्धन स्वविशिष्टप्रतियोगिता- समानाधिकनणत्वस्य साध्यत्वेनानुपपत्त्यभावात् । स्वत्वस्यानुगतत्वेपि तदा- श्रयैकव्यक्तरेव संबन्धद्वयप्रतियोगिविधया निवेशात् । संबन्धेन स्वत्वं परि- चायकं । यथाहि स्वप्रतियोगिवृत्तित्व स्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन भेद- विशिष्टान्यत्वं उभयवृत्तित्वमिति श्रीमद्गदाधरभट्टैस्सिद्धान्तलक्षणे व्युत्पत्ति- वादे चाभिहितं। प्रथमसाध्ये रजतत्वेन घटाभावप्रतियोगितासिद्ध्याऽर्थान्तर वारणाय स्वव्यधिकरण स्वावच्छिन्नप्रतियोगितावदवृत्तित्वं पक्षीभूतनिरुक्त- रूपे विशेषणं देयं । द्वितीयसाध्ये तु घटत्वादिरूपे पक्षे पारमार्थिकत्वेन शुक्तिरूप्याभावप्रतियोगितायाऽर्थान्तरवारणाय साध्यघटकप्रतियोगितायां खसामानाधिकरण्यं देयम् ॥

·॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ मबाध्यान्तं नोपादेयमेव । इतरविशेषणद्वयं तु तुच्छे ब्रह्माणे च बाध- वारणायोपादेयं । तत्सामानाधिकरण्येन तथात्वे तु उक्ताबाध्यान्त- मात्रं पक्षविशेषणं । यद्यपीदं सिद्धसाधनमुद्भावनीयं न माध्केन । नापि वैशेषिकादिना शुक्तिरजतादौ माध्वरळीकत्वस्य तार्किकैः पारमार्थि कत्वस्यैवाभ्युपगमात् । प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधप्रतियोगित्व- मात्रस्य साध्यतायां तस्य शुक्तिरजतादौ माध्वैरभ्युपगमपि ब्रह्मप- मातिरिक्ताबाध्यत्वस्यापि तत्र तैरभ्युपगमेन सिद्धसाधनानुद्धारात् । स तादात्म्यपर्यवसितस्य सत्त्वेन प्रतीत्यर्हत्वस्यापि तद्यावृत्तत्वाच तथापि शुक्तिरजतादेरनिर्वचनीयतावादिना तांत्रिकैकदेशिना विवा- द एवाबाध्यान्तस्य पक्षविशेषणत्वान्नासंगतिः । न चैवमपि ब्रह्मण्या- रोपितक्षणिकत्वादी सिद्धसाधनं दुर्वारं । तस्य क्षणित्वाभावप्रकार- कब्रह्मज्ञानबाध्यतया ब्रह्मप्रमातिरिक्तावाध्यत्वादिति वाच्यं । तस्य ब्रह्मान्यविषयकज्ञानाबाध्यत्वरूपपर्यवसितपक्षविशेषणस्यावश्यकत्वे- न दोषानवकाशात् । नच तथापि मूलाविद्यानिवर्तकब्रह्मज्ञानाव्य- वहितपूर्ववृत्तिपातिभासिकविशेषे सिद्धसाधनमशक्यवारणमिति वा- च्यं । अबाध्यान्तेन ध्वंसो ज्ञानं चेत्येतदन्यतरजन्यध्वंसप्रतियोग्य- ज्ञानमयुक्तान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । ब्रह्मान्यविषयकज्ञानमित्यत्र परैश्च भ्रमजनकाज्ञानस्यानिर्वाच्यत्वानभ्युपगमात् उक्तविशेषणस्य तत्साधारण्येपि न क्षतिः। ज्ञाननिवर्त्यत्वरूपमिथ्यात्वस्य साध्यता- यां उक्तान्यतरजन्यध्वंसप्रतियोग्यज्ञानभिन्नत्वे सति तत्प्रयुक्तान्य- त्वं पक्षविशेषणं तेन शुक्तिरजताधारोपकारणीभूताज्ञनादौ न सि- द्धसाधनं । उक्त प्रातिभासिकविशेषप्रयोजकाज्ञानं न ब्रह्मज्ञाननाश्यं तदसमानविषयकत्वात् । किंतु जीवेशभेदाधनाद्यन्तरवन्मूलाज्ञान- नाश्यमेव । नचैवमज्ञानस्य स्वसमानविषयकज्ञाननाश्यतानियमो न स्यात् । उक्त ज्ञान एव व्यभिचारादिति वाच्यं । तादृशप्रातिभासिकम- न्यत्र विवेचितं । संप्रदायविदस्तु क्षणिकत्वादेरतीन्द्रियघटितपदार्थत्वे.

·॥ पक्षतावच्छेदकविचारः ॥ ८१ नातीन्द्रियतया परोक्षेऽन्यथाख्यातेरेवाभ्युपगमेन च क्षणिकवादिन प्रातिभासिकमित्याहुः । देहात्म्यैक्यादिकं च न तांत्रिकानुयायिमते- निर्वाच्यं । तेनाहं मनुष्य इत्यादिज्ञानस्याप्रामाण्यानभ्युपगमादिति न तत्रसिद्धसाधनं शक्यं । यत्तु शुद्धब्रह्म वृत्तिविषयो नेति मते विय. दादेरपि ब्रह्मप्रमान्यकाध्यत्वात् पक्षालाभ इति । तन्न युक्तं । तन्यते उपहितब्रह्मविषयकज्ञानस्यैव ब्रह्मप्रमातिरिक्तत्यनेन विवक्षिततया तदबाध्यत्वस्य वियदादिसाधारणबात् । सरकारकज्ञानाबाध्यत्वं तु न विवक्षणीयं । तत्त्वे त्वोपलक्षितनिर्विकल्पकधीबाध्येनायं स इत्या- दिभ्रमसिद्धभेदेपि सत्त्वात् । वस्तुतस्तु जीवत्वब्रह्मत्वाद्युपलक्षित- ब्रह्मविषयकज्ञानाबाध्यत्वमेवावाध्यान्तेन विवक्षणीयं । तच्च जीवत्व ब्रह्मत्वाधुपलक्षितब्रह्मविषयिताशून्यधीः ध्वंसश्चेत्यन्यतरजन्यनाशप- तियोग्यज्ञानप्रयुक्तान्यत्वं । तेन ब्रह्मत्वज्ञानत्वोपलक्षितलक्षितयोर्भ दस्यापि तदुपलक्षितब्रह्ममात्रविषयकनिर्विकल्पकधीबाध्यत्वात् पूर्व मतपि तत्र सिद्धसाधनता दुर्वारोत शङ्कानवकाशः । एतादृशं च ज्ञानं जीवब्रह्मादिवादिनः यद्यपि तांत्रिकस्याननुमतं । तथाप्युक्तनिरूपिः तत्वद्वयशून्यविषयताशालिज्ञानं तस्यापि सम्मतमेव । विस्तरस्तु शा: स्त्रारम्भणे द्रष्टव्यः । यदिचाज्ञानमपि स्वप्रागभावध्वंसः घटादिवसो ऽभाव एवेति मन्यते तदा ध्वंसपदेन ज्ञानान्यध्वंसो विवक्षणीयः । यद्वा ब्रह्मविषयताधीजन्यत्वध्वंसत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजन्य- त्वान्यतरनाशप्रतियोग्यज्ञानप्रयुक्तान्यत्वमबाध्यान्तेन विवक्षणीयमि- ति दिक् । यत्तु ब्रह्मप्रमेत्यत्र प्रमापदस्य सप्रकारकयथार्थज्ञानपरत्वे वियदादीनां तदन्यब्रह्मनिर्विकल्पकवाध्यत्वात्पक्षालाभः । सप्रकार- कज्ञानमात्रस्य प्रमात्वासंभवश्च । नच प्रत्यक्षादीनां व्यावहारिकप्रमा- णत्वेन तज्जन्यज्ञानानामपि व्यावहारिकप्रमात्वमस्त्येवेति वाच्यं । तथात्वे इयं शुक्तिरित्यादिज्ञानानामपि ब्रह्मममात्वेन तद्वाध्य शु- क्तिरजतादेः पक्षतापत्तावंशतः सिद्धसाधनस्य दुष्परिहारत्वापत्तेः । 11 ·. (२ ॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ निष्पकारकज्ञानपरत्वे तत्ववादिना निष्प्रकारकज्ञानानंगीकारात् तं प्रत्याश्रयासिद्धेः। नैयायिकैरपि ब्रह्मविषयकनिष्प्रकारकज्ञाना- नंगीकारेण तन्मते प्याश्रयासिद्ध्यापत्तेः । अतो ब्रह्मविषयकप्रमा- भिन्नज्ञानमेव ब्रह्मप्रमेत्यनेन विवक्षितमिति केनचिदुक्तं तन्न। नैया यिकं तत्ववादिनं च प्रति विवादे उक्तविशेणस्थानुपादेयत्वात् । अख्यातिवादे आश्रयासिद्ध्यनवकाशाच्च । तत्ववादिशब्देन तांत्रि. कानुयायिविवक्षायां नैयायिकरीत्यादेरसंगतिरेव । अस्तुवा यथाकथं- चित् तथापि प्रमापदस्य भ्रमभिन्नार्थकत्वे ब्रह्मपदवैयर्थ्य दुर्वारेमव । सिद्धान्ते तु प्रमापदस्यान्याविषयकार्थतया ब्रह्मपदसार्थकता बोध्या। विमतत्वं च यां कांचिद्विपतिमादाय ब्रह्मणि शुक्तिरूप्यादौ चाति- प्रसक्तं । उक्तरूपावच्छिन्नविमतिविवक्षणे चोक्तरूपस्यैव पक्षताव- च्छेदकत्वसंभवादितरांशोपादानमनतिप्रयोजनं । तथापि शुक्तिरू- प्याविषयिणी यां कांचिद्धियं वियदादिसर्वविषयिणी तद्व्यक्तित्वे- नोपादाय तद्धीविषयतयोपलक्षणविधया पक्षतावच्छेदकत्वानुसरणा- भ दोषः । तस्यां विशेषणविधया पक्षतावच्छेदकत्वे विशिष्टविशेष्य कबुद्धौ विशेषणे तत्संबन्धेन विशेष्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वं प्रतीयते । व्याप्यत्तेश्च नावच्छेदकत्वमंगीक्रियते इति मिथ्यात्वस्य तत्प्रति- योगिखरूपसम्बधस्य व्याप्यवृत्तेरुक्तपक्षतावच्छेदकत्वमंगी क्रियते । तबुद्ध्या समानकालीनघटांश विद्यमानस्य वक्ष्यमाणप्रतियोगित्वादि- रूपमिथ्यात्वस्य पक्षतावच्छेदकीभूततद्बुद्धिविषयत्वसमानकालीनत्वं विषयतायाः ज्ञानकसमानकालीनतामते वाधितमित्यनमितेः भ्रम- त्वापत्तेस्तदुपेक्षणमिति केचित् । यत्तु पक्षतावच्छेदकसामानाधिकर- ण्येन साध्यसिद्धिरूपानुमित्यनुरोधेनानुमितिकाले सत एव धर्मस्य पक्षतावच्छेदकत्वमुचितं । ब्रह्मप्रमेत्याद्यनुगतधर्माश्रयविमतिः विम- तिविषयत्वं वा पृथिवीत्वजलत्वाद्यननुगतधर्माश्रयविमतिविषयत्वं वा पक्षतावच्छेदकं नानुमानकालेस्ति । विमतेः समयबन्धसभ्यानुचि- ।

·॥ पक्षतावच्छेदकविचारः॥ येयसंचरणादिना व्यवहितत्वात् । विषयतायाश्च विषयिसमानका- लीनत्वनियमादित्यनुशयेन विमतेस्तद्विषयत्वस्य वोपलक्षणविधया पक्षतावच्छेदकत्वानुसरणं । ननु पक्षतावच्छेकाभावे पक्षतावच्छेदक. विशिष्टहेतुज्ञानरूपपक्षधर्मताज्ञानं न स्यादिति चेन्न । स्वरूपसत्पक्षता- वदर्मिवृत्तित्वज्ञानस्यैव पक्षधर्मताज्ञानत्वात् । न चावच्छेदकासत्त्वे प- क्षतानि कथं वर्ततामिति वाच्छं । विषयजन्यज्ञानं प्रत्यक्षमिति लक्षणे विषयत्वेनाभिमते घटादौ स्वज्ञानपूर्व विषयत्वस्याभावोप विषयत्वे. नावच्छंद्याया स्वज्ञान प्रति जनकतायाः सत्त्वमिवोपपत्तेः । वस्तु. तस्तु उत्सर्गतो विशेषणावगाहित्वरूपप्रमाणत्वस्य भाववाधोत्र दुर्वा- रः। अत एव गन्धप्रागभावावच्छिन्नो घटो गन्धवानित्यत्र बाध उक्तः । उपलक्षणत्वे तु तदसंभवः । अतो विमतिविषयत्वज्ञानं त- द्विषयत्वं वा पक्षतावच्छेदकं । न्यायवाक्यजन्यपरामर्शपूर्वक्षणे विम. तिज्ञानं तदुत्तरक्षणे च परामर्शः तदुत्तरक्षणेऽनुमितिरिति पक्षतावच्छे- दकानुमित्योः समानकालत्वोपपत्तिरिति तदसत् । यतस्तद्धर्मावशि- टविशेष्यकानुमितौ तद्धर्मसाध्ययोः समानकालत्वभानानुरोधेन तयो स्समानकालत्वापेक्षायामपि तद्धर्मानुमित्योः समानकालत्वापेक्षया न किंचिदीजमस्ति । तथासति भाविगन्धविशिष्टे रूपवत्तानुमितेरि. दानींतनाया अप्यनुपपत्तेः। एतेन परामर्शकाले पक्षतावच्छेदकाभावे तद्विशिष्टतमत्ताज्ञानरूपपरामर्शानुपपचिरूपशङ्का निरस्ता। खरूप. सत्पक्षतावद्धर्मित्तिताज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वे द्रव्यं धूमवदिति पराम- र्शात् पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यापत्तिः उपलक्षणविधया पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यताकपरामर्शस्य हेतुत्वं च परामर्शकाले पक्षताव- च्छेदकाभावादनुपपन्न। किंच नात्र पक्षतावच्छेदकविशिष्टे पक्षेहेतु- मचाज्ञानासंभवोपि पक्षतावच्छेदकहेत्वोः समानकालत्वस्य निर्वा- धत्वात् । अत एव न प्रमाणस्वभावबाधोपि । अपिच अनुमितिविविधा पक्षतावच्छेदकोपलक्षिते साध्यावगाहिनी तद्विशिष्टे पक्षे साध्यावगाहि- - ·॥ श्रुतिमतोद्योते॥ नीच। तत्राद्याया उद्देश्यत्वे असंकीर्णबाधासंभवपि द्वितीयाया उद्दे- श्यत्वे तत्संभवेन अत एवेत्युपष्टम्भसंगतिः। नच यद्धीविषयत्वमित्या- दिना त्वदुक्तरीत्या पक्षतावच्छेदकीभवद्विमत्यसमानकालीनघटादाव- नुमितेः भ्रमत्वापत्तिवारणायैव विमतिविषयत्वज्ञानस्य पक्षतावच्छेद कानुसरणमावश्यकमिति वाच्यं । एवमपि विमतिज्ञानासमानकालीन- घटायंशेनुमितेः भ्रमत्वापत्त्या विमतिज्ञानविषयत्वस्यापि विषयविशे- षणविधया पक्षतावच्छेदकत्वासंभवात् । तथाचोक्तं विमति ज्ञानस्य न्यायवाक्यप्रयोज्य परामर्शपूर्वक्षणे कल्पनं तस्य तद्विषयत्वस्य वा प- क्षतावच्छेदकत्वानुसरणं च निरर्थकमेव । किंच त्वदुक्तविमतिज्ञान- स्य तद्विषयत्वस्य वा विशेषणविधया पक्षतावच्छेदकत्वे पूर्वोत्तरी- त्या नुमितेः भ्रमत्वापत्तिः। मिथ्यात्वस्य व्याप्यवृत्तितामाश्रित्या- र्थान्तरापत्तिश्च । मन्मते वनवच्छिन्नविशेषणतायाः साध्यतावच्छे- दकसंबन्धत्वोपगमाददोषः। अव्याप्यत्तितानिर्वाहकविलक्षणावच्छे दकत्वानिरूपकत्वानवच्छिन्नत्वं । तद्विशिष्टविशेषणता च साध्यताव- छेदकसंबन्धः । विशेषणीभवद्धर्मगतं चावच्छेदकत्वव्याप्यवृत्त्यादि. निरूपितावच्छेदकतासाधारणमिति विमतिज्ञानस्य तद्विषयताया वा विशेषणविधया पक्षतावच्छेदकत्वेपि नार्थान्तरमिति यदि विभाव्यते तदा विमतेः तद्विषयत्वस्य त्यागो निर्बीज एव । मागुक्तं बीजान्तरं तु विमतिज्ञानादित्यागेपि भवत्येव हेतुरिति दिक् । प्रत्येकं वा विपति पत्तिः वियन्मिथ्यान वा पृथिवी मिथ्या वा न वेत्यादिः। एवं विय दादेः पक्षत्वेपि नघटादौ संदिग्धानेकान्तिकता पक्षसमत्वाद्धटादेः । तथाहि पक्षे साध्यसन्देहस्यानुगुणत्वात्पक्षभिन्न एव तस्य दूषण- त्वं वाच्यं । अत एवोक्तं साध्याभावनिश्चयवति हेतुसन्देह एव सं दिग्धानकान्त्यमिति । पक्षत्वं साध्यसन्देहवत्वं । तच्च घटादिसाधा- रणं । अतस्तत्र सन्दिग्धानेकान्तिकत्वं न दोषः। पक्षसमत्वोक्तिस्तु प्रतिज्ञाऽविषयत्वमात्रेण । नच तर्हि प्रतिज्ञाविषयत्वमेव पक्षत्वमिति ·॥ पक्षतावच्छेदकविचारः॥ वाच्यं । स्वर्गानुमाने तदसंभवात् । एवंविधविप्रतिपत्तौ सत्यां एवं प्रमाणाभिधानावसरे प्रत्येकं वियदादिधर्मिनिर्देशेन प्राप्तकालत्वं । यत्तु प्रकृतानुमित्युद्देश्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वं पक्षत्वमिति । तन्न । सा- ध्याभाववत्तया गृह्यमाणधर्मिप्रतीताज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वे तादृश- धर्मिणः प्रकृतानुमित्युद्देश्यत्वतदभावयोरकिंचित्करत्वात् । नच पक्षे साध्य सन्देहदशायामनुमित्युपपत्त्या पक्षातिरिक्ते धर्मिणि साध्याभा- वावगाहित्वमेव व्यभिचारज्ञाननिष्ठप्रकृतानुमितिप्रतिबन्धकताया अव- च्छेदकतोपेयत इति पक्षातिरिक्ते साध्याभावसंशयात्मकस्य व्य- भिचारज्ञानस्यानुमितिविरोधित्वं निप्पत्यूहमिति उक्तस्थले संदि- ग्धानकान्तिकता दुर्वारैवेति वाच्यं । यतो व्यभिचारज्ञानस्य न सा- क्षादनुमितिविरोधित्वं मानाभावात् । उक्तं हि करणे पूर्णे किं न सि- द्धयेदिति। किंतु तज्जनकव्याप्तिग्रहविरोधितयैव । तत्र साध्याभाववि षयतानिरूपितधर्मिविषयतायाः पक्षविषयताव्यावृत्तायाः विरोधि तावच्छेदककोटिनिवेशेसर्वेषामपि धर्मिणां कदाचिदनुमित्युद्देश्यता संभवेन विरोधितावच्छेदकस्यैव दुर्वचत्वापत्तेः। विशिष्य यात्किंचि धर्मिविषयताव्यावृत्ताया एव धर्मिविषयतायाः विरोधितावच्छेदक- कोटिनिवेशस्तु विनिगमनाविरहादयुक्तः । तद्धर्मिपक्षकानुमितौ व- द्धर्मिकसाध्यसंशयस्य दूषकत्वापादकश्च। तस्मात्साध्यप्रकारतानिरू- पितसाध्याभावप्रकारतानिरूपितधर्मिविषयताया एव विरोधिताव- च्छेदककोटौ निवेशनीयत्वात् नासन्दिग्धानकान्तिकत्वं । वस्तुतस्तु अनुकूलतर्कास्फूर्ती पक्षीयव्यभिचारसंशयोपि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धको भवत्येव । यदाहुः “अनुकूलतास्फूतौ सन्दिग्धानेकान्तिकत्वस्येष्ट त्वात् । अत एव पक्षस्साध्यारिक्तपक्षधर्मतातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वा- दित्यनुकूलतर्कविरहिणोधिप्रतिरोधयोरनवतापि पक्ष एवं सन्दि ग्धानेकान्तिकताया अप्रयोजकतांगीक्रियत" इत्यादि । तथाच अनु- कूलतर्काणां वक्ष्यमाणत्वात नासंदिग्धानेकान्तिकत्वमिति विभाव- ·८१ ॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ नीयं । प्रमाणं चात्र विमतं मिथ्या दृश्यत्वाजडत्वात्परिच्छिन्मत्वात् शुक्तिरूप्यवदित्याद्यनुमानमेव । नावयवेष्वाग्रहः। ननु किमिदं मिथ्या- त्वं न तावदत्यन्तासत्त्वमपसिद्धान्तात् । नाप्यनिर्वाच्यत्वं तस्या- निरुक्तेः । सत्त्वात्यन्ताभावासत्वात्यन्ताभावोभयवत्वं तथोक्ततरवि- शिष्टापरं वातत । सत्त्वासत्वयोरेकतरनिषेधेऽपरसत्त्वावश्यकतया व्या- घातात् । निर्धर्मकब्रह्मवत्सत्त्वराहित्येपि सद्रूपत्वेनामिथ्यात्वोपपत्त्या- र्थान्तरात् । शुक्तिरूप्ये बाध्यत्वरूपासत्त्वव्यतिरेकासिद्ध्या साध्यवै. कल्याञ्च । नच प्रकृतसाध्यघटकसत्त्वात्यन्ताभावस्य सत्त्वप्रकारकधी- विशेष्यताव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपतया असत्त्वात्यन्ताभावस्य च सत्वेन प्रतीयमानत्वपर्यवसितत्वेन उभयोश्च शुक्तिरूप्यादावेव सत्त्वेन न व्याघातः नवा साध्यवैकल्यमिति वाच्यं । अत्यन्तासतः प्रतीत्यं- गीकारे शब्दादितः सत्त्वेनापि प्रतीतिसंभवेन शून्यवादापत्तिवार- णायोपात्तस्य निरुक्तांशस्य निरर्थकत्वापत्तेः । तुच्छं सदिति प्रती- तेस्संभवेपि विषयत्वादिना तुच्छावगाहिन्या विषयस्सन् शशशृंगं सदित्यादिप्रतीते: दुरपह्नवतया सत्त्वेन प्रतीतेर्निरपवाद इत्यादीति चन्मैवं । असद्विलक्षणत्वं हि सत्तादात्म्यं । नचैवं शुक्तिरूप्यादौ सा- ध्यवैकल्यं । शुक्तिरूप्यादेरनिर्वाच्यत्वादिना तांत्रिकैकदेशिना वि- वाद एव उक्तोभयसाध्यवत्वोपगमात् । माध्वं प्रति प्रयोगे च स्व- प्रकारकधीविशेष्यताव्यापकात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमात्रस्य साध्य- त्वानोक्तदोषावकाशः। अत्यन्तासत्त्वमादायार्थान्तरं तु सत्तादा- त्म्यरूपासद्विलक्षणत्वस्य एक्षतावच्छेदककोटौ निवेशो न संभवति । घटाधवच्छिन्नचित्येव गुरुत्वाधारोपस्वीकारेण ब्रह्मणो जगदुपादा- नत्वेन परोक्षभ्रमविषयेनांशतो बाधः । नाव्यापकबर्हिभावः। सत्तादा- त्म्यस्य स्वस्मिन्नपि संबन्धाभ्युपगमानोक्तदोषः। सत्तादात्म्यस- वान्यतरत्वं वा तत् । नच इदं रजतं सदित्यध्यासबलेन शुक्तिरजता- 3 ·। मिथ्यात्वविचारः ॥ कार्य। एकत्रान्यथाख्यातिः अपरत्रानिर्वचनीयख्यातिरित्यत्र विनि- गमकाभावादिति वाच्यं । शशशृङ्गं सदिति प्रतीतेरलीकविषयत्वा- सिद्धेः। तथाहि किमलोकं शशशब्दार्थः शृङ्गपदार्थः समासार्थो वा । नाद्य द्वितीये पदान्तरवैयापातात् वाच्यतावच्छेदकानिरूप- णाच । शशीयत्वसमानाधिकरणशृङ्गखादिकमलीकखान तथा। प्र- त्तिविषयवृत्तरेव तथालात् । नाप्यखण्डधर्मान्तरं । शब्दादन्यतः त- प्रतीत्यभावेन शब्दादेव तत्प्रतीतेर्वक्तव्यतया समयग्रहार्थ शब्दान्त- रापेक्षापरंपरायाः अनवस्थाप्रसंगात् । विशेषदर्शिनामेतादृशवाक्यज- न्यप्रतीत्युत्तरं शृङ्गं शशीयं नेति बाधापत्तेश्च । न ह्यसति विशेषदर्श ने गोशृङ्गं सदिति प्रत्ययवत्तादृशप्रत्ययस्य स्वविरोधिज्ञानप्रतिबन्ध रूपकार्यनिर्वाहकतायामस्ति मनागपि कश्चिद्विशेषः । अन्यथा अनुभ- वविरुद्धकल्पनापत्तेः। अथोच्यते शशीयवशृङ्गलाभ्यामलीकं प्रतीय- त इति। तन्न। असख्यातिविलोपापत्तेः। अत एवन तृतीयः । शृङ्गं शशीयमित्यादौ गत्यभावाच्च । उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेया- वगाहिनि विषयस्सन्नित्यादिप्रत्ययेपि न विषयत्वेन सद्भानं । किंतु विषयवत्वव्यापकतायाः सति तत्तादात्म्यमानमुपेयते । सा च व्या. पकता मतभेदेन प्रातिभासिकी व्यावहारिकी वेत्यन्यदेतत् । भ्रम- खमपि तादृशज्ञानस्य सर्वसंमतमेव । नन्वेवमत्यन्तासतः सत्त्वेन प्र- तीतिरप्राप्तवेति यथाश्रुतमेव रमणीयमिति चेत्सत्यं । एतत्कल्पे वि- षयस्सन्नित्याकारकमतीत्या सत्यपि सत्त्वेन प्रतीति कश्चिद्रूयात् तं प्रत्येवोक्तरीत्यनुसरणं । तत्रापि तद्धीविषयत्वेन भासमाने तुच्छा- न्यस्मिन्नेव सत्त्वं भासत इत्युच्यते तदा यथाश्रुतमेव रमणीयं । के- चित्तु सत्त्वेन प्रतीत्यर्हखसदसदुभयादिवाचकपरादिपदाभिन्नपदवा- च्मतावच्छेदकरूयावच्छिन्नत्वेन प्रतीयमानलं । नचैवं सति कालसं- बन्धि सदिति प्रतीतिमादायोक्तदोषतादवस्थ्यं । नास्ति निय- मा सत्तादात्म्यशून्यत्वमेकासत्पदवाच्यतावच्छेदकं. न कालसंव- .

·८८. ॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ न्धित्वादिकमिति वाच्यं । सत्त्वेन प्रतीयमानखमित्यत्र सत्त्वशब्देना- सद्यावर्तकवेनाभिमतसत्तादात्म्यव्यक्तीनामकालसंबन्धिनामेवोपा - देयतयोक्तदोषानवकाशात् । शशशृङ्ग सदित्यादिप्रतीतिमादायोक्त- दोषस्तु प्राग्वन्निरसनीय इत्याहुः । यद्वा सत्तादात्म्यप्रकारकापरोक्ष- विषयत्वं तद्रुखाद्यप्युक्तरूपेण ईश्वराद्यपरोक्षविषय एव । न चेश्वरा- उपरोक्षभ्रमबाध्यखेन दृश्यमवगाहते। येन विपर्ययस्स्यात् । यत्तु सद्रूपप्रतियोगिकखविशिष्टतादात्म्यस्य सद्रूपे अभावेन तस्यासत्त्वाप त्तिः। इष्टापत्तौ तत्सत्त्वबोधकानां सत्यमित्यादिश्रुतीनामपामाण्याप- तिरिति तदसत् । सत्प्रतियोगिकतादात्म्यशून्यत्वस्यैवासत्त्वरूपखे- न सत्प्रतियोगिकत्वविशिष्टतादात्म्यभानाभ्युपगमे प्यसत्त्वापादना- योगात् । प्रकृते तादृशशरीरे उक्तासत्त्वाभावस्य निवेशेपि श्रौतस- त्यादिशब्दानामबाध्यार्थकतयानुपरोधाच नच विशिष्टस्य बन्मतेऽति- रिक्ततया घटादितादात्म्यापन्नस्य सतः घटादितादात्म्यापन्नात् त. स्मादतिरिक्ततया एकेन सता सर्वानुभूतेन सर्वप्रतीत्युपपादनं तवा- पि दुर्घटं । शुद्धस्य च चाक्षुषविषयत्वे मिथ्याखापत्तेः न तेनाप्युक्त- प्रतीत्युपपादनासंभव इति वाच्यं । अविद्योपहितसद्रूपस्यैव सर्व श्यानुगतस्य घटस्सन्नित्यादिसर्वप्रतीतिविषयत्वोपगमेन अनुगतव्य- वहारानुपपत्तेरभावादनेकसद्व्यक्तिकल्पने गौरवाच्च वियदादिभेदभि- नब्रह्मस्वरूपानन्त्यस्य तव मम च बाध्यपि तदन्यवियदादिसमसं- ख्याकसद्व्यक्तिकल्पनागौरवं तव मते दुर्वारं । एवं सति विशेषाभेदेपि व्यक्तित द्विशेषद्वयस्यावश्यकत्वात् । प्रपंचितं चैतदन्यत्र । सदसद्विशे- व्यकमतीतावुपहितविषयत्वेपि तद्विशेषणप्रतीतौ शुद्धस्यैव विशेषणव- संभवाच। दृश्यत्वं च प्रकारतानिरूपितविषयत्वं । यद्वा प्राचीनतार्कि- कमतवत्प्रकारतायाःन विषयतात्वं । अतो ब्रह्मणः न दृश्यत्वापत्तिः। यत्त्वेवं सति पारमार्थिकरजतं विनापि शुक्तौ रजतप्रतीतिव्यवहारा- दिदर्शनात्परमार्थसत्पदार्थ विनापि सत्प्रतीत्यादेरुपपत्तावति लाघव- ·॥ प्रथममिथ्यात्वनिरुक्तिः।। ८९ मिति ब्रह्मापि सद्रूपं न स्यादिति । तन्न । दृश्यमानबाधकज्ञानविषयस्य ब्रह्मणो बाधकान्तराभावेन अबाध्यसप्रसक्तरप्रत्यूहत्वात् । नच शू. न्यज्ञानमेव तद्बाधकं । तस्य परतस्सिद्धौ सांवृतत्वापत्तेः । स्वतस्सि- द्धौ शून्यतायाः परिभाषामात्रत्वात् । व्यक्तीभविष्यति चेदमुपरि- शात् । सन्ति ब्रह्मणो बाध्यत्वाभावबोधिकाः “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म अविनाशीवा अरे अयमात्मानुच्छित्तिधर्मा असन्नेव सभवति असद्र- ह्मेति वेदचेत् अस्तीत्येवोपलव्धव्य इत्यादिश्रुतयः। सन्घट इत्यादिप्र- त्यक्षं चनातीन्द्रियवस्तुघटितबाध्यत्वाभावविषयकमित्यादिवश्यते । किंच अबाध्यवस्तु नांगीकार्यमित्यापादयता सन्घद इत्यादिपतीति- रंगीक्रियते नवा । नचेदनुभवाविरोधः । अङ्गीकारे तु साऽनुगतेकनि- चाच्यविषयिणीत्युच्यते नवा ! नोचेदनुगतप्रतीत्यनुपपत्तिः कल्पना गौरवमागतानिर्वाच्यतद्विषयकत्वेन तद्धाधकधीविषयस्स्यात् । सच्चे- त्युभयमंगीकार्य न वेति गौरवमेवेति यत्किञ्चिदेतत् । यत्त्वेवं सति सत्त्वाभावानुमानस्य लाघवेन प्रातिभासिकसत्ताभावे पर्यवसानाप- च्या जगच्छून्यमेव स्यादिति । तदपि न । शून्यस्य निरस्वरूपता- रूपत्वेनार्थक्रियानुपपत्तेः । अनिर्वाच्यतारूपत्वेत्विष्टापत्तेः । तृतीय- प्रकारस्तु शून्यतया दुर्निरूपः। यत्तु निर्धर्मकत्वाद्ब्रह्मणः सत्त्चासत्त्वा- नुमापकधर्मद्वयशून्यत्वेन मिथ्यात्वापत्तिरिति । तदसत् । सद्रूपत्वेन ब्रह्मणः सत्त्वात्यन्ताभावानधिकरणत्वात् । सद्रूपं च सत्त्वोपहित- प्रतियोगिकतादात्म्यानुयोगिकत्वं । तादात्म्यं चात्र विशिष्टकेवल भावेन बोध्यं । एवंच ब्रह्मणि सत्वस्यांगीकारे न तत्र तस्यात्यन्ता भावः स्वाश्रयवत् । स्वाश्रय इव केवलरूपेपि तदभावानभ्युपगमात् । अन्यथा गगनैकदेशवृत्तिविहंगमसंयोगादेगगनवृत्तितया गगने तदत्य- न्ताभावस्वीकारापत्तेः। तथाच ब्रह्मणि सत्यासत्त्वरूपधर्मद्वयशून्यत्त्व साधकत्वेन तदुक्तस्य निर्धर्मकत्वस्य ब्रह्मणि सत्त्वे तद्बाध्यत्वाभाव रूपसत्त्वस्यापि ब्रह्मण्यभ्युपगमसंभवेन नातिव्याप्त्यवकाशः। तदन- 12 ·॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ भ्युपगमे च तद्वदेवोक्ताभावद्वयस्यानभ्युगमसंभवेन नोक्तदोषः । यद्वा सद्रूपत्वेनेत्यस्य बाध्यत्वाभावत्वेनेत्यर्थः। तथाच ब्रह्मणि भा- वरूपधर्मानाश्रयत्वेप्यभावरूपधर्माश्रयत्वेन नातिव्याप्तिः। नोक्ता- भावस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेन तस्मिन् तदभावोस्त्येवेत्यतिव्याप्तिः । त. द्भिन्नत्वेनैवाद्वैतहानिः भावाद्वैतपक्षेप्यभावाश्रयत्वादिना भावेन ब्रह्म- णः सविशेषत्वापत्तिः अभाववत्पदवाच्यतापि स्यादिति वाच्यं । यतस्तादृशाभावस्य ब्रह्मात्मकत्वे तादृशाभाववत्त्वोपहितसत्तादात्म्य- स्य ब्रह्मणि सत्त्वेन तत्र तदत्यन्ताभावासंप्रतिपत्तेः तस्य तद्भिन्न- त्वेपि नाद्वैतहानिः। भावाद्वैतपक्षाश्रयणात् । तादृशाभावाश्रयत्वादिकं च तादृशाभावब्रह्मोभयबहिर्भूतं । त्वन्मते भावेन सविशेषता ब्रह्मण इष्टैव । स्वसमानसत्ताकवभिन्नाभावात्मकविशेषवत्ताया एव सवि शेषतारूपत्वात् । एवं विषयादिपदवाच्यतापीष्टैवेति संबन्धः। नच ब्रह्मणोऽवाच्यत्वे सिद्धान्तविरोधः । अभावस्य स्वज्ञानाबाध्यधर्म- त्तिनिमित्तकशब्दवाच्यत्वस्यैव मतान्तरव्यावृत्तस्य तदर्थत्वात् । गुरु- चरणास्तु सत्त्वाभाव इत्यत्र सत्त्वं सत्त्वोपहिततादात्म्यं सत्ता च सिद्धान्तेऽबाध्यत्वोपलक्षितब्रह्मखरूपभूतं । परमते तु तद्घटादिरूपवि. पयसत्तात्मकं । तत्र सिद्धान्ते आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वं चोत सन्ति धर्मा इति पनपादिकानुसारेणोक्तसत्ताया आधिकरणत्वमाप ब्रह्मणि कल्पितं स्वीक्रियते । साचाधिकरणता आरोपोपहिते ब्रह्मण्ये- व नतु शुद्धे । सत्त्वोपहिततादात्म्यं च शुद्धपि स्वीक्रियते। एवंच स्वा- भाविकोयं सत्त्वसंबन्धिनः तदुपहितप्रतियोगिकस्यानोपाधिकस्य तादात्म्य खरूपेण भावेन' तादात्म्य प्रतियोगिव्यधिकरणोत्य- न्ताभावः सत्यशब्देन विवक्षितः । सत्तायाश्च तत्पदशक्यतावच्छेद- कत्वेन मतद्वयसाधारणरूपेण साध्यकोटौ निवेशः । नातो विशिष्य ब्रह्मसत्ताया उपादाने सिद्धसाधनं । तत्स्वरूपत्वोपादाने अंशतो बाधः । उक्तसत्तात्वेन निवेशेपि तद्धीत्यादिदूषणानवकाश इत्याहुः।

·॥ प्रयममिथ्यात्वनिरुक्तिः॥ अबाध्यं सर्व प्रमेयमित्याकारकयत्किचिद्धीविषयत्वरूपं सत्त्वं तद- भावश्चात्र साध्यकोटौ निविष्ट इत्यपि वदन्ति । न चात्र कल्पे सर्व प्रमेयमित्यादिप्रतीतावबाध्यत्वेन तदुपहितब्रह्मणो विषयत्वपि शुद्ध- स्याविषयत्वात् शुद्धेऽतिव्याप्तेः । तद्धर्मप्रकारकप्रतीतौ तद्धर्मोपहित- स्यैव विषयत्वमित्यन्यत्र व्यवस्थापितत्वात् । उपहितव्याप्तिश्च शुद्ध- ब्रह्मणस्वप्रकारकवृत्तिवेद्यत्वाभ्युपमेप्यनेकत्वघटित सर्वत्वस्य तत्र बा- धितत्वेनोक्तवाक्यस्य प्रामाण्यानिवाहश्चेति वाच्यं । पदार्थतावच्छे- दकविशिष्टपरत्वशून्यतद्वाक्यतात्पर्त्य विलक्षणग्रहजन्यबोधविषयताया एव तदर्थत्वात्। नच विशिष्टार्थपरत्वशून्यतादृशवाक्यादुपलक्षणादि- शाब्दबोधासंभव इति वाच्यं । विशिष्टपरत्वशून्यतानिश्चयसहकृतवि- शिष्टशक्तिग्रहादेवोपलक्षितार्थविषयकशाब्दबोधाभ्युपगमात् । उपपा- दितं चै तदन्यत्र । सर्वपदंवा अशेषार्थपरत्वतात्पर्यग्राहकं अतो न काचिदनुपपत्तिः । नन्वेवमपि प्रथमकल्पस्य प्रतिपन्नेत्यादिना पौन- रुक्तयापत्तिरिति चेन्न । प्रतिपन्नेत्यादेरुक्तसाध्यातिरिक्तसाध्यपरता- याः वक्ष्यमाणत्वात् । यत्तु सत्त्वेन प्रतीयमानत्वं नासत्त्वं तथासत्य- सञ्चन्न प्रतीयतेति त्वदुक्तापायापादकयोविशेषप्रसङ्गादिति । तन्न । सत्तादात्म्यशून्यत्वस्यापादकत्वेन अपरोक्षप्रतीत्यविषयत्वस्य चापा- द्यत्वेन विवक्षिततयोक्तदोषानवकाशात् । अधिकमनिर्वचनीय- ख्यातौ वक्ष्यते। एवं सद्भदासद्भेदोभयवत्त्वं सद्भेदादिविशिष्टासद्भेदा- दिमत्त्वं वा। नच सदन्तरभेस्यासद्भेदस्य च सिद्धत्वात्सिद्धसाधन- ता शंक्या। सत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य विवक्षितत्वात् । न च घटादिनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकता सत्त्वपर्याप्ता। तथासति भवन्मते घटो न सन्नित्यादिबुद्धेः प्रमावापत्तेः। यावन्ति सत्त्वानि तदभावकूटवद्धर्मवत्त्वं वा सद्विलक्षणत्वं व्याहत्युद्धारः प्राग्वदिति स- वमनवद्यमिति प्रथमनिरुक्तिः। प्रतिपन्नोपाधौ त्रैकालिकनिषेधपति- योतित्वं वा मिथ्यात्वं । कालिकनिषेधस्य तात्विकतेऽद्वैतहानिः ।

·९२ ॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ मातिभासिकत्वे सिद्धसाधनं । व्यावहारिकत्वे तस्य वाध्यत्वेन ता. त्विकसत्त्वाविरोधितया अर्थान्तरमद्वैतश्रुतेरतत्वावेदकत्वं च। तत्प- तियोगिनो प्रातिभासिकप्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वं च स्यात् । अथ प्रप- श्चाधिकरणीभूतब्रह्मानंकत्वानिषेधस्य तात्विकत्वेपि नाद्वैतहानिकर- त्वं । यद्वा तात्विक एव निषेधः। अतात्विकत्वेपि न प्रातिभासिकः किंतु व्यावहारिकः नच तर्हि निषेधस्य बाध्यत्वेन तात्विकसत्ताऽवि. रोधित्वादर्थान्तरमिति वाच्यं । स्वामार्थस्य स्वामनिषेधन बाधद- शनानिषेधस्य बाध्यत्वं पारमार्थिकसत्त्वाविरोधित्वे न तंत्रं किन्तु निषेधापेक्षया न्यूनसत्ताकत्वं प्रकृते च तुल्यसत्ताकत्वात्कथं न वि. रोधः। नच मनोवच्छिन्नजीवरूपं ब्रह्मरूपं वा चैतन्यमविद्यावच्छि- नब्रह्म वा स्वाभायधिष्ठानमिति तद्धीरेव स्वामबाधः नतु स्वाभा- बामावोऽवाधः अधिष्ठानविषयकत्वादज्ञानविषयतावच्छेदकस्यैव ज्ञा- ननाश्यत्यनियमात् । स्वामस्य प्रातिभासिकत्वेनाज्ञानविषयतानव- च्छेदकत्वादिति वाच्यं । अत्रत्याबाधशब्देन मिथ्यात्वस्यैव विवक्षि- तत्वाच । अत एव स्वामार्थस्वामनिषेधयोरन्योन्यबाधकबाध्यत्वल- क्षणमपि तुल्यसत्ताकत्वं निष्पत्यूहं । नच तर्हि निषेधस्य निषेधे प्रतियोगिनोऽधिकसत्तापत्तिरिति वाच्यं । परमार्थ शुक्त यादिनिष्ट- योः रजताभावतत्प्रतियोगिकनिषेधान्यूनसत्ताकयोः रजताभावनिषे- धनिषेधप्रतियोगिकयोनिषेधः रजताभावान्यूनासत्ताकरजताभावनि- षेधपतियोगिकः रजताभाववृत्तिः । वाधकाबाध्यत्वलक्षणमपितु तु- ल्यसत्ताकत्वं निष्पत्यूहं । नच निषेधस्य निषेधे रजतप्रतियोगिनो नि- घेधाधिकसत्तापत्तिरिति वाच्यं । यदीययनिषेधान्यूनसत्ताकत्वे सति- यभिषेधपतियोगिकयोनिपेधः सःतन्यनसत्ताकतन्निषेधातियोगिक- इत्यत्र तदत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्योपाधित्वात् । तार्किक- परमार्थरजतादिनिष्ठरजतत्वप्रतियोगिके रजतत्वाभावान्यूनसत्ताक- तादृशाभावस्य . निषेधे रजतत्वान्यूनसत्ताकरजतत्वाभावप्रतियोगि- ·॥ द्वितीयमिथ्यात्वनिरुक्तिः ॥ ९३ कोक्कोपाधेः साध्यव्यापकत्वात्पक्षे साधनाव्यापकत्वाच्च । यथाश्रुते नियमे प्राचीनमते घटात्यन्ताभावन्यूनसत्ताकपटतदत्यन्ताभावान्यतः रत्वावच्छिन्नाभावे घटन्यूनसत्ताकतदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वाभावेन व्यभिचारश्च । तत्रहि निषेधस्य निषेध इत्यादिमूलस्यायमेवार्थः । निषेधस्य यत्प्रतियोगिकनिषेधस्य निषेधे यनिषेधन्यूनसत्ताकानि- षेधे प्रतियोगिनस्सत्त्वं निषेध्यापेक्षयाऽधिकत्ताकत्वं प्रतियोगिसत्ता- कत्वं व्यवस्थाप्यते । प्रतियोग्यात्मकः तद्याप्यो वा निषेधनिषेधो विषयीक्रियते अभिप्रायं स्फुटीकरोति यत्रत्वित्यादिना । अत्र पक्षे घटादिमिथ्यात्वानुरोधेन तदधिकरणे घटत्वादिना तदत्यन्ताभावा- भ्युपमो नावश्यकः । सर्वदृश्यसाधारणयत्किंचिद्रूपावच्छिन्नत्वस्य लौकिकपरमार्थसर्वदृश्याधिकरणे ब्रह्मणि स्वाकारमात्रेण दृश्यामि- थ्यात्वोपपत्तिः तथाच यथामतं निषेधनिषेधान्यतरस्य प्रतियोग्या. स्मकत्वमधिकरणात्मकत्वमतिरिक्तत्वं वेत्तिनाग्रहः। अतात्विकं प्रपंच- निषेधादिकं बोधयन्त्याः श्रुतेरपामाण्यं न शंक्यमिति चेन्न । भ्रम- कालपतीतस्य सापेक्षदृश्यात्यन्ताभावभ्रमकालप्रतीतिनिरपेक्षब्रह्मा- त्मकत्वासंभवात् । न चाभावस्य सापेक्षकत्वं मायिकं । ब्रह्मणो नि- रपेक्षत्वं तात्विकमिति न विरोध इति वाच्यं । मिथ्यात्वसिद्धेः प्राक्- मायिकामायिकविभागासंभवात् । सार्थबाधस्य निषेधस्य हि ततोऽधि- कसत्ताकत्वं स्यादेव । नहि वल्मीके प्रतीतस्य पुरुषत्वस्य तत्रैव प्रतीत- स्थाणुत्वेन बाधः । किन्तु वल्मीकत्वप्रकारकज्ञानेन। तथाच स्वामा- र्थस्य स्वामनिषेधेन वित्तिरेव नतु वाधः । वस्तुतस्तु स्वामनिषेध- स्य जगत्यबाध्यत्वनिश्चयेन न तस्य बाध्यत्वं । नच स्वप्नद्रष्टत्वमात्रे- ण निषेधस्य बाध्यत्वमुक्तं । स्वप्नदृष्टस्यात्मादेरपि बाध्यत्वापत्तेः। न चादृष्टं द्रष्ट्रिति श्रुत्या स्वप्ने दृष्टत्वमेवात्मनो नास्तीति न बाध्यत्वाप- त्तिारीत वाच्यं । अदृष्टमित्यस्य वृत्तिभिन्नानुभवविषयत्वस्यैव व्या. ख्यातत्वात् । अन्तेऽवृत्तेरप्यविषयत्वे यथाहि न मानमिति तथाच ·॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ तावतैव घटस्सानत्यादिप्रत्ययोपपत्तिरिति भावः। यतस्सत्तादा- त्म्यानामानन्त्यं प्रामाणिकमिति योजना । तत्राश्यकत्वेनेत्यन्तं तत्र चासंभवादित्यन्तं हेतुः एकस्यैव तादात्म्यस्य कपालादिघटादिनि- ष्ठविशेषणताविशेष्यतारूपविषयतारूपत्वे अवच्छेद्यावच्छेदकभावो न स्यादिति भावः । अत्र दारूशविकसंवादमाह । नहीत । तत्तद्विषय- तेति कपालतन्त्वादिविषयतावच्छिन्नघटपटादिविषयतानामित्यर्थः । सत्तादात्म्यानां नित्यत्वेऽवच्छेदकानयमानुपपत्तिर्वक्ष्यमाणरीत्या गौ- वं चेति । अतस्तेषां जन्यत्वमाह । तेषां चोति दान्तिकमुपसंहर- ति । तस्मादिति। भ्रमविषयो नस्यादिति। अस्यांत तावत्यत्रान्वयः आपाधापादकयोर्व्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयं दर्शयति । विषयविशिष्टभ्र- मस्येति । विषयतासंबन्धेन इदमादिविशिष्टे भ्रमो मिथ्यात्वप्रति योगि । इदमादौ भ्रमविषयत्वं मिथ्यात्वं चावगाहमानः तदुभयसह चारप्रत्ययविधया व्यभिचारग्रहसाहित्येन तदुभयव्याप्तिनिश्चयं जन- यतीति भावः। यद्वा इदमादेमिथ्यात्वग्राहकान्तरमाह। विषयवि. शिष्टस्येति । एतेनैतस्य तर्काकारे प्रवेशासंभवेपि नासंगतिरिति वो- ध्यं । इदमादितादात्म्यमिति । रजतावच्छेदेन रजततादात्म्यापनक्षि- तिरिति शेषः । सत्तादात्म्यमिति घटावच्छेदेन घटतादात्म्यपन्नाक्ष तिरिति शेषः । एवंच रजते इदं तादात्म्यं घटेपि सत्तात्म्यं पर्यव- स्यतीति भावः । मिथ्येति ज्ञायत इति शेषः । तेनाकारद्वयादित्वस्य नान्वयः। नवा घटादौ सत्तादात्म्ये किं मानमिति प्रश्नोत्तरे त- मिथ्यात्वमात्रोपसंहारस्यार्थान्तरता। मिथ्यात्वकथनं तु तत्सत्यत्व- शङ्कानिरासाय । भ्रमकाले तदुत्पत्तौ बाध्यत्वरूपयुक्तिसूचनाय मि- थ्यात्वस्य बाध्यत्वरूपत्वादिति ध्येयं । परस्पराध्यासे युक्तिसिद्ध- प्याचार्याननमिमिति शङ्कां परिहरति । तदिदमिति । घटस्याधिष्टा- नत्वासंभवाद्याचष्टे । अन्योन्यस्मिन्निति । एवं रजते इदमित्युभय- त्राप्यवच्छिन्नत्वमेव सप्तम्यर्थः । इदं रजतं वस्तुकल्पनस्य सर्वसिद्ध- ·॥ द्वितीयमिथ्यात्वनिरुक्ति टिप्पाणि ॥ स्वादजते इदमर्थकल्पनेपि रजतभ्रमस्य च परिस्फुरणादित्यनेन यु- क्तिरुक्ता । तत्रास्यति । व्याचष्टे । अस्येति । नयतीत्यत्र इदमाम- ति पक्षवाचकं कल्पितामति प्रतियोगिवाचकं च पूरयित्वा व्याचष्टे। नयतीत्यादीति । शुक्तेरपीदंत्वेन भ्रमे भानाच्छाक्तरिवति दृष्टान्ता संगतिरतो व्याचष्टे शुक्तिरिवति । द्वितीयेन दान्तिकमुक्तं । तद्या- चष्टे । इतरेतराध्यासनामति । चितिः सद्रूपाचितिः चेत्थं घटादि दृश्यं । ततस्तस्मादजतभ्रमादिष्वित्यर्थं व्याचष्टे । गुरुतरत्यनुपस्थिः तविषयकत्वेनान्यत्र क्लप्सजातीयत्वाभावेनोक्तकल्पनायाः गुरुत्वे यु. क्तिमुक्ता गुरुतरत्वे तामाह । आवश्यकानित्यादिना । नाध्यस्वत्वे तत्स्वीकारेण वस्तुतस्तेषां सत्यत्वं । नचाद्वैतश्रुतिविरोधः । तस्यास्स- त्तादात्म्यातिरिक्तद्वैताभावप्रतिपादनपरत्वे नोपपत्तिसंभवादिति श. ङ्को निरस्यति । अद्वैतश्रुतिसङ्कोचापत्तेश्चेति । सङ्कोचो द्वैतसामान्या- थकपदस्य द्वैतविशेषे लक्षणाकल्पनं । तथाचैतत्कल्पनसापेक्षतया एक- स्यैवाध्यास इति कल्पना गुरुतरेति भावः । न जन्यत्वं नोत्पत्तिः । किंत्वविद्यादिवदनादित्वमेवेति भावः । तादृशनित्यति घटादिनिष्ट- विषयतारूपसत्तादात्म्यरूपनिष्टेत्यर्थः। उक्तरूपेण कपालाद्यवच्छिन्ना त्वेन संयोगादीनां कपालादिकार्यता । तथाचैतत्कल्पनासापेक्षत्वेक- स्येवोत्पत्तिरिति कल्पना गुरुतरेति भावः । इत्यर्थ इति । तथाच र. जतभ्रमादिष्वित्यादेश्चिचैत्ययोः परस्पराध्यासादौ स्वीकृते सति । रजतभ्रमे परस्पराध्यासादेः दृष्टत्वाद्गुरुतरकल्पना न घटते नापत- तीत्यर्थ इति भावः । अनुभूत्यादितृतीयश्लोकमुपसंहारतया व्याच- है। अनुभूतिरिति तृतीयेत्याद्यपदस्येत्यनुषङ्गः । एवं चतुर्थत्यत्रापि । तत्र ततस्तस्मादनुभूत्यादितृतीयाञ्चिति चैत्यगुगळस्येतरेतराध्यस्तत्व- मेव युक्तमितियोजना । विमतं मिथ्येति प्रतिज्ञाया असङ्गतिमाशङ्कते। नन्विति। मिथ्यात्वविशेषस्य प्रतिपन्नोपाधिनिष्ठत्रैकालिकनिषेधपति- योगित्वावच्छिन्नत्वस्य साध्यतया कोटितया न्यायप्रयोगे तद्धटक- - ·॥ श्रुतिमतोद्योते ॥ प्रतिज्ञया तस्यैव तादृशप्रतियोगित्वावच्छिन्नस्यैव तादात्म्येन पक्ष- विशेषणतापन्नधर्मिविशेषणतारूपसाध्यतया प्रतिसाधनमुचितामति त स्यैव जिज्ञासितत्वादिति भावः। ननु मिथ्यात्वसामान्यस्योति ! पञ्चविधमिथ्यात्वानुगतरूपावच्छिन्नस्य तदुचितमित्यर्थः । तस्य वि. प्रतिपत्तिकोटित्वं भावेनानिज्ञासितत्वेनार्थान्तरापत्तरित भावः । नच विमतं मिथ्येत्यत्र मिथ्यापदस्य प्रतिपन्नोपाधिनिष्ठत्रैकालिक- निषेधप्रतियोगितार्थकतया नायं दोष इति वाच्यं । तथासति. ननु किमिदं मिथ्यात्वं साध्यत इत्युत्तरग्रन्थानुत्थानापत्तोरति बोध्यं । तात्पयादिति । अन्यथान्यविधमिथ्यात्वसाधकविप्रतिपत्तिप्रदर्शना- न्यूनतापत्चरिति भावः। मिथ्यात्वसंबन्धस्य तद्धर्मिणश्च वारणाया- ह। मिथ्याशब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वरूपमिति ॥ ५ || समाप्तम् ॥ छ