·भारतीय ज्ञानपीठ, काशी
ए
स्वाय मूर्तिदेवी, मातेश्वरी साह शान्तिप्रसाद जैन

·PRESENTED BY
ख० पुण्यश्लोका माता मूर्तिदेवीकी पवित्र स्मृतिमें तत्सुपुत्र साहू शान्तिप्रसादजी द्वारा
संस्थापित
भारतीय ज्ञानपीठ मूर्तिदेवी जैन-ग्रन्धमाल
संस्कृत ग्रंथांक १२
0000000000000
3opoor
1000NONOMONOMONOMon
इस मन्धमाला में प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश, हिन्दी, सड, तामिल आदि प्राचीन गापाओंमें
उपलब्धवामिक, दार्शनिक, पौराणिक, साहिस्पिक और ऐतिहासिक आदि विविध विषयक
जैन साहित्यका अनुसन्धानपूर्ण सम्पादन और उसका भूल और यथासम्भव
अनुवाद आदिके साथ प्रकाशन होगा । जैन भण्डारॉकी सूचियाँ,
शिलालेखसंग्रह, विशिष्ट विद्वानों के अध्ययन-अंध और लोकहितकारी
जैन-साहित्य अन्य भी इसी अन्यमालामें प्रकाशित होंगे।
DOOROLOGONDMOODOOG0000000000000000000GONDOORDID000000000000NON
अन्यमाला सम्पादक
प्रदायक
अयोध्याप्रसाद गोयलीय
डॉ. हीरालाल जैन,
एम ए डी. लिट
डॉ आदिनाथ नेमिनाथ उपाध्याय,
एम० ए०, डी. लिट
मन्त्री, भारतीय ज्ञानपीठ
दुर्गाकुण्ड, बनारस
स्थापनान्द
सर्वाधिकार सुरक्षित
विक्रम सं० २०००
१८ फरवरी सन् १९४५
फाल्गुन कृष्ण १
धीर लि०२१७०

·JÑANA-PUHA MURTIDEVI JAINA GRANTHAMĀLĀ
SAMSKRIT GRANTHA No 12
NYAYA VINIŠĆAVA VIVARANA
S'RI VĀDIRĀJA SŪRĪ
the commentary on
BHATTAKALANKADEVA'S
NYAYA VINISCAYA
Vol. II
[ ANUMAN-PRAVACHAN PRASTAVA )
EDITOR
Prof. MAHENDRA KUMAR JAIN
Nyayaclarya, Jan-Prachua Ngaz'alutha, cto,
Leciurer in DAUDNHADARSJIANA S,21.1. DINARAS HINDU UNIVLRSITY)
Published by
Bharatiya Jnanapitha, Kashi
First Edition
GOO Copics. S
BHADRPAD VIR SAMVAT 2480
VIKRAMA SAMVAT 2011
SEPTEUBER 1954,
Price
(Rs, 161-

·VIDYARANIO LITERARI HISTORICAL AND OTHFR ORIGINAL TESTS PRESENT D BY shy of Entrucation IOUNDLD BY Sherunt of Endre SAHU SHANTI PRASAD JAIN I WET ONS TO REVIO) AT JETHER SHRI MURTI DEVI BHARATIYA JNANA PITHA MURTI DEVI JAIN GRANTHAMALA * SAMSICRIT GRANTIIA NO 12 IS GRANTEAVALA CRITICILLI FDITFD JAN AGAMIC PHILOSOPHICA! - BOMBAY VAILABLF IN TRAI RIT SA ISTRI APAI HRAASA HINDI WANNAD TIWL Pre }} JIL N PL PLSWEDIY THEIR RESPECTIV I LANCUACES WITH THEIT TRA\SLATIONS IN VODJ RY LA GUACES 43399 AND CATALOGUFS OF JAIN BHANDARAS INSCRIPTIOS STUDIES OF COWTFTENT ECHIOLATES & TOPULAR JAIS LITFRATURF ALSO WILL BE TUDLISIFD Ger eral Notas Dr Hiralal Jain, MAD Lat! Dr A N Upadhye MAD Litt Pulisica AYODHYA PRASAD GOYILIYA Secy BATATI) A JANAPITIA DURGAKUND ROAD BANARAS Founded 22 Phalguna Krishna 9 Vira Sun 2470 malo All Rights Reseral Vikrana Samyat 2000 18th Febr 1944 ·१ न स्यात् ७ ८ ७२ न्यायविनिश्चयविवरण-द्वितीयभागस्य विषयानुकमा २. अनुमानप्रस्तावः पृ० सदृशपरिणामात्मक सामान्ये एस सड वेतग्रहात् पृ० अनुमानस्य रक्षणम् शब्दव्यवहार अनुमानलक्षणे साध्यपदस्य सार्थक्यम् २) शब्दनित्यत्वनिराकरणम् विशनपदस्य सार्थकता ६४ प्रतिभासाद्वैतस्य प्रतिविधानम् २ द्विचन्द्रादिभ्रान्तिम् अनुमानामिका खीपुरंत' सादृश्याभावे विभ्रमशनस्य अहेतुक्त्वापत्तिः प्रज्ञाकरस्य खण्डनम् ३ अभेदशन्देन सदशपरिणाम एव गृह्यते अनुमानमन्तरेण विधान प्रतिपेधायोगात्. शब्दस्य अर्थावाचक्र स शब्दशान प्रमाण स्यात् अनुमानमनभ्युपगच्छता बाईस्पत्याना मतस्य समीक्षा विचक्षामानवाचकले च सत्यासत्यविभागो ६८ प्रत्यक्षमपि स्वार्थवत् अहिरर्थमपि प्रकाशयति ६ अर्थे एव सड केतो न शनाकारादिषु अर्थसारूप्यवादस्य सण्डनम् स्वमतेन सड केतितमन्दप्रवृत्तिप्रकार: ७२ साध्यस्य लक्षणम् मेचिपादिवत् एकत्रापि अनेकधर्मसंभावः साध्याक्षणेऽप्रसिद्ध पदत्य सार्थक्यम् सदृशपरिणामादेव भेदव्यवहार: मुघटः ७३ अभिप्रेतपदस्य सार्थकता १० सदृशपरिणामस्य अनेकवेपि सड तवशात् साच्याभासस्य रक्षणम् १२ एकरूपतया व्यवहार. सत्तासाधनेऽसिद्धादिदोपनयस्य परिहार: एकत्वमादृश्यभेदेन प्रत्यभिज्ञा विधा अपक्षधर्मोऽपि हेतु प्रसङ्गत अभावैकान्ते विरोधोद्भायनम् सायकल्पितप्रधानस्य अस्तित्वसाधने हेयभावः ८० १८ मुपुप्तावस्थायामपि उपयोगात्मक एव आत्मा विशनवादस्य निराकरणम् १९ विद्यते ८७ सौनान्तिक प्रति सत्तासाधनम् २३, आत्मैव वर्ता मोता ससारी मुक्तश्च मरति अदृश्यस्यापि सत्तासिद्धि २४ भूतचैतन्ययादनिरास अदृश्यानुपलम्मादपि अभावसिद्धि: २६ । नमतेन गुणव्यवहारप्रकार: अस्पष्टावभासत्वेऽपि अनुमान प्रमाणम् न शरीरगुणश्चतन्यम् अर्थसवादात् २७ वैशेषिकाभिमतस्य स्वतन्त्रगुणपदार्थस्य निरासः ९७ अनुमानमपि स्वलक्षणविषयमेव ३० गुणगुणिनोः कश्चिभेदाभेदी ९८ रामवायस्य सण्डनम् ३२ शानस्य जीवच्चरीरधर्मत्वमपि न समयति सत्तासामान्यस्य विशेषेभ्यः पादाभेदी ३३ देहशानयोः गुणगुणिमानिरास: नैयायिकल्पिने सामान्ये दोपप्रदर्शनम् ३५ बुद्धिमापयो कार्यकारणमायनिरासः मीमाठकमतेऽपि सामान्यस्य सांगतत्वमनुपपनम् ३६ भास्य स्थणम् ૨૦૨ पशपरिणामलक्षणे सामान्ये एव लोक- न शरीरस्य परिणामाः मुखादयः १०४ व्यवस्थायाः निर्वाह ४१ | इन्द्रियाणा सह प्रत्येक पान चैतन्यपारणता १०६ उपाधितस्तो कञ्चिन्दाभेदी ४२ | जातिरमरणादिददानात् यात्मतत्यसिद्धिः सौगतस्य अन्यापोदात्मय सामान्ये पिन 'गभंगवरसविशेषात् अभिलायादयः इति सम्पन्धार ५० चार्वाक्मनस्य निरास ।

·१३० पृ० पृ० रागादीना चारा पित्तादिधर्मनिरास यद्यपि अनेकान्तारमा जयं समर्थ तथापि प्रदेशसहारविसीम्या सूटमम्थूल शरीर अपेक्षात सहमारिसन्निधान सम्भाव्यम् १५९ परिग्रहेन कोऽपि विरोध ११३ / परिणामस्वभावाभावे पारणादुत्पत्तिरपि दुवंय ६० युद्धे कश्चित् नित्यानित्यत्यसिद्धि ११४ , शक्तिस्वरूपविचार १६१ चौदाभिमतमानप्रमाहरूपसन्तानस्य आत्म अश्यक्येचनियमात् परमाणवोऽमिना इति निराय ११७ मतस्य निराकरणम् १६३ क्षणभङ्गवादे स तानस्य असम्भवयमेव अवयिद्रव्याभावे सन्तानकल्पनापि असम्भाव्या १२२ स्थिरस्थल्पदायांनामेन इन्द्रिययुद्वौ प्रति मासन न तु क्षणिपरमाणनाम् १६८ कार्यकारणयो सर्वथा भेदनिरास १२४ सहशपरिणामिनोऽर्था एव दादसोत परिणामिनित्यप रे एव कार्यकारणभाव विषयभूता व्यस्था १२६ शान स्वरूपचत्परमपि प्रगति साधनस्य रक्षणम् १२७ चित्रशनस्य क्षणिरत्यापि अप्रतिमासनात् १७१ हेत्वाभासनिरूपणम् १२९ निराकरणो जीव सक्लार्थयाही भाति अनेकान्तात्मक्तत्व एव सायसाधनव्यवस्था घराचल्नष्टानष्टादिविरुद्धधभाथ्याससम्भवात् जीवे न सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञा अपि त्वक्त्वात् १५४ गौहमतस्य शिरसाप्त्यसमात्यक यनम् अनेकान्तात्मक तत्त्वम् रूप्यसण्डनपुरस्सरम् अन्यथानुपपनल तत्वस्य अनेकान्तात्मकत्वामा सकलव्यवहार विरोप रूपैलवणसमर्थनम् १७७ अचेतनस्यापि स्वन्धस्य सप्रदेशस्यय अयथानुपपन्नवत्यादिटरोषस्य पावत्या दर्शन न निरशस्य पात्रसरिस्वामिने रुमपणमिति निर्देश पाश्वरूप्यस्य मण्डनम् १७८ क्या चद् मिनाभिनात्मन सन्धस्य सिद्धि १४० अन्यथानुपपरत्व प्रत्यक्षानुपलम्माभ्या प्रतीयते १८४ चिनशानदृष्टान्तेन फन्धसिद्धि व्याप्यव्यापकभावादिसम्बधावगति तकारय व धापे या एकावेऽपि भागाना दर्शना प्रमाणादेव दर्शनस्थिति.न विरुद्धा १४१ तस्य प्रामाण्यम तपादनम् १८६ स्कन्धस्य एकत्वेऽपि एकद्रियेण तद्ग्रहणे सर्वस्य श्रुतगनेन्तर्भाव १८७ नेन्द्रिपा वरपैपत्यम् १४२ श्रुतज्ञानस्य बहुभेदत्यसमाम् १८७ स्कन्धस्य एकानेकारमात्यसमर्थनम् अनुपलम्भवो समथनम् रूपादिगुणानाम् अभेद एव स्क ध न तू अनुपलब्धिभेदनिरूपणम् सेप्यो भित्र कार्यानुपन्धि प्रमेय व हेतु अनेकान्तारमावस्तुसाधने विरुद्धोपलब्धि एन साधु १४८ विद्धच्यातोपलब्धि जभावोऽपि प्रमेयम् विरुद्धकापापविध अमावो भावान्तररुप एवनतु तुच्छ १८० तुलनामरसादीना तदुत्पत्त्यायभावेऽपि अग्निशान्तेन भावामावात्मकत्व हेतुत्वसमर्थनम् समर्थनम् १५२ पारवेमरियामिनापि देतोस्नैविध्यनियम प्रमेयत्वस्य गमरखे अविनाभाय एवं प्रतिपिद्ध इति प्रदर्शनम् निर धनम् १५३ / पूचरहेतुनिरूपणम् सत्व हेतु परिमाणस्यैव साधकम् १५५ | नैयायिकाभिमतपूर्वपदादिहेतूना निराकरणम् अनेकान्तात्मकवस्तुन अर्थक्रियाकारिख पूविच्छेपवदादीनां विविधव्याख्यानपुरस्सर एमर्थनम् विस्तरतो निराकरणम् २०२ १४१ १९० १९५ ·पृ० साख्याभिगतवीतावीतादिहेतुगेदनिराकरणम् २०८ | साधार्यादिसमजातीना दूषणाभासता २३४ वैशेषिकाभिमतसयोग्यादिहेतुभेदप्रतिविधानम् २०८ | जयेतरम्यवस्थाविचारः २३४ हेत्वाभासविवेचनम् २१० धर्मकीभिमतासाधनाङ्गवचनादोपो- निरचयक्षणिक्लपक्षे दूरस्थानत्यत्ववादे वा न झायनयोनिग्रहस्थानत्वनिराकरणम् सत्त्वादयो हेतवो गमकाः अपि तु परिणाम एव २११ दृष्टान्तामासनिरूपणम् २४० अन्वयस्य रक्षणम् २१४ दृष्टान्तस्यानुमानाङ्गत्वात् न तदनिदेशः पिठरपाक्वादिमतनिराकरणम् निग्रहस्थानम् २४१ क्षणिरत्यसाधनाय प्रयुत्ता सरवकृतवरवादयो नैयायिकपरिकल्पितप्रतिजाधान्यादेरपि हेतमो विरुद्धाः २१६ न निग्रहस्थानता २४२ सशाभावनाधने वचनादयः अन्तिमाः २१६ वादस्य रक्षणम् २४३ त्रैरूप्याद् गमाले नु वचनादीनां सद्धेतुतैः निग्रहस्वरूपम् २४४ वादामासस्य लक्षणम २४४ वचनादयः अन्यथानुपपत्तिवैरल्यादेव अलकन्यायरिनिश्चयस्य हेतुता २४७ अगमकाः २१८ विवक्षामन्तरेणापि वचनप्रत्तिभवति ३. प्रवचनप्रस्ताव: विजनहेतुवमेव वचन न विवक्षाहेतुकम् प्रवचनस्य स्वरूपम् २४९ सत्यहितवचन विवक्षा निर्दोय २२० / वेदस्यापौरुषेयत्वनिराकरणम् सर्वज्ञवयतृवचनाना यथार्थव २२० ज्ञानस्य निरावरणत्वसिद्धि २५२ वक्तृत्ववत् पुरुषत्वादीनामपि न सर्वशत्वेन पुस्पातिदायो यदि सन्दिग्धः कथ चिरोधः अतः सनकान्तिराः २२१ सुगतः सर्वज्ञत्वेनेष्टः २५३ ससारिणा ज्ञानावरणवशात् न रार्थप्रकाशनम् २२२ | हिंसाद्युपदेशात् मुगतादीना सदोपता २५५ आवरणामा सक्लार्थप्रकाशन सम्भवत्येव २२३ । वस्तुतः मुगतस्य पापि न सम्भाव्या २५७ परदुःसपरिशानेऽपि तथापरिणामाभावात् मिथ्याभावनातो न सुगतस्य तत्त्वज्ञानसमुत्पत्तिः २५७ न सशस्य दुःखित्वापत्ति २२४ शनिस्पक्षे गार्गः करुणाद्यन्यासश्च नोपपयते २५९ असिद्धहल्यामासविवेचनम् २२५ चित्तसन्तानस्यापि न मोक्ष: २६५ विरदासिद्धसन्दिाधाविचितरादिभेदै- २६७ चंहुधा असिद्धः अनादिवासनापि न सम्माच्या २२५ २६८ सदोपलम्गनियमः सरूपासिद्धः आत्मदर्शनस्य मुघटत्यान्न नैरात्म्य साधु २२६ परमार्थस-तानस्य मोभस्वीकारे नामान्तरण प्रतिक्षणधिनाशसाधने निहतुक्त्वादिति हेतुराश्रयासिद्धः २२८ आत्मन एव कथितः स्यात् क्षणिकत्वसाधने सवादिकमसिद्धम् २२८ साह्यामिमतवूटस्थनित्यवादेऽपि न कध. मोशन्यास्था ૨૭ तनुकरणभुवनादोना बुद्धिमतुक्त्वसाधने अचेरनोपादानत्वादयः अनेकान्तिकाः २२९ माङ्ख्यतत्त्वसमीक्षा प्रसङ्गतः इंदरखादनिराकरणम् योगाभिमतनित्यात्मवादेऽपि न बन्ध- तत्पुत्रत्वादयो हेतवानकान्तिका: २३२ मोक्ष यवस्था २७६ पावसरिवचनेन हेत्वामासा- सर्वज्ञ समयकान्ते नचलेऽक्षादौ क्थमारवासः २८१ नामुपसहारकथनेऽन्यथानुपपन्नत्य भागमः पौरपेय एच २८५ रहितानामयिश्चित्तरत्ववर्णनम् मांशस्य सिदिः २८६ गशनास्तित्व स्वस्यांनुपरुम्मावसिद्धान- दृषणाभासलक्षणम् कान्तिरी २८७ धर्मकीर्तिसमुद्भावितदप्युष्ट्रादेरभेद- मत्यत्वप्नेणिमादिमानव शिष्टमाहि- प्रसशस्य द्वापणाभासा जानर्माप साष्टं भवति २६९ ·३४७ ३४८ ३४८ [८] शानस्वभारस्याप्यात्मनः आवरणयगाई रागादीना सङ्कल्पप्रभात्यम् जानतारतम्य मयति २९१ | रागादीनां यातपित्तादिनमरत्वनिरास. पर्मणः पौगलिकत्वसिदि २९२ | तवंगानप्रवर्षे दोपस्यापकपः आवरणविगमे सर्वार्थसाशावारिस्वम् २९४ / नरात्म्यमानाया न मार्गव नापि तत्र निरापरणस्य देयरिनो न पुन. व मरम्या मै यादिमम्मायना सर्वमानस्यागमपूर्वक त्येपि नान्योन्याश्रय २९६ | जैनमते तु राम्यग्दर्शनादिपु प्रमोदादि ज्योतिशांनस्यासिवाददर्शनादपि सर्वसाक्षा सम्मा गरिवसिद्धि २९८ मुगतस्य न करणादिसम्मय' अनुमेयत्यादेतोरपि सर्वशत्यसिद्धिः २९८ मोयम्य स्वरूपम् वेदापीरुपयत्यनिरापरणम् २९९ / साइख्यामिमनित्यात्मवादेपि न मोक्ष घेदस्यानादिरे दोपपदानम् ३०२ सम्भावना शब्दनित्यत्वप्रतिविधानम् । ३०४ सप्तमनीस्वरूपनिरूपणम् शन्दे प्रत्यभिचापि सादृश्यनिरन्धनव ३०५ भगाना प्रमविचार. नित्यपशेऽभिव्यत्तिरपि अनुपपन्ना ३१. प्रतीतस्यापि स्यात्पदस्य व्यवहार्य वाल्पादिजन्यत्वादनित्य शब्द: ३१२ प्रयोग. क्तव्य शन्दस्य पोहल्पित्यम् १३ / स्याचादे सश्यादिदोपपरिहार प्रयङ्गत प्रतिविम्वयादनिरास. ३१४ जैनागम एर प्रमाणम् शब्दार्ययोगस्तयः सम्बन्ध २२० गुणाधीनमेव प्रवचनस्य प्रामाण्यम् यथासङ्केत शब्दोऽयंप्रत्यायक. ३२२ । जस्थमावस्यात्मन आवरणपरिक्षये सौगतमते शन्दस्य याचवत्वमसम्भाव्यम् ३२३ सार्घश्य समुत्पाते शब्दस्य विभुद्रव्यविशेषगुणत्यनिरास ३२४ / प्रमाणभेदनिरूपणम् श्रोत्रस्य प्राप्यतारित्वनिराकरणम् ३२६ स्मरणस्य प्रामाण्यसमर्थनम् प्रसङ्गतरचनुप' प्राप्यकारिनिरास: ३२६ नैयायिकाभिमतोपमानस्य सादृश्यप्रत्यभि- स्पोट्यादविचार ३२८ भानेप्न्तर्भाव पौरुषेयोऽपि शब्द' सम्यागनाइकुचित एव स्मरणादिक श्रुतज्ञानेऽन्तर्भूतम् सत्यार्थप्रतिपादक २३३ / स्यावाद प्रमाणम् सत्यश्य स्वरूपम् ३३४ प्रमाणस्य साश्चात्परम्परया च पलनिरूपणम् मोक्षमार्गविषयभूताना जीवादितत्त्वानां नयाना मणम् निरूपणम् ३३४ प्रवचनस्य प्रयोजनप्रदर्शनम् तपसा मसक्षय ३३७ / शासनाराधनाया परनिरूपणम् नैगम्यभावनात कर्मक्षय ३३८ । प्रशस्ति ३५२ ३५५ ..

·प्रधान सम्पादकीय मनुप्यमें अन्य प्राणियोंकी अपेक्षा जो विशेषताएँ पाई जाती हैं उनमें जिज्ञासाकी प्रधानता है। मनुष्य केवल अपनी भौतिक भावश्यकताओंकी मूर्तिमानसे सन्तुष्ट नहीं होता, किन्तु स्वयं अपने व्यक्तित्यको एवं अपनी चारों ओर दृश्यमान पदार्थाको जानने-समझनेकी उसे तीन अभिलाषा होती है इसी जिज्ञासाके फलस्वरूप दर्शनशासका आविष्कार हुआ। प्रकृतिमें दो प्रकारसे पदार्थोकी व्यवस्था पाई जाती है। एक स्थूल और दूसरी सूक्ष्म । स्थूल पदार्थीका ज्ञान हमें उनकी इन्द्रिय प्रत्यक्षताद्वारा प्राप्त होता है। इस क्षेत्रमें हमें इतनी ही सावधानी रसनेकी आवश्यकता पड़ती है कि एक तो हमारी इन्द्रियाँ विकृत न हो, और दूसरे उनके द्वारा प्रण किये गये पदार्थ के धर्मीको समझने में मानसिक भूल न हो। तथापि अन्ततः प्रमाण तो इस क्षेत्रमें यही माना जाएगा जो इन्द्रियप्रत्यक्ष हो। किन्तु यह इन्द्रिय-प्रत्यक्षता सूक्ष्म पदार्थ-व्यवस्था समझनेमें सहायक नहीं होती। अतएव जो पदार्थ इन्द्रियगोचर नहीं है जैसे जीव, आकाश, काल तथा भौतिक तत्वोंका परमाणु रूप इत्यादि यहाँ हमें इन्द्रियप्रत्यक्षका भरोसा न कर, किसी दूसरे प्रमाणका आश्रय लेनेकी आवश्यकता पड़ती है, और इसी आवश्यकताको पूर्ति के लिए न्यायशास्त्रका भाविष्कार हुआ। भारतवर्ष में जितने दर्शनोंका विकास हुआ उनमें प्रायः अपनी-अपनी न्याय व्यवस्थाका प्रतिपादन भी किया गया है। धीरे-धीरे न्यायको विधियोंका इतना विस्तार हुआ कि यह एक स्वतन्त्र दर्शन माना जाने लगा। उदाहरणार्थ-पड्दर्शनों में वेदान्त, सारय आदि दर्शनोंके साथ न्याय एक स्वतन्ता दर्शन माना गया है। भारतकी दार्शनिक विचारधारामें श्रमण परम्परा-द्वारा जो तत्वचिन्तन हुआ उसका प्रतिपादन हमें दो विभागीमें प्राप्त होता है-एक जैन और दूसरा बौद्ध । इन दोनों दर्शनाने भी अपने-अपने न्याय. शास्त्रोंकी व्यवस्था की है जो महत्वपूर्ण है, और उसका ज्ञान प्राप्त हुए यिना भारतकी संस्कृति और विचार-सरणिकी जानकारी अधूरी रह जाती है। जैनदर्शनोंके भीतर जो न्यायकी व्यवस्था पाई जाती है यह स्वभावतः बहुत अंशो में अन्य न्याय शास्त्रोंके समान होते हुए भी अपनी कुछ मौलिक विशेषताएँ रखती हैं। ये विशेषताएं मुख्यतः दो है, एक स्याद्वाद या अनेकान्त और दूसरी नययाद । स्याद्वादमें इस यातपर जोर दिया गया है कि प्रत्येक पस्नु अनन्त धर्मात्मक है और जब हम पस्तुके किसी एक गुणधर्मका उल्लेख करते हैं तय हमें यह भी ध्यान रखना भाघश्यफ है कि वह उस पस्तुका आशिरु रूप ही है, पूर्णस्वरूप नहीं। जय हम किसी पदार्य के एक व अनेक गुणों का वर्णन इस प्रकार करते हैं कि मानो उसमें उनके सिवाय और गुण है ही नहीं, सय एकान्तदोष उत्पन्न होता है जो मिथ्यादृष्टिका जनक है। स्यादादमें इसी दोपसे बचने के प्रयसपर जोर दिया गया है। जिन दार्शनिक विद्वानोंने स्याद्वादपर भाक्षेप किये हैं और उसमें दूपण दिखानेका प्रयस किया है ये स्याद्वादके उक्त मर्मको नहीं पहिचान पाये। स्याद्वादप्रणालीकी सूक्ष्म व्यवस्थाके लिए नये धादका प्रतिपादन किया गया है, और यहाँ भंग- मादि सात मयों के द्वारा यह बतलानेका मयान दिया गया है कि पलके भनन्त धमिस प्रस्तुतमें कौनमे सामान्य पविशेष अपया मिश्रित गुणधर्मापर विचार किया जा रहा है, तथा जिन पदों द्वारा परनुका स्वरूप यतलाया जा रहा है उनके अर्थम संकीर्ण और विस्तार किस व्यवस्थासे होता है। इस प्रकार नयोंके भनप और शन्दनय ये दो भेद हो जाते हैं। अनेकान्त और नयवादके भाधारपर जिम न्याय- पानका पिनास हुभा पहनसाहित्यकी एक महान निधि है। सामान्यतया प्राचीनतम जनसाहिपमें भी इस न्याया कुश्मनु विवेचन पाया ही जाता है। तथापि हम पिपपमें स्वतन्त्र प्रन्योरा निर्माण विक्रमीगभा सीसरी सोयी शताब्दिी प्राराम ·न्यायविनिश्चयविवरण हुआ है। जिन भाचायाँके न्याय-विषयके ग्रन्थ हमें उपलब्ध हुए हैं उनमें समन्तभद्र और सिद्धसेन पुरोगामी भाचार्य सिद्ध होते हैं। इन गचायोंके प्रन्योंमें जैनन्यायका प्रतिपादन वीजरपसे पाया जाता है। उसका विस्तार आगे चलकर अकरक, हरिभद्र, विद्यानन्द, माणिक्यनन्दी, प्रमाचन्द्र, धादिदेव, हेमचन्द्र आदि अनेक आघायाने स्वतन्त्र प्रन्या-द्वारा अथवा प्राचीन ग्रन्था पर टीश भाप्यादि-द्वारा किया है। दुर्भाग्यत यह विपुल साहित्य अभीतक विद्व ससारके सन्मुख आधुनिक रीतिसे उपस्थित नहीं किया गया। इसका फल यह हुआ कि जैन न्यायसाहित्यका व्यवस्थित ज्ञान भन्य विद्वानीको पूर्णतया प्राप्त नहीं हो सका और स्वय जैन-समाजके भीतर भी उसका समुचित अध्ययन-अध्यापन नहीं हो रहा है। ऐसी अवस्था में कोई आश्चर्य नहीं जो स्वय जैनधर्मानुयायी भी अपने आधार और विचारम स्याद्वाद या अनेकान्तकी उदात्त भूमिकाका परिपालन न कर सके हो। और इसी कारण जहाँ अहिंसा आदिक नैतिक तत्वोंपर अत्यधिक जोर दिया जाता है वहाँ उन नियमाको पारनेमें जो देश काल आदि परिस्थितिका विचार और विवेक अनेकान्त दृष्टिसे करना आवश्यक है वह नहीं किया जाता है। भारतीय न्याय-साहित्यमें आचार्य अकलकदेवके ग्रन्थोंका बहुत महत्त्वपूर्ण स्थान है। उनके अबतक जिन ग्रन्थोंका पता चला है उनमें निम्नलिखित ग्रन्थ पूर्णतया न्यायविषयके हैं। रघीयस्त्रय, प्रमाणसग्रह, न्यायविनिश्चय और सिद्धिविनिश्चय । इन सभी प्रन्योंका आधुनिक दगसे सम्पादन ५० महेन्द्रकुमारजी न्यायाधार्यने किया है और उनमेंसे तीसरा न्याययिनिश्चय वादिराजधिकृत विवरण- सहित प्रथमभाग भारतीय ज्ञानपीठसे मूर्ति देवी जैन ग्रन्थमाला ग्रन्थाङ्क ३ के रूपमें सन् १९४९ में प्रकाशित हो चुका है। उसीका दूसरा भाग अब ग्रन्थाङ्क १२ के रूपमें विद्वत्समाजके सन्मुख प्रस्तुत किया जा रहा है। इस प्रकाशनके साथ यह महत्वपूर्ण और विशाल प्रन्य सुवारुरूपसे, सात उपयोगी परिशिष्टोंके साथ, पूर्ण हो रहा है। यह बड़े सन्तोपकी यात है। जिस परिश्रम, विद्वत्ता और रचिके साथ ५० महेन्द्रकुमारजी न्यायाचार्यने इस महान् अन्या सम्पादन किया है उसके लिए उन्हें जितना धन्यवाद दिया जाय थोड़ा ही है। उसी प्रकार जिस उदारताके साथ भारतीय ज्ञानपीटके संस्थापक श्रीमान् साहू शान्तिप्रसादजीने इन प्रन्योंके प्रकाशनका भार उठाया है उसके रिए विद्वत्समाज चिरऋणी रहंगा। ऐसे भन्योंका प्रकाशन-पार्य नो गतिशील हो सका है उसका श्रेय ज्ञानपीठके सुयोग्य मन्त्री श्री अयोध्याप्रसादजी गोयीय को है। हम आशा करते हैं कि, जिस उत्साहसे उक्त महानुभावोंने अभीतक इस प्रकाशा कार्यको सम्हाला है यह चिरस्थायी होगा जिससे भारतीय साहित्यके उपेक्षित और अप्रकाशित अनेक ग्रन्धरत्न भी इसी प्रकार ससारके सन्मुख उपस्थित किये जा सके } सोरापुर -ही. रा. जैन प्रकाशन-व्यय -आ० ने० उपाध्याय १५) कागड़ २२४२१-२ पौण्ड २५४८1) सम्पादन व्यय ४०रीम १५ जि० माट १३६६/-) कार्यालय व्यवस्था छुपाई १६ फार्म २ पेज ६.0/) प्रफ सशोधन जिद बधाई ०५.) भेंट मालोचना २२/-) कबर कागस ७५) पोस्टेज प्रध भेंट भेजने का फवर पाई ४०१०) कमीशन, विज्ञापन, विक्री व्यय थादि कुल लागत १२५७१३) ६०० प्रति छपी लागत एक प्रति २०॥5jI मूल्य १५० ·FOREWARD I am thankful to my esteemed friend Pt. Mahendra Kumara Nyayacharya for asking me to write a Foreward to the Nyayarinis. cayavivarana of Sri Vüdirājasūri, which is a commentary on the Nyuya viniscũya of Sri Bhatļa Akalanka. Bhatta Akalanka is an author of stupendous scholarship and superordinary insight. One of the greatest luminarics of the Digambara Jaina school, he has set out in forcible and dignified language the principles of logic that were presupposed by the Jaina philosopber. But the full implications of the writings of Bhatta Akalanka have been brought out by the subsequent writers of the school who wrote illuminating commentaries on these philosophical classics. The Njīyariniscaya, as is appurent from the very title of the book, is a work on Jaina epistemology that I have had the good fortune to study; The commentary of Vūdirājasuri on the Nyäyriniscaya seems to me the most elaborate, exhaustive and comprehensive of all. The language and the argunients of Vūdirījasiri aro adınittedly exceedingly abstruse and incisire. The value of this work is particulary augmented by the elaborate criticism of Dharmakirti's Praminavūrttila and the exposition of Prajñākaragupta, called Pramiīnarartttilularikára, a rork which is encyclopedic in its scope and comprehensive in its treatment of all the relevant problems that exercised in the past the minds of the stalwarts of cvery school of Indian logic. This work, though primarily it professes to be the exposition of the Jaina logical tenets, has a superadded value as the faithful exposition and elaborate critique of all the tenets of the Buddhist Schools of thought, particulary of Darunkirti and his exponents. The work is no doubt extremely stiff and a hard nut to crack. It requires concentrated attention eren on the part of the best cquipped scholar who lias made the aquaintance of these intellectual titans and their classical products. It is a matter of sincere and deep felicitation that this extremely hard work dcaling rith unfamiliar and at the saine time enormously difficult problems has been edited with perfect accuracy and cxtraordinary skill for the first time. It is a source of unfailing deliglit ·न्याययिनिधयविवरण that the authorities of the Bharatiya Jajāpitha, Kashi, have found Pt. Mahendra Kuunata as the Editor of this i emarhable work. A very fow scholar could crecute this liard task with the easc, felicity and mastery of Pt. Malcadra Kumara. Pt. Mahendra Kumura possesses a singular combination of perfect linoledge of Jaina thought and Buddhist logic. He is thoroughly at home in both, and his brief comments given in the footnotes thror & mass of light on the knotty problems, both linguistic and pliilosophical. This work is practically an encyclopaedia of Indian logic, which is noted for its stupendously wide range and its appalling dialectic. I have not as yet been able to make as thorough study of the work as I wished. But the more I have gone into the contents, the greater have been my surprise and satisfaction. The mouts of this classic of Jaina logic are stupendous. Its clarification of Prajñāharagupta's difficult ipscdıxıts and incisive analysis of Dhamalit ti's Pranancuattıla aic sure to arouse the interest of ambitious students, though their number is unfortunately progressirely drindling doon. The roils of Dharmalıtı and his commentary in their original have been ºn ecently published, but unfortunately they have not had the good fortune of being edited with the skill and care and scholaz ship that characterize my friend Pt. Mahendra Kumara. He has had the rare privilege of sitting at the fcet of Pt, Sulllnl Sanghari who is the gicatest lumınay in the firmament of Jaina and Buddhist scholarship. We ujust congratulate ouiselves that our country still possesses these scholars who are the true intellectual assets of our land. The present work may be iegarded as the property of the Jaina school and that of Buddhist logic with equal propriety The salient feature of the work is the thoroughness of its treatment of the problems wlich have been examined in it. In the very exposition of the concept of oniniscience at the very outset, a modern scholai connot but be struck with agreeablo surprise to see that omniscience unqualified and unrestricted is the presupposition of a religious teacher. The entire sold is an interieinted system in such the full Inon ledge of eren an insignificant fragment would naturally pie- .

·न्यायविनिश्चयविवरण suppose that of the lest of the universe If the knowledge of the promulgator of a religion or of a new path to perfection were fiagmentary or confined to a limited part of time and space or a particular section of mankind, it would fail to be valid for all time to come. There is a good deal of logic in this argument, and one is made to pause and Ponder whether the pragmatic solution offiered by Dharmakirti can be accepted as the last word. The getup, type and paper and clear print are an attraction to an inquisitive student. Of course in spite of all these facilities, the work will not prove acceptable to one ho does not possess a keen logical acumen and insatiable thirst for knowledge and an indomitable will to overcome the hurdles. India in the past not fail to take up the challenge of Dhaimakirti and the difficulties rather served to act as incentives. It is expected and desired that the modern students of logic will not be found unequal to the arored difficulties of the present work The letrard is commensurate with the labour and application needed for its understanding. It will lehablitate the frith of the alumni of a modern University in the sui passing magnitudo of the past Indian intellect which i efused to be banked by the intractable size of the problems. The Everest has been conquered in the physical plane and it is not idle to expect that the intellectual Everest created by our ancestors will have the same alluring influence upon the present and the unborn generations. (Sd) S. MOORERJEE ·प्राकथन - भह अफलक द्वारा रचित न्यायविनिश्चय पर वादिराज सरिने न्यायविनिश्चयविवरण नामसे टीका लिसी है। हर्पको बात है कि भारतीय ज्ञानपीठ वनारसके अधिकारियों ने मेरे मित्र श्री पं० महेन्द्र- कुमार न्यायाचार्य द्वारा सम्पादन कराके इसको मुद्रित किया है तथा मुझे इसका साधायन लिखनेका सौभाग्य दिया है । भट्ट अगलंक प्राचीन भारतके अद्भुत विद्वान् तथा लोकोत्तर विवेचक अन्धकार तथा जैन घाड्मयरूपी नक्षत्रलोकके सबसे अधिक प्रकाशमान तारे हैं। दिगम्बर जैन आचार्यों द्वारा प्रतिष्ठापित न्यायके सिद्धान्तोंका इन्होंने गम्भीर और ओजस्वी भाषाम विवेचन किया है। दिगम्बर जैन आचायाँके प्राचीन ग्रन्धोंपर विशद टीका लिसनेवाले उत्तरकालीन आचार्योंकी व्याख्याएं पढ़ने पर ही अकलंक भट्टके मन्तव्य सांगोपांग समझमें आते हैं। 'न्यायविनिश्चय' नाम ही पताता है कि यह प्रमाणपाद तथा तर्कशास्त्रका प्रन्थ है। मुझे जैन न्यायके जिन अन्योंके स्वाध्यायका सुयोग मिला है उन सबमें न्यायविनिश्चय पर वादिराजके द्वारा लिसा गया यह विवरण' भत्यन्त विस्तृत, सर्वाङ्ग तथा सुवोध है। वादिराज सूरिकी भाषा तथा तशैली निश्चित ही अत्यन्त स्पष्ट और तलस्पी है। धर्मकीर्तिके प्रमाणवातिककी आलोचना और प्रज्ञाकर गुप्तके प्रमाणयार्तिकालंकारके विश्लेपणने इस ग्रन्थके महत्त्वको सतगुणित कर दिया है। क्योंकि चार्तिकालंकार प्राचीन भारतीय सभी विचारधाराओंके दिग्गज विद्वानों द्वारा विचारित समरत सम- स्थाओंके विवेचन के कारण भारतीय तर्कशास्त्रमा विश्वकोप कहा जा सकता है। न्यायविनिश्चय मुख्य रूपसे जैन तकशास्त्र के सिद्धान्तका प्रतिपादन करता है । इसके अतिरिक्त यह बौद्ध दर्शनके प्रधानाचार्य धर्मकीर्ति तथा उनके अनुगामी विद्वानों द्वारा प्रतिपादित बौद्ध तर्क सिद्धान्तीका प्रामाणिक वर्णन और विस्तृत समीक्षा भी करता है। निःसन्देह यह ग्रन्थ अत्यन्त क्लिष्ट है और बड़ी कटिनाईसे समहमें आता है । जिन्होंने इन बौद्धिक महारथियों तथा इनकी कृतियोंका सांगोपांग अनुगम किया है, उन्हें भी अकलंक भट्टको पढ़ते समय मनको एकाग्र करना पड़ता है। फलतः इस अत्यन्त क्लिष्ट तथापि लोकोत्तर जटिल समस्याओके समाधानकर्ता ग्रन्थका पूरी सावधानी तथा कुशरताके साथ निकाला गया यह प्रथम मुदिरा संस्करण असाधारण रूपसे भभिगन्दनीय है। भारतीय ज्ञानपीठ काशीके अधिकारियों ने इसके सम्पादन प्रकाशनादिका जो समुचित योगायोग किया है निःसन्देह यह परमानन्दका विषय है। शायद ही कोई दूसरी संस्था इतना सुन्दर और प्रामाणिक संस्करण निकाल पाती। पं. महेन्द्रकुमारजी जैसे कुछ ही विद्वान ऐसे कठिन कामशे सरलता, सुगमता एवं योग्यता पूर्वक कर सस्ते है। पं. महेन्द्रकुमारजी जैन विचारधारा एवं बाद तर्कशास्त्र यहुत बड़े पण्डित हैं। ये उन दोनों पूर्णतः परिचित है और उन्होंने जो संक्षिस पादटिप्पण दिये है उनसे भापा एवं दर्शन सम्बन्धी अनेक जटिल प्रश्नी पर प्रकाश पड़ता है। न्यायविनिश्चय अपनी पापक विवेचक्या तथा भनुस युधिपादके लिए म्यांत भारतीय तर्कशास्त्रका विश्वकोप है। यद्यपि मै अय सरु इसका वैसा पारायण नहीं कर सफा हूँ जैसा कि करना चाहिये तथापि ज्यों-ज्यों में इसके विपपको देससा ईत्यो-यों मुझे माधयं और संतोप होता है। जैन न्यायके इस मौलिक ग्रन्यकी विशेषताएं विशाल और विविध है। प्रज्ञापर गुसको दुस्द मान्यताएँ भार धर्मकीर्तिके प्रमाणपातिफ तलस्पर्शी विश्लेषण निभित ही पितोष जिज्ञासुओरी रधिको मानत करेंगे, यद्यपि यतमान समयमें उनकी संस्था होयमान है। धर्मकीर्तिके अन्य सया टोकाएं कुछ समय पहिले अपने मूल रूपमें प्राशित किये गये हैं परन्तु दुर्भाग्यवश य उसनी फुशलता भीर सावधानी एवं विद्वत्तासे सम्पादित नहीं हुए जैसा कि पं. महेन्द्ररमारने किया है। पण्डितनीको जन धीर पौद्ध पिजगतके विशिष्ट विद्धान पं. मुएलालजीके पास यंटमेशा विशिष्ट सौभाग्य मिला है। हमें अपने लिए धन्य मानना चाहिये कि हमारे देश में अभी ऐसे किसान है जो कि हमारे देशको सपी पौद्धिक निधि है। - ·न्यायचिनिश्चयविवरण यह अन्य जैन पाइ मय तथा यौद्ध वर्कशास्त्रको भक्ष्य निधि कहा जा सस्ता है। ग्रन्थको प्रमुख विशेषता यही है कि अपने विपर्यास सांग विवेचन करता है। अन्यके आरम्भमें सर्वज्ञताका जो विवेचन किया गया है उसे देसकर भाजके विद्वान् भी दांत तले उँगली दवा लेंगे और सहमत होंगे कि निरपाधि तथा निर्मर्याद सर्वज्ञताके सिद्धान्तको धर्म-गुरआने पहिलेसे माना है। विश्वके पदार्थ परस्पराश्रित हैं और इसीलिए किसी भी एक पदार्थका ज्ञान विश्वके अखण्ड स्वरूपके ज्ञानको कल्पना करता है। किसी धर्मके प्रवर्तकका अथवा मुक्ति के नूतन मार्गका प्रदर्शक ज्ञान आंशिक ही हो अथवा किसी विशेष देश और काल अथवा किसी विशेष जनसमुदायके ही लिए हो तो उसे कालिक प्रामाण्य नहीं दिया जा सकता इस युक्तिके ध्यानमें आ जाने पर व्यक्ति के मनमें यह प्रश्न स्वतः उत्पन्न होता है कि धमकीर्ति द्वारा प्रतिपादित प्रयोजन सापेक्ष तात्कालिक समाधानको अन्तिम उपाय माना जा सकता है या नहीं। अन्यका टाइप, कागज, साफ छपाई तथा अक्षरोंकी उठान जिज्ञासुके लिए विशेष आकर्षक हैं। इन सब मुविधाओंके होनेपर भी अन्य उसके लिए ग्राह्य न होगा जिसमें तारिक दृष्टि, ज्ञानको अतृप्त तृष्णा तथा बाधाओंसे जूझनेशी शक्ति न होगी। भूतकालमें भारतने धर्मकीर्तिकी चुनौतीको अस्वीकार नहीं किया था, अपितु बाधाएं प्रेरक बनी थी। आशा है तथा विश्वास भी है कि वर्तमान तर्कशास्त्रके निज्ञासु भी इस ग्रन्थकी क्लिष्टताका सामना करेंगे। मायके मननमें जितना परिश्रम और कष्ट होगा फल भी उतना ही सुखद होगा। इसके द्वारा वर्तमान विश्वविद्यालयों के छानोको अतीतके भारतीय विद्वानोंकी विशाल बुद्धिपर पुनः श्रद्धा जम जायगी, क्योंकि ये समस्या महानतासे नहीं घबराते थे । भौतिक जगत्में अभी एवरेस्ट पर विजय पायी गयी है तब यह कहना अनर्थक न होगा कि हमारे पूर्वजों द्वारा निर्मित बौद्धिक एवरेस्टकी विजय भी वैसा ही आकर्षक प्रभाव हमारी वर्तमान तथा भाषी पीढीपर न छोड़ेगी? सानकौड़ी मुसोपाध्याय [प्रधान संचालक पारी इंस्टीट्यूट नारन्दा ] नालन्दा } ·सम्पादकीय सन् १९४९ के प्रारम्भमे न्यायविनिश्चयविवरणका प्रथम भाग प्रकाशित हुआ था और अब १९५५ में यह द्वितीय भाग मेरे ही सम्पादकत्वम निकल रहा है। इस बीच ज्ञानपीठको व्यवस्थाम परि- वर्तन हुए । पर इतना है कि सास्कृतिक प्रकाशनीको धारा चाल है। इस अन्यके सम्पादनमे जिन बनारस आरा सोलापुर सरसावा मूडविद्री ओर पारगके भडारीकी कागज़ और ताडपत्रीय प्रतियोका उपयोग किया गया है उनका परिचय प्रथम भागके 'सम्पादकीय में दे दिया है। मुद्गाक्षरोकी योजना भी प्रथम भागकी तरह ही है। हाँ, पृ० २९७ से मूलफारिकाएँ ग्रेट न. १ की जगह न० २ ४ इपमे दी गई है और अवतरण १४ पाइट काला टाइपमै हो । पहिरे भाग विवरण- गत व्यारयेय मूलशब्दीको जहाँ कारिकाके टाइपमें ही दिया है, वहाँ ४० ७५ से पृ. २९६ तरु ग्रेट न. २ मे तथा पृ० २९७ से १४ पाइट काला टाइपम ही दिया गया है। पृ. ३०७ से ३२३ तरकी टिप्पणी- की प्रेसकापी प्रेससे सो गई थी अत पाण्डुलिपिके हॉसिये पर लिखे गये सक्तीके आधारसे ही उसने पृष्ठोंकी टिप्पणी लिखी गई है। इस भागके प्रूफ सशोधनमे प्रथम भागकी तरह ५० महादेवजी चतुर्वेदी व्याकरणाचार्यने सहा- यता दी है और परिशिष्ट लिखनेका कार्य भी उन्होंने सम्हाला हे। परिशिष्ट बनाने में जो असावधानी हुई है वह शुद्धिपनम सुधार दी है। इस भागमें निम्नलिखित ७ परिशिष्ट यनाये गये ह- (१) मूल कारिकाधोंका अकारायनुस्म, (२) विवरणकारके स्वरचित श्लोकोका अकारा- धनुक्रम, (३) विवरणगत अवतरणाकी सूची, (५) न्यायविनिश्चयमूरगत विशिष्ट शब्दोंकी सूची, (५) न्यायविनिश्चयविवरणगत ग्रन्थ और ग्रन्थकार, (६) विवरणगत विशिष्ट शब्द और (७) ग्रन्थसङ्कत विवरण । ज्ञानपीठके सस्थापक दानवीर साह शान्तिप्रसादजी और अध्यक्षा उनकी धर्मपसी सौ. श्रीमती स्माजीकी भावना सास्कृतिक ग्रन्याको सर्वाङ्गीण सम्पादन कराके प्रकाशनको बराबर रही है और उसके लिए मुक्त हस्तमे साधन भी उन्होने प्रस्तुत किये है। इसका ही यह पर है कि ज्ञानपीटका यह विभाग अपनी धाराको चालू रसे है। प्राचीन अन्योंके सम्पादनमें निष्ठा, समय, शक्ति और साधन समीक्षा सनुरन अपेक्षित होता है। विशेषकर उन प्रयोके सम्पादनम जिनका मूलभाग उपलब्ध न हो और विवरण प्रतियाँ अशुद्धियोंका पुन हा। दार्शनिक प्रन्याम ग्रन्थान्वरोके अवतरण पूर्वपक्ष और उसर पक्ष दोनाम ही मचुरमात्रामें आते है, उन सबका स्थल याजना तथा उपयुक्त टिप्पणियाका सङ्करन आदि सभी काय धैर्य और स्थिरताके बिना नहीं सघ सक्ते । इसकी जो पद्धति आज प्रचलित है उसका नियहि क्या ऐसे उपयोगी परिशिष्टोकी योजना, जिनमे प्रन्य और प्रन्धकारके ऐतिहासिक एष विकासम्मके तप्पोमा आक- लन हो सके आदि कार्य व्यवस्थित योजना एव सम्पादन रष्टिके विना नहीं घर पाते । ज्ञानपटिये सबा. लकोने इस अन्धके सम्पादनमे यथाशक्य इस परम्पराको नियाहनेकी चेष्टा की है और इसका महुन कुर धेप ज्ञानपीठके योग्य मन्त्री श्री अयोध्याप्रसादी गोयलीयको भी है जो अपनी एकरके पके है। जिन परिस्थितियोमे यह भाग प्रशशित हो रहा है उनमे जो सभव और शक्य था, पातकी चेष्टा अवश्य की है कि कममे कम इस भागमे सम्पादन और प्रकाशनका स्तर कायम रह जाय। रिया है। इस हिन्दू विश्वविद्यालय, यनारस महेन्द्रकुमार जैन न्यायाचार्य २६११५४ ·प्रस्तावना न्यायधिनिश्चयके प्रथम भागम प्रन्यकारी सम्बन्धम लिसा गया है। अत इस भागमे मात्र विषयपरिचय दिया जा रहा है। कारिकासंख्या- न्यायविनिश्चयविवरषा प्रथम भागको प्रस्तावनाम मैने मूर कारिकाओंकी सग्या निश्चित करने का प्रयत्न किया था किन्तु उसमें निम्नलिखित संशोधन अपेक्षित है । भूएश्लोकांमें 'अन्तर श्लोक, जो कि वृत्ति के बीच बीचमे आते हैं, और संग्रहश्लोक, जो कि वृत्तिम कहे गये अर्थका सग्रह करते है, भी आते हैं। इन सबको मिलाकर न्यायविनिश्चय मूर में कुर ४८० इरोक होते है। प्रथम प्रस्तावम १६८६, द्वितीय प्रस्तावमें २१६३ नथा तृनीय प्रस्तावमे ९५ । विचरणके दोना भागमि इलोकांके नम्बर अशुद्ध छपे है, अनुक्रममे भी अशुद्धियाँ हो गई है। अत इस ग्रन्थके प्रारम मूल इरोक एक साथ छाप दिये है। उनमे अन्तरश्लोक और सग्रहलोकीका विभाग भी कर दिया है। अनुवमकी अशुद्धियाको शुद्धिपत्रमें देख लेना चाहिये। विपय-परिचय प्रमाणविभाग- प्रथम प्रस्ताव प्रत्यक्षका सांगोपांग वर्णन करनेके याद इस भागके दो प्रनावा परोक्ष प्रमाण का वर्णन किया गया है। आगम परम्पराम प्रमाणके दो ही विभाग दृष्टिगोचर होते हैं। इस परम्परामें प्रमाणताका आधार विरपुल जुदा है। आरममानसापेक्षतान प्रत्यक्ष और इन्द्रिय मन आदिको अपेक्षा रसनेवाले ज्ञान परोक्ष होता है। इस परिभाषासे अवधिज्ञान मन पर्ययज्ञान और केवलज्ञान प्रत्यक्ष कोटिम तथा शेष सब ज्ञान परोक्ष कोटिम आते है । पाँच ज्ञानोमे मति और श्रुत परोक्ष है । तत्त्वार्थसून (१३) में मतिज्ञानके पर्यायरूपसे मति, स्मृति, सजा, चिन्ता और अभिनिवोधको गिनाया है। उसका तात्पर्य बताते हुए टीकाकारोने लिखा है कि ये सब शान चूँकि मतिज्ञानावरणके क्षयोपशममें होते हैं अत मतिज्ञानमें शामिल हैं। जहाँतक स्मृति, सज्ञा (प्रत्यभिज्ञान ), चिन्ता (तक) और अभिनिबांध (अनुमान) का प्रश्न हे यहाँ तक इन्हें परोक्ष माननमे कोई आपत्ति नहीं है किन्तु मति अर्थात् पाँच इन्द्रिय और मनमे उत्पन्न होनेवाले ज्ञानको परोक्ष कहनेमे लोकगाधा और प्रचरित दार्श- निक परम्पराआका स्पष्ट विरोध होता है। सभी दानिक इन्द्रियजन्य ज्ञानको प्रत्यक्ष प्रमाण मानते । प्रत्यक्ष शब्दका अर्थ भी "अक्षम् अक्ष प्रति वर्तते इति प्रत्यक्षम्” इस व्युत्पत्तिके अनुसार इन्द्रिया- धित ज्ञान ही फलित होता है। ऐसी दशाम जैन परम्पराकी प्रत्यक्ष परोक्षकी यह परिभाषा बिल्कुल अनोपी लगती थी और इससे लोक-व्यवहारमं असंगति भी आती थी। आगमिक कालम ज्ञानके सम्यस्य और मिथात्यके आधार भी भिन्न ही थे। जोशन मोक्ष- मार्गापयोगी होता था वही सम्यकज्ञान कहलाता था। रोक सम्यग्ज्ञान रूपसे प्रसिद्ध यानी का २ "निराकारल्यादयः अन्तरस्लोवृत्तिमध्यत्तित्वात, विमुपेत्यादिवातिकव्याख्यानचिमन्यमध्य वर्तिनः खल्वमी लोका." समालोकाख घृत्युपदशितस्य चातिकार्थत्य सग्रहपरा इति विशेष:"- न्यायवि०वि०प्र० पृ०२२९ । ३ देखो सत्वार्थवार्तिक, लोक्वाति आदि।

·यथार्थ बोध करानेवाले जान भी यदि मोक्षमार्गापयोगी नहीं होते है तो ये मिथ्याज्ञान ही है। इन्द्रिय और मनके दोपके कारण रोस्प्रसिद्ध संशयादि ज्ञान भी इस दृष्टिकोणसे सम्पम्नान ही फरित होते हैं। आगमकी यह आध्यात्मिक शैली है। भागमिक पाँच जानाका तथा उसकी परिभाषाओंका दार्शनिक परम्पराओके साथ समन्वय करनेकी दृष्टिमे सर्वप्रथम महान दार्शनिक भट्टाकर इदेवने प्रमाण-विभागको स्पष्ट रूपरेखा बनायो । यद्यपि सिद्धमेन दिवाकरके न्यायावतारम प्रमाणके प्रत्यक्ष, अनुमान और शाद ये तीन भेद क्येि गये है जिसका आधार पुरानी सांग्य आदि परम्पराएँ रही है। प्रमाण-बम धादियाने इन्द्रियगम्य और अनुमेय अर्थ के सिपाय भी ऐसे अतीन्द्रिय पदाथाको सत्ता स्वीकार की है जिसमे शाब्द या आगम प्रमाण अधिकार है। प्रस्तुत न्यायचिनिश्चय अन्यके प्रस्तावाका विभाजन भी इसी आधारसे हुभा है। भट्टाफलादेयके सामने आगमिक ज्ञानपरम्पराको दार्शनिक चौखटेम व्यवस्थित रूपसे बठानेका महान कार्य था जर कि उनके पूर्ववर्ती युगमधान समन्तभद्रादि दार्शनिकोने इस विषय में कोई खास दिशानिर्देश भी नहीं किया था । सर्वप्रथम उन्होंने प्रत्यक्षके पारमार्थिक और सांव्यवहारिक ये दो भेद करके अपधि, मन पर्यय और केपलतानको भागमानुसार पारमार्थिक प्रत्यक्ष मानकर इन्द्रिय मनोजन्य मतिको सांयवहारिक प्रत्यक्ष स्थान दिया और प्रत्यक्ष शब्दकी प्रवृत्तिका निमित्त अक्षजन्यचके स्थागम चैरायको बीकार किया। इन्द्रिय और मनमे उत्पन्न होनेवाले प्रत्यक्षको अंशतः विशद होनेके कारण परमार्थतः परोक्ष होकर भी सांव्यवहारिक प्रयक्ष कहा। यद्यपि विशेपावश्यक्भाष्यकार आचार्य जिन- भद्गणि क्षमाश्रमण ने भी प्रत्यक्षके इन दो भेदोको स्वीकार करके इन्द्रियमनोजन्य ज्ञानको सांव्यव- हारिक प्रत्यक्ष संज्ञा दी है किन्तु परोक्ष प्रमाणोकी संख्या और व्यवस्था के सर्वथा मौन है। अकल देवने मतिनानके पर्याय रूपसे प्रसिद्ध स्मृति, संज्ञा, चिन्ता और अभिनिरोधके साथ ही साथ श्रुत अर्थात् आगम इन पाँच भेटोम परोक्षमा विभाजन कर प्रमाण व्यवस्थाको सम्पूर्ण क्यिा । उनने यह भी बनाया कि परोक्षताका कारण अपनी उत्पत्ति में जानान्तरको अपेक्षा रपना है । स्मरणमे पूर्यानुभव, प्रत्यभिज्ञानम पूर्वानुभव तथा वर्तमान प्रत्यक्ष, तमे स्मृति और प्रयभिज्ञान, अनुमानमे लिग प्रयक्ष व्याप्तिस्मृति, प्रत्यभिमान और व्याप्तिमाही तक तथा आगममे शन्दनवण और संवैत स्मरणकी अपेक्षा होती है। लघीयखयम अश्लइदेवने मति, स्मृति, संज्ञा, चिन्ता और आभिनियोधिक इन जानोको शन्द. योजनाके पहले मनिनान माना है तथा शब्दयोजनाके बाद श्रुतमान । यद्यपि इस विभागमे मति स्म- स्यादि जानोंके परोक्ष होनेमे कोई बाधा नहीं पडती तो भी ल्धीयत्रय (अकरमन्यत्रय पृ० २१) फे प्रपचन प्रवेशमे अबरादेवया केवल श्रुतको परोक्ष कहना और स्मृति, चिन्ता, संar और अभि- नियोको अनिन्दिय प्रत्यक्ष मानना एक नई बात है जिसका समर्थन उनके बाद किसी उत्तरकालीन आचार्यने नहीं किया। तात्पर्य यह है कि अक्लइदेवने पाँच इन्द्रिय और मनमे होनेवाले ज्ञानको जो कि आगमिक परिभाषाम परोक्ष या, मांव्यवहारिक प्रत्यक्ष कोटिम लिया और स्मृति, मंज्ञा, (प्रय- मितान), चिन्ता (नई) आभिनियोधिक (अनुमान ) और श्रुत (भागम) इन पाँचाको आगमा- नुसार परोक्ष प्रमाण ही कहा है। १ स्मृति- साधारणतया अनुभव गृहीत पदार्थको ही ग्रहण करने के कारण म्मृति दार्शनिक क्षेग्रने प्रमाण नही मानी जाती है। इस दुमरा कारण भह जयन्तने अनर्थजन्याय भी बनाया है। धि स्मृति १ "इदियगणोभा ज त सयवहारपसक्य" -विशेषा भा गा० ०५१ २ "शानमा मतिःरामा चिन्ता चाभिनियोधिकम् । मानामयोजनाले भुतं दशम्दानुयोजनात् रूपी० एल०१०,११।। ३ "न स्मृतरप्रमाणतं गृहीतपादितामृतम् । अपि वनजन्यार तदप्रामामशरणम् !!" च्यायमा पृ० २३ । - ·न्या-वान -चय.. - - साक्षात् अर्थसे उत्पन्न नहीं होती अतः वह अप्रमाण है किन्तु अक्लङ्कदेवने गृहीतमाही होनेपर भी स्मृतिको अविसंवादिनी होनेके कारण प्रमाण स्वीकार किया है। अगृहीतग्राहित्य और गृहीतग्राहित्व अप्रमाणता पा अप्रमाणनाके प्रयोजक नहीं हो सकते । प्रमाणस्यका हेतु तो अविसंवाद ही है। वह अवि. संवाद अन्य ज्ञानीकी तरह स्मृतिम विशेषतः सुरक्षित है। समस्त जगतके व्यवहार स्मृत्तिमूलक ही हैं। फिर स्मृतिम 'तन्' शब्दका उरलेख होना अपूर्व है जो अनुभवम नहीं पाया जाता । प्रत्यभिज्ञान, अनुमान और भागम आदि प्रमाणोंकी उत्पत्ति स्मृतिके बिना नहीं हो सकती अत. अविसंवादी प्रत्यभि- ज्ञान तर्क अनुमान और आगमका जनक होनेसे भी स्मृति प्रमाण है। जो स्मृति विसंवादिनी है उसे अप्रमाण कहनेका रास्ता खुला हुआ है। इसी तरह पदार्थ से उत्पन्न होना या न होना प्रमाणता और अप्रमाणताका प्रयोजक नहीं है क्योंकि ज्ञानके प्रति अर्थ की कारणता मात्रिक नहीं है। अतः अविसंवादी होनेके कारण स्मृति स्वयं मुख्य प्रमाण है। २ प्रत्यभिज्ञान- दर्शन और स्मरणसे उत्पस होनेवाले एक्य, सादृश्य, पैसादृश्य, प्रतियोगी और आपेक्षिक आदि रूपसे संग्लन करनेवाले ज्ञानको प्रत्यभिज्ञान कहते है। यद्यपि 'म एवायं' इस प्रत्यभिनानके 'स.' इस अंशको स्मरण और 'अयं' इस अंशको प्रत्यक्ष जान लेता है फिर भी स एवायं' इस ममन संकलित प्रमेयको न तो स्मरण ही जान सकता है और न प्रत्यक्ष । अतः वर्तमान प्रत्यक्ष और अतीत स्मरणमूलक शितने प्रकारके संकलन ज्ञान होते है ये मय प्रत्यभिज्ञान प्रमाण की सीमा है। अतीत और धर्तमानकी कड़ीको जोड़नेवाला एकदव्यगत एकरव मुख्य रूपसे प्रत्यभिज्ञानका प्रमेय है। जिस एकरवकी धुरोपर मंसारके समस्त व्यवहार, यहाँ तक कि स्वयं अपनी जीवनस्थिति मुसंकलित होती है उसी एकस्वको प्रत्यभिज्ञान अविसंवादी रूपमे जानता है। कोई भी मौलिक पदार्थ पूर्व और उत्तरम विशलित पयायोका देर नहीं है किन्तु उसके पूर्वोत्तर क्रममें एक मौलिकता है जो प्रतिक्षण परिवर्तन करनेपर भी उसकी सत्ताको न तो समाप्त होने देता है और न पदार्थान्तरसे संत्रान्त ही होने देती है। यही मौलिक्ता द्रव्य और ध्रौव्य शब्दोंसे पकडी जाती है। क्षण परिवर्तन चाके बीच यह अविच्छिन्न धुरी इत्यका प्राण है, इसीके बलपर परिवर्तित हव्यमें 'म एवायम्' यह यही है ऐसा भविसंधादी प्रत्यभिज्ञान होता है। बन्धन-मोक्ष, लेन-देन, शब्दप्रयोग आदि समस्त व्यवहार इसीके आधारसे चरते है। अत एकत्व प्रत्यभिज्ञान कचित् अपूर्वार्थ माहीं और अविसंवादी होने के कारण प्रमाण है। 'म एवायं' इस ज्ञानको इन्द्रियप्रत्यक्ष तो इसलिए नहीं कह सकते कि इन्द्रियाँ केवल सम्बद्ध और वर्तमान अर्थ को ही जानती है जबकि 'स' अंश असम्बद्ध और अवर्तमान है। इसी तरह 'म.. तक सीमित रहनेवाला म्मरण भी अर्तीत वर्तमानव्यापी एकन्वशे पर्श नहीं कर सकता। नयायिक 'गोसदृशो गवयः' इस अतिदेश वाक्यको सुनकर सामने गवयके देखनेपर होनेवाले 'यह गवय शब्दका पाच्य है। इस प्रकारके संज्ञा-संज्ञी सम्बन्धको उपमान नामका स्वतन्त्र प्रमाण मानते है। किन्तु अकलङ्कदेपने प्रत्यक्ष और रमरणमूलक यावत् संकलनाको चाहे ये एकाचविषयक, सादृश्य- विपयक, वैसाइयविषयक, प्रातियोगिक या आपेक्षिक वैसे भी हो प्रत्यभिज्ञानमें अन्तभाष किया है। इसीलिए उन्होंने स्पष्ट लिखा है कि यदि 'गौके सदृश गवय होता है' इस मादृश्यमन्यभिज्ञानको स्वतन्त्र प्रमाण माना जाता है तो 'गौसे विलक्षण भैस होती है। इस वैसादृश्य प्रत्यभिज्ञानको, 'पटनेसे कन्कत्ता प्रातियोगिक प्रत्यभिज्ञानको 'आँवलेसे अमरूद बड़ा होता है' इस आपेक्षिक प्रत्यभिज्ञानको तथा और भी इसी के प्रत्यक्ष-रमरणमूलर विभिन्न नानीको म्वतन्त्र प्रमाण मानना होगा। १ "उपमान प्रसिद्धार्थसाधम्र्यात् साध्यसाधनम् । तवैधम्मात् प्रमाणं किं स्यात् सशिपतिपादनम् ॥१९॥ ददमरूपं महद् दूरमासन्न प्रान नेति वा । व्यपेक्षात' समझेऽयं विपरपः साधनान्तरम् ।।२।” यो ।

·- न्यायविनिश्चयविवरण नैयायिक "अनुमितिकरणम् अनुमान" अनुमानका यह व्युत्पत्ति करके रिझपरामर्श ज्ञानको अनु मान कहते है । धूम अग्निसे व्याप्त है तथा वह धूम पनतम है ऐसे व्यातिविशिष्ट पक्षधर्मता ज्ञानको परामर्श करने है। घग्नुत यह परामर्श उस अनुमान ज्ञानरी सामग्रीम पामिर है, जिसमे माध्यक अज्ञानकी निवृत्ति होती है । बौद्ध परम्परा में भी इसीलिए अनुमेयहानशे अनुमान माना है। अनुमानके भेद-अनुमान के स्वार्थ और परार्थ ये दो भेद सभी वैटिक, वौद्ध और जैन तर्क ग्रन्या पाये जाते हैं। स्वार्थानुमान ज्ञाना मक होता है। इसमें स्त्रय इष्ट लिङ्गस माध्यज्ञान इटारो ही होता है । यद्यपि द्रष्टाके ज्ञान साध्य साधन आदि भेद किया जा सकता है और उसके शानका शब्दा मे उरलेख करना भी सम्भव है परन्तु उसकी उत्पत्तिमें किसी दूसरेके शब्द कारण नहीं पड़ते इसीलिए उसे अशब्दात्मक कहते है । परार्थानुमान भी स्वार्थानुमानको तरह यद्यपि ज्ञानरूप ही है परन्तु यह लिंग पाचक शब्दोको मुनकर श्रोताको उत्पन्न होता है और इसका शबॉमे प्रकट निर्देश होता है, इसीलिए इसे शबदामक कहते है । शब्द अचेतन है, अत अमानरूप होने ये मुस्य प्रमाण नहीं हो सकते, पिर भी कारण कार्यका और कार्य कारणका उपचार करके इनमें ज्ञानरूप परार्थानुमानता आ जाती है। वक्ताका ज्ञान शब्दोवा उत्पादक है । जब उसका ज्ञान दूसरेको समझाने के सन्मुख होता है तब यह परार्थ होनेसे परार्थानुमान कहलाने लगता है। उसके कार्यभृत घचनामें कारणभृन वक्ताके ज्ञानका उपचार करके परार्थानुमानता आ जाती है । इसी तरह श्रोताके जानम चूँकि वचन कारण पड़ते हैं अत कारणभून वचनों कार्यरूप ज्ञानात्मक परार्थानुमानका उपचार करके भी उन्हें परार्थानुमान कह सकते हैं। न्यायसून (111५) में अनुमान के पूर्ववत्, शेपयत् और सामान्यतोदृष्ट घे तीन भेदे किये गये है। वैशेपिक (दै० म० ९।२।१) ने अनुमानके कार्यलिज, कारणरिजन, सयोगिरिजन विरोधिलिङ्गन और समयायिरिङ्गन इस तरह पाँच भेद माने है। सारयतत्त्वकौमुदी (पृ. ३०) में अनुमानके धीत और अवीत, ये दो मूर भेद करके चीत अनुमानके पूर्ववत् और सामान्यतारष्ट ये दो उत्तर भेद किय है। मार पकारिकाकी प्राचीनतम टीका माठरवृत्ति (पृ. १३) म न्यायसूत्रकी तरह पूर्ववत् आदि तीन भेद ही गिनाये है । अन्धयी, व्यनिरेपी और अन्वयव्यतिरेकी ये तान प्रभार तो न्यायपरम्परामें "पूर्ववत् ' आदि अनुमान सूत्रकी व्यारयाये ही परित दिये गये है। जैन परम्पराम यद्यपि हेतुके कार्य, कारण, स्वभाव आदि अनेक प्रकार माने है किन्तु सबमें "अपिनामाव" इस एक रक्षण के अनुरयून होनेसे इन हेतुआस उपस होनेवाले अनुमानों में कोई जाति भेद नहीं माना है। साधना माध्यके साथ अविनाभाव सपक्षमे गृहीत होनका कोई महत्व नहीं है। जिन अनुमानोम सपक्ष नहीं पाया जाता यहाँ भी अविनाभावके बरसे साध्यसिद्धि होती है। अन सपक्षसत्वको आधार मानार किये जानेवारे पूर्ववत् आदि तथा कति अर्थात आदि भेदोश कोई मारिष आधार नहीं रह पाला । माध्य और साधनका अविनामाव मयोगमूलक, समवायमूलक या किमी अन्य मुरक हो उससे अविनाभाषके स्परूपमें कोई अन्तर नहीं आता भीर इसीलिए इस निमित्तस अनुमानम प्रकारभेद रवीकार नहीं किया जा सकता। इनमें पूर्वचर और उत्तरचर आदि हेतुआसे उत्पन्न होनेवार अनुमानोका समावेश भी सम्भव नहीं है । अत इन अपूर्ण भेदाको गणना विशेष राभप्रद नहीं है। अनुमानके अगमुरयतया अनुमानके धौ, साध्य और साधन, ये तीन अग होते हैं । याध्य गम्य होता है साधन गमक और धर्मी माध्य धर्मका आधार । धर्म और धकि समुदायको पक्ष मानकर पक्ष और हेतु ये दो अवयव भी अभेद विवक्षाम हो सकते ह । इलर दार्शनिवाने अनुमान आवश्यक भगौम दृष्टान्तरा भी स्थान माना है। परन्तु शान्तके बिना भी मार अविनाभाषसे साध्य सिद्धि देखी जाती है और अधिनाभावका ग्रहण भी दृष्टान्तम ही हो ऐसा कोई नियम नहीं है। इस लिए जैनपरम्पराम दृष्टान्तको अनुमानरा अा नहीं माना। हाँ, शियाको समयानेके लिए उसकी उप योगिता अवश्य स्वीकार की है और है भी। १ न्यायबि०२।।

·प्रस्तावना १५ - - दृष्टान्त साध्यको प्रतिपत्ति के लिए भी उपयोगी नहीं है क्योकि अधिनाभावा साधनसे हा साध्य- की सिद्धि हो जाती है। व्याप्ति स्मरणके लिए भी उसकी आवश्यकता नहीं है, क्योकि अधिनाभावी हेनुके प्रयोगमै ही व्याप्तिका स्मरण हो जाता है । अविनाभावके निश्चयके लिए भी उसकी आवश्यक्ता इसलिए नहीं है कि विपक्षमें बाधक प्रमाणके द्वारा ही अविनाभाषका निश्चय हो जाता है। फिर, दृष्टान्त एक व्यत्तिका होता है और व्याप्ति होती ह सामान्यविषयक, मत यदि उस दृष्टान्नमें व्याप्तिविषयक समय हो जाय तो अन्य दृष्टान्त आवश्यकता पड़ सकती है। इस तरह अनवस्था दृपय भाता है। यदि केवल दृष्टान्तका कथन किया जाय, तो उससे पक्षमे साध्यका सन्देह ही पुष्ट होता है। यदि ऐसा न हो तो सन्देहके निवारणके लिए उपनय और निगमनका प्रयोग क्या किया जाता है । अत पक्ष- धर्मधर्मीसमुदाय और हेतु ये दो ही अवयव अनुमानके हो सकते है । चौड, विद्वानोके रिए केवर एक हेतुका प्रयोग मानकर भी उसके स्वरूपम उदाहरण और उपनयको अन्तर्भूत कर देते हैं । उनके हेतुका प्रयोग इस प्रकार होता है-'जो जो धूमवाला है वह वह अग्निवारा हे जैसे रसोईघर, उसी तरह पर्वत भी धूमधारा है' इस प्रयोग हेतुके रूप्यको समझानेके लिए अन्वय दृष्टान्त और व्यतिरेक दृष्टान्त आवश्यक होता है, और हेतुके समर्थनके लिए दृष्टान्तके साथ ही साथ उपनय भी आवश्यक है। हेतुकी साध्य के साथ व्याति सिद्ध करके उसका अपने धाम सहाय सिद्ध करना, समर्थन कहलाता है। इस वरह बोडके मतम हेतु, उदाहरण और उपनय ये तीन अवयव अनुमानके लिए आवश्यक होते हैं। चे प्रतिज्ञाको आवश्यक नहीं मानते । क्योकि केवल प्रतिज्ञाके प्रयोगसे साध्यकी सिद्धि नहीं होती और प्रस्ताय आदिसे उसका विपय जात हो जाता है। किन्तु यदि प्रतिक्षाका शब्दास निर्देश नहीं किया जाता है, तो हेतु किसम साध्यकी सिद्धि करेगा? तथा उसके पक्षधर्मत्य-पक्षमे रहनेका स्वरूप से समर्थित होगा? 'तथा चाय धूमधान्' इस उपनय-उपसहार वाक्यमे 'अय' शब्द के द्वारा किसका बोध होगा ? यदि हेतुको कहकर उसका समर्थन किया जाता है तो प्रतिज्ञाके प्रयोग करनेम क्या हिचक होती है? अत साध्य धर्मके आधारविषयक सदेहको हटाने के लिए पक्षका प्रयोग आवश्यक है। नैयायिय अनुमानके प्रतिज्ञा, हेतु, उदाहरण, उपनय और निगमन ये पांच अययय मानते है । बौद्ध प्रतिज्ञाफे प्रयोगको अनावश्यक कहकर उसके उपसहार रूप निगमनका खण्डन करते हैं । यस्तुत माध्यकी सिद्धिये रिए जिसकी जहाँ सिद्धि करना है और जिसके द्वारा सिद्धि करना है उन प्रतिज्ञा और हेतुके सिपाय किमी तीसरे अवश्यकी कोई भावश्यक्ता ही नहीं है । पक्षम हेनुके उपसहारको उपनय तथा मतिज्ञाके उपसहारको निगगन कहते है। ये केनर पाक्पसौन्दयं या कही हुई वस्तुके हलीकरण रिप भरे ही उपयोगी हो, पर अनुमानके अत्यावश्यक अग नहीं हो सकते । अत धर्मी, साध्य और माधन अधया अभेद विवक्षाम पक्ष और हेतु ये दो ही अनुमानके अग है। धर्मा-धमी काही प्रमाणसे सिद्ध होता है वहीं विक्रूपमै और यही प्रमाण और विकल्प दानासे । अस्निग्य या नास्तिरव साध्य रहनेपर धर्मी विस्पमिद्ध होता है, क्योकि सत्ता या असत्ताको सिद्रिये पहरे धर्माची केघर प्रतीति ही होती है, उसमें प्रमाणसिहता नहीं होती। धूमादिसे अग्नि आदिकी सिद्धि करते समय धर्मी प्रमाणसिद है । सम्पूर्ण शन्दाम अनि यरर मिद ररने समय कि पतमान शब्द प्रयक्ष सिद्ध है और अनीत, अनागत शब्द विरुष सिद्ध है, अत श धर्मा उभयसिद्ध होता है। बौख भनुमानस विषय परिपत सामान्य मानते है, शारतविक सरक्षण नहीं । भमं भीर धी यह व्यपहार भी उनसे मतमे सत्पनिक है। आचार्य दिगनागने कहा है कि समरा अनुमान अनुमेय १प्र०या० ३॥२६ २ न्यायसू० १३२ ३ देरी या स्व.० २४ । 1 - ·इ, । न्यायविनिश्चयचियरण व्यवहार अदिवटिपत धर्मधमान्यायसे चलता है, किमी पास्तधिक धाँकी मत्ता नहीं है। अगल देवनं (न्यायवि० २।२) यताया कि जिस प्रकार प्रत्यक्ष वास्तविक परपदार्थका ग्राहर है उसी तरह अनुमान भी परतुभूत अर्थ को ही विषय परता है। यह टीक है कि प्रत्यक्ष उसे सुट और विशेषाकार रूपस जाने और अनुमान उसे अस्पुट ए सामान्यापार सपसे, पर इतने साग्रम एकको यस्तुविषयक और दूसरेको अवरनुविषयक नहीं कहा जा सकता। एक ही सामान्यविक्षेपामा घस्नु है और यह पूरी की पूरी प्रत्यक्ष या अनुमान किसी भी प्रमाणको विषय होती है। साध्य साध्य अर्थात् सिद्ध परनेके योग्य । जो पदार्थ अभी तक असिद्ध है वही साध्यकोटिम आता है। असिद्ध के साथ ही साथ साध्यको इष्ट और शस्य अधांत भयाधित भी होना चाहिए। जो धादीको इष्ट नहीं है वह माध्प नहीं हो सकता। इसी तरह जी प्रत्यक्ष, अनुमान, आगम, रोकरतीति और स्वपचन आदिसं बाधित है वह साध्य नहीं हो सकना । तात्पर्य यह कि अगाधित और असिन साध्य होता है और अनिष्ट, बाधित और सिद्ध सामाभाम । इटा 'उत' नहीं है अनुत्त भी पदार्य- पानीको दर हो सकता है और साध्य यन सकता है। साधन जैनाचार्योंने प्रारम्भसे ही साधना एक मात्र रक्षण माना है अविनाभाय या अन्यथा- नुपपसि । अधिनाभाय अर्थात विना-मायके अभाव अन्नही भाय-होना। याने साध्यकै अभाव नहीं होना । अन्यथानुपपत्ति इसीका नामान्तर है। यह अविनामाव प्रत्यक्ष और अनुएटम्भसे होनेवाले तक नामके प्रमाणसे गृहीत होता है । यद्यपि बौद्धाने भी अविनामारको साधनका स्वरूप क्या है पर उसकी परिसमाप्ति के पक्षधर्मप, मपक्षस और विपक्षघ्यावृत्तिम मानते है। यह रुष्य हेतुका स्वरूप इसका विवरण करते हुए आचार्य धर्मकीर्ति ने लिखा है कि रिङ्गकी अनुमेयमें सत्ता ही होनी चाहिए, और सपक्षमें ही सत्ता तथा विपक्षम असत्ता ही1 देसको आरोचना करते हुए अकलदेवने शिवा है कि रूप्यम केवर विपक्ष व्यावृत्तिही हेलका रक्षण हो सकती है पक्षधर्मस्व और सपक्षसरय नहीं। एक मुहत के बाद रोहिणी नाका उदय होगा क्योंकि इस समय क्षिामा उदय है। इस पूर्ववरानुमान पक्षधर्मस्य नहीं है फिर भी अधिनाभाबके कारण यह सद्हेनु है। इसी वाह 'सर्व क्षणिक सरकार' बौद्धोंके इस प्रसिद्ध अनुमानमें सपक्षसस्य न रहनेपर भी गमता स्त्रयं उन्होंने मानी है। भारत अविनाभाव ही एकमात्र हेतुका स्वरूप हो सकता है। नयायिक(स्यायवा० ॥५) रुप्य के साथ अगाधित विषयाय भार असत्प्रतिपक्षको भी हेतुका आवश्यक अङ्ग मानस पन्वरूपमें अविनाभावको परियमाशि करते हैं। इनमें अबावितविषयाव तो पक्ष के अबाधित विशेषासे हो गता हो जाता है क्योंकि जिस हेतुमा अधिनाभाव प्रसिद्ध है उसके स्वरूप किसी प्रकारकी याधाकी सम्भावना ही नहीं की जा सम्नी । अधिनाभावी हेनका समान बहमारी कोई प्रतिपक्षी भी सम्भय नहीं है अक्त असत्प्रतिपक्ष रूप भी निरर्थक है। वादियोंके प्रमाण है इष्ट साधन और अनिष्ट दृषण अन्यथा नहीं हो सकते' इस अनुमानमें पक्षधमत्वक अभाव मी सत्यता है। क्योंकि इस अनुमानके पहिले प्रमाण नामको वस्तु भतशादियोंके यहाँ प्रसिद्ध ही नहीं है, जिसमें रहकर हेतु पक्षधर्मधारा यनता। अर्चटकन हेतुपिन्दुरीका (१० २०५) में ज्ञाताव और विवशतकसंप्यस्य नामक अन्य दो रूपका भी पूर्वपक्षके रूपमे उल्लेख मिलता है। इनमें ज्ञातस्य रूप इसलिए मावश्यक है कि हेनुज्ञात होकर ही सायका अनुमापक होता है। यह एक साधारण बात है। इसी माह विधक्षितकमप्यरथ भी अपनी कोई विशेषता नहीं रखता। कारण अविनाभाषी हेतुफा द्वितीय प्रतिपक्षी सम्भावित ही नहीं है जो विवक्षित हेतुकी एक संख्याका विघटन करे। धर्मकीर्तिके टीकाकार कर्णकगीमी आदि रोहिणीक उदय- का अनुमान करानेवाले कृत्तिकोदय हेतु काल या आकाशको धनी बनाकर पक्षधर्मश्च घरानेका प्रयास १ न्यायरि० २१५१७ ॥ २ ग्रीक श्लोक १३-१४, (प्रकल्वमन्याय)। ३ प्र० घार स्वकृटी०११। - । - ·प्रस्तावना १७ किया है। पर इस तरहका परम्पराश्रित लम्या प्रयास करनेसे पृथ्वी रूप धर्मीकी अपेक्षा महानसगत धूम हेतु समुद्र में भी अग्निसिद्ध करनेमे पक्षधर्मवरहित नहीं होगा। व्यभिचारी हेतुओंमें भी काल, आकाश पृथ्वी आदिकी अपेक्षा पक्षधर्मत्य घटाया जा सकेगा। यद्यपि व्याक्षिके बहियांप्ति, अन्ताति और सकलव्याप्ति ये तीन भेद किये जाते है पर इनमें केवल मन्ताहिही साध्यसिद्धिके लिए आवश्यक है। पक्षम साध्य और साधनकी व्याप्तिको अन्तयाप्ति कहते हैं। सपक्षमें साध्य-साधनको व्याप्ति बहिच्याप्ति और पक्ष तथा सपक्ष दोनोंमें होनेवाली व्याप्ति सकलव्याप्ति कहलाती है। अन्तयासिके असिद्ध रहनेपर वहियोति निरर्थक है अतः बहियासिका प्रयोजक-सपक्ष साय रूप भी अनावश्यक ही है। अत: पात्रकेमरी स्वामीने ठीक ही कहा है कि जहाँ अन्यथानुपपत्ति नहीं है वहाँ रूप्य माननेसे क्या और जहाँ अन्यथानुपपत्ति है यहाँ त्रैरूप्य माननेसे क्या ? पात्रकेसरी स्वामीकी यही अन्यथानुपपन्नव कारिका अक्लइदेवने न्यायविनिश्चयमें ले ली है। इसीका अनुकरण करके विद्यानन्द स्वामीने प्रमाणपरीक्षा (पृ० ७२) में लिखा है कि जहाँ अन्यथानुप. पनत्व है वहाँ पञ्चरूप माननेसे क्या और जहाँ अन्यथानुपपत्तत्व नहीं है वहाँ पन्चरूप माननेमे क्या ? बौद्ध अविनाभावको तादात्म्य और तदुरपत्तिसे नियत मानते हैं। उनके मतसे हेतुके तीन भेद हैं-कार्यहेतु, स्वगायहेतु और भनुपलब्धिहेतु । इनमें स्वभावहेनु और कार्यहेतु विधिसाधक हैं तथा अनुपलब्धिहेतु निषेधसाधक । स्वभावहेनुमें सादात्म्य सम्बन्ध, कार्यहेतुमे तदुत्पत्ति सम्बन्ध और अनुपलब्धि हेतुमें यथासम्भव दोनों सम्बन्ध अविनाभावके प्रयोजक होते हैं। भकलकदेवने इसकी आलोचना करते हुए लिखा है कि जहाँ तादात्म्य और तदुत्पत्ति सम्बन्धी हेतुमे गमकता देखी जाती है यहाँ भविनाभाघ तो रहता ही है, भले ही यहाँ यह अविनाभाव तादात्म्य या तदुत्पत्ति प्रयुक्त हो, पर बहुससे ऐसे भी हेतु हैं जिनका साध्यके साथ तादात्म्य या तदुत्पत्ति सम्बन्ध न होनेपर भी मात्र अविनाभावसे वे अपने निपत साध्यका ज्ञान कराते हैं, जैसे कृत्तिकोदय आदि पूर्वचर और उत्तरचर हेतु । कृत्तिकोदयसे अतीत भरणीके उदयका अनुमान तथा भविष्यत् शकटोदयका अन्यभिचारी अनुमान देखा जाता है। पर इनमें न तो तादात्म्य सम्बन्ध है और न तदुत्पति ही । हेतुके भेद-अकलङ्कदेवने सामान्यतया हेतुके उपलब्धि और अनुपलब्धि ये दो भेद किये । है। दोनों ही प्रकारके हेतु विधि और निपेध दोनोको सिद्ध करते हैं । उपलब्धिके स्वभाव, कार्य, फारण, पूवंचर, उत्तरचर और सहचर ये ६ भेद है। १ स्वभावहेतु-यह वृक्ष है शिशपा होनेसे । २ कार्यहेतु-पर्वतमे अग्नि है धूम होनेसे। ३ कारणहेतु-वृक्षसे छायाका ज्ञान और चन्द्रमासे जलमें पड़नेवाले उसके प्रतिविम्बका ज्ञान पारणहेतु है । यद्यपि 'कारण अवश्य ही कार्योंको उत्पन्न करे? यह नियम नहीं है क्योकि कारणोंको सामयं में रुकावट तथा सामग्रीके अन्तर्गत कारणान्तरोंकी विस्लता देखी जाती है किन्तु ऐसे कारणमें जिसकी शक्ति में कोई प्रतिबन्ध न हो और कारणान्तरीकी विफलता न हो, कार्यका अनुमान होता ही है। अनुमान करनेवालेकी अशक्तिसे अनुमानको दोप नहीं दिया जा सकता। ४ पूर्वंचर-कृत्तिका नक्षत्रका उदय देसकर 'एक मुहूर्तकै याद रोहिणीका उदय होगा' यह अनुमान पूर्यचरानुमान है। यहाँ कृत्तिकोदय और भाषी शकटोदयम न तो तादात्म्य सम्बन्ध है भार म कार्य-कारण भाव ही। अतः इसे पृयक हेतु ही मानना चाहिए । ५ उत्तरचर हेतु:-कृत्तिकाका उदय देखकर 'एक मुहूतं पहले भरणामा उदय हो चुका है। यह अनुमान उसरघरानुमान है ६ सहचर हेतु-चन्द्रमाके इस भागरी देसर उम उम मागका अनुमान, नराक एक पलहे १प्रमाणम० दलो०५०। २ सिविवि टी. लि. हेनुलक्षणागिरि परि । १३६४।३ न्यायवि. २२५ तस्वरा० का.

·न्याययिनिश्चयविवरण को नीचा देखकर दूसरे पए के ऊचे होनेका अनुमान, रम पर रूपम अनुमान और सारनामे गौका अनुमान सहचरहेतुमे होते हैं। इनमें अपने माध्याँके साथ न नो तादालय सम्बन्ध है और न तदु. पिशिही। अनुपलब्धि-यौद' यानुपरम्धिसे अमायकी सिद्धि मानते हैं । दृदयसे उनका तात्पर्य ऐसी पस्तुमे है जो पस्तु सूक्ष्म, अन्तरित और विप्रकृष्ट-दूरवर्ती न हो तथा प्रत्यक्षमा विषय हो सकती हो। ऐसी पस्तु उपलब्धिके समस्त कारण मिरनेपर अवश्य ही उपरश्य होती है। उपर ब्धिके अन्य समस्त फारण रहनेपर भी यदि यह परनु उपलब्ध न हो तो उसका अमाय समझना चाहिए । सूदमादि पदामेिं हम. लोगीके प्रत्यक्ष भादिकी निशि होनेपर भी उनका अमाय नहीं माना जा सकता। प्रमाणमै प्रमेयकी मिद्धि तो होती है पर प्रमाणाभावरी प्रमेयका भभाष नहीं किया जा सकता। अन अाश्य पदार्थकी अनुपलधि संशयका हेगु होनेसे भभावको सिद्ध नहीं कर सकती। भरदेयने इसकी समीक्षा करते हुए लिखा है कि दृश्यन्या भयं केवल प्रयक्षविषय य ही नहीं लेना चाहिए किन्तु उसकी सीमा प्रमाणविषयस्य तक करना चाहिए। इसका फरितार्थ यह है कि जो वस्तु जिस प्रमाणका विषय है यह यदि उसी प्रमाणसे उपलब्ध न हो तो उसका अभाव सिद्ध होगा । मृत शरीरमें स्वभावस अनन्द्रिय परचतन्यका अमाघ हम व्यापार पचन यादि चेताओंका अभाव देखकर ही करते हैं । यहाँ चैतन्यमे प्रत्यक्षविषय च रूप दृश्यत्य नो नहीं है, क्योंकि परचंतन्य हमारे प्रत्यक्षका विषय कभी नहीं होता। जिन चेष्टाओंसे उसका अनुमान किया जाता है उन्हींका अभाव देखकर उसका अभाव सिद्ध करना न्यायप्राप्त है । यदि अदृश्यानुपरब्धि एकान्तत सशय हतु हो तो मृत शरीरमें घनन्यकी निवृत्तिका सदेह सदा बना रहेगा। ऐसी हालतमें दाहसंस्कार करनेवालोंको हिंसाका पाप हगना चाहिए । हाँ, जिन पिशाचादिकोंका सद्भाव हम किसी भी प्रमाणस न जान सके ऐसे सर्वया अश्य-प्रमाणागम्य पदार्थोमा अभाव अनुपलब्धि नहीं किया जा सकता। अत जिस वस्तुको हम जिन जिन प्रमाणोंमें जानते है उम परनुका उन उन प्रमाणों के अभावमै अपश्य ही अभाव सिद्ध किया जा भकर कदेवने प्रमाण सग्रह (पृ. १०४-५)में सदाय साधक ९ उपर ब्धियोको तथा अभावसाधक ६ अनुपलब्धियोंको कण्ठोत कहकर शेप अनुपलब्धि भेद प्रभेदोंका इन्हींगे अन्तर्भाव दिया है। वे इस - . स्वभावोपरिध-आत्मा है उपलब्ध होनेसे । २ बायकार्योपलब्धि-आस्मा थी, रमरण होनेयें । ३. स्वभावकारणोपलब्धि-अरमा होगी सत् होनेसे। ४ महचरोपलब्धि-आमा है, म्पदा विशेष (गरीरमें उष्णता विशेष) पाये जानेमे । ५ सहचरकार्योपलब्धि-काय व्यापार हो रहा है, वचन प्रवृत्ति होनेये। ६ सहचरकारणोपलब्धि-आत्मा सप्रदेशी है, सावयव शरीरके प्रमाण होने। असद्व्यवहार साधनके लिए ६ अनुपलब्धियाँ- १ स्वभावानुपलब्धि-क्षणक्षयकान्त नहीं है, अनुपलब्ध होनेस । २ कार्यानुपलब्धि-क्षणक्षयैकान्त नहीं है, उसका कार्य नहीं पाया जाता। ३ कारणानुपलब्धि-क्षणक्षयकान्त नहीं है, उसका कारण नहीं पाया जाता। ४ स्वमावसहचरानुपलब्धि-आमा नहीं है, रूपविशेष (शरीरमै आकारविशेष) नहीं पाया जाता। १-यायवि० २।२६। २ ल्घीइलो. १५ ३ अष्टश, अष्टमह...]

·प्रस्तावना
५ सहचरकार्यानुपलब्धि-आत्मा नहीं है, व्यापार भातार विशेष तथा : वचन घिशेषकी अनुप-
लब्धि होनेसे।
६ सहचरकारणानुपलब्धि-आस्मा नहीं है, उसके द्वारा आहार ग्रहण करना नहीं देखा जाता।
सजीप शरीर ही स्वयं आहार ग्रहण करता है।
सद्व्यवहार के निषेधके लिए ३ उपलब्धियाँ-
१ स्वभाव विरुद्धोपलब्धि-पदार्थ नित्य नही है, परिणामी होने से।
२ कार्यविरुद्धोपलब्धि-लक्षणविज्ञान प्रमाण नहीं है, विसंवादी होने से।
३ कारणविरद्धोपलविध-इस व्यक्तिको परीक्षाका फल मास नहीं हो सकता, क्योंकि इसने अभावै-
कान्तका ग्रहण किया है।
हत्यामास-नैयायिक हेतुके पाँच रूप मानते हैं अतः उनके मतसे एकएक रूपके अभावमें
असिद्ध, विरुद्ध, अनेकान्निर, कालात्यापदिष्ट और प्रकरणसम ये ५ हेत्वाभास होते हैं। यौद्धने हेनुको
रूप्य माना है अतः वह पक्षधर्म स्वके अभाव में असिद्ध, सपक्षसपके अभापमें पिरत और विपक्षाद-
च्यावृतिके अभाव, अनेकान्तिक ये नीन हेत्वाभास मानता है।
अक्लकदेवने चूंकि अन्यथानुपपत्ति रक्षण हेतु एक प्रकारका ही माना है अतः उनके मनसे
अन्यथानुपपत्तिके अभाव हेतुकी तरह मालूम होनेवाला हेत्वाभास भी सामान्यतया एक ही प्रकारका
है और उसका नाम है भसिद्ध।
चूंकि अन्यथानुपपत्तिया अभाव अनेक प्रकारसे होता है। अत हे पाभास भी असिद्ध, विरद्ध,
अनेकान्तिक और अकिंचित्करके भेदसे चार प्रकारका है। उनके लक्षण इस प्रकार है-
१ असिद्ध-
'सर्वधात्ययात्' अर्थात् सर्वथा पक्षम न पाया जानेवाला, अथवा जिसका साध्यसे अधिनाभाव न
हो यह असिद्ध है जैसे-शब्द भनित्य है पाक्षुप होने से।
२विरुद्ध-
'अन्यथाभावात्' अर्थात साध्यके अभावमें पाया जानेवाग । जैसे-सय पदार्थ क्षणिक है सन्
होनेसे । सत्य हेतु सर्पया क्षणिकत्यके विरद्ध स्थञ्चित् क्षणिक्यसे व्याप्ति रखता है अतः पिरन्थ है।
३ अनेकान्तिफ-
'अन्यथापि भावात्' अर्थात् पक्ष और सपक्षकी तरह विपक्ष भी पाया जानेघाटा । जैसे-सघशा-
भाष सिद्ध करने के लिए प्रयुक्त चनृत्य आदि हेतु भसर्वजवी तरह सर्वज्ञमें भी पाये जाते हैं । यह निश्चित
सानकान्तिक, सन्दिग्धानकान्तिक शादिक भेदस अनेक प्रकारका है।
४ अफिञ्चित्कर-
सिद्ध और प्रत्यक्षादि याधित साध्यमें प्रयुक्त हेनु अविजिवर होता है। अबधा अन्यथानुपपत्तिसे
रहित जितने भी हेतु है ये समी अकिसिल्वर है।
'दिग्नागाचायने विद्वान्यभिचारी नामका भी एक हेत्याभास माना है। परस्पर विरोधी दो
गुमीका एकधर्माम प्रयोग होनेपर, प्रथम हेतु घिरखान्यभिचारी हो जाता है। यह संशयदेनु होनेसे
हेवाभास है। धर्मकीर्ति इसे हेत्वाभास नहीं मानते। वे लिखते हैं कि जिस हेतुका रूप्य प्रमाणसे
सिद्ध है उसका घिस्से रूप्य रखनेपाला कोई हेतु हो ही नहीं सकता। जैसे-जिस हेनुका नित्यग्ध
के साथ प्रेरप्य निश्चित है उसका अनिरपरपके साथ रूप्य नहीं हो सकता। अतः भागमाधित हेतुमें
इसकी प्रवृत्ति मानकर भाचार्यके वचनको समति लगा लेनी चाहिए। क्योंकि शासकी प्रवृत्ति अतीन्द्रिय
१ न्यायवि० श्लोक १९७॥
२ देखो न्यायवि० ३३१२ । ३ न्यायवि० ॥१३॥

·-- २० न्यायविनिश्चयविवरण विषयों में होती है और शाररकार एक ही पम्नुको परस्परविरोधी स्पसे भी पथन कर जाते है । मत ऐसे स्थल में इस हेरेयाभासको सम्भावना है। 'अपरदेयने इसका विरदहस्याभासम अन्तर्भाय किया। जो हेतु घिरदका अव्यभिचारी अर्थात् विपक्षमें रहता है यह विन्द इयाभास ही होगा। अर्चटकन हेपिन्दुको टीका (पृ. २०५) में एक परिक्षण हेतुवादीका मत आता है। उसने पक्षधर्मरय, सपक्षयाय, विपक्षप्यावृत्ति, अयाधिठविपयरव, असत्प्रतिपक्षय और झासत्य ये ६ लक्षण हेनुके बताये हैं। इनमें ज्ञातत्व नामके रूपका निर्दश होनेसे इस वादवि मतसे "अज्ञात" नामका हेस्या- भास भी परित होता है। अक्रदेवने इस अज्ञात हेस्वाभासका अफिचित्करम अन्तभांच किया है। और प्ररणरमका जो कि दिग्नागके विरुदाम्यभिचारी जैसा है विरद्ध हेत्वाभासमें अन्तमाय किया है। इस तरह आरकदेवने सामान्यस्पसे एक हेवाभास कहकर भी, विशेष रूपसे प्रसिद्ध, विरद्ध, अनेकान्तिक और अविचिकर इन चार हेस्वाभासोका कथन किया है। अपरददेवका अभिप्राय अविचिन्वर हेत्वाभासको स्वतन्त्र हेत्वाभास माननेके विषयमें मुद नहीं मालूम होता। ये लिखते हैं कि सामान्यसे एक प्रसिद्ध हेत्वाभाम है। वहीं विरद्ध अमिद्ध और सन्दिग्ध भेदमे अनेक प्रकारका हो जाता है। ये विद्धादि अकिमिकरके विस्तार है। पिर रिहा है कि अन्यथानुपपत्ति रहित जितने निरक्षण है उन्हें अकिविकर कहना चाहिए । इससे ज्ञात होता है कि वे सामान्यसे हेवाभासाकी असिद्ध या अकिमि र संज्ञा रखना चाहते हैं। इस स्वतन्त्र हेवाभाम माननेर उनका आग्रह नहीं दिखता। यही कारण है कि उत्तरकालीन आचार्य' माणिक्यनन्दाने भकिच्चि परका रक्षण और भंद कर चुकने के बाद रिखा है कि इस हेत्वाभासका विचार हेस्वाभासके लक्षणों के समय ही करना चाहिए. शास्त्रार्थ समय नहीं । उस समय तो इसका कार्य पक्षदोपस ही किया जा सकता है। अनुमानकी आवश्यकता-दर्शनके क्षेत्रमें चावांक और तत्वोपप्लघवादीको छोडकर समान अनुमानको प्रमाण माना है। चार्वाक भी व्यवहारमें अनुमानकी उपयोगिता मानता है उसका अनुमानके निषेधसे इतना ही अर्थ है कि परलोकादि अतीन्द्रिय पदार्थों में उसकी प्रवृत्ति नहीं हो सकती। उसने अनुमानका निषेध करते समय विशेष रूपसे यही लिखा है कि कितनी भी सतंकतासे अनुमान क्यों न किया जाय किन्तु वह देशान्तर, कारान्तर और परिस्थितियोंकी भिन्नताके कारण व्यभिचारी देखा जाता है। अग्निसे उत्पन्न होनेवाला भी धुआँ, वामीम अग्निके अमावमें भी दिखाई देता है। कसले आँवले देशान्तरमे या द्रध्यान्तरके सयोगसे मीठे देखे जाते हैं। किमी देशमै शिशपाकी रता भी होती है। अनन्त व्यक्तियोंकी देश-कारके अनुसार अनन्त परिस्थितियाँ होती है। अनन्त पदार्थ भी इसी तरह परि स्थितियोंके भेदमे अनन्तानन्त प्रकारके हैं। इनमें किसी एक अव्यभिचारी नियमका बनाना भायन्त कटिन है। पदार्थ की सामान्य रूपसे सिद्धि करनेमें सिद्ध साधन है और विशेपमें अनुगम नहीं देखा जाता और तद्नद् विशेषांके सम्बन्ध ग्रहण करनेमें पुरपकी आयु ही समाप्त हो जायगी । इतनी सय कठिनाइयों- दे रहनेपर भी अनुमानकी प्रमाणतासे इनकार नहीं किया जा सकता। मयक्षको प्रमाणनाका समर्थन अनुमानके बिना नहीं हो सकता । इसमें अविसवादी या अगौणत्य हेतुसे एक प्रत्यक्ष व्यक्तिम प्रमाणता देखर तादृश समस्त प्रत्यक्ष व्यनियाको प्रमाण माननेकी पद्धति स्वीकार करनी ही होगी। जहाँ अनु. मान करनेवालेकी असावधानीसे गरत जगह सम्बन्ध मान लिया जाता है या गलत हेनुका प्रयोग हो जाता है वहाँ उसके अपराधसे अनुमान मात्रको अमामाणिक नहीं कहा जा सकता। बहुतसे प्रत्यक्ष भी मदोप हतुओंसे उत्पन होनेके कारण सन्दिग्ध और विपर्यस्त होते हैं, पर इतने मात्र से निर्दुष्ट प्रत्यक्षोंको उसी अप्रमाण कोटिमें शामिल नहीं किया जा सकता। अत ज्ञानकी स्थिति जब प्रमाणता और अप्रमा. णताके मूल्मे झूलती रहती है तय किसी ज्ञानमें प्रमाणता और विसीम अप्रमाणताके निश्चय करनेके १ प्रमाणमलो. ४७ । २ प्रमाणस दलो०४९। ३ न्यायवि.२०१९७९८1 ४ परीक्षामुख ६४३९। - ·प्रस्तावना लिए किसी अविनाभावी सामान्य नियमकी खोज करनी होगी। ऐसे ही नियम अनुमानके आधारसे बनते हैं । जगत्का समस्त व्यवहार या वृहस्पतिका अपने शिष्योंको उपदेश देना आदि परचैतन्यकै निश्चयके विना नहीं चलता और परचैतन्यका निश्चय प्रत्यक्षसे तो सम्भव ही नहीं है। यह तो व्यापार, वचन, चेष्टा आदिसे ही किया जाता है, अतः अधिनाभावी चेष्टाओंसे पर चैतन्यकी प्रतिपत्ति करना अनुमान ही तो है। शिप्याको परलोक आदि अतीन्द्रिय पदार्थीका निषेध भी अनुपरब्धि हेतुसे ही समझाया जाता है। यह भी अनुमानका ही एक प्रकार है । तात्पर्य यह कि प्रत्यक्षको प्रमाणता, परचैतन्यकी प्रत्ति- पत्ति भौर परलोकादिका निषेध यहाँ तक कि अनुमानकी प्रमाणताका निषेध भी अनुमानके बिना नहीं हो सकता। अनुमानका विषय-बौद', अनुमानका विपय कल्पित सामान्य मानते हैं। उनके मतसे सामान्य वस्तुभूत नहीं है। जिन वस्तुओंमें अतत्कारण व्यावृत्ति और अतरकार्य व्यावृत्ति देखी जाती है उनमें बुद्धि अभेदका अध्यवसाय करके अनुगत ज्ञान कराने रगती है। जैसे पण्डी, मुण्डी, सायलेय, बाहुलेय आदि गोप्यक्तियाँ स्व-पूर्व गोका कार्य हैं और स्व-उत्तर गौके कारण हैं। यानी न तो ये अगोका कारण हैं और न अ-गौका कार्य । अतः यह अभी कारणच्यावृत्ति और अ-गौ कार्य व्यावृत्ति जिन-जिनमें देवी जाती है उन उनमें "गौ, गो" यह अनुगत प्रत्यय होता है। वस्तुतः अनेक गौओंमें रहनेवाला गोत्य नामका एक सामान्य नहीं है। उनमें भायात्मक सदशपरिणामरूप सामान्य भी नहीं है। केवल व्यवहारी अतत्कार्य कारण प्यावृत्ति रूप अपोहसे सामान्य व्यवहार निमा लेता है। चूंकि यह अपोह बुदिपल्पित है अतः उसे वस्तुतः सत् नहीं कह सरते। यदि यह वस्तुसत् होता तो रवलक्षणी तरह अनित्य और परमाणुरूप ही होता। ऐसी दशाम उससे व्यक्तियोंकी तरह अनुगतज्ञान नहीं हो सकता। ऐसे अवस्तुभूत सामान्यको विषय करनेपर भी अनुमान अप्रमाण नहीं होता क्योंकि अनुमानके द्वारा सामान्यका ग्रहण होनेपर भी उससे प्राप्ति तो स्वलक्षण पस्तुकी ही होती है। अतः प्राप्य रवलक्षणकी अपेक्षा उसे प्रमाण फहा जाता है। पिकाप्य और प्राप्य में एकत्याध्यवसाय करके प्रवृत्ति हो जाती है। जैसे प्रत्यक्ष ज्ञानमें जिम यस्तु क्षणसे प्रत्यक्ष उत्पन्न होता है यह यरनुक्षण प्रवृत्ति काल्तक क्षणिक होनेसे रहस्ता नहीं है फिर भी दृश्यक्षण और प्राप्यक्षणमें एक सन्तानकी रटिसे एकत्याभ्यवसाय करके प्रति और तन्मएक-प्रामाण्य सम्भव है उसी तरह अनुमानमें विक्रप्य-भनुमेय और प्राप्य-- पस्नुसत् स्यलक्षणमे एकरयाभ्यवसाय करके अपिसंपादिस्व और प्रामाण्य आ जाता है। उपयुक्त अपोह- रूप-सामान्य ही पाब्दका विषय होता है। अवलदेवने (न्यायधिः परि० २) इसकी आलोचना करते हुए लिखा है कि विभिन्न दो व्यक्तियों में अनुगतरूपसे रहनेवाला नित्य एक सामान्य तो जैन भी नहीं मानने पर महापरिणाम रूप. सामान्य माने यिना परिपत अपोहफी व्यवस्था नहीं की जा सकती। यदि नायरेय गोन्यक्ति पाहुऐय गाथसिसे उतनी ही भिस है जितनी कि मश्व-व्यक्तिसे, तो क्या कारण है कि शायलेय और याहुल्यमें दी अगीन्यावृत्ति मानी जाय भश्वभ्यक्ति में नहीं, यदि अश्य व्यक्तिसे कुछ कम विलक्षणता गाम्यनियाम परस्पर है तो उसरा ही यह अर्थ है कि उनमें ऐसी ममानता है जो अश्वय्यक्मेिं नहीं पाई जाती। पह समानपरिणाम या सारश्य ही सामान्य कहलाता है। पापि यह सामान्य प्रत्येक व्यमिनिष्ट गथापि उसकी अभिव्यक्ति या प्यपहार दूसरी सजातीय पक्तिकी अपेक्षासे ही होता है। इमरिए उसे अनेरनिष्ठ कर देते हैं । यह तो प्रत्यक्षसिद्ध है कि बस्तुमें समान भीर असमान दोनों प्रकारके धर्म पाये जाते हैं। इन उभयधिध धर्मोसे हमशः अनुगत और प्यावृत्त व्ययहार होता है। अन्य समानधर्मकी पार जाने दीजिए पर विभिन्न गो स्थतियों में अनुगत प्यपहारका निशमक भगाच्यावृतिरूप सामान्य- धर्म तो पौद स्वयं स्वीकार करते ही हैं। जब ये स्वयं अपरापर क्षणाम मायके कारण पारय मान तथा सीपमें सारश्यक हो कारण रजाश्रम स्वीकार करते हैं तय भनुगत व्यवहार के लिए मारश्यको १ पापवित्र १६, १७1 - ·न्यायविनिश्चयषिधरण ग्वीकार करने में उन्हें क्या साधा है। अत यावृति या युदिगत अभेद प्रतिविम्य रप अपोहका निर्वाह भी मारयरे माने यिना नहीं हो परमा। अत सहशपरिणाम रूप ही सामान्य मानना चाहिए। यह म्यलक्षणकी तरह वस्तु भूत परमार्थयत है संगृतिसत् नहीं। सब्द और विकरपान इसी मामान्य विशिष्ट मामान्यपिशेपारमा धम्नुको विषय करते है, न केवल सामान्यात्मक और न केवल विशेषा रमरको ही । शब्द मुनकर हमें यह गा है। ऐसा विध्यात्मक बोध होता है न कि 'अगी नहीं है। ऐमा निरोधात्मक । प्रत्येक पदार्थ स-साशामक है। एक द्रव्यप्यक्तिका अपनी पर्यायाम अनुगत प्रत्यय ऊर्धतासामान्य होना है तथा विभिन्न दम्याम अनुगतप्रयय तिर्थर सामान्यमे । ऊम्वता- सामान्य घानविक अभेद रूप है जय कि तियर मामान्य मदृश्यरूप । इसमें अभेद व्यवहार उपचारसे ही होता है। तापर्य यह कि परतुझी नियति जय स्वयं मामान्यविशेपामर है तय प्रयक्षकी तरह भनु गान भी उभपारमक अर्थको ही विषय करता है न कि केवर सामान्यो। प्रमेय विध्यमे प्रमाण- द्वविध्यकी कपना भी उचित नहीं है क्योंकि प्रमेयमें सामान्य और विशेष रूपये द्वविध्य है ही नहीं घह तो एक ही प्रकारका है। मन प्रमाणभेदका आधार प्रमेयभेद न होकर प्रतिभासभेद ही है। सामान्यधिशेषामक या अनेरान्तात्मक पदार्थ में ही साध्य-साधनमाधकी व्यवस्था होती है। पर भेदात्मा या अभेदान्मक पदार्थ न तो साध्य बन सस्ते है और न साधन । दृष्टान्त-जैसा कि पहले रिसाना है कि अनुमानके आवश्यक अङ्ग दो ही है-प्रतिज्ञा और हेतु। पर शिष्योंके अनुग्रहके रिण रष्टान्न आदिकी उपयोगितासे इन्कार नहीं किया जा सकता। माध्य धीर साधनके अधिनाभाव सम्बन्धमा जान जहाँ होता है उस प्रदेशको दृष्टान्त कहते हैं और हटान्तरे पचनको उदाहरण । चूंकि व्याप्ति, अन्दय और व्यतिरेक या माधम्र्य या वैधम्य रुपमे दो प्रकार की होती है भन दृष्टान्त भी साधान्त और धर्नादृष्टान्त इस तरह दो प्रकार हो जाते हैं। चरनुत जय शान्त अनुमानका नियत अवयव नहीं है तब प्रयेक अनुमानमें दोनो दृष्टान्त या किसी एक दृष्टान्नकी उपरब्धि हो ही, ऐसा नियम नहीं किया जा सकता। इसीलिए सब पदार्थ अनेकान्ना. रमक है मत होनेये' इस अनुमानप्रयोगमें सबको पक्ष करनेके कारण साधर्म्य दृष्टान्त तो है ही नहीं पर वैधयंरशान्त भी खरधिपाण आदि बुद्धिकल्पित ही बताये जाते हैं। केवल ध्यतिरेको अनुमानमें यद्यपि व्यतिरेक दृष्टान्त पस्तुभून उपलध हो जाना है पर अन्यमष्टान्त नहीं ही मिलना। 'सब क्षणिक है सत् होनेमे इस अनुमानमें यद्यपि सबको पक्ष करनेके कारण पक्षसे भिन्न किसी टानका अस्तिव नहीं है किन्तु पक्षामनर्गत विनती आदि प्रसिद्ध क्षणिर पदार्थों को शिष्योंको समझानके लिए दृष्टान्त मान लिया जाना है। शान्त न होकर भी जो दृष्टान्तकी वरद मालूम पड़े यह दृष्टान्ताभास है। इसके माध्यविकर, साधनविरल, उभयधिकर भादि १८ भेद हो जाते हैं । नौ अन्वय व्यामिमें तथा नौ व्यतिरेकच्याप्तिमें। अन्वयच्यातिक ९ रयान्तामास इस प्रकार है- , माध्यविकल-'शब्द नित्य है क्योकि यह अमून है. इस अनुमानमें कर्म-मियाका दृष्टान्त सारपिवर है। क्योंकि वह नित्य न होरर भनिय है। २ साधनविकर-उत्त अनुमानमें परमाणु हाम्त साधन विक्ल है क्योंकि परमाणु मूर्तिक होता है। ३ उमयविकल-TF अनुमानमें घटका दृष्टान्त उभयविक्र है क्योंकि घर मूर्तिक है और ४ सन्दिग्धसाध्य-'मुगत रागादिवारे हैं क्योंकि ये तक है। इस अनुमानमें रष्यापुरपका हटान्त साप्यविकर है क्योंकि उसमें रागादिका सद्भाव या अभाव अनिश्चित है। सराग भी धीतरागकी तरह चेष्टाएँ करते देखे जाते हैं अत चेष्टाओंसे वीतरागता या मरागताका मुनिश्चय नहीं किया जा सकता।

·प्रस्तावना ૨૨ - ५ सन्दिग्धसाधा-'मुगतया मरण होता है क्योंकि यह रागादिधारा हे' इस अनुमान रथ्या- पुरप दृष्टान्तमें रागादिमध्य साधन सन्दिग्ध है। ६ सन्दिग्धोभय-'मुगत असत है क्योकि ये रागादिवाले हैं। इस अनुमान रथ्यापुरष दृष्टान्त में रागादिमार और असर्वज्ञत्व दोनों सन्दिन्य हैं। अप्रदर्शितान्य-जैसे 'शब्द अनित्य है क्योंकि यह घटादिकी तरह कृतक है। इस अनुमानमें 'जो जो कृतक होते हैं ये वे अनित्य होते है। इस प्रकार अन्धयाप्तिपूर्वक दृष्टान्तका प्रदर्शन नहीं किया गया अत घटादिवत् यह दृष्टान्त अप्रदर्शितान्य है। ८ विपरीतान्वय-उफ अनुमानमें 'जो अनित्य है ये कृतक है। इस प्रकार विपरीतन्पातिपूर्णक दृष्टान्तका कहना विपरीतान्वय है। क्योंकि बिजली आदि अनित्य होकर भी कृतर-दिसा प्रयनसे उत्पन होनेवारी नहीं हैं। अपने आप धमकती है। . अनन्वय-जहाँ अन्वययाति न मिलती हो वहाँ अन्धपटान्त देना अनन्वय कहलाता व्यतिरेकच्याप्तिरे ९ सधान्ताभास- 1 साध्यव्यतिरेकविकर-शब्द निप है क्योंकि यह अमूर्त है' इस अनुमानके परमाणु दृष्टान्तमे साध्यव्यतिरेक नहीं पाया जाता क्योंकि परमाणु नित्य है। २ साधनव्यतिरेफविकर-उन अनुमानमें कर्मका रशान्त साधनतिरेक विकर है क्योंकि कर्म अमूर्त होता है। ३ उभयव्यतिरेपविझल-उ अनुमानमें आकाशका दृष्टान्त उभयधिकल है पीकि आकाश नित्य भी है और अमूर्त भी। ५ सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेक-'मुगत सर्वज्ञ हैं क्योंकि उनके बचा प्रामाणिक है' इस अनुमान रयापुरप दृष्टान्तमें माध्यव्यतिरेक सन्दिग्ध है। सर्वज्ञता और असर्यशता दोनों ही पिके धर्म होने अतीन्द्रिय है और इसीलिए सन्दिग्ध भी है। ५ सन्दिग्धसाधनध्यतिरेक-जैसे शब्द अनित्य है सत् होनेसे' इस अनुमानम आकाशका दृष्टान्त इसरिण साधनच्यतिरेकविसर है कि अतीन्द्रिय होने में उसके समावका निदघय होना कटिग है। ६ सन्दिग्ध उभयव्यतिरेक-'हरिहरादि ससारी है क्योंकि ये अपिशापाले है। इस अनुमानके युद्धकै दृष्टान्तमै ससारि यकी व्यावृत्ति और अविद्यारी प्यावृत्ति दोनों सन्दिग्ध हैं। ७ अन्यतिरेक-शब्द निस्य है अमूर्त होनेसे । जो नित्य नहीं है वह अमूर्त भी नहीं है जैसे कि घट । यहाँ यद्यपि नित्यस्य और अमूर्तरव दोनॉकी प्यावृत्ति पाई जती है पर अमूर्तस्पर्धा ग्याति नित्यसको व्यावृशिक कारण नहीं है क्योकि कर्म भनित्य होकर भी अमूतिक है। विपरीतपतिरेक-पर्यो अनुमानमें जो सत् नहीं है यह अनिय नहीं है उस आकाश । यहाँ साधनको प्यासिम माध्यकी प्यावृत्ति दिखाई गई है जर कि साध्यको ध्यावृत्तिम साधनको प्यास दिगाई जानी चाहिए। ९ भप्रदर्शितस्यतिरेक-सन्द अनिरय है क्योंकि यह सत् है जमे आशा। यहाँ 'जो भनि य महीं है यह मत् भी नहीं है। इस प्रकारकीतिरेक मासिका कयन नहीं दिया गया है। इस सरह १८ रटान्ताभास होते है। याद-यादामास-नय मनुप्प में विधारसमिरा विराम हुमा नभीस पक्ष प्रतिपक्षके रूपमें विचारधारा टाराई भी है। इमामे पादप्रातिका जन्म हुआ। यायिक कथाके नान भेद मानगे है- पाद, जाप भार घिनपद्धा । परिसग स्थावा नाम 'याद' और तिगापुमयर गल्प भार शिला फहलाती है। जश ताव निपिके उसमे समानधमिॉम या गुरशियाम पक्ष प्रतिपक्षी कर भी पां पलती है सय यह प 'पाद' कहरनी है और हाश्मरक्षण मसदायिक यमे होने वाग शाखा साप' कहलाता है। यहां जर जय भपने पक्ष स्थापन न करके केवल प्रतिपक्षका मन ही - ·पादन्याय' - २४ पायचिनिश्चयविवरण ग्लदान करता है तय पह वितण्डा बन जाता है। पादमें स्वपक्षसाधन और परपक्षदूपण प्रमाण और समे दिये जाते है कि जल्प और वित्तण्डा प्रमाण और तक के सिगय छल, जाति और निग्रह- स्थान जैसे भसद् उपायोंका भी आलम्यन लिया जाता है। न्यायसूत्रकारने लिया कि जैसे सेनकी रक्षाके लिए कॉटकी यारी लगाई जाती है उसी तरह तावाध्ययमायके संरक्षणके लिए जप और वितण्डा भी स्थान है। काँटोकर या में जिस प्रकार अच्छे-बुरे वृक्षका विचार न करके खेत संरक्षण ही एक मुख्य उद्देश्य रहता है उसी तरह जल्प और वितण्डाम एल जाति आदि असद् उपायोंके आरम्बनमें कोई हानि नहीं समझी जाती । यायिक इन एलादिके प्रयोगोंको असदुत्तर मानकर भी अवस्था विशेपमें इनके प्रयोगको न्याय मान एंवा है और साधारण अवरथामें उनके प्रयोगमा निषध भी करता है। पादमे अपसिद्धान्त, न्यून, अधिक और हेत्वाभास इन निमहस्थानों का प्रयोग नैयायिकको स्वीकृत है पर यह यादमे इनके प्रयोगको निग्रहबुद्धिमे नहीं करना चाहता किन्तु तापनिर्णयको बुद्धिसे ही करता है। यौदाचार्य धर्मकीर्ति हरादिक प्रयोगको बादमें उचित नहीं मानते। उन्होंने पादन्यायका प्रारम्भ करते हुए लिया है कि धून लोग मद्यादीको भी असदुत्तरीमे चुप कर देते हैं, उनके निराकरणके लिए यह शुरू किया जाना है। अकलकदेव धादि अमदुत्तरीको सर्वथा अन्याय्य बताकर संक्षेपमें समर्थ घचनको बाद कहते है। वादी भार प्रतियादियोका मधरयके समक्ष स्वपक्ष साधन और परपक्ष दूपण करना धाद है। छलादिके भयोगको अन्यायप मान लेनेके याद जरप और पादमे कोई अन्तर नहीं रह जाता। इसीलिए वे यथेर' कहीं जरए और वहीं बाद शब्दका प्रयोग करते हैं। उनने वितण्डाको जिसमें धादी अपने पक्षका स्थापन न परके मात्र परपक्षका निराकरण ही निराकरण करता है पादाभास कहा है, यह सर्वथा व्याज्य है। जय-पराजय व्यवस्था-सपक्ष सिद्धिको जय कहते हैं। पादीका कर्तव्य है कि वह माधनका प्रयोग करके रक्षा साधन करे तथा प्रतिवादीके द्वारा दिये गये दूपणा उद्धार करे। इसी तरह प्रतिवादीका कर्तव्य है कि यह धादीके पक्षको दूपित बताकर स्वपक्षका साधन करे। जब यादी या प्रति- पादी अपने इन कर्तव्योंमें चूकते है तो उनकी पराजय होती है। नैयायिकने इसके लिए कुछ नियम बनाये हैं जिन्हें यह निग्रहस्थान शब्दसे कहता है। सामान्यतया निग्रहस्थान विपत्तिपति और अप्रति. पत्तिके भेदसे दो प्रकारका है। विपत्तिपत्ति अर्थात् विरद्ध या कुत्सित प्रतिपत्ति । अप्रतिपत्ति अर्थात् प्रतिपत्तिका अभाध-जी करना चाहिए यह नहीं करना तथा जो न करना चाहिए यह करना । निग्रह- अर्थात् पराजय । ये पराजयके स्थान प्रतिज्ञाहानि, प्रतिज्ञान्तर, आदिके भेदसे २२ प्रकारके है। इनमें बनाया है कि यदि कोई वादी प्रतिज्ञाकी हानि करे, दूसरी प्रतिज्ञा करे या प्रतिज्ञाको छोड़ बैठे, एक हेतुके दूपिन होनेपर उसमें कोई विशेषण जोड दे, असम्बद्ध पद वाश्य या वर्ग बोले, इस तरह बोले जिसमें तीन बार कहनेपर भी प्रतिवादी या परिषद् समान सके, हेतु दृष्टान्त आदिका प्रम भङ्ग हो जाय, अवयव न्यून कहे जाय या अधिक कहे जाय, पुनरक्ति हो, घादीके द्वारा कहे गये पक्षका प्रतिवादी अनुवाद न कर सके, उसका उत्तर न दे सके, वादीके द्वारा दिये गये दूषणको अर्द्ध स्वीकार करके खण्डन करे, निग्रहके योग्यको कौन-सा निग्रह स्थान होता है यह न बता सके, अनिमहार्ह-जो निमहके योग्य नहीं है उसे निग्रहस्थान बतावे, सिद्धान्त विरुद्ध बोले, पाँच हेत्वाभासों से किसी एक हेवाभासमा प्रयोग करे तो निग्रह-स्थान अर्थात् पराजय होगी। आचार्य धर्मकीर्तिने अपने पादन्याय (पृ. ७५-) में इनका खण्डन करते हुए लिखा है कि जय- पराजयकी व्यवस्थाको इस तरह गुटारे में नहीं रखा जा सकता। किसी भी सच्चे साधनवादीका मात्र इसलिए पराजय हो जाय कि यह कुछ अधिक बोल गया, या कम बोरा,या उमने अमुक नियमका पालन नहीं १ न्यायसू०४/२५० २ वाद-याय पृ०१। ३ सिद्धिवि०५२। ४ न्यायधिक रा२१३ ५ न्यायवि० रा२१५॥ ६ न्यायसू० ११२।१९ और ५।२१। - ·प्रस्तावना २५ - । कर सका, न तो सत्यकी दृष्टिमे उचित है और न अहिंसाको दृष्टिसे न्याय्य है। अतः वादीके लिए असाधनाग वचन और प्रतिवादीके लिए अदोपोद्भाधन ये दो ही निग्रह स्थान मानने चाहिए। वादीका कर्तव्य है कि वह निदीप और पूर्गसाधन बोले । इसी तरह प्रतिवादीका कार्य है कि यह यथार्थ दोपोंका उद्भावन करे । यदि वादी निदोप साधन नहीं बोलता या जो साधनके अङ्ग नहीं हैं ऐसे वचन कहता है तो असाथनाङ्ग पचन होनेसे पराजय होना चाहिए। प्रतिवादी यदि यथार्थ दोषोंका उद्भावन न कर सके या जो दोष नहीं है उसका दोपरूपमें उद्भावन करे तो उसका पराजय होना चाहिए। इस तरह धर्मकीतिने सामान्यतया न्याय्य व्यवस्थाका समर्थन करनेपर भी उसके विविध च्याख्यानों में अपनेको उसी नियमोके घपलेमें डाल दिया। उन्होंने असाधनाङ्ग वचनके विविध व्याख्यान करते हुए लिखा है कि अन्यय या व्यतिरेक दृष्टान्तमंसे केवल एक दृष्टान्तसे ही जब साध्यकी सिद्धि सम्भव है तो दोनों दृष्टान्तोंका प्रयोग करना असाधनाङ्ग वचन होगा। विरूपवचन ही साधनाङ्ग हैं, उनमेसे किसी एकका क्या न कर सकना असाधनाङ्ग वचन होगा। प्रतिज्ञा, निगमन आदि जो साधनके अङ्ग नहीं है उनका कथन असा- धनाज है। इसी तरह जो दूपण नहीं है उन्हें दूपणके रूपमें उपस्थित करना या जो दूषण हैं उनका उद्भावन नहीं कर सकना अदोपोद्भावन है । यह सब लिसकर भी अन्तमे उनने यह भी सूचित किया है कि जयलाभके लिए स्वपक्षसिद्धि और परपक्ष निराकरण आवश्यक है। 'अकलकदेव इस असाधनागवचन और अदोपोद्भावनके झगड़ेको भी पसन्द नहीं करते । किसको साधनाग माना जाय किसको नहीं, किसको दोप माना जाय किसको नहीं यह निर्णय स्वयं एक शास्त्रार्थ का विषय हो जाता है। अतः स्वपक्षसिद्धिमे ही जयव्यवस्था और पर पक्षका निराकरण होनेसे पराजय माननी चाहिए । निर्दोष साधन बोलकर स्वपक्षसिद्धि करनेवाला वादी यदि कुछ अधिक बोल जाता है या कम योलता है या किसी साधारण नियमका पालन नहीं कर पाता है तो भी उसका पराजय नहीं होना चाहिए । प्रतिवादी यदि सीधा विरुद्ध हेत्वाभासका उद्भावन करता है तो फिर उसे स्वतन्त्र भावसे स्वपक्षसिद्धि करनेकी आवश्यकता नहीं है। क्योंकि पादीके पक्षको विरद्ध कहनेसे प्रतिवादीका पक्ष स्वतः सिद्ध हो जाता है। असिद्ध आदि हेत्वाभासोंके उद्भावन करनेपर प्रतिवादीको स्पक्ष सिद्धि भी करनी चाहिए । तारपर्य यह कि शास्त्रार्थ के नियमोंके अनुसार चलनेपर भी वादी या प्रतिवादी स्वपक्ष सिद्धिके बिना जपलाभ नहीं कर सकते। पाद या शास्त्रार्थक धार भग होते हैं-सभापति, सभ्य, यादी और प्रतिवादी । सभ्योंको प्रानिक भी कहते हैं। इन्हें अधिकार होता है कि पक्षपातमें न पड़कर वादी या प्रतिवादी किसी से भी प्रश्न करें। इनका काम है कि ये असद्वादका निषेध करें और लगामी तरह वादी या प्रतिवादीको इधर उधर न जाने देकर टीक रास्तेपर रखें। सभापति तो समरत वाद-व्यवस्थाका पूर्ण नियामक होता है। शादी और प्रतिवादीके विना तो सानार्थ ही नहीं चल सकता। आति-'मिथ्या उत्तरीको जाति कहते हैं। जैसे धर्मकीर्तिका अनेकान्तके रहस्यको न समझकर यह कहना कि "जय सभी उभयात्मक है तो दही भी ऊँट रूप होगा, प्रेमी हारतमें दही सानवाला ऊँटको क्यों नहीं पाता?" अनेकान्त सिद्धान्नमें सबको सर्वधर्मात्मक सिद्ध नहीं किया जाता किन्तु प्रत्येक धरनुमें उसके सम्भव अनेक धर्मोको यताया जाता है। दही बड़ पदार्थ है और उँट चेतन। दही सानेवाला दही पर्यायपाले पदार्थको खाना चाहता है न कि सद्पसे वर्तमान किसी भी पदार्थ को, अनः मद्रूपरसे ऊँट और दहीको एक मानकर दृषण देनमें तो समरत संसारको गम्यागम्य, सायासाद्य, पून्यापून्य ग्यपरथाभाका लोप हो जायगा । 'अमरदेव नयायिक्के द्वारा कही गई साधय॑राम पंधर्यसम आदि २५ जातियोको न तो कोई सास महाप देते हैं और न उनको आवश्यकता ही समझते हैं। भमदुत्तर तो असंरय प्रकारके हो सकते है, अतः शासियोको २४ संग्न्या भी अपूर्ण हो है। १ न्यायवि० २२०९।२ न्यायवि० २२०३३यायवि० २१२०७।

·- - - - - न्यायधिनिश्चयघिधरण इस तरह अधिनाभाषी हेतुमे पक्षको सिद्धि करमा अनुमानका एक्ष्य है अत उसमें या सदाधित. बाद आदिको व्यवस्था अनुपयोगी नियमीका जाल रचना उचित नहीं है। भागम-आप्तके पाक्य आदिमे होनेवाला अमान आगम है। जो जिस विषयमें भ. घर यह उप विषयका भार है। यद्यपि भागम प्रमाणकी लोर-व्यवहारमे मी प्रवृत्ति होती है फिर भी आगम सर्वजके द्वारा प्रतिपादित उपदेशों में रूद है। आगमर्श प्रमाणताका आधार पत्ताका गुण है। गुणरान पुरपके द्वारा कहे गये वचन अपिमंत्रादी और प्रमाणभूत होते हैं। जैन परम्परामें आत्मा मज्ञता और प्रतिरगताया पूर्ण वि स माना है। यवनों में पियवाद या तो अजान होता है या राग और द्वपके कारण ! पदार्थका यथार्थशान न होनेमे यता यदा कदा बोल जाता है, और जान होनेपर मी यदि क्सिास राग या ट्रेप होता है तो भी यह अन्यथा घोलनेमे प्रवृत्त हो जाता है। जो पूर्ण पीतरागी और सर्वज्ञ है उसके पचनॉम विसंवादका कोई कारण नहीं रह जाता। सर्वशत्य विचार- आत्मा ज्ञान-रभाषवारा है। जागाधरण के कारण उसका पृगंज्ञान रकमककर शि. गिरिडस म्पसे प्राशर्म आता है। जय सम्पदमादि उपायोमे भानावरणका समूल क्षय हो जाता है तय उसरी समग्न ज्ञेयाम प्रवृत्ति पांग रोक सकता है ? सर्वज्ञता सिद्ध करनेी सबसे मुख्य युक्ति यही है। ज्ञानमें जाननेका रममाव है और सेगमें ज्ञानमें प्रतिभासित होनेका । यदि कोई प्रतिवन्धक कारण नहीं है तो ज्ञानमे शेषका प्रतिमाम होना ही चाहिए। जैसे दाहक स्वभाववाली भनि, यदि कोई रुकावट न हो तो इंधनको जलाती ही है। चूंकि प्रानकी रयाभाविक प्रवृत्तिम किसी इन्द्रिय, आदि निमि शोंकी अपेक्षा नहीं है अतः वह स्वभावसे ही शेयोंको जानता है। मकर देघने बहुत स्पष्ट लिखा है कि-- "स्यावरणविच्छेदे शेयं किमवशिष्यते । अप्राप्यकारिणस्तस्मात् सर्वार्थावलोकनम् ॥" न्यायविनिश्चय ३०९ इसके सिवा उन्दोंने सर्पक्षता सिद्ध के रिए 'ज्योतिज्ञानाधिसवाद' हेनुका प्रयोग किया है। ये रिसते है कि यदि अतीन्द्रिय पदार्थीका ज्ञान न हो सके तो नहोकी दशाओंका और चन्द्रग्रहण आदिका उपदेश कम हो सरेगा? ज्योतिज्ञान अविसंवादी देखा जाता है, अत यह मानना ही चाहिए कि उसका उपदेष्टा निकालद था जैसे सत्य स्वमदर्शन इन्द्रियच्यापार आदिकी सहायता के बिना ही भाषी राज्य लाभ आदिका यथार्थ स्पष्ट भान कराता है उसी तरह सर्वका ज्ञान अतीन्द्रिय पदाधों में स्पष्ट होता है। जैसे प्रश्न विधा या ईक्षणिका विद्यास अतन्द्रिय पदार्थीका भान होता है उसी तरह सर्वज्ञका ज्ञान अतीन्द्रिय पदार्थीका भासक होता है। चूंकि दोप और आवरण आगन्तुक हैं आरमाके रखमाव नहीं है अत प्रतिपक्षी माधनाओसे उनका समूल नाश हो जाता है और जब आत्मा निराकरण और निदोप हो जाता है तब उसका पूर्ण ज्ञान स्वभाव सिल उरता है। इन साधक प्रमाणीको तार उन्होंने सर्वज्ञ सदमें एक जिस सास हेतुका प्रयोग किया है वह है "सुनिश्चितासभवद्याधकध" अर्थात् किसी भी वस्तुकी सत्ता सिद्ध करने के लिए सबसे बड़ा प्रमाण यही हो सकता है कि उसको सत्तामे कोई बाधक न हो । जैसे "मैं सुखी हूँ" इसका सबसे बड़ा साधक प्रमाण यही है कि मेरे सुखी होने में कोई बाधा प्रमाण नहीं मिलता है चूंकि यज्ञकी सत्तामै कोई बाधक प्रमाण नहीं है अत उसका निवांध सद्भाव मिद हो जाता है। इस हेनुके समर्थनमें उन्होंने विरोधियोंके द्वारा परिपत बाधकॉका निराकरण इस प्रकार किया है- प्रश्न-अहव सर्वज्ञ नहीं है क्योकि ये पता है और पुरष है जैसे कोई गली में घूमनेवाला अवारा मनुष्य। उत्तर-वक्नृत्य और सर्वज्ञरवका कोई विरोध नहीं है। यना भी हो सकता है और सर्व भी। यदि ज्ञानके विकास में पचनौका हास देखा जाता तो उसके अ यन्त विकासमें धधनीका अयन्त हास होता, पर देखा तो इससे उल्टा ही जाता है। ज्योज्यो शानमें वृद्धि होती है क्योच्या घचनामें प्रकर्षता ही देखी जाती है।

·प्रस्तावना २७ - प्रश्न-वक्तृत्वका सम्बन्ध विवक्षासे है। अतः इटारहित निर्मोही सर्वज्ञम वचनोंकी सम्भावना फैसे है ? शब्दोचारणकी इच्छा-विवक्षा मी मोहकी ही पर्याय है। उत्तर-विवक्षाका वक्तृत्वसे कोई अविनाभाव नहीं है। मन्दबुद्धि शास्त्र-विषक्षा रखते हैं पर वे शास्त्रका व्याख्यान नहीं कर सकते । सुपुप्त, मूठित आदि अवस्थाओमें विवक्षा न रहनेपर भी वचनोंकी प्रवृत्ति देखी जाती है, अतः विवक्षा और वचनमें कोई अविनाभाव नहीं है। चैतन्य और इन्द्रियोंकी पटुता हो वचन-प्रवृत्तिमें कारण होती है, इनका सर्वज्ञताके साथ कोई विरोध नहीं है । अथवा पचनों में विवक्षाको कारण मान भी लिया जाय पर सत्य और हितकारक घचनाकी प्रवृत्ति करानेवाली विवक्षा वोपपाली कैसे हो सस्ती है ? इसी तरह निर्दोष पुरुषत्वका सर्वज्ञताके साथ कोई विरोध नहीं है-पुरप भी हो और सर्वज्ञ भी । यदि इस प्रकारके व्यभिचारी हेतुसे साध्यकी सिद्धि की जाय सो इन्हीं हेतुओंसे जैमिनिम पेदार्थज्ञताका भी अभाव सिद्ध हो जायगा। प्रश्न-हमें किसी प्रमाणसे सर्वज्ञ उपलब्ध नहीं होता, अतः अनुपलम्भ होनेसे उमकर अभाय ही मानना चाहिए? उत्तर-पूर्वोक अनुमानोसे जब सर्वज्ञको सिन्दि हो जाती है तय भनुपरम्भ नहीं कहा जा सकता। अनुपलम्भ आपको है, या संसारके सब जीवोंको ? 'हमारे चित्तमें इस समय क्या विचार हैं' इसका अनुपलम्भ आपको है पर इससे हमारे चित्तके विचारोंका अभाव नहीं किया जा सक्ता। अतः यह स्पोपरम्भ अनैकान्तिक है। 'सयको सर्पज्ञका अनुपलम्भ है। यह यात तो सर्वज्ञ ही जान सकता है, भसर्वज्ञ नहीं। प्रश्न-आगममें कहे गये साधनाका अनुष्टान करके सर्वज्ञता प्राप्त होती है और सर्वशके द्वारा आगम कहा जाता है, अत. सर्वज्ञ और आगम दोनों अन्योन्याश्रित है ? उत्तर-सर्वज्ञ भागमा कारक है। प्रकृत सर्पज्ञका ज्ञान पूर्वसर्वज्ञके द्वारा प्रतिपादित भागमार्थ के आचरणसे उत्पन होता है और पूर्वसर्वज्ञको तत्पूर्व सर्वज्ञके द्वारा प्रणीत आगमसे सर्वज्ञता प्रास होती । इस तरह पूर्व-पूर्व सज्ञ और आगर्मीकी श्रृंखला योगांकुर सन्ततिकी तरह अनादि है और अनादि. परम्परामें अन्योन्याश्रित दोपका विचार नहीं होता। मुरय प्रश्न यह है कि क्या आगम सर्वज्ञके यिना हो सकता है ? और पुरप सर्वज्ञ हो सकता है या नहीं ? दोनोंका उत्सर यह है कि सर्वज्ञ हो सकता है भोर मागम सर्वज्ञ प्रतिपादित ही है। प्रश्न-जय आजाल प्रायः पुरुष रागी द्वेपी और अज्ञानी देखे जाते हैं तय अतीत या भविष्यमें किसी पूर्णपीलागी या सर्वज्ञकी सम्भावना से की जा सकती है। फोकि पुरीतियोगी सीमाका पर्तमान की तरह अतीत और अनागत में उल्लंघन नहीं हो माता? उत्तर-यदि हम पुरयाविशयको नहीं जान सक्ने तो उसका अभाव नहीं किया जा सकता। भन्पया भाजक्ल पोई येदका पूर्ण नहीं देखा जाता तो 'अतीत शारम जैमिनिको भी उसका यथार्थ ज्ञान नहीं था यह पहना होगा। गुनिमें नारतम्य होरेस उममें परम प्रवपकी सम्भावना ही साता- की सा निहित है। जिस प्रकार अशिके तापसे सोनेका मल प्रमशः दूर हो जाता है और सोना पूर्ण निर्मल यन जाता है उसी प्रकार सम्यग्दर्शनादिके अभ्याससे शान भी अत्यन्त निर्मल होकर सर्वज्ञतायी भयस्था में पहुँच जाता है। प्रश्न-सघश जय रागी आरमाके रागका या दु.पीके दुःसका साक्षात्कार करता है तय यह स्वयं रागी और दुःखी हो जायगा ! उत्तर-दुःए या रागको जान रेनेमानसे कोई दुःसी या रागी नहीं होता। राग तो भारमाका स्पयंरा रूप परिणमन परगेपर ही समाव है। क्या कोई धोनिय प्रावण मदिराके रसमा ज्ञान करने मानमे मधपायी कहा जा सकता है। रागके पारण मोहनीय आदि कर्म मनसे अन्यन्त रन्टिर हो गये हैं, अतः परफे राग या दुसको जानने मायमे उनमें राग या दुस परिणनि नहीं हो सकी ।

·२८ न्यायविनिश्चयविचरण प्रश्न-सर्वश्के साधक और वाधक दोनों प्रकारके प्रमाण नहीं मिरते भन. उसकी सचामें सन्देह होना चाहिए? उत्तर-जर साधक प्रमाण यता दिये गये है और वाधकोंका निराकरण भी किया जा चुका है नय सन्देहकी बात बेबुनियाद है। सर्वका अभाव तो विना सर्वइ बने नहीं किया जा सकता । जबतक हम विकाल निलोकवर्ती समस्त पुरपाकी असर्वके रूपमें जानकरी नहीं कर लेते तबतक जगत्को सर्वज्ञ- शून्य कैसे कह सकते है और यदि ऐसी जानकारी किसी व्यनिको सम्भव है तो वहीं सर्वज्ञ होगा। सर्वशताका इतिहास- सर्वज्ञताके विकासका एक अपना इतिहास भी है। भारतवर्षकी परम्पराके अनुसार सर्वज्ञताका सम्बन्ध भी मोक्षसे था। मुमुक्षुओंके विचारका मुग्य विषय यह था कि मोक्षक उपाय, मोक्षका भाधार, संसार और उसके कारणोंका साक्षात्कार हो सकता है या नहीं। विशेषत मोक्ष प्राप्तिके उपायोंरा अर्थात् उन धर्मानुष्टानांका जिनसे आत्मा बन्धनोंसे मुक्त होता है, किसीने स्वयं अनुभव करके उपदेश दिया है या नहीं? वैदिक परम्पराक एक भागरा इस सम्बन्ध विचार है कि-धर्मका साक्षात्कार किसी व्यक्तिको नहीं हो सकता, चाहे वह ब्रह्मा, विष्णु या महेश्वर जैसा महान् भी क्यों न हो? धर्म तो केवल अपारपेय येदसे ही जाना जा सकता है । वेदका धर्म निर्वाध और मन्तिम अधिकार है। उसमें जो लिखा है वही धर्म है। मनुष्य प्रायः रागादि द्वेपासे दूषित होते हैं और अल्पज्ञ भी। यह सम्भव ही नहीं है कि कोई भी मनुष्य कभी भी सम्पूर्ण निर्दोष या सर्वज्ञ यनकर धर्म जैसे अनीन्द्रिय पदार्थीका साक्षात्कार कर सके । ब्रह्मा, विष्णु, महेश्वर आदि महादेयोंमें केयर इसलिए सर्वज्ञता बताई जानी है कि ये वेददेह है अर्थात् उनका शरीर या स्वरूप वेदमय है। इसका तात्पर्य यह है कि अतान्द्रिय पदार्थोदा ज्ञान केवल घेदके द्वारा ही सम्भव है, प्रत्यक्षसे नहीं। इस परम्पराका समर्थन जैमिनि और उनके अनुयायी शवर, कुमारिल आदि मीमांमकधुरीणाने किया है। कुमारिलने तो सर्वज्ञताके निषेत्रका परितार्थ निकारते हुए बहुत स्पष्ट रिखा है कि- "धर्मशत्यनिषेधश्च केवलोऽत्रापि युज्यते । सर्वमन्यद्विजानस्तु पुरुषः फेन वार्यते ॥" तावसंग्रह 'पूर्वपक्ष' पृ० ८४४ "यदि पद्भिः प्रमाणे. स्यात् सर्वन येन वार्यते । एकेन तु प्रमाणेन सर्वज्ञो येन करप्यते ॥ नूनं स चक्षुपा सर्यान रसादीन् प्रतिपद्यते।" --मीमांसाइलोकधार्तिक चोदनासूत्र श्लोक 110-12 अर्थात् सर्वशताके निपेधका अर्थ है धर्मशरघका निषेध । यानी कोई भी पुरष धर्मको प्रत्यक्षसे जानकर सर्वज्ञ नहीं बन सकता । धर्मके सिवाय अन्य सभी पदार्थीका ज्ञान यह करना चाहता है तो करे हमे कोई आपत्ति नहीं । इसी तरह धर्मको वेदके द्वारा तथा अन्य पदार्थोंको प्रत्यक्ष, भनुमान, उपमान, अर्यापत्ति और अभाव आदि प्रमाणासं यथायोग्य मानकर कोई यदि औसतन सर्व बनता है तब भी हमे कोई आपत्ति नहीं। पर एक प्रत्यक्ष प्रमाणके द्वारा जो सर्वन वनकर धर्मको भी जानना चाहता है वह उसी प्रकार है जो केवल एक आँसके द्वारा ही रस, गन्ध आदिका ज्ञान करना चाहता है। इसी परम्पराके नैयायिक वैदोषिक भादि ईश्वरम निन्य सर्वज्ञता और अन्य योगियों में योगज समता मानकर भी वेदीको ईश्वरप्रतिपादित या उसका निश्वास कहकर धर्ममें वेदका ही अन्तिम अधिकार रवीकार करते हैं । च्यवहारमें चेदकी सर्वघेता दोनोको मान्य है। सांस्य और योग परम्पराम सर्वज्ञता अणिमादि ऋद्धियोंकी तरह एक योगजन्य विभूति है, जो सभी योगियोको अवश्य प्राशय नहीं है। जिनकी साधना इस योग्य हो उन्हें प्राप्त हो सकेगी। सर्वज्ञता प्रकृतिसंसर्ग चरितार्थ हो जानेपर मुक्त पुरपामें भवशिष्ट नहीं रहती। वेदान्ती सर्वज्ञताको भन्त करणनिए मानते हैं। जो जीध- -- ·प्रस्तावना २९ - न्मुक दशा तक रहकर अन्तमें छूट जाती है । मुनदशामें ब्रह्मका घल शुद्ध सचिदानन्द रूप ही प्रकाश. मान रहता है। श्रमण परम्पराका मूल आधार ही है धर्ममें वीतरागी और तत्वज्ञानी पुरपका प्रामाण्य । इसका पिचार है कि पुरप अपनी साधनाके द्वारा पूर्ण-धीतरागी और निर्मलज्ञानी हो सकता है तथा मोक्षादि तरवाका साक्षात्कार कर सकता है। वह अपने साक्षात्कृत मोक्षोपाय-धर्मका उपदेश देता है। यही उपदेश आगम कहलाते हैं। यह परम्परा पुरुषके सर्वोत्कृष्ट विकासमें विश्वास रखती है और प्रत्येक मनुष्यको साधनानुसार विकसित होनेका अवसर भी देती है। किसी तीर्थकर या बुद्धको वैवल ज्ञान और बौधि प्राप्ति होनेपर जैसा धर्म और धर्म जैसे भतीन्द्रिय पदार्थोका साक्षात्कार होता है उसी प्रकारका साक्षा- स्कार अन्य साधकोको भी हो सकता है। यानी इस परम्परा में धर्म किसी घेद जैसे अन्धके अधिकारमें यद्ध नहीं है, किन्तु यह वीतरागी तत्वज्ञान के अनुभवसे विकसित होता है। बौदाचार्य धर्मकीर्तिने लिखा है कि युद्ध चतुरार्यसत्यका साक्षात्कार करते हैं और तदन्तर्गत-मार्ग-सत्य यानी धर्ममें अपने अनुभवके द्वारा अन्तिम प्रमाण भी है। ये करणा करके कपायसन्तप्त संसारियोंके उद्धारके लिए स्वदृष्ट मार्गका उपदेश करते हैं। कोई पुरप संसारके अन्य सय पदार्थोको जानें या न जाने हमें इस निरर्थक प्रातसे कोई प्रयोजन नही । हम तो यह देखना है कि यह इष्ट तत्व यानी धर्मका साक्षात्कार करता है पर नहीं ? यह धर्मज्ञ है या नहीं १ मोक्षमार्गमे अनुपयोगी कीटे-मकोदाकी संप्याके परिज्ञानका धर्मसे क्या संबंध है ? धर्मकीर्ति सिद्धान्ततः सर्वज्ञताका विरोध न करके उसे निरर्थक अवश्य कह देते हैं ? कुमारिलसे कहते हैं कि कोई मनुष्य संसारके सर पदार्थीका साक्षात्कार करे या न करे पर उसे धर्मश होना चाहिए। वे अपने सर्वजताके समर्थक समशीलोंसे कहते हैं कि मीमांसकों के सामने निकाल. रिलोका रूप सर्वज्ञतापर जोर नहीं देना चाहिए । भसली विधाद तो धर्मज्ञता है कि धर्म विषयमें धर्मज्ञको प्रमाण माना जाय या वेदको ? तात्पर्य यह कि जहाँ कुमारिलने प्रत्यक्षसे होनेवाली धर्मज्ञताका निषेध करके धर्मके विषयमें वेदका ही अन्याहत अधिकार सिद्ध किया हे यहाँ धर्मकीर्तिने प्रत्यक्षसे ही धर्मका साक्षात्कार मानकर अर्थात् प्रत्यक्षसे होनेवाली धर्मज्ञताका समर्थन करके पीतरागी धर्मज्ञ पुरपका ही धर्ममें अन्तिम प्रमाण और अधिकार माना है। धर्मकीर्तिके टीकाकार प्रज्ञाकरगुप्तने सुगसको धर्मज्ञके साथ ही साथ सश निकाल वर्ता यावत् पदार्योंका ज्ञाता भी सिद्ध किया है और लिया है कि सुगतकी १ "arयः स्वदृष्टमार्गोनिः वैपल्याद् नक्ति नागृतम् । दयालुत्वात् पार्थञ्च सवारम्माभियोगतः। तस्मात् प्रमाण तायो या चतु:सत्यप्रकाशनम् ॥". या २१४७१४८ २ "तस्मादनुपयगत शनमस्य विचार्यताम् । कीटसख्यापरिज्ञान तस्य न: कोपयुज्यते ।। हेयोपादेयतत्वस्य साम्युपायस्य चेदकः। या प्रमाणमसाविष्ट न तु सर्वस्य वेदकः ॥ दूर पस्या या मा वा तस्वमिष्ट तु पश्यतु । प्रमाण दूरदशी चेदेतद् रामानुपास्महे ॥".प्र. घा० ११३३-३५ ३ "सर्वे जानातु सर्वस्य वेदको न निषिध्यते ।"..बार्तिकाल' पृ०५२ । "भावनापरतो शनं याह्यानामपि मानि चेत् । तदेतदिश्यतेऽस्माभिः सर्वावार तु तायिनाम् ।। ......ततोऽस्य वीतरागत्वे सर्वार्यशानसम्भवः । रामाहितस्य रापल वास्तीति विनिदिनतम् ॥" यातिकाल' पृ. ३२९ ४ "सपी वीतरागाणामेतत् परमात्र विद्यते । रागादिक्षयमाने हि वस्य प्राचनात् ।।

·1 - न्याययिनिश्शयषिधरण सरह भन्य योगी भी मर्वज्ञ हो सक्ते हैं यदि वे गगादिमुनिको तरह सर्वज्ञताके लिए भी यन करें। और जिनने वीतरागता प्राप्त कर ली है वे चाहें तो थोड़ेसे ही प्रयाससे सर्वज्ञ यन सकते हैं। शान्त- रक्षित मी इसी तरह धर्मज्ञता-साधनके साथ ही साथ सर्वज्ञता सिद्ध करके इस वै शक्तिरूपसं सभी धीतरागाम मानते हैं। प्रत्येक घीतराग जय चाहे तर किसी भी घरनुको अनायास यथेच्छ जान सकता है। बुद्धने स्वयं अपनेको भी सर्वत नहीं कहा। उन्होंने अनेक आत्मादि अतीन्द्रिय पदार्थोंको भव्याकृत कहकर उनके विपयमें मौन ही रखा है। पर उनका यह स्पष्ट उपदेश था कि धर्म या मार्गका पूर्ण और निर्मल साक्षात्कार हो सकता है। धर्म मान्न किमी पुस्तकविशेषस ही जाननकी पीज नहीं है। उन्होंने कभी अपनेको सर्वज्ञ भी कहा है तो मार्गज्ञ या धर्म के अर्थ में ही। उनका तो स्पष्ट उपदेश था कि मैंने तृष्णाक्षयके मार्गका साक्षात्कार किया है और उसे ही बताता हूँ। जनताविकों ने प्रारम्भसे ही निकाल ग्रिलोस्वर्ती यापरयोंके प्रत्यक्ष दर्शनरूप अर्धमें सर्यशता माना है और उसका समर्थन भी किया है। बौद्ध परम्पराम जिस प्रकार धर्मशताका और सर्वज्ञताका विश्रेपण करके धर्मशतापर मुख्य भार दिया गया है उस तरह जैन परम्परामें केवर धर्मशताका समर्थन न करके पूर्ण सर्वज्ञता ही सिद्ध की गई है। भाचार्य वृन्दकुन्दने प्रवधनसार' में केवल- ज्ञानको युगपत् अनन्तपदार्थोका जाननेवाला बताया है। वे आगे लिखते हैं कि जो एकवो जानता है वह सबको जानता है। इस आत्मज्ञानकी परपरावी झलक "य: आत्मवित् स सर्ववित्" इत्यादि उपनिषद्-वाक्यों में तथा “जे एग जाणइ से सव्व जाणइ, जे सव्व जाणइ से एग जाण" इस आचाराङ्ग सूत्र (१२३) में पाई जाती है। इन्दकुन्दने इसका व्याख्यान करते हुए आगे लिखा है कि जो त्रिकाल निरोकवर्ती पदायोको नहीं जानता, वह पूरी तरह एक द्रव्यको भी नहीं जानता। और जो भवन्त पर्यायवाले एक द्रव्यको नहीं जानता यह सबको कैसे जान सकता है। इसका पुनः वारान्तरे तेषा सर्वगुणरागिणाम् । अल्पयत्नेन सर्वशत्वस्य सिद्धिवारिता ॥" प्र. वार्तिकालपृ३२९ । १ "स्वापिरगसम्प्राप्तिहेतुज्ञोऽस्तीति गम्यते । साक्षान्न केवट किन्तु सर्वोऽपि मतीयते ॥"-तत्वस दलो. ३३०९। २ "यद्यदिच्छति योद्धु वा तत्तनि नियोगत' । दातिरेवविधा तस्य प्रदीणावरणो ह्यौ ।। युगपत् परिपाट्या वा स्वेच्छया प्रतिपद्यते । लघशान च सित्वो (१) हि सक्षणादिमिः प्रभु ॥"-तावसं० श्लो. ३६२८-२९॥ ३ "सइ भयव उप्पण्णणाणदरिसी सदेवासुरमाणुररालोगस्स आगदिं गदि चयगोववाद बंधमोक्ष इद्धि टिदि जुदि अणुमाग तक कल मण माणसिप भुत्त पद पडिसेविद आदिकाम अरहरमा सनलोए सन्यजीव सयभावे राम जाणादि परमदि विहरदि ति ("-प्रकृति अनु। "से भगव अरद जिणे वेवगै सम्वन्नू समावदरिमी सदेवमणुयामुरस्स लोगरस पाए जाण । त० भागई गइ टिइ चयण उववार भुत्त पीय क्ड पटिसेवि आविषम्म रहोदम्म लविर कहिय मणी माणमय सध्यलोए सबजीवाण सध्यभावाह जाणमाणे पासमाणे एव च वि" -आवाधु२०३० ४ "ज तकारियमिदर जाणदि शुगव समतदो राय । भत्थं विचित विसमंत जाणे पाइय मणिय ॥"-प्रब १४७ ५ "कोण विज्ञाणदि जुगव अन्ये कालिये विहुवणत्थे । जादु तस्स ग सक्क सपाजय दावमेक या॥"-प्रक. १८ ६ "चमणतपरजयमेशगणताणि दखजादाणि । ण विजाणादि जदि पुगव ध सो सम्वाणि जागादि "-11 ·प्रस्तावना - तात्पर्य है कि जो मनुष्य घदज्ञानके द्वारा घटको जानता है वह साथ ही साथ “घटज्ञानवान् अहम्" इस सहव्यवसायके द्वारा अपने रवरूपको भी जान लेता है। इसी तरह जो व्यक्ति घट जाननेकी शक्ति रखनेवाले घटज्ञानका यथावत् स्वरूप परिच्छेद करता है वह घटको तो अर्थात् ही जान देता है क्योंकि उस शक्तिका यथावत विदलेपणपूर्वक परिज्ञान विशेषणभूत घटको जाने विना हो ही नहीं सकता। इसी प्रकार आत्माम अनन्त ज्ञेयोंके जाननेकी शक्ति है अतः जो संसारके अनन्त शेयोको जानता है वह अनन्त ज्ञेयोंके जाननेकी शक्तिके आधारभूत मारमा या पूर्णज्ञानको स्वसंवेदन प्रत्यक्षके द्वारा जान रेता है और जो अनन्त ज्ञयोंके जानने की अनन्तशक्ति रखनेवाले आत्मा या पूर्णज्ञानके स्वरूपको यथावत् विश्लेषणपूर्वक जागता है, यह उन शक्तियोंके उपयोगरथानभूत अनन्त पदार्थीको भी जान रेता है जैसे जो व्यक्ति घटप्रतिविम्याक्रान्त दर्पणको जानता है वह घरको भी जानता है तथा जो घटको जानता है घही दर्पणमें आये हुए घट-प्रतिविम्बका विश्लेषणपूर्वक यथावत् परिज्ञान कर सकता है। कुन्दकुन्दने नियमसारमै सर्वज्ञतापिपयक अपना दृष्टिकोण निश्चय और व्यवहारमयकी दृष्टिने इस प्रकार बताया है- "जाणदि पस्सदि सव्यं पयहारण केपली भगवं। केवलणाणी जाणदि पस्सदि णिरामेण थप्पाणं ॥१५॥" अर्थात् फेवली भगवान् व्यवहारनयसे संगारके सब पदार्थीसो जानते और टेसते है, पर निश्चयसे केवलज्ञानी अपनी आत्माको जानता और देसता है। इसका तात्पर्य है कि ज्ञानको परपदार्थोका जानने घाला और देखनेवाला कहना भी व्यवहारकी मर्यादामें है, निश्वयसे तो यह स्वरूप-निमग्न रहता है। निश्चयनयकी भृतार्थता और परमार्थता तथा व्यवहारनयकी अभूतार्थताको सामने रखकर यदि विचार किया जाय तो आध्यात्मिक दृष्टिसे पूर्णज्ञानका पर्यवसान भात्मज्ञानमें ही होता है। आचार्य कुन्दकुन्दका यह वर्णन वस्तुतः प्रान्तदर्शी है। तयुगमें कुन्दकुन्दकी आध्यात्मिक या नश्ययिक दृष्टिका जैसा चाहिए पैसा उपयोग नहीं हुआ। समन्तभद्रादि भाचार्योने सूक्ष्म, अन्तरित और दूरवर्ती समस्त अतीन्द्रिय पदार्थीका प्रत्यक्षरय अनुमेयत्व हेतुसे सिद्ध किया है। आचार्प पीरसेनने जयधपलामे केपलमानको आरमाका स्थभाय मानकर मति. शानादिको उसीका अंश यताया है और लिखा है कि मसिनामादिके स्वसंवेदन के समय अंशी केवल. ज्ञानका भी अंशतः स्वसंवेदन हो जाता है जैसे पर्वतके एक हिस्सेको देखकर पूरे पर्वतका ज्ञान व्यवहारतः प्रत्यक्ष है उसी तरह वेयरज्ञान भी व्यवहारतः स्वसंवेदनसिद्ध है। इस तरह सभी जैन सार्किकोने एक स्वरसे निकाल-त्रिलोकधर्ती समस्त पदार्थोक पूर्णपरिज्ञानके अर्थ में सर्वज्ञताका समर्थन किया है। सर्वज्ञताके समर्थन के बाद पृथर धर्मशता समर्थनकी कोई भानश्यकता नहीं रह जाती। प्रवचनकी प्रमाणताका आधार- यह तो ऊपरके विवेचनसे स्पष्ट हो जाता है कि आगम या प्रपचनकी प्रमाणताका आधार आसके गुण है । आसके गुण हो शब्दमें झलकते हैं। यद्यपि जैन-परम्परामें शाखोंका प्रामाण्य प्रचलित है, पर उसका अन्तिम आधार पुरपका निर्मल ज्ञान ही है। तीर्थकर तयतक तावका उपदेश नहीं करते जयतक उनमें वीतरागता और पूर्णज्ञानका विकास नहीं हो जाता। एक तीर्थकरको दूसरे तीर्थकरके आगमको कोई भावश्यकता नहीं रहती क्योंकि यह स्वयं आगमका निर्माता होता है। यही कारण है कि प्रत्येक क्षयोपशमज्ञानवाला आचार्य अपने पचनीकी परम्पराको सर्वज्ञमूलक सिन्द करते हैं पर किसी सर्वज्ञको अपनी पचनपरम्परा इतर सर्वज्ञमूलक सिद्ध करते नहीं सुना । तीर्थक वचन सूत्र रूप होते हैं। उनमें संक्षेपसे मूल सिद्धान्तोंका सूचन होता है। उन सिद्धान्तोको न्य, क्षेत्र, काल और भाय की परिस्थितिके अनुसार कैमे जीवन पवहारमे लाया जाय यह विवेचना उत्तरसलीन आचायाँके शास्त्राम १ "सूक्ष्मान्तरितदूरायः प्रत्यक्षाः स्यनियया । अनुमेयरवोऽस्यादिरिति सर्वशस्थितिः "-आतमी० इ०५१ - - ·३२ न्यायविनिश्चयविवरण होती है । पर यह तभी प्रमाण है जब उसका मूलस्रोतसे विरोध न हो । साहित्य अपने युगका प्रतिविम्ब होता है। वर्तमानकालीन साहित्यमें अतीतके अवशेष भी यत्रतत्र विखरे रहते है। उत्तरकालीन आचायाँके द्वारा समय-समयपर रखा हुआ विविध प्रकारका साहित्य अपने युगकी आवश्यकताओं और प्रभासे अछूता नहीं है। इसलिए आगम-प्रमाणको समीक्षा करते समय उसके सर्वज्ञ मूलसरपकी आँचके साथ ही साथ हमे उसके ऐतिहासिक विकास और उस युगकी परिस्थितियों की भी समीक्षा करनी ही होगी। जैन परम्पराके दार्शनिक साहित्यमें परपक्षये खण्डनके स्थल सम विचारपाले दर्शनान्तरीय विचारांस परिपुष्ट हुए हैं तथा उसने अपने विचारोंसे अन्य माहि यको एक हदनऊ प्रभावित भी किया है। एक मूल गुणोंकी सग्या और नामोशे ही ले लीजिए। आचार्य समन्तभद्ने ५ अणुव्रत और मद्य मास और मधुके त्यागको मूल गुण यताया जबकि अन्य आचार्योन ५ अणुयनोंकी जगह यद, पीपद, उमर, कठूमर और पार इन पाँच फलोके त्यागको मूल गुणोंग मामिल किया। वियाने देवदर्शन, पानी छानना, जूभाका त्याग, आदि भी मूल गुणांम गिनाये । तात्पर्य यह कि जिम युगमें जैसी आवश्यकता परिस्थितियोंके अनुसार उपस्थित हुई उस युगम बने हुए शास्त्र उनके समाधानमे खाली नहीं हैं। इसीलिए शास्त्र अपने युगके निर्माणमें प्रमुख भाग रेते रहें। थे उस समय युगवाध नहीं हुए और यही कारण है कि ग्रन्थकारीने अपनी समझके अनुमार अनेक में भी विधान किये जिनका मूल जैन सस्कृतिस मेल बैठाना कठिन है । अत प्रवचनकी प्रमाणनाका विचार करते समय हमे इन सभी थानोकी समीक्षा कर ऐनी चाहिए। वेदापोरुपेयत्व विचार- मीमांसक वेदको अपरिय मानते हैं । उनका कहना है कि शब्दमें गुण और दोप धमाके अधीन है यह सर्वमान्य नियम है। ओर दोपोंके अभावसे जर प्रमाणता आती है तय हमें यह विचार कर लेना चाहिए कि दोपोंका अभाव कैसे हो? गुण और दोष दोनाका आधार पुरष है । जहाँ गुणवान् बना होता है यहाँ उसके गुणोंमे दोप हटा दिये जाते हैं और दोपोंके हट जानेपर पान्दमें प्रमाणता स्वत आ जाती है। वक्ताके गुणोसे हटाये गये दोपोंकी फिर शब्दमे संभावना नहीं रहती। दूसरा प्रकार यह भी है जहाँ वक्ता ही नहीं है वहाँ वताके दोपोंकी संक्रान्ति शब्दमें हो ही नहीं सक्ती । यानी घेदका चूंकि कोई पुरण कर्ता नहीं है इसलिए उसमें दोपोंकी कोई संभावना नहीं है, वह स्वत प्रमाण है।षिक पचनोंमें पताके गुणमे दोपका अभाव होता है और वेश्में धत्ताके न होनेसे दोपावी आशका ही कारण है कि मीमांसकने प्रामाण्यको "स्वत" स्वीकार किया। धर्ममें वेदका स्वत प्रामाण्य यना रहे इसके लिए उसे सर्वज्ञका निषेध करना पड़ा और पुरषकी चरम शक्ति के विकाससे रोक देना पड़ा। वैदिक पाक्यों की परम्पराको अनादि नित्य सिद्ध करनेके लिए उसे सब्दमानको नित्य और ध्यापक मानना पड़ा। हम अपने ताल आदिके व्यापारसे जिन गब्दीको उत्पन्न करते है, मीमांसकके मतमे वे शब्द पहले से ही मौजूद है। हमारे प्रयत्नने तो मात्र उनकी अभिव्यक्ति की है। वेदो अपौरपंय सिद्ध करने के लिए "काका स्मरण नहीं है" यह हेतु भी दिया जाता है । इमी तरह वेदाध्ययन वाच्यत्व, फालस्य" आदि हेतुभाये उसकी अपीरुपेयता साधने का प्रयान किया गया है। विचारणीय यात यह है कि मेषकी गड़गड़ाहट या बिजसरीकी कपड़ाहट जैसी निरर्थक धनियाँ भले ही पुरुष प्रयरनके बिना प्राकृतिक कारणास ही उत्पन हो जायें पर सार्थक छन्दोबद्ध पद, याश्य और इलोकी रचना पुरुष प्रयत्न के बिना मे सभय है। पैतानिक कार्यकारणपरम्पर की दृष्टिम यह १ "मयमोसमधु यागे महाणुनतपाम् । अष्टो मूल्गुणानाहुः गृहिणा धमणोत्तमा ॥"-रत्नक लो० ६६ । २ "मयमासमधून्युज्झोन् पञ्चशीरफ्लानि च !"-सागारधर्मा २२ ३ देखो सागारधर्मामृत २।१८।

·प्रस्तावना नितान्त भसंगत है। किसी रचनाके कर्ताका स्मरण न होनेसे हम भले ही उसके विशेष कर्तृवमे सन्दिग्ध हाँ पर उसे सर्वथा अकत क या अपौरुषेय नहीं कह सकते। भनेक ऐसे जीर्ण-शीर्ण मकानाके खण्डहर हमारे दृष्टिगोचर होते है, जिनके बनाने और बनवानेवालीका हमें स्मरण तो क्या, पता भी नहीं है, उन्हें देखकर किसीको भी अपौरपेय बुद्धि नहीं होती। कोई भी सार्थक शब्द पुरुष प्रयत्नके बिना न तो उच्चरित ही हो सक्ता है और न अपने विविध-विवक्षित अों का परिज्ञान ही करा सकता है । यदि पुरुपमे वीतरागता और तत्वज्ञताका विकास किसी भी तरह संभव नहीं है तो ऐसे ही पुरुषों के द्वारा किये गये वेदके व्याख्यान- में प्रमाणता कैसे आ सकती है ? "मेरा यह अर्थ है, यह नहीं" इस घातकी घोपणा वैदिक 'शब्द तो नहीं कर सकते, अर्थकी व्यारपा तो पुरपके ही अधीन है और आपके मतसे सभी पुरुप रागी कैपी और अज्ञानी हैं। अत. जिस पुरुपके दोपोंके डरसे येदको अपौरुषेय करिपत किया गया था, आखिर व्याख्यानके लिए उसीकी शरणमे पहुँचना पडता है। कोई भी शब्द स्वतःप्रमाण नहीं हो सकता। उसकी प्रमाणताके लिए यह तलाश करना जरूरी हो जाता है कि उसका वक्ता कौन है ? फिर वेदमें उन-उन युगाके मपियों के नाम गोन अपर, घरण आदिके उल्लेख मिलते हैं । अनेक छन्दौसे उसकी रचना है। विधेय और हेयमें प्रवृत्ति और निवृत्तिका उपदेश है । अत ऐसी श्रुति, मनुस्मृति आदिस्मृतियोंकी तरह सक्त्तृक है अकर्तृक नहीं। यदि अनादि होनेके कारण या कर्ताका स्मरण न होनेके कारण वेदको प्रमाण माना जाता है तो बहुतसी गालियाँ तथा अपशब्द ऐसे हैं जिनके कर्ताका स्मरण नहीं है और न यही पता है कि ये करसे चले हैं, वे सभी प्रमाणकोटिमें आ जायेंगे। रौकिक पदयाक्यासे वैदिक पदवाक्यों में कोई भी ऐसी विशेषता नही दिखाई देती जिससे उन्हें अपौरपेय कहा जाय । कठिनतासे उधारण होना, अनेक संयुक्त अक्षरोंका प्रयोग आदि ऐसी बातें हैं जो लौकिक पदधाम्या में सहज ही की जा सकती है। येदके अध्ययनको सदा वेदाध्ययनपूर्वक माननेमें कोई प्रमाण नहीं है। जिन ऋपियोंने अपने योगबल ओर निर्मलज्ञानसे तत्व. का साक्षात्कार किया, उन प्रपियोंके द्वारा रची गई वेदकी शाखाओको उनके कर्तृ बसे घंचित नहीं किया जा सकता। इस कालमें वेदका को कोई नहीं है इसलिए अतीतकार मे भी न रहा होगा यह तर्क भस्यन्त थोपा है। इस तरह तो भनेक इतिहाससिद्ध सध्योंका लोप हो जायगा ! वेद अनादिसिद्ध ईश्वरके नि.श्वास है या उसके द्वारा प्रतिपादित है यह केवल स्तुति है। आजके विज्ञानने अपने प्रयोगोंसे शब्दको भौतिक और उत्पाद-विनाशवाला सिद्ध कर दिया है। यह ठीक है कि शन्द उत्पन्न होकर अमुक कार तक घातावरणमे गूंजता रहता है और अपने सूक्ष्म संस्कारों से वातावरणको फुछ कालतक प्रभाषित रखता है, पर यह सदा एक रूपमें नहीं रहता और न नित्य ही है। युगलके अनन्त विचित्र परिजमान होते है।माब्द भी उन्हीसे एक धर्ममें घेदकी अन्तिम भोर निर्वाधसा नहीं मानी जा सती क्योंकि धर्म मनुप्यके आचार- विचारोंका शोधन करनेवाला तथा उन्हें साधनोपयोगी बनानेवाला होता है जो अनेक अनुभवी और चीतरागियोंकी साधनासे विकसित होता रहता है। युगरी आवश्यक्ताभीके अनुमार युगपुरप उसका निर्माण करते है और मानवको दानव होनेसे यचाते है। वेदमें प्रतिपादित अनेक हिंसात्मक क्रियाकाण्ड मनुप्यके आचार और विचारको कितना उमत यना सक्त है यह एक विचारणीय प्रश्न है। इतिहासकी किसी सोदीपर उनकी उपयोगिता रही भी हो पर ये मय निकालाबाधित सामान्य धर्मका स्थान नहीं ले सरते । मानव समाजभ समान भधिकार और समान अवसरको रीकार किये रिना उसका स्पिर सामाजिक निर्माण नहीं हो सकता । मत. भहिंसाके भाधारपर समवाकी उपासनाका मार्ग होयनिक, सामाजिक, राजनैतिक और आर्थिक आदि सभी क्षेत्रोम सामान्यधर्म सन सकता है। और ऐसे धर्मको मूल सिद्धान्तरूपसे प्रतिपादन करनेवाले शास्त्र ही प्रवधनके पदपर प्रतिष्टित हो सकते हैं। पर अहिंसा ही यह पसौटी है बिमसे विविध आचार-विचारॉम धर्मस्वती जाँच की जा सकती है। यही विचारों का १"अयमों नायमर्थ इति शन्दा वदन्ति न । कल्प्योऽयमर्थः पुरुस्ते च रागादिविप्लुताः ॥"-. या० २।३१२ ।

·। - - न्यायविनिश्चयविवरण विसंवाद दूर पर मानसिक समताकी सृष्टि कर अनेरान्त टिके रूपमें विकसित होती है और यही पचाया ऐकान्तिक विप घूमार उन्हें रयावादामृतरूप यनाती है। यही समस्त प्राणियोंके समाना. धियारको सिद्धान्ततः रपोसार परके परिप्रह मंग्रहके प्रति उदासीन हो सबसे जीने-फूलने फलनेका अवसर देती है। যা খায়- पाद' शब्दको वास्तविक अर्थका पाचक नहीं मानते। उन मनसे क्षणिक, निरंशपरमाणुरूप स्थलक्षण ही परमार्थ है। उसकी न तो कालन्तरमें ध्याति है और न देशान्तर तक प्रसार हो । जो जहाँ भौर जर उत्पर होता है यह यहीं और तभी नए हो जाता है। शब्दको प्रवृत्ति संकेतसे होती है। जब स्पलक्षणाका क्षणक्षया और अनन्त होनेसे ग्रहण ही सम्भव नहीं है तब उनमें संकेत कैसे किया जा सकता है ? संकेतका ग्रहण भी हो जाय पर जब ध्यवहारकाल तक उनकी अनुवृत्ति नहीं होती तब उस संकेतके घलपर शब्दावोध और व्यवहार में चल सकता है। शन्दीका प्रयोग तो अतीत और भनागत भयों में भी देखा जाता है पर अतीत और अनागन नष्ट और अनुत्पन्न होने के कारण विद्यमान तो नहीं हैं। यदि शब्दका भयंके साथ सम्बन्ध हो तो शब्दबुद्धिका इन्द्रियबुद्धिकी तरह स्पष्ट प्रतिभास होना चाहिए । शन्दबुद्धिमें अर्थ कारण भी नहीं होता भतः यह उसका विषय नहीं बन सकता क्योंकि जो ज्ञानमें कारण नही होता वह भानका विषय भी नहीं होता। यदि शन्दज्ञानमे अर्थकारण हो, तो कोई भी पावद विसंवादी या प्रमाण नहीं होगा और अतीत तया अनागतवाची शब्दोंकी प्रवृत्ति ही रुक जायगी । शब्द और भ दोनीका एक ज्ञानसे ग्रहण होनेपर ही "यह उसका पाचक है या वाच्य" इस प्रकारका संकेत यन सकता है किन्तु जिस चाक्षुपज्ञानसे हम अर्थको जानते हैं वह शब्दको नहीं जानता भार जिस श्राधण प्रत्यक्षसे शन्दको जानते हैं वह अर्थको नहीं जानता। अत. माद अर्थका वाचक न होर फेवल विषक्षाका सूचन करता है । यह बुद्धि प्रतिविम्बित अन्यापोहरूप सामान्यको ही कहता है, अतः पादसे होनेवाले ज्ञानमें सत्यार्थताका कोई नियम नहीं है। अकलङ्कदेवने इसकी आलोचना करते हुए लिखा है कि पदार्थमें कुछ धर्म सदृश होते हैं और कुछ विसदृश । संकेत इन्हीं सश धर्मोंकी अपेक्षा गृहीत होता है। जिस शब्दमे संकेत ग्रहण किया जाता है यह भले ही व्यवहारकाल तक न पहुँचे पर तत्सदृश दूसरे शब्दसे संकेतका स्मरणकर अर्थप्रतीति होनेमें क्या वाधा है ? एक घट शब्दका एक घट अर्थ में संकेत ग्रहण करनेके बाद तत्सदृश यावत् घों में तत्सदृश यावत् घट शब्दोकी प्रवृत्ति होती है। केवल सामान्यमें तो संकेत ही नहीं हो सकता क्योंकि यह भकेला प्रतिभासित ही नहीं होता और उसमें संवेत ग्रहण करनेपर विशेषामें प्रवृत्ति नहीं हो सकेगी। इसी तरह केवल विशेपमें भी संकेत गृहीत नहीं होता क्योकि अनन्त विशेप हम तुम जैसे पामर जोंके ज्ञानके विषय नहीं हो सकते । अतः सामान्यविशेषारमक पदार्थ में सामान्यविशेपारमक ही शब्दका संकेत गृहीत होता है और उसके स्मरणसे अयोध और व्यवहार चरता है। जिस प्रकार प्रत्यक्ष बुद्धि भनीतार्थको जानकर भी प्रमाण है उसी तरह स्मृति भी प्रमाण होनी चाहिए । अविसंवादी म्मरणसे शब्दार्थके संकेतको ताजाकर शब्दच्यवहार चलानेमें कोई बाधा नहीं है। यह अवश्य है कि सामान्यविशेषात्मक अर्थको विषय करनेपर भी इन्द्रियवृद्धि स्पष्ट होती है और शब्दज्ञान अस्पष्ट । जैसे एक ही वृक्षको विषय करनेवाले दूरवर्ती और समीपवर्ती पुरपोंके ज्ञान अस्पष्ट और स्पष्ट होते है उसी तरह एक ही अर्थ में इन्द्रियज्ञान और शब्दज्ञान स्पष्ट और अस्पष्ट हो सकते हैं। ज्ञानमें स्पष्टता या अस्पष्टता विषयभेदके कारण नहीं होती, यह तो क्षयोपशम या शक्ति भेदमे होती है। जिस प्रकार अधिनाभाव सम्बन्धसे अर्थका ओध करानेवाला अनुमान अस्पष्ट होकर भी अधिसंवादी होनेसे प्रमाण है उसी तरह घाव्यवाचकसम्बन्धका स्मरणकर अर्थशोध करानेवाला शब्द- १ वा २२१२ । २ न्यायवि०।२१०-२१४॥ - -- ·प्रस्तावना ज्ञान भी प्रमाण होना चाहिए। यदि शब्द वाह्यार्थी प्रमाण न हो तो बौद्ध स्वयं शब्दोस उन नदी, देश, पर्वत आदिका ज्ञान कैसे कर सस्ते है जो इन्द्रियोंसे दिखाई नहीं देते ! यदि कुछ अर्थकी गैरमौजूदमें प्रवृत्त होने के कारण व्यभिचारी देखे जाते हैं तो इतने मानसे सभी शब्दोंको व्यभिचारी या अप्रमाण नहीं पहा जा सकना। जिस प्रकार प्रत्यक्ष या अनुमान कहींषही भान्त देखे जानेपर भी अभ्रान्त और अव्यभिचारी अवस्थाम प्रमाण होते हैं उसी तरह अभ्रान्त शब्दको बाद्यार्थ में प्रमाण मानना चाहिए। यदि हेतुवाद रूप शब्दसे अर्थका निश्चय न हो तो साधन और साधनाभासी चवरथा कैसे होगी ? उसी तरह आसके वचनांके द्वारा अर्थबोध न हो तो आप्त और अनाहका भेद कैसे ज्ञात हो सकता है ? शब्दों में सत्यार्थता और असत्यार्धताका निर्णय अर्थमाप्ति और अप्राप्तिसे ही किया जा सकता है। यदि पुरुषोंके अभिप्रायमें चिचिन्नता या विसंवाद होनेके कारण शब्द अर्थव्यभिचारी मान लिये जाँय तो युद्धकी सर्वज्ञता और सर्वशास्तृतामें कैसे विश्वास किया जा सकता है ? यहाँ भी अभिप्राय वैचिन्यकी शंका हो सकती है। यदि कहींपर अर्थव्यभिचार देखे जानेके कारण शब्द अर्थमं प्रमाण नहीं है तो विवक्षाका व्यभिचार भी देखा जाता है अतः उसे विवक्षामें भी प्रमाण नहीं मानना चाहिए। किसीकी विषक्षा होती है और कोई शब्द मुँहसे निकल जाता है। वहींपर शिशपा लताको सम्भावना होनेपर भी जिस प्रकार मुविवेचित शिशपाप हेतु वृक्षका अघिसंपादी है और इंधनजन्य अग्निको यहीं. पर मणिसे उत्पन्न होनेपर भी जिम तरह सुविवेचित अग्नि इंधनजन्य ही मानी जाती है उमी तरह सुविचित शब्द अर्थका व्यभिचारी नहीं हो सकता । व्यभिचारी शब्द उसी तरह शब्दाभासको कोटिमें शामिल हैं जिस तरह व्यभिचारी प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभासमें और व्यभिचारी अनुमान अनुमानाभासमें। अतः अविसंवादी शब्दको अपम प्रमाण मानना ही चाहिए। यदि शब्दमात्र विवक्षाके ही सूचक हो तो उनमें सत्यस्य और असत्यवकी विवक्षा नहीं हो सकेगी, क्योकि दोनों प्रकारके शब्द अपनी विवक्षाका सूचन तो करते ही हैं। विवक्षाके विना भी सुपुप्तादि अवस्थाम शब्दप्रयोग देसा जाता है और शारा म्यारणानकी विवक्षा रहनेपर भी मंदबुद्धि शास-यारयान नहीं कर पाते अतः शन्दीको विवक्षाजन्य नहीं माना जा सकता। तात्पर्य यह कि शब्दोम सत्याब और अपत्यत्वका निर्णय करने के लिए उन्हें अर्थका पाचक मानना ही चाहिए । 1 शब्द्का स्वरूप- शब्द पुरल स्कन्धकी पर्याय है जैसे कि डाया और भासप । कंद सालु आदि भौतिक कारणों के अभियात प्रथम दाद पनाके मुसमें उत्पन होता है उसको निमित्त पावर लोक में मरी हुई शन्द धर्ग- णाएँ (विशेष प्रकार के पुदल) शन्दरूपसे झनझना उटती हैं। जैसे किसी जलाशयमें पत्थर फेंकने पर पहली लहर पत्थर और जलके अभिघातसे उपर होती है भोर भागेकी लहरें उस प्रथम एहरये उत्पन्न होती है। उसी तरह पीचि तरम-न्यायसे शब्दकी उत्पत्ति भार प्रसार होता है । आनका विज्ञान भी यही मानता है कि वातावरणमें (ईयरमें) प्रत्येक शब्द अमुककाल तक अपनी सूक्ष्मसत्ता राता है। जहाँ उसको ग्रहण करनेवा ग्राहक यन्त्र (Receiver) मौजूद हैं, पहाँ वे उसके द्वारा गृहीत हो जाते है। द रिकाडोंमें भरे जाते हैं इसका अर्थ है कि यन्त्रविशेपके द्वारा उत्पस सन्द विशेष प्रकारके पुल रिकार्ड की ऐसी सूक्ष्म पाद रूप पर्याय उत्पा कर देता है कि यह अमुक फालतम मुईके संपरमे उसी प्रकारके पान्दको उत्पन्न करती रहती है। मीमांमक सन्दको नित्य मानते है, उसका प्रधान कारण येद- को निन्य भीर भपरिपेय मानना । यदि सदनिय और व्यापक होतो अरु यायुसे एक जगह उसकी अभिव्यक्ति होनेपर सभी जगह सभी पांकी अभिव्यमि होनेमे फौराहल मच जाना चाहिए। मवेतके लिए भी शब्दको निय मानना भापश्पक नहीं है। भनिन्य होनेपर भी सदा सदमे संतानुमार प्यप. चार चल जाता है । “यह पही सन्द" यह प्रस्पभिज्ञान शम्दकी नियताके कारण नहीं होता किन्नु १ "शन्दः पुहल्यांया समधा छापावणदिवा"-मिद्धिमिलि पृ• ४६३ ।

·३६ न्यायविनिश्चयविवरण । नव-नयोत्पस स शब्दोम एकायका आरोप करके होता है और इसीलिए प्रान्त है। जैसे कि काटे गये नस और केशों में "ये वही नए और केश हैं। इस प्रकारका प्रत्यभिज्ञान नवोपन सरश नख-कशॉर्म मिथ्या एकन्व भान करनेके कारण होता है। इस तरह सादृश्यमूलक एक्त्यारोपसे यदि शब्दकोनित्य माना जाता है तो विजली,दीपक आदि सभी पदार्थ नित्य सिद्ध हो जायेंगे । शब्द उपादानभूत गुहल इतने सूक्ष्म है कि न तो वे स्वयं चक्षु आदिसे दिखाई देते हैं और न उनकी उत्तर पर्याय ही उपरम्भ हो पाती है। फ्रमसे उच्चरित वॉम ही पद-वाक्प आदि संज्ञाएँ की साती है । यपि शब्द यदि-तरजन्यायसे समस्त पातावरणमें उत्पन्न होते हैं पर उनमें जो पाद श्रोनमे सन्निकृष्ट होता है वही उसके द्वारा मुगा जाता है। श्रोत्र स्पर्शनेन्द्रियकी तरह प्राप्त अर्थको ही जानता है अप्राप्तको नहीं। इसी प्रावणमध्यत्वभाव (मध्यमें सुनाई देने लायक) शब्दमें इच्छानुसार संकेत ग्रहण करके अर्थबोध होता है। शब्दर्भ पापक शक्ति है और अमें घाव्य शक्ति, इस पाच्य वाचाशनिके आधारसं ही संकेत ग्रहण दिया जाता है और स्मरणसे शब्द च्यवहार चलता है। कहीं शब्दको मुनर उसके अर्थका स्मरण आता है तो कही अर्थ को देखकर तद्धाचा पान्दका स्मरण । इसीलिए शब्दकी प्रवृत्ति बहुधा सबितिक मानी गई है। शब्द और अर्थके इस कृत्रिम संकेतको अपौरुषेय नहीं माना जा सकता । संसारने असंख्य भाषाएँ हैं, उनके अपने जुदे-नुदे संकेत हैं । बालक अपने माता-पिता तथा गुरजनों और ध्यपहारियों द्वारा इस-उस भापाके शब्दों में संकेत ग्रहण करता है। शिक्षासंस्कार उसी संकेत-प्रहणका एक परिपक रूप है। परम्पराकी दृष्टि में यह सम्बन्ध बीजांकुर संततिकी तरह अनादि भले ही हो, पर है वस्तुतः यह पुरस्कृत हो । प्रलयकालके बाद जो भी शारीरधारी आत्माएँ अवशिष्ट रहती हैं, ये अपने पूर्वसंस्कारके अनुसार संततिमें उन संस्कारों धीरे-धीरे वपन करती हैं। और इस तरह संततिन मस संवेत विकसित और प्रसारित होता है। कोई अनादिसिद्ध ईश्वर सर्वप्रथम संकेत ग्रहण कराता हो या इसके लिए अवतार लेता ही यह बात वस्तुके अनादिसिद्ध स्वरूपके प्रतिकूल है। यही कारण है कि भाषाएँ सांकेतिक कही जाती है और वे यथासंक्त माधोंके आदान-प्रदानका माध्यम होती हैं। वे यनती और बिगडती रहती हैं। - - प्रमाणकाफल- जब प्रमा-प्रमिति (अज्ञान-निवृत्ति) में साधकतम होनेके कारण सम्याज्ञानको प्रमाण माना है तब उसका साक्षात् फल तो अज्ञाननिवृत्ति ही है। प्रमाण उत्पन्न होकर स्यविषयक भज्ञानको हटाकर उसके यथावत् स्वरूप प्रतिभास कराता है। अज्ञाननिवृत्ति अर्थात् रयविषयक सम्यग्ज्ञान हो जानेके बाद हेयका त्याग, उपादेयका उपादान और उपेक्षणीय पदार्थामें उपेक्षा ये उसके परम्परा पल है। चीत. रागीके केवल ज्ञानसे हेय-उपादेयमें प्रवृत्ति निवृत्ति नहीं होती। उसके तो समरत पदार्थोम उपेक्षाभाव रहता है। वह केवलज्ञानी, अपने निर्मल ज्ञानके द्वारा पदार्थोके यथावत् म्वरूपरा दटा है 1 इतर संसारी प्राणी अपने हितमें प्रवृत्ति करके उसे प्राप्त करते और हितसे निवृत्त होकर उसे छोड़ते हैं। ये दोनों प्रकार के फल आमासे भिन्न भी है और अभिन्न भी। प्रमाण कारण है और पल कार्य, अतः कार्यकारणी रप्टिसे उनम भेद है। जो भारमा प्रमाणरूपये परिणत होता है अर्थात् जिस आमा- में प्रमाण उत्पन्न होता है उसीका अज्ञान हटता है, वही हितमें प्रवृत्ति करता है, वही भहितसे निवृत्ति करता है और यही उपेक्षणीयोंमें उपेक्षा करता है याने तटस्थ रहता है। इस तरह एक आत्माको दृष्टिसे प्रमाण और फल अभिन । इस दृष्टि से प्रमाणके विषय उपादेय, हेय भार उपेक्षणीय इन तीन भागों में विभाजित हो जाते हैं। उपेक्षणीय विभाग भी हेय और उपादेयकी तरह अपना अस्तित्व रखता है। उसे ग्रहण नहीं करते इसलिए हेय कोटि में शामिल करना उचित नहीं है। क्योंकि जिस प्रकार यह हितबुद्धि से ग्रहण नहीं किया जाता उसी प्रकार वह सहित बुद्धिसे छोड़ा भी तो नहीं जाता। इसलिए उसे हेय कोदिमें शामिल नहीं किया जा सकना । अतः उसे म्वतंत्र ही मानना चाहिए। मर्वथा अभेद माननेपर १ देखो परीक्षामुख अ० ५.१-३ सपा ६६७-७१।

·प्रस्तावना यह प्रमाण है और यह फल, इस प्रकारका भेद-व्यवहार नहीं हो सकता। और सर्वथा भेद माननेपर आत्मान्तरके प्रमाण और फलकी तरह उनमें प्रमाणफलव्यवहार नहीं हो सकता । ज्ञानको अभिन्न निरंश मानकर अप्रमाणन्यावृत्तिसे कल्पित प्रमाण व्यवहार तथा अफलव्यावृत्तिसे उसमें करिपत फलम्यवहार करना उचित नहीं है। क्योंकि जिस तरह प्रकृतप्रमाण या फल अप्रमाण या अफर से व्यावृत्त है उसी तरह वे प्रमाणान्तर और फलस्तरसे भी व्यावृत्त है अतः उनम अप्रमाण और अफल व्यवहार भी होना चाहिए। यदि ज्ञान सर्वथा निरंश है तो उसमें सदाकारताको प्रमाण और अधिगमरूपताको पल कहनेकी व्यवस्था भी कैसे बन सकती है ? अतः प्रमाण और फलमे एक आरमाको दृष्टिसे अभेद और क्रिया और करण पर्यायको दृष्टिसे भेद मानना ही प्रतीति-सिद्ध है। प्रमेयमीमांसा तत्य और द्रव्य-जैन परम्परामें पदार्थोंका विचार दो दृष्टियोसे किया जाता है। एक तो यह दृष्टि जिसमें मुमुक्षुके लिए मोक्षमार्गोपयोगी पदार्थीका विचार क्यिा जाता है। दूसरी यह दृष्टि जिसमें परमार्थ सत्, मौलिक पदार्थोंका विचार होता है। मुमुक्षके लिए यह आवश्यक नहीं है कि यह अपनी मोक्ष साधना के लिए सभी पदायाका ज्ञान अवश्य करे। उसके लिए जिनके ज्ञान की नितान्त भावश्यकता है उन्हें तत्व शब्दसे कहा गया है। मुमुक्षुको चूँकि मोक्षकी इच्छा है अतः सर्वप्रथम उसे मोक्ष तो समझ ही रेना चाहिए। मोक्ष बन्धनसे छुटनेको कहते हैं। किससे बंधा है यह जाने बिना उसका प्रयास सटीक नहीं हो सकता । यन्धन दोमे होता है । 'कौन किससे बँधा है और क्यों बैंधा है?" इस प्रश्नकी मीमांसामे यधनेवाला आत्मा, जिससे बँधा है यह पुद्गल और जिन कारणों से बँधा है यह भासव अवश्य ज्ञातव्यकोटिम आ जाते हैं। आत्मा स्वभावतः अनन्तज्ञान, दर्शन, सुख भादिका भरखण्ड भाधार है। यह अनादिसे अपने राग द्वेष मोह भादि विशारोके कारण नवीन-नवीन कर्म स्कन्धाको खींचता है और उनसे बँधता चला जाता है । जब उसे "मैं एक स्वतन्त्र द्रव्य हूँ, दूसरी आत्माओंसे या अनन्त भौतिक पुद्गल प्यासे मेरा कोई सम्बन्ध नहीं है, मैं अपने गुण पयार्योका स्वामी हूँ, न में उनका हूँ और न वे मेरे हैं, अपनी विभायपरिणति के कारण मै कोसे बँध गया हूँ, और अपने ही तत्वज्ञान और स्वभावपरिणतिसे मुफ भी हो सकता हूँ" यह तत्यज्ञान होता है तब यह मिथ्यात्यादि भासवोंको रोक्कर संघर अवस्थाको प्राप्त होता है, और तप ध्यान आदि चारित्र परिणतिये पूर्व मंचित कर्माको ममशः निर्जरा करके समस्त फर्माका नाश कर, मुक्त हो जाता है। इस मोक्षमार्गीय प्रतियामे यन्नन, सन्धनके कारण-आस्रव और मोक्ष तथा मोक्षके उपाय-संवर और निर्जरा, इन पाँच तत्त्वाम 'गुग्यतया जीव और पुहल इन दो दोका ज्ञान ही विवक्षित है। पुदलसे चूंकि आत्मा बैंधा है और उसीफे भेद- विज्ञानसे यह उससे छूट सकता है अतः सात तवाम 'अजीव'के द्वारा प्रमुख रूपसे पुद्गर का ही निर्देश किया गया है, जैसे भेद-विज्ञान के लिए अन्य धर्म, भधर्म, भाकाश और काल इन चार भनीय द्वन्योका सामान्य ज्ञान मी अपेक्षित हो सकता है पर तारिक प्रक्रिया में इन द्रव्योंका कोई विशेष स्थान नहीं है। हाँ, आमा भौर परके भेद विज्ञानमें 'पर' के अन्तर्गत ये अवश्य है। मुगधु इन सात तायाका परिज्ञान करके अपनी साधना सफल कर सकता है। बुद्धने निर्वाणके लिए जिन धार भार्य सत्योंका उपदेश दिया है उनमे दु.स यन्धस्थानीय है, समुदय पासवस्थानीय, निरोध मोक्षस्थानीय, भीर मार्ग संघर और निराका स्थान देता है। युद्धने तृष्णा और भविधाको यन्धका कारण यताया है और दुसको यधनरूप। जयतक चित्त सामारिक सन्धासे पद है तभीतक दुःस है। चित्त संततिरा निरासथ भयांत् अपिया और कृष्णाम शून्य हो जाना ही पातः मोक्ष या निर्माण है। प्रदीप निर्याणकी तरह चित्तमन्ततिके अस्तिस्यका लोप मानना पस्तुस्थितिके घिल्द है। इन चार आर्यमत्या में युद्धने भानप, पन्ध, सपर, निर्जरा और मोक्षका प्रतिपादन तो किया है पर उस मुरय भारमनके विषय मौन हो रग है जिसको यन्धन और मोक्ष होता है। उन्होंने ·न्यायविनिश्चयघिधरण जिन १० या १४ बातोंको अव्याकृत' कहा है उनमें प्रमुख रूपमे आत्मा और लोक सम्बन्धी प्रश्न ही है। इसका कारण भी उन्होंने बताया है कि इनके बारेमे कुछ कहना सार्थक नहीं है और भिक्षुचर्या के लिए उपयोगी नहीं है और न यह निर्वेद, निरोध, शान्ति, परमज्ञान या निर्वाणके लिए ही आवश्यक है। कौन ऐसा मुमुक्षु होगा जो अपनी चित्तसन्ततिके उच्छंदके लिए प्रयत्न या अनुष्ठान करेगा। चारकी आत्मा गर्भसे मरण पर्यन्त रहता है और बुद्धको चित्तसन्तति निर्वाण पर्यन्त । यदि निर्माणमे उसका समूलोच्छेद हो जाता है तो चार्वाक सिद्धान्तसे कोई विशेषता नहीं रहती। बुद्धने अपनको अशाश्वत- अनुच्छेदवादो कहा है। वे न तो आत्माको उपनिषद्वादियोकी तरह सर्वथा शाश्वत मानना चाहते थे और न भौतिकवादियोंकी तरह सर्वथा उच्छिन्न ही, इसीलिए उन्होंने उन दोनो अन्तोसे बचने के लिए अपने मतको दो नकारोंसे सूचित क्यिा है। जो बुद्ध अपनेको अनुच्छेदधादी कहते है उन्होंने निर्वाणको कैसे प्रदीपनिर्याणी नरह चित्त-सन्ततिके उच्छेद रूपसे कहा होगा? इसीलिए दार्शनिक क्षेत्रमे निराखव चित्त सन्ततिरूप निर्वाण माननेका भी एक पक्ष मिरता है और यही युति युक्त भी है। तरबसंग्रह पंजिका (पृ. १०४) में एक प्राचीन श्लोक संसार और निर्वाणके स्वरूपमा प्रतिपादन करनेवाला - उत है- "वित्तमेव हि संसारो रागादिक्लेशवासितम्। तदैव तैर्विनिमुक्तं भवान्त इति कथ्यते ॥" भर्थात् चित्त जर रागादि दोप और कोश संस्कारमे संयुक्त रहता है तर ससार कहा जाता है और जय तदेव-वही चित्त रागादि कोश वासनाओसे रहित होकर निराध यन जाता है तब उसे भधान्त अर्थात् निर्वाण कहते हैं । शान्तरक्षित (तस्वसंग्रह पृ०१८४) तो बहुत स्पष्ट लिखते है कि "मुक्ति निर्मलता धिय" अर्थात् धी-चित्तकी निर्माताको मुनि कहते हैं। माध्यमिकवृत्ति में निर्वाणपरीक्षाके पूर्वपक्षमें सोपधिशेष और निस्पधिशेष निर्वाणीका वर्णन है। सोपधिशेष निर्वाणमे रागादिका नाश होकर ५ स्कन्ध जिन्हें जीव कहते हैं, निरामद दृशामें रहते हैं, जब कि निरपधिशेष निर्वा पामें ये भी नष्ट हो जाते है। बौद्ध परम्परामें निर्वाणकी इन धाराओके बीज बुद्धके निर्वाणको अच्याकृत वहनमें ही निहित हैं। इसी असंगतिका परिहार करनेके लिए जन परम्पराम मोक्षको उसी आत्माको शुद्ध-दशा-रूप बताया गया है जो कि बन्धनबद्ध था । आत्मा एक स्वतन्त्र मौलिक तत्व है जो अनादिसे अनन्तकाल तक प्रतिक्षण परिवर्तन वरनेपर भी अपनी सत्ताका विच्छेद नहीं होने देता । कारिक अविरिटरनपत्ता ही द्रव्यमा प्राण है । यदि आमाको सर्वथा नित्य याने अपरिणमनशील माना जाता है तो उसमें बन्धन और मोक्ष ये दो अवस्थाएँ नहीं बन सकेंगी । धद या तो बद्ध होगा या मुग। पहले पँधना और पीछे मुन होना परिणमनरे विना १ लोक नित्य है, अनित्य है, नित्य अनित्य है, न नित्य न अनित्य है। लोक अन्त गन् है, नहीं है, है नहीं है, न है न नहीं है, निर्वाण के बाद तथागत होते हैं, नहीं होते, होते नहीं होते, न होते न ना होते; जीव शरीरसे भिन्न है, जीव दारीरसे भिन्न नहीं है। (माध्यमिक वृत्ति पृ० ४४६ ) हन चौदह वस्तुओंको अन्यात कहा है। मज्झिम निकाय (२२१३) में इनकी संख्या दश है। इसमें आदिके दो प्रश्नोंमें तीसरा और चौथा विकल्प नहीं गिना गया। २ " हि भगवता...द्विधि निर्वाणमुपवर्णित सोपधिशेष निरुपधिशेष च । निरवदोषस्य अवि द्यारागादिस्य क्लेशगणस्य प्रहाणात् सोपधिदोष निर्वाणमिष्यते । तत्रोपघीयते अस्मिन् आत्मस्नेह इत्यु पधिः । उपधिशब्देन आत्मरतिनिमित्ता' पञ्चोपादानस्कन्धा उच्यन्ते । शिष्यत इति शेषः । उपधिरेव शेष: उपधिशेषः । सह उपधिशेषेण वर्तते इति पधिशेषम् । कि तत् । निर्वागम् । तच साधमात्रयमेव केवल सत्कायदृष्ट्यादिक्रेशतस्परहितमवशिष्यते निहताशेपचौरगणयाममात्रावस्यानसाधाण तत्सोरधिदोष निर्वा णम् । यतु निर्वाणे कन्धमाकमपि नास्ति तनिधिशेष निर्वाणम् । निर्गत उपधिशेषोऽस्मिन्निति क्वानिस्तापचौरगणस्य प्राममात्रस्यापि विनाशसाधाण!"-माध्यमिक्वृत्ति पृ०५१९ ।

·प्रस्तावना ३ ९ नहीं हो सकता। इसी तरह यदि आत्माको सर्वथा क्षणिक याने प्रतिक्षण निरन्वय विनाशी माना जाय तो बंधेगा कोई दूसरा क्षण और मुक्त होगा कोई दूसरा हो । बन्धन और मोक्षको एकाधिकरणता आरमाकी धीच्य परिणति के बिना नहीं सध सक्ती । अतः जिस आत्मामें आस्रव होता है, जो बंधी है और जो अपने तप ध्यानादि चारित्रसे नूतन कर्मों का संघर करती है और समस्त कौवा क्षय र मुक्त होती है उस मुख्य आधारभूत आत्मदव्यको जानना और मानना उपयोगी ही नहीं, वस्तुस्थितिके अनुकूल भी है। यहाँ प्रश्न यह है कि यदि भारमा स्वभाषसे शुद्ध चैतन्यरूप है तो उसमें रागादि विकार कैसे क्यो और क्ब उत्पन्न हुए ? इसका उत्तर विधि रूपसे नहीं दिया जा सकता क्योकि अनादियारसे आत्मा सदानमे पड़े हुए सोनकी तरह मलिन ही मिरता आया है । जिस प्रकार सदानसे निकला सोना अग्नि आदि शोधक उपायोंसे निर्मल १००चका बना लिया जाता है उसी तरह तप चरित्र आदि शोधक भगुष्टानों से आत्माके रागादि मल दूर किये जा सकते हैं। आत्माकी यही निर्मल अवस्था मोक्ष है। जिस प्रकार विह कालिमा आदिके सम्पर्क से स्वर्ण मलिन था उसी तरह कर्मपदलोंके सम्बन्धसे आत्मा भी मलिन था। अतः उस कर्मपुद्गलका परिज्ञान भी आवश्यक है जिसके सम्पर्कसे आत्मा मलिन होता रहा है और जिसके विश्लेपणसे मुक्त हो सकता है । चूंकि राग अज्ञानादि भाव शास्मा स्वरूप नहीं है, निमित्तजन्य विभाव है, अतः निमित्तके हट जानेपर वह अपनी स्वाभाविक शुद्ध दशामे आ जाता है। जबतक कर्मका सम्पर्क है तबतक पूर्व रागादिसे नूतन में और उन कौके उदयसे रागादि इस प्रकार बीजांकुरी तरह यह संसार-चस बराबर चलता रहता है। अतः जैन तत्त्वमीमांसा जीवके साथ ही साथ उस पुद्गल- फा परिज्ञान भी आवश्यक बताया गया है जिसके सम्बन्धसे यह जगत्जाल रचा जाता है। इसी तरह आरमासे भिन्न धादि दयाका भी जो कि जीताय में शामिल हैं भेदविज्ञान के लिए जानना आध- श्यक है । विना इनके जाने ताव मीमांसा पूर्ण नहीं होती। द्रव्य-जो कालक्रमसे होनेवाली अपनी पर्यायोंमे द्रवणशील अर्थात् अनुस्यूत हो यह अन्य है। द्रव्य सर होता है । यह प्रतिक्षण परिवर्तनशील होकर कभी भी अपनी मौलियसपासे सर्वथा च्युत नहीं होता । जगत् अनादि सिद्ध द्योंकी आँख मिचौनी मात्र है। दव्यको एक पर्याय उपस होती है और एक नष्ट । कोई भी द्रव्य इस उत्पादय्ययचा का अपवाद नहीं है। प्रत्येक सत् उत्पाद, प्यय, और धीच्य. रूपसे भिरक्षण है। दप्यम्यवस्थाका यह एक सर्वमान्य सिद्धान्त है कि किसी भसत्का अर्थात् नूतन सत्का उत्पाद नहीं होता और न जो धर्तमान सत् है उसका सर्वथा विनाश ही। जैसा कि आचार्य पुन्दकुन्दने कहा है- "भावरस णस्थि णासो णस्थि अभावरस चे उप्पादो।" भयया- "एवं सदो विणासो असदो जीवस्स णत्थि उप्पादो।" -पचास्तिकाय गापा १५, १७ अर्थात् अभाप या भसत्का उत्पाद नहीं होता और न भाय या सत्का विनाश ही। यही यारा गीताके इस श्लोक प्रतिपादित है- "नासतो विद्यते भाचो नाभायो विद्यते सतः।" --भगवद्गीता I तारपर्य यह कि जगत्म जितने सत् या दम्य है उनकी संख्या में न तो एकको न्यूनता ही होती ६ भार न एपसी अधिरता ही । भनन्त जीप, भनन्त पुद्गल, भसंस्य कालाश दप्य, एक भाकाश, एक धर्मद्गप्प भौर एक अधर्मदग्य इस सरह ये सत् मनादि फारसे अनन्तकारतक रहेंगे। इनमें धर्म, अधर्म, भाशश और साल इन दम्पाका सदा स्वाभाषिक सरस परिणमन ही होता है। इनमें कभी भी विकार परिणति नहीं होती । फ्रि सत्का उत्पाद-व्यप धाग्यामाता यह एक निरपपाद एक्षण है मतः इन दया भगुरर पुगुणत उत्पाद और प्यय प्रतिक्षण होता रहता है। मा मद्रव्यमे जो भामा मि श्यात् ·४० न्यायविनिश्चयविवरण मुक्त हो चुकी हैं उनका भी स्वाभाषिक शुद्ध परिणमन ही होता है। और धादि द्रव्योंकी तरह उनमें भी अगुरलधु गुणकृत ही उत्पाद और व्यय होते हैं। संसारी आरमाआम संसारकारनक कर्मबद्ध होने के कारण विभावपरिणति होती है। एक बार मुक्त हो जाने के बाद याने विभावपरिणतिकी श्रृंखला टूट जानेके बाद फिर विभाव परिणतिका कोई कारण नहीं रहता। संसारी आत्मामें कर्मबद्ध जीव और पुद्गल दोनोंके निमित्तसे विकार होता है। पुल द्रव्य शुद्ध हो जाने पर भी अशुद्ध हो जाते है और अशुद्ध होकर भी शुद्ध । ये अशुद्ध जीवसे प्रभावित होते हैं और परस्पर पुद्गलास, अन्ततः कर्मबद्ध मारमाओं से भी। पुल परमाणुओंके विविध विचित्र स्कन्धोंका दृश्य रूप ही संसार है। यौद्ध दर्शनमें यदि वस्तुतः चित्त-सन्ततिके सर्वथा उच्छेद होनेको निर्धाण माना है तो उसकी यह एक मौलिक भूल है क्योंकि उस चित्त-सन्ततिका कोई मौलिकत्व ही नहीं यदि वह कभी भी उच्छिा हो जाती है। द्रव्य सामान्य विशेषात्मकत्व और उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकत्वको विशेष चर्चा मैने इसी अन्य के प्रथम भागकी प्रस्तावनामें विशेषरूपसे की है। इसी तरह सप्तमगी और स्याद्वादको चर्चा भी वहीसे पद लेनी चाहिए। हिन्दू विश्वविद्यालय बनारस २६।१२।५४ ~महेन्द्रकुमार न्यायाचार्य ·भट्टाकलकदेवविरचितः न्यायविनिश्चयः प्रसिद्धाशेषतत्त्वार्थप्रतिबुद्धकमूर्तये । नमः श्रीवर्धमानाय भव्याम्बुरुहभानवे ॥१॥ यालानां हितकामिनामतिमहापापैः पुरोपार्जितैः माहात्म्यात्तमसः स्वयं कलियलात्प्रायो गुणद्वेपिभिः । न्यायोऽयं मलिनीकृतः कथमपि प्रक्षाल्य नेनीयते सम्यग्ज्ञानजलैर्वचोभिरमलं तत्रानुकम्पापरैः॥२॥ प्रत्यक्षलक्षणं प्राहुः स्पष्टं साकारमअसा । द्रव्यपर्यायसामान्यविशेपार्यात्मवेदनम् ॥३॥ सदसज्ज्ञानसंवादविसंवादविवेकतः। सविकल्पापिनामावी समक्षेतरसम्प्लवः ॥४॥ एकत्र निर्णयेऽनन्तकार्यकारणतेक्षणे। अतद्धतुफलापोहे कुतस्तत्र विपर्ययः॥५॥ अभिलापतदंशानामभिलापरिवेकतः। अप्रमाणप्रमेयत्वमवश्यमनुपज्यते ॥ ६॥ पदार्थशानभागानां पदसामान्यनामतः । तथैव व्यवसायः स्याचक्षुरादिधियामपि ॥ ७॥ आत्मनाऽनेकरूपेण बहिरर्थस्य ताटशः। विचिनं ग्रहणं व्यक्तं विशेषणविशेष्यभाक् ॥ ८॥ अर्थशानेऽसतोऽयुक्तः प्रतिभासोऽभिलापयत् । परमार्थेफनानात्वपरिणामाविघातिनः ॥९॥ प्रतिज्ञातोऽन्यथाभावः प्रमाणैः प्रतिषिध्यते । परोक्षशानविषयपरिच्छेदः परोक्षयत् ॥ १०॥ अन्यथानुपपन्नत्यमसिद्धस्य न सिद्धयति । मिथ्याधिकल्पकस्यैतद् व्यक्तमात्मविडम्पनम् ॥ ११ ॥ अध्यक्षमात्मनि शानमपरत्रानुमानिकम् । नान्यथा पिपयालोकन्यवहारविलोपतः ॥ १२ ॥ आन्तरा भोगलन्मानो नार्थः प्रत्यक्षलक्षणः। नधियो नान्यथेत्येते विफल्पा चिनिपातिताः॥१३॥ सुखदुःखादिसंवित्तरवित्तेर्न हर्षादयः। आनुमानिफभोगस्याप्यन्यभोगाविशेषतः ॥ १४ ॥ तावत्परध शवोऽयमनुमातुं फथं घियम् । यावदात्मनि तश्चेष्टासम्बन्धं न प्रपद्यते ॥ १५ ॥ विषयेन्द्रियविशानमनस्कारादिलक्षणः । महेतुरात्मसंवितेरसिद्धेश्यभिचारतः ॥१६॥ मसिद्धसिद्धेरप्यर्थः सिद्धश्चेदपिलं जगत् । सिद्धं तत्किमतो शेयं सैध किसानुपाधिका ॥ १७ ॥ ६

·४२
न्यायविनिश्चय विचरणे
एतेन येऽपि मन्येरनप्रत्यक्षं धियोऽपरम् ।
संवेदनं न तेभ्योऽपि प्रायशो दत्तमुत्तरम् ॥ १८॥
विमुपज्ञानसंवेदो विरुद्धो व्यक्तिरन्यतः ।
असञ्चारोऽनयस्थानमविशेष्यविशेषणम् ॥ १९ ॥
निराकारेतरस्यैतत्प्रतिभासमिदा यदि।
तत्राप्यनर्थसंचित्तापर्थज्ञानाधिशेषतः ॥ २० ॥
ज्ञानज्ञानमपि ज्ञानमपेक्षितपरं तथा।
शानज्ञानलताशेषनभस्तलविसपिणी ॥२१॥
प्रसज्येतान्यथा तद्वत्प्रथमं किन्न मृम्यते ।
गत्या सुदूरमप्येवमसिद्धायन्त्यचेतसः ॥ २२ ॥
असिद्धेरितरेषां च तदर्थस्याप्यसिद्धितः।
असिद्धो व्यवहारोऽयमतः किं कथयाऽनया ॥ २३ ॥
[ एते (२०-२३) अन्तरदलोकाः ]
प्रत्यक्षोऽर्थपरिच्छेदो यद्यकिञ्चित्करेण किम् ।
अय नाय परिच्छेदो यद्यफिञ्चिरकरण किम् ॥ २४ ॥
प्रत्यक्ष करणस्याप्रतिविम्यमसंविदः ।
अप्रत्यक्षं स्वसद्यमयुक्तमयिकारिणः ॥ २५ ॥
एतेन वित्तिसत्तायाः साम्यात्सर्वेकवेदनम् ।
प्रलपन्तः प्रतिक्षिताः प्रतिविम्बोदये समम् ॥ २६ ॥
सारूप्येऽपि समन्येति प्रायः सामान्यदूपणम् ।
अतदर्थपरावृत्तमतद्रूपं तदर्थदृक् ॥ २७ ॥
अथेदमसरूपं फिमतदर्थनिवृत्तितः।
तदर्थवेदनं न स्यादसमानामपोहवत् ॥ २८॥
अत्राक्षेपसमाधीनामभेदे नूनमाकुलम् ।
स्वचित्तमात्रगतीवतारसोपानपोषणम् ॥ २९ ॥
सामान्यमन्यथासिद्धं न हि मानार्थयास्तथा।
अदृप्रर्थरूपस्य प्रमाणान्तरतो गतेः ॥ ३० ॥
अतीत्तस्यानभिव्यक्ती कथमात्मसमर्पणम् ।
असतोऽशानहेतुत्वे व्यक्तिरव्यभिचारिणी ॥ ३१ ॥
प्रकाशनियमो हेतोवुद्धेर्न प्रतिविम्वतः ।
अन्तरेणामपि तादूप्यं प्राधाग्राहकयाः सतोः ॥३२॥
अनाकारशद्वेषु युट्यत्येप नयो यदि ।
सर्व समानमर्थात्मासम्भाब्याकारडम्बरम् ॥ ३३ ॥
तद्धान्तेराधिपत्येन सान्तरप्रतिभासवत् ॥३३३॥
यथैवारमायमाकारमभूतमवलम्वते ।
तथैवात्मानमात्मा चेदभूतमयलम्यते ॥ ३४ ॥
न स्वसंधेदनात् तुल्यं भ्रान्तरल्यत्र चेन्मतम् ॥ ३५ ॥
सत्यं तमाहुराचार्या विद्यया विभ्रमैश्च यः।
यथार्थमयथार्थ वा प्रभुरेपोऽवलोकते ॥ ३६ ॥
विषयज्ञानतज्ज्ञानविशेषोऽनेन वेदितः।
अर्थशानस्मृतापर्थस्मृतौ नातिप्रसज्यते ॥ ३७॥

·भ्यायविनिश्चयः
सरूपमसरूपं वा यत्परिच्छेदशक्तिमत् ।
तद्व्यनक्ति ततो नान्यत् व्यक्तिश्चेदसतः कथम् ॥ ३८ ॥
आरादपि यथा चक्षुरचिन्त्या भावशक्तयः।
विषमोऽयमुपन्यासस्तयोश्चेत्सदसत्त्वतः ॥ ३९ ॥
यदा यत्र यथा वस्तु तदा तत्र तथा नयेत् ।
अतत्कालादिरप्यात्मा न चेन व्यवतिष्ठते॥४०॥
व्यवहारविलोपो वा मोहाच्चेदयथार्थता।
अत्यन्तमसदात्मानं सन्तं पश्यन् स किं पुनः॥४॥
प्रस्फुटं विपरीतं वा न्यूनाधिकतयापि वा।
प्रदशादिव्यपायेऽपि प्रतियन् प्रतिरुध्यते ॥ ४२ ॥
एतेन प्रत्यभिज्ञानाचतीतानुमितिर्गता ।
प्रायशोऽन्यव्यवच्छेदं प्रत्यग्रानवयोधतः ॥४३॥
अविज्ञाततथाभावस्याभ्युपायविरोधवः ॥ ४३२॥
[एते 'यथैवारमा' (३४) इत्यादि भविज्ञात' (४३३) इति पर्यन्तम् अन्तरश्लोकाः)
भिन्न देशकालानामन्ये पामप्यगोचराः।
विप्लुताक्षमनस्कारविषया:कि यहिःस्थिताः ॥ ४४३॥
अन्तःशरीरवृत्तेश्चेददोपोऽयं न तादृशः।
तय ग्रहणारिक वा रचितोऽयं शिलाप्लयः ॥ ४५३ ॥
विप्लुताक्षा यथा बुद्धिर्यितथप्रतिभासिनी ।
तथा सर्वत्र किन्नेति जडाः सम्प्रतिपेदिरे ॥ ४६३ ॥
प्रमाणमात्मसारकुर्वन् प्रतीतिमतिलवयेत् ।
पितथज्ञानसन्तानविशेषेपु न केवलम् ॥ ४७३ ॥
अद्वयं द्वयनिर्भात सदा चेदयभासते।
न स्वतो नापि परतो भेदपर्यनुयोगतः ॥ ४८३ ॥
प्रतिसंहारवेलायां न संवेदनमन्यथा ॥४९॥
इन्द्रजालादिपु भ्रान्तमारयन्ति न चापरम् ।
मपि चाण्डालगोपालयाललोलविलोचना ॥५०॥
तत्र शौद्धोदनेरेय कथं प्रशापराधिनी ।
पभूषेति धयं तावत् बहुविस्मयमास्महे ॥ ५१ ।।
तवाद्यापि जनाः सक्ताः तमसो नापरं परम् ।
विभ्रमे विभ्रमे तेषां विभ्रमोऽपि न सिद्धयति ।। ५२॥
फथमेवार्थ आफाहानिवृत्तेरपि कस्यचित् ।
व्यवहारो भवेज्जातिमूफलोहितपीतयत् ॥ १३ ॥
अनर्थानेकसन्तानानस्थिरानविसंचिदः ।
अन्यानपि स्वयं प्राहुः प्रतीतेरपटापकाः ॥ ५४॥
स्वतस्तत्त्वं कुतस्तन वितथप्रतिभासतः।
मिथस्तत्त्वं कुतस्तम चितथप्रतिभासतः॥५५॥
यतस्तत्वं पृथम् तत्र मतः पश्चिद् युधः परः ।
ततस्तत्त्वं गतं फेन पुतस्तनमतत्त्वतः ॥ ५६ ॥
यथा सत्त्वं सतत्त्वं वा प्रमासत्त्वसतत्त्वतः।
तथाऽसत्त्वमतत्वं या प्रमासत्त्वसतस्यतः॥५७॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे
तदसवमतस्वं या परसत्यसतत्वयोः ।
न हि सत्यं सतत्त्वं यावदसत्वासतत्त्वयोः ॥ ५८ ॥
परितुष्यति नामैफः प्रभयोः परिधावतो।
मणिभ्रान्वेरपि भ्रान्ती मणिरत्र दुरम्वयः ॥ ५९ ॥
सति भ्रान्तेरदोपश्चेत् तत्कुतो यदि वस्तु न ।
काम सति तदाकारे तद्भ्रान्तं साधु गम्यते ॥ ६ ॥
अयमेवं न घेत्येवविधारितगोचराः।
जायेरन संविदात्मानः सर्वेपामविशेषतः॥ १ ॥
तावता यदि किञ्चित्स्यात् सर्वेऽमी तत्वदर्शिनः ॥ ६१३ ॥
पर्वतादिविभागेषु स्थाशमानाविलम्विभिः ।
विकल्पैदत्तवेत्ति तत्त्वमित्यतियुक्तिमत् ॥ ६२३ ॥
सन्तानान्तरसद्भूतेश्वान्यधानुपपत्तितः ।
विकल्पोऽक्रियाफारविषयन्वेन तत्परः ॥ ३३ ॥
शायते न पुनश्चित्तमात्रेऽप्येष नयः समः ।
अन्योन्यसंश्रयानो चेत् तक्मिज्ञानमेव तत् ॥ ६४३ ॥
अद्वयं परचित्ताधिपतिप्रत्ययमेव था।
दीक्षते किं तमेवार्य विषमज्ञ दयान्यथा ॥ ६.३ ॥
समारोप-यवच्छेदः साध्यश्चेत्सविफल्पके ।
नैपापि कल्पना साम्पादोपाणामनिवृत्तित' ॥ ६६६ ॥
न हि जातु विपक्षानं मरणं प्रति धावति ।
असंश्चद्वहिरर्थात्मा प्रसिद्धोऽप्रतिषेधकः ॥६७३॥
सन्देहलक्षणाभावान्मोहरवेव्यवसायकृत् ।
साधकालिद्धः पाप्रात्कमेप विनिश्चयः॥ ६८
विपर्यासोऽपि विष्टः आत्मनि भ्रान्त्यसिद्धितः ।। ६९ ॥
अद्वयं दयनिर्भासमात्मन्यप्यवभासते।
इतरत्र विरोधः क पक पप स्वहेतुतः ॥ ७॥
तथा चेत्स्वपरात्मानो सदसन्तो समस्नुते ॥७॥
तत्प्रत्यक्षपरोक्षाक्षक्षममात्मसमात्मनोः ।
तथा हेतुसमुद्भुतमे किलोपगम्यते ॥७१३॥
सधैकरवप्रसङ्गादिदोपोऽप्येष समो न किम् ।
भेदाभेदव्ययस्थैव प्रतीता लोकचक्षुषः ॥ ७॥
विज्ञप्तिर्षितथाफारा यदि यस्तु न किचन।
भासते केलं नो चेरिसदान्तविषमप्रदः ॥ ७३६॥
अनादिनिधनं तवमलमेकमलं परैः।
सम्प्रीतिपरितापादिभेदात्तरिक स्यात्मकम् ॥ ७४३ ॥
ग्राधमादकयान्तिस्तय विमानुपज्यते ॥ ५ ॥
भेदो या सम्मतः न हेतुसाम्येऽपि भेदतः।
तेषामेव सुखादीनां नियमश्च निरत्ययः ॥ ७६ ॥
प्रत्यक्षलक्षणं शान सूछितादो पये ततः।
भज्ञानरूपहेतुस्तदहेतुत्वप्रसातःn san
प्रवाह एक किष्टस्तभावाविभावनात् ॥ ७ ॥

·न्यायविनिश्चयः
अविनकृष्टदेशादिरनपेक्षितसाधनः ।
दीपयेत् किन्न सन्तानः सन्तानान्तरमञ्जसा ॥ ७८३ ॥
अन्यवेद्यविरोधात् किमचिन्त्या योगिनां गतिः।
भायातमन्यथाऽद्वैतमपि चेत्थमयुक्तिमत् ॥ ७९३ ।।
व्याहारादिविनि सो विप्लुताक्षेऽपि भावतः ।
अनाधिपत्यशून्यं तत्पारम्पर्येण चेदसत् ॥ ८०३ ।।
अर्थेष्वपि प्रसहश्चेत्यहेतुमपरे विदुः॥ ८१ ॥
सहोपलम्भनियमान्नाभेदो नीलतद्धियोः।
विरुद्धासिद्धसन्दिग्धव्यतिरेकान्वयत्वतः ॥ ८२॥
साध्यसाधनसङ्कल्पस्तत्वतो न निरूपितः।
परमार्थावताराय फुतश्चित्परिकल्पितः ॥ ८३ ॥
अनपायीति विद्वत्तामात्मन्याशंसमानकः।
केनापि विप्रलब्धोऽयं हा! कष्टमकृपालुना ॥ ८४॥
तत्र दिग्भागभेदेन पडशाः परमाणवः।
नो चेत्पिण्डोऽणुमात्र स्यान च ते पुद्धिगोचराः ॥ ८५ ॥
न चैकमेकरागादी समरागादिदोपतः ।
स्वतः सिद्धेश्योगाच्च तवृत्तः सर्वधेति चेत् ॥ ८६ ॥
पतत्समानमन्यत्र भेदाः संविदसंविदोः।
न विकल्पानपा,कुर्युन रन्तर्यानुयन्धिनः ॥ ८७ ॥
थाहुरर्थवलायातमनर्थमविकल्पकाः ॥ ८७१ ॥
चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः।
चित्रं शून्यमिदं सर्व वेत्सि चित्रतमं ततः ॥ ८८३ ॥
तस्माकान्ततो भ्रान्ति सत्संवृतिरेव वा ।
अतश्वार्थचलायातमनेकात्मप्रशंसनम् ।। ८२३ ॥
न शायते न जानाति न च किन्चन भापते ।
बुद्धः शुद्धः प्रवक्तेति तत्किलैशं सुभाषितम् ॥ ९०२ ।।
न जातं न भवत्येव न च किन्चित्करोति सत्।
तीक्ष्णं शौद्धोदनेः शृङ्गमिति किन्न प्रकल्प्यते । ९१३ ॥
एकेन चरितार्थत्यात्तनाऽविप्रतिपत्तितः।
अलमर्थन चेन्नैवमतिरूढानुघादतः ॥९२३ ॥
कल्पना सदसरयेन समा किन्तु गरीयसी ।
प्रतीतिप्रतिपक्षण तत्रैका यदि नापरा ॥ ९३३ ।।
न हि केशादिनि सो व्यवहारप्रसाधकः ॥ १४ ॥
घासनामेदानेदोऽयं सिद्धस्तत्र न सिद्धयति ।
तन्मात्रभावो रणन्ते सर्वत्रार्थोपफारतः ॥ ९५ ।।
पारम्पर्यण साशाद्वा परापेक्षाः सहेतयः ।
विच्छिन्नप्रतिमासिन्यो व्याहारादिधियो यथा ॥ १६ ॥
सन्निवेशादिभिप्टैगोपुराट्टालकादिषु।
बुद्धिपूर्वर्यथा तत्वं नेप्यते भूधरादिपु ।। ९७ ।।
तथा गोचरनिर्भासदरेव भयादिषु।
अयाधभावनाजन्यैरन्यनेत्यवगम्यताम् ॥ २८ ॥

·४६
-
न्यायविनिश्चयविपरणे
पर मिथ्यायिकरपौधेरप्रतिष्ठानरलम् ॥ ९८३ ॥
अत्यासनानसंसृष्टाननेवालगोचरान् ।
अपरः प्राह तत्रापि तुल्यमित्यनयस्थितिः ॥ ९९३ ।।
तत्रापि तुल्यजातीयसंयोगसमयायिषु ।
अस्यक्षेषु ध्रुवेप्यन्यदध्यक्षमपरे विदुः ॥ १००६ ॥
फारणस्याक्षये तेषां कार्यस्योपरमः कथम् ॥१०॥
समवायस्य वृक्षोऽत्र शापास्थित्यादिसाधने।
अनन्यसाधनः सिद्धिरहो लोकोत्तरा स्थितिः ॥ १०२ ॥
अध अविभागादिपरिणामविशेषतः।
तानेय पदयन प्रत्येति शाखा वृक्षेऽपि लौकिकः ॥ १०३ ॥
तुलितद्रव्यसंयोगे स्थलमांन्तरं यदि।
तत्र रूपादिन्यश्च सारीयेत सादरः॥ १०४॥
गोरवाधिक्यतत्कार्यभेदाचा सूक्ष्मतः किल ।
अतौल्यादर्थराशेस्तहिशेपानवधारणम् ॥ १०५ ।।
ताम्रादिरक्तिकादीनां समितकमयोगिनाम् ।
कथमातिल कात् स्थूलपमाणानवधारणे ॥१०६ ॥
अल्पभेदाग्रहान्मानमणूनामनुपश्यते ।
अंशुपातानुमादृष्टेरन्यया तु प्रसज्यते ॥ १०७ ॥
क्षीराद्यैरविजातीयैः प्रक्षितः कमशो घदः।
तावद्भिरेय पूर्यत यायद्भिर्न विपर्ययैः ॥ १०८॥
नाशेप्यंशी न तेऽधान्ये वीदया न परमाणवः ।
आलोक्यार्थान्तरं पुर्यादापोद्धारकल्पनाम् ॥ १०९ ।।
गुणपर्ययवद्रव्यं ते सहकमवृत्तयः ।
विज्ञानव्यक्तिशफ्त्याद्या भेदाभेदौ रसादिवत् ॥ ११०॥
सदापि सविफल्पास्यासाधनाय प्रमस्थितः।
गुणपर्य पयो क्यमिति सूने द्वयग्रहः ॥ १११ ॥
गुणधद्रव्यमुत्पादव्ययधोव्यादयो गुणाः ।
दुद्राय द्रधति द्रोप्यत्येकाने स्वपर्ययम् ॥ ११२ ॥
भेदमानात् प्रतीयेते प्रादुर्भावात्ययौ यदि।
यभेदशानतः सिद्धाास्थितिरंशेन केनचित् ॥ ११३ ॥
सदोत्पादच्ययध्रौव्ययुक्तं सदसतोऽगत्तेः ।
तादात्म्यनियमो हेतुफलसन्तानवद्भवेत् ।। ११४ ।।
भिन्नमन्तयहिः सर्वं युगपत्तमभावि नः।
प्रत्यक्षं न तु साकार क्रमयुक्तमयुक्तिमत् ॥ ११५॥
प्रत्यक्षप्रतिसंवेद्यः फुण्डलादिपु सर्पचत् ॥ ११५३ ॥
समानभायः सामान्य विशेषोऽन्यो व्यपेक्षया ॥ ११६॥
स्वलक्षणमसङ्कीर्ण समानं सविकल्पकम् ।
समर्थ स्वगुगैरेक सहकमविवर्तिभिः ॥ ११७ ॥
यदि शेषपरावृत्तरेकानमनेकतः ।
अनर्थमन्यथाभासम् अनंशानां न राशयः ॥ ११८ ॥

·४७
न्यायचिनिश्चयः
तथाऽयं क्षणभङ्गीन शानांशः सम्प्रतीयते।
अर्थाकारविवेको न विज्ञानांशो यथा क्वचित् ॥ ११९ ।।
तद्भावः परिणामः स्यात्सविकल्पस्य लक्षणम् ।
तदेव वस्तु साकारमनाकारमपोद्धृतम् ॥ १२० ॥
भेदानां बहुभेदानां तकत्रापि सम्भवात् ॥ १२०३ ॥
अन्योऽन्यव्यवच्छेदो व्यतिरेकः स्थलक्षणम् ।
ततः सा व्यवस्थेति नृत्येकाको मयूरवत् ।। १२१३ ।।
प्रामाण्यं नागृहीतेऽर्थे प्रत्यक्षतरगोचरौ।
भेदाभेदो प्रकल्प्येते कथमात्मविकल्पकः ॥ १२२३ ॥
उत्पादविगमध्रौव्यद्रव्यपर्यायसङ्ग्रहम् ।
सद्भिन्नप्रतिभासेन म्याद्भिन्नं सविकल्पकम् ।
अभिनप्रतिभासेन स्यादमिन्नं खलक्षणम् ॥ १२४ ॥
विरुद्धधर्माध्यालेन स्याद्विरुद्धं न सर्वथा ॥ १.४३ ॥
असम्भवदतादात्म्यपरिणामप्रतिष्ठितम् ।
समानार्थपरावृत्तमसमानसमन्वितम्॥ १२५३ ॥
प्रत्यक्ष वहिरन्तश्च परोक्षं स्वप्रदेशतः।
सुनिश्चितमनेकान्तमनिश्चितपरापरैः ॥ १२६३ ॥
सन्तानसमुदायादिशब्दमात्रविशेषतः ॥ १२७ ॥
तथा सुनिश्चितस्तैस्तु तत्त्वतो विप्रशंसतः ।
प्रत्यभिज्ञाविशेषात्तदुपादानं प्रकल्पयेत् ॥ १२८ ॥
अन्योन्यात्मपरावृत्तभेदाभेदावधारणात् ।
मिथ्याप्रत्ययमर्शेभ्यो विशिष्टात् परमार्थतः।। १२९ ॥
तथा प्रतीतिमुल्लछ्य यथास्वं स्वयमस्थिते।
नानेकान्तग्रहनस्ता नान्योन्यमतिशेरते ॥ १३० ॥
शब्दादेपलब्धस्य विरुद्धपरिणामिनः ।
पश्चादनुपलम्भेऽपि युक्तोपादानघद्गतिः ॥ १३१ ॥
तस्यादृष्टमुपादानमदृष्टस्य न तत्पुनः ।
अवश्यं सहकारीति विपर्यस्तमकारणम् ॥ १३२ ॥
तदेवं सकलाकारं तत्स्वभावैरपोद्धृतैः ।
निर्विकल्पं विकल्पेन नीतं तत्यानुसारिणा ॥ १३३ ॥
समानाधारसामान्यविशेषणविशेष्यताम् ॥ १३३३ ॥
अभ दृष्टविपर्यस्तमयुक्त परिकल्पितम् ।
मिथ्याभयानकमस्तैमृगरिव तपोवने ॥ १३४३ ॥
यस्यापि क्षणिक शानं तस्यासनादिभेदतः।
प्रतिभासभिदां धत्तेऽसरिसद्धं स्वलक्षणम् ॥ १३५३ ।।
विलक्षणार्थविधाने स्थूलमेकं स्वलक्षणम् ।
तथा शानं तथाकारमनाफारनिरीक्षणे ॥ १३६ ।
अभ्यथार्यात्मनोस्तत्व मिथ्याफारफलक्षणम् ॥ १३७ ।
विज्ञानप्रतिभासेऽर्थवियेकाप्रतिभासनात् ।
चिरद्धधर्माभ्यासः स्याद्ध्यतिरेकेण चमकम् ॥ १३८ ॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे
प्रतिक्षणं विशेषान प्रत्यक्षाः परमाणुवत् ।
मतदाभतया युद्धाकार विवेकवत् ॥ १३९ ॥
अत्यन्ताभेदभेदी न तद्वतो न परस्परम् ।
दृश्यादृश्यात्मनोवुद्धिनिभासक्षणमगयोः ॥ १४॥
सर्वथार्थ क्रियायोगात् तथा सुसम्रयुद्धयोः ।
अंशयोर्यदि तादात्म्यमभिशानमनन्यपत् ॥ ११ ॥
संयोगसमयायादिसम्बन्धाद्यदि वर्तते।
अनेकौफमेकमाने या परिणामिनः ॥ १५२ ॥
अतद्धतुफलापोहमविकल्पोऽभिजल्पति ॥ १४२३ ।।
समानाकारशून्येषु सर्वथानुपलम्भतः।
तस्य यस्तुपुभावादि साकारस्यैव साधनम् ॥ १४३३ ॥
न विशेषा न सामान्य तान् वा शसया कपाचन ।
तद्विभर्ति स्वमायोऽयं समानपरिणामिनाम् ॥ १४४३ ॥
अप्रसिद्ध पृथसिद्धमुभयात्मकमअसा ॥ १४५ ॥
सग्निवेशादियद् वस्तु सांवृतं किन्न कल्प्यते ।
समग्रकरणादीनामन्यथा दर्शने सति ॥ १६ ॥
सर्वात्मनां निरंशत्वात् सर्वथा ग्रहणं भवेत् ।
नौयानादिपु विभ्रान्तो न न पश्यति चाहतः॥ १४ ॥
न च नास्ति स आकार ज्ञानाकारोऽनुपगतः।
तस्माद् दृष्टस्य भावस्य न दृष्टरसफलो गुणः ॥ १४८॥
प्रत्यक्षं फरपनापोद प्रत्यक्षादिनिराहतम् ।
अध्यक्षलिङ्गतस्सिद्धमनेकात्मकमस्तु सत् ॥ १४९ ॥
सत्यालोकप्रतीतेऽर्थे सन्तः सन्तु विमरसराः॥ १४९३ ॥
नित्यं सर्वगतं सत्त्वं निरंशं व्यक्तिभिर्यदि ।
व्यक्तं व्यक्तं सदा व्यक्तं टोक्यं सचराचरम् ॥ १५०३ ॥
सत्तायोगाद्विना सन्ति यथा सत्तादयस्तथा ।
सर्वेऽर्था देशकालाश्च सामान्यं सकलं मतम् ॥ १५१३ ॥
सर्वभेदप्रभेदं सत् सफलाइशरीरवत् ॥ १५२ ॥
तत्र भावाः समाः केचिन्नापरं चरणादिवत् ।
एकानेकमनेकान्तं विषमञ्च समं यथा ॥ १५३ ॥
तथा प्रमाणतः सिद्धमन्यथाऽपरिणामतः।
अविकल्पकमभ्रान्तं प्रत्यक्षाभं पटीयसाम् ॥ १५४॥
अघिसंवादनियमादक्षगोवरचेतसाम् ।
सर्वथा वितथार्थत्वं सर्वेपामभिलापिनाम् ।। १५५ ॥
ततस्तत्वव्यवस्थानं प्रत्यक्षस्येति साहसम् ॥ १५५६ ॥
अक्षज्ञानानुजं स्पष्टं तदनन्तरगोचरम् ।
प्रत्यक्ष मानसं चाह भेदस्तत्र न लक्ष्यते ॥ १५६३ ॥
अन्तरेणेदमक्षानुभूतं चेन्न विकल्पयेत् ।
सन्तानान्तरवच्चेतः समनन्तरमेव किम् ॥ १५७३ ॥
शकुलीमक्षणादौ चेतावन्त्येव मनांस्यपि ।
यावन्तीन्द्रियचेतांसि प्रतिसन्धिर्न युज्यते ॥ १५८३ ॥

·४९ न्यायविनिश्चयः अथैकं सर्वविषयमस्तु किंचाक्षवुद्धिभिः । क्रमोत्पत्ती सहोत्पत्तिविकल्पोऽयं विरुध्यते ॥ १५९३ ।। अध्यक्षादिविरोधः स्यात्तेपामनुभवात्मनः । वेदनादियदिष्टं चेत्कथं नातिप्रलज्यते ॥ १६०३ ॥ प्रोक्षितं भक्षयन्नेति दृष्टा विप्रतिपत्तयः। लक्षणं तु न कर्तव्यं प्रस्तावानुपयोगिषु ॥ १६१३ ॥ अध्यक्षमात्मवित्सर्वशानानामभिधीयते। स्वापमूछाद्यवस्थोऽपि प्रत्यक्षी नाम किं भवेत् ।। १६२३ ।। विच्छेदे हि चतु सत्यभायानादिर्विरध्यते ॥ १६३ ॥ प्रायशो योगिविज्ञानमेतेन प्रतिवर्णितम् ।। १६३३ ।। भोगादिवृत्ति. प्रत्यक्षं यदि तैमिरिकादिषु। प्रसङ्गः फिमतवृतिस्तद्विकारानुकारिणी ॥ १६४३ ॥ तथाक्षार्थमनस्कारसत्त्यसम्बन्धदर्शनम् । व्यवसायात्मसंवाद्यव्यपदेश्यं विरुध्यते ॥ १६५३ ।। नित्यः सर्वगतो शासन् कस्यचित्समवायतः। शाता द्रव्यादिकार्थस्य नेश्वरशानसंग्रहः ॥ १६६३ ॥ लक्षणं सममेतावान विशेषोऽरोपगोचरम् । अक्रमं फरणातीतमफलई महीयसाम् ॥ १६७३ ।। शात्वा विशप्तिमानं परमपि च पहिर्भासि भावप्रवाद चक्रे लोकानुरोधात्पुनरपि सकलं नेति तत्वं प्रपेदे । नशाता तस्य तस्मिन्न च फलमपरं सायते नापि किञ्चि- दित्यश्लीलं प्रमत्तः प्रलपति जडधीराफुलं व्याफुलातः ॥१६८३॥ इति प्रथमः प्रत्यक्षप्रस्तावः

·.
द्वितीयः प्रस्ताव
साधनात्साध्यविधानमनुमानं तदत्यये।
विरोधात्कचिदेफस्य विधानप्रतिपेघयोः॥१॥
प्रत्यक्ष परमात्मानमपि च प्रतिभासयेत् ।
सत्यं परिस्पुष्टं येन तथा प्रामाण्यमश्नुते ॥ २॥
साध्यं शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धं ततोऽपरम् ।
साध्याभासं विरुद्धादि साधनाविषयत्यतः ॥३॥
जातेर्विप्रतिपत्तीनां सत्ता साध्याऽनुज्यते ।
तथेटत्याददोपोऽयं हेतो>पनयं यदि ॥ ४॥
भ्रान्तः पुरुपधर्मस्याद् यथा वस्तुपलागमम् ।
प्रपेदे सर्वथा सर्ववस्तुसत्तां प्रतिक्षिपन् ॥ ५॥
भावनादभ्युपैति स्म भावधर्ममवस्तुनि ॥ ५ ॥
थसिद्धधर्मिधर्मत्येऽप्यन्यथानुपपचिमान् ।
हेतुरेव यथा सन्ति प्रमाणानीटसाधनात् ॥ ६ ॥
इष्टसिद्धिा परेषां धा तत्र वक्तुरकोशलम् ॥ ७ ॥
अतीतानागतादीनामपि सत्ताऽनुपह्नवत् ।
अतश्च यहिरर्थानामपि सत्ता प्रसाध्यते ॥८॥
तभावेऽपि तद्वादस्यान्ययानुपपनिता।
अक्षादेरप्यदृश्यस्य तत्कार्यन्यतिरकतः ॥ ९ ॥
पतेनातीन्द्रिये भावकार्यकारणतागतेः।
तत्सत्ताव्यवहाराणां प्रत्याख्यान निवारितम् ॥ १०॥
व्याधिभूतनहादीनां विप्रकर्षेऽपि गम्यते ।
कुतश्चित्सदसद्भावविरोधप्रभवं तथा ॥ ११ ॥
प्रमाणमर्थे संवादाद् भ्रान्तिरध्यवसायतः।
प्रत्यक्षाभेऽप्रसद्गश्चेत् तथाऽनभिनिवेशतः॥१२॥
दूरदूरतरादिस्थैरेकं वस्तु समीक्ष्यते ।
नानाभं स्यात्तथा सत्यं न चेद्वस्त्वनुरोधि किम् ॥ १३ ॥
तस्मादमितेरर्थविषयत्वनिराकृतिः ।
प्रतिभासभिदायाः किमेकस्यानेकतो ग्रहात् ॥ १४ ॥
समान परिणामात्मसम्बन्धप्रतिपत्तितः।
तमाशकिफलामाचौ न स्यातां लिङ्गलिङ्गिनोः॥ १५॥
न भेदोऽभेदरूपत्वानाभेदो भेदरूपतः।
सामान्यं च विशेषाश्च तदपोद्धारकल्पनात् ॥ १६॥
संसो नास्ति विश्लेपाद्विश्लेपोऽपि न फेघला।
संसर्गात्सर्वभावानां तथा संचित्चिसम्मघात् ॥ १७ ॥
[ एतौ (१६-10) भन्तरकोको]
तमाप्तिव्यतिरेकाभ्यां मतं सामान्यदूपणम् ।
समानपरिणामे न तदेकस्यानुपायतः॥ १८ ॥

·न्यायचिनिश्चयः
सहशात्मनि सम्बन्धग्रहे भूयस्तथाविधे।
प्रत्यभिज्ञादिना सिद्धयेत् प्रायो लोकव्यवस्थितिः ॥ १९ ॥
तद्वतोऽनुपकारऽपि भेदे कथमुपाधयः ॥२०॥
नोपधयो न तद्वन्तो भिन्नाभिन्ना अपि स्वयम् ।
जात्यन्तरे तथाभूते सर्वथा दर्शनादपि ॥२१॥
तद्वत्यचोदिते शक्तेऽशक्ताः किं तदुपाधयः।
चोद्यन्ते शब्दलिङ्गाभ्यां समं तैस्तस्य लक्षणे ॥ २२ ॥
सम्बन्यो यत्र तसिद्धेरन्यतोऽप्रतिपत्तितः।
अनुमानमलं किं तदेव देशादिभेदयत् ॥ २३ ॥
एतेन भेदिनां भेदसंवृत्तेः प्रतिपत्तितः ।
तक फल्पयन् वार्यः समाना इति तद्ग्रहात् ।। २४ ।।
अतद्धेतुफलापोहः सामान्यं चेदपोहिनाम् ।
सन्दर्यते तथा युद्धया न तथाऽप्रतिपत्तितः ॥ २५ ॥
यन्न निश्चीयते रूपं जातुचित्तस्य दर्शनम् ।
यथानिश्चयनं तस्य दर्शनं तद्वशास्किल ॥ २६ ॥
समानपरिणामश्चेदनेकत्र कथं इशिः।
न चेद् विशेषाकारो या कथं तव्यपदेशभाक् ॥ २७ ॥
सदशासशात्मानः सन्तो नियतवृत्तयः।
तत्रैकमन्तरेणापि सड्केताच्छब्दवृत्तयः ॥ २८॥
तत्रैकमभिसन्धाय समानपरिणामिपु।
समयस्ताप्रकारेषु प्रवत्तेति साध्यते ॥ २९ ।।
तजातीयमतः प्राहुर्यतः शब्दा निवेशिताः ॥ २९३ ।।
नानेकर न चैकन वृत्तिः सामान्यलक्षणम् ।
अतिप्रसङ्गतः तत्त्वादन्यत्रापि समानतः ।। ३०३ ।।
व्यावृत्ति पश्यतः फस्मात् सर्वतोऽनयधारणम् ।
सादृश्याद्यदि साधूक्तं तरिकं व्यावृत्तिमात्रकम् ॥ ३१३ ॥
एकान्ते चेतथाऽप्टेरिप्टं चतुरकौशलम् ।
सवैकत्वप्रसगो हि दृष्टं भ्रान्तिकारणम् ॥ ३२३ ॥
नो चोद्विभ्रमहेतुभ्यः प्रतिभासोऽन्यथा भवेत् ।
तदकिञ्चित्फरत्वं न निश्चिनोति स किं पुनः ॥ ३३३ ॥
तथापि दर्शन न स्याद्भिन्नाकारप्रसद्गतः।
न च दृष्टेविशेषो यः प्रतिभासात् परो भवेत् ॥ ३४३ ॥
प्रतिभासभिदैकत्र तदनेकात्मसाधनम् ।
अप्टिकल्पनायां स्यादचैतन्यमयोगिनाम् ॥ ३५ ॥
तस्मादभेद इत्यम समभाचं प्रचक्षते।
नेक्षते नाविरोधोऽपि न समानाः स्युरन्यया ॥ ३६३ ।।
अक्षशानेऽपि तत्तुल्यं अनुमानवदिप्यते ॥ ३७॥
ततः सम्भाव्यते शन्दः सत्यार्थप्रत्ययान्वितः ।
सत्यानृतार्थताऽभेदो विपक्षाव्यभिचारतः ॥ ३८॥
सदशब्दार्थदृष्टायप्यविकल्पयतः कथम् ।
समयः तत्प्रमाणरपे क्य प्रमाणे यिभाव्यताम् ॥ ३९ ॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे तदर्थदर्शनाभायात् मिथ्यार्थप्रतिभासिपु । शानाकारेषु सहत इति केवित्प्रवक्षते ॥ ४०॥ घागर्थदृष्टिभागेषु गृहीतग्रहणेष्वपि । सत्याकाराययोधेषु सङ्कतमपरे विदुः ॥ ११ ॥ न भेदेषु न सामान्ये केवले न च तद्वति । फलाभावादशकोश्च समयः सम्प्रवर्तते ॥४२॥ स एयायं समश्चेति प्रत्ययस्तनिवन्धनः। वितथोऽवितथश्चापि तत्रैकत्वनिरन्धनः ॥ १३ ॥ तथा तत्प्रतिषेधेऽपि चैलक्षण्यादिशब्दयत् ॥ ४३३ ॥ तत्समानासमानेपुतत्प्रवृत्तिनिवृत्तये । संक्षेपेण फ्यचित्कश्चिच्छन्दः सातमनुते ॥ ४४३॥ तथाऽनेकोऽपि तद्धर्मनानात्वप्रतिपादने । एफन बहुभेदानां सम्भवान्मेवकादिवत् ॥ ४५३ ॥ समानं फेनचित्किञ्चिदपरच तथाधिधम् । भेदविद् धर्मिणः कृत्या समानाकारकल्पना ।। ४६६ ।। तदन्यत्र समानात्मा स एवेति तथाविधे। व्यवच्छेदस्वभावेषु विशेषणविशेप्यधीः ॥ ४ ॥ तत्तनिमित्तकः शब्दस्तथान्यत्रापि योज्यताम् । ततः सत्तेति साध्यन्ते सन्तो भावा स्वलक्षणाः ॥ ४ ॥ 'सहशब्दार्थ (३९) इत्यादि 'तत सत्तेति' (४८३) इत्यन्नं व्याख्यानइलोका नानकवचनाः शब्दार तथा सहतिता यतः॥४॥ अत्यमिक्षा द्विधा काचित्सादृश्यविनिवन्धना । प्रमाणपूर्विका नान्या दृष्टिमान्धादिदोपतः ॥ ५० ॥ अस्ति प्रधानमित्यत्र लक्षणासम्भवत्वतः ।। ५०३ तत्रान्यत्रापि वासिद्धं यद्विना यद्विहन्यते । तत्र तद्गमकं तेन साध्यधर्मी च साधनम् ।। ५१३ ।। अप्रत्यक्षः सुपुप्तादौ युद्धः प्रत्यक्षलक्षणः । सीवतीति यतः सोऽयं जीर भात्मोपयोगवान् ।। ५२३ ॥ कर्मणामपि कर्ताऽयं तत्फलस्यापि वेदकः। संसरत् परिणामात्तो मुच्यते या ततः पुनः ॥ ५३३ ।। पारमादिष्यतिरेकेण कोऽपरोऽध्यक्षतां व्रजेत् । नानायं क्रमशो वृत्तेन चेद्माभिधास्यते ॥ ५४॥ भूतानामेव केपाञ्चित् परिणामविशेषतः। कायश्चित्कारणं सोऽपि कथं संसारमुक्तिभाक् ।। ५५३ ।। शक्तिभेदे तथा सिद्धिः संज्ञा केन निवार्यते ॥५६॥ यथा भूताविशेपेऽपि प्रमादिगुणसंस्थितिः । तथा भूताविशेषेऽपि भवेद्भूतादिसंस्थिति ॥ ५७ ॥ तस्माइनेकरूपस्य कश्चिद् ग्रहणे पुनः । तद्रूपं भेदमारोप्य गुण इत्यपि युज्यते ।। ५८ ॥ यदि स्वभावाद्भायोऽयं भिन्नो भावः कथं भवेत् । अनवस्थानतोऽभेदे सफलग्रहणं भवेत् ।। ५९।।

·न्यायविनिश्चयः तदनेकात्मकं ताचं न हि शानात्मना फ्वचित् । शरीरग्रहणं येन तद्गुणः परिकल्प्यते ॥ १० ॥ गुणानां गुणसम्पन्धो गन्धादेः सख्यया महात् । तादात्म्य केन यार्येत नोपचारप्रकल्पनम् ॥ ६ ॥ अनान्यत्रापि तुल्यत्वात् आधारस्येकरूपतः। तत्रैकत्वं प्रसज्येत संख्यामानं यदीप्यते ।। ६२ ।। नानात्मविभ्रमादेचं न पृथग्गुणिनो गुणाः । प्रसका रूपभेदाच्चेत् भेदो नानात्वमुच्यते ॥ ३ ॥ एकता भावसाम्याच्चेत् उपचारस्तथा भवेत् । भेदेऽपि वस्तुरूपत्वात् न चेदन्यत्र तत्समम् ।। ६४ ॥ एतेन भिन्नविज्ञानग्रहणादिकथा गता ॥ ६४३ ॥ जीवच्छरीरधर्मोऽस्तु चैतन्यं व्यपदेशतः। यथाऽचैतन्यमन्यत्रेत्यपरः प्रतिपन्नवान् ॥ ६५३ ।। अप्रत्यक्षेऽपि देहेऽस्मिन् स्वतन्त्रमयभासनात् । प्रत्यक्षं तद्गुणो ज्ञानं नेति सन्तः प्रचक्षते ।। ६६३ ॥ तद्दष्टिहानिरन्येपामदृष्टपरिकल्पना ।। ६७ ॥ स्वातन्यदृष्टेभूतानामहऐर्गुणभावतः। तत्सारतरभूतानि कायापायेऽपि कानिचित् ॥ ६८॥ ['तस्मादनकरूपस्य' (५८) इत्यादि 'स्वातन्त्र्यरटे' (६८) इस्यन्तं व्याख्यानइलोकाः ] कार्यकारणयोवुद्धिकाययोस्तन्निवृत्तितः। कार्याभावगते स्ति संसार इति कश्चन ॥ ६९॥ तस्यापि देहरनुत्पत्तिप्रसङ्गोऽन्योन्यसंश्रयात् । उत्तरोत्तरदेहस्य पूर्वपूर्वधियो भवः ।। ७० ।। अत एव विरुद्धत्वादलं प्रायस्तथा भवन् । तन्न कारणमित्येव कार्यसत्तानिवर्तकम् ॥ ७१ ॥ स्वनिवृत्ती तथा तक्षो गोपुराट्टालकादिपु ।। ७२ ।। युगपद्भितरूपेण वहिरन्तश्च भासनात् । न तयोः परिणामोऽस्ति यथा गेहप्रदीपयोः ॥ ७२३ ॥ प्रमितेऽप्यप्रमेयत्वाद्विशतेरविकारिणि । निहांसातिशयाभावान्निहींसातिशये धियः॥ ७३ ।। बलीयस्ययलीयस्त्वाद्विपरीते विपर्ययात् । काये तस्मान ते तस्य परिणामा मुसादयः ।। ७४३ ॥ एतन घटादीनां न तु जातुचिदीक्ष्यते । तुल्यश्च गुणपक्षेण तत्तथा परिणामतः।। ७५३ ॥ अक्षादीनां विकारोऽयमात्मकर्मफलं मयेत् । अन्यथानियमायोगात् प्रतीतेरपलापतः ॥ ६ ॥ कल्पनायामसामयात् ततस्तद्विकृते मते। पारम्पर्यण साक्षाच नास्ति विज्ञानचिमिया ॥ ७॥ कारण नाक्षसड्यातस्तत्प्रत्येक विना भवात् । विकल्पानां विशेषाच तत्तद्रति विरोधतः ।। ७८३॥

·न्यायविनिश्चय विचरणे जातिस्मराणां संवादादपि संस्कारसंस्थिते। अन्यथा करपयन् लोफमतिकामति पेवलम् ॥ ७९ ॥ नाऽस्मृतेरमिलापोऽस्ति न विना सापि दर्शनात् । तद्धि जन्मान्तरानाय जातमात्रेऽपि लक्ष्यते ॥ ८ ॥ गर्भ रसविशेषाणां ग्रहणादिति कश्वन । तदादायभिलाषेण विना जातु यदृच्छया ॥ १३ ॥ तत्संस्कागन्ययेक्षरवाद् भूयो भूयः प्रवर्तितः । कोशयानं विधेयं न समं भूयस्तथा दशः । ८२२ ॥ रूपादिदर्शनाभावात् तत्सम्बन्धस्मृतिः कथम् । नापश्यं चक्षुरादीनां सर्वत्रोन्मीलनादयः ॥ ८३६ ॥ तथा रागादयो दृष्टाः सङ्कल्पाद्यविनामुवः ॥ ८४ ॥ तदाहारादिसामान्यस्मृतिन द्विप्रमोपयोः । भावोऽभायश्च वृत्तीनां मेदिप्विह च दृश्यते ॥ ८५॥ तस्मात् संसारचिन्यं नियमान विहन्यते । नच फश्चिद्विरोधोऽत्ति देहान्तरपरिग्रहे ॥ ८६ ॥ तदभाचे हि तन्द्रावप्रतिबंधो न युक्तिमान् ।। ८६६ ॥ ['जातिस्मराणा' (१९) इत्यादि 'तदमावे हि' (८६३) इन्यन्तं व्याख्यानइलोका बुद्धः पुरुपतन्नत्ये नित्यत्वात्तदनुक्रिया। न भवेत्परिणामित्वाद्विनाशानुपलक्षणात् ।। ८ ।। परस्याप्यविरोधश्चेत् फलहेतुल्यपोहतः । प्रवृत्तेर्व्यवहाराणामयिनाशेऽपि सम्भवात् ॥ ८८३॥ यथाऽजनकजन्येषु न सन्ति फलशादयः । तथा जनकजन्येषु ततस्तत्त्वं निरन्ययम् ॥ ८९३ ॥ तत्र नाशादिशब्दाश्च समिताः समनन्तरे।। ९० ॥ अन्यस्यान्यो विनाशः किं किन्न स्यादबलात्मकः । तद्विवेकेन भावाच्चेत् कथन्नातिप्रसज्यते ॥ ११ ॥ सदापि सर्वभावानां परस्परयियेरुतः। न चानन्तरमित्येव भावस्तव्यपदेशभाक् ॥ ९२॥ तत्मतीत्यसमुत्पादात् भावश्चेत् स कुतो मतः । सादृश्यात् प्रत्यभिज्ञानं न सभागनियन्धनम् ॥ ९३ ।। विशेपकल्पनायां स्यात् परस्याव्यभिचारिता। तस्मात् सभागसन्तानकल्पनापि न युज्यते ॥१४॥ न चेत् स परिवर्तेत हेतुरेच फलात्मना ॥ ९४३ ॥ तस्माद्भावविनाशोऽयं फलीभावः तदग्ग्रहः । तद्ग्रहः प्रतिषेधोऽस्य केवलं तनियन्धनः ॥ ९५३ ।। अन्यथात्वं यदीप्यत हेतोरपि फलात्मनः । अन्य एवेति किन्नेष्टमिति केचित्प्रचक्षते ॥९६३॥ अन्यथात्वं न चेत्तस्य भवेद् ध्रोच्यमलक्षणात् । अमावस्याप्यभायोऽपि फिन्नेत्यन्ये प्रचक्षते ॥ ९७३॥ स्वस्वभावस्थितो भावो भावान्तरसमुदये। नष्टो वा नान्यथाभूतः ततो नातिप्रसज्यते ॥२३॥ A- --

·न्यायविनिश्चयः
साधनं प्रकृताभावेऽनुपपन्नं ततोऽपरे ।
विरुद्धासिद्धसन्दिग्धा अकिञ्चित्करविस्तराः॥ ९९३ ।।
तथार्थेऽसत्यसम्भूप्णुधमौन बहिरङ्गतः।
सर्वथैकान्तविश्लेपे साध्यसाधनसंस्थितः ॥ १००३ ॥
एकं चल चलनान्यैनप्टनटं न चापरैः।
आवृतैरावृतं भागै रकै रक्तं विलोक्यते ॥ १.१३ ॥
अन्यथा तदनिर्देश्यं नियमस्याप्यसम्भवात् ।
वृत्तावपि न तस्येदं विश्वरूपं विभाव्यते ॥ १०२२ ॥
सम्यग्ज्ञानं व्यवस्थाया हेतुः सर्वत्र तत्पुनः
प्रत्यक्षं यदि वाध्येत लक्षणं प्रतिरुध्यते ॥ १०३ ॥
साइर्य व्यवहाराणां सन्निवेशविशेषतः ।
नानकपरिणामोऽयं यदि न व्यवतिष्ठते ।। १०४३ ।।
सत्यप्येकार्थकारित्वेऽसंश्लेपपरिणामतः।
इन्द्रियादिषु नैकत्व यदि किं या विरुध्यते ॥ १०५३ ॥
तदनेकार्थसंश्लेपविश्लेपपरिणामतः ।
स्कन्धस्तु सप्रदेशॉऽशी बहिः साक्षात्कृतो जनैः॥ १०६३ ॥
नानाकारकविज्ञानं स्वाधारे यदरादिवत् ।
तादात्म्येन पृथग्भावे सति वृत्तिर्विकल्प्यते ।। १०७३ ।।
दर्शनावशंने स्यातां सप्रदेशाप्रदेशयोः ।
विरोधानुपलम्भेन किल स्कन्धो विरुद्ध्यते ॥ १०८३ ॥
सम्भवत्यपि मात्राणां दर्शनादर्शनस्थितिः।
इदं विज्ञानमन्या चित्रमेकं यक्ष्यते ॥ १०९३॥
अयान्तरारमभेदानामानन्यात् सकलाग्रहे ।
नानाकारणसामर्थ्याज्ञानं भेदेन भासते ॥ १९०३ ।।
भेदसामर्थ्यमारोप्य प्रत्यासत्तिनिवन्धनम् ।
चोद्य महति नीलादौ तुल्यं तद्विपयाकृति ॥ १९१३ ।।
सर्वथा श्लेषविश्लेपे नाणूनां स्कन्धसम्भवः ।
अन्यथा नाप्रदेशादीत्यपरैर्दत्तमुत्तरम् ।। ११२३ ।।
नैरन्तयं निरंशानां स्वभावानतिरेचनम् ॥ ११३ ॥
चित्रचैतविचित्रामाष्टमङ्गमसहतः।
स नेफः सर्वथा इलेपात् नानेको भेदरूपतः ॥ ११४ ॥
रफन्धो मात्रानुरोधेन व्यवहारेऽपधार्यते ।
सह्यादिसमभावेऽपि तत्स्वभावविवेकतः ॥ ११५ ॥
अतादाम्यस्यभाये वा छानर्थफ्यादलं परेः ॥ १९५३ ।।
स्पशोऽयं चाक्षपत्वान्न न रूपं स्पर्शनग्रहात् ।
रुपादीनि निरस्यान्यं न चाभ्युपलभेमहि ॥ ११६३ ।।
सामग्रीविहितमानदर्शिताकारभेदिनः ।
प्रायेणेफस्य ताद प्यं पृथसिद्धौ प्रसङ्गतः ॥ १९७३ ॥
अल्पभूयःप्रदेशकस्कन्धभेदोपलम्भवत् ।
अन्यथा स्वात्मनि शानमन्यथा चानुमीयते ॥ ११०३ ॥

·न्यायचिनिश्चयविधरणे सत्ममेयत्ययोनास्ति सर्वथा नियमो यदि। अप्रवृत्तेः फलाभावात्तत्र वृत्तेनिषेधतः ॥ ११९३ ॥ प्रमाणमर्थसम्बन्धात् प्रमेयमसदित्यपि । फेवलं ध्याध्यमेवैतत् किन्न सन्तं समीक्ष्यते ॥१२०३॥ सत्प्रत्यक्ष परोक्षेऽर्थे साधनं विविधं द्वयम् । हेत्वात्मनोः परं हेतुः तज्मानव्यवहारयोः ॥ १२१३ ॥ परसत्त्वमसत्ताऽस्यादर्शनं परदर्शनम् । सदसज्ज्ञानशम्दाश्च केवलं तनियन्यना. ॥ १२२३ ॥ अग्निः स्वपररूपाभ्यां भायामाधात्मको यथा । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां शब्दवुद्धयाऽयधार्यते ।। १२३३ ।। अप्रमेयं प्रमेयं चेदसत्किन सदात्मकम् । अथ न व्यवहारोऽयं अन्यत्रापि निरंकुशः ॥ १२५३ ॥ सत्प्रत्यक्षं परोक्षार्थगतिस्तत्रैकलक्षणम् । साध्येऽसति विरोधोऽयमतस्तर्केण साध्यते ।। १२५३ ।। सर्वत्र परिणामादी हेतुः सत्त्वादिरन्यथा । शब्देऽपि साधयेत् केन तस्मानान्ययतो गतिः ॥ १२६३ ।। सिद्धमर्थक्रियाऽसत्वं सर्वथाऽपिचलात्मनः । निरन्ययविनाशेऽपि साधनं नोपचारतः ॥१२७३ ॥ अवश्य पहिरन्तर्या प्रमाणमवगच्छताम् । सिद्धमेकमनेकात्मपरिणामव्यवस्थितम् ।। १२८३ ॥ परापरविवेककस्वभावपरिनिष्ठितः। परमाणुरतोऽन्यो था पहिरन्तर्न बुद्ध्यते ॥ १२९३ ।। अर्थस्थानेकरूपस्य कदाचित् कस्यचित् कचित् । शक्ताचतिशयाधानमपेक्षातः प्रकल्प्यते ॥ १३०३ ।। स्वभावातिशयाधानं विरोधान्न परीक्ष्यते। तत्र सिद्धमसिद्धं वा तस्माजातिर्न हेतुतः॥१३१३ ।। सन्निधानं हि सर्वस्मिन्नव्यापारेऽपि तत्समम् । न चेत् स परिवर्तेत भाव एव फलात्मना ।। १३२३ ।। परिणामस्वभावः स्याद्भावस्तत्रानपेक्षणात् । अयमक्रियाहेतुरन्तरेण निरन्ययम् ॥ १३३३ ॥ भेदाभेदात्मनोऽर्यस्य भेदाभेदव्यवस्थितिः। लोकतो धानुगन्तव्या सभागविसभागवत् ॥ १३४३।। सिद्धमर्थनिया' (१२७) इत्यादि 'लोकतो वानु' (१३५) इत्यन्तं विवरणश्लोका]। सामान्यभेदरूपार्थसाधनस्तद्गुणोऽखिलः। अन्यथाऽनुपपन्नत्यनियमस्यात्र सम्भवात् ।। १३५३ ।। प्रत्यक्षेऽपि समानान्यनिर्णयः प्रतिरुध्यते । यथा क्षणक्षयेऽणूनां इत्यात्माप्तो बिडम्पयेत् ।। १३६३१ अपृथग्वेद्यनियमादभिन्नाः परमाणवः ॥ १३७ ॥ देशकालान्तरस्याप्तिः स्वभावः क्षणभनिनाम् । सम्प्रत्यस्तमिताशेपनियमा हि प्रतीतयः॥ १३८॥ अग्रहः क्षणमहोऽपि ग्रहणे किमनिश्चयः।

·न्यायविनिश्चयः
५७
.
आकृतिभ्रमवद्यद्वद्विषम विलोकितम् ॥ १३९ ॥
न चर्तेऽर्थविदोऽर्थोऽर्थात् केवलो व्यवसीयते ॥ १३९३ ॥
भाषान्तरसमारोपेऽभाविताकारगोचरः।
समक्षसंविदोऽर्थानां सन्निधिं नातिशेरते ॥ १४०३ ॥
अणयः क्षणिकात्मानः किल स्पष्टावभासिनः।
अतत्फलपरावृत्ताकारस्मृतिहेतवः ॥१४१३ ।।
स्थूलस्पष्टविकल्पार्थाः स्वयमिद्रियगोचराः।
समानपरिणामात्मशब्दसङ्केतदेतवः ॥ १४२३ ।।
स्वभावव्यवसायेषु निश्चयानां स्वतो गते ।
नाशस्यैकार्थरूपस्य प्रतीतिन विरुद्ध्यते ।। १४३३ ।।
व्यामोहशयलाकारवेदनानां विचित्रता।
साकल्येन प्रकाशस्य विरोधः सम्प्रतीयते ॥ १५४३
सम्भावितान्यरूपाणां समानपरिणामिनाम् ।
प्रत्यक्षाणां परोक्षात्मा प्रमाणान्तरगोचरः॥ १४५३॥
प्रत्ययः परमात्मानमपि च प्रतिभासयेत् ।
सत्यं परिस्फुटं येन तत्र प्रामाण्यमस्रनुते ॥ १४६३ ॥
आसादितविशेषाणामणूनामतिवृत्तितः ।
एकाकारधिवेफेन नैकैकप्रतिपत्तयः॥ १४७३ ॥
फालापकपपर्यन्तवियर्तातिशया गतिः।
अशक्तरणुवत् सेयमनेकान्तानुरोधिनी ॥ १४८३ ।।
अंशग्रहविवेकत्यान्मन्दाः किमतिशेरते।
निर्णयेऽनिर्णयान्मोहो यहिरन्तश्च तादृशः ॥१४९३।।
जीवः प्रतिक्षणं भिन्नरचेतनो यदि नावृतः ।
सकलग्रहसामर्थ्याचथात्मानं प्रकाशयेत् ।। १५० ॥
तादात्म्यात् प्रत्यभिज्ञा न सहशापरहेतुतः ।
अवस्थान्तर्विशेषोऽपि यहिरन्तश्च लक्ष्यते ॥१५१॥
सूक्ष्मस्थूलतरा भावाः स्पष्टास्पष्टावभासिनः ।
वितथेतरविकाने प्रमाणेतरतां गते ॥ १५२ ॥
यस्मिन्नसति यज्ञातं कार्यकारणता तयोः।
भेदिनां प्रत्यभिशेति रचितोऽयं शिलाप्लवः ॥ १५३ ॥
अन्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किम् ।
नान्यथानुपपनत्वं यत्र तन प्रयेण किम् ॥१५॥
प्रत्येति न प्रमाहेतुं प्रत्येति पुनरप्रमाम् ।
प्रमाहेतुतदाभासभेदोऽयं मुव्यवस्थितः ॥१५५||
निययेन न गृप्ताति निःश चतुरनधीः ।
अन्यथाऽसम्भवेऽसाने शर्थश्चात्मध्यवस्थितः ॥१५॥
प्रतिप्यूटस्तु तेनैव प्रभवोऽनलभ्यूमयोः ।
प्रत्यक्षेऽर्थ प्रमाणेन विकल्पेन प्रकल्पितः||१५७॥
प्रत्यक्षानुपलम्माभ्यां यदि तत्वं प्रतीयते।
अन्यथाऽनुपपनत्यमतः फिन्न प्रतीयते ॥१८॥

·५८ न्याययिनिश्चयविवरण प्रमाणसाधनोपायः प्रमाणान्तरगोचरः । प्याप्यन्यापक भावोऽयमेकापि विभाव्यते ॥१५॥ सत्यप्यन्वयधिशाने सतर्फपरिनिष्ठितः। अविनामापसम्बन्धः सायल्येनायधार्यते ॥१६॥ सहदप्टैश्च धर्मस्तं न विना तस्य सम्भवः। इति तर्कमपेक्षेत नियमेनैव लैडिकम् ॥१६॥ तस्मादस्तुवलादेव प्रमाणं मतिपूर्वकम् । पहुभेदं श्रुतं साक्षात् पारम्पर्येण चेप्यते ॥१६२|| अर्थमात्राययोधेऽपि यतो नर्ते प्रयतनम् । स युको निश्चयो मुरयं प्रमाणं तदनश्यत् ॥१३॥ लिङ्गसांवृतयोस्तुल्या गृहीतग्रहणादपि । अनुमानं तु हेतोः स्यात् अधिनाभावनिश्चयात् ॥१६॥ यथा कार्य स्वभावो घाप्यन्यथाशयसम्भवः । हेतुश्चानुपलम्भोऽयं तथैवेत्यनुगम्यताम् ॥१६॥ प्रत्यक्षानुपलम्मश्व विधानप्रतिषेधयो। अन्तरेणेह सम्बन्धमहेतुरिव लक्ष्यते ॥१६॥ प्रपञ्चोऽनुपलब्धेनापक्षे प्रत्यक्षवृत्तितः । प्रमाणं सम्भवाभावाविचारस्याप्यपेक्षणात् ।। १६८॥ तुलोनामरसादीनां तुल्यकालतथा न हि । नामरूपादिहेतुत्वं न च तपभिचारिता ॥ १६९ ॥ तादात्म्यं तु कथञ्चित् स्यात् ततो हि न तुलान्तयोः । सास्नाविषाणयोरेवं चन्द्राविपरभागयोः ॥ १० ॥ उपलब्धेश्च हेतुस्वादन्तापात् स्वभावतः। तयोरनुपलम्भेषु नियमो न व्ययस्थितः ॥ १७ ॥ अभविष्यत्यसम्भाव्यो धर्मो धर्मान्तरे फचित् । शेषपद्धतुरन्योऽपि गमका सुपरीक्षितः ॥ १७२ ॥ एतेन पूर्ववीतसंयोग्यादी फथा गता। तल्लक्षणप्रपञ्चश्व निपेव्यो दिशाऽनया ॥ १७३ ॥ अन्यथानुपपनत्वरहिता ये विम्विताः। हेतुत्वेन परस्तेषां हेत्वाभासत्वमीक्ष्यते ॥ १७४ ।। विरोधादन्वयाभावाद् व्यतिरेकाप्रसिद्धितः । कृतकः क्षणिको न स्यात् नैकलक्षणहानितः ॥ १५॥ सत्ता सम्प्रतिवद्धव परिणामे प्रियास्थितः। निभ्यापारो हि भाषः स्यान्नित्यत्वे चा निरन्धये ॥ १७६ ॥ अवस्थादेशकालानां भेदे मेव्यस्थितिः । या दृष्टा सोऽन्वयो लोके व्यवहाराय कल्पते ॥ १७ ॥ सर्वसन्तानविच्छेदः सति देतौ फलोदयः । अन्यथा नियमाभावादानन्तर्य विरद्धयते ॥ १७८ ॥ . .

·न्यायविनिश्चयः सत्त्वमर्थ कियाऽन्ये वा वस्तुधर्माःक्षणक्षये । हेत्वाभासा विरुद्धाख्याः परिणामप्रसाधनाः ॥ १७९ ।। सर्वज्ञप्रतिषेधे तु सन्दिग्धा चचनादयः। रागादिसाधनाः स्पष्टा एफलक्षणविद्विपाम् ॥ १८ ॥ धर्मिधर्मस्य सन्देहे व्यतिरेके ततो भवेत् । असिदिः प्रतिवन्धस्येत्यपरे प्रतिदिरे ॥ १८१ ॥ वाचो विरुद्धकार्यस्य सिद्धिः सर्वशवाधिनी । शिरःपाण्यादिमत्त्वाचा विरुद्धच्याप्तसिद्धयः ॥१८२॥ सत्सम्प्रयोगजत्वेन विरुद्धः सकलग्रहः । स्वभावफारणासिद्धेरेकलक्षणविद्विपाम् ॥१८॥ कथन्न सम्भवी वक्ता सर्वशस्तस्य तेन नो। यावत् प्रकृप्यते रूपं तावत् कार्य विरुद्धयते ॥१८॥ विवक्षामन्तरेणापि चाग्वृत्तिर्जातु वीक्ष्यते । पाञ्छन्तो या न धक्कारः शास्त्राणां मन्दयुद्धयः ॥१८५] प्रज्ञा येपु पटीयस्यः प्रायो वचनहेतवः । विवक्षानिरपेक्षास्ते पुरुषार्थ प्रचक्षते ॥१८६॥ अप्रमत्ता विवक्षेयमन्यथा नियमात्यात् । इष्टं सत्यं हितं वसुमिच्छा दोपवती कथम् ॥१८॥ प्रशाप्रकर्षपर्यन्तभावः सर्वार्थगोचरः। तत्कार्योत्कपर्यन्तभावः सर्वहितामिधा ॥१८८॥ यथा बचनसर्वशकार्यकारण भूतयोः। अविरोधेन वाग्वृत्तेनराद्रेकस्तन्निपेधने ॥१८९॥ तथैव पुरुपत्वादेरक्षयाद बुद्धि विस्तरे । सर्वप्रकाशलामयं शानावरणसंक्षयात् ॥१९०॥ अक्षयात् पुरुपत्वादेः प्रतिपक्षस्य संक्षयात् । सर्वतोऽक्षमयं ज्योतिः सर्वार्थः सम्प्रयुज्यते ॥१९१॥ सञ्चित् स्वदेशेषु स्यात् फर्मण्टलान्छना। संसारिणां तु जीवानां यत्र ते चक्षुरादयः ॥१२॥ साक्षात्कर्तुं विरोधः कः सर्वथापरणात्यये । सत्यमर्थ तथा सर्वे यथाऽभूदा भविष्यति ॥१९३॥ परदुःसपरिशानाद् दुःखितः स फयं भवेत् । स्वतो हि परिणामोऽयं दुःपितस्य न योगिनः ॥१९४ा भावनापाटयाद् बुद्धप्रकर्पोऽयं मलक्षयः। कारणासम्भवाक्षेपविपक्षः सम्प्रतीयते ॥१९५॥ असिद्धश्चाक्षुषत्यादिः शम्दानित्यत्वसाधने । अन्यथासम्भवाभायभेदात् स बहुधा स्मृतः ॥१९६॥ सर्वथा नास्ति सामान्य परिणामपिनाशयोः। यो हेतोराश्रयः अनिष्टरितः स्वात्माविशेषतः ॥१९८॥ साध्यसाधनभावो न शन्दे नाशित्वसत्ययोः। अनला पायकोऽग्नित्यात् इत्यनेफान्तविद्विपाम् ॥१९९॥ सान्यार्थासमः शन्दःशब्दादिपरिणामतः ॥२००n ·६० न्यायविनिश्चयविवरणे अणूनां श्रुतयोग्यत्या तिरायादानहानयः । शब्दोत्पत्तिविनाशाः सत्साध्यसाधनसंस्थितिः ॥२०१॥ अन्यथाऽनुपपनत्वरहिता ये मिलक्षणाः। अकिन्चित्कारफान् सर्वान तान् ययं संगिरामहे ॥२०२॥ तन मिथ्योत्तरं जातिः यथाऽनेकान्तपिद्विपाम् । दध्युष्मादेरभेदत्यप्रसङ्गादेकचोदनम् ॥२०३॥ सुगतोऽपि मृगो जातो मृगोऽपि सुगतः स्मृतः। तथापि सुगतो चन्द्यो मृगः साद्यो यथेष्यते ॥२०४॥ तथा वस्तुपलादेव भेदाभेदध्यवस्थितः । वोदितो दधि ग्रादेति किमुष्ट्रमभिधायति ॥२०५॥ अवोमयपक्षोकदोपारेकाऽनवस्थिते । मनन्ययादिदोपोक्त प्रपन्चो या ऽनया दिशा ॥२०६॥ मिथ्योत्तराणामनन्त्याच्छाने का विस्तरोक्ति। साधयादिसमत्वेन ज्ञातिर्नेह तन्यते ॥२०७॥ प्रछत्ताशेषतत्त्वार्थप्रकाशपटुवादिनः । पियाणोऽब्रुवाणो या विपरीतो निगृह्यते ॥२०८॥ असाधनाइवचनमदोपोद्भवनं द्वयोः । न युक्तं निग्रहस्थानमर्यापरिसमाप्तितः ॥२०९॥ पादी पराजितो युक्तो वस्तुतत्त्वे व्यवस्थितः। तत्र दोषं ब्रुवाणो वा विपर्यस्तः कथं जयेत् ॥२१॥ सम्बन्धो यत्र निर्मातः साध्यसाधनधर्मयोः। स दृष्टान्तस्तदाभासाः साध्यादिविकलादयः ॥ २११ ॥ सर्वत्रैव न दृष्टान्तोऽनन्धयेनापि साधनात् । अन्यथा सर्वभावानामसिद्धोऽयं क्षणक्षयः ।। २१२ ॥ प्रत्यनीकन्यवच्छेदप्रकारेणैवसिद्धये । वचनं साधनादीनां बादः सोऽयं जिगीषतोः ॥ २१३ ॥ आस्तां तावदलाभादिरयमेव हि निग्रहः। न्यायेन विजिगीपूणां स्वाभिप्रायनिवर्तनम् ॥ २१४ ॥ तदाभासी वितण्डादि अभ्युपेताम्यवस्थितेः। तदात्मोत्कर्षणायैय वाचो वृत्तिः अनेकधा ।। २१५ ।। प्रामाण्यं यदि शास्त्रगम्यमथ न प्रागर्थसंवादनात् । सङ्ख्यालक्षणगोचरार्थकथने किं कारणं चेतसाम् । थानातं सकलागमार्थविपयज्ञानापिरोधं बुधाः। प्रेक्षन्ते तदुदीरितार्थगहने सन्देहविच्छित्तये ॥ २१६ ।। शास्त्रं शक्यपरीक्षणेऽपि विषये सर्व विसंवादकम् मिथ्र्यकान्तकलङ्कितं बहुमुपैरुद्धीक्ष्य तांगमैः। दाहाःपरिणामफल्पयिटपिच्छायागतैः साम्पते। विनन्धरकलदरतनिचपन्यायो विनिश्चीयते ॥ २१७३। इति द्वितीयः अनुमानप्रस्ताव ·प्रवचनप्रस्तावः सकलं सर्वथैकान्तप्रयादातीतगोचरम् । सिद्धं प्रवचनं सिद्धपरमात्मानुशासनम् ॥१॥ तथाऽन्यगुणदोषेपुसंशयकान्तवादिभिः । पुरुषातिशयो ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिप्यते ॥२॥ परोक्षोऽप्यविनाभावसम्बद्धैर्गुणदोपयोः । शास्त्रर्निवर्तितैः शास्त्रकारवत् सम्प्रतीयते ॥३॥ सिद्धहिंसानृतस्तेयाब्रह्मचर्यप्रवृत्तितः । स प्रत्यस्तमिताशेपदोपो नेति प्रतीयते ॥४॥ हेयोपादेयतत्त्वस्य सोपायस्य किलेशः। प्रवक्ता धिगनात्मशं तदसाध्यमसाधनम् ॥५॥ सर्वथाऽसदुपादेयं हेयं सत् तदकारणम् । तदर्थोऽयं प्रयासश्चेत्यहो सत्यव्यवस्थितिः ॥६॥ करुणा स्वपरज्ञानसन्तानोच्छेदकारणम् । इति न करणा अत्यन्तं परदुःसं न गोचरः ॥७॥ तत्त्वज्ञानाद्यनुत्पादहेतुरुन्मार्ग एव सः । मिथ्याविकल्पविज्ञानभावनापरिपाकतः ॥८॥ तत्त्वज्ञानमुदेतीति कुतस्तत्वविनिश्चयः। अनादिवासना न स्यात् त्रैलोक्यमविकल्पकम् ॥९॥ निरुपद्रवभूतस्य वाघाऽयुक्ता विपर्ययैः। विच्छेदो वरमुच्छेदाद्विदस्तत्पक्षपाततः॥१०॥ यस्तावत्करुणावश्चात् तिष्ठत्येच हि चेतसाम् । सन्तानः स परोच्छेदान्न समत्वं प्रपद्यते ॥१२॥ तथा निरास्रवीभावः संसारान्मोक्ष उच्यते । सन्तानस्यात्मनो वा इति शब्दमानं तु भिद्यते ॥१२॥ नित्यस्यापि सतः साक्षादृश्यानुभवात्मनः। सुगादिर्विषयः शन्दाद्यविशेपो धियाऽन्यथा ॥१३॥ प्रदयः पुनरस्यैव गुणयोगनिवृत्तितः। निर्वाणमाह घेदोऽयं प्रमाणमिति साहसम् ॥१४॥ विश्वलोकाधिकसाने विप्रलम्भनशदिनः। प्रामाण्यं कथमक्षादौ चञ्चले प्रमिमीमहे ॥ १५ ॥ परीक्षाक्षमवाफ्यार्थपरिनिष्ठितचेतसाम् । अदृष्टदोपाराकायाममानं सकलं भवेत् ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षागमयोरिटं प्रामाण्यं गुणदोपयोः । दर्शनादर्शनाध्यासात् चिद् वृत्तसमत्वतः ॥ १७ ॥ तज्मानपूर्वकं तय॑मनुमानसमीक्षितम् । मानं यस्तुयलादेव सर्ववस्तुनियन्धनम् ॥ १८॥ [एते १६-१८ अन्तरश्लोकाः]

·न्यायविनिश्चयविचरणे
आगमः पोरुपेयः स्यात् प्रमाणमतिलौकिके।
संवादासम्भवाभावात् समयाविप्रलम्भने ॥ १९ ॥
सकलशस्य नास्तित्वे स्वसर्वानुपलम्भयोः ।
भारेफासिद्धते तस्याप्यर्याग्दर्शनतोऽगतेः ॥ २० ॥
विज्ञानमअसा स्पष्ट विप्रकृष्टे विरद्धयते ।
न स्वप्ने क्षणिकादेवी ज्ञानावृतिविवेकतः ॥ २१ ॥
ततः संसारिण सर्वे कथञ्चिचेतनारमका।
तत्तत्स्वभावतो शानं सर्वध शवलायते ॥ २२॥
अभिन्नो भिन्नजातीयैर्जीयः स्याञ्चेतनः स्वयम् ।
मलैरिय मणिविंद्धः कर्मभिर्न प्रकाशते ॥ २३ ॥
सर्थग्रहसामर्थ्यचैतन्यप्रतिवन्धिनाम् ।
कर्मणां विगमे फस्मात् सर्यानाप्न पश्यति ॥ २४ ॥
प्रभुः लाक्षात्कृताशेपप्रपञ्चभुवनत्रयः।
अनर्थः परमात्मानमत एच न योजयेत् ॥ २५ ॥
एवं यत्केवलशानमनुमानविजृम्भितम् ।
नः तदागमात् सिद्ध्येत न च तेन विनाऽऽगमः ॥ २६ ॥
सत्यमर्थवलादेव पुस्पातिशयो मतः।
प्रभवः पौरुषेयोऽस्य प्रवन्धोऽनादिरिप्यते ॥ २७ ॥
ग्रहादिगतयः सर्वाः सुखदुःखादिहेतवः ।
येन साक्षात्कृतास्तेन किन्न साक्षात्कृतं जगत् ॥ २८ ॥
सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः प्रत्यक्षाः कस्यचिद्यथा।
अनुमेयत्वतोऽग्न्यादिरिति सर्वसंस्थितिः ॥२९॥
घेदस्यापौरपेयस्य स्वतस्तत्वं विवृण्वतः ।
आयुर्वेदादि यद्यई यत्नस्तत्र निरर्थकः ॥३०॥
शास्त्रज्ञानं तथैव स्यात् सामग्रीगुणदोपतः।
अविरोधेऽपि नित्यस्य भवेदन्धपरम्परा ॥३१॥
तदर्थदर्शिनोऽभावाम्लेच्छादिव्यवहारवत् ॥३१३ ॥
अनादिसम्प्रदायश्चेत् आयुर्वेदादिगगमः।
कालेनैतावताऽनाप्तः कथन्न प्रलयं गतः ॥ ३२३ ।।
सिद्धं श्रुतेन्द्रियातीतं त्रिकालविषयं स्फुटम् ॥३३॥
तथा न क्षणिकादीनां सर्वथाप्तगुणात्ययात् ।
तद्विरम्य विरम्यैतद् युक्तं शास्त्रप्रवर्तनम् ॥३॥
ताशोऽभावविज्ञाने शास्त्रे वृत्तिरनार्थका।
सन्देहेऽपि च सन्देहस्ततस्तत्व निरूप्यते ॥३५॥
स्वतन्त्रत्वे तु शब्दानां प्रयासोऽनर्थको भवेत् ।
व्यक्त्यावरणविच्छेदसंस्कारादिविरोधतः ॥३६॥
यंशादिस्वरधारायां सडकुलामतिपत्तितः।
क्रमेणाशुग्रहेऽयुक्त सद्ग्रहणविभ्रमः ॥३७॥
ताल्वादिसन्निधानेन शब्दोऽयं यदि जायते।
को दोषो येन नित्यत्वं वृत्तश्चियफलप्यते ॥३८॥

·न्यायावानश्चयः
६३
उपादानस्य सूक्ष्मत्वाद् युक्तं चानुपलम्भनम् ।
सादृश्यान्नैकरूपत्वात् स एवायमिति स्थितिः ॥३९॥
यदि चैवंविधो नित्यो नित्यास्ते विद्युदादयः ।
प्रत्यभिज्ञाऽप्रमाणं स्यात् युगपद्भिन्नदेशयोः ॥४०॥
सर्वार्थानामनादित्वे स विशेषो निराश्रयः।
योऽन्यथासम्भवी शब्दद्घटाद्याप्योऽवभासते ॥४१॥
स वर्णपदवाक्यानां कालदेशादिभेदिनाम् ।
सदृशानां प्रवन्धोऽयं सर्वेषां न विराद्धयते ॥४२॥
वाचः प्रमाणपूर्वायाः प्रामाण्यं वस्तुसिद्धये ।
स्वतः सामर्थ्यविश्लेषात् सङ्केतं हि प्रतीक्षते ॥४॥
स पुनर्वहुधा लोकव्यवहारस्य दर्शनात् ।
शब्दार्थयोर्विकल्पेन सन्निवेशोऽनुवर्तते ॥४॥
न सर्वयोग्यता साध्वी सङ्केतानियमो यदि ।
सम्बन्धनियमेऽन्यत्र समयेऽपि न वर्तताम् ॥४५॥
ततः शब्दार्थयोनास्ति सम्बन्धोऽपौरुषेयकः॥४५३।।
स हि शब्दार्थसम्बन्धो यतोऽर्थः सम्प्रतीयते ।
तादृशो वाचकः शब्दः सङ्केतो या वर्तते ॥४६॥
झमेणोभ्यार्यमाणेषु ध्वनिभागेपु केचित् ।
न वर्णपदवाक्याख्या भविकारप्वसम्भयात् ॥४७॥
शब्दभागाः स्वहेतुभ्यः समानोन्नयहेतवः।
सकलाग्रहणात् तेषां युक्ता हि श्रोनगोचराः ॥४४३॥
परिणामविशेषा हि भावानां भावशम्त्यः ॥४९॥
ध्वनयस्तत्समर्थानां अभावादतिरेकिणाम् ।
याचामपौरपेयीणामाविर्भावो न युज्यते ॥५०॥
सम्यग्दानाङ फुशः सत्यः पुरुपार्थाभिधायकः।
इति अत्रापौरुपेयावं जातु सिद्धमनर्थफम् ॥५१॥
रागादयः सजातीयपरिणामाभिवृद्धयः।
सर्वाथानामनेकात्मपरिणामौ व्यवस्थितौ ।
मार्गस्तद्विपयश्चेति मतं सत्यं चतुर्विधम् ॥५२॥
अहं ममानवो यन्धः संघरो निर्जरा क्षयः।
कर्मणामिति सत्रुत्य प्रेक्षाकारी समीहते ॥५॥
तत्त्वज्ञानप्रभावेण तपः संवरणं नृणाम् ।
तपसश्च प्रभावेण निर्जीणं कर्म जायते ॥५४॥
रागद्धेपो बिहायैव गुणदोपवतोस्तयोः।
मोक्षशानात् प्रवर्तन्ते मुनयः समयुद्धयः ॥५५॥
सज्मानपरिणामात्मतत्त्वसम्प्रतिपतितः।
पीतदोपानदाफारो विपरीतप्रदक्षयः ॥५६॥
सूचयन्ति दि फर्माणि स्वहेतुप्रतीनि च ॥ ५७॥
सात्मीभावाद्विपक्षस्य सतो दोपस्य मंक्षये।
फारलेषा प्रवृत्तानां निवृत्तिः फलदायिनाम् ॥ ५८ ॥

·न्यायविनिधयविवरणे प्रतिपक्ष स्थिरीभायः प्रायः संस्कारपाटयत् । निहासातिशयो येषां तत्प्रकापकर्पयोः ॥ ५९ ॥ यद्यप्यनारमविज्ञानभावनासम्भवस्ततः। न निरोधो निरोधे वान प्रयोजनमीदयते ॥६॥ हेयोपादेयतत्त्वार्थविपरीतव्यवस्थितः । मिथ्याशानमनात्मर्श मैश्यादिप्रतिरोधतः ॥ ६१ ॥ तत्त्वार्थदर्शनशानचारियेषु महीयसाम् । आत्मीयेषु प्रमोदादिरत पव विधीयते ॥ १२॥ यस्तावत् करुणावत्त्वात्तिष्ठत्येव हि चेतसाम् । सन्तानः स परोच्छेदान्न समत्वं प्रपद्यते ॥ ३३ ॥ तस्मात् निरासयीभावः संसारान्मोक्ष उच्यते । सन्तानस्यात्मनो चेति शम्झानं तु भिद्यते ॥ ६४ ॥ नित्यस्येच्छा-प्रधानादियोगोऽनित्यः किमात्मनः । मिथ्याशानादनिर्मोक्षस्तथाऽनेकान्तविद्विपाम् ॥ ६५ ॥ द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषप्रधिभागतः। स्याद्विधिप्रतिषेधाभ्यां सप्तभङ्गी प्रवर्तते ॥ ६६ ॥ तदतद्वस्तुभेदेन वाचो वृत्तेस्तथोभयम् । तद्तद्वागवृत्तेश्च सह तदवागवृत्तिना ।। ६७ ॥ प्रयोगविरहे जातु पदस्यार्थः प्रतीमते । स हि शब्दार्थतत्वस्तिस्यति व्यपदिश्यते ॥ ६८॥ अहमस्मीति वाफ्यादौ सिद्धावन्यतरस्थितेः। उभयोक्तिवदरोक्तावुपालम्भो विरुध्यते ।। ६९ ।। यदि केचित् प्रवक्तारो वृत्तिवाक्यार्थयोरपि । सूत्रेप्वेय तयोरक्तो त्रैलोक्यं किन्न धर्तते ॥ ७० ॥ वेचलं प्रतिपत्तारः स्याद्वादे जडवृत्तयः। जातितद्वदपोहादिधादं च न हि जानते ॥७१|| सर्वथैकान्तविश्लेपतत्त्वमार्गव्यवस्थिताः। व्याख्यातारो विवक्षातः स्याद्वादमनुरुन्धते ॥७२॥ अनेकलक्षणार्थस्य प्रसिद्धस्याभिधानतः । संशयादिप्रसङः किं स्याद्वादेऽमूढचेतसः ॥७३॥ साकल्यनेह सामान्यविशेषपरिणामधीः । मिथ्यकान्तप्रवादेभ्यो विदुपो विनिवर्तयेत् ॥san आप्तयादः स स एयायं यत्रार्थः समचायिनः । प्रमाणमविसंवादात् प्रणेता यदि शक्यते ॥७५॥ आत्मा योऽस्य प्रवक्तायमपरालीढसत्पथः। नात्यक्षं यदि जानाति मोपदेष्टुं प्रवर्तते ॥६॥ परीक्षाक्षमवाक्यार्थपरिनिष्ठितचेतसाम् । . अष्टदोपाशडकायामन्यत्रापि प्रसज्यते ॥७॥ प्रत्यक्षागमयोरिष्टं प्रामाण्य गुणदोषयोः । उपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां क्वचिवृत्तसमत्वतः ७८७ H ·शुद्धिपत्रम् " साथः " 11१९७॥ " ६० प्रस्तावना पृ०५१ श्लो०२० इत्यादि पृ०५७ श्लो० १५९३ इत्यन्त श्लोकानामा: अर्घावाधिका मुदिताः ते अर्धाइन्यूनाः पठनीयाः] पृ० पं० अगुद्धम् शुद्रम् प्रतिरधी -प्रतिरोध) ५५ -धर्मों -धमो निययेन नियमेन म्यूमयोः धूमपोः ५८ विरुद्धयते विरुद्धचते ध्याद বস্থা सर्वाधिः ३७ ॥१८॥ ॥२०॥ ॥१९८३॥ [पृ. ६० दलो० २०९ इत्यादि पृ० ६० लो० २१६ इत्यन्त एकाधिकाः इल्गेकाहाः मुद्रिताः ते एकाधन्यूनाः परनीयाः] २ सत्साध्य तलाध्य णामनन्त्य णामानन्स्य पादी वादी पेताल्थ घेताज्य- ३० ॥२१५॥ ॥२१६॥ ||२१४३॥ ॥२१५३॥ ॥२१५३।। निचप -निचय- संसारिण सलारिणः ९ जीवः जीवः माभाग्य प्रामाग्य ૨૨ -शक्त्यः -शतयः २६ इति अगा इत्यना- [६३ दल ०५२ इत्यादि पृ०६५ तो० ९४ इत्यन्त दलोराट्दाः अर्धाद-यूना मुद्रितास्ते धीवाधिराः पठनीयाः] ३३ यत्रार्थः यत्राधा. २५० भावानामेव भावनामेव १९ यथागतस्य तथागतम्य २६२ ६ भृत्यादिवरस्थिनिश्च्यते (१) श्रुत्या देवरस्थितिरुच्यते । अयमेव अयमेवं ८ अन्दोय शतोऽय त्रिटोनन २२८०१२५ " " " " " ७ ·श्रीमद्भट्टाफलकदेवविरचित न्यायविनिश्चयः स्याद्वादविद्यापतिश्रीमद्वादिराजमरिरचित- न्यायविनिश्चयविवरणसहितः .. द्वितीयोऽनुमानप्रस्तावः ] एतावदपाकृतविप्रतिपत्तिकतया प्रत्यक्ष प्रभेदतो निरूपितम् , इदानी परोक्षस्य तथा निरूपण मवसरप्राप्तमिति तत्प्रभेदमनुमान निरूपयन्नाह- साधनात्साध्य विज्ञानमनुमानं तदत्यये । विरोधात्कचिदेकस्य विधानप्रतिपेधयोः ॥ १॥ इति । स्मरणादिरपि तत्प्रभेद एव तस्य क्स्मादनिरूपणमिति चेत् ? न , तस्यापि पश्चानिरूपणात् । ५ पूर्वमेव तस्य निरूपणमुपपन्नम्, स्मरणादिक्रमेण तत्प्रभेदस्य सूत्रे निर्देशात्-"स्मृतिः सज्ञा चिन्ता- भिनिरोध [ त० सू० १।१३ ] इति, निर्देशानुरूपरनाच निरूपणस्येति चेत् , सत्यमिदम् , तथापि प्राधान्यादनुमानस्य तदेयान प्रथम निरूप्यते । कथ प्राधान्यमिति चेत् । उच्यते, शास्त्रमिद प्रपचनप्रामाण्यनिरूपणपरम् 'मालानाम्' इत्यादिना शास्त्रारम्भ तथैव प्रतिपादनात् । तत्प्रामाण्यञ्च प्रत्यक्षा- नुमेयात्यन्तपरोक्षविषयम् । तत्र प्रत्यक्षविपये तदविसवादात् तत्प्रामाण्यनिवेदनार्थं प्रत्यक्ष निरूपितम् । १० तथा मचनमत्यन्तपरोक्षे तत एव तदर्थ निरूपयिष्यते । परिशिष्टमनुमेय तत्र च प्रधानमनुमानमेव तदविसवादादेव तत्र तत्प्रामाण्यनिर्णयात् , ततस्तदेवात्र प्रथम निरूप्यते । निर्णयानुपयोगिन स्मरणादे पश्चादपि झिमर्थ निरूपणमिति चेत् ? अनुमान(नार्थ मेवेति चूम । न ह्यनुमान तन्निरपेक्षमुत्पत्तुमर्हति । निवेदयिष्यते चेतत् पश्चादेव । शास्त्रान्तरे तर्हि क्थ स्मरणादे पूर्व निरूपण कृतमिति चेत् १ न, तत्रापरतभेदापेक्षस्य तत्प्राधान्यम्य विवक्षितत्वात् । तदपि तस्य तत्प्रामाण्यनिर्णय प्रति न प्रत्यक्षादिवत् १५ साक्षादुपयोगात् अपि तु पारम्पर्येण । अत एव कश्चिदुपयोगिन एवं परोक्षभेदस्य शास्ने निरूपण नापरस्य । न ह्यपरस्तभेदो नास्त्येव सम्भवैतिह्यप्रतिभादेरनेकप्रकारस्य तस्योपरम्भादित्यल प्रसङ्गेन । प्रत व्याचक्ष्महे-साधनं सा याग्निाभावनियमनिर्णयेकरक्षण वक्ष्यमाण रिङ्गम् , तस्मात् । माध्यस्य वध्यमाणलक्षणस्येव यद् विज्ञानम् । तद् अनु व्याप्तिनिर्णयम्य पश्चादावि मानम् अनुमानम्। १ मवि स्मृति सज्ञा चिन्ताऽभिनिरोध इत्यन तरम् ।" इति सत्रे । ला० २।३ प्रश्चन- प्रामाण्य { ४ तत्म-भार, २०, ५०।५ प्ररचनारियाद त् । पूर्वापराविरोध एर प्रश्चनस्य प्रवचना- विसयाद । उक्ताशय-2ऽऽध्यपतो वाक्यमनुमेयेऽनुमानत । पूर्वापराविरोधेन पोशे च प्रमागता मिति ।:-ताहिक ६ प्रपचनप्रामाण्यनिर्णयानुफ्यागिन । ७ स्मरणादिनिरपेशम् ।

·२ १० न्यायविनिश्चयविवरणे “साधनाद्विज्ञानम्' इत्येवास्तु न साध्यग्रहणम् , साध्यविज्ञानस्यैव साधनादुत्पत्ते 1 न साधनत्य तस्य स्वरूपविषय सम्भवति सायविषयतयैव तस्य निर्णयात् । रूपान्तरप्रयुक्तन्तुं ततस्तद्विज्ञान रूपान्त- राद्विज्ञानमेव न साधनाद्विज्ञानम् । तन्न साधनज्ञाननिवृत्त्यर्थ साध्यग्रह्णम् । असाध्यज्ञाननिवृत्त्यर्थ- मित्यपि न चतुरस्रम् ; असाध्यापेक्षया कस्यचित् साधनत्यानुपपते । अन्यथाऽनुपपत्त्या हि साधनं व्यवतिष्ठते । अन्यथानुपपत्तिश्च साध्यापेक्षैव नान्यथा ॥ १२१० ॥ साधनं प्रस्तामावेऽनुपपन्नमिति श्रुते । शक्यत्वादिविशिष्टञ्च साध्यं प्रतमुच्यते ।। १२११ ॥ तदसाध्ये न विज्ञानं साधनादस्ति सम्मवि । यद्व्यवच्छित्तये सायपदमत्रोपवर्ण्यते ॥ १२१२ ॥ तन्न साध्यपदमर्थवत् विनाऽपि तेन तदर्थस्य प्रतिपत्ते । सायविज्ञानमित्येवें वाऽस्तु न साधनादिति, साधनादेव तद्विज्ञानस्य भावात् । प्रत्यक्षादपि भाव पर्वतादावनुमितस्य पावकादे प्रत्यक्षा- दपि प्रतिपत्तेरिति चेत् । न ; साध्यस्य शक्याभिप्रेतादिरूपत्वात् , तद्रूपतया च ततस्तस्याप्रतिपते । अव्यतिरिक्तमेव पावकादेस्तद्रूपम् , द्रव्यनयार्पणादिति चेत् ; सत्यम् ; न तथाऽपि तस्य मुख्य साध्य- १५ त्वम् , विशेपम्पस्यैव पर्यायनयाक्तिस्य मुख्यतया तत्त्वेन लक्षणात् । तस्य च साधनादेव प्रतिपत्ति, न प्रत्यक्षादिनि विफलं साधनादिति पदमिति चेत् । इत्थमेतत् तान् प्रति येषामे परिज्ञानसामर्थ्यम् , ये तु वाला. शब्दताडित एवार्थे प्रतिपतिसौर्य मन्यन्ते न तान्प्रति । ततस्तेषा तत्सौकर्यावकल्पनाय पदद्वयोपादानम् । शास्त्रस्यापि मुख्यतस्तदुपकारपरतयैव प्रवृत्तत्वात् । अत एवोक्तम्-'बालानां हितकामिनाम्' इति । विज्ञानग्रहण तर्हि व्यर्थ प्रमाणत्वादेवानुमानस्य विज्ञानत्वप्रतिपत्ते, विवेचितञ्च विज्ञानमेव प्रमाणमिति । यदि पुनर्विज्ञान विज्ञेयमुच्यते कर्मणि कृद्विधानात् , तदयमत्र समास -साय विज्ञान्द विज्ञेय यस्य तत् साध्यविज्ञानमिति ; तन्न; एवं सति साध्यविज्ञेयमिति स्पष्टस्यैवोपन्यासस्य प्रसङ्गात् । तन्न तद्ग्रहणमर्थवदिति चेत् ; न, अनुमानस्य परिच्छित्तिरूपत्वप्रतिपादनार्थत्वात् । तस्य तद्रूपत्वमपि विज्ञानत्यादेव प्रतीयत इति चेत् ; न ; तथाऽपि वौद्धस्तदनभ्युपगमात् । न चैतद्वाड्मात्रम् ; प्रमाण- २७ भावात्-विषयपरिच्छित्तिरूपमनुमान प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षवदिति । प्रत्यक्षमपि प्रतिरन्धादेव तद्विपये प्रमाण न तत्परिच्छित्तिरूपत्वादिति चेत् , न ; द्विचन्द्रादिज्ञानस्याप्येव प्रामाण्यापत्ते । एकचन्द्रादी तस्यापि तद्भावमावित्वेन प्रतिस्यात् । तथा च न तत्प्रत्यक्षम् , प्रान्तत्वात् । नानुमानम् ; अलिङ्गज- त्वादिति प्रमाणद्वित्वनियमव्याघातकमन्यदेव प्रमाणे भवेत् । अथ तल्लिङ्गमेव एकचन्द्रादौ न प्रमाणम् । तल्लिङ्गजस्यानुमानस्यैव तन्त्र प्रामाण्यात् । २ साधनस्वरूप। ३-तं तत-आ०,१०,५०। ४-त्येवास्तु ६ साध्यत्वेन। ७ 'प्रत्यक्ष बभ्रान्त प्रत्यक्ष फ्ल्पनापोदमभ्रान्तमिति चचनात्"-ता०टि। .. २० .. , १-वन तस्य आ०, २०, ५० । ५०, १०॥ ५प्रत्यक्षतः मा० ·NY -- श१] २ अनुमानप्रस्तावः "प्रतिभासो य ईदृक्षो में संस्थानं विवर्जितः । एवमन्यत्र दृष्टत्वादनुमानं तथा च तत् ॥" [० वार्तिकाल० १।१] इति वचनादिति चेत् ; तल्लिगमेवेति कुतः ? प्रतिबन्धादिति चेत् ; अनुमानमपि तदेव स्यात् तद- विशेषात् । तत्राप्यन्यदेव तदुद्भवमनुमानं प्रमाणमिति चेत् ; न ; तत्रापि पूर्ववल्लिङ्गत्वोपनिपातात् पुनरनुमानान्तरपरिकल्पनायामव्यवस्थापत्तेः । न चैवं प्रत्यक्षस्यापि प्रामाण्यम् , प्रतिबन्धवलेन तत्रापि ५ लिङ्गत्वस्यैवोपपत्तेः; सत्यम् ; वस्तुतः तप्रतिभासस्यापि लिङ्गत्वम् । अनभ्यासे तत एव प्राप्यस्यानु- मानात् । अभ्यासे तु लिङ्गमपि प्रत्यक्षमेव, तस्यैव प्राप्यप्रतिभासित्वेन व्यवहारिभिरभ्यनुज्ञानात् । तनुरोधादेव च सत्प्रामाण्यस्य बौद्वैः परिचिन्तनादिति चेत् ; सिद्धमिदानीं तद्वदेवानुमानस्यापि तद्विपये तमंतिभासित्वादेव प्रामाण्यं व्यवहर्तृ भिस्तथैवाभ्युपगमात् , तत्प्रामाण्यस्यापि तदनुरोधादेव तैः परिचि- न्तनात् । कः पुनस्तस्य विषय इति चेत् ? प्रत्यक्षस्य कः ? स्वलक्षणमेव परमाणुलक्षणमिति चेत् ; १० न : तस्य कदाचिदप्यप्रतिवेदनात् । स्थूलपावकादिरिति चेत् ; अनुमानस्यापि स एवास्तु तस्यैव तत्रापि प्रतिभासनात् । अर्थ एव तत्प्रतिभासो न भवति अस्पष्टत्वात् , न ह्यस्पष्टोऽर्थः प्रत्यक्षेण पुनरन्यथैवोप- लम्भात् । न हि तस्यैव पुनरन्यथोपलम्भो विरोधात् । अस्ति च ततो नार्थ एवायम् । अत एवोक्तम्- "न च स एव प्रतिभासोऽर्थो युक्तस्तस्य पुनः प्रत्यक्षेणान्यथा दर्शनात्" । इति । इति चेत् ; किम्पुनरिदं तस्यानर्थत्वम् ? बोधरूपत्वमेव, स्वतस्तथैव प्रतिपत्तेरिति चेत् ; न तर्हि तत्रार्थविनमः, अनर्थत्वप्रतिपत्त्या तस्य विरोधात् । अथ स एवानुमानविकल्पः तद्विभ्रमो न भवति, विकल्पान्तरस्यैव तजन्मनस्तत्त्वादिति चेत् ; कथं तर्हि तस्यैव विनमत्वमुक्तम्-"तदेतदतस्मिस्त- द्ग्रहो प्रान्तिः" [ ] इति ? विभ्रमविकल्पजननादिति चेत् ; न : तेनापि ब्यतिरिक्तस्या- प्रतिवेदनात् + अन्यतिरिक्तस्य च बोधरूपतयैव प्रतिपत्ते कथं सोऽप्यर्थविनमः ! मा भूत्तजन्मनो विकल्पस्यैव तत्त्वादिति चेत् ; न ; तेनापीत्यादेः प्रसङ्गादनवस्थापत्तेश्च । तन्नेदमनर्थत्वम् । अवस्तुरूप- २० त्वमिति चेत् ; तद्रूपस्य कथमनुमानेऽपि प्रतिभासनम् । तत्कारणत्वादिति चेत् ; न ; तत्र तदसम्भवात् । तदन्यतिरेकादिति चेत् ; वस्तुरूपत्वमेव स्यात् अनुमानस्य तत्त्वात् । तस्याप्यवस्तुरूपत्वमिति चेत् । सुस्थितमनुमानत्वम् बोधस्यैव तत्त्वोपगमात् अवस्तुरूपस्य च बोधत्वासम्भवात् । अवस्तु वस्तुरूपमेवानुमा- नम् , तद्मासागरस्यैवावस्तुरूपत्वात् , तदतद्रूपतया द्विरूपस्यानुमानस्य प्रतीतिपलेनाभ्युपगमादिति चेत् ; अभिमतमापतितम् , अर्थस्यापि स्पप्टेतररूपतया द्विरूपस्यैवापत्ते. । द्विरूपतयैव प्रत्यक्षेऽन्यत्र च किन्न तस्य प्रतिभासनमिति चेत् ! न ; प्रमाणस्य समानाकारगोचरत्वाभावत् । अन्यथाऽनुमाने ग्राह्याकारस्या- वस्तुरूपत्वमपि प्रतिभासत इति कथं तत्रार्थभ्रान्ति.! अनिश्चयादिति चेत् ; तदव्यतिरिक्ते भासुरादि- रूपेऽपि कथं निधयो यन' पावादी तदर्थिन. प्रवरन् । निश्चये वा खण्डशो ग्रहणमप्यर्थस्य तथैव स्यात् प्रत्यक्षेण स्पष्टतया अन्यथा चानुमानेन । तन्न प्रतिभामभेनादर्थमेदप्रकल्पनं तयोरुपपन्न मिति ने ] १५ ! १न:-भा०, २०, ५० ॥ २-नव-भा०, २०, ५०। ३-दविशे-भा०, २०, ५०। ४-मना- मा०, २०, प०। ५ व्यवहार्यनुरोधादेव । ६-नादिति चे-भा०, य०, प० । सोव्यर्थ-आ, य. प०। ८-वादवस्तुरूप-आ०,०,५०। ९न सम्भावित-प्रा०, २०, ५०। ७ ·• ? ४ न्यायविनिश्चयविवरणे [२१ सुभाषितमेतत्- "प्रामाण्यं वस्तुविषयस्तयोरभिदा जगौ । प्रतिभासस्य भिन्नत्वादेकस्मिस्तदयोगतः ॥" [ ] इति । मा भूदनुमानमपि द्विरूपमिति चेत् ; किमिदानीं तदेव नास्ति, संदेकरूपं वेति । न तापदेक- ५ रूपम् ; प्राधाकारमात्रेणावस्तुत्वात् , स्वालक्षण्यमात्रेण प्रत्यक्षत्वात् । तदेव नास्तीति चेत् ; किमिदानी तत्पमाणम् यत किमपि स्वाभिमतं सिम्येत् । प्रत्यक्षमेव, तत एवाभिमतस्याद्वैतात्मन स्वरूपस्य सिद्ध- रिति चेत् ; कुतस्तस्य वस्तुसत्त्वम् ! प्रतिभासादिति चेत् ; न ; तस्य वहिर्भावसन्तानभेदाढाववस्तु- सत्यपि भावात् । विचारसहात् प्रतिभासादिति चेत् ; यदि नामायं तथाऽपि तम्मात् कुतो वस्तुमत्वस्या- वगति ? अविनाभाशदिति चेत् ; आगतमनुमानम्-अविनाभाविनो धर्मात् धर्मान्तरावगमस्यैवानुमानत्वेन १० तद्वादिनामिष्टत्वात् । वस्तुसतोऽपि ततः कस्मात् स्वरूपस्यवाद्वैतात्मन परिज्ञानं न पुनर्भािवादः भेदस्यापि ? तस्य तत्रानुपलम्भादिति चेत् ; अस्तु नामानुपलम्म तथापि कस्मादसौ तत्परिज्ञाननिषेधमव- बोधयति ? अविनाभावादिति चेत् ; उक्तमुत्तरम्-'आगतम्' इत्यादि । तन्नानुमानमन्तरेण कचित्तस्य- चिद्विधानं प्रतिपेधो वा सम्भवति, तत एवाह-तदत्ययं । तस्यानुमानस्य अत्यये अभाव कचित् प्रत्यक्षे एकस्य वस्तुसत्त्वस्य यदिधानं यश्च प्रतिषेधो बहिर्मावादिपरिज्ञानस्य तयो विरोधात् १५ अनुपपत्तेः । साघनात्साध्यविज्ञानमनुमानमिति सम्बन्धः । तन्न तदेव नास्ति । सतोऽपि नैकरूपत्वम् ; द्वैरूप्येऽपि न प्रयक्षाद्विन्नविषयत्वमित्युपपन्नमेतत् विषयपरिच्छेदरूपमनुमान प्रमाणत्वादिति । बार्हस्पत्यास्तु प्राहु:-सनोऽप्यनुमानस्य कथ प्रामाण्यम् । अव्यभिचारिलिङ्गप्रभवत्यादिति चेत् : तदेव कुन ? प्रामाण्यादिति चेत् ;न; परम्पराश्रयात्-तत्यभवत्वात्मामाण्यं ततश्च तत्प्रभवत्वमिति । अन्यत एव तस्य तत्प्रभवत्वमवगम्यते ततश्च प्रामाण्यमिति चेत् ; अन्यस्य प्रत्यक्षत्वे व्यर्थ तत्प्रामाण्य- २० परिकल्पनम् , सत एव साध्यस्यापि परिज्ञानात् अन्यथा तदव्यभिचारिलिङ्गप्रभवत्वस्य ततोऽनवगमात् । अनुमानत्वे तु कथं तस्यापि प्रामाण्यम् ? अव्यभिचारिलिङ्गप्रभवत्यादिति चेत् । न ; तत्रापि तदेव कुत' इत्यादे प्रसझादनवस्थानदौस्थ्योपनिपातात् । के चेदभव्यभिचारित्व लिङ्गस्य प्रतिपत्तव्यम् । दृष्टान्त इति चेत् ; न; तत्र तद्गतस्यैव तस्य प्रतिपचेर्नान्यस्य । तस्य तत्प्रतिपत्तिरेवान्यस्यापि तत्प्रतिपत्ति समानत्वादिति चेत् ; तर्हि धूमादेरिव तपुत्रत्वादेरपि तथा तत्पतिपत्रे श्यामन्यादौ सोऽपि गमक एव २५ भवेत् । भवत्येव यस्तत्समान तस्याव्यभिचारात् , यस्तु 'गौरत्वादावपि दृश्यते स विलक्षण एवेति चेत् ; न कश्चिदिदानी व्यभिचारी हेतु. सर्वस्यैव गमकत्वात् । सत्यमिदम् , तदपेक्षया यम्य लक्षण्यपरिज्ञानं तद्विकलप्रतिपत्रपेक्षयैव व्यभिचारस्य परिकल्पनादिति चेत् ; नेदानीमेशन्तत छचियभिचार इति कथ तेन परस्यैकान्तिा पराजय स्यात । तन्न दृष्टान्ते तत्पतिपत्ति । नापि सर्वत्र; तद्वत सर्वज्ञत्यप्रसङ्गात् । न पक्षेऽपि तत्र साध्यस्य प्रतिपत्तौ तत्प्रतिपत्तिवैफल्यात , तस्यास्तदर्थत्वात् । अप्रतिपत्तौ तदव्यभि- १नास्ति तदे-पा०, २०, ५०। २ क्वचिदव्य-आ०, २०, प० । ३ अव्यभिचारित्वस्य । ४ देरिति त-आ०,१०,५०। ५ अव्यभिचारिखपतिपतः। ६ गोचरत्वादावपि आ०, १०,०। ७न्तत् सर्वशत्वेऽपि तम-अर०, ५०, १०॥ .. । - ·२१] . - .. २ अनुमानप्रस्तावः चारस्य दुरवयोधत्वात् । तन्नाव्यभिचारि किञ्चिल्लिङ्गमिति कथं तत्प्रभवत्वेन प्रामाण्यमनुमानस्येति ? तेपामपि तदप्रामाण्ये कुतश्चैतन्यभूतोपादनत्वपरलोकनिपेयादेः प्रतिपत्तिः । प्रत्यक्षादिति चेत् ; किमर्थमिदानी शास्त्रम् ? विप्रतिपत्तौ तन्निवर्तनार्थमिति चेत् ; न ; प्रत्यक्षविषये तस्या एवा- भावात् पृथिव्यादिवत् । भावेऽपि न तँत् स्वत एव तस्या निवर्तकम् अप्रमाणकत्वात् । निवर्तकस्य प्रमाण- स्योपदर्शनादिति चेत् ; न ; प्रत्यक्षस्यातन्निवर्तकत्वात् । अनुमानस्येति चेत् ; किं तदनुमानम् ? भूतो- ५ पादान चैतन्यं तद्विकारे विकारित्वात् , यत् यद्विकारे विकारि तत्तदुपादानं दृष्टम् यथा मृद्विकारविकारि- शिवकादि मृदुपादानम् , भूतविकारविकारि च चैतन्यम् , तस्मात्तदुपादानमिति । तथा, न तत् परलोकि भूतोपादानत्वात् शरीरवदिति । इति चेत् ; कथं पुनः सामान्येनानुमानस्य निषेधे तंद्विशेपयोरनयोरपि सम्भवो विशेषस्य सामान्याभावेन विरुद्धत्वात् । एतदेवाह-तदत्यये । कचित् चैतन्ये । यत् एकस्य भूतोपादानत्यस्य विधानम् तत्परमनुमानं यश्चैकस्य परलोकित्वस्य प्रतिषेधः तत्परमनुमानं तयो- १० विरोधादिति । अथेप्यत एव हीदशमनुमानं परलोकायनुमानस्यैव परपरिकल्पितस्य निषेधादिति चेत् , कुतस्तस्यैव निषेधः ? तत्साधनस्यैवाव्यभिचारनिर्णयाभावेनाभावादिति चेत् ; न ; तदभावस्यान्यत्रा- प्यविशेषात् । नचाविशेषे कस्यचिदिच्छया विधान प्रतिषेधश्च परस्योपपन्नः। सदाह-तदत्यये । तस्य साधनस्यात्यये कचित् । इष्टसाध्ये यत् एकस्य अनुमानस्य विधानम् इच्छ्या यश्चा- परस्य प्रतिषेधः तयोः विरोधात् । भवतु तर्हि परमसिद्धादेवानुमानादभिमतसिद्धिरिति चेत् ; कः १५ पुनः परो नाम ? काय एव देवदत्तादेरिति चेत् ; न ; तत्याचेतनत्वेनानुमानस्य तत्प्रसिद्धत्यायोगात् । तद्गतो बुद्धिविवर्त इति चेत् ; तस्यापि न प्रत्यक्षात्प्रतिपत्तिः, संशयाभावप्रसङ्गात् । न हि तत्प्रतिपन्ने संशयो रूपादिवत् । अस्ति च 'साधुरयं धूतों वा, पण्डितोऽयं मूखों वा' इति । नापि व्यापारादि- लिङ्गजादनुमानात् , तस्यापि स्वयमसिद्धेः । ततोऽपि परप्रसिद्धादेव तत्प्रतिपचिरिति चेत् ; कः पुनरत्र परो यस्यातः प्रतिपतिः ? स एवेति चेत् ; न ; तस्याप्रतिपचावस्यैवाभावात् । प्रतिपत्तौ भावश्चेत् ; न ; २० परस्पराश्रयात्-भावात्प्रतिपत्तिः, ततश्च भाव इति । तदन्य एव परः, तत्प्रसिद्धादनुमानात् प्रकृतस्य प्रतिपत्तिरिति चेत् । तस्यापि न प्रत्यक्षात्प्रतिपत्तिरुक्तदोषात् । नापि व्यापारादिलिङ्गजादनुमानात् ; तस्यापि स्वयमप्रसिद्धः। परप्रसिद्धादेव ततोऽपि तस्य प्रतिपत्तिरिति चेत् ; न ; अत्रापि 'कः पुनः' इत्यादेः प्रसङ्गाद्वयवस्थावैधुर्याच । तन परमसिद्धादपि ततः परेषामभिमतनिप्पत्तिः । कथञ्च प्रत्यक्ष- स्यापि प्रामाण्यम् ? विषयपरिच्छेदादिति चेत् ; ग ; तस्या ऽसत्यपि विधये भावात् । अव्यभिचाराविति चेत् ; २५ स एव तत्र कुतः ? प्रामाण्यात् । तदपि ! अव्यभिचारादिति चेत् । न ; परस्पराश्रयस्य स्पष्टत्वात् । अन्यतस्तस्याव्यभिचार. प्रतीयते ततश्च प्रामाण्यमिति चेत् ; किं तदन्यत् ! प्रत्यक्षमिति चेत् । न; तदव्यभिचारस्यापि तदन्यतः प्रतिपत्तायव्यवस्थापत्तेः । अर्थक्रियाज्ञानमिति चेत् ; न ; अविशेषान् । . , .. १ अनुमानाप्रामाष्ये । २ शास्त्रम् । ३ 'चाकिमताशया"-तादि । ४ चैतन्यम् । ५-पदिति चेत् भा०, य०, प०। ६ तद्विषययो: आ०, २०, ७ "स्वादी सशयो नास्ति यथा, मुर श्येति एलेग सप्तम्यन्तात् पत्नत्ययः।"-सा.टि। ८"स्वस्य चावाक्य"-सा रि०। ९-स्थानमर्यान मा०, १०,५० ·, ५ , न्यायविनिश्चयविवरणे [ સર स्वत एव तत्राव्यभिचारप्रतिपत्ती प्रथमज्ञानेऽपि स्यात् । तस्य चिठ्ठयभिचारोऽपि दृश्यत इति चेत् ; न , अर्थक्रियाज्ञानस्यापि स्वप्ने तद्दर्शनात् । स्वप्नतज्ञानविलक्षणमेस जामतज्ज्ञानमिति चेत्, प्रथम ज्ञानमपि व्यभिचारिज्ञानविलक्षणमेर किन स्यात् । रोषम्य तथा विरेभावादिति चेत् न , इतर त्रापि तुल्यत्वात् । अपि च, तन एवानुमानस्यापि किन प्रामाण्यम् ? सर्वत्र तद्विपये तदभावादिति चेत् , प्रत्यक्षस्यापि न स्यात् , सद्विषयेऽपि सर्वत्र तदभावात् । विद्यमानतंज्जानप्रत्यक्षसाधादितरतत्प्रामाण्य परिकल्पनम् अनुमानमामाण्यमपि परिपुष्णाति विशेपाभावात् । अथ प्रत्यक्षमविचारितप्रामाण्यमेव परिगृह्यते, अन्यथा व्यवहारविरोपान्, किमिदानीमनुमानेन भवतोऽपराद्धम् यतस्तदपि तथाविधमेव न परिगृखेत । किं तेन परिगृहीतेनापि परमार्थपरिज्ञानम्य तादृशादनुपपवेरिति चेत् , प्रत्यक्षेणापि कि १० ततोऽपि तदनुपपत्तेरविशेषात् । तस्मादनुपपन्नमेव प्रत्यक्षस्य विधान प्रतिपधश्चानुमानस्य । तदाह- तदत्यये तनोति विस्तारयति प्रामाण्यमिति तत् प्रामाण्यहेतुर्विशेष तस्य अत्यय' तस्मिन् कचित् पृथिव्यादौ यत् एकस्य प्रत्यक्षप्रामाण्यस्य विधानम् यश्च कचित् परलोकादावेक- स्यानुमानप्रामाण्यस्य प्रतिषेधः तयो विरोधात् इति । मा भूत्प्रत्यक्षमपि प्रमाणम् , उपप्लवस्यैव सर्वत्रोपगमादिति चत् , न , तद्वादस्य प्रतिक्षिप्त त्यात् । तत प्रत्यक्ष प्रमाणयता प्रमाणयितव्यमनुमानमपि, तडव्यभिचारिलिङ्गप्रभवत्वस्योत्तरत्र समर्थनादित्यु पपन्नमिदम्-स्वार्थपरिच्छेदरूपमनुमानम् प्रमाणत्वात् प्रत्यक्षवदिति । प्रत्यक्षस्यापि न वस्तुत स्वार्थपरिच्छेद तत्काले तदर्थम्य कारणत्वेन व्यतिक्रमात् , अपि तु तदाफारस्वरूपपरिच्छेदस्य तत्रारोपादौपचारिक एव, तथानुमानम्यापि तत्परिच्छेदसाधने सिद्धसाधनमिति चेत् । अत्राह-- प्रत्यक्ष परमात्मानमपि च प्रतिभासयेत् । सत्यं परिस्फुटं येन तथा प्रामाण्यमश्नुते ॥ २॥ इति । तात्पर्यमत्र कीदृश तत्प्रत्यक्ष यदामारपरिच्छेदस्तद्विपये समारोप्येत । निविकल्प निरशपर माणुविषयमिति चेत् , न , तस्य कचिदप्यपरिज्ञानात् . 'सहृतविकल्पकालेऽपि नानाभागसाधारणस्य नीलादिवेदनम्येयानुभवात् , अन्यथा तत्क्ल्पनाया न बचिट्ठस्नुनि व्यवस्था स्यात् । परिजानेऽपि तस्य २५ यदि विषयादुत्पते प्रामाण्य चक्षुरादावपि म्यात् । उत्पत्तिविशेषात् सारूप्यलक्षणादिति चेत् , न, तथाऽप्यकिञ्चित्करादौ प्रसङ्गात् । अकिञ्चित्कर हि विषदर्शनमज्ञम्य सशयादीनामन्यतमस्यापि तेना करणात् , तस्यापि विपयसाम्प्यात् प्रामाण्ये ततोऽपि न प्रवृत्ति स्यात् । तथा च- वस्तुशक्त्यमोधस्य दर्शनादव सम्भवात् । वैद्यकाद्युपदेशोऽयं तदर्थो व्यर्थता ब्रजेत् ॥ १२१३ ॥ १-तज्ज्ञानान-भा०, २०, ५०१ २ तत्वोपप्ल्यवादी माह। ३-7 धि-आ०, २०, ५०। ४ सश्तवि-आ, २०, ५०। ५निर्विकल्पत्य ।

·७ १० २२२] २ अनुमानप्रस्ताव क्षणक्षयादावध्यक्षं विपर्यासादिकार्यवत् । तस्याप्येवं प्रमाणत्वं तत्प्रवृत्तिक्षमं भवेत् ॥ १२१४ ॥ आरोपेण सताऽप्येवं तत्प्रामाण्यानुपद्रवात् । तद्व्यवच्छेदयत्तत्ते प्रयासायैव केवलम् || १२१५॥ अनुमान प्रमाणत्वं तद्व्यवच्छेदिनोऽपि तत् । कथं नामावतिष्ठेत यत्प्रमाणद्वयं भवेत् ।। १२१६ ॥ नीलादावेव तन्मानं यदि तत्रैव निर्णयात् । प्रागेवाधिगमे तस्मानिर्णयः किमपेक्ष्यते ॥ १२१७ ॥ फलं तदेव तस्यापि निप्पन्नं तच्च दर्शनात् । निष्पन्नेऽपि व्यपेक्षायां व्यपेक्षा नावतिष्ठते ॥ १२१८ ॥ परतोऽधिगमे तस्मात् दर्शनास पृथग भवेत् । ततश्चेदं विरुध्येत तेनानन्तरं फलम् ॥ १२१९ ॥ इति । तत्साधकतमत्वञ्च निर्णयस्यैव युज्यते । सत्येव तस्मिंस्तभावान्न सारूप्याद्विपादिवत् ॥ १२२० ॥ "तस्मात्प्रमेयाधिगतेः साधनं मेयरूपता ।" विदुषा न तु वक्तव्या वक्तव्या निर्णयात्मता ।। १२२१ ।। निर्णयात्मनि चाध्यक्षे पृथगेवार्थभासनात् । उपचारात् परिच्छित्तिः कथं तत्रोपकल्प्यताम् || १२२२ ।। इति । शब्दार्थः कथ्यते-परम् इत्यस्यानन्तरम् 'अपि च' इत्येतद् द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः- प्रत्यक्षम् उक्तरीत्या निर्णयरूपं स्पष्टं ज्ञानम् , तत् आत्मानं स्वरूपं प्रतिभासयेत् प्रतिभा-२० समानं कुर्वति । न केवलं तमेवापि तु परमपि च बहिरर्थमपि च प्रतिभासयेत् । कथम् ? सत्यम् अविर्तेथम्, तत्त्वञ्च मुख्यतयैव तत्र तत्करणात् । उपचारेण तत्करणे हि वितथमेव तद् भवेत् । एवमपि सत्यं तत्करणं परस्मिन्नेव वक्तव्यम् नात्मनि विवादाभावादिति चेत् ; न; दृष्टान्तार्थत्वात् तद्वचनस्य । यथा आत्मनि तत्करणं सत्यमेवं परस्मिन्नपीति । केनैवम् ? इत्याह-परिस्फुटम् अनुभवारूढं येन। प्रसिद्भानुभवं हीदं यन्नीलादि बहिर्गतम् । प्रत्यक्षे प्रतिभातीति सर्वप्राणभृतामपि ॥ १२२३ ॥ अर्थसारूप्यवादोऽयं यदि तत्रोपकल्प्यते । प्रत्यक्षेण स पाध्येत पावकानुष्णवादवत् ॥ १२२४ ।। २५ १ आरोप्येण भा०, २०, ५० २-यकरते भा०,१०,५०।३० वा० १३०६ । ४-यत्वञ्च मु- भा,व०,५०। ५ "प्रतिभासमानत्वकरणात्"-ता. टि०। ६ चेन्नैवमि-आ०, २०, ५० ।

·८ আখিনিবিদ্যা [२१ नत्रानाकार एपेयं प्रतिस्थितियया । कागनियमो तोपियोर निपिनम् ॥ १२२५ ।। तन मालप्यतो मान म्यामिति युक्तिमत् । नियानयास्य प्रमाणत्पयरस्थितेः ।। १२२६ ।। समदतथा तेन परिस्पुटेन निर्णयप्रकारेण प्रामाण्यमरनुते व्याप्नोति श्यामिति सनी युक्त प्रयधयत् स्वरिगयनिर्णयम्पानुमान महानत्यादिति गायनान् साध्यविज्ञानमिन्युक्तम् । तब मापने पावसत्यतया पंधानिम्पयिष्यनिदानी माय निमपयनाह- माध्यं शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्ध [ततोऽपाम् ] । इनि । गनु माघनाद माध्य तराफ्यादिरूपमेव । न पश्यस्य तदईत्वम् अशक्यत्वविरोधान् । १० नायगानिस्तस्य ममिद्धस्य या, अतिप्रमहात् । सनः साध्यलक्षणस्य व्युत्पत्तिवगादेव प्रतिपत्ते. किं समायनेति चेत् ! तन तथा तप्रतिपनगरीयम्चात् , व्युत्पदुधाभावेन सम्मोहसम्भवाच्च । प्रनिदादन्या अप्रमिदम् तदेय सायम् , न प्रसिद्धम् तत्र माधनोपान्यात् , प्रसिद्धिरेव हि पले मापनस्य मा च मागेर मिनि । का पुनरिय ममिद्धिः ! निश्चयान्यमपिगतिमानमिति चेत् । तन; क्षणिस्त्यादरसा व्ययभमहान् । अधिगतयेन प्रसिद्धित्यादिष्टिरेवैयमिति चेत ; किमिदानी मा यम् ! १५ न यत्रापिंगनिरिति चेत् । न ; स्वभावलिमविपये मर्वर तद्धावान् । कार्यरितविषये नेति चेन्; न; तत्रापि व्याप्तिज्ञानेन तदायान् , अन्यथा अनुमानन्यवानुत्पत्ते । ततो न किचिदनविगतमस्ति यन्माध्य सम्भवेदिति तहमणवर्णनं मोगतस्य प्रयाममात्रमाामचर्वणवन् । यदि चापिंगतममा यम् , किमिदानी तत्रानुमानेन ! समारोपण्याच्छेद इति चेत्र ; सोऽपि प्रबंसनम् , "मिथ्यान्वनापने या भवेत् ! न ताव- अमनम् । तस्य स्वरसमाविवेनानुमान कार्यन्यानुपपत्तेः । अथ न साक्षात्म्य तकार्यन्वम् , अपि वनु- २० मानगहितात् समारोपादुचरस्य तस्याममर्थस्य ततोऽप्यसमर्थतरस्य तम्मादप्यन्यन्तासमर्थस्योत्पत्ती ततः परस्यानुत्पतेः, तस्य च स्वरसमजुरत्वेन विनाशात् पारम्पर्थे गैवेति ; तन ; यस्मात्-- समर्थकरणे शक्तिः समारोपस्य चैततः । उत्तरोऽपि समारोप: समर्थः किन्न जायते ? ॥ १२२७ ॥ अनुमानेन तच्छतेविनाशादिति चेदसत् । निर्हेनुकत्याचस्यापि तत्कार्यवान्यवस्थितेः ॥ १२२८ ॥ स्वभावस्ताहास्तस्य सानुमानाचनो यत.। असमर्थादिरूपः स्यादारोप इति चेदयम् ॥ १२२९ ।। स्वहेतोस्तस्य चेद् व्यर्थमनुमान प्रसज्यते । अनुमानाच नेवासी समकालतया स्थितेः ॥ १२३०॥ .- २५ १ न्यायवि० श्लो० ३३३ २ 'असवत्तव्यमादो वक्तव्यमिति न्यायात् ।"-शा. दि । ३ मिथ्याशानं भा०,०,०1४शकिपिनाशस्यापि ५० घा० ३१२७९ ।

·२ ९ २॥३] २ अनुमानप्रस्तावः किश्च सानुमानात् समारोपादशक्तादिसमुद्भवे । सहकारिसहायाक्ति नित्याकार्यभिदा न यत् ॥ १२३१॥ "अपेक्ष्येत परः कार्यम्" इत्यादि वदता त्वया । सहकारिप्रतीक्षत्वं नित्यस्य प्रतिषिध्यते ॥ १२३२ ॥ तस्मान्नास्ति समारोपप्रध्वंसस्तव्यवच्छिदिः । मिथ्यात्वज्ञापनं सा चेन्नातत्त्वज्ञे तदत्ययात् ॥ १२३३ ॥ न हि तत्त्वज्ञापनमतत्त्वज्ञानात्सम्भवति, तत्त्वज्ञानादेव मरीचिकाविषयाजलारोपे तज्ञापनस्यो- पलम्भात् , तद्वदनुमानादपि तत्त्वज्ञानादेव तज्ज्ञापनमिति साध्यमेव क्षणक्षयादिकम् । न चेदमधिगति- मात्रेण प्रसिद्धौ उपपन्नम् ; क्षणभङ्गादेरपि प्रसिद्धिप्रसङ्गात् । प्रसिद्धस्य च "स्वरूपेणैव निर्देश्य [प्र० या० ४७८ ] इत्यत्र स्वरूपग्रहणेन साध्यत्वप्रत्याख्यानात् । तस्मानिर्णीतिरेव प्रसिद्धिः । १० तदभावेऽधिगतमात्रस्यापि साध्यत्वोपपत्तेः। कथमेवमनेकान्तस्य साध्यत्वं बहिरन्तश्च प्रत्यक्षतः प्रसिद्ध- स्वादिति चेत् ? सत्यमिदं यदि तत्र विपरीतारोपणानुपहतिः । निर्णयात्मनि प्रत्यक्षे स एव कथं तस्य तद्विरोधिल्लादिति चेत् ! न ; दृष्टत्वात् । दृश्यते हि दुरागमाभ्यासविपर्यासितचेतसां तद्विषयेऽपि बहिर्भावादौ तदारोपः-कस्यचिदसन्निति अन्यस्य बोध इति अपरस्योपप्लव इति । न च दृष्टस्यापहवो दर्शनादेव तत्प्रतिषेधात् । ततस्तदारोपविकला निर्णीतिरेव प्रसिद्धिः । अत एव प्रशब्दोपादानम् , १५ प्रकर्षेण तद्वैकल्यलक्षणेन सिद्धं निश्चितं प्रसिद्धमिति, प्रसिद्धयतिशयप्रतिपत्त्यर्थम् । यद्येवं प्रत्यक्षमपि कथमनेकान्तमतिपत्तये परं प्रत्युपदयते- "जात्यन्तरं तु पश्यामस्ततोऽनेकान्तसाधनम्" [ सिद्धिवि० परि० २ ] इति । न हि तस्मादारोप॑वतः तत्प्रतिपत्तिः, आरोपस्य तेन तदविरोधित्वेनानिवर्तनात् , तन्निवर्तन- रूपत्वाच्च तत्प्रतिपत्तेः । अनारोपवतस्तु तदुपदर्शनमकिञ्चित्करमविवादादिति चेत् ; नियमो- २० ऽपरस्तत्त्वमवबोधयितव्य इति । अयन्तु नियमः-प्रानिकाः प्रतिपादयितव्या इति । ते च वादिवचनात् प्रत्यक्षच्यापार परामृशन्तोऽनेकान्तविषयमेव प्रतियन्ति, प्रतिपुरुषमेव तद्व्यापारस्यानुभवोपाररूढत्वात् । न हि तेषां विपरीतामिनिवेशो यतः प्रसिद्धमप्यनुभवमपलपेयुः तत्कारणाभावात् । तदागमाभ्यास एव तेषामपि तत्कारणमिति चेत् ; न ; तस्यापि मन्दप्रज्ञ एव तत्त्वान्न महाप्राज्ञे । न ह्यपथ्याहार इत्येव दुर्बलबद् बलवतोऽपि ततः प्रत्यवायः । प्रज्ञातिशयवन्तश्च प्राश्निकास्ततो न तेषामनुभवव्यापारपरिपन्थी २५ कुतश्चिदप्यभिनिवेश इति यथानुभवमेव तत्त्वमवबुद्धयन्ते । तदनुमत्या प्रतिवाद्यपि यदि तथैवावबुद्धयत सुतरां फलबत् तदुपदर्शनम् । यदि नावबुद्धयते तथाऽपि न दोपः ; प्रानिकप्रत्यायनमात्रेणैव वादिपक्षव्यवस्थितेः । अप्रसिद्धस्य साध्यत्वे ताशस्य साधनस्यापि तत्प्रसङ्ग इति चेत् ; किमेवं सति विहन्येत ? साघनत्वमेव, साध्यस्य सतस्तत्त्वानुपपत्तेरित्ति चेत् ; साध्यान्तरापेक्षया तस्याप्यच्या- घातात् । कथमेकस्य रूपद्वयमिति चेत् ? कथं रूपत्रयम् । तदपि नेति चेत् ; नेदानी साध्यं ३० १-मतत्यज्ञापना-भा, ब०,५०। २ विपरीतारोपः। ३ शून्यवादिनः । ४ विज्ञानवादिन । ५तत्वोपप्लववादिनः। ६-नोपतस्त-आ०, २०, प० । ७प्रत्यपाय आ०,व०प० । .

·न्यायविनिश्चयविवरण [२३ नाम किमपि तस्य साधनापेक्षत्वान् , साधनस्य च रूप्याभावेऽनुपपत्तेः । फल्पितं त्रैम्प्यमिति चेत् ; द्वैष्प्यमपि तागं किन स्यात् । यतः साधनस्यापि साध्यत्वन भवेत् । तन सत्यवच्छेदाय रूपेणवे. त्यवधारणमुपपन्नम् । अप्रसिद्धमप्युक्तमेव माध्यम् , नार्थावगतमिति फश्चित् ; तन्न; अभीष्टस्य साध्यत्यान, ५ उत्तमेव यवभीष्टं तदेव साध्यम् । अथार्थावगतम् तदेव नापरम् । तदाह-अभिप्रेतम् इति । सत्यमिदम् , मयाऽप्यभीष्टस्यैव साध्यत्वोपगमादिति सौगतः ; तन्न; क्षणिक्यस्येष्टस्यापि तेनासाधनात् । तदेव शब्दादी कृतमत्यादिना साध्यमनिन्याब्देनापि तस्यैशभिधानादिति चेत् । चक्षुरादावारमार्थत्वमेव संहतत्यादिना फिमेवे न साध्यम् पाराय॑शब्देनापि तस्यैवाभिधानात् । ष्टान्ते तस्याभावेन हेतोस्तदन्ययस्याग्रहणादिति चेत् ; कपुनः क्षणिकत्वेनापि तस्य तद्रहणम् ? प्रदीपा- १० दाविति चेन् । युत एतत् ? प्रत्यक्षत एव तत्र क्षणिकन्यस्य प्रतिपत्तेरिनि चेत् ; न ; शब्दयत्तत्रापि तंतस्तत्प्रतिपाविवादान् । अनुमानत एव तत्प्रतिपत्तौ तदन्यत्र तदन्वयग्रहण लिङ्गस्याह्नीकर्तव्यम् । तत्रापि तन एव तत्प्रतिपत्ती तदन्यत्र तहहणं तस्याङ्गीर व्यमित्यनवस्थापतिः । यत्पुनरेतत्-प्रदीपादे- रक्षणिकत्चे परापरस्तैलादिव्यापारो व्यर्थः । न हि तस्य तदुत्पचिरर्थः, प्रथमतद्व्यापारादेव तद्भावात् । नाप्युपकारः, तस्याप्यभिन्नस्य करणायोगात् । भेद सम्बन्धाभावात् तस्येति व्यपदेशानुपपतेः । तेनापि १५ तदन्तरकरणेऽनवस्थानुपङ्गात् । ततोपरापर एव तत्प्रभवः प्रदीपादिरिति । तदपि न शोमनम् । ततोऽप्यप्रमाणात् तत्प्रतिपचेरयोगान् । प्रमाणत्वञ्च न प्रत्यक्षस्वेन ; तत्रैव क्षणिकविषये विवादात् , अन्यथा शब्देऽपि तत एव तत्प्रतिपत्ते. फिमनुमानेन ? अस्ति हि तत्राप्येवं परामर्श. यदि शळो ऽध्यक्षणिको व्यर्थस्तवापरापरस्ताल्यादिव्यापारः, तदुत्पत्तौ तदुपकारे च पूर्ववत्तस्यानुपयोगात् । ततोऽ- परापर एव शब्दोऽपि तत्प्रभवः ततः क्षणिक एवेति । तत्र सतोऽपि ततस्तदभिव्यक्तिवादिनां न २० तत्प्रतिपत्तिः, एकत्वारोपानिवृत्तेरिति चेत् , प्रदीपादावपि भवेत् , तदभिव्यक्तिवादिनामपि साडयानां भावात् , तेषु तदारोपस्याप्यनिवृत्तेः । सन्न प्रत्यक्षत्वेन तत्प्रामाण्यम् । नाप्यनुमानत्वेन ; तल्लिङ्गस्यापि क्षणिकत्वेनान्यत्रान्वयग्रहणे तन्क्षणिकत्वस्याप्यपरापरतत्कारणव्यापारादनुमानतया प्रमाणान्प्रतिपत्ती अनवस्था- पत्तेः । तन्न बहिन्तनाप्यन्वयग्रहण यतस्तत्साध्यम् । भवतु तनित्यत्वमेर साध्यम् , तस्य प्रदीपादावपि प्राक्-अध्वंसाभावमध्यवर्तिभावात्मनः २५ प्रत्यक्षत एव प्रतिपत्ते., न क्षणिकत्यं तम्यातिसूक्ष्मममयपर्यचमायिभावस्वभावस्य तत्र ततोऽप्रतिपत्तेरिति चेन् ; किमेव सायस्यापि पारार्थमेव साध्यं न भवेत् । तस्यापि शयनादौ प्रसिद्धत्वात् । आत्मा- र्थत्वस्थाभीष्टस्यासाधने स्वपक्षसिद्धरभावात् , तदुपकम्य तद्विपरीतसाधने साधनस्य विरुद्धत्वदोपात् । तद्विपरीतम्यवोपक्रम्य साधने निर्विवादत्वेन साधनवैफल्यात् । तदुक्तम्- १ "अमी मिति पदमनारि सम्झन्धनीयम् ।"-ता. टि. । २क्षणिकत्वमेव । ३ "चक्षुरादिः परार्थ सदतत्वात् शयनासनादिवत्-इदमनुमान साख्यम्त प्रसिद्ध बौद्ध प्रति लात्मास्तित्वसाधकम् ।" -ठा० टि ४ शयनासनादौ"-ता. टि. ५ "कृतक्तादिहेतो"-ताक टि०। ६ प्रत्यक्षत क्षणिकत्वप्रतिपर्मियादसद्भावात् । ७ "उदप्रकायत परामर्शात्"-ता. टि० । ८क्षणिकत्वस्य त- श्रा०,३०,०॥ 4 ·, १ २३] २ अनुमानप्रस्तावः ११ "साधनं यद्विवादेन न्यस्तं तच्चेन साधयेत् । कि साध्यमन्यथाऽनिष्टं भवेद्वैफल्यमेव वा ॥" [प्र० वा० ४।३३ ] इति चेत् ; तन्न ; क्षणिकत्वमुपनाम्यानित्यत्वसाधनेऽप्येवं दोपात् । न दोषः, तत्साधनादेव तस्यापि तत्प्राप्तेरिति चेत् ; कथमन्यसाधनादन्यस्य तत्प्राप्तिः अन्यथेष्टवदनिष्टस्यापि तत्प्राप्तिः, तथा च सर्वो हेतुर्विरुद्धो दृष्टान्तश्च साध्यविकल: स्यात् । परस्परविरुद्धस्य साध्यसन्दोहस्य कचिदसम्भवा- ५ दयमपि न दोपः, कुतश्चित् प्रत्यासत्तेरिष्टस्यैव सिद्धेरिति चेत् ; न तर्हि पारार्थ्यसाधनादेवाऽऽत्मार्थत्व- सिद्धिमन्विच्छतः साङ्ख्यस्याप्ययं दोपः, प्रत्यासत्तिविरहादेवानिष्टसिद्धेर्निवारणात् । ततो नेदं तत्र दूषणं प्रज्ञाकरस्य- "यधन्यस्मिन् साध्यमानेऽप्यसाध्यं सिद्धचेदिष्टं सर्वसिद्धिस्ततः स्यात् । प्रत्यासत्तेस्तारतम्यं विनाऽपि सिद्धयेत् किञ्चिन्नान्यदेतत् कुतः स्यात् ।।" [प्र. चार्तिकाल० ४।३३] इति । कथं पुनः प्रत्यासत्तावप्यन्यसाधनादन्यस्य सिद्धिः, प्रत्यक्षतो हेतुसाधनादेव साध्यसिद्धरेनुमान- वैफल्यमाप्तेः । ततोऽन्यैव तत्कृता तत्सिद्धिरिति चेत् ; ततोऽपि कथमात्मार्थत्वस्य साधनम् अनन्वयात् ? प्रत्यासन्नस्य कस्यचिदन्वयिन एव ततोऽपि साधनमिति चेत् ; न ; अनवस्थादोपात् । इत्यपि दूषण- मनित्यत्वसाधनात् क्षणिकत्वसिद्धावप्यनुबध्यमानमात्मनो न वैमुख्येन सख्यं प्रत्यापयति । तन्न बहिः १० क्षणिकत्वस्याप्यन्वय आत्मार्थत्ववत् । भवतु पक्ष एव स तस्येति चेत् ; न ; आत्मार्थत्वेऽपि प्रसङ्गात् । कः पुनरात्मनः चक्षुरादिभिरर्थः । न तावदुत्पत्तिः ; नित्यत्वात् । नापि विषयानुभवः ; तस्यापि तदव्यतिरेकात् , अन्यथा न तस्येति व्यपदेशः, सम्बन्धाभावात् । तेनापि तदनन्तरकल्पनेऽ- नवस्थानप्राप्तेः । एतेन तदभिव्यक्ति प्रत्युक्ता । तन्न कृटस्थस्य तैः कश्चिदप्यर्थः सम्भवति यस्तेमां तादर्थ्यम् , पक्ष एव च तस्यान्वयः स्यात् । अपरापरानुभवस्वभावस्य सम्भवत्येव. तैरर्थ इति चेत् ; २० स तर्हि बौद्धप्रसिद्धः सन्तान एवेति तत्साधने विरुद्ध एव हेतुः स्यादिति चेत् ; उच्यते-किमिदं क्षणिक- त्वमपि ? पूर्वापरपर्यायविच्छेद इति चेत् ; न ; तस्य नीरूपस्याप्रतिपत्तिविपयत्वात् । कालापकर्ष- पर्यन्तपर्यवसितं वस्त्वेवेति चेत् ; कथं तस्य वस्तुत्वम् १ न प्रतिभासात् ; व्यभिचारात् । नाप्यर्थकि- यासामर्थ्यात् ; तत्र तस्य निषेधात् । तन्न तस्यापि सम्भवो यस्य पक्ष एवान्वय. स्यात् । सान्वयवि- च्छेदरूप तत्सम्भवत्येव तत्र तत्सामर्थ्यस्यानिषेधादिति चेत् ; तत्तर्हि जैनसिद्धमनेकान्तमेवेति धनेऽपि कथं न विरुद्धो हेतुः । तदुक्तम्- "पारायं चक्षुरादीनां यथाऽनिष्टं प्रसाधयेत् । सवातत्वं तथा सत्वं शब्दानित्यत्वसाधने ।" ! ] इति । तन्न सामोपनिपातिनः साध्यत्वप्रतिपादनार्थ बौद्धस्येष्टग्रहणमुपपन्नम् , अनिष्टापत्ते. । न चैव- मभिप्रेत साध्यमिच्छतो जैनस्य काचित्तदापत्तिः । तदभिप्रेतस्य बहिरन्वये सत्यसत्यपि अन्तर्व्याप्ति-३० तत्सा- २५ १ "साधनप्राप्ते."-ता०टि। २ साध्यसिद्धिरनु-आ०, २०, ५० । ३ अन्वयः ।

·। १२ न्याययिनिश्चयविवरण [३ वरान साध्ययंत्र भागात् । धमेरमप्रचामिप्रायम्य पावरादेटिति धूमादिप्रतिपत्या साध्यत्वमिति चौ । न योम्पनया तम्यापि तरसारिरोधान् । अभिप्रेतमपि न स सायम् , अपि तु गम्भवन्माधन मेयेयाह-शस्यमिति तदेवं विधिमुसैन सायं निश्चिन्य तदन्यत्र्यपच्छेदमुग्पनापि तदेव निश्चतु सा व्याभास ५ निरूपयति- ततोऽपरम्। साध्याभासम् [विरुद्धादि साधनाविपपत्यतः। ॥३॥ इति । मुरोपमेता । कि ततपरमिन्याह-विरहादि । विविध रद्ध निरारत प्रयवादिना विरुद्धम् अनेनाशक्यमुक्तम् । न हि प्रयक्षादिनिराहत शम्य साधयितुम् । “न तस्य हेतुभित्राणमुत्पतनेव १० यो हतः।" ] इति न्यायात् । आदिशब्देनानभिप्रेतं प्रसिद्धश्च । कुतस्तम्य न साध्यन्यमेन ? इत्याह-साधनाविषयत्वतः इति । साधन बध्यमाण तम्याविषयत्वमगोचरत्वम् , तम्मायत इति । तदपिपयश निरास्तम्यागक्यवात् अनभिप्रेतस्यातिप्रमात् प्रसिद्धस्य च वैफल्यान् । तर प्रत्यक्षनिराहतमेसन्तरणक्षयादि तद्विपर्ययम्यैर प्रत्यक्षत प्रतिपत्ते । तस्यैव तत प्रति- पचि, तद्विपर्यये तजन्मनो व्यवसायस्यैव व्यापारादिति चेत् ; न : व्यवसायादन्यम्य प्रत्यक्षस्याप्रतिदनात् । १५ अन्त्येवेद केवल तटेकत्वाभिमानान्न पृथगासीयत इति चेत् , नन्वेर पापकानुप्णत्यमपि न प्रयक्षनिरा- वृतं भवेत् प्रत्यक्षतन्तभ्यर परिज्ञानान, तंद्विपर्ययेऽपि व्यवसायन्यैर व्यापारात् । .सतोऽपि तद्वयतिरि- सत्यक्षप्रतिवेदनम्य तदेकत्वाभिमानादेव पृथगनपसायात् । अभिमत चेतद् ब्रदाविदाम्-तत्यक्षस्य विधिमानविषयत्वेन शीतोष्णादिभेदाविषयत्वात् । तद्विपयत्वे हि निषेधविषयत्वमपि भवेत् तद्भेदस्येत- रेतराभावात्मकत्वेन निषेधात्मकत्वात् । अनवसित तत्त्यक्ष क्यमस्तीनि नेत् । भवत्प्रत्यक्षमपि कथम् ? एकत्यादिविल्यसहारे तम्यैव निर्व्याकुलमनुभवादिति चेत् , न , भेदरिकल्पसारे तस्यापि निर्व्याकु- रमनुभवात् ; तथा च श्राव्यते--"यद्वैतं न पश्यति पश्यन्वैतद्रष्टव्यं न पश्यति न हि द्रष्टुईटेविपरिलोपो विद्यते विनाशिवान तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत् ।। [ वृहदा० ४।३।२३ ] इति , श्राव्यत एव केवर उत्सहारो न कदाचिदपि दृश्यत इति चेत् , न ; इतरसहारम्याप्यदर्शनात् । ततो यथा न निर्भेदसामान्यविषय प्रयक्षम् अपि तु भेदविषयमेव अपि तथेव प्रतीते, तद्विरुद्धत्वात् पारसनुप्णत्व सान्याभासम् , तथा नासाधारणस्वलक्षणविषय तेत् , त्वनुवृत्तव्यावृत्ताविरूपजात्यन्तरगौचरमेव तथैव प्रसिद्धत्वात् , प्रमाधितत्वाच्चेति तद्विरुद्धत्वादेकान्तक्षणिका- दिकमपि सान्यामासमेव । अत एवैकान्तनित्यत्वादेरपि तदाभासत्य प्रतिपत्तव्यम् । तद्धदेव चानुमाननिराकृतम् , अनुमानेनापि जात्यन्तरस्यैव बहिरन्तश्च वस्तुतानिरूपणात् । एवमागगनिराहतमपि, आगमस्यापि तद्विषयस्यैव प्रामाण्यान् तदन्यविषयस्य तत्प्रतिक्षेपात् । अनभि- ३० प्रेतं तु साध्याभास पाराय॑मानम् , साक्ष्यस्य तत्सिद्धावप्यात्मसिद्धेरभावात् । सौगतादेरप्यनित्यन्या दिक तत्प्रतिपत्तावप्यभीष्टस्य क्षणभङ्गादेरनिश्चयात् । प्रसिद्ध तु जैन प्रति सौगतादेत्यिन्तरम् । तत १ उष्णत्वे। २ प्रत्यक्षम् ।

·२।४] २ अनुमानप्रस्तावः १३ स्थितम्-'ततोऽपरम् । साध्याभासं विरुद्धादि साधनाविषयत्वतः।' इति । यद्यप्रसिद्ध साध्यं धर्मिणो विद्यमानत्वमपि साध्यं भवेत् तत्रापि विप्रतिपत्तेः सम्भवात् , तदाह- जातेर्विप्रतिपत्तीनां सत्ता साध्याऽनुपज्यते । इति । सुगममेतत् । विप्रतिपत्तीनामिति बहुवचनं संशयादिभेदेन तासां चहुंत्वात् । न च साधयितुं ५ शक्यत इति चोद्यस्याभिप्रायः । तत्रोत्तरमाह- तथेष्टत्वादोपोऽयम् [ हेतोर्दोपत्रयं यदि ] ॥४॥ इति । तथा तेन सत्ता साध्येति प्रकारेण इष्टत्वात् जैनस्यामिमतत्वाद् अदोपो दोपो न भवति अयम् अनन्तर इति । पर इदानीमशक्यसाध्यतां तस्यां दर्शयन्नाह हेतोपत्रयं यदि इति । दोपाणामसि- १० द्धत्वादीनां त्रयं दोपत्रयं हेतोः सत्तासाधनस्य यदि चेत् । तथा हि-यदि भावधर्मो हेतुः, कथमसिद्ध भावे सिद्धः ? सिद्धश्चेद् ; भावोऽपि सिद्ध एवाव्यतिरेकात् । न हि तदव्यतिरिक्तं धर्म प्रतिपद्यमानस्तमेव न प्रतिपद्येत व्याघातात् । ततो न तस्य साध्यत्वं प्रसिद्धस्यैव तत्त्वोपपत्तेः । अथोभयधर्मः; तदा व्यभिचारः, तस्य भाववदभावेऽपि भावात् , न तादृशो हेतुरतिप्रसङ्गात् । कथं पुनर्भावधर्मस्याभावे सम्भवो यतो व्यभिचारः ? परस्य वचनादिति चेत् ; न ; वचनात् तत्सम्भवे १५ अतिप्रसङ्गात् । असम्भवन्तमपि ब्रुवाणो दृश्यत इति चेत् । स तर्हि मिथ्यावादित्वेनैव निगृहीतव्यो न व्यभिचारेण असम्भवतस्तदभावात् , अभूतमुद्भावयतश्च स्वयं निग्रहावाप्तेः । सम्भवत्येव कल्पितः स तत्रापि अमूर्तित्ववत् । अमूर्तित्वं हि मूर्तित्वप्रतिषेधमात्रमाकाशादाविव.अभावेऽपि खरविषाणादा वस्ति-अमूर्तमाकागादि अमूर्त खरविषाणमिति च व्यपदेशात् , तद्वदन्योऽपि फैल्पितभाववदन्यत्रापि सम्भवन्न विरुध्यत इति चेत् ; न ; तस्य भावधर्मत्वाभावात् , अतत्स्वभावत्वात् अतत्कार्यत्वाच्च, २० अन्यथा कल्पितत्वानुपपत्तेः । व्यवहारमात्रात्तस्यापि तद्धर्मत्वे वस्तुतः पक्षधर्मत्वाभावात् स एव दोषो वक्तव्यो न व्यभिचारः, तस्यावस्तुसत्यसम्भवात् । "वस्तुन्येप विकल्पः स्याद् विधेर्वस्त्वनुरो- धतः।" [ ] इति स्वयमेवाभिधानात् । तन्न व्यभिचारोद्भावनमुपपन्नमिति चेत् ; आस्तामेतत् , वक्ष्यमाणोत्तरत्वात् । यदि पुनरभावधर्मः ; तदा विरुद्धः, भावसाधनार्थमुपनीतेना- भावस्यैव साधनात् । तन्न सत्तायों साध्यत्वं तत्साधनस्य दोपत्रयानतिवृत्ते । तदुक्तम्- "नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ॥" [प्र० वा० ३।१९० ] इति । विरुद्धत्वं विरुद्धसाधनत्वात् । तच्च नासिद्धस्यैवाभावधर्मस्य चाक्षुपत्वादिवत् । नापि सिद्धस्य; तसिद्धावेवाभावस्यापि सिद्धरव्यतिरेकात् । व्यतिरेके हि न तस्य तद्धर्मत्वमसम्बन्धात् । तत्कार्यत्वं २५ ३ कसितो गारभाववद- १ मानमपि-प्रा०, ०,१०। २ बहुत्वं न च-आ०,व०, ५०। आ०, ब०,१०। ४-त्तायामसा-आ०, व०प० ।

·१२ न्याययिनिश्चसिरण बनात माध्यम्यय मागत ! प्रथमेरमवाभिप्रायम्य पारकादेदिति पाटिमतिपत्या साध्यत्वमिति तुम योग्यतया तस्यापि तत्याविरोधात् । अभिप्रेनमपि न म माध्यम्, अपि तु मानव साधन, गेयत्याह-शक्यमिति । तदेवं विधिमुन सार्य निधिन्य तदन्यत्ययोतमुपेनापि तदेव निश्रेणु साध्यामास ५ निम्पयनि- ततोऽपरम् । साध्याभासम् [विन्दादि साधनाविषयत्वतः1] ॥३॥ इति । मुवोधमेनन् । किं तदपरमिन्याह-चिन्दादि । विविध रद्धं निराटनं प्रत्यक्षादिना विद्धस् अनेनाशक्यमुक्तम् । न हि प्रयमादिनिराहतं गवयं साधयितुम् । “न तस्य हेतुमित्राणमुत्पतमेव १. यो हतः।" ] इति न्यायात् । आदिशब्दनानभिन प्रसिद्धय । कुतस्तस्य न साध्यन्वमेय ! इन्याह-माधनाविपपत्यतः इति । माधनं वध्यमाणं तम्याविषयवमगोचरत्वम् , तस्मात इति । तदविषयचय निराहतम्यागययात् अनभिप्रेतम्यातिप्रमशान प्रसिद्धम्य च वैफल्यान् । तर प्रयानिगालमेकान्तमाणश्यादि तद्विपर्ययस्यैव प्रत्यक्षातः प्रतिपत्तेः । तस्यैव तन प्रनि- पतिः, तद्विपर्यये तजन्मनो व्यस्माययय व्यापारादिति चेत् ; ; व्ययमायादन्यस्य प्रयक्षस्यामनिवेदनात् । १५ अन्त्येवेदं फेवलं तदेवत्वाभिमानान्न पृथगनमीयत इति चेत् ; नन्वेवं पारमानुप्णत्वमपि न प्रत्यक्षनिरा- स्ने भो प्रत्यक्षतस्तस्यैव परिचान्ान् , तंद्विपर्ययेऽपि व्यामायस्पर व्यापारान् । मतोऽपि तहविरि- क्तप्रत्यक्षप्रतिवेदनस्य तदेक्याभिमानादव पृथगनवसायात् । अभिमतश्चैतद् ब्रमविदाम्-तत्प्रत्यक्षस्य विधिमाविषयत्वेन शीतोष्णादिभेटाविषयन्यात् । तद्विपयन्चे हि निपघविषयत्वमपि भनेन तद्धेवस्येत- रेतरामावात्मस्या निषेधान्नस्यात् । अनरसितं तमयभं कथमम्नीति चेत् ! गवत्यक्षामपि कथम् ! २० एकन्यादिविकल्पसंहारे तस्यैव निव्याकुलमनुभवादिति चेत् ; न ; भेदविझल्पसंहार सम्यापि निन्यायु- लमनुभवात् । तथा च श्राव्यते-"यद्वैतं न परपति पश्पन्चैतद्रष्टव्यं न पश्यति नहि द्रष्टुर्दृष्टेविपग्लिोपो विद्यते विनाशित्वान्न तु तद्वितीयमस्ति ततोऽन्यविभक्तं यत्पश्येत्।" [ वृहदा० ४।३।२३ } इति ; श्राव्यत एव केवलं तसंहारो न कहाचिदपि दृश्यत इति चेत् । न; इतरमहारस्याध्यदर्शनात् । ततो यथा न निर्मदसामान्यविषय प्रयशम् अपि तु भेदविषयमेव २५ तथैव भीतेः, तद्विरदत्वात् पायानुप्णय सायाभासम् , तथा नामाधारणस्वरक्षणविषय तत् , अपि त्वनुत्तव्यावृत्तादिरूपजात्यन्तरगोचरमेव तथैव प्रसिद्धन्यान् , प्रमाधिनत्याचेति तद्विरुद्धत्वादेकान्तक्षणिक्य- दिकमपि सायामासमेव । अत एवैकान्तनित्यत्वादेरपि तमामासत्वं प्रतिपतव्यम् । तहदेव चानुमाननिराहतम् , अनुमानेनापि आत्यन्तरस्य॑व बहिरन्तश्च वस्तुतानिरूपणात् । एवमागमनिराहनमपि, आगमस्यापि सहिषयम्यैव प्रामाण्यात् तदन्यविषयस्य तप्रतिटोपात् । अनभि- ३० प्रेतं तु साध्याभासं पारायंमात्रम् , साङ्यस्य तत्सिद्धावप्यात्मसिद्धरभावात् । सौगनादेरप्यनित्यत्वा- दिकं तत्प्रतिपत्तावष्यभीष्टस्य क्षणभङ्गादेरनिश्चयात् । प्रसिद्धं तु जैन प्रति सौगतादेत्यिन्तरम् । ततः 3B . १ उहावे।

·२।४] २ अनुमानप्रस्तावः १३ स्थितम्-'ततोऽपरम् । साध्याभासं विरुद्धादि साधनाविषयत्वतः।' इति । यद्यप्रसिद्ध, साध्यं धर्मिणो विद्यमानत्वमपि साध्यं भवेत् तत्रापि विप्रतिपत्ते. सम्भवात् , तदाह- जातेर्विप्रतिपत्तीनां सत्ता साध्याऽनुपज्यते । इति । सुगममेतत् । विप्रतिपत्तीनामिति बहुवचनं संशयादिभेदेन तासां बहुत्वात् । न च साधयितुं ५ शक्यत इति चोद्यस्याभिप्रायः । तत्रोत्तरमाह- तथेष्टत्वाददोपोऽयम् [ हेतोर्दोषत्रयं यदि ] ॥४॥ इति । तथा तेन सत्ता साध्येति प्रकारेण इष्टत्वात् जेनस्याभिमतत्वाद् अदोपो दोपो न भवति अयम् अनन्तर इति । पर इदानीमशक्यसाध्यता तस्यां दर्शयन्नाह-हेतोःपत्रयं यदि इति । दोपाणामसि- १० द्धत्वादीनां त्रयं दोपत्रयं हेतोः सत्तासाधनस्य यदि चेत् । तथा हि-यदि भावधर्मों हेतुः, कथमसिद्ध भावे सिद्धः ? सिद्धश्चेद् भावोऽपि सिद्ध एवाव्यतिरेकात् । न हि तदव्यतिरिक्तं धर्म प्रतिपद्यमानस्तमेव न प्रतिपद्येत व्याघातात् । ततो न तस्य साध्यत्वं प्रसिद्धस्यैव तत्त्वोपपत्तेः । अथोभयधर्मः; तदा व्यभिचारः, तस्य भाववदभावेऽपि भावात् , न तादृशो हेतुरतिप्रसङ्गात् । कथं पुनर्भावधर्मस्याभावे सम्भवो यतो व्यभिचारः ? परस्य वचनादिति चेत् ; न ; वचनात् तत्सम्भवे १५ अतिप्रसङ्गात् । असम्भवन्तमपि ब्रुवाणो दृश्यत इति चेत् ; स तर्हि मिथ्यावादित्वेनैव निगृहीतन्यो न व्यभिचारेण असम्भवतस्तदभावात् , अभूतमुद्भावयतश्च स्वयं निग्रहावाप्ते । सम्भवत्येव कल्पितः स तत्रापि अमूर्तित्ववत् । अमूर्तित्वं हि मूर्तित्वप्रतिषेधमात्रमाकाशादाविव.अभावेऽपि खरविषाणादा वस्ति-अमूर्तमाकाशादि अमूर्त खरविषाणमिति च व्यपदेशात् , तद्वदन्योऽपि कल्पितभाववदन्यत्रापि सम्भवन्न विरुध्यत इति चेत् ; न ; तस्य भावधर्मत्वाभावात् , अतत्स्वभावत्वात् अतत्कार्यत्वाच्च, २० अन्यथा कल्पितत्वानुपपत्ते । व्यवहारमात्रात्तस्यापि तद्धर्मत्वे वस्तुत पक्षधर्मत्वाभावात् स एव दोषो वक्तन्यो न व्यभिचारः, तस्यावस्तुसत्यसम्भवात् । “वस्तुन्येप विकल्पः स्याद् विधेर्वस्त्वनुरो- धतः ।" [ ] इति स्वयमेवाभिधानात । तन्न व्यभिचारोद्भावनमुपपन्नमिति चेत् ; आस्तामेतत् , वक्ष्यमाणोत्तरत्वात् । यदि पुनरभावधर्म. ; तदा विरुद्धः, भावसाधनार्थमुपनीतेना- भावस्यैव साधनात् । तन्न सत्ताया साध्यत्वं तत्साधनस्य दोपत्रयानतिवृत्ते । तदुक्तम्- "नासिद्धे भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाश्रयः । धर्मो विरुद्धोऽभावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् ।।" [प्र० वा० ३।१९० ] इति । विरुद्धत्व विरुद्धसाधनत्वात् । तच नासिद्धस्यैवाभावधर्मस्य चाक्षुपत्वादिवत् । नापि सिद्धस्य ; तसिद्धावेवामावस्यापि सिद्धेरव्यतिरेकात् । व्यतिरेके हि न तस्य तद्धर्मत्वमसम्बन्धात् । तत्कार्यत्वं २५ ३ कल्पितो भागभाववद- १ मानमपि-आ०, २०, प० । २ बहुत्व न च-आ०,०, प० । आ०, ब०,५०। ४-त्तायामसा-आ०, ब०, प० ।

·१० न्यायविनिश्चयविवरणे [२२६ सम्बन्ध इति चेत् ; न ; अभावात्मनस्तद्वभावात् , भावात्मनश्च तद्धर्मास्यासम्भवान् । सम्भवन्तोऽपि न तत्कार्यत्वम् , अमावस्याहेतुत्वात् । तन्न व्यभिचारस्य विरोधस्य चोदायनमुफ्पत्तिमदिति चेत्; सत्यम् , अस्त्ययमुद्रावयितुर्दोष., शास्त्रकारस्तूमयाभावधर्मयोरनभ्युपगमं परिहारं मन्यमान. परिहा- रान्तरमनुक्त्वा भावधर्मस्यासिद्धत्वमेव परिहरनाह-- भ्रान्तेः पुरुषधर्मत्यात् [ यथा वस्तुबलागमम् ] । इति । अत्र 'अदोपोऽयम्' इत्यनुवर्तनीयम् । तदसमर्थ --यदुक्तम्-"यो हि भावधर्म तत्र हेतु- मिच्छति स कथं भावं नेच्छेत् । प्र० वा० स्वपृ० १११९३ / इत्ययमदोपो दोपो न भवति, भ्रान्तः भावधर्ममिच्छतोऽपि भावानिच्छासम्भवात् , तस्याश्च पुरुपे तद्धर्मत्वेन सम्भवात् । एतदेवोदाहरणेन दर्शयन्नाह- यथा वस्तुपलागमम् । प्रपेदे सर्वथा सर्ववस्तुसत्ता प्रतिक्षिपन् ॥ ५ ॥ इति । यथा इत्युदाहरणोपदर्शनार्थम् । प्रपेदे प्रपन्नवान् । किम् ? वस्तुयलागमम् वस्तु तात्त्विकं बलमगिमतसाधनसामर्थ्य यस्य स वस्तुबल: स चासाबागमश्च, आगमो ज्ञानं वचनं वा आगच्छत्यनेन आगमयत्यनेन वेति व्युत्पत्तेः, गमेश्च वोधार्थत्वात् वस्तुवलागमः तमिति । अनेन भावधर्म- १५ मिच्छनपीति दर्शितम् । प्रसिद्ध चैतद् बौद्धस्य-"इदं वस्तुपलायातं यद्वदन्ति विपश्चितः ।" [प्र. चा० २१२०९ ] इति वचनात् । क एवं प्रपदे ? इत्याह-सर्वथा सर्वेण पररूपादिप्रकारेण स्वरूपादिप्रकारेण च सर्वस्य चेतनस्येतरस्य च वस्तुनः सत्ता प्रतिक्षिपन् निराकुर्वन इति । अनेनापि भावं नेच्छतीति प्रतिपादितम् । इदमपि प्रसिद्धमेव- "यथा यथार्थाचिन्त्यन्ते विविच्यन्ते तथा तधा।" [०या० २१२०९] २० इत्यभिधानात् । विविच्यन्ते इति च न नानात्वस्य वचनम् अपि तु विशरणस्यैव । तथा च व्याख्यानम्--"तस्माद्यथा यथा वस्तु चिन्त्यते तथा तथा विशीर्यत एवेति किमत्र कुर्मः ।" [प्र० वार्तिकाल० २१२०९ ] इति । कुतः पुनस्तदागमस्य भावधर्मत्वमिति चेत् ? अभावधर्मस्य वस्तुबलत्वाभावेन ततो भावप्रतिक्षेपायोगात् । तद्वलत्वमपि व्यवहारत एव तस्येति चेत् ; न ; तथा- विधात्ततो भावप्रतिष्ठानस्यापि भावात् कथमेकान्तिकस्त प्रतिक्षेपो मत इदं सूक्तम्-"विज्ञान विज्ञान- २५ रूपतयापि शुन्यमिति सकलधर्मशून्यतैव न्याय्या ।" [प्र. वार्तिकाल० २१२०९ इति । ततः प्रतिष्ठापरिहारेण प्रतिक्षेपमेव ब्रुक्ता तात्त्विकमेव भावधर्मत्व तस्याभ्युपगन्तव्यम् । तदाह- भावनादभ्युपैति स्म भावधर्मभवस्नुनि । इति । भावनात् भावप्रतिक्षेपस्य स्वपरबुद्धौ भवत करणात् अभ्युपैति स्म सौगतो वस्तु- बलागममिति सम्बन्ध. 1 कीदृशम् ! भावधर्म तदन्येन तद्भावनानुपपते । कस्मिन् ? अवस्तुनि ३० भावप्रतिक्षेपे । ततो युक्तं भावमनिच्छतोऽपि भावधर्मस्येष्टत्वाचस्य हेतुत्वमसिद्धत्वाभाशत् । तदयमत्र ३ विज्ञानतयापि श्रा०,०, ५० । ! २-छतो मा-मा०, ३.,५०। १-पगमपरि-ता। ४ तथा आ०, २०, ५० ·१५ १५ २७] २ अनुमान ... प्रयोग.- अस्ति चेतनाचेतनात्मकं वस्तु वस्तुबलागमसद्भावात् । धर्मो हि सिध्यन् धर्मिणमवयोधयति अन्यथा तदनुपपत्ते । ततो यदुक्तम्- "भावोपधानमात्रे तु साध्ये सामान्यधर्मिणि । न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यादनिपिद्धञ्च तादृशम् ।।" [प्र० वा० ३।१८७ ] इति । तत्प्रतिक्षिप्तम् ; भावोषधानमात्रस्य सत्ताविशेषणमात्रस्य सामान्यधर्मिणो वस्तुमात्रस्यापि ५ विप्रतिपत्तिविषयत्वे तत्सिद्धित एव स्वार्थसिद्धे, 'न कश्चिदर्थः सिद्धः स्यात्' इत्यस्यायोगात् । कथञ्चायम् “इदं वस्तुवलायातम्" [प्र० वा० २।२०९] इत्यादिना भावोपधानमात्रमपि साध्य प्रतिषेधन्नेव "अनिपिद्धं च तादृशम्" इति ब्रूयात् न चेत् प्रतिक्षणोपक्षीणबुद्धिः । अथ व्यवहारे तस्यानिपिद्धत्व निपिद्धत्वं तु परमार्थे, ततो मार्गभेदात् न तद्वचनयोः परस्परतो विरोध इति चेत् ; व्यवहारतोऽपि तन्निपेधे किं नश्यति ॥ साध्यत्ववत् साधनत्वमपि नश्येत् , अस्ति च तत् शब्दे नित्य- १० स्वस्य सत्येव ( सतैव ) शुद्धाशुद्धरूपेण साधनादिति चेत् ; न तर्हि परमार्थतोऽपि तन्निपेधो भावप्रतिक्षे- पस्यापि सतैव केनापि साधनोपपत्ते । असतापि तत्साधने तदनित्यत्वसाधनमपि स्यात् । तन्न व्यवहारे- ऽप्यनिपिद्धमित्याद्युपपन्न मिति कथं न तद्वचनयोर्विरोधः १ कथं वा निषिद्धस्य साधने सिद्धसाधनत्वम् । तदेवं निरुपाधिकं सत्त्वं प्रसाध्य सोषाधिकं साधयन्नाह- असिद्धमिधर्मत्वेऽप्यन्यथानुपपत्तिमान् ॥६॥ हेतुरेव यथा सन्ति प्रमाणानीष्टसाधनात् । इति । असिद्धस्य अनिश्चितस्य धर्मिणो धर्मत्वेऽपि शब्दान केवल सिद्धर्मिधर्मत्वे, हेतुरेव गमक एव तद्धमत्वेऽप्यसिद्धिदोषाभावस्य निरूपितत्वात् । कीदृश. १ अन्यथा साध्या- भावप्रकारेण अनुपपत्तिमान असम्भववान् । अत्रोदाहरणम्-'यथा' इत्यादि । यथेत्युदाहरण- प्रदर्शने । सन्ति विद्यन्ते प्रमाणानि । बहुवचन प्रतिपत्तृभेदेन तद्बहुत्वात् । कुत सन्ति : २० इष्टसाधनात् इष्टस्य भावनराम्यस्य साधनात् । के पुन प्रमाणोपाधिक सत्त्व प्रतिपन्नं येन तदन्वयदृष्टिरिष्टसाधनस्येति चेत् ! न, तददृष्टावपि अन्यथानुपपत्तिमत्त्वेन गमकत्वात् । मा भून्ना- मान्यथानुपपत्तिमतोऽन्यथा गमकत्व, तथा गमकत्वम् , तथोपपत्त्यभावे कथमिति चेत् । न ; अन्यथानुपपत्तेरेव पर्युदासवृत्त्या तथोपपत्तित्वात् , तस्या प्रसज्यप्रतिपेपरूपाया अप्रातीतिमत्वात् । हेतुस्वरूपे तत्प्रतिपत्तिरेव च तथोपपत्तेरपि प्रतिपत्तिः, बहिस्तंदभावेऽपि दोपाभावात् । ततो नेदमत्र २५ दूषणम्- "उपात्तमेदे साध्येऽस्मिन् भवेद्धेतुरनन्वयः।" [प्र० चा० ३३१८८ ] इति । वहिरनन्वयेऽपि क्षतेरभावात् अन्तरनन्ययस्यासिद्धत्वात् । कुत पुनरिष्टसाधनं प्रमाणादेव न तद्विपर्ययादपीति चेत् । न ; ततोऽनिष्टस्यापि साधनात् , प्रतिपक्षस्य व्यवच्छेदानुपपत्तेः । साधयता १ भागोपादानमाने"-प्र. वा० । २ भावोपादानमा-प०। ३ सत्येव के-आ०, २०, ५० । ४ असतोऽपि मा, २०, ५०। ५-हारे तस्यानि-प्रा०, २०, ५०। ६-धनस्य चेत् आ०, ८ भन्यथानुपपत्तिप्रतिपतिरेव । ९-स्तदा मा-आ०, २०, प० । - - घ०, प० । ७ तथानुग-ता०॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे [२२८ हि स्वपक्षं प्रतिपक्षो व्यवच्छेत्तन्यः, स्वपक्षसावनस्यैवान्यथानुपपत्ते. । ततो वस्तुए भावव्यवच्छेदे- नाभाय साधयना प्रमाणादेव तत्साधनमनुमन्तव्यम् । भावनैरास्यशदिन तमाधनमपि नास्त्येव वकाय- मन्यथानुपपत्तिमत्त्वम् अमिद्धस्य तदनुपपत्तेरिति चेत् । न ; "इदं वस्तुकलायातम्" [प्र० वा. रा२०९इत्यादेस्तवचनादेव तसाधनस्य श्ररणात् । तदपि स्वमवदेव न तत्वत इति चेत् ; ५ मिनेन कर्तव्यम् । इष्टसाधनस्याभावसाघनमिति चेत् ; सिद्धमिष्टसाधनं तदभावसाधनस्यैव तस्यात् । इदमपि स्वमवदेव न तत्त्वत इति चेत्, न; अन्नापि' 'किमनेन' इत्यादे. प्रसादनवस्थादोपाञ्च । ततो दूरमनुमृत्यापि फिश्विद् त्रुवता तात्त्विमेव तब तत्प्रयोजनच वक्तव्यमिति कथमिष्टसाय- नस्यासिद्धिः यतोऽन्यथानुपपचिर्न भवेत् । प्रमाणादिप्रसाधने प्रमाणस्यापि तदन्यतः सायनं तस्यापि तदन्यतः साधनमित्यनवस्थानम् । स्वतस्तत्सायने भावनेराल्यस्यापि तत एव तदिति किं प्रमाणेन १० यतस्तत्साधनात् तदवस्थाप्यत इति चेत् । अवार- इष्टसिद्धिः परेषां वा [ तन्न वक्तुरकौशलम् ] ॥७॥ इति । परं ब्रहा नस्यैव परत्वेन ब्रह्मविद्या प्रसिद्धत्वात् तदिच्छन्तीति परेपो 'वा' इति समुञ्चये तेपामपि न केवलं बौद्धानाम् । किन् ! इष्टस्य ब्रह्मणः सिद्धिर्भवेदिति शेषः । तात्पर्यम्-- स्वत एव यथा भावनैरास्यं व. प्रसिद्धयति । न प्रमाणात्यमाणे तन्नेरात्म्यस्यानवस्थिते. ॥ १३४ ।। सवभिनात्मके तहत् नम सिद्धं स्तो भवेत् । प्रमाणान्नान्यतस्तस्मिन् तदर्भदानवस्थितेः ॥ १३५ ॥ ततः किम् । इत्याह-तत्र वक्तुरकौशलम्' इति । तत्र तस्या परेपामपीष्टसिद्धी वक्तः सर्वाभाववादिन अकौशलं स्वपक्षस्य तत्मत्यनीकव्यवच्छेदेनाव्यवस्थापनादनिपुणत्यम् । २० ननु तदिष्टसिद्धिरप्यभावरूपैव "नेह नानास्ति किचन" [ददा० ४।४१९] इति “स एप न" [ बृहदा० ३।९।२६ ] इति च भेदमतिपेधस्यैव सदाम्नायेन श्रवणादिति चेत् ;न; तेनापि तस्य पदासस्यैव श्रवणान् न तुच्छस्य । अन्यथा "ऐतदात्म्पमिदं सर्वम्" [ छान्दो० ॥1८1७ ] इत्यादिना तदसाहत्यमसात् । ततः सर सर्वाभेदारिमरा तदिसिद्धि । इदमेवार- अतीतानागतादीनामपि सत्ता [ अनुपन यत् ] 1 इति । आदिशब्दाद्वर्तमानानाम् । अपिशब्दात् स्वभावदेशभिनानाच भावाना सत्ता विद्य- मानता । 'इसिद्धि. परेपाम्' इति सम्बन्धः । कीदृशी सा । इत्याह-अनुपगवत् इति । अनुपडी देशकालादिमिरव्यवच्छेदः, तेन यदते दीप्यत इत्यनुपङ्गवन् , वदेः दीप्यर्थस्य विचि सत्येवरूपान् । कथमिष्टसिद्धिरीदृश्यपि स्वत परेपाम् ! "गृह्यते अग्रथया युद्धथा मूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिमिः।" [ कटोप० ३११२] इति बुद्भिक्ताया एव तस्या श्रवणादिति चेत् ; भवदिष्टसिद्धिरपि न स्वत ३. भवेत् "यथा यथाधांश्चिन्त्यन्ते विविच्यन्ते यथा तथा ।" [प्र०या० २।२०९ इति १-पि किमनेनाव्यमिष्टसाधन तदभारसाधनस्यैव तत्वात् , इदमरि सम्पादेव न तत्वत इति चेन्नात्रपि क्रिममा०। २“श्यते त्वग्न्यया" कसोप० । १५ .

·३ २८ २ अनुमानप्रस्तावः चिन्ताकृताया एव तस्या अप्याकर्णनात् । अभावरूपैव चिन्तेति चेत् ; बुद्धिरपि भावरूपैवेति समः समाधिः । अतो न प्रमाणाभावे परस्येवात्मनोऽपीष्टसिद्धिः । अस्तु तर्हि संवृत्यैव प्रमाणमिति चेत् । किमिदं संवृत्येति ? स्वरूपेणेति चेत् ; वस्तुसदेव तर्हि प्रमाणं स्वरूपभावात् । तथा च परेप जैना- नामेवेष्टसिद्धिः सिपाधयिपितप्रमाणप्रतिष्ठानां न सौगतानाम् , सति तस्मिन् सर्वाभावस्याप्रतिष्ठितेः । तदाह-इष्टसिद्धिः इष्टस्य साधयितुमभिप्रेतस्य प्रमाणस्य सिद्धिः निर्णातिः परेषां वा जनानामेव चेत्यस्यावधारणार्थत्वात् । दूषणान्तरमाह-तत्र तस्मिन्स्यरूपे संवृत्यर्थे वक्तुः संवृत्यास्ति प्रमाणमिति ब्रुवाणस्य अकौशलं वचनवैदग्ध्याभावः । प्रसिद्धार्थ स्वरूपपदं परित्यज्य तद्विपरीतस्य संवृतिशब्द- स्योपादानात् यथा 'तरुपतिरसदैव मुनेः' इत्यनुक्त्वा 'तल्युर्वेवर्षेः' इति ब्रुवाणस्य । तन्न सवृत्येति स्वरूपेणेत्यर्थः । न पररूपेणेत्यपि; तत्रापि वस्तुतः प्रमाणसिद्धया परेषामेवेष्टसिद्धर्वचनकौशला- भावस्य च तदयस्थत्वात् । अपि च, यदि पररूपम् ; कथं तेन भावः ? स चेत् ; कथं पररूपं १० व्याघातात् । अव्याघातेऽप्याह-अतीतानागतादीनामपि सत्ता इति । तेषामपि सत्त्वं पररूपेण प्राप्नुयादित्यर्थः, न केवलं प्रमाणस्यैवेत्यपिशब्दः । तथा च- भावावबोधरूपेणैवातीतेन भवेदयम् । भावनेराम्यबोधस्ते भाविकालसमन्वयी ।। १२३६ ॥ तेनैव भावबोधः स्यादतीतो भावनाऽथवा । तद्गोचरो विचारश्च सर्वोऽप्येवं वृथा भवेत् ।। १२३७ ॥ सतापि तेन पूर्वस्मिन् भावग्राहनिवर्तनात् । परत्रापि विना तेन भावनैरात्म्यनिर्णयात् ॥ १२३८ ॥ प्रतिपाद्यो न कश्चित्स्यादेवमन्यत्र कथ्यताम् । तन पररूपेणेत्यपि तदर्थः । अयं तर्हि स्यात् संवृत्या स्वपरविकल्पनिर्मुक्तयेति चेत् ; न? तनिर्मुक्तेरप्यस्य स्वरूपत्वेन तनापीप्टॅसिद्धिरित्यादेर्दोपस्याविशेषात् । तदाह-अनुपङ्गवत् अनुपजनं पूर्वदोपस्यानुगमोऽनुपरः स विद्यतेऽस्येति अनुपङ्गवत् । तन्निर्मुक्तिः संवृतिरिति परमतं तस्यानु क्तस्य प्रक्रमवशात आगमात् । यदि पुनस्तुच्छेव तन्निर्मुक्तिः ; तर्हि स्पष्टगभिधातव्यम्- 'न कथञ्चिदप्यस्ति प्रमाणम्' इति, कि संवृत्याऽस्तीति ? प्रथमत एव तदभावाभिधाने तत्त्वगवेपि- णामुढेगात न तत्त्वप्रतिपत्तावाभिमुख्यं भवेत् , ततो मा भूत्तथोद्वेग इति प्रच्छादिताभावस्य प्रमाणस्ये- २५ दमभिधानं संवृत्याऽस्तीति । तदुक्तम्- "सर्वमस्तीति वक्तव्यमादौ तत्चगवेपिणा " [ ] इति । न चैवं वदतः किमप्यकौशलमनुद्वेगवचनादेव कौशलोपपत्तेरिति चेत् ; न ; एवं नित्येश्वर- प्रधानादेरपि वचनप्रसङ्गात् , तदभावस्यापच्छादितस्य वचने लोकस्योद्वंगाविशेषात् । उद्विजतां वा लोको मा वा यथावस्थितमेव तु तत्त्वं तत्त्वविदा वक्तव्यम् , अन्यथा वश्चकत्वप्रसङ्गादिति चेत्, न ; ३० १ तर्वायुधैवर्षे इ-मा, व, प० । तालिः तरूपत्तिः ऊर्येव विशालैव ऋषेः मुनेः। २-द्विर्व- भा, घ०, ५०1३ तेनाभा-आ०, च०, ५०१४-सिद्धेरि-आ०,०,१०।५-नुयुक्त-आ०,०, ५०॥ २० ·. । न्यायविनिश्चयविवरणे [રાટ प्राणतत्त्वस्यापि तथैव वक्तव्यत्वापते । अथ तत्त्व पश्चात् सवृत्यर्थपालोचनपाटवाल्लोक स्वयमेव प्रत्येति । यदुक्तम्- विवादचगवार्थस्य भावप्राहो निवर्तते । ] इति ततो न पूर्वमेव तद्वचनेनोद्वेग नियत इति चेत् , ईश्वरादितद्वचनेनापि न कर्तव्य ५ तस्यापि तथैव प्रतीते । तत् सवृत्या प्रमाणादिवत् ईश्वरादिकमपि सौगतेन सिद्धान्तीकर्तव्यम् । तदाह-इष्टसिद्धिः परेपां वा इति । इष्टस्य लेस्पूनितस्येश्वरस्य सिद्धिः सवृत्त्या स्यात् परेपां प्रमाणादीनामिव 'या' इत्यस्येवार्थत्वात् । तत किम् ? इत्याह-'तन्न'इत्यादि । तोति तस्येत्यस्यार्थे द्रष्टव्य । तदयगर्थ -तंत्र तत्येष्टस्य यत्तुर्वदत बौद्धस्य । कथ वक्तु १ अनुपशवत् ! अनुपङ्गो दोषोऽनुपज्यमानचात् तद्वत् यथा भवति, एय १० कौशरम् अफौशरमभिमतस्यैव 'दोपवत्वेन वचनात् । अपरमप्यतिप्रसङ्गमाह-'अतीत इत्यादि । अतीताना घगदीना कपारादिषु तेपाञ्चानागताना धादिषु आदिशब्दाद्वर्तमानाना दण्ड चक्रादीना परस्परात्मनि सत्ता शक्तिरूपेण साइल्यसिद्धा सापि न वेचरमिष्टसिद्धिरेख सस्था सोगतस्य मवेत् । 'सत किम्' इति प्रश्ने पूर्ववदत्रापि तत्र' इत्यादि वक्तव्यम् । तन सत्या.ऽस्तित्व प्रमाणाना यतस्तत्साधन सिद्धसाधन भवेत् । अभावकान्ते विरोध एवोद्धारयिस्य - यदि तदेवन्तो न किञ्चितत्साधन, ताव न तदेकान्त' इति कि सत्तासाधनेन । तावता तवादिन परानयादिति चेत् , उच्यते- विरोधो नाम हेतोरेव विपक्षगोचरो व्यापार स कथगॅसतस्तस्य स्यात् १ सतश्चेत् , सिद्ध सदुद्भावन भावसाधन तस्य तनान्तरीयकत्वात् । अस्तीद किन्तु तेन तदेकान्तनिपेष एव कर्तव्यो भाव साधयतापि तस्यावश्यवर्तव्यत्वात् , अन्यथा परस्यापरिक्षीणपक्षताप्राप्तेरिति चेत् , न, तनिषेधस्य नीरूपस्य करणेऽपि तत्प्राप्त विशेपात् । भावरूपस्य तु करण भावसापनमेव । न चायमप्येकान्त , यस्मान हि तस्य स्वस प्रतिपत्ति , निप्रतिपरे । नापि परत तदेकान्ते परस्यैवा भावात् । भारे तद्विरोध, परस्परव्यवच्छेदस्यापि भावात् । अयस्त्वैव परम् अविद्याक्लस्त्यात , न हि तेन तदेवन्तो विरुध्यते "चन्द्रमस्येस्त्वैकान्तान् द्वित्वेनेति चेत् । न, अभावैशान्तस्याप्येक परत प्रतिपतिप्रमझात् । सति तम्मिन् कथ तदेकान्त इति चेत् । न , तत्सत्त्वस्य सातत्वात । २५ वस्तुसता हि तेन तद्विरोधो न सावृत्तेन तदनुकूलत्वात् । रातात् कर्थ प्रतिपपिरिति चेव । अविद्योपक्लप्तात् कथम् । न ततोऽपि तत्पतिपत्ति मेदारोपस्यैर निवृत्त । पर हि परैगम्नाय ज्ञानमुच्यते, तच्च "अस्थूलमनल्पमहस्त्रमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायम्" । हृदय ३1८1८] इति स्थूलादिभेदप्यु दासप्रतिभासितयोपनायमानमखिल्मपि भेदारोपमभ्यासपात्याद्विनि- वर्य स्वयमपि निर्तते विषवत् । इष्टं हि विष विपान्तरमुपसमय - पुनरात्मानमप्युपशमयनीति, १-द त-ro, Ro, प० । २-वि सर्वस्येत्य-वा३ तस्य २० । ४ दो वेन भा०, १०, 1 ७ नदस्य:- ५०। ५-मस्य स्या-मा०,१०,५०। ६यप्रेक्षत-आ००, प० । अमदिनमा प०, ५०। ८ विश्व हि श्रा०,१०,१०॥ on ·રા૮] २ अनुमानप्रस्तावः १९ तन्निवृत्तौ च निराकुलो भावैकान्तः परनि श्रेयसरूप इति चेत् ; न ; तद्वदभावैकान्तस्याप्यन्याकुलत्वा- पत्ते , तत्रापि हि परं 'परैर्विचारज्ञानमूरीक्रियते । तदपि न चित्रमेक वस्तु ; विरोधात् । नापि निष्कल- स्वलक्षणरूपम्। अपरिवोधगोचरत्वादिति भावप्रतिषेधपरतयोपजायमानमशेषमपि भावारोपमपसार्य गरल- निदर्शनबलेनात्मानमध्यपसारयदभावकान्तमेव तन्नि श्रेयसमव्याकुलमवकल्पयेत् । कथं ताशेनाप्य- तद्विपयेण तदवकल्पनमिति चेत् ? आग्नायज्ञानेनापि कथम् १ न हि तस्यापि तद्विषयत्वम् । ५ "यः सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो वेदेभ्योऽन्तरो यं सर्वे वेदाः न विदुर्यस्य सर्वे वेदाः शरीरं यः सर्वान् वेदानन्तरो यमयति स त्वन्तर्याम्यमृतः ।" [ बृहदा० ३।७१५] इति श्रुत्यैव तस्य तदविपयत्वनिवेदनात् । स्वसंवेदनादेव तस्य तत्त्वाक्कल्पनमिति चेत् ; न ; विवादात् । तदवस्थागतस्य न विवाद इति चेत् ; तदपि कथं तस्यापरिज्ञाने ? सति हि तत्परिज्ञाने तद्गतं निर्विवादत्वमन्यद्वा सुपरिज्ञातं भवति नान्यथा । न चान्यतस्तत्परिज्ञानं भवतः सम्भवति, "विज्ञाना- १० न्तरमरे (विज्ञातारमरे) केन विजानीयात्" । वृहदा० ४।५।५] इति तदनन्यवेद्यताया एव श्रणात् । तन्न भावाभावैकान्तयोः परस्परतोऽतिशयो यत एकत्र विरुद्ध मिष्टसाधनं परस्य सत्वं साधयेत् तत्रापि तदभावात् , स्वपरभावाभ्यां भावाभावात्मकस्य साधयत्येव तत्र तस्य प्रतीतेः । ततो युक्त विरोधादपि सत्त्वसाधनम् । विज्ञानवादी प्राह-मा भूदभावैकान्तः, तथापि विज्ञानमेवास्तु न वहिरर्थः तस्य तद्वयतिरेकेणा- १५ प्रतीतेरिति ; सोऽपि न प्रातीतिकवादी ; यतः- अविवेके हि नीलादिज्ञानयोरक्कल्पिते । बहिरेव भवेदेहाद् बोधो नीलादिरूपवत् ।। १२३९ ॥ तज्ज्ञानरहितादेहात्कथमेवं ततो चर्चः । "दर्शनं नीलनिर्भासं नाथों चाह्यः" इति स्फुटम् ॥ १२४० ॥ तद्ज्ञानरहितोऽप्यन्यो यद्यन्यावगतं वदेत् । सुगताचगतं तत्त्वं फिन यक्ति कृषीवलः ॥ १२४१ ॥ अन्त शरीरमेवायं नीलादिर्यदि बोधवत् । अन्तर्गतगिरिः कायो गिरेरपि पृथूभवेत् ॥ १२४२ ॥ अन्तर्गत: कुतश्चार्य वहिप्ठेनावभासताम् । वासना प्रकृतेः "तद्यद्यसंस्तद्वद्विभासताम् ॥ १२४३ ॥ तथा च शून्यवादाप्तेः ज्ञानवादो विभज्यते । न च ज्ञानं निराकार सौगतैरुपगम्यते ॥ १२४४ ॥ .. २० २५ , १ बौद्ध । २-मुररीक्रि-आ०, ब०, प० । ३ "यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तर ....."-गृहदा। ४-स्य तवं सत्वं सा-आर, ०, प० । ५-परभावाभावाभ्या-आ०, ५०, प० । ६५० या२।३३५ । ७'देहः"-ता. टि। ८"देहबहिर्गतबोधशतम्"-ता० दि. 1 ९ वहि- श्चेन्नाव-मा०, ०,१०।१०-स्तद्वद्संसदद्वि-आ०, ब०, १० ।

·न्यायविनिश्चयविवरण for यत शून्यप्रसदस्य प्रत्याख्यान प्रकल्प्यताम् । सतोऽपि ब्रह्मणस्तस्य विशेष कम्प्यता कुत ।। १२४५ ॥ अनित्यत्वाविभुत्वादरिति चेन्नेदमुत्तरम् । नीरादेरिव तस्यापि चासितस्येव भासनात् ।। १२४६ ॥ सन्नेव यदि नीरादि निर्मापत्वेन बुध्यते । बहिर्भावोऽपि सन्नेव तथा किन्नावनुध्यते ।। १२१७ ।। न हि नान्यथा ज्ञान कदाचिदपि दृश्यते । बाधितो येन सेप स्याद् वहिप प्रतीतिमान् ॥ १२३८ ॥ स्यान्मतम् -शरीरनीलादितदन्तरालप्रतिभासमेकमेर ज्ञानम् , न तकस्यचिदन्तनापि १० कुतश्चिद् वहि स्वरूप एवानस्थानात् तदद्यमदोष इति , तन्न, 'दूरादेवाहमत्रस्थो नीरादिकमव लोफयामि' इति नीलादितवेदनयो भेदत्यैवानुमवत प्रतीते । तस्याश्च भेदानवगमे बुद्धिचैतन्ययोर भेदमतीतेरप्यभेदावगमो मा भून् , तथा च यथा साङ्ख्य प्रत्येतत्खयोच्यते- "अभिनवेदनस्यैक्ये यमैयं नदिमेदवत् । *सिद्ध्येदसाधनत्वेऽस्य न सिद्ध भेदसाधनम् ।।" [H० वा० २।२७८] इति । १५ तथा च भवन्त प्रत्यस्माभिरिदमुच्यते- विभिन्नवेदनाद् भेदे यत्रैव तदमेदवत् । सिद्ध्येदसाधनन्ये ऽस्य सिद्ध नाभेदसाभनम् ॥ १२५९ ॥ इति । कथ पुनीलादे तद्वेदनाद् भेदे 'नीरादि प्रतिभासते इति प्रतिभाससामानाधिकरण्येन प्रतिपत्ति, अप्रतिमासात्मनि तदनुपपत्तरिति चेत् । अमेऽपि 'नीलादि' इत्येव' 'प्रतिभास' इत्येव २० या भावात् कथ तथा प्रतिपत्ति ! अन्वयव्यतिरेकाम्या भेदपरिकल्पनान् , अन्यतो हि प्रतिभास तस्य पीतादावपि भागद, व्यतिरिक्तश्च नीरादिविपर्ययात । सदनेन विरुद्धधर्माध्यासेन भेदपरिकल्पनमुपस्थाप्यमान सामानाधिकरपयन्यवहाराय फायते इति चेत्, उच्यते- विरद्धपाध्यासोऽय तत्त्वतो यदि वियते । नोलतग्जानमेद स्यात् तात्त्विक कलित कथम् ॥ १२५० ॥ कल्पितधेचदध्यास कुतम्त कल्पन भतम् । अन्यतश्चेतदध्यासादनास्था प्रमश्यते ॥ १२५१ ।। तवेदकल्पनादेव प्राच्यात्तद्वेदकल्पनम् । पाच्यचापि तन प्राच्यान्न चेहास्यनास्थिति ॥ १२५२ ।। . ~ १-यत्तदि-०२.१३द्धिसापनवेऽसने सिद्धि मेदापनम् । ताव मार तेरियेवामा-भा०, २०, ५० ·२८] २ अनुमानप्रस्तावः २१ अनादेस्तत्प्रबन्धस्य प्रवृत्तरिति चेत्तथा । भेदस्तात्त्विक एयासी किन्न तत्कल्पितो मतः ॥ १२५३ ।। अभेदस्यैव संवित्तेः स्वतश्चेन्नीलवेदनम् । तद्भेदकल्पन चैतवयं केनावगम्यताम् ॥ १२५४ ॥ तद्व्यापारं कथ विद्यादजानानश्च तद्वयम् । एकत्वं दर्शनाभेदः कल्पनादिति यद्वदेत् ॥ १२५५ ।। केनापि तद्वयज्ञाने जानीयादर्थमप्यसौ । ज्ञानस्यैवान्यवेद्यत्वं नार्थस्येत्यव्यवस्थितेः ॥ १२५६ ।। - अतश्च बहिरानामपि सत्ता प्रसाध्यते ॥ ८ ॥ इति । अतः अस्मादनन्तरसाधितात् प्रमाणात् , सामान्योक्तावपि प्रत्यक्षादिति प्रतिपत्तव्यम् । अनुमानस्य वक्ष्यमाणत्वात् । चशब्दः सौष्ठवे । यहिरर्थानां जडनीलादीनाम् अपिशब्दान्न केवलं विज्ञानानां सत्ता विद्यमानता प्रताध्यते प्रार्पण सिद्धिं नीयते । कथं पुन: प्रत्यक्षतस्त- साधनम् , तस्य तदभावेऽपि तन्निर्भासिनो दर्शनात् । तैमिरज्ञानवदिति चेत् ; स्वरूपसाधनमपि न भवेत् , तदभावे तन्निर्भासिनोऽपि 'दर्शनात् भ्रान्तस्य विभागवेदनवत् । न तद्विभागस्य प्रत्यक्षतः १५ साधनं तद्विवेकस्यैव साधनादिति चेत् ; न त दमुपपन्नम्- "ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेदवानिव लक्ष्यते ।" [प्र० वा० २।३५४ ] इति । तद्भेदविवेकवेदिन एव तल्लक्षणानुपपत्तेः । प्रत्यक्षजन्मनो विकल्पादेव तल्लक्षणमिति चेत् ; न; ततोऽपि व्यतिरिक्तस्यार्थवेदलक्षणात् । अन्त्यतिरेके तदात्मा तत्त्वतः सविभागः स्यात् तत्प्रत्यक्षा- स्मापीति न सूक्तमेतत्-"अविभागोऽपि युद्ध्यात्मा" [प्र० वा० २१३५४ ] इति । तदात्मन्यपि २० तल्लक्षणमन्यत एव विकल्पादिति चेत् ; न; पूर्ववत्प्रसझादनवस्थितेश्च । ततो गत्वापि दूर स्वत एव कुतश्चित्तलक्षणमनुमन्तव्यम् । एवञ्च यथेदमर्थग्रहापेक्षयोच्यते- "यथाकथञ्चित्तस्यार्थरूपं मुक्त्वावभासिनः । अर्थग्रहः कथं सत्यं न जानेऽहमपीदृशम् ॥" [प्र० वा० २१३५३ ] इति । तथेदं स्वमहापेक्षया वक्तव्यम्- यथा कथञ्चित्तस्यात्मरूपं मुक्त्वावभासिनः । आत्मग्रहः कथं सत्यं न जानेऽहमपीदृशम् ॥ १२५७ ॥ इति । विभागग्रहस्य सवाघत्वादसत्यत्वेऽपि सत्यत्वमेव विपर्ययात् संवित्तिमात्रग्रहस्येति चेत्, न; अर्थग्रहस्यापि सत्यत्वापत्तेः । न हि तद्ग्रहोऽपि सर्वः सबाध एव ; वाधस्यैवाभावप्रसङ्गात् , सत्येव निधिमरीचिग्रहे जलग्रहस्य बाघोपलम्भात् । वास्तवञ्च मरीचौ तज्ज्ञानस्य निधित्वं न वासनास्थैर्यात्, ३० १ दर्शनादिविभा-आ०, २०,५० । २"ग्राह्यवाहकसवित्तिविभागवेदनवत् ।"-ता० दि० । ३-यस्य सविचिवदिति चालक्षणात् आ०, ब०, प० । ४ “निबंधत्वात्" '-ता०दि०१५ मरीचिज्ञानस्य ।

·५ न्याययिनिश्चयविवरण [२९ एवं स्वरूपेऽपि प्रसनात् । ततो मरीचिरर्थ एव । जलं तर्हि किं स्यादिति चेत् ! प्रायादिविभागवन किचिदिति बुमः । ततः प्रत्यक्षादर्थमाधनोपपतेः स्थितमेतत्- 'अतश्च' इत्यादि । यदि चाय निन्धो न सतातसाधनमिति तथापि तदाह- तभायेऽपि तदादस्पान्यथानुपपत्तितः । इति । तस्यप्रत्यक्षस्यार्थविषयस्या भावनम्मिन्नपि न केवलं तदावे घहिरानामपि सत्ता प्रसाध्यत इति सम्बन्धः । कुत एनन् ! तबादस्य तस्मिन् विनाने वादः तत्साधनस्य यथा "दर्शनोपाधिरहितस्य". [ प्र० पा० २।३३५ । इत्यादि', तस्मिन् या बहिरर्थ वाट' तदृपणत्य यथा "यथा कश्चित्" 13० वा० २१३५३ ] इत्यादि, तस्य अन्यथा बहिरर्थमाभावप्रकारेण अनुपपत्तितो घटनाभावात् । अयमत्र प्रयोगः-'सन्ति बहिरया. साधनाषणप्रयोगान्यथानुपपत्ते' इति । १० अभावे सर्वार्थस्य सहिशेषः कथं भवेत् । तत्पयोगो यनो बानमाधनं याऽर्थदृषणम् ॥ १२५८ ॥ व्याहारमसिद्ध्या चेतप्रयोगोऽनुमन्यते । कः पुनर्व्यवहारार्थः ? कल्पना यदि ; कल्पितात् || १२५९ ॥ कुतश्चिसिद्धिरर्थस्य युद्धेर्वा किन्न दूपणम् ! । न हि कल्पनया कस्याप्यम्ति यस्तुर्दरिद्रता ।। १२६० ।। विपक्षमव्यवच्छिन्दस्त प्रयोगस्तथा सति । एकान्तेन स्वपक्षस्य कथं नामास्नु सापकः ॥ १२६१ ॥ वन्न कल्पितरूपोऽय परमार्थो भवन्नपि । बोष एवेति चेत्तस्य परार्थचं कथं भवेत् ।। १२६२ ॥ यदि सत्प्रयोगः प्रतिपादकस्यैव बोधः; कथमसौ परार्थः । परस्य ततस्तद्विषयप्रतिपत्तर- सम्मातिप्रसङ्गात् । प्रतिपाद्यस्यैवेत्ति चेत् ; कुतोऽसौ तस्य ? स्वत एवेनि चेत् ; न; प्रतिपादकस्य धैफल्यात् । तत एवेति चेत् ; न ; तस्याप्यप्रयोगातस्तदनुपपत्तेः । प्रयोगटात इति चेत् ;न, सत्प्रयोगस्यापि तोपत्वे परार्थत्वासम्भवात् । प्रतिपायबोधत्वे तु पूर्ववत्प्रसङ्गः कुतोऽसौ तस्य इत्यादिः, अनपस्था च । भवतु स्वार्थ एवायं न परार्थः परस्यैवाभायादिति चेत् ; कुतस्तदभावः ? त्वयाऽनुपलम्भाच्चत् ; परेणानुपलम्भाच्वाप्यभाव । स्वयमुपलम्भान्नेति चेत् ; तत एव परस्यापि न भवेत् । सतोऽपि परस्याविनेयत्यान्न तदर्थोऽयमिति चेत् ; न3; विनेयस्यापि लोके सम्भवात् । "चिनेयराजहंसास्ते सन्त्येव हि जगन्मताः। निरस्य जडसम्पर्क ये गृहन्ति वचोऽमृतम् ।।" ! इत्युक्तत्वात् । तन्न स्वार्थ एवायम् । स्वार्थोऽपि युतोऽयमुत्पन्नः स्वशक्ति इति चेत् ; १ "दर्शनोपाधिरहितस्यामहेऽमहात् तद्ग्रहे ग्रहात् । दर्शन नीलनिर्मास नाथों बाह्यारिस्त केपलम् ||"-40 वा. १२ साधनदूषणप्रयोग । ३ प्रविपादकोषत्वे । ४ वचो धृतम् आ०, २०, ५० ॥ २० 4 عا ·ना १० २१९ ] २ अनुमानप्रस्तावः तहींदं सुभाषितम्-ज्ञानवान् मृग्यते" [प्र० वा० १।३२ ] इति, स्वत एव बोधात् तदन्वे- पणस्य चैयर्थ्यात् । ज्ञानवत एव बुद्धस्योपदेशादिति चेत् । स तर्हि वहिरर्थरूप एव, बोधरूपत्वे पूर्वव- होपात् । साधनदूषणात्मा च स इति कथन्न तत्प्रयोगान्यथानुपपत्त्या बहिरर्थसत्तासाधनम् ? अथ तत्प्रयोग एव कस्यचिनास्ति तत्प्रतिभासस्तु विप्रलम्भ एव स्वप्नवत् तदयमसिद्धो हेतुरिति चेत् ; अस्यैव असिद्धतोद्धावनस्य तत्प्रयोगत्वप्राप्तः । अयमपि नास्त्येव, एतप्रतिभासस्यापि विप्रलम्मत्वादिति चेत् ; ५ न; अत्रापि तथैव प्रसङ्गादनवस्थादोपाच्च । तन्न तत्प्रतिभासो विप्रलम्भः स्वरूपप्रतिभासेऽपि प्रसनाच्च । भवतु तत्त्व विभ्रम एव वहिरन्तश्चासत एवं प्रतिभासात् स्नप्नवदिति चेत् ; नेदानीमसिद्धो हेतुः तत्प्रयोगत्वात् । नापि विरुद्धो बहिरर्थत्वादन्यत्र तदमावात् । न हि विममत्वे तद्भावः ; विक्रमाद्वि- भ्रमसिद्धनिषेधात् । तत एवं न व्यभिचारी चेति युक्तमतो बहिरर्थसत्तासाधनम् । ततः स्थित 'तदभावेऽपि' इत्यादि । साम्प्रतं सौत्रान्तिकं प्रति सत्तासाधनमाह- अक्षादेरण्यदृश्यस्य तत्कार्यव्यतिरेकतः ।। ६ || इति । अक्षमिन्द्रियं चक्षुरादि, वदादिर्यस्य भूतादेस्तस्यापि न केवलं प्रमाणादेः। 'सत्ता प्रसाध्यते' इत्यधिकृत्याभिसम्बन्धः। कुत एतत् ? तस्याक्षादेः कार्य रूपादिज्ञान-कार्यविकारादिक तस्य व्यतिरेकः कारणान्तरसाकल्येऽप्यभावः ततः । कार्यन्यतिरेको हि कारणव्यतिरेक गमयत्यन्यथा तदनुपपत्तेः । यच्च गम्यगानव्यतिरेक कारणं तदक्षादि, इत्युपपन्नं ततस्तत्साधनम् । किं तत्साधनेन १५ प्रत्यक्षादेव तत्सिद्धः, गोलकादिकमेवाक्षादि तत एव तत्कार्यदर्शनात् , तच्च प्रत्यक्षत एव प्रतिपन्नमिति चेत् ; न; तस्य तद्धतत्वे ऽविशेषेण प्रसङ्गात् । न चैवम् , सत्यपि तस्मिन् कस्यचित्तदभावात् । तदपि सशक्तिकमेव कारणं नापरमिति चेत् ; तत्तर्हि कथं दृश्यं शक्तेरतीन्द्रियत्वात् ? नन्वेवं न किञ्चिदपि कारणं दृश्यं स्यात् सर्वशक्तेरतीन्द्रियत्वात् , तत्कथं जलादौ तत्कार्थिनः प्रवृत्तिः तच्छपतेरपरिज्ञाने तदनुपपत्तः । कार्याच्च तत्प्रतिपत्तौ परस्पराश्रयात्-तत्परिज्ञाने कार्यम् , ततश्च २० तत्परिज्ञानमिति । कचिदभ्यासादिसहायात् प्रत्यक्षादेव तत्प्रतिपत्तौ गोलकादावपि स्यादविशेषादिति चेत् । न ; जलादिवत्तत्राकारविशेषस्यानवधारणात् । यादृशो हि शक्तिमदभिमतस्याकारस्तादृशस्यैव सेंद्विपरीतेऽपि तस्मिन्नवलोकनात् । तत्र तत्प्रतिपत्तो प्रत्यक्षमवलम्बनं हेतोरेवावलम्बनत्वात् । न चायमसिद्धो हेतुः; 'रूपादिकारणान्तरे तस्य प्रसिद्धत्वात् पिहितलोचनादिवत् । तत्रापि रूपादेः परिणतिविशेपव्यतिरेकादेव तद्व्यतिरेको न लोचनादिव्यतिरेकादिति चेत् ; न; अपिहितलोचनादेः २५ तत एव सत्कार्यदर्शनात् । न हि परिणतिविशेषविकलादेव कस्यचित्कार्यमपरस्य तद्व्यतिरेक इत्यु- पपन्नम् । अतो लोचनादिव्यतिरेकादेव तद्व्यतिरेक इति कथं न स तत्प्रतिपत्तावालम्बनम् ? भवत्येवालम्बनं ततस्तु नाक्षादेः सत्त्वं साधयितव्यं परकीयस्यापि तत्पसङ्गात्, अपि तु कार्यस्यैव तदपेक्षत्वमिति चेत् ; तदपि परकीयेन किन्न साध्येत ? आत्मीयेनैवाविनागावादिति चेत् ; न ; सत्तासाधनेऽप्यस्यैव परिहारत्वात् । अपि च ; १ उपदेवा । २ “भूतशब्दोऽत्र व्यन्तरविशेषयाची'-सा० टि० । ३ गोलकस्य रूपादिज्ञानहेतुल्ने । ४ गोलके । ५ शक्तिशू-येऽपि गोलके । ६ रूपादिः कारणान्तरायतिरेक्स्य प्र-आ०, २०, ५० ॥ ७ तदस्तु आ०, २०, ५०॥ "रूपादिशानस्यैव"-ता० दि०। ९ "प्रत्यक्षेग"-ताक दि०।

·न्यायविनिश्चयविवरण [२०१० अक्षादेतिदपेक्षवमन्यच्चेतस्य सिद्धितः । नाक्षादिसिद्धिस्तस्यां वा कथं नातिप्रसज्यते ॥ १२६३ ॥ तसिद्धिरेख तत्सिद्धिरविनाभावतो यदि । हेतुसिद्धिर्भवेत्साध्यसिद्धिरित्यनुमा वृथा' ॥ १२६४ ॥ ततोऽपि तदपेक्षत्वात् कार्यधर्मान्तरस्य चेत् । सिद्धया तसिद्धिरुच्येत प्रादुप्यादनवस्थितिः ॥ १२६५ ॥ साक्षात्तत्साधने व्यर्थ तदपेशत्वसाधनम् । हेतोरेवोदितात्तस्य तथा साधननिर्णयात् ।। १२६६ ॥ अक्षादेस्तदपेक्षत्वस्याभेदे भिद्यते वचः । तत्सत्वं तदपेक्षत्वमिति साध्यं न वस्तुतः ॥ १२६७ ।। यदि तदपेक्षत्वमक्षायेव न तर्हि तदपेक्षं तत्कार्यमिति सामानाधिकरण्यं व्यतिरेकात् , अन्यथा हेतुफलभावायोगादिति चेत् ; सत्यमिदं वस्नुवृत्तेन, वचन तु केवलमर्पक्षकप्राधान्येनापेक्ष्यमेव दर्शयत् सामानाधिकरण्यमुपदर्शयति । तस्मादुपपन्नम्-अक्षादेस्तकार्यव्यतिरेकात् सत्त्वसाधनम् अविनाभावनि- श्चयात् । एवमदृश्यस्यापि सां प्रसाध्य तत्र परोक्त दूपणं प्रत्याचक्षाण आह- १५ एतेनातीन्द्रिये भावकार्यकारणतागतेः। तत्सत्ताव्यवहाराणां प्रत्याख्यानं निवारितम् ॥१०॥ इति । निवारितं निराकृतम् । किम् ? प्रत्याख्यानं प्रतिपेधवचनम् । केषाम् ! तस्सत्ता- व्यवहाराणां तेषामतीन्द्रियाभावादीनां सत्ता विद्यमानता तद्व्यवहाराः तन्निर्णयादिरूपास्तेषामिति । अस्ति तत्प्रत्याख्यानं वौद्धस्य "अन्येपामदृश्यानां हेतुफलभावाभावविरोधासिद्धेः" । २० इति वचनात् । कुतस्तन्निवारितम् ? इत्याह-अतीन्द्रिये अदृश्य अभावश्च कार्यकारणता च तयोः, उपलक्षणमिदं तेन विरोधस्यापि गतेः प्रतिपते. । केन तद्गतिः । एतेन अनन्तरन्यायेन । इन्द्रियादि हि तत्कार्यात साधितं साधयत्यलम् । हेतुमन्यं स्वनिप्पत्तेस्तदभावे तदत्ययात् ॥ १२६८ ।। तयोरदृश्ययोरेव कार्यकारणतागतेः । न हेतुफलनिर्णतिस्तास्ति प्रतिषेधनम् ॥ १२६९ ।। रूपज्ञानाद्यभावाच यदाक्षादेरभावयित् । अभावोऽयमदृश्यस्य कथन्नैवं प्रसिद्धिमान् ॥ १२७० ।। ] , तथा हि- २५ १"मा भूतदपेक्षस्वसिद्धिरेवाधादिसिद्धिरुत्तदोषात् , अपि तु प्रारमणधनाचदपेशल सिद्धपदक्षा- दिक साधयतीति साधनमेदात् सिदिभेदसिद्धनारदोष इति चेत् ।" -सारि० । २“मवतु तदपेशल- साधनादशादिसिदिस्तदपि उत्सायपादिकार्यगतधर्मान्तर साधयति, तद्धमान्तरमहादिक माश्यतीति परमरया तसिद्धेर्वा साक्षाद्वा! न तावत्परम्परयेत्याद !"-ता. टि.। ३-धामिद्धि-श्रा, म.. ४-दये भाव-आ० २०५०।

·४ २०११] २अनुमानप्रस्तावः कार्याभावात्प्रसिद्धच हेतुशक्तिनिषेधनम् । परस्याप्यनलाभावं धूमाभावेन जल्पतः ॥ १२७१ ।। नयनादिगुणस्यास्ति दोपेणानुमितेन यत् । विरोधावगतिस्तस्माददृश्ये ऽप्यस्तु तद्गतिः ॥ १२७२ ॥ गुणवान्नात्र नेत्रादिमिथ्याज्ञानोपलम्भनात् । इत्थं विरुद्धकार्योपलम्भस्याप्युपपत्तितः ॥ १२७३ ।। अदृश्यानुपलम्भस्य संशयायैव कल्पनम् । वर्णयन्ति कथं नाम निपुणा वस्तुनिर्णये ॥ १२७४ ॥ इदानीमतीन्द्रिये भावेत्यादिकमेव व्याचिख्यासुराह- व्याधिभूतग्रहादीनां विप्रकऽपि गम्यते। १० कुतश्चित्सदसद्भावविरोधप्रभवं तथा ॥ ११ ॥ इति । गम्यते बुध्यते । किम् ? सदसतो वश्च विरोधश्च प्रभवश्व हेतुफलभावः सदसद्भाव- विरोधमभवम् । कुतः ? कुतश्चित् आकारविशेषादेः । कथम् ? तथा तेनाऽन्यथानुपपत्ति- प्रकारेण । केपाम् ? व्याधिभूतग्रहादीनाम् , आदिशब्दात् परचैतन्यानामपि । विप्रकऽपि अदृश्यत्वेऽपि । तथा हि- १५ अदृश्यस्यापि रोगादेहेतुत्वं कार्यजन्मनि । ततोऽपि तस्य सद्भावमसद्भावं विपर्ययात् ॥ १२७५ ॥ आरोग्यादिविरोधञ्च विपकऽपि तत्त्वतः । प्रतियन्तः प्रतीयन्ते निर्विवादं परीक्षकाः ।। १२७६ ॥ यत्पुनरुक्त' धर्मोत्तरेण -"न घटे पिशाचस्य भिन्नस्याभावः साध्यते यतो दृश्या-२० नुपलब्धिः स्यादपि त्वभिन्नस्य । एतदुपलम्यमानं रूपं न भवति पिशाच इति तत्रोपल- भ्यमानत्वमभ्युपगम्य प्रतिपेधः क्रियते पिशाचस्येति दृश्यानुपलब्धिरेय यथा घटस्य दृश्यत्वमभ्युपगम्य यद्यत्र घटः स्यात् एश्य एव भवेत् , तथा यद्ययं पिशाचः स्यात् दृश्यः स्यादित्येवं दृश्यमानरूपत्वमभ्युपगम्य नित्यत्वं निषिध्यत इति दृश्यानुपल- धिरेव ।" [ ] इति । तन्न; घट्वच्छरीरेऽपि तस्याभिन्नस्यैव प्रतिपेधप्रसङ्गात् । २५ न चैवम्, भिन्नस्यैव तत्र तत्कार्यानुपलब्ध्या परीक्षकैः प्रतिक्षेपात् । १ शक्तिहेतु-भा०, २०, ५० 1 २ द्रव्यम्-प्र० पा० ४॥३७७ । ३ "एव प्रतिषेप्यास नित्यवश दृश्यमानात्मत्वमभ्युपगम्य प्रतिषेध कृतो भाति । वस्तुनोऽप्यदृश्यस्य पिशाचादेर्यदि दृश्यघटात्मत्वनिषेधः क्रियते दृश्यात्मलमभ्युपगम्य कर्तव्यः । यदय दृश्यमानः पिशाचारमा भवेत् पिशाचो दृष्टो भवेत् । न चहष्टस्तरमान रिशाच इति हस्यात्मता धुपगमपूर्वको इस्यमाने घटादी वस्तुनि सुन स्तुनो या यस्याश्यस्य च तादात्म्यनिषेधः । तथा सति यथा घटश्य स्थलमम्युपगम्प प्रतिरोधो श्यानुषलामादेव तत् सर्वस्य परस्परपरिहारवतोऽन्यत्र दृश्यमाने निषेधो दृश्यानुपलम्भादेव ।" ज्या० यि री पृ० ५१ । ४-च त-भा०,००। .

·- १० न्यायविनिश्चयविवरणे [२२११ अपि च, एवं परचैतन्यस्यापि शरीरादभिन्नस्यैव प्रतिषेधो न मिन्नस्येति 'कथं मृतप्रतिपतिः यतो नास्त्येव अदृश्यत्वेन संशयविषयत्वात् । नित्यत्वस्यापि यदि भावादमिन्नत्यैर प्रतिपेयो भिन्नमप्रतिपिद्धं भवेत् । अस्तु कल्पितमेव तन्न रस्तुत इति चेत् ; कुत एतत् ! अप्रतिपत्तश्चेत् ; अस्ति वर्षदृश्या- नुपलब्धेरप्यभावगतिरिति न युक्तम् ‘एवम्' इत्यादि । किच, परमाणूनामपि घटेऽभिन्नानामेव प्रतिपेषः पिशाचवत् , शक्यो हि तत्रापि दृश्यत्वमभ्यु- पगम्य निषेधो यद्ययं परमाणुरूपः स्याद् दृश्यः स्यादिति । एवञ्च परमाणुभ्यो घटस्यान्यस्य सिद्धितः । नैयायिकमतं सुस्थमवयत्र्यनिराकृतेः ॥ १२७७ ॥ घटोऽणुसञ्चयात्मैव नैकः स्थूलोऽस्ति चेदसत् । एकश्चार्य ज्ञानसन्निवेशीत्येवं विनिश्चयात् ॥ १२७८ ॥ संवृत्या स न तत्त्याचेत् स कथं दृश्यतां यतः । सदभेदापिशाचादेदृश्यत्वमुपाम्यताम् ।। १२७९ ॥ न हि सांवृतस्य दृश्यत्वम् ; दर्शनस्य वस्तुविषयत्वात् , सांवृतस्य चावस्तुत्वात् । न चाणुसञ्चयो दर्शनविषयः स्थूलस्यैकस्यैव तद्विपयत्येनानुभवात् , 'एकश्चायं ज्ञानसन्निवेशीत्येवं विनिश्चयात्' इत्युक्तेः । १५ ततो यदि तदभेदेन दृश्यत्वोपगमात् पिशाचे दृश्यानुपलब्धिः परमाणुप्वपति तेषामपि तदभिन्नानां प्रतिपेधात् कथं नावयविसिद्धिः ? तदभेदेनापि तत्रादृश्यत्वस्ययोपगमे स एव पिशाचेऽपीति न तस्या- भिन्नस्यापि घटादौ प्रतिषेधो दृश्यानुपलब्धेरभावान् , अन्यतश्च तदनुपगमात् । इदमेवाकलय्य देवैरन्यत्रोक्तम्-- "अदृश्यानुपलम्भारेककान्तेऽयं न लक्षयेत् । पिशाचो नाहस्मीति दृश्यादृश्याविवेकधीः ।।" [ सिद्धिवि० प० ३४८ ] इति । अदृश्यानुफ्लम्भादेवाभिन्नस्य प्रतिपये मिन्नस्यापि स्यात् व्याध्यादौ तथा तत्प्रतिपते । इत्युपपन्नम्-अदृश्यानुपलम्भस्याप्यभाषसाधनत्वम् । व्याधीत्यादि अन्तरश्लोकः । कथं पुनरनुमानात् सत्तासाधनं तस्यावस्तुविषयत्वात् ! अवस्तु हि सामान्य तस्य विपयो निदर्शनसमानस्यैव पावकादेस्तत्र प्रतिभासनात् । सामान्यस्य च विचार्यमाणस्य वस्तुन्वेनानवस्थानात् । २५ सत्तायाश्च वस्तुरूपत्वादिति चेत् ; कथमिदानी 'तस्य प्रामाण्यम् ? यस्तुनि प्रवर्तनात् , तदपि तद्विप- यस्य वस्त्वेकत्वेनाध्यवसायादिति चेत् ; उच्यते तदेकर यदि वस्तुरूपमेव; सिद्धमनुमानम्य तद्वि- पयत्वम् ? अवस्तुरूपं चेत् । कथं ततोऽपि तत्र प्रवर्तनमतिप्रसङ्गात् ! तस्यापि तदेकत्वेनाध्यवसायादिनि ना तत्रापि पूर्ववप्रसादनवस्थापत्तेश्च । किश्चेदं सामान्यस्यावस्तुत्वम् ! सर्वशक्तिवैल्यम् , तञ्च विचारादिति चेत् ; सोऽपि न तदेवानुमानम् ; तेन तत्र वस्तुत्यस्यैवाध्यवसायान् , तस्यापि क्यममृत्तपति-भा०, २०, ५० २ "घर"-11. टि.। ३-भादेवा-आ, १०, प.। ४ अनुमानस्य । ५ वस्तुविषयत्वम्। ६ रिचारोऽपि । चेत् । 4.

·. , . २२१२] २ अनुमानप्रस्तावः तल्लिङ्गस्येवातल्लिङ्गस्यापि तदेकसाध्यत्वे वस्तुलाध्यवसायस्यैव भावात्, मिन्नसाध्येन च तस्याविषयी- करणात् । न चाविषयीकृतमवस्तु वस्तु वेति शक्यमवगन्तुम् । नापि प्रत्यक्षं विचारः । तस्यापि स्वल- क्षणनियतत्वेन तत्राप्रवृत्तः , प्रवृत्तौ वा प्रमेयाभावानानुमानं भवेत् । नाप्यन्यत्प्रमाणम् ; तवयनियम- व्याघातात् । नाप्यप्रमाणम् ; ततः कस्यचित्तत्त्वनिर्णयायोगात् , प्रमाणचिन्तावैफल्यात् । तन्न तस्याव- स्तुत्वं कुतश्चिदपि सुनिश्चयम् । निश्चयेऽपि न तस्य वस्त्वेकत्वाध्यवसायो येन प्रवर्तकत्वात् प्रामाण्यमनु-५ मानस्य निगदितोत्रत्वात् । भवतु तर्हि संवादादेव वस्तुनि तस्य प्रामाण्यम् , सोऽपि तस्मादात्मलाभादिति चेत् ; स कुतोऽवगन्तव्यः ? नानुमानात् ; वस्तुनस्तेनावेदनात् । नापि वस्तुफ्त्यक्षेण ; अनुमाने तस्याप्रवृत्तेः । न च तद्वयोरेकाविषयत्वे तत इदमिति प्रतिपन्नः संवादः । संवादाच्च प्रामाण्ये अतिप्रसङ्गमाह- प्रमाणमर्थे संवादाद् भ्रान्तिरध्यवसायतः । इति । १० भ्रान्तिः अतस्मिंस्तद्ग्रहो मणिप्रभामणिज्ञानादिः, प्रमाणम् । कुतः १ अर्थे मण्यादौ संवादाद् अविप्रतिसारात् । स एव कस्मात् ? अध्यवसायतः । अध्यवसायो य एव दृष्टः स एव प्राप्तः इत्यभिप्राय तस्मात्तत इति । प्रसिद्धचैतत् परस्मात्-(परस्यापि) "अविसंवादनमभिप्राय- निवेदनात्" [प्र० वा० १२३ ] इति वचनात् । इष्टमेव तत्र प्रामाण्यं प्रत्यक्षत्वेन तत्कथमतिप्रसङ्ग इति चेत् ? न ; प्रान्तेस्तत्वानुपपत्तेः । अप्रतिपन्नव्यमिचारस्य न तत्र भान्तिबुद्धिरपीति चेत् ;न १५ तहाँम प्रत्यनुमानप्रामाण्ये तन्निदर्शनम् । भ्रान्तमपि यथेदं प्रमाणं तथानुमानमयीति श्रान्तिविदं प्रत्येव तत्तत्र निदर्शनमिति चेत् ; इतरं प्रति तन्निरपेक्षमेव यदि तसिद्धयतीति तथैव तद्विद प्रत्यपि सिद्धय- तीति व्यर्थमेतत् "माणिप्रदीपप्रभयोः" [प्र. वा० २१५७ ] इत्यादि । तद्विदं प्रत्यपि नानुमानत्वेन निदर्शनं विप्रतिपत्तिविषयत्वेन साध्यान्त पातित्वात् , अतः प्रमाणान्तरमेव सेति कथन्नातिप्रसङ्गः ? तन्न संवादादपि प्रामाण्यमनुमानस्य अपि तु वस्तुविषयत्वादेव । यद्येवं तदेवं स्पष्टावभारित्वमपीति कथमनुमानत्वम् ? लिङ्गजल्लादिति चेत् ; न; तथापि परोक्षरक्षणस्यावैशद्यस्याभावेन तत्त्वानुपपरे । परोक्षं च जैनस्यानुमानम् । एतदेवाह- प्रत्यक्षाभेऽप्रसङ्गश्चेत् तथाऽनभिनिवेशतः ] ॥१२॥ इति । प्रत्यक्षमिव स्पष्टत्वेनाभातीति प्रत्यक्षाभमनुमानं तस्मिन् अप्रसङ्गः प्रसङ्गाभाव प्रक्रमाद- गुमानत्वस्य । ततो बस्तुविषयत्वं तस्य ब्रुवता तदैव निर्दप्तमिति परस्याकृतम् । चेदिति तद्योतनें । २५ तत्रोतरमाह-'तधानभिनित्रंशतः' इति । तथा तेन स्पष्टाभप्रकारेण अनभिनिवेशतः अनध्यवसायात् प्रसङ्ग इति । प्रमशाप्रसङ्ग योः संहितायां समानत्वात् पूर्वत्राप्रपङ्गस्य अत्र च प्रसनस्य सम्बन्धः । न हि वस्तुविषयत्वात् तदागत्वमपि तु अन्तरङ्गादेव कारणविशेषात् , अन्यधा दूरे पचिन्नरस्य दरतरे गृह्मादेः दूरतमे च योगिनो ऽवस्थितस्य एकवस्तुविषयमेकप्रतिभासमैव विज्ञान भवेत् , न चैवम् , स्पष्ट-स्पष्टतर-स्पटतमभेदेन तद्भावात् । न च तन प्रतिप्रतिभासं विषयस्य भेदा; तत्यासाधारणतया ३० १योद्धस्यापि । २ भ्रान्तिविदम् । ३ क्लुविषयत्वमेव । ४ तत्तत्प्रतिपत्तशाननिषयतया अनन्य- देशल स्यात् , तथा च अहिरर्थताभार ! - ·न्यायविनिश्चयविवरणे [२११३ पहिरर्थत्वाभावप्रसङ्गात् । अन्तरजातु तदामत्वे नाय दोष , एफविषयस्यापि तद्विशेषात् प्रतिभासविशेषो पपत्ते । एतदेवाह- दूरदरतरादिस्थैरकं वस्तु समीक्ष्यते । इति । सुगममेतत् । कथ समीक्ष्यते । इत्याह- [नानाभं स्यात्तथासत्यं न चेदस्त्वनुरोधि किम् ? ॥१३॥] नानाभं वैशयतारतम्ये नानकप्रतिभास वस्तुविषयत्वात् । तदाभत्वे दूषणान्तरमाह--स्या तथाऽसत्यं न इति । तथा तेन प्रत्यक्षाभप्रसरेण असत्यम् अविद्यमान कामिन्यादि न स्यात् । अस्ति चाविद्यमानस्यापि तस्य तदाभत्यम् । परस्यापि "अभूतानपि पश्यन्ति" [ प्र०वा. २।२८२ ] इति ब्रुवाणस्य प्रसिद्धत्वात् । तन्न वस्तुविषयत्यातदासत्व यतोऽनुमानेऽपि ततस्तदापत्त्या १० प्रत्यक्षत्त्वमसङ्ग इति भाव । कथ पुन कामिन्यादरसत्यत्य ज्ञानरूपतया तस्यापि सत्यत्वात् । 'अभूतानपि' इति वचन बाह्य त्यापेक्षयैव । न चेव पुरतोभावस्य विरोध तस्य ग्राहकान्तरापेक्षयात्, स्वात्मनि च ग्राहके तदनुपपवेरिति मन्तव्यम् , तस्यापि वेद्यवेदकभेदकल्पनादुपपत्ते । नानात्मकत्वञ्च तस्य 'प्रतिभासमानत्वात् मुखादि वत्' इत्यनुमानात् । न च सत्यमामिन्यादिना व्यभिचार , तस्यापि पक्षीकरणात् । ततो जानमेवास्ति न १५ वासमिति चेत् , एतदेवाह-'न चेदस्तु' इति । ननो मध्यटीपरत्वेनात्रापि सम्बधात् । न यदि वस्तु वाह्य प्रत्रमात् । अत्र देपणमाह-'अनुरोधि किम्' इति । अनुरोध स्वीकार सोऽस्मिन्नस्ती त्यनुरोधि पराभिमत ज्ञानम् । तत्किम् । नैष । तथा हि-न तन्नीलमेव तस्य बाह्यस्याप्यविरोधात् । अपरोक्षत्वेन विशिष्टमिति चेत्, तदपि यदि नीलमेव कथ तदेव तेन विशिष्ट नाम : कथ वा तद् बाह्य न भवेत् ? अन्यदेव चेत्, तदेव जान स्यात् न नीलम् । भवत्वसदेव तदिति चेत् , न, प्रतिभासात् । २० सोऽप्यसत एवेति चेत्, न, स्वतस्तदयोगात् । जानादिति चेत्, न, "नान्योऽनुभाव्यो बुद्धयास्ति' [प्र०या० २।३२७ ] इत्यस्य विरोपात् । विभ्रमादिति चेत्, न, तस्यापि विज्ञानत्वे तदयोगात् । तत्रापि विभ्रमान्तरकल्पनायामनवस्थापत्ते । अज्ञानत्वे तु न तत तप्रतिभासो विरोधात् , पहिर्भावप्रत्युग्नी वनाच्च । तन्नासत्त्वे तस्य प्रतिभास । तदभावे ज्ञानमपि न मरेत् तस्यापि निर्भेदस्याप्रतिवेदनात् इत्युप पन्नमेतत्-'अनुरोधि फिम्' इति । यदि तु न ज्ञान नीरमात्रम् अपरोक्षत्वमात्र वा तदुभयरूपत्वा २५ तस्येति, तदा स्वपरविपयतयापि द्वैरूप्यापत्ते कथ बायस्य सतोऽसतो या न तत प्रतिपचि यतो 'दूर' इत्यादि न स्यात् , तथा सत्यन' इति च सूक्त न भवेत् । तन वस्तुविषयत्वादेवानुमानम्य सष्टत्व दूरस्थादिजानाना तद्विशेषाभावप्रसङ्गात् , अवस्तुविपये च तदभावापत्ते । अथवा यद्यस्पष्टावभासिवादनुमग्नमरस्तुविषय प्रत्यक्षमपि कश्चित्तथा भवेदिन्याह-'दूर' इत्यादि । दूरदरतरयो; आदिशन्नादासनासन्नतरयोस्तिष्ठन्तीति नत्स्यास्ते एकं पादपादिलक्षणे ३० वस्तु समित्यविप्रतिसारेण ईच्यते दृश्यते । कथम् । नानाभं दृरादायम्पष्टादिवेन आसनादी स्पष्टादिवनानेकप्रतिभासमेकमिति । आसन्नादिप्रतिभासमेव सन्य नेतरनिति चेत् , उत्तरम्-तथा तेन नानाममिति प्रकारेण सत्यमवितथ वस्तु । यथैव दरादिवतासन्नादावपि स्मिस्पष्टादितया तन्न दृश्यत १ अयोग्यमविगोपन् । २ अरिस्पादिलया ! - ·3. १५ २०१३] २ अनुमानप्रस्तावः इति चेत् ? नः संसारिज्ञानस्यासकलपाहित्वात् , अन्यथा परमाणूनां नीलादिनेव परस्परविवकेनापि दर्शनात् न कचित् स्थूलप्रतिमासः स्यात् । न च तदपयः, सर्वत्र तत्प्राप्तेः । अपह्नुतोऽपि विकल्पा- देवासौ न दर्शनादिति चत् ; न ततोऽप्यतदाकारात्तदयोगात् । तदाकारत्वे वस्तुतः परमाणुस्वलक्षणवाद- व्यापत्तिः । भ्रान्त्या तस्यापि तदाकारत्वमिति चेत्, न; ततस्तद्विवेकस्य दर्शने भ्रान्तेरयोगात् । अदर्शने सर्वात्मनाप्यदर्शनप्रसङ्गात् । असकलदर्शने तु सिद्धं परमाणुविवेकस्याप्यदर्शनम् । तद्वदासन्नादावस्पष्टा- ५ देरपि । विकल्पेऽपि विकल्पान्तरादेव तत्प्रतिभासो न स्यत इति चेत् ; न तत्रापि पूर्वद्दोपादनव- स्थापत्तेश्च । ततो दूरमुपसरतो दृश्येतरात्मकत्वस्याशक्यपरित्यागत्वादुपपन्नं तद्वदेव कचिदस्पष्टेतरस्वभा- त्वमपि । कथं पुनरस्पष्टस्येतरेण कचित्समुच्चयो वाधनस्यैवोपपत्तेविरोधात् ? अन्यथा चन्द्रमसि द्वित्व- स्याप्येकत्वेन समुच्चयातदपि तात्त्विकमेवेति मिथ्याज्ञानविलोपः स्यात् , न चैवम् , अतो द्वित्ववदसत्य एवास्पष्टस्वभाव इतरेण वाधनात् ; इत्यपि न सहतम् ; दृश्येतरेण समुच्चयेऽपि समानत्वात् । न हि १० स्वलक्षणेषु विवेकः चुतश्चिदयस्थाप्यमानः स्थूलस्वभावमबाधित्वा अवस्थातुमर्हति । सत्यम् , असत्य एव सं इति चेत् ; क इदानी सत्यस्वभावः स्यात् । नीलादिरिति चेत् ; न; तस्यापि स्थूलादभेदेन प्रतिपत्रे., तदसत्यत्वे सत्यत्वानुपपत्तेः । अन्यथा- स एव सत्यो ऽसत्यश्च नीलादिरिति ते कथम् ।। समुच्चयप्रवादोऽयमनिष्टोऽपि प्रवर्तताम् ।। १२८० ॥ सत्य एव स चेस्थूले तदभेदन सत्यता । परमाणुप्रवादं ते भद्र भद्राकरोत्यलम् ॥ १२८१ ॥ असत्य एव नीलादिर्यदि प्रत्यक्षवेद्यता । कस्येदानी प्रवृत्तस्य यतः स्यादीहितस्थिति ? ॥ १२८२ ॥ एतदेव 'दर्शयति-न चेत् न यदि । सत्यम् , अम्पष्टादिप्रतिभासं वस्तुतत्वम् २० अनुरोधि स्वीकारविषयः । किम् । न किञ्चित् , उक्तनीत्या नीलादेरप्यसत्यत्वात् ततो नीलादाव- सत्यस्येतरेण समावेशो वक्तव्यः, तद्वदस्पष्टस्येतरेण अविशेषात् । नीलस्येतरेण किन स इति चेत् ? न; तत्र लोकाभिप्रायेण चाधनस्यैव भावात् । न चैवमस्पष्टादौ तदभिप्राय –'स एव दविष्ठतया दृष्टोऽधुना अधिष्ठितो वृक्ष.' इति तद्भावात् । ननु पूर्वमन्तरङ्ग निबन्धनन्वेनावस्तुरूपत्वमस्पष्टत्वादेरुक्तम् , इदानीं तु स्वभावत्वम् , तत्कथन विरोध इति चेत् ? न; इदानीमपि परानुरोधादेव तद्वचनात् । २५ परो हि वाह्यस्यासतोऽपि लोमबुद्ध्या वस्तुत्वमन्विच्छन्नस्पष्टस्याप्यन्वेष्टुमर्हति तदविशेषात् । एवमपि कथं तज्ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वं विस्पष्टजानम्यैव तदुपगमादिति चेत् ? न; तम्यापि परापेक्षयैवाभिधानात् । न तावत्तज्ज्ञानमप्रमाणम् ; अविप्रतिसारात्, तक्षणवादन्यत्रापि प्रामाण्यस्य । नाप्यनुमानम् : भावात् । तदेव लिह मिति चेत् ; न; तजनितस्य ज्ञानान्तरस्याप्रवेदनात् । प्रवेदनेऽपि न तन्स्पष्टम् ; अनुमानत्वात् । अस्पष्टमपि कथं प्रमाणम् । “साध्यं प्रत्यविनाभावादिति चेत् ;न; लिङ्गम्यैव तत्त्व-३० प्रमडात् । तन्मानजनकत्वाच्चेत् ; न : अनुमानानास्थोपनिपातात् । तद्विपयाचाच्चेन् ; सिद्धो न -- B १ स्थूलस्सभार । २ यत एस मा०, २०, ५० ॥

·, ३० न्यायविनिश्चयविवरणे सिद्धान्त -प्रथमस्यापि तत एव तत्त्वोपपचे । तथा व प्रत्यक्षमेव तद् गत्यन्तराभावादिति सिद्ध तम्य स्पष्टज्ञानेनैकविषयत्वम् । ततो यदुक्तम्-"यद्यस्माद् भिन्नप्रतिभासं न वत्तेनैकविषय यथा रूपज्ञानाद्रसादिज्ञानम् , भिन्नप्रतिमासं चानुमान प्रत्यक्षात् ।। ] इति, तन्निषिद्धम् , दूरवृक्षवेदनेन व्यभिचारात् , नस्यास्पष्टावभासित्वेन आसन्नतद्वेदनात् भिन्नप्रतिभासित्वेऽपि तदेकार्थत्वात् । ५ एतदेव दर्शयन्नाह-- तस्मादनुमितेरर्थविषयत्वनिराकृतिः । प्रतिभासभिदायाः किमेकस्यानेकतो महात् ॥१४॥ इति । अनुमितेः अनुमानम्य अर्थविषयत्यनिराकृतिः वस्तुप्रतिभासत्त्वपल्याख्यानम् । कुत १ प्रतिभासभिदायाः प्रतिभासम्य तदाफारस्य भिदा भदो स्पष्टतालक्षण तस्या । १० किम् नै । कस्मात् । तस्मात् अनन्तरोक्तात् । स्मात् । एकस्यानेकतो हात् । एक्म्य पादपादेरनेकतोऽनेकेनास्पष्टास्पष्टतरादिरूपण अनेकेन वा ज्ञानेनासष्टादिप्रतिभासिना ग्रहण ग्रहस्तस्मात् । एतदुक्त भवति-दूरभूरुहादिज्ञानेन प्रतिभासभेदस्य व्यभिचारात् न तत तन्निराकृतिरिति । यदि प्रत्यक्षैकार्थमनुमान गृहीतग्राहित्वात् कथ प्रमाणम् । क्षणक्षयादेरतद्विपयस्यापि ग्रहणादिति चेत् , न , तस्यातद्विपयत्वे तद्विपर्ययस्य तद्विपयत्व स्यात् गत्यन्तराभावात् , तथा च सुतरामप्रामाण्यमनुमानम्य तेन वायनात् , प्रत्यक्षास्य वा 'तप्राप्न तेन वाधनात् । न चैतन्न्याय्य तदप्रामाण्ये तस्यैवामान प्रसङ्गात् 'तपूर्वकत्वात् । तन्न क्षणक्षयादेरतद्विषय र यतोऽपूर्वार्थत्वमनुमानस्येति चेत् , मा भूत् , तथापि नाप्रामाण्य यथार्थत्रात् । अपूर्वार्थमेव ततोऽपि प्रमाण नापरमिनि चेत् , कुत एतत् । तत एव प्रयोजनादिति चेत् , किं तत्प्रयोजनम् । अधिगमश्चेत् , न , तस्यानुमानेऽपि भावात् । परितोपोऽनेन व्याज्यात । प्रवृत्तिरिति चेत् , न तहि स्वसवेदन प्रमाणम् , ततोऽपि तदर्भावात् । क चेयं २० प्रत्यक्षात् प्रवृत्ति ? न क्षणे , तस्य प्रवृत्तिकालेऽनन्वयात् । नापि सन्ताने , तम्य तेनाग्रहणात् । अहणेऽपि नापूर्वार्थत्वम् ; पूर्वमपि तम्यान्यनोऽधिगमात् इत्यपूवार्थ प्रमाणयत प्रयक्षमप्यप्रमाण प्राप्तम् । अथाधिगमात्तु प्रामाण्य नानुमानेऽपि प्रातिकन्यमुद्घोषयति । किश, क्थश्चिदपूवार्थमेवानुमान तद्विपयस्य क्षणक्षयादे प्रत्यक्षेणाग्रहणात् , न तावता द्विपर्ययस्य तेन ग्रहण तदुभयधर्मसाधारणस्य नीरादरेव ग्रहणात् सदसत्त्वसाधारणस्येव आत्या । २५ न हि तया तद्विषयसत्वग्रहणम् , भ्रान्तित्वापत्ते । नाप्यसत्त्वस्य वेदनम् ; अप्रवृत्तिप्रसङ्गात् । न हि तत एव तद्विपयम्यासत्त्व प्रतिपद्यमान तार्थितया प्रवर्तितुमर्हति । प्रतिपद्यमानोऽपि सत्त्वममारोपात् प्रवर्तत इति चेत् , न "तस्यायवेदनात् । प्ररेदनेऽपि तद्विपयस्याप्यसत्व यदि तत एवावगम्येत स एव प्रवृत्यभार । तत्रापि तत्ममारोपफल्पनायामनवम्यापत्ति । तत सदसत्त्वसाधारण नीरधवरादिक्मेर प्रान्तेविषय तहत् प्रत्यक्षस्यापि क्षणभगतद्विपर्ययसाधारणमिति १ क्षण यादे प्रयवारियपत्र । २ नित्यत्वादे । ३ नियमादिग्राहिणा प्रत्यक्षेण । ५ भणिकलादिग्राहिणा नुमानेन । ६ मयस्त्वात् । ७ यथायवाद। सत्त्वसमागेपस्य । ८ प्रत्यभावात् । ९ नित्यत्वादे । १ १५ . . ४ अप्रामाण्यम् ।

·- . -- २११५] • अनुमानप्रस्ताव कथ तदधिगतार्थमनुमान यत प्रामाण्य न भवेत् । असाध्यविषयत्वे प्रत्यक्षस्य कथ ततो व्याप्ति ग्रहणमिति चेत् ? न, विपक्षे वाधफसामदेिव तद्ग्रहणात् । साध्यविषयत्वे तु तस्य फिमर्थमनु मानम् ? समारोपव्यवच्छेदार्थमिति चेत् , तदभावे किं न भवेत्ततो विषयपरिज्ञानमिति चेत् , व्याप्ति वेदन कथम् । तदपि तद्वयवच्छेदादेवेति चेत् , न , चक्रकात्-सति तद्वयवच्छेदे तद्वदनम् , ततोऽनुमानम् , ततस्तद्वयवच्छेद इति । ततो नीलादे प्रत्यक्षावगतस्यैव क्षणभङ्गादिविशिष्टतया अनु ५ मानतो निर्णयादुपपन्न तस्य तदेकार्थत्वमपूर्वार्थत्वञ्चेति वस्तुनिषयमेवानुमानम् । कथमेतत् । कथ च न स्यात् ? सम्बन्धापरिज्ञानात् । तथा हि-न साध्यसाधनयोरपरिजाने सम्बन्धपरिज्ञानम् , तस्य तत्पूर्व कत्वात् । परिजानेऽपि न निर्विकल्पैन तत्परिज्ञानम् , 'इढमत्र प्रतिबद्धम्' इत्यपरामर्शात् । नापि तज्जन्मना विक्ल्पेन, तत्काले साध्यसाधनयोस्तद्दर्शनस्य च व्यपगमात् । विकल्पोपनीतयोस्तत्परिजाने कथ वस्तुगत सम्बन्ध , तदुपनीतयोरवस्तुत्वात् । भवदपि तत्परिज्ञान न सामस्त्येन , साध्यसाधनवस्तूनामानन्त्यात् १० अनन्तेनापि कालेन तदसम्भवात् । नाप्येकदेशेन , फलाभावात् । अनुमान हि तत्फलम् , न च यत्रेव तत्परिज्ञान तत्रैवानुमान सम्बन्धज्ञानादेव साध्यसिद्धे । नाप्यन्यत्र , तत्र तत्साधनादेरभावात् , अन्यतश्च तदनुपपरो । सम्बन्धप्रतिपत्तिनिबन्धनम्य च प्रकारान्तरस्याभावादिति चेत् , किमिदानीमनुमानमेव नेच्छेत् । तथा चेत् , न कुतश्चिदभिमतसिद्धि । निवेदितश्चेतत् । इच्छतोऽपि तदवस्तुविषयमेवेति चेत् , न , अवस्तुन्यपि सम्बन्धापरिज्ञाने तदनुपपत्ते । तत्परिज्ञानस्य चोक्तनीत्या तत्राप्यसम्भवात् । १५ किमर्थ वा तदनुमानम् १ व्यवहारार्थमिति चेत् , न , व्यवहारस्यावस्तुन्यसम्भवात् मरीचिकातोयादिवत् । वस्तुन्येवासो तत्रानुमानस्य प्रतिबन्धादिति चेत् , न , तत्परिज्ञानेऽपि पूर्ववहोपात् । न दोप, देशकालादिवियोषपरामर्शमन्तेरणापि 'ईदृशमीदृशप्रतिबद्धम्' इति कुतश्चित्पतिपत्ते । नापि वैकल्यमनुमानस्य पुनस्तादृशादेव विशेपोलिह्नितालिङ्गाल्लिशिविशेषस्य प्रतिपत्तरिति चेत् , सिद्ध तर्हि वस्तुप्चेव प्रतिबन्धपरिज्ञानमनुमानस्य च साफल्यम् । एतदेवाह- समानपरिणामात्मसम्बन्धप्रतिपत्तितः । तत्राशक्तिफलाभाची न स्यातां लिगलिझिनोः ॥ १५॥ इति । समानः सदृश स चासौ परिणामश्च विवर्त स एवात्मा स्वभावस्तेन सम्बन्ध स्याविनाभावस्य प्रतिपत्तितः परिभानात् । कयोस्तत्प्रतिपत्तित ? इत्याह-लिगलिगिनोः लिङ्गस्य धूमादे लिङ्गिनश्च पावकादे । तत किम् ? इत्याह-तत्र तस्या प्रतिपत्तो तत्रानुमाने २५ चाशक्तिश्च फलाभावश्च न स्यातां न भवेताम् । समानग्रहणेनात्यन्तवलक्षण्य स्वलक्षणाना प्रत्युक्तम् , तथाविधाना तेषामप्रतिपत्ते । निरूपित चैतत् । परिणामग्रहणेन समाना कारस्य कोस्थ्यम्', तस्याप्यपरिज्ञानाद्वेपच्याच । तत्र सम्बन्धप्रतिपत्ति फरमिति चेत् , न, तस्यैवानु मानविषयत्वप्रसङ्गात् , तथा च कथ विशेपे तत प्रवृत्तिः । तस्य तत्र सम्बन्धादिनि चेत् , लिङ्गस्येव तंत्र फिन स्यात् तत्परिज्ञानाशक्तेरन्यत्रापि तुल्यत्वात् । प्रवृत्तिरपि सामान्य एवेति चेत् , न ; ३० १-नुमानस्य ता० । २-पानिलिंगलालिगा- आ., प. प. । ३ तया-आ. ब. प.। ४ प्रयुक्तमिति प्रागुत्त ममापि समधनीयम् । -वाटि०। ५ सामान्ये । ६ सामान्यस्य । ७ निशेपे । , २० - ·न्यायविनिश्चयविवरणे [२०१५ विशेषकल्पनावैफल्यानुषङ्गात् । आत्मपदेन च तन्परिणामस्य कल्पितत्वम्' । कल्पितस्य वस्तुस्व भावत्वानुपपत्ते , कल्पनानुपपतेश्च । तथा हि- कल्पना सदृशारा न चेतकल्पन कथम् ।। वस्तुत सदृशाकारा सा चेद्वस्तु न किं तथा ॥१२८३॥ यदि कल्पनौवासौ तदाकारा तदा क्यम् । अनास्थानदोषोऽयमनुपनी निपिन्यताम् । ॥१२८४॥ ततो दूर गतेनापि सादृश्य कल्पनागतम् । वस्त्येव प्रतिपत्तव्य तथा वस्तुयु धीमता ॥१२८५|| तेन सम्बन्ध इत्यनेनाप्यात्मान्तरेण सम्बन्धव्याख्यानम्'; न हि सम्बन्धस्यात्मान्तर १० मन्यत्र सन्धिरूपात् । सयोगादिरात्मान्तरमेवेति चेत् । सोऽपि कथं तदन्तरम् । पावकादो सम्बन्ध प्रत्ययनननादिति चेत् , तदपि सर्वत्र करमान्न भवति । तस्य तत्रासम्बन्धादिति चेत् ; पाक्कादावपि न भवेत् तदविशेषात् । तत्र सम्बध्यत इति चेत् ; यदि स्वत ; पावकादिरपि धूमादिना तथैव सम्य येतेति पर्याप्त सयोगादिपरिकल्पनया । तस्य सम्बन्धलादुपपन्न स्वत सम्बन्धो न पावसदे- विपर्ययादिति चेत् । तदेव कुत । स्वत सम्बन्धादिति चेत् , सोऽपि कम्मात् । सम्बन्धत्वाच्चेत् । १५ न परस्पराश्रयात् । सम्बन्धत्य तथा प्रतितेरिति चेत् ; नन्वियमेव तर दुरीभा पावकादिव्यतिरेकेण तस्यैवाप्रतिपत्ते । यदि न तत्प्रतिपत्तिर्न कश्चित्सम्बन्ध इति कथ सम्बन्धी पावादिः' इति प्रत्यय । विशिष्टप्रत्ययस्यासति विशेषणेऽनुपपत्तेरिति चेत् , न , स्वय तथा तस्य परिणमादेव तदुपरत 'सम्बन्धः सयोगादिः' इति प्रत्ययवत् । न हि तर व्यतिरिक्त सम्बन्धन्यमस्ति, तस्य द्रव्यादावनन्ती वेन सप्तमपदार्थत्वप्रसझात् । न हि तद्विरक्षण तत्रान्तर्भवति तदा पदार्थभेदाभावापत्ते । तन्न स्वत २० स्तस्य तर सम्बन्ध । नापि तदन्तरेण , तत्कल्पनायामनवम्थादोषात् । नायं दोपः; समरायस्य तदन्तरत्यात् . तम्य चानाश्रितत्येन तदन्तरनिरपेक्षत्वात् । न चैवं तस्यासम्बन्धत्वम् , सम्बन्धबुद्धि- करणात् सम्बन्धत्वोपपत्रे । न च पारतन्त्र्यात्सम्बन्धन्वं तद्बुद्धिारणे वा; द्रव्यगुणादावपि तप्रसङ्गात् । तत स्वाभान्यादेव तम्य तत्त्व तकरणचेति किं पारतन्त्रेण यतोऽनरम्यानमिति चेत् । उच्यते- समवायस्य नित्यत्वव्यापकत्वोपरयनान् । एस्त्र वृत्त सयोग सत्रापि ततो भवेत् ॥ १२८६ ।। न हि तत्रापि तदाने तस्मादन्यनियन्धनम् । 'स चेयर्वत्र सर्वत्र सयोगोऽपि नियोगन ॥ १२८७ ॥ ततोऽन्नाविन सयोग धमोऽन्यत्राप्युपत्रनन । व्यभिचारालग नाम पावरम्यानुमापर ॥१२८८ ॥ १-पवि-भा०, य. २ प्रयुच मिति सम्मा'-. दि. । ३ सन्ता ४ प्रत्युत्तमिति समध । ५ सयोगादिति प्रा.। ६न चै-ग-आ., य. १०॥ .

·१० -- २०१६] २ अनुमानप्रस्तावः ३३ न च स्वभावनानात्वं समवायत्य यदलात् । विषयेपु नियामोऽयं संयोगस्य प्रकल्प्यताम् ॥१२८९॥ तन्नानात्वादभेदश्चत् समवायोऽपि भिद्यते । तथा च "तत्त्वं भावेन व्याख्यातम्" इति' दुप्यति ॥१२९०।। भेदश्चेत् तत्कथं तस्य तत्र चेत्समवायतः । तस्याप्येकस्वभावत्वे ततस्तन्नियमः कथम् ? ॥१२९१॥ तत्र स्वभावनानात्वे दोषः पूर्वोऽभिलक्ष्यताम् । समवायान्तराक्षेपस्त्वाक्षिपत्यनवस्थितिम् ॥१२९२॥ कथञ्चिदेवाभेदश्चेस्वभावसमवाययोः । सम्बन्धतद्वद्रूपः स्यादेको मावस्तथा न किम् ? ||१२९३॥ ,यतः सम्बन्धिनोऽन्यस्य सम्बन्धस्य प्रकल्पना । प्रेक्षावनाविलोपाय भवतो नावकल्पते ॥१२९५॥ तन्नापरः संयोगादिः सम्बन्धः । नाप्युपकार्योपकारकभावादिः तस्यापि भावादर्थान्तरत्वे कुतः स तस्येति व्यपदेशः १ सम्बन्धादुपकार्योपकारकमावादेरिति चेत् ; न ; तत्रापि तथैव प्रसङ्गादन- वस्थोपनिपाताच । ततः स्थितम्-'समान' इत्यादि । 'प्रतिपत्तितः' इत्यनेन तदात्मनः सम्बन्धस्य निरवद्यसंवेदनविषयतामवद्योतन् स्वमनीपि- फया तत्कल्पनं परिहरति । प्रतिपादिता च तत्मतिपत्तिर्वहुशः पूर्वमिति नेदानी प्रतन्यते । ननु यथा धूमस्य तदन्तरसदृशस्य पावकसम्बन्धः तथा मशकवर्तेरपि, पायकस्यापि यथा तादृशस्य धूमप्रति- बन्धस्तथा मणिविशेषादेरपीति मशकवतेः पावकस्य धूमाच मध्यादेरनुमानमापद्यत इति चेत् ; एव- मेतद् , यदि समानपरिणाममात्रेण तद्भावः । न चैवम् ; तद्विशेषेण तदुपकल्पनात् , तस्य च धूम- २० पायकभेदेष्वेव भावात् न मशकादिभेदेषु । कथं पुनस्तत्परिणामो विशिष्टश्चाविशिष्टश्चेति चेत् ? कथं सामान्यं तादृशं यतो यथोक्तदोषस्तत्रापि न भवेत् ? तथा प्रतीतेरिति समानमन्यत्र । नन्वेयं सामा- न्यस्यैव समानपरिणाम इति शब्दान्तरमिति चेत् ; न : प्रतिव्यक्तिपर्यवसितस्यैव परिणतिविशेषस्य तेनाभिधानात् , सामान्यस्य तद्विपरीत्वात् । भवतु तत्परिणाम एव सामान्यम् , तस्य तु व्यक्तिभ्यो भेद एवेति योगाः । अभेद एवेति २५ साड्याः । तत्राह- न भेदोऽभेदरूपत्वान्नाभेदो भेदरूपतः । इति । न भेदो न व्यतिरेकः तत्परिणामस्य विशेषेभ्यः । कुत एव तद् ( एतद् )! अभेद- रूपत्वात् अभेदस्तस्य तैस्तादाल्यं रूपं यस्य तस्य भावात् अभेदरूपत्वात् । एतदपि युत इति चेत् ? तथा प्रतीतेरेव । तथा च वक्ष्यति-'तथासंवित्तिसम्भवात्' इति । संवेद्यते ३० हि तत्परिणामस्य तदमेदरूपत्वं 'सहशो देवदतः' इति देवदत्तविशेषसामानाधिकरण्येन तस्य संवित्तेः । १ पेशे. सू. ७।२८ २-दि त-ता.। ३ समानपरिणामधन्देन । -- ·. . न्यायविनिश्चयविपरणे [२१५ न हि सामानाधिकरण्यमन्यदमैदरूपन्यान् । समायझपमेव तनाभेदरूपत्वमिति चेत् , न 'समनाय सम्बन्ध' इत्यादावभेदरूपतयैव भत्तोऽपि तप्रसिद्ध । नाभेदो नाप्येकान्तेन तम्य तैस्तादात्म्यम् । कुत एतत् । भेदरूपः [ पतः ] तम्य तद्व्यतिरेकस्वभावत्वात् । एतदपि तथाप्रतीतेरेव । किं पुनर्भदस्याभेदम्य च पृथकप्रतिपतिरम्ति । तथा चेत् ;न, "न पश्यामः क्वचित् किश्चित्" ५ । सिद्धिवि० पृ० १२१ ] इत्यादविरोधात् , तद्विपययोरन्योन्यासमृष्टयोरेव सिद्धिप्रमाञ्च । न हि तत्प्रतीत्योरन्योन्यविषयासस्पगें तत्मसर्गफ्ल्पनमुपपन प्रीतिनियन्धनत्वात् प्रमेयव्यवस्थाया । तयोम्त- सम्पर्श वा जात्यन्तरप्रतिपत्तिरेयास्ति नाभेदप्रतिपति भेदप्रतिपत्तिर्वा पृथगिति चेत् ; सन्यमिदम् , प्रमाणतो भेदाभेदप्रतिपत्तेरेव भावान् , मारम्य च तनो भेदाभेदात्मन एव प्रसिद्ध न पृथग्मेदामनो नाप्यभेदात्मनश्च, किन्तु तत एव जात्यन्तरपनिपत्रपोद्धारपरिकल्पनया भेदम्येतरम्य च पृथक् प्रतिपत्ति- १० मनस्थाप्य तद्विषयसद्भाव तदपरैकान्तमतिपेरे हेतुरुक्त । तत एवाह- सामान्यं च विशेषाश्च तदपोद्धारकल्पनात् ॥१६॥ इति । सामान्यं च चशब्दात् तत्प्रतिपतिश्च । विशेषाश्च चशब्दात्तत्प्रतिपत्तिश्च । तस्माजात्यन्तरात् तस्यास्तत्प्रतिपत्तेश्च अपोद्वारो निष्कर्पणं भेदस्य तप्रतिपश्चाभेदस्य तत्प्रति पोश्च तस्य कल्पनमभिप्रायाधिरोणम् , सम्मात् 'व्यवस्थाप्यन्ते' इति शेष । यदि पुन सदृश २५ परिणाम सामान्य तर्हि मेदेन भवितव्य तम्य तन्निष्ठत्वेन इतरत्रासम्भवात् । न चाय सम्भवनि, अभेद स्यैव सर्वभावेषु “सदेव सौम्येदम्" । छान्दो० ३।२।१ ] इति, “सर्व खल्विद ब्रह्म" [ छान्दो० ३।१४।१ ] इति, "ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्" [ छान्दो० ६८७ ] इति चाम्नायात् प्रतिपचे । भेदप्रतिपत्तेश्चाविद्योपरचितत्वेन गन्धर्वनगरादिप्रतिपत्तिवत् प्रान्तत्वादिति 'कश्चित् । भेद एव भावाना तात्त्विको न कथञ्चिदम्यनुगम तमतिपत्रारोपितरिपयत्वेन वितथा २० (थ) त्यानित्यपर । तत्रोत्तरमाह- संसर्गो नास्ति विश्लेपादिश्लेपोऽपि न केवलः । संसर्गात्सर्वभावानां तथा संवित्तिसम्भवात् ॥१७॥ इति । ससर्ग ऐक्यापत्तिरामापरनामा । केषाम् । सर्वभावानाम् सर्वेषा चेतनेतरामना भावाना पदाथानाम् । स किम् ? नास्ति न विद्यते । कुत ! विश्लेपात् व्यावृत्ते विभ्रमापर २५ नाम्न ससारादिति गम्यते, विश्लपस्य विश्लेप्याविनाभावात् , अन्यस्य विश्लेप्यस्य तत्रासम्भवात् । ससर्गे हि भावानामात्मनो विनमेणापि तद्भावाद्विभ्रम एव स्यानात्मवाद आमना चा तम्य तद्भावादा मेव न विभ्रमवाद । तदनभ्युपगमे च निर्विषयमेतत् “ इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते। [मग० ४१७३३ ] इति । "एकानेकधा चैर दृश्यते जलचन्द्रवत्" [ ब्रह्मरि० १२ ] इति च । विभ्रमादन्यस्य तद्विपयस्याभावात् । तस्मादस्ति चित्रमो दिलिप्टश्चात्मन इति वक्तव्यम् । अविश्लेषे ३० तस्य ससारित्वापचे नियमुक्तत्वप्रतिज्ञाव्याघातो विभ्रमरूपत्वात् ससारस्य । भवतु मसारम्य तम्माद विश्लेप तथापि न तत्प्रतिजाव्याघात , आमनम्तस्माद्विश्लेपस्येर भागादिति चेत् , न, अरिश्रिप्टा १ ब्रझगदी। चौद्ध'। ३ भागानाम-आ०, ३० १० ११ -धान-मा ., .. .

·. २।१८] २अनुमानप्रस्ताव दविश्लेपस्यैवोपपत्तेस्तस्य द्विछत्वात् । कथमिदानी रुचकादेः सुवर्णादविश्लेपेऽपि मुवर्णस्य ततो विश्लेषः ? अन्यथा रुचकाद्यपक्रमे तस्याप्यपक्रमप्राप्तिः, न चैवम् ; असत्यपि तस्मिन् तदवस्थितरुपलम्भादिति चेत् ; रुचकादेरपि कथमवस्थायिनः सुवर्णादविश्लेपेऽनवस्थायित्वं विरोधादिति न किञ्चिदेतत् । स्यादाकृतम्-वस्तुन्ययं भवति विकल्पः संश्लेषो विश्लेप इति च । न च विभ्रमस्य वस्तुत्वम् , तत्त्वविरोधात् , अतस्तत्र सत्त्वासत्त्वाभ्यामिव संश्लेपविश्लेपाभ्यामनिर्वचनीयत्वमेव तत्त्वमिति; ५ तदपि दुराकूतमेव; नित्यमुक्तिप्रतिज्ञाव्याघातस्य तदयस्थत्वात् । तथा हि- निश्चिते सति विश्लपे निन्यमुक्तत्वसम्भवः । ताप्यात्तस्य विश्लेपावाच्यत्वे स कथं भवेत् ॥१२९५॥ आत्मविनमयोस्तस्माद्विश्लपं वक्तुमर्हसि । तथा चेदन्यभावानामप्यसौ किन कथ्यते ! ॥१२९६॥ कुतोऽसाविति चेदात्मभ्रमयोरप्यसौ कुतः । तथासंवित्तिभावाच्चेदन्यत्रापि स दृश्यते ॥१२९७|| तदाह-'तथासंचित्तिसम्भवात्' इति । तथा तेन विश्लेषप्रकारेण सर्वभावानां संवित्तः सम्यगबुद्धः सम्भवात् विश्लेपो विश्लेपाच संसर्गो नास्तीति संग्रहणेन तत्संबितरक्यिो- परचितत्वं प्रत्याख्यातम् । तद्रचितत्वे सम्यक्त्वानुपपत्तेः । समीचीना च तत्संवित्तिः बाधकामावात् । १५ 'भ्रान्ता तत्सवित्तिः भेदविपयत्वात् मायातोयादिसंवित्तियत्' इत्यनुमानं वाधकमिति चेत् ; न; तस्य विभ्रमात्मभेदसंवित्या व्यभिचारात् । ततः स्थितम्-'संमों नास्ति' इति । तथा विश्लेपोऽपि न केवलः संसर्गरहितः । कुतः ? संसर्गात् समाश्लेपात् सर्वभावानाम् । तदपि कुतः ? तथा संवित्तिसम्भवात् । तथा तेन संसर्गप्रकारेण संवित्तः गौरयम् गौरयमित्यनुगमयत्या बुद्धः सम्भवात् । संसर्गश्चात्र न मिश्रीभावो मतान्तर- २० सिद्धिप्रसङ्गात् , अपि तु सदृशपरिणामः तस्यैवोक्तसंचित्तौ प्रन्यवभासनात् , संसर्गशब्देन च सदभि- धानोपपत्तेः समः सर्गः संसर्ग इति । न च तसंविविधमत्वं विश्लेपसंविचारपि तमसङ्गात् , बाधका- भावस्योभयत्रापि समानत्वादिति । एतावन्तरइलोको, 'समानपरिणाम' इत्यादेराभ्यां व्याख्यानात् । कुतः पुनः समानपरिणाम एव सामान्यमभिमतं न नैयायिकादिकल्पितमेवेति ? अत्राह- तध्याप्तिव्यतिरेकाम्यां मतं सामान्यदृपणम् । इति । तत् अनन्तरोक्तं सामान्यं मतम् इष्टं जैनस्य । कुतः ! सामान्यस्यान्यकल्पितस्य दूपर्ण सामान्यदूपणं यत इति । तदपि कुतः ! व्याप्तिश्च सामान्यस्य स्वयक्तियन् व्यक्यन्तरेप्वपि भावः, व्यतिरेकब्ध स्वव्यक्तिप्वेव भावस्ताभ्यां व्याप्तिव्यतिरेकाभ्याम् । तथा हि-यदि सामान्य व्यापि; खण्डादिवत् फर्कादावपि गोत्वस्य भावाद् वाहापर्थी तत्रापि रिन प्रवर्तत ! तत्र तम्या- नुपलम्भादिति चेत् ; स्वण्डादाबुपलम्भः कुतः । तत्र तस्य तकरणशक्तेरिति चेत् ; फकांदावपि स्यात् । ३० १"चफ मनालगन्ये प्रचाभरणदन्नयोरिति रिमशिश।" -ग. दि. 12-1 स-भा., २०, प. । ३ इति वचनरि-भा., द.प.।

·। न्यायविनिश्वयविवरणे [१८ न हि तस्येव कचिच्छक्तिरशक्तिरन्यत्रेत्युपपन्नम् भेदापत्त । शक्ति बचिदन्यत्राशक्तिनापरेति चेन् । न, विधिनिषेधयोरभेदस्यानभिमतस्य प्रसङ्गात् । तन कचिच्छक्तावन्यप्रापि शक्तिरेय, अशक्ती न पचिदपि शक्तिरित्येकान्त । तत एवोक्तम्- "आत्मनि ज्ञानजनने यच्छक्तं शक्तमेव तत् । अथाशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैच तत् ॥" [प्र० या० २१२१ ] इति । शक्तमपि सहकार्यभावान्न कादो तदुपरम्भ जनयतीति चेत् , खण्डादी क' सहकारी । स एव खण्दादिरिति चेत् , कुत एतत् । तत्र तस्य समवायात् , क्कादिरपि स्यातदविशेषात् । शत्तम्य न च तदपेक्षण सहकारिणोऽपि तत्प्रसङ्गात् अनवस्थापत्ते । गोत्व (त्व) तत्सहकारिसमुदायस्यैव शक्तिर्न पृथगिति चेत् , पृथक्तर्हि गोत्वमवस्त्वेव स्यादशक्तत्वात् । तन्न व्याप्तौ तस्य चिदुपलम्भोऽन्यत्रानुप १० रम्मश्चोपपन्न । तथा तस्य कालव्याप्ती आश्रये असतीव प्र-वस्तेऽपि तस्मिन्नुपरम्भ स्यात् तज्नन- नस्वभावत्वात् । आश्रय तस्य सहकारी, तदभावान्नेति चेत , न, तदभावेऽपि तम्य तत्स्वभावत्वाप्रच्युते अनित्यत्वप्रसङ्गात् । अत एवोक्तम्- "तस्य शक्तिरशक्तिमा या समावेन मंस्थिता । नित्यत्वादचिकित्स्यस्य कस्ता क्षपयितुं क्षमः ।" [प्र० वा० २।२२ ] इति । शक्तिरपि तस्य सहकार्यच नापर इति चेत् , न, तस्य सामान्यादिव व्योमकुमुमादपि कार्य प्रसङ्गात् , स्वत शक्यभावेनासत्त्वस्य तद्वत्सामान्येऽपि सहकारिशक्तिकृतस्य च सत्त्वस्य सामान्यवत्त त्रौप्यनिवारणात् । तन्न व्यापि सामान्यम् । एतेन मीमासकोऽपि सर्वगतसामान्ययादी प्रत्युक्त । स्यान्मतम्-न तत्सामान्यम्य सर्वगत स्वेऽपि सर्वत्रोपरम्भ सर्वत्र तदभिव्यक्तावशक्ते । खण्डादी भात्युपरम्भस्तम्य तच्छक्तिभावात् , २० तस्य च कार्यादेव तदुपरम्भादवगते । ककादावपि किन्न तच्छक्तिरित्यपि न पर्यनुयोग, 'दाहशक्ति दहनवदाकाशेऽपि किन्न स्यात्' इत्यपि तत्प्रसङ्गात् । न चैकस्योपलभ्येतरामकत्व विरुद्धम् , उभया त्मकन्याद्वस्तुन इति । तत्रोच्यते- सामान्यरूपा शक्तिश्चत्तदभिव्यक्तिकारणम् । तस्या सर्वत्र सद्भावात्तद्वयक्ति सर्वतो भवेत् ॥१२९८॥ शक्तेरपि च तद्वयत्तिय॑ताया एव नान्यत । तद्वयक्तिरपि खण्डादावेव नान्या चेतदा ॥१२९९|| शक्तौ तद्वयक्तिकारिण्या प्रसङ्ग पूर्ववद्भवेत् । पुनस्तद्वयक्तिचिन्तायामापतत्यनास्थिति ॥१३००॥ विशेषात्मादि शक्तिश्चेन्न समा खण्डमुण्डयो । मुण्डाकादिव व्यक्तिर्गोत्वम्येह कथं भवेत् । ॥१३०१॥ ३० १ समायाविशात् । २ गावस्य। ३ व्याममुमत् १४ च्यामकमुमेकी ।

·२२१८] २ अनुमानप्रस्तावः ३७ शक्तिसाम्यं च सामान्याकुश्चित्कल्प्यते यदि । तस्य सर्वत्र सद्भायात्सगा- स्युः सर्वशक्तयः ॥१३०२॥ व्यस्तं तत्साम्यहेतुस्तद्वयक्तिश्च समशक्तितः । यदि तत्साम्यचिन्तायामन्या स्यादनवस्थितिः ॥१३०३॥ स्वत एव समत्वञ्चेच्छक्तीनामवकल्प्यते । भावानामपि तद्वत्स्याद् वृथा सामान्यकल्पनम् ॥१३०४॥ गौरयं गौरयं चेति कथमन्वयिनो मति । सामान्यं यदि नास्त्येव गोत्वलक्षणमन्वितम् ? ॥१३०५]] इत्यप्यचौद्यमेवेदं समानपरिणामिषु । तथासङ्केतसामर्थ्याचन्मतेरनुपद्रवात् ॥१३०६॥ इयं शक्तिरियं शक्तिरित्यप्यन्ययिनी मतिः । शक्तिप्वपि कथन्नाम सामान्यविरहोऽन्यथा ॥१३०७॥ तन्न मीमांसकस्यापि सर्वगतं सामान्यमुपपन्नम् । ततो निराकृतमेतत्- "यद्वा सर्वगतत्वेऽपि व्यक्तिः शक्त्यनुरोधतः । शकिः कार्यानुमेया हि व्यक्तिदर्शनहेतुका ।। ५५ तेन यत्र व दृश्येत व्यक्तिः शक्त तदेव तु । तेनैव च न सर्वासु व्यक्तिप्वेतत्प्रतीयते ॥ भिन्नत्वेपि हि कासाचिच्छक्तिः काश्विदशक्तिकाः । न च पर्यनुयोगोऽस्ति वस्तुशक्तः कदाचन ।। अग्निर्दहति नाकाशं कोत्र पर्यनुयुज्यताम् ।" { मी० इलो० आकृ. २६-२९ । इति । सत्येव सामान्ये वक्तुमेवगुचितत्यात् । अपि च, सर्वत्र विद्यमानत्वाद् ब्राह्मणत्वस्य गोत्ववत् । शूद्रस्याप्यधिकारित्वं किन्न यज्ञादिकर्मसु ॥१३०८॥ तद्वयक्तावेव तत्त्वं स्यान्न च शूद्वेऽस्ति सा यदि । कौण्डिन्यादावपि व्यक्ति या तस्य विद्यते ॥१३०९॥ आकृत्या तदभिव्यक्ती गोत्वरसंशय. कथम् ? यतस्तत्प्रतिपत्त्यर्थमुपायान्तरमिप्यते ॥१३१०॥ तदन्तराञ्च सामान्यरूपात्तत्प्रतिवेदने । शद्वेऽपि तत्परिज्ञानं फिन सर्वगतात्ततः ॥१३११॥ तस्याप्यवित्तेरा या यदि सामान्यरूपतः । उपायान्तरतो विचिरनवस्था प्रवर्तते ॥१३१२॥ २० ३० ·३८ न्यायचिनिश्चयविवरणे [२११८ तदन्तर क्रियारूपे यद्यन्योन्यसमाश्रय । तदन्तरेण तद्वित्तस्तद्वित्तश्च तदन्तरात् ॥१३१३॥ ब्राह्मणवपरिज्ञान सम्प्रदायात्वचिद्यदि । शूद्रेऽपि किन्न भट्टस्य सम्प्रदायाचदिप्यते ॥१३१४॥ शुहत्वम्यापि कोण्डिन्ये गतेस्तत्सम्प्रदायत । तस्यापि नाधिकार स्यात्तत्मस्वन्यशूद्ववत् ॥१३१५॥ तन्न व्याप्ति सामान्यम्य। भवतु व्यतिरेक एव स्वव्यक्तिप्वेर वर्तनात् न तदभावे नापि तदन्तरेप्चिति चेत् , तर्हि व्यक्तीना विनाशे चोत्पादे च स्तम्य विधि ? न विनाशोत्पादौ, नित्यत्वात् , व्यक्तिरहिते च तदभावे १० कथ तद्देशजन्मनि तद्भाव १ तस्य तत्र पूर्वमभावात् , व्यक्त्यन्तराञ्चातदात्मनो ऽनागमनात् । तदुक्तम्- "सामान्यं समायश्चाप्येकैकत्र समाप्तितः । अन्तरेणाश्रयं न स्यानाशोत्पादिपु को विधिः ?" [ आतमी० श्लो० ६५ इति । तन्न व्यतिरेकेऽपि सामान्यमुपपन्नम् । ततो निषिद्धमेतदपि- १५ "व्यक्तिप्वैव हि सामान्यं नान्तरा गृह्यते यतः। न द्याकाशवदिच्छन्ति सामान्य नाम किञ्चन ।।" [ मी० श्लो० आकृ० श्लो० २५] इति । यस्य तु मत स्वाश्रयादपि तव्यतिरिक्तमिति तत्र क्थ तस्य ? तेनोपकारादाजपुरुषवदिति चेत् , न , उपकारस्याव्यतिरिक्तम्यासम्भवात् , तस्य कोस्थ्येनानाधेयातिशयत्वात् । व्यतिरिक्तध २० कथ तस्य ? ततोऽप्युपकारादिति चेत् ; न ; तस्याप्यव्यतिरिक्तम्यासम्भवात् । व्यतिरेके पूर्वपदोपा दनवस्थानुपशाच्च । नोपकारात्तत्तस्य अपि तु तदाधेयन्यादिति चेत; तदपि कुत । स्वशक्तितश्चेत् , तया तर्हि तदात्मकमेवास्तु तथैव प्रतीते , आश्रयान्यतिरेकेण हि सामान्यम्य प्रतीति खण्डो गौ कोच इति । चेन्न ततो विश्वास स्वरूपेऽपि न स्यादविशेषादिति सामान्यमेव न किश्चिन् सामान्यकल्पनावेफल्योपनिपातात् । तथा हि- समानशक्त्या सामान्य विभ्रते यारदाश्रया । समानपन्ययं तावकिन कुन्ति ते तया ॥१३१६॥ एव हि न भरत्यत्र पारम्पर्यप्रकल्पनम् । सामान्यभरणे शक्तेस्तम्मादपि च तन्मति [६१३१७॥ इति । तन्नाश्रयशक्तितोऽपि तस्य ताधेयत्वम् । आश्रयव्यङ्ग्यचादिति चेन , न, तदभिव्यक्ति कृतस्तच्छपते वैलक्षण्येतरपक्षयो पूर्ववद्दोपात् । आश्रयादपि नाव्यतादेव तद्व्यक्ति , अन्धमारेऽपि तप्रसङ्गात् । व्यक्तिरपि न सामान्यरूपेण , एकत्र व्यन्यन्यसभागानुपपत्ते । अन्यदेव तसामान्य १ तदमानेन क-ता-२ विशेष। ३-मपि तत्र-401 प्रतीतित । - ३० ·in २२१८] २ अनुमानप्रस्तावः यद्रूपेण तस्याभिव्यक्तिः तदप्यन्यदेव यस्य ततोऽभिव्यक्तिरिति चेत् ; न ; तत्राप्येवं प्रसङ्गादल्यव- स्थितेश्च । नापि' विशेषरूपेण ; तस्यैव स्वतो भावविलक्षणस्याभावात् । स्वतोऽसतः सत्तासम्बन्धस्या- प्यनुपपत्तेः व्योमकुमुमवत् । तन्न तद्व्यङ्गयत्वादपि तस्य तदाधेयत्वम् । तत्र वृत्तेरिति चेत् ; सापि यदि स्वतन्त्रा ; कथमसौ सामान्यतदाश्रययोः ? स्वतन्त्रा च तयोथेति व्याघातात् । वृत्त्यन्तरापेक्षयैव (क्ष एव ) सम्बन्धः स्वतन्त्रत्वान्न भवति न स्वभावत इति चेत् । सोऽपि यद्येकः; कथमनेक-५ सम्बन्धित्वं ततस्तस्याः । कारणस्वभावादप्येकस्मादेव निरक्शेपकार्यविशेपोत्पत्ते प्रधानवादस्याप्रति- क्षेपप्राप्तेः । अनेकश्चेत् ; न ; तभेदे वृत्तेरपि भेदप्रसङ्गात् । भिन्नैव ततो वृत्तिरपीति चेत् ; कथमसौ वृत्तेः । तस्यास्तत्र सम्बन्धादिति चेत् ; न; तत्राप्य नेकस्वभावकल्पनायामन्यवस्थितः । तत्कार्यवादित्यप्य- नेनापास्तम् । तस्मादसम्बन्ध एव सामान्यसमवाययोरर्थस्य च ताभ्यामभ्युपगन्तव्यः । न च तथाविधं सत्रितयं कुतश्चिदपि प्रमाणानिश्चितवपुरिति खपुप्पकल्पितमेव तदनत्यमतयः प्रतिपद्यन्ते । तदुत्तम्- १० "सर्वथा न हि सम्बन्धः सामान्यसमवाययोः । ताम्यामों न सम्बद्धः तानि त्रीणि खपुप्पयत् ॥" { आप्तमी० श्लो० ६५ ] इति । कुतः पुनः समानपरिणामेऽपि न सामान्यपणमिति चेत् ! अत्राह- समानपरिणामे न तदेकस्यानुपायतः ॥१८॥ इति । समानपरिणामो व्याख्यातः तत्र, न सामान्यदूपणम् । कुतः । तस्य तत्परिणाम- स्यैकस्य व्यक्तिप्वनुस्यूतस्य अनुपायतः अनभ्युपगमात् । नन्वेवं सामान्येऽपि व्यक्तिनियते न दूपण स्यात् , तस्यापि व्यक्त्यन्तराले विच्छेदेनैकत्याभावादिति चेत् । न ; सत्यपि तस्मिन्नकस्यैव परैस्तस्याभ्युपगमात् । व्याहतमेतत्-'विच्छिन्नं चैकं च' इति, एकत्वस्याविच्छेदरूपत्वात्तस्य चेतर- विरोधादिति चेत् ; भवतु परेपामेवाय दोपः । न दोपः ; तन्नियतस्यापि तस्यैकप्रत्ययादेकत्वस्यैवोपपत्तेः । २० एकत्वे कथमाश्रयमेद इति चेत् ? आश्रयस्य कथं कालमैदः । सति तस्मिंस्तस्यापि नैकत्वमिति चेत् ; न; क्षणक्षयवादापत्तेस्तस्यानिषेधात् । ततो यथा कालभेदेऽपि व्यक्तिरेव तथा प्रतिपः, एवमानयभेदेऽपि जातिरिति प्रतिपत्तव्यम् । तदुक्तम्- "प्रत्येकसमवेतत्वं दृष्टत्वान्न विरोत्स्यते । तथा सत्यपि नानात्वं नैकबुर्भिविष्यति ॥ न हि सम्बन्धिभेदेन स्वरूपैकत्ववाधनम् । विभुत्वावयवाभाषौ प्रतिपायौ च शब्दवत् ।। यथा च व्यक्तिरेकैव दृश्यमाना पुनः पुनः । १-पि दोष- सा । २ य सम्बन्धः सयोगादिरूप. समन्धान्तरमापेन. तस्मिन्नेर स्वतन्त्रत्सात् सम्बन्धाभाव आरादपिनु शकन नु स्वभारत सम्बन्धरूपे समनाये इति भार । ३ स्वमार-मा', प.प.४ रे । ५ साल्याभिमतस्य । ६कालभदे।

·. ४० न्यायधिनिश्चयनियरणे [१८ कालमेदेऽप्यभिन्न जातिभिन्नाथया सती ।।" [ मी० श्लो० वन० श्लो० ३०-३२ ] इति चेत् ; उच्यते- व्यक्लीनामेवमेकत्व कस्मान परिकप्यते । तथा सति न सामान्यमेव्यक्ती तदस्थिते ॥१३१८॥ मियो न तासामेसर्व व्यतिरेण चेदनात् । इति चेन्ननु जातायप्यम्त्येव व्यतिरेकधी ॥१३१९॥ अन्तरालेषु विच्छेदस्तम्या कथमिवान्यथा । नाप्युपायान्तर यस्माद्विच्छेदव्यवस्थितौ ॥१३२०॥ १० 'विच्छेदवदविच्छेदोऽप्येकप्रत्ययतो यदि । विच्छिन्नेतररूपत्वे जातेनिांगता कथम् ॥१३२१॥ कथ चासौ स्वाश्रयेषु वर्तेत ? एकदेशेनेति चेत्, न तर्हि तत्र समानप्रत्यय तस्य जातरेच भावात् , एकदेशस्य चानातित्वात् जातिनहुल्यापते । सर्वात्मना चन् , न, तदेवान्यन तत्मन्ययाभारा- पत्ते । न खेकवेव सर्वात्मना वृत्ता सती तदेवान्यत्र सम्भवलि यतस्तत्रापि तत्प्रत्यय स्यात् । १५ नन्यवयरशी वृत्ति सावयवम्य यथा भूतकण्ठे सासूबाद, परिसमाप्या च वृत्रिविभो यथा प्रतिपिण्ड गुणादे । न च जाते 'साम्यवन्धमनिभुत्व या यतस्तत्रेवावधा वृत्तिरवकाप्येत । तस्मादन्याहगेव तवृत्तिम्तम्या अपि तत्रैव दृष्टत्वात् । तदुक्तम्- "कारावयवशो वृत्तिः प्रष्टुं जातो न युज्यते । न हि मेदविनिर्मुक्त कार्त्यभागपिक्स्पनम् ।। या चावयवशो वृत्तिः समवादिषु दृश्यते । भूतकण्ठे गुणादेश्च प्रतिदिण्डं समाप्तितः ॥ तवावयपयोगित्यमविभुत्वञ्च कारणम् । आकृतेस्तदभावन न प्रमक्तमदो द्वयम् ॥ न च द्वैविध्यमेवेति वृत्तेरस्ति नियामकम् । त्रिविधापि हि दृष्टत्वात् सम्भवेद् द्विविधा यथा ।।" [ मी० श्लो० वन० श्लो० ३३-३७ ] इति चेत् , अत्रोच्यते-तृतीयोऽपि वृत्तिप्रकारो नापर स्वरूप तिम्तन्निष्ठन्यात् , तपतीतेः। स्वरूप च यदि तावदेव यावदेकर दृश्यते , कथ व्यापात्यम् ? न तावदेव, व्यापकत्वादिति चेत् , तम्म तहि निश्शेषव्यक्तिप्रतिपत्तवेव सम्भवति प्रतीति व्यापम्पतिपत्ते व्याप्यप्रतिपत्तिनान्तरीयकत्वात् । तथा च सति सत्यादिसामान्यप्रतिदिन । सर्वे भवेयु सर्वशास्तत्कथं तन्निपेपनम् ।।१३२२॥ . २५ " ३० १ विच्छेद स्यादविता.। २ प्रत्ययस्य । तस्याजा-ता। ३ समरायत्यमपि-ता।

·२।१९] २ अनुमानप्रस्तावः ४१ १० . व्याप्याग्रहेऽपि गृहवेत यदि तु व्यापकं तदा । विज्ञयाग्रहणेऽपि स्यात्तज्ज्ञानग्रहणं न किम् ॥१३२३।। रातो दुहितमेतत् 'सर्वज्ञोऽयमिति ह्येवं तत्कालेऽपि चुभुत्सुभिः । तज्ज्ञानज्ञेयविज्ञानरहितैर्गम्यते कथम् ॥" [ मी० श्लो० सू० २ शो० १३४ ] इति । अथ व्यापकतया तन्न गृह्यते ; तर्हि न गृहात एव, तत्स्वभावस्यान्यथा ग्रहणासम्भ- वात् तद्विभ्रमापत्तेः । तन्न सामान्यं नाम किञ्चित् । तदभावे कुतस्तत्प्रयोजनं समानप्रत्यया- दिकमिति चेत् ? न ; समानपरिणामादेव तद्गायात् । तदाह- सहशात्मनि सम्बन्धमहे भूयस्तथाविधे। प्रत्यभिज्ञादिना सिद्ध्येत् प्रायो लोकव्यवस्थितिः ॥ १९॥ इति । सहशः समान आत्मा स्वभावो यस्य तस्मिन् धूमानी सम्बन्धस्य पावकाद्य- विनाभावलक्षणस्य ग्रहः परिज्ञानं भूयोऽनेकवारम् । सहन् तद्महे तस्मिन् विस्मरणस्य व्यभि- चारस्य च सम्भयात , सति तस्मिन् सिद्ध्येत् निप्पयेत्त । किम् ? लोकव्ययस्थितिः लोफरय व्यवर्तुर्जनस्य विशिष्टा प्रवृत्तादिलक्षणा अवस्थितिः परिणतिः । कर तथाविधे सहशात्मनि पावकानी । केन सा सिद्ध्येत् ? प्रत्यभिज्ञादिना ताशमिदमिति ज्ञानं प्रत्यभिज्ञा, सादिर्यस्य तर्कादेस्तेन । प्रत्यभिज्ञासामादत्र दर्शनस्मरणयोरपि प्रतिपत्तिः तदभावे तदनुत्पत्ते १ । तदयमर्थः-भूयोवृत्त्या कचित् प्रतिपन्नसम्बन्धस्य पुनस्तादशमस्तुदर्शने संस्कार- प्रबोधादनुस्मृती ताटशमिदमिति प्रत्यभिज्ञानम , ततोऽपि 'इदमव नान्यत्र' इति व्यामिवितकें साध्यपरिज्ञानालोकव्यवस्थितिरिति । तदुक्तम्- "अक्षज्ञानरनुस्मृत्य प्रत्यभिज्ञाय चिन्तयन् । आभिमुख्येन तद्भेदान् विनिचित्य प्रपतते ॥" [सिद्धिवि०प्र० ९७] इति । यद्येयम् 'पुनर्टगादिना सिद्ध्येत्' इति स्पष्टमेव निर्देष्ट्रव्यं कि प्रत्यभिमान ? ततो' दर्शनायाक्षेप प्रतिपत्तिगौरवादिति चेत् , सत्यम् , तथापि लोमन्यनस्थित्या सदलित- निवेदनार्थ तग्रहणं तस्यासन्नान्तरीयकत्वात् । प्रत्यभिज्ञानाभावे हि व्याप्तिवितर्कानुत्पत्तेरनुमाना- २५५ सम्भपात् पुतस्तद्व्यरस्थितिः ? अस्ति चेयं प्रक्षाकरस्यापि तस्मात्तेनापि साऽभ्युपगन्तव्या । ततो न युक्तमिदम्-- "स इति स्मरणमयमिति प्रत्यक्षं न च तयोरेकत्वं प्रतिमासभेदात् । न च ततोऽपरं प्रतिमाति यत्प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ।" [ ] इति तस्यास्थितिपि मा भूदिति चेत ; किमिदानी तस्वम् ? सर्वचस्तुनरात्म्यमद्वैतं चेति चेन् ; न, तम्यापि प्रतिपादनलक्षणया नयवस्थित्येच मिनिरपितमिदं प्रागिति न प्रतन्यनं । तव्यसन्धित्या प्रत्यभिज्ञोपकल्पने ३० कि "प्रत्यभिज्ञा द्विधा काचिद्" इत्यादिना वक्ष्यमाणेनेति चेन् ? न , तस्य गभेदमति- मभिशशब्दतः। २ होरपयस्थितिरशि३ पारित २१९ । २० .

·-- न्यायधिनिश्रयविवरणे [२१२० पादनार्थत्यान । महात्मत्ये वस्तुननस्य कुतश्चित्प्रत्ययादभिधानतो वा प्रतिपत्ता तदन्तस्य वैफल्यं स्यात् , अनधिगतस्य तद्विपयस्याभावात । अधिगनविषयत्वे च प्रयोजनामानिति चेत् ; सत्यमिदम ; योकस्वभावो भावः स्यात् । न चैवम् , सदृशम्परयंव विमगम्यापि पस्य विचित्रस्य नत्र भावात् । न चैवं कुत्तश्चिन् कस्यचिदधिगमेऽपि तदन्तरवैफल्यम् , ५ अनधिगतस्य तद्विपयस्य भावान् कथं पुनः सरशस्यतरदितरम्य वा सदृशं रूपं .विरोधान् तापहिमस्पर्शयनिति चेत् ? उपपन्नं तापेतरस्पर्शयोः विरोधयत्वं तदेवस्येतरपरिहारेणेव प्रतिपत्ते, न चैवं महशेतरयोः, परस्परात्मतयेव सर्वदा संवेदनात् । संविदितं च न विरोधी वस्तुमात्रेऽपि प्रसङ्गन अन्यनापसे । निरुपितं चनन पूर्वम । अपि च, महोतरयदेकानेकरूपयोरपि विरोधाविगपात् कथमेकानेकोपाथिसम्भवों १० यतस्तैम्नवान व्यपदिश्येत ? अर्थान्तभूतैरेव स तव्यपदिश्यत इति चेद; अनाह- तद्वतोऽनुपकारेऽपि भेदे कथमुपाधयः । इति । उपाधयो विशेपणानि गोत्वशुक्लत्यादीनि तद्वत उपाधिमतः कथम् न कश्चित् भवेयुरित्युपरकारः ! कहा ? भेदे तद्वतम्नेपामर्थान्तरत्वे घटस्येव पटादय इति भावः । भेदेऽपि सम्बन्धाते तस्यति चेत् ; न; तभ्य निषेधात् , अनिषेधे ग्वण्टारिवाल्मादेरपि ते भवेयुः सम्य सर्वत्र भावात् । 'उपकारादिति चेत् ; न; नित्यानामनुपकारात् । उपसारेऽभ्यतिप्रमङ्गात् । न ग्रुपकारादेव ते तम्य, महेश्वरस्यापि नत्प्रमङ्गान् , तस्य सर्वोपकारमारित्वेन प्रमिद्धेः । एतदेवाह- अनुपकारेऽपि । अपिशब्दादुपकारेऽपीति । यदि चोपरा तद्वाँसदा म फेनचिदुपाधिना प्रतीयमानः सोपकार्यानुपाधीनपि मर्वान् प्रत्याययति उपमार्याप्रनीतायुपत प्रतिपत्तेः । तथा चन तत्र प्रमाणान्तरप्रवृत्तिः अनधिगतम्य तद्विपयस्याभावात् । प्रमाणसम्प्लवस्याभिमतत्यान्न दोष इति चेत् ; एवमपि कथं परप्रतिपादनं तस्यापि तनाविप्रतिपत्तेः । न हि मनीयमान वा- नित्यत्वादी विप्रतिपत्तिः धर्मिणि लेऽपि तत्यसरेन हेतोराश्रयासिद्धत्यापत्तेः। एकोपाधि- द्वारेण प्रतीयमानस्तदुपकारशस्त्यैव प्रनीयते न तदन्तरांपवारगतिभिरिति चेत् न, शक्तीनां तद्वतोऽनन्तरत्वान । अर्थान्तरत्वेऽपि कथं तस्येति व्यपदिश्यन्ताम ? उपकारादिति चेत , अनिवृत्तो व्याघात: । तदुपकारभक्तिम्पतया तत्प्रतीती मन्छत्तीनां तदुपाधीनाञ्चावन्यन्तया प्रतिपत्तेः, पुनस्तच्छतीनां तदर्थान्तरत्वकल्पनायामनवस्थापतिः । तन्नोपाधितद्वतां भेने तद्वयवहारः। भवत्वभेद एवेति चेन् ; अत्राह-- तत्रैकत्वप्रसङ्गाच्चाभेदे कथमुपाधयः ।। २० ॥ इति । तत्र तस्मिन विवादगते । कस्मिन् ? अभंदे शब्दादेपाधिगनः कृतात्यादीनामना- तरत्ये कथं नैव उपाधयः नहा शब्दादेर्धर्मिण एवावशेषान् । तथा च न स्वभावलिङ्गजमनुमानं साध्यमाधनभेदस्याभावात् । कल्पितस्तद्वेद इति चेत् ;न, फ्ल्पनम्ययास्मिन् पक्षे निर्विकल्पेतरोपा- धिद्वयाधिष्ठानस्यासम्भवान् । कल्पनातलत्सम्भये अनयस्थानोपान ।। एवं ब्रह्मणो जीवानामभेटे तदे न त इति कथं तद्विशिष्टतया तत्प्रतिपत्तिर्यन एवमाम्नायते---"अनेन जीवेनारमना" 1 उपाधयः । २ उपाधिमान् । ३ तदनन्तरो-मा०, २०, २०१५ नोव५ जीरादयः । २० - ·२१२१] २ अनुमानप्रस्ताव [छान्दो० ६।३।२ ] इति ? सत्यं वस्तुवृत्त्या तदभेदिन एव ते भेदस्तु कल्पनात इति चेत् , न, भेदेऽप्युपावित्वस्य निषेधान ! कुतो या तत्कल्पना ' न तावद् ब्रह्मण एव, तस्य सत्य ज्ञानत्वात् । "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म' [तैत्ति० २११११ ] इत्याम्नायान् , तस्य च मिथ्या- प्रतीतेरसम्भवान , कल्पनायाश्च तत्प्रतीतिरूपत्यान । नाप्यन्यतः तदभावात् । कल्पनातस्तद्भावे स एव प्रसङ्गः 'न तावन् ' इति । अस्याप्यन्यतः कल्पनायाम अनवस्थापत्तिः । नायं दोपः, ५ कल्पनायास्तादृक्-प्रबन्धस्यानादित्वादिति चेत ; न, तम्यापि ब्रह्माभेदेनाभावात् । पुनगन्यतस्तत्प्र- यन्धान तत्परिकल्पनायाम अनवस्थापतेरप्रतिपत्तेश्च । न हि परापरस्य तत्मबन्धस्य प्रतिपत्तिः । कुतो वा तस्य व्यवस्थिति: ? न तावद् ब्रह्मणः, तन्निपेवात् । नापि म्वतः, स्वयं प्रकाशरूपत्वे ब्रह्मवन परमार्थत्वापत्तेः । ब्रह्ममम्पत्तिस्य ताठूप्यं घटस्येव प्रतिसम्पर्कात , न स्वत इति चेत् , न; सत्यपि तम्मिन स्वयमतद्रूपन्य तद्रूपत्वानुपपत्तेः । घटस्य तु न तन्मात्रात्ताप्यमपि तु स्वयं १० तथा परिणामादेव, अन्यथा परमाण्याटेरपि तत्प्रसङ्गात् तत्सम्पर्कस्य तत्राप्यविशेषान । तन्न तद्वत उपाधीनामभदे तद्भावः । नाप्युपाधिमत उपाध्यभेदे; तत्र हि तस्याभाव एव स्यान् नत्र च नोपाधयस्तेपा तरपेक्षत्वात् । तदेवाह-'एकत्यप्रसङ्गाचइति । उपाधीनामुपाधिमनभेदे नद्वदेकत्वस्य उपाधिमतश्योपाध्यभेदे चशब्दात्तद्वन्नानात्वम्य च प्रसङ्गानोपाधय इति । कथं पुनर्भनाभेदाभ्यामुपावितद्वद्वारनिराकरणं जैनस्य स्वयमपि तदभ्युपगमादिति चेन ? अत्राह- नोपधयो न तद्वन्तो भिन्नाभिन्ना अपि स्वयम् । इति । अपि स्वयम् आत्मनो जैनम्य नोपयो न विशेपणानि कृतकत्वानि मन्ति न तद्वन्त उपाधिमन्तः शब्दादयः । कीरशाः 'अभिन्नाः परस्परमेकान्तेनाव्यतिरिना साह यवत् । तथा भिन्ना अपि व्यतिरिना अपि योगवत , उक्तन्यायादिति भावः । तत्रैवोपपत्त्यन्तरमाह- जात्यन्तरे तथाभूते सर्वथा दर्शनादपि ॥२१॥ इति । ऐकान्तिकाढ़ेदाभेदामान्या जातिः जात्यन्तरं भेदाभेदात्मरू वस्तु तन दर्शनात् उपाध्युपाधिमगावम्योपलम्भात , न केवलं पूर्वोक्तन्यायादित्यपिगतः । भवति चात्र प्रयोगः- यंगम्य विरुद्ध एय नश्यते न तत्तत्र विद्यते तथा कृतकवादिकं नित्यत्वादी, दृश्यले चैकान्तविरद्वे जात्यन्तर बोपाध्युपाधिमद्भाय इति । न चेदं तत्रैव तदर्शनममिद्धम , कृतकशन इत्युपाधि- तहतोः कथञ्चिदव्यतिरेकस्य प्रतिपत्तेः । न चात्र कुतश्चिद्विरोवः; प्रतिपन्ने तवयोगान । प्रति- पत्यपहवे च न किञ्चित् म्यान् , तन्यस्य वस्तुव्यवधानिबन्धनम्थाभावात् । भवतु मर्यरात्म्य- मेवेति चेन् , न, नद्वारे तदसम्भवाद् विरोधात् । नापि ताहमान : तस्यापि तामान मिद्वाचन- वन्धानात् । नाय यादगान् , नद्वारे तटमम्भवाद् विरोधात । कथं पुनरुयनिरेकाविटोपे गाल- स्योपाधिमत्यमेव नोपाधिन्वमिति चेत् ; न, 'पोट्गलिकः शब्दः' इत्युपाधिमत्त्वयत 'गल पुद्गरः' इत्युपाधित्वम्यापि ना प्रतीतः । कोपाधिप्रतिपत्ती मिन्न मर्योपाधिप्रतिपत्तिरिनि चेत् । न , एकान्ताभेट एय दोषात- कपनाप्रवन्धस्य । २ कल्पनामाभाय। ३ प्रदीपादिमत् । ४ प्रदीपदिगमांगातात् । ५ उपाधिमन' । ६ आधिमदपेपरयात् । ७ यदिर-पा०, २०, प.। प्रनानिनिरिनस्य । २० , २५ .

·५ न्यायविनिध्ययविवरणे [२१२१ तथा हि- शब्दाच्चत्तदनित्यत्वमेकान्ताव्यतिरेक्यत् । तनहे ग्रहणात्तत्याप्यनुमानेन कि फलम् ।। १३२४ ॥ निश्चयश्चेन्न तस्यापि तनिश्चित्येव निश्चयात् । निश्चिवानिश्चितत्वेन तद्भेदोऽप्यन्यथा भवेत् ॥ १३२५ ॥ निश्चिते च समारोपो विरोधान्नावकल्पते । यतस्तस्य व्यवच्छेदः फलं स्यादानुमानिकम् ॥ १३२६ ।। तथा योगस्य- अर्थान्तरत्वमेवात्मा भागेभ्यो यदि भागिनः । तथैयासी प्रतीयेत नागुस्यूततया जनैः ॥ १३२७ ॥ अस्ति चायमनुस्यूतप्रत्ययस्तन्तयो हि ते । पटोऽयगिति लोफस्य प्रवानादप्रमादिनः ।। १३२८ ।। न चायं विभ्रमादेव निश्चिते तदसम्भवात् । सुप्रसिद्धं च योगस्य प्रत्यक्षं निश्चयात्मकम् ।। १३२९ ॥ न तन्निदिचतगेदस्याप्यभेदविषया मतिः । निवेदितमिदं देवैः स्वयमन्यत्र गाथा ॥ १३३० !! "प्रत्यक्ष सविकल्पं चेत्सामान्यसमयायिनाम् । अनुस्यूतधियो न स्युरेकस्यात्र विनिश्चयात् ॥” इति । सामान्यगुणकर्मस्वन्येयं तद्विभदिपु । तथैवाचगमातेपु विवादो विदुपां कथम् ।। १३३२ ।। तद्वषयच्छित्तये तरमाद्व-यर्थ शाम्रोपकल्पनम् । एकान्तव्यतिरेकरतन्नोपाधीनी परस्परम् । १३३३ ।। तन्मादुपपन्ना जात्यन्तरे कस्यचित्प्रतिपत्तायपि उपाधेस्तदन्तरस्याप्रतिपत्तिः यथम्चिदेव तयोरव्यतिरेकात् । जात्यन्तरं विशिनष्ठि-तथा तेनोपाध्युपाधिमद्भावप्ररेण भूते स्वहेतोरे- २५ घोत्पन्ने इति । न हि सहेतोरनुपजातमन्यतो भवति । समवायाद्वत्येवेति चेत् ; न ; तम्य निपिद्धत्वात् । कथं तत्र तदर्शनमिति चेत् ? सर्वथा सर्वेण परमार्थप्रकारेण चेति । न हि कल्पना नाम जात्यन्तरमन्तरेण, तम्या अभिलाप्येतरम्वरूपतया तदात्मत्यात् । अन्यथा तद- सम्भवस्य निवोदितत्वादित्यलं प्रमोंन । परस्य तु मत्तम्-न शब्दाहिङ्गातोपाधिमतः प्रतिपत्तिर्यतस्तस्य निरवशेपोपाधिशवलित- ३० स्यैकम्मादेव शब्दादेरपगमात् तान्तरण्य तर वैफल्य स्यात् , अपि तूपानामेव । तर स्तम- सिद्धिविनिश्चये (परि०२)। २ "मीमामास्य"-ता. टि.। "अनन्तधर्मके धर्मिण्येकधा- धारणे । शन्दोशयुपायमान स्थानमा यारोपगरणम् ||"-मो0 इलो 11 इ१७८t २० ·२१२२] २ अनुमानप्रस्तावः विषयेणान्येपामनवगमात् न तदन्तरवैयर्थ्यमिति । तबाह- तद्वत्यचोदिते शक्तेऽशक्ताः किं तदुपाधयः । चोयन्ते शब्दलिङ्गाभ्याम् सिमं तैस्तस्य लक्षणे] || २२ ॥ इति । ते उपाधयो विद्यन्तेऽस्येति तद्वान् खण्डादिस्तस्मिन् । कीदृशे 'शक्ते वाहदोहादि- प्रयोजननिर्वर्तनसमर्थे । किं न किञ्चित् तदर्थिनां तत्र प्रवृत्त्यादिकम् । यदि स तत्रं समर्थः कथं ५ न प्रवृत्त्यादिकमिति चेत् ' आह-अचोदिते बुद्धिविपयत्वेनाप्रेरिते । शब्द लिङ्गाभ्यांशब्देन गवादिना लिङ्गेन ककुद्मत्त्वादिना । न हि शक्त इत्येव कचित् कस्यचित् प्रवृत्तिरतिप्रसङ्गात् , अपि तु प्रतिपन्ने । न च शब्दादेस्तकृतः प्रतिपत्तिः। अस्तूपाधिष्वेव प्रवृत्तिः पां ततः प्रतिपत्तेः, सदाह-'तदुपाधयश्योद्यन्ते शब्दलिगाभ्याम्' इति । तमोत्तरम्-किं न किञ्चिद् याहाटि- प्रयोजनं तदुपाधिभिरिति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः। कुत्तः' अशक्ताः ते तत्रासमा यत इति । १० उपाधयश्चेत्ते तत्र समर्थाः परिकल्पिताः । उपाधिमान् परः कस्मात् कल्प्यते निष्प्रयोजनः १ ॥ १३३४ ॥ तस्मादशतितस्तेषां चोदितैरपि तैः फलम् । न किश्चिद्वयवहर्तृणां व्गा तयोदना ततः ।। १३३५ ॥ यदि घोपाधिमतो न चोदना कुत इदानीं 'सण्डादेगोत्यादिः' इति प्रतिपत्तिः ? १५ प्रमाणान्तरादिति चेत् ; यन तर्हि नोभयविपयं तदम्ति तत्र कथं यथा 'श्रेयःसाधनत्वं द्रव्यादेः' इति । न झन द्रव्यादेरिव तदुपाधेः श्रेयासाधनस्तस्यापि प्रमाणान्तरान् प्रतिपत्तिः, आगमादेव तन्द्रापात् । अत एवोक्तम्- "धर्मे चोदनैव प्रमाणम्" { ] इति ।नय तत्सापनत्वस्येव द्रव्यादेरपि तद्वतः शब्दादेव प्रतिपत्तिः 'उपाधय एवं चोयन्ते' इत्यस्य विरोधात् । न चोभय- विषयमन्यदस्ति यतोऽयमस्येति सङ्कलनम् । आत्मारतीति चेत् , न ; ततोऽप्यप्रमाणात्ततयोगात. प्रमाणकल्पनावैफल्यात् । प्रमाणत्वेऽपि नोभयविषयत्नम ; प्रत्यक्षादित्ये द्रव्यादावेव, शाब्दत्वे प तत्साधगत्व एव पर्यवसानान् । न चैकैकगावपर्यवसित इदमस्येति महलयितुमर्हति, सत्ये- चोभयविपयत्वे तदर्शनात यथा देवदत्तस्य कम्बल इति । ततो न युक्तमिदम्- "द्रव्यक्रियागुणादीनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । [ मी० इलो० ११११२ श्लो० १३ ] इति । तन्न उपाधिमतोऽचोदनायामसहलनं प्रवृत्तिर्वा । तत्रोपाधिभिस्तत्परिज्ञानात् प्रवृत्तिरिति चेत ; शब्दादिनेव किन्न तत्परिहानं यतः पारम्पयं परिकल्प्येत ? तद्वतामानन्त्यात तर गन्द- सम्बन्धस्य दुरखयोधत्वादिति चेत् ; न, उपाधिसम्बन्धस्यापि तदविशेषात् । न [पाधयोs प्यपरिज्ञातसन्यन्धा एव समवगमयन्ति अतिप्रसङ्गात् । कथं वा तत्र शब्दान्तरादिप्रवृत्तिः ? एकोपाधिद्वारेणैक्वत् तद्वतः सक्लोपाधिशवलितस्य प्रतिपत्तेः । तदाह-समं तैस्तस्य लक्षणे।' इति । समं सदशं दूपणम् । तैरपाधिभिः तस्य तद्वतः लक्षणे परिनाने इति । , “वाहदोहादिप्रयोजने"-तारि० । २ शदाच आ०, २०, ५०1३ उपाधिम परिमाना । ४ उपाधिमतः परिंगनम् । तद्वता न सा-भा०, २०.प.। ६ सदुपगम-आ०, य०, १०॥ २० - .

·१० क्थ न्यायविनिश्चयविवरण [२२३ तदुपाचिभिरप्युपाधिस्पतयैव तस्य रक्षणाददोष इति चन् न, अन्यरूपतयाऽन्यम्य लक्षणायो- गादनवस्थाप्रसङ्गाय । कथचोपराधेरपि चोदनम , कथञ्च न स्यात सम्बन्धापरिज्ञानान् । न एपरिज्ञातसम्बन्धालेय रिङ्गादेस्तत्परिचोदनम् अतिप्रसङ्गात् । तत्परिज्ञानञ्च सिद्ध एय गोत्वाना उपाधौ भाति नासिद्ध सरविपाणवत् । मिद्ध पवाय 'राण्टो गौमुण्डो गोः' इत्य- ५ नुगमप्रत्ययादिति येत , ततः पूर्व कीरशस्लास्वभाव. १ सिद्ध य तेढापि तत्प्रत्ययादिति चेन ? न, ततोऽपि पूर्व नेत्यययात्तसिद्धी तत्प्रसङ्गात , तस्य चाप्रतिपत्तेः, विषयान्तरसञ्चारठयति- प्रमाथ अमिद्ध गरेति चेद् , उच्यते- तत्प्रत्ययेऽपि तस्यासी स्वभावश्चन्न नश्यति । से कथनाम सिद्धः स्यात्तागन्यपदार्थवन् ॥ १३३६ ॥ स एप प्रत्ययस्तस्य सिद्धिश्चत् सन्तुनः । स एव सिद्धिरेव च विफल प्रत्ययान्तरम् ।। १३३७ ॥ प्रतिस्तस्य सर्वस्य न परिस्पुरतीति चेन् । अंत्यतासिद्धरूपम्य प्रतस्यापि सत्समम् ॥ १३३८ । यदि तस्य परित्यागे सति तत्प्रत्ययो भवेन् । नित्यस्वभारत्व गोत्वादेम्पयर्णितम् ॥ १३३९ । न चानेकान्तवाटेऽस्ति परस्याभिरचिर्यतः । उत्पत्तिस्थिनिसहारस्वभानोऽय प्राप्यताम् ॥ १३४० ।। किञ्च, अंयमनुगमरूपत्तया कुत्तश्चित्सिध्यन् विशंपाद यतिरिक्तश्चत् , विशेषस्यैया- नुगमः म्यान अव्यतिरेक्स्यैवरूपत्वात् । न चैवम् , सण्डादिरेष मुण्डादिरित्यप्रतिपत्ते, वस्तु- सावर्यदोपान। नैकान्तेनाव्यतिरेक व्यतिरेक्स्यापि भावादिति चेन् , न , उभयम्वभावतया मास्यत्वापत्ते । न चेदमुचितम-"विभुत्याययवाभायो प्रतिपाद्यौ च शब्दवत् ।" [ मी० श्लो० वन० श्रो० ३१ ] इत्यस्य विरोधान् । व्यतिरिक्तश्चत् , न "सर्ववस्तुपु बुद्धिश्च व्यावृत्त्यनुगमात्मिका । जायते द्वयात्मकत्वेन विना सापि न युक्तिमत् ॥" [मी० इलो० आति० इ०५] इत्यस्य व्यापत्तः, अनेनाव्यनिरेक्स्य प्रतिपादनात् । नन गोत्यादेः सिद्धिर्यत्र सम्पन्ध- परिज्ञान रिङ्गस्य । मरतु विशेषेप्येय तस्य तदिति चेत् , न , नेपामानन्त्येनार्गात सदसम्भवादित्यभाव एवानुमानस्य । इदमेवाह-- सम्बन्धो यत्र तत्सिरन्यतोऽप्रतिपत्तितः। अनुमानमलं [ किं तदेव देशादिभेदवत् ] ॥२३॥ इति । आधिमत । २ गोत्रादि । ३ तथापि आ०,२०,१०। अनुगतप्रययात् । ५ अगिद्ध ६ कथनाम भरिमद्धस्ता-भा०, २०,५०। ७ सिग्चे-भा०, २०, प. आ०, ब०, ५०1 ९ गोवादि । -स्थैव स्मात्यन् आ०, २. 1 !! तर सम्भ-०, २०, प.। १५ . , स्वभार ·२।२३ ] २ अनुमानप्रस्तावः .. सम्बन्धो लिङ्गस्याविनाभावः सिद्ध्यदिति शेपः । कुतः यस्मिन साध्ये गोत्यादी स मतः तत्सिद्धः । न च तत्सिद्विरुक्तान्यायादिति भावः । ततश्च अनुमान- मलम् अनुमानस्थ मलं दूपणमभावलक्षणमित्यर्थः । सम्बन्धमतिपत्तिपूर्वकत्वन तस्य तद- भावेऽनुपपत्तेः । अतश्च तन्मलम अन्यतः अन्येपु विशेषेषु अप्रतिपत्तितः। सम्बन्ध- स्येति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । भवतु विशेपेषु देशन एव तत्परिज्ञानं न साकल्येनेति चेत् ; अत्राह-सम्बन्ध इत्यादि । यत्र यस्मिन् विशेषरूपे लिङ्गे साध्ये च सम्बन्धी बातम्नयोस्तज्ज्ञानादेव मिद्धिः नत्सिद्धिः तस्याः सम्बन्धसिद्धः सम्बन्धसिद्धित एवोपपत्ते: अनुमानमलं पर्याप्तं निप्पयो- जनत्वात् । अन्यत्र सप्रयोजनमिति चेत् ; न ; अन्यतः अन्यस्मादप्रतिपन्नसम्बन्वाहिङ्गाद् अमतिपत्तितः साध्यग्यापरिज्ञानादतिप्रसङ्गादनुमानमलं कल्पयित्वेति शेपः । नायं दोपः, १० सामान्ये सम्बन्धज्ञानात् , तस्य च निदर्शनवदन्यत्रापि भायेन अनुमानोपपत्तेरिति चेत् ; न ; दत्तोत्तरत्वान् । अपि च, सामान्यं यदि प्रतिव्यक्ति मिन्नम ; कस्तस्य विशेपेभ्यो विटापो यत- स्तत्र सम्बन्धग्रहणम् १ अथाभिन्नमेव निदर्शनगतस्यैवान्यत्रापि भावात् ; तर्हि निदर्शनस्थान एवान्यत्र गतस्यापि किन्न प्रतिपत्तिः १ न हि प्रतिपन्नादभिन्नमप्रतिपन्नमुपपन्नं नाम विरोधात् । अन्त्येव तस्यापि प्रतिपत्तिरिति चेत् ; न ; तदधिकरणानामपि तत्प्रसङ्गात् । न हि तदप्रतिपत्ती १५ तनिष्ठस्य प्रतिपत्तिः । मा भूत्तन्निष्टतया तस्य सेति चेत; न तस्य तत्स्वभाव- त्वात , प्रतिस्य चेतरस्वभावानुपपत्तेः । नासो तस्य स्वभावः समवायत्वनार्थान्तरत्वादिति चेत , तेनै कथं तनिष्ठं नाम ? अनभिमतव्यक्तिनिष्ठताया अप्यनुपङ्गात्तदविशेपात् । तथापि स्वगतात्कृतश्चिद्विपात् नियतविशेपनिष्ठमेव तदिति चेन् , स तर्हि विशेषः प्रतीयमानः तद्वि- शेपानपि प्रत्याययति, अन्यथा स्वयमप्रतिपत्तेः । न हि तदभिमुसस्य तदप्रतिपत्तौ सम्भवति प्रतिपत्तिः । न च तस्यापि तदर्थान्तरत्वं पूर्वप्रसगादनवस्थापत्तेश्च । दृश्यमानव्यरत्यभिमुग्यस्यैव तस्य ज्ञान न तदन्याभिमुसस्येति चेत् , किमिदानी प्रतिव्यक्ति तस्य भेद: ? तथा चेत; न तंदनन्यत्येन सामान्यस्यापि तत्प्रसङ्गान् , 'भिन्नादभिन्न भिन्नमेच, इति न्यायान् । तदाह- 'किं तदेव देशादिभेदवत्' इति । तदेव एकमेव । किम ? नैव । सामान्यम । कीद- राम ' देशस्तदंशो व्यस्त्यभिमुखस्वभाव आदिर्यस्याश्रयादे: सोऽस्यास्तीति देगादिमेदवत् २५ इति । तन्न सामान्य नाम किनित् , या प्रतिबन्धग्रहणं लिङ्गस्य । भवतु वा तम् , तथापि कि नरमतिपत्स्था ? तदनुमानमिति चेन् , तेनापि स्मि? अर्थनियार्थिनस्तन प्रवृत्तिरिति चेत., तत्र तस्यामामात् विशेषकल्पनावयापत्तेः। विशेपेचैत्र तदनुमानाप्रवृत्तिरिति चन् , कथमन्यानुमानादन्या प्रवृत्तिः", अतिप्रमङ्गात् । अनुमिनादनुमानादिति चेत् ;न, प्रतिबन्धापरिज्ञाने तदनुपपत्तेः। तत्परिनानञ्च न साकल्येन, ३० अस्मदादेरशेपविशेषप्रतिपत्तेरभावान, देशत इति चेत् ; न , तनापि प्रतिबन्धज्ञानविषयस्य तत 1-कन्या-अ.,य., प० । २ सम्बन्धिाग-०, २०, ५०३ मावे अ-आ०, ४ प्रतिपत्तिममझात् । ५ समवायेन । ६ तदभिमुमत्वम्याप । तदन्योल भा, २०, २०१८-नु तापीति तर तत्प्र-मा०, २०,०1९ "प्रतिस्पतिश्त्या"- ता.टि. विटोरे। "प्रतिपत्तिः ओम, प.. २० . , - ·, १० . ४८ न्यायविनिययविवरण [१२४ गप सिद्धेः, अतद्विषयस्य चानुमानाप्रतिपत्तेः तस्यैवानपनारान् । एनदेवाह-'सम्बन्ध' इत्यादि । व्यारयान पूनम् । एकत्र रिशेपे सम्बन्धग्रहणमेर सामान्यस्यान्यनापि तद्ग्रहण तदयमदोष इति, स्यादेव यदि विशेपाणामेक्त्व भन , न चैरम् , देशादिभेदाभारापत्तेः । नदार-'किम्' इत्यादि । तदेव सम्पन्धज्ञानयमेव विशेपम्पम् , किम् ? मेन भनति । पीरशंग भगति ' देश आधिर्यस्य बारादेस्तेन भेदधदिति । मामान्यादपि सामान्यमनुमेय यदीप्यते । फस्तेनानुमितेनार्थी यंदामुपपल्यते ॥ १३४१ ॥ यादोहादिरश्चेत् मामान्यात्मथमादयम् । असम्भवी क्यनाम सामान्यान्तरलो भवेत् ॥ १३४० ।। तदन्तराच सामान्यमन्यच्चेदनुमीयते । अनुमानानवस्य चेतःग्यदाय ते भवेत् ॥ १३४३ ।। कि या प्रयोजन सामान्यात् ? नन रिङ्गस्य प्रतिबन्धनिर्णय इति चन् , विशेपेय स्नि भरति ? सेपामानन्त्येन दुरवबोधत्वादिति चेत् , सामान्यस्यापि न भवेत् , दृष्टिविशेष तस्य निर्णय ण्वान्यतापि तनिर्णयो -समानत्वात्तस्यति चेत् , न , रिगस्याप्येवं तनिर्णय- पसङ्गात् । उतो या तस्य स्टसमत्वम् ? तत्र सामान्यभाया। । सोऽपि पुतः १ तत्र तत्प्रति- बन्धस्य निर्णयात् । अयमपि कम्मात् १ तस्य समानत्यादिति चेन् , न, चकदोपात् । यदि पुनः स्वत एप तस्य तत्समय तर्हि सामान्यप्रयोजनस्य तत एव गावाद् व्यर्थमर्थान्तरनकल्प- नम् । यदि सामान्यमप्रतिपन्नम, क्थ तस्य प्रतिपंधः पिशाचादियन् । प्रतिपन्न चेत् , तथापि क्थम ? तत्मतीत्येर धाधनादिति चेन् , कथमिदानी प्रत्यनीस्न्याच्छेदेन स्वपक्षस्थापनम् २० शस्य हि वस्तुम्-- प्रतीतिः प्रत्यनीपस्य न चेनास्ति निषेधनम् । प्रतीतिः प्रत्यनीवस्य यदि नास्ति निषेधनम् ॥ १३४१ ॥ अनिषेधे च तस्य स्यात् क्थमन्यः पराजयी १ तदभावे क्थन्नाम यांगो विजयमुद्हेत् ॥ १३४५ ।। परोक्त्या विदितस्यापि युक्तिसागत्यपर्जनात । निषेधलस्य चेदेव सामान्यस्या यसो भवेत् ॥ १३४६ ॥ साम्प्रतमुक्तन्यायेन सौगतमपि प्रतिक्षिपन्नाह- एतेन भेदिनां भेदसंवृतेः प्रतिपत्तितः । तत्रैक कल्पयन् वार्यः [समाना इति तद्ग्रहात् ] ॥२४॥ इति । तन तेपु भेदिपु एकम् अनुगतमाकारम् कल्पयन् सौगतो वार्यों निवार- यितव्यः । कुत्तस्तलल्पयन् ? प्रतिपत्तितः प्रतीतेरेक्स्याकारस्य । युन, प्रतिपत्तित. ? भेदसंवृतः सनियते प्रन्डाद्यतेऽनयेति सतिर्विकल्पिका बुद्धिः। भेदस्य परम्परव्याहत्तेः सतिः भेदसतिस्तत इति । केपास भेदो यस्य सतिरिति चेन् ? भेदिनां विना- 1 अहविशेषत्व। २-समत्यादि-आ०,५०, प० । ३ भेदेषु आ०, २०,५०। .

·२१२४] २ अनुमानप्रस्तावः ४१ .. १० तीयत्र्यावृत्तिमता खण्डादीनाम् । “भदिनाम्' इत्यस्यापेक्षणेऽपि गमकत्वात् 'भेदसंवृत्ते' इति वृत्ति । केन स वार्यत इति चेत् ? एतेन मीमांसकादिपणेन । तथा हि-संवृतिविकल्पित- स्याकारस्य मेदिभ्यो भेदे तस्यैव लिङ्गादे प्रतिपत्तेः प्रवृत्तिरपि तत्रैव स्यात् न भेदेषु । न चेद- मुचितम् ; अशक्तत्वात् । न हि तस्य वाहादी शक्तिः, भेदिकल्पनावैफल्योपनिपातात् । भवतु भेदिप्वेव प्रवृत्तिस्तेषां तदाकारेण लक्षणादिति चेत् ; न ; लिङ्गादिनैव तत्प्रसङ्गात , तदाकारस्येव ५ तस्यापि तत्र प्रतिबन्धपरिज्ञानोपपत्ते । तेनापि सामान्यरूपेणैव तल्लक्षणे अनवस्थापत्तेश । ततः 'तयत्यचोदिते' इत्याद्यत्रापि समानम् । तेभ्यस्तस्याभेदे तु तद्वदेव वस्तुसत्त्वान संकृत्या प्रतिपतिः । कथं वा तया तत्प्रतिपत्तिः, कथञ्च न भवेत् ? अतदाकारत्वे साकारवादविनिपातेन तदयोगात् । तदाकारत्वे कथं तस्याः क्षणिकनिरंशत्व तद्वदेव देशकालाभ्यां दैर्ध्यात् । तथा तदाकार- स्यैव दैर्घ्य न तस्या इति चेत् ; न; अविष्वग्भावे तदनुपपत्तेः । विष्वग्भूतैव सा ततः केवलमन्यैव संवृतिस्तदविप्वाभावमाविर्भावयतीति चेत् ;न; तयापि तस्याः परिज्ञाने तदयोगात् । तदाकारतया परिजानेऽपि स एव प्रसङ्ग ः तस्याः कथं क्षणिकनिरंशत्वमित्यादिः । तस्या अपि ततो विप्वभाव- कल्पनायामनवस्थापचिः। तन्न कुतश्चिदप्येकाकारप्रतिपत्तिः । ततो निर्विपयमिदम्- "पररूपं स्वरूपेण यया संबियते धिया । एकार्थप्रतिभासिन्या भावानाश्रित्य भेदिनः ।।"[प्र. वा०३।६७] इति । १५ 'एकार्थप्रतिभासिन्या' इत्यस्यासम्भवात् । यदपीदमन्यत्- "तया संघृतनानात्वाः संवृत्या भेदिनः स्वयम् । अमेदिन इवाभान्ति भावरूपेण केनचित् ॥" [प्र० वा० ३।६८] इति । तत्र 'भेदिन.' इति न तावतद्बुद्धयपेक्षम् ; तया तन्नानात्वस्यावरणात् । न हि तदादृष्य- त्येव तद्भेदमुपदर्शयति विरोधात् । बुद्ध्यन्तरापेक्ष मिति चेत; कुतः सङ्कलनम्-भैदिनः स्वयमभेदिन इच:० इति । न नानात्वसंवृतेः; तया भेदिनामप्रवेदनात् । नापि भेदिबुद्धेः, तथापि संवृतिविपयत्यापरिज्ञानात् उभयविपया बुद्ध्यन्तरादिति चेत् न तदसम्भवात् । न हि किञ्चिद्वेदनं कचिद्भेदमुपदर्शयदेव तद्विप- र्ययमुपदर्शयितुं समर्थ नीलत्वमुपदर्शयतैव कचित्पीतत्वस्याप्युपदर्शनप्रसङ्गात् । तन्न सामान्याार. शक्यप्रतिपत्तिक इति न तन नापि विशेपे सम्बन्धपरिज्ञानं लिङ्गस्येति प्रलीन एवानुमानव्यवहार. । सत इदमप्यत्र समानम्-'सम्बन्धी यत्र' इत्यादि । तत सूक्तम् 'एतेन' इति । इतश्च वार्य इत्याह-'समाना इति तद्ग्रहात्' इति । खण्डादिभिर्मुण्डादयः समाना सदशा इति । तेषां भेदिनाम् ग्रहात् प्रतिपत्तेः । तत्रैक कल्पयन् वार्यः' इति । खण्डादय एवं मुण्डादय इति प्रतिपत्ती हि तत्राभेदकल्पनमुपपन्नं न समाना इति प्रतिपत्ती, ततस्तेषु समानताया एव प्रसिद्ध भेदस्य । न च त एव ते इति प्रतिपत्तिो कस्य, एवं व्यवहाराष्टः । ननु च धर्मकीर्तिनाप्येतदभिहितम्- १ समास । २ न्यायदि० इको. २०२२। न्यायवि० को० २।२५ ·न्यायविनिश्चयविवरण [२२२५ "प्रतिभासो धियां भिन्नः समाना इति तद्ग्रहात् ।" [१० वा०३।१०६इति । तत्कथं स एव तदेकं संवृतिनिबन्धनमभिदध्यादिति चेत् ! स एवेदं प्रष्टव्यो य एवं स्ववाविरुद्धमवरुणद्धि। स्यान्मतम्-नासो संवृतिवेदनेऽप्येकमनेश्माधारणमाह यसः स्ववचनविरोप । किं तहिं ! ५ खण्डादीनामततुफलापोहमेव, तस्यैव तेपु समानत्वेन सामान्यत्र्यवहारगोचरत्वात् । तस्यापि तेभ्यो भेदे तदपोहशब्देन सामान्यमेव योगप्रसिद्धर्मामहितं भवेत् । अभेदेऽपि मीमांस[क]परिकल्पितम् । "अगोनिवृत्तिः सामान्य वाच्यं यः परिकल्पितम् । गोत्यमेव च तैरुक्तमगोऽपोहगिरा स्फुटम् ।।" मी० श्लोअरोह इस्ले० १ १० इत्यपि न चोद्यम्; तेभ्यस्तस्य तत्वान्यत्वाभ्यामवाच्यत्वात् । अवस्तुरूपा हि खण्डादयस्तसामान्यन्च, उभयपामध्यपोहफल्पितत्वात् । न च तेपामन्योन्यं तत्त्वमन्यत्वं वा; वस्तुष्वेव तद्विकल्पोपपतेः । "वस्तुन्येप विकल्पः स्यात् । Jइत्यादिवचनात् । ततस्तत्र भेदाभेदाभ्यां दोपोपकल्पन परमतानभिज्ञानं पिशुनयतीति । तदेवाह-- अतद्धतुफलापोहा सामान्य चेदपोहिनाम् । सन्दर्यते तथा बुद्ध्या [न तथाऽप्रतिपत्तितः ] ॥ २५ ॥ इति । हेतुश्च फरञ्च हेतुफले सद्विवक्षिते खण्डादिचाहादिलक्षणे हेतुफले येपामन्येषां खण्डादीनां ते तद्धेतुपला न तद्धतुपाला अतद्धतुफलाः कादयस्तेपामपाहः सामान्य गोत्यादि नापरम् । केषाम् ! अपोहिनाम् विजातीयविशेषवत्ता खण्डादीनाम् । कुत एतत् ? मन्यते सम्यग- बाधितत्वेन प्राश्यते सामान्यम् । तथा तेन तदपोदप्रकारेण, युद्धया विकल्पवित्यो यत । चेत्' २० शब्द: पराकृतद्योतने। तत्रोत्तरमाह-न तधाऽप्रतिपत्तितः इति । न नास्ति परोक्तम् । कस्मात् ! तथा तेन तदपोहरूपप्रकारेण । अपतिपत्तितोऽपरिज्ञानात् सामान्यस्य । तथा तत्मतिपतिर्हि न तत एव सामान्यज्ञानात् ; सथैवानिश्चयात् । न हि तदेव तद्विषयस्यापोहरूपता निश्चिनोति; निर्विवादापत्ते । विचारातस्य ताय॒मिति चेत् ; कुतस्तन् ! तस्य निश्चयरूप- स्वात् । न ताज्ञानस्यापि सविकल्पलेन तदविशेषात् । निश्चितस्यापि निश्चयान्तरापेक्षणे अनवस्थाने २५ तत्रापि तदन्तरापेक्षणात् । विचारच सामान्यज्ञानत्यान्यतोऽसम्भवादेव अवतरति । न चोसावस्ति साहश्यविशेषादपि तदुपपत्तेः । सोऽपि नैयायिकादिसामान्यवत् भेदाभेदाभ्या परिचिन्त्यमानो न सम्भव- त्येवेति चेतः उच्यते- अपोहो यदि के कदिर्न समः खण्डमुण्डयोः । असमानात् कथं तस्मात् समानप्रत्ययो भवेत् ॥१३॥७॥ २-रमशि-0., प.प.) २ च शब्द मा०, ०,५। ३-३ तन्निाच-आ.०, प.1 ४-सानिधि-०,०,१० ॥ ५ सामान्यन्य । ६ अपोहरूपत्वम् । ७ एतय आ, 4.4.। ८-सदिचा- भा, प. प.। ९ सामान्यज्ञानस्य धन्यतोऽसममा । १० साश्यावशेरोडी। ११ दि ५०, १०॥

·43399 ५ २।२५]] २ अनुमानप्रस्तावः समानश्चेत्कथ भद्र, सादृश्यं दृषितं त्वया । अपोह एव सादृश्यं भावानामिति चाकुलम् ॥ १३४८ ॥ तस्य वस्तुप्पसद्भावात् कल्पनारोपितात्मनः । एकत्वाध्यवसायाच्चेत् तस्ये वस्तुपु सम्भवः ॥१३४९॥ नैकत्वस्याप्यसभावात्तेप्यारोपितरूपिणः । तस्याप्येकत्वनिर्णतिरन्यतस्तत्र सम्भवे ॥१३५० ॥ अनवस्थालतापाशवन्धनान्मुच्यते कथम् । तन्न व्यावृत्तिसामान्यं विचारक्षममीक्षते ॥ १३५१ ।। अविचार्यैव चेदिष्टं व्यवहाराय तत्परैः । मीमांसकादिसामान्यं तथैव न किमिप्यते ॥ १३५२ ॥ अविचारितरम्यत्वाविशेपेऽपि क्वचित् कथम् । पक्षपातः सतां युक्तो न्यायनिर्मलचेतसाम् ॥ १३५३ ॥ मा भूत् फल्पनागतस्तदपोहः सामान्य विचारासहत्त्वान्, खण्डादिगतस्तु भवत्येव विपर्ययात् । न हि ते खण्डादयः कर्कादिभिरात्मानं मिश्रयन्ति स्वरूपप्रच्युतिप्रसङ्गात् । ततः स एव तेषां सामान्यमिति चेत्, न; एवमप्यतिप्रसङ्गात् । तथा हि-- यथा खण्डादयः कर्कादिव्यावृत्या गोव्यपदेशविषयास्तथा तृणवन- गुल्मतूलोपलादयोऽपि स्युः तेषामपि तदविशेषात् । न हि तेऽपि तैरात्मानं मिश्रयन्ति तझेदापरिज्ञान- प्रसङ्गात्, तथा च गामानयेति चोदितेन तत्रापि पवर्तितव्यम् । तदविशेषेऽपि खण्डादय एव गावः तत्रैव वाहदोहादेरेककार्यस्य भावात् , न तृणादयो विपर्ययादिति चेत् तत्रैच कुतस्तद्भावः १ तदपोहादिति चेत; न; तृणादावपि तत्प्रसङ्गात् । शक्तिसाम्यादिति चेत् । तदेव तर्हि सामान्यं न सदपोहः, सतोऽपि तस्य बनगुल्मादौ ताप्याभावात् । तदाह-'न तथा' इत्यादि । न तदपोहः सामान्य तथा तेन सामान्यरूपप्रकारेण अप्रतिपत्तितो बनतृणादौ तस्यापरिहानात् । कथं पुनः शक्तिसाम्यमपि सामान्यम् ? कथं च न स्यात् । तस्य वस्तुप्वेकस्याभावात् शक्तिमदभेदात् सामान्यस्य चैकरूपत्वादिति चेत; कथमिदानी तत एक कार्यम् ? शक्तिभेदे त दम्थैवोपपत्तेः । मा भूदिति चेत्, कथमिदमुक्तम् --- "एकप्रत्यवमर्शार्थज्ञानायेकार्थसाधने ।" [H० वा० ३१७२] इति ? तदपि वस्तुनो भिन्नमेव, अमेदस्तु तत्राप्यन्यस्मादेवककार्यादिति चेत् ; न तस्यापि सर्दभेदे भेदेस्यैवोपपत्तेः । तस्याप्यन्यस्मात् तत एकत्वकल्पनायामनवस्थादोपात् । न जैनस्यैकरूपत्वादेव सामान्यम्, अपि तु तत्प्रयोजनात, तच्चानेकत एव सदृशानुपपन्नम् । अत एव वक्ष्यति-"नानेस्त्र न चैकत्र वृत्तिः सामान्य लक्षणा" न्यायवि० श्लो० २००] इति । अपि च, के नामायोहिनो येषां तदपोहः सामान्यमुपकल्प्येत ? प्रसिद्धा एव खण्डादय इति चेत् न तेषां तत्त्वतोऽसम्भवात्, अवयविवादपति- पंधात् । संवृत्या सम्भव इति चेत् ; न तर्हि तदपोहः; तेपामवस्तुत्वाद् वस्तुसतामेव क्वचिचत्वान्यत्वयोरु- २-यन्तीति त-आ., १०, प। ३ नुशगुल्मादिषु । ४-गामान्यादि-आ., घ०, ५०, ५-सामान्यमान आ०, प., पं. ६ शक्तिमदभेदे । ७ सम्प्रत्ययम- , २० १ तस्याव-आ. व. १. आय.प..

·१० 1 न्यायविनिश्चयविवरणे [२२२६ पपत्ते "वस्तुन्येप विकल्प"[ ] इत्यादि वचनात् । वस्त्वकत्वावमायातेऽपि वस्तुसन्त एवेति चेत्, न, तम्य निषिद्धत्वात् । तदेवाह-'म' इत्यादिना । अपोहिनामिति । कुत ? तथा तेनापोहिनामिनि प्रकारेण खण्डादीनाम् 'अप्रतिपत्तितः इति । भवन्तु स्वलक्षणरूपा एकापोहिन इति चेत् , कुतस्तत्परिज्ञानम् । निर्विकल्पाद्दर्शनादिति चेत् ; न, तम्यार्षि व्यवहारिप्वभावात् । न हि ते ५ सद्दर्शन विकल्पयन्तो दृश्यन्ते, निश्चयभ्यैव पहिरन्तश्च स्थूलाकारगोचरस्य तेरवाल्पनान् । विकल्प कत्यावसायातस्य तैरनकल्पनं नाभावादिति चेत् , न, पृथगवगतस्य तदवसायानुपपत्ते । तदवगम सन्नप्यसत्कल्प एव निर्विकल्पत्यादिति चेत्, न तर्हि ततस्तम्याम्तित्व व्यवहारविषये मुप्तम्येव तद्वेदनात् । अनुमानात्तदस्तित्वं तद्विपय इति चेत् न, प्रत्यक्षतो बहिरन्तश्चासम्भवतोऽनुमानादप्यपतिपत्ते , तऱ्या तत्पूर्वकत्वात् । तदुक्तम्- "ब्रुवन् प्रत्यक्षमभ्रान्तं बहिरन्तरसम्भवम् । अनुमानयलाद् व्यक्तमनात्मज्ञस्तथागतः ।।" [सिद्धिवि० परि० १] इति । तन्न अपोहिन स्वलक्षणरूपा अपि । तदाह-'न' इत्यादि । न परमत तथा तेन परोक्तासाधारणप्रकारेण । अप्रतिपत्तित: अपोहिती [ ना ] खण्डादीनामिति । ततो यदुक्तम्- "स च सर्वपदार्थानामन्योन्याभावसंश्रयः । तेनान्यापोहरिपयो वस्तुलामस्य चाश्रयः ।। {H० वा० ३१७९] इति , तप्रतिविहितम् ; वस्तुन एव परपरिकल्पितस्यामावात् । सति हि तस्मिन् समानाशरविकल्प पारम्पर्येण तस्मादात्मलामात् तल्लाभस्याश्रयो भवेन्नासति खरविपाणवत् । तन अतद्धेनुपरापोह सामान्यम् , सदृशपरिणामस्यैव तत्त्वोपपत्ते । कुत पुनस्तत्परिणामो भावानाम् । विशेषपरिणाम कुत । तत्प्रत्ययात्, परोऽपि तत एवास्तु २० विशेषाभावात् । तत समानेतरपरिणामात्मानो भावास्तथेर प्रतिपत्तेरिति न्याय्यम् । प्रत्यक्षतो न तस्य प्रतिपति , ततो बहिरन्तश्चासाधारणस्यैवाकारस्य प्रतिपत्ते , तत्प्रतिपनिम्तु वासनापरिपाकजन्मनो विकल्पादेव, तस्य चावस्तुरिषयत्वान्न ततस्तद्वयवस्थापन न्याय्यमिति चेत् , अत्राह-- यन्न निश्चीयते रूप जातुचित्तस्य दर्शनम् । इति । यत् परामिमत रूप दृश्यस्य दर्शनस्य च, न निश्चीयते न सरायटिव्यवच्छेदेशपयार्यते । २५ जातुचित् प्रतिसहारवेलायामन्यदा या । न हि तस्य तद्वैलाया निश्चय , निश्चयम्यैव तदा विकरूप- त्वेनासम्भवात् । नाप्यन्यदा, अनुमानवैफल्यापते , निश्चिते समारोपाभावाच्च । तस्य रूपस्य । दर्शन- मुपरम्भनम् । 'न' इत्यावृत्त्या सम्बन्ध । न ह्यनिश्चितं दृष्ट नाम, अन्यथा 'सत्तामात्रस्यैव दर्शन सर्वत्र, भेदप्रतिपत्तिस्तु तदविद्यापरिपाकजन्मनो विकल्पादेव' इति विकल्प्येत । भवतु निश्चितस्यैव तम्य दर्शन मिति चेत्, अमाह--- १ भरत स्व-भा०, ३०.10 तस्याप्यपहा-आ., १०, प.। ३ निर्विक्पाय । ४ तेरया- भा., ०५० ५-या स्युन्तस्य भा.,.,५०।६ अनुमानस्य । ७ स्वर मणप्रकारण -ता. हि ! ८ अपोहिताना भा०, य०, प० । ९न हि तदभिमतस्य भा., .,.1 ·२६] २ अनुमानप्रस्तावः ५३ यथानिश्चयनं तस्य दर्शनं तदशास्किल ॥ २६ ॥ इति । निश्चयनस्यानतिकमात् यथानिश्चयनम्, पञ्चम्यन्तमेतत् । तस्य रूपस्य । दर्शनं किले ति यावत् । किलशब्दस्यारुचियाचिनो निषेधपरत्वात् । कीदृशान्तस्तदर्शनं न रुच्यत इति चेत् ? दशात् सदृशेतरात्मकवस्तुकयात् । न ह्यन्यवशानिश्चयादन्यदर्शनम् , नीलनिश्चयात् पीतादेरपि तत्प्रमहात् । कुतः पुनस्तद्वगत्वं निश्चयस्येति चेत् ? स्वतस्तस्य वहिरन्तश्च जात्यन्तरविषयतयैव प्रसिद्धः । असाधारणविषयत्वे तु निश्चय एव न भवेद्दर्शनवत् । तत्र चोक्तम्-"अनिश्चितस्य न दर्शनम्" [ इति । पुननिश्चयान्तरपरिकल्प गायामनवस्थानं पूर्वप्रसङ्गानतिवृत्तेः। ततस्तद्वश एवायं तथाप्रसिद्धः। एतदेव किलशब्देन प्रसिद्धिवाचिना दर्शयति । तद्वशत्वेऽपि निश्चयस्य कथं दर्शनस्य तत्त्वम् ? न हि तदनुसायव निश्चयो विपरीतस्यापि दर्शनात् । मरीचिदर्शनातोयनिश्चयवदिति चेत्, भवतु तत्रै यत्र बाधकप्रत्ययः, न चेहासावस्ति । आत्यन्तरविलक्षणविषयस्य कस्यचिदपि तस्यानुपलम्भात् । जात्यन्तर- १० विषयमपि न किञ्चिदुपलभ्यत इति चेत्, न; निश्चयस्यैव दर्शनात, तस्य विकल्पेतरात्मकतया विकल्पा- न्तरसदृशेतरात्मकतया च स्वत एवोपलम्भात् । दर्शनं तद्विपयं नोपलभ्यते यदनुसारी निश्चय इति चेत्, न; तस्यापि संस्कारप्राग्भाविनः अवायस्योपदर्शनात् । निश्चयरूपत्वे तस्य किं संस्कारेण तद्- पेणेति चेत् ? निश्चयतारतम्यात् प्रयोजनविशेषाच । विचारितश्चैतत् प्रथमप्रस्ताव इति नेह विचार्यते । सतः समानपरिणाम एव सामान्य निर्वाघप्रत्ययत्वान्नापरं विपर्ययात् । तत्परिणामोऽपि यद्यनेकवृत्ति- १५ रेक, कथं तस्य ग्रहणम् ? अनेकविशेषदर्शनादिति चेत् ; नः सन्निहितवर्तमानविशेषदर्शनस्य तदन्य- त्राप्रवृत्तेः, तद्वतो विश्ववेदियोपत्तः, तथा च किं तस्य शब्देनानुमानेन वा ? यतस्तदर्थेन परिणा- मिनि सम्बन्धपरिकल्पनेन किं क्लिश्येत ? न च तदनुपलम्भे तद्गतस्य तत्परिणामस्य प्रतिपत्ति :: व्याप- कपतिपत्तेर्याप्यप्रतिपत्ति विनाऽनुपपत्तेः । भवनु दृप्टे तस्य ग्रहणम् , अग्रहणञ्चान्यत्रेति चेत्, न; विरुद्धधर्माध्यासेन भेदे स्वरूपविरहापत्तेः । सत्यपि तस्मिन् गृहीतेतरात्मना तस्याभेदे विशेषाणामपि परस्परं तत्प्रसङ्गः; तथा चासन्निहितवत्तदन्यतिरेकान्न सन्निहितस्यापि तस्य दर्शनम् । दर्शने या तत एवासन्निहितस्यापि सर्वस्य दर्शनगिति प्रतीतिप्रत्यनीकमापद्येत । विशेपेभ्यो भिन्न एव तत्परिणामः, ततो न दर्शनादर्शनाभ्यां तत्र तरकल्पनमुपपन्न मिति चेत्, अस्तु नामैव तथापि कथं स कश्चित् खण्डादीना- मेव न फर्कादीनामपि । तैरेवोपकारादिति चेत् न तस्य बहुभिरेकस्यासम्भवात् । अनेसत्ये तु तत्प- रिणामस्यापि तदव्यतिरेकादनेकत्वं कार्यस्यन्चेति कथमसावेको निव्यश्योपगम्येत ? व्यतिरेके स एव २५ प्रसङ्गः कथं स तस्येति ! तेनापि तदपरस्य करणादिति चेत्, न तत्रापि तथा प्रसझादनवत्यादो- पाच । नोपफारवशात् स तेषाम्, अपि तु तदभिन्यतयत्यात सत्रावस्थानात्, तैस्तपातप्रतिषेधाति चेत्ः नः अभिन्यतचत्वादीनामप्युपकारविशेषत्वेनानुपकारि मिरसम्भवात् । तन्नकम्तत्परिणामः सम्भवति यस्य दर्शनं यतो वा सामान्यप्रयोजनमुपाल्प्येत । तदेवाह-- १ क्लेिति आ. प० । २ निश्चयरूपप्रत्यक्षस्य | ३ यायस्य । ४ समानपरिणामोनि। ५-दिताप-भा०, घ, प.। ६पना प्रत्यानुए-भा०, २०, प. ७ भेदस्व-आ., ०,१०। ८पिराधमांयासे। ९ सी यः-आ-, य०,० २० ·-- न्यायविनिश्चयविवरण [८ समानपरिणामरचेदनेकन कथं शिः । इति । समानपरिणाम: सादृश्यपर्याय , एक्यचनाटेकत्वस्य प्रतिपत्तेः । चेत् यदि । अनेकन बहुषु विशेषेषु । कथं न कथन्चित् शिः दृष्टि उक्तन्यायान् । भवतु अतिविशेष मिन एव स इति चेत् , पथमिदानीमसो सामान्यम् अमाधारणत्वात् रिशेषपदसम्भवाञ्च विशेषाव्यतिरेकात् । व्यतिरेके सम्बन्धा ५ भावात् तस्येति व्यपदेशानुपपत्ति । तदाह- म चेद् विशेषाकारो या कथं तव्यपदेशभाक् ॥ २७॥ इति । न चेत् न यदि समानपरिणामोऽनेकत्र, कथ न कथञ्चिन् , स एव सामान्यमिति व्यपदेशः तस्य वा विशेषस्य स इति व्यपदेशस्तद्वयपदशस्त भजतीति तद्वयपदेशभाक् । अत्र निदर्शनम्-विशेषाकारा वा विशेषाकार इव । 'वा' शब्दस्येवार्थत्वात् । यथा तहागरस्या १० साधारणत्यान तत्र सामान्यमिति व्यपदेशो नाप्यसो तदपरस्येति ततो मिन्नत्वात् तथा समानपरिणामेऽ पीति परो मन्यते । प्रतिविधानमत्राह~-- सदृशासदशात्मानः सन्तो नियतवृत्तयः । इति । सशरचासदशश्च सदशासदृशो समानासमानपरिणामो आत्मानौ ये खण्डादीना ते तथोक्ता । सदशात्मान इति बहुवचनमनेकवर्तिन एक्स्य तत्परिणामस्य निषेधार्थम्, असदृशात्मान १५ इति तु निदर्शनार्थम् । यथेष तेप्वसशात्ममु नेकोऽनेकवर्तितत्स्वभाव तथाप्रतीत्यभावात तथा सदृशात्म स्थापि तस्वभाव इति । तत 'समानपरिणामश्चेत्' इत्यादि न दूपणमनभ्युपगमादिति भाव । यद्येव भेदाविशेषात्कथमसौ सामान्यमितरव दिति चेत् १ न, तत एव सामान्यप्रयोजनस्य भावात, अनेकवर्तिये ऽपि तत एव तद्वैपपते, अन्यथाऽतिप्रसङ्गस्य वक्ष्यमाणत्वात् । आत्मग्रहण तयो परस्परम भेदार्थम् । तद्भेद तदात्मन खण्डादेरपि तत्प्रसङ्गात् । न चैवमप्रतीते । नियतवृत्तयः नियता सक २० रन्यतिारविक्स वृतिरात्मामो येषा ते तथोक्ता । अनेन "चोदितो दधि" [प्र० या० ३३१८] इत्यादि चोद्य प्रत्युक्तम् , दधिद्रव्यस्य स्थगतेरेव सदृशपयायेरात्मलाभान्न करभगत तथैव प्रतीते । न च तादृशस्ते बुद्धिपरिकल्पिता एव अपि तु सन्त: परमार्थतो विद्यमाना । कुत एतत् । दृशिर्यत, दृशिरित्य स्थानुवर्तनात् । निदर्शनमपि तेषामन्यन्तथिमहशतयवेति चेत्, न, नीलनज्ज्ञानयो सदृशतयापि तद्भायात, "सारूप्यमस्य प्रमाणम्" [ न्यायवि०प्र०२५] इति वचनात् । न च तत्र कल्पितपेव त्, २५ ज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वव्यापचे । तन प्रयक्षादत्यन्तविसहयभावप्रतिपत्ति । 'नापि विकल्पान्, तम्यासद्धि पयत्वात् । नातद्विपयेण तत्प्रतिपत्ति , अतिप्रसङ्गात् । नाय दोष , प्रतिपन्धविषयस्यैव तत सिद्धेरिति चेत्, न, प्रतिबन्धस्य प्रत्यक्षतोऽप्रतिपरों तस्मासाधारणविषयस्याभावात् । न हि तदविपयाचत्र कस्यचित्प्रतिबन्ध परिज्ञानम् । नापि बिकल्पान्तरारात्प्रतिपत्ति , नस्यापि तदविषयत्वात् । प्रतिबन्धेन तद्विपयत्वेऽनवस्था पति, तत्राप्यन्यतो विकल्पात् प्रतिवन्धपरिज्ञानात् । ततो न युक्तम्-"स्वसभाक्व्यवस्थितयो ३० भाषा" इति, अत्यन्तविसहशस्वभावव्यवस्थितेरपरिज्ञानात् । सहशाश्वरस्यापि कथ परिज्ञानम् । १ तथामिनस्यात्तया आ०,०।० अनेत्रवती नैक इत्यस्य १३ त धोपाने मा०, ५०१.। ५ नाविक आ० ० प.। ६ स एव हिमाया ४ अर्थसारूप्यमस्य प्रमाणम् -न्यायति । स्वरूपस्थितयो नामान परेण मिति ! प्रधा० वि० ३१४२ । R , 4 ·२२२८] २ अनुमानप्रस्तावः ५५ 2 कथं च न स्यात् १ शावलेयप्रत्यक्षेण बाहुलेयादेरप्रतिपत्तेः । न हि तदप्रतिपत्तो तत्प्रतियोगितया तदाकारस्य सम्भवति प्रतिपत्तिरिति चेत् किमिदानी प्रत्यर्थनियता एव बुद्धय. १ तथा चेत; तबहुत्वमपि न भवेत्, अप्रति- पत्ते । मा भूत,एकव्यक्तिकस्यैव संवेदनस्याभ्युपगमादिति चेत्, न; तस्यापि निष्कलपरमाणुरूपस्याप्रतिवेद- नात् । नानागारमेक तदिति चेत्, सिद्धं न. समीहितम् । एकेनानेकस्य व्याप्तिवत् ग्रह्णस्याप्युपपत्ते. । तत. शाबलेयदर्शनेन वाहुलेयादेरप्युपलम्भादुपपन्न परस्परप्रतियोगितया ततस्तत्सदृशाकारस्य परिज्ञानं ५ विसहशाकारवत् । कथं पुनः स एव सदृशो विसदृशश्चेति चेत् ? न, दृष्टत्वात्, दृष्टे चानुपपत्तिपरि- प्रश्नायोगात्। ततः सूक्तम्-'सन्तस्ते शिर्यत: इति । अतश्च ते सन्त इत्याह- तकनन्तरेणापि सकेताच्छन्दवृत्तयः ॥ २८ ॥ इति । तत्र इत्यत्रावधारण द्रष्टव्यम् । तत्रैव तेषु सदृशासदृशात्मस्वेव । शब्दवृत्तयो वचनव्यापारा यतस्ततः ते सन्तः इति। न हि निर्भागे भावे तत्सम्भवः । यदि स्यात् एक इव सा स्यात् न बहवः । १० 'बहवश्च दृश्यन्ते शब्द इत्यनित्य इति कृतक इति च । न हि शब्दत्वादिसदृशेतरधर्मवहुत्वमन्तरेण एकत्रानेकतत्प्रवृत्तिः पर्यायत्वापत्तेः । तदभावेऽपि व्यावृत्तिभेदात् तत्प्रवृत्तिरिति चेत् न, 'तभेदस्य वस्तुसरचे निरंशवादव्याघातात् । अयस्तुसतश्च प्रत्यक्षेणानवगमात् । विकल्पेनावगम इति चेत्, न; ततोऽपि वस्तुपराङ्मुखत्वेन वस्तुगतवेना ऽनवगमात् । अवस्तुगतत्वेगावगमस्यापि वैफल्याद् व्यवहारा- नुपयोगात् । वस्त्वेकत्वाध्यवसायात्तस्य तदुपयोग इति चेत्, न तस्य निपिद्धत्वात् । तन्न एकत्रानेक- १५ शब्दवृत्ति: असद्भावे सम्भवति । एतदर्थगेव 'शब्दवृत्तयः' इति बहुवचनम् । कथं पुनर्वस्तुवशत्वे "तत्प्रवृत्ते. "देवदत्तादावेकत्रैव 'आत्मानमात्मना वेत्ति' इति कारकभेदस्यापोद्धारा इति, कलने जल- बिन्दौ च बहुत्वस्य वचनमिति चेत् १ अवोत्तरम्-एवामन्तरेण एकधर्म विना अनेकधर्ममावेनेत्यर्थः । भवति हि तत्र "शक्तिभेदरूपोऽक्यवनानात्वादिलक्षणश्च धर्मभेद इत्युपपन्नैव तहाच्ये" तद्वचनप्र- वृत्तिः । न चैयम्, तत्र देवदत्त इति जलमिति कलत्रमिति चैकवचनम्याप्रयोग, एकस्यापिशक्तिम- 'दादिरूपस्य तवाच्यस्य भावात् । एतत् अपिशब्देनकत्वसद्भावं समुच्चिन्वता दर्शयति । यद्या किन कलत्रादिपदवद् दारादिपदेनाप्येकार्थकथन यतस्तनैकवचनं न भवेदिति चेत् ! न; प्रायशस्तस्य बहुत्व एव सङ्केतात् । न हि शब्दा. स्वसामथ्यदिव वस्तुवाच्यमावेदयन्ति, यतो दारादिभिरेकत्वमप्या- वेद्येत,अपितु सङ्केतवलात् । सङ्केतश्च वृद्धानां यत्र यथा तत्र तथैव तन्मार्गप्रवृत्तेरनुसतव्यः, तद्वयतिकमे प्रयोजनाभावात् । तच्चोक्तम्-'सङ्केतात्' इति । २० -- १ 'प्रत्यक्षेण प्रतीले यदि पयंनुयुज्यते। समावैरुत्तर याच्य दृष्टे काऽनुपपन्नता ॥ इति सौगतैः स्वयमेवाभिधानात् ।-सा.दि०१२ सन्तो यच्छन्द-ता००३ यायेकाक्साध्यस्यान बबश्च प०१४ सन्दवृत्ति । ५ वेदतिनी ही (शा.२० ११३५८) इत्यनुवर्तने सति बहादे (मासू० १३०६) इति योण विकल्पन हीमत्यय तेन वयः ग्रहय इति रूपद्वयम् ("-ता. टि०। ६ शब्दवृत्त्य । ७-दाम-आ०, २०, ५० । ८ व्यावृत्तिभेदस्य । ९ सहदोतरधर्मबहुताभावे ।-चिन्तद्भाचे भा, य, प० । १० शब्दप्रहत्ते । ११ देयदचादायोकत्रैव भा., य०, प.. १२-न्दी घ-सा। १३ भक्ति-आ.. ५०, प० । १४- च्ये वस्तुनि बहुवचन-आ०, ५०, प० । १५ 'आदिशब्देन अश्यव्यादि ।' -तादि ·न्यायनिनिश्चयविवरण [ २१९९ शब्दप्रवृत्तिसतात् सदशासहशात्मसु । विचित्ररूपा दृप्टेय न निपल्या विपश्चिताम् || १३५४ ॥ तत इद प्रत्युक्तम्- "न चादृष्टार्थसम्पन्धः शब्दो भवति वाचकः । तथा चेत्स्यादपूर्वोऽपि सर्वः सर्व प्रकाशयेत् ॥" { मी० दलले० शब्दनि० दरी० २४२] इति । , सादर शब्दस्यार्थप्रतिबन्धपरिनानात् । ततोऽपि क्थमनियस्य तपरिनानम् , उपलब्धम्य सतालेऽनास्थानात् ? अवस्थितस्य तत्परिज्ञानसिद्धो नित्यत्वमेव तम्य कारान्तरावस्थितिरक्षण त्वात् । सत्यपि कथञ्चित्त परिक्षाने न प्रयोजन परिजातप्रतिबन्धस्य व्यवहारेऽनन्ययात, तत्काल १० भाविनश्च ततोऽन्यत्वात् । न चान्यस्य तत्परिनाने तदन्यस्य वाचनत्यम्, गोशब्दस्य तपतिपत्ती अश्वशब्दस्यापि तत्त्वापत्ते । गौशव्दाद् गवाश्वशब्दयो भेदेऽपि गोशब्द एव स्वाभान्याद्वावर खण्डादीना तयामतीते , नाश्वशब्दो विपर्ययात् । दृष्ट चैतत् तेजस कस्यचित् रूपसम्बधपरिज्ञानेऽपि तदपरस्यापि तेजस एव रूपप्रकाशकत्व नापरस्येति चेत्, भवेदेव यदि तत्र किचिनिवन्धनम्, तदभावे को साविति तनिश्चयानुपपचे । भवतु प्रतीतिरेव तत्र निवन्धनम्-यम्मिनुच्चारिते सत्यसो भवन्ती व्यवहार १५ मवल्पयति स एवाभिधिसितस्य वाचको नापर इति तनिश्चयोपपतेरिति चेत्, इत्य भवतु वा श्रोतु स्तदुपपत्तिनं तु वक्तु , उच्चारणात् पूर्व तनिवन्धनाभावात् । अनुत्पन्नतन्निश्चयश्च कथमसौं शब्द नियती र्थोपदर्शनार्थमुचारयेत् १ अथ सोऽपि जानात्येव 'अयमेवास्य वाचक ' इति, यद्येव प्रागपि तेनायमय धारित एव तक्षणप्रन्युत्पनशरीरे तथापरिज्ञानानुपपत्ते , एवञ्च नित्य एवायम् । यत्ततम्-'दृष्ट चैतत्, इत्यादि, तदपि न युक्तम्, न हि तेजस सम्बन्धपरिज्ञानात् प्राशस्वम्, अपि तु चक्षुरादीना २० सनिधिमानेण सहकारित्वात् । ततो यदुक्तम्-"प्रतिनवस्यापि तस्य तत्त्व न शब्दस्य ।" 1 तत्र तत्परिज्ञानस्यावश्यापक्षत्वात् । तम्य चानित्यशब्दयादिनामुक्तन्यायेनासम्भवात् । उक्तञ्चेतत्- "सम्मन्यदर्शनञ्चार समित्यस्योपपद्यते । सम्बन्धज्ञानसिद्विवेद् ध्रुन कालान्तरस्थितिः ॥१॥ अन्यस्मिन् ज्ञातसम्बन्धे न चान्यो वाचकोभवेत् । गोशब्दे ज्ञातसम्मन्थे नाग्यशब्दो हि वाचक' ।।२ अथान्योऽपि स्वभावेन कश्चिदेवावरोधकः। तपानिपन्धने न स्यात्कोऽसाविति विनिश्चयः ॥३॥ ०५ १ सङ्केतितार गौशब्दात् । २ सादे । ३ तु हि श्रा-t० ३०,०।४ वता/५-साथप्रदर्श आ०,१०,५०, ।

·८ यतः ५ गर९] २ अनुमानप्रस्तावः प्रत्यय इत्येवं व्यवहारोऽवकल्पते । श्रोतृणां स्यादसावित्थं वक्तृणां नावकल्पते ॥४॥ अज्ञात्वा कमसौ शब्दमादावेव विवक्षितम् । जानाति चेदवश्यञ्च पूर्व तेनाधारितः ॥५॥ तेजप्रत्ययशेषत्वानून्नेऽपि प्रकाशकम् ॥ { मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २४२-४७ } इति चेत; अत्राह- तत्रैकमभिसन्धाय समानपरिणामिषु । समयस्तत्प्रकारेषु प्रवर्तेतेति साध्यते ॥२६॥ इति । समय ईदृश ईदृशस्य वाच्यो वाचकश्चेति सवितिः प्रतिपाद्यस्य । साध्यते निम्पाद्यते गणधर- १. देवादिभिः । किं कृत्वा ? तत्र तेषु पूर्वी निरूपितेषु समानपरिणामिपु सशविवर्जनशीलेषु चाच्येषु वाचकेपु च एकं वाच्यं वाचकच अभिसन्धाय दर्शनमरणाभ्यां प्रत्यवमृश्य । तथा- प्युपलब्मशब्दानुस्मरणेनाभिसन्दधानः तथाविधस्यैव प्रतिपाद्यस्य सङ्कतयति-'योऽसौ त्वयाऽमिसन्धीयते तादृशादीशः प्रत्येतव्यः' इति । ततो न युक्तम् –'सम्बन्ध' इत्यादि, कालान्तरानवस्थितावप्यभि- सन्धानविषयस्य सम्बन्धज्ञानसिद्धः । 'अन्यस्मिन्' इत्याद्यपि न सङ्गतम् ; अन्यस्यापि प्रतिपन्नसम्बन्ध- १५ सशस्यैव वाचकत्वान्नापरस्य । 'अथ' इत्याद्यपि न साधीयः; सादृश्यस्य तनिश्चयनियन्धनस्य भावात् । प्रत्ययस्य तु तत्त्वं नेप्यत एव, येतो 'यतः प्रत्यय' इत्यादि ब्रूयात् । एवम् 'अज्ञात्या' इत्यादिक- मपि तज्ज्ञानस्य निषेधितत्वात् । न चायं 'जाननप्येकत्वेन जानाति सहशतयैव प्रतिपत्तेः । ततो 'जानाति चेत्' इत्याद्यपि दुर्व्याहृतमेव, नित्यत्वप्रसद्धाभावात् । सादृश्यावाचक इत्ययुक्तम्, तस्यैव दुरवगमत्वेनाभावात् । भावेऽपि कस्य सादृश्यादुत्तरस्य २० वाचकत्वमफल्प्येत ? अनर्थकस्येति चेत्, न, तस्योत्तराविशेषात् । अर्थवतश्चेत; कुलस्तस्य तावान् क्षणो यावताऽर्थवत्त्वप्रतिपत्ति । न हि विनादिक्षणानपस्थितस्यार्थरत्वं शक्यावसायम्, इत्यप्यचोद्यम्। सादृश्यपरिज्ञानस्य सुलमत्वात्, अनर्थकसादृश्यस्य चानभ्युपगमात्, द्विस्त्रिरप्रतिपत्तिकत्वेऽर्थवत्त्वपतिपत्रे- निरूपितत्वात् । तत इदगपि दुर्भाषितमेव- "सदृशत्वात्प्रतीतिश्चेत्तद्वारेणाप्यवाचकः । कस्य चैकस्य सादृश्यात् कल्प्यतां वाचकोऽपरः ॥१॥ अदृष्टसङ्गतित्वेन सर्वेपा तुल्यता यदा। अर्थान् पूर्वदृप्टवेत्ताय तावान् क्षणः कुतः ॥२॥ २५ - १-नशरीरपु आ०, २०५०। र सस्तो यदि आ०, २०, ५० १ ३ इतीति त-आ०, य., प. ४ इत्येतदपि मा०,०,५०। ५ ततो आल, या, ५। ६ तानप्येक- आ० २०, पः । ७-खा- मा०, प., ५०1८द्वि प्रवृत्ति:- आ०, ५०.५० ।

·न्यायविनिश्चयरियाणे {२९ द्विस्त्रिानुपलब्धो हि नार्थवान् सम्मतीयते।" मो० श्लो०शब्दनि श्लो०२४८.५०) 'अर्थवान्' इत्यादै पुनरुतत्वाच्च तदर्थस्य सम्बन्धदर्शनञ्चास्य। प्रतिपादितत्यात् । ] इत्यनेनापि सादृश्यादयश्वमशब्दान्तवेदिन प्रति न भरेत, तेन तासादृश्यस्यापरिज्ञानात् । भवतु तदन्तरदिन मत्येवेति चेनु, अद्भुतमेलन स एवार्थवागन्यथा च, इति विरोधात् । अतद्वेदिन प्रत्यर्थवाने- चाय स्वत एव केरलमुपायाभावान्न जानातीति चेत्, उत्तरोऽपि तर्हि त एव वाचक इति कितन सायावाचारमा पनया : तन्नानन्यश्रुति प्रत्युत्तरस्यार्थयत्त्वमुपपन्नम् । अनर्थवत्त्वे तु पूर्वस्यापि स्यात, तनाप्यनन्यश्रुतिसनायात्, इत्यनर्थर वमेव सर्वस्यापि शब्दप्रयन्यस्य प्राप्तम् । अमि च, शब्दान्तवेदिनामरसहशत्वेन योऽसावमिमतः स एवातदिना मुख्यो मवेत्, तय प्रथम तैरर्थवश्वप्रतिपत्ते, तथा चाय पूर्वमान्मुग्यादभिन्न एर भरेत् मुख्यत्वाचदूपमदिति न शब्द नित्यत्वातिक्षेप , इत्यपि न चोद्यम्, अनेकान्तवादिन बचिदर्थतत्त्वेतरयोरपेक्षाभेदेनाऽविरोधान, दृश्येतरत्ववत् । नहि चक्षुरन्यतोऽप्यदृश्यमेव, तद्वयाहारनिरोपापचे । न च स्वशक्ति पूर्वस्वार्थवत्व यत उत्तरस्यापि तेथेव वाचकत्वात् 'सादृश्यावाचक' इति कल्पन न भवेत, अपि तु सफेतादेव १५ सादृश्यपिशेपालम्बनात, तदुत्तरस्यापि । न चानन्यश्राविण प्रत्यनस्त्वेऽपि बचनप्रबन्धस्य मर्वयाऽनर्थक त्यम्, प्रनिपन्नसतिं प्रत्यर्थचवप्रतिपत्त । न च 'मुख्य' इत्येः पूर्वस्मादुत्तरस्यामेद, फारबिच्छेदैन तयोर्भदाध्ययसायात । सन्न ता नित्यल्लमसक्ति । तब इनमप्यपर्यारोच्य जल्पितम्-- "अप्रतीतान्यशब्दानां तत्कालेऽसावनर्थकः । प्रेतीतान्पश्रुतीनां स्यादर्थवानिति विस्मयः ।।१।। अथास्य विद्यमानोऽपि कैश्चिों न गृहयते । तनुश्यमुत्रस्येति किं सादृश्येन वाचकः ।।२।। अनर्थकत्वमस्य स्यादयानन्यश्रुतीन प्रति । पूर्वस्मिन्नपि तत्सत्यात सर्वस्यानर्थता भवेत् ॥३॥ अर्थवत्सदृशत्वेन यो वा श्रुतयतां मत्तः । मुख्योऽसाधश्रुतीनां स्पान्नित्यत्वेन प्रयुज्यते ।।" [ मी० इलो० शब्दनि० श्लो० २५०-५४ ] इति । धूमादौ हेतावप्यस्य समानवाच्च । नहि तस्थापि सादृश्यादन्यतो समफत्वम् । तत इद तत्र वक्तव्यम् १०९ तदनन्तरवे- आ० २० १० १३ शुभता है- १-पत्व-8, 40 11. ३०,०। ४ लक्षित एव । ५-वचनमानान्धत्य प्रति-भार,ब०१०सार- स एवान्यश्रुतीनाम् - मा० इयो । ८ अर्थान् स- भा. ३०, १०॥ देवत्वेन युज्यते'- मो. इरो। २० ·१० १२९] २ अनुमानप्रस्तावः ५९ न सादृश्येन धूमादिर्गमकन्तदवेदनात् । कस्य वैकस्य सादृश्यागमक कप्यता पर ॥१३५५॥ अदृष्टसगतत्वेन सर्वेपा तुल्यता यदा । गमा पूर्वधूमश्चेत्तस्य तावान् क्षण कुत ॥१३५६॥ द्विस्त्रिर्वानुपलब्धो हि गमको नावगम्यते । अप्रतीतान्यधूमाना न चाय गमकस्तदा ॥१३५७॥ प्रतीतापरथमानां भवेदित्येष विस्मय । गमकत्व सदप्यस्य यदि कैश्चिन्न गृहयते ॥१३५८॥ तत्तुल्यमुत्तरस्येति सादृश्याहमक कथम् । अथास्यागमकत्व स्यादनन्यगमकं प्रति ॥१३५९॥ पूर्वस्मिन्नपि तत्सत्त्वात् सर्वोऽप्यगमको भवेत् । गमयन् सदृशत्वेन यो वा तद्वेदिना मत ॥१३६०॥ मुख्योऽसावपरेपा स्यान्नित्यत्वेन प्रयुज्यते । न चादृष्टार्थसम्बन्ध इत्याद्यपि पुरोदितम् ॥१३६१।। पचमत्रापि वक्तव्य समानन्यायवेदिभि । इति । १५ भवतु नित्यत्वमेव हेतुप्विति चेत; न; व्यक्तितस्तदभावात् । सामान्यत इति चेत्, न ततो विशंपप्रतिपत्ति. तत्प्रतिबन्धस्य दुरवबोधत्वात् । प्रतिपत्तिरपि सामान्यस्यैवेति चेत्, न तर्हि ततो विशेष तदर्थना प्रवृत्ति अपरिज्ञानात् । लक्षितलक्षणे चानवस्थानात् । निरूपितञ्चैतत् 'तबाची- दिते' इत्यादिना । ततो व्यक्तीनामेव 'सदृशरूपतया हेतुत्वमिति कथन्न तत्राप्ययं पसको यदनुमा- नगव्याकुल भवेत् । २० लिङ्गन चेत् प्रसङ्गोऽय न शब्देऽप्यविशेषत । तत प्रलाप एवायमनालोचितकल्पन ॥१३६२॥ तुल्यकक्ष्यत्वमेवेवं प्रवक्तु शब्दलिङ्गयो । अनुमानाधिकारेऽपि कृत शब्दनिरूपणम् ॥१३६३।। यदि न शब्दस्य कारान्तरावस्थिति फिमिति तत्र समय साध्यते व्यवहारानुपयोगादिति २५ चेत् । अनोचरम्- 'तत्प्रकारेषु' तस्य सायमानसमयस्येय प्रकार परिणतिविशेषो येपा तेषु शब्दषु । तैस्तदर्थप्रतिपादनाय तदर्थेषु च तैस्तत्प्रयोजनाय प्रवर्नेन प्रवृत्ति कुर्भात लोक इति एवं स तत्र साध्यते न पुनस्तेनैव तत्यैव पुनरपि प्रतिपत्त्यर्थम् । रिङ्गगेवानोदाहरणम् । १ राघोंऽस्य ग-माल,बर, १० । २ इति विरोपे प्र- आर लो.....। इति न आ० ० ५० । । प. प.ग्यायधि "साहत्यार- ना० ।

·- ६० न्याययिनिश्चयविवरणे [ १३० धूमादिक यथा किञ्चिदमिसन्धाय पुनचित् । सम्बन्धस्तपारेषु प्रातति साध्यते ॥१३६४॥ तथा वच पचिलि चिदभिसन्धाय सूरिभि । समयस्तारेषु प्रातेति साध्यते ॥१३६५ उपसहरबाद- तजातीयमतः प्रार्थन: शब्दा निवेशिताः । इति । अनोऽनन्तरोलान्यायात् । आ (प्रा)ः प्रतिपादयन्ति गवाधादय | पिम् । नज्जातीयं तपारम् । यतो यस्मिन् खण्डको निवेशिताः स्थापिता शब्दा इति । किं पुनरिंद शब्दाना तन निवेशनम् । सम्बन्धकरणमेर । सर्गादावीश्वरेण तत्करणम्य प्रसिद्धरिति १० चेत, न, नित्यत्रे तयुक्ते "तदुक्तम्" [ शारभा०१११११८ ] इत्यनेन भाष्येण प्रतिपादनात् । अनित्यत्वेऽपि विशेषत सम्रन्यस्य दुष्करत्वात् । न हि शब्दस्यासत्युच्चारणे तदनन्तरनाशे वा तत्करण निम्पियत्यापत्ते प्रयोजनविरहाच । तत पूर्वस्यासम्बद्धये व नाशादुत्तरम्य चाकृतसम्बन्धत्वाविज्ञानमेवार्थ पत्वम् । न चैदैिवोच्चारण सम्बन्धरण व्यवहारश्च सम्भाति, तत्त्रियाणा प्रमस्वभारत्वेन युगपत्रणा योगात् । भवन्नपि कर्तृ मुखनिधान्त शब्द कृतसम्बन्धी नेक श्रोतृणा सिद्धयति, शकालादि १५ मिन्ने शब्दान्तरस्यैव श्ररणात, अन्यथा तस्य नित्यव्यापित्यापते । तन्न सम्बन्धस्य करण निवेशनम् । नारि कथनम्, तस्याप्येव निराकृते । न हि तदपि नष्टे सति वर्तमाने वा सम्भवति उताया एवोपपते । उत्तश्चैवत- "सम्बन्धररणे युक्तिस्तदुक्तामात कथ्यते । शब्दानित्यत्वपक्षे हि विशेषेण स दुप्परः ॥१४॥ शब्द तापदनुचार्य सम्बन्धकरणं कुतः । चोचारितनष्टस्य सम्बन्धेन प्रयोजनम् ॥२|| तेनासम्बद्धय नष्टत्वात् पूरस्ताग्दनर्थकः । उत्तरोऽकृतसम्बन्यो विज्ञायेत र्थवान् क्यम् ॥३॥ शब्दोच रणासम्पन्धरणव्यानहारिकाः । क्रियाः क्रमस्वभावत्याद पः कुर्याद्युगपत्वविद ॥४॥ देशालादिभिनानां धूपां शम्दान्तस्श्रुतेः। पूर्व कृत्रिमसम्बन्धोऽप्येक शब्दो न मिद्धयति । . १'स्पचितर्वस्य निमसम्म यो भविष्यतीति चेत् तदुक्त सदृश इति चागते मारा यो व्यावत शागन्दामालाप्रत्यय स ।'- शाम Autt २साबपिनि धो- ३ सम्बध येत्येतदमारि सम्बधनीयम् - at० टि प०॥

·१३२] २ अनुमानप्रस्तावः सम्बन्धकपनेऽप्यस्य स्यादेपैव निराक्रिया। नटासद्वर्तमानेपु नाख्यानस्य हि सम्भवः ।।६।।" [ मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २५५-५९ ) इति चेत; न, शब्दस्योच्चारणानन्तरनाशेऽपि सङ्कलनबुद्ध्यवस्थापितत्वेन तत्र सम्बन्धकर- णतत्कथनयोरुपपतेरभिहितत्वात् । यत्तूक्तम्-'देशाकालादिभिन्नानाम्' इत्यादि, तदपि न समीचीनम् ; वक्तृमुखनिष्क्रान्त- स्यैव शब्दपर्यायिणः पुद्गलस्कन्धस्यानेकपागकारेण प्रतिश्रोतृ श्रोत्रप्रदेश प्रवेशाद् देवदत्तस्यायं शब्द इति प्रतीतेरस्खलनात् । उचारणानन्तरविनाशस्यापि तत्प्रवेशान-तरभङ्गाभिप्रायेणेवाभिधानात् । कथ- जैवं ध्वनीनामपि वर्णसम्बन्धो यतस्तदभिव्यक्तये तदुपादानं क्रियेत ? शक्यं हि वक्तुम्- सम्बन्धकरणे युक्तिस्तदुत्तमिति कथ्यते । ध्वन्यनित्यत्वपक्षेऽपि विशेपेण स दुष्करः ॥१३६६॥ ध्वनि तावदनुत्पाद्य सम्बन्ध करणं कुतः । न चोत्रादितनष्टस्य सम्बन्धेन प्रयोजनम् ॥१३६७॥ तेनासम्बद्धय नष्टत्वात् पूर्वस्ताग्दवर्णान् । उत्तरोऽकृतसम्बन्धो वर्णवान् वेद्यते कथम् ॥१३६८॥ १५ ध्वन्युत्पादनसम्बन्धकरणव्यावहारिकाः । किया: नमस्वगायत्वात् का कर्याधुगपत्वचित् ॥१३६९॥ देशकाल दिभिन्नानां पुंसां ध्वन्यन्तरश्रुतेः । न प्राकृत्रिमसम्बन्धी ध्वनिरेकोऽपि सिध्यति ॥१३७१॥ सम्बन्धकथनेऽप्यस्य स्यादेषैव निराक्रिया । नष्टासद्वर्तमानेपु नाख्यानस्य हि सम्भवः ॥१३७१।।इति यच्चेदमपरमपरस्य वचनम् - "अर्थवान् कतरः शब्दः श्रोतुर्वक्त्रा च कथ्यताम् । यदपूषश्रुतं शन्दं नासौ शक्नोति भापितुम् ।। न तायदथवन्तं स नीति सदृशं वदेत् । नार्थवत्सदृशः शन्दः श्रोतुस्तत्रोपपद्यते ॥ अर्थवाहणाभावान्न चासावर्थवान् स्वयम् । वः श्रोतृत्ववेलायामेतदेव प्रसज्यते । १-णामाशे- १०,०,०।२ -लना - आ०, २०, प.। ३-पारा- मा०, २०, ५.४ प्रदेशादो दे- भा०, २०,०। ५-पर पा- भा., य०,५.। ६ "मास्यादवान् स्वतो वेति विकताइस मनमिया:"- ता.टि. धोत्रे मा०, ५०, .. २० २५ ·- न्यायविनिश्चयविधरणे [२२३०-३१ एवन मर्यवतृणां न शब्दः कश्चिदर्थवान् ।" [ मी० श्लो० शब्दनि० २६०-६३ ] इति तदप्यत्र समानम् । तथाहि- वर्णवान् कतरो नादः श्रोतुर्वस्त्रा निवेद्यताम् । यदपूर्वोद्भवं नादं नासी गनोति भापितुम् ॥१३७२॥ न तावर्णवन्त स प्रवीति सदृशं वदेत् । न वर्णवन्समो नादः श्रोतुस्तत्रोपपद्यते ॥१३७३॥ वर्णवद्महणाभावान चासी वर्णवान् स्वयम् । 'यत्ताः श्रोतृत्ववेलायामेतदेव प्रसज्यते ॥१३७४|| १० एवञ्च सर्वच न नाद. कोऽपि वर्णवान् । इति कृतं प्रमान । साम्प्रतमुक्तार्थस्मरणार्थम् 'सहशासघशात्माना इत्यादि ज्याचक्षाण आह- मानेकत्र न चैकन घृत्तिः सामान्यलक्षणम् ॥३०॥ इति । अनेकन अनेकस्मिन् खण्डादी वृत्तिः पर्सनं समयायो न सामान्यस्य गोत्वादे- १५ लक्षणम् । न च नापि । एकत्र एकस्मिन्निति । अत्र हेतुमाह- अतिमसङ्गतः [तत्त्वादन्यत्रापि समानतः । इति । कार्यव्यसंयोगादेरनेम्वृत्तित्वेन कर्मणश्चकत्तिवेत सामान्यरूपत्वापत्तरिति दोपाव, मीमास: प्रत्यनेकवृतेरमाभवाच्च । तदाह-'तत्वात्' इति तत्वं सामान्यस्य व्यक्तिभ्यो ऽनन्नर- वं तत , न तस्यानेकत्र वृत्तिस्ततश्च न तल्लक्षणम् । तथा हि- व्यक्तिवत्तदमिन्नस्य तस्यानेकन वर्त्तनम् । कथं स्यादन्यथा तस्य तदभेदः कथं भवेत् ॥१३७५|| सामान्य तद्विशेषन्यो भिन्नाभिन्न मतं यदि । कथ साययवं न स्यायेनेदमभिलप्यते ॥१३७६॥ "कास्न्यावयवशो वृत्तिः प्रष्टुजातौ न युज्यते । नहि भागविनिर्मुक्के काररावयवकल्पनम् ॥ १३७७}} इति । दृश्यादृश्यात्मकञ्च स्याद् भिन्नाभिन्नात्म तद्यदि । तथा सत्यन्तरालेषु नामहात्तन्निधनम् ॥१३७८।। "व्यक्तिष्येव च सामान्यं नान्तरा गृह्यते यतः ।" इति सर्वत्र तवृत्तः प्रागेवोउरमीरितम् ॥ १३७९ ।। १ श्रोतुरमोप- श्रा०, ५०, ५०।२-पतृलो- ९, २०, ५०१३ -पचेरविव्याप्ते मी- ५ मी० दलो.वन. श. ३३ । ६ मी. ली. भाकृति भा०, ०, ५० को २५॥ २० ४ सामाग्यस्य।

·३ , २।३१-३३ ] २ अनुमानप्रस्तायः तस्मादेकस्वभावं तद्यद्यमिन्नं विशेषतः । तत्रैव न परति सामान्य तन्न युज्यते ॥ १३८० ।। कथं तर्हि सामान्यम ? इत्याह--'अन्यत्रापि समानता इति । अन्यत्र खण्डवत् मुण्डादावपि समानतः सहशपरिमामात् सामान्यमिति । सर्वत. सर्वस्य व्यायुतत्वेन विलक्षणत्वात् कथं तत्परिणाम इति ? अत्राह-- व्यावृत्तिं पश्यत. कस्मात् सर्वतोऽनवधारणम् ॥ ३१ ॥ इति सर्वतः सजातीयाद्विजातीयाच व्यावृत्ति स्वलक्षणानां विच्छेदं पश्यतः कस्मात् अनवधारणम् अनिश्चयनम् । एवं मन्यते-दर्शनविषयत्वे व्यावृत्तेनिश्चयेन भवितव्यं नीलादि- वत् , तथा च व्यर्थमनुमानं निश्चिते समारोपाभावादिति । न दृष्टमित्येव निश्चयः, तत्रापि मगरू- प्याद्विभ्रमोपपत्ते: मायागोलकवदिति चेत; अत्राह- १० सादृश्यादि साधूक्तं [ तत्किं व्यावृत्तिमात्रकम् ] । इति । सादृश्याद्यदि अनवधारणं व्यावृत्तेस्तर्हि साधूक्तं जैनेन 'अन्यत्रापि समानतः' इति । सादृश्यमपि व्यावृत्तिरूपमेवेति चेत् आह-तकिं व्यावृत्तिमात्रकम्' इति । तत मादृश्यम् । किं नैव, व्यावृत्तिरेच तन्मानकम् अपि त्यन्यदेव । एवं मन्यते-ययन्यन्यावृत्ति- रेव हेतुफरुयोर्घटक्षणयोः सादृश्यं घटकपारक्षणयोरपि तद्भावानान्त्यक्षणेऽपि व्यावृत्तिनिश्चय इति । १५ "अन्ते क्षयदर्शनादावपि क्षयः" । ] इति प्लवेत । ततो यदभावात् सन्यामपि तव्यावृत्ती अन्त्यक्षणे तन्निशयस्तदेव सादृश्यं न तन्मात्रमिति । परमाशङ्कते परिहर्तुम्- एकान्ते चेराथाऽदृष्टेरिष्टं [ वक्तुरकोश लम् ] ॥३२॥ इति । एकोऽसहायोऽन्तः स्वमायो यस्य सस्मिन् वस्तुनि ता तेन जैनोक्ने प्रहारेण अदृष्टेः अदर्शनात् सादृश्यस्य इष्टम् अभ्युपगतम् शरत्मिारक तत्' इति । अनायमभिसन्धि --वस्तु २० तावदेकस्वभावमेव । स्वभावान्तरकल्पनायां तत्स्वभावप्रच्युतेः । न खप्रच्युततत्स्वभावं तदन्तरवद् भवति, तथापि तदेकस्वभावमेव पुनस्तदन्तरकल्पनायामव्यवस्थापत्तेः । एकश्चान्तो लक्षण्यमेव अन्यथा सकरपतेः । अतो नान्यस्य सादृश्यस्य दर्शनमिति व्यावृत्तिमात्रकमेव तत् इति । चेत् इति पराकृते । अत्रोत्तरमाह-'यक्तुरकौशलम्' इति । एकान्तं वदतो न कौशलं तत्र प्रमाणाभायात् प्रत्यक्षादेर- प्रवेशात् । तथा हि-बैरक्षण्यै कान्ते परत इव स्वतोऽपि तम्यैव भावादभाव गव भावानामिति न २५ तहादिनः कौशलमव्यवस्थितवस्तुयादित्वात् । तदाह- सवैकत्वमसङ्गो हि [ तद्दृष्टं भ्रान्तिकारणम् ] । इति । १ इति मन्यस्मादन्यत इत्यन्यन मा०, २०, प. । २ "अकलदेवस्माभिमायमा मा. रि० । ३-ये म- ता०। ४-गेन त- आ०, २०, ५०। ५ नोकपा- भा०, २०, १०। ६.गन्तव्यम् भा०, प०, ५० ।

·. न्यायविनिश्चयत्रियरगे [1 सर्वेकत्वम् अभावमात्रत्वेनामिन्नत्वं तस्य प्रसङ्गः प्रसअनं हि यतस्ततः प्रागुकम् । अथ न स्वतो वैलक्षण्यं न तर्हि तदैकान्त इति तत्कापन विभ्रमात् । एतदेवाह-~'तद्दृष्टं भ्रान्ति- कारणम्' इति । तस्य वैलक्षण्यैकान्तस्य दृष्टं दर्शनं कल्पनारूपं भ्रान्तिः दुरागमजम्तिो विनमस्त- कारणं तन्निबन्धनम् । यदि यरन ( यदि च न ) सादृश्य वस्तुत- कुलस्तत्पनिमास ! प्रवृत्तिक- ५ लदेवेति चेत; न तस्य सर्वत्र भावात्, गादिव्यवहारसाकर्यापते । ततोऽपि विशिष्टादेवेति चेत्, कस्तद्विदोषोऽन्यत्र वस्तुभूतात्सादृश्यात् । सोऽप्यताचिक एव अन्यतस्ततोऽवकल्पनादिति चेत्, न, तत्राप्यविशेषविशेषयोः पूर्ववत्प्रसादनवस्थोपनिपाताच । ततो वस्तुभूतमन्यदेव व्यावृत्ते सादृश्यं निधिप्रतीतिगोचरत्वात् । तथापि तदयस्नुत्वे वैलक्षण्येऽप्यनाश्वासात् सर्वेकत्वमेव तात्त्विक प्रसज्येत । तदाह 'सर्व' इत्यादि । तत्प्रसाद्वैलक्षण्यं वदतो न कौशलं तदव्यास्थितेरिति माप । १० सति लक्षण्यप्रतिमासे कथं सत्यमिति चेत् ! सति सादृश्यमतिमासे वेलक्षण्यमपि कथम् । तस्य प्रान्तिकारणमादिति चेत्, न, अन्यत्रापि तुल्यत्वात् । तदाह-~-'तद्' इत्यादि । तस्य वेलक्षण्याय दृष्टं दर्शन कल्पनालथं भ्रान्तिकारणम्-अविद्यानिबन्धनं विप्रमादेव परमात्मापरिज्ञानरूपात् प्रतिभास सगाद्यपरिज्ञानात् सादिप्रतिभासवत् सर्पादिरूपेण सगादिवच भेदरूपेण तदात्मैवाविद्यावता- मवमासत इति च ब्रह्मवादिभिरभिधानात् । तथा च तदीयं वार्तिकम् - १५ "स.कत्वं परं ब्रह्म पामारमेति यद्विदुः । तन्मोहमा सर्वे ने तत्वं परमार्थतः ॥१॥ तदज्ञानेकवेद्यत्वातेने परमात्मना । तदन्यान्यात्मवन्ति स्युः सादीनि सना यथा ॥२॥ उत्तात्मच्युताष्टीनां तयो कहतुतः । आवलस्थाणुभेदोऽयं नामरूपक्रियात्मकः ॥ ३॥ अविद्याकृत एव स्याद न यथावस्तुघीकृतः ॥" हिदा०वा०१।४।११३८-४१] इति ननु चाविथैव सर्वकत्वे तद्व्यतिरिक्ता न सम्भवति तद्वादविलोपात् । न च तदेवाविया; तस्य सत्यज्ञानत्वेनोपगमात् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" तित्ति० २।१११] इति अषणात् । कथन्ततो भेद- २५ प्रतिभास इति चेत् ! न तस्या अवस्तुयेन मेदेतराम्यामनिर्वचनीयत्यात् । अवस्तुनः कथ भति- भासकारणत्वमिति चेत् ! न प्रतिभातस्यापि तादृशत्वात् । नहि स्वप्नाचद तरानुत्पत्तिः शत्वात् । अथैवं "नेप्यते न कश्चिदप्यन्यथा प्रतिभासहेतुविद नीयानादीनामपि निरंशवादिनामसम्मवात् । मा भूदिति चेत्, एतदेवाह-~- १ सर्वमा- आ.,३०.५० २-विहायोः। ३ ये वि-पा०, ०० ५ तन्मोजानां भाग२०,० ७-कहेनुलासय भा०,१०, २०१८ समो यथा आ०,०,५० ! ९ अविद्याया । १० माघदनु-मार, व०प०११ तर ने-आ०,३०। बहान भ्रा- आ.,4001 ४ ·। , १३३-३६] २ अनुमानप्रस्तावः नो चेदिभ्रमहेतुभ्यः प्रतिभासोऽन्यथा भवेत् ॥ ३३ ॥ इति । तेषामेवाभावादिति भावः । वहुवचन नौयानादिभेदेन तेषां बहुत्वात् । अत्रोत्तरमाह- तदकिञ्चित्करत्वन निश्चिनोति स कि पुनः । इति । स धर्मकीर्तिः पुनरिति शिरःकम्प किं कस्मात् न निश्चिनोति । किम् ? तद- किञ्चित्करत्व तेषां विभ्रमहेतूनामकिश्चित्करत्वमन्यथाप्रतिभासं प्रत्यकारणत्वम् , न च निश्चितवान् ५ स्वशास्त्रे 'तेषां तत्कारणत्वस्यैव तेन निश्चयात्', अन्यथा अभ्रान्तपदवैयर्थ्यायतेः । संवृत्यैव तनिश्चयो न वस्तुत इति चेत्, जीवन्तु ब्रह्मविदस्तेषामप्यविद्याया तयैव तदुपपत्तेः । भवत्वेवं तथापि किम् ? इत्यत्राह- तथा हि दर्शनं न स्याद्भिन्नाकारप्रसङ्गतः ॥ ३४ ॥ इति । तथा तेनाविद्यानिवन्धनभेदप्रतिभासप्रकारेण हीति सौष्ठवे दर्शनं सौगतस्य विलक्षणमेव १० सर्वमिति मतं न स्यात् न भवेत् । अत्र हेतुः- भिन्नस्तन्मताद्विलक्षण आकारः स्वरूपं यस्य अद्वैतात्मनस्तस्य प्रसङ्गनः प्राप्तः, भेदत्य भ्रान्तत्वे तदन्यप्राप्तेरवश्यम्भावात् । विशेष एव परमार्थ- संशः तस्यैव दृष्टेः नाविशेषः परमार्थो विपर्ययादिति चेत्, अत्राह- न च दृष्टेर्विशेषो यः प्रतिभासात् परो भवेत् । इति । न च नैव दृष्टेर्दर्शनाद् विशेषः परस्परविलक्षणरूपः सिद्धयतीति शेषः । कीदृशो न १५ सिद्धयति ? यो विशेषः प्रतिभासात् परमात्मन' "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्" [ कठो० ५।१५ ] इति तस्य प्रतिभासरूपत्वश्ववणात् परो विभिन्नो भवेत्, स दृष्टेर्न सिद्धयति तस्या एव तत्रामावादिति भावः । भवतु तर्हि यथादर्शनं वस्तुव्यवस्थेति चेत् । अत्राह- प्रतिभासभिदैकत्र तदनेकात्मसाधनम् ।। ३५ ।। इति । तत् तस्मादविशेषवत् विशेपस्यापि तदर्शनवलादव्यवस्थानात् एकत्र एकस्मिन् घटादौ अने- २० कस्य समानेतरस्थूलेतरादेः आत्मनः स्वभावत्य साधनं सिद्धिः 'भवतु' इत्याकृप्य सम्बन्धः । कया तत्साधनम् । प्रतिभासस्य दृष्टभिदा विशेषण एकान्तवैमुख्यरूपेण । अनेकान्तेऽपि दुर्लभैव दृष्टिरिति चेत् आह- अदृष्टिकल्पनायां स्यादचैतन्यमयोगिनाम् । इति । अनेकान्तस्यादृष्टिरनुपलब्धिस्तत्कल्पनायां स्यात् भवेत् अचैतन्यं चैतन्य- २५ वैकल्या अयोगिनां संसारिणाम् । तेषां तदन्यदृष्टेरभारात् तदृष्टेश्यापलापात् । भवतु तेषां तष्टि , त तावता तसिद्धिः, योगिभिरन्यथा दर्शनात् "व्याख्यातायः खल्वेवं विवे. ? - १ नौयानादीनाम् । २ यावि० ० १६ ! ३ प्रायशलक्षणे । ४ तस्य एव भाग, ५०, प० । ५-दपि वि-आ०, यः, प० । ९ ·न्यायविनिश्चयविवरणे [२३६-३७ चयन्ति" [प्र० वा० स्व० ११७२] इति वचनात् । योगिदृष्टस्यैव परमार्थसत्त्वोपपतेरिति चेत् ; न । अत्र प्रमाणाभावात् । योगिनः परिपश्यन्ति सौगतोक्तं स्वलक्षणम् । किंवा तदन्यदेवेति प्रमाणान्नात्र दृश्यते ॥ १३८१ ॥ वाइमात्राचेषु तद्दष्टाक्तदृष्टिस्ततो न किम् ? तामवस्थां गतानां तु न विद्मः कि भविष्यति ॥ १३८२ ॥ उपसंहरन्नाह-~~ तस्मादभेद इत्यत्र समभावं प्रचक्षते ॥३६॥ इति । तस्मात् उक्तन्यायाद् अभेदः तिर्यक्सामान्यम् इति एवम् अत्र विचार्यमाणे सम- १० भावं सदृशपरिणामं प्रचक्षते तद्रूपत्वेन तत्त्ववेदिन. । कथं पुनस्तं प्रचक्षीरन् तस्य विसदृशपरिणामे सति विरोधेनासम्भवादिति चेत् ! तदाह- नेक्षते नाविरोधोऽपि [ न समानाः स्युरन्यथा ] । इति । समभावमित्यनुवर्तते तं नेक्षतेन किन्तु वोक्षत एव। कस्तन्नेक्षते नाविरोधः तत्परि- णामयोः परस्परापरिहारः कथञ्चिद् वस्तुपु तस्य सद्भावात्, अन्यथा वस्तुत्वहानेरिति भावः । केवलमवि- १५ रोध एव तन्नेक्षते न इति अपिशब्दः । तयोः कथञ्चित्तादाम्यादविरोधस्तमीक्षते । यथा तथैव नानात्वाद्विरोधोऽपि तमीक्षते ॥ १३८३ ॥ तदनभ्युपगमे दोपमाह-'न समानाः स्युरन्यथा' इति । अन्यथा अन्येनाविरोध एवं विरोध एव वा तमोक्षत इति प्रकारेण समानाः सहशा न स्युर्भावाः। तथा हि- यदि भावेषु विमशा एव २० धर्मा नापरे विरोधात् । कथं तत्र समानप्रत्ययो विषयाभावात् ? दिति चेत् । न ; तनिषेधान् । तथा यदि सहशा एव , तदापि सर्वथा सादृश्येन भेदाभायात् कथं तत्पत्ययः । तस्य भेदोपाधित्वेन प्रतीतेः । भवन्ति च समानास्तत्मत्ययाः । ततः सूक्तम्-'नेक्षते न' इत्यादि । 'नानेकत्र' इत्यादयो व्याख्यानश्लोकाः सहशपरिणामस्य प्रागुक्तस्यैव तैरभिधानात् । कथं पुन. शब्दानामर्थवत्त्वं तदभावेऽपि प्रवृत्तेः प्रधानादिशब्दानाम् ? तेषामपि तत्त्वे न कश्चिदप्यनृतवादी तीर्थकर इति प्रामाण्यमेव सर्वप्रवादानाम् । न च तदुपपन्नं परस्परविरुद्धार्थत्वात् । ततः प्रधानेश्वरादिशब्दवदन्येऽप्यनृतार्था एवेति चेत् ; अत्राह- अक्षज्ञानेऽपि तत्तुल्यम् [ अनुमानवदिष्यते ] ॥३७॥ इति । अक्षाणां चक्षुरादीनां कार्य रूपादिविषयं ज्ञानम् अक्षज्ञानं तत्राऽपि न केवलं शब्दे तद् अमृतार्थत्वं तुभ्यं सदृशम्, तस्याऽपि केशमशकादावनृतार्थत्वाऽवगमात् । अस्तु यहिस्तद- १-रप- भा०,०,५०।२-चन के-मा०,२०, ५०। ३ सर्वदा सा- मा, २०, प०। ४ अवज्ञानस्यापि ।

·६७ - . [१८] २ अनुमानप्रस्तायः नृतार्थ नान्त,अन्यथा तदसत्यत्वात्याप्रतिपचेरिति चेत् । तर्हि तत एव वहिरपि तत् किञ्चित् सत्यार्थ- मङ्गीकर्तव्यम् । सत्यार्थमेशचन्द्रादिज्ञानमन्तरेण द्विचन्द्रादावज्ञानस्यापि मिथ्यार्थत्वानवगमात् । भवत्वेव तत्प्रामाण्यस्योपगमादिति चेत् ; कमिदम् इतरस्मादविशेषात् ? नाविशेष तस्यार्थ- कार्यत्वात् इतरस्य विपर्ययादिति चेत् , सिद्ध न समीहितम्- शब्दस्यापि तत्कार्यस्यार्थवत्त्वो- पपत्ते । विवक्षात एव शब्दो नार्थादिति चेत् , न, परम्परया ततोऽपि भावात् 'यथा धुमश्चायम्' ५ इत्यस्य । अत्र हि धूमस्य दर्शन ततो विवक्षा ततोऽप्ययशब्द , एवमन्योऽपि । यदि पुनरस्यापि सत्कार्यत्व नेप्यते कथमतो धूमप्रतिपत्ति परस्य, यतोऽनुमानम् ? अप्रतिपन्नात्तदनुपपत्तेरिति कदर्थित एव परार्थानुमानव्यवहार । ततो युक्त पारम्पर्येणार्थादुत्पत्तेस्तद्वत्त्व शब्दानाम् । अतीतानागतयो- स्तर्हि कथं तेपा प्रतिबन्ध , तयोरेकस्य नष्टत्वेनान्यस्यानुत्पन्नत्वेनावस्तुत्वात् । अवस्तुनि च प्रतिनन्धा- नुपपत्तेरिति चेत् , आह-'अनु मानवदिष्यते' इति । अनुमानमत्र लिङ्ग तन्निमित्तत्वात्, १० तस्येव तद्वत, इष्यते भतीतादौ तेषा प्रतिबन्ध इत्यर्थ । नहि लिङ्गमतीतादानातिनन्धमेव तहमयत्यतिप्रसङ्गात् । गमयञ्च दृश्यते-कृत्तिकोदयादतीतस्य भरण्युदयस्य अनागतस्य च शकटोदयस्यावि- गानेन प्रतिपत्ते । ततो यथा लिङ्गस्य तत्र प्रतिबन्धस्तथा शब्दानामपि, भाविकार्यत्वस्यापि लिङ्गवत्तत्रोपपत्ते । योग्यत्वादेवास्य तत्र प्रतिबन्धो न तत्कार्यत्वादित्यपि न याच्यम् , शब्देष्यपि सदृशत्वात् । सत्यपि प्रतिबन्धे ततस्तत्प्रवृत्चिर्मियैवास्पष्टत्वादिति चेत् । ना अनुमितावपि तुल्यत्वात् । १५ सापि तथैवेति चेत् । किमिदानी प्रमाणम् । प्रत्यक्षमिति चेत् । न, तस्यापि प्रवृत्तिविषये भाविनि स्नानादावस्पष्टत्वात् । सन्निहिते वानर्तकत्वेन प्रामाण्यानभ्युपगमात् । व्यवहभिप्रायात् प्रत्यक्षानु- मानुमानयो प्रामाण्ये शब्दस्यापि स्यात् , तदन्तरेण क्षणमपि व्यवहतॄणामाश्वासोऽनु( सानु ) पपत्ते । तथा च कस्यचित् सुभाषितम् - "ईदमन्धंतमः कृत्स्नं जायेत भुवनत्रयम् । यदि शब्दाहयं ज्योतिरासंसारान्न दीप्यते ॥" [ ] इति । तदेवाह- ततः सम्भाव्यते शब्दः सत्यार्थप्रत्ययान्वितः । इति । ततस्तस्मान्न्यायात सम्भाव्यते अवकल्प्यते शब्द । कीदृश १ सत्यश्वासी- वर्थप्रत्ययश्चार्यज्ञान तेनान्वित इति । "नानि शब्दाः स्पृशन्त्यमी" [ } इत्यादेरप्यनर्थकत्वेन तद्वादिनो निप्रदापचे । अपि - २० सम्बद्ध अवश्य चैतदभ्युपगन्तव्यम् २५ आ. १दिनद्रायज्ञा- व०, प । २ तस्त्रामाण्यम् । ३ एक्चन्द्रमानस्य । ४ परा योःनुमान- भा०, २०, ५०। ५ अनुमान तदीय- आरु, व, प० । ६ नारित- मा० ५० प० । अनुमितिरपि । ७ इद मन्द तमः भा० ५० १०। ८ जायते भा० २०, ५०। ९-वथ प्र- का, ५०, प० । १० “उदृतमिदम्-विरालयानय शब्दा विश्रया शन्दयानय । तेषामन्यन्यसम्पापा नापान मान्दा स्पृशस्यमी ।।- न्यायकुमु. पृ. ५३७ टि. ७॥

·१० -- न्यायविनिश्चयविवरण [२८ व यस्याय निधिः "विवक्षाजन्मानः शब्दास्तामेव गमयेयुर्न पहिरर्थम्" [ ] इति । तत्राह- सत्यानृतार्थताऽभेदो विवक्षाव्यभिचारतः ॥ ३८ ॥ इति । सस्यानृतार्थी ययोस्तयोर्मावस्तता तयाऽभेदो भेदाभावः सत्यार्थ सुगतवचनम्, अनृतार्थ वेदादिवचनमित्ययं भेदो न भवेत्, सर्वस्य सत्यार्थतेव स्यादित्यर्थः । कुल एतत् ! विषक्षा ५ वक्तुमिच्छा तस्याम् अव्यभिचारतः अविमतिसारतः शलस्य । शब्द इत्यागतस्य विभक्तिपरि- णामेन सम्बन्धात् । नहि तस्य तद्व्यभिचारे तत्कार्यत्वम्, अतिप्रसङ्गात् । शब्दार्थश्चद्विवक्षैव तस्यामव्यभिचारतः । अर्थवानेव सर्वोऽपि शब्दः स्यान निरर्थकः ।। १३८४ ॥ एवञ्च सौगनं वाक्यं प्रमाण नान्यदित्ययम् । विभागो न मवेदेव विवक्षावाच्यवादिनाम् ।। १३८५ ।। नहि विवक्षाया भावाभावाभ्यां शब्दस्य सत्यार्थत्वमन्यत्वं या येनार्य प्रसङ्गः किन्तु विव- क्षितस्यार्थस्य, सद्भावश्च मुगतवचन एव तदर्थस्यानित्यादेरुपपत्तिमत्त्वात, नान्यत्र तद्विषयस्य निन्यादे. विपर्ययात, ततो भवत्येव तद्विभाग इति चेत् ; न; अर्थस्यातद्विपयत्वात् । न बर्थ शब्दस्य विषयो यतस्तद्भावामावान्यो सत्यान्तविभागस्तत्र कल्प्येत । अविषयधर्माभ्यां तु ताभ्यां सत्कल्पने अतिमसात् । १५ तद्विवक्षाया विषय एवार्थ इति चेर, तंत्रच तर्हि स विभागोऽस्तु कथं शब्दे ? विवक्षागतस्य तत्राप्यारोपादिति चेत्, अनुतार्थमेव स्यात्, विवक्षायामप्यर्थासंसर्शित्वेन तस्यैव भावात् । नाथं दोप. ततोर्विकल्पस्यार्थवत्त्वात्, तस्य च तस्यामप्यारोपादिति चेत् । न, तप्याप्ययथार्थत्वात् । प्रतिपत्र- भिमायाद् यथार्थ एव विकल्पः, प्रतिपत्तमिइयविकल्प्ययोरेकीकारेणे व्यवहारादिति चेत्, न; तदेकीकारस्य दर्शनादसम्भवात्, विकल्प्याविषयत्वात् । विकल्पाच्च तस्यापि २० दृश्यागोचरत्वात् । उमयवेदिनश्च प्रत्ययस्यानभ्युपगमाव केवलम् 'इदमेव दृश्यम् विकल्प एव स्वासनाप्रकृतेः स्वाकारमदृश्यमपि दृश्यत्या व्यक्स्यन्नुपजायते, ततस्तदभिप्रायभावाभावाभ्यां सत्यान्तार्थत्वयोर्विकल्प सम्भवात्-तजन्मनि विवक्षायां तत्प्रसपे शब्देऽपि" तदुभयोपपतिरिति चेत् । न ; विरुषस्य स्वाकारे प्रत्यक्षत्वेन ' अन्यथाध्यक्सायासम्भवाव, विविक्त- सम्प्रमस्पैव सत्योपपतः । विकल्पान्तरात्तन्त्र सुध्यवसाय इति चेत् ।न; तेनापि तदाकारस्यामरणात, ग्रहणेऽपि अनिश्चयात् । अथ निश्चयेऽप्यतदाकारतया ग्रहणे "स्वमतविरोधात् । तदाकारे तु स्वाकार एवं २५ तदध्यवसायो नान्यत्र । स चायुक एव उक्तोत्तरत्वात् । विवल्यान्तरातत्रापि तद्ध्यवसायेऽनवस्थापत्ते । तन्न १ "नान्तरीयक्ताभावाच्छन्दानां यन्तुभि सह । भार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वववभिप्रायस्थका "... वे हि यसानिलात् नमान्तरीयतया तयैव गमकाः स्यु (-१० वसं.०७.२ भा.मो. 7.४१ २ तयोमेदो २०, २५, ७।३ सयामया ६ शिवशायामेव । ७ अन्ता- आ, घ ..।४ विवक्षितासलाव । ५-वचनमेन । वस्यैव । ८ ने नापित~ ा, ब०, १० । ९- करमर- भा०. य०, १०1१० 'सम्मवाद' इति सम्बन्ध । ११ शब्दे तदु-ता। १२ अन्यया व्यव- आ, आ, प० । १३ भेदे विभ्रमरत । १४ स्वयमविरो- मा०, १०, प. तस्य सत्यमेतत् , - ·- , एवं २१३८] २ अनुमानप्रस्तावः तदभिप्रायः । सत्यपि तस्मिन् कथन्नाम स्वतोऽनर्थकस्य तदशादर्थवत्त्वम् ? गुडस्यापि विपाभिप्रायाद्विपत्या- पत्तेः। अतिप्रसमाच-तदभिप्रायस्य नित्यत्वादिविकरुपेप्वपि तद्वादिनां भावात् । भावेप्यनित्यादिविकल्पानामे- चाविसंवादकत्वेनार्थवत्त्वं न तेषां विपर्ययादिति चेत्, गतमिदानीं 'तद्वशात्तद्वत्त्वकल्पनम् । अवि- संवादोऽपि तेपामेवेति कुतः ? वस्तुनि प्रतिबन्धादिति चेत्, वस्तुदर्शनाद् विकल्पस्ततो विवक्षा ततोऽपि शब्द इति प्रणालिकया शब्दम्यापि तंत्र प्रतिबन्ध इति कथं नियमेनातत्प्रतिवन्धत्वं तस्योपकल्प्येत ? भवतु प्रतिबन्धः, तथापि तस्य विकल्प्याकारे सामान्य एव सङ्केतात्, तस्य चावस्तुत्वान्न वस्तुविषयत्वमिति चेत् ; तदैव तस्य कस्मात् ! दर्शनेनाग्रहणात्, तद्गृहीतस्यैव वस्तुत्वोपपत्वेरिति चेत् । कथमतद्विषय- स्य विकल्पेनापि तजन्मना प्रतिपत्तिः ? अन्यथा नीलादेरप्यतद्गोचरत्यैव ततः प्रतिपत्तेनिराकारमेव दृश्यं तदर्शनञ्च प्राप्तम् । नीलादेः दर्शनेऽपि प्रतिभासनमुपलभ्यत इति चेत् ; न ; एकान्तविसदृशस्य तदप्रतिवेदनात् । कश्चित् सहशात्मन इति चेत्, तर्हि विकल्पेनापि तस्यैव ग्रहणात् कथमवस्तुसत्त्वं १० दृष्टे तदनुपपत्तीलादिवत् ? वस्तुविषयत्वे विकल्पस्य वैशधमेव स्याद् दर्शनवत्, न चैवम्, दर्शनस्यैव तत्प्रतीतेः, ततो दर्शनादिन्नविषय विकल्पः तद्भिन्न प्रतिभासित्वात् रूपदर्शनाद्र- सादिज्ञानवदिति चेत् , न ; हेतोय॑भिचारात्-आसन्नपादपदर्शनात् दूरतदर्शनस्याविशदत्वेन गिन्नम- तिभासत्वेऽपि एकविषयत्वप्रवृत्तेः । निरूपितञ्चैतत्- "दूरदूरतरादिस्थैः" इत्यादौ । ततस्त- योरिव दर्शनविकल्पयोरप्यावरणमलविश्लेषविठोपादेकविषयत्वेऽपि विशदेतरभायोपपत्तेः उपपन्नमेव १५ वस्तुविषयत्वं विकल्पस्य, एवं शाब्दज्ञानस्यापि । शब्दस्य "सत्यर्थे प्रयुक्तस्य तदभावेऽपीच्छ्या प्रयोग- दर्शनात् कथमर्थविषयत्वमिति चेत् । विवक्षाविपयल्वमपि कथम् ? तदभावेऽपि गोत्रस्खलनादौ तत्प्रयोगस्यापि प्रतिपत्तेः । तत्र विवक्षाविशेषस्याभावेऽपि तन्मात्रमस्त्येवेति चेत्, न अन्यत्राप्यर्थ- मानस्यानिवारणात । तन्मात्रे न शब्दविशेषस्य प्रयोग इति चेत् । विवक्षामात्रेऽपि न भवेत् । ततो विवक्षाया अपि तदर्थत्वानुपपत्ते. ताल्वादिपरिस्पन्द एय तदर्थः स्यात्, तत्र शब्दस्याव्यभिचारात् । २० विवक्षायां तु व्यभिचारः ; योगिनः ' 'तन्मात्राभावेऽपि तत्प्रवृत्त. । कथं पुनः शब्दज्ञानेऽनवभास- मानस्य तस्य तदर्थत्वमिति चेत् ? अभिप्रायस्य कथम् ? श्रवणे वक्तरयमभिप्राय इत्यवगमादिति चेत् ? तस्यानुमानलेनाशाब्दत्वात्, अनुमानस्य च परिस्पन्देऽप्यविशेषात् । ततो न कश्चिदपि शब्दार्थ इति प्राप्तम् । एवमेतत्, तद्व्यवहारस्तु विप्रमादेव स्वप्नवत् । अस्ति हि स्वप्ने तदभावेऽपि तळ्यवहारः-- २५ 'ममायमाह, मया चैतद्वचनात् प्रतीयते' इति तदर्शनादिति चेत् ; न ; अतो वचनात्प्रकृतार्थप्रतिपती अर्थवत एव शब्दस्योपपत्तेः । अप्रतिपत्तौ किमस्योचारणं वैफल्यात् । तदपि विभ्रमादेव न वस्तुत इति चेत् । न अस्यापि तुल्यचोद्यत्वात् । पुनर्विभ्रमकल्पनायामनवस्थापत्तेः । ततः फस्यचित् किञ्चित् १ अभिप्रायदशादर्थवाचकल्पनम् । २ अर्थे । ३ अपस्तुत्वमेव । ४ दर्शनाविषयम्य । ५ विक्लात् । ६ मत्यभामाह्ममेर । - भासत्तात् बा०, य., प० । ८ दूरदर्श- आ०, या, १०। ५ न्यायधि. इरो०२।१३। १० सत्यार्थ ता। ११ सामान्यविवधाऽभावेऽपि । १२ तास्या- दिपरिसदस्य । १३- तार्थवत एव शन्द-भा०, २०, ५० । न ·- न १० न्यायविनिश्चयविवरणे [३९-४० निरूपयता शब्दस्य तद्विषयत्वमङ्गीकर्तव्यम् अन्यथा सदनुपपत्तेः । कथं पुनर्विपयवते तदभावेऽपि प्रयोग इति चेत् । न तस्य ततोऽन्यत्वात् । गुणनिबन्धनो हि शब्दो विषयमान तस्य तदभावे प्रयोग । यस्य तु प्रयोग स तस्माद् भिन्न एव दोषोपनीनन्यात् । सोऽपि स एव, स एवायमिति प्रत्य भिज्ञानादिति चेत् । तस्य साहश्यमानमावित्वेन निमत्वात् केशनखादिप्रत्यभिज्ञानरत् । गुणदोपविवेक एव वक्तरि दुप्कगे वीतदोषस्थापि सदोपपत् सदोषम्य वीतदोपरच्चेष्टासम्भवादि- ति चेत्, न, परीक्षया तस्यापि सुकरत्वात्, अन्यथा चेष्टाव्यत्यासस्याप्यनवगोरे "नवीतदोपरय" [प्र० बार्तिकाल० २।२८६ ] इत्यादेवचनप्रसङ्गात् । तम्मादनक्वेऽपि शब्दाना दोपजन्मनाम् । अर्थवत्त्वं भवत्येव गुणारतजन्मनाम् ॥ १३८६ ॥ साम्प्रत तत्रैकमभिसन्धाय' इत्यादि प्रपश्चन इलोकेाचिरल्यासु सतनिधन अत्यभिज्ञानम् एकत्र स इति अयमिति च स्मरणदर्शनरूपोंविरुद्धाकारयोरनुपपत्त्या निराकुर्वन्त प्रत्याह-- सहशब्दार्थदृष्टावप्पविकल्पपतः कथम् । समयः [ तत्प्रमाणत्वे क प्रमाणे विभाज्यताम् ] ।। ३९ ।। इति । सह युगपत् शब्दाथ गौरित्यन गकारादयो वर्णा अर्थाश्च रूपादय तेपा दृष्टी १५ दर्शने, न केवलमदर्शने इत्यपिशब्द, अविकल्पयतो विकरूपमनाचक्षणम्य । तात्पर्यंमत्र- यथा न प्रत्यभिज्ञानमयमान विरुद्धपाप्यामान तथा विकल्पमप्यभिराप्येतराकारमिति सम्य कथं न कथञ्चित् समयोऽनुगमो गकारादिगोलपादिसमुदायवेदन यतो गौरिसुचारयेत् खण्डानिरिति या व्ययहरेत् , अस्ति च समय, भवितन्य ततो विकल्पेन तथा प्रत्यभिज्ञानेनारोति । एव मलपि विकल्पो न प्रमाणं तथा मत्यभिज्ञानमपीति चेत्, न तत समयायोगान् । सोऽपि यक्षादेवेति चेत् । २० ने, यक्ष्यमाणत्वात प्रमाणत्वे तु प्रत्यभिज्ञानस्यापि तदश्यमाण्यात् युतस्तद्विपये सकते । किन, प्रत्यभि- भानस्य भवत्यस्माक परोक्षेऽन्तर्भाव , भयवस्तु क विकल्पस्य । न प्रत्यक्षे, विश्पन्चात् । नानुमाने, अलिहजत्वात् । प्रमाणान्तरत्वे तु न प्रमाणद्वयनियम । इदमेवाह'तत्प्रमाणत्वे क प्रमाणे विभाव्यताम्' इति । तस्य विक्मस्य प्रमाणवे क स विभाज्यताम् ? नपचित प्रत्यक्षा- नुमानयोस्तदनुपपचे । प्रमाणान्तरत्वे क्व प्रमाणे द्वै । न पचित तृतीयस्यापि मावान् । किं पुनर्विक २५ रुपेन समुदायपरिज्ञानस्य प्रत्यक्षादेव भावादिति चेत् । अत्राह- तदथदर्शनाभायात् [ मिथ्यार्थप्रतिभासिपु] इति । तस्य समुदायाभनोस्य दर्शनं तम्याभावात् । नहि भन्मभाविषुगारादिष्वेक' दर्शनम् । तनित्यत्वापचे । नापि नानादेशेषु रूपार्दिषु । देशव्याप्या निरंगदादव्यपत्तः । दर्शनमदा १ शमस्य।२ निधीसदए । ३ गुणनि- मा, २।४ नवीनरागस्य मुग्ने योरितालिङ्गनादिजम् । योतपरय तु न शनुमनारिमर्दनम् ॥' - प्र० पार्निगल-1 ५ नमव मत्र भार, 42, ५०१६-व्यशान न मा०, २०, ५०1७- पेव ६-०, २०१८ दर्शन मेसी - ·२२४०-४३] १० २ अनुमानप्रस्ताव यात तत्परिज्ञानमित्यपि न युक्तम् । तत्समुदायस्याप्येकदर्शनागोचरत्वात् । दर्शनान्तरसमुदायस्य च तद्विषयस्यानभ्युपगमात् । ततो विकल्पादेव तत्परिज्ञानम् , तस्य च स्वविषयेणार्थवत्त्वे प्रत्यभिज्ञानस्यापि तदुपपत्तेः । अर्थ एव सङ्केतो न ज्ञानाकारेषु इत्याह- मिथ्यार्थप्रतिभासिषु। ज्ञानाकारेषु सङ्केत इति केचित्प्रचक्षते ॥४०॥ इति । मिथ्या वितथो योऽर्थ एकत्वसादृश्यलक्षणस्तत्प्रतिभासिपु ज्ञानाकारेषु ज्ञाने प्रत्यभिज्ञानं तदाकारेषु सङ्केत इति एवं केचित् कुत्सिताः कुत्सितत्वञ्च तदर्थस्य सत्यार्थस्यैव मिथ्यार्थत्वपतिपादनात्, प्रचक्षते कथयन्ति शाक्याः, तन्नः, तदाकारेप्येवं सङ्केतशक्तः, तवचनादयहि- रप्रवृत्तिप्रसङ्गाच्च एकत्वाध्यवसायस्य प्रतिक्षेपात् । क्व तर्हि सः ! इत्याह- चागर्थदृष्टिभागेपु गृहीतग्रहणेष्वपि । सत्याकारावधोधेपु सङ्केतमपरे विदुः ॥४१॥ इति । चाक च शब्दः अर्थश्च वाच्यो दृष्टिश्च तत्प्रत्ययः त एव भागा वचनविषयस्य तेषु सङ्केतं शब्दसमयम् अपरे जैना विदुः जानन्ति न ज्ञानाकारमाने दोपवचनात् । कोदृशेषु ? मत्याकारः सत्यनिश्चयः अवयोधो येषां तेषु अपिशब्दस्यात्रापि सम्बन्धात् 'असत्याकाराव- बोधेपु' इत्यपि द्रष्टव्यम्, ततश्च शव्देषु सत्यानृतार्थत्वविभागोपपत्तिः । केषु तेषां तदववोधत्वम् ? गृहीतानां दर्शनविषयीकृतानां ग्रहणानि परामर्शरूपाणि तेषु सत्सु । बहुवचनं विषयभेदेन तेषां बहुत्वात् अपिशब्दाद् अगृहीतग्रहणेप्वपि । ततो गृहीतग्रहणेषु सत्याकारावबोधत्वम्, इतरत्र सदन्याववोधत्वमित्युक्तं भवति । भवतुं तर्हि वागादिभेदेष्वेव समय इति चेत; न तत्र सगयविषयस्यान्यतः प्रतिपत्तिः, भेदान्तरे च समयस्याभावेन फलाभावात् । नापि तेष्वेव सामान्यक्त्सु, तत एव । अभिहितम्चैतत्- 'सम्बन्धो यत्र' इत्यादिनी । नापि केवले सामान्ये; तस्यार्थक्रियायामशक्ते., 'विशेषे वैयर्थ्यात् । लक्षितलक्षणया ततो विशेषाधिगमे ऽप्युक्तम्- 'तद्वत्यचोदिते' इत्यादिना । न च भेदादी शक्यक्रियः सम्बन्धः; तस्यैवैकान्तरूपस्य प्रमाणाविषयत्वात् । निरूपितञ्चैतत् । एतदेवाह- न भेदेषु न सामान्ये केवले न च तद्वति । फलाभावादशक्तेश्च समयः सम्प्रवर्तते ॥ ४२ ॥ इति । सुबोधमेतत् । किन्निबन्धनः पुनः सकेतोऽयमपरे विदुरिति चेत् ? अत्राह- स एवायं समश्चेति प्रत्ययस्तन्नियन्धनः । वितथोऽस्तिथश्चापि तत्रैकत्वनियन्धनः ॥ ४३ ॥ इति । १-वश-मा०, २०, ५० २-स्या :-मा०, २०, २०१३-राम-भा०, २०, ५०॥ ५-तु या त- मा०, घ०, ५०। ५ न्यायवि० श्लो० २१२३ । ६ 'नारि केवले विशेपे' इत्यन्वयः । ७ शन्देन लक्षितं सामान्य वेन च लक्ष्यते विशेष इति । ८ न्यायवि० श्लो० २०२२ । १५ २० ·न्यायविनिश्चयविवरण [२/४५-४६ प्रतिपादितमेर प्रत्यवमर्शनिबन्धनत्वं तस्य गृहीतग्रहणेप्विति', तत्किमनेनेति चेत् ; न ; तस्यैवानेन विस्तरत कथनात् । स एव पूर्वगृहीत एव अयं प्रतीयमानो नापर , समश्च सदृशश्च तेन 'अयम्' इति एवं यः प्रत्ययः प्रत्यवमर्श. तन्नियन्धनस्तद्धेतुक 'समयः' इति गतेन सम्बन्धः । स च प्रत्ययो वितथोऽवितधश्चापि प्रातीतिकमेतत् । क पुनस्तस्यायं विभाग. ५ प्रतिपत्तव्य इति चेत् । उक्तं तत्र तेषु चागादिपु भिन्नदेशेषु एकत्वनियन्धनः एकत्लविषय प्रन्ययो मीमांसकस्य वितथ.; तदेकन्वाभावस्य निरूपणात, स्वस्तिरुचकादी त्ववितथ एव तदेकत्वस्या- वस्थापनात् । तथा 'समत्वनिरन्धनः' इत्यपि द्रष्टव्यम् , अस्योपलक्षणत्वात् । सोऽपि तत्रोपादानोपादेय- रूपेषु सादृश्यमानविषयो मिथ्या तदेकत्वस्यापि वास्तमत्वात्, शनलशारलेयादावमिथ्या तत्सादृश्यम्य अनिधित्वात् । १० न केवलमेकन्वसमत्वयोरेवेयं प्रक्रिया अपि तु तदन्यत्रांपीत्याह--- तथा तत्प्रतिपेधेऽपि वैलक्षण्यादिशब्दवत् । इति । तथा तेनोक्तप्रकारेण तयोरेकन्चसमत्वयो 'स देवदत्तोऽयं जिनदत्तो न भवति, स कर्णेऽनेन खण्डेन समानो न भवति' इति प्रतिषेधेऽपि न केवल विधौ य प्रत्ययस्तन्निबन्धनश्च सङ्केत. । तथा स वितथो ऽवितथश्चापि तत्रोपादानोपादेयेप्वेकत्वनिषेधी वितथ शरीरचैतन्ययोररितथ. । १५ तथा शबलशाबलेयादी सादृश्यनिषेपी वितथ , खण्डकळदी त्ववितथः, सादृश्यविशेषस्य तराभावात् । तत्रोदाहरणम्- वैलक्षण्यं सादृश्याभाव. आदिशब्दादेकत्याभाव तयोः शब्दस्तत्रेव तद्वदिति । साम्प्रतं सङ्केतितस्य शब्दस्य प्रवृत्तिप्रकारं दर्शयति- तत्समानासमानेषु तत्प्रवृत्तिनिवृत्तये ॥४४॥ संक्षेपेण क्वचित्कश्चिच्छन्दः सकतमश्नुते ॥ इति । तत् तस्मात् समानासमानेषु सदृशासहशेषु वस्तुपु तत्प्रवृत्तिनिवृत्तये तेषु प्रवृत्त्यर्थमनित्य इति निवृत्त्यर्थ नानिन्य इति संक्षेपेण समासेन कचित् शब्दादौ कश्चित शब्दादि- लक्षण शब्दः सङ्केनं समयम् अश्नुते इति । न केवलमेक एव अपि तु अनेकोऽपि । इत्याह- तथाऽनेकोऽपि तद्धर्मनानात्वप्रतिपादने ॥ ४५ ॥ इति । तथा उक्तप्रकारेण शब्द श्रावणोऽनित्य इत्यादि वचिद्धर्मिणि सङ्केतमश्नुते इति २५ सम्बन्ध । मिनिमित्तम् ? तस्य धर्मिणो धर्माः कृतमत्वादयस्तेषा नानात्वस्य प्रतिपादने तन्निमित्तम् । कथ पुनरेकानेकधर्मसद्भाव १ इत्यत्राह- एकत्र बहुभेदानां सम्भवान्मेचकादिवत् ॥ ४६॥ इति । निरूपितमेतद् बहुश इति न प्रतन्यते । १ श्लोकाशेन। २ समत्यनिबन्धन प्रत्यय । ३ तन्निबन्धनवान्न केवलमेनयोरेव भा०, २०, १०।४ न नित्य आ०, २०, ५० ५- त्वमनेक्त्वस्य प्र. भा०, २०, २०१६ इत्याह ता०॥

·२१४७४९। २ अनुमानप्रस्तावः ५३ कथं पुनः सामान्यस्य व्यक्तिव्यतिरिक्तस्याभावे तद्व्यवहार इति चेत् ? अत्राह- समानं केनचिकिश्चिदारश्च तथाविधम् । भेदियद् धर्मिणः 1: कृत्वा समानाकारकल्पना ।। ४७॥ इति । भेदिवत् मेदिनमिव कृत्वा निश्चित्य । कुतः ? धर्मिणः शब्दादेः । कम् ? समानं सदृशपरिणाममनित्यादिव्यपदेशत्रिपयं कश्चित् न सर्वम्, सर्वस्य भेदिवकरणे धर्मिणोऽनवशेपात्, तस्य तद्व्यतिरेकेणाभावात् अपरं च तमेवान्यतस्तत्परिणामोदनन्तरं च कृत्वा । कीदृशम् ? तथाविधम् अन्यगततत्परिणामप्रकारम्, अनेन तदपरत्वकरणे निमित्तमुक्तम् तथाविधत्वात्तदपरं कृत्येति कृतिरपि केनचिदपोद्धारन येन । ततः किम् ? समानाकारकल्पना सामान्यव्यवहारः । तदपरत्वकारिणं नयं दर्शयति- तदन्यत्र समानास्मा स एवेति तथाविधे] । इति । तस्मात् शब्दादेरन्यत्र घटादी यः समानात्मा समानः स्वभावो नित्यत्यादिः स एवं यः शब्दाधिगतः तदात्मैव नापर इति एवं केनचिदपरं कृत्वा तकल्पनेति । ततो यदुक्तं कुमारिलेन- "तथा भिन्नमभिन्नं वा सादृश्यं व्यक्तितो भवेत् । एवमेकमनेकं वा नित्यं वानित्यमेव वा ।। भिन्नत्वैकत्वनित्यत्वे जातिरेव प्रसज्यते ।" [ भी०श्लो०शब्दनि० २७१-२७२ ] इति, तत्प्रतिविहितम्, भिन्नत्वादेरपोद्धारनयार्पणयैव भावात् । तदपेक्षया च सादृश्यं 'जातिरेव प्रसन्यते' इत्यस्येप्टत्वेनादोपत्वात् । अकल्पिततद्रूपाया एव तस्या अनभ्युपगमात् । प्रमाणार्पणया तु न तत्र भिन्नत्वादिकम् अभेदानित्यनानारूपतयैव तया तस्य प्रतीते. । विशेष एवैवं शब्दार्थः स्यान्न २० सादृश्यं तस्य तद्व्यतिरेकेणाभावात्, ततो व्यक्तिवादात् प्रागुतान्न सादृश्यवादस्य विशेषः । तदुक्तम्- अमेदानित्य नानात्ये पूर्वोक्तेनैव तुल्यता ।" [ मी० श्लो० शब्दनि० २७२ ] इति चेत्, न सारगेतन्; प्रमाणतस्तस्याऽमेदादिरूपत्वेऽपि नयवशात्तदन्यरूपचस्यापि भावात् पूर्वोक्तन तुल्यत्वानुपपत्तेः । 'प्रमाणतोऽप्येकान्ततस्तत्राभेदादेरमतिपत्तेरित्यलं बहुजल्पितेन, तं प्रति अपोद्धृतभेदेषु समानाकारेषु तन्निमन्धन प्रयोजनमाह-- तथाविधे। व्यवच्छेदस्वभावेषु विशेषणविशेष्यधीः ॥ ४ ॥ तत्तन्निमित्तकः शब्दस्तधान्यत्रापि योज्यताम् । इति । तथा तेन प्रकारेण विधा विधानं तदाकारापोद्धा रणं यस्मिन् तस्मिन् धर्मिणि शब्दादी १ धागो न रिशे मा०, २०, ५०1-मान-मा०, २०, २०१३ भदरष्दया । ४ एचा- यदाता १५ अभेदनित्यतानाना- प० । ६ ममाणेये-भा०, २०, प० । ७ तान्यना- मा, य. ८-या विधानं भा०, य०प० । १० ·न्यायविनिश्चयविवरण २१४५ योज्यताम् सम्बद्धयताम् , विशेषणविशेष्यधीः विशेषणधीरनित्य इति विशेष्यपी. शब्द इति । केषु सत्यु सा तत्र योज्यताम् ? व्यवच्छेदस्वभावेषु व्यवच्छेदो विपरीतव्यावर्तन स्वभावो येषां तेषु समानाकारेप्वपोइत्तेपु, तदमात्रे निमित्ताभावेन तत्र तयोजनानुपपत्ते । अतषा- व्यवच्छेदे च तेषां न ततो विशेपणादिवुद्धिः, तेषामेवाव्यवस्थितेरिति व्यवच्छेदपदम् । स्वभावग्रहणं ५ तु तेषामपोहरूपत्वनिषेधार्यम्, अपोहस्य नीरूपत्वेन स्वमावत्वासम्भवात, अस्थमावस्य च तद्धि- निमित्तत्यानुपपत्ते. 1 न केवलं तद्धीरेवापि तु शब्दो विशेषणादिश्रुतिः तत्र योज्यताम् । कीदृश. तन्निमितकः स स समानाकारविशेषो निमित्त यस्य स तचनिमित्तकः । वीप्साद्विरुक्तस्य तच्छन्दस्य निमित्तपदेन बहुव्रीहिः । न केवलं धर्मिण्येव तथान्यत्र घटाढावपि योज्यताम् उक्तरूपा बुद्धिः शब्दश्या १० अस्तु वस्तुतः सादृश्ये ते नित्यसदृशे नित्यसहशस्य शब्दस्य योजनम् , सादृश्यश्च न वस्तुन्य- पस्थित सम्भवति, प्रत्युत्पत्तिविलक्षणे वस्तुनि चिरापकान्तसङ्केतविपयापेक्षया पश्चाद्भाविनि सादृश्यस्य निर्मूलतो विनाशात् । विशेषणशब्दे स्वरव्यञ्जनादिभेदेन तात्यन्तवैसादृश्यस्य प्रतीते., यथा शालाशब्दान्मालेत्यादी अपकृप्यमाणस्य वेश्येत्यत्रात्यन्तिकविनाशः, तथान्यत्रापि तत्सम्भवमुत्पश्यतां कर्थ कस्यचित्मयोगः सतोऽप्यर्थवत् ? सहशाच्छब्दातत्मतीतिः श्रान्तिरेव धूमसदृशाद्वाप्पादेरिव १५ पावकप्रतीति । भवत्वेवमिति चेत्, न, पाकविरहात् । तावता तर्हि तत्प्रतीतेरपि भ्रमन्वमिति चेत्। तथा शब्दनित्यत्वमपि सिध्येत्, तज्ज्ञनस्यापि तद्विरहाविशेषात् । तदुक्तम्- "वस्तुन्युत्पत्तिभिन्ने च दूरादारभ्य कल्पितम् । स्तोकस्तोकविशेपेण सादृश्यं विप्रकृप्यते ।। स्वरव्यञ्जनमात्रादिभेदाच्छन्दे विशेषतः । शाला माला बला वेला वेश्येत्यादि विकल्पनात् ॥ सहशात्प्रतिपत्तौ च भ्रान्तिज्ञानं प्रयुज्यते । धूमे दृप्टेऽग्निसम्बद्धे वाप्पादिव कृशानुधीः ।। एवमस्त्विति चेद् ब्रूयान्नैतद्बाधकपर्जनात् । वापता सिद्धमिति चेच्छन्दाभेदोऽपि सिध्यतु ।" [मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २६७-७० ] इति चेत्, न; अपकर्षातिशयेऽपि सादृश्यस्य क्वचिदत्यन्तनाशस्यासम्भवात् क्वचि- दपरिज्ञातसादृश्यस्यापि तत्प्रसङ्गात् । दृश्यते हि तस्यापि तदतिशय मस्मादेः एकेन्द्रियजीवे, ततोऽपि द्वीन्द्रिये, ततोऽप्यन्यत्र यावच्छास्त्रार्थवेदी पुरुषः । यत्र च धर्मेऽपि प्रामाण्यात् न “धर्मे चोदनैव प्रमाणम्" ! ] इत्यवतिष्ठेत । न च सादृश्या- १-बिच श- आ०, ५०, १०। २ विशेषणविशेष्यधियो। ३ भवत्येव-मा०, व०, प० । ४ कल्पन भा०, २०, ५०। ५-दाभेदो- भा०, २०, ५०1 तस्यात्यन्तनाशस्तस्य सर्ववेदिलेन ६यावान् शा-आ०, व०, १० ।

·२१४९] २ अनुमानप्रस्तावः ५ 63 प्रतिपत्तिान्तिरेव, विशेषावधारणे तदभावात् । तदनवधारणाच्च प्रतिपत्तुरेव दोषान्न सादृश्यस्य । कथञ्चैवम् अहमिव सर्वे पुरुषाः प्रतिनियतार्थमिन्द्रियै पश्यन्ति इत्युपमानमत्रान्तम् ! सादृश्यादेव तस्यापि भावात् । ततो विभ्रमविलासादेव 'वस्तुनि' इत्याद्यभिजल्पितं न परिशुद्धज्ञानसामर्थ्यात् । 'तावता' इत्यायपि न सुभाषितम् ; शाब्दज्ञानवत् शब्दकत्वज्ञाने बाधविवर्जनस्याभावात, तस्य च यथावसरं निरूपणात् । तथा, वाचकत्वं शब्दस्य अर्थवता तदन्तरेण सादृश्यात्, अर्थवत्त्वञ्च सम्बन्धात् । स च म क्षणिकन्ये सम्भवति दुरवयोधत्वात् । सम्भवेऽपि सर्गादौ सर्वज्ञकृतस्य तद्वत. शब्दस्यास्माभिर- नवलोकनात् कथं तत्र तत्सदृशे बुद्धि : यदि मतम्-तत्कालीनः पुरुपैः तत्सदृशमतिपत्त्या तन्निवन्धनो व्यवहारः प्रबन्धेन मवर्तितः ततोऽनुमीयते मुख्य कश्चिदर्थसम्बन्धः शब्द आसीत्, ततः सुगमैव तत्सादृश्यपरम्परा परापरशब्देषु प्रसज्यत इति; तन्न; एवमपि तद्विशेषस्थानवगमात् कथं कचिद्विशि- १० प्टस्य सादृश्यस्यावगमो यतो विशिष्टार्थप्रतिपत्तये तत्प्रतियन इति चेत् ? न; लिङ्गेऽप्येय प्रसङ्गात् । नहि तस्यापि सादृश्यादन्यतो गमकत्वं सामान्यप्रतिक्षेपात, तत्र च सम्बन्धाभावस्य सत्यपि सर्गादिकते सम्बन्धे तद्वतोऽन्यत्र तत्सादृश्यापरिनानस्य च शब्दबदुपनिपातात् । तत इदमपि वेदयादिनो बालविलसितमेव- सम्भवेद्यदि सम्बन्धः सर्गादौ कस्यचित्कृतः । तस्मिन्नबुद्ध नैव स्यादस्माकं सदृशे मतिः ।। अथ तत्कालजैः पुंभिस्तस्मिन् शब्देऽवधारिते। प्रवृत्तेरनुमीयेत तत्सादृश्यपरम्परा ॥ तत्र सम्बन्धमात्रेण पूर्वोक्तन प्रयुज्यते । स्मार्या तन्मूलसादृश्यं तदधीनार्थनिश्रये ॥" [ मी० श्लो०शब्दनि० २६४-६६ ] इति । न च सर्वनकृतसम्बन्धशब्दसादृश्यादेव अधुनातनस्य वाचकत्वम् , उपाध्यायोपदर्शित- प्रतिबन्धगोशब्दसादृश्यादपितदपरगोशब्दस्य गंवादौ तदर्थप्रयोगोपपत्तेः । उपाध्यायस्यापि तत्र तत्प्रयुक्तिः तदपरोपदर्शिततत्सादृश्यादपीति न किञ्चिदाधसादृश्यपरिज्ञानप्रयासेन ? ततो युक्तमुक्तम्-'शब्दः प्रयुज्यताम्' इति । यदि न पुनः सदृशपरिणाम एव सामान्य तस्य व्यक्तिवदनेकत्वात् कथं तर सत्तेन्येक्तया व्यवहार इति चेत् ? अत्राह- ततः सरोति [साध्यन्ते सन्तो भावाः स्वलक्षणाः ] ॥४९॥ ततस्तस्मादपोद्धारनयाद सत्तेति उपलक्षणमिदं तेन द्रव्यन्वं गुणवमित्याद्यपि भवतीति शेपः । नन्धिदमुक्तमेव 'समानम्' इत्यादिनेति चेन् । न तस्यैपानेनोपसंहारात् । तत किम् ! ३० १विजितस्या- आ., य..प०।२ अधा वा-ता1३ भवेदिच स- भा०.०,५०। ४ वागादी भा०, ०.५० १५ सामान्यमि-ता। - ·न्यायविनिश्चयविवरणे [२१५० इत्याह-साध्यन्ते मन्तो भावाः स्वलक्षणाः इति तत इत्यत्रागतम् । ततस्तस्मात् सामान्य- स्यैकस्याभावात् 'अस्ति बहिरर्थः' इत्यादी भावाः घटादयः सन्तो विद्यमानाः साध्यन्ते नैका सचा तदभावात् । अन्यथा पृथिव्यादिषु तत्साधनादेव रूपादावपि तसिद्धः, द्रव्यतत्साधनात् पृथ- गुण लम्साधनप्रयासो व्यर्थ इति मन्यते । निलपितञ्चैतत्-'नित्यं सर्वगतम् । ] इत्यादिनी । ५ फोदशास्ते सन्त ! स्वलक्षणाः स्वा ( स्वम् आ ) मीयमपरामिश्रणं लक्षणं सोलरपरिणामरूपं येषां ते तथोक्ताः । एकान्तत. सादृश्ये वैलक्षण्ये च सत्यप्रतिक्षेपात् । पुनरपि तन्नयात् सिद्धं दर्शयति- नानकवचनाः शब्दाः [ तथा सतिता यतः ] इति । एकत्रापि जलकणिकादी वस्तुसतोऽनेकस्यैकस्य च धर्मस्यापोद्धारे यथाक्रममपोद्धाराः १० जलं कलत्रमिति नानावचना एकवचनाश्च भवन्ति शब्दाः । कुत पुनरवादयः एकवचना कलत्रादयश्च नानावचना न भवन्तीति चेत् ? अत्राह-'तथा सङ्केतिता यतः' इति । नानैकवचनप्रकारेण सङ्केतिता वृद्धैर्यतस्ततो नानेकर्वेचना नान्यथेति मन्यते । ततो न युक्तमेतत्- "विवक्षापरतन्त्रत्वान्न शब्दाः सन्ति कुत्र च ।" [प्र० चा ०१।१८) इति । अर्थवतोऽपि वृद्धव्यवहारांतिक्रमेण न प्रयोगोषपत्ति सुवरामनर्थकस्य अन्यथा विवक्षेत्यादेरपि ११५ सर्वत्र शब्दाभाव एव विवक्षया प्रयोग इति शङ्कायां कथमतः सर्वत्रातत्सद्भावप्रतिपादनं यतोऽसाधना. ङ्गवचनातद्वादिनो न निग्रहावाप्ति. १ ततो युक्तं 'सथा' इत्यादि । 'सह' इत्यादयो व्याख्यानश्लोका । यदि समानप्रत्यवमर्शात्सामान्यं तहिं जलयोरिव जलमरीचिकाचक्रयोरपि तद्भवेत्-'इद, जलमिदमपि जलम्' इति, तत्रापि समानप्रत्यवमादिति चेत् , न तच्चके तत्प्रत्ययमर्यस्य बाध्यत्वेन मिथ्यात्यात् । न हि मिथ्याप्रत्ययात् तद्विषयसिद्धिः; द्विचन्द्रादिज्ञानादपि तप्राप्तेः । ततो निर्माधादेव २० प्रत्यवमर्शात्तसिद्धिः। एतदेवाह- प्रत्यभिज्ञा द्विधा [ काचित्सादृश्यविनियन्धना ] ॥५०॥ इति । 'प्रत्यभिज्ञा प्रत्यवमर्शः । प्रस्तावात् सामान्यविषयैव गृह्यते नकलविषया,विपर्ययात, तस्याः निरूपितत्वाच्च । सामान्यमत्यभिजामि निरूपितेव स एवायं समश्च' इत्यत्रेति चेत् । सत्यम् । तथापि सम्यमिथ्यार्थप्रतिपादनार्थमिदमुक्तम् । सा द्विधा मिथ्या तथ्या चेति द्विप्रकारा । ततस्तथ्याया एवं २५ सामान्यसिद्धिरिति मन्यते । सामान्यमपि समानाकार एव, स च जलवच्चनस्यापि विधत एव तत्कथं तत्प्रत्यवमझे मिथ्येति चेत् । न, तहिशेपस्यैव तत्त्वेनोपगमात्, न तन्मात्रम्य । एव । तत्रैव निर्वाधात्मत्यवमर्शत्वात् न तच्चके विपर्ययात् । तन्मात्रापेक्षया तु भवत्येव से तत्रापि तथ्य एव चैकचिक्यादेः सत एव तदाकारस्य तेनाधिगमात् । कथं युन स एव तद्विशेपतन्मात्रापेक्षया मिथ्या तथ्यश्चेति चेत् ! बाधकभावेतराभ्यामिति बम । कथन विरोध २- पादौ त-आ०, २० प०१२ न्यायषि रलो० ११५४ । ३-कर्णिका-भा०,५०.५० } ४- वचनेमान्य- आ०, २०, ५०१५रानति- आ०, ब०,५०। ६ प्रत्यभिशा नाम -था प्रत्यभिज्ञा- नानामप्र-401७ 'अवसरात्, प्रस्ताव स्यादवसर इत्यमर."-ता.टि.। ८ न्यायवि. श्लो० २४३ । सामान्याकार भा०, ०,१०।१०-ति घा-भा०, २०, ५०1 स च जल ·। । १० २१५१] २ अनुमानप्रस्तावः इति चेत् ? न , दृष्टत्वात् । तत्रापि तकल्पनाया न किञ्चिद्भवेत् । ततो निर्वाधाया एवं प्रत्यभिज्ञाया तसिद्धिर्नान्यत । सा च काचिदेव तदेवाह-'काचित्सादृश्यपिनियन्धना' इति । काचित् जलविपया न तचक्रादिगोचरा सादृश्यस्य विशेषेण तन्मानातिशायिना रूपेण निवन्धनं व्यवस्थापन यस्या सा तथेति । सैव कस्मात्तथा ? इत्याह- प्रमाणपूर्विका नान्या [ दृष्टिमान्धादिदोपतः । ] इति । प्रमाण प्रत्यक्षादि पूर्व कारण यस्या सा काचिदेव नान्या तच्चक्रमिया यत , इत्यनेन कारणशुद्धया नस्या सत्यत्वोपदर्शनात् सेव तद्विनिरन्धना नापरेत्युक्त भवति । कुत पुनरस्या भाति । इत्याह-'दृष्टिमान्धादिदोपतः' इति । दृष्टेमरीचिकादर्शनस्य मान्यं यथास्थिततत्परिच्छित्ति प्रत्यपा- ट्वम् आदिर्यस्य जलाभिलापादे स एव दोपस्तत इति । अनेनापि दोषरत्कारणत्वेनासत्यत्वान्न सा तनिबन्धनेति निवेदितम् । स्थान्मतम्-खण्डादौ सामान्यप्रत्यभिज्ञापत् ' एकत्वमत्यभिज्ञाप्यस्ति कथ समान एवाकार सामान्य नैक इति ? तन्न, समानप्रत्यभिज्ञाया एव प्रत्यक्षपूर्वकत्वेन तसवादनात् प्रामाण्योपपत्तेर्न परस्या । तदाह- 'प्रत्यभिज्ञा' इत्यादि। यद्यपि समानकविषयभेदेन द्विधा खण्डादौ प्रत्यभिज्ञा तथापि काचित् सा समानविपया दृश्यविनिवन्धना दृश्यो दर्शनवेद्य समानाकारस्ततिनियन्धना तहोचरा। तत एव प्रमाणपूर्षिका च तत्र प्रमाण नान्या नैकवरिषयो तद्विपर्ययात् । नटि सामान्यमेक शक्यदर्शनम् । १५ तथाहि- यदि तदेकम् , व्यक्तिवदन्तरालेऽपि स्यात् । अनुयल मान्नेति चेत्, कथमेकम् । प्रत्यन्तराल विच्छेदे व्यक्तिपन्नानात्वस्योपपत्तेः । विच्छिन्नमप्येकमेर एकप्रत्ययमादिति चेत् , अहो महती विवेकशक्ति कुमारिलस्य यदसौ मृतमपि जीवन्तमभिधत्ते । कथञ्चैव लनपुनर्जातकेशादिरप्येको न भवेत् ‘स एचाय केशादि' इति प्रत्ययमात् । लपनप्रत्ययेन बाधनान्नेति चेत्, न, अन्यत्रापि विच्छेदप्रत्ययेन तस्यावश्यम्भावात् । पिच्छेद पश्यनोऽपि एकप्रत्ययमझे न निवर्तत इति चेत् ; २० सोगतादे शब्द नित्य पश्यनोऽपनि त्यप्रत्ययस्यानिरर्तनाद् वेदादेरनियत्यमेर स्यात्। दुरागमाभ्यासोपनी- तम्य मनोदोपस्याभावे निमर्तनमन्यत्रापि । तत -~- "व्यक्तिपेन च सामान्य नान्तरा गृह्यते यत ।" [मो०श्लो० आकृति० श्लो०२५] इति मुनाणस्य स्ववचनविरुद्धमेनत् --- "तस्मादेकस्य भिन्नेषु या वृत्तिस्तनिवन्धनः । सामान्यशब्दः 'सत्तावदेकाधिकरणेन वा ।।' [ मी० श्लो० आकृतिः २४ । इति । न वस्तुनो भिन्नेषु तदेकम् अनेकस्यापि कुनश्चिदेकबुद्धिकरणादेवैकत्यस्योपगमात्, 'एकाधिकरणेन वा' इत्यत्यैर पक्षम्य परिमहादिति चेत्, न किञ्चिद् व्याहतम्, स्याद्वादिमिरप्यपोद्धार- नयेन नदुपगमात् । निवदितश्चेतन्-'समानं केनचित्' इत्यादिना । तन्न व्यक्तिगत तदेकम् । सर्पगन- १ - ज्ञानव-मा०,५०,५०12~ यातहि विपर्ययाताह या- आ०, ३० प०१३- नस्य !" -ता होस्त्र प्र-भा०,३०,५०१५ - नित्यस्यानि- भा०,५०, ५०१६ सत्तारदमा रथ रणेन आर, य०, प० । सत्तादावधी करणेन' मो, को न्यायवि० . गर ।

·। ? न्यायविनिश्चयविवरणे [ मेकमिति चेन,अन्तराले फिन सदुपलब्धिः ? अनमिव्यक्तरिति चेत्, व्यक्तिप्वपिन भवेत् । नहि तदन वचिदमिव्यक्तमनभिव्यक्तश्योपपन्नं विरोधिरूपाधिकरणत्वेन भेदापते । इप्टैव तदापत्ति कथञ्चित, कथत्रिदेव तदधिकरणत्वस्यापि भागादिति चेत् न, तस्य सामययत्वप्रसत्या "विभुत्यावयवाभावी प्रतिपाद्यौ च शब्दवत् ।" [ मो० इलो० यन० ३१ ] इति व्यापत्तेः । कुतश्च व्यक्तिषु तम्बाभि- व्यक्ति ? स्वशक्तित इति चेत्, तदन्तरालेऽपि स्यात् । सति तस्मिन् शक्तरप्यवश्यम्भावादभेदात् । भेदे कयं सा तस्येति व्यपदेशः । सम्बन्धादिति चेत् तथापि कथन सा तदन्तराले ? निरषयनेन सम्यन्ये 'व्यक्तिगत एव तत्र सानान्तरालगते' इति विभागानुपपत्ते । कथश्चैवम् “व्यक्ति [] शक्त्यनु- रोधतः" [ मी० श्लो० आइति० २६ ] इत्युक्तम् । स्वशक्तितम्तदमिव्यक्तो तदनुपपत्ते । अस्तु व्यक्तिशक्तिन एवं तदभिव्यक्तिरिति चेत्; किमभिव्यक्तेनापि तेन ? अशक्तत्वेन कचिदनुपयोगात् । १० शक्तमेव तदपि वाहदोहादो, न चैव विशेषवैयव्यं विशेषाणामपि तदात्मनामेर तत्र व्यापारान्न केवलानामिति चेत् ; उच्यते-यदि विशेषशक्तिरेव तस्यापि शक्तिः कथन्न तद्भदै विशेषचत्तस्यापि नानात्वम् । तदेदेऽप्येकत्यस्याविरोधादिति चेत् , विशेषाणामपि तदेव स्यात् । न तथा प्रतिभासनमिति चेन्ः समानमेत सामान्ये ऽपि । न हि तस्याप्यविच्छिन्नस्य प्रतिभासनम् अन्तराले पिच्छिन्नविग्रहस्यैव तस्य तदुपलब्थे । अन्यैव तस्य शक्तिरिति चेत् ; तन्नानान्ये कार्यनानात्वस्य तत एव भावाद् व्यर्थं १५ व्यक्तिपु तन्नानात्वकल्पनम् । तदेकत्वे वा न कार्यनानात्वं शक्यभेदेन तदनुपपत्ते । व्यक्तिशक्तीना नानानात्तन्नानात्वमिति चेत् ; आगतं काचपच्यं सामान्यशक्तित एकत्यम्, नानात्वञ्च व्यक्तिशक्तित इति । तन्न वादादौ तस्योपयोग । स्वप्रतिषताविति चेत् । न , तम्यापि व्यक्तित एव भावात् "व्यक्तिशतपनुरोधतः" [ मी० श्लो० ] इत्यभिधानात् । ततस्तत्समायिन एवाभिव्यक्तिर्न व्यापिन । व्यापिनस्तु तदभिव्यक्तात्म्वरूपादेवेति चेत् । कथं पुनस्तत्समवायिरूपं व्यापिसा- २. मान्यस्य ? यतस्तदभिव्यक्तिस्तस्य स्यात् । तस्यैव समाप्त्या तन्त्र समरायादिति चेत्, कथ व्यापिन्व समाप्ती तदयोगात् ? अन्यत्रापि तस्यैव प्रतीतेरिति चेत् । न , युगपत्तदसम्भवाद् व्यक्तिवत् । क्रमेणेति चेत् । न; तदविशेषात् व्यक्तीनामपि विभुत्वात् । ततो न युक्तमेतत्--- "यथा च व्यक्तिरेकैच दृश्यमाना पुनः पुनः । कालभेदेऽप्यभिन्न जातिमिन्नाश्रया सती ॥' [ मी०श्लो०वन० ३२ ] इति । क्रमव्याप्तावेव व्यक्तदाहरणत्योपपत्ते 1 युगपत् युगपदपि तत्र तत्र तस्य प्रतिपत्रिर्दश्यत इति चेत् । न ; दृष्टाया अपि समाप्तिप्रत्ययवाधितावेन विश्रमत्यात् । तस्मादयस्त्वेव मीमासस्य सामान्यमशक्तरविज्ञानाच । तत एव नैयायिकादेरपि ; तस्यास्त्येव परिज्ञानं गोरयमयमपि गौरिति प्रत्ययादिति चेत् । न, तस्य विशेषगोचरत्वात् । मिन्नेषु कथमभिन्न प्रत्यय इति चेत् , मवत कथम् ! अभिन्न सामान्य- ३० सम्बन्धादिति चेत् ; न , तेनापि तत्र भेदस्यानपाझरणात् साकापो। अभिन्न प्रत्ययगेम तत्र स 1-पितु भ- आ०,२०, प० । २ साधना-आ०,०,०1३-खे क- मा.,००।४ तदेव तत्स्या-मा., ०,१०। ५ युगपदापि मा, ब०, प० । ६- मत्वमेव तत्सा-ग्रा०, प.प । , - -- ·. - - २१५१) २ अनुमानप्रस्तावः करोतीति चेत् , स तर्हि विभ्रम एव अतस्मिंस्तद्ग्रह्णत्वात्। तत कथ सामान्यसिद्धि , तन्माने सम्यक्त्वादिति चेत् । ने, एकत्र सम्यक्त्वविनमयोर्विरोधात् । अविरोधे वा समानाकारे तस्य सम्यक्त्व तदेकत्वे तु विभ्रम एव बाधाविशेषात् । तन्न सामान्यस्यैकत्वमाकार । कुतस्तर्हि तत्प्रत्यभिज्ञा ? इत्याह---'दृष्टि' इत्यादि । दृष्टया स्वमतश्रद्वया मान्धं बुद्धर्वस्तुविचार प्रत्यपाटवम् आदिशब्दा देकसामान्यसस्कारादि स एव दोपः तत इति । स्वमताभिनिवेशादे सर्व सर्वत्र विद्यते । इति वुद्धिर्यथैवेय पारमणैः प्राप्यते ॥१३८७।। मीमासकादिभिस्तद्वदेक सामान्यमित्यपि । क्लप्यते बुद्धिरीक्षा दृष्टिमान्यादिदोपत ॥१३८८।। कथमेव समानपरिणामे समर्थिते विशेपपरिणामो यत इदमवतिष्ठत्-'तत्समानासमानेपु' १० इत्यादीति' चेत् , न , विशेषप्रत्यभिजया तस्यापि समर्थनात् तदाह-'प्रत्यभिज्ञा द्विधा' इति । कुतो द्विधा । काचित्सादृश्यविनिवन्धना । काचिदिति वचनादन्या 'वेसदृश्य- निबन्धना यत इति । सापि प्रमाणपूर्विका प्रमाणत प्रत्यक्षावे सामान्यविशेपात्मकरस्तुविपयाटु- स्पत्ते नान्या। या लन्या सादृश्यायसन्तप्रत्यभिज्ञा न सा तत्पूर्विका प्रत्यक्षादिना तद्विपयस्या- प्रतिपत्ते । ततो न ततस्तत्समर्थनमप्रमाणत्वादिति मन्यते । कुतस्तर्हि सा ? तत्रोत्रम्-'दृष्टि' इत्यादि १५ च्याल्यान पूर्ववत् । ततो यदुक्तम्- "सर्वज्ञानानि मिथ्या च प्रमज्यन्तेऽत्र कल्पने।" [मो०श्लो॰आकृति०७२] इति । तयदि सामान्यज्ञानाद्विशेषज्ञानानामपि समानाकारपराङ्मुखत्वात अभिमतमेन तन्मिथ्यात्व तदभिमुखतयैव सम्यक्त्वोपपत्ते , तत्र निधित्यादन्यत्र विपर्ययात् । सिद्ध शब्दाना वस्तुविषयत्व समानपरिणामे सङ्कतात, तस्य च वस्तुत्वेनावस्थापनात् । गोरेव २० कश्चिन्न प्रसिद्धस्तदन्यतो विशेषाग्रहणात् कथ तत्सादृश्येन खण्डादौ गोशब्दस्य सङ्केत । तदुक्तम्- "विशेषग्रहणामावादेका गौः कश्च करप्यताम् ।" [मी० श्लो०आकृति०७३] इति । इति चेत्, न, तस्य वृद्धव्यवहारविषयस्य प्रसिद्धत्वात् । वृद्धानाच तदपरन्याहारविषय सादृश्यात्तदुपपत्ते । अतद्व्यवहारद्वीपादागत तु प्रतिपत्तार प्रति न प्रसिद्धसादृश्यात्सद्देत किन्तु सादृश्यविशेषाधिष्ठानेषु खण्डादिषु 'एते गाव इति प्रतिपत्तव्या' इति । ततो निरवद्य तेपातद्विषयच ०५ 'लिङ्गयत् । रिनादयस्त्वेव प्रतीयत इति चेत्, न, अप्रतिबन्धात् । नहि तस्य तस्मादुत्पत्ति , अशस्यत्वात् । नापि तादात्म्यम्। स्वयमवस्तुत्वापचे, अनेकान्तस्य चानभ्युपगमात् । ततस्ततोऽपि साध्यस्य वस्तुन एवं प्रतिपत्ति । कथ तर्हि बहिरादिवत् प्रधानम्यापि सत्त्व ततो न साध्यते ? अनन्ययादिति चेत्, न अन्वयस्य भवन्मतेनालिग लक्षणत्यादिति । अत्राह- १ न्यायधि० इको. २०४४ । २ वैसाह- १०।३ "तिङ्गस्य यया साध्याख्यवस्तुविषयत्वम्" ता. टि. ४-स्य च तन्म-भा० २०, प० । तत ·८० न्यायविनिश्चयविवरणे 1180 अस्ति प्रधानमित्यान लक्षणासम्मवत्रत ॥५१॥ इति । अस्ति विद्यते प्रधान सत्यरजस्तममा र यारस्थानम् इति एवं' न साध्यते 'सायन्ते इत्यनुसत्राम्य नेत्यनेनाप्यनुत्नर ( नैक ) परिणामेन सम्बन्धात । कुनो न साच्यते । अन मम्मिन् सा ये लक्षणस्य साध्य श्यम्' इत्यादे असम्भवत्रत ५ सामरतो भार सम्भस्य तदभावात् । न ह्यभिप्रतमप्रसिद्धमित्येय रक्षणमपि तु शक्यच । ने प्रधान शक्यम् तस्वकारणरूपम्य कारणानेकत्वमा दणा प्रत्यक्षादिना मतिक्षेपात् अनुप्णामिक्त । अथवा अन अम्मिन् परप्रतिपादित भेदाना परिमाणात्री तब्रिओं राक्षणासम्भवत्यतो लिङ्गलक्षणत्याभावात् न साव्यत इति । दप्यमेव 'तल्लक्षण त भावादेव तहि तन साध्यत इति चेत् , न , तस्यारक्षण वन यमाणत्वात् । ततोऽन्यथाऽनुपपनत्यम्यैवा १० भावाततस्तर सा यते । तदभावश्च प्रधानालपक्ष भोगे तभावात् । अस्ति हि विषयानुभवात्मनि भोगे परिमाणादि , न च तस्य प्रधान कारणम् अचेतन पापचे । अचलन ण्व वस्तुतो भोगो बुद्धपिया फारपरिणामयेर तत्त्वात् , चेतनयं तु तत्र पुस्पसम्बन्धनिरन्धनाविभ्रमादेवति चत् न एव पुरपम्यवासिद्धे । नासिद्धि, सत्यातपरार्थत्वालिहात् प्रतिपत्तरिति चेत , के पुन पुरुषस्य सम्पातेनार्थ : भोग इति चत् न, तस्य बुद्धायेव भावात् । विभ्रमा पुरणे पोलि चत् , 7 विश्रम १५ म्यैत्र पुरपासिद्धापसिद्ध । तन्सिद्धो सिद्धिरिति चत् , न , चत्रकदोयात् । तसिद्धौ तम्य बुद्धिसंसगा तर भोगनिधम तेन च सपातम्य तादर्यम् , ततश्च तसिद्धिरिति । विश्व- विभ्रमोऽचतनश्चन तेन भोगमतिर्न रे। अन्यथा व्यर्थमेव स्यात् क्वचिच्चेतन्यकल्पतम् ।।१३८९॥ तत्रापि चतनव चेद्विभ्रमादवकल्प्यते । अनवस्थानदीपम्त्या जीवन्ततावमुञ्चति ॥१३९०॥ सच विभ्रममाल्योभोगानुमधिनी । प्रतीतिपथमामोति पीय या ताक प्यते ॥१३११॥ यातुनश्चतगाव तु भोगचिद्विभ्रमा कथम् । विश्रमस्यापि भोगत्वादन्यथानुभगमन ॥१३९२] सतो न परिमाणाद प्रधानास्तित्वसाधनम् । अन्यथानुपपन्न वक्त्याद् व्यभिचारिण ॥१३०३।। सायनादिप्रयोगस्य न चंच व्यभिचारिता । यताततो न सिद्धि स्याद् बहिर्भावादि वस्तुन ||१३९|| २०१२- स्य तेर-मा० ५० ५.१ ३ न्यायदि० २० ।। तस्पैव का-मा. प०१५ मदाना परिमाशी समक्यान शक्ति प्रवृत्त । कारण भयरिभागार विभागादेश्वरूपस्य 11-सायशः १५१६निशलक्षणम् । ७ बादपिययारा-मा० २० ५०1८ भग। ९सारयका १७ । १० भौगरिद्धि-का २०, ५०) - - २० ५ १पामा-भा० ·८१ নম্ব . २१५२] २ अनुमानप्रस्तावः ननु अन्यथानुपपन्नत्वमपि सत्येव पक्षधर्मवादी भवति ततस्तदेव हेतुलक्षणं तदसत्त्वादेव च प्रधानास्तित्वमप्यसाध्यमिति चेत् ;न, तदभावेऽपि क्वचित्तदुपलम्भात् । तदाह- तत्रान्यत्रापि चासिद्ध यदिना यढिहन्यते। तत्र तद्गमकं [ तेन साध्यधर्मी च साधनम् ] ॥ ५२ ॥ इति । अपिशन्दो मिनप्रक्रमोऽसिद्धमित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । ततोऽयमर्थ: :-तत्र तस्मिन् ५ विवक्षिते धर्मिणि असिद्धमपि न केवलं सिद्धम् अन्यत्र वा अन्यस्मिन् दृष्टान्तधर्मिणि इव । वाशब्दस्य इवार्थत्वात् । तत्किम् ? तत् साधनं गमकं 'तत पक्षधर्मत्वादेर- तल्लक्षणत्वमव्यापकत्वादिति मन्यते । साध्ये । कीदृश तत् तत्रेति तदिति चोच्यते कुतो वा तदग (! अत्रोत्तरम्-यद्विना यदन्तरेण यद्विहन्यते यद्विघटते । एतदुक्तं भवति- यस्वयं निवर्तमान लिङ्ग निवर्तयति तत्तत्रेति, यच्च यन्निवृत्त्या नियमेन निवर्तते तत्तदिति, १० तन्निवृत्त्या निवृत्तिनियमश्च गमकत्वे निबन्धनमिति । गनु तदेव नास्ति यन्त्र पक्षधर्मवादिरहिते तन्निवृत्त्या निवृत्तिनियम ततो गमकत्वञ्चेति चेत्; न, तस्य बहिरादिसाधनस्य साधनदृषणप्रयोगादेः सविस्तरं निरूपितत्वात् । तस्यैवानुस्मरणार्थ मन्दानुग्रहबुद्धया पुनरस्य वचनात् । अथवा तत्रेति अना- वधारणमपीति, एतच्चान्यत्रेत्यत्र द्रष्टव्यम् । अत्राप्ययमर्थ.-तत्रैव धर्मिण्येव सिद्धन दृष्टान्तम्मिणि यबिना यद्विहन्यते तत्र तद्गमकम् । किमिव ? अन्यत्रापि वा इति । अन्यत्र दृष्टान्ते १५ धम्मिणि अपिशब्दात् साध्यधर्मिण्यपि सिद्धमिव वाशब्दस्य पूर्ववदिवार्थत्वात् । यथा पक्ष- सपक्षयोः सिद्ध सत्त्वशतकत्त्वादि गमकमविनामावनियमात् तथा पक्ष एव सिद्ध श्रावणत्वादिक- चत्यर्थः । युक्तं कृतकत्वादेमिकत्वम् अन्वयबलादविनामावपरिज्ञानात् , न श्रावणत्वस्य विपर्य्ययात् । नहि तस्य कचिदनित्यत्वेनान्येन या शक्यमन्वयदर्शनं शब्द एव भावात्, तत्र च तयोपिवादात् । तन्न तेंद्गमकत्वं संशयं तु कुर्वीत वस्तुसतस्तदुभयपरिहारेणानवस्थानात् । उभयोरन्यतरस्मिन्नप्यप्रति- २० पत्तेरिति चेत्, न; सत्त्वस्याप्येवमगमकत्व प्रसङ्गात् । नहि तस्यापि कचित् क्षणिकत्येनान्वयः । विद्युत्प्रदी- पादावपि क्षणभङ्गं प्रति वापदुकानां विवादात्, अविवादास्पदस्यैव सपक्षत्योपपत्ते । पक्ष एव विपक्ष बाधकप्रत्ययवलादविनाभाव प्रत्तिपतेस्तम्य गमकत्वमिति चेत्, अनुकूलमाचरसि, श्रावणत्वस्याप्येव गमर्फत्यावाप्त'. ।। श्रावणत्वं हि श्रवणजानविषयत्वम्, तर तज्ज्ञानझारणम्यैव "नाकारणं विपय" ] इति वचनात् । न च नित्यस्य कारणत्वम्, कार्यानुपरमप्रसङ्गादिति निरूपितं ०५ "कारणस्य" इत्यादौ । ततो निश्चितनित्यव्यावृत्तिकं तत् शब्दे धर्मिण्युपलभ्यमानमनित्यन्वं गमयत्येव न संशाययति सत्त्वयत् । यदि पुनः श्रवणजानकारणत्वात् श्रावणत्यम् तहिं 'कारणत्वात् इत्येव हेतुरस्तु तावता सायप्रतिपत्तेः व्यर्थ तज्ज्ञानेन तद्विशेषणमिति चेत्, तानसापि कय तप्रतिपति अन्वयाभावस्याविशेषात् । क्षणभङ्गेनानन्ययेऽप्यनित्यन्यमात्रेणाम्त्येव विद्युत्प्रदीपादी १ पक्षधर्मत्यायमापेरि।२ सिझमेव वासिद्धम् आ०, २०, ५० । ३ तदृत तोति आ०, ५०, प०१४ तदागम-आ०, ५०, ५०।५ सत्वस्यापगम- आ०, २०, ५०६-यत्वापचे आ०, १०, प०१७न्यायवि० श्लो० २०६। म तत्तहि आ०, २०, प० ।

·२२ न्यायविनिश्चयविवरणे [-14 तस्यान्यय इति चेत, न, तर विमादाभावात् । गीमासस्य तत्रापि विवाद एव शन्न क्षणिस्वर तस्यापि तेनानभ्युपगमादिसि चेन, न "तेनेयं व्यवहारात् स्यादकौटस्थ्येऽपि नित्यता ।" [मीश्लो० शब्दनि० २८९ इति कौटस्थ्याभावमभ्युपजानतोऽपि तस्याभ्युपगमात् । सन्मानादन्यस्य सदभावस्याभावाविवादा ५ पन्नमपि कथं तर तत्साध्यम् अनभिप्रेतत्वात् । अभिप्रेती हि तदापनमपि साध्य नायरमलिमसङ्गात् । मच गवतस्तदमिग्रेते क्षणक्षयत्यैव तत्त्वात् । तदप्यभिप्रेतमेव साधितातत क्षणभङ्गसाधनादिति चेत् । न ताप्यन्वयाभावस्थाविशेषात् । ततोऽप्यपशनिस्यत्वसाधनेन वसाधनपरिकल्पनायामनवम्थापते । लन कारणत्वस्याप्यन्वयनलाहमकत्वम् । व्यतिरेकनिर्णयाच तत्त्व सविशेषणस्यापि न विरुद्धम् । निर्विशेषण स्यैव तत्त्वे कि विशेषणेन सवादिनो व्यर्थवादिस्वेन निग्रहावाप्तेरिति चेत् , अत्यल्पमिदमुच्यते, १० वृतकत्वादिनापि झिमिति वक्तव्य सत्वस्यापि तद्विगेपणरहितस्यैव गमकत्वात् । शिप्यव्युत्पत्तिवैचि याथै सत्त्वमेव' शुद्धम्, विशुद्धच भिन्नविशेषण कृतमादि, अभिन्नविशेषणश्चोत्पत्तिमत्त्वादि गमामुप दिश्यत इति चेत् , अहो महानयमनुमह शिष्येषु भवतो यतो नियहनिबन्धनेयु तेपा गमक्त्वव्युत्पति राप्यते । धैयर्ये ऽपि कृतकत्वादीना वनिवन्यस्वे प्रतिज्ञादीनामपि स्यादविशेषात् । को बा विशेष फूतकत्वादीना यतस्त एव सत्त्वविशेषा शिष्यव्युत्पत्ये ऽमपन्ते न कारणत्वविशेष श्रावणत्वमिति १५ प्रतिपत्ति । यदुक्तम् अन्यत्रापि सिद्धमिव पमिण्येव सिद्ध मवि गमकमिति, तन युक्तम् , वैषम्यात् । अन्यनापि सिद्धस्य सदशव्याप्तिनिर्णयादितरस्य विपर्ययादिति चेन्, न, तदशव्याप्तेस्तनय निर्णय वेफल्यात तर साध्यस्य प्रमाणान्तरादेवावगमात् । तन्निर्णयादेवावगमे परस्पराश्रयात्-सा यसिद्धया तनिर्णय सम्माच्च नमिद्धिरिति । तत्राप्यन्यत्र सन्निर्णये ऽनवस्थापते । साक्ल्येन सन्निर्णय तु पक्षेऽप्य यमवश्यम्भावी तदभावे सामस्येन तदनुपपतेः । ततोऽन्तप्तिरवश्यम्भावादन्यन्न सिद्धम्यापि तयेव २० च गमकत्योपपतरुपपन्न तदितरस्थापि गमायोपवर्णनम् । अन्तरपि ज्याप्तिनिर्णय तत एव सा यस्या व्यवधारणाद् व्यर्थमनुमानमिति चेन। इदमपिं " द्वयस्वरूपग्रहणे सति समन्ववेद-म् । प्र०यातिकाल० १११] इति त्रुवाणस्थैव दूषण न स्याहादिनाम् से साध्यापरिज्ञाने ऽपि तसम्बन्धम्य लिङ्गस्वापत्वेन तन्मात्राटणेऽपि तन्निर्णयोपगमात् । तदुक्तम् ~~ "लिझात्मग्राहक मानमूहो मतिनियन्धन !" 1 इति । प्रथमदर्शनोऽपि किन निर्णय इति चेत् । सापायभावात् क्षणक्षयादिनिर्णयवदिति धूम । ततो युक्तम् अन्यथानुपपतिलाच्छब्दानित्यत्वे श्रावणत्यस्य गमकत्व तथा रूपाद्यनित्यत्वे चाग्रुप- खादेरपि प्रतिपत्तन्य तदविशेषान् । तद्ग्लेन ममत्वमन्यस्यापि दर्शयति-तेन साध्यधर्माच साधनम् ' इति । तेन यद्विना यद्विघातेन साध्यथासौ अनित्यत्वविशिष्टतया माध्यमानत्वात् धर्मी च शब्दादि साध्यधर्मी साधन गमक शब्दानियत्वाय 1 न केवल स एवापि न साध्ययोऽसीति १"यतु सत् तत्सर्वमनित्य यथा यातिरिति शुद्धल स्वभावहेना प्रयोग । सभात्र भूतधममदन स्यायवि०पू०६५६६ । चामतन- लभावस्य प्रयोग । यत् तक वदनित्यमि-पाधिमदेन । ता०1३ततोना-आ०,१०,५० ·८३ ८ १. २] २ अनुमानप्रस्ताव चशब्द: । कीदृशं तदुभयमपीति चेत् ! उत्तरम्-'तत्र' इत्यादि । तत्र सिद्धः साध्यधर्मा तदन्यन्न सिद्धः साध्यधर्म इति सिद्धमित्यस्य लिङ्ग परिणामेन सम्बन्धः । कथं पुनः साध्यघर्मिणस्तदाधारस्वमाधेय- त्वञ्च सत्येव भेदे तदुपपत्तेरिति चेत् ! न; सामान्यविशेषरू पतया भेदस्यापि भावाद । 'अपि वा' इति निपातसमुदायेन पक्षधर्मत्वादावनादरं सूचयति । तत्सूचनञ्च सतोऽपि तस्यासाधनाङ्गत्वात् । तदयमत्र प्रयोग:-अनित्यः शब्दः शब्दत्वादिति । यदि धर्मी साध्यः, कथं साधनम् ? अप्रसिद्धस्य साध्यत्वात् प्रसिद्धस्य च साधनत्वात्, तयो- श्चैकत्र विरोधादिति चेत्, न; समुदायान्तःपातिन एव तस्य तद्रूपतया साध्यत्वेनासिद्धत्वात् न केव- लस्य, केवलस्य च साधनत्वं सिद्धत्वात्, अन्यथा धमित्वमपि न भवेत् प्रसिद्धस्यैव 'तत्त्वोपपत्तेः । ततः समुदायतदेकदेशरूपेणासिद्धतरविभागविषयेण ज्ञाप्यज्ञायकमावोपपत्तेर्न धर्मिण. स्वसाधने हेतुभाविनोऽष्य- सिद्धसमिति दुर्भाषितमेतत् - "ज्ञाप्यज्ञापकयोर्मेदाधर्मिणो हेतुभाविनः । असिद्धापकत्वस्य धय॑सिद्धः स्वसाधने ।।' [१० वा० १११८०] इति । यदि धर्मी हेतुः, 'अनित्यः शब्दः' इत्येवास्तु न शब्दत्वादिति वैयात् । न चैयर्थ्य हेत्वन्तराकाक्षानिवर्तनार्थत्वात्, भवति हि 'अनित्य, शब्दः' इत्युक्ते 'कुत.' इति तदाकाङ्क्षा प्रतिपत्तुः अतस्तन्निमृत्यर्थ धर्मितया निर्दिष्टस्यापि हेतुत्वेन निर्देशे न पोनरुत्यदोषः फलवत्त्वादिति चेत्, १५ न; धर्मितया निर्दिष्टस्यैव साध्यप्रत्यायनसामर्थ्य तदन्तराकाङ्क्षानुत्पत्तेरनर्थकत्वात्, अन्यथा हेतुभावेन निदेशेऽपि तदुत्पत्तेः पुनरपि तद्भावेन निर्देशः तनिवृत्तये कर्तव्यः, पुनरप्येवमिति न कचिदवस्थितिः स्यात् । अथ तथा निर्दिष्टस्य न तत्सामथ्र्यम् ; हेतुतया निर्दिष्टस्यापि न स्यात्, सन्निर्देशनाप्य- समर्थस्य सामर्थ्यानापादनात् । तदुक्तम् - "यदि शब्दस्य सामर्थ्य हेत्वन्तरमनर्थकम् । अथासामथ्यमस्यास्ति पुनरुक्तेन तेन किम् ।।" [H० वार्तिकाल० ४।१७९] इति । सत्यमस्त्येव धर्मितया निदिष्टस्यापि हेतुल्य त धर्मपरतया पञ्चम्या च निर्देशाभावे न प्रतीयत इति चेत्, न, धर्मिपरे प्रथमानिर्देशेऽपि तत्प्रतिपत्तेः वृक्षोऽयं शिशपा यत इति, अनियोऽयं कृतको यत इति च । ततः पुनर्वचने यद्विवक्षितं तदत्र नास्तीत्यसिद्धो' हेतुरिति चेत्, न सभ्यगेतत् एव हि 'विपाणवानयं पिण्डो नाश्वो विपापवत्त्वात्' इत्यपि न हेतुर्भवेत् प्रतिज्ञार्थंक- देशत्येनासिद्धत्वात् । पिण्डस्यैव तदेकदेशत्वं न तद्विशेषणम्य विपाणवत्वस्येति चेत्, न, तत्रापि तस्यावश्यम्भावात्, कथमन्यथा तद्विशिष्टस्य पिण्डस्यापि तदेकदेशत्वम् । वा मा भूतम्य तत्त्वम्, तथापि विशेषणतया निर्देशादेव हेतुभावस्यापि प्रतिपत्ते, विपाणयत्त्वादिति किं पुनर्वचनेन हेत्वन्तराकाङ्- क्षायाः प्रतिबदनाम्यनक्क्लप्तेः तन्निवर्तकस्यापि पुनर्निर्देर्शफलस्याभावात् । ततोऽत्राप्येवं वक्तव्यम्- १ धर्मियोपपत्तेः । २ धर्मितया । ३ "तिजा देशामिद्धः । -ता-टिक।४-शेफ- आप। २० ·. न्यायविनिश्शयविवरण [२१९२ शक्तिविपाणिनश्चेत् स्यात्विन्तरमनर्थकम् । शक्तियदि न तस्यास्ति पुनरुक्तेन तेन किम् ॥ १३९५ ॥ इति । ततोऽत्रापि पुनर्वचने विवक्षिताभावादसिद्ध एवार्य हेतुः । नेह विशेषणत्यैव तत्पिण्टगत- विशेषात्मनः पुनर्वचनम् ; अपि तु तदन्यस्यैव तद्वतन्तस्य विषाणवत्वसामान्यस्य, तस्यैव च हेतु ५ ततोऽयमदोष इति चेत्, कथं तददिमलकारवचनमविरुद्धम्-"यदि नाम पक्षविशेषणं विपाणित्वं पिण्डान्तरल्यवच्छेदाय तथापि तस्य हेतुत्वं न विरुद्वयते ।" [१० वार्तिकाल० १११८७) इति । अनेन तद्विशेषणस्येव हेतुत्वप्रतिपादनात् । तन्नायमत्र परिहार । स्यान्मतम्-यस्य विशेषगनिर्देशादेव तत्र हेतुमावप्रतिपत्तिः प्रजातिशयसम्पत्स्तं प्रति मा भूतस्य पुनर्वचनं याद, यस्य तु नास्ति कोमलप्रज्ञस्य तं प्रति फलयदेव तद्वचनं ततस्तस्य १० तदायप्रतिपत्तेः । न च पुनरुक्तत्वम्, अनवगतवचनात्', अवगतवचनत्वातंत्र्यावकाशादिति, तदेत- दुपकारायैपास्माकं शब्दस्याप्येवं निर्दोपतया हेतुत्वेनावस्थितेः । ततो यथा साध्यविशेषणत्वेऽपि तेन साध्यप्रतिबन्धस्याप्रतिपादनाद्धतुरेव विपाणवत्त्वं न प्रतिज्ञापैकदेशासिद्धम् ; धर्मितद्विशेपणभावेन प्रतिज्ञार्थादर्थान्तरत्वाद्, तथा शब्दत्वमपि, धमित्वेऽपि तेन तसाध्यप्रतिबन्धस्याप्यप्रतिक्षेपात् समुदा- यकेवलारमना तदर्थान्तरस्यापि भावात् । भवत्यसिद्धिरेव विषाणवत्वस्यापि, तत्कथं तदवष्टम्भेन शब्दले १५ तत्परिहार इति चेत् ? किं पुनरिदं धर्मकोर्तेषु भुक्षाव्याकुलितस्य वचनम् "पक्षाङ्गत्वेऽप्ययावत्वान्नासिद्धिभिन्नधर्मिणि । यथाऽश्यो न विपाणिवादेप पिण्डो विपाणवान् ॥" प्र०या०४११८५] इति । यत्पुनरत्र पक्षान्तरम्- न साध्यसमये विशेषणमस्ति साध्यमुपलक्ष्य तस्य प्रागेव निवृत्ते निवृत्तस्य च तदेकदेशिवायोगान्नासिद्धत्वमिति । तदुक्तम्-- "साध्यकाल गतो वा न निवृत्तेरुपलक्ष्यते (तत् )।" [प्र० वा० ४।१८८ ] इति, तदपि न शब्दत्वेऽप्येचं तद्दोपानवक्लप्तेः । शक्यं हि वक्तुं शन्दत्वमपि साधनमेव न साध्यम् अनित्यः शब्दत्वादिति अनित्यत्वस्यैव साव्यत्वात् ततो न तदपि तदेवदेशत्वेनासिद्धमिति केदानीमनित्यत्वं साध्यं निराधारस्य धर्मस्यासम्भवादिति चेत् ? अग्निमान् धूमवत्त्वादिस्यत्र कामिमत्वम् ? सामद्धिम एव, तदन्यत्र तत्साधने हेतोरसामर्यादिति चेत, तत एवानित्यत्वमपि शब्द एवास्तु । कथमिदानी न तस्य तदेकदेशत्वमिति चेत् ? न, हेतुप (का) लात्पूर्व तदभावात् । पश्चातु भवतोऽपि हेतोरदूपणात् । नहि तद्बलोपनीतमेव तद्पणाय भवत्यतिप्रसहात्, स्वयं चामावापत्ते. १ तथा हि- नहि दोपयतो हतोस्तसिद्धिरयकल्पते । तत्सिद्धौ या कथ नाम हेतुर्दोषो भवेदयम् ॥ १३९६ ॥ -चमस्या- ता० १२ पुनरुत्तस्वर/३ मित्वेन त-आ०,०, ५०१४-त्य शब्द - आ०, २०, ५०१५ चेत्तग्निमान् आ०, २०, ५०१६-दोषो भ- आ०, २०, ५० { २० - ·- २१५२] २अनुमानप्रस्तावः हेतोश्च दोषमन्विच्छन्नन्विच्छत्यपि तबलात् । साध्यसिद्धिमिति ोपा महती बोपदीधितिः ॥ १३९७ ॥ ततो हंतुरिय शब्दत्वं सिद्धत्वादन्यथानुपपत्तेश्य, तथा रूपाद्यनित्यत्वे रूपत्वादिकमप्यविशेषात् । धर्मिण इव किन साध्यधर्मस्यापि हेतुत्वमिति चेत् ? न, तस्य समुदायगतस्येव केवलम्याप्यसिद्धत्वात् । तदन्यगत. सिद्ध एवेति चेत्; इष्टमेवैतद् ‘अनित्य शब्द तदन्यस्य सर्वस्यानित्यत्वात्' इति । चशब्देन ५ तत्समुच्चयस्याभिधानात् । कथमत्रान्यथानुपपन्नत्वं शब्दनित्यत्वेन' तदन्यानित्यत्वस्य हि भिन्नाधिकरणत्वेन विरोधाभावात्, "विरोधोपायत्वाच्च तत्प्रतिपत्तेरिति चेत् ? न शब्दस्य नित्यत्वे तद्वत्वेनैव तदन्यस्यापि वस्तुनो व्याप्तेरेकाधिकरणतया विरोधोपपत्तेः । न च वस्तुनः कस्यचिन्नित्यत्वम् अन्यस्यानित्यत्वं व्यापकमित्युपपन्नम्। सत्त्वादेरपि व्यभिचारेणागमकत्यप्रसगात् । तस्मादनित्यत्वमेव साकल्येन तस्य व्यापकम्, तच्च कचिद्भवढन्यत्रापि तद्विपर्ययं प्रतिक्षिपति तद्व्याप्तं शब्दत्यादिकमपि । इत्युपपन्नमभि- १० हितम्-'तत्र' इत्यादि । यद्यनन्वयमपि श्रावणत्यादिकं गमक किन्न प्राणादिमत्त्वमपीति चेत् ? क तस्य तत्त्वम् ? आत्मनि नित्यादिरूपे प्राणादेस्तकार्यत्वेन तत्राविनाभावादिति चेत्, न, नित्यत्वेन हेतुत्वस्य निषेधात् । अनिषेधेऽपि किन्न शरीरवदन्यत्रापि प्राणादिः, आत्मनस्तत्रापि भावात् ? तेद्वतोर्विशेषस्य शरीर एव भावात् बहिश्च विपर्ययादिति चेत्, न तस्य तत्स्वभावत्वे वहिरपि प्रसङ्गात् व्यापिनस्तदपरस्व- भावानुत्पतेः, अन्यथा तावानेवारमा भवेत् आत्मप्रयोजनस्य तत्रैव भावान्न बहिर्भायी तद्भागो विपर्य- यात् । अयाय तत्स्वभावो न भवति, आत्ममनःसंयोगादित्वेन ततो भिन्नत्वादिति चेत; ततोऽपि कुतस्त- त्रैव प्राणादिः १ तदयच्छिन्न एवात्मप्रदेशे तस्य भावादिति चेत्, न; आत्मनो निप्रदेशत्यात् , कल्पि- तस्तु प्रदेशो न तत्सहायोऽपि तद्धतः, अवस्तुत्वाद्वन्ध्यासुतादिवत् । कथं वा तत्रैव'' भवताऽदृष्टेन विप्रकृष्टात् पश्चादा ( पश्वाद्या ) कृष्टिर्यतस्तदनुमानम् ? कथं वा २तस्यात्मकार्यस्य तत्रैव भावो न वहिरपि ? तद्धेतोरपि विशेषस्य तत्रैव भावादिति चेत्, तस्य पूर्ववदनन्तरत्वे 'ततोऽपि कुतस्तन्मनः- २० •संयोगादिस्तत्रैव ? तस्यापि तदवच्छिन्न एव तत्र प्रदेशे भावादिति चेत्, न, 'आत्मनो निष्प्रदेशत्वात्' इत्यादेरावृत्तेरनवस्थापत्तेश्च । नायं दोपः, सहकारिणां हेतुफलभावेन क्रमभाविनामनवस्थितेरेव" रूपत्यादिति चेत्, एवमपि सहकारिणामिति कुतो न स्वतन्त्राणामिति ? तत्सहायादात्मन एव प्राणाद- भवान्न तेभ्य' एवेति चेत्, कथं पुनस्तेपामेव" निवृत्त्या पटादेर्निवरीमानः तेभ्य एव सन भवेत् ! आत्मापि ततो निवृत्त एवेति चेत, न, विभुत्वात् । सहकारिसहितो निवृत्तश्चेत्, न, तत्साहित्यम्य २५ १शिभूनेन सह । २ विपक्षविरोधमारणात्यात् । ३ नित्यने । तातेनैव आ०, १०, प० । ४ मागादिसनाकारणस्य विशेषल्य । ५ प्रागादिहेतोषिशेपत्य याममापसे। ६ प्राणादिमिशेषः यहिभाविभागस्वभावः । ७ आत्ममनःसंयोगादे । ८ यात्ममन संयोगादे । ९ फथ त-ता०।१० दारीर- देशे एव । ११ दूरदेशात् । विप्रष्टत्वात् आ०,५०,१० । १२ आरममन रायोगादे । १३ -वेपि ततः यु- आ०,५०, ५०1१४ सन्तानापेक्षया अनन्तलस्यैव । १५ सहरिभ्य एवं स्वतन्त्रेभ्यः। १६ भान- मन संयोगादीनामेव । १७ प्रागादि।

·उभयार न्यायविनिश्यविवरणे तम्बमारत्वे तदनुपपचे । अनत्यभावत्वे तु सहकारिण एव तदिति सिद्धा तनिवृत्तित एव ततम्तव्या वृत्ति । अतो नात्मनि प्राणादिमत्त्वस्य गमकत्वमन्यथानुपपत्तिस्यात् । अस्तु सहि 'बुद्ध्यात्मन्येव तस्य गमत्वमविनामावादिति चेत्, कुतोऽविनामान । तस्य स्वगरीरे तत्पूर्वरत्वेन प्रतिपत्तेरिति चेत्, कीदृशम्तढात्मा ? निधयविरल इति चेत्, कथ तद ५ स्तियन्याहारः । निम्पिादेव स्ववेदनादिति चेत् , न, क्षणभद्नादावपि तत एव लगानेनानुमान- वैफल्यात् ।। व्यवहारसमर्थं च तदने विपरीतारोपणस्यानुपपत्रे । तन्न तम्यान्वयमुरेनाविनामाव । नापि व्यतिरेकवरेन अनिश्चितास्तित्वम्य कुतश्चिनिवृत्तेरपरिज्ञानात् । भातु नीरमिद पीत मिरमित्युपजायमानो निश्चय एव स इति चत्, स एव कुत ? निर्हेतुकल्यै नित्यसत्त्वादिप्रसङ्गात् । पूर्वम्मानिश्चयादेवेति चेत्, श्रुत इदमरगन्तव्यम् । तयोरेवान्यनरम्मादिति चेत्, न, तेन परपरस्या १० विपयिकरणात् । नाप्यन्यत, तेनापि तदन्यतरकालेनेतरम्य ताकालासम्भविनोऽपरिज्ञानात, व्यापिनश्च क्षणभङ्गभङ्ग भयेनानभ्युपगमात् । तदुमयपृष्ठभाषिनो विश्रपात्' इत्यपि नोत्तरम्, तुल्य चोद्यत्वात् 'कुतस्तस्य तत्पृष्ठमायित्वमवगम्यते इति । विपान्तरल्पनायामनवस्थानदौ स्थ्यभया पत्तेश्च। न चोभयापरिज्ञाने त तुफन भावप्रतिपत्ति, "हिएमम्बन्ध" [प्र० वातिल० १११ ] इत्यादेविरोधात् । तत्र नेरात्स्यवादिना निश्चयोऽपि तदात्मा यत प्राणादयो भवेयु । सत्यपि तस्मिन् वुत सुपुमादो तदुत्पत्ति । तदापि निश्चये तदशाविरोपात् । जामतो निश्चयादिति चेत, भवतु नामान तर परस्तु कमभावो चुत । प्राणादरेव पूर्वपूर्वस्मादिति चेत्, कामिदानी तत परचैतन्यवित्तियभिचारात् । न व्यभिचार चैतन्यप्रभवात् प्राणादेस्तत्प्रभवन्य वरक्षयात् अग्निप्रभवादिव भूमात् नत्प्रभवयं धमस्येति चेत्, न, तदनस्यारणत् । कथमन्यथा सव्याजेय मुक्ति ख्याना वेति सशय । न हि द्रुतमहरादिविशेषरिकल्तयोपलभ्यमानामाद्भूमध्वज सशयान, परिदृदय ते प्रतिस्तार । किच, तदा "निश्चयकन्ये कुत "प्रबोध : सोऽपि जाग्रत एवं निश्चयादिति चत् पध क्रमभाविप्राणादि प्रयोधश्चारमादव तनिश्चयान् । माक्रमाद क्रमिणो भावा." [१० वा० ११४५] इत्यस्य व्यापते । कुतो चा मृलशरीरेऽपि तत एव न प्रबोध । सहकारिणो ऽस्याभावानिति चेत्, एतदपि कुन ? "तर प्रशोधयानाविर्भावादिनि चेत्, न, विपमूच्छितादी पक्ष मेकमनाविभावेऽपि तस्य पुनस्तत्रेय प्रयत्नबलादाविर्भावप्रतिपत्ते अत्रापि तदाशकाऽनिवर्तनात् 1 निश्चितस्तदनारिभाव २५ इति कथमदृष्टाभाव ? कथञ्च दाहादिसाहसमाचरितय पातक्विप्रसङ्गात् । ततो न मृतशरीरवन् सुपुप्तादायपि जायजानानसतिरिति सनिहित एव कश्चिद्धतुर्वत्तव्य । स चामेव उपयोगपरिणामी २० १ मौगतानीते वित्तस ततिरुप ! - ता-टि०1० निविकल्पकादेव । ३ 'दृष्टेऽपि क्षणमझादी विपरीतसमारोपर भारद्वयरच्छदार्थस्यानुमानस्य साफ्ल्यम् । तदुक्तम् तस्माद्यम भावस्य दृष्ट एवारिका गुण { भ्रा तेरिचीयते नेनि साधन सम्प्रवतते ॥ इति । इत्यालायामाह | -ता०टिक। ४निविसवेदने । ५ संवित्ति नैकरूपप्रवेदनात् । - वार्तिवाल० । ६माणादि । ७ प्रामादे । ८ प्राणादिप्रभारस्य । ९ धूमप्रभवस्य । १० सुपुप्तादौ । ११ प्राय आक, २०, ५०१२ तनहा- आ०. वय ५०। १३ -शकापिनि वर्तनात् आ०, य०, प० ।

·- २१५३] २ अनुमानप्रस्तावः नापर इति, तत्रैव तस्य गमकत्वमन्यथानुफ्पत्तिसम्भवात् । तस्यापि निर्णयात्मन' एव सनिधाने कथं सुषुप्तिरिति चेत् ? न तदा तस्यादृष्टवशानिर्णयविकलस्यैव भावात्, प्रबुद्धस्यैव निर्णयरूपतया प्रतिपत्ते । कथमेकस्य निर्णयश्चेतरश्च स्वरूपमिति चेत् । तथैवाधिगमाद्विकल्पज्ञानवत् । एतदेवाह अप्रत्यक्ष : सुपुसादौ बुद्धः प्रत्यक्षलक्षणः । जीवतीति यतः सोऽयं जाव आत्मोपयोगवान ॥ ५३ ॥ इति । न विद्यते प्रत्यक्ष निर्णयरूपं यस्य सः अप्रत्यक्षो जीवः' इति सम्बन्ध. । क ? सुषुप्तः स्वप्नदर्शी निद्रावान् आदिर्यस्य मूछितादेस्तस्मिन्निति । सदा तर्हि सोऽपत्यक्ष एव कपिलादेरण्यात्मा परोक्ष एवेति केपाश्चिद्रभ्युपगमादिति चेत, न, बुद्धो निदाप्रबन्धाद व्युत्थितः । प्रत्यक्षलक्षणः प्रत्यक्षं निर्णयात्मक स्वसवेदनम् . "व्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रत्यक्षम्" [ ] इति वचनात , तल्लक्षण स्वरूपं यस्य तेन वा लक्ष्यत इति तल्लक्षण १० इति । अनेन तत्परोक्षत्ववादस्य प्रत्यक्षवापनमुपदर्शितम् भवतु बुद्धो जीवः प्रत्यक्षतो ऽव- गमात्, सुषुप्तादिस्तु कथमिति चेत् । उत्तरम्-जीवतीति यतः इति । यतो लोकस्य सुषुप्तादिरपि जीवतीति प्रत्यय तत सोऽप्यस्त्येव अन्यथा तत्प्रन्ययायोगात् । कुतोऽयं प्रत्यय. ! मृते मृतप्रत्ययोपि कुतो यतो दाहादेस्तत्र कल्प्येत १ स्पर्शादिविशेषाल्लिङ्गादिति चेत्, न, जीवनप्रत्ययस्यापि तत एव भावात् । जीवनप्रतिबन्धस्यापि तद्विशेषस्य निरुच्छ्वासमूर्छितेऽपि १५ लोकेरध्यबसायात् । सोऽपि जामत एव जीवनान्न तादास्विकादिति चेत; तनहर्जातम्य न्याहाराविरपि प्राच्यभवजीवनादेवेति कथं ततस्तच्चैतन्यप्रनिपत्तियतोऽय परिपोपणादिना ऽनुगृह्यत । ततो यथा तदानीन्तनादेव जीवनाचव्याहारादिः, अन्यथा सन्तानान्तख्यवहारविरहारते , तथा सुपुप्तादे स्पति- विशेषोऽपीत्यलमाग्रहवैशसेन । फथं पुनरेवमपि सुपुप्तादिना प्रबुद्धस्यैकत्वं यतः 'अप्रत्यक्षः' इत्या- द्युच्यत इति चेत् ? अगोचरम् -'सोऽयम्' इति । अत्रापि इति यत इति सम्बन्धनीयम् । तदयमर्थ - २० स सुपुप्तादिः अय प्रतीयमान इति एव प्रत्यभिज्ञान यतस्ततः स एव अप्रत्यक्ष. पूर्व पुन प्रबुद्धश्च प्रत्यक्ष इति । ननु स इत्यनीतम्य निर्देश , तस्य च कुत प्रतिपत्ति ? स्मरणादिति चेत्. तम्याप्यनु- भूतवस्तुचरत्वे न तद्विपयत्वम् अतीतेऽनुभवाभावान् । नहि वस्तु किञ्चिदतीनत्वेनानुभव परिस्फुरति । अतद्गोचरत्वे तु न स्मरणम्, अनुभवपृष्ठभाविन एव प्रत्ययम्य 'तत्त्वोपगमात् । तदुक्तम्- "अनुभूतार्थविपया स्मृतिश्चेद नष्टता कथम् ? नानुभूतार्थविषया यदि सा स्मृतिता कथम् ॥" [५० वार्तिल० ४।१९७] इति । अनुभूतमेवानुभपाटेपक्रान्तमतीतमिति चेत्, न; युगपत् विरोधेन तदसम्भवात् । पर्यायेण तत्सम्भव तु तदपक्रान्तादन्यदेयानुभूतमिति कथं तदेवातीतमिति व्यपदेश. १ त केवल वासनायला- देवस्मरणमिति ततोऽवसीयमानमवस्त्वेवातीतं प्रधानादिवत् । तदप्युक्तम्- १ नः सनिशतेपि - आ०, २०, ५८ २जीवप्रत्य- आ०, ५०, ५०1३ "जाने सह प्रनिन्ध सम्बन्धो यस्य स जीवनप्रतिइन्धातस्य ।" -ना० रि० । जीवनप्रवन्धस्यापि आ०, ब०, प० । मरण वापगमात् । ५ -दप्रविमान्तमिति आ०, १०, १०॥ - ·। न्यायधिनिश्चयविधरणे [५३ "यदातीतं न तद्ग्राह्य यदा ग्रायं न तत्तथा । स्मर्यमाणेन रूपेण तदतीतं न वस्तु वेद ।।" {प्र० बार्तिशल० ४।१९७] इति । तत्कथमवस्तुनकत्व वस्तुन प्रत्यक्षविषयस्येति चेत् १ न, सचेतनादिपेणानुभवरिष- यम्यैव तेनं ग्रहणात्; तम्य च वस्तुत्वात् । कथमिदानीमद्विषयस्यातीतत्वस्य तेन ग्रहणमिति चेत् । ५ भातु तायता तम्यास्मरणत्वम् अपूर्वार्थत्वात् । तदेव कथं स्मरणमस्मरणश्चेति चेत् ? "वदेव रूप प्रमाणमितरत्राप्रमाणमितिपत्" । ] इति व मः । तत प्रमाणमेव स्मरण फथचिदपूर्वार्थत्वादविसंवादाय । अस्ति हि तगाविसवाद , ततोऽपि प्रवृत्तव्य विषयप्राप्तेः । कथ- मतीतम्य प्राप्तिः । कथ वर्तमान] । प्रासिकाले तस्याप्यमानात् । प्राप्त इत्यभिप्रायादिति चेत्, न, इतरत्रापि तुल्यत्वात् । सावृतमेवैव स्मरणस्य प्रामाण्यमिति चेत्, प्रत्यक्षम्यापि स्यात् । तदपि तादृशमेन १० वस्तुत इति चेत; नैदानीमतीतस्यैयावस्तुत्व वर्तमानस्यापि तत्त्वात् । तत्कृतम्तत्रैव तनिन्छ । ततम्स- देवातीतमपि वर्तमानादिति कथ न सदेकवं प्रत्यक्षविषयस्य ! तस्मादनालोचितवचनमेवेदम- "स्मर्यमाणेन रूपेण तदतीतं न वस्तु तत्" [ H० वार्तिकाल० इति । असत्यपि वस्तुत्वे कथन तदेवत्वं तद्वतद्गतस्य तस्याप्यवस्तुत्वात् धर्मिरूपानुसारित्वाद्धर्मस्य । नैकान्तेनावस्तुल्य वस्तुभूत- वर्तमानपव्यगतत्वेन वस्तुत्वस्यापि भावादिति चेत्, न तर्हि तदेक्मेकत्वं भवेत्, अपि त्वतीतगत- १५ भन्यद्वस्तुरूपम् अन्यच्च वर्तमानगत वस्तुभृतमिति भिन्नस्यैवोपपत्तं । तन्नातीतेतरयोरेकत्व तस्येवैक्भ्या- सम्भात । तदुक्तम्- "यदि धर्मवशेन स्यात्तस्यासत्यतया स्थितिः । एकमेव तदातीतं वर्तमानतया मृपा।" [प्र. वार्तिकाल० ४।१०७ ] इति । इति चेत; उच्यते-- अवस्तुत्वादतीतस्य तदैक्य चेन्न वस्तुन । तद्धतुत्य कथ तस्य वर्तमानस्य कल्प्यताम् ।। १३९८ ।। अवस्तुनोऽपि हेतुत्वे हेतुत्य वस्तुरक्षणम् । अर्थक्रियासमर्थ यत्तत्सदित्युच्यते कथम् ॥ १३९९ ।। अतीत चेन तद्धतस्तदहर्जातचेतनात् । अतद्रूपादतकार्यात्माग्भवानुमिति कथम् ॥ १४०० ॥ कुतो वा वस्तुनो जन्म झयाच्चेद्वस्तु तख्त । प्रत्यक्षगोचरत्वस्याभावात्तत्राप्यतीतवत् ॥ १४०१ ।। पश्चात्चद्गोचरत्वाच्चद्वस्तु तत्प्रतिमान्छितम् । तन तत्रापि यद्वक्तुमेवं शश्य मनीषिणाम् ।। १४०२ ॥ १ वस्तुतः आ०, ब०,१०० स्मरणेन।३ स्त्विद आ०,व०,०४"भत्याविषयस्य" -तादि। ५ मि-ता। “यदि धर्मवदशेनास्या. सत्यासत्यतया रिपति । वर्तमानतया सायाऽवत- मानतया मृषा ।" ६-प्र. या २१३ । प्र० यातिकाल २० ·२१५३] २ अनुमानप्रस्तावः ८९ ५ , यदा भन्यं न तद्राह्यं यदा ग्राह्य न तत्तथा । अनुमागम्यरूपेण मन्यं तन च वस्तु तत् ॥ १४०३ ॥ इति । समकालातु तज्जन्म न त्वयैवोपगम्यते। तस्मादहेतुकं वस्तु ततश्च ध्रुवमापतेत् ।। १४०४ ।। नित्यत्वमेवं तद्ध्वंसप्रयत्नादप्यवस्थितम् । प्रज्ञाकरपदं व्यर्थ त्वयि शाक्य प्रकल्पयेत् ।। १४०५ ॥ न वस्तुतः किञ्चित् कस्यचित् कार्य कारणं नित्यमनित्यमन्यद्वा, सकलविकल्पापक्रान्तस्याद्वैतस्यैव २०वात् । तदभ्युपगमस्तु संवृत्यैवेति चेत्, नन्वियं लोकबुद्धिरेव, "केवलं लोकवुद्धथैव यावचिन्ता प्रतन्यते ।” [H० वा० २।२१९ इति वचनात्, तथा च कथमतीतादेरवस्तुत्वम् वस्तुतयैव तत्र लोकबुद्धर्भावात् । भवत्वेवं तथापि कथं प्रत्यमि- १० ज्ञानात्तदकत्वम् ? कथं च न स्यात् ? असत्यपि तस्मिंस्तस्य भावात् लनपुनरुत्पन्ननखकेशादाविति चेत्, अशज्ञानादपि कथं कचित्पीतादिः । तदभावेऽपि शुक्लशहादौ तस्य भावात् । निर्वाधादेव ततस्तद्भावो न सर्वस्मात्, बाधितञ्च प्रकृतं पुन विना शुक्लप्रतिभासेनेति चेत्; नः प्रत्यभिज्ञानेऽपि समानत्वात् । लनपुनरुत्पन्नकेशादी किं तस्य बाधकम् ? मध्ये लूनतादर्शनमिति चेत् । ननु लूनता नाम विच्छेदः', स च पूर्वस्योत्तरेणासङ्घटनम् । तच्च लूनवदन्यत्रापि समानं सत्कथं कचिदपि १५ तम्य निर्वाधित्वम् ! तदुक्तम्- "लूनता नाम विच्छेदः परासङ्घाटनं स च । ततः पूर्वपरित्यागाद्वित्तिः सङ्घटिते कुतः ।। असङ्घटितदृष्टिश्च समा दार्टान्तिकेतरे " [प्र. वार्तिकाल० ४।१९७ ] इति चेत् न; असङ्घटितत्यस्य दान्तिके कथञ्चिदेवावगमान्न सर्वथा । न च तेन कथ- २० बिदेकन्यप्रत्यभिज्ञानस्य बाधनम्, अविरोधात् । अथ कथञ्चिदिति न क्षम्यते तस्यान्धपदत्वात्। न तर्हि प्रत्यभिज्ञानमपि तदाकारयोरपि स इत्ययमिति चासङ्घटितयोरेवायमासनादकत्वस्यानुपपत्तेः; तद्- परवाच प्रत्यभिज्ञानस्य । न हि स इति प्रत्यभिज्ञानं स्मरणयात् । नाप्ययमिति प्रत्यक्षत्वात् । तदपि मा भृतिति चेत् ; कथं तहीदमुक्तम्-“एकार्थक्रियाकारितयकत्वं प्रत्यभिज्ञानविपयो न तत्त्वतः ।" [प्र. वार्तिकाल० ४।१९७ ] इति ? सत्येव तस्मिस्तद्विपयचिन्तनस्योपपत्तेः । तदपि कल्पनादेव २५ न तत्त्वत इति चेत् ; ननु तदपि प्रत्यभिज्ञानमेव योऽयं स इति स एवायमित्ययमाकार इत्युपज- ननात, तच्च कथञ्चिद्वादविद्वेपे नास्ति । तत्कथम सतैयासतः परिकल्पनम् ? तदपि परिकल्पनादेवेति चैत् ; न; अगस्थाप्रसङ्गात् । ततो दूरं गत्यापि तत्त्वत एव सङ्घटिताकारं तदङ्गीकर्तव्यम् । - -- १ -पपयते आ०, य०,१०१२ पीतादेस्त- आ०,०प०।३ -दतः म आ०, २०, ५०। ४ "क्वचिदित्यन्धपदमेतत्"- हेतुवि० टी० पृ० ८४।५-रमित्यु-आ०, च०, प०। ६ -सत्येवास- आक, यक्ष,प.. १२ ·९० न्यायविनिश्चयविवरणे [२०५४ तथा च तद्वदेवातीतादेरपि सङ्घटनोपपत्तेरुपपन्नम्-'प्रत्यभिज्ञानात्कथञ्चिदसइटनेऽपि तदेकत्यपरिज्ञानम् ।' तत कथञ्चित्पदस्यान्धत्वाभिधानमन्धतमसानुबन्धादेव न परीक्षाक्लादिति निश्चिन्वन्ति विपश्चित । तत सूक्तम्-‘स एवायम् । इति । यतस्तत सुषुप्तादिरेच प्रबुद्ध इति । भवतु तादृशो जीयो न त्वामा तस्य नित्यशुद्धत्वेन सुपुप्तादिभावानुपपवेरिति चेत्, उत्तरम्-- ५ 'आत्मा' इति । अत्र सोऽयमिति योजयितव्यम् । तदयमर्थ -स प्रकृतो जोयोऽयं प्रत्यवमर्शन व्यव- स्थाप्यमान आत्मा नापरः । कुत एतत् ! उपयोगवान् यत उपयोगी ज्ञानदर्शनरूपो व्या- पारो विद्यते अस्येत्युपयोगवान् । नित्ययोगे तादात्यलक्षणे मतु । एतदुक्तं भवति-आत्मनोऽप्युप- योगवत्त्वमेव लक्षणम् "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" [तेचि० २।१।१] इति वचनात् । तस्य च जीव एव दर्शनात् स एवात्मेति तत्र दर्शनमपि परमात्माविवेकादेव न स्वतस्तत्त्वात् , तमेव भान्तमनु १० भाति सर्वम् [ कठो० ५।१८] इत्याम्नायादिति चेत्, न, तत्र दृष्टस्यान्यत्र कल्पनायामनवस्थापत्ते', तदन्यत्रापि तदनिरावरणात् । आम्नायबाघनान्नेति चेत्, प्रत्यक्षराधनादाम्नायोक्तेऽपि न भवेत् । ततो जीव एवात्मा "अनेन जीवनात्मना" [ छान्दो० ६/३१२ ] इति जीवाभेदेन तस्याम्नायाञ्च । आमाभेदेन जीवस्यैवायमाग्नायो न तदभेदेनात्मन इति चेत्, तस्यैवाम्नाये को दोष । जीवाइन्यो नारमा स्यात्, अस्ति चासौ मुक्तरूप , न च तस्य जीरत्व प्राणधारणस्याभावात्, सत्येव तम्मिन् १५ जीवस्वोपपत्तेरिति चेत्, न, तस्यापि भूतपूर्वगत्या तत्त्वात्, जीवितपूर्वो जीव इति व्युत्पत्ते, विग्रह- गतायपि जीविष्यतीति जीप इति व्युत्पादनात् । कथ पुनरुपयोगयत्त्वे तम्य सुपुप्त्यादि सत्यज्ञानस्व- भावस्य तदसम्मवादिति चेत् । न, कर्मवशात्तन्यापि तदुपपचे । तबाह- कर्मणामपि कर्ताऽयं तत्फलस्यापि पेदक । इति । कर्मणां ज्ञानावरणादीनामयं जीय कर्ता न केवलमुपयोगवानेत्यपिशब्द । ततश्च तेश २० यत्फलं तत्परिपाकोपनीव सुषुप्त्यादिलक्षणं तस्य वेदकस्तदूपतयापि वृग्नुमरिता । न केवर कदा. चिदवेदक इत्यपिशब्द । परमपि तफल दर्शयति - संसरत् [ परिणामातमुच्यते वा तन: पुन: ॥ ५४ ॥ इति । तसर्तृत्वादेव परापरशरीरादिपरित्यागोपादानक्रमेण देवतिर्यगादिगतिषु परिझमेदयं जीव इति । तत्कर्तृत्वे नियन्धनमाह-परिणामाच.' इति । परिणामो मिथ्यादर्शनादिविकार तैनात २५ परिगृहीत , ततस्तेषा कर्ता स एव उपयोगवत कुत इति चेत् । कर्मभ्य एव । न चैवं परम्पराश्य 'कर्मभ्यस्तदर्शनादिस्ततोऽपि कर्माणि' इति, अनादित्वातप्रवन्धस्य । तम्य च सयुक्तिकत्वेन तृतीये निरूपणात् । न तर्हि कर्मभ्यस्तकरणस्वभावस्य मुक्ति तस्वभावपरिहाण्या जीवम्यैव परिहानिमय जादिति चेत्, आह.---'मुच्यते वा ततः पुनः' इति । मुच्यते अपहज्यते ततः पर्मभ्यो जीव स च न सर्व किन्तु भव्य एवेति दर्शनार्थ वेति विकसवचनम् । मुच्यमानोऽपि न सर्वदा १ -धनादिति आ०, ब०, ५०१२ मुतस्यापि । ३ जीवत्वात् । ४ नूतनगरीरधारणा गति विप्रकवि 1५ मुसादि- ता०,व०।

·५ १० रा५५] २ अनुमानप्रस्ताव किन्तु पुनः तदुपायानुष्ठानस्य पश्चात्, पूर्वं तु संसार एव, सदभावे मुक्तेरनुपपत्तेः तदपेक्षत्वात् । मुक्तिः संसारतस्तस्मिन्न चासत्ययकल्पते । पाशबन्धाद्विनिर्मुक्तस्तस्मिन् सत्येव दर्शनात् ॥ १४०६ ॥ अविद्याकल्पितास्त्येव संसृतिः प्रागपीति चेत् । तदा तस्माद्विनिर्मुक्तिीवस्य कथमुच्यताम् ॥ १४०७ ॥ न हि संसारनिर्मुक्तो तमोदीपप्रमे इव । निष्पायं क्वचिजीवे युज्यते गृहगर्भवत् ।। १४०८ ॥ सत्त्वेऽपि प्रागवस्तुत्वासंसृतेर्मुक्तिरेव चेत् । अवस्तुन कुतो वित्तिर्यदि वस्तुशिः पुमान् ॥ १४०९ ॥ कल्पनापि कथं तम्य न चेद्विति कुतश्चन । वित्तिरेव यतो प्रान्ता कपनेति प्रकरप्यते ॥ १४१०॥ न च भ्रमोऽस्ति जीवस्य यतः स्याचन कल्पनम् । भ्रमे या तंत्र निर्मुक्तिरनादि कल्प्यता कथम् ॥ १४११ ॥ भ्रमोऽपि विनमादेव प्राच्यात्माच्योऽपि तादृशात् । अनादिस्तप्रबन्धोऽयमिति चासन्मतं मतम् ॥ १४१२॥ १५ चेतनादन्यतस्तस्य व्यवस्थाकारिणोऽत्ययात् । चेतनस्य च शुद्धस्य तद्वित्तावप्रवर्तनात् ॥ १४१३ ॥ तस्मात्समारमिच्छद्भिरशुद्धिस्तस्य तात्त्विकी। वक्तव्या प्रागनादिस्तनिर्वाणं नोपपद्यते ॥ १४१४ ॥ वस्तुसत्त्वे ससारस्य न निमर्तन जीयस्वरूपवदिति चेत् ; अयस्तुसत्त्वेऽपि न भवेत् तस्ययोक्तन्यायेनासम्भवात् । ततो निवर्तनं न कचिदिति प्राप्तम् । ततो वस्तुसत एव निवर्तनम् । अन- थान्तरम्य कथमिति चेत्, न; तम्यापि तद्धेतुनिवर्तनेन निगृत्तिदर्शनात् कलधौतद्रवत्वादिवत् । तत स्पतम्-'पुनर्मुच्यते' इति । पुनरपि कुतो मुच्यते । अवाप्युत्तरम् - 'परिणामात्तः' इति । सम्यग्द- र्शनादिपरिणामपरिगृहीतो यत इति । सति तत्परिपाके तद्विरोधिमिथ्यादर्शनादिनिवृत्तेस्तन्नियन्धनपरिक्षया- दपवृज्यते इति यावत् । मन्यात्मा को तत्फलं संसारो मुस्तिरिति च सत्येव भेदे, न चायमस्ति तदवस्थापनोपाया- भावात् । ततोऽद्वैतबोध एव परमार्थ., तस्य स्वत एवाधिगमात् 'स्वरुपस्य स्वतो गतिः" [ ६० वा० ११६ ] इति वचनादिति चेत् । अत्राह- आत्मादिश्यतिरेकेण कोऽपरोऽध्यक्षतां बजे।। इति । अपर इत्यद्वैतबोध उच्यते तस्याविद्यमानत्यपरत्वात् । स क. किलोऽध्यक्षतां स्यस- ३० ·(२५५ १५ न्यायविनिश्चयविवरणे वेदनविषयतां ब्रजेत् प्राप्नुयात् ! न कश्चित् । सकलयिकरुपातीतस्य तद्भजनात् केन तदाझेप इति ! पोतरम्-आत्मादि । आदिशब्देन कर्मादि, तस्मादिय व्यतिरेको व्यावृत्तिरध्यक्षतायास्तेनेति । इयागोऽत्र पश्चमीतत्पुरुषः । तदयमय:- भेदरूपायथात्मादेरध्यक्षं विनियन्ते । तथोक्तरूपादद्वैताचदसाप्रतिपतितः ॥ १४१५ ॥ सर्वनराम्यमायात तस्मादद्वैतवादिनाम् । तच प्रमाणशून्यत्वात्मागेव प्रतिवारितम् ॥ १४१६ ।। भवतु नीलघवलादिभिराकार चित्रस्यैव सत्य तद्भजनमिति चेत्, सिद्धस्तार्ह जीयो युगपदिव कमेणापि योधात्मनश्चित्रस्यानिषेधात्, तस्यैव परमार्थतो जीवत्वात् । तदाह- मानायं मामशो वृत्तेः [म चेदवामिधास्यते ] ॥ ५५ ॥ इति । अयं प्रतीयमानो वोधात्मा नाना कश्चिदवग्रहादिपर्यायैः शबलः । कुत ! वृत्तेः प्रवृत्तेः । कीदृशः क्रमशः कमसाकल्येन भवद्भिरिति । नास्त्येव तादृशो योध. प्रत्य- क्षतस्तस्याग्रहणात् , तत्र सन्निहितस्यैव सच्चेतनादेरयमासनात् न कालव्यापिन. तस्य भरणावधेर्भ. हणप्रसङ्गात् । तदुक्तम् "यदि कालकलाव्यापि वस्तुग्रहणमक्षतः । सर्वकालकलालम्बे ग्रहः स्यामरणावधेः ।।" [प्र० वार्निकाल० १९७ ) इति चेत् , अत्राह- चेत् अग्रामिधास्यते । न चेत् न यदि जमशवलो बोध, अत्र एतस्मिन् अकमरावले बोधात्मनि अभिधा तदस्तित्ववादः अस्यतै निराक्रियते तत्रापि देशव्यापिनि प्रत्यक्षस्यावृते । यदि देशकलाव्यापि वस्तुग्रहणमक्षत | सर्वदेशकलालम्चे ग्रहः स्यात्सागराऽवधे ॥ १४१७ ॥ इति दीपात् । योग्यतया नियमस्येतरत्रापि मुक्रत्वात् । प्रत्यक्षायोग्यम्य च उद्गतस्यानु- मानास्पतिपत्र दैतभागवत् । न हि तत्रापि 'नानुमानम्-चित्रलिभासाप्येकैव बुद्विरराबविवेचनत्वात् ' इति तम्य दर्शनात् । तेनापि विप्रतिपत्तिरेव निवार्यते न तद्भागस्य महणम्. प्रत्यक्षत एव पस्मिना तस्य महणादिति चेत् । न विप्रतिपचिविषेकस्याग्रहणात, महणेऽनुमानस्य वैफल्यात् । ततोऽनुमाना- देव नम्य प्रतिपत्तिः सहदनाअनन्तस्वस्यापि । ततो युक्तं माणादिमत्वात् परिणामिन एवात्मन साधनं न कटस्थस्य नापि विज्ञानसन्तानस्य तर सत्य विद्वान् । परिणामिन्यपि विरुद्ध एवार्य शरीरोपक्लप्सादेव चैतन्यानुत्पनेरिति चार्वाकः । तदेवाह---- १ तपरिज्ञा-आ०, २०, ५०। २ तस्मादेव प०१३ मा आ, घ०, १०॥ शक्यविवेचन चित्रमशस्यविवेचनाच ४ दिनप्रतिभावापि बुद्धिरकर बाह्यनिरिक्षणलात् । घुद्ध लादयः। प्रवातिकाल. पृ० १५। ५ वैफल्या रते. आ०,१०,१०६ मापि शान- आ०, ५०, 401 ·९३ विशिष्टः पुरुषः" [ २१५६५७) २ अनुमानप्रस्ताव भूतानामेव केपाश्चित् परिणामविशेषतः । कायश्चित्कारणं सोऽपि कथं संसारमुक्तिभाक् ॥ ५६ ॥ इति । फायः शरीरं भूतानां पृथिव्यादीनाम् एवकारान्न परमाण्वादीनां कार्यन्वेन सम्बन्धी, तेषामपि न सर्वेषाम् सर्वेषां कायमयत्वप्रसङ्गात्, अपि तु केपाश्चित् । मृतत्वाविशेषे कथमिदमिति । अनोत्तरम्-परिणामविशेषतः । तेषामेव समुदायलक्षणोऽवस्थाविशेपस्तस्मात्तत इति केपाश्चिदेव तद्विशेषभावात्तेषामेव स इत्यभिप्रायः । भवति चात्रसूत्रम्-"तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंज्ञाः" ] इति' । भवतु नामवं तथापि कः प्रकृतोपयोगः ? तत्रोत्तरम्-चित्कारणं चितश्चेतनस्य दर्शनस्मरणादेः कारणं काय इति सम्बन्ध: "तेभ्यश्चैतन्यम्" [ ] इति वचनात् । प्रयो- गश्चात्र-यस्मिन् सत्येव यद् भवति तत्तस्य कार्य यथा किण्वादेर्मदशक्तिः,सत्येव च काये भवति चेतन इति तदुक्तम् - "मदशक्तिवद्विज्ञानम्" [ ] इति । भवतु तद्वेतुः काय एवात्मा 'चैतन्य. १० ] इत्यभिधानात्, स एव च संसरति मुच्यते चेति चेत्, उत्तरम्- सोऽपि कायोऽपि न केवलं परः कथं नैव संसारयुक्तिभार ? तस्य जन्मन पूर्व मरणाचोर्ध्वम- भावेन तदनुपपत्तेरिति भारः । तत्रोत्तरमाह- शक्तिभेदे तथा सिद्धिः [ संज्ञा केन निवार्यते ] इति । तथा तेन कायश्चित्कारणमिति प्रकारेण सिद्धिः निर्गति. भवतीति शेष । कदा ? शक्तः १५ सामर्थ्यस्य भेदे तदन्यासम्मविनि विशेपे सति । तात्पर्यमत्र-कायात्मन. पृथिव्यादेश्चैतन्य प्रत्यभिव्यज- कत्वेन कारणत्वमिति मते तद्द्वेदस्तस्य वक्तव्योऽन्यथा तदयोगात् भूतान्तरवत् । किं तेन कायत्वादेव तदुपपत्तरिति चेत् । न, मृतेऽपि देहे तत्प्रसङ्गात् । विशेपादिति चेत्; स तर्हि तद्भेद एव नापर इति सिद्ध स एव तदाधिष्ठानं जीय, तदपरस्तु भाव पुद्गलादिस्तत्र दर्शनस्मरणप्रत्यभिज्ञानादेराम- धर्म स्याभावात् तदधिष्ठाने च विपर्ययात् । तत संज्ञयैव तस्य भूतत्वं नार्थतः । न च सा तत्र निवार्यते २० अनेकसंज्ञासमावेशस्यैकत्राविरोधात् । तदाह-संज्ञा केन निर्वायते' इति । यदि तम्य तच्छरीर- सयैव जीवत्वमचिनष्टैव दृष्टिास्तिकानामिष्टत्वान् । अपरशरीरत्वेनापीति चेन्) कथमत्यक्ततच्छरी- रस्य तत्सम्भवेत् युगपदेकत्र तदनुपलभात् । त्यक्ततच्छरीरस्येति चेत्, न; तम्यापि भम्मभावेनात्रेयोप- लभ्यमानस्य तद्वत्त्वाप्रतिपरिति चेत्, मा भूनाम स्थूलम्य तद्वत्त्वं सूक्ष्मस्य तु न कथं तस्य शरीरान्तर- बत्त्यमनुभवनोऽप्यप्रतिपत्रविरोधात् । नाविरोधादेव तदस्तित्वमतिप्रसङ्गात्, अपि तु प्रमाणादेव, २५ सच्चेह नास्तीति चेत् ; न; तस्यापि भावान् । तथाहि-विवादापन्न. पृथिव्यादि. तदन्नरवान् चैतन्याभिपक्षाशक्तिभेदवत्वात् बालदेहपृथिव्यादिवत् । प्रसिद्ध हि वालदेहपृथिव्यादेन्तथा- विधस्य तदन्तरवत्त्वं तवैव युवादिदेहभावस्य प्रतिपत्तेः । कयं पुनस्तदेहस्य बालदेहाद् भेद इति चेत् । १ "पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति तत्त्वानि तत्समुदाये शरीरेन्द्रियविषयसंशा इत्यादि" तत्त्वोपक पृ० ११ न्या० कु. टिक पृ० ३४१ । २'तेभ्यश्चतन्यामिति । तत्र येचिद् पृतिकारा पाचक्षते-उत्स्यते तेभ्यानैतन्यम् । अन्ये- अभिव्यन्यते इति ।" सत्त्व सं० २०१० ५२०० कुछ टि० पृ० ३४२ । ३ तत्यान्तरखेन भेदः ।

·न्यायविनिश्चयविवरण [१५७ १८ प्रतिभासमेदादेव पुरुषान्तरदेहवन् । सत्यपि तस्मिन्नात्यन्ताय सत्र भेद इति चेत् । न, अस्माभि- रप्यत्यन्तभेदेन तदन्तरवत्त्वस्यासाधनात् । एवमपि कथ मरणतिरोहितचिद्रूपस्य पुनराविभूतवदूपतयश तदन्तरवत्त्व स्थूलरूयस्यापि तस्य तप्रसङ्गादिति चेत् ! कय भक्तोऽपि जन्मन पूर्वमनभिव्यक्त चिद्रूपस्य तथा प्रकृतदेहवत्त्वं भूलमात्रस्यापि तत्पसभेने सर्वस्य प्राणिमयत्वापते । नायं दोषम्तव ५ तन्निबन्धस्य शक्तिविशेषस्य मावान्न तन्मात्रे इति समानमन्यत्रापि समाधानम् । तदेवाह-~- याभूताविशेपेऽपि प्रज्ञादिगुणसंस्थितिः । तथा मृताधिशेपेऽपि भवद्भुनादिसंस्थितिः ॥ ५७ ॥ इति । यथा येन शक्तिभेदभावाभावप्रकारेण शरीरमाविनोऽन्यस्य च पृथिव्यादेभूतत्व भाष- प्रधानावान्नि टेंशस्य, उपलक्षणश्चेट लेनानभिव्यक्तचेतनत्यमपि तम्याविशेपस्तस्मिन्नपि न केवल तदारे, २० प्रनादिगुणसंस्थिति इति अत्यन्तविस्मृतस्य पूर्वसंस्कारादभ्यहनं प्रत्येकगृहीतानामन्योऽन्ययोननेन वानुस्मरण प्रज्ञा सादिर्यस्य मेवाशरीरमायादे , मेघा गृहीताविस्मरण पृथग्गृहीताना तथानुम्मरण वा, स एव गुणस्तस्य संस्थितिः सम्यक् शरीरभाविन्येव पृथिव्यादी मान्यत्र स्थितिरतिव्याप्तिपरिहारेणा वम्यानम् । न हि तत्रैव शक्य वक्तुम्-शरीरभाष्यपि पृथिव्यादित तसंस्थितिमान भूतत्वाइनुन्मीलितचे सनत्वाद्वा तदितरपृथिव्यादिवदिति, तत्माविशेषेऽवि शत्तिभावेतराम्या तत्सस्थितिमत्त्वस्योपपत्ते ) तथा १५ तेन प्रकारेण भूताविशेषेऽपि भूतत्वतदुपलक्षिततिरोहितचेतनत्वाभेदेऽपि म्यूरस्य इतरस्य च पृथि व्यादे भवद्भूतादिसस्थितिः भवन् मायिशरीरप्रज्ञादिस्तस्य वर्तमानसमीपत्वेन तस्मत्ययविषयत्यान, भृतश्च वर्तमानस्तत्रापि तच्छब्दस्य लढे अन्यथा भूतपूर्वशब्दवैवाद् भूतपदादेव तदर्थपतिपत्ते । सदय- मर्थ --भूतः साम्प्रतिक पृथिव्यादिः आदि कारणमभिव्यञ्जक्त्वेन यस्य स भूतादि मान्नेव भूतादिस्तस्य संस्थिति सूक्ष्हेतुकतयैव न स्थूलभस्मादिनिमित्ततयावस्थानम् । ततो न नापीद वरच्यम्-विवक्षि २० तोऽपि न पृथिव्यादिस्तद्धेतु भूतत्याशिरोभूतचेतनत्याद्वा स्थूलभस्मादिचदिति, तस्यापि सामर्थ्यभावेतरा- भ्यामेव परिहारात् । भवतु माविरूपतया तत्यैव जीवस्य न भूतरूपतयेति चेत्, न, तम्याप्यनुमाना दवगमात्-साम्पनिकः शरीराविरतीतायधिन्यादिहेतुक शरीरादिलान वृद्धगरीदिक्त । तदाह भवदित्यादि । व्याख्यानमत्र भवन् वर्तमान स एव भूतादिरतीतकायधिव्यादिनिबन्ध नचातत्य संस्थितिः पूर्ववत् । तदेव कायकारणत्वेऽपि चैतन्यस्याप्रतिक्षेप एव जीवस्य, सस्य ५ कालत्रयमावित्वेनावस्थापनात्, न तारता तस्य सत्यमनाएनन्तत्वेन तदुपगमान्, तम्य च नानुमान तस्या नन्तरपूर्वाटावे पर्यवसानात्, ततोऽपि न (न) परस्य तम्यानुमितिरिति चेत्, न, एवमनवस्था- प्रसङ्गाद् विषयान्तरे चासञ्चारापते यावज्जीव तत्रैवाभिनिवेशादिति चेत्, नन्वय भयन एव पर्यनुयोग अनुमानम्य पृथिव्यादेरनाद्यनन्तात्य प्रत्यक्षतोऽजगमात्, तस्य सन्निहितार्थगोचरतयेच प्रतीते , . १ स्थुरेतरस्य च आ०, ५०, ५०१२-नन्तर पूर्वदेव ५- आ०, २०, ५०१३ -आदि देन अनन्तरोतरस्य महणम्'- ता० टिक!

·3B २१५९-६०] २ अनुमानप्रस्तावः चानिष्टेरिष्टस्याप्युक्तदोपानतिवृत्तेः । तदनेन सौगतस्याप्यनाद्यनन्तत्यपरिज्ञानाभावः प्रतिपत्तव्यः । स्याद्वादिनस्तु नाय दोषः कतिपयतदनुमानपर्यवसाने तबलादेव क्षयोपशमविशेषसापेक्षादित्थमनादिर- नन्तश्चायं प्रबन्ध इति तर्काभिधानस्य प्रमाणस्योत्पत्तेः । ततो युक्तं कायकारणत्वेऽपि चैतन्यस्यानाद्यनन्तत्वा- वस्थितेः संसारमुक्ती तस्येति । कीदृशश्चाय चेतनो यस्य गरीरेणाभिव्यक्ति ? तदात्मेति चेत् ; न तस्य तद्भिवलक्षणत्वात् । ज्ञानदर्शनलक्षणो हि चेतनो न शरीरं तस्य रूपादिलक्षणत्वात् । न हि ५ तद्भिन्नलक्षणस्य तत्रान्तर्मावः पृथिव्यादो जलादेरपि तत्प्रसज्ञात । तन्निश्चये ऽनिश्चयाच्च । अस्ति हि निश्चिते ऽपि शरीरे 'तद्विकले संशयः किमयं मूर्खः किं वा पण्डित इति, अन्यथा तत्परीक्षावैयापत्तेः । व्यभिचारी हेतुः शब्दादिधर्मिनिश्चयेऽपि अनिश्चितस्याऽनित्यत्वादेस्त- दन्तर्भावादिति चेत् । न; तत्र कथञ्चिभेदस्यापि भावात् । चेतनेऽप्येवमिति चेत् ; न; जैनोक्ती "परस्परविरुद्धयोरेकनासम्भवात्" [ सूत्रेण स्वयं तद्वा- १० दस्य निराकरणात् । तन्न तदात्मनस्तेनामिव्यक्तिः । तद्गुणस्येति चेत् , न तदाश्रयत्वात्तद्गुणत्वे घटादौ प्रसङ्गात् , तस्य भूम्याश्रयत्वात् । सर्वदा तदभावान्नेति चेत् ; अक्यविनि प्रसङ्गः; तस्य शश्वदवयवाश्रयत्वात् । क्रियावत्त्वादिना द्रव्यत्वान्नेति चेत् , न; उत्पन्नमात्रे क्रियावत्त्वादेरसम्भवात् । तत्कार्यत्वात् , न हि कार्य कारणयो. समकाल: प्रादुर्भावः सव्यापसव्यबालविलासिनीकुचचूचुकवत् परस्परमनुषकारात् । पश्चाद्भाविना च तेर्ने पूर्व द्रव्यत्यम्'; पूर्वभाविना द्रव्याश्रयत्वादिना पश्चादपि १५ गुणत्वस्यैव प्रसङ्गात् । कथश्चैवं गन्धादेरपि गुणत्वम् ? गुणवत्त्वेन द्रव्यत्तस्यैवोपपत्ते । अस्ति हि तत्र तद्वत्त्वम्, द्वौ गन्धो पड्सा इति सङ्घयामेदप्रतिपत्ते । वक्ष्यति चैतत्-"गुणानाम्" इत्यादिना । तन्न तद्गुणस्यापि तेनाभिव्यक्तिः । नापि तकार्यस्य; वक्ष्यमाणोत्तरत्वात् । कथमेवं गुणनिषेधै"गुणवद्रव्यम्" इत्युपपन्नं भवतोऽसीति चेत् ? न, परकीयस्य तल्लक्षणस्यैवातिव्याप्त्यादिना प्रतिषेधान्न गुणस्य । कथं सर्हि तदुपपत्तिरिति चेत् ! आह- तस्मादनेकरूपस्य कथञ्चिद्ग्रणे पुन: ।। ५६ ॥ नद्रूपं भेदमारोप्य गुण इत्यपि युज्यते । इति । तस्मादुतन्यायादनेकरूपस्य युगपज्ज्ञानदर्शनादिनानात्वभावस्य क्रमेण स्वापप्रबोधसुख- दुःखादिभेदात्मनश्चेतनस्य कथञ्चित् केनचित् न सर्वात्मना प्रकारेण ग्रहणं प्रत्यक्षादिना परिच्छेदः । न हि तेन तम्य सर्वात्मना परिज्ञानं स्वापादौ प्रबोधादेस्तत्र च स्वापणदेरप्रतिवंदनात् । न चैवं तस्यपि न प्रतिपत्तिः; तस्याः प्रत्यभिज्ञाबलेन व्यवस्थापितत्वात् । ततः कश्चिदेव ग्रहणम् , तस्मिन् सति, पुनः पश्चात् तद्रूपं गृहीतागृहीतरूपं भेदं नानात्वम् आगेप्य नयवृद्ध्याभिसन्धाय गुण इत्यपि शब्दाद् गुणीत्यपि कल्पनं युज्यते उपपद्यते । सति भेदे चेतनात् स्वापादीनां ते तस्य गुणास्तदाश्रय- १ शरीरभिन्ने चैतन्ये हत्यर्थः १२ चेतने वेवमि- आ०, २०, ५०।३ अयरिकार्यवाणस्य अती न गुणत्वमायविनः । ४ गुणेन । ५ यदि स्यात् इति सम्पन्धः । ६ न्यायवि० श्लो० २३०॥ ७न्यायवि० श्लो० ११७ । - २० ·-- न्यायविनिश्चय करणे [६०-६२ स्यात् स च गुणी तदधिकरणत्वादिति प्रतीतिबलादुपपन्नो गुणतद्वद्भाव' इत्यर्थः । गुणतद्वतोरेकान्तत' एव मेदो न कथञ्चित् तद्वादस्य विरोधादिदोपादिति चेत् ; अत्राह-~- यदि स्वभावाभावाऽयं भिन्नो भावः कथं भवेत् ? ॥ ६ ॥ अनवस्थानतोऽभेदे सकलग्रहणं भवेत् । इति । अनायमभिप्रायो यथा गुणी गुणात् स च गुणिनो भिद्यते तथा यदि न स्वभावादरि, नानेकान्तवादानिर्मुक्तिः अन्यतो भेदाय स्वतश्चाभेदस्य भावे तस्यावश्यम्भावात् । तथा गुणगुणिरूपतयैव वरं तदभ्युपगम. प्रतीतिभावादिति । भिद्यते चेत् ; उत्तरम्-यदि चेत् स्वभावात् स्वारमनोऽयं भार- चंतनोऽन्यो वा भिन्नो व्यतिरिक्तः भावः कथं नैव भवेत् खरशृङ्गादिवत् । मिन्नस्यापि पुनः स्वभावान्तरे- गावस्थितिरिति चेत् । में ; ततोऽपि तद्भेदस्यावश्यम्भावात्, अन्यथा अनेकान्तवादादनिर्मुक्ते । पुनस्तद- २० न्तरेण तदवस्थाने चानवस्थानात । तदेवोक्तम्-'अनवस्थानत' इति । भिन्नस्यापि स्वभावात् सत्तासम्ब- न्धेन सत्त्वम्, इत्यप्ययुक्तम् , अनवस्थानत एव स्वभावनिष्क्रान्ते सम्बन्धस्यैव निविपयत्वेनानवस्थितेः व्योमकुसुमादिवत् । तन्न कचिदैकान्तिको भेद प्रमाणवाधनात् । भवत्वभेद एवैक्रान्तिक इति चेत् । उत्तरम्- 'सकल' इत्यादि । सकलस्य स्वरूपादेरिव पररूपादेरपि ग्रहणं तादात्स्येन मावस्य भवेत् कटा ! अभेद, कचिदपि भेदस्याभावे । १५ तदेवं सति चाकिः कथं भूतचतुष्टयम् । कणादः षट्पदार्थान् वा कथं नामावकल्पयेत् ॥ १४१८ ॥ प्रागेव ब्रह्मवादोऽपि प्रतिषिद्ध सविस्तरम् । भेदाभेदात्मकं तत्प्रतीत्योपगम्यते ।। १४१९ ।। तच्चानेकात्मक गुणगुण्याटिरूपत. । संशयाउनुपल्लीदें (पाली) भवतीत्याह शास्त्र कृत् ॥ १४२० ॥ तदनेकात्मक तत्वं [म हि ज्ञानात्मना वचित् ] ॥ ६१ ॥ इति । म्पष्टमेतत । अन्नायं माय.-स्थाहादरलभाविभूतचातुवित्र्यमभ्युपगम्य तद्वादिनं प्रति गोरेवायं केवलमस्य विपाणे न स्त इत्युपप्लवमवकल्पयन् भूतवादी महाभूतेनैवाविष्टो न विशिष्टया प्रजयाधिष्ठित इति । भवतु स एव बाद , तत्रैव चेतनो देहस्य गुण इति चेत्; अत्राह--- न हि ज्ञानात्मना कचित् ॥ गरीरग्रहणं येन तद्गुणः परिकल्प्यते । इति । न हि नैव ज्ञानात्मा शुक्लाद्यात्मना पटग्रहणवन् कचिदन्तर्बहिर्या शरीरग्रहणमस्ति वस्तु २० . २ गुणवद्भाव आ०, २०, ५०२।-कान्त एवं आ०,व०प०। ३ -भवत् आ०,१०,१०॥ ४-टमेव तत् ता०१५ लवादी आध, व०,१०१६ परिकल्पते आ०, २०, ५० ।

·९७ " २१६२६४] २ अनुमानप्रस्तावः येन तथा तद्ग्रहणेन तद्गुणः परिकल्प्यते नानात्मेति विमक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । गुण- द्रव्ययोः कश्चिदप्यभेदे द्रव्यवद् गुणस्यापि गुणवत्त्वप्रसङ्गः तद्धर्मानुपाते सत्येव तदभेदोपपत्तेरिति चेत्, न; अभेदार्पणया तथेटत्वात् । न चैवम् "द्रव्याश्रया निर्गुणा गुणा." [ त० सू० ५/४० ] इति सूत्रविरोधः, तस्य भेदाभिसन्धिनिबन्धनत्वात् । वैशेषिकादेस्तु अगुणवान् गुणः" इति' ब्रुवाणस्य न गन्धादेर्गुणत्वं गुणवत्त्वात् । तदेवाह- गुणानां गुणसम्बन्धो गन्धादेः सङ्ख्यया ग्रहात् ॥६२॥ इति । सङ्ख्यायाश्च गुणत्वं गुणसूत्रे' 'तत्त्वेन पाठादिति भावः । सत्य सङ्ख्यावत्तस्य ग्रहः, सा तु गुण एव न भवति 'भाक्तत्वेनावस्तुसत्त्वात, वस्तुसत्त्व एव तस्या गुणत्वोपपत्तेरिति चेत; अत्राह- तादात्म्यं केन वार्येत [ नोपचारप्रकल्पनम् ] । इति । स गुण आत्मा स्वभावो यस्य तस्य भावः तादात्म्यं गुणात्मत्व सङ्ख्याया इति षष्ठी- १० परिणामेन सम्बन्ध । केन न केनचित् पार्यंत प्रतिक्षिप्येत । ननूक्तं भाक्तत्वेन तन्निवारणमिति चेत्, अनाह- नोपचारप्रकल्पनम् । अन्नान्यत्रापि तुल्यस्वात् [आधारस्यैकरूपतः ] ॥६३।। इति । अत्र अस्यां गन्धादिसङ्ख्यायाम् उपचारस्य असदाकारायारोपस्य कल्पनं समर्थनम् । कुत १५ एतत् ? अन्यत्रापि पृथिव्यादावपि तुल्यत्वात्तत्कल्पनस्य । तथा च न कचित् साया गुणत्व- मिति मन्यते । नायं दोषः, तत्र वस्तुत एव तस्या भावात् निर्वाधप्रतिपत्तिविषयत्वादिति चेत्, अत्राह-अन्यत्रापि गन्धादिसल्यायामपि तुल्यत्त्वाचद्विपयत्वस्य॑ बाधकस्य कदाचिदप्यप्रतिपत्तेः । वस्तुतो निर्गुण एव गन्धादिरद्रव्यत्वात् कर्मादिवत् इत्यनुमानं बाधकमिति चेत्, न, कर्मादावपि 'पञ्च कर्माणि द्विविध सामान्यम्, एक समवायो बहवो विशेषाः' इति सङ्ख्यया गुणवत्त्वत्यैव प्रतीते:, साध्य. २० वैकल्याद्धेतोश्चासिद्धत्वात्, गुणवत्त्वे तस्यापि द्रव्यत्वात् । तदेवाद्रव्यत्वेनेति चेत्, न; 'अगुणवत्त्वाद् द्रव्यत्वम्, ततश्च तत्' इति परस्पराश्रयस्य स्पष्टत्वात् । तत सूक्तम् 'अन्यत्रापि इत्यादि । व चेयं प्रसिद्धा सङ्ख्या यस्या गन्धादावुपनार । तदाधार इति चेत्, न; पृथिन्यादेरेवत्वा- देकसब्याया एव तत्र तदापते । तदाह- आधारस्यैकरूपतः॥ तत्रैकत्यं प्रसज्येत [ संग्ख्यामात्रं यदीप्यते ] । इति । आधारस्य पृथिव्यादे. एकरूपत एक्त्वेन निरूपणात् तत्र गन्धादी एकत्वं प्रमज्येत तथा च 'द्वी गन्धी' इत्यादि व्यपदेशाभाव इति मन्यते । भवत्वनाधारसङ्ख्यायास्तत्रोपचार इति चेत्, न, प्रत्यासत्तेस्तन्निबन्धनस्याभावात् । सल्यासामान्यस्याघारेतरगतस्योपचारस्तर तावादिति १ परिकल्पते आ०,०प०२ वैशे० सू० ११.१६ । ३ वैगे० सू० १।२६ 17 संख्यात्वेन । ५ "श्रौपचारिकत्वेन" -ता०टि०१६-यवत्वो- आ०, २०,प०१५ संयया आ०, ०,१०१८ यस्य आ०, ब०प०।९ एष संज्यया गु-आ०, ०,१०। १३ ·९८ ? न्यायविनिश्रयविपरणे २०६५-६६ चेतः तदेव तर्हि स्यात् कथं विशेषः । सामान्येन तस्याशेपादिति चेन्न; आधारेतरगतयोरेकल- मानात्वयोर्युगपढाक्षेपेण गन्धादौ तद्व्यपदेशस्यापि युगपभाप्तेः, ततो यदि तकल्पनं सामान्यमेव न विशेषस्तदेवाह-'सङ्ख्यामात्रं यदीप्यते' इति । यदि चेत्, इप्यते तत्कापन सदस्यैव विशेष- रहिता तन्मात्र स्यात् । न च तेन कल्पितेनापि प्रयोजन स्यात्, 'दिव्यपदेशस्य तस्मादनुपपत्तेः । उप- ५ चरितत्वे च गन्यादी सड्यायास्तद्वदेव पृथक्त्वस्यापि स्यात, सयावत्तस्यापि गुणवेन यस्त- स्तत्रासम्भवात् । ततः किमिति चेत् । आह- नानारमविभ्रमादेयं न पृथग्गुणिनो गुणा: ॥६५॥ इति । नानात्मा नानास्वभावः पृथक्त्वमिति यावत्, तस्य विभ्रमः कल्पितत्वं तम्मात् । एवं गन्धादिसल्याइन् । न पृथग् न मिन्ना गुणिनः पृथिव्यादेर्गुणाः रूपादयः स्युः । उपलक्षणमिदम्, तेन कर्गसामान्यादयोऽपि तद्वतो न पृथगिति प्रतिरक्तव्यम्, वस्तुतः पृथक्त्वाभावे तदनुषपचेः । "तदभायेऽप्याकारमेदाडे ततः पृथगिति चेत्, एतदेवाह- प्रसक्ता रूपभेदाच्चेत् [ भेदो नानात्वमुच्यते । इति । रूपमेदाद स्वाकारमेदाते ततः पृथक् प्रसक्ताः मवृत्ताः चैत यदि । तत्रोत्तर- माह - 'भेदो नानात्वमुच्यते इति । भंद इत्यपि नाना पृथक्त्यमेव न स्वरूपवलक्षण्यम् ५५ उच्यते, अन्यथा पृथिव्यादिप्वपि पृथक्त्यकामनायैकल्यप्रसाशात् । ततो गुणादीनां तद्वतो भेदमि- च्छता पृथक्त्वं सत्र तात्त्विकमेवाझीकर्तव्यम् इत्यच्याकमेव "अगुणवान्" इति' गुणलक्षणम् । तदनेन "गुणवत्" इति 'द्रव्यलक्षणस्यातिव्यापकत्वमुक्तं भवति गन्धादरपि गुणवत्नेन तत्वापतेः, समया-- यस्य चैकत्वेन तस्यापि तद्वत्वात् । नास्त्येव सत्रैकत्व केवलं मावसाहश्यातत्र तद्व्यवहारः। तदुक्तम् - "तस्वं भावेन व्याख्यातम्। ( वैशे० ७।२।२८ ] इति , तदेवाह- एकता भावसाम्याचेत् | उपचारस्तथा भवेत् ] ॥६५॥ इति । मायः सत्त्व तेन साम्यं साधयं सत्सदितिवत् समवाय. समवाय इत्यविशिष्टशानविपक्ष उस्मात्र, एकता एकल्यं समवायस्येति शेषः। 'चैत्' इति पराकूनयोतने । तनोतरमाह-'उपचारमाथा भवेत्। इति । तथा तेन तत्साग्यमकारेणोपचार एकत्वस्य भवेत् सादृश्यगुणोपनीतत्वात माणके सिंहस्ववत् । तथा च तत्र नानात्वमेव स्थान । वस्तुत एकवाभावे तस्यावश्यम्भावात् । यदि च, गुणवत्त्वभयान वास्तवमेकत्वं पृथक्त्वमपि न भवेन, तदपि कुनश्चित् कार्यविशेषादेरुपचरितमेव स्मात् । सदेवाह- भेदेऽपि वस्तुरूपत्वात् न घेदन्यत्र तत्समम् ] 1 इति । भेदः समवायस्य तदन्यत्वान्नानात्वं तस्मिन्नपि न केवलं तदेकत्व एव, उपचारः नया १ तदा गादे- आ०.३०, २०१२ पृथक्त्वाभावेऽपि । ३ वशे० सू श॥१६५ किया- ६ सिहलवान गुणवत्तमवानिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् -यश. सू. १।१११५ १५ समवाये । २७ तत्र आ०,०प०) ·२०६६-६७, २ अनुमानप्रस्तावः ९९ भवेत्' इति सम्बन्ध । तथा च तस्य वस्तुतो मावादप्यभेदात् न युत्तमे नत्-'एकता भावसाम्यात्' नि, साम्यस्य भेटे सत्येवोपपत्तं ' । इतर प्राह-'वस्तुम्पत्वान्न चेत्' दुति । वस्तुनः समवायम्य स्पत्वात् स्वभायस्वाद देस्य न चेत् न यदि तत्रोपचार इति; तबाह-'अन्यत्र तत्समम्' इति । अन्यत्र तदेकत्वे तत् वस्तुरूपत्वं समं सदृशम् तस्यापि निरवद्यमत्ययवेद्यतया स्वयमभ्यनुज्ञानात, तथा च सिद्धमेकत्वादिना तस्य गुणवत्त्वम् । अर्थान्तरत्व एव स गुणो न वस्तुरूपत्वे इति चेत्, आह- 'अन्यत्र' इत्यादि । अन्यत्र पृथिव्यादौ तत् वस्तुरूपत्वमेकत्यादेः समं तत्रापि तदपरस्य प्रमाणतो ऽनवगमादिति न कचिदेकत्वादिर्गुण स्यात् । अथवा, 'न पृथग्गुणिनो गुणाः' इत्युक्तं तदेवा- भ्युपगमात् वदतः सङ्ग्रहवादिनो मतम् 'एकता' इत्यादिना आशय 'उपचारः' इत्यादिनोत्तरमाह । नहि भावसादृश्यात् सन्मानाविशेषादेकता सर्वगावानामुपचार एव तथा भवेत् सन्मानस्यापि सर्व- व्यक्तिप्वेफस्याभावात् उपचारत एव तदेकत्वस्यावस्थापितत्वादिति मन्यते । हेत्वन्तरमाह-'भेदेऽपि १० इत्यादि । न हि भेदस्यापि यस्तुरूपत्वे वस्तुतस्तदेकत्वमुपपन्नम्, भेदो न वस्तुरूपः तत्त्वात् मरीचिकातोयवदिति चेत्, तदेवाह-'न चेत्' इति । न यदि भेदे वस्तुरूपत्वमिति । तत्रोत्तरम्- अन्यत्र अभेदे तत् वस्तुरूपत्व नेति समम्-सोऽपि न तद्रूपस्तत्त्वात् लनपुनरुत्पन्नकेशाद्य- भेदवदिति अनुमितिभावात् । भवतु बाधितस्य तस्यातद्रूपत्वं नापरस्य । न हि बाघेवतो धर्मस्तदन्यत्र योजनमहत्यतिप्रसङ्गादिति चेत्, न, भेदेऽपि समानत्वात् । अत एवोक्तम्-'अन्यत्र तत् समम्। १५ इति । तन्न गुणगुण्यादीनामपृथक्त्वम् । भवतु पृथक्त्वमेव प्रतिभासादिभेदादिति चेत ; अत्राह- एतेन भिन्नविज्ञानग्रहणादिकथा गता ॥६६॥ इति । भिन्नविज्ञानग्रहणं भिन्न प्रतिभासावलम्बनम् आदिशलान् भिन्नाभिधानकारणादि तस्य कथा गता न सम्भवति इत्यवगता । केन । एतेन अनन्तरन्यायेन । विज्ञानादायपि भेदस्य : सत्येव पृथक्त्वे सम्भवात , तस्य च निराकृतत्वात् । तत्रापि भिन्नविज्ञानग्रहणादिना भेदकल्प- नायामनयम्यापत्ते । तन्न गुणो नाम फश्चिनिश्चितो यतश्चतनोऽपि गुण. स्यात् । मा भूद्धर्मस्तु तर्हि तयं स्यात् तदवष्टम्मेनावस्थानाच्चित्रवत् कुड्यस्य, ततो यथा कुड्या- पाये न चिन तन तिष्ठति नाप्यन्यत्र गच्छति नश्यत्येव पर तथा शरीरापाये चेतनोऽपीति मन्यानम्य मतमुपदशर्यत्राह- जीवच्छरीरधर्माऽस्तु चैतन्यं व्यपदेशतः । यथाऽचैतन्यमन्यत्रेत्यपरः प्रतिपन्नवान् ॥६५॥ इति । जीवतः प्राणान् धारयत शरीरस्य धोऽस्तु चैतन्यं व्यपदेगतः 'सचैतन्यमि १ तरिति तत प्रा- आ०, २०, ५०1 • अनर्यान्न-आ०, २०, ५०।३-दिनिगु- आक, म०. प०१४-तेन तदैवाभ्युपगमाम ततः आ०, २०, ५०१ ५ अभेदोऽपि । ६ यापानी आ०, २०, ५०। ७ तर्हि स्यात आ०, २०, ५०1शरीरम्य" - ता०टिक।

·(६८-७० ५ - न्यायिनिधयविररण जीवच्छरीरम्' इत्यमिधानतो यथा येन व्यपदेशप्रकारेण अर्थतन्य चिनादि अन्यत्र कुड्यादी धर्म इति एवम् अपर चार्शक प्रतिपनरान् । तरोतरमाइ- अमत्यतेऽपि देऽस्मिन स्वतन्त्रमय भासगात् । प्रत्यचे तद्गुणो ज्ञान नेति मन्तः मनक्षते ॥६॥ इति । चलतम पटापरिनिहितरोचनाशायाम् अप्रत्यक्षेऽपि विस्पष्टप्रतिभासाविषयेऽपि न केवल विपुरविरसतारोकपरिकलितप्रदेशदशाया प्रत्यक्षेऽपीत्यपिरान्छ । कस्मिन् । देह शरोरे अस्मिन आत्मीये प्रतीयमाने प्रत्यक्षा स्पष्टारमास झागम् | उन एतत् । स्वतन्त्र यथा भवति तथा शरभामनाद । तत् किम् । तद्गुणः तस्य देह [स्व ] गुणस्तदाश्रय नेति मन्तः प्रचक्षत कथयन्ति । नहि तस्मिानमयोऽपि प्रत्यक्षस्य तद्गुणत्व रूपादेशाशगुणत्वप्रसाहात | गन्दम्य १० क तादृशस्याकाशगुणात्यमिति चेत् । न, तस्य सिधात् । स्पर्शस्य वायुगुणत्व कथमिति चेत् । न; स्पर्शविशेषत्यैव यात्वात् , तस्य च प्रत्यक्षवात् । तस्य तदभान्तररवे गुणगुणिभावाभावस्य निदनात । तल देहगुणत्व ज्ञानम्य । तत किम् । इत्याह- तदृष्टानिरन्पामाष्टपरिकल्पना । इति । तत् तस्मात् तस्य गुणत्वासावा अन्येपा रोकायतिराना दृष्टहानि. प्रत्यक्षवेधस्य १५५ स्वतन्त्रज्ञानम्य प्रतिक्षेपात्, अमरिकल्पना परतन्त्रस्य तस्यादृएत्यबोफ्गमात् । तदेवाह-- स्मतन्यदृष्टे तानामदगुण मात ॥६६॥ इति । दृश्यते हि स्वातन्त्र्य ज्ञानम्य । नहि देहभूताभूतसम्बन्धितया गुगभाव । सो दृष्टहानिररकल्पना चान्येषामिति । भवतु तस्य तदात्मस्व गणरय सद्धर्मत्य का, तथापि न ससारमोक्षयोरमान इत्याह- तत्सारनरभूतानि कायापायेऽपि कानिचित् । इति । तदित्यत्र अपिशब्दो अष्टव्य । तदयमर्थ -तदपि तस्य तद्गुणत्वादिपकारेणापि 'जीर, समारमुक्तिमाग्' इति दूरादाकृष्य सम्बन्धनोयम् । कथमेतन् । देहपाते सह तेन तस्यापि पलयादिति चेत् । तन, यत कायापायेऽपि न केवलं तदावे कानिचित् न सवाणि शरीरान्तर परिणामभाझि भवन्ति पूर्वोक्तन्यायात् । कीदृशानि कानिचित्तानीति चेत् । सारतरभूतानि तेश्ने उन्यस्य मागभिव्यक्तित्वात् तेभ्योऽपि साराणि पुनरप्यभिव्यकिवात भूताने सूक्ष्मरूपाणि पृथिव्या दीनि, ततो निषिद्धमेतत्-"यारज्जीवेत् सुरस जीवेद" ! ] इत्यादि । ततस्तस्य तदात्म- कवादिकरयन प्रयासमात्रमेव चाकस्य ससारमोक्षमोस्तदर्थस्यानुष्ठानस्य च तथापि निषेधामावादिति मन्यते । तस्मादित्यादयश्च व्याख्यानश्लोका यथेत्यादिना व्यवस्थापितस्यैवात्मन, व्याख्यानात् । १नाइ-आ०, २०, ५०10 तक आ०, २०, ५०/३ल्यानेति आ. २०, ५०॥ ४ देहभूतसम्ध- आ०,३२, ५०१५ शानस्य । ६ यावधीय मुख आO,प०, ५०। पवनीवेत् सुत्र जीवनास्ति मृत्योरगोचर । भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमन बुत -ar टि। २० ·ANDAN VIDYA RATIYA १०१ (BOMBAY-7 KIBRARY - १७०-७१] २ अनुमानप्रस्तावः मतान्तरमुपदर्शयति दूपयितुम् -- 113394 कार्यकारणयोर्युदिकाययोस्त निवृत्तितः ॥७॥ कार्याभावगते स्ति संसार इति कश्चन । इति । कारणं हि कायो बुद्धर्बुद्धिम्तु तम्य कार्य तद्भाव एव भावात् , धूमादेरपि तन एवाग्नि- कार्यत्वात् । न च तत्कार्यमन्यतोऽपि यतस्तदभावेऽपि स्यात् । स्यादेव शालकवत् । शालक हि ५ शालकादिव गोमयादपि दृश्यते इति चेत् । न. तस्य तजन्मनः तदन्यतो बैलक्षण्यात् । बुद्धिरपि विलक्षणा तदन्यत स्यादिति चेत् ; न, तस्या एवाप्रतिपत्ते । शालरुवत् सम्भाव्यत इति चेत् । धूमोऽपि पर्वतगत किन्न 'तथा सम्भाव्येत : पृष्टसदृशतयैवं तस्य प्रतीतेरिति चेत् । न, बुद्धावपि समानल्यात् ! सादृश्येव तदन्यतोऽपि किन्न मवतीति धूमोऽपि किन्न स्यात् । तौव तद्भाव- भावस्य नियमात् , अन्यत्राभावात्, भावे सोऽपि पावक एव म्यात तन्नियमाधिष्ठितस्यैव , तत्त्वात् । तदुक्तम् - "अग्निस्वभावः शकस्य मूर्धा यद्यग्निरेव सः । अथाननिस्वभावोऽसौ धृमस्तत्र कथं भवेत् ॥" [ प्र० वा० ३।३५ ] इति । अन्यतोऽपि तस्य भावे निर्हेतुकत्वमेय स्यात् तन्नियमादन्यस्य सहेतुकत्वनिबन्धनस्याभावात्, तस्य चातथात्वेनावस्थापनात् । तदप्युक्तम्- "धूमः कार्य हुतभुजः कार्यधर्मानुषितः । मम्भवस्तदभावेऽपि हेतुमचा विलड्ययेत् ॥ [ प्र० वा० ३३३३ ] इति चेत् ; न, बुद्धावपि तुल्यत्वात् । तथा हि- कायस्वभावो यद्यन्य. काय एव तथा हि सः । अधाकायस्वभावोऽसौ बुद्धिस्तत्र कथं भवेत् ॥१४२१॥ बुद्वि. कार्य हि कायस्य फायधर्मानुवृत्तित । साऽसती तदभावेऽपि हेतुमत्ता विलड्ययेत् ॥१४२२॥ तत कायस्यैवं कार्य बुद्धि.। तथा च कार्यकारणयोर्युद्धिकाययोः मध्ये तस्य कार- णस्य निवृतितो विनिपातात् नास्ति संमारः कायान्नरसञ्चार. । कुतो नास्ति ? बुद्धरवस्थानात् तस्या एव तदुपगमादिति चेत्, न; कार्यस्य युद्धेः अभावगतः अमावप्राप्तेरभावनिर्णयाद्वा । न ५ हि कारणनिवृत्ती कार्यस्यावस्थानमतकार्यत्वापत्तेः । इति एच कश्चन चार्वाकविशेषोऽविद्धकर्णः । तनोतरमाह- तस्थापि देहानुत्पत्तिप्रसङ्गः [अन्योन्यसंश्रयात् ] ॥७१॥ इति । तस्याप्यविद्धकर्णस्यापि न केवल पुरन्दरादेः देहानुत्पत्तिः देहादनुत्पत्तिः पर्युदासेन तदन्यस्मादुत्पतिर्युद्धस्तस्याः प्रमशः प्राप्तिः । तथा हि-यथा निवृत्तेऽपि पावके धमो धमादेयोत्प- ३० १"श्रग्ने समाशादन्यत उत्पत्तिप्रमारेण"-ना०शि०।-नयेतस्य ता०।३ अग्ने म्य- आप, प १५ ·। न्यायविनिश्चयविवरणे 101७२५७६ परिणामे तथा भासनमुपपन्न मृच्छिवकयो परस्पराभेदेनेत प्रतिभाशावलोकनात् । पिण्डशिक्कयो. कमेण रूपमेदेन प्रतिमासेऽपि परिणामसझावात् व्यभिचार इति चेत्, न; युगपद्ग्रहणेन तद्व्यवच्छे. दात् पहिः शरीरमन्तवुद्धिरिति देशमेदेन प्रतिभासनाच्च न तयोः परिणामः । यथेत्यादिक्मु. भयनापि दृष्टान्तः 1 सपश्चायम् । अतश्च न तयो. परिणाम इत्याह -- प्रमितेऽप्यप्रमेयत्वादिकृतेरधिकारिणि । *निहासातिदायाभावानिहासातिशय धियः PM यलीयस्ययलोयस्त्वाद्विपरोते विपर्ययात् । काये तस्मान्न ते तस्य परिणामाः सुग्वादयः ] ७६॥ इति । प्रमितेऽपि परेण प्रत्यक्षप्रतिपन्ने ऽपि पाये अप्रमेयत्वात् अपरिच्छेद्यत्वात् थियो बुद्धः . १० नासौ तस्य विवर्त: । न हि विवर्तिन प्रतिपक्षी विवर्तस्याप्रतिपत्ति स्वर्णमतिपती रुचादेवश्य- तया प्रतिपत्ते । अविकारिणि विकारविकले काये विकृतविकरणाच्च । न ह्युपादानविकारमन्तरेण तदुपादेयस्य विकारः, सत्येव कुतश्चित्तन्तुविकारे पटविकारस्योपरम्भात् । न चैवमत्र, शास्त्रश्रवणादिना बुद्धिविकारस्य अविकृत एव शरीरे दर्शनात् । विकृतेऽपि तस्मिन् इयत एव तद्विकारो मृप्टेत. राहाराभ्यां देहस्यानुग्रहोपसवानयो बुद्धावपि प्रीतिपरितापयोरपलम्भादिति चेत्, न; सौमनस्य- १५ दौमनस्याभ्यामेव तद्भावात्, तदभावे सतोरपि तयोत्सदपतिपत्तेः । विपर्ययदर्शनाच्च, दृश्यते हि तदनुगृहीतदेहस्यापि इष्टानवाप्तौ परितापः, तद्विपरीतस्य चाभ्यस्तशासहृदयनिर्णयादपरिमिता प्रीति । कथं तर्हि चक्षुरादिविकारे तद्विकारः । दृश्यते हि पाचकामलादिना विकृते चक्षुरादौ बुद्धरपि मन्द- प्रतिमासविप्रमादिरूपो विकार इति चेत्, न तस्यापि चितविकारादेव शक्ति वैगुण्यलक्षणादुलते, प्रगुणशक्तिकत्वे चित्तस्य सत्यपि तद्विकारे सत्यस्वप्नवदवितथस्पष्टावभाससवित्तेरमतिपंधात् । किमिदानी २० विकृतेन चक्षुरादिनेति चेत् । न तस्य तत्र कारणमानत्वात् अविकृतात् । न हि तन्य तन्मात्रय प्रतिषिद्धयते, शरीरवदुपादानत्वस्यैव प्रतिक्षेपात् । अनुपादानने कथं तनिवृत्त्या बुद्धिनिवृचिरिति चेन् ? न, तया गवाक्षनिवृत्तिवत् वुद्ध रूपाद्याभिमुख्यस्यैव विवर्तनान स्वरूपस्य, अन्यत्र वृत्तिदर्श- अन्यैव सा बुद्धिरिति चेत् कथमेवं प्रतिविश्यं बुद्धिभेदे कटीभक्षणादौ रूपादिक युगप- दहमेवानुभवामि' 'य एर रूपमुपलप्सि स एवाधुना स्पादिकमुपलभे' इति च प्रतिसन्धान सन्ता- ५ नान्तरवदे, तदनुत्पते । तदपि विकल्पादेव कुत्तश्चिनेन्द्रियबुद्धीनामन्योऽन्यतादात्म्यात, प्रतिमामभेदेन तदनुपपत्तेरिति चेत; न, विकल्पकेऽपि तदविशेपात परस्परविशल्पलक्षणरूपादिपरामर्शभेदाधि- ष्ठानत्वात् । तथापि तदेकत्वे तद्बुद्धीनामपि स्यादविशेषात् । ततो युक्तं विकृतरविकारिणीति । तथा निसानिये शरीरस्य व्याध्यादिरसायनादिना क्षयपरिपोपणप्रकर्षे घियस्तदतिशयाभावाच्च नासौ तस्य परिणाम नहि शरीरस्य निहाँसो बुद्धिमन्वेति पुष्टिा, 'शतरशरीराणामपि सातिश- नात्। . १ परिणामेन ब०,१०॥रखण्डशिव-३०१०१३नुलनातन्यमा०१९३४। वस्वसंप ०५९७ १४ तुलना-प्र .७३ अरल टि. १६३ १५ चक्षुगदेः । ६कृतश-या।

·७७] २ अनुमानप्रस्तावः यप्रजानां महाकायानामपि मतङ्गजादीनामरुपप्रजानामवलोकनात् । बलीयसि च करिवराहादीनां काये तस्या अबलीयस्त्वात् विपरीते चाबलीयसि स्त्रीबालादीनां विपर्ययात् बलीयस्त्वात् स्थिति- सारत्वात् न तस्यास्तद्विवर्तत्वम् । उपसहरनाह-तस्मान्न ते तस्य परिणामाः सुखादयः इति । स्वपदव्याख्यातमेतत् । यत्रापि परिणामतद्वद्भावो घटकपालादौ तत्रापि प्रमितेऽपीत्यादि विद्यते ततो व्यभिचार इति चेत् आह- एतन्त्र घटादीनां न तु जातुचिदीक्ष्यते । इति । एतत् प्रमितेऽपीत्यादि अत्र लोके घटादीनां परिणामतद्वद्भावेन प्रसिद्धानां न तु नैव जातुचिन कदाचित् ईक्ष्यते दृश्यते । ततो न व्यभिचार इति भावः । अथ गुणदूपणमत्राप्यतिदिशन्नाह- तुल्यश्च गुणपक्षण [तत्तथा परिणामतः ] ॥७७॥ इति । सदृशश्चायं गुणपक्षेण परिणामपक्षस्ततो यथा तत्रोक्तं 'न हि ज्ञानात्मना' इत्यादि तथा अत्रापि वक्तव्यम्-'न हि ज्ञानात्मना कचित् शरीरग्रहणं येन तद्विवर्तः प्रकल्प्यताम् ।' इति । निगमयति-तचथाऽपरिणामतः' इति । तत् तस्मात् अपरिणामतो धियः कायविवर्तत्वाभावात् सा तथा तेन 'संसरेत्' इत्यादिना प्रकारेण भवति । किञ्च, परलोकिनमात्मानमनिच्छतश्चार्वाकस्य कुन इदं संसारवैचित्र्यम्-कस्यचिद्विकृतमिन्द्रियं दुर्भगसंस्थानं संहननं दुःखप्रचुरं जीवनम् अन्यस्या- १५ विकलं चक्षुरादि मनोनयनाभिराम शरीरसंस्थानमभिनन्दनीयञ्च जीवनम् अपरस्य तदुभयपकार- शबलमिति । न चेदं दृष्टादेव कारणात्, सर्वत्र व्यभिचारात् इष्टाहारविहारसेवाकृप्यादौ समानेऽपि कचिदिन्द्रियविकारादेरन्यत्र तद्विपर्ययस्य च प्रतिपत्ते. । स्वभावत एव 'सत्त्वज्ञेयत्वादेलबुवुद- वदिति चेत्, कस्यासौ स्वभावः ! तद्वैचित्र्यस्येति चेत्, न; अनुत्पन्नस्य तदभावात् । उत्पन्नस्येति चेतः न; उत्पत्तौ स्वभायस्ततश्चोत्पत्तिरिति परस्पराश्रयात् । तत्कारणस्य पृथिव्यादेरिति चेत; न, २० ततोऽप्येकस्वभायादेकपकारस्यैर निकायस्योत्पत्तिप्रसङ्गात् । न चैवम् , वरिश्र(पा स्रायणाशुद्धाद- परिवासिताकम्यचिदारक्तशिरसोऽपरस्य पीतमस्तकम्यान्यस्याल्पवपुपोऽपरस्य विपुल. विग्रम्य जीवनिवभ्य प्रादुर्भावप्रतिपत्ते । न खेकस्वभावात् पादिचीजाद्विचित्रस्तप्रसयो दृष्ट. । नापि तत्र स्वभावभेदः, प्रत्यक्षतोऽप्रतिपत्ते । तद्वैचित्र्यादेवानुमीयत इति चेत्: न; तस्यापि सम्भूर्य इति कार्यमुपयोगे तदाकारवर्णमाकर्यस्याबुद्धिगोचरस्य प्रसाहात् । कस्यचित्वचिद्व्यापारे निया- २५ मक वक्तव्यं तदन्तरेण तदसम्भवात् । तदत एवान्यस्तरोदो नियामक इति चेत्, न, तनाप्यन्यतस्त- देदान्नियमकल्पनायामनयन्यानोपात् । नायं दोप., पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरस्य नियमादनादित्यात् सन्प्रबन्धम्येति चेतः आगत तर्हि तद्विषयस्य जीवस्याप्यनादित्वं विषयिणम्तम्य तदभावेऽनुपपत्तेरिति सिदो न. सिद्धान्त - जीवस्य परलोकिनोऽप्रतिक्षेपात, तम्य च कर्मण एव तद्वचित्र्यात, तदनुवन्धिनः १ सत्य यादेः' इति पर मनातादायातमिति भाति । - परिभरण- आरु, य, 1 वापतितात शुदाबलात् । ३ तुलना- "तयाहि रन शिरसः पीनायादयः परे । अलादिप्रागिनी दृशः म नागरः कुतो भवेत् ।।' -प्र. यानिकाल ११३७ । ४ मिलिन्ना कार्ग प्रयुयोगे। प्यम्भस ।

·न्यायविनिश्चयविधरंग [015८-७१ पृथिव्यादिस्वभावभेदप्रबन्धस्यैव कर्मत्वेनास्माभिरभिधानात् । एतदेवाह-- अक्षादीनां विकारोऽयमात्मकर्मफलं भवेत् । अन्यथा नियमायोगात [ प्रतीतेरपलापतः ] 191) इति । अक्षाणामिन्द्रियाणाम् आदिशब्दः पाणिपादादीनां विकारो मन्दाविलकुणिखञ्जादिः अयं ५ ऽतीयमानः । उपलक्षितमिदं तेन लाभालाभमुखदुःखादिरपि आत्मनो यत् कर्म तस्य फलं कार्य भवेत् । अन्यथा तत्फलत्वाभावप्रकारेण नियमस्य कस्यचिदेव कश्चित् तद्विकारादिः न सर्वस्येन्य- बधारणस्य अयोगात् सर्वस्यापि तत्प्राप्तः । अत्रैव हेत्वन्तरमाह- 'प्रतीतरपलापतः इति । प्रतीतिः कर्मविपया आनुमानिकी बुद्धिः तस्या अपलापतोऽपयाच स नत्फलमिति सम्बन्धः । तथाहि तदहर्जातस्य तद्विकारादिः जीव- १० शरीरव्यतिरिक्तजीवसम्बन्धी दु )दव्यान्तरपूर्वकः तत्त्वात् विपमाहाराद्युपयोगजनिताद्वकारवत् । न मन्त्रादिनिमित्तेन तेन व्यभिचार , तस्यापि द्रव्यान्तरसम्बन्धे सत्येवोपपत्ते, अन्यथा न कचितद्व्य. भिचारः स्यात् । न चैवं मन्नादेवैयर्थ्यम् , तस्य तसहकारित्वात् कृप्यादिवत् । यच्च तद् द्रव्यान्तरं तत्कर्म शुभमशुभश्चेति । कथमियमानुमानिकी सत्पतीतिः स्वाभाविकतद्विकारवादिभिन पलप्येत ! न च संदपलापे क्षणमपि जीवनम्, पृथिव्यादेरप्यव्यवस्थितिप्रसङ्गान् । ननु यदि तस्य पृथिव्यादि- हेतुलं तेदोक्तनीत्या कर्मफलत्वम् । तदेव तु मा भूदिति चेत्, किन्निमित्र तर्हि तत् स्यात्, कार्यस्या- निमित्तस्याभावात् । कार्यमपि तन्नेति चेत् ; कथं देशादिनियमः ? स्वभावादेव मयूरचित्रादिवदिति चेन् ; न, तस्यापि भयरादिहतोरेव भावात्, तदन्वयव्यतिरेकनियमात् , तल्लक्षणत्वादन्यत्रापि हेतुफलमावस्य । कथं पुनश्चित्रकारादिनिमित्तं तत् अन्यत इति चेत् ! न, चैलक्षण्यात् । विलक्षणं डि चित्रकारादिनिमित्तात् ततो मयूरचित्रादि, तत् कथं तस्य तदन्यतो भाव ? स्वाभाविकत्वे वा चैतन्यस्यापि निषिद्धमेतत्--"तेभ्यश्चैतन्यम्" । J इति । तस्मात् स्वभावकल्पनाया सामर्थ्यस्य युक्तिरूपस्याभावात् कर्मफलमेव तद्वैचित्र्यम् । तदेवाह- कल्पनायामसामर्यात् इति । तदेवं तदहर्जातस्य परलोकित्वे कर्मसिद्धया सिद्धे यत् सिद्ध तदाह- ततस्तद्धिकृते ऋते । पारम्पर्यण साक्षाच्च नास्ति विज्ञान विक्रिया १७६॥ इति । ततस्तस्माद्विज्ञानस्य रूपादिविषयस्य विक्रिया मन्दाविस्वादिः, उपलक्षणमिद तेन प्रीतिपरितापादिश्च नास्ति न भवति । कुत. ! तद्विकृतेः तस्यात्मनो विकृतेर्विकारात् दोर्मनस्यादि- लक्षणात् ऋते विना । तस्यां तु भवति । तस्याः कर्मफलवात् कथं तद्विकियातो भाव इति चेत् । उत्तरम्-पारम्पर्येण इति । तात्पर्यमत्र-कर्मापि तद्विकृतेरेव विज्ञानविक्रियादिनिबन्धनल्वात् उपयुक्त- १ तथापि आ०, ब०, ५०१२-त् स्वकष्या- आग, ब, ५। ३ अनुमानापला । ४ तयौन-01 तपोत-ध०,आ। ५ धर्मसि- ता०1 ?

·१०७ . 10] अनुमानप्रस्तावः मदिरादिवत् । प्रसिद्धं हि मदिरादेस्तदभिलापादिपुरुषविक्रारोपनिवन्धनत्वमिति न वैकल्यं साध्यस्य । नापि साधनस्य; ततो विज्ञानविकारादिमतिपत्तेः । ततः पारम्पर्येण तद्विकृतेरेव सा इति, ततः सिद्धा तदहर्जातस्य तस्य पौर्वभविकी विकृतिः इह तदप्रतिपत्तेरिति । न केवलं पारम्पर्यात् अपि तु साक्षाच्च अव्यवधानाच्च । तस्या कते न तद्विकिया। शोकविपादादेः साक्षादपि तस्याः प्रतिपत्तेः तदापि कर्म- भावात् । ततः सा किन्नेति चेत् ? क एवमाह-नेति , शोकादेरपि कमैसहकारिण एवं भावात् । ५ तन्न शरीरपरतन्त्रोऽपि जीवः तदुपरमेऽप्यवस्थानात् तदहतिवत् । कुतो वा तस्य तत्परतन्त्रत्वम् । तद्धेतुत्वादिति चेत् ; न; ततः केवलादुत्पत्ती मृतेऽपि प्रसङ्गात् । इन्द्रियसहायादिति चेत् । इन्द्रि- याणामपि समुदायेन तत्सहायत्वम् , प्रत्येकं वा ? प्रथमविकल्पं निराकुर्वन्नाह--- कारणं नाक्षसङ्घातस्तत्प्रत्येकं विना भवात् । विकल्पानां [ विशेषाच तत्तदति विगेधतः ] ॥५०॥ इति । अक्षाणां चक्षुरादीनां सड्यातः समुदायः शरीरसहकारित्वेन न कारणम् । केपाम् ! विकल्पानां मनोविज्ञानानाम् । तेपामेवान्वितकमाणां जीवस्वाज्जीवस्येति गम्यते । कुतो न कारणम् ! तत्प्रत्येकं तद् अक्षं प्रत्येकम् एकं विना अन्तरेण भवात् उत्पत्तेर्विकल्पानाम् । नहि सड्यात- कार्य तदभावे युक्तम् । न च सड्यातिनामन्यतमापाये सघातः, तस्य तत्साकल्यरूपत्वात् । भवन्ति च प्रत्येकं तदभावेऽपि विकल्पाः, अन्यथा अन्धादीनां मरणापत्तेः । भवतु १५ प्रत्येकमेव तत् तेषा तत्सहायतया कारणमिति चेत् , तदपि न नियतविषयतया, तदमतिपत्तेः । न हि नियतविषया विकल्पा. प्रतीयन्ते, रूपादिपश्चकपरामर्शात्मतयैव तेषां प्रतिपतेः । ताह- शामेव तथा 'तत् कारणमिति चेत् ; अत्राह-'विशेषाच्च' इति । अत्र 'तत्प्रत्येकम्' इति 'नकारणम्' इति चानुवर्तते । ततोऽयमर्थः-तदिन्द्रियं प्रत्येकं तेषां न कारणम् । कुतः ! विशेपात् । शेपस्यामावो विशेषम् , अर्थाभावेऽव्ययीभावः, तस्मात् , शेपेन्द्रियाभावप्रसङ्गादिति यावत् । तथाहि - एकस्मादेव चेतक्षात् रूपादिविपया इमे । विकल्या व्यर्थमेव स्यात् । तदन्याक्षप्रकल्पनम् ॥१४२४॥ न चैर कश्चिदन्धादिजीयो भवितुमर्हति । चशब्देनैतदेवाह शास्त्रकारः परोचरम् ॥१४२५।। स्यान्मतम्-अक्षान्तर तेषां ' तत्त द्विपयाभिमुम्स्यार्थमतो व्यर्थमिति; तन्नः तम्यापि तदनन्तरत्वेन प्रनादेवाक्षादुपपत्तः, अन्यथा विवक्षिताभिमुख्यमपि ततो न भवेत् । भरतु मनोमानमेव तत इति चेत् ; न, विपयाभिमुख्यविकलस्य तस्याप्रतिपत्तः । काय कार्यत्वं तेषामिति न युक्तमेतत्--"मदशक्तिवहि नानम्" [ ] इति । मदशक्ती गुहादिकार्यत्ववद्विज्ञाने शरीरकार्यत्वस्याभावान् । फथं पुनः कायन सह अतत्परतन्त्र १ -रादावपि प्र- आ०,१०, ५०।२ पूर्वभाविर-- आ०, घर, प० । ३ भूवेन आर, ३०, प० । ४एर तन्न ता1 ५ जीवस्य । ६ चौवहेतुत्वात् शरीरस्य । । इन्दियाभावेऽपि। इन्टियम् । विम्यानाम् । १० इन्द्रियम् । ११ ताबदा- आप, वक. ५० । १२ :-५० । २० .

·न्यायधिनिश्चयविवरणे [२८. - स्यावस्थानमिति चेत् ? न; उक्तोत्तरत्वात्-'आत्मकर्मफलं भवेत्' इति । न च पारतन्त्र्यादेव सहावस्थानम् पृथिव्यादिपु चक्षुरादीना तदभावेऽपि तद्भावात । उपसंहरति-'तद्वति विरोधतः' इति । तत् तस्मात् तद्वति अक्षपति शरीरे निमित्ते विरोधतो विकल्पोत्पत्तेविरोधात् "तविकृते । इति सम्बन्धनीयम् । अथवा विकल्पानां विशेषाद् अभियोगोपनीतादतिशयात् । चेति भावनायाम् । ५ तेषामक्षसड्यात. तदक्ष प्रत्येकं या न कारणम् । सोऽपि तद्विशेषादेवेति चेत् , आह-तनद्वति' इति । 'विना भवात्' इत्येतदत्र द्रष्टव्यम् 'विशेपात्' इति च । तदयमर्थ.-तच्चाक्षं तद्वच्च शरीरं तत्र विशेपात् विना भवात् तेपाम् , विशेषस्येति विभक्तिविकारेण सम्बन्धः । न हि तद्विशेषोत्पत्ती अक्षे शरीरे वा विशेषनियमो प्रच्युतप्राच्याकारेऽपि तस्मिंस्तदुपलम्भात् । भवत्वेवं तथापि तम्य तदेव कारणमिति चेत् ; न; विरोधतः । विरुद्ध हीदम्-अविशिष्टेऽपि कारणे कार्य विशिष्यत १० इति, विशिष्टादेव तन्त्वादेः पटादिप्रतिपत्तेः । तत. सजातीयादेवाभियोगसंस्कृतात्तस्योत्पाद इति युक्त- मेतत्-'तद्विकृतेः' इत्यादि। अत्रैव हेत्वन्तरमाह- जातिस्मराणां संवादादपि [ संस्कारसंस्थितेः ] । इति । जाते. पूर्वभवस्य स्मारो जातिस्मराः तेपा मंबादः अविप्रतिसारः तस्मादपि, न केवल १५ पूर्वस्मादेव हेतोः तद्विकृतेरित्यादि (दे.)। जातिस्मरत्वे कारणमाह -'संस्कारसंस्थित" इति । संस्कार- स्य पौर्वभविकानुभवनियमनस्य स्मरणहेतो धारणाज्ञानस्येहापि जन्मनि सम्यगवैपरोत्येन स्थितः । जातिस्मरा एवं नोपलभ्यन्ते तत्कथं तेषां सवाद इति चेत् । न, प्राग्मानीयस्य बन्धुभृत्यादेनिक्षेपदेश्य कैश्चिदपि दर्शनात् , तदहर्जातस्य च जातिस्मरत्वाभावे स्तनादी प्रवृत्तानुपपत्ते । तदापि तदभावकल्पनायां दूषणमाह- अन्यथा कल्पयन् लोकमतिकामति केवलम् ॥१२॥ इति । अन्यथा अन्यथात्वं भावप्रधानत्वान्निर्देशस्य, तच्च जातिस्मराणामजातिम्मरत्वमेव तत्कल्प- यन् प्रतीत्यपलापेन सपादयन् चार्वाको लोकं जीवनिकाय भूतचतुष्टय या अतिक्रामनि अपहृते केरलं नापरं करोति । नहि तदपलापः कचिदेव शक्यनियमो यतो जातिस्मरवन्न लोकेऽपि स्यान, तत तस्याप्यतिक्रमात् लोकायतत्वमस्य नश्यति, लोकबुद्धयनुगम एवं तत्त्वोपपत्चरिति मन्यते । ततो लोकवजातिस्मराणामपि प्रतीतिभावेनानतिक्रमात् सिद्धस्तत्संवादः । प्रतीतिश्च तेपामनुमानात, तथाहि-तनहर्जातस्य स्तनादी प्रवृत्ति, तदमिलापात्, सापि स्तनादेरभिलपितार्यनियमितत्ववितात, स च तेनायं समान इनि प्रत्यभिज्ञानाद, तदपि स्मरणात्, तदप्यनुभवान, प्रवृत्त्यादित्वात् "अवलम्न- प्रवृत्यादिवत् । न चेहजन्मनि तदहतिन स्तनादिरपरस्तथाभूतो दृष्टोऽस्ति यतोऽनुम्मरणादिक्रमेण तत्सदृशे प्रवृति । तत पौर्वमविकस्यैव तस्य तेन स्मरणमिति कथन्न जातिस्मराणा सवाद । २० २५ ३० एतदेवाह-- १ तत्महते-आ०,२०प०१२ तथापि आ०,३०,५०।३सवादयचा-प०१४ एवात- आ०,य०,पण ५ मध्यावश्याकालीनप्रवृत्तिवत् । “मध्यमवावलमञ्च मध्योऽनी दो परीयो । इत्यमर'"-तादि।

·८२८१ अनुमानप्रस्ताव नाऽमृतेरभिलापोऽस्ति न विना सापि दर्शनात् । तद्धि जन्मान्तरान्न [ अय जातमात्रेऽपि लक्ष्यते ॥२॥ इति । अस्मृतेः स्मरणाभावात् उपलक्षणमिद तेनाप्रत्यभिज्ञानानुहाचेति द्रष्टव्यम् । ततो नाभि लापोऽस्ति स्मृत्यादेरेवास्तीत्यर्थ । सापि स्मृतिर्न विना दर्शनात् दर्शनादेवास्ति । तद्वि तदपि दर्शन जन्मान्तराद न विना जन्मान्तरादेव पूर्वभवमाविनश्चक्षुरादेर्भवति । ततोऽभिलाषादेर्शन ५ पर्यन्तस्य तकदिरनुमितिरविनामावनियमनिश्चयात् अवलन्नदशादिति सिद्धो जातिस्मराणा सबाद इति मन्यते । तदजातस्यामिलाप एव नास्ति तत्कुनस्तदनुमितिरिति चेत् । अत्राह-'अय जातमात्रे- पिलक्ष्यते' इति । जात एव जातमानः तस्मिन्नपि न केवल चिरजीविते अयमभिलापो लक्ष्यते प्रवृत्तेलिनाप्रतीयते,तस्या तत्पूर्वकत्वेनात्मनि प्रतिपत्ते ततोऽस्ति तदनुमानमिति भाव । सत्यं लक्ष्यते, स तु न पौर्वमविकादनुभवाद् अपि तु गर्भभाविन एव । तदाह-- गर्भ रसविशेषाणां ग्ररणादिति कश्चन । इति । 'कश्चन' इत्येतद्वक्ष्यमाणात् 'प्रवर्तित । इत्यत पर द्रष्टव्यम्, तत्रैव च व्याख्येयम् । इतरव्याख्यायते-गर्भस्तदाधारत्वात् गर्भाशयस्तस्मिन् रसरिशेपाणा माधुयादीना ग्रहणाद् अनुभवान्न पूर्वभवे 'जातमात्रेऽय कचिल्लभ्यते' इति सम्बन्ध । तत्रापि सद्ग्रहणमभिलापादेव स च प्राग्भवीया दनुभवादिति सिद्धयत्येव से इति चेत् , अत्राह- तदादावभिलापेण विना जातु यदृच्छया ||८३॥ इति । तद् रसविशेषाणा ग्रहणम् आदौ गर्भगतस्य प्रथमसमये अभिलापेण काझ्या गिना 'जात' इत्यवधारणेति निपातल्यात् । कथ तर्हि तयणम् । यदृच्छया काकतालीयेन मात्रा भुक्ताना तेपा प्रतिस्रोत स्वत एवं प्रवेशादिति यानत् । तत पर कथममिलाप इति चेत् । आह- नत्सरकारान्वयेक्षयाइयो भूयः प्रवर्तितः । इति । तस्य तद्ग्रहणस्य सस्कारस्तत्वना धारणा स चान्चयोऽनुगम स च सस्कारस्यैव अन्यस्या श्रुते , तस्मिन् सति ईक्षत्वमवेक्षितृत्व तत्सस्कारान्वयेक्षत्व तस्मात् भूयो भूयः पुन पुन प्रतितो ऽभिलाप प्रवृत्तिमानिति यावत् । प्रार्तशब्दात् प्रवृत्तिवाचिन "तारकादिभ्य इत" (शाका. ३३३३११४ ] इति प्रवतित इति रूपात् । एतदुक्त भवति-गभंगतस्य प्रथम यदृच्छया तत्प्रहण पुनस्तत्सस्कारात् भूयो भूयस्तत्रामिलापो गर्भनिष्क्रान्तस्य तु तदन्वये सति विषयदर्शिवादनम्नरस २५ दिक्रमेणेतीत्येवं कश्चन चार्वाक । तत्रोवरमाह- कोशपानं विधेयं [न समं भूयस्तथा दृशः] nा दति। कोशस्तनिललित जलं तम्य पान विधेय विधातव्यम् सम्बन्ध प्रचोजिते । १-नुमानाद-आ०, २०, ५० गर्भऽशिअभिलारन। णेति नि-- आ. ब०, ५०।६ प्रवर्तते आ०, २० प पनि तयार तस्य आ०,२०प०। ०० जाधार म ·भ्ययविनिश्चयविवरणे [२२८५८६ न हि गर्भगत प्रत्यक्षादेवं प्रत्येति 'यदृच्छया मे रसादिग्रहणम्' इति कोशपानस्यैवात्रापि शरणत्वात् मात्रादेरेवमव्यवहारात् । न च प्रत्यक्षाभावेऽनुमानम् , तस्य तत्पूर्वकन्यात् । भवतोऽपि समानमिद गर्भगतस्यापि पौरमविकादेवानुभवादे स्मरणादिरित्यत्रापि प्रमाणाभावादिति चेत्, आह-'न मम भूयस्तथागः' इति । न मम न सदृश कोरापान विधेयमिति । झुत । भ्यः प्राचुर्यण तथा तेन 'दर्शनात् संस्कारस्तत स्मृति' इत्यादिना प्रकारेण दृशो दर्शनादवलग्नोरायाम् । तदुक्तम्--- "अक्षज्ञानरनुस्मृत्य प्रत्यभिन्नाय चिन्तयन् । आभिमुरयेन तद्देदान् विनिश्चित्य प्रवर्तते । सिद्धिवि०परि०१] इति । तत प्रागपि तथैवासो प्रतिपत्तन्य अन्यथा, हेतुफलभावस्य' कचिदपि निर्णयनियमाभावान् कथ जलादावपि पानार्थिना प्रवृत्तिः । कथं चा शुभाशुभकर्माभावनिर्णयेन निरारेक चैरिवधामिरा पिणा नास्तिकशास्त्रोपादानं यत इद सूक्त भवेत्- "इदममरगुरु गौ महात्मा सुरपतये फिल अनागनाय ।" [ ] इति । तत स्थित भूयोदर्शनालादर्भगतस्यापि स्मरणादिरनुभपादेवेति । ततो न युक्त शालक- दृष्टान्तेन तस्यानुभवादेरन्यतोऽपि भार इति, चैतन्यस्यापि कायादिवान्यतोऽपि भावप्रसङ्गात् । शाल- कस्य च शाखेतरजन्मनो वैरक्षण्यात् स्मरणादश्च तदभावात् । १५ पुनरपि गर्भ इत्यादि निरापुर्वन्नाह-~- रूपादिदर्शनाभावात् नत्सम्बन्धस्मृतिः कथम् । इति । रूप स्तनादिगतमादिर्यस्य तकार्यस्य क्षीरादेस्तस्य दर्शन तदभावो गर्भ तस्मात् । तयो रूपतत्कार्ययो सम्बन्धोऽविनाभावस्तस्य स्मृतिः स्मरणं गर्भनिष्कान्तम्य कथम् । न कथञ्चित् । न हिं दृष्टेऽपि स्तनादी प्रागदृष्टस्य तस्य स्मरणम्, नालिकेरद्वीपादागतस्य धमे पावकसम्बन्धवत् । सापि २० माभूदिति चेत् ; न, प्रवृत्तिदर्शनात , गर्मेऽपि रूपादिदर्शनमस्तीति चेत्, न, तत्र स्तनादेरभावात् , नयनादिव्यापाराभाराच । तदेवाह-~- मावश्यं चक्षुरादीनां सर्वनोन्मीलनादय: ॥४५॥ इति । चक्षुरादीनामादिपदात् जिहादीनाम् उन्मीलनादय आदिशब्दात् उच्चर्वणादयश्च नावश्य न नियमेन । छ। मर्यन सर्वस्मिन् जराय्यादिपरिपिहिते प्राणिनि तकथ गर्भे रूपादिदर्शन यत अतोऽ- २५ पश्चात्तत्सम्बन्धस्मरणम् । अस्ति च वार रम्य म्ननादिदर्शनात् तत्र रसविशेषार्थिनया प्रवृत्ति, यगम्यते जन्मान्तरे तस्य तदर्शनमिति । पुनरपि तद्विकृतेरिल्यादि समर्थयितुमाह- दुष्टाः मङ्गल्पाययिनामुव । इति । गग गरीरेन्द्रियादावमिरतिरादिषा द्वैपादीता ते रागादयो दृष्टा प्रवृत्तिविशेषतोऽवगता 'जातमानेऽपि' इति सम्बन्ध । कीदृशा । सङ्कलो ममेदमहमिदमिति चाभिनिवेश आदिम्य १-लस्य ता० निराकार आ०.३०, प. ! नि राइम् । ३ यन्द । - नया रागादयो ·- . १८६] • अनुमानप्रस्तार रागाभ्यासादे , तेन विना न भवन्तीति सङ्कल्पाद्यनिनाभुन । ततो न युक्तमेतत्'-'कफप्रकृते रागः तन्मूलथानुनयादयः । पिचप्रकृतद्वैपः तदाश्रयाथास्यादयः,वातप्रकृतमोहः तनिमि- ताश्च चापल्यादयः । ] इति , तेषा' सङ्कल्पादिनिबन्धनतयैवावलग्नवेलाया प्रतिपत्ते । व्यभिचाराच कफप्रकृतावपि द्वैपादीनामुपलम्भात् । अथ तत्प्रकृतेरन्यापि प्रकृतिरस्ति तासा साकया- दिति, तन्न, द्वेपादिवत् सर्वस्यापि प्रकृत्यन्तरकार्यस्य तत्प्रकृता प्रसन्नात् । न चैवम्, कम्यचिदेव ५ दर्शनात् । दृष्टस्यैव तदन्तर कारण नान्यस्येति चेत्, तर्हि सत्त्वान्तरेऽपि कुतम्तद्भवेत् । तत एवेति चेत्, प्रकृतेऽपि स्यात् अविशेषात् । अन्यत इति चेत् , सिद्धो व्यभिचार -पित्तादेष्टम्यापि तस्या- न्यनो भावात् । तन तत्साङ्कर्यात् तत्प्रकृती उपादि । अथ सोऽपि तत्प्रकृतेरेख कार्यम् , व्यर्थं तर्हि प्रकृत्यन्तरकल्पन कार्याभावात् । तदन्तरस्यापि तदेव सर्व कार्यमिति चेत् , एबमपि तनिह सातिशय साम्ये तत्प्रकृते सर्वस्यापि समान एव रागादि प्राप्नुयात् । न हि कारणस्याविशेपे विशेष कार्यस्य, १० तस्यात तुकत्वापत्ते न चैवम्, सत्यपि तत्साम्ये कचिद्रागादेकर्यस्यान्यनापर्पस्य च तारतम्येन प्रतीते । नाय दोप , तत्साम्ये ऽपि स्वहेतुबलनिरद्धात् परिणतिविशेषात्तदुपपत्तरिति चेत्, न, तम्यापि दृश्यस्य तदव्यभिचारात्। न ह्यसौ रागादौ वचिदेव नियतो द्वेषादेरपि तत एवोपरमात् । ततो द्वादि- पद्विलक्षणपरिणामजन्यस्यापि तत एवोपपत्ते फथ तस्मान्नैव तत्प्राप्तिर्भवेत् । 'अथ अदृश्य एव तद्वि- शेषो रागादिवैगम्यहेतुः, स तर्हि सङ्कल्पादावेव कार्यविशेषादुन्नेतव्य तत्यैव तद्धेतुतया दृष्टेन कफदो १५ विपर्ययात, अन्यथा पर्वतादी धूमहेतुरपि विशेप कचिदन्यत्रैवावकल्प्येत इति न पावक इसि न कचिन्नि- यतो हेतुफलभाव । तन्न तद्विशेषकल्पनमुपपन्नम् । तदभावे च न कफादे रागादिविशेगस्तदविशेषात् । अपिशिष्टादपि कारणात् कार्यवैपन्य दृश्यत एव यथा पृथिव्यादे रूपसस्थानादिभेद शरीरस्येति चेत्, न तत्रापि तथैव चोद्यात् -कथ तदविशेषे तद्भेद इति । तव कस्मान्न भवनीति चेत् । न, अदृष्टवि- शेषसहायात ततस्तदुपगमात् । अत एवोक्तम्" -- "अक्षादीना रिकारोऽयमात्मकर्मफलं भवेत् ।" इति । धर्मकीर्तिनाप्युक्तम्- "व्यभिचारान्न वातादिधर्मः प्रकृतिसकरात् । अदोपश्चेतदन्येऽपि धर्मः कि तस्य नेक्ष्यते न सर्वधर्मः मपा ममरागप्रमगतः । २० ॥ - - १"चास्विच ता० टि तुलना- वातप्रकृतमाइ, पित्तप्रनय फफ्माते राग इति'-प्र चार्तिगाल० १२०१ "चिदा -रलप्मण मकागदाग रिताद् द्वेपो यातान्मोह दति तत्त्वस० ५०.५३८ । २' प्रति समाती यस्य गर्भादिमयन्तस्या मन"-नाटिका आगादानाम् '- ता० टि०। ४ -गुवत्त्वार- आ०, २०, २०१५ क्यान्न साम्येषत-आ०,0401६ श्रन्यया घरया एव आ०,०प०१७-चन क-श्रा०२ ,५०1८-व्यादि-था, प.। पिगादे । १० न्यायविक र ५६ । ( नक्षत श्रा०, २०५०।

·- 10 तस्या न्यायविनिश्चयनियरणे [८६८५ म्पादिवढढोपश्चेत् तुल्य नापि चोदनम् ।। आधिपत्यं विशिष्टानां यदि तत्र न कर्मणाम् ।" [०वा०१।१५०-५२ ] इत्यलं निन्धेन । तत सङ्करपादेरेव रागादयस्ते च ततपवृत्तिविशेषादयवृतसन्निधाना तद्धेतु सङ्कल्पा दिकमवगमयन्ति प्राग्मवीयमेव इहभने तस्य तदभानादित्युपपन्न मेतत्-सहिरतेरियादि। यदि पुनर्भवा ५ न्तरानुभूतस्य स्मरण किन्न सम्य कि या सामान्यरन विशेषस्थापीति चेत् । भात्येर यदि साइश सम्झार , केपाश्चित् स्वजात्यभिजनादिविशेष ऽपि तत्प्रतिपत्ते । सामान्यमात्र तु सस्कारे तम्यैव स्मरण नविशेषादे । तत्रापि तदभावे न कस्यचित् । कय तर्हि सामान्यम्मरणाद्विशेष प्रवृत्तिरिति चेत् । न, तम्य तस्मादन्यतिरेकात् दृष्टयाञ्च । तदेवाह -- तदाहारादिसामान्यस्मृतितद्विप्रमोपयोः | भावोऽभावश्च वृत्तीनां भेदिप्विह व दृश्यते । इति तञ्च तत्प्रागनुभूतमाहारादि, आदिशब्दात् स्तनादि च, तदेवेह सामान्य तस्य स्मृतिश्च सस्कारात, स्मृतेविममोपश्चानुत्पादस्तदभावात् तदाहारादिसामान्यस्मृतितद्वि- प्रमोपा तयो सतोर्यथाक्रम वृत्तीनां विषयोपसर्पणाटीना भाषः स्मृतौ अभावश्च तद्विप्रमोपे स च न केल बालोरायामपि विह च मध्यदशायामपि, तच्चोभयं भेदेपु विशेषेषु न केवर सामान्यमात्रे । ५ कथमेतत् । तेषामम्मरणादिति चेत्, न, दृश्यते यत । न हि दृष्टे पर्यनुयोगोऽतिप्रसङ्गात् । दृश्यते हि बन्धुरय भवति न जाने पितृवर्गिणो मार्गिणो चेति बन्धुत्वमामान्यस्मरणादपि लोकस्य तविशेपे प्रवृत्ति , तद्वद् बालकस्यापि आहारादिविशेष इति न कश्चिदुपारम्भ । नन्वत्र तत्स्मृतौ तत्र तद्भाव एवं वक्तव्यस्तरेव चोधात्, न तद्विपमोपे तदभावो 'विपर्पयादिति चेत्, न, प्रवृत्तीना तदन्वय- व्यतिरेकानुविधानप्रतिपादनेन कार्यलज्ञापनार्थचात् तद्वचनाय । एवमपि भ्यम्तथा'दृश" इत्यनेट वक्तव्यं स्मरणप्रस्तापात् न रागाद्यभिधानात् परत इति चेत्, न, स्मरण प्यापि रागादिव्यपधानेर तत्कारणत्वमिति निवेदनार्थत्वात्, तथा वचनम्य । न हि स्मरणमात्रात् कचिद् व्यवहारो रायभाने । तत एप्रोक्तम् 'स्मरणाढमिलापे व्यवहार' इति । उपसहरन्नाइ- तस्मात् संसारवैचिन्यं नियमान विहन्यते ॥८॥ इति । तस्मादात्मनोऽनादिनिधनस्याप्रतिक्षेपात कर्मणश्च ससारहेतोरवकल्पनाव मसारस्य चि व्य सकलरिकलेन्दियथोविकरमालेन्द्रियय तिर्यगादर्मनुप्यादिस्य मनुष्यादस्तिर्यगादित्वमित्याविरुप वैश्वरूप्य न विहन्यते न रिघात गच्छति । कुत ? नियमात् प्रमाणतस्तद्विघातस्य निपधात् । च्याहलमेर पिपीलिमाजीग्य तच्छरीरपरित्यागेन हतिशरीरसञ्चरणम् अल्पोयसस्तम्य तद्व्या पिल्लासम्भात् तद्व्यापिनश्च जीवस्य भवद्भिरभ्युपगमादिति' चेत; अनाह- २ किन सा- आ०,५०, ५० । २ भवनु आग, ३०,५०।३ चोयाभावात् । ४-या तादृश आग, ब०, ५०१५-मारवै-- आ०, १०, १०।६-स्य च शरीरनि आ०, २०, ५० "त्रीयो उपागमा मुत्ति कना सदेहपरिमाणो। -तादि । G ।

·. - २८८] - अनुमानप्रस्ताव ११३ न च कश्चिद्विरोधोऽस्ति देहान्तरपरिग्रहे । इति । पूर्वस्मादेहादन्यो देहस्तदन्तर तस्य परिग्रहे न च नै कश्चिदनिर्दिष्टनामा निरोघोऽस्ति विद्यते । तथाहि-न तत्र प्रमाणबाधो विरोध , प्रमाणेन तस्यावस्थापनात् । नाप्यल्पेन महतो व्याप्त्याऽ नुपपत्ति , महतो महत्त्वेने व्यापनात् । तदेवाल्पस्य सत वुत इति चेत् । प्रदेशविसर्पणादिति बम । न चेद वाडमानम्, इहापि दर्शनात् । दृश्यते हीदम् इहापि बालजीवस्य युवादिदेहव्यापित्व ५ तद्विसर्पणात् तद्वत् पिपीलिकाजीवस्यापि हस्त्यादिशरीरव्यापित्वम् , एव महतस्तस्याल्पशरीरमात्रा वस्थान तदुपसहारादिति प्रतिपत्तव्यम् , उपसहरणविसर्पणधर्मत्वान्जीवस्य । न चेव तदुपसहारविसर्प णयोरकम , तत्सचिवस्य कर्मण सूक्ष्मवादरस्वभावस्य क्रमात् क्रमस्यगोपपत्ते प्रदीपनत् । दृश्यते हि प्रदीपे तैस्क्रमात् तयोरपि कम । तदुक्तम्-"प्रदेशसहारविसर्पाभ्या प्रदीपपत् ।” [ त०सू० ५११६ ] इति । तदेवम् इह च दृश्यते। इत्यनेन तपरिग्रॉपपाद्य तदन्तरेणाप्युपपादयन्नाह ५ नावे हि तद्भावप्रतिषेधो न युक्तिमान् ॥८८ ॥ इति । तस्य देहान्तरपरिग्रहस्याभाव हि यस्मानद्धारस्य तत्परिग्रहभावम्य प्रतिपेघो न युक्तिमान् । अतस्तत्र न कश्चिद्विरोध इति । तथाहि-तस्य प्रतिपेद्धा न तावदचेतन', चेतनोऽपि न क्षणक्षयी, तस्यापि लोकान्तरवदप्रतिपत्ते । अक्षणिक एव गर्भमरणावधिरिति चेत्, न, बालादिशरीर, त्यागेन कुमारादिशरीरान्तरपरिग्रहाभावे तम्यासम्भवात् । भवत्वयम् इदम्भविनो दृष्टत्वात् न भवान्त १५ रिण , तस्येवासिद्धेरिति चेत्, इदम्भविनोऽपि कुत सिद्धि : प्रत्यक्षादेव स्वसवेदनलक्षणादिति चत्, न, तेनापि मरणारधेरपतिपत्ते , अन्यथा जीवितव्यप्रमाणे न कस्यचिदपि सन्देह स्यात्-'क्यिान् मम जोषितव्यकाल ' इति । नापि तत्कालभाविषु सेवाकृप्यादितव्यापारेषु', इति व्यर्थ तपरिज्ञानाय ज्यातिर्विदायुपासनम् । तन्न बालकस्य प्रत्यक्षता भाचिदशाप्रतिपत्ति यत तात्कालिकापरापरशरीरोपादानं तद्दष्टितयाभीष्टयेत । नापि वृद्धस्य तत प्राच्यदशापरिक्षानम् , तात्कालिकीना तच्चेप्टानामवधारणापत्ते माभून् ततस्तद्ग्रणं प्रत्यभिज्ञानात्तु भरत्येर ‘स एमाह वृद्धो यो बालदिरभूवम्' इति सम्योत्पत्तेरिति चत्, न, तस्यापि प्रयक्षत्व पूर्वरहोपात्, प्रमाणान्तरवस्य चानभ्युपगमात् इति । अपि चेव सिद्धो भगान्तरी, तस्यापि तत एवाधिगमस्याभिहितत्वात् । तथापि तस्याभावे नेढम्भन्यपि कश्चि चतन इति युतस्तत्परिग्रह प्रतिषेध तस्य प्रतिपधुरभावेऽनुपपत्ते । तत "प्रतिषेधादपि सिद्ध प्रतिपद्धरिच तस्यापि तत्परिग्रह । ससिद्धो कथ प्रतिषेधो यतस्तत्सायन विरोधादिति चेत् । न तदभिनिवेशस्य तत्त्वनामिधानात् त य २५ च तत्राविरोधात् ।तन स्थितम्-'तदभावे हि इत्यादि । जातीत्यादयश्च व्याख्यानरलोस, 'कारण . . र नाप्यकल्पेन आ०, २, ५०1० तावत्य आ०, २०, ५०१३ सहकारित्रमात् सहार विसर्पयोरपि । ४-नौ नापि क्षण- ता०।५-यधरि-आ०, म०, ५०१ ६ इभवभाविन । ७ सदेह इत्यत्यय 14-मनामनवधार-पा, ब०, ५२।९भना तरेत-आफ, य०, प० । १० जन्मान्तरपरिग्रह । ११ प्रतिपदापि सि-आ०, २०, ५० । १२-टुरेव त-पा०, २०, ५० ।

·११५ - न्यायविनिश्चयविवरणे [૨૮૨ नाक्षसहातः' इत्यादेरर्थस्य तैाख्यानात् । तस्माद्बुद्धिरिय पुरुषस्यैव स्वभावों न पृथिव्यादेः । चायांकस्तस्वमावले दूपणमाह- बुद्धः पुम्पनन्त्रत्वे नित्यत्वाचदनुक्रिया। [न भवेस्परिणामित्वाविनाशानुपलक्षणात् ] ||८|| इति । बुद्धेरवग्रहादिज्ञानस्य, पुरुप आत्मा तन्त्र प्रधानं यस्यास्तस्या भावः पुरुपतन्त्रत्वम् । "गुणस्त्वते" [ शाकटा० २१२।१५ ] इति पुग्मावः, यस्य वा इत्यन्यपदार्थसामान्येन व्युत्पाद्य पुनर्भावप्रत्ययान्तस्य वुद्धरित्यनेन सम्बन्धः, तस्मिन् पुरुपतन्त्रत्वे योद्धा पुरुष इति तद्विशेषणत्वे सति तदनुक्रिया तेषां बुद्धिकार्याणाम् अनु क्रमेण क्रिया करणं न भवेत् एकदैव ग्यात् । कुतः ! नित्यत्वात् । बुद्धेरिति सम्बन्धः । एवं मन्यते युद्धरात्मस्वभारत्वमभ्युपगन्तव्यम् तत्तन्त्रत्यात', १० मैदे तदनुपपत्तेः । समवाया देऽपि तदुपपत्तिरिति चेत; न; सत्यपि तस्मिन् 'तत्र बुद्धि' इत्येव स्यात् तस्य इहेद प्रत्ययहेतुत्वात्, न तु 'स योद्धा' इत्यविप्वम्भावस्यावगमः । सोऽपि तत एय नाविप्वम्मावादिति चेत्, बुद्धिस्वरूपेऽपि तर्हि तत एव तदवगम इति नैका बुद्धि भवेदित्यनुपपन्न- मिदम्-"युगपज्ञानानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गम्" [ न्यायसू०१।१।१६ ] इति युगपदेव तदुत्पचेरेवं सम्भवात् ! बाधकामावान्न नेत्रायं स इति चेत्, न; इतरत्रापि तुल्यत्वात् । न हि पुरुषबुद्धयोर- १५.प्यविप्वभावे बाधकमुत्पश्यामः । पुरुषस्य बुद्धिरिति भेदप्रत्ययो बाधक इति चेत; न तस्य प्रत्यक्ष रूपस्यामावान्, कल्पनारूपस्य चावस्तुविषयत्वात, बुद्धापार इत्यपि तद्भावात् । तन मेदे. तस्यास्तन्त्रत्वमित्यभेद एवाभ्युपगन्तव्यः । तत्र च पुरुपवत् बुधैरपि नित्यत्वात् न तत्कार्याणां क्रम. तकरणस्वभावायास्तस्या अक्रमात् । ततो भिन्न एव परापरस्तस्करणस्वभाव इति चेत, कथमसौ तस्याः ? तत्र समायाञ्चेत; न, तन्निपधात् । तत्वार्यत्वाच्चेतः न, तस्य अक्रमायास्ततोऽ- २० नुत्पत्ते. । तस्याप्यरतस्तत्स्वभावान् उत्पत्तिकल्पनायामनवस्थादोषात् । तन एव कार्योत्पत्ती अव्य- वस्थाच बुद्धिः प्राप्नुयात् । ततो बुधेरेव तदुत्पतिरिति परापरतत्कार्याणां युगपदेव प्रादुर्भावण भवितव्य तथा च कथ तस्याः संसारः! परापरदेहेन्दियादिसनारे सत्येव तदुपपत्तेरिति । युगपञ्च कार्योत्पत्तो अवस्तुत्वं च तस्या. पश्चादामोति निर्व्यापारत्वात् व्योमकुसुमादिवत् । तदेवाह-तदनु तदनुत्पत्त्यनन्त क्रिया व्यापारो न बुद्धरिति । एतच्च समानश्रुतिकत्वादेकोच्चारणगम्यमन्यदेव वाक्यम् । तथा च यतः सर्वकार्याणां युगपदुत्पादः ततस्तदनन्तर क्रिया नेति पूर्वोत्तरयोस्तदर्थयोतुहेतुमद्भाव. प्रतिपन्नो भवति । एव चार्वाकोक्तमिति चेत् इत्याशङ्कय समाधानमाह-'परिणामित्यात्' इति । अत्र नत्यनु- वृत्तम् । तदयमर्थः--यदुक्त नित्यत्वादिति, तन्नः कुतः ! परिणामित्वात् पूर्वाकारपरित्यागाजद्वृत्तोत्तराकार- १-दभेदे चतदनु-आ०, २०, ५०1 • ममवायादेव। ३ वुद्धिस्वरूपस्य बुधैरविष्वग्भा वावगमार्यम् इहेदरश्त्ययमूलक्समवायधुद्धिरन्वेष्या इत्यनेकत्व बुधैः । ४ बुद्धिस्वरूपे । ५-नुपपतः आ०, २०, ५०! ६- परतत्व- आ०, २०, ५०७ -तो व्यवस्था च श्रा०, ब०, ५०। ८ तटुप पतेरिति श्रा, ब०, प०।

·११५ .. २८९] २ अनुमानग्रस्तावः गमनवत्त्वाद् बुद्धेरिति । न हि बुद्धरेन्यस्य वा तदभावे वस्तुत्वम् । अर्थक्रियया हि वस्तुत्वम् । न च नित्ये तत्क्रिया; युगपत्तद्भावे पश्चादवस्तुत्वस्योक्तत्वात् । अक्रमाच्च तत. क्रमतस्तदयोगात् । युज्यत एव ततोऽपि तनमः सहकारिक्रमादिति चेत् कथं पुनस्तैक्रमाद्भवन् ततोऽपीति । न ह्यन्यतो भवस्तदन्य- स्मादपि; अतिप्रसङ्गात् । तत्क्रमस्यापि नित्यसहितत्यैव तत्र व्यापारादिति चेत् ; तर्हि तर्दक्रमादक्रमः सहकारिक्रमाच्च क्रम इत्यागतं तक्रियायां फाचपच्यम् । सहकारिक्रमानुकूल्येनैव नित्यस्य तत्र व्यापारो ५ न स्वकीयक्रमानुकूल्येन ततोऽयमदोष इति चेत् ; नेदानीं तस्य तत्कारणत्वं स्वभावानुकूल्येन प्रवृत्तावेव तदुपपत्तेः, अन्यथातिप्रसङ्गात् । किञ्च, तस्य तदानुकूल्यं यदि तत्क्रमात्, प्रागपि कुतो न कार्यम् ? तत्क्रमस्याऽभावादिति चेत् ; व्याहतमेतत् स च नास्ति तदानुकूल्यं च तस्यास्तीति, आनुकूल्यस्य आनुकूलयितव्ये सत्येवोपपत्तेः । तत्क्रमकाल एव तदपीति चेत् ; कथं नित्यस्य नित्य- त्वम् ? तत्स्वभावकादाचित्कल्वे तदनुपपत्तेः । स्वभावोऽपि तत्तस्य न भवति भिन्नत्वादिति चेत् , कथं १० तेन नित्यमेव तत्क्रममनुकूलयति न सहकारी तदक्रगम् । नित्य एव तस्य सम्बन्धादिति चेत् ; न; अनुत्पन्नस्य तदयोगात् । उत्पत्तिश्च यदि नित्यादेवः कथं तस्यापि क्रमः ! सहकारिक्रमादिति चेत् ; न तत्रापि अपरानुकूल्यकल्पनायाम् अनवस्थापत्तः । अन्यतस्तु उत्पनौ न हि तन्नित्यस्य । समवाय- स्थापि तदुत्पन्नस्यैव तत्रोपपत्तेः । तन्न तदानुकूल्येन तस्य प्रवृत्तिरिति न निवृत्तिः काचपच्यात् । एतेन सामग्री कारणमिति प्रत्युक्तम् ; तस्या अपि नित्यतत्सहकारिकारणव्यतिरेकेणा- १५ भावात् । भावे वा तत एव तदुत्पत्ते. कथं नित्यस्य तत्सचिवस्य या वस्तुत्वम् ? तस्या अपि "स- हिताया एव तन्त्र व्यापारादिति चेत् ; अनिवृत्तकाचपच्यैव पुनरपि तदुत्पत्तिर्भवेत् । अपि च, सामग्र्या अपि न नित्यत्वम्, तस्याः स्वतः परापेक्षतया च हेतुत्वे पूर्ववत् प्रसङ्गात् । सामग्रीतत्सनिवेष्वपि सामग्र्यन्तरपरिकल्पनायाम् अव्यवस्थितेश्च | अनित्यैव सा, नित्याच सहायवत् उत्पद्यते इति चेत् ; न ततः सामग्र्यन्तरव्यवहितात् ; अनवम्थाप्रसङ्गात् । तदव्यवहिताचेत् ; व्यर्थंय सामग्री ततस्तद्ध- २० दर्थमित्याया एवोत्पत्तेः । तन्न नित्यत्वे तत्क्रमः । परिणामित्वे तु भवति परापरस्य तत्स्वभावत्य तद्धतोत्तत्र भावात्, सहकारिप्रतीक्षायाश्च तत्कृतोपकारस्थीकारित्वेनाविरोधात् । नित्यत्वे तु न तथा तत्प्रतीक्षणं तद्व्याघातात् । इत्युपपन्नमुक्तम् 'परिणामित्वात्' इति । नित्यत्ववत् परिणामित्वमपि न सम्भवति भावेषु, तम्य संशयादिदोषप्रसङ्ग- निगलितसकलाङ्गत्वात् , तत एकान्तमगुरत्वमेव तत्रागीकर्तव्यमिति चेत् । 'विनाशानुपलक्षणात्' इति । विनाशो बुद्धनिरन्वयो विच्छेदः तस्योपलक्षणं निर्णयः तदभावात् परिणामित्वम्, "ततश्च नित्यत्वमित्यनुगमः । न खलु तदस्ति प्रमाणं यतम्तस्योपलक्षणम् । १हि तन च आ०, २०, ५०। २ नित्यात् । ततस्तदयो-आ०, य०, ५०। ३ सहकारि- प्रमाद्भवन् । ४- स्मादतिः- आरु, प० । ५ सहकारिझमस्यापि । ६ नित्ययातुनोममात् । ७नित्यस्य। नित्यत्वानुपपत्तेः । ९ तद्गतस्तस्य आ०, २०, प० । १० नित्यसहितापाः । १ नक्ष . अत्राह-०५ . न नि-ता।

·, क्षणभङ्ग न्याययिनिश्चर्यावरणे [१८९ प्रत्यक्षमस्तीति चेत; कय समारोप । उपरक्षिते तदयोगात् नीरादिवत् । मा भूदिति चेत , क्थ ससार तस्य सत्त्वदृष्टिनिरन्धत्वात्, तदृष्टश्च आरोपरूपत्वात् । सोऽपि माभूदिति चेत्, व्यर्थ स्तर्हि मुमुक्ष्या प्रयास तम्य तन्निवर्तनार्थत्वात, "मिथ्याध्यारोपहानार्थ यत्नोऽसत्यपि मोक्तार।" [प्र० वा० १११०४ ] इति वचनात् । प्रयासोऽपि नात्येन, वस्तुत सफलप्रयासविकल. ५ स्याद्वैतसदनन्यैव भानादिति चेत् , न, तस्य क्षणिकत्वे क्षणान्तरापेक्षणस्यावश्यम्भावात अद्वैत रूपल्यानुपपत्ते, अक्षणिकत्यस्य चानभ्युपगम्यत् । न क्षणान्तरल्यावृत्त्या तम्य क्षणिरत्व यतस्तद पक्षणम् अपि तु स्वत एवेति चेत्, न, नित्यत्यमपि स्वत एव न तदन्तरानुवृत्त्येनि प्रसङ्गात् । स्थत स्वयमेव भवति न नित्यत्यमिति चेन् , क्षेणिकत्वमपि न भवेत् । न भवत्येव, क्षणिकाक्षणिकादि सरलविकल्पबारबार विरासायलेपनानु पस्तिरूपत्वात्म्येति चेत् । तिष्ठतु तहि मवान् , १० वादिना ऽस्माकमिदानी विवादप्रवृते । तस्य च प्रत्यक्षतस्तदुपलक्षणे प्रशान्तदोपानप्रक्रमात् । मा मूत्र ततस्तयोपलक्षण ग्रहण तु गस्त्येव निर्णयविकरमिति चेत् , न, तस्यापि सत्त्वग्रहणपदनुपलक्षि तस्याभावात् । उपलक्ष्यत एव तद्विचारादिति चेत् । विचारात् तद्विनाशस्य यदि नास्ति प्रवेदनम् । प्रत्यक्षातहहस्तेन कथ नामानगन्यताम् । ॥ १४२६ ॥ विपये हि गृहीते तद्विपयिग्रहण भवेत् । सम्बन्धग्रहण यद्वत् सति सम्बन्धवहहे ॥ १४२७ ॥ ग्रहणे तेन तस्यापि कथनास्त्युपलक्षणम् । निर्णयात्मा विचारो यद् रतोऽपि प्रसिद्धिमान् || ११२८ ॥ तथा सति समारोप क्थ तत्रोपजायताम् । . नास्त्येव चेन्न एत्वाद्विचारमपि कुर्मत ॥ १४२० ।। अन्यथा स्वकल्नादो कय तस्य प्रवर्तनम् । आत्मात्मीयमहादेव यतस्तत्परिदृश्यते ।। १४३० ॥ आहायस्तस्य नास्त्येव समारोपो विचारिंग । ततस्तु सहजादेव संसारे तस्य चेष्टितम् ।। १४३१ ।। "निर्णयारोपमनसोध्यिबाधकभावत । अभ्यासोपचितादेव तस्य नाशस्ततो यदि ॥ १४३२ ।। अनभ्यासे कथ तस्य निर्णयात्मत्वमुच्यताम् । तद्विनाशस्वभावोऽय निर्णयो लोकसम्मत ॥१५३३ ।। 4 (क्षणान्तरानुवृत्या ।२ क्षणिकमपि आ०, य०, ५०१३-नुपल्पित-आ, ३० प ।४ प्रत्यक्षत ।५द्रष्टव्यम्-प्र०वा ३४८1 ·११७ , , २।१०] २ अनुमानप्रस्तावा प्रानिर्णयोऽपि मा भूञ्चेत् , हन्त तेन कथं भवान् । विनाशं तत्र चाध्यक्ष निश्चिन्वीत प्रवृत्तिमत् ॥ १४३४ ।। निश्चाययेद् वा तं सम्यान वादोऽय न निगृह्यताम् । तन्न प्रत्यक्षतस्तस्य ग्रहणमुफ्पन्नम् उपलक्षणवत् । अनुमानात्तु तदुपलक्षणं दुरपपादम् ; प्रत्यक्षामावे तत एव लिङ्गलिजिसम्बन्धस्याऽतियेत्तेः । अन्यानुमानतः प्रतिपत्तौ अनवस्थानस्यो- ५ पकल्पनात् । कश्चासौ विनाशो यस्य कुतश्चिदुपलक्षणम् ! क्षणावस्थानमिति चेत् । न तस्यानवधृतस्य नित्येऽप्यविरोधात् । क्षण एव स्थानमित्यवधृतमेवं तदिति चेत् ; तर्हि सामर्थ्यात् क्षणान्तरे तम्यास्थानं विनाश इति प्राप्तम् । एवमिति चेत् । तदपि यदि तुच्छम् ; उपपन्नमुक्तम्-'विनाशानुपलक्षणात' इति, तुच्छे तत्र प्रत्यक्षादेः प्रतिवन्धाभावेनाप्रवृत्तः । वस्तुनश्च तस्मात् अनन्यत्वे कथं क्षण एव स्थान तदन्तरेऽपि तद्भायात् । अन्यत्वं चेत् ; कुत एतत् ? तस्य क्षण एवं स्थानादिति चेत् । न तत्रापि १० क्षणान्तरमाविनोऽस्थानस्य अर्थादापत्तेः पूर्वप्रसङ्गानतिकगात्, अनवस्थोपनिपाताच । एतेन अतुच्छं तदित्यपि प्रत्युक्तम् , तुल्यदोपत्वात् । अथ न किश्चितस्य क्षणान्तरे भवति, "न तस्य किञ्चिद्भवति न भवत्येव केवलम्" [१० चा० ३३२७७ ] इति वचनादिति चेत् । किमिदानीमवधारणेन ? व्यवच्छेदस्य तत्फलस्याभावात् । अस्त्येवायम्, न तु क्षणान्तरे, प्रागेव भावादिति चेत् , नेदानीमसौ कस्यचिदपि स्यात् । तथा हि- न तावत्तदन्तरस्थितेः; तदानीमभावात् । १५ न ह्यन्यकाल: स तस्या इत्युपपन्नम् , अन्यथा घटगतेनैवाभावेन तदन्यदेशस्य सर्वस्याप्यभार इति भावनात्स्यप्रसङ्गात् ? नापि प्राच्यक्षणस्थितेः; स्वयं तदुपगमादिति व्यर्थमेवावधारणम् । अतः पश्चा- देवासौ वक्तव्यो 'न भवत्येव केवलम्' इत्यस्यापि तथैवोपपत्तेः । न हि तत् तत्क्षणापेक्षमेव सन्नीरूपत्वप्रसङ्गादिति नोपक्रान्तप्रसङ्गादि (द) तिकमः परस्य । भक्तोऽपि कः (नरसी विनाश इति चेत् ! न कश्चित्, निश्चितनिःश्रेयसमार्गस्य " तदनुपपत्तेः । भवत एव तु मिथ्यादृष्टे. प्रतिक्षणविनाशः समुपस्थायिवस्तुविनाशः पर्यनुयुज्यत इति चेत् , सोऽपि न कश्चिदन्यत्रान्यथाभावात् । निरूपयिष्यते चैतत् नातिदूरतः । इति सूक्तम्-'परिणामित्वात् विनाशानुपलक्षणात्' इति । तदपि कथम् । विरोधादिति चेत् ; न प्रतीते । न हि प्रतीतमन्यथाभवत्यतिप्रसङ्गाद । व्यवहारस्य च प्रवृत्ति- प्राप्त्यादेः तत्रैव सम्भवात् । अत्यन्तविनाशेऽपि सन्तानापेक्षया तत्सम्भवं मन्यगानस्य मतमाशङ्कते-- परस्याप्पविरोधश्चेत् फलहेतुत्र्यपाहनः । प्रवृर्यवहाराणान् [ अविनाशेऽपि सम्भवात् ] ॥ ९० ॥ इति । १-मानात्राटु- ता०।२ -तरनुम- ता०।३- तमेतदि-श्रा०, २०, ५०1४ अन्यदन्याचे श्रा० ब०, प० । ५ अनन्यस्य था, ब०, प० । ६ रनु क्ष- श्रा, न०, ५०/-दितिकमा परस्य आ०, ५०, ५०1८ पुनरस्यावि- श्रा, व०,५०। ६-श्चिते नि- आ०, १०, ५० १० मिध्यादृष्टयनुपपतेः।

·न्यायविनिश्चयविधरणे [२९१ अपि इति परामर्शाभिमुल्ये । परस्य सौगतस्य सम्बन्धिना व्यपहाराणा पानभोजना दीनामनिरोधो विरोधागाव । कुत ? फलच हेतुश्च फलहेतू, हेतुशब्दस्य ध्यन्त्यत्वेऽपि न पूर्वनिपात , स्वरूपे "लक्षणहेलो [ पाणिनि०३।२।१२६ ] इति प्रयोगदर्शनात् । तयो य॑पोहः तदहेतुफरव्यावृतिपरिकल्पित सन्तानस्तकल्पिते तद्व्यपदेशानत तमाश्रित्य प्रते ५ पानादिहेतुपु रोस्स्य प्रवर्तनात् । यावतल तावत्सात्त्विकादिव हेतुफलतादाल्यात् किन्न प्रवृत्तिरिति चेत् । अत्रापि इदमेव कृतानुवृत्तिकमुज्रम्-'फलहेतु' इत्यादि । अयमर्थ -फलहेत्सोळपोहः परस्परात्मन्यभावस्तल प्रवृत्त । अन्यथा तदयोगात् । तथा हि-यदि हेतो च फलम् न प्रवृत्ति तद्वत्तस्यापि दर्शनात, प्रवृत्तेश्च तदर्थत्वात्, दृष्टेऽपि प्रवृत्तौ अनवस्थानात् । फलेऽपि यदि हेतु । कथ प्रवृत्ति है फ्लपत्तस्याप्यनुपरम्भात्, तदुपलब्धावेर तदुपपत्ते, आकाशचर्वणस्य प्राकृतेप्यप्य १० प्रतिवेदनात् । तत प्रवृत्तेहेतुफलयोरन्योऽन्यात्मन्यभाव एव । तथापि कथमन्यदर्शनादन्यायितया प्रवृत्तिरिति चेत् । न सन्तानादिति दत्तोचरत्वात् । ततोऽपि कथ मेदाविशेपादिति चेत् । न, दृष्टत्वात् । दृष्टा हि लोकस्याभेदकल्पनाया प्रवृत्तिरिति । 'चेत्' इत्याशक्य परिहरन्नाह- 'अविनाशऽपि मम्भवात्' इति । अत्र सिंहावलोकितेन वक्ष्यमाणस्य नत्र सम्बन्ध । ततो यत् 'परस्य' इत्यादि, वन, कुन ? एकान्तविनाशात् अन्यत्वात् क्यश्चिद्विनाशो आवनाश. १५ तस्मिन्नपि न केवल तदपोहे सम्भवात् प्रवृते तदपोहे तदभ्युपगम परस्य चित्तभरणार्यय न वस्तुत तस्यैवाभावात् । अविनाशस्य च निरूपितत्वात् निरूपयिप्यमाणत्वाच । इदगेव श्लोकै ब्याचिख्यासु 'फलहेतुव्यपोहत । इत्यस्य द्वितीयमर्थ दर्शयनाह- यथाऽजनकजन्येषु न सन्ति कलशादय । तथा जनकजन्येषु ततस्तत्व निरल्ययम् ॥ ९१ ।। इति । यथा येन दृश्यानुपलब्धिप्रकारेण न सन्ति न विद्यते कलशादय | क : अजनक जन्येषु अतद्धेतुफलेषु कुलिशकरणादिषु तथा तेन प्रकारेण जनकजन्येषु तद्धेतुफलेषु पिण्ड कपालादिषु न मुन्ति फलशादयः इति सम्बन्ध । प्रयोगश्च-यद्यत्रोपलब्धिलक्षणप्राप्त नोपलभ्यते तत्तत्र नास्ति यथा अतद्धेतुफलेषु कलशादय , उपलब्धिलक्षणप्राप्ताश्च ते मोपलभ्यन्ते तद्धतुपलेप्वपीति । ततस्तस्मात् निरन्वयम् अन्वयान्निष्क्रान्त तच म्वरूपम् , फलशादीनामिनि विभक्तिव्यत्ययेन २५ सम्बन्ध । सत्येवं यसिद्ध तदाह- तत्र नाशादिशब्दाश्च समिताः समनन्तरे । इति । तत्र तेषु जनकजन्येषु नाश आदिउँपा प्रागभावादीना तेपा शब्दाः समिता. साता भवन्तीति शेष । न केवल प्रवृत्यादिरेवेति चशब्द । सत्येव हि तदभावे प्रागभावोपादानादिशब्दा १-कल्पल-ता॥२कृत निवृत्ति- प्रा०, २०, ५०।३- उस्म दप्यनु-आ०, ०,१०। ४'विवर्ण पामरो नीच प्रकृतथ पृथग्भन ।"- ता. दि० । प्रवृते - आ०, २०, ५०१५ करिणादि- तालाबनशरोरेन्द्रियादिषु । ६ ततस्तत्व नि- ता०।

·५ .. २२९२-९३) २ अनुमानप्रस्ताव: ११९ जनकेषु, जन्येषु च नाशोपादेयादिव्यपदेशा लोकसतप्रसिद्धा संगच्छन्ते नान्यथेति परस्य भावः । कम्मिन् सति ? समनन्तरे समानि सदृशानि अनन्तराणि अव्यवहितानि जनकजन्यानि यस्मिन् सन्ताने तस्मिन्निति । पररूपत्वमत्र शकन्धयत् प्रतिपत्तव्यम् उपसर्गस्य सदृशार्थत्वम् । अनेन ‘फलहेतु- व्यपोहतः' इत्यस्य प्रथमोऽर्थों दर्शितः । तदेवं परमतमुपदी अल्पवक्तव्यत्वात् तत्रेत्यादि निराकुर्वन् विनाश पृच्छति- अन्यस्यान्यो विनाश: कि [किन्न स्यादचलात्मक ] ||९|| इति । अन्यस्य कलशादेः अन्यः कपालादिविनाशः । उपलक्षणमिदं तेन मागभावोऽप्यन्यो मृपिण्डादि । किम् इति प्रश्नयित्वा दूपणमाह-'किन्न स्यादचलात्मकः' इति । किं न स्यात् ! स्यादेव, अचलात्मकः अचलस्वभावः कल् शादिः । नहि तदन्यप्रादुर्भाव तस्य विनाश ; त्रैलोक्यस्यापि तत्सङ्गात् ततविशेषात् । नापि तदन्यभावः तत्प्रागभावः; जगतोऽपि तदेकलागभावत्यापते । तथा च १० तदुयमर्दनादेव तस्योत्यत्तेः तदेकमन्तानत्वमिति नावकाशः तन्नानात्वकल्पनस्य । तत प्रागभावादि- वैकल्ये सति विद्यमानत्याद् अवश्यंभाविनी तस्य कूटस्थता । इत्युपपन्नमेतत्- 'किन्न स्यादचला- स्मकः' इति । पर इदं परिहरनाह- तद्विवेकन भावाच्चेत् [कथन्नातिप्रसज्यते ] । इति । तस्य कलशादेविवेकन पूर्वापरविच्छेदेन भावो भावनमवधारणम् , ण्यन्तादच्पत्यय. १५ तस्मात् 'न स्यादचलात्मकः' इति सम्बन्धः । न हि विविक्ततया भाज्यमानस्याचलात्मकत्वं पूर्वापराविवेके सत्येव तदुपपत्ते । अत्र 'चेत्' इत्याराड्क्योत्तरमाह- कथं नालिप्रसज्यते। सदापि [ सर्वभावानां परस्पर विवेकनः ] ॥ ९३ ।। इति । सदापि सर्वकालमपि पूर्वापरफाल्चत् मध्यकाले ऽपि कथं तद्विवेके नातिप्रसज्यते अति- प्रसज्यत एव । एव मन्यते--- सावत्तस्य तद्विधेक पूर्वापरक्षणरक्षण , तस्य प्रतिक्षिप्तत्वात् । अत स एव तस्य प्रागभाव' प्रध्वंसम्धेति, स्वतोऽपि तस्य विवेकान्न क्षणमनचादशून्यवादमतिशेते इति । परमप्यतिप्रसङ्ग दर्शयति-सीमावानाम् अत्रापि सदापीति सम्बध्यते मध्येकरणात् । तदयमर्थः- आप्तिाप्तिः पूर्वापरानुगमः आप स विद्यतेऽम्येति आपि तदन्वयिरूपं सत् विद्यमान न कल्पित कथं नातिप्रसज्यते ? केपाम् । सर्वभावानां चेतनेतरात्मनामर्थानाम् । अत्र हेतुमाह- 'परस्परविवेकतः" इति । परस्परमन्योऽन्य जैनसौगताभ्यां विकतो विनिश्चयात् 'मदा- पिनः' इति विभक्तिविक्रियया सम्बन्धः । अस्ति जैनवत् सौगतस्यापि तद्विनिश्चय, क्षणविवेके निर्विवादात् अनुमानकल्पनावैफल्यापत्तेः । सतोऽपि तस्य लुनपुनरुत्पन्नकेशादिवद् मान्तत्यान्न FU अन्यथा १"शकवादिषु पररूप वाच्यम्"- कात्या०या०१।११६४ । २ सम्' इत्युपसर्गस्य । ३ श्रस्य आ, प०, ५०।४विष्यस्या- श्रा०, २०, ५०। ५ -त एवं आ०, व०, ५०1६ श्रन्ययस्य ।

·५ न्यायविनियविवरणे [62-१५ तद्विपयस्य सत्त्वमिति चेत्, विवेकस्यापि न स्यात् तन्निश्चयस्याप्यसत्येव तस्मिन् द्विचन्द्रादौ दर्शनात् । बाध्यमानत्वात्तव तस्य श्रान्तत्व नान्योति चेत्, न, अनुगमेऽपि तुल्यत्वात-तनिश्चयस्यापि तत्केशाद्यनुगम एव बाधोपरम्मात् न पूर्वापरानुगम इति । तन तर विवेकभावनादचरात्मक्त्त्वपरिहार शून्यबाद- प्रसङ्गाद्विपर्ययसिद्धेश्च । साम्प्रत विस्मभ्युपगम्य 'जनकजन्येषु' इत्येतन्निराकुन्निाह- न चानन्तरमिपंच भावस्तव्यपदेशभाष । इति । न च नैर अनन्तरम् अव्यवधानम् इत्येव हेतो भावः पिण्डकपारादि तव्यपदेशं फलशाद्यपेक्षया जनकजन्यज्यपदेश भजत इति तदार , सर्वस्यापि तत्पूर्वापरकोटिगतम्य जगत्क्षणस्य तद्भाक्त्वापत्ते आनन्तर्याविशेषादिति भाव । परो विशेष दर्शयति- तत्प्रतोत्य ममुत्पादात् [ भावश्चेत् स कुतो मतः ] ॥१४॥ इति । तत् पिण्डादिक प्रतीत्य समनन्तरप्रत्यय कृत्या कलगादे ,तच्च प्रतीत्य कपालादे ममुत्पा दादावः तद्व्यपदेशभाक् न च सर्वं प्रतीत्य तस्योत्पादो यतन्तद्राक्त्वस्यातिप्रसङ्ग इति मन्यते । तमेवेति 'चेत्' इत्याशय प्रश्नयन्नाह-'स कुतो मतः' इति । स प्रतीत्यसमुत्पाद कुव कस्मान्नि- १५ मिचात् नियतविषयो मत इति । परस्तदाह- सादृश्यात् [ प्रत्यभिज्ञानं न सभागनियन्धनम् ] ) इति । सादृश्यं पिण्डकपालादीना सारूप्य तस्मान् स मत इति । तत्रोचरमाह-'प्रत्यभिज्ञान न सभागनिवन्धनम्' इति । न हि सादृश्य प्रत्यभिज्ञानाद-यत्त शक्यमवगन्तु प्रत्यक्षस्यासाधारणविषयत्वेन सत्रावृत्ते, अनुमानस्य च तत्पूर्वक्त्वात्, न च तत्परस्य सम्भवति । कुत । सभागनिनन्धन सहभागयोः तदिदमिति चाशयोनिमन्धनेन एकत्वरूपण वर्तमान निरन्धन यत इति । तथापि कथ तन परस्येति चेत् 1 न, अनेकान्तविद्वेषात् म्वय च तद्भागभेदवत् तस्यापि भेदकल्पनेया निराकरणात । चित्रज्ञानवादिन सम्भवत्येव तदिति चेत् । अत्राह- विशेषकल्पनायां स्यात् परस्याव्यभिचारिता ॥९५] इति । विशेपस्याकारभेदस्य प्रत्यमिज्ञाने कल्पनायां परम्य अत्रमानेरान्तादन्यस्य क्रमानेशन्त स्य स्यात् भवेत् अव्यभिचारिता सर्वभावेप्परिचलितत्व युगपदिय मेणाप्यनेकान्तस्य प्रतिपेद्भुमश क्यत्वात् । कथमशक्यत्व यावता नित्यानित्ययारेकत्ये तदुपपति, नित्यानित्ययोरिति चोपलभ्यानुष लभ्ययोरित्यर्थ , तयोश्चैकत्वमसम्बद्धम् । तदुक्तम् - १-तितहि १०१ २ भ्रान्तत्वामान्य-प्रा०, २०, ५०१३-भावकरयापि प्रमहत इति 1 , 4०,५०४ तरातीते ५। ५-ल्पनायो नि- भा०, २०, ५०। २० - ·२१९५] २अनुमानप्रस्ताव १२१ "यदि नित्यमनित्य चैकमेव तदा प्रतिपन्नमप्रतिपन्न चैकमिति प्रसक्त तथा च असम्बद्ध प्रतीयमानमेकत्वेनान्यथा' न शक्य प्रतिपत्तुं नाप्रतीतमेन प्रतीतम् ।" [H० वार्ति काल० १।२०५] इति चेत्, तदसङ्गतम्, यस्मात् ने धुपलभ्यत्व नित्यत्वम्, अनित्यत्व वा तद्विपर्यय , स्वलक्षणस्यापि नित्यत्वायत्ते ,अनित्यत्वे वाऽनुपलभ्यत्वानुयशात्, अपि त्वनुगमान्नित्यत्व व्यावृत्तेश्चानित्य त्वम् अनुगमज्यावृत्ती च सुवर्णरुचकाद्यपेक्षया नैकत्रापि विरुद्धे । न च रुचकादेावृत्तिमत प्रतीतस्येतरस्य ५ च परस्परमेकत्वं जैनस्य सम्मतम्, प्रत्यभिज्ञानाकारयोरिव भेदस्त्यैव भावाद । तत 'प्रतिपन्नमप्रति- पन्न चकम्' इति परमतानभिज्ञानादेव प्रतिपादितम् । रुचकादे परस्परमिव सुवर्णादपि भेदे नेक नित्यानित्यम् , अभेदे परस्परमप्यभेद एव अभिन्नादभिन्तस्य गत्यन्तराभावात्, तथा च नित्यमेव तत् नानित्यमपीति चेत्, न, प्रत्यभिज्ञानस्यापि एवमव्यवस्थिसिपसङ्गाव-सदाकारस्यापि स इत्यादे परस्पर मिव ततोऽपि भेदे नैक चिन्न सन्तानान्तरवत् , अभेदेऽपि स एव दोपस्तदन्यतमाकारयदिति अनवधारित १० स्येव भेदेतरभावस्याभ्युपगमाददोष इति परिहारस्तु क्रमचित्रत्वमपि भावेषु परिपुष्णाति । सत्यमिद यदि तथा प्रतिपत्ति, न चैवम् । तदुक्तम् - "केनचित्तस्य रूपेण नोपलब्धिः परान्यथा । अवित्तिर्यन रूपेण तदस्येति कथ मतम् १ ॥ पूर्वं तेनास्य वित्तिश्चेत् पूर्वमेव तथा भवेत् । इदानी नैन, तद्रूपमस्येति कथमेकता ? ।। एक पूर्वपराभ्या चेद्रूपाभ्यामवियोगतः । पियोगे दृश्यमानेऽपि नियोगो न कथ मतः ।। क्रमेणास्यारियोगद्वियोगोऽपि तथा भवेत् । अत एवोभयात्मत्वमवियोगवियोगतः ॥ यर्थवास्याक्रम सच दृष्टिरस्य तथा भवेत् । अक्रमस्य च सचम्य न योग. क्रमभाविकः ।।" [प्र०यातिल० ११००५ ] इति चेत् , नेदाना प्रत्यभिज्ञानमपि । तत्राप्यस्य तुल्यत्वात् । तथा हि- स इत्येच प्रतातस्य ज्ञानस्यैयायमित्याप । अप्रतीत कथ नाम त्वयाफार प्रकल्प्यनाम् ॥ १४३५॥ तस्याप्यन्यत्र वित्तिश्चदन्यत्रैव भवेदसो । स इत्यन्त्र तु नास्तीति कथ तस्य तदेकता ॥ १४३६ ॥ तेदतदेशकाभ्या तदेक चेदवियोगत । वियोगे दृश्यमानेऽपि वियोगो न कथ मन ॥१४३७ ॥ १-या पाश-ता०। २ न नुरलभ्यत्व नित्यमनित्य वा आ०, ब०, प० । ३-भाकार- आ० २०, प० । ४ पूर्वत्वेनापयिति- आ०, २०, ५० | "पूर्वत्वेनास्य विति" बार्तिकान ५ सदसद्दे शकालाभ्यां वैक आ०, २०, ५। १५ २० ·१५ १२. न्यायविनिश्चयविवरण [२२९६-१७ देशकमादयीयोगे वियोगस्तनमान किम् । एदोभयात्मत्वमवियोगवियोगतः ॥१४३८ ॥ यथा तदकम सत्वं दृष्टिरस्य तथा भवेत् । अकमस्य च सत्वस्यावियोगस्तत्क्रमात् कथम् ॥ १४३९ ॥ इति । ततो यथा प्रत्यभिज्ञानमितरेतरदेशपरिहारप्रतिपन्नस्तदाकारैरेक तथा सुवर्णादिकम् अन्यो- ऽन्यकालपरिहारगरिति प्रतिपत्तव्यम् । कुतः पुनः रुचकादीनां पूर्वापरीभावस्य प्रतीतिः ! पूर्वापरप्रत्ययाभ्यामिति चेत्, सद्भदस्य कुतः ! स्वसंवेदनादिति चेतः कथं ततो द्वित्वप्रतिपत्तिः अन्यगतस्यान्यनाप्रवृत्तेः । एकस्य च पूर्व परीभूतस्याभावात् । एकमेव तत्तथाविधमिति चेत; न, एकत्वे साक्षात्करणविषयतया पौर्वापानुपपत्तेः । तदुक्तम्- "यदि पूर्वापरीभावः केन तस्य प्रतीयताम् । प्रारूपरप्रत्ययाम्यां चेत्तयो)दगतिः कुतः ।। स्वसंवेदनभाषाञ्चन्न स्याद् द्वित्वगतिस्ततः । न चाप्यविद्यमानस्य परपूर्वस्य तद्गतिः ।। एक संवेदनं तयेत् परपूर्वतयेप्यते। एकत्वे परपूर्वत्वं साक्षात्कृततया कथम् १ [० वाति ल० १।२०५] इति चेत्, न प्रत्यभिज्ञानेऽप्येवं प्रसङ्गात् । तथा हि--- सोऽयमित्यनयोदेशमेदो गभ्यः कुतस्त्वया । ताभ्यामेवेति चेद्वित्वं तयोर्विज्ञायतां कुतः ॥ १४५० ॥ स्वसवेदनमावाचन स्याद्धित्वातिस्ततः । नचाप्यविद्यमानस्य भिन्नदेवस्य तद्गतिः ॥ १५५१ ॥ एक संवेदनं तचेदिन्नदेगतयेप्यते । एकत्वे भिन्नदेशत्वं साक्षात्कृततया कथम् ! ॥ १४४२ ॥ इति । ततो यथा प्रत्यभिज्ञाने स्वाकार कचिदाभिमुरख्यमजहदेव तदन्तरं प्रत्येति युगपत् , तथा कमेणापि स्थकादिपर्यायपरिग्रहाभिमुख्यमपरित्यजदेव तदन्वयज्ञानमपरापरानपि स्वस्तिकादिपर्यापान परि छनतीति सुभाषितमेतत् -- विशेषकल्पनायां स्यात् पास्याव्यभिचारिला । इति । मामूअत्यमिज्ञानम्, युगपदपि चित्रकस्थानभ्युपगमादिति चेत्, अत्राह - तस्मात् सभागसतानकल्पनापि न युज्यते ॥ ९६ ॥ न चेत् । स परिवर्तन हेतुरेव फलात्मना ] । इति । १- देवियोगे श्रा०, २०, १० । "पनि उपसर्गस्य चेति स्त्रैण विकारस्य देयं च भवति, विचार:श्नतीचार इत्यादिवत् ।-ता टि। २० - ·१० २०१७] २ अनुमानप्रस्तावः १२३ प्रत्यभिज्ञानमित्यनुवर्तते । न चेत् न यदि प्रत्यभिज्ञानम् , तस्मात् प्रत्यभिज्ञानात् सभागानां सदृशापरापरक्षणानां सन्तानस्य कल्पनापि अपि शब्दाद् व्यवहारश्च न युज्यते । एवं मन्यते सति हि प्रत्यभिज्ञाने तदवगतसादृश्यायत्तात्तत्प्रतीत्यसमुत्वादात् हेतुफलभावनियमः, ततश्च तत्सन्तानकल्पना न चासतीति । सवृत्यैव तत्कल्पना न प्रत्यभिज्ञानादिति चेत्, न; संवृतेरपि तद्रूपत्वात् । सा हि ‘स एयाहं जलं पियामि यः पूर्व तदद्राक्षम्' इति मतिरेव । कथन्न प्रत्यभिज्ञा- ५ क्षणानां पौर्वापर्युकल्पनं संवृतिरिति चेत् ? न; तत्रापि अस्मादिदं पूर्वमतश्चेदं परमिति प्रतिपसेः प्रत्यवमर्शत्वात् कि पौर्वापर्यत्य कल्पनेन ? तत्त्वत एवं भावात, अन्यथैकक्षणमेव जगत्प्राप्तम् । तथा चेत्, न कारणं कार्य वा कस्यचिदिति कथं वस्तुत्वं यतो व्योमकुसुमादिकमतिशयीत ? कथं वा सुगतक्षणानां पौर्वापर्य यत इदं शोभेत-~- "तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु महती कृया । [प्र० वा ११२०१ ] इति । कल्पितमेव तत्रापि तदिति चेत् ; न; स्वयं तस्याकल्पत्वात् । तस्माद्वासनोपलवाधिष्ठितो लोक एव तदपि फल्पयति । अत एवोक्तम्--- "न च पश्यति सन्तानं नापि कश्चित्पवर्तते । न तिष्ठति प्रमाभावात् केवलं भवतोभ्रमः॥" [प्र० वार्तिकाल० १।१९६]। इति । इति चेत् । तात्त्विकमेव तत्र अन्यद्रव्यात् तत्कस्मान्न भवति ? तत्र प्रमाणस्य 'यदि १५ पूर्वापरीभावः' इत्यादिना प्रतिक्षेपादिति चेत् ; सोऽपि प्रश्नस्तदुत्तरभावप्रवृत्तापरापरज्ञानरूप एवं कथं कचित् तद्भाव प्रतिक्षिपेत् ? स्वयं तत्वतस्तद्रूपातदयोगात् । तस्यापि ताद्रूप्यमारोपादेव, वस्तु- तस्तत्रापि तस्य यदि इत्यादिनैव प्रतिक्षेपादिति चेत् । न; अनवस्थोपनिपातात् । ततो दूरं गत्यापि तात्विकमेव तन्न पौर्वापर्यमिति सिद्धस्तदात्मा परमार्थत एव सन्तानः । तस्य च न प्रत्यभिज्ञानादन्यतः प्रनिपत्तिः । तथा च सिद्धं तद्वदेव क्रमतोऽपि वस्तुपु वैचित्र्यम् । तदेवाह-'स परिवत्तेत २० हेतुरेख फलात्मना' इति । स कलशाऽवग्रहादिरेव हेतुरेव कारणमेव परिवोत परिणमे फलात्मना कपालेहादिफलरूपेण, न हेतोरन्य एव फलामेत्येवकारः । एतेन 'अविनाशेऽपि' इति न्याव्यातम् । कथ पुनर्हेतो. फलात्मना परिवर्तनं प्रत्यक्षवापनात्, तेन निरन्ययस्यैव विनाशस्य प्रति- पत्तेरिति चेत् ? अबाह--- तस्माद्भावविनाशोऽयं फलीभावः [नग्रहः ] ॥ ९७ ॥इति । तस्मात् पूर्वोक्तातुच्छविनाशाभावात् । उक्तं हि पूर्वम्-'न तुच्छो विनाशस्तस्य स्वप्रति- पत्ताचप्यसामर्थ्यादसम्बन्धाच्च । न हि वस्तुना संयोगः सम्बन्ध ; अदव्यत्वात् । नापि समवाय तदधिकरणतया तस्याप्रतिपत्तेः । न च विशेषणभावः; 'तत्प्रतिपत्तौ तदनुरक्तस्य वस्तुनोऽपि नोलानु- १ तात्यती- ता०१२ प्रत्यवमर्शात् प० । ३ तत्त्व एवं ता०1४-व तवान्यत्र वा तत्तत्मा-अ०, १०प० । ५ ततस्तस्यापि तत्र य- आ०, ब०, प० । ६ क्लशः कपालरूपेय अवग्रहश्च ईहारूपेण । ७ न्यायवि० श्लो० २०९०1८-नात्य संयो- आ०, २०, ५० ·-- " १२४ न्यायविनिश्चयविवरणे [२२७२ रक्तोत्पलवत् प्रतीतिप्रसशात्' इति । नित्यश्चासौ भवेदकार्यत्वात् आकाशादिवन् । कार्यमेवामी मुद्गरादेरुत्पत्तेरिति चेत; कुतस्तत्पागभावस्य विनाशः ! तदमावे तदुरपचरयोगात् । तत एव मुद्ग- रादेरिति चेत; न पुनस्तत्प्रागभावविनाशस्यापि तत एव भावे युगपदनेकविनाशप्रतीतिप्रसङ्गात् । न चैकहेतुका युगपदनेककार्योत्पत्तिः; सामग्रीमेदादेव तदुपदर्शनात् । घटादिरेव तस्य प्रागभाव- ५ स्ततस्तद्विनाश एव तस्यापि नाश इति चेत् , नन्वेवं विनाशोऽपि भावरूप एव स्याद् अभाव- त्वात् प्रागभाववत् । ततः कलशादिरेवार्य न तुच्छः । तस्मात् मावस्य घटादेविनाशोऽयम् उभय- सम्मतः फलीभावः अफलस्य सतः फलतया भवनम् । कुतः पुनः च्विंग्रहण न 'फलभाव' इत्ये वोच्येत, फलस्यैव हेतुविविक्तस्य तद्विनाशत्वादिति चेत् ! न; दत्तोनरत्वात् -- 'अन्यस्यान्यो विनाशः किम्' इत्यादिना । फलभावप्राप्तिरेव विनाश इति ज्ञापनार्थमुपपन्न तहणम् । अथवा तस्मादिति समागसन्तानकल्पनादिति प्रतिपच्यम् । न हि तन्कल्पनं हेतोः फलभावपरिवर्तना- मन्तरेण सम्भवति । सम्भवन्येव हेतुफलविविक्तस्य भावादिति चेत्, न; सुगतेतरज्ञानयोरपि त प्रसङ्गात् । अनुपादानोपादेयत्वान्नेति चेत् तदेव कुतः ! साहश्याभावादिति चेत्, न, सुगतज्ञानेने- तरस्याप्रवेदनोपनिपातात् । सादृश्यविशेपाभावादिति चेत् ; कम्तर्हि तद्विशेषोऽन्यत्र कश्चिदभेदा- दिति युक्तं तत्कल्पनादपि तस्य तदात्मना परिवर्तनोपादानम् , प्रत्यक्षप्रतिपत्तेरपि तत्र समर्थनात् । १५ ततः किम् ? इत्याह- तदग्रहः। तद्ग्रहः [ प्रतिपेधोऽस्य केवलं तनियन्धनः] । इति । तस्य भावस्याग्रहोऽपतिपत्ति. तद्ग्रहः फलीभावस्य ग्रहो न महनिवृत्तिमात्रम् । नाप्यन्य- ग्रह इति यावत्। एंवमपि भवतु नत्र फलीभावव्यवहारः, विनाशव्यवहारस्तु कथम् ! तद्भावम्याविनाश- २० रूपत्वात् । अत्राह-'प्रतिपेयोऽस्य केवलं तन्निबन्धनः' इति । प्रतिपेधः तद्व्यवहारः अस्प भावस्य केवलं नान्यनिमित्तोऽपि तु तनियन्धनः फलीभावग्रहनिमितकः तत एव लोकैस्तव्य- चहारस्य प्रवर्तनादिति भावः । साम्प्रतं हेतुफलयो. परामिप्रेतमन्यत्वव्यवस्थापनं दर्शयति-- अन्यथात्वं यदीष्यंत हेनोरपि फलात्मनः ॥ ९८ ॥ अन्य एवेति किन्नेष्टमिति केचित्प्रचक्षते। अन्यथात्वम् अन्यमकारत्वं यदि चेत् इप्येत हेतोः विवक्षितफलजनकस्य अतन्नन- कादिति सामा गम्यते । किमिति नदिप्यते इति चेत् ! अन्यथा हेतुत्वासम्भवात् । न हि शालि- १ ततश्च त-आ०, य०, प०।२पलीभाव इत्यत्र चिप्रत्ययग्रहणम् । स एव प्रह-२०१३ न्यायवि० श्ला० २०९० ।४ तदाकारत्वाभावादिति शेषः। ५ग्रहो न ग्रह इति आ०, २०, ५०। ६ एतदपि भ- श्रा०, ०,१०।

·५ १० २२९९] २ अनुमानप्रस्ताव १२५ बीजस्यातबीजादन्यथात्वमन्तरेण ततङ्कुरहेतुत्वं तद्वदेव तद्धेनुवप्रसङ्गात् । तथा च न नियतो हेतुभाव इत्यभिमतसिद्धये यत् किञ्चिदुपादातव्यं भवेत् । इप्यत एव तर्हि तस्य ततोऽन्यथात्वं प्रतिभासप्रयोजनव्यपदेशादिभेदादिति चेत; अनोत्तरम्-'अपि फलात्मनः" इति । फलमेव फलारमा सुबुद्धयात्मवत् , ततोऽपि न केवलमतीतोरेव हेतोरन्यथास्वमिप्येत' इति सम्बन्ध , प्रतिभासादि- भेदस्य तत्रापि भारात् । तत. फिमिति चेत् ? उत्तरम्-अन्य एव फलात्मनो भिन्न एव हेतुरिति अथमा- परिणामेन सम्बन्ध । इति एवं किन्नेएम् इष्टमेव भवति जैनस्यापि ममाणोपपत्ते । तथाहि-यद् यस्मा- दन्यथाभूतं तत्ततोऽन्यदेव यथा शालिबीजमतदीजान, अन्यथाभूत च तत्फलादपि तत् । तथापि तस्य तस्मादनन्यत्वं चेत् । अतबीजादपि स्यादिति तदपि तत्यैव विवर्त. स्यात् । एवं च- शालिबीजविवर्त्तत्व देशकालादिमेदिनः । जगत• राप्रसज्येत स्याद्वादमुपजीवताम् ॥ १४४३ ॥ तन्मा भूदिति मन्वानरतद्वीजादिव स्फुटम् । तत्फलादपि तद्योजस्यान्यत्यमुपगम्यताम् ॥ १४४४ ॥ तन हेतुफलैकत्वं कथमप्युपपचिमत् । इत्येवं केचिदज्ञानमल दिग्धाः प्रचक्षते ॥ १४४५ ॥ तत्रोत्तरमाह- अन्यथास्वं न चेत्तस्य भवेद् धौव्यम् [ अलक्षणात् ] । इति । तस्य भावस्य ध्रौव्यं कौटस्थ्यम् । कदा न चेत् न यदि अन्यथात्वं फलरूपतया परिवर्तनम् , तस्येत्यत्रापि सम्बन्धनीयम् । कुत. १ ईत्यत्राह-- अलक्षणात्। अभावस्यापि [अभावोऽपि किन्नेत्यन्ये प्रचक्षते ] ॥ ९९ ॥ इति । अलक्षणात् अप्रतीते अभावस्य तद्विनाशस्य न केवलमन्यथात्वस्येत्यपिशब्दः । कथं पुनस्तम्यालक्षणं कार्यम्य प्रत्यक्षत एवं प्रतिपचे, तद्रूपत्वाच्च विनाशस्येति चेत् ? कस्यासी विनाश, १ फारणस्येति चेत्, न, तस्य कार्येण समकालवे विनाशतद्वतोर्योगपद्यप्रसङ्गात् । तत्पूर्वकालने तु कुतस्तस्य ग्रहणम् ? अग्रहणे तस्येत्ययोगात् । प्रत्यक्षत इति चेत्, न; तेनापि तत्कालेन वर्तमानतयैव प्रतिपत्तेः । कार्यकालादिति चेत् ; न, तस्य पूर्वाप्रवृत्ते । प्रवृत्तौ वा तदपि सद्विषयत्वात् कथं वर्तमान कार्यवत् १ स्वकालापेक्षयैव वर्तमानत्वं न कार्यकालापेक्षयेति चेत् । कथं तर्हि प्रत्यक्षतस्त- जन्मनः स्मरणाच पूर्वभावस्याग्रहणमुक्तं यत इदं शोभेत- "संवेदनं न पूर्व तत्पूर्वत्वग्रहणे क्षमम् । न परं तेन पूर्वत्वं स्मरणान्नैव साध्यते ॥" [ H० वार्तिकाल० १।२०५] इति । १ -गातद- ता०] २ श्रन्ययावं यदि न स्य त् तदा यपत्रीजवत् ययाइ रहेतुवं स्यादिति भावः। ३- भासनादि- ता०६४ चैतनीजा- आ०, २०, २०१५-वच वि-आग, ब, प०१६ इत्याद ५०। १५ , ·। निश्च ० १२६ न्यायायिनिश्चयनिधरणे [२१०० कथं वा द्रव्यरूपस्याप्रतिपत्ति । पूर्वापरयोरिव प्रत्यक्षत एव तदनुगमस्यापि प्रतीते द्रव्यस्य तद्रूपत्वात् । तदेवाह-'अमावोऽपि किन्न इति । अः आत्मा मतिश्रुतादिपर्यायानुरूप तस्य भावः अपिशब्दात् पृथिव्याद्यन्वयरूपपुद्गलादिभारोऽपि किं कस्मान्न : स्यादेव, प्रत्यक्षविषय स्याभावायोगात् । तथा चान्यथात्वमेव विनाश कारणस्य, नैकान्ततम्नद्विविक्त कार्यमिति मन्यते । यदि चा, यदुनम्-"कार्यरजगदपि सर्वस्याकारणस्य परिवर्गः स्यादन्यथालाविशेषात् ।" ] इति, तह-'अभावोऽपि किन्ना इति । अभागोऽपि न केरल परिवर्त तत्तस्य कार्यवत् किन्न स्यात् । स्यादव, अन्यत्वाविशेषात् । तथा च- जगत समसारस्य नाशे सति परस्परम् । कार्यवाल्वदेवास्य स्यादभार 'तदापि व ॥ १४४६ ।। गायनराम्यमनिध्य प्रसज्यते । कार्यस्यैव रिनाशत्व तथैर यदि बुद्धितः । विवर्तत्व च तस्यैव स्यादित्यपि च वक्ष्यते ।। १४४७ ।। मलस्योपसहारमाह-'इत्पन्ये प्रचक्षते' इति । इति एवम् अन्ये जेना" प्रचलते এসব মনিকায়নি । साम्पत व्यवहारस्यातिप्रसङ्गमपरन तदभावपसनामिव परिहरनाह- स्वस्वभावस्थिता भावां भावान्तरसमुद्भये । नष्टा वा नान्यथाभूतः [नतो नानिप्रसज्यते ] ॥१०० ॥ इति । । भारो दध्यादि अन्यथा म्यप्रकारादन्यप्रकारेण न भूतो न जात । एतच्च न तत्कार्य तमादिप्रादुर्भावेऽपि तु भानान्तरस्य तदन्यस्योष्ट्रादे समुद्भरे प्रादुर्भाव सति, तस्मिन् तद्रूपेण न परिवृत्त इति यावत् । स्वः असाधारण उष्ट्राधसम्भवी समानस्तेन स्थितो यत इति । भानान्तरममुद्भवे इत्यत्रापि योज्यम् । तदयमर्थ -यम्मादृष्ट्रादिप्रादुर्भावेऽणि स्वभावस्थित एवाय प्रतीयते तस्मान्न तद्रूपापत्त्या अन्यथाभूत इति । प्रतीलिश्चात्र स्वगावस्थितत्वस्य हेतुल्याभिधानादेव लभ्यते, अन्यथा तदनुपपत्ते । अव 'नष्टो वा' इति दृष्टान्त । 'न इत्यत्रापि सम्बध्यते मध्येकरणात् । चामलश्य- वार्थ । तदयमर्थ-यथा भावान्तरसमुद्भवे भावो न नष्ट सदापि स्वस्वभावस्थितत्यैव तस्य प्रतीते, नाशे तदनुपपत्ते, तथा तत एव न तद्रूपापत्त्या ऽन्यथाभूत इति । ततो यथा तत्राय प्रसङ्ग - अन्यस्य हि विनाशित्वे सर्वदा दध्यसम्भवात् । चोदितो दधि सादेति कथ तनापि धर्तताम् ॥ १४४८ ॥ को वा यवर्तता ता मत्तिरपि का भवेत् । न किश्चिते न तत्व स्यादन्यनाशप्रवादिनाम् ॥ १४४९ ॥ इति । १ तदुपगम-- श्रा, ब०,२०१२ श्रा-श्रा, २०, ५०१३ थुत वधिप- आ०, २०, ५० ४ तथापि श्रा०, १०प०१५जना प्र-आ०,व०, प०१६ एव तब आ०, २०, ५०1७-पिस्वभा- श्रा,व०,पवा । ५ ·१२७ २ अनुमानप्रस्ताव कार्यान्यस्यान्यत्वाविशेपेऽपि तद्विनाशित्वाभावात्, तथाऽयमपि न प्रमड्गः- "सर्वस्योभयरूपत्वे सद्विीपनिराकृतेः । चोदितो दधि खादेति किमुष्टुं नाभिधावति । [५० वा० ३।१४२ इति विशेपनिराकृतेरभावात् । दध्यादेर्हि तक्राउपेक्षयरोभयरूपत्वप्रतिपत्नॊष्ट्राद्यपेक्षया । तदेवाह- 'ततो नातिग्रसज्यते' इति । ततस्तस्मात्यतीतिसिद्धात् विशेषात् नातिग्रसज्यते दधि- ५ चदुष्ट्रादौ, दधिकामस्य प्रवृत्तिर्न भवतीत्यर्थः । तदेवं प्रपश्चतः साध्यमुपदिश्य साधनस्वरूपं दर्शयन्नाह- माधनं प्रकृताभावेऽनुपपन्न [ततोऽपरे ] ॥ १०१ ॥ इति । साध्यतेऽनेनेति साधनं लिङ्गम् । तत् प्रकृतं शक्यत्वादिलक्षणं तस्यामाचे अनुपपन्नम् असम्भवि । 'निश्चितम्' इत्यपि द्रष्टव्यं वृचौ अन्यत्र च तद्वचनात् । कथमेवमन्यत्रानुपपन्नत्यमेव १० हेतुक्षणं निश्चयस्यापि तदन्यस्य भावात् । न, तस्य साधारणत्वात् । साधारण खलु निश्चयः तस्य हेतुवदन्यत्रापि भावात् । असाधारणेन च लक्षणेन भवितव्यम्, तच्चान्यथानुपपन्नत्वमेव हेतावेव तस्य नियमात् । तदपि साधारणमेव अहेतावपि प्रत्यक्षादौ म्याथपिक्षया भाशत्, भवति हि प्रत्यक्षादि स्वापिक्षयाऽन्यथानुपपन्नम्, न च हेतुः । कस्मात् ? साध्याभावात् । न हि तद्विपयम्य साध्यत्यं मसिद्धत्वात् । अमसिद्धत्वे प्रत्यक्षादेरपि न प्रसिद्धि. विषयमसिद्ध्यैव तस्यापि मसिद्धे'। ततो यदि तस्य १५ प्रसिद्धिः पसिद्धिरेव विषयस्यापीति न तस्य हेतुत्यम् । कथमिदानीम् 'अस्ति आत्मोपलब्धे । 'नास्ति घटोऽनुपलब्धेः' इति च प्रत्यक्षात्यैव हेतुत्वप्रतिपत्तिरिति चेत् ? नः विषयापेक्षया तदभावात् । विषयो हि तस्यात्मास्तित्व घटाभावश्च , न तत्रैव हेतुत्वं प्रसिद्धत्वात्, अपि तु तद्व्यवहारे, तत्र च न प्रत्यक्षत्व- मुपलम्भादेरविषयत्वात् । कथं पुनस्तत्रापि हेतुत्यम् असति तदनुपपत्ते । सतो हि लिड्गं ज्ञापकं भवति नासत खरशृङ्गवत् । सत्त्वेऽपि न किश्चिलिड्गेन, विनापि तेन तत्प्रसिद्धः, निश्चयाभिधानात्मा हि २० व्यवहारः, तस्य प्रत्यक्षत एव स्वसंवेदनादेरवगमात्, किं तेन ! कृतस्य करणायोगात् । असन्नेव तेनायमुत्पाद्यते विषयोपदर्शनेनेति चत् ; न; साध्यं प्रति तस्य कारणत्वाभावात् । भवतु तर्हि व्यवहार- योग्यत्वे तस्य लिड्गत्वमिति चेत् । कस्य तद्योग्यत्वम् ? तद्विषयस्यैवेति चेत् , सिद्धं तर्हि तस्य तत्रैव कश्चिद्धेतुत्वमिति कथमतिव्यापकत्वं लक्षणस्य ! गन्वेवमनस्थितिः प्रत्यक्षवदनुमानस्यापि तदुत्थापितस्य पुनस्तदुत्थापितम्य लिङ्गात्यप्राप्ते. । यत्राविप्रतिपत्तिस्तस्य व्यवस्थैव साध्याभावादिति चेत्, तत्र तर्हि सिद्धमन्यथानुपपन्नत्यमहेतुत्वेऽपि इति कथन्नातिव्याप्तिरिति चेत् ? न, तन्मात्रस्याल- क्षणत्वात् । प्रकृतापेक्ष हि तत्तल्लक्षणम् , तच नाविप्रतिपत्तौ सम्भवति, प्रकृतस्य विपतिपत्तिविषयत्वात् । यत्र तु सम्भवति तलिङ्गमेव प्रत्यक्षादिकमपि । कयं पुनः सति तस्मिन् विप्रतिपत्तिर्यतः मकृतसम्भव * प्रतीतिर्न भ-प० । २ "साध्यार्थासभवाभावनियमनिश्चयक्लक्षणो हेतुः ।"-प्रमाणसं० पृ० १०२। ३ हेतुना। ४ प्रतीतस्य कारकाभा- 401 प्रतीतस्य कारकत्वामा- आ०, प० । 1 - ·१२८ न्यायरिनिश्चयविवरणे २२१०१] इति चेत् ? न, दनोत्तत्वात्'-'भ्रान्तेः पुरुपयर्मत्वात्' इति । ततो युक्तम्-'अस्यामा उपलव्ये' इत्यादि । न चैव क्षणक्षये तथानमासनस्यापि हेतुत्व साम्यवत् तस्यापि असिद्धे । आत्मोपलब्धिरपि असिधवानात्मवादिन प्रति इति चेत्, न, सोऽहमिति बुद्धेस्तेनाप्यभ्युपगमात्, अन्यथा आत्मारोपा- भावादनुपायसिद्धा मुक्तिरिति व्यर्थ एव तदर्थ प्रयाप्त स्यात् । तद्बुद्धिरेव चात्मोपलब्धि , तप्रति सवेदनान्वयत्यैवात्मत्वात् । न चैत्र क्षणक्षयावभासनमात्रोधिमार्गावतारात् कस्यचिदपि रिपश्चितो निश्चयकुंटोरकोटरमुपटौस्तिमस्ति यस्य रिङ्गत्वमात्मोपलब्धिवत् प्रतिपद्येमहि । ततो युक्तम्-'प्रकृत' इत्यादि। ५ भासिन अत्र महतस्यैव, अभाव एव, अनुपपन्नमेवेति चारधाररितव्यं सावधारणत्वात् वाक्यानाम् । तत्र प्रथमेनावधारणेन विरुद्धस्य व्युदास , नासौ प्रकृतस्यैवाभावेऽनुपपन्न , अपि तु तद्विपरीतम्येव । १० द्वितीयेनासिद्धस्यं । नह्ययमपि प्रकृताभाव एवानुपपन , सद्भावपि तथात्वात न सहि धूम प्रयत्नानन्तरीयात्वादिरपि हेतु । साध्यस्य मुर्मुरदहन वनकुसुमानित्य वादेमावेऽपि तस्याभावादिति चेत, न, तस्यासाव्यत्वात् । साध्य हि शक्यत्वादिविशेषण पर्वतान्यादिकमेव तत्रैवाभिमेतत्वादेभावात् न मुर्मुराग्न्यादौ विपर्ययात्, अतस्तत्र साध्याभावादेव तस्याभाव । कय तर्हि महानसारन्यादावपि तस्य भाव तस्याभिप्रेतत्वाद्यभावेनासाध्यत्वात् । भावे या कथन्न व्यभिचार । तत्समास्यैय तत्र १५ मावादिति चेत, न, सर्वत्र एवमेव व्यभिचारात् अन्यथा तदप्रतिपत्ते । न हि 'प्रयत्नानन्तरोयको ध्यान अनित्यत्यात्' इत्यनापि ध्वनिगतस्येव भनित्यत्वस्य विद्युादो भावान व्यभिनार , अपि तु तत्सदृशस्यैव, सामान्यस्येवस्य प्रतिक्षेपादिति चेत्, न, अन्तर्व्याप्तिनिर्णयाभावादेव तदुपपत्ते, न साध्याभावे तत्तल्यभावात् । कुन एतदिति चेत् । सति तनिर्णये "तथापि गमत्त्वपतीते । मतीयते हि धमादि विशेषस्य तन्निर्णये पावकादिविशेष प्रति गमकत्वम् , तनुन्यस्य चान्यत्राम्न्यादिमात्र भाव । तद्विशेष २० वेल्ये कथ तस्य तत्तुल्यत्वमिति चेत् । धूमादित्वमात्रेण न तद्विशेषणापि, भन्योक्त्वमेव स्यात् सकारसाम्यादन्यस्य "तस्यामागत् । क्यमेव प्रयत्नानन्तरोयक्त्वमपि शब्दस्यानित्यत्वविशेषात् नारगम्यत इति चेत्, के एवमाह-'नावगम्यते' इति तद्विशेषावसाये तदनिक्षेपात्, तदभार एच व्यभिचारावल्पनात्-किमनित्यत्वात् प्रयत्नानन्तरीया शब्दो घवत्, आहोस्वित् अन्यथा वन कुमुमादिवदिति । तन्न साध्याभावे तत्सदृशस्याभावऽपि व्यभिचार तम्याभागद । ततो युत्त' . २५ महत्ताभाव एवेति । १ न्यायनिक श्लो० १०४ । २ तदर्ष.-प्रा०, ये , १३ नटुरेष प्रा०, २०, ५०। ४ 'हत्वा बुद्धी कुरीर । कुरी शुण्ड द इति सूत्रेण स्वाथै प्रत्ययविधान त् । -वाटि० १५ पिरम । ६ "व्युदास तादिक अनुसन्मात् । -नाटि०। ८ -सन्यादि वि- आठ, थ०.५०। महानन्य दो धूमादिभवेता टि० 1 १० व्यभिचारोपपते । ११ सप्याभाषे ततुल्यभार मक रेश - ता टि०।१० एकत्वस्य ।

·२२१०२] २ अनुमानप्रस्तावः १२९ एवगनुपपन्नमवेत्यपि, तेनानकान्तिकस्य व्यवच्छेदात् । न हि तस्य तदभावेऽनुपपत्ति- रेव उपपत्तेरपि भावात, प्रयत्नानन्तरीयकत्वेऽनित्यवत् । साम्प्रतं तानवधारणव्यवच्छिन्नान् हेत्वाभासानुपदर्शयति- ततोऽपरे। विरुद्धासिद्धसन्दिग्धा अकिञ्चित्करविस्तराः । इति । अन्नापरे इत्येतद्विरुद्धत्यादेः परतो.ऽपि द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः-विरुद्धासिद्धसन्दिग्धा अपरे हेत्वाभासा एव न केवलं त एवापि तु अकिश्चित्करविस्तराश्च । अत्रैवोपपत्ति-ततः तस्मादुक्तलक्षणात् साधनादपरे तलक्षणविकलतया विगिना यत इति । तन्न विरुद्धस्य तदाभासत्वं साध्यस्याभाव एव भावात् । असिद्धस्य सत्यपि तस्मिन् अभावात् , सतोऽप्यनिश्चयात् । सन्नपि अनिश्चितोऽसिद्ध एव सिद्धकार्याकरणात अतरताभासः । निश्चयाभावोऽपि अव्युत्पत्त्यादिना, १० वादिप्रतिवादिनोरन्यतरस्योमयस्य वा तत्रान्युत्पन्नस्याज्ञातासिद्धः, संशयानस्य सन्दिग्धासिद्धः विपर्यस्तस्य विपरीतासिद्ध, इत्यनेकधा स भिवते । सन्दिग्धो व्यभिचारी किमित्यमन्ययों वेति ततः साध्यसंशयातस्य तदाभासत्वं तत्रैव नियमाभावात् । अकिञ्चित्करः पुनः सिद्धोपस्थायी यथा शब्दानित्यत्वे कृतकत्वेन निश्चिते तत्रैवापरः प्रयत्नानन्तरीकयत्वादिः। कुतस्तस्याकिञ्चित्करत्वम् ! ततस्तन्निर्णयस्यानुत्पत्तरिति चेत्; सापि कुतः ? कृतकत्वादेव तस्य भावादिति चेत् ; न तत्कार्यस्या- १५ न्यतोऽनुत्पत्तेः । तादृशस्योत्पत्तिरिति चेत् ; अस्तु; न तावता शक्तस्य स्वव्यापारादुपरतिः, पावकान्त- रवद्धमान्तरकृतेः । शक्तिरेव न तस्येति चेत्, तदपि यदि हेतुलक्षणवैकल्यात, तदा विरुद्धादावे- वान्तवा, प्रतिपादितावधारणविपर्ययादेव तद्वैकल्यसम्मवात्, तद्विपर्ययस्य च विरुद्धादावेव नियमात् । विषयाभावान्न ततस्तन्निर्णय इति चेत् ; न; लक्षणपरिपुष्टौ तदनुपपत्तेः । कथं वा तदभावः ? शब्दानित्यत्वस्य भावात् । प्रागेव तिमिति चेत् नः तत्राप्यनुपहतस्वरूपत्वेन तदन्तरस्यापि २० प्रयेशात् प्रकाशिते प्रकाशान्तरवत् । न चैवं छिदेरपि छिन्ने प्रवेशः, छेद्याभावात् । किं तत्प्रवेशेन व्यवहारस्य पौरस्त्यादेव भावादिति चेत् , न समर्थात् ततोऽपि तस्यावश्यम्भावात् । व्यवहारिणस्त- दमिलापस्याभावान्नेति चेत्, नेदानीमायस्यापि लिङ्गत्वं ततोऽपि तन्निर्णये झटित्यन्यत्रगतचित्तस्य तद्व्यवहारासम्भवात् । भवतु तदा तस्याप्यकिञ्चित्करत्वमिति चेत; न "सिद्धेऽकिञ्चित्करो हेतुः" [प्रमाणसं० श्लो०४४ ] इति तलक्षणात् गायस्य चासिद्ध एव भावात् । निर्णयमानेण तु तस्य हेतुत्वं २५ द्वितीयस्यापि स्यात् । तस्मात्तदभावादेव तस्याकिञ्चित्करत्वम् , तच्च साधनलक्षणवैकल्यादेव । ततो विरुद्धादय एवाकिश्चित्करविस्तरा इति केचित् । अन्ये पुनः 'तत्रैवोप्रवृत्तहेत्वन्तरे त एव सम्यक हेतव इति नातीव विरुद्धादित्वमनुभवन्ति, अतोऽन्य एव ते तेभ्यः तदाभासाः' इति प्रतिपन्नाः । यदि साधनं प्रकृते सत्येव न तदा सपक्षेऽपि स्यात् तत्र प्रकृताभावात, ततश्च न तस्य तदविना- भावपरिज्ञानं सपक्ष एव तत्सम्भवात् , न पशे तत्र अद्यापि प्रकृतत्यानिश्चयादिति चेत् अत्राह- १"राज्यसद्भावप्रकारेण ।" -ताटि०।२ "सायाभावप्रकारेश"-सादिक । ३ सय एव" वा टि०१४ प्रायस्य । ५-प्रवृत्त हेत्व- प्रा०, ब०,प० । .

·न बहिर्द न्याययिनिश्चयविपरणे [२॥१०३ तथाऽमत्पसम्भूष्यमों न यहिरकुतः ॥ १० ॥ मर्यधैकान्तविश्लेपे साध्यसाधनसंस्थितेः । इति । यहिवामाची साध्यसाधनयोः यहिः तादवाथ्यात् तेदव्यपदेशोषपत्तेः तस्य अङ्गनम् अजः अपगमः तस्मातः 'न मतति' इति दोषः । क: फीयो न भवति ! धर्मः पाश्रयः ५ प्रयन्यादिः अर्थेऽयक्रियासमर्थे अमति अविद्यमाने असम्भृष्णुः साधुसम्भयविकारः । कुत एतत् ! तथा तेन बहिररुतम्तस्य तथावकारेण साध्यसाधनयोस्तवावस्य भावप्रयानवान् निर्देशस्य, समन्तादतिव्याप्त्या स्थितेः । तथा हि-विवादापनः पुरुषः किश्चिनो रागादिमान वा पुरुषत्ववक्तृत्वादेः रथ्यापुरुषवदित्यस्यापि गमकत्यप्रसङ्गः सत्येव रय्यापुरुष किञ्चिज्ज्ञत्यादौ तस्यो- पलमत् अरति च पापाणादी अनुपलग्भात् अविनाभायप्रतिपरुपनिपातात् । १० र्शनमात्रात् । तस्यविनागाशेऽपि तु तादाम्येन तदुत्पत्त्या या प्रतिवन्धात्, न चामिहास्ति ममाणामावान । न हि किचिज्जत्वादेः स्वमायः कार्य या पुरुषत्वादिमिति प्रमाणमस्ति, सर्वज्ञत्वादी तद्विपक्षे ऽपि तस्याविरोधादिति चेत् ; फिमिदानी शिंशपायधूमादायपि प्रमाण यतः प्रतिगन्ध सिद्धया गमकस्यम् ! तदेय भूय.प्रवृत्तं बहिः प्रत्यक्ष-तव्यावृत्तिद्वितयमिति चेत्, न, प्रहतेऽपि तस्य भावात् । विपक्षे तयापकप्रवृचिरिति चेत् ! तस्या अपि तेव्पत्वे न किञ्चित् परिहतम् । १५ अतद्रूपत्वे कुतस्तदुत्पत्तिः तत एवेनि चेत; अनिवृत्त: प्रसङ्गः । तदन्यत इति चेत्, न तर्हि क्वचिदपि चहिपरम्मतन्यावृत्त्योरपयोग इत्यसतमेतत-"माघस्य कार्यहेतोः स्वभावविशेषस्य च कचिदाधारे प्राक्प्रवृत्तगृहीतविस्मृतप्रतिबन्धसायकप्रमाणस्मृतये अन्यत्र प्रचिरपेक्ष- पीया ? इति । ततो दर्शनतन्निवृत्तिलक्षणमेव विपक्षे तत्सत्तालापनद्वारेण घुमशिशपावादारपि तादात्म्यादिप्रतिवन्यसाधकं प्रमाणमित्यहीकर्तव्यम् । तच प्रकृतेऽप्यस्तोति २० फथशातिव्याप्तिः ! 'सर्वथा' इत्याधौवाव्यातिप्रदर्शनपरमुपपत्त्यन्तरम्-सर्वथा सर्वप्रकारेण नित्यमेव अनियमेव स्थूलमेव सूक्ष्ममेव परस्परभिन्नं तद्वितयमेवेत्यादयः एकान्ताः सर्वथकान्ताः तेषां विलेपो यस्मिन्नसो सर्वथकान्तविश्लेपोऽनेकान्तः तस्मिन् साध्ये साध्यसाधनसंस्थितेस्त- दायस्य सम्यावस्थानात 'अर्थे सति' इत्यादिना सरन्धः । तथाहि-सर्वमनेकात्मकं प्रमेयत्वादित्यत्र २५ न पहिरुपलम्भ-तद्व्यवच्छेदी सपक्षविपक्षयोरेव, सर्वस्य पक्षीकरणेन असम्भवात् । न चैहाविना- भात्रो नास्ति, विपक्षे बाधकमामात तदयगतेः। बाधकमप्यूहज्ञान बहिर्दर्शनादर्शनाम्यामेव अन्यत्र तथाभिधानात् तत्कथमिह वदभावे तासम्भव इति चेत् ! ना नियमाभावात् । न पर्य गोऽवगमः आ०, ब०, 401 ३ १ तान्दीपप-श्रा०, २०, ५०। २ तस्या गमन सम्मतादिति व्या त्यासिद्ध ५०, समन्तादिति व्यात्या पा०, २०, ४-३-५० १५ प्रत्यक्तव्याक्ति- हितयरूपले । ६-तचायकार्य-श्रा०, ५०, ५० ! 'सम्भवप्रत्ययत्तकः प्रत्यक्ष नुलग्भता प्रमाण सं० २० १२ "ग्रन्थान्तरे अलहुपैस्तथानिधानान् , तदनुसारिनिमाणिक्यनन्दिगि यया उपलभा. मुग्लानिमित्तं प्याशिज्ञानमूहः।" -वा० दि०१ ·? २।१०३] २ अनुमानप्रस्ताव १३१ नियमस्ताभ्यामेव तदिति, तदभावेऽपि क्षयोपशमविशेपोपनिपातात कुतश्चिदतिशयात् तदुत्पत्तेः, ताभ्यां तद्भावेऽपि तदतिशयस्य अवश्यापेक्षणीयत्वात् अन्यथा तद्विषयमात्र पर्यवसायित्वेन तस्यानर्थकत्व- प्रसङ्गात् । क तर्हि तस्य ताभ्यामुत्पतिरिति चेत् ? धूमादावेव, सपक्षविपेक्षयोस्तत्र सम्भवात् । कथं तत्रापि सपक्षत्वं महानसादेः साध्यस्य तबाभावात् ? सत्येव तस्मिन् तदुपपत्तरिति चेत्, न तद्भावात् सपक्षत्वम् , अपि तु पर्वतादिवदग्न्यादिभावात्, पर्वतादेरपि तत एव पक्षत्वात् । एवमप्यग्न्यायविना- भावस्यैव ततः प्रतिपत्तिर्न साध्याविनाभावस्य, प्रमाणीकृतं च सत्र तहज्ञानं शास्त्रकारण, त मात् प्रत्यक्षानुपलम्मजन्मा तत्रोहः प्रमाणयितव्य इति चेत; न, आन्याद्यविनाभावग्रहणे साध्याविनाभाव- स्यापि ग्रहणात्, अन्यादरैव शक्यत्वादिविशिष्टस्य साध्यत्वात् । यश्च यादृक् चाग्न्यादिन तेन विना धमादिरिति तद्व्यापारात् । ततः सम्भवापेक्षं तस्य जन्यत्वमुक्तं न नियमत इति वयं ५ प्रतिपन्नाः । अथवा, . । देवस्य शासनमतीवगभीरमेतत्तात्पर्यतः क इव बोद्धुमतीव दक्षः । विद्वान्न चेत् स गुणचन्द्रमुनिन विद्यानन्दोऽनवद्यचरण. सदनन्तवीर्यः ॥१४५०।। फथमचें विपक्षे चाधनमिति चेत् ? उच्यते-विपक्षो नित्यायेकान्तः, तत्र नित्यस्य प्रमेयत्वं यदि सज्जन्मना प्रमित्या नित्यं तत्प्रसङ्गः प्रमितेरनुपरमात् । अन्यजन्मना चेत् तत्रापि प्रमिति- सन्निधौ यदि न प्रापस्य परित्याग कथ प्रमेयत्वं प्राग्वदेव ? परित्यागे वा कथं नित्यत्वम् अतादव- १५ स्थ्यात् । प्रमितिप्रागभावत्यैव तदा परित्यागो न नित्यरूपस्य, न चैवमप्रमेयत्व प्रमितिभावदिति चेत्; न; सर्वस्यापि ततस्तत्त्वप्रसङ्गात् । अप्रतिभासनान्नेति चेत्, सिद्धस्यापि किं प्रतिभासनम् ? तदन्तीन एवेति चेत्, अनिवृत्तः प्रसङ्गः । विपयभावापचिरिति चेत्; कथं प्राग्रुपस्यापरित्यागः ! इति न किञ्चिदेतत् । भवतु अनित्यमेव तत्त्वमिति चेत्, तदपि भयोग्यगप्रमेयमेव व्योगकुसुगवत् । योग्यञ्चेत् । २० कुतो न सर्वस्यापि प्रमेयम् ! नियतं प्रत्येव योग्यत्वादिति चेत् स यदि ससारी न सर्वज्ञस्य प्रमेयम् । सर्वज्ञश्चैव ; न संसारिण । उभयोरपीति चेत; संसारिणः सर्वज्ञत्वं सर्वशयोग्यवस्तुप्रमितो तेन सर्वज्ञस्य तञ्च प्रमिण्वता तद्विपयस्यापि सर्वस्य प्रमिते, अन्यथा तस्य तद्योग्यस्य च वस्तुनः प्रतिपत्तुम- शक्यत्वात् । नासौ वस्तुनस्तद्योग्यत्वं प्रत्येतीति चेत्, किं पुनः स्वयोग्यत्वादन्यदेव तत् ? तथा चेत; वस्त्वपि तर्हि तद्भेदाद्विन्नमेवेति कथं सर्वज्ञवेद्ये तदुपदेशादपि संसारिणः प्रतिपत्ति: २५ जास्यन्धस्येव रूपे चक्षुप्मदुपदेशात् ? तयोरपि कथञ्चिदेव भेद इति चेत्, सिद्धं तर्हि प्रतीतम- - १ अहस्य । २ "शक्यमभिप्रेतमप्रसिद्धमिति विशेष विशिष्टत्याग्न"-ताक टिक ३ टप्पम्- पृ०..टि...१४ "सर्वमनेकान्तारम प्रमेयत्वादियरता दि०। ५ "श्रनवरतम् । नित्यानवरता. सप्तमित्यमरः।-ता० दि०।६ 'प्रमेयत्वा' -ता०टि०। ७-ति स चेत् आ०, २०, । तदन्त- भवादेवेति इति स चेत् प०1८ गगना-आ०, पक्ष, प०।१ "जनस्य" -ता० टि० ! १० “जनम्" ता. रिका ·न्यायविनिश्चयविवरण [२११०३ प्रतीतचैक परस्यापीति यदुक्तमनेकान्तवादिन प्रति-"अप्रतीतं प्रतीतं चैतदेतदतिसाहसम्" [प्र. वार्तिकाल० १।२०५] इत्यादि तत्प्रज्ञाकरस्य स्वगृहं प्रति प्रत्यावृत्तम् । ततो यथाभिमत निरशमेव तत्त्वम्, तन - सर्वात्मना शौ तस्य सर्वविद्वेषता दृशे । । सिद्धः सर्वोऽपि सर्वज्ञो पृथा ते बुद्धकल्पनम् ॥१४५१॥ ज्ञानवान् मृम्यते कश्चिदित्यादि प्रवदन्नतः । धर्मकोतिः स्ववाचोऽपि तात्पर्य तन्न युद्धचते ११४५२॥ तद्वेद्यत्वमदृश्य चेददृश्यं सर्वथैव तत् । खण्डशो न हि दृश्यत्वं निरंशस्योपपतिमत् ॥१३५३॥ १० तलकान्तादनित्यस्य प्रमेयत्वं प्रतीतिमत् । नापि स्थूलस्य वस्तुत्वं यन्न तस्य स्वयं मतम् ॥१४५! निष्फलाणुस्वभाव यतत्व बौद्धोकल्पितम् । काकदन्तोपमं ततत्प्रमेयत्वञ्च तादृशम् ॥१४५५|| एकान्तमिलयोनपि स्थूलसूक्ष्मस्वभावयोः । प्रमाणप्रतिवेद्यत्वं तदभेदमवेदनाद ॥१४५६|| ते तन्तवः पटो यन्न तेभ्योऽन्य इति यजन । प्रत्येति वक्ति सर्वोऽपि विवादपरिवर्जितम् ॥१४५७॥ पैटस्तन्तुप्विइत्यादि शब्दा एवं परं तथा । न प्रत्ययो यतस्तेनाभेदप्रत्ययबाधनम् ॥१४५८॥ शब्ददृष्टिकृतेनापि तेन तस्य विधाधने । सर्वकवधिया बाध: सर्वभेदधियो भवेत् ॥१४५९॥ ततो द्रव्यादिभावानां तात्त्विज्ञानामभावतः । अवैशेषिक्मेवेदं जगत् सर्वमुपस्थितम् ॥१४६०॥ तन्न सर्वथैकान्तस्य प्रमेयत्वमिति । विपक्षे बाधक्सामध्यदिव ततस्तद्विश्लेपस्य साधनात् , २५ उपपन्नमेतत्-'सर्वथकान्तविश्लेषा इत्यादि। ननु प्रमेयत्वं यत. प्रमाणात् तस्य तदेवान्तविषयत्वे नातस्तविश्लेषस्य साधनम्, तत्प- क्षस्य प्रमाणतः प्रतिक्षेषात् । तश्लेिषविषयत्वे तु व्यर्थमनमानं तत एव तसिद्धे, अन्यथा संस्ममितेऽपि तदपरकल्पनयाऽनवस्थापतः। तदपि प्रमाणमनुमानमेवेति चत् न, परस्पराश्रयापत्ते - अनुमानात्ममेयत्वमतश्चानुमानमिति - इति चेदा न, प्रमाणमात्रादेव अविवक्षितविषयभेदार तदुप- १ प्रवा० ११३२ २ चेतदृश्य आ०, घ०, प०।३०या० २१४ा ४ स्वाइपष्टि- हवेनापि आ०, ब०,१०। ५ "उधकान्तविश्लेपर"-तादि० ६ अनुमानप्रयितेजी। २० ·१० - २२१०४] २ अनुमानप्रस्ताव १३३ गमात् , वादीतरयोस्तत्राविपतिपत्ते., अन्यथेष्टसिद्धरसम्भवादिति । निरूपितं चैतत् -'सन्ति प्रमाणानि इष्टसाधनात्' इति । तन्न व्यर्थमनुमानमनवस्थिति, अनुमानादेव विप्रतिपन्न मति तद्विश्लेपस्य साधनात् तत्र चापरस्यानपेक्षणात् । कथमेव प्रत्यक्षादपि तत्साधनमुत्तम् "न पश्यामः कचित् किश्चित् [सिद्धिवि० परि० २] इत्यादिना ? न होदमविप्रतिपन्न- विषयम्, तत्र विवादाभावात् । विप्रतिपन्नविषयत्वे तु सति प्रत्यक्षे किमनुमानेनेति चेत्, न, प्रतिपादन- ५ मकारस्य वैचित्र्यात, कदाचित् प्रत्यक्षादेव प्रमाणात कदाविदनुमानत इति । किं पुनस्तत् प्रमाण यतः सर्वस्य प्रमेयत्वमिति चेत ? व्यप्तिज्ञानमेव, तस्य परैरप्यङ्गीकारात्, अन्यथाऽनुमानाऽनवक्लप्तेः । कथं पुनरनेकान्तस्य प्रमेयत्वम् तस्यैकान्तनिवृत्तिरूपत्वेनावस्तुत्वात् ! सत्र च प्रमाणस्याव्यापारा- दिति चेत्, न, तन्निवृत्तिविशिष्टस्य जात्यन्तरस्यैव तत्त्वात् । न च तादृशं किमपि दृष्टमस्ति यत. संवि- सम्भ चेतः स्यादिति चेत्, आह- एक चलं चलनान्यनष्टनष्टं न चापरः ॥१०॥ आवृतरावृतं भागै रक्त रक्तं विलोक्यते । इति । एक शरीराद्यवयवि चलैः भागः पाणितलादिभिः चलं परिस्पन्दात्मकम्, नान्यैरचलै पादादिभिः । तदेव कथं चलमचलं च युगपदिति चेत् ? उत्तरम्-विलोक्यत इति । दृश्यते हि चलेर- चलैश्वावयवैः तदेव चलमचलं च । न च दृष्टमनुपपन्नं सर्वत्र प्रसङ्गात् । भ्रान्नं तदर्शनम् अवयवचलन- १५ स्यावयविन्यारोपादिति चेत्, न अदृष्टे तदयोगात् व्योमकुसुमवत् । दर्शनं च तस्य न परं चलन- दर्शनात् । अप्रतिपत्तेः अस्तु संदेवेति चेत् ;न; तद्विपयस्वे चलनवत् अवयविनोऽप्यवस्तुत्या- पः । अभ्रान्तमेवावयविनि तदिति चेत; कथमेकमेवाभ्रान्तं संदूर्ध्व च विरोधात् ! अविरोधे वा किमेकमेवावयवि चलमचलं च न भवेत् , अस्यापि प्रतीते ? प्रान्तं च तद्दर्शनं तदा भवति यदि चलेप्चेर भागेषु कदाचिदषयविरूपमचलमुपलभ्येत, न चैवम् तच्चलने नियमतत्तत्यापि चलत एव २० प्रतिपत्तेः । तथापि विनमे चलनावयवेऽपि स्यात् । ततो न कचित् किया नाम तात्त्विकीति निर्विपय तलक्षणप्रणयनम् । ततो भागवद्भागिनोऽपि चलनमितरच तात्त्विकमेव दृष्टत्वात् । तथा हि तदेवैकं नष्टः छेदभेदादिप्रध्यस्तैरगुल्यादिभिर्नष्टं न च नैव अपरः अनष्टैः पाणिपादादिभिः । कुत एतत् ? विलोक्यते प्रतीयते यत इति | नष्टमेव तत् कारणविनाशे कार्य- स्यापि विनाशात् । कारणं हि अवयविद्रव्यस्यावयवसंयोग, संयोगानां द्रव्यम्" [ वैशे० सू० २५ ११।२७ ॥ इति सूत्रात् । तस्य च कर्मजात तद्विरोधिनोऽवयविविभागात विनाशे कथं न सत्कार्यस्य विनाश इति चेत् । किमक एव तस्य तसयोगो हेतु. १ तथा चेत्, न; "संयोगानां द्रव्यम्। इत्यस्य विरोधात् । अन्ये ऽपीति चेत; तेपामप्येक्तत्संयोगेन सह विनाशे कथमिदगुक्तम्-"एकाय- १ न्यायवि० श्लो० २१ २ -वादावपित्तत्ता-आश, २०.१० । ३ “सविश्वासम्, समा विसम्मविश्वासी इत्यमरः।'-ता० दि०१४ स्यादित्या प०१५विप्रतिपत्तेरस्तु आ०, ५०, १०॥ ६धान्तभेव । ७ "अवयविनि दृश्यमानस्य चलनस्य भ्रान्तदर्शनविषपरवेनावस्तुत्वं पपा ।" ताटिका भ्रान्तश्च ।

·- १३४ न्यायविनिश्चयविवरणे [२२१०४ यवसयोगविनाशात् पूर्वन्यविनाशं अवस्थितसंयोगेभ्यः अवयवेभ्यः द्रव्यान्तर- मुत्पद्यते ।। ] इति ? कुतश्च तेषां विनाशः ? विभागादेव कर्मजादिति चेन्नई निष्क्रियेषु तस्याभावात् । सक्रियेषु सम्भवतोऽपि तत्संयोगस्यैव नाशाद, तत एव तदन्त- राणामपि विनाशे परमाणुपर्यन्तस्तत्प्रसङ्ग इति न घटविनाशे कपालान्यप्युपलभ्येरन् । अविनाशे ५ कथं कार्यविनाशः सति हेतौ तदनुपपत्तेः ? एकस्य तस्य विनाशादिति चेत् ; भाश्चर्यमेतदेकस्य विनाशात् तस्य विनाशो न बहूनाम् अवस्थानादवस्थितिरिति ? अवस्थितौ कथं विनाश इति चेत् ? विनाशेऽवस्थितिरपि कथम् ? मा भूदिति चेत्; विनाश एव मा भूत् । दृश्यत इति चेत्, अवस्थितिरपि दृश्यत एव से एवाय देवदत्तश्छिन्नाडुलिरपि' इति लोकस्य प्रतीतेः । पूर्वद्रव्यविनाशे द्रव्यान्तरस्याशु प्रादुविन भेदानवधारणात् भ्रा तैवेयमेकत्व प्रतिपत्चिरिनि १० चेत् ; स्थूलघटादेप्रतिपत्तिरपि तथा किन्न भवति ? परमाणुष्वेव कुतश्चित् प्रत्यासत्तेः तदुत्पत्तिरिति कैश्चित् परिकल्पनात् । बाधकाभावान्नेति चेत् ; न; इतरत्रापि तुल्यत्वात् । वुतः पुनः कार्यद्रव्यस्याविनाशे सति तदीयस्यावयवस्याकाशादेविभागः ! छेदभेदादेः कर्मण एवेति चेत् ; न तर्हि तस्यावयवान्तरविभागहेतुत्वम् आकाशादिविभागहेतुत्वात् नर्तकावयवकर्मवत् । अस्ति तस्य तदन्तरविभागहेतुत्वं छेदादी सत्यद्गुल्यादेविभागपतिपत्तेः । ततो न तस्मातद्विभाग. । तज्जन्मनो १५ विभागादिति चेत्, न तस्यापि स्वतन्त्रावयवगतत्यैव तद्वेतुत्वोपपत्तेनं द्रव्यसम्बन्धा(खा)वयवगतस्य । कुत एसत् ? तदाकाशादिविभागस्य द्रव्यविनाशसहचरितस्यैव दर्शनात् । न हि तस्य द्रव्यावयववृत्तिः स हेतुः, तस्यापि सव्यस्यैव दर्शनापत्तेः । ततोऽस्ति द्रव्यविनाशो विभागस्य विमागान्तरकारिणः तदपेक्षत्वात् । ततः पुनरुत्पन्नं द्रव्यान्तरमेवेति प्रान्तैय तत्रैकत्वप्रतिपत्चिधिकाभावादिति चेत्, नैवमपि श्रान्तिः अन्तरा भेदनिर्णये त.प्रतिपत्तेरैवासम्भवात ! दर्शनमेव भेदस्य निर्णय इति चेत्, न, तस्यापि निर्णयस्यैव भवद्भिरभ्युपगमात् न सौगतवन्निर्विकल्पस्य । निर्णयम्यापि द्रव्यान्तरप्रादुर्भावाशुभायेगा- भिभवात् एकत्वप्रतिपत्तिरिति चेत् व्यारतमेतत् निर्णयश्च अभिभवश्च' इति, निर्णयस्याभिभव. विरोधित्वात् । अभिभूतं वा कयं तत्सिद्धम् यत एकत्यतिपत्तेभविः, अतिप्रसङ्गात् । तथा हि- सर्वस्यापि भवेदेवं वादिनः स्वेटदर्शनम् । ततो लोक सिद्धानां बुद्धीनामपि बाधनम् ।।१४४१॥ मा भूदेकत्यबुद्धिश्चेत् , काणादत्वं तदा कथम् । अन्तरा भेदमुत्पश्यन् कलत्रादी मवर्तसे ॥१४६२॥ कलत्रादि न तद्यस्य न भेदः कष्टकादिना । न भेदोऽप्यस्ति तादृग् यो द्रव्योंशोचरो न ते ॥१४६३॥ यचाशुजं कलत्रादि तन भेदेन वेदिनः । अस्वकीयप्रवृत्तौ च कथं दोन लिप्यसे ॥१५६४॥ १ स चैवा- आ०, २०, ५० १२ बौद्धः। ३ चेदादी आक्ष, ब०, प०।४-नाशाप्ततो न २० २५ ३० आ०,५०, १०॥

·१३५ ५ रा१०४] २ अनुमानप्रस्तावः एकत्वज्ञानमेष्टव्य व्यवहारं तदिच्छता । भेददृष्टिस्तदा नास्ति तत्वार्थ तस्य विनमः ।।१४६५|| यदप्युक्तम्-'न तर्हि इत्यादि; तत्र कस्मात् नृत्यतः हस्तकदिरवयवविभागो न भवति ? तस्याप्रतीतेरिति चेत; किं पुनरेकावयवनाशे सर्वात्मना ऽवयविनो नाशः प्रतीयते । तथा चेत; तन- स्तविभागोऽपि प्रतीयताम् । कथमेव 'स एवायं नर्तकः' इति प्रत्ययः तद्विरागात् संयोगस्य तद्धेतुकस्य शरीरस्यापि नाशादिति चेत् ? न; तस्याप्येकावययविनाशयत् अवस्थितसंयोगावयवात् द्रव्यान्तर एक भावात् । ततो न युक्तमेतत्-'छेदभेदादिकर्म न स्वाथयस्याफाशादैविभागमारभते द्रव्यारम्भासयोग- विरोधिविभागजनकत्वार, यातस्तस्य तमारभते न ततत्तजनकं यथा नृत्यतो ऽवयवकर्म, तजनकच्चेदं तस्मान्न ततस्तस्य तमारमते' इति ; साध्याव्यावृत्तत्वेन नृत्यतोऽवयवकर्मणो वैधHदृष्ट्वान्तत्यानुपपत्तेः । ततो यथा निरवधप्रत्यभिज्ञानगोचरत्वान्न नदवयविनो न विनाशः तथा नष्ट द्वित्रावयवस्यापि । कथं १० पुनरविनष्टस्य नष्टैरपि तै शो विरोधादिति चेत् ? उक्तमन 'कथमेकस्य मत्ययस्यानान्तस्यैव श्रान्तत्यम्' इति । प्रतीतेविरोधाभावर येतरत्रापि तुल्यत्वात् । ततः सूक्तमेतत् 'नष्टैनष्टं न चापरैः। इति । तथेदमपि, 'आवृतरावृतं भागैः इति । अन्नापि 'नापरः। इति 'विलोक्यते' इति च योजयितव्यम् । कथं पुनरवयवस्यावारकमवयविनमावृणुयात् अल्पत्वात् कर्पटखण्ड इव गण्डशैलमिति चेत् ? किं पुनस्तस्य तेन संयोगो नास्ति । तथा चेत्, न; "कारणसंयोगिना १५ कार्यमवश्यं संयुज्यते" [प्रश० भा० पृ० ६१] इत्यस्य विरोधात् । अस्ति चेत; कथं नावृणोति अवयवस्यापि तत एव तेनावरणात् । ततोऽपि व्यापकादेव तस्यावरणं नाव्यापकात्, अव्यापकश्च तस्यावयवावारकेण संयोग इति चेत्, न, यावति संयोगस्तावतः स्वल्पेनापि तदुपपत्तेः । यावत्तावदिति च भेदापेक्षम् , तत्कथं निर्भदेऽवयनिनीति चेत् ! कथं तत्र संयोगस्य कस्यचिदव्याप- कलम् ? स्वतस्तस्य स्वल्पत्वादिति चेत्, न; स्वल्पत्वस्य गुणत्वेन संयोगेऽनवक्लप्त; अवक्लप्तावपि २० कथं तदधिष्ठितस्य तदव्याप्यत्वम् ! अवयविन तदतिरेकेणापि प्रतीतेरिति चेत् कथं तदतिरिक्तस्य तस्मादभेदो यत् समाग एवायं न भवेत् ! कल्पितात् तर्हि तद्भदात्तस्य तदव्यापकत्वमिति चेत्, न; तस्य द्रव्यत्वेन संयोगानाश्रयत्वात्, कल्पितद्रव्यवादे मतान्तरानुप्रवेशापत्तेः । अवयव्येव तस्याश्रयः, अभेदस्तु तस्याव्यापकत्वमात्रमवकल्पयतीति चेत्, न, व्योमकुसुमादि कल्पितात् ततस्तदनुपपत्तेः । ततो वस्तुभूतादेव भेदात् तस्य तदव्यापकत्वमिन्युपपन्नं तदेवावृतमनात चैमिति, तथाविलोमित- २५ स्यान्यथाकरणायोगात् । एव तदेवैकं रक्तं रक्लर्भागैर्नापरः तथाविलोमनादेव प्रतिपत्तव्यम् । अथ मतं चलादेस्ततोऽन्तरत्वात् अचलादिकमेव तत्त्वतस्तत्, ततो न चलाचलादि- रूपवत्या जात्यन्तरस्यावलोकनामिति । तत्राह- अन्यथा तदनिर्देश्यम् [ नियमस्याप्यसम्भवात् ] ॥१०४॥ इति । १ -स्याविना- ता० । २ "साधनाध्यात्तत्यति पाटः!" ता० टि० । ३ किन्तु विनाश एवेति भावः। ४ बौदमतप्रवेशापत्तिः । ५-दिवाल्पि- प्रा०, य०प० ।

·न्यायविनिश्चयविचरणे [२११८५६ अन्यथा चरादेर्न तयापि तु व्यतिरेक इति प्रकारेण यत् द्रव्यम् अनिर्देश्य पादे चल पाणारारक्तं विनष्ट चाङ्गुष्ठ इति व्यपदेश्य न भवेत्, अर्थान्तरेण सदसम्भगद, अन्यथा- आकाशादावपि तदापत्ते । तदेवाह-नियमस्याप्यसम्ममात्' इति । 'शरीरादिकमेर चलादि नाकाशादिकम्' इति नियमस्य अपिशब्दात् तदमेदप्रतिभासस्य च असम्भवात् । सम्भव एवं समनायादिति चैत, तस्य निषेधात् । अभ्युपगम्याप्याह- वृत्तावपि [न तस्येद विश्वरूपं विभाव्यते ] इति । वृत्ती समवायसज्ञाया सत्यामपि 'नियमस्याप्यमम्भरात्' इति सम्बन्ध तस्या शारीगदिवदाकाशादारपि भावात, त्या तदर्थान्तरमावस्याप्रतिक्षेपाचेति मन्यते । तत्रोपचयमाह-- 'न तस्येदं विश्वरूप मिभाव्यते' इति । तस्यैकम्येद प्रस्तुत विश्वरूप इव्य नियादि १० समय इत्येकान्तभितानेकान्तरूपत्व न विभाव्यते कथश्चित्तस्य सदभेदेन। विभावनादिति मन्यते । तदनभ्युपगमे दोपमाह- सम्यग्ज्ञानं व्यवस्थाया हेतुः सर्वत्र तत्पुनः ॥१०५॥ प्रत्यक्ष यदि वाव्येत लक्षणं प्रतिरुद्धयते इति । सम्यक् निरुषप्लव ज्ञानं व्यवस्थाया इत्थम्भावेन वस्तुव्यवस्थिते हेतुर्नि मित्तम् । विनापि तेन तयवस्थाया न कश्चिदपि समीहितसिद्धविकल स्यात् । ततो न विभगनादादिक- मुपपन्न तर तस्थाभावात् । भावे वा नादादन ( दानु ) पपचिरिति मन्यते । तञ्च सर्वत्र बालाबलादिप्रसिद्धनीलपीतादायपि तद्धतुर्न केवरमनेकान्तात्मनि, तमा च सिद्धा तद्वदेव सस्यादि व्यवस्था सम्मानानमुख्यस्य प्रत्यक्षस्यापि तय भावात् । भवदपि तत्तत्र बाध्यत इति चेत्, उच्यते-तत्पुनः सम्यग्ज्ञान प्रत्यक्षमनेकान्तविषय यदि चेत् सद्रिपर्ययल्पनया पाध्येत तल्ल- क्षणनीलादेरपि संतप्तस्मात् विषयीकरण प्रतिरुद्धयते तत्रापि तम्य केश्चित् स्वप्नादित अन्ति भासरत् बाधपरिकल्पनात् । कल्पनमेव तत्केवल न कदाचिदपि निराकारस्य वस्तुन प्रतिपचिरिति चेर, इतरत्रापि समारमतत्-एकान्तव्यतिभिनस्य द्रव्यादेरपि अप्रतिवेदनार । कथ पुनरनेकान्त स्तात्विक । कथ च न स्यात् । तस्य सशयादिदोषेणोपपानादिनि चेत्, अाह-'सम्यग्ज्ञानम्' इत्यादि । व्यवस्थायाः सशयादिदोषपरिकल्पनाया सम्परझानमेन हेतु । वाइमात्रामवर स्थायामतिप्रसङ्गात् । तथापि किमिति चेत् । उच्यते तत्पुनः अनेकान्तरूप सर्वर बहिरिव सशयादिविकल्पप्वपि प्रत्यक्ष स्वसवेदनदेय तस्मैव तत्र सम्याज्ञानत्वात् । तथा हि-सशयस्तावद व्यभिचारीतरतमतिभासद्वयात्मत्वात् अनेकान्तात्मक अमिलाप्येतराशरत्वाच, तथा विरोधादिवि- का अपि । इल्मकत्वञ्च तत्र सर्वत्र स्वसंवेद्य "सर्वचित्ताचैत्तनाम्। [न्यायवि० पृ० १९] इत्यादि वचनात् । तत्रापि तद् यदि वाध्येत लक्षणम् अनेकान्ते दोपदर्शनं प्रतिरुद्धयते तथा सति १ चलित पा- आ०,३०,१०१२ चलनादि आO,10,401 ३ व्यपरथादेनुसन्यान) ४ दाधाप-ता १५ सतस्तेन दिप-प्रा०,३०,प० । नीलतिभास्वत् १७ स्वस देनस्यैव-ता०टि० । २५ ॥

·] २०१०७] २ अनुमानप्रस्ताव १३७ संशयादेरेव असम्भवात् । कुतश्च तत्रापि तद् बाध्येत ! तदन्यतः संशयादेरिति चेत्, न तत्रापि तदन्यतः तद्बाधने अनवस्थापत्तः। न बाध्यत एवं तत्र तत् । संशयाउनुषकान्तस्यैव तत्र तस्य निर्णयादिति चेत्, अनुकूलमाचरसि, परत्रापि तादृशस्यैव प्रतिपत्तेः । पुनरपि तदनभ्युपगमे दूषणमाह--- सार्य व्यवहाराणां मन्निवेशविशेषतः ॥१०६॥ नानकपरिणामोऽयं यदि न व्यवतिष्ठते । इति । न व्यवहाराणां प्रवृत्त्यादिरूपाणां सायम् इष्ट प्रवृत्त्यादिवत् इतरस्य अनिष्टेऽपि. निवृत्यादिवत् तद्विपर्ययस्य 'भावः स्यात्' इत्युपस्कारैः । कदा ? नानकपरिणामोऽयं प्रतीयमानो यदिन व्यवतिष्ठते तद्वयवस्थितौ न गादिति भावः । तथा हि-तदनवस्थितौ कस्य प्रवृत्तिः । चित्तक्षणस्येति चेत्, न; पूर्वापरीभावप्रसङ्गात् प्रवृत्तेस्तद्रूपत्वात् । तसन्तानस्येति चेत्, न; वस्तुत- १० स्तस्यासत्त्वात् । कल्पनया सन्नेव स इति चेत् न, तस्यापि वन्ध्यासुतवत् तदसम्मवात् । सापि कल्पनयैवेति चेत्; अप्रवृत्तिरपि तयैव स्यात् । प्रवृत्तिमेव कल्पयति लोक इति चेत्, तदनुसरणेन नानैकपरिणामस्यैव सिद्धिः स्यात् “भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा निवर्तते ।" [ इति तन्मतप्रसिद्ध किञ्च, कल्पनै सन्तानस्य हेतुफलभाचादेव सादृश्योपाधिकात् । तत्रे चोक्तं सुगतेतर- १५ ज्ञानयोरपि सत्कल्पनमिति । सुगतवत् इतरस्याप्रवृत्तिरितरवच्च सुगतस्य प्रवृत्तिरिति सुन्यक्तं तत्साङ्कर्यम् । क वा प्रवृत्तिः ? द्रव्यादाविति चेत्, न; तस्य निरंशाणुरूपस्याप्रतिपत्तेः । तद्णुव्यहरूप इति चेत् न तस्य वस्तुवृत्तेनासत्त्वात् । कल्पनया सत्त्वमिति चेत्, न; तत इष्टसिद्धरेसम्भवात् । सम्भवे तव्य हान्तरादपि करमाभिधानात् तत्प्रसङ्गः । तथा च--- कल्पनासत इष्टं चेत् तद्विशेषनिराकृतेः। चोदितो दधि खादेति किमुष्ट्र नाभिधावति ॥१४६५॥ विशेषः कल्पनातश्च देविशेषस्ततो न किम् ? मवृत्तीतरसाकर्य यतो न स्याद् द्वयोरपि ॥१४६६॥ विशेष एव तत्रास्ति यदि लोकधिया तदा । नानकरूपं तत्त्वं स्यात्तन्मत्येति निवेदितम् ॥१४६७।। तथा, योगादेरपि तसाङ्कयं दधनि दधित्ववत् करमत्वस्य करमेऽपि करमत्ववत् दयित्वस्य तद्धेतोः समवायेन भावात् । नहि नियामकस्थाविशेषे नियमः, नियाम्यस्य तस्यातनिबन्धनत्वप्रसङ्गादिति सूक्तम्-'साय व्यवहाराणाम्। इति । नानकपरिणामे ऽपि कुतो न सायं दध्नः स्वपर्यायैरिख १ अनेकान्तरूपम्" --ता० टि० 1 २ “अध्याहारः, सम्पयु पात् कृमा सड्भूषसमवाये, {शाकटा० ४।२।२११] उपादिकारपतिपत्नवाक्याध्याहारे [ ४१२२२१२ ] सह" -ता०टि। ३ तस्य आ०, २०, २०१४ तदनुसारणेन आ०, २०, ५०१ तदनुसारेणेव । ५ ०...दि०..१६ "दथ्युएयो" -ता०टि०। २० २५ १८ ·. । १३८ न्यायविनिश्चयविवरणे (११८ तेषां च तद्रव्येणेव . फरमादिपर्यायव्यैरपि तत्परिणामस्थानिवारणादिति चेत्, न; स्वद्रव्यपर्याया- पेक्षयैव वस्तुपु तस्य मतीतेः तत एव तत्र तस्य निवारणात् । निरूपितं चैतदसकृत् । अत एवोक्तम्- 'सन्निवेशविशेषतः इति । अयमर्थ:-सन्निवेशो नानेकरूपयो कथञ्चिदविष्यग्भावस्तस्य विशेषः प्रतीतिप्राप्त साङ्कादिवैकल्यं तत. तत्परिणाम इति । कुतश्चाय निरंशवादे वस्तुए ५. स्थूलप्रतिभासः । न चायं नास्ति; प्रसिद्धत्वात् । एकार्थकारिवादिति चेत्, न; अर्थस्याप्यणुरूपस्या- प्रतिवेदनात् । स्थूलपैतिभासरूप एव सोऽपीति चेत्, न; तस्याप्यन्यतस्तत्कारित्वाद प्रतिभास- कल्पनायामनवस्थानात् । तन्न तत्कारित्वम् , सत्यपि तस्मिन् न ततस्तत्मतिभासो व्यभिचारात् । अस्ति हि तत्कारित्वमिन्द्रियालोकादीनाम्, न च तत्र स्थूलैकप्रतिभासः, विपये चोदिता प्रवृत्तिरि- न्द्रियादावपि स्यात् । एतदेव दर्शयन्नाह- सत्यप्येकार्थकारिरवेऽसंश्लेपपरिणामतः ॥१०॥ इन्द्रियादिषु नैकत्वं यदि किं वा विरुद्धधते । इति। वाशब्दोऽयमिवार्थः, , इन्द्रियादिग्वित्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तदयामर्थः-सत्यपि विद्यमानेऽपि एकार्थकारित्वे ,एकप्रत्यवमर्शायेप्रयोजननिप्पादकत्वे दध्यादिव्यपदेशविपमेषु नैरुत्वं नैन्प्रत्यय- विषयत्वम् । कस्मात् : असंश्लेपपरिणामतः ऐकान्तिकात नानात्वपरिणामात् 'इन्द्रियादिषु या इत्यत्र १५ दृष्टान्तः । तथा हि-न प्रकृता परमाणव एकपत्ययविषया एकान्ततो विश्लिष्टत्वात इन्द्रियादिवत्' इत्यत्र परस्य पर्यनुयोगः 'यदि किम्। इति । यदि नेकत्वं किम् ? न किञ्चिपणमिति । अत्रोत्तरस्- विरुद्धयते इति । व्यवहार इति 'व्यवहाराणाम्' इत्यस्य विभक्तियचनपरिणामेन सम्बन्ध । तथा हि-यदि विश्लेपेऽपि विवक्षितेप्वणुपु प्रवृत्तिः किन्न व्यूहान्तरगतेषु ! तैरेव तदभिमतस्य फरणादिति चेत्, उक्तमत्र-दनि चोदिता प्रवृत्तिरिन्द्रियादावपि स्यात् तदविशेषादिति । सतो वस्तुपु व्यवहार- २. नियममिच्छता सात्त्विकमेव तेष्वेकत्वमभ्युपगन्तव्यम् । तदपि न सयोगसाहाय्यात् ; यतः संयोगस्य कास्न्यैकदेशाभ्यामयोगात् तदयोगः प्रकल्प्येत अपि तु तथैव परिणामात् । न हि तत्र तत्साहाय्येन किञ्चित, अन्यथा तत्परिणामेऽपि तदपरपरिणामोपकल्पनायामनवस्थापत्ति । न चैव "भेदसद्धानाम्यां चाक्षुप [२० सू० ५।२८ 1 इति सूजविरोधः; सातशब्देनापि तत्परिणामसमर्थव्यवधान- विकलस्य वस्तुस्वरूपस्यैवाभिधानात् , नैकदेशादिना परस्परानुषेशे स्वतः सांशत्वमणूना पिण्डस्य वाऽणुभावत्वम् । वक्ष्यति चैतत्-"मरन्तर्य निरंशानाम्" इत्यादिना । ततः सति सद्दाते "तस्मादसति तु स्कन्धादेव स्कन्धस्योत्पत्तिः, अत एव भेदग्रहणम् । २ हि भेदात्तदुत्पगै सङ्घात , घटकन्यादेव मेदिनोऽनेकस्य कपालस्कन्धस्योत्पतिदर्शनान् । अभिन्नाचाहिँ फयमभितस्योत्पत्तिः सूत्रेण तदनुक्तेरिति १ दधिद्रव्येणेव । २ साइक्यस्य । ३ “एकप्रत्यवमाचिकायोजन-निष्पादकत्वात्" ता०शि०11- प्रतिरूप आ०,१०,१०१५-तत्कार्यत्वात् आ०,१०,१०१६ एक्स्वमपि १७ "सर्वात्मना' ता०दि०। ८-मवेश्य स्वतः आ०, ३०। प्रवेश्यस्ततः १०१९ “एक् देशेन सम्बन्धे परमाशो-पडशता । सर्वात्मना तु सम्बन्धे पिण्डः स्यादणुमानक !" -ता. टि०१० न्यायवि० श्लो० २८३॥ ११ वपापरिणामसात् संघातात् । १२ "श्रभिन्नात् पृत्पिण्डादेः अभिमस्य शिवकादे.'-ता० टि।

·२२१०९] २ अनुमानप्रस्तावः चेत् । न; सातशब्देन अभेदस्याप्यभिधानात् । 'द्विविधो हि सङ्घातो नैरन्तभेदविकल्पात् । ततो नाऽयुक्तम् अणोरण्वन्तरस्येव स्कन्धादपि स्कन्धस्योपजननम् । ततो न स्वलक्षणैकान्तवादसम्भवः । कथं पुनः स्कन्धादपि स्कन्धस्योत्पत्तिः । कथं च न स्यात् ! 'विवादापन्नः स्कन्धस्तदवयवसंश्लेष- पूर्वकः स्कन्धत्वात् पटवत्' इत्यनुमानेन तत्प्रतिक्षेपादिति चेत् न, शिवकस्य पिण्डादेवोत्पत्तिदर्शनात् ! तदेव तेन प्रतिक्षेपादप्रमाणमिति चेत् ; तन्तुपटमेददर्शनमपि स्यात् सर्वाभेदस्यापि "कैश्चिदनुमानात् । ५ तथा च कथन्न साध्यसाधन विकलो दृष्टान्तः स्यात् ! अपरिस्खलदूपतया लोकैः परिगृहीतत्वात् , तंद्रेददर्शनमेव तस्य प्रतिक्षेपकं न तत्तस्येति चेत्, समानमितरत्रापि । किञ्च, शिवकस्य तदवयवाः सहजन्मानः, पूर्वजन्मानो वा हेतवः स्युः । पूर्वजन्मान इति चेत्, कुतस्तथा नोपलब्धिः तन्तुवत् ? अस्त्येवेयं केवलमाशुभाविन्या शिवकोपलव्ध्या तिरोधाना- नोपलक्ष्यत इति चेत्, अनुपलक्षिता कथमस्ति । भवति चैवमतिप्रसङ्गः-"शिवकोऽपि मागेवास्ति, १० तदुपलब्धिरपि केवलं कुतश्चित्तिरोभावान्नोपलक्ष्यते' इति वदतोऽपि दुर्निवारत्वात् । तर्हि मा भूदुपलब्धिरेव तेपाम् अयोग्यत्वादिति चेत्, आरव्यशिवकानामपि न भवेत् तदापि तद्रूपापरित्यागात । तत्परित्यागे वा कथन्न परिणामवादः-तत्परित्यागेन तद्योग्यस्वभावोपादानात ? तयोस्ततो भेदान्नेति चेत्; कथमेवं तौ तस्य॑ : तत्र समवायादिति चेत: सोऽपि यदि युगपत; तदुपलब्ध्यनुपलब्ध्योरपि योगपद्य- प्रसङ्गः । क्रमादिति चेत्, कुतः क्रमः ! स्वकारणादिति चेत्; ननु अवयवा एव तत्र समवायिकारणम् , ततश्चाक्रमात् कथं तत्क्रमः तदक्रमस्यैवोपपत्तेः, अन्यथा तस्य निर्हेतुकल्वमसात् वक्तव्य एव कारण- स्यापि क्रम इति कथन्न तद्वादः १ तत्क्रमस्यापि क्रमान्तरसम्बन्धादेवाभ्युपगमे अनवस्थापत्तेः । ततः पश्चादपि तस्यापरित्याग एवेति कथं शिवकस्याप्युपलब्धिः अवयवोपलम्भविकलस्य तस्याप्रतिपत्तेः क्षणिकस्वलक्षणवत् । तन्न पूर्वजन्मनां तेषां तद्धतुत्वम् । नापि सहजन्मनाम् ; अनिष्पन्नानां तदयोगात् । निप्पन्नानाञ्च सहनिप्पन प्रत्यनुपयोगात् । तन्न तस्य तदवयवसंश्लेषपूर्वकत्वसाधनमुपपन्नं प्रत्यक्ष- २० प्रतिपन्नस्य स्कन्धपूर्वकत्वस्यैवोपपत्तेः । कथं तर्हि तत्र अवयवावयविव्यपदेशो जन्यजनकभावाभावे तदयोगादिति चेत् ! न, नदभावेऽपि तथापरिणामादेव तद्वयवस्थितेः । ततः सूक्तम्- 'सार्य व्यवहाराणाम्' इत्यादि । अस्यैव तात्पर्य विस्तरतो व्याख्यातुकाम आह-~- तदनेकार्थसंश्लेपविश्लेपपरिणामतः ॥१०॥ स्कन्धस्तु सप्रदेशोऽशी बहिः साक्षात्कृतो जनैः । इति । तत् तस्मादनन्तरन्यायात् अनेकोऽवयवोऽर्थोऽवयवी तयोः संश्लेपश्च सधातः विश्लेपश्च मेदः परिणामश्चाकारान्तररागमनं तेभ्यस्ततः स्कन्धः। तु शब्दोऽवधारणे तत एवायं न । १ विविधो प्रा०, २०, ५०१२ शिक्क्स्य पिण्डोत्पत्तिदर्शनमेव । ३ "श्रममाणं स्यादिति सम्बन्धः" -ता० टि०। ४ वेदान्तिभिः ) ५ लोके परि-पा०, ब०, प०१६ ततो भेद-पा०,१०,५०। ७ "उपलल्ययोग्यत्वतद्योग्यत्वस्वभावयोः" - ता. टि. | = 'तस्पेत्ति बात्येक्वचनम्, शिषकावयवाना. मित्यर्थ.।" -ताक दिक।९-यवार्योऽव-श्रा०, २०, ५०१ ·। - न्यायविनिश्चयविवरणे [२११०६-११० प्रकारान्तरादिति । तत्र संश्लेयोऽनेकस्य विश्लेपपरिणामावर्थत्येति प्रतिपतव्यम् । श्यते हि तद्विश्लेपादपि स्कन्धो घटभेदजन्मनः कपालस्कन्धस्य प्रतीतेः। घटकालेऽपि तस्कन्धो विद्यत एवेति चेत्, सत्यम् ; तदा वेदात्मनो मावो न केवलस्य, तस्य तु वत एवोत्पत्ति तथा दर्शनात, अन्यथा न कस्यचिदपि कुतधिदुत्पत्तिः । एवमपि कि विश्लेषग्रहणेन परिणामत इत्येव गतत्वाद, कपालस्कन्ध- ५ स्यापि माक्तगतदवयव्यभिन्नाकारपरिहारेण तद्भिन्नाकारस्योत्पत्तैरिति चेत् ; न; 'विश्लेपस्यापि तद्विशेष- त्वात् , किमर्थं तर्हि पृथवचनमिति चेत् ? मुद्गरादिसन्निपातात् केवलं नाश एव घटस्य कपाल- स्कन्धस्तु प्रागपि विद्यते इति मतव्युदासार्थम् । तत्परिणामाच तदुत्पत्तिरनिहितैब । अनेकसंश्ले- पाच तद्वचनं दृष्टान्तार्थम्, परस्यापि प्रसिद्धत्वात् । तत्रायं प्रयोगः-यद् यतो दृश्यते तत्तत एवोत्पत्तिमत्, यथा अनेकसंश्लेपाद् दृश्यमानस्तत एव स्कन्धः, दृश्यते चार्यविश्लपपरिणामाभ्यामपि कपालशिव- १० कादिस्कन्ध इति । स च स्कन्धः सप्रदेशः स्वतः कथञ्चिदभिन्नावययः सहशब्दस्यामेदवाचित्वात् , अत एव अंशी न मिनावययसमयमात् , तस्य निराकरणात् । न चान विप्रतिपत्ति, प्रामाणिकस्य साक्षादेव निरीक्षणात् । अत एवोक्तम्- 'यहिः साक्षात्कृतो जनैः' इति । इदानी सत्साक्षात्करणेनैव विपक्षाभ्युपगमं प्रतिक्षिपन्नाह --- नानाकारकविज्ञानं स्वाधारे बदरादिवत् ॥१०६) तादात्म्येन [पृथग्भावे सत्ति वृत्तिर्विकल्प्यते । ] 1 इति । आकारो भाग. ततो भागाद् भिन्नम् अनाकारमेकमवयचिद्रव्यं तस्य विज्ञानं स्वबुद्ध्या कल्पनम् । क तत् ? स्वाधारे अवयस्कलापे । किंवत् ! बदरादेरिध तद्वत् । यथा पदरादेः स्वापारे विज्ञानं कुण्डे बदरादिरिति तथा अवयविनोऽपि कपालेषु घट इति यद्विज्ञान परस्य तत् न । केन ! २० तादात्म्येन । तादात्म्यमवयवतद्वतोः कथञ्चिदभेदः तज्ज्ञानमिह तादात्म्यं विषयशब्देन विपयियोऽभि- धानात् । तेन नहि तत्रामेददर्शने भेदकल्पनमुपपन्नम्, सर्वत्र दृष्टविपर्ययकल्पनापत्तेः । भेदे- दूपणान्तरमप्याह-'पृथग्भावे सति निर्विकल्प्यते' इति । अवयवतद्वतोरेकान्तत. पृथग्भाधै हि वृत्तिर्भागेषु तद्वतः सम्बन्यो विकल्प्यते- 'किमेकदेशेन सर्वात्मना वा' इति । तत्र च दोषो- भवति अनवस्थानादिति मन्यते । नास्ति तन तद्विकल्प, तस्य भेदनिष्ठत्वात् अवयविनश्च निभेदत्यात ततो न देशतो नापि कास्य॑तस्तस्य तत्र वृत्तिरपि तु स्वरूपेणैव तथा दर्शनादिति चेत् भवेदेवेदं यदि तथादर्शनं लम्येत । न चैवम्, कथञ्चित्तदभेदस्ययोपलम्भात् । तदेवाह-- दर्शनादर्शने स्यातां सप्रदेशाप्रदेशयोः ॥११०।। इति । संप्रदेशो जैनस्यावयवी योगस्य अप्रदेशः तयोर्यथाक्रम दर्शनमदर्शनं च स्याताम् । १ 'पद्यात्मनः ता. टि०१२-पत्तिरिति श्रा०, १०, ५०1३ सरले- प्रा०,१०, प० । ४ पापन- बा०, घ०, प०१५"खतः कथञ्चिदभिन्नावश्यः" -सा०टि०। ६"प्रदेशेन्योऽवयवेभ्यो मिनः श्रप्रदेश." -वाटि01 . २५ ·२२१११.११२ ] २ अनुमानप्रस्तावः विधिपदं तदस्तित्वज्ञापनार्थ विधेरज्ञातज्ञापनार्थत्वात्. ततो न स्वरूपेणापि वर्तनं तस्येत्यभाव एवेति मन्यते । अथवा दर्शनमवयविनोऽवयवेषु वृत्तिरिति मतम् । अदर्शनं तद्विपर्ययस्ते स्याताम् । कयोः । सप्रदेशानदेशयोः भावप्रधानोऽयं निर्देशः । ततः सप्रदेशत्वे दर्शनमप्रदेशत्वे च अदर्शनमित्यर्थः । नहि प्रदेशनिष्क्रान्तस्य केवलस्य तत्र वृत्तिनाम | असिद्धस्तनिष्क्रम इति चेत् ; न पाणेराकाशाद्विभागे- ऽपि देहस्य तदविमागेन तत्प्रसिद्धः । न हि पाणेस्तद्विभाग एव देहत्यापि तद्विभागः तस्य तत्का- ५ यत्वात् । “पाण्याकाशविभागात् तत्संयोगविनाशसव्ययेक्षात् देहाकाशविभागः ॥ ] इति स्वयमभ्युपगमात् । ततो विभक्तेऽपि तस्मिन् स्वयमविभक्तस्य न तत्र वृत्तिः द्रव्या- न्तरवत् । विभज्यत एव सोपि तस्मादिति चेत् ; न; पाणिविभागावस्थायां तदभावात् । न चैकस्यैव निष्पर्यायं तत्र वृत्तिरवृत्तिश्योपपना विरोधात् वृत्तिरेख नावृत्तिः । समदेशवृत्तरेव तस्यापि वृत्तित्वात, इतरत्रावृत्तिरेव तस्याप्यवृत्ति किन्न स्यात् ! वृत्तरेव तत्र दर्शनादिति चेत्, न; इतरत्रापि विपर्ययस्यैवो- १० पलम्भात् । त्योस्तत्राविरोधे वा अवयवभेदाभेदात्मकत्वस्याप्यविरोधाद्वयर्थ तदेकान्तभेदकल्पनमिति मन्यते । भवतु तहि भवत्परिकल्पितस्यापि स्कन्धस्याभावो मेदाभेदयोरेकत्र विरोधादिति चेत्; अत्राह- विरोधानुपलम्भेन किल स्कन्धो विरुद्धयते । इति । स्कन्धोऽवयवी विरुद्धयते विषट्यते किल 'नेति' इत्यर्थः । किलशब्दस्यारुचि- १५ सूचकस्य तात्पर्यतो नार्थत्वोपपत्तेः । केन न विरुद्धयते ! विरोधस्य सहानवस्थानादेरनुपलम्भो- ऽदर्शन तेनेति । लथा हि-न तयोः सहानवस्थानम् ; सहैव प्रतिपः । नापि परस्परपरिहारः, कञ्चित्चदपरिहारस्यापि प्रतीतेः, कश्चित् परिहारस्य च तसिद्धयनुकूलत्वात् । कथं पुनस्वादशस्यापि दर्शनम् ? कथं च न स्यात् १ अर्वाग्भागदृष्ट्या परभागादैरपि दर्शने तदनुमानाभावप्रसङ्गात् । अदर्शने तदभेदात अग्भिागस्त्याप्यदर्शनमित्यनुपलग्भादमावस्यैव प्राप्तेरिति चेत् । सम्भवस्यपि मात्राणां दर्शनादर्शनस्थितिः ॥१११॥ इदं विज्ञानमन्यद्वा चित्रमेकं यदीक्ष्यते । इति । योग्यपेक्षया केवलं न सम्भवत्यपि तु छमस्थापेक्षया सम्भवत्यपि दर्शनादर्शनयो- रुपलम्भानुपलम्भयोः स्थितिरविचलनम् । कासाम् ! मात्राणां स्कन्धमागानाम् । कुत एतत् ! इदं पुरोवर्ति स्तम्भादि चित्रं नानारूपमेकं च यत् यस्मात् ईश्यते दृश्यते इति । तात्पर्यमत्र यद्येकान्तेन २५ मात्राणामभेदस्तदा भवति दर्शनमेवान्यदेव वा इत्येकान्ते, न चैवम्, कश्चितासां भेदस्यापि पति- पत्ते. । ततो नाऽयुक्तं तासामर्वाचीनानां दर्शनम्, अदर्शनं च पराचीनानामितीक्ष्यते इति । अनेनापि- "चित्रं तदेकमिति चेदिदं चित्रतरं ततः" [ प्र० वा० २२०० ] इति प्रतिक्षितम् । 'इक्षिते अनुपपत्तेरसम्भवात । तदपि युक्त्यसद्तमनुपपन्नमेवेति चेत; न; ईक्षणस्यापि युक्तित्वात् , १ देहाकाश विभागस्य । २ पाण्याकाराविभागकार्यत्वात् । ३ -ति कि- १०, ब०, २०१४ नार्थ- १०॥५" सौगतवैशेषिकप्रश्नयो 'ता.टि.1 ६ दृष्टे वस्तुनि ईदितेरनुप-आ०,०प० । अनाह- ·न्यायविनिश्चयविवरणे 1११२ जन्यमाऽनुमानस्यापि न तत्त्वं तदुपाध्यादेब तस्याप्यवस्थिते, ततो दुषितमिदम् । "युक्त्या यन्न घटामुपैति तदहं दृष्ट्वापि न श्रद्दधे " [ ] इति । दृष्टावश्रद्धायां युक्तरेवानुमितिरूपाया असम्भवात्, त्या गगनकमलिन्येव कस्यचिद्धरा- घटनयोरनुपपत्ते । तत्सम्भवे वा कय दृष्टावश्रद्धानम् ! यत , दृष्ट्वापोत्यादि शोभेत । किच्चा युक्तिरप्यन्यया युतया श्रद्धेया घटनाद्यदि । तदान्ययैव साप्यन्येत्यनवस्था प्रसज्यते ॥१४६८॥ स्वत एव यदि श्रद्धा युक्ती या न किं तथा । व्यभिचारावलोकायुक्तों दिनैप विद्यते ॥१४६९।। हेत्वाभासोपनाताया तस्या भूयस्तदीक्षणात् । १० युक्तिरेव न सा तस्या युत्या भामत्वतो यदि ॥१४७०|| दृष्टयाभासैव सापि स्याद्यनाम्ति व्यभिचारिता । तथा च सति दृष्ट्वोति जापटीति न ते वच ॥१४७१॥ दृष्ट्याभासायबुदम्य हएत्यानयल्पनात् । लोकन्या तयोक्तिब्येत् साक्षादृष्टं न दुर्घटम् ॥१५७२। निदर्शनमत्र "विज्ञानमन्या' इति । प्रयक्षविषये किं तेन अन्यया तगापि तदन्तर- कल्पनेऽनवस्थामसङ्ग इति चेत् ! सत्यम्; तथापि प्रत्यक्षज्यारारमनिरम्य वयात्मात् दोपयो- पयतो निवारणार्थ तद्वचनम् । न चैवमनवस्यानम् । अविमतिपनिम्याने तदन्तरस्याऽनवास पर । तादर्श च परस्य विकल्पेतरविसमेतराधान्मकं चियिशनम् । तथा वैशेषिकस्य विशनार अन्या पचित्ररूपम् । न हि तदेकमेव; चित्रावभासनात् । नाप्यनेकम् ; "युगपदेकर पानि फर्माणि न २० वर्तन्ते सजातीयत्वे समानेन्द्रियग्राह्यत्वे एरुद्रप्पाचे २ मत्पविभुद्रापनिवार रूपान" J इत्यत्र निदर्शनाय बायीच्यार । तन शगम्भायमेव तारानिति नन् स्वयगेव-"गुणाश्च गुणान्तरम्" [ प इत्यत्र सूखे । चाशब्दोऽमिदर्थ, ततो यथा सद्विज्ञान सय रूप चित्रकम्यते- संगिदिना नोरिने सम्मेव सदनुभमेनोपजी. डनाव, तया स्वग्मादिकमपि क्याविन रिम् । भवन चिश्मे समापि पुट सम्मिन् २५ सति मागाणां दर्शनादर्शनस्थिनिरिति चेत् लिहि- अवान्तराम स्यान सकलामहे ॥११सा इनि । अन्तरान्मानः सकल विषयसाक्षातका सम्पन् सामनोज्ये भामागो संसारिणः तेषां भेदाः शक्तिमा विशेषा तेरमानन्त्याल अन्तो रिस्पर प्रमादि सम १ उदातमिदम्-अरा असा पृ. २३४पुणे - RI१०, ८१॥ ३" चिमे यदीलतेला'-मादि०१४ -10 दि०५-०,१०, [ ५०।६ संसारे 10स्यो आमा, १०॥

·२२११३-११५ २ अनुमानप्रस्ताव १४३ विद्यते विषयत्वेन येषां तेषां भावात् , आनन्त्यात् सन्मानवस्तुधर्मे तेषामप्रवृत्तेः । सकलाग्रह सति तासां तस्थितिरिति । कथमेवमपि दृष्टस्यैवादृष्टोऽपि भाग इति प्रतिपत्तिः ! ने तदर्शनादेव; तस्य तत्राप्रवृत्तेः । नापि सद्विषयात् दर्शनान्तरात्; नस्य दृष्टे प्रवृत्त्यभावात् । अत एव नोभाभ्यामपि । न च तदेकं तद्विषयमस्ति । सकृत्तस्य भावे दृष्टेतरविभागानुपपत्तेः । क्रमेण भावे परापरतत्कारणवैफल्यम् आदितव्यापारादेव तस्योत्पत्तेरिति चेत् । अत्राह- नानाकारणसामर्थ्याज्ज्ञानं भेदेन भासते ॥११३॥ इति । नाना यत् कारणं परापरचक्षुरादिव्यापारलक्षणं तस्य सामर्थ्यात् ज्ञानं रूपादिप्रत्यक्षं भेदेन तदुत्पन्ननानातिशयक्रमरूपेण भासते । भासत इत्यनुभवमसिद्ध मिदं न स्वरुचिविरचितमिति दर्शयति । तत्क्रमस्य तस्मादभेदे तदवस्थं तद्वैफल्यमुत्पत्तिभेदाभावात् । भेदे पा स कुतस्तस्य ? ततोऽपि तत्क्रमस्यापरस्य भावात् ; न: अनवस्थापत्तेरिति चेत्, अत्राह-- भेदसामथ्र्यभारोप्य [प्रत्यासत्तिनिषन्धनम् ] इति । भेदश्च तत्क्रमात् तस्यार्थान्तरत्वम् सामर्थ्य चैकत्वम् , सङ्गतस्यैकस्यार्थस्य भावः साम- ध्यमिति व्युत्पत्तेः । तदुभयमारोप्य आत्मन्यवस्थाप्य ज्ञान भासत इति सम्बन्धः । तात्पर्यमत्र-नैकान्त- तस्तस्य तस्मादभेदो भेदो वा यतः प्रागुक्तदूपणम् अपि तु कथञ्चिदेव । ततः सत्यप्यभेदे नोत्पत्ति- भेदाभावः; भेदापेक्षया तदुपपत्तेः । तथा न भेदेऽपि तस्येतरेतरविषयासक्रमः; तस्याप्यभेदापेक्षया १५ सुलभत्वात् । ततो युक्तं तबलेन दृष्टस्यैव अदृष्टमपीति । ज्ञानमिति यया प्रत्यासत्त्या तक्रमस्त- विज्ञानरूपमेव एकमाकारमात्मसात्करोति नापरं साकर्यापतेः तया तत्फलमेव कुर्वीतेति पर्याप्त तज्ज्ञानेन मयोजनाभावात् पारम्पर्यदोषाच । इत्येतदेवाह पर:- मत्यासचिनिवन्धनम्। चोद्यं महति [ नीलादौ तुल्यं तदिषयाकृति ] ॥११॥ इति । महाविषयत्वात् प्रकृतं विज्ञानं महत् तत्र चोद्यम् उक्तरूपं प्रत्यासत्तिपयुक्तं भासते इति सम्बन्धः । तत्रोत्तरमाह --'नीलादौ तुल्यं तद्विपयाकृति' इति । तच्चोय' नीलधवलादौ विपयाकारे च विज्ञाने सदृशम् । तथा हि-यया प्रत्यासत्या वस्तुरूपं विज्ञानं च नियतगेव नीलाद्याकार विषयाकार च आत्मसात्करोति नापरं साङ्कर्यस्य सर्वग्रहणस्य च प्रसङ्गात, वयव स्वयमतदाकारमपि तत्फलमेव कुर्वतिति विजयेरन् निराकारतद्विज्ञानवादिनः । तथाविध वस्तु विज्ञानं वा दृश्यत इति चेत्, न; अतत्कमे ऽपि तुल्यत्वात् । न हि तस्यापि कथञ्चिदेकत्वरहितस्य प्रतिपत्तिः । निवेदितं चतत्- 'मेदज्ञानात्' इत्यादिना । सति चैवमनुपप्लवदर्शनविषयत्वे स्कन्धस्य यज्जातं तदाह- सर्वथा श्लेपविश्लेपे नाणूनां स्कन्धसम्भवः । अन्यथा नाप्रदेशादीत्यपरचमुत्तरम् ॥११।। इति । १न दर्श- भा०, ब०, ५०१ २ शानात् । ३ -तिभावा- ता१४ -पादनवस्था- हा०। ५"स्वस्मिन्" -ता०टि०। ६ न्यायवि० श्लो० ११५ । २० ·- . न्याययिनिधयविपरले [२११६.११७ वन्यस्पाययपिनो न सम्भवः। कगिन् सनि । लपविश्लप समातविघटने । फेयाम् ! अणूनाम् । न हि तेषां अद्विशंपे सपोऽतिसशात् । तदविश्लग तरसम्भव इति चेत; उच्यते-अन्यथा तदविश्वप्रकारेण प्रदेशरहितत्वम् अपडेगो मावमधानन्चात् निर्देशस्य, तदादिर्यस्य पिण्डाणुमायादेः सद् अनदेशादि न स्यात् । समदेशाय व स्यात् । कथम् ! सर्वथा सर्वप्रकारेण । तथा हि-यद्य देशेन तेषां संश्लेषः, सांशत्वम् । फास्यन चेत्, पिण्डस्याणुमानन्दम् । अर्थान्तर- संश्लेषसम्बन्धात् तेषु तसाभव इति चेत्; सर्वेषु तत्प्रसास्तविशेषात, तथा च जगदेकस्कन्धं प्राप्नुयात् । इति एवम् अपरः सौगतः दणदूषणमिति दोषः । न किम् : 'उत्तरम्' इति । स्कन्धवादमित्युचरम् । नति सम्बन्धः । तया हि-इदमपि दूपर्ण शब्दात्मकं तदुत्पायज्ञानात्मकं वा यदि स्कन्धरूपम् ; कथं तद्वादमलिममेत् ! तद्वदेय स्कन्धान्तरस्यापि कश्चिदयस्थितेः । न ह्यात्मानं तद्रूपमनतिक्रमदेव तादशमपरमतिनमितुमर्हति । निशरणुरूपं चेन्; न; शब्दस्य सादृशस्य अवाचमत्वात्। अशक्य- समयत्वात् । वाच्यत्ववत् तदेव फल्पितम्कन्धरूपतया याचकमिति चेत् न, कलिगतस्य नित्यादिवत् पनियानुपयोगात, ज्ञानं च तदुत्पन्नं कयन्नाम अणूनां पडशल्यादिकं प्रतिपद्यत : निशकस्वभाव- स्यानेकाकारगोचरल्यासम्भवात् ! कल्पनया सांशस्य तत्सम्भय इति चेत; न; कल्पितपणेन वस्तुत प्रतिक्षेपापोगात् । ततः सात्त्विकमेव शब्दस्य तवनितज्ञानस्य च स्कन्धामकतमभ्युपगन्तव्यमिति कुत. १५ कन्यवादस्योचरणम् ! कथं तर्हि कन्यस्तेय रोपाभावे अतिप्रमादिति चेत्, न तदर्शनादेव -श्लेषस्यापि तदनुगुणस्यावकल्पनात् । स च नन्तर्यमेन ससर्गविकल्पादेः सत्रानवतारात् । अन्यथा अणुपादे.ऽपि न ततो निर्मुकिराना येन केनचिनिरन्तराणामेव सम्मवाद । ततो निषित्वात् स एवं तदनुगुणः श्लेप इति कथं तदभावः । इदमेवाह- नैन्तय निरंशानां स्वभावानतिरेचनम् । इति । निशानामणून ते वेव "नाणो [३० सू० ५।११ ] इति प्रदेशपतिपेषात् नरन्तर्य व्यवमानपैकल्यम् । सलिम् अतिरेक्यात पडशत्वाचापातने नाधिकं करोति पिण्डाणुत्वापादेन वा । अतीव रेचयति इत्यतिरेननं स्वमावस्य नातिरेचनं स्वभावानतिरेपनम् । अतः स एव तेषां तदनुगुणः ‘शेष इति मावः । ननु यदि स्कन्धाचश्ययश तेभ्यो वा स्कन्यस्याभेद एकान्तत । एफ एव नानव बा स इति कथमेकानेकात्मकत्वमस्य ! इत्यत्राह- चित्रचत्तविचित्रामाष्टमङ्गमसङ्गातः ॥११॥ कः सर्वधारलेपात् नानेको भेदरूपतः । इति । सः स्कन्धः नको नाप्यनेकः । कथम् ! सर्वथा । कुतः इलेपात्, ततो भागानां तेभ्यश्च तस्य पत्याभेदस्य भावात् । सर्वथेति योज्यमत्रापि । अलपोऽपि भेदरूपतः कश्चिदवषयतद्वत्ता भेदस्य भावात् । अनवस्यादिना एवंविधोऽप्ययं दुष्यतीति चेत् । न तस्य बहुकृत्वः प्रतिक्षेपात् । , १न सामान आ, घ, प०/२ वाज्यवत् आ०,०, प01 ·२।११५-११६] २ अनुमानप्रस्तावः अन्यथा स्वयममिमतस्य निर्णयेतरादिरूपतया चित्रस्य चैत्तस्य विकल्पस्य रूपरसादिविषयतया विचित्रामस्य च दृष्टस्य कक्फटीभक्षणकालभाविनो दर्शनस्य भङ्गप्रसङ्गतः, तद्दोपस्य तत्रापि प्रवेशात् । ततः किम् ! इत्याह- स्कन्या मानानुरोधेन व्यवहारेऽवधार्यते । इति । स्कन्धोऽयधार्यते निश्चीयते । केनात्मना ! मात्रानुरोधेन मात्राणां तद्भागानामनुरोधः ५ कथञ्चित्परस्पराविष्वम्भाव, तेन न तत्समवेतेन रूपान्तरेण, ततो निश्चयनिराकृतं तत्कल्पनमिति भावः । फिन्निमित्तं तदवधारणम् . व्यवहारे । व्यवहारनिमित्तम् । ततोऽन्यत्र तत्कल्पनमपि प्रतिक्षिप्तमिति मन्यते । कुतः पुनरन्योऽन्यात्मगमनेनैव तस्यावधारण न रूपान्तरेणेति चेत् १ अत्राह- सङ्ख्यादिसमभावेऽपि तत्स्वभावविवेकतः ॥११५।। इति । सल्यानं सङ्ख्या तच्च गोचरविषयं न स्वरूपगोचरं तत्र भेदस्य भावात् । आदि- १० शब्दाद्रूपादिकम् , तस्य समभावो भागेभ्यस्तत्त्वतो भेदः तस्मिन् सत्यपि तत्स्वभावस्य स्कन्ध- स्वरूपस्य विवेकतो विनिश्चयात् तेनैव सोऽवधार्यत इति । रूपान्तरेण तदवधारणे तत्साम्यानुपपत्तेः । निरूपित चैतत् --"तुलितद्रव्यसंयोगे” इत्यादिना । तथापि तमनभ्युपगच्छतो दूपणमाह- अतादात्म्यस्वभावे वा द्यानर्थक्पादलं परैः। इति । अतादात्म्यम् अमात्ररूपत्वं सर्वथा तद्व्यतिरेकात् स्वभावो यस्य तस्मिन् वा स्कन्धे परस्तद्भागैरलं पर्याप्तम् । कस्मात् ? आनर्थवयात् आफल्यात्, एतच्च जलाहरणवीहिधारणादे फलस्य स्कन्धादेव भावात् । ततोऽपि तत्सहायादेव तत् न केवलादिति चेत्, न केवलत्यैव सामर्थ्य तदनपेक्षणात् । असामयं न तत्सहायादपि व्योमकुसुमादेरपि तत्मसात् । तत एव सामर्थ्य तस्येति चेत; ; व्यतिरेके तस्येत्ययोगात् । अव्यतिरेके तत इत्यनुपपत्तेः । कथञ्चिद्वयतिरेके २० वा स्कन्धः परिणामी स्यात्- असमर्थरूपपरित्यागेन समर्थरूपोपादानात् । तथा च क्रमवद्युगपदपि नानात्मकत्वोपपत्तेः नैकान्तमवयवव्यतिरेकः तस्य । स्वतः समर्थस्य सहायापेक्षण बहुकृत्वोऽपि प्रतिक्षिप्तम् । ने च पक्षान्तरेऽप्ययं दोपः, सहकारीतरकारणकलापस्य परस्पराऽपादितातिशयत्यैव कार्ये व्यापारात् । वक्ष्यति चैतत्-"अर्थस्यानेकरूपस्याईत्यादिना । तन्न जलाद्याहरणं तेषां फलम् । तदाधारतया स्कन्धस्य स्थापनमिति चेत्, ननु स्थितिकरणं स्थापनम्, स्थितिस्वभावस्य च किं सत्करणेन स्वयमेव स्थिते ! २५ अतत्स्वभावस्याप्यवश्यम्भाविनिपातल्यात् । सत्स्वभावतया तत्करणमिति चेत् न, तदन्यस्यभावा- परित्यागेन तदयोगात् । तत्परित्यागे परिणामवादप्रसङ्गात् । यदि च तस्य तैः स्थापन कथ विनाशः १ तद्धतोरिति चेत् ; कुत एतत् ? तत्र तस्य सामर्थ्यात् , स्थापनसामर्थ्यात् स्थितिरपि । १ तेन तस-पा०, ब०, प०१२ मेदस्वभा-पा०,०,१० १३ न्यायवि० इलो० ॥१०९। ४ अवयवादिनत्वम् । ५ न पक्षा-ता० । ६ न्यायवि० श्लो० २९६ ।

·-- ५ न्यायविनिश्चयविवरणे (१९१६ स्यात् । स्थापरस्यैव ततो नाश इति चेत्, न; पटविनादोऽपि तन्तूनां प्रतीतेः । तसामर्थ्यस्य नाश इति चेत् । न तस्य तव्यतिरेवात् । व्यतिरेके वा कथं तेपामेव न सर्वस्यापि ! तौर स्थितेरिति चेत् ;ने तर्हि तस्य विनाशः तैरवस्थापनात् । तस्थापनसामध्यमपि तेषां नाश्यत इति चेत्, न तस्य तदव्यतिपादित्यादेरनुपशात अव्यवस्थापतेध । तन तव स्थिते तिस्तेषाम् । तत्सहायत्वादिति चेत्, न, स्वतः सामर्येतरयोस्तदपाकरणात् । सद्ययस्यापि तदवस्थापन सहाय- विनाशद्वारेण विनाशकल्पनायामपरावस्थानासगाव । तन्न स्थापनमामर्थ्यनागने स्थाप्यनाशन- मुपपन्नम् । ततो न भागानां भागरदयस्थापन प्रयोजनम् ; सत्सु तेषु तदविनाशापते 1 नापि तदुपरम्भतम्। अनुपलब्धानां परभागादिवउदसम्भवात, इन्द्रियानिकपत्यापि तत्र दुरवोधत्वात् । नाप्युपलब्धानाम् ; अष्टाणुरादेः तद्रवयवोपलम्भामावेनानुपलव्ध्या परारतपयविनामुपलम्भात्यया १० सम्भवात् । ततो न युक्तमेतत्-"महत्यनेकद्रव्यत्वात् रूपाचोपलब्धि ॥ वैशे० सू० ४।१।६ ] इति । ततः सूक्तम्-'आनफ्यात्' इत्यादि । अथवा, अतादात्म्यमन्योऽन्यभेदः स एव स्वभावः तम्मिन् वेति पूर्वप्रात्र न पक्षान्तरद्योनने । हीति स्फुयर्थे । परैः परमाणुभिरलम् आनर्थयात् । तथाहि-तेषां यद्यानपावारणादिक फलम् अविदोपेण स्यात् । संसर्मिणामेवेति चेत्, न, ससर्गस्यैव सह नित्यात् । अन्यैच तत संहति "विनापि परमाणूनां संसर्गात् संहतिः परा । आधातेऽपि पृथग्भावे पस्या नैव समस्ति सा !" [अ० वार्तिकाल० १९१ ] इत्यरद्वारवचनादिति चेत; सा तर्हि का पर अन्यत्र कथञ्चित्तेपामभेदात्, तत्रैव घनाकारप्रत्ययोपलब्धे । तदभावेऽपि तत्प्रत्ययो दृश्यते विरलकेशेषु, ततम्तदभेदात अन्येव संहतिस्तत्रैवं परमाणुप्वपीति चेत्; मा नाम भूतत्र तइमेदो बाधकसनावात्, न परत्र "विपर्ययार , २० अस्मदादिप्रत्यक्षस्य स्वयमेव तत्भत्ययत्वेन तदबाधकत्वात, तात्यापि योगिप्रत्यक्ष वापकम् "अवाप्य- तीन्द्रियदर्शियोगिप्रत्ययो भाति पावकः" [म० कार्तिकालः ११९१ ] इत्यलकारवाया- दिति चेत्, यदि योगी न स्यात् का गति : अाध एव तस्येति चेत्, सिद्धो न. सिद्धान्त. । संन्देह इति चेत्, न तर्हि परमाणुष्वपि निर्णय इति सुस्थितं तत्र सहतिपशात् आवपाचारणादिपरि कल्पनम् । विद्यत एव योगीति चं; न, "यदि योगी भवेत् [प्र. वार्तिराल. १९९१ ) इति स्वयमेव ता सन्देहवचनात् । सत्यपि योगिनि कयं स्वत्ययेन तस्य बाध । तेन सहति विकरायगेव तेषां दर्शनादिति चेत् कयं तस्य शरीरं तत्संहतरेव तत्वात, अशरीरस्य च नोपदेश इति व्यर्थ तदन्वेषणम् । सन्न तेन तस्य बाधनम् । 'विगदापना सह तेमिथ्या तत्त्वात् दूरकेशवत्' इत्यनुमानेन याथ इति चेत्, ने, 'विवादाकलितं नौगदि मिथ्या तत्त्वातैमरिकनीरादित्' इत्यनेन स्यात् १ नाशेन आ०,१०,५०१२ अवरषु ! ३ "शय सीगतमतदूषणपरत्वेन कारिका योजयति ।" -ता टि"स्याद्वादिपवादन्यः पशः पक्षान्तरम, तस्य मोतने।'-- दि ५ तय था०, व०, १०१६ नापरत आ०, 4, 2010 "अापकाभावात् '-ता० टि०। ८ योगिनः ।

·, ५ १० २१६१६-१८) २ अनुमानप्रायः नीलादेरपि तदापतेः, ततः परमाणवोऽपि न स्युः । नीलादिव्यतिरेकेण तदभावादिति कथं तदेकान्तेऽपि निवन्धः ? तन्नानुमानादपि तयाधनं यतस्तदन्यैव संहतिः । अन्यापि यदि तेषां साधारणी; न स्कन्धविलोपः । प्रत्यणु भिन्नायास्तु न संहतिव्यपदेश इति न तद्वशादणूनां व्रीहिधारणादावुपयोगः । स्वशक्तित इति चेत्, न; प्रत्येकं तत्पसहात् , “संहतो हेतुता तेपाम्" [प्र० चार्तिकाल० ] इत्यस्य विरोधाच्च । तस्मादुपपन्नमुक्तम्-'अलं परैः' इति । ततोऽवश्यवक्तव्यः स्कन्धः तस्यैव सदुपयोगात् । स च रूपादीनामन्योऽन्याभेद एव वापर इत्याह- स्पर्शोऽयं चातुपत्वान्न न रूप स्पर्शनग्रहात् ॥ ११६ ॥ इति । च शब्दो वक्ष्यमाणः स्पर्श इत्यादावचधारणाओं द्रष्टव्यः । अयमुपलभ्यमानो मातुलुङ्गादिस्कन्धः स्पर्श एव न । कस्मात् ? चाक्षुपत्वात् । न हि तन्मात्रत्वे चक्षुर्वेद्यत्वम् । नापि रूपमेव । कुतः ? स्पर्शनग्रहात स्पर्शनेनापि प्रतिपत्तेः । न च तन्मात्रस्य तेन ग्रहः सम्भवति । अस्ति च तस्य नयन- स्पर्शनाभ्यां प्रतिपत्तिः । अतो रूपस्पर्शस्वभावत्यैव प्रत्यक्षविषयत्वमिति भावः । रूपादेर्भिन्न एव फरमान्न भवतीति चेत् ? अत्राह- रूपादोनि निरस्यान्यं न चाभ्नुपलभेमहि । इति । स्वपदव्याल्यातमेतत् । एतदेव कस्मादिति चेत् । अत्राह- सामग्रीविहितज्ञानदर्शिताकारभेदिनः ॥ ११७ ॥ प्रायेणेकस्य ताद्रूप्यं [पृथक्सिद्धौ प्रसङ्गतः ] ॥ इति । एकस्य रूपाद्यन्वयिन' स्कन्धस्य । कथमेकस्य ! प्रायेण कथश्चित् ताद्रूप्यं रूपाद्यात्म- करवम् 'उपलभेमहि' इत्याकृष्य सम्बन्धः । ततो 'रूपादीनि' इत्युपपनम् । कीदृशस्य तस्य लादप्यम् ! सामग्री विहितज्ञानं चक्षुरादिव्यापारोपजनित प्रत्यक्षं तद्दर्शिता रूपादय आकारा- स्तद्भदिनः प्रायेणेत्यत्रापि योज्यम् । पृथगेव कस्मान्नेति चेत् ? माह-पृथक्सिद्धौ प्रसङ्गतः इति । पृथक्सिद्धो निष्पत्तौ तस्य प्रसङ्गतः प्रागुक्तदोपस्येति । नन्वेवमेकस्मिन्नपि इन्द्रिये तस्य तथैव प्रतिभासात् इन्द्रियान्तरमनकमिति चेत् ! अनाह- अल्पभूयःप्रदेशकरकन्धभेदोपलम्भवत् ॥ ११८ ॥ इति । अल्पश्च भूयांश्च तौ च तो वातायनादिरूपौ प्रदेशौ च ताभ्याम् एकस्कन्धस्य पर्वतादेः भेदेनाल्पत्वबहुत्यादिना उपलम्भः तद्वत स्कन्धस्य ताप्यम् , उथलभेमहीत्यनुगगनीयम् । एतदुक्तं २५ भवति यया सुधागृहमध्यवर्ती पुरुषः पर्वतादिकमल्पेन यातायनादिना ऽसमेव पश्यति भूयसा च भूयासम् , एवमयमपि शरीरागारमध्यमध्यासीनो जीवश्चक्षुरादिनैकैकेन रूपाद्यन्यतमात्मकमल्पमेव तमवलोकयति भूयसा च तत्समुदायेन भूयांसं रूपस्पर्शायात्मकमिति न वैफल्यं तदन्तरस्येति । निदर्शनानन्तरमपि परप्रसिद्धमाह--- २० १तदावन आ०, २०, ५०१ २ इत्यपधारणा-बा, प०, १०॥

·, १० , १४८ न्यायविनिश्चयविवरण [२११६९-२० अन्यथा स्वात्मनि ज्ञानमायथा चानुमीयते । इति । अन्यथा अन्येन अनुमानेन गम्यात् प्रकारात् प्रकारेणे स्वात्मनि दानादिचित्तस्वरूप ज्ञानं प्रत्यक्षम्, न हि तेन स्वर्गप्रापणशक्त्यादेग्रहण तदनुमानवैफल्यापत्ते, खण्डश. समारोपस्य तद्वयवच्छेदस्य च प्रतिक्षेपात्, अन्यथा च तच्छक्यादिप्रकारेण च अनुमीयते स्वात्मेति विभक्ति- वैपरीत्येन सम्बन्धः । ततो यथा दर्गनेनाल्पतया अनुमानसहायेन भूयस्तया तात्मनो ग्रहणं न तदन्यतरस्यानर्थक्यम् , एवं स्कन्धप्रतिपत्तौ इन्द्रियान्तरस्येति । एवमेते व्याख्यानश्लोका । ततो युक्तं सर्वस्यानेकान्तात्मकत्वं विचारप्रसिद्धः अनुमानप्रसिद्धश्च । तच्चेदमनुमानम्-सत् सर्वमनेकान्तात्मकं प्रमेयत्वादिति । सत. प्रमेयत्वे तस्य च सति नियमे स्यादिदमनुमानम् नान्यथा हेतुदोपसम्भवा- दिति मन्यमानस्य मतमादर्शयति- सत्पमेयत्ययोर्नास्ति सर्वथा नियमो यदि ॥ ११९ ॥ इति । सत्प्रमेयत्वयोनियमः सत्प्रमेयमेव नाप्रमेयं प्रमेयत्वं च सत्येव नासतीति निर्धारण स नास्ति । कथम्भूतः १ सर्वथा सर्वेण सन्निहितेनेव इतरेणापि देशादिप्रकारेण । न हि सन्निहित देशादिकमिव तदपरमपि प्रमेयं प्रमातुः सर्वस्य सर्वदर्शित्यापत्ते, अविरोधाच्च । वस्त्वपि स्यान्न पमित्यवलम्बनमपीति ततो भागासिद्धो हेतुः । योगिन प्रमेयमेव सर्वमिति चेत्, न, तम्यापि १५ चतुरार्यसत्यमानवेदिनस्तदभावात, सर्वसर्ववेदिनि सौरतम्य विपतिपचेरिति तदवस्यं तदसिद्धत्वम् । न च सदेव प्रमेयम् । असतोऽपि प्रागभावादेस्तत्त्वात् । न च तस्यानेकान्तात्मक्त्यम् । तस्य भाव- धर्मत्वेन तत्रासम्भवात्, अन्यथा तस्यापि भावत्वेनाभावव्यवहारविलोपात् । अतोऽनैकान्तिकश्चाय हेतुरिति नात साध्यसिद्धिरिति भाव परस्य । 'यदि। इति तदवद्योतने । तत्रोत्तरमाह- अप्रवृत्त. फलाभावात्तत्र वृत्तेनिपेधतः । इति । नास्तीत्यनुवर्तते । ततोऽयमर्थ -यदुक्त तयोर्नियमो नास्तीति, तन्नास्ति; कस्मात् । अप्रवृत्तेः । प्रमेयमेव सदित्यनियमे संज्ञानशब्दादिप्रपत्रसम्भवात् । असम्भवत्प्रवृत्तिकमेव तत्सदिति चेत् ; कुतो न व्योमकुसुमादिकम् । तदर्थक्रियाविरहादिति चेत् , स एव कस्मात् ? कस्यचिदपि तत्र तदमतीतेरिति चेत; इतरत्र तर्हि कस्यचिचत्प्रतिपत्तिर्वक्तव्या अन्यथा तद्विरहापत्ते, तथा च कथमप्रमे- यत्वम् अर्थक्रियायत्त्वेन प्रतीतस्य तदयोगात् ! एवमपि नियतप्रतिपत्रपेक्षमेव तस्य ममेयत्वं न सषिक्षमिति चेत् ; भवतु, प्रमेयत्वमात्रस्यापि हेतुत्वात् । यदप्याकूतम्-सर्वसर्वज्ञे विप्रतिपत्तेस्तद्रपेक्षं प्रमेयत्वमपि विप्रतिपन्नमेवेति, तदपि नास्ति, तद्विमतिपते. तत्साधनेनं प्रत्याख्यानात् । तन्न भागासिद्धलम् सन्दिग्धादिसिद्धत्वं वा साधनस्य, सत सर्वस्य प्रमेयत्वनियमात् । नापि व्यभिचारित्वम् । १श्नन्येन प्रकारेण इत्यन्वय । २ "मनु प्रत्यक्षेण स्वर्गप्रापणशक्तयादरग्रहणेऽपि न तनु- मानयेफल्यम् समारोपव्यवच्छेदातात् । सटुसम्-'तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवासिलो गुण. । प्रान्ते. निणार्यते नेति साधने सम्प्रवर्तते' इति पद-तं सीगत प्रत्याह-"-ता०टिल। ३ तस्यातो आग, ब०, १०। ४-पि च प्रा-आग, म, प०। ५ अनेकान्तामक्त्वस्य । ६ सर्वसर्वसाधनेन । ७ भागादिसि- 1 २० २५ आग, २०, ५०.

·१० २।१२०-२१] २ अनुमानप्रस्ताव सत्येव प्रमेयत्वस्य नियमानासति । कस्मात् ? तत्र तस्मिन्नीरूपाभावे वृत्तेः प्रमाणव्यापारस्य निषेधतो निवारणात् । सोऽपि कस्मात् ! फलाभावात् सकलशक्तिविरहिणि तस्मिन् कस्यचिदपि पालस्याभावात् । मा भूत् फलं तथापि कुतो न तत्र तत्प्रवृत्ति १ न हि प्रमाणस्यैवं प्रेक्षावत्वमस्ति फलपत्येव मया प्रवर्तितव्यं नापरस्त्रेति । पुरुषस्यार तीति चेत्, न तस्य तत्प्रवृत्तिनिषेधार्थत्वात् । सापि तदधीनैवेति चेत् न, तस्याः स्वहेत्वधीनत्वात् । अन्यथा भावेऽपि अभिमते तदभावप्रसङ्गादिति चेत्, ५ कस्तर्हि तत्र तत्प्रवृत्तेहेतुः ? शक्तिविषयस्येति चेत्, न; अभावस्य तदभावात् । इदमेव तर्हि वक्तव्यम्। किं 'फलाभावात्' इति ? न; तेनाप्यस्यैवोपलक्षणत्वात् । पुरुषप्रवृत्तिनिषेधार्थत्वाच, सफले ऽपि प्रवृत्त- स्तदभावादेवं तदुपपरोः प्रमाणस्यैवेति चेत्; न: वक्ष्यमाणोत्तरत्वात् । ततः स्थितम्-अप्रवृत्तेरित्यादि । किं वा प्रमाणं यत. प्रमेयत्वममावस्य ! प्रत्यक्षमिति चेत्, अत्राह प्रमाणमर्थसम्बन्धात् प्रमेयमसदित्यपि ॥ १२० ॥ केवलं ध्याध्यमेतत् [ किन्न सन्तं समीत्ते] । इति । अर्थेन विषयेण सम्बन्धात् तजन्मादेः प्रमाणे प्रत्यक्षमिति गम्यते, अनुमानस्य वक्ष्य- माणत्वात् । ननु तदप्यविसंवादादेव प्रमाणमिति चेत्, न; तस्यापि सम्बन्धादेव भावात्। "अविसंवादः तस्मादात्मलाभात" [ ] इति वचनात् । तस्य च प्रत्यक्षस्य प्रमेयम् असदपि अविद्यमानमपि प्रागभावादि न केवलं विद्यमानमेव, अपिशब्दस्य भिन्नप्रक्रमत्वेनासदित्यत्र २५ दर्शनम् । इति एवम् ध्यानध्यमेव चेतोविह्वलतैव केवलं न तत्त्वचिन्तनम् । एतत्परमतम् । तथा हि-यदि सम्बन्धात्प्रमाणं कथमसति तद्भवेत् ! न हि तस्य तस्मादत्पत्तिः, अशक्तेः, अन्यथा वस्तुत्या- पत्तिः वस्तु स्तलक्षणत्वात् । नापि तादात्म्यम्, प्रमाणस्यापि तद्वनीरूपत्वप्रसङ्गात् । तस्यापि परतस्त- रस्वभावात् प्रतिपत्तावनवस्थितेः । न तादात्म्यादेस्तस्य तद्विषयत्वमपि तु योग्यत्वादिति चेत् न, तस्य तदभावात् । प्रमाणस्येति चेत्, अत्राह-'किं न सन्तं समीक्षते' इति । सन्त वर्तमानविषय किं कस्मात् न समीक्षते समीक्षत एव प्रत्यक्षं योग्यत्वस्य तत्राप्यविशेषात्, अतिप्रसङ्गस्येतरत्रेव तत्रापि तन्नियामादेव निवृत्तेः । ततो भयुक्तम्-"भिन्नकालम्" [ प्र० वा० २।२४७ ] इत्यादिना अतीतस्य तद्धतोर्वि पयत्ववर्णनमिति भावः । अथवा नेति गन्वित्यर्थे न्यासे बहुलं तथा दर्शनात् । ततोऽयमर्थः- किं नैव न ननु सन्तं समीक्षते प्रमाणमिति । तथा हि-कथं नाम प्रमाणमभावगोचरं मावे स्यात् ? भावगोचरं भावान्तरे कथमिति चेत् । तस्य सम्मवात् । तत्रापि तस्य योग्यत्वात्, नैवमत्र, अभावे २५ सति भावस्येवासम्भवात् । तदुपगर्दने सम्भव इति चेत्, न; उपमर्दनस्य सत्येव दर्शनात् पिण्डादी नासति व्योमकुसुमादिवत् । तथा प्रच्छादनस्यापि । किं च, तस्य प्रच्छादनं यदि कार्यस्य स्वरूपमेव; तत्कथमसत्प्रच्छादनं भवेत् ? सदेव तत् प्रच्छादनादिति चेत् ; न परस्पराश्रयात्-तत्प्रच्छादनात् सत् ततश्च तमच्छादनमिति । कुतो का तत्तस्य प्रच्छादनन् ? तत्परिहारात्मकत्वादिति चेत् न, सति १.प्रमाणप्रति"-ता. टि२ पलाभावादेव निषेधोपपत्तः। ३-दिति न आ०,३०, प०।४ धानध-ता० । ५-नः मल-401 ६ "ताप्यम्"-ता० टि०।

·. न्यायविनिश्चर्यावरण २११२१-२२ तस्मिन् भवतस्तदसम्भवात्, अन्यथा तत्तस्यै अभाव एव म्यान्न प्रच्छादनम् , तच्च न युक्तम् , तद- भावस्य भावात्मरत्वे नि स्वभावाभावकल्पनायेफल्योपनिपातात् । उपलब्धिप्रतिवन्धरणादिति चेत् ; न, तत्समये तस्याप्युपलब्धिमसात् । न हि तदा तम्य तातिबन्ध ; पश्चादेव तेन तस्य तत्वरणात् । तथा च कथमुपलभ्यमाने तदभावे तदभागस्तदुपलब्धिति सूक्तमेतत्-'किन्न' इत्यादि । तन्न प्रत्यक्षत ५ प्रमेयन्दमभावस्य । नाप्यनुमानात; तस्यापि प्रतिबन्धसत्र्यपक्षस्यैव प्रामाण्यात् , अभावे च प्रतिबन्ध- स्थासम्भवात् । तदेवाह- सत्प्रत्यक्ष परोक्षेऽर्थ साधनं त्रिविधं हयम् ।।१२१॥ हेत्वात्मनोः परं हेतुः तज्ज्ञानव्यवहारयोः । इति । अनुमानं हि साधनात् साध्यविज्ञानम् । साधनं च परोक्षेऽर्थे एवं नाऽनर्थे नीरूपा- १० भावे । कुत । यत सत्प्रत्यक्षं सति विद्यमाने प्रत्यक्ष तत्प्रतिपन्नम् । इदमुक्तं भवति यतो निदर्शने सत्येव साये तत्प्रतिपन्न नासति नीरूपे, तत्तो धर्मिण्यपि तत्रैव तत्, नापरत्रातिपसगात् । प्रतिषेधाच्च न तत्र तत् । तथाहि-त्रिविधं तत्, तत्र च द्वयं कार्यस्वभावरक्षण हेत्वात्मनोः कारणस्वभावयो. कार्य हेतो. स्वभावश्चात्मन तदैव्यतिरिक्तस्य साधनम् । न चाभार कस्यचिद्धंतु, . अशक्ते, अन्यथा भावत्वमसग । नाप्यात्मा, तस्यापि तद्वन्नीरूपत्वापते । न च तदुत्पत्तितादाल्या- १५ भ्यामपर. मतिपन्धो यतस्तत्रापि फिश्चित्साधन भवेत् । परं चानुपरब्धिक्षण साधन हेतुः । कयो । तज्ज्ञानव्यवहारयोः तत्रैवार्थे यो ज्ञानव्यवहारो सदसज्ज्ञानाब्दरक्षणौ त्यो , नाभावे । कुत एतत् ' इत्यत्राह- परसत्वमसत्ताऽस्यादर्शनं परदर्शनम् ||१२२|| इति । यद्यभागोऽपि भावात्मैव न भवेत् भवेदपि तत्रैव ज्ञानादिरनुपलम्भात्', न चैवम् . या २० परसत्वमेवासत्ताऽस्य केयरभूतलस्यैव घटाद्यमावतया प्रत्यक्षतोऽवगमात् नापरस्यानुपरम्भात् । तस्यैवावगम इति चेत्, क तस्य तेन सम्बन्धग्रहणम् । तदन्यत्रेति चेत्, न; तत्रापि प्रत्यक्षतस्तस्या- प्रतिपत्ते । अनुपलगमादेवेति चेन्; ना तत्रापि पुनरत्या तहणाल्पनायामनवस्थापत्ते । तन परसत्त्वादन्यदसत्त्व निषेध्यस्य । नापि तदर्शनादन्यददर्शनम् अनुपलम्भ । दर्शननिवृत्तिमात्रमेव किन्न तदिति चेत् । न, तस्य कचित् साधनत्यानुपपचे , व्योमकुमुमवदप्रतिपत्तेश्च । तस्यापि तन्निधृते- ५ रन्यतः प्रतिपत्तौ अनवस्थोपनिपातात, असम्बन्धाञ्च । न हि तस्य साध्येन भावामनेतरेण वा कथ- श्चिदपि सम्बन्धः, तस्य वस्तुनियततयेवाध्यवसायान् । असम्बद्धाच्च ततस्तत्प्रतिपत्ति प्रमाणान्तरमेव स्यान्नानुमान तल्लक्षणातिपातान् । एवमेतत्, अभावममाणतया तस्योपगमादिति कश्चिद्विपश्चिन्मन्ये, सोऽपि मष्टव्य -- १- स्य भा-आ०, २०, ५० १२ प्रतिपद्य-आ०, २०, ५० ३ तदव्यतिरेफ्स्य-आर, ० ५०१४ "अनुपलब्धिलक्षणात् साधनात्'- ता०टि०। ५ 'निप्प्यस्य"-ता०टि०। ६ सम्बन्धस्य । ७मीमानकः। , ·? -- २११२२] २ अनुमानप्रस्ताव १५१ किं तस्य प्रयोजनमिति ? असायपरिज्ञानं भावानाम् । गत एवोक्तम्- "वस्त्वसकरसिद्धिश्च तत्मामाण्यं समाथिता।"[ मी० श्लो० अभाव० श्लो० २ ] इति । इति चेत्, किं पुनः प्रमाणान्तरेण स्वविषयस्यायसङ्कीर्णस्यैव परिज्ञानम् । तथा चत; कथं वेदाधर्मे प्रवृत्तिः अधर्मसङ्कीर्णस्यैव ततस्तस्य प्रतिपत्तः ४ निवृत्ति कथमधर्मात् : इतरसङ्कीर्णस्यैक तस्यापि ततोऽध्यवसायात् । अभावप्रमाणसहायादन्योऽन्यासकरेणैव तयोम्तेतो ऽवगम इति चेत्, कथं ५ स्वतः प्रामाण्यं स्वविषयपरिच्छित्तौ प्रमाणान्तरसव्ययेक्षस्य तदयोगात ? तन्निरपेक्षादेव ततो विषयासकर- परिज्ञाने प्रत्यक्षादेरपि स्यादिति व्यर्थमेव तदर्थ तत्कल्पनम् । यदि चाय निबन्धः तते एव तत्परिज्ञानमिति; तस्य तर्हि कुतो भावा माणा ऽसङ्करः ? तदप्रतिपत्तौ तस्यैवाव्यवस्थितः । तदन्यस्मादिति चेत् ;न; तत्रापि तदन्यतस्तकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गात् । न तत्र तदन्तरापेक्षणं विषयवत् स्वरूपेऽपि तत एवान्यविवेकस्याध्यवसायादिति चेत्, न; नंतः प्रत्यक्षाद्यनुत्पत्तिरूपान्नीरूपात् तदयोगाद्व्योमकुसु- १० मादिवत् । आत्मनस्तत्सकरज्ञानपरिणतिविकलादिति चेत्, तत्स्वसंवेदनस्य भावविषयस्य कथम- भावांशे प्रवृत्तिः ? ततस्तस्याप्यव्यतिरेकादिति चेत् , किमेवमन्यत्राप्यभावेन तत्रापि प्रत्यक्षादिनैव तद- व्यतिरेकिणस्तदन्यविवेकस्य प्रतिपते. । यदपि मतम्-'अन्यवस्तुनि विज्ञानं तत्प्रमाणम्' इति; तदपि न विज्ञानमिन्द्रियजम् : "न तावदिन्द्रियेणेपा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः । [ मी० श्लो० अभाव० श्लो० १८ ] इत्यस्य १५ विरोधात् । मानसमिति चेत् ; कुतस्तदुत्पत्तिः । वस्तुग्रहणनिषेध्यस्मरणाभ्यामिति चेत; कथं वस्तु- ग्रहणम् ? निषेध्यसङ्करेणेति चेत् ; न तर्हि तनिषेधः, गृहीते तदयोगात, वस्तुन्यपि मसगात् । न तत्सरेण नाप्यन्यथा अपि तु वस्तुत्वमात्रेणेति चेत् ; तथापि न निषेधो वस्तुत्वमात्रस्य सर्वत्र भावात् । तद्विशेषस्य निषेध इति चेत् ; न, तस्यास्मरणात् । न हि वस्तुग्रहणबलभाविस्मरण तद्विशेषमवगाहितु- मर्हति निरवशेषविशेषावगाहप्रसङ्गात् । भवतु असङ्करेणैव तद्ग्रहणमिति चेत्, न; इन्द्रियजानेन तदसम्भ- २० वस्योक्तत्वात्। मानसज्ञानेनैवेति चेत् ;न; तत एव तस्यानुत्पत्तेः । तथा हि-यदि सतकिमुत्पत्त्या सति तद्वै. गात असत चेत्, कथं हेतुर्यत उत्पत्ति ? अन्यदेव तन्मानसमिति चेत; न; तत्रापि कुतस्तदुरसत्तिरित्या- देरनवस्थोपनिपातमसड्गस्योपनिपातात् । सति वा तस्मिन् किमन्येन मानसेन तत एव निषेधसिद्धः ? निषेध्यान्तर निषेधार्थ तदिति चेत; न; तस्यापि तदसकरग्राहिणस्तत एव सिद्धः । पुनस्तदन्तर- निषेधार्थ तत्कल्पनमनबस्थानमुपनयतीति न सुव्यवस्थितमेतत्- -- ? २५ १ वेदात् । 'सर्वपमानमम्बन्धिप्र यक्षादिनिव रणात् । केरलागमगम्यत्वं लप्स्यते पुण्यपापयोः ।।" -ता०टि । २ अभावप्रमाणादेव असाधैर्यपरिशानम् । ३ अभावात् । प्रत्यक्षादरनुत्पत्ति प्रमाणाभाव उच्यते । श्रात्मनोऽपरिणामो वा विज्ञानं वान्यवस्तुनि ॥ [मो० श्लो० ] इत्येतत्कारिकोक्तमभावमाण- स्वरूपरयं मनसिकृत्याह'-ता० टि०।४ चेत्स्यसं-पा०१५ ततस्तस्या यतिरेकादिवस्तुमहणनियामर- गान्यामिति आ०, च०, प०। ६ अभावप्रमाणेन"-ताक टि०। ७ तान्या-शा०, २०, ५०। ८ क्य हि है-श्रा, घ, २० ·થર १० न्यायविनिधयविपरणे [२१२३-२४ "गृहीत्वा वस्तुसद्भाचं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिता ज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ][मी०इलो अभाव० श्लो०२७) इति । तन्न अन्यवस्तुनि विज्ञानमभावप्रमाणं सम्भवति । सम्भवतोऽपि न भावनिकृष्टतया तस्मादमावस्य प्रतिपतिः तदप्रतिवेदनात् । तदनिकृष्टतया तु तिपत्ती सिद्ध भावस्यैवाभावत्वमिति ५ न तत्प्रमाणादपि तस्य सिद्धिः । तथाऽनुमानादपीति न युक्तमेतत्-"अन्यत्सामान्यं सोऽनुमानस्य विषयः । ( न्यायबि० पृ. २४-२५ ] इति । नीरूपस्य सामान्यसम्बन्धाभावेन तद्विपयन्व। योगात् । न नीरूपं तत् । वस्तुमावत्यैवान्यव्यावृत्तिविशिष्टस्य तत्वादिति चेत्, किमत्र मात्रपदस्य व्यवच्छेद्यम् ? सजातीयविवेक इति चेत्, कथं तदवेदने वस्तुमवेदनम् ! "तस्मादृष्टस्य भावस्य" [१० वा० ३४४ ] इत्यादि विरोधात् । सो दुर्व्याहतमिदम्- "अतद्पसंवृत्तवस्तुमात्रप्रवेदनात् । सामान्यविपयं प्रोक्तं लिङ्गं भेदाऽप्रतिष्ठितः । [ ] इति कथं वा वस्तुरूपत्वे तस्योक्तम्- "अर्थानां यच्च सामान्यमन्यव्यावृत्तिलक्षणम् । यनिष्ठास्त इमे शन्दा रूपं तस्य न किञ्चन" [प्र० वा० २।३० ] इति । शब्दविषयस्यैव तस्य नीरूपत्वमुक्तं भानुमानविषयस्येति चेत् किं पुनस्वद्विपये न सन्ति शब्दाः । तथा चेत; कथं तत्प्रतिपादनं यतः परार्थानुमानमिति दुप्परिहारमेवेदं परिस्खलितं परस्येति पर्याप्तमनुपझेण । ततो न व्यभिचारी हेतु;, अभावस्यापि भावान्तरस्यरूपतयाऽनेकान्तात्मकत्वात् । यदि भागन्तरमेवाभावस्तत्र कथमसज्ज्ञानादिपवृत्तिरिति चेत् ? अत्राह- सदसज्ज्ञानशब्दाश्च केवलं तनियन्धनाः । इति । सद्भूतलम् असन् घट इति य एते बुद्धयः शब्दाश्च तेषामपि तदेय भावान्तर निमि तथैव प्रमाणमवृर्न व्यतिभिन्नी भावाभावी विपर्ययात् । भावस्यैवाभावात्मकत्वे प्रसिद्धमुदाहरणमाह- अग्निः स्वपररूपाभ्यां भावाभावात्मको यथा ।। १२३ ।। इति । अग्निदहनामा पदार्थों भावाभावात्मको यथा येन प्रतीतिप्रकारेण तथान्योऽपीति । स च तदात्मकः स्वपररूपाभ्यां रूपग्रहणमुपलक्षण क्षेनादेरपि । ततः स्वरूपादिनी भावात्मकः पररूपा- २५ दिना अभावात्मक इति प्रतिपत्तव्यः | भावस्यैयाभावत्वे स्वरूपादिनेव इतरेणापि तदात्मत्वमेवेति भाकान्तयादः । अभावस्पैच वा भावत्वेऽपिशून्यकान्तवादः पररूपादिनेवेतरेणापि तदात्मकत्वस्यैव भावात् नोभयात्मकत्वमिति चेत् ; अत्राह- अन्वयव्यतिरेकाभ्यां [ शब्दबुद्धयाऽवधार्यते । ] इति । २ सामान्यम् । ३ आह चान-अप.."-40 वानिकाला । ४ सामान्यस्य । ५ "तया प्रमाणाप्रवृतेः । -ना० टिश् । ६-ना च भा-पा०, २०, २०७-३ भा- २० १ प्रभावस्य । मा० ० ० ·२२१२४-२६] २ अनुमानप्रस्ताव अन्वयो 'भावाभावयो. परस्परमेकत्वं व्यतिरेको भेदत्ताभ्याम् अग्निस्तदुभयात्मक इति न प्रकृतो दोषः, एकान्ताभेद एव तस्य भावात् । अन्वयग्रणेनापि “तयोर्व्यतिरेके द्वे वस्तुनी स्याता नोभयात्मकत्वमेकस्य। ] इति प्रतिक्षिप्तम् ; एवमपि भावाभावयोरितरेतरनिष्कर्पणास- म्भवात् कथं स्वरूपादेर्भावोऽभावश्च तद्विपर्ययादिति तथा व्यपदेश इति चेत् ? अत्राह--'शब्दबुद्धयाऽ- वधार्यते इति । शब्दबुद्धिः नयबुद्धि. तया स्वविपये शब्दस्य समर्पणात्तयाऽवधार्यते सत्त्वं ५ स्वरूपादेरसत्त्वमन्यत इति पृथक्कारेण निर्णीयते । निरूपित चैतत् प्रथमप्रस्तावे । यदप्यत्र चोयम्-"यदि भावान्तरमेवाभावस्तदा पर्युदासात् प्रसज्यप्रतिपेध- स्याविशेप[ ] इति, तदप्येतेन प्रतिविहितम् ; नयबुद्धिवशादमावोदासीन्येन भावस्य सदौदासीन्येन चाभावस्य प्राधान्यसमर्पणे पर्युदासप्रसज्ययोर्विशेषस्यावकल्पनात् । तनाभावेन व्यभिचारः तस्य प्रमाणतोऽनवगमात् । नयतोऽवगमेऽप्यप्रमेयत्वात्, अन्यथा प्रमाणनययोरविशेषापत्तेः । प्रमेय- १० स्वेऽपि भावरूपत्वात् । कुत एतत् ! ननु निरूपितमिदं यदि न तावता परितोपः पुनरपि वदामः । इत्याह- अप्रमेयं प्रमेयं चेदसत्किन्न सदात्मकम् ॥ १२४ ॥ इति । यथैव हि अभावो भावमपेक्षते तत्प्रच्युतिरूपत्वात् तथा तत एव प्रमेयमपि अपमेयम् । तत्र यत्तदप्रमेयं तच्चेत् यदि प्रमेयं प्रमाणवेधम् असत् अविद्यमानं किं कस्मान्न सदात्मकम् ? १५ सदात्मकमेव प्रतिषेधद्वयेन प्रकृतमतिपत्ते । प्रयोगश्चात्र-यद्यत्प्रत्यनीकं तत्तद्वर्गीयं यथा अप्रमेयं प्रमेय-- वर्गीयम् , सत्पत्यनीकं च असदिति नात्यन्तायारातो भिन्नवर्गत्वं तस्य । अथ तत्प्रमेयं न भवति कथं तद्व्यवहार , सर्वप्रमाणव्यापारातिक्रान्ते तदयोगत् परिंगणनातिकान्तपदार्थवत् । ततः प्रकृत प्रमाणापरामर्शे ऽपि प्रमाणान्तरपरामृष्टमेव तदभ्युपगन्तव्यम् । तत, प्रमेयमेवाप्रमेयं तथा सदेवासदपि । तस्यापि प्रकृतरूपेणासत्त्वेऽपि रूपान्तरेण सत एवोपपत्तेः। अथ सदेवासादिति व्यवहारो नास्ति, २० तदेवाह- अथ न व्यवहारोऽयम् इति । अनोत्तरमाह- अन्यत्रापि निरङ्कुशः । इति । अन्यत्र परपक्षेऽपि प्रमेयमेवाप्रमेयमिति व्यवहारो नेति प्रसङ्गो निरङ्कुशो नियार करहित २५ इत्यर्थः । लोकस्तत्राङ्कुश इति चेत्, न; अन्यत्रापि तुल्यत्वात् । तत स्थितमव्यभिचारित्वं ममेयत्वस्य । सम्प्रति सर्वत्र प्रमेयत्वस्य सद्भावमुपसहृत्य तस्य गमकत्वे निमिचं दर्शयन्नाह- सत्प्रत्यक्षं परोक्षार्थगतिस्तत्रैकलक्षणम् ॥ १२५ ॥ साध्येऽसति विरोधः । अयमतस्तण साध्यते । ] इति । - ·- न्यायविनिश्चयविवरणे प्रकृतं प्रमेयत्वं सन् अस्ति सर्वत्रेति शेषः । किं रूपम् ! प्रत्यक्षं तत्परिच्छेदयोग्य- रूपम् । तथा परोक्षा अपष्टा अर्थगतिः स्मरणादिः, अत्रापि तोम्यमेव रूपं तद्विषयत्वादुच्यते । ततः प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाणव्यापारयोग्यत्वं प्रमेयत्वम् , अर्थित्वात् वेश्यस्य । तत्र तस्मिन् प्रमेयत्वे एक- लक्षणं प्रधानं हेतुरूपं सदिति सम्बन्धः । तच्च साध्येऽनेकान्तात्मक असति अविद्यमाने विरोधो ५ विघटन प्रमेयत्वस्य, नापरं ततस्तस्य गमकवमिति मन्यते । स्यान्मतम्-तद्विरोधस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव प्रतिपत्तिमहानसादौ तदुपलम्मम्मरणाभावे पर्वतादौ प्रतिपन्नेऽपि धूमे तदभावात, ततोऽन्यत्रै तदुपलम्भाय दृष्टान्तो वतन्य इति; तन्न धान्तेऽपि विप्रतिपत्तावत एव साध्यस्य व्यवस्थापनात् । तत्रापि तदन्तरबलात् तत्मतिपत्ती अनवस्था- मसङ्गात् । अस्ति च तत्रापि चित्रज्ञानादी विप्रतिरत्तिः-"किं स्यात् सा चित्रकस्याम्" १० प्र० वा० २।२१० ] इत्यादि वचनात् । कथं तर्हि तत्प्रतिपत्तिरिति चेत् : विपक्षे बायक- बलादेव । तच प्रतिपादितमेव पूर्वमिति नेह प्रतन्यते । निदर्शनवलात्तत्मतिपत्तावतिपसङ्गश्च विवाद पन्नः पुरुषो न सर्वज्ञो वचनादे रथ्यापुरुषवत्' इत्यादावपि तदुपनिपाताद, वचन्देः किञ्चिज्ज्ञ एंव दृष्टस्यापि विरोधाभावात् साध्यविपक्षेऽपि सम्भावनाया धमादेरपि फिल स्यात् ! तस्य पावकादावर कार्यत्वेन नियमात् । न नैवं वचनादिरसर्वज्ञस्यैव कार्य सर्वशेऽप्यनुपलब्धिलक्षण- १५ प्राप्तत्वेनाशक्याभावनिश्चये तदाशताऽनिवृत्ते, । ज्ञानकार्य हि वचनं च यथाऽपं तद्धेतुस्तथा प्रकर्षवदपि । न हि कारणपकर्षः कार्यविरोधी ! तनी न तस्य तत्र' नियम इति चेत्, न; प्रकर्षककोऽपि किञ्चिज्ज्ञस्यैव तत्कारणलमतिपत्तेः, "तपपरित्यागे ज्ञानमेव तन्न भवेत् । अन्यथा उष्णस्पादि- विशेपपरित्यागेऽपि दहनादेरदहनादित्वाभावात, तोऽपि धमादिसम्भवे कथं तदनुमानेऽपि दाहायर्थिनस्तत्र प्रवृत्तिः स्यात् ! न तादृशो दहनादिरनुपलग्भादिति चेत; न तादृशे ज्ञानेऽपि २० तुल्यत्वात् । तथापि तस्य भावे पावकादेरपि स्यादविरोषात् । हन्ता तत्कार्य धूमादिरपि विलक्षणमेय स्यात् हेतुबैलक्षण्ये तरक्षण्यस्यावश्यकत्वात् । - न तस्य प्रसिद्धपावकादिन्यभिचार जन्मनी व्यभिचार इति चेत; ; काठादिविलक्षणादपि मण्यादेरविलक्षणस्यैव यायकादेस्त्पत्त, । तत्राम्यस्त्येर थैलक्षण्यं प्रतिपत्तुरशक्त्या तु तदपरिज्ञानमिति चेत् , परिज्ञाने का वार्ता ! ससे रिलक्षणस्यैव हेतोरनु- मातम् "तज्जन्यविशेषग्रहणेऽभिमतत्वा" { हेनुबि० पृ० १५२ ? इति हेतुभिन्दुपनना २५ दिति चेत; न तस्य बहिरभावेनान्वयापरिज्ञानात् । पक्ष एव तत्परिज्ञान विपो पाधकादिति चेते; 'मत्यस्य, प्रत्ययस्य त्य इति संश जैनेन्द्र यार।"-नाटि सत्यवि वि-आध, ब०, ५०॥ ३ "पक्षधर्मवAVवदिम"-ता. टि०।-रानो धात्मे सर-आग, घ, ५० ५ "पर्वतादि पक्षादन्यने"-वाटि ६ष्टाय व-श्रा०, य०, प० । न्तान्तर । ८ एवं आ, घ०.५० १९ ज्ञानम् । १० पचनाय । ११ अर्व ११ पचनमारत्वरित्यागे । १३ अन्यौपाय-या, १०, ५० १ १४ "विलक्षयकार्यस्य"ता दि० ॥ १५ प्रसिद्धपातकोत्सबमरय १ १६ मध्यादेरि विश- प्रा०प०, ५० ·-- २११२६ ) २ अनुमानप्रस्तोव: इदं तर्हि हेतुबिन्दुं व्याचक्षाणेनाप्यचंटेन किमिति नावधारितम् ? अवधारितमेव "अगरुधूमग्रहणेन भवत्येव तदग्नेरनुमानम्" [ हेतुवि० टी० पृ० १५२ ] इति तेनाप्यभिधानादिति चेत्; सर्हि इट तस्य शिथिलीभवति-"कार्यहेतोस्तु पक्षीकृते धर्मिणि कस्यचिच स्वभावहेतोः प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः प्रतिवन्धः कथं परोक्षे साध्यधमें गृह्यते" हेतुवि० टी० पृ० १६] इति । यदि च, कार्येऽपि कचित् पक्ष एव तत्परिज्ञानम् अन्यथा देशाविशेषात् सुगतप्रामाण्या- ५ परिज्ञानापत्तेः तर्हि व्यर्थं तदर्थं प्रमेयत्वादावपि तदपेक्षणं विपक्षे तदारोषयरिहारपरायणात् तर्कज्ञाना- देख तदुषपत्तेः । एतदेवाह-'अयमतस्तकेंण साध्यते' इति । अंत एतस्मात् प्रत्यक्षादेर्भवता तण साध्यते नियते अयं साध्याभावे विरोधः साधनस्य न बहिर्दर्शनादर्शनाभ्यां व्यभिचारात् । नापि तादात्म्यतदु-पत्तिभ्याम् , तयोस्तद्विरोधादेव सिद्धेश्व, न पुनस्ताभ्यां तस्य तदभावेऽपि भावात् । वक्ष्यत्ति चैतत्--"तुलोनामरसादीनाम्" इत्यादिना । तन्न बहिरन्वयादिना किञ्चित् विनापि १० तेन तैतम्लनिर्णयात् । न च सर्वत्र तत्सम्भवो यतः तस्मादेव स भवेत् । इत्याह- सर्वत्र परिणामादौ हेतुः सत्वादिः [अन्यथा ] ॥ १२६ ।। इति । न हि चेतनेतरसकलवस्तुगोचरतया परिणामादीनामन्यतमे साध्ये कचित् सत्त्वकृतकत्या- देरन्ययः सर्वस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वेन निदर्शनत्वानुपपत्तेः । न चैवमसौ अहेतु रेव; अन्ताप्ति- निश्चयात् । किमर्थमादिग्रहणम् ? न हि शास्त्रकारस्य क्षणभङ्गादिसाधनमिष्टमिति चेत् ; न; १५ दृष्टान्तार्थत्वात-अन्यथा क्षणभङ्गादौ स निरन्वयोऽपि हेतुः, तथा परिणामेऽपीति । नैतदस्ति प्रदीपादौ तस्य॑ तदन्वयग्रहणादिति चेत्, न प्रत्यक्षतस्तद्ग्रहणम् , पक्षेऽपि स्यादिति कोऽर्थ- स्तत्रापि हेतुना ! समारोपव्यवच्छेद इति चेत् न, समारोपस्य प्रदीपादावपि भावात् । सत्यम् , सन्नप्यसो तंत्र 'यदि प्रदीपादिः प्रथमतैलादिव्यापारादेवोत्पन्नः परापरस्तद्वयापारो व्यर्थः इत्यादिना विचारेण व्यवच्छियत इति चेत्, न; अपमाणाचव्यवच्छितौ प्रमाणक्लप्तेवैयात् । २० मामाण्यमपि न प्रत्यक्षत्वेन अविचारकत्वापत्तेः । अनुमानले तु तत्रापि निदर्शनान्तरमन्ययामर्थवि- तव्यम्, पुनस्तत्समारोपस्यापि विचारान्तरादनुमानाद् व्यवच्छिनौ पुनस्तदन्तर तदर्थमर्थयितव्यमिति कथमनवस्थितरस्तुवादिनस्तथाऽनवस्थादौस्थ्यानिमुक्तिः ? विचारस्यानन्ययस्यापि गमकल्वे सत्त्वादेरपि स्यादविशेषात् । भवतु निरन्वयविनाश एव से हेतुर्न परिणाम इति चेत्, न तस्य निरपेक्षस्य नित्यत्वापत्त्या कार्यदव्यादेवा तयापि अव्यवस्थितेः । साक्षेप एवासी* मुद्गरदिव्यापारादुस्तरिति चेत्, न; नीरूपस्य तदयोगात । न हि नीरूपं किञ्चित् कुतश्चिदुत्पत्तिमन्नाम, प्रागिव तद्व्यापारेऽपि तदविशे- पात् । न च तेन मावो नष्टो नाम सर्वदा मसात् । यदैवासौ सदैव नष्ट इत्यपि न युकम्, नीरूपे १ अत एव परमात् श्रा०, २०, ५० । २ साभ्याभावे विरोधादेव । ३ विपक्षे विरोधस्य । ४ न्यायवि० श्लो. ३३८ । ५ तात् । ६ सदस्य । ७ प्रदीपे । ८-प्राल-आ०, २०, ५० ९ तदविरोपान च स्यादविशेषात्-भा, घ०, प० । १० सवादिः । ११ पिनाराध्य । विनाश। १३ नीरूपत्वा विशेषात्। , -- २५ ·१५४ न्यायविनिश्चयविवरणे [२९२६ प्रकृतं प्रमेयत्वं सत् अस्ति सर्वत्रेति शेषः । कि रूपम् ? प्रत्यक्षं तत्परिच्छेदयोग्य- रूपम् । तथा परोक्षा अस्पष्टा अर्थगतिः स्मरणादिः, अत्रापि तद्योग्यमेव रूपं तद्विषयत्वादुच्यते । ततः प्रत्यक्षपरोक्षप्रमाणन्यापारयोग्यत्वं प्रमेयत्वम् , अर्थित्वात् कृत्त्यस्य । तत्र तस्मिन् प्रमेयत्वे एक- लक्षणं प्रधान हेतुरूपं सदिति सम्बन्धः । तच साध्येऽनेकान्तात्मकत्ये असति अविद्यमाने विरोधो ५ विघटनं प्रमेयत्वस्य, नापरं ततस्तस्य गमकत्वमिति मन्यते । स्यान्गतम्-तद्विरोधस्याप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यामेव प्रतिपतिर्महानसादौ तदुपलभस्मरणामा पर्वतादौ प्रतिपन्ने ऽपि धूमे तदभावात्, ततोऽन्यत्रे तदुपलम्भाय दृष्टान्तो वक्तव्य इति; तन्न दृष्टान्तेऽपि विप्रतिपत्तावत एव साध्यस्य व्यवस्थापनात् । तत्रापि तदन्तरबलात् तत्प्रतिपची अनवस्था- प्रसङ्गात् । अस्ति च तत्रापि चित्रज्ञानादौ विप्रतिपत्ति:-"किं स्पा सा चिवतकस्याम्" १० [अ० वा० २।२१० ] इत्यादि वचनात् । कथं तर्हि तत्प्रतिपत्तिरिति चेत् : विपक्षे बाधक- चलादेव । तच प्रतिपादितमेव पूर्वमिति नेह प्रतन्यते । निदर्शनवलात्तत्प्रतिपशावतिप्रसङ्गश्च-विवादा- पन्नः पुरुषो न सर्वज्ञो वचनादे रथ्यापुरुषवत्' इत्यादावपि तदुपनिपातात्। वचनादेः किञ्चिज्ञ एंव दृष्टस्यापि विरोधाभावात् साध्यविपक्षेऽपि सम्भावनायां धूमादेरपि किन्न स्यात् ! तस्य पावादावेव सत्कार्यत्वेन नियमात् । न चैवं वचनादिरसर्वज्ञम्यैव कार्य सर्वज्ञेऽप्यनुपलब्धिलक्षण- १५ माप्तत्वेनाशक्याभावनिश्चये तदाशवाऽनिवृत्ते । ज्ञानकार्य हि वचनं तच्च यथाऽल्पं तद्धेतुम्तथा प्रकर्षवदपि । न हि कारणपकपः कार्यविरोधी । ततो न तस्य तत्र' नियम इति चेत्, नप्रकर्षरतोऽपि किञ्चिज्ज्ञस्यैव तत्कारणत्वमतिपत्तः, "तद्रूपपरित्यागे ज्ञानमेव तन्न भवेत् । "अन्यथा उष्णस्तदि- विशेषपरित्यागेऽपि दहनादेरदहनादित्वाभावात, ततोऽपि धूमादिसम्भवे कथं तदनुमानेऽपि दाहार्थिनस्तत्र प्रवृत्तिः स्यात् । न तादृशो दहनादिरनुपलम्भादिति चेन्; न ताशे ज्ञानेऽपि २० तुल्यत्वात् । तथापि तस्य भाचे पाक्कादेरपि स्यादविशेषात् । हन्तवं तत्कार्य धूमादिरपि विलक्षणमेव स्यात् हेतुबैलक्षण्ये तद्वैलक्षण्यस्यावश्यकत्वात् । न च तस्य प्रसिद्धपावकादिव्यभिचारे तज्जन्मनो व्यभिचार इति चेत्, न; काष्ठादिविलक्षणादपि मण्यादेरविलक्षणस्यैव पावकादेरुत्पत्तः । तत्राध्यस्त्यैव वैलक्षण्यं प्रतिपरशक्त्या तु तदपरिज्ञानमिति चेत् , परिज्ञाने का वार्ता ! तो विलक्षणस्यैव हेतोरनु- मानम् "तज्जन्यविशेषग्रहणेऽभिमतत्वात" [ हेतुवि० पृ० १५२ ] इति हेतुबिन्दुवचन्द्य- २५ दिति चेत्, न तस्य बदिभावेनान्ययापरिज्ञानात् । पक्ष एव उत्परिज्ञानं विपक्षे बाधकबलादिति चेत्, १ कृत्मत्यत्य, प्रत्ययस्य स्य इति संज्ञा जैनेन्द्रध्यापरणे।" ता०टि२सत्यपि वि-अ, ब०, प० । ३ पक्षधर्मस्वसशसत्वादिकम्"-ता० दि०। ४-पि अग्नौ श्रात्मे नद-आ०, २०, ५०1 ५ "पर्वतादि पक्षादन्यत्र"-वा- टि०१६ दृष्टार्थे व-या, क०, ५०1 ७४ान्तान्ता । ८ एवं आ०, ५०,१०११शनम् । १० पचनश्म १ १९ असर्व । १ यचनबारसत्वरित्यागे । १३ अन्यौपस-पा०, ब०, प० । १४ "विलक्षणकार्यस्य"-10 ट्रि० । १५ प्रतिद्वपावकोत्पमधूमस्य । १६ मण्यादेररि विल- ११ ! . भाग २०, ५० ·। २२१२६ । २ अनुमानप्रस्ताव १५५ इदं तर्हि हेतुबिन्दु व्याचक्षाणेनाप्यचंटेन किमिति नावधारितम् ? अवधारितमेव "अगरुधूमग्रहणेन भवत्येव तदग्नेरनुमानम्" [ हेतुवि० टी० पृ० १५२ ] इति तेनाप्यभिधानादिति चेत्; तर्हि इद तस्य शिथिलीभवति-"कार्यहेतोस्तु पक्षीकृते धर्मिणि कस्यचिय स्वभावहेतोः प्रत्यक्षानुपलम्भसाधनः प्रतिवन्धः कथं परोक्षे साध्यधर्मे गृह्यते" हेतुरि० टी० पृ० १६] इति । यदि च, कार्येऽपि कचित् पक्ष एव तत्परिज्ञानम् अन्यथा देशनाविशेषात् सुगतप्रामाण्या- ५ परिज्ञानापोः; तर्हि व्यर्थ तदर्थ प्रमेयत्वादावपि तदपेक्षणं विपक्षे तदारोपपरिहारपरायणात् तर्फज्ञाना- देरेव तदुपपत्तेः । एतदेवाह-'अयमतस्तर्केण साध्यते' इति । अंत एतस्मात् प्रत्यक्षादेर्भवता तण साध्यते निर्गीयते अयं साध्याभावे विरोषः साधनस्य न वहिर्दर्शनादर्शनाभ्यां व्यभिचारात् । नापि तादात्म्यतदुत्पत्तिभ्याम् , तयोस्तद्विरोधादेवं सिद्धेश्व, न पुनस्ताभ्यां तस्य तदभावेऽपि भावात् । वक्ष्यति चैतत्--"तुलोन्नामरसादीनाम्।" इत्यादिना । तन्न बहिरन्वयादिना किञ्चित् विनापि १० तेन ततस्तनिर्णयात् । न च सर्वत्र तत्सम्भवो यतः तस्मादेव स भवेत् । इत्याह- सर्वत्र परिणामादी हेतुः सत्वादिः [अन्यथा ] || १२६ ।। इति । न हि चेतनेतरसकलवस्तुगोचरतया परिणामादीनामन्यतमे साध्ये क्वचित् सत्त्वकृतकत्वा- देरम्वयः सर्वस्य विप्रतिपत्तिविषयत्वेन निदर्शनत्वानुपपत्तेः । न चैवमसौ अहेतुरेव; अन्ताप्ति- निश्चयात् । किमर्थमादिग्रहणम् ? न हि शास्त्रकारस्य क्षणभङ्गादिसाधनमिष्टमिति चेत् ; ग; १५ दृष्टान्तार्थत्वात-अन्यथा क्षणभङ्गादौ स निरन्वयोऽपि हेतु', तथा परिणामेऽपीति । नैतदस्ति प्रदीपादौ तस्य॑ तदन्वयग्रहणादिति चेत् न प्रत्यक्षतस्तद्ग्रहणम् , पशेऽपि स्यादिति कोऽर्थ- स्तत्रापि हेतुना ? समारोपव्यवच्छेद इति चेत्, न, समारोपस्य प्रदीपादावपि भावात् । सत्यम् , सन्नप्यसौ संत्र ‘यदि प्रदीपादिः प्रथमतैलादिव्यापारादेवोत्पन्नः परापरस्तद्वयापारो व्यर्थः इत्यादिना विचारेण व्यवच्छिद्यत इति चेत्, न; अममाणाचव्यवच्छिनौ प्रमाणवलम्तेयात् । २० भामाण्यमपि न प्रत्यक्षत्वेन अविचारकत्यापतेः। अनुमानत्वे तु तत्रापि निदर्शनान्तरमन्वयार्थमयि. तव्यम्, पुनस्तत्समारोपस्यापि विचारान्तरादनुमानाद् व्यवच्छियो पुनस्तदन्तरं तदर्थमर्थयितव्यमिति कथमनवस्थितवस्तुवादिनस्तथाऽनरस्थादौस्थ्यानिमुक्तिः । विचारस्यानन्वयस्यापि गगमत्वे सत्वादेरपि स्यादविशेषात् । भवतु निरन्वयविनाश एव से हेतुर्न परिणाम इति चेत्; न तस्य निरपेक्षस्य नित्यत्वापत्त्या कार्यद्रव्यादेर्या तयापि अव्यवस्थितः । साक्षेप एवासी" मुद्गरादिव्यापारादुत्पतेरिति चेत्, न; नीरूपस्य तदयोगात् । न हि नीरूप फिञ्चित् कुतश्चिदुरपचिमन्नाम, प्रागिव तद्व्यापारेऽपि तदविशे. पात् । न च तेन भावो नष्टो नाम सर्वदा प्रसङ्गात् । यदैवासौ तदैव नष्ट इत्यपि न युक्तम्, नीलपे १ श्रत एष परमात् श्रा०, ५०,५०। २ साच्यामागे विरोधादेव । ३ दिने विरोपन्य । ४यागवि० श्लो० ३३८ । ५ तात् । ६ सत्त्वस्य । ७ प्रदीपे । ८-गप्रल-आ०, 47, प० । ९ तदविरोपान च स्यादविरोपात्-आ०, २०, ५०। १० सत्त्वादिः । ११ विनाशस्य । विनाशः । १३ नीरूपत्वाविशेषात् ।

·न्यायविनिश्चयधिवरणे | ११२६ कालसम्बन्धस्यैयासम्भवात् । अभावं करोति मुद्गरादिर्भायं न करोति इति क्रियाप्रतिषेधाचे न नीरूपाभावादिना भावविनाश इति सर्व कूटस्थमेव जगत्प्राप्तम् । न चैतद् दृष्टमिष्टं वा परस्य, पस्य- चिहिनाशिनोऽपि तस्य तेनोपगमात् । न नीरूपो विनाशो भावान्तरस्वभावत्वात्' इत्यपि न युक्तम् ; अतद्रूपत्वे अतिप्रसङ्गात् । निवेदितं चैतन्-"अन्यस्यान्यो विनाशः किम्॥ इत्यादिनी । तन्न ५ सहेतुको विनाशो यत्रायं हेतुः । नापि निर्हेतुकः तस्यापि नौलपस्याप्रतिपत्तेः, वस्तुन्येव सम्बन्धभावेन प्रमाणव्यापारात् । वस्त्वेव विनाशोऽपि क्षणस्थितिधर्मणो भावादन्यतिरेकादिति चेत्, न तर्हि निर्हेतुकत्वं भावयदेव, भावस्य वा तद्वत्तत्त्वमिति नित्यं सत्यप्तङ्गः । तथा चे विनाशनियतो भावस्तं मत्यनपेक्षणात्' इति विरुद्धो हेतुः अविनाशनियमस्यैव साधनात् । सहेतुक एवासी भावहेत्यपेक्षया, निहतुकत्वं तु मुद्गराद्यपेक्षयेति चेत् , ननु तयापि तत्त्वं यदि तस्यैव भावस्य १० सिद्धसाधनं निष्पन्नस्यापराधीनत्वे विवादाभावात् । तद्विनाशस्येति चेत; न तस्यापि तद्वयतिरिक्त- स्याभावात् । कल्पनया भाव इति चेत् कथं तर्हि तथापि निहतुकावं कल्पनारूपाद्धविन्तरादेव तस्य भावात् । व्यतिरेक एव तस्य कल्पनया न स्वरूपमपीति चेत्, ; व्यतिरेकस्यैव तत्स्वरूपत्वात, सत्येव तस्मिन् विनाशव्यवहारप्रतीतेः । सत्यपि निर्हेतुकचे तस्य कथं तबियतत्वं भावस्य ! कथं च न ! स्यादेतत् व्यभिचारात्, स्थैर्यस्य निर्हेतुकरवेऽपि भावस्य तन्नियमाभावात् । शक्य - हि वक्तुम्- स्थिनिस्वभावो भावश्चेत् तस्य किं स्थितिहेतुना । यद्यस्थितित्वमावोऽसौ तस्य हेतो.(हेतोस्तस्य)स्थिति. कथम् ॥ १४७३ ॥ न हि स्वभावातव्यस्तपः परतो भवेत् । परतश्चेतनोऽपि स्यादन्यथा किमचेतनः ॥ १४७४ ।। स्यादेनत-यदि स्थैर्यस्य प्रतीतिस्तदा शक्यपिदं वक्तुम्-'स्थैर्यनियतो मात्रा स्थैर्य मत्यन- पेक्षणात्' इति, अन्यथा हेलोरसिद्धिप्रसङ्गात् । न चैवम् , प्रतीतावपि स्थिरात्मनो भावस्थासामर्थ्या दिति तन्नः क्षण शिन्यपि तदविशेषादिति निवेदनात् । अपि च, यद्यन्यतः तदसामर्थ्य प्रतिपन्नम्। व्यर्थमेतत्-'विनाशनियतो भायो विनाशं प्रत्यनपेक्षमात्' इति, तत एवान्यतस्तन्नियमस्यागमात् । अक्षणिकसामर्थ्याभावानस्य क्षणिक सामर्थ्यज्ञानस्वभावत्वात् । अत एव तत्प्रतिपत्ती परस्पराश्रयः-सत्यां २५ तस्याम् अव्यभिचारात् अतस्तन्नियमसिद्धिः, अतश्न तत्पतिपत्तिरिति । तन्न नश्यदात्मैव नाशः । १'तपाहि प्राज्यप्रतिषेधे सति नषः करोतिना सम्बन्धात् अभावं करोति भवन रोतीति कियातिषेधादर्तृत्वं नाशहेतोः प्रतिपादितम् ।"-तस्वसं०५० पृ० १३६।२ न्यायवि० दली. २६११ ३ श्रमावनिहतुक्तम् ४ "पदा प्रति यव हेवन्तरमपेक्षते । तत्तत्र नियव ज्ञेयं व हेतुभ्यस्त्योदयात् ।। निर्निबन्धा हि सामग्री स्वकार्योत्पादने यथा । विनाश प्रति सर्वे:पि निरपेक्षाश्च जन्मिनः।-वस्वसं. श्लो. ३५४-५५ । हेतुविन्ट्री० पृ० १४३ ५ हेतुत वि-आ०,१०,५०। ६ मिहतुस्त्वम् । ७ विनाश नियतत्वम् । ८ नित्यत्यागमय । प्रशिकसामर्यसिद्धी। १० नश्यतादात्म्येव आ०, ३०, २० ।

·-- २११२७२९] २ अनुमानप्रस्ताव तत्फलात्मेति चेत्, सोऽपि यदि सदशपर्याय', सत्यं तत्र निरपेशत्वं तन्नियनत्वं च भावस्य, किन्तु निरन्वयत्वमसिद्धम्, अन्वयस्यापि प्रतीतेः । निवेदित चैतत्-"भेदज्ञानात्" इत्यादिनी । अत एव न विसदृशपर्यायोऽपि । न च तस्य निर्हेतुकत्वम् ; काठादौ भस्मादितत्पर्यायस्य पावकादेरेव दर्शनात् । ततः सान्वयविनाश एव भावात् सत्त्वादेस्तत्रैव हेतुत्वमित्युपपन्नं परिणाम साधनत्वम्, अन्वयाभावाच्च । सर्वत्र तेस्य तद्धतुत्वे दूरगमाह- अन्यथा ॥ शब्देऽपि साधयेत् केन तस्मान्नान्वयतो गतिः । इति । अन्यथा सर्वत्रेत्यायभावप्रकारेण शब्देऽपि न केवलं सर्वत्र साधयेत् परिणामादिकं केन न केनचित् । दृष्टान्तेऽपि विप्रतिपचौ तत्राप्यन्वयस्य दुर्लभत्वादिति मन्यते । 'तस्मान्नान्व- १० यतो गतिः इत्यनन्वयोपसंहार । तथा हि-न कचिदन्वयात् साध्यगतिः अविनाभावादेव तदुपपत्तेः । न चासावन्वय एव, कचित् सत्यपि तैस्मिन्नभावात्, अत एव न तज्ज्ञाप्योपि । नापि तन्नियतः; तदभावेऽपि भावत्योपदर्शनात् । इत्युपपन्नं तस्मात्' इत्यादि । साम्प्रतं विपक्षव्यवच्छेदेन परिणामहेतुत्वमेव सत्त्वादेविस्तरेण व्याचक्षाण आह - सिद्धमर्थक्रियाऽसत्त्वं सर्वधाऽविचलास्मनः ॥१२॥ निरन्वयविनाशेऽपि [साधनं नोपचारतः ॥ इति । सिद्धं निश्चितं पूर्वम् अर्थक्रियाऽसत्वं कार्याभावः । कस्य ! सर्वथाऽविचलात्मनः कूटस्थनित्यस्य भावस्य । न केवलं तस्यैवापि तु निरन्वयविनाशेऽपि क्षणिकैकान्तेऽपि निरन्वयो विनाशो यस्मिन्निति व्युत्पत्ते. । सत्यं वस्तुतस्तत्र तदसत्त्वम् “अशक्तं सर्वम्" [म० वा० २।४ ] इति वचनात् । संवृत्तिसिद्धं तु तत्सत्त्वं सिद्धमसिद्धं वा तत्र हेतुरिति चेत्, अनाह-साधनं नोप- २० चारतः' इति । नघुपचारोपनीतस्य हेतुत्वं ततो विनश्वरवदविनश्वरस्यापि सिद्धिप्रसङ्गात् । ततो निराकृतमेतत्-"संवृत्यास्तु यथा तथा" {प्र० वा० २१४ ] इति । ननु या नित्यायेकान्ते गर्थक्रियाऽभावः तथाऽनेकान्तेऽपि, तस्यापि तत्कुर्वतः कुतश्चिद- प्रतिपत्तेरिति चेत् । अत्राह- अवश्यं पहिरन्तर्वा प्रमाणमवगच्छताम् ॥१२८।। सिद्धमेकमनेकारमपरिणामव्यवस्थितम् । इति । एक चेतनमितरद्वा सिद्धं निश्चितम् । कीदृशम् ! अनेको नाना य आत्मा स्वमानः स एव परिणामस्तेन व्यवस्थितं लब्धारमलामम् । क तथा तद्व्यवस्थितम् ! यहिरन्तर्वा । वेति १ न्याय वि० श्लो० ११११८१२ तस्यात-आठ, ब०, प० । ३ अन्वये । ४ तदावस्यात्रि आ०, घ, प०१५ अविनाभावः । ६ शुद्धमशुदं या आ०, २०, ५० / ७ तन्न प० ८ शशिकायेफान्ते तथा आ०, चव,पा ·, [ ग्राचिनिश्चर्यावरण (१ समुच्चये । कथं सिद्धम् ? अवश्यं नियमेन । केपाम् ! प्रमाणमवगच्छताम् अवधारयताम् । एतदुक्तं भवति-तथाविध वस्तु निराकुर्वतां प्रमाणमेव शरणं विना तेन विधिवत् कचिनिषेधस्याप्य- नवकल्पनात् । ततोऽपि यदि बहिस्तनिराकरणं बहिर्मुसलं तस्य वक्तव्यम् । न च तद् अन्तर्मुख- त्वमन्तरेण, "अप्रत्यक्षोपलम्भस्य" । ] इत्यादेापते । तथा च सिद्धं तदेव ५ बहिरन्तर्मुखस्वभावद्याविभाड्भूतमेकर अनेकात्मपरिणामव्यवस्थितम् । अन्तरेव ततस्तन्निराकरणं न बहिः, बहिर्भावस्यैवाभावादिति चेत् ; कुत एतत् ! तत एवेति चेत् ; वक्तव्ये पुनरपि तस्य बहि- मुखत्वम् , अन्यथा ततस्तस्यानुपपत्तेः । अन्तर्मुखत्वादेवोपपत्तौ चाकिस्यापि इहलोकाभिमुखात् प्रत्यक्षादेव परलोकादिप्रतिषेधोपपत्ते, "प्रमाणान्तरसझायः प्रतिषेधाच कस्यचित् ।। ] इति प्लचेत । अन्तरपि कीदृशं वस्तु यत्र तन्निराकरणम् ? निराकार संवेदनमिति १० चेत; न तस्य स्वयमेवानभ्युपगमात् । नीलरायाफारमेवेति चेत् । न तस्याप्यचितः प्रतिमासा- सम्मवात् । चित्स्वभावमपीति चेत्, सिद्ध पुनरपि नीलादि-चैतन्यरूपतया तदेव द्विरूपमेक वस्तु । संवेदनमेव तत्र वस्तुसत् न नौलादि तस्य प्रान्तस्वादिति चेन् ; न ; तथापि विभमेतरात्मतया द्वेरुप्यस्यानतिकमात् । विविक्तमेव तत् नीलादेरिति चेत्, न; सद्विवेकस्यावभासे विभ्रमाभावापः । अनवभासे चैतन्ये ऽपि तदुपनिषातात्, अन्यथा सङ्गृहीतेतररूपतया द्वयात्मक- १५ त्वस्यानिवारणात् । भवतु अन्तस्तत्परिणामन्यवस्था "चित्रप्रतिभासाऽप्येव बुद्धिः" [प्र. चार्तिकाल० २१२१९ ] इति यवनात्, न बहिः तत्र परमाणुनामेव प्रतिक्षणक्षीणानां परस्पर विल. क्षणानाश्च भावादिति कश्चित् । अवयवाश्यन्यादीनामेत्यपरः । तबाह- परापरवियकैकस्वभायपरिनिष्ठितः ॥ १२९॥ परमाणुरतोऽन्यो वा बहिरन्तन बुद्धन्यते । इति । परमाणुः सौगतकल्पितो न बुद्धयते नोपलभ्यते । कब ! बहिः । कीदृशः । परापरी परापरदेशकालगती तयोविवेको विश्लेषः स एकोऽसहायः स्वभावस्तेन परिनिष्ठिनः समाप्त , कथञ्चिदभेदस्थूलप्रतिभासादिति मन्यते । प्रत्यक्षपृष्ठभावो विकल्प एवायमारोपिताकारो न दर्शनम् , दर्शनं तु क्षणिकपरमाणुविषयमेवेति चेत् , न, पृथक् तस्याप्रतिवेदनात् । अतिविदितमपि विचारा- दरगम्यत इति चेत् , न, विचारस्यानुमानादन्यस्याभावात् माणसङ्ख्याध्यापत्ते, अनुमानस्य च दर्शनाभावेऽसम्भात् । दर्शनालिङ्गतसाध्यसम्बन्धप्रतिपनावेव तदुत्पत्ते । अनुमानान्तरात् तत्प्रति- पत्तावनवस्थाप्रसङ्गात् । अप्रमाणाच विचारातदवगतौ प्रमाणान्तरान्येपणमयासवैफल्यात्, अतिप्रसङ्गाच्च । तत स्थितम्-'परमाणुर्न बुध्यते' इति । न केवलं स एव बहिर्न बुद्धयते अपि तु अत परमाणोः अन्योऽवयव्यादिरपि वा । शब्दस्य अपि शब्दार्थत्वात् । न हि तस्यापि परस्परमेकान्तविकेन १ प्रमागतोऽपि । २ बहिस्पियत्वम् । ३ "माणेतरसामान्यस्थिते रन्यपियो गतेः ।" इति पूर्वार्धम्-ता टि०१४ बौद्धः । ५ नैयायिकः । अनुमानात् पृथक् विचारस्य प्रमाणत्वे। ६लिसा. ध्यसम्बन्धप्रतिपची। .

·५ २६१०९] २ अनुमानमस्तावः अन्योऽपि कथञ्चिदविवेकस्याप्यवगमात् तस्याप्यारोपितविषयत्वकल्पनायां पूर्ववद्दोपात् । ततो युक्तम्- अन्योऽपीति' इति । 'अन्तः' इति दृष्टान्तार्थम् अन्तरिय बहिरपि स तथाविधो न बुद्धयत इति । तन्न विपक्षे कचिदपि सत्त्वादिः परिणामिन्येव भावात् । तस्यापि स्वतोऽयक्रियासामर्थे कि सहकारि- प्रतीक्षयेति चेत् १ अवाह- अर्थस्यानकरूपस्य कदाचित् कस्यचित् क्यचित् ।। १३० ॥ शक्तावतिशयाधानमपेक्षातः प्रकल्प्यते ॥ इति । कस्यचित् चेतने (नस्य) तरस्य वा अनेकरूपस्य उक्तनीत्या नानास्वभावस्य अर्थस्य न फल्पितस्य शक्तो अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः, स्वत एवार्थक्रियासामर्थ्य सत्यपि तद्विशेषरूपस्य अतिशया- स्याघानमपेक्षातः सहकारिणां प्रकल्प्यते प्रकर्षण निप्पाद्यते । तञ्च कचित् विसदृशपरिणामे कर्तव्ये, कदाचित् न सर्वदा, तत्परिणामस्य कदाचिदेव भावात् । यदि अर्थस्य स्वायोऽतिशयः; तर्हि तद्धतोरेव सिद्ध रपेक्षया न किञ्चित् । मसिद्धौ तु न तत्स्वभावत्वं सिद्धासिद्धयोविरुद्धधर्माध्यासेन भेदस्यैवापरोरिति चेत्, अत्राह- स्वभावातिशोधानं विरोधान्न परीक्ष्यते ॥ १३१॥ तत्र सिद्धमसिद्ध' या [तस्मानातिन हेतुतः ॥ ] इति । स्वभावातिशय एवाधानम् आँधीयमानत्यात , तत् न परीक्ष्यते। कथम् ? तत्र अर्थ १५ सिद्धमसिद्धं चा इति । कुतः ? विरोधात् परीक्षाया एवेति भावः । तथा हि--परीक्षेयमर्थस्यानेकानि- शयनिराकरणार्या सती यदि स्थयमेकस्वभावैव, कथम् 'सिद्धमसिद्ध वा इति 'भिन्नमेव न स्वभावः, इति च नानाकारपरामर्शिन्यवकल्येत ? प्रत्याकारं तद्भेदे वा यत्सिद्धं तदनपेक्षमिति कथं सङ्कलनम्। सत्येवानेकपरामर्श नत्सम्भवात् । ततो युक्तं तन्निराकरणाय परीक्षायां तस्या एवं विरोधात् न तदाधान परीक्ष्यते इति । न चैवं परीक्षायां कुतश्चित् कस्यचिदुत्पतिरपि । तथा हि-यदि तत्सिद्धम् । कि हेत्वपेक्षया सिद्धस्य निरशंसत्वात् ! असिद्ध चेत् । तथापि कथ तदपेक्षणम् तस्य यस्तुधर्मत्वात् । इदमेव तदपेक्षणं यत्तत उत्पत्तिरिति चेत्, न; तद्रूपेण तदमावात, तस्य प्रागपि भावात् । रूपान्तरेण सूत्पत्तिस्तस्यैव स्यानासत. 1 न तस्यापि, सिद्धपदसिद्धस्याप्यपेक्षाऽयोगात् । तत्रापि 'इदमेर या इत्यादियचने परिनिष्ठापरिच्युतेः । एतदेवाह-'तस्मातातिर्न हेतुतः' इति । तस्मात् परीक्षणात् जातिः जननं न हेतुतो न कारणात् कार्यस्येति शेपः । सापि मा भूदिति चेत् , परीक्षणम् । तदाधानदूपणार्थमिति चेत; व्याहतमेतत्-'ततो न तजातिम्तदर्थ च तत्' इति । कल्पनयैव तादर्थ्य तस्य न परमार्थत इति ता पस्नुतस्ताहि दृषणामासमेतदिति कथन तद्वादिनो निग्रहस्थानम् ! भवतु तत्त्वतः एतद् दूषणम् , भवति तस्य हेतुत्वमिति चेत; कुत एतत् ! १परिणामिनोप्यर्षय ! २ उकरीत्या प० । ३-यादान आ०, २०, ५० श्रादीय- घा०, २०, ५० ।५ प्रोक्षणस्य । ६ तलावा-प०१७ दूषणमा भाम्मेव तदिति-आ०, ५०, ५०1८ एक्तदानन्त-आ०, ५०, ५०॥ किमर्थ तईि ५ ·१५ न्याययिनिश्चयविवरण [२११३६ थोत्पन्नो यदेकशक्तिक एव मन्त्रादिरहितः सर्वत्र दाहं करोति तत्सहितस्तु विभागेनेति । तद- प्युक्तं तनैर- "जातः स्त्रकरणादोहग्येन मन्वादिसंयुतः । विभागाकार्यकरणे समर्थः शक्रयो वृथा ।। ५ पारकस्सर्वदहने विना मन्त्रण कारणात् । स एव कस्यचिदाइसमों मन्त्रसंयुतः॥ [म. चार्तिकाल० १।१६२ ] इति चेत्, न; नित्यस्याप्येक (ब) मेकस्वमानस्येवानेककार्यप्रसङ्गात् । तत् सर्वमेककालमेर किन भवतीति चेत् । क्षणिकादपि एफदेश किन भवति । तया तस्य स्वभावो यदेकदेशमनेस- दशं च करोतीति चेत्, इतरस्यापि तव स्वमायो यदेककालमनेककालं च तत्करोति । तनो न १० कार्यभेदात् प्रतिक्षणं तद्भेदकरपनमुपपनम् । तदुक्तम्- "यद्यदा कार्यमुत्पित्सुस्तत्तदोत्पादनात्मकम् । कारणं कार्यमेदेऽपि न भिन्न क्षणिक यथा ।।" [सिद्धिवि० तृ० परि०] इति । वार्तिकविरुद्धं चेद शक्त्येकवाल्पनं मावानाम् । साधारणेतरमाचेन शक्तिभेदस्यापि- "स्पादिशक्तिभेदानामनाक्षेपेण वर्तते । तत्समानफलाहेतुश्यवच्छेदे घटश्रुतिः ॥" (प्र० वा० १११०२ ] इत्य- भिधानान्, "रूपादीनां प्रतिनियतशक्तिभेदमनाक्षिप्य तेषु समानोदकधारणशच्या. क्षेपेण पटश्रुतिः प्रवर्तते ।" [अ० वार्तिकाल० १५१०२ ] इति स्वयं च तम्य प्रज्ञाकरेण विवरणात् । न च तदेव व्याचक्षाणस्य स्वकीयमपि विवरणपद विस्मृत्य तद्विरद्धं वस्तुपरिकल्पन- मुपपन्नम् ; प्रेशाववन्यापतेः । ततो नानाशक्तिरेव भावतो भावः । तथा च सिद्ध' प्रस्तुतार्थसाधन- मन्यथाऽनुपपन्नत्वं तद्गुणात्य । स्वशक्त्यभेदेन च भावस्य सामान्यभेदरूपत्वात् , युगपदिप क्रमेणापि भावस्य तादृप्यापतिक्षेपात । तन्न क्षणिकस्य साधनं ततः । नापि नित्यस्य; तस्वैयापरिज्ञानात् । कालत्रयानुपाती स इति चेतन सकृतदनुपात- स्तस्त्रयम्य युगपदभावात् । क्रमेणेति का सोऽपि न कालभेदः, नदनुपातादन्यस्य तस्यैवाभात् । भावे तदनुपातोऽप्यपरेण तद्भेदेनेत्यनवस्थानमसात् । स्वभावमेद इति चेत्, न; कौटस्थ्येन सद. २७ सम्भवात् । परिणाम इति चेत्; प्रकृतमनुपालिनं (नम् ) । तत स्थितम्-'मामान्यभेद' इत्यादि । कीदृशो या शब्दादियंत्र क्षणभङ्ग साधनम् ? निष्कलपरमाणुरूप इति घेत, न, तस्यापति- वेदनात् । प्रत्येकदशायामेव तस्य तन्न सञ्चयदशायामिति चेत; न; विशेषाभावान् । विशेष इति चेत्, न लेनापि सौम्यस्यानपाकरणात् । दशान्तरेऽपि तत एव तदप्रतिरते. । सञ्चयाभाबादेव तदापि [१] तत्पतिपत्तिर्न सोम्यादिति चेत्, सञ्चये तर्हि सौश्येणैव तेषां ३० प्रतिपत्तिः भ्यात तस्वमायत्वात्, तथा च कथमेघटादिव्यवहार । विकल्पारोपितादेव स्थौल्यान क्षणमेदव्यवहारवदिति चेत्, एतदेव दर्शयति- १ कालत्रयस्य १२ कालात् । ३ अप्रतिवेदनम् 14 सौम्यादेव । सञ्चय एर ·२।१३६-३७] २ अनुमानप्रस्तावः प्रत्यक्षेऽपि समानान्यनिर्णयः प्रतिरुध्यते ॥१३६॥ यथा क्षणक्षयेऽणूनाम् [इत्यात्माप्तो विडम्बयेत् ] इति । प्रत्यक्षं फल्पनापोढं ज्ञानं तस्मिन् सत्यपि । केषाम् ? अणूनां प्रतिरुध्यते बाध्यते । केन कः ? समानान्यनिर्णयः समानस्य सञ्चयगतसाधारणस्य स्थूलाकारस्य अन्यः तद्ग्राहको विकरूपः प्रत्यक्षापेक्षया तस्यैवान्यत्वात् तेन निर्णयः । स केषाम् ? अणूनाम् एतदपेक्षस्यापि निर्णयपदस्य गमकत्वाद ( दा ) वृत्तिः । 'यथा' इत्यादि निदर्शनम् । अणूनां क्षणक्षयेऽपि निर्ण- यस्य तदेकत्वविकल्पेन प्रतिरोधात् । अत्रोत्तरमाह- 'इत्यात्माप्तौ विडम्बयेत्' इति । इति एवं ब्रुवाणो धर्मकीति: आत्मानमाप्तं च सुगतं विडम्बयेत् दूपणवन्तं प्रकटयेत् । तथाहि- यदि तद्विकल्पेन सर्वथा तन्निर्णयः प्रतिरुद्धयते; तदा सौम्येणे (णे ) व नीलादिनापि तदभावात् निरवकाशमेवैतत्-"वस्तुस्वभावोऽयं यदनुभवः पटीयान् क्वचिदेव स्मृतिबीजमाधत्ते ।। १० ] इति ; नीलादिव्यतिरेकेण तदाधानविषयस्याभावात् । ततः सिद्धमात्मविडम्बन निर्विषयवचनवादात् । अथ सौक्ष्म्येणैव तत्प्रतिरोधो [ न ] नीलादिना तदा निश्चितेतरस्वभावा- विरोधे स्थूलमपि रूपं सौम्यस्याविरुद्ध मिति तदालम्बना एव पश्चापि विज्ञानकायाः स्युः । तथा चेत्, आप्तवचनमपि निर्विषयमेव "सञ्चितालम्बनाः पञ्चविज्ञानकायाः" [ ] इति सिद्धमाप्तविडम्बनमपि । तन्नायमारोपितः स्थूलाकारः तत्प्रत्ययव्यतिरेकेण प्रत्यक्षस्याप्रतिवेदनात, १५ एकत्वाध्यवसायाच्च तत्कल्पनस्य प्रतिक्षेपात् । एतदेवाह- अपृथग्वेद्यनियमादभिन्नाः परमाणवः ॥१३७॥ इति । अपृथग अभेदेन प्रत्यक्षादिमियं वेद्यत्वं भावप्रधानत्यान्निर्देशस्य, तस्य नियमाद् अवश्यम्मावाद् अभिन्नाः परस्परं कथञ्चिदव्यतिरेकिणः परमाणव इति । दृष्टमप्यपृथक्त्वं चेदारोपितमतात्त्विकम् । नीलाद्यपि तथैवेति शून्यवादो विजृम्भताम् ॥१४७५ अथवा यदुक्तम्-'यथा क्षणक्षये' इत्यादिः तदपनुदन्नाह-'अपृथग्' इत्यादि । अणवः सञ्चयगताः क्रमभाविनोऽभिन्नाः परस्परमव्यतिरेकिणः । कस्माद् ! अपृथक् अपृथक्त्वेन वेद्य वेदितव्यं येन तद् अपृथग्वेद्य तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञानं तस्य नियमः तदमेदादन्यत्राभाव- स्तस्मादिति । नायं नियमः, कार्यकारणभावादपि तस्य भावादिति चेतः न; सत्यपि तस्मिन् मुशलक- २५ पालयोरभावात् । सादृश्यादिति चेत् ; न; यमलकयोरदर्शनात् । कार्यकारणभावोपाधिकादिति चेत; न; पितापुत्रयोरप्रतिपत्तेः । ततः कथञ्चिदेकत्यपरिणामादेव तत्, काष्ठभस्मादौ तावतेत्र सादृश्यामावेऽपि भायात् । वासनामात्रादेव भावान्न निबन्धल्यमपीति चेत्, न; अस्खलद्रूपत्वात् । न हि ताशस्य १ "सचितः समुदायः : सामान्य तन नाक्षीः 1 सामान्यगुदिधावश्यं विकल्पेनानुबध्यते ॥" म० वा० २१६४ । २ सुगतं च वि-प० । ३ भेदारोपित-पा०, २०, ५०।४ मत्यभिज्ञाननियमः । ५ तावत्येव-आ०, ब०, ५०। ६ एपस्वपरिणामनिबन्धनत्वमपि। ७ तादृश्यं न पा-या. २०, ५०। - २० ।

·है 1 न्यायधिनिश्चयविवरणे [२११३८ वासनाहेलुकत्वं नीलादिज्ञानवत् । तदपि स्खलत्येव भेदज्ञानेन बाधनादिति चेत् ; नीलादिज्ञानमपि किन स्खलति निराकारवस्तुमानेन बाधनात् । तदेव नास्ति, साकारस्यैव वस्तुनो दर्शनादिति चेत् इतरदापि न भवेत, सात्ययस्यैव दर्शनात् । व्यतिरेकोऽपि पिण्डशिवकादिरूपंण प्रतीयत इति चेन्; निराकारमपि प्रतीयत एव सन्नील सत्पीतमिति । न हि नीलेतायोरन्यतरदेष सत् । इतरत्र तज्ञानाभाव. प्रसात् । न नीलादेरन्यत् सत्यमिति चैत्; सस्वादन्यन्न नौलाद्यपि । कथं तत्प्रत्यय इति चेत ! इत्तरप्रत्ययः कथम् ! नीलादावेव स इति चेत; प्रत्ययोऽपि सत्य एवैति किन स्यात् ! अतद्रूपे तदनुपपवेरिति चेत् ; प्रथममेदप्रत्ययः । तत्रैव तदारोपादिति चेन्; नीलादिप्रययोऽपि संच एव, तत्रैव तदारोपादिति किन स्यात् ! न कदाचिदपि नीलादिविकलं सत्त्वमुपलभ्यत इति चेत; क पुतरमेदविफलस्य भेदस्योपलब्धिः ! विकल्पसंहारदशयामिति चेत; तत्रैव सत्त्वस्यापि । १० "सदेव सौम्येदमन आसीत्। [छान्दो०६।२।१] इत्यादि श्रुतेः । वाइमात्रमेवेदनैवं कदाचिदप्यनुभव इति समानमेकान्तमेदेऽपि । ततो यथा नीलादिनानस्य निराकारमानेनाशनं केवलस्य तद्विषयस्याप्रतीते, एवं भेदज्ञानेनापि इतरज्ञानस्य, इत्युपपन्नमुक्तम्-'अपृथग्' इत्यादि । किं पुनरेवममेद एव न भेदोऽपि तज्ञानस्यापि भावात् ! कथमेवं तयोरेकर भावः ? कालविकल्येनेति चेत्, न; वस्तुनि तदभावात । न छकमेव कदाचिनीलमन्यान्यदिति चेत् मा भूद्विकल्पः समुच्चयस्तु स्यात । स एवं १५ कथमेकत्र विरुद्धयोरिति चेत् ? कय विनमेतरयो ग चैदमसिद्धम्-"नीयानादिपु" इत्यादिना निरूपितत्वात् । कथं वा विकल्पेत यो ! अन्यथा विकल्पाभावेन सर्वव्यवहारोच्छेदादिति निरूपणात । तत्तो यथा विनमेतर विकल्पेतरादीनामेकत्र समुख्यत्तथा वस्तुस्वाभायादेव सूक्ष्मेतराभेदेतराणामपि । एतदेवाह- देशकालान्तरव्याप्तिः स्वभावः क्षणभङ्गिनाम् । इति । 'अणूनाम्' इत्यनुवृत्तम् । ततस्तेषा देशान्तरव्यातिः मिनदेशकलापाविष्वग्भात्र स्वभाषः ततो देशदेयम्, सामगिनां कालान्तरल्याप्तिर्मिनकालपर्यायाभेदः स्वभावस्ततश्च कालदैयमिति भावः । देशदैय॑स्य निरूपितस्याप्युपादानं तद्वत् कालयस्याप्यविरोपदर्शनार्थम् । अत्रैवोपपत्यन्तरमाह- सम्प्रत्यस्तमिताशेपनियमा हि प्रतीतयः ॥१३८॥ इति । सम्यक् मत्पम्तमिताः प्रलीना अगेपनियमाः स्थूलमेव सूक्ष्ममेव नित्यमेशनित्यमेव येत्यादय एकान्ता यासु तास्तथोक्ताः । का. पुनस्ताः । प्रतीतयः प्रत्यक्षादिबुद्धयो हि यस्मात् , तस्माद् 'देश' इत्यादि । तथा हि- नैकान्तनियता कावित् प्रतीतिरनुभूयते । अनेकान्ततिरस्कारं यद्वलाद्विदधीमहि ॥१४७६॥ १ सज्जाना-आ०, ५०, प०१२ स्वत एव-आप, प० । ३दति 'श्रु-श्रा० ३०, १० । ४दा तदन्यदि-आ, य०,१०। ५ न्यायवि० श्लोक १४ । ६ समुच्चय इति शेषः । २० ·२।१३९] २ अनुमानप्रस्तावः प्रतीतं प्रक्लुिम्पेम यद्यन्यस्य प्रात्पनात् । लभेमहि कथं तत्त्वं किमप्येवं तदर्थिनः ॥१४७७॥ ततः प्रतीतिसामशिकालान्तरान्वयी । स्वभावो भावतो भावो भावज्ञैरभ्युपेयताम् ॥१४७८|| न चेदमन चोद्यम्-"तथाविधस्य भावस्य सर्वात्मना प्रत्यक्षत एव प्रतिपत्ते तत्र प्रमाणा- ५ न्तरं शब्दान्तरं वा प्रवृत्तिमत् ।" [ ] इति; कस्मात ? अग्दिर्शिभिरसकलपर्यायस्यैव ततस्तस्य प्रतिपत्तेः । एवं सति स एव गृहीतश्चागृहीतश्च भवेदिति चेत्, नायं दोषः, तथा- प्यनेकान्तस्यानुपद्रयात् । एकान्तवादस्य तु भवत्येव समुपद्रवः । तत्र सर्वात्मना ग्रह्णमेव नेतरदिति चेत्, न भाववच्छक्तावपि तत्प्रसङ्गाव्यतिरेकात् । तथा च किं तत्रोपदेशाद्यपेक्षया : निर्णय इति चेत; न, प्रत्यक्षस्यैव निर्णयरूपस्योपगमात् । व्यतिरिक्तैव ततः शक्तिः तस्याः सामग्रीरूपत्वादिति १० चेत; व्यतिरिक्ता कथं तस्य ? तत्कार्ये व्यापारादिति चेत्, न; अशक्तस्य कार्याभावात् । भक्त एवासी सामग्येति चेत्, न; परस्पराश्रयात्-'सामग्र्या शक्तस्य कार्यम्, तद्वयापाराच सा तस्य शक्तिः' इति । सन्न तत्र व्यापारात् तस्यास्तच्छक्तित्वम् । तदुपकारादिति चेत्; न; अशक्तस्तदसम्भवात् व्योमकुसु- मवत् । स्वतोऽपि शक्त एव भाव इति चेत् । तस्य तर्हि प्रत्यक्षत एवं निर्णयात् कथं 'शृङ्गवेरदर्शने संशयः शृङ्गवेरं विपमेवेति विपर्ययो वा ? तस्मादगृहीतैव शक्तिर्मावग्रहेऽपीति कथनेकान्तवादस्यानु. १५ पद्रवः ? तस्मादकमवत् क्रमेणापि अनेकान्तात्मक एव भावः, तथा प्रत्यभिज्ञानात् । ननु च प्रत्य- भिज्ञानं प्रत्यक्षविषय एव प्रवृत्तिमन्नान्यत्र अतिप्रसङ्गात् । न च प्रत्यक्षस्य परापरपयांयेषु प्रवृतियन- स्तेमां कश्चिदभेदप्रतिपत्या तम्यानेकान्तविषयत्वात् प्रत्यभिज्ञान तत्र स्यादिति चेत् अत्राह- अग्रहः क्षणभङ्गोपि [ग्रणे किमनिश्चयः] । इति । न केवलमक्षणिकत्वमपि तु क्षणिकत्वमप्यविद्यमानग्रहणमेव । न हि परापराविज्ञाने तस्यापि २० ग्रहणं तदपेक्षत्वात् । स्वभाव एव भावस्य क्षणभङ्गः तल्कि ताहणे पूर्वापरग्रहणेनेति चेत् !' सिद्धं सर्हि तद्वदभेदस्यापि ग्रहणं तस्यापि कथञ्चित् तत्स्वभावत्याविशेषात् 1 किमिदानी प्रत्यभिज्ञानेन प्रत्यक्षादेव तस्य प्रतीतेरिति चेन् । तस्यैव परापरपर्यायविशिष्ट- तया प्रत्यभिज्ञानेनाधिगमात् । अपि च, भवतोऽपि किमनुमानेन यक्षादेव क्षणभङ्गस्यापि ग्रहणात् । निश्चय इति चेत्, न: निश्चयस्यापि नोलादिवत् प्रत्यक्षादेव भावात् । एदेवाह- २५ ग्रहणे किमनिश्चयः" इति । ग्रहणे क्षणभङ्गस्य कस्मादनिश्चयो निश्चय एव स्यात् । न प्रत्यक्षमित्येव निर्णयहेतुर्बुद्धिपाटवादी सत्येव तस्य तत्त्वात, क्षणमझे च तदभावादिति चेत्, नीलादेरपि न निर्णयः स्यात्। निशे खण्डशः पटवादेरसम्भवात् । एवं च कथमनुमानं धमिहत्वादीनामसिद्धः । ततो विशिष्ट नर्णयार्थत्वमेपोचरम् । तच प्रत्यभिज्ञानेऽपि समानम् । नेदमत्रोचरम् , समारोपनिरासार्थत्वस्य तत्वादिति चेत्: अत्राह- १ प्रत्यक्षात् । २ ततोऽरि आ०, २०, प० । ३ एप तनो नि-आर, ब, पाट यादव गुण्ठीति पायत् । ५ -परापरिश-आ०,५०, ५०१६ चाणिपत्वप्रहरी।७-विस्वभ:-मा०, २०, ५० न ३.

·१६६ न्यायपिनिश्चयविवरण [२१२९-१४० आकृतिभ्रमवद्यद्वद्विपमज्ञ विलोकितम् ॥१३९॥ इति । आकृतिविपरीताकार तदैव प्रमोपपते तस्य भ्रम आरोप स विद्यतेऽस्मिन्निति तद्वत् ग्रहणं निरशक्षाणिकवेदन 'ग्रहणे इत्यस्य विभक्तिपरिणामेन योजनात, कि नेत्र 'किस' इत्यस्यानु वृत्ते । न हि सामना तस्य स्वविषयनिश्चयनियन्धनवे तद्वत्यमुपपन्न विरोयात् । ततो न आरोप- ५ स्याभावात् तनिासार्थवानुमानस्येति मन्यते । यदित्यादि तद्वत्त्वे निदर्शनम् । तस्याप्युपत्यास परं प्रत्यभारमानार्थ । न धनै तन्निश्चयविश्लखलौक्षित विषमपि तद्विपयनमयदुपपन्नं यनो निदर्शनं म्यात्तदपलोमनस्यापि तनिर्णयजननम्वभावत्वेन तद्वत्तानुपपत्ते । तन मागुतमेवोत्तरम् प्रत्यभिनागवत् । अपि च, सत्यपि दर्शने यदि निश्चयाद् व्यवहार , स एव प्रमाणमस्तु किं दर्शनेन । स एव तदभावे कुत इति चेत् । तदपि कुत्त । विपयविषयिसजिपातादिति चेत; तत एवं १० सोऽप्यस्तु । तदेवशाह- न चर्तेऽर्थविदोऽर्थोऽर्थात् केवलो व्यवमीयते । इति । फिमित्यनुवृतम्, अर्थ पुरोवर्तिनीशदि किं कस्मात् न च नेव व्यवसीयते व्यासीयत एय । स्थम् । अर्थनिदो निर्विकल्पदृष्टे सते विना । कुत्तो व्यवसीयते । अर्थात् विपयि सनिहितात स्वलक्षणात् । निश्चयो नामामिलापवान् प्रत्यय , तद्वत्व च तस्य न विषयगतेनामिलापन १५ तत्र तदभागात, अन्यथा सङ्केतवैफल्यम्-स्वत एव वानकानुविदस्य सस्यापि वस्तुन प्रसिपर्छ । स्मरणोपनीतेन तु तत्त्वे भवितव्यमेवार्थविदा पूर्वम्. अयथा स्मरणासम्मवादिति । अमोतरम्-- 'कला' इति । तात्पर्यमन्त्र-यवभिलापसम्बन्धेर्नवार्थो व्यवसीयते युा तया भवितव्यमिति, न चैवम्. तत्सम्बन्धविफलम्य कालस्यैव सस्य व्यवसायात् । तदैकल्ये व्यवसाय व क्थमिति चेत् । अभिलपानुस्मरणस्य कथम् । तत्सम्बन्धादेव तत्पीति चेत्, तत्रापि तदभिलपस्मरणान्तरमतीकन्यिम् , २५ तदुपरीतेनैवामिलारेन तस्यापि तद्वत्त्वात, पुनस्तत्राप्यपर वदिति कय मानवस्थानम् । भस्तु "तनिर्विकल्पमेव तत्सम्बन्धाभावादिति चेत्, न ताई तद्विषयस्यान्यर योजन स्वरक्षणस्यावा चस्त्वादशक्यत्वाचेति विकल्पविकल जगप्राप्तम् , अशब्दयोजनस्य तस्यानभ्युपगमात् । तदुसम्-- "सदशामिलापादिस्मृतिप्यिभिलापिनी । तावतवाविकल्पत्वे स्वल्पा घोः स्याद्विकल्पिकर ।। सिद्धिवि० प्र०परि०] इति । ततस्तत्सम्बन्धमावेऽपि व्यवसाया गरमेव तद्वतम्यम् । अस्तु, सयोग्यतया तदुपगमादिति चेत्, रिमेय नेन्द्रियज्ञानम् । तत्य असाधारणविषयत्वेनातयोम्यत्वादिति चेत्, कुतरतद्विषयत्वम् । अतयोग्यत्यात । तदपि कुत । तद्विपयत्वादिति चेत्, परस्परालयस्य सिद्धे । स्वतस्तद्विपयत्वेनाव मासनात्, अत एवोक्तम्-'प्रत्यक्ष कल्पनापोडं प्रत्याच मियति ।" [१० वा० २६१२३) १ -सर प्रत्यभिज्ञानेऽपि समान दमत्रोताम्- समारोपनिरासात्वस्य प्रत्यभिशलान्यवराति ध आ०, व०, २०१२ -आ०, २०, ५०। ३"विकलो नामसमय' इति वचनात् । श्या मिपानविरोपापेक्षा ३ निधयनिधीयन्ते इति वचनाय 1-7 दि०१४ अर्थविदा । ५ अभिलासन म्मरणम् । ६ विकल्पस्य । दिपकमिमिति शेष । ८ शन्दसम्पन्ध्रायोग्यत्वात् । . ।

·२०१४०-४१] २ अनुमानप्रस्तावः } इत्यपि .. १० इति चेत्, न; "व्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रत्यक्षं स्वत एव न वचनात्, स्वतश्च तस्यैवावभासनात् । लोकस्यापि तत्रैव सम्मतेः, नेतरत्र, अन्यथा "तयोरक्यं व्यवस्यति" [प्र० वा० २।१३३ ] इत्यस्य विरोधात् । कथं पुनः भाद्वयवसायः ? निर्विकल्पा- तदनुपपत्तेरिति चेत् ? तद्विदोऽपि कथ तदविशेषात् । वासनात एव व्यवसायः, नद्बोधनद्वारेण तु तद्विदस्त तुल्यमिति चेत्, अर्थस्यापि तथैव तदस्तु । 'वासनाकार्यस्य कथमर्थविषयत्वम् १" इत्यपि ५ न चोयम् ; अर्थस्यापि तद्धतुत्वात् । कथं पुनर्वासनायोधतः माग अतद्धतोस्तस्य पश्चाचद्धेतुत्वम् उपयोगाविशेषात् ? ततोऽर्थामावेप्यक्षज्ञानेन भवितव्यम् , अहेतोरनपेक्षणात् । तदुक्तम्- 'यः प्रागजनको बुद्धरुपयोगाविशेषतः । स पश्चादपि तेन स्यादर्थापायेऽपि नेत्रघोः ॥ [ ] इति । चेतः फयमेवं तद्विदो व्यवसायहेतुत्वमपि । शक्यं हि वक्तम्- या पागजनिका दृष्टिय॑वसागस्य सा कथम् । पश्चादप्यविशेषात् स्यात् तदपायेऽपि तन्मतिः ॥ १४७९ ।। इति । वासनाबोधस्य तु पश्चात्चद्विशेषत्यमर्थे ऽपि समानम् । कथं पुनरदृष्टस्य तद्बोधकत्यमिति चेत् ? दर्शनहेतुचं कथम् ! तदपि दृष्टस्यैवेति चेत् ; न; अपूर्वदर्शनाभावप्रसङ्गात् । तथास्वभाज्य तद्बोधकत्वेऽपि । तन्न व्यवसायार्थमपि दर्शनकल्पनमुपपन्नम् । भवतु व्यवहारार्थमेव तद्, अभ्यासदशायां दर्शनादेव व्यवसायनिरपेक्षात व्यवहार- प्रवृत्तरिति चेत् । अत्राह- भावान्तरसमारोपेऽभाविताकारगोचराः ॥ १४० ॥ समक्षसंविदोऽर्थानां सनिधि नातिशेरते ॥ इति । विषयेषु सम्मुखमक्षमिन्द्रियं समक्षं तस्य संविदः तत्कार्या बुद्धयः अर्थानां रूपादीनां २० सन्निधिम् इन्द्रियसम्प्रयोगं नातिशेरते न ततो वि शिप्यन्ते, तर इव ताभ्योऽपि न व्यवहार इत्यर्थः । कुतस्तथेति चेत् ? अनिश्चितस्वभावाधिष्ठानत्वादेव । अत एवोक्तम्-'अभाविताकारगोचराः' इति । हेतुपदं चेदम् । यत एवं सतस्तं नातिशेरत इति ] निश्चयविरहेऽपि बोधात्मकत्वेन तासा तवतिश- योपपत्तेः कुतो न व्यवहार निवन्धनत्वमिति चेत् ! उत्तरम्-भावान्तरस्य तद्विपयादन्यस्य भावस्य समारोपस्तत्रैवाध्यारोपस्तस्मिन्निति । न हि वोधरूपत्वेऽपि तदन्तरसमारोपे तन्निबन्धनत्वं क्षणभङ्गा- २५ दावपि तत्प्रसङ्ग नानुमानवैफल्यापत्तेः । मा भूत् ततस्तत्र व्यवहारो नीलादौ तु स्यात्तदभावादिति चेत्, ग; दर्शनादेव तत्रापि तद्भावात्, क्षणक्षयादावप्यन्यतस्तदनभ्युपगमात् । उपपन्नः क्षणे क्षणान्त- रस्य तत आरोप. सादृश्यातिशयात्, नीलादी कयं पीतादेः विपर्ययादिति चेत् । मा भून् पोतादेः, नीलादेरेयापरस्य स्यात् 'तद्धावान् । तथा च कयं तत्परिहारेण दर्शनविषय एव व्यवहारो १निर्विकल्पयोधादपि १२ अर्यस्य । ३ उद्धृतोऽयम्-श्रष्टसह पृ० १२२ । १ तुलना- "यः प्रामजनको बुधैपयोगाविशेषतः । स पभादपि तेनाक्षरोधापायेऽपि कल्पना ॥ इति प्रतिसदनात् ।" -असह० ० १२२ । ५ समानमिति शेषः । ६ सादृश्यातिशयसभावात् । ७ नील न्तरपरिहारेण ।

·१६८ न्यायविनिश्चयवियरणे (२१४१-१५२ यतस्तन्नियमो लोकतः प्रसिद्धोऽजकल्प्येत ? नीलादिन लादेरप्यत्यन्तविलक्षण एव ततो न तदारोप- स्तत्रेति चेत् क्षणे क्षणात्तास्यापि स न स्यातदविशेषात ! क्या च नित्यनिर्मुक्त जगद्भवेत समार- वीजस्य आरोपारमन सत्त्वदृष्टेरभावात् । एवञ्च निर्विषयमिदम्-"उत्सातमूलां कुरुत सत्त्वदृष्टिं मुमुक्षयः ।" | वा० १।२५९. ] इति । क्षणक्षयासम्भवी दर्शनस्य नीलादावस्ति विशेषस्ततो ५ न तन ततारोपमुपरचयतीति चेत्, स तर्हि कोऽपरः स्यादन्यत्र व्यवसायादिति तदात्मिकैव दृष्टि । अन्यथा तस्यास्तद्विषयस्य चानरकल्पनात्, इत्यावेदयन्नाह-- अणकः पिकात्मानः किल स्पष्टावभासिनः ।। १४१ ।। इति । मैदपर्यन्तमाता नीलादय एव अणवः त एव प्रतिसमय निरन्वयविनश्चराः क्षणिकात्मानः स्पष्टावभामिनो निर्विकल्पकदर्शनवेद्याः 'किला इत्यत्रारुचिद्योतन च । तच तथाविधाय दर्शनस्य १० तत्प्रतिभासिन [च] तेपामध्यप्रतिवेदनात् । न अनुपक्रान्तसवेदनव्यापार तत्त्वम् इत्यमावेन कथ्य- मानमपि तय्यं भवति मिथ्यावादविरहापचे । परमरुचिविषयं दर्शयति- अतफलपरावृत्ताकारस्मृतिहेतवः । इति । न विद्यते तद्विवक्षितं जलाहरणादिफलं येषा ते अतत्फलाः पटादयस्तेभ्य परावृत्तार्थाः घटादिव्यपदेशभानः परमाणव तेषाम् । आकारः कल्पितस्थूलनीलादिः तस्य स्मृतिर्घटोऽय घटोऽ. १५ यमित्यादिनिर्णयः परसिद्धया तस्य स्मृतित्वात् तस्याः हेतवो यथोका. परमाणव । 'किल' इत्यत्रापि योजनादश्रद्धेयत्व बोद्धव्यम् । न हि विशेषरूपस्यानुभयगोचरस्यापि सामान्याकारस्मरण- हेतुत्वमुपपन्नम्। अनीलम्यापि नीलनिर्णयकारणत्वमसङ्गात् । नीलवासनाप्रबोधस्यापि अनीलादेवोपपत्ते विशेषात् सामान्यवासनाप्रशेधवत् । तथा च यथा न वस्तुनि सामान्याफारस्तनिर्णयात् तथा नीलाकारोऽपि मा भूत् । 'ततम्तदाफारो दर्शनादेव तस्य भावात्' इत्यपि नोचरम् ; उक्तोत्तरत्वात्, २. निरशस्य तस्यासवेदनादिति । ततो निराकारमेव तत्त्वं प्राप्तमिति मन्यते । ततो यथा तन्निर्णयात् तंत् तथा साधारणरूपमपीति तस्यैव प्रत्यक्षवेद्यत्वम् । एतदेवाह- स्थूलस्पष्टविकल्पार्थाः स्वयमिन्द्रियगोचराः ॥१४शा इति । स्थूलाश्च ते क्रमाक्रमाभ्या नानावयवसाधारणत्वात् स्पष्टाश्च विशदप्रतिभासत्वात स्थूल- स्पष्टास्ते च ते विकल्पाश्चि घटादय परपसिद्ध्या तेषां विकल्पज्ञानविषयत्वात् । ते किम् । इन्द्रियं तज्ज्ञानं तस्य गोचरा विपया न विरुध्यन्ते 'न विरुध्यते' इति वक्ष्यमाणस्य वचनपरि- गामेना-वाहप्य सम्बन्धात् । कथं ते तद्गोचरा : स्वयम् आत्मनैव न दर्शनैकत्वाध्यवसायेन, ममम- तम्तद्विपयस्यैव ज्ञानस्यानुभवात् । न च तस्यारोपितगोचरत्वम् ; स्पष्टत्वात, वस्तुसन्निधावेव भावात्, प्रतिविकल्पानिवर्त्यत्वाच्च । अभावादेव प्रविविक्त्यस्य तदनिवार्यत्वं न तु स्वयं वस्तुविषयत्वादिति १-पिन श्रा०, २०, ५०१२ रोपात्मक्स-प० । ३-५ कुत एव श्रा,३०, ५०1४'च' इति सम्पातादायातम् । ५याराम-आ०, २०, २०१६तदाफारस्तथा आ०, ब०,५०1निरशक्ष- शिकविकल्प"-ता०दि।

·ऐन्द्रियत्य- . १४३-४४] २ अनुमानप्रस्तावः १६९ चेन्; वुतस्तदभावः ? कारणामावादिति चेत् ; न; दर्शनस्यैव स्वलक्षणविषयस्य तत्त्वात् । अभ्यासपा- टवादेनीलादिवत् क्षणभङ्गादावप्यविशेषात् । न च सादृश्यातिशयेन तस्य प्रतिरोधः; सत्यपि तस्मिन् मृगतृष्णिकादौ तन्निर्णयस्य तेन जलाधारगेपनिवर्तनस्य च दर्शनात् । तन्न तस्य मानसत्वम्, म्यैवोपपत्तेः । तथा च यसिद्धं तदाह- समानपरिणामात्मशब्दसङ्केत तहेतवः व: । इति । समानपरिणामात्मनः सदृशपरिणामरूपस्य शब्दस्य सङ्केतो वाचकत्वेन निवेशनं तस्य हेतवः प्रतिपादिता एवार्थाः न क्षणक्षीणाः परमाणवः । एतदुक्तं भवति-न शब्दार्थयोरसाधारणयो- वांच्यवाचकभावः सकेतासम्भवात्, अपि तु समानपरिणामस्वभावयोः । तयोरपि नापतिपन्नयोः सङ्केतः; अतिप्रसङ्गात् ? न च असाधारणदृष्ट्या तत्प्रतिपतिः, नापि तज्जन्मना विकल्पैन; ततस्दुत्पत्ते- निषेधात् । तत इन्द्रियबुद्धिरेव तद्विपया वक्तव्या शाब्दव्यवहारस्यान्यथानुपपत्तेः । सैव तद्वयवसाया- १० मिका बुद्धिर्न ततोऽन्येति । साम्प्रतं तस्यास्ततोऽन्यत्वेऽपि तत्स्वसवेदनवदिन्द्रियमत्यक्षस्यापि व्यवसायात्मकत्वं दर्शयन्नाह- स्वभावव्यवसायेपु निश्चयानां स्वतो गतेः ॥१४॥ नाशस्यैकार्थरूपस्य प्रतीतिर्न विरुद्धयते । इति । नाशस्य क्षणभङ्गस्य प्रतीतिनिर्णयास्मेन्द्रियबुद्धिः इतरत्र परस्याविवादात् न विरुद्धयते १५ म प्रमाणेन बाध्यते । कीदृशस्य ! एकार्थरूपस्य एको भागसहायविकलोऽर्थो नीलादिस्तद्रूपस्य सन्स्वभावस्य । विशेषणमप्येतत्साधनं द्रष्टव्यं तद्रूपत्वात् । तदयमत्र प्रयोगः-प्रत्यक्षनिर्णयो नाशो गीलादेरव्यतिरेकात् तत्स्वरूपवत् । न हि निर्णये तदव्यतिरिक्तस्यानिर्णयः, तवेदने अवेदनस्यापि प्रसङ्गात् । ततो यथेदमुच्यते- "एकस्यार्थस्वभावस्य प्रत्यक्षस्य मतः स्वयम् । कोऽन्यो न हटो भागः स्याद्यः प्रमाणैः परीक्ष्यते ॥" [प्र०वा. ३१४२] इति । तथेदमपि वक्तव्यम्- एकस्यार्थस्वभावत्य नितिस्य सतः स्वयम् । कोऽन्योऽनिणीतमागो यन्निश्चयः क्रियतां परैः ॥१४८०॥ इति । नीलादेरपि न प्रत्यक्षान्निर्णयः तजन्मनो निश्चयान्तरादेव तद्भावात्, ततः साध्यविकल- २५ मुदाहरणमिति चेन्; निश्चयस्य तर्हि कुतो निश्चय तदनिश्चये नीलादेरनिश्चयात् तदवित्ताचवि- त्तिवत् ? निश्चयान्तरात् तस्यापि निश्चयेऽनवत्योपनिपातान्न नामापि निश्चयाय सिध्येत् । विदि- तत्वादेव तस्य निश्चयो न निश्चितत्वादिति चेत्, अस्तु नामैवम् , तदेव तु वेदनं कुतः ! स्वसंवेदनादेव प्रत्यक्षादिति चेत; न; तस्यानिश्चयरूपस्य निश्चयात्मनि विरोधात्, अनेकान्तस्य चानभ्यु. एगमात् । निश्चयात्मैव तदपीति चेत्, सिद्ध तहिं तद्वदेव नीलादिमन्यामपि तदात्मकमिति न तस्वरूप. ३० वदिति निदर्शनाय साध्यवैकल्यम् । तदेवोक्तम्-'निश्चयानाम्' इत्यादिना निश्चयानां १निश्चयाय । २ निश्चय त्ममिति । २० - ·- न्यायविनिश्चयविवरण [0१४४-१ नोलादिविक्त्याना सतो न निश्चयान्तरापेक्षया गते निर्णति । तादृष्टान्तत्वेनाश्रित्य नाशस्यैकार्य- रूपस्य प्रतीतिन विरुध्यते इति । कदा पुनम्तेपा गतिर्निगीतिरिति चेत् । उत्तरम्-'स्वभाव' इत्यादि । स्वभावाः सचे( सच्चे )तनादयो पिकन्यधर्मास्ते च ते व्यवसायाश्च नाव्यवसाया स्तेपा तेषु विरोधात, सभावव्यवसायास्तेषु सल्यु । न हि सकतस्वभावाना व्यवसायामकार नियमे निर्णतिरन्या स्वतस्तेषा गति सम्भवति । ततो न बहिरन्तर्वा प्रमाणान्तरकन्यनमर्धवन, प्रत्यक्षादेव समीहितसिद्धरिति मन्यते । भवतोऽपि म्परनिर्णयात्मनो ज्ञानम्य स्वत एव सञ्चे। नादिवत् प्रतिक्षणपरिणामादेरपि निर्णयात किं तत्र प्रमाणान्तरेणेति चेत् । अत्राह- व्यामोहशवलाकारवेदनानां विचित्रता ॥१४४॥ इति । व्यामोहयति विकलयति चितमिति व्यामोह आवरणामको विशेषस्तेन शपलो मेचक १० आकार स्वभावो येषा तानि च तानि वेदनानि च ज्ञानानि तेपा विचित्रता विविधा चित प्रति भासमात्मनि त्रायमाणाना भाव , विविधप्रतिभासत्व भवति इति शेष । एतदुक्त भाति-भरत्येव सूक्ष्माणामपि ज्ञानाकाराणा निर्णयो यदि कर्मसामर्थ्यात् असकलनिर्णयपरिणामो न भवेत । अम्ति चायमिति । एतदेवाह- साकल्येन प्रकाशस्य विरोधः सम्प्रतीयते । इति । साकल्येन स्वभावसामस्त्येन प्रकाशो ज्ञानाकारणा सस्य विरोधः कर्मसामयन २५ प्रतिरोष तयवस्थापकात प्रमाणात् वक्ष्यमाणात् सम्प्रतीयत इति । ततो नास्माक तन्त्र प्रमाणात रस्यावृत्ति , अप्रतिविदितत्यापि तस्य विषयस्य भावात् । न चैवमेकान्तवादे, तत्र प्रतिपन्नम्य तत्सामस्त्येनैव प्रतिपत्ते, अन्यथा तद्वादविरोधात् । नन्वेवमगृहीताकारसम्भवे युतस्तदम्तिन्व- मित्यत्राह- सम्भावितान्यरूपाणां समानपरिणामिनाम् ॥१४|| प्रत्यक्षाणां परोक्षारमा प्रमाणान्तरगाचरः। इति । सम्भारित सम्भवज्ञानावसम्बनम् अन्यत् प्रतीतादधान्नर रूपं येषा तैषा ममानपरिणा मिनां सहशपर्यायवता ज्ञानानामर्थाना च तेष्वपि सम्भवनाभावात्। तेषा परोक्षात्मा अप्रत्यक्ष विषय स्वभाव सूक्ष्मपरिणामादि प्रमाणान्तरस्यानुमानादेगोचरः तोऽस्तीति भाव । कोदशाना तेपा म तद्गोचर । प्रत्यक्षाणा सच्चेतनादिना स्थूलनीलादिन] च स्पष्टज्ञानविपयाणाम् 1 कुत पुनरिदमदगन्तव्य प्रमाणान्तरगोचर आ मा प्रत्यक्षाणामिति । प्रयक्षस्य तत्र तद्विषये च प्रमाणान्तर- स्यावृत्ते, उभयविषयस्य च पस्यचिदभावादिति चेत्, अन्नाह- प्रत्ययः परमात्मानमपि च प्रतिभासयेत् ॥१४६।। सत्यं परिस्फुटं येन तत्र प्रामाणयमरनुते । इति । - २० १ वा चेतना-ता०।२-नियमनिर्णी-भा०, घ, प०।३विविध चिम-आप २०॥ तत्सभवात्तेषां आप०, ५०।

·२११४७-४८] २ अनुमानप्रस्तावः प्रत्ययः आत्मा 'पतिगतः परापरपर्यायान् अयो बोध: प्रत्ययः इति व्युत्पत्तेः, तादृशस्य बोधस्यैवात्मत्वात् । स तत्र तस्मिन् 'प्रत्यक्षाणां परोक्षात्मा' इत्यत्र प्रामाण्यमविसंवादकत्वम् अश्नुते प्राप्नोति । एतदुक्तं भवति-बोधात्मैव कश्चित् प्रत्यक्षरूपेण परिणतः तद्विषयाभिमुख्यं परित्य- जन्नेव पुनः प्रमाणान्तररूपेण परिणम्य परोक्षाकारस्य प्रत्यक्षविषयाविष्वभावमनुभक्तीति । कथं पुनरेकस्य प्रत्यक्षतरपरिणाम इति चेत् ? स्वपरवेदनपरिणामोऽपि कथम् ? नास्त्येव, 'स्ववेदनस्यैव ५ एकस्यानुभवादिति चेत्, न परवेदनस्याप्यनुभवात् । न चायं विभ्रम एव, स्वरूपेऽपि प्रसङ्गात् । तद्विभने बाह्यविभ्रमो न सिद्धयतीति चेत्, एवमपि कथमविश्रमस्य विनमाकारो विरोधाविशेषात् ? अन्य एव स तस्मादिति चेत; तस्य तर्हि तेन यथावस्थितस्य ग्रहणे सिद्धं परवेदनमपि । सत्यमेव, तद्ग्रहणस्यापि विनमत्वे स एव प्रसङ्ग:-'कथमविभ्रमस्य' इत्यादिरनवस्थापत्तिश्च । ततो गत्यापि दूर- मविभ्रममपि परवेदनमभ्युपगन्तव्यम् । 'अन्तु तदेव न स्ववेदनम्' इत्यपि न युक्तम्; तेंदभावे तस्याप्य- १० सम्भवादिति निवेदितत्वात् । ततः सिद्धः स्वपरवेदनपरिणामः तथा प्रत्यक्षतरपरिणामोऽपि । तदेव 'परम्' इत्यादिना दर्शयति । परं बाबम्, आत्मानं स्वरूपम् 'अपि च' इति समुच्चये प्रति- भासयेत् प्रकाशयेत्, प्रत्ययः। कीदृशम् १ सत्यमवितथम्, अन्यथा विश्रीकान्तस्य प्रसिद्धः । परिस्फुट विशदम्, अनेन तत्परिणामिनः प्रत्यक्षव्यपदेशविपयत्वं दर्शयति, स एवैकः प्रत्यय आत्मनः परिस्फुटस्य प्रतिभासनात् स्वसंवेदनप्रत्यक्षम्, परस्येन्द्रियप्रत्यक्षमिति । 'येन' इति तस्य तत्पति- १५ भासनेन तथानुभवसमुत्पत्तिं दर्शयति । तद्वचनाच्च तेनेति लभ्यते यत्तदोः सम्बन्धात् । तेन तथा- नुभवेन स तत्र प्रामाण्यमश्नुते इति । अस्ति छनुभयो देशव्यापिन इ२ कालव्यापिनोऽपि प्रत्ययस्य । तत्र स्वपरवेदनभावस्येव प्रत्यक्षपरोक्षमावस्यापि प्रतिभासभेदनिबन्धनस्य तद्भ देस्य सामग्रीवैचित्र्यात् उपपत्तेः । ततः सुक्तम् -'तत्र'-इत्यादि । 'परम्' इत्यादयुक्तम्, एकस्य स्वपरप्रतिभासिनः स्वभावद्वयस्यासम्भवात् । अत आत्मा- २० नमेव प्रत्ययः प्रतिभासयतीति चेत्; अत्राह- आसादितविशेषाणामधूनामनिवृत्तितः ११४७॥ इति । न तावदसावेकपरमाणुरूप एव सकलजगत्संव्यवहारेण तन्मात्रस्याऽशक्यावस्थापनत्वात् । सश्चयगतानेकपरमाणुरूपत्वे च आसादितः प्राप्तः अतिशयश्चैतन्यलक्षणो बायासम्मवी विशेपो यैस्तेपाम् अणू नाम् अतिवृत्तिः स्वरूपातिक्रमेणान्यत्रापि प्रवृत्तिः तत एव तद्बहुत्वस्यापि परिज्ञानात् तस्यास्ततः । 'परमात्मानमपि च प्रतिभासयेत्' इति सम्बन्ध । स्वत एव तेषा यथास्वमवगमात् किमविवृत्त्येति चेत् ? ननूक्तम्-'एकस्य तद्विपयस्याभावे न तद्बहुत्वावगम.' इति । एतदेव दर्शयति- एकाकारविवेकेन नैकैकप्रतिपत्तयः । इति । एकोऽनेकविषय आकारः प्रत्ययात्मा तस्य विवेकोऽभावस्तेन कृत्वा एकैकाः परस्परामिनाः प्रतिपत्नयो न सम्भवन्तीति शेषः । भवति हि प्रत्ययनिष्ठत्वात् प्रत्येयव्यवस्थायाः (स्था), तदभावे १ स्वयंवेद-आ०, २०, प० ।- परवेदनम् । ३ स्ववेदनाभावे। ४ परस्परमि-आ०,५०,प० । ५प्रत्ययव्य-अ, घ०, १०॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे [२११५१-५४ तादात्म्यात् प्रत्यभिज्ञा न सहशापर हेतुतः ॥१५१॥ अवस्थान्तर्विशेषोऽपि पहिरन्तश्च लक्ष्यते । इति । तादात्म्यात् परापरक्षणेषु कथञ्चिज्जीवस्य अमेदात् प्रत्यभिज्ञा स एवाहमिति परा- मदर्शो न नै। मदृशश्वासावपरश्च अपरापर उपादानोपादेयपरन्धः बोप्सापरत्वानिर्देशस्य, स एव हेतुस्तस्मादिति । 'अवस्था' इत्यादिरत्रैवोपपत्तिः । अवस्थानां परापरचित्तक्षणलक्षणानाम् अन्त अन्तर्गतः सन्तानान्तरासम्भावितया तत्रैव नियतो विशेपो हेतुफलमायः सोऽपि न केवलं वक्ष्य- माणो लक्ष्यते निश्चीयते । क ? पहिरन्तश्च अर्थे ज्ञाने च । एतदुक्तं भवति- सत्येव परापर- परिज्ञाने तेषु तद्विशेपलक्षणं तत्परिज्ञानञ्च जीवादेव, न क्षणनियतादर्शनात्, तस्य पूर्ववृत्तरुत्तरत्र तवृ- व पूर्वत्रामावात् । नापि तदुभयदर्शनजन्मनः तदिदमित्याकारात्प्रत्यभिज्ञानात; तस्यैवाभावात् । १० भाये या नामेदप्रत्यभिज्ञानं तत्र; विरोधादिति कुत. सन्तानकल्पनं यत. संसारतत्कारणादिकमय- कल्प्येत ? जीवादपि कथं तल्लक्षणं तत्रापि भेदस्यानवभासनादिति चेत् ! न ; कश्चित्तस्यापि भावात् । न चैवं प्रत्यभिज्ञाने भेदयत् अभेदस्यापि प्रतिभासः तस्यापि तात्त्विकत्वेनेप्टसिद्धिप्रसङ्गात् । भेदायैव तात्त्विकत्वे प्रत्यभिज्ञानमेव न मवेत् विनमेतरयोरेकत्र विरोधात् । अविरोधे मेदेतरात्मापि भावस्ता- त्विक एव स्यात् । इत्युपपन्नं जीवादेव तल्लक्षणम् । तदभावे प्रत्यभिज्ञानस्याप्यव्यवस्थितेः । पुनरपि १५ 'तादात्म्यात् प्रत्यभिज्ञानम्' इत्यत्रोपपत्तिमाह- सूक्ष्मस्थूलतरा भावाः स्पष्टास्पष्टावभासिनः ॥१५२१ चितथेतरविज्ञाने प्रमाणेतरतां गते । इति । सूक्ष्माश्च स्थूलतरराश्च, स्थूला एव स्थूलतराः स्वार्थिकत्वात्तरप्रत्ययस्य अल्पान्तरवत् । सूक्ष्मस्थूलतरा भावा बदरसहकारनालिकेरपनसफलादयः । तथा स्पष्टाचारपाच ते च ते अव २० भासिनश्च स्पष्टास्पष्टावभातिनो भावाः समोपदरदेशवर्तिनो वनस्पत्यादयः । अत्र लक्ष्यन्ते इति वचनपरिणामेन सम्बन्धनीयम् । तथा वितथं च द्विचन्द्रादिविषयम् इतरच एकचन्द्रादि- गोचरं ते च ते विज्ञाने च तथोक्ते, अत्र लक्ष्येते इति द्विवचनपरिणामेन । कीदृशे ते लक्ष्येते ? प्रमाणेतरतां गतं प्रमाणता गतमवितथम्, इतरतामप्रमाणतां गतं तु वितमिति । तल्लक्षणं चात्र घदरादिभ्यः सहकारादयः स्थूलास्तेभ्यश्च बदरादयः सूक्ष्माः इति दूरपर्वतादिभ्य. समोपाः 'नीप- २५ कूपादयः स्पष्टावभासिन तेभ्यस्तपर्वतादयोऽस्पष्टावभासिन इति । वितथादितरत् प्रमाणम्, इतर. स्माच्च वितथमप्रमाणम् इति च परामर्श एच । न चायं तादात्याभावे सम्भवति, दर्शनस्योभय- परामर्शस्य विषयस्याभावात्, भावेऽप्यपरामर्शरूपत्वात् । मा भूत स्वयं परामर्शरूपं दर्शनम्, कारणं तु भवति संस्कारमयोधसहायमिति चेत्, अत्राह- यस्मिनसति यज्ञातं कार्यकारणता तयोः ॥१५३॥ भेदिनां मत्पभिशेति रचितोऽयं शिलालवः । इति । १ सत इद-ता० । २ लक्षण-ताः । ३ वापीका-ए।

·? २१५४ ] २ अनुमानप्रस्ताव यस्मिन् दर्शने असति अविद्यमाने, कार्यकाले सतः कारणत्वानभ्युपगमात्, यजातं परामर्शज्ञानं कार्यकारणता तयोः कार्यता तज्ज्ञानस्य कारणता दर्शनस्य इति एवं रचितो निर्मितः भोगतेनायमपूर्वः शिलालयः तत्कार्यकारणभाव एवाश्रद्धेयतया शिलाप्लवतुल्यत्वात तच्छब्देनोक्तः । नापि तद्धावस्य श्रद्धेयत्वम्; असतो नीरूपत्वेन कारणत्वायोगात् । कार्य एव तस्य नीरूपत्वं न पूर्वमिति चेत्, ननु पूर्वमित्यपि तस्य प्रध्वंस एवोच्यते नापर. कालोऽनभ्युपगमात् । तत्र च कथमस्तित्वं विरोधात् ? दृष्टत्वमेव तस्य पूर्वत्वं न नाशः "दृष्टताऽतीतकालत्वं दृश्यता चर्तमानता (प्र० वार्तिकाल० १।१३८ ] इति वचनादिति चेत्, किं पुनरिदं दृष्टत्वं नाम ! अनीतं दर्शनमेवेति चेत् तस्यापि किमिदमतीतत्वम् ! अपरं दृष्टस्वमिति चेत्, तत्रापि किं पुनरित्यादेः प्रसङ्गादनवस्थापचेश्च । तस्योपरतिरेव अतीतत्वमिति चेत्, भावस्यापि सैव तदिति कि दृष्टत्वेन ? अतीतं नष्टमिति च लोकव्यवहारात् । किञ्च, एवमतीतं कारणमिति दृष्ट १० कारणमिति भवेत्, तथा च कथं खलविलान्तर्गतवीजादः तत्वमदृष्टत्वात् । दृष्टमेव तदपि योगिनेति चेत; न तर्हि तस्यातीतत्वम् । “दृश्यमानतया वर्तमानमेव" [ म० वार्तिकाल ० ११३८ ] इति वचनात् । अन्यैरदृश्यत्वात् अतीतमपीति चेत, नादृश्यत्वादतीतत्वम्, अपि तु दृष्टत्वात्, तच्च तस्यात्मापेक्षया नास्त्येव । अदृश्यत्वादप्यतीतत्वमिष्टमेव "तस्मादतीतादि योगी पश्यतीति कोऽर्थः ? अन्येनादृश्यमानं पश्यति ।" [अ० वार्तिकाल० १११३८ } १५ इत्यलङ्कारवचनादिति चेत्, न; तत्राप्यतीतस्यैव तद्दर्शनस्य वर्तमानतन्निषेधेनामिधानात्, अन्यथा "दृष्टताऽतीतकालत्वम्" [ प्र० बार्तिकाल० ] इत्यस्य व्याघातात् । किञ्च, अन्यादृष्टेरतीतत्वात् वर्तमानत्वतोऽपि च । योगिदृष्ट्या स एव स्याद्धतुरन्योऽपि चाकमात् ||१४८१॥ अन्यैरदृश्यमानत्वेन तस्यातीतत्वात् कारणत्वमकारणत्वं निष्पर्यायं प्रापां योगिना वर्तमान- तया दर्शनादिति सङ्कटप्रवेशः-तत्कार्यस्य युगपदेवोत्पादानुत्पादयोरुपनिपातात् । अथ योगिनोऽपि सेंमाधानकाल एव तद्वर्तमानं न तस्मादुस्थितम्य, अत एवोक्तम्-"योगिना च समाधानादुत्थि- तेनातीततया व्यवहारात् ।" [ प्र० वार्तिकाल० ११३८ ] इति चेत्, न; तथापि तत्प्रवेश- म्यानिवृत्तः योग्यन्तरं प्रवृत्तसमाधान प्रति तस्यैव वर्तमानत्वात्, योगिनाञ्च बहुत्वात् । न चायमपि नियमस्तेषां समकालमेव समाधानं तस्मादुत्थानं चेति, अन्यथापि तदविरोधात् । अपि च, योगि- २५ दर्शनस्यापि कारणमेव तद्विषयः, कारणत्वं च दृष्टत्वात्, तदपि यदि तदर्शनापेक्ष परस्पराश्रयः-दृष्टा- दर्शनं ततो दृष्टमिति । दर्शनान्तरापेक्षमिति चेत् तदपि यदि तस्यैव योगिनः, स एव प्रसङ्गः तस्यापि तद्द्यादेवोत्पत्तेः, पुनर्दर्शनान्तरदृष्टात् तदुत्पत्तावनवापसङ्गात् । दर्शनान्तरं परस्यैव योगिन इति चेत; किं तत्काले प्रकृतस्य तस्य तदर्शनं नास्ति ? तथा चेत्, कथं सर्ववेदनम् ? तदपि समाधानादुस्थितस्य नास्त्येवेति चत, न; तदुत्थानस्य तदप्रतिबन्धित्वात्, अन्यथा दोष एव स इति ३० १ सुगते-या०, ५०, ५०.२ त्यादिन- आ०,५०, ५०१३ सम्मादामा-पा०, २०,पः । ४ ध्यानकाले। ५ सङ्कटप्रवेश । ६-यानप्र-श्रा०, २०, ५०1७- स्य दर्श-आ०, २०, ५० [ २० .

·न्याययिनिश्चयविपरणे [१५४ न 'सुगत' इत्यत्र अपुनरावृत्तिरुपसर्थ' स्यात्, दोपस्यैन पुनरावृत्तिलात् । तस्मादस्त्येव तनापि तस्य तदिति । कथ वा तदन्यदर्शनदृष्टादपि तदर्शनस्योत्पत्ति समकारातदनुपपत्ते ? "नातोय सधिया मह[प्र. वा० २।२४६] इत्यत्य व्याघातात् । तयाघातात्पूर्व तद्दष्टात तदुत्पचिरिति चेत्, न, तदापि तस्य भावात् । पुनस्तत्पूर्वेत्यादि वचने अननस्थानोपनिपातात् । तन्न ५ दृष्टमतीतम्, अपि तु नप्टमेव । तस्य च न कारणत्व नीरूपत्वात् । एतेन मारिनोऽपि तत्त्व निषिद्धम् ; तम्याप्यनुत्पन्नस्य नीरूपत्वात् । नाऽनुत्पादादाविल्यमपि तु द्रक्ष्यमाणत्वात्। ननु तदपि भाव्येर दर्शनम्, तस्यापि भायित्व यद्यन्यतो द्रक्ष्यमाणत्वात्, तदेवानवस्थानम् । अनुत्पादादिति चेत्, विषयस्यापि तत एव तदिति किं द्रक्ष्यमाणत्वेन । अन्यथा प्रागपि तद्भानप्रसङ्गात् । एवमन्यदपि प्रकृतमत्र वक्तन्यम् । तन्न द्रक्ष्यमाणत्व भावित्वमिति दुर्भापितमेतम्---- "भाविता द्रक्ष्यमाणत्वमिति कालव्यवस्थितिः।। [प्र० कार्तिकाल० ११३८ ] इति । ततो नासतः कारणत्वमतीतादे , नापि तत्कार्यत्व प्रत्यभिज्ञानादेरिति ता तत्कल्पनमश्रद्ध- यतया शिलाप्लव एवेति स्थितम् । क पुनरेवमाह-असत्कारणमिति, सौगनै सतएव तत्त्वोपगमात, कार्यत्वमेव तु असत तत्काले तैरुपगम्यते, सत्त्वे कारणवैफल्यादिति चेत्, असत्यपि किं तंद्वया- पारेण ? तपस्य सन्निरपेक्षत्वात्, अन्यथा सहेतुक्त्वमभावम्य भावस्य तु स्वरसभावित्वमिति कथ- मिष्टविपर्ययो न भवेत् । अथासत इति । पश्चात् सव' इत्यर्थो न नीरूपस्येति, तदयमदोषः, तन्न, यस्मात्- पश्चात्सत्त्वानुपादेन कार्यत्व "ता चेद् भवेत् । भवतापि हि किं तेन सति तद्व्यर्थनास्थिते । ॥१४८२॥ कार्यत्वादेव तत्सत्त्व ततो न व्यर्थतेति चेत् । कार्यत्वात् "सतत कार्यमित्यन्योऽन्याश्रयो न रिम् । ॥१४८३॥ सत्यपि कार्यत्वे यदि तद्व्यापारस्तद्रूप स्पृशति, न क्षणभङ्ग । न स्पृशति चेत्, कथ तनस्तदिति । तदनन्तरनियमादिति चेत्, न; नस्य सकलजगत् क्षणापेक्षयापि भागत् । एवमहेतु- क्त्वे तस्य नित्य सत्त्वादि किन्नेति चेत् ? सहेतुक वेऽपि कस्मान सर्वहेतुक्त्वा । अथाय तम्य म्वभावो यतस्ते नियमाविशेपेऽपि कुतश्चिदेव भवतीति, यद्येवम, अयमपि तस्यैव स्वभावो य. निर्हेनुकगपि नित्य न भवतीति । तन्न पश्चात्सतोऽप्यसतः कार्य वम् , तदभावान्न सतोऽपि कारणत्वमिति तत्र तत्कपन शिलापव एव । तदेवाह-'यस्मिन्! इत्यादि। यम्मिन् पश्चाभावि- १ "मुष्ठु अपुनरावृत्या गत सुगत '-ता. दि०१३"अपुनरावृत्यर्थं सुनष्टज्वरवत् ।'- प्र० चार्विकाल पृ० १ भुगत' इत्यत्र सूपसर्गस्य अर्थ ।३-दर्शन-आ०, २०, ५०१ कारणत्वम् । ५ दर्शनस्यापि । ६-त्वमपिटु-आ०, २०, ५०। ७ कारणत्वोपगमात् । ८ कारणकाले ! ९ कारणव्या पारेण । १० कुवचिद् आ०,५०, ५०१ ११ सतत श्रा, २० । सतत प० । १२ तदनन्तरनियम ।

·. १० १५५-५५] २ अनुमानप्रस्ताव न्यसति तस्यपदेशविषये यज्जात तत प्राक् स्वलक्षणं कार्य करणता तयोः कार्यत्वमसत भरणत्व जातस्येति । शेष पूर्ववत् । न चायमस्मन्मते दोष , न हि तत्र पिण्डादिर्घटादौ सत्यसति वा व्याप्रियते यदयं प्रसङ्ग स्यात्, अपि तु स्वयं तपो भवति । स एव खलु भावस्तत्र यत्मतिक्षण परिणामो नाम | तस्य यदयन्यत्र सत्यसति च व्यापारनिषेधात् कारणत्वप्रतिक्षेप, प्रतिक्षिप्यताम्। न काचित् क्षति , तानतैव तत्र वस्तुत्यस्यावस्थानात् । अथ परिणाम एव ततस्तस्य प्रतिक्षिप्यते, तन्न, ५ तम्य तदनायत्तत्वात् । स्वभावतो हि तम्य परिणामो नान्यत्र व्यापारात् । अत एवोक्तम्'-"परिणाम स्वभाव स्याद भार” इति "अयमर्थक्रिया हेतु." इत्यपि ताप्यापेक्षयैवोक्त नान्यत्र व्यापारात । कथमेर घटादी चक्रचीवरादे कारणत्वम् । अतत्परिणामत्वादिति चेत् । तत्रापि सन्निधिमान्नेणोप कारात तद्वयवहारो न मुख्यत । मुख्यतस्तु पिण्डादेरेव तत्त्व तत्परिणामत्वादिति न किञ्चिदसमञ्ज समुत्पश्याम । 'मदिनाम्' इत्यादिना परमपि परस्य शिलाप्य दर्शयति-भे दिनाम् अन्योऽन्यविल क्षणाना प्रत्यभिज्ञा' तदेकत्वपरामर्श इति । अथवा, भिद्यन्ते सजातीयादन्यतश्चेति भेदा निरशा भावास्ते सन्त्येषामिति मेदिनस्तद्वादिन तेपा प्रत्यभिज्ञा इति अय रचितः । शिलाप्लव एव । पूर्वत्र सुगतेतरज्ञानयोरपि तत्मसङ्गादुत्तरत्रासम्भवात् । न हि निरशवादिना साश वस्तु सम्भवसि तदा दिलव्यापत्ते । साशा च प्रत्यभिज्ञा' नानापरामर्शरूपत्वात् । तदपि कल्पनयैव तस्येति चेत्, यतस्त कल्पन तस्य तर्हि कथम् । अतद्रूपेण तत्कल्पनानुपपत्ते । तस्यापि कल्पनयैवेति चेत्, न, अनवस्था- प्रसङ्गादिति पर्याप्त प्रबन्धेन । तदेव पक्षधर्मवादिकमन्तरेणापि अन्यथानुपपत्तिबलेन हेतोर्गमकत्व तत्र तत्र स्थाने प्रतिपाद्य नेद स्वबुद्धिपरिकल्पितमपि तु परागमसिद्धमित्युपदर्शयितुकामो भगवत्सीमन्धरस्वामि तीर्थकरदेवसमवसरणात् गणधरदेवप्रसादादासादित देव्या पद्मावत्या यदानीय पात्रकेसरिस्वामिने २० समर्पितमन्यथानुपपत्तिवार्तिक तदाह- अन्यथानुपपन्नत्य यत्र तत्र नयेण किम् ? ॥१५४॥ नान्यथानुपपन्नत्व यत्र तत्र त्रयेण किम् ? । इति । अन्यथा अन्येन साध्याभावप्रकारेण अनुपपन्नत्वम् असम्भवनियमो यत्र हेतो तन त्रयेण पक्षधर्मत्यादित्रितयेन कि न किञ्चित् फल विनापि तेन गमकत्वात् । तत्र पक्षधमत्वेन विना २५ गमको यथा अस्ति सर्वज्ञ सुनिश्चितासम्भवद्बाधकप्रमाणत्वात्, अस्त्यात्मा उपलब्धेरित्यादि । समपक्ष सत्त्वादिना शब्दानित्यत्वादो श्रावणत्वादि । न यस्य सत्यपि सपक्षे सत्त्व घटादेरश्रावणत्वात् । नापि व्यतिरेक , तदुपदर्शनविषयस्य फस्यचिदपि दृष्टान्तस्याभावात् । तस्त्रितयेनापि विना, यथा सन्ति प्रमाणानि इप्टसाधनात्, सन्ति रहिरा साधनदूपणप्रयोगादित्यादि । समर्थित चैतेषाम यथा १ न्यायवि० श्लो० २११३३॥ २ न्याययि० श्लो० २११३४ । ३ -शान त-पा०,५०, ५०॥ ४ नानाप-आ०, २०, ५०१५ कल्पनौति आ०,१०,१०।६ -वायमेद आ०,१०,१०१७ दादा पारित श्रा०, ब०, ५०1८'विना गमक दयन्वय । २३ - ·५ न्यायविनिश्चयविवरण [१५५ नुपपन्नत्य गमकत्वनिवन्धनमतान्या च। ततो युक्त तरेत्यादि । ननु यत्र सम्भवस्तत्र तदपि लक्षणमेव, तत्सहितस्यैवान्यथानुपपन्नवस्यापि गमात्वादिति चेत्, न, सम्भवमा रेण तल्लक्षणले धमादी पाण्टिमादेरपि तत्मसात् । तस्याऽहेतापपि भागाग्नेति चेन; समान पक्षधर्मवादावपि, हेत्वाभासेपु तस्यापि भावात् । समुदितमेर ततस्य लक्षण तच्च नान्यत्रेति चेत्, न, असर्वज्ञसायने वचनादौ तस्यापि भावात् । निश्चितान्वयन्यतिरेकी न तत्रति चेत्, न, वृतत्वादापि तदभारम्य निवेदनात् । तन्न सम्भवमात्रेण तस्य तल्लक्षणत्वम् । अथवा, 'अयेण' इत्यत्र इतिशब्दो द्रष्टय , येणेति किं कस्मात् : 'चतुष्टयादिरूपेण हेतु ' इति वक्तव्य रूपान्तरस्यापि मागादिति भार | तत्तावन प्रथममन्यथानुपपन्नत्वम् । न च तत्रुप्यमेन, तदभावेऽप्युक्तेपु हेतुपु भागत् तद्भावेऽपि वचना दावभावात् । तथा ज्ञातत्वमपि । नह्यज्ञातस्य गमकत्वम्, अतिप्रसङ्गात् । शातत्व नाम ज्ञानमे १० ज्ञातव्यन्यवहारस्य तन्निबन्धनत्वात् तत्कथ हेतो रूपम् अथान्तरत्वादिति चेत् ? न; ज्ञान प्रति कर्ममायस्य तत्वात् । तदपि कथ रूपान्तर रूप्याव्यतिरेकादिति चेत् , न, भज्ञातव्यावृति रूपतया तदन्यत्र्यावृतिरूपात ततस्तस्य व्यतिरेकात् । यदि च ततस्तस्याव्यतिरेकात् न रूपान्तरत्वम्; अन्वयव्यतिरेकोरपि परस्परतो न भवेत् तदपिशेषात् । व्यतिरेक एव तयो', भाषाभानरूपत्वान्- सपक्षे भावो धन्वयो विपक्षे चाभावो व्यतिरेक इति चेत्, कथमेवमितरवचनादितरस्यापि प्रति पति + नियमवतम्तवचनम्य तथा सामथ्यान्, नियमक्त खलु तद्वचन सपक्ष एवास्ति विपक्षे च नास्त्येवेति, तस्य तादृशी शक्तिर्यदेकमप्युमय गमयतीति चेत्, कथ पुनर्वस्तुन्यसनो नियमस्य तेना भिधानम् । तथा स्वरूपस्याप्यसत एव तत्प्रसङ्गात् । तथा च न तम्यापि रिङ्गरूपत्वम्, असतस्तदनुप पत्तेरित्येक पक्षधर्मत्वमेव सद्रूपमवशिष्येत । तत म्वरूपवन् सत एव तस्याप्यभिधानमिति कथ न परस्परं तयोरव्यतिरेक । नियमतोऽन्वयस्येव व्यतिरेक्त्वाद् व्यतिरेकस्येव चान्चयत्वात् । भवतु नियमवत इतरस्याव्यतिरेकादरूपान्तरस न केवलदिति चेत्, न, केवलस्येतरस्य चारिगर क्षणन्यात् । व्यतिरेकोऽपि तद्वत इतरस्यास्त्येव विधिनिषेधरूपतयेति चेत्, "युक्तमत्र ज्ञातत्वम्यापि बेरुप्याद् व्यतिरेकः तद्विलक्षणव्यावृत्तिरूपत्वात् । तथापि तद्वचनादेव तदवगम्यते ज्ञातम्यैव सभ्य तल्लक्षणत्वात, अज्ञातस्य गमकाङ्गत्वायोगात् । अतो [5] रूपान्तर तदित्यपि न सहतम्, अन्वयादरपि तत्यापते । अन्यतरवचनाभिधेयत्वस्य स्वयमेवोपगमात् । पक्षधर्मत्वादित्रयस्य या परस्पर सम्यापि कृतमनित्यं प्रयत्नान्तरोयमनियमिति हेतुवचनादेवाधिगते , हेतोविना तेनासम्भवात् । अत एवोक्तम्- "विदुषा वाच्यो हेतुरेव हि केवलः (" [H० वा० ३ । २६ ] इति । अशक्तित तद्वचनात, सदनवगच्छता पृथगेव तस्याभिधानाद्रूपान्तरमेव ततस्तदिति चेत्, न, सातत्वेऽप्येव तत्त्वोपपते । अतो रूपान्तरमेव तद्वक्तव्यम् । नन्वबाधितत्व बापकस्य एवमबाधितविषयत्वमपि, तदन्यस्यागमकत्यात् । १ पक्षधर्मस्वादिकमपि । -भा- आ०,०प०१३ शशावात् । ४'अत्र त्रैरूयव्यावृत्ति रूपात् -तादि।५ रुप्यात् । ६श्यन्वयम्यतिरेक्यो । ७ उत्तरमन आ०,२०, ५०1८-यातम्या -आ०, ब०१६ अरूपान्तरवम् ।

·, २०१५५] २ अनुमानप्रस्तावः १७९ निवृत्तिः, अनुपलब्धिर्वा भवेत् ? निवृत्त्यापि साध्याभावस्य निवर्तने व्यों हेतुः, तावता साध्य- सिद्धे, अभावनिवर्तनस्य भावविधानरूपत्वात् । अनिवर्तने तु न तन्निवृत्तिः तल्लक्षणं तद- निवर्तनात् तत्प्रवृत्तिवत् । तन्न तस्य निवृत्तिरबाधितत्वम् । अनुपलब्धिस्तदिति चेत्, ततोऽपि यदि बाधकस्य निवृत्तिप्रसङ्गः पूर्ववत् । संशयश्चेत्, सिद्धः सत्यपि वापके हेतुप्रयोगः, संशये पाक्षिकस्य तस्य भावात, अन्यथा तदसम्भवात् । तन्न तदनुपलब्धिरम्यवाधितत्व तद्रूपम् । तदुपलब्धावप्येवं ५ तस्मयोगस्यानिवारणात् बाधोपगमस्येतरत्राप्यविशेषादिति चेत्, कथमेवमविनाभावोऽपि हेतुलक्षणम् ? कथं च न स्यात् ? उंच्यते स हि तावन्न साध्याननुपातिनो निश्चयस्य विषयः; तदपेक्षत्वात् । तदनुपातित्वे तु निश्चयस्य व्यों हेतुस्तत एव साध्यसिद्धः । स्यादयं प्रसहो यदि धर्मिण्येव तन्निश्चयो न चैवं दृष्टान्ते तदुपगमादिति चेत् ; धर्मिण्येव कुतो न तन्निश्चयः । तत्र साध्या- भावेऽपि हेतुसम्भवात; न तर्हि तत्र ततः साध्यसिद्धिः, सत्यपि साध्ये शक्त्यमावादिति चेत्, १० कथं तहीदमेटेनोक्तम्--"तस्मात् स्वसाध्यप्रतिबन्धाद्धेतुस्तेन व्यासः सिद्वयति, सच विपर्यय बाधकप्रमाणवृत्या साध्यधर्मिण्यपि सिद्धयतीति न किञ्चिदन्यत्रानुवृत्त्यपेक्षया " [ हेतुवि० टी० पृ०२५] इति ? सत्यामपि तत्र तन्निश्चयेन साध्यसिद्धौ न भवत्येव हेतोः प्रयोगः । समारोपव्यवच्छेदार्थ इति चेत्, न, निश्चिते समारोपाभावात, अन्यथा बाधाविरहनिर्णयादपि तत्सिद्धौ तदर्थ एव तत्प्रयोगः स्यादिति न युक्तमेतत् हेतुबिन्दावुक्तम्- 'तत्किमिदानी हेतोः सामर्थ्यम- बाधयैव साध्यसिद्धेः ।" [ हेतुवि० पृ०२०८ ] इति । तस्मादबाधितविषयत्वमपि रूपमेव हेतोरबिनाभाववत् । तदभावे को दोषी येन तदपि तस्य रूयं परिकल्प्येत १ बाधितविषयस्यापि हेतुत्वं प्रसज्येतेति चेत्, न; सत्यविनाभावे तद्विषयत्वस्यैवासम्भवात् । सम्भवे तेन साध्यस्य निषेधोऽपि विधिश्चाविनाभावेनेति दुस्तरमेव दौथ्यं तस्यापद्यतेति चेत्, उच्यते-पक्षधर्मत्वादेरप्यभावे किं भवेत् यतस्तस्य तद्रूपत्वकल्पनम् ? अपक्षधर्मत्वादेरपि हेतुत्वं प्राप्नोतीति चेत्, न; असत्यविनाभावे २० तदसम्भवात् । सत्येवेति चेत्; तथापि कथं तस्याहेतृत्वम् ? त्रैरूप्याभावादिति चेत; तदेव दौस्थ्यं तत्राप्यापतितं तदभावादहेतुत्वम् अविनाभावाञ्च विपर्यय इति । अविनाभावोऽपि तदभावे नास्त्येव तस्य तत्रैव नियमादिति चेत् न तस्य निषेधात् । ततो न त्रैरूप्यस्यापि कल्पनमर्थवत् व्यवच्छेद्याभावात् । सम्भवमात्रेण तु कल्पना अबाघि [त] विषयत्वेऽपि, सर्वत्र सम्भवेन ततस्तस्य विशेषाच्च । २५ एवमसत्प्रतिपक्षल्वमपि रूपान्तरम् । किं पुनरिदमसत्प्रतिपक्षत्वम् ? असम्भवत्प्रतिहेतुत्वमिति चेत; कुतस्तनिश्चयः ? प्रतिहेतोरदर्शनात, न; दर्शनेन भावस्याव्याप्तौ अदर्शनादमावनिश्चयस्या- नुपपत्तेः । न च दृष्टप्रतिहेतुसदृशे ततस्तनिश्चय , संशयस्यैव सम्भवात्-तत्रवानापि किं भवति प्रतिहेतुः किं वा न वेति । तद्विलक्षण इति चेत् तदेव तर्हि वैलक्षण्यं स्वलक्षणमस्तु हेतोः, तत ? १ तस्यापि आ०,ब०,प०१२-मर्चतेनो-छा०,०,१०।३-मबाधवि- श्रा०,१०,प० ।

·- १८० न्यायविनिश्चयविवरणे [१९५५ एवं तस्यासाध्यन्यावृत्त्या साध्यनिश्चयकारित्वात् व्यर्थमसत्प्रतिपक्षत्वम् । 'अप्रदशितप्रतिहेतुत्वम् असत्प्रतिपक्षत्यम्' इत्यपि न युक्तम् , प्रनावता पुस्पेण कदाचित् तत्प्रदर्शनस्यापि सम्भरात् । यापत्तदप्रदर्शन तावत् गमकत्वमेवेति चेत; स तर्हि हेतु वस्तूनि स्वसाध्यप्रतीनि भृत्वा तत्प्रमाणकान् पुरषानभ्युदयनि श्रेयसाभ्या सयोजयति, पुनश्च प्रतिभावता पुरपेण प्रतिहेतूपदर्शनेनो- ५ कीलितसाधनसामर्थ्य तानि वस्तूनि लाश्च पुरुषान् तद्भावसम्पदः स्वसाध्यप्रकृतित्वसम्पदोऽभ्युद यनि श्रेयससम्पदश्च प्रच्याव्य प्रष्टराज्य इव राजा तपोक्न गच्छेत् । कथ वा स्वयमतत्सा-यनियतम्त दुपदर्शनात् प्रागपि तत्र हेतु र तत्साध्ये नियते च कथ प्रतिहेतो सम्भव प्रदर्शन या विरोधात् ? अतो नासत्प्रतिपक्षत्व हेतुरूपमुपपन्नमिति चेत्, कुत पुनरेव त्रुवतस्तथापि हेतोर्गमकत्वम् । प्रति बन्धादेव तादाल्यादेरिति चेत्। न, तन्निश्चयस्याप्यशक्यत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । ततो न कश्चिदपि हेतु, १० तस्यापि सन्दिग्धस्यातल्लक्षणत्वात् । यदप्युक्तम्-तत्साध्यनियते चेत्यादि, तदपि न सङ्गतम्, विगश- नियतेऽपि तद्भाव प्रत्यनपेक्षणे परिणामसाधनतया तत्यैव प्रतिहेलो सम्भात् । प्रतिपादित' चैतत् "परिणामस्वभावः स्यात्" इत्यादिना । अभिप्रेत च पिनाशनियतत्य तस्य स्वय ततस्तत्साधनात । ततो नातन्निश्चयमात्रादेव प्रतिहेत्वभावाभाव इति पृथगेवासौ तहक्षणतया वक्त य इत्युपपनम् अन्यथानुपपन्नत्वादिभिश्चतुर्मि यक्षधर्मत्यादिमिश्च सप्तलक्षणो हेतुरिति उयेणेति किम् इति । अथवा त्रयेण कार्यन्वभावानुपरम्भरूपेणेति व्याख्येयम् । न हि तेनापि किश्चित, रूपा न्तरेणापि हेतोर्भावात् । कार्यादिरूपादेवाविनाभाव । "कार्यकारणभावाद्वा स्वभावाद्वा नियामकात् । अविनाभारनियमो दर्शनान्न न दर्शनात् ।।" [५० वा० ३।३०] इति वचनात, तदभावे कथमविनाभावो यतो रूपान्तरेणापि हेतुत्वमिति चेत् । कुत पुनरिद तत एव न तदाय २० ( तदभाव ) इति ? न तावत्तद्रूपत्वात्, रसादिकृत्तिकोदयादे रूपादिशकोदयादिसाधनम्य तदभावेऽपि सद्गावात् । न हि तादृशस्य ताप्यम्, अतिप्रसङ्गात् । यक्ष्यते चेतत्-"तुलोन्नाम" इत्यादिना । नापि तज्ज्ञाप्यत्वात्, तत्र तदभावेऽपि तज्जप्तर्भावात् । अपि च , प्रत्यक्षत्वेन तत्तस्य ज्ञापक नोपपत्तिमत् । अज्ञत्वात् पञ्चमस्यानि प्रत्यक्षस्य प्रसङ्गत ॥१४८४॥ लिङ्गत्वाचेत् परस्तत्राविनाभाव प्रवन्ध्यताम् । तस्यापि ज्ञप्तिरन्यस्मात् कार्यत्वादेत्ततो भवेत् ॥१४८५|| एव सत्यनवस्थानात् छ तज्ञप्ति प्रकल्प्यताम् । लभ्यतेऽनुमितिर्यस्पा क्षणभङ्गादिसाधनी ॥१४८६॥ प्रमाणान्तरभावेन ततस्तज्ज्ञप्तिकल्पनम् । तब पथ्य न वेत्येव भवतैयायधार्यताम् ॥१४८७।। १ वस्तुनि आ०,१०,१०। २ हेतुरस्यापि आ०,१०,५०। ३ न्यायविश्लोक २११३३॥ ४ न शनि-पा०, २०, ५०१५-स्वभाव इति ०, म०, ५०६न्यायवि० श्लो० ३३८ । ३० ·१८१ १० २।१५५ ] २ अनुमानप्रस्तावः अप्रमाणात् ततस्तस्य ज्ञप्ति कल्पयता त्वया । प्रमाणचिन्तावैययं सर्वत्र स्यात् समर्थितम् ॥१४८८॥ कुतो वा तस्य सवित्ति कार्यादयत्ततो भवेत् । अविनाभावसवित्तिरजातात्तदसम्भवात् ॥१४८९|| अविनामावतश्चेत् स्यात्तस्यापि प्रतिवेदनम् । प्रत्यक्षादिविकल्पोक्तो दोष सर्वोऽनुषज्यते ॥१४९०॥ कायादेरविनाभाववित्तिस्तस्याश्च तद्गति । इत्यन्योऽन्याश्रयो दोपो दुस्तर प्रसजत्ययम् ।।१४९१॥ प्रत्यक्षात्तस्य सवित्तौ वक्ष्यामो क्यमुत्तरम् । लिङ्गातु तत्परिनानमनास्थानमुद्वहेत् ॥१४९२॥ लिङ्ग तदविनाभावात् कार्यत्वादेश्च तद्गति । तस्यापि लिङ्गतोऽन्यस्मादविनाभाविनो गति ॥१४९३।। इति । तन्न तज्ज्ञाप्यस्यात्तत एव स इति युक्तम्, ज्ञाप्यस्य ज्ञापफनियमाभावाच । ततो युक्तम- न्यथापि हेतुभावात् कार्यादित्रयेग किमिति । एव पूर्वदादिना' सयोग्यादिना चीतादिना च येण किमिति व्याख्येयम् ? वक्ष्यते चैतत् एतेन' इत्यादिना । १५ भवतु नाम यत्रान्यथानुपपन्य तत्र त्रयेण किमिति,तेनैर पर्याप्तत्वात्, अन्यथापि हेतुभावाद्यत्र नास्ति न तत्र, तत्र रूप्यस्यैव गमकत्वात् । हेतोश्च त्रिविधस्यैव भावादिति चेत्, न; अन्यथानुपपत्त्य भावे गमकत्वस्यासम्भवात् अतिप्रसङ्गात् । अगमकधर्मणश्च अहेतुत्वात् । एतदेव 'नान्यथा' इत्यादिना दर्शितम् । स्वपरप्रसिद्ध चैतद् अउ चोटाहरण सकलमपि क्षणमहायेकान्तसाधन प्रतिपत्तव्यम् । तस्यान्य थानुपपत्तिवैकल्यञ्च यथाप्रतिभासमनेकान्तस्यैव तत सिद्धेविरुद्धत्वात् यथाकल्पनमसिद्धे इष्टदितरनापि २० भान व्यभिचाराच्च । तदुक्तम् - "असिद्धः सिद्धसेनस्य विरुद्वो देवनन्दिनः । द्वेषा समन्तभद्रस्य हेतुरेकान्तसाधनः ।। [सिद्धिवि० परि० ६] इति । तस्मादन्यथानुपपन्नत्वादेव हेतु । सत्यसति च तस्मिन् त्रिरूपौविध्ययोयर्यात् । कुतस्तर्हि तत्मतिपत्तव्यमिति चेत् । ननु नोक्तमेर क्तत्-"साध्ये सति" इत्यादिना । यद्येतावना २५ न परितोष , वक्ष्याम [ भवतस्तु स्वभावादिरूपस्य हेतो कुत प्रतिपत्ति ? प्रत्यक्षादवेति चेत्, न तत साकल्येन तदसम्भवात् । न हि तत् ‘सर्वत्र सर्वदा शिंशपादि वृक्षादिस्वभान एव, धूमादिरग्न्या- १ "श्य तत्पूर्वक त्रिविधमनुमान पूर्ववच्छपवत् सामान्यतोष्ट च ।" -ज्या० सू० १११२॥ २ "सयोगिसमवाय्येकार्थसमवायि विरोधि च ।' -वै० म० ३।१।९। ३ “तर प्रथम तावद्विविधम्- चीतमवीत च ।' -सौ० त० कौ० का०५/४ न्यायधि० श्लो० ३४.१५ अनैकान्तिा । ६' न्तभद्रस्य सत्त्वादिरच मनि । -प्रमाणस० पृ० ११ विन्दो गल्लवादिनः। -जनताल ५५२ । स्या० २० पृ० १०३० । ७ न्यायवि० श्लो० २।१२६ । । - सम ·न्यायिनिश्चयरियरणे [११५५५६ दिजन्मेर' इतीयतो व्यापारान् कर्तुं समर्थम्, देशकारव्याप्त्या स्वयमप्रवृत्त', प्राणिमात्रस्यापि सर्वदर्शित्वप्रसङ्गात् । अन्यत्र वृत्त तत्र करोत्येव तानिति चेत्, न, तत्राप्यपरामर्शरूपत्वात् । किंवा तर तत्करणेन । तत एव साध्यस्यापि सिद्धरनुमानयात् । उक्तश्चैतत्-"सम्बन्धो यत्र इत्यादिना । तत सामस्त्येनैव तत्करणमभ्युपगन्तव्यम् । तच्च ततो न सम्भाति । तदेवाह- प्रत्येति न प्रमा हेतु [प्रत्येनि पुनरमा ] ॥१५५॥ इति । प्रमा प्रत्यक्षरूपा तदन्यरूपाया व यमाणत्वात्, न प्रत्येति न परिच्छिनति हेतुम् उक्तरूपमुक्तादेव न्यायात् । मा सो त प्रतिगात, तज्जन्मा तु विकल्प प्रत्येति तद्वयावृत्ते परामर्श रूपत्वादिति चेतन, तस्यागृहीतग्रहाविसंवादाम्या प्रत्यक्षानुमानयोरत लक्षणत्वेनानन्तभाचिन प्रमा णान्तरत्वरसङ्गात् । अप्रमाणवे या कुतस्ततो हेतुप्रतिपत्ति ? एतदेवाह-'प्रत्येति पुनरप्रमा' इति । नेति हेतुमिति चानुवृत्तम् । पुनरिति । पुनभारी विकल्प पुनः प्रत्येति हेतुम् । माद् अप्रमा प्रमाण यत इति । मा भूत् प्रमाणात् तम्य प्रतिपत्तिर प्रमाणादेव भास्विति चेत्, अत्राह - प्रमारंतुतदाभासभेदोऽयं सुव्यवस्थितः । इति । प्रमा च हेतुश्च तयोरामासो च प्रमाहेतुतदाभासा. प्रमातदाभासौ हेतुतदाम'सौ चेत्यर्थ । तेपा भेदो नानात्वम् अय प्रतीयमान सुव्यवस्थितः 'न त्यवस्थित ' इत्यर्थ । उपहसनपरत्व तद्ध १५ चनस्य । तथा हि- यदि प्रमाणतो हेतु कुतश्चिन्नावगम्यते । नानुमान तदा तस्य हेतोरेव समुद्भवात् ।।१४९५॥ तदभावे कथनाम तदाभासव्या स्थिति । सौगतेरवाप्येत प्रत्यक्षातदसम्भवात् ।।१४९५॥ अन्यथा तदन्यवस्थाया कथ मानान्तरास्तिता। प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरित्यादिनोच्यताम् ॥१४९६॥ अप्रमाणाद् गतो हैतोस्तदात्म्यादिसमन्वयी । हेतुरन्यस्तदाभास सयोग्यादिरशेषत ॥१४९७।। इति हेतुताभासभेदस्यावस्थिति कथम् । प्रमाणादेव तयुक्तरेन्यथा नियमक्षते ॥१४९८॥ भवतु तर्हि ममागादेवानुमानाद्धेतुप्रनितिरिति चेत्, अनाह-- नियमेन न गृहाति निःशङ्कं चतुरस्रधीः ॥१५६॥ अन्यथाऽसम्भयेऽज्ञाने [द्यर्थश्चात्मव्यरस्थितः ] 1 इति । चतुरसधीरनुमानबुद्धि सहरव्यवहार नियन्धनत्वेन तस्या एव चतुरखतोपपत्ते न गृह्णाति न १ तानीति आ०,५०,१० (पापारान् । २ न्यायरि श्रो० २१०३१३ प्रत्यक्षतमा १४ हेतुम् ।

·१८३ । , २।१५८] • अनुमानप्रस्तानः प्रत्येति हेतुम्' इति गतेन सम्बन्ध । ग्रहण किंविशिष्टम् । निःशङ्क शङ्काया निष्कान्तम् । उपर क्षणमिद तेन निविपर्ययमपि । कदा न गृह्णाति ? अन्यथासम्भये सा याग्निाभावे हेतोरज्ञाने अवि. यमा नपरिच्छेदे सति । केन कारणेन तदापि सा न त गृह्णातीति चेत् नियमेन नियम तदा सेन नास्तीति योग तेन । न तपरिजानजन्मा तद्वीस्तदभावे भावि, अभवन्ती च कथ गृह्णीयात्, सत्येन धर्मिणि तद्धर्मोपपते । सत्येन तस्मिन् तज्जाने सा त गृहातीति चेत्, अत्राह-नियमन' इत्यादि । ५ चतुरस्रधा न हेतुं निःशङ्कगृह्णाति । कदा । अन्यथासम्भवे यज्ञान तस्मिन् सति । केन ? नियमेन । यम उपरमस्तस्याभायो नियम निशितात, तेन । चतुरनधिय इति विभक्तिपरिणामेन सम्पन्ध । तात्पर्यमत्र-प्रतस्ते तज्ञानात्तद्धी , तयदि तत एव परस्पराश्रय -सत्या तरया तज्ज्ञान तम्मिश्च तद्धीरिति । अन्यतस्तद्धिय इति चेत्, आगतस्तर्हि तदनुपरम तन्निमित्तस्यापि ज्ञानम्यान्यतम्तद्धियो भावात्, पुनस्तन्निमित्तस्यापि तज्ज्ञानस्येत्येव पचिदप्यस्थानात् । तन्नानुमानमपि हेतुं प्रत्येनि । मा भूतु ममागतदामासादिभेद स्वयमप्यलकारकूला तन्निरामस्येप्टत्वात्, अविचारितरम्यया कल्पनयेव तदुपगमात्, तत्त्वतस्तु सरिदद्वैतमेव तस्य तत्त्वम्, तस्य च प्रमाणेतरविकल्यातिपानिन म्बसवेदनादेव पतिपत्तिरिति चेत, अनाह-'वर्थश्चात्मव्यवस्थितः' इति । हि रपुटम् अर्थश्च न केवल तदेव ज्ञानम् आत्मना स्वभानेन न कल्पनया व्यवस्थितः तत्कथमद्वैतम् । अर्थ- व्यवस्थितो द्वैतस्यैवोपपत्तेरिति भाव । कुतम्नया स्थितिरिति चेत् । ज्ञानवत्प्रतीतैरेव, इयास्तु विशेष १५ म्तो ज्ञानम्यार्थस्य तु तत इति । तन इत्यपि कुत इति चेत् । स्वत इयपि कुत । तथानुभवात समानमन्यत्र । तथापि न तद्वयास्थितिस्तत्प्रतीतेन्तवात् स्वप्नत प्रतीतिदिति चेत्, ज्ञानभ्यापि न व्यवस्थिनि , तत्पतीतेरपि बाह्यप्रतीतिमद् भ्रान्तनात् । प्रनीतिवेऽपि बाह्यम्यैर प्रतीतिभ्रान्ता न ज्ञान म्येति चेत्, अनुकूलमाचरसि-बाह्यप्रतीनिरपि म्पप्नगता भ्रान्ता न परेत्यभिमतसिद्धे । कथ चेदमनु मानमद्वैतादे । कथ च न स्यात् । हेतुजन्मना तेर्ने हेतुफल्भावस्य तद्वादमायनीकम्यान्चार्पणान् । नाय दोप परिकल्पितत्वात दायम्येति चेत, तर्हि तन्निनन्धमनुमानमपि कांपनमेति कथं तन घचिद्विभ्रमस्य विधिरविभमवत् । कथ वा क्षणक्षयाटेरेव तन पतीतिर्न नियादेरपि यन सवृत्यापि स एव सन्न नियादिरिति व्यवस्था शोभामनुगोभीति । तन कल्पितम्तहार उपपन्न । तदाह- प्रतिव्यूढस्तु तेनैव प्रभवोऽनमधूमयोः ॥१५७|| प्रत्यक्षेऽर्थे प्रमाणेन विकल्पेन प्रकल्पितः । इति । प्रतिव्यूढ प्रतिक्षिप्त तुरिनि वितर्के । क प्रभया कार्यकारणमाव । कयो । अनलधमयो उपलक्षणमिहमन्येपामपि लिङ्गलिनिजानादीनाम् । फोहश १ प्रमाणेन निरन्पन प्रान्पित इति । मुबोधमेनन् । न चेदमसम्मानमेव परम्य -"निप्पनेरपराधीनमपि कायं म्वहेतुना । मम्मन्यते कल्पनया " [५० वा० २१२६ ] इयभियानात् । केन प्रतिव्युट । तेनर प्रागुतनानुमान तामासभेदानास्थितियायेने नापरेण । तया हि- १ तेन विर- आ०, ५०, १०० ते ताई पावेन नास्ति- आ०, ५०।३ीनन- १०,५०1४ अनुमानेन। - २० आ०, ·१८४ १० १५ न्यायविनिश्चयकिरण [२३१५८ कल्पितप्रभवाधीन क्षणिकाद्यनुमानरत् । नित्यत्वाद्यनुमानं च तद्रामासि भवेत् कथम् ॥१४२९॥ सहसा पूर्वकन्यापि तदामासत्वसम्भवात् । अनुमानतदाभासभेदोऽय सुला कथम् ॥१५००। न केवल तयोरेख प्रतिव्यढोऽपि तु प्रत्यक्षे स्पटवेदने अर्थे तद्विपये च, अर्थतन्त्य - योरपीत्यर्थ । अन्न तन।' इति निर्विकल्पेतरभेदानस्थानेनेति व्याख्येयम् । तथा हि-- प्रत्यक्षं निपि चेत् कल्पिलादर्थजन्मन । सविकल्पकमप्येव तत एव कथन्न तत् ॥१५०१॥ नास्त्यर्थ सविकल्पञ्चेन्निर्विकल्पोऽस्त्यसौ कथम् ? प्रत्यक्षात प्रतीतेश्चेहिकल्पमर वर्जितात् ॥१५०२।। नारिवल्यातत सिद्धात सिद्धयत्यर्थोऽविकल्पक । भरमाञ्च सिद्धाचसिद्धिरित्यन्यो ऽन्यसमाश्रयात् ॥१५०३॥ अध्यक्षादन्यतोऽर्थईचेदविकल्प प्रसिद्धिमान् । अन्यस्याप्यविकल्पत्ये कथ नाध्यक्षमेव तत् ॥१५०१॥ विकल्पत्वे कर तस्मादविकल्पार्यवेदगम् । विकल्पोऽवस्तुनिर्भासी यतो व स मनोऽखिल ॥१४०५॥ मन्यनात सतोऽप्पर्थात् प्रत्यक्ष ययापकम् । सविझल्यकमेवातस्तन्न कस्मानिगद्यते ॥१५०६॥ लोकम्य यत्तदेवेष्ट प्रत्यक्षमविगानत । न लोकातिक्रमी युक्तस्तस्कल्पो लोकमिच्छताम् ॥१५०७॥ ततोऽर्थजन्मन क्लक्षात् प्रत्यक्ष निकियकम् । विकरुपकमुतेत्येव भेदोऽय दुविनिश्चय ।।१५०८] तस्मात्तभेदनिश्चयमभ्युपगच्छता तत्त्वत एवार्थज्ञानयोरनरधुमादेश्य प्रभवोऽयमभ्युपगन्तव्य । एवमेव तत् प्रमाणन प्रत्यक्षादेव तत्प्रतिपत्ते । एतदेव दर्शयति- प्रत्यनानुपलम्माभ्यां यदि तत्वं प्रतीयते ॥१५८) इति । तत्समनलघूमयोहंतुफ्लभार प्रतीयते प्रत्यक्षादर अनुपरम्भमहायात् अनुपरम्भाद्वा प्रत्यक्षपहायात्, ततस्तात्विक एवायम् । दृश्यते हि प्रागनलाभावेऽनुपरन्धो धम, तद्भावे दृष्टोऽपि तंद्राये पुर्न दृश्यते च तदभावे, तस्मात् स तस्यैव कायम् अकार्यस्य तत सदस्यसम्भादिति भार । परस्य तत्रोत्तरमाह- १ एवमेवत् आ, ब०, प० । तदभावे आक, या, यातन इति पद व्यर्थम् । ३ असारणस्य श्रा, २०१०। १० २५ ·१० न्यायविनिश्चयविवरणे [२११६०६१ कल्पितोऽपि क्षणक्षीणे वस्तुन्येव स सम्भवी । तस्य प्रत्यक्षत सिद्धर्न नित्यादौ विपर्ययात् ॥१५१०॥ इत्यप्ययुक्तं प्रत्यक्षातस्याप्यप्रतिपत्तित । जात्यन्तरगतत्वेन तस्य पूर्व निवेदनात् ॥१५११॥ ५ तत साधारणात्मापि प्रतिबन्योऽस्तु तात्त्विक । प्रमाणमनुमान हि नान्यथा स्यातदुद्भवम् ॥१५१२॥ तम्य च तर्कादेवाधिगतिर्न प्रत्यक्षात । तस्याऽतद्विषयत्वे वा कस्याय व्यापार स्यात् । "अग्निस्वभावः शक्रस्य मृर्दा यद्यग्निरेव स । अथा वभागोऽसौ धमस्तर कथं भवेत् ? ॥ धृमहेतुस्वभावो हि वहिस्तच्छक्तिमेदवान् । अध्महतोऽमस्य भावे स स्थादहेतुकः । [R० वा० ३१३५ ३६] इत्यान्दि । प्रत्यक्षस्यैवेति चेत् न, तस्याविकल्पस्यास्येव परामर्शासम्भवात् । तजन्मनो विकल्पस्येति चेत; तथापि किमर्थ तन्निरूपणम् । प्रतिबन्धस्यैव निर्णयार्थम्, प्रत्यक्षप्रतिपन्नस्यापि तस्यानिणा तस्य पुरुषार्थ प्रत्यनुपयोगादिति चेत्, विक्ल्यस्यापि तर्हि कथ तन्निर्णय प्रत्युपयोग न हि तम्यापि स्वत १५ परतो वा निर्णय इति । अभिहितञ्चैतत्-अनिर्णीतोऽपि स तत्रोपयुज्यते दृष्टत्वात्, एव न प्रतिवन्ध' इति । किं कृतमेतत् ! समारोपभावाभावकृतमिति चेत्, तर्हि प्रतिबन्धे प्रतिबधसमारोपनिवारणार्थ तन्निरूपणमिति कथ तद्व्यापारवान् क्ल्यिो न प्रमाणम् । अप्रमाणात्तनिवारणायोगादनुमानवत् । एतदेवाह- सत्यप्यन्वयविज्ञाने सतर्कपरिनिष्ठितः ।।१६०॥ अविनाभावसम्बन्धः साकल्येनायधार्यते । इति । अन्वय प्रतिबन्धस्तस्य विज्ञान प्रत्यक्ष तस्यैव परैरिटेस्तस्मिन् । कथम्भते । सारल्येन देशकालान्तरवर्तिमाध्यसाधनव्यक्तिसामस्त्येन अन्यथा सतोऽपि तम्यानुपयोगात् । सत्यपि विद्यमानेऽपि अपिशब्द सम्भावनाया तत्त्वत तदभावात्, अन्यथा प्राणिमात्रस्यापि सुगताविशेषणा नुमानवैफल्यमसङ्गात् । स प्रसिद्ध स वा पात्रकेसरिम्वामिना निरूपित अग्निाभार एव २५ सम्बन्धो हेतुसाध्ययोर्न तादाम्यादिस्तस्याव्यापत्त्यात् । अपधार्यते निश्चीयते । कीटश सण परितो नारोपयता निष्ठितो लब्धप्रतिष्ठ तर्कपरिनिष्ठित इति | साकल्यनेत्यत्रापि वव्य तथा च 'किमन्वयविज्ञानेन सत्यपि तस्मिन् तर्कप्रामाण्यस्याशश्यप्रतिशेपचान् अन्यथा समा रोपस्याव्यवच्छेदात् । तत स एव प्रतिबन्धे प्रमाणयितव्य परस्यापि "अग्निस्वभाव" [म. चा० ३।३५ ] इत्यादि ब्रुवाणस्य प्रसिद्धत्वान्न तद्विज्ञाने विप्रतिपत्तिरि ते मन्यते । पुनरपि तम्यैव ३० प्रामाण्य दृढयत्राह- १ किमयिवि-प०। २० - ?

·२।१६२-६३] २ अनुमानप्रस्तावः सहदृष्टैश्च धर्मेस्तं न विना तस्य सम्भवः ॥१६१॥ इति । तस्य अविनाभावस्य सम्भवः । कैः ? सहयुगषधमैः साध्यस्वभावैः रूपादिभिः रसादीनां चशब्दात् क्रमदृष्टैरपि शक्टोदयादिमि कृत्तिकोदयादीनाम् । स किम् ? तं न विना तर्कमन्तरेण न अवधार्यते इति गतेन सम्बन्धः । सहकमदर्शनस्य तदभावेऽपि सम्भवात् न ततस्त- दवधारणमिति भावः । तस्य यदि न स्वविषये प्रतिबन्धः कथं प्रामाण्यम् ? प्रत्यक्षस्यापि तत ५ एव तद्भावात् । प्रतिबन्ध वा सोऽप्यनुमानमेव तन्निर्णयादुत्पत्तेः प्रसिद्धानुमानवत् तत्कथं तस्य प्रमाणा- न्तरत्वमिति चेत् ? अत्राह- इति तर्कमपेक्षेत नियमेनैव लैङ्गिकम् । इति । इत्येवं तर्कमेव एवकारस्यात्र सम्बन्धात् नापरं तस्य प्रतिबन्धाविषयत्वाद् अपेक्षेत किम् ? लैङ्गिकम् अनुमान लिङ्गादागतत्वात् कथमपेक्षेत ? नियमेन अवश्यम्भावेन । तदनपेक्षत्वे १० तदनुत्पत्तेः । ततो न स लैङ्गिक तत्कारणत्वात् । कार्याच कारणस्वार्थान्तरस्यात् । अनर्थान्तरमेव ततस्त- ल्लैङ्गिकमिति चेत; न तस्यापि प्रतिवन्धनिर्णयकृतस्तकदिवोत्पत्तः , अन्यतस्तन्निर्णयस्यासम्भवात् । सोऽपि ततोऽपरं लैङ्गिकमेवेति चेत् न, अनवस्थाप्रसहेन लैङ्गिकवार्ताया अपि विलोपनात् । ततो न तम्य लेशिकत्वम् । प्रतिबन्धे कथमतत्त्वमिति चेत् ! प्रत्यक्षेऽपि कथम् ! निर्णयनिरपेक्षत्वादिति चेत्, समानमिदं तऽपि । कस्तर्हि तस्य स्वविपये प्रतिबन्ध इति चेत् ? योग्यतयैव प्रत्यक्षवत् । १५ प्रत्यक्षेऽपि प्रतिबन्धान्तरस्य तदुत्पत्त्यादेनिषेधात् । ततो योग्यतयैव प्रमाणं तर्कः । तदेवाह- तस्मादस्तुवलादेव प्रमाणं [ मतिपूर्वकम् ] ॥१६२॥ इति । तस्मात्तदभावे लैतिकस्यासम्भवात् प्रमाणं तर्क इति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धः । स्वतो वस्त्वैव न कल्पितं यदलं योग्यतालक्षणे तस्मादेव न तदुत्पत्त्यादेः । यद्येवं भवतोऽपि ततृतीयं प्रमाण प्राम' प्रत्यक्षवत् परोक्षेऽप्यनन्तर्भावादिति चेत; आह-- २० मतिपूर्वकम् ॥ बहुभेदं श्रुतं साक्षात् पारम्पर्येण चेष्यते । श्रुतमित्यस्पष्टज्ञानमुच्यते "श्रुतमस्पष्टतर्कणम्” [त० श्लो० १।२०] इति वचनात् । अस्पष्टं परोक्षमेव । तत श्रुतमिप्यते तर्क इत्यर्थः । मतिपूर्वकमित्यस्पष्टज्ञानस्य श्रुतव्यपदेशे निमित्त- मुक्तम् ‘मतिपूर्व श्रुत्म्' इति, स्मृत्यादौ अस्पष्टज्ञान एव तद्व्यपदेशस्य सूत्रे कृतल्यात् । मतिश्चे- २५ यमवमहादिधारणापर्यन्तज्ञानमुच्यते "सन्मतिज्ञानं चतुर्विधम्। लिपी०श्लो० ६) इति वचनात् । सा पूर्व कारणं यस्य तथोक्त श्रुत्तमिति । तथापि न तस्य श्रुतत्वम् । मते स्मृत्यादिना तस्य व्यवधानादिति चेत्, न,साक्षादिव परम्परयापि तत्पूर्वस्य तदुपगमात् । अत एवोक्तम्-'साक्षात् पारम्प- १-देशनि-आ4, 2०,१०१२ -ज्ञानमेव आ०, २०, ५०1३ "श्रुतं मतिपूर्व हमने- द्वादशभेदम्" -त० सू० २२० इत्यत्र । ४ मतिश्चेदावा- ता०।५-तं शान-श्रा०, २०, ५०। ६ श्रुतत्वोपगमात् ।

·१८८ 6 । १० भ्यायविनिधयविवरणे [२१६३-६४ येण च' इति । तच्च सूत्रे पूर्वग्रहणादवगतम्, तस्य व्यवहितत्वेऽपि प्रवृत्तिदर्शनेन तत्परिग्रहार्थत्वात्, अन्यथा 'मतिनिमित्तम्' इत्येव सून्ने वार्तिके च कृतं भवेत् । बहुविधत्वं च तर्कश्रुतस्य क्वचिदेक- त्रैव साधनधर्मे तसामान्यस्य साध्यसामान्येन पुनः क्षयोपशमवशात्तद्विशेषग्रहणे तस्य साध्यविशेषण पुनस्ततोऽपि सूक्ष्मस्य तद्विशेषस्यावधारणे सस्यापि ताशेन तदिशेपेण अविनामावनिर्णयात् । ५ यदपेक्षयेदं बौद्धेनोक्तम्- "सर्वाकारानुमानं यत् प्रत्यक्षात् तन्न भिद्यते ।।" [प्र० वार्तिकाल १११३८] इति । तथा देशादिव्यवहितस्य शब्दकृतकत्वादिधर्मि हेतुकलापस्यापि तत एव प्रतिपत्ते ऊहापोहरूपत्याच प्रतिपत्तव्यम् । ततो न तस्य प्रमाणान्तरत्वं परोक्ष एवान्तर्भावात् । बहुभेदत्त्वमेव तव्य दर्शयितुं तद्वयापारानाह- अर्थमात्रावोधेऽपि यतो नर्ते प्रवर्तनम् ॥१६३|| स युक्तो निश्चयो मुख्य प्रमाणं तदनक्षवत् । इति । अर्थस्य नीलादेः मावा निरंशक्षणिकाद्यवस्था तस्या अवयोध. निर्विकल्पदर्शनम्, तस्मि- न्नपि न केवलं तदभावे स प्रसिद्धो निश्चयो नीलादिव्यवसायो युक्तः उपपन्न. । किम् ! प्रमाणम् । कथम् ! मुख्यं नौपचारिकम् । कुत एतत् ! यतो यस्मान्निश्चयात् ऋते न प्रवर्तन अलादी तदर्थिन इति । एतदुक्तं भवति-प्रवर्तकमेव प्रमाणं परत्याप्यभिमतम्, “घीप्रमाणता, प्रवृत्तेस्तत्प्रया- १५ नत्वात् ।" [प्र. वा० ११५] इति वचनात् । प्रवृत्तिश्च निश्चयादेव न तदवोधनात् क्षणक्ष- यादिवत् । अतः स एव मुख्य प्रमाणम् । तथा च "कल्पनापोडम्" [H• समु० दलो० ३] दनि प्रत्यक्षलक्षणमसम्भवदीपं निश्चये तदभावात्, निर्विकल्पस्य मुख्यत प्रामाण्याभावात् । एतदेवाह-'तदन- क्षवत्' इति । तदिति निपात स इत्यत्रायें । सोऽर्थमात्रावयोष. अक्षादन्यत्वात् सन्निकर्षादिरनक्षं तद्व- दिति । एतदुक्तं भवति-यथा सन्निकदि. मुख्यप्रामाण्याभावाद् न ता तल्लक्षणं तथा तदकोषेऽीति । २० कदा पुनर्निश्चयात् प्रवर्तनम् ! अभ्यास इति चेत; न, तदा दर्शनादेव तद्धावान्न निश्चयात, तम्यवा- भावात् । नानभ्यासे. तदाप्यनुमानादेव तद्भावादिति चेन्ः कथं तर्हि "गृहीतग्रहणान्नेष्टं मां- तम्। ५० वा० २१५] इत्यनेन तस्गाप्रामाण्यमुक्तम् ! धचिदप्यसतस्तदयोगात् । तदयं तमेपनेन्द्रनि तस्याप्रामाण्यं चयक्तीति कथमनुन्मत्त, ! भवतु तर्हि तस्य गृहीत ग्रहणादेवापामाण्यमिति चेत किं पुन सामान्य दर्शनविषयो येनैवं स्यात् ! सत्यम्, दृश्यविकल्प्ययोरेकत्या व्यवसायादिति चेन्; वस्तुतम्ताह २५ अपूर्वार्थ एव स इति कथन प्रमाणम् । तद्विपयस्य सामान्यस्यावस्तुन्वादिति चेन्; एवं तर्हि वक- व्यम्-'भवस्तुविषयत्वं न प्रमाणम्' इति, न पुनरेवं 'गृहीतग्रहणात्। इति हेतोरसिद्धिदोपान् । एकन्या- ध्ययसायान्नासिद्धिरिति चेत, न; एकत्वादवस्तुभूवाद्वस्तुतो गृहीतग्राहित्यासम्भवात् । तदपि तादृशमेति चेत्, वस्तुतस्तहि नासिद्धिदीप. परिहत इति न किञ्चिदेतत् । अस्तु तम्यास्तुविषयत्वादेवाप्रामान्य- मिति नेत; न, अनुमानेऽपि तत्प्रसङ्ग । समारोपत्र्याच्छेदादेः प्रयोजनविशेषम्य ततो भावादिनि चन, . १ श्रत एवं श्रा०,०प०१२ तथा आ०,५०, ५०४ ३ नापन- आ०, २०प०१४परि- गृहीत आग, बक, प०१५ अनुमानतः ।

·१६४-६६] २ अनुमानप्रस्ता तदेव निश्चयेऽपि समानमिति तद्वयापारान्तरोपन्यासेन दर्शयति- लिगमावृतयोस्तुल्या गृहीतग्रहणादपि ॥१६॥ व्यवच्छेदाविसंवादव्यवहर्तृप्रवृत्तयः । इति । लिङ्ग क्षणभङ्गायनुमान रिगोऽर्थत्वात्, मावृतं निश्चयज्ञान तयो 'प्रामाण्यम्' इति बध्यमाणेन सम्बन्ध । 'तुल्यम्' इति वचनपरिणामेन । कुतस्तुन्यमिति । तयोर्यत तुल्याः समाना । ५ का ? व्यवच्छेदश्च समारोपम्य अविसंवादश्चाविप्रतिसार व्यवहर्तप्रवृत्तिश्च व्यवहारिप्रवर्तनं ता । कुतोऽपि तास्तुल्या 'तद्वा तुल्य तयो गृहीतग्रहणादपि अपिशब्दात् अवस्तुविषयत्वात् । अत्रापि तुल्यत्वादिति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्धनीयम् । अयमों यदि गृहीतग्रहणमाश्रित्यापि अनुमानन्य प्रामाण्य व्यरच्छेदादे प्रयोजनात् , तत् निश्चयेऽपि तुल्य तदाश्रयणस्य सत्प्रयोजनम्य च तत्रापि तुल्यस्वादिति । अनिसवादव्यपहारयोनिश्चये परस्यापि प्रसिद्धत्वात् । तर व्यवच्छेद दर्शयन्नाह- १० शब्दाद्ययोगविच्छेदे तत्प्रामाण्यं न किं पुनः ॥१६॥ इति । शब्द आदिर्यस्य घटादेस्तस्य अयोग स्वरूपेणापटनम् अभेदवादिपरिकरिपतस्तस्य पिच्छेदो निश्चयात् । न हि निश्चितम्यायुक्तिरभेदेऽपि तप्रसहादिति तस्मिन् तत्प्रामाण्यं निश्चय प्रामाण्य न किम् ? भवत्येव । पुनरिति नित। तद्विच्छेदस्याप्यनुमानादेव भावात् किं निश्चयेनेति चेत् ? अत्राह- अनुमानं तु हेतोः स्यात् [ अविनाभावनिश्चयात् ] इति । तात्पर्यमन-हेतोः अनुमानं स च भेदरूपत्वेन पर प्रयुक्त एवेति कथ ततोऽनुमानम् अन्यनरासिद्धे । तदयुक्तरप्यनुमानान्तराद् व्यवच्छेदे तदेयोत्तरम्-'अनुमान तु हेतोः स्यात्' इति । पुनस्तदयुक्तरेपि तदन्तराद्वयवच्छेदेऽनवस्थाप्रसक्तिरिति । ततो निश्चयादेव तद्वयरच्छेद इत्युपपन्नमिदं 'तत्मामाण्य न कि पुनः' इति । ननु निश्चयम्यापि भेदरूपस्यायुक्तिर्यदि निश्चयान्तराद् व्यरच्छिना २० अनास्थानमिति चेत्, न, अभेदनिश्चयवत् स्वत एव तम्य युक्ततया अवस्थानात् । हेतुरूपप्रतिपाद- नयाजेन पुनरपि तद्व्यापार दर्शय नाह-'अग्निाभावनिश्चयात्' इति । स्पष्टमिदम् । अत्र- हेतुरिति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्ध । म्यान्मतम्-निश्चयस्यापि तदुत्पत्त्यादिनिश्चयादेव भावान् सन एव हेतुरिति वक्तव्यमिति, तन, एउमनि प्रसङ्गात् । एथैर हि धुमादेविशेषधमे क्ण्टा र विकारकारिभिर्गमक तथा सामान्यधर्मरपि मूर्तबादिभिर्भवेन तेरपि तस्याग्न्यादिकार्यत्यान, तया च २५ किं तद्विशेषावधारणार्थन प्रयनेन ? यत इद मूक्तम्-"दृष्टं निरुद्धकार्येऽपि देशकालाटा. पक्षणम् ।" [प्र०या० ३।५ ] इति । विशेषरूपरेव गमाव तवा यभिचारनियमादनो न व्यर्थ मादयधारणार्थो यन इति चेत्, न, तनियमस्यापि कार्यनादेर भाषान् तम्य च स्पान्तरेप्याय २५ १ तातुल्य २०१०-पेरिप-आग, य०, ५०१३-तया व्यव- आध, प४ तदर्शन- बाग, य०प०॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे विशेषात् । अन्यथा तेपामहेतुफत्वेन नित्यत्मसात् । अग्नि प्रत्येव तेपाम तुकाचं न हेल- न्तरमपीति चेत्, न तर्हि तेषां धमरूपत्वं सामन्यन्तरादुपते. पदार्थान्तरवत् । हेवन्तरमप्यनजादि- सामध्यन्तर्गतमेवेति चेत्, सिद्धमनर. मत्यपि तेषां कार्यत्वमिति कथन्न ततस्तत्र तन्नियम ' तथाप्यमाने न तनिर्णयाचनिर्णयः सत्यपि बस्मिन् तदभावान । विशिष्टस्यैव तस्य निर्णयानिर्णया- ५ स्तन्नियमस्य न तन्मात्रस्येति चेत; ननु विशेषोऽपि सस्य सन्निप्रग एव नोपरस्तस्येतरत्रापि सम्भवात् । तथा च निर्णयरि तनियमस्य तविशिष्टतया कार्यनिर्णयस्ततोऽपि तनियमस्येति परस्प- रायणं नास प्रतियमनुपनति । अन्यतस्तन्निर्णय वा तावता गमरुत्वाद् व्यर्थ तदर्थ कार्यत्वकल्पनम् । तथा तस्वाभाव्यकल्पनम् । ततो र गमस्ये प्रपलजन्यत्वं प्रत्यनित्यत्रस्यापि तद्भवेत, सन्मात्रानुवन्धिनस्तस्य घटादी प्रतिपते, तेदनुवन्पिन्येय साध्यधर्मे मृतकत्वादेरपि हेतुत्यस्य १० परेरिटत्यात् । सस्य तदनुसन्धित्यमेव नास्ति विद्युठादी सत्यपि तस्मिन्नभावादिति चेत; तदा अनित्यत्वमपि कचिन सतावादी सत्यपि तथा न भवेन् । भवत्येव तथा दर्शनादित्यपि न युक्तम् ; घटादिमाविनम्तस्य प्रयत्नजन्यत्वेन व्यभिचारात, सर्वत्र भाविनश्च तस्याग्दिर्शिष्वभावात् । तथापि कथमएस्ताव पचित् फलप्यत इति चेत्: न काम्यते किन्तु संशय्यते तम्बातीये प्रयालजन्यत्वे दर्शनात् । थथ तादृशस्तम्य नियमोऽस्ति यत् सति तस्मिन् भवत्येवेति तनो न समयस्तोति चेत; १५ सोऽपि कृत तदनुबन्धादिति चेत् । न, अन्योऽन्यसंथयात्-ततो नियमो नियमाच स इति । अन्यतो नियमनिर्णये वा 'तावता' इत्यादेदोंपात् । तन्न तदुत्पत्यादिनिर्णयात हेतु पृथगविनामावनिश्चया- देव तदुपपरे । सदेवं कार्यादावन्यथानुपपन्नत्वादेव हेतुत्यमवस्थाप्य अनुपलग्भेऽपि तत एव तदव- स्थापयत्राह- पथा कार्य स्वभावी चाप्यन्यथाक्यसम्भवः 1१६६।। हेतुश्चानुपलम्भोऽयं तथैधेस्यनुगम्यताम् । इति । कार्य धमादि स्वभायः कृतकृत्यादिः 'या' इति समुथये । यथा येनोक्तन्यायप्रशारण अन्यथाशझयमम्भव साध्याभावेनाशझनीयात्मलामो हेतुर्न तदुत्पत्त्यादिभतिवन्यात् तथैवा- नुपलम्भोऽपि चशब्दम्य अपिशब्दार्थस्यान सम्बन्धान् । अयं प्रसिद्धो हेतुरित्यनुगम्यताम् अन्यथाशयसम्भव एवेति । तथा च दृश्यविशेषणम्येवेतरस्यापि तादृशस्य गमत्वमिति मन्यते । २५ युक्तं चैतत्, कथमन्यथा धचिद्विजानादिनिरोधलक्षणम्य मरणप्य तत प्रतिपशि न हि विज्ञाना- देदृश्यन्त्रम् ; दर्शनप्रत्यय सामन्येऽपि स्वभानविशेषस्याभावात्, तदुभयरूपत्वाच दृश्य रम्य ! अन्त्येव स्वशरीरे तत्तस्येति चेत कि पुन शरीरान्तरे तनिषेधो भरणम् । तथा चेत्, न, सर्वदा त प्रसङ्गात् । तज्जातीयत्वात्तदन्तरगतमपि दृश्यमेवेति चेत्, किमिदानीमहश्यं नगम पत्रानुपलभात सशय स्यात् । २० १ श्रपरस्पेतर-ता-ये हि-आयप०१३-वन ता-०,५०,१०१ ४ तदनु- सन्धिव आ०,००१५-यत्वे तु आ०, २०, २०१६-या 81 -वा०।७-तदनन्तरंगतम-श्रा, १०,प.शरीरान्तरगतमपि।

·२२१६७-६८] २ अनुमानप्रस्तावः पिशाचादेरपि तथा दृश्यत्वोपपत्ते । ततो न स्वभावानुपलम्भात्तन्निपेधः | नापि कार्यानुपलम्भात्, ततोऽपि सदुपलम्भनिषेधादेव तन्निषेधात् । “अनिपिद्धोपलम्भस्याभावासिद्धेश [ ] इत्यभिधानात् । न चादृश्यस्य तनिषेधेऽसि निषेधः संशयोगमात् । भवन्नपि व्याहारादिकार्यानुफ्लम्भात्तस्य निषेध. अमतिबद्धशक्तिकस्यैव स्यान्नापरस्य, तत्कथं तद्विवेकानिश्चयाहाहादिसाहसकरणं पातकप्रसङ्गात् । अथ व्याहारादौ तत् प्रतिबन्धविकलमेव ततो भवत्येव तदनुपलम्मातस्य निषेधः, सति तस्मिन् तस्या- ५ सम्भवादिति चेत्, आगतोऽसि पन्धानम्। अदृश्यविशेषणस्यापि तस्यान्यथानुपपत्त्या गमकत्यो- पगमात् । इदमेव केवलमपरीक्षितमुक्तवानसि "नावश्यं कारणानि कार्यवन्ति भवन्ति। [ हेतुवि० टी०५० २०१] इति । अवश्य तद्वतोऽपि विज्ञानादेः भावात, अन्यथा तत्प्रभवादनुपलम्भात्तन्निषेधा- नुपपत्तेः । तच्चावश्यम्भावितद्वत्त्वं तदेव' शक्यनिर्णयमुपायान्तराभावात् । तदेवमदृश्यानुपलम्भस्य गमकत्वमन्यथानुपपत्तिबलेनोपपाद्य दृश्यानुपलम्भस्यापि तत एव तत्, न तदन्तरेणेति दर्शयन्नाह- प्रत्यक्षानुपलम्भश्च विधानप्रतिषेधयोः ॥१६॥ अन्तरेणेह सम्बन्धमहेतुरिय लक्ष्यते । इति । उपलभ्यत इति उपलभ्यतेऽनेनेति वा उपलम्भः तदन्यः अनुपलम्भः भावान्तरमुपलम्भयोग्य तज्ज्ञानं वा । प्रत्यक्षस्य दृश्यस्य स च सोऽपि न केवलं कादिरेख अहेतुरिव अगमक इव लक्ष्यते । कथम् ? इह अन्यथानुपपत्तौ सम्पन्धं साहत्यमन्तरेण विनेति । क स तथा लक्ष्यते ? १५ विधानप्रतिषेधयोः विधानं प्रदेशादेः प्रनिषेधो घटादेस्तयोरिति । तथा हि- तावत् प्रतिषेधः कस्यचित्तुच्छोऽनभ्युपगमात् । प्रदेशादिभावान्तरस्वभावत्वेऽपि न तत्र अनुपलम्भस्याऽप्रतिपन्नस्य हेतुत्वम् ; असिद्धस्यान्यथानुपपत्तिवैकल्यात् । प्रतिपत्तिरपि तस्य यदि प्रतिपधरूपत्वेनान्यतोऽनुप- लम्भात्; अनवस्थापत्तिः । स्वतोऽपि यद्यनिश्चयरूपा; तदेवाहेतुत्वम् । निश्चयात्मिकायां तु व्यर्थ तस्य तत्र हेतुत्वम् ; तनिश्चयादेव प्रतिपध्याभावत्यापि निश्चयात्, तद्विपयतयैव तत्र तदुत्पत्तेः । न तन्निश्चयार्थ तस्य तत्त्वमपि तु तत्रासदिति ज्ञानार्थम् ; इत्यपि न युक्तम् ; अनुपलम्मस्यैव तदसज्ज्ञान- त्वात् । ततोऽपि तदन्तरकल्पनायामनवस्थादोपात् । तदभिधानार्थमित्यपि नोत्तरम् ; उत्पत्तावेज निश्चयरूपस्य तस्य साभिधानत्यात् । अनभिधानत्वेऽपि कुतस्तस्य तादर्थ्यम् । तस्य करणात्, ज्ञापनाद्वा ? करणादिति चेत् । ज्ञापकस्याकारकत्वात् । ज्ञापनादिति चेत्; तथापि कथं तज्ञाप- कस्य प्रतिषेधज्ञापकत्वम् ? तस्यापि तद्विषयस्यैव ज्ञापनादिति स चेत्, यद्यस्ति, किं ततस्तज्ञापनेन ? प्रत्यक्षादेव ज्ञप्तः । अथ नास्ति; नास्ति ज्ञापनमसतस्तदयोगान् । प्रतिषेधस्य तद्योग्यत्वज्ञापनमेव तज्ज्ञापन- २१ मिति चेत् : नअसति तस्मिन् योग्यत्वस्यापि तदपेक्षस्यासम्भवात् । सम्भवेऽयि किमर्थ तज्ज्ञापनम् ? अभिधानादिव्यवहारार्यमिति चेत् स किगनुपलम्गविषयादेव ततो न भवति येन ततस्तज्ज्ञापन ततश्च स इति पारम्पर्य परिकरुप्यते ? तथा चेत्; अनुपलम्भेऽपि तदन्यज्ञापितादेव स १ तहकार्यादेव प्रा०, ब०, ५०१२ गममत्वम् । ३ यद्यपि निश्चयरूपात्तदे- आ०,१०, ५०) ४ तद्वरस- आ०, ब०, १०। ५-पकत-श्रा०, २०, ५०॥ .. २० ..

·१० न्यायविनिश्चयविपरणे [२१६८-६९ तो भवति तदन्यत्राप्येवमिति कथमनस्थातो निर्मुक्ति । सन स्वत सिद्धादेव ततस्तद्धावे दृश्या भावेऽपि तत्सिद्धादेव स भातीति व्यर्थ ततस्तज्ज्ञापनम् । कय च तम्ज्ञापनमेव व्यवहारस्य ज्ञापनम् । अधिनाभावादिति चेत्, सपनहेतुज्ञापनमेव साध्यज्ञापनमित्यनुमानमुद्रा दोद्र्येत । कथ वातदपिनाभावित सम्य स्वय तत्कारणत्वेनाकार्यत्वात् ? अत एव अतत्स्वभावल्याच्च । स्वहेतोस्तथैवोत्पतेरिति चेत, कुत ५ इदमगन्तव्यम् ! तदुत्पत्त्यादरवगमोपायस्याभावात् । विवादेिव कुतधिदिति चेत्, सिद्ध तस्ि सद्विपयाडकलक्षणलादेवानुपरम्भस्य हेतुत्य न तदन्तरेणेति । तत सूक्तम्-'अन्तरेणा इत्यादि । निघानेऽपि तस्य तत एव हेतुत्वोपपत्ते । कस्य पुनर्विधान यत्र तम्य हेतुन्वम् । निपै यम्यैवेति चेत्, न, असति तस्मिन् तस्यैव विरोधात । भूतलादेरिति चेत्, न, तम्यानिप्रतिपत्तित्वेनासाध्यत्वात् । न हि साह्यस्यापि तत्र विमतिपत्ति "समें मन रिद्यते" { इत्यागमासेपितसस्कारस्य १० दृश्यनिषेष एव तस्य स तद्भावात्, अत स एव तेन साध्यते यद्यत्र दर्श नरक्षणप्राप्त न दृश्यते ततत्र नास्ति यथा चतनामनि प्रधानरूपत्वम् , न दृश्यते व तादृशो घगदि प्रदेशादिविशेषे इति, ततस्तत्रैव हेतुत्वं तस्य न तद्विधान इति चेत् न, तथा कार्यस्वभावयोरपि 'नेहानग्नि धूमात, नेह नित्यत्व कृतकत्यात्' इत्यनग्न्यादिप्रतिषेध एव तद्विप्रतिपत्तिविषये हेतुत्वपसात नार यादिवियो अपि प्रतियतेः । एव च कथमिट सङ्गतम्-"तर द्वौ वस्तुसाधनो' [ न्यायवि० ४०३९ ] इति । १५ तदारोपितानग्न्यादिविविक्ते अग्न्यादौ यस्तुन्येव तस्य हतुत्वादिति चंद्र, नियविविक्ते प्रदेशे वस्तु- न्यनुपलम्भन्यापि किन्न तथा हेतुत्वं यत इद सूक्त भवत्-"एर प्रतिपेपहेतुः न्यायवि०५०३९] इति । ततो युक्त विधारप्येकलक्षणवलाचस्य हेतुपन् । इदानी तत्प्रपञ्चं दर्शयति- अपनोऽनुपलब्धेनीपये प्रत्यक्षवृत्तितः ॥१६॥ प्रमाणं सम्भवाभावाद्विचारस्याप्यपेक्षणात् । इति । अनुपल घेः प्रपश्चः स्वभावानुएल यातिरूपो भेद प्रमाणं भवतु प्रतिपेधविपक्षे वियो तहिरुदस्योपरम्भम्य प्रत्यक्षापरव्यपदेशस्य प्रवृत्तित इति चैन्, ग, अपसे प्रत्यक्षत्तितः किन्तु सम्मनाभावालानुपरम्गस्य । सोऽपि तन तवृत्तिरेव ततस्तत एव प्रमाणमिति चेत, न, प्रतिनियमत्येव तत्वान् । तन्नियमोऽपि तत्तित एवारगम्यते इति चेत्, न; निरूपित मान् विचारादेव तदयगमान् । अत एवाह-विचारम्याप्य पेक्षणात इति । अपिः अवधारणे विचार ० स्वर तलवगम प्रत्य पेक्षणात् । तलब सप्रमाण न तत्र तद्वन्ति इति । तर स्वभागनुपरब्धि यथा 'न भावेषु क्षणक्षयकान्तोऽनुपरव्ये' इति । असिद्धानुपरब्धि प्रत्यक्षत सर्वन तम्योप १ -भावादितीति आ०, य०, प०। यो वा साख्योऽत्यन्न विमूह तर्य सर्वत्र विद्यते इत्या महपान ।" -प्र० यातिमाल ४२६३॥ ३ प्रदेशवस्तु घा०, ब०, ११ विघामायाप्ये- आ, य, प।५-विषयस्यैव श्रा,५०, १०॥

·I] २ अनुमानप्रस्तारः रब्धेरिति चेत्, किमिदानी तत्रानुमानेने : आरोपव्यवच्छेद इति चेत्, तेनापि किम् ? सत्यप्यारोपे प्रवृत्त्यादिव्यवहारस्य प्रत्यक्षादेव तत्समर्थादुपपत्ते । तदसमर्थेऽपि तस्मिन् न किञ्चित् तद्व्य वच्छेदेन, सत्यपि तस्मिन् व्यवहारस्यासम्भवान् । अथ से एव तस्य तत्सामर्थ्य तदयमदोषः, कथमान्तर स तस्य सामर्थ्यमतिमसङ्गात् । सम्बधादिति चेत् न, भेदे सत्युथका- रादन्यस्य तस्यासम्भवात् । न च तस्योपकार्यल नित्यवत् क्षणिकस्यापि निरशस्य तदयोगात् । ५ भवत्वनुमानादेव तस्योपलब्धिरिति चेत; न, तस्याप्यनिर्णयरूपस्याप्रामाण्यात् तत्क्षणक्षयसवेदनवत् । निर्णयरूपमेव तदिति, कुतस्तस्य परिज्ञानम् ? स्वत इति चेत् तत्तस्यानिश्चयरूपमेव प्रत्यक्षत्वात् नीलादिप्रत्यक्षवत् । स्वाभिमुखमेव रूप तस्यानिर्णयस्वभाव न बाह्याभिमुखमिति चेत्, तस्य तर्हि कुत परिज्ञानम् ८ स्वाभिमुखाचदयोगात् । स्वत एवेति चेत, तदप्यनिश्चयमेव पूर्ववत् प्रत्यक्ष त्यादिति न निश्चयरूपं तस्योत्पश्याम । "पुनस्तदन्तरकल्पनायामनवस्थाकल्पनात् । निश्चयान्त- १० रात् तत्परिज्ञानमेतेन प्रतिव्यूढम् । तन्न ततोऽपि तस्योपलब्धिरिति कथमसिद्धिरनुपलब्धे । तथा न क्षणक्षयैकान्ते कार्य कारणानुपलम्भात् । न हि तत्र कारणत्व कस्यचित; तत्समये "कार्यानुपगमात, "सन्तानामावप्रसङ्गाच्च । नापि भिन्नसमये; स्वय तदानीमसत्त्वात् । तथा हि- यत्कार्यकाले नास्ति न तत्तकारण यथा अनुत्पन्नम् , नास्ति च तत्काले प्रध्वस्तमिति । अपि च, असतोऽपि कारणत्वे यथा ततोऽनन्तर कार्य तथा ततः पुनस्ततोऽपि पुन किन्न स्यात् । असत तदापि तस्याविशेषात् । एव च कथं "तस्यानित्यत्वमनुपरमात् । कारणस्यानु- परतिहेतोरेस" भावात् । अथ तदपहस्त्य स्वयमेवोपरति , एवं सति उपरतिवत् उत्पत्तिरपि तस्य स्वा- धीनैव स्यात् । तादृगुत्पत्तिनित्यैव भवेदिति चेत् , उपरतिरपि स्यात् । तथा व हेतुसामर्थ्यादुत्पत्त्या तस्य भूयताम् । स्वस किं वोपरत्येति दुस्तर दोस्थ्यमापतेत् ॥१५१३।। क्षणादेवोर्ध्वगस्थान तस्य चेत् स्यात् स्वशक्तित । क्षण एव तत स्थान तस्य कस्मान्न कल्प्यते ॥१५१४॥ उत्पन्नस्य स्वत शक्ति शक्तादुत्पत्तिरित्यत । अन्योऽन्याश्रयदोपाचेन्नैष पक्षोऽवकल्पते ॥१५१५|| १३ १५ २० १ "सर्व क्षणिक सत्वादित्यादिना"- ता० टि०। २ तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुण । भ्रान्तेनिश्चीयते नेति साधन सम्पवर्तते ।" इति वचनात् । ३ व्यवहारासमर्थेऽपि । ४ प्रारोग्य वच्छेद एव ।' -ता टि०१५ प्रत्यक्षस्य । ६ सम्बन्धस्य ! ७ क्षणिश्वस्य । ८ सस्यानि-आ०,२०, ५० ९ "सर्वचित्तवेत्तानामात्मस वैदन प्रत्यक्षमिति वचनात् । -ता० टि०। १० सुगतस्त-आ०, ब०, प० ११ कार्येऽनुपग- ना० । १२ यदि कारणकाले कार्य स्यात्तदा सर्वस्योत्तरोचरक्षणस्य भाषक्षणचित्त्वाड़, अनन्तर च नाशात् सन्तानाभाव स्यादिति भाव । १३ उत्तरोत्तरहणेषु। १४ तस्यान्तिकत्वमनु-आ० व०, ५०। १५ यत कारणादनुपरति तस्य कारणस्य सद्भावात् । १६ पनोऽच क- ५० २५ ·१० १९४ न्यायपिनिश्चययिपरणे [१६९ नित्यं सत्यमहतोरित्येवं तहि वृथा वचः । अहेतुत्पचिसावे सत्यवेवं यच स्थितः ॥१५१६|| अनुत्पन्नमपि पूर्वस्य कारणमेव ततः सायविकले निदर्शनगिति चेत; न तस्य तत्कार्यत्वात् । न हि कार्यादेव कारणम् । अन्योऽन्याश्रयदीपात् । अन्योऽन्यमविनाभाबादेव हेतुफल- ५ व्यपदेशो नान्योऽन्यस्मात्परोस्तदयमप्रसङ्ग इति चेत्, उत्सतिस्तहि कुत' ! न कुतश्चित् ; फयं सत्त्वम् ! उपलग्भादेव, "उपलम्मः सत्ता" [१० वार्तिकाल. २१५४ ] इति वचनात । नित्य तमिति चेत्, निन्योपलम्माभावादेव । ततो न तस्य कार्यत्ववत् शरणवमपि व्याहतमिति चेत्, न; एवमपि भरतो व्याघातस्य प्रसगात् । तथा हि- कार्यत्वादायचिते स्यादविनाभावनिश्चयः । व्यभिचारविशझापि हेतुत्वेन प्रसज्यते ॥१५१७॥ तच्छदया ततो न स्यादनुमा पूर्वजन्मनि । तन्निर्णये भवेच्चापि सैषा ते दुस्त्यजा रुजा ॥१५१८।। कार्यत्वादनुमासिद्धी तच्छा क्रियते न चेत् । न हेतुरलभाचिन्याः स्वेच्छया धारणात्ययात् ॥१५१९|| तस्मात् प्राग्जन्मचित्तस्य तत् कार्यमेव न कारणम्, उतरस्य च कारणमेव पूर्यत्वात् प्रकृतचित्तवत्, तदपि तदुचरस्य वावदेवं यावदन्यं 'चित्तम्, तदपि भाविभवादचित्तस्य । कथं पुन कारणातत्तदनुमानमिति चेत् ! कार्यादिवाविनाभावनिर्णयादिति बमः । चतुर्थं तल्लिङ्ग स्यादिति चेत्, योतन्न्यायादापतति किमत्र कुर्मः ! तन्न माग्भाविनो हेतुत्वमिति भवत्येव असतस्तदभावे स दृष्टान्त | तत.- अन्योऽन्याश्रयणादौ चंदुक्त गजनिमीलनात् । कारण भावि वक्तव्या तथा तस्य क्षणस्थिनि ॥१५२०॥ कुतो या तस्य सा शक्तिर्यत प्र-वंसते स्वत । स्तोश्चेदयस्थानम सो युगपन्न किम् ॥१५२१॥ तादृशी यदि शक्तः सा संतस्तो क्रममाविनी । 'नाक्रमाक्रमिणो भावाः इत्येतदुर्घटं मवेत् ।।१५२२॥ तन्नानुपरतो हेतौ तस्योपरतिरात्मन । इत्यनित्यत्ववार्ता ते तर दूरं पलायते ॥१५२३॥ इदमेवोदितं पूर्वः स्याद्वादन्यायवेदिभि । देवोऽपि बुरुते येषु विनयालङ्कृतं वच. ॥१५२४॥ १ नित्यं सत्यमसर माहेतोरन्यानपेक्षणात् ।' -प्र०या० ३३४ ॥२ तेषां ते आ००प० । ३ -यमपू- आ०, २०, प० । ४ चित्त भावि-पा०, २०, २०१५ कादिवावि- प्रा०, २०, १० ॥ ६ स्वतस्तौ आ०,०, १०प्र० पा० ११४५॥

·२११६९ २ अनुमान प्रस्तावः "प्रध्वस्तस्य न हेतुत्वं यथव प्रागभाविनः । असतश्चेह भावेऽथ पश्चात्किन्न भविष्यति ॥" [ ] इति । अप्राग्भाविनोऽपि इष्टमेव हेतुत्वं भाविजन्मादयचितादाधुनिकस्य मरणचित्तस्योत्पत्ते, अन्यथा ततस्तदनुमानासम्भवात् , कथमसौ असतो हेतुत्वे दृष्टान्त इति चेत् ? नन्वेवं मरणचित्तं कस्य हेतुः ? अहेतोः अवस्तुत्वप्रसङ्गात् । तत्पूर्वस्येति चेत्, तदपि तर्हि तत्पूर्वस्य तदप्येवं यावदा- ५ दयचित्तमिति ! सतः कथं प्राग्भवचित्तस्यानुमितिः कारणलिङ्गस्यानुपगमात् ! अन्यथा मरणचित्तस्यापि तल्लिङ्गत्वा देव गमकत्वात् कार्यत्वकल्पनं वृथैव स्यात् । अथ तत् उत्तरचित्तस्येव माग्भवचित्तस्यापि कार्यमेव तदयमदोपा; तर्हि न कस्यचिदपि कारणमिति न वस्तु भवेत् । अथ तदपि तयोरन्यतरस्य हेतुरेव न तर्हि ततस्तस्यानुमानम् । ततो नासतः कारणत्वमिति सिद्धा कारणानुपलब्धिः । तथा कार्यानुपलब्धिरपि । तदयथा, न तदेकोन्ते कारणं कार्यानुषलग्भात् । नहि तस्य १० सत्कार्यम्, निरपेक्षत्वात् । नाप्यसत्; विनापि तेनाभावात् । रूपान्तरेण ततस्य कार्यमिति चेत; तदपि सत्; कथं तस्य ? असच्चेत् स एव प्रसङ्गो 'विनापि' इत्यादिरनवस्था च । यदि चासत् सद्रूपमापदयमानं तस्य कार्यम् ;न क्षणभड्गः,तस्य पूर्वापरीभूतस्यैकस्योपगमात् । न पक्षान्तरेऽपि अयं प्रसङ्गः, क्रमेण चित्रवस्तुन्येव तत्र हेतुफलव्यवहारात् । तस्य च चित्रैकज्ञानवत् प्रतीत्युपारूढत्वात्, न तथा तदेकान्तस्य । ततः कार्यानुपलब्धिरपि गमिकैव । व्यभिचारशङ्कया तदगमकत्वकल्पनायाँ १५ नित्यादेरनिषेधापत्तेः। तथा विरुद्धोपलब्धिरपि । तद्यथा- न नित्यो जीवः परिणामादिति । नित्यत्वविरुद्धस्य परिणामस्य जीवे दर्शनात् तत्र नित्यत्वप्रतिषेधोपपत्तेः फैचिदुष्णत्वोपलब्ध्या शीतप्रतिषेधवत् । तथा विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरपि । तद्यथा, नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादिति । नैरास्यविरुद्धेन सात्मकत्वेन ज्याप्तस्य प्राणादिमत्त्वस्य जीवच्छरीरे दर्शनात् तत्र नैरास्यप्रतिषेधोपपत्रः, कचिच्छू रत्वस्य वनस्पतित्वविरुद्धवृक्षत्वव्याप्तस्य वर्शनात वनस्पतित्वप्रतिषेधवत् । एवं विरुद्धकार्योपलब्धिरपि । तद्यथा फल्पनापोढमभ्रान्तमपि ज्ञानं न प्रमाणं विसंवा- दादिति । प्रामाण्यस्योक्तविशेषणे ज्ञाने तद्विरुद्धाऽप्रामाण्यकार्यस्य विसंवादस्योपलम्भन निषेधोपपत्तेः, कचिद्रोमहर्षादिविशेषस्य शीतकार्यस्योपलम्भेन तद्विरुद्धपावकपतिपेधवत् । न चासिद्धा विसंवादों - पलब्धिः, तत्र निरंशाविरूपेण "दृष्टस्यापि विपयस्य स्थूलादिरूपेण प्राप्तेः, अयथादर्शनप्राप्तेश्च विसंवादार्थत्वात् । एवमन्या अप्यनुपलब्धयो वृत्तिप्रतिपादिता गमिकाः प्रतिपक्तव्याः । स्यान्मतम्-यदि क्षणक्षयकान्तादेर्न प्रतिपत्तिः कथं स कचिन्नास्तीति तदनुवादी निषेधः ? 'नास्तीह घट.' इति प्रतीतस्यैव "तस्य "तदर्शनात् । प्रतिपचौ तु कथमनेकान्तनियमो भावेष्विति ! १ क्षणिककान्ते । २ असद्रूपत्वान् । ३ असन् । ४ असत । ५ "स्याद्वादिपक्षे" -ता० टि० । ६क्षणिकैकान्तस्य । ७ कश्चिदुप्ण- आ०, ब०, प० । चिदुपल- ता० । ८ सालत्वस्य । शूरः सालवृक्ष- विशेषः । ह-वादस्योप- आ००, ५०१ १० दृष्टस्यास्यापि प०, ता० । ११ घटस्प । १२ निषेध- दर्शनात् । २० ·. न्यायविनिश्चयविवरणे [२२१६९-४० तन्न सारम्, एव नित्येऽर्थनियानिधेऽपि चोद्यात् । न धप्रतिपन्ने तंत्र नन्निरोध , प्रतिपन्न एवं प्रदेशे मशकादिनिषेधोपलम्मात् । न च तस्य प्रतिपत्ति प्रमाणात्, क्षणभङ्गवादन्याधानात् । क्व्पनात येत्, निषेभ्य वमपि तद्विपयत्येव स्यात्, अर्थक्रियाया अपि तादृश्या एव तत्त्वात् । प्रत्यक्षत एव तेस्या क्षणभङ्गे प्रतिपत्तिरिति चेत्, नैवम्, अनिश्चयात् । निश्चये चा किं नित्ये तन्निपयेन स हि ५ ततस्तद्भङ्गसाधनाय, निश्चिते च किं तत्साधनेन ? समारोपस्यापि तत्रानुपपत्तेस्तद्व्यवच्छेदस्याप्यसम्भ वात् । अनिश्चयेऽपि यदि प्रतिपत्ति, तथापि किमर्थं त साधनम् ? व्यवहारार्थमिति चेत्, न, तम्यापि तत एव भागत, कथमन्यथा ततो नित्ये तन्निपेषव्यरहार । तन्न प्रत्यक्षतस्तत्र तस्या प्रतिपत्ति , इत्यारोपिताया एव निषेधस्तथा तमगादेरपीति सूक्तम्-'नापले प्रत्यक्षवृत्तितः' इति । यत्पुनरेतत्-वैशेषिकादे 'सामान्यसमवायादिक निराकुन् यदि न प्रतिपद्यते तन्निषेधहेलोरा १० श्रयासिद्धत्वम् । प्रतिपद्यते चेत्, पथ निषेध १ तत्प्रतिपत्त्या बाधनात्' इति, तदप्यनेन प्रतिविहितम्, प्रमाणत प्रतिपत्तीवेर तदनुपपत्तेर्ने कल्पनात । तत्प्रतिपन्नस्य च तस्य पैरैनिषेध कल्प्यते । अन्युप गन्तव्यं चैतत्, कथमन्यथा स्वयमपि क्षणभलादेनिराकरणम् । न हि तस्यापि सोगतादिल्पितस्य वचित् प्रमाणत प्रतिपत्तिः वुद्धयादारपि पट्क्षणस्थायित्वादेरेव स्वयमवगमात् । अथ न तस्य निषेष , कथ तद्वादी पराजीयताम् । अप्रतिक्षिप्तपक्षस्य तदनुपपत्ते । तद्विपर्यस्य नि यादेविपानादेवेति चेत्, न, १५ अप्रतिपन्ने तस्मिन् तद्विपर्ययत्वस्यैव छचिदनधिगमात् । तत कल्पनयैर तस्यापि प्रतिरनिरित्यल- मनुबन्धेन । साम्प्रतम् उन्नामादेस्तदुत्पत्त्याधभावेऽपि गमकत्वोपदर्शनेन हेतुत्रैवियमपि विध्वंसयम्नाह- तुलोन्नामरसादीनां तुल्यकालतया न हि ॥१६६।। नामरूपादिहेतुत्वं न च तद्वयभिचारिता । इति । तुलाया उन्नामचोर्ध्वगमन रसश्च तावादी येपामर्वाग्भागसास्नादीना तेपा न हि स्फुटम् । किम् । नामश्चायोगमन रूपं चादिपा परभागविषाणादाना त एव हेतवो येषा तेपा भावस्तत्त्वम् । कया युक्त्या सत्तेफा ना तुल्यकालतया समसमयतयेति । न हि समसमय वे युक्तो हेतुफ्रभाव परस्पर- मनुपयोगात्, सव्येतरनारीकुचचूचुकवदनभ्युपगमात् । न चैवमहेतुत्वम्," अव्यभिचारात् । न हि नामादेरुन्नामादिव्यभिचारो नियभिचाराया एव ततस्तत्प्रतिपत्तेरुपरम्भात् । न ततस्तस्य प्रतिपतिरपि तु गोरवाई तस्य तत्कारणत्वात्, ततस्तु नामादिसहभाविन उन्नामादेरिति चेत्, तथापि व्यापात एव रैविध्यस्य कारणस्यापि 'रिङ्गयोपामात तथा रसादे रूपाद्यधिगमाच्च । ततोऽपि न तस्यायिगम अपि तु तत्कारणस्येव पूर्वरसादिस्तवकम्येति चेत; न, रूपादेरेव समसमयस्य तद्दर्शनात् । तत्कारण- १ निरये । २ अयक्रियाया । ३ अर्षत्रियाया । श्रय यदि परेण प्रमाणाप्रतिपन्न तेने वाध्यमानत्वादनुत्थान विपरीतानुमानस्य । ..'-प्रशव्यो०३०५६ । ५ 'नादि - ता० टि०॥ ६- तावेदनुप- आ०,५०,प०१७ ने.' ता०शि०१८ पैशेषिकादिना -ता०टि०। ९-विशेषणा- शाल, व०, ५०१ १० --तुरव्यभि- आ०, २०, ५०1११ लिङ्गस्योप- श्रा०, २०,१० ॥ २० २५ - ·१८ . ५ २११७०] २ अनुमानप्रस्ताव प्रतिपत्तिरेव ( तेरेव ) तत्प्रतिपत्तिस्तस्य रूपादिजननधर्मतया तत प्रतीते । अत एवोक्तम्--. "एकसामग्र्यधीनस्य रूपादे रसतो गतिः । हेतुधर्मानुमानेन धूमेन्धनविकारवत् ॥'' [ ० वा० ३१८ ] इति चेत्, कथं पुनस्तद्धर्मण मतीतेरेव तत्प्रतीतिः ? अव्यभिचारादिति चेत्, उक्तमत्र- 'हेतुप्रतिपत्तिरेव साध्यस्यापि प्रतिपतिरित्यनुमानमुत्सीदेत्' इति । न च प्रतिपन्नात्ततस्तत्प्रतिपति ; कारणलिड्गप्रसङ्गात् । नचैवं पारम्पर्यप्रतिपत्ति -रसादस्तकारणस्य ततोऽपि रूपादेरवगम इति, रूपादेरेव झटिति ततस्तदर्शनात् । सत्यम्, स तु न स्वतोऽविनाभावात्,अपि तु तदुत्पत्तिपयुक्तादेव । तदुक्तमतेन-~-"रूपादिनापि रसादेव्यभिचारो न स्वत; किन्तु स्वकारणाव्यभिचार- द्वारक [हेतुवि० टी० पृ०८ ] इति चेत; किं पुनरेवं नियमः 'स्वकारणमव्यभिचरत- स्तत्काXणाव्यभिचार.' इति ? तथा चेत; न; असता तदयोगात् । सतैवेति चेत्, कुतः सत्त्वम् १ १० कारणभावादिति चेत्, न; नियमाभावात् “नावश्यम्" [हेतुवि० टी० पृ० २१० ] इत्यादि- वचनात् । नियम एव रसादेस्तस्यानुमानात्। अन्यथा तदयोगादिति चेत्, न; परस्पराश्रयात्-सति तत्सत्त्वनियमे तत्र रसादेस्तदव्यभिचारद्वारकोऽविनाभावः, ततश्च तदनुमानातन्नियम इति । तन्नियम- स्यान्यतः प्रतिपतौ तु व्यर्थमेव रसादिलिड्ग भवेत् । तस्मात् स्वत एव तस्य तत्र अविनाभावो न तस्मात, नापि तत्कारणादुत्पत्तेः । १५ यत्पुनरत्रोक्तं तेनैव- "आकस्मिकस्तर्हि सर्ववस्तूनां स्वभाव इति न कस्यचित् स्यात् । नवहेतोर्देशकालद्रव्यनियमो युक्तः ।" [ हेतुबि० टी० पृ० ९ ] इति; तन्न; स्वहेतु- मकृतेरेव नियतविषयतया तस्योत्पत्ते., तत एव तत्महत्तेरप्यवगमात् । नियतविषया हि तदुत्पत्तिः कुतश्चिदवगम्यमाना तत्प्रकृतिमवगमयत्येव, उत्पत्तिनियमस्य तदन्यत्रापि तदधीनस्यात् । अत इदमपि तस्यायुक्तमेव-"तच्चान्यभिचारकारणं यथोक्तादन्यन्न युज्यते । [ हेतुवि० टी० पृ०९ ] २० इति; तदुत्पत्त्यादेरत्नादन्यस्यापि तत्प्रकृतेर्भावात् । किञ्चेदं तस्य तत्कारणत्वम् ? उत्पादकत्वमिति चेत; न तर्हि तस्मिन् सत्यप्यव्यभिचारः कारणे कार्यमावस्यानियमात् । सतो यथेदमुच्यते- "संयोग्यादिपु येष्वस्ति प्रतिवन्धो न तादृशः। न ते हेतव इत्युक्तं व्यभिचारस्य सम्भवात् ।।" [प्र० वा० ४१२०३] इति । तथेदमपि वक्तव्यम्- धूमादावपि यत्रास्ति प्रतिबन्ध, स तादृशः । न सोऽपि हेतुर्वक्तव्यो व्यभिचारस्य सम्भवात् ॥१५२५।। इति " २५ १ कारणं लि- आ०,१०,१० १२ स्वतोपि भावात् आ०,व०प० । ३ "नावश्यं कारणानि वार्यन्ति भवन्तीति सौगतवचनम्"-ता० टि० । ४ 'उत्पत्तरित्ययं शब्दोऽनापि सम्पन्धनीयः।" ता० दि० १५ अर्चटस्य । ६ तत्प्रतेमा- आ०, २०, ५०।

·न्यायविनिश्चयवियरणे [२२१७०-७१ तन्नोत्पादकत्व फारणत्यम् । अस्तु ननियामकत्वम् , सन्निवृत्तौ नियमेन तस्यापि निहत्त; इत्यपि न युक्तम् कारणत्वादयभाचे तस्याप्ययोगात् । "तस्मात् तन्मानसम्बन्धः बभावो भावमेय वा। निवर्तयेत्कारणं या कार्यमव्यभिचारतः 11" [प्र० वा०३१२२] इति वचनात् । भवतु कारणत्यस्योक्तसमाधित्वात् स्वभावत्वादेव तम्य तन्नियामरुत्वमिति चेत्, में, तन्मात्रसम्बन्धामावात् । न व्यभिचारगावस्य तेन व्याप्तिः; अन्यपि तस्मिन् रूपाटी सद्भावात् । सनी यदुक्तम्-- "यस्य येन सह तादात्म्यतदुत्पत्ती न स्तो न स तदविनाभावी यथा प्रमेयत्यादि (दे) नित्यत्यादिना, न रतश्च केनचित्तादात्म्यतदुत्पत्ती स्वभावकार्य- व्यतिरेकिणामर्थानामिति व्यापकानुपलब्धिः [ हेतुमि० टी० पृ०९ ] इति, तत्पतिविहितम् ; १० तदभावेऽपि रसादे रूपादयविनाभावव्यवस्थापनेनानुपलब्धर्व्यभिचारात् । तन्न नियामकत्यमपि कारणत्वम् । ज्ञापसावं तु प्रागेव प्रतिविहितम् । ततो न किञ्चिदपि कारणार्थमुत्पश्यामः । ततः स्थित रसादे- रकार्यस्यापि हेतुत्वान्न विध्यमिति । तथा अग्भिागसास्नादेरपि । न हि तस्यापि .परभागविपाणादिकार्यत्वं तुल्यकालत्वाविशे- पात् । तथापि कार्यमेव सत्येव तस्मिन् भावादिति चेत्; न मिञ्चिदिदानीमकार्यलिड्गं सर्वस्य साध्ये सत्येव भावात् । अभेदे स्वभावहेतुरपीति चेत्। न तदा त्वधिगमेनैव साध्यस्याप्यधिगमात्, अन्यथा भेदापत्तेः । न कृतकत्वादेस्तदव्यतिरिक्तमनि-यत्वं साध्यम् , अपि तु तद्व्यवहारस्तदन्य- व्यवच्छेदो वेति चेत्, सिद्धं तर्हि तस्य तत्कार्यत्वं व्यतिरेके सत्यविनाभावादिति न स्वभावहेतुर्नाम फश्चित । 'किम्वैवं कार्यत्वल्पनेन ? अविनाभावनिर्णयादेव गममत्वोपपत्तेः । ततो न तुलोनागादीनां तदुत्पत्त्या गमकत्वम् । नापि तादात्म्येन; तदभावात् । कथं पुनस्तदभावो यावता तुलादिद्रव्याद- व्यतिरेकादस्त्येव कथञ्चित् तेषामन्योऽन्यमपि तादाम्यमिति चेन्; अत्राह- तादात्म्यं तु कथश्चित् स्यात् ततो हि न तुलान्तयोः ॥१७०॥इति । तुलान्तयोरुनानावनामोस्तुलाप्रयो. तादात्म्पमभेदो न तु नैव तोरचधारणार्य- त्वात् । कुत एतत् ! ततः तस्मात् तुल्यकालत्वात् हि स्फुटम् । न हि तादात्म्ये तुल्यकाल तस्य भेदित्वनिष्ठत्वात् । सर्वथा भेद एव तद्विरुवं न कथञ्चिदिति चेत्, न; तथा स्वमतव्यापचे , एकान्तनिरंशक्षणक्षीणस्वलक्षणवादविलोपत्यावश्यम्भावात् । ततः कथञ्चित्' इत्यत्र अपिशब्दो द्रष्टव्य ततः कथञ्चिदपि न केवलं सर्वथा स्यात् भवेत् तादात्म्यं तुलान्तयोः । नस्विति सम्बन्धः । न केवलं तुल्यकालत्वात् कथञ्चिद्वादे चानिष्टापत्तेस्तुलान्तयोरेव न तादात्म्यमपितु अन्यैपासपोत्याह- सानाविधाययोरेवं चन्द्रावीपरभागयो। इति । प्रसिद्धायमेतत् । तदेवमुन्नामादेरकार्यस्वभावस्यापि लिङ्गयोपादनेन त्रैविध्यनियम प्रतिषिध्य पात्रकेसरिस्वामिनापि तन्नियमः प्रतिषिद्ध इति दर्शय स्तद्वचनमाह- १ किं चैवं आ०, २०,५०१२ शब्दस्य । ३ मेदित्यवदनिष्ट-प्रा०,३०,१० ! भेदनिष्ठस्यात् । ४ सर्वदा स्या-आ०, ब०, ५०१५ सारनादीनां च-पा०, ब०,१०॥ २० ५ ·? २०१७१-७२] २ अनुमान प्रस्ताव उपलब्धेश्च हेतुत्वादन्तीयात् स्वभावतः ॥११॥ तयोरनुपलम्भेपु नियमो न व्यवस्थितः । इति । उपलब्धेः उपलम्भस्य न केवलं कार्यादेरेवेति । अपिशब्दार्थः चशब्दः । हेतुत्वात् गमकत्वात् नियमः कार्यादिभेदेन त्रिविधमेव लिङ्गमित्यवधारण न व्यवस्थितः । न हि कार्यादे- रन्यस्यापि हेतुत्वे तन्नियमोपपत्तिः । अस्ति च तस्या हेतुत्वम् अस्त्यात्मोपलब्धे.' इत्यात्मसद्धारस्य ततः ५ प्रतीते. । आत्मनो यद्यन्यतः प्रतिपत्तिरस्ति किमुपलव्ध्या कर्तव्य सिद्धोपस्थायित्वात् १ अथ नास्ति न तस्या हेतुत्वमाश्रयासिद्धेरिति चेत्, भवेदेवं यद्याश्रयबलेन गमकत्वम् । न चैवम् , अन्यथानुपपत्तित एव तद्भावात् । निवेदितं चैतत्-'असिद्ध धर्मिधर्मत्वेऽपि इत्यादिना' । कथं पुनस्तदपरिज्ञाने कुतश्चित्तदन्यथानुपपत्तेरप्यवगम. १ इत्यपि न चोयम्; कार्यादावपि तत्पसङ्गात् । अप्रतिपन्नेऽपि साध्ये तस्य तत्स्वभावत्वात् भवत्येव परिज्ञानम्। इत्यपि समाधानम् उपलम्भेऽपि न विमुखभावमाविर्भावयति । १० कथ पुनरुपलब्धेर्गमकत्वं व्यभिचारस्यापि दर्शनात् ? न धुपलब्धिरित्येव भावास्तथा भवन्ति विनमा- भावापत्तरिति चेत्; न तन्मात्रस्य हेतुत्वानभ्युपगमात्, अन्यथानुपपत्तिसंवलितशरीराया एव तस्या- स्तदभ्यनुजानात् । न च तस्या व्यभिचारोऽनुपलब्धिवत् । का पुनरियमुपलब्धिर्यतस्तदस्तित्वं साध्यत इति चेत् ? इयमेव येयं तत्र तत्र बुद्धिर्विवर्तेप्वन्वितरूपतया अहमिति मतिभाति । न तत्र कश्चिदात्मा नाम तद्व्यतिरिक्त मतिभातीति चेत्, सत्यम्; तस्या एवात्मत्वोषगमात् । न चैवमुपलब्धेयर्थ्यम्; १५ व्यवहारसाधनार्थत्वादनुपलब्धिवत् । एवमप्युपलब्धेस्तद्विपयाविप्वग्मावेन स्वभाव एवान्तर्भावात् कथं तया 'नियमाव्यवस्थितिरिति चेत् अनुपलब्धिवत् साध्यभेदेनेति ब्रूमः । ततो भवत्येव तया तदव्यय- स्थितिः अन्यथाऽनुपलब्धेरपि तत्रैवानुप्रवेशात् वैविध्यमेव स्यात् । तथा तयोः कार्यस्वभावयोः स्वभावतः स्वरसतोऽन्तर्भावादनुप्रवेशात् । क ? अनुपलम्भेपु त्रैविध्यनियमो न व्यवस्थितः सर्वस्यानुपलम्भत्वेन ऐकविध्यस्यैवोपपत्तेः । तथा हि-परस्यायं स्वभावहेतु अनित्य शब्दः प्रयत्नान्तरीय. २० कत्वादिति । तत्र प्रयत्नानन्तरीयफत्वं यदि प्रयत्नानन्तरं निप्पत्ति , इयं विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरेव नित्यत्वविरुद्धेन अनित्यत्वेनास्य व्याप्तत्वात् । अथ तज्ज्ञानम् ; तथापि विरुद्धकार्योपलब्धिरेव तस्य नित्यविरतानित्यकार्यत्यात् । तत. कधमनुपलम्भेयु तयोरन्तर्भावो विरुद्धविधेरनुपलम्मभेदत्वेन स्वयम- भ्युपगमात् । बहुवचनं कार्यादिबहुत्वेन तद्रूपानुपलम्भानामपि बहुत्वात् । स्यान्मतम्-यदा निपेघपरः प्रयोगो न नित्य इति तदा भवतु तत्रान्तर्भाव , यदा तु विधि- २५ पर एव अनित्य इति तदा स्वभावादित्वेन तयोर्हेतुल्यान्न तन्नियमाव्यमस्थितिरिति, तन्न; सर्वदा लिङ्गस्य सामान्यविषयतया तन्निषेधपरतयैवावस्थानात्, अन्यथा तद्विषयत्वायोगात् । न हि सामान्य नाम अन्यत्यवच्छेदादपरं परस्य सम्भवति । तथा चोक्तम् - "अतद्रूपपरावृत्तवस्तुमात्रप्रसा- ] इत्यादि । विधिपरत्वे वा कथन्न वस्तुविषयत्वम् । इप्टमेव लेशतस्त- १ न्यायविश्लो० २०६२ उपलब्धिमानस्य । ३ "स्वभावहेतो"- ता०टि०१४ विध्यनि- यमाव्यवस्थिति" -तादि । ५ साध्यामेदेनेति आ०,१०,१०६ "यदुक्त धर्मकीसिना-अतद्रूपपराहन..." -प्रष्टसह ४०२८ ॥ "माह चात्र-अतद्रूप"-प्र० वार्तिकाल० १२२७ व ततस्तद्पीति आ०,५०, ५० , घनात् ।" [ ·न्यायधिनिश्चयविधरणे [२११७२-७३ दपीति चेत्, न; निरंशे वस्तुनि लेशामावात् । तन एवोक्तम्-"एकस्यार्थस्वभावस्य" [म० या० ३१४२ ] इति । यथैवमिदं कथमुक्तम्-"वस्तुलेशस्य चाश्रय [ ] इति ? पर एवेदं प्रष्टव्यो य एवमन्योऽन्यत्र्याहतमभिव्याहरति । ततः प्रतिषेधार एव प्रयोगो युक्तः । कार्य- हेतोरपि सामान्यविषयस्यातपरतयेच स्वयं प्रतिज्ञानात् । ततो न सङ्गतमिदम्-'तत्र द्वौ वस्तु- ५ सापनी" [ न्यायवि० पृ० ३९ ] इति । न न सङ्गतम्। तद्विपयस्य सामान्यस्य वस्त्वकत्वाव्यय- सायादिति चेन्; न; अनुपलम्भस्यापि तसाधनचायत्तेः । अमावस्यापि भावाव्यतिरेमिण एव शैकिक- यवसायात् । तत इदं ब्याहतम्-"एक प्रतिपेपहेतुः" [ न्यायवि० ० ३१ ] इति । ततोऽनुपलम्भत्वेन सर्वस्यापि प्रतिरोधहेतुत्वादसङ्गतमेव तप्रेत्यादि । पुनरपि 'नियममेव विधुरयितुं लिङ्गान्तामुपदर्शयन्नाह-~- १० अभविष्यत्यसम्माभ्यो धर्मों धर्मान्तरे क्वचित् ।।१७२।। शेपयतुरन्योऽपि गमकः सुपरीक्षितः । इति । धर्मः कृषिकोदयादिः कचित् कस्मिंश्चित् धर्मान्तरे शकटोदयादी साध्ये हेतुः । कीदृशं ! अभविष्यति अजनिष्यमाणे धर्मान्तरे तस्मिन् अमम्भाव्योऽसम्भवितयां कल्पनीयः तदविनाभावि- तया निश्चित इति यावत् । कथं हेतुः ! शेपयन् शेष परोक्तात् कार्यत्वादन्यदकार्यत्यादि तद्वद्यथा १५ भवति । कार्यमेव कृत्तिकोदय. शक्टोदयस्येति चेन्; कुन एतत् ! तत उत्पौरिति चेत्, न; तत. मागेव निप्पत्तेः । निम्पन्ने च किं तेन कर्तव्यम् ? अफिञ्चित्करस्य कारणत्वेऽतिमसङ्गात् । नदविना- भावात् तत्कार्यमिति चेत्, नन्वेवमपि तस्य स्वभाव एव स्यात्, साध्यस्य तस्मिन्नन्तरनिरपेक्षत्वेन भावात् अन्त्यक्षणमाप्तकारणवत् । अन्यथा तत्कारणस्यापि कार्यत्वादेव लिङ्गल्योपपत्तेः किमिति स्वभावत्वेन तदुपपादितं यत इदमर्थवत्- "हेतुना यः समग्रेण कार्योत्पादोऽनुमीयते । अर्थान्तरानपेक्षवाद स स्वभावोऽनुवर्णितः " [१०या० ३६] इति । कीर्तिनव तथा तदुपपादितं न प्रज्ञाफरेण भाविकारणवादिनेति चेत्, किं पुनः कीर्तिस्त- द्वादी न भवति । तथा चेतः कथं तद्ग्रन्थ एव "सत्तोपकारिण" [प्र०वा० ११५१] इत्यादिस्तद्वा- दपरतया अलङ्कारकृता व्याख्यातः । तदपि तस्यानभिप्रेतार्थमेव व्याख्यानमिति चेत्, नेदानी तत्कार- णत्वं शास्त्रार्थः शास्त्रकारानभिप्रेनचादिति कथं तबलेन तदुदयस्य लिङ्गान्तरत्वप्रतिक्षेपानियमश्यिाते तत्स्यवस्थानम् । कथं वा तन्मतमुपपादयितुं मवृत्तेन तदनभितस्य क्वचिदुपपादने नित्यादपि प्रयोजनव- शात कचित् तत्पसङ्गात् । भक्त्येव कीर्तिरपि तहादी,तथापि नान्त्यकारणस्य स्वभावत्वकल्पनं व्याहत तन्त्र उभयधर्मसद्धाआदिति चेत; तथापि कथ तन्नियम. ! केवरात् कार्यात् स्वभावाच तदुभयात्मनस्तस्य - 2 २० १ नियमेन आ०,०,५०।२-यावक- आ०,१०, प०१३ धर्मकीर्तिना। ४-न सवी- घ०, २०१५ भाविकारणवाद । ६ "तदेठदानन्तर्य मुभयापेत्यापि समानम्, यथैव भूतापेक्ष्या तथा भाग्यसेत्यापि न चानन्तर्यमेव तत्वे निबन्धनं व्यवहितस्यापि कारणत्वात् ।" -4० वार्तिकाल ११५१ । आ०, ·२११७३ ] अनुमानप्रस्तावः २०१ .. اليا त्वम् १० क हेत्वन्तरत्वात् । भवतु स्वभाव एव कृत्तिकोदयादिरपीति चेत्, न; धूमादेरपि तत्त्वप्रसङ्गात, अविना- भावस्य तव्यवस्थाहेतोः तत्रापि भावात् । भेदमतिमासान्नेति चेत्, तदुभयादेरपि न भवेदविशेषादिति सूक्तम्-'शेपवत्' इति । तद्वद् अन्योऽपि कृत्तिकोदयादेरपरोऽपि 'पक्ष्यादिरपि गमका प्रत्यायकः साध्यस्य । कीदृशः ? सुपरीक्षितः सुष्टु साध्यनिष्ठानियमवत्त्वेन परीक्षितः तर्केण विचारित इति । अस्ति ह्याकाशे पक्षिदर्शनात् अध छायामण्डलस्य, तद्दर्शनाचोपरि पक्षिणः प्रतिपत्तिः । न ह्यत्र कार्यत्वम् ; ५ तुल्यकालत्वात् । न स्वभावत्वम् ; भिन्नदेशत्वात् । परीक्षया तु अविनाभावाद् गमकत्वमतो न तन्नियमः। सत्यप्यन्त्र कार्यादित्वे न तद्वयवस्थितिः, पक्षधर्मत्ववैकल्येन तद्वतोऽस्य भेदात्, न ह्यत्र पक्षिणः पक्षधर्म- भूप्रदेशे तस्यासम्भवात् । तस्य हि पक्षत्वं छायावत्त्वेन साधनात् । नापि तन्मण्डलस्य; आकाशे तस्याभावात् । न च भूप्रदेशाकाशसमुदायस्य पक्षत्वम् ; तत्र हि अत्रेति निर्देशः स्यात् साध्यस्य न पुनर्यत्र लिङ्ग तत ऊर्ध्वमधस्ताद्वैति । तथैव च तत्प्रतिपत्तिदृश्यत इति । साम्प्रतं नैयायिकादिकल्पितमपि तन्नियममतिदेशेन विधुरयन्नाह- एतेन पूर्ववद्वीतसंयोग्यादौ कथा गता ॥१७३॥ इति । पूर्ववद्वीतसंयोगिशब्दानामादिशब्देन बहुवीहिः । तस्य च प्रत्येकमभिसम्बन्धात् पूर्ववदादिः वीतादिः संयोग्यादिरिति' भवति । तत्राद्येन शेपवत्-सामान्यतोदृष्टयोः, द्वितीयेन अवीतवीता- वीतयो., तृतीयेन समवाय्येकार्थसमवाय्य (यि) विरोधिनामवरोधः, तस्मिन् पूर्ववद्वीतसंयोग्यादौ १५ या कथा हेतुत्यनियमान्वाख्यानं सापि एतेन पूर्वोक्तेन न्यायेन गता निवृत्ता। नयेचं नियमः- 'पूर्ववदादिरूपेण त्रिविधमेवानुमानम्। इति; अधिकस्यापि कस्यचिद्भावात् । तथा हि-पूर्ववदिति कारणात् फार्यस्यानुमानम् , पूर्व कारणमस्यास्तीति व्युत्पत्तेः । शेषवदिति कार्यात् कारणस्य, कार्यस्यै- वोपयुक्तकारणादन्यतया शेपे शब्देनाभिधानात् । सामान्यतोदृष्टमिति चाकार्यकारणादकार्यकारणस्य । न च 'अस्त्यात्मा उपलब्धेः' इत्यादि सत्तासाधनम् एतेषामन्यतममपि; सामान्यतोदृष्टेऽपि तस्यापक्षधर्म- २० स्वादित्वेनानन्तर्भावात् । तद्गमकत्वस्य च समर्थितत्वात् । किञ्च, पूर्ववदादेर्गमकत्वं त्रैरूप्यात, पाश्चरूप्यादा, तदन्यतरत्रैवाविनाभावपर्यवसानादिति स्वयमभ्युपगमात् । तथा च यदेतत् पूर्ववतो भाष्यकारेणोदाहरणमुक्तम्-"मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिः" [ न्यायमा० ११११५] इति, तत्कथं गमकम् अपक्षधर्मत्वात् ! नात्र वृष्टेः पक्षत्वम् असिद्धः, सिद्धौ चानुमानवैफल्यात् । मेघस्य च सिद्धत्वेऽपि नपक्षत्वम् असाध्याधिकरणत्वात् । न हि धृष्टेस्तदधिक- २५ रणत्वं भायित्वात् । यत् पुनरत्र विश्वरूपेण समाधानमुक्तम्-"कारणस्यैव मेघादेः सिद्धत्वात् वमित्वं तवृष्टयुत्पादकत्वं साध्यो धर्मः उन्नतत्वादिना तद्धर्मेणैवानुमीयते । इति; तन्न सम्यक् ; न ह्येवगपि कारणे पक्षधर्मत्वस्यावस्थापनमपि तु तद्धर्म एवोन्नतत्वादौ । १ पक्षादिरपि श्रा०, ब०, प017 वैविध्यनियम । ३ तस्य प्रत्यक्ष छा- आ०, २०, प० । भूपदेशस्य । ४ -स्य सप- आ०, २०, प०१५ न हि तीन प० । ६ -ति प्रभ-प०१७ -समवायवि- ५०1८-मित्यादिकस्या- आ०, ब०, प018 द्रष्टव्यम्-न्यायभा०,न्यायवा०, न्यायवा० ता०१।१।५। १० शेषवत्त्वेनाभि-प्रा०, ब०, प01 . ] ·न्याययिनिश्चयविवरणे [ २०१७३ तदपि न कार्ये साध्ये किन्तु कारणधर्म एव तदुत्गदकत्वे । तथा चान्यत्र प्रश्ने अन्यत्रोतर बत पक्ष्यत विश्वरूपस्य न्यायकौशलम् ! भाप्यविरोधश्चैवम्-तत्र कारणेन कार्यस्यैवानुमानवचनान्न कारणधर्मेण तद्धर्मान्तरस्य । सेन तदन्तरानुमानमेव कार्यानुमानं भाप्यस्याप्येवमभिप्रायत्वादिति चेत, कथं पुनः तदुत्पादकत्यस्यानुमानं वृष्टे ? न तावदभेदार, कार्यस्य कारणधर्मादवश्यन्तया भेदात । ५ अविनयभावादिति चेत्; व्यर्थमिदानी तदुत्पादकत्वस्याप्यनुमानम् उन्नतत्त्वादितलिङ्गानस्यैव तज्ज्ञा- नत्वोपत्तेरविनाभावाविशेषात् । लिङ्गज्ञानस्य तत्साध्यज्ञानत्वे प्रलयं व्रजेत् । सिद्धयत्यत्रैवानुमान वैविध्यं यत्र कथ्यते ॥१५२६॥ तदुत्पादकत्वात् वृष्टयनुगानोपपत्ते सदनुमानमेव पृष्टयनुमानमुच्यत इति चेत् ; १० ततोऽपि कथं ब्यधिकरणात् तदनुमानम् १ उन्नतत्वादिवतोऽपि कारणधर्मस्यैवापरस्यानुमानेन तदनुमानस्ल्यनायां चानवस्थापत्ते । तमाबिनाभावातदनुमानमेव वृष्टयनुमानम् । तद्विशिष्टत्यादिति चेत्, स्यादेतत् वृष्ट्युत्पादकत्वं दृष्टिविशिष्टम् अत तज्ज्ञानमेव वृष्टरेपि मानमिति, तन ततोऽपि भेदस्यानपाकरणात् । नहि तद्विशिष्टमित्येव तस्य ततोऽनन्तरत्वम्, तद्विशिष्टत्वस्यैवाभावप्रसङ्गात् । तदनपारणे तु कथं तज्ज्ञानं तदर्थान्तरस्य विशिष्टस्य विशेषणापेक्षणादिति चेत्, एवमपि भवति १५ तज्ज्ञानाद्विशेषणस्यानुमानं न तु तदेव तस्येति अन्यथा कारणस्यापि कायपिक्षत्यात् तज्ज्ञानमेव कार्यस्यापि ज्ञानमिति व्यर्थं पूर्ववलिङ्गकल्पनं भवेत् । अनुमानं तु ततस्तस्यानवस्थयैव दसोत्तरम् । तन्न तदुत्पादकत्वानुमानमेव वृष्टिपरिज्ञानम् । ततो दुर्भापितमिदं परस्य-"भविष्यदृष्टयुत्पादकत्वं घों यदानुमितं तदा पृष्ठेरनुमान कथ्यते ।" [ ] इति । यदपीदं शेषवत उदाहरण भाष्ये प्रदर्शितम्-"पूर्योदकवियरोतमुदकं नद्याः पूर्णत्वं शीघ्रत्यञ्च स्रोतसो 'दृष्टवाऽनुमीयते भूता वृष्टिः न्यायभा० ११५] इति । अवापि विश्य- रूपेण तात्पर्यमुक्तम् -'नदीशब्दाच्यो गतविशेषो धर्मो तस्य उपरि वृष्टिमद्देशसम्बन्धित्त्वं साध्यो धर्मो धर्मिगतेन पूर्णस्वादिना धर्मणानुपीयते इति । तत्रापि तदेव वक्तव्यम्- कथं पुनः कार्यपर्णस्यैवानुमानं तदर्थान्तरस्य भूताया वृष्टेरपीति ! अविनाभावादिति चेत्, उक्तमत्र लिङ्गज्ञानस्येत्यादि । ततः पुनस्तदनुमानेऽप्यनिहितमेवानवस्थान विशिष्टस्य तद्धर्मस्य सदृष्टिविशेषगा. २५ पेक्षत्वादित्यपि प्रतिविहितम् 'एवमपि इत्यादिना । तन्न उपरिवृष्टिमद्देशसम्बन्धित्वपरिज्ञानमेव भूतवृष्टि- परिज्ञानमप्युपपन्नम् । यदपि सामान्यतोऽस्य भाष्ये प्रतिपादितम्-आदित्यवज्यानुमानभुदाहरणप्रतिनिधित्वेनावस्थाप्य स्वयमुदाहरणमुक्त रूपेण स्पर्शानुभानमिति, तत्रापि पक्षधर्मत्यादिकमपेक्षितव्यम्, अन्यथाऽविनामावा- भावेन गमक्त्वायोगात् । सत्यम्, अपेक्ष्यत एव, रूपमिदं स्पर्शाविनाभाविरूपत्वात् प्रतिपन्नरूपवदिति सरप्रवृत्तेरिति चेत; तर्हि तदेवात्रापि बक्तव्यम्-चिन्नास रूपस्य सविनामाविपस्य परिज्ञान तदर्था- १ -स्य-मा०, ध, प० । २ कारणज्ञानमेव । ३ दृष्यावनुमो- आध०, प० । ४ विदधरूपेण । ३ ·२११७३ ] अनुमानप्रस्तावः २०३ न्तरस्य स्पर्शस्येति ? अविनामावादेः पूर्ववदेव प्रत्यवस्थानम् । भवतोऽपि कथं धूमोऽयमग्निमान् धूमल्लादित्यग्निमत्त्वज्ञानमेवाग्निज्ञानमिति चेत् ? अग्नितद्धर्मविषयतया लिङ्गादेव तस्योत्पत्तेः । न चैवं भवन्मते सम्भवति, लिङ्गस्य अन्यपेक्षया व्यधिकरणत्वेनापक्षधर्मत्वात् । स्याद्वादिमते तु अपक्षधर्मस्यापि गमकत्वात् । न चाविनाभावस्य पक्षधर्मत्वादावेव पर्यवसाय., 'सन्ति प्रमाणानि इष्टसाधनात्, उदेष्यति शकट कृत्तिकोदयात्' इत्यादौ तदभावेऽपि भावात् । तन्न कारणादिभेदेन लिङ्गत्रैविध्यस्य सम्भव इति । ५ वार्तिककारेण तु 'पूर्ववच्छेपवत् सामान्यतो दृष्टम्' इत्येतदेव त्रिसूत्रीकृत्य तद्विषयतया अन्वयादिभेदेन त्रैविध्य लिङ्गस्योक्तम् । तत्र पूर्ववच्छेपवदित्येकं सूत्रम् । पूर्वशब्दः पक्षवाची पक्षस्यैव कथात्रयेऽपि पूर्वमभिधीयमानत्वेन पूर्वत्वात्, से व्याप्त्या विद्यतेऽस्येति पूर्ववत् पक्षे विद्यमानमित्यर्थः । शेषः सपक्षः तस्यैव लिङ्गाङ्गत्वेन प्रस्तुतयोः पक्षसपक्षयो पक्षस्योपयोगे समुदस्तित्वेन शेषत्वोपपत्तेः स विद्यतेऽस्येति शेपवत्, सपक्षे देशतः काय॑तो वा विद्यमानमिति १० यावत् । अनेनान्वयी हेतुरुक्तः । पूर्ववत्सामान्यतोऽदृष्टमिति द्वितीयम् । पूर्ववदिति व्याख्यातम् । विपक्षे सामस्येनान्यथा वा यन्न दृष्टं तत् सामान्यतोऽदृष्टम् अनेन व्यतिरेकिसाघनमभिहितम् । पूर्वव- च्छेपवत्सामान्यतोऽदृष्टमिति तृतीयम् , अनेन चान्वयव्यतिरेकीति । तत्र सपक्षैकदेशवृत्तेरन्वयिन उदाहरणम्-परमाण्वादयः कस्यचित् प्रत्यक्षाः सत्तासम्बन्धित्वात् घटादिवत् । तवृत्तित्वं चास्य घटादावेव सपक्षे भावात्, सपक्षेऽपि सामान्यादौ विपर्ययात् । न चेदमत्राशङ्कनीयम्-'त्रैरूप्यादेरत्रास- १५ मग्रत्वादहेतुत्वमन्वयिन इति; 'तत्समग्रताया अवयव्यतिरेकिण्येवाभ्युपगमात्, इतरयोस्तु यथास- म्भवं तदुपगमात् । अत एव चित्रभानोर्वचनम्-"अन्वयादीनि रूपाणि साकल्येन अन्य- तमवैकल्येन का यत्र सन्ति तदनुमानम्" { ] इति । तत्रोच्यते-ययन्वयिनोऽ- विनाभावो नास्ति कथं गमकत्वं व्यभिचारसम्भवात् ? अथास्ति; क तस्य प्रतिपत्तिः ? पक्षधर्म एव तस्या- बाधितविषयत्वासत्पतिपक्षत्वाभ्यां प्रतीयमानस्याविनाभावितयैव प्रतिपत्तेरिति चेत; न किञ्चिदिदानी २० सपक्षे सत्त्वेन ? अविनाभावाधिगमादेव हेतोर्गमकत्वात् । तस्य च विनैव तेन भावात् । भवतु ' सपक्षे सति तत्प्रतिपत्तिरिति चेत् ; न तत्राप्यन्वयस्यैव सति सत्त्वलक्षणस्य तीते विनाभावस्य ।न चान्वय एवाविनाभावः असत्यसत्त्वस्य 'तत्त्वात, अभावस्य च भावभेदिन एवाभ्युपगमात् । अथानाधितविष- यत्वादिकमेव अविनाभारित्वम्, तच्चान्वयिनः स्वरूपमेव, ततः सपक्षे तत्पतिपत्तिरेवाविनाभावित्वस्यापि प्रतिपचिरिति; तत्रोच्यते-किं तद्विषयत्वादिना तस्याक्षेपात्तदेव तदित्युच्यते,किंवा ततोऽर्थान्तरं तन्नेति ! २५ प्रथमविकल्पे १२कथमाक्षिप्ताविनाभावस्यैवान्वयस्य प्रतीते. अन्वयव्यतिरेक्येवायं हेतुर्न भवेत् ! अविनाभा- १ मतेनावात- आ०, २०, ५०१२- वसू- आ०, व०, प० । ३ "त्रिविधमिति अन्वी व्यतिरेकी अन्वयव्यतिरेकी चेति"-न्यायवा० पृ०४०। तुलना-"तदनेन न्यायवार्तिकटीकाकारल्याख्यान- मनुमानसनस्य त्रिसूत्रीकरणेन..."-त० श्लो० पृ० २०६ । प्रमेयक० पृ० ३६२ । ४ वादबल्पवितण्डा. लक्षणकथानयेऽपि तथाऽन योपि आ०, ब०, प० ५ सत्त्वव्या- आ०, ब०, २०१६ अवशिष्टत्वेन । ७ सपक्ष कदेशतित्वम् । ८ तन सम-आ०,व०प०१६ अन्वय्यादी- ता०1१०-वे सत्प्र-आ०, ब०, प० । ११ अविनाभावत्वात् । १२ कथमादिप्ती वि-आ०, ब०, प० ।

·२०४ न्यायविनिश्चयविचरणे [२१७३ वस्य व्यतिरेक्त्वात् । अन्वयिनि तदाक्षेपरहिते निदर्शनान्तरे तदप्रतित्तेरिति' चेत् ; अन्वय्यपि न भवेत् घटादौ अनाक्षिप्तव्यतिरेके अन्वयस्याप्यप्रतिवेदनात् । अन्वयस्य प्राधान्यात् अन्वय्येवायमिति चेत्, न; साध्यप्रतिपचावविनाभावस्यैर प्राधान्यात् , सत्येव तस्मिन् व्यभिचार निवृत्तेनिर्णयात् । तदाक्षेपकत्येन दृढमन्ययस्यैव प्राधान्यमिति 'चेत्, अस्तु तर्हि पक्षधर्मस्यैव प्राधान्यम्, असति तस्मिन् ५ अन्वयस्याकिञ्चित्करत्वात् । ततो न तदाक्षेपात् तदेव तदित्युपपन्नम् । नापि ततोऽर्थान्तरं तन्नेति; व्यतिरेक्यादौ अर्थान्तरस्यैव तम्य भावात् । विपक्षव्यावृत्तिरूपं खत्मविनामावित्वमेव तत्र व्यतिरेक. । तच्चाबाधितविषयत्वादेः अर्थान्तरमेव, अन्यथा रूपभेदेन लिङ्गलक्षणत्वानुपपत्त । तत्राप्यवाधितविषय- खादिकमेनाविनाभावित्वं विपक्षव्यतिरेकस्तु तन्निर्णयार्थ एवेति चेत्, कुनस्ततस्तस्य निर्णय ? सत्ति तस्मिन् तस्यावश्यम्भावात् तर्हि साध्यस्यैव स्यात् तदविशेषात् , तत्किमन्तर्गडुनाऽबाधितविषयत्वादिना १० साध्यसद्धावनियमाभावे तस्यापि दुर्लभन्यात् । ततस्तस्मादर्थान्तरमेवाविनामावित्वम्, तस्य चान्वयिन्या- क्षेपे भन्वयव्यतिरेकित्वमेव तस्य नान्वयित्वम् । असिद्धत्वाच्च । तञ्च अर्थान्तरस्य सत्तायास्तत्सम्बन्धस्य च प्रतिक्षितत्वात् । सिद्धस्यापि न गमकावं व्यभिचारात् । स च तेनैव मत्यक्षेण, यद्विपयत्वं साध्यं परमाण्वादीनाम्, सत्यपि तस्यै सनसम्ब- न्धित्वे प्रत्यक्षत्वाभावात् । प्रत्यक्षमेव तदप्यन्येन प्रत्यक्षेणेति चेत् तेन तर्हि व्यभिचारः स्यात् । १५ तस्यापि तदन्तरेण प्रत्यक्षत्वे वदेव वक्तव्यमनवस्थानं च । तेन सर्वस्य मत्यक्षत्यम् , तस्य वन्येन तन्नानवस्थानमिति चेत्, न तेन स्वविषयस्य प्रत्यक्षत्वे स्वरूपवेदनप्रसमात् । न हि स्वरूपममति- पद्यमानं तद्विषयतया पर प्रत्यक्षयितुमर्हति । भवतु तर्हि स्वत एव तस्य प्रत्यक्षत्वमिति चेत्, न; स्वसं- वेदनस्यासन्निकर्षजत्वेनाप्रत्यक्षत्वे ततः कस्यचित् प्रत्यक्षत्वानुपपत्ते । परप्रसिद्ध्या प्रत्यक्षमेव स्वसवेदन स्पष्टावभासित्वादतो नव्यभिचार इति चेत्, 'स्वप्रसिद्ध्या तर्हि तदमानाद्वयभिचारश्चेति दुस्तरं व्यसनमाप- २० ठिन् । तन्नेदमुदाहरणमुपपन्नम् । यदप्यन्वयिन. 'सपक्षव्यापिनस्तदुपदर्शितम्-परमाण्वादय फस्यचित् प्रत्यक्षाः प्रमेयत्वात् कुम्भादिवदिति; तदपिनयुक्तम्; व्यभिचारस्य तत्राप्यविशेषात् । अपि च, यदि प्रमितिरेव प्रमेयत्वम् न पक्षधर्मत्वम् , तस्याः प्रमातृनिष्ठत्वेन परमाण्यादिप्वभावात् । तत्सम्बन्धः तदिति चेत; तस्य यदि प्रत्यक्षत्वेऽपि न प्रमेयत्वं म सपक्षव्यापित्वं प्रमेयत्वे' तत्राप्यपरस्तत्सम्बन्ध. तस्यापि प्रमेयत्वे २ पुनर- २५ परस्तत्सम्बन्धः इत्यपर्यवसायी तत्प्रवन्ध. प्राप्नुयात् । न चैव प्रतीतिः प्रमेयत्वस्यानवस्थिते । अय स एव न स्वप्रमितिसम्बन्धं तेषां प्रतिपद्यते यतोऽय प्रसा., अपि तु पर एव, तेनापि स्वतत्स- म्यन्यस्य न प्रतिपत्तिः, ततोऽपि परेणैव प्रतिपरिति; तन्न; स्वयमप्रमितस्याज्ञातासिद्धत्वपसात् । अस्त्येव वादिना परमाण्वादिषु तस्य प्रतिपत्तिस्तसम्बन्ध एव सस्य तेनाप्रतिपत्तिरिति चेत्, १-तिरि-आ०, २०, प०१२ चेत्तहि आ०,०, प०।३-च्च तदर्था- आ०,५०, ५०। ४ व्यभिचार । ५ करयचित् प्रयदत्य । ६ वस्तुनः । ७ तर्हि आ०, २०, ५०1८ परप्र-आया 1०16 स्वप-आ०,१०,५०१ १० प्रमितेरेष प० । ११-यत्वात् आ० ब०,१० । १२- वैन - आ.. य, ५०।१३-दस्यासिदत्वप्र-आय०,५०।

·. २१७३ ] अनुमानप्रतापः न; पंक्षीकृते तत्रापि तदपतिपत्तौ तदवस्यत्वात् भागतस्तदसिद्धत्वस्य । तदपक्षीकरणे तु नात्र कस्यचिदिति सर्वदर्शी निर्दिष्टः स्यात् । भवतु कस्यचित् सालिशयज्ञानस्य योगिन एव तथानिर्देश इति चेत्, न; अत्रापि व्यभिचारसम्भावनस्यानिवृत्तेः । शक्यं हि वक्तुं यथा तस्य विद्यमानोऽपि सत्सम्बन्धो न प्रत्यक्षस्तथा परमाण्वादयः प्रमेया अपि विरोधाभावात् , कुम्भादौ विद्यमानस्यापि साध्यान्वयस्याप्रतिपचेर विशेषात् । ततो योगिनोऽपि स प्रत्यक्ष एव वक्तव्यः इति तस्याप्रमेयत्वे न ५ सपक्षव्यापित्वम् । प्रमेयत्वेऽपि तस्य स्वयमप्रमिती भागासिद्धत्तम् । प्रमिती पुनः तत्सम्बन्धस्यापि स्वयमेव प्रमितिः पुनरपि तत्सम्बन्धस्येति कथन तस्यापर्यवसायिन एव प्रातिः ! पर्यवसाने या तद्वतिनस्तस्याप्रमेयत्वमेव मत्यक्षत्वेऽपीति न सपक्षव्यापित्वमस्य । यदपि व्यतिरेकिण उदाहरणमुपपादितम्-नेदं निरात्मकं जोवच्छरीरम्, प्राणादिमत्वात, यत्तु निरात्मकं नतत्प्राणादिमत् यथा लोष्टादि, प्राणादिमच जीवच्छरीरम् , अतो निरात्मक नेति; तत्र यद्यामा १० न प्रतिपन्नः कथं 'यत्र नैरास्यं न तत्र प्राणादि । इति तन्निवृत्या प्राणादिनिवृत्त्युपदर्शनम् ? अप्रति- पनस्य निवृत्त्युदर्शनायोगात् । प्रतिपन्नश्चदन्यतः, व्यर्थमिदम् , अतोऽपि तत्प्रतिपत्तैरेव साध्यत्वात् । उपायवैचित्र्यान्न दोष इति चेत् ; भवेदेव यदि तदनपेक्षयैवायमुपायः स्यात्, न चैवं तदपेक्षयैवात्रा- प्यामनिवृत्युपदर्शनात् । अत एव तु तत्प्रतिफ्तौ भवति परस्पराश्रयः--सत्यामतत्तत्प्रतिपत्ती व्यतिरेक- निर्णतिः, सतश्च तत्प्रतिपत्तेः । अथ मा भूत तत्प्रतिपत्तिः, तथापि भवितव्यं तेन विशेषेण यो लोटादौ १५ स्वनिवृत्त्या प्राणादीनिवर्तयति । स्वरसतस्तन्निवृत्तौ जीवच्छरीरेऽपि प्रसङ्गात् । तस्यैव चेह साध्यत्वम् , आत्मव्यपदेशस्यापि तत्रैव करणादिति; तदपि न युक्तम् ; चार्याकदृष्ट्या भूतपरिणामस्य सौगतकल्पनया चित्तसन्तानस्य च तद्विशेषस्य सम्भवात् । तस्य निषेधात्तद्न्य एव स विशेष इति चेत्, तनिषेधोऽपि यद्य- न्यत्वमाने पर्यवसितः, तस्यैव तन्निवर्तकत्वं नाभिमतस्य । अतत्पर्यवसायित्वे तु सिद्धस्तत एवात्मेति तदवस्थमस्य वैयर्यम् । नन्वतः प्रतीतस्यैव तनिषेधादपि विशेषावधारणं तत्कथमस्य वैयर्थ्यमिति ! तन्न तथापि साक्षादस्य तत्प्रतिपत्तावनुपायस्वाद । अथ अत एव तनिषेधसहितात्ततस्तत्प्रतिपत्तिः; न तर्हि पूर्व विशेषमात्रस्य परिज्ञानमिति कथं निषेधावतारः । तस्य तत्परिज्ञाने पुनस्तद्विशेषप्रतीक्षायामेवोपप: । कथं वा तत्सहायादपि अतस्तप्रतिपत्तिः ? कथं च न स्यात् ! स्वनिवृत्या लोष्टादौ प्राणादिनिवर्तकस्यै व तदुपपत्तेः । नच भवदनुमतस्य तत्रापि निवृत्तिः सर्वगतत्वात् । स्वरूपतस्तदभावेऽपि सम्बन्धविशेषतोऽ स्त्येव सेति चेत; तस्यैवं तर्हि साध्यत्वं निवर्तकत्वात्. न त्मनः । सत्यमिदम्, तस्यैवारमशरीरसंयोगमे वात्मनो जीवच्छरीरे साधनादिति चेत् कथमात्मनि विप्रतिपत्तौ तमसापित्वा तद्विशेषस्य साधनम् , मामान् पृष्टस्य 'कोविदाराख्यानवदुपपन्नम् ! अप्रस्तुताभिधानेन निग्रहावाप्तेश्च। विप्रतिपत्तिरपि तत्रैवेति चेत्न तथाप्यात्मन्यसाधिते तत्साधनत्यायोगात् । भात्मगतो हि धर्मस्तसिद्धावेव शक्यसाधनो नान्यथा । २० २५ . १ पचे कृते आ०, २०, ५०।२विरोधात् आ०, २०, ५०। ३- न्वयप्र- आ०, २०, ५० 1 ४ निदं निरात्मक जीवच्छरोरप्रमाणादिमत्त्वपसङ्गात्" । न्यायवा० पृ०४६ ॥ १ पवारमनार- आ०, २०, ५० १६नितिः । ७ तममावदितत्वात- आ०,०,१०१८ 'कचनार' इति माराम् ।

·२०६ न्यायविनिश्चयविधरणे [२।१७३ प्रमाणान्तरावगतत्वादात्मनो नायुक्तं तत्साधनमिति चेत्, न; तथाप्यतिप्रसङ्गात् । तथा हि-यथा माणादेर्घटादिव्यावृतस्य दर्शनाजीवच्छरीरे तद्विशेषस्य साधनं तथा बालशरीरादिव्यावृत्स्य विशेष- तारतम्याधिष्ठानस्य तस्य युवादिशरीरे दर्शनात् पूर्वपूर्वविलक्षणः सम्बन्धविशेषस्तत्र साघयितव्यः प्राप्नुयात् । प्राप्नोतु न कश्चिद्दोप इति चेत; शास्त्रं तर्हि न्यूनं माप्तं तथा तस्यानिरूपणात् । न ५ प्राप्त प्रकृतविशेषनिरूपणादेव तस्यापि तज्जातीयत्वेनाभ्यूहोपपत्तेरिति चेत्; आत्मनिरूपणादेव तर्हि प्रकृतस्यापि तद्धर्मत्वेनाभ्यहात्तन्निरूपणमपि न भवेत् । तदपि न क्रियत एव प्रज्ञाशालिनं प्रति मन्दानुग्रहायैव तत्करणादिति चेत् तदर्थं तर्हि परापरस्यापि तत्साधनस्य निरूपणं कर्तव्यमिति कथं शास्त्रमतत्करणात न्यूनमेव न भवेत् ! कुनश्चासा तद्विशेषो जीवच्छरीरे एव न लोप्टादावपि तत्कारण- स्यात्मनस्तत्रापि भावात् ! न ह्यविकले कारणे कार्यानुत्पत्ति., नित्यस्य सहकारिमतीक्षायाश्च प्रतिक्षेपात । १० तन्नेदं व्यतिरेकिलिङ्गमुपपन्नम् । यदप्यन्वयव्यतिरेकिणः सपक्षैकदेशवृत्तेरुदाहरणम् -अनित्यः शब्दः [ सामान्यवत्त्वे सति ] मस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वात् कुम्भवदिति; तत्र कः पुनरसौ अस्मदादिः ! आत्मैव संसारीति चेत; किं तस्य बाह्य करणेन कर्तव्यं यतस्तेन 'विशिष्येत ? विषयोपलब्धिरिति चेत्, सापि तस्येति कुतः सम्बन्धात ! समवायादिति चेत; तस्य यदि सम्बन्धत्वमेव रूपम् ; समवायादिति निर्विषया श्रुति- १५ राभावात् । सम्बन्धत्वस्यैव तादर्थ्य पौनरुक्त्यम् । यदि पुनः समवायशब्दावाच्यमन्यदेव तस्य रूपम् ; तदपि न युक्तम् ; सम्बन्धश्रुतौ पूर्ववद्दोपात् । कुतश्चैवं तस्य मतिपत्ति. ! इहेदंप्रत्ययत्वात् 'लिङ्गादिति चेत; क तस्य तेन व्याप्ति ! इह कुण्डे दधीति प्रत्यय इति चेत्, न; तस्य संयोगादेव भावात्, तस्य च समवायविलक्षणत्वात् । अविलक्षणत्वमपि सम्बन्धत्येनेति चेत्, अस्ति तर्हि तत्र सम्बन्धत्वं साधारणं च समवायशब्दवाच्यं रूपम् । तयोश्च कस्तत्र सम्बन्धः ! समवाय एवेति चेत; २० न, तस्यैकस्यैवोपगमात् । अनेकत्वेऽनवस्थामसङ्गात् । संयोग इति चेत्, न; तस्य गुणत्वेन द्रव्य- श्रयत्वात्, समयायतद्रूपयोश्चाद्रव्यत्वात् । तद्विशेषणत्वमिति चेत्, न; तस्य सम्बन्धायत्तत्वेन स्वयम- सम्मन्धत्वात् दण्डादिवत् । सम्बन्धत्वेऽपि तस्य समवायतद्रूपाभ्यामन्यत्वे कुतस्तयोरिति व्यपदेशः ! पुनरप्यन्यत तद्विशेषणत्वादिति चेत् कथमनवस्थातो निर्मुक्ति । भवत्वभेद एव तत्र तयोः सम्बन्ध इति चेत्, न; तस्याप्येकान्तेन भावे स एवेहेति दोपात्, अनेकान्तस्य च भवद्भिरनभ्यनुज्ञानात् । २५ तन्न समवायो नाम सम्बन्धो येनास्मदादेस्तदुपलब्धि. 1 "तकार्यत्वात् सा तस्येति चेत; व्यर्थं तर्हि वाह्यकरणम्, अस्मदादेरेव तद्रावात् । ततोऽपि तत्सहायादेव न केवलादिति चेत्; सापि द्वयोरेव स्यात् न केवलस्य । एवञ्च- १- स्य यु-आ०, व०, ५०। २-ण.स-आ०, २०, ५०1३"अनित्या शब्द सामान्यवत्वे सत्यस्मदादिवाथेन्द्रियपाहत्वात् ।" -न्यायसा० पृ०६।४ विशेष्येत आ०, २०, ५०१५- पि क्व त- आ०, २०, २०१६"इह तन्तुषु पट इत्यादिप्रत्यय सम्बन्धपूर्वकः इहेदप्रत्ययत्वात् इह कुण्डे दधीति प्रत्य- यात्" -ता०टि०। ७ अस्मदादिकार्यत्वात् उपलन्धिः अस्मदाडे । ८ बाह्यकरणसहायादेव ।

·गर २० । ५ १० द्वयोरेवोपरघृत्व न प्रत्येक तथा सति । जीव एवोपलव्धेति व्यवहार कथ भवेत् १ ॥१५२७॥ सव समवायाच्चेदपरब्धेर्न ताक्षते । कारणत्वाविशेषात् स करणेऽपि कुतो न व ।।१५२८॥ क्वलस्यैव हेतुत्व तस्मात्तस्योपवर्ण्यताम् । उपलब्धौ तत प्राप्त वृथैव रण बहि ॥१५२९|| हेतुत्वादपि तस्योपलब्धिस्तन्न व्यवस्थिता । तत्कथ तत्कृते तस्य करण बाह्यमुच्यताम् । ॥१५३०॥ तस्मादस्मदादिसम्बन्धविशिष्टस्य बाहरणस्यासम्भवात् असिद्धमेव तत्यक्षविषयत्व लिङ्ग- मिति कथमस्यान्वयव्यतिरेक्त्विम् ? सिद्धस्यैव तदुपपत्ते । यदपि सपक्षव्यापिनस्तस्योदाहरणम्-अनित्य शब्द कृतस्त्वात् घटादिवदिति । तस्यापित्व चात्य सर्वत्रानित्ये भाव त् । पूर्वकस्य तु तदेकदेशवृत्तित्व चानित्यत्वेऽपि बुद्धयादावविद्यमानत्यादिति प्रतिपत्तव्यमिति । अत्रोच्यते-नास्य सपक्षव्यापित्वम् , अनित्ये ऽपि प्रागभावे भावात् । निय एवं स इति चेत्, कुत कार्यकालेऽपि नोपर ब्धि । तस्या कार्येण प्रतिबन्धादिति चेत्, विषयस्य तज्जननशक्तौ तदयोगात् । कार्यमपि प्रतिबन्धे शक्तमेवेति चेत्; उभय तर्हि युगपत्प्राप्तमुपलब्धिस्त- १५ प्रतिभ्यश्चेति । न चैतन्न्याय्य व्याघातात् । शक्तिरेव तेन तस्य प्रतिबध्यते इति चेत् ; सिद्ध तर्हि तस्यानित्यत्व शक्तिप्रतिबन्धस्यैव तत्प्रतिवन्धत्वात् तस्यास्तदव्यतिरेकात् । व्यतिरेके शक्तिशक्तिमद्धा वस्य प्रतिपादिति कथन्न सपकदशवृत्तित्यमस्यापि । न चास्य गमकत्व प्रध्वसेन व्यभिचारात्। तस्य कृतक्त्वेऽप्यनित्याभावात् । किं पुनरस्य कृतस्त्वमिति चेत् । प्रागसत कुतश्चिदात्मलाम एव घटादिवत् । प्रागसत: सत्तासम्बन्ध एव कृतत्त्व नात्मलाभ इति चेत्, न; भनात्मलाभे तत्सम्बन्ध- स्यायोगात् तस्य द्विष्ठस्वेन तदभावेऽनुपपत्ते । सत्यात्मलाभे किं तेन भावव्यवहारस्य तावता सिद्धेरिनि चेत; यद्येव जानासि निर्मुच्यता तत्र निर्बन्ध । कथमर्थान्तरतत्सम्बन्धाभावे सन्ति द्रव्यादय इति विशिष्टपत्ययो दण्डीत्यादेरान्तरदण्डसम्बन्धनिरन्धनस्यैव तस्य दर्शनादिति चेत् । न तत्रापि तनिबन्धन- खस्य प्रतिक्षिप्तत्वात् । क्थ वा तत्सम्बन्धे सत्प्रत्यय १ तत्र तदन्यस्याभावात् अनवस्थापत्ते । अस्ति चायम्-अस्ति सनासम्बन्ध इति भत्ता व्यवहारात् । उपचारादयं तत्रेति चेत् ; किं पुनर्वस्तुत स २५ नास्त्येव । तया चत्; कय विशेषणम् । स्वरूपतो विद्यमानत्वादिति चेत; नतु स्वरूपतो विद्यते इत्यपि विशिष्टप्रत्यय एव, अर्थान्तरव्यवच्छेदन तद्विद्यमानत्वस्य स्वरूपेण विशेषणात् । तथा च कथ द्रव्यादिप्वपि विशिष्टप्रत्ययादर्थान्तरसचासिद्धि । अनेन व्यभिचारात् । तन्न सचासम्बन्ध कृतस्त्वम् , आत्मलाभस्यैव तत्त्वात् । तथा च कृतक एव प्रध्वस कारणादात्मराभात् । भरत्यनित्य एव स इति १ उपलब्या ज्ञाता नायक इति यावत् 10 कारणे-आ०, २०, ५०। ३ क्रमा- आ०, ५०, ५०१४ कारण आग, ०,१०॥ ५ तस्याम- आ०, २०, ५० ६ सत्तासम्बन्धे । ७ भिन्नरय सत्तासम्बधस्य।प्रध्वंस ।

·२०८ " न्यायविनिधयविवरण [२११७३ चेत् न तर्हि मुक्तनित्यत्वं तस्या भपि सकलवैशेषिकगुणविच्छित्तिरूपायाः मध्वंसत्वात् । तथा च कथं तदतिया प्रेक्षावतां तत्त्वज्ञानाधिगमाय प्रचियतः शास्त्रप्रणयनं फलवद्भवेत् ! अस्त्वेय निर्वाणयाप्य- नित्यत्वं तथापि न संसारस्योन्मजनं तदनित्यत्वस्यापि सद्विरोधादिति चेत्, न, तद्विरोधिविरोधिनः तद्विरोधित्वानुपपत्तेः। तस्य हि संसारस्य विरोधि निर्वाणं तद्विरोधि चानित्यत्वं कथनाम संसारस्य विरोधि ५ स्यात् ! अन्यथा नैरास्यविरोधिनस्तत्मतिपेघस्य आत्मविरोधित्वमपि स्यादिति कथमात्मसिद्धिः ! मा भूच भवतां व्यतिरेकलिङ्गोपक्रमेण तरसाधनषवृत्तिः, सापितेऽपि तस्मिन् आत्मसिद्धेः तस्य तद्विरोधि. त्वेनाभावात् । तथा च कथं चित्रमता उक्तम्-"शरीगदीच तद्विरहप्रतिषेधात् स एव प्रसिद्धथति प्रतिपघस्य प्रतिपेघाद्विधिस्वमात्रः सच्चात् (स्यात्)" [ ] इति । ततो यथा तत्मतिपेयस्य नात्मना विरोधः तद्विरोधित्वात् तथा नि श्रेयसस्यानित्यत्वस्यापि संसारेणेति भवितव्यमेव तदा तदुन्मजनेन । १० सदनिच्छता च नप्रध्वंसस्यानित्यत्वमभ्युपगन्तव्यमिति स्यादेव तेन व्यभिचारात् अस्यागमकत्वम् । तन्न अन्वय्यादयोऽपि हेतवः । नापि तथा त्रैविध्यनियमः, उन्नामादीनामपूर्वत्वेन तत्रानन्तभावात् । पूर्ववतामेव स्वयमन्व- य्यादीनां व्याख्यानात् । भवतु तर्हि बीतादिभेदेन तन्नियमः । चीत हि नाम विधिमुखेन साध्यसाधनम् , अवीतं १५ प्रतिषेधपरम् , उभयपरं च वोतावीतमिति, न चान्यथोनामादीनामपि तत्साधनं सम्भवतीति चेत् ; तन्न; बीतेन रिपक्षस्याप्रतिषेधे पक्षस्याप्यसिद्धे, निराकृतप्रतिपक्षतया सिद्धत्यैव पक्षस्य सिद्धत्योप, अन्यथा कुतश्चिजलादेः सिद्धावपि तद्विपक्षसद्भावाशकया तदर्थिनामपि तत्राप्रवृत्तिप्रसङ्गात्, प्रतिवादिनच पराजयाभावापते । प्रतिषिद्धपतिपक्षत्वं तस्य अवीतादवगम्यत इति चेतन तर्हि वीतस्य हेतुत्वम्, अ- वीतादेव विशिष्टस्य साध्यस्य सिद्धेः । नचैवं तस्याप्यवीतत्वम्, प्रतिपेषाधिष्ठानतया विधिमुपस्थापयतो २. वीतत्वस्यैवोपपत्ते । किं वा वीतत्वादिभेदकयनेन कर्तव्यं गमकत्वस्यान्यथानुपपन्नत्वादेवोपपत्ते । सत्यम्, न तदर्थ तत्कथनम्, अपि तु व्यापारभेदेन लिङ्गभेदपतिपादनार्थमिति चेन्; न; तथापि त्रैविध्य- स्यानवस्थानात् । त्रिविषस्य सतः कालभेदापेक्षया नवविधत्वस्य, नवविधस्यापि पुनरव्युत्पन्नसन्दिग्ध- विपर्यस्तरूपप्रतिपाद्यापेक्षया सप्तविंशतिविपत्यम्यापि सम्भवात् । तन्निबन्धन भेदमनपेक्ष्य व्यापारमात्र- कृतेन भेदेन त्रैविध्यमुच्यत इति चेत्, तमप्यनपेक्ष्य अन्यथानुपपत्तिनिबन्धनमेकविधत्वमेव तर्हि २५ वक्तव्यम् । विस्तरेण शिष्यव्युत्पादनस्य नवविधत्वसप्तविंशतिविधत्वाभ्यामपि सम्भवात् । तन्न बीता- दिभेदकल्पनमप्युपपन्नम् । तथा संयोग्यादिभेदकल्पनमपि, तत्रापि प्रागुवतहेतूनामनन्तर्भावात् । न हि कृत्तिकोदयः शक्टोदयस्य संयोगी; कालव्यवधानेन परस्परमप्राप्तेः । यदपि संयोगिन उदाहरण वह धूम इति, - . १ तद्विरोधिन. आ०, ब०, प०१२- चत्वादिति ता०।३ “अन्वयमुखेन प्रवर्तमान विधायक वौतम, व्यतिरेकमुखेन प्रवर्तमान निषेधक्मवीतम्"- सा० त० कौ० का० १-५। १ "तथा धूमोग्नेः संयोगी"- प्रश० व्यो० पृ०५७२।

·- २११७३ ] २ अनुमानप्रस्ताव २०६ तदपि न युक्तम् ; विभिन्नान्तरालादपि तस्मादविनाभावनिर्णये पर्वतशिरसि पावकस्य प्रतिपत्तेः'। तयवधानादेव नासौ तस्यै समदायी । यत्पुनरत्रोदाहरणम्-समवायी गोविषाणमिति; तन्न युक्तम्, विषाणे गोसमवायस्य निपिद्धत्वात् । अनिषेधे ऽपि गवयादावपि तद्भावेन व्यभिचारात् । नायं दोषोऽ. वधारितविशेषस्यैव गमकत्वादिति चेत्, न; समवायित्वादेव तदवधारणासम्भवात् । अन्यतस्तत्सम्मवे च तत एव गमकत्वात् किं समवायित्नेन ? यद्यप्युदाहरणान्तरं समवायी शब्द आकाशस्येति; तदपि न ५ युक्तम्; शब्दस्य पुद्गलपर्यायत्वेनाकाशसमपायस्य प्रतिषेधात् । कथं वा तत्र तत्समवाये तद्विकलम- प्याकाशम् ! व्याप्त्या तत्र तस्यासमवायादिति चेत; कथमव्याप्तिः । तदवष्टब्धादन्यस्याकाशरूपस्या- भावात् । तदवष्टम्भोऽपि तरप्रदेशस्यैवेति चेत्; न; प्रदेशवत्त्वे तस्य कार्यत्वेनानित्यत्वमसङ्गात् घटादि- वत् । न चैतदिष्टम् , "द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ।" [ वैशे० २॥ १। २८ ] इत्यस्य व्याघातात् । न व्याघातः कल्पनयैव प्रदेशोपगमादिति चेत्, प्रदेशस्यैव तर्हि तदवष्टब्यस्य लिङ्ग शब्द १० इति न युक्तमिदं सत्रम्-'"शब्दो लिङ्गमाकाशस्य' [ वैशे० २॥ १॥ २७ ] इति, प्रदेशस्या- नाकाशवात् यदप्येकार्थसमवायिलिङ्गस्योदाहरणमुक्तम्-रूपं स्पर्शस्य एकार्थसमवायिलिङ्गम् । एकत्र कारणे तेजस्यर्थे ताकार्ययोः साधनसाध्ययोः रूपस्पर्शयोः समवायात, पाण्यादिकं वा पादादेर्लिङ्गम्, एकस्य तत्कार्यप्यार्थस्य शरीरस्य तयोः समवायादिति; तदपि न युक्तम् ; रूपात्तेजसि स्पर्शवत् गन्धा. १५ देरप्यनुमानापत्तः, तेनापि तस्यैकार्थसमवायित्वस्य पृथिव्यादावुपलम्मात् । तस्य तत्रासम्भवदनुभवत्वा- नेति चेत्, न; तादृशस्यापि उष्णस्पर्शस्य सुवर्णादावनुमितेः । सज्जातीये सम्भवदनुभव एव स इति चेत्, समानं गन्धादावपि, पृथिव्यादौ तस्यापि तथाविधत्वात् । कुतः पुगः पृथिव्यादेस्तज्जातीयत्व- मिति चेत् १ तेजसोऽपि हेमजातीयत्वं कुतः ? भासुरादूपादिति चेत्; रूपमात्रादितरस्यापि स्यात् । नन्वेवं वाय्वादावपि स्पर्शादेव गन्धादेरप्यनुमानोपपत्तेः कथं पृथिव्यादिभेदेन भूतानां चातुर्विध्यमिति २० चेत : न; उद्भयापेक्षया तदुपपत्तेः । यत्र हि स्पर्शस्यैवोद्भवः स वायुः, यत्र तु सरूपस्य तरोगः, यत्र सरूपरसस्य ता आपः, यन्त्र सरूपरसगन्धस्य सा पृथिवीति । ततो न युक्तमिदम्-"रूपरसगन्ध- स्पर्शवती पृथिवी रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रया स्निग्घाश्च तेजो रूपस्पर्शवत् वायुः स्पर्शवान् !” [ वैशे० २।१।१-४ ] इति; रूपादीनां सर्वेषामपि सर्वत्र भावात् । यदपि पाण्यादिकं पादादाबेकार्थसमयायिलिङ्गमुक्तम् । तदप्यनुपपन्नम् ; व्यभिचारात, पादा- २५ बभावेऽपि पाण्यादेः सम्भवात् । यदेव निश्चिताव्यभिचारं तदेव लिङ्गम् ; अत एव न रूपादपि तेजसि गन्धादेरनुमानं स्पर्शाव्यभिचारस्यैव तत्रापि निश्चयादिति चेत् न, एकार्थसमवायातन्निश्चये प्रता- "परित्यागात् । अन्यतस्तन्निश्चये तत्समवायकल्पनवैफल्यात् । न तन्निश्चयार्थ संयोग्यादित्वकल्पनं तस्य १ प्रतिपनिप्रसङ्गात् । २ कालव्यवधानादेव ! ३ कृत्तिकोदयः । ४ शकटोदयस्य । ५ महिषादिव्यावृत्त विशिष्ट विषाणम् । ६ शब्दसमवाये । ७ शब्दावष्टम्भोऽपि । ८ चामुना ता०। ९ “परिशेषालिङ्गमापाशस्य" -वैशे० सू० । १०-वायानिश्चये आ०,व०,१०१११ प्रकृतस्य एकार्यसमवापिलिजयभिचारस्य तवस्यत्वात् । ११ ।

·१० न्यायविनिश्चयविवरण [२११७४-२७५ लिङ्गभेदंप्रदर्शनार्थत्वादिति; अन्नाप्युक्तम्-नवविधत्वेन सप्तविंशतिविधत्वेन च तदर्शनं कर्तव्यमिति । कथं चैवं कृत्तिकोदयादेः गमकत्वम् , संयोगिसमयायिनोरिव एकार्थसमायिन्यपि तस्यानन्तावात् ? न हि तदुदयादितत्साध्ययोः कचिदेकर समवायः, नापि तयोः कस्यचित् तत्कार्यस्येति । तन्न संयोग्यादिभे. देनापि त्रैविध्यवर्णनमुपपन्नम् । ततः स्थितम्-'एतेन' इत्यादि । न केवलं तेषां मेद एवैवं प्रत्या- ५ ख्यातव्योऽपि तु लक्षणमपीत्याह- तल्लक्षणप्रपञ्चश्व निपेद्धव्यो दिशाऽनया । इति । तेषां पूर्ववदादीनां लक्षणमसाधारणं रूपं तस्य प्रपञ्चः पक्षव्यापित्वे सत्यन्वयव्यतिरेकावया- पितविषयत्वमसत्मतिपक्षत्वं चेतिरूप. सोऽध्यनया सौगतहेतुलक्षण निराकरणरूपया दिगा निपद्धव्यः इति । तथाहि- अन्यथानुपपत्तिश्चेत् पाश्चरूप्येण किं फलम् ? विनापि तेन तन्मात्रात हेतुभावावकल्पनात् ॥१५३१॥ नान्यथानुपपत्तिश्चेत् पाश्चरूप्येण किं फलम् ! सताऽपि व्यभिचारस्थ तेनाशक्यनिराकृतेः ॥१५३२॥ अन्यथानुपपत्तिश्चेत पाञ्चरूप्ये ऽपि करप्यते । १५ पाप्यात् पञ्चरूपत्वनियमो नावतिष्ठते ।।१५३३॥ पाश्चरूप्यात्मिकवेयं नान्यथानुपपन्नता । पक्षधर्माद्यमावेऽपि चास्या सत्त्वोपादनात् ॥१५३४॥ ततः तल्लक्षण इत्याद्यपि स्थितम् । सम्प्रति हेत्वाभासं दर्शयन्नाह- अन्यधानुपपन्नस्वरहिता ये विडम्बिताः॥१७४॥ हेतुत्वेन परस्तेषां हेत्वाभासत्यमीक्ष्यते । इति । परैः एकान्तवादिभिः ये न हेतवः अपि तु हेतुत्वेन विडम्बिताः कल्पिनाः तेपो हेत्वाभासत्वं हेतुबदाभासमानत्वम् ईक्ष्यते । कुत् एतत् । अन्यथानुपपन्नत्यरदिला यल इलि। अथ अन्यथानुपपत्तिवैकल्येऽपि हेतुत्वम् ; तदाभासत्वमेव न क्वचिद्भवेत् , कल्पनया सर्वत्र हेतुत्व- स्यैवोपपत्तेः । कथं पुनस्तद्विडम्बितानां तद्रहित्वमिति चेत् ! उक्तमेतत्-असिद्धत्वादिदोपस्य तेषु २५ सर्वेषु सम्भवात्' इति । इदमत्रोदाहरणं यथा क्षणिकः शब्दः सत्त्वादिति । न हि क्षणिकं सन्नाम अर्थ- क्रियायास्तत्रासम्भवात् । निरूपितं चैतत्-'यस्मिन्नसति यजातम्' इत्यादों । तत्कथं तस्यान्यथाऽ- नुपपन्नत्वम् ? 'अन्यथाऽनुपपन्नत्वमसिद्धस्य न सिद्धयति [सिद्धिवि० परि० २] इति न्यायात् । सिद्धमेव तत्रापि तत् संवृत्येति चेत; न; नित्येऽपि तया तद्भावात् । तथापि कथमन्यथाऽ- नुपपनत्वम् । व्यभिचाराविरुद्धत्वाच, वस्तुतः सत्त्वस्य परिणाम एव भावात् । निवेदयिष्यते १-दप्रतिद्-आ०, २०,५०२तादूप्यात २०१३ ये हेतव ता०१४ य इतिश्रय-आ०, २०१०। ५-यु भावादिति ता०। ६न्यायवि० श्लो० १५३॥ ७ सवृत्या ।

·- २०१५-१७७] २ अनुमानप्रस्तावः २११ चैतत्-'सत्ता सम्प्रतिबद्धव परिणामे' इत्यादिना । तदनेन कृतकत्वादयोऽपि तदाभासतया प्रति वक्तव्या तेषा सत्वविशेषत्वात् । यद्यन्यथानुपपत्तिवैवल्यमेकान्ततः सत्त्वादीनाम् , क्षणभङ्गादिवत् परिणामेऽपि न तेपा हेतुत्व स्यादिति चेत्, न; एकान्तत तदभावात् । एतदेवाह-- विरोधादन्वयाभावाद् व्यतिरेकाप्रसिद्धितः ॥१७५॥ कृतकः क्षणिको.न स्यात् नैकलक्षणहानितः ।। अपेक्षितपरव्यापारो भाव कृतकः। उपलक्षणमिद तेन सन् प्रयत्लजन्यश्च शब्दादि । किम् ? क्षणिको न स्यात् क्षणमात्रवृत्तिर्न भवेत् । कुत एतत् ? अन्वयाभागात् । न हि क्षणि- कत्वेन तस्य कचिदन्वय , प्रदीपादावपि तस्यानिश्चयात् । कथमन्यथा परापरतैलादिन्यापारवैफल्य- प्रकल्पनेन तत्र तदुपपादनम् , अविपतिपत्तिविषये तदनुपपत्ते ? भवतु तेनैव तत्र तदुपपादनमिति चेत्, न, तस्य कचित्तेनानन्वयात्, तनिदर्शनेऽपि तस्यासिद्धे । पुनस्तत्रापि परापरतत्कारणत्र्यापारवैफल्येन १० तदुपपादने अनवस्थापत्ते । तदुपपादनमननुमानमेव तदयमदोष इति चेत् , न तर्हि प्रमाणं परामर्शात्म- कन्वेन प्रत्यक्षत्यस्याप्यभावात् । प्रमाणानरत्वे च प्रमाणद्वयसङ्खयानियमव्यापत्ते । अप्रमाणाच्य तत्प्रतिपत्तावन्यत्रापि प्रमाणकल्पनावैफल्यात् । मा भूदन्वयो व्यतिरेकादेव गमकत्वोपपत्तेरिति चेत्, न; अन्वयाभावे तस्यैवासिद्धे । न हि कचित् क्षणभङ्गेनान्वयस्याप्रतिपत्तौ तन्निवृत्त्या क्वचिद्धेतुव्यावृत्ते शक्योऽवगम , 'बुद्धिसस्पर्शविरहिणस्तस्यैव निवृत्तेरनवगमात् । कथ पुनरन्यय १५ व्यतिरेकयोरभावेऽपि कृतक्त्वादेरहेतुत्व ताभ्या हेतुत्वस्य अव्याप्तेरिति चेत्; सत्यमिद वस्तुवृत्त्या, परेण तु तयोस्तद्वयाप्तेरभिधानादेवमुक्तम् । वस्तुतस्तर्हि तस्य कुत क्षणिकत्व प्रत्यगमकत्वम् । अन्यथाऽ नुपपत्तिवैकल्यादिति चेत्, तत् तर्हि तस्यैकान्ति कमिति कथ परिणामेऽपि तस्य हेतुत्वमिति चेत् । अस्य समाधानम्-'नैफलक्षणहानितः' इति । एकस्य लक्षणस्यान्यथाऽनुपपन्नत्वस्य येय मेकान्ततो हानिः तत कृतकः क्षणिको न स्यादित्येतत् न अपि तु क्षणक्षयाद्यपेक्षयैव कथञ्चि- २० द्भाविन्य इति यावत् । अत्रैवोपपत्ति 'विरोधात्' इति । तात्पर्यमत्र-यत क्षणक्षयादिव्यावृत्त्या तद्वि- रुद्धस्य परिणामस्य तत साधन ततो नैकान्तत तत्र तद्धानिरिति । कथ पुनरप्रतिपन्ने क्षणमझे तदन्वयव्यतिरेकयोरिव कचित्तद्विरोधस्यापि प्रतिपत्तिः ? तथापि तदावे किमन्वयव्यतिरेकाभ्यामपराद्ध यतस्तावपि न पतीयेते इति चेत् १ न, प्रतिपत्तेरेपि तलक्षणानुगमेन सत्र भावात, केवल प्रमाणतस्त- २५ दनवगमादेव तदन्वयव्यतिरेकयोनिषेधात् नित्यान्वयव्यतिरेकात् । विरोधमेर दर्शयन्नाह- सत्ता सम्प्रतिबद्धघ परिणामे क्रियास्थितेः ॥१७६॥ निर्व्यापारी हि भावः स्यान्नित्यत्वे वा निरन्वये । इति । एक्कारो मिन्नप्रक्रम परिणाम इत्यत्र दर्शनात् । तत सत्ता सत्त्व सम्यक् प्रतिबद्धा । क? परिणाम एव न क्षणभङ्गादौ । ततस्तत्रैव सा हेतुरित्यर्थ । एतदेव कुत : क्रियास्थितेः, परिणाम १ 'अपेक्षितपरव्यापारी हि भाव स्वभावनिष्पत्तौ कृतक इति। न्यायनि० पृ० ६७ 1 - बुद्धस-आस०प०१३-मिदमब-आ०,१०,१०१४-रनभि-आ०,१०,५०१५ पेनहि आध२०,५०१ ? - ·2 २१० न्यायविनिश्वयविवरणे [१७७ एव क्रियायाः कार्यकारणस्य स्थित्तेः भवस्थानात् । एतदपि कस्मात् । निर्व्यापारो व्यापारानि- क्रान्तो हि यस्मात् भारः चेतनादि स्यात् भवेत् । कस्मिन् सति । निरन्वये क्षणभड्ने । र । नित्यत्वे वा नित्यत्व इव, वाशब्दस्य इवार्थत्वात् । निरन्वय इव वा नित्यत्वे इति । कुत पुनर्निरन्वये निर्व्यापारत्वं भावस्योच्यते । तस्य यद्युत्पतरूवं व्यापार कथ निरन्वयत्व स्वयमपि तदा तस्य ५ भावात् । व्यापार एव तदा न भाव इति चेत्, व्याहतमिदम्-स नास्ति तद्वयापारोऽस्तीति ! कथ वा स तस्य व्यापार : सत्कार्यत्वादिति चेत्, तत्रापि तर्हि कार्यवद् व्यापारान्तरं मृगयितव्यम् । तस्यापि पश्चाद्भाविन कथ तद्वयापारस्वम् । तत्कार्यत्वादेवेति चेत्, न, 'तत्रापिइत्यादे प्रसङ्गादनास्थितेश्व दोपात्, व्यापारस्याव्यापारादेव भावाद्भावे व्यर्थ व्यापारकल्पन कार्यस्यापि तत एव भावात् । अथोत्पत्ति- समय एव व्यापारः उत्पत्तरेव तत्त्वात्, तर्हि तदेव कार्यतद्वयापारी पुन तत्कार्यनद्वयापारापीत्येक- १० क्षणमेव जगत्प्राप्नुवत् सन्तानस्य सन्निबन्धनस्य प्रवृत्त्यादिव्यापारस्य चामावमाविर्भावयेत् । अथायं कार्यस्य स्वभावो यत्सत्यपि तव्यापारे पश्चादेव भरतीति तदयमपसा इनि, कय पुन उपरतव्यारे तस्मिन् भरतस्तस्य तत्कार्यत्यम् । यदि स्यान् नित्यकार्यत्वमपि स्यात् । अतत्कार्यस्य क्थ देशादिनियम इति चेत् । तत्कार्यस्यापि कथ तत्कारादिक्रम ? तथास्वाभाव्यादिति चेत्, अत एव तन्नियमोऽपि स्यात् । असति च कारणे भक्कार्य पश्चादिन प्रागपि किन्न स्यात् अभावाविशेषात् । भवत्येव, भाविनो १५ राज्यादे प्रागेव तत्कार्यस्य हस्तरेखादेर्दर्शनादिति चेत्, तर्हि सुगतत्वमपि तदुपायाभियोगात् प्रागपि भवेदिति पूर्व मुगतः पश्चात् ससारीति प्राप्तम् , ससारिण इव तदभियोगसम्भवात् । किं वा पुनस्तदभियोगस्य फल निप्पन्ने ओदने पाकवत् ! तन्न निरन्ययस्य सव्यापारत्वम् । नापि नित्यस्य। "भरतु निर्व्यापारत्व तस्य, न हि तस्य व्यापारवलेन कार्यकारित्व सहकारिसहि- ताभिर्व्यापारादेव तदुपपरोः। तथा हि व्यापारो नाम शक्तिरतीन्द्रिया, क्रिया या भवेत् ? तयोश्च किं पदार्थेन सहोत्पन्नयोर्यावत्पदार्थभारित्वम्, आहोस्वित् सामान्यत्तयोस्तेन सहानुत्पन्नयोस्तर सद्भायः ? पक्षद्वयेऽपि कार्यस्य सततोदयप्रसङ्गः । न हि शक्तापा राविष्टे च कारणे कार्यस्य क्षेपः । अथैतन्मा भूदिति नयोस्तत्र कादाचित्फत्व कार्यवनप्रापि वक्तव्यम् । कादाचिन्कत्वे तयोः कारणपूर्वकत्वमवश्यम्भापि । तासति विकल्पद्वयम्- २५ किं स्वाश्रयपदार्थकारणमात्रभारित्वं तयोः, उतस्वित् सहकारिकारणापेक्षत्वम् ? पूर्वस्मिन् पक्षे पुनरपि सर्वदा कार्याल्पत्तिप्रसङ्गः । सहकारिकारणापेक्षत्वे कार्यमेव कारणद्वयान् सम्मिलितादस्तु किं शक्तिव्यापाराभ्याम्" [ ] इति विश्वरूप , तन्न युक्तम् , अश- तस्य कारणत्वे व्योमकुसुमादौ प्रसङ्गात् । तस्य नीरूपत्वान्नेति चेत् , न, अशतित एव तस्यापि तत्त्वात् , तस्याश्च नित्येऽप्यविशेषात् । शक्तमेव नित्यम् , केवलमतीन्द्रियशक्तिप्रतिपेयादेवाशक्त ३० तदुच्यत इति चेत्, ऐन्द्रियी तर्हि तच्छक्ति, विशेषप्रतिषेधस्य दोपाभ्यनुज्ञानाविनाभावात् । तया च २-खादिति आ० म०प०१२ व्यापारत्वात् ।

·--- १० २११७७] २ अनुमानप्रस्ताव २१३ कथ तत्राव्युत्पत्त्यादि प्रत्यक्षादेव तन्निर्णये तदनुपपत्ते. । अस्ति चासौ वस्तुदर्शने ऽपि कस्यचित् सत्रानिश्चयात् अपरस्य संशयात् अन्यस्य विपर्ययाच । कथमन्यथा तत्परिज्ञानाय तद्विदुषासनम् ? सामग्री- सन्निपाते नास्त्येव तत्राव्युत्पत्त्यादिः तदेव ततस्तन्निर्णयात् । अतएव तेनोक्तम्-“सामग्री तु यदा कार्य जनयति तदा तस्याः कारणत्वं निश्चीयते,द्वयोरपि कार्योत्पादकाले सामग्रीकार्ययोनिश्चयात्।" ] इति चेत् ; अन्यदा तर्हि भावस्याप्यनिश्चयः तदनिश्चयात् । कथमन्यथा स्वरूपमेव ५ शक्ति निश्चितादनिश्चितायाः अर्थान्तरत्वस्यैवोपपत्ते. । अथास्त्येव तदापि तन्निश्चय. केवलं कार्यतथैव शक्तभेंददर्शनात्, तत् तदाभिमुख्यमेव तस्या न निथीयते। अत एवाऽव्युत्पत्त्यादेरपि तत्रैव भाव इति; तदपि न समीचीनम् ; कस्मात् : तत्तकार्याभिमुख्यं चेच्छक्ते रूपं स्वभावतः । अनिश्चये कथ तस्य निश्चिता शक्तिरुच्यताम् ॥१५३५|| भाभिमुख्यं स्वरूयं च विना तेन च निश्चयः । शक्तेरितिक आहेवं विश्वरूपात् परो बुध ॥१५३६|| आभिमुख्यं ततो यस्मिन् यस्मिन् कार्ये यया यया । सामच्या सर्वथा तस्याः सर्वदा स्याद्विनिश्चयः ॥१५३७॥ तथा च वैद्यशास्त्रादौ व्यर्थ एव परिश्रमः । विनापि वस्तुशक्तीनां तेन निश्चयसम्भवात् ॥१५३८॥ सर्वदर्शित्वमप्येवं सर्वस्य प्राणिनो भवेत् । जगद्यपेक्षयैकत्र शस्यशक्योर्तिनिश्चयात् ।।१५३९।। तथा हि-ययेकं वस्तु कतिचिदेव देशकालावस्थाभेदिन. कार्यमामानपेक्ष्य तत्सागग्रीश्च शतम् , तदपरापेक्षया तर्हि तदशक्तम् , तच्च तथा कुतश्चिन्निश्चीयमानमपेक्ष्य निश्चयमन्वाकर्षति विना तेन .. स्वयमनिश्चयात् । तथापि तनिश्चये कारणनिश्चयमन्तरेणापि कचिचत्कार्यविनिश्चयः स्यादिति न युक्तमिदं तस्य वचनम्-"न च सम्बन्धग्रहणे प्रमाणान्तरेण कार्यकारणयोः सम्बन्धग्रह। ] इति । तस्मादतीन्द्रियैव शक्ति । यदप्यन्न तेनोक्तम्-"कारणस्य शक्तस्य व्यापारवतश्च कार्यकर्तृत्त्वाभ्युपगमे तयोरपि कार्यत्वात् परव्यापारशक्त्यन्तरकल्पना तत्राप्यन्या तत्राप्यन्येत्यनवस्था " [ ] इति; तदपि नित्यैकान्तमभ्युपगम्य तद्वादि- १५ गामेव दूपणं न स्याद्वादिनाम्, तन्मतेन पूर्वपूर्वस्मादेव शक्तिव्यापारपरिणामात् उत्तरोत्तरस्य तस्योत्पते । न चावस्थानमन्त्र 'दुषणम् ; अगादित्वानवस्थानस्यैव तत्मबन्धस्वभावत्वात् । कुतः पुनरतीन्द्रियाया. शक्तः प्रतिपत्तिः : कादिव लिङ्गादिति चेत् ; क तया सह तस्याविनाभावप्रतिपत्ति: ? तदन्यत्रेति चेत; १ तजवेपणम् । २-दिस्तनि-आ०, २०, प० । ३ चेतहि आ०, ३०, प० । ४ यत्तस्मात् आ०, २०, ५०१५ का थाह इति पदच्छेद" - ता० टि० । कया होयं आ० २०५०। ६ "मूलन- तिरीमाहुरनवस्यां हि दूपणम् । बस्त्वानन्त्येप्यशकौ च नानावाचा विचार्यते ॥'-ता०टि०। । " ·है - न्यायविनिश्चयविवरण [१२८- न; तत्रापि प्रत्यक्षतस्तदग्रहात् । कार्यादेव तु ग्रहणेऽनवस्थापचेरिति चेत्, इदमपि न दूंपणं पक्ष एयास्माभिः सम्बन्धमणस्याभ्युपगमात्, सम्बन्धस्य कार्यस्वरूपत्वेन अप्रतिपन्नायामपि शक्तो शक्याव- सायल्यात् । प्रमाणस्य च तत्र तर्काभिधानस्य निवेदितत्यात् । तन्न शक्तः प्रतिपेयो न्याय्यः । नापि व्यापारस्य,तथा हि-यदि नित्यस्य सामग्रीसन्निपातेऽपि प्राच्यस्वभावापरित्यागः कथं ५ कारणत्वं पूर्ववत् । तत्परित्यागे या कथमत्र्यापारत्वं तत्परित्यागस्यैर व्यापारत्वात् । नास्त्येव तस्य तत्परि- त्यागो नित्यत्वहानेः कारणत्वं तुतदा तस्य तन्सन्निधानादिति चेत्, तकि पूर्व नास्ति ? तथा चेत्, कथ नित्यत्वम् ? अस्ति चेत्, कुतो न कार्यम् ! सहकार्यभावादिति चेत् ; कुतस्तदमावे तदभावः । तस्य तत्कारणत्वादिति चेत्; यथा तर्हि सहकारी तत्कारणत्वात् स्वनिवृत्त्या कार्य निवर्तयति तथा तत एव नित्यमपि स्वप्रवृत्त्या तत्प्रवर्तयेत् । न चेत्; तदपि न निवर्तयेदिति वक्तव्यम् । प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां १० निर्मुक्तस्य कीदृशी तदा कार्यस्य गतिरिति ? न नित्यस्य केवलस्य कारणत्वं यदेवं स्याद् , अपि तु सहकारिसहितस्यैव । न च तत्सहित 'तप्रागस्ति यत. कार्य स्यादिति चेत्, तथापि कथं नित्यत्वं तत्सहितस्य तत्स्वभावस्यैव पूर्वमभावात् । सहकार्यभाव एव तत्सहिताभावो न तत्स्वभावाभाव इति चेत्; तत्सद्भाव एव तत्सहितसद्भावोऽपि स्यात्, तथा च तत्सहितं नित्यं कारणमिति सहकार्येव कारणमित्युक्तं स्यात् । न नित्यं सहकारि वा केवलं कारणम् अपि तु तत्समुदाय इति चेत् ; एकैव तर्हि तद्रूषा १५ शक्तिरिति कथं तद्भेदकल्पनं सहकारिशक्तिः स्वरूपशक्तिरिति च। तद्भेदे वा कथं प्रत्येकमेव न कारणत्वं (ग) शक्तित एव तत्त्वात् । समुदायस्यैव कारणत्वे च न नित्यस्य सहकारिणो वा वस्तुत्वम् अकारणत्वात् । समुदायकारणत्वमेव तयोरपि कारणत्यं तद्वयतिरेण तदभावादिति चेत् ; तथापि समुदायतयैव वस्तुत्व न पृथगिति कथन्न (कथं) नित्यं वस्तु पृथगेव स्यात् ! ततः प्रत्येकं भावानां वस्तुत्वमुररीकुर्वता समुदायदशाया प्राच्यरूपपरित्यागात्मा व्यापारस्तेषां कारणत्वोपपाढी वक्तव्य २० एव । स च नित्यत्वे तेपामनुपपन एव, सति तस्मिन् तत्पच्युते. । ननु यदि शक्तिः किं व्यापारेण ? तस्मिन् वा किं शक्त्या ? तदन्यनरत एव कार्यनिप्पत्तरिति चेत्; न, शक्तरेव कार्य प्रत्युन्मीलनस्य व्यापारत्वात् । तदुन्मीलने च शक्तरेव कार्यनिपत्तिः न व्यापारादिति चेत्, न शक्तरेव सत्युन्मीलने व्यापारत्वात् । ततो युक्तं निरन्वयविनाशनित्यत्वयोर्भावस्य निर्यापारत्वात् परिणाम एव क्रियाया अव- स्थितिरिति । कः पुनस्यमन्वयो नाम यतो निरन्वयो निर्व्यापारत्वमुच्यते इति चेत् ! अनाह- अयस्थादेशकालानां भेदेऽभेदव्यवस्थितिः ॥१७७|| या दृष्टा सोऽन्वयो लोके व्यवहाराय कल्पते । इति । अरस्थादयः प्रसिद्धा तेपां भेद आम पक्क इति परभागोऽर्वाग्भाग इति नवः पुराण इति च नानात्वं तस्मिन् सति या दृष्ट्या प्रतिपन्ना अभेदस्य कथञ्चित्तादास्यस्य व्यवस्थितिः साकर्यादि- परिहारेणावस्थान लोके लोकग्रहणेन तदृष्टेर्लोकप्रसिद्धतया अशक्याऽपह्नवत्वं दर्शयति । स तद्वथव- ३० स्थितिरन्वयः कल्पते । किमर्थोऽसौ । व्यवहाराय तन्निमित्तमिति । ततो यत्परम -नामपक्र- १ तथा तस्य आ०,५०, १०१२ सहकार्यभारे कार्याभावः । ३ नित्योऽपि ५०४ नित्यम् । ५- तर एव प्रा०, ३०. २०१६ वैशेषिकमतम् (प्रश० व्यो००४४८) २५ ·, १० २११७६] २ अनुमानप्रस्ताव योर्घटयोरेकत्वमिति; तत्मनिविदितम्, एकत्वात्ययेन तस्य व्यास्थिते । नेतदस्ति बाधवत्त्वात् । अस्ति पत्र बाघ । नथा हि-आमादर्थान्तर पको घटस्तदारम्भासयोगविलक्षणसयोगारब्धत्वात् पाषाणवत् । आमस्य हि घटस्यारम्भकोऽयवसयोग प्रशिथिलरूपो निविडश्च पक्षस्य कठिनतयैव तस्य प्रतीते । अतो न तत्राभेदव्यवस्थितिस्तात्त्विकीति चेत्, उच्यते-यदि न प्रतिपत्ति पक्कस्य तस्य हेतोराश्रया- सिद्धि । प्रतिपतिश्चेत्, न तस्य आमादानरत्य शक्यसाधन तत्प्रतिपत्त्यैव बाधनात् । प्रतिपत्तिर्हि ५ तस्य कुतश्चिदामादनथानरस्यैव नात्यन्ताय विभिन्नस्य, अन्यथा तत एव साध्यसिद्धेयर्थमिदमनुमान भवेत् । विप्रतिपतेश्चाभावात, भावे तद्घटेऽपि तदापत्ते नाश्रयासिद्धे प्रतिक्षेप स्यात् । न तत्र तदापत्तिनिश्चयादिति चेत्, न, साध्येऽपि तुल्यत्वात् । अन्यथैकैव प्रतिपत्ति निश्चयेतरात्मा भवेत् । तथा च कथमामपक्वात्माऽग्येके भावो न भवेत् ? आमस्तदारम्भकसंयोगनिवृत्त्या निवृत्त एव कथ तस्य कथञ्चिदप्यवस्थानमिति चेत; न, तत्सयोगनिवृत्तरप्युत्तरनिविडसयोगादथान्तरस्यापतिपत्ते तद्रूपत्वे च कथ निवृत्तियतस्तदारपस्य आमस्यापि निवृत्ति । कयश्चित्तु या तनिवृत्ति तयाऽस्त्येव: तस्यापि निवर्तनम् । अमेदवत् आमपकयो दस्यापि प्रतिपत्ते । एतेन तण्डुलान्निविडावयवसयोगात मोदनस्य शिथिलावयवसयोगत्वेन यदत्यनाय भेदकल्पनम्, तदपि प्रतिक्षेत्तव्यम्, तुल्यन्यायस्य । यदपीद पैठरस्य मतम्-सत्यम् , आम एव पच्यते घट केवल तस्य रूपादय एवाग्निसयोगात् नश्यन्ति तद्विलक्षणानामेन तेपा पश्चात् प्रादुर्भावादिति, तन्न बुद्ध्यामहे । १५ तथा हि-घरो नाम तपरिणतिविशेष एव नापर , तस्याऽप्रतीते प्रतिक्षेपास, तत कथ तेषा विनाशस्तस्यैव सप्रसङ्गात् । तदात्माऽपि स तिष्ठति ते च नश्यन्तीति विरोधात् । ततो युक्तम्-आमत्यैव घटस्याग्निसम्पर्कात् अन्यथाभावेनावस्थानम् , अपस्थाभेदिनो लोकमसिद्धं सोऽन्वय इति, एवं देश मेदेऽपि प्रतिपत्तव्यम् । तत्राप्यवस्थिति स एवायमर्वाग्भागेऽपि घटो य परभाग इति प्रतीते । तत्र समवेतस्यैव तस्य तथा प्रतीतिर्न तदारमन इति चेत् न, तस्य निषेधात् । एव स एवाय घट पुराणो जातो यो मया नयो दृष्ट इति प्रतिपत्ते कालभैदिनोप्य स्थान प्रतिपत्तव्यम् । उक्तमर्थ श्लोकाभ्या सगृहन्नाह- सर्वसन्तानविच्छेदः सति हेतौ फलोदयः ॥१७८॥ अन्यथा नियमाभावादानन्तर्य विरुद्धयते । सति क्षणिके नित्ये च यदा हेतो फलोदयस्तदा सस्य कार्यस्य य सन्तान क्रमवान प्रबन्धः २५ तस्य विच्छेदो विरहः तत्कार्यत्वात् कार्यकार्यस्यापि परापरस्य, यदि वा परापरस्यापि कार्यस्य सकृदेव भावात् , कारणस्याक्रमे कार्यक्रमस्यायोगात् । अन्यथेति यद्यसति हेती फलोदयो यदि वा नित्ये तदविच्छेद तदा यदेतदानन्तयं कारणानन्तरभावित्व कार्यस्य यद्वाय नित्यस्य प्रत्यासनत्व तत्सन्तानम्य तद्विरुद्यते १ बाधकवता-आब० । 'प्रमाणविशेषात्'-ता. टि०। ३ अषयविणक्वादिनी नैयायिकस्य । ४- सो-आ०, ब०। ५ प्रतिपत्तिर्न आ०, २०, ५०। ०० ·. ५ २९६ न्यायविनिश्चयविचरणे [11९-१८१ स्मान् । नियमामापात्- असतो हेतोरनन्तरमेर कार्य न पूर्व नापि पश्चादित्यपधारणस्याभावात् तद सत्त्वस्य तदाप्यविशेषात् । ततश्विरव्यवधानेन प्रागपि च तद्भवेदिति मन्यते । यदि वा, हेवा यत्तमेव कार्यमित्यस्य नियमस्य अभावात् । न हि समर्थे नित्यहेतावनुत्पनस्य पुन स्वेच्छया यथा काल भवतस्तदायत्तत्वमुपपन्नमतिप्रसवात् इत्याशेते । तत क्षणिकादेरर्थक्रियाव्यानिनिर्णयात् तदात्मक सत्य कृतर त्यादयस्तु तद्विशेषास्तत्साधनाय मयुक्ता विरुद्धा एर, परिणामस्यैव साधनादित्यावेदयति- सचमर्थक्रियाऽन्ये वा वस्तुधर्माः क्षणक्षये ॥१७॥ हेत्वाभासा विरुद्वाग्या परिणामप्रसाधनाः । इति । सबमित्यस्यैव अर्थक्रियेति व्याख्यानम् अर्थक्रियात एव सत्तासम्बन्धस्यापि सम्भवात् नान्यथा व्योमकुसुमादिवत् । अतोऽर्थक्रियैव सत्यम् अन्ये वा कृतकन्यादयश्च, वेति समुच्चयात् ते हेत्वा- १० भासा विरुद्धाख्या क्षणक्षये। उपरक्षणमिदं तेन नित्येऽपि । कुतस्ते तथा : परिणामप्रसाधना यत इति । सम्प्रत्यनेकान्तिकान् तदाभासानाह- सर्वज्ञप्रतिपेधे तु मन्दिग्धा वचनादयः ॥१८०॥ इति । वचनमादिर्येपा पुरुष हादीना ते सन्दिग्धा अन्यथानुपपत्त्येति शेष, । ततोऽनैकान्तिा एव १५ निश्चितान्यथानुपपत्तीनामेवैकान्तिस्त्योपपत्ते । क पुनस्ते तथा : सर्वज्ञस्य यावज्ज्ञेयव्यापिज्ञानसम्म निधन पुरुषस्य, उपलक्षणमिद तेन परिक्षीणदोषस्य च प्रतिषेधे साध्ये इति । निवेदयिप्यते च तेषा तत्र सन्दिग्धत्वम् । येषा तु त्रैलप्याद् गमकत्व तन्मत्या हेतर एवे याह- रागादिमाधना स्पष्टा एकलक्षणविदिपाम् । इति । रागादेरादिशब्दादसर्वज्ञत्वस्य साधना वचनाक्य । वेषाम् । एकरक्षणविद्विपा सोगतादीना २० सदिग्धा, तेषामपि कथ ते तथेति चेत् । न, स्पष्टया पक्षधर्मत्वादी सन्देहविक्ला यत इति । तथा हि-'मुगतो रागादिमन् सर्वज्ञो वा न भाति, वक्तृत्वादे रथ्यापुरुपवत्' इति । अत्र तावत् स्पष्टमेव पक्षधर्मत्वम् , सुगते पुरुषन्यादिवत् वकृत्वस्यापि भावात् । कुंड्या दावेव तन्न सुगत इति चेत्, न, "ज्ञानगन् मृग्यते" [ प्र. वा० ११३२] इयादिना सुगत एव तस्योक्तेर्न कुड्यादौ तस्यावेतन वात् । कुड्यादिगतमेव तत्तत्रोच्यते -५ उपचारान तत्वत इति चेत्, तत्त्वत तत्र तत् कस्मान्न भवति ? रागादेस्तद्धेतोरभावादिति चेत्, बुड्यादावपि न भवेत् । तर्ने तदभावेऽपि भरति न मुगत इति निर्निबन्धनेव कल्पना । तन्न पक्ष धर्मत्वमप्रसिद्धम् । नापि सपशे सत्त्वम्, रथ्यापुरुषे रागादिमत्यसर्वज्ञे च दर्शनात् । नापि विपक्षा द्वयावृत्ति , पापाणादौ तस्याप्रतिपरित्युत्पन्नमेव तत्र तेषा गमकत्वम् । परकीय तत्रोत्तरं दर्शयति- १ सुगतसनिधान त् कुड्यादिभ्य देशना निस्मरन्तीति मनसिकृत्य सौगत माह । २ ज्ञान वान् मृग्यते कश्चित्तदुक्तपतिपत्ये । अनोपदेशकरणे विप्रलम्मनशविभि || -ता० टि० । ३ वक्तृत्वम् । ४ कुड्यादी । ५ रागायभावेऽपि । - ·२।२८१-९८३] २ अनुमानप्रस्तावः २१७ धर्मिधर्मस्य सन्देहे व्यतिरेके ततो भवेत् ॥१८॥ असिद्धि प्रतिबन्धस्येस्यपरे प्रतिदिपेरे । इति । भवतु नाम पाषाणादौ वक्तृत्वाभावो रागादिनिवृत्तेः, न तावता व्यतिरेकनिश्चयः क्वचित् सत्यामपि तस्यां तद्भावस्याविरोधात् । निवृत्तरागः सर्वज्ञो ववन्नादिनोपलभ्यते । इति चेत; मा नामोपलम्भि न तावता तम्याभावः, अनुपलब्धिरक्षणप्राप्तानुपलम्भात् अभावासिद्धः । ततो धर्मिधर्मस्य सुगतलक्षणे धर्मिणि विद्यमानस्य वक्तृत्वादेयोऽसौ ततो विपक्षा- द्वयतिरेके सन्देहः तस्मिन् सति भवेदसिद्धिः अनिश्चयः प्रतिबन्धस्य तादात्म्यतदुत्पत्तिरूपस्याविना- भावस्य । न हि सन्दिग्धव्यतिरेके तसिद्धिः, निश्चित एव तस्मिन् तदुपपत्तेः । तदसिद्धौ च न रागादिसाधनत्यं वचनादीनाम् इति एव मन्यमानाः अपरे सौगताः प्रतिपेदिरे प्रतिपन्ना इति । १० अनोत्तरमाह- वाचो विरुद्धकार्यस्य सिद्धिः सर्वज्ञधाधनी ॥१८२॥ शिरःपाण्यादिमायाद्या विरुद्धच्याप्तसिद्धयः । इति । इदमेवासिद्धं यद्वाचो विरुद्धकार्यत्वं शिरःपाण्यादिमत्त्वादेर्वा विरुद्धव्याप्तत्वम्; सर्वज्ञ- लक्षणे विपक्षे तद्वयावृत्तः सन्देहेन तदसिद्धनिरूपितत्वात् । अथ अत एव विपक्षाभावस्य निश्चये १५ तत्सन्देहस्य निवृत्तिः, तदयुक्तम्, परस्पराश्रयात्-सिद्धावतो विपक्षनिषेधस्य तद्वारेण तन्निवृत्तिः, ततोऽपि तसिद्धिरिति चेत; न; तद्यावृत्तैः सपक्षदर्शनादैव निश्चयाद् धूमादिवत् । न हि घुमादेरप्य- न्यदेव विपक्षव्यावृत्तिनिश्चये निमित्तम् अन्यत्र सपक्षदर्शनात् । तच्च वचनादावपि, रागादिमत्यसर्वज्ञ एव रथ्यापुरुषादौ तस्य दर्शनात् । तथापि तस्यान्यत्र गावे धूमादेरपि स्यादिति कथं निश्चिता ततोऽपि पावकादिप्रतिपत्तिः । ततो यथा न धूमादिः शिशपौत्वादिर्वा पावकादेव क्षादेर्वाऽन्यत्र २० भवति भूयस्तन्निष्ठतयैवोपलब्धेरैवं न वचनादिशिरःपाण्यादिमत्त्वादिकं वा किञ्चिज्ज्ञादेरन्यत्र, भूयोऽपि तन्निष्ठतयैव तस्यापि दर्शनात् | अथ सर्वज्ञादिरपि किञ्चिज्ज्ञादेरन्यो न भवति चेतनत्वादिना तुल्य- जातीयत्वात् तत्कथं तन तदभाव इति : तर्हि द्रव्यान्तरमपि न पाकादेवृक्षादेर्वा अन्यदेव मूतत्यादिना समानजातीयत्वादिति तत्रापि घूमादिना शिशपात्वादिनापि भवितव्यम् । अवान्तरमेदापेक्षया तस्य तद्वि- जातीयत्वं प्रकृतेऽपि समानम् । ततो युक्तं विरुद्धकार्यत्वं वाचः, सर्वज्ञविरुद्धात् किंञ्चिज्ज्ञादेव २५ तस्या उत्पतेः । ततस्तस्याः सिद्धिर्भवत्येव सर्वज्ञस्य बाधनी तया तद्विरुद्धं किञ्चिज्ज्ञत्वमुपानयन्त्या तस्य प्रतिक्षेपात् यथा धूमसिद्धिः शीतस्पर्शस्य । एवं शिरःपाण्यादिमत्वमाद्यम् आदी भवं १ रागादिनिवृत्तौ । २ वक्तृत्वस्य । ३-पादिर्वा आ०, ०,१०।४ बाधनीयतया आ०, ३०,५०।

·२१८ न्याययिनिश्वयविवरणे [२८३-१८५ यासां पुरुषत्वादीनां सिद्धीनां ता अपि सर्वज्ञस्य चाधन्य इति वचनपरिणामेने सम्बन्धः । कुतस्तास्तद्बाधन्य इति चेत्, विरुद्धेन निषेव्यप्रत्यनीकेन किश्चिनत्वेन व्याप्तास्ता एवं सिद्धय इति उपलब्घयो यत इति । तत्रोदाहरणं यथा न वेदाः प्रमाणं हप्टेटविरोधादिति । प्रामाण्यविरुद्ध खल्वप्रामाण्यं सयासश्च दृष्टेष्टविरोध इति । प्रसिद्धं चेदं बौद्धस्येति न निवृत्य कथ्यते । नदेवं विरुद्धकार्योपलब्धि ५ विरुद्धच्याप्तोपलब्धि च प्रतिपाद्य व्यापकविरुद्धोपलब्ध्यादिनाऽपि तद्बाधनं दर्शयन्नाह- सत्सम्प्रयोगजस्वेन विरुद्धः सकलग्रहः ॥१८॥ स्वभावकारणासिद्धिरेकलक्षणविछिपाम् । इति । सद्भिविद्यमानेरथैः अशाणां य. समीचीनप्रयोगः तस्माज्जातं तस्य भाव. सत्सम्प्रयोग- जत्वं तेन प्रत्यक्षज्ञानधर्मेण विरुद्धः सफलस्य देशादिविप्रकृष्टस्य ग्रहः सकलवेदित्वम् । तस्य हि १० व्यापकमसत्सम्प्रयोगजत्वं तद्विरुद्धञ्चेदं सत्सम्प्रयोगजत्वं ताथागतेऽपि प्रत्यक्षे प्रतीयमानं स्वप्रत्यनीका- ऽसम्प्रयोगजत्वव्यावर्तनद्वारेण तद्वयाप्यं सकलग्रहं व्यावर्तयनीति युक्ता व्यापकविरुद्धोपलब्धि । यथा नात्र तुषारस्पर्शो वढ्नेरिति । वह्नहि शीतस्पर्शविरुद्धस्योपलव्ध्या तद्वयाप्यस्य तुपारस्पर्श- स्यात्र प्रतिक्षेप इति प्रसिद्धमेवात्र तद्विरुद्धोपलब्धित्वम् । अथ ताथागते ज्ञाने सत्स प्रयोगजत्वमसिद्धम्; भावनाप्रकर्षपर्यन्तादेव तस्योत्पत्तेरिति; तन्नः तस्यापि प्रत्यक्षत्वादेव साधनात् । ताथागतमपि प्रत्यक्षं १५ सत्सम्प्रयोगजं प्रत्यक्षत्वात् अस्मदादिप्रत्यक्षवदिति । एतदपि स्वसवेदनप्रत्यक्षेण व्यभिचारीति चेत्, न; निरंशवस्तुवादिनः स्वसंवेदनमर्थवेदनं चेति स्वभावद्वयस्यैकत्रासम्भवात् । तथा, स्वभावकारणासिद्धिरपि बाघनी तंत्र भवेत् । नन्वेवं स्वभावासिद्धिः स्वभावानु- पलब्धिः; यथा नास्ति सर्वज्ञोऽनुपलब्धेरिति । कथं पुनरदृश्यानुपलब्धेर्गमक्त्वं सत्यपि वस्तुनि सम्मवात् पैरचेतोवृत्तिविशेषवदिति चेत्, किं पुन सर्वज्ञस्य अदृश्यत्वम् तथा चेत् न स्वयमपि तत्पमझात् । परापेक्षतयैवादृश्यत्वमिति चेत्, न निरंशैकान्ते स एव दृश्यश्चादृश्यश्चेति स्वभावद्वयानुपपत्ते ,ततो दृश्य एवा- साविति कथं तदनुपलब्धिरदृश्यानुपलब्धिर्यतो न गमिका भवेत् ! नन्वेयं न काचित् दृश्यानुपलब्धिः; सर्वम्य केनचिदृश्यस्य सर्वैरपि दर्शनादिति चेत्, अयमपि भवत एव निष्कलवस्तुवादिनो दोपः । तथा कारणसिद्धिः कारणानुपलब्धि. । यथा नातीतादिविषय योगिप्रत्यक्षं तदभावात् इति, मतोतादिकं हि तत्मत्यक्षस्य कारण "नाकारणं विपयः" । ] इत्यभिधानात् । न चातीतादेर्भायः प्रध्वस्तत्वेनातीतस्य अनागतस्य चानुत्पन्नत्वेनाभावग्रस्तत्वादिति । एवमेते वचनादयः कार्यस्वभावानुपलम्भरूपतया त्रैविध्यमपरित्यजन्तोप्यन्यथाऽनुपपत्तिवैकल्यादेव अगमका । तदेवदर्शयति- कथन्न सम्भवी वक्ता सर्वज्ञस्तस्य तेन नो ॥१४॥ यावत् प्रकृप्यते रूपं तावत् कार्य विरुध्यते । इति । १-दोन ता आ०, २०, ५०१२-न कृत स-आफ, ब, ५०१३ तत्र स्वभा- आग, ब०, ५०१४ परतोनि- आ०, २०, २०१५-विदया- आ०, २०, २० ।

·२११८५-१८७] २ अनुमानप्रस्ताव . वचनस्य विज्ञानमेव कारणम्, असति तस्मिन्निच्छायामपि तदभावादिति निवेदनात् । तच्च तस्य यावत् यत्पमाणं प्रकृष्यते रूपं तावत् तत्प्रमाणं कार्य वचनं तेन नो विरुद्धयते अपि तु तदपि प्रकृष्यत एव । सति विशिष्टे वहिप्रकर्षे धमेऽपि तत्कार्ये प्रकर्षस्यैव दर्शनात् । ततः प्रकर्षपर्यन्तगते ऽपि ज्ञाने वचनस्याविरोधात् कथन्न सम्भवी वक्ता सर्वज्ञः ? किन्तु सम्भ- व्येव सकलवेद्यपि वक्ता । तन्नान्यथाऽनुपपत्तिरत्र । स्यादेवं यदि विज्ञानाद्वचनम्, न चैवं विवक्षाया- ५ स्तत्कारणत्वात् । सा च रागविशेषत्वेन दोषारमा सती विधताशेषदोपतो निःशेषतत्त्वज्ञानानिवर्तमाना वचनमपि निवर्तयत्येव, तत्कथं नान्यथाऽनुपपत्तिर्यतस्तत्सुगतादौ मनिवर्तितपसरलया प्रवर्तमान विवक्षा- दोषोपस्थापनेन निःशेपवेदित्वं न व्यापादयेदिति चेत् ? अत्राह- विवक्षामन्तरेणापि वाग्वृत्तिर्जातु वीक्ष्यते ॥१५॥ वान्छन्तो वा न वक्तारः शास्त्राणां मन्दबुद्धयः । इति । न सर्वदा वक्तुकामतयैव वचनप्रवृत्तिविनापि तया गोत्रस्खलनादौ तदुपलब्धेः, तदापि प्रमादनिबन्धनत्वात् तस्या न विज्ञानहेतुकत्वम् । ततो यदि विवक्षातः प्रमादाद्वा तत्प्रवृत्तिरुभयथापि दोपजातेरनतिवर्तनात् भवत्येव ततः क्वचिद्दोषोपस्थापनद्वारेण सकलज्ञत्वप्रतिक्षेप इति चेत्, इदमप्य- युक्तम् । तदुमयाभावेऽपि तत्प्रवृत्तेर्दर्शनात् । यथा सीवाभियोगक्तो निरन्तरा संस्कृतमवृतिः । नहि तत्र पमादः; लक्षणस्य क्रियाकारकान्वयस्य चापरिभ्रंशात् । नापि इच्छाऽनुगमः, अतः परमिदमुच्चारया- १५ मीत्यभिनिवेशामावात् । ततो विज्ञानस्यैव तद्धतुत्वं निर्हासातिशयानुविधानात् । अनुविधत्ते हि तत्प्रवृत्तिर्विज्ञानस्य निर्हासातिशयञ्च, मन्दे तस्मिन् मन्दाया. पटीयसि च पटीयस्याः तस्या अपि प्रतिपत्तेः । अपि च, यदि वाल्छाया. तद्धेतुत्वं मन्दमतयोऽपि शास्त्राणां व्याख्यातारो भवेयुः । न चैवम्, वाञ्छतामपि तेषां तदप्रतिपत्ते । अतो विज्ञानहेतुकैव तत्प्रवृत्ति एतदेव दर्शयन्नाह- प्रज्ञा येषु पटीयस्थः प्रायो वचनहेतवः ॥१८६॥ विवक्षानिरपेक्षास्ते पुरुषार्थ प्रचक्षते । इति । येषु बुद्धयः पटीयस्यो भवन्ति पुरुगेषु प्रायः सामस्त्येन वचनहेतयः कदानिदपि तदमावे तदप्रवृत्तेः ते प्रचक्षते कथयन्ति । किम् : पुरुषार्थ धर्मस्तत्प्रयोजनादिकम् । कीदृशाः । विवक्षानिरपेक्षास्ते वक्तुकामतानियंपेक्षाः । तत एवोक्तम्- "आसिसिपादिविरहितः स्वासनगमनप्रमापणस्थानाद्यैः । निरवचित्ररचितैः प्रवरगुण त्वमसि चित्रचरितो नाम्ना " ] इति । भवतु वा विवक्षा तथापि न दोप इत्याह- अप्रमत्ता विवक्षेयमन्यथा नियमात्ययात् ॥१८॥ इति ।

·२२० २० न्यायविनिश्चयविवरण [१८८-१८६ इयं सालवेदिनि परैः परिकल्प्यमाना विवक्षा वक्तुमिच्छा अप्रमत्ता प्रमादरहिता कस्मात् ! अन्यथा अन्येन प्रमत्तप्रकारेण योऽसौ नियमस्तत्कृतस्य वचनप्रबन्धस्य स्थानत्रयेऽपि अविसंवादावधारणं तस्या अत्ययोऽभावस्तस्मात् । नहि प्रमादवद्धतुनियन्धनस्य तन्नियमः सम्भवति, अस्ति चार्य प्रत्यक्षविपये प्रथमेन अनुमानवेद्ये द्वितीयेन अत्यन्तपरोक्षे च तृतीयेन प्रस्तावेन तन्नियमस्य ५ असाधनात् । ततः सा प्रमादरहितैव ततो न दोषस्तोत्याह- इष्टं सत्यं हितं वक्तुमिच्छा दोपवती कथम् । इति । इष्टं श्रेयोऽर्थिभिरभिलषितं संसारतत्कारणादिकं सत्यं न सौगतादिवत् कल्पितम् । अत एव हितं पुरुषार्थभूत वक्तुमिच्छा कथयितुकामता कथं दोपवती न कथञ्चिदिति ? कुतः पुनः कस्यचित् सकलज्ञानं यतः कथमित्याधुच्यत इति चेत् ? अत्राह- प्रज्ञाप्रकर्पपर्यन्तभावः सर्वार्थगोचरः ॥१८८॥ इति । प्रज्ञायाः सकलश्रुतार्थबुद्धेयोऽसौ प्रकर्पो भाव्यमानाया अतिशयगमनस्य (नं तस्य ) यः पर्यन्तभावः परिस्फुटव्यापारात्मा स सर्वार्थगोचरः सर्वदेशकालादिव्यवहितोऽर्थो जीवादिर्गोचरो यस्य स तथोक्त इति । एतदुक्तं भवति-सकलश्रुतार्थभावनायां तत्पर्यन्ते सा परिस्फुटसकलवस्तुप्रभाववती भवति कामिन्यादिभावनावत् । तद्वांश्च सर्वज्ञ इति । भवतु वक्ता सर्वज्ञः तद्वचनस्य तु कथं यथार्थत्वं १५ यतस्तत्त्वज्ञानार्थिनामयमन्वेषणीयः स्यात् ! स्वरसत एव शब्दानामयथार्थबुद्धिहेतुत्येन तदुक्तानामपि वस्तुगोचरत्वानुपपत्तेरिति चेत्, अत्राह- तत्कार्योत्कर्पपर्यन्तभावः सर्वहिताभिधा । इति । तस्य तत्पर्यन्तभावस्य कार्य वचनं तस्योत्कर्षः एकान्तप्रवादापेक्षोऽतिशयोऽविपति- सारलक्षणः तस्य पर्यन्तभावः स्वविषये सर्वत्र सत्त्वम्, सर्वेभ्यो हितस्य श्रेयस तन्मार्गस्य च २० अभिघा प्रकाशनमिति । तात्पर्यमत्र- वाचा हि तत्पयुक्तानामविसंवादभावत । प्रतीयते यथार्थत्वं कथं तेनायथार्थता ॥१५४०॥ अयथार्थ व सर्वमिदं चेदर्थवद्वचः । अयथार्य वचः सर्वमिति सन्धा विलिप्यते ॥१५४१॥ इदमप्ययथार्थ चेद्ययार्थं स्याद्वचः परम् । अयथार्थायथार्थवे यथार्थत्वव्यवस्थिते ॥१५४२।। यथार्थत्वे स्वतः सर्वं वचः किन्न तथेति चेत् । चक्षुरादि तथा किन्न सर्वमर्यवदुच्यताम् ॥१५४३॥ अर्थवद्गुणवत्तच्चेन्मिथ्यार्थमितरम्मतम् । १ "स्थानत्रयाविसंवादि श्रुतशान हि वक्ष्यते ।" -त० श्लो० पृ० १३ । मत्यवानुमेय- अत्यन्तातीन्द्रिपलक्षणे स्थानप्रये । २- यमुन्मेपणी-आ०, २०, प०।

·२११८६-१६०] २ अनुमानप्रस्तावः २२१ चचस्यपि विभागोऽयं प्रशस्यः करप्यतां त्वया ॥१५४४|| सर्वज्ञश्चन्न वक्तव्यः कल्पितः किं त्वयाऽप्यसो । प्रयोजनं विना यस्मान्न मन्दोऽपि प्रवर्तते ॥१५:५॥ तत्सन्निधानतस्तत्वज्ञानं स्यादिति चेत् कुतः । तज्ज्ञानं येन तत्सन्निधानादित्यभिजत्यसि ॥१५४६॥ तत्वज्ञानोदयाच्चेत् स क पुनस्तकृतो' गतः । निरन्वयस्य यद्धेतोर्गममत्वं न वाञ्छसि ॥१५४७॥ कुतो वा सन्निधिस्तस्य नियतेप्येव सम्मवी । अष्टनियमाञ्चेत् स्यात् तत्त्वज्ञानं ततो न किम् ! ॥१५४८॥ तन तत्सन्निधानेन किश्चिदस्ति प्रयोजनम् । विनाप्येवं यतस्तेन तज्ज्ञानमुपपत्तिमत् ॥१५४९।। इति । ततो न युक्तमिदं राहुबलकीर्ते.-"चिन्तारत्नोपमानो जगति विजयते विश्व- रूपोऽप्यरूपः।" [ ] इति । तदुपमानत्वस्यैव सन्निधिबलात् तत्त्वज्ञाननिबन्धनरूप- स्यानक्गमात् । ततो नोपमानादेव तत्त्वपर्यवसायिनस्तस्य परिज्ञानमिति कथन्न वक्तृत्वं तस्य कथं चायथार्थत्वं वचसाम् ! इत्युपमन्नमुक्तम्-'तत्कार्य' इत्यादि । तदेवं वक्तृत्वस्य सर्वज्ञत्वेनाविरोध- १५ मुपपाय पुरुषत्वादेरप्युपपादयन्नाह- यथा वचनसर्वज्ञकार्यकारणभूतयोः ॥१८९॥ अविरोधेन वाग्वृत्तराद्रेकस्तनिपेधने । तथैच पुरुषत्वादेरक्षयाद्बुद्धिविस्तरे ॥१६॥ तथैव हि वा [ग] वृत्तेः हेतोस्तस्य सर्वज्ञस्य निपेन केवलम् आद्रेकः शब्दोत्साह एवार्थरहितः । मीमांसकस्य स एवेति । केनेति चेत् ? वचनसर्वज्ञकार्यकारणभूतयोरविरोधेन वचनस्य सर्वज्ञस्य च योऽयमुक्तन्यायेन कार्यकारणभूतयोरविरोधस्तेनेति । तथैव पुरुषत्वादेरादि- शब्दात् शिरःपाण्यादिमत्त्वादेरपि तनिषेधने आद्रेक इति सम्बन्धः । एतदेव कुत इति चेत् ! तस्यैव पुरुषत्यादेषु द्विविस्तरे प्रज्ञाप्रकर्षे सत्यपि अक्षयादिति ! यदि हि तस्य तेन विरोधः सति बुद्धिमकर्षतारतम्ये तदप्यपकृप्यमाणमुपलभ्येत उष्णातिशयतारतम्ये शीतवन् । न चैवम्, मतो न तस्य तेन विरोध इति । केवलं ततोऽपि तन्निषेधनमाद्रेक एव । स्यान्मतम्- नियतविषया एव निसर्गतो बुद्धयः तत्कथं तासां भावनावस्यदपि सकलं तद्विपयं ( सकतद्विपयत्वम् ।)न २० -- तकुतो आ०.३०, ५। २ ततोऽनुम्मा-आ०,१०,१०१३ घाव- ता०।४ दिम. वान् आ०,०प०] ५ आदेक एव । ६-तम्येने स-आग, २०,५०1 ७ पुरणलादेशिक ·२०० - १० न्यायविनिश्चयविसरणे [२११६१-१९३ हि तोयस्य पावकत्वेन परिभावितस्यापि पावकमयत्यमिति, तन्न, स्वशक्तित एव तासामशेष विषयत्नात्, अन्यथा व्याप्तिज्ञानानुपपत्तेरिति निवेदितत्वात् । किमिदानी तबलेनेति चेत् । न, तेन तरतस्यैव स्पष्टासाधारणाकारप्रतिभासप्रत्यर्थिन कर्ममलस्यैव प्रत्याख्यानात्, चैतन्योन्मीलन- प्रत्यर्थिनो विषोपलेपस्येवामृत पानवलेन । अत एवामनन्ति-"तपसा निर्जरा च" [त. सू०९।३] ५ इति । तदेव दर्शयति- सर्वप्रकाशसामर्थ्य ज्ञानावरणसंक्षयात् । इति । जानमात्रियते येन तज्ज्ञानापरण कर्म वक्ष्यमाणसद्भाव तस्य संक्षयः समन्तात् परिक्षयः श्रुतविषयभावनात् । ततः सर्वस्य य प्रभागः स्पष्टासाधारणाकारप्रतिभासरूप तत्र सामर्थ्य बुद्धीनामिति शेष । एतदेव स्पष्टयन्नाह- अक्षयात् पुरुपत्वादेः प्रतिपक्षस्य संक्षयात् ॥१११॥ सर्वतोऽसमयं ज्योतिः सर्वाः सम्प्रयुज्यते । इति । ज्योतिर्ज्ञानमेव प्रभास्वरत्वाद् अक्ष आत्मा प्रकृन प्रकर्षेण निश्चितो यस्मिन्नि- त्यक्षमयम् आत्मस्वरूप स्वरूपादन्यत्र तन्निश्चयानुपपत्तेः । तत् सथिः ग्राहकत्वेन सम्प्रयुज्यते । किमेकस्मिन्नेव मुखे । न, सर्वतः सर्वात्मना ऊर्ध्वमघस्तादग्रत पृष्ठत सर्वतश्च । कुतस्तथा ? १५ प्रतिपक्षस्य ज्ञानावरणस्य सक्षयात् नि शेषापगमात् । तथा च प्रवचनम्- "निरानरणामासद्दिव्यबोधमहोमयी। प्रख्यायोर्घमस्तिर्यक् प्रतिव्यक्ति प्रकाशते ।।" [ ] इति । प्रतिपक्षपरिक्षये तदाहितविशेषस्य ज्ञानस्यापि परिक्षयात् । क्थ तस्यै पुन सर्वार्थ सम्प्रयोग इति चेत् । न; तदापि तद्विशेषस्यैवास्पष्टप्रतिमासविभ्रमरूपस्य व्यावृत्ते न ज्ञानमात्रस्यापि, निरन्वयाया वस्तुनिवृत्त प्रमाणाभावात् । अत एवेदम्-'अक्षयात् पुरुषत्वादेः' इति । पुरुषत्व मन्वित जीवरूपम् आदिशब्दाच्चेतनत्वादीति तस्यैवेति चेत् ; 'ननु चेतनत्वमेव पुरुषत्व तत्कथ तदन्यत् यत आदिपदेन सड्ग्रह इति चेत् ? न, तदापि सद्विशेषस्यैवास्पष्टप्रतिभासविभ्रम [ रूप ] पुरुषत्वस्य साधारणेतरस्वभावस्य अचिद्रूपतन्मात्रत्वात्, चेतनत्वस्य चोपयोगव्यपदेशस्य असाधारण- रूपत्वात् । अत एवोक्तम्-"उपयोगस्वात्मान्यो वस्तुत्वादिस्तदुभयभानो जी" २५ [ ] इति । यदि प्रतिपक्षपरिक्षयाज्योति छद्भस्थाना तदभावात् कथ रूपादिवेदनमिति चेत् । अत्राह- कथञ्चित् स्वप्रदेशेषु स्यात् कर्मपदलाच्छता ॥१९॥ संसारिणां तु जीवानां यत्र ते चक्षुरादय । इति । 30 १ भवानाबलेन । २ पुनस्तस्य आ०, २०,१०॥ ३ तथापि आ०व०प०। ४न चेत- आ०,५०,५०१५-यस्य ता।

·। २।१६३-१९४ २ अनुमानप्रस्तावः २२३ भवेदयं प्रसङ्गोऽपि यदि संसारिणां तु छमस्थानामपि जीवानां स्वप्रदेशेषु कश्चित् कर्मपटलस्य ज्ञानावरणापरव्यपदेशस्य अच्छता रूपादिवेदनप्रतिबन्धिशक्तिवैकल्यलक्षणपरिणतिविशेषोन स्यात् । अस्ति चेयम्, अतोऽयं न प्रसङ्ग इति । यद्येवं तदच्छताया एवं स्वरूपादिमहणोपपतेः किं चक्षुरादिभिरिन्द्रियैरिति चेत्, अत्रोचरम्-यत्र येषु तत्पदेशेषु कर्मपटलाच्छतेति सम्बन्धः। ते चक्षुरादय आदिशब्दासनादयश्च नापर इति । न हि गोलकादेरिन्द्रियल्वमन्यत्रोपचारात् । ५ मुख्यतः क्षयोपशमविशेषस्यैव तत्वात् । अत एव गवाक्षसमत्वं तेषां तत्त्वविदः प्रतिपद्यन्ते'। यदि तेषां न मुख्यत इन्द्रियावं किन्न तदभावेऽपि तद्वेदनमिति चेत् ! भवत्येव तदच्छतायाम् । कयमन्यया पितझोल(पिहितगोल)कादिव्यापारस्यापि स्वप्नादौ सत्यरूपादिवेदनम् ? निरूपितं चैतत् प्रथमप्रस्तावे । 'सधै। इत्युक्तम् । सर्वे चार्था वर्तमानपदतीतानागताश्च । न च तेषां ग्रहणं ज्ञानकाले अविद्यमानत्वात्, कथमिदं तैः सम्प्रयुज्यत इति चेत् ? अनाह- साक्षात्कर्तुं विरोधः कः सर्वथावरणात्यये ॥१९३।। , सत्यमर्थ तथा सर्व यथाऽभूखा भविष्यति । इति । तापर्यमत्र-यदि ज्ञानेन तत्कालासन्निहितस्याग्रहण तर्हि तदात्मतद्देशयोरप्यसन्निहि- तस्याग्रहणात् न स्वरूपादन्यत्प्रमेयं नाम भवेत् । यदि न तत्सन्निधानात् प्रयोजनमावरणापाये ताभ्या: मसन्निहितस्यापि परिज्ञानादिति; तर्हि कालसन्निधानस्यापि न किञ्चित् फलम्, अतीतादरपि तदपा- १५ यादेव प्रतिपचेरित्यावेद्यते । यथा येन अनादित्वेनानन्तत्वेन च प्रकारेण अभूत् भूतं भविष्यति भावि च वेति समुच्चयार्थत्वात्, तथा तेन प्रकारेण सत्यमविप्रलब्धं यथा भवति सर्व साक्षात्कर्तु को विरोधो न कश्चित् । कदा ? सर्वथावरणात्यये इति । कालेनाऽसनिकृष्टस्य न चेत् सर्वविदा ग्रहः । वेदेनापि तदर्थस्य भाविन. स्यात् कथं ग्रहः ॥१५५०।। आनन्त्यात माविनोऽर्थस्य वेदार्थस्यापि तसमम् । सर्वज्ञेनेव तज्ज्ञानं तद्वेदेनापि दुष्करम् ॥१५५१|| तदर्थानन्त्यवित्तिश्चेत्नास्ति वेदादिनीप्यते । सतातस्य नतो विचौ कुतस्ते तामवेदनम् ॥१५५२॥ नास्त्येव तच्चेद्वेदोऽपि स्यादनन्तः कयं तव ! तथापि तस्यानन्त्ये स्यात् अर्थशून्या व्यवस्थितिः ॥१५५३।। ततो यथा स्वकालस्थमपि वेदोऽर्थवेदनम् । वेदार्यानन्त्यविन्द्वसर्वज्ञोऽपीति गम्यताम् ॥१५५४।। १ "मनगवातान्तर्गतप्रेदरवन्”-प्रश० मा० पृ. ३३ । २ अयन प्रा०, य०, ५० ।' ३ तदात्मतद्देशाम्याम् । ४-यानादि- ता०। ५ समंतम्य-आ०, २०, ५०। ? २० ·२०४ ५ न्यायनिनिश्चयविधरणे [२११६४-१६६ यदि परदु खादिकं सर्वज्ञो न जानाति कथ तज्जत्वम् । जानाति चेत्,कथन्न दु खादिमान् । नहि परस्यापि तत्साक्षाकरणादपरं दु खादिमत्त्वमिति चेत् , अनाह- 'परदुःखपरिज्ञानादुःखितः स कथ भवेत् ॥१९४॥ स्वतो हि परिणामोऽय दु.खितस्य न योगिनः । इति । परेपा छद्मस्थाना दुःस तस्य, उपलक्षणमिद तेन रागादेश्व परिज्ञानाद दुःसित. स. सर्वज्ञ कथ नैव भवेत् ? न हि दु खपरिज्ञातादेव दु खितत्वम् अपि तु स्वतस्तथा परिणामात् । न चायमस्ति योगिन. अपि तु दु सितस्य ससारिण एव । तत स एव दुखी न तज्ज्ञानमात्रेण योग्यपि । न हि पितुरपि पुत्रदु खपरिज्ञानादेव दुखित्व कितु स्वतस्तथापरिणामादेव,अन्यथा दुश्चरितपुत्रपरिक्लेशपरिज्ञानादपि तस्य दु खितत्व प्राप्नुयात् । किं पुनर्भावनापाटवात् कुतश्चिद् बुद्धिप.पो दृष्टोऽस्ति यत सकल वेदनमपि ततो भवेदिति चेत् । बाढमस्तीत्याह- भाषनापाटवाद् युद्धप्रकर्पोऽय [ मलक्षयः ] ।।१६।। इति वैद्यकादिशास्त्रार्थस्य चेतसि भूय पग्मिलन भावना तस्या पाटा शक्तिविशेषस्ततो बुद्ध साध्यासाध्यरोगविभागतन्निदानादिप्रतिपत्ते प्रक्पोंऽतिशयपर्यन्तप्राप्ति अय प्रसिद्धो लोके तथा सर्वोऽपि जीवादिपदार्थनिवह प्रवचनोपनीतया प्रज्ञयोपसगृह्य परिभाव्यमान तत्प्रकर्षकाष्ठामधितिष्ठतोति १५ भावो देवस्य । तथा हि-विवादापन्ना बुद्धि स्वविषये प्रकर्पमधितिष्ठति, भाव्यमानत्वात्, वैद्यकादिबुद्धिवत् । प्रकर्षस्वरूपमाह-'मलक्षय' इति । 'अयम्' इत्यत्रापि योज्यम्, अयमुच्यमान प्रकर्षो मल्स्य प्रकाशावरणादे पर्यन्ते क्षयो नापरम् , स्वरसासँग्भविरूपापादन भावनाशतेनापि तस्याशक्यत्वात् । कुत पुनस्तक्षय एव स इति चेत् ? उच्यते-विवक्षितो बुद्धिपको मलक्षय २० रूपस्तत्त्वात् काचकामलाद्युपशमरूपाँदपादिबुद्धिपकर्षवत् । तत्क्षय किम् ? इत्याह- कारणासम्भवाक्षेपविपक्ष' सम्प्रतीयते । इति । कारणस्य सक्लजेयप्रतिपत्तिनिमितस्य असम्भनाक्षेप स्वीकारस्तस्य विपक्षो विरोधी सम्प्र- तीयते निश्चीयते । तथाहि-यस्य यत्र मरक्षय स त साक्षात् करोति यथा कश्चिदपगतलोचनमलोचनमलो नीलधवलादि, मरक्षयश्च कस्यचिद् जीवादिनिखिलागमार्थविषय इति । किं पुनस्तबुद्धे मल यत्परिक्षयो हेतु १ न तावदय रागादि ,सयपि तस्मिन् बुद्धर्भावात् । नापि शरीरादि , सकल्वेदि यपि तदभ्युपगमात् । अत एव न दूरदेशादिरपोति चेत्, न, शरीरेन्द्रियादिव्यतिरित्तस्य आम्मसमवायिपुहरपरिणतिविशेषस्य तत्त्वात् । कुतस्तदस्तीति चेत् । उच्यते- यत स्वविषये ज्ञानमस्पद तत्तादृशमर निमित्त यथा मदिरोपयोगिन सन्निहितेऽपि घटादौ अस्पष्टवेदनम् , अस्पष्ट च सर्वत्रापि स्वविपये प्रवचनज्ञानम् ।' १ तुलना- सवेदनादागिता चेत् स्त्रीमन् स्यात्तनिरूपण त् । सम्बघाद्रागिता तस्य न तु गगा दिवेदनात्।'-प्र. वातिकाल ११२३३॥ २ अक्लङ्कदवस्य । ३-सम्भवी रूपादा- आ०, ५०प० । -पारवादि-ता०१५ चिदपिजी- आ०प०।

·.. २।१६६-१९७] २ अनुमानप्रस्तावः इति मलसद्भावादुपपन्नं तत्परिक्षयस्य सकलज्ञेयप्रतिपत्तौ कारणत्वमिति सूक्तम्- 'कारण' इत्यादि । तदेवमनैकान्तिकत्वं वक्तृत्वादीनाममिधाय साम्प्रतमसिद्धमपि हेत्वाभासं दर्शयन्नाह- असिद्धश्चातुपत्वादिः शब्दानित्यत्वसाधने ॥१९६।। इति । शब्दस्य यत् अनित्यत्वं तस्य साधने कर्तव्ये . चाक्षुपत्वं चक्षुर्माह्यत्वमादिर्यस्य रासनत्वादेरसौ असिद्धा, असिद्धिः शब्दे धर्मिण्यसम्भवात् । 'चक्षुःश्रेवसो मुनङ्गाः' इति तु प्रवादमात्रमिदं ५ न वस्तुबलमवृत्तम्, अन्यथा पिहितलोचनानां पन्नगानां न शब्दश्रवणं भवेत् । अस्ति च तचेपाम् , रूपमपश्यतामपि शब्दश्रवणेन पलायनोपलम्भात् । भवतु शब्दे तस्यासम्भवः तथापि सिद्ध एव घयदी भावात्, अन्यथा व्यथैव चक्षुरादिकल्पना भवेदिति चेत्, न; तत्र सतोऽपि शब्दानित्यत्वं प्रत्यगमकत्यात् । घटायनित्यत्वस्य हि तन्नान्तरीयकत्वेन ततः प्रतिपत्तिर्न शब्दानित्यत्वस्य, तदभावात् । ननु तैदमायोऽपि नापक्षधर्मत्वात्; सत्यपि तस्मिन् कृत्तिकोदयादौ तंदभावात् । 'नांदेप्यति १० शकटं कृत्ति कोदयात् इत्यत्र पक्षधर्मत्यम् ; शकटे तदुदययत् कृत्तिकोदयस्याभावात् । कृत्तिकामु या तदुदंयवत् इतरोदयस्यासम्भवात् । कालादेश्च धर्मिणः सौगतकल्पितस्य शास्त्रकारेणैव प्रतिक्षेपात् । तन्न अपक्षधर्मत्वेन तदभावः । शब्दानित्यत्वाभावेऽपि तत्र भवतो बाधकामावादेव तर्हि तस्य भवतु तदभाव इति चेत; नेदानीं तस्यासिद्धत्वम् , सिद्धस्यैव एवमगमकत्वप्रतिपादनादिति चेन्; सत्यम् ; घटादिगतस्य तस्यैवमगमत्वं शब्दगतस्य तु नैवम्, असिद्धत्वादेव तस्यागमकत्वात्, अन्यथाऽ- १५ नुपपत्तिवैकल्यस्य तत्र तन्मूलत्वात् । कः पुनः शब्दगतत्वेनैव चाक्षुषत्वादिकं हेतुमभिदध्यात् अनिभिहि- तस्यासिद्धितोद्भावनाऽनुपपत्तेरिक्ति चेत् ? 'सर्व सर्वत्र' इति ब्रुवन् साड्य एवेति बम । न च तस्य 'शब्दानित्यत्वमनभिप्रेतम् ; आविर्भावादिरूपेण तदभ्युपगमात् । असिद्धत्वचैतस्य तत्राप्रतिपत्तेः । नह्य- प्रतिपन्नं सिद्ध नाम अतिप्रसङ्गात् । ततः स्थितम् 'असिद्ध' इत्यादि। हेत्वाभासत्वमन्यथानुपपत्तिवैकल्यात् । तस्य चैविधत्वात् तदामासानामप्येकविधस्वमेव प्राप्नोति,बहुविधत्वञ्चेप्यते तत्कथमिति चेत् ! अत्राह- अन्यथासम्भवाभावभेदात् स पहुधा स्मृतः । इति । अन्यथासम्भवाभावः अन्यथाऽनुपपन्नत्वस्याभावः तस्य भेदो नानात्वं तस्मात् स हेत्वाभासो बहुधा बहुपकारः स्मृतो मत इति । कैः कृत्वा स वहुधेत्याह- विरुद्धासिद्धसन्दिग्धैरकिश्चित्करविस्तरैः ॥१९७॥ इति । १- भरणभु- आo,ब०,५०। • अविनाभावाभावः। ३नान्तरीयस्थे । ४ पक्षधर्म त्वाभावात् । ५ “यदा च स एव कालो धी तत्रैव च साध्यानुमान चन्द्रोदयश्च तत्सम्बन्धीति कथमाक्ष धर्मत्वम् १"-म० वा० स्ववृ० पृ० ११। ६"पालादिमिक्ल्पनायामतिप्रसङ्गः" -प्र० मं० पृ० १०४ । 'यदि पुनराफाशं वालो वा धर्मा तस्य उदेश्यच्छकटवायं साम्य इत्तियोदय साधनं पक्षपर्म एवेति मतम् । तदा धरित्रोधर्मिणि महोदध्याचाराप्तिमत्वं साम्यं महानभूमवस्यं साधनं पक्षपोग्नु, तया च महानसधूमो महोदधौ अनि गमयेदिति न कश्चिदपक्षधमों हेतुः स्यात् ।" -प्रमागपरी० पृ. ७१ 1 अकटिपृ० १७५। ७ शब्दादिनि -ता० ।

·२२६ ५ ] , तज्ज्ञानस्य न्यायविनिश्चयविवरणे [२११६७ व्याख्यातं प्रागेवेदम् । तत्र विरुद्धो नाम साध्यासम्भव एव भावी । स च द्वेधा विपक्ष- व्यापी तदेकदेशवृत्तिश्चेति । तत्र तद्व्यापी निरन्वयविनाशसाधनः सत्त्वालकत्वादिः, तेन परिणामस्यैव तद्विपक्षस्य साधनात्, सर्वत्र च परिणामिनि भावात् । तदेकदेशवृत्तिः प्रयत्नानन्तरीयकत्वश्रावणत्यादि, तम्य तत्साधनस्यापि विद्युदादौ परिणामिन्यप्यभायात् ! तथा साध्ये सत्यसति च यस्यासिद्धिरसौ असिद्धो नाम । स तु अनेकधा चायम्-अज्ञातसन्दिम्यस्वरूपाश्रयमतिज्ञार्थकदेशासिद्धविकल्पात् । तत्राज्ञातसिद्धः सर्वोऽप्येकान्तबादिपरिकल्पितो हेतुनिवहः, तत्परिज्ञानस्य “परोक्ष [ ज्ञान] विषय" इत्या दना "विमुखज्ञानसंवेद" इत्यादिना च प्रतिक्षेपात् । सन्दिग्धासिद्धो यथेह निकुने मयूरः के कायितादिति । तत्र हि यदा स्वरूप एव सन्देहः किमयं मयूरस्यैव स्वरः आहोस्वित् मनुष्य- स्येति । तदाश्रये वा किमस्मान्निकुञ्जात् केकाययितापात आहोस्विदन्यत इति तदा भवत्येव २० सन्दिग्धासिद्धत्वमस्य । स्वरूपासिद्धो यथा-"सहोपलम्भनियमादभेदो नीलतद्धियो:-[ इत्यत्रं यदि युगपदुपलम्मनियमो हेत्वर्थः सोऽसिद्ध एव विषयदर्शनेऽपि सन्तानान्तरगतस्य कुतश्चित्तत्प्रतिपत्तावपि तद्विषयविशेषस्य अनवगतेरिति प्रथमपस्तावे निरू- पितत्वात् । अथैकोपलम्भनियम ; सोऽपि तादृश एव । न ह्यकस्य ज्ञानस्यैवोपलम्भो बहि- १५ रर्थस्यापि सद्भावात् । क पुनरयं बहिरर्थो नाम यस्योपलम्भात् एकोपलम्भस्यासिद्धिः । नीलपबलादिरिति चेत्, न तन्मात्रेण तत्वमपि तु ज्ञानादर्थान्तरत्वे तद्वद्यत्वे च, तन्मात्रस्य ज्ञानत्वेऽप्यविरोधात् । न च नीलादेरन्यज्ज्ञान पश्यामो यतोऽन्तरत्वं तद्वद्यत्वं वा भवेत् । अन्यतिरे के तु न तस्य बहिरर्थत्व सुखादियंत् ज्ञानत्वस्यैवोपपत्ते. । अथ नीलमहं पश्यामीति प्रतीतेः कथमर्थान्तरस्य ज्ञानस्याभाव, अहयुद्धिवेद्यस्य तत्त्वादिति । तदपि न युक्तम्, कर्तृकर्म- कियारूपस्यापि विभागस्याविभागरूपे नोलादावेव कल्पितरूपत्वात, शिरपुत्रस्य शरीरमित्यादिवत् अतात्त्विकत्वात् । न हि तत्त्वतोऽहम्प्रत्ययस्य तत्र व्यापारः । व्यापारे वा तत्रापि तद्वद्ये व्यापारान्तरेण भवितव्यं तत्राप्यपरेणेत्यनवस्थानं भवेत् । व्यापारमव्यापार "एव स प्रत्येति चेत्, नीलादि किन्न तथा प्रत्येति ! प्रत्येतु को दोप इति चेत्, सर्व तर्हि प्रतीयात् अविशेषात् । न चाहमित्यपि शरीरा- दन्यः, स्थूलोऽहमिति तत्सामानाधिकरण्येन प्रतीतेरन्यथाऽसम्भवात् । शरीरस्य च ग्राहकत्वे ग्राह्यमपि २५ तदेवेति सिद्धं नीलादितज्ज्ञानयोरनान्तरत्वमिति कथं तम्य बहिार्थत्वमिति चेत् ! उच्यते-तदेव तदर्थान्तरं ज्ञानं यस्याय भवद्विचारो व्यापारः । सोऽपि नोलादीनामन्यतमस्यैवेति चेत्, न तस्य स्वरूपादन्यत्राऽप्रवृत्तेः । न हि तत् नीलादिकमशेषमविषयोकुर्वत् तद्वयतिरिक्तज्ञानाभावप्रतिपत्ती १ अनित्यत्वसाधनस्यापि । २'स तु एते पदे व्यर्थे । त्वनेर-- वा०१३ न्यायवि० श्लोक २११॥ ४ न्यायवि० श्लो० २१९ : ५ "धर्मात्र नीलाभरतद्धियो तयोरभिन्नत्वं साध्यधर्मः ययोतः सहोपलम्मो हेतुः । ईदृश एवं प्राचार्योये प्रयोगे हेत्वयोऽभिप्रेतः।" -तत्वमं पं० पृ०५६७ । प्र०या० ३२३८७१६-यसन्द-प०१७ एतत्योप-आय०प०16-वत्तम्ना-आव०,०16-यत्वस्य आ०,३०प०। १० ज्ञानत्वादिति । ११ एव प्र- आ०, ब०, ५०॥ तस्य २० ·२२७ . २ अनुमानप्रस्ताव समर्थम् , व्यतिरिक्तभावप्रतिपत्तेर्व्यतिरेचयितव्यवस्तुप्रतिपत्तिनास्तरीयकत्वात् । अथ तदेव नीलादिकं यथा- स्वमात्मनि ज्ञानान्तराभावमवैति तत्किं तदर्थेन व्यतिरिक्तज्ञानेनेति चेत् ? न; विना तेन तदेवेत्या- दरपि दुरवशोषत्वात् । न ह्य केन तस्य सर्वस्याऽनवागमे युक्तमिदं तदेवेत्यादिकम् , एकज्ञानव्यापारत- यैवास्य प्रतीतेः । ततोऽस्त्येव ज्ञानमर्थान्तरं नीलादेः । कयं पुनस्तेनाप्यव्यापारेण तस्य ग्रहणम् ? सव्यापारत्वेऽनवस्थानस्य प्रतिपादनाविति चेत् न, स्वत एव तस्य व्यापारत्वेन व्यापारान्तरकल्पना- वैफल्यात् । स्वतोऽपि सर्वग्रहणव्यापारमेव तत् कस्मान्न भवतीति चेत् ! नीलमपि स्वतो नित्यं व्यापि च कमान भवति ! स्वहेतोरेव नियतकालदेशतयोत्पत्तेरिति चेत्, न; अन्यस्यापि तत एव नियतत्तद्वयापारत्वेनोत्पत्तेरविशेषात् । यत्पुनरुक्तं मस्तकस्फोटविज्ञानप्रकरणे- "अदृष्टं पश्यतीत्येतत् सुतरामतिदुर्घटम् । दृष्टं च पश्यतीत्येतत् व्यर्थकत्वात् सुदुर्घटम्।।" [ ] इति । तदपि न युक्तम् ; अदृष्टस्यैव पायकादेरनुमितस्य पुनदर्शनात् । तदपि दृष्टमेव दृष्टतयैव तत्र- नुमानस्यापि प्रवृत्तेरिति चेत् न, दर्शनाभाये दृष्टत्वस्यासम्भवात् । दर्शनभावे व्यर्थतैव अनुमानस्य सन्नि- हिततद्रूपयदिति निवेदितमेव तत्पूर्वं सविस्तरमिति नातीव निध्यते । कुतश्च दृष्टत्वं नीलादेर्यतः परेण तदर्शनं व्यर्थमुच्यते ? स्वत एवेति चेत्, न; परस्य तद्विपंयस्य दर्शितत्वात् । सतोऽपि परस्य कथं तद्विपयत्वं तत्र व्यापारामावात् ! न हि समसमयस्य तत्प्रतिमासस्य तदायत्तत्वमुपपन्नम् , दीपप्रतिभासोऽपि तुल्यकारतदन्तरायत्तः प्राप्नुयात् । तन्नेदं सगञ्जसमुपकल्पितम् । अभिहितं चेदं तत्रैव प्रकरणे- "समानकालयोरेव कार्यकारणता यदि । भवेदेवं यदि भवेद्वयापार इह कस्यचित् ।। प्रदीपयोरपि भवेत् ग्राह्यग्राहकता तथा । घटयोरपि तेनेदमसमजसवृत्तिकम् ।" [ इति चेत्, अहो भवान् अश्वारूढोऽपि मश्वं न पश्यति, यतोऽनेन विचारेण नोलतज्ज्ञानद्वयं पश्यन्नपि परतस्तत्प्रतिपत्ति प्रतिपेति । न हि विचारस्यातद्विपयत्वे तेन तत्र ग्राहकमाव- स्यान्यस्य वा निराकरणमुपपन्नम् अप्रतिपन्ने भूतले कलशनिषेधवत् । ततो यथा स्वहेतुतस्तथोसर्विचारस्य तद्विषयत्वं तदावनिषेधविषयत्वं वा समसमयस्यामि तथा दर्शनस्यापि नीलादिगोचरत्वमुररीकर्तव्यं २५ तथाप्रतीतेः। न प्रदीपादिभिरतिपसङ्गापादनं तत्र तत्प्रतीतेरभावात् । ततोऽस्ति वाद्यस्याप्युपलम्म इत्यसिद्धिरेवैकोपरम्भस्य हेलर्थस्य । तथा पृथगनुपलम्मस्यापि । न हि तत्र किश्चित्प्रमाणम् अप्रतिबन्धात् । न हि तत्र तस्य तादाम्यम् । तद्वनीरूपत्वापत्तेः । तस्यापि पुनःप्रमाणान्तरेण तदात्मना प्रणेऽनवस्थापन। नापि तस्मात् अन्यथा १५ १नियध्यते आ० व०प०१२-गवदर्शनात् ५०॥

·" २२८ न्यायविनिश्चयविवरणे [२११६८-२९६ उत्पत्ति, अवस्तुन्येव तस्याहेतुत्वात् । न च प्रतिबन्धान्तरम् । अप्रतिबद्धस्य च न तद्विषयत्व- मतिप्रसादिति । आश्रयासिद्धो यथा भावमात्रानुपङ्गी विनाशो भावाना निर्हेतुक्लादिति । निरन्वयो पत्र भावप्र वसो धर्मी निर्दिष्ट स चासिद्ध एव । अन्यथा किमनेन हेतुना तस्यैवातोऽपि साधनात् ? ५ तत्कथमसिद्धावस्य सिद्धि सिद्ध एव धमिणि तद्धर्मसिद्धरुपपत्ते । असिद्धिश्चास्य सान्वयम्यैव विनाशस्य प्रतीतेः, यथा बाल्यादेयोवनादो । न हि तत्रान्वयो नास्ति, 'स एवायम् इत्यपरिस्खरितात् प्रत्ययात् । हेतुफलभावादेवाय' नान्वयादिति चेत्, न, तन्निमित्तत्त्वेऽतिप्रसङ्गस्याभिहितत्वात् । भरतु तर्हि सान्वयनिरन्वयविशेष विवक्षारहित तदुभयसाधारण विनाशमात्र धर्मी सिद्धत्वादिति चेत्, न; विशेषद्वयस्य असम्भवात् । न हि निरन्वयोऽपि विनाश कचिदयगतिपथप्रस्थायी सान्वयस्यैव प्रतीते, २० तत्कथ तयो किञ्चित् सामान्य नाम यस्य हेतु प्रत्याश्रयत्वमुपाल्प्येत ? तदेवाह- सर्वथा नास्ति सामान्य परिणामविनाशयोः । यो हेतोराश्रय [अनिष्टेरिष्टः स्वास्मा विशेषतः] ॥१६८॥ इति । व्यक्तमेतत् । भवतु तहि परिणामात्मैव विनाशो धर्माति चेत्, आह-अनिष्टेरिति । न हि परिणम सौगतस्येप्टो यतस्तस्य भावमात्रानुपङ्गिव सान्यते । न च तत्साधनमुपपन जैन प्रति १५ विवादाभावात् । स्तर्हि सौगतस्येष्ट । इत्याह-'डप्ट. स्मात्मा विशेपत.' इति । विशेषेण हि निरनुगम रक्षणेन सौगतस्येष्टो वस्तुस्वभावो न परिणामेन । स च प्रमाणामावादसिद्ध इति कथमस्याश्रया- सिद्धत्व न भवतीति मन्यते । निरशवस्तुवादिन सत्वादि सर्वोऽपि प्रतिज्ञार्थैकदेशासिद्ध । तद्यथा अनित्य शब्द सत्त्वात् कृतक्त्वात् उत्पत्तिमत्त्वाच्चेति । प्रतिज्ञार्थो हि अत्र धर्मिसाध्यधर्मसमुदाय । तदेकदेश पुन शब्दोऽनि यत्व च, तत्र यथा अनित्यत्वस्य न हेतुत्य साध्यत्वेनासिद्धत्वात् तथा २० शब्दस्यापि । अत एव शब्दत्वादेस्तत्स्वभावस्य परैस्तत्त्वमनभिप्रेत तद सत्त्वादेरपि भवेत्, शब्दस्वभाव स्य सत्त्वादिनानाधर्मस्याभावात्, अन्यथा निष्करनिखिलवस्तुमतिज्ञाव्यापते । वस्तुरूप एव तत्र न विद्यत एव नानाधर्मो व्यावृत्तिरूपस्तु विद्यत एव व्यावर्त्य भेदेन तद्धदस्य प्रतिष्ठिते, “यानन्ति पररूपाणि तारत्यस्तनिवृत्तय ।" इति [ ] वचनादिति चेत्, न, तद्भदस्याप्येकस्वभावनिवन्धनस्य कार्यभेदवदसम्भवात् अनेकस्वभावस्य च शब्दे वस्तुन्यभावात् । भाव एव व्यावृत्तिरूपम्येति चेत्, २५ न, तन्निबन्धनस्यापि पुनस्तद्रूपानेकस्वभावस्य रुपनायामनवस्थापते । सत्यमेतत्, केवल विरूपा एवाविचारितरम्या व्यावृत्तिभेदेन तद्भ दमुपकल्पयन्तीति चेत्, न तर्हि तत क्स्यचित् सिद्धिरवस्तु सस्पर्शित्वात्,अन्यथा तत साम्यस्यैव सिद्धरनर्थक रिङ्गसमर्थनम् । तन्न कल्पनासिद्धस्य सिद्धत्व- मित्यसिद्ध एव सत्त्वादि । एतदेवाह- साध्यसाधनभावो न शब्दे नाशित्वसत्वयोः । इति । १ स एवायमिति प्रत्यय । २ अर्थ- आ०, २०, ५०।३ 'तरमादकस्य भावस्ययावन्ति पररूपाणि ताव यस्तदपेक्ष्या व्यावृत्तप । -प्र०या० स्व० पृ० ११६ । । , ·, १० २।१९६-२०१] २ अनुमानप्रस्ताव न हि शब्दे धर्मिणि नाशिस्वस्य साध्यभावः साधनभावो वा सत्त्वस्य उपलक्षणमिद तेन कृतकत्वादेश्च,तस्य वस्तुतः कल्पनया चावस्तुत्वात् । अत्रैव प्रतिवस्तूपमया दृष्टान्तमाचष्टे- अनलः पावकोऽग्नित्वात् [इत्यनेकान्तचिदिपाम् ] ॥१९९।। इति । यथैव हि अनले धर्मिणि पावकत्वाग्नित्वयोर्न साध्यसाधनभाव. शब्दभेदेऽपि वस्तुभेदाभावात् तथा प्रकृतयोरपि । न हि तत्रापि वस्तुभेदो विकल्पभेदस्यैव भावात् । केषां पुनस्तर तयोर्न तद्भावः? इत्याह-'इत्यनेकान्तविद्विपाम्' इति । विकल्पबुद्धौ अनेकान्तं ये विद्विपन्ति तेषामिति । न हि अत्रामिलाप्येतराकारस्यानेकान्तस्याभावे विकलो नाम, यतः विकल्पिताऽपि हेतुसिद्धिर्भवेत् । गक्तु कल्पितस्तत्र अनेकान्त इति चेत्, न; अनवस्थादोपस्योद्घोषितत्वात् । भवतः कथं तत्र तयो- स्तझाव इति चेत् ? आह- सर्वान्यसदृशः शब्दः सत्यादिपरिणामतः । सर्वान्यार्थासमः शब्दः शब्दादिपरिणामतः ।।२००॥ इति । साधारणेतरस्वभावो हि शब्दः स्याद्वादिनां प्रतीतिबलात् । प्रतीयते हि तत्र साधारण- स्वभावत्वं सत्त्वज्ञेयत्वादिना परिणामेन, तद्रूपण तम्य सर्वापरपदार्थसादृश्यात, असाधारणरूपत्वं च शब्दत्वश्रावणत्वादिना, तस्य तदन्यत्र सर्वत्राभावात् । अतः शन्दानित्यत्वसाधनेन तेषां सत्त्वादेः प्रतिज्ञाऽर्थंकदेशासिद्धत्वम् । शब्दादसाधारणपरिणामात्मनस्तस्य तद्विपरीतत्वेन न निरंशयादिनामिति १५ भावः । शब्दस्य परिणामत्वे परिणामिना भवितव्यं तस्य तद्धर्मत्वात् । न चासौ कश्चिदपि अस्तोति चेत; न पुद्गलपरमाणूनों भावात् । एतदेवाह- अणूनां श्रुतयोग्यत्वातिशयादानहानयः । शब्दोस्पत्तिपिनाशाः (तत्साध्यसाधनसंस्थितिः ] ।।२०।। इति । शब्दस्य हि उत्पत्तिर्नाम पुद्गलपरमाणूनां ताल्यादिभिः श्रागनानविषयभाव योग्यसन्ध- २० रूपातिशयोपादानमेव, विनाशोऽपि कुनश्चिदतिशयपरिहाणिरेव, नासत. सर्वथा प्रादुर्भावो नापि नोरूपः प्रध्वंस: प्रमाणाभावात् । ततो युक्तं परिणामत्वं शब्दस्य पुद्गलपर्यायलात | न चेदमसिद्धमवयोद्धव्य तृतीये निरूपयिष्यमाणत्यात् । बहुवचनं तु उभयत्रापि व्यक्तिबहुत्वापेक्षं प्रतिपत्तन्यम् । तत. किम् ? इत्याह-तत्साध्यसाधनसंस्थितिः । तत् तस्मात साधारणेतरस्वभावसद्भावात् माध्यसाधना- नामनित्यत्यसत्यारीनां संस्थितिरस्तीति शेषः । एवमन्ये ऽप्यसिद्धा हेत्वाभासा अभ्यहिलायाः । सम्प्रत्यनैकान्ति कस्तदाभास उच्यते । कथं पुनर्विरुद्धैत्यादौ 'कारिकायामनुक्तानदामासः कथ्यते तदुक्तस्यैव विवरणीयत्वादिति चेत् ? ना सन्दिग्धशब्देन तस्यैव अभिधानात् । सन्दिग्ध- साध्यविषयत्वेन तत्र तच्छब्दोपपतेः । स च यथा तनुकरणमुवनादिकं बुद्धिमधेतुकम् भवेतनोपादा- नत्वात् सनिवेशविशिष्टत्वाच पादिवदिति । स्यान्मतम्-सत एव साध्ये तद्विपक्षे च भावादनकान्तिकत्वम् । न च तन्वादी ताशम- ३. १ न्यायवि० श्लो० २११९७ ॥

·न्यायविनिश्चयविवरणे [२०१ चेतनोपादान वादिकमस्ति यस्य घटादौ साध्यानुगम प्रतिपन्न । यदि स्यात् जीर्णप्रासादादिवत् तत्रापि प्रतिपत्तु स्वयमेव कृतवुद्धि स्यादिति व्यथैवेयमनुमानक्लुप्तिर्भवेत् । तनोऽसिद्ध एव तत्राय हेतुवर्ग इति कथमनैकान्तिकत्वम् । तदुक्तम्- "सिद्ध यादृगधिष्ठातृभाभानानुत्तिमत् । सन्निवेशादि तद्युक्तं तस्माद्यदनुमीयते ।।" [प० वा० १।१३ ] इति, तदयुक्तम् , प्रत्यवमर्शेन तत्रापि तसिद्धे । अस्ति हि घरादाविव तन्वादावपि प्रत्यवमर्श - 'अयमचेतनोपादान , अयमचेतनोपादान' इत्यादि, तत्कथ जीपति तस्मिनन तदसिद्धत्वकल्पनम् ? व्यपदेश एवाय केवल न प्रत्यवमर्श इति चेत्, न, कृतस्त्वादावपि एव प्रसङ्गात् । शवय हि वक्तु घर कृन्तक शब्दोऽपि कृतक इति व्यपदेशमात्रमेवेद नानापि सामान्यप्रत्यवमर्श कश्चित् । तथा १० चानासायपि असिद्ध एवेति न कश्चिदपि हेतु सिद्ध स्यात् । ततो यथा कृतमत्वादौ प्रत्यवमर्श एव सामान्य विषयः, सद्वदचेतनोपादानत्वादावपि इति सिद्ध एयम् केवल साध्याभावेऽपि भावात् अनैकान्तिक । तथा हि-बुद्धिमतो हेतोर्यच्छरीर तद्यदि तेनैव बुद्धिमता बुद्धिमद्धेतुक तन्निर्माणेऽपि तस्य शरीरान्तर पुनम्तन्निमाणे पाति न कचिदवस्थितिस्तच्छरीराणाम् । अन्येन बुद्धिमता तधेनुक तदित्यपि न युक्तम्, तच्छरीरम्यापि तदन्येन त तुमत्वकल्पनायामव्यवस्थापत्ते । अथाशरीर- १५ बुद्धिमधेतुक्मेव तच्छरीर तदयममसङ्ग, तन, तन्यादावपि तधेतुकम्यैव प्रसङ्गात् । अन्तु तर्हि तन् अतधेतुक्मेवेति चेत्, सिद्ध तर्हि तेन व्यभिचारित्वम् अचेतनोपादानत्वादे असिद्धे वुद्धिमति तच्छरीरस्याप्यसिद्धत्वात् कथ तेन व्यभिचारपनम् । सिद्धे सिद्धमेव तदिति चेत, तथापि कि तत्वल्पनेन सिद्धम्य तेने प्रत्यर यानानुपपतेरिति चेत्, सत्यं यदि प्रमाणसिद्धेन तेने तल्पनम्। न चैव परागी रमात्रसिधेनैव तदुपपादनात्, तदङ्गीकारस्य अप्रमाणत्वात् कथ तद्विपयेण व्यभि २० चार इति चेत् ! कथ तादृशेनैव क्षणक्षयादिनाऽनुपरम्भस्य पक्षधर्मत्व यतो 'नास्ति क्षणक्षयादिर- नुपरम्भात् व्योममुमादिवत्' इत्यनुमानमुज्जृम्भेत ? तेदभावो न भावेषु साध्यते किन्तु तद्विरुद्ध- मनि (द्ध नि) त्यत्यमानं कोटस्थ्यमेवेति चेत् अमतिपन्ने तस्मिन् फ्थ तत्र तद्विरुद्धलपतिपत्ति । पराङ्गीकारादप्रतिपन्नव्यभिचारबुद्धेरिति स्वरुचिनिरचितदर्शनप्रदर्शनमात्रम् । तस्य नास्त्येव शरीर- मिति केचित् । तैरपि तत्र निदर्शनं वक्तव्य यतोऽशरीरस्यैव तस्य तन्वादिक्तृत्व प्रतीयेत इति । २५ उच्यत एव गादमुप्त तेन अनारीरेणापि स्वशरीरविक्षेपाद करणादिति चेत्, अबुद्धिमत्ता ऽपि तहि तेन तत्करणाद् बुद्धिमत्त्वमपि तम्य न स्यात् । कुविन्दाद बुद्धिमत एव दर्शनात् तम्यापि बुद्धिमत्त्वे सशरीरत्वमपि स्याटविशेषात् । किमर्थ या बुद्धिमतोऽपि तस्य त वादिकरणम् । क्रीडार्थ- मिति चेत्, न, क्षण परेशस्य क्रीडाऽमम्भवात् । कोशोऽपि विद्यत एव तस्य रागादिरिति चेत, १- रोपि तम्य शरीरान्तर पुनस्त नर्माणौति प०1० शरीरम् । ३ व्यभिचारकल्पनन । ४ शरारेण । ५ पराङ्गीकारमाप्रसिद्धनैष । ६ क्षणिकत्वाभाव । ७ क्षणिक । --दविप्रतिपने व्य- थायर,प..

·+ १० स२०१] २ अनुमानप्रस्तावः कथं तर्हि तस्य दुस्तरासारसंसारघोरासातसागरोदरनिपातनिमित्तां प्रतिपद्यमान एव तत्प्रयुक्तः क्रोडायां प्रवर्तेत ! बालप्रज्ञामलीमसमानसस्यैव तदुपपत्तेः । प्राकृतस्यैव सोऽपि तन्निमित्त न विश्वलोकाति- शयिशत्यधिष्ठानस्य महेश्वरस्य, न हि यया पन्नावपं मानुपाय प्रतफ्त्येवं मयूरायापीति चेत्, न; तल्लेशेऽपि श्लेशस्वस्याविशेषात् । तथापि प्राप्तक्लेशस्यैव तन्निमित्चत्वं न तस्येति कल्पनायाम् अचेतनोपादानत्वाद्यविशेषऽपि कलशमुशलादिकमेव बुद्धिमधेतुर्क न तन्वादीति किन्न विभाग- ५ कल्पनं यतो व्यभिचारदोषो दुप्परिहारो न प्राप्नुयात् । किञ्च, मुक्तानामपि तन्वादि कुर्वन् क्रीडति किन्न सः । प्रभावः स्यात् परं चैवमशक्यार्थोपकल्पनात् ।।१५५५।। कर्मणां तन्निमित्तानामभावानेति चेदसत् । तेषामपि तदायप्रादुर्भावतया स्थितेः ॥१५५६।। अचिन्यां बिभ्रतः शक्ति किंवा तेषामपेक्षया । सहायापैक्षिणी शक्तिरचिन्त्या या कथं भवेत् ? ॥१५५७|| तन्न क्रीडापरत्वेन युक्ता तन्यादिनिर्मितिः । प्राणिनामुपभोगाय तस्कृतियदि करप्यते ॥१५५८॥ उपभोगोऽपि कर्तव्यः प्रीतिरेव तनुभृताम् । १५ यद्यनुग्रहबुद्धयाऽसौ तक्रियायां प्रवर्तते ॥१५५९॥ तथा च दुःखजन्मैपां न तत्कार्यतया स्थितम् । व्यभिचारेण तदुघेतून् योजयत्यपसंशयम् ॥१५६०॥ अस्ति निग्रहबोधोऽपि यदि तस्य मनीषिणः । द्रोहः इस्तैः कृतो ये स तत्र परिसरुप्यताम् ॥१५६१॥ दुधते सोऽपि चेहल्यै, सत्त्वैरत्यल्पशक्तिभिः । तत्प्रभाववादाय त्वं प्रयच्छ जलाजलिम् ॥१५६२॥ अद्रोहकन्सु तन्नायं निग्रहस्तेषु युज्यते । फर्तु वुद्धिमता देवैरिदमन्यत्र भाषितम् ॥१५६३॥ "तत्यादिकरणात् सन्शन भवलेशेन योजयेत् । बुद्धिमानीश्वरः कस्मात् स्वयं द्रोहमकुर्वतः ॥ [सिसिवि० परि२७] इति । निमहोऽपि तेषामुपकारायैव, फोपभोगेन कर्मपरिक्षये निर्वाणपुरप्राप्तेर्भावादिति चेत्; अपरिपकानामेव तर्हि तेषां परिक्षयः कर्तव्य. स्यात् । एव हि तेन जगदनुगृहीतं भवति, प्रभुर्य- १ तस्य स दु-आ, व०, प० । २ साधारण बनत्यै च । ३ प्रभवत्येवं आ. ब०, प० । ४-रायः आ०, ०५०! ५-प्रभावाय आव०,१०। ६-पक्षियः क परि-आश्वा प०॥ ७ जनानुगृहीतं आ०, २०५०। २० २५ .

·२३२ न्यायविनिश्चयविवरण [२।२०२ देवेच्छति तत्करोतीति चानुसृतं भवति । यदि वा, कृत्वा परिशोधनात् कर्मणामकरणमेवोपपन्नम् "प्रक्षा- लनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शन घरम्"। ] इति न्यायात् । तत्कर्मणामविद्यामलीमसाः पाणिन एव कर्तारी न महेश्वरः स तु तेषां फल्मेवोचितं परिकल्पयतीति चेत् तन्वादीनामपि त एव किन्न कारो यतस्तेपामीश्वरकर्तृत्वमुच्यते । प्राणिनामज्ञत्वादिति चेत्, न; कर्मस्वपि समानत्वात् । तथा ५ हि-यथा ते तन्वाद्युपादानादिकं न जानन्ति तथा कर्मवैचित्र्यनिमित्तमपि, अन्यथा दुष्कर्मकरणा- सम्भवात् । मा भूवंस्तेऽपि तेषां कर्तार इति चेत् ; आगतस्तर्हि तैरपि हेतूनां व्यभिचारदोषोऽप्रति- विधान । तन्नोपकारायापि निग्रहकरणमुपपन्नम् । प्रयोजननिरपेक्षमेव तस्य जगरकरणं स्वाभाव्यादिति चेत् कथं तर्हि तत्कस्यचिदनुग्रहाय अपरस्योपघाताय च ! महेश्वरस्यैवं नाभिसन्धिर्जगत्स्वभावादेव तद्विमाग इति चेत्, अनुबद्धस्तईि १० तेन व्यभिचारदोप इत्युपपन्नमनैकान्तिकत्वमचेतनोपादानत्यादीनाम् । तथा तत्पुत्रत्वादीनामरि । स श्यामः तत्पुत्रत्वादितरतत्पुत्रवत् । पका एते तण्डुला. एकस्था- त्यन्तर्गतत्वात् उपमृष्टतण्डुलवत्' इत्यादयोऽपि तद्विपक्षे बाधकवैधुर्येण अन्यथाऽनुपपत्तिवैकल्यादेव अगमकल्यपदवीमासादयन्ति न पुनस्त्ररूप्यवैकल्यात् । अस्ति पत्र पक्षधर्मत्वं देशान्तरगते देवदत्तादी तत्पुत्रत्वस्य भावात् । सपक्षे सत्त्वञ्च, पार्श्ववर्तिनि पुरुष श्यामे तदुपलम्भात् । विपक्षव्यतिरेक्श्च १५ तत्पुत्रत्वस्य अश्यामन्याप्रतिपत्ते, अश्यामपुत्रस्य चातत्पुत्रन्वात् । नन्वत्र साध्यप्रतिबन्धो नास्ति-न तत्पुत्रत्वं श्यामत्वस्य कार्यम्; तत. प्रागेव भावात्, विशिष्टाहारदेशादियलेन पश्चादेव हि ततः श्यामत्वं भवति तत्कथं तद्धेतुकन्वं तत्पुत्रत्वस्य ! कथं वा तत्स्वभावत्यमिति प्रतिबन्धवैकल्यादेव अगमक्त्वमत्र नान्यथाऽनुपपत्तिविरहादिति चेत्, कथं पुनस्नरूप्ये सति तद्व कल्यं कृतकत्वादावपि अविश्वास- प्रसङ्गात् ? तदेवात्र नास्ति विपक्षव्यावृत्तेरभावात् अश्यामेऽपि बालावस्थायां स्पुत्रत्वस्योपसम्मादिति २० चेत्, शिंशपात्वेऽपि तन स्यात्, अङ्कुरदशायामवृक्षत्वेऽपि तद्भावेन विपक्षव्यावृत्तेरमावात् । वृक्षपरि- णामयोग्यतयाङ्करस्यापि वृक्षत्वे श्यामपरिणामशक्तितया वालकस्यापि किन्न श्यामत्वं यतो विपक्षव्यति- रेको न भवेत् । ततस्तन्मात्रानुवन्धित्यान् साध्यधर्मस्योपपन्नमस्य स्वभावहेतुत्वं शिंशपात्वादिवदिति न प्रतिबन्धवैकल्यादगमरत्वम्,अन्यथाऽनुपपत्तिविरहादेव तदुपपत्ते । सम्प्रति चिरन्तनाचार्यानुस्मरणेन पुण्यातिशयावाप्तिमभिसन्दधानः श्रीमत्पात्रकेसरिवचनेन २५ हेत्वाभासानामुपसहारं दर्शयन्नाह- अन्यथाऽनुपपन्नस्वरहिता ये विलक्षणाः । अकिश्चित्कारकान् सर्वान् तान् वयं सङ्गिरामहे ॥२०२॥ इति । अन्यथाऽनुपपत्तिविरहादेव हि तत्पुत्रत्वादयोऽन्ये ऽपि हेवामासा. साध्यप्रत्यायनवाल्यात् अकिञ्चित्रा न त्रैरूप्यविरहात् । तदविरहस्योक्तरीत्या समर्थनादिति व्यं स्याद्वादन्यायवेदिन ३० प्रतिपादयामहे । १ पश्या- आ०, २०, ५०। २ नहि त- आ०, २०, ५०1 ·२००३] २ अनुमानप्रस्तावः तदेवमुपदर्य हेतुतदामासान् सम्प्रति दूषणामास दर्शयन्नाह- तत्र मिथ्योत्तरं जातिः [यथाऽनेकान्तविदिपाम् ] । इति । प्रमाणोपपन्ने साध्ये धर्मे यस्मिन् मिथ्योत्तरं भूतदोषस्योद्भावयितुमशक्यत्वेनासपणो- द्भावन सा जातिरिति । तत्केपामित्याह-'यथाऽनेकान्तविद्विपाम्' इति । यथेत्युदाहरणमदर्शने । अनेकान्तपिद्विपः सौगतादयस्तेपामिति । कीदृश तत् । इत्याह- दध्युप्यादेरभेदत्वप्रसङ्गादेकचोदनम् ॥२०३।। इति । दधि चोप्टरचादिर्यस्य कर्कगुडादेस्तस्य एकचोदनमेकशब्दाभिधेयत्वम् । कुत एतत् । अमे- दत्यस्य दध्युष्टादेरेक्त्वस्य प्रसङ्गात् । प्रसज्यते हि अनेकान्तपादिनो यथा क्षौरविकारस्य दधित्वं तथा करमत्वमपि, अन्यथा 'सर्वो भावस्तदतत्स्वभावः' इति सिद्धान्तव्यापत्ते । तथा च दधिशब्देनैव क्षीरविवारस्येवोष्ट्रस्यापि तदेकतामापनस्याभिधानात् दधि खादेति चोदितेन करमेऽपि तद्भक्षणाय १० प्रवर्तितव्यम् । तदुक्तम्-"सर्वस्योभयरूपत्वे' [ प्र० वा० ३। १८१ ] इत्यादि । विद्यत एव दनि फश्चिद्विशेपो यतो न करमत्व तस्येति चेत्, तर्हि स एव दधीति वक्तव्यं तत एव तरफलस्य तृप्न्यादेर्भावात्, स च न फरभादो अस्तीति कथ तदतत्स्वभावत्व भावाना यत एकान्तवाद एव प्रशस्तो न भवेत् । इदमप्यभिहितम्- "अथास्त्यतिशयः कश्चित् येन भेदेन वर्तते । स एव दघि सोऽन्यत्र नास्तीत्यनुभयं वरम् ।" [१० वा० ३। १८२ ] इति । कथं पुनरस्यासदुत्तरत्व यतो जातित्वमिति चेत्। प्रमाणबलावलम्बिन्यनेकान्ते प्रवृत्त । मतिपा- दित हि तदवलम्बितत्वमनेकान्तस्य प्रत्यक्षत ,सत्वादिसाधनसमुद्भवादामिनियोधिकादपि तस्यैव प्रतिपचे सविस्तर समर्थितत्वात् । न च प्रमाणपरिशोषिते वस्तुनि दूपणसम्भव हतया हि-तदपि तदतदात्मके वस्तुनि दूपणमुझुप्यमाण न तायत् सामान्यविशेपात्मके भवितुमर्हति, दध्याचन्वयिन सामान्यस्यैकस्या- २० भावात् । सदृशपरिणामो हि सामान्यम्, तच्च दध्यादिपर्यवसितमेव न किश्चिदपि सत्त्वमन्यद्वा समन्वित- मस्ति नीरतज्ज्ञानयो सारूप्यवत् । तत्कथ दयुष्ट्योरेकत्वं यन एकचोदनापामन्यनापि प्रतिः । नापि द्रव्यपर्यायात्मके, दधिव्यस्य स्तव्य स्तब्धतरादिमि स्वपर्यायैरेव अभेदात नोष्ट्रपर्यायै । एवमेव निर्वाधायास्तत्प्रतीतेरनुभवात् , अन्यथा विकल्पज्ञानस्यापि स्वगतेनेव तदन्तरगतेनाप्यभिलाप्याकारणा- भेदापते न भाविकल्पो गातृविक्पाद्वियेत, तथा च तद्विाल्पप्रयुक्तम्य भार्यायामिव मातर्यपि प्रवृत्ति- २५ भनेत् । तत स्याद्वादिमतमनवबुद्धय तत्रेदमुच्यमान धर्मकीर्विदूपकत्वमावेदयति-"पूर्वपक्षमविज्ञाय दूषकोऽपि निदपकः ।" [ ] इति मसिद्धे मस्तु वा दधिकरभयो सामान्यपरायामेन चोदनाया दधिवत् फरभेऽपि प्राति ,न च दधिचोदनायास्त परत्व क्षीरविकारविषयतया विशेषपरताया एव तत्रोपर- म्भात्, तद्विकाराच्च करमरूपम्य पिशेपस्यार्थान्तरत्यात् । एतदेव परप्रसिद्धन निदर्शनेन दर्शयनाह- १"रादेव मर्च को नेच्छेन स्वरूरादिचाश्यात् । प्रदेश निर्यागात् '-आप्तमी० श्लो. १५ ॥ २ तदाम-आ०, २०, ५०। ३ विरल्यान्तर । - ·५ २३४ न्यायविनिश्चयविवरणे [२२२०४-- सुगतोऽपि मृगो जातो मृगोऽपि सुगतः स्मृतः । तथाऽपि सुगतो बन्यो मृगः खायो यषेप्यते ॥२०४॥ तथा वस्तुपलादेव भेदाभेदव्यवस्थितेः । चोदितो दधि खादेति किमुष्टमभिधावति ॥२०५॥ इति । सुगतोऽपि न केवलमन्यो जातः पूर्वस्मिन् भवे मृगः मृगोऽपि न केवलं मनुष्य एव सुगतः स्मृतोऽनुमतः तदुत्तरभने शाश्य. ततः किम् । तथाऽपि मृागतभवयो उपादानोपादेयतयक- सन्तानत्वेऽपि सुगतो बन्यो न मृगो मृगस्तु साधो न सुगत इति यथा येन अवस्थाभेदप्रकारेण इप्यते सौगते , तथा वस्तुवलादेव वस्तुशक्तित एव भेदाभेदयोरसाकर्येण व्यवस्थिते चोदितो दधि सादेति कस्मात् उष्टमभिधारति सत्येव तरसाकर्ये तदुपपत्ते । सम्प्रति जात्यन्तरं दर्शयन्नाह- अत्रैवोभयपक्षोक्तदोपारेका [अनवस्थितेः ] । इति । अव भेदाभेदव्यवस्थितावेव उभयपक्षः नित्य कान्तपक्ष. क्षणिककानपक्षश्च तत्र य उक्तः स्याद्वादिना दोप. "अर्थक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः" [ लधी० इलो० ८ ] इत्यादिः तस्य आरेका संशीति तिरिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । कुन इत्याह-अनपस्थिते. तदारेकायाः १५ प्रमाणमापितत्वेन स्थित्यभावात् । अन्यथा सर्वस्यापि प्रमाणस्य निर्विषयतापत्तेः । पुनरपि तदन्तरमाह- अनन्वयादिदोपोक्तेः प्रपञ्चो वा [ अनया दिशा ] इति ॥२०६।। वा इति समुच्चये अनन्वय सर्वानेकान्तसाधने सपक्षवल्यम् आदिशब्दात् अपक्षधर्मत्वं सत्त्वादिसाधने हेतुसाध्ये व्यावृत्यमानश्च स एव दोपस्तदुक्तेः प्रपञ्चः प्रबन्धो जातिरिति पूर्ववत्सम्बन्ध । कयोपपत्त्येत्याह-'अनया दिशा' इति । अनया पूर्वप्रतिपादितया दिशा अन्वयाद्यभावेऽपि गमक- २० वोपपचिवमनेति । ननु यथाऽन्यापि साधादिसमा जातिनैयायिकादिना कथ्यते तथा त्वया क्रिन्नति चेत् । अत्राह-- मिथ्योत्तराणामानन्त्याच्छास्त्रे चा विस्तरोक्तितः । साधादिसमत्वेन जातिर्नेह प्रतन्यते ॥२०७॥ इति । न पुनरिह शास्त्रे साधर्म्यवैधादिममा तयाऽपि जातिविस्तरेण निरूप्यते । कस्मा- दिति चेत् ? मिथ्योत्तराणां पुरुषाभिपायनियन्धनत्येनेयत्तापरिच्छेदाभावात् विलक्षणकदर्थने वा शास्त्र विस्तरेण श्रीपात्रकेसरिस्वामिना प्रतिपादनादित्यलमभिनिवेशेन । तदेवमनुमानतदाभासभेदे निरूपिते यथा जयेतरव्यवस्था तथा दर्शयन्नाह- प्रकृनाशेपतच्याथेप्रकाशपटुवादिनः । विब्रुवाणोऽब्रुयाणां वा विपरीतो निगृह्यते ॥२०८॥ इति । १ -स्वासत्तासा- आ०, २०, ५०। २ साध्याश्याइत्यभा-आ०, ५०, ५०1 -साध्या- व्याच्या भा-ता०1३ न्यायसू०५।१।१-३७ । ३० ·२०२०८] २ अनुमानप्रस्ताव २३५ प्रकृतो विधिमुखेन निषेपमुखेन वा साधयितव्यतया प्रक्रान्तो यः अशेषः समग्रः साध्य- साधनरूपः, तत्वार्थो न सौगतवत् कल्पितस्वभावस्तस्य प्रकाशः सभ्यचेतसि समर्पणं तत्र पटुवादिनः सकाशात् यो विपरीत. तत्प्रकाशपाटवविकलः स निगृह्यते पराजयं प्राप्नोति । तथाहि-यदा जैनो वादी सम्यहेतुप्रयोगेण स्वपक्षं प्रकाशयति-परिणामी भावोऽर्थक्रियाकारित्वात् । न हि नित्यैकान्ते तत्कारित्वं क्रमयोगपविरोधात, क्षणिकैकान्ते सदसरसमयविकल्पायोगाच । न च तदुभयविकल्पानामातं ५ प्रकारान्तरं सम्भवति यतस्तदेकान्ते तत्कारित्वायस्थितिस्तस्य बहिरन्तश्चाप्रतिरत्तेरिति तदा सौगतादिः प्रतिवादी पराजीयते । यदा वा जैन एवं प्रतिवादी प्रकृतमेव हेतुं परप्रयुक्त विरुद्धमुद्भाव्य ततः स्वपक्षमवद्योतयति तदापि परस्यैव पराजयावाप्तिस्तद्विपरीतत्वेनेति प्रतिपत्तव्यम् । अथ 'यदा सौगतादिरेय वादी प्रतिवादी वा स्वपक्षे पपक्षे च साधनं वा किञ्चित् समोचीनमनवलोकयन् छलादिना प्रत्यव- तिष्ठते सभाभीरुतया तूष्णी वा तिष्ठति तदा तदनुद्भावने जैनस्यैव निग्रह इति चेत्, न; प्रनाथ - १० प्रत्यायने सति तदनुद्भावनस्यादोपत्वात् । यदि च तत्प्रत्ययस्थानादिना जयः परस्य पराजयश्च तदनु- द्भावनेन जैनस्य किमर्यास्तहि पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहादयो विनापि तैस्तत्सम्भवात् । तदुक्तम्-- "वादिनो गुणदोपाभ्यां स्यातां जयपराजयौ । यदि साध्याप्रसिद्धौ च व्यपार्थाः साधनादयः ।।" [ 1 इति । किश्च अनुदाविसमेवास्य तदनुद्भावनं यदि । १५ निग्रहाय छलायेवं किन्न स्यात् पतिवादिनः । ॥१५६४॥ उद्भावितं चेत् केनास्य कल्प्यमुद्भावनं त्वया । सभ्यैश्चेत् किन ते कुर्युश्छलायुद्भावनं तथा ॥१५६५॥ तद्वादिनैव चेत् सोऽयं स्वकोपीनप्रकाशनम् । कुर्वन् कथं जयी नाम न परस्यास्ति सम्भवः ॥१५६६॥ तदुद्भावनतस्तस्य गुणतश्चेजयस्तदा । पक्षविक्षेपणाद्दोपादजयोऽपि समृद्भवेत् ।।१५६७॥ न च तो युगपद्युक्तौ जन्ममृत्यू 'इव क्वचित् । यथा वा तमालोको यथा वा स्थितिविभ्रमौ ॥१५६८॥ ततो न परिक्षीणक्षस्य तदुद्भावनं गुण इति पराजय एव तस्योपपन्न इति सूक्तमिदं २५ वित्रु वाणो विसदृशं दूषणममिदघान. अत्रु वाणो वा तूप्णीमासोनो चा विपरीत एव निगृह्यत इति । तदनेनासिद्धानकान्ति कहेल्चामासोद्भावनमपि न पक्षसिद्धिविकलस्य गुण इति प्रतिपादितं प्रति. पत्तव्यम्, अङ्गीकृतनिर्वहणस्यैव सर्वथा गुणत्वोपपत्ते., सद्भावाभावाभ्यामेव जयपराजययो. सम्भात् । किमर्थं तर्हि तताभासोद्भावनमिति चेत् : परस्यानुपायपक्षतां प्रतिपाय पुनः स्वपक्षव्यव- स्थापनार्थम् । अत एवोक्तम्- १ यथा आ०, २०, ५०। २-वित्वत्मेवा- आ०. २०, प०।३ह आ०, २०, ५०। २० ३० ·. . २३६ न्यायविनिश्वयविवरणे [२।२०६ "विरुद्ध हेतुमुद्भाव्य चादिनं जयतीतरः । आभासान्तरमुद्भाव्य पक्षसिद्धिमपेक्षते ॥ ] इति । तस्मादेकस्य प्रकृतसिद्धरेव परस्य निग्रहो न प्रकारान्तरेण । तदेवाह- असाधनाङ्गवचनमदोपोद्भावनं द्वयोः। न युक्तं निग्रहस्थानमर्थापरिसमाप्तितः ॥२०९॥ इति । सिद्धिः सिपाघयिषितवस्तुनिर्णातिः साधनं तस्याङ्ग निर्वर्तकं प्रत्यक्षकं लिन वा तस्या- वचनमनुञ्चारणं वादिनो निग्रहस्थानं चादमभ्युपगम्य तूप्णीम्भवतो गत्यन्तरामावादिति । एतत् न युक्तम् । कस्मात् ? अर्थस्य वादपयोजनस्य साध्यनिर्णयलक्षणस्य अपरिसमाप्सितः तदा हि तस्य निग्रहस्थानमुपपन्नं यदा प्रतिवादिन, पक्षनिर्णयफलपरिसमाप्तिः, तदा तस्य जयाद्वादिनः पराजयो- १० पत्तेः, पराजयस्य जयसव्यपेक्षत्वात् । न च विना तत्परिसमाप्तेस्तस्य जयः तदर्थत्वातद्वयापारस्य । न च वादिनस्तूष्णींम्भावादेव तस्य तत्परिसमाप्तिः, प्रमाणकल्पनावैफल्यात् । न तत्परिसमाप्तेः तस्य जयः किन्तु वादिदोपस्योद्भावनादिति चेत्, उक्तमत्र पक्षपरिग्रहादेवैफल्यमिति । कथं वादिनस्तूप्णी- भावो दोपः, तावता तत्पक्षस्यापरिक्षयात् । शक्तिपरिक्षयादिति चेत् न, शक्तस्यापि कुतश्चिजिह्वा- कोलनादेस्तत्सम्भवात् । तस्मात् स्वपक्षं व्यवस्थाप्य जयवाञ्छया प्रवृत्तो यदि तन्न व्यवस्थापयति मा १५ भूजय एव तस्य, कस्मात् पुनः पराजयः ? स्वपक्षासाधनादिति चेत्, न; साधनस्य जयनिमित्तत्वेन जयस्यैव तदभावे भावात् । तदभाव एव पराजय इति चेत्, न तस्य प्रतिवादिन्यपि पक्षसिद्धि- विकल्त्वेन भावात् । न च द्वयोः पराजयः कस्यचिजयाभावे तदनुपपत्तेः । यदप्यत्र व्याख्यानम्-"प्रत्यक्षाविषयस्यार्थस्य सिद्धेरङ्ग त्रिविधं लिङ्गं तस्य वचनं समर्थनम्, तच्च यत्कृतकं तदनित्यं दृष्ट यथा घटादिकमिति साध्यसाधनयो. साकल्येन २० विपक्षे वाधकसामर्थ्यात् व्याप्त्युपदर्शनम्, अप्रदर्शितव्याप्तिकस्यानुक्तकल्पत्वेनागमकत्वात् । पक्षधर्मप्रदर्शनं वा, कृतश्च शब्द इति, तदनुपदर्शनेऽपि गमकत्वासम्भवात् चाक्षुपत्या- दिवत् । तस्यापचनमसाधनाङ्गपचनम् । तदुद्भाव्यमानं वादिनो निग्रहस्थानम् ।" [ इति; तदपि न समीचीनम् । तदुद्भावनमात्रेण स्वपरपक्षसिद्धिपतिक्षेपयोरभावात् , तन्निबन्धनत्वाच्च जयेतरव्यवस्थाया. । यदि च, व्याप्तेरवचनमसाधनाङ्गवचनम् ; फथ तदपरिजात (त) तत्प्रतिबन्ध २५ पति तदवचनं न दोपायेत्यभ्युपगमः १ यत इदं शोभेत- ] . १ 'अश्लकोप्यभ्यदात्-विरुद्धं हेतुमुदाय .."-रत्नाकरा० पृ० ११४११ उद्धृतोऽयम्- त० श्लो. पृ० ०८०सन्मति० टी० पृ०७५६ । प्रमाणमी० पृ०६५। २ जयाभाव । ३ "साधना- गयासमर्थनाद्वा । त्रिविधमेव हि लिङ्गमप्रत्यक्षस्य सिद्धेरङ्गम्-स्वभावः कार्यमनुपलम्मश्च । लस्य समर्थन साध्येन व्याप्ति प्रसाध्य धर्मिति भावसाधनम् । यथा यत्सत्कृत वा तत्सर्वमनित्यं यथा घटादि,म-तको वा शन्द इति.. तस्याठमर्थनं साधनाङ्गावचन तदादिनः पराजयस्यानमारब्धार्थाप्रसाधनात् । (पृ०१२).साधनं निरूपहेनुवचनसमुदायः तस्या पक्षधर्मादिवचनम्..."-यादन्या० पृ०६११४-ज्ञानम् आ०,२०॥

·२३७ १० २।२०६] • अनुमानप्रस्तावः "तद्भावहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः । ख्याप्येते विदुपां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ॥[प्र०या०२॥३६ ] इति । अपरिज्ञातप्रतिबन्धं मति तदवचनमसाधनाड्गवचनमेवेति चेत्; तस्य तहिं न प्रतिवादिनोद्भावनम् आत्मीयापरिज्ञानप्रकटनदोपात् । अथ सम्बन्धाभावमेवासौ तदानीमुद्भावयति; तर्हि साधनव्यभिचार- दोपादेव वादिनो निग्रहो न व्याप्त्यनुपदर्शनादिति न किञ्चिदेतत् । तथा नापक्षधर्मवचनमपि असाधनाड्गवचनम् ; तद्वचनस्यैव तत्त्वात् । न हि सर्वं कृतक- मनित्यमिति प्रतिपद्यमानः शब्दस्यापि कृतकस्यानित्यत्वं न प्रतिपद्यते सर्वानित्यतापतिपत्तैरेवाभाव. मसगात, तम्कि तद्वचनेन विनापि तेन साध्यसिद्धेः उपनयादिवचनयत् । परं प्रत्यर्थादापनस्यापि तस्य वचने परिजातप्रतिबन्धं प्रति व्याप्तिवचनमपि स्यादिति असगतमेतत्-"विदुपां वाच्यो हेतुरेव हि केवलः ।" [प्र०वा ०३।२६ ] इति । ततो नेदं व्याख्यानमुपपन्नम् । इदं तहिं स्यात्-"साध्यते विवादापनोयोऽनेनेति साधनं लिङ्गं तरयाङ्ग' पक्ष- धर्मत्वादिकं तस्यावचनं वादिनो निग्रहस्थानम् । रूपस्यैव अवचने पक्षसिद्धरनुपपत्तेः ।। ] इति चेत्, नेदमप्युपपन्नम् ; प्रतिवादिनः परपक्षासिद्धिमात्रेण स्वपक्षसिद्धेरभावात् जयानुपपत्तेः । इदं तर्हि व्याख्यान शोमनम्-"यत्साधनाङ्गं न भवति प्रतिज्ञोपनयादि तदसाध- १५ नाङ्गं तस्य वचनं साधनवाक्ये तदङ्गत्वेनोपपादनम् । यथा अनित्यः शब्दः, कृत- कत्वात्, यत्कृतकं तदनित्यं दृष्ट यथा घटादि, कृतकच शब्दस्तस्मादनित्यः इति । तदिदं वादिनो निग्रहाधिकरणमनर्थकाभिधानात् । अनर्थकं हि प्रतिज्ञादिकं विनाऽपि तेन 'यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटादि कृतकश्च शब्दः' इत्येतावतैव शब्दानित्यत्वस्य प्रतीतेः, प्रतीतार्थस्याप्यभिधानेऽतिप्रसङ्गः प्रतिज्ञादिभिः पञ्चावयवस्येवान्वयव्यतिरेकाम्यां पडयय- २० वस्य संशयजिज्ञासानयोजनशक्यप्राप्तिसंशयव्युदासर्दशापयवस्यापि साधनवाक्यस्याभि- धानोपनिपातात् ।। ] इति चेत; अनोच्यते- कृतकत्वं समर्थ चेच्छब्दानित्यवसाधने । प्रतिज्ञादिवचस्तम्य निग्रहाय कथं भवेत् ॥१५६९॥ प्रतीतार्थत्वदोपाच्चेत् पक्षसिद्धिमपीडयत् । प्रतीतार्थत्वमात्रेण दोपत्त कयमुच्यताम् ॥१५७०।। अन्यथा त्वत्मयोगेऽपि स्वार्थिकस्तद्वितस्तथा । यउत्पदं च दोपः स्यात प्रतीतार्थतया स्थितेः ॥१५७१।। १ तुलना-यादन्या० १०६० १२ "तस्यैव साधनस्य पन्ना प्रतिज्ञापनपनिगमनादि तस्या- साधनाङ्गस्य साधनवाश्ये उपादान यादिनो निग्रहस्यान व्याभिधानात् "-यादन्या. पृ०६। ३ तलातीतार्थमा- आ०, २०, ५०। ४ वायो-आ०, २०, ५० ।५ फूतरस्यात्' इत्यत्र ।

·२३८ न्यायविनिश्चयविवरणे [२२०६ १० कृतं सर्वमनित्यं हि दृष्टं यद्वद्धटादिकम् । कृतश्च शब्द इत्येतन्मात्रात् साध्यस्य निर्णयात् ॥१५७२॥ संक्षेप्तव्यं ततस्तेन विनाऽपि वचन लया। अन्यथा निग्रहादुक्तमिदं सिद्धिविनिश्चये ॥१५७३|| "सर्वनाम्ना विना वाक्यं तद्धितेन विना पदम् । संक्षेप्तव्यं समासार्थनिग्रहस्थानभीरुणा ॥१५७४॥” इति तावन्मात्रेण तम्ज्ञप्तावशक्तं पुरुष प्रति । सार्थत्वात् स्वार्थिकाद्युक्तिर्न दोष इति चेत्तथा ॥१५७५] प्रतिज्ञादिवचः कस्माददोपो न प्रकल्प्यते । यतस्तद्वादिनो वादे निग्रहायोपदर्यताम् ॥१५७६॥ निग्रहश्चेत् प्रतोतार्थात् प्रकृतानुपयोगतः । शब्दालङ्कारदोपोऽपि निग्रहः किन्न करप्यते ॥१५७७।। इयत्तानियमो येन निग्रहेप्वभिधीयताम् । न हि शब्दादिदोषाणां गणना काऽपि विद्यते ॥१५७८।। १५ केन वा तस्य तद्वचनानिग्रह. कर्तव्यः । प्राश्निकैरिति चेत्, साधु तेषां प्राश्निकत्वं यत स्वपक्षसाधनसमयसाधनप्रयोगोदात्तगुणाधिष्ठानमप्यनेस्पदोषेण निगृहन्तीति ? जयमपि ते तस्य तद्गुणेन कल्पयन्तीति चेत्, उक्तमत्र युगपत्तयोरेकनासम्भवादिति । ततस्तैस्तस्य गुणमयसो जय एवापाद- यितव्यो न निग्रह , निरर्थकवचनदोपस्य सतोऽप्यसत्कल्पत्वात्, “कणिका विषस्य न दूपिका शीतशिवाम्बुराशौ" [ बृहत्व० ० ५८ ] इति न्यायात् । तन्न तेस्तस्य निग्रहणम् । नापि २० प्रतिवादिना; गुणवतस्तेनापि निगृहीतुमशक्यत्वात् । ततो न स्यपक्षमिद्धिसम्पन्नस्य तद्वचनं निग्रह- स्थानम् । तसिद्धिविकलस्येति चेत्; नेदानीमधिकवचनेन किश्चित् तद्वैकल्यस्य निग्रहत्वात् । उभयमपि निग्रह एव "द्विद्धं सुबद्धम्" [ ] इति न्यायात् चेत् ; न; हेतुद्वयेऽप्यदोपा- पसे । एकस्यैव साध्यपत्यायनसामध्ये किं द्वितीयेन हेतुनेति चेत् ! न; दोषेणापि कि द्वितीयेन ! एक- स्मादेय वादिनो निग्रहनिप्पत्तेरिति साम्यात् । तदुक्तम्- "यादिनोऽनेकहेतूक्तौ निगृहीतिः किलेप्यते । नानेकपणस्योक्ती वैतण्डिकविनिग्रहः ।।" [सिद्धिवि०परि०५] इति । तदनेन छादिकमपि, स्वार्थसिद्धिसम्पन्नस्य तद्विपरीतस्य चोक्तन्यायेन निग्रहाऽनुपपत्तेः । यत्पुनरेतत्-"अन्वयवचनसामर्थ्यात् व्यतिरेकस्य तद्वचनसामर्थ्याचान्वयस्य प्रति- १सिद्धिवि० परि०५।२ न विद्यते अल्पो यस्यादसौ अनल्पः इति यावत् । ३ द्विबुद्ध मुनुद प०१४ "अन्वय यतिरेक्वचनयोर्वा साधर्म्यवति वैधर्मावति च साधन प्रयोग एक्स्यवाभिधानेन विर्भावात् द्वितीयस्यासामर्थ्य मिति तस्याप्यमापनाङ्गस्याभिधान निग्रहस्थान व्यर्थाभिधानादेव।"-यादन्या० पृ०६५।

·{ २२२१०] २ अनुमानप्रस्ताव २३६ त्तौ पुनः स्वशब्देन तद्वचनं प्रतीतार्थत्वेन निग्रहरथानम् [ इति तदपि नयुक्तम्: अरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चारणे प्रतिवादिनो निग्रइनसशात् परोक्तापरिज्ञानस्यापि दोषत्वात् । अथ रोपरोधार्थो न महतां जल्पारम्भोऽपितु परप्रतिपादनाय तत्र किं विरेवेति नियमेन तावदभिघातन्यं यावत्परः साध्यं प्रत्यायितो भवति न पुनः निरुच्चारितस्यापन्युच्चारणेन निगृहणीय इति चेत्, न; अस्यान्व- यादिवचनेऽपि तुल्यत्यात् । शक्यं हि वक्तु सामर्थ्यापितमर्थ प्रतिपत्तु मशक्नुवन्तं प्रति तत्प्रतिपिया- ५ दयिपया तत्परं वचनमुच्चारयत्नपि वादी न निग्रहेण योजयितव्यो बचनवैफल्याभावात् । परमप्यत्र व्याख्यानम्-"संशयादिरहितत्त्वेन प्रतिपान्यं साधनम् कर्मरधे भावे प्रत्यय- विधानाद, तदङ्गं स्वरूपं यस्य तत्साधनाङ्गं विवादापन्नं साध्यमेन, तस्मादन्यदसाधनाङ्गं तस्य वचनम् । तद्यथा आत्मनि वियादे नास्त्यात्मेति वयं बौद्धाः । के बौद्धाः ? ये युद्ध- शासनमुपगताः । को बुद्धः ? यस्य शासने भदन्ताश्वघोपः प्रबजितः । कः पुनर्भदन्ताश्व- १० घोपः १ यस्य राष्ट्रपालं नाम नाटकम् । कीदृशं च तन्नाटकमिति प्रसङ्गमारचय्य नान्य- न्ते ततः प्रविशति सूत्रधार इत्यारम्य नाटकग्रन्थं पठति नृत्यति गायति च, अपरस्य व्या- मोहमनुवाद शक्तिव्याधातं च कर्तुमिति, तदपि वादिनो निग्रहस्थानमप्रस्तुताभिधानात" ] इति; तदपि न प्रेक्षावतां प्रमोदमापादयनि, तादृशात् प्रसा परम्परा करणात् कथाविच्छे- दस्यैवोपपत्तेः न पराजयस्य, तस्य प्रतियादि विजयसव्यपेक्षस्य तदभावेऽनुपपत्ते । न हि तस्य तत्कर- १५ णोद्भावनादेव जय., तावता पक्षसिद्धरमावत् । एवमन्यदपि तत्कारणमनिग्रहस्थानत्वेन प्रतिपचव्यम् । तनासाधनाङ्गवचनं वस्तुनिर्णय दुतश्चित् कुर्वाणस्य निग्रहाधिकरणमुपपन्नं जयस्यैवोपपत्तेः । नापि सदुद्भावयतोऽपि प्रतिवादिनो जयः, पक्षसिद्धिविकरतया पराजयत्यैवोपपत्तेः । एतदेव दर्शयति-- बादी पराजितो युक्तो वस्तुतत्त्वे व्यवस्थितः । तत्र दोपं त्रुवाणी या विपर्यस्तः कथं जयेत् ॥२१०॥ इति । वस्तुनः शब्दादेस्तत्त्वमनित्यादिकं तत्रैव व्यवस्थितः प्रमाणवलेन कृतोऽयों वादी कथं नैव पराजितः पराजयसम्बद्धो युक्त , वस्तुसवे स्थितस्यापि यदि वाचा कयायन । पराजयो जयो लोके दन कस्योपालप्यताम् ॥१५७०।। तथा तत्र वादिनि दोपं प्रतिज्ञावचनादिक नुवाणय न केवलमब्रुवाणो विपर्यस्तः पक्ष- २५ सिद्धिविकला प्रतिवादी कथं जयेत् नैव जयेदिति । अयमन्तरगेशः। यत्पुनरिदम्-अदोपोद्धानमिति । सन व्याख्यानम् - "यादिना साधने प्रयुक्त सयमभ्यु- पगतोत्तरपक्ष एव प्रतिवादी यदा तत्र दोपानीद्राययति तदा तदनुझायनं तस्य निग्रह- १ इष्टपम्- वादन्या० ० ६६ । २-५ तमाणपना वचन पर्मरपभा-आ०, २०, ५०। ३ यस्य स्वराष्ट्रपालन ना- आपापस्य मुराष्ट्रालन ना-२०१४-रात्कार-आ०, घ०, ५०।५-दिनो पि-आ०, २०, ५०। ६ दृष्टव्या- वादन्या००६६। २० .

·न्याययिनिश्चयविवरणे [२।२११ स्थानं प्रतिपत्तव्यम् । दोपाश्च अवयवन्यूनत्वं प्रतिनावचनादिकमसिद्धत्वमनकान्तिकत्वं विरु- द्वत्वं दृष्टान्तदोपाश्चाष्टादश वक्ष्यमाणाः" [ ] इति; तदप्यनुपपन्नमेव; यदि वादिनः सम्य. क्साधनप्रयोगः, सति तस्मिन् दोषाणामसत्येनानुद्भावनसम्भवात प्रकृतार्थपरिसमापया तस्य जयस्य पति- वादिनः पराजयस्याप्युपपत्तेः । दोपवत्यपि साधने तस्य पराजय एष सतोऽपि दोपस्यापरिज्ञानेनानुद्धा- ५ वनोपपत्तेरिति चेत्, न तस्य वादिन्यपि भावात्, कथमन्यथा दोपवरसाधनप्रयोगः, जानत एव दोपं तदसम्भवान् ? वादोपक्रमेण प्रवृत्तो यदि स्वपक्षे सम्यक् हेतुमपश्यन् तदन्यदपि न प्रयुञ्जीत स्यादै- कान्तिकः पराजयः । तत्प्रयोगे तु यदि प्रतिवादी दोपमुद्भावयेत् भवति तस्य जयः, अन्यथा तु तद- नुद्भावनात् तस्यैव पराजय इति निश्चितपराजयपरिहाराय सम्भवत्येव जानतोऽपि तस्य तत्प्रयोग इति चेत; किं पुनस्तस्योद्भावित एव दोपः पराजयाय ? तथा चेत्, प्रतिवादिनोऽपि तदनुदावनमुद्भावितमेव १० तदर्थम् । तथा चेत; कस्तस्योद्भावकः ? वाद्येवेति चेत् ; न तदसम्भवात् । न हि मया दोषपरसा- धनं प्रयुक्त त्वया तु न परिज्ञातमिति तस्य सचेतसो वचनं सम्मवति स्वयमेवात्मनो निग्रहार्पणात् । परोपदर्शितादेव दोपात् तस्य निग्रहो न स्वय प्रकाशितादिति चेत्, न; चौर्यादेः स्वयं दर्शितादपि तदुपलब्धेः । भवतु प्रादिनका एव तस्योद्भाव। इति चेत; किं ते वादिदोपं न जानन्ति ? तथा चेत; न प्राश्निकत्वम्, सिद्धान्तद्वयवेदिना तस्यात् । जानन्तोऽपि प्रतिवादिनः तदुद्भावनेनैव तं निगृह्णन्ति न १५ स्वयमुद्भावनेनाप्रत्यनीकत्वादिति चेत; न; एवमनवस्थाप्रसङ्गात् । शक्यं हि वक्तुं यथा ते वादिनः सत्यपि दोपे प्रतिवादिनस्तदुद्भावनमपेक्षन्ते तथा तत्रापि वादिन. परिहारं पुनस्तत्रापि परस्य तदुद्भावनं तावदेवं यावदनवधिस्तत्मबन्ध इति कथं तदुद्भावनापेक्षयापि ते वादिनः पराजयमारचयेयुः ? कथं वा स्वयमप्रत्यनीकत्वेन वादिनो दोषमनुद्भावयन्त प्रतिवादिन एव तमुद्भावयेयुः ? अनुद्भावितादेव दोषा- तम्य निग्रहो (हे) वादिनोऽपि स्यान् अविशेषादिति निरवसर एव प्रतिवादिनो निग्रहः । तन्नासम्यक्सा- २० धनवादिनि दोपानुद्भावनात् प्रतिवादिनो निग्रहोपपत्तिः । कः पुनरसी दृष्टान्तो यद्दोपानुद्भावनं प्रतिवा- दिनो निग्रह सङ्कल्पयन्ति सौगता इति चेत् ! अत्राह- सम्बन्धो यत्र निर्मातः साध्यसाधनधर्मयोः । स दृष्टान्तस्तदाभासा: साध्यादिविकलादयः ॥२११॥ इति । यत्र यस्मिन् साध्यसायनधर्मयोरविनाभावस्य सम्बन्धस्य प्रतिपत्तिः स दृष्टान्त । स च द्वेषा साधर्येण वैधयेण च । तर साधर्येण कृतकत्वादनित्यत्वे साध्ये घटः, तत्रान्वयमुखेन तयोः सम्बन्धपतिपत्ते । वैधयेणाकाशं तत्रापि व्यतिरेक्द्वारेण त्योस्तत्परिजानात् । तद्वत् दृष्टान्तवदामासन्त इति तदामासाः ते च साध्यमादिर्यस्य मापनादेस्ते विकला ते चादयो येषां सन्दिग्धसाध्यादीनां ते साध्यादिविकलादयः प्रतिपक्तव्याः । तत्र नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादिति साधने कर्मवदिति साध्यवि- फल निदर्शनम् अनित्यत्वात् कर्मणः । परमाणुअदिति साधनविकलं मूत्वात् परमाणूनाम् । घटवदित्यु- भयविकलम् अनित्यत्वान्मूर्तस्वाच्च घटस्य । 'रागादिमान् सुगत. कृतकत्यात्' इत्यत्र रथ्यापुरुपवदिति १ हेतु पश्यन्नपि आ०, २०, प०१२ वादिनः। ३० ·४१ २०१२] २ अनुमानप्रस्ताव. सन्दिग्धसा य रथ्यापुरुपे रागादिमत्वस्य निधेतुमशक्यत्वात्। प्रत्यक्षस्याप्रवृत्ते व्यामारादेश्य रागादिप्र- भास्यान्यत्रापि सम्भवात्, वीतरागाणामपि सरागनच्चेष्टोपपते । 'मरणधर्माऽय रागादिमत्त्वाता इयत्र सन्दिग्धसाधन ता रागादिमत्वाऽनिश्चयस्योक्तत्वात् । अत एव असर्वज्ञोऽय रागादिमत्त्वादि- यत्र सन्दिग्धोभयम् । रागादिमत्वे वक्त वादित्यनन्वयम्, रागादिमत्त्वस्यैव तत्रासिद्धौ तदन्वयस्यासिद्धे । अप्रदर्शितान्वय यथा शब्दोऽनित्य कृतकत्वात् घटादिवदिति । न ह्यत्र 'यद्यत्कृतक तत्तदनित्यम्' इत्य- ५ न्यदर्शनमस्ति । विपरीतान्यय यथा यदनित्य तत्कृतकमिति । तदेव ना साधयेण दृष्टान्ताभासा । वैधयेणापि नवैव । तद्यथा नित्य शब्द अमूर्तत्वात, यन्नित्य न भवति तदमूर्तमपि न भवति परमाणुवदिति साध्याव्यावृत्त परमाणुपु साधनव्यावृत्ताववि साध्यस्य नित्यत्वस्यान्माहत्तेः । कर्मवदिति साधनाच्यावृत्त तन्त्र साध्यव्यावृत्तावपि साधनय अमूर्तत्वस्यावृत्ते । आकाशवदित्यु- भया यावृत्तम् भमूर्तत्वनित्यत्वयोरुभयोरप्याकाशादव्यावृत्ते । सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेक यथा सुगत १० सर्वज्ञोऽनुपदेशादिप्रमाणोपपन्नतत्ववचनात्, यस्तु न सर्वज्ञो नासौ तद्वचनो यथा वीथीपुरुप इति तत्र सर्वज्ञत्वव्यतिरेकस्यानिश्चयात् परचेतोवृत्तीनामित्थम्भावेन दुरवबोधत्वात् । सन्दिग्ध- साधनव्यतिरेक यथा अनित्य शब्द सत्त्वात्, यदनित्य न भवति तत्सदपि न भवति यथा गगनगिति, गगने हि सत्यव्यावृत्तिरनुपरम्भात् तस्य च न गमात्नगदृश्यविषयत्वात् । सन्दिग्धोमयन्यतिरेक यथा ससारी हरिहरादिरविद्यादिमत्त्वात् , यस्तु न संसारी स न तद्वान् यथा वुद्ध इति, बुद्धात् ससारि- १५ चाविद्यादिमत्त्वव्यावृत्ते अनवधारणात् । तस्य च तृतीये प्रस्तावे निरूपणात् । अन्यतिरेक यथा नित्य शब्द अमूर्त्तत्वात् यन्न नित्य न तदमूर्त यथा घट इति घटे सान्यनिवृत्तेभविऽपि हेतुव्यतिरेकस्य तत्पयुक्तत्वाभावात् फर्मण्यनित्ये ऽप्यमूर्तत्यभायात् । अप्रदर्शितव्यतिरेक यथा अनित्य शब्द सत्त्वात् वेपर्येण भाकाशवदिति । विपरीतव्यतिरेक यथा अत्रैव साध्ये यसन भवति तदनित्यमपि न भवति यथा व्योमेति साधनव्यावृत्त्या साध्यनिवृत्तेरुपदर्शनात् । त इमे पूर्वसचिता अष्टादशाऽपि दृष्टान्ताभासा । २० कुत पुनरेपामनुद्वावा(वना)त् न निग्रहस्थानमिति चेत् । अत्राह- सर्वत्रच न दृष्टान्तोऽनन्वयेनापि साधनात् । अन्यथा सर्वभावानामसिद्धोऽयं क्षणक्षयः ॥ २१० । इति । न खलु सर्वत्रापि प्रतिपाये दृष्टान्तेन प्रयोजन विनाऽपि तेन परिज्ञातसम्बन्धस्य हेतुनेव सा-यस्य साधनात् । यथोक्तम्-"तारहतुभारो हि" [प्र०वा० ३१२६ ] इत्यादि । तत्कय- २५ मनपक्षितम्य दोषानुभावन निग्रहायातिप्रसङ्गादिति भाव । यदि वा, सर्वत्र सर्वस्मिन् हेतो नर दृष्टान्तोऽनन्वयन सपक्षसत्वविकलेन अपिशव्दाद असपक्षासत्त्वरहितेनापि साध्यम्य मायनात भत्रापि तापर्य यदि हेतुबद्दृष्टान्तोऽपि साध्यसिद्धेश तदा भक्त्यपि तदोपानुद्वारन निहत्थानम् । १ रय्यापुग्यवदिति । अनित्यत्व म्युनः । ३ सामभिषय पयत्वात् इत्यादी सर्वस्य पदत्यन यतिरेकप्रदर्शनाभावात् । ५ भवित पमित्यपि आकय०, ५०। .

·२४२ . न्यायविनिश्वयविवरण [२ न चैवमिति । अस्यानभ्युपगमे दूपमिदम्-'अन्यथा' इत्यादि । अन्यथाऽन्येन सर्वत्र दृष्टान्तान्वे- पणप्रकारेण सर्वमानानाम् अयं पराभिमत क्षणक्षयोऽसिद्धः सिद्धो न भवेत्, तर मर्वेषां धर्मित्वेन सपक्षविपश्योरभावत्वेन द्विविधस्यापि दृष्टान्तस्याभावात् । तन दोपस्यानुदावनमिति व्या- ख्यानमुपपन्नम् । तथा, न दोपदन्यस्योद्धापनमित्यपि, दूषणादन्यदपि हि प्रतिज्ञाहान्यादिकमुद्भाव्यमान साधनवादिन पक्षसिद्धौ यदि परस्य निग्रहस्थानम्, उपपन्नमेव, तद्वादिनो जयप्रापया तन्निग्रहस्य न्यायादापत्ते । तदसिद्धी पुनरनुपपन्नम् , पराजयस्य जयसव्यपेक्षत्वेन तदमाने दुरुपपादत्वात् । न तसिद्धया तस्य तस्माप्तिरपि तु प्रत्यार्थिनो दोपादिति चेत, स्वदोपाचहि पराजयोऽनीति युगपदुभय प्राप्तम् , तच्चायुक्त विरोधादित्युभयोरपि साम्यमेव न जय पराजयो वा कम्यचित्, तन्न १० सौगतोक्त निग्रहस्थानम् । नापि नैयायिकपरिकल्पित प्रतिज्ञाहान्यादिकम् , तस्यासर्दूपणत्वात् । अन्यथा वादेऽपि किन्न तदुद्भावनं यतो न्यूनाधिकापसिद्धान्तहेत्वाभासपञ्चकमित्यष्टावेव वादे निग्रहस्थानानीति नियमः ? तस्य गुर्वादिमि शिरैः सह प्रवृत्तेरिति चेत्, किं पुनस्ते सताऽपि दोषेण न निग्राह्याट । तथा चेत्, न्यूनादिनाऽपि न निगृह्णरेनविशेषात् । को वा विशेषोऽयं नान्यस्य शस्त्रेण व्यापादन २५ मुष्टियुद्धेन वेति । कथ वा गुर्वादीना शिष्टत्वम् ! मतभेदामावादिति चेत्, कथ तैर्वादस्तस्य तद्भद एव सम्मवात् । "प्रतिपक्षपरिग्रहो वाद [ न्यायसू०१।२।१] इति तल्लक्षण- श्रवणात । अमत्सरित्वादित्यप्ययुक्तम् । तत्परिग्रहे मत्सरस्याप्यवश्यम्भावात् अन्यथा सौगतादेरपि न कस्य वा तदुद्भावनात् निग्रहस्थानम् : सौगतादेरेवेति चेत्, कुत एतत् । तद्धान्यादे सम्भवादिति चेत्, न, गुर्वादिप्यपि तदविशेषात् । तत्र सतोऽपि निवारणवु- २० थैवोद्भावन न निग्रहयुद्धथेति चेत्, इतरत्र कुनस्तद् दया तदुद्भावनम् । तस्य दस्युत्वादिति चेत्, तदेव कस्मात् । तत्त्वविघटनादिति चेत्, यदि प्रमाणत , कथ दस्युत्वं तस्य । कथ वा निग्रह प्रामाणिके अनुग्रहस्यैवोपपत्तेः । अपमाणतश्चेत्, तदिति कुतश्चिच्छक्यनिश्चयम् । तत एव तस्य निग्रहात् किं प्रतिज्ञाहान्यादिना कर्तव्यम् । यष्टिन्यायेन द्वाभ्यामपि तस्य निग्रह इति चेत्, उक्तमत्र- धादिनोऽनेकहेतूक्ती' इत्यादि । यदि न शक्यनिश्चयम् ; तर्हि तद्विघटनं न प्रमाणत इति रिक्ता २५ वायो युक्तिरिति । तन्न तद्धान्यादिक निग्रहस्थानमुपपन्नम् । छलादिक तु प्रागेव निपिद्धमिति न सतमेतत्-"यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थान- माधनोपालम्भोजल्प:"[न्यायसु० १।२।२] इति ! कुतो वा निवारणबुद्धयैव वादे तदुझारनम् । गुरदिस्तत्त्वाभिनिवेशेनादस्युत्वादिति चेत्, कथ तैर्विवाद : स्वय तन्मताभ्यनुज्ञानस्यैवोपपत्ते । तदपि १वादन्या० पृ०७२।२वादिपदासिद्धा।३न्यायभा०१२।०४-मा विशि-आ०,व०प० । ५ वादे । ६इतरत्तत्वुत आ०,व०,५०० भवेत् । तत्र .

·११३ २ अनुमानप्रस्ताव विचाँव क्रियते न पूर्वमिति चेत; तदा तर्हि तेषा तदभिनिवेशापरिज्ञानात् दस्युत्वसम्भावनोपपत्ते निग्रहबुद्ध गाऽपि तदुद्भावन भवेत् । तथा च न युक्तमिदम्-"प्रमाणतर्कसाधनोपलम्भो चाद" [ न्यायसू०१।२।१] इति, निग्रहस्थानसाधनोपाल भत्वस्यापि सम्भवात् । तन्न योगस्यापि निमहत्यानमु. पपन्नम् । किं पुनस्तर्हि तदुपपन्न मिति चेत् । उक्तमेवेदम्- "सपक्षसिद्धिरेफस्य निग्रहोऽन्यस्य वादिनः ।। इति । क पुनरसो वादो नाम यत्रेद निग्रहस्थानमित्यत्राह बादलक्षणम्- प्रत्पनीकव्यवच्छेदप्रकारेणैकसिद्धये । वचनं साधनादीनां बादः सोऽयं जिगोपतोः ॥२१३॥ इति । अप्रसिद्धवस्तुनिर्णयनिरन्धन प्रत्यक्षादिक साधनं तस्य आदिशब्दात् दूपणतदामा- सानामपि यद्वचन स वाद । स च जिगीपतोः परस्पर जेतुमिच्छतो वादिप्रतिवादिनी । द्विवचनान्नै कम्य न बहूनामपि । न ह्य कस्य वाद । स हि विपतिपन्ने वस्तुनि सापनादे म्वयप्रसिद्धस्य वचनम् । न च तत्प्रसिद्धौ विप्रतिपत्ति विरोधात् । अथ पूर्व विमतिपत्ति पश्चात् त प्रसिद्धि, तथाऽपि किं वचनेन । प्रसिद्धिरपि तत एव तस्येति चेत्, तस्यापि तहि साधनत्वेन तदन्तरादेव प्रसिद्धी अनवस्थापचे । न कदाचिदपि मौलस्य तस्य वचन यत एकस्यापि वादो भवेत् । वचनसायन पिनाऽपि तदन्नरेण प्रसिद्धयति न प्रत्यक्षादिसाधनमिति स्वमंतानुरागमात्रम् । 'तन्नैकस्य वाद । नापि बहूनाम्, युगपत्ता तद्वचने करकरमानश्रुत्या तदर्थानवधारणप्रसङ्गात, तच्छु तिमात्रेण कस्यचिविष्टसिद्धरयोगादतिप्रसहोच्च । परिपाट्या तद्वचने तु द्वयोरेव तत्पर्यवस्य तोत्युपपन्न द्विवचन निगीपापचन च, अन्यथा निग्रहाभावपसनात् । अस्ति न वादेऽपि न्यूना:- घिकादे परैरपि वचनात् । निन होऽपि तत्र मजिगीपायामेवेति चेत, व्याहतमेतत्-अजिगीषा च निमह- वेति, अन्यथा शिप्यादावपि स्यात् । भवत्विति चेत, कथ तानुमह । सति निमहे तदयोगात्, निग्रहा- नुग्रयो परम्परपरिहारस्थितिरूपत्यात् । तथा च न विद्यागम फम्यापीति नष्ट शिप्यादि- व्यपहारः । ततो विजिगोपाविरहाच्छिप्यादे सतो दोपान्न निग्रहस्तथा गुदिरपि न भवेत् । अस्ति च, तस्माद्विमिगी विषय एव वादोऽपि । जल्ादिवदिति न युक्तमिदम्-"त गुरुसनह्मचारिरिशिष्ट- श्रेयोऽणिभिरनम्युभिरम्युपेयात्" न्यायसू ४१२१४८] इति, साभ्यसूयेरेव तस्याभ्युपगमोपपरे । तम्य फरप्रदर्शनार्थ प्रत्यनीफ'इत्यादि । अकस्मिन्निति द्रष्टव्यम् तत्रैव साध्या प्रत्यनीक्योविरोधोपपते । न मिनमिणि यथा जले शे यम् औष्यग्मनापिनि । तदयमर्थ -एकस्मिन्नभिन्ने धमिणि प्रत्पनीक- म्य सायविरोधिनी नित्यत्वादेर्धर्मस्य व्यान्ठेदप्रकारेणरस्य तम्मादन्यम्यानित्यत्वादेमम्य या मिद्धिर्मिणांति तम्येतदर्थमिति । एतेन तत्सिद्धरेन्यन लाभादिक तत्फलम् । वादिना च द्वय कर्तव्य १ उद्धृतोऽयम्- अष्टसह-पृ.1 प्रमेयक ११६७१/RBT प-आध, घ०, ५०॥ - उसनति सम्बप"-नाटिका-मला-आ१,५० ·०४४ ] इति न्यायचिनिश्चयविवरण [ग-१५ परपक्षप्रतिषेध स्वपक्षविधिश्चेत्येतच्च प्रतिपादित प्रतिपत्तव्यम् । यदि प्रत्यनीश्व्यवच्छेद एव परस्य निग्रह कथमुक्तम्-'सपक्षसिद्विरेकस्य निग्रहोऽन्यस्य वादिनः ।" [ चेत्, न, तद्वयवच्छेदस्य तत्सिद्धे कथञ्चिदनन्तरत्वाभिप्रायेण तदभिधानात् । भेदनयेन तु वव्यवच्छेदे एव तस्य निग्रह । सोऽपि न निग्रहो मिथ्याध्यारोपनिषेधस्य निःश्रेयसहेतुत्वेन अनु ५ ग्रहरूपत्वात् । ततो लामाद्यभार एव निग्रहो वक्तव्य इति चेत् । अनाह- आस्तां तावदलाभादिरयमेव हि निग्रहः। न्यायेन विजिगीपूणां स्वाभिप्रायनिवर्तनम् ॥ २१४॥ इति । रामस्य ग्रामहेमादिप्राप्तेरादिशब्दात् पूजादेश्वाभाव अलाभादि स परस्य निग्रह इत्या- स्ता तस्य मुख्यवृत्या वादफरत्याभावात् । प्रतिपनवस्तुप्रत्यस्तमयादिव तत परस्य परिषदि पीडा १० तिशयस्यापि अनुत्पत्तेः । तस्मादन्यदेव विजिगीपूणां परतिरस्कारकाम्यया प्रवृत्ताना न्यायेन प्रमाण- बलेन स्वाभिप्रायस्य तत्सम्बन्धिनोऽभिनिवेशस्य निवर्तनम् । अयमेव निग्रहो वादोपक्रमस्यापि तत्परत्वेनास्यैवान्तरमत्वात् । लामादेश्चैतनिबन्धनत्वेन मुख्यफलत्वाभारात् । कथ पुनर्मि याज्ञाननिव- र्तनस्य निग्रहत्वम् ? नि श्रेयसहेतुत्वादिति चेत्, स यमिदम् ; वस्तुवृत्त्या निग्रहत्व तु तस्याभिमाय- कृतमौषधयानवत्, यथैव हि कश्चित् भेषजद्वेपी रोगी क्षीरादिव्याजेनौषध पायितेनानुगृहीतमात्मानं १५ मन्यते तथा तत्त्वविद्वेषी परोपि युक्तिबलेन मिथ्याऽभिनिवेशादवरोप्यमाणो निमहापनमात्मानमभिमन्यते, तेजस्वित्या प्रवृत्तश्च साक्षिसमक्ष स्वपक्षपरिक्षयात् मनसि किञ्चित् परितप्यते, तत तदभिप्रायादेव तस्य निग्रहत्व न तत्त्वत । कथ पुनस्तन्य परितापकारिणः करणमपि परमकारुणिकवात् जिनमता- वलम्बिनामिति चेत् । न, तस्य गुणानुवन्धित्वेनादोषगुणत्वात् (नादोपत्वात)गुणानुबन्धि खलु तत्करण महत ससारदु खस्य ततो निस्तरणात् । अन्यथा हि अनिवर्तितमिथ्याऽभिनिवेशप्रबलान्धकारपरि- २, वर्तनपर परिवद्धितामय इव अमायावो को जानीयात् कीदृशी दु खपरम्परा प्राप्नुयादिति । ततोऽध्यय- नार्थो बालकनिग्रह इव तन्निग्रहोऽपि अदोपवुद्या मतिपत्तव्य उपकारमयस्त्वात् । सम्प्रति वादाभास दर्शयति- तदाभासो वितण्डादिः [ अभ्युपेताव्यवस्थितेः।] इति । वितण्डा जल्प एव पक्षस्थापनारहित “स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा।" ०५ [ न्यायसू० ११२१३ ] इति वचनात् । आदिशब्दात् जल्पश्च "यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रह स्थानसाधनोपालम्भो जल्प"[न्यायसू० १।२।२ ] इति लक्षित तदाभासो वादाभास सम्यग्वादो न भवति । कस्मात् । इत्याह-'अभ्युपेताव्यरस्थिते ' इति । अभ्युपेत यत् वैतण्डिकादिना शब्दानि य स्वादिक तस्य वितण्डादे सकाशात् अव्यवस्थितेः । तथा हि-विवण्डादौ यदि अभ्युपेतव्यवस्थाया १-पदादिपी-१०० यय यंवत्ता।

·२१५] २ अनुमानप्रस्तावः नियम., तदा वाद एव, तन्नियमादेव जयपराजययोर्भावात् । अनियमेऽपि तद्व्यवस्थाभावे वाद एव । तदभावे तु कयं वैतण्डिकादेर्जय. पक्षसिद्धिविकलतया परस्मादविशेषात् । छलादिप्रयोगतदुद्भावनलक्षणाद् गुणादिति चेत्, परस्यापि तद्गुणसगावे का गतिः । द्वयोरपि साम्यमिति चेत्, नेदानी कथारम्भेण प्रयोजनं विनाऽपि तेन साम्यस्य भावात् ! कथं वा तस्य गुणत्वम् ? पात्रासम्भवादिति चेत्, न, तस्य छलनारपादेरन्यस्यापि बहुल सम्मयात् । तथा हि- वर्ग विहाय गयेन कश्चित् पद्येन चापरः । भन्यासम्मविना वक्ति सङ्गीत वनिना परः ॥१५८०|| प्रवाहान्तरसश्लिष्टं पराऽशक्यं परः कृती । एवं विचित्रा वक्तारः सन्त्यभ्यासबलाश्रयाः ॥१५८१॥ जयिनस्तद्गुणैस्ते स्युरन्यासम्भविभिन किम् । भवन्त्येवेति चेत्, सैपा कथा तुर्या प्रसज्यते ॥१५८२।। कथात्रयोक्तौ यत्तेषां जयहेती न संग्रहः । प्रकृतानुपयोगाच्चेन्न तेभ्यो जयसम्मयः ॥१५८३|| छलादायपि तत्तुल्यं तस्मादपि कथं जयः । ऋषिणाभिहितत्वाच्चेद् गीतादावपि तत्समम् ॥१५॥ नारदादिति. प्राह गीताजयमभीप्सितम् । ऐकस्मादपि साधक्ताच्छब्दात्पापक्षयं परः ॥१५८५॥ दुरपोहं महत्पापं येन जेयमुदीरितम् । तस्य वाद्यपि जेतव्यः प्रोक्त एव महर्षिणा ॥१५८६॥ तन्न मुनिप्रणीतत्वमात्रेण छलादेयनिपन्धनत्वमतिप्रमलात । एतदेवाह- तदात्मोत्कर्षणायैव वाचो वृत्तिः [ अनेकधा ] ॥२१५॥ इति । तदिति तस्मिन्नित्यर्थे निपातत्वात् । वाच. वचनस्य वृत्ति छलादिभयोगतदुद्भावनलक्षणा सा आत्मनो वैतण्डिकादेर्यदुत्कर्पणं तत्प्रयोगाद्यतिशयरूपं परासम्भवि तस्मा एव न जयायेत्येव- कारः । कुत इत्यत्राह-'अनेकधा' इति । यतश्छलादिना अन्येन च रूपेण गनेकप्रकारा पाचो वृत्ति ततोऽन्यत्रकारेणेव छलादिप्रकारेणापि सा तदुत्कर्षायैव न जयाय । अन्यथा चतुर्था अपि २५ कथाया. प्रसङ्गादिति भावः । तत. सूक्तम्-'अभ्युपेताव्यवस्थितैस्तदाभासो वितण्डादि" इति । साम्प्रतं प्रत्यक्षादिज्ञानानां सङ्घयादिकथननिरूपणे प्रयोजनमुपदयितुकाम पण प्रश्न कारयति- १५ २० ५ यतः मा०,व०, ५०.२ "एक शब्द सम्पज्ञात शाम्रान्वितः मुप्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भ- मति।" -महाभा०६।११८५!

·५ न्यायविनिश्चयविवरणे [२0१६ प्रामाण्यं यदि शास्त्रगम्यमथ न प्रागर्थसवादनात् सयालक्षणगोचरार्थकथने कि कारणं चेतमाम् । आ ज्ञातं [ सकलागमार्थविषयज्ञानाविरोधं बुधाः प्रेक्षन्ते तदुदीरितार्थगहने सन्देहविच्छित्तये ॥२१६॥] इति । चेतमा प्रत्यक्षाविज्ञानाना महया च प्रत्यक्ष परोक्षमिति द्वैविध्य लक्षण च विशद ज्ञान प्रत्यक्षम् अविशद परोक्षमिति, गोचरश्च भनेकान्तामा जीनादिर्माय अर्थध प्रयोजनमध्यपघानेन स्वार्थव्यवसायो व्यवधानेनोपादानादिधुद्धिप्रवृत्यादिस्तेषा कथने शास्त्रारोपिततया निरूपणे कि कारण निमित्तम् आज्ञात न किञ्चित् । लोकत व तेषा प्रसिद्धः । तदुक्तम्- "प्रसिद्धानि प्रमाणानि व्यवहारश्च तत्कृतः । प्रमाणलक्षणस्योक्ती ज्ञायते न प्रयोजनम् ।।" [ न्यायावता० श्लो० ०] प्रसिद्धानामेव तेषामनुवाद तदविसवादेन प्रवचनमामाण्यनिर्णयार्थमिति चेत्, न, तेपा- मपि तनिर्णयाय तदन्येषामनुवादमसझादनवस्थापत्ते । तनिर्णयस्य तदविसवादात् प्रागेवाभ्यासबला- दुत्पत्तेर्न तदर्थम्तदनुवाद इति चेत्, न, तथा आगमप्रामाण्यनिर्णयम्यापि सम्भवात् । तदेवोच्यते- 'प्रामाण्य यदि शास्त्रगम्यम्। शास्त्रं तजनितं तदर्थज्ञान तेन गम्य निश्चेतव्य प्रामाण्यमवञ्चकत्वम् । १५ तदपि प्रत्यासत्ते तम्यैव कथमवगम्यम् : प्रास् पूर्वम् । कुत ? अर्थसपादनात् अर्थस्यागमा- भिधेयस्य यत्संवादन प्रत्यक्षादिनिबन्धनमविप्रतीसाररूप तत इति । यदि चेत् इति । एतदुक्त भवति-यथा प्रयक्षादौ प्रामाण्यनिर्णयस्तत प्रागेव तथा यद्यागमज्ञानेऽपि व्यर्थ तदथाविसंवादनार्थ तेपा तत्कथनमिति । पक्षान्तर द्योतयति-'अथ न' इति ) अथ यदि तत प्राक् शास्त्रगम्य तापामाण्य न भवति पश्चादेवागमादिति, अत्रोत्तरम्-'संरया' इत्यादि । चेतसाम् आगमज्ञानाना सङ्घयाद्वय नेकादिरूप परिगणनम् । लक्षणमिति मतिपूर्वत्वादि, गोचर सससारतत्कारणादिः अर्थो हेयोपादेय परित्यागोपादानादिम्तेपा कथने कि कारणमाजातं न किश्चित् । तथा हि- हत्याऽपि यदि तच्चेतःसङ्घयादिकथनं त्वया । तदर्थनिर्णये ऽपथ्य प्रत्यक्षादिप्रमान्तरम् ॥१५८७) तत एवेष्टस सिद्धय॑थ तत्कथन भवेत् । अर्कादेव मधुमाप्ती पर्वतारोहणेन किम् ॥१५८८॥ अतो युक्त तत्स्थनमिति । अत्रोत्तरमाह-मालागमार्थविषयज्ञानाविरोध युधाः प्रेक्षन्त इति । सकलो निरवशेषो य आगमस्यार्थः प्रत्यक्षादिस्थानत्रयगोचरस्तद्विपर्य यज्ञानमागमजनितमेर तस्याविरोध प्रत्यक्षादिभिरवाधन चुधाः प्रेक्षन्ते प्रकर्पण निर्णयरूपेण १ द्विभेदम-अप्रविष्ट-अष्टव द्यभेदात् । श्रङ्गप्रविष्ट द्वादशविधम् अड्याएमनेकविधम् । --ए-ता।३-मस्तस्पार्थ आ० ब०, ५० न ·१२१७ ] • अनुमानप्रस्ताव पश्यन्ति तत्कथनेन ततस्तस्मिन् ' तदुप्रेक्षण कारणमिति मन्यते । तदपि किमर्थमिति चेत् । अनाह 'तदुदीरितार्थगहने मन्देहविच्छित्तये' इति । तेनागमेनोटीरितोऽयो जीवादि स एव गहन गलबत्प्रज्ञाविकलाना दुरवगाहत्वात् तत्र य सन्देह उपरक्षण मिद तेन विपर्यासादिश्च तस्य पिच्छित्तये विनाशाय | यदि हि तत्कथनेन तदविरोध नोत्प्रेक्षेरन् वुधा स्वामिसमन्तभद्रादयस्त दा यथास्व परिकल्पितलक्षणैरध्यक्षादिभिरेकान्तादिनस्तज्ज्ञानस्य ५ विरोधं साधयन्त सुकुमारप्रज्ञाना सन्देहादिक तद्गहने परिकरपयेयुः, सन्दहादिग्रहगृहीताश्च ते श्रेयस प्रच्यवेरन् । अतो युक्त परकीयरक्षणनिराकरणेन प्रत्यक्षादिक व्यवस्थापयता रत्सत्यादि कथनेन तद्विषयज्ञानस्याविरोधोत्प्रेक्षण सन्देहादिविच्छित्तरेतस्य फनत्यात् । नन्वेय प्रत्यक्षादि- विषयेऽपि तद्विच्छित्तये परप्रत्यक्षादिभिरविरोध उत्प्रेक्षितव्य पुनस्तत्राप्येवमित्यनवस्थाप्रसङ्ग इति चेत, सत्यम्, तत्रापि विवादविपये तदविरोधात् तद्विच्छित्ति , न चेवमनस्थिति , किमप्यन्तरमनु- १० मृत्य तद्विच्छित्तिहेतोरविवादास्पदस्य मनिलम्भात् । निवेदितमेतत् प्रधमप्रस्तावे सविस्तर मिति नेह प्रतन्यते। १५ कुत पुनायदर्शनादि नि श्रेयसनिबन्धनतया प्रसिद्धमपि शास्त्रान्तर परित्यज्य पुरुषार्थसिद्धये भगवदाराय एव भवतामभिरतिरिति चेत् । अत्राह- शास्त्र शक्यपरीक्षणेऽपि विपये सर्व विसवादक । मिथ्यकान्तकलङ्कितं [ बहुमुखैरुवीक्ष्य तकांगमैः । दाहातैः परिणामकल्पविटपिच्छायागतैः साम्प्रत विस्रग्धरकलकरत्ननिचयन्यायो विनिश्चीयते ॥२१७॥] इति । सदसन्नित्यानित्यादयसटेकान्तप्रवादमलीमस हि सालमपि परोपक्रम शास्त्र परीक्षागक्येऽपि प्रत्यक्षादिविषये विसवादबहुल तत्कथ तदभियोगे श्रेयस्कामानामभिरतिरिति भाव । तादृश २० शास्त्र किं कृत्वा पुन किं क्रियते । इत्याह- "बहुमुखैरुद्वीक्ष्य तांगमैः दाहात परिणाम- कल्पविटपिन्छायागते साम्प्रत निसधैरफ्लरत्ननिचयन्यायो चिनिधीयते । इति । आदित प्रभृत्यापर्यवसान विसवादरमेव तत्कलहित शास्त्रमित्युदोक्ष्योर्ध्वमपरोक्य। के । तफागमः तके स्तव्युत्पाद्यतया तच्छब्दवाच्यै प्रत्यक्षादिभिरागमेश्च तत्पूवापरमागै नहुमुस अनेकप्रकार माप्रतमिदानी चिनिधीयते स्थानत्रयेऽपि प्रमाणया नियते । कोऽमो । अलकरत्ननि- ५ चयन्यायो रत्नानीय ग्लानि सम्यग्दर्शनादीनि पुरुषायहेतुत्वापा निचयो निवहो यम्मिन् न्योये प्राचनरूपे रत्ननिचयन्यायः स चाफलकानामर्हता नापोस्पेय तदभावस्य निवेदनात् । के स विनिश्चीयते । परिणामस्ल्पनिटपिच्छायागतैः अनेकान्तम्पकम्पपादपच्छायामुपाश्रिने कुतश्छायागते । दाहाते. ससारपोपतापालपितमानसे , तेषा तच्छायागमनमन्तरेण तदाहोपशम. १ तथा य-आ०, २०, ५०/-नाहिताना १-आ०, य०, प०।

·न्यायविनिश्चयविवरणे [२०६ ५ नासम्भवात् विसन्यैरिति च विशेषणं तेषां तच्छायागतत्वादेवोपपन्न प्रतिपत्तव्यम् । कृत्वा निश्चयमेकलक्षणतया हेतुं विविच्यानुमा हेत्वाभासमतः परं परमतो वादोचितं निग्रहम् । वादं तन्निभमप्यतश्च विवृतः सम्यग् द्वितीयो मया प्रस्तावो भवतां दिशत्वनुदिनं रत्नत्रयाभ्युन्नतिम् ॥१५८९|| यैरकान्तकृपालुभिर्मम मनोनेत्रं समुन्मीलितं शिक्षारत्नशलाकया हितपथं पश्यत्यदृश्यं परैः । ते श्रीमन्मतिसागरी मुनिपति. श्रीहेमसेनो दया- पालश्चेति दिविस्पृशोऽपि गुरव. स्मृत्याऽभिरक्षन्तु माम् ॥१५९०॥ इत्याचार्यस्याद्वादविद्यापतिविरचिते न्यायविनिश्चयविवरणे द्वितीयः प्रस्तावः ॥ १० १पद आग, २०,५०।

·तृतीयः प्रवचनप्रस्तावः पायानः परमागमामृतरसाद्वादेन संतृप्तवान् সদাশিৱক্রিযহা বর্ণবিন্যালি। वागीशः कमलापतिगुणनिधिः श्रीमलिपेणो मुनिः सोऽये श्रीपरवादिमल्ल इति यत्रैलोक्यचूडामणिः ॥ १५९१ ॥ तदेवं प्रस्तुतप्रस्तावाभ्यां प्रत्यक्षानुमानयोः मामाण्यं निश्चित्य साम्प्रतं प्रवचनस्य तनिश्च- ५ यमतीतप्रस्तावान्त्यवृपेन सूचितं दर्शयितुमाह- सकलं [ सर्वथैकान्तप्रवादातीतगोचरम् । सिद्धं प्रवचनं सिद्धपरमात्मानुशासनम् ॥ १॥] इत्यादि । प्रकृष्टं वचनं प्रवचनं तच्च विषयत्वलक्षणस्य प्रकर्षनिबन्धनस्य गुणस्य भावात् , नापरतीर्थफरशासनं तत्र उदभावात् । एतदेवाह-'सर्वथैकान्तप्रवादातीतगोचरम्' इति । १० सर्वथा सर्वेण धर्मिप्रकारेणेव धर्मप्रकारेणापि एकान्तो निष्कलस्वभावो भावो येषां ते सर्वथैकान्ताः मिथ्यावादिनः तेषा प्रवादा अनेकान्ते संशयादिदोपामिलापाः तदन्यागिलापानामतिकमानुपपणे, तान् अतीतोऽतिकान्तोऽनेकान्तात्मा जीवादिगोचरो विपयो यस्य तचयोक्तम् । तदतिक्रमोऽपि तद्विपयस्य स्वये प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरापरिपीडितशरीरत्वमेव । न हि प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणान्तरं तत्परिपीडनपरमुपलभ्यते तत्पोषणपरस्यैव तस्य प्रतीतेः । तदुक्तम्- १५ "तदेव च स्यान्न तदेव च स्यात्तथाप्रतीतेस्तव तत्कथञ्चित्" [वृहत्स्व० श्लो० ४२] इति । न चैवं सर्वथैकान्तशासनस्य तत्परिपोपितविग्रहविषयत्वम् , प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्य तद्वि- पयपराङ्मु खस्यैव प्रतीतः । ततो हि न स्वशास्त्रपरिकल्पितात् तस्य परिपोपणम्। तस्यैव निष्कलस्य स्वतोऽपतिवेदनात् । अन्यतो निष्कलादेव तस्यापि प्रतिवेदने पर्यनुयोगानतिवृत्तेरनवस्थापतेश्च । नापि लोकप्रसिद्धात ततोऽपि स्वयं स्वपरभावाभिमतानेकरस्तुगोचरानेकनिश्चयव्यापारात्मनोऽनेकान्त- २० स्यैव परिपोषणोपपते, तद्विपरीतस्य च तस्य लोकमसिद्धस्याभावात् । ततो युक्तं प्रमाणान्तरापरिपीहि- विषयतया भगवदर्हच्छासनमेव प्रवचनमिति । यदि पुन प्रत्यक्षादेरपि प्रवचनार्थस्य परिपोषणं किं तत्र प्रवचनस्य प्रामाण्यनिश्चयेन प्रयोजनाभावादिति चेत् ! न तत्र प्रमाणान्तराविसंवादेन तनिधये सति तनिदर्शनेन अत्यन्तपरोक्षेऽपि विषये निर्विवादस्य तनिश्चयस्योपपत्तेः । मत एवं प्रत्यक्षादेः प्रमाणान्तरस्य तदविसंवादोपदर्शनार्थ मागेव निरूपणं कृतम् । अनिरूपिते तस्मिन् तद्- २५ विसंवादोपदर्शनासम्मवादित्यलं मसझेन । १-पतया ल-आ०, २०, ५०। २-स्यैठत्परि-आ०, ५०, १०॥

·- । न्यायधिनिश्चयविवरणे [श प्रवचनमिति धमिनिर्देशः, सकलमित्यपि तस्यैव विशेषणम् ।न हि वेदवचनवत् प्रवचनस्य कश्चिदेव विभागः प्रतिपादितेऽर्थे प्रमाणमपरस्य तु प्रतिपादतार्थासम्भवात् अर्थवादत्वमित्ययं विभागः, सर्वस्यापि प्रतिपादितार्थे प्रामाण्यात् । तदाह-सिद्धमिति । सिद्धं प्रमाणमित्यर्थः । सिद्ध्यति निर्णय- विषयतां गच्छत्यनेनार्थ इति सिद्धम् इति, फरणे "कृतव्युदो बहुलम्" [ ] इति महुल महणेन ५ निष्ठाविधानात् । सिद्धत्वं च तस्य सिद्धेः नितिः निमित्तत्वेनोपचारात्, मुख्यतो निर्णयात्मनो ज्ञान- स्यैव सिदत्वात् । साधनं तत्र निधित्वम् । तथा हि-यत् स्वविषये निर्वाधं तत्प्रमाणं यथा प्रत्यक्षादि, निर्बाधं च स्वविषये जीवादी प्रवचनमिति । निरूपितं जीवाजीवयोस्तस्य निर्वाधत्वम्, निरूपयिष्यते चास्रवादाविति । 'सिद्धमेतत् साधनमेव'इति च सर्वथेत्यादिना प्रतिपादितम् । हेवन्तरमाह-'सिद्ध- परमात्माऽनुशासनम् इति । सिद्धो निश्चितः परमात्मा सकलवस्तुयाथाल्यदर्शी पुरुषविशेषोऽ- १० नुशासनः काले देशे च छचिर्दुःसन्नरयोत्सन्नरय अनु पश्चाच्छासनः शास्ता यस्य तत्तथोक्तम् । यत एवं प्रवचनं तत सिद्धमिति । प्रवचनस्य वेदवत् अपौरपेयत्वात् असिद्धं तदनुशासनत्वमिति चेत् ;न; वेदस्यापौरपेयत्वासिद्धः। तथा हि-पौरपेयो वेदः स्वार्थप्रतिपादनात् भारतादिवत् । स्वक्तित एव तस्य तत्प्रतिपादनं न पौरपेयत्वादिति चेव ; नियता तच्छक्तिः, अनियतार्था वा ! द्वितीयकल्पनाया सर्वस्यापि ततः सर्वार्थप्रतिपत्तिर्भवेत् । तथा च, नियोगमेव तस्यार्थ क्थं त्यात प्रभाकरः । भावानामेव भट्टोऽपि तदर्थान्तरसम्भवे ॥ १५९२ ॥ समयापेक्षिणी शक्तिवेदार्थप्रतिपादिनी। समयश्च न सर्वत्र भट्टादेरिति चेत् कथम् ।। १५९३ ॥ अन्यस्यान्यमतावितो तत्र दूषणकरुपनम् । तन्मतप्रतिपत्ती वा समयासम्भवः क्थम् ।। १५९४ ॥ समयोऽप्येप वेदश्चेशस्यापि तादृशात् । समयात्पतिपत्तौ स्यादनवस्था क्थन्न वः ॥ १५९५ ॥ समयः कृत्रिमरचेत्तत्कर्ता वेदार्थविन चेत् । पृथजनवदेवासी कुर्वीत समयं कथम् ॥ १५९६ ।। विनाऽपि समयाचस्य त्वदित्वे यथैव सः । स्वकृतात् समयाद्वित्तौ भवेदन्योऽन्यसंश्रयः ॥ १५९७ ।। सिद्धे वेदार्थवेदिते समयस्तस्कृतो भवेत् । तत्कृतात् समयातस्य तद्वेदित्वमिति स्फुटम् ॥ १५९८ ॥ नरान्तरहस्य ततस्तद्विचिकल्पने । नरान्तरं तदर्था वित् कथं तत्कर्तृता ब्रजेत् ॥ १५९९ ॥ १५ १-दुरपन्नरयानु आ०, २०, ५० ·३१] ३ प्रवचनप्रस्तावः यदि तस्यापि तद्वित्त्वं नरान्तरकृतात्तः । तत्राप्येवं प्रसङ्गे स्यादव्यवस्थितिरअसा ॥ १६०० ॥ समयानादिभावेन नेपा दोषाय चेत् कथम् । बादशादर्थसंवितिः समीची सगयाद्भवेत् ॥ १६०१ ॥ यतो नरक्रमादेषा धनादेरप्यतदृशः । समयस्थितिरुत्पन्ना भरत्यन्ध रम्परा ॥ १६०२ ॥ तादृड्नरोपल्लमा हि सा तदर्थावगाहिनी । ना तदर्थदृगायता म्लेच्छाधीनेव' तस्कृतिः ॥ १६०३ ।। ततो न तादृशसमयापैक्षणमनेकार्थप्रतिबन्धायाः शक्तेरपपन्नं यतो नियतार्थप्रत्यायनमिति भवितव्यमेव ततः सर्वस्यापि सर्वार्थप्रतिपतो तेंद्रादित्वेन । न चैवम् , अतो न द्वितीयकल्पनोपपन्ना । नापि प्रथमकल्पना; नियतार्थप्रतिबद्धत्वे शत्तः समयवशादप्यर्थान्तरे प्रवृत्त्यभावप्रसङ्गात् धूमादिवत् । न हि धूमादेर्नियतपावकादिप्रतिबन्धत्वस्य समयशतेनापि तदन्यत्र प्रवृत्तिः, न चैवम् , वेदवचनस्यामिहोत्रादिवाक्यस्य मीमांसकपरिकल्पितादर्थादर्थान्तरेऽपि श्वमांसभक्षणादौ चौद्धममयव- शात् प्रवृत्दिर्शनात् । तदुक्तञ्च- "तेनाग्निहोत्रं जुयात् स्वर्गकाम इति श्रुतेः । खादेच्नमांसमित्येष नार्थ इत्यत्र का प्रमा " [प्र०वा० ३।३१८ ) इति । समयस्यैव तत्र प्रवृत्तिस्तत एव तत्प्रतिपत्तेर्न तद्वाक्यस्येति चेत्; मीमांसकाभिमतेऽपि न स्यात् , तस्यापि ममयमाधान्यादेव प्रतिपत्तेः, अन्यथा व्याख्यानवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न हि स्वशक्तिन एव स्वार्थमवद्योतयतो व्याख्यानापेक्षणमुपपन्नम् । व्याख्यायमानस्य वाक्यस्यैव तन प्रवृत्तिस्तदनपेक्षायां व्याख्यानस्यैव निर्विषयत्वेनासम्भवादित्यपि समानं श्वमांसभक्षणेऽपि; तत्रापि परव्याख्यानविषयस्यामि- २० होआदिवाक्यस्यैव प्रवृत्ते, अन्यथा तव्यख्यानस्याप्यसम्भवात् न नियतार्थाऽपि नैसर्गिकी शक्तिर्वाक्यानां सम्मति यतः पुरुषवलानपेक्षममिधेयपतिपादनं तेषां सम्भाव्येत । स्यान्मतम् , वृद्धव्यवहारदर्शिनः प्रतिपतुरन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदतदर्थव्युत्पती पुनस्तत एवं वाक्यतदर्थयोरपि व्युत्पत्ति: पदतदर्थान्वयस्यैव वाक्यतदर्थान्वयत्वोपपत्ते, ततः किं तदर्थेन पुरुष- पलान्वेषणेनेति ! तदपि न साधीया; तथा सति पदवाक्यव्युत्पतिकृतो व्याकरणस्य तदुमयार्थव्युत्प. २५ तिनिबन्धनस्य विचारमन्थस्य च वैयपित्तेः। ततः पुरुषमलादेव वेदस्यापि स्वार्थप्रतिपादनंग स्वशक्तित इति युक्तं तस्य पौरुषेयत्वं तद्वत् प्रवचनस्यापि भवेत्। सस्य फश्चिदनुशास्ताऽस्तु, कुतो निरवशेषयस्तुयायाम्यदशिवेग परमात्मेति चेत् ! तददर्शिनस्तदः शासिस्थायोगात प॒थाननवत् । १-जादीने मा०प०। २ सट्ने देवेन आ०, २०, ३. बसाधनादिन-आ०, प०, ५०। ४ अर्थान्तरे। ५ प्रतिवचन-आ०, ५०, ५०। ६ "विणः पामरो नीचा प्राकृतय अपग्जनः ।"-ताटि।

·२५२ न्यायविनिश्चयविवरणे [२१ तस्याप्युपदेशपलेनोपपद्यत एव तदिति चेत् ; उपदेष्टुस्तद्दर्शित्वे स एवास्मदभिमतः परमात्मा भवेत् । उदावे कथमुपदेष्तृत्वम् ! तद्वदेव तस्याप्यन्योपदेशबलेन सदिति चेत् ; न, अन्यस्मिन्नप्युपदेष्टयेव- पसगात् । पुनरन्योपदेशयकपरिकल्पनायाँ तदुपदेशपारम्पर्येणोपकल्पितत्वात् म्लेच्छादिधर्मोपदेश- प्रबन्धवत् । भवतु तर्हि तदनुशासिनस्तद्वेदित्वमस्मदादिप्रत्यक्षेणानुमानेन वा, नातीन्द्रियप्रत्यक्षेणेति ५ चेत् ; न; तन्नियन्धनस्य तत्परिज्ञानस्यात्यन्तपरोक्षाविषयत्वात् कथमयं तदर्थमुपदिशेन्नाम : प्रतिपन्नवदे- वाऽप्रतिपन्नेऽपि तत्परिकल्पनोपपत्तेः, अन्यथा सकलानुमानव्यवहारविलोपप्रसहादित्युपपन्नं तस्य लोकोत्तरप्रत्यक्षवलेनैव निरवशेषपदार्थसार्थसाक्षात्करणसामर्थ्यसमन्वयेन परमात्मत्वम् । कथं पुनः पुरुषत्वाविशेषेऽप्यस्मदादेः प्रतिनियतविषयं परिज्ञानं तस्य तु सकलार्थविषयमित्ययं विभाग इति चेत् ! न; अस्मदादावपि सकलार्थविषयस्य तस्य भावात् । कथमन्यथा साकल्येन साध्ये साध्य- १० साधनव्याप्तिपरिज्ञानम् ! निरूपितं चैतत् मङ्गलव्याख्यायाम् । इयांस्तु विशेष:-अस्मद,देः तज्ज्ञानमस्पष्ट स्पष्टं तु परमात्मन इति । सष्टत्वं च तस्य अस्पष्टत्वनिबन्धनस्य आवरणस्य निर्मूलात् प्रलयात् । तच्यावरणमनुमानसिद्धम्, । तथा हि-सत् सर्वमनेकान्तात्मकमित्यादि व्याविज्ञान सावरणम्, अस्पष्टत्वात, रजोनीहाराद्यन्तरितपादपादिज्ञानवत् । विवादापन्नं मिथ्याज्ञानं सावरणं मिथ्याज्ञानत्वात् विपाघुपयो- गिनः उपलशकलादौ कलंधोतज्ञानवदिति । तस्य कचिन्निर्मलपहागिरप्यनुमानादेव । सच्चेदम्-विवा- १५ दापनमावरणं कचिन्निर्मलं प्रहोयते, प्रकृप्यमाणहानिकत्वात् , यत्मकृप्यमाणहानिकं तत्कचिनिर्मुलं महीयमाणमुपलब्धं यथा हेमादौ मिट्टकालिमादिकम्, प्रकृष्यमाणहानिकं च यथोकमावरणम्, तस्मात् क्वचिन्निर्मूलं प्रहीयत इति । न च प्रकृप्यमाणहानिकत्वमसिद्धम्, तस्यापि जीवेषु विज्ञानाति- शयदर्शनादेवानुमितेः । विज्ञानातिशयस्य च तत्कार्यदर्शनोपनीतप्रतीतिकस्याविप्रतिपनिविषयत्वात् । बदुक्तम्- "जीवानामसहायाक्षादा शास्त्रार्थविदा क्रमात् । विज्ञानातिशये विद्वान्न वै विप्रतिपद्यते ।।" [सिद्धिवि० परि० ८ ] इति । भवतु तस्य क्वचिन्निर्मलं पहाणिः ततस्तु तन्नियन्धनमस्पष्टत्वमेव निवतेत 'कारणामावात् 'कार्याभाव.' इति न्यायात्, सप्टमावस्तु कथमिति चेत् ! न; सन्निवृत्तेस्तद्भावरूपत्वात् भावान्तरस्व- भावत्वेनाभावस्य व्यवस्थापितत्वात् । ततो युक्तं तन्निर्मलपहाणी विज्ञानस्य परिस्फुटत्व वाशनिरवशेष- वस्तुगोचरप्रत्ययाधिकरणस्य च पुरुषस्य परमात्मत्वम् । मतः सूक्तमिदम्- सकलं सर्वथैकान्तप्रवादातीतगोचरम् । सिद्धं प्रवचनं सिद्धपरमात्मानुशासनम् ।। इति । भवतु नाम कश्चित् विश्वदर्शी परमवीतरागश्थ, स तु कुल प्रतिपत्तव्यः ! प्रत्यक्षादिति चेत्; न; तस्य परचेतोवृत्तावप्रवृत्तेः । व्यापारव्याहारादिरिझोपजनितादनुमानादिति चेत्, न; व्यापारादेनि- दोपमाविनो दोपवत्यपि सम्मवेन म्याभिचारात्, 'सरागा अपि वीतरागा इव चेटन्ते' इति प्रसिद्धेः । १ सदुपदेशप्रदन्यो पा-सा०। २ "हेमज्ञानवत् । घरधौवं रुप्यन्णोरिति नानावगे।" ता. टि०। ३-नापतिश-आ०, २०, ५०। २० ३० ·श२] ३प्रवचनप्रस्ताव २५३ न च प्रमाणान्तरमस्ति यतस्तत्मतिपत्तिः, अतः कथं तस्य प्रवचनानुशासित्वेन पर्येषणं प्रेक्षावद्भिरिति चेत् ! अत्राह- तथाऽन्यगुणदोपेषु संशयैकान्तवादिभिः। पुरुपातिशयो ज्ञातुं यद्यशक्यः किमिष्यते ॥२॥ इति । तथा तेन प्रमाणाभावकारेण अन्यस्यात्मान्तरस्य ये गुणाः यथार्थदर्शनवैराग्यादयो ये च दोपा मिथ्याज्ञानरागादयस्तेषु संशयस्यैकान्तो नियमस्तं यदन्तीत्येवंशीलाः सौगताः । ५ ननु प्रमाणामावे तेषु तदभाववादित्वमेवोपपन्नं नित्यादिवत् तत्कथं तदेकान्तबादित्वमिति चेत् ! न; तदभावादपि दृश्यानुपलम्भरूपादेवाभावसिद्धेः आत्मान्तरगुणादेश्चादृश्यत्वेन तदनुपलम्भस्य संशयहेतुत्वात् तद्वादित्वस्यैवोपपत्तेः । तैः पुरुषस्य तथागतस्यान्यस्य वा अतिशयः परिशुद्धज्ञानवैराग्या- दिलक्षणो गुणप्रकर्पो ज्ञातुं प्रमाणतो निश्चेतुं यदि चेत्, अशक्यः शक्यो न भवति किं १० फस्मात् इष्यते मृग्यते ! पुरुषार्थत्वसिद्धये हि तदन्वेषणम्,न चाशक्यपरिज्ञानात् ततस्तसिद्धिः यतः प्रेक्षावतां तदन्वेषणम् । ततो दुर्भा घेतमेतत्-- "ज्ञानवान् मृग्यते कश्चित्तदुक्तप्रतिपत्तये ।" [प्र०वा० ११३२ ] इति । न दुर्भाषितं संवृतिसिद्धस्य तस्य तदर्थमन्वेषणात्, परमार्थतस्तु न तस्यान्वेषणं दुरवबोध- स्वादिति चेत् कथं पुनः सत्यनुमाने तस्य दुरवबोधत्वम् ! तल्लिङ्गव्यापारादेस्तदन्यतोऽपि भावेन १६. व्यभिचारादिति चेत् ; ननु तदन्यतो भावोऽपि संवृत्यैव, “निष्पत्तेरपराधीनम्। [१० वा० २।२६] इत्यादिवचनात् । ततः संवृतिसिद्धव्यभिचारालिमातस्य दुरवबोथत्वेनानिष्टत्वमपि संवत्यैव न परमार्थतः। तक्षायुक्त निम्पर्यायं तस्य संमृत्यैवेष्टल्यानिष्टत्क्योर्विरोधात् । कथं श तद्व्यापारादेरन्यानि भाव इच्छावृत्चित्वात् ! सत्यपि पुरुषातिशये तस्येच्छातो भावो न तन्मात्रादेव सर्वदा तत्पसमात्, इच्छायाश्च तदतिशयविकलेऽपि भावादुपपन्नरतत्रापि तद्भाव इति चेत् । न तर्हि तद्विपलव्यापारादे- स्तद्वति सम्भवः तस्य तदिच्छाया असम्भवात् । सम्भवै वा तद्वत्त्वविरोधात् । न हि दोपवदव्यापार परोपतापपैशून्यादिकं चिकीर्षतस्तद्वत्त्वं नाम तचिकीर्षाभावरूपत्वात् तदतिशयस्य । ततो दुरालाप एवायम् 'वीतरागा अपि सरागा इव चेटन्ते' इति । या तु तस्य हितमधुरमापणादिविषयेच्छा नासो रागादिमतः सम्भवतीति कथं तनिवन्धनस्य व्यापारादेस्ता भावः ! इच्छासामान्यभावादिति चेत्: पुद्गलसामान्यभावात् पाषाणादेरपि कुतो न घूमस्याभावः कार्यधर्मादिकमेणाहेतुकत्वमसात् । अन्वय- न्यतिरेकानुविधाननियमो हि तद्धर्मः, न चैवमसौ पावके तस्य सम्भवति पापाणादेरपि भावात् । नापि पाषाणादो पावकादप्युसचेरिति तद्धर्माऽतिक्रमेणाहतुकत्वमेव प्राप्तम् । तदुक्तम्- "धूमः कार्य हुतमुजः कार्यधर्मानुवृश्चितः । सम्भवस्तदभावेऽपि हेतुमचं बिलकन्येत् ।।" [H० वा० ३१३३ ] इति । १-द्विनिर्णयो यतः आ०, य०, ५०॥ २"निमत्तोपरानमपि कार्य स्वहेतुतः। सम्पप्यते कसनाया किमका पन"-प्र०वा०।३-रायेन स-आ०, २०, ५०। ४ फुतो भूमस्यामावः आ०, २५ १०,१० ·- न्यायविनिश्चयविवरणे [२३ न चैवम्, अतो न दहनादन्यतस्तस्य भाव इति चेत्, तर्हि पुरुपातिशयभावी व्यापारा- दिरपि कथमन्यतो भवेत् ! तन्निहेतुकत्वस्याप्येवमुक्तन्यायेन सम्भवात् । तथा हि- कार्यधर्मान्वयाद्यो हि पुरुपातिशयोद्भवी । व्यापारादिविना तेन स चेन्निहेतुको मवेत् ॥ १६०४ ॥ इति । दृश्यत एवान्यतोऽपि तदयाप रादिरिति चेत् : किं पुनः शकमूर्धनि धुमोऽपि म दृश्यते ! यदि दृश्यते तन्मूर्धाप्यमिरेव,अनग्निस्वभावाद् धृमस्यानुत्पत्तेः । तदुक्तम्- "अग्निस्वभावः शक्रस्य मूर्धा चेदग्निरेव सः । अथानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्वत्र कथं भवेत् ।।" [प्र० दा० ३२३५ ] इति । न चैवम्, अतो न तत्र घूमः, यस्तु दृश्यते बहलपाण्डरादिरूपः स काप्पादिरेव न धूम १० इति चेत् कथमिदानी पुरुषातिशयजन्मा व्यापारादिः ! तदन्यतो दृश्यमानस्य च बाप्पादिवत् तद्विर क्षणत्वात् । मत एव तत्र विप्रलम्भव्याहारं तद्विदो निवेदयन्ति भूतविशेपे वाप्पादिव्यवहार- वत् । ततो न रोगादिति तदन्यव्यापारादिर्यतः ततः पुरुषानिशयानिपचिव्यभिचारिणो न भवेत् । एतदेवगह- परोक्षोऽप्यविनाभावसम्बद्वैर्गुणदोपयोः । शास्त्रनिर्तितः शास्त्रकारवत् सम्प्रतीयते ॥३॥ इति । परोक्षोऽपि प्रत्याविषयोऽपि गुणस्तद्विपरीतध सम्प्रतीयते सम्यगवगम्यते । फैः । शास्त्रैर्यचनमधे. नितिता निप्पादितः सामर्याद गुणदोपक्भ्यामिति गम्यते, जन्यनिर्वतितः स्तत्परिज्ञानानुपपतेः । वाग्व्यापारोपदमिदम् । उपलक्षणं चेदं तेन कापल्यापार विशेषरित्यपि दष्ट- व्यम् । तैरपि दोपोपरामपरानमहानिरन्धनस्तविपरीतेदच गुणस्तो दोपत्तश्च पुरषविदोपस्य परिसतारे- २० तथा परिज्ञानात् । कीदृशैरसै स सम्प्रतीयते ! अविनामावेनान्यथाऽनुपपत्या सम्बद्धः। क! गुणदोपयो: यो यथार्थदर्शनवैराग्यातिशयपरमवत्सलत्वादिरक्षणो गुणो योऽपि तद्विपर्ययरूपो दोष- स्तयोरिति । शाखेर्गुणाविनाभावसम्वद्धः भगवान् जिनः । गुणवत्त्वेन योद्धव्यातन्मुमाग्मोजनिर्गते. ॥ १६०५॥ विदादुर्वन्ति विद्वांसस्तेषामपि गुगान्वयम् । নাৰিক্সাৰস্যা स्थितेः । १६०६॥ प्रत्यक्षं निमि च स्मरमानुमान्तिमम् । एं तेन सदर्थस्य न विरोधो हि श्यते ॥ १६०७॥ तदर्यालायनत्वेन सरगति प्रतिरतित: 11 नाप्पागपेन तयार पूर्वाणविमागिनः ॥ १६०८॥ १-पपुपर सन्द-आ०, २. पपुरवणकर-401 २-सरया का। ३-तिकम् २५ आ०,१०,५०1 ·३४] ३ प्रवचनप्रस्तावः परस्पराविसंवादल्पेणैव व्यवस्थितेः। बन्धुरेव भवेल्लोके कि रिपुः शश्यकल्पनः ।। १६०९ ।। दृष्टागमविरुद्धार्थविषयैः शासनैस्तथा । दोपवन्तोऽवगन्तव्याः सर्वथैकान्तवादिनः ॥ १६१० ॥ तच्छासनानां तादर्य प्रागुक्त वक्ष्यतेऽपि च । देवागमे त एवोक्त निर्मलन्यायवेदिभिः ॥ १६११ ।। "वन्मतामृतवामानां सर्वथैकान्तवादिनाम् । आसाभिमानदग्धानां स्वेष्टं दृष्टेन बाध्यते ।।" [आप्तमी० श्लो. ७] इति । भवतु नाम तेषो तद्विरुद्धार्थत्वं न तारता तैरतत्मणेतृणां दोषवत्तापरिक्षानं परविप्रलम्भनाय गुणवद्धिरपि तत्प्रणयनसम्भवादिति चेत्, न; तद्विप्रलम्भनस्यैव दोषत्वात् । मिथ्याज्ञानोपजननं हि तद्वि- १० प्रलम्भनम् । मिथ्याज्ञानं चाननिमित्तम् अहिविषादी हारगुडादिविज्ञानवत् । अर्थोपरतिनिबन्धनं च हारगुडादौ अहिविपादिज्ञानवत् । अतः कथं तदुपजननं न दोपः परप्रत्यवायकारणत्वात् व्याधादेस्तढुंप- जननक्त् । तस्यापि तत्कथं दोप इति चेत् । अशुभपुद्गलप्राप्ति निमित्चत्वादेव । तथा हि-व्याधादेः परविभलम्भनमशुभपुद्गलप्राप्तिनियन्धनं विश्लम्भनत्वात् आत्मविप्रलम्भनवत् । दृष्टा खल्वात्मविप्रल भनादशुच्यादी शुच्याघभिनेवशरूपान् तत्प्राप्तिरिति न साध्यवैकल्यमुदाहरणस्य । या चासो तत्प्राप्ति: १५ सौपायप्राप्तिः घोरदुःखसंसारसरिस्पातनिबन्धनीति सिद्धं तन्निवर्धनस्य विप्रलम्भनस्य दोपत्वम् । भवतु नाम व्याधादेस्ततस्तत्प्राधिन शास्त्रकृतां योगसामर्थेन तत्मतिबन्धादिति चेत् । विप्रलम्भनस्यैव कुतो न तेन प्रतिबन्धः ! एवं हि ते महायोगिनो भवन्ति यदि परेपामहितं नानुतिष्ठेयुः, तत्प्रतिवन्धनत- सामर्थ्यमिति चेत् ; तत्कार्यप्रतिबन्धेऽपि न भवेदिति किश्चिदेतत् । तन्न गुणवतां मिथ्यार्थ. शास्त्र- प्रणयन सम्भवति दोषवतामेव तत्सम्भवादित्युपपन्न ततो दोषवत्वपरिज्ञानं सम्यगात्तो गुणवत्त्व- २० परिज्ञानवत् । शास्त्रकारपदित्यत्रैव निदर्शनम् । य थैवमपि अर्हतः सुगतादेश्चान्योऽपि वैद्यकादि- शास्त्रकार चिरापकान्तोऽपि तच्छारेच सुविचितगुणदोपसम्बद्धः गुणदोपत्रया सम्पतीयते तद्वत्मकृतोऽमीत्यर्थः। सप्रति सर्वथैकान्तवादिनः सुगतादेर्दोपवत्त्वमेव तद्व्यापारसमधिगम्यमावेदयन्नाह- सिहिंसानृतस्तेयानह्मचर्यप्रवृत्तितः। स प्रत्यस्तमिताशेपदोपो नेति प्रतीयते ॥४॥ इति । सः सुगतादिः प्रतीयते निश्चीयते । कथम् ! प्रत्यस्तमिताशेपदोपः प्रक्षीनिरख- शेपमिथ्याशानरूपायमलोपलेपो नेति । एवं कुतः प्रतीयते ! सिद्धहिंसानृतस्तेयावनचर्यप्रवृत्तिः । ११ १ किं पुनः -आ० १,५०। २ परप्रत्ययका-आ०, ०,५०।३ पापत्यवायो- पसननयत् । ४-सिपरिज्ञाननिमि-आ०, य०,१०॥ ५ साबारमा-१०॥ ६-नविप्र-प०। ७ याप्यन्यहंतः मा०, ५०। पराप्यन्यहितः प० ।

·न्यायविनिश्चर्यावधरणे [३५ सन्तानरूपं दुःखसत्यम् "दुःसं संसारिणः स्कन्धा [प्र०वा० ११४९) इति वचनात् । उपादेयं च तस्यैव नि शेषरहाणस्वरूपं निरोधसत्यं .हेयोपादेयं तदेव तत्वं तस्य सोपायस्य हेयतत्त्वस्योपायोऽविद्यातृष्णारूपं समुदयसत्यम्, “दुःखे विपर्यासमतिस्तृष्णा वा तस्य कारणम्" [प्र० वा० ११८३ ) इति वचनात् । उपादेयतत्त्वत्य' नैराल्पभावनारूपं मार्गसत्यं ५ तत्सहितस्येति । न हि दोपवत्त्वेन निर्मातस्य तत्वदर्शनं शक्यसम्भावनं यतस्तस्यासी प्रवक्ता भवेदिति भावः । यदि वैदृश इति परोपकल्पितरूपो विघ्तकल्पनाजाल इति प्रतिपत्तव्यं तस्यापि भवक्तृत्वानुपपत्ते । स्थमिति चेत् ; विश्ल्पामावादेव, विरूपकार्य हि वचनम् "विकल्पयोनयः शब्दा"[ . ] इति वचनात् । कथं तदभावे भवेत् ! विकल्पादेव चिरापकान्तादिति चेत् ; न ततो विकल्पस्यापि दुर्भा- वेन तस्य विधूतकल्पनाजालस्वाभावापत्तेः । चिरापवृत्तादपि ततो वचनमेव न तज्जातीयो विकल्प इति १० नियमहेतोरसक्योपदर्शनत्वात् । तत्कालभाविन एव . विकल्पसस्कारात् तस्य वचनमित्यपि बानो- युक्तिः न चतुरविचारसङ्गमोचितं सौभ ग्यमद्वति, ततो वचनवद्वकल्पस्यापि प्रसङ्गेन प्रकृतदोषानति- वृत्तेः । तत्संरकारस्य च विकल्पत्वे न तस्य विधूताशेपविकल्पत्यम्, अविकल्प च न ततो वचनम् । न च विरल्पाविकल्पव्यतिरेकेणापर. कश्चित्त स्वभाव. । सद्भावे का न ततो वचनम् । विकल्पकार्यत्वेन निश्चितस्यान्यतो भावे निहेतुकत्यापत्तेरिति दुप्परिहारोऽयं दोषोपनिपातः परस्य । तन्न यथागतस्य १५ प्रवक्तृत्वं यतस्तदुक्तपतिपत्यय प्रेक्षावता तदन्वेषणं भवेत् । अथ युट्यादीनां प्रवत्तृत्वमेव तस्यापि प्रवक्तृत्वं तस्य तत्सन्निपिनियन्धनत्वादिति चेत् । अहो महदिदमद्भुतं यत्सकर ज्ञानाधिष्टानादपि तस्मादनुत्पन्नं ज्ञानगन्धेनापि शून्यात् वुड्यादेर्भवतीति ! नायं दोष तथागतभावस्य तादृशत्वादिति चेत् । ततरतर्हि वुतस्तस्य स्वयमेव न प्रवक्तृत्वम् ! एवं हि पारम्पयं परिहृतं भवति-सुगतात् बुद्ध्यादे प्रभादस्ततो वचनमिति । मा भूतस्य वचनम् , प्रव- २० वतृत्वं तु तस्य विनयाना तत्सन्निधानाचत्त्वज्ञानप्रादुर्भावादिति चेत् ; तज्ज्ञानं यदि प्रमाणं कथं तत्यविषयं विरोधात् ! प्रामाण्यमपि न तस्य प्रत्यक्ष देन, इन्द्रियादिप्रत्यक्षेप्वनन्तर्भावात् । न हि तदि- न्द्रियज्ञानम् ; इन्द्रियादनुत्पत्ते । नापि मानसम्; इन्दिर ज्ञानादप्रसूते, तरयं तद्विषयानन्तरविषयमा- श्रीगोचरत्वाच्च । नापि योगिज्ञानम् ; गायनापक पनिरपेक्षत्यात् । नापि स्वसवेदनत्वेन: सत्यचतुष्टय- विषयत्वाभावापत्ते । प्रत्यक्षान्तरत्वे च तज्ज्ञानचातुविध्यनियमव्यावर्णनव्याघातोपनिपातात् । नाप्यनु- २५ मानत्वेन; रिङ्गाभावात् । मुगतसन्निधाननमेव रिङ्गमिति चेत् ; सुगत एव तर्हि तच्चतुष्टयस्यानुमिति- भवेत् तत्रैव रिझान्न सत्त्वान्तरेषु पक्षधर्मत्वामावात्, न च तत्र तदस्ति; तस्य शुद्धज्ञानस्वभावतया दुखादिरूपत्वानभ्युपगमात् । न प्रमाणान्तरत्वेनापि; प्रमाणद्वयनियमोपरमात् । तन्न तत्सन्निधानात् तत्त्वज्ञान दिनेयानामुपपन्नं रतस्तदेव तस्य प्रवतृत्वं भवेदिति सूतम्-'हेयाइत्यादि, सर्वथा तस्य प्रवक्तृत्वाव्यवस्थिते। 1 १"उपाय इति मनापि सरद.ध.।" -ता० टि०। २ तास धाननि-आ०, ब०,०। ३ मुगतान् । ४ प्रवादस्त-आ०, ५०, ५०। ५ विनेयज्ञानरय । ६-गे-प०। ७ सय प्रामाण्यमिति सम्बन्धः।

·१० १५ ३२६] ३ प्रवचनप्रस्ताचः पुनरपि तदेव प्रतिक्षिपन्नाइ-गिनात्मज्ञं तदसाध्यमसाधनम्' इति । तात्पर्यमत्र- विद्यमानस्यैव हेयादितत्त्वस्य सुगतोऽपि प्रवका भवेन्नापरस्य व्योमकुसुमादिवत् । विद्यमानत्वं च न तस्य कार्यत्वेन, असति कारणे तदनुज्ञानात् , असति च तैदयोगान्निहेतुकत्वापत्तेः । नापि कारणत्वेन; कार्यकालमप्राप्य निवृत्तस्य चिरपक्रान्तवत्तदनुपपतेः । निरूपितं चैतत् सविस्मरमिति | पदार्थः कथ्यते- तत् हेयादितत्वम् । असाध्य कस्यचिदप्यकार्यम् असाधनम् अकारणं च प्रतिशमयविलयप्राप्तिविग्रह- ५ स्योक्तनीत्याऽनुपपत्तेः । अन्नयरूपावे तदुपतिरिति चेत् स्यादेतदेवं यद्यन्वयवादी सुगतः, न चैवम् । एतदेवोक्तम्-'अनात्मज्ञम्' इति । 'आत्मा'इत्यन्वय एवोच्यते अतति गच्छति तांस्तान् पर्यायानित्यात्मेति व्युत्पादनात् । तन्न जानाति गोपैति इत्यनात्मज्ञः सुगरस्तं तस्येत्यर्थः । धिक शब्देन योगे षष्ठोविषय एव द्वितीयाविधानात् । तदयमर्थः-यतरतदनात्मजस्य सम्बन्धि तस्माद् असाध्यमसाधनम् अतः धिक् कुत्सनमनात्मज्ञस्य तस्य वा। यदि वा, तदसाध्यं साधयितुम- शक्यम् । कुन्त एतत् ! असाधनम् अविद्यमानप्रमामं यत इति । एतदपि कस्मात् ! 'अनात्मशम्। इति । आत्मा जीव. स चासो ज्ञश्च जैनोगतो न योगकल्पित. आत्मज्ञः स न विद्यते यस्य सोऽयम् अनात्मज्ञो बुद्ध एव तस्य सम्बन्धी यत इति । ज्ञानमेव हि तस्य स्यात् साधनं तञ्च नासति । ज्ञम्वभावे नरेऽस्तीति पूर्वमेतन्निवेदितम् ॥१६१२॥ अज्ञातमप्रमाणत्वादकार्यवादितोऽप्यसत् । कथं हेयादिक तत्त्व बुद्धो रक्तुं प्रवर्तताम् ! ॥१६१३॥ तस्मादयमसद्वादैर्मालिशान् विप्रलम्भयन् । किर्तव्यः कथं नाम न भवेन्यायवेदिनाम् ॥१६१४|| पुनरप्पौधोपचमाह- सर्वथाऽप्तदुपादेयं हेयं सत् [तदकारणम् ] । इति । सर्वथा सर्वेण सकलरागादिक्लेशकारेणेव परिशुद्ध ज्ञानरूपेणापि असत् अविद्यमान निरोधपत्यम् । उपादेयं पुरुषार्थबुद्धया परिग्राह्यम् 'धिगनात्मज्ञम्' इति सम्बन्धः । कुतो विधार इति चेत् ! अनारमज्ञत्वादेव । आत्मेति निरोधसत्यस्य स्वभावस्तस्य ज्ञान बुद्धिः स न विद्यते यस्मिन् तद् अनात्मकं तत्सत्यमेव यत एवं ततो विगिति । तथा हि-निरुद्धसकलाकारं निर्वाणं न तावत् २५ प्रत्यक्षतः प्रतिपत्तव्यं प्रतिबन्धाभावात् । न हि तस्य तत्कार्यत्वम्; नीरूपम्याकारणत्वात्, अन्यथा नीरूपयायोगात् । नापि तस्वभावत्वम् , स्वयं नीरूपत्वपसात् । न च नीरूपादेव तस्य परिज्ञान- कल्पनं विज्ञानकापनावैफल्योपनिपातात् । पुनरन्यतः प्रत्यक्षात् तत्परिज्ञान कल्पनायां प्रकृतपर्यनुयो- गानतिवृत्तः अनवस्थादोपविषमविषधरख्यापारमयपरिपातस्य च परिह मशस्यत्वात् । न चापति- बद्धादेव ततस्तस्परिज्ञानम्, अनभ्युपगमात्, प्रतिबन्धान्तरस्य चै । तन्न प्रत्यक्षस्य तज्जानत्वम् । ३० १ कार्यात्पादानुज्ञानात् । २ कार्योत्पादायोगात् । ३ अज्ञान इत्यमरः"-310 टि०१४ वियते-मा०,२०,५०१ ५ "अनभ्युपगमादिति सम्बन्धः।"-ता०टि०। ६ निर्वाणविपकहानवम् । २० - "विशाव चारिशः।

·२६० न्यायविनिश्चयविवरण [६ .. नाप्यनुमानस्य; प्रत्यक्षामावे तस्य तत्पूर्वकत्वेनाप्रवृत्तेः । लिस्य च तत्कायस्य तत्स्वभावस्य च विचारासदत्वेनाव्यवस्थितेः । ततो युक्तं तरसत्यस्य अनात्मज्ञत्वम् , अतश्च तदुपादेयं धिगेव प्रमाग- पथाऽतिवर्तिनो वस्तुवृत्तेनानुपादेयत्वात् । तथा सत् प्रशस्त परिशुद्धज्ञानस्वभावं बुद्धस्य "प्रभास्वर- मिदं चित्तम्" [अ० वा०-११२१०] इति वचनात् । तत् हेयं नैशम्यभावनापरिपाकपटेन ५ परित्यायमित्यपि धिगेव, प्रशस्तस्य परित्यागानुपपत्तेः निर्वाणषत् । क्थं वा तस्य तत्परित्यागे पराम- परिज्ञानं यतः तदुपतापपरिहारपरवशतया तदुपायाभियोगमात्मसाकुर्यात मरूपत्वेन तदनुपपत्तेः । एतदेवोतम्-'अनात्मज्ञम् इति । आमा विनेयसन्तानस्तस्य जो तद्बुद्धिरतस्या अमावेऽनात्मज्ञम्, अर्थाभावेऽव्ययीभावात् । एतदुक्तं भवति-सतोऽपि स्वभावस्य परित्यागे तस्य परपरिनानं न भवेत् अतस्तस्य हेयर निन्दितमिति । नास्त्येव तस्य तत्परित्यागः "तिष्ठन्त्येव पराधीना येषां तु १० महती कृपा ।" [प्र. वा० ११२०१] इति वचनादिति चेत् ; कथं पुन:रात्म्यभावनापरिपाके तत्कारणे सति तदभावः खनादेरपि ततस्तदभावप्रसङ्गात् ! अथ तत्परिपाकोऽपि कृषसम्पर्कविरल एव तद्धेतुः स खङ्गादेरेव न महामुने, तस्य परार्थपरतया महाकृपालुत्वादिति चेत् ; खगादेः स्मा- दकृपालुत्वम् । परार्थवृत्तेरभावादिति चेत् ; अस्तु नाम तस्य पराकृपालुत्यमात्मनि तु भवत्येव स्वार्थवृत्तेरवश्यम्भावात् , अन्यथा निर्वागायोपक्रमानुपपत्तेः । अथ तस्य निर्वाणेनैवाथित्वं नावस्थानेनेति । १५ कुत एतत् । तस्य निदोपत्वात् समानमिदमनव (मत्र) स्थानेऽपि, तस्यापि सकलमलविकलपमास्वर- चितरूपायेन अभ्युपगमात् । अथ तच्चित्तेनारस्थितेनापि न सिञ्चित् फलमिति न तत्रार्थित्वं तस्य; तर्हि तन्नाशेऽपि न भवेत् ततोऽपि कस्यचित् फलस्याभावात् , प्रत्युत तदेव मुमुक्षणां फलं यत् सकलझेशपरिशुद्धज्ञानरूपतयाध्यस्थानम् , तच्चेत् पुतश्चित् सम्प्रपद्येत किमन्येन ! फलेऽपि फलान्तरप्रतीक्षायामनवस्थापते. । ततो युक्तं तत्रैव तस्यार्थित्वम् । अथ सत्यपि तत्र तस्याथित्वे न २० तस्यावस्थानं तदपरित्यागे तत्परिम्श्रिालेशपरित्यागासम्भवात् अन्नापरित्यागे तत्परिमिश्रविपपरि- त्यागासम्भश्वदिति चेत् ; न; तथा ताथागतस्य चिचस्यापि परित्यागपसझात् । अधास्ति कश्चित् तस्योगयो यतोऽवस्थितेऽपि चित्चे तत्क्लेशपरित्याग. तस भवेत् ; स तर्हि वहादेरपि तेन वक्तव्यो येन न तचित्तमप्यवस्थितमेव परिगलितनिखिलक्लेशभयपरिनिर्वागपदं प्राप्नुयात् । एवं हि तेना- स्मनस्तायित्वमा" सुस्पष्टं प्रतिष्ठापितं भवति स्वयं परिदृष्टमार्गोपदेशस्यैव तत्त्वात् , "तायः स्वदृष्टमा- गोंक्ति" [प्र. चा० १३१४७ ] इति वचनात् । ततो यदि कृपामाहारग्यात् अवस्थानं बुद्धचि- उस्य खड्गादिवित्तम्यापि स्यात् । न चेत् ; इतरस्यापि न स्यादित्युपपन्नमुक्तम्-'हेयं सत्'इति । यदि वा, सत् विद्यमान संसारिचित्तं हेयं घिगिति व्यारयेयम् , तस्य सत्त्वासिद्धः, सत एव हेयत्वो- १ तत्सवस्य २०१२ जात-आ०, य, ५०1३"निर्वाणेभी परे प्राप्त पाद्रीकृतधेतस"। इति पूर्वार्धम् । वाटि०। ४ वचनादेवति ५० ५-देन क-आ०, २०, ५०। ६ निर्वाणरय । ७ भवस्थानपरित्यागामावे। ८ तथाग आ, य०,पः। ९ सवित्तस्यो -आ०, ५०, प०॥ १० -पित्तो न आ०, ५०, ५०। ११ "प्रमाणभूताय जगदितपिणे प्रणम्य शास्त्रे सुगताय वायिने।" -वाटिका ·३प्रवचनसाफ - -- ३६] पपत्तेरिति मन्यते । तदसत्त्वे निमित्तमाह-'तदकारणम्' इति । तत् उक्तरूपं चित्तम् अकारणम् अपूर्वमुत्तरम्याजनकम् , अन्यथा चरमक्षणेऽपि स्यादिति निर्वाणाभाव इति भावः । तदानीं विजाती- यस्यैव योगिज्ञानादेस्तत्कारणं न सजातीयोचरचित्तस्य तदयमदोष इति चेत्, कथमिदानी परचैत- न्यप्रतिपत्तिः । शक्यं हि वक्तुम्-अतीतजन्मान्तिमचित्तं विजातीयमेव प्राणापानादिकं सजातीयो- तरजनक जनयित्वा प्रतिनिवृत्त न सजातीयं वितं चरगक्षणवत् । ततो न प्राणादेः परशरीरे निश्चितीत् ५ तत्प्रतिपत्तिः, व्यभिचारशङ्कायां तदनुपपत्तेरिति । तथा चेत् ; कथं सुगतभाविनः पुरुषस्य परदुःखपरि- ज्ञानं यतस्तदक्षमतया प्रेरितस्तत्परिहारोपायाभियोगी स भवेदित्यसतमिदमवलोकयामः- "निप्पन्नकरुणोत्कर्षः परदुःसाक्षमेरितः । दयावान् दुःखहानार्थमुपायेष्यभियुज्यते ॥" [प्र०वा०१।१३३ ] इति । ततो यथा सजातीयं जनयत एवं परचितत्य विजातीयजनकत्वं तथा चरमचिचत्यापीति १० न सम्भवत्येवं चित्तोच्छेदलक्षणं निर्वाणम् । तत्सम्भवे वा तञ्चिचमकारणमेयं सजातीयवद्विजातीयस्या- पीत्युपनतं तस्यावस्तुत्वार्थक्रियाविरहात्, तथा तपूर्वस्यापि, अवस्तुनोऽर्थक्रियारूपत्वायोगैन तस्यापि तद्विरहाविशेषात्, तथा तत्पूर्वस्यापीत्यशेपस्यापि चित्तप्रबन्धस्य कचिदप्यनुप्रयोगात् उपपन्नमुक्तम्-'तदकारणम्' इति । भवस्वकारणत्यादसन्नेव तत्प्रवन्ध इति चेत्, तहिं नित्यसिद्धत्वा- निर्वाणस्य किं तदर्थेन तपश्चरणरागादिना प्रयत्नेन ? तदेवाह- .: तदर्थोऽयं प्रयासश्च [ इत्यहो सत्यव्यवस्थितिः ॥ ६॥ तदर्थो नित्यसिद्धनिर्वाणार्थोऽयं परप्रसिद्धः प्रयासस्तपश्चरणादिरूपः 'चमति समुच्चये । न केवलं पूर्वोत्तमेव किन्त्वयमपि धिगिति, सिद्धे प्रयासवैफल्यादिति धिकर्तुरभिषायः । चित्तपबन्धाभावे च प्रयासश्चेतनात्मकः । कथं विद्युत येन स्यान्मार्गसत्यव्यवस्थितिः ॥१६१५॥ तदेवाह-'इत्यही सत्यव्यास्थितिः' इति । एवमुक्तन्यायेन सत्यस्य मार्गरूपस्य व्यवस्थितिरवस्थानम् अहो नैवेत्युपंहसनपरेण अहोशब्देन दर्शयति । यदि वा, तचित्तसन्तानो- छेदरक्षणं निर्वाणमकारणगहेतुकमभावरूपत्वेन अनपेक्षत्वात् तलिं तदर्थेन नैरास्यभावनादिना प्रयासेन ! तदेव दर्शयति–'तदर्थोऽयं प्रयासश्च' इति । घिकशब्दानुवृत्त्या, व्याख्यानं पूर्ववत् । स्यान्मतम्-न साझात् तत्सन्तानोपमईनेन प्रयासस्य तादर्थ्यमपि तु तत्सहायं पूर्वपूर्वचि- २५ उमुत्तरोचरचित्तं सजातीयकार्य प्रत्यसमर्थादिरूपं जनयति सतः चरमस्यात्यन्सासमर्थत्वेन ततः चिचान्तरस्यानुत्पतेः चरमपच्युतेश्च प्राच्यस्य स्वरसभङ्गुरत्वेन प्रलयात् प्रशान्तनिर्वाणोपपत्तेः पारम्पर्ये- गै तस्य तादर्थ्यमिति; तदपि न साम्प्रतम्: विचारानइत्वात् । तथा हि प्रयासोऽयमुच्छेधसन्तानवर्ती, तदन्यसन्तानवी वा! प्रथमविकल्पे स एव न सग्गवति; चरमस्यावस्तुत्वेन सन्तानावस्तु तद्वति- २ सुगवस्य" -ता. टि०। ३ - नि-प० । ४-द्वेः प्र-आ०, ०,५०१५-पसंहासप- आ०, ०,१०। ६-मममृतेध आ०, ५०,५०। १५ २० १-ता तम-आ०, य, प०।

·२६२ न्यायविनिश्चयाय५.. |२ अत - नस्तस्याप्यवस्तुत्वात् तादृशस्य पारम्पर्येणापि तादानुपपते व्योम सुमादिवत् । चरमस्यापि वस्तुले न निर्वाण तस्यापि सतानात् , अन्यथा वस्तुत्वायोगस्य निवेदितत्वात् । तत निर्वाणं चेत् प्रयासो न प्रयास चेन निति । निर्वाण च प्रयासरचेत्येतदन्योन्पपीरितम् ।। १६१६ ।। एपोपहासेन यज्ञनिर्वाणसत्ययो । तदित्यादिकया शृत्यादिवेर स्थतिस्च्यते (1)॥१६१७ ॥ भवतु तदन्यस तानवत्यैव प्रयास इति चेत् , सरसन्तानोऽपि न निर्वातुरन्या, तद्वर्तिन प्रयासात् तस्य निर्वाणानुपरतिप्रसगात् । नितिर्यवेति चेत्, न, तदनुच्छेदेऽपि निर्वाणायोगात् । तदुच्छेदोऽपि यद्य यस-तानपर्तिन प्रयासात् क्थमनवस्थापरिहार । तत्रापि प्रकृतप्रसगानतिवृत्ते । एतदे- वोक्तम्-'इति' इत्यादिना । इति एवमपरापरसन्तानातिपयासपरिकल्पनाप्रकारेण अहो नैव सत्यस्य प्रयासापरनाम्नो मार्गमस्यस्य व्यवस्थितिरनवस्थैव भवेदित्यर्थ । तत स्थितमिदम्-- सर्वथा सदुपादेयं हेयं सत्तदकारणम् । तदर्थोऽयं प्रयासश्चेत्यहो सत्यव्यवस्थितिः ॥ इति । इदमेव श्लोकेविपरीतुमाह- करुणा स्वपरज्ञानसन्तानोच्छेदकारणम् । इति नः करणा [ अत्यन्तं परदुःख न गोचरः] ॥७॥ इति । सत्त्वणिनिषेधार्था वुद्धस्यामिपायवृति करुणा । "वथाभूतसत्चग्रहपरित्यजनाय य आशयः स दया[प० वार्तिकाल० १११९५] इत्यरकारात् । यद्यर क्थ तस्य सर्वथा विकल्प. विरख तदाशयस्य विकरपत्तात् । न यमुमनेन त्याजयामीति परामर्शवतस्तस्याविकल्पत्वम् । न २० तस्यैव तद्वत्त्व सस्काररूपतयैव भावात् । "अतीणशक्तिसस्कारो येपा तिष्ठन्ति तेजयाग [प्र० या० १२२०० ] इति वचनात् , इत्यपि न युक्तम्, सस्कारस्य चेतनोपादानस्याचेतनत्यायो गात् । चेतनस्वेऽप्यविश्रपत्वे न तत श्रेय कथन तस्य' विकल्पयोनित्वेनोपामात् । ततश्च तत्कथ- नमभिमत "र्दयाया (दयया ) श्रेय आवष्टे" [प्र० वा० १।२८४ ] इति वचनादिति चेत, सत्यम्, अयमपि पास्य पर्यनुयोग । सा च करुणा स्वश्च योगी परश्च विनेयवर्ग तयोनिानि २५ तेषा सन्तानास्तेषाम् उच्छेदोऽ यन्तविनाशस्तस्य कारणमिति एव नोऽम्माक कृपालना करणा कृषण वर्तत इति शेष । भवति हि महापुरुषाणां मन्दप्रज्ञानवलोक्य कृपोत्पत्ति । अस्ति च प्रज्ञामा द्य सोगताना ते सपरसन्तानपिनाशिन्या जिघासाया एव परणात्वेन प्रतिपचे । रणैव साक्षादसौ तया सकलदु खपरिक्षयरूपस्य तदुच्छेदस्य परणादिति चेत्, न, सकर मुखपरिक्षयरूपस्यापि तया तस्य करगात् । न च सुखमेव ससारे नास्ति तस्यापि दु खबदनुभवात्, सदपि तद् दुखमेव दु खछिद्रपा १ यत्तनिवा-आ., ब०, ५० एनसन्य मार्गपुरयम् । २ दयावश्यम् । ३. वेऽनघा' प्र०या०। ४ कप तस्य आ०, २०, पर। ५कयनस्य। ६'दयया'-प्र०या०॥

·३ प्रवचनप्रस्तावः २६३ तित्वादिति चेत् ; दुःसमपि सुखमेव स्यात् तच्छिद्रपाताविशेषात् । विवकिनी नैवममिपायस्तेषां सर्वत्र दुःखाभिनिवेशस्यैव भावात्, "सर्व दुःखं विवैकिनः" [ योगसू० २।१५] इति वचनादिति चेत् ; विवेकस्तर्हि पापीयांतेत सर्वत्र तदभिनिवेशकरणादिति तस्यैव तयोच्छेदः कर्तव्यो न ज्ञानसन्ता- नस्य, तदुच्छेदे तस्य सर्वत्र सुखबुद्धयैवावस्थानोपपत्तेः । यदि च तदभिप्रायवशात् सबै दुःखम्, सर्व सुखमेव किन्न स्यात् । वौसीचन्दनकरुपानां सर्वत्रौदासीन्यरूपस्य सुखस्यैव भावात् । सुखं च तद्रूपमनुकूल. ५ वेदनीयत्वात् पसिद्धसुखक्त् । ततो नाभिप्रायवशादपि सर्व दुःखमेवेति शक्योपपादनं यतः तदुच्छेद- करणात् करुणैवेयमिति प्रतिपत्तिः । इदमेवाह-'अत्यन्तं परदुःखं न गोचर इति । परैः सौगतैः कल्पितं दुःखं न गोचरो न विषयः प्रमाणस्य । कीदृशम् ! अत्यन्तम् अन्तमतिक्रान्तम् । अन्त- शब्देन सुवमत्रोच्यते तस्य दुःखं प्रत्यातत्वोपपतेः, सर्वधा सुखविकलं दुःखमेव न सद्विपयः सुख- स्यापि तद्विकलस्य तद्विषयपतिपतेरित्यर्थः। तथा च कस्यचित् सुभाषितम्-"कस्यात्यन्तं सुख- १० मुपनतं दुःखमेकान्ततो चा" [उ० मेघदू० इलो० ४६ ] इति । ततः सुखापहारकरणत्वादुपपन्नं तस्याजिघांसकम् । नैकान्ततस्तस्यास्तत्त्वं दुःखापहारकरणत्वेन करुणात्वस्यापि भावादिति चेत् ; न; जिघांसाकरुपयोरेक्त्वविरोधात् तमामकाशयत् । व्यतिरेके च तयोः परित्याज्य एवं सुगतेन जिघांसा- भागरतस्यान्यथा महाकारुणिकत्यव्यापत्तेः । तथा च कथं तत्करुणया ज्ञानसन्तानस्य निर्मूलोच्छेदः सुखभागिकस्य तस्यावस्थानोपपत्तेः । करुणयैव तस्याप्युच्छेदों दुःखमागिकस्याप्यन्यथा तदयोगात्, १५ मुष्टभोजनादिसुखप्रतिषेधेन विना प्रत्यग्रप्रवृत्तज्वरादिदुःखनिषेधायोगवदिति चेत्, उपपन्नमेवैतत् ; परहितप्रवृत्तानां यदि ज्वरादिविनिर्मुक्तपुरुषवद्विगलितनिखिलदुःखव्याधेरपि कस्यचित् चित्तभागरयाव- स्थानं प्रतिलभ्येत, अन्यथा मृत्युविधायिनो भिपज इव तदुच्छेद विधायिनोऽपि परहितत्वानुपपत्तेः । कथं वा करुणया तदुच्छेदः, तया दुःखप्रय वृत्तिनिमित्तसत्त्वदर्शनप्रत्यतीकस्य नैरात्म्यभावनारूपस्यो- पायाभियोगस्योपसमर्पणात् । ततश्च परिस्फुटस्य तत्त्वज्ञानादे: प्रादुर्भावात्तेनापि तत्त्वदेशनया विनेय- २० वर्गस्य मार्गप्रवर्तनादिति चेत्, ननु तत्व नाम सत्यचतुष्टयमेव भक्तामभिन्तम् । तच न योगिप्रत्य- क्षेण समसमयम् ; तस्य तद्विषयत्वाभावप्रसङ्गात्, समसमयस्याकारणत्वात् , कारणस्यैव च विषयपी- पगमात् । तस्यापि कारणत्वे समुदयमार्गयोरपि तैयाविषयोरेव दु.खनिरोधहेतुत्वायत्ते. यदैव समुदय- स्तदैव दुःखं यदेव मार्गस्तदैव निरोध इत्यसमञ्जसं प्राप्नुयात् । अव तयोभिन्नसमययोरेव तत्तारणत्वं कथमिदानी सचष्टयस्य योगिप्रत्यक्षेणापि समकालत्वम् ! दुःखादेस्तत्वे समुदयादेरतदसम्भवात् , ६५ तस्य तत्वे वा दुःखादेस्तदनुपपत्तेः । अथ तत्प्रत्यक्षं प्रत्यभिन्न कालवद्भिन्नकालमपि कारणमिप्यते; तना क्रमवतः कारणादक मस्य कार्यस्यानुत्पत्तेः, अन्यथा कारणादप्यमात् कार्यस्य क्रमवतः प्रसङ्गात् असमतमिदं भवेत्-"नाकमा क्रमिणो भावा" {प्र० वा० ११४५ ] इति । तस्मादभिन्न- . [ १सबंध दु-आ०, २०, प०१२ यापीचन्दन- आ०, च०, प० । ३ -प्रामाण्याय आ०, ब०, प०। ४ सर्वदा ता०, २०। ५-तत्परदु-आ०, ५०, १०। ६मावरत- आ०, २०, ५० ॥ ७ ज्ञानसन्तानाप । ८ -दो दुःसभागिकस्याप्युच्छेदो दुःख- आ०, ब०, ५०। ९ -- आ०, प०,१०। १०- वि-ता०। ११ समकालयोरेव । १२-मका- आ०, २०, ५०1 ·२६२ न्यायविनिश्वयविवरणे [३२७ - ५ अत नस्तस्याप्यवस्तु स्वात् तादृशस्य पारम्पर्येणापि तादर्यानुपपत्तेः व्योमयुसुमादिवत् । चरमस्यापि वस्तुत्वे न निर्वाणं तस्यापि सन्तानात्, अन्यथा वरतुत्वायोगस्य निवेदितत्वात् । ततः निर्वाणं चेत् प्रयासो न प्रयासश्चेन्न निर्वृतिः । निर्वाणं च प्रयासरचेत्येतदन्योन्यपीडितम् ॥ १६१६ ॥ एवोपहासेन यतन्निर्वाणसत्ययोः । तदित्यादिकया शृत्यादिवैरस्थितिरुच्यते (1) ॥ १६१७ ।। भवतु तदन्यसन्तानवत्येव प्रयास इति चेत् । तत्सन्तानोऽपि न निर्वातुरन्यन्न, तद्वर्तिनः प्रयास'त् तस्य निर्वाणानु उपतेरतिप्रराङ्गात् । निर्वातर्येवेति चेत्, न तदनुच्छेदेऽपि निर्वाणायोगात् । तदुच्छेदोऽपि यद्यन्यसन्तानवर्तिनः प्रयासात् कथमनवस्थापरिहारः तत्रापि प्रकृतप्रसहानतिवृत्तेः । एतदे- १० वोक्तम्-'इति' इत्यादिना । इति एवमपरापरसन्तानवतिपयासपरिकल्पनापकारेण अहो नैव सत्यस्य प्रयासापरनाम्नो मार्गसत्यस्य व्यवस्थितिरनवस्थैव भवेदित्यर्थः । ततः स्थितमिदम्- सर्वथा सदुपादेयं हेयं सत्तदकारणम् । तदर्थोऽयं प्रयासश्चत्यहो सत्यव्यवस्थितिः । इति । इदमेव श्लोकैर्विवरीतु माह- करुणा स्वपरज्ञानसन्तानोच्छेदकारणम् । इति नः करुणा [ अत्यन्तं परदुःखं न गोचर ] ॥७॥ इति । सत्त्वदृष्टिनिषेधार्था बुद्धस्याभिगायवृत्तिः करुणा । "तथाभूतसत्वग्रहपरित्यजनाय य आशयः स दया [प्र. वार्तिकाल० १११९५] इत्यर कारात् । यद्येवं कथं तस्य सर्वथा विकल्प विकलत्वं तदाशयस्य विकल्पत्वात् । न ह्यमुमनेन त्याजयामीति परामर्शवतस्तस्याविकल्पत्वम् । न २० तस्यैवं तद्वत्वं संस्काररूपतयैव भावात् । "अक्षीणशक्किसंस्कारो येषां तिष्ठन्ति तेऽनया" [प्र० वा० १२०० ] इति वचनात् ; इत्यपि न युक्तम् ; संस्कारस्य चेतनोपादानस्याचेतनत्वायो- गात् । चेतनत्वेऽप्यविकल्पस्वे न ततः श्रेय यनं तस्य विकरुपयोनित्वेनोपगमात् । ततश्च तत्कथ- नमभिमत "र्दयाया (दयया ) श्रेय आचष्टे" [प्र० वा० ११२८४ ] इति वचनादिति चेत; सत्यम्; अयमपि परस्य पर्यनुयोगः । सा च करुणा स्वश्च योगी परश्च विनयवर्गः तयोर्ज्ञानानि २५ तेषा सन्तानास्तेषाम् उच्छेदोऽस्यन्तविनाशस्तस्य कारणमिति एवं नोऽस्माकं कृपालना करुणा कृपा वर्चत इति शेषः । भवति हि महापुरुषाणां मन्दप्रज्ञानवलोक्य कृपोत्पत्तिः । अस्ति च प्रज्ञामान्य सोगतानां ते. स्वपरसन्तानविनाशिन्या जिघासाया एव करणात्वेन प्रतिपत्तेः । करणैव साझादौ तया सकलदु खपरिक्षयरूपस्य तदुच्छेदस्य करणादिति चेत् न, सकर सुखपरिक्षयरूपस्यापि तया तस्य फरमात् । न च सुखमेव संसारे नास्ति तस्यापि दुःखयदनुभवात् , सदपि तद् दु खमेव दु खरिदपा- १५ 1 -- १ यत्तन्निा-आ०, २०, यासत्यं मार्गसत्यम् । २ दयावस्वम् । ३ "तेऽनघा" प्र०बा०। ४ कयं तस्य आ०, २०, ५०। ५कयनस्य। ६ 'दपया-प्र०वा.

·३ प्रवचनप्रस्ताव " तित्वादिति चेत् , दुखमपि सुखमेव स्यात् तच्छिद्रपाताविशेषात् । विवकिना नैवममिमायस्तेषा सर्वत्र दु खाभिनिवेशस्यैव भावात् , "सर्व दुःखं विवेकिन," [ योगसू० २।१५] इति बननादिति चेत्, विवेरस्तर्हि पापीयान्तेत सर्वत्र तदभिनिवेशकरणादिति तस्यैव तयोच्छेद कर्तव्यो न ज्ञानसन्ता- नस्य, तदुच्छेदे तस्य सर्वत्र सुखयुद्धयैवारस्थानोपपते । यदि च तदभिप्रायवशात् से दु खम्, सर्व सुखमेव किन्न स्यात् । वासीचन्दनारुपाना सर्वत्रौदासीन्यरूपस्य मुग्यस्येव भावात् । सुख च तद्रूपमनुकूल. ५ वेदनीयत्वात प्रसिद्धसुखवत् । ततो नाभिमायवशादपि सर्व दु खमेवेति शक्योपपादन यत तदुच्छेद- करणात् करणैवेय मति प्रतिपचि । इदमेवाह-'अत्यन्तं परदुःखं न गोचर' इति । परैः सौगतै बल्पित दुःखं न गोचरो न विषय प्रमाणस्य । कीदृशम् ? अत्यन्तम् अन्तमतिक्रान्तम् । अन्त- शब्देन सुखमत्रोच्यते तस्य दुःख प्रत्यन्तत्वोपपते, सर्वथा सुखविकल दु खमेव न तद्विषय सुख- स्थापि तद्विकल्स्य तद्विषयप्रतिपत्तेरित्यर्थ । तथा च स्यचित् सुभाषितम्-"कस्यात्यन्तं सुख. १० मुपनतं दुःखमेकान्ततो वा" [ उ० मेघदू० इलो० ४६ ] इति । तत मुखापहारकरणस्यादुपपन्न तस्यानिघासत्रम् । नैकान्ततस्तस्यास्त्त्व दु खापहारकरणत्वेन परणात्यस्यापि भावादिति चेत्, न, जिघांसाकरणयोरेकत्वविरोध त् तम प्रकाशवत् । व्यतिरेके च तयो परित्याज्य एव सुगतेन जिघासा- भोगरतस्यान्यथा महाकारुणिकरवव्यापत्ते । तथा च क्थ तत्करणया ज्ञानसन्तानस्य निर्मलोच्छेद सुखभागिकस्य तस्यावस्थानोपपत्ते । करुणयैव तस्याप्युच्छेदों दुखमागिकस्याप्यन्यथा तदयोगात्, १५ मृष्टभोजनादिसुखपतिपेधेन विना मत्यमप्रवृत्तज्वरादिदु खनिषेधायोगवदिति चेत्, उपपन्नमेवैतत्, परहितप्रवृत्ताना यदि स्वरादिविनिर्मुक्तयुरुपवद्विगलितनिखिलदु खाधेरपि कस्यचित् चित्तभागस्याय- स्थानं प्रतिलभ्येत, अन्यथा मृत्युविधायिनो भिपज इव तदुच्छेदविधायिनोऽपि परहितत्वानुपपत्ते । क्थ वा करुणया तदुच्छेद , तया दुखप्रचलवृत्तिनिमित्तसत्त्वदर्शनप्रत्यतीकस्य नैरास्यभावनारूपस्यो- पायाभियोगत्योपसमर्पणात् । ततश्च परिस्फुरस्य तत्त्वज्ञानादे प्रादुर्भावात्तेनापि तत्वदेशनया विनेय- २० वर्गस्य मार्गप्रवर्तनादिति चेत्, ननु तत्व नाम सत्यचतुष्टयमेव भ-तामभिम्तम् । तच्च न योगिप्रत्य- क्षेण समसमयम्, तस्य तद्विपयत्वाभावप्रसङ्गात्, समसमयस्याकारणत्वात् , कारणस्यैव च विषयत्वो- परमात् । तस्यापि कारणत्वे समुदयमार्गयोरपि तथाविधयोरेव दु खनिरोधहेतुत्वापत्ते यदैव समुदय- स्तदैव दु ख यदेव मार्गस्तदैव निरोष इत्यसमञ्जस प्राप्नुयात् । अथ तयोभिन्नसमययोरेव तत्कारणव क्थमिदानी तच्च एयस्य योगिप्रत्यक्षेणापि समकालत्वम् । दुखादेस्तत्त्वे समुदयादेस्तदसम्भवात्, २५ तस्य तत्वे वा दु खादेस्तदनुपपत्ते । अथ तत्प्रत्यक्ष प्रत्यभिन्न कार वद्भिनकारमपि कारणमिप्यते, तन्न, कमयत कारणादक मस्य कार्यस्यानुत्पत्ते, अन्यथा कारणादप्यक्रमात् कार्यस्य क्रमवत प्रसङ्गात् असजतमिट भवेत्-"नाफमात् ऋमिणो भावा." [प्र० घा० १।१५ ] इति । तस्मादभिन्न- 1 - १ सर्वत्र दु- आ०, ब०, ५०। २ वापीचन्दन- आ०, २०, ५०1३-मामाण्यस्य आ०, य०, ५०। ४ सर्वदा ता०, ब०। ५-तस्परदु-आ०, २०, २०। ६ भावस्त-आ०, २०, ५०॥ ७ शनसन्तानस्य । ८ -दो दुखभागिकस्याप्युच्छेदो दुए- आ०, २०, ५०। ९ -प्र- आ०, य०, प०। १०- वि-ता० ११ समकालयोरेव। १२ -मका- आ०, ५०, प०॥ .

·२६४ न्यायविनिश्चयरिवरणे [. १० . कालवमेव तस्य तेन भवितुमर्हतीति व्यवस्थितमेवासामञ्जस्यम् । भवतु सहि तच्चतुष्टयस्य परस्पर- तस्तत्प्रत्यक्षादपि भिन्नालत्यम्, इत्यपि न युक्तम्, तन्नेत्यादिना दचोचरत्वात् । सत्यपि तादृशस्य तत्कारणत्वे नातदाकारस्य तस्य तद्विपयत्वम् आकारवादसमर्थनवैयर्यापत्ते । तदाकारत्वे च-- अक्रमेणार्पयत्या स्वाकारास्तत्र सक्रमान् । क्रमेण वाऽयन्त्यन्या गनिन न विद्यते ॥ १६१८॥ यद्यक्रमेण बाह्यस्याप्यनमस्येव विद्धवेत् । अकारानुगुणत्वेनाथरूपमवेदनात् ॥ १६१९॥ आकारातिक्रमादर्थवित्तौ नीलाकृतेविद । पीठाद्यशेषविज्ञानात् सर्व सर्वज्ञता प्रनेत् ॥ १६२० ॥ कमेणैवार्पणे तेया बुद्धिरेका तदामिका । वहन्ती कारतो दैर्ध्य भवेदात्मैव तत्त्वत ॥ १६२१ ।। आत्मदृष्टिभय त्यक्तुमुपाय तस्य तन्वत । तदेव पुनरग्रेऽभूदहो दैवं दुरत्ययम् ॥ १६२२ ॥ बुद्धिरेका न चेतस्या प्रत्याकार विभेदत । १५ तत्सर्वज्ञत्ववादाय देयस्तर्हि जलजलि ॥ १६२३ ।। तथा हि-न तावदेकया बुद्ध्या तस्य सर्वज्ञत्वम्, तयेकाकारयैकस्यैव प्रतिपचे । नाप्य- नेक्या, पृथग्ननस्यापि तया तत्पसङ्गात् । अपि च, अनेकत्वमप्रतिपद्यमानस्तरया कथमसो या सर्ववेदी भवेत् । "अप्रत्यक्षोपलम्भस्य नार्थदृष्टि: प्रसिद्धयति । ] इत्यस्य विरो- पात् । प्रतिपद्यत एव तदपि तदर्पितवमवदनेकाकारया परया बुद्ध्येति चेत्, न, आत्मष्टिमय- २० परिहाराभावस्य पुनरपि प्राप्ते । नाय दोपरतवुद्धेरपि प्रयाकार भेदादिति चेत् , न हि तयाऽप्ये- क्या अनेक्वेदनम्, उता यायात् । नाप्यनेक्या, तत्परिज्ञानेऽपि पूर्वप्रसङ्गा-तिवृत्तेरनवरथाप्राप्ते । मथ बुद्धीना नानाव न परवु द्विवेद्य यतोऽय प्रसङ्ग किन्तु ताभ्य एवं स्वरुवेदनत्वात् तासामिति, सन्न, स्वसवेदनस्य स्वरूपादन्यत्राप्रवृत्ते , तेन नानात्वा तिपत्ते दुरपपादत्वात् । तन्न दुपत्तिसारू- प्याभ्या तत्त्वज्ञान तथ गतस्य । नाप्य दुत्पन्नमतदाकार च, स्वसिद्धान्तपरित्यागदोयात् । श्चि, तस्याप्यनेक्शक्तित्वे युगपत्कमतस्तथा । तद्व रखसम्भवात् प्राप्तमात्मदृष्टिमय पुन ॥ १६२४ ।। एकशक्ति यदि ज्ञान न तेनानेकवेदनम् । अन्यथा तादृशाद्धेतो कार्य नाना न किं भवेत् ॥ ॥१६२५ ॥ स्था सति न नित्योऽर्थो दृषितो भवति स्या। निराफारमपि ज्ञान तस्योपपत्तिमत् ।। १६२६ ।। १-क्षाभिन्न-आ०, ३०,प० । २ उक्त या-आ०, २०५०। आ०,५०, १० ४ नानावप्रवृत्ते आ०, ३० प०। तन ३-म्या स्वस- ·. -- ३८] ३ प्रवचनमस्तावः सदभावे, न वैराग्यवत्सलवादिसम्भवः । इति तद्धेतुना नैव कृपा या युक्तिमृच्छति ॥ १६२७ ॥ तदेवाह- तत्त्वज्ञानाद्यनुत्पादहेतुरुन्मार्ग एव सः। इति । सः करुणाभिधानो बुद्धस्याशय उन्मार्ग एव न मनागपि मार्ग इत्येवकारः । कुत एतत् ! तत्वस्य दुखादेनिमादिर्यस्य वैराग्यादेस्तस्यानुत्पादहेतुः तदुत्सादस्य पारम्पर्येण निमित्त न भवति यत इति । तत्वज्ञानादेरेयोक्तयुक्तिवैश्वानरपरिलोपभस्मभावोपनीतत्वेनासम्भवादिति भावः।' स्यान्मतम्-न तत्त्वत. सुगतज्ञानस्य बहिर्विपयत्वं स्वसंविचिमानपर्यवसितस्यात्, अत एव न तेन कस्यचित् सन्तानस्य दर्शनं यतस्तदुःखेपरिहरणाय तस्य प्रवृत्तिः कृपापारवश्येनावस्थितिर्वा' सर्वस्मिन्नस्मिन्नर्थ प्रमाणाभावात् केवलं संवृतिविभ्रमादेव तत्र सर्वमिदमवकल्प्यते । तदुनम्- "न च पश्यति सन्तानं नापि कश्चित् प्रवर्तते । न तिष्ठति नमाभावात् केवलं भावो भ्रमः ।" [अ० वार्तिकाल० १३१९८ ] इति । तत्राह-'तत्वज्ञान इत्यादि । स सुगत उन्मार्ग एक मार्गणीयो न भवन्येव । कुत एतत् ? तत्वज्ञानस्य सोपायहेयोपादेयभावपरिज्ञानस्यादिपदात् तदभ्यासस्य चानुत्पादहेतुत्वात् । न हि विकल्पारोपितस्य तद्धेतुत्वं स्वमोपलब्धतथागतयत् । न च तदर्थ तस्य प्रेक्षावद्धिरम्वेषणम् तद्वत्त्वव्यापत्ते । सत्यं न तेषां तदन्वेपरम्, तेषां महीणात्मदर्शनाना दु खस्यैवाभावात् , तनित्यर्थाच सदन्वेषणस्य, तस्मान्मूढानामेव तदन्वेपगम् , अन्यथा तेपाहात्मदर्शनमहाणासम्भवेन आत्मस्नेहदु.ख- निबन्धनस्य दुःखप्रबन्धस्यानुच्छित्ते स्वस्थत्वेनावस्थानानुपपत्ते । तदुक्तम्- "यावदात्मनि न नेम्णो हानिः तं वरिवस्यति । तावद्दुःखितमारोप्य न च स्वस्थोऽवतिष्ठते ॥" [प्र० वा० १११९३ ] इति । ते तर्हि तो हरिहरादीनामन्यतमं तत्त्वज्ञानाय नान्वेषयन्ति ! लैपामपि आत्मदर्शन- वोग मूढत्वादिति चेत् ; न; सुगतस्यापि विकल्पारोपितरूपत्वेन तदविशेषात् । परिशुद्धज्ञानप्रबन्ध- रूपत्वान्न तदारोपितत्वं तस्येति चेत्; न; तत्प्रबन्धस्यैव पूर्वापरात्मनो विचारासहत्वस्य निवेदितत्वात् । ततः तस्यापि तदारोक्तित्वेन मूढतया तत्त्वज्ञानाद्यनुत्पादहेतुत्वाविशेषेण ईश्वरादिवदन्येपणीयत्वानु- २५ पपत्ते. उपपन्नमुत्तम्-'उन्मार्ग एव सः' इति । यत्पुनरेतत्'-यो हि बद्धो न तस्य मोक्षोऽस्ति तत्स्वभावत्वात्, मुक्तस्यापि न बन्धः सदा तस्य मुक्तस्वभावत्वात्, केवलं चित्तमन्तानस्य अपरिशुद्धस्य सता सामग्रो- विशेषतः परो भागो विशुद्ध उत्पद्यते।" [३० वार्तिकाल० १२१९० ] इति । तत्राह- - ! १-खकरणाय आ०, ३०प० । २ मामा-आ०, १०,५०। ३ "स परितस्पति"-म०या०। सम्पतिश्यति आ०, ०,१० । बन्धस्तदा प० ।

·२६६ न्यायविनिश्चयविवरणे [३२९ मिथ्याविकल्पविज्ञानभावनापरिपाकतः ॥ ८॥ तत्त्वज्ञानमुदेतीति कुतस्तत्त्वविनिश्चयः । इति । क्षणक्षयनरंश्यादिविषयमनुमानज्ञानं मिथ्याविकल्पविज्ञानं तत्रावस्तुसामान्यविषयतया मिथ्या- विकल्पभावस्य भावात्. परिशुद्धजानकारणतया परेण च तस्याभ्युपगमात् । तस्य भाग्ना चेतसि ५ परिमलनं तस्या. परिपाकः सामर्थ्यात् अतिशयगमनं ततः तत्वस्यार्यसत्यचतुष्टयस्य ज्ञानमखि- लाविद्यासृष्णामद(मल)विकलम्-उदेति उत्पद्यते इति एवमस्य तत्वस्य विनिश्चयो निर्णयः कुतो न युतश्चित् । तथाहि न तावत् सुगतस्ततः उदुत्पत्तिमवेति; तेन मलिनभागेनेतरभागस्याग्रहणात्, तदाकारतया तस्यापि निर्मलत्यापत्तेः । पुनस्तस्याप्यन्येन तद्धागेन ग्रहणे स एव तत्पसहः पुनरप्येव- मित्यनादिपरिशुद्ध एव चित्तसन्तान. प्रसज्येत । तत इदमेव सूक्तम्-'मुक्तस्यापि इत्यादि, एतत्तु १० दुरुत्तमेव 'केवलम् इत्यादि, स्वतोऽनादिशुद्धस्य सामग्रीनिरपेक्षत्वात् । तथा न निर्मलभागेनापि मलिनभागस्य ग्रहणम् ; तस्यापि तदाकारतया मलिनतापते. । तस्यापि पुनरन्येन तद्भागेन ग्रहणे स एव तंत्प्रसङ्गः, पुनरप्येमिति निरवधिरेवापरिशुद्धस्तत्रापयेत । तदत्रापि 'यो हिइत्यादिकमेव सूक्तम् । 'केवलम् इत्यादिकं तु दुरक्तमेव । निरवधित्वे मलबन्धस्य तत्प्रच्युतिहेतोः सामग्रीविशेषस्यै- चासम्भवात् । न च मलयन्धतत्परिशुद्धिभ्यामपगमृष्टं ज्ञानान्तरं सम्भवति यतस्तदुभयपरिज्ञानम् । १५ तदभावे च न तत्सम्पन्धस्य हेतुफलभावस्य प्रतिपत्ति, सम्बन्धप्रतिपत्तेः सत्यामेव सम्बन्धिद्वयप्रति- पत्तायुपपत्ते । "द्विष्टसम्बन्धसविति" [प्र० बार्तिकाल० १२१ ] इत्यादे' स्वयमेवाभिधानात् । तन्न सुगतेन तस्य निश्चयः । नापि पिनेयवर्गेण; तज्ज्ञानेनापि तन्मलिनभागवर्तिना तत्परिशुद्धभागस्य, तद्भागवर्तिना च तन्मरिनभागस्याप्रतिवेदनात् । क्रमभावितदुभयाकारैक ज्ञानसम्भवे चात्मसिद्धिदोप- स्यापरिहारात् प्रतितद्भागं तज्ज्ञानभेदकल्पनायां तु कुतरतज्ज्ञानमपि पौरस्त्यं -परिशुद्धिमदुत्पन्नम् ! २० स्वापारमर्पयतस्ताथागतादेव तत्त्वज्ञानादिति चेत्, नेदानीमनुमानविकल्पोत्मरमार्गाभियोगादेव परि- शुद्धिमत्त्वं तत्त्वज्ञानस्य प्रकारान्तरादपि तद्भावात् । तथा च व्याहतमेतत्- "उक्तो मार्गस्तदभ्यासादाश्रया परिवर्तते ।" [ प्र०वा० १।२०७ ] इति । आश्रयस्याप्यविद्यातृष्णाधिकरणस्य चिचसन्तानन्य परिवृत्तेः परिशुद्धिलक्षणायो तदभ्या-- साद यतोऽपि भावात् । भवतु तर्हि तदभ्यासादेव तज्ज्ञानमपि तथाविधमिति चेत्; कस्य तत्रापि तन- सदुत्पत्ते निश्चयः ! न तस्यैय विनेयवर्गस्य; सुगतवद्दोपात् । नापि तद्वर्गान्तरस्य; 'नापि विनेय- वर्गेण'इत्यादेस्तत्रापि प्रसन्नादनवस्थोपनिपाताच्च । कुतश्चेद मिथ्याजानं यद्भावनापरिपाकातत्त्वज्ञानमु- त्पद्यते ? पूर्वस्माद्विकल्पसंस्कारादेव, निविकरुपश्य तद्विजातीयत्वेन तदनुपादानत्वात् । तसंस्कारस्यापि तत्पूर्वर्मभाविनः तत एवोत्पत्ते. अनादित्वात् प्रबन्धस्येति चेत्; चुतस्तदनादित्वमवगन्तव्यम् । प्रत्यक्षस्य तत्राप्रवृत्ते. । अनुमानादिति चेत; न, लिलाभावात् ।. सत्संस्कार एवोतगेचरो लिङ्गमिति चेत्, न तस्य यथास्वं' कारणापेश्येर लिनत्वात् न तदनादित्वापेक्षया । तदनादित्वापेक्षयाऽपि . १ तथापि आ०, २०, ५०१२-गायो -आ०, ष, प.1 ३ सारणा-आ०,५०, ५०॥

·तत्पनन्ध- . ३९] ३ प्रवंचनप्रस्तावः तत्पबन्धस्यास्त्येव लिङ्गत्वम्, एकैकस्यैव तस्य तदभावादिति चेत्, न; एकैकव्यतिरेकेण प्रबन्धस्या- भावात् । भावेऽपि कुतस्तस्योत्पतिः ! प्रबन्धादेव प्राच्यात् तस्यापि तत एवं प्राच्यात्, स्याप्यनादित्वादिति चेत्, नः तत्रापि 'कुतस्तदनादित्वम्' इत्यादेदोंपादनवस्थाऽनुषड्भाच्च । तन्न अनादिसंस्कारसम्भवः, तदपरिज्ञानात् । एतदेवाह- अनादिवासना न स्यात् [ त्रैलोक्यमविकल्पकम् ] ||९|| इति अनादिश्वासावादिरहिता चांसना च विकल्पसंस्कारो न स्यात् न भवेत् तत्र प्रमागा- भावात् । तथा च कुतः सत्त्वदर्शनात्मा मिथ्याविकल्पो यत इदं निविषयं न भवेत्-.. "तस्मादनादिसन्तानतुल्यजातीयवीजिकाम् । उत्खातमूलाकुरुत सचदृष्टिं मुमुक्षवः ॥" [प्र० वा० ११२५८ ] इति । फुतो चा सुगतभाविनः सन्तानस्य भूयोऽभ्याससहायतया निःशेषगुणदोपसाक्षात्करण- १० परिशुद्ध ज्ञानप्रादुर्भावकारी कश्चित् अनुमानात्माऽपि तद्विकल्पः ? यत इदमपि निरालम्बनं न भवेत्- "बहुशो बहुधोपायं कालेन बहुनास्य च । गच्छन्त्यभ्यस्यतस्तस्य गुणदोपाः प्रकाशताम् ।" [म० वा० १११३८ ] इति । एतदेवाह-'त्रैलोक्यमविकल्पकम्' इति । विकल्परहितमेव संकलं जगदित्यर्थः सत्यप्यनुमानविकल्ये कथं तदन्यासपरिपाकेनात्मदर्शनस्योच्छेदः ? कथं च न स्यात् ? तदर्शनस्य १५ प्रत्यक्षत्वेन प्रमाणत्वात्, प्रमाणस्य च प्रमाणान्तरेण प्रतिक्षेपायोगात् । न्नु आरमा पूर्वापरकाल- व्यापितया नित्यो भावविशेषः। तस्य च न प्रत्यक्षेण ग्रहणम् , तेन क्षणक्षीणविग्रहतया पूर्वापरकालार- लोकविकलशक्तिकेन तत्कालव्यापिनो नित्याय अशक्यप्रतिपचिक्त्वात् , व्यापप्रतिपचेः व्याप्यप्रति- पत्तिमन्तरेणानुपपत्तेरिति चेत; कथं तादृशेन विकल्पेनापि तस्य ग्रहणम् ! न हि तस्याप्यक्षणिक्त्वं स्वमतव्याघातात् । सत्यम्, न तेनापि तस्य तद्ग्रहणम्, तत्पत्मिासविक लस्यैव स्वतस्तस्य प्रतिवेद- नात्, अन्यथा तत्स्वसंवेदनरयासदाकारानुविद्ध विषयत्वेनासत्यक्षत्वमझात्, केवले विकरुपान्तर्राभि- प्रायात् तेन तद्ग्रहणमुच्यत इति चेत् : न; विकल्पान्तरस्यातद्विपयत्वे तदभिप्रायादपि तद्वचनानुप- पत्तेः । तद्विषयत्वे तु तत्रापि 'वथं तादृशेन' इत्यादेः दोपस्यानुपडात् अमवस्थानदी.स्थ्यस्य च दुस्तरस्योपस्थानात् । ततो दूरं गत्वाऽपि तेन संग्रहणमीकर्तव्यम्, अन्यथा तदुच्छेदार्थस्य नैराल्यदर्शनाऽभियोगस्य वैयपिः । तथा प्रत्यक्षेणापि । विशेषानवलोकनात् पराप मत्यक्षा वैयर्यम् आदित एव ततस्तद्ग्रहणसिद्धेरिति चेत्, परापरविफरुपानामपि तत्पिन्न भवेत् । तत्र लोकस्य भेदबुद्धभावात् तेषामेवैकत्याध्यवसायविषयाणामात्मदृष्टित्वादिति चेत; समानमिदं प्रत्यक्षेप्वपि, तेषामपि कथञ्चिदभेदाय प्रतीतः, तस्यैवात्मत्वोपगमात् । न चैवमपरापरतस्यारणा वैदथ्यम; तथा- - १-तराभिहितेन आ०, २०, ५०। २-रवेन तद्-आ०, २०, प० । ३ विकरपेन । ४ भारमनित्यायमहरम् । ५ सद्महणमनीत यमिति सम्बन्धः। ६ पथभिजेद-भा०, २०, ५०।

·. ૨૬૮ न्याययिनिश्वयपियरणे [३३१० विधविकल्पहेतूनामपि तदापत्तेः । तेषां कथञ्चित् सार्थकत्वसमर्थनस्य इतरत्रापि' समानत्वात् । ततः प्रत्यक्षत्वादात्मदर्शनस्य न तद्विपरीतैरनुमानविकल्पैरुपपन्ना बाधेपरिकल्पना । तदाह- निरुपद्रवभूतस्य याघायुक्ता विपर्ययैः । इति । परपरिकल्पितादुपद्रवादर्थक्रियावैकल्यादेः निष्क्रान्तो निरुपद्रयः कथञ्चिन्नित्य आत्मा ५ तदुपद्रवस्यैकान्तनित्यत्व एवं सम्भवात् । तस्मिन् ] मूतं तद्वोचरत्नेन प्राप्त प्रत्यक्षमन्यद्वा प्रमाणं निरुपद्रवभूतं तस्य विपर्ययः प्रतिसहयानविकरुपै. अयुक्ता अनुपपन्ना तच्छिविलक्षणा बाधा । तेनैव भूतार्थत्वेन तेषां बाधोपपवेरिति भावः । विच, तैस्तद्वाधने किमवशेपवत् यनिर्वाणव्यपदेश प्रतिलभेत ? न तावतदभावमात्रम्, तत्र प्रमाणामावस्य निवेदनात् । अत एव न परिशुद्धमपरापरज्ञान- मपि; तत्राप्यस्मदादिप्रत्यक्षाऽभवृत्तेः, अनुमानस्य चावस्तुविषयत्वात् । यौगिपत्यक्षस्य च योगिन्येय १० भायात् 'तेन योगी परापरतया तत्पश्यति अन्यथा वा इति निश्चयासम्भवात् । "तामवस्थां गतानां तु न विद्मः किं भविष्यवि" [प्र. वार्तिकाल. ११२३४ ] इति स्वयमेवाभिधानात् । भवतु तहिं संविदद्वैतमेवावशेषवत् "यद्यद्वैते न तोपोऽरित मुक्त एवासि सर्वथा" [प्र. वातिगाल० ११३६ ] इत्यभिधानादिति चेत्, अत्राह- विच्छेदो वरमुच्छेदादिदस्तत्पक्षपाततः॥१०॥ इति विविधत्य भेदपपञ्चस्य छेदो विलयो विद्यानिवन्धनो यस्मिन्नसौ विच्छेद औपनिपद स एव परमुत्कृष्टं निर्वाणम् । कुत तद्वरम् । उच्छेदात् , छिद्यन्ते परस्परतो व्यतिरिच्यन्त इति छेदा. सदसन्नित्यानित्यहेतुफलभावादिविकरुपारते येनोल्लाहतारतत् उच्छेदं परपरिकल्पितं सविकल्पकव्यावृतं संविदद्वैत तत इति । कुतस्तस्य तस्मादुरष्कृष्टत्वमिति चेत् ? विदो विद्वज्जनस्य तस्मिन् विच्छेदे पक्षपाताद सफ्लशोकपरावृचपरमानन्दरूपत्वेनाभिमुल्यात् । तदुत्तम्-"तीणी हि त्या सर्वान २० शोकान् हृदयस्य भवति[ वृहदा० ४३३१२२ ] "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति स्तन" [तेचिरी० २।९ ] इति । न चैवमुच्छेदस्य तादूप्यं यतस्तत्रापि तस्य स भनेत्, निखिल विकल्पव्यतिक्रमव्याघातात् । असति संसारे करयासी निर्वाणं तस्य तत्पच्युतिरूपत्वात् ! सनि वा कथमद्वैत संसारनिर्वाणभेदे द्वैतस्यैवोपपत्ते ! इत्यपि न चोद्यम्; अन्यत्रापि दुल्यत्वात् । 'तत्र' सावृत एवं संसाररतस्य च विचारसहत्यान्न विद्याप्रत्यनीरत्वम्' इति समाधानमितरत्रापि न पक्षपातं २७ परित्यजति, तत्रापि तस्याविद्याविलासरूपावेन विचारासहत्वाविशेषात् । बुत पुनस्तथाविधस्यात्मन प्रतिवेदनमिति चेत् ! सवेदनस्य कुत ! स्वत एव, "स्वरूपस्य स्वतोगति [प्र०या० श६] इति वचनादिति चेत्, आत्मनोऽपि तत एव । "अनायं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति" [वृहदा० ४.३१९ ] इति श्रवणात् । यद्वा पुनदिमल्हारे-"प्रहोणस मुदयस्य न त एय रागादय इति समत्वादविरोधिनि सक्लेनैव सत्यसद्धान" [प्र. वातिकार० १११९४ ] इति । तत्र न १ प्रत्यक्षकारोवा २ योद्धापरिक-आ०, २०, ५०। ३ किमवशिष्टम् । ४ दोषोक्ति- ५ वितीणों आ०, २०,५०,। ६ सविद्वते । ७रापहत्वा-आ०, ब०, ५०१ ८-समुदायस्य न सदैव आ०, ५०, ५०1 "महीणसमुदयस्य न रागादय इति समवाऽविरोधिता सकरनैय सरवसन्धानेन ।"-३० वार्तिकाल० ११४ । N आ०, ब०, प01 ·५ -" ३१११-१२ ३ प्रवचनप्रस्तावः २६९ तावदद्वैतात्मनः सुगतस्य प्रहीणसमुदयस्य समतोपपन्ना तदा तद्विषयस्य संवृत्यापि तत्सवातस्या- भावात् । चित्तसन्तानावस्थितिरूपस्य तस्य तेन समता तदवस्थिं तिश्च करुणयेति चेत् तदाह- यस्तावत्करुणावत्त्वात् तिष्ठत्येव हि चेतसाम् । सन्तानः । इति । स्वपदव्याख्यातमिदम् । अत्र दूपणमाह- स परोच्छेदान समत्वं प्रपद्यते ॥ ११ ॥ इति तात्पर्यमत्र-स तद्वत्त्वात् अवतिष्ठमानः परस्य विनेयवर्गस्योच्छेदायावतिष्ठते सन्तान- निरोधस्य निर्वाणस्य वचनात् , तस्य परिशुद्धपरापरज्ञानसन्तानकरणाय वा तद्रूपस्यापि निःश्रेयसस्या- भिधानात् । तत्राये विकल्पे दूपणमिदम्-सा अवस्थायी सन्तानः समत्वं गगादिवेकल्यरूपं सर्व- सत्त्वेषु न प्रपद्यते सति तस्मिन् परोच्छेदविरोधात् । अस्ति च तस्य तदुच्छेदः, ततो न स तत्' प्रपद्यते इति । द्वितीयेऽपि विकल्प न तावदसौ निरन्वय एव सन्तानः तदा हेतुफलभायाभावेन तत्प्रवाहरूपस्य तस्यैवानवस्थानात् । निरूपितं चैतत्पूर्वम् । तत्कथं तस्य शुद्धिरशुद्विर्या कल्प्यते असत- स्तदनुपपत्तेः बन्ध्यापुत्रवत् । ततो यथेदमात्मनि नित्ये कथ्यते- "दुःखोत्पादस्य हेतुत्वं वन्धो नित्यस्य तत्कुतः ? १५ अदुःखोत्पादहेतुत्वं मोमो नित्यस्य तत्कृतः ॥' [प्र. वा० १।२०४ ] इति । तथेदमपि कथयितव्यम्- संसारदुःखसम्बन्धः सन्तानस्यासतः कथम् ! मोक्षोऽ१ तदसम्बन्धः सन्तानस्यासतः कथम् ? ॥१६२८॥ इति । ततः स्थश्चिदन्वय्येवासौ | तथा न्येत् आह- तथा निरास्रवीभावः संसारान्मोक्ष उच्यते । सन्तानस्यात्मनो वा [इति शब्दमानं तु भिद्यते ] ॥१२॥ इति । 'य: सः इत्यनुवर्तते । यः परेण संसारान्मोक्ष उच्यते । कस्य ? सन्तानस्य । कथं कीदृशश्च ! तथा तेन कथञ्चिदन्वयस्य कल्पनाप्रकारेण निरास्रवीमाया सकलमिथ्याज्ञानरागादि- १ समवता आ०, ३०, ५०।-स्थितश्च ता०॥ ३ करुणावत्वात् । ४"इह दि भगवता उपितामहाचर्याणां तयागतशासनप्रतिपनानां धर्मानुधर्मप्रति पत्तियुक्तानां पुद्गलानां द्विविधं निर्वाणमुपवर्णित सोपधिशेष निरपधिशेपं च । तत्र निरवशेषस्थाविधारागादिकस्य शगणस्य प्रहाणात् सापधिशेष निर्वाणमिप्यते । तत्रौषधीयतेऽस्मिनामस्नेह इत्युपधिः । उपधिशब्देन आत्मज्ञहिनिमित्ताः पञ्चोपादानस्कन्धा उज्यन्ते । शिष्यत इति शेषः । उपधिौष शेषः उपविशेषः । सह उपधिशेपेण वर्तते इति सोपधिशेषम् । किं तनिर्याणम् । तच्च स्कन्धमारकमेव केवलं सत्कायस्टयादिहशवायरहितमवशिष्यते निहताशेपचीर- गणग्राममाश्रावस्थानसाधरण, सरसोपधिशेषं निर्वाणम् । यन्न तु निर्वाण स्कन्धमात्रमपि मास्ति सन्निधि- शेपं निर्वाणम् । निर्गत उपधिशेयोऽस्मिन्निति कृत्वा । निहताशेपचौररय ग्राममानस्यापि विनाशसाधण।"- माध्यमिक० पृ० ५१९ । ५-दसत एव सी आ०, ब०, १०॥ २० ·२७० . १० न्यायविनिश्चयनियरणे [३६१२ शनिष्क्रमरक्षणः स आत्मनो वा आरमन एव । वाशब्दस्य अवधारणार्थत्वात् । अन्वितज्ञान- प्रवाहस्यैव चात्मत्वेन स्याद्वादिभिरभीष्टत्वात् । ततो नात्मसन्तानयोरस्ति वस्तुतो भेदः, अन्यत्र 'सन्तान.' इति 'आत्मा' इति शब्दमानमेदात् । तदेवाह-'इति शब्दमानं तु मिद्यते' इति वस्तुतोऽपि भेद एव, अन्वयस्य कल्पनोपरचितस्य सौगतैरभ्युपगमात् , स्याद्वादिभिश्च तात्त्विकस्येति ५ चेत ना तात्त्विकस्याभावे कल्पनयापि तदनुपपत्तेः । न हि तयापि क्षणिकया तदुपरचनं परापर- सद्भागेषु तेदवृत्तः । तया तंदग्रहणे च तदाधारतया अन्दयोपरचनानुपपत्ते । मस्त्येवान्वयस्तत्क्षणा- नामपि कल्पनारचित इति चेत्, न; अनवस्थाप्रसङ्गेनान्वयस्य दुरापरवापते. । ततो यदुक्तम्- "नैकाधिकरणलं.चेत् प्रसक्तं बन्धमोक्षयोः। संघृत्यैकाधिकरणभावो मैव निवार्यते ॥ [प्र० वार्तिशाल० १।२०३ ] इति । तत्पतिविहितम्; कल्पनया तदेवत्वोपरचनानुपपत्ती तया बन्धमोक्षयोरेकाधिकरणत्वस्य दुरुपपादत्वात् । ततो दूरमनुसृत्यापि कल्पनाक्षणानां तत्वत एवान्वयसम्भवे मुक्त तरचित्तक्षणानामेव तथा स वक्तव्य इति कथं संवृत्या तयोस्तदधिकरणत्वं तत्त्वत एव भावात् । न मुक्तस्य तत्काले बन्धो विरोधात् , न च तदा तस्य किञ्चित् फलं तदभावस्यैव फलत्वात् । मागासीत् तस्य बन्ध इति चेत्, न; तस्यापि “विनष्टत्वेन छचिदनुपयोगात् । कथं वा स्वयं परिशुद्धः सन्नपरिशुद्धन १५ प्राच्याकारेणैकत्वं निश्चिनुयात् अपेक्षावत्त्वापत्ते. ! तदुक्तम्- "यो मुक्तस्तस्य बन्यो न तदा किं वा प्रयोजनम् । प्रोग्बन्धमासीदिति चेत्, तदपि क्वोपयुज्यताम् ॥ अप्रेक्षापूर्वकारी स्यात् प्रागेकत्वस्य निश्चयात् । अयुक्तं चैतदिति चेदतदिष्यत एव हि ॥" [प्र० वार्तिकाल० ११२०३ ] इति । तन्न बन्धमोक्षयोरतत्त्वत एकाधिकरणत्वं संवृत्यैव तदुपपत्तेरिति चेत् नतत्वतस्तदमावे तयापि तदनुपपनिवेदितत्वात् । न च पुरषार्थवशाद्भावानां तथास्वमन्यथात्वं चा; स्वहेतुप्रकृतेरेख तदुपपत्ते , अन्यथा तादर्थ्यविव लो न कश्चिदपि भावो भवेत् । तदा व्याहतमिदम्- "सर्व पश्यत वा मा वा तत्वमिष्टं तु पश्यतु ।" [प्र० वा० १।३५] इति । तद्विकर तयाऽनिष्टेऽपि वस्तुनि स्त्येवेवंवचनोपपत्ते. । भवतु नाम मुक्तस्य बन्धक्त्वं निश्चिन्यतोऽ- प्रेक्षावत्वं पद्धस्य तु नैवं तस्य मोक्षकत्वनिश्चये सत्येव तदर्थस्य प्रयासस्य प्रेक्षापूर्वक्त्वव्यवस्थि- २० १ तवृत्तेः आ०, ब०, ५०। २ वद्महणे आ०, २०, ५०,। ३-परवचना-आ०, ब०, प०। ४ कल्पनायो आ०, २०, ५०, ५विशिष्ट-आ०, ०,१०,1 ६ “पूर्व ममासोदिति चेत्तदलि छोपयुज्यते"-प्र० वातिकाल । ७-ति देतदि-आ०, ब०, प० । ८ या स्वस्वहे-आ०, ५०, प.. ९ तथा ध्या-आ, य०,१०। १० "दूरं पश्यतु"-प्र०या० ११३५ ।

·३३१३-१४ ३ प्रवचनप्रस्ताव. तेरेन्यथाऽनुपपरे । वक्ष्यते चैतत्-"अहं ममासयो बन्ध" इत्यादिना । ततस्तदेकत्वस्य फल- यत्त्वात् सन्तानव्यवस्थाऽन्यथाऽनुपपत्या निश्चित वाच तात्विमेव तयोरेकाधिकरणत्वमिति मूक्तम्- 'आत्मन एव मोक्ष' इति, 'सन्तानात्मनो शब्दमात्रमेव भियते इति च । । तदेवं सोगतमते 'सर्वथा सदुपादेयम्' इत्यादिना मागभिहितसत्यचतुष्टयाभावं 'करुणा इत्यादिभि सविस्तरं व्याख्याय सुगतस्य तत्प्रवक्तृत्व प्रत्याख्यातम् । साम्प्रत साड्यादिमते वेदस्य तत्प्रचिरयासुराह- नित्यस्यापि सतः साक्षाददृश्यानुभवात्मनः । सुखादिपिया शब्दाद्यविशेषो धियाऽन्यथा ॥१३॥ प्रदश्यः । पुनरस्यैव गुणयोगनिवृत्तितः । ] इति । 'आत्मन) इत्यनुवर्तते, तस्य नित्यसामान्यवचनेऽपि कूटस्थस्येति, तस्येव साडयैरभ्युपगमात् । १० सुखादिः आदिशब्दात् दुःखादि विषयो वेद्य इति 'साहसम् इति वक्ष्यमाणेन सम्बन्ध । वुत' पुनरेवं परमत साहसमिति चेत् । असम्भवदर्थत्वात् । तथा हि- सत्त्वमेव न तस्यास्ति क्रमाक्रमविकल्पत । अर्थरियाया यत्तत्र तद्व्यापिन्या न सम्भव ॥१६२९॥ इति विस्तरत पूर्वमस्माभि सुविवेचितम् । प्रमाणाभावश्चास्य न सत्त्वमुपपत्तिमत् ॥१६३०॥ प्रत्यक्षतो न तस्यास्ति कूटस्थस्य प्रवेदनम् । तथाऽनुभववेकल्यात् क्षणक्षीणाणुबोधवत् ।।१६३१॥ लिमतोऽपि न तस्यास्ति प्रतीतिस्तदसम्भवात् । सवातस्य परार्थत्व तल्लिङ्ग पानिराकृतम् ॥१६३२॥ त्रिगुणादिविपर्ययस्तत्र लिङ्ग तस्य त्रिगुणादिनेव व्यवस्थापनात् । तथा हि-अधानस्य व्यक्त । रविभेदर्य त्रिगुणादि तद्विपर्ययापेक्ष तथात्वात् प्रकाशादिवत् । यत्र तद्विपर्यय स पुरुषरतस्य स्वचत्रस्यामावात् प्रकाशादिविपर्ययस्य तम प्रभृत्यधिष्ठानस्यवोपरब्धे । तत्र त्रैगुण्यादेव सङ्घातस- म्भवात् तस्येव च कर्तृत्योपपत्ते, तद्विपर्ययात् पुरुषस्यासचातत्वमकर्तृत्वं च, अविवेकविपर्ययाच रजस्तम मालुष्यविवेकात् कैवल्यम्, अचेतनविपर्ययाच दृष्टत्वम् , अतश्च साक्षित्वं विषयविपर्ययाच, स्वपरवेद्यस्ववैधुर्यात् माध्यस्थ्यञ्च सिद्ध मवमोद्धव्यम् । तदुक्तम्- "तस्माच विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरुषस्य । कैवल्यं माध्यस्थ्यं दृदृत्वमरईभावश्च ।।" [ साख्यका० १९] इति त्रिगुणादे सद्विपर्ययाविनाभावासम्भवात् प्रकृतिपुरपसामान्यवत् । न हि तस्य १ न्यायवि० श्लो० ४३७ १२ एकरूपतया तु य काव्यापी सकूटस्थ-दृश्वमर ।" ता० टि० ३ घेद्यते इति आ०, २०, प० । ४ सघातपरमायस्व आ०, प०, प०॥ ५ श्यशिपि भे-आग, थ०, १०। ६ महदायभेदस्यैव प्रधानस्वान् । ७-यात् सघातस्यैव आ०, २०, ५० । " , २० २५ चेत्, तन्न, ·२७२. । [३।१४ - ५ H १० न्यायविनिश्चयविचरणे तद्विपर्ययाविनाभावः, अन्यथा ततस्तदुभयविलक्षणपदार्थान्तरपसिद्धेः 'व्यक्ताव्यज्ञरूपगेत्र जात्' इति स्वमतव्यापतिर्भवेत् । अस्ति च तयोः सामान्यं वस्तुशक्तिमत्त्वाद्युभयनिष्ठम्, अन्यथा तदन्यतर- दिलीपापत्तेः । तन त्रिगुणादिविपर्ययस्य तत्र सिमरत्वम् । नाप्यधिष्ठानस्य मारपिठातृत्वानुपपछे, फर्तविशेषतयैव तस्य लोकप्रसिद्धत्वात् । तत इदमयुक्तम्-"चेतनाधिष्ठितं महदादि प्रवृत्तिमत् [अचेतनत्वात् वास्यादिवता] इति; हेतोरिष्ट विपर्ययसाधनेन विरुद्धत्वात्, कर्तृविशेषस्यैवाधिष्ठातुरतः प्रत्यायनोपपत्तेः, सायैश्च तस्यानिष्टत्वात् । तन्नाधिष्ठानस्य लिङ्गत्वम् । नापि भोक्तृत्वस्य नित्स्य- मानस्यात् । न च कैवल्यार्थस्य प्रवर्तनस्य तदतद्तविकल्पानतिक्रमात् । न हि पुरषगतमेव तक्त्र लिङ्गम् पुरुषासिद्धौ तश्यासिद्धः। अन्यतरतसिद्धावस्य वैफल्यात् । अत एव तत्सिनी परस्पराश्रयापत्तेः- अतस्तसिद्धया लिङ्गसिद्धिः, अतश्च तसिद्धि रिति । बुद्धिगतमेव तत्र लिङ्गमिति चेत् तत्रापि कस्प तत्कैवल्यं यदर्थ प्रवर्तनम् ! पुरुषस्येति चेत्, न; तस्कैवल्यस्य गुणविवेकरूपस्य नित्यत्वेनासाध्यत्वात् । अथासो तद्विविकोऽपि अविविक्त इव भवनि विवेकादर्शनात् , ततो विभ्रमनिवर्तनेन स्पष्टतामुपनीयमानं तत्कैवल्यं साध्यमिव भवतीति सरतमेव तस्य तदर्यत्वमिति चेत् कस्येदं विवेकादर्शनं यतो विनमः ! पुरुषस्येति चेत्; तद्यदि तस्य स्वरूपमेव; लर्हि तद्वदेव नित्यमिति कथं तन्निबन्धनस्य विनमस्य निवर्तनम् ! सति समर्थे हेतो तत्प्रसवस्य कुतश्चिन्निवर्तनानुपपत्तेः । निवर्तकमपि समर्थमेवेति चेत; तर्हि प्रवृत्तिनिवृत्त्योरकमप्रसङ्गः संसारकैवल्ययोरपीति महानयं परस्य सङ्कटमवेशः, त्मसनस्य विरोध- १५ विधुरितविग्रहस्य कुतश्चिदपि निश्चेनुमशक्यत्वात् । अथासमर्थमेव प्रवर्तकम; वहि दैवादेव विभ्रम- स्याभावात् कथं तनिवर्तनाथ (यव) प्रवर्तनस्य ? सामर्थ्यमेव तस्य निवर्तकेन प्रतिरुध्यत इति चेत; न; पुरुषरूपस्यानित्यत्वापतेः, समर्थस्यासमर्थत्वेन भावात्, "तदतावादनित्यत्वम् [ न्यायात् । अथ तत्स्य स्वरूप न मवति बुद्धिस्वरूपत्वात् , केवलं विवेकादर्शनादेव, तदपि तस्यैव भवतीति चेत्, ना तत्रापि 'फरयेदम्', इत्यादेः प्रसादनवस्थानोपस्थानाच । तन्न वियफादर्शनं पुरुषस्य । भवतु बुद्धिसत्त्वस्यैवेति चेत् । तस्यापि कुतस्तदापन्नम् ! स्वयं जडत्वादिति चेत्, फथ- मिदानी प्रवर्तनमपि, जडत्वस्य (जडस्य) स्वतस्तदसम्भवात् । सासर्गिकांच्चैतन्यादिति चेत; विवेक- दर्शनमेव ततः किन्न स्यात् । तचन क्षमं न भवतीति प्रदर्शन एव क्षमत्वात् प्रवर्तनादृर्ध्वमपि कथं तस्य तत्क्षमत्वं यतः प्रवर्तनमर्थचद्भवेत् ! , यमनियमाद्यनुष्ठानरूपात् प्रवर्तनादशुद्धिक्षये ज्ञानस्यातिशाय-.. नादिति चेत्, तेन , तज्जाध्ययापवर्तने, 'चितिकल्पनावैफल्यम् । अनपवर्तने कः प्रागवस्थातातस्य :, (क्शेयो यतः तदा विवेकदर्शनम् ! चितिरेव तदा तेन तत्क्षमाक्रियते इति चेत्, न; तदनित्यत्वापरया दोतरत्वात् । ततो न सतमिदम्-"योगानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीतिराविवेकख्याते" Jइत - १ "एतानि पचविंशतिववानि महान्यक्तसंशानि"-सांख्य० माठर० का०९। २"न सन्तरेणाधिधवारं भवति वस्तुजातम् । तद्यथा इहलोके रहनप्लवनसमर्थरस्युको रथः सारथिनाऽधिष्टितः ... प्रवर्तते।"-सांख्यका० माठर० १७१३ रिङ्गवमिति सम्बन्धः। ४ वैकल्या प्रवर्तनम् । ५ पुरुषः । ६ प्रवर्तमानस्य सामएमेव कस्यदिन्निवर्तकेन प्रतिपद्यत इति आ०, ०,५०१७ कैवल्यम् । ति कल्प-आरु, २०, ५०। ९"योगादानुष्ठानात्"-योगसू० ।

·. ३११४] ३ प्रवचन प्रस्तावः २७३ [ योगसू० २।२८ ] इति । तन्न सांसर्गिकादपि चैतन्याचस्य तदर्थ प्रवर्तनमुपपन्नम्, सति तस्मिन् सर्वदा विवेकस्यैव दर्शनेनाविवेकविभ्रमस्याप्रसङ्गात् , अन्यथा पश्चादपि तदर्शनामावस्य निवेदि. तत्वात् । भवतु अचेतनस्यैव तस्य तदर्थ प्रवर्तनं वत्सवृद्धि निमित्त क्षीरस्येव । तदुक्तम्- "वत्सविवृद्धिनिमित्तं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरज्ञस्य । पुरुषविमोतनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥" [सांख्यकी ० ५७ ] इति चेत् तन्न सारम्; तत्प्रवर्तनेन चेतनाधिष्ठानसाधनस्य पूर्वोक्तस्य विरोधात् । तदयं तदिधिष्ठतस्यैव प्रवृत्तिमभिधाय पुनरन्यथाऽपि तां ब्रुवाणो विस्मरणशील एवेश्वरकृष्ण इति सुनिश्चित नश्चेतः । तन्न तदर्थस्य प्रवर्तनस्यापि तत्र लिहत्त्वमिति न सुभाषितमेतत्- "सङ्घातपरार्थत्वात् त्रिगुणादिविपर्ययादधिष्ठानात् । पुरुषोऽस्ति भोक्तृभाषाव कैवल्यार्थ प्रवृत्तेश्च ॥ [ सांख्यका० १७ ] इति । १० तन्नानुमानं पुरुषे प्रमाणम् । "महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्नापरं किश्चित् सा काठा सा परा गतिः ।।" [ कठो० ३।११ ] इत्यादिरागमः; तेनापि पुरुषस्वभावस्य तदस्तित्वज्ञानस्याकरणात्, सन्नित्यत्वव्यापत्तेः । बुद्धश्चा- चेतनत्वेन तज्ज्ञानस्वानुपपत्तश्चेति । सम्पर्कस्य च तत्र निषेत्स्यमानत्वात् । अन्यस्य च प्रमाण- १५ स्थानभ्युपगमादसन्नेव पुरुषः प्रमाणातिवाति कथं तस्य सुखादिविषयो यतस्तन्मतं साहसमेव न भवेत् ! सतोऽपि तस्य स विषय इति साहसमेवेति न मन्वानेन इदमुक्तम्-'अपि साक्षात्' इति । साक्षात् अव्यतिरिक्तया सत्त्या न वैशेपिकादिवत् व्यतिरिक्तया सतोऽपि विद्यमानस्यापि नित्यस्यात्मनः स विषय इति साहसमेव । तथा हि तदुन्मुखमामरूपं सर्वदेति सुखादिरपि सर्वदा भवेत् , असति तथा तस्मिन् तथा तदनुपपरे, अन्यथा सदपि तदभाव एव सत्सम्भवान्न ततः सुखादि- २० स्वरूपस्यापि व्यवथापन मिति निविषयमेवेदम्-“बुद्ध्यऽपवसितमर्थ पुरुपश्चेतयते” ! इति । न च तस्य पित्यत्वम् ; "हेतुमदनित्यम्" [सांख्यका० १०] इति तदनित्यत्ववचनविरोधात् । न साक्षादात्मरूपं तदुन्मुखं यतोऽयं प्रसङ्गः किन्तु तदभिमुखचिच्छयासक्रमबारेणैव । तच्छाया- याश्चात्मनोऽर्थान्तरस्बेनानित्यत्वादुपपन्नमेव अनित्यत्वं सुखादेरिति चेत्, न; तस्या अचिद्रूपत्वे कलशादिवत् तदुन्मुखवासम्भवात् , अन्यथा सुखादेरेव स्वात्मनि उन्मुखत्वसम्भवात् व्यथैव तत्सक्रम- २५ कल्पना भवेत् । चिद्रूपत्वे च पुरुषत्वेनानित्यत्वानुपपत्तेः "चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपम्।। { योगमा० ११९] इति वचनात् । चिच्छायासक्रमादेव तत्रापि तदूपत्वं न साक्षानदयमदोष इति चेत् ; तदसारमः यस्मात्- तत्सक्रमादचिपातत्र चिद्रूपता कथम् । अन्यथा लोहितत्वं स्यात् स्फटिके पीतसक्रमात् ॥ १६३३ ॥ १ अञ्चतन्यस्यैव आ०, ब०,०। २ न तस्सार प० । ३-मुख्य य-प०। . J .

·M १० २७४ न्यायविनिश्चयविवरणे [११४ तत्सक्रमेऽपि तद्रपः परतत्सकमात् यदि । परतत्सहमोऽध्ये विचारादनवस्थितिः ॥ १६३४ ॥ तन्न तद्वारतोऽप्यरित मुखादावुन्मुखं वपुः । आत्मनो येन तस्यासो विषयः परिकल्प्यताम् ॥ १६३५ ।। को वा तत्सम तत्र सुखादौ विदधीत कः । आत्मैव चेत् कथं तस्याकर्तुस्तद्विधि सम्भव ॥ १६३६ ॥ कर्तृप्रधानरांसर्गात् कर्तवात्मेति चेदसत् । औपचारिकतः पर्तुर्वस्तुतरसड्कमस्थितेः ॥ १६३७ ॥ तत्सक्रमोऽप्यस्वेव यदि तद्वशतः कथम् । 'पारमर्षे. प्रकल्प्येत पुंसि तत्त्वेन संमृति ॥ १६३८ ॥ संसारोऽप्युपचाराच्चेन्मुक्तौ किन्न स कथ्यते । तैदाऽपि तत्संसर्गस्य नित्यच्यापिनि सम्भवात् ।। १६३९ ॥ तत्संसों न कर्तृत्वाद्युपचाराय चेत्तदा । पूर्वमप्यविशेषेण न स्यादेवं भवः कथम् ।। १६४० ॥ उपचारेण कर्तृत्वादारमा तसक्रमावहः । यतस्तद्विपयत्वोक्तिः सुखादौ साहस न व ॥ १६४१ ।। इदमेव चेतसि कृत्वेदमुक्तम्-'अदृश्यानुभवात्मनः" इति । दृश्यस्यं दर्शनविषयवेना- भिमतस्य सुखादेर्योऽनुभव साक्षादुपचारेग वा तस्यात्मा स्वभावो दृश्यानुभगात्मा स न विद्यते यस्येति । साहसान्तरं दर्शयितुमिदमुक्तम् । 'शब्दायविशेषः इति शब्द आदिर्यस्य रूपादेस्त- स्मादचेतनत्वादिना धर्मेणाविद्यमानविशेष Kखादिरिति साहसमिति पदयोजनम् । कथमिति चेत् ! स्वानुभवरूपतया तस्य संवेद्यमानस्याचेतनत्यानत्वादेरनुपपत्ते. । चिच्छक्तिसम्पर्कादेव तस्य तथा सवेदन न त इति चेत् ; न; तच्छक्तरपि स्वानुमवाभावात् । माध्यस्थ्यपदेन तत्र स्वपरविषयत्वस्य प्रतिक्षेपात् । तथा च तत्र कस्यचित् व्याख्यानम्- "इह कश्चित् स्वसंवेद्यत्वाद् विषयो यथा बौद्धीयं विज्ञानम्, कश्चित् परवेद्यत्वात् यथा वैशेपिकीय आत्मा अस्मदन्तःकरणं वा, अयं तु नोमयथेति मध्यस्थः।"[ इति; तत्रायमेव स्वानुभवो यत् परनिरपेक्षं प्रतिभासनम् न स्वतः स्वस्य यतो विषयत्वप्रसन्न इति, न; तस्य स्वापेक्षत्वे उत्प्रसङ्गस्य दुर्निवारत्वात् । निरपेक्षत्वे च व्यवच्छेद्या मावेन परिग्रहणवैयर्यात् । भवतु तदुभयनिरपेशमेव तदिति चेत्; न; आत्मन्यसति तस्येवाभावात् । सति चेत् कथ निरपेक्षत्वं तद्भावाभावानुविधानस्यैव तदपेक्षारक्षणत्वात्, तदपेक्षपतिभासनस्यैव च चोरपि १ दिदि आ०, घ०, ५०१ २ संस्कृतिः आ०, ५०, ५०१ ३ तथापि आ०, या, १०। ४ मुहादेशिति आभ. प. ५-स्प्यपदेव मा०, २०, ५० । ] ।

·३२१४] ३ प्रवचनप्रस्ताव स्वसंवेद्यावेनोपगमात् । रान तरसम्पर्कार सुखादे स्वानुभवात्मत्यमुपपन्नम् । सत्यपि तच्छत्तस्तद्- पत्वे न तत्सम्पर्कीदेव सुखादेरपि तदूपत्वं तच्छक्तरेपि सुखादिसम्पर्केण जहरूपत्वापत्तेः । नार्य दोपः आविवेकख्यातिप्रादुर्भावाद् विषयसारूप्यस्य तत्रेष्टत्वादिति चेत्, तहदि र्दुभंगं भवेत्- "बुद्धषध्यवसितमर्थ पुरुषोत्यते ] 'जडच 'चेतयते' इति च व्याघातात् । न न्याधातः विभ्रमेतराकारयोर्युगपत्सम्भवात् सर्परज्जुवदिति चेत; उपपन्न: सर्पाकारः सत्यप्याकारान्तरे तस्य प्रतिपत्रन्तराधीनत्वात् , नैवमत्र, तच्छत्तरेव जडरूपतापतेः, तस्यां च चितिप्रच्युतेरावश्यकात् । नास्त्येव तत्र तदापा, केवलं तदापचिरिव भवतीति चेत् । तन्न; यस्मात्- यदि तत्र न तद्रूपमिवार्थः कथमत्र ते ! । यदि तत्रापि तद्रूपमिवार्थः कथमत्र ते ॥ १६४२ ।। यदि वस्तुतस्तत्र तदापत्तिास्त कथम् इवप्रयोगस्तदर्थाभावात् ! कथमिदानी रज्जुशकले सर्प इवेति व्यवहार इति चेत् ? न; सर्पविभ्रमदशायां तदभावात् । अविभ्रमदशायां तु तद्भावो दैर्ध्यादेः सर्पसादृश्यस्य भावात् । तथा यदि तत्र तत्त्वतस्तदापत्तिः कथम् इवप्रयोगः ? न हि तदेव तदिवेति भवति, तस्यैवाभावप्रसङ्गात् । यदा यद्भवेत् तत्तदा तदित्येवावस्थानात् न तदिवेति । तदभावे न तदिवेत्यपि सम्भवति, तस्य तदपेक्षत्वात् । स्यान्मतम्-नास्येव वस्तुतस्तत्र तदापत्तिरपि तु विभ्रमादेव, सापि न तच्छक्तेर्बुद्धिधर्म-१५ त्वात् । बुद्धिरेव हि तत्र अविद्यमानामपि तदापतिमुपदर्शयति विभ्रमदोपात्, ततो न किश्चित् तस्यां बुद्धयादिसम्पर्कादुत्पद्यते, स्वस्थैव सर्वदा तच्छक्तिरिति; यद्येवं तच्छक्तिसम्पर्काद् बुद्ध्यादावपि न चितिरूपापतिरविशेषादिति कथं बुद्धविग्रमकपनम् ! कश्चिदपि तत्र चिद्रूपासम्भवे कलशादि- यत्तदनुपपत्तेः । उपपन्ना चितिसपर्कान् बुद्धयादेस्तदाकारापत्तिः परिणामित्वात् न चितेस्तरसम्पर्केपि । ताभ्यापत्तिः कौटस्थ्येन विपर्ययादिति चेत् ; अनुकूलमाचरसि, तथा सति वस्तुत एव बुद्धिसुखा- २० देश्चेतनत्यव्यवस्थितेः तथापि परिणामात् । न हि तथापरिणतमन्यथैति शक्योपकल्पनम् , बुद्धित्वा- चपेक्षयापि तकल्पनामसङ्गेन "गुणप्रतिष्ठाविलोपापत्तेः । म चैवं तद्व्यतिरिक्तात्मकल्पनमप्यर्थ बत्, तस्य स्वहेतुप्रकृतेरेव तत्परिणागोपपत्तेः । तत्र सुखादेः शन्दायविशेषत्वं चेतनेतररूपतया विशेष- स्यैवोपपत्तेः। यच्चेदं परस्य मतम्-सुखादिरप्यर्थान्तरबुद्धयुपदर्शित एव पुरुषस्य विषयो न साक्षादिति, २५ सद्दर्शनार्थमिदमुक्तम्-धियाऽन्यया प्रदर्श्य इति । सत्रापि 'साहसम्' इत्यभिसम्बद्धव्यम् । कुत एतदिति चेत् ? उच्चनीत्या सुखादेः सानुभवसिद्धौ तदनुमाविनः पुरुषस्य तदुपकरणस्य बोधस्य च व्यर्थस्यैव स्वसिद्धान्ताभिनिवेशपरवशतया प्रतिपादनात् । किश्च, बुद्धिं न चेन्नरः पश्येत् सुखादि नैव तद्वतम् । दर्पणं न ह्यपश्यन्तो मुखं पश्यन्ति तद्गतम् ॥ १६४३ ॥ १ "एतदेव स्वसंवेदनं यदन्यागोचरवे सति प्रकाशनं नाम ।"-५० वार्तिकाल० ३२४६६ । २ चैतन्यरूपरवे। ३ वेतनस्वम् । ४ दुर्भागं आ०, २०, प० । ५ शुणिपति-आ०, २०, ५०॥ 4 ·५ १० २७६ न्यायविनिश्चयविधरणे [३३१४ बुद्धयन्तराहते तां च पश्यन् पश्येत् तया विना । सुखादिकं तथा चासो सिद्धान्तो विरुद्धयते ॥ १६४४ ॥ "आत्मनं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेन तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ॥ १६४५ ॥ इन्द्रियाणि हयानाहुविषयांस्तेषु गोधरान् ।" इति । बुद्धिसारथिनवासी यदि वामपि धावति ॥ १६४६ ॥ तत्सारथीनामानन्त्यमनवस्थानतो भवेत् । वतो न पुंसि भोगोऽयं कथमप्यवकरप्यते ॥ १६४७ ॥ तदभावान्न कैवल्यं भोगपच्युतिलक्षणम् ॥ तदेतद्भोगकैवल्यमागमस्याभिजल्पतः ॥ १६४८ ।। प्रामाण्यं साहसादेव न्यायान्नेत्याह शास्त्रकृत् । प्रियः] पुनरस्यैव गुणयोगनिवृत्तितः । निर्वाणमाह वेदोऽयं प्रमाणमिति साहसम् ॥१४॥ इति । पुनरिति वितर्वार्थम् अस्यैव कूटस्थस्य चेतनस्यात्मन एव नाचेतनस्य न क्षणिकचित- १५ प्रवाहस्य निर्वाणम्, उपरक्षणमिदं तेन संसारं च आह क्थयति वेदोऽयम्"न हि (ह) वै सशरी- रस्य प्रियाप्रिययोरुपहतिरस्ति अशरीरं वावसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशतः ॥ [छान्दो० ८।१।२।१ ] इत्यादि. । कुतः स ते तस्याह । गुणानां सत्त्वादीना योगधात्मना सम्बन्धो भोगो- पकल्पनालक्षणो निवृत्तिश्च तेषामेव तकल्पनादुपरमः ताभ्यां ततः । स चागमः प्रमाणमिति साहसम् असम्भवदर्थाभिधायिनस्तस्य साहसादन्यत प्रामाण्यकल्पनानुपपत्ते । अथवा नित्यस्य योगपरिकल्पितस्यात्मन । कीदृशस्य ! अपि सतः विद्यमानस्यापि वस्तुतस्तस्याविद्यमानत्वम् अपिशब्देनाभ्युपगमवाचिना घोतयति । तथा तदभावश्च सत्त्वव्यापिकाया अर्थक्रियायाः क्रमयोगपद्यानुपपरया तत्रासम्भवाच । कथं पुन तदभावो यावता प्रत्यक्षमेव 'महम् इति प्रसिद्धोलखं तत्र प्रमाणमिति चेत् ; न, तत्र तद्व्यतिरिक्तरयाऽपतिभासनात् । न हि नित्यो व्यापी तद्व्यतिरिक्तश्च कश्चित् परपरिकल्पित आत्मा तत्रावभासते तथैवास प्रनिपते सासयपरि- २५ कल्पितचिच्छायाधिष्ठानबुद्धिसत्वयत् । प्रतिमासनेऽपि कथं तत्सामानाधिकरण्यम् 'अइमात्मा'इति ! व्यतिरेके तदवलोकनात् घटतत्प्रत्यक्षवत् । तत्रापि समवायाचदुपपचिरिति चेत; न तेनापि व्यतिरेक्स्यानिराकरणात् । तन्निर्णयस्य तेन निराकरणमिति चेत् ; आत्मन्यपि स न स्यात् सस्य व्यतिरेकात् । अव्यतिरेकाद् व्यतिरेके तदव्यतिरेकस्यानिष्टस्य प्रसङ्गात् । तस्मात् कथञ्चिद- भेद एव सामानाधिकरण्यम् । मेदेऽपि प्रत्यासविविशेषादुपपन्नमेव तत्, यं तन तदभाव ३० इति चेत् ! न; 'द्रव्यत्वादिकं सामान्यविशेष, संयोगादि सम्बन्ध' इत्यादा मेदादेव तस्य प्रसिद्ध न कठा० शा२ मवे सा०1३ सति त-मा०, ५०, ५०१४-दो भेदा-मा०, म०, ५०॥ २८ ·२७७ ३३१४] ३प्रवचनप्रस्तावः तद्विशेषोत्, तस्यै संयोगादिरूपस्य तत्रानभ्युपगमात् । कल्पितमेव तत्र सामानाधिकरण्यं तत्वत उभयरूपाभावात्, तस्य चोभयरूपापेक्षत्वादिति चेत्, न; द्रव्यत्वादावनुवृत्तव्यावृत्तपत्ययतिबन्धनत- योभयरूपसद्धावस्य परप्रसिद्धस्यैव 'सदसज्ज्ञानसंवादाइत्यादि श्लोकव्याख्याने निरूपितत्वात् । संयोगसमवाययोश्च परस्परविलक्षणयोरविलक्षणस्य तत्त एवं सम्बन्धरूपस्य बाधात् । तदभावे न कस्यचित् क्वचिद्वस्तुतः सम्बन्ध इति तनिबन्धन: सकलोऽपि संसारादिन्यवहारो विलोपमापनीपोत । ५ कल्पितस्य च तस्योपगमे मतान्तरापत्तिः, ततो विलक्षणेतररूपतया वास्तवमेव तस्य द्वैप्पमिति कथं कल्पितत्वं तत्र सामानाधिकरण्यस्य विषयसद्भावात् ! एवमपि कथं तस्याभेदे भेदरूपत्वमिति चेत् ! न तस्यैव मतीतेरन्यस्य स्वयमप्यनभ्युपगमात् । तद्वदात्माऽहमत्ययोरपि तादृष्य एव तदिति सोपपतिकमत्यन्तव्यतिरेके तदनुपपत्तिपतिपादनम् । तन्नाहमिति प्रत्यक्षमात्मनि ममाणम् । नाप्यनुमानम्। लिङ्गाभावात् । शब्दादिज्ञानमेव तत्र लिङ्गम् । प्रयोगश्चान तज्ज्ञानं कचि- १० दाश्रितं गुणत्वात् रूपादिवत् । समवायिकारणपूर्वकं वा कार्यत्वात् तद्वदेवेति चेत् ; न ततोऽप्याश्रय- मात्रादेरेव प्रसिद्धः । तस्य शरीरादेरपि सम्भवात् कथं तद्विशेषस्यात्मनस्ततोऽनुमानम् ! न शरीरा- दिस्तबुद्धराश्रयः स्वयमज्ञत्वात् । तथा च प्रशस्तकरस्य वचनम्नासौ शरीरेन्द्रियवाङ्मन- सामज्ञत्वात्" [श० मा०४०३०] इति। ततः पारिशेष्यादात्मैव तदाश्रय इति चेत् न, आत्मनोऽपि तदविशेषात् । न हि सस्यापि स्वतो ज्ञत्वं ज्ञानसमवायकल्पनावेफल्यापत्तेः । तत्समवायात् ज्ञ एव स इति चेत्, न; परस्पराश्रयात-ज्ञत्वे तत्समवायः, ततो ज्ञत्वमिति । स्वतो न तस्य ज्ञत्वं यतस्तुत्स- भवायवैयर्थ्यम्, नाप्यज्ञत्वं यतो न तदाश्रयत्वम् अपि स्वनुभयरूपत्वमिति चेत् ; न सारमेतत् ; यतः- अन्योऽन्यच्युतिरूपत्वमज्ञवज्ञत्वयोर्यदि। एकामाचे कथान स्यादितरचत्र तात्त्विकम् ॥ १६४९ ॥ तद्रूपत्वं तयोर्नो चेत् योगपयं प्रसकिमत् । अज्ञस्यापि ततः प्रासं कायादेप्तिकल्पनम् ॥ १६५० ॥ तत्कयं पारिशेष्येण बुद्धेरात्मैव संश्रयः । कायादिनाऽपराद्धं किं स तथा येन नेप्यते ॥ १६५१ ॥ शरीरस्य तदाश्रयत्वेन प्रतिसन्धानं परस्परविलक्षणपरापरपरिणामभेदेन, तस्यापि तदव्य- तिरिक्ततया भिंयमानस्यानवस्थानाद, अवस्थितस्य च प्रतिसन्यायितमुपपन्नम्, मेदयतः परापर- शरीरसम्वन्धिनो दर्शनस्मरणादेस्तदपरस्यात्मान्तरवता(वचद)नुपपत्तेः, तस्तदुपलभ्यमानमवस्थायिनमेव बुद्धराश्रयमवकल्पयति, स चामेव, न शरीरम् । नापि चक्षुरादिकमिन्द्रियम्; तस्यापि शरोरवदेव परापरतया भेदयत्त्वेनावस्थायित्वासम्भवात् । मनसोऽत्रस्थायित्वेणी करणत्वेन बुद्धि प्रत्याश्रयत्वानु- पपवेरिति चेत्, किमिदं प्रतिसन्धानं नाम यतस्तद धिष्ठान स्यात्मनः फल्पनम् । स एवायमि- १-पोकस आ०,२०,२०१२ प्रयास सिविशेषस्या ३१०११६१ ४-स्स मावे आ०, २०, ५०॥ ५-मः संसा-आग, ब०, ५०१६ शम्दादिज्ञानम् । ७ "न पग्निपमनसामप्यार"-प्ररा०मा०। ८ विधमा-आ, प०,५018-गला-वा०1१०पदस्यारमाव-वाका २० - ·न्यायविनिश्चयविवरणे [३१४ सुल्लेखद्वयाधिष्ठानं पूर्वाऽपरैकत्वज्ञानमिति चेत् ; कुतस्तस्य तदधिष्ठानत्वम् ! तस्य तत्र समवायादिति चेत् तदुभयमपि यदि जहमेव न तद्वलेन पूर्वापरंपरामर्श रूपादिनाऽपि तदापतेः । अजडत्वे तु ज्ञानद्वयमेव तदिति' कथं तस्य ज्ञाने समयायः, गुणस्य निर्गुणस्यैवोपगमात् ! तन्न समवायातस्य तत्त्वम् । अभेदादिति चेत्, न; तस्योल्लेखद्वयादभेदे तन्नानात्वं स्यात् , अन्वयस्य च तस्मादभेदे ५ तद्वदेक [1] स्य चापत्तेः कथमुभयोल्लेखिविज्ञानसम्भवः ! कथञ्चिद्वेदस्य च स्याद्वादन्यायविद्वे- पिभिरनभ्युपगमात् । अभ्युपगमे युगादिव क्रमेणापि परापरोल्लेखविवाधिष्ठानकंज्ञानसम्भवस्याविरोधात् तदात्मैवात्माऽवस्थायीति तस्यैव पतिसन्धानोपपत्तेः तदन्यात्मकल्पनं विफलकल्पनतया परामर्शवैकल्यं परस्यावकल्पयति । तन्न प्रतिसन्धानबलादपि शरीरादेरन्य एव बुद्धिलिङ्गादनुमातव्य इति सिद्धयति तहलस्यैवासम्भवात् । तन्नानुमानमपि तत्र प्रमागमिति तस्याऽभ्युपगमादेव सत्त्वमिति सूक्तम्-'अपि १० सतः इति । कथं सतः ? साक्षात् स्वत एव, अर्थान्तरसतासम्बन्धात् सत्त्वे अतिप्रसादेर्दोषस्य प्रथम- प्रस्नाचे निवेदितत्वात् । तस्य च सुखादिविपय इति साहसम् । कुत एतत् । तस्य स्वतोऽचेत- नत्यादर्थान्तरस्य च ज्ञानस्य तत्रासम्भवात् । न हि तत्र व्याप्त्या तस्य वृत्ति.; व्याप्यस्य नित्यव्यापि- त्वेन तस्यापि सर्वत्र सर्वदा सत्त्वापत्तेः । नाप्यव्याप्त्या; तदधिष्ठितानाधिष्ठितरूपतया तस्य भेदापते. । अन्यथा अधिष्ठितमेव सर्वथा नदूपमिति कधमव्याप्तिः ! अनधिष्ठितमेवेति फथं तस्य तत्र वृत्तिः ! १५ तत्पदेशे वृत्तेरिति चेत्, न; तत्त्वतस्तत्र तद्वत्त्वस्याभ्युपगमात् घटादिवत् कार्यत्वेनानित्यत्वापत्तेः । कल्पनया सद्भावे च स एवात्मा स्यात् योधाऽधिकरणत्वात् । न चैतत्पथ्यं भवताम्, कल्पितात्मवादस्य चौद्धसिद्धान्तत्वात् । तन्नार्थान्तरमपि ज्ञानं तस्य यतः मुखादिविपयः स्यात् । कथं वा तेन सताप्यदृश्येन तस्य सुखादिवेदनम् आत्मान्तरज्ञानेनापि तदापचे । दृश्यत्वमपि न तस्य स्वत एव; अनभ्युपगमात् , नान्यतोऽनवस्थापतेः । एतदेवोक्तम्-'अदृश्यानुभवात्मनः" इति । अनुभव एवानुभ- वात्मा बुद्ध्यात्मवत् सोऽदृश्यः पराभ्यामप्रत्यक्षो यस्य सस्येति । तन्न सत्यपि ज्ञाने स तस्य विषय इति माहसमेय परं तकल्पने नियन्धनम् । ततो यदुक्तम्-"सुसादिरात्मविशेषगुणनिमित्त आत्मविशेषगुणत्वात् विशेष्यज्ञानादिवत्" [ ] इति; तत्पतिव्यूटम्; सुग्वादेरात्मनश्चापतिपत्ती हेतोराश्रयस्वरूपासिद्धेदृष्टान्तस्य च साध्यसाधनवैकल्यात् । एवमनुमानान्तरेऽपि सर्वत्र वक्तव्यम् । परमपरस्य साहसमुपदर्शयति-'शब्द'दत्यादिना । शब्द आदिर्यस्य रूपादेस्तस्मादविशेषः सुम्पादिः चेतनत्वेन तत्सदृश इत्यर्थः । तदेव फुत ! पिया बुद्धया अन्यया स्वतो मिनया प्रयों यत इति । तथा हि-अचेतनः मुखादिः भिन्ननुद्धिपदर्यत्व त् शब्दादिवत् । तद्बुद्धिप्रदर्यधासी प्रदर्श्यत्वापददेवेति । कुतः पुनरिदं साइसमिति चेत् ! सुखादेरनुभवात्मतयेव प्रतीतेः, तदचेतनल- फरूपनस्य अनुभववाधिनत्वाद, अनुमवैवार्थसमवायितया तस्य तदात्मत्वेन 'प्रतीतः । विनम एवेति चेत्, न; बाधावैधुर्यात् सर्वदा तदात्मतयैव प्रतीतेः। तथापि तद्विभ्रमरल्पनायां न काचिदविनमा १-निर का०, आ०,५०प०१२-संन्दन्व-आ०,५०,५०1३-खासादिएनशान-आ०, ५०,५०१४ान्तरस्थानाप-मा०,१०,५०१ प्रदेशवावस्या ५ ताशेन मा०,०,१०१६-मासा- स्या आ०,य०,५०१७ भवितवेन एय-आ०, प०,५०1८ अनुमवारमयेन । प्रवीति: १०॥

·३प्रव . -- सम्बन्धः २१४] प्रतीतिः भवेत् । अनैकान्तिक [] मिन्नवुद्धिपदात्मत्वं चेतनेऽपि भावात् । 'अनर्थविषयत्वे सति' इति विशेषगान्नेति चेत् । न तदात्मन्यपि अस्वसंवेदने तद्विपयत्वस्य निरूपितत्वात् । यदपि तादीने साधनं प्रदीलादिति; तदपि व्यभिचारी, स्वसंवेदनेऽपि तस्यावि- विरोधात् । साइसान्तरमपि 'पुन इत्यादिना निवेदयति । पुनरिति पूर्ववत् , अस्यैव नित्यस्यात्मनो ५ निर्याणं निःश्रेयसम्, अस्योपलक्षणत्वेन संसारमपि आह कथयति वेदा पूर्वोक्त एवायं प्रतीयमानः । कुतस्तदुभयं स तस्य इत्याह-गुणस्य प्रियाप्रियविकल्पस्य बुद्ध्यादेः योगवं तस्यैव प्रत्यासत्तेः निवृत्तिव ताभ्यां तत इति स च वेदः प्रमाणमिति साहसम् असम्भवदर्थवादिनस्तस्य साहसादन्यतः प्रामाण्यकल्पनाऽनुपपत्तेः । तथा हि- आत्मनो गुणसम्बन्धात् संसारित्वप्रकल्पने । सम्यन्यस्यापि तत्तृप्तिस्तत एवोच्यता त्वया ॥ १६५२ ॥ सम्बन्धिभ्यां न सम्बन्धस्तस्य चेत्नी कथं तदा। सम्बन्धिनो तयोस्तस्य भावे सत्येव तच्छुनेः ॥ १६५३ ॥ असम्बद्धोऽपि समवायस्तयोर्यदि। संयोगोऽपि तथैव स्यात् सम्बन्धो दधिकुण्डयोः ॥ १६५४ ॥ समवायस्य तत्सम्बन्धस्य कल्पनम् । अप्रेक्षापूर्वकारित्वं योगयोक (लोक)स्य कल्पयेत् ॥ १६५५ ॥ सम्बद्ध एव संयोगः समवायोऽन्यथाऽपि चेत् । सम्बन्धत्वं प्रपद्येत वस्तुवैचित्र्यसम्भवात् ॥ १६५६ ॥ इहेदंपत्ययोऽप्येवं कश्चित् सम्बन्धपूर्वकः । अन्यथाऽपि भवेत् कश्चिदिति वैचित्र्यमुच्यताम् ॥ १६५७ ॥ तथा नतिसाव्यवस्थित कथं स गुणसग्बन्धः पुरुषस्योच्यता स्वया ॥ १६५८ ॥ मुक्तात्मानोऽपि किन्नैवं त्वया संसारिणो मता. । गुणयोगस्य तत्रापि व्यापित्वेत व्यवस्थितेः ।। १६५९ ।। गुणो न तर तयोगे सत्यपीत्यपि दुर्मतम् । सद्योगोऽस्ति स नास्तीति यचोव्याघातदर्शनात् ॥ १६६० ॥ तघोगोऽपि न चेतन फयं सामान्यसनमः। द्रव्यमात्मेति वा तत्र मख्योपात्या च यद्भवेत् ॥ १६६१ ।। अन्य एवं स योगश्चेत् कयमेश्वरल्सनम् । ३० १ सयोगोऽस्तीति राधारित पयो भा०, २०, ५०॥ तथा च २० च २५ ·१० , १५ ૨૮૦ न्यायविनिश्चयविवरणे [११४ समवायस्य तत्तत्र "तसम्" इत्यादि शोभताम् ॥ १६६२ ॥ ततो न गुणसम्बन्धात् संसारः कापि सम्मवी । "न च सशरीरस्य इत्यादि तस्मादसदनः ॥ १६६३ ॥ निर्वाणमपि संसाराभावे दुरुपकल्पनम् । संसारच्युतिरूपं यनिर्वाणं तद्विदो विदुः ।। १६६४ ॥ कथं वा गुणयोगस्य नित्यस्यास्ति निवर्तनम् । यन्निवृत्तिन. माह वेदो निर्वाणमात्मनः ॥ १६६५ गुणस्यैव निवृत्तेश्चेनिर्वाणं परिकल्प्यते । तस्यैव सति तद्योगे निवृत्तिः सम्भवेत् कथम् ॥ १६६६ ॥ तद्योगेऽपि निवृतिश्चेन्निवर्तकबराचतः । चिरपि तद्योगाभागे किन प्रवर्तकात् ॥ १६६७ ।। योगाभावे कथं पुंसि प्रवृत्तिस्वस्य चेत् कथम् । योगे सति ततस्तस्य निवृत्तिरपि कथ्यताम् ॥ १६६८ ॥ निवर्तकस्य नियमः कुतो वा परिकल्प्यताम् । सर्वात्मनां यतस्तस्मान्न तद्योगनिवर्तनम् ।। १६६९ ।। समवायान नियमस्तद्विमुत्वादितीरितम् । तद्विशेषप्राप्तिस्तु तदेकत्वोपापिनी ॥ १६७० ॥ नियामकस्याभावेन नियमस्याव्यवस्थिते । नियमेन प्रतीतिश्च तत्र व. सुलभा कथम् ॥ १६७१ ॥ तत्त्वज्ञानादि तन्नास्ति नियतं तन्निवर्तकम् । निवृत्तेनियमो यस्मानिर्वाणनियमावहः ॥ १६७२ ॥ ततश्चानियमात् सर्वगुणयोगनिवर्तने । प्राप्तं सर्वात्मनिर्वाणमेनिगिकारणात् ॥ १६७३ ।। ततश्च "नियतं श्रेयो निःश्रेयसम्"इति स्वयम् । त्रिलोचनादेव्युत्पचिकरण भूतमुद्रया ॥ १६७४ ।। तन्न निर्वाणवादोऽयं युज्यते युक्तिकान्तया । 'अशरीरं वाइत्यादि श्रुतिरप्यसदर्थका ॥ १६७५ ॥ प्रामाण्यवादस्तत्राय तन्न युक्तिमुकल्पनः । इत्याशयवता प्रोक्तं वेद इत्यादिक वच. ॥ १६७६ ॥ १ "तत्व भावेन"-वैशे सू० ४२२७१२छान्दो० ८१२१ । ३ निवृत्तिश्चे-आ०, ५०, प० । ४ निव-आ०, ब०, प० । ५ सर्व नाशपतरवस्मा-मा०, ५०, १०। ६ णिनि-आ०, ५०, प०॥ ७ छान्दो०८।१२।१।

·५ ३३१५] ३ प्रवचनप्रस्तावः २८१ ततो न तथागतागमवत् सावयाद्यागमस्यापि तत्त्वतः सोपायहेयोपादेयगोचरत्वमुपपन्नम् । प्रवचनस्य तु तदुपपचिमदेव प्रामाण्यात् , तस्य च अविसंवादादेव लिङ्गादयगमात् । कथमिदानी तस्यात्यन्तपरोक्षे धर्मादौ तदवगमः मन्त्राविसंवादस्याप्रतिपचे । कालान्तरे तत्रापि प्रतिपचिरिति चेत् । ने; सति प्रामाण्यावगमे ततस्तद्वपये धर्मादौ प्रवृत्तिः, ततश्चाविसंवादोपलम्भः, ततोऽपि तदवगम इति चक्रकदोपात् । तन्न तत्र तदवगम इति चेत्, न प्रत्यक्षादेरप्येवं तदवगमाभावप्रसङ्गात् । न हि तत्रापि तदुत्पत्तिसमय एव संबादः संशयाद्यभावापतेः, प्रवृत्तिवैयचि, अर्थक्रियायाः संवादरूपत्वेन तदेव प्रातः। कालान्तरभाविनि च संचादे चक्रदोषस्य तादवस्थ्यात् । कारणशुद्धिपरिज्ञानात्तत्र तदवगमो न संवादादिति चेत्, न तत्परिज्ञानेऽप्यन्यतस्तत्परिज्ञानात् तदवगमे अनवस्था सक्तेः । प्रत्यक्षादेः प्रामाण्यावगमाचच्छुद्धिपरिशाने च परस्पराश्रयात्- तदवगमात् कारणशुद्धिपरिज्ञानम्, ततश्च तद्वगम इति । प्रसिद्धप्रामाण्यापरमत्यक्षादिसमानसामग्री- १० प्रभवत्वेन तत्र तन्निर्णय इति चेत्; अनुकूलमाचरसि, प्रवचनेऽपि तेनैव तनिर्णयात् । विद्यते हि तत्राप्यत्यन्तपरोक्षविषये निश्चितप्रामाण्यप्रत्यक्षादिविषयमवचनसमानसामग्रीप्रमात्वम्, उभयत्रापि सम्प्रदायाविच्छेदेन समानकर्तृत्वप्रतिपत्तेः । समानस्यापि कर्तुः कविद्धिप्रलम्भसमवे चक्षुरादावप्यना- श्वासापत्तेः । एतदेवाह- विश्वलोकाधिकज्ञाने विप्रलम्भनशविनः। प्रामाण्यं कथमक्षादौ चञ्चले प्रमिमीमहे ॥ १५ ॥ इति । विश्वः सर्वः लोकः प्राणिवर्गः, लोकयति पश्यतीति लोक इति व्युत्पत्तेः, तस्मादधिकं सर्व- द्रव्यपर्यायतत्त्वसाक्षात्कारिस्नोत्कृष्टं केवलाख्यं ज्ञानं यस्य पुरुषविशेषस्य स विश्वलोकाधिकज्ञानः पूर्व निर्णीतो निर्णयमाणश्च तत्र विश्लम्भनं वचनं वीतरागाणामपि सरागवञ्चेष्टासम्भवात् , आश- कन्त इत्येवं शीला वयं वादिप्रतिवाद्यादयः प्रामाण्यम् अविप्रलम्भनम् अक्षादी आदिपदात् २० लिमादावपि कथं न कश्चित् प्रमिमीमहे निश्चिनुमहे, तत्रापि कदाचिद्विपलम्भस्योपलग्भात् अन्यथा इन्दियादिनात्यामा (न्त्यभा) वापतेः । दोपवत्येव उत्र तदुपलभो न निर्दोष इत्यपि न युक्तम्। पुरुपेऽपि तुल्यत्वात् । दोषवानेव सर्योऽपि पुरुष इति चेत्, इन्द्रियादिरपि सर्वस्तथा किन भवति ! बहुलमविप्रलम्भस्यापि तत्रोपलम्मादिति चेत्, न पुरुषस्यापि प्रत्यक्षानुमानविषये सर्वत्रायविप्रलम्भस्यैय प्रतिपत्तेः । तत्राविप्रलम्भनेऽपि स्वर्गादो भैव यपि विपलम्भनः पुरुषाणां विमलम्भतरनियमासम्भवेन चञ्चलत्यादित्यपि न युक्तम्; अक्षादायपि तन्नियमाभावेन चञ्चलत्वरयाविशेषात् । अब एवोक्तम्- 'चञ्चले इति । भवतु तत्राक्षादेविप्रलम्भनं यत्र तज्ज्ञाने बाधकप्रत्ययोपनिपातः, यत्र तु स नास्ति तत्राविप्रलम्भनमेवाङ्गीकर्तव्यम्, प्रवृत्तिनिवृत्त्यादिसकलव्यबहारविलोपप्रसमादिति चेत्; इष्टं चेष्टितम्; स्वर्गादावपि भगवतस्तद्वचने संदभावादेव अविश्लम्मपति रत्तेः । न हि तत्रापि १५ अन्यथा २ -माल्यो भास-जा ३ मयतिदि- १न सति वचनस्य मा-आ०, २०, २०॥ आ०, २०, ५०४ पाधकप्रत्ययामागदेव ।

·- अत २८२ न्यायपिनिश्चयविवरणे [३२५ तद्वचनस्य प्रत्यादिना बाधनम् , तस्यातद्विपयत्वात् । यदि हि प्रत्यक्षादे स्वर्गादिविपयत्व भर- त्यपि तेन तस्य बाधनम्-'अयमन्यथा स्वर्गाटिरन्यथा चानेन प्रतिपादित' इति न चैवम् , तस्यात्यन्त. परोक्षत्वात् । नापि शस्त्रेण, तस्यापि तदश्ययस्य पूर्वापरभागमाविन परस्परविरोधिन एवं प्रतिपत्ते । शास्त्रान्तरमपोरुपेय तस्य बाधकम् अन्यथैव तेन देरभिधानादिति चेत् , न, सदसम्भवास्थ (वात् ५ अस्य ) सम्भवतोऽप्यगुणवद्वक्तृत्वेनापामाण्यस्य निवेदनात् । 'कोशात् पुनधिकाभावात् तद्वचने विश्वास ? तात्कालि कादिति चेत्, न, प्रयागमेऽपि तत्सम्भवात् । सार्वकालिकादिति चेत्, न तहि बहुनाऽपि कारेन तद्वियास परापरकालभावितदगावपतीशाय मेव ससारस्योपक्षयात्' इत्यपि न केवल प्राचनमामाण्य प्रतिरुणद्धि प्रत्यक्षादा+प्यम्याविशेषात् । सयम् अत एवाविचारसहमपि, तमामाण्य व्यवहारादभ्युपगम्यते "प्रामाण्य व्यवहारेण" [प्र. या० ११७ ] इनि वचनादिति १० चेत्, किं पुनस्तदभ्युपगमस्य फरम् ? तन्निबन्धनो व्यबहार एवेति चेत्, न तहिं शास्त्रमर्थक्त् तस्योभयस्यापि रोकव्यवहारादेव प्रतिपते । न सर्वस्य ततस्तत्प्रतिपत्ति के पाश्चिद् व्यामोहात् , एव परस्परविरुद्ध तेषा तल्लक्षणभणयनम् । तदुक्तम्- "न समो व्यवहारेण प्रामाण्यमवगच्छति । प्रमाणलक्षणं तेन परस्परविरोधवत् ॥' [प्र० वातिकाल० ११७ ] इति । ततो यथावस्थितव्यवहारोपदर्शनेन तव्यामोहव्यवच्छेदाय फ्लवदेव शास्त्रम् , “शास्त्र मोहनिवर्तनम्। [ प्र० वा० १७ ] इति वचनादिति चेत्, का पुनस्तदनिवर्तने परिनि । पमाणसाध्यस्य पुरपार्थस्यामाक्षिरव, अनिवतितव्यामोहात् प्रमाणातदनुपपत्तेरिति चेत्, न, तद्विपरी तस्यापि तस्य विचारासहत्वेन ततस्तात्त्विकस्य पुरषार्थस्यायो, अन्यथा तदसहत्वनिरोधात् । अतात्विकस्य विग्रमोपदर्शितारधौनक्लशराशिदशक्यैव प्राप्तिरिति न किञ्चि व्यामोहनिवर्तनेन २० यतस्तदर्था शास्त्रप्रवृत्ति । अपि च, अविचारसहस्यापि यदि मत्यहादेव्र्यवहारात् प्रामाण्य प्रवचनस्यापि स्यात् । न हि व्यवहारी धचिदाप्रवचन न प्रमाणयत्येव, बहुल ततोऽपि तद्विपये प्रवृत्त्यादिव्यव हारस्योपरम्भात् । अझोदक्षमत्वा स तत्र तत्क्षममिति विलक्षणभापितम्, अस्यादादावपि तुत्यत्यात् । माभूपदपि प्रमाणम्, अद्वैतसवेदनस्येव तत्वत प्रमाणस्योपगमात् शास्त्रम्यापि तन्निरूपणार्थत्वादिति चेत्, कस्य पुन शास्त्रेण तनिरूपणम् । विनेयस्येति चेत्, उच्यते-- विनेयस्तदनन्यश्चेत् व्यर्थ शास्त्र ततो गते । अन्यश्चेत् कथमद्वैत विरोधेनोपपीहनात् ॥१६७७॥ अय परपनयेवासो न तत्वेनेति चेत् स्थम् । क्सनाऽपि तदद्वैते तद-या शस्यकत्सना ॥१६७८॥ साऽपि वपनयेगन्या न तु वस्तुत इत्यपि । दुर्मत दुर्विदधानामनवस्थोपदणात् ॥१६७९ | १ तदसम्मवस्य स-ता०। २-णयोप-२० । २५ ३० ·तत्र १० ३१७] ३ प्रवचनप्रस्तावः तत्यान्यत्वरिकल्पाभ्यामकाज्यत्र कल्पना । अवस्तुत्वाद्विकल्पस्य वातुनैव (वस्तुन्यैव) च सम्भवात् ॥१६८० इति चेतदवाच्यत्वविकल्पोऽप फथं तदा । यत्तव शोभेत तदवाच्यत्ववागियम् ॥१६८१॥ कथं वा कपित्तस्यास्ति शास्त्रेण प्रतियोधनम् । कि कल्यामुत्योधार्थ शासं किमपि वीशिनम् ? ५१६८२॥ तन्नाद्वैतनिरूपणं शास्त्रात् । प्रत्यक्षादेस्तु ततो निरूपणे विचारसदमेव तदेष्टव्यम् , अन्यथा तद्वैयर्थात् । तत्र यदि वचनं तत्पणेतरि भिलग्मनशनात् न प्रम.णं प्रत्यक्षादिकमपि न मवेत् , तद्धेतावक्षादावपि तच्छकनाविशेषात् । एतदेव त्रिभिरन्तर श्लोकैः व्याचिस्यासुराह- परीक्षाक्षमवाक्यार्थपरिनिहितचेतसाम् । अदृष्टदोपाशङ्कायाममानं सकलं भवेत् ॥१६॥ इति । परीक्षा प्रसिद्धप्रत्यक्षादिरूपां क्षमत इति परीक्षाक्षमः स चासो वाक्यस्य प्रवचनस्यार्थी जोगदिस्तत्र परिनिष्ठितं परि समन्तानिष्ठितमचलप्रवृत्तिकं चेतो ज्ञानं येषां तेषां भगवताम् अदृष्टे प्रत्यक्षाविषये धर्मततारणादौ अदृष्टस्प वा तद्विषयस्य दोपस्याशझायां पुरुषाणां विचित्राभिस- धित्वेन प्रत्यक्षादिविषये विप्रलैम्भासम्मवेऽप्यतद्विपये तत्सम्भवस्यारेकायाम् अमानमप्रमाण संकलं १५ प्रत्यक्षमन्यद्वा भवेत् तत्काणेऽपि चक्षुरादावदृष्टपूर्व तद्विपये तदाशनस्यानिवृत्तेः । अथ प्रत्यक्षादौ निश्चितपामाण्यतदन्तरसादृश्यविशेषात् विदोषप्रतिपचेर्न तत्कारणेषु तदाशनम्, प्रवचनेऽपि समा- नमेतत्-तत्रापि प्रत्यक्षानुमेयपियनिश्चितमामान्यतदारसदृशभावप्रतिपचेर विशेषात् । एतदेवाह- प्रत्यक्षागमयोरिष्टं प्रामाण्यं गुणदोपयोः । दर्शनादर्शनाध्यासात् कचिद् वृत्तसमत्वतः ॥ १७ ॥ इति प्रत्यक्षांमत्यनुमानस्यापि ग्रहणं तत्पूर्वकत्वात् तच्च आगमश्च तयोः क्वचित् अपूर्वार्थेऽत्यन्त- परोक्षे च प्रामाण्यमिदं सुगावचनं त्योस्तुल्यत्वप्रतिपादनेन प्रवचनरयामामाध्ये प्रत्यक्षदेर प तदवश्वमिनि प्रतिपादनार्थम् । कुतस्तयोः प्रामाण्यम् । वृत्तेन प्रमाणतया निश्चितेन तदन्तरेण समत्वात् । तदेव कुत इति चेत् ? गुणदोपयोर्ये दर्शनादर्शने तयोरध्यासात् । यथैव हि अपूर्वार्थ प्रत्यक्षादौ तस्य सत्कारणस्य वा गुणदर्शनादोषस्य चादर्शनात् प्रामाण्यम्, एवं प्राचनस्यापि तदेपि- तव्यमित्यर्थः । प्रत्यक्षादौ गुणस्तं प्राप्यं तत्कारणे तदभाशदिति चेत्, न तस्याप्यनसंस्का- रादेस्तत्रोपलम्भात् । सताऽपि तेन दोष एवापोचते न प्रामा-यमापायते, दोषागाबादेव प्रामाण्यस्यौ- सर्गिकस्यैवापत्तेरिति चेत; उच्यते-यदि न तेन तस्यापवादः किं स्यात् ! अपामाध्यमिति चेत्न; २० १-दागिनां न आ०,२०, ५०। २ वाश्या-मा०, २०, ५०॥ ३ भारिपरस्प। ४-मस-मा०, १०, १०॥ ५मकहा-आ०,१०,५०। ६ युगस्त-मा०, २०, ५०। ७-मुस्यहर-मा०,१०,१० मी: प्राह।

·१० न्यायविनिश्चयविवरणे [३१८ प्रामाण्यकारणे समर्थे सनि तदनुपपत्ते. । अप्रामाण्यदोषोऽपि समर्थ इति चेत् ; युगपत्तहि तदुमयं प्राप्नुयात् । तथा च प्रान्तविज्ञानातदर्थे वृत्त्यवर्तने । युगपत् प्राप्नुयातां ते प्रमाणवेतरत्वतः ॥१६८३॥ अक्षादिकं प्रमाणत्वे दोषे यदि न शक्तिमत् । ज्ञानं कथं तदा तस्मादप्रामाण्यं यदाश्रयम् ? ॥१६८४॥ प्रामाण्ये तस्य सामर्थ्य नष्टं न ज्ञानजन्मनि । यदि स्वतः प्रमाणवं तदा तस्योच्यतां कथम् ! ॥१६८५।। ज्ञानसामर्थ्यतो भावि प्रामाण्यं चेत् तदा भवेत् । स्वतो यदन्यत. शक्तिस्तदा तत्परतो न किम् ? ॥१६८६॥ सामर्थ्यात् परतस्तच्चेत् गुगतः परतो न किम् ? । यतो गुणेभ्यो दोषाणामपवादः प्रकल्प्यते ॥१६८७॥ सति च ततस्तदपवादे गुणत एव प्रामाण्यं तदपवादस्यैव गुणत्वात् । न तस्य तत्त्वमभाव. रूपत्वाच्चेत्, तर्हि नियमवैकल्यस्यापि हि हेतोर्न दोपत्वमिति कथमनुमानाभावस्य'प्रामाण्यमपि १५ दोपतः स्यात् ! तद्वैकल्यत्य दोपत्ववद् गुणत्वमपि तदपवादस्येति तत एव प्रामाण्यं न स्वतः । ततो गुणादिदृष्ट्यादेरध्यक्षादिवदञ्जसा । प्रामाण्यमागमेऽपोति सूक्तमुक्त स्वयं बुधैः ॥१६८८|| न हि प्रवचनकारणैर्गुणस्य तदर्थज्ञानस्य दोपस्य रागादेरसिद्ध एव दर्शनादर्शनाध्यासो निधित्वेन तत्सिद्धः । तथा हि-यत्स्वविषये निर्वाधं वचनं तद्गुणवनिर्दोपकारणकं यथा किश्चिज- लशैत्यादिविषयमस्मदादिवचनम् , तथा च विवादापन्नं प्रवचनम् । न चेदमसिद्धमेव प्रत्यक्षादिना तद्विपये प्रवचनेन तदगोचरे तस्य वाचनात् । तदेवाह- तज्ज्ञानपूर्वकं तय॑मनुमानसमीक्षितम् । इति । तज्ज्ञानं गुणवन्निोपज्ञानं वत्पूर्वक प्रवचनमनुमानेन समीक्षितं सम्यगवलोकितम् । तदेव कुतः १ तक्यं तर्कज्ञानवेद्यं यत इति । न हि यन्निधिं वचनं तदुक्तज्ञानपूर्वकमिति तळमावे २५ सम्भवत्यनुमानमिति भावः । यत्पुनरत्र प्रज्ञाकरचोद्यम्- मघाधकस्य पुरो भावः सर्वविज्ञानसम्भवी । परं तु यायकाभावः तत्राप्याफासयते न किम् १॥ [अ० वार्तिकाल० १.१]इति; १ "यदा स्वतः प्रमाणत्वं तदान्यन्नैव गृह्यते" -मी० श्लो० चोदना शो० ५२ । २ "तस्माद् गुणेभ्यो दोषाणामभावस्तदभावतः । अप्रामाण्यवासयम्"."- मी० श्लो० पोना. श्लो० ६५ । ३ "भय गुणतो दोषापव दमभ्युपगम्याइ"-ता. टि०। ४ वरज्ञान-पा०, १०.५०।

·३प्रवचनप्रस्तावः २८५ - ५ व्यवस्थायाः ३१९] तन्न युक्तम्, परापरसालकालभाविनो बाधाविरहस्य प्रथमत एव तज्ञानवलेनाध्यव- सायात् तद्विपयपरापराशंसानुपसर्पणेनानवस्थादोषानुत्पत्तेः साधनासिद्धिकल्पनस्यानवकाशात् । न तर्कादप्यममाणात् प्रवचनस्य अाधाविरहनिश्चयोऽतिप्रसनात् , प्रामाण्यं च तस्य निर्वाधिनत्यात, तदप्यन्यतस्तात् , तत्राप्येवं कल्पनायामनवस्थानात् कथं प्रवचने तद्विरहनिश्चयो यतो यथोक्त- साध्यसिद्धिरिति चेत् ! अबाह- मानं वस्तुपलादेव [ सर्ववस्तुनिवन्धनम् ] ॥ १८ ॥ इति मानं प्रमाणं तर्क इति वंदर्यग्रहणेन तर्कस्याोपात् । यस्तुशब्देन च स एव तय उच्यते तस्य बलं सामर्थ्य तत इति । एतदुक्तं भवति- निधित्वं हि तर्कस्य वेद्यते चेत् तदन्यतः । अनवस्थानदोपः स्यान्नैवं तस्य स्वतो गतेः ॥ १६८९ ।। इत्यमेतदवश्यं प्रपत्तन्य मनीपिणाम् । वितकमिच्छतां नो चेत् वितर्को नावतिष्ठते ॥ १६९० ॥ विना च न वितण किञ्चिदिष्टं प्रसिद्धयति । मानमेव तत्प्रसादादवस्थितेः ॥ १६९१ ॥ ततो युक्तं वस्तुवलादेव मानं तर्क इति । तस्य स्वरूपमाह-'सर्ववस्तुनिबन्धनम्' १५ इति । सर्व निरयशेष वस्तु साध्यसाधनभावाभिमतं निवद्धयते विपयत्वेन यस्मिन् तत्तथोक्तम् , अन्यथा अनुमानानुपपवेरिति । निरूपितं चैतत् । अथवा वस्तु प्रवचनं तस्य मलं तनः, मानं तदेव प्रवचनम्, म पुननिंदोषगुणवज्ञानपूर्वकत्वात् , तस्यैव तयापीरुपेयत्वेनासम्भवादिति मतं । मीमांसस्य । तन्नेदं दूपणम्-'सर्ववस्तुनिवन्धनम्' इति । सर्व प्रवचन। तिपाद्यं विधिनियोग- भावनाद्यनेकविकल्पं वस्तु तनिबन्धनं तद्विपयं मानं भवेत् प्रवचनम् । कथं हि नाम सर्वस्यापि २० विध्यादेस्ततः पतिपतौ तदन्यतमस्यैव तदर्थत्वम् ! तस्यैव .नि श्रेयरहेतुत्वादिति चेत्, बुत एतत् ! वेदादेवेति चेत्, न; तेन हि तदपरत्रापि तदेतत्तपतिपादनात् । सम्पदायादिति चेत्; न; सम्प्रदातुरसर्वदर्शित्वे ततोऽपि तदनुपपत्ते. । सर्वदर्शित्वे तु कथं पुस्पगुणस्याभावः भवचने येन तस्कृतमेव प्रामाण्यं न भवेत् ! ततो युक्त यथोक्तज्ञानपूर्वकत्वं प्रवचनस्य । यदि अपौरुषे. यस्यापि पुरुषविशेषगुणवलादेवार्थतत्त्वनिश्चयः प्रवचनत्य पौरुषेयत्वमेव किन भवति इति मन्वान आह- २५ आगमः पौरुपेयः स्यात् ममाणमतिलौकिके । इति । आगच्छति गुरुपर्वक्रमेणागमयत्यनेन संसारतत्कारणादितत्त्वमिति वा आगमः प्रवचन स पौरुपेयः 1: पुरुषकृत. स्यात् भवेत्, तर पुरुषगुणसम्बन्धस्य सर्वथा परिहर्तुमशक्यत्वात्, अत एव च प्रमाणम् । यदि प्रत्यक्षादिविषये सिद्धसाधनमिति चेत् ; न; अतिलौकिक रोके जातं लौकिक प्रत्यक्षादि तदनिकान्तम् अविलौकिकम् अत्यन्तपरोक्षं तत्रेति । कुत एतदिति चेत् ! सत्राह- १-तदिस्त- २०॥ २ सयंप्रमागेन प्रा०, २०, ५०1३-1-पा०, २०, ५०। ४ "हिं"-ता०शि०। ५तं आ०, २०, प०। ६"जाते इति रोग जाग टग"-वाटिका ।

·य १० २८६ न्यायविनिश्वयविवरणे [३११९ सवादासम्भवाभावात् [ समयाविप्रलम्भने] ॥१६॥ इति । सवाद अर्थतयाभाव तस्याऽसम्मनः तस्याभावात् सवादभागादिति यावत् । नेदानी तर तद्धारोऽनुपरम्मात् , कलानरभारिनश्च तत कथमिदानी प्रामाप्यनिर्णयो यत प्रवृत्तिरिति चेत् । प्रत्यक्षादो क्थम् । तत्रापि पश्चादेव तद्भावात् । अत एव अरितिप्रामाण्यादेव तत प्रवृत्तिरिप्यते ५ तद्विपयस्य जगदेरप्राप्तावपि पीडावाहुत्य भाव त् । न चेव प्रयचनादपि तादृशादेव तपश्चरणादी प्रवृत्तिक्ल्पनमुपपनम् । तेहादुलशालोमनादिति चेत्, न, तस्य प्रत्यक्षादावपि तुत्य वात् । तथा हि- अर्कशीरादनक्षीरमविविच्यैव पिबेत् । तस्य भूयान् परिकश किं या नावलोक्यते ॥ १६९२ ॥ हारसारिमागेन दीर्घ रिश्चिदनिश्चितम् । वण्ठे समाप्सन मर्त्य रिन्न मृत्युमप व्रनेत् । ॥ १६९३ ॥ ततो यथा त पश्चादापिनोऽपि तदारस्य कारणपरिशुद्धिज्ञा नगदध्यवमाये तत प्रागेव तारर्णय तथा प्रपचनेऽपि । तदेवाह-समयाप्रिलम्भने' इति । समय. सम् समीचीन प्रश्चनहेतु अयो बोधस्तस्य अप्रिलम्भनमविप्रतीसार तस्मिन्, 'सवादासम्भवाभावात् १५ आगम प्रमाणमतिलौकिके' इति । स्या मतम् -यदि कचित् सर्वज्ञ सम्भवति भवत्यपि त्दा तज्जानपूर्वक्त्वेन प्रवचन स्याविसवादसम्मव , न व प्रमाणाभावात् । न हि तन प्रत्यक्षं प्रमाणम्, तत्यासर्व विषयत्वे तेन तज्जलस्य कचिदप्रतिवेदनात्, विषय तियत्ते विषयप्रतिपत्तिमन्तरेण नुपपत्ते । सर्वविषयत्वे तु तत्प्रत्यक्षवतोऽपि सर्वज्ञत्वम् । तथा तमप्यन्यस्य प्रत्यक्षादवगच्छन सर्वनत्वमिति सर्वज्ञमेकमन्वि च्छन सर्वज्ञबहुलत्वमव्याहतप्रवाहमापद्येत । तदुत्तम्- "सर्वज्ञोऽयमिति ह्येन तत्कालेऽपि युभुत्सुमि । वज्ञान विज्ञानरहितैर्गम्यते क्थम् ॥ कल्पनीयाश्च सर्वज्ञा भवेयुहवस्ता। य एन स्यादसर्वज्ञ• स सर्वज्ञ न बुद्धयते ॥' [ मी० श्लो० चोदना० शो० १३४-१३५] इति । प्रत्यथाभावे च "ानुमानम्, तस्य प्रत्यक्षत.. साध्यसाधनसम्बधानिपी सत्यामेवोत्पचे । साध्यस्य च सर नेदिन प्रत्यक्षेामणे सतरतल्लिसम्बर्धेस्य शक्यप्रतिपत्तिमत्वादिति, तदनि दुर्मतम् प्रत्यक्षाविषयेऽपि तस्मिननुमानप्रवृत्ते 'परोक्षोऽपि इत्यादिना प्रतिपादनात् । यदपि परस्य दुविरसितम्-प्रयक्षादे प्रमाणपञ्चकस्य वस्तुसत्ताक्योधकस्य सर्ववे १ भनिर्मातामाण्यादेव। २ पोदागहुक! ३ मीमांसश्स्य । ४ - नानु-प्रा०, २०५०। ५ गृहीवपम्प पस्यैकदेशदर्शासन्निले में घुदिरनुमानमिति मीमामका ६ यायधि० श्लो० ३।३। २० । -ता० दिन ·१० ३२०] ३ प्रवचनप्रस्तावः दिन्यप्रवृत्तेः तदप्रवृत्तिलक्षणादनुपलम्भात् अभाव एव तस्येति; तत्र न तावत्तस्याभावो नीरूप एव; तस्य प्रमाणाविषयत्वात् । न खसो अतद्रूपादव्यावृत एव तद्विषयः, तद्तद्विभागाभावापत्तेः । व्यावृत्तश्चेत्; न; व्यावृत्तिशक्तिवैकल्ये तदनुपपत्ते । तच्छक्तिभावे च नौरपत्कव्यापत्तेः, शक्तिप्रधानरूपत्वात् भावानाम् । भवतु पर्युदासवृत्त्या किञ्चिन्नत्यमेव तदभाव इति चेत्, तदपि न प्रतिनियतपुरुषाधि- धानम्, तस्य तदभावत्वेनाभीष्टत्वात् । सरलदेशकालवर्तिपुरुष परिपदधिष्ठानस्य तु तस्य कथं ५ निरवशेषतत्परिज्ञान विकलेन प्रतिवेदनम् ! अधिष्ठानप्रतिवेदन एवाधिष्ठेयप्रतिवेदनोपपत्तेः । तत्परि- ज्ञानवत्वे तु कस्यचित् कथन्न तस्यैव निरुपद्रवं सकलवेदित्वमापयेत यतः "सर्वज्ञोऽयमिति खेवग्" [ मी० श्लो०] इत्यादि मीमांसास्य परत्र चिन्तित दूपणं स्वगृहं प्रत्युपगतं न भवेत् । तन्नानु- पलम्भादपि अभावापरनामधेयात् सर्वत्र सर्वदा सर्वज्ञाभावसाधनमुपपन्नम् । किञ्च, अयमनुपलम्भो वादिनः स्वस्य वा भवेत्, सर्वस्य वा गत्यन्त सत् ! तत्रोभयत्रापि दोपमावेदयन्नाह- सकलज्ञस्य नास्तित्वे स्वतनुपलम्भयोः। आरेकासिद्धते तस्याप्याग्दर्शनतोऽगतेः ॥२०॥ इति । न हि सर्वज्ञाभावस धने स्वानुपलग्भस्य गमकत्वम्; तस्य परचेतोवृत्तिविशेष सत्यपि भावेन व्यभिचारिणः सशयहेतुत्वात् । न हि तन नियोगत. प्रत्यक्षादीनामन्यतमस्य प्रवृत्तिरेव, प्रथमदर्शन एव तदवधारणात् 'मोऽयं पन्डितो वा' इत्यादिविमर्शभावापत्तेः । न चानवधा- १५ रितोऽपि स नास्त्येव, पुनः दुश्चित् कार्यविशेषात् तदस्तित्वस्य निर्णयात् । नापि सर्वसम्बन्धिन; जस्यैवासिद्धेः । तदेवाह-'तस्याप्यग्दिर्शनतोऽगते इति । तस्यापि सर्वसम्मधिनोऽनुपल- भस्यापि, अपि शब्दान्न केवलं सर्वजस्य अगतेः अगतिश्च तस्याग्दिर्शनतः। आंचो हि वस्तुभागस्य दर्शनमस्मदादिप्रत्यक्षं तत्कथं तस्य सर्वविषयत्वं यतः सर्वसम्बन्धिनोऽनुपलम्भस्य ततोऽवगतिः । यत्पुनरत्रानुमानम्-सर्वेऽपि सर्वज्ञ नोपलभन्ते पुरपत्वादे रथ्यापुरुषवदिति; तदपि न सम्यक सर्वेषामग्दिर्शनतोऽनवगमेन हेतोरानयासिद्धेः । न चास्ति पुरुषत्वादेः सर्वज्ञत्वोपर्ल भेन- विरोधः, सोऽवन्दिर्शिनि सम्भवनपि न सर्वज्ञे स्यात् , तेनात्मनोऽन्यस्य च सर्वज्ञतया दर्शन- सम्भवात् । स एव नास्तीति चेत्, न; अन्यतः तन्नास्तित्वेऽनुपलम्भरय वैफल्यापत्तेः । तत एव सर्वसम्बन्धिन इति चेत् नः परस्पराश्रयात्-सिद्धे सन्नास्तित्वे तदनुपलम्भस्य ततोऽपि तनास्तित्वस्य सिद्धेः । अतो नानुमानादपि सिद्धिस्तदनुपलम्भस्येति न तस्मादशवः सर्वज्ञस्य । नापि वक्तृत्वादे ; द्वितीयप्रस्तावे तनिषेधस्याप्यभिहितत्वात् । भावस्तु तस्यानुमाननो निरूपितो निरूपमिप्यते च । क्थं पुनः सर्वज्ञविज्ञानस्याक्षजत्ये सूक्ष्मान्तरितदूरगोचरत्वमस्मदादि- १-वृत्तेरन् भा०, ५०, १०। २-पणीमाधि-आ०, १०, ५। ३ संशयामाषाए। ४ परसोत्तिविशेषः। ५-जसम्मधिनस्तस्यैवा सिद्धः प-आ०, २०, ५०। ६-हमनेन नि-पा०, प०, प० । ७-धरततोऽग्दि-30०, २०, ५०। ८-दर्शितभरानापि सांभाय०,१०। ९ सरवादि-आ०, म०, १०॥

·२८८ न्यायविनिश्चयविवरणे [३।२० प्रत्यक्षवदिति चेत् । कथ गृवाराहादिप्रत्यक्षम्य ? तस्यास्मदादिप्रत्यक्षविरक्षणत्वेन तद्धर्मयोज नस्यासम्भवादिति चेत्, न, सर्वज्ञप्रत्यक्षस्थापि तद्विलक्ष गत्माविशेषात् । कथमेवमपि एकेन्श्यिोप- जनितस्यैव तस्याशेपेन्द्रियाविषयत्व गृद्धवराइादौ तस्य स्वविषयानतिकमेणैव दूरसूक्ष्माद्यवलोक नातिशयभावात् नेन्द्रियान्तर विषयनिरूपणेनेति चेत् । इन्द्रियजत्वाविशेषे स एव तदनिशय. ५ कस्मात् । तदीयादिन्द्रिय शक्तिविशेषादिति चेत्, तर्हि तत एव सार्वज्ञ प्रत्यक्षमिद्रियान्तरार्थ- विषयमपि भवेत् । नन्विदमनुपपन्नम् शक्तिविशेषादपि स्वार्थानतिरङ्घनेनैवेन्द्रियज्ञानस्यातिशयो पपत्तेरिति चेत्, स्वेद्रियानतिलङ्घनेनैवेत्यपि भवेत् । तथा चेत्, न, सत्यस्वमादायन्यथाऽपि तदतिशयदर्शनात् । तदतिरसने वा स्वार्थातिलइनमप्यविरुद्धम्, अत एव 'चक्षु श्रासो गुनगा' इति कविप्रवादोऽपि । ततो दुर्भापितमिदम्- "यजातीयैः प्रमाणैस्तु यातीयार्थदर्शनम् । दृष्टं सम्प्रति लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ।। यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोनवृत्तितः ॥" [ मी० श्लो० चोदना० श्लो० ११३-१४ ] इति । किमर्थं तर्हि तद्रियभेदपरिक पनम् एकस्मादेव तस्मात् सहलेन्द्रियार्थप्रतिपचेरिनि चेत् । न, कदाचिदत्तत ( दतत ) कदाचिदन्यत कदाचिवत सर्वादपि तत्प्रतिपत्ते । अन्यथाs स्मदादो वामेतरनयनभेदोऽपि न भवेत् प्रयोननभेदाभावात् । तथापि स्वहेतुबलायातस्नद्भेदो भवत्येवेति समान भवेदिन्द्रियाभेदेऽपि । केवलमभ्युपगम एवाय न च तस्याक्षजत्वभिप्रेत जैनरयं । "पहिरन्तरप्युभयथा च करणमविधाति नार्थकृत् ॥ [ बृहस्व० श्लो० १२९] इत्या २० मायात् । कय तर्हि तत्र प्रत्यक्षव्यपदेश तस्याक्षप्रतिगमानादेवोपपवेरिति चेत् । न, तस्य व्युत्पत्तिमानिमित्त्वात् वेशद्यस्येव तदुपलक्षितस्य प्रतिनिमित्तगत् , सति तस्मिन् तदभावेऽति गोत्बादेव गोव्यपदेशवत् । वैशद्यमपि तत्प्रतिगमनादेव रूपादिवेदने दृष्ट तत्कथं तदभावेऽपि चेत् । आस्तामेतत् , क्थ पुनरिन्द्रियनिरपेक्ष न प्रत्यक्षम् । तद्भावभावनियमस्य दर्शनादिति चेत्, तन एव आलेकनिरपेक्षमपि न भवेत् । भवत्येव "नातिविशेषाणा सस्कृतचक्षुपा च तदभावेऽपि तत्प्रति पत्प्रेरिति चेत्, समानमन्यत्र, सुखादिवेदनस्येन्द्रियाभावेऽपे प्रतिवेदनात् । तदपि तदपेक्षमेव प्रत्यक्ष- १५ २५ १ प्रयक्षस्य । २ एतदति-ता०1३ -यविशे-पा०, २०, २०। ४ इद्रियात् । ५ कदाचित्तत आ०, ३०,५०। ६ सर्वस्मादपि पा०, २०, ५०। ७ सर्वज्ञानस्य 1 ८' भम्युपगम्य पाशजत्व सयजा नस्याती िदयार्थसाक्षात्कारिच समर्पित नायत , तज्ञानस्य घातिकमचनुयाय द्सवात् ।'-प्रमेयक पृ० २५९१९ ममाश्रितवश पुत्पत्तिनिमित्त शब्दस्य न स प्रवृत्तनिमितम् । भनेन तु भक्षाश्रितेनैका धंसमवेतमर्थसाधाकारिप रक्ष्यते तदेव च पादस्य प्रवृत्तिनिमित्तम् ।'-न्यायवि० टी० प्र० ११ । न्यायमु००२६, टि०२१ १०-भ प्र-आ०, प०, ५० ११ तदादाभार-भा०, ५०, ५०॥ १२ 'नत्तमराणां मार्जारादीनाम्' -जा० टि०। १३ सुखादिवेदनम् ।

·, १० न २०] ३ भवचन प्रस्तावः वात् रूपादिप्रत्यक्षवदित्येतत् नकचरादिप्रत्यक्षस्यालोकापेशत्वमपि व्यवस्थापयेत् । प्रतीतियाधनान्नेत्यपि ल्यमन्यत्रापि। किञ्च तदिन्द्रियं यतः सुखादिवेदनम् ! मन इति चेत् ; क तस्य सम्प्रयोगः' ! सुखादा- वेवेति चेत्न अनुत्पन्ने तस्मिन् तदयोगात् । उत्पन्नेऽपि वैयर्थ्यात् , तदुत्पत्तावेव तदनन्त- रतया तत्प्रत्यक्षस्याप्युत्पतेः। अथ तत् तद्विषयादर्थान्तरं तत्त्वात् रूपादिप्रत्यक्षवदित्युच्यते; ५ तन, अभेदानुभवेन पक्षस्य बाधनाद्धेतोश्च तत एव कालात्ययापदिष्टस्यात् । किञ्च, यदि तद्वेदनात् पूर्वमस्ति पुंसः सुखादिकम् । किल संहादतापादिलिङ्गं तद्वपुषीक्ष्यते ॥१६९४॥ कार्यस्य नियमाभावान्न चेदनियमान्न किम् । न चैवं वेदनात् पूर्व कदाऽपि तदवीक्षणात् ॥१६९५]] ह्यवेदयतो हादं रोमहर्षादिसम्भवः । नापि तो परिग्लानवदनत्यादि दृश्यते ॥१६९६॥ अथायं तत्स्वभावो यज्जातमेव स्वकार्यकृत् । ज्ञानात्मैव तदा हादतापादिः परिकल्प्यताम् ॥१६९७॥ सत्येव तस्मिन् तत्वार्यादन्यथा त्वन्यवस्थितेः । नीलादितोऽप्यन्यदेवमप्ययकल्पनात् ॥१६९८॥ मिन्नं सुखादेस्तत्प्रत्यक्षमुपपचिमत् । "जातिरिन्द्रियतो भता परिकल्प्यते ॥१६९९।। ततो युक्तं सुखादिप्रत्य [२] वदक्षनिरपेक्ष सार्वज्ञमपि प्रत्यक्षं वाधकाभावात् । 'यद्येवमात्मनिरपेक्षमपि तद्भवेत् , को वा नियमहेतुः यत्करणत्याविशेषेऽपि तस्येन्द्रियादावेवान- २० पेक्षत्वं नामनि' इत्यपि न चोयम्; उपादानवेन नियमात् । न शुपादाननिरपेक्षं स्मिपि कार्यमुपलब्ध- पूर्व यतः प्रत्यक्षमपि तथाऽवकल्प्येत । उपादानहेतुश्च तस्यामेव न चक्षुरादिकम् , प्रतिसन्धाना- भावप्रसङ्गात् । अस्ति च प्रतिसन्धानम् 'अहमेव रूपदर्शी रसादिकमप्यनुभवामि' इति । न चेदं चक्षुराद्युपादानत्वे मम्भवति; सन्तानान्तरवत् चक्षुरादेर्भेदात् । एकशरीरात्मकन्चात् अभेदोऽप्यस्त्येवेति चत् ; शरीरभेदे न भवेत् । मस्ति च पूर्वशरीरानुभूतस्याप्युत्तरशरीरे प्रत्यभिज्ञानम्-'य एव २५ पूर्वजन्मनि क्षत्रियो जात. रा एवाधुना ब्राह्मणोऽस्मि' इति । तन्न शरीरादै सदुपाटानत्वमुपपन्न यतस्तदभावे तन्न भवेत् । सहकारित्वे तु नायं नियमः सत्यस्वनादो तदभावेऽपि तम्य दर्शनात् । उपादानत्वेऽपि कथं नियमो वीजायभावेऽपि पदल्यादेः फन्दादी दर्शनादिति चेत्, न; ताशया- सम्भवात् । न हि यादृशं कदल्यादिवीजादेरुपादानात् तागं पन्दादेरपि, तद्विलक्षणस्यैव तस्य P-त्रापि आ०, ५०, प० । २ "सन्निकः"-ता टि! ३ "भवेदपत."-ता. टि। ४ साका-ता० १५ "उत्पत्तिः, जातिः सामान्यजन्मनो."-ताक टि० । - तलिय मा०, २०, ५०। १५ तन्न यस्य ·२९० न्यायविनिश्चयविवरणे [३२२० तत्त्वज्ञैरवलोक्नात् । अतत्त्वज्ञप्रतिपत्यपेक्षया तु तदनियमकल्पनमनुपपन्नम् अतिप्रसङ्गात् । सहकारित्वेऽपि स्मेिव न नियम इन्द्रियज्ञानविलक्षणस्येर सत्यस्वमादावपि प्रत्यक्षस्यावेक्षणादिति चेत् । किमेव तर विरक्षणप्रतीतियोंगिप्रत्यक्षे न भवति ? भवत्येव, अन्यथा सत्यस्वप्नजानेऽपि तदभावापत्तेरिति चेत्, तर्हि "यजातीयः प्रमाणे" [ मी० इलो० ] इत्यादि दुरवबोध- ५ विजृम्भितं भवेत् । तन्न किश्चिदेतत् । स्थ पुनरात्मनस्तदुपादान व तस्याचेतनत्वे चिद्रूपतया परिणामामम्भात् । न परिणामादु- पादानत्वम् अपि तु समवायिकारणत्वमिति चेत् , किं पुनस्तत्कारणत्व नाम ! स्वात्मन्यारम्म इति चेत्, कीदृशस्तस्यात्मा ? नित्यो व्यापीनि चेत्, न, तदारब्धस्यापि नित्यसर्वगतत्वप्रसङ्गात् , क्वचित् कदाचिच्च तस्य भावे न तदात्मन्यारम्भ स्यात् , तस्य क्याचित्कादिरूपामागत् , अनभ्युपगमात् । १० अरत्येव देशतस्तदभ्युपगम इति चेत् ; न, वस्तुतो देशवत्त्वे तस्य कार्यत्वेन घटादिवदनित्यत्वापत्ते । कल्पनया तद्वत्त्वे तु उपादानत्वमपि कल्पितमेवेति निरुपादानमेन तत्त्वत प्रत्यक्षादिज्ञानमनुजातं भवेत् । तन्न समवायिकारणत्वेन तस्यैव उपादानत्वमुपपन्नम् । कुनो वा नित्य पृथि यादिरेव तस्य समायिकारण न भवेत् यतोऽयमायास , आत्मरपनायाम् अचेतन रस्याविशेष त् ! 'न पार्थिवादिपरमाणुसमवेत ज्ञानम् अस्मदादिप्रत्यक्षत्वात् , यत्तत्समवेत न तत्तथा यथा तद्रूपादि, तथा १५ च ज्ञानम् , तस्मान्न तत्समवेतम्' इत्यनुमानेन प्रतिबन्धादिति चेन् , आत्मसमवेतमपि न भवेत् , तत्सर्वगतत्वादिवदेवास्मदादिप्रत्यक्षवाभावापत्ते । न हि तत्सर्वगतत्वमस्मदादे प्रत्यक्षम्, अविवादेन "सर्वगत आत्मा सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वात् । 1 इत्यादेरनुमानस्य वैफल्योपनिपातात् । साधनाव्यतिरेकी च दृष्टान्त मानसप्रत्यक्षविषयतया परमाणुरूपादेरप्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वात् , अन्यथा 'यावान् कश्चिद् गुण स सर्योऽप क्वचिदाश्रित' इति व्याप्त्यपरिज्ञानात् क्थमिदमनुमानम्- २० "बुद्धयादयः क्वचिदाश्रिता गुणत्वाद्रूपादिवत्" [ ] इति । अथारमदादिवायेन्द्रियमत्यक्ष- वादिति हेतु , तन्न, असिद्धत्वात् । न हि तत्म यक्ष व बुद्धरस्ति शरीरदर्शनेऽपि तद्विकल्प सशयात् । तन्नानुमानप्रतिबन्धात् ज्ञानस्य तत्परमाणुसम्व ये शक्यप्रतिबन्ध , यत आत्मैव तत्र सम्बायहेतुरिति फ्ल्प्येत । भवतु चेतन एवात्मा तत्रोपादान तस्य तथापरिणामोपपरिति चेत् , तस्यापि क्थन्न गेलकादिदत् गरे सर्वत्रापि दर्शनन्यापार : तत्स्वभावस्यान्यथात्वायोगादिति चेत् , सत्यमिदम् यदि न किञ्चिदपि तस्यावरण भोत् । भवलि च तदस्तित्वस्यावेदितत्वात् , गोलकादो तु तद्वयापार स्वच्छत्वेनाप्रतिरोधस्त्यात् । अभिहित चैतत्-"कश्चित्स्वप्रदेशेषु स्यात् कर्मपटलाच्छता” इति । ततो युक्तमक्षापेक्ष केलिन प्रत्यक्षम् , नत्र वैशयस्य तलक्षणम्य पुपलयात् । त्स्य चावरणविवेकन्बिन्धनत्वेन क्षव्यापारपराधोनत्याभाव त् । एतदेवाइ- तत्र धर्मपरस्य १ तस्याभान आ०, १०प०। २ थारमन । ३-पत्ति क-आ०, थ०, प०।४-ध. ताप तिबन्धन य-या०, ५०, ५०१५न्यायवि० श्लो० ३६१ ।

·३ प्रवेचनप्रस्तावः २२१-२२] २९१ विज्ञानमलसा स्पष्टं विमकृष्ट विरुद्यते । न स्वमेक्षणिकादेर्वा ज्ञानावृतिविधेकप्तः ॥२१॥ इति । विज्ञानं सकलवेदनं विप्रकृष्टे देशकालस्वभावव्यवहिते' वस्तुनि अजसा प्रवृत्तं स्पष्टं परिस्फुटं न विरुद्धयते । कुन एतत् ? ज्ञानावृतेः ज्ञानावरणस्य विवेकतः विश्लेपन इति । तात्पर्यमत्र-सति अवैशद्यसम्भवे तेन विरुद्धयेत, न चायमस्ति, तन्निमित्तावरणस्य तत्राभावात् , तदभावस्य न निरूपणात् । अत्रैव 'स्वप्न' इत्यादि निदर्शनम् । स्वप्नश्च साप ईक्षणिकाथ ग्रामहाकिन्यः स्वप्नेक्षणिकास्त आदयो यस्थ समाहितवित्तादेस्तस्य या तस्येव । वा शब्दस्येवार्थत्वात् । यथैव हि सत्यस्वप्नादौ विज्ञानं विप्रकृष्टविषयमपि स्पष्टं तदावरणविगमे तद्विरोधिनस्तदस्पष्टत्वस्याभावात् , तथा सकरुजविज्ञानमीति भावः । न च सत्यस्वप्नाविज्ञानं तादृशम- सिद्धमेव; कार्यतो लोकमसिद्धत्वात् । साम्प्रतं प्रतिपादितार्थसड्ग्रहार्थ श्लोकानाचक्षाणः प्रथममात्मनो ज्ञानात्मक सर्वस्य सर्वदर्शित्व- पर्यनुयोगम् आवरणविवेकवेचिध्येण परिहरनाह- ततः संसारिणः सर्वे कथञ्चिच्चेतनात्मकाः। तत्तत्स्वभावतो ज्ञानं सर्वत्र शवलायते ॥२२॥ इति । संसारिणो भवबन्धानुपन्धिनो जीवा कथञ्चित् न सर्वात्मना चेतनात्मकाः स्वपरविषय- १५ परिज्ञानस्वभावाः । कुत एतत् ? ततोऽनन्तरोताज्जानावृतिविवेकात् । 'कथञ्चित्' इत्यत्रापि योज्यम् । कथञ्चित् केनचित् क्षयोपशमविशेषधकारेण भवतो न सर्वात्मना, ततः सर्वात्मना तदात्मत्वोपपत्तेः । यत एवं तत्तस्मात् ज्ञानं प्रक्रमात् संसारिसम्बन्धि सर्वत्र सर्वस्मिन् स्वरूपे अर्थरूपे शवलायते स्पष्टास्पष्टतर..मादिविविधप्रतिमासरूपतया चित्रीमवनि । तदपि कुनः ! तत्स्वभावतः तस्य तद्विवेकस्य स्वभावः शबलज्ञानजननहेतुः शक्तिभेदस्तत इति । बोधावरण विश्रेपवैचिये सति जन्मिनाम् । भाति ज्ञानवैचित्र्यं स्पष्टास्पष्टादिरूपत. ॥१७००॥ मणी प्रकाशचित्र्यं मलविश्लेपभेदतः । विलोकयन्तो नेवान विवदन्ते विपश्चितः ॥१७०१॥ ततो युक्तमशेषज्ञस्वभावस्यापि देहिनः । कथञ्चिज्ज्ञत्वमप्युक्तमुपपतिसमन्वयात् ॥१७०२॥ भवतु नामवमिदम् , परं तत्र वक्तव्यम्-यत्तदावरणं तदपि चेतनमेव "कर्म लोकविज्यं चेतना मानसं च तत् ।" [ अभिध० को० ४.१ ] इति वचनात् । ततो न तत्र मदिरादि- च २० १-हितय-पा०, व०, ५०१२ तन बार, २०, प० । ३-मन्येव त-आ०, ५०, १०। ४प्राणिप्रका-प्रा, ब०, ५०। ५-पन्तु नै-पा०, प, फ। ६ वौद्धः प्राह।

·६९२ . . -- यत्तथा - न्यायधिनिश्चयविवरणे [ ३२२२ सादृश्योपकल्पनमुपपन्नमिति कश्चित् ; सोऽप्यनिश्चितवस्तुवादी; तथा सति निर्विवादापत्तेः । तथा हि-यदि चेतनं कर्म तहिं तस्याभ्युदयप्रत्यवायनिबन्धनतया स्वत एवाधिगमात् न कस्यचिदपि तत्र विवादः स्यात् । अस्ति च, अनुष्ठानरुपं तदिति कस्यचित्, प्राकृतमित्यन्यस्य, आत्मगुण- विशेष इत्यपरस्य, बहुलं तदर्शनात् । अधिगतेऽपि तस्मिन्ननन्तरफलादर्शनाशक्त्यारोपतो विवादः ५ सम्भवतीति चेत् ; उच्यते- अतस्मिन् तद्ग्रहत्वं चेदारोपो नाधिगच्छति । आत्मनस्तस्य बोधत्वमस्वसंवेदिनः कथम् ॥१७०३॥ अधिगच्छति चेत्तस्माद्विवादोपजनिः कथम् । अविवादानुकूलं तस्यात्मवेदनम् ।।१७०४॥ आरोपान्तरतस्तस्याधिगतस्याप्यनिश्चयात् विवादोत्पत्तिहेतुत्वं यदि तत्रोपकल्प्यते ॥१७०५|| तदारोपान्तरेऽप्येवं प्रसङ्गस्यानिवर्तनम् अनवस्थाभयावाहि कथं शक्यनिराक्रियम् ॥१७०६॥ तामादचेतनं कर्म तत्त्वज्ञेरनुमन्यताम् । तत्रानुष्ठानरूपत्वं यत्सरैः परिकल्पितम् ॥१७०७॥ तदयुक्तमनुष्ठानादत्रैवोपक्षयं गतात् । परलोके फलोत्पत्तेवतियाऽप्यव्यवस्थितेः ॥१७०८|| नापि तत्माकृतं तस्य तत्प्रकृत्यैव सगतेः । तस्याश्चाचेतनत्वेन तत्फलानुभवात्ययात् ॥१७०९॥ चिच्छायासक्रमात् साऽपि चेतनैवेति चेतसात् (चेदसत् )। विस्तरेण पुरा तत्र तत्मकान्तेनिषेधनात् ॥१७१०॥ कृती कर्मभोगस्तन्नास्ति तस्य कथं पुन, । पुंसि कल्पनया भावो यरस भोक्तति कथ्यताम् ॥१७११॥ तत्त्वतो न हि पुंपोऽस्ति तद्भोगोऽमभ्युपागमात् । नेदानीमुपचाराच्चेत्यभोक्तैर च भोगमकुर्वाण कर्मातीवप्रसञ्जनात् । तन्न साङ्ख्योदितं कर्म युक्तियुक्तमुदीक्ष्यते ॥१७१३॥ १५ स सर्वथा ॥१७१२॥ न १ कश्चिद्विपश्चिन्मान्यसेप्यनि-आ०, घ०, ५०। २ "मीमांसकस्य"-ता० दि०। ३"प्रकृतेः प्रधानस्य विकारः प्राकृतम्"-ता०टि। ४ "सांस्यस्य"-ता० टि०। ५ "वैशेषिकस्य"- वाटिकण्यम्-न्यायकुमु. टि० पू०३। ६ "स्वस्य"-ता-टि०। ७-स्थापयावाहि आ०, ब०,०।८"अतिप्रसंगादित्यर्थ."-ता-टि०।

·३१२३] ३ प्रवचनप्रस्ताव २९३ नापि वैशेषिकामीएं तस्याचेतनधर्मणः । चेतनात्मगुणवस्य निषेधादव्यवस्थितेः ॥१७१४॥ आत्मनश्चेतनत्वञ्च यथास्थानं निवेदितम् । निवेदयिष्यते चातस्त्यज्यतां तत्र विनमः ॥१७१५।। ततः स्याद्वादिपरिकल्पितमेव पौगलिक कर्मोपपन्नं तस्यैव चेतनात्मविनमनिवन्धनतया ५ मदिरादिनिदर्शनबलेन प्रतिपत्तेः । कथं पुनश्चेतन आत्मा नादृशमनर्थमूल कौरभेत तत्परित्यागस्यैव तत्रोपपत्तेः, न च तस्य परप्रभुपारवश्यम्, अनभ्युपगमात् ; इत्यप्यचोद्यम् ; मिथ्याज्ञानवलेन तस्यापि सदुपपत्तेः । तथाहि- विवादापन्न कर्म मियाज्ञानोपनियद्धम्, आत्मनि तद्विममहेतुत्वात् , तदुपयुक्त- विषादिवत् । न चाश्रयासिद्धत्वं साधनस्य; कर्मसद्भावस्य निवेदितत्वात् । तन्निवधनतया विश्रमस्यापि निरूपितत्वान्न स्वरूपासिद्धत्वमपि । यथाऽवस्थितस्वपरज्ञानस्वभावस्यात्मनो मिथ्याज्ञानमेव कथं १० यतस्तदुपनिषद्धमात्मनि कर्म भवेदिति चेत् ? न; तस्यापि तत्पूर्वोपार्जितकर्मबलादुत्पत्ते.', तस्यापि तत्कालभावि मिथ्याज्ञानात् , एवमनादित्वात् मिथ्याज्ञानतदुपनिषद्धकर्मप्रबन्धस्येत्युपपन्नं चेतनस्याप्यात्मन. कर्मोपकल्पतम् । कथं पुनरमूर्तस्यात्मनो मूर्तेन कर्ममलेनाभिसम्बन्धो मूर्तस्यैव मण्यादेमूर्त्तमलसम्बन्धस्योपलम्भादिति चेत् ? न; आकाशस्यामूर्तस्यापि मून जलधरपटलादिनाभि- सम्बन्धप्रतिपत्तेः । न च मण्यादावपि मूर्तिरेव मलसम्बन्धनिबन्धनम् तन्माने तत्मसङ्गात् । न चैवम्, १५ उपकल्पितविशुद्धिविशेपे तदभावात् । अपि तु तद्गतः कश्चित् जिम्धत्वादिरूपः परिणतिविशेष एच, तस्य चात्मन्यपि मिथ्याज्ञानादिस्वभावस्य भावात्, उपपन्न एव कर्ममलाभिसम्बन्धः । । चैकान्तेनामूर्त एव संसारी जीवः तस्यानादिमूर्तकर्मसम्बन्धात् तस्मदेशानुमवेशात् कथचिन्मूत्वि- स्यापि भावात् । तदेवाह- अभिन्न भिन्नजातीयैर्जीवः स्याच्चेतनः स्वयम् । इति । जीवः- प्राणभृदात्मा प्रक्रमवशात्तस्यैव जीवपदेनाभिधानात् । मिनजातीयः पुद्गल.. परिणामरूपतया स्वतो विलक्षणैः कर्ममतैः अमिन्नोऽविप्वामूतः स्यात् भवेत् । स्यात् कथञ्चिद्वा वधप्रकारेण । यद्येवं मूर्जे बीवस्तहि तन्मलबन्यवदचेतन एव स्यादिति चेत; न तस्य स्वयं स्वलक्षणतश्चेतनत्वात् , अन्यथा संसारानुपपत्तेः । दुःखानुभवपबन्धो हि संसारः, स कथमचेतनस्य स्याद् घटादिवत् ! स्यादेव चिच्छायासक्रमादिति चेत् । न तस्य निराकरणात् । अत एव न ६५ चेतनासमवायादपि । अपि च, चेतनासमवायेन संसारी व्योम किन्न यः। तत्रापि सगवायस्य भावानित्यविमुक्तः ॥१७१६॥ समवायस्य भावेऽपि चेतना तन नास्ति चेत् । जीचे कुतः स्वहेतोश्चेत् समवायो वृथा भवेत् ।।१७१७॥ १-दुपपत्तेः ता०॥२-पणवत्त-भा० ५०, प० । ३- प्रयाध-मा०, प०।४- ये सं-आ००, १०॥ २० ३० ·अटाभावतस्तत्र समवायादरस्थिते न्यायविनिश्वयविवरणे [३२३-२४ विनाऽपि तस्मादत्रेद मिति हेतोर्व्यवस्थिते (तौ)। न च तस्या पर पिच्चित् समवायप्रयोजनम् ॥१७१८॥ तस्मादिहेदम्भावस्य समवानिमित्तताम् । हुनता व्योम्नि चेतन्य जीववत् परिकल्प्यताम् ।।१७१९॥ ससारो नास्ति चेदसत् । चेतनावददृष्टस्य ॥१७२०॥ सत्यप्येव स्वतस्तस्याचेतनत्यादसस्तो। स्वतश्चैतन्यमायात जीवे ससारिणि स्फुटम् ॥१७२१॥ स तहि कस्मात् सर्वतो न प्रकाशते सर्वविषयतयेति चेत् । अत्राह-- मलैग्वि मणिर्विद्धः कर्मभिर्न प्रकाशते ॥२३॥ इति । यथा समन्तत प्रकाशात्माऽपि जात्यो मणिः मलै रज पर्दमादिभि सिद्धो न प्रकाशते तथा जीवोऽपि कर्मभिरावरणापानामधेयेद्धिः परस्परप्रदेशानुगमप्रबधेन बद्धो न प्रकाशते । यदा तु तदावरणमलानां तदुपादानकारणप्रत्यनीकात् उपायाभियोगात् नि शेषवृत्त्या जीवतो विश्लेष स्तदा प्रकाशत एवासी सम-तत सर्वार्थसाक्षात्करणरूपतया च । तदुक्तम् - "जो ज्ञेये कथमज्ञः स्यादसति प्रतिवद्धरि । दाद्येऽग्निर्दाहको न स्यादसति प्रतिबद्धरि ॥' [ योगवि० श्लो० ४३१] तदेवाह-- सर्थग्रहसामर्थ्यचैतन्यप्रतियन्धिनाम् । कर्मणां विगमे कस्मात् सर्वानर्थान्न पश्यति ॥ २४ ।। इति । जीव सर्वानान् क्स्मान्न पश्यति पश्यत्येव । कदा । विगमे. नि शेषविश्रेपे । केषाम् । कर्मणाम् आवरणमलााम् । कीदृशानाम् । सबै निरवशेषो योऽथों देशादि विप्रकृष्टस्तरय ग्रहः परिज्ञान तत्र समर्थमेव सामथ्र्य तच्च तच्चतन्य च तत्प्रतिपनन्तीत्येव शीलानामिति । क पुनरय तैस्तस्य प्रतिबधो नाम : पटवत् विषयप्रच्छादनमिति चेत्, तत क्थ मग्रहण विषयस्य : तदापि विप्रकृष्टग्रहणस्य तत्स्वभावस्यापरिम्लानात् नेपाच दर्शनप्रसङ्ग परयत् । असामर्थ्यानेति चेत् , न, वेदनसमर्थप्रतिज्ञाव्यापत्ते । आवरणातरै प्रतिव धान्नेति चेत् न, तत्राप्येव प्रसादनवस्थापचेश्च । तन्न तत्पच्छादन प्रतिबन्ध । शक्तिप्रध्वस इति चेत् , उच्यते- एकैव ज्ञानशक्तिश्चेत् सा च तैर्ध्वस्यते यदि । जीव एव भवेद् ध्वस्तस्तदा गत्यन्तरच्युते ॥१७२२॥ १५ २० १ भागशस्य । २ उद्दतोऽयम्-अष्टसह० पृ०५०।जयघ० पृ०६६। ध० आ०प०५५३ । ३ कर्मणाम् ।

·३१२५] ३प्रवचन प्रस्तावः २९५ ५ १० कर्मावरणविश्लेपस्तस्य वस्तासतः' कथम्। येन सर्वार्थदर्शित्वं ततस्तस्योपवर्ण्यते ।। १७२३ ॥ अनेका तस्य शक्तिश्चेदेकशः सर्ववेदिति। तस्याः साफल्यविध्वंसे जीवध्वंस: पुनर्भवेत् ॥ १७२४ ॥ असाकल्येन विचसे शात्याऽवस्थितया कथम् । सर्वार्थदर्शनं तस्य न स्यात् संसारवर्तिनः ॥ १७२५ ॥ प्रत्यर्थनियता शक्तिरनेका तस्य चेत्तया । अज्ञातया कथं तस्य सर्वार्थग्रहसम्भवः ॥ १७२६॥ ज्ञातत्वमपि तस्या न शक्त्या युक्तमनेकया अनवस्थामगावेशस्या तिदूरोपसर्पणात् एकया तत्परिज्ञाने शक्तिभेदे वृथा भवेत् । बाधस्याप्येकयैवार्थजातस्प प्रतिवेदनात् ॥ १७२८ ॥ अत्र चोक्तमिदं जीवध्वंसनं सोपपत्चिकम् । इति ये चोदयन्यत्र तेऽपि न न्यायवेदिनः ॥ १७२९ ॥ तरछत्तहुरूपायाः स्वत एव प्रवेदनात् । १५ अनवस्थामयोत्पत्तिप्रसङ्गाभावनिश्चितेः ॥ १७३०॥ ताभिरेव हि ताः शक्ती यो वेत्ति तदात्मकः । बाह्यानपि पदार्थोषानिति हि प्रानिवेदितम् ॥ १७३१ ॥ तासा उचाऽपकलध्वंसे जीवध्वंसः कथं भरेत् अध्वस्त शक्यवस्थस्थ स्याध्वंसोपपत्तितः ॥ १७३२ ॥ कञ्चिन्जीववि सकल्पनं तु न दूपगम् । स्थित्युत्पत्तिविनाशात्मविश्वतत्त्वप्रवादिनाम् ततो युक्तं जीवस्य ग्रहणक्तिविश्वंसकरणमेव कर्मणा तत्पतिवन्धत्वमिति । न चवं नेपा दर्शनप्रसङ्गः विपयरत; तत्रापि तैरेव तच्छतः प्रतिबन्धनात् । भवत्येवं तथाऽपि यथा परिगलिल- निखिलजलधरपटलपरिवेष्टनस्यापि भानुमतः पुनः कुतश्चित् तदुपरेपयम्भवः तथा निरयशेपनिर्धत- २५ बोधावरणमलस्यापि केवलिनः पुनः कुतश्चित्तदभिमन्यन्धमम्मवात् अनर्थोपनियन्धः किन्न भवतीति चेत् ! अत्राह-- प्रभुः साक्षात्कृताशेषप्रपञ्चभुवनत्रयः। अनर्थः परमात्मानमत एव न योजयेत् ॥ २५ ॥ इति । १ घरत येत असतः भविद्यमानस जीयस्प। २ अनेकान्ताप आ०, २०, ५०। ३-कत: स-मा०, ५०, ५०। ४-भयादेश-भा०, १०, १०॥ ५ माघमोपपत्नितः श्रा०, २०, ५०। ६-घ सकल-आ०, २०, ५० ·। न्यायधिनिश्चयविवरणे [३१२६ यतोऽयं परमात्मा सकलावरणमलापगमे सति साक्षात्कृताशेपप्रपञ्चमुवनत्रयो जात अत एव अस्मादेव हेतो. परमात्मानं च अनर्थः संसारदु खै. तत्कारणैश्च रागादिभि. न योजयेत् । निरवशेषतत्त्वविषयविशुद्धज्ञानात्मनस्तत्र तद्वियोजनस्यैवोचितत्वात् । मा भूदारमनि तद्योभन परत्र भात्येव क्रीडासुखार्थत्वादिति चेत्, न, क्रीडाया रागिधर्मत्वेन भगवत्यसम्मवात्, ५ नैसगिक निरतिशयानन्दरूपतया तस्य तासुखनिरपेक्षत्वाच । तन्न तत्सुखार्थत्वेन तर तयो- जनम् । कर्मप्रेरितत्वेनेति चेत्, न स्वर्म तस्य तत्र प्रेरकम् ; तस्यानुप्रइपरस्यैव भावात् । परकर्मति चेत्, न, तेनापि तस्याप्रेरणात् , प्रभुत्वव्यापत्ते । कर्मण एव ततोऽपि प्रभुत्वमधिकमिति चेत् ; किमि- दानी तस्प तत्प्रेरणया अनर्थयोजनस्य तत एव सम्भशत् ! चेतनाधिष्ठितादेव ततस्तत्सम्भो न केवादिति चेत् ; कथमिदानों ततस्तप्रेरणम् ! तदपि तदधिष्ठितादेवेति चेत्, नः १० परस्पराथयात्- चेतनाधिष्ठितं कर्म प्रेरकं चेतनस्य तत् । चेतनस्तदधिष्ठाता भवेत् तत्प्रेरणादिति ॥ १७३४ ॥ फर्मान्तरप्रणुन्नस्य तस्याधिष्ठानतो यदि । कर्मान्तरेऽपि चिन्तेयमनवस्थाकरी भवेत् ॥ १७३५ ॥ तन्न कर्मणा तस्य प्रेरणम् । नाप्यपरेण प्रभुणा, तस्यैव तदधिकस्याभावात् । भागे तेन मुक्तात्मनामप्यनर्थ करणे किन मेरणम् ! "प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति" ! } इति न्यायात् । एवञ्च, पुनरावृत्तिसद्धारे मुक्तानामपि तबलात् । मुक्ति कामितया न स्यादनुष्ठान मनीषिणाम् ॥ १७३६ ॥ न तेपामसौ प्रेरको निमिचाभावादिति चेत्, स्वस्ति तहि तत्प्राभवाय । निमितपारवश्ये २० तदनुपपत्ते । तत सूक्तम्-प्रभु इत्यादि । कुत पुन. प्रभोनिरवशेषप्रपञ्चभुवनत्रयसाक्षात्करणमिति चेत् । अत्राद- एवं पत्केवलज्ञानमनुमानविजृम्भितम् । नर्ते तदागमात् सिद्धयेत् म च तेन बिनाऽऽगमः ॥२६॥ इति । एवम् अनन्तरमुपवर्णितप्रकार भगवतो यत्केवलज्ञानमनुमानेन पूर्वोक्त न यक्ष्यमाणेन २५ च विजृम्भितं निष्प्रत्यनीक प्रवृत्तं तदागमात् आगममूलात् सम्यग्दर्शनाद्यभ्यासात् ऋते विना न मिद्ध्येत् न निष्पयेत, तत एव निप्पद्यत इत्यर्थ । तदनेन माहेश्वरं तज्ज्ञानमनागमाभियोगपूर्वकमिति प्रत्युक्तम् , तथा हि-तदपि तत्पूर्वकं पुरुषा- तिशयत्वात् शास्त्रज्ञानपुस्पादितदतिशयवत् । तदविशेषेऽपि तत्प्रकर्षादिरेव सपूर्वको न तज्ज्ञानमिति १ प्रागुमग्याप-आ०, २०, ५०१२ कर्मण । ३-पिहयेतद-आ०, २०, ५०१४ सयभागाय आ०, २०१०। ५ नित्यशुदज्ञानवत्त्वान्महेश्वरस्य । ६ पुरपातिशयस्वाविदोपेऽपि । पूर्वक । ८ माहेश्वर ज्ञानम् । १५ ७आगमाभ्यास.

·A.-J २९ चेत्; कार्यत्वाद्यविशेपेऽपि घटादिकमेव बुद्धिमद्धेतुक न तनुकरणादिकमित्यपि विभागस्तथा भवेदिति कथमीश्वरसिद्धिर्यत: तज्ज्ञानमतत्पूर्वमुच्येत ? तन्न किञ्चिदेतत् । नन्वेवमागमस्य तत्पूर्वकत्वं न भवेत्, ततोऽपि पूर्व तस्याभावादिति चेत्, अनाह-'नच तेन विनागमः' इति । तेन केवलज्ञानेन विना आगमः तदर्थानुष्ठानहेतु न च नैव सिद्धयेत् । तस्या- पौरुषेयस्य निपेयात् । न चैवमन्योन्यसश्रय , हेतुहेतुमद्धावेन परमागमकेवलज्ञानसत्ता- नस्य वीजाडकुरवदनादित्वात् । एतदेव दर्शयन्नाह-- सत्यमर्थवलादेव पुरुषातिशयो मतः । प्रभवः पौरुपेयोऽस्य प्रबन्धोनादिरिप्यते ॥२७|| इति । सत्यम् अवितथम् । किं तत् ? पुरुषातिशयः पुरुपस्यातीन्द्रियार्थदर्शनादिरूप: प्रवचनहेतुरतिशय. प्रकर्पो मतोऽभ्यनुज्ञात । इतिशब्दोऽत्र द्रष्टव्य.। तदभ्यनुज्ञानं च १० अर्थस्य आगमप्रामाण्यलक्षणस्य अन्यथाऽनुपपत्तिलक्षणात् बलादेव, न हि तत्पुरुपातिशयमन्त- रेणोपपन्नमिति निरूपितम् । एवञ्च अस्य प्रवचनस्य प्रभवः क्वचित् कदाचिच्चोच्छे- दवतः पुनरुन्मज्जन पौरुषेयः पुरुपकृत प्रबन्धस्तु सन्तानापरनामा अनादिरिष्यते। तथा तदिष्टौ कस्यचिद् वाधकस्याभावात् । न केवलं तद्वलादेव तदभ्यनुज्ञानम्, अपि तु अनुमाना- दपि । तच्चेदम्'-यो यनानुपदेशालिङ्गानन्वयव्यतिरेकाविसंवादि वचनोपक्रम. स तत्साक्षा- १५ त्कारी यथा सुरभिचन्दनगन्धादी अस्मदादि , तथाविधवचनोपक्रमश्च कश्चित् ग्रह्मक्षनादि- गतिविकल्पे मन्नतन्नादिशक्तिविशेपे च तदागमप्रणेता पुरुप इति । तदागमस्यापौरुपे- यत्वेन प्रणेतुरमावादाश्रयासिद्धः तदभिधेयविषयस्तथाविधवचनोपक्रम इति चेत् । न 'वेदस्य' इत्यादिना तमोत्तरस्य वक्ष्यमाणत्वात् । एवमप्यसिद्धं तद्विगेषणमनुपदेशत्वम्, उपदेशात् कस्य- चित् तदुपक्रमसम्भवादिति चेत्, न , उपदेष्टुस्तदर्थदर्शनातिशय सम्भवे तस्यैव निखिलविषय- २० विज्ञानाधिष्ठानत्वेनास्मदिष्टप्रतिष्ठानात् तस्याप्युपदेशवलादेव उपदेप्ट त्यपरिकल्पनायाम- नादिः उपदेशप्रवन्ध परिकल्पितो भवति । तन च 'अनादिसम्प्रदायश्चेत्' इत्यादिना दोपं वक्ष्याम । तन्नानुपदेशत्वमसिद्धम् । नाप्यलिङ्गत्वम्, न हि लिङ्गवलात् तस्य तद्विकल्पाद्युप- देश , लिङ्गस्यैव तत्र कस्यचिदसम्भवात् । सम्भवेऽपि तस्य प्राकृतपुरुपविषयत्वे सर्वस्यापि ततस्तत्प्रतिपत्ति सम्भवात् दैवज्ञत्वमविशिष्ट भवेत्। विशिष्टप्रतिपत्तृगोचरत्वे तु सिद्ध २५ तत्प्रतिपत्तुरतीन्द्रियार्थसाक्षात्करण तदपरस्य तद्वैशिष्टयस्यायोगादिति नासिद्धलिङ्गत्वम् । नापि अनन्वयव्यतिरेकित्वम्, न हि अन्वयव्यतिरेकाभ्या ग्रहचारादै सम्भवति प्रतीति, तस्थ चूतमर्यादेमधुमासादिवत् देशकालादिनियमाभावात् । नापि तस्याविसवादित्वम्' ; सति तद्वाच्यसम्बन्धपरिज्ञाने तन सवादस्यैव प्रतीते । कदाचित् विसवादप्रतीतिस्तु प्रति- पत्तुरेव यथावत्तत्सम्बन्धपरिज्ञानसामर्थ्यवंकल्यलक्षणादपराधात्, न तद्वचनोपक्रमस्य । ततो ३० युक्नं तदन्यथाऽनुपपत्या क्वचित् तद्विपयसाक्षात्करणसाधनम् । एवमपि ग्रहगत्यादि- विषयमेव ततस्तत्सिद्धयेत् नाशेपविषयमिति चेत्, न, तद्विपयस्यैव तस्यापविपपतोप- पत्तेः। ग्रहगत्यादयो हि देशकालजातीयविकल्पेन प्राणिना श्रेय प्रत्यवायोपनिपातपिशु- नतया प्रतीयमाना नि शेपानपि देशकालविशेपान् तन्निवासिन' नसस्थावरायनेप विकल्पान् १ निरूपमेवच ताल, पा०, य० । २ "सूक्ष्माद्योपदेशो हि तरसासारकपूर्वकः । परोपदेशलिसा- सानपेशावितपस्वतः ॥" -तरलो. पृ० ११। ३-यासापि प्रा०, ५०, १०। ४ 'प्रसिद्धम्' इति सम्बन्धः।

·इत्यर्थ ? - तत्साक्षा- २६८ न्यायविनिश्चयविवरण शिम-२९ प्राणिनस्तदधिकरणान् अदृष्टविशेपानपि तद्धेतुफलविवरपेन प्रत्याययन्ति, अन्यथा तत्पिशु- नतया तत्प्रतिपत्तेरनुपपत्ते तत्रथमदोषविषयमेव ततस्तन्न साधित भवेत् एतदेवाह- ग्रहादिगतयः सर्वाः मुखदुःखादिहेतवः । येन साक्षात्कृतास्तेन किन्न साक्षात्कृतं जगत् ॥ २८ ॥ इति । ग्रह आदित्यादिरादिर्यपा तारकादीना तेपा गतयश्चारविशेषा । उपरक्षणमिदम्- लतागुल्माद्योपधिगता रसवोर्यादयो मन्त्रध्यानादिगता वशीकरणशक्त्यादयोऽपि सर्वा निरवशेपा येन प्रतिपादितवचनोपनमवता साक्षात्कृतास्तेन पुरुषेण किन्न साक्षात्कृतम् सुखदु खादिहेतव इत्यवोपपत्ति , यत तद्गतयो रसवीर्यविपाकादयश्च जगत प्रीतिपरितापलामालामजीवितमरणादेापक्तयोत्पादक्तया चोपजाता तत १० कारिणा तदपि साक्षात्कृतमेव, अन्यथा तत्साक्षात्मरणानुपपत्तेरिति मन्यते । तत स्थित तद्गत्यादिसाक्षात्वारिज्ञानोपनिवन्धन एव तस्य प्रतिपादितो वचनोपनम इति । साम्प्रत परस्य निबन्धात् लिङ्गरलोपनिवन्धनवे सत्यपि तस्य सूक्ष्मादिपदार्थ- साक्षात्करणमवश्यम्भावीति दर्शयन्नाह- सूक्ष्मान्तरितार्था प्रत्यक्षाः कस्यचिद्यथा । अनुमेयत्वतोऽन्यादिरिति सर्वज्ञसंस्थिति ॥ २६ ॥ इति । सूक्ष्मा परचेतोवृत्तिविशेषमन्त्रीपधिशक्त्यादय अन्तरिता देशकालव्यवहिता जीवित- मरणलाभालाभादयो दूरा मन्दरमकराकरादयस्त एव अर्या ते कस्यचित् तद्विषयानुमावत' पुरुषस्य प्रत्यक्षा विशदज्ञानविषया इति साध्यन्ते अनुमेयत्वात् अनुमानज्ञानगोचरत्वात् । यदि ते प्रत्यक्षा किमनुमानेन प्रत्यक्षाविपय एव तदुत्पत्ते, "प्रत्यक्षय द्धि क्रमते न यन २० तल्लिङगगम्यम् ' [युक्त्यनुशा० श्रो० २२] इति भवतामप्यभ्युपगमादिति चेत्, यदि न प्रत्यक्षा , तथाऽपि क्थमनुमानम् । कथ च न स्यात् । व्याप्त्यपरिज्ञानात् । न हि प्रत्यक्षा- दन्यत् साध्यसाधनव्याप्तिप्रतिपत्तो 'तस्य प्रमाणम्। अनुमानतस्तदवगतो, तत एव , परस्पराश्रयात् । अन्यतश्चानवस्थानात । अर्थापत्तेश्चानुमानविशेपत्वात् । उपमानस्य च प्रत्यक्षविषय एव सादृश्योपाधिक्तया प्रवृत्ते । आगमात् तत्प्रतिपत्ती व्यर्थमनुमान साध्य- स्यैव तत परिज्ञानात् । तत प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमाणम् । तेन च च्याप्तिमवद्योतयता सूक्ष्मा- दयोऽप्यवद्योतयितव्या एव, अन्यथा तल्लिङ्गव्याप्तेस्ततोऽवद्योतनानुपपत्ते । "प्रत्यक्षबुद्धि" इत्यादिक तु प्रमाणान्तरात् व्याप्तिप्रतिपत्त्यभिप्रायेणाभिहित ततो न दोपस्तद्वचनस्य । यच्चोक्तम्-यदि ते प्रत्यक्षा विमनुमानेनेति, तदपि मीमासकस्यैव चोद्य य प्रत्यक्षविषयेऽपि अनुमानमन्विच्छति नास्माकम् अस्माभिस्तु केवल तत्प्रसजितेनानुमान ३० तेपा प्रत्यक्षविपयत्व प्रत्याय्यते । अत एवेद प्रसङ्गसाधन मामनन्ति मनीषिण । भवेदिद प्रसङ्गसाधन यदि प्रत्यक्षविपय एवानुमानम् । न च वम्, इन्द्रियशक्त्यादिवत् सूक्ष्मादेरप्यत द्विपयस्यैव कुतश्चित् कार्यव्यतिरेकात् अनुमानोपपत्तेरिति चेत्, न, तच्छ क्त्यादेरपि अनिश्चितप्रतिबन्धात् अनुमानानुपपत्तेरतिप्रसङ्गात । प्रतिवन्धनिश्चये प्रत्यक्षत कथमती न्द्रियत्व तच्छक यादेरिति चेत् । अयमपि भवत एव पर्यनुयोगो यस्य प्रत्यक्षात् तनिश्चयो १ तरसूचकतया। २ तुलना- याप्तमी• श्लो० ५। ३-नुमानवत था०, ब०, ५०1४ परस्य मा०,३०,५०१५ तत एवानुमानात् स्वीयन्याप्तिप्रतिपत्तो। ६-नमनुमानमिति मनी-मा०,०,५०॥ - , ·ततः ३२३०] ३ प्रवचनप्रस्तावः २६६ न स्याद्वादिनः, तेनाप्रत्यक्षादेवोहविकल्पतस्तदुपगमात् । भवतु सूक्ष्मादावपि तत एव तनिश्चय इति चेत्, न; 'तत्प्रामाण्ये पट्नमाणनियमविनिपातात् । को वा तद्विकल्पो- पगमे भवतो लाभ ? सूक्ष्मादिप्रत्यक्षत्वाभाव एवानुमातुरिति चेत्, न; 'तद्विकल्पस्येव देशकालानवच्छिन्नव्याप्तिप्रतिवेदिनो वंशयकोटिप्राप्तौ सूक्ष्मादिप्रत्यक्षत्वोपपत्तेः । भवति हि तस्य तत्प्राप्तिः, आवरणापाये तन्निमित्तस्यावंशधस्य व्यपगमात् । प्रतिपादितं च तस्य' तन्निमितत्वं क्वचिन्निरवशेषनिवृत्तिश्च । तन्न तदुपगमेऽपि तत्प्रत्यक्षप्रसङ्गभयात् निमुक्तिः इन्द्रियशक्त्यादेरपि स्पष्टभावाधिष्ठानतद्विकरपशेमुपीविपयभावमुपासेदुषः प्रत्यक्षत्वाभ्यनु- ज्ञानस्यादपणात् । प्रसिद्धप्रत्यक्षापेक्षयव कस्यचित् सूक्ष्मादयोऽर्था. प्रत्यक्षाः पावकादयः इवेत्युपपन्नम्, अन्यथा तल्लिङ्गप्रतिबन्धनिर्णयानुपपत्त्या तदनुमानाभावप्रसङ्गात् । का पुनरेवं भवतस्तत्प्रत्यक्षसाधनप्रयासेन समोहितसिद्धिरिति चेत् ? निरवशेष- १० तत्वदर्शिनः पुरुषस्य निर्वाधत्वेनावस्थितिरेव । अत एवोनतम् 'इति सर्वसंस्थितिः' इति । भवत्येव तत्प्रसङ्ग साधनं यदि ग्रहगत्यादि कमनुमानतः प्रतिपद्य कश्चिदुपदिदोत्, न च वम्, तच्छास्त्रस्य 'वेदाङ्गत्वेनापौरपेयस्योपदेप्टुरेवाभावात् । एतदेवाह-~ वेदस्यापौरुषेयस्य स्वतस्तत्त्वं विकृण्वतः । आयुर्वेदादि यद्यङ्ग [यत्नस्तत्र निरर्थक: ] ||३०।। इति । "वैद्यकमायुर्वेदः आदिशब्दात् ज्योति शास्नादि यदि चेत् अडगमवयवः । कस्य ? वेदस्य । कीदृशस्य अपौरुषेयस्य अपुरुपकृतस्य । पुनरपि तद्विशेषणं स्वतः पुरुपनिरपेक्षतया तत्त्वम् आत्मानं स्वगंत तुसम्बन्धाश्च विवृण्वतो व्यञ्जयत इति । अत्रोत्तरमाह- पत्नस्तत्र निरर्थकः इति । तत्र तस्मिन्नायुर्वेदादौ यत्नस्ताल्वादिव्यापारलक्षणः तदर्थ- व्याख्यानरूपश्च प्रयासो निरर्थको निष्फल । तथा हि- न तावत् कण्ठताल्यादिव्यापारस्तत्स्वरूपकृत् । नित्यस्याकरणात्तस्य नापि तद्व्यक्तिकारणम् ॥१७३७॥ व्यवितस्तस्मादभिन्ना चेत् नित्यवेति न तस्कृति. । भिन्ना नेद्वेदतो व्यक्तिस्तस्येति कथमुच्यताम् ।।१७३८।। तयापि तस्य चेत् व्यक्तिस्तत्राप्येवं प्रसञ्जनात् । अनवस्थाभयावेशान्निमुच्येत कथं भवान् ॥१७३९॥ अथ मतमुपलब्धिरेव व्यक्तिः, "उपलब्धिनिमित्ताच नान्यद् व्यञ्जकमुच्यते।" ] इति वचनात् । सा च विषयविषयिभावात् सम्बन्धादेव वेदस्यत्युच्यते नाभेदात् नापि तदन्तर- करणादिति; तन्त; उपलब्धः प्रयत्नकार्यत्वेनानित्यत्वे तद्विषयमावस्यापि तदपेक्ष्यत्वेना- नित्यत्वप्रसङ्गात् । अनित्य एव स इति चेत्; वेदः कथं नित्य.? तस्य तस्माद् व्यतिरेका- ३० दिति चेत् । स एव वेदस्येति कथम् ? व्यतिरिक्तादेव कुतश्चित् सम्बन्चादिति चेत्, न; तत्रापि पूर्ववत्प्रसङ्गात् अनवस्थापत्तेश्च । तन्नोपलव्धेव्यक्तित्वम्, आविर्भावस्यय तदना- २० १ म्यातिनिश्चयस्वीकारात् । २ ऊहस्य मामाएये। ३ विकल्पस्यैव । ४ वापरणस्य प्रायः निमितरवम् । ५ -दिक्रममनु-था, य०, २०१६"शिक्षा क्योभ्य ग्यारणं नि ज्योतिष समा। सुन्दसा विचितिश्चेति पडलो घेद उच्यते ॥"- हा० दि०७ वैद्यकमायु-ग्रा०, प०, प.. ८ पन्धं चमा, प. प. 1 ·+ - यत्नत न्यायविनिश्चयविवरणे [३३३० न्तरस्य तदुपत्ते , तस्य च वेदवत् स्वत सिद्धेरपपन्नमेतत् 'यत्नस्तन निरयंक.' इति । न चैवम् । अत इदमुच्यते-पौरुपेय आयुर्वेदादि प्रयत्नसाफल्यादिति । व्यभिचारी हेतुर्वाचक- पुरपापेक्षया भारतादेरपौरपेयत्वेऽपि तत्साफल्यादिति चेत्, न, तदपेक्षया वस्तुतस्तम्य पौरुषेयत्वात् । क्थ तहिं 'स तेन वाच्यते' इति व्यवहार , प्रियते' इत्येव तदुपपतेरिति ५ चेत्, न. प्रागपि तादृशस्य प्रवन्धस्य भावात्, तदेवत्वाध्यारोपेण तद्व्यवहारोपपत्ते । 'त एवामी गालयो भुज्यन्ते ये परद् भुक्ता' इति व्यवहारवत् । व्यासाद्यपेक्षया तु 'तदव्यवहार, तत पूर्व तादृगस्याभावात् । भवत्वेवमायुर्वेदादेरपि गुर्वादिभि पितम्यव सदृशतया शिष्यादिभिरपि भारणादनुभाप्यत्वमेव न पौरपेयत्व मूलस्य क्स्यचित् क्तुर- भावात् । अत एवोक्तम्- "वक्ता न हि क्रमं कश्चित् स्वातन्त्र्येण प्रपद्यते । यथवास्य पररक्तस्तथ वन विवक्ष्यति ॥ परोऽप्येव ततश्चास्य सम्बन्यवदनादिता। तेनेय व्यवहारात् स्यादकोटस्य्येऽपि नित्यता ॥ प्रतिपेध्या न पुरषाणा स्वतन्त्रता।" [मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २८८-९०] इति चेत् , तदसत्यम् , प्रत्येकमस्वतन्त्रत्वेऽपि पुरुपाणा तत्प्रवन्धस्य तत्र स्वातन्त्र्यात् सत्यव तस्मिन् तद्भावात् । इदमेव हि तस्य तन स्वातन्त्र्य नाम 'यत्तद्भावाभावनियमानु- विधायित्वमायुर्वेदादे, अत क्थमपौरुषेय वम् ? सत्यमेतत्, अपौरपेयत्व तु कस्यचिदती- न्द्रियदमिनस्तत्कर्तुरभावादिति चेत्, कथमिदानी तनाप्रामाण्यनिवृत्तिनिर्णय सति पौरुषत्वे दोपपरिशङ्कनस्यानिवृत्ते ? "दोया सन्ति न सन्तीति पौरुषेयेषु शडक्यते" ] इति स्वयमेवाभिधानात्' । कुतो वा तन तादृश कर्तु रभाव ? प्रत्यक्षादिति चेत्, न, चिरकालव्यवहितस्य ततो भाववत् अभावस्याप्यप्रतिपत्ते । इदानी ततस्तदभावप्रतिपादन तु न दोपाय, अभीष्टत्वात् । कर्तुरस्मरणाल्लिङ्गादिति चेत्, किमिदमस्मरणम् अपरिज्ञानमिति चेत्, न, २५ 'सकलजस्य' इत्यादिना' दत्तोत्तरत्वात् । अनभ्युपगम इति चेत्, किं पुनरभ्युपगमेन भाव- व्याप्तिर्यतस्तदभावे न भवेत् ? तथा चेत्, सर्वस्य सर्वमिप्ट सिद्धचेत्, अनिप्टस्यानभ्यु- पगमादेवाभावोपपत्ते । न तन्मात्रादेवाभाव अपि तु प्रमाणमूलादिति चेत्, किंतहि तत् प्रमाण यदनभ्युपगमस्य मूल भवेत् । इदमनुमानमिति चेत , न, परस्पराश्रयात्-अनभ्युपग- मादनुमानम्, अनुमानादनभ्युपगम इति । ततोऽप्यनुमानमन्यदेवेति चेत्, न, तस्यापि ३० भावग्राहिणस्तन्मूलत्वानुपपत्ते । अभावगाहित्वे तु तत एवाभावसिद्ध व्यर्थमिदमनुमान भवेत् । वि वा तदन्यत् प्रमाणम् 'आयुर्वेदादिप्रबन्धो मूलमर्तृविक्ल अनादित्वात् मनुष्यप्रवन्धवत्' इत्यनुमानमिति चेत्, तदनादित्व यदि प्रमाणान्तरात्, तत एव तद- वर्तु क्त्वसिद्ध व्यर्थमिदम् । अत एव चेत्, उक्त पररपराश्रयत्वम् । तन्नातस्तवैकल्यसिद्धि । आगमादिति चेत्, न, तेन तन प्रजापतिकर्तृवश्वस्य "एव वा अरे अस्य महतो १ वाच्यते इति व्यवहारामाव । २ यनदमाया-पा०, २०, प०१३ "दोपा सन्ति न सन्तीति पौरुपेये तु शडश्यते । वेदे कर्तुरभावाच दोपाशव नास्ति न - तावस. श्लो० २४९५१ ४ न्यायधिक श्लो० २२० । ५ तवैकल्यस्य सिद्धि-पा०, २०, ५०। .२० [ ? ?

·३प्रवचनप्रस्तावः ? ३३०] ३०१ भूतस्य निश्वसितमेव तद् (मैतत्) यत् ऋग्वेदो यजुर्वेदः" [ बृहदा० २।४।१० ] इत्यादिना श्रवणात् । 'तन तन प्रमाणमिति चेत्; व्याहतमेतत्-तस्यैव प्रामाण्य साधयितुमुपान्तेन तदेव प्रविरुद्धघत इति । नोपमानादपि तत्सिद्धिः; तादृशस्य प्रवन्धान्तरस्याभावात् । अस्त्येव मनुष्यप्रवन्ध इति चेत्, न; तस्यापि “मुखतो ब्राह्मणमसृजत् । ] इत्यादेरागमात् समूल- ५ कर्तृ कस्यैवाधिगमात् । एतेनानन्तरप्रयोगे निदर्शनस्य साध्यवैकल्य प्रतिपत्तव्यम् । अर्थापत्तेस्तत्सिद्धि रिति चेत्, कुतस्तदुत्पत्तिः ? प्रामाण्यादिति चेत्, तदपि कस्मात् ? न तावत्तद्वैफल्यात्। परस्पराश्रयात् । नापि सवादात्। प्रत्यागमेऽपि ततस्तद्वैकल्य- सिद्धिप्राप्तेः । न हि तन संवाद एव नास्ति, तद्विषयेऽपि तस्य बहुलमुपलब्धः। न सर्वत्रेति नेत्, न; प्रकृतेऽपि तुल्यत्वात् । तदनेन "स्वतः" [ मी० श्लो० ] इत्यपि प्रत्याश्यातम् । कथं या तस्य प्रामाण्यमचेतनत्वात् कलशादिवत् ? सत्यमेतत्, मुरयतस्तत्त्वज्ञानस्यैव तत्वात्, तत्कारणत्वेन तूपचरितमेव शब्दस्य तदुच्यत इति चेत् ; न स्वतस्तस्य तत्कारणत्वं व्याख्यावैफल्यात् । न वैपाल्यं तया तत्र विप्रतिपत्तेः निराकरणादिति चेत् सैव पुतः 'समयान्तराभियोगादिति चेत्। अनभियुक्ततदन्तरस्य तहिं 'तनिरपेक्षमेव स तत्कारणं सम्भवेत् । न च वम्, सम्प्रदायवलादेव तत्रापि तस्य तत्त्वदर्शनात् । अत एव "आचार्यवान् १५ पुरुषो वेव" [ छान्दो० ६।१४।२ ] इति श्रुतिः । कथं वा तदभियोगाद्विप्रतिपत्तिः ? सत्यपि तस्मिन् शब्दस्य तत्करणशक्तेरपरिक्षयात् । परिक्ष मे स एव परिक्षीणः स्यात् अभेदात् । भेदे तु तदपेक्षणात् स्वतस्तस्य तद्धेतुलं व्यान्यते । परिक्षीणाच्च कथं ततस्तत्त्वज्ञानम् असतस्तदनुपपते. ? न तत एव तत्त्वज्ञानमपि तु पुनरन्यतस्तादृशादिति चेत् नः तस्याप्य- न्यतस्तदभियोगादेव परिक्षयात्, पुनरप्यन्यतस्तत्कल्पनायामनवस्थापत्ते. । अतो न गब्द- सामर्थ्य विप्रतिपत्तिरिति न तन्निराकरणात् तस्या साफल्यम्, अपि तु शब्दस्य शक्ति- करणादेव । कयं पुन: स्वतोऽसतो तच्छवितरन्यतो भवति ? "न हि स्वतोऽसती शक्तिः फर्तु मन्येन शक्यते" [ मी० श्लो० चोदना० श्लो० ४७ ] इति न्यायादिति चेत्; मिथ्या- झाने शक्तिः कथम् ? न हि साऽपि शब्दस्य स्वत एव; 'अप्रामाण्यं परत:' 'इत्यस्य व्याघातात् । अय तज्ज्ञाने परस्यैव व्यापारो न गब्दस्य, यद्येवं परमेवाप्रमाणं न शब्द इति २५ सर्वस्यापि तस्य प्रामाण्यमेव भवेत् । परस्यापि स्वतस्तन व्यापारो यदि सम्मतः । तदप्रामाण्यमायाति स्वत एव तदा न किम् ॥१७४०॥ तत्परस्यैव तनापि व्यापारपरिकलने । प्राच्यप्रश्नानतिमान्तिरव्यवस्थितिमावहेत् ॥१७४१।। परतो न क्वचित्तस्मादप्रामाण्यव्यवस्थिति । इति साऽपि स्वतः प्राप्जा निवार्यत क्यं त्वया ॥१७४२।। दूरमनुस्मृत्याऽपि परस्य परोपकल्पितया दानन्या तसारणत्वं युवाणेन शब्दस्यैव २० ३० १ उप तन प० । २ "स्वतः सर्वप्रमाणाना प्रामापयमिति गम्यताम्"-मी. दलो. पोदना. रलो. ४७॥ ३ समायान्त-प्रा०, २०, ५०।४ प्याल्यानिरपेक्षमेव । ५ "अप्रामाएपं विधा मिां मिप्याराज्ञानसंशयः । वस्नुमाद् द्विविधस्या समरो दुष्टकारणात् ।। -मो. रसो. पोदना ग्लो. ५५ ।

·न्यायविनिश्चयविवरणे [३१३१-३३ तथा तद्वक्तव्यमविपादिति कथ तच्छक्तिरन्यतो न भवेत् यत सत्यज्ञानशक्तिरपि तथा परतो नावकल्प्येत । स च पर पुरुपस्तदर्थसाक्षात्कार्येव नापर, तत तदनवकल्पनस्य वक्ष्यमाणत्वात् । तदेव दर्शय नाह-- शास्त्रज्ञानं तथैव स्यात् सामग्रीगुणदोपत । इति । एवकारो हेतुपदानन्तर द्रष्टव्यो भिन्नकमत्वात् । तदयमर्थ -शास्त्रावदादन्यतो यज्ञान तदर्थविषय तत् स्यात् भवेत् । कथम् । तया तेन सत्यमिथ्यात्वात्मना प्रकारेण । कुतस्तथा तत् स्यात ? सामग्री शास्त्रमेव तस्या यो गुणदोपो पुरुषविशेपापादितसत्यमिथ्या- ज्ञानजननशक्तिरूपी तत एव ताभ्यामेव । दोषग्रहण निदर्शनार्थम्, यथा दोपतो मिथ्यात्वेन भावस्तथा सत्यत्वेन गुणत इति । सतोऽपि गुणस्य दोपापाकरण एव व्यापारो न सत्यज्ञाने, १० तस्य शास्त्रादेव भावादिति चेत्, किमेव दोपस्यापि गुणापाकरण एवं व्यापारात् मिथ्या- ज्ञानमपि शास्त्रादेव न भवेत् ? दोपत पूर्व गुणस्यैवाभावादिति चेत्, गुणत पूर्व दोपस्या- प्यभावात् न ततोऽपि तदपाकरण स्यात् । सम्भवनियमे वा दोषस्य गुणस्यापि स्याद- विशेषात् । ततो युक्त तज्ज्ञानस्य पुरुषायत्तगुणोपनिबन्धनत्वेन परत एव प्रामाण्यम् किं पुनदे तदधंदशिना पुरपेण ? न हि तेन तस्य करण नित्यत्वात्, नापि तदर्थज्ञानस्य, १५ तस्यापि जैमिन्यादिसम्प्रदायपरम्परात एवोपपत्तेरिति चेत्, न, प्रयत्नसापेक्षत्वेन तत्र नित्यत्वविरोधस्याभिधानात् । तदविरोधेऽपि दूपणमाह- अविरोधेऽपि नित्यस्य भवेदन्धपरम्परा ॥ ३१ ।। तदर्थदर्शिनोऽभावान्म्लेच्छादिव्यवहारवत् । इति । अन्धवत् अन्धो जैमिन्यादिसम्प्रदाय तस्यातीन्द्रियस्वर्गयागसम्बन्धादिवेदार्थसस्पर्श- २० वैमुरयात् तस्य परम्परा प्रवाहो भवेत् । कदापि ? अविरोधेपि विरोधानावेऽपि । कस्य नित्यस्य वेदस्य । कुतो भवत् । तदर्थदशिनो जैमिन्यादीना मध्ये तदर्थ वेदार्थ पश्यतीत्येवशीलस्य कस्यचिदपि अभावात् । अन निदर्शनम्-म्लेच्छा प्रत्यन्तवासिनो वाकादय , आदिशब्दादन्येऽपि तादृशा व्याघादय तेपा व्यवहारो मातृविवाहादिस्तव तद्वदिति । प्रसिद्ध हि परस्यापि मातृविवाहादे श्रेयोहेतुत्वदर्शिन कस्याप्यभावात्, अतद्दर्शि- सम्प्रदायस्य च तद्विमुखत्वादन्य प्रवाहत्व तथा प्रकृतस्यापीत्युपपन्नो दृष्टान्तभाव । सत्यपि तदर्शभिमुररे अनादिसम्भदायर वेदागमस्य भवितव्य तदर्पदमिना पुरयगोति प्रतिपिपादयिपु पूर्वपक्षयति- अनादिसम्भदायश्चेत् आयुर्वेदादिरागम ॥ ३२ ॥ इति । सुबोधमिदम् । अनोत्तरमाह-- कालेनैतावताऽनाप्त कयन्न प्रलयं गत । इति । एतायता अनादिरूपेण कालेन क्या प्रलय गत तदागम । कोश अविद्यमानतदर्थ साक्षात्कारिपुरप प्रल्य गतोपपत्त्येय (गत एव उपपत्त्या) रागाद्युपहतचेतस्क- तया प्रज्ञावलवैकल्यादिना च अग्दिशिनामनुपदेशान्यथोपदेशादे अप्रतिवेदना यथाप्रतिवेदना- देश्च प्रतिपुरुषमुपक्षीयमाणस्य सर्वत्रापि देशे अनादिना काज निर्मूलो मूलनस्य सम्भवात् । १ सदा ग्रा०,५०,०। २ 'प्रत्यन्तो म्लेच्देश स्यात्' इत्यमर । ३ सदभिमुखेऽसाचा- ? २५ 7 अनाप्त ·? 1 ३३३३-३५] ३ प्रवचनप्रस्ताव. श्यते हि इदानीन्तनानामपि नेपथ्यादिव्यवहाराणा बहुजनपरिगृहीतानामपि निर्मूलप्रलय कं पुनस्तथा तदागमरयादिकालीनस्य न भवेत् । न चैवम्, ततो यसिद्ध तदाह- सिद्ध श्रुतेन्द्रियातीतं त्रिकालविपयं स्फुटम् ॥३३।। इति । 'शास्त्रज्ञानम्' इत्यनुवृत्तम् । भास्नस्यायुर्वेदादे ग्रन्यतोऽर्थतश्च यज्ज्ञानम् उच्छेद- गतस्य पुन प्रवृत्तिनिमित्त तत् सिद्ध क्वचित् पुरुषे निश्चितम्, अन्यथा तत्प्रलयगमनाभावा- ५ नुपपत्ते । तच्च श्रुतातीतम् उपदेशानपेक्षत्वात् अन्यथा भवेत्' इत्यादिदोपात् । इन्द्रियातीतं च तदधीनत्वे तज्ज्ञानत्वानुपपत्ते । अत एव त्रिकालविषयम् इन्द्रियद्वारतयेव तस्य काल- नियमसम्भवात् । आवरणपरिक्षयाच्च स्फुटमिति सप्टमिति । तर्हि तथाविधस्य तज्ज्ञानस्य सुगतादिष्वेव भावात् त एव तद्वदादे प्रवर्तका' इति चेत्, अनाह- तथा न क्षणिकादीनां सर्वथाप्तगुणात्ययात् । इति । क्षण इति क्षणभङ्गवाद उच्यते विषयिणि विपयोपचारात्, तद्वत्वेन क्षणिक. 'सुगत आदिशब्दादीश्वरादयस्तेपा तया तेनोक्तप्रकारेण न शास्त्रज्ञानम् । फस्मात् आप्तस्य यो गुण अज्ञानरागादिदोपाभावलक्षण "आप्ति दोपक्षय विदु" [ इति वचनात्', तस्यात्ययात् अभावात् । भवतु नाम क्षणभङ्गादो प्रमाणपथातिवतिनि तेपा तदत्ययो न नीलादो तस्य तदनतिवतिन एव तैर पदेशादिति चेत्, न, तस्यापि क्षणभङ्गाद्य- १५ व्यतिरेकेण तदतिवतित्वाविशेषात् । अत एवोक्त 'सर्वया' इति । ततो न तेपा तत्प्रवर्तकत्व भगवत एव तदुपपत्ते । उपराहरनाह- तद्धिरम्य विरम्यैतद् युक्तं शास्लमवर्तनम् ॥३४॥ इति । तत्तस्मादुक्तरूपात् ज्ञानात् एतत् प्रतीयमान शास्तस्यायुर्वेदादे प्रवर्तन युक्त- मुपपन्नम् । कथम् ? विरम्य विरम्य वीप्सया अन्तराऽन्तरा विच्छेद गत्येति दर्शयति । २० प्रसिद्धश्च परस्यापि तथा तद्विच्छेद , विच्छितस्य पुन पुतश्चित् तदर्थदर्शनवत प्रवर्तन च । 'वामदेवेन दृष्टः 'साम कठेन प्रोक्तम्" इत्यादिव्यवहारात्, स्यय प्रतिपन्नस्य प्रथमोक्तस्य च दृष्टत्वप्रोक्तत्वोपपत्ते । तत्तस्मैव (तत्तेऽस्त्यैव) तदर्थदी पुरुष तदभावे शास्यस्यैव प्रलयप्रसङगात् । तदेव तस्य शास्त्र प्रत्युपयोगमभिधाय तत्र प्रवृत्तरर्थवत्त्व प्रत्यभिधित्सुराह- ताशोऽभाव विज्ञाने शास्त्रे 'त्तिरनर्यिका । इति । तादशोऽनोन्द्रियदर्शिनो वीतदोपस्य च पुरषस्य प्रणेतु अभावविज्ञान शास्त्रे आयुर्वेदादौ या वेदधादिना प्रवृत्ति सा अयिका निष्प्रयोजना भवेदिति शेप । नतदस्ति, सास्मातदर्थप्रतिपत्तेस्तत्प्रयोजनत्वादिति चेत्, न शास्त्र स्यारोधकत्वेन ततस्तत्प्रतिपत्ते- रनुपपत्ते , अन्यया यत युत्तश्चित् तत्प्रसङ्गेन शास्त्रस्यैव वैयपित्ते । भवतु बोधकादेव १० १ 'मोदन्धपरम्परा' इत्यादिदोशन् । २ कारिति मा०, २०, ५०॥ ३ स्फुटित सा। ४ "मास दोपदयादिदु"- सांस्यका० मार० पृ० १३ । यश. २०" - 1 प्रावस्य.."। ५ साधुकरटेन चार, ०, १०। ६ ऐतरेयोपनिषदि (२१५) प्रोन यत् यामदेवो गर्भ यसन्नेर सर्वमह घेर इरमुवाच । ७ तते स्मैप ता । -नयंका ता.१९- - ता । - २५ .

·- ३०४ न्यायविनिश्चयविसरणे [३२३५-३६ तत प्रतिपत्तिरिति चेत् न, स्वतो बोधकत्वस्य प्रत्याख्यानात् । परतश्च त्; स्तहि स पर अन्यनातीन्द्रियज्ञानादिसम्पनात् पुरुपोत्तमात्, तत्सम्प्रदायादेव तस्य यथार्थप्रतीति- निवन्धनत्वोपपत्ते । जैमिन्यादिसम्प्रदायादेव तस्य तनिवन्धनत्वमिति चेत् न, तनान्ध- परम्परादोपस्य भाषितत्वात् । तत शास्त्रस्य तदर्थज्ञान प्रति साफल्यमभ्युपगच्छता तदर्थो- ५ पदेशकारी निर्दोपोऽनक्षार्थसाक्षात्कारी च वक्तव्य , अन्यथा ततोऽयथार्थस्य तस्य ज्ञानस्या- पत्त्या प्रवृत्तिवैफल्यापत्ते । एवमपि कि शास्त्रेण पुरुपादेव तादृशात् हेयोपादेयतत्त्वपरिज्ञान- भावादिति चेत्, न, ततोऽपि शास्त्र मुखेनैव तदुपपत्ते , तद्बुद्धचैव विनयाना तदसम्भवात् । भवति स वक्तव्यो यदि कुतश्चित्तादृशस्य पुरुपस्य निश्चयो भवेत्, न चायमस्ति, तर वाधकवत् साधकस्याप्यसम्भवेन सशयस्यवोपपत्तेरिति चेत्, अनाह- सन्देहेऽपि च सन्देहस्ततस्तत्त्वं निरूप्यते ॥३५॥ इति । सन्देहेऽपि च तादृश पुरुषस्य सन्देह शास्ने'ऽपि किमिद तेन पौरुपेयमुत नेति, किमस्य तद्गुणत प्रामाण्यमुत स्वत इति, किमिदमेव धर्म प्रमाणमुत सोऽपीति च सशय प्राप्नुयात् । न चाय परस्य पथ्य । सति सशये "यद्वा कर्तुरभावन" मी० श्लो० चोदना. इलो० ६३] इत्यादे "स्वत सर्वप्रमाणानाम्" [ मी० श्लो० चोदना० श्लो० ४७] १५ इत्यादे ,"धर्मे चोदनैव प्रमाणम्' [ Jइत्यवधारणस्य च विलोपसम्पातात् । तत तस्मा- दुक्तन्यायात् तत्व तस्य तादृशस्य भाव निरूप्यते विचार्यते, तदपरीक्षायामुक्तदोपानतिवृत्ते । तदेव वेदाऽवयवत्वेनायुर्वेदादे नित्यत्वे दोपमभिधाय साम्प्रत शब्दमानस्य नित्यत्वे त दर्शयन्नाह- स्वतन्नत्वे तु शब्दानां मयासोऽनर्थको भवेत् । इति । स्वतन्त्रत्वमन्यानपेक्षत्वमनेन नित्यत्व दर्शयति सत्येव तस्मिन् तदुपपत्ते तस्मिन् सति। केपाम् ? शब्दाना लौकिकानामन्येपा च ताल्वादिपरिस्पन्दरूप प्रयत्नोऽनर्थको विफलो भवेत् । तु शब्दादवधारण प्रतिपत्तव्यम् । नानर्थकस्तपा तेन व्यक्तेरिति चेत्, न प्रयासदेश एव तत्प्रसङ्गात्, प्रदीपाद्यालोकदेश एव घटाभिव्यक्ते- रप्युपलम्भात् । तथा च न परेण शब्दस्य श्रवणम् अश्रोत्रप्राप्तस्य तदसम्भवात् । अथ २५ प्रयासाद् व्यञ्जका वायव श्रोतु श्रोत्रप्रदेश यावदभिसर्पन्तस्तनापि तदभिव्यक्ति कुर्वन्ति प्रयासस्य तु तत्कारित्वोपक्सन तद्द्वारकमेव न साक्षात् । न चैव सर्वत्र तदभिव्यक्ति , पञ्जकाना सर्ववाभावादिति । तन्न सत्यम्, एवमभिव्यक्तानभिव्यक्तरूपतया तन' भेदापत्ते । नाय दोप क्वचिदभिव्यक्तरेव अन्यत्रानभिव्यक्तित्वेन तल्लक्षणस्य रूपान्त- रस्या भावादिति चेत्, कथमेवमन्यवानभिव्यक्तिरेव क्वचिदभिव्यक्तिरपि न भवेत्, तथा च व्यवस्थितमिद भवेत्-प्रयासो निरर्थको भवेत्' इति, अनभिव्यक्तिवत् तद्रूपायामभिव्य- क्तावपि प्रयासस्यानुपयोगात् । कथ पुनरनभिव्यक्ति अभिव्यक्ति , अभावस्य भावरूपरवा- नुपपत्तेरिति चेत्, अभिव्यक्तिरपि अनभिव्यक्तिर्न भवेत् भावस्यापि अभावरूपत्वायोगात् । देशभेदापेक्षया तस्य ताद्रूप्यस्येतरत्रापि तुल्यत्वात् । ततो निरवयवस्य क्वचिदभिव्यक्ती सर्वाभिव्यक्तिरेवेति नप्टो दूरादथवणव्यवहारो दिक्पारवतिभिरपि व्यापिनि तत्र' १ज्ञानस्योपाया प्रा०, घ, प २ शास्त्र कि-प्रा०, २०, ५०। ३ चोदनेष प्रमाणम्चे स्येतद् धर्मेऽवधारितम् -मी. रजो० चोदना० रलो० ४।४ तूत्तरकारित्वोपालपनं तदाधकमेव पा०, ५०, २०१५ शाद।६-स्य भा-या, य०, प०१७ शब्द। प्रयास ३० ·१० २२ ३ प्रवचनप्रस्ताव. श्रवणस्यैव सम्भवात् । कुनो वा प्रयासस्य व्यञ्जकत्वमेव न कारपत्वम् ? तत प्रागपि शब्दम्य भावादिति चेत्, श्रोत्रज्ञान विषयत्वमपि भवेत् तस्य तल्लक्षणत्वादिति व्यर्थ एव प्रयास स्यात्-नेनापि तस्यैवाभिव्यक्त्यपरनामधेयस्य करणात, तस्य च विनाऽपि तेन सत्तात्, सतश्च करणे तदपरिनिष्ठप्रसङ्गात् । तज्ज्ञानयोग्यत्वेनैव प्राक् तस्य भावो न तद्विषयत्वेनेति चेत्, ग, तनापि तद्वैयर्थ्याविशेषात् । तथा हि- योग्य प्रागपि शब्दश्चेत् स्वज्ञानजनन प्रति । प्रयासापेक्षया तर किमन्यत् फलमुच्यताम् ॥१७४३॥ स प्रयासव्यपेक्षश्चत् स्वज्ञानजननक्षम । प्रयासाधीनतच्छक्तिस्तत पूर्व क्थ भवेत् ।।१७४४।। शक्तिस्तस्य तदायत्ता न च त् किं तद्व्यपेक्षया । व्यक्ता (क्त्या) स्यमेव कार्य चत् न स्वशक्तेस्तदुद्भवात् ॥१७४५।। केवला सा न हेतुश्चत् जह्याच्छक्तित्वमात्मन । कार्यशून्याऽपि शक्तिश्चेत् शक्ति स्याद् व्योमपद्मिनी ॥१७४६।। जहातु नाम कैवल्ये तत्साहित्ये तु नेति चेत् । तदैव तहिं सा शक्तिर्न तत प्राक, तल कयम् ॥१७४७।। थोनवेदनयोग्यस्य शब्दस्य प्रागपि स्थिते । तद्व्यक्तावेव सर्वोऽय प्रयास इति कथ्यताम् ॥१७४८।। कुतो वा तस्य प्रयासात् प्रागपि भाव ? ततोऽभिव्यक्तेरिति चेत्, सैव तत कस्मान निष्पत्तिरेव । प्रागपि ततस्तस्य भावादिति चेत्, न; परस्पराययात् । प्रत्यभि- ज्ञानात् तर्हि तदा तद्भाव । "शब्दोऽपि प्रत्यभिज्ञानात् प्रागस्तीत्यनुमोयते।" [ मी० श्लोः शन्दनि० श्लो० ३३ ] इति । इति चेत्, किं पुनरिद प्रत्यभिज्ञान नाम ? स एवायमिति पूर्वापरयोरेक्त्वपरि- ज्ञानमिति चेत् नः सर्वधैक वे पूर्वापरभावस्यानुपपत्ते , तम हि पूर्वभाव एव वा भवेत्, उत्तरभान एकदा तत्र पूर्व विकल्प पूर्वतयैव तस्याभिव्यक्निरिति न साम्प्रतिरत्या २१ प्रतिपत्तिर्भवेत् । पूर्वम्यापि तत पूर्वभावे न पूर्वतयापि प्रतिपत्ति , ततोऽपि पूर्वतयैव तत्सम्भ- चात्, एव तत्रापि वक्तव्यमिति न क्वचिदवस्थिता प्रयासतस्तदभिव्यक्तियेत् । उत्तर- विकल्पै तु प्राग्भावस्या भावान् न प्रयामात् 'तस्याभिव्ययित । यर्थाञ्चदेवत्ये तु पूर्वस्मा- दुत्तरस्य श्रोत्रबोधानुपातिनो भेदोऽप्यन्तीति 'तत्कादाचिस्यत्वे कारणमभिधातव्यम्, अन्यथा तदयोगान् । तच्च न प्रयासाद् अपरमुगलभ्यत इति कथ तत्वार्यतंव तत्र न भवेत् ? सत्यपि तस्य प्राग्भावे प्रयासोपनीतध्वनिभि क्यमप्रतीतरभिव्यक्ति ? प्रतीतरेव प्रदीपालोयादिभि घटादीना तदुपरव्ये । न प्रतीतिरभिव्यक्तायङ्ग शक्तरेव तत्त्वात, मन्यादिना तनिषेधे तदालोकादीनामपि अनभिव्यजक्त्वात् । न च तम्यामपि पर्यनुयोग -'पोदगी सा' इति ? वारस गक्तावपि प्रमगात्, तत्रापि अतीन्द्रियत्वेनाप्रतीतेरविपात् । न चेतावना:मी निष्प्रमाणिव यायंदर्गनेन पारस शक्तिवत् व्यक्तिदर्शननो व्यञ्जकानेरप्यवम्यापनात् । ३५ १ मयामात् प्रागपि । २ प्रपासेनापि । ३ राद । ५ -पाप्यमा-आ, य, प.। ६ सदमिप्यते -मा०, या, पादस्य । ८ सदनियर । । दानावपि । १० पति ताः। २० - 7 ·न्यायविनिश्चयविवरणे [३३३६ तस्मादिन्द्रिय गोचरातिपातिन्यव गक्त्या तादृशीमेव शक्ति श्रोवेन्द्रियस्यादधाना ध्वनय शब्दाभिव्यक्तेर्हेतव इत्युपपन्नमुत्पश्याम । तदुक्तम्- "न च पर्यनुयोगोऽन 'केनाकारेण सस्कृत (ति)। उत्पत्तावपि तुल्यत्वात् शक्तिस्तत्राप्यतीन्द्रिया ॥ नित्य कार्यानुमेया च शक्ति किमनुयुज्यते । तद्भावाभावमात्र हि प्रमाण तत्र गम्यते ॥ "अतोऽतीन्द्रिय एवते शक्त्या शक्तिमतीन्द्रियाम् । इन्द्रिपस्यादधाना शब्दाभिव्यक्तिहेतव ॥ [ मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० ४३-४५ ] इति चेत्, उच्यते-नस्याल्पत्वमहत्त्वादिभिविशेपैरुपलिप्टस्य, अनुपश्लिष्टस्य वा तऽभिव्यञ्जका कल्प्यन्ताम ? न तावदनुपश्लिप्टस्य, अप्रतीते । न हि तादृश क्वविद् व्यक्तोऽव्यक्तो वा शब्द प्रतीतिपयमुपसपति यत्राल्पत्वादीनामन्यतमस्यापि विशेपस्यानु- परलेप सर्वदा तदुपरलेपिण एव तस्य प्रतीते । भवन्तु तदुपश्लेषिण एव तस्य ते व्यञ्जका इति चेत , 'अत्रापि- शब्दस्यैव स्वभावश्चेदल्पत्वादिस्तदा कथम् । "तद्भदे सत्यवर्णपु तवैकत्वप्रकल्पनम् ।।१७४९।। प्रत्यभिज्ञानशक्तेश्चेत् घटप्वपि न तत्कथम् । घटो घटोऽयमित्यव व्यक्त तत्रापि तददृशे ॥१७५०॥ व्यक्तिरेव कुरालादेस्तेषामपि तथत्यत । कारकव्यवहारोऽय क्वापि न स्थितिमाप्नुयात् ।।१७५१॥ वैलक्षण्याद्विशेषाणा भेदस्यवोपपत्तित । 'जायेकत्वनिमित्त चेत् तन प्रत्यवमरानम् ॥१७५२।। अवर्णप्वपि संवेय प्रक्रिया परिकल्प्यताम । तत्राप्यल्पादिरूपेण व्यक्तिभेदव्यवस्थिते ॥१७५३॥ अथासौ शब्दधर्मो न भवति ध्वनिधर्मत्वात् । शब्द एव तद्धर्मा तथाप्रतीतरिति चेत् न, अतर्मिणि शब्दत्वेऽपि तयाप्रतिपत्तिभावेन व्यभिचारात्, व्यक्तिगतस्यव अल्पत्वादेस्तेनानुविधानात । तत्र तत्प्रतिपत्तिविभ्रमादिति चेत्, न, शब्देऽपि तदविशेषात, ध्वनिगतस्यैव तेनापि तस्यानुविधानात । तत शब्द "एवाल्पत्वादि तद्रूपतया विज्ञानादिति न साधुसाधन शब्दत्वनानेका तात् । मुखेन च, दृश्यत हि मुखेऽपि व्यञ्जकाल्पत्वादिना ३० तद्रूपविज्ञानमतत्स्वभावेऽपि । तदुक्तम्- "अय ताद्रूप्यविज्ञान हेतुरित्यभिधीयते । तथाऽपि व्यभिचारित्व शब्दत्वेऽपि हि त मति ॥ ध्यक्त्यल्पत्वमहत्त्वे तद्यथाऽनुविधीयते। तयवानुविधाताध्य ध्वन्यरूपत्वमहत्त्वयो । १ -यागो-ता। २ कार्य कारणसस्मृते ता० । ३ निया श्रा०, ब०प०।४ सतो आ०, बर, २०१५ प्वनय । ६ अत्राह-ता०। ७ अल्पवादिभेदे सति अकारादिवर्णपु एकत्वकल्पन कथम् । घरस्वादिजाति, अल्पस्वादि । १० एवोपाधि भा० । २० .

·[मी० श्लो ३३६] ३प्रवचनातायः ३०७ 'व्यंडग्यानां चैतदस्तीति' मुखे नैकान्तिकं ततः । दर्यणेऽल्पमहत्त्वे च 'दृश्यते न तु सन्मुखें।" [ मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २१३-१६ ] इति । तदयमत्यन्तपरामर्शपरामुखस्यवोल्लास ध्वनिधर्मत्वेऽल्पत्वादेस्तद्वदेवाप्रतीति- प्रसङ्गात् । अप्रतीताश्च "न च पर्यनुयोगः" [ मी०रलो० शब्दनि० श्लो० ४३ ) इत्यादिना ५ ध्वनयः प्रतिपादिता । न चाप्रतीतो विभ्रम , विभ्रमस्य प्रतीतिरूपत्वात् । प्रतिपाद्यत एव तेषामपि कैश्वित् प्रतीति -"ध्वतीनां श्रोत्रगम्यत्वं तस्मात् केचित् प्रचक्षते ।" [ शब्दनि० श्लो० २२३ ] इति वचनादिति चेत्, अतद्गम्यत्ववादिना तहि कथं तत्प्रतीतिः यतः शब्द तद्विभ्रम । न हि दर्पणाल्पत्वादेरप्रतीतो वदने तद्विभ्रम इति तद्विकलस्यवावर्णा- देस्सदा 'तद्गम्यत्वं प्राप्नुयात् । न चैवं सर्वदा सदुपश्लिष्टविभ्रमस्यैव तस्योपलम्भात् । १० अपि च, ध्वनीनां श्रोत्रगम्यत्वेऽपि यदि वाचकशक्तिः, व्यर्थं तद्व्यङग्यस्य शब्दान्त- रस्य परिकल्पनं तत्प्रयोजनस्य ध्वनिभ्य एव निप्पत्ते । अवाचकत्वे तद्धर्मस्य वृद्धिहासा- देरपि वाचकत्वं न भवेत् । तथा च- वृद्धयादिव्यतिरेकेण शब्दस्याप्रतिवेदनात् । 'अवाचकं जगत्प्राप्त तत. कि केन कथ्यताम् ॥१७५४।। न हि वृद्धयादिशून्यस्य प्रत्यभिज्ञाऽपि वेदिका । वानकत्व गतस्तस्य कल्पयेम निराकुलम् ॥१७५५।। वृद्धिह्रासादितादात्म्य विभ्रतश्च तथा गतो । अवाचवत्व वृद्धयादेरशक्यपरिकल्पनम् ॥१७५६॥ सर्वकार्यऽपि सर्वभेदविवर्जितम् । सन्मात्र प्रत्यभिज्ञेयमुपयोगीति कल्पनात् ।।१७५७।। स्वर्गादावपि तस्यैव कारणत्वव्यवस्थिते. यजनादिक्यिाभेदे प्रवृत्तियथिका भवेत् ॥१७५८॥ भेदात्मनस्ततो पद्वत् रातोऽर्थ करण तथा । हस्वाद्यात्मैव शब्दोऽपि वाचकत्वाय कल्पते ॥१७५९॥ २५ अन्यथा तस्य संस्कार पणिनिप्रमुखा स्थम् । वाचक शब्दमुद्दिश्य प्रवृत्त कुर्वते युधा. ॥१७६०।। सत्यम्, ह्रस्वाद्यात्मन एव शब्दस्य वाचकत्वम्, तत्तु तदात्मत्वं ध्वनिधर्मस्यंव ह्रस्वादेरनुपातात् न तत्त्वत , इति चेत्, क्यमतात्त्विकेन तद्रूपेण वाचवत्व वर्णस्य स्वरूपेणापि तथाविधेनैव तत्प्रसद्धगात् । एव च- अतात्विकस्य वर्णस्य नित्यत्वादिप्रसाधनम् । यथ्यास्तनन्यस्येव सोरूप्यगुणवर्णनम् ।।१७६१॥ सवृत्या वाचक शब्द कल्पयनपि यासिर । फल्पयेत् कारक तद्वदिति बौद्ध मत मयेत् ॥१७६२।। १ व्यंगाना-मा० २ कालो नै-पा० १३ श्यते पा० । ४ सन्मुसम् मा । "पहयानो धैतदरतीति लोपेकान्तिकं न सत् । दर्पणापावमहावे हि श्यतेऽनुएतन्मुगम् ॥ -मी० लो०१५ प्रोग्रगम्यायम् । ६चायाधकं जगद्ग्या मा० । ७ वल्प्यते भा० । अन्यथा २० ·३०८ ५ १५ न्यायविनिश्चयविवरणे [३३६ तस्मात्तात्त्विक एवाय ह्रस्वादि शब्दगोचर । मन्दविस्पन्दित तस्य घनिधमत्वकल्पनम् ॥१७६३।। ततो निराकृतमेतत्- "एव ध्वनिगुणान् सर्वान् नित्यत्वेन व्यवस्थिता । वर्ण अनुपतन्त स्युरर्थभेदावबोधिन । आनुपूर्वी च वर्णाना हस्वदोघंप्लुताश्च ये। कालस्य प्रविभागात जायन्ते घ्यन्युपाधय ॥" [ मी० श्लो० शब्दनि० दलो० ३०१-२] इति । यत्पुनस्ताद्रूप्यविज्ञानस्य हेतो शब्दत्वेन व्यभिचारित्वमुपदर्शितम्, तदपमति- १० विलसितम्, व्यक्त्यविश्वग्भावेन तत्रापि तत्वत एव वृद्धवादेर्भावात् । व्यक्तिव्यतिरेकिणश्च शब्दत्वानित्यसर्वगतस्य च प्रत्यास्यानाद् दपणेत्यादिकमपि तादृशमेव । न हि दर्पणम्य अल्पत्वादिना मुखे त प्रतिपत्ति , तत्प्रतिपत्तिसत्रम एव तस्योपलम्भात् । तस्य च दर्पणा. धिष्ठानत्वेन मुखातदन्तरत्वात् । मुखमेव भ्रमात् तदधिष्ठानमुपलभ्यत इति चेत्, न, तदानीमेवातदधिष्ठानस्यापि तस्योपलम्मात् । न चैतन्याय्यम्- अन्योऽन्याभावरूपत्वात् विभ्रमेतररूपयो । युगपत् सम्भवाभावादेकत्र ग्राह्यवस्तुनि ॥१७६४॥ सदप्यविभ्रमज्ञान विभ्रम चेन्न वाधते । विभ्रमध्वस्तये पु सा प्रयासोऽनर्थको भवेत् ॥१७६५॥ तन मुखस्य तदधिष्ठानत्वम् दर्पणपरिणामविशेषस्यैव तत्प्रतिसक्रमापरनामधेयस्य २० तत्त्वात । तन मुखेनापि तस्य व्यभिचारित्वम् औपाधिकस्याल्पत्वादेस्तनाप्यप्रतिवेदनात् । तत शब्द एव दीर्घादि निर्वाधतत्प्रत्ययविषयत्वात् घटादिवत् । अतस्तस्य ताल्वादिन्यापारा- दुत्पत्ति रेवोपपन्ना नाभिव्यक्ति । कथ वातदव्यापारस्याभिव्यञ्जकत्वे ततो नियमेन शब्दस्याभिव्यक्ति प्रदीपादावेवम- दर्शनात् ' युक्त प्रदीपादौ मत्यपि घटादेस्तनियमाभाव तस्यानित्यत्वात् अविभुत्वाच्च, २५ न शब्दस्य विपर्ययादिति चेत्, न, तस्याल्पत्वमहत्त्वादिना भेदवत्त्वेन तद्वत अनित्यत्वाद्य- विशेपात । प्रत्यभिज्ञानात 'तनित्यत्वादिप्रतिपत्ते घटादावपि तुल्यत्वात् । वक्ष्यति चं तत्- "यदि चैवविधो नित्य" इत्यादिना । सत शब्दवत् घटादेरपि चक्रचीवरादेरभिव्यक्नि- रेवेति गत प्रसिद्धोऽपि तन' हेतुफलव्यवहार । व्यञ्जकान्तरस्य प्रदीपादेस्तत्र भावा- दुत्पत्तिरेव ततस्तस्येति चेत्, तर्हि शब्दस्यापि प्रस्तुतप्रयामात 'सेवास्तु श्रोत्रप्रणिधान- सद्योग्यदेशादेव्यंजकान्तरम्य तत्रापि भावात । तत्प्रणिधानादो तथाविधस्य व्यञ्जकत्वस्या- भावातदन्तरत्व तन नास्तीति चेत, तर्हि प्रदोपादावपि तथाविधस्य तस्याभावात् तद्धेतोरभिव्यक्तिरेव प्राप्नुयादिति नित्य एव सोऽपि भवेत् । तन अभिव्यक्तिकरणात् प्रयामस्य शब्दे साफल्यम्, अभिव्यक्तरुपलब्धिरूपाया श्रोनादेरेव भावात् । आवरणविरलेप- करणात् तत्र तस्य साफल्यमिति चेत्, न, 'चत्रचीवगदिव्यापारेऽपि तत एव तत्वत्पनापत्ते । १ ताशदिव्यापारस्य ! २ शब्दनियावादि । ३ न्यायवि० श्लो० २४० १ ४ घटादी। ५ चक्र चीवरादे । ६ वत्तिरेवास्तु । ७ न कदाचिद्व्या-पा० ।

·- ५ १५ २३६] ३ प्रवचनमस्तान किञ्च, यद्यावरण व्यवधानात् , तन्न कालत , नित्यत्वात् । नापि देशत , विभुत्वात् । नाप्युपलम्भस्य प्रतिबन्धात्, तज्जन्मनि शब्दस्यासामर्थ्य देवादेव तदभावात् । न ततस्तत्प्रतिबन्धेनापि, सामर्थ्य सति तस्मिन् नित्यत्वेनाशक्यप्रध्वसे तत्कार्यस्यावश्यकात् । आवरणमपि तत्प्रतिबन्धे योग्यमेवेति चेत्, उपलब्धेस्तहि युगपद्भावाभावोपनिपातात्- तदेवोपलब्धोऽनुपलब्धश्च शब्द इति प्रतीतिपथातिवर्तिनी भवन्मतिप्रवृत्तिरापद्येत । तन्न शब्दस्यावरण नाम । सतोऽपि तस्य प्रयासाद् विश्लेपे शब्दस्योपलब्धिर्यदि व्यापकेन स्पेण, व्याप्यमपि जगत् तया प्रतिपत्तव्यम्, तत्प्रतिपत्तिमन्तरेण व्यापकप्रतिपत्तेरनुपपत्ते । तथा च श्रोनव्यापारस्यैवाशब्देऽपि जगति प्रवृत्तिमभ्युपगच्छन् वयमिदमभिदध्यात् “न स्पे श्रोत्र- वृत्तित." [ मी० श्लो० चोदना० श्लो० ११४ ] इति । व्याप्यमप्रतिपद्यापि व्यापक- प्रतिपत्तौ तु सकल जगदप्रतियतोऽपि कस्यचित् तद्विपयज्ञानवत प्रतिपत्तिसम्भवात् १० "सर्वज्ञोऽयमिति ह्येवम्" [ मी० श्लो० चोदना० श्लो० १३४ ] इत्यादि परस्य पर्यालोचित- वचनता परित्यजेत् । अथ न तद्रूपेण तम्योपलब्धिरकारादिरूपत एव तद्भावादिति, तन्न, निरशस्योपलभ्येतरस्वभावतया भेदानुपपत्ते । तदुपपत्तौ या माशतया वृद्धिह्रासादेरपि सम्भवात् असम्भवदर्थमेतदापोत- "वर्णोऽनवयवत्वात्तु वृद्धिहासौ न गच्छति । व्योमादिवदतोऽसिद्धा वृद्धिरस्य स्वरूपत. ॥" [मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २१३ ] इति । ततो नावरणविश्लेपादपि विञ्चित्, यतस्तत्वरणेन प्रयासस्य साफल्यमवकल्प्येत । भवतु तर्हि सस्कारकरणात् तस्य तदवकल्पनमिति चेत्, उच्यते- न तावदावृतिध्यम सरकारस्तस्य दूपणात् । नाभिन्नातिशयावान कोटस्थ्ये सदसम्भवात् ॥१७६६।। भिन्नस्त्वतिशयस्तस्य शब्दस्येति कय भवेत् ? तेनाप्यतिशयावानमनवस्थानमुद्वहेन् ॥१७६७॥ सन्नप्यतिशयस्तस्य यदि व्यापी तदा भवेत् । यावद्व्योमप्रवृत्तस्य शब्दस्य श्रवण जनै ।।१७६८।। न वमम्ति कस्यापि प्रतीति शब्दवस्तुनि । प्रत्यासन्नाल्पदेशस्य सर्वस्तस्योपलम्भनात् ।।१७६९।। अव्यापी यदि तेनापि वित्तिरव्यापिनो भवेत् । न हि ते तादृशो वर्ण पश्चिदस्ति मनीषित।।१७७०।। यद्यममव्याप्ययाऽतिशय प्रदेशवृत्तित्वात् न वर्ण भवेन, तत्तिविपयरय तत्मदेश- स्यामावान् । उपाधिपादस्त्येव तद्भाव इति चेत्, न, आधिनाऽपि व्यापिना तदसम्भ- वात् । अव्याप्पेव सोऽपि प्रदेशवृत्तित्वादिति चेत्, न, तगापि 'न वर्णे भवेत्' इत्याद- रावृत्त्या चकरात् अनवस्थापत्तश्च । न तत्प्रदेशमृत्तित्वात् अव्यापित्वमतिमयस्य, अपितु म्वत एपेति चेन्, तयाऽपि क्यमसौ वर्णे भवेत् ? सम्बन्यादिति चेत्, न तेनापि व्यापिना तस्याव्यापित्यानुपपत्ते । अव्याप्येव सो.पीति चेत्, कुनम्तम्या यापित्यम् । प्रदेग. १ शशून्येऽपि । २ -सधेनर-या । ३ स्वीकृत इति पायत् । २० ·न्यायविनिश्चयविवरणे [३२३६ वृत्तित्वादिति चेत्, न; दत्तोत्तरत्वात् । स्वत एवेति चेत्, न; तत्रापि 'कथम्' इत्यादे- दोपात् । तस्यापि पुन. सम्बन्धाद् वर्ण वृत्तियल्पनाया चक्रकदोपस्यानवस्थाप्रसद्धगस्य चाविचलनात् । कथमेवं व्यापिन्यप्याकाशे तूलादिसम्बन्धस्याव्यापित्वमिति चेत् ? न; तस्य तत्प्रदेशवृत्तित्वेन तदुपपत्ते । प्रदेशवत् सत्वाकाशमस्मन्मते प्रसिद्धम्-''आकाशस्यानन्ताः" ५ प्रदेशाः [त. सू० ५।९] इति सूत्रात् । तस्यापि निप्प्रदेशत्वपरिकल्पनाया प्रवृत्तप्रसद्धमान- तिवृत्ते । तन्नातिशयस्याव्यापिनः सम्भव. ! सम्भवेऽपि न तेन वर्णस्य व्यापितयोपलब्धि. । अव्यापिना तु उपलब्धेनापि न किञ्चित् तावन्मात्रस्य अवाचकत्वात् । नायं दोप., तावन्मात्र- स्यापि वर्णतया परिपूर्णत्वात् । न हि तस्यावयवा. सन्ति यतस्तस्य प्रत्याकाशप्रदेशं भागशो वृत्तिरुपलब्धिर्वा भवेन् तन्निषेधात् । न चैतावता तस्याव्यापित्वम्, एकत्रेवापरतत्प्रदेशे- १० प्वपि तदैव तस्य सर्वत्र सर्वात्मनाऽपि प्रवृत्ते । तदुक्तम्- "यो यो गृहीत सर्वस्मिन् देशे शब्दो हि विद्यते । न चास्यावयवाः सन्ति येन वर्तेत भागशः । शब्दो वर्तत इत्येवं तत्र सर्वात्मकश्च सः। व्यञ्जकध्वन्यधीनत्वात् तदेशे स च गृह्यते ॥" [ मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० १७१-७२ ] इति । ततस्तावतोऽपि वर्णतया परिपूर्णत्वात् तथवोपलब्धत्वाच्चोपपन्नमेव वाचक्त्वमिति चेत्, उच्यते- ध्वनिदेगस्थवर्णस्य देशान्तरगतातत विच्छेदे व्यापिता तस्य विरोधान्नोपपद्यते ॥१७७१।। अविच्छेदे तु तेनापि तद्देशे तस्य वर्तनात् । देशान्तराभिसम्बन्धो न शक्यपरिकल्पन ॥१७७२॥ तेनात्मना न चेत्तस्य तत्र वृत्ति कथ तदा । सर्वात्मनैकदेशेऽपि तस्य वृत्तिः प्रकल्प्यताम् ॥१७७३॥ वाचक्त्व यतस्तस्य परिपूर्णस्य दर्शनात् । कल्पयेम ततस्तस्य भागेनैव प्रवर्तनम् ।।१७७४।। न च भागस्योपलव्यस्यापि वाचकत्वम् । वाचकत्वे वा व्यर्थ तत्र व्याप्तिकल्पनम्, वाचकमात्रस्यैव वर्णत्वोपपत्ते । तावदेव हि वर्णस्य रवरूपम्पपन्न यावता तत्प्रतियोजनं नापर तेन तदभावात् । तथाऽपि तत्वल्पनाया घटादावपि तत्प्रसङ्गात् न कश्चिदव्यापी नाम भावो भवेत् प्रत्यभिज्ञानस्याविशेपात् । तन सस्कारकरणादपि साफल्य प्रयासस्य । नाप्यभिधेयप्रतिपादनात् , ततस्तद्भावे शब्दकल्पनावैफल्यापत्ते । तत्सहायाच्छन्दा- देव तद्भाव इति चेत्, न, कूटस्थस्य सहायापेक्षायाः प्रतिक्षेपात् । एतदेवाह- व्यक्त्यावरणविच्छेदसंस्कारादिविरोधतः ॥३६॥ इति । व्यक्तिश्चावरणविच्छेदश्च संस्कारश्च आदिशब्दादभिधेयप्रतिपादनादिश्च तस्य विरोधतः प्रतिपादितप्रकारेण नित्यव्यापिनि प्रयासनिवन्धनस्यासम्भवात् । 'प्रयासोऽनर्थको ३५ भवेत्' इति पदसडगति प्रतिपत्तव्या। १ चैत्र तावता या०।२-पि तस्य ता० । ३-तास्ततः ग्रा० । वर्णान् । ४ ताल्वादिषयानस्य । २० २५ ३० ·३ प्रवचनप्रस्ताव १० मा भूदेव वर्गसस्कारी विचारप्रदीपव्यापारदुरुपपादत्वात्, श्रोत्रसस्कारस्तु न दुष्यति श्रोत्रस्य भागवत्वेन प्रदेशत सस्कारसम्भवादिति चेत् न, तत्सस्कारादपि वर्णस्य व्यापिन एवोपलब्धिर्भवेत् नाव्यापिनस्तस्याभावात् । असतोऽप्युपलब्धिश्चेत् भ्रान्तिरेव प्रसज्यते । श्रोतबुद्धि समस्ताऽपि व्योमपद्मादिबुद्धिवत् ॥१७७५।। सस्कृतादपि च श्रोनाद्यर्थकस्योपलम्भनम् । वर्णस्य तद्वदन्येपा तद्देशत्वात् प्रसज्यते ॥१७७६॥ न हि चक्षुर्घट द्रष्टु तद्वताऽपितसस्क्रियम् । तदेशस्तम्भकुम्भादि न पश्यति पुर स्थितम् ॥१७७७।। यथा चाशेपवर्णाना सर्वदा युगपद्गते । तदेककप्रतीतिस्ते प्रसिद्धाऽपि न सिद्धयति ॥१७७८॥ एककस्यैव सवित्तो श्रोत्र यदि च शक्तिमत् । कथ सडग्रामरडगादौ जनकोलाहलश्रव ।।१७७९॥ एकहेलया बहुविधानेकशब्दसन्दोहश्रवण हि कोलाहलश्रवण प्रसिद्धम् । न चैतत् एकेकवर्णश्रवण एव सस्कृतस्यापि श्रोतस्य सामर्थे शक्यसम्भावन मिति दूरापसारितस्तव्यव- हार स्यात् । तत्रापि कमवदेव तच्छ्रवणम्, पोगपद्याभिमानस्तु तदाशुभीवनिवन्धनाद्विभ्रमा. देवेति चेत्, तदसारम् , अतिप्रसङगात् । तमेव दर्शयन्नाह- वंशादिस्वरधारायां संकुलामतिपत्तितः । क्रमेणाशुप्रहेऽयुक्त सकृद्ग्रहणविभ्रम ॥३७॥ इति । कोलाहलश्रवणदशाया य सकृद्ग्रहणे विभ्रम शब्देषु अयम् अयुक्तोऽनुपपन्न । २० कस्मिन् निमित्ते सति भवन्नसा [व] युक्त क्रमेणाशुग्रहे परिपाट्या शब्दाना शीघ्र- मपलम्भे सति । वंशेत्यादिरल हेतु । वंश आदिर्यस्य वीणारावणहस्तादेस्तस्य स्वरः पड्जा- दिस्तस्य धारा कालवृता दीर्घता। सा च पड्जस्य चतु श्रुति , एव प्रत्येक पन्चममध्यम- योद्विश्रुति , निपादगान्धारयो ऋषभधवतयोस्तु विश्रुति । तदुक्तम्- "चतुश्चतुश्चतुश्चैव पड्जपञ्चममध्यमा । विििनषादगापारी निस्त्रिश्चर्षभधवतो ॥" [ ] इति। तस्या सडकुलं सडकुलल भावपरत्वान्निर्देशस्य तस्य अप्रतिपत्तित । 'प्रमेणाशुग्रहे' इत्यत्रापि योज्यम् । एतदुक्त भवति- आशुग्रहेण सव्देषु योगपद्यभ्रमो भवन् । वशादिस्वरधारायामपि स्यातदभेदत ॥१७८०॥ तथा चादिश्रुतावेव द्वितीयादे प्रवेशनात् । चतु श्रुत्यादिभेदेन स्वरभेदग्रह वयम् ॥१७८१॥ सदभावे च गोतस्य स्वरभेदावलम्बिन । प्रसिद्धस्यापि ते युद्धमा जीवन पश्य नश्यति ।।१७८२॥ ततो न प्रतीत्यागुभावात् शब्देषु योगपद्य विभ्रम , मत्यपि तस्मिन् वगादिग्वर- ३५ पाराया तदभावात् । न चेदमय वक्तव्यम्-आगुभावस्तत्प्रतीतो तादृशो नास्ति यतस्तविभ्रम इति, तदनिगायिन तद्भावन्य प्रतोते । १-स्याम-मा। 3 ३० ·३१२ न्यायविनिश्वयविवरणे [१८ अथवा, वारद्वयोऽक्षरसमाम्नाय समस्तस्यापि वाड्मयस्य तत्प्रभवत्वात्, तस्यादिस्वर. अवर्णस्तत्प्रथमत्वेन लोके तस्य पाठात्, तस्य धारा मानायवच्छिनकालानु- वृत्ति तस्या सकुलाप्रतिपत्तित इति व्याय्येयम् ! अत्रापीदमैदम्पर्यम्-आशुप्रतिपत्त्या शब्देषु योगपद्यभ्रमकल्पनायाम् अवर्णस्याप्यतिसूक्ष्मसमयावच्छिन्नाद्यश्रुतावेव उत्तरोत्तरसमय- ५ समनुयायिनीनामपि श्रुतीनामागुभावेन अनुप्रविष्टतया प्रतीत्युपस्थानात् सकुर प्रतिपत्त्या भवितव्यम् । एवम् इवर्णादावपि वक्तव्यम्, आदिस्वरग्रहणस्योपरक्षणत्वात् । एव चैकमानादि- भेदेन अचामर्धमानतया लामपि प्रतिपत्तरभावात् प्रसिद्धोऽपि व्यक्तवाग्व्यवहार प्रध्वस्तो भवेत्, तस्य अच्-हल्विभागप्रतीतिपुरस्सरतया तदभावेऽनुपपत्ते । आशुग्रहेण शब्देषु योगपद्यभ्रम ब्रुवन् । व्यस्तवाग्व्यवहाराय देहि भद्र जलान्जलिम् ।।१७८३॥ तदभावे च वेदस्य तद्विशेपस्य लुप्तित । तत्प्रामाण्य क्थ धर्म भवता परिचिन्त्यताम् ॥१७८४॥ तन प्रतिपत्त्याशुभावनिवन्धनत्वेन कोलाहल श्रुतेविभ्रमत्वमुपपन्न बाधारहितत्वेन तात्त्विकत्वस्यैवोपपत्तेरिति । भवतु नाम बहुजनताल्वादिव्यापारप्रेरितोपसर्पदनेक्भेदाभि- ध्वानजनितनानारूपसस्वाराधिकरणदेशभेदाधिष्ठानतया श्रोतस्य करक्लश्रतिवेलाया युगपदनेव शब्दोपलब्धिनिबन्धनत्व न पुनरेकाभिध्वानोपजनितसस्कारकोडीकृतकप्रदेशस्य, तस्यकशब्दोपलव्धावेव निमित्तभावोपपत्तेरिति चेत्, अनाह- ताल्वादिसन्निधानेन शब्दोऽयं यदि जायते । को दोपो येन नित्यत्वं कुतश्चिदवकल्प्यते ॥३८॥ इति । ताल्वादेरादिशब्दाज्जिह्वामूलादेर्यत् सन्निधान कार्योत्पत्ती आनन्तर्य तेन शब्दोऽय प्रतीयमानो यदि जायते निप्पद्यते को दोषो येन दोपेण नित्यत्व कोटस्थ्य कुतश्चित् प्रत्यभिज्ञानादन्यतो वा शब्दस्यावकल्प्यते सम्भाव्यते इति । तात्पर्यमन ताल्वादिसन्निधानात् यदि दाब्दस्य व्यक्ति , समानदेशस्य सर्वस्यापि श्रीनविषयस्य स्यात् तन्निबन्धनस्य श्रोत्र- सस्कारस्यापि तयैवोपपत्ते , इन्द्रियान्तरे तथंव प्रतिपत्ते । न चैवम्, अतो व्यञ्जधर्मानु- २५ पलब्धे जनकत्वमेव तस्योपपन्नमिति, तज्जनमत्वे कार्यत्वेन शब्दस्यानि यत्वात् क्थ सम्बन्धोपदर्शन यतो वाचकत्वेन व्यवहारोपयोग इति चेत् ? नित्यत्वेऽपि क्थ 'पूर्वो ह्रस्व परो दीर्घ' इति भेदप्रतिपति ? व्यञकध्वानस्य तद्धर्मणस्तनोपधानात् न तत्त्वभावादिति तस्यापि तत्वतो ह्रस्वादिभेदधर्मत्वे क्थ स एवाय देवदत्तस्य ध्वनिरित्यक्त्वप्रतिपत्ति, यत स्वरेण पुत्रप्रतिपत्तिरानुमानिकी ? तत्रापि ध्वन्य तरोपधानाधीनप्रादुर्भावैव तद्भेद- ३० प्रतिपत्तिरिति चेत् न, ध्वन्यन्तरेऽपि प्रकृतप्रसङगानतिवृत्तेरनवस्थापत्तेश्च । यदप्युक्तम्- "ध्वनीना भिन्नदेशत्व श्रुतिस्तनानुरुद्धयते । अपूरितान्तरालत्वात् विच्छेदश्चावसीयते ॥ तेषा चाल्पकदेशत्वात् शब्दस्याविभुता मतिः । गतिमद्वेगवत्त्वाभ्या से चायान्ति यतो यत ॥ श्रोता ततस्तत शब्दमायान्तमिव मन्यते ।" [ मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० १७४ ७६ ] इति । १-निवानस्य प्रा०। २० चत्, ·. [ ३२३९] ३ प्रवचनमस्तायः ३१३ तदप्यत एव पर्यु दस्तम्, ध्वनीनामपि कालभेदिनामिव देशभेदिनामपि प्रत्यभिज्ञा- प्रत्ययवलादेकत्वनिश्चये व्यापित्वस्यवोपपत्तेः, तत्त्वतो भिन्नदेशत्वादेरसम्भवात् तदुपधान- बलेन शब्दे तत्परिज्ञानस्याशक्यकल्पनत्वात्। तत्राप्यपरतदुपधानवशात् देशभेदादिपरिकल्प- नाया चानयस्थानदौ स्थ्यस्य दुस्तरस्पैचोपस्थानात्। तात्त्विक एव ध्यनौ ह्रस्वादिधर्मो बायकाभावादिति चेत्, न, शब्देऽपि तुल्यत्यात् । प्रत्यभिज्ञाने तद्वाधस्य ध्वनिवदेव निवार- णात् । ननु यदि ध्वनिधर्मस्य ह्रस्वादेरननुभूतस्यैव स्वप्ने स्वशिरोविशरणारिव शब्द विभ्रम , तहि सकलस्यापि वहिर्भावस्य स्वप्ने विभ्रमदर्शनात् जाग्रद्दशायामपि तत्कल्पनो- पनिपातेन यहिरर्थवाद प्रध्वस्तो भवेत् । अनुभवास्वादितपूर्वस्यैव तस्य तन विभ्रमे पव सस्यानुभवः ? व्यक्तिवियायिनि ध्वगावेवेति चेत्, तस्यापि तर्हि श्रोत्रविषयत्वं वक्तव्यम्, अन्यथा तद्धर्मस्य ह्रस्वादेरपि तदनुपपत्ते । तथा च स एव तत्त्वतस्ताल्वादिस्थानविभाग- १० रान्निपातोपनिपातोपनीतहस्वदीर्घादिस्वभावभेदाधिष्ठानतया बुद्धिविपयतामध्यासीनो वर्ण- तया वर्णयितव्यो नापरस्तदप्रतीतेः। तथाऽपि तत्सरिकल्पनायां ततोऽप्यपरस्ततोऽप्यपर इति न क्वचिदवस्थिता तत्प्राप्तिर्भवेत् । म दृश्यपि नित्यत्वाप (त्यत्वप) रिकल्लनम्, भेदवत्सेनाप्यव्यवसायात् । तदुक्तं मण्डनेन- “श्रवणग्राह्यतायां तु मरतः कोष्ठजन्मनः । ताल्वादिनविभवतस्य शब्दत्वं स च भेदवान् ॥" ] इति । सत्यमयमप्यस्ति परस्य पर्यनुयोग । तन्न व्यन्जकधर्मोपधानात् वर्णेषु दीर्घादिभेद- प्रतिपत्ति बाधविरहात् । न हि प्रत्यभिज्ञयाऽपि तस्या वाघोऽस्ति तयाऽपि तदनुविद्धतयेव तेषामनुभवात् । तदन्यथा तत्कल्पनायामनुभवापलापदोषापत्ते । न चानित्यत्वे तेपा' सम्बन्ध- २० दर्शनाद्यनुपपत्ति , अगतस्तदुपपत्तेरवकल्पनात् । ततो युक्त ताल्वादिमन्निधानेन शब्द- स्योत्पत्तेरनित्यत्वमेव दोपस्य कस्यचिदप्यभावात्, न नित्यत्वम्, तत्र सति सर्वदेवोपलब्धि- प्रसगात् । भवतोऽपि तदुपादानस्य प्राग्भाविम कुतो नोपलब्धिरिति चेत् ? अवाह- उपादानस्य सूक्ष्मत्वाद् युक्तं चानुपलम्भनम् । इति । यत् यलु सदस्योपादानं परिणासिकारणं भारवर्गणरत्मरपुद्गलस्कन्धरप सस्य २५ युक्तमुपपन्नम् ; अनुपलम्भनं न केवल सब्दस्य जायमानत्यमेवेति चराब्द । कुतस्तदुपपन्नम् सूक्ष्मत्वात् श्रवणयोग्यपरिणामाभायात् । न चैवं नित्यत्वेऽपि ममाधानम् , तन सपंदा तस्य तधोग्यस्यैव भावात् । प्रत्यभिज्ञानात् तम नित्यत्वमेवोपपन्न न भेद, तत्प्रतिपत्तेस्तेनैव प्रतिक्षेपादिति चेत् , अयाह- सादृश्यान्नकरूपत्वात् स एवायमिति स्थितिः ॥३६॥ इति । भवत्येव तेन तत्प्रतिशेपो यदि तत्वतस्तस्य तदेकत्वावलम्बनत्यम्, न चैवम्, तत्र 'स्वतन्त्रस्य तु इत्यादिना' वाघोपदर्शनात् । अत सत्यपि तब स एघामिति प्रत्यभिन्नारुपा स्थिति. पूर्वापरयोगयोर्यमलकयोरेव (रिवा) सापरिणामोपाययतया प्रवर्तमाना न तत्पनी- तिप्रतिक्षेपायालम् । यदि चायं निर्वन्यः तयाभूतयाऽपि प्रत्यभिनया तत्प्रतिक्षेपान नित्य एय शब्द इति । तमाह- १न से एय-मा०।२ याधाविर-मा १३ सदानाम् । ४ ० ३०५१५ सामायोरिय। , ?

·१० ३१४ न्यायविनिश्चयविवरणे [१४० यदि चैवंविधा नित्यो नित्यास्ने विद्युदादयः । इति । एवविधस्ताल्वादिव्यापारोपरचितस्वरूपनिप्पत्तिरपि शब्दो यदि चेत् नित्यः 'च' इत्यवधारणे, तदा नित्या अविचलितर पास्ते तव मीमासस्य विद्युदादयः आदिपदात् प्रदीपादयोऽपि भवेयु , तत्रापि तादृशप्रत्यभिज्ञासम्भवादिति भाव । यदि च कालभेदेऽपि ५ शब्दस्य तबलादेकत्व देशभेदेऽपि स्यात् तदविशेषात् । अभिमतमेवैतत्-देशभेदतस्तद्देदानु- मानस्य प्रत्यक्षात्मना तदभेदप्रत्यभिज्ञानेनैव बाधोपपत्तेन तेन तस्य । तथोक्तम्- "देशभेदेन भिन्नत्वमित्येतच्चानुमानिकम् । प्रत्यक्ष तु स एवेति प्रत्ययस्तेन वाधक ॥ पर्यायेण यया चैको भिन्नान् देशान् व्रजन्नपि। देवदत्तो न भिद्यत तया शब्दो न भिद्यते ॥ ज्ञातकत्वो यथैवासो दृश्यमान पुन. पुन । कालभेदेन नानकस्तथा शब्दोऽपि देशत ॥" [ मी. श्लो. शब्दनि० इलो. १९७-२००] इति चेत्, न, विद्युदादावप्येवप्रसङगात् । शक्य हि वक्तुम्- यया देशादिभेदेऽपि देवदत्तो न भिद्यते । ज्ञातैकत्वस्तथैवासौ विद्युदादिर्न भिद्यते ॥१७८५॥ तत्राप्येकत्वसवित्तेस्तद्वत्प्रत्यवमर्गनात् । तद्देदानुमितेश्चापि तेनैव प्रतिवाधनात् ॥१७८६॥ इति । ततो विद्युदादौ तद्भेदानुमानमेव स एवायम्' इत्यस्य वाधक निश्चित्ताविनाभावा- २० लिङ्गादुत्पत्ते, नेदम्, तस्य सादृश्यदर्शननिवन्धनत्वेन विभ्रमत्वात्, तथा शब्देऽपीति प्रतिपत्तव्यम् । अस्ति हि तत्रापि तदनुमानम्, तथाहि-यदेकेन युगपद्भिन्नदेशतयोपलभ्यते तद्भिनमेव यथा विद्युदादि, तथोपलभ्यते च शब्द इति । न चार रमेण भिन्नदेशतयोपलभ्य. मानेन देवदत्तादिना व्यभिचार युगपद्विशेपणात । ततो नेदमुपपनम-"पर्यायण यया चैक" इत्यादि । नापि 'बहुभिर्नानादेशतया प्रतीयमानेन सूर्यादिना, 'एवेन' इति विशेषणात् । तत २५ इदमप्यसङ्गतम्- "प्राग्भागो य सुराष्ट्राणा मालवाना स दक्षिण । प्राभाग पुनरेतेपा तेषामुत्तरत स्थित ॥ तेन 'सूर्योदितेदेशी भिन्नावुभयवासिनाम् । दृष्टी सवितुरेकत्येऽप्यतोऽनकान्तिको भवेत् ॥" [मो० दलो. गन्दनि० श्लो० १६३-६५ ] इति । सवितुरेवेनैव भिन्नदेशत्वेन प्रतीतेरभावात् । एवमपि व्यभिचार एव जलपरिपूर्णप शरावेषु युगपदेवस्यापि सवितुरेकेनैव' भिनदेगतयोपलम्भनात् । अत एवोक्तम्- "जलपात्रेषु चकेन नानक. सवितक्ष्यते । युगपन्न च भेदेऽस्य प्रमाण तुल्पवेदनात् ॥" [मो० दलो० शब्दनि० श्लो० १७८] १ पुरुष ।२ सूर्योदयादिस्य । ३ पुरुषेण ।

·१० १५ प्रवर्तते। ३१४०] ३प्रवचन प्रस्तावः ३१५ इति चेत्, न, अत एव विद्युदादावपि अतो भेदप्रतिपत्तेरभावप्रसङ्गात् । अपि च, न जलपानेषु सवितुरवेक्षण तर तस्याभावात्, यश्च तनावेक्ष्यते तत्प्रति- निधि स भिन्न एव प्रतिपात्रमिति कथ तेन व्यभिचार ? सपक्षेणैव तदनुपपत्ते । भवेदाकूत भवत पात्रावस्थिते पयसि परिस्फुरता भानुमतस्तेजमा चाक्षुप तेज प्रति तत्पय प्रवत्यं- मान व्योमगतमेव मरीचिमालिन प्रतिपातमनेकधा भिद्यमानमवद्योतयति । न चैवमपि वस्तुतो भेद इति व्यभिचार एवेति, तदिद दुराकूतम् , एवमनुभवाभावात् । न हि जल- पात्राणि पश्यतो व्योमगतविवस्वदवलोकनस्यानुभव , तत्प्रतिविम्वावलोकनस्यैव तद्भा- वात् । तथापि तदपह्नवेन इतरपरिकल्पनाया न ववचिनियता तत्परिक्लुप्तिर्भवेत् । क्थ चैत्र 'जलपात्रेयु' इत्यायविरुद्धम्, स्वदेशगतस्यैव सवितुरवेक्षणे तत्पानेषु तदवेक्षणवचन- स्थानुपपत्ते । ततो यदुक्तम्- "अत्र वूमो वयं तावज्जले सौर्येण तेजसा । स्फुरता चाक्षुषं तेजः प्रतिस्रोत. प्रवर्तितम् ।। स्वदेशभिन्नं गृह्णाति सवितारमनेकधा । भिन्नमूर्ति ययापात्रं तदाऽस्यानेकता कुतः।" [ मी० श्लो. शब्दनि० श्लो० १८०-८२] इति । तत्प्रतिविहितम् , अनुभवप्रत्यनीकत्वात् स्ववचनविरोधाच्च । यदप्यन्यदुक्तम्- "अप्सूर्यशिना नित्यं द्वेधा चक्षुः एकमूर्ध्वमधस्ताच्च तत्रोवं सम्प्रदर्शितम् ॥ 'अधिष्ठातृऋजुस्थत्वात् साक्षात् सूर्य प्रपद्यते । पारम्पर्याऽपितं सन्तमवाग्वृत्या तु बुद्धयते ॥ २० एवं वृत्तितर्वकत्वादवागिव च अधस्तादेव तेनार्क सान्तरालः प्रतीयते ॥" [मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० १८६-८९] इति । तत्रापि योऽसौ चक्षुपोऽवाग्वृत्त्या सूर्यस्यावागववोध स चेदभ्रान्त कथमेतद् 'अवागिव च मन्यते' इति ? विनमविपलात्तत तथा मननासम्भवात् । अथ भिन्नमेव २५ तद्वोधात् तथा तन्मननम्, अत एव 'अवाग्वृत्त्या तु बुद्धचते' इत्यत पृथगेव 'अवागिव च मन्यते' इत्युक्तम् । न ह्यभेदे पृथग्वचनमुपपन्न पौनरुत्यदोषात् । ततोऽन्यदेव तथा तन्मनन न प्रत्यक्षमिति चेत्, न, तथाऽसम्प्रत्ययात् । न हि प्रत्यक्षमन्यत्- यथाऽवस्थितमरीचि- मालिगोचरम्, तदनन्तर च तदवाग्भावविभावन मननमवलोकायाम, चक्षुप्पारानन्तरम् अवाचीनस्यैव तिग्मरुचिरूपस्य निरूपणात् । तथाऽपि तत्कल्पनाया सुख जीवन्तु सौगता , ३० बहिरन्तश्च निरशक्षणिकपरमाणुदर्शनस्य तदनन्तरभाविन स्थूलकविकल्पस्य च तत्परि- कल्पितस्यापि एवमव्याकुलमवस्थिते , 'अतोऽय भ्रान्त एव, न तर्हि 'पारम्पर्याऽपितम्' इत्या- चुपपन्नम्, विभ्रमविषयस्य सत्त्वानुपपत्ते । न सूर्ये तस्य विभ्रमो देशभेद एव तद्भावादिति चेत्, न, तनापि वाधाभावात् । सूर्यसम्वन्धिनि बाघ एवेति चेत्, न, सूर्येऽपि तत्सम्ब- ३५ विनि तदविशेषात् । न तन्माने बाध इति चेत्, न, तस्याप्रतिभासनात् । न हि तन्मा- १ तनोवांशप्रदशितम्-मी० श्लो। २ प्रतिष्ठावृजलस्वाज्ञाना सूर्य प्रा० ! अधिष्ठानान्चार नारमा सूर्य-मी० श्लो० । ३ ततोऽन्यसदेव पा० । ४ यथाय श्रा० । मन्यते।

·न्यायविनिश्चयविवरणे [३१४०४१ त्रस्य बोधे प्रत्यवभासनम्, अननुभवात् । 'अप्रत्यवभासित्वे च वाधतदभावयो पश्चिन्नाव- कारा । ततो देशभेदवत् सूर्येऽपि विभ्रमस्यैवोपपत्ते 'पारम्पयं' इत्यादेरगक्यापार रणवानुप- पत्ति । क्थ वा विभ्रमात्मना भानुमद्देशभेदोपलम्भेन शब्दविषयव्यावर्णिततदुपरम्भ- व्यभिचार ? प्रत्यभिज्ञानेऽपि प्रसङ्गात् । शक्य हि वक्तुम्-न घटादिपु प्रत्यभिज्ञानादेकत्व- ५ प्रतिपत्ति , लूनपुनर पनरोमनसादिप्रत्यभिज्ञानेन व्यभिचारादिति । तदेवाह- प्रत्यभिज्ञाऽप्रमाणं स्यात् युगपद्भिन्नदेशयो ॥४०॥ इति । प्रत्यभिज्ञा 'स एवाय गवारो योऽन्यत्र श्रूयते' इति प्रत्यवमर्श । सोऽय यगपत् अनमेण भिन्नदेशयोर्वर्णयो प्रवर्तमाना तदेक्त्वसिद्धौ अप्रमाण स्यात् भवेत् व्यभिचार- भावादिति भाव । ततो भेदवदभेदस्यापि वर्णप्वव्यवस्थिते तदभाव एव प्राप्तो भेदाभेद- १० विकलस्य वस्तुन एवाप्रतिपत्ते । न च विभ्रमतोऽपि जलपानेषु भिन्नदेशतयोपलब्धिगभस्ति- मालिन निविभ्रमतया तत्प्रतिसङनम एव तत्प्रतिपत्ते । तथाऽपि तत्र तत्कल्पनायाम- व्यवस्थैव, ततोऽप्यन्यन्न पुनस्ततोऽप्यन्यत्र प्रकलृप्नेरनिवारणात् । भवतु तत्प्रतिनिधेरेव तनोपलब्धिस्तथा.पि व्यभिचार तस्याप्यभिन्नम्यव भिन्न- देशतया प्रतीते , अभेदस्य समानधुद्धिगम्यत्वेन व्यवस्थापनात् । अत एवोक्तम्- "अनेकदेशवृत्ती वा सत्यपि प्रतिबिम्बने । समानबुद्धिगम्यत्यान्नानात्व नंव बुद्धयते ॥ [ मी० श्लो. शब्दनि श्लो० १९० ] इति चेत् तन्न, जलतत्पानाणामप्येवमभेदापत्ते समानबुद्धिगम्यत्वस्य भावात् । इदमेवाह-'प्रत्यभिज्ञा' इत्यादि । प्रत्यभिज्ञा समानयुद्धि सा युगपद्धिन्नदेशयोर्जलयोस्त त्पानयोश्च प्रवर्तमाना तदेवत्वसाधन प्रमाण स्यात् । नाय दोप, तर न्यूनाधिकभावेन तबुद्धिगम्यत्वाभावादिति चेत् न प्रतिविम्येऽपि तुल्यत्वात्-तस्याप्यत्पमहतोरधिकरण- योरल्पमहत्त्वेनैव प्रत्यवलोकनात् । प्रतिविम्वरूपतया अस्त्येव तनापि तद्बुद्धिगम्यत्वमिति चेत्, न जलादावपि जलत्वादिना तदविशेषात् । भवतु ततस्तनापि अभेदप्रतिपत्तिरिति चत् अग्राह- सर्वार्थानामनादित्वे स विशेपो निराश्रय । योऽन्यथासम्भवी शब्दघटाद्याख्योऽवभासते ॥४१॥ इति । शब्दश्च घटादिश्च तयोरारया क्थन यस्यासौ शब्दघटाद्यास्य शब्दे घटादौ च क्थ्यमान इत्यर्थ । योऽसौ ' विशेष तयोरेव वैलक्षण्यम् । कथम्भूत २ अन्यथासम्भवी शब्दादन्येन प्रकारेण घटादी सम्भवी, स चानित्यत्वमव्यापित्वमनेक्व्यक्तिक्तयासामान्या- ३० धिष्ठानत्वमित्यादि , घटादेरप्यन्येन प्रकारेण शव्दे सम्भवी, सोऽपि नित्यत्व व्यापित्वमेव- व्यक्तिकत्वेन सामान्यवैकल्यमित्यादि, योऽवभासते मीमासकस्य चेतसि परिस्फुरति । निराश्रय प्रमाणात्मन आश्रयान्निष्कानो भवेत् । कदा ? सर्वेषा शब्दवत् घटादीनामपि अर्थानाम् अनादित्वे प्रत्यभिज्ञापपलान् निन्यत्वे स्थापिने सति । उपलक्षणमिद तेन व्यापि- वेसीति । तथा हि- १ अप्रन्यवभासते घ प्रा० । २ नगरादिपु पा०३-मानमित्य-ग्रा० । ४ तयोवल-धा० । २० २५ ? .

·- १५ ३६४१] ३प्रयचनप्रस्तायः नित्यादिरूपा सर्वेऽर्था प्रत्यभिज्ञानतो यदा । घटादौ प्रागुपन्यस्तो विशेष स्यानिराश्रय ॥१७८७।। सामान्यविषयात्तर प्रत्यभिज्ञा ततो न चेत् । तर नित्यादिरूपत्व शब्देऽप्यस्त्वेष ते नय ॥१७८८।। तथा च घटवत्तन भेदज्ञानाद्विभेदिनी। रनित्यत्वादिविशेपोक्तिस्तव स्यादप्रमाणिका ॥१७८९ ॥ 'सर्व' इत्यादिकम् । अव व्याख्येयम्-सर्वव्यवहारहेतुत्वात् सर्वार्थाः, शब्दा ,तेपा घटा- दिवदेव अनादित्वम्-पुरुषपूर्वकत्वम् 'अन' इति पुरषपयित्वात्, तदादित्वञ्च तद्वदेव तद्भावा- भावनियमात् तस्मिन् सतीति । शेष पूर्ववत् । भेदज्ञानाच्च तन भेदाभावे नाभेदोऽपि तज्ज्ञा- नात्, न सत्वादिकमपि तत्प्रत्ययादिति न शब्दो नाम भवेत् । तदाह-'सर्व' इत्यादि । स विशेषो निराश्रयो निष्प्रमाण । कोऽसौ ? ५. शब्दघटाद्याख्य. गब्द इति घटादिरिति 'वाख्यायमान अवभासते लोके प्रतीयते । घटादिग्रह्ण शब्दवत् तनाप्यभावस्यवोपपते । कोदृशोऽसौ ? अन्यया अभावादन्येन भावात्मना प्रकारेण सम्भवी । कदा स निराश्रय ? सर्वार्थानां भेदादिप्रत्ययाना मो भेदादिरों ग्राह्यो येपामिति व्युत्पत्ते , तेपामादित्यं ग्राह्यादानादिकरणत्वम्, अनादित्वमतद्भाव तस्मिन् सतीति । सिद्ध च तेपा तदनादित्व सतामपि तद्व्यवस्थापकत्वाभावात् । ततो निष्प्रमाणत्वेन सर्वेषु नीरूपत्वमेवोपस्थितम् । तदनिच्छना चाभेदयन् शब्द भेदोऽपि तज्ज्ञानात् प्रतिपत्तव्य । तत्रेद स्यात्-'सतोऽपि (सत्यपि) भेदज्ञाने न तस्य भेद , तस्योपाधिनिबन्धनत्वात्, तदपि गव्यक्तिरूपस्य शब्दस्य तयाय-तराविच्छेदेनाभिन्नतयैव प्रतीते । तत एवोक्तम्- "तत्र दुतादिभेदेऽपि न भिन्ना सम्प्रतीयते । गव्यक्त्यन्तरविच्छिन्ना गव्ययितरपरा स्फुटा । तेनैकत्वेन वर्णस्य बुद्धिरेकोपजायते। विशेषच द्विसद्भावो भवेद् व्यञ्जकभेदतः ॥" [मी० श्लो० स्फो० श्लो० २२-२३] तनोत्तरम्- २५ शब्दश्च द् व्यञ्जकाद् भिन्न शव पीतादिव स्फुटम् । प्रतीयेत 'पीतवन्नादविभ्रम ॥१७९०।। विभिन्नश्चन्न गम्येत न गम्यतैव सर्वथा । गम्यागम्यात्मना तस्य यनरश्यान्न युज्यते ॥१७९१।। तेनैकत्वेन वर्णस्येत्यादि तस्मादयुक्तिमत् । अप्रतीतिपथप्राप्ते तस्मिनित्युक्यसम्भवात् ॥१७९२।। तत्प्रतीतिस्ततो याच्या द्रुतादिभ्रमनिता। तथा चासगत प्राप्त कौमारिलमिद वच ॥१७९३॥ "यथैव तय गत्यादि गम्यमानं जुतादिभिः। विशेरैरपि नानेकमेवं वर्णोऽपि नो भवेत् ॥ १ धादिपदेन प्यापित्वादिपरिग्रह । २ प्यारयेयम् ता०। ३ पार्यकारणभावनियमादित्वर्थ । ४ सतोऽपि श्रा०, २०, ५०, ता० । ५ गोव्यक्ति-ग्रा०। ६ पीतवर्णादविनम-ग्रा० । २० कथ ३० ३५ ·- ? १५ चास्य ३१८ न्यायविनिश्चयधिवरणे [३२४२ त्वयापि व्यञ्जक्यक्तिभेदाढ़ेदोऽप्युपेयते । ममापि व्यवदि दव द्विभविष्यति ॥” इति । [मी० इको० स्फो० २४-२५ ] तन भेदयुद्धे नादनिबन्धनत्यम् तत्वत तद्रेदादेव तदुपपत्ते । तात्त्विक्त्वञ्च ५ तस्य वाधाभावात् । नहि प्रत्यभिज्ञानात् तम्य बाघ, तेन सामान्यविषयतया विद्युदादिवत् तदनुपद्रवात् । अर्थापत्त्या तस्य वाधनम् तया निर्भेदस्यैव प्रतिपत्ते । सा चेयम-नित्य ग दो दर्शनग्य तदुच्चारणस्य परार्थत्वात् । परप्रतीतये हि तस्याच्चारणम् । न चासावुच्चा- रितोऽप्यपरिज्ञातवाच्यसम्बन्ध तत्प्रतिपत्तिमावहति , अश्रुतपूर्वादपि शब्दमात्रात्तदापत्ते । न चानि यत्वे त-परिज्ञानम, अश्रुतस्य तदयोगात्, श्रुतस्यापि तत्कालेनन्वयात् । ततो यदि १० तत्परिज्ञानम् अवश्यम्भाविनी कालगनरावस्थिति । कथमेवमपि नियत्व द्विनादिक्षणा वस्थितावपि तत्परिज्ञानोपपत्तेरिति चेत् ? न, तम्यैव व्यवहारकालेऽपि पुन पुनरन्वयात् । अन्य एव तत्सालभावी गन्द इति चेत् कय मन्यस्य सम्बन्धपरिक्षानमन्यम्य प्रत्यायकत्व- मतिप्रस गान? तदुक्तम्- 'न ह्यदृष्टार्थसम्बन्ध शब्दो भवति याचक । तथा चेत्स्यादपूर्वोऽपि सर्व सर्व प्रकाशयेत् ॥ सम्बन्धदर्शन नानित्यस्योपपद्यते । सम्बन्धज्ञानसिद्धिश्चेद् ध्रुव कालान्तरे स्थिति ॥ अन्यस्मिन् ज्ञातसम्बन्ध न चान्यो वाचको भवेत् । गोशब्दे ज्ञातसम्बधे नाश्वशब्दो हि वाचक ॥" [मी० श्लो० शब्दनि० २४१-४३] इति । नतस्तदुच्चारणरय पारा.न्यथानुपपत्त्या नित्य एव शब्द इति चेत्, उत्तरमाह- स वर्णपदवाक्याना कालदेशादिभेदिनाम् । सदृशानां प्रबन्धोऽयं सर्वेपा न विद्यते ॥४२॥ इति । स लोरप्रसिद्ध प्रवन्धो कानमारमा प्रवाह न विरुद्धयते । पाम् ? 'वर्णपद वाक्यानाम् । कीदृशानाम ? देशवालादिदिनाम् । आदिशब्दात द्रुतविलम्बितादि- भेदिनामपि । यद्येव भदाविशेषात गोशब्द परिवातसम्बन्धे अश्वशब्दोऽपि वाचको भवेदिति अनोत्तरम्- सदृशानाम् इति । क्वचित् सम्बन्धपरिज्ञाने हि भेदिनोऽपि तत्सदृशस्यैव वाचकत्वोपपत्त कुनोऽतिप्रसङग इति भाव । 'लौक्किानामेव सदृशाना न विरुद्धचते न ३० वैदिकानाम्' इत्यत्र समाधानम्- सर्वेषाम् इति । न हि वैदिका नाम लौकिकेभ्यो विशिष्यते। "य एव लौपिश त एव वैदिका' [यावरभा१॥३॥३०] इति प्रसिद्ध । सादृश्यवलादपि दर्शनस्य पारार्योपपत्ते न तत शव्यनित्यत्वप्रतिपत्ति , अन्यथानुपपत्तेर- भावात् । तसर्थापत्यापि तस्य वाधनम्। 'सर्वेदाम् इत्यनेन इदमप्यावेदयति । सादृश्य १ "नित्यस्तु स्यान् दर्शनस्य परार्थ गन्"-जैमिनिसू० 11111८ । न्यायकुमुद टि० पृ०७०।। २सवर्ण-या०1 २० तत ·प्रवचनप्रस्तावः १० १५ २४३४४] ३१९ निबन्धनादपि स एवायमित्यभेदसमारोपवत प्रत्यभिज्ञानादर्थापत्तेर्वा वैदिकाना यदि नित्यत्वपरिकल्पन प्रत्यागमानामपि भवेत् तदविशेपात्, इत्यपौरुषेयतया तेपामपि धर्मादौ प्रामाण्यात् "धर्मे चोदनैव प्रमाणम्” [मी. श्लो० चो० श्लो० ४] इत्यवधारणमनवधारण- प्रयुक्तमिति न तेपा ततो नित्यत्वप्रतिपत्ति तदागमवतामनित्यन्वाभ्युपगमेन बाधनात् । न तहि वैदिकेष्वपि स्यात् “लक्षणयुक्त बाधासम्भवै तल्लक्षणमेव दूषित स्यात" [ प्रमाणवा- तिकाल० ३७१] इति न्यायात् तत्रापि तेषा तदभ्युपगमभावाच्च । तन्न प्रत्यभिज्ञानादे. शब्दे नित्यत्वप्रतिपत्तिः । आत्मादौ तु ततस्तत्परिज्ञानमनुपद्रवत्वादिति न किञ्चिदसमञ्जसमा- सज्यते । कथं पुनरसति नित्यत्वे शब्दस्य प्रामाण्यमिति चेत् क एवमाह-तस्य प्रामाण्यमिति, सम्यग्ज्ञानस्यैव तत्वात्, शब्दस्य तु तत्त्व सत्कारणत्वेनोपचारात् । न च तद्धतुत्वमपि नित्य- त्वात्, अपि तु तदर्थवेदिपुरुपपूर्वकत्वात् । एतदेव दर्शय नाह- वाचः प्रमाणपूर्वायाः प्रामाण्यम् । इति । प्रमाणमिह वागर्थवेदिनः पुरुपस्य ज्ञान तत्पूर्वाया वाचो वचनस्य प्रामाण्यं न नित्य- वापरनामधेयादपौरुषेयत्वात् । अत्रैवोपपतिमाह- वस्तुसिद्धये । स्वतः सामर्थ्य विश्लेपात् सङ्कतं हि प्रतीतते ॥४३॥ इति । वस्तु वागर्थ एव तस्य सिद्धि ज्ञप्ति तदर्थ हि यस्मात् सडकेत समयं प्रतीक्षते वाक्, अत तत्पूर्वाया एव तस्या प्रामाण्यम् । तत्प्रतीक्षत्वमपि कुतस्तस्या इति चेत् ? स्वतोऽन्यनिरपेक्षत्वेन सामर्थ्यस्य वस्तुसाधनशक्ते विश्लेपादभावात् । ननु समयप्रतिपत्तिरपि शब्दस्य शब्दादेव, तस्यापि समयप्रतीक्षत्वे तत्रापि तत्प्रतिपत्तिरन्यत शब्दात्, तत्राप्यन्य- तस्तत इति परापरशब्दप्रतीक्षायामेव कालोपक्षयान्न प्रकृते तत्प्रतिपत्तिर्भवेत् । तस्य तदन- २० पेक्षत्वे तु सिद्ध स्वतोऽपि सामर्थ्यम्,अन्यथा ततस्तत्प्रतिपत्तेरसम्भवात् । तथा च शब्दान्तरस्यापि तदविरोधाद् व्यर्थ तत्प्रतीक्षणमिति चेत्, न, शब्दादेव तत्प्रतिपत्तिरिति नियमाभावात् । भवति हि वालकादेवृद्धव्यवहारदर्शनादपि पदतदर्थादिसम्बन्धप्रतिपत्ति । कस्यचित् जन्मान्तरसस्कारोन्मीलनादपि अभुतपूर्वस्याख्यानकृतोऽपि दर्शनात् । कस्यचित् स्वबुद्धि- वलादपि यया पाणिने –'आदेचो वृद्धि' इति, अदेडो गुण' इति, "वृद्धिरादैच् [पा० सू० २५ १।१।१] इति "अदेड, गुण" [पा० सू० १११।२] इति च तेनैवाभिधानात् । यथा वा तनैव पूज्यपादस्य भगवत 'ऐविति 'एविति च "आरंज' [जनेन्द्र० १६१३१५ ] इति "अदेडोप" [जैनेन्द्र० १११।१६ ] इति च तस्यैव वचनात् । तदेवमनेकधा समयप्रतिपत्ति- सम्भवेनोपपन्न तत्प्रतीक्षयवार्थप्रत्यायकत्व वचनस्य । तदनेकत्वमेव दर्शयन्नाह- स पुनर्वहुधा लोकन्यवहारस्य दर्शनात् । इति । स राखेत । पुनरिति वितर्के । बहुधा कथितेन प्रतिपत्तिप्रकारबहुत्वेन बहुप्रकार इत्यर्थ । कुत एतत् । तथैव लोकव्यवहारस्य तत्प्रतिरूपस्य दर्शनादुपलम्भादिति । साम्प्रत वाच्यवाचवायोविकल्पेनापि सङ्केतस्य भेद दर्शयन्नाह- २ चोदनालक्षणोऽयों धर्म:-जैमिनि० ॥२चोदनैव प्रमाण चेत्येतद् धनधारितम्-'मी० श्लो० । २ एभित्यमिति घशा ! 7 ३० ·१० न्यायविनिश्चयविवरण [३४४-४५ शब्दार्थयोर्विकल्पेन, सन्निवंशोऽनुवर्तते ॥४४||] इति । शब्दो वाचक तस्य विवत्पो नामाख्यातनिपातोपसर्गादिस्पो भेद , अर्यों वाच्यस्तस्यापि जातिद्रव्यणुणक्रियादिस्पो भेद एव विकल्पस्तेन सङ्केतो बहुधा गव्दादेः, तद्विषयस्य विकल्प तस्यापि विकल्पोपपत्तिरिति भाव । यदि वा तयोविकल्पो भेदाभेदयोगुणमुरयभावाभ्या ५ परामर्शस्नेन बहुवेति । तर गुणभावेन भेदविकल्पे अस्यान्नस्य प्राणा इति वाचन मिति । अभेदविकल्पे च इदमन्न प्रोणा इति च सङ्केत गणभूत चान्नस्य प्राणत्वम् प्राणस्थिति- हेतुत्वेन प्राणत्वस्य तत्रोपचारात् । अत प्राणशब्दस्य तद्वाचकत्वमपि गुणत एव । मुस्य- तस्तदुभयविनरूपस्तु एपा निःश्वासादीना प्राणा इति वाचवम्, एते वा नि श्वासादय. प्राणा इति च सईन । कय पुन सडकेतस्य करण यस्माय प्रपन्च ? कथन स्यात् ? अनुपलटनस्य शब्दस्य तदयोगात् । उपलब्धस्याप्युच्चरितप्रध्वसित्वेन सडकेतकालेऽनन्वयादिति चेत्, मा भूत प्रत्यक्षत तत्वाले तस्य प्रतिपत्ति , प्रत्यक्षस्यैव विषयसनिधिसव्यपेक्षत्वेन तदभावेऽनुप- पत्ते । तदुत्तरवालभाविना तु विकल्पेन भवत्येव प्रतिपत्तिस्तस्य सन्निहितवत् विप्रकृप्टेऽपि प्रवृत्ते । तत्प्रामाण्यस्य च द्वितीये व्यवस्थापितत्वात् । एतदेवाह-'शब्द' इत्यादि । शब्दार्ययो. १५ यस्मद्धकेतोऽयमस्य वाचको वाच्यश्चायमस्येति समय स विकल्पेन ऊहापरनामधेयेन प्रमाणेन । यद्येव सर्वस्यापि शब्दस्य प्रमाणविपये एव सद्धकेतात् सत्येवार्थे प्रवृत्ति , नास्ति समयान्तरभेदिनि प्रधानादौ तन सक्तस्यैव तन्नि बन्धनप्रमाणाभावेनासत्त्वात् । तदुक्तम्- "परमार्थकतानत्वे शब्दानामनिवन्यना। न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु समयानरभेदियु" [प्र. वा० ३१२.६] इति चेन्, न, विकल्पेनापि प्रमाणेनैव सङ्केत इति नियमाभावात्, मिथ्या- विक पेनापि प्रायशस्तत्कियादर्शनात् । तद्विकल्पस्य च परपरिकल्पनाया समयान्तर- भेदिप्यर्थेषु भावात् । ततो 'विकल्पैन' इति सामान्येन ब्रुवत शास्त्रकारस्यायमभिप्राय - भावाभावतदुभयविषयत्वात् विकल्पस्य तदुपलित सङ्केतसामर्यादर्थविषयत्वमावहता शब्दानामपि तदविषयत्वमेवोपपन्नम्, न परमार्थंकतानत्वमिति । न च कस्यचित् तस्य २५ परमार्थविषयत्यमिति सर्वस्यापि तत्कल्पनमुपपन्नम्, बुद्विप्वपि प्रसङगात् । शक्य हि यक्तु पावतानले बुद्धीनामनिवन्धना ! न स्यात् प्रवृत्तिरर्थेषु समयान्तरभेदिषु ॥१७९४।। इति । ततो यया बुद्धित्वाभेदेऽपि सामग्रीगुणदोपाभ्या भावाभावादिविषयत्व बुद्धीना तद्वच्छन्दानामपीति समञ्जसम्। ततो न सकेतस्याकरणम्, तत्कालेऽपि विकल्पविपयतया ३० शब्दस्यापनान्तस्यापि परिरफुरणात् । एतदेवाह-सन्निवेशोऽनुवर्तते इति । सन्निवेश मन्दर्भ , स च वर्णानामेव प्रत्रमादनुवर्तते विकल्पम् तद्विषयत्वेनानुमरति । यदि पुन सदस्य वस्तुनि स्वत एव योग्यत्र को दोपो येन सडकेत तनापेक्ष्यत इति चेत् ? उच्यते-तत्सर्वविषयम्, नियतविषय वा पूर्वविकल्पे ततो युगपत् सर्वार्थप्रतीतिप्रसङग । तथा च न ततो नियत- विषय प्रवृत्त्यादिरिति व्यवहारविलोप । तत आह- न सर्वयोग्यता साध्वी सङ्कतान्नियमो यदि। इति । २० १ एवं भा०॥

·इति । २४५-४६] ३ प्रवचनप्रस्तावः सर्वार्थे शब्दस्य या योग्यता सा न साच्ची इति निवेदिताद् दोपात् । नाय दोप, तस्या सङ्घतात् विषयनियमोपपत्ते । एतदेवाह- 'सङ्कतान्नियमो यदि'। अनापि तदेव दूपणम्-तदन्तरस्यानभिधानात् । तथा हि-यदि सत्यामपि योग्यताया सङ्केतस्यापेक्षा स एव तहि-शब्दस्य तदर्थप्रत्यायने शक्तिरिति न स्वतो योग्यता साध्वी। ५ द्वितीयेऽपि विकल्पे दोपमाह- सम्बन्धनियमेऽन्यत्र समयेऽपि न वर्तताम् ।।४५।। इति । सम्बन्धस्य योग्यतारूपस्य नियमो नियतविषयत्वम् तस्मिन् अन्यत्र अर्थान्तरे समयेऽपि शब्दो न वर्तताम् न प्रवर्तत । वर्तते च उर्वश्यादिशब्दस्य देवगणिकादौ प्रसिद्धस्य दादावपि सङ्केतवशात् प्रवृत्ति प्रतिपत्ते । तन्न शब्दार्थयोरपौरुषेय सम्बन्ध सम्भवति । तदेवाह- ततः शब्दार्थयोर्नास्ति सम्बन्धोऽपौरुषेयकः । इति । सुबोधमेतत् । कस्तहि तयो सम्बन्ध । इत्याह- स हि शब्दार्थसम्बन्धो यतोऽर्थः सम्प्रतीयते ॥४६।। इति ॥ यतो यमाश्रित्य शब्दादर्थप्रतिपत्ति स एव तयो सम्बन्धो भवितुमर्हति । स च सङ्केत १५ एक, तबलादेव शब्दार्थप्रतिपत्तेरुपलम्भात् न स्वतो योग्यत्वम् । यद्येव शास्त्रकारेण कथ- मन्यन प्रतिपादितम् ? "योग्यः शब्दो विकल्पो वा सर्वः सर्वत्र चेत्स्वतः । मिथ्यात्व परतस्तस्य चक्षुरादिधियामिव ।। [सिद्धिवि० परि०५] इति । इति चेत्, न, यतो न हि तनापि स्वतो योग्यन्वेन तस्य तात्पर्यम्, अपि तु तदभ्युपगमेन शब्दस्यार्थविषयत्वमिति निवेदन एव तत्रापि तात्पर्यम्, अन्यथा कथमनेदमभि- दध्यात्-'स्वतः सामध्यविश्लेषात्' इति ? कथ बेदम् 'वाचः प्रमाणपूर्वाया. प्रामाण्यम्' इति । स्वत शब्दस्य योग्यत्वे प्रामाण्यस्य स्वत एवोपपत्ते, सतोऽपि पुरुपस्य गुणस्य तन्मिथ्यात्वापाकरण एव व्यापारात् । तन्न शास्त्रकारस्य तन तात्पर्यम्, सङ्केत एव तच्छक्तित्वेन तात्पर्यात् । स्यादाकूतम्-व्यवहाराय सङ्केत , न चानित्यत्वे शब्दस्य ततो व्यवहार, कुन- सङ्केतस्य तस्य तत्समयेऽनन्वयात्, अन्यस्य तदा सम्भवतोऽप्यकृतराद्वैतत्वेनार्थवत्त्वापरि- ज्ञानादिति , तन, सडकेतस्य विकल्पावभासिशब्दोपदर्शनद्वारेण देशकालानविच्छिनसकल. तत्सदृशशब्दविषयतयैव ईदृशमोदृशस्य गमकमितिवत् वाचकमिति च प्रतिपादनेन लिङ्गान्त- ३० रस्येव शब्दान्तरस्याप्यर्थवत्त्वपरिज्ञानात कुतो न व्यवहाराय सडकेत स्यात् ? ततो निपिद्धतत्- "शब्दं तावदनुच्चार्य सम्बन्धकरणं कुतः । व चोच्चरितनप्टस्य सम्बन्धेन प्रयोजनम् ।। १द्रष्टव्यम्-पृ० ३१९॥ " २० ·. १० १५ ३२२ न्यायविनिश्चयविवरणे [३१४७ तेनासम्बन्ध' (म्बद्धय)नष्टत्वात् पूर्वस्तावदनयंकः । उत्तरोऽकृतसम्बन्धो विज्ञायतार्थवान् कथम् ॥" [ मी० श्लो० शब्दनि श्लो० २५५-२५६] निवेदितेन न्यायेन सहकेतकरण स्योत्तरशब्दार्थवत्परिज्ञानस्य च भावात् । लिङ्गेऽपि ५ विद्युदादावस्य प्रसङ्गाच्च । शक्य हि तत्रापि वक्तुम्- लिङ्ग तावदनादर्य सम्बन्धक्थन क्यम् । न च दगितनप्टस्य सम्बन्धन प्रयोजनम् ॥१७९५।। तेनासम्बन्ध्य(म्बद्धच)नष्टत्वात् पूर्व तावदनर्थकम् । पर चानुक्तसम्बन्ध विज्ञायेतार्थवत् कथम् ॥१७९६॥ इति । यदप्यन्यदुक्तम्- "अर्थवान् कतम. शब्द. श्रोतुर्वक्त्रा च कथ्यताम् । यदा पूर्व श्रुतं शब्दं नासौ शक्नोति भाषितुम् ॥ न तावदर्थवन्तं स ब्रवीति सदृशं वदेत् । नार्थवत्सदृश. शब्दः श्रोतुस्तनोपपद्यते ।। अर्थवद्ग्रहणाभावात् न चासावर्यवान् स्वयम् ।" [मो० दलो० शब्दनि० २६०-६२] इति । तदपि तादृशमेव । तथा हि- अर्यवत् क्तमल्लिङ्ग ज्ञातुर्वक्त्रा प्रदर्श्यताम् । पूर्व ज्ञात यदा नासो लिङ्ग दयितु क्षम ॥१७९७।। नार्थवद् दृश्यते तेन सदृश दृश्यते यदि । नार्यवत् सदृश लिङ्ग ज्ञातुस्तत्रोपपद्यते ॥१७९८।। अर्थवद्ग्रहणाभावात् न स्वय चेदमर्थवत् । इति । ततो यथा लघुविनाशिन्यपि विद्युदादो विकल्पावभासिनि सम्वन्धप्रतिपत्तौ परापर- कालभाविनि तत्सदृशे सर्वनापि नन्प्रतिपत्ते , पूर्वोपलब्धस्य अनुपदर्शनेऽपि परस्योपदश्य- २५ मानस्य अर्थवत्त्वप्रतिपनि , अन्यथा ततो वातादिसाध्यप्रत्यायनानुपपत्ते । अस्ति दम्- "वाताय कपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ॥" [पा महा० २।३.१३ ] इति प्रसिद्ध । तथा गदम्यापीति न तत्राप्यय दोपो भापितव्य । ततो युक्त ३० परापरस्यापि शब्दस्य वाचकत्वम् । इदमेव कारिकाखण्डेन दर्शयति- तादृशो वारसः शब्दः सङ्कतो यन वर्तते । इति । पत्र यस्मिन् गन्देय वा सङ्केतोऽयमस्य वाचवो वाच्य इति समय प्रवर्तते तादृश- स्तत्ममान गन्दो वाचकः तानस्यार्थस्य तादृग इति पाठयन्तस्याप्यावृत्त्या सम्बन्धात् । सादृश्याच्च वाचकत्व वर्णस्य वर्णान्तरेण पदम्य पदान्तरेण एव वाक्यादावपि । ततोन १मसम्बदति सम्पग्धमगचा इत्यर्थ । २० ·५ - ? ३४७] ३ प्रवचन प्रस्ताव ३२३ शालाशब्द सम्बन्धपरिज्ञानात् मालादिशब्दस्यापि तदर्थवाचकत्वम्, वर्णमाण सादृश्येऽपि पदरूपतया तदभावात् । यदप्युक्तम्- "सादृश्यात् प्रतिपतौ च भान्तिज्ञान प्रसज्यते । धूमे दृष्टेऽग्निसम्बन्ध वाष्पादिव कृशानुधी ॥" [मी० श्लो० शब्दनि० श्लो० २६९ ] इति । तनोपपन्न वाप्पादग्निज्ञान भ्रान्तमिति धूमस्यैव तत्र प्रतिबन्धपरिज्ञानम्, तत्सा. दश्यस्य शब्दस्य तु तदन्तरसदृशस्यैव तदर्थे तत्परिज्ञानात् । कुतस्तत तज्ज्ञानस्य विभ्रमत्वम् । अपि च, एव धूमान्तरादपि दहनज्ञान भ्रान्त भवेत्, तस्यापि सादृश्यादेव गमकत्वात् । सामान्यस्य तदर्थान्तरस्य प्रत्याख्यानात् । अप्रत्यात्यानेऽपि वाप्पादनलज्ञान भवतोऽपि कुतो भ्रान्तम्, धूमसामान्यस्य तनाभावादिति चेत् न, पाण्डुत्वादेर्भावात् । तद्विशेषस्याभावादिति १० चेत्, ममापि तहि सादृश्यविशेषाभावात् भवतु ततस्तज्ज्ञान भ्रान्तम्, न तद्वत शब्दात तदर्थज्ञानमिति सम समाधि । तत सूक्तम्-'तादृशो वाचक' इत्यादि । भवतु तादृशस्य वापरुत्व शब्दस्य मयापि तथा तदभ्युपगमादिति सौगत , तन्न तन्मते शब्दस्य वासम्भवात् । स हि पदादिरूपो न विना वर्णव्यवस्थितिमवस्थातुमर्हति । वर्णक्रमसन्दोहस्य पदत्वात्, पदक्रमसद्धयस्य च वाक्यत्वात् । स च वर्ण क्षणक्षीणेकनि- १५ स्वभाव , क्षणपर्यायप्रवृत्तानेकध्वनिरूलो वा प्रकारान्तरानिरूपणात् ? न तावदाद्यो विकल्प , अनभ्युपगमात्, क्रमप्रवृत्तासडत्येयध्वनिभागपरिनिष्ठितात्मा हककोऽपि वर्णस्तस्याभिप्रेत । तपासण्येयक्षणनिमेऽपरिसमाप्तिरिति वातिको श्रवणात् । नापि द्वितीयो विकल्प , ध्वनिक्षणाना निरन्वयविनाशे हेतुफ्लभावानुपपत्त्या तन्निबन्धनस्य पौर्वापर्यस्यासम्भवात् । निरूपिता च तत्र तदनुपपत्ति । सम्भवत्यपि तस्मिन् कथ बहुप्वेकव्यपदेशोऽयमकारो २० गकारो वेति ? तेवक्त्वस्य कल्पनात् तद्रूपत्वाच्च वर्षदेरिति चेत्, ननु कल्पनमपि शब्दादेव 'विकल्पाः शब्दयोनय” [ ] इति वचनात् । स' शब्दो यदि स एवाकारादि तहि 'विकल्पात्तस्य, ततो विकल्पस्य निप्पत्ति' इति परस्पराश्रायात् नोमयस्यापि सम्भव स्यात् । अथान्य एव स शब्दो यतो विकल्प इति, तन्न, तस्थापि तत एव कल्पने तथैव दोपात् । पुनरप्यन्यत तत्कल्पितादेव याव्दात् तद्विकल्पपरि- २५ कल्पनायामितरेतराश्रयप्रवाहप्राप्ने । विकल्पान्तरकल्पितात् ततस्तत्कल्पनमित्यपि न युक्तम् , तदन्तरस्यापि स्वकल्पितादेव शब्दादपरापरस्मादुत्पत्तिपरिकल्पनाया पूर्ववद्दोपात्, तस्यापि तदन्तरकल्पितात् ततस्तत्परिकल्पनायामनवस्थाप्रान्ते । नाय दोपो हेतुफलभावनानादित्वात् शब्दाकारावभासिनो विकल्पप्रवाहस्येति चेत्, न, एवमपि तदसम्भवात् । तथा हि- अवस्तुसन् यदा वर्ण सदा तत्कल्पनाकरी। बुद्धिस्तन्मानरूपत्वात्कथ वस्तुसती भवेत् ॥१७९९।। यत शब्दस्य सा हेतुस्तस्या शब्दोऽपि वा फलम् । न ह्यसत्तास्यचिद्धेतु कार्य वा व्योमपुप्पवत् ।।१८००।। १'सर्वान्त्योऽपि हि वर्णमा निमेषतुलितस्थिति । सच क्रमादनेकाणुसम्बन्धेन नितिष्ठति ॥" -प्र वा० २१४९५ । "स चाक्षिनिमेषकालस्यायो अकारादि अनेकेपामासरतम सशिताना पकामाला द्वयवर्तिमामणूना सम्बन्धेनाकमणेन निमेषकालसहितेन क्रमाद् भूय क्षणव्यवधानात् नितिष्ठनि परि- समाप्यते ।"-मनोरथन। - ५ -- ·तत्त्वत ३२४ न्यायविनिश्चयविवरणे [३२४७-४८ स्प यदपि सत्तम्या सवेदनमभीप्सित्तम् । न तस्य निर्विक्त्तत्वात् शब्दकारणकार्यता ॥१८०१॥ तन्न शब्दस्यावस्तुसत्त्वे विकल्पसम्भवः यतस्तस्करपनमित्ययुक्तमिदम्-"विकल्प- योनय शब्दा" [ J इति । तन्न सौगतमते शब्दस्य सम्भव , वर्ण- ५ स्यैवानवस्थितौ तलमात्मन पदादेरप्यव्यवस्थिते । एतदेवाह- क्रमेणाचार्यमाणेपु ध्वनिभागेपु केचित् ।।४७|| न वर्णपदवाक्याख्या अधिकारेप्चसम्भवात् । इति । न हि मूक्ष्मसमयावसायिनयोपजायमानेषु फेपचिन्नादस्पेनवयवेषु वर्णादिव्यपदेगा सम्भवन्ति , तेपामेव निरन्वयविनश्वरतया विकार विकराना हेतुपल भावानधियतया १० व्योमारविन्दमकरन्दप्ररयानामप्रत्याभूमित्वेन कपनया च वर्णादिव्यवस्था- पनानुपपत्ते । एतेनैतदपि प्रत्युक्त यदुक्त केनचित्'-"क्षणिक शब्द अस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति विभु'- द्रव्यविशेषगुणत्वात् सुखादिवत् ।" [ ] इति , तथा हि शब्दस्याप्रतिपत्ता- वाश्रयासिद्धि लिङगस्य । प्रतिपत्तौ तत्र तस्य वारणत्व वक्तव्यम् "अर्थवत् प्रमाणम्" १५ [ न्यायभा० १११११ ] इत्यन कारण [त्व ] स्यैव विषयत्वव्यास्यानात् । तस्य च न सहजन्मनस्तत्कारणत्व तस्य तत्प्रतिपत्त्या युगपनिप्पनयाऽनपेक्षणात । न प्रागधिगतजन्मनोऽपि तदुत्पत्तिममयमप्राप्य निवृत्तस्य 'अनधिगतजन्मनोऽपि तस्य तद्धेतुत्वप्रसगात् । न हि किञ्चिदन निवन्धन यदुत्पद्याभूतमेव कारण नानुत्पद्याभूतमिति भीरूपत्वस्योभयत्राप्य- विशेषात् । ततस्तत्ममयप्राप्तस्यैव तस्य' तत्कारणत्वम् । तथा च न क्षणिक व प्रागिव २० पश्चादपि तस्य समयान्तरप्राप्तेरवश्यम्भावात्, अन्यथा प्रागपि तदभावोपनिपातात् । एतेन क्षणषट्कस्थायि व क्षणिकत्वमिति प्रत्युक्तम् । यत - क्षणात् क्षणान्तर गच्छन्नित्यो यद्युक्तमार्गत । क्षणपट्क क्रमस्थायी सुतरा नित्यता व्रजेत् ॥१८०२।। कथमेव चलत्व क्स्यचिच्छब्दस्य यदि तस्यापि समयान्तरप्राप्तिरावश्यकात्त- २५ (वश्यिका त) दभाव' एव तदुपपत्तेरिति चेत्, न, तत्प्रा तावनुपलभ्यत्वेनापि तदुपपत्ते । न चोपलभ्येतरयोरेकत्वानुपपत्ति , युगपदिव क्रमेणापि तदविरोधात् । अस्ति च युगपत्तयोरे- कत्वम्, उपलभ्यस्यैव शब्दस्य क्षणक्षयात्मनाऽनुपलभ्यत्वात् । तेनाप्युपलभ्यत्वे प्रवृतस्यानु- मानस्य वैफल्यात् । विप्रतिपत्तिनिवर्तनार्थत्वान्नेति चेत् कुतस्तस्य तदर्थत्वम् ? निश्चय रूपत्वादिति चेत्, न प्रत्यक्षस्यापि तद्रूपस्यैव भवना प्रसिद्ध । तथापि तद्विषये विप्रति- ३० पत्तावनुमानविषयेऽपि म्यादिति पुनस्तन्निवर्तनार्थ प्रमाणमन्यदन्वेषणीयम्, तत्राप्येवमन- वस्थितेनं कदाचिदपि तनिवृत्तिर्भवेत् । ततोऽनुपलभ्यतद्रूपविज्ञानार्थत्वमेव तस्योपपतमिति सिद्धमुपलभ्येतरस्वभावयोरेक्त्व युगपत् । एव कमेणापि श्रावणस्य तत्स्वभावपरिहारेण शब्दपरिणामिनो भावस्य पुनरवस्थितिसम्भवात् । तन प्रकृतादनुमानादेकान्तत शब्द १विकल्पानाम् ग्रा० । २ वैशेपिरण। ३ विभुद्रव्यमाशशम् । ४ अनुत्पणस्यापि। ५ सदस्य प्रतिपत्तिकारणत्वम् । ६ समयान्तरमाप्त्यभावे एव चनवोपपते । ७ चलस्वोपाने । - दशदस्य लक्षण-पा० ।

·. ? ३४८] ३ प्रवचनप्रस्ताव. क्षणिकत्वमाधनमुपपन्नम् । कञ्चित् तत्साधनेन विरुद्धत्वादनकान्तिकत्वाच्च । व्यभिचारि हीदमनुमान भावनादिना, लस्यात्मगुणविशेषस्याक्षणिकत्वेऽप्यस्मदादिप्रत्यक्षत्वे सति विभुद्रव्यविशेषगुणत्वात् । न चायमपि क्षणिक एव कालान्तरे तदभावेन तत्फलस्यानुदय- प्रसङ्गात् । न चवम् । भावनाधर्माधर्माणा भवान्तरेऽपि फलदायित्वेन परस्यापि प्रसिद्ध । नापि तन हेतुविशेषणम् 'अस्मदादिप्रत्यक्षत्वम्' असिद्धम् . मानसेन प्रत्यक्षेणास्मदादि ५ भिरपि तस्य प्रत्यक्षीकरणात् । कथमन्यथा ‘यावान् कश्चिद् गुण स सर्वोऽपि गुण्याश्रित' इति साकल्येन व्याप्तिप्रतीति ? यत "द्रव्याश्रिता बुद्धचादयो गुणत्वात् रूपादिवत्' । ] 'इत्यनुमानमुदयवदवबुद्धघेत यत आत्मसिद्धि । यदि पुनरेव विशेषणम्-'अस्मदादिवाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वे सति' इति, न चैत्र व्यभिचारो भावनादौ तदभावादिति , न तर्हि सुखादिवदिति निदर्शनमुपपन्न साधनवैकल्यात् , तदपि तद्विशेषणकस्य विभुद्रव्यविशेषगुणत्वस्य तनाभावात् । कुतो वा श्रोत्रस्य वाह्येन्द्रि यत्व यतस्तद्विपयस्य सदस्य बाह्येन्द्रियप्रत्यक्षत्वमवकल्प्येत ? अनन्त शरीरवृत्तेरिति चेत्, न, कर्णशप्कुल्यवगुण्ठितत्वेन तदन्तर्वतिन एवाकाशस्य श्रोत्रत्वोपगमात् । आत्मना तस्याऽ- । सयोगादिति चत्, न तहि नयनादेर्वाह्येन्द्रियत्व तन तत्सयोगभावात्, अन्यथा आत्मनोऽ- सर्वगतत्वप्रसङ्गो मूर्तरपि नयनादिभिरनभिसम्बन्धात्, तत्सम्बन्धलक्षणत्वाच्च व्यापित्वस्य । भवतु तहि मनोऽधिष्ठितत्वादेव नयनादेरिव श्रोन स्यापि याद्येन्द्रियत्वमिति चेत्, तद- नधिष्ठाने को दोपो यतस्तत्परिकल्पनम् ? युगपद्ज्ञानोत्पत्ति रेय, रूपादीना युगपदपि सन्नि- धानसम्भवादिति चेत्, न, तदुत्पत्तिकमनियमस्यादृष्टवशादपि शययकल्पनत्वात्, सत्यपि मनसि तस्यावश्यापेक्षणीयत्वात् अन्यथा सर्वकार्येषु तस्य साधारणहेतुत्वानुपपत्ते । न चैव मनस इव नयनादेरपि वैयर्थ्यम् , तस्य गोलकादिरूपस्य दृष्टत्वेनाशक्यप्रतिषेधत्वात् । शक्ति- रूपस्य शक्य एव प्रतिपेध, तत्प्रसवाभिमतस्य रूपादिज्ञानभेदस्यादृष्टभेदादेवोपपत्तेरिति चेत्, यद्येव प्रतिपद्यसे न किञ्चिदनिष्ट 'तद्भदस्यव क्षयोपशमविशेषापरनामधेयस्य साक्षानयनादित्वेनाम्माभिरभिधानात्, गोलकादेस्तदधिष्ठानतया गवाक्षस्थानीयस्यैवो- पनारादेव रूपादिज्ञानहेतुत्वपरिकल्पनात् । तत श्रोत्रस्य बाह्येन्द्रियत्वानुपपत्तै अस्मदादि- प्रत्यक्षत्वमेवावशिष्यत इति तदवस्थो व्यभिचार, तद्विशेषणस्य हेतोर्भावनादौ साध्य- २५ विपर्ययेऽपि भावात् । असिद्धश्चाय हेतु विभुद्रव्यविशेषगुणत्वादिति, आकाशे तस्य तत्वार्यतया समवायाद्धि तद्गुणत्वम्, न चासौ तस्यास्ति अनुपरमप्रसङ्गात् । निरूपित चतत्- "कारणस्याक्षये" 'इत्यादौ । एतेन सुखादेरप्यात्मकार्यत्वेन तद्विशेषगुणत्व प्रतिपिद्ध बोद्ध- व्यम् । ततो नात क्षणिकत्वप्रतिपत्ति शब्दस्य असिद्धत्वात्, निदर्शनस्य सावनवैकल्याच्च । तन्न योगमतेऽपि सम्भव शब्दस्य । स्वमते तु तत्सम्भव दर्शयताह- शब्दभागाः स्वहेतुभ्यः समानोन्नयहेतव ॥४८|| इति । थोतग्रहणयोग्या परिणामा शब्दा त एवं प्रतिदिशमनेकरूपतया विभज्यमान- त्वात् भागास्ते समानस्य सदृशस्य प्रनिश्रोतमात्मप्रापणस्य उन्नयस्य हेतव इति । कुत १ "सुखादय क्वचिदाश्रिता गुणत्वादरूपादिवत्" -प्रश० व्यो० पृ० ४०६ । २ सर्वमूर्तमद्रव्य- सयोगिस्वं व्यापिरवम् । ३ अदृष्टस्य । ४ अष्टविशेषस्यैव । ५ न्यायवि० श्लो० ॥१०६ । पृ० ४१०। . . २० E ·३२६ न्याययिनिश्चयविवरणे [३२४९ पुनस्ते स्वय भवन्तस्तदुन्नयस्य हेतव इति चेत् ? स्वहेतुभ्य एव। स्वहेतवश्च तेपामुपा- दानतया पुद्गलविगेपा, सहकारितया च ताल्वादिस्थानप्रयत्लभेदास्तेभ्य एव । कथमेवमपि युगपत् समानानेकवर्णोत्पत्तिरिति चेत् ? योगपद्येन बहुभिरुपलम्भादेव । न चायमेकत्वे वर्णस्य सम्भवति, एकश्रोत्रविष्टस्य तदैव तदन्तरप्रवेशासम्भवात् । एकस्यापि व्यापिन ५ सम्भवत्येव युगपदनेकतत्प्रवेश इति चेत्, न, तथापि समग्रस्य तदसम्भवात्, असमग्रो. पलब्यस्य च वाचकत्वान्पपते । एतदेवाह- सकलाग्रहणात् [तेषां युक्ता हि श्रीगोचरा-]। इति । सकलस्य समग्रगदपरिणामस्य यद् अग्रहणम् एकत्वाभ्युपगमे प्राप्त तस्मात् समानोन्नपहेलव एव त इनि । यद्येव कथमेव एव शब्दोऽस्माभिरधावीति तदुपलब्धिमता १. सवाद इति चेत् ? न, सादृम्यादपि तदुपपत्ते । दृश्यते हि ततोऽपि तथासवाद -यथैक एवाहार पडिस्नगतानामिति । ततो युगपत् सकलाकारतया भिनदेशव्यवस्थितानेकप्रतिपत्त- गोचरत्वादनेक एव शब्द । श्रोरस्याप्राप्यकारित्वेनैकस्यापि शब्दस्य तथा तद्विपयत्वोपपत्ते नातस्तन्नानात्वप्रति- पत्तिरिति चेत्, न, तत्प्राप्यकारित्वस्यानुमानत प्रतिपत्ते । प्राप्यकारि श्रोत्र प्रत्यासन्न- १५ ग्रहणात साधर्म्यण प्रागवत्, वैधयेण नयनवत् । न चैव दिग्विभागस्य दूरादिभावस्य चाप्रतिपत्तिरेव, श्रोत्र प्रति दाब्दस्याभिपतनविरोपादेव प्राच्योऽयमुदीन्योऽय प्रत्यासनोऽय. मन्यथा वेति तत्र प्रतिपत्ते मम्भवात्, प्राप्यकारिण्यपि घ्राणेन्द्रिय तत एव तद्भावात् । वथमन्यथा पिपीलियादीनर गन्धाभिपतनदिभिमुखतया प्रत्यासले दूरे वा गन्धद ये प्रवृत्ति एव तर्हि दरत्वम्यासन एव तन प्रतिभासनात् श्रोत्रज्ञान कथमभ्रान्तमिति चेत् ? न, शब्द- रूपस्य सत एव तन प्रत्यवभासनात् । भ्रान्तेतरात्मकत्वमेक्त्र विरुद्धमिति चेत् न, दृष्टत्वात् । क्थमन्यथा साकारज्ञानवादिनस्तवाप्यय न दोप-ज्ञानान्तर्गतत्वेनादूरस्येव नीलादेर्दू रतया प्रत्यवभासनात् । न हि तद्विपय ज्ञानमपि दूरमेव शरीरस्य निर्शानत्वापत्तः। ज्ञानान्तरेण तस्य मज्ञानत्वमिति चेत्, न, तस्य निर्विषयस्याभावात्, सविपयस्य पूर्ववद्- र-वापत्ते , पुनरपि ज्ञानान्तरेण तस्य सज्ञानत्ववल्पनायामव्यवस्थितिप्रसङ्गात् । तन शरीराद् २५ बहिनिकपनम्पपन्न नि शरीरस्य ज्ञानम्याप्रतिवेदनात् । ततो दुष्परिहरमेवाप्राप्यकारि थोत्रादिय ब्रुवतोऽपि तवाने विभ्रमेतरात्मयत्वमिति न तेन वय पर्यनुयोक्तव्या । ततो युक्त श्रोत्रस्य प्राणादिवत् प्राप्यकारित्वम्, अन्यथा नयनादिवत् प्रत्यासम्भग्राहित्वाभाव- प्रमगात् । अस्ति च तदम्पोटकध्वानादे कविवगन्तवंतिनोऽपि तेन प्रतिवेदनात् । न चैतदप्राप्पवारिणि चक्षुपि दृष्ट नदन्तर्गतम्याजनादेस्तनाप्रतिपत्ते । तथा च यस्यचित् ३० सुभाषितमपि "म स्यमलमक्षि पश्यति शशिनि क्लङ्क निस्पपिप्यति" ] इति । चक्षुरपि प्राप्यकार्येव वाद्येन्द्रियत्वात् त्वगादिवदिति चेत्, अब चक्षुर्यदि गोलक्मेव न हि तत्र प्राप्यकारित्वमाधनमुपपन्नम्, तत्पक्षस्य अनुप्णाग्निपक्षवत् प्रत्यक्षेण वाधनात्, विपयविप्रकृष्टस्यैव हि गोरयस्य प्रत्यक्षेण प्रवेदन न नत्याप्तस्य । रश्मिद्वारेण तत्प्राप्तस्या- स्येव तस्यानुमानत प्रतिपत्ति । तच्चेदमनमानम्-रहिमकरापालत चक्षु वान् १ च धोत्रे माया परिस्सिन्दाते याभेन्द्रियस्यात् स्वगिन्द्रियव" -न्यायवा० ता. पृ०७३। .पू. ७५रि०२० 7 २० म्यायामु. दि ·. इति । श४९] ३ प्रवचनप्रस्तावः ३२७ प्रदीपवत् । 'तैजस च तत् रूपादीना मध्ये रूपस्यैव प्रकाशकत्वात् तद्वदेव । ततो गोलकादभि- सर्पतस्तकलापस्य विषयप्राप्तेः प्राप्यकार्य चक्षुरिति चेत्, अत्र यदि गोलकस्य स्वतो रूपप्रकाशकत्व रश्मिकलापकल्पनस्य वैयर्थ्यम् । तत्कलापद्वारकमेव तस्य तदिति चेत्, कथ तदसिद्धौ तस्य तद्द्वारक तत्प्रकाशकत्वम् ? तत्सिद्धिश्च यद्यन्यत , तदेवोच्यता कि तेजसत्वेन तेजसत्वादेवेति चेत्, तर्हि तस्मात् तत्कलापसिद्धौ तद्वारक तस्य रूपप्रकाश- कत्व ततोऽपि तैजसत्व सिद्धयतीति कथन्न परस्पराश्रय स्यात् । तन्न तत्कलापसिद्धिरिति न तवारकमपि चक्षुप प्रायकारित्वम् । कथ वा प्राप्यकारित्वे तस्य व्यवहितविपयत्व प्राप्त्यभावात् । दृश्यते च शुद्धस्फटिकघटीभित्ति व्यवहितस्यापि वस्तुनस्तेन प्रकाशनम् । तस्यास्त्येव तेन प्राप्ति तद्भित्तेनिर्भेदादित्यपि न सङ्गतम् , तदन्तर्गतस्य जलादेर्बहिरव- स्त्रसनप्रसद्धगात् तच्छिद्रानुपलब्धेश्च । न तस्य तेन प्रकाशन तत्प्रतिविम्बस्यैव बहिरपक्रान्तस्य १० प्रकाशनादित्यपि मन्दमतेरेव स्पन्दितम् , अन्तर्गतस्य वहिप्प्रतिविम्वापक्रमानवलोकनात् । तस्मादप्राप्यकार्येव चक्षु । तथा चोपपन्न श्रोनस्य प्राप्यकारित्वे तस्य वैधर्योदाहरणत्व साध्याव्यावृत्तिदोपाभावात् । तत श्रोत्र प्राप्यकार्येव उक्तान्न्यायात् । एतदेवाह- तेषां युक्ता हि श्रोत्रगोचराः। तेपा शब्दभागाना मध्ये युक्ता श्रोनेण सम्बद्धा हिरवधारणे श्रोत्रस्य गोचरा १५ विषया अन्यथा प्रत्यासन्नवाहित्याभावप्रसङ्गादिति मन्यते । किं पुनरिद श्रोनेन्द्रियस्य प्राप्यकारित्वोपकल्पनम् ? आकाशमिति कश्चित्', तन्न, तस्य विभुत्वेन दूरभूतानामपि शब्दाना प्राप्त्यविशेषेण ग्रहणप्रसङ्गात्, तरयकत्वेन सर्वेपागेकोनत्वापत्त्या सर्व विषयस्यकेन एकविषयस्य सर्वैरपि ग्रहणापतेश्च । न च तस्य प्रदेशवत्व यतोऽदृष्टविशेषोपनिवद्धसस्कारा- धिकरणस्य तत्प्रदेशस्य श्रोनत्वात्, तेन च दूरभूतानामप्राप्त प्रथमो दोप, नापि द्वितीय- स्तस्य प्रतिमाणिभेदेन श्रोरनानात्वस्यैवोपपत्तेरिति व्यवस्थाद्वय परिकल्प्येत, निष्प्रदेशस्यैव तस्याभ्युपगमात् । कल्पितस्य च तत्प्रदेशस्याकिञ्चित्करत्वात् । तदुक्त कुमारिलेन- "आकाशश्रोनपक्षे तु विभुत्वात्प्राप्तितुल्यता। दूरभावेऽपि शब्दानामिति ज्ञान प्रसज्यते ॥ श्रोत्रस्य चैवमेकत्वं सर्वप्राणभृता भवेत् । तेनैकश्रुतिवेलाया शृणुयुः सर्व एव ते ॥ धर्माधर्मसंस्कृतः। नभोदेशो भवेच्छोत्रं व्यवस्थाद्वयसिद्धये ॥" [ मी० श्लो० शब्दनि० ५६--५९ ] इति । तत क्षयोपशमविशेषाधिकरणजीवप्रदेशावष्टब्ध पश्चिच्छरीरावयव एव थोत्रमिति स्याद्वादिन , तत्सस्पर्शनैव शब्दस्य प्रत्यवभासनात् । शब्दावभासन होन्द्रिय प्रोतम् । तच्च तदवयव एव युक्त , तत्सम्बन्धादेव तस्योपलम्भात् तदभावे च विपर्ययात् । तथा च 'पुद्गल- पर्याय शब्द शरीरावयवसम्बन्धेनोपलभ्यमानत्वात् शीतातपादिवत्' इत्यनुमानविजृम्भणात् नाकाशगुणत्व तस्य तद्वदेवेति प्रतिपादित भवति । एतदेव दर्शयन्नाह- १ "तेजसवं तु तस्य रूपादिपु मध्ये नियमेन रूपस्यैवाभिव्यनरत्वात् प्रदीपचन्'-प्रश० कन्द. १०४० । न्यायकुमु० पृ. ७६ दि० २१२ वैशेपिक 1३ याकाशस्य । २० २५ तस्यातवयवत्वाच्च न ·. ? - - . भ्यायविनिश्वयविवरण [३१४९-५. परिणामविशेपा हि भावानां भावशक्तयः ।।४।। ध्वनगस्तत्समर्थानाम् [अभावाटतिरेकिणाम्] ।। इति । ध्वनयो वर्णादिरूपा शब्दा, सामान्यवचनादपि ध्वनिशब्दात् क्रमवशेन तेपामेव प्रतिपत्ते । ते न नित्या नाप्यन्यहेतुकास्तत्र दोपाभिधानात्, अपि तु परिणामविशेषा. परि- ५ णामा श्रवणज्ञानयोग्या विवस्ति एवान्येभ्यश्छायातपादिपुद्गलविवर्तभ्यो विशिष्यमाणत्वा- द्विशेषास्ते च तद्विशेपा । केपाम् ? तत्समर्थाना तन परिणामविगेपेषु ये समर्थास्तद्रूपा- वाप्तियोग्यास्तेपाम् अतरसमर्थाना तदनुपपत्ते । अहद्वकारस्यैव तहि ते तद्विशेषा भवन्तु शब्दतम्मानम्माहड़यारिकत्वेन पारम 'प्रतिज्ञानादिति चेत्, न, तस्य चिद्रूपस्यामूर्तत्वेन मूर्ततद्विशेषासम्भवात् । अचिद्रूप एवाहयारोऽप्यनित्यत्वात् क्लशादिवदिति चेत्, न, १० स्वतस्तन चिद्भावस्य प्रतिपत्ते । चित्सम्पर्कोपनिवन्धना तन तत्प्रतिपत्तिनं स्वतश्च तन्या- दिति चेत्, न, तत्सम्पर्वेऽपि स्वय तत्परिणामविकले तदयोगात् । अन्यथा परिणाम- विशेपेप्वपि तत्प्रसङग तेषामपि व्यापिना चैतन्येन सम्पर्शविगेपात् । अहडकारे विशिष्ट- स्तत्सपर्क इति चेत् , स 'कोपरोऽन्यन ताद्रूप्पादिति ? ततश्चिद्रूप एवाहडकारो निर्वाधात् तत्प्रत्ययात् । न चानुमानेन तस्य वाध , विषयानुभवे चिद्रूपेऽप्यनित्यत्वस्य भावेन व्यभि- १५ चागत् । मोऽप्यचिद्रूप एवेति चेत्, कथ तन चिद्व्यवहारो यत इदमुच्येत-"बुद्धधध्य- वसितमयं पुरुषश्वेतयते" [ ] इति । . चिच्छायासक्रमादिति चत् , तेन तर्हि व्यभिचार चिद्रूपत्वेऽपि तस्यानित्यत्वात् । तनापि तत्सकमान्तराताद्रूप्य- कल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गत् । तन्नाहडकारविवर्तत्व शब्दानामित्यपर्यालोचितवचनमेतन्- "अभिमानोऽहडकारस्तस्मात् द्विविध प्रवर्तते सर्गः । ऐन्द्रिय एकादशकस्तन्मानपञ्चश्चापि ॥" [सारयका० २४ ] इति ततस्तत्सामर्थ्य पुद्गलविगेपाणामेव तत्र तद्व्यवस्थापनात् । कुत पुनस्तेपा तद्वि- शेषत्वमेव नकान्तनित्यत्वादिकमिति चेत् ? उत्तरम्-'भाव' इत्यादि । भावः स्वपरज्ञानादे कार्यस्योत्पाद तन शक्तिर्येपो ते भावशक्तय ध्वनयो हि यस्माततस्ते तद्विशेपा एव नकान्त- २५ नित्यादय तत्र तच्छक्तित्यायोगस्य निरूपणात् । परिणामविशेषोऽपित 'गौरश्व' इत्यादौ ६ गदो यत्रार्थप्रत्यायवत्वेन पदव्यपदेश का प्येत ? पश्चाद्भावी विसर्जनीय इति चेत्, न, तस्य केवलस्याप्रत्यायक्त्वात्, पूर्व- वर्णानामपार्थक्त्वापत्ते । तहि ते सम्भूय तस्य प्रत्याय वमिति चेत्, न, नियतक्रमत्तिना तेपा योगपद्याभावेन सम्भूयकारित्वानुपपत्ते । तदनन्तरोपलब्धिविशिष्टस्य तस्य प्रत्यायवत्व- ३० मित्यपि न प्रातीतिवम् , केवलतदुपलब्धेतदनन्तरोपलब्धेश्च तत्काले वर्णाभावेन परस्पत्तो भेदानुपपत्ते । नहि निरन्वयप्रध्वस्तानामनुत्पनाना च तदा तेपामभाव परस्परतो भिद्यते यतस्तदनन्तरोपलब्धिरर्थप्रतीतेरङ्गभावमनुभवति न केवलोपलब्धिरिति प्रतीम । "तस्माद्- वर्णव्यतिरेकी वर्णेभ्योऽसम्भवन्नयंप्रत्यय स्वनिमित्तमुपकल्पयति तदेव पद स्फोटास्यं न १ सांस्य प्राह । २ "भूतादे तमोबाहुल्यात् गौणीभूतसरवरजस भूतादिनाम्न पूर्वाचार्यनिरूपिता दारात् तन्मात्र शब्दादिपञ्चको गणो जायते ।"-साख्यका० २५। माठरवृ. । ३ अहारस्य । ४कोपिपरो-पा०५-शेपेऽपि मा। २० ·? " १५ ३१५० ३प्रवचनप्रस्तावः वर्गास्तत्समुदायो वा” [स्फोटसि० पृ० २८] इति मण्डन , सोऽपि न स्फोटमण्डने पण्डितः; वर्गानामेव क्रमविशेषाधिष्ठानाना पदत्वेन प्रत्यायकत्वोपपत्ते पदान्तरकल्पनावैफल्यात् । तेषामितरेतरकालपरिहारवता कथमेकस्यां प्रत्यायनक्रियायामुपयोग. सहकारित्वानुपपत्तेरिति चेत्; इतरेतरदेशपरिहारवतां कर्मकादिकारकाणामपि कथं क्वचिदेकत्र कार्ये व्यापार. एककालगतत्वादिति चेत्, वर्णानामप्येकवुद्धिगतत्वादिति किन्न स्यात् ? नहि प्रतिवर्ण तद्बुद्धिभेद: कारकैप्वपि तद्वत्तदर्थभेदेन युगपदप्यतेकतत्प्रतिपत्तेरभावापत्ते । न च तदभ्यु- पगमो न्याय्यः प्रतीतिविरोधात् । ततो युगपद्भाविनां कारकाणामिव क्रमभुवा वर्णानामप्ये- कस्यां बुद्धौ विषयभावेनोपनिपातादुपपन्न एव तेपामेकत्र विषयप्रत्यायने व्यापारः। ततो यदुक्तम्-"इदं तावदयं वर्णवादी प्रष्टव्यः गौरश्व इति वा केवलोच्चारणे वा को विसर्जनीयस्य भेदो यत्कृतोऽर्थधीभेदः, प्रत्ययभावाभावौ च ? नन्वेवं विशेषः क्वचिदसहायः क्वचिद्वर्ण- १० विशेषसहाय इति । क्व पुनरत्र सहायता यदा विसर्जनीयसमयेन वर्णान्तरोपलब्धिरस्ति। कार्ये खलु व्यापारवतः सहायता, न चासतस्तदा व्यापृतिरस्ति ।" [स्फोटसि० पृ. ३३] इति; तत्प्रतिविहितम् । विसर्जनीयसमये गकारादीनामभावेऽपि स्वसमये भावेन सत्सहायतोपपत्ते', अन्यथा दण्डादीनामनधिगतचक्रदेशानां तत्सहायत्वाभावप्रसङ्गात् , तदानीमसतामिव तत्रा- सतामपि व्यापारानुपपत्ते । दण्डाद्यभिन्नदेशा अप्येकं चेत् कर्म कुर्वते । भिन्नकाला. कथं तद्वद्वर्णा अपि न कुर्वते ।।१८०३।। सर्वत्रैवं प्रसङ्गश्चेत्कालभेदाविशेषतः । भवेदेवं यदा न स्यात् प्रत्यासत्तिनियामिका ॥१८०४।। अन्यथा देशभेदेऽपि कार्यकारित्वमिच्छत' । वादिनोऽप्येष दोपः किं मूर्धानं नाधिरोहति ॥१८०५।। प्रत्यासत्तिश्च प्रतिपादितव । क्रमविशेषाधिष्ठानत्वे सत्येकवोधोपारोहितत्त्वमिति । न चेदमप्यत्र चोद्यम्-अत्रामो हि वोधः कथं तदुपारोहिणां वर्णानां क्रम इति ? 'कथं न हि तदुपारोहित्वं नाम तेपा तदनुप्रवेश अपि तु तद्विपयत्वम्, तच्च अतत्कालानामप्यतद्दे- शानामिव सम्भवतीति ऋमानुपद्रयात् । निवेदितं चैतत् “यदा यत्र" इत्यादिना' तत इदं २५ प्रत्याख्यातग्-"न चैकं प्रत्याख्यानं (प्रख्यान) नानावर्णावयवात्मनि पदे भिन्नम् अवध्यवधि- मद्भावमवेक्षितुं क्षमते।" [स्फोटसि. पृ०६८] इति , देशकृतस्येव प्रासादस्तम्भेषु कालकृत- स्यापि वर्णेषु पौर्वापर्यस्यावध्यवधिमद्भावस्यावेक्षण प्रतिप्ररयानस्यैकस्यापि प्रत्यभिज्ञान- विकल्पस्य सामोपपादनात् । यदि वर्णा एव पदं तदा तेषामनेक्वनतृकतया योगपद्येऽपि वर्णत्वस्थानच्युतः किन्न पदत्वमिति चेत् ? न; क्रमवतामेव तेषां पदत्वेन सम्प्रदायात्, ३० तत्प्रधानत्वाच्चार्थप्रत्यायनस्य । कमान्तरपरिग्रहे तहिं पदत्वम् अक्रमत्वाभावादिति चेत् ; नः तस्मिन्नर्थे तरकमस्यैव पदभावाङ्गत्वात् । अर्थान्तरत्वे तु कमान्तरस्यापि तदङ्गत्वान्न निपेद्धयत' एव, राकेति कारेति पौर्णमासी-बन्धनागारयोः, नादीति दीनेति नादवत्-कृच्छ- १ खदानों व्या-पा० 1 २ कयामिति पदमधिकं भाति । ३ न्यायवि० श्लो० ॥४२॥ ४ 'न चैकस्मिन् नानावर्णाक्यवारमनि...-स्फोटसि० पृ०६५। ५ प्रतिपत्यारयान-या, प०, ५०। ६ नहिं न पदरवं क-०, २०, प० । ७ निषिभ्यत प्रा० म०प० । 'पदरवं न निषेध्यते' इति सम्बन्धः । २० , - ·? ? - ३३० न्यायविनिश्चयवियरणे [३५० वत्तिन्यो, धारेति राधेति च प्रवाह-नक्षनविशेषयो 'तदतत्क्रमाधिष्ठानतया तद्वर्णानामेव तद्भावभेदप्रतिपत्ते प्रतीयमानत्वात् । एक्वक्तृक्त्व तु तेषा तद्भावनिमित्तमिति नाय नियम , भिनवक्तृपत्वेऽपि तलमभावे पदभावेन प्रत्यायकत्वप्रतिपत्ते । प्रतीयते हि भित- वक्तृकपूर्वापर भागादपि पद्यादेस्तच्छाविणा तदर्थप्रतिपत्ति । वर्णाना पदत्वे क्यम् शब्दादर्थ' ५ प्रतिपद्यामहे' 'इति ? क्यच न स्यात् । तेपा बहुत्वेन तद्वाचिन शब्दशब्दाद् बहुवचनस्य- वोपपत्तेरिति चेत्, न, तत्साधारणस्य वाचवत्वसामान्यस्य तदभिधेयत्वात, तस्य चकत्वेनैकवचनस्यैवावकाशात् । यद्येव क्थम् ‘गकारोकारविसर्जनीया शब्द' इति तद्- व्यक्तिवाचिभिस्तस्य सामानाधिकरण्य तद्व्यक्तीना तेनानभिधानादिति चेत् उपसर्जनभावेन तासामपि तेन प्रत्यायनात्, अन्यथा तत्सामान्यस्य तेन तदनुपपत्ते, तद्व्यवित- १० सडरयानुपादान तु मुरयतस्तत्सामान्यस्यैव तेनावद्योतनात् । ततो युक्तम् 'शब्दादर्थ प्रति- पद्यामहे' इति, न 'अनुपाथितव्यावृत्तयो व्यक्तयो जात्यात्मना", निषेधात् । अपि च, अय पदादिस्फोटात्मा शब्दो नित्यो निरवयवश्च त्वदभिप्रेत ," स यदि स्वत एवेन्द्रियसम्प्रयोगात् प्रतीतिप्रेयसीसम्पर्कमुपसर्पति पौरपेय प्रयासो विफल स्यात् । न विफलस्तस्य तदभिव्यक्तिनिवन्धनत्वात् । स खलु प्रयास परापरसमयभावी प्रयत्नापरनामा १५ तादृशमेवानेकध्वनिभेदमाविर्भावयति, ततश्च तस्याभिव्यक्ति । सापि नावयवशो निरवयव- त्वात । नापि प्रथमत एव नादात् तस्य सर्वात्मनाऽभिव्यक्ते नादान्तरकल्पनावैफल्यम्, अभिव्यक्तिविशेपोपपत्ते । अपरिस्फुटा हि तरय प्रथमानादादभिव्यक्ति , तदुपजनितभावना- सहायात्त द्वितीयस्माततो विलक्षणा, तावदेव यावदन्त्यो ध्वनि , ततस्तु प्रावतननिरवशेप- ध्वनिविशेपोपजनितप्रत्ययोपनिवद्ध भावनानिवसचिवसद्वितीयाद अत्य तपरिस्फुटतमा तदभि- २० व्यक्तिराविर्भाव वित्ति । न च तावता तस्य प्रत्यभिव्यक्ति भेद , आवृत्त्या भेदेऽप्यनुवा- कादेरिवोपलब्धिभेदेऽपि तस्यैकतयेव प्रत्ययभासनात् । उक्त चैतत्- "यथानुवाक ५ श्लोको वा सोढत्वमुपगच्छति । आवृत्या न तु स ग्रन्य प्रत्यावृत्ति निरुप्यते ।। प्रत्ययरनुपाख्येपैम्रहणानुगुणस्तया । ध्वनिप्रकाशित शब्द स्वरूपमवधार्यते ॥ नादराहितबीजायामत्येन ध्वनिना सह । आवृत्तिपरिपाकापा युद्धो शब्दोऽवभासते ॥' [ वाक्यप० १४८३-८५] इति चेत् उच्यते- एम व्यक्त प्रथमानादादर्थप्र ययद्यदि । व्यर्थ परापरो नादस्तव्यक्त्यै परिवल्पित ॥१८०६।। १ पूर्वापरविपर्यस्तवर्णरूपेण प्रतीयमानतया । २ तदभाव-प्रा०, घ०, प.। ३-माविप -आ०, ५०, प० । ४-दनर्थ श्रा०, २०, ५० । ५'प्रयोग' इति सम्पन्ध । ६ वर्णवाचिन । ७"श्रथ गौरित्यत्रक शब्द ! गकारौकारविमर्जनीया इति भगवानुपवर्ष "-शावरमा० ११५ । ८ यदुक्त प्रा०, २०, ५० 1 इति युक्तम्' इति सम्बन्ध । 'न पानुपानितम्यावृत्तयो व्यक्तयो जारयामना निर्दिश्यन्त इति साम्प्रतम्' -स्फोसि पृ०७४। १० 'निरयस्वमविकरुप्य तु सरवादेवास्य जातियत् ।" -फोटसि० का ३४ । ११ अनुवाको वैदिक, श्लोकस्तु लौकिक, सोढस्व नितत्व परातामिति यावत् । १२ सम्यक्त्व या०, ब०,०। , .

·३५० ३ प्रवचनप्रस्ताव ३३१ अविगतये तस्मात्तद्व्यक्तिरभिवान्छिता। सा चादिव्यक्तित सिद्धा व्यक्त्या किं परया तत ॥१८०७॥ सोऽर्थप्रत्ययकृन्नो चेत् कुत एतदशक्तित । पश्चादपि न तत्कृत्स्यादिति तत्कल्पन वृथा ॥१८०८॥ सडवेतविरहाच्चन सोऽर्थसवित्तिकृमत । प्रतीतिभावे सङ्केत स एव न कुतो भवेत् ॥१८०९॥ अव्यक्तत्वात्प्रतीतेश्च नासौ सडकत्यतेऽनया। तयवासौ कथ तहि सिद्ध इत्यपि वाध्यताम् ।।१८१०॥ सिद्धत्वाय समर्थोऽसौ सडकेतायैव नेत्ययम् । स्वरच्या कलितो भेदो विद्वद्भयो नाभिरोच्यते ॥१८११।। आदावेव ततो व्यक्ती सडकेतस्यापि सम्भवात् । अर्थप्रतीते व्यक्ति सा विफलवोत्तरोत्तरा ॥१८१२|| अपि च, अयमन्त्याया बुद्धाववधार्यमाणो न तावदखिलविपर्यासविकल एवावधार्यते, परमीणामेव तथा तदवधारणम्य तदन्येपा तैस्तत्सम्प्रदायस्य चोपगमात् । अत एवोक्तम्- "अपरदर्शितविषयास्तु परमर्षय साक्षात्कृतधर्माणोऽव्याहतान्त प्रकाशा विधूतविपर्यास वाक्तत्व प्रतिपेदिरे प्रतिपादयामासु प्रतिज्ञायते" [ स्फोटसि० पृ० १५४ ] इति । भवतु तनापि सविपर्यासस्यैव तस्यावधारण सवेदनवत् । यथैव हि सवेदनस्याविभागस्याप्याबोधि- मार्गावतारात् ग्राह्याद्याकारविभागविपर्यासोपरक्तस्यैव प्रकाशनमन्यथा तदनवलोकनात् तथा तादृशस्य शब्दात्मनोऽपि विभ्रमोपदर्शितगकारादिवर्णक्रमविपर्यासोपश्लेपिणा' गौरित्याकारण प्रतिपत्ति आपरमर्पिपदप्राप्ते , अन्यथा तस्याप्यप्रतिवेदनात् । अत एवोवतम्- "ज्ञानस्यैव च याचीय लोके ध्रुवमुपप्लव ।" [स्फोटसि० पृ० १५० इत्यपि नातीव चतुरस्त्रमुत्पश्याम । एव होदमसङगत स्यात्-"पश्चिमस्तु पुरस्तन- ध्वनिनिबन्धनाव्यक्तपरिच्छेद प्रभावितसकलभावनाबीजसहकारी परिस्फुटतरविनिविष्ट- स्फोटा'लम्बमेव प्रत्ययमभिव्यक्ततरपरिच्छेदमुद्भावयति ।" [स्फोटसि० पृ० १३० ] इति, २ विपर्यासोपश्लिष्टतत्प्रत्ययस्याभिव्यक्ततरपरिच्छेदत्वानुपपत्ते । न हि पोतादिविप्लवो- पालिडगितशइग्वादिप्रत्ययस्य तत्परिच्छेदत्व प्रतियन्ति प्रेक्षावन्त , तदन्यतत्प्रत्ययस्यैव तस्तत्प्रतिपत्ते । तदयमभिव्यक्ततरप्रत्ययत्व तस्याभिधाय पुनविप्लवोपश्लिप्टप्रत्ययगोचर- तयाऽन्ययात्वमप्याचक्षाण स्वोक्तमपि न प्रत्याकलयति इति कथन्नाम मण्डन पण्डित- गोठया पाण्डित्यरूदि दृढमुद्वोढु परिवृढतामुपडीकेत ? क्थ चासो शब्दो भेदरूपविपर्या- ३ सोपरक्तप्रतिभास एवार्थप्रतिपतये प्रेक्षावद्भिराद्रियेत ? न हि सर्पोपप्लवप्रत्ययविपयभाव- मनुभवन्त्येय रज्जुर्वन्धनकार्याय करप्युपादीयमानोपलभ्यते, विनिवृत्ततदुपरवपतिभासाया एव तस्यास्तदर्थमुपादानोपलम्भनात् । वर्णवत्स्यादिति चेत्, स्यान्गा यथा वर्णवादिना वर्ण- स्याकमस्याप्यनेकक्षणक्रमालिगितप्रतिभासगोचरस्य तदर्थप्रतिपत्त्ये प्रत्यवेक्षणम्, एव शब्द- - २ ३ १-रलेपण गौ मा०, २०, ५०,। रूद - ना०, ५०, ५। ३-टायलम्बन मिय श्रा, मा, प० । स्फोटबिम्वमिव-फोरसि ।

·१० १५ ३३२ न्यायविनिश्चयविवरणे [ ३१५० स्यापि स्यादिति , सत्यम्; इदमयमवर्णवादिन प्रत्युत्तर न स्याद्वादिन प्रति, तेन वर्णस्य तत्त्वत कथञ्चित्तमवत एवाभ्यनुज्ञानात् । तहि ज्ञानवत् स्यात्, ज्ञानस्याविभागस्यापि ग्राह्याद्याकारविभागोपप्लवक्वलितस्यैव स्वार्थप्रतिपत्तये प्रतिग्रहात्ः इत्यपि नोपपत्तिमत् , तस्यापि माह्यानुरागपराड मुखस्यैव नियतविपयनिर्णयनिवन्धनतया प्रथमप्रस्ताव व्यवस्था- ५ पनात् । तन्न कमोपप्लवकलुपिताया एव वाचोऽर्थप्रत्यायनमुपपन्नम् । अतो दुर्भापितमिदम्- "भेदानुकाराज्जानस्य वाचश्चोपप्लयो ध्रुव । क्रमोपसृष्टरूपा वाक् ज्ञानं ज्ञेयव्यपाश्रयम् ॥" [ वाक्यप० ११८७ ] "ज्ञेयेन न विना ज्ञान व्यवहारेऽवतिष्ठते । नालब्धकमया वाचा' कश्चिदर्थोऽभिधीयते ॥" । ] इति । अपि च, विप्लवाद्यदि शब्दस्य विवेक प्रतिवेद्यते । विप्लवप्रतिभासस्य कथ तनावकल्पनम् ।।१८१३॥ न हि पीतविवेकेन शङख प्रत्यवभाति य । तन पीतभ्रम क्वापि दृष्ट इप्टोऽपि वा बुधैः ।।१८१४।। नास्त्येव तद्विवेकस्य प्रतीतिर्यदि विप्लवात् । क्थ तस्मादभिन्नस्य शब्दस्यापि प्रवेदनम् ।।१८१५।। शब्दस्य तद्विवेकाच्चेत् कञ्चित् भेदभावत । निविभागवचस्तत्त्वप्रतिज्ञा ते बिलुप्यते ॥१८१६॥ किच्चाविभागसवित्ती विभागस्यापि वेदने । तात्त्विक्त्व विभागस्य किन्न स्यादविभागवत्' ॥१८१७।। अविभागेन वाधाच्चेत् विभागेनेतरस्य च । प्रतीतेन प्रतिक्षेपानोमय तात्त्विक भवेत् ॥१८१८॥ उभयातात्त्विक्त्वे तु बुतो वाक्यप्रतिपत्ति अतात्त्विवात्तदयोगादिति चेत् ? किमत २५ वर्तव्यम् ? अविभागस्य शब्दरूपस्य तात्त्विक्त्वमिति चेत्, विभागस्यैव कुतो न तरिकप- ताम् अविभागाभावे ततो वाच्यप्रतिपत्तेरभावादिति चेत्, तस्यापि तहि न तत्कर्तव्य विभागाभावे ततोऽपि तत्प्रतिपत्तेरभावात् , 'नालन्धक्रमया" इत्यादिना स्वयमेर तथाभि- धानात् । मा वा भूदुभयस्यातात्त्विक्त्वात् ततस्तत्प्रतिपत्ति , तज्ज्ञानात्तु भवत्येव, क्थमन्यथा उपप्लुतादपि वर्णभेदनमजानादक्रमस्य शब्दतत्त्वस्य प्रतिपत्तिर्यत इद सुभापित भवेत् "असतश्चान्तराले य शब्दो नास्तीति मन्यते । प्रतिपत्तुरशक्ति सा ग्रहणोपाय एव स " [वाक्यप० ११८६] इति । न चैव शाब्दी तत्प्रतिपत्तिनं भवति शब्दादनुत्पत्तेरिति वक्तव्यम् , ज्ञानादपि शब्दोपसपृक्तादेव तत्प्रतीतेर्भावेन तत्र माव्दव्यपदेशस्याविरोधात् । तत "प्रत्यक्षे विभागाव- १ प्राधादिशानं ज्यवहारेऽवतिष्ठतेऽनुराग-या, घ, ५० २-या याचा कश्चिदर्थोऽभिधीयते इति प्र-पा०, व, प० । ३ उताविमा-रफोटसि० १० ११२।४-त: प्रा०, २०, ५०१५प्रत्यको वि-ताला । 7 ३० ·शब्दा, । ३३५०-५१] ३ प्रवचनप्रस्तावः भासिन शब्दतत्त्वस्य प्रतिपत्ति । नाप्यविभागावभासिन शब्दतत्त्वस्य प्रतिपत्ति , तस्यवा- प्रतिवेदनात् । ततस्तदप्रतिपत्तौ च कुतस्तर 'साक्षित्वमनुमानस्य यत "स खलु" । ] इत्यादि सुक्तमवकल्प्येत । ततो न परपरिकल्पिता निरवयवनित्यस्फोटात्मान पदवाक्यादय तेपा प्रत्यक्षानुमानाभ्यामिवागमादप्यनध्यवसायात् । तदागमस्य "साक्षात्कृतवर्माण ऋषयो बभूवु." [ निरुत्त० ११२० ] इत्यादे प्रमाणान्तरप्रतिक्षिप्तार्थ- ५ तया प्रामाण्याभावात् । ततो वर्णा एव नमविशेषसम्बन्धोपाधय शब्दा तद्वयतिरिक्ताना तेषामभावात् । एतदेवाह- अभावादतिरेकिषाम् । इति । अतिरेकिण पुद्गलस्कन्धपरिणामविशेपेभ्योऽन्तिरभूता नित्या वर्णपदादयस्तेपाम् उक्तन्यायन अभावात् तद्विशेपा एव ध्वनय इति । १० साम्प्रत प्रकरणार्थमुपसहत्य दर्शयन्नादित शब्दानामपौरुषेयत्वे दोपमावेदयति- वाचामपौरुपेयीणामाविर्भावो न युज्यते ॥५०॥ इति । वाचा वर्णात्मना पदादिस्फोटात्मना चापौरुषेयोणा नित्यानाम् , अनित्यानागपोह- पेयत्वायोगात् , आविर्भावो व्यक्तिर्न युज्यले न घटते । स्वतोऽनाविर्भावात् , सहकारि- प्रतीक्षायाश्च तत्र प्रतिक्षेपात्' । अतो ध्वनयो न तदात्मान इति शेप । कथम् ? नियत यथा १५ भवति तथा । नियतत्व चान विप्लवविवेकन स्वरूप एवावस्थानम् । विप्लवस्य वर्गेषु ह्रस्वदीर्घादे पदेषु च वर्णकमस्य पुरुषप्रयत्नोपनीतनादाभेदनिवन्धरत्वेन पुरुपनिरपेक्षत्वे शब्दस्यासम्भवात् । न च तथा कश्चिदपि' चायमुपलभ्यते (१) ह्रस्वायुदात्तादिभेदोपरवतस्येव वर्णस्य वर्णक्रमोगसपृक्तस्यैव पदस्य तत्कमाद्युपदिलष्टस्यैव च वाक्यादे प्रतीतिपथरस्थायिन प्रत्यवलोकनात् । ततो नापौरुपेयस्य निरवयवात्मन शब्दस्य वाचकत्वम् अप्रतीते । पौरुषेयस्यापि वाचकत्वमभिमतवदनभिमतस्यापि किन स्यादिति चेत् ? अनाह- सम्यग्ज्ञानाडकुशः सत्यः पुरुषार्थाभिधायकः । इति [अापौरुषेयत्वं जातु सिद्धमनर्थकम् ||५||] इति । न हि सर्वोऽपि पौरुषेय शब्द पुरुषार्थस्य श्रेयस्तत्कारणस्याभिधायकोऽपि तु सत्यो २५ विप्रतिसारविकल । न च सर्वोऽप्यसो तद्विक्ल एव अपि तु सम्यक ज्ञानाफुदा सम्यग्ज्ञान तत्प्रणेतु पुरुषस्य तदर्यविषय निरुपप्लव ज्ञान तदेवाडयुगो नियामको यस्य स एव, स चायमेव स्याद्वादामोपलान्छनो यचनप्रवन्धो नापर, तत्प्रणेतृणा तज्ज्ञानाभावस्य निवेदनात् । न वमपौरपेयत्वमेव शब्दस्याविप्रतिसारतया नियामपमिति शक्यमुपपादयितुम् , अपो. रुपेयस्यापि दहनादेर्नीलोत्पलादौ विपर्पयोपदर्शितत्वेन वितिसारप्रतिपत्ते । एतदेवाह- ३० अनापीरुपयत्वं जानृसिद्धमनर्थकम् । इति । अन दहनादौ यदपौरपेयत्व तद् जातु बदाचिन्नीलोत्पलादिमनिधानवेलाया सिद्ध निर्णीतम् । कीदृशम् । अनयंकमविद्यमानार्थ पदमितपीताद्याकारस्य वस्तुतो नौलोप- १ सापेशिय-मा, १०, १०।२-२ निस्यवसाय मा., य०, ५०,। ३-बीनचनिभेद-मा, ५०, ५०, ४-दपि नयन्नुपल-प्रा., प०, ५०,1 ५-नि श्रेयमस्तका-भा, ०५०। २० ·] इति । असत्यपि ५ ३३४ न्यायविनिश्चयविवरणे [५२ लादानभायात् । ततो निपिद्धमेतत्- 'वेदे फत्तुंरभावातदोषाशय नास्ति न ।" [ वरि दहनादिवता तच्छाया अनिवृत्ते सदोष एव हि दहनादिरसोरुपयोऽपि, अन्यथा ततो मिथ्याप्रतीतेरनुत्पते । किं पुन तत् सत्य यदभिधायित्वेन शब्द सत्य उच्यते इत्यत्राह- सर्वार्थानामनेकात्मपरिणामी व्यवस्थितौ । मार्गस्तद्विपयरचेति मतं सत्यं चतुर्विधम् ॥५२॥ इति । अनेकश्चासावात्मा च अनेकात्मा युगपदावी नानारूपो वस्तुस्वभाव , स च परिणामश्च प्राच्याकारपरित्यागाजहद्वत्तोत्तराकारोपादानलक्षणो विवर्तस्तावनेकात्म- परिणामो द्वौ सत्यो, तौ च सर्वेपामेव जीवादीनामर्यादीना व्यवस्थितौ तद्विकलानामवस्तु- १० त्वापादनात् । तथानेकात्मन प्रागुपादानम्, परिणाम प्रति तस्य साधनत्वात् । प्रतिपादित हि विप्रतिपन्न प्रति तस्य तत्साधनस्वमवश्याभ्युपगमत्वञ्च अन्यथा निष्कलस्याऽप्रतिपत्ते सर्वाभावप्रसङ्ग इति । तया मार्गो नि श्रेयसप्राप्त्युपाय , स च सम्यग्दर्शनादिविक्त्पत्रयात्मक एव एकरास्तस्य तदनुपायत्वात् । न हि सम्यग्दर्शनस्यैव तदुपायत्व सम्यग्ज्ञानाभावे तत्वार्थ- विषयस्य तदभिनिवेशलक्षणस्य तस्यैवासम्भवात् । नापि तद्विशिष्टस्य तत्त्वार्थाधिगम- १५ लक्षण'सम्यग्ज्ञानस्यैव तत्कारणत्वमुपपन्नम् उत्पनतत्त्वज्ञानस्यापि शरीरेन्द्रियादिसम्बन्धा- परिच्युते , अन्यथा न कस्यचिदप्युपदेष्टुत्व प्रत्युत्पनतत्त्वज्ञानस्य शरीरपातेन तदनुपपत्ते । अपरिपतितशरीरस्यापि तत्त्वपरिज्ञानाभावात् । एव च निविपर्यवेय श्रुति म्यात्-- 'आचार्यवान् पुरुषो वेद" [छान्दो० ६।१४।२] इति । आत्मविपयश्च सम्यग्दर्शनाद्यभ्यासो विफल स्यात्, अनुपसम्पृक्ततदभ्यासादपि "तत्वमसि' [छान्दो०६।८७] इत्यादि वाक्य- २० सामोपनीतादात्मज्ञानादात्मनोऽपि नि श्रेयसोपपत्ते । कश्चिदाह'-' निश्चितेऽपि वस्तुनि विपर्ययानुवृत्तिरुपलभ्यते यया चन्द्रादौ द्वित्वादि , तद्वदागमप्रामाण्याग्निणों तेऽप्यात्मनि नित्यशुद्धादिस्पेण विपर्ययोपश्लेषसभवात् तनिवृत्ति- परस्तदर्शनाद्यभ्यास 'आत्माऽय इष्टव्य" [ वृहदा० २।४।५इति, इत्यादिना वेद्यमानो न वैफायदोपाय वल्पते।" [ ] इति , तत्प्रतिपितम्, न तत्त्वज्ञान- २५ मेवादरोपाधिक नि श्रेयसनिमित्तम्, अपि तु चारित्रसव्यपेक्षमिति । आत्मादितत्त्वाभ्यास- स्यैव चारिणतयाऽस्माभिरभ्यनुज्ञानात । तत समुदित एव सम्यग्दर्शनादिनि श्रेयसस्याङ्गम्, अन्यतमापायेऽपि तदनुपपत्ते । अत एव सूत्रे 'सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्ग" [त: सू० १११] इति समुदायरूपेण सम्यग्दर्शनादेरेकीभूतस्य नि श्रेयसनिमित्तत्वनिवेदनार्थ- मुत्तरपदमेकवचनान्तमेवोपशितम् । तस्थ मार्गस्य विपयो गोचरस्तद्विषय । स च सप्तधा-"जीवाजीवालवबन्धसंवर- निर्जरामोक्षास्तत्त्वम् । [त. मू० ११४] इति सूनात् । तस्य च तद्विपयत्व श्रद्धेयत्वादिना न प्राप्य वेन, 'ततो मोक्षम्यैव तत्त्वात् । नशब्द समुच्चये । ताविमौ द्वौ सत्यो प्राच्यावुभौ इति एव मतमभ्युपगत सत्य चतुर्विध चतु प्रकार सर्वस्यापि सत्यस्यानैवान्तर्भावात् । तत' एतत्सत्यचतुष्टयप्रतिपादनात् प्रवचन सत्यमवगन्त यम्, जीवादीना च मार्गविषयत्वप्रतिपादन- ३. मपरिक्षाततद्रूपस्य प्रेक्षावतो मोक्षाया प्रवृत्तेरनुपत्ते । अत एव आह- १-एस्यैव स-ठा० १२-६ मुनि-या, य०प०१३-ये तद-ग्रा०, २०,प० । ४प्राप्यतथ्या। ५ तत एवं तरम-मा०, ब प० ।

·का ५ २५३] ३ प्रवचनमरताय. अहं ममासको बन्धः संवरो निर्जरा क्षय. । कर्मणामिति सत्कृत्य प्रज्ञाकारी समीहते ॥५३॥ इति । समीहते ससारविनिवृत्ति प्रति यतते । २ प्रेक्षाकारी विचारकरणशील । कथ समीहते ? सत्कृत्य सादर निश्चित्य । निश्चयप्रकार व 'अहम्' इत्यादिना दर्शयति । प्रत्येकमा इति शब्दस्य सम्बन्धो मम शब्दस्य चालवादिभि । अहमिति, ममानव इति, मम वन्ध इति, मम सवर इति, मम कर्मणा निर्जरीति, मम तेपा क्षय इति च । तवात्मानमह- मिति निशिति अहम्प्रत्ययवेद्यत्वात् । तस्यासत्कार कस्य ससारो मोक्षो वा ? को या तदुपाये प्रवर्तेत ? क्षणक्षीणचित्तप्रवाहस्य' प्रतिक्षेपात् । तथा तस्यात्रवोऽपि कायवाङमनकर्मलक्षण सत्कर्तव्य एव, तदभावे वन्धनिवत्तंनाय समीहानुपपत्ते । सत्कृते हि बन्धकारणे तस्मिन् तस्य तत्प्रत्यनोकानुष्ठानेन निवर्त्तने निवतितो भवति बन्धो नान्यथा, वारणानिवर्तने कार्यनिवृत्ते- १० रनुपपत्ते । तन्निवर्तनाय प्रकृतिरेव समीहते नात्मा वन्धतत्कारणयोरपि तव भावादिति चैत्, न, "कैवल्या प्रवृत्तेश्च" [ साख्यवा० १७ ] इत्यनेनात्मन्येव तत्प्रतिपादनात्, अन्यथा तत आत्मव्यवस्थापनानुपपत्तः। न हि अन्यव्यापारादन्यव्यवस्थापनमतिप्रसङ्गात् । नापि तौपचारिकी समीहा, तत परमार्थत आत्मसिद्धरसम्भवात् । अन्यतस्तथा तत्सम्भवे १५ तत्प्रतिपादनवैयर्थ्यात् । प्रकृतिगतमेव वन्ध निवर्तयितु प्रवृत्तिरपि तस्येति चेत् तदनिवत्तंने 'कि तस्य स्यात् । अन्यथा मुक्तवत्प्रवृत्तेरयोगात् । दु खप्राप्तिरिति नेत्, सिद्धस्तहि बन्धादे. स्तव सत्कारो भावान्तरसत्कृतात्ततस्तस्य तत्प्राप्तेरयोगात् । सपि विभ्रमादेव न तत्वत इति चेत्, न, आत्मनि तदभावात् । सोऽपि विभ्रमादेवेति चेत्, न, तस्याप्यात्मन्य- भावात् । सोऽपि विभ्रमादेवेति चेत्, न; अनवस्थाप्रसङ्गात् । तात्विक एव तन विभ्रम २० इति चेत्, न तस्य नित्यत्वे निर्मोक्षभावप्रसङ्गात् । अनित्यत्वे तु सिद्धस्तत्रय बन्धादे सत्कार तदभावे विभ्रमानुपपते । तथा कर्मनिर्जरापरिक्षययोरपि तदेवदेशसपलविश्लेप- लक्षणयो, अन्यथा तदुपाये सवरे तस्याप्रवृत्त । नहि प्रेक्षावत स्यचित् परपरिशुद्धये स्वशरीरप्रक्षालनमुपरब्यम् । यय पुनरानवादे "सत्कर्तव्यत्वे कुत्तश्चिद् विनिवर्तन सरद- तस्य तदयोगात् आत्मवत् । अस्ति च विनिवर्तन तस्य अन्यथा तन्निवन्धनस्य ससारस्याप्य- २५ निवृत्या नि श्रेयसाभावापत्ते । अतो रज्जुसादिवत् असन्नेवालवादिरिति चता असतः कुतस्तस्य प्रत्यवभासनम् ' आत्मन इति चेत्, न, तस्य तत्त्ववेदित्वेन तदनुपपत्ते , रज्जु- तत्त्ववेदिनस्तर सर्पप्रतिभासस्थानवलोकनात् । प्रसिद्ध च तस्य तत्सर्वदित्वम्-"सत्यं ज्ञान- मनन्तं ब्रह्म" [ तैत्ति० २११११] इत्यादे श्रवणात् । तन्नात्मनस्तस्यावभासनम् । जीवत इति चेत्, न तस्यापि तत्वज्ञानरूपत्वे तदनुपपत्ते । मिथ्याज्ञानरूपत्वे तस्य तद्रूप तत्प्ररावप्रवन्धश्च ३० यदि सन्नेव सन्नेवालवादि तस्यवामवादित्वात् । असन्नेवेति चेत्, क्थममी जीवस्य ? असतस्तद्रूपत्वानुपपत्ते । इत्यमेतत्, केवलमविवेकज्ञानादनद्रूपमपि तद्रूपमिय प्रतिभातीति चेत्, नअविवेकज्ञानस्यापि तत्वतस्तदूपत्वे म एव प्रमग तातिय एवारवादिरिति, तज्ज्ञानतत्प्ररावयाहस्यवालवादित्वात् । तस्याप्यतात्विावे तद्रूपन्यान्य म्यिते । तस्याप्य १ विचारेण करण-ता० । २-हमति-ता। ३ सय प्राह । ४ तस्यैवेति मा०, २०, ५० ५. किस स्यात् मा०, २०, ५०६ पुरुष एव । ७ पुरपस्य । ८ सहारा-घा. य०, प० । विभ्रमामागन् । ९ विनमोऽपि । १० 'सव सरमारः' इति सम्बन्धः । १९ तर मा०, २०, ५० ।

·[३।५४ ३३६ न्यायविनिश्चयविवरणे विवेकज्ञानान्तरात्तद्रूपवत्प्रतिभासनपरिकल्पनायामनवस्थापत्ते । अपि च- मिथ्याज्ञानाद् विवेवश्चत् स्वभावो जीववस्तुन । क्थ स्ववेदिनस्तस्य तत्राज्ञान प्रवर्तताम् ॥१८१९॥ अस्वसवेदने तस्य परसवेदनात्ययात् । कथ भोगोऽवकल्प्येत ससारी यदसो भवेत् ॥१८२०)। तस्मान्निरशरूपस्य रवग्रहणात्मन । तद्विवेकाग्रहाभावान्मिथ्याज्ञानमयुक्तिमत् ॥१८२१॥ ५ तस्य ततो यदुक्तम्- १० "सर्पहारादिभावानामयुद्धा रशना यया । कारण जगतस्तद्वदबुद्ध तत्वमेव हि॥ भान्ति रज्यामसन्तोऽपि सर्पहारादयो यथा । चिद्धातोस्तद्वदाकारा स्वरूपस्याग्रहादमी ॥"[ J इति । तत्प्रतिविहितम्: स्वरूपस्याग्रहात् सिद्धत्वात् । स्यान्मतम्-नेकान्ततस्तस्य स्वाग्रह कञ्चिदेव तद्भावात्, ततो मिथ्याज्ञानविवेकस्याग्रहणेऽपि भेदादिरूपस्य ग्रहणादोगोपपत्ते- १५ रुपपन्नमेव मसारित्वमिति; तर्हि सिद्ध तद्विवेकापरिक्षानस्य सत्कृतस्यापि कुतश्चिन्निवर्तनम्, अयथा जीवस्य निश्रेयसाभावापते, तद्वदास्रवादेरपि स्यादविशेपात् । ततो युक्तम्- आत्मन्यास्रवादिसत्कारपुरस्सरमेव नि थेयसाधिनस्तदपाय प्रवर्तनम्, अन्यथा तदनुपपत्त । अत्र चोद्यम्-'कर्मक्षयान्मोक्ष' इति मत तदनुपपन्नम्, कर्मणा विपक्षासम्भवेन क्षय- स्याभावात् । अशक्यक्रियश्च तत्परिक्षय , तृष्णाया तद्धेतो पुनरपि तेषामुत्पत्ते । 'अथ कर्म- २० वतृष्णाया अपि कुतश्चित् परिक्षय , तहि स एवास्तु व्यर्थ कर्मक्षये परिथम , तृष्णापरिक्षये हि सतामपि कर्मणामकिञ्चित्करत्वेन ससारानुत्पत्ते । कथ पुन कर्मणामविपक्षत्व यावता कायपरिक्लेशरूप तप एव तेपा विपक्ष इति चेत, न, ततोऽप्येकरूपात् विचित्रशक्तीना कर्मणा परिक्षयायोगात् । अवगत हि विचित्रशक्तित्व कर्मणा फलवैचियदर्शनात् अन्यथा तदयोगात् । ततो भवन्तपि तपसा कर्ममलस्य प्रतिरोध तज्जातीयस्यैव स्यान्न विजातीयस्य । स्यादयमाशय -तपस एव शक्त्या कर्मशवनय सडकीर्णा क्रियते परिक्षीणा वा, ततो नि शेपस्यापि कर्ममलस्याक्लेशात् तपोलेशतोऽपि चैकरोमोत्पाटनादिक्षणात् परिक्षयो भवतीति, भवत्यय शोभनो यदि तत्तप क्लेशादर्थान्तरम् । तथा चेयर्थस्तहि 'तप्तवन- शिलारोहणादिपरिक्लेश तदन्यतस्तपस एव कमक्षयोपपत्ते । क्लेशाव्यतिरिक्तमेव तप इति चेत्, न तहि तत कर्मशक्तीना सङ्करादि तस्य कर्मफरत्वेन ततस्तदसम्भवादिति । तयाह- तत्वज्ञानप्रभावेण तपःसंवरणं नृणाम् ।। इति । तत्त्व जीवादि तस्य ज्ञान याथात्म्यनिर्णयस्तस्य प्रभावो भावनया प्रगमन तेन यत सवरण बाह्याभ्यन्तरशुभाशुभरूपव्यापाराणा निवारणम् औदासीन्यापरनामधेय तदेव तप, तस्याल्पसत्त्वपुरुषापेक्षया तापत्वेन प्रतिभासनात्, तच्च मृणा मनुष्याणा न तिर्यग्जीवा- दीना भव्यानामपि तेषा तदसम्भवात् । तदेव च तपो विपक्ष कर्मणा तनिदानप्रस्यनी- ३५ कत्वात् । यो यन्निदानप्रत्यनीक त तस्य विपक्षो यथा व्याधिविशेपनिदानवातादिप्रत्यनीक १ सदुपा-या०, २०, प० । आस्रवादिनाशे । • कय क-मा०, ३०, ५०। ३-ये स-ता। ४"तपोवन इति पा-ता. टि।५-नाच मा०,०,१०। ३० ·३१५४] ३ प्रवचनाताव. नियाविशेष तद्व्याधिविशेषस्य, कर्मनिदानरागाद्यास्रवप्रत्यनीक च तप, तस्मात्तदपि तद्विपक्ष इति । कुत पुन कर्माणि कुत्तो वा तेपा तदास्रवनिदानत्व यदेवमुच्यते इति चेत् ? आस्तामेतत्, अनन्तरमेव निरूपणात् । तथापि कथ तादृगालवप्रत्यनीकत्व तपस इति चेत् ? तत्प्रकर्षविशेपे तदास्रवस्यापकर्षविशेषात् । न चाय तस्य तत्प्रत्यनीक्त्वाभावे सम्भवति, क्रियाविशेषस्य प्रत्यनीकस्यैव सत प्रकर्षविशेषाद् वातादेरपकर्षविशेषप्रतिपत्ते । भवत्वेवमागन्तूना तन्निदाननिवारणेनोत्पादप्रतिषेध, कर्मणामुत्पन्नाना तु कय परिहाणि ? तपसो हघुत्पादप्रतिषेध एवोक्तेन वर्मना सामर्थ्य न चोत्पन्नाना प्रतिपेधे, अविरोधादिति चेत्, का पुनस्तेपा परिहाणि या तप सामर्थ्यान्न भवतीति ? उच्यते- स्वरूपप्रच्युतिरिति चेत्, न, तस्यास्तेवामनभ्युपगमात् । आत्मसम्बन्धाना तेपा ततो विश्लेप इति चेत्, सिद्ध तहि तथापि तपस एव सामर्थ्यम् । सति तत्प्रभावे तदुपरलेप- १० वाहिनो रागादिस्नेहस्य प्रध्यसात् तेपा ततो विश्लेपोपपत्ते । विश्लिप्टानाञ्च फल्दान- शक्तिविकलतया कर्मभावप्रच्यवनात् । ततो युक्तमुपात्तकर्मापेक्षयापि तारा एव विपक्षत्वम् । तदेवाह- तपसरच प्रभावेण निर्माण कर्म जायते ॥५४॥ इति । तपसो निरूपितरूपस्य य प्रभाव सामर्थ्य तेनैव, चराब्दस्यावधारणत्वात् ५५ निजों निरवशेषगलित कर्म ज्ञानावरणादि जायते भवति । ततो यदुक्त धर्मकीतिना- "असम्भवाद्विपक्षस्य न हानि. फर्मदेहयो. । अशक्यत्वाच्च तृष्णप्रयास्तद्धतौ पुनरुद्भवात् ।। द्वयक्षयार्य यले च व्ययं कर्मक्षये श्रम । फलवचिभ्यदृष्टश्च शक्तिभेदोऽनुनोपते ॥ कर्मणा तापसक्लेशान्नैकरूपातत फल कञ्चितग्जन्यमल्प स्यान विजातिमत् ॥ अयापि तपस शक्त्या शक्तिसङ्करसक्षये। पल शात् कुतश्चिद्धोयेताशेषमक्लेशले शत ॥ यदीष्टमपर यले शात्तत्तप क्लेश एव घेत् । तत्कर्मफलमित्यस्मान शपते सड़फरादिकम् ॥" [प्र. वा. १२७५-८० ] इति । तत्प्रतिविहितम् यथोक्त तपमि क्र्मविपक्षे तदसम्भवस्याभावात् । तत्प्रभावादेव तृष्णाया अपि स्थित्यभावे तद्वलेन पुन पर्मो पत्तेरसम्भवात्, तणापहारादपरस्य च कर्मक्षयपरिश्रमस्यानभ्युपगमात् । न च वायपरितापरुप तप पारण वर्मनिवहणम्प, अपि तु ३० 'उक्ततप परिव हणस्यैव । "बाह्य तप परमदुश्चरमाचरंस्त्वमाध्यात्मिकस्य तपस परिव हगार्थम्।" [हत्म्य. श्लो० ८३ ] इति वचनात् । ततस्तत्र तन्निवहनकारपयुद्ध्या 'फलवंचिठपण्डे ' स्यादि- घचन जनमतानभिनत्वमेव 'तस्यावेदयति । २० क्षय। १-क्या-मा, ५०.५० ।- जीवाना तृम्पायर्या पु- मा.,५०,५०1"- नशापा पिता पुन-18.10 1३संबर स्पतर परिपधनस्यैव भारमियम् । उमर-श.PI ।

·न्यायविनिश्चयविवरणे [३१५५ यदपीद प्रज्ञाकरस्य-न च क्लेश एव तपस्तस्य कर्मफलस्वात् । न च कर्मफलमेव तप शोतातपसेविना पश्चादीनामपि तापसत्वप्रसद्धगात्" । [प्र. वार्तिकार ११२७७ ] इति, सदपि तादृशमेव , क्लेशस्य मुरयवृत्त्या तपोभावानभ्युपगमात् । तया तत्त्वज्ञान- प्रभावोपनीतसवरणस्यैव तदभ्युपगमात् । तर च न सौगतस्य विवाद । नापि तस्य ५ कर्मनिर्जराकारणत्वे । तत एवोक्तम्- "तत्रेव तद्विद्धार्यतत्त्वाकारावरोधिनी । हन्ति सानुचरा (रा)तृष्णां सम्यग्दृष्टि सुभाविता ॥ निहतोनोंभव फर्मदेहयो स्थितयोरपि । एकाभावाद्विना वीजे ना (ज ना)कुरस्येव सम्भव ॥" [प्र. वा० ११२७३-७४ ] इति । कथ पुनर्जीवादिज्ञानस्य तत्त्वज्ञानत्वे तत्प्रभावात् सवरणम, सति तर जीवस्नेहादे- राम्रवस्यैवोपपत्ते । तयाहि-यस्तावज्जीव विद्यमानतयाऽवलोकयति तस्य तनावश्यम्भावी स्नेह , तस्य तत्सत्तावलोकनमात्रनिवन्धनतयैव वालपश्वादावप्युपलव्धे । जीवे च स्निह्यन् तत्सुखसावनेष्वभिलाषी सतोऽपि तद्दोपास्तिरोधाय गुणानेवारोप्य पश्यति । तद्गुणदशी १५ च तानि ममेदबुद्धया परापराणि सुखोपभोगायादत्त एवेति न ससारोपरति वदाचिदपि । तन्न जीवतत्त्वज्ञानात् सवरगम् । नाप्यजीवतत्त्वज्ञानात तत्रापि सत्यात्मदर्शिनस्तदुपकारिपु समचन्दनादिपु तदपकारिपु चाहिविपादिपु परिग्रहद्वैपयोस्तत्प्रतिवद्धाना चानुपग्रहोपपा- (घा) तादीनामशेषदोपाणामवश्यम्भावेन प्रादुर्भावात् । तदुक्तम्- "य पश्यत्यात्मान तनास्याहमिति शाश्वतस्नेह । स्नेहात् सुखेषु तृप्यति तृष्णा दोषास्तिरस्कुरुते ।। गुणदशी परितृष्यन् ममेति तत्साधनान्युपादते। तेनामाभिनिवेशो आत्मनि सति परसज्ञा स्वपरविभागात्परिग्रहद्वेषौ । अनयो सम्प्रतिबद्धा सर्वे दोपा प्रजायन्ते ॥" [प्र प्र. वा. ११२१९ २२ ] इति । ततोऽयुक्त तत्वज्ञानेत्यादीति चेत्, अनाह- राग पी विहायैव गुणदोपवतोस्तयो । मोक्षज्ञानात् मवर्तन्ते मुनय समवुद्धय ॥५५॥ इति ।। समा सदृशी वासीच दनयोर्बुद्धिर्येपा ते समबुद्धय मुनय प्रवत्तंन्ते नि श्रेयसो- ३० पायानुष्ठाने प्रवृत्ता भवन्ति । किं कृत्वा रे तयो स्वपरविभागवुद्धिविपययो रागद्वेषो मोत्यमपों विहायव परित्यज्येव न कदाचिदप्यविहायेत्येवकार । क्यम्भूतयो ? गुणदोषवतो गुणरचोपकारो दोपश्चापकारस्तो विद्यते ययोस्तयोरिति । अथ मतम्-गुणदोपावेव निवन्धन रागद्वेषयोस्तद्भाव भावप्रतिपत्ते , अतो न यत्र तो भवतु नाम तत्र तयो परि- यत्र तु स्त तत्र प्रवर्तनमेव कारणभावादुपपन न परिवर्जनमिति तन युक्तम् , ३५ यस्मान ह्युपकारापकारावेव तयोनिमित्तम्, अपि तु 'तन्मनसिकारोऽपि । अत एव निराका- १ ततो यदुत या०, २०, २०१२ -दागमा-पा०, व०, ५०१३ तदिरना। २० यावत्तावत्स ससारी ।। २५ स्थाग, ·५ [ ? १५ ३२५५] ३ प्रवचनप्रस्तावः ३३६ डमास्योपकारिण्यपकारिण्यपि क्षमावतस्तन्मनस्कार'विकलस्य 'तदाभाव (तदभाव) प्रसिद्ध । स च तन्मनस्कारस्तादात्विकमेवोपभोग पुरुषार्थतया निश्चिन्वत चित्ततल्पसुप- सर्प स्तदुपभोगोपयोगिप्वनुराग तद्वयाघातकारिषु विद्वेष च पोषयति न त्वात्यन्तिक पुरुषार्थ- विशेष पश्यत , तस्य तत्कारणेष्वेव 'मनस्कारस्य सम्भवात् न तात्कालिकसुखनिवन्धने । तथा च कस्यचिद्विदुप सुभाषितम्- तदात्वसुखसंज्ञेषु भावप्वज्ञोऽनुपज्यते । हितमेवानुरुद्धधन्ते प्रपरोक्ष्य परीक्षकाः ॥" ] इति । तस्मादन्यन गुणादिभावेऽपि रागादिक परित्यज्य निरतिशयज्ञानादिरवभावस्य पुर- 'पार्थस्य परिज्ञानात् तदुपाय एव मुनयः प्रवर्तन्ते । तत एवोक्तम्-'मोक्षज्ञानात्' इति । १० "तदुपायेऽप्युपकारित्वादेवानुराग', तदविशेषात् परनापि 'कस्मान्न भवतीति चेत् ? ना तत उपकारस्येवाभावात् । दृश्यत एवेन्द्रियादेरत्यतोऽपि विषयोपभोगादिरुपकार इति चेत्, न, तस्यानत्त्ववेदिभिरुपकारबुद्धचा परिगृहीतस्यापि विवेकावलोकविनिर्देशितप्रज्ञावंशारा जातिजरामरणप्रबन्धलक्षणपरितापकारणस्य तृष्णाभिवर्द्धनस्य निवन्धनतया अपकारपक्ष एवोपक्षेपात् । तत इद प्रत्युक्तम्- "यद्यप्यकत्र दोषेण तत्क्षणं चलिता मतिः । तथापि न विरागोऽत्र कामोव वनितान्तरे ॥" [प्र० वा० ११२४१ ] इति । विवेकवत पुरुषस्य सयोगसम्बन्धेषु भावप्वात्यन्तिकस्यैव दोपस्य दर्शनेन सर्वदापि तत्र विरक्तिभावस्योपपत्ते । यद्येवम् आत्मन्यपि वैराग्येण भवितव्यम्, इन्द्रियादेरिव २० तस्याप्युक्तेन वर्मना ससारपरितापकारणत्वस्याविशेषात् । इन्द्रियादिभिविना न तस्य तत्कारणत्वमतो न तन वैराग्यमिति चेत्, इन्द्रियादिप्वपि न भवेत्, तेन विना तेपामपि तत्कारणत्वाभावात् । अत एवोक्तम्- "न तविना दुखहेतुरात्मा चेतेऽपि तादृशाः । निर्दोषं द्वयमप्येवं वैराग्यं तन तत्कुतः ॥" [प्र० वा० ११२२७ ] इति चेत्, सत्यम् , आत्मनोऽपि मिथ्याज्ञानादिदोपपर्यायपरिणतस्य तत्परिताप- कारणतया परिभाव्यमानस्य वैराग्यविषयत्वेनाभ्युपगमात् । कथमेव तस्यैव नियसे स्थापनायागास्था परनेवात्मन्यपि विरक्तिविषये तदनुपपत्ते. तदास्थाया वा स एव रागः । सुखेषु स्थापनास्थैव राग आग्रहलक्षणः।" [प्र. वातिकाल. ११२३८ ] इति वचनात् । ततो ३० नात्मनि वैराग्यस्य सम्भव इति चेत्, न, दोपपर्यायापेक्षया तत्मम्भवात्, तत्पर्याये च न २४ १ नसिकार-धा०, २०, प० । मनस्काररचेतस श्राभोगः अभिमुखीभाव इति यावत् । दरम्यम्- भक दि०४० १५६१ २ तनावप्रसिद्ध श्रा०, २०, ५० । ३ -सिद्धिः ना। ४ सन्मनसिमा-श्रा, ५०, प० । ५ -नुयुज्यते प्रा०, २०, ५० । ६ उद्धृतोऽयम् न्यायकुमु पृ० ८१२ | स्या० २० पृ० १४१९। ७ तदुपाये सूप-प्रा०, या, ५०१८ कुतस्तन म-ग्रा०, ०, ५०। ६ विरतभाव-ता। १० घारमना ! ११ "प्रयत्नः । श्रास्थानी यत्नयोराश्या" इत्यमरः-ता. दि० ।

·१० १५ न्यायविनिश्चयविवरणे [१५६ कस्यचिदपि विदुष तदास्था, द्रव्य एव तद्भावात् । तत्र च न वैराग्यम्, अतो द्रव्यरूप- तयैवात्मा दोषपर्यायोपमर्दनेन शुद्धज्ञानादिरूपतया स्थापयितुमास्थीयमानो न दोपाभि- निवेशिन वैराग्योदय प्रतिरुणद्धि । क्य पुनरात्मन्यपि रूपान्तरापादान दोपोपमर्दने तदव्यतिरेकेण तस्याप्युपमर्दनात्, उपमृदितस्य च 'दोपवदसम्भवादिति चेत्, न; 'एकान्ता- ५ व्यतिरेक एव दोपात् । कथञ्चिद् व्यतिरेके च सवेदनस्य विकल्पेतरायाकारभेदवत् क्रमेण मिथ्याज्ञानादिभेदस्याप्युपपत्तैरुपपन्नमेव तन दोषरूपोपमर्दनेऽपि तदन्तरापादनम् । विकल्पे- तराद्यात्मनश्च मवेदनस्यानभ्युपगमे न किञ्चित् स्यात् सर्वस्य ससारतत्कारणादिव्यवहारस्य तन्नान्तरीयकत्वादिति बहुशो निरूपितत्वात् । ततो निराकृतमेतत्- "न हि तस्यान्ययाभावो नाप्यन्यस्य तथा स्थिति । 'सर्वात्मनैकदेशेन सर्वथा दुर्घटत्वत ॥ एकस्य नेकदेशोऽस्ति नैकदेशेऽस्त्यभिन्नता। यस्यैकदेश सोऽन्य. स्यात्तया सत्यनस्थिति.॥ स्यादनन्य' कञ्चिच्चेतथाप्यस्त्यनवस्थितिः । परापरविकल्पाना तत्रापरिसमाप्तित.॥" [प्र. वातिकाल० ११२३८ ] इति । विकल्पेतर-विभ्रमेतरादिभिराकारैरेक्स्यैव सवेदनस्य तथा चान्यथा च भावमभ्यु. पगम्य पुनरेव ध्रुवत स्वमतापरिक्षानदोपोपनिपातात् । तत्सबेदनवदात्मन्ययाकारभेदसभवेन विरागाविरागयोरप्रतिपेधादिदमपि प्रतिपिद्धम्- "नात्मात्मनि विरक्त कि यथास्ति स विरज्यते । न तथा न यथा सोऽस्ति तथापि न विरज्यते॥" [प्र. वार्तिकाल• ११२३८ ] इति । तत (आत्मादो विपरीताभिनिवेशवत एवात्मस्नेहसुखतर्पणादिर्न विवेकिन तस्य तत्वनिर्णये विपरीताभिनिवेशनिवृत्तो कारणाभावात्तदनुत्पत्ते । एतदेवाह- सज्ज्ञानपरिणामात्मनत्वसम्प्रतिपत्तितः। प्रीतदोपालवाका विपरीतग्रहन्तयः ॥५६॥ इति । आत्मनि योऽसौ विपरीतग्रह भौतिक एव, अचेतन एव, चेतनोऽप्यविकल्प एव, नित्य एव, अनित्य एवेत्यादिमिध्याभिनिवेशस्तस्य क्षयो विनाशो विवेकिन इति शेष । तम्य विशेपण पोतेत्यादि । दोषाणामात्मस्नेहमुखतर्पणादीनाम् आ समन्तात् सवणम् आस्रव स एवाकार म पोतोन्तर्भावित स्वरूपत्वेनावस्थापितो येन स तथोक्त । ३० कारणस्य हि परिक्षय वार्यमपि क्षयरूपतयावस्थापयति, अन्यथा तस्य तत्कार्यत्वा- नुपपत्ते । कुम्भकारादिक्षयेण व्यभिचार, तेन तत्कार्यस्य कुम्भादेरपरिक्षयकरणादित्ति चेत्, न; उपादानक्षयाभिप्रायेणेवमभिधानान् ! विपरीतग्रहोपादाना हि जीवस्नेहसुग्प- तर्पणादय तत्परिक्षयान भवन्तीति । 'सज्जान" इत्यादिरव हेतु मतो विद्यमानस्य १ विद्वेप मा०, २०, ५०१२ सदाश्रय दव्य-मा०प०,५०1३ दोषवेदवदस-या०, २०५०। ४ एकान्ताव्यतिरेके च ५। ५-दिति च य-ग्रा०, २०, ५०। ६ सामन्येक-पा०, २०, ५०। ७-पाश्रवा- प्रा०, ५०, ५० 1 -ताग्छ्वर्ण यव मा०, घ०, प० । ९संशाने-मा०, ५०,०। २० ·-- ३१५६] ३ प्रवचनप्रातायः जीवादे ज्ञान सद्ज्ञान तेन य परिणाम प्रतिसमय तद्रूपतयैवावस्थान स एवात्मनो जीवस्य तत्त्वं' स्वरूप तस्य सम्प्रतिपत्ति. युक्तितो निर्णय तत इति। न हि तत्तत्त्व- निर्णये विपरीतग्रह सभवति विरोधात् । तत सति तस्मिन् क्षय एव तस्य भयति रज्जु- निर्णय सर्पग्रहवत् । ततो यथा वस्थितनिरवोपजीवादिपदार्थज्ञानपरिणामरूपमात्मान निश्चिन्वतो मिथ्याभिनिवेशादिदोषकलिलस्य व्यपगमादात्यन्तिको शुद्धि बुद्धिमधिरोहति । तत इद प्रत्युक्तम्- "विशिष्टसुखसगात् स्यातद्विरुद्ध विरागिता। नैराश्ये तु यथालाभमात्मस्नेहाप्रवर्तते ॥" [प्र. बा० ११२३४-३५] इति । यथोक्तस्यात्मन एव विशिष्टसुखत्वेन तन्निश्चययत्तस्तद्विरोधिनि सुसे वैराग्य- १० नियमेन प्रवृत्ययोगात् । कुतस्तहि तथाविधस्यात्मनो मिथ्याभिनिवेशादयो दोपा यतो घोरदु सकुकूप (हरपरि वर्तनम् ' न तावत्तत एव, अनिर्मुक्तिप्रराङ्गात्, तेपामविशेषा- पत्तेश्च । विशिष्टा हि ते पाटवादिगुणतारतम्याधिष्ठानतया प्रतीते । नहि कारणाविशेपे तद्विशेपो निर्हेतुकत्वापत्ते । F एतेन नित्यादात्मादेस्ते' इति प्रत्युक्तम्। ततोऽपि हि न केवलात्तत्सभव । नाम- १५ दृष्टसहायात् , अदृष्टस्यापि तत्कार्यत्वेनाविशिष्टस्यैव सम्भवात्', तद्विशेपाद् दोपविशेषा- नुपपत्ते । तद्विशेषस्याप्यन्यतस्तत्कार्यादेव कुतश्चित् कल्पनायाम् अनवस्थाप्रसङ्गात् । भवन्तु तर्हि वातादिभ्य एव ते, "वातप्रकृतेर्मोह पित्तप्रकृतेढेप कफप्रकृते राग तथा ये मोहादिमूला प्रलापमात्सर्यानुनयादय सर्वेऽप्युतरदोपास्तेऽपोति चेत्, न, व्यभि- चारात, मोहादेवातादिवत प्रकृत्यन्तरेऽपि दर्शनात् । न हि तद्वयभिचारिणस्तत्कार्यत्व- २० मतिप्रसङ्गात् प्रकृत्यन्तरेऽपि प्रकृति'साकर्येण यातादेर्भावादेव मोहादि , अतो न व्यभिचार इति चेत् तहि "प्रतीतवदपरमप्रतीतमपि वातादिकार्य तन किन्न स्यात् ? प्रकृस्यन्तरेण वातादे शक्तिप्रतिबन्धादिति चेत्, प्रतीतमपि ततो न भवेत्, अप्रतीतवत् प्रतीतेऽपि प्रतिवद्ध रास्तिकस्य कारणत्वायोगात् । तन वातादिकार्यत्व मोहादे । वातादिप्रकर्षाद्य- नुविधानाभावाच्च, यद्धि यस्य कार्य ततदुत्कर्षाद्यनुविधायि दृष्ट यथा तन्वादे पटादिकम् । २५ न बमन, वातादेरुत्कऽपि मोहादावपकर्पस्य अपफऽप्युत्पर्पस्य प्रतीते 1 अथ शक्तिस्तत्र- कारण तस्याश्च वाताद्युत्कदिावप्यपकर्पादिसम्भवात्, तत्प्रसवे मोहादो तत्प्रतिपत्तिन- विरुध्यत इति चेत्, न, शतने पृथग्भावे तत एव कार्योत्पत्त्या" वातादेरहेतुत्वप्रसङ्गान् । अपृथग्नावे च तदुत्कदिावप्यपक देरशक्यव्यवस्थापनत्वात् । ततो "वातादेमरूपदिौ तदात्मनि शस्तावपि तद्भावात्, तत्प्रभवेऽपि स एव भवेत् । न चैवम्, अतो वातावृत्तप. ३० १ तावं तस्य था०, ब०, प०१२-रव निर्णये मा०, य०, प०॥ ३-वस्थितिनि-या०, ५०, ५०। ४ "कुहर वियर पिलम् ।"-ता-टि। ५ -चतिन प्रा०, २०, ५०। ६-वासविशिष्टादोष-पा०, ७ तुलना-"नान्यासजा रागादयः किन्तु धातादिमा तपाहि-यासमवेहि पित्तप्रकृतेप कफप्रकृते राग इति । तदप्यसत् ; व्यभिचास धातादिधर्मा प्रकृतिसकारात् ।'-प्र० यातिकाल 11८1 तत्त्वस. १०५४८1८-पि तदर्श-मा०, २०, ५०1९-तीना काय घा०, २०, ५० । १० प्रतीतपरम- तमपि प्रा०, २०, प० । ११-कर्षस्याप्युस्कर्ष प्रा०, ५०, प० । १२-यादेव वातादे-पा०, य०, प० । १३ पातादा उत्कर्षादौथा, प., ता.। . . 4०,५०1 ·. ३४२ न्यायचिनिश्चयविवरणे [३४७ भावेऽपि मोहादौ तद्विपर्ययात् वातादिप्रभवत्व न मोहादौ शक्यकरपनम् । ततोऽन्यदेव तस्य कारण वक्तव्यम्, अहेतुक्त्वे कालदेशस्वभावभेदानुपपत्ते । तच्चाभ्यास 'एव । मोहाद्यभ्या सादेव हि मोहादि , तत्साटवाद्यनु विधायिनस्तस्य प्रतिपत्ते, अतद्धेतुक्त्वे तदनुपपत्ते । अत सजातीयाभ्यासनिवन्धना एव मोहादय इति सौगत , सोऽपि न युक्तवादी, दीर्घनिद्रादिना ५ अभ्यासव्यवधाने पुनस्तदुत्पादाभावप्रसङ्गात् । व्यवहितस्यापि हेतुत्वान तत्प्रसङ्ग इति चेत्, कथमिदानी सुगतेऽपि जन्मदोपसमुद्भवरक्षणा पुनरावृत्तिनं भवेत् । तद्धतो आत्मदर्शनस्य तदानीमभाविनोऽपि चिरापक्रान्तस्य तहेतुत्वसम्भवात् । तथा च न सुभापितमिदम्- "आत्मदर्शनवोजस्य हानादपुनरागम । [प्र० वा० १११४३] इति । तन्न अभ्यास- स्थापि मोहादिकारणत्वम् । कर्मणा तु पोद्गलिकाना नदुपपन्न प्रमाणभावात् । तथा हि- १. यथावस्थितस्व'परसरच्छिदात्मनो जीवस्य स्वविपये मोहादि शरीरेन्द्रियव्यतिरेवि जीवो- पश्लिप्टपुद्गलपरिणामपूर्वक , तत्त्वात्, धतूराशुपयोगिनस्तन्मोहादिवत् । वर्म पुद्गलो- पश्लेपोऽपि जीवस्यापरमोहादिपूर्वक , तत्वात्, धतूरादिरसोपश्लेपवदिति सिद्ध आमवो बन्धश्च, तदुपश्लेपस्य वन्धत्वात् तद्धताश्च मोहादेरास्रवत्वात् । एतदेवाह- रागादयः सजातीयपरिणामाभिवृद्धयः । सूचयन्ति हि कर्माणि स्वहेतुमकृतीनि च ॥५७॥ इति । सजातीय सदश परिणाम परापरविवर्त स एवाभिनवा पूर्षिक्षया 'प्रत्यग्रत्वात् अभ्यधिका कालोपचयवत्त्वादृद्धिर्येपा ते तथोक्ता । ते चैवम्भूता सगादयो राग स्नेहारमा मोहविशेष तदादयो उपादय । कि कुर्वन्ति । सूचन्ति हि स्फुटम् । कानि ? कर्माणि निरूपितरूपाणि । कीदृशानि ? स्वहेतुप्रकृतीनि स्वस्य रागादेहेतु कारण प्रवृति स्वभावो येषा तानीनि । चान्दो हनु परत्वमस्यावद्योतयति । यतो रागादीना हेतुप्रवृतीनि कर्माणि तत मूचयन्ति, कार्यात् कारणप्रतिपत्तेरव्यभिचारात् । अथवा स्वे रागादयो हेतु- प्रकृतयो येषामिति व्यारयेयम् । पथ पुनरत्र व्यास्याने तेपा तत्सूचकत्वम् कारणानाम- वश्यम्भाविकार्यत्वाभावादिति चेत् ? सत्यम् तत्र सापेक्षत्वे तनियमाभाव , अपेक्ष्यासन्नि- घाने कार्यानुत्पत्ते । न चैवम् रागादीना स्वत एव तद्धेतुत्वस्य प्रवृतिग्रहणेन ज्ञापनात् । २५ एव हि ते प्रकृत्या तद्धतवो भवन्ति यदि तत्र नापरमपेक्षेरन्, आपेक्षिकस्य हेतुभावस्य प्रातत्यानुपपत्ते । प्रायते च राङ्गा नियम एच कार्यस्थ तपाभानिय पर्मना तथा चार द्वारवाश्यम्- 'अय तृष्णास्ति नैयास्ति मणोऽस्य परिक्षयः । सतप्णस्यास्य हि भवेत् पुन धर्म परापरम् ॥" [प्र. वातिवार १११९० ] इति । वयमेव कारणम्याप्यव्यभिचारिणो पिङ्गत्वसम्भयान कार्यादिभेदेन रिङ्गविध्य- पथनम ? इति चेत्, सत्यम् , जम्त्यय सौगतस्य तद्वादिनो दोप, वारणरिङ्गस्य स्वभा- 7 २० ३० , १ एक न मो-मा०, २०, ५०। • मोहाधिकरणस्य मा०, २०, ५०। ३प्रमाणामाशात् प्रा., १०प० । ४-स्वपरस्प स्ववि-प्रा०, २०, ५० । परस्य वि-२०१५ पुदगल लेपो-मा०, ५०, प० । ६ प्रत्याश-प्रा०, २०, ५०1७-कावा का-घा०, २०,१०॥ ८ पदस्वमप्यार-मा०, १०, ५01 ९५० पा...

·३१५८-५९] ३ प्रवचनप्रस्तावः वान्तर्भावप्रत्यायनात् । तदेव क्लेशकर्मकतिपयव्यक्ति विशेषगतस्य कार्यकारणभावस्या- नुमानत परापरभेदात, प्रतिपत्तावनादिरेव स व्यवतिष्ठते, तदनुमानवलभाविना तर्कज्ञानेन तथैव तन प्रतिपत्ते । तत्प्रामाण्यस्य च निरूपितत्वात् । साम्प्रत तत्त्वज्ञानेत्यादिनोक्तमपि कर्मनिर्भरण विनेयानुजिघृक्षया स्पष्टमभि- धित्सुराह- सात्मीभावाद्विपक्षस्य सतो दोपस्य संक्षये। कर्माश्लेपः [प्रत्तानां निवृत्ति फलदायिनाम् ] 11५८॥ इति । भवति हि सतो विद्यमानस्य दोषस्य रागादे संक्षयः सामस्त्येन विनाश, तद्वि- पक्षस्य रागादिप्रत्यनीकस्य निरूपितस्य तपस सात्मीभावात्, अनात्मरूपस्यात्मरुपतया भाव- नात् । सति च तत्राक्षये कर्मभिरागन्तुभिरक्लेपोऽसम्बन्ध आत्मन , तेपा दोपनिदानत्वेन १ दोपाभावेश्नुत्पत्ते , अनुतान्नैश्च सम्बन्धस्यासम्भवात् । प्रवृत्ताना तर्हि वर्मणा कथ निवृत्ति ? इत्यनाह- प्रवृत्तानां निवृत्ति फलदायिनाम् । इति । प्रवृत्तानां पूर्वोपाताना कर्मणा निवृत्तिरात्मनो विश्लेप । कीदृशानाम् ? फलदायि- नाम् । विशेषणमप्येतद्धेतुत्वेन द्रष्टव्य फरदायित्वादिति । दृश्यते च फलदायित्वेनो- १ पात्तस्यापि मदिराविनिवृत्ति तथा कर्मणामपि । फलञ्च तेपा रा एव रागादिर्दोष , तथाऽन्तरमेव निरूपणात् । तदेवमात्मन कर्गमम्बन्धाभावे तत्सम्बन्धतिरोहितस्थानन्तज्ञानादि- स्वभावस्माविर्भावात भवत्येव परमा निर्वृति । कथ पुनरात्मन कर्मसम्बन्वाभाचे कर्तृत्व- भोक्तृत्ले तयोस्तदुपनिबन्धनत्वात् । तदभावे चात्मैव न भवेत, तस्य तल्लक्षणत्वात्, अतो न तत्सम्ब-याभावेन तस्य नि श्रेयसकल्पनमात्मवादिनामुपपन्नमिति चेत्', तन्न, यथावस्थि- २ तस्वपरविषयपरिशुद्धज्ञानस्यैव तल्लक्षणत्वात् । तत्र च "प्रभावरमिदं चित्तम्" [प्र. वा. १।२१०] इति बुवत सोगतस्यापि विवादाभावात् । चित्तस्यैव क्यञ्चिदन्वयिन आत्मत्वेन व्यवस्थापनात् । तत मियाभोगयोरभावेऽपि न परिहाणिरिति दुर्व्याहतमेतत- "आत्मीयमेव यो नेच्छेद्भोक्ता इव न विद्यते । आत्मापि न तदा तस्य क्रियाभोगो हि लक्षणम् ॥" [प्र० वा० ११२५७ ] इति । कुत पुनर्विपक्षस्य मात्मीभाव इत्याह- भतिपक्षस्थिरीभाव प्रायः संस्कारपाट्यात् । इति । प्रतिपदो रागादोना तत्वज्ञानभावनारूप तप तस्य स्थिरीभायः आत्ममयत्व संस्कारस्य तद्भावनोपनीतवासनाविशेषम्य पाटवात् । स च ततः प्रायो बाहुल्येन वदाचिद- ३० सत्यपि तस्मिन् क्षयोपशमविशेषादेव भावात् । के पुनस्ते दोपा येपा तद्भावना विपक्षमावे- नोपक्षिप्यते ? इति चेत् , अत्राह- निहांसातिशयो येषां तत्परूपापकर्पयो ॥५६॥ इति । तस्य तत्त्वज्ञानाभ्यासस्य प्रापकर्यापचयापचयो तयो सतोपा रागादीना मिर्जा- सातिशयो हानिवृद्धी तपा स विपक्ष इति प्रतीयते, अन्यथा तत्प्रवादी तमिहामादेरनु- ३५ १- सघन-पा०, ०,१०।२-दायिन्यमिति था०, या, प० । ३ वाचे ग्रा०, २०, ५० ४ पेट ०।५-वासस्यैव प्रा०, २०,५०। - २५ ·३४४ न्यायविनिश्चयविवरणे (२५९ पपत्तेः । तथा च यत् यत्साटवे सत्यपहीयते ततस्यात्यन्तपाटवानि लमपहीयते यथा दहनपाटवाच्छीतस्पर्गः, तत्त्वज्ञानपाटवादपहीयन्ते च रागादय इति सिद्धः संवरस्तत्व- ज्ञानात्मा। ततश्च दोषारहानादनागतकर्मानुत्पत्ती उत्पन्नानाञ्च 'तदपहातव्यस्लेगमानफल- प्रदानेनापत्रमाद्भवति परिशुद्धिः, या सिद्धिरात्मन. काप्ठागतात्तत्त्वज्ञानपाटवात् दोषाणा ५ समूलतलप्रहाणादात्मनोऽपि स्यात् अव्यतिरेकात, अन्यथा दोषाणामपि न भवेदिति चेत्, न; आत्मन एव तद्रूपस्य प्रहाणात् । प्रहीणस्य कथमवस्थिति., यत कैवल्यमिति चेत् ? तथापि प्रतीतेरेव । निरूपितं च स्थित्यादित्रयात्मकल सर्वस्यापि भावस्य । ततो नेदं जनं प्रति दूषणम्-- "यस्यात्मा वल्लभस्तस्य स नाश कमिच्छति।" [प्र. वा. ११२३६] इति । सन्नेव ह्यात्मा कस्यचिद्वल्लभः । न च कोटस्थ्ये तस्य सत्वम्, तत्र क्षणभङ्गकान्त- वदर्थक्रियाशक्तिवैकल्यस्य निरूपणात् । परिणामिनि च विनाशस्यावश्यम्भावात् तमिच्छत एव तबल्लभत्वोपपत्ते.। न तत्र कथमिति प्रश्नोपपत्तिः, अनुपपत्तिविपय एव तदुपपत्ते. । अय सौगतेनापि तत्वज्ञानं भावनाधिष्ठित नि.श्रेयमनिवन्धनमभिहित कस्मान्नेप्यते ? १५ इति चेतः किं पुनस्तस्य तत्त्वज्ञानम् ' 'सत्त्वादिलिङ्गोपजनितमनुमानमिति चेत्, कुत तमिद्धम् ? अमित स्य ज्ञानत्वानुपपत्ते । स्वसवेदनादिति चेत्, न; तस्य प्रत्यक्ष विशेषत्वेन स्वलक्षणविषयत्वात्, अनुमानस्य च सामान्याकारत्वात्, अन्यथा दाब्दसम्बन्धयोग्यत्वा- नुपपते। स्वतः स्वलक्षणात्मवानुमान सामान्याकारस्तु तत्र विकल्पान्तरोपनीत इति चत् न, तदन्तरस्याप्यविदितस्याज्ञानत्वात्, स्वसंवेदनाच्च सामान्याकारत्वेन विदितत्वा- २० योगात् । तत्रापि तदाकारस्य विकल्पान्तरोपनीतत्वकल्पनाया प्रकृतप्रसङ्गानतिवृत्तेः अनवस्यापत्तेश्च । सस्यपि तत्र स्वसंवेदने वथमनारोपात्तत्प्रतिपत्तिः न "चारोपस्यैवानुत्पत्तिः ""परोक्षा नो बुद्धिः" [ ] इति ब्रुवता तपास्वसवेदनसमारोपस्य। प्रादुर्भावात् । स्वसंवेदनेनैव तदुत्पते प्रतिबन्धादिति चेत्, न; "अनन्वयेऽपि चित- प्रबन्धे तेनैववत्वारोपजन्मन. प्रतिवन्धात्, अनारोपप्रतीतिभावेनानुमानवकल्योपनिपातात् । २५ अनुमानान्तरात्तत्राप्यनारोपप्रतीतिकत्वकल्पनायाम् अनवस्थानम् अनुमानपरम्पराया "अररिसमा. । ततो नानुमानस्य सम्भवो निरारोपायास्तत्प्रतीतेरभावात् । सम्भवतोऽपि वस्तम्य भावयिता ? विना तेन भावनाऽनुपपत्तेः । न चित्तक्षण एव, पस्यचित्तस्य परापरकालावस्थायित्वेन "परमताप्रसिद्ध. । क्षणविनाशिनश्च भूयो- वृत्या 'तद्भावकत्वानुपपत्तेः । सन्तान इत्यपि न युक्तम् , अन्वपिनस्तस्यापि वस्तुवृत्ते- ३० नाभावात् अरस्तुवृत्या सम्भवतश्च भावनादी कळ्यास्तनन्धयवदन्पयोगात् । तन तस्य भारना । तत्सम्भवेऽपि न किञ्चित् फलमित्यावेदयति- . १ यथा च २०१२-मुनापते मार, ०५०। ३ सिद्धिः प्रा०, २०, ५०। ४ तदा हातम्य प्रा०, ५०, प० । ५ धासि -सा । ६ प्रभोपपतः। ७ स्ववादि प्रा०, ५०, ५०1८ विषयस्वेन मा०, २०५०। ९-रस्सर वि-२०।-सुवि-प्रा०, २०१०-पादस्यैवा-१० ११ "तस्मादमापा युद्धि" मी मा० ॥१५॥ १२ "मीमांसकानाम्"-ता०टि.1 १३ -स्य विदितस्य प्र-ग्रा०, २०, प.। १४ अन्वयेपि चा०,१०,१०१५ प्रबन्धेनवेक -मा०,५०प० । १६ एकाधारोपोप:-ता. टि.। १७ अपि स-मा०,१०,१० । १८ "सीयतमते अमिः"-ला. 21 १९ साधमया-या०प०,१० ।

·३२६०] ३ प्रवचनप्रस्ताव " - यद्यप्यनात्मविज्ञानभावनासम्भवस्ततः । न निरोधो निरोधे वा न प्रयोजनमीत्यते ॥६०॥ इति । आत्मेति कम्विदन्वय , तदभावे भावाना नराम्यस्याभि मतस्यावश्यम्भावात्, स न विद्यते येपा तानि च तानि विज्ञानानि च तेषा सम्बन्धिनी भावना क्षणभङ्ग- नरक्या'धनुमानाभ्यासवृति तस्या पद्यपि सम्भव. अपिशब्दस्तदभ्युपगम सूचयन् ५ वस्तुतस्तदभाव निवेदयति । ततस्तत्सम्भवात्, न निरोधो न विनाशो 'मिथ्यारोपस्य । तनिरोधाय हि तत्राम्भव परस्याभिमत मिथ्याध्यारोपहानार्थ यत्न [प्र. वा० ११११४] इति वचनात् । न चानुमानातनिरोध तस्यावस्तुविषयत्वात् । वस्तुविषयस्य हि ज्ञानस्य तदन्यत्प्रतिनिरोधकत्व यथा रज्जुज्ञानस्य सर्पवेदन प्रति, नावर तुवेदनस्य यथा तस्यैव सर्पज्ञानस्प 'सम्भ्रमान्तर प्रति । सामान्यावलम्बनत्वेनावस्तुवेदनस्यापि तस्य वस्तुनि प्रतिबन्धात्, भावनापरिकलितस्य तदध्यारोपप्रत्यनीकवस्तुस्वलक्षणदर्शनप्रत्युप- स्थापनद्वारेणोपपद्यत एव तनिरोधकत्वमिति चेत्, न, प्रतिवन्धस्यैव प्रमाणाभावेन प्रतिक्षिप्तत्वात् । तन्न ततो भाव्यमानादपि वस्तुस्वलक्षणस्य दर्शनम्, अपि तु तद्विपयस्यैव मिथ्याकारस्य । अथापि कञ्चित् ततस्तदर्गन तथा वैराग्यदर्शनमपि दुखभावनाया किन्न भवेत् ? यत इद दुरुक्त न भवेत्- "दु खभावनयाप्येष दुखमेव विभावयेत् ।" [प्र. वा० १।२४० ] इति । तन्न मिथ्याज्ञानाभ्यासवतोऽपि मिथ्यात्वस्य निवृत्ति मद्यपानान्मदस्येव, तदुक्तम्- अतत्त्व भावयन् भिक्षुः कथ तत्त्वेन युज्यते । पिबन्मद्य मदाभाव कयन्नु प्रतिपद्यते ॥" २० [ ] इति सुखदुख- अथवा ततो न निरोधो निरोध्यस्याभावात् । क्य पुनस्तस्याभाव हविपादादिपरापरचित्तक्षणे एकत्वज्ञानस्यव निरोध्यत्वादिति चेत्, सत्यम्, यदि तस्यारोपितविपयत्वम्, न चैवम्, भेदज्ञानवत्तस्यापि निधित्वेन तत्त्वविषयत्वात् । न च तत्त्वज्ञानमेव निरोध्यम्, भेदज्ञानस्यापि तत्त्वापत्ते । न किञ्चित्तत्वज्ञान विचारासहत्वात् २५ सामान्य तु व्यवहारेण, ततो भेदज्ञानमपि निरोध्यमेवेति चेत्, उच्यते-तद ज्ञान यदि वस्तुतो नास्ति न भावनासम्भवतस्तस्य निरोध, स्वत एव भावात् । अस्ति चत्, क्थन तत्त्वज्ञान' तत् २ तेन स्वरूपम्य 'सत एव प्रतिवेदनात् । न च तस्य सन्तानस्य निरोध , चरमत्तिन सजातोयानवक्लप्तो विजातीयेऽप्यनुपयोगात् नित्यवदवस्तुत्वापत्ती तदुपादानप्रवाहस्यापि तत्वापत्ते । तत्र चोकसम्-'स्वत एव "तस्याभावात् वितनिरोध- प्रयासेन इति । तन्न तस्य निरोध ! निरोधे वा यत्किञ्चिन्मुमुक्षुप्रयासम्म फल परिशुद्ध- परापरचित्तरक्षण प्रयोजनं पराभिमत तत् न सम्भवति । सवृत्या सम्भवनि तत एव तस्य ३० १ "प्रारमराब्दस्य कथमन्वयवाचकवम् । इति चेदुच्यते, असति सातस्येन गस्तीरयारमाऽम्पय"-गा. टि०१२-मत अवश्य -ता।३-स्यादनु-१०। "अभ्याहार्पमिदम्"-ता. टि०५-यस्याभिमान -प्रा०,०, १० । ६ "विभ्रमानन्तरम्'-ता०टि०।७-पु ताज्ञानस्यास्यैव प्रा०, २०, ५० ॥ ८-नं सायेन मा०, ०,१०।९स्थत प्रा०, २०,५०। १० तस्य भाशत् प्रा०, २०, ५०।

·५ यस्य १० ३१६ न्यायविनिश्चयविवरणे [१६० मोक्षत्वेन, तत्फरत्व च वस्तुत 'पुनस्तस्यापि निरोध एव मोक्ष इति चेत्, न तर्हि तस्य प्रणीत वम्, 'तद्धि मोक्षान्तरप्रतिक्षेपेण तस्यवेष्टत्वम् । सम्प्रति 'तदन्तरस्यापि प्रतिपादनेन तस्य 'तल्लक्षणाभावात् । यदि वा, निरोधे वा मोक्षे तत्र प्रयोजन प्रमाण 'प्रयुज्यते प्रकर्पण युक्त कियनेऽनेनेति प्रयोजनम्' इति व्युत्पत्ते तन्नेष्यते' न सम्भवति । सम्भवे तव तन भवेत् नापि तस्यायुक्ति विक्लव तदविक्लत्वादेव “सावृतत्वोपपत्ते । ततो दुर्भापितमिदम्- "परितुष्ट[ ]क्षणो सम्भवत्यपरापर । तस्य मोक्ष प्रणोतोऽसौ प्रान्त्ययुक्तिविनाकृत ॥" [प्र. वातिकाल. ११२०३ ] इति । भवतु तर्हि नोरूपस्यैव निरोधस्य प्रणीतत्वेन मोक्षत्वमिति चेत्, अनोत्तर निरोधे या इत्यादि। एतदुक्त भवति-निरोधमभ्युपगच्छना तत्परिच्छित्तये प्रमाण वक्तव्यम् अन्यथा तीर्थान्तरमोक्षवत्तस्य प्रणीतत्वाव्यवस्थिते । तच्च न तावन्मुक्तस्यैव, नि सरणाभावानुपगात । नि सरण हि मुक्तस्य पुन ससाराभाव । न च प्रमाणे सति तदभाव तस्यैव निरोधिन संसारस्वात् । तन मुक्तस्य प्रमाणम् । मसारिण इति चेत्, १५ तदपि न प्रत्यक्षम्, तस्य तदल भाविन' एव तद्विपयत्वम् निरोधस्य च नीरूपत्वेन बल. वैकल्यात् । अतदाकारस्य च न "तद्विपयत्वम्, आकारवादव्यापत्ते । तदाकारत्वे च न प्रत्यक्ष- त्वमभावत्वात् । पुन प्रत्यक्षान्तरेण तत्प्रतीतिकल्पनायामनवस्थापत्ते । तन्न प्रत्यक्ष तत् । नाप्यनुमानम प्रत्यक्षाभावे तस्याप्यनवकल्पनात । नापि प्रमाणान्तरम् अनभ्युपगमात् । तन निर्वाणस्य निरोधाकार प्रमाणाभावात । अत एव न तन रागाद्युपशमरूप शान्ताकार , २० प्रमाणपयातिवतिनि" नस्मिस्तदावारस्याराक्यकल्पनत्वात प्रणीतत्वाद्याकारवत् । ततो यदुक्तम्- निरोध शान्तता प्रणीतता "नि सारभावश्चेति चतुराकार निरोधसत्यम्" ] इति तत् प्रतिव्यूढम् । तन सन्ताननिरोधो निर्वाणम । सति वा तस्मिन् न प्रयाजन फल मुमुक्षूणामीक्ष्यते । न च निष्फले तस्मिन् प्रेक्षावतामभिरुचि- रुपपना तद्वत्ताविरोधात् । अन्यथा ब्रह्मविदा जीवविनागलक्षणे" मोक्षे तद्वदभिरुच्युपपत्ते । यत्तन प्रहसन प्रज्ञाकरस्य न च तादृशा मोक्षण किञ्चित् प्रयोजनमित्यही महत्प्रेक्षापूर्व- कारित्व योगिनाम् [प्र० वार्तिकार. १२३४] इति तन युक्त भवेत् । तत सौगतकल्पितो मोक्ष , तदभावात् न तन्मार्गत्वम् अनात्मविज्ञानाभियोगस्य नैरात्म्यज्ञानस्य मिथ्यात्वाच्च न तदभ्यासस्य मार्गत्वमित्यादर्शयति- - प.. १पुर ता०। २ तद्विमोसा-या०, २०, ५० । ३ तदन्तवत्तस्यापि निरोधे या०, २०, ५०॥ ४ प्रणीतत्वलक्षणाभावात् । प्रणातत्वम् "यत परोऽपि समवति मोचताऽतिक्षेपेण प्रणीतत इत्याकार ।" प्र.पातिकाल. १७९१ । ५-तेऽसम्भवे ग्रा०, २०, प० । ६-विकल्पस्व प्रा०, २०, ५० ७ तद्विकलदा-प्रा०, २०, प० । अयुमधविकलस्वादेव । ८ साम्प्रतावो-मा, २०, ९ "नाकारण विषय इति सौगौरभिधानात् ' -ता० टि० । १० तद्विपयवरसमाकार -HD, R०, ५० । ११-पदातिवर्तीति त-पा०, ५०, ५०६ १२ "निरोधत , शान्तत भणीतत, नि सरयतश्चेति चरवार प्राकारा - प्र. वातिकाज ११९१ । निरोध शान्तत प्रणाना नि सारतश्चेति श्रा०, २०, ५० । १३ नि सपार-ता० । १४-जपणेऽपि मोक्षे श्रा०, ५०, प० ।

·५ . श६१-६३] ३ प्रवचनप्रस्ताव ३४७ हेयोपादेयतवार्थविपरीतव्यवस्थितः। मिथ्याज्ञानमनात्मज्ञ मैच्यादिमतिरोधतः ।।६१।। इति । सौगतेन हि यदनात्मशम् आत्मवदनविमुख ज्ञान विज्ञानमभ्यनुज्ञात तन्मिण्येव । कुत एव तत् (एतत) तत्त्वेन तद्भावनायते इति तत्वायौं', हेयोपादेयो च' तो तत्वाथों च तयो या तद्विज्ञानवलात विपरीता हेयस्योपादेयतया उपादयस्य हयतया व्यवस्थिति तत इति । न चेय नास्त्येव सर्वथा पलविकलतया कथञ्चित्तद्वत्तया च यथारम त्याज्योपादेय- योश्चित्तसन्ताननिमू लोच्छेदावस्थानयोस्तज्ज्ञानेन विपरीतस्थितेरवकल्पनात् । अथवा त'द् ज्ञान मिथ्येत्यसम्भवीति व्यास्येयम् । अन निमित्तमाह-मैयादिप्रतिरोधत' इति । मैनी तत्त्वमाने समताभावनम आविर्यस्य गुणोत्कृष्टादिपिपयस्य प्रमोदादे तस्य य प्रतिरोध तज्ज्ञानसम्भवे प्रतिनिवृत्ति तत इति । तथाहि-न तावत्तज्ज्ञान विनेयाना स्वत एव, सुगत- १० कल्पनावैफल्यप्रसङ्गात् । सुगतादेव तत्तेपामादित परार्थानुमानरूपमिति चेत्, न, ततोऽपि तज्ज्ञानयत तदसम्भवात् । स हि कृपया तत्तेपामुपदिशति । न च तज्ज्ञानयत कृपा विषया भावात, सर्वस्यापि तेन विनेयवगस्य तत्त्वतो नीस्पतयेव ज्ञानात । तदध्यारोपस्यापि तदभाव- तत्त्वज्ञानवत्यसम्भवात् । ततो यदि सुगतस्य करुणावत्त्वमप्रतिरोध न तस्य तदभावज्ञानम् । तथा विनयलोकस्यापि, इति युक्त तस्यासम्भवित्वम्, असम्भवतश्यानभ्यासभूमित्वेनानिर्वाण- १५ मार्गत्वमपीति । साम्प्रत स्वमते प्रमोदादेविषयभावादिना विधानमुपपन्नमिति दर्शयनाह- तत्त्वार्थदर्शनज्ञानचारित्रेषु महीयसाम् । आत्मीयेषु प्रमोदादिरत एव विधीयते ॥६२।। इति । तत्त्वेनार्यन्त इति तत्वार्या जीवादय तेपा यानि दर्शनशानचारित्राणि श्रद्धानाधिगम- २० तस्पिरीभावलक्षणानि तेषु प्रमोदादि हर्षादि, आदिपदात् मैत्रीपरिग्रह स विधीयते 'मैत्रीप्रमोदकारुण्यमाध्यस्थ्यानि च सत्वगुणाधिकक्लिश्यमानाविनेयेषु' [त० मू० ७.११] इति प्रवचनेन । कुत स तेषु विधीयते इति चेत् अत एव अतोऽम्मात्तत्त्वार्थदर्शनादीना भावात् परमते न तद्विषयस्याभावात, तस्य च चारित्रविकल्पत्वेन मि श्रेयसकारणत्वात् । एवकारानिमितान्तरव्युदास । केपा स विधीयते । महोमसा प्रत्यासननि श्रेयसमम्पदाम् । २५ तेषामेव सासारिक भोगनिस्पृहन्यापारतया महीयस्त्वोपपते । योदृशेषु तेषा स विधीयत इति चेत् ? आत्मीयेषु । उपलक्षणमिदम, तेन परकीयेषु चेति प्रतिपत्तव्यम । न चैवमवस्थित- स्यापि मुगतम्य क्वचिन्मयादिक सम्भवति इत्याह- यस्तावत् [करुणावत्वात्तिप्टपेर हि चेतसाम् । सन्तान स परोच्छेदान्न समयं प्रपद्यते ] ॥६३॥ इत्यादि । नविद मुस्तमेव पूर्व किमयं पुनर च्यते इति चेन् ? यायिया परिचयर्थयार्थम् । एवमुत्तरमापि । न चैव सर्वत्रप्रसङ्ग अनयंव दिया यत्रापि तत्थर्यान्मारस्य यत्तंव्यताया १ विज्ञानमय ज्ञान-पा०, २०, प० । २ च सरसों ग्रा०, ५०, १०१ ३ सम्मानममिध्ये -RIO, १०,५०1४ोधास या०, २०, २०५३ घनि-पा, २०, ५०।६-यापकर -या, प०, प.. . . ३० ·7 - न्यायविनिश्चयविवरणे [२६४ मूचनात् । तावदिति वाक्यालङ्कारे । यश्चेतसा सन्तान सुगतानामा तिष्ठत्येव न निर्वाति । कुत करुणावत्त्वात् स समत्वं मंत्रीरूपम् उपलक्षणमिदम्, तेन प्रमोदादिकमपि न प्रपद्यते न कर्तृत्वेन प्राप्नोति विपयाभावात् । अस्त्येव सन्नानान्तर विपय तत्र सत्वमात्रे मैया व्रतचारिणि प्रमोदम्य क्लेशवति करुणाया निघृणादापेक्षायाश्च तेन 'प्रपत्तेरिति ५ चेत्, न, तत्र सर्वत्रापि तेन नैरात्म्यज्ञानप्रधाननोच्छेदस्यैव करणात्। न च तद्गोचर मैयादिक व्योमकुमुमादिवत् । न यदा मैयादिक तदा तत्रोच्छेद पश्चादेव तस्य भावादिति चेत् न, वस्तुमति पश्चादपि तद्भावस्य निषेधात् । अवस्तुमतश्च पूर्वमपि कस्तस्योच्छे- दाद्विशेष यतो 'मंत्र्यादेविषय स्यात् ? अध्यारोपत सत्त्वमिति चेत्, न, अवस्तुसति नस्यवाभावात् । तस्यापि ततो भावेऽनवस्यापत्ते । मुगतस्यैव तदध्यारोप इति चेत्, तेन १० तहि तर सत्त्वमध्यारोप्य पुनस्तदुच्छेद रणातदेव नाध्यागेपयितव्यम्, "प्रक्षालनाद्धि पस्य दूरादस्पर्शन वरम्" [प्र. वातिकाल० ११५४७ ] इति न्यायात् । तन अवस्तुसत पूर्वमपि तद्विषयत्वम् । वस्तुसत्त्वे तु क्थ तव मैञ्यादिरुच्छेदश्च विरोधात् ? न विरोध , रागादिदु खोपशमस्पत्वेनोच्छेदस्यैव परेपामिष्टत्वादिति चेत्, न, अभीष्टत्वेऽपि स्वसन्तान- वद्वस्तुमत्युच्छेदस्याशक्यत्वात् । तन्न तदुच्छेदात्मा मोक्ष सम्भवति । वस्तहि वक्तव्य १५ इत्याह- तस्मात् । निरास्रवीभावः संसारान्मोक्ष उच्यते । सन्तानस्यात्मनो वेति शब्दमा हु भियते ॥६४५ इत्यादि। तस्मात् उक्तस्य मोक्षस्यासम्भवात् निरालबोभावो मिथ्याज्ञानरागादेरावाद- निष्कान्तस्य निप्कान्तस्य भावो भवन ससारान्मोस उच्यते मोक्षवेदिभि । भवतु सन्तानस्य २० इति पर । तनोतरम-आत्मनो वा इति, आत्मन एवेत्यर्थ । वागदस्यावधारणार्थत्वात् आत्मन एव “कञ्चित् मवदनान्वयरूपस्य मन्नानत्वोपपत्ते, निरन्वयज्ञानप्रवाहस्याशक्य- कल्पनत्वेन निरूपितवान् । कस्तहि सन्तानात्मनो द इति चेत ? न कश्चिदर्थत । केवल सन्तान इति आत्मेति च 'शब्दमात्र तु भिद्यते' इति । कथ पुननिराखवस्याप्यात्मन परापरशरीरसञ्चाराभावः, तत्सञ्चारकारिण एव तस्य प्राग्लब्धत्वात् । पश्चादतत्कारित्वे २५ तु परापरजानपर्यायकारित्वमपि न भवेदिनि स एवोच्छेदभाव पुनरप्यागत इति चेत्, न, तन कारणाभावात् । न हि आत्मैव तत्सञ्चारे कारणम्, अपि तु अविद्यातृप्णादिरपि । तत्त्वज्ञानपरिपाकवतश्च तदभावेन सामग्रीवैकल्यान युक्त तत्सञ्चारवारणत्वम् । आत्मन परापरपरिशुद्धज्ञानपर्यावापेक्षया तु निरपस वेन कारणत्वस्यैवोपपत्ते न तदुच्छेदवादप्रत्या- वृत्तिरपि। न चैव तस्यानवस्थितपरापरपरिमाण स्याप्यवक्लनम्, तत्रापि वर्मसचिवस्यैव तस्य कारणत्वात्, अधिगतनि धेयमस्य च वर्माभावात् । तत परित्यक्तकायपरिच्छिनतया अवस्थितमेव तस्य परिमाणम् । तदपि कर्माधिपत्येनोपनिवद्ध तदभाव क्यमिति चेत् १ प्रतिपत्ते-या०, ५०, ५०।२-पि न नैरा-प्रा०, २०, ५०। ३ -णाया न घरद्गो-मा०, १०,०१४ मैयादिवि-या, १०, १०५-पि भावे-प्रा०, ५०, १०।६ कर्तव्य इ-प्रा०, २०, ५०।७ -स्य भवन प्रा०, २०। -स्य निधान्तस्य भवन प० । पूर्वमनिधान्तस्य पश्चाधिकान्तस्य । ८ कथं चेत् भा०, २०, ५०। ९-पत्तेरन्वय-प्रा० २०, ५०। १० मारपद्धत्वात् प्रा०, ५०, ५० । ११ हपवारिका-ग्रा०, २०, ५० १२-एस्याप्यक -प्रा०, ५०, प० । 7 क ·7 , - ३२६५] ३ प्रवचनप्रस्तावः ३४६ असत्यपि कुम्भकारे तदुपनिवद्ध घटपरिमाणमिवेति ब्रूम , कर्मणोऽपि कुम्भवारवत् तत्र सहकारित्वस्यैव भावात् । कयमेव कर्मकृतममफलज्ञत्वमपि तदभावे निवर्तते इति चेत्, न, सकलज्ञानस्य ससारिण्यापि च्याप्तिज्ञानवलेन व्यवस्थापनात् । केवल तन्य विशेषाभि- मुख निरोधानमेव कर्मभि , तच्च तनिवृत्ती निवर्तत एव तद्व्यापारत्वात् । ततो युक्त मुक्तस्यावस्थितमेव परिमाणम् । न चंव ससारिदशायाम् , तदा तत्प्रदेशोपसहारविसर्पण. ५ परिणामसहकारि कारणस्य कर्मास्रवस्यानवस्थितत्वेन मूक्ष्ममूक्ष्मतरादिविरल्पगोचरस्यान- वस्थितस्यैव तत्परिमाणस्य सम्भवात् । ततो यदन ब्रह्ममीमासाया मूत्रम्-"अन्त्याऽवस्थि. तेश्चोभयनित्यत्वादविशे" [अ० सू० २१२६३६ ] इति, यच्च भाप्य भागवतम्-''अन्त्यस्य मोक्षावस्थाभाविनो जीवपरिमाणस्य नित्यत्वमिष्यते जनः तद्वत्पूर्वयोरपि आद्यमध्यमयोः जोवपरिमाणयोनित्यत्वप्रसङ्गात् अविशेषप्रसङ्गात् एकपरिमाणशरोरतय स्यात्, न उम- १० चितापचितवारीरान्तरप्राप्ति." [व० मू. शा० भा० २०२१३६] , इति , तत्प्रतिविहितम्, अमर पातप्रदेशस्य जीवस्य कर्मवशात् प्रदेशानामुपसहार-विसर्पणातिशयमसम्भवे सति अपचयोपचयातिशयकमाधिष्ठानपरापरमारोरप्राप्तरविरोधात् । यदप्यत्र दूपण भाज्यकारभ्य- "नेपा पुनरनन्ताना जीवावयवानां समानदेशत्व प्रतिहन्येत वा न चेति वक्तव्यम् । प्रतिघाते तावत् न अनन्तावयया. परिच्छिन्ने देशे सम्मीयरन् अप्रतिघातेऽपि एकावयवदेवात्योपपतेः १५ सर्वपामवयवाना प्रविमानुपपत्तेः जीवस्याणुमात्रत्वप्रसङ्ग ।" [व० मू० मा० भा० २।२।३४] इति , तदपि तस्य जैनमतानभिज्ञत्वमावेदयति , न हि तय ते रामप्रतिघात एव, समुद्घात- दशायामत्यन्तविरार्पणेन परसारप्रतिघातवतामेव भावात् । तेपा चासद्ध घातलोयाकागप्रदेश- समवायित्वेन परिच्छिन्नप्रदेशसमवायित्वाभावात् । नापि सप्रतिघाता एव उपमहारपर्य-त- प्राप्तावेकप्रदेशरामवायिन्वेनैव परमाणुरूपतया मध्ये चाने कविकल्पतया तेपामयस्थानात् । २० ततो युवा' मुक्तस्यास्गितपरिमाणत्वम्, अन्यथाभावे हेत्वभावात् । स्थमेव घटादिवद- नित्यत्व न भवेदिति चेन् न , क्यञ्चित् तस्येप्ट वात, एकान्तनित्यत्वे विनयर कान्तवनिर्वागस्येवाभावप्रसङ्गा । एतदेवाह- नित्यस्येच्छा-प्रधानादियोगोऽनित्यः किमात्मनः । मिथ्याज्ञानादनिर्मोक्षस्तथाऽनेकान्तचिदिपाम् ॥६५॥ इति । य दलु योगपरिकल्पितस्पात्मन इच्छापादिना, मादम्योपगतस्य गरोरेन्द्रियादि'. विवतिना प्रधानन, ब्रह्मवादिसम्गतम्य म्यपरविभागादिभेदायद्योतविधायिन्याविद्यया योगः समवायादिस्प सम्बन्ध, पीदृशन्य ' नित्यस्य वूटग्यम्य, परिणामिनोऽनन्युपगमात्, ग किमनित्य ? नेय । तया हि- तत्सम्पन्नम्ततोऽन्यचेत् तम्पेति पथमुच्यताम् । मुक्तात्म यत् परम्माच्चत् सम्बन्धादनवस्थिति ।।१८२२|| अनन्यश्चत् न नित्य स्यात् निन्यादयतिरेक्न । तथा ग निन्या एव स्थुरिन्छा पादयोऽपि ते ॥१८ ३॥ १"म पारदतो विसौ यासरस्य मम्भर ।" wild दि .२-कारणामा - ५०, १०। ३-पामस्य प०१४ युनमास्पिन-मा०, २०, २० ५-यापेन वि-पा.,.,. ६-पिनियतनाप-विपिना-मा०, ५०। ३० ·7 . न्यायविनिश्चयविवरणे [३६४ सूचनात् । तावदिति वाक्यालद्वारे । यश्चेतसा सन्तान सुगतानामा तिष्ठत्येव न निर्वाति । कुत करुणावत्त्वात् स समत्व मैनीरूपम् उपलक्षणमिदम् तेन प्रमोदादिवमपि न प्रपद्यते न कर्तत्वेन प्राप्नोति विषयाभावात् । अस्त्येव सन्तानान्तर विषय तत्र सत्त्वमाने मंथा व्रतचारिणि प्रमोदम्य क्लेशवति करुणाया निघृणादापेक्षायाश्च तेन प्रपत्तरिति चेत्, न, तर सर्वनापि तेन नैरात्म्यज्ञानप्रधानेनोच्छेदस्यैव वरणात् । न च तद्गोचर मञ्यादिक व्योमकुसुमादिवत् । न यदा मैयादिक तदा तत्रोच्छेद पश्चादेव तस्य भावादिति चेत् न, वस्तुसति पश्चादपि तद्भावस्य निषेधात् । अवस्तुसतश्च पूर्वमपि कस्तस्योच्छे- दाद्विशेष यतो मैयादेविषय स्यात् ? अध्यारोपत सत्त्वमिति चेत्, न, अवस्तुसति तस्यैवाभावात् । तस्यापि ततो भावेऽनवस्यापत्ते । सुगतस्यैव तदध्यारोप इति चेत्, तेन तहि तत सत्त्वमध्यारोप्य पुनस्तदुच्छेदकरणात्तदेव नाध्यारोपयितव्यम्, "प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शन वरम्” [प्र. वार्तिकाल० ११४७] इति न्यायात् । तत अवस्तुसत पूर्वमपि तद्विषयत्वम् । वस्तुसत्वे तु कथ तव भैयादिरुच्छेदश्च विरोधात् ? न विरोध , रागादिदु खोपशमरूपत्वेनोच्छेदस्यैव परेपामिष्टत्वादिति चेत् , न, अभीष्टत्वेऽपि स्वसन्तान- वद्वस्तुसत्यच्छेदस्याशक्यत्वात् । तन्न तदुच्छेदात्मा मोक्ष सम्भवति । क्रतहि वक्तव्य ५ इत्याह- तस्मात् । निरास्त्रवीभावः संसारान्मोक्ष उच्यते । सन्तानस्यात्मनो वेति शब्दमानं तु भिद्यते ॥६४॥ इत्यादि । तस्मात् उक्तरय गोक्षस्यासम्भवात् निरास्रवीभावो मिथ्याज्ञानरागादेरासवाद- निष्कान्तस्य' निष्कान्तस्प भावो भवन ससारान्मोक्ष उच्यते मोक्षवेदिभि । भवतु सन्तानस्य २० इति पर । तनोत्तरम-आत्मनो वा इति, आत्मन एवेत्यर्थ । वाशब्दस्यावधारणार्थत्वात् आत्मन एव 'कथञ्चित् सवेदनान्वयारूपस्य सन्नानत्वोपपत्ते, निरन्वयज्ञानप्नवाहस्याशवय- कल्पनत्वेन निरूपिनत्वात् । कस्तहि सन्तानात्मनोभेद इति चेत ? न कश्चिदर्थतः । केवल सन्तान इति आत्मेति च 'शब्दमात्र तु भिद्यते' इति । क्थ पुननिरास्रवस्याप्यात्मन परापरशरीरसञ्चाराभाव , तत्सञ्चारकारिण एव तस्य प्राग्लब्धत्वात् । पश्चादतत्कारित्वे २५ तु परापरज्ञानपर्यायकारित्वमपि न भवेदिति स एवोच्छेदभाव पुनरप्यागत इति चेत्, न, तन कारणाभावात् । न हि आत्मव तत्मन्चारे कारणम्, अपि तु अविद्यातृप्णादिरपि । तत्त्वज्ञानपरिपाकवतश्च तदभावेन सामग्रीवैकत्यान युक्त तत्सञ्चारकारणत्वम् । आत्मन परापरपरिशुद्धज्ञानपर्यायापेक्षया तु निरपेक्षत्वेन कारणत्वस्यैवोपपत्ते न तदुच्छेदवादप्रत्या- वृत्तिरपि । न च तस्यानवस्थितपरापरपरिमाण स्याप्यवकल्पनम्, तत्रापि क्मसचिवस्यव तस्य कारणत्वात्, अधिगतनि श्रेयसस्य च वर्माभावात् । तत परित्यक्तकायपरिच्छिनतया अवस्थितमेन तस्य परिमाणम् । तदपि कर्माधिपत्येनोपनिबद्ध तदभावे क्थमिति चेत् । १ प्रतिपत्ते-पा०, व०, ५०१२-पिन नैरा-प्रा०, २०, ५० । ३ -पाया न घाद्गो-मार, य, प० । ४ मैयादिवि- ग्रा०, ०, ५०।५-पि मावे-- ग्रा०, ५०, ५०। ६ कर्तव्य इ-मा०, घr, ५०१७ -स्य भवन प्रा०, ५०। -स्य निष्पान्तस्य भवन प० । पूर्वमनिपान्तस्य परचाधिकान्तस्य । ८ कथं चेत् प्रा०, २०, ५० 1 ९-पत्तरेन्वय- श्रा० घ, प० । १० माग्यवान् श्रा०, २०, ५० ११ सम्पचारिका-प्रा०, २०,० १०-एस्थायक-या, ०प०। ३० ·. 7 - - ३६५] ३ प्रवचनप्रस्तावः ३४६ असत्यपि कुम्भकारे तदुपनिबद्ध घटपरिमाणमिवेति ब्रूम , कर्मणोऽपि कुम्भकारवत् तत्र सहकारित्वस्यव भावात् । कयमेव कर्मकृतममकलकत्वमपि तदभावे निवर्तते इति चेत्, न, सकलज्ञानस्य ससारिण्यपि व्याप्तिज्ञानवलेन व्यवस्थापनात्। केवल तम्य विशेषाभि- मुखनिरोधानमेव कर्मभि , तच्च तन्निवृत्तो निवर्तत एव तद्व्यापारत्वात् । ततो युक्त मुक्तस्यावस्थितमेव परिमाणम् । न च व समारिदशायाम् , तदा तत्प्रदेशोपसहारविसर्पण- परिणामसहकारि कारणस्य कर्मास्रवस्यानवस्थितत्वेन सूक्ष्मसूक्ष्मतरादिविकल्पगोचरस्यान- वस्थितस्यैव तत्परिमाणस्य सम्भवात् । ततो यदन ब्रह्ममीमासाया मूतम्-"अन्त्याऽवस्यि. तेश्चोभयनित्यत्वादविशेष" [७० सू० २१२।३६ ] इति, यच्च भाप्य भागवतम्-'अन्त्यस्य मोक्षावस्थानाविनो जीवपरिमाणस्य नित्यत्वमिप्यते जनः तद्वत्पूर्वयोरपि आद्यमध्यममोः जीवपरिमाणयोनित्यत्वप्रसङ्गात् अविशेषप्रसङ्गात् एकपरिमाणशरीरतव स्यात्, न उप- १० चितापचितशरीरान्तरप्राप्ति." [अ० सू० गा० भा० २।२।३६] , इति, तत्प्रतिविहितम्, अमलयातप्रदेशस्य जीयस्य कर्मवशात् प्रदेगानामुपसहार-विसर्पणातिशयक्रमसम्भवे सति अपचयोपचयातिदायकमाधिष्ठानपरापरशरीरप्राप्तरविरोधात् । यदप्यन दूपण भाष्यकारस्य- "तेषां पुनरनन्ताना जीवावपवाना समानदेशत्वं प्रतिहन्येत या न चेति वक्तव्यम् । प्रतिधाते तावत् न अनन्तावयवाः परिच्छिन्ने देशे सम्मोयेरन् अप्रतिपातेऽपि एकावयवदेशत्वोपपत्तेः १५ सपामवयवाना प्रथिमानुपपत्तेः जीवस्याणुमानत्वप्रसङ्ग ।" [२० मू० शा० भा० २१२१३४] इति , तदपि तस्य जैनमतानभिज्ञत्वमावेदयति , न हि तन तेपागप्रतिपात एव, रामुद्घात- दशायामत्यन्तविसर्पणेन परस्परप्रतिधातवतामेव भावात् । तैपा चासहपातलोकाकागप्रदेग- समवायिलेन परिच्छिन्नप्रदेशसमवायित्वाभावात् । नापि सप्रतिघाता एव उपसहारपर्य-त- प्राप्तात्रेकप्रदेशसमवायित्वेनैव परमाणुरूपतया मध्ये चानेकविकल्पतया तेपामवस्थानात् । २० ततो युक्त' मुक्तस्यावस्थितपरिमाणत्वम्, अन्यथाभावे हेत्वभावात् । क्थमेव घटादिवद- नित्यत्व न भवेदिति चेत् । न , क्यञ्चित् तस्येष्टत्वात्, एकान्तनित्यत्वे विनस्वर- कान्तन्निमस्येवाभावप्रसङ्गाा। एतदेवाह- नित्यस्येच्छा-प्रधानादियोगोऽनित्यः फिमात्मनः । मिथ्याज्ञानादनिर्मातस्तथाऽनेकान्तविद्विपाम् १६५।। इति । योगपरिवपितस्यात्मन इच्छानेपादिना, सारन्योपगतस्य गरीरन्द्रियादि विवर्तिना प्रधानन, ब्रह्मवादिसमातस्य स्वपरविभागादिभेदावद्योतविधायिन्याऽविद्यया योगः समवायादिरूप सम्बन्ध , कीदृशम्य । नित्यस्य कूटम्यम्य, परिणामिनोऽनभ्युपगमात्, स किमनित्यः ? नेय । तथा हि- तत्सम्बन्धस्ततोऽन्यश्चेत् तस्येति क्यमुच्यताम् । मुक्तात्मवत् परस्माच्चत् सम्बन्धादनपस्थिति ॥१८२२।। अनन्यश्चेत् स नित्य म्यान् नित्यादव्यतिरेक्त । तया च निन्या एव स्थुरिच्छाद्वेषादयोऽपि ते ॥१८ ॥ य खलु ? ३० १ "नदयापारको विकृती ग्यापारस्य सम्मत्र !' -11-2)२-याणा -Te, प.,५०। ३-यामस्य प० । ४ युनमास्थित प्रा०, ५०, १० । ५-यावेन वि-प्रा०, पा, प. ६-निपरांना प० दिविषतंना -प्रा०प० ·१० ३५० न्यायविनिश्चयविवरणे [२२६६६७ सम्बन्धे सति यत्तेपा तद्वता न निवर्तनम् । निवर्तने वा सम्बन्यो विना त स कथ भवेत् ॥१८२४॥ ततो नित्या एव ते । तथा च अनेकान्तविद्विपामेकान्तवादिना सम्बन्धिन आत्मनो जीवस्यानिर्मोक्षो नियसाभाव ससार एव स्यात् । कुत ? मिय्याज्ञानात् तत्त्वे अतत्त्व- ५ ज्ञानात्, तनिवन्धनत्वात् ससारस्य, तस्य वेच्छादिवन्नित्यत्वात् । तदनित्यत्वमिच्छना चात्मनोऽपि तत्सम्बन्धात्मन कथञ्चिदनित्यत्वमेपितव्यम, अन्यथाऽनुपपत्ते । तत परिणामात्मन एवात्मनो मोक्ष , हेतुफलभावस्य तत्रैव सम्भवात् नैकान्तनित्यादिस्वभावस्य, विपर्ययात् । तथा च व्यवस्थित सर्व भावेषु क्रमाक्रमानेकान्तयोगितद्विपययोश्च चतुष्टयस्य प्रतिपादनात् प्रवचन प्रमाणमिति । तच्च स्वविपये सप्तभडग्या प्रवर्तत इति तद्विनिश्चय कुर्वन्ना- द्रव्यपर्यायसामान्यविशेषप्रविभागत । स्याद्विधिप्रतिषेधाभ्यां सप्तभङ्गी प्रवर्तते ॥६६॥ इति । द्रव्यमन्वयिरूप पर्याया व्यावृत्तिधर्माण सामान्य मदृश परिणामो विशेषो विसदृश- स्तपा प्रविभागस्तेन यो स्यात् कथञ्चिद्विवक्षितधर्मस्य विधिप्रतिषेधो भावाभावो ताभ्या सप्तभङ्गी सप्नाना भङ्गाना समाहार तद्वचमि प्रवर्तत इति । विधिप्रतिषेधयोद्वित्वात् १५ तदुपाश्रयो भङ्गावपि द्वावेव स्याता तत्कथ ते सप्तेति चेत्, न, तयोरेव प्रतिपत्तु प्रत्येको- भयादिविकल्पेन सप्तधा प्रतिपित्साया तथा 'तत्यतिपादिनो वचनस्यापि सप्तविपयत्वोपपत्ते । तथा हि जीवे मिणि त इमे तद्विध्यादिविषया सप्त भङ्गा-स्यादस्त्येव जीव , स्यान्ना- स्त्येव, स्यादस्ति च नास्ति चंव स्यादवक्तव्य एव, स्यादस्ति अवक्तव्य एव, स्यान्नास्ति अवकार एव, स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्य एव इति । तब प्रथमद्वितीयौ तद्भावाभावयो प्रत्येक प्रतिपित्सायाम, तृतीयस्तदुभयजिज्ञासायाम् । तदेवाह- सदतद्वस्तुभेदेन वाचो वृत्तेस्तथोभयम् । इति । तच्चास्तित्वम् अतच्च नास्तित्व ताभ्या यो वस्तुनो जीवस्य भेद कथञ्चिन्नानात्व तेन पाच प्रत्येक तत्प्रतिपादिन्या श्रुतेत्तराद्यो भङ्गो तया तेनोभय वेदनप्रकारेण वाचो वृत्तेरुभय तृतीयो भङ्ग इति यावत् । चतुर्थस्तु युगपत्तत्प्रतिपित्साया वचनप्रवृत्तेरसम्भवात्, २५ तदेवाह- तदतदागपत्तश्च [सह तागत्तिना]11६७॥ इति । तवतदोर्या वाच वचनस्य अवृत्ति योगपद्येन अन्यथानुपपत्ते तस्या , चेति समुच्चये । पञ्चमादिभडगत्रय तु प्रथमादे प्रत्येक जिज्ञासया चतुर्थन सम्मिलनात् । तदेव निवेदयति-सह तद्वागवृत्तिना' इति । वृत्तेरिति वर्तते । तदिति च निपातस्तेषा- मित्यर्थे । तदयमर्थ -वाग(ग)वचनम् अवृत्तिरविद्यमान वृत्तियंत्रावक्तव्यविपये, अनेन ३० सह तेषा स्यादर यादीना वृत्तेरिति । तथाहि प्रयमस्य चतुर्थेन सह वृत्तो 'पञ्चमो भडगो, द्वितीयस्य पप्ठ, तनीयस्य सप्तम । न चैव भडगान्तरपरिकल्पन सम्भवति यत "सप्त- भडगाप्रसादेन शतभडग्यपि जायते'। ] इत्युपालभ्येत । तथाहि- १ सदरापरि -पाय, प.। २-पत्या माये-पा०, २०, ५० । ३ सम्पतिवादि-या, प, ५०।४-वेदिन म-भा०, २०,१०१५-पानमस्ते -पा०, य०, ५०१६-मानावृत्ति-प्रा०, ब, १०॥ ७पचममा०, ५०,० २० ·३६७] ३ प्रवचनप्रस्वायः प्रथमस्य द्वितीयेन मिलने तृतीयत्वम्, तृतीयेन पौनरुवत्यमेवस्य अस्तिपदस्याधिक्यात् । चतुर्थेन पञ्चमत्वम्, पञ्चमसप्तमाभ्या पोनर क्त्य पूर्ववत् । पठेन सप्तमत्वम् । एव द्वितीयादावपि वक्तव्यम् । तन्न भडगान्तरपरिकल्पन तन्निवन्धनस्य प्रतिपित्याप्रकारस्य सप्तधंव स्थितत्वात् । एवं प्रमेयत्ववस्तुत्वामुर्तत्वादिसप्रत्यनीकापरधर्मापेक्षयाप्यात्मनि पुद्गलादावधि तदस्तित्वनास्तित्वादिधर्मविकल्पोपनिवन्धना सप्तभडगीसमालिङ्गिता वचनप्रवृत्ति प्रतिपत्तव्या। तत्र किमर्थोऽय स्यादेवकारप्रयोग विनापि तेन भङ्गविकल्पानामुपपत्ते इति चेत् ? उच्यते-यदि 'अस्ति जीव' इत्यस्तिपदमनेवकारप्रयोगम् , अनुवतसम' भवेत् अप्रवृतिनिमित्तत्वात् । नहि जीवास्तित तदभाव'व्यवच्छेदेनाप्रतिपादयतस्तस्य जीवे तत्प्रयोजनकागिनं प्रति प्रवृत्त्यजगत्वम्, जीवस्यैव तदानोमप्रतिपनत्यात् । तदेव हि १० प्रतिपनं नाम यदभावव्यवच्छेदैन । न चानेवकारात् पदात्तथा तत्प्रतिपत्ति. । सति चैवकार'- प्रयोगे जीवस्यास्तित्व एवावधारणादकान्तिकी तदभावव्यवच्छितिरिति । 'स्वरूपादिनेव पररूपादिनापि तन भाव एव' इति ब्रह्मयादप्रत्युज्जीवने स्यादिति निपातस्यापि प्रयोगः । तेन कथञ्चित् स्वरूपादिनैव तदस्तित्वम'वद्योतयता परस्पादिना तद्व्यवच्छेदात् ब्रह्मयाद'- प्रत्याख्यानोपपते । तथा नास्तीत्यपि पदमनेवकारमनुक्तकल्लमेव, भावव्यवच्छेदेन ततोऽप्य- १५ भावस्याप्रतिपत्ते । एव भडगान्तरेऽपि प्रत्यनीकव्यवच्छेदाभावादनुवतवल्परवमनवकारत्वे । ततो नास्त्येवेत्मपवारणे जीवस्य नास्तित्व एव नियमात् पररूपादिनेय स्वरूपादिनाप्य- भावापत्तौ शून्यवादस्याविवि तनिवर्तन स्यात्पदात् । स्यादेव हि तस्याभावे नियमो न सर्वथेति । तपास्त्येव नास्त्येवेत्यनोभपथाप्यस्तित्वनास्तित्वयोरवधारणवलात् प्राप्ती ततस्तभिवर्तनमनुवर्तव्यम् । अवक्तव्य एपेत्ययापि सर्वथा तस्यावक्तव्यतामा नियममाप्ति. २० स्यात्पदेन प्रतिक्षेप्तव्या। च प्रतिषिद्धमेतत्-"नार्यान् शब्दाः स्पृशन्त्यमो" ] इति। तेपामेकानतोऽर्यासमित्वे अस्यापि पचनस्य चयर्यन तादिनो निग्रहापत्ते । तदसस्पशित्वप्रतिपादनार्यत्वे च प्रतिज्ञाभडगदोपप्रसद्धगात् । एकान्ता- वाच्यत्वं च भावाना श्रायसलोपमापादयति । श्रायस हि प्रेक्षावता तदुपायानुष्ठानात् । न च स्तरसतस्तेपा तदुपायप्रतिपति आप्नागमपरिकल्पनावल्यासगान् । आगमाच्च तदवाच्यत्वे तस्याप्रतिपने । 'ततो लुप्यत एव मुमुक्षूणा मोक्षावाप्तिमायाभियोगासम्भवात् । तदुक्तम्-"अवाच्यता प्रायसलोपहेतु" [युक्त्यनु. लो० ४४ ] इति । तन "तरति शोक- मात्मवित्" [ छा० ७१११३ ] "यह्मविदाप्नोति परम्" [ते. २०११] इत्यादेशगमादेव नि श्रेयसनिबन्धनमात्मवेदनमधिगन्तुवामैन नेकानेनात्मावाच्यत्वमध्यवसातव्यम् । प्रत्याभ्यातमेतत्- तथा - अतः १ -समसम्भवे -प्रा०, प०, ५०, १२-मागेन म्य - प्रा०, २०, ५० । ३न्दन पन -पा०, पर, २०१४प्रतिपत्रमिति मागुमय पदायाप्रापि सम्बन्ध ।" -सा टि० ।५-कारामयो-पा० ... ६-मध्ययो-पा०, प., -माययो-१०। ७ "प्रामाशादीनां प्रक्षाविश्व मापना मवादिनाशमान पररूपादिनास्तिवमम्युपगतम् । ग्रनिर्वाण्यावियादितयमपियस्य प्रमयतो, विश्र्ता पस्पते विपदनिल. सेनोपनमः । यतस्पाविर परमपरमुपारचमिदं नमामानहारिमिरायुमतानमगतम् !" --ता. दि.15-स्वमेव नि-मा०,०,५०।६-प्यस्तिारयोर -बार, २०, ५७।१०-शायर्या निय-पा०, ११ ततोऽप्यत एवं पार, २०, ५०1 ·. ३५२ न्यायविनिश्चयविवरणे [३६८ "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" [सं० २।४-५] इति । ततो युगपदत्मदसत्याभ्या 'तस्य वक्तुमशक्यत्वात् अवाच्यत्वम्, न प्रमेण नापि धर्मान्तर, युगपदपि पदद्वयेनैव । एक्पदेन तु शतृशानची सच्छब्देनेव सदपि ताभ्या तस्य वचन- सम्भवादिति स्याद्वादस्यायमुल्लास । तथा 'अस्ति अवक्तव्य एव' इत्यत्र अस्त्येवेति वचनात् ५ स्वरूपादिवत् पररूपादिनाऽपि अस्तित्वस्य, अवक्तव्य एवेत्यभिधानाच्च तयो अमेणेव अक्रमेणापि अवक्तव्यत्वस्य प्रसक्ती स्यात्पदेन प्रत्यवस्थापनम् । तेन स्वस्पादिनवास्तित्यम्, योगपद्यनवावाच्यत्व चावद्योतयता विपर्ययेणास्तित्वावाच्यत्ययो प्रत्याभ्यानात् । एक- मुत्तरतापि वक्तव्यम् । ततो युक्तो भगविकल्पेषु स्यात्वारस्य प्रयोग फलवत्त्वात् । नन्वेव घटमानयेत्यादेलों विवस्य शास्त्रीयस्य च "सम्यग्दर्शनशानचारित्राणि मोक्षमार्ग" [त. सू० १११] इत्यादेवचनमार्गम्य म्यादेवकारप्रयोगवैकल्यातत्पक्षभावी दोप प्राप्नोतीति चेत्, सत्यम् , यदि तदापि तदर्थस्य 'प्रतिपत्तिनं भवेत् । न चं वम्, प्रकरणा- दिना तदापि तद्भावात् । तदेवाह-. प्रयोगविरहे जातु पदस्यार्थ प्रतीयते । इति । जातु कदाचित् प्रकरणादिमन्निधिसमये पदस्य स्यादित्यादे प्रयोगस्य विरहोऽनु- १५ च्चारण तस्मिन् सति अर्थ स्यात्वारादेरभि धेय अतिप्रसङ्गानुक्तवत्पत्वनिवृत्तिलक्षण प्रतीयते प्रकरणादिसहायादेव शब्दादवगम्यते । तन्न तत्र तद्विरहभाविदोष तद्विरहेऽप्यर्थ- त एव तस्य निवर्तनात् तदर्थस्य तद्विरहे प्रतीने । कथमिदानी तस्य तदर्थत्वम् ? अन्यत प्रतीयमानत्वादिति चेत् , किमतावता तदर्थत्वाभाव ? क्वचित्मन्धवशब्दादवगतस्यापि लवणस्य लवणशब्दार्थत्वानिवृत्ते । ततो यथा प्रकरणादिवलादयधृतस्यापि लवणस्य २० लवणशब्दार्थत्व तच्छब्दस्य तर प्रयोगाहवेन शब्दतदर्थतत्त्ववेदिभिरभ्यनुज्ञानात्, तथाति- प्रसगादिनिवर्तनस्यापि स्यात्काराद्ययंत्व तदविशेषात् । एतदेवाह- हि शब्दार्थतत्वहस्तस्येति व्यपदिश्यते ॥६८। इति । स तन्निवृतिरूपोऽर्थो हि यस्मात तस्य स्यादित्यादे पदस्य इति व्यपदिश्यते शब्दार्थ- तस्वज्ञ शब्दार्थयोस्तत्त्व वाच्यवाचकभाव जानद्भिर्न वालावलादिभि तेपा गतानुगति- २५ प्रवृत्ताना तव्यपदेशशत्यभावात् । तस्मात् स तस्येति प्रतिपत्तव्यम् अन्यनापि तद्वयपदेश- निबन्धनत्वाच्छदार्थमम्बन्धप्रतिपत्तेरिति मन्यते ! कुत पुनरय नियम सर्वन कुतश्चित् प्रतिपत्तव्य एव स्यात्कारादेरर्थ इति चेत् । उक्तमत्र-'अन्ययातिप्रसङगादिनिवर्तनस्या- सम्मनात्' इति । तथाहि-सम्यग्दर्शनादिवाक्ये "यद्यनवधारण तदा सम्यग्दर्शनादिरेव नापरो मोक्षमार्ग इत्यन्ययोगव्यवच्छेदस्य, स च "मोक्षस्य मार्ग एव नामार्ग इत्ययोगव्यु- ३० दासस्य, तस्य मार्गो भवत्येवेत्यन्तायोगव्यपोहस्य चाप्रतिवेदनादनुक्तरत्प वाक्य भवेत्, स्वार्थस्यास्वार्थव्यवच्छेदेनानभिधानात् । ततो विद्यत एव नियमादेवकारार्थस्य प्रतिपत्ति, व्यवच्छेदस्यैव तदर्थत्वात् । तथा स यदि मार्ग एव मोक्षस्य सर्वदा किन्न स्यात् परिणति- १ तस्यावतुम- प्रा०, २०, ५०। २ -कवाक्यस्य प्रा०, २०, ५०। ३ -मार्गस्य स्यादेव था०, २०, ५०. ४-पत्तिन चैव ग्रा०, २०, ५० ५ -तदावस्तदे -पा०, २०, प० । ६ धेयातिप्रसादुक्त- मा०, २० । ७-प्यर्थ एव प्रा०, २० 'सयपदेशता' -सा टि.। -सनादेनिव-या, २०, ५०1१० यद्यव- मा०, ३० । यदव-५०1११ मोक्षमार्ग ५० प० ।

·तथा ५ ३॥६९-७०] ३ प्रवचनप्रस्ताव ३५३ विशेषादेरपेक्षणीयस्य सर्वदाप्यभावादिति चेत्, सिद्धा तर्हि स्यात्पदस्यापि नियमतो विषयप्रतिपत्ति , अपेक्षणीयस्य तद्विशेषादेरेव तद्विपयत्वात् । तदनापि सम्यग्दर्शनादिर्मोक्षस्य स्यान्मार्ग एव, स्यादमार्ग एव, स्यादुमय एव, स्यादवक्तव्य एव, स्यान्मार्गाऽवक्तव्य एव, स्थादमार्गोऽवक्तव्य एव, स्यादुभयोऽवक्तव्य एव, इति सप्तमङ्गी प्रतिपत्तव्या। अन्ययोगात्यन्तायोगव्यवच्छेदेऽपि । इति सप्तभङ्गी दुरवगाहो ववनमार्ग सम्भवति सर्वत्र स्यादेवकारयोरर्थत सन्निधिप्रतीते । यदि पुन प्रकरणादेरप्यवधारणादिप्रतीति तहि स एवास्तु तस्य सर्वत्रापि सुलभत्वात्, किं स्यात्कारादे प्रतीतार्थस्य प्रयोगेणेति चेत्, नाय- यमुपालभ्भ, लोके प्रतीतार्थानामपि प्रयोगप्रतीते । इदमेवाह- अहमस्मीति वाक्यादौ सिद्धावन्यतरस्थिते । उभयोक्तिवदत्रोक्तावुपालम्भो विद्धयते ॥६६।। इति । अहमस्मि त्व भवसि इत्यादी वाक्ये येयम्' अन्यतरस्य 'अहम्' इत्यस्य 'अस्मि' इत्यस्य वा प्रयोज्यतया स्थितिः तत एव सिद्धौ अर्थप्रतीतो येयम्" उभयोक्तिः तत्रैव तद्वत् अत्र अस्या ‘स्यात्कारादिविपयायाम् उक्तौ पौनस्कत्येनोपालम्भो विरुद्धयत इति । प्रकारान्तरेणापि स विरुद्धयत इति दर्शयति । यदि केचित् प्रवक्तारो गृत्तिवाक्यार्थयोरपि । सूत्रेवेव तयोरुक्तौ त्रैलोक्यं किन्न वर्तते ।। इति । यदि नाम केचित् प्रज्ञातिशयशालिन, पुरुषा सूत्रेष्वेव वृत्त्यर्थस्य याक्यार्थस्य च बार्तिकार्थस्य प्रतिपादयितार किं तावतव सों जन तयो वृत्तिवाक्ययोः उपतो न वर्तते वर्तत एव, वृत्यादिकरणस्य तथापि प्रतीते. । सूत्रादेव तदर्थमधिगन्तुमशवतान् प्रति तत्करण फलनदेव, "सूर्यष्वेव हि तत्सर्य यवृत्तौ वातिकऽपि च । उदाहरणं 'मन्दस्य प्रत्युदाहरणं पशो ॥" [ इति वचनादिति चेत्, तर्हि स्यात्कारादिप्रयोगोऽपि सफल एव तद्विषयेऽपि मन्दमतीना भावात् । एतदेवाह- केवलं प्रतिपत्तार स्याहादे जडवृत्तय । इति । प्रतिपत्ताः सौगतादय स्याद्वादे तदर्थेऽनेकान्तरूपे जडवृत्तयो जडव्यापारा न मनागयजडवृत्तय इति फेवलार्यः । तनस्तान्प्रति मफल एव निपातप्रयोग इति मन्यते । परमापि जडवृतय इति दर्शयति-- जातितद्वदपोहादिवादं च न हि जानते ॥७०॥ इति । जाति: सामान्य तद्वान् विशेष तावैवापोहस्वभावत्वादपोह स आदि यस्य क्षण- ३० भङ्गादेस्तस्य वादं च न हि जानते न प्रतियन्ति । तात्पर्यमत्र यथा तदपोहादिकमपरोपदेशा- २० - २५ १ चैत्तहि श्रा०, २०, ५० ॥२-यस्वादशापि प्रा०, २०, प० । ३ "अयोगव्यवच्छेद उपप्रकारेण" -सादि४"सतमाही मतिपत्तभ्येति सम्बन्धः" -ता-टि०। ५ "मा" -घाटि ६ योयमन्य- तत्या-था०, २०, ५०। ७ योऽयमु-भा०, २०, ५० [८ स्यात्तारादि-या, प०, प० । है -मन्धस्य ता । १० प्रतीयन्तेति पार, प०, ५०। ११ -दिमप-भा०, ०,१० ·7 ? ३५४ न्यायविनिश्चयविवरणे [३१७१-७३ मवगच्छता वारयातून प्रति विफलमपि तद्वादप्रणयन तदवगमविकर प्रतिपत्रपेक्षया सफल तया म्याकारादिनिपातप्रयोगोऽपि । के तर्हि स्याद्वादमनुरन्धते यदि तर मोगतादयो जडत्तय इति चेत् अनाह- सर्वकान्तविश्ले पतत्त्यमार्गव्यवस्थिता । व्याख्यातारो विपक्षातः स्यावादमनुरुन्धते ॥७१॥ इति । व्याख्यातार परप्रयायनप्रवृता स्याद्वार स्यान्छन्दम् , उपरभणमिद तेनवकारमपि अनुरुन्धते स्वीकुर्वन्ति विवक्षातो विवक्षया तेन विषयावद्योतनेच्छया । कीदृशास्ते ? सर्व थकान्तविश्लेपो व्यपोहो यस्मिस्तत्वे तम्य मार्गोऽन्वेपण प्रत्यक्षादिम्प तन व्यवस्थिता इति । जात्यन्तर तत्त्वमेकान्तव्यवच्छेदेन प्रत्यक्षादिना निश्चिन्वन्तो व्यारयातार तदवद्योतनाय स्याद्वादमवलम्वन्त इति यावत् । प्रमाणप्रसिद्धत्यादेवानेवान्ते सशयादिदोपप्रसङ्गोऽपि प्रेक्षावता नायतरतीत्याह- अनेकलतणार्थस्य प्रसिद्धस्याभिधानत । संशयादिप्रसङ्ग किं स्याद्वादेऽमूढचेतस ॥७२॥ इति । सशय आदिर्यस्य विरोधादेस्तस्य प्रसङ्ग कि नैव । क्व क्स्य ? स्याद्वादेऽनेकान्त- १५ वादे अमूढचेतस प्रबुद्धबुद्धे । कुत स न ? इति चेत्, अनेरलक्षणस्य रमाक्रमानेकस्परय अर्थस्य चेतनेतरवस्तुन प्रसिद्धम्य प्रमाणनितिस्य अभिधाना स्याद्वादेन प्रतिपादनात् । ततस्तत्र सशयादिकमुपलोकयन्न तादि रमूढचे ता न भवनीति मन्यते । हेयोपादेयतत्त्वमेव सोपाय प्रयत्नत प्रतिपादयितव्य पुरुषार्थोपयोगात् तिमनेकान्त प्रतिपादनेन विपर्ययात् इति चेत् ? नास्ति विपर्यय सर्वस्यापि वस्तुनत्त्वस्यानेकान्तपर्यवसितत्त्वज्ञापन एकान्त- २० शासनैपु हेयादि तत्त्वसत्त्वाभावनिवेदनार्थत्वात् तत्प्रतिपादनस्य । तदेवाह- साफल्येनेह सामान्यविशेषपरिणामधी । मिथ्र्यकान्तप्रवादेभ्यो विदुपो विनिवर्तयेत् ॥७३॥ इति । मिथ्यकान्ता सर्वथैकान्ता तेषा प्रवासा' 'सर्वमपि तत्त्व सामान्यरुपमेव विशेषा- स्मैव परस्परविविक्तोभयस्वभावमेव विचारायोगादुपप्लुतमेव सावृतमेव' इत्यादयो वचन- २५ "प्रबन्धा तेभ्यो विदुषो विद्वज्जनान् यिनिवर्तयेत् नि श्रेयसाथितया तत्प्रतिपादितोपायानुप्ठाने "प्रवृत्तान् प्रतिनिवर्तयेत् । का पुनरेवमिति चेत् । सामान्य विशेषपरिणामधीरेय" । सामान्य द्विविध "तद्भवसामान्य तिर्यक्सामान्य च, विरोपोऽपि द्विविध एकद्रव्यगतोऽनेकद्रव्यगतश्च५ तावेव परिणामस्तस्य बुद्धि । क्व सा तादृशीति चेत् ? इह अस्मिन् चेतनेतरात्मन्यर्थ- कलापे । कथम् ? साकल्येन सामस्त्येन । तदनेनानुमानिको "तबुद्धिरिति प्रतिपादित भवति, १ गच्छती श्रा० य. प.1 २ स्तत्त्वे स तस्य प्रा०, व०, ५०। ३ तस्य श्रा, ५०, ५० । ४ दृष्टम्यम् -हेतुधि० टी० पृ० ९८, १०१ । थक० टि० पृ० १८२ । ५-न्तप्रवादेन श्रा०, २०, ५० । ६'पुरुगानुपयोगान्" -सा०२०) ७-तत्वगरवा-मा०, २०, ५० 1 ८ बाद मा०, ५०, १०॥ ६-पारममावमेव श्रा, २०५०।१०-प्रसगर था, २०, ५०।११ -नाद्विनिव-मा०, १०, १०॥ १२ प्रवृत्ता प्रयत- प्रा० ब०, प० । १३ -धोरेव या०, २०, ५० । १४ सद्भाव सा- श्रा०, १० १०,। १५ -तश्च परि- प्रा०, २०, ५० । १६ बुद्धे श्रा०, २०, ५० ॥ १७ तदबुद्ध रिति श्रा०, ५०, १० ।

·कथ तन्त, ३७४-७५] ३प्रवचनप्रस्तावः प्रत्यक्षस्य निरवशेषसूक्ष्मान्तरितदूरार्थेषु स्तद्विषयस्यास्मदादीनामसम्भवात् । अनुमानसम्भ- वस्तु सुनिश्चिततत्त्परिणामा विनाभावस्वभावस्य 'सत्त्वकृतक-वादेरयोप व्यापिवस्तुधर्मस्य 'सुविवेचितप्रामाण्यतर्कज्ञानवलेन तत्र सर्वत्राप्यध्यवसायात् । “तदियमानुमानिकी बुद्धि सर्वसामान्यविशेषपरिणाम तद्विपर्ययव्युदासेन व्यवस्थापयाती सर्वथकान्तशासनाना मिथ्यात्वनिवेदनेन तद्विषयमादर प्रेक्षावता प्रतिक्षिपतीति 'न पुरुषार्थानुयोग , तत्परि- णामस्य तदात्मन एव श्रेयोमार्गस्योपपते । पुन शासनत्वाविषेऽपि शासनान्तरपरिहारेण भगवदहच्छासनस्यैव प्रामाण्यमित्यारेकाया तथा तदर्शयन्नाह- प्राप्तवादः स एवायं यत्रार्थाः समवायिनः । प्रमाणपरिसंवादात् [प्रणेता यदि शङ्कयते ] ७४॥ इति । यत्र यस्मिन् अर्था अनेकात्मपरिणाममार्गतद्विषयलक्षणा समवापिनोऽभिधेयत्वेन 'सम्बद्धा स एदायमाप्तवाद आगम प्रमाणं नापर । कुत एतत् ? अविसंवादादस्पैव इति विभक्तिव्यत्ययेन सम्बन्ध निरूपितश्चान्ययोगव्यवच्छेदेनाऽस्याविसवाद । स्यान्मतम्- भागासिद्धो हेतु प्रत्यक्षानुमानविपय एव भावात्, ग देशादिविप्रकृष्टप्वत्यन्तपरोक्षेषु इति , तनापि तदनुसारेण तस्य प्रतिपत्ते । नहि प्रत्यक्षादिविषयमशेषमप्यविसंवादा- १५ धिष्ठानमादिशत पुरुषस्य तदपरवान्यथोपदेशे कारणमस्ति ॥रागादेरभावात् । भावे तद्विपयेऽपि तन्नियमाभावप्रसङ्गात्, रागादिमता तत्रापि प्रायोविप्रलम्भस्योपला भात् । अथवा कस्मादय- मेवागम. आप्तवादो न प्रत्यागमोपि ? इत्यत्रेदमाह -आप्तवाद इत्यादि। "यमार्था निरू- पितरूपा समयायिन स एवायमाप्तस्य रागादिदोपविकलस्य वादो नापर । कस्मात् अयमेव प्रमाण यत इति । न ह्यनाप्तवादत्वेऽस्य प्रामाण्यम्, अपौरुषेयत्वस्य प्रत्याख्यानात्, २० प्रामाण्यमपि अविसंवादात् । न हि प्रत्यागमेपु तल्लेशोऽप्यस्ति । ततोऽनाप्त एव सुगतादि. विसवादिववनलादुन्मतादिवत् । न चेदमसिद्धम्, प्रत्यक्षादिनिबद्धनिश्चर्येऽपि बहिर्भाव- हेतुफलभावतत्परिणामतत्त्वादौ तद्वचनस्यान्यथैव भावादिति निरूपितत्वान्नेह प्रतन्यते । कथ पुन दृष्टागमविरोधविकलतया प्रमाणमप्यनेवान्तवादो विगलितनिखिलदोप- कलापस्य सकलवेदिन एवेति निश्चय । सम्भवति हि तदपरस्यापि तादृशी वचनवृत्ति , २५ सरागाणामपि वीतरागवद्वयवहारोपपत्ते । कथ वा यथोक्तगुणोपपतोऽपि क्वचिन्मिथ्या- वचनानामप्रणेतेवेति निर्णयो वीतरागाणामपि सरागवच्चेप्टासम्भवात् ? एतदेव दर्शयति- प्रणेता यदि शङ्कयते । इति । प्रणेता प्रवचनस्य प्रवक्ता शडक्यते दोषवातपि तस्य प्रणेता दोषविश्लोऽपि भवति मिथ्यावादीति सशय्यते । यदि इति पराभिप्रायद्योतने । तर प्रथमझायामुत्तरमाह- आत्मा योऽस्य प्रवक्तायमपरालीदसत्पथः । इति । १ 'बम.'-ता० दि० । यद्योहिसमास इत्यर्थ । २-तपरिणा- ग्रा०, २०, प० । ३ -मादिना- मार-पा०, २०, २०। ४ तावत- प्रा०, २०, २०१५-पस्यापि श्रा०, २०, २०१६मुश्विघयत्र मा-भा, म०, ५० । ७सदीय- प्रा०, ५०, प० । 'तत् इयमिति पदाद-ता० दि। ८ नापुर - मा०, २०, ५०। ९ सम्बन्धाः था, ०,१०।१०-दे वि-17, 2०।-दे माग्यपि-१०॥ ११'तस्यानृतकारण नास्ति -ता. टि । १२-पि यस्मिाया मायो प्रा०, २०, प० । १३ -म प्राप्तासवादो मार, प०, ५०११४ पनानिरूपित- या, य०,०। ? . ? 30 ·१० न्यायविनिश्वयविवरणे [ ३७५-७६ य आत्मा पुरुष अस्य वचनस्य सम्बन्धी कर्तृत्वेनाय प्रवक्ता प्रकणातीन्द्रिय- ज्ञानवैराग्यादिस्पेण वक्ता, न तद्विपर्ययेण। कुत एतत् ? अपरालोढसत्ययो न पर सौगतादिभि दोपोक्तिजिह्वया आलीढ आस्वादितः सत्पयः सम्यग्दर्शनादिरूप सन्मार्गों यस्य स अपरालीढसत्पयो यत एवमत प्रवति । नहि सम्यग्दर्शनादिक स्वर्गापवर्गादि- ५ निरवशेषपुरुषार्थप्राप्त्युपायतया सत्पथव्यपदेशम् अनन्यगोचरम् अखिलापरतीर्थकरपरि- कल्पितदोषप्रवाद स्वरूपतो विषयत परतश्च दुरुपपीड प्रत्यासन्ननिष्ठभव्यनिकायससार- दु वनिस्तरणकारणमादिशत पुरुपोतमस्य प्रकर्षविपर्ययेण प्रवक्तृत्वकल्पनमुपपन्नम्, तद्विपर्यये तद्वचने प्रवृतेरेवासम्भवात् । तदेवाह- नात्यक्षं यदि जानाति नोपदेष्टु प्रवर्त्तते ।।७५॥ इति । अत्यक्षमतोन्द्रिय चेत् न जानाति, उपलक्षणमिदम्, तेन वैराग्यातिशयवानपि न भवति नोपदेष्टुम् उक्तरूप सत्पथमभिधातु प्रवत्तंते अत्यक्षज्ञानादिविकलस्य तदुपदेशशक्त्य- सम्भवात् बालकादिवदिति भाव । द्वितीयशङ्कायामप्याह- परीक्षाक्षमवाक्पार्थपरिनिष्ठितचेतसाम् । अदृष्टदोपाशङ्कायामन्यत्रापि प्रसज्यते ॥७६।। इति । परीक्षा प्रसिद्धप्रत्यक्षादिरूपा क्षम इति परीक्षाक्षम , स चासो वाक्यस्य प्रवचनस्य अर्यो जीवादि तेन परि समन्तात् स्वविषये निष्ठितं निरावास्थित चैतः तदर्थज्ञान येपा भगवता ते तथोक्ता । नहि तेपा जीवादितत्त्वज्ञानमन्तरेण तत्प्रणीतस्य वाक्यस्य परीक्षाक्षम तत्त्वप्रणयनमुपपन्न वालोन्मत्तादिवाक्यवत् । अस्ति च तत् । ततस्तदेव 'तेपा तज्ज्ञान परिनिष्ठापयति । सति च तज्ज्ञाने 'तेपा निर्दोपा एव ति] । यन तद्विरुद्ध तत्र तनास्ति यथोष्णस्पर्शवति शीतम्, अस्ति च भगवत्सु दोपविरुद्ध तत्त्वज्ञानमिति स्वभाव- विरुद्धोपलव्ध्या तथैव निर्णयात् । तेपा च परीक्षागक्ये विपये स्वयमदृष्टस्यापि विप्रलम्भ- दोषस्याशङ्काया किमत्र विप्रलम्भनमस्ति उत नेति समीती अन्यत्र प्रत्यक्षादावपि प्रसन्यते तदाराङ्केति विभक्तिव्यत्ययेन सम्बन्ध । तथा हि पुरोवस्थित जलमवलोक्यतोऽपि कुतो नि शङ्कित्वम् ? न तावदुपलम्भादेव, तस्य विप्रलम्भिनोऽपि सम्भवात् स्वप्नादिवत् । २५ नापि सवादात्, उत्पत्तिसमय एव तस्यानवसायात् । अवसायेऽपि विसवादस्यापि तदैव तद्भावाप्न तद्वतो दर्शनात् कस्यचिदपि प्रवृत्ति स्यात् । प्रवृत्तित तदवसाय इति चेत्, न, तदभावे तत प्रवृत्तेरेवायोगात् आगमवत् । प्रत्यक्षादेरनवसितसवादादपि प्रवृत्ति वहुवित्तव्ययपरिक्लेशाभावात् नागमतो विपर्ययादिति चेत्, न; प्रत्यक्षादेषि सेवा- कृप्यादी प्रवृत्तस्य तदुपलम्भात् । तन्न प्रवृत्तितोऽपि तदवसाय । सुनिश्चितसवाददर्शनातर- ३० समानसामग्रीप्रभवत्वादिति चेत्, न, तदन्नरेऽपि तथाविधतदन्तरसमानसामग्रोप्रभवत्वेन तदवमायवल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गात् । सामग्री च तस्यार्थगर्भव' अर्थनायंशानवादिन । २० १-निजिदया था०, २०, ५०।२-क्षमन्व प्र-पा०प०, ५०। ३ च सतस्त-प्रा०, २०, प० । ४ तेषां ज्ञानं मा०, २०, ५०। ५ -पयति च मा०, २०, ५०६ सेपो पनि-पा०, ५०, प० । ७ - बलमवलम्बयतोऽपि धा०, २०, ५०।८-शविताव प०।। तथैव भा०, २०, ५०१ १०-भतार्थ -प्रा०, ५०,०1 ·- 7 ३२४-७- ३प्रवचनप्रस्ताव न च तत्प्रभवत्वमुत्पत्तिसमये शक्यावसायम्, तदानी तद्गर्भत्वा तद्गर्भत्वयोरविवेचनात् । प्रवृत्तित शक्यावसायमेव तदिति चेत्, न, दोपाशङ्काया प्रवृत्तेरेवासम्भवात् । तन्न प्रत्यक्ष नि शङ्कम् । एवमनुमानमपि । तस्यासम्भवाच्च । नहि नि शङ्कप्रत्यक्षस्थाभावे तत सम्बन्धप्रतिपत्ति , यतोऽनुमान सम्भवेत् । सत्यपि तस्मिन् कथ तत साकल्येन तत्प्रतिपत्ति ? तस्य सन्निहितवस्तुमानविपयत्वात् । अनुमानतस्तत्प्रतिपत्तावनवस्थापत्ते । प्रादेशिक- तत्प्रतिपत्तेश्च व्यभिचारेणानुमानकारणत्वायोगादिति चेत्, सत्यम्, अयमपि परस्य पर्यनुयोग । तन्न प्रत्यक्षानुमानयोनिरारेकर प्रामाण्य वस्तु प्रतिवन्वनिश्चयाभावात् । एवमेतत्, तथापि व्यवहर्तृजनाभिप्रायेणा'विसवादात्तयो प्रामाण्यमभ्यनुज्ञायते । अन्यथा सकलव्यवहारविलोपप्रसङ्गादिति चेत्, प्रवचनस्यापि तथैव तदभ्यनुज्ञातव्यम्, तदभावेऽपि तदर्यानुष्ठानादिव्यवहारस्याभावप्रसद्धगात् । तन्न व्यवहारतोऽपि प्रमाणद्वविध्यकल्पन- १० मुपपन्न तदन्तरस्यापि भावात् । तहि प्रवचनवत् प्रत्यक्षानुमानयोरपि तन्मा भूत्, सविद- द्वैतस्यैव पारमार्थिकस्य प्रमाणस्य भावादिति चेत्, तस्यापि कथ प्रामाण्यम् प्रकाशनस्य गुणस्य दर्शनादिति चेत्, प्रवचनस्यापि स्यात्, तनापि 'सत्यचतुष्टयप्रकाशनस्य तस्य दर्शनात् । प्रत्यागमेन व्यभिचार इति चेत्, भवतोऽपि भेदप्रकाशेन करमान भवति ? तब विचारासहत्वदोपरय भावात् । तस्य चाद्वैतसवित्तावदर्शनादिति चेत्, रामानमितरनापि । १५ तत स्वसवेदन प्रमाणयता प्रवचनमपि प्रमाणमभ्युपगन्तव्यमविशेषात् । एतदेवाह- प्रत्यक्षागमयोरिष्टं प्रामाण्यं गुणदोषयोः । उपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यां क्वचिद्वृत्तसमत्वतः ॥७७॥ इति । वचित् विपययोरवैतचतु सत्ययो यथाक्रम प्रत्यक्षागमयो. स्वसवेदनप्रवचनयो प्रामाण्यमिष्टं अभ्युपगतम् । तदिच्छाया निप्पन्नत्वेनाशक्यचालनत्वज्ञापनार्थ निष्ठाया २० निर्देश । कुतस्तदिष्टम् ' वृतसमत्वत वृत्तम् अनन्तरव्यावर्णित यत्प्रत्यक्षागमयो समत्वं सादृश्य तत इति । तदेव कुत ? इति चेत्, गुणदोपयो उपलब्ध्यनुपलब्धिभ्यामिति, व्याख्यातमिद पातनिकयेव । तदेव प्रवचनस्य प्रामाण्ये यसिद्ध तदाह- तथा साक्षात्कृताशेषशास्त्रार्थोऽक्षानपेक्षणात् । सङ्ख्यकेवलज्ञानः सर्वज्ञः सम्प्रतीयते ॥७॥ तथा तेन प्रवचनप्रामाण्यप्रकारेण तस्य प्रणेता सर्वज्ञ. सक्लवेदी सम्प्रतीयते प्रणेतु सर्वज्ञत्वाभाव तत्प्रामाण्यानुपपत्ते निरुपणात् । कीदृशोऽसो सर्वज्ञ इति चेत् ? 'स्यादेव यदि नियतार्थमेव प्रवचनम्, न चैवम्, तस्यापि प्रत्यक्षानुमेयात्यन्तपरोक्षलक्षणस्थानत्रयपरिवर्ति- पदार्थजातविषयत्वेनाशेष गोचरत्वात् तज्ज्ञानादेव सर्वज्ञत्वोपपत्ते । यद्येव छमस्थादहंत को विशेष ? तस्याप्यागमतो सर्वज्ञवसम्भवादिति चेत्,. सर्वविषयसाक्षात्वरणमेव । अतएवोक्त साक्षात्कृताशेषशास्त्रार्य इति । अशेषस्य शारनाथस्य साक्षातरण भगव येय, सकलावरणपरिक्षयस्य तन्निवन्धनस्य तव भावात् न छपस्थे विपर्ययात् । निरूपितश्च तरय १ -वात्सद्गर्भपयो- प्रा०, य. १०१२ अति. शरया- भा० २०, ५० ॥३-रेकमामा-1, ब०, प०1४ वस्तुनिश-प्रा०, २०, ५०।५-येण वि-पार, २०, २०।६दाभिसज्ञातयो था०२० प० । ७ प्रवचनस्य । ८ दुःखसत्यम्, समुदयम यम्, निरोधसम्यम्, मार्गप'यमिति सत्यचतुष्टयम् । ६ स्यादेवं मन । १० -पदोपयो-०, २०, ५०। १२ "विशेष इति सम्बन्ध" -सा०दि । ३० ·? न्यायविनिश्चयविवरणे [३७६-८१ तपाभाव इति न पुनरुच्यते । तत्परिक्षयनिवन्धनत्वादेव तस्य परणक्रमव्यवधानातिवर्तिन केवलत्वमपि प्रत्येयम्, तदनतितिनि तत्तरिक्षयस्यास्मदादिवदसम्भवात् । अत इदमुक्तम्- अक्षानपेक्षणात् इति । अक्षाणामिन्द्रियाणाम् । उपरक्षणमिदम्, तेन देशकाल्परिपाटीरक्षणस्य कमस्य देशकालम्बमावतिरोधानलक्षणस्य व्यवधानस्य चानपेक्षणादिति प्रत्येयम् । तेपा- ५ मनपेक्षण च तदतिक्रमेण प्रवृत्तिरेव । अज्ञापेक्षमेव साक्षात्करणमस्मदादौ प्रतिपनम् तत्वथ तदनपेक्षायामिति चेतन, अस्मदादावपि मलविदलेपविशेषादेव सत्यस्वप्नादौ तत्प्रति पत्ते । यद्येव जाग्रतोऽपि किं तनापेक्षयेति चेत् ? तव गोलकादिरूपे साक्षामियाहेतोम- लापगमविशेषस्य भावात्, न पुन तस्यैव तद्धेतुत्यात् । उस्त चैतत्-क्यञ्चित्स्यप्रदेशेषु" इ यादिना । तर तद्धेतुत्वव्यवहारश्चोपचारात् । ततो युक्त भगवतस्तदनपेक्षमेव तदर्थसाक्षा- १० वरणम, ततश्च प्राचनवलात् तदर्थवेदिनो गणधरदेवादेश्च विशेप इति । सकलावर गपरिक्षयाविभूतमपि क्थ तदोपविषयमिति चेत् ? अबाह- ज्ञस्यावरणविच्छेदे ज्ञेयं किमवशिष्यते । इति । जस्य सकलस्वपरविषयपरिज्ञानस्वभावस्य अन्यथा व्याप्तिज्ञानासम्भवेनानुमाना भावप्रसङ्गात ज्ञेय साक्षाद्वेद्य कि नाम अवशिष्यते न किञ्चित् सर्वमपि तस्य साक्षात्वर्तव्य १५ मेव । न चैवमतिप्रमग सकलबोधावरगविश्लेप एव तदनवशेषत्वसम्भवात् । अत एवोक्तम् आवरणविच्छेदे इति । यद्येवमशुचिरमादेरपि साक्षात्करणात् तस्य तद्भक्षणादिदोप स्यादिति चन् सत्यम, यदीन्द्रियप्राप्तम्य साक्षा करणम्, न चैवम, भगवतोऽक्षानपेक्ष- दर्शनत्वात् । तदाह- अपाप्यकारिणः [तस्मात् सर्वार्थानवलोकते] ॥७६।। इति । इन्द्रियेण विषयमप्राप्य क्रोति निश्चिनोतीत्येव शीलस्येत्यर्थ । सम्प्रत्युपसहति- तस्मात् सर्वार्थानवलोकते । इति । सुबोयमेतत् । 'सर्वार्यावलोकनमेव दर्शयन्नाह- शास्त्रे दुरवगाहार्थतत्वं दृप्ट हि केवलम् । ज्योतिर्ज्ञानादिवत्सर्व स्वत एव प्रणेभिः ।।८०|| इति । शास्त्रे प्रवचने यदभिषेयत्वेनावस्थित प्राकृतप्रजर्दुरवबोधत्वाद् दुरवगाहमाना सूक्ष्मान्तरितदूराणा तत्वम् आत्मीय रूप तत्सर्व निरोप दृष्ट हि दृष्टमेव । हिरवधारणे । के ? प्रतभि तच्छास्त्रकार । कय प्रणेतृभि ? केवलम् उपदेशाधनपेक्ष ज्योतिज्ञान ज्योति शास्त्रम् आदिशब्दादायुर्वेदादि तव तद्वत् । यथा ज्योति शास्त्रादौ तत्तत्व दृष्ट तै तदर्शनस्य सयितत्वात्, तद्वदन्यदपि सर्व ततैर्दृष्टमेव, अन्यया तद्विषयानुपर्देशारिङ्गा- ३० नन्वयव्यतिरेकाविसवादिशास्त्रप्रणयनानुपपत्ते । अनुपदेशादय प्रणपनविशेषण वेन सहता' एव कस्माद्धेनव न प्रत्येकमपि ? इति चेत् अत्राह- संघातो हेतुरेतेषां पृथगन्यत्र सम्भवात् । इति । १ -पितु मल- श्रा, घ, प०। २~न्यायवि० मा० २ पृ. २२२ । ३ -ना न नावे तुण्यध्यव -प्रा०, ५०, प० । ४ सर्वार्थानवनो- प्रा०, २०, ५०। ५-सा एकस्माद्धतवो प्रा०, ५० प० । २० । २५ ·- श८१-८३] प्रवचनप्रस्तार ३५९ एतेषां केवल शब्दात् प्राप्तानामनुपदेशादीना सद्धात एव तीर्थकृता दुरवगाहतदर्थ- दर्शनसाधने हेतुः न प्रत्येकम् । कस्मात् ? प्रत्येकतद्विशिष्टस्य प्रणयनस्य अन्यन तदर्शन- विक्लेऽपि सम्भवात् । तथा हि-अनुपदेशे लिङ्गात्, तदभावे चान्वयादे प्रतिपद्य प्रणयनम- सर्वदर्शिन्यपि सम्भवति । तत सवात एव तेषा तत्साधने हेतु, 'तच्च तत्त्वदर्शन भगवता स्वत एव, नार्थान्तरदर्शनसम्बन्धात्,' आकाशादेरपि तनः तत्प्रसङ्गादविशेपात् । रवतोऽपि ५ न निर्विकल्पात्, तत प्रणयनानुपपत्ते , अत स्वत इति निर्णयस्वभावादित्यर्थ । तरव- भावत्व चाहतामेव । ततो न सुगतादीना प्रणेतृत्व तदभावात् । तर च दोपमाह- एवं हि सुगतादिभ्यो वरमीक्षणिकादयः ||१|| इति । एवम् अतत्त्वदर्शित्वादप्रणेतृत्वे हि स्फुट सुगतादिभ्यः आदिपदात् कपिलादिभ्यश्च वरमोक्षणिकादयः तै परचित्तादेरुपलक्षणामुपदेशाच्च, इतरेपा तदभावात् । अर्हतामपि दि १० तत्त्वदर्शित्वकल्पनया शास्त्रादेवानुप्ठेयार्थप्रतिपत्ते , तस्य च सवादादेव प्रामाण्यावगमात्, सवादस्य च प्रत्यक्षादिविषयवत्तृतीयस्थानसमान्तेऽपि तदेकदेशत्वेन प्रतिपत्ते । तत्त्वदशि- बलात् तर 'प्रामाण्यावगमे परस्पराश्रयात्-तदवगमात् तत्त्वदर्शी सिद्ध , ततोऽपि तदवगम इति । ततो निष्फलं तत्कल्सनमिति चेत्, अवाह- शास्त्रं तल्लक्षणव्याप्तं सर्वज्ञादेवाधनात् । इति । शास्त्रं हि सर्वज्ञादेय आदेमूलकारणान् तस्यापौरुषेयस्य प्रत्यारयानात् । पौरुषेयमपि तत्तत एव । कीदृशम् । तस्य शास्तस्य लक्षणं स्वार्थप्रत्यायन तेन व्याप्तं कोडोवृतम् । न हि तयाप्तिस्तस्य स्वत एव सम्भवति व्यारयानपेक्षानियमात् । भवतु व्याग्याताऽ-म- दादिरेव न सर्वज्ञ तस्य बापनादिति चेत्, न, असर्वविदा ज्ञानेन तस्य देशकालसापल्येन वाधस्यासम्भवात् । सर्वविदा च तस्यैव प्रसाधनात् । अस्मदादश्च स्वतस्तत्त्वदर्शन विकलस्य २० व्याख्याने न प्रेक्षावता प्रत्ययो म्लेच्छादिव्यास्यानवत् । व्यारयाभेदसम्भये च कुतोऽय- मेवार्थ पुरुषहितो नापर इति निर्णय ? यतस्तत्परिहारेण हित एवं प्रवृत्ति स्यात् । सर्व- दशिनस्तु व्यारयाने स्यात्, तेन हितेतरविभागेन सर्वस्यापि साक्षात्करणात् । तदाह- अपौरुषेयत्तान्तोऽप्यत एव विरुद्धयते ॥२॥ इति । अपौरुषेय. पुरुषहितादन्य तदहित तस्य वृत्तान्तो घायर्योऽम्मदादिभेदविकल्पनया २५ शास्त्रार्थत्वेन कयनम् । मोऽपि न केवलगस्वार्थप्रतिपादनगेय । अत एव सर्वज्ञादेरेव विद्धपते ध्यपोह्यते। ततो युक्त भगपति सर्व वरिषल्पनम् , असति तस्मिन् साम्यस्य तल्लक्षण- 'व्याप्त्याययोगात् । सवादस्यैव दुरवग्रहत्यात्, असत्यार्थव्यवच्छेदम्य पानुपपत्ते तत्यल्पनाया वैफल्याभावात् । सम्प्रति शास्त्रार्थमुपसहरनाह- प्रत्यक्षमअसा स्पप्टमन्यच्छु तमविप्लवम् । प्रकीर्ण प्रत्यभिशादौ प्रमाणे इति संग्रहः ।।८।। इति । १-शप्राप्ता-मा०, २०, ५०। २ सस्मात् या०, ५०, १०! ३ तर सदन ग्रा० य०,९.१४ "योगाम्युपागवान" -ता. दि. ! ५-पि सस्यम- प्रा०, ५०, ५०। ६ प्रामारपोपगमे मा०, २०, २०१७ धापारमादिभेद-ता। = Uniएयगूमागादेव" -ता. दि०९-पाएप योगा घा०, २०, ५०।

·३६० न्यायविनिश्चयवियरणे [१८४-८५ प्रमाण मिति विभक्तिपरिणामाल्लब्ध ज्ञानमिति च वक्ष्यमाणमत्रापि सम्बध्यते । ततो य प्रमाण तद् ज्ञानम् अन्यथा तदनुपपत्तेरित्युक्त भवति । द्विचन्द्रादिज्ञानस्यापि प्रामाण्य- प्रमङ्गे निवृत्त्यर्थम् अविप्लवग्रहम् । 'व्यवहारत एव केवलमविप्लवत्व वरतुत सर्व- ज्ञानाना स्वप्नादिवत्सविप्रवत्वात्' इत्यम्य व्युदासार्थम् अन्जसा ग्रहणम । वस्तुत ५ क्वचिद'प्यविप्लवाभावे । सर्वज्ञानविप्लवस्यापि दुरुपपादत्वेन निरूपितत्वात् । तच्च प्रमाण द्विविध प्रत्यक्ष परोक्षमिति । प्रत्यक्ष स्पष्ट परिस्फुटम् । तदपि द्विविधम्-मुरयसव्यवहार- विक्लात् । मुख्यमप्यवधिमन पर्ययके वलभेदात् निविधम् । व्यावहारिकमपि द्विविधम्-इन्द्रिय- प्रत्यक्षमनिन्द्रियप्रत्यक्षमिति च निरूपितरूपम् । अन्यदिति परोक्षम् । तन्कीदृशम् ? श्रुत 'अस्पप्टोल्लेखम् । "श्रुतमस्पष्टतर्कणम्" [त० श्लो० पृ० २३७] इनि वचनान् । तच्च १० प्रत्यभिजादौ स्मरणादो । प्रत्यभिज्ञापदेन तत्वारणत्वेन स्मरणस्याभिधानात् । प्रकोण प्रक्षिप्त न वहिर्भूतम्, उपमानादेरपि तद्वहिर्भावे परपरिकल्पितप्रमाणसदस्यानियमाभावस्य निरूप- णात् । नतो द्वे एव प्रत्यक्षपरोक्षरूपे प्रमाणे इति सइग्रह सइक्षेपत प्रतिपत्ति. शास्त्रार्यस्य । सम्प्रति परोक्षविकल्पाना प्रागुपवर्णिनमपि प्रामाण्यमनुस्मरणार्थ पुनरुपदिदयिषु प्रथम तदाद्यत्वात् स्मरणज्ञानस्योपदर्शयति- इदमेवमिति ज्ञानं गृहीतग्रहणेऽपि नः । इति । द्विविध च स्मरणम् इदमेवम्' इत्येकम्, 'एवम्' इति च द्वितीयम् । तदुभयम् 'इदमेवम्' इत्युच्यते, परस्याप्येवम्पदस्य समानश्रुतिकत्वेनकोच्चारणगम्यस्यान भावात् । तत्र यदव- ग्रहादेरक्षनानस्यानन्तरमामिलापस्मरणेन 'नीलमिद पोतमिदम्' इत्याकार 'ज्ञान तदिद- मेवमिति स्मरणम् । तदस्माक प्रमाणमविसवादात् प्रत्यक्षवत् । अपूर्वार्थाभावानेति चेत् , न प्रत्यक्षगृहीतस्य तेन ग्रहणेऽपि कथञ्चिदपूर्थित्वात् शब्द'ससृष्टत्वस्यागृहीतस्यैव प्रतिपत्ते । प्रत्यक्षविषयस्य क्षणिक वेनापक्रमात् कय तस्यैव पुनस्तत्ससृष्टत्वेन ग्रहण मिति चेत् । न एकान्तत क्षणिक्त्वस्य प्रतिक्षिप्तत्वात् । कथञ्चिदक्षणिकत्वेऽपि पूर्वाकारस्या- तीतत्वेनाग्रहणात् । कथ तस्यैव पुनविशिष्टस्य ग्रहणमिति चेत्, न, शक्तिविशेपे क्षयो- पशमलक्षणे सत्यतीतत्वादेरकिञ्चित्करत्वात् । क्षणिवत्वेऽपि भावाना कथमस्याप्रामाण्यम् अस्वलक्षणविषयत्वादिति चेत्, अनुमानस्यापि स्यात् । स्वलक्षणप्रतिवन्धान्नेति चेत्, न, अनापि तुल्यत्वात्, पारम्पर्येण स्वलक्षणादुरपत्तेरविशेषात् । ततोऽवश्य प्रमाणयितव्य व्यवहारसिद्धत्वाच्च । अन्यथा 'प्रामाण्य व्यवहारेण" [प्र० वा० ११७ ] इत्यसङ्गत स्यात् । तथा यदेवमिति ज्ञानमतीतमात्रस्मरण तदपि प्रमाण तद्वदेवाविसवादात् । गृहीतग्राहित्वान्नेति चेत्, अनुमान कथम् ? समारोपव्यवच्छेदादिति चेत, न, स्मरणादप्यदर्शनसमारोप- ३० व्यवच्छेदेन व्यवहारप्रसिद्ध । ततो युक्त तस्यापि प्रामाण्य कथञ्चिदपूर्थित्वस्यापि भावात्, सन्निहिततया हि तद्ग्रहणमक्षज्ञानेन अतीततया च स्मरणेनेति । साम्प्रत तर्कस्य प्रामाण्य दर्शयितुमाह- प्रत्यत्तेऽर्थेऽन्यथारोपव्यवच्छेदप्रसिद्धये ॥४॥ अनुमानम् [ अतो हेतुव्यवच्छेदेऽनवस्थिति] इति । १-णमितीति प्रा०, २०, ५०।२-दविप्लवा- प्रा०, २०, १० । ३ -मतिपूर्व श्रुत प्रोकमविस्पतायतणम् । -त. सा. श्लो१५॥ ४-धे परिक- मा, तदि-मा०, २०, ५०१६-सस्पृष्टस्व-मा०,५०,५०१७ सत्यमोठ-मा०, ०,१०॥ २० 7 ५०.५कार ·. श५] ३ प्रवचनमस्तावः ३६१ न हि अनुमानं वस्तुप्रतिपत्तये 'परैरभ्यनुज्ञानम् वस्तुन सर्वात्मना प्रत्यक्षत एवाधिगमात् । "तस्माद् दृष्टस्य भावस्य दृष्ट एवाखिलो गुणः ।" [प्र. वा० ३।४४ ] इति वचनात् । अपितु प्रत्यक्षर्थे क्षणिकनिरशस्वलक्षणे योऽन्वयारोपो नित्यादिविकल्प तस्य व्यवच्छेद, तस्य प्रसिद्धये "भ्रान्त्या निश्चीयते नेति साधनं सम्प्रवर्तते।" [H० वा० ३।४४ ] इत्यभिधानात् । भवत्येव तथापि किमिति चेत् । उच्यते, लिङ्गादनुमान सम्बन्धप्रतिपत्तो। न च तन प्रत्यक्षस्य सामर्थ्यम्; सन्निहितमानविषयत्वात्, सावल्येन च तत्प्रतिपत्तावनुमानो- पपत्ति , अन्यथाव्यभिचारसम्भवात् । सकलविषयमेव योगिप्रत्यक्षमिति चेत्, न; तस्यापि विपयकार्यत्वेन कारण' एव प्रवृत्ते । कारणमेव तस्य सर्वमिति चेत्, तहि त समदेश- कालमेव सकलमपि जगतत्कार्य भवेत्, एकसामनयधीनत्वात्, अन्यथा रूपादिकमपि तथा १० न भवेदिति न रसदेशादौ रूपादेरनुमान भवेत् । सत्यपि ततस्तत्प्रतिपत्तिरसत्यल्पैव निर्विचारत्वात्, क्षणभडगादिवदिति न ततोऽनुमानमुपपन्नम् । नापि मानसप्रत्यक्षतस्त- प्रतिपत्ति ; तन स्वरूपवेदविकलादर्थज्ञप्तरेव "विमुखज्ञान" इत्यादिना' प्रतिक्षिप्तत्वात् । एतदेवाह--अतो हेतुव्यवच्छेदेऽनवस्थितिः इति । भावप्रधानमन हेतुपदम् । हेतोर्हेतुत्वस्य साध्यसम्बन्धस्य अतः प्रतात्प्रत्यक्षात, १५ व्यवच्छेदे विशेषेण साकल्यलक्षणेतावच्छेदोऽववोध तम्मिन् अवस्थितरत्पत्तेरभावोऽन- वस्थिति. अनुमानस्येति विभक्तिपरिणामेन सम्बन्ध । भवत्वनुमानादेव तद्वयवच्छेद इति चेत्, न; तथापि तदतद्विकल्पात्तदभ्युपगमेऽनवस्थितेरेव दोपात् । तदाह-अत इत्यादि । अत प्रकृतादतुमानात्-'तस्मादेव तद्वयवच्छेदेऽनुमानम्, अनुमानाच्न तयवच्छेद' इति परस्पराश्रयादनवस्थिति , उभयोरप्यप्रतिष्ठानात् । अन्यतस्तद्वयवच्छेदे तत्राप्यन्यतस्तव्य- २० वच्छेद इत्यनवधेरनुमानपरम्पराया प्राप्त ततोऽन्यदेव तत्र प्रमाणमभ्यनुज्ञात यम् । तदाह- अत इत्यादि । अतः आभ्या प्रत्यक्षानुमानाभ्याम् अहेतुव्यवच्छेद हेतुन्पपच्छेदाभावे नचन्य प्रत्यग्रस्य सम्बन्ध प्रतिपत्तिनिवन्धनस्य प्रमाणस्य स्थिति. अविचलनम्। न च ततर्काभिधान प्रत्यक्षमेव, विचारवत्वात, प्रत्यक्षस्य न विपर्ययात् । नानुमानमपि अलिङ्गनत्वात् । अतस्ताभ्यामन्यदेव प्रमाण निरूपित स्मरणवत् । तत प्रतिपिद्धमिदम्-"म प्रत्यक्षानुमान- २५ व्यतिरिक्तं प्रमाणम्" [ ] इति, स्मरणतयोस्तव्यतिरिक्तयोरेव' प्रमाणत्वात्। साम्प्रतमुनमानस्य प्रत्यभिज्ञाविशेषत्वेन प्रमाणान्तरत्व माचियोपुंस्नदेव तावत्पर- परिकल्पनया दर्शयति- उपमानं प्रसिद्धार्यसाधात्साध्यसाधनम् ॥८॥ इति । गोदर्शनाहिनसम्बारम्याटव्या पर्यटत प्रसिद्धोऽयों गश्य तन्य सापम्यं मादाय ततो गवानुस्मरणमहायात् साध्यस्य सादृश्यविशिष्टम्य गो, तनिनिष्टस्य वा मादृश्यम्प यत् । १पौर- ता०टि । २"नाकारणं विषय इति सौगतमवा"- मा० । ३ "भापताम् पपनादिप्रतिपत्तिपंथा - सा. टि. १४ म्यायविक श्लोक १।१५। ५"पचार गाय सम्पन्धरयाश्यांचे सौगतीनियमागे इरपर्य।"- सा. ६-पिन स्मर-ग्रा, प., २०।- प्रमाग-पा, ५०, ५०1८-मुपाचि-भाग, या, प० । ६ कापनाया भा०, ०, ५० 1 पारम् ।

·५ ३६२ न्यायविनिश्चयविवरणे [३६ साधनम् अध्यवसाय तदुपमान प्रमाणम् । न चेदमप्रमाणमेव, प्रत्यक्षस्मरणविषयत्वादिति शक्य वक्तुम्, प्रत्यक्षेण सादृश्यस्यैव स्मरणेनापि गोरेब केबलस्य ग्रहणान्, न तयोरन्यतर- स्येतरविषिष्टस्य । तर तूपमानमेव प्रमाण तत एव तस्य प्रतिपत्ते । तदुक्तम्- 'तस्माद्यत्स्मर्यते तत्स्यात्सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्य वा तदन्वितम् ।। प्रत्यक्षेणावयुद्धेऽपि सादृश्ये गवि च स्मृते । विशिष्ट स्यान्यत सिद्धरुपमानप्रमाणता ॥" [ मी० श्लो० ११११५ उप० दलो० ३७, ३८ ] यदि वा, पूर्व 'गौरिव गवय' इत्यतिदेशवचनात् पुनरटवीगतेन च प्रत्यक्षत प्रति- १. पन्न प्रसिद्धोऽर्यों गवय तस्य साधर्म्यात्तद्वचनादिमहायात् यत् साध्यस्य 'सोऽय गवयशब्द- वाच्योऽर्थ' इति सज्ञासज्ञिसम्वन्धस्य साधन प्रतिपत्ति तदुपमान तत्फलम्, 'साक्षात्प्रत्यक्षा- गमसामनया एवोपमानत्वात् । न चेद प्रत्यक्षमेव, आगमव्यपेक्षणात् । नाप्यागम एव, तत सामान्य व साध्यस्य, अतरच विशेषत प्रतिपत्ते, उपक्रमभेदादागमादस्यार्थान्तरत्वोपपत्ते, उपमानतयव प्रमाणत्वावकल्पनमस्येति मीमासका नैयायिकाश्च प्रतिपना । तान्प्रत्यतिप्रसङग १५ दर्शयन्नाह- यदि फिश्चिद्विशेपेण प्रमाणान्तरमिप्यते । 'प्रमितार्थे प्रमाणानां बहुभेदः प्रसज्यते {१८६।। इति । प्रमितार्थो मीमासकस्य गवादि प्रत्यक्षादिना तस्यावगमात् नैयायिकस्य सज्ञामज्ञिसम्बन्ध तस्याप्यागमतोऽध्यवसायात । तन यदि किञ्चिद्विशेषेण अल्पभेदेन प्रमाणान्तर प्रत्यभिज्ञाना- २० दुपमानमन्यत्प्रमाणम् इप्यते तदा प्रमाणाना बहु यथा भवति तथा भेदो नानात्व प्रसज्यते । तथाहि गवय एव गो ममान इतिवत् तमालात्तालगुमो दीर्घ विल्वादामरावमाप क्षीराद- पोक्षुरसो' मधुरतरो माथुरा पाटलिपुत्रकेभ्य आढयतरा इत्यादिज्ञान प्रत्यक्षस्मरणविषय- विशिष्टदीर्घाल्पादिभेदोपाधितालामलकादिगोचरम्' उपमानादयोऽन्यतश्चानन्तभवन भिन्न- जातीयमेव प्रमाणमिति न पटप्रमाणनियमव्यवस्थापन भीमासकस्योपपन्न भवेत् । तथा गवय- २५ दशिन एव तद्विसदृशो महिप इति च ज्ञानम्य प्रमाणान्तरत्वात् । शक्य हि वक्तुम् - प्रत्यक्षेणावयुद्धेऽपि वैधये महिषे स्मृते । विशिष्टस्यान्यन सिद्धेस्तस्यैवान प्रमाणता ॥१८२५॥ इति । तथा नयायिकस्यापि न प्रमाणचतुष्टयनियमकल्पन प्रसिद्धसाधादिवान्यतोऽप्य- नेकधा सजामजिप्रतिवन्धबुद्धेर्भावात् । तथाहि-क्षीरनीरविभागकारी हस , पट्चरणो मधु- कर, एकविपाणो गण्डक , श्वेतछनसिंहासनालद्रकृतो राजा', इति विश्वस्तवचनात् प्रतिपद्य पुनह सादिक पश्यत स एष हसादिवाच्योऽर्थ इति प्रतिपतेर्वहुलमुपलम्भात् । प्रत्यभिजे. वाल्पत्वादिज्ञान प्रागुपरब्यस्यैव तस्य पुनर्विमिष्टतया सडकलनादिति चेत्, सिद्धमुपमान- स्यापि तत्त्वमविशेषात् । भवतस्तहि स्मरणादि विन्नाम प्रमाणमिति चेत् ? आह- १स पात्तप्र-प्रा०, २०, ५० ! २ प्रमितार्य प्र-पा, २०, ५० । ३-न्यस्यास्यगतोय- प्रा०, ५०, १०४ -रसा मधुरा माधुरा पा- श्रा०, ५०, प.1५-घरादुप- श्रा०, ०, प० । ६-ति नष्टं प्रमा- भा०, १०, प७ गर्व तु दशि- प्रा०, या, प.15 प्रतिमम्बन्धसिद्धेमां- भार, प०, ५०६-तयापि स-भा०,०प०। - ·? . ? ३८७-८८] ३ प्रवचनमस्तायः ३६३ सर्वमेतच्छु तज्ञानम् [अनुमानं तथागमः]। इति । सर्व निरवशेषम् एतत् प्रकृत स्मरणप्रत्यवमर्शतर्कलक्षण श्रुतज्ञानं परोक्षप्रमाणम् अस्पाष्टचात् । इदमेवमिति ज्ञान स्पप्टमेव सन्निहितविषयत्वादिति चेत्, न, तस्यापि सहकेतितामिलापयोजनायामस्पष्टत्वात् । कय तहि तन्क्रुतमेव स्पष्टाशस्यापि भावात् न चेद ज्ञानद्वयमेव, एकस्यैव विकल्पेतरतयेव स्पष्टेतरतयापि प्रत्यवभासनात्, अन्यथा सन्तानान्तरवदप्रतिसन्धानप्रसङ्गादिति चेत, सत्यमिद श्रुतत्वकथन तु तत्र सामिलाप'- विषयप्रतिपत्ती तदशस्यैव प्राधान्यात् । ततो युक्त स्मरणादे परोक्षत्वम् । अर्थापत्तिस्तहि प्रमाणान्तरमिति चेत्, न, तस्या अनुमानत्वात् व्याप्तिसामर्थ्या- दुत्पत्ते । वहिर्याप्तेरभावादापत्तिरिति चेत्, न, अनुमानस्याप्यन्ताप्तेरेव गमवत्वस्य निरूपणात् । एतावता च भेदै पक्षधर्मवत्यास्ततस्तद्वि कला किन प्रमाणान्तरम् अन्यथा- नुपपत्तेरविशेषादिति चेत्, अत एवानुमानादपि न भवेत् । अभावज्ञान तु भूतलादो कोवल्यमाने प्रत्यक्षम्, निपेयविशेषोपहिते प्रत्यभिज्ञानम्, अविनाभावापेक्षायामनुमानम्, वचनमूलत्वे चागम इति न प्रमाणान्तरम् । अनुमानागमयो- श्चास्पष्टप्रतिभासत्वान परोक्षानेद । तदाह-'अनुमान तथागमः' इति । न केवल स्मृत्यादिकमेव श्रुतज्ञानम्, अपि त्वनुमान तद्वदागमश्चति । कथ पुनरागम प्रमाणमिति चेत् ? आह- सम्भदायाविघातेन यदि तत्त्वं प्रतीयते ॥८७॥ इति । सर्वज्ञोपदेशमूलमुपदेशपारम्पर्य सम्प्रदायः तस्याविधातोऽविच्छेदस्तेन तत्वम् आगमवाच्य यदि प्रतीयते प्रमाणमागमो नान्यथा । तथा च तत्प्रतिपत्तिर्भगवत्प्रवचनादेव, शक्यपरिच्छेदे वस्तुनि प्रत्यक्षादिना सवादस्यान्यन विसवादानवमासस्य च शास्तलक्षणस्य' २० तत्रैव प्रतिपत्ते, प्रत्यागमेषु च विपर्ययात् । तत स्थित प्रत्यक्ष परोक्ष चेति द्वे एव प्रमाणे इति । किं पुन प्रत्यक्ष किं वा परोक्षमित्यमाह- आद्य परोतमपरं प्रत्यक्ष प्राहुराजसम् । इति । "मतिश्रुतावधिमान-पर्ययकेवलानि ज्ञानम् ।" [त. सू० ११९] इत्यत्र पाठापेक्षयाऽदो भवत्वात् आद्ये मतिश्रुते ते प्राहु. प्रतिपादयन्ति सूनकारादय । विम्' परोक्षं प्रमाणम् । २५ परोक्षत्वञ्च तयोरिन्द्रियसनिकर्पलिङ्गादिभिरपाद्यमानत्वात् 'पररक्ष्यते सिच्यते इति परोक्षम्' इति व्यत्पत्ते । अपरं ताभ्यामुत्तरम् अवधिमन पर्ययकेवलभेद ज्ञान प्रत्यक्ष प्रातुः । प्रत्यक्षत्वमात्ममात्रापेक्षत्वात् अक्षमात्मान प्रति गत कारणत्वेनाश्रित प्रत्यक्षम्' इति मुत्पत्ते । न चंच मतिज्ञानादेरपि प्रत्यक्षत्वम् आत्मगामापेक्षस्यैव तत्त्वोपगमात्, म यादी च तदभावात् । तदिदमुभयमपि प्रमाणम् आञ्जसं न व्यवहारमात्रपरिवल्पितम, ३० परमार्थत प्रमाणस्याभाव कल्पनयापि तदसम्भवस्य निरूपितत्यान् । रथ तहि मतिज्ञान- स्वमवग्रहादिभेदस्य प्रत्यक्षत्यमुक्तम् । आत्ममानापेक्षत्वाभावादिति चेत् ? अाह- फेवलं लोकबुद्धय व मतेर्लक्षणसंग्रहः ||| इति । १ सताभिला- प्रा०, ५०, प० । २-शारिदि-पा०,०प०१३ -मप-पा०,०प० । ४०णस्य च स-सा, य०, प० ।५-नस्यैवारम- ग्रा०, २०, ५० ।

·. न्यायविनिश्चयविवरणे [३१९१ अत एवोक्तम्-'यव जनपदेना तवास्य प्रमाणता" [ ] इति । इति चेत्, अवाह- प्रत्यक्ष श्रुतविज्ञान हेतुरेव प्रसज्यते । इति । श्रुतमभिरापस्तन्मिथ विज्ञान श्रुतविज्ञान दध्योदनादिवत्ति तस्य नील मिद- ५ मित्यादिर पस्य हेतुरेव कारणमेव प्रत्यक्ष निर्विकल्पदर्शन प्रसज्यते न प्रमाणमित्येवकार । तथाहि न तस्य स्वत प्रामाण्यम्, अनिर्णयस्वभावत्वात् अविञ्चित्वरवत । नापि निर्णय- हेतुत्वात् , निर्णयस्य विकल्पत्वेनावस्तुविषयत्वान् । तज्जननात् प्रामाण्य समयादिजननादपि तत्प्रसङ्गात् । वस्तुविषय एव 'निर्णय , व्यवर्ता तद्विपयस्य वस्तुतयेवाध्यवसायादिति चेत्, कि पुनर्भवतो व्यवहर्तरि विश्वारा ? बाढम्, "प्रामाण्य व्यवहारेण" [प्र. वा० १७) १० इति वचनादिति चेत्, तहि निर्णयस्यैव प्रामाण्य स्याद् व्यवास्तव तदभिप्रायात्, न निर्विकल्पदर्शनम्य, तन तदगन्यस्यापि व्यवहानामाणात् । ततो निराकृतमेतत्- "गृहीतग्रहणालेष्ट सावृत प्रमाणम्" [प्र. वा० ११५ ] इति । यदि तत्प्रामाण्ये न तर विश्वासो नियत'वस्तुविषयत्वेऽपि न भवेद'धंजातीयानुपपत्ते । क्थ वा प्रत्यक्ष निर्णयस्य हेतु विपत्पत्वात ? अथ तडासनव हेतुनिर्णयस्य प्रत्यक्ष तु केवल तदवोचव मिति १५ चेत, नेदानी प्रत्यक्षेण विञ्चित्, अर्थस्यव चक्षुरादिकमभिपततस्तदवोधक त्वोपपत्ते अचेतनस्य क्थ तद्बोधस्त्वमिति चेत् ' क्य दानहेतुत्वम् ' सामर्थ्यादिति समातमन्यत्र । तत प्रत्यक्षानिर्णयसम्भवो यतस्तत्प्रमाणम् । सभऽपि मुख्पन तस्यैव प्रामाण्यात प्रत्यक्ष सनिपादिवत्तस्य हेतुरेव न प्रमाणमिति स्थितम् । प्रमाणवनयानामप्यधिगमहेतुत्वम् “प्रमाणनपरधिगम [त० सू० ११६ ] इति २० भूत्रे, 'कामनस्तेऽपि विनिपत्तिनिरासेन निर्णतच्या इति चेत्, अत्राह- इप्टं तत्त्वमपेक्षातो नयानां नयवतः ११॥ इति । स्याद्वादप्रविवेचितार्थवदेशगोचर प्रतिपत्त्रभिप्रायो नय । स च द्विधा अर्थनय भाब्दनयश्चेति । प्राच्य पुनश्चतुर्षा नंगम सद्भग्रहो व्यवहार ऋजुसूत्र इति । पश्चिमस्त्रेधा- गन्द समभिरूद्ध एवम्भूत इति । तत्र यस्मिन् यो दगमन स नंगम नव गमो नंगम इति २५ व्युत्पते , यया शुभमुणिनो प्रियातद्वन्तौ सामा विशेषौ च भिनाविति । सम्यक् एक्त्वेन सर्वग्रहण सडग्रह , यया सर्वमेक मदविशेषादिति । सडग्रह विषयस्य पुनर्व्यवहरण विभजन व्यवहार, यथा यत्सत्तदद्रव्य गुण कर्म चेति । ऋजु प्रगुण सूत्रणमृजुमूत्र , यथा सर्व वर्त- मानमानमेव न पूर्व नापि पश्चादिति । कारादिभदादर्थभेदकारी गब्द । तत्र वारभेदात् अभूति भविष्यतीति, कारवभेदान् वृक्ष पश्य, वृक्षाय जल देहीति, रिद्धगभेदादधंचमर्द्धचं " ३० इति । पर्यायभेदाभेदात् रामभिरूड, यथा शरतादेव तो न पूरिणात्, ततोऽपि पुरन्दर एव न रात्र इति । क्रियाश्रयस्त्वेवम्भूत , पुर दारयनेव पुरन्दरो नान्यदेति । तदेतपा सप्तविकल्पानामवा तरविकल्पादनेकप्रकागणा नयानाम् अपेक्षात प्रनिपप्रौदामीन्य- १-दिव चि मा०, ०, प० । समास । २निर्णये म्यव-पा, प०, ५० ३-यता वस्तुविषयपि ता०। ४-दर्थजातीया- ग्रा०, ५०, प० । ५ -स्वादर्थवद्वापन्नेव प्रा०, २०, प० । ६-मप्यायधि- मा०, ५०, १०। ७ फालतस्ते मा०, २०, ५० 15 -घरपति- प्रा०, २०, ५०॥ ९-दनमस्य मा०,१०,१० । १० कर्मेति चेति ग्रा०, २०, ५०। ११ दायमई - प्रा०,५०,५०॥

·३।१२-६३] ३ प्रवचनप्रस्ताव. लक्षणयाप्रेक्षया तत्वं श्रुतविकल्पत्वेन प्रमाणत्वम् इष्टमभ्युपगतम्, अन्यथा दुर्नयत्वेन तदनुप- पत्ते । तच्च तेपा तत्त्व विस्तरतो नयचक्रत तन्नामधेयाच्चिरन्तनशास्नात् प्रतिपत्तव्यम् । तदेव व्यवस्थापितप्रामाण्यस्य प्रवचनस्य शास्त्रान्ते प्रयोजनमाह-- मिथ्यात्वं सौगतानां कणचरसमयं कापिलीय प्रमेयं पागल्भ्यं शावराणां जिनपतिविहिताशेपतत्त्वप्रकाशे । पर्याप्तत्वं व्यपोहन्नुपहसनमयं प्रस्तुवन्न्यायमार्गे स्याद्वादः सर्ववादप्रवणगुणगण श्रेयसे नोऽस्तु नित्यम 18२|| इति । अयमस्मिन्प्रस्तावे निरुपित स्याद्वादो भगवत्प्रवचन श्रेयसे नोऽस्तु नित्यम् । कीदृश ? सर्वस्मिन् वादे प्रत्यक्षा विस्थाननयलक्षणे प्रवण ममत्र गुणाना निर्दोपत्वादीना गग समूहो यस्मिन् स तथोक्त । किं कुर्वनिति चेत् ? उच्यते, सुगतस्येमे सौगता तेपाम्, १० बहुवचनादन्येषामपि तादृशाना यन्मिथ्यात्य सर्व स्वप्नादिवद्धान्तमेव न तत्त्वत किञ्चिदिनि, यश्च काणचरस्य वैशेषिकतन्तकृत समय परस्परव्यतिरिक्त-द्रव्यगुणादि- पदार्थोपदेश , अक्षपादसम'यस्यापृथग्वचन कणचरसमयादविशेषात् । यदपि कापिलीय कपिल- शिष्याणा प्रमेय व्यक्ताव्यस्तज्ञातृ विकल्पम्, यच्चापि शायराणा प्रागल्भ्य रक्त प्रामाण्या- दिपरिकल्पनपाटव सर्वमेतद्व्यपोहन्नपाकुर्वन् इति । केवलमिदमेव अपितु योऽसौ जिनपते सम्बन्धी विशेषेण हितो विनयलोकस्याशेषाणा सूक्ष्मादिभेदाना तत्वाना प्रकाश- स्तस्मिन् यदुपहसनम्-एवं पत्केवलज्ञानम्"-[ मी० श्लो० चो० श्लो. १४१] इत्यादि- मीमासकस्य, "तस्मादनुष्ठेयगतम्" [प्र. वा० ११३३] इ-यादि सौगतस्य तदपि व्यपो- हन्निति । किं कुर्वन् व्यपोहति ? न्यायमार्ग प्रत्यक्षादिरूपे पर्याप्तत्व भावाना सौगतादि- कल्पनाविपर्ययेण यत् परि समन्तात् आप्तत्व तत्प्रस्तुवन् प्रस्टयन्, अन्यथा तद्व्यपोहनानुप- २० पते । कि पुनस्तच्छ् यो पदर्थत्व स्पाद्वादस्याशास्यते इति चेत् ? सकलावरणपरिक्षय- विजृम्भित केवलज्ञानमेव । तदेवाह- नैकान्तनायिकाणाम् [अतिशयमवदन्नैव नानार्थसाध्यम्, नैष्किञ्चन्यं तपो वाऽविगलितसकलक्लेशराशेविनाशे । निप्पर्यायं प्रवृत्त सकलविषयगं केवलं चेद नित्यम् , योऽयं तस्मै नमामस्त्रिभुवनगुरवे शम्भव शान्तये ते ॥६॥ इत्यादि । नंकान्तोऽनेकान नशब्देन समासात् । अनेकान्तनानेकप्रकारेण क्षया एव कर्मणा क्षायिकाः स्वाधिवत्वात्प्रत्ययस्य तेपाम् अतिशय तारतम्य अवदग्नव प्रतिपंधद्वयन विधिप्रतिपत्ते । स एवातिदाय कुत सिद्ध इति चेत् ' तनिवन्धनात् ज्ञानातिमयादेव । अस्ति चायम्-असहायेन्द्रियादारभ्य आशास्त्रविद प्रतीयमानत्वात्, अतश्च तत्प्रतिपति । ३० अत एवाह-नानार्यसाध्यम् इति नाना चासावतिरायवत्वादर्थश्च प्रयोजन मानलक्षण । नानार्यस्तेन साध्यमनुमेय तेषामतिशयं मवदग्नवेत्यनेत हेतूक्त (तुरत ) । साध्य पुनरस्य १-शाधिष्ठान-पा०, ५०, प० । २-त. कवचिदिति प्रा०, ५०, २० । ३ -यस्य पृष- मा०, २०, ५०1४-कल्पितेन यार, ०,१०। ५विशेषहितो ता।६-यधनसानाति-पा०, १०, प० । ७-यवदन्यये-पा०, ०, पहेन्यूग साध्यं ता] ·, ? न्यायविनिश्चयविवरणे [३९१ अत एवोक्तम्- यव जनयदेना तवास्य प्रमाणता" [ ] इति । इति चेत्, अनाह- प्रत्यक्षं श्रुतविज्ञानहेतुरेव प्रसज्यते । इति । श्रुतमभिलापस्तन्मिन विज्ञान ध्रुतविज्ञान दध्योदनादिवति तस्य नील मिद- ५ मित्यादिरूपस्य हेतुरेव कारणमेव प्रत्यक्ष निर्विकल्पदर्शन प्रसज्यते न प्रमाणमित्येवकार । तथाहि न तस्य स्वत प्रामाण्यम् , अनिर्णयस्वभावत्वात् अविञ्चिल रवत । नापि निर्णय- हेतुत्वात् , निर्णयस्य विकल्पत्वेनावस्तुविषयत्वात् । तज्जननात् प्रामाण्ये सशयादिज्ननादपि तत्प्रमङ्गात् । वस्तुविषय एव 'निर्णय , व्यवह; तद्विपयस्य वस्तुतयवाध्यवसायादिति चेत्, किं पुनर्भवतो व्यवहत्तरि विश्वास ? वाढम्, "प्रामाण्य व्यवहारेण" [प्र. वा० ११७] १० इति वचनादिति चेत्, तर्हि निर्णयस्यव प्रामाण्य स्याद् व्यवर्तुस्तव तदभिप्रायात्, न निर्विकल्पदर्शनम्य, तन तद्गन्धस्यापि व्यवहानाघ्राणात् । ततो निराकृतमेतत्-- "गृहीतग्रहणान्नेष्ट सावृत प्रमाणम्" [प्र. वा० ११५] इति । यदि तत्प्रामाण्ये न तर विश्वासो नियत वस्तुविपयत्वेऽपि न भवेद'धंजातीयानुपपत्ते । क्थ वा प्रत्यक्ष निर्णयस्य हेतु विवल्पत्वात् ? अथ तद्वासनव हेतुनिर्णयस्य प्रत्यक्ष तु केवल तदवोधमिति १५ चेत्, नेदानी प्रत्यक्षेण किञ्चित्, अर्थस्यैव चक्षुरादिकमभिपततस्तदबोधकत्वोपपते अचेतनस्य क्थ तद्वोधकत्वमिति चेत् ? क्थ दर्शनहेतुत्वम् ? सामर्थ्यादिति समानमन्यत्र । तत प्रत्यक्षानिर्णयमम्भवो यतस्तत्प्रमाणम् । सभवेऽपि मुख्पत तस्यैव प्रामाण्यात्, प्रत्यक्ष सनिकादिवत्तस्य हेतुरेव न प्रमाणमिति स्थितम् । प्रमाणवनयानामप्यधिगमहेतुत्वम् "प्रमाणनयैरधिगम [न० सू० ११६] इति २० सूत्रे, कामतस्तेऽपि विप्रतिपत्तिनिरासेन निर्णतव्या इति चेत्, अत्राह-- इप्ट तत्त्वमपेतातो नयानां नयचक्रतः ॥१॥ इति । स्याद्वादप्रविवेचितार्थेक्देशगोचर ८ प्रतिपत्नभिप्रायो नय । स च द्विधा अर्थनय शब्दनयश्चेति । प्राच्य पुनश्चतुर्वा नगम सद्धगहो व्यवहार ऋजुमूत्र इति । पश्चिमस्या- शब्द समभिरूढ एवम्भूत इति । तर यस्मिन् द्वयोर्मेंदगमन स नंगम नैक गमो नेगम इति २५ व्युत्पते , यथा गुणगुणिनो क्रियातद्वन्तो सामा यविशेषौ च भिन्नाविति । सम्यक् एक्त्वेन सर्वग्रहण सडग्रह, यया सर्वमेक मदविशेषादिति । सडपहविपयस्य पुनर्व्यवहरण विभजन व्यवहार, यथा यत्सत्तव्य गुण कम चेति । ऋजु प्रगुण सूनणमृजुसूत्र , यथा सर्व वर्त- मानमानमेव न पूर्व नापि पश्चादिति । कालादिभदादर्थभेदवारी शब्द । तर वार भेदात् अमूद्वनि भविष्यतीति, कारपभेदात् वृक्ष पश्य, वृक्षाय जल देहीति, लिंगभेदादर्धर्चमद्धचर ३० इति । पर्यायभेदादर्थभेदकृत् समभिरड, यथा शपतादेव गनो न पूरणात्, ततोऽपि पुरन्दर एव न शक इति । क्रियाश्रयस्त्वेवम्भूत , पुर दारयनेव पुरन्दरो नान्यदेति । तदेतेपा सप्तविकल्पानामवान्तरविकल्पादनेकप्रकाराणा नयानाम् अपेक्षात प्रतिपत्रोदासीन्य- १-दिव वृत्ति मा०, २०, प० । समास । निर्णये व्यव-श्रा, प०, ५० | ३-यती पस्तुविपयेपि ता । ४-दजातीया- मा०, ५०, प० । ५ -वादवद्वामन्नेव था, प०, प० । ६-मप्यम्यधि- प्रा०, २०, ५०। ७ कालतस्ते पा०, य०, प० । ८-घरमति- प्रा०, २०, ५०। ९-हनपस्य था,व०प० । १० कर्मेति चेति पा०, ५०, ५०। ११ -दादयंमध प- प्रा०,१०,१०॥ , ·३ प्रवचनप्रस्ताव ५ ? . ३६२-६३] लक्षगयाऽपेक्षया तत्त्वं श्रुतविकल्पत्वेन प्रमाणत्वम इष्टमभ्युपगतम्, अन्यथा दुर्नयत्वेन तदनुप- पत्ते । तच्च तेपा तत्त्व विम्तरतो नयचकन तन्नामधेयाच्चिरन्तनशास्त्रात् प्रतिपत्तव्यम् । तदेव व्यवस्थापितप्रामाण्यस्य प्रवचनस्य शास्त्रान्ते प्रयोजनमाह--- मिथ्यात्वं सौगतानां कणचरसमयं कापिलीयं प्रमेयं प्रागल्भ्यं शावराणां जिनपतिविहिताशेपतत्त्वप्रकाशे। पर्याप्तत्वं व्यपोहन्नुपहसनमयं प्रस्तुवन्न्यायमार्गे स्याद्वाद. सर्ववादपवणगुणगणः श्रेयसे नोऽस्तु नित्यम ||२|| इति । अयमस्मिन्प्रस्तावे निरूपित स्याद्वादो भगवत्प्रवचन श्रेयसे नोऽस्तु नित्यम् । कोदृश ? सर्वस्मिन् वादे प्रत्यक्षादिस्थानययलक्षणे प्रवणं ममग्र गुणानां निर्दोपत्यादीना गण समूहो यस्मिन् स तथोक्त । किं कुर्वन्निति चेत् ? उच्यते, सुगतस्येमे सौगताः तेपाम्, १० बहुवचनादन्येपामपि तादृशाना यन्मिथ्यात्व सर्व स्वप्नादिवद्भ्रान्तमेव न तत्त्वत किञ्चिदिति, यश्च कणचरस्य वैशेपिकतन्त्रकृत समय परस्परव्यतिरिक्त-द्रव्यगुणादि- पदार्थोपदेश , अक्षपादसम'यस्यापृथग्वचन क्णचरसमयादविशेषात् । यदपि कापिलीय कपिल- शिष्याणा प्रमेय व्यक्ताव्यक्तशातृविकल्पम्, यच्चापि शायराणा प्रागल्भ्य स्वत प्रामाण्या- दिपरिकल्पनपाटव सर्वमेतद्व्यपोहन्नपाकुर्वन् इति । न केवलमिदमेव अपितु योऽसो १५ जिनपते सम्बन्धी विगेपेण हितो विनेयलोकस्याशेषाणा सूक्ष्मादिभेदाना तत्वाना प्रकाश- स्तस्मिन् यदुपहसनम्-एवं यत्केवलज्ञानम्"-[ मी० श्लो. चो० दलो० १४१] इत्यादि- मीमासकस्य, "तस्मादनष्ठेयगतम्" [प्र. वा० १।३३] इयादि सौगतस्य तदपि व्यपो- हन्निति । कि कुर्वन् व्यपोहति ' न्यायमार्ग प्रत्यक्षादिरूपे पर्याप्तस्व भावाना सौगतादि- कल्पनाविपर्ययेण यत् परि समन्तात् आप्तत्व तत्प्रस्तुवन् प्रकटयन्, अन्यथा तद्व्यपोहनानुप- २० पत्ते.। किं पुनस्नच्छे यो यदर्थत्व स्याद्वादस्याशाम्यते इति चेत् ? सकलावरणपरिक्षय- विजृम्भित केवलज्ञानमेव । तदेवाह- नैकान्ततायिकाणाम् [अतिशयमवदन्नव नानार्थसाध्यम्, नैष्किञ्चन्यं तपो चाऽविगलितसकलक्लेशराशविनाशे । निष्पर्यायं प्रवृत्त सकलविषयगं केवलं बंद नित्यम् , योऽयं तस्मै नमामस्त्रिभुवनगुरवे शम्भवे शान्तये ते ॥६३।। इत्यादि । नकान्तोऽनेकान्त नशब्देन ममामात् । अनेकान्तेनाऽनेकप्रकारेण क्षया एवं कर्मणा क्षायिका स्माधिस्त्यात्माययाय तेषाम् अतिशय तारतम्य अवदर्भय प्रतिपेपद्वयन विधिप्रतिपत्ते । स एवातिशय बुत सिद्ध इति चेत् ? तनिबन्धनात् ज्ञानातिगपादेर । अस्ति चायम् अराहापेन्द्रियादारभ्य आगास्थविद प्रतीयमानत्वात्, यतश्च तत्प्रनिपति । ३० अत एवाह-नानार्यसाध्यम् इति नाना चामावतिगयवत्वादर्थश्च प्रयोजन शानरक्षण! नानार्यस्तेन साध्यमनुमेय तेपामतिगयं मयदानवेत्यनेन 'हेपन (तुम्वत ) | साध्य पुनरम्प २५ , १-पिधान-मा०, १०, १०।२-त. कचिदिति भा०, ५०, प० । ३-परय प- भा०, २०, ५०1४-कहिपतेन या., प०,५०।५दिरोहितो सा० । ६-बन्धनशानाति-पा.,., ए । ५-ययदन्येरे-मार, ०५०।८ हेग्यून साध्यं सा ।

·न्यायविनिश्चयविवरणे [४ क्वचित्तदतिशयस्य परिनिष्ठितत्वम् । तथा हि यदतिशयवत् तत् क्वचित्परिनिष्ठित यथा परिमाणम्, अतिशयवाश्च कर्मणा क्षय इति । यत्र च तत्परिनिष्ठा तज्ज्ञान सर्व- विषय भवति । तथाहि-यद्या व्यपगतावरण ज्ञान तस्य तद्ग्राह्य यथा नीहाराद्यपगमे प्रत्यक्षस्य वृक्षादि, व्यपगतावरण च कस्यचिद् ज्ञान सर्ववेति । तदेवाह-अविगलिते यादि । ५ योऽयमेवमवदन्नेव 'वेद वेति सकलविषयग केवल केवलज्ञान नित्यमविनश्वर निष्पर्याय- मक्रमम् । उपलक्षणमिद तेन निष्करण निर्व्यवधान च। क्दा तत्प्रवृत्तम् । अविगलितो य सकलाना परेशानां कर्मतदास्रवरूपाणा राशिस्तस्य विनाशे प्रवृत्तम् । कुतस्तद्वि- नाशोऽभीति चेत् ? तपम एव । तदाह-नष्किञ्चन्य तपो वा इति । वेति समुच्चये। तपो हि बहिरन्तर्विकल्प तद्विनाशोपाय योऽय वेद । कीदृशम् ? नैष्किञ्चन्यम् । ननु तत्त्वज्ञान- १० भावन तपरतलथ नैकिन्चन्यमिति चेत् ? न, सत्येव तस्मिन्निस्पृहत्वरूपे तदुपपत्ते । अत एवोक्तम्- "समाधितन्त्रस्त दुपोहपतये, द्वयेन न ग्रंन्थ्यगुणेन चायुजम् ।" । ] इति। तस्मै योऽय वेदेत्युक्ताय नमाम इत्यादि सुगमम् । चतुर्थी तु सर्वन “गल्हादिभिर्व हुलम्" { शाक० ११३।१३९] इति । तत मूक्तम्- नकान्तनायिकाणामतिशयमवदन्न व नानार्थसाध्यम्, नैफिञ्चन्यं तपो वाऽविगलितसकलक्लेशराशेविनाशे । निप्पर्यायं प्रवृत्तं सकलविषयगं केवलं वेद नित्यम् , योऽयं तस्मै नमामस्त्रिभुवनगुरवे शम्भव शान्तये ते ॥ पुनरपि शासनस्याराध्यत्व फलवत्त्वेन दर्भयताह- युक्तायुक्तपरीक्षणक्षमधियामत्यादराराधिनाम्, संसेव्यं परमार्थवेदसकलध्यानास्पदं शाश्वतम् । लोकालोककलावलोकनबलमज्ञागुणोद्भुतये भव्यादकलङ्कमहलफलं जैनेश्वर शासनम् ||१४|| इति ।। जिनेश्वरस्येद जनेश्वरं शासनम् । कीदृशम् ? परमार्थस्य जीवादेयों वेदो वोधो पच्च सकल 'धर्मशुवनविक्रय ध्यान तमोरास्पद शश्वत प्रबन्धतो नित्यम् । पुनरपि कीदृशम् ? अकलडवमडगलफल निर्दोषप्रशस्त विविधवल्पाभ्युदयप्रयोजनम् । आकुतस्तथेति चेत् । आह-वूदभवस्य (अभवस्य) भाव आभव्यम् आ तस्मादाभव्यादा मुक्तिपदादिति । तत्किम ? ससेव्यमभियोक्तव्यम् । केपाम् ' युक्तायुक्तपरीक्षणक्षमधियाम् उपपन्नेतर- वस्तुविचारपटुतरप्रज्ञानाम् । कीदृशानाम् । अत्यादराराधिना प्रशस्तश्रद्धया आराधन- ३० भोलानाम् । ततेपा किमर्थ ससेव्यम् ? अनोत्तर लोफेयादि । लोकालोक्यो या फला विविधविकल्पा अणुप्रभृतिप्रतिपत्तिवेद्या भागा तासामवलोकन निरवशेपदर्शन तम बलं यस्य प्रज्ञागुणस्य तस्योद्भूतये इति । २० २५ १ परिणाममति-मा०, ५० ५० । २-दविवेत्ति या, य०, ५० । ३-दुपोपपत्तये था, प०, ५०। ४ धम्यंशुक-या०, 4., ५०। ५ म्यादभवस्य भाव माभध्यमित्यपि पाठ । भप्यस्य या०, या २०१६-मुनिादादि- ता.१७-गामस्यादरा-मा.०, प.1 ·प्रश्चनमस्ताव + श्रीमन्न्यायविनिश्चयस्तनुभृतां चेतोगुनिला, सन्मार्ग प्रतिबोधयन्नपि च तानिःश्रेयसप्रापणम् । येनायं जगदेकवत्सलधिया लोकोत्तरं निर्मितो देवस्तार्किकांकमस्तकमणिभू यात्स वःश्रेयसे ।।१।। विद्यानन्दमनन्तवार्यसुखदं श्रीपूज्यपादं दया- पालं सन्मतिसागरं कनकसेनाराध्यमभ्युद्यमी । शुद्ध्यनीतिनरेन्द्रसेनमकलवं वादिराज सदा, श्रीमत्स्वामिसमन्तभद्रमतुलं बन्दे जिनेन्द्र मुदा ॥२॥ भूयो भेट्नयावगाहगहनं देवत्य यद्वामय कस्तद्विस्तरतो विविन्य वदितुं मन्दप्रभुर्मादशः। स्थलः कोऽपि नयस्तदुक्तिविपयो व्यक्तीस्तोऽयं मया, म्थेयाच्चेतसि धीमतां मतिमलप्रक्षालन कक्षमः ॥३॥ व्याख्यानरत्नमालेयं प्रस्फुरन्नयदीप्तिभिः'। क्रियता हदि विद्वद्रिस्तुदन्ती मानसं तमः ॥४॥ श्रीमत्मिहमहीपतेः परिपदि प्ररयातवादोन्नति- स्तर्कन्यायतमोपहोदयगिरिः सारस्वतः श्रीनिधिः । शिष्यः श्रीमतिसागरस्य विदुपा पत्युस्तप:श्रीभृतां भर्तु : सिंहपुरेश्वरो विजयते म्याद्वादविद्यापतिः ॥५॥ इत्याचार्यचर्यस्याद्वादविद्यापतिविरचितायां न्यायविनिश्चयतात्पर्यावगोतिन्यां व्यारयानरलमालायां नृतीयः प्रस्ताव: ममाप्तः । समातं च शास्त्रम् । ॐ नमो वीतरागाय । ॐ नमः सिद्धेभ्यः । करकुतमपराध अन्तुमर्हन्ति सन्तः । : १-दीधितिः इत्यपि पाठ: । २-चन श्री-ता० ।

·न्यायविनिश्चयस्य कारिका_नामकाराद्यनुक्रमः भाग पृष्ट इरोम. . अतिथियारकान सान् अमग वरणातीत अभिज्ञानानुज स्पष्ट ५१ २ २३४ २०६ २ १५३ १२ १२२९-४२२५ २९ अज्ञानेऽपि तत्तुल्य २ 5 ७६ ३६ २ १ २५३ १ २५६ " ८१ २ ३४० ७४ २ १ भाग पृट इ०सं० अवान्यनापि तत्तुल्य २०३२ २०२ जवापारपेयर जातु १७१ | अनयाभयपशोर १ ५२४ १६० । अथन व्यवहारोऽय अथ नाय परिच्छेदो २२२ १९१जथेदमसरूप दिम १०६ ७६ | अथैक विषयमस्तु २ २३ ९ सहादोषागदायाम २ १२ १२३ | अदृश्दोषाशङ्कायामन्यत्रापि २ १६५ १३९ | अष्टिरपनाया १ ३४८ ८२ अरथरूपन्य २ १६८ १४१ २ २२९ २०१ अद्वय द्वयनिर्मास २ १०२ ७१ | अद्वय द्वयनिर्भारमात्म ४३ | अद्वय परिचित्ताधिपति १६८ १४२ अध ऊर्ध्व विभागादि २४८ २९ अध्यक्षमात्मनि ज्ञान १४३ ] अध्यक्षमात्मविरगर्व १४७ अध्यक्षरिङ्गत सिद्ध ५ अध्यक्षादिविरोध. ૨ २५ अनवारशड्थेषु २ ८ अनर्थमन्यथाभासम् १ ३८८ ९५ ( अननिस्सन्तानान २ १४५ ११६ अनर्थ परमात्मानमत २ ६२ अनन्यमाधने मिद्धि अनन्ययादिदोपोने २ ८ अनपायीति विद्वत्तामा १ ४२४ ११० जनल पानोऽग्नित्वात् २९४ ४४ | अनवस्थानतो भेदे १४४ [ जनादिनिधन तन्यम ४०९ १०६ । अनादियामना न १ ४०६ १०४ । अनादिमम्प्रदायाचेदायु १३॥ अनाधिपत्यशून्य १०४ अनुमानमतो हेतु अनुमानमल वितदेव १ अक्षयात् पुरुपरमादे. अभादीना विकारो अभादेरध्यदृदयस्य अमिहापररूपाभ्या अग्रहः क्षणमझोऽपि अजानरूपहेतुस्तद- अगवः क्षणिकात्मान. अणूना ध्रुवयोग्यत्वा- अत एव विरुदत्वादाल अतत्वालादिरप्यात्मा अतापरावृत्तार्था अतदर्थपरावृत्तम अतदारम्भतया बुढे अवतुपापोहमति अतद्धनुफ्लापोहे अतद्धेतुफापोह अतश्च बहिराना अतश्चार्यालायातम अतादात्म्यस्वभावे अतिप्रसङ्गतस्तस्यात् अतीतम्यानभिव्यनी अतीतानागतादीना अती ल्यादर्थराग्रस्त अत्यन्तमसदात्मान अत्यन्तामेदभेदी न अत्यशेषु द्रुमेष्यन्य अत्यासनानममष्टान अत्र विपर्यस्तम. अन मिश्या विकल्पीय अगाक्षेपसमाधीनाम १ २७० १२३ ३२२ २५ २ २३४ २०६ १ २ ६ २६७ . ३ १ १ २० ·न्यायविनिश्चयस्य कारिकार्धानामकाराद्यनुक्रमः भाग पृष्ट इलोमा ६० २ २५३ १२५ १२२२-४२२५ २८३ ७६ २ ६५ 10 १ २५६ ३४० १ ३३४ २ १०० भाग पृए इस अनान्यत्रापि तत्तुल्य २ २३२ २०२ अनापाम्पेयत्व जातु १ ५४४ ७१ | अनैचोभयपक्षोक्त १ ७२४ १६. अथ न व्यवहारोप्य २ ३७ अथ नाय परिच्छेदो २ २२२ १९१ | अथेदमसरूप विम १०६ ७६ अथैव संविषयमस्तु २ ९ अदोपाशङ्कायाम २ १२ १२३ अदृप्रदोषागवायामन्यत्रापि २ १६५ १३९ ) अदृष्टिकल्पनाया ३४८ ८२ | अहोरर्थरूपन्य २ १६८ १४१ २२९ २०१ अदद इनिर्मास २ १०२ ७१ अद्वय निभाममा-म १ २९३ ४३ अद्वज परिचिनाधिपति १६४ १४२ अध ऊर्ध्वविभागादि २९ | अध्यक्षमात्मनि जान १४३ | अध्यक्षमात्मविसर्व १ ४९५ १४७ : अध्यक्षलिङ्गत सिद्ध अ यक्षादिविरोध ૨ ५० २५ ) अनाधारशघु २ २१ | अनर्थमन्यथामामम ९५ अनथानेकम तानान ११६ अनर्थ परमात्मानमत २ ६२ ३१ (अनन्यसाधनै सिद्धि २०७ ३३ | अन यादिदोषोत्ते २ ८ जनपायोनि पित्तामा अनल पाकोऽग्निस्यात् १ २९४ ४४ अनवस्थानना भेद १४४ अनादिनिधन तथम अनादिसामना न १०४ | अनादिमुम्प्रदाय चेतायु १ ४८९ १३८ अनाधिपत्यशन्य १०४ | अनुमानमतो हेनु अनुमानमल विदेश १२ अरिचित्मारपान सपा जनम चरणातीत अअशानानुज पद अशानेऽपि तत्तुस्स अभयात् पुरुषत्वादे अनादीना विकारो अक्षादेरप्यदृश्यम्य अनि स्वपररूपाभ्या अप्रह क्षणभङ्गाऽपि अशानरूपहेतुस्तद- अणव क्षणिरामान अणूना श्रुतयोग्यत्वा- अत एस विरद्धचादर अतत्कालादिरप्यात्मा अतपरपरावृत्ताथा अतदर्थपरावृत्तम अतदारम्भतया बुद्ध अतद्धेनुफ्लापोहमति अतद्धेनुफ्लापोहे अतद्धेतुपलापोह अतश्च बहिरांना अतश्चार्यलायातम अतादात्म्यन्यभावे अतिप्रसङ्गततयात् अतीतस्यानभिभ्यता अतीतामागतादीना अतौल्यादर्थराशेस्त अत्यन्तमसदात्मान अत्य-ताभेदभेदी न अत्यशेषु द्रुमेध्यन्य अध्यासन्नानसमष्टान अनाविपर्यस्तम अन मियाविल्याचे अनाक्षेपसमाधीनाम 9 १ १ २७० १२३ २८ २७ १ १ २ २३४ २०६ ३ २ ९ ०६७ २०२ २ १ -10 7 ·३७२ न्यायचिनिश्चयस्य भाग पृष्ट लो०म० २३८ १ अनुमान तु हेलो अनुमेयत्वतोभ्यादि अनेयमेनाने अनेरणार्धभ्य अन्त शरीरवत्तेचेद १ २ ६ १ .. २ १०० जन्तरेणापि ताप्प जन्तरेणेदम गनुभूत जन्तरणे- मम्बन्ध १ ० ७९ १०३ २ १७२ २ २८ १ A ४८४ १ २ २३ ६ , २ ३ . भाग पृष्ट श्लोमा प्रत्यक्ष समयम २९, अप्रत्यपि दह अप्रमना खिोयम् २ ७२ अप्रमाणप्रमेयत्वम 11 अप्रमेय प्रमेय चेन् २६३ अप्रवृत्ते पलाभाग ८०४ १६१ अप्रसिद्ध पृथर सिद्ध १६८ अप्राप्यकारिणम्नम्मात् २ १२४ ९७ असाह्यभावनानाय २ १०८ अपि पत्यसम्माच्या २ १०२ अमावस्याप्यमारोप ९७ । भिन्नदेशालानाम ०६ / अभिनप्रतिभासेन आभनो भिननानीय २ जामन्गपतगानाम २ १०६ ७७ अभेदज्ञानत मिद्धा १६१ १३६ अयमप्रियाहेतुर १५: अयमेव न ये येरमार अयमानरमृतावथ २ अर्थज्ञानेऽसतोप्युन २३० २०० अर्थमा तावोधेऽपि १५४ अर्थम्यानरूपम्य जथाकारपिओको न अर्थेष्वपि प्रमजदचे २ अलमन चेन्नवमनि १८२ १५७ । अत्यभूय प्रदेशक ११९ अत्यभेदामहामान १ ३०० ८४ / अवस्थादेशकालाना ११९ ९५ / अस्थान्तविपरोपि ૨૨ अरय पाइरन्तका १ अपय सहकारात १ ४८६ १३३ / अन्तरात्मभेदानामान २ १२ अविल्पामभ्रान्त ४७८ १२६ अविज्ञाततथाभाव अधिनाभावसम्पन्ध ५३ / अविप्रकृशदेशादिर अविरोधेन वावृत्ते १६३ १३७ अविरोधेऽपि नित्यस्य २ अधिमवादीयमाद १ १ १ २१० ९ १ २ २ अन्य एति चिन्ने जन्यथा पल्पयोग अन्यथा तदनिर्दय ज यथावन चेत्तम्य সৎ৭ সাল जन्यथाधारमन अन्यथा नियमाभावा जयथा नियमायोगात् अयथानुपपनत्यनियम अयथानुपपत्यमत दिन अन्यथानुपपन यममिद्ध অন্যধারাবা अ यथानुपपन परहिता जन्यथानुपपन्नत्य अन्यथा नापदेयादी अयथा सभापानाम यथासम्भवामान अन्यथासम्मऽज्ञाने अ यथा स्वात्मनि अन्ययेगापिरोधात् अयस्या यो विनाश अयानपि स्वयं प्राहु अपो यगश्रयाना चेन् अ यो यात्मपरावत्त जय यतिरेकाम्या अवयोऽययादो अपर प्राह तनापि अपि चाण्डालगोपाल अपौरुषेयवृत्तान्तो अथानियमाद अप्रत्यष मुपुमा २ २ १ २ १ १९८८ ११२ १७७ १५२ १२८ २ २ १७४ १ १५८ १ २ १४२ १ ७२० ३०१ २ १८६ १ २ २२१ ૨ .. ८३ व ·३७६ भाग पृष्ट ३ला०स० २ २ १४१ १ ८. २ ૨ १०६ ९० २२० भाग पृष्ट श्लोमा २ १७२ १४९ इति न करणेप्रमत्यत १ २११ २० । इदमंत्रमिति गान १२७-२६३३४ | इद विशनम यहा १ ३३७ ७२ इजागादयु भ्राति १ ४८४ १३० इद्रियादिषु नरव २ २३६ २०९ । इष्ट तत्वमपेयातो इश सहित १९६ । इसिद्धि परेप वा १ २०० २ २०७ १८२ | उत्तरोत्तरदहस्य पूत्र १.२६-२९ २३ | उ पादविगमधी य १२२६-२९ २४) उपमान प्रामद्धाथ १ | उपल्धेश्च हेतु उपरत यनुपलब्धिभ्या १ २०४ उपादानस्य सम्मत्याय ५३ | उभपोतिबदनानी २ अशतरणुवत् असञ्चारोऽनवस्थानम असतो शानहेतु असरचेद्वहिरथाला अमम्भादतादात्यपरिणाम असाधनाभवचनमदोषो भासद्भामधम आसिद्धश्चाभुषवाद आसद्धामद्धरप्यर्थ आमति प्रतिष धरयेत्यपरे भासद्धिरितरेषा च असिद्धा गवहारो आम्न प्रधानमि पर अमम्मीति वाक्या अतुरा मम पित्त अ६ ममासयो नय ७ २ १०२ ४८४ २३६१ १ . २ १७१ १ ७७ २ २ ६४ । १ ८ १ ७२ २ २ २ १४८ १ १५ १७ २ ३२ २ ३५ ७ २ ३४७ . १७ २ १ २०७ १ ९२ आमतिभ्रमन यर आगम परिपेय जामनाऽनेकरूपेण आमादिव्यतिरेवण आमा योऽस्य प्रवक्ता आमाये प्रमोदाद आय परोक्षमपर आनुमानफभोगत्याप्य आतरा भोगज मानो जातपाद स एवाय आयातम यथावत आयुदादि य-पदरा आरादपि यथा चक्षु आरेकासिद्धते आलोक्याथान्तर कुयात् आवृतैरावत भागै थासादिनविशेषाणाम आला तावदलाभादिस्य आहुरथवन्गयातम २ १३९ । एक्ना भावसाम्याच्चेत् २० एकननिशयेन तमाय एकर बहुभेदाना .४ ( एकाकारग्विन एमनेस्मनेनात ६२ एक ते चेत्तथा दृश 11 एक्न चरिताथात् १० एक चठ चलेना १३ एतत्समानम यन एतद अगदीना एतेन पूरबीतमयोग्या ३० एतेन प्र यामज्ञाना ४१ । एतेन भिनावशन एतेन मदिना भेदस ११४ एतेन ये पिम येरनप्रया १०२ | एतेन वित्तिसत्ताया १४७ एतेनातीद्रिये भासाय १४ एप यशानम ९३ । एव हि सुगतादिभ्यो ७ ७४ २ २ २०१ । १७३ २ २ - २० ४८ २ २४ - ४२७ २ १ २४१ २६ २ १७१ २ २ २ २ १७२ १ इारत विरोध इति नामको ७४ अशग्रहरिवक्ता १८७ १६२ अगयोयदि तादाम्य -- २ ·३७४ न्यायप्रिनिश्चयम्य भाग गृह म. ४२४ भाग पृष्टय. ११२ गुणपययपद्रव्य गुणपद्रयमुपाद गुणाना गुणगामा १८४ गौरवाधिक्याशय ग्रहादिगतय मरा १ प्राधमादकपभ्रान्ति . . १५ ५० २ १ B. च व .० . ३८. १ . ७ -२ २ ७ १ न २ ०३ ७० २ 4 २ १०१ अपनानुमायण म यश्चित् पाटेगा मम्मी स्थमानिलाम्पल उपमेगाथ जागरक्षानिस चमणा पिगमे यम्मा क्मणामपि कतार कमणामिनि मध्य समारोप प्रवृत्ताना करणाचपरमानसन्तान कपनायामसामथ्यात् ल्पना मदमन याम सति तदाकारे বানুৰাগ पाये सम्मान त सस्य कायकारणयाबुद्धि कायाभागननास्ति कारणस्याधये तेपा कारणासम्भार कारण ना सघात कालपक्पपय त वाले नेतावनाऽनात चुतश्चि सदनद्भाव नापि विमल धोय केवल ध्या 'यमेवैतत् वेल प्रतिपत्तार वेपल लोक्येर को दापो येन नियर कोमपान विधेय कृतक शणियोन प्रमेणागुग्रह युन क्रमेणाचायमाणेषु अमांपत्ती सहापत्ति क्षाराचैरजिातीय १३ ४३ N २ २१ निकिता ७३ दिन नमिति दिद ८॥ चित्र यमिद मा चादिनी दधि सानि चोय ते शब्दलिद्वाभ्या ०८ चाव महानि नीगदी ६३ ८६ जातितद्दपाहाद नातम्मराणागवाटा ६. नाते प्रतिपत्तीना ६९ नापतो तथाभूत १०६ नायरन् सपिदा मान ०६ नीतीति यत माप ७८ पीर प्रतिक्षण भिन १४४ नारच्छरीरमा स्नु २३ पस्याररणपिच्छेले जाता द्रयाविथस्य ८९ जागा पिजप्तिमान १२१ जाननमपि सनम जानगनल्नाऽोष ८८ ३८ शयत न पुनश्चित्त ८३ / ज्योतिजानादिकमा १ २ १७३ . ६ २ १७२ २ २ २ १ ३६० २ १ " १ १७२ २ १ २ १ 2 २ २. ३६३ २ जानावार सरकेत ४० ३ १ ६८ २ ८० न २ २ '७ २ ३११ ३२४ ५२. ७ १ १ १२७ १६४ १३ २ ६७ तत शनाथयोनामित तत सत्तति माध्यन्ते तत मवायवस्थात तत सम्भा यते शन तन समारिण मा तनस्तापयरस्थान नतम्न र गत 21 तपमश्च प्रभापण . २." ग ५२२ गया मुदूरमध्येव गभ रमविशेषाणा गुणपयययोनक्यम् , २२६-२०१३ २ १ ५ ३०७ ·३७० कारिकार्धानामकाराद्यनुनम भाग पृष्ट श्ला०म० २ ११८ ७ २ २ ७२ . २ २६. २ . २ २०४ . १ ४८६ ८१८ " ૨ ९४ . १ २ १ २३४ २०. ३२४ ६० १ . ३०० ७८ १ भाग पृष्ठ इलो०म० ९८९ तथा जनरज या तथा ज्ञान तथाकार १८ तथा त प्रतिपेषऽपि ७३ ४० तथाथ सयसम्भृणु ०१५ २२ तथा नक्षाणमादीना २ १०३ तथा निरागीभार २ १२ ०३ | तथानेोऽपि तद्धम १ ७ तथा यगुणदोपेषु ८० २ । तथापि सुगतो व या १ ९० तथा प्रतीतिमुल्लरध्य २ २३९ २१० तथा प्रमाणत सिद्ध २ ११८ तथा भूताविशेऽपि तथाय मणभङ्गोन तथा रागादया दृण तथा वस्तुबलादेय भेदा तथा समतावा २ १३२ । तथा सपन सिनेति ३२१ ५४ तथा साक्षात्कृताशेप २ ८१ तथाहि ददान न स्यात् तथा मुनिश्रितस्तैस्तु २२४ तथा हेतुसमुद्भूत तथेत्याददापाऽय २० तथैर पुरुष यादर ९७ ६२ तथैर व्यवसाय स्या २८ तथैवारमानमा मा-य तदनिश्चि परत्व न २ ४८ २४ तदतदस्तुभेदेन ४८ तदतद्वागवृत्तेश्व ५४ | तदथदानाभागत् २ २६६ ९ तदथदशिनाऽभावात् २ तदर्थवेदन न स्यात् ३४७ ६२ , तदथाध्य प्रयास'चेय २ २४ तदनाथसम्मेष २ तदनमात्मा तत्वम् ६८ तदभाव.पि तदादम्या ८२ तदयन समानात्मा तदभावे हि तभार १०३ तदम रमनारया तदामात्वपणायर तसायापपयन्त तजातीयमत प्राहु तज्जानपूरक तय तत्तनिमित्तक शब्द तत्तत्स्यमाचता ज्ञान तन कारणमित्येव तप्रती यसमुपादा त प्रत्यक्षपरोक्षार तर तहमा तेन वर दिग्भागभेदेन तर दोप ब्रुवाणी या तर नागादिशब्दाश्च तन मावा रामा कैचित् बन मिच्योत्तर नाति तन रूपादिर यश्च तर शीदोदनेरेव तन सिद्धमसिद्ध वा तवाद्यापि जना सता तना पनापि वानसिद्ध तवापि तुल्यजातीय तनाप्यनथसवित्ती तनाशक्तिपाभागा तनैकत्वप्रप्तशाचेत् तनैक्स प्रस येन तक्म तरणापि तकमभिस राय तर क्लायन् वाय तव ग्रहणात् नि वा तत्त्वज्ञानप्रभावण तवज्ञानमुदेतीति तत्वज्ञानायनुत्पादहतु त वायदगनजान तत्सत्ता यरहाराणा तममानासमानयु त सारतरभूतामि तत्सस्कारा येक्ष तथा भाथमनस्वार तथा गाचरनिभासे तथा चस्वपरात्मानी २ ३०७ २ ६ १ ४८ ३४ १३२ ७६ १ १ .. ४ २ १ २ -२१ १०० २ . ६ २ ३ ३ ७. १ २६१-६२ ६ ३ . क ९ . ७३ ४८ . ६० १ ·न्यायचिनिश्चयस्य भाग गृष्ट गेम २ : ३ . १७ , १० १ २ ३८ भाग गृष्ट कम ८२ तासाभापरिगान २ .", तारगावाचा शब्द तानेर पायन प्रत्येति १२. तानादिरतिकाटीनां १३७ / तान्पादिगनिधानेन तापता यदि रिक्षित नापयरन गन्दोग तापद्रित प्रयत ४७० तारण गोदादने भन्न २७२ तुलिनद्रव्यमयागे २ तुलानामरमादाना तुम्याच गुणपण तेपामेन मुसादीना २ १०० १ २०७ १ १ ४०६ . १ ०० २ . १ २ २ २८३ १ २ १०॥ २ ५ , নাহৰমিক तदाभामा पिनादि तदादारादिमामान्य नदेर रमाशरमनाकार तदरमगार नाम नत्मद प्रतिमेपास्य नहानिर या नदिज मा तरानाय नगर परिणाम स्यात् तद्धान्तराधिपायेन नद्रप भेदमाराग्य तद्वत्यचोदित शन नद्वताप्नुपरपि तद्विनि स्वभावाय नदिरम्य विराईतत् तद्विवान भावाचे तयनत्ति ततो नान्यत् तद्व्याप्तिव्यनिरकाम्या तम्मानभाया हणन्त तयारनुपलम्भे तराप्रपञ्चश्च तस्माद्रस्य भास्प नरमादनुमितरविषय तस्माद् भावपिनाशाख तस्मादभद इत्यन सम तस्मादनेवरूपम्य तस्मानिरासदीभाय না না নন্য মানি सम्माहतुपादेर नरमात्समागमतान नम्मात्ससारखैचित्य तस्य यस्तुपु भावादि तस्याहमुपादान तस्थापि देहानुत्पत्ति तादात्म्यनियमा हतु तादात्म्य न पायेंत नादाल्य तुक्याच नादात्म्यात् प्रत्यभिगानं नादात्म्येन पृथग्भारे . २८ 9 १ ४९२ ५४४ २ १ ३ . २ ३४ दध्युष्टादरभेदत दानादशनाध्यासात दशनादान स्याता १८ दीपयेत किन मतान दुद्रासदपति द्राग्यस्यका १७२ । दूरदूरतरादिधर १७४ । देगवालन्तरख्याति १५. दृश्यादृपात्मनो बुद्धि १४ द्रव्यपयायसामान्यविशेष द्रव्यायायसामान्य ३६ धमिधर्मस्य स यह ध्यनयातत्समथाना न ५६२ । न च पश्चिद्विरायोति न च तेऽर्थविदोऽथा नच सुर्विशेषो य नच नास्तिस आगर न चानन्तरमित्येव न चेद्विशेषावारो नचेस परिसतत नचेत्म परिवतत भार एव १७० न चैक्मेपरागादी १५१ न जात न भवत्ये न शयते न जानाति २१७ १८ ३२८ ६० ३४८ १ २ २ ८६ २ 7 १० २ ३५ १४८ 5 ८०३ १ २ २ २ १२२ ૨ . . २ २ १ ३८९ L ·३७७ भाग पृष्ठ इलोसंग १ ५४२ १७० २ २ १५५ १२८ २० २ २६८ १० १ २७६ १ ४८८ १ १७७ १ २ ૨ ૨૪રે २ २ ३६७ २ १४४ १.१३ १ कारिकार्धानामकाराद्यनुक्रमः भाग पृष्ट श्लो०म० ७३ नित्यस्येच्छा प्रधानादि- २६ नित्य सर्वगत सत्त्व १४ | नित्यः सर्वगतो ज्ञः सन् ६. नियमेन न गृहाति ८८ निरन्धयविनाशे २ ४२ | निराकारेतरभ्यतत् २ १६ निरुपद्रवभूतस्य ११ निर्वाणमाह वेदोऽय २ २३६ २०९/ निर्विकल्प विकल्येन २ ३२४ ४८ निर्यापारो हि भावः ९२ | निःश्रेयस पर वेत्ति १ ४९८ १४८ निहासातिशयाभावात् २ ३२० ५५ निहाशालिसौ पर ५१ नेते न विरोधोऽपि २ २९१ २१ । नैरान्तक्षायिकाणा १ २७७ ३८ । नैरन्तय निरशाना २ १२६ ९९ / नया विकल्पना १ ४.२ ९९ नो चेत्पिण्डोऽशुमार ७१ नो नेद्वित्रमहेतुभ्यः ६१ । नोपाधयो न तद्वन्तः ७५ / नौयानादिषु विधा- २ १४३ १११ न्यायेन विजिगीपूणाम् २ ६३ पदार्थज्ञानमागाना २ २८ १३ परदुःसपरिज्ञानात् २ ५५ परमाणुरतोऽन्यो वा २ ६२ ३. परमार्थावताराय २ १३७ १०५ | परमार्थंकनानात्व २ ७६ ४९ परसरवमसत्तास्य १ ४८६ १३४ / परस्याप्यविरोधश्चेन् २ १९६ १७०/परापरविधवक २ १७७ १५५ । परिणामविशेपा हि १ १३ परिणामस्वभाव २ ११० ८४ परिनुप्यति नाम: २ ८. परीक्षाभमास्यर्थ २ १६९ १४४ परीक्षाक्षमवाक्यार्थ १ ४२७ ११४ परोशगनविषयः २ १५२ १५० | परोक्षोप्यविनाभाव. १३ पर्वतादिरिभागेषु १ ३६७ ननयोः परिणामोऽस्ति नते तदागमासिध्येत् न धियो नान्यथे येते न निरोधी निरोधे या न भवेत् परिणामित्वा न भेदेषु न सामान्ये न भेदोऽभेदरूपत्वात् नमः श्रीवर्द्धमानाय नयुक्त निगहस्थान न वर्णपदवाक्याख्या न विकल्पानपाकुर्युः न विशेषा न सामान्य न सर्वयोग्यता साध्वी नस्पती नापि परतः न स्वाक्षणिवादीना न वसवेदनात्तुल्य नमो वा नान्यथाभूतः न हि केशादिनिर्माता न हि जातु विपज्ञान नहि सत्य सतत्व वा नात्यक्ष यदि जानाति नानाकारणसामा नानाकारैकचिज्ञान नानात्मविभ्रमादेव नानाभ स्यात्तथा सत्य नानाय प्रमशो वृत्ले नानकर न चैकन नानकपरिणामोऽय লানা হা नानैकान्तप्रास्ता नामरूपादिहेतुत्य नान्यथानुपपन्न नान्यथा विषया नावश्य चक्षुरादी नास्मृतेऽमिलापोऽस्ति नाशस्यनाथस्पस्य नाशेषशीन तेत्रा निर्णये निर्णयान्माहो ९० २ २ १ २ २४४ २१४ १ २ २२४ १९४ २ १५८ १३० १ -- १ २ ११७ १२२ ८८ १२९ १ ३२६ २८३ २ ३ नित्यन्याषि सतः २ २५४ ३२८ १ ६५ ४८ ·থাবিয়িং माग पृष्ट गंग भाग गृष्ट ग. २ . . 3 . - S २ . .. . ८: माग २०१५ मामा- ८५ मागायन प्री नामानिमाटीमा गावादिनिधान गास पदिदिति ६८मायराम ८. नियरिया ५ शतानंदनेश २६ frmमांग ५. गमरमादीना IT गुण मादीना : .. . . ६. . : २ १७ १०८ २ " ८॥ ४०३ 1814776 गाभागी आदि गदापागांदगामा.न संध्यामनार नामपर. गदमय विनिमय गदिमागमा THI परिणाम मार नमानेगरियन गह भेदमाग गद पनादि नहगानुपापि नांद्वीपमाग मादरम्पपिरास मदिरकन भान गायनान ना नान्यत् नयामि रिकाम्या नम्मानमावी हान्ने गोरगुपना सरपथ नम्मादपय भा सम्प नम्मादमिरविण सम्माद् भा गरिनाक तम्मादभेद इत्यत्र मम नम्मादनेसम्पम्य नम्मानिराम्तीभाव. नम्मानान्तता भ्रान्ति. মনুল। नम्मात्गमागमन्तान लम्माममारवैचिट तम्य बन्नुपु भागादि- तम्याइएभुपादान. नभ्यापि देवानुत्पनि तादात्यनियमो हनु तादाम्य न बात नादारम्प पश्चि नादात्म्यान् प्रत्यभिजाने तादात्म्येन प्रथग्माने ३. यादरमंदर नादानाध्यागार । दनादन भ्याता ८ दीपत निगमान गरहन ट्रीपता १२ दानरादिभित्र ২৬ ললােগ यात्मनो बुद्धि ** দুঃস্বৰাষায় ९. ययगामान्य . २ . २१० .0 . ७ ३ . ध ३ धमिधर्मम्म मन्द ६४ जनयनत्मम ना. ३. न ८६ २ ३ १२ . १ ४८ २ २ १६२ यश्चितिरोधोनि ९४ न च तव्यविदायों ननशिंग यः ने च नाम्नि म भाकार: ने चानन्तरमित्येव न चंदिग्गरारी न चत्म परिपन ६३ ने चतम परिवर्नेन भाव एव मनामपरागादी ने जात न भरल्ये मायतन जानाति २ १ 001 १ ·कारिकार्धानामकाराद्यनुक्रम भाग पृष्ठ इलोमा १७० २ १८७ ૧૨૮ २० २ २२० २ २६८ ४ १ ४८८ १३७ २ २११ १७७ A १ २ २३६७ २ १४४ ११३ " १ M ३६७ न तयो परिणामोऽस्ति नत तदागमासिद्ध्येन् न धियो नान्यथेयेते न निरोधो निरोधे या न भये परिणामित्वा न भेदेषु न सामान्ये न भेदोऽभेदरूपत्वात नम श्रीवर्द्धमानाय न युक्त निग्रहस्थान न वणपदवधियाख्या नविकरूपानपाकुयु नविशेषान सामा व न सर्प योग्यता साध्वी न तो नापि परत न स्वप्नेश्वणिकादीना न वसवेदनात्तुल्य नध्ये या नायथाभूत न हि केशादिनि सो न हि जातु विज्ञान न हि सव सतखवा नात्यथ यदि जानाति नानाकारणसामथ्या নানাখাঙ্কিান नानात्मविभ्रमादेव नानाभ स्यात्तथा सत्य नानाय क्रमशो वृत्ते नानकन न चैत्र नानपारणामोज नानेश्वचना दाब्दा नानैकान्तग्रहप्रस्ता नामरूपादित नान्यथानुपपन्न नायथा विषया नावर चधुरादी नास्मृतेऽभिलापोऽस्ति नाशम्यशार्थस्पस्य नाटोपशा न तेरा निणयेऽनिर्णयान्माहो भाग पृष्ठ श्लो०स० २ ७३ / नित्यस्येच्छा प्रधानादि २३ नित्य सर्वगत सच १ २०१ १४ गिय सर्वगतो श सन् नियमेन न गहाति २ ११४ ८८ निरन्वयविनाशे २ ४२ / निराकारेतरस्यैतन् २ १६ / निरुपद्रवभूतम्ब १ १ निवाणमाह वेदोग्य २ २३६ २०९ निविक्स विकल्पेन २ ३२४ ४८ निव्यापारो हि माय १ ९२ | नियस पर वेत्ति ४९८ १४८ निहासातिशयाभावान् ३२० ४५ / निहासातिशयो येषा ५१ / नेते न विरोधोपि २ २९१ २१ | सान्तवायिराणा ३८ | नेर तय निरशाना २ ९९ / नेपा विल्पना ૪૨ ९९ नो चेपिण्डाऽणुमान ७१ नो भ्रमभ्य १ नोपाधया न तन्त नौयानादिपु विना २ १४३ १११ न्यायेन विजिगीषूणाम् २ १०७ २ ९८ पदाथशनमागाना २ २८ १. परदु सपरिज्ञानात् २ परमाणुरतोऽन्यो वा परमाथावताराय १३७ १०. परमार्थानानात्व २ ७६ ४० परसत्यमसत्तास्य १ ४८६ १३४ | परस्याप्यविरोधश्चेत् २ १७० परापरविश्वक ૨ १७७ १.. परिणामविटोपा हि १३ | परिणामस्वभाव ८४ | परिनुष्यति नामक ८० परापाक्षमपाकाथ २ १६९ १४४ परीभागास्यार्थ ४२७ ११४ परोक्षजानविषय २ १७२ १.० परोक्षाप्यविनाभार २७ १३ | परनादिपिमागषु २१ २ १ २ २४४ २१४ प १ २ २२४ १९४ २ १५८ १३० १ दर २ AM . २ १५० २ ८८ २ १.१ १२९ २ ३२ २ १ १ ३ २६ ७६ २ १ १ १८७ २ २५४ ३ . नित्यम्यापि सन ४८ १ ·३७/ न्यायविनिश्चयस्य पश्चादनुपरम्भे-पि " १ भाग पृष्ट इलो०म० ७८ १२० २ ०३ ११८ पारम्पटमण साशाच १ भाग गृष्ट इलाम १ 12 भामत करना चेत १०३ भिनम ताहि मी २ १०६ ७८ भूतानामे पाभित् १०१ / भेदशनात्प्रतीयेने ५६ / भेदिपद्धर्मिण कृत्वा २ २-३ २ | भेदसामथ्यमाराप्य २३३ २०३ / भेदाना बहुभेदाना ३४ । भेदाभेदव्यास्थैर ८३ | भेदाभेदात्मनो यस्य २ -३४ २० भेदाभेदी प्रमरप्येत २ २२० १८८१ भोदना प्रत्यभिज्ञोत २ १८६ । भेदेऽपि वस्तुस्पत्यान १४३ | भेदी वा सम्मत वैन भ्रा ते पुरुषधमारने २ १४७५ ४८८ १२६ १ २ १ १२० १३० ४८१ १२८ ७४ पारम्पयण साभादा पोतदोपासनामारी पुस्पातिशयो जानु पृथपक्षमावजाय प्रकाशनियमा हेना प्रकीण प्रत्यभिगादी मकृताशेषतचाथ मज्ञाप्रापपर्यन पना येषु परीयस्य पतिषण विशेषा न प्रसध्येतान्यथा तद्वत् प्रसिद्धाशेषतत्त्वाथ प्रस्तुर विपरीत या प्रामाण्य क्थमयादौ प्रामाश्य नाग्रहीते-थें प्रामाण्य या शास्त्र प्रायशोऽयव्यवच्छ प्रायशो योगिावज्ञान क र १ ३४- ८० १ १ १ ८ १ म १ २ २ १ २ D ३२६ २९४ ३३४ २८. २२३ ३४७ ५२ १८ २ R १ २ प्रायेणैरस्य तान्द्र प्य २ 1 प्राभित भ नये नोत १ मणिभ्रान्तराप भ्राता २८१ मरिक माणविद्ध ४०१ १२७ मागस्तापयाचेति २१६ मान वस्तुबलादेव मिथस्तत्व तस्तन ५३३ १६८ मिथ्याज्ञानमनात्मज १४७ १०८ मियाजानादनिधि मिथ्यात संगताना मिथ्या प्रत्यवमर्शम्यो ७१ मिथ्याभयानग्रस्त मिथ्याविपत्परस्यैत मिथ्यापिकपविज्ञान ७४ मिथ्या तप्रवादभ्यो १८७ मिष्योत्तराणामानन्न्यात् ७३ मोनज्ञानात् प्रवर्न ते ९२ प १ पलामावादशतेश्व २ ३६७ ४८६ १ ४८. १०४ घ १ ८ २ २ भूवैति वय तारबद्ध बलायस्यरलीयत्वात् बहुभेद श्रुन सात् माधवासिद्धे स्पाभात् पालाना हितकामिनामति बुद्ध गुद्द प्रयत नि बुद्धिपूर्वयथा तत्त्व युद्ध पुरातन २ ७३ २ २३४ २०७ २ ३२८ १ . . य १ १ . R . भ २ ३८° यतस्तत्व पृथा तत्र १०२ यत्तायत् करणावत्यात् ८७ यथा कानसभावो या यथा क्षणभयेणूना १४ ६ ! यथा चैत यमायने २२४ या जनरनयेषु १६७ ४० यथाथमयथार्थ घा यसाचिया तस्य स २ २ भारनाद युति स्म भारतापारयाद् उद्धे भागन्तरममारापे.भाषि भागो भारश्च वृत्तीना 4 १ २४२ ८ २ .३ ·३८० भाग पृष्ट शोरूम स १ २ ७२ ४३ १ २ १ २ २० २ ३२६ २ ३४० ५६ ६२ १ १ २ विपयशानतउद्यान विषयद्रियविशन वीक्षते तिमेगाव वेदनादिपदिष्ट चेत् दस्यापौरुषेयस्य वशादिस्वरधाराया वृत्तावपि न तस्येद ध्या व्यक्त सदा व्यत्त व्यस्त्यावरणविच्छेदे व्यवच्छेद ध्याच्छेदाविसाद व्यवसायात्मसवाय व्यवहारविरोपो वा व्यवहारादिनिर्मासो व्यवहारो भवेनाति च्याख्यातारो विवक्षात च्याधिभूताग्रहादीना व्याप्यव्यापम्भावोग्य व्यामोहारलाकार व्यावृत्ति पश्यत स्मात् १२१ १ १२८ २ १५० २ २ १४८ २ १८६ २ १३८ २७ न्यायचिनिश्चयस्य भाग पृष्ट रोम १ २८५ २०८ म एवाय समश्चेति ७० मालग्रहसामन्यात् ८३० सारजस्य नास्तित्वे २ ३० सम्लग्रहणासपा २ ३७ सकल सवर्थशान्त २ १३६ १०३ / सानपरिणाम २ १५. सति भ्रा तेरदीपश्चेत् २ ३१० ३६ सत्तायागाद्विना सात २ सत्ता सम्प्रतिरक्षर २ १८९ १६. समर्थवियाऽध्ये गा सत्य यच परोधार्थ ४३ । सत्यत्यय परोक्षार्थगात १ 1- सममेयायोनास्ति १ २६ । सत्यप्यन्वयविजाने २ ७. सत्यप्याथमारित्वं २ २ ११ सत्यमर्थक्लादेश २ १६. सत्यमर्थ तथा सरें २ १४४ | सत्याकारासोधेषु ३१ सत्यान्तायता भेदो सत्यारोक्मतातेऽर्थे २ सत्य तमाराचाया ५६ सत्य परिस्फुर येन सत्य परिस्फुट येन ४४ रात्मम्प्रयाग येन ४८७ १३५ सदसशनशब्दाच २ १६५ मदमज्जानमवाद २ १२७ मदापि सनिसल्याख्या २ २२९ २०१ सदापि सभावाना २ १६ ६. मदोत्पादव्ययत्रीय १६२ / सहयात्मनि सम्ध २ ३०२ ३१ सहगामा मन ८० महान्तम्नदाभामा २ २५४ ३ सद्भिग्नप्रतिभासेन ८० सद्वनोलशान स नैर सवथा इलेपात् २ २१७ १८३ सन्तान सु परोच्छेदा २ २०० सन्तान म परोदा २ २ २ २ ६८ ८० ३० १५४ २८ २ १ २ २८२ २ ६ २ १७० २ २१८ १ ar २ ०२ ४४० तातिशयाधार शक्तिभेदे तथा सिद्धि गब्दभागा स्वहेतुभ्य मन्दार्थयोनिक्स्पेन शन्दादेवपलवस्थ दशब्दाद्ययोगविच्छेदे शन्देऽपि साधयेत्वेन आन्दोत्पत्तिविनाशास्तसा शरीरमहण येन तद्गुण शपुलीभक्षणादौ चेत्तार शास्त्रचान तथैव स्यात् शास्त्रे दुरवगाहायतच शाम्पैनियर्तित भारत तल्लक्षण मास्त्र शक्यपरीक्षणेऽपि गिर पाण्यादिमचाया शोषपद्धतुर योऽपि श्रोग्रादिवृत्ति प्रत्यक्ष २ २ २८ २४० २ ३५७ 5 ३ १ ·कारिकार्धानामकाराद्यनुक्रम ३८ भाग एट इलाम १ . १ १६ २ २ २ १८० . २ .. २२२ २ १८७ १२८ २ २४. २१२ १ . २०॥ .. . २ २ २ ૨ . १ २ .२२ or ~ २ २ ७० २ २२५ 9 " २ १ स तानस्या मनो वेति सतानान्तरवच्चेत सन्ताना तरसद्भूत सदश्यते तथा बुद्ध्या स देहलवणामागत् सदेहेऽपि च सदेह सानिधान हि सरस्म सनिवेशादिभि सनिवेशादिवद्वस्तु स पुनर्वहुधा लोरव्यय समयस्तमिताशेषदोपो स प्रत्यन्तमितापनिय समवसत्रिदोऽथाना समग्ररणादीनाम समर्थ स्वगुणरेस समयस्तत्प्रकारपु एमयस्त प्रमाणल्ये सममायस्य नवोटन समानपरिणामाम ममागपरिणाम'नेद समानपरिणागाम समानपरिणागेन समानभाव सामाथ समानाकार येषु समानायपरावृत्ता समानाधारमामाय समान पेनचिन मिचिन् समारोपयाडेद सम्प्र यस्तमिताशेष सम्प्रदायाविधातेन सम्प्रीतिपरितापादि सम्बधनियमेन्य सम्मधो या तसिद्ध सम्पयो यन निगात सम्भापि मात्रामा मम्मास्तियरूपाण गायचाना चुन सय सम्पाशा पाया म युमोनिया भाग पृष्ठ इलोस. २ २६९ १२ सरूपमसरूप वा ५२६ १६२ म यणपदवाक्याना ६७ सचिवपाविनाभाषी सपनप्रतियतु ०३८ ७२ सवतोऽयमय ज्योति ३० सपन परिणामादौ साव न हणन्तो १ ४०४ ०२ सपथायप्रियायोगात् १ सर्वथा नालि सामाय सपथा वितताथास ૨ २ सरथा पवित्र सरथा सदुपादेय १६७ १४१ सत्यकान्तपियो ८०० ਬੜੇ ਸਹਿਰਾ ४.३ १०२ मप्रकाशमामय २ साभेदनभेद मा ३१ सम्मेतच्छ तज्ञान १ ४२० १०७ मरमन्तानविउद गवामना निरन् २ माथग्रहसामध्यान् १६. १५३ सपायानामनादि २ । समाथानामनेराम १२१ साथा यामम गन्द सदायमा शब्द सध्या देशाला ४८८ १३८ सर्वर चप्रमादिदोपा ४६ स सद्गो दि ३३६ सा समानमया मा २ १६४ १३१ सदनि धन ८७ महालय ३४४ एदिन्दाथ म हिसन्दाफास २३ महापलम्भाशयगन्ना माप्रबार २ १०. माल्योहगामासा " मागायतुं गिरा। प माद महाराण १३६ १०३ मामाभाम्पि 1८८ १६. गारा 5 . ३१६ २ . २०. २०० ४० २ ... ०० ८०/ १ १ ३ . । " .६ १ . ७ १ . . ૨ . ३ . . " ८ , १८ ·३८२ भाग पृष्ट इलो०म० १ राम्यात् प्रत्यभिज्ञान सारश्यायादि साधून १ १० २ २ . " २ ३४ २ ०० ७४ १ माझ्या नैररूपत्यात् माघनारमाध्यविनान साधनं प्रताभारे नुप माधम्यादिगमरन साध्यसाधनमा साव्यमाधनमाप যাকাসাম বিস্তাৰি माध्ये मति विराधोस माय शायमभिप्रेत माममाविहितशान सामान्य च विशपाश्च सामान्यभेदरूपाय १०७ २ १४० २ १६८ १४॥ २ . . . २ १ मामा यमयथासिद्ध . २ १ ३७३ २१ २ न्यायविनिश्चयम्य भाग पृष्ट इलाम सुयोगसमवायादि. २ संवादामुम्भराभाव सदन न तम्यापि सश्यादिप्रगट्न कि समान सभागना २३४ ममगा नाम्नि पिपात् २ २२० ०९/ समरेत् परिणामाते 1८ मुसारिणा तु जी राना ३ सन्धस्तु सप्रदेशोशी १२६ । सन्धो मानानुरोधेन ३ स्थूलस्पपिक्पा १४७ ११७/ स्पोंस चाशुपत्यान्न २ स्थाबाद श्रवणज्ञान १३. स्याद्विधिप्रतिषेधान्या ३१ स्वचित्तमानगावतार ३२ । स्वत सामथ्यरिश्लेष १ २४६ स्वत सिद्धरयोगाच २ १७१ स्पतयेतु शन्दाना २ स्यतस्तरकुतस्तत्र १२. स्तो हि परिणामोप्य २ २८५ ४ स्थनिवृत्ती यथा तक्षा २०९ १८ सभावकारणामिद्धे २२४९२५२ १ स्वभावव्यवसाये तु २ ३०३ ३३ | स्वभावातिशयाधान १ १४ सल्क्षणमसकीण २ २७१ १३ | स्वस्वभावस्थिते सात यदृष्टेभूताना ४८४ १३१ सापमूळद्यवस्थोऽपि २ १७४ १५२ २ २९८ २९ २ ३४२ ५७ हेतुवेन परैस्तेषा २ ३०३ हेतुरेव यथा सन्ति हतुश्चानुलम्भोऽय ११. ! हेत्या मनो पर हतु २ ८२ | हेत्वाभासा विरुद्धाख्या २ १०१ योपादेयतत्त्वम्य १४५ हेयोपादेयतयाथ १ २ २२४ २ १०३ २ २ १ १८४ १३१ १२२ ar मारूयेपि सम वनि माम्नागिपाणयार सिद्धमनियामार सिद्धमेरमात्म सिद्धदिगानृतस्तेय सिद्धे तस्मितो ज्ञेय सिद्ध प्रवचन सिद्धपर मिद्ध श्रुतेन्द्रियातीत मुसटसादिसविते मुग्गादविषय मुगतोऽपि मृगो जात मुनिश्चितगने तम सूरमस्थलतरा मावा सूक्ष्मा तरितदूराया सूचयन्ति हिक्माणि सूप्येव नयोरत्तो सभेपेण धचित् सरवादिसमभावेऽपि सपाता हतुग्तेपा सम्भरत्यपि मानाणा सम्भाारता यरूपाणा २ २ १०० १ १६७ ह २. २१० २ ७० २ २ १२२ १८० ८ २ ·न्यायविनिश्रयविवरणस्यश्लोकानामनुक्रमणिका १ भाग पृष्ठ इलाम ३१ १२४ ३२ १२७ १८९१६९७ २ २ २ २५१२७४ - २७४ २९४१७२० २ १ १ २ २३११५६३ १ १ ३८९ ९६९ १ १ ४.६ ११४५ १ ६७ १ २ १ १ भाग पृष्ठ श्लोमा अथ वेदान्तर गुतिः १ १५७ ५०७ | अथानियत एवार्थों १ ४०७ ९९७ अथाय तस्वभावो २ २६४१६१८ अदृश्यस्यापि रांगादः अदृश्यानुपलम्भस्य १ ४३२ १०५२ / अदृष्टसङ्गतत्वेन २ २८४ १६८४ | अदृष्टादन्यतो वा २ २४ १२६२ | अदृष्टाभावतस्तन २४ १२६७ । अष्टेऽपि प्रवृत्तिमचेत् १ २०३ ५८५ / अद्रोहकृत्यु तन्नाथ ३२ अद्वये नास्ति सुद्धोऽपि ५० २०२ , अद्वैतवेदन तस्मादे ६८५ अद्वैतवेदनेनेव २ २३१ १५५७ | अद्वैतशून्यबादौ तु ८९८ अध्यक्षमेव तत्प्राप्त २९ १०९ अध्यक्षादन्यतोऽयरचेद २ २५०. १६१३ | अध्यक्षादतिवृत्तश्च १८७ अध्यक्षादपि सत्वादे ६८ २३६ | अध्यभायणशीणात् अध्यक्षाभ्यामनिन्ता तु २ २६२ १६१७ अध्यक्षे तद्रिय च १५३ ४८ अध्यासाज्ञानधर्मस्य २४७ ६७७ / अधिगच्छति चेत्तस्माद् ५०४ अनवस्थानदोषण २ ८८ १४०० 'अनवस्थानदोषोऽयम् २ २९२ १७.३ अनयस्थानदोपोऽयम् ३८१ ९४८ अनरस्थानदोष' स्यात् २ ३०७ १७६१ अनरस्थानदी स्त्यि ३७४ ९११ अनरस्थायिनो यरमान २ १५२ ४७६ अनवस्थालतायाबन्धना १ अनवस्थोत्तरेणात २ २९५ १७२९ अन-धोऽप्यन्धारस्थो ६७ ५२० अनन्याचेन् म नित्य. १ अनन्तज्ञानसाम्राज्य २४ अनन्तगानशरत्यादि १ अपना कृत वाच्यम् अकल्पितश्चेन्निधिो अक्रमेणापयत्या अक्षव्यापारतः प्राच्या अभव्यापारत. माव्यात अक्षादिक प्रमाणत्वे अादेस्तदपेक्षत्वम् अक्षादेन्तदपेशत्वस्य अग्निहोनादनुष्ठानम् अमिहोगादिवाक्यात् अङ्गीकारस्त पात्रापि जगीकारात्तदस्तिल्य अचिन्त्या बिभतः शक्ति अचेतनत्वात्मवित्त - अजानन् वेदसामर्थ्य अशातमप्रमाणत्वाद अगतस्यैव यशस्य अशानजस्याप्यर्थस्य अणुश्चेत्तन्निलीनाना अत एबोपहामेन अतत्वे [5] चेतनश्वासी अतदारया दृत्या अतद्र पस्य तस्यार्थ- अनद्र पादतकार्यात् अतस्मिन् तदग्रहत्य चेदारोपो अतादृशाच तदित्ति अताधिकस्य वर्णस्य अताविर तु तत्सत्यम् अतिप्रसङ्गदुष्टोऽय अतीतादिनहऽध्ये अर चोत्तमिद जीवध्वसन अगापि पूर्वन्यायेन अथ तत्पतिमासित्व अथ नास्त्येव ८८३ १ १ ३४२ ८६२ १४८ ४५१ ६८ ४०७ १ २९२ १७०४ २७८ ७१३ १ . १ १ १ ४४२०७४ १ ૨ १ १ ७३ २ 9 ६ २८ १ ४१ २७ ·থাম্বনিগ্নয়গাম .. . . . १ . १ १ भाग पृष्ठ दाग भाग पृष्ट गोम अनम्यान यथ सम्प २ ११६ १३३ अन्यध्यायस्पर जना दिशान ३५३ अन्यतनल, तयार अनTE १२ १२.अन्यायन सेनापि मन्दिनत्यमय १८२ अन्यान्चंदवराव पनगुमादान १. ११२ २३० भन्यनियमान्च समादिगगनालाग. म्यानम्य भारत जनादमयन्वय २५ १२५३मायर करमान- সকান . ५५ २०६अन्यनोपि तारक्षात् শাহনাফ १७. अन्य पेदन तम्य निगरामनाथ ३८८ ८८ " মা" निपानिमुखादः २ २० १२.६ अन्यदिव्यरू चन् নানিব্যালেক ६७ १२६ भव्यया यदि मंशाण- अनिश्चयपतगिढी ३.अन्यम्मादेव तम्याति. अनिच्चपि तपाचेदयों १९. ५७६ | अन्यम्यान्यममाविना निश्चिास्यभार चेन् अन्यस्य हि विनागि निषेधेच तस्य स्थात् ४८ १३१५ अन्यारधरतीतत्वात् जनीतिमुग्मः परमात् १३. ३९८ / अन्यारांपादिकरपन्चेन् १ १८. अनुराय दिनविन ३२८ ८०० न्येन तम्य रित्तिाच १ ३२८ ८.३ अन्य एर म योग अनुमानादिया-यन १ ३२८ ८०२ अन्य तस्य शृत्तिम्चेन् अनुमान तच्छत ८ १२२८ | अन्योन्यन्युतिरूपत्व. २ २७० १६४९ अनुमानमनिच्छन्त' १ ४३२ १०५ | अन्योन्याभावरूपत्वात् अनुमानञ्च तत्पूर्वम् . ४८६ १७४४ / अन्योन्याश्रयणादी १ २१० ६.५ अन्योन्यमहशोरेव अनुमान प्रमाणत्वम् २ ७ १२१६ | अन्योन्यहेनु-बच्च अनुमान भोव्याप्ती ३२४ ७८२ अन्यः कयनशामा २ २८२१६७८ अनेस्नीलायाकार- ४०७ १००३ | अन्यथानुपतिश्चेन् २ २१० १५३१ अनेकरूपमान हि १४१ ४८ अन्यथानुपत्तिश्चेन् पारूयेकी २ अनेकरूप प्रत्यक्ष १४८ ४५४ ३ अन्यथानुपपत्या ६ २ अनेमसमय तच्चे अन्यथेष्टेपि चवस्मिन् अनेश तस्य शक्तिश्चेदेशः २ २९५ १७२४ अन्यथारण चैतत् १ अनेरान्तमयाज्ञानम् १ ३४२ ८५५ । अन्यथावरणस्यैव अनेनर पथाऽऽत्मापि अन्यथा क्त्पनातोऽपि १ ४३२१०४२ अन्तःकरणसयोगाद् अन्यथा कल्पनासिद्ध- ९२ २९० १९१२४३ अन्यथा शनचैतन्य १ अन्तराले पिच्छेदः २ ४० १३२० अन्यथा तत एवान्य- १ ३८२ अन्तःशरीरमेयायम् २ १९ १२४२ अन्यथा तव्यस्थायाः १ १८२ १४९६ अन्धकारप्रतिच्छाय १ अन्यथा तस्य सरकार २ ३०७ १७६० अन्धो न सोनि अन्यथा प्रयोगेऽपि २ २३७ १५७१ अनुमानस्य गाध्येन २ १ ३ १ अनुमान नास्त्येव १ ६ १ १ ar .. १ अन्तर्गतः कुतश्चायम् ३ ·भाग पृष्ठ इलोकप १ २६ ५२६१२०२ AM १ १ ४२३१०१२ ३५८ ८८८ १ १ २ २१ १२.४ १ २ १ ११० ३२. १ १ १ १ ४७६ ११५० ३ २ २२० १५४१ ३९२ ७६५ १ or १ १ १ विवरणकाररचितश्लोकानुग्राम भाग पृष्ठ इरी०स० २ २३५ १.६४ | जभिषायेश हेतुले १२३ ४८६ अभिनत्य चिदाधशम् ९२७ अभूतोजन चेन् २०४ ६०२ / बमेदपरिणामाद्धि ११.७०८ अभेदेऽपि न चेच द्र २ ३२० १८०५ अमेदे सन्धितशानात् १७२ ५३६ । अभेदस्येव सवित्ते अभ्यस्त एव रहुभोऽपि १ १५२ ४६८ अन्याणतिशयोद्भुत ८३ २७९ / अभ्रमाच्चेदभिन्न स्यात् १ ९९ २९७ अमानत्वेऽप्यमानत्वान् ३२६ अमृता च नित्य चेत् २ १०७ १७०७ ' अमृपाचार्यनिष्पत्तो ४०१ अयथार्थ वच सर्वमिद २ ११६ १४३० अयमेव च विद्याया १ १६ ३८७ । अक्षीरादनक्षीरम ५५ २०५ । अचतचटक तदस्माद् ४६ १९१ । अथग्रह प्रसिद्धोध्यम् ४४५ १०७८ अर्थशत्व यद् दुर्बोध १ ५६६ ६९३ | अयप्रकाशतस्तच्चे ११९ ३७७ अर्थवत् क्तमलिङ्ग २ अथवद् गुणवनच्चेत् १८७ ५.४ | जयंसारूध्यवादोऽयम् ९२० जथस्य प्रतिभास स्याद् ८२ १६१ अथादेव व धूमादे •३० १२०६ । अर्थाभिमुस्ये नस्यापि १४१ १५८८ अथान्तरलगत्मा २ १८२ १४*७ जथानथवरूपेण • ४७ ६१ । जथावगतये तस्मात्तद् ४७३ ११२१ | अथपा याद ज्ञानमर्यस्य १ ३४३ ८६० । अथक्रियासमर्थ च ८१ २६० । अयावयासमर्थ यत् १ ३२९ ८१७ अथवेदनमित्येव ९ १२३२ अथवेदनात् २ ५० १३४७ अगुतात्तिकलेऽपि १ ४३८ १०६४ अन्तक्रिश्च मागाध्यम् १ ४१ १६७ अयलादादिवाक्यस्य २ २२ १२५८ अग्रवामानत्वम् १ अवर्णेपपि सैघय प्रनिया १ ३३० ८०१ अपस्तुत्यादतीतस्य १ अनुदाक्तिमेवास्थ अन्यथा सोनव अन्यथा ताशेरेव अन्यथा तेन तदिनी अन्यथा दर्शनाभावात् अन्यथा देगमेदेऽपि अन्यथा नित्यविद्वेपे अ यथा नीलविज्ञानात् अन्यथा माणवोऽप्यग्नि जन्यथार्यात्मवित्या अन्यथार्थस्य नीलत्वात् अन्यथा वस्तु पश्यश्चेत् अन्यथा मायपि अन्यथा सविज्ञान अयथा स्वकल्वादो अन्यथा रापमूच्छादे अन्यथा ह्यादिवाक्येऽपि अन्यग्रहण यत् अन्वयानतोऽन्यस्य अन्वयव्यतिरेके.पि अपितानन्वितत्वेन अपरापरपर्याय अपरिभातमैयास्ति अपरिमानमप्यस्य अप्रत्ययस्योपलास्य अप्रत्यक्षस्योपल्म्गस्य অদমাগীব বরংনংস अप्रमाणाद् गती अप्रवृत्ति बुतो जाज्य अपहये तु तस्य स्याद् अप्रासानुभावादम् अपिच व स्वसचित्तो अरेक्ष्येत पर कार्यम् अपेयेत पर कायम् अपोहो यदि कर्यादेन अबाधमेव हेनुत्वम् अनाधितोपलम्भवन्त अमा सपथावस्य अभाचे सर्वबुद्धीमाम अभिनयोगमले २२४६३२ १ १ av २ ३२२ १७९७ २ २२० १५४४ २ ७ १२२४ २७४ ७०५ ४६ १८ १ -0 २ ૨ ४४ १३२७ १ or स ३३११८०७ १ २१ १ १ १८७ ८.१ स १ १ २ ८८१३९८ ·३८४ न्यायधिनिश्चयविवरणस्य . . ७ १ १ १ १ २ १ . माग पृष्ट इलाम भाग पृष्ठ इलाम जयता-सायरूपत्व ८७७ यतश्चेत्, तद यम्य २ २६९ भयतन्चन्न तेनापि १८२ | अयाचेदपत्राच १ २८७ १२.३० अयतस्तन्नियमाच्चन् ०१२ ३३० ८०० जयतम्नम्य भारस्तु अयर करज्ञान १ २१८ ६२४ , २०६ अ यतोऽपि तामात् १७१ | अन्यतो यदन तस्य १ ३४८ ८७४ जयदा प्रमाणवम् २०१०४६ अद्विरत्या चत् १ ९२ २८० ६७ २५६ अयया यदि ससाण १ २३२ ६४७ . १०२ ३०४ अयस्मादेव तस्वाति १ ४७९ ११३६ १९९ ५७६ | अन्यम्या यमताविची २ अयस्य हि विनागिर २ १२६ १४४८ ४८ १३४ जयादृष्टेरतात वात् २ १७ १४८१ १३१ ३९८ जयारापादिकल्पदचेत् ३२८ ८०० येन तस्य वित्तश्च १ ८९२ ३२८ ८०३ | अय एव स याग चेन् १७९१६६२ ३२८ ८०२ | अयैव तस्य वृत्ति चत् ३७४ ९१२ ८ १२२८ अयो यच्युतिरूपाव स २७७ १६४९ १ ४३२ १०४५ अयोऽयाभावरूपत्या २ ३०० १७६४ ४८६ ११४४ अयोऽ याश्रयणादी २ १९४ १५२० अयोऽयसहगारेव १ १८६ ०० ७ १२१६ / अयोऽन्यहेतुत्व च १ ३२४ ७८२ अन्य कल्पनयासा २ २८२१६५८ अयथानुपपत्ति'चत् २ २०० १.३१ ४८ अ यथानुपत्ति'चत् पाश्चरूप्ये शिर ११० १५३३ १४८ ४४ अ यथानुपप या हि २१२१० ३०० ७४७ अ ययेऽपि चस्मिन् १ ४०७१००१ २ २९५ १७२४ १ अयथावरण चैतत् ३४२ ८८ अन्यथावरणस्यैव २९ ११० अयथा वल्पनातोऽपि १ ४३२१०४२ १ ४२२१०१५ १ ९२ २९० अयथा पनासिद्ध १९ १२४३ अयया शानचैत य २ ४० १३२० अयथा तत एवाय १८२१४१६ २ ११ १२४२ / अन्यथा तद्व्यवस्थाया २ ३०७ १७६० ९१ २०८ अयथा तस्य सस्वार १ अयथा यायोगेऽपि १ आभ्यामवय तरय अनथज चदिशान जनारमा भावितत्यमप्येय अननुमाहात्वेन जनादिवासनाल्लास अनादेत पर धन्य मातर नस्य अनासादित रापल्यान् नित्य वमहताश्च अनित्य वारिमुत्वादे अनिश्चयात्मपत्वाचे आनरपयेऽपि तसिद्धी अनिश्चये पि तेषां चेदयों जनिश्चितस्यभार चन् जमिषधे च तस्य स्यात् अनाक्षितमुरा यस्मात् अनुपाय हि विविन्न अनुमानस्य साध्येन अनुमानादिवायर जामानेन तछने अनुमानमनिच्छत अनुमानञ्च तत्त्वम् जामान तु नास्येव अनुमान प्रमाणत्वम् अनुमान भवेद्व्याप्ती अनेस्नीलायाकार अनेकरूपज्ञान हि अनेकरूप प्रायम् ओकसमय तच्चे अनेका तस्य शक्ति देश ओरान्तमया-ज्ञानम् अनेनेय पथमापि अत करणसयोगाद् अतगत कुतश्चायम् अन्तरालपु विच्छेद अत शरीरमेवायम् अधारमतिन्हाय अधोन सोति १ १ २ १ १ १ १ १ १ १ १ १ १ १ २ ७ ·३८३ भाग पृष्ठ इनस. १ ५२६ १२०२ २० १ ४२३१०१२ ८८८ or १ १ २ . १ २ ११० १ १ १ १ १ ३३० २२ १ १ १ २ २२० १ ४१ १ ३१२ ७६५ २ २८६१६९२ ४४९१०८७ १८७ ५५५ २२४ ६३२ ८८ १ १ . विवरणवाग्रचितोकानुनम भाग पृष्ठ इरोधमा १ ६४ ! भिप्रायेण हेतु रे १८६ अभिप्रेय चिदायाम् ३७७ अमृतात्ताचे २०४ जमेदपरिणामाद्धि १ ८०/ इमेदेऽपि न चेचद्र मे पाशनात् ७२ अभेदस्य सविते भ्यम्न एन बहुशोपि म्यागातियोदभूत अभ्रमाचेभिन स्यात् समान वेऽप्यमान बार ११० २२६ अमृत 7 निय चन् २०७१७७ अमावायनिष्पत्तो १३९ अयथाय बच समिद २ ११६ १४३० भयमेर च विद्याया १२६ २८७ । भरचारादन गरम अचतचटक तदस्माद् अथप्रद प्रसिद्धोऽयम् ४४ १०७८ यज्ञ व यदद्याध १ थाशतस्त चे ३७७ अथवत् क्तमल्लिग /५० अथव गुणवत्तच्चे १८७ थिसारूप्यवादोऽयम् ३७५ रथस्य मातभास स्वाद् ८ अथादेय च धूमादे ३० १२०६ गयाभिमुर ये तस्यापि १.१ ४८८ पयातरवमेरामा २ १८२ १४०७ जधानथ वरूपेण १ ६अधावगतये तस्मात्तद् ४७३ ११२१ स्याने यदि ज्ञानमयस्य ३४३ ८६.यक्रियासमर्थ च २६० । अथानयासमर्थ यत् ३२० ८१७ , अथवेदनमियर २ ९ १२३२ अथवेदनयत् ५० १३४७ अनुसशक्तिक वेऽपि १ ४३८ १०६४ | अलाविश्व मागाऽयम् ४१ १६७ अल्प वादादिवास्यस्य २ २२ २५८शर या मानवम् १ १४१ ४३१ अवर्णधाप सैवेड प्रनिया ८२१ । अरस्तु वादतोस्य १ अनुयापितमेपारस अथा तागेव जयथा तार्गव अ यथा तेन ता॥ अयथा दागमापार अयथा दामेदेपि यथा त्यपिद्ध अ यथा नीरूविशारा अगया मापाप्याग इयथाधामगारया रत्ययायस्य नार १ यथा पस्तु परमोत् गया सम्मापि ৩য নি। अन्यथा साल्पादी अयथा स्वाप नदे था दिवाक्ये पि अपयग्रहण या अवयनतोऽ यस ঘন-বি शिवित का पररापरययाव अपरिशासमेवास्ति अपरिज्ञानमप्यस्य अस्य रस्योपस्यस्य अमयमल्योपरम्भस्य अप्रमाणान् ततस्तस्य आप्रमाणाद गयो प्रति बुतो जाड्य जपरवा तस्य स्याद् अप्रामातुभवास्थादम् अपि च सवित्ती अमेयेत पर कायम् अरेत पर वायम् अपोहो यदि कर्यादेन भयाधमेव हतुवम् अबाधितोपरम्भ चेत् अभाव सबयाधस्य अभावे यवबुद्धीनाम् अभिरयोगोमवे ~ १ १ २ १ ૨ ૨ २ ३२२२७९७ २२०१५४४ ७१२२४ २ ar १ १.८ १ . २ ४४ १३२७ २ or . १ १ १ २ १ १८७५१ ११३ ३३८ १ १ १ १ २ ३०६ १७१३ २ ८८१३९८ ·३८४ न्यायविनिश्चयविवरणस्य भाग पृष्ट इला०स० १ १ २ १ १ १ २ १९ १७२५ २५ ९२ ३३. ८३७ १ १ १ २ १ २ ८१९११८२ ४४ १३२८ १ १ १ भाग पृष्ट इला०स० १ ४३५ १० ७ | अमरनापाधिस्त्वन ३१० ७६१ असयारयानमेतत् २ ८८ १३९९ / असम्बद्धोऽपि सम्बध १७९ | असतश्चेत् क्थ तस्य असारत्येन विपसे २१ ७४ | अमाभासरिता चास्य १ १७८ / अस्सलप्रतिभास यन् अरद निश्चय कि तु ८३४ १२१२ आस्त कश्चिदुपाय चेन् अस्ति चाग प्रयासस्त २४ ८० अस्ति चायमनुस्यूत २ ५१ १३ २ जस्ति चार यद येरो २ ३१० १७७२ अस्ति चेतत्ततस्तना १ २४७ अस्ति निग्रहमोधो-पि १ २०२ ५७७ अस् येगार विमोहात्तु १ १८७ ५५२ | अस्थितस्यापि वैशिण्यम् २१९ स्वेवमिति चेत् २ ९१ १४०७ अस्तु कीटावरोधोऽपि १ ३५ १४० अस्ति च द्वैतमावत्ति अस्तु तर विचार'चत् २ १८१ १४९० , अत्यप्रकाशात्तद्दष्टेरपि १ ३२५ ७९१ अस्वसविदित १ ३२१ ७७७ | अस्वसदन तच्चत् २ ३३२ १८१८ । अस्वसवेदने तस्य १०८ ३१५ अशिवेन पटखेर अशास्यापरत ये १ १७१ अशक्यप्रतिषेधव २७९ ७२३ 9 ४४. १०७१ १ , ७० अवस्तुले न तद्तु अवस्तु न हि नामेह भरस्तुनोऽपि तुल्वे जरस्तुनो पि शक्तिश्चेत् अपस्नु यदि लिङ्ग जपस्तुरूपसामाये अरस्तुवेदिनेऽ येतद् अगस्तु मन् यदा वण अफिरपतयघस्य अविचारितरम्य बाविये अविचाय यदुत्त चत् जविचार्येव चेदिन अविच्छेदे तु तेनापि विधाते तु नाड्यस्य आवशातोाप भोगश्चत् अविजानेच बाह्यस्य अविद्यमान स्थर्यात विद्याकल्पितास् येर विद्यापरिहाणिश्च अवियोहासमुपयन् অধিনামান अधिनिश्चितमपि तचन् अभ्रिमो यथा सप अविभागन बाधाचन अनिरुद्धाथताया तु जविविक्त क्थ नाम अविवि स चेत्तेभ्यो अधिवपरिजान अयिक विवेकाभ्याम् अविवे हि नीलादि परीक्षण क्ष तस्य अदार्थच युक्तिश्चत् अयात्ममतातेश्च अयापी यदि तेनापि अया'या तु न जातीमा सतो युपलब्धिचत् दरसन सरयङ्गस्य असतो न हि विनम् असय एवं नीलादि १ १ १८ ८० ४१ १६८ १२ २६२ १ २११ १ ५६७ १ २ ३३६ १८२० १०४ १ १ २० १०५ अपू यवेदन तेन १ १ १ १ १६४ ५३४ १२०९ १ १६४८१२ ४७१११३७ ओपातयेष्टस्य ૨ १९ १२३९ / अहेतोरपि वित्तिश्चेद् १ ३३४ ८३४ अतीययता पनि १ १२३ २ ३३१ १८१० २ ३०. १७७० आकृत्या तदभिव्यक्ती १ ३७२ ९०४ आमाक्षाविनिवृत्यादि २ ३११ १७७५ आकारनियम सिद्ध २७४ ७०९ जाकारातिममादधरित्ती ८०९ आकाशस्थापि तनर २. १२८२ | आमदानमुच्छिन्नमपि ૨ १ २२० ६२१ ar २ २६४ १६२० १५३ ४८. १ १ ·विवरणकाररचितश्लोकानुकम भाग पृष्ठ इलोमा २ २०३१६११ १ १ १ . ६४ २१७ २३४ ६५२ १ २ २७१ १६३० २ १८२ १४.८ १ २०२ ५७१ २ ३७ १३०६ २ १८६१५११ १ १४. १ १८७ ५५६ २ २८५ १६९० २ २२० १.४२ १२९ ३७८ ܟ आत्महभिय आत्महस्तदा आत्मधर्मस्वतस्तस्य आत्मनश्चेतनत्यञ्च आत्मसविदद्वयस्यैव आत्मनिचितमेव स्यात् आत्मविभ्रमयोस्तस्माद् आत्मनो गुणराम्ब धात् आत्मा चेतनसम्ब पात् आत्मानमेव जागन आत्मान रथिनं विद्धि आता एवं सतो माग आधस्याप्यथबोधस्य आदावेव ततो व्यत्तौ भादेय युतिगामथ्यात् आद्रे-धनादिमहकारि आन त्यात् भाविनोऽर्थत्य आतत्वस्यैव त मान आभिमुरय ततो यस्मिन् आभिमुख्य स्वरूपच आरोग्यादिविरोधञ्च आरोपात्तद्विपश्चेद् ভৗধা বলেনিংস आरोपित च नित्यत्व आरोपितेन रूपेण आरोपेण सताऽप्येवम् आलोकादाने नील भावारकप्रतिब्बसो भाग्रहाण श देणु जाण शन्देषु आहार्यसत्य नास्त्ये आहाण विरोधोऽस्य आहार्येतररूपाभ्या आहुर्निपद्धृप्रत्यक्ष भाग पृष्ट इलो०म० २ इति चत्तदवाव्यत्यविश्ऽपि इति चेन स्वगत्तयैव २०४ १.१३ दति चत्सत्यमेका ता हान चेदुपचारस्य १ १३४ १०६२ | इति चेद्युत्त मेवेद १०९ ०७४, इति तन्नेभूमित्वात् २ ३५ १२९६ / इति विस्तरत पूर्वमस्माभि २ २७९ १६५२ ) इति हेतुगदाभास १ १८३ ५८४ इत्यचोय पुराभाव ९७३ | इत्यप्यचोद्यमेवेदम् २ २७६ १६४५ इत्यत्ययुन प्रत्यक्षाच १ ३९९ इत्यपि प्र यवस्थान ५३६ , इत्यपि स्वगृहे तुत्य २ ३३१ १८१२ । इत्यमेतदवस्य च १ ३ हृदयप्ययथार्थ २१ । इदमित्यादि यज्ज्ञानम् २ २२३ १८.१ | इदमित्येवमुलेसार १ २३४ ६५६ इदमेवोदित पूर्व २ २१३ १५३७ । इद्रियज्ञानवातव २ २१३ १५३६ , इन्द्रियागोचर याचेद् २५ १२७६ 'इन्द्रियाणि हयाना १ ३८१ ९४३ दद्रियादि हि तपायात् २९२ १७.५ इद्रियस्यामराल्व ३८७ ९.१ इयत्ता नियगो येन ४४२ १०७३ इस शक्तिरिय दानि ३ ७ १२१० । इहेद प्रत्ययोऽध्ये १ २८र ७२७ १ २९ १०१ उत्सनमपित ३११ १७८० उत्पनस्य स्रत शषि ३१२ १७८३ उत्तादिभव तस्मात् २ ११६ १४३१ उत्पादध्रौव्यरूपश्च १०८ ३१४ उद्भावित चेत् केनास्य १ १०९ उ मत्तो यदि नामै ४५१ ११०२ उपचारेण कर्तृवादारमा उपदानान्यपोरेय १४२ । उपदेशमहाया १ २४२ / उपमोगोऽपि वनव्य उमयत विरुद्धच ४६४ १०७ उपाधयम्चेन तर समया १ २ १ १ १.४ १५२४ १३२ ४०२ ४२४ १०२३ २ २ २ १ १४५ ४४५ १ २ २ २४. १६५७ २ २ १९३१.१५ १ ४३० १०५८ , ४४११०६७ २ २३५ १.६- १ १ २ २७४१६४१ DA १ ७८ २ इति कीर्तिश्चोभावान् इति चेत्, अपरिभात दति चेन् , असदेत इति नेलिन तव्यापी १ १ २७ २ १ ·न्यायविनिश्चय विवरणस्य भाग पृष्ट इलोमा १ २४७ ६७२ , १ ४०७ १०० १ १ २० শরগুলি गृहीतविषय तु गृहात चागृहात गुगताथ माह गारमगारय चात गरसादि पृथर तत्र गरपाठे प्रिया पाच मरणरतमानस्य अगो तेन तस्याप २ . ३४८ १ २ १ , ४२८ १.३० ४७९१.४ ३ १ १ घ १ घटी गुम चया मर घटी यामान त साम्या घननानस्थामध्यान भाग पृष्ठ शो०म० । ३० नपतरनियुक्त ८०जयाल सारविदा ११६ ३६१ नगयादरण तच्चत् ८१२ नहानु नाम पल्ये २ नायिनस्तद्गुणोन ४४ १०२ नाग्रज्ञानस्य हतु पात् ४०४१०२६ जात्यन्तरमपाय जाय तरस्यारोक्यम् ११६ १४८ जायभाये क्य च स्यात् नानदेव क्य २ २६ १२७८ / जनप्ररय वाक्य १ ९०० नागनामेव समार ८१६ / शनजयस्लिापेच ज्ञानवपि तस्या न शनमात्रो मग्वे तस्मिन् शानमधारनुभूत ज्ञानमत्रमनया यम् मानमेव हि तस्य स्थान् ज्ञानगन् मृग्यते १ 1८ शानस्य भेदिनो भेद २ २९२१७१० नस्याना मवेदिवे शनसामथ्यतो भावि ३८८ शनामनापि सामान्य १ ९६८ शनानामनयस्पैर १३८ ४०७ १.१ ५६४ १ ४९०१८ १ २ ९५ १७२७ १०१ , ६८ ३४ १ २०७ १ २ २९.६१२ २ । १ ७०८ ६०४ २८४ १६५ २ १ चना भरत प्रात चतुथ तस्य तस्यार चन्द्रादमादमस्या चन्द्रद्धि वावभास चेद् चम्या हयात निकायासक्रमात् मापि चित्तप्राधाभावेच चिनमा यथाज्ञान विक्शनरत्तन विरानवादस्तु चिद्र पपद्विवेपस्या रिपश्यम्बभाव चियेप्यास्तभावन तनादयाम्सर तनाग्नि कम चेननाममायेन रातारी चेतनेन पनि न तयराइवचासी 9 त तच सविस्त्याना ar १५२ ७० तथानेक' मा यत २ २ २ २९ १७०० २ २ १६७ ५६ १ १ तच्छत गहरूपाया स्त तया ततो न २०६१७३४ तन्छासनाना वाथ्य तजमनमभावेच तश्व न हि तेषा यत् वशनमायें योग्यर तनानादितात् २४ १८४१ त ज्ञानरहितो पि २७८ तानस्यवस्पश्च तानस्यापि तव तन एग यथा पिप ६६९ तत एपेमगिद्धयः २ * छदावापतन जिनप्रियाविरुद्धास्तु १ ar ७२. न .. - ७१० ग्गा सम्यागे मानीरम यश्च ४७ २ ·विवरणकाररचितश्लोकानुक्रम' भाग पृष्ठ इरोम. ३२४ ०४ १ ४२२१०१७ १ . १ २ २२३ १.४ १ १८ ५१ २ २०११७०२ २ १८४ १५०८ ३२ १३३ १ , ૨ २७७ १६.१ ३४० ८४९ १ १ १ १ १ १ १ १ १ २ २१३ ५.३० १ २ तत क्र्थाश्च सपाम् तत प्रतिज्ञाव्याघात तत प्रतीतिसामथ्यादेश तत प्रत्यक्षनिर्डम तत दातिपत्तासाम् तत धारणात्मापि ततश्च नियत श्रेयो ततश्च भावनेरात्म्य ततश्च भावनैरात्म्य ततश्चानियमात् ततश्चाव्यवधानेन तवचिरानिधिज्ञान सतत-यगम्भस्या ततस्तत्कीर्तन योग- ततस्तच्छत्तिसामा य ततस्तदपि वक्तव्यम् ततस्तस्याशयच ततस्तस्यापि वैशिष्ट्यम् ततस्तु तद व्यवस्थायाम् ततस्तेषु तदारोपो तती गुणादिहण्यादे ततोऽग्नाविय सयोगम् ततो दूर गतेनापि ततो दूर गतेनापि ततो द्रव्यादिरूपत्व ततो द्रव्यादिभावाना ततो न गुणसम्म धात् तीन जात्य तरमेव ततो न परिमागादे ततोऽनपेक्ष एवात्मा ततोऽधिस्थापि ततोऽनुमानमन्य या ततोऽनुमानमन्विच्छन् ततोऽनुमानवेयेन तोऽनुमानादभ्यस्तात् ततोऽनुवृत्तसपादि ततोऽपि तदपेश्नत्वात् ततोऽपि तद्विवेकश्चेत् ततोऽपि यदि तद्भिन्न भाग पृष्ट श्लोस " ४८ ततोऽपि स्वात्मनिमग्नात् १२ ३३६ ततोऽपेण्यात्ययान स्यात् १६.१४७८ ततो यथा समपन्यादात्मा ४२० १००९ ततो यथा समालस्थमपि १ ९४६ ततो यथेद १८६ १५१२ ततो युक्तमशेषज्ञ २ २४० १६७४ | ततोऽर्थज मन करता १ ११९ ३७९ ततो व्याख्यासहायात् २ १२६१४४७ तत्स्थ तट्टदोरन्य २ २८० १६७३ | तपथ तदनुशानात् १ ३७८ ९३३ तरकथ पारिशेष्यग ११. ३०९ तासनाया न भ्रान्ति ३४३ ८६५ तार्यकरणे या ३७६ ९२३ | तरिक्मुत्प नमानस्य १७२ ८४२ तत्क्रमन्यायमुलाय ३ १८ तत्तकाभिमुख्य १४० ४२६ तत्तज्ञानाचगाहय १ ४४२ १०७४ | तत्तुल्यमुत्तरस्येति ४ ८ १००७, तत्तृतीय प्रगाण ३२९ तत्त्वज्ञानस्वभावश्चेत २ २४४ १६८८ | तत्वज्ञानादितन्नास्ति स ३२ १२८८ | तत्वज्ञानोदयाच्चेत् ૨ ३२१२८० तत्वतरिचरमेफ ते १ तत्वस्वलपण यस्मात् १ ४४६१०८२ तत्त्वतो नहि पु सो स्ति २ १३२ १४६० तत्यान्यवारवल्पाभ्याम् २ २८० १६६३ - तत्यार्थ यदि मन्येषा १ ६५ २२० तत्परत्यैव समापि २ ८० १३९३ । तत्पूर्व यारपुमर्थस्य ४५२ १०१८ त प्रतीतिस्ततो याच्या ७६ । त-प्रतीत्यपापे तु ६९ तल्पययेऽपि तस्यासो तन दोप कय नोत्तो २०४ ०९ तर सदपि प्रमाण सर्व तत्र सिद्ध तदभ्यासात् ४४. १०८० तत्र स्वभावनानात्वे २ २४ १२६५ तत्रानावार एवेयम् १ १७२ ५४० तवानुभवमानेण १ ६२ । तत्रापि पतचल चे १ १ १ १ १२७ २८९ १ १२७ ३९३ २ २/० १६७२ २ २२१ १.४७ १७९ ९३६ १ २ २९२ १७०२ २ २८३ १६८० १ १२० २ ३०१ १७४१ १ १५२ ४६६ २ १ ४८६ १२४७ २ ७८ २४० ३२ ७९० २३ ७० ३३१२९२ २ ८१२२ २४३ २ ८० १३९० १ १ -20 १ १ १ १ १ १ १ ·न्यायरिनियथिरणम्य भाग १ गम . . " ८" " . १० 4 ७०७ २ - २ ५ " 64 भाग पृष्ठ 7 मानिसस्य गात ७० सपा Tufim नारया पूर्ण ३ उपाशगग याद TAIT 7 २ तमाम पासप्रगत १२ गया 7 समयम्य TIPागर ." थानमायाम उपायररिपार ८ 1ि7६गामभ्याटरया पापमari . . तथा पासुन पप यापभाषा था मान 113गाभारा तथा तराद्रपु नागा 7 ] पगारा •७४ १६.० या पत्रापि राहण्या नगमायायम थापि तम्यामाग 7माराम शायणमद्रास Tमामप्यतु ६ था निद् 1 সzি 7 শzি तथा मानसिया उमराद्धची मनि ७१८ तथा मी गमागर Tमामाग्द्रि पानत Tथा म रम(1)रम्याद ममम पिताप तथा गायरिगान सिनामो-पास्त्र २७४ १९३८ तथायगादद मामा रधिष्ठा 3 तया हि स्मरण यन् नरा निरय यदि उपदमपि न यम् त्यनिधानत्वमा .." १४५ तथादिन स्वामिगमतभरे - सम्म धस्तता. याचे रियादतिद सम्भो पिमलादी तदन समारपीनामान य नरतरामागन्नातक तस्पती नितेचदे ३२ १३८ तर च उद्धव नस्वरूप हिनिछाते तदनेशात विदर तथा च क्थमु येत तदन पर नियारूपम् नथा च कस्यचिद्वाक्य ३०७ तद ताहिरप्यम् तथा चघरवत्तन २ ३१७ १७८९ तद तराच सामाय तथा च तदमामाय १ तरतराम मामा यरूपान् नया च दधि पादनि १ ५४४ तदन्तरापिस था च टपज मैया २ २३ १६० तद यत्रापि तद्याप्ति तथा च नीमेर स्याद् २४७ ६८२ तद वयस्य मिथ्यान वश चयनुतला तदयापरिज्ञाने तपाच वस्तुत्र १ ८९२ तदपि मातसमान्त Tथा च वासनाहेतु दपि भ्याम्यमिष्ट चन् तथा च वैवशास्त्रादी २ २१३ ११३८ तप्यथाद्व नथा च भ्रातविधानानार्थ २८० १६८३ तद्प्यामोत्तिन तथा च - यगादासे २ तदभावान वयल्य , ..८ ५ ३३ 10 . . २५ १ १ २ 4 °८० १ . ७०८ २ १ ३ १ १ १ १ १ ८७ १ २०३ t १ १ २ ५ २०४ २७५ १६४८ ·न्यायाचाशयपियाणग भाग गृष्ट . , १ , २ 30.३१५ , ७० V , ७ १ J । . , ७. २ १ -- ." १ १ निसनम त TITIदो.य राज पुरोधिदार सन प्रणायरन नप्रमाण रामायम् 71HIT-पि मागादि तन मिन मुग्लादेशत् नयाद नगमारापाध्यम पन सार विराद जमारूपमा जसणेणेष तज हनु तनावो यादगुरुवाद गगनात्वादभेदधन् मातुररती हो माय लाकरूटोनि तनाथानवमासिव नास्य मा यरूपरा निमुनरपि रानम् तनश तादनि पत्य नर तस्वरूपस्य सनिय रामरायाच्या तनोत्तरण्या सवित्ता तनाभयोरमयर तयापि तस्य चेत् तया क्यान्चत्तानाम्या तयोरह ययारव तयोर यो यती भेट नहि तस्मिन्ननिपन सस्मात् कल्पितमद्वैत तस्मात् सात्विक एवाय तस्मात् प्रती युपाध्याय तस्मात् प्रमेयाधिगते तस्मात् ससारमिच्छनि तस्मात् सामरिनीय तस्मात् स्ववेदन वाह तस्मात् स्वसनिधिगने मस्मादचेतन कर्म भाग 1000 13 .. गम्मादा सम्पादधिगमायामा उदनयर २२७ ! परमादप्रतिपय ३ सम्मानिन्न शर्मा ६.1 स्मादमिन्ना तर २८ १६.१ रगदयमगादेशरिणा ७१ तरमादयुराग ५१६ 10 सम्मादयतिरित •४० तम्मादपिदिला भाग .०६ तस्मादागिन तम्मादामन २ गम्मादारम्बन तम्य ४२४.०२८ तस्मादिर यरूपाच ३३ १२..] तम्मा दिइदम्मावस्य °४५३ तम्माउद्गार ५.८०/ तरमादकपमार ८३० तस्मादयान्ठतो भेला ३ तस्मादयात मान २७ ६७३ तस्माद्दुरन्तममार ५३. १४४ तस्माद् दूर गनेनापि ठम्माद् दूरमुपे यापि -०७ ५.८ तस्माद्धतोरनेात दम्मामृतमभूत या १ ७८ ३९ तस्माद्विचारमझारे २९० १७२९ तस्मादस्यतस्तर ६५ १३८३ | तस्मानिरन्तर रतद् २ १४१ ६९ तस्मानिमायता ५२१ तस्मानिरस्पस्य ८३ २७२ तस्मानासी विशेष स तस्मामास्ति समारोप २ ३०८ १७५३ तस्मान्मध्यवदेवाय ३३७ । तस्मारलोक्शा मानम् तस्य वस्तुमारोपात् २ ९१ १४१४ तस्य यस्तुप्यपद्भावात १ ४६६ १११३ तस्य सामा यतादाम्यात् ८२ २६६ / तस्य यतोऽनुमानान् १९४ ३० | तस्यानुभयधमो २९२ १७०७ नस्यापि मिनिसानियान .. .. .७८ ५ २ २३ १ ६८७ २० . ३७८ ९३५ १ . . १२२३ १४६१०८८ . १ ३ 7 १२ ४६७ ૨ A २०४ १ १ १९ २९९ ३६७ ·पिचरणमारराचतरलोकानुनम भाग पृष्ट लो०म० ४०६ १ ७ २ ३२९ १८०३ १ १ ८४७ १ १ ३२९ ८९३ ४२२ १०१४ १५७ ५०१ ०४८ १५८६ १ . १ M १ १ १ " १ २ १ १ १ १ भाग पृष्ट श्रोव्स तस्यापि धनबोधस्य १ १६५ ५१७ तेरवशादिरूपाय तस्यापि ते प्रतिथेपे ३७७ ९२५ | द तस्यापि न व्यवस्थेति १४१ ४३२ दण्डाभि नदेशा तस्यापि वेदनाद्वित्ति ११२ दर्शनानिविवाद चेत् तस्यापि सिद्धिर-यस्मात् २८८ दर्शनाभेदत स्पाध्यम तस्यापि स्वपरजस्य दर्शन यदि नित्येन तस्याप्यमणिकत्व भणिकशानाद् १ ८१६ ११७६ दर्शनस्यार्थसारूण्यम् तस्याप्यनेकशक्तित्वे २६४ १६२४ दुरपोह ह महत्पाप तस्याप्यन्यत इत्येय ७९ २४९ दूषण चेतनत्वेऽपि तस्याप्ययन वित्तिश्चेत् २ १२१ १४३६ दृकशक्त्या समसमीण तस्याप्यरित्तेराकृत्या २ ३७ १३१२ दृकशक्तिसङ्करात्सोऽपि तस्याभ्युपगमस्तस्मात् ७-२ दृश्यादृयात्मक च तस्ये यदि नीलादे ११८ दृप्या चामपित्ती तस्यैव निश्चयार्थ चेत् ३८८ ८८६ हम्मप्यपृथकर तादात्म्यसाधनलच ४२० १०११ हपश्चायन हास्य तादात्म्य चेद्विचारस्य २४८ दृष्टागमविरुवार्थविपये तादात्म्ये यौगपा न ३५८ ८८१ दृष्टान्त प्राच्य एवायो ताड नरोपकप्ता हि २ २८१ १६०३ दृष्ट्याभासावमुद्धस्य ताशी यदि शक्ति सा २ १९४ १५२२ दृष्याभासैव सापि ताभिरेव हि ता हातीनांगे २ २९५ १७११ देवस्य शासनमतीय तामनेकास्मिका बुद्धि १ ३९६ ९८४ | देशकालादिभिनाना तापदेव पटद्रव्य ४२४ १०१२ देशक्रमादवीयोगे वियोगतत् ताव मानेण तज्ज्ञप्तावशत २ २३८ १५७. देश याप्तिरणुबान तासाचाऽसरल्भ्वसे २ २९. १७३२ द्रव्यपर्यायतादात्म्य तुल्याश्यत्वमेवैध .९ १३६३ द्रुह्यते सोऽपि चेदये ते सन्तब पटो यन्न २ १३२ १४०७ द्वयारेवोपरम्भृत्व न तेन चापरिशुद्धस्य १ १६२ द्विततुकादिताइक च तेनात्मना न चेत्तस्य २ ३१० १७७३ | द्विततुके गुरुत्व हि तेनासम्बव्यनम्त्यात् ६१ १३६८ द्विस्त्रिानुपल धो हि तेनासम्बध्यनप्रत्चात् ३२२ १७९६ | दिप्रसारूप्यसवित्ति तेनैकत्वेन वर्गस्येत्यादि ३१७३७९ तेनेव भावनोध स्यात् १७ १२३७ तेभ्यश्चेदविविध स ७३३ धूमश्चायमिति धेर तेभ्योऽप्यन्यविक्त्यानाम् ८२९ | धूमादावपि यन्नाति तेभ्योऽप्यन्ये विस्पा'चेन् ८२. धूमादिर यथा किचिद तेषा तत्मादमेदेऽपि ४.९ ११०० धूमा तरसमस्यैत्र ८२ पनि तावदनुत्याद्य तेषामपि नचाधि ध्वयुत्पादनरावध रोपामध्यपरिज्ञाने ४३. १०३० घादेशसवर्णस्य २ ६२ १३७८ २२८ १६३ १४७- २६८ २ २८५ १६१० १ ३४२ २ १४२ १४७२ ૨ १४२ १४७० ८५७ . २ १ २ ६१ १३७० १२२१४३८ १४५४४८ १ २ २३१ १५६२ २ २०७१५२७ ४२४१०२७ ४२३ १०२ २ 9 १ २ २ १ . ૨ ६ १ १७१ १.६ १९७१८२० ६०१३६४ . . १ . ६१ १२६७ तेपामणपु सम्पन्धात् १ २ १ ३१०१७" १ ।

·न्यायचिनिश्चयाववरणस्य न " भाग पृष्ट इलो०स० १ ५०५ ११६० २ १ ३२९ १६ १५३ ४७४ १ ०२ २८४ , ७ १ ३ १ १०८ ३१७ १ १ ६७० २ २ ६२ १३७३ २ १ १४१ ४२९ १ १ १ २९४ ४१ भाग पृष्ट इलो०स० न चैव सत्यसन ११८ ३६९ न चैवमस्ति कस्यापि १५४ ३४९ न तन तत्ममारोपो १ ४७९ ११३८ न तत्समुच्चयाङ्गत्वम् न तथा तत्प्रतीतिश्चेत् ०७८ न तथा प्रतिपत्तिश्चेत् १ ३४२ न तनिश्चितभेदस्य नतम पालन २ २३५ १५६८ न तस्य प्रतिभासश्चेत् १ ११७ ३६४ न तादाम्य विभिन्नत्गत् १ ४७३ ११२० न तावत् कण्टतात्वादि १ ३२४ ७८३ न तावद्वर्ण यन्त स १ ३७२ न तावदावृतिघम ૨ २९२ १७१३ न तासामाप सामाथ २ न द्रव्य न च पर्याया ८० १३९१ न च्यामलावभामित्वम् २ ३३ १०८९ । नन्विद कारणव च ८ ३२ न पुमान् ताश क्यापि ८६१३४० न मेचरमणिज्ञान २९ १०८ नयनादिगुणस्थान्ति ४४९ नरादव्यतिरिन चन् नरान्तरकृतात्तस्य १५७ ५०६ न विचारादमानल्य १८ न विना च प्रमातारम् १ ३२४ ७८१ न विवेवस्तथा चासी न सर्ववस्तुनरात्म्य ९६० न मादृश्येन धूमादि ४७० न स्ससवेदने कश्चिन् ३२ १३६ न हि पिश्चिदनिश्चिन्यत् १९४ ७० न हि चशुर्घट द्रष्ट ३८९ ९६६ न हि तनान्यथा ज्ञानम् १ २०३ ५८३ न हि तनापि तद्भावे ४६ १९२ न हि दोपवतो हेतोस्तत् १०७ १४२ न हि नीलत्वमाण ४३० १०३३ न हि पीतश्विन शङ्क १ ६०७ न हि प्रमाणसम्बन्ध न हि मिथ्यारिस्पेभ्यो न हि वृयादिश यस्य १ २४ ८२ न हि ससारनिमुत्तो . न गृहीतिगृहीतत्यात् न न ज्ञानेन चैतन्य न च तपरिपत रूपम् न च तद्भेदविगन न च तास्तर युन न च तद्विनयत्यागे न च तद्वेदन सर न च ती युगपानी न च नास्ति स निभासो न च नाम्त्येष सजान न च निश्रेषसमास न च नीलत्वमाण न च भोगमवाण न च भ्रमोऽस्ति नीरस्य न च पिभ्रममालेय नच स्पभावनात्वम् न चात्मन प्रमाणत्यम् नचानेमानवादेऽम्ति न चान्यथाकृतिस्तस्य न चापि देशव्यापित्र न चाय पिभ्रमादेव नचार्यदान नचाविदिततत्त्वाथ न चामम्भरतम्तस्मात् नचाम्ति पञ्चम मान नचासो सवृति शक्या न चेद्भिद्यत, भियत नचेदश स्वभावस्य न चोमयापरिजाने न चैक्मेकरागादा न चैकात्ममुगादीना न चैतदम्यनुमानम् न चैन कश्चिद-धादिनी न चे कायदृण्येव न चैवीयतार्थस्य न चैर गाधास्थैर न चव मानसामथ्यात् न र वर्तमानार्थ १ १ २ २.१-७२ . १ ३ २ १ १ २४१ १ १ १ १ ३२७७९७ A 9 ૨ १ ८३ १ १ २७७ ३७३ १ २ १ २ २०१२४८ ३२ १२८७ २ ૨ १ ९०२ १ १ २ १ १ १ १ २ २ ८७१ ४०६ २८८ ३०७ १७५५ ९१ १४०८ 5 ·विवरणकारगचितश्लोकानुप्रम भाग पृष्ठ श्लोस २ ३१७ १७८७ , १ १ २ १० १६७१ २ २८५ १६८९ १ १ १ १ २ ७१२२२ १ निर्भद एक मुद्यात्मा -- १ .. २ २ ४५९ १०९७ २६० १६१६ २८० १६६४ १ २ . न हि स्वभावात पस्तद्रप न हि साक्षात् क्रियातो न हीदमेव मे रूपम् नाणिक ज्ञानम् न विज्ञाय तद्रप न हरेदयतो हाद न बसी ब्रहातार्य न होवयोपसम्पृत नोर देक विशनम् न ोधेन कृत कार्यम् नातो लक्षणमव्यापि नाप्यारोपच्याछेदात् नानाभागस्यमापस्य नानायनितदाकार ना-यथानुपपत्तिश्चेत् नान्योन्याश्रयदापश्चेत् नापि तत्राकृत तस्य नापि हनुमानासपचनेभ्य नापि कोपिकामीए नाग्यमानात्समुनि नातनिर्णयात्मत्व गाय प्रसङ्ग एकान्ता नारदादियति माह नार्थवद् दृश्यते तेन मारिकल्पात्तत सिद्धात् नासतो पि व्यान्छिति नास्तिपत्रामाधानम् नास्नि चेद् अविक्त्पत्व नास्त्यर्थ सचिरल्पाचे नास्त्येव तच्चे दोऽपि नास्त्येव द्विवेकस्य नास्त्या तस्य निर्भास निग्रहश्नेन्नयो नास्ति निप्रदचेत् प्रतीतार्थात् नित्य तद्रोधशतस्य चित्य सत्यमतोरित्येव नित्यत्व तलाभावात् नित्यत्वमेव तद्ध्वस नित्यादिरूप तत्माप्तम् भाग पृष्ट इरोसा २ १७६ १४७४ नित्यादिरूपा नित्यानित्यादिनि शेष ३२ १३७ नित्यानित्यसभात्य १ ५१६ ११७७ नियताथ निबद्ध च ९३८ नियामक्रयाभावेन २ २८९ १६९६ नियोगमे तस्मार्थ १ ४५६ १११२ निर्वाचन हि तस्य १ ५२० ११८६ निरश चेत्तदद्वैत ४०१ ९८५ निरग वस्तु तद्वेद्य ३ १२ निरशार्थप्रादेहि ४३५ १०६० निरन्तरेतरत्याभ्याम् १ १२५ ३८५ निरचयस्यानित्यस्य ३८१ ९४७ निर्णयात्मनि चाध्य .३४ १५१५ , निर्णयारोपमनसोबाध्य २ २१० १५३२ ४४४ | निर्मुनि यदि तथैव २९२ १७०९ निर्माण चेत् प्रयासो न २३५ ६.७ निघणमाप ससाराभाये २.३ १७९४ । निविपधियोऽप्यार निक्रिपतीतेन ११९ ३७४ । निवर्तनस्य नियम कुनो ३४३ १६६ निवृत्तिभान पिच्छेदो २ २४० १०. निदयिष्यते चैतत् २ ३.२७० निश्चयश्चेन रास्यापि १८४ १०.३ निश्चयादितथाचित् ४३२ १०४४ ] निश्चयोनच मिथ्यासा निश्चयो नाभिजल्येन ८१ २.७ निश्चितश्चेतरश्चनम् २ १८४ १५०२ | निश्चिते च समारोपो २ २२३ १५७३ / निश्चितेच समारोपी २ ३३२ १८१ निश्चित सति विदरेप २६८ ६९९ निषेध एव तस्यास्ति १ ३७६ ९१९ निफ्लाणुस्वभाव २ २३८ १५७७ निपलापि प्रवृनिश्चेत् १ ३२ १३४ नीरज्ञानमनालोमा २ १९४ १.१६ [ नीलतज्ज्ञानयोरेर ९.४ | नीलदाननिणात ८९ १४० नीलदावेद त मानम् ६८६ | नीलरत्क्षणभङ्गाद . .. २ २८० १६६९ १२७ ३८६ . .. १ २ ४४ १३२५ २ १ ३ १०२ ३०६ r १ १ ४४ १३२६ ૨ १ १ ८६८ क १ २८८ १ १ २ ७१२१७ १ ·--11सर भाग पृष्ट श्लोमा ६८० १ १ १ १ १ १०० ३०० . . नील यात जगत्मासम् नौलादि वा क्यम् नालादेस्तुनातस्य नृत्यसिहत्वयारेस नै भोगपुरासच नैरत्वस्याप्यसद्भावा नेवा तनियता काचित् नैरतयं मनस्य ते २ २०३ २०६ १७३६ १७२ १५३ ४९१ ४४२ १०७. १ १ १ प २ १ १ ३२ १ . १ पृथा तस्य समर्थत्व २४३ ६६३ २९२१७११ १ २ १ १ १ २ २३८ १८७६ १ ८ १ क १ भाग पृष्ट इलो०स० ३७८ ०२९ पातादव्यातग्नु २४७ ६७४ | पाते प्रवृत्त प्रत्या १ १६. ५१३ पुनमाहान्तर वस्य ९०. । पुनरपरनिर्विर पप्रारपनायाम् १ ५८२ | पुनरावृत्तसद्भार पुन सम्पत्ती २ १६४ १४७६ | पुन साम्बन्धिर चिच ३७७ ०२४ पूर्वदोपानिवृत्ति स्यान् पूर्वस्मिन्नपि तत्सत्त्चात् १४७, पूर्वानुभूतसादृश्य १ ३७४ ९१८ पूर्वोत्तरावबोधान्याम् १३२ १४ ८ पूर्वाभावे क्थ तस्य २२३ ६३० २२३ ६३१ प्रकृती समभोगस्त नास्ति ३८१ ९४२ प्रणिपत्य स्थिरभक्या १ ३०७ ७९२ प्रतिज्ञा दिवच क्रमान ७६९ प्रतिपत्तेगुरुत्वेऽपि प्रतिबन्धस्य सन्नावान ३०१ १७४२ प्रतिधाहते तस्य १ प्रतीत प्रचिलुम्पेम यद्य यस्य ५०३ प्रतीष्यमाणमय यत् २ ३२० १७९४ प्रतानापरधूमाना २०. १६०९ प्रतीतार्थत्वदोषाच्चत् ३०१ १७४० प्रतीतिगधनान्नैमिति १ ५७३ प्रतीतिरपि तादात्म्य ४३२ १०.३ प्रतीतिरेव वस्तूनाम् ४० १३४६ प्रतीनि प्रत्यनीरस्य ३४३ ८६४ प्रतीविच तथा तस्य ८८१४०२ प्रतीतिस्तस्य सस्य १७६१४८२ प्रत्यर याक्यवृत्तव १ १.२ ३३० प्रत्येक गावाक्याना प्र यमाय पुराणो वा प्रत्यक्ष कन्पनापोढमथ ४०८ प्रत्यक्ष निमित्त न १ प्रत्यक्ष निधि दे २ २१० १५२ प्रयर्थ नियिकत्र प्रत्यक्ष वनमानस्य ७६७ प्रत्यर्थ सपिकप चन् ६.० । प्रयाणा व चनेद् ७९ १६.१४७७ २ १ १ २ ८९१३५८ এম্বাস্তি। पश्योरनरस्थानम् पटरत तुम्विहेत्यादि पदज्ञानमनावृत्य पदवाक्यव्यवस्था पररल्पनया चत्स्यु परतस्तत्प्रतिपत्ती तदपि परम् परतो द्वयनिभासम् परतोऽधिगमे तस्मात् परतो न छचित्तस्मात् परतो भेदनिभाए परमार्थेन साहाय परमार्थस्तानवे परस्परासिवादस्पर्णव परस्यापि सतस्तर परापरविरल्पानाम् परापरोपकारस्य परोक्तमा रिदितस्यापि परोक्षात्तदिवेशाच्च पश्चातद्गोचरत्वाचेद पश्चात्सत्यानुवादेन पश्चादेश तदस्तित्व पायति व्यरहारा चन् पश्यतोऽपि तथा च्याप्तिम् पश्यतोऽप्यतिधर्म्यम् पश्य त करा यस्मा। पावरुष्यात्मिवर पायान परमागमामृनरमा पि पयोधभ्य पीतं मा पुराहट . १ १ १६८ ८०८ क २ ४८ १३४१ १ २ २ १ १९८ १९७ १ १ १ ५८ १ ૨ . १ . १४.५० २ १ १ १ ·विवरणकाररचितश्लोकानुक्रमः भाग पृष्ट इलोसं. २ १८०२४८७ १ or १ १ १ १ ३२७ ७९८ १ १ २ २४५ १५८१ ३२९ ८१४ १०६ ३०९ १ १ १ १ १ or १ २ ९२ २८६ ७ १२२३ १ १ १ प्रत्यक्षतो न तस्यास्ति प्रत्यक्षत्वेन तत्तस्य प्रत्यक्षद्यमेफर प्रत्यक्षस्य भिदा प्रत्यक्षाचेन्न तत्रैवम् प्रत्यक्षात्तस्य सवित्ती प्रत्यक्षादपि तद्वित्ते प्रत्यक्षादेरपि स्वार्थ प्रत्यक्षादेव निश्चयः प्रत्यक्षानुमयोरेवमभिन्ने प्रत्यक्षान्तरमन्यन प्रत्यक्षेण हि तादात्म्म प्रत्यक्षेणावबुद्धेऽपि प्रत्यक्षेणोपलब्धोऽपि प्रत्यक्षेऽपि विवादश्चेत् प्रत्यभिज्ञानशक्तंदचेत् प्रत्यर्थनियताशक्तिरने प्रत्याकार यदि शान प्रत्यासत्या स तस्येच प्रत्युल्लेसगतले तु प्रथमस्यानुमानस्य प्रथमोल्लेसनादेव मपञ्चात्तद्विवेकवेत् अपचोऽन्योन्यमिन्नोऽपि प्रबन्धन्निमित्ताञ्चेत् प्रमाण चेन शून्यत्वम् प्रमाण तु न तनास्ति प्रमाणनिरपेक्षस्य प्रमाणाधस्तुत्योऽयम् प्रमाणभावनिर्मुक्तो प्रमाणमन्तरेणापि प्रमाणमेव तस्यापि प्रमाणविरहाच्चायम् प्रमाणविषये तस्मिन्नुप- प्रमाणसह ख्याध्याधात प्रमाणसिद्धमप्येतत् प्रमाणस्य निपेवरतंत् प्रमाणस्यैर वत्तच्या प्रमाणानप्राप्ति भाग पृष्ट श्लोसं २ २७१ १६३१ । प्रमाणान्तरभावन २ १८० १४८४ प्रमितेरपि भेदश्चेत् ५२६ १२०४ । प्रमेयपरिशुद्धिश्च ३७ प्रयोजनवदुन्गुच्य ३३९ ८४४ प्रयोजावशादर्थः २ १८१ १४१२ । प्रयोजनविशेषाश्चेत् १ ४३२ १०४१ । प्रवाहान्तरसदिलष्ट ७९ २५२ | प्रवृत्तिरिति चेन्नास्या ३९८ ८८७ | प्रवृत्तिविषयत्वं न २०४ ६०३ प्रश्नस्तनापि तुल्यश्चेत् १४४ ४३६ प्रसिद्धेऽपि विवादश्चेत् ४२० १००८ प्रसिद्धानुभनं हीदम् २ ३६२ १८२५ । प्रागशास्य पश्चात्तस्य ११९ ३७८ प्रागुक्तस्तन दोपश्च ४४५ १०७७ प्रागेव ब्रह्मवादोऽपि २ ३०६ १७५०। प्राग्बोधिमार्गात् २ २९५ १७२६ प्राग्निर्णयोऽपि मा भूचंत् १ ९७० प्राणिना तत्परिज्ञान ३५३ ८८० प्रामाण्यवादस्तत्राय १ १५२ ४७७ प्रामाण्ये तस्य सामर्थ्य १ फ १ १५१ ४६२ | पल तदेव तस्यापि ४७६ ११२७ य १ ४६४११०६ ५१३ १९७४ बहिरर्थग्रहे तस्यान २६८ ७०४ | बहिरथापि यद्यस्ति ३९४ ९७७ बहिस्नुपरिच्छेदि याध्यत्वात्यतिमातोऽपि ५३० १२०८ 'बुद्धिन चेन्नरः पश्येत् ७९ २५५ बुद्धिः वार्य न कायस्य ४१० बुद्धिरेका न नेत्तस्याः २१६ ६१८ , बुझ्यन्तराहते ता च पश्यन् २६७ ७०३ | बुद्धश्चैतन्यमप्यन्यत् २३४ ६५३ बोधद्वितयमावेच १२७ ३९० बोधावरणविश्लेपचिये २१६ ६१७ ब्रह्म तच्चेत् समर्थं न ३३९ ८४७ ब्रह्मणःचेन्न तत्वार्यम् १५८ ब्राह्मणवपरिजानम् ३२५ ७८८ ब्राहायमपि गामान्यम् २४७ २ ९६ १४१९ १ २४ २ १७ १४३४ १८ २ २८० १६७६ २ २८४ १६५५ १ ૨ ७१२१८ १ १ १ १ १ १ ४१ १७० ३२ १५३ १ १ ७८७ १ १ १ १ १ १ २ १०१ १४२२ २ २६४ १६२३ २ २७६ १६४४ १ ५३० १२०७ १ ५२२ २ २९१ १७०० १ १ १ ४० ३८ १३१४ ५०० १५० १ १ ·न्यायपिनिश्चयविवरणस्य भाग पृष्ट श्लो०म० २३६ ६८० १ ५ १ १ १ ३२० १ १०९ ३२८ १ १ नील्ल्यात जगत्मासम् नौलादि वा क्थम् नालादेवस्तुनातस्य नृत्तसिहत्ययोगेक नैर भोगपुरासच नैरत्वस्याप्यसद्भाग नैकान्तनियता काचित् नरन्तय मनस्थ ते २ १ २०६१७३६ १७२ ८४० १ १५३ १ १ २ ४४२ १०७. ७९१३६० ४५५ १०९३ १ १ पृथा तस्य समर्थत्वे १ ૨ २४३ ६६३ २९२ १७११ १ १ १ १ ८ २ २३८ १०७६ १ ८ . A २ भाग पृष्ट इल०म० ३७८ ९२९ पीताव्यतिरेक नु २४७ ६७४) पीते प्रवृत्त प्रत्या ७७३ | पुनमाहान्तर तस्य ३७२ ९०५ ! पुनरपरनिर्विक्पाल्पनायाम् पुनरावृत्तसदार २ .१ १३५० , पुन सम्बन्धमृप्ती २ १६४ १४७६ पुन साम्बन्धिर चिच ३७७ ९२४ पूर्वदोपानिवृत्ति स्यात् पृथस्मिन्नपि तत्सत्त्वात् १ ३७ १४७ । पूर्वानुभूतसादृश्य १ ३७४ ९१८ पूर्वोत्तरावरोधाभ्याम् १३२ १४.८ पूर्वाभावे क्थ तस्य २२३ ६३० २२३ ६३१ प्रकृती कर्मभोगत्वन्नास्ति ९४२ प्रणिपत्य स्थिरभक्त्या ३२० ७९२ प्रतिज्ञादिवच स्माद ३१९ ७६९ प्रतिपत्ते गुरुत्वेऽपि ७ १२१९ प्रतिबन्धस्य सद्भावात ३०१ १७४२ प्रतिघाहते तस्य ७७० प्रतीत प्रचिटुम्म यद्यन्यस्य ८०३ प्रतीक्ष्यमाणमायन्यत् २ ३२० १७०४ प्रतातापरधूमाना २ २७७ १६०९ प्रतीतार्थवदोपाच्चत् ३०१ १७४० प्रतीतिराधनान्नैमिति १९४ ५७३ प्रतीतिरपि तादात्म्य ४३२ १०.३ प्रतीतिरेव वस्तूनाम् ४८१३४६ प्रतीति प्रत्यनीरस्य ३४३ ८६४ प्रतीतिश्च तथा तम्य ८८ १४०२ प्रतीतिस्तस्य सस्य १७६१४८० प्रत्येक वाक्यवृत्तंश्च १.२ ३३. प्रत्येक मरवाक्याना प्रयग्राद पुराणा वा ४४६ १०८३ प्रत्यश्च कल्पनापोढमर्थ प्रत्यक्ष निमित्त च १ प्रत्यक्ष निधि दे २ २१० १५३४ प्रत्यक्ष निर्विक्सचेन् प्रत्यक्ष वर्तमानम्य ६७ ५२० प्रत्यर्भ गसिप चत् ६.० प्रयाला पच्चे ५३ २४७ १६५१४७७ १९० १ १ १.७ १ २ २ २३७ १५७० पनपाताद्विधेयर पक्षयोरनवस्थानम् पटरतन्तुपिहेत्यादि पदज्ञानमनावृत्य पदवाक्यव्यवस्था पसरपनया चेत्स्यु परतस्तत्प्रतिपत्ती तदपि परम् परतो द्वयनि सम् परतोऽधिगमे तस्मात् परतो न कचित्तस्मात् परतो भेदनिभास परमार्थेन सारूय परमार्थस्तानत्वे परस्पराविसवादरूपणे परस्यापि स्यतस्तन परापरविरल्पानाम् परापरोपकारस्य परोनया रिदितस्यापि परोधात्तद्विवेकाच्च पश्चात्तद्गोचरत्यावेद पश्चात्मावानुगदेन पश्चादेव तदस्तित्व पश्यति व्यवहारी चेत् पश्यतोऽपि तथा व्याप्तिम् पश्यतोऽप्यतिधर्म्यम् पश्यत चरा यस्मात् पावरुध्यात्मिक पायान परमागमामृनरमा पिण्डे परमोघस्य पी मया पुरा हर . १ . १ १ १ २ . ४८१३८४ ४३११०४० १ . ३ २ ५३ १९८ M १ A १ 16 २०२ १ , २ , २ . १ १ ·विणकाररचितरानुनम 7 भाा पूछ श्लोस. २ १८० १४८७ २०८ २ १ ८. . " ३२७ ७९८ १ २ १ १ १ भाग गृछ यसर ७. १६३७ प्रमाणान्तरभाव। १०॥४ प्रमितरपि भेदन . ५२६ १२४ प्रमेयपरिगुद्धिभ २७ प्रयोगायदु मुख्य प्रयाजस्मसादय १.१ १९२ प्रयोजनविदोषाश्चत् प्रयादातररागिर २५२ प्रवृत्तिरिति चनास्था ८८७, प्रवृनिविषयत्व न २०४ ६०३ । प्रग्नसत्रापि तुल्यश्चत् ४ ४३६ पसिद्धेऽपि विवाददचेत् ४२. १००८ प्रसिद्धानुभप हीदम् ३६२ १८२५ प्रागशतस्य पश्चात्तस्य ३७८ प्रागुतस्तर दोपश्च १०७७ प्रागेर ब्रह्मवादोऽपि ३०६ १५९० प्राम्बोधिमागात् २ १७२६ प्रानिणयोऽपि मा भूच्चत् ०७० प्राणिना तयारज्ञान ०७३ (८० प्रामाण्यवादस्तनाग ४७७ प्रागाण्ये तस्य सामर्थ्य १ ६३ २१२ ९२ २८५ . १ १ १ प्रत्यता तस्यामिन प्रत्यक्षता तत्तस्य मस पेयमेव प्रायशर भिदा प्रयाग तयम् प्रयातस्य वित्ती मयभादपि तदिन प्रयभादेरपि स्वाय प्रत्य गदेव निथ्य पत्य सामयारेयमभि। मयान्तरमायन भयरेण हि तादालय प्रयोणावयुद्धेऽपि प्रयरेणोपरयोऽपि प्रयो पि विवाद प्रयभियानशारा प्रयधनियतातिरने प्रयाकार यदिशा प्रत्यासत्या रा वस्येय प्रयुलरसगतत्वे तु प्रथमस्यानुमानस्य प्रथमोल्पनादेव प्रपश्चातद्विवरचत् प्रप- वो या यमिनोऽपि प्रा घनिमित्ताच्यत् प्रमाण चत्र यवम् प्रमाण तुन तनास्ति प्रमाणनिरपेशस्य प्रमाणाधस्तुच्याऽयम् प्रमाणभावनिमुक्ती प्रमाणमतरेणापि प्रमाणमेव तस्यापि प्रमाणावरहाधायम् प्रमाणविषये तस्मिनुप प्रमाणराड स्याव्याघात प्रमाणसिद्धमप्येतत् प्रमाणस्य निषेधात् प्रमाणस्यैव वक्तव्या प्रमाणात प्रारमिस्तु १३९ ४२१ २४७ ६७१ २ २४ २ १७ १४३४ १८ २ २८० १६७६ २ २८४ १६५५ 4. १ 9 930 9 ४६२ पर तदेव तस्यापि २ ७१२१८ १ १ . ३० १५२ १ २ " ३१ , a ४६४ ११०६ १३ १९७४ हिरधग्रहे तस्याज्ञान १ २६० पहिरथापि यचरित ३०४ ९७७ पहिास्तुपरिडाद वाध्यता प्रतिभातपि ५३० १२०८ बुद्धिन चनर पश्यत् ७९ २८ बुद्धि कार न पायस्य १३५ ४१० बुद्धिरेका न चत्तस्या १ २१६ ६१८ बुद्धय तराहते ता च पश्यन् १ २६७ ७०३ | बुद्धश्चत यमप्य यत् २३४ ६५३ 'वोदितयमावेच १२७ ३९० पोधावरणावरपवेचि ये २१६ ६१७ वा तच्चेत् समर्थ न १ ब्रहाणाचेन तलायम् १५८ । ब्राह्मणत्वपरिभानम् १ ३२५ ७१८ नाहाण्यमाप सामा यम् २ १०११४२२ २ २६४ १६२३ २ २७६ १६४४ १ ५३० १२०७ १ २ २९१ १७०० १ १ ५१२ ११७० २ ३८१३१४ १ ५०० ११५० ·४०० न्यायविनिश्चयविवरणस्य १ भाग पृष्ट इला०प० १ २६८ ६९७ २ २७४ .७०७ २७९ ७२१ .. १ .. १ १ १ ३८ १ २ २ ७९१३८८ A १ . २ २ १ ४५४१०९२ १०८ १ १ भ भाषान्तर समारोप भाषामोधरूपेणैव भावित्वामाश्तित्वेन भाविद च पृष्ठ भावपु हि विना कार्य मिन्नस्त्वतिशयस्तस्य भिन्न वस्तुनि सम्बन्धात् भृत चंदाधिपत्यञ्च भूयोभेदनयावगाहगहन भेद एवं नयस्तस्य भेदकल्पनयासी चेन् भेदरूपानाथात्मादे भेदश्चेत् तत्स्थ तस्य भेदात्मनस्तनो यत् भदाभेदात्मरत्व तद् मंद गवाधान्ना चेत् भेदेप्येष नया स्माद् भदे सत्यव यल्लोके भेदोपाधिहि तद्भायो भागाभावे स्वत सिद्ध भोगादलिङ्गतः पूर भागेनैकेन सपाम् भ्रमादप्यभ्रमाभेदे नमोऽपि विभ्रभादेव भ्रान्त यहिस्ततो शनम् भ्रान्तमेव तदिष्ट चेत् भ्रान्तिमान बद्दिश्चान्त: म मगलादेव यत् सिद्धम् गणी प्रशाशविर मन्दालेमन्वयादों मनस्तेन्यन गमनात् गरीच्या जलवसस्यासत मनीमगमुपायश्चेत् मानमेवस सम्यक्त्वे मानायंदपरिमाताद् मा भूदेववदिश्वे मा भूमिदन रहन्ना भाग पृष्ठ श्लो०सं० मायामरीचिप्रभृति १२७ ३९१ | मिथो न तासामेस्त्वम् २ १७ १२३६ | मिथो व्यावृत्तयोबोधि- १ १०७ ३११ | मिथ्याशान ततः २४ ८६ | मिथ्याजान तथा दान ४१८ | मिथ्यागनबलेनव २ ३०९ १७६७ | मिथ्याज्ञानमपनान्तात् १ ५५ | मिध्याशानमशत चेत् १ २७८ ७१२ | मिथ्याज्ञानाद् विवेकरचे २ ३६९ ३ मीमासमादिभिस्त- ३४० ८५१ मीमासमदयालन ३७४ ९१० | मुक्तात्मनोवि किन्नर २ ९२ १४१५ | मुत्तानामपि तन्वादि- २ ३३ १२९१ मुक्तिः समारतम्तस्मिन् २ ३०७ १७५९ | मुसात्त प्रतिविम्यानाम् १६८ ५३० | मुख्योऽसावपापा ३५८ ८८ मृपा बुद्धिराद् द्रव्यम् ३५८ ८९० मोहो मोहाविरोधान्न १ ३७४ य १ यच श्रोतुः प्रवृत्यन १ यचामुज पलनादि २३४ ६५५ यतःशब्दस्य सा हेतु २०३ ५९० यत'शून्यप्रादन ८६१ यत सम्बन्धिनोट-यस्य २ ९१ १४१२ ! यतो नरसमादेशा १ ५०३ ११६६ ! यतोपि विभ्रमज्ञानम् यतो वेदम्य नित्यस्य १ याप्यावारशिष्ट्य १ ११. यौव योगमध्यक्ष २ २९१ १७०१ । यत् बुद्धि जन्म प्रत्यक्षम् १ २७४ ७०६ । यत्साशत्यादिदोपस्य ८३ २७३ | तत्सामान्यविशेषम्य १ १३९ ४२२ यत्सूनमारसलिल. १ १५: । यथास्थन्दित्तस्य- ८२ २६३ | यथावल्पनमरत्येर यथा चाचानस्थापि २ यथा चाशेपरणांना यथा तदनम सत्व १ ५५ २०३ २ ar . ३२३ १८०० १ २ २२५१ १६०२ १ १ १ यकृत कीर्तिना १ १ ३ १ १ १ १४४ ४३९ ८८७ ३८० १ १ .. ४ ४० २ १ १ १ ३६० ८९९ २ ३१११७०८ २ १ ·. .. १ १ १ १ २ १ " वियरणकाररचितश्लोकानुफमः ४०१ भाग ४ शयन भाग पृष्ट इलो०० गया न मायभिशाराम १८६ १९४३ येणामस्ति गुणेषु सस्पृहमतिः १ २ ८ यथार्थत्ये स्वतः म २ २२० १५४३ यकान्तकृपालभिमंग गया विरोधमुद्रीय २९७ ६२५ योगाभावे कर पुसि २ २८० १६६८ यथास्वं प्रत्ययापेक्षाद् ३५ १११ योगिनः परिपश्यन्ति २ यक एय बोधारमा ३४१ ८५३ योग्यः प्रागपि गन्दचित् २ ३०५१७४३ यर तम्लियामेर ३६० ८९६ योग्यतय यदि प्राप्ति १ ५३८ १२१५ यमुष्टानवेयर १ 16 गायेन यते भोगो यदर्थशानमालोका १ २८९ ७३२ योगपतं च मयस्मिन् ५ ३५८८८२ यदापि नास्ति तम्मान र यदा पाहायदेवायम् रूपरानाभावाचा २ २४ १२७० यदा मध्यम तदा २ ८:१।०३। रूपमानायभारा तद- १ २८९ ७२९ यदाति मालशन रूपयापि रात्तस्याः पदि करपायधामा ও ২৮ বিশী মিমি १७१ ५३६ यदि चाभ्यासतो ११० ३२४ स्याद्यपक्षता ७८ यदि तन न तद्रूपमिनार्थः २७, १६४२ मोनिगननात्तस्य २८८ ७२८ यदि नदयसान्निध यदि तद्वेदनात् पूर्व मस्ति २ २८:१६९४ लिजमानस्य तत्माभ्यशानत्वे २ २०२१५२६ यदि तद्वंदनेनय ६७ २२३ लिगत्याचे २ १८.१४८५ यदि तस्य परित्याग २ ४६ १३१९ वि तदविनाभावार २ यदि तस्यापि तदिवं २ २५११६०० लिङ्ग तायदनादर्य २ ३२२ १७९५ यदि देशकलाव्यापि १२ १४१७ लिङ्गतोऽपि न रास्यास्ति यदि नीलस्य तशाना २८८ ७२५ लिङ्गालिनिविभागेन १ यदि प्रमाणती तुः २ १८३ १४९४ लिलाटिगिनि विज्ञानम् १ ३३१ ८२७ यदि प्रमाणमेक १ २९ लिहून चैत्यरानाध्य २ यदि मान्यः प्रसिद्धस्त ३४२ ८५८ लोकधिमनाहत्य १ यदि पिया धाभावी १३.० ७६२ लोकप्रसिद्धमप्येतद् यदि सर्वममाणाना १५७ रोपप्रसिद्धितरतेपाम् यद्यक्रमेण बाहरयाय- लोकस्य यत्तदेवेष्ट २ १.८४ १५०७ १ ३.० ७४६ लोकाभिमाय एवाय १ यद् नहोव पर तत्यम् ५ व यदिद्यादर्धकार्यत्व ६७ २५९ यतव्य वस्तु तद्बुद्धि १५०२ ११६१ यस्यास्त्यावरण १ २७ यस्यविद्यमानेऽपि २७९ यस्य यमलमस्ति २ ९ यस्य विदितत्यापि वनादौ स्थूलमवित्तः या प्रागनिका दृष्टिव्यवसायस्य २ १६७ १४७९ । वर्णज्ञानबिलोपेच २२३ ६२९ युक्तिरन्येव वेदाच्ने १ वर्णवद् ग्रहणाभावान्न २ ६२१३७४ २ १४२ १४६८ वर्णवान् कतरो नादः २ ६२ १३७२ युगपदस्थ वक्तव्यम् १ ४३६ १०३८ वर्तमानपुरोपर्ति १ १९१ ५६५ | वर्ग विदाय गद्येन २ १ ७ ५ १ ३ १ यद्यने कस्वभाव तद् १ या व्यातिपिशनम् १ १ १ ५ युक्तिरप्यन्यया युक्तया ar येन ततिपय कुर्वन् ·४०० न्यायविनिश्चयविवरणस्य १ भाग पृष्ठ इला०सं० २६८ ६९७ २ २७४ .७०७ २७९ ७२ १ १ .. १ १ १ १४४ १ १ १ १ २ ७९ १३८८ १ २ २७९ १६५९ २ २२११५५५ २ . २ १ ४५४ १०१२ १ १ भ भाषान्तर समारोप भावावयोधरूपेणैव भानियामालितत्वेन भाचिदगा च पृष्ठ भावेषु हि विना कार्य भिन्नस्त्यतिदायस्तस्य मिन्ने वस्तुनि सम्पन्धान भृत चेदाधिपत्यञ्च भूयोभेदनयावगाहगहन भेद एव नयस्तस्य भेदकल्पनयाऽसौ चन् भेदरूपायाथात्मादे भेदश्चेत् तत्स्थ तस्य भेदात्मनस्ततो यद्वत् सदाभेदात्मस्व तद् भेदे गमाववन्नो चन् भेदेऽप्येप नय परमाद भेदे मत्येव यरलोक भेदोपाधिहि तद्भायो भोगाभावे स्वत सिद्ध भोगादलित पूर्ण भागेनैकेन सर्वेपाम् भ्रमादप्यभ्रमाभेदे प्रमोऽपि विभ्रभादेन भ्रान्त बहिस्तता नम् भ्रान्तमेव तदिष्ट चत् भ्रान्तिमान हिश्चान्त म महादव यत् सिद्धम् मणी प्रकाशचित्य गन्दालोमान्वयादा मनलेन्यत्र गमनात् मरीच्या जल पत्रावस्यासत महीमसमुपायरचे मानमे स सम्यक्त्वं मानाचेदपरिमाताद् मा भूदेवमुनिश्चेन् मा भूनिदनयदेतना भाग पृष्ठ इलो०स० मायामरीचिप्रभृति १२७ ३९१ मिथो न तासामेश्त्वम् ૨ १७१२३६ मिथो व्यावृनयोगोंधि मिथ्याज्ञान तत १ ८६ | मियाजान तथा शने मिथ्याशनबलेनर २ ३०९ १७६७ मिथ्याज्ञानमपटान्तात् २१ ५५ मिथ्याज्ञानमशक्त चन् २७८ ७१२ | मिथ्याजानाद् विवेकश्चेद् ३ | मीमासकादिभिस्त- ३४० ८५१ मीमासरादयस्तन १ ३७४ ९१० | मुक्तात्मनोऽपि किन्नैव ૨ ९२ ५४१५ | मुनानामपि तन्वादि २ ३३ १२९१ मुक्ति ससारतम्तस्मिन् २ ३०७ १७५९ मुसात्तत्प्रतिविम्यानाम् १ १६८ ५३० | मुख्योऽसावपरेषा ३५८ ८८ मृपा बुद्धिराद् द्रव्यम् मोही मोहाविरोधान्न १ ३७४ १ यच श्रोतुः प्रवृत्त्या २३४ ६४९ / यद्यासुज क्ल्वादि १ २३४ ६५५ यत शब्दस्य सा हेतु २०३ यत शून्यप्रवादस्य ३४२ ८६१ यत सम्बन्धिनोऽन्यस्य २ ९१ १४१२ , यतो नरसमादेषा १ ५०३ ११६६ यतोऽपि विभ्रमज्ञानम् ५२५ १२०० यतो वेदस्य नित्यस्य १ ५०३ ११६५ ] यकृत कीतिना यत्राप्यावारवैशिष्ट्य ३ ११ यौव योगमध्यक्ष यत् बुद्धि जन्म प्रत्यक्षम् १ २७४ ७०६ यत्साशत्वादिदोषस्य ८३ २७३ | तत्सामान्यविशेषस्य १३९ ४२२ यत्सूनसारसरित १ १५९ यथास्यन्चित्तत्त ८२ २६३ | यथाक्रूपनमरत्येर यथा चाचेतनस्यापि यथा चारोपपर्णाना १९९ ५७। यथा तदनम सच -७ २ १ १ १ १ २ १३४१४६४ ३२३ १८०० २ २० १२४५ २ ३३१२९४ २ २५१ १६०२ १ ३८२ ९५१ १ २८ ३०८ २०३५८१ १ १ २०३ ३७७ ९२८ १ १२१ ३८० १ ४ २ २१ १२५७ १ १ १ १ १ १ १ ७८ १ ८९९ २ ३११ १७७८ २ १२२ १४३९ १ ·विवरणकाररचितश्लोकानुक्रमः ५०१ माग पृष्ट श्लोक्स १ ८ १ ૨ २८० १६६८ ६६ १३८१ २ २ ५३८ १२१५ १ ५ B५८८८२ र १ २ २ २ ३२४ १८०१ १ १ १ २८८ . . माग पृष्ठ ३०० यथान प्रत्यभिज्ञानम् १ ४१६ ११४३ येषामलि गुणेषु मस्पृहमति यथार्थत्वे खत सर्च २२० १५४३ येरेकान्तकृपाभिर्मम यथा विरोधमुद्रीक्ष्य २१७ ६२१ योगाभाचे कथ पास यथास्य मत्ययापेक्षा १ ३" योगिन परिपश्यन्ति यधैक एव योधात्मा १ (३ योग्य प्रागपि शब्दश्चन् यथैर तम्नियामेऽपि १ १९६ योग्यतव यदि पाति यदनुष्ठानयर्य १ २८ मी येन यद्यते भोगो यदज्ञानमालोवा १ २८९ ७३२ यागपोच रात्यस्मिन् यदापि नास्ति तरज्ञान यदा बाह्यवदेवायम् ५०३ ११६३, रूपनानायभावाश यदा भयन तयाय ११.०३ । रूपमागावभास तद यदास्ति राक्रज्ञान ९३ / रूप यद्यपि रावस्या যদি কানাৰী २ ३२ १२८४ रूपादिभ्यो विभिन्न चेद यदि चाभ्यासतो ११० ३२४ रपाद्यनक्षत यदि तत्र न तद्रूपमिरार्थ २ २७. १६४२ सोनिपतनात्तस्य गदि तवयसान्निध्य यदि तद्वेदनात् पूर्वगलि २ २८९१६९४लिज्ञानम्य तत्साध्यज्ञानवे यदि तद्वदनेनैव ६७ २२३ ' लिहत्वाचे यदि तस्य परित्याग ४६ १३३९ लिन तदविनाभावात् यदि तस्यापि तद्वित्व २०१ १६०० लिन तापदनादश्य यदि देशलान्यापि २ ९२ १४१५ लिङ्गयोऽपि न तभ्यास्ति यदि नीलस्य ताना २८८ ७२५ लिनलिङ्गिविभागेन यदि प्रमाणतो रेतु १८३ १४९८ लिङ्गालिङ्गिान रिनानम् यदि प्रमाणमेक २९ लिनेन चेत्प्रसङ्गोऽय यदि पाच्य प्रसिद्धस्त ३४२ (८ लोकदृष्टिमनाहत्य यदि विद्या पृथग्भावो १ ३७. ७६२ लोकप्रसिद्धगायत यदि सप्रमाणाना २ १.७ लोकप्रसिद्धितरोपाम् यदाक्रमेण ह्यस्याय २ २६४१६१९ लोगस्य यत्तदेवेष्ट ययने कस्वभाव तद् ७४६ लोगाभिमाय एय यद् ब्रह्मर पर तत्वम् ४७३ ११२३ व यद्विद्यादर्थमायंस ६७ २०९ वक्तव्य वस्तु तद्धि यस्यारत्यावरण २७ ९५ वचस्यविद्यमानेऽपि यस्य हृयमल्मस्ति २ बधस्य विहितस्यापि यादृश व्याशिविचनम् धनादा स्यूल्सवित या मागमनिरा दृष्टि यवसायस्य २ १६७ १४७९ | यज्ञशनबिलोप च युतिरन्येध घेदाच्चेन् १ १२२ । वर्णक महणाभावान्न युतिरप्यन्यथा युक्त्या २ १४२ १४६८ वर्णवान् कतरो नादः युगपद्वस्तु वनव्यम् १ ४३१ १०३८ । वर्तमानपुरोवति ५६५ । वर्ग विहाय गोन २ २ २ २०२ १५२६ २ १८० १४८५ २ २ ३२२ १७९५ २ २७१ १६३२ ११० ३२१ १ ३३१ ८२७ १ स -- १ १ or- २ १८४ १५०७ १ ar १ ५०२११६२ १ १ १ or १ ४९० १९४८ २ ar येन तद्विषय बुर्वन् ·विवरणकारगचितश्लोकानुक्रम भाग पृष्ट इलोमा ३ २०१२५९ ८७ ०२ २०३ . १ १ ०४९ २ २ १ (४३ ४७६ ११२४ १ १ 9 . . , १ P .. १ १ २ १ भाग पृष्ट स्लोस विशेष एव तनास्ति व्याहारप्रासद्ध नेत् विशेष परपनातश्चेद १३७ १४६६ ' व्याहारप्रसिद्ध्या चद् विशेषतहणे सिद्ध २०४ ०१ व्यवहारमतिरम्य विशेषाग्रहणे तच्च °/ व्याख्यानुनास्ति चेन् विगेपारमापि शक्तिश्चेत् २ ३६ १३०१ व्याख्यानादिमहायाच्चेत् विपापे नया नीले ७३१ व्याख्यानरत्नमालेय विदोषस्याप्याक्तत्व १८० व्याध्याग्रहेऽपि गोत विश्वभेदमृपा या १ ३२० ७५९ । व्यामोहाच्चेत् कय तेन विस्तीर्णदुनयमयमयला-धकार १ १ २ व्यावृत्त चैन तद्वता विपयाकारवादेऽपि ७३३ व्यावृत्त तन्न चेद् द्रव्य विषयान्तरसम्वार २६६ ६९२ , व्यावृत्तबुद्धिरेतुत्यात् रिपये सति तज्ञान २१२ ३३३ ' व्यावृत्तमेव तत्तस्मान् विषये हि गृहीते २ ११६ १४२७ व्यूहादुत्पतितस्तत्र विषरूपे हि बायाथ ३३९ ३८ वृत्यादिव्याहारश्चेद २४ ८१ | शतिघरो वनित्यत्त वृद् यादिव्यतिरेरण २ ३०७ १७.४ शक्तिमत्व विहायान्यन वृद्धिहासादितादात्म्य २ ३०७ १७५६ गतिविपाणिनश्चेत् वेदन तत्पशभिन्न १० | शतिसादरयतस्तेषाम् दन न स्वतस्तस्य ६२६ शक्तिसाम्य च सामान्यात् बदन व्यूहरूप चेत् ४०७ १००४ शक्तिस्तस्य तदायत्तान वेदने तु ततस्तस्य ०१४ ३६४ गतीना यदि भिन्नत्य वेव नानास्वभावेन ४.७ । गत्तेपि च तद्व्यक्ति बेयमेनस्वभाषेन १४९ ४५. शत्तरेव यदि गान वेदस्य नियतार्थत्वात् ३. ११० ' अनौ तद्व्यत्तिकारिण्याम् वेदोऽपि शक्तिसम्बन्धादुपारी १ २० १०६ शब्दहरिकृतेनापि पंदोऽपि शक्ति सम्बन्धाद्धेतु १ ५९ १०४ शब्दप्रात्तसङ्केतात् लवण्याविशेषाणा २ ३०६ १७५२ गन्दश्चेट व्यञ्जकाद् वैशाच यथा तस्य ४४० १०८१ शदश्चेदात्मनस्तत्व ध्यत्त तत्साम्यहेतु ३७ १३०३ शब्दस्य तद्विवेसच्चेत् व्यक्तरेव दुलालादिस्तेषामपि २ ३०६ १७.१ | शब्दस्यैा स्वभावेद व्यक्ताव्य विभागस्तु ८०० ११५६ | शब्दाच्चेत्तदनित्यत्वात् व्यक्तिवत्तदमिनस्य २ ६२ २३७ . ( दान्दादिद्रव्यमेद घ्यक्तिस्तस्मादमिना चेत् २ २०९ १७३८ शब्दादिवस्तु दुद्राव व्यक्तिपंग च सामान्य २ ६२ १३७९ । शब्दार्थचिद्विवव व्यक्तीनामे रमेशयम ४० १३१४ शरीरप तस्येदम् व्यत्तिक्रूिप तट ४७९ १५३. शालिपीजरिपर्सन ययमाने मिनेन ४४१ १०६४ सालगुणानिामा सम्पद्ध परधान विजातीचे ३७४ ९३० गुहस्य दगने यत् व्यगायोऽपिलोरस्य १ ३५८ ११ । गुरुले गुगविश्त्यस्य ८४७ २७ १३०२ ३०५ १७४ १ १ १ १ १ २ २६ १३०० a २ ૨ २ ३१७१७९० १ १ ३३२१८६ २ २ . . ४३५००० १ २ . 9 . , १ ३२८ ·८०५ पिरणकारराचतश्यकानुनम १ १ भाग पृष्ट दरोसा ३२ १७४ ८४३ ५ ४८ ४३८ २ १ १ . १ ४२३ २ २ २ १६ १२३५ २८० ५ १ १५७ ०२ १ १८० " . १ २ २ गहायान पाने पि २७ M 4 १ २ २४१२६६ १ १ ३०० भाग पृष्ठ इलोक्स ४००१०१० रायसम्प्रतिपत्ति स्यात् ३२ १२८६ । सरस्माट व्यतिरेरित २०३ १७६७ सास्य वामान या ८७३ ११२० सरस्य गोदि म २१० १६७०गरस्यापि भग ३८ १३१६ गाप्यसनो १.४८ गरागना रशीतस्य ३२९ ८१ गाभेदा मर तद्वत् ३७१ गर्वपामपि कायाणाम सपिल्पस्मेवेद ४७० मविपत्तमाये सव्या प्रथमाना ३८७ ०६४ महायनियमेनन ६१ १३७१ साकल्येन सय वित्ति (३१ । साकारमेरासार तर ३७४ ०१३ | सामान साधो व्यर्थम् २७० १६.३ गये प्रत्यभिज्ञानम ३८०१/२८ ! माधा प्रस्ताभार ४७ ६७९ | साधाज्ञानतोऽप्येर ३७८ ०१५ | साधनादप्रयोगस्य साध्यरूप पल तस्मात् १५१ ४६४ साध्यसाधनभार ४४५ १०७६ साध्यसाधनसहल्प ११४ ३४३ | सानुमाना समारोपात् १४ ३४२ सापि कल्पनैया या २२१ १५४ सापि नास्ति तदाना चत् ३७ १३०८ सामग्री यदि शक्ति स्यात् ३२१ १८०४ सामनयेव न शनिस्तत २१३ १५३९ | साम ताहा तस्य २ २३८१५७४ सामथ्य ननुभावाना ९२ १४१६ तामातादृशात्तस्य ७१ सामथ्यात् परतस्तच्चत् ७३९ | साधिर पुनश्चित्त ३२५ ७/९ | साम्बधिकस्य चिवस्य सामा य तद्विगषेभ्यो १ १२६ सामा य पुनर यच्चेत १ सामा। यदि तद्रस्तु ४२४ । मामा यगुणकम १ ममवायविरुद्धस्य ममरायस्य नित्या ममवायम्प भारोऽपि चेतना ममायादगेदररेत् समया गानयमन समााशक्त्या सामायम ममानका भद्र समारोपनिषेधाचा ममारोपप्यपच्छेद ममुघर पथ तस्मान ममुचिताम्तदहम् गम्रद्ध एप सयाग मम्मयो पसनया सम्म धरथने प्यम्य मम्र धारणे युति गम्म धानालिटर मम्य पादेव दाग गम्बधिभ्या 7 मम धम्तस्य सामधे सति यत्तेपा मायधोनाड्य एशि सम्बधोऽपि तया तम्य सम्म धोऽपि यदि द्विप्रा सम्भूयैव विचारल सपस्तापदनुस्यूत मपस्यानुपयोगदचेत् मपाशानाद् भयाम्यासे सशचेन वत्तव्य सवर विद्यमानत्वात् सम्व प्रसङ्गरचेत् सवदशित्यमप्येर सपनाम्ना विना पाक्य सवनरात्म्यमायात गर्वप्रयादिनामेवम् साथाऽथातर भायात् सपवित्पातीत तवम् सर्वव्यारयानुकूयेन सर्वव्यारयासमधे सर्वशून्यप्रसाद हि सर्वसद्वेदनेऽप्येव ० १२११ २४७ ६८० 10१३९४ २ २ १ १ ६३ २१५ १ १ १ . १२३१ १ १ १ २ २ २८२ १६७९ १३० ४३०१०३२ १ ४३० २०३६ १ २४३ २ २ . १ १ २०८ ७३८ २८४ १६८७ ar -०२ १ ३ ५ १ , ३ ४८ ६० १३७६ १८४ २०४ ५९७ १ १ २ .

·न्यायविनिश्चयविवरणस्य भाग पृष्ठ इला०म० १ २२ १ १ २ ८१२२९ १ २१ १ २ १ २ ७९ १३८७ २२९ ०४३ १ १ २ ३२४ ८०१ भाग पृष्ट इलोस.' स्वत सामर्थ्यशुन्यत्वे ६) स्वनो भिनल्पयन्यस्य २०४ ५९६ , सस्तो हि निर्मलजाने ३६ १२९८ सभावभेद एवायम् २ ३१७ १७८८ सभारम्नाहशस्तभ्य स्वभारस्तावास्तस्य ४८ १३४५ स्वभारादेव वेदम्य १८३ / स्वमताभिनिवेशादे ६६६ । स्वयमजानतच तन् ६३ ०१४ स्वरूप तस्य वृत्तिम्चे ३३१ १८" ' सरूपमानिर्भर ३ १३ स्वरूपवेदन यस्य २.० १.०८ स्वरूपादनिवृत्त तत् ८८ स्यरूपे निचयम्नस्य १५३ ४८३ स्वर्गादावपि तस्यैव ९२ २९२ स्वलक्षणस्य भने नेत् स्लपणे चामत्येर २ स्ववेदनेतरत्वेन ३३, १४00 स्पमिनिनियीपनि ३ " स्वमवेदनमत्य २४ मदनभागच्चन स्वमवेदनकरर बगामग्याम्नयो पर्न स्वहेनुयल्तस्तच्चत १ . a १ ४७६ ११२६ ९५८ ३०७ १७-८ १ १ .३ ४७९११४० २०४४० मामान्यदाने तस्य मामान्यपतिभामित्व मामा-यमनुमाय मामान्यम्पा निम्त् मामापरिषयात्तन मामान्यामारतादात्म्य गामा-गादपि मामान्यमनुमेय मामान्यस्यैर लिङ्गत्वम् माम्यमन्तरेणापि मिद्ध च साधन तस्माद मिद्धत्वाय समयामी मिद्धे पापप्रतिव्यम सिद्धे बदाययदिवे मुगतस्तत्त्चदशी चन् सरिणा म्पयमद मापि तत्र न चेदम्ति मा:पि त निरन्धाच्चत गायमित्यायादशभेदा गायत्रत्ययहना चत स्तुतिप्रयानन तिनिगिया स्थायिना तेन यर स्यात् स्थितिम्बभाग भाग्ने म्भूतश्चवपिनम्नन स्थामारासभागार कटकल्पधिपो प्येर स्मृनियन्यस्माद ममत्याचक्षणभदादा म्यामन घटविना स्यामा व्यपारण मदरसभावोलपम् मारपरगनाप का सभ्य पायाभ्या 71यथा भार पना दिमता म्पत एवारियर स एमासम्म नयमात न'मा परगमार १ १७२ १०० १४१ ८ २ १ १ १५७ ८० स्वदेतोस्तम्य च " ७२ सागमात्रापमित्यात ४४२ पापादपि यदशान म्यापित्तिविगेरेन ६०६ सालपान सामान्य .२३ ११.३ पेच्छानिपता सर १ १ , . - . २३ पारमाविमान दाएं ३६ हिनादिनादिनिमुनि ७६.३४ पादपि तस्थापनम्नन १२.४६हेतुनादर पर ३७ हेतु ताकाम् हताश्च दापन्नियन ३. 1.तर तन प्रामम् ४३८ १०६ मामापनाताया ७ २७.००० . . .

·न्यायविनिश्चय विवरणगतावतरणसूची अ १ पृष्ठ भाग 28 अन घूमो वथ ताव अक्षशनेरनुस्मृत्य [सिद्धिपि. पृ. ९७] २ [मी. श्लो. शब्दनि. लो. १८०] २ ३१५ अक्षादीना विकारो-य-[ ] २ ११२ अनाय पुरुषः स्वय मक्षादेरप्यदृष्टस्य न्यायवि० श्लो. १७९] १ २३६ [धृहदा. ४।३।९] अवायोगे रात्तालोकः [ल्पी. श्लो. ५] १ ६७ अनाप्यतीन्द्रियदर्शियोगिपुरुषप्रत्ययो अक्षीणशतिसरकारी येषा.. प्र वार्तिकाल. ११३९१] २ प्र. था. ११२००] ३ २६२ | अथ मारणशुद्धत्वात् असण्डताण्टचारम्भ । ४८१ [प्र. वार्तिकाल २३५१] १ ४०२ अगरुधूममहणेन तिरि. टी. पृ. १५२] २ १५५ | अथ तत्कालजै. पुमि अगोनिवृत्ति सामान्य मी. लो. शब्दनि २६५] २ [मी. श्लो. अपोह. लो. १] २ ५० अथ तादृप्यविशान अग्रहीते च देशादौ [प्र. चार्तिशाल.१५] १ [मी.ली. शब्दनि श्लो. २१३] २ ३०६ अग्निर्दहति नाकाम अथ तृणास्ति नगास्ति मी. मी. आकृ. २९] ૨ [प्र. वार्तिगाल, ११९० २ ३४२ अमिम्वभावः २ १८६ अथ भेदत्तधोरस्ति [प्र. या. ३३५] २ २५४ [प. वार्तिकाल. २१२४९] १ १०१ अजातस्य का तेन अथ रावेदनस्यैव [प्र. वा. २।३०४] •. यातियाल. ३३३३०] १ २६० अथान्योऽपि स्वमावेन अशातार्थप्रकाशो या [प्र. वा. १२३] [मी. लो. शब्दनि. श्लो. ५४४] २ अशात्वा चेदवश्य च अथात्य विद्यमानोऽपि [गी. लो. गन्दनि. श्लो. २४६] २ मी. भो. शन्दनि. श्लो. २५१] २ अचाननाशो या सश्याम अथार्थकारिता ज्ञावा [आतमी.ली. १०२] २ ३६५ [प्र. वार्तिकाल १r] ७३ अत एव चातीन्द्रिय (प्रश.मा.पू. १७४] १ ४० अथार्यारोपतस्तर अतत्त्व भावयन् भिक्षुः[ [प्र. वार्तिकाल. २२२४५] १ अतद्रूपपरावृत्तयस्तुमान [ J२ १९९ अथास्यतिशय. यश्चित् अवद्र्पसवृत्तवस्तुमान" [ ] २ १५२ [प्र. वा. ३११८२] २ २३३ अवस्मिन् तद्ग्रो भान्तिः अथास्त्वेव निर्विपत्यशानस्योत्पत्ति [सिद्धिवि. परि. २] १ [प्रश. व्यो. पृ. ५५५] १ अतादवस्थ्य विनाशो अदत्तादान स्तेयम् [त. सू ७/१५] [प्र. वार्तिकाल. २६१०५) १ १८५ / अदेड गुण [पा. सू. १।१।२] अतीन्द्रियेऽप्याफारो [प्रश. व्यो. पृ. १०७१ १८४ | अदेड [जैनेन्द्र १।१।१६] २ अतोऽतीन्द्रिय एवैते अपसगतित्वेन [मी. श्लो. शब्दनि. लो. ४५] २ ३०६ [ मी. मो. शब्दनि. दररो. २४९] २ अतो न रूप धर- [म. या. १११०३] अदृश्यानुपरम्मा" [गिद्वियि पृ. ३४८] २ २६ -- ७. १ ·द०८ न्यायविनिश्चयनियरणे भाग ] ] १ १ ३३८ । ४७७ [ . ८७ भाग एय अदृष्ट पश्यतीत्येत [ २ २२७ । अन्यथाद्रोमहर्षदिः [भ] द्रव्यमानेकद्रव्य च १ २६७ [म. यानिकाल. ३११२१] १ अद्वय मानमुत्तमम् । ३९. अन्यत्येप्येष दोपतु [प्र. वा. २130४] १ २४१ अधम्मादेव तेनाः अपस्गामान्य गेनुमानस्य [मी. गो. नि. सी. १८९] २ ३१५ [न्यायत्रि. पृ. २४.२५] २ १५२ अध्यारोपापादाम्याप [सदान्त. २५] अन्यथापरणे चास्य अनाग घहिर-तश [धी. सो. १७] २५ [मी. लो. १।१२० ९५०] १२९,३० अनमोः राम्प्रतिरक्षाः[प्र. वा. १२२२] . अनारमन्य अन्यथानुपरनाम् न्यायपि लो.१२] १ १८१ अन्यथानुपपन्न वमसिदस्य गी. मो. गन्दाग. गो. २५३] २ अनसमारो हिबा [प्रदागि पृ. ४५] [सिद्धिवि. परि. २] २०१६१,२१० अनिश्चितस्य न दर्शनम् [ J२ पन्यथा प्रतिपटस अनिर्धारित मात्रम [प्रसा.सा. २३३] १ [प्र. गतिमाल. ३/३३०] १ अनिपिद्धोपरगरपाभावासिद्ध अन्यथा यदाकारम् [प्र. था. २३८०] १ २८५ अन्नदेव सुग्न सस्प अनित्याको भाव [प्र. वा. १११३५] १ (प्र. वातिकाल. ३३३२१] १ ३६१ अन्यराजाभ्य अनुभूतार्थविपया [प्र. यातिकाल. ४।१९७] २ [म. वार्तिगाल ३१३३०] १ २६० अनुमानगपि नापरोक्षता अन्यस्मिन् प्रातसम्मन्ये [प्र. वातियाल. ३।३३३] [गी. लो. शब्दनि. सी २४३] २०५६,३१८ जनुमानस्य सामान्य यायस्यानुषकारिणः [प्र. वा. २१४१८] १ २६४ (प्र. वातिगाट. ३१२१] १ ३६० । अन्येन चेदन चैतन् अनुमानान्तराक्षेपाद् १ हर. वार्तिकार. ३६३२१] १ [म. वातिगाल. ११४;"] ७५ / अन्येषामदृश्याना हेतु [ ] २ २४ अनेकद्रव्येण समवायाद्रूपविशेषाच ३१४ | अन्योन्याभाररूपाणा- [वैदो. सू. ५।१।८,९] [हेतु. टी पृ. १०६] १ अनेर देशवृत्ती या अन्योन्याभाव पाश्च [मी, श्लो. गन्दनि. लो १९०] २ ३१६ [हेतु. टी. पृ. १०६] १ १४८ अनेन जीवनात्मना [छान्दो. ६३२] १ २ अन्वयाचनसामर्याद् व्यतिरेक्रय अनैशन्तिम्त्यपरिहारार्थ परमेश्वरस्य 1२ २३८ 11 २२२ अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् ३९१ अन्तहिर्मुसाभादि सिद्धिवि. परि १] १ २६९ [प्र. वार्तिकाल. २१३०८] १ अन्ते क्षयदर्शनादादावपि [ १ १५५ / अन्वयादीनि स्पाणि [ २ २०३ अपरदर्शित विषयास्तु अन्त्यस्य माथावस्थाभाविनी [सोटमि. पृ. १५४] १ [व. सू शा. मा. २।२।३६] २ ३४९ / अपारयन् वारयितु पृथग्जनान [ ] २ २५७ अन्साऽवस्थितेश्चोभय" अपुनरावृत्या गतस्सुगत. [प्रार. २।२।३६] २. ३४९ [ चार्तिकाल. पृ. १ (0) १ . १ १ ३६४ ९० [ [ २ ·भाग भाग पृष्ठ १ १ २ १ पृष्ट अपोद्धारपरिकल्पनया अर्थक्रियाकृते भेदे [ब्रहसि. २।७] [प्र. वार्तिकाल. २१३३७] १ ३९८ अर्थक्रिया न युज्येरा [लघी. शो.८] २ २३४ अप्रतीतं प्रतीतं चेत्त अर्थनियारामर्थे यत्तदन [प्र. वा. २१३] ? [प्र. वार्तिशाल. ११२०५] २ १३२ अर्थगण बुद्धि [न्यायभा. ३।२।४६] अप्रतीतान्यशब्दाना श१११, १।२१४, २०५३८ [मी. श्लो. शब्दनि. लो २५० २ ५८ अर्थाने निविष्टास्ते [प्र. वा. ३१७७] ४८२ अप्रत्यक्षस्योपलम्भस्य [ अर्थवत् प्रमाणम् [न्यायभा. १११] ११८२; १२२०९, १४६९, ११४८९; २॥३२४, २ ३६४ ११५३०; २।१५८, २ २६४ अर्थवत्राशत्वेन अप्रवृत्तिनिवृत्तीदम् [ ] १ [मी. ग्लो शब्दनि. लो. २५४] २ ४३८ अप्रेक्षापूर्वकारी स्यात् अर्थवद्ग्रहणाभावान्न [मो. लो. शब्दनि. २६२] २१६१,३२२ [प्र. वार्तिकाल. ११२०३] २ २७० अप्सूर्यदर्शिना नित्य अर्थवान् कतरः शब्दः [मी. दलो. शन्दनि. २६०] १६१,३२२ [मी. श्लो. शब्दनि. लो. १८६] २ अर्थसशयमेव प्रवृत्यह ] १ अभवत् सुगतः सरी सराणां ] २ २५७ अर्थस्य पक्षाकरणम् अभिन्न प्रतिभासस्य [प्र. वा. २।३०४] १ २४१ [प्र. वार्तिकाल. २११४६] १ १५८ २० अर्थस्यासम्भ[ अभिनवेदनस्यैक्ये [प्र. वा. २।२७८) २० १५२ | अर्थाना यश्च सामान्य [प्र. वा. २।३०] २ अभिलापससर्ग न्यायनिपृ. १३] १७६ | अर्थेन घट्यत्येना [म. या. २१३०५] १ २४० अभेदभेदात्मकमर्थतत्त्व | अथें हि वचनमप्रमाण [युक्त्यनु, श्लो. ७] १ [प्र. वार्तिकाल. ४।१७ ] १ अभेदस्यापरित्यागे अों यर्थ गमयति [ ] १ ३६४ [हेतु टी. पृ. १२५] अवयरा एव नावयवी अभेदात् सहशस्मृत्या- [प्र. वार्तिगाल. ११९९] १ १७० [सिद्धिवि. परि.१] १ ५२० अश्यविसंयोगमन्तरेण अभेदानित्यनानावे [प्र. यातिकाल. ११९१] १ [मो. श्लो. शन्दनि. २७२] २ अवश्यमेतदुपगन्तव्यम् [प्र. वार्तिकाल.] १ २८५ अभेदानुविद्धत्वात्प्रत्येरम् अपाच्यता श्रायसोपहनुः [बहासि. व्या.) १ [युक्त्यनु. लो. ४४ ] २ ३५१ अग्यासपाटयाधभावान्न [ ] १ ११० अविशात विज्ञात- वृहदा. ३।८।११] १ अभ्यासालश्यते अविण्या मृत्यु तीला [ईशा.लो. ११] १ [प्र. वार्तिकाल. १४] १ ७३ अविद्यया भवणादिलक्षणया अम्यासेऽपि भाविशनमनुमानम् [ब्रह्मसि. पृ. १३] १ १११ अपियाकृत एव [बृहदा या.१।४।११।४१] २ अभ्यासे भाविज्ञानयत् [ ] १ १११ अविद्या च [वैशे. ४।१।१] अयमेव च तस्य भौगो[ ] १ २३४ अविया माया मिथ्यानभासः अरूपेण च मिन्नत्वम् [ब्रहासि. ११३] ४५८ [बदारि.पृ.५] १ अर्थकार्यतया ज्ञान- अविनाशी या अरे आत्मा [प्र. वार्तिशाल. २/३८०] २८८ हदा. ४।५।१४] १ ४६५ ४७ १ ७३ ६४ १ १ ·म्यायविनिश्चयविवरणे भाग [ १ २ १ गृष्ट माग पृष्ठ अविनाशोऽनुवृत्तिश्च हतु.टी पृ. १०५] १ ४४६ आत्मनि शानजनने [प्र. या २२२१] २ अविभागोपि बुद्ध्यात्मा [प्र.पा.२।३५४] आत्मनि विज्ञाते समिदम् १।२५२,१।२५३,१।२६८,११३७०%, [बृहदा.४।५।६] १ ४६५ ११३८०,११३९२,२।२१, २ ३६५ आत्मान रथिन विडि[क्टोप. ३।३।४।२]२ २७६ अविसराद तस्मादात्मलाभात् आत्मानुभूत प्रत्यक्ष [म. वा. २।५४०] १ १९९ ] २ १४९ आत्मा स तस्यानुभा ३०५ अविसादनमभिप्रायनिवेदनात् [प्र वा. २।३२६] १ ३२३ प्र. वा. १।३] २ २७ ' आत्मीयमेर यो नेच्छे [प्रवा. १।३५७] २ ३४३ अविशेषोत्तौ हेतौ [न्यायसू.५।२६] १ २२१ आत्मेन्द्रियसन्निपात् । ] १ १२४ अवेद्यवेदकासारा [प्र. वा. २१३३०] १ ३०६ आत्मैवेद सर्वम् [छान्दो. ७।२५।२] अव्यवसितैरपि व्यवसायै [ ]१ १९९ आदैजैप [जैनेन्द्र. १११।१५] २ ३१९ असक्त सर्वम् [प्र. वा. २/४ ] ११३८६,२ १.७ 1 आय नित्तमहेतु न भवति [ १ १२८ अशस्यत्वाच तृष्णाया [प्र वा. ११२७६] २ ३३७ आधिपत्य विशिष्टाना अशरीर वा [छान्दो. ८।१२।१] [मी, दुलो आन्दनि. इ. ३०२]२ ११२ असइटितदृष्टिश्च [म वार्तिका. ४।१९८] २ आनन्द ब्रह्मणो विद्वान तैत्तिरी. २।९] २ २६८ असतश्चान्तराले य [वाक्य १८६] २ ३३२ आनुपूर्वी च वर्णाना असत. प्रागसामथ्यात् [प्र. वा. २४६] २ २५७ [मी. दलो. शन्दनि, इलो. ३०२] २ ३०८ असदभिधानमनृतम् [त.सू. ७१४] २ २५६ आति दीपक्षय विदु.[ ] २ अमामवाद्विपक्षस्य [प्र. या १।२७५] आभास एर च [ ब्रह्मसू० २।३३५०] असाक्षात्करणारे आभास एवैप जीय. [व.शा. २।३।२०] १ [प्र. वानियाल २२२४९] १ आम्नायत. प्रसिद्धिञ्च असिद्धः सिद्धसेनस्य [सिद्धिवि परि. ६] २ १८१ [ब्रह्मसि. १।२] १ असिद्धस्य न सिध्यति आरोपितो याकारो [प्र.वातिमाल. ४१२] २४९ [सिद्धिपि.द्वि. परि. २ १६१ आवरण तर्हि परमाणूना अस्तीयमपि या [प्र. वा. २१३६२] १ [प्र. वार्तिकाल. १११] १ अरथूल मनप [वृहदा. ३1८1८] २ आसिसिपादिविरहित [ ]२ २१९ अस्थलमनये (मन)[ यहदा.३१८८] ३४१ अधुलमन्ये हस्यम् [वृहदा. ३८1८) जाहुर्विधातृ प्रत्यक्षम् [ब्रह्मसि. रा१] अहेतोनित्यतेवा प्र.पातिार १११३५१ आरस्मिस्तहिं सर्ववस्तूना इत्यभित्र प्रतिभास हि [हेतु. टी.१९] २ [प्र. यार्तिगाल २२१४६] १ १५८ आकाशमास्वादयतः १ । इद तावदर वर्णवादी प्रश्व्य. आकाशमोत्रपक्षे नु [सोरसि. पृ. ३५]] २ ३२९ मी. दलो. शब्दनि. ५६] २ ३२७ । इदममरगुरुजंगी महात्मा [ J२ ११० आशास्थानन्ठाः [स. प.) इदमित्य विशनम् । आचार्यवान पुरुषो वेद ३०१ इदमियादि यज्ञानम् [छान्दो. ६१४२] २ ३३४ [प्र. यार्तिकार, २२४३]२ आत्मदर्शनीजस्य [प्र.या. ११४३] ३५ हद परखपलायातम् [म. या. १२०९) २ १ १ १८ १ श्रा २ २ १ १ २ ·भाग [ - भाग पृष्ठ इद सर्व यदयमारमा [वृहदा. २।४।६] १ ४६३ | उत्पादे हि सति । इदानीमेवमाकार- [प्र. वार्तिकाल.१।५] : ७५ उपयोगस्वामान्यो वस्तुमादि इन्द्रजापदिधु भ्रान्तम् न्यायवि, इलो, ५१] १ ७६ उपगबानगिचाच नान्यद् । २ इन्द्रियज्ञानेन [प्र.वार्तिकाल. २१२४३] १ ५२७ उपलम्म सत्ता [न कार्तिकाल.२१३८८] १ २६९ इन्द्रियज्ञानेन समन-तरपत्ययेन | उपलम्भ या म. वातिकाल. २२२४३] १ ५२५ । [प्र. वार्तिकार २।५४] २ १९४ इन्द्रियमनसी विज्ञान ] १ ६३, उपलभ सत्ये [प्रवातिकाल २०४] १ इन्द्रियमनसो विशनकारणम् उप्पायलिदिभगा हयाति (सन्मति.१।२] १ ४८४ [धी. श्लो. ५४] ९७ उपात्तभेदे माध्येऽस्मिन् [प्र. वा ३।१८८] २ १५ इन्द्रियमधेषु सविधरपक- उभयासारख्यास्य सवेदन [प्रश, न्यो. पृ. ४४] १ १८२ [प्र. था. २।३३७१ ९७ इन्द्रियाणि हयाना कठो. ३।३।४।२] २ २७६ प इन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न एक जावमजात च हितु. टी. १०] १ ४४६ न्यायसू० १।१।४] १ ५३५ एक पूर्वपराभ्या चे इन्द्रो मायामिः पुरुरूपमीयते [प्र. वार्तिकाल १३२०५] २ १२१ [टक. ४१७॥३३ बृहदा. २।११५] सवेदन तच्चे श१७५,१।३१३,११४६४, २ ३४ [प्र. वार्तिकाल ११२०५] २ १२२ इष्ट विरुद्ध काऽपि देश- एक प्रतिषेधहेतु [-यायपि. पू. ३९] २ २०० [प्र. था.३।५] २ १८९ एक एवायमद्वितीय [म बा. २।४] ३४४ यह पश्रित स्वसवेद्यत्वात् । J२ २७४ एकत्वमविरोधेन इहाकाशे बायुनिरिति [ब्रह्मासि २११८] ११४५३, ४६० [प्रश, व्यो. पृ. १०७] एकत्वे देशगेदोऽपि इह च यतो व्यवहारो। [प्र. शारिमा ३१३२१] १ ३६१ इह तन्तुषु पटः [प्रश. भा. पृ. १७१] १ ४२६ एस्य दृष्ट्ये भेदो हि (प्रथा २६१२६]९११४३, ईदृश या प्रकाशत्वम् । एषधानेग्धा च [ब्रह्मवि. १२] २ {मी. लगे. शू-य. १८५] १ १८८ एक्प्रत्ययगशस्य प. या. ३१०८] १ ५२८ एकप्रत्ययमार्थ- उनात्मच्युत- [म. वा. ३७२ ] ११४८०, २ ५१ बृहदा या. १४१११४०) २ ६४ । एवमुयमधरसाय उक्तो मार्गसदाभ्यास हमी इली. शन्दनि लो १८७४२ ३१५ [प्र. या १२२०७] २ २६६ एक्मेवाद्वितीयम् [छा दो० ६२।१] उत्पादेदोंपसक्षय. [. वा. ११४४] १ ३०७ एकवृत्तिविशेषः । १ १२३ उत्यातमूला कुरुत [म. वा. ११२५९ २ १६८ एक्सममे चोभया- योगद. ४।२०) उत्तरापरिवानानिगृह्यते । 1१ ३७६ एकसामप्रयधीनस्य [प्र. वा. ३१८] २ १९७ उत्पादट्ययश्रीव्ययुक्तम् त.सू. ५.३०] १ ४४१ एक्स्प विल्यमेव परस्य वैवल्यम् उत्पादस्थितिमझानाम् मासि. २।२४] १ हिरि.पृ. १८८) १ २८३ १९२ २ है ।

·४१४ न्यायविनिश्चयविवरणे पृष्ट 3 १ १ माग जातस्यापिन भारस्य तचाव्यभिचारकारण [म वार्तिकार. ३१३३०] १ २६० [हेतुनि. टी. पृ. १] २ १९७ जात्यादेविन तच सर्वत्र बुद्धिरूपमध्या- जात्यन्तरतु पश्यामा [प्र वातिमाल. २।१७०] १ [सिद्धिति. परि. २] २ ९ तजन्यविशेषग्रहणे [तुति. पृ. १५२] २ १५४ जाति सर्वत्र दृदयेन [प्र वा.स.३।१८] १ २४६ ततः स्वभावो भूतात्मा जारस्य रात्रिदो भान्त सिद्धिवि.पु.३५३] १ १७१ [प्र. वार्तिकाल ११२१२] १ जीवाजीवासनसन्धसबर- [त. सू. ११४] २ ३३४ रानो न परमार्थोऽसौ जीवानामप्सहायाशादा- [प्र. वार्तिकार ११९] १ [सिसिवि. परि.] २ २५२ । ततो नार्थक्रिया सा चेत् प्वरादिदामने काश्चित् [प्र. वा. ३१७३] १ ४८० [प्र. वार्तिगाल. १।४] १ यतैकत्वा यथैवासी ततोऽपि विशेषणविटोप्यत्वेन [ ]१ १२१ [मी. लो. दशब्दनि. टलो. २७०] २ ३१४ | ततो भाव्यर्थविषय शान पर्थावभासत न था. २४२०] १ २६५ [प्र. यातिमाल. १११] १ शान प्रमाणमित्याहुः सिद्धिवि.परि १०] १ ६६ | ततो यतो यतोऽर्थानाम् [म. वा. ३।४०] १ ४७९ शानमपि स्वर देणाप्रतिपन्नम् ततो यो येन धर्मेण [प्र. वा. ३१४१] ४७९ (प्र. वार्तिकाल. २१२१२] । २६८ । ततो रक्षभेदेन [हेतु. टी. पृ. १०५] १ ४४६ भानवान् मृग्यते पश्चिन् [प्र. वा. ११३२] तमपलमित्यस्मान् [प्र. वा. १२२८०] २ ३३७ २२५९, ११५३३, १२३, २ २१६ तयालेनैव तत्काल [ ] १ ४६८ शानशब्दगदीपानाम् [प्र. वा. २२४१७] १ २६३ तकिमिदानी हेतो. सामर्थ्य ज्ञानस्य तद्विवित्त हितुषि. पृ. २.८] २ १७९ [प्र. वार्तिसाल.२।२४९] १ तत्व भावेन व्याख्यातम् ज्ञानस्याभेदिनो भेदप्रतिभासो २६७ [२. सू. ७।२।२७-२८] १ ४१७ [प्र. वा. २२२१२] १ २७४ २९८२ २८० शानस्य च वाचोऽय तत्वमसि छान्दो, ६८७) १ [सोटसि. पृ १५०] २ ३३१ २ ३३४ शानान्तरेणानुभयो [प्र. वा. २।९१३] तत्र द्रव्यत्समनेस्वृत्तित्वादासा शानाभाये क्थ ज्ञेय आप्तमी. का. ३०) १ ११३ शानेऽभासते तेन हितु. टी. पृ १०५] १ तत्र द्रुतादिभेदेऽपि शान्यज्ञापस्योभदात् [प्र. वा. ४|११८०] २ [मी. दलो. स्पो. लो. २२] २ ३१७ मेयस्वरूपस रित्ति [प्र. वातिल. ११] १ ३०३ तर द्वौ वस्तुगाधनी [न्याय वि. पृ. ३९] २ १९२ यो शेये यथम: स्या २ २०० [योगवि. सो. ४३१] २ २९४ तर प्रत्यक्षतो शाताद्दाहाद- शेयेन पिना ज्ञान [ 7 २ ३३२ [मी. श्लो. अर्था. ३] १ १८८ ता शौद्धोदनेरेव न्यायवि श्लो. ५२] १ ७६ त एव तेपा सामान्यम् [प्र था. ३१७८] १ ४८२ तर सम्बन्धमारेण त गुरुसनाचारिरिशिष्ट- [मी. दलो. शब्दनि. २६६] २ [न्याय ४।२।४८] २ २४३ | तनादर्शादिषु मुखम् [भा] १२४ तच्चानुमानमध्यशात् [प्र. वार्तिकाल. १३५]१ ७५ तनानुभनमानेण [प्र. वा. २।३०२) १ २४३ १ or १ ·अवतरणाची ४१५ मात ० ] or [ * [ ३ पृष्ट । भाग पृष्ठ तनापि प्रतिभासान्तगतमेष तदवस्त्यभिधेयत्वात् । [प्र. वातिकाल.३३३३३] १ ३९२ | तदानार हि रावेदनमर्थम् तमाऽयमूर्धता सामान्य । ]" [प्र. वा. २१३०४] १ २४० तनावयपयोगित्व तदाकारक्युद्धिवेदने [मी. लो. वन. दलो. ३५] [प्र. वातिमाल. २।४८५] १ २२४ तक गोत्र युविशात् । ] १ १२१ | तदात्वसुसज्ञघु [ ] २ ३३९ तपस्यायभावेन [प्र. वा. २।२१३] १ २६८ तदा भावप्रसिद्धीच तव तद्विरुद्धार्थ [प्र. वा. १२२७३] [प्र. वार्तिमाल. ३३३०] १ २६० तत्रामागफलहेतु [ तदुत्तम् [शात्ररभा. १।१११८] ૨ तत्समुदाये शरोरेन्द्रियविषयसज्ञा तदुपेक्षिततत्त्वार्थ [म बा. २१२१९] १ २ ९३ | तदेकान्तोऽर्पितानयात् तस्वभावमहाद्या धी. [प्र. या. ३१७५] १ ४८१ यहत्त्व. श्लो. १०३] १ ४३७ तत्ससगांत्तथास्त चेत् तदेव च स्यान्न तदेव [बहत्स्व. श्लो. ४२] २ २४९ [प्र. वार्तिशाल. २१३२९] १ २९६ / तदेतदतस्मिलग्रदो भ्रान्ति. तथा च मुख्यः कारराव्यपदेशो [ ]१ ४१३ J२ तथा नाना कियाहेतु [ब्रह्मसि. २।९] ४९८ | तदेतत्प्रेयः पुनात् मेयो [बदा. ११४८] १ तथाभूतसत्वग्रहपरित्यजनाय तदेतत् ब्रह्मापूर्वमनपदमनन्तरमनाह्यम् [प्र. वार्तिकाल. १११९५२ २६२ [वरदा. २।५।१९] १ तथा मिनगभिन्न ग तदेवा-यत्र नास्तीति [मो. श्लो. शब्दनि. २७१] २ ७३ [ वाति माल, ३।३३०] १ २६१ तथाविधस्य भावस्य [ ]२ १६५ तदेव स्वरूपे प्रमाणमितर तथा सति परापरदर्शनाना [ १ १४७ ] २ तथाहि-यदि साक्षात्कारणमर्थस्य तदैव चोतिस्यास्य [प्र. या. २।३०४] १ २४१ [प्र. वार्तिकाल. २।२४९] १ २०० तथा बलिद्गमानाल [प्र. वा. २११०५] १ १८४ | तदैव तेन रूपेण [प्रथातिकाल.३१३३०] १ २६० तथेदममल ब्रहा तद्भावहेतुभावी हि [प्र. वा. ३।२६] २ २४१ [बहादा. भा, वा. ३५४४] १ ३१२ तदृष्टावेव हन्टेषु [प्र. वालिकाल. १।५] १ ७५ तदशनेकवेद्यत्वात् तद्वा एतदक्षर [वृहदा. ३१८।११] [बृहदा. वा. १२४११३९] २ ६४ तद्व्यवच्छेदार्थम् आधार्याधार संदतावादनित्यत्वम् [ ] ૨ ૨૭૨ [प्रश व्यो. पृ १०७] २ तदनिर्देश्यस्य वेदकम् । ] १ १३३ तद्-याहारदर्शनादेव [ १ २२७ तदन्यच्यावृत्तिमात्रादेव ] १ २४९ , तद्वशात्तद्व्यवस्थानात् [प्र वा २।३०८] १ २७० तदन्येषु हि गोबुद्धिन तद्धि रादा विशुद्दम् [ब्रह्ममि, पृ. ३२] १ [मी, श्लो. आकृति लो ७०] १ ४५६ तद्धतोनियमो यदि [१. वा २४१८], २६४ सदप्रतीची ततोऽमो ध्यपहारा. तन्मतिज्ञान चतुविधम् [स्थी दलो ६] २ ]१ २२७ / तन्वादिवरणान् सत्वान् सदप्रसिद्धी विषयस्याप्यरिद्धिरिति [सिद्धिवि. परि ७] १ २१५ तपसा निर्जरावत सू ९१३] २ २२२ तदर्थांभारावास्य म. वा. २१३४७ ४०१ तमनेकात्मक भाव [प्र. था. २२३४४] १ ४०१ [ ८८ १ E [ १ ·४१६ न्यायविनिश्चय विवरण भाग दृष्ट १ १ ar । १ पृह तमेव भा-तमनुभाति सर्वम् [क्लोप. तस्माद् वर्णव्यतिरेकी [सोटसि.१२८] २ ३२८ ५।१५] ११३५१; २२६५२ तस्मादविद्यया जीवाः [ब्रह्मसि. पृ. १२] १ तयोरपि भवेद् भेदो [हेतु, टी.ए. १०७] १ ४४९ तस्मादेवमनेकार्य- योगभा. ११३२] २३९ तयोरैक्य व्यवस्यति [प्र. वा. २१३३] २ १६७ / तस्मादेवस्य भिन्नेयु [मी.इलो.आइति २४]२ तयोर्व्यतिरेके टू वस्तुनी [ १२ १५३ / तम्माद्विरुपमस्त्येऊ [प्र. वा. २।३३७] १ ३९७ तया सवृतनानात्वाः [प्र. वा. स. ७१] १ ४८० | तस्माद्विशेषतोऽनिर्देश्य- [ ]१ ३७२ तया मवृतनानात्याः [प्र. वा. ३१३८] २ ४९ । तस्मानार्थेषु न जाने [प्र वा. २१२११] १ २६७ तरति शोकमात्मवित् [छा-दो. ७१।३] तस्य क्रमेण सयुक्ते [प्र. वा. ४११५७] ४२६ १॥३४४,२ ३०१ नस्य भेदोऽपि ताभ्याञ्चेत् तस्माञ्च विपर्यासात् [साल्यमा. १९] हेत. टी. पृ. १०७] १ ४४९ २ २७१ तस्माश्चित्तवृत्तिपोधे योगभा, ११४) तस्य शक्तिशत्तिा [प्र. या. २।२२] २ २३८ तस्मात्तत्मसर्गादचेतन [साख्यया.२०] १ तस्या तद्रूपमाभाति [प. या ३१७६] १२२५३, १ ४८१ तस्मात् दृष्टस्य भावस्य [प्र. वा. ३१४४] १।१०।१।६९,११११८:५०४,२६१५२, २ ३६१ तस्या नानुभयोऽपर [म. वा. ३२७] ११३२३:११३४९१ ३८९ तस्मात्तन्मानसम्बन्धः [प्र. वा. ३।२२] २ १९८ | तस्यार्थरूपेणारा [प्र. वार्तिशल.) २८५ तस्मात्प्रमेयाधिगते. [प्र. वा. २०३०६] ता ग्राह्यलक्षणप्राप्ताम् [म. वा. २।५१५] १ ११२४०, १ २४३ । तामवस्था गताना तु तस्मात् प्रमेये बाह्यऽपि [प्र वार्तिराल. २३४ ] २ २६८ [प्र. वा. २।३४६] १ साय सदृष्टमागोंति [प्र. वा. १४७] २ २६० तस्मात्सन्तु सद्धिय [प्र.वा. २।१३७] १ ५२९ तारकादिभ्य इत [शाक्टा. ३३३१।४] २ तस्मात् स्वरूपे स्वहेतुनियमान तिपन्येर पराधीना. [प्र. वा १।२०१] [प्र वार्तिमाल] २६४ ११३६४, २ २६० तस्मात् स्वसाध्यप्रतिबन्धा- तीणों हि तया मर्यान् वृहदा. ४१३१२२] २ २६८ [हेतुवि. टी. पृ. २५] २ १७९ तेज प्रत्यक्षशेषत्वा [मी. दलो. शब्दनि. तस्मादतीतादि [प्रवार्तिकाल.१११३८] १ २७८ इलो २४७] २ तस्मादतीतादि योगी... नेन यत्रैव दृश्येत [मी. दलो. आकृ २७] २ [प्र. वार्तिराल. १११३८] २ १७५ | तेनाग्निहोन जुहुयान [प्र. वा. ३१३१८] २ २५१ तस्मादन भेद इति नाममात्रमेव तेनात्माभिनिवेगो [प्र. वा. १११२१] ३३८ [प्र. वा. २।३८८] १ २६९ । तेनासम्बद्ध्य नष्टत्वात् [मी. दलो. तस्मादनादिसन्तान- [प्र. वा. ११२५८] २ २६७ शब्दनि. ग्लो. २५६] २१६०,२ ३२२ तस्मादनुप्टेयगतम् ९ तेनेय व्यवहारात् [मी लो शब्दनि.२८९] २ [प्र. वा. ११३३] २ ३६७ ! तेनैकत्वेन वर्णस्य [मी. श्लो. स्फो. तस्माद्यलमर्यते तत्स्यात् दलो. २३] हमी. म्लो. ११११५ उप. इन्गे. २७] २ ३६२ | तेनैक्श्रुतिवेलयां [मी म्लो गन्दनि ५८] २ ३२७ तस्माद्यतोऽस्यात्मभेदा २४० तेभ्यश्चैतन्यम् 1] २ [प्र वा. २१३०४] १ २४३ २ १० तस्मादृष्टस्य भावस्य [प्र. वा. १४४] २ १५२; तेपा चाल्सक्देशत्वात् [मी. लो गन्दनि. दलले. १७५] ४०० १ २ ८२ २ १ [ ·अवतरणाचा भाग भाग पृष्ठ ૨ ६० ] पृष्ठ तेपा पुनर ताना जीवावयवाना देशमालदिभिन्नाना [मी दलो शब्दनि [न सू शा भा २।२।३४] २ रलो २५८) तेषामभेदसिद्धयथ हतु टी पृ १०५] १ ४४७ | देशमालतरन्यात तेषु समानोदकधारण प्र वार्तिझाल] १ १७० प्र वातिकाल १] १ ७५ त्रिपादस्यामृत दिवि देशभेदेन भिनत्व [मी ली शन्दनि [यजु पुरुष ३११३ छा दो ३।१२।६] १ १७६ इलो १९७] २ निहेलोनान्द्रव कमदे [प्र वा ११२७४] २ ३३८ । दोषा सति न स तीति । ] २ ३०० स्व मतामृतवाघाना [आतमी रलो ७] २ २१५ द्रव्यक्रियागुणादीना यापि व्यञ्जकन्यक्ति मी दलो [मी रलो २११२ श्लो १३] २ सो २० २ ३१८ द्रव्यगुणक्माणि धमाधनम् । १ ४११ दयाया (दयया) श्रेय आचई द्र यगुणर्मस्व [वैशे (१२।३] [H या ११२८४] २ २६२ / द्रव्य 7 गुणस्व कमरय द [ वेशे सू० १।२५] १ दधान तब तामात्म [प्रथा २।३०७] १ २७० | द्रव्यत्यनि य वे वायुना दर्शनाभिमतियन [प्रवातिमाल २१२४१] १ १०३ [वैशे २।१।२८] २ २०९ दशनोपााधरहितस्या १ ३९९ | द्रव्यपयायसामा य [ १ [प्रपा २।३३५) २ २२ । द्रव्यात् स्वस्मादभिन्नाश्च दाहपाकादभेदेन [ब्रह्मसि २८] [सिद्धिपरि ३] १ ४३२ दुस रासारिण कथा द्रच्याश्रया निर्गुणा गुणा [त सू. ४०] २ [ या १३३४९] २ २५८ | द्रव्याश्रिता बुद्ध्यादयो [ ] २ ३२५ दु सभावनयाप्येष प्र वा ११२४०] २ ३४५ / व्यस्वरूपपणे सति [म वातिकाल ११] २ दु से विपयासमतिरकृष्णा द्वितीयशन पूर्वशनद्वयाकारम् [प्रपा ११८३] २ २५८ हम वातिकाल] २८७ दु सोत्पादस्य हेतुत्ल ११२०४] २ द्विपद सुरम् । ] २३८ २६९ दूरभावेऽपि शब्दाना [मी श्लो द्विष्ठसम्म धसवित्ति [ वातकाल १११] शब्दनि ५७] २ ३२७ १।१२८ ११४८२ १८६,२ २६६ दूराद् ग्रामारामयोर तराल द्विस्त्रियानुपल-धो हि [मी दलो शन्दाग [मश यो पृ १०७] १ दलगे २५०] ८८ दृग्दशनशक्त्यो योगसू २।६] द्वीद्रियग्राह्य तुद्र यम् यदशकयोमुचिर [प्रश व्यो पृ ४० [सिद्धिवि परि ८ दृश्यमानतया वर्तमानमेव धम चोदनैव प्रमाणम् [ [ धातिकाल १११३८] २ १७ १२८२ ११३०२ २०४५ २१७४ २।३०४ २ ३१९ दृष्ट च भातेह ज्ञानस्य धीप्रमाणता प्रवृत्त लत् नि वा ।.] २ १८८ [प्रश यो पृ १०७] धूम कार्य हुतभुज घण्ताऽतीतमालत्वम् [ या ३१३३] २२१०१, २ २३ [प्र वार्तिका १११३८] २ होश्च यमलादिषु [प्र वा २।३८४] २ १८६ २८५ धूमहेनुस्वभावो हि [म वा ३१३६] भनीना भिनदेशप [मी इलो गन्दनि दृशकाय नास्त्य यत् [प्र वानिकाल २१४११] १ दलो १७४] २७६ २ ध्वनीना भोगभ्यप दशै सवितुरेकले [मी दलो शब्दनि श्लो १६५ [मी लो गन्दनि लगे २२३] २ ३०७ २ १ १ ] १ १ ·४१८ न्यायविनिश्चयविवरण १ [ [ ] १ भाग पृष्ट पृष्ठ न तस्माद्भिन्नमस्त्यन्यत् [प्र.या. २११२६] १ न कारण न कार्य च तत् [ १ ३१६ २७८ न घटे पिशाचत्य २५ न तस्य हेतुमित्राणम् न च क्लेश एर तपस्तम्य न तायदर्थवन्त [मी. दलो. [म. वार्तिकार. १९७७] २ २३८ शब्दनि. २६१] १६१,२ ३२२ न च तादृशा मोजण न तावदिन्द्रियेणेषा [प्र. वार्तिसाल. ११२३४] २ ३४६ [मो. श्लो. अभाव. श्लो. १८] २ १५१ न च ते बुद्धिगोचराः न तेगमेव कारणत्व नापि [ ]१ ४१२ न च वैरिव्यमेवेति [मी. टी. वन. न तैर्चिना दुःखहेतु- [म. या १२२२७] २ दलो. ३७] २ ४० नदोराब्दवाच्यो गर्तविशेषो... न च पर्यनुयोग [मो. लो. शन्दनि. २ २०२ सो. ४३] २१३०६,२ ३०७ न दृश्यते यथाभायः न च पश्यति गन्तान [प्र. वार्तिशाल. [प्र. वार्तिकाल. ३१३३०] १।१९६] २।१२३२ २६५ ननील्तानचोरेरलं [ ]१ ३६० न च प्रदीपादीना तादवरय्यम् न पश्यामा कचिकिञ्चित् १८१ [प्र. वार्निशल.] १ [मिनिषि. पृ. १२१] न च युगपदने विश्रय [ १ ५२६ । न पश्याम चित्विचित् [सितिषि. न च ये राशरीरस्प [चान्दो. ८।१२।१] २ २८.1 परि. २] ११३८३,११४१८२ १३३ न च स एर प्रतिभासोध्यो २ ३ न पश्याम प्रजापति [ १ ३१४ न च सम्बन्धमा प्रमाणान्तरे न पुनरविदिती [ २२८ ]२ २१३ न पूर्व परत्र [प्र. घातिकाल. २११२६] १ नच सम्बन्धी व्याप्प न पूर्वापरयोस्नेन [प्र. यातिकाल. १५] १ [म. वार्तिकाल. ११२] १ ३६४ । न प्रत्यक्षानुमाना-या [प्र.पानिमाल.११५] १ म चाराधसम्बन्ध [मी, सो मन्दनि. ग. २४२] २ नप्रनिनियाग्रहणमगया [प्र.या.२१३०८] १ २६४ म नानन्तम्यभारय हितु.टी पृ. १०५] , न मगनुमानपरिन [ ] २ १६१ नचान्यो गी. प्रमिदान नदा चम्मको कमि, २५] [मी. प्रो. आर. ग. ७१]" ४५६ नामिनि शानम् नभादशोमोलोर मो. गो. मी. *गे भारत. मो, ७१] ? जान्दनि. ५.)२ न चामिदिवायांत [प्र. बा. २१५.०] १ नद पवागम [मिलिमि.परि..]" नगरनुमान प्रमाण तारमप्रत्यक्षम् गादेकजना [म. पाटिकाल.. [प्र. यातिपाल. २४२० १८४ नयन [सोगि.?.६८] २ न योनिनः नागको तम्मार लिटो.१.१.७] [मी. पी. चौदना. ग. ११४) २ नया गारा. १९८ नाकर न तर [मी. ग..२८ म. या. २७.] नसल्यानुसार [म. वा. रा.८३) न रविको नखा..:) [ १ . . ..

·अवतरणसूची भाग पृष्ठ ७० २ १ भाग पृष्ठ न पोतदोपस्य [प्त वातिवाल २०२८६] २ "नाणी" [त सू ५।११] न बैकल्पदोपाय कल्पते । २ ३३४ नात परो विसवाद [ ११८ नष्टा पर्यायरूपेण [हतु टी पृ १०५] १ ४४६ नातोऽथं स्वधिया सर [प्र वा २।२४६] न स कश्चित्पृथिव्यादे प्र वा ११३९] १ श२९८ १३९०२ ग सन्ति प्रत्यक्षे कल्पना १ ५२४ / नात्मा मनि विरत किं न समानकालस्य हेतुता [प्र वातिमार] १ २६४ [प्र वार्तिकाल १२२३८] २ ३४० न सर्वधर्म सवधाम् [प्र वा १११५१] २ नायतम यत्वमनन्यताच न सवा व्यवहारेण न पार्तिकाल १७] २२८२ [बहत्त्व श्लो ४२] ११२४९ १ ४५८ न सामान्यात्मनोदेति न [आप्तमी श्ये ५७]१ ४३७ नादैराहितबीजाया [वाक्य ११८५] म सोऽस्ति प्रत्ययो लोके मानेकानन चैकन वृति न्यायवि श्लो ३०७] १०२ न्यायवि लो २००] २ ५१ न स्वमल्मक्षि पश्यति ] २ ३२६ ना यदस्ति द्रष्ट ना यदस्ति न हि तस्यान्यथाभावो बृहदा ३।८।१] १ ३५० [प्रवातिकाल ११२३८] २ ३४० ना योऽनुभाव्यो बुद्ध्याति न हि दृश्यस्य भेदेन [प्र वा २।३२७] १।२५१ १ ३२२ [प्रवातिकाल २।२५४] १ ९० नामधेयशब्देन च व्यपदिश्यमानम् न हि नियस्य नित्यमुपाभ्यस्वभावस्य [ यायमा १११।४] १ ५३७ [प्रया ११७८] १ १२) नाय घट इति ज्ञाने [ J१ १७३ न हि(ह)वै सशरीरस्य नाथान् शब्दा स्पृश त्यमी [छान्दो ८१११२१] २ २७६ ] २१६७, २ ३१ न हि सम्बन्धिभेदेन नार्थोऽरावेदन कश्चित् [प्र वा २।३८८] १ [मी दलो वन इलो ३१] २ ४० । नाथोंऽसवेदनो हणे प्र वा २।३८८] १ २६९ न हि खतोसती शत्ति नावश्य कारणानि कायति भवत्ति [मी लो चोदना श्ली ४७) २ ३०१ [प्र वा स्वत ११६६] २ १०३ न हि स्वभावो यत्नरहितेन नावश्य कारणानकायति [मचार्तिकाल १२२१२] १ [हेतुवि टी पृ २०१] २ १९१ न हि स्वसवेदने परसवदनम् १ २७६ गावश्यम् हेतुनिटरी १२१०] २ न ह्यचेतनेन विचित नासिद्ध भावधमाऽस्ति [प्र वा ३३१००] २ नागौ शरारोद्रपवाड मनसा नाथसम्बध प्रश भा पृ ३०२ २७७ [मी इलो शब्दनि २४१] २ ३१८ नास्येक समुदायोऽस्मात् न ह्यय शब्दा सति [ १३२ [ वा ११८८) १ ३६८ नयाभ्यामर्थ परिच्चि निय कायानुगेयाच ] १२५६ १ ५३२ (मी इलो शब्दनि इलो ४४] २ ३०६ नयव कश्चिदनु मत्त [ ] १ ३६९ नित्व प्रमाण नैवास्ति [प्र वा ११०] नाकमात् कमिणो भाया [प्र वा १४.] ११६८,२/७६,२ १७२ ] २ २८० ११४९ ११५२१, २१८६, २।१९४,२ २६३ , नियत श्रेयो नि श्रेयस [ नाकारणमधिष्ठाता प्र वा २१७०] १ १४ निरशानामणूना [त र ५/११] नाकारण विपय निरावरणवाभास [ ]२ २२२ १२२९८, ११६३ ११४८०, २२८१, २ २१८ निरुपद्रवभूतार्भ नाग्रहीतविशेषणा विशेष्यबुद्धि १ ०६ [प्र यातिमाल १।२१२]. ] - L ·४२० न्यायविनिश्चयवियरणे माग पृष्ठ भाग पृष्ठ ८४ २ { १ ૨ निरोध शान्तता प्रणीतता[ ]२ ३४६ निर्विकल्प त्यवयवावयविनोः पक्षपातश्च चित्तस्य [प्रश. व्यो. पृ. ६९९] १ ४१९ [प्र. वातिकाल. ११२१२] १ ३६ निर्विकल्पक दर्शन [ ] १ ९७ पक्षाङ्गत्वेऽप्यपाधत्वा... निश्चितेऽपि वस्तुनि [वृहदा. २१४५] २ ३३४ [प्र. वा. ४१८७] २ निश्चयो न हि सर्वेपाम् परमाणूनामिय नीलामारता [प्र. वार्तिकाल. २१४१०] १ २५६ [प्र. वार्तिकाल. १२२४] १ ११७ निष्पल निफिय शान्त [श्वेता. ६१९] १ ४६६ | परमार्थतस्तु तदतदावारम् निष्पत्तरपराधीनम् [प्र. या. २।२६] [म. यातिपाल. २१३०७] १ २६७ ११५२७, ११३८७, २।१८३, २ २५३ परमार्थतस्तु सफल निप्पन्नकरुणोपः [प्र. वा. ११३३] २ २६१ [प्र. वार्तिकाल, २१२४९] १ नालादिचिननिर्भास [प्र वा. २२२०] १ ४३० । परमार्थस्तु विज्ञान नीलादिरूपस्तस्यासौ [प्र. वा. २।३२८] १ [प्र.वार्तिगाल.२।२४९] १।१०३१ १७७ नीलादिसुसादिक्मन्तरेणापरस्य परमार्थक्तानत्वे [प्र. वा. ३।२०६] ३२० ] १ २४६ | परमेश्वरस्तु अविद्यारपितात् नीलान्न व्यतिरेकेण [प्र. वार्तिकाल, २२३७७) १ [व्र. भा. १२१११५] १ २९२ पररूप स्वरूपेग [प्र. वा. स्व. ७०] नेति बम , निरकुश बनेकान्त [ब्रह्मशा. २।२३३] १ ४७७ पररूप स्वरूपेण [प्र. वा. ३।६७] नेद कारणावधारणमेतावत् परस्परविरुद्धयोरेक्तासम्भवान् [न्यायभा. १।१।४] १ ५३६ [ ] २. ९५ नेझाना विप्रतिपिद्धार्थानाम् परस्परवियोगेन समानकाल्योरपि [ब्रह्मसि. पृ. ६३] १ ४५२ [प्र. वार्तिकाल. ] २६४ नेह नानास्ति किचन परस्परविशिष्टेषु द्रव्यगुणकर्मस्वविशिष्टम् [बृहदा. ४।४।१९] २१७२ १ ५०८ नेह नानाम्नि विञ्चन परितु[:]क्षणो यस्य [बृहदा. कठो. ४।११] ११४३८; १ [प्र. वातिकाल. १२२०३] २ ३४६ नैकस्मिन्नसम्भवात् [ब्रह्मसू. २।२।३३] १ ४७६ । परेण तदभावेऽपि दृश्यते इति नेकान्त' सर्वभावाना [ब्रह्मसि. २।२५] १ ] १ २७३ नैकाधिकरणस्य चेत् परोक्षात्मनो बुद्धि. [प्र. वार्तिकाल, १।२०३] २ २७० परोशा नो बुद्धिः [ २ ३४४ नेतदेव गुणकर्मसामान्याना पर्यायेण यथा चैको [प्रश. व्यो. पृ. ५०] १ १८३ [मी. दलो. शब्दनि. लो. १९८] २ ३१४ मेराम्यदृष्टेस्तद्युतितोऽपि वा पश्चादवगतार्थस्य [ [प्र. वा. १३१३९] १ ३१८ | पश्चिमस्तु पुरस्तनध्वनि नैप दोप' पृथक्त्वाग्रहणनिवन्धनस्य [सोटसि. पृ. १३०] २ ३३१ १ ६७ पश्यन्न य क्षणिस्मेव [ नेपापि क्रपना शाने [प्र वा. २४१९] १ २६४ पश्यन्वा एतद् द्रष्टव्य [बहदा.४१३३२३] १ न्यायमार्गदुलारुदम् पश्यन् स्वरक्षणान्येक [सिद्धिरि प्र.परि.] १ हिरि. टी. पृ. १] ११३२१,१ ३६५ । पाण्याकाशविभागान् । २ १४१ [ - १८८ ] ] २ १८ [ १७७ ·अवतरणसूची ४२१ माग पृष्ठ १ ८० - १ भाग गृह पाण्यादिक्मे सर्वस्य [प्र. या, ११८६] १ ३६८ | प्रत्येक्समवेतत्व[ मी.लो रन.लो.३० ३२] २ पादोऽस्य विश्वाभूतानि प्रत्यक्ष स्पिनापोढ मि. वा. २०१२३] [यजु पुरुष.३१।३ छान्दो ३११२२६] १ १७६ श९१, १११६२, ११४६८, २१४६९, पारम्पयार्पित सन्त ११५०४, १५२४,२ १६६ [मी. दलो. शब्दनि. इलो. १८८] २ ३१५ प्रत्यक्ष कल्पनापोद न्यायवि. १।४] पारायं चक्षुरादीना । ] २ ११ । प्रत्यण रूपादिव्यतिरितस्य पारे मध्येऽन्तः शाक्टाय. २१११९] [प्रश. व्यो. पृ. ४४] १ पावकस्सर्थदहने [प्र.वार्तिकाल. १११६२] २ १६२ | प्रत्यशेणावभुद्धेऽपि पुन प्रति-पाय प्रतियोन्या [मी. दलो. १।१।५ उप. दलो. ३८] २ ३६२ [वृहदा. ४।३।१७] १ ७३२ (प्रत्यवादिभ्य सिद्धादाम्नायात् पुनरावृत्तिरित्युत्ती [प्र. या. १११४२] [ब्रह्मासि. पृ. ४१] २ ४६० पुरुषोऽस्ति भोस्तृभायात् प्रत्यक्षादीना तु व्यावहारिक [साख्यकारिका १७] १ २३३ [ब्रह्ममि. पृ. ४०] १ ४६० पूर्व तेनात्य यत्तिश्चेत् प्रत्यवादेरपि स्वविषया [ [म. यातिकाल. १।२०५] २ १२१ प्रत्यक्ष निर्विरला १ ५२४ पूर्वपथमविज्ञाय दुपकोऽगि ]२ २३३ । प्रत्यक्षपूर्वक सर्वम् पूर्वमेवास्य नाशदचेत् [प्र. यातिकाल, २१४२०] १ २६५ [प्र. वार्तिकाल. ३६३३०] १ २६० प्रत्यवत्रुदि क्रमते न यन पूर्वावधेन [प्र. वार्तिकाल. २२२१९] ३५ [युक्त्यनुशा. दलो. २२] पूर्वोदकविपरीतमुदा गायभा. १।१।२ २०२ प्रत्यक्ष बहिरन्तश्च [पायचि. दलले. १२८] " ६४ पौन पुन्य भृशायो या [ १ प्रत्यक्षमजसा स्पष्ट पौरुषेयीमपेक्षाच ब्रह्मसि. २०६] न्यायवि. दलो. ४०५] १ ८६ प्रकृतेर्महान् [सा पा. २२] प्रत्यभमभ्रान्तम् ] १ प्रधालनाद्धि पकस्य दूरादस्पर्शन प्रत्यक्षलक्षण प्राहुः । १ ૮૨ J२ २३२ प्रत्यक्ष विगद शानम् [ल्पी. लो. ३] १ ९६ प्रक्षालनाद्धि पड्नस्य [प्र.वार्तिकाल.१४७२ ३४८ प्रत्यक्ष विशद शनम् [प्रमाणस. दलो, २] १ 'प्रतिद्रव्य भिद्यते भाव' इति व बाणो प्रत्यक्ष सविकल्प चेत् [ ] २ ] १ ५०६ । प्रत्यक्षाविषयस्यार्थस्य । .] २ २३६ प्रतिनवस्यापि तस्य तत्त्व न शब्दस्य प्रत्यक्षवेवमेव त्वम् । "] १ ५२६ प्रत्यक्षस्य प्रमाणत्वे प्रतिपक्षपरिग्रहो वाद [न्यायसृ. ११र१] २ २४२ [म. वार्तिकार. ३१३३१] १ ३६३ प्रतिभायो धिया भिन्न [म बा.३११०६] १ प्रतिमासान्तर्गतमेर १ प्रत्ययैरनुपाख्येयै- [वाप. १।८४] प्रत्ययो यदि नामाव प्रतिमासो य ईदृक्षो [प्र.वार्तिकार १११] २ ३ [प्र. चार्तिगल. ४।१२] १ २५० प्रतिविषयाव्यवसायो दृष्टम् [सा. बा..] १ ५३४ प्रतिसन्धानमर्यसिद्धौ प्रश. व्यो पृ. ४५] १ १८२ । प्रत्यासत्या गपैक्स प्रतीतिभेदाद् भेदो हि मिद्धिवि. परि. ६] [प्र.वार्तिकाल. २१३२९] १ २१६ ! प्रत्येसमतस्त्र [मी.ग्लो. वनस्लो.३०] २ ३०९, प्रदीपोरपि मोत् । २ ૨૭ प्रत्येश्मनुविदत्वात् [ग्रहासि. श, ३१] १ or ८० [ [ [ P ४० ] ·४२२ न्यायविनिश्चयविवरणे ४०६ १ [ ४८ पृष्ठ भाग पृष्ठ प्रदेशमहारविसपाभ्याम् [त. सृ. १६] २ ११३ प्राग्भागो यः मुराष्ट्राणा [मी. क्लो. प्रधानाना प्रधान तद् शब्दनि. दलो. १६३] २ ३१४ [प्र. वार्तिकाल. ३।३.१] १ ४०५ | प्रागभावः सर्वहेतूनाम् [प्र.वा.२१२४६] १ २५९ प्रधानमीश्वरः कर्म [ ] १ प्रागसतः सत्तासम्बन्धः कार्यत्वम् प्रध्वस्तम्य न हेतुत्व [ ]२ १९५ [ ] १ ४१० प्रभास्वरमिद चित्त [प्र. वा. १२२१०] प्राजेनात्मना सम्परिष्वत्तो श३८; १११७७, २२६०२ ३४३ वृहदा. ४।३।२१] प्रभुर्यदेवेच्छति तत्करोति [ ]२ २९६ । प्रातिहार्यविभः परिष्कृतो प्रमाणत साधनोपलम्भो [बृहत्स्य. दलो. ७३] २ २५७ न्यायमू. १।२।१] २ २४३ / प्राप्तेरयापि पूर्वेण प्रमाण द्विविध प्रमेयद्वैविध्यात् [५. वार्तिगाल. ३१३५१] १ ४०२ [प्र वार्तिकाल, २०११२] १ ५२२ प्रामाण्य चेतसा स्वार्थव्यवसायः प्रमाण सतो निर्णयः [ ] २ ३६४ [सिद्धिवि. परि. १लो. २] २ ३६५ प्रामाण्य वस्तुविषयः [ ] २ प्रमाणादिष्टसंसिद्धिः प्रामाण्य व्यवहारेण [प्र. वा. ११७) [प्रमाणप. पृ० ६३] ११७७,१११११,११२६६,१॥३२० प्रमाणान्तरसद्भाव 1 ११३८६: २ १५८ ११५२३,२२८२,२२३६०; २ ३६६ प्रमाणमात्मसारकुर्वन न्यायवि.दलो.४९] १ प्रायः प्रास्तशतिरप्रतिरल- प्रमाणनरैरधिगमः [त. स. ११६] [प्र. वा. १२) १ प्रमाणमनधिगतार्या । ] १ प्रोशित भयेन्मासम् [मनु. ५।२७] प्रमाणमर्थसान्धात् परचियदृष्टश्च [प्र. वा. १।२७७] ' २ ३३७ [न्यायवि. का. २८.] १ पल पथवित्तजन्य- [प्र. वा. १२२५८] २ प्रमाणमविमगदिशानम् [प्र. या. १३] १ ५१५ यहिरन्तरप्युभषथा च प्रमाणस्य परम् [सिद्धिवि. परि.१] [वृहत्स्य. इलो. १२९] २ २८८ प्रमाण पतो निर्णय चहीरूपतयेव सामान्य [ १ १४० [मिद्धिषि. परि. १ दलो. २] २ ३६५ / बहुशो याधोपाय प्रमत्तयोगात प्राणप्यारोपण [प्र. या. १२१५७] १५५२२ २६७ [त. ग. ७१३] २ २५६ याधयः किं तदुच्छेदी प्रमाप्रमेययोः सोऽपि [ १ [प्र. वार्तिकार. ३२३३०] १ २५९ प्रपतनस्वस्य [प्र. घातिकाल.२०१३१ ८९ साधस्य वार्य तो [ २ प्रशिद्धये प्रन्या निश्चीयो याह्य तप. परमदुरनर- [प्र. या. ३४) २ बहत्य.गे. ८२] २ ३३५ प्रसिद्धानि प्रमाणानि न्यायावता.लो.२] २ २४६ साहः सनिहिती-प्यर्थ- [प्र. या.१६] १ १.६ प्रदीपगमुदायम्भ न त एय घुटिपूर्ण प्रिया दृष्ट्वा [गन्ताना...] [प्र. यातियाल. १९४] २ २६८ उपयामिनम) [ ] प्राय अन्दाजयरात् [मिनिषिपरि.१] १ १२३५२२७३।२७:२ प्रागमाग पुग्नेया उयादा चिदाधिता [ [ी दलो. शन्दनि लो. १६४] २ ३१४ । बोधारमय बागानं [प्र.वाया.!] १ . 3 ~ ·अवतरणसूची ४२३ भाग पृष्ठ माग पृष्ठ भ म 3 १ १ ब्रह्मविद् ब्रदीव भवति [मुण्डको ३।२।९] १ ३५२ | भोगापवगार्थ दृश्यम् [योगसू २।१८] १ २३५ ब्रह्मविदाप्नोति परम् [तैत्तिरीय २।१।१] २ ३५१ मा तरिति सम्बन्ध ब्रह्माण्ड यदेवैतत् तत्रापि १ ४०१ [प्र वातिगाल २।३८०) १ २८८ ब्रुवन् प्रत्यक्षमभ्रा त सिद्धिधि परि १] र ५२ भ्रान्तेनिश्वायते नेति [त्र वा ३४४] १ ५०४ भात्या निश्रीयते नेति [प्रया ३।४४] २ ३६१ मक्षकरचेन विद्येत [ ] २ २५६ भवतु द्रव्यल प्रत्यक्ष [ १२३ । मणिप्रदीपप्रभया [म वा २०७] भवन निन्यापारत्व तस्य [ ]२ २१२ ११३२६, १।४८३ २ २७ भगानेच प्रगाण नापर [ ] १ मतिश्रुतावधिमन पयय ति सू १२९] २ ३६३ भविष्यष्टमुत्पादाय [ २ २०२ / गदशत्ति विज्ञानम् [ २ भागा एयायभासन्ते हेतु दी ११०६] " ४६८ | मनसोर्युगपवृत्त [म बा २११३३] भावाचोपल्ये [ग्रहासू २।१।१५] ११८८ श२७० ११३४१ १३.८,१ ५२७ भान्ति रज्ज्यामसन्तोऽपि [ ] २ ३३६ / “मनसो" [म वा २११३३] भावावास्य रानाने नवा १६] म बायपप्लुताभाणा [न का २।३.५] १ भाविता द्रक्ष्यमाणत्यमि म दालोकसाहित्येन [ ] १ २७५ [प्र वातिकाल १११३८] २ १७६ मम ध्यामलित चभु भावे चोपरन्धे [प्रसस् २।१।१५] [प्र चार्तिकाल २१४१०] १ २७५ भावोपधानमान तु [प्रया ३।१८७] २ १. ममैर प्रतिभासोध्यम् मित्रयोऽहमपि मायोपम स्वप्नोषम ३२१ [प्र यातिकाल १११]१ ५०१ १ ३४४ महत परमव्यक्तमव्यक्तात् विठो ३।११] २ २७३ मिद्यते हृदयाय [मुण्टको २।२।८] १ ३१८ मद्दत्यनेकद्रव्यत्यात् [ वैटो सू ॥१॥६] २ १४६ मिन्नकाल कर ग्राह्य [म वा २१२४७] महदाद्या प्रकृतिविकृतय [सारयका ३] १ ४७१ शर७ २६२ र १४९ मा.पाटवभेदेन [प्र वा २१४११] १ २७५ भि नन्वेऽपि हि कासावित् मायामरोचिप्रतिभासवद [मी लो आ २८] [प वार्तिवार २२२१०J१ ३८२ भिन्नत्वैकल्लनित्यये माला भानविदा कोड [५ वा २.१४] १ २९६ (मी दलले शब्दनि २७२] २ मिथ्याथ्यारोपहानाथ भिोम्योऽनुगतप्रत्ययस्यादर्शनात् [प्रवा' १०४] २११६२ [प्रा च्यो , मिथ्या ते विशेपो या [ल्या पली ४१] १ मिनमृति यथापान मुक्तिस्तु शून्यतादृष्ट [प्र या १२२.५] १ (मी दलो सन्दनि श्री १८२] २ ३१५ मुरतो मानणमसृजत् [ भूतग्राम स एवाय [ २ १३७ मुरचगीणमावस्य [ भेद एव तथा च स्या [हनु टा११०७] १ मूह तयारैक्र व्यवस्पति [म या रा१३३१ ३०९ भेद एवाय ताप हेतु दो पृ.०७] " ४४९ मूच्छा परिग्रह [न सू ५१७] २ २५७ भेदराहातान्या चामुष तर १२८] २ १३८ मूलपाति [ सारयका ३ ] भेद साक्षादसाक्षाय आसभी लो ११५] १ २५ मृत्या स मृत्युमानाति भेदासकायमानस्य वाक्यपदी ११८७] २ ३३२ (क्टाप ४११०] ११३५२," भेदेन विनियोगाथम् [न वा २।३८८] ' २६. मेवोन या मविपति [न्याय मा 111]२ २०१ मोन्टभोग्यगर पोरयता योगमा २१६] । २३१ मैथुनमनदा [त गु १६] [ .

·न्यायविनिश्चयविवरण माग य १ ૨૨૨ १ भाग पष्ट दृष्ट मैत्रीप्रमोदवादश्यमाभ्य त सू. ७११] २ यथा च सन्ति द्रव्यगुणकर्माणि । यथा तथा[5] यथार्थत्वे [प्र.वा. २०५८] १ ४८३ य परेण चोदित दोष [न्यायया."१२।२१] १ ३७५ / यथा तद्बोधक वस्तु [प्र. वा. २।३०२] १ २४४ य पश्यत्यात्मान तनास्याह यथा वन्मते निर्विकल्पकेन । १ ३७० [प्र. वा. ११२१९] २ ३३८ । यथा दण्डिनि जात्यादेः [प्र.वा. २११४५] १ १६० य प्रागजनको वुद्धे । ] २ १६७ । यथानुराम इलोको वा य सर्वेषु लोकेषु तिष्ठन् [वृहदा.३१७।१५] १ ४९६ [वाक्यप. ११८३] २ ३३० य सर्वेषु वेदेषु तिष्ठन् [बहदा.१७ १५] २ यथा पितु सदृश पुन उत्पत्तिमान् य एव लौकिका (शाबरमा.१।३।३०] २ २१८ [प्र.यातिल. २१३०५] १ २४५ यज्जातीय प्रमाणैस्तु [मी. दलो. चोदना यथा यथार्थाश्चिन्त्यन्ते श्लो ११३ ] २।२८८२ २९० प्र या. २२२०९] २।१४, २ यत एवासावुत्तरे वक्ष्य यथा विशुद्धमाकाशम् [न्याय वा. ५।२।२१] १ ३७६ [बृहदा. भा. वा. ३।५।४३] यत प्रत्यय इत्येव [मी. ली. शब्दनि. यथा स जातस्तेनास्य श्लो. २४५] २ [प्र. वातिकाल ॥३३०] १ २६. यत. स्वभावोऽस्य यथा [प्रया.२१३४६] १ ४०० यथास्वप्रत्ययापेशाद् [प्रया २१२१७] यत स्वरूपभेदादस्य [प्रय । १६ ] १ २४० यथैव कारणादेव [प्र.यार्तिकाल. १११६२] २ यतोन प्रातिसन्देह यथैव केशा दवीयसि देशे (प्रवातिकाल. ११४] १९७३, १ [प्र. वार्तिगाल. २१२२३] यतो वा इमानि [तैत्ति ३१] १ ४३८ | यथैर माहवाकार' यतो वाचो निवर्तन्ते [तैत्ति, २४] २ ३५२ [म. वार्तिशाल ३।३३०] यत्तावन्नास्येकोऽवयवी [ १ ३६८ यथैव तईि स्वरूपसदनरूपेण यत्नश्च दोपेषु । १ [प्र. पार्निकाल. २२३०६] १ २४४ यन तु नाभ्यासस्तस्य [प्र.वार्तिवाल.१४] १ ९३ यथैव तव गत्यादि [मी. दलो. सो.२४] २ ३१७ यन नान्यत्पश्यति [छान्दो.७।२४।१] १ ३५३ यथैव प्रथम ज्ञान यनाप्यतिशयो दृष्ट [प्र. वार्तिशाल. ३६३५१] १ [मी. लो. चोदना. दलो. ११४] २ २८८ यथैवारमायमाकार [न्यायवि. इलो ३५] १ यत्रय जनयेदेना तवास्य यथास्यानम सत्त्व ११५२३,२ ३६६ [प्र. वातिकाल. १।२०५] २ १२१ यवार्थक्रिया तन [प्र वातियाल. ११४] १ ७३ यथोत्तोपपन्नश्छल जातिनिग्रह यत्साधना न भरति [ ] २ २३७ न्यायसू० ११२] २१२४२,२ २४४ यथा क्यचित्तस्यार्थरूपम् [प्रया.११३५३] यदशत्तिवद्विशनम् [ २ १०७ रा२१,२ २२ यदातांत न तग्राह्य यथाग्नेवल्त सर्वा दिशो [वौषीत ३३] १ [प्रा. वार्तिकार ४१९७] यया चक्षुरादिकाद् ग्राहया यदा ग्राहमापार [प्र. चार्तिकाल, ३६३२१] १ [मी फ्लो. शून्य. ४] १८७ यथा च रोमांदि यदा स दृश्यते भाव [प्र. वातिकाल, ३१३३०) [म. वार्तिकाल. ३१३३०) २६० यया च व्यतिरेकैव [मी लो. वन. ३२] यदा स्वरूप तत्तस्य १२४१२।४०,२ [प्र. चार्तिकार. २१३२९ ] ] 3 २ १ १ ७८ ·अवतरणसूर्ची ४२५ भाग दृष्ट भाग -- [ २ ८४ ७ 28 यदा हि सर्वप्रकारेश्वनैकान्तिकत्य यदेव दृश्यते तदेवान्युपगम्यते [ब्रह्मसि० २।२५] ४३७ [प्र. वार्तिकाल. ३१३३०] १ यदा कालयाध्यापि । यद्ययाऽयभासते तत्तथैव [ [प्र. वार्तिकाल. ४११९७२ ९२ यद्यदा कार्यमुत्पित्सु [सिद्धिवि. परि. ३] १ ४७५ यदि ग्रहणमर्यस्य यद्यप्येकत्र दोषेण [प्र. वा. १।२२७] [प्र. वार्तिकाल. रा२४९] १ १०१/ यशद्वैते न [प्र. वार्तिकाल. १६३६] यदि च दृश्यमानताव्यतिरेकेण १५४, ११३१४, २ २६८ [प्र. वार्तिकाल. ३३३३३] १ ३९९ / यद्यन्यस्मिन् साध्यमाने [प्र. चा. ४।३३] २ यदि च साधारणत्वं मतिभाति यद्यस्माद्रिनप्रतिभासं [म. वार्तिकाल. ३१३३१] १ ३६२ ] १२१५८२ यदि तत्तदाकारमात्मानम् यहा कर्नुरभावन [प्र. वार्तिकाल.] १ २८५ [मी. रलो. चोदना. लो. ६३] २ ३०४ यदि धर्मवोन स्यात्तस्या... यदा सर्वगतत्वेऽपि [प्र. वार्तिकाल, ४१९७] २ [मी. दलो, आ. २६] ३७ यदि नाम पक्षविशेषणं यस्तावदसर्वज्ञ एव सर्वज्ञो भवति [प्र. वार्तिकाल, ४|१८७] २ [प्र. वार्तिकाल. ११२९] १ यदि नित्यमनित्यं... यस्तु सम्यगवयोधयुक्तः J१ १७० [म. वार्तिकाल. १।२०५] २ १२१ यस खलु द्रव्यात् पर्याया भिद्यन्ते यदि पश्चाद्विनाश्येत [ब्रह्मासि. २।२४] १ ४३६ [प्र. वार्तिकाल. ३१३३०] १ २६० यस्य येन सह तादात्म्य... यदि पूर्यापरीभावः [हेतुवि. टी. पृ. २] २ [प्र. वानिकाल. ११२०५] २ १२२ यस्य हेतुकृतो मायः यदि प्रथमसम्पात [म. धार्तिकाल. २११३५] १ १२ [प्र. वार्षिकाल. २१०५] १ १८५ यस्यात्मा बलभस्तस्य [प्र. था. १९२३६] २ यदि प्रमाणे पाकसिद्ध यरिमन्नात्मनि समपेत शानमुपजातं [प्र. यार्तिकाल. १४१ ७३ [प्रश. यो. पृ. ५२९] १ २१३ यदि भावान्तरमेवाभावस्तदा यस्मिन्नेय विषये शानमुत्पन्न [ [पस. यो. पृ. ५२८] १ २१२ यदि योगी भवेत्... याच यावतीच मात्रा . वार्तिकाल. १९१२ १४६ [प्र, वार्तिकाल. द्वि. प. १. ३१०] १ १०९ यदि शब्दस्य सामर्ग या चावयवशो नृत्तिः [प्र. वार्तिकाल. ४।११७९२ दलो. मी. वन. लो. ३४] २ यदि संवेद्यते नीलं या तत्पत्तिकाल एव मुग्लादेः [ 1१ २२० [प्र. यातिकाल. ३१३३१] ११३०६,१ ३५४ यावच्चमं च तद्धि यदि प्रभिः प्रमाणैः स्यात् [मी. दलो. शून्य. १९३] १ १८९ । ८ यावज्जीवेत् मुख जीवेन [मुभाषितरन] २ यदुपलब्धिकारणोपपन वस्तु यावदात्मनि न प्रेग्णो [प्र. वा. १।१९३] २ २६५ J१ ५०७ पायन्ति पररूपाणि तायत्यस्तनिवृत्तयः ] २ २२८ । 1२ १५३ । १ ४० [ यदेतत्पश्यसि तस्य ।

·न्यायविनिश्चयविवरण २ [ भाग पृष्ठ माग पृष्ठ युन्या पन घटामुपैति तदह[ २ १४२ रूपादौ चभुरादीना युगप यानानुपपतिर्मनसो [ मी श्लले Tय १८६] १ १८८ न्यायर १११११६] १ २२३ युगपदेकन बहूनि कमाणि[ J२ १४२ लभणयुक्त वाधासम्भवे युगपादश्यसनिधानादेव [प्र पातिमाल २०१७] १ प्र वार्तिकाल २११३३] १ लक्षणयुत्ते पाधासम्भवे [प्र वार्तिकाल ३१७१] . ये क्ल्पयति क्वय मुगतस्य [ ] १ ३९३ लक्षणहेत्वो [पाणिनि ३।२।१२६] योगानुठानादगुद्धिक्षये [योगसू २१२८] २ २७२ ' लन्धरूपे क्वचित्किञ्चित् [ब्रहसि २२] १ योगिना च समाधानाथ लिङ्गस्य तसाध्यसम्म धस्य या [प्र. वार्तिकाल १११३८] २ १७५ यागिना नित्येषु तुल्याकृतिगुण लिलिधियोरव [न वा २१८२] [प्रश भा पृ १६८] १ ४५२ १११९४, ११३३१, १ ४८३ योग्यदेशस्थिते [प्र वातिकार २।१२६] १ १४२ लिट्ला मग्राहक मानमूहा [ २ ८२ योग्य शब्दो चिरपोवा दूनता नाम पिच्छेद [सिद्धिवि परि ] [न पार्तिकाल ४११०७] २ ८९ योजना पूर्व [म वातिकाल २२१४६] १ यो नि शेषपदार्थतत्त्वविषय [ ]१ २८ वना नहि क्रम कश्चित् यो मुत्तस्तस्य वधोन [मी 'लो शब्दनि दलले २८८] २ ३०० हम बार्तिकाल ११२०२] २७० । वत्सविवृद्धिनिमित्त सारयका ५७] २ २७३ यो सव स तव [ 1 १३ वह्नरिच या भावभेद [ब्रह्मामि ।।.] १ ४.८ पो यो गृहीत सर्वस्मिन् वर्णोपाययवत्यात्तु [मी दलो शब्दनि "लले १७१] २ ३१० [मो इलो गन्दी लगे २१३] २ यो दि बद्धो न तस्य मोशोऽस्ति यधमाभगन [मी लो पृ ६१३] १ [प्र वार्तिकाल १११९०२ २६५ वस्तु यु पत्तिभि ने च यो हि भावधर्म तत्र [न या १।१९३] २ मी लो मन्दनि श्लो २६७] ૨ वस्तये विकल्प स्याट रूप रूपमिनीक्षेत [प्र वा २११७७] १ J२१३ २ रूपरसग स्पशवती पृथिवी वस्राभेदे प्रमिद्धस्य [प्र वा १४] [वैगे २११४) २ २०९ वस्तुलेगस चाश्रय [ ] २ २०० रूपस्पायोश्च प्रतिनियत वस्तुस्वभावोऽय यदनुभर ]२ १६३ [प्रश व्यो ४] १ १८३ वस्सहरसिदिश रूपादयो घटस्यति [न या ११०४] १ [मी लगे अभाव लगे २]२ १५२ रूपादिनापि रसादेव्यभिचारो पाच्यवानक्सम्बध [ हिषि टी १८]र १९७ चाताय पिला विशुदा रूपादिशतिभेदानाम् [म वा ११०२] १ [पा महा २0११३] २ ३२२ रूपादी प्रतिनियतातिभेदम् १६. यादिना साधने प्रयुक्त म्बय [ २ २१९ [प्रचार्तिगाल १११०२] १६२ वादिनो गुणदोपाभ्यां । सयादेररातो गति हवा ] ४८७ गदिनो-नकहेतत्तौ गिदिवि परि ]. रूपादेश्वेतसश्चैव [प्र वा २।३२] ३.४ विकल्पमतरेणापि [प्रयार्निवाल ४] " र १ .०० [ १ . १ ·अवतरणसूची भाग पृष्ट भाग पृष्ठ ] ] १ २ ७९ १ २ ] १ विकल्पयोनय शब्दा [ विविधानुविधानस्य [प्रमाणसरस श्लो.४] १ १६२ २३९२,१५३३ २२२५८,२ ३२४ विशिप्रसुससपताल स्यात् विकल्पा शब्दयोनय । 1२ ३२३ [प्रया ११२३४] विकल्पो ग्राह्यग्राहकोल्रेसनोत्पत्तिमा विशेष कुरुते हेतु [ [प्रवातिकार ३३३०] १ २७९ विशेषग्रहणाभावादेको विक्ल्यो ऽस्तुनिमासो [मी ग्लो आकृति इलो ७३] विसरामरत्वे हि जावस्याभ्युप विशेषग्रहणमयान्यर व शा भा २।४१२२] १ ४६४ प्रगतिमाल ३।३३०] २६१ विग्रहगतो कमयोग [त सू २०२०) १०२ । विशेषण विशेम्पञ्च विच्छिा इति बुद्धि स्वाद् [ यातिकाल १४.] १११६०,१ २९६ [मी लो ११३४श्लो ४७] १ ५४१ विशेषरुपतो येऽपि विज्ञात द्वैत विशेष [ [मी इलो आकृति ६८] विज्ञान विशनरूपतयापि [प्रया २१२०९] . १४ विशेषरिझाभावाच्च विज्ञानातरमरे वहदा ४.1.] २ [विशे मू० १।२१५] विलताथा नीलादरियल्पा [ ] १ ५२२ विषयग्रहणधमा विमानस्य [ 12 ४०० नितेविषयनिभास सिद्धिवि ५ परि] १ २३१ विषयविषयिसनिपातानतर विद्या चाविद्या च [इशारा ११] [ल्यो स्व लो ५] विद्याविगे ये [] अप्युपायो विषय-यपदमाच्च २८७ ब्रह्मसि व्या पृ १३] १ ३१० वृत्यनुपपात्तारति हेतु [प्रश व्यो पृ ४६] १ ३७४ चिदुपा बाव्यो हेतुरेन हि कोल वृद्धिरादेच् (पा सू १११११] [प वा ३१.६] २११७८, २ ०३७ , वेदेन रभावानदोपशद्वेष २ ३३४ विधानमेव वैकल्य मिलामि २।४] ३४५ न ह ये नसरीरस्य प्रियाययो विविधया रात्वव्यवच्छेद [छा दो ८।१२।१] ब्रहासि पृ ४७] ४१२, व्यङ्गयाना चतदस्तीति [मी श्लो शब्दनि म्लो २१६] २ ३०७ विनापि परमाणूना [प्रवातिकाल ११.१] २ १४६ विभुत्वावयवाभावी व्यस्यापत्वमहावे च [मी श्लो श-दनि [मीलो वन श्लो ३१] २१४६, २ इलो २१४] २ ३०७ विश्नमे विभ्रमे तेपा न्यायधि श्लो ५४] १ २३० । व्यनिशक्त्यनुरोधत मी को] २ विमूढो रघुवृत्तेवा [प्र वा २११३३] ९३ / व्यत्तिप्येव हि सामान्य विमृश्य पथप्रतिपक्षाच्या [मी दलो आकृ दलो २५] २ ३८ [ यायसू० १३१॥४१] २ व्यक्तिप्चेव च सामाय मी "लो विरुद्धमाभ्यासेन [ १ १२४ [मी श्लो आकृति हो २५] २६६२,२ विरुद्ध हेतुमुन्नाव्य [ ] २ २३६ व्यतिदेवप्रसाद प्र वा २१ ४१] निरोध शा तता प्रणातता २ व्यक्तीना भावो न तासा विरोधानोमयकारस्य [भातमा ग्लो ३] १ ४६९ [प्र वातिकार २२१२६] विवश्या मुख्यगुण [वहस्व को २५] १ १६३ व्यतिरित्तस्य सद्भावे विवक्षात मान शब्दास्तामेव । ]२ ६८ [प्र वातिकाल ३३३३] विवक्षात कारकाणि जिने महा २४४१] व्यभिचारान वातादिधम विधवापरतन्त्रवान [प्र वा २०१८] ૨ प्रथा ११५० २ १ -७ ७८ १ ] ७७ १ १ ·४२८ न्यायविनिश्चयविवरण भाग , १ स - १ १ . ७३ २८७ वृक्ष पृष्ट यर्थक्वाददाक्यन्यात् शीप्रवृनेरलातादेः [म. वा. २११४०] १४७ प्र. वार्तिगाल, ३१३३० २६० : श्रवणमाह्मनाया तु[ व्यवसायात्मक शान न्यायमू०१४] श्रुतमपटनाणम् [ ]२ १८७ ११९२,१११८०१।१९८, ११३७०%, [त. लो. पृ. १।२०] २ ३६० २१८७२ १६७ धोता ततस्ततः शब्द- [मोटणे. गन्दनि, व्यवसायात्मनो दृष्ट २ ३१२ [सिद्धिवि परि. १] १४९३, १ ०२१ श्वस्यन्तीक्षणादेव [प्र. था. २११०७] २ १७२ / सयोगस्य द्रव्यारम्म [ व्यवहारमानमिदम् । २७६ सयोगस्यैव खैर धमों [ व्यवहारमानमरिचारिततत्वतापि सयोगाना द्रव्यम् [वैशे, स. १११।२७] २ १३३ [प्र. वार्तिकार. ४११२] १ २५० सयोग्यादिपु ये पस्ति [प्र. वा. ४।२०३] २ व्याख्यातार खल्वेव १०८ सयोग्यग्रहण हि कल्पना [प्र. वा. स्व. १७२] . ६. [प्र. वार्तिकाल २०४६] व्याख्यानरोहि क्रीडा [ १ ७४ | सपाद प्रत्यय [प्र वा. १४] न्यात चार्थसवित्ती सवित्तिभेद सिद्धोत्र [ ] १ [मी. लो. शून्य. १८४] १ १८८ । मवेदन न पूर्व तत् व्यावृत्ताश्च परस्परम् [सिद्धिवि. परि०३] , [प्र. वार्तिकाल. श२०५]२ १२५ व्यावृत्तबुद्धिहेतुत्वाद् [ ] १ १२३ । सवेदनेन बाह्यत्व व्येन्युदेति विदोषातु [आप्तमी.टलो ५५] १ ४३७ [ यातिएल. ३३१], ३९६ श सवेदनमात्मनि [ १ २७० अति" कुतोऽसना मानात् उपत्यास्तु यथा तथा [प्र. वा. २१४] १ [प्र वा. २२४१७] १ २६३ । सशयादिरहितत्वेन प्रति- [ शक्त्यनुरोधत [मी. ग्लो. आकृति. २६] २ ] २ २३९ द्वाक्यन्ते हि कल्पना ] १ १६: 'सशयविषयोऽपि दूधात्मा [ब्रासि, पृ.६२] १ ४५२ गन्द तावदनुच्चार्य [मी. उलगे. शब्दनि. श्लो.२५५] सज्यन्ते न भियन्ते [प्र. पा. ३२८६] १ २१६०२ ३२१ ૨ महतो हेतुता तेषाम् [प्र. वार्तिकाल.] गन्दा (दिषु पञ्चा)नामा मा. का. २८] , १४७ शब्दोऽपि प्रत्यभिज्ञानात् सहताविरभेदोऽन्त [ब्रह्मसि. ११३] १ ३१७ [मी. दलगे. शन्दनि. लो. ३३] २ ३०० स इति स्मरणमयमिति [ ]२ गन्दोधारणसम्बन्ध [मी. लो शन्दनि स इमाल्लोकानमजन् [ऐत. श२] ४३८ दलो. २५७] स ईक्षाञ्चले स प्राण-पम्नो. ६।३१४] १ ४६५ २ आन्दो लिगमाकाशस्य [वैशे. १११२७] २ स एप नेति नेत्यात्मा [वृहदा. ३१९।२६] ११४५८२ शब्दो वर्तत इत्येव [मो दलगे. शन्दनि म्लो. १७२] मालाकार यस्तु। ] शरीरादौ च तद्विरहप्रतिषेधात् सालासमाविषय [ २ २०८ न्यायवि. दलो, ३८०] १ ४० गावलेयोऽयमिति वा स खः । २ [मी. लो. आकृति. ग. ६९, ४५६ । सङ्घातपरार्थत्वात् [साख्यका. १७] २ २७३ शान मोदनिवर्तन [प्र. वा. ११५ सच बुद्यावारा स्वलक्षणमेव १।१०८, ११२७४,२ २८० [प्र. वार्तिकाल, ४|१२] " २५० - ४७८ १ ] ·भाग पृष्ठ ته १ J अवतरणसूची पृष्ठ स च सर्वपदार्थानाम् [प्र. वा. ३१७९] २ ५२ । सम्यग्दर्शनशनचारिवाणि सञ्चितालम्बना त. सू. १।१] २।३३४; २ ३५२ सजातिपूर्वविशाना १ सम्बन्धकथनेऽप्यस्य [मी. श्लो शब्दनि. [प्र. चार्तिकाल, २१३०८] १ २६९ ! रलो. २५९] ૨ सतश्च सद्भायोऽसतभा- सम्बन्धकरणे युक्तिस्तुदुत्तमिति [न्यायमा १११] १ [मी.श्लो शब्दनि.श्लो. २५८-५८] २ सत्ता स्वकारणामलेप- ] १ ४४३ सम्पन्धदर्शनश्चात्य [मो. श्लो. शन्दनि, रात्तोपकारिणी [प्र. वा. १९६] २ २०० लो. २४२] २१५६: २१५८ २ ३१८ सत्यं ज्ञानमनन्त बहा [तैत्ति, २०११] सम्भयदि सम्बन्ध ११३१८, २१३५१, २०६४, २।९०,२ ३३५ [मी,श्लो.शब्दनि २६४-६६] २ ७५ सत्यमाकृतिसंहारे [वाक्यपदी. ३।२।११] ? ३१६, सर्पहारादिभावाना- [ J२ ३३६ सत्यमेतत् ; सामध्येकदेशस्य [ J१ ५७ सासविद ब्रह्म छान्दो, ३।१४।१] २ सत्यम् ; शब्दगडमानापेक्षया १ ५६ | सबै जानातु सर्वस्य [प्र.वार्तिकाल.११३३] १ रात्राम्प्रयोराजस्वजा- सर्व दुःस विवेक्निः [योगसू २०१५] २ २६३ [मी. श्लो. १।१४ दलो. २९] १ ५४२ सर्व पश्यतु वा मा वा [प्र. वा. ११३५] २ मत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम् सर्व वै सल्विद ब्रह्म छान्दो, ३।१४।१] १ ४६३ (ज. सू. २१११४] सर्व सर्वत्र विद्यते । २ १९२ सदकारणवनित्यम् [वै. सू. ४।१।१] १ ४१३ । सर्वगत आत्मा सर्वत्रोप -[ ]२ २९० सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सर्वगन्धः सर्वरसः छान्दो.३।१४।४] १ ४५८ (वैशे. सू. १।२।७३] १३५०७, १ ५०८ सर्वचित्तवेत्तानाम् [न्यायबि. पृ १९] सदेव सोम्य इदमा आसीत् [छान्दो. ६२१] १।१२४; १९४४८; ११५३१,२ १३६ २१४६५, ११५१३, २१३४, २ १६४ । सर्पशानानि मिथ्या च सदशत्वात्प्रतीतिश्चेत्तद् [मो. दलो. [मो, श्लो आकृति.७२] २ ७९ शब्दनि. श्लो. २४८-२५९] २ ५७ | सर्व ब्रहा जगत्कारणम् [म.भा ११११०] १ ३५२ सशामिलापादि-सिद्धिवि. प्र. परि.] २ १६६ सर्वगोऽयमिति [मी श्लो सू.२ श्लो.१३४] २ सन्तानः समुदायश्च [आतमी. श्लो. २९] १ ४८५ । सर्वगोऽयमिति धेवम् [मी श्लो चोदना मन्निवेशविशेषण वा श्लो.१३१] २।२८६, २०२८७,२३०९ (प्र. यातिकाल. १।१००] १ १७१ | सथा नहि सम्बन्धः [आप्तमी लो. ६५] २ सप्तमङ्गीप्रसादेन शतभनयपि [ J२ ३५० | सर्वथा वितयाधत न्यायधि श्लो.१५६] १ म मतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा सर्वनामा विना वार २ २३८ [न्याय सू. शास३ ] २ २४४ सर्वसामतो भ्रान्तिन्नैया समवायस्य प्रत्यक्षेणैव [ ] १ [मी.लो.आकृति.लो. ७२] १ ४५६ समवायसामर्थ्याच्चेत् [ब्रह्मसि.पृ.६१] ४७३ | सर्वमस्तीति वक्तव्यमादौ [ २ समस्तो वा वाक्यराशि ]१ ४२ सर्वमालम्बने भ्रान्तम् समाधितन्तस्तदुपोहपत्तये । [प्र.वातिकाल,२।१९६] १६३२० १ ४६७ समानकालयोरेव २ २२७ । सर्ववस्तुपु बुद्धिश्च समानप्रत्ययः समानतामन्तरेण मो.दली.आइति. दलो.५] २ [प्र. वार्तिकाल. ४.१२]. । २४९ | सर्वस्य या स्यात् [ब्रहासि.पृ.४५] समारोपव्यवच्छेदात् सर्वस्योभयरूपत्वे [म. वा. ३११८१] 1 ११३०११ ३९० १॥१७७,२ २३३ A- १७ J .. سه ·म्यायविनिश्चयपियर भए गर्यस्पर त्रिस्य १ -- २ २ १ भाग 2 रह सामान्यांना विविधा विशेषाः मो.नं.१११११. १२] १ [गुलपनु. ग. ४५] मर्वाधारानुमान १५ गामान्य भए पनि युपे गम् सर्याकारानुगान या [यो, य ११२ १२. [प्र. याविकार. १११३८] २ १८८ गामान्यपिगमनागनाम् [ सर्याग्रहणम् असत्यागिः मामान्य गमराया। न्यायगृ. २१११३४] [भासमो. लो. ६.] २ सांणि या हमानि भूनानि माप्यमय गाहण्यम मिा.शे.नि. [छान्दो. १११११] ग.६७ १ सधंदनायातः[म. याशिल. ११] ! गालप्यमन्त्र प्रमाणम् विपार. 2. २५]२ गरेपामगि कार्याणा [.या, २३३८१] १ २८९ म मन पराग मकव पर बड़ा [पृहदा. या १४. [गिरिपि. प्र परि.] श६२, १ ९८ ११३८४१] ६४ गिर यागधिष्ठातृ [प्र. या. १।१३] स या एप महान आत्मा गिहाय मिद्धमुम्बन (वहदा. ४२५] [मी. दलो. ११११ दली १०] १ स येत्ति विश्वम् [ोता. ३१९] ३५२ / सिमसिचरोहंतु: म श्रीमानकधीः ] १ ३२१ [प्रमाणा. ग..] राहमावस्तु या व्यासी मुपादिरात्मयशेषगुण- [ २ २७८ [प्र. वार्तिराल. ११४५] १९१५;" ७५ मुनादेर्धर्माधाग्यामुन्यादः । १ २२० स हि यदिदंशयपद्ध- [शायरमा..१११५]१ ११३ मुसमाहादनासार ] महोपलम्भनियमादभेदो J२ २२६ । मुपेषु स्थापनास्थय राग साव्यवहारिकप्रत्ययापेक्षा [प्रवातिसाल. ११२३८] २ साकल्य हितेषामेव [ . ६१ मुनिश्चित नः परतन्युक्तिपु साक्षात्कृतधर्माण ऋपयो [मिद्ध. दानि...] [निरुत्त. १२०] २ ३३३ | सूर हि तत्स ] २ ३५३ सादृश्यत्यावधि स्ति गोपि तस्यैव रास्कार- [मी.टलले. ११११४ [मी. लो. आति. लगे. ७४] १ सादृश्यात् प्रतिपत्तीच मोदण्या त्तदनुप-ध- [सा. का.८] [मी. श्लो. शन्दनि. दली. २६९] २ ३२३ रनेदात् गुखेषु तृप्यति [प्र.पा. १२२२०० २ साधातमकरणम् स्पोय चाशुपत्यान [पा. व्या. ११४२] [न्यायरि. ली. २८५] साधनप्रत्ययस्यापि [प्र.वार्तिराल. १ ७३ सांस्य रूपदेतुत्वात् [प्र. वा. १२१८४] १ २६४ साधन यद्विवादेन म. या. ४३३] स्पष्ट नाम सामान्यविशेषः । साधयंदानाल्रो प्र. वा. ११३६१] १ १५ । स्पष्ट निहितार्थत्वात् सध्यते विवादापनोऽयोंऽनेनेति [ ]२ २३७ [प्रमाणस. दली. ४] ११८९; १ साध्यकार गतो वा [प्र वा. ४११८८] २ ८४ | स्मृतिः सग चिनामिनियोधः सामग्री तु यदा कार्य जनयति [ २ २१३ [त. स्मृ. ११९३] २ सामान्यादयो न सत्तासम्बन्धमतः स्मृत्या स्वरूपग्रहणे ] [प्र. वार्तिगाल. ३३३३०] १ २६१ १ १ २ [ ·अवतरणसूची माग दृष्ट भाग ए २ -- [ स्मर्यमाणेन रूपेण तदतीत स्वयाह्य(वाग्य)न्त्रिता वादिनो [ [प्र. वार्तिकाल. ८८ लसवेदनप्रसिद्धमेतत् स्वतः सर्वप्रमाणानाम् [मी. श्लो. [प्र वार्तिमाल २।३५४] १ २६८ चोदना. श्लो. ४७]२१३०१, २ ३०४ / स्वसवेदनभावाच्चेन्न स्वतोऽन्यतो निवर्तत सिद्धान्तवि. परि.३] १ ४१४ [प्र. चार्तिकाल. १२०५] २ १२२ स्वपक्षसिद्धिरेकस्य [ १ ५० स्पस्वभावव्यवस्थितयो भावा. [प्र.वा. स्व ?] २ स्यपक्षसिद्धिरेक्स्य निग्रहोऽन्यस्य ६८ स्सहेतुजनितोऽप्यर्थः [लघी, श्लो.५९] १ ] २२२४३,२ २४४ खात्माययोधकत्वाभाये। स्फुरता चाक्षुष तेजः [मी. दलो. शब्दनि. स्वामिलापसम्बद्धा एवार्थी [ १ १३७ लो. १८१] २ ३१५ स्यादनन्यः कथञ्चिच्चे स्वभावो यन्निमित्तात् स्यात- [प्र. वा. ल. ०२३८] २ ३४० [हेतु. टी पृ. १०७] १ ४४९ | स्याद्वादकैवलज्ञाने [आतमी.श्लो. १०५] १ २७ स्वय पतन्नोद्धरते पत-तम् [ ] १ ३८४ | स्वीकुन्ति गुणाना [सिद्धिधि. परि. ] १ ४०८ स्य सैव प्रकाशते ह [प्र. वा. २।३२७] १।३१३, १ हन्ताऽहमिमास्तिस्तो देवता १ [छान्दो. ६।३।२] स्वरव्यञ्जनमानादि [मी. इलो शब्दनि. २६८] २ २ २०० हेतुना य. समग्रेण [प्र. वा. ३६] स्वरूपस्वावलम्बनाकार- १ ૪૮૮ [प्र. वार्तिकाल. ११५] ७८ | हेतुना य. समर्थन [प्र. वा. ३१६] ११७ हेतुभानाहते नान्या [प्र. वा. २।२२४] १ स्वरूपस्य स्वतो गतिः [प्र. वा. १६] २ २७३ हेतुमदनित्यम् [साख्यका १०] ११७८, १९८१, ११०९, १२९४, १२५ हेतुरपदेशो लिङ्गम् [वैशे. सू. ९।२।४] १ १३४०, ११४००; २।९१,२ २६४ १ हेतोस्त्रियपि [प्र वा. ३।१४] स्वरूपेण प्रतीत चेत् [प्र. वार्तिकाल. २।३२९] १ हेमार्थिनस्तु माध्यस्थ्यम् २९६ [मी. दलो पृ. ६.३] १ ४३९ स्वरूपेण हि सवित्तीना हेयोपादेयतत्त्वस्य [प्र. वा. ११३४] [प्र. यातिमाल. ३।३३९] १ ४०१ १११५, १ स्वरूपेणैव निदेश्यः [प्र. वा ४१७८] ९ हेयोपादेयविषये [प्र. चार्तिकाल. १४] १ ४०० ७४ | हेतुदोपात् प्रमेये। १ २ ·न्यायविनिश्चयगताः केचन विशिष्टाः शब्दाः भाग पृष्ठ कारिका अशरक १ ar भाग पृष्ठ कारिका ૨ २४१ २१२ २ २३४ २०६ ४२० १४१ २ २६७ ९ २ ३२ ३५६ १ १ २ १०७ १२९ १ ३८८ R ४८ २ ३०२ ३१ १ १७६ ૨ १७७ २ १७७ १५० २ १५९ or ८ १३६ अन वय १ १७१ अन ययादिदोोत्ति अलकमद्गलपलम् २ ९४ अनाकारनिरीक्षणे अकरकरत्ननिचय यायो २ २४७ २१७ / अनादिवासना अकिञ्चित्कर (हेत्वाभास) १ २४२ २७ २८ अनादिसम्प्रदाय अफिविकरविस्तरा ૨ १२९ १०० अनाधिपत्याय अपिञ्चिारविस्तरै २ २२५ १०७ अनुमान अक्षार्थमनसारसत्वसम्बधदर्शनम्१ ५३५ १६९ अनेकामपरिणाम यवस्थित अत पल्परावृत्तायाकारस्मृतिहेतु २ १६८ १४२ अनेरात्मप्रशसनम् अतदर्थनिवृत्तित १ २४९ २९ अनेरामसाधन अतदर्थपरावृत्त २४८ २९ अत शरीरवृत्ति अतदामतया बुद्ध १ ४९१ १४३ अधपरम्परा अततुफ्लापोहे १ १२७ अयथानुपपन्नत्व १ ४९५ २ अतिरुदानुपादत १ ९८ अतिलौकिक २ २८५ १९ अयथानुपपन्नत्वनियम अतीन्द्रिय २ २४ १० अयथानुपपन्नवरहिता अत्यताभेदभेदी १ ४९२ १४० अक्य अथाकारविवेक ४६९ १५४ अपरालीदसत्पथ १ ४९१ १४३ ] अपौरुषेय अधारमासमाब्याकारडम्परम् १ २७१ अदोषोद्भावन २०९/ अपौरुषेयपृत्ता त १ ३१२ , अपौरुपेयी अद्वय ६१ अप्रमाणप्रमेयत्व १ ३४० ७४१ अविनाभावनिश्चय १ ३४ ३४० अशेषनभस्तलविसर्पिणी अद्वैतम् १ ८५ असाधनाङ्गवचन अधऊथ्यविभागादिपरिणामविशेष १ ४२१ १०८ असिद्ध अध्यक्ष १२ ४०१ [आ] १६४ आयुर्वेदादि अनथाकारशपु १ २७० अनथानेकसातान १ ३२२ [] अनतकार्यकारणतेक्षण १२७ ईशणिरादि ૨ ૨ २३२ २०२ २१४ १७८ १ २ २९९ ८२ ८० २ २ ३३३ १ ૨ १८१ १ २२६ ૨ २३६ १ २ २२५ ६ १६६ २२ २०९ १ २ २९९ ૨ ३२ ८१ १ ·न्यायविनिश्चयविवरण [] भाग पृष्ठ कारिका भाग पृष्ठ कारिका पूर्ववदीतसयोग्यादिकथा २ २५७ ५ प्रकृताशेपतत्त्वाथप्रकाशपटुवादिन् २ २३४ २०८ १ १४९ प्रज्ञाप्रवर्षपय तभाव २ २२० १८८ धिगनात्मज्ञ ध्याघ प्रौव्य विनि २ ३२८ प्रतिसधि ५० प्रतिसहारवेरा प्रयक्ष १ ५२ ३ [न] १ ८७ नय १ प्रत्यक्षप्रतिसवेद्य प्रत्यक्षानुपरम्भ नयचक १ ३३२ ६८ २ २ २ २३६ २९७ २ २४४ २१४ २ २६६ २०१ निग्रह निग्रहस्थान निजरा प्रत्यासत्तिनिर धन प्रमाण निर वय २ २५९ ८३ ૨ ८४ ४४५ १२१ २ १४८ १८८ २ २ १ ३१२ ५० ૨ ७० ३१ १२० ૨ १८८ १६४ २ २७६ १४ २ ८३ २ २८५ १५९ १ ३२४ ६० १ २ १८३ २ ३५२ २ २४९ १ १ निरास्रवीभाव २ ११८ ९० १ ८० २११ १७७ २ २६९ २ ३४८ ६४ २ प्रमाणसाधनोपाय प्रमाऽस वसतव २ २७६ प्रमासश्यसतव ४८८ १३७ प्रमाहेतुतदाभासभेद २ ९०४ ७४ प्रयोगविरह २ प्रवचन ૨ १०४ ६४ | मोक्षित १ ९२ १ ५०३ १५२ पर निरुपद्रवभूत निरोध निवाण निर्विकल्प निसातिशय १ १ निहासातिशयाभाव नैर तयानुबधिन् नौयानादि [क] १७२ [] १ ३३० बध २ ३३५ ५३ परदु खपरिज्ञान परचित्ताधिपतिप्रत्यय २ परापरविवेकै कस्वभावपरिनिष्ठित २ परोध १ २ [भ] २ ૭૨ १ ४८१ १२८ १ २ १५८ १२९ १८७ भव १० १२१ । भेदाभेद ४८४ ३ भेदाभेदव्यवस्था २ भेदाभेद-यवस्थिति २९७ ५१ भेदाभेदामन् १ पुष्यातिशय २ २ २ २२४ २०५ २ २ पुरुषाधाभिधायक ·न्यायविनिश्चयगता केवन विशिष्टाः शब्दाः माग र कारिका ७० १ मणिश्रान्ति भतिलक्षणसग्रह मपूरयत् भार्ग मानस मिथ्याविकल्पीय मिथ्यकान्तकलङ्कित मिथ्योत्तर २ २८५ २ २ २७६ २ २९९ माग पृष्ठ कारिका विपद्यान ६२ विषयज्ञानवजानविशेष ८८ वृत्तिवाक्यार्थ ४७८ २७ | वेद २ ३३४ १ ५२४ १६१ वशादिश्वरधारा १ ४०५ १०४ | व्यवहारदिधी १ २४७ २१७ / व्यवहारादिनिर्भास २ २३२ २०३ व्याधिभूतग्रहादि २ २३४ २०७ [] २ १८८ १६४ शन्दाद्ययोगविच्छेद २ ४६ शान्ति १२ { शायर ६४ | दाप्नुलीभक्षणादि २ ३४८ ५४ शास्त्र २ २५ ११ मेचकादिवत् मोक्ष मोवज्ञान २ ३६७ ૨ ૩૬૭ १२ १ ५२८ १६२ २ २१९ २८७ २४ २०७ २ २४७२१७ २ २५४ ३ [ल] २ १८७ लैङ्गिक [व] वाद वितण्डादि विपलब्ध विमलम्भनरातिन् विप्लुताक्ष विप्लुताधमनस्कारविषय विभ्रम २ ३०२ २ २१७ ३ ३१ १८३ १ २ २४३ २१३ २ २५४ २२५ ८९ शास्त्रकार ૨ ૨૮૪ १५ स्नान ८५ / शिरपाण्यादिमत्वायाः शिलाप्लव १ २८२ ३८ ३२१ ५५ शून्य १ ४८४ १३० । शेषवदेव ६२ चौदोदनि १ १ १ विरुद्ध ३८३ २ २०० ३२. ७३ १७ १ विरुद्धधर्माभ्यास १ २ २१८ १८३ | श्रीवद्धमान ४८४ १३० । भुतयोग्यस्यातिशयादानहानि १ ४९१ १४२ भुतविशन हेतु ३ भोगादिवृत्तिप्राय २ [स] २ २२५ १९७ विरदादि विरुदासिरसन्दिप विवश २ ६ २ २१९ १८७ २ २ पिशानिरपेश २ २ २१२ १८० १८८ ·न्यायविनिश्चयविवरणे भाग पृष्ठ कारिका । भाग पृष्ठ कारिका मत्य २ २२३ १९४ सहोपलम्भनियम १ २ २९७ २७ साभन २ १२७ ५१ । साधम्यादिसमजाति २ २३४ २०७ सत्या तार्थताम्मेद २ ६८ ३८ साध्य ૨ ८ ३ सत्संप्रयोगजत्य २ २१८ १८३ साध्यधमा ૨ ५२ सदसज्जानसवादविसवादविवेद १ माध्यविज्ञान १ सवृत्तकेवलज्ञान ૨ ७८ साध्यसाधनस स्थिति २ १३० १०३ सन्तान ८४ २ २२९ २०१ २ २६९ ११ । साध्यादिविक्ल २४० २११ २६७ ૨૨ साध्याभास २ १२ २ ३४७ ६३ | सामग्रीगुणदोप ३ ३०२ ३ ३४८ ६४ / सिद्धपरमात्मानुशासन २ २४९ १ स-सानसमुदायादिशब्दमात्रविशेष १ ४८५ १३१ सिद्धा तविषमग्रह १ ૨૪૨ ७८ सन्दिग्ध २ २१६ सुगत २ २३४ २०४ समन तर १ ५२६ १६२ | मुगतादि २ ११८ ९२ | सूक्ष्मान्तरितदूगर्थ २ २९८ २९ समय ૨ २९ सौगत २ ३६७ १२ २ ३९ | सयोगसमवायादिसम्बन्ध ४९४ १४६ २ ४२ सशयका तवादिन् २ २५३ २ २ ३२१ स्पष्टाभ १ ३३८ समयाविप्रलम्मन २ २८६ २ ३५३ समवाय १ ४२० १०७ स्वचित्तमात्रगतावतारसोपानपोषण१ २५१ १ ५४२ १७०/ स्वपरशानसन्तानोच्छेददकारण २ २६२ सम्प्रत्यस्तभिवाशेषनियम २ १६४ १३८ स्वप्नेमणिकादि ૨ सम्बदायाविपात २ ३६३ ८७ सभावाविशयाधान २ सम्प्रीतिपरितापादिभेद ३४० ७९ स्वलक्षण १२२ सवश ૨ २१८ १८४ ४७८ ७० १९) स्याद्वाद ७ १ ७८ ४८४ २ २१६ २ २८७ सवज्ञप्रतिष सवज्ञवाधिनी सर्वशस स्थिति सक्थैका सर्वध सवयोग विप चिर २ २४९ ३८ २ ३२० १ मा . ८ ·न्यायविनिश्चयविवरणगता ग्रन्था ग्रन्थकाराश्च भाग पृष्ठ प. भाग प [अ] ७ ૨ ૨૭૨ १० / ईश्वरकृष्ण १ [1] ४ २६ २ ३६८ २ २६७ १ १ उम्बेक अक्षपाद अनन्तवीय [क] १ १ २ १२ १२ कणचर ૨ २ ८ २५ अरट २२ २८ १ १ कणाद ६ १ कनफसेन २ १ १४१ ર २४१ १ २ १ कपिल कुमारिल २३ २ ८ १७९ २ २९७ अलङ्कार [म वार्तिकालङ्कार] १ ७३ २ ३२७ २२ १ १ १२ २० गुणच द्रमुनि २ १७ [] १ १७७ १८५ चित्रभानु २ २०३ २ १२ १ १ ७ २ १४६ ૨ २ ८ १६ जैमिनि २ २ २६२ २ २६८ २ ३४२ २ २३९ १७ चित्रमत् २ २०८ २१ / चूणि २ [ज] २ ३०२ १९,२१ १८ [त] २८ भिवपन बातिकनिक धन] १ २४० २७ २६४ ३ २६९ ताचाथरात्र १ ४७० त्रिलोचन १ १६७ १ अश्वघोष [आ] आत्रेय १ ७०६ दयापाल ७०७ २२४८ १ --- ८ ५ भाम्नाय ·४३६ न्यायविनिश्चयविवरणे १ १ ३ १ भाग पृष्ठ कारिका । भाग पृष्ठ कारिका सत्य २ २२३ १९४ सहोपलम्भनियम ८७ २ २९७ २७ साधन २ १२७ २ ३३३ साधम्यांदिसमजाति २ २३४ २०७ सत्यान्तार्थताऽभेद २ ३८ साध्य २ ८ सत्सप्रयोगजत्व २ २१८ १८३ मध्यधर्मी २ २ साध्यविज्ञान १ सदसज्ज्ञानसवादविसवादविवेक १ ४ सवृत्तकेवल शान २ ३५७ ७८ | साध्यसाधनसस्थिति २ १३० १०३ ३५० २ २२९ सन्तान २०१ २ २६९ साभ्यादिविक्ल २ २४० २ २६७ ३ साध्याभास २२ ૨ १२ २ ३४७ ६३ / सामग्रीगुणदोष ३०२ ३४८ ६४ सिद्धपरमात्मानुशासन २ सन्तानसमुदायादिशब्दमात्रविशेष १ ४८५ १३१ सिद्धान्त विपमग्रह ३४२ ७८ सन्दिग्ध २ २१६ १८० मुगत २ २३४ २०४ समनन्तर १ ५२६ १६२ / मुगतादि २ ३६९ ८१ २ ११८ ९२ सूक्ष्मान्तरितदूगर्थ २ २९८ समय ૨ २९ | सौगत २ ३६७ ९२ २ ३९ सयोगसमवायादिसम्बन्ध १ ४९४ १४६ २ ७० ४२ सशयैान्तवादिन् २ २५३ २ २ ३२१ ४५ ष्टाभ ३३८ ७३ समयाविप्रलम्भन २ २८६ १९ ! स्याद्वाद २ ३५३ समवाय १ ४२० १०७ स्वचित्तमात्रगर्तावतारसोपानपोषण१ २५१ ३१ ५४२ १७० स्वपरज्ञानसन्तानोच्छेददकारण २ २६२ सम्प्रत्यस्तभिताशेषनियम २ १३८ स्वप्नेक्षणिकादि २ २९१ २१ सम्प्रदायाविघात २ स्वभावातिशयाधान २ १५९ सम्प्रीतिपरितापादिभेद १ स्वल्क्षण १ ४५३ १२२ सर्वज्ञ २ २१८ १८४ ४७८ १२६ ७८ ४८४ १२९ सर्वज्ञप्रतिषेध २ २१६ १८० ४९० १४० सर्वज्ञबाधिनी २ २१७ १८२ २ सर्वसस्थिति २ २९८ २९ | स्वसर्वानुपलम्भ २ २८७ सर्वथैकान्तप्रवादातीतगोचर २ २४९ १ | स्वसवेदन २७७ सर्वथैकान्तविश्लेष २ १३० २ मर्वयोग्यता २ ३२० २ १५ सविकल्पक हेतुपल्सन्तानवत् ४३ ४५३ १२२ हेत्वाभास २ २१० सहतद्वागवृत्ति ६७ हेयोपादेयतत्व ५ १ ७ १ १ १ १ ७ ७० ·न्यायविनिश्चयविवरणगता ग्रन्था ग्रन्धकाराच भाग ५० भाग पृष्ठ [अ] [] अकर १ १ १. ईश्वररण ७ ७ २६ १ २ २६८ २ २६७ उम्क अश्वपाद अनन्तवीर्य १२१ रणवर १२ १३ ५ २ अर्चर १ २२ २८ कणाद । स्नान २ ९ २ ७ १ ४६८ २ १५५ २ १७९ २ २९७ .. कपिल युमारिल ८ १३ २ ७३ २ ३२७ अलङ्कार [प्र. वार्विकालद्वारः] १४ [ग] १ । गुणचन्द्रमुनि २० [व] १७७ १८५ चिनभानु १२ १ १ २ २०८ ७ " चित्रमा जूर्णि २ २ ८ २ 20 २ २ २६२ २ २६८ ६ जैमिनि [त] २८ तनियमन नातिकनिराधन) ३ अश्वघोष १ [भा] वाचायल पिरोनन आरोप दयाराम । २ १ ५०७ १५ ८ ५ ·४३८ न्यायविनिश्चयविवरण भाग छ भाग ४ प. दिड नाग पं. २२ ९ धर्मनीति १ १ २३ ५ २२ १ १ २८ १ ४२ १ १८९ ११५ १ १३१ १ १९८ १ २७८ १ ५२४ २ ४९ २ ૨ १३२ २ २ २०० २ २३३ २ २३४ ૨ ३३७ १ १३२ ३ ८ २२ २६ २७ १६ २३ १ १. धर्मोचर १ १ ५ १ २७६ १ ४३२ १ ४७५ ४८१ २ २० २२ २ २५ २० २ ३६१ नरेन्द्रसेन न्यायभाष्य ४४ ४ २ २ २ २ ૨ १० २६ १९४ १ देवनन्दि १८१ [प] ८ २९ न्यायवार्तिक ४,९ न्यायविनिश्चय २२ पतञ्जलि पदार्थप्रवेश पद्मावती (देवी) पाणिनि पारकेसरी धर्मकीर्ति १ १९ १ १ २३१ १ ४२६ २ २७७ २ २ १७७ २ १८६ २ २९८ २ २३२ २ २५ २० २५ २० २४ १ १ ११८ १ २४ १ २४ १ १ पूज्यपाद १८४ १ २७५ ८ पैठर ૨ २ २१५ १ प्रज्ञाकर १ ३३२ १ १ १ ८ २२ २३ १ ३८७ १ १ २७० २८४ १ ४०१ १ २६ १ ४८० १ १ ३९६ ·न्यायविनिश्चयविधरणगताः ग्रन्या ग्रन्थकाराश्च ४३९ भाग पूछ -- माग पं. [म] २ ८ मण्डन १ १ २ २ २ ६ २ १ १ १ ममार प्रशस्तकर १ मह २७ भारत भागवत भाष्य [ शा. मा.] माष्य २० २ २३८ १८ २ ३४६ १५ २ २७ २ ३३१ भतिसागर १ १ २९ २१ ५४५ १५ १ २८६ २ २४८ ८ १ ४३८ २ २५०१६,१८ , मालपण २ २ २५० १२ मस्तरस्फोटविज्ञानप्रकरणा २२२७ १२ २० राष्ट्रपात ५०८ १. राहुबलीति [व] बादिराज २२७ १ २०२ २ २०२ २२९ ७११ ८ २ २०२ १९ वार्तिक(प्रध्यातिक) २४० २६३ २३,२९ २८ २८५ १ १ M १ २ कार्तिक २ १ ar १ माध्य [ न्यायभाषा भाष्य वनभाष्य १ १ " १ २३१ १ ४०१ भाष्य योगभाष्य] भाष्य शावर भाष्य भाष्यकार २ १० १ १ १३ १८ ९ १ १११ २ १ १। यातिक (अहदा भाना) । वार्तिश्चार ( उद्योवार) ३ विद्यानन्द ६ १ २६८ १ १ १ विद्यासागर + विध्यारो १३ विपररूप १ ९ २ २०१ १ ५६ ·४४० न्यायचिनिश्चयविधरणे भाग ए भाग वृक्ष १ १ ७ विसरूप १ वृत्तिचूर्ण घेद .. ७ ध्यास व्योमवत् व्योमशिव १ १३ २ २४७ ५ २ ३६७ ८ १८ सिहमहीपति २ २ २०२ २,२० सिद्धसेन ૨૨ २२९ सिद्धिविनिश्चय १ सीमन्चर २ १७७ ६ | मुमतिदेव १ २७ १ १४ सूत्र सूत्र (चार्वाक) २ ९३ ६ १ २१ २ १० ८ सूत्र [त.सू.] १ १ ४७७ ८ १ २ ६ ९, ૨ २ ३३४ ३१ १ सूर [ न्याय ] १० सूत्र [यो.सू.] १ २३१ ७ २ सून [ शे] १ ५०८ सूत्रसर १ २२ १ २३ सूकारादि २ ३६३ १ २८ स्याद्वादमहार्णव १ ४२८ २ ३६७ ૨ [त्र] २३ पिल्णपदर्थन २ २३४ २६ १ ८ ७ हेतुबिन्दु १ ४४९ ૨૨ १ २ हेमसेन २ २८८ ८ ૨ ६ । देवागम २ २५५ ६ १ धमात्तर १ २ १८ निवन्धनकार (प्रशाकर) १ ३९५ ५ १५ | निवन्धनकार (अकरक) १ ४३४ २२,२३ ४३८ २७ न्यायविनिश्चयतात्पर्यावद्योतिनी २ व्याख्यानरतमाला [] शान्तभद्र शार श्रीपरबादिमल्ल পুনি १ १७६ १ सन्मतिसागर समन्तभद्र १ १ १ ·न्यायविनिश्रयविवरणगता केचन विशिष्टाः शब्दाः भाग पृष्ठ प. २० अदचित्त अतध्याति १ २ ८२ ९ . २ ३६३ १ २ १७७ १७ २ १ भाग पृष्ठ [] अकिहितर अमिहीन अशतासिद्ध २ २२६ अतिदेशवचन अतीतत्व अवीन्द्रिय अतीष्ट्रियप्रत्यक्ष अता द्रयायदानादिरूण ९ २९७ अदृश्यानुपरयादि २ २३ हरयानुपन्ध २ १९१ অৱীৰাম্বল अधिपातप्रत्यय अन्त शरीरवृत्ति २ अन वय अनम्यासदशा १ अनादिसम्प्रदाय अनुपलम्भ २ १९० अनुनार २ २३ १७ ७ ९ अधे सुलोचनव्यवहार ९ अन्यथानुपात्तिवातिर २० अयथानुपपनव १ अव्यत्यतिरेकी ९ २१ अपक्ष ९ अपोद्वारपारस्पना २७ 'अपोरुपय १७ जयदशिनव्यतिरेक १२ अपदारताव ४ अप्सू यादी ३ अबाधितविपयर अनझ अभावज्ञान १७ अभाकात २२ आभनयोगक्षेमत्व २ २४१ २ २४ २ १५ ५ ३८८ अनुत अनेरा तबाद 4. १ २ ३६६ २२ भनेकान्तात्मा १ ४७७ . or १४ 13 १ अभ्यासदा २७ अथनय अथवादी अथसशय अथापरतिनिर धन १३ अगाभागसारलादि १३ अल्कारकृत् (प्रज्ञाकर) १४८ १ ८ २ २ अनेका तात्मकत्व अनेकार्थसमवायिर अनेकान्तिक अनेका िवस्त अतरदलक २ २८३ ૨ २ २० अल्पारक्त (प्रज्ञापर) अवयवी १ २५३ . १ २ २१ १२७ १ २ ३५ २ २३९ २ २८३ ९ अबरोन २ २०१ १ ·न्यायचिनिश्चयविवरणे १ २७ १ भाग पृष्ठ अवस्परफुटीरकोटरान्तर्गत. कीटकगणनादिगोचर १ ९ अपस्थाचतुष्टयप्रतिष्टा १ अविधा अवीत २ २०८ अवीतवीतावीत २ अव्यतिरेक २ अगविनेचन आसाधनागवचन २ २३६ २ २३७ असिद्ध २ १२९ [] आकारवाद आवाराभोरपत्र २ ३२७ आत्मरध ૨ आत्महिंसा २ २५६ आदित्यनज्यानुमान ૨ ૨૦૨ आदिवाक्य १ ५३ २४ ८ ३१ ९ | एवम्भूत १ २२ प. भाग पृष्ठ उभयदोप १ ४२८ २२ उभयविक्ल ૨ २४० उभयाच्यावृत्त २ ७ [क] १३ ऋजुसूत्र २ ३६६ [प] १६ ! एकत्यप्रत्यभिज्ञान १ ४८६ एकत्वाध्यवसाय २ १८८ ६ एकान्तवाद २ १६५ २ ३६६ [क] क्ठ २ ३०३ कथ २ २६२ ५ कर्कटोभक्षण १० कर्णशष्वुल्यवगुण्ठितत्व २७ । कर्मपुद्गल २ ३४२ ३ पल्पनापोट १ ५२४ काकवासित १ ८० १३ काचपच्योपनिपात १८ कापिल १ १२ कापिलीय कारक्सावल्य १ २८ बालकदेश १ ४०८ १७ ! कार्यानुपलब्धि २६ । मायांनुपलम्भ ३ काल १३ | कीर्तिवार्तिक (प्रमाणवार्तिक) १ ४०१ २ २११ वृत्तिकोदय १ २ ९ २४ आत २ ३०३ २ आसवाद आभास आयुवद १ १३ २ २९९ आवृतान्नावृत आवृत्तिपरिपाक आश्रयासिद्ध आसवस्व आलवादि १ ३७० २ २ २२८ २ ३४२ ५ २४ । कृतक [] २ २८८ इन्द्रियज्ञान इन्द्रियाध्यक्ष २ २०८ १२ २७ ५ १ [ई] १ २ ३५९ ६ ईक्षणिकादि ईसरादि केवलान केशमशकादि केशोण्डुकादि कौमारिल श्रणमा क्षणषटयक्रमस्थायी [3] ३६२ २ ३१७ १ ४७० २ १ YUY उत्पाद ४८४ ३णिक उपमान २ २८ २८ ·न्यायविनिश्चयविवरणगता केचन विशिष्टाः शब्दाः भाग पृष्ठ पं० भाग पृष्ठ १ [ख] २ २५६ २३ २ १७५ खनादि खलबिलान्तर्गतबोजादि [ग] गजनिमीलन २ ૨ चोदना १२ चौर्य [छ] छत्रचामरहरिविष्टसदि २३ । छलादिक २० [ज] जननीगुरुपल्यादि १८ जयेतरव्यवस्था जल्प २३ २५७ २३८ ૨૪૨ २ २ १९४ १ २९७ गण्डौल गर्दभीभूत्वा गुण १ ४२८ २ ३०३ ४२८ २८ २३ २ २३४ २ २४३ २ २४४ २ १०८ गुणपर्यय गुणसून or ७ २ १०१ २६ ६ जातिस्मरत्न जात्यन्तर जीवच्छरीर जैन १ गुणार्थिक गृद्ध वाराहादिप्रत्यक्ष गोत्रस्खलनादि गोलक १५ ૨ २८८ २ २१९ २ ३२५ २ २ २०५ १ १ ३७० ४२८ ४७८ २३ ૨ १ .. ग्रामडाकिनी २ ७ १ २४ ९ २२ २ ५ चक्षुःश्रवा भुजङ्ग चतु:सत्य १७ २ २ १२६ १ १ २ १८२ २९ ८ १ ३६६ २ १२ २ २१५ चतुरस्रधी चाचलादि चाक्षुषतेज चातुर्वण्यादि चार्वाक जैनेश्वर शासन ज्ञातव्य ७ । २ १७८ ९,२१ २ २२२ २ ३५८ २७ २ १५ यौविशीन [त] १ १ चियासक्रम चित्रशनादि चित्रपतनादि चिनमिद रूपम् चिकचितवाद चिसापकोपनिवन्धन चिरन्तनाचार्यानुस्मरण चयवन्दन २ २७३ २३,२७ २ ९ तत्पुरत्यादि ३८३ तथागत १ ३८. २ ३२८ ૨ २३२ २४ तदति १. ! तदेवदेवृति २ २३२ २ २३८१९,२२ १ ३२२ ७ २ २५८ २ २८१ १ २ २ २२६ २ २ १ ·न्यायविनिश्चयविवरण भाग पृष्ट भाग ५० १० पृष्ठ त मनसिकार २ ३३८ [ध] तर २ १ २८ २ १ ४८ ३ ध्या-ध त्रीय धानिधान तपसरण तानाशलारोहणाादपरिकश तर्फ ४ ૨ २ २५ २ १ ३२ १० ताथागत १ १ १३ १ १ नय नवविधत निग्रह निग्रहान २३. १२ २२ ૨૨ क १० २ २३९ २४३ ३ ३०४ १७,२० ३८० ४८१ १ नित्यत्व ९निपत १ २ १ २६० ११९ २७७ नियाग १७ निरशवादव्यापत्ति निरचयविनाश १ ४१५ १ १ २४ निरोध तादात्म्यत दुत्पत्ति तायित्र तियक्तामाय तमिरकेशादिक नेमिरशादिभेद तमिरिक नीलादि मिरिक शादिवत् निकोटिशुद्ध त्रिविध चिसूत्री रूप्य २ २ १ ६ २ २५२ २ २०३ २ २८ | निराधसत्य निमल यायवेदी २२ निमूलप्रहाणि निवाण निविक परत्व निपधवादी नीलादिविन नृत्यासित २२ | नृसिहत्व १ ५२४ ११ २२ ३ २६ - १ [] १ ३७२ ३७२ १ ४ / नैगम २ २३३ R ३६६ १ २ ५०१ २ ३६६२३,२४ १ ध्युष्ट दध्योदनादिवत् दूरविरल केशादि दृष्टता हम्मत दृधा ताभास दृश्यप्राप्त दृप्राप्येक्त्य दृश्यानुपरम्भ ६ नैयायिक २४ १ २ १ २०९ १ २६ १ २२४ १४,१९ १ १ २२७ १ ३८५ ३ १ २ १ २६ १ १ १ ५४२ २३४ २ ३५० २ न्यपयायात्मक द्विविध द्विवि रस्मरण विष्टशामित्व २ नेपथ्यादि १ नयायिसम्म य १ १ ५ ·न्यायविनिश्चयचिवरणगताः केचन विशिष्टाः शब्दाः भाग पृष्ट पं० नैयायिकादिकारिपत नैरात्म्य भाग पृष्ठ २ २०१ २ २५६ ७ ७ न्याय । ३३ २८६ १ १ १ ५ १ १ ३८४ ५०६ १ १ ६ ४ २ १२ २ २३२ २ २९६ २ प्रधान २१ १२ ८ प्रतिकर्मव्यवस्था १ १४ प्रतिशादि २ २३७ ३ । प्रतिविम्बावलोकन २ १ । प्रतिभासाद्वैत १ प्रतिसख्या १० प्रतिसख्यान प्रतीतिविदग्धस्रोपरिष्वङ्गसुखावह १ ४४१ २७ प्रतीत्युपाध्याय ११२ २२ प्रत्यक्ष २ ३६० १० प्रदेशविसर्पण २ રે २७१ १६ प्रमाणफल २ ३६४ प्रमाणराप्लव १ २ १४८ प्रमयेव २ १५३ प्रवचन २ २२२ २ २४९ १८ प्रशान्तनिर्वाणोपपचि २ प्रसज्य R १० । प्रातिहार्यविश्व १७ प्राप्यकारि चक्षुः २ ३२६ ११ २ ३२७ २२ । प्राप्यारिओन २ ३२६ २ २३८ ९ प्राश्निक २२ प्रीतिमध्यस्थताशोक ८ प्रोक्षित ६ [क] २१ २ ३६४ २ २०१ ७ १ [प] पक्षधर्मवैकल्य पदादिस्फोटात्मा परम मङ्गल परमार्थकतानत्य परस्परसम्मूछनात्मन् परहिसा परोक्षज्ञानवादी २ ५ २६ २ ३२० ९ १८ २ २५६ २०८ १ २२७ १ ४२८ १२ १५ । १ - १ पर्याय पर्युदास पाटलिपुत्रक এস पारायंसाधन पारायान्यथानुपपत्ति पिहितभक्षी पूर्ववत् पूर्ववदादि २ २६२ २ ३२८ २ ११ ३१८ २ २५६ २ बन्धत्व १४ । बहुधानकवत् १३ । बाहस्पत्य युद्ध ९ बुद्धसारथि २ १८१ ૨ २०१ २ २०१ ૨ ૨૪૨ २ २५० २ पूर्ववद्वीतसंयोगिशब्द पोद्गलिक पौरुषेय २ ३४२ १ ३८१ २ ૨ ૨ २७६ २१ ३६८ १ ३८२ ३९५ १ ४३० २ २ ३०० Toda प्रकाशननियम प्रजापति प्रशाबलविकलता ·न्यायविनिश्चयविवरण पं. भाग पृष्ठ बौद्ध ९ मानस २० २२ भाग पृष्ठ १ ४८० २ २ २ १८८ २ २१८ २ २५१ २ ३७० १ ४५८ १ ५२४ २ २५८ २ २५८ ३ २ २९६ ८१ मार्गसत्व मालव माहेश्वर मोमासक ४ ૨૭ ब्रह्म १३ ५ १ १ १ १ ૨૪ २६ ब्रहामीमामा (ब्रह्मसून) ब्रह्मवादी २०७ २२७ ३०४ ५४१ ८ १ २ ३४८ १ ३१२ १ १ ४९८ १ ३ ૨ २ १ ५ २२ २ ब्रह्मविद् २ १२ २ ब्राह्मण १ [भ] भगवत्सीमन्धरस्वामितीर्थकरदेवसमवशरण २ १७७ भावना २ २५० भाविकारणतादि २ २०० भाविता ૨ भूतवादी २ भेदधुद्धि २ ३१८ भोग ૨ २३१ भीतोपाख्यान भोतमुद्रामात्रक ३८ भोतमुद्राप्रमाणक २१७ [म] मङ्गल १ ३ मणिकृपाणादि मन्त्रध्यानादि २ मन्दविस्पन्दित २ ३०८ महदादि महारालुत्व २ २६० महेश्वरादि मागध १ विवाहादि २ माथुर २ २ ६ २ ८२ २ २२१२१ २ २५१ १३,१७ २ २८७ ८ २ ३१४ ३ २ २ ३६२१८,२४ १ २८ २ ७ २ २५७ १३ २ २५६ १ ८ १ २८२ २ २ ३४८१४,१९ २ २५३ २ मीमाता मुख्य मूच्छी मृगराजवधू मेचकमणिज्ञान १० १ १ ७ मेपकल्प १ मंत्री मोक्ष ९३ म्लेच्छादिधर्मापदेश १ ग्लेच्छादिव्याख्यान [य] ૨ २२ २ यशार्थ १८ याशिक ६ योग ૨૪. योमिज्ञान २३ । योग १८७ २ ३०७ २ २५९ २ २५८ १ ११२ ३२ १२ २३ २७ ·न्यायविनिश्चयविधरणगता केचन विशिष्टाः शब्दाः ४४७ भाग पृष्ठ भाग पृष्ठ पं. योग ८ १४ विरुद्ध ६ १ २२६ १ २ २१६ २ २२६ १ . २२ २ २ २ २४ विरुद्धकार्योपलब्धि ६ २९ विरुद्धधर्माभ्यास ३ विरुद्ध विधि २० विरुद्धच्यातोपलब्धि १ २२ १ २ २७६ २२१८ २ १९५ १ २२ २२८६ २ २०८ २ १८१ २ २०१ २ २०८ १ ५३४ २२९ ४१८ २ २५१ २ १ १६ or १ [र] रकारतस्व ३७१ १२ | विरुदोपलब्धि रध्यापुरुष २ २१६ २१ विवक्षात रसवीर्यादि २ २९८ ६ । विवरणश्लोक रादि विषयविशनतज्यान वोत लतागुल्माद्योषधि २ २९८ ६। बीतादि लिङ्ग २ १२७ सूलपुनरुत्पन्नकेशनखादि २ ३१६ ५ वीतावीत लनपुनर्जातनखकेशादि ७वृत्ति लूनपुनर्जातनखादि १ ४३५ २९ वृत्तिनूर्ण [व] वृत्तिपर्यनुयोग वर्तमानता वृद्धव्यवहार वशीकर णशक्त्यादि ६ वेदवादी चातप्रकृति १८ | वैदिक ६ वैवक चादाभास २ २४४ २२,२६ वैद्यकादिशास्त्रकार कामदेव २ 30३ २२ वैशादिशास्त्रार्थ वासना हेतुवादी १ १२ । वैध विगम १ विचारसूक्ष्मसूचीभेदनिभेदभीत १ २२ विशनवादी १५ चम्चव्यक्तिभेद धितण्डा २ २८ २४ व्यतिरेकि विधिवादी २३ विधूतकल्पनानाल २२५८ ६। व्यवहार বিনায় ३व्याकरण विपक्षवादी २ २२६ १ व्याख्यानालोक विपरीतासिद्ध २ १२९ १२ व्यापकाविरुद्धोपरन्धि विभ्रमवादी २३ व्यापारिक विधमकान्तबादी १ ३८२ १७ व्यावृषिभेद १ . २ २५५ २ २२४ २ ३२७ २४ २ ४ १२ २ २०३ २ २८५ २८ ६ १ २ १४८ २ २१८ २ २६० ७ ७ ·न्यायविनिश्चयविचरण भाग पं० पृष्ठ पं. १ २ ३२० १७९ २ २८८ २६ ८ शकटोदयादि शक्ति राममूर्धन् शतृशानच् शब्द शब्दमात्र शादूक शास्त्र शास्तकार २ २१८ १ २ १२९ २ २४१ १३ १३ १० १२ ३ शास्त्रान्तर एन्यता शू-यवादी शेपयत् शौद्धोदनि श्रद्धानुकलोयत्ति श्रीवर्द्धमान श्रोतृजनमवर्तन श्रोत्रादिवृत्ति श्वमासमक्षण २ २४१ २ १२९ २ २२६ ૨ २४१ २ पृष्ठ सकलवस्तुधर्मनैरात्म्यवादी २ २०० १२ । सक्त १ ४२९ २६ सत्प्रतिपक्षत्व २ २५४ ५. सत्यस्वमादि २ ३५२ ३ २ ३६६ २८ सत्यकृतकत्वादी २ ३०४ १७ ! सत्सम्प्रयोगजस्व १ ३८५ २० सदुत्पादादित्रयात्मक २५ | सन्दिग्ध १ २२) सन्दिग्धसाधन २ ३२११६, २५ / मन्दिग्धसाधनव्यतिरेक १०४ २५ । सन्दिग्धसाध्य १ २६८ २० सन्दिग्धसाध्यव्यतिरेक १ २६८ २ सन्दिग्धासिद्ध १ २०११४,१८ २) सन्दिग्धोभय १२ / सन्दिग्धोभयव्यतिरेक २३ सभिव २४ | सपक्षव्यापि १८, सपाक् देशवृत्ति २ २५१ १३ सप्तभङ्गी सप्तविंशतिविधत्व २२१० १५ समभिरूद | समवाय २ ११० २९ २ ३६६ २६ समवायी १ २९९ ११ । समयागार्थ समाग्य २ ३६२१८,२९ (यि) विरोधि २ २०८ २८ समुदयसत्य ૨ १४ समुद्घातदशा २ २०१ सम्प्रयोग २ ३४ सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनलक्षण २ सम्बनेकान्त सर्वदाम्यवाद २ सव्येतरनारीकुचचूचुकवत् ३८६ सहोपरम्भ १ ४२८ साकारवाद १ १ ४ ५ २ २०७ २ २०६ ९ प २ २०८ पाप्य ४१८ २ २९३ २ २०९ ૨૮ २ सकल्प माग्रह समहरलोक सरासशिरलोक सयोगी सयोग्यादि १५ २ २०१ २ २ ४ १ सबर सविदद्वैत सवृति १ २५२ १ २३ २ २२६ ७ २५ संशयादि सशयादिदोषप्रसङ्ग सशयादिप्रसङ्ग सहति २ ३५४ १३ २७ ·न्यायविनिश्चयविवरणगता. क्षेचन विशिष्टा. शब्दा माग पृष्ठ प० भाग पृष्ट १ ११८ ताइएय २ ११ ७ सौगत २ १२ ३ १३२ ९ १ २ १९२ २ २८१ २ ३४९ २१ २ १ १ २६ १ २८४ २१६ २२२ २२४ १ २ २७१ १ १ ३१२ ८ साङख्यसिद्धान्तानभिज्ञान साद यादिमत सामग्रीरूप साधनाव्यावृन्त साधयादिसमा जाति साध्यविकाल साध्यामात साध्याच्यावृत्त सामान्य सामान्यतोटष्ट १ २ २४ २ २३४ २ ०४० २१ २८ १ १ १ ३८३ or ४ २ २ २४१ १ ४९९ ८ ८ १ १ ४७८२३, २० १४, २५ २०१ १९, २७ २७ सिंहपुरेश्वर सिद्धान्त यापत्ति ७ मुगत १३ १ ४८९ २ १८ २ २ १४४ ૨ २ १८२ २ २१७ २ २३३ २ २३५ ९ १ १७ २५ १ १७ १ ५३२ ६ २ १७६ २ २२५ २४,२७ २ २५७ २७ २ २५८ १९ २ ८ १० ८ १ १८ २७ २ २४२ २ २६२ २ ३२४ २ ३३८ २ ३४३ २ ९ ३ १७७ २ सनिश्चितासम्भव बाधकप्रभागस्य २ मुमापित ५ २ १६७ १० a- सेनापनप्रतिमासरत् सौगत १ २७ सौगन्तिा ३ ९ सन्ध २३ सोय हमर जान २ १ २ १ २ १ ·न्यायांवनिश्चयविवरण भाग प. १ २ १२० . ૨ ૨૮૮ ८ शकटोदयादि दशति शनमूर्धन् शतृशानच् दाद शब्दमान शाक शास्त्र शारकार २ १५५ २ २१८ २ १२९ १० १२ ३ १२ १०४ १ ११ शास्त्रा तर शून्यता शून्यवादी शेपवन् शोद्धोदनि श्रद्धानुकूलोत्पत्ति श्रीवर्द्धमान श्रोतृजनप्रवर्तन ओनादिवृत्ति श्वमासभक्षण २ २४१ २ २४१ २ १२९ २ २२६ २ २४१ २ २४१ ५ भाग गृध ६० सकलवस्तुधमनरात्म्यवादी १२ सडकेत २६ । सत्प्रतिपश्चत्य २ २५ सत्यस्वनादि २ ३१२ २ ३६६ २८ सत्वरादी २ ३०४ सत्सम्प्रयागर २० सदुत्सादादित्रयात्मक १ ५३२ २५ | सन्दिग्ध १ २२ सन्दिग्धसाधन २ ३२११६, २५ | सन्दिग्धसाधनव्यतिरेक १ २५ / सन्दिग्धसाध्य १ २६८ २० | सन्दिग्धसाध्यायतिरेक १ २६८ २ सन्दिग्धासिद्ध १ २०११०,१८ २. सन्दिग्धोभव १ १२ | सन्दिग्धोभयव्यतिरेक १ ४ .३ सन्निवर्ष १ २४ सपश्व्यापि १ ७३४ १८ , सपश्चैकदेशवृत्ति २ २०१ १३ | सप्तमझी सप्तविंशतिविधत्व २ २१० १५ | समभिरूट समवाय २ २६ समवायी ११ समवारयेय समबाग्य २ ३६२ १८,२९ (पि) विरोधि २ २०८ २८ समुदयसत्य १८१ सम्प्रयोग २ २०१ २ ३४४ २ सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनरक्षण सम्यगेकान्त ५ सर्वशून्यबाद १ २७३ २ सव्येतरनारीकुचचूचुकवत् १ ३८६ सहोपरम्भ १ ૪૨૮ ७ कारवाद साइख्य ९ २ २०७ २ २०६ २ ३.० ૨ २०८ २ ३६६ १ ४१८ २ २९३ २ २०९ पाय स २८ २ सकल्प संग्रह समहरोक सगसजिलोक सयोगी सयोग्यादि २ २०१ २ २८८ १४, समुद्घातदशा १ सबर सचिदद्वैव सवृति १ १ १ २५२ २ २२६ सशयादि सशयादिदोषप्रसङ्ग सशयादिप्रसङ्ग सहति २ १ २ १४६ १७ ·न्यायविनिश्चयविवरणगताः केचन विशिष्टाः शब्दाः ४४२ भाग पृष्ठ भाग प साडख्य ૨ ७ सौगत ૨ १ १ १३२ १ १.८ २० २ १९२ २१ १ २६ १ १ १ २१६ २२२ २२४ १ २ २७१ ५ ६ ५८ ३॥ १ ८ ३१२ ३० साड ख्यसिद्धान्तानभिज्ञान साड ख्यादिमत सामग्रीरूप साधनाच्यावृत्त साधादिसमा जाति साध्यविकल साध्याभास साध्या यावृत्त सामान्य सामान्यतोष्ट २ २४१ २ २३४ २ २४० १ २८ २ १२ ४ १ १ १ ३८७ १ ४७८२३, २५ ८ २ १ २४१ ४९९ १ २५ २ ૨ ૨૭ सिंहपुरेश्वर सिद्धान्तब्यापत्ति मुगत १ १ १९, २७ २ १८ २ २३३ ९ १ १७ २५ ३५ १७ । 특 २ १७६ १ २ २५५ २४,२७ २ २५७ २७ २ २५८ २ २५९ ८ २ २ १७६ २ १८२ २ २१७ २ २३३ २ २३५ २ २४० ८ २१ २७ २ २६२ २ २ ૨૨૮ २ २ ३ मुनिश्चितासम्भवद्गाधकप्रभाणार २ १७७ २६ सुभापित १ २ २७ सीमान्ता सेनावनप्रतिभासवत् सोगत २० २८ ९ २३ । सोटाप १ । ३३ स्मरणहान ·न्यायविनिश्चयपिपरणे भाग यूट भाग पृष्ठ ७२ १ ३८० पं० ३ १७ १ स्मृतिप्रमोषवाद स्थाद्वाद स्याद्वादविद्यापति स्याद्वादविद्विप् स्याद्वादानुगमन स्यावादामोघलाग्छन १ पं० ६ । स्वप्नान्तिक ७ स्वाभावानुपलब्धि १९ । स्वभावानुपलम्भ ९ स्वरूपासिद्ध स्वसवेदन स्वस्वेदनप्रत्यक्ष २९ स्वार्थातिल ड घन ३ स्यात्मनियाविरोध १ २ २१८ २ २ २२६ २ २५८ १ २ २०८ २१७ २३ १ १ ८ १७ २ स्याद्वादिमव स्थाबादी २०३ २८ १ द हरिहरादि १ १ ६४ २ ८२ २ ३३२ २ २३५ २ २४१ २ २५७ २ २५६ २ १२९ २ २१० १५ २५ ३ २२. हिंसा १ हेत्वाभास घकौपीनप्रकाशन ·मूलटिप्पण्युपयुक्तग्रन्थसङ्कतविवरणम् अ० दिO-अलग्रन्थप्रयम् , टिप्पणी [ सिंघी ऐत०-ऐतरेय ब्राह्मण [आम-दानर सीरिज, पूना] जैन सीरिज, कलकत्ता] प्र० स०४३८ प्रथम खण्ड ६६, ३५८, ३६३, ४४०, ५३४ कठो०, कोप० कठोपनिषद् [गीताप्रेस, गोरखपुर द्वि० स०२२५, ३३९, ३५४ प्र० स० ३१९, ३५१, ३५२,४३८,५०,५१० अपोहसिल-अपोहसिद्धि [एशियाटिक सोसाइटी द्वि० स० ९०, २७३, २७६ कलकत्ता कात-कातत्र व्याकरण प्र० स० १३३ प्र० स०५०५ अभिधर्मको -अभिधर्मकोश [शनमण्डल प्रेस, काशी] काशित-सीमासाश्लोकवातिय स्य सुचरितमित्र विर प्र० ख०१४ चिता काशिका टीका [विद्रम ] अभिसा-अमितमयालोकालङ्कार [गायकगड म० १०५०६ सीरिज बद्धौदा] फिरणा-किरणावली [चौस० कादशी प्र० स०३६४ प्र०स०४३१ अवधिनिः--अवयचिनिराकरणम् [एशियाटिक कौशो-कौशीतकि बाह्मणम् [आन सश्रम सीरिज, सोसाइटी कलकचा पूना] प्र०स०३६८, ३७०, ३७१ प्र० स०.५० अश०-अष्टशती अष्टशइल या मुद्रिता [ निणय चतुश-बनु शताम् [विवरभारती प्रत्यमाला, सागर प्रेस, बम्बई ] शान्निनितिन म. ७०५,५४, ३०१ १०रा०३६६ अष्टसह-अवसहली [निर्णयसागर प्रेस, बम्बई ] छान्दो०-छान्दोग्योपनिषद् [ गीताप्रेस, गोरखपुर ] प्र. खु० ५४, ५७, १३७, ३०१, ४७२ म. स. १७६, ३१४, ३४४, ३५२, ४५८, दि०१० १९९, २४३, ४५३, ४६४,४६५, ४७६, ५१३, ५३३ आपस-आसपरीक्षा [जैनसिद्धान्तप्रकाशिनी सस्था, दि. १० १६, ३४, ४२, ९०, १६४, २७६, कलकत्ता २८०, ३०१, ३३४, ३५१ जय-जयघपलाटीया, [दि जैनसघ मथुग] आप्तमी-आतमोमासा, [नसिद्धान्तप्रकाशिनी प्र०ए०५६ सस्था, कलकत्ता] जनचास-जैतपातिकमृत्ति [विधान प्र०१० २५,२७, ११३, ४१५, ४३५, ४३९, मीरोज ४६९१४८५ वि०स०१८२ द्वि खु० ३८, ३९, २३३, २५५, २९८, ३६५ जैनेन्द्र जैनेन्द्र त्याकरण (सिद्धान्तप्रकाशिनी ईशा-ईशावास्योपनिषद् [गीता प्रेस, गोरसपुर ] सस्था एकत्ता] म० स० ३१०, ३११ मरा०.४१ उत्तरा०-उत्तराभ्ययन सूवम् [आगमोदय समिति, द्वि०१० ३१९ सूरत 4. महाजनेन्द्र महावि [शनपाठसत्ता] म०ए०४२० प्र०1०५८ मा-ग्वेद [ आनन्दाश्रम सीरिज, पूना]. समिनि-मिनीमधम् दि. २९८, ३१९ ·। । सापकी---स्यायकीमुदी [ चोस पाशी] अपम०-द्रव्यमा [गयनन्द्रामाश, सम्बई ] म०ए०२२९ प्र०० ६६, गाधर्म-समहः [गायकगद गीरिज, बलोदा), धर्मगं०-धर्मसमद [ आरसपोर्ट मुनि सारिन] म.१०१६, १९, २८, ५६, ८२, १२८, पर ११,१० निएक- दि.म. ३३३ ४२१, ४५२, ४६९ दि.१० ३०० न्यायमु०-न्यायमुदचन्द्रः [माणिकचन्द्र दि. तापस 40-वरसग्रहपयिका [ गायकवाइसीरिज, जन प्राधमाला, बम्प] वहीदा प्र०२०६६, २१६,२२१३१२,४३०, ५३८, प्र० स०५१, १२८, १३१, १६१, ३६३, द्वि० ० २८८, २१८, ३२६, ३२३, ३३९ न्यायदी-न्यायदीपिरा [जैन सिद्धान्त प्रवाधिनी द्वि० स० २२६ सस्था] 1. भा० उचार्यभाध्य [देवचन्द्र शलभाई, सूरत] प्रग०८६ प्र.१०५ न्यायम वृ०-न्यायपयेशतिः [बड़ौदा सं.सीरीज तथागतिक-[नसिद्धान्तमाशिनी सस्था कल ] प्र०स०५५, १३२ प्र० स० ४३१ न्याययिक--याविन्दुः [चोखम्बा सस्कृत सीरिज] कभार-तर्कभाषा मोरीया [बडोदा स. सीरीज] । प्र० स०११,११,१६, ४२,४३,८०,१२४, प्र० ख० १६४ १३८, १६४, १७६, ३५९, ४४८, ५१८, तो-तत्वार्थलोकवादिकम् [निर्णयसागर प्रेस, ५२४,५३१ यम्मई ] दितीय स० ५४, ७६, ७७, ७९,८०, ८१, प्र० स० ३, ५५, ५६ ८२, १२४, १२८, १३३, १३६, १३८, १४३, दि० स० १८७, २.६, २२०, २३६, २९७, १४५, १५२, १५५, १५६, १५७,१६४,१७७, ३६० १८०, १८१, १८२, १९२, १९९,२००,२१०, व० सा तत्वार्थसार [प्रथमगुम्काति] २११, २२६, २२९, २७१, २८६, ३००, दि०प० ३६० ३०८, ३२५, ३२९, ३५८, ३६१ त. मू-तत्वार्थसूत्र [ सर्वार्थसिद्धिसम्मतसूत्रपाटा- | न्यायवि० टी०-न्यायविन्दुटीका [चौरसम्बा, काशी] न्वितम्] प्र० ख० १०, १३,५३,५४,५६, ९५,२८८, प्र० स०७,५०, ९६, १६३, ४२८, ४३०, ३८६, ५३० म्पायभा०-न्यायभाष्यम् [ गुजराती प्रेस, बम्बई ] द्वि० ख० ९७, १०२, ११३, १३८, १४४, प्र०ख०५४, १११, ११३,२१४, २२२, ४४२, २२२, २५६, २५७, ३१०, ३३४, ३४७, ५३६, ५३७, ५३८ ३५२, ३६६ द्वि० ख० २०१, २४२, ३२४, ३६४ तिलोय०, ति० प०-तिलोयपत्ति' [जीवराज ग्र० न्यायम-न्यायमजरो [चौपसीरीज काशी? सोलापुर प्र० स०२,६६ २० स०५६, ५७,४२९, ४३०, ५३५, ५४० ते०, तैत्ति-तैत्तिरि महिता [चौ० काशी] न्यायवा०-न्यायवार्तिकम् [चौरसम्बा, काशी] प्र० स० ३१८, ३५१, ४३८ प्र०७० ३७६,४१८,४२९,५३८,५३९,५४० द्वि० स० ४३, ९०, २६८, ३३५,३५१, ३५२ दि० स०२०१,२०३, २०५, ३२६ ० उ० गा. भा-त्तियुपनिषद् शाङ्करमाप्यम् न्यायवा० ताच्यायवार्तिकतात्पर्यटीका [चौखम्बा [गीता प्रेस, गोरसपुर] सीरीज काशी] प्र० ख०४७७ द्वि० ख०२०१ . ।

·5 मूलटिप्पण्युपयुक्तग्रन्थसईताचवरणम् न्यायसा० न्यायसार [एशियाटिक सोसाइटी, प्र. वा. प्रमाणवार्विकम् [ बिहार उडीसा कलकत्ता মহাৰা रिसर्च सोसाइटी] प्र०ख०४१८ प्र० ख० १,१०, ११, १४, १५, १७, १८, द्वि० ख०२०६ १९, २१, २२, २३, २४, ३२, ३५, ३६, न्यायसू०-न्यायसूत्रम् ३७, ३८, ४२, ४६, ४९, ६८, ६९, ७७, प्र०ख०४९,५९, १७९, २२१, २२३, ४१४, ७८,८१, ८६, ८८, ९०, ९१, ९३, ९४, ५३५, १००, १०२, १०८, १०९, १११, ११२, वि० ख० ११४, ९८१, २३४, २४२, २४३, ११७, ११८, १२८, १२९, १४२, १४७, २४४, ३६१ १५१, १५५, १५६, १६०, २६२, १६९, न्यायसू० भा०-न्यायसूत्रभाष्यम् [चौक, काशी] १७७, १८४, १९४, १९६, १९८, १९९, प्र० स० ३७३ २४०, २४२, २४३, २४९, २५१, २५२, पञ्चास्ति-पञ्चास्तिकायः [रामचन्द्रशास्त्रमाला, २५३, २५४, २५७, २५९, २६२, २६२, बम्बई] २६४, २६५, २६६, २६७, २६८, २६९, भ० ख०४२८ २७०, २७३, २७४, २७५, २८५, २८९, परमात्मप्र०-परमात्मप्रकाशः [रायचन्द्र शास्त्रमाला, २९४, २९, २९९, ३०५, ३०६, ३०७, बम्बई ३१२, ३१७, ३१८, ३२०, ३२१, ३२३, प्र० ख०४२८ ३२६, ३३१, ३४०, ३४९, ३५४, ३५७, परीक्षामुक-परीक्षामुपसूत्रम् ३५८, ३५१, ३६४, ३६८, ३७०, ३७१, प्र०स०११९ ३८०, ३८६, २८७, ३८९, ३९१, ३९६, पाणिनि. । पाणिनि व्याकरणम् पा.व्या. ३९७, ३९९, ४००, ४०१, ४०४, ४०५, प्र० स०५८,२५२ पा.सू. वि० ख० ११८, ३१९ ४२१, ४२६, ४३०, ४४१, ४४४, ४६६, पात०म० 1 पातञ्जलम्हाभाष्यम् [चौखम्बा ४६९, ४७८, ४७९, ४८०, ४८१, ४८२, पालनहा। सीरीज, काशी] ४८३, ४८७, ४८८, ४९३, ५०१, ५०४, प्र० ख० २ ५१५, ५१६, ५१९, ५२१, ५२४, ५२७, द्वि० स० ३२२ ५२८,५२९, ५३२, ५३३ पा. म. पस्प०-पातजल महामाध्यम् पस्पशाहिकम् द्वि० ख० ९, ११, १३, १४, १५, १६, २०, [चीसम्या, काशी] २१, २२, २३, ३६, ४९, ५०, ५१,५२, प्र०स०२८ ५४, ७६, ८३, ८४, ८६, ८९, ११, १०१, मका ५०-प्रकरणपत्रिका [चौखम्बा सीरीज, १०३, ११२, ११६, ११७, १२३, १४१, काशी] १४९, १५२, १५८, १५७, १६२, १६६, प्र० स० ३१,७९ १६७, १६८, १६९, २७२, १७, १७६,१७८ प्रज्ञाप. मूक-प्रशापनासूत्रम् [ आगमोदय समि ते ] १८०, १८३, १८६, १८८, १८९, १९७,१९८ प्र०रा०६६ २००, २१६, २२६, २३०, २३३, २३७,२४१ प्रमाणपरीक्षा [जैनसिक्षान्त सस्था, २५१, २५३, २५४, २५८, २६०, २६१,२६२ काशी] प्र० स०५६, २२१, ३८६ २६२, २६५,२६६,२६७, २६८, २६९,२७० द्वि०स०२२५ २८२, ३२०, ३२३, ३२०, ३३८, ३३१,३४१ प्रमाण मो०-प्रमाणमीमा [सिंधी जैन सोरिज, ३४२, ३४३, ३४१, ३४५, ३६०, १६१,३६५ फटकत्ता प्र०१०८६ ५. पातिमाळ-प्रमाणवातिकालकारः (भिक्षु गहुल दि.०२३६ सारस्यापनसक] प० परी प्रमाण प० .

·१५४ न्यायविनिश्चयविचरणे प्र० ख०७, १२, १३, १४, १५, १६, १७, प्रमेय-प्रमेयकमलमार्तण्डः [निर्णयसागर, बम्बई] १९, २०, २३, २४, २५, २७, ३५, ३६, प्र० ख० ५७, २१६, २१, ५०९ ३८, ३९, ४४, ४५, ४७, ५१, ७३, ७५, द्वि० ख० २०३, २४३, २८८ ७६, ८०, ८१, ८९, ९०, ९१, ९३, ९४, प्र. चा०म० ३०-प्रमाणवातिकमनोरयनन्दिनीवृत्तिः १७, १००, १०१, १०३, १०७, १११, [बिहार उडीमा, जर्नल ११७, ११९, १२८, १३५, १३८, १४२, प्र० स०९, ११, १६, १८, १९, ३५, ३६, १४३, १४६, १५१, १५९, १६०, १६३, ४६, १९४, १९९, २४०, २६८, ३६१, १६०, १६९, १७०, १७१, १७४, १७७, ३६८,३८९ १८४, १८५, १८६, १९४, १९५, २१६, प्र० चा स्त्र वृ० टोः प्रमाणवार्तिकस्ववृत्तिटीका २२४, २२५, २४१, २८४, २४, २४६, प्र० वा. स्व. टी. विहार, उडीसाजर्नल ] २४६, २४९, २५०, २५५, २५६, २५८, प्र० ख० १०,३६,१०८, २४६, २४८, ३८६, २६०, २६४, २६, २६७, २६८, २६९, ४३९, ४७६, ४८०, ४८८ २७०, २७४, २७६, २७८, २७१, २८२, द्वि० स० १४, ६६, १०३, २२५, २२८ २८५, २८८, २९२, २९४, २९६, २९८, प्र. व्यो प्रशस्तपाद भाष्यस्य व्योमवती टीका ३०३, ३०६, ३१४, ३१६, ३१८, ३२०, प्रा. व्यो. [चौखम्बा सीरीज, काशी ] ३३०, ३३१, ३४८, ३५४, ३५६, ३६१, प्र० ख० ६२, ११२, १८१, १८२, १८३, ३६२, ३६३, ३६४, ३७०, ३८२, ३८४, १८४, २१२, २१३, २१४, ३६७, ३७३, ३८६, ३९६, ३९७, ३९८, ३९९, ४०२, ३७४, ४१०, ४१९, ४२१, ४४३, ४५४ ४०५, ४०६, ४०९, ४४१, ४५२, ४६७ वि० ख० १९६, २०८, २१४, ३२५ ४६८, ४७४, ४८२, ५००, ५०१, ५२२, प्रश० कन्द-प्रशस्तपादभाष्यस्य कन्दले टीम ५२५, ५२६, ५२७, ५३१, ५३४ [विजयनगर सीरिज, काशी] दि० स० ३, ११, १४, ७०, ८२, ८३, ८४, प्र० स० ३६७, ३८६, ४१०, ४१९ ८६, ८७, ८८, ८९, ९२, १०३, १००, प्रा० भा०-प्रशस्तपादभाष्यम् विजयनगर सिरीज १२१, १२२, १२५, १२७, १३२, १४६, काशी] १४७, १५२, १५८, १६२, १७५, १७६, प्र०स० १२१, ४११, ४१३, ४१८, ४२६, २८८, १९२, १९४, १९९, २००, २२४, ४.१, ४५२, ५०८ २६२, २६५, २६६, २६८, २७०, २७५, द्वि० ख० १३५, २२३, २७७ २८२, २८४, ३१९, ३३८, ३३०, ३४०, प्रो०-स्नोपनियत् [ गीता प्रेय, गोरसपुर ] ३८१, ३४२, २४६, ३४८ प्र०२०४६५ प्र. समु. प्रमाणसमुघयः [ मैसूर यूनिवर्सिटा । यह०-वृहती प्रभाकररता [ मद्रास युनि० गोरिज] सीरिज] प्र० स० १८, १९५, ३५४ प्र०ए०७१, ३०२ दि० ख० १८८ ३० स०-बृहत्सघयणी [आत्मानन्द सभा, भावनगर] माणममु.टी. प्रमाणसमुभयटीरा [मैसूर प्र०व०५११ प्रमाणात टी यूनि० सीरिज] गृहस्य-नहस्वयम्भूस्तोत्रम् प्रथमगुच्छ कान्तर्गतम् प्र० स०१,८५ प्र० स०४, १६३, २४९, ४३५, ४५८ प्रमाणसं०-प्रमाणरांना सिपी जैन सोरिज, करमत्ता] प्र० ख०६६, ८९, ९०, १०४, ११५ दि० २०२३८,२४९, २५७, २८८, ३३७ वि० ख० १२९, १८१, २२५ हदा.-हदारण्यकोपनिषद् [निर्णय सागर, बम्बई प्रमाणम. स्व.-प्रमाणसपद स्पति- प्र० स० १७५, १७७, ३१३, ३१४, ३४, हसिधी जन सीरिज] ३४९, ३५०, ३५२, ३५३, ४३८, ४५८, प्र०स०१६२ ४६३, ४९६, ५१०, ५३१, ५३२ प्रमाणस ·] . मूलटिप्पण्युपयुक्त ग्रन्थसतविवरणम् वि० स० १२, १६, १८, १९, ६४, २६८, मनु०-मनुस्मृति-[ निर्णयसागर, बमई ] ३०१, ३३४ प्र० स० ५३० पृहदा० भा० घा०-वृहदारण्यकोपनिषद् भाष्यवार्तिक म.प्रा.- टीका [ आनन्दाश्रम, पूना] प्र० स० ३४४ प्र० स० ३१२ महाभाo-महाभाष्यम् [चौसम्बा, काशी] गृह प०-वृहती पञ्जिा [ मद्रास युनि. सीरिज ] द्वि० स० २४५ प्र० स०७१ मो० भा०-मीमामाभाष्यम् [चौखम्बा, काशी ] बोधिचर्या-बोधिचर्यावतार [एशियाटिक सोसाइटी द्वि० स० ३४४ कलकत्ता] मी० इलो०-मीमासाश्लोक्वार्तिकम् [ चोखाया, भ० ख०८२ काशी] घोधि ५० ५०-बोधिचर्यावतारी जका [एशिया प्र० स० ७, ८, २९, ३१, २, १८७, १८८, टिक सोसाइटी] १८९, १९१, २००, २८२, ४३९, ४५५, प्र०स०१४ ४५६, ४५७, ४९९, ५०६, ५४१, ५४२ प्राधिक-बायिन्दूपनिषद् [ निर्णय सागर, बम्बई ] द्वि० ख० ३७, ३८, ४०, ४१, ४४, ४५, द्वि० ख० ३४ ४५, ५०, ५६, ५७, ५८, ६१, ६२, ७३, 4. भा०-ब्रह्मसून्न शाकरभाष्यम् [निर्णय सागर, ७७, ७८,७९, ८२, १५१, १५२, बम्बई] २८४, २८७, २८८, ३००, ३०१, ३०४, प्र० ख० ३५२,४६५ ३०५, ३०६, ३०७, ३०८, ३०९, ३१२, महासि-ब्रमसिद्धि [ मद्रास यू० सीरित) ३१४, ३१५, ३१६, ३१७, ३१८, ३१९, प्र० स० ३११, ३१३, ३१४, ३१५, ३१५, ३२२, ३२३, ३२७, ३६२, ३६७ ३४५, ३४६, ३४७, ४३६, ४३७, ४५२, मी० सू०-मीमासास्त्रम् [ जैमिनिसूत्रम् ] ४५३, ४५७, ४५८, ४५९, ४६०, ४६१, प्र० ख० २०३, ४६३ ४६२, ४७३, ४९८ मुण्डको ०-मुण्डकोपनिषद् [ गीता प्रेस, गोरखपुर ] प्रहासि. व्या०-ब्रह्मसिद्धिव्याख्या प्र० ख० ३१८, ३१९,३५२ प्र० स० ३०१, ३१०, ४३७ मेघदूत उ०-मेघदूतम् उत्तरखण्टम् प्र० स०२६३ ब्रह्म सू०-ब्रह्मसूत्रम् निर्णयसागर मैत्रा-मैनाण्युपनिषद् प्र० स० ४७६, ५११ ५३३ प्र० स०३५२ यजु पुरुप-यजु सहितापुरुपसून म् [यम्बइ ] व्र० सू० शा० भा०-ब्रह्मसूत्र शार भाष्यम् [निणय प्र०ख० १७६ सागर, बम्बद याज्ञ०-याज्ञवल्क्यस्मृति १० स० ४४२, ४६४, ४६५, ४७७, ५११, प्र०स०५७ युक्तिदी-युक्तिदीपिका साख्यतत्वकौमुदीटीका [क्लकत्ता यूनि.] भ० गी०-भगवद्गीता [ आन दाश्रम, पूना ] ५०ख०२२९ प्र० ख०४७७ युक्त्यनु० युक्त्यनुसासनम् [ माणिकचद्रप्रयमाला भवसन्त-भयस तत्युपानषद् प्र० स०६५, ४९९ प्र० ख० ३१० द्वि० सं० २९८, ३५१ मझिम. जीवकसुत्त-मझिमनिकाय वक्त्त युक् यनुशा० टा०-युक्त्यनुशासनटोमा [ माणिक [वबई यूनि० ] चन यमाला, यह प्र००२२१ रम्बई] ·शा.भा. ४५६ न्यायविनिश्चयविचरणे योगभा०-योगसूत्र व्यासमाष्यम् [चौसम्बा, काशी] | वैयाकरण भू० ८०-चैयाकरण भूषणम्, दर्पण टोका प्र० ख०२३१, २३३, २३४, २३६, २३८, [चौसम्बा, काशी] २३९ प्र० स० २५ द्वि० स०२७३ यशे० सू०-वैशेषिकसूत्रम् [ चौसम्मा] योगवा०-योगवार्तिकम् [ चौखम्बा, काशी ] प्र० स० १२१, १२४, १२५, ४१३, ४१७, प्र० स० २३३ ४२३, ४२४, ४५१, ४५३, ५०७, ५०८, योगसू०-योगसूतम् [चीसम्मा, वाशी] ५०९, ५१८ प्र० स० २३१, २३५, २३८, २३९ द्वि० स० ९८, ११४, १४२, १४६, २०९, द्वि० स० २६३, २७३ २८० रत्नक रत्नकरण्डाकाचार. [ माणिकचन्द्र ग्रन्य शाकटा०-शाकटायनव्याकरणम् [लाजरसप्रेस काशी] माला, बम्बई] प्र० स० ३०४, ३५७, ४०५, ४१५, ४६७, प्र० ख०५४ ५०२ रत्नाकरा०-रत्नावरावतारिका [ यशोविनय मन्थ द्वि० स०१०९, १३७, ३६८ माला, वाशी] शाबरभा० शाबरभाष्यम् [आनन्दाश्रम, पूना] द्वि० ख० २३६ प्र० स० ३१, ११३, १८८,५३१ राजया-राजवार्तिकम् [जनसि० प्र० क्लात्ता) दि० स०६०, ३१८, ३३० प्र० ख० ९५, ३०४, ४३१ लधी-घीयत्रयम् [माणिश्चन्द्र ग्रन्थमाला, बबई] शाखदी-शानदीपिका मुदर्शनाचार्यकृतटोकासहिता प्र० स०१९० प्र० स० २५, ६६, ६७, ६८, ९६, ९७, ११६ श्वेता-दवेताश्वरोपनिषद् [ निर्णयसागर, बम्बई] ४७५ प्र० स० २२१, ३१९, ३५०, ३५२, ४६६, द्वि० ख० १८७, २३४ धीदि०-लघीयस्त्रयटिप्पणम् अश्लङ्गग्रन्यया. न्तर्गतम् [ सिघी जैन सीरिज, रक्ता] सन्ताना०-सतानान्तरसिद्धि प० ख०४२८ [ गहुल्साकृत्यायनसत्वा] लघी० स्व० ल्घीयस्त्रयस्ववृत्ति प्र० ख० ३०३ लघी स० [अक्लमन्ययान्तर्गता] सम्मति सन्मतितर्फटीका [गुजरातपुरातत्व सन्मति टी० मन्दिर, अहमदाबाद ] प्र० स० ६३, ६४, ६६, ६७ लौकिक० तृ-लौकिकन्यायाञ्जलितृतीयभाग प्र० ख०५६,५८, ६६, १३३, ४८४ द्वि० ख० २३६ [निर्णय सागर, बम्बई प्र० स०५०६ सप्तभगि:-सप्तभङ्गितरङ्गिषी [रायचन्द्रशास्त्रमाला, वाक्यप-वाक्यपदीयम् [चोखम्बा सीरिज, काशी] यम्बई ] प्र० ख० १०२, ३१६ प्र० ख०२५ द्वि० ख० ३३०, ३३२ सर्ववेदान्त-सर्ववेदान्तसिद्धान्तसग्रहः प्रकरण सम वादन्या०-वादन्याय [महाबोधि सोसाइटी, सार हान्तर्गतः [ओरिएण्टल बुक एजेन्सी, पूना] नाथ प्र० ख०३१६ द्वि० ख० २३६, २३७, २३८, ३१, २४२ विज्ञसि वि०-विज्ञप्तिमारता सिद्धिविशिका [ परिस] / सर्वार्थसिद्धिः [ सोलपुर] प्र०स०३६६ प्र० ख०६६. विधि वि. न्यायक-विधिविवेकन्यायकणिका टीका सात्यका-साख्यकारिका [ चौखम्बा काशी ] [लाजरस प्रेस, काशी] प्र० ख० ११५, २३३. २३५, ४७१, ५३४ प्र० स० ११२ दि. व. २७१, ३२८, ३३५