·अनुक्रमणिका। ver- पृष्ठम् । .... .... .... .... ७८ .... १. श्रीदुर्वासोविरचितं त्रिपुरमहिमस्तोत्रम् , नित्यानन्द- विरचितया व्याख्यया समन्वितम् २. खड्गशतकम्, सटीकम् ३. श्रीदक्षिणामूर्तिविरचिता लोकोक्तिमुक्तावली ४. श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीत आनन्दसागरस्तवः ५. श्रीलोलिम्बराजकृतं हरिविलासम् ६. गोखामिश्रीयुतजनार्दनभट्टप्रणीतं शृङ्गारशतकम् ७. दैवतश्रीसूर्पकविविरचितं रामकृष्णविलोमकाव्यम् , खकृतटीकया समेतम् ... .... .....११२ ..१५७ ....१७२ .... ....

·काव्यमाला। श्रीमातत्रिपुरे परात्परतरे देवि त्रिलोकीमहा. सौन्दर्याणवमन्मनोद्भवसुधाप्राचुर्यवर्णोज्ज्वलम् । उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पपमं ते वपुः खान्ते मे स्फुरतु त्रिलोकनिलयं ज्योतिर्मयं वाङ्मयम् ॥१॥ हे श्रीमातः, ते वपु खान्ते स्फुरतु । कथंभूतं वपुः । उद्यद्रानुसहसनूतन- जपापुष्पप्रभम् । पुनः कीदृशम् । त्रिलोकीमहासौन्दर्याणवमन्यनोद्भवपुधामाधुर्य- वर्णोज्वलम्, निलोकनिलयम्, ज्योतिर्मयम्, वाध्ययं चेत्यन्वयः । हे धीमातहे धीजननि। हे त्रिपुरे त्रितयमानरूपे । परात्परतरे सूक्ष्मात्सूक्ष्मे । दैवि दिव्यकीडा- रसपरे । त्रिलोकीमहासौन्दर्यार्णवमन्थनोद्भवसुधाप्राचुर्यव!ज्वलम् त्रिलोकी त्रयाणां लोकानां समाहारस्तस्या महासौन्दर्यभवार्णवस्वन्मन्यनोदवायाः सुधायाः प्राचुर्यस्य यो वर्णोऽन्युभवलत्वं तद्वत, इत्यनेन वाग्मवकूटदेवताभावना प्रतिपादिता । उद्यद्भानुसहस्रनूतनजपापुष्पप्रभम् उद्यद्भानदो बालार्कास्तेषां राहस्राणि नूतनजपापुष्पाणि च अनुदितसूर्यकालीनो जपापुष्पाणि च तेषां प्रभेव प्रभा यस्य, इत्यनेन कामराजकूटदेवताभावना प्रतिपादिता । ते धीमहात्रिपुरसु- न्दर्याः । वपुः स्वरूपम् । सान्वे हृदये। मे उपासकस्य । स्फुरतु भावनागोचर भवतु । त्रिलोकनिलयम् निलोकं नितरां ठीयते यस्मिन् , यच्छायायां मनं भवति । अथवा त्रिलोकस्य निलयमुत्पत्तिस्थान कामकलारूपम् । वामकेश्वरतन्नादौ काम- कलासरादेव सृष्ट्यादेरुतत्वात् । एतद्विवरणं कामराजकूटप्रमाववर्णने पठश्लोके वक्ष्यति च । ज्योतिर्मयं ज्योतीपि सूर्यामिसोमादीनि तन्मयम् । पायं परामझ्यन्तीमध्यमावैखरीरूपम् । तृतीयकूटस्य सौभाग्यप्रदत्वाज्योतिर्मयत्वं सारखतत्वादानयत्वं च ज्योतिषः सामयजु शुक्लभास्वरत्वात् । अनेन तृतीयकूट- भावना प्रतिपादिता । एवं महात्रिपुरसुन्दरीरूपस्य विविधभावनयावश्यं सौभाग्य वाक्प्रदत्वं प्रतिपादितम् । अतः परं विद्योद्धारपक्षे व्याख्यानम् । तत्र श्री श्रीमीजम्, मा माया नीजम्, अतोऽतः परं त्रिपुरा त्रिवीजवती । बाला- द्वमं तु संप्रदायवलादतर्मुखैरेव ज्ञेयम् । ई प्रणवः । एतद्विवरणमष्टम लोक- व्याख्याने स्फुटीभविष्यति । परात् मायावीजात्परतरा लक्ष्मीः श्रीबीज देवीति १. त्रिकोणनिलयं रस.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । संबुद्धिः । निलोफी त्रिकुटा तस्सास्त्रितपमानरूपतया फूटत्रमेण लोकनयन्या कता प्रसिद्धव । सौन्दर्यपदेन वालायास्तृतीयं कूटमुदितम् । अर्णवोद्भपसुधा- प्राचुर्यवर्णोज्वलमिति पदेन बालाया वाग्भवत्वं सूचितं तस्यामृतमयत्वेन वाकर दत्वात् । उद्यदादिपदेन थालायाः कामकूटत्वं संभावितं तस सिन्दूरवर्णत्वेन पश्यमदत्वात् । ते वपुरियनेन मायापीनं सान्ते स्वस्या विद्यामा अन्ते गे इत्यत्र माशब्देन श्रीवीजम् । ईशब्दः कामकलावाचकः । एवंरूपं महाविद्या- श्रीपोदशाक्षरीखरूपं साधकस्य हृदये स्फुरत्विति । इदं सर्वथैव गोप्यमपि मया सांकेतिकशब्दैः शिष्टानां साधकानां परितोपायं प्रकटीकृतम् ।। इदानीं मूलाधारचक्रस्थितां सकलविद्यामनवककारणभूतां भूलाधारादि- कविभेदेन क्रमेण सहस्रदलकमलकर्णिकान्तर्महामध्यत्रिकोणसिंहासननिविष्टों विदूपिणी प्रस्तौति- आदिक्षान्तसमस्तवर्णसुमणिपोते वितानप्रमे ब्रह्मादिप्रतिमामिकीलितपडाधारामकक्षोन्नते । ब्रह्माण्डाजमहासने जननि ते मूर्ति भजे चिन्मयीं सौपुग्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थिताम् ॥ २ ॥ हे गननि, सीपुम्णायतपीतपङ्कजमहामध्यत्रिकोणस्थितां ते मूर्ति ब्रह्माण्डाज- महासनेऽहं भजे इत्यन्वयः । भादिक्षान्तसमस्तवर्णमुमणिोते मादयोऽकारादयः, क्षान्ता क्षकारान्ताः समस्ताः पञ्चाशद्वर्णाः स्वरव्यसनामिकाल एव झुमणयो मुचाफलमाया प्रेता गुम्पिाता यस्मिन् । वितानप्रमे विधानवाप्रमा शोभा यस्य, सरयुज्वलखादति विस्तृतत्वाच । ब्रह्मादिप्रतिमाभिकीलितपडाघाराज- कोलते ब्रह्मादिप्रतिमाभिरभिकीलिता मण्डिताः पढाधाराणां थोडशदलद्विद- लान्तचक्राणां कक्षाः कर्णिकारुपमध्यप्रदेशास्तनोलते । ब्रह्माण्डाजमहामने । ब्रह्माण्डं ब्रह्मरन्ध्रस्थानं तत्राजं नाम सहसदलं कमलं तन महासनं तदन्तर्गत- कर्णिकामध्यवर्ति महानिकोण तदेव महासन तस्मिन्। मूर्ति कुण्डलिनीरूपी चिन्मयी शानात्मिक सौषुम्णायतपीतपङ्कजमहामप्यत्रिकोणस्थिता सौमुम्णं मुपुम्णासंबन्धि आयतं विस्तृत पीतं हरिदाभं पङ्कज कमल तस्मिन्महामध्ये कर्णिकास्थानं तन त्रिकोणमक्यादिवर्णमयतिरेर्स तत्र स्थितां तत्रत्यविन्दुरुपवयंमूलिय परियोप पार्षत्रिवलयन भुजगीमिय सुप्तामिति । समस्खवर्णसुमणिप्रोत प्रति कोऽय:- ·काव्यमाला। अमाण्डाजमहासनं नाम पहलदलं कमलं तस्य नालरूपा सुषुम्णानाडी मूला. धारचतुर्दलकमलान्तर्गतं त्रिकोण कन्दरूपं पडाधारकमलपत्रेषु ते पचाशद्वर्णाः स्थूलवर्णकारणभूता देहे प्राणप्रवेशावधि प्राणनिर्गमनकालपर्यन्वं सर्वदेव मणि- वत्कीलितप्रायासिष्ठन्तीत्यर्थः । सांप्रदायिर्यदान्तालया जपः क्रियते तदा सुषुम्णां स्वस्थाने परिभाश्यैकपमाश-मातृकावर्णोन्मणीविभाव्य मूलाधारादि- ब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तमकारादि क्षकारान्तं मनसा प्रजप्य पुनःक्षकारमारभ्य ब्रह्मरन्ध्रा. न्मूलाधारपर्यन्तं च प्रजप्य शतसंख्या समाप्यते, []न विद्या वीर्यवती भवतीति । इदं परमरहस्यं गुह्याद्गुह्यं शिष्टानां साधकानां परितोषार्थमत्र लिखितं गुरुभिः क्षन्तव्यम् । यथाश्रुतोऽर्थस्तु मुनीनां योगीश्वराणां संभवत्येव । यदा योगामिना परिउष्टानना कुण्डलिनी शफिर्मूलाधारादधोगतनिकोणादुत्थाय पडाधारभेदेन क्रमेण सुपुम्णारन्ध्रद्वारा सहस्रदलकमलं प्राप्य परिभ्रमति तदा तदन्तर्गतचिच, न्द्रमण्डलमावितागृतविन्दुरूपमातृकाक्षराणि सुपुम्गायब्रह्मसूत्रद्वारा तत्वाधा. रगततत्तद्देवताभिषेकपूर्वकमूलाधारत्रिकोणपर्यन्तं निरन्तरं परिगलन्ती तस्मिन्काले सहस्रदलकमलरूपवितानमध्यगतसुयुम्णाब्रह्मसूत्रे गुकामणिप्रोतसप्रूपता मातीति । षडाधारवर्णनं तत्तच्चके चित्तनिवेशनफलं चोकं नागभट्ट-अयाधारपरहा. प्यन पक्ष्ये सुषुम्णान्तरस्थानि संक्षेपतोऽहम्' इत्यादि, पुनरुत्थापनमप्ययोऽमृतस्य' इत्यन्तं निपुरासारे पचमपटलस्यादितो द्रष्टव्यमिति ॥ अतः परं राकलनन्दजालप्रकाशार्कसंकेतसारविद्यादिभूतं केवलं द्वादशखर- कार्य वाग्भवमभिवन्दनपूर्वकं प्रस्तौति- वन्दे वाग्भवमैन्दवात्मसदृशं वेदादिविद्यागिरो भाषा देशसमुद्भवाः पशुगताश्छन्दांसि सप्त खरान् । तालान्पञ्च महाध्वनीन्मकटयत्यात्मप्रसारेण य- सही पदवाक्यमानजनकं श्रीमातृके ते परम् ॥ ३ ॥ है श्रीमातृके, ते तद्वारभवं बीजमहं वन्दे । कथंभूतम् । ऐन्दवात्मसदृशम् । पुनः कांभूतं तत् । यदात्मप्रसारणेदं सर्व शब्दजालं प्रकटयति । पुनः कीट: शम् । पदवाक्यमानजनकम् । इत्यन्वयः । वन्दे अभिवादयामि । वाग्भवमृग्य- जु-सानामावक्षरप्रयसमुदायरूपम् । ऐन्दवात्मराहशम् इन्दोरिदमैन्दवं चन्द्र मण्डलं तस्मात्मा अमृतं तत्सदशम्, वाग्भवस्याप्यमृतप्रायाक्षरसाविवाद ।

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । चेदादिविद्यागिरो वेदस्मृतिशास्त्रपुराणागमादीनां शब्दपारावाररूपाः । भाषा: संस्कृतप्राकृतपैशाचिकाः । देशसमुद्भवास्तत्तद्देशगतमनुष्याणां कवित्वव्यवहार- क्षमाः। पशुगताः पशुपक्षिव्यवहारयोग्याः । छन्दांसि अनुष्टुवादीनि । सक्ष खरान निपादादीन् । तालान् ध्रुवाद्यान् । पच महाप्वनीन् मेर्यादीन् । प्रकटयदि व्यक्तीकरोति । आत्मप्रसारण आत्मनोऽमृतस्य प्रसारः प्रसवणं तेन । यद यस्मात् । सर्व शब्दजालं प्रसरति । तत् तस्मात् । मीजं बीजप्रायम् । पदवाक्य- मानजनकं पदमक्षरसमुदायरूपम्, वाक्यं पदसमुदायरूपम् , मानानि प्रत्यक्षा- इमानोपमानशब्दादीनि, तेषां जनकं प्रादुर्भावकारकम् । श्रीमातृके सकल- शब्दजालमातृभूते । पञ्चाशद्वर्णरूपायाः परमुत्कृष्टम् ॥ पूर्व संकेतसारविद्यादिमं वाग्भवं प्रणम्येदानी चतुर्विधपाण्डिसमहाकाव्यर- चनसामर्थ्यप्रदं बालाविद्यादिम वाग्भवं प्रस्तौति- त्रैलोक्यस्फुटमन्नतन्त्रमहिमां नामोति शश्वद्विना यहीजं व्यवहारजालमखिलं नास्त्येव मातस्तव । तज्जाप्यस्मरणप्रेसक्तिसुमतिः सर्वज्ञतां प्राप्य कः शब्दब्रह्मनिवासमूतवदनो नेन्द्रादिमिः स्पर्धते ॥ ४॥ हे मातः, तव तद्वाग्भवयीज विना कोऽपि त्रैलोक्यस्फुटमन्नतन्त्रमहिमां शवलाप्नोति । किंच तव तद्वीजं विना लोकेष्वखिलं व्यवहारजालं नास्त्येव । अन्यच तज्वाप्यस्मरणप्रसतिसुमतिः सन् सर्वज्ञतां प्राप्येन्द्रादिभिः सह को न सर्पते । अपि तु स्पर्धये(त ए)वेत्सन्वयः । त्रैलोक्यस्फुटमन्नतन्नमहिमा त्रैलोक्ये वर्गमृत्युपातालेषु स्फुटा (टां) मुरासुरमनुष्यमनोरशनयोग्या (ग्या) मन्त्राणामुपदिष्टानुपदिष्टानाम्, तत्राणां पठितानाम्, महिमां सामर्थ्यम् । मन्त्राणां सामर्थ्य शापानुप्रहादिकम् । तन्त्रसामर्थ्य व्याख्यातृत्वम् । नाप्नोति कश्चिदपि नावगच्छतीत्यर्थः । शवनिरन्तरम् । तद्बीजं विना वाग्भववीजसाधन- मन्तरेण । व्यवहारजालं तून्यानोपवेशनदानोपादानक्रयविक्रयशुद्धाशुद्धादपारम् । मखिलं सांसारिकपारमार्थिकम् । (तद्वीज विना) नास्त्येव न संभवलेव । एवकारोऽत्रान्ययोगव्यवच्छेदार्यकः । मातर्जननि, तव धागीदर्याः । तजाप्य- १. प्रसक' स. २. सेन्दा' ख.

·- ; काव्यमाला] सरणप्रतिसुमतिस्तस्य वाग्मवस्य जाप्यं विध्युफप्रकारेण सरणं यदा तदा शयनोपवेशनभ्रमणकालेऽपि मानसिकमेव तत्र प्रसफिस्तत्परता तया सुमतिः सर्वशास्त्राभिनिविष्टः । सर्वज्ञता वागीश्वरताम् । प्राप्प लब्ध्वा । कः यःकश्चित् । शब्दब्रह्मनिवासभूतवदनः शब्दब्रह्म सकलप्राणिगतचैतन्यभूता चिच्छक्तिः तसा निवासभूतं मन्दिरप्रायं वदनं यस्य । नकारोऽनाप्रमकिनिरासकः । इन्द्रा- दिभिः सुरेशमुख्यैः सह स्पर्धवे ईयां कतु क्षमते । 'अकारो वै सर्ववाद' इति श्रुतेः॥ पूर्वसिश्लोके संपूर्ण वाग्मवं स्तुत्वेदानी वाग्भवकूटोपरितनमात्रो कुण्ड- लिनी प्रस्तौति- मात्रा यात्र विराजतेऽतिविशदा तामष्टधा मातृकां शक्तिं कुण्डलिनी चतुर्विधतर्नु यस्तत्त्वविन्मन्यते । सोऽविद्याखिलजन्मकर्मदुरितारण्यं प्रबोधामिना मस्सीकृत्य विकल्पजालमखिलं मातः पदं तद्ब्रजेत् ॥ ५॥ हे मातः, मत्र या मात्रा विराजते तां कुण्डलिनी शक्तिमष्टविघमातृकां च भो भन्यवे, य तत्पदं प्रजेदित्यन्वयः। माना या सामवेदाद्यक्षररूपा पीजापुर- प्राया विश्वप्रपत्रस्य मातृभूता । अत्र वाग्भवे । विराजवे विद्योतते । अतिविशदा विस्पष्टा । तां मात्राम् । अष्टधा वशिन्यादिवर्गाष्टकरूपेण । मातृकामेकपधाश- द्वर्णमयीम् । शक्ति सृष्टिस्थितिसंहृतिकर्मसमर्याम् । कुण्डलिनी सर्वप्राणिमूला- धारवासिनीम् । चतुर्विधतनुममिसूर्यसोमसमष्टिरूपेण, अभिकुण्डलिनी मूलाधारे, सूर्यकुण्डलिनी हृदये, सोमकुण्डलिनी भ्रूमध्ये, समष्टिकुण्डलिनी मूलाधाराधोगत. बाग्मवाकारत्रिकोणे । यः सांप्रदायिकः । तत्त्वविद् भाराघ्यमुखादवगताशेषपर. मार्थः । मन्यते जानाति । भावयतीति यावत् । स एवं मननपरायणः । अवि- यास्तिजन्मकर्मदुरितारण्यम् अविद्यासांसारिको बुद्धिा, अखिलजन्मानि भानीनि द्विपदचतुष्पदोरगादीनि, अखिलकर्माणि संचितारब्धानि, अखिलदुरितानि ज्ञाताज्ञातकृतानि तेषामरण्यं भयानकत्वात् । प्रबोधामिना विज्ञानानलेन भस्मी. कृत्य निर्दया(ब)। विकल्पजालं कल्पनानानावासनाः । अखिलं सांसारिकपार- मार्थिकम् । मातर्जननि । पदं स्थानम् । तदनिर्वचनीयम् । सर्व संमतम् । नकं नागभी:-'एतस्याः परतः परातू परतरं निर्वाणशक्तः पदं शैवं शावतमा ।

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । ७ प्रमेयमचलं निलोदितं निर्मलम् । तद्विष्णोः पदमित्युशन्ति सुधियः केचित्सद ब्रह्मणः केचिदंसपदं निरजनपदं केचिन्निरालम्बनम् ॥ इति । प्रजेत् प्रामुयात् ।। इदानी संकेतसारविद्याया द्वितीयाक्षरै कामवीजत्वेन प्रस्तौति- तत्वे मध्यमबीजमम्ब कलयाम्यादित्यवर्ण क्रिया- ज्ञानेच्छादिमनन्तशक्तिविभवव्यक्ति व्यक्ति स्फुटम् । उत्पत्तिस्थितिकल्पकल्पिततनु स्वात्मप्रसारेण य- रकाम्यं ब्रह्महरीश्वरादिविबुधैः कामं क्रियायोजितैः ॥६॥ हे अम्ब, तत्ते मध्यममीजमादित्यवर्ण क्रियासानेच्छादिमुत्पत्तिस्थितिकल्प- करिपततनु ब्रह्महरीवरादिविबुधैः । काम्यं चाहं कलयामि । कथंभूतं तद । यरस्फुटमनन्तशक्तिविभवव्यक्किं व्यनतीत्यन्वयः । तत् तस्मात् । ते संकेतसा. रायाः । मध्यमयीज केवलेकाररूपम् । अम्ब जननि, कलयानि जानामि । आदित्यवर्ण बालार्कनिमम् । क्रियाशानेच्छादिम् इच्छाशक्तिशानशक्किक्रियाश- कोनां निदानभूतम् । एतासां कामकलाविन्दुत्रयाविर्भूतखात् । अनन्तशकि. विभवव्यक्तिम् अनन्तानां शकीना विभवः सामथ्यं तस्य व्यकिञ्जनम् । व्यनफि प्रकटीकरोति । स्फुट प्रत्यक्षतया । उत्पत्तिस्थिविकल्पकल्पिततनु उत्पत्तिः सृष्टिः, स्थितिः पालनम् , कल्पः संहारः, वेषु कल्पिताः प्रादुर्भाविताः वामाग्येष्ठारोदी- प्रधानाः ब्रह्मविष्णुरुदाणां तनवो येन । खात्मप्रसारेण खस्य कामकलाक्षरस्य, भारमा चामत्रयरूपं विन्दुत्रयम् , तस्य प्रसारः स्फुरणम् । इदमुपलक्षणम्- कामफलाक्षरस्य नितयमाप्रकारणत्वेन इच्छा शान किया घामाज्येष्ठादीप्रपाना ब्रह्मविष्णुरुदाः सूर्यसोमामयः अकारोकारमकाराः । लोकप्रयं पीटयं लिायर्य कालत्रय वेदत्रयं परिमयं वरनयं च सर्वमुत्पनमित्यष्टादश टोके यस्यति । यत् यस्मात्कारणात् । काम्यमुपास्यम् । प्रहरीश्वरादिविबुधैः आदिश्चन्देन इन्द्रचन्द्र- उमेरसूर्याः । मन्येव । काम निधितम् । क्रियायोजित कियाः परिस्थितिसंह. विरूपाः, तामु योजितेनियमितः । एतदिवरण वामकेवरताने विखरेणोक्षम् । मयान अन्यगौरवमयान निरुपते । अपवा कलयानि घाटकारयुकं करोनि: तेन बालाया मध्यमपीजं चामरामास्यं भवति । १. एस. .

·८ काव्यमाला। अत एव तत्कामराजवीजसामर्थ्यवर्णनपुरःसरं तमेव प्रभमति- कामान्कारणतां गतानगणितान्कायैरनेकैर्मही- मुख्यैः सर्वमनोगतानपिगतान्मानैरनेकैः स्फुटम् । कामक्रोधसुलोममोहमदमात्सर्यारिपटू च य. बीजं श्राजयति प्रणौमि तदहं ते साधु कामेश्वरि ॥ ७ ॥ है कामेवारे, तब तबीजमहं प्रणोमि । तव किंभूतम् । यत् कारणतां गतान फामान महीमुख्यैः कार्य: सहायिगतान्कामान्मानैः सह कामाद्यारिष च प्राज- यतीत्यन्वयः । कामान् ब्रह्मादिकानां सामर्थ्यरूपान् । कारणतां गतान् तत्त. कार्यानुकूलान् । गणितानसंख्यातान् । कार्यमनोगतैः । भनेकैर्नानाविधैः। महीमुख्यैः पृथिव्यादिकैः । सर्वमनोगतान्सर्वप्राणिचित्तस्थान् । अधिगताशातान् । मानः प्रत्यक्षादिभिः । अनेकैर्वेदशासपुराणोक्तः । स्फुटं प्रव्यकम् । कामझोध. मुलोभमोहमदमात्सर्यारिषद ज्ञानिनामावरकत्वादरित्वमेवेषाम् । सांसारिकाणां स्थितिकामित्वम् । वकारः समुच्चये । यत् कारलकारसहितं मीज कामकूटम् । भ्राजयति पोषयति । प्रणौमि प्रकर्षेग नमस्करोमि । अहं स्तोत्रकर्ता ते बाला- विद्यायाः । साधु सर्वोत्कृष्टम् । कामेश्वरि कामकूटाधिदेवते ॥ इदानी सिंहावलोकन्यायेन पुनरपि संकेतसारविद्यायाः कामकलारूपमध्य- ममीजस्याखिलकामपूरकरवेन विशिष्टज्ञानप्रकाशकत्वं प्रणवत्वं च प्रतिपादयति-- यद्भक्कासिलकामपूरणचणखात्मप्रभावं महा- जाब्यध्वान्तनिवारणैकतरणिज्योतिःप्रबोधप्रदम् । यद्वेदेषु च गीयते श्रुतिमुखं मात्रात्रयेणोमिति श्रीविद्ये तव सर्वराजवशकृत्तत्कामराज भजे ॥ ८॥ हे श्रीविये, तव वकामराजमहं भजे । (तत् तस्मात) यद्यस्मात् मक्काखिल- कामपूरणचणखाममभावम् । कयंभूतम् । जाध्यध्वान्तनिवारणकतरणिज्योतिः। पुनः कथंभूतम् । प्रबोधप्रदम् । यदेषु मामात्रयेण 'ओम्' इति गीयते । भत एव श्रुतिमुखम् । पुनः कथंभूतम् । सर्वराजवशदिसन्वयः । यत् यत्सात् । १. रामति संप्रमामि तदहं ते कामरानामियम्' स. २. 'पूर्णचरण ख.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । कामराजं द्वितीयम् । भकाखिलकामपूरणवणखात्मप्रमावं मकानामुपासकानाम्, अखिलाः सर्वे, कामा मनोरयाः, वेषां पूरणं संपादनम्, तत्र चणो दक्षः खात्म- प्रमावः खस्य कामकलाबीजस्य आत्मा विन्दुत्रयम्, तस्य प्रभावः प्रसारः पूर्व- सवामादि ब्रह्मादिदेवतात्रयं विद्यते यस्मिन् । महाजाध्ययान्तनिवारणकतरणि- ज्योतिः महाजाज्यमज्ञानम्, तदेव ध्वान्तमन्धकारः, तस्य निवारणं विनाशनम्, तत्रैकमद्वितीयम् , तरणिज्योतिरिव तरणिः सूर्यः, तस्य ज्योतिः प्रकाशवदत् । प्रबोधप्रदं प्रकर्षण बोधस्वत्त्वज्ञानं प्रददाति प्रकर्पण निश्चयेनोत्पादयतीति । यत् यस्मात् । तुरीयखरूपम् । वेदेषु वेदाध्ययनारम्भसमयेषु । चकारः समुच्चये। गीयते उधार्यते । श्रुतिमुखं वेदादिभूतम् । मात्रात्रयेण भकारोकारमकाराक्षर नयेण । ओमिति । श्रीविद्ये संकेतसारे । तव यक्षर्याः । सर्वराजवशकृद । सर्वे जीवाः राजानन्य, वशं करोति । तत् पूर्वोत्तम् । कामराज कामराजसंज्ञम् । मजे सेवे । मामात्रयेणेति कोऽर्थःकामकलाक्षरस्य पिन्दुत्रयात्मकत्वेन बिन्दुप्रयस्य सूर्य सोमामित्वेन सोमसूर्यामीनामकारोकारमकारात्मता सर्वानागमेषु दृष्टयेतत्सर्व निकात्मकं कामकलाक्षरे विधान्तमिति प्रणवेनापि कामकलाक्षरमेव गीयत इति तात्पर्यम् ॥ अतः परं संकेतसारविद्यायास्तृतीययीजस्योदार कामकलासाम्यतां ब्रह्मात्म- कतां चिदूपता च प्रतिपादयति- यचे देवि तृतीयबीजमनलज्वालावलीसंनिर्म सर्वाधारतुरीयेचीजमपरं ब्रह्मामिधाशब्दितम् । मूर्धन्यान्तविसर्गपितमहौकारात्मकं तत्परं संविदूपमनन्यतुल्यमहिम खान्ते मम घोतताम् ॥९॥ हे देवि, तत्ते तृतीयं पीनं मम सान्ते पोतवामिखन्वयः। यत् पश्यमाण- रूपम् । ये सव । देवि प्रावत् । तृतीयं सातीयम् । थी पीनावरम् । अनल- वालावलीमंनिभम् अनलस्य पहे, ज्वालाः शिसाः, वासामावठी घेदी, ससा निमेष प्रभा वियते यस्मिन् । सर्वाधारीयपी सर्वस्स रिपस्यापारभूतं त्रिको परू नकाराक्ष वस नुरीयमोचरः परणम् । बर मितीयम् । प्रसामिपा- १. 'रिमामामि शमियम्' स. १. 'मोगराप... 'एसिदूपय.

·काव्यमाला। , - शन्दितं ब्रह्मविनाम्ना संकेतितम् । मूर्धन्यान्तविसर्गभूषितमहोकारात्मकम् मूर्धन्यं बिन्दुरन्ते मस्तके यस्य विसर्गभूषित विसर्गेण विन्दुभ्यां भूषितं युकं अत एव महीकारात्मकं । महत्त्वं तस्य बिन्दुनयसहितत्वात् । तत् पूर्वोत्तम् । परमुस्कृष्टम् । पराख्यमिति यावत् । संविद्रूपं ज्ञानात्मकम् । अनन्यतुल्यमहिम अतुलप्रभावम् । खान्ते हृदये। मम तवाराधकस्य । योता भासताम् । इदानी वालायास्तृतीयं वीज पराशक्तिरूपेण नमस्करोति- सर्वं सर्वत एव सर्गसमये कार्येन्द्रियाप्यन्तरा तत्तद्दिव्यहृषीककर्मभिरियं संव्यश्ववाना परा । वागर्थव्यवहारकारणतनुः शक्तिर्जगद्यापिनी यद्वीजात्मकतां गता तव शिवे तन्नोमि बीजं परम् ॥१०॥ हे शिवे, इयं परा शक्तिस्तव यद्वीजात्मकतां गता तत्परं बीजमहं नौमि । किं कुर्वाणा । सर्गसमये सर्वतः सर्व संव्यनुवाना । अन्तरा अनन्तरं तत्तदिव्यहपी- ककर्मभिः सह कार्येन्द्रियाणि च संव्यश्वाना । इत्यन्वयः । सर्व वस्तुजातम् । सर्वतः सर्वस्मात् । एवकारोऽनान्योन्यायव्यवच्छेदकः । सर्गसमये सर्गादो । कार्येन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि, ज्ञानेन्द्रियाणि च । अन्तरा तदनन्तरम् । ततद्दि- व्यहृषीककर्मभिः । सह इति शेषः । तत्तत् तेषां तेषां दिव्यहुपीककर्मभिः शब्दा- दिभिर्वचनादिभिश्च सह संव्यनुवाना संसृज्यमाना। परा परमोत्कृष्टा । वागर्थ- व्यवहारकारणतनुः वाचामर्थानां च यो व्यवहारःप्रवृत्तिः, तत्र कारणं तनुर्यस्याः। शक्ति प्राग्वत् । जगद्यापिनी कार्यकारणकर्तृत्वयज्ञानज्ञातृत्ववाच्यवचनयक्त- त्वादिभितयमानरूपेण । यद्वीजात्मकता सकारौकारविन्दुनयममुदायरूपेण । गता प्राप्ता । तब बालानिपुराविद्यायाः । शिवे कल्याणरूपे । तत् परावीजम् । नौमि नमस्करोमि । बीजं प्राग्वत् । परं परासंज्ञम् । एतदुक्तं भवति-इयं परा शक्तिः सर्गसमये बिन्दुनयरूपकामकलाक्षरादाविर्भूय सर्वप्राणिसर्ववस्तुजीव- प्रातकदम्बात्सर्व यया यथा समुत्पाद्य पश्चात्तत्तदेवताधिष्ठितज्ञानकर्मेन्द्रियाण्युपर स्थाप्य शब्दशन्दार्थसधिनिदानरूपा या परावीजरूपतां प्राप्नोति तत्पराबीज सर्वोत्कृष्टमिति ।। १. सर्वतयैव' ख.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । पुनरपि पराबीजस्मरणेन परदेवतासाक्षात्कारो भवतीति दर्शयति- अनीन्दामणिप्रभञ्जनधरानीरान्तरस्थायिनी शक्तिब्रह्महरीशवासवमुखामासुरात्मस्थिता । दृष्टस्थावरजङ्गमस्थितमहाचैतन्यरूपा च या यद्वीजस्मरणेन सैव भवती प्रादुर्भवत्यम्बिके ।। ११ ।। हे अम्बिके, सेव भवती यद्वीजस्सरणेन प्रादुर्भवति तत्सरं पीजं नौमीति पूर्व. लोकस्थेनान्वयः । सैव का । यामीन्दुामणिप्रमानधरानीरान्तरस्थायिनी अग्निर्हताशनः, इन्दुधन्दः, घुमणिः सूर्यः, प्रभानो वायुः, धरा पृथ्वी, नीरे जलम् , भान्तरमाकाशम्, एतेषु स्थितिशीला । उकं चाभियुक्तैः–'लं चन्द्रिका शमिनि विग्मरची रुचिस्त्वं त्वं चेतनाति पुरुषे यवने वलं त्वम् । त्वं खादुतामि सलिले शुचिनि त्वममा निःसारमेतदखिलं त्वदृते यदि स्यात् ॥' इति । शक्तिः पूर्वोका । प्रहरीशवासवमुखामासुरात्मस्थिता ब्रह्मा स्रष्टा, हरिविष्णुः, ईशः शिवः, वासव इन्दः, तन्मुखावदाद्या अमर्त्या देवाः, असुरा दैत्याः, तेषामात्म- स्थिता आरमनि सामर्थ्यरूपेण वर्तमाना । सृष्टस्थावरजामस्थितमहाचैतन्यरूपा स्टेषु स्थावरेपु जजमेपु स्थितं वर्तमानं महाचैतन्यं जीवनमूलं तदेव रूमं यस्याः । च समुधये । या परा शतिः । यद्वीजस्मरणेन परावीजचिन्तनेन । सेव या परापीजता प्राप्ता । भवती स्वमेव । प्रादुर्भवति प्रत्यक्षा भवति । अम्बिके प्रति. पालिके इति । पुनरपि तदेव त्रिकात्मकं परापीजं श्रीप्रदं वारिसदिप मोक्षप्रदं चेति प्रतिपादयति-- खात्मश्रीविजिताजविष्णुमघवश्रीपूरणैकवतं यद्विधाकरितावितानलहरीकरटोलिनीदीपकम् । वीजें यत्रिगुणप्रवृतिजनके प्रति यद्योगिनः शान्ताः सत्यमुपासते तदिह ते चिते दघे श्रीपरे ॥१२॥ हे धीपरे, हे तदीनमहमिद ते दथे । वलयंभूतम् । उखरूपम्... ......... । सारमश्रीविजितानविष्णमएवीपरणध्यतं वारमधीः सस्थामा १.सि. ३. बनेपाहाम्' रा.

·काव्यमाला। । सकाराकारबिन्दुत्रयं तस्य श्रीषिभतिः । सामर्थ्यमिति यावर । तया विजिताना- मजविष्णुमघोनां श्रीपूरणे संपत्तिसंपादने एक व्रतं यस्य । यत् परापीजमेव । विद्याकवितावितानलहरीकलोलिनीदीपकम् विद्याश्च कविताय विद्याकविताः, विद्याकविता एव वितानं सत्र लहर्य इव लहयः, तासु कल्लोलिनीय कलोलिनी तां दीपयति प्रकाशयतीति । बीजं परावीजम् । यदुक्तरूपम् । त्रिगुणप्रवृत्तिजनक त्रिगुणानां समवरजस्तमोगुणानां प्रति प्रसार जनयत्युत्पादयतीति । ब्रह्मेति । मोक्षप्रदामिति । यद्वीजम् । योगिनो योगनिरताः । रासं शाश्वतम् । शान्ताः साधवः । उपासते निदिध्यासनयोगेन । तद्वीजम् । इह जन्मनि । से परायाः । वित्त हृदये। दधे भावयामि । धापरे त्रिया वैभवेग परा सर्वोत्कृटेति ॥ पूर्व 'वन्दे वाग्भवम्-' इत्यादि खात्मधी-' इत्यतैर्दशभिः श्लोकः संकेतसार- पालाविद्यावीजत्रयस्य क्रमेण सामर्थ्य प्रतिपायदानी विद्यादयस्थान्यतरसंयुकबी- जाराधनेन यथेष्टफलप्राप्ति प्रतिपादयवि- एकैकं तब मातृके परतरं संयोगि वा योगि वा विद्यादिप्रकटप्रभावजनकं जाड्यान्धकारापहम् । यन्निष्ठाश्च महोत्पलासनमहाविष्णुमहादयो देवाः खेषु विधिवनन्यमहिमस्यति धत्येव तत् ॥ १३ ॥ हे मातृके, एकैकं तव बीजं संयोगि वा योगि वा विद्यादिप्रकटप्रभावजनकंजा- ज्यान्धकारापहं च भवति । परतरं यनिष्टामहोत्पलासनमहाविष्णमहोदयो देवा- खेषु विपिपु अनन्यमहिमस्फूर्ति दधत्येवेलन्वयः॥ एकैकमन्यतमविद्यायाः। तव ध्यक्षः।मारके सरव्यधनरूपे । परतरमुत्कृष्टादुत्कृष्टम् । संयोगि व्यजनयुतम्। वा विकरपे । अयोशि वा व्यानरहितं वा । विद्यादिप्रकटप्रभावजनके विद्याय- सुर्दशविद्याः, भादिशन्देन यस्य यदिष्टम्, नेपां प्रकटभावः अलौकिको विस्तारः, तस्स गनकमुत्पादकम् । जात्यान्यनारापहं जाध्यमहानम्, सदियान्धकारम् उत)दपइन्ति नाशयति तत् । यनिष्टा यदक्षरस्मरणतस्पराः । चः समुधरे। महोत्पलासनो ब्रह्मा । महाविष्णुर्विश्वपालकः, प्रहर्ता ईश्वरः, भादिशब्देनेन्द्रा- दयः, देवाः दिवि श्रीहातसराः । स्पेषु सखर्तव्येषु विपिषु सानोपाने मन- + १.ध्वनन्त'स्त्र.

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । न्यमहिमस्फूति अनन्यत्वं इतरानपेक्षत्वम्, महिमत्वं लोकोत्तरत्वम्, स्फूर्तिवत्ता स्कार्यातिशायिनी तां प्राप्नुवन्त्येव । एवकारोऽत्र निधयाधायकः । तत्तस्मात् । अतः परं पूर्वोकविद्याद्वयगतपीजत्रय महाविद्याकूटप्रयं च यो जानाति, तस्य सामथ्यं प्रतिपादयति- इत्थं त्रीण्यपि मूलवाग्भवमहाश्रीकामराजस्फुर- च्छपत्याख्यानि चतुःश्रुतिप्रकटितान्युत्कृष्टकूटानि ते। भूत श्रुतिसंख्यवर्णविदितान्यारतकान्ते शिवे यो जानाति स एव सर्वजगतां सृष्टिस्थितिध्वंसकृत् ॥१४॥ हे भारफकान्ते, हे शिवे, इत्यं त्रीणि बीजानि मूलवाग्मवमहाधीकामराज. स्फुरच्क्त्याख्यानि प्रीण्यप्युत्कृष्टकूटानि यो जानावि स एव सर्वजगता सष्टि- स्थितिष्वंसकृदयति । कयंभूतानि । भूतtथुतिसंख्यवर्गविदितानीलन्वयः । इत्यं पूर्वोक्यकारेण । प्रीणि संकेतसारवालाविद्यायाः । अपिः समुपये । मूलवा. ग्भवमहाश्रीकामराजस्फुरप्टपसास्यानि मूलस्य महाविद्यायाः वाग्मयं प्रथम- फूट महाश्रीकामराज महाविद्यायाः श्रीप्रदं सौन्दर्यप्रदं कामराजकूटम् । महत्वमे. तस्य पूर्वोचसंकेतसंकेतसारवालाविद्याकामकूटापेक्षया। स्कुरच्छपलास्यं स्फुरन्ती चमत्कारकारिणी पाकिर्यस्य । एतदभिधेयानि च तानि । चतुःश्रुतिप्रकटितानि चतुर्वेदेष मोहानि भयर्ववेदै सोभाग्यकाण्डे–'कामो योनिः कमला पनपानि'- दा हसा मातरिवाश्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा उकला मायया च पुरुच्येपा विधमाता. दिविद्यापति ग्वेदे-'इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयवे' इत्यादिभिः प्रध- शितानि । उत्तरकुटानि उरष्टानि अतुलगामHवन्दीति, कुटानि मर्णयमुनाप- रूपानि । मत पुनिसरुपवर्गविदितानि परापट्टनुरक्षारावानि । थार गाटानुल्या कान्तिर्यस्याः शिवे कम्पाणरूपे । र उपासकः । जानाति यास- प्रापाचार्यमुरादनगरसति । य एर यामिपेडलन्यपिय एर । पर्यजगता स्पावरवामानाम् । यशिस्थिविषयार गरिसतिः, स्थिति: पानम्, पंगो ना: एतरच गर्नु समयः साति। मनु धीपिपारनपनाममाग सदि मोतिविकार, सदा पदागिरोह १. 'गम:' रा.

·१४ ! "काव्यमाला। नित्योपासनोपदेशो व्यर्थ एव स्यादित्याशयोपासकानां सालोपाइनित्योपास्ति- कर्तृत्व प्रतिपादयति- नित्यं यस्तव मातृकाक्षरसखीं सौभाग्यविद्यां जपे- संपूज्याखिलचक्रराजनिलयां सायंतनामिप्रभाम् । कामाख्यं शिवनामतत्त्वमुमयं व्याप्यात्मना सर्वतो दीव्यन्तीमिह तस्य सिद्धिरचिरात्स्यात्वत्स्वरूपैकता ॥१५॥ हे सौभाग्यविद्यधार, यस्तव सौभाग्यवियां मातृकाक्षरसखी संपाद्य जपेत् वस्य इहाचिरात्सिद्धिः स्यात् । परत्र त्वत्स्वरूपैकता स्यात् । किं कृत्वा । अखि- लचकराजनिलयां संपूज्य । कथंभूताम् । सायंतनामिप्रभाम् । पुनः कीदशीम् । आत्मना कामाख्यं शिवनामतत्त्वं चोभयं च्याप्य सर्वतो दीव्यन्तीमित्यन्धयः । नित्यं प्रतिदिनम् । यः साधकः । तव त्रिपुरसुन्दर्याः । मातृकाक्षरसखी मातृकाक्षरसहायिनीम्, द्वितीयश्लोकव्याख्याने प्रोकाक्षमालामिधानसहिताम् । सौभाग्यविद्यां श्रीविद्याम् । जपेत् वाचिकोपांशुमानसेष्वन्यतमप्रकारेण । अक्षरमा- लया अपस्तु मानसः । एतदुक्तं वायवीयसहितायाम्-'धिया मन्त्राक्षरश्रेणी वर्णखरपदात्मिकाम् । उच्चरेदर्थसंस्मृत्या स उक्तो मानसो जपः॥' इति । संपूज्य समाराध्य । अखिलचक्रराजनिलयाम् अखिल संपूर्ण चकराजः श्रीचक निलयः स्थानं यस्याः। एतावता सर्वावरणसहिता संपूज्येत्यर्थः। सायंतनामिप्रभा सायंसंध्योत्थप्रज्वलितवैश्वानरदीप्तिमतीम् । कामाख्यं कामेश्वराभिधम् । शिवनामतत्त्वं शियानां ब्रह्मविष्णुरुदेवरसदाशिवाख्यानां समुदायरूपं सिंहा- सनम् । उभयं द्वयमपि आत्मना व्याप्य खदेहावयवैराच्छाय । सर्वतश्पतर्दिछु। दीन्यन्ती प्रकाशमानाम् । इह भूतले । तस्य बाधकस्य । सिद्धिर्मनोवाञ्छिता । अचिराखल्पकालेन । स्यात् भवति । स्वखरूपैकता तव मूर्तिसायुज्यम्। नन्वितराः सर्वाः सिद्धयो मदाराधनेनैव संभवन्ति, परंतु केवलं महाकवित्वे- सूनामपविद्यानां मूर्खाणां काव्यव्याकरणामिधानाभ्यास विना कयं सिद्धिः सादित्याशङ्कायामाह- काव्यैः पापठितैः किंमल्पविदुषां जोपुष्यमाणैः पुनः कि तैर्व्याकरणैर्विवोधिततया किं वाभिधानश्रिया । १.फिम ख२..या या' ख.

·1
-
त्रिपुरामहिमखोत्रम् ।
एतैरम्य न वोमवीति सुकविस्तावचव श्रीमतो-'
र्यावन्नानुसरीसरीति सरणिं पादालयोः पावनीम् ॥१६॥
हे अम्ब, यावत्ते पादाब्जयोः सरणी नानुसरीसरीवि तावदल्पविदुषां पाप-
ठितः काव्यः किम् । जोधुच्यमाणाकरणैः पुनः किम् । विवोधिततयां वामि-
धानथिया किम् । (किम्) एतैः मुकविन भवति । कयंभूतयोः पादाब्जयोः ।
श्रीमतोः । कयंभूता सरपिम् । पावनीमियन्वयः । काव्यमहाकविकृतव्युत्प-
तिकारकैः । पापठितर्वारंवारं पठितः । किम् । न किमपीत्यर्थः । अल्पविदुषा-
मीपयुत्पन्नानाम् । निर्बुदीनामिति यावत् । जोधुप्यमाणहुधा घोषितः । पुनः
प्राग्वत् । तैरभ्यस्तः । व्याकरणः शब्दशास्त्रः । विवोधिततया विशाततया
किं प्राग्वत् । वा अथवा अभिधाननिया भभिधानसंपत्त्या । एतैः काव्यव्याक-
रणाभियानः । अम्प मातः । न चोमवीति अतिशयेन न संभवति । सुकविवि-
द्वत्परितोषकः । तावत्तदवधि । तव श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । श्रीमतोः परमशोम-
नयोः । यावत् यदयधि । नानुरारीसरीति अत्यन्तं नानुरारति । सरणि पद्धविम् ।
पादाब्जयोधरणकमलयोः पावनी पवित्राम् ।।
यतः परं देव्युरासकानामनिष्टसंपादकमपीटं संपादयतीति प्रतिपादयति-
गेहं नाकति गर्वितः प्रवणति स्त्रीसंगमो मोक्षति
द्वेषी मित्रति यातकं मुकृतति क्षमावल्लमो दासति ।
मृत्युद्यति दूपणं मुगुणति त्वत्पादसंसेवना-
त्त्वां वन्दे मवर्मातिमानकरी गोरी गिरीशमियाम् ॥१७॥
टोकापः पर एव ॥
मतः परं सापकस तन्यतासंगद मिपुरानामनिरतिमूलं धीमहानि.
এষা: কামাসমিনার করি য দ্বিগ
प्रन्टपति-
आचरमिरवीन्दुपिम्पनिल्यैरम्ब निलिमात्मभि.
मिश्रा रकसितप्रभैरनुपमैयुप्मत्पदेखिमिः ।
सामोत्पादिनालयोनिगमायसामरादित्रय-
रद्भुतं त्रिपुरेति नाम कलयेपन्ने स पन्यो गुपः ॥१८॥

·५ काव्यमाला हे अम्ब, तनिभिसरं सात्मोत्पादितकाललोकनिगमावस्थामरादित्रयधोत्पन्न वे त्रिपुरेति नाम यः कलयेत्स बुधो धन्य इत्यन्वयः ॥ पायरकथायः। भमि- रवीन्दुबिम्बनिलयैः । अमिरवीन्दूनां विम्बाना मण्डलानां निलयानि निवासस्था- नानि तैः । अम्ब जननि । त्रिलिशात्मभिर्मूलाधारहृदयभूमध्यस्थैः खयंभूबाणे- तरलिजखरूपैः । इदं पदनविशेषणम् । मिया....... रकसितप्रभैः श्वेतर- कपाटलवर्णः । अनुपमैः उपमारहितैः । युष्मत्पदैस्वचरणैः । तैः पूर्वोकविशेषण- द्वयसहितैः । विभित्रिस्थानगैः। खस्या महात्रिपुरसुन्दर्याः । आत्मा कामकला- क्षरं तस्मादुत्पादितानि, कालप्रयं प्रातमध्यावसायंसंध्यारूपम् , लोकत्रयं खर्ग. मृत्युपातालरूपम्, निगगनयं वेदनयम् । अवस्थात्रयं जागरखमसुषुप्तिरूपम् , अमरत्रयं ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपम् । आदिशब्देन पीठत्रयं वहित्रयं इच्छादिशक्तित्रय- मित्यादीनि तेः उद्भूतमुत्पन्न प्रयामागतम् । त्रिपुरा त्रिपुराप्रकारमानकारणरूपा। इति एवंविधम् । नाम नाममश्रः, तम् । कलयेजानीयात् । य उपासकः । ते महात्रिपुरसुन्दर्याः। स गुरुमुखादवगततद्रहस्यः । धन्यः कृतकृत्यः । बुधो ज्ञानी ॥ मतः परं नितयमात्रकारणभूतायाः श्रीकामकलात्मकमहात्रिपुरसुन्दर्या वाच्य- पाचकवकृत्वेन प्रणवाक्षरत्रयस्य मूलाधारहृदयभ्रूमध्यवर्तित्वेन कूटत्रयस्य प्रण- वत्वं प्रतिपादयति- आद्यो जाप्यतमार्थवाचकतया रूढः स्वरः पञ्चमः सर्वोत्कृष्टतमार्थवाचकतया वर्णः पवर्गान्तकः । यकृत्वेन महाविमूतिसरणिस्त्वाधारगो हृद्तो भ्रूमध्यस्थित इत्यतः प्रणवता ते गीयते चागमैः ॥ १९ ॥ है अम्ब, अतः कारणाद् भागमैः, प्रणव इति गीयते । कुतः भकारोकारम- कारैर्वाच्यवाचकपतृरूपैः आधारहृदयममध्यगैः कूटत्रयसाम्यता वेदैगीयत इत्य- न्ययः। आद्योऽकारः। जाप्यतमार्थवाचकतया अतिशयेन जाप्या इति जाप्यतमा मूलविद्या तस्या अर्थः सरूपं तस्य पाचकः "अ-उ-म्' इति प्रा" इति श्रुतिः । इति परब्रह्मात्मिका श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमेव वदसि । 'भकारो विष्णुरुच्यते' इत्यागमाभिधानेन व्यापकतेति विश्वव्यापिको तामेव वदति । 'कदाचिदाया ललिता पुंरूपा कृष्णविग्रहा। वेणुनादरमारम्भादकरोद्धि वशं जगत् ॥' इति वत्रराजवचनात् । 'भकारः सर्ववर्णाम्यः प्रकाशः परमः शिवः' इति संकेत.

·१७ . त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । पंदतिवचनात् । शिवशक्त्योरमेदेन तामेव वदति 'न शिवेन विना शतिर्न शक्तिरहितः शिवः । तादात्म्यमनयोनिसं वहिदाहक्योरिव । इति । महार्यम- अर्यामपि । मालेख्यविशेष इव गजपभयोः प्रतिभासो यथैकसिमपि परमार्य शिवशक्तिविभागकल्पनां कुर्मः इति । अकारस्य परमार्थखरूपिण्याः श्रीमनिपुर- सुन्दर्या वाचकतया एड. प्रसिद्धः । अत एव वाच्यखरः पचम उकारः सर्वोत्कृ- एतां प्राप्य वाचकतया सर्वेभ्य उत्कृष्टतमा तामेव घदति । तेन पाचकता वर्णः पवर्गान्तकः वर्णों व्यसनं पवर्गान्तको मकारः कर्तृवेन वक्तृत्वं महत्त्वादेव । एतेषामकारोकारमकाराणां वाच्यवाचकत्वं कामकलाक्षरमूलकत्वेन नित्मकतया सांकेतितं भवति । महाविभूतिसरपिः महाविभूतिर्महदेश्वर्य तस्य सरगिः प्रापकः । तु पुनः। आधारगो मूलाधारगताग्निचक्रग. हद्दतः सूर्यचकगः । घूमध्यस्थितः सोमचका इलमुना प्रकारेण मूलाधारहृदयभूमध्यगतकूटप्रयेणेकवाक्यताकार- गता। प्रणयता सफाररूपता । ते यीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । इति गीयते उप- सदोष्यते । रदयामले-'उमेति परमा शकि. पूर्वमावमुपेयुपी । अप्युटवलया- कारा प्रणवत्तमुपागता । अकारपियजरा शिवानन्ता मददवा ।। अत पर गायन्यादिसर्वदर्शनाधिदेवतात्वेन श्रीमहानिपुरगुन्दरीमेय प्रति- पादयति- गायत्री सशिरा तुरीयसहिता संध्यामयीत्यागमै- रारयाता त्रिपुरे त्वमेव महतां शर्मप्रदा कर्मणाम् । तदर्शनमुख्यशक्तिरपि च त्वं ब्रह्म कर्मेश्वरी फर्ताईन्पुरषो हरिश्च सविता बुद्धः शिवस्त्वं गुरुः ॥२०॥ हे त्रिपुरे, संध्यागमी गायत्री च पर तत्तदर्शनमुरुपनिरपि समेति भागमेराख्याता। भूना । गायत्री तुरीयसहिता । पचिरा पा पुनः कपं- भूता। मदता फर्मगो धर्मदा इत्यन्वयः ॥ गायत्री प्रतिमा । मशिरा सिरसा सद पर्वमाना। दुरीयाहिता तुरीयं प्रगदः । दुरीपपीत्रस्य अवताराममोरे মনি। মীনাকামূসায় তোমায় प्रगपत्यमुपम् । संप्पामयी निगानगंपास्ता भागमाद, अपा-आगमेरा- गम । भारयाता प्रसिदोस्वा । मन गायथा मूलनिधारमस्ता विपिन सम्पायस समावेन पापण्याप तर शिरारीपणहिटाइसनेन ·काव्यमाला। प्रणवादिकशिरोन्तिका गायत्री पञ्चमीविद्यात्मिकापि सूचिता । त्रिकूटमेककूट तु त्रिकूटे पञ्चकटता' इति वामकेश्वरवचनात् । त्रिपुरे वितयगात्रखरूपे । लमेव मूलविद्यैव । महता यागादीनाम् । शर्मप्रदा सुखरूपफलप्रदा । कर्मणां क्रियाणाम् । तत्तद्दर्शनमुख्यशक्तिस्त्रत्तदर्शनाधिदेवता । अपि च पुनरपि । खमेव त्वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्येव । ब्रह्म वेदान्तिनाम् । कर्म मीमांसकानाम् । ईश्वरी शाक्तानाम् । कर्ता नैयायिकानाम् । भईश्चार्वाकाणाम् पुरुषः सांख्यानाम् । हरिर्वैष्णवानाम् । सविता सौराणाम् । बुद्धो वौद्धानाम् । शिवः शैवानाम् त्वं रखमेव । गुरुः सर्वपूज्यत्वाद्गणेशः सर्वेषां त्वमेवेत्यर्थः ।। अतः परं कोशपचकद्वारा भगवत्या विश्वशरीरे विलीनत्वं ज्ञातुब्रह्मज्ञत्वं प्रदि- पादयति- अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दैः शिर.पक्षयु- क्पुच्छात्मप्रकटैर्महोपनिपदां वाग्भिः प्रसिद्धीकृतैः । कोशैः पञ्चभिरेभिरम्ब भवतीमेतत्प्रलीनामिति ज्योतिःप्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां यो वेद सब्रह्मवित् ॥२१॥ हे अम्ब, एभिः पञ्चभिः कोशैः कृत्वा भवतीमेतद्विश्वशरीरे प्रलीनां यो वेद स ब्रह्मविद्भवति । एभिः कैः । अन्नप्राणमनःप्रबोधपरमानन्दैः । कथंभूतैः। शिरःपक्ष- युक्पुच्छात्मप्रकटैः । पुनः किंभूतैः। महोपनिषदा याग्भिः प्रसिद्धीकृतैरिसन्वयः ।। अन्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमयैः । अन्नं शिरः, प्राणमनसी पक्षौ, प्रबोधः पुच्छम्, परमानन्द आत्मा । एगिः कृत्वा प्रकटैः स्फुटैः । महोपनिषदां चतुर्वेदशिरसाम् । वाग्भिर्वाक्यैः । प्रसिद्धीकृतैः ख्यापितैः । कोशरुक्तरूपः । पञ्चभिः पञ्चप्रकारैः । एभिरुचविशेषणसहितैः । अम्ब मातः। भवतीं त्वाम् । एतत्प्रलीना एतस्मिन्विश्वशरीरे प्रलीनां प्रविष्टाम् । इति अमुना प्रकारेण । ज्योतिःप्रज्वलदुज्ज्वलात्मचपलां ज्योतिषः प्रज्वलदिवोज्ज्वलात्मना चपला चच्च- लाम् । य उपासकः । वेद जानाति । स लब्धोपदेशः । ब्रह्मवित् तत्त्वज्ञ इति ॥ पूर्व 'श्रीमातः-' इत्यारभ्य 'अन्नप्राण-' इत्यन्तैरेकविंशतिश्लोकैर्यद्रहस्यं प्रति- पादितं तर सद्गुरुतः प्राप्तदीक्षस्यैवाधिकारो नान्यस्येति सद्गुरोः सकाशाद्दीक्षाग्रहण. त्यावश्यकतां तत्फलसिद्धिं च प्रतिपादयति-

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् ।
सचित्तत्त्वमसीतिवाक्यविदितैरध्यात्मविद्याशिव-
ब्रह्माल्यैरतुलप्रभावसहितैस्तत्त्वैखिभिः सद्गुरोः ।
तद्रूपस्य मुखारविन्दविवरात्संप्राप्य दीक्षामतो
यस्त्वां विन्दति तत्त्वतस्तदहमित्यार्ये स मुक्तो भवेत् ॥२२॥
हे आर्य,मगुरोर्मुसारविन्दविवरात्रिमिस्तत्त्वैः सह दीक्षां प्राप्य यस्त्वां विन्द-
ति, सोऽतः 'तददम्' इति तत्त्वतो मुक्तो भवेत् । कयंभूतस्य सद्गुरोः । त्वदूपस्य ।
कथंभूतस्तत्त्वैः। सचित्तत्त्वमसीतिवास्यविदितैः। कः अध्यात्मविद्याशिवब्रह्माख्यैः।
पुनः कीदृशैः । मतुलप्रभावसहितः। इत्यन्वयः ।। सचित्तत्त्वमसीतिवाक्यविदितः
सत् ब्रह्मा, चित् माया । इत्यनेनात्मतत्त्वं लभ्यते स्थूलदेहशोधकत्वात् । तर
मायातीतम् इत्यनेन विद्यातत्वं लभ्यते सूक्ष्मदेहशोधकत्वात् । त्वं स्वयम्, इत्य-
मेन शिवतत्त्वं लभ्यते । परदेहशोधकत्वात् । असि इत्यनेन सर्वज्ञत्वं लभ्यते ।
समरिदेहशोधकत्वात् । अध्यात्मशिवब्रह्माख्यैः अर्थः स्पष्ट एवं ॥ अतुलप्रभाव.
सहितदेहचतुष्टयद्धिद्वारा जीवन्मुक्तिप्रदः। तत्त्वैः यथार्थः । निभित्रिधाभिन्नैः ।
सद्गुरोः सत्संप्रदायवतस्त्वद्रूपस्य पूर्णाभिषेकप्रमावेण देवीतादात्म्यविद्धस्स ।
मुसारविन्दविवरात् वाम्युजद्वारा संप्राप्य लब्ध्वा । दीक्षा पूर्णाभिषेकाख्याम् ।
अतो दीक्षाप्राध्यनन्तरम् । य उपासकः । त्वां श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीम् । विन्दति
जानाति । तत्वतो यथार्थतः । तद् ब्रह्म । अहमहमेव इति भावनया। भार्ये
सर्वोत्कृष्टे । स संप्राप्तीक्षः। मुचो जीवन्मुफः । भवेद स्यात् ।।
ननु मुफिप्रदा अल्पायाससाघ्या न्यासपूजाविस्ताररहिता अन्ये शेयवैष्णव.
सारादयो यहषो मार्गाः सन्ति, तहिं बहायासमाध्ये न्यासपूजाद्यपारे ममास्मि.
न्मार्ग कयमेतावानादरः फियत इत्याक्षिप्ती भगवती सविनयमुत्तरयति-
सिद्धान्तबहुभिः प्रमाणगणितैरन्यरविद्यातमो-
नक्षत्रेरिव सर्वमन्यतमसं ताक्न निर्भियते ।
यावते सवितेव संमतमिदं नोदेति विश्वान्तरे
जन्तोन्मनिवारणकमिदुरं श्रीशांमवि श्रीशिवे ॥ २३ ॥

·२० काव्यमाला। t । हे श्रीशांभवि, हे श्रीशिवे, अन्यहभिः सिद्धान्तरविद्यातमस्तावश निर्मिद्यते यावत् इदं संमतं विश्वान्तरे न उदेति । (तावदन्यैर्वहुभिः सिद्धान्तरविद्यासमो न निर्भियते।) कैः किमिव । नक्षत्रैः सर्वमन्धतमसमिव । कथंभूतमिदं ते संम- तम् । सवितेव । कथंभूतम् । जन्तोर्जन्मनिवारणकभिदुरम् । कथंभूतैः । सिद्धा- न्वैः । प्रमाणगणिवैः इत्यन्वयः ॥ सिद्धान्तैस्तत्तद्दर्शनाङ्गीकृतैः । बहुगिर्नानाविधः। प्रमाणगणितेः प्रमाणानि अनुमानादीनि तेर्गणितः साधितः । बन्यः तार्किकार्थः । अविद्यातमः अविद्या अज्ञानं तदेव भ्रमोत्पादकत्वात्तमः । नक्षत्रैः तारकायः। इव तदत् । सर्वमशेपम् । अन्धतमसं महान्धकारः। तावत् तदपधि । न निषेधे । निर्भिद्यते निःशेष दूरीक्रियते । यावत् यदवधि । ते तव । सवितेव सूर्यसदृशम् । संमतं सर्वमतोत्तमम् ॥ इदं (विश्वान्तरे खोदरे)। नोदेति प्रचार न प्रामोति । विखान्तरे विशेषेण स्वान्तरे खस्य जीवन्मुक्त्यपेक्षस्य अन्तरे हृदये । जन्तोः सांसारिकस्य । जन्मनिवारणकभिदुर आगामिनि जन्मानि वेषां निवारणे एक अद्वितीयं मिदुरै समर्थम् । श्रीशांभवि इदं हेतुगर्भ संबोधनम् । अनेन षडन्व- यशभिवपर्यन्तं ज्ञानं सन्मानिर्वाहकमित्युचाम् । श्रीशिव श्रीकल्याणरूपे ॥ ननु अविद्याविनाशकमात्मानुसंधानं सकलसंमतं भवति तहि जीवन्मुक्तिवा- छकै 'अथारमा चाउरे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः साक्षात्कर्तव्यः' इत्युप- निपद्वाक्यं प्रमाणीकृत्य निरन्तरमारमानुसंधानमेव कर्तव्यम्, किमर्थमस्मिन्नति दुर्घटे मन्मतेऽत्यादरः क्रियते इत्याप्रहवीं भगवती मुनिरुत्तरयति- आत्मासौ सकलेन्द्रियाश्रयमनोबुद्ध्यादिभिः शोचितः कर्मापद्धतनुर्जनि च मरणं प्राप्नोति यस्कारणम् । तत्ते देवि महाविलासलहरीदिव्यायुधानां जय- स्तस्मात्त्वां गुरुमभ्युपेत्य कलयेत्त्वामेव चेन्मुच्यते ॥२४॥ हे देवि, तस्मात्कारणात् खां गुरुमभ्युपेत्य नामेव चेत्कलयेत् , तदा मुच्यते । यस्मादखावात्मा जनि मरणं च प्रामोति कारण ते महाविलासलहरी दिव्यायुधानों जयः । कयंभूतोऽसावारमा । सकलेन्द्रियाश्रयमनोयादिभिः शोचितः । पुनः फयंभूतः । कर्माबदतनुः । इत्यन्वयः ॥भामा जीवदशाविष्टः । असो संसारा- दुपरतः । राकलेन्द्रियाश्रयमनोयुयादिभिः सकलाना कर्मेन्द्रियाणां ज्ञानेन्द्रियाणा च भायखवीनतया मनोयुम्यादयः । शोचितः शुचं प्रापितः । कर्मापद्ध- ·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २१ तनुः कर्मभिः सांसारिकनिषिद्धानिषिद्धः, आवद्धा जीकृता तनुः संस्कारः। जनिरुत्पत्तिः, ताम् । च समुच्चये । मरणं देहत्यागः, तम् । प्राप्नोति प्रयाति । याकारणं यनिमित्तम् । तद्वक्ष्यमाणम् । ते भगवत्याः । देवि प्राग्वत् । महावि- लासलहरीदिव्यायुधानां जयो महाविलासोऽभिनवनवविधमारसौन्दयार्णवस्तस्य लहीतरशासद्दिव्यान्यातिहतसामर्थ्यवन्त्यायुधानि पाशाहुशधनुर्वाणास्यानि पाम् । जयः प्रतापो मोहनवश्यमारणस्तम्भनादीनि । तस्मात्कारणात् । त्वां खत्तादात्म्यसिद्धम् । गुरुं देविकम् । अभ्युपेत्य अत्याराध्य । कलयेत् प्रमजेत् । त्वामेव श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमेव । चेत्तदा । मुच्यते मोझो लभ्यते ॥ अतः परं भगवान्दुर्वासा महामुनिः संसारसिन्धो निमबनोन्मबनाभ्यामति- दुःखिताना किंचिदुत्पन्नशानानां मादृशानामुपरि कृपाविष्टः सविनयं श्रीमहानि. पुरसुन्दरी प्रार्थयति- नानायोनिसहससंभववशाजाता जनन्यः कति प्रख्याता जनकाः कियन्त इति मे सेत्स्यन्ति चागे कति । एतेषां गणनेव नास्ति महतः संसारसिन्धोविघे- मतिं मां नितरामनन्यशरणं रक्षानुकम्पानिधे ॥ २५ ॥ हे अनुकम्पानिधे इति कारणात् मा रस । कथंभूतं माम् । संसारसिन्धोवि. मातम् । पुनः कथंभूतम् । नितरामनन्यशरणम् । इतीति किम् । नानायोनि- सहससमवषात्कति जनन्यो जाताः, पितरोऽपि कियन्तो विख्याताः, अप्रै कति सेरस्पन्ति एवेषो गणनेय नास्तीति । कयंभूतस्य विधेः । महत इलन्वयः। मनु रंगाररानिवारणापं नानासतानि नानायागादिकियाः प्रापनाचायः मोठाः कथं न क्रियन्ते । मदारापनायामेव किमाधिक्यमिति देयाशेपे मुनिराह- देहक्षोभकरमतेपी विपैदनिध होमनपः संतानेहममेपमुल्यमुमसेर्नानाविधैः कर्मभिः । यसंकल्पविकल्पभावमलिनं स्यातं पदं तस ते दूरादेव विवर्तते परतरं मातः पदं निर्मलम् ॥ २६ ॥ १. मूसाधक मिनिमः पि पाटो सो... 'सम्यानः निमूह TERROR.मगर, ४. 'पर' इष्टिाला: अर्थः स्पष्ट एवं ॥

·२२ काव्यमाला।। हे मातः, तस्य यस्पदं ख्यातं तन्नानाविधैः कर्मभिः कृत्वा संकल्प विकल्पमा- वमलिनं भवति । ते पदं दूरादेव निवर्तते । कथंभूतं ते पदम् । परतरं निर्मल चेत्यन्वयः । देहक्षोभकरः शरीरशोषकैः । प्रतैरुपवासादिभिः । बहुविधैः नाना- प्रकारैः । दानस्तुलापुरुषादिभिः । जपैरन्यदेवताविषयः । संताननिरन्तरानस- प्रादिभिः । हयमेधमुख्यसुमसैरश्वमेघमुख्यमहायज्ञैः । नानाविधैर्बहुप्रकारः । कर्मभिः क्रियाभिः । यत्प्राप्यम् । संकल्पविकल्पभावमलिनं संकल्पः करोमि, विकल्पो न करोमि, अनयोर्भावः संशयस्तेन मलिनं सुखदुःसफलदम् । ख्यातं प्रसिद्धम् । पदं स्थानम् । तस्य कर्तुः । ते परदेवतायाः । दूरादेव बहुव्यवधाने- नापि न । निवर्तते परिवर्तते । परतरं परमोत्कृष्टम् । मातरम्ब । पदं स्थानम् । निर्मलं कलकरहितम् ॥ अतः परं सकलमातृकाप्रपञ्चमूलभूतामकारहकाररूपां परां शक्ति प्रस्तौति- पञ्चाशनिजदेहजाशरभवैर्नानाविधैर्धातुभि- र्बह्वथैः पदवाक्यमानजनकराविनामावितैः । साभिप्रायवेदर्थकर्मफल्दैः स्यातैरनन्तैरिदं विधं व्याप्य चिदात्मनाहमहमित्युनृम्भसे मातृके ॥२७॥ हे मातृकें, लं नानाविधैर्धातुभिर्विश्वं व्याप्य चिदात्मना अहमहमिति उ. म्भसे इत्यन्वयः । पञ्चाशन्निजदेहजाक्षरभर्निजदेहः पराशरीरं तस्माजातानि प्रस्तानि वेभ्यो भव उत्पत्तिर्येषां तैः परारूपस्याक्षरमयरवं सर्वत्रागमे प्रसि. धम् । नानाविधैर्वदुप्रकारः । धातुभिः प्रसिद्धः । यद्दथै नार्थकैः । पदवाक्यमा- नजनकैः पदं अक्षरसमुदायः, वाक्यं पदसमुदायः, भानानि छन्दांसि पाश्य- समुदायरूपाणि, एवेषां जनकैः कारणभूतैः । अर्थाविनाभावितैः अर्थ विना न भावितानि इति तैः । अर्थयुक्तरित्यर्थः । सामिप्रायवदर्यकर्मफलदैरभिप्रायेण कारणेन सह वर्तमाना येऽर्था घटपटादयस्तेषां कर्म कर्तव्यता तत्फलं निष्प- त्तिखा ददति दर्शयन्तितःख्यातः प्रतिसः। अनन्तरगणितैः । इदं विद्यमा- नम् । विश्वं त्रैलोक्यम् । व्याप्प परिपूर्य । चिदात्मना चैतन्यरूपेण । महम् महम् इति उजृम्मसे उद्घोषं कुरुषे । मातृके मूलभूते ॥ १. 'ए' मूळ०.२. 'चिय' मूल..

·. त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २३ अतः परं सिद्ध श्रीचक्र सदैवतं प्रस्तौति- श्रीचक्र श्रुतिमूलकोश इति ते संसारचक्रात्मक विख्यातं तदधिष्ठिताक्षरशिवज्योतिर्मयं सर्वतः । एतन्मत्रमयात्मिकामिररुणं श्रीसुन्दरी भिवृतं मध्ये बैन्दवसिंहपीठललिते लं ब्रह्मविद्या शिवे ॥ २८ ॥ हे शिवे, वे श्रीचकं धुतिमूलकोश इति ख्यातम् । कथंभूतम् । संसारचका- स्मकम् । पुनः कथंभूतम् । तदधिष्टिताक्षरशिवज्योतिर्मयम् । पुनः कथंभूतम् । सर्वतः श्रीसुन्दरीभितम् । कयंभूतामिः। एतन्मन्त्रमयात्मिकाभिः। पुनः कीट- शम् । अरुणम्। मध्ये त्वं ब्रह्मविद्या। कथंभूते मध्ये । चैन्दवसिंहपीठललिते इत्य- न्वयः। श्रीचक्रं महात्रिपुरसुन्दर्याः पूजाचकम् । श्रुतिमूलकोशःश्रुतीनां वेदानां मूलं प्रणवः। 'ओद्वारप्रभवा वेदाः' इति वचनात् तस्य । कोशभूतं श्रीचक्रगतमध्यनि- कोणं तस्य कामकलाक्षरगतविन्दुबयमयत्वात् । विन्दुप्रयाणां ब्रह्मविष्णुरुद्ररूप- स्वात् । 'ब्रह्मविन्दुमहेशानी यामा शकिरदीरिता' इति ज्ञानार्णववचनात् । विश्वं वमतीति वामा वामाशः शब्दार्थसृष्टिकारणत्वेन श्रीचक्रस्य श्रुविमूलकोसत्व- मित्यादिः । इति कारणात् । ते श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । संसारचक्रात्मकं संसार- चकं कालचक्र देशचक्र चाश्रीचक्रस्य कालचक्रेण देशचक्रेण च साम्यं तत्रराजेड. हाविंशतितमे पटले श्रीशिवेन प्रतिपादितम् । मयात्र प्रन्यगौरवमयान लिख्यते । यरेव मूलविद्याधरः श्रीचकं प्रसृतं तैरेवाक्षः संसारचक्र प्रस्तमिति हानार्णवोषिः। यया-'लकारात्पृथिवी जाता सशैलवनकानना । पवायत्पीठसंपता सर्वतीर्थ- मयी परा ॥ सर्वगामयी सर्वक्षेत्रस्थानमयी शिवे। सकारापन्द्रतारादिप्रहरा- शिखरूपिणी ॥ एकाराच्छियसपाधव्योममण्डलसंस्थिता । कारादियकीय माया नुर्यात्मिका प्रिये ॥ एकारादेष्णवी गतिविधपालनतत्परा । रकारात्तेजसा युता परंज्योतिःसरूपिणी ॥ यकारात्यामदां कामरूपिणी स्पुरदव्यया । अर्थ- पन्द्रेण देवेशि विश्वयोनिरितीरिता । विन्दुना शियरूपेण शून्यरूपेण साक्षिणी।' इति । एवं संसारवयात्मकता मूलविद्यायावदात्मकता धीयकस्येति वा साम्यम्। विरुयात प्रसिसम् । तदधिशिवाक्षरशिवम्योतिर्मयम् । तदधिष्टिवानिधारमाथि- पितानि यान्यशनि दानदेव पीजभूतासादारणदेवतादिभूतपणांस एप १. 'प्रत्याव' मू.. १. 'नि:' मूड..

·२४ काव्यमाला। शिवाः । अणिमासिध्यादयः कामाकर्षिण्यादयः । अनमफुसुमादयः सर्वसंक्षो. भिण्यादयः सर्वसिद्धिप्रदादयः सर्वज्ञादयः । वशिन्यादयः कामेश्वर्यादय एव ज्योतीपि तन्मयं तत्प्रचुरं सर्वतः श्रीचक्रमभिव्याप्य एतन्मन्त्रमया- त्मिकाभिः एतद्विद्याक्षरप्रसूताभिः । लकाराचतुरस्रं सदैवतं प्रस्तम्, सकारात पोडशदलं सदैवतम् , हकारादरदलं सदैवतम् , ईकाराचतुर्दशारं सदैवतम् , एकाराद्वहिर्दशारं सदैवतम्, रकारादन्तर्दशारं सदैवतम्, ककारादष्टकोणं सदैवतम्, अर्धेन्दोस्त्रिकोणं सदैवतम् , बिन्दोबन्दवमिति मूलविद्यानवाक्षरैः संपूर्ण श्रीचक्रं सावरणं प्रस्तमिति सुनेरभिप्रायः । उकं च ज्ञानार्णवे-'लकारः पृथिवीबीजवेन भूबिम्पमुच्यते। सकारश्चन्दमा भद्रे कलापोडशकात्मकः॥ तस्मात् षोडशपत्रं च हकारः शिव उच्यते । अष्टमूर्तिः सदा भद्रे तस्माद्वसुदलं भवेत् ॥ इंकारस्तु सदा माया भुवनानि चतुर्दश । पालयन्ती परा तस्माच्छककोणं भवे- प्रिये ॥ शक्तिरेकादशस्थाने स्थित्वा सूते जगत्रयम्। विष्णोर्योनिरिति ख्याता सा विष्णोर्दशरूपकम् ॥ एकारात्परमेशानी चक्र व्याप्य विजृम्भिता। दशकोणकरं तस्मादकारो ज्योतिरव्ययः ॥ कलादशान्वितो वहिर्दशकोणप्रवर्तकः । ककारान्म- दनो देवि शिवं चाटस्वरूपकम् ॥ योनिवश्यं तदा चक्रं वसुयोन्यद्वितं भवेत् । अर्ध- माना गुणान्सूते नादरूपा यतखतः॥ त्रिकोणरूपा योनिस्तु निन्दुना चैन्दवं भवेत् । कामेश्वरस्वरूपं तद्विश्वाधारखरूपकम् । श्रीचक्रं तु वरारोहे श्रीविद्यावीर्य- संभवम् ॥ इति । अरुणं बालार्कप्रभम् । श्रीसुन्दरीभिर्वृतं श्रिया सौन्दर्येण सुन्दर्यः श्रीसुन्दरीप्रायाः । श्रीसुन्दाः पञ्चमहाशवसंनद्धसिंहासन कामेश्वरालो- पवेशनमिति विशेषः । वृतं परिवेष्टितम् । मध्ये मध्यत्रिकोणमध्ये । बैन्दवसिंह- पीठललिते बैन्दवं बिन्दुचतत्र सिंहासनं पूर्वोक्तरूपं तेन ललिते निरुपमशोभा- न्विते । त्वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी । ब्रह्मविद्या परब्रह्मालिका । शिवे कल्याणरूपे। मतः पर पूर्णाभिषेकसिद्धेन साधकेन श्रीचक्रावरणपूजानन्तरं परापूजाया अवश्यकर्तव्यत्वाद्विद्योद्धारं करोत्रि- विन्दुपाणविसर्गजीवसहितं विन्दुत्रिवीजात्मकं पद कूटानि विपर्ययेण निगदेचारत्रिवालावलेः । एमिः संपुटितं प्रजप्य विहरेत्प्रासादमघ्नं परं . गुह्याद्गुह्यतमं सयोगजनितं सद्भोगमोक्षपदम् ॥ २९ ॥ १. धरैः . मूल..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । २५ बिन्दुः पञ्चदशखरः प्राणः हकारादिः विसर्गः किमन्यखरः जीवः सकारा सहितमेभिर्मिलितं हंस इति पदं विन्द्वात्मकं हंस इति निविन्द्वात्मकम् । विन्दा- दिकं विसर्गादिकं विन्दुविसर्गादिकं चेति । त्रीणि कूटान्यनुक्रमेण व्युत्क्रमेणायै- तान्येव त्रीणीति एवं पद कूटानि । यथा-आदौ पञ्चदशवरः हंसः १, पोड- शखरः सोऽहम् २, अ हंसः. सः सोऽहम् इति पद्दभिरक्षरैः ३, विपर्ययेण विलोमेन तृतीयं द्वितीयं प्रथमं चेवि कूटानि निगदेत् उच्चरेत् । तारनियाला. वलैः तारत्रयं प्रणवमाया श्रीपीजानि वाला वाग्भवकामराजशक्तितीजानि चल- वीज खप्रेमात्मकम् । एभिः सप्तवीजः । संपुटितमनुलोमविलोमेन गर्भीकृतम् । प्रजप्य यथेष्टसंख्यां समाप्य । विहरेत्सुखमनुभवेत् । प्रासादमन्त्रं हौमिति बीज परा प्रासादप्रासादपराख्यम् । परं परावीनं हकारं संयोजितमिति ज्ञेयम् । उत्कृष्टं गुह्याद्गुह्यतमम् । गोप्यागोप्यतरम् । सयोगजनितं सकारसंयोजितम् । सद्भोगमोक्षप्रदं समीचीना भोगाः समचन्दनवनितागजतुरगारोहराजमान्यता. दिकाः मोक्षं च प्रयच्छतीति । एतदुक्तं भवति-क्रमेण पूर्वोकानि सप्त बीजानि, ततः क्रमेणैवोकानि नोणि टानि ततः यो होःपुनर्युत्क्रमेण त्रीणि कूटानि ततो व्युत्क्रमेणैवोकसप्तमीजानि इति महापराप्रासादविद्या । अयं लोकः क्षेपक इति भासवे । मुनिनातिगोप्यत्वाद्विद्याक्षराणां प्रभाव एव यर्णितः । स्फुटतयोसारो न कृतः । मया संप्रदायशुदत्वादन व्याख्यातः॥ मतः परं श्रीत्रिपुरसुन्दरी सर्वाभरणभूषिता विन्दुवकसिंहासनोपविष्टा महा- राजोपचारराराधिर्ता मुनिः प्रार्ययति- आताम्रार्कसहसदीप्तिपरमा सौन्दर्यसारैरलं लोकातीतमहोदयैरुपयुता सर्योपमागोचरैः । नानानप॑विभूषणैरंगणितेर्जाज्वल्यमानाभितः श्रीमावत्रिपुरारिसुन्दरि कुरु स्वान्ते निवासं मम ।। ३०॥ हेथीमातः हे त्रिपुरारमुन्दरि,सं मम सान्ते निवासं कुरु । कथंभूता स्वम् । अगनितानानविभूषगरलं या सात्तथा उपयुता पदी अभितो आय. ल्यमाना। पुनः कयंभता । भातामाईसहसरीप्तिपरमा । भूतेषिभूषणैः। मूक... 'पण' मूत.....' मूस..

·२६ काव्यमाला । सौन्दर्यसारैः । पुनः कथंभूतः । लोकातीतमहोदयैः । पुनः कीदृशैः । सर्वोपमा- गोचरैरिसन्वयः । आताम्रार्कसहस्रदीप्तिपरमा आताम्रार्का पालाकास्तेषां सहस्र तस्य दीप्तिः कान्तिस्तया परमा सर्वोत्कृष्टा । सौन्दर्यसारैः.सौन्दर्यमन्थनोद्भवैः । अलं पूर्णम् । लोकातीतमहोदयैर्लोकातीतो लोकोत्तरी महोदय उत्कर्पो येषाम् । मातजननि । त्रिपुरारिमुन्दरि त्रिपुरारिः शिवस्वस्य सुन्दरी मनोहरा । कुरु विधेहि । खान्ते हृदये। निवासं विधामम् । मम त्वदाराधकस्य ॥ पूर्वलोकेन श्रीमहानिपुरसुन्दर्याः समुदायरूपेण भूपणान्यभिष्ट्रयेदानीं नाना- पुष्पालंकारवसनाभूपितायाः परमसौभाग्यशालिन्या दृष्टिगोचराजभूपणानि महा- योगीश्वरश्चरणमारभ्य मुकुटान्तानि प्रस्तौति- शिञ्जन्नूपुरपादकङ्कणमहामुद्रासुलाक्षारसा लंकाराङ्कितमड्रिपङ्कजयुगं श्रीपादुकालंकृतम् । उद्घाखन्नखचन्द्रखण्डरुचिरं राजज्जपसिंनिभं ब्रह्मादित्रिदशासुरार्चितमहं मूर्ध्नि 'मराम्यम्बिके ॥ ३१ ॥ हे अम्बिके, तेऽद्रियुगमहं मूर्ध्नि मरामि । कथंभूतम् । शिबनूपुरपादकङ्कण- महामुद्रासुलाक्षारसालंकाराङ्कितम् । पुनः कथंभूतम् । श्रीपादुकालंकृतम् । पुनः कीदृशम् । उद्भाखन्नखचन्द्रखण्डरुचिरम् । पुनः कीदृशम् । राजजपासंनिभम् । पुनः कीदृशम् । ब्रह्मादिनिदशासुरार्चितमित्यन्वयः ॥ शिजनिति शिअनूपुरे पाद- कङ्कणे च महामुद्राश्च सुलाक्षारसश्च तैरलंकारितं अङ्कितं च । अद्विपङ्कजयुग चरणकमलद्वन्दम् । श्रीपादुकालंकृतं श्रीपादुके चिन्तामणिरचिते ताभ्यामलंकृतं भूपितम् । उदाखन्निति उदूवं भाखन्ति प्रकाशमानानि नखान्येव चन्द्रखण्डानि से रुचिर सुन्दरम् । राजजपासनिभं राजजपा नूतनजपापुष्पाणि तैः सदशी निभा यस्य । ब्रह्मादीति ब्रह्मादयो ब्रह्मविष्णुरुद्रास्त्रिदशा इन्द्रादयः, असुरा दैत्या, तैरर्चितं समाराधितम् । अहं तवाराधक. । मूर्ध्नि मस्तके । स्मरामि भावयामि । अम्बिके जननि ॥ । इदानी परदेवतायाः सुभूषितं सुपूजितं नितम्बविम्बमभिष्टौति- आरक्तच्छविनातिमार्दवयुजा निश्वासहार्येण स- कौशेयेन विचित्ररलखचितैर्मुक्ताफलैरुज्ज्वलैः । १. 'माएर' मूल०, २. 'मिपूजित' मूल... 'यत्' मूल.

·२७ त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । कूजत्काञ्चनकितिणीमिरभितः संनद्धकाचीगुणे- रादीप्तं सुनितम्बबिम्बमरुणं ते पूजयाम्यम्बिके ।। ३२ ॥ हे अम्बिके, ते मुनिवम्बबिम्बमहं पूजयामि । कयंभूतम् । भरणम् । पुनः कथंभूतम् । सत्कौशेयेन मुक्काफले: काचीगुणैव आदीप्तमित्यन्वयः। आरक्तच्छ- बिना आरक्ष छविः कान्तिर्यस्य तेन । अतिमार्दवयुजा अतिकोमलेन । निवा- यहाउँग निधासवायुना कम्पनयोग्येन । सत्कौशेयेन समीचीनपट्टवत्रेण । विधि- परनराचितविचित्राणि नानाविधानि रत्नानि तैः खचितगुम्फितः । मुकाफलेम- हाकरियुम्मोद्भवः । उज्वलैदीप्तिमद्भिः । कूजत्वाचनकिरिणीभिः पूजन्यः वाचनकिदिष्यः क्षुद्रघण्टिकाः । अभितः समन्तात् । संनदकाचीगुणैः संनदा संघटिता काची कटिमेसला तस्या गुणः सूत्रैः । आदीप्तम् अतिशयेन प्रकाश- मानम् । मुनितम्यपिम्यं मुठु मनोहरं नितम्वविम्यं श्रोणिमण्डलम् । अरणमा- रकम् । ते धीमहात्रिपुरमुन्दयाः । पूजयामि भावयानि । अम्बिके प्राग्वत् । क्षतः परं चन्दनालि मपिमालाहारभूपितं ब्रह्मादिकानो स्वन(न्य)नयोन्न परदेवताकुचकुम्भद्वयं प्रस्ताति- करतूरीघनसारकुडमरजोगन्धोत्कटेश्चन्दन- रालिप्तं मणिमालयातिरुचिरं अवेयहारादिभिः । दीप्तं दिव्यविभूषणैरंगणितज्योतिर्विभासकुच. व्याजवणंघटद्वयं हरिहरनमादिपीतं भजे ॥ ३३ ।। हे जननि, ते पुचव्याजसघटद्वयमदं मजे इत्यत्ययः । फरवरी मृगमदः, पनयारः अगररात्वं कपूरो या, गुरुमं काश्मीरप्रमरम्, एतेषां रीगन्धेरर- टानित। चन्दनमनयरः । मालिप्तम् भारामन्तार टेपितम् । मीमाल्या यमर्यादिनिमितया । परिचिरमसन्तमारारम् । प्रवेसहारादिभिः प्रय इण्ठभूषणम्, दारो गजमोतिरनिर्मितः तदादिभिः । प्रायमानम् । यिभूषविवर्मगा रचितः । गरिपरिमितः। ज्योतिर्षिमासद ज्योति प्रसारमानम् । पुरमाउसपरस्यं पुरयाजेन घनमिण सापटपम् । दरिदमामादिपीत रोपामेव तासानापियवाद । मजे मारपामि । १. RAA.

·२८ काव्यमाला। . अतः परं परदेवताया बाहुचतुष्टयं मुभूषितं कण्ठदेशं च प्रस्तीति- मुक्तारलनिचित्रकान्तिललितैस्ते बाहुवल्लीरहे केयूराङ्गदवाहुदण्डवलयैर्हस्ताङ्गुलीभूपणेः । संपृक्ताः कलयामि हीरमणिमन्मुक्तावलीकीलित- श्रीवापट्टविभूपणेन सुभगं कण्ठं च कम्युश्रियम् ॥ ३४ ॥ हे देवि, ते वाहुवल्लीः कण्ठं च, अहं कलयामि । कथंभूता पाहुवल्लीः। केयूराङ्ग- दबाहुदण्डवलयहखाडलीभूपणैश्व संप्टकाः। कयंभूतैर्याहुदण्डवलयैः। मुक्तारमवि- चित्रकान्तिललितैः । कथंभूतं कण्ठम् । हीरमणिमन्मुक्तावलीकीलितग्रीवापविभू- षणेन सृभगम् । पुनः कथंभूतं कण्ठम् । कम्युधियमित्यन्वयः। मुक्ता माग्वत । रत्नानि हीरकादीनि वेषां विचित्रा नानावर्णा कान्तिश्छविखया ललितैमनोहरैः । ते श्रीमहानिपुरगुन्दाः । बाहुबल्लीश्चतुर्हस्तलताः। अहं त्वदाराधकः । कैयूराजदमा• हुदण्डवलयैः केयूरा मणियन्धनधारणयोग्याः, अवदाः कूर्परोपरितनभागधारण- योग्याः, बाहुदण्डवलयानि हस्तकटकानि ककणानि च तैः । हस्ताजुलीभूषणई, खामुलीना भूषणानि मुद्रिकादीनि तैः । संपृक्ताः संयुक्ताः । कलयामि प्राग्वत् । हीरमणिमन्मुजावली वगुलिकायुफा मुक्तावली तया कीलितं जडीकृतं प्रीवाप. दृविभूषणं तेन सुभगं कण्ठो गलदेशः । चः समुच्चये । कम्बुधियं कम्युः शहः तद्वच्छीः शोभा यस्य ।। अतःपरं देवतायाः सुप्रसन्चायाः श्रीवदनं प्रस्तौति- उद्यत्पूर्णकलानिधिश्रिवदनं भक्तप्रसन्नं सदा संफुल्लाम्बुजपत्रकान्तिसुपमाधिकारदक्षेक्षणम् । सानन्दं कृतमन्दहासमसकृत्प्रादुर्भवत्कौतुकं कुन्दाकारसुदन्तपकिशशिभापूर्ण स्मराम्यम्बिके ॥ ३५ ॥ हे अम्बिके, ते वदनं अहं स्मरामि । कयंभूतम् । सदा मतप्रसभम् । पुनः कथंभूतम् । संफुल्लाम्युजपनकान्तिसुपमाधिकारदक्षिणम् । पुनः कथंभूतम् । असकृत्सानन्दं यथा स्यात्तया कृतमन्दहासम् । पुनः छीदृशम् । प्रादुर्भवत्कोतु. १. 'रोत्तम मूल.. २. 'मणिभिर्मुक्ताकलापीकत' मूल०. ३. 'निधीन्दु' मूल.. ४. चित्र' मूरु०.

·२९ त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । कम् । पुनः कीदृशम् । कुन्दाकारसुदन्तपसिशशिभापूर्णमियन्वयः । उद्यन्नुदर्य प्राप्तः पूर्णकलानिधिः परिपूर्णपूर्णिमाचन्द्रस्तस्य श्रीः शोमा यस्य । भक्तप्रसनं भक्तानामुपासकानां प्रसन्नं वान्छितार्थसूचकम् । सदा निरन्तरम् । संफुल्लं विकसितमम्बुजं कमलं तस्य पत्राणां कान्तिः सुपुमा परमा शोभा तस्या धिक्कारे दक्षं समर्थमीक्षणं यस्य । सानन्दं यथा स्यात्तथा कृतमन्दहासं कृतः प्रकटितो मन्द पद हासो येन । असकृद्धारंवारम् । प्रादुर्भवत्कौतुकं प्रद्योतित- युतूहलम् । कुन्दाकारा कुन्दकलिकाश्रेणिसमाना । मुदन्तपतिः सुषमा शोभना दन्तानां पतिः रदावलियस्याः । शशिन इव भा प्रभा तया पूर्ण व्याप्तम् । स्मरामि प्राग्वत् ॥ मतः परं परदेवतायाः सुभूषितं कर्णयुगं नासाप्रमागं च प्रस्तीति- तप्तस्वर्णकृतोरुकुण्डलयुगं माणिक्यमुक्तोल्लस- द्धीराबद्धमनन्यतुल्यमपरं हैमं च चक्रद्वयम् । शुक्राकारनिकारदक्षममलं मुक्ताफलं सुन्दरं विनकर्णयुगं भजामि ललितं नासाग्रभाग शिवे ॥३६॥ हे शिवे, तव नासाप्रमागं कर्णयुगं च अहं भजे । कथंभूतं नासाग्रभागम् । अगलं मुन्दरं ललितं मुक्ताफलं विभ्रत् । कथंभूतं मुक्काफलम् । शुक्राकारनिका- रदक्षम् । कथंभूतं कर्णयुगम् । तप्तवर्णकृतोरुकुण्डलयुगम् । अनन्यतुल्यं हेमं चक्रद्वयं च दधत् । कयंभूतम् । माणिक्यमुक्कोलसद्धीराबद्धमपरमित्यन्वयः । तप्तमनलाहतं खर्ण जाम्बूनदं वेन कृतं निर्मितम् उह विस्तीर्ग कुण्डलयुगं ताट- युगलम् । माणिग्यानि मुकाध तरलसद्धीरापदम् । अनन्यतुल्यमन्येन ताटक- युगेन न तुल्यं तस्माद्विलक्षणम् । अपरं द्वितीयम् । हेमं प्राग्वत् । चः समुधये । चकद्वयं वर्तलाकार कार्यभूपणम् । शुक्राकारस्य निकारे धिकारे दक्षं समर्थम् । अमलं निर्मलम् । मुसाफलं गजयुम्भोद्भवम् । मुन्दरम् । विभ्रद् दपत् । कर्मयुगम् । भजामि प्राग्वत् । ललितं मनोहरम् । नासाप्रमागम् । शिये । अतः परं परदेवताया वैणि प्रसौति- जातीचम्पाकुन्दकेसररजोगन्धोत्किरकेतकी- नीपाशोकशिरीपमुख्यकुमुमैः प्रोसिता धूपिता । १.मरः .. मूल..

·३० काव्यमाला। . आनीलाञ्जनतुल्यमचमधुपश्भेणीव वेणी तव श्रीमातः श्रयतां मदीयहृदयाम्भोज सरोजालये ॥ ३७॥ हे सरोजालये, हे श्रीमातः, सन वेणी मदीयं हृदयाम्मोज श्रयताम् । कथंभूता वेणी । जातीचम्पककुन्दकेसररजोगन्धोत्किरकेतकीनीपाशोकशिरीप- मुख्यकुसुमैः प्रोतसिता धूपिता च । भानीलाअनतुल्यमत्तमधुपत्रेणीवेत्यन्वयः । श्लोकार्थः स्पष्ट एव॥ अतः परं परदेवतायाः सुपूजितं सुभूषितं मस्तकमभिस्तौति- लेखालभ्यविचित्ररत्नखचितं हेम किरीटोत्तम मुक्ताकाश्चनकिंकिणीगणमहाहीरप्रबोघोज्वलम् । चञ्चचन्द्रकलाकलापललितं देवद्रुपुष्पार्चित माल्यैरम्ब विलम्बितं सुशिखरं विनच्छिरस्ते भजे ॥३८॥ हे मातः, ते शिरो भजे । हैमं किरीटोत्तमं बिभ्रत् । कयंभूत किरीटोत्तमम् । लेसालभ्यविचित्ररत्नखचितम् । पुनः कथंभूतम् । मुकाकाचनकिंकिणीगणमहा- हीरप्रयोधोज्ज्वलम् । पुनः कीदृशम् । चधचन्द्रकलाकलापललितम् । मुशिखर चेत्यन्वयः । लेखालभ्यम् अतिनिबिडं यथा स्यात्तथा विचित्ररत्ने नावणैः खचितं मण्डितम् । हेमं जाम्बूनदरचितम् । किरीटोत्तमं ब्रह्मादिकानां किरीटापेक्षया । मुका गणमुक्ताः, काचनकिंकिणीगणः सुवर्णरचितः क्षुद्रपण्टि- कासमूहः, तेन सह यो हीरप्रबन्धस्तेनोज्वलं प्रकाशमानम् । चञ्चत्प्रद्योतत् ( मानः ) चन्द्रकलानां कलापः समूहः, तेन ललितं मनोहरम् । देवदुपुष्पार्चितं कल्पनुमकुसुमपूजितम् । माल्यैः पुष्पमालाभिः । भम्भ मातः । विलम्बित लम्बायगानम् । सुशिसरं सुष्टु शिखरं कोट्यप्रभागम् । बिभ्रत् दधत् । शिरः मस्तकम् । ते श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । भजे प्राग्वत् ॥ १: एतच्छोकस्याने मूलपुरतके शोकदयमिदमन्यदृश्यते--- 'उक्षिप्तं च सुवर्णदण्ड. कलितं पूर्णेन्दुबिम्वाकृतिच्छा मौक्तिकरनचित्रखचित क्षौमांशुपोचसितम् । मुक्ता जालविलम्बितं सकलशं नामाप्रस स्व.स्त्रियः ॥ १॥ विद्यागनरहस्सविन्मुनिगणैः प्लप्तोपचारार्चना वेदान्तश्रुतिगीयमा. नचरितां वेदान्ततत्वात्मिकाम्। सर्वास्ता हि तुरीयतामुपगतास्त्वद्रसिदेष्यः परारत्वा निस समुपाराने स्वविमः यीचकनाये शिवे ॥ २ ॥' चन्द्रोडामरचामराणि दधदे, श्रीदेवि वे ·. त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । अतः परं परदेवतायाः सभालं साधरयुगं वपुः प्रस्तीति- शृङ्गारादिरसालयं त्रिभुवनर्माल्यैरतुल्यैर्युतं सर्वाङ्गीणसदङ्गरागसुरभि श्रीमद्वपुऽपितम् । ताम्बूलारुणपल्लवाधरयुतं रम्यं त्रिपुण्ड्रं दध- झालं नन्दनचन्दनेन जननि ध्यायामि ते मङ्गलम् ॥३९|| हे जनाने, तव वपुः, भालं च अहं ध्यायामि । कयंभूतम् । हारादिरसा- लयम् । पुनः कयंभूतम् । त्रिभुवनैरतुल्यैर्माल्यैर्युतम् । पुनः कीदृशम् । सर्वानी- णसदनरागमुरभि । पुनः कीदृशम् । श्रीमत् । पुनः कयंभूतम् । धूपितम् । पुनः कीदृशम् । ताम्बूलारणपल्लवापरयुतम् । कथंभूतं भालम् । नन्दनचन्दनेन रम्यं त्रिपुण्डूंदधत् । मालमित्यन्वयः। शाररसादिनवरसानामालयं निवासस्थानम् । निभुवनैः निभुवने जातानि त्रिभुवनानि तैः । वृद्भिवैकल्लिकान । माल्यै पुष्पैः । अनुल्यनिरुपमः। युतं युक्तम्। सर्वातवीं सदङ्गरागः समीचीनोरागस्वेन मुरभि । श्रीमत् श्रीः शोभा विद्यते यस्य । वपुः खरूपम् । धूपितं धूपवासितम् । ताम्बूलेन अरुण आरक्तः पालवः अप्रभागो यस्यैतादृशेनाधरेण युतं सहितम् । रम्य सुन्दरम् । निपुण्डु तिलकम् । दधत् । भाले ललाटम् । नन्दनचन्दनेन जन्दनवनोद्भवचन्दनेन । जननि । ध्यायामि भावयामि । ते पीपरदेवतायाः। महल मालरूपम् ॥ अतः परं परदेवताया ध्यानस्य फलमाह-- एवं यः परति प्रबुद्धमुमतिः श्रीमत्वरूपं परं वृद्धोऽप्याशु युवा भवत्यनुपमः स्त्रीणामनहायते । सोऽष्टैश्चर्यतिरस्कृतारिसलमुरः श्रीनृम्मितात्मालयः पृथ्वीपालकिरीटकोटिवलमीपुष्पाचिंताभिवेत् ॥ १० ॥ हे परदेवते, श्रीमाखरूपमेवं यः सरति स सोऽपि युवा भवति, स्रोणां चानहायते, अधर्यतिरस्तासिलनुरः श्रीवृम्भितात्मालयब गवति, पृथ्वीपा- सकिरीटकोटिवलमीपुपाचिंताविर्भवेदित्यन्वयः । एवम् अमुना प्रकारेण । या शाधकः । स्मरवि भावयति 1 प्रयुद्धमुमतिः प्रवुदा प्रकर्ष प्राप्ता मुमतिर्यस्य । १. 'मुबनी मूल०. २. परिभिः मूल.. ३. हिस्यः' मूठ.. - ·३२ काव्यमाला। श्रीमत्वरूपं श्रीमत्यास्तव स्वरूपं सावयवम् । परं परमसुन्दरम् । वृद्धोऽपि गलि. तेन्द्रियोऽपि । आशु खल्पकालेन । युवा तरुणप्रायः । भवति स्यात् । अनुपमः पुरुषार्थेन । त्रीणां यौवनोद्धतानाम् । अनहायवे सौन्दर्येण स्वरूपध्यानरतः । अटेश्वर्यम् अणिमादिकं गजाचादिकं च वेन कृत्या तिरस्कृता लज्जा प्रापिता असिलाच ते मुराश्च एतादृशः सन् । धिया संपत्त्या जृम्भितं प्रोल्लसितं आत्मनः स्वकीयमालयं मन्दिरं येन । पृथ्वीपालाः राजानतेषां किरीटानां मुकुटानां कोटिपु शिरारेषु वलभ्यः खेप्टदेवताप्रसादगर्भितदीर्घाकारखर्णभूषणानि तदुपरितनपुष्पैरचिती पूजितो अद्री चरणो यस्य । भवेत् स्यात् ।। अतः परं देव्यायुधचिन्तनस्य फलमाह- अथ तव धनुः पुण्डे क्षुकृत्प्रसिद्धमतिद्युति त्रिभुवनवधूमुद्यज्ज्योल्लाकलानिधिमण्डलम् । सकलजननि स्मारं सारं गतः सरतां नर- सिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुर्मवेत् ॥ ११ ॥ सकलजननि, तव पुण्डेझुकृद्धनुः त्रिभुवनवधू प्रति उद्यज्योत्नाकलानिधि- मण्डलं भवति इति प्रसिद्धम् । कथंभूतं धनुः। अतिद्युति ।..."नरः सारं सारं स्मरतां गतः सन् त्रिभुवनवधूमोहाम्भोधेः प्रपूर्णविधुर्भवेदित्यन्वयः। अथ अपर च । तव श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्याः । धनुः । पुण्ड्रेक्षुनिर्मितम् । प्रसिद्धं विख्यातम् । अतियुति भूरिकीर्तिमत् । त्रिभुवनवधू प्रति उद्यज्योत्स्नया कलानिधेश्चन्द्रस मण्डलं बिम्ब विरहोत्पादकम् । सकलजननि विश्वमातः । सारं सारं स्मरन् स्मरन् । गतः प्राप्तः । मरतो कन्दर्पताम् । नर उपासकः । त्रिभुवनवधूनां सुरनरनाग- स्रीणाम् । मोहरूपसमुद्रस्य वृद्धिकरः प्रपूर्णविधुः पूर्णिमाचन्द्र एव स्यात् ॥ प्रसूनशरपञ्चककटजृम्भणागुम्फितं त्रिलोकमवलोकयत्यमलचेतसा चिन्तयन् । अशेषरमणीजनस्मरविजृम्भणे यः सदा पटुर्भवति ते शिवे त्रिजगदङ्गनाक्षोभणे ॥ ४२ ॥ १. छन्दोमङ्गादिपणमस्त्रोऽप्ययं पाठष्टी कानुरोधात्स्यापितः. 'पुष्पं कृत्वा' मूल.. २. भोज्यो' मूल. ३. 'म्मोधिप्रपूर्ण' मूल.. ४. 'प्रगटगुम्फनागुम्फितं' मूल.. ५. 'चञ्चलम् मूल०, ६. 'वन' मूल..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । हे शिवे, यत्रिलोक प्रसूनशरपञ्चकप्रकट गम्भणागुम्फित अमलचेतसा अद. लोकयति सोऽशेपरमणीजनस्सरविजृम्भणे निजगदहनाक्षोमणे च पटुर्भवतीत्य. न्वय । प्रसूनानि पहजादीनि । उक्त च तन्त्रराजे-कमल कैरव रककहारे- दीवरे तथा । सहकारमिति प्रोत पुष्पपञ्चकमीधार ॥ इति । तान्येव शरा वाणास्तेषा पञ्चक तस्य प्रकट स्फुट जृम्भण विकसन तन आगुम्फित एतादृश निलोकमवलोकयति पश्यति । अमलचेतसा स्थिरात करणेन । चिन्तयन् मार- यन् । अशेपरमणीजनस्मरविजृम्भणे सकल्खीजनस्सरविजुम्मणे । य साधक । सदा निरन्तरम् । पटु समर्थ । भवति । ते परदेवताया । शिव कल्याणरूपे । निजगदमनानां क्षोभणे वशीकरणे।। मत पर पाशचिन्तनप्रभाव प्रतिपादयति- पाश प्रपूरितमहासुमतिप्रकाशो यो वा तव त्रिपुरसुन्दरि सुन्दरीणाम् । आकर्षणेऽखिलवशीकरणे प्रवीण चित्ते दधाति स जगत्रयवश्यकृत्स्यात् ।। ४३ ।। हे महात्रिपुरसुन्दरि, अथ च यसव पाश चित्ते दधाति, स प्रपूरितमहा- मुमतिप्रकाश सन् जगप्रयवश्यकृत्स्यात् । क्यभूत तव पाशम् । मुदरीणामाक- पणे असिल्वशीकरणे च प्रवीणम् । इत्यन्वय । अर्थ स्पष्ट एव ।। मत परमशप्रभाव प्रतिपादयति- य वान्ते कलयति कोविदस्त्रिोक. स्तम्भारम्भणचणमत्युदारवीर्यम् । मातस्ते विजयमहाश संयोपा न्देवान्स्तम्भयति च भूमुतोऽन्यमैन्यम् ॥ ११ ॥ दे मात , यो विजयमहाश सावे छलयति स सयोपान देवान् सम्म- मति, भमुज सम्भपति, अयसैन्य प सम्मयति । कयमन स । कोविद । करभूत रिजपमहासम् । मिसकल्लम्भारम्मण्यम् । पुन कपभूतम् । मसुदारयोलिन्वय । य गापा । सादे हदये। कलयति पितमी । १. 'सरोपान' मून.. २. 'मनु पमन्यम्' मून.. ३ए.

·काव्यमाला। - कोविदः विचक्षणः । त्रिलोकस्य वर्गमृत्युपातालरूपस्य । स्वम्भः ताटस्थ्य तस्या- रम्भणं कर्तव्यता तत्र चणः दक्षतम् । अत्युदारवीर्यम् अत्यन्तमुदार प्रौढं वीर्य यस्य तम् । मातर्जननि । ते प्राग्वत् । विजयमहाकुशं विजयप्रदो महानुशो वि- जयमहाडशस्तम् । सयोपान् योपिद्धिः सह वर्तमानान् । देवान् दिवि क्रीडनप- रान् । स्तम्भयति स्थगयति । भूगुजः राजानखान् । अन्यसन्यं परसैन्यम् ॥ अतः परं चतुरायुधध्यानस्य विशेषफलमाह- चापध्यानवशाद्भवोद्भवमहामोहस्य व्युजृम्भणं प्रख्यातं प्रसवेपुचिन्तनवशात्तत्तच्छरव्यं सुधीः ! पाशध्यानवशात्समस्तजगतां मृत्योर्वशत्वं महा- दुर्गस्तम्भमहाशस्य मननान्मायाममेयां तैरेत् ॥ १५॥ हे मातः, सुधीः, चापच्यानवशाचापध्यानतत्परः सन् भवोद्भवमहामोहस्य भयारसंसारादुद्भवो यस्यैतादशो महामोहस्तस्य व्युज्जम्भणं विगतमुज्जृम्भणं प्रसरणं यस्मात्ततथा करोति इति प्रख्यातं प्रसिद्धम् । प्रापुचिन्तनवशात् पुष्पबाणभावनापरः सन् यद्यचिन्तयति, तत्तत् शरव्यं लक्ष्यं करोति । पाशध्या- नवशात् पाशचिन्तनतत्परः सन् समस्तजगतां सकलाहिताना मृत्योः कालस्य य- शत्वं नयति। दुर्गखम्भमहाशस्य मननाव निरन्तर चिन्तनादमेयां मायां तरेत् ।। अतः पर पूर्व द्वाविंशतितमोके त्वद्रूपस्य गुरोर्मुसारविन्दविवराहीक्षा संप्राप्य मुक्को भवेत्' इत्युक्तम् , चतुर्विंशतितम लोके 'त्यां गुरुमभ्युपेत्य स्वामेव कलयत्तदा मुच्यते' इत्युक्तम् , तर्हि सापकस परदेवतातादात्म्यसिद्धिकरं मातृ- कादिन्यासजाल नोकमिति सिंहावलोकनन्यायेनाशाह- न्यासं कृत्वा गणेशग्रहभगणमहायोगिनीराशिपीठः पञ्चाशन्मातृकाणैः सहितबहुकलरष्टवाग्देवताभिः । से श्रीकण्ठादियुम्मैनिजविमलतनी केशवाद्यैश्च तत्त्यैः पदत्रिंगद्विर्धराद्यैर्भगवति भवतीं यः नरेत्स त्वमेव ॥१६॥ १. धापास्या' मूल.. २. ताराशरस्य मू०. ३. 'हरे' मूल.. ४.'विमर नि. जवनी' मूल.. .

·- त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । ३५ हे भगवति, एवं न्यासं कृत्वा भवती यः स्मरेत्स त्वमेवेसन्वयः । न्या गुरुदर्शितमार्गेण कृत्वा विन्यस्य । गणेशेलादिन्यासाः पद्धविपु स्पष्टाः । निजवि- मलतनौ निजा स्वकीया विमला पापरहिता तनुः शरीरं तस्साम् । इत्यनेन पापपु. रुपदाहादिकृतभू(भूतशुद्धिप्राणप्रतिष्ठादेहन्यासान् कुर्यादिति सूचितम् । अन्यो- ऽर्थः स्पष्ट एव ॥ अतः परं परदेवतोपासकस्यैहिकफलमाह- सुरपतिपुरलक्ष्मीज़म्भणातीतलक्ष्मीः प्रसरति निजगेहे यस्य देवं त्वमार्ये । विविधबहुकलानां पानभूतस्य तस्य त्रिभुवनविदिता सा जृम्मते स्फूतिरेच्छा ॥ १७ ॥ हे आर्य, यस्य त्वं देवं तस्य निजगेहे मुरपतिपुरलक्ष्मीजम्भणातीवलक्ष्मीः प्रसरति । किं च तस्य सा अच्छा स्फूर्तिजृम्भते। कयंभूता । त्रिभुवन विदिता । कथंभूतस्य तस्य । विविधयहुकलानां पानभूतस्पेत्यन्वयः। सुरपतिरिन्दस्वस्य पुर- ममरावती तन या लक्ष्मीः संपत्तिस्तस्मा जुम्मणं विलासवदतीता ततोऽप्यधिक विलासवती । प्रसरति प्रभवति । निजगेहे उपासकालये । यस्य यस्यकस्यापि । देवं देवतम् । त्वं श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी। भायें श्रेष्ठ । विविधपहुकलानां विविधा नानाचमत्कारकारिण्यो बापोऽनेकाः कलाः विद्यातासाम् । पानभूतस्य निवा- सप्रायस्य । तस्य त्वदीयस्य । त्रिभुवन विदिता लोकत्रयविख्याता । सा देव्यनु- प्रहमसागर (साप्ता)। जृम्भते प्रकाशते । स्फूर्तिधमत्कृतिः । अच्छा निर्दोपा। मतः परं मानसाचनमाह- मातस्त्वं मूर्मुयः स्वर्महरसि मुतनुस्त्वन्तरिक्षेन्दुसूर्य- रात्मा शुक्रामरेन्द्ररपि निगममहाब्रह्मभिः प्रोतशक्तिः । प्राणापानादियुक्तैः कलयति सकलं मानसं ध्यानयोगं येषां तेषां सपर्या भवति सुरकृता बसता योगिनां च ॥ १८॥ १. 'मुड' मूल..२.रष्टा मूस०.३. पिमूल... रक्षस पुढे राजपुर न्दुमदुमिरसिनिगमा भूम.. ५. 'पूनाई मूस.. ६. 'प्रारी मन्दोः' 1 , ·काव्यमाला। अयं श्लोकः पाठभ्रमान्मया न व्याख्यातः। शिष्टैविचारणीयः॥ अतः परं सविनयं देवी प्रार्थयति- क मे बुद्धिर्वाचा परमविदुषो मन्दसरणिः क ते मातब्रह्मप्रमुखविबुधस्याप्तवचसाम् । अभून्मे विस्फूर्तिः परतरमहिमस्तवनुतिः सिद्धं क्षन्तव्यं बहुलतरचापल्यमिति मे ॥ १९ ॥ हे मातः, इति कारणात् कर्म प्रसिद्धं बहुलतरचापल्यं क्षन्तव्यम् । इवीति किम् । मे मतिः क्व, मे वाचापि क, ते परतरमहिम्नस्त्रवनुतिः क । कथंभूता मे मतिः । मन्दसरणिः । कथंभूतस्य मे । परम् भविदुषः । कथंभूता स्तवनुविः । प्राप्रमुखविबुधस्याप्तवचसां मन्दसरणिः ॥ अतः परं साधकमनोगतं देवी विज्ञापयति- प्रसीद परदेवते मम हृदि प्रभूतं भयं विदारय दारिद्रता दलय देहि सर्वज्ञताम् । विधेहि करुणानिधे चरणपद्मयुग्मं खयं विदारितजरामृति त्रिपुरसुन्दरि श्रीशिवे ॥ ५० ॥ हे परदेवते, त्वं प्रसीद प्रसन्ना भव । हे करुणानिधे खयं चरणपद्मयुग्मं विधेहि विशेषेण ध्यानयोगगम्यं कुरु । कयंभूतं । विदारितजरामृति । अन्योऽर्थः स्पष्ट एवं इति त्रिपुरसुन्दरीस्तुतिमिमां पठेद्यः सुधीः स सर्वदुरिताटवीपटलचण्डदावानलः । भवेन्मनसि वाञ्छितं प्रचुरसिद्धिऋद्धिर्भवे- दनेकविधसंपदा पदमनन्यतुल्यो भवेत् ॥ ५१ ॥ १. मन्दसरणेः' मूल०.२. स्वान्त' मूल.. ३. 'नो' मूस०. ४. 'प्रसीद' मूल.. ५. 'मिर मे' मूल०.६. 'सक' मुछ०.७. विनाशय जरामृती' मूल.... 'ता- सममीष्टसिदिमवेद' मूल..

·त्रिपुरामहिमस्तोत्रम् । इति पूर्वोकां निपुरसुन्दरीस्तुति महिम्नस्तवरूपामिमां मत्कृतां पठेत् प्रतिदि. नमावर्तयेद्यःमकःसुधीः कृतनिश्चयः सः सर्वदुरिताटवीपटलं सर्वपापारण्यसमुदाय प्रतिचण्डदावानलो भवेत् । तस्य मनसि वाञ्छितं च भवेत् इत्यादि । सुग- ममन्यत् ॥ पुनर्मनोगतं प्रार्थयति- संगीतं सरसं विचित्रकवितामाम्नायवाक्यस्मृति व्याख्यानं हृदि तावकीनचरणद्वन्द्वं च सर्वज्ञताम् । श्रद्धां कर्मणि शाम्भवेति विपुलं श्रीजुम्मणं मन्दिरे सौन्दर्य वपुपि प्रदेहि जगतामम्बेश्वरि श्रीशिवे ॥ ५२ ॥ अर्थः स्पष्टः ॥ अतः परं महिम्नस्तोत्रपाठनिरतस्यैहिकफलमाह- पृथ्वीपालपकटमुकुटसमजोरजितादि- विद्वत्पूजास्तुतिशतसमाराधितो बाषितारिः । विद्याः सर्वाः कलयति हृदा व्याकरोति प्रवाचा लोकाश्चर्येनवेनवपदैरिन्दुविम्वप्रकाशैः ॥ ५३ ॥ अर्थः स्पष्ट एवं॥ मूष्यं वैदुष्यमुद्यदिनकरकिरणाकारमाकारतेजः मुंज्ञानं भूरिमार्ग निगमनिगमनं दुर्गमं योगमार्गम् । आयुष्यं ब्रह्मपोप्यं हरगिरिविशदां कीर्तिमभ्येत्य भूमी देहान्ते प्रसपारं परतरंचरणाकारमभ्येति विद्वान् ॥ ५४॥ स विद्वान् भूमी प्रोतमेतदभ्येत्य देहान्ते परतरचरणाकार प्रापारमभ्येतील- १. 'गुरुतत्वपिलसरीमानापसाचा स्मृति' मूल.. २. 'कालियेति' मूल.. ३. पिपुरपूजानविनुति' मूत.. ४. 'प्रमागराये मूट.. ५. निगमनिच: मून.. ७. 'मुम्यक्त भूति' मूल.. ८.निजतनुस्मन' मून.. १. 'सोस्य' मूड.. १.. 'सि' मूल..

·काव्यमाला। न्वयः । भूप्यं भूषणम् । वैदुष्यं पाण्डित्यम् । आकारतेजः दिनकरकिरणाकारम् । भूरिमार्ग सार्वपीनम् । मुज्ञानं निगमनिगमनं च निगमानां वेदानां निगमनं व्याख्यानं करोति च । दुर्गमं दुष्प्राप्यम् । योगमार्ग योगाभिनिवेशम् । ब्रह्म- पोष्यं ब्रह्मणा तुल्यम् । भायुष्यं कल्पान्तस्थायित्वम् । हरगिरिविशदा कैलासवटु- ज्वलाम् । कीर्तिमभ्येय अनुभूय । विद्वान् विद्योपासकः । देहान्ते शरीरत्यागा. नन्तरम् । ब्रह्मपारं अपारं ब्रह्मखरूपम् । परतरचरणाकारं परतरायाः श्रीमहा- त्रिपुरसुन्दर्याः चरणाकारं निर्वाणं चरणरूपमभ्येति प्राप्नोति ॥ अतः परं दुर्वासा मुनिः खकृतस्त्रोने खख्यात्सर्थ खनामनिबन्धनं करोति- दुर्वाससा विदिततत्त्वगुनीश्वरेण विद्याकलायुवतिमन्मथमूर्तिनैतत् । स्तोत्रं व्यंधायि रुचिरं त्रिपुराम्बिकाया वेदागमोक्तपटलैर्विदितैकमूर्तिः ॥ ५५ ॥ दुर्वाससा त्रिपुराम्विकायाः सोनं व्यधायि कृतमित्यन्ययः । दुष्टं दुःरादं शणसूत्रनिर्मितवल्कलव्याघ्रचर्मगैरिकर जितवस्त्रादिकं वासो यस्य । विदितं ज्ञातं तत्त्वमुपनिषत्सारं येन मुनीनां महायोगीश्वराणामीश्वर आचार्य एतादृशेन । वि- द्यारूपाः कलारूपाश्च या युवतयः तासां मन्मथमूर्तिना तत्प्रादुर्भावकारकत्वात् । खोत्रं श्रीनिपुरमहिम्नाख्यम् । व्यधायि कृतम् । रुचिर देवीप्रीतिकरम् । त्रिपुरा- म्बिकायाः । कथंभूतायाः । वेदोक्तैरागमोत्तैश्च पटलैः स्वरूपनिरूपकप्रन्यविदिता ज्ञातैका मूर्तिः खरूपं यस्याः ॥ सदसदनुग्रहनिग्रहगृहीतमुनिविग्रहो भगवान् । सर्वासामुपनिपदां दुर्वासा जयति देशिकः प्रथमः ॥ ५६ ॥ सतामसतो चानुग्रहनिग्रहार्थ गृहीतः मुनिविग्रदो येन । भगवान् महानु- भावः । सर्वासां चतुर्वेदोकानाम् । उपनिषदां तत्त्वनिरूपिकाम् । जयति सर्वो- स्कण विजयते । देशिकः प्रथम आद्य आचार्यः।। छन्नं चागरयोर्युगं व्यजनमादर्शखया मर्दलो मेरीशद्वमृदङ्गकाहलकलागीतं च नृत्यं तथा । १. 'विहितमादिमुनीश्वरेण' मूल०.२. 'यथार्थचिरं' मूल०. ३. 'मूते: मूल..

·९ खगशतकम्। साष्टाङ्ग प्रणति स्तुतिवहुविधा चैतत्समस्त मया सकल्पेन ममर्पित ननु शिवे सतुष्टये कल्पताम् ।। उञ्चेषु नीचेष्वपि दर्शनेषु प्रकाशवे देवि तव सरूपम् । समुदलत्येव हि यज्ञवाटे मातझवेदमन्यपि जातवेदा ॥ इति नपुर श्रीमहिम्न गुरूम्या मया व्याकृत प्रीतये सिद्धये च । सतां साधकाना मुविद्य सुधीरैधिर लोकनीय हृदा नियलेन ॥ यौव यनव मनो मदीय तनव तनैव तव स्वरूपम् । यव यनव शिरो मदीय तत्रैव तव पदद्वय ते॥ इति श्रीदुर्वाससा मुनीन्द्रेण विरचित श्रीनिपुरसुन्दरीमहिम्नस्तोन सपूर्णम् । खद्गशतकम् । (सटीकम्।) क्ल्पातिरकारकुटिएटिलताकल्पकल्पाममुष्टि क्रुध्यत्कालीकटाक्षाकित[स]कल... निमे (पे)कान्तकाली। क्रीडत्यस्याम्मेण रुचतिकृती कुन्ति(म्मि)कुम्भाप्रफूट- प्रोडेपूचकण्ठोत्थितरुधिरकणाकीर्णकोण कृपाण ॥१॥ [भस्य रीमा जुटिता।] स मेहदि खरागो. प्रखरखरशिखा खण्डयन्यैर्मयूम्यै सेरासंन्येषु सनीपतरणरसिक संमुग्याना समि(नि)घम् ।। १. मस नायक पुखरे यसरमदारागना बनूनगरपपुस्तसमयसम्म पसनद परिवरिपात्यायोगस्टैन् (AM A.Stein, B. D) महाशयमाप्रपाप मनसयपास्तिममम्प शयनया दामिति सपा मारायानामापा भन्यवाद मायाम . भ प पुष माEिET नवनय उपनामा . संगमरमारने माप पसमातिए नोपरानोनाम घरपन सपो.

·१० काव्यमाला। .... ख्यातः सौख्यस्य खानिः खलु कमिजुषां खेचरीणामखर्वः खेलत्युत्खातखड्गप्रतियुवसु खनकारवानस्य खड्गः ॥ २॥ [भस्य टीका त्रुटिता।] गात्रस्य. "प्तिग्रहणमवगणय्यानतः स्वर्गमार्ग अस्यन्नस्य(१) महाप्रेसरकरगुणितोदप्रजामद्गमस्तिः । गोगग्रन्थिगोत्रमहिलरिपु..........मगीगृहीतो गर्नत्यप्रेसराश्यग्रहगिलनगुरुः संगरे मण्डलामः ॥ ३ ॥ [सस टीका त्रुटिता।] प्राणं संग्रामलक्ष्म्या धनसृतियशसामनि [ता] न्योम ()" “साहसस्यालघुहृदयलघुभत्यघौघस्य विमः। पोटः कीर्तेर्घनामापघनगजघटाघातनैप॒ण्यनिनो पूर्णत्यु "रघृणिरामाप्राति घोरोऽस्य खड्गः ॥ ४ ॥ अस्य टीका त्रुटिता।] चण्डश्चण्डीशचक्षुश्चिरभृतविषमाध्विजाचानुभाले चण्ड्याश्चामीकरा...जनचयरव" ""कौर्यचक्षुः। चित्रं खाचान्तवीरा सुरपिहारविरुचा चुम्बितश्वाकचिक्या- चक्षुःकर्माणि चूपत्यचिररुचिरुवां वञ्चकोऽस्सासिरुचैः ॥ ५ ॥ [भस टीका त्रुटिता] छाया..... रूपोच्छलितरिपुशुचौ छादनं कृच्छ्रदेशे छायावाहाशनेनच्छलसमिति सच्छौर्यकालालिपुच्छम् । ...तच्छात्रि "च्छिदुरगणचणश्छेकहच्छोककारी छायाकान्तच्छवीच्छाव्यतिकरवशतो मूर्च्छतीद्धोऽस्य खगः ॥ ६ ॥ ............... ........................

·खड्गशतकम्। ११ """वित्तरिछदुरगणचणः । तेन वित्तः- इति चणम् । छेकानां नागराणां हच्छोककारी ॥ जबालो जैत्रजन्याजिरभुवि जनयञ्जन्तुजाते ज्वराति जीवातुर्बाहुजस्य त्रिजगति जयिनो दोर्मुजङ्गस्य जिह्वा । ज्याजानिर्व्याघ्रजासद्गजरदनशिलाभञ्जनाजस्रयोग्यो जातज्वालो जटावानिह जयति जगजित्वरोऽमुप्य खड्गः ॥७॥ जमिति ।। अमुष्य खड्ग इह लोके जयति । किंविधः । जैत्रं जयशीलं यजन्य संग्रामस्तस्याजिरभुवि जवालः । सत्वर इत्यर्थः । 'जवालोऽतिजवः' इत्यमरः । जन्तुजाते प्राणिमाने ज्वराति ज्वरपीडां जनयन् । त्रिजगति त्रैलोक्ये जयिनः पराक्रमवतो वाहुजस्य क्षत्रियस्य, जीवातुनर्जीवनौषधम्। 'जीवातुर्जीवनौषधम्' इत्य- मरः। पुनः किंविधः । अथवा निजगति जयिनो दो जनस्य बाहुसर्पस्य जिहा। ज्याजानिर्वसुधाजानिः। 'जायाया नि'। 'वमुधामौर्योा' इति मेदिनी । व्याघ्राच जाग्रद्गजरदनाश्च शिलाच तासां भजनं तत्राजसं योग्यः। जाताज्वाला यस्मिन्स तथा । अतएव जटावान् । जगजित्वरः॥ झात्काराक्षेत्रजन्ये झगिति जनयतो झन्मिकर्णज्वराति झञ्झावातानुकाराञ्झणझणितिझणत्कारिणः प्रोजिहानः । झापाकी तामवस्यां झगिति रिपुजनं ग्राहयन्धूर्जटीटां झुरन्नमाहितेपूज्झितरणरभसं प्रोजिहीतेऽस्य खड्गः ॥ ८॥ सादिति । अस्य सह उज्झितरणरमसं संप्रास्तादर यथा स्यात्तथा प्रजि. होते गच्छति । किविधः। जैनजन्ये जयशीले संप्रामे झगिवि सात्काराननुकरण- शब्दान्प्रोबिहानः । कृतवानित्यर्थः । 'ओहात् गतो'। किंविधानात्कारान् । झम्हापातानुकारान्यटिकयातपशान । पुनः किंविधान् । क्षणगितिक्षणका- रिणः । युिर्वन्सन् । झापादी मान्मभीमवस्याम् । भम्मरूपामित्यर्थः । Rपुरनं वरिलोकं सगिति शीघ्र प्राहयन् । किविधामवस्थाम् । धूर्जटेः शंभोरिष्टाम् । नमा येऽहितासेपुरेलजन् ॥ टंकारोट्टिता या झटिति विघटयन्कोटिशचापयष्टी- प्टको विद्विनिरीणां करटिकटकटाहातिकुटामकोटिः। ।

·४२ काव्यमाला। दुष्कूटैर्यष्टिकूटैः कटुकुटिलसटैः पट्टिशः कोटिसंख्यैः खेटेर्घाटवाटान्प्रतिभटसुमटांष्टीकतेऽमुप्य खड्गः ॥९॥ टमिति ॥ अमुष्य खड्गः प्रतिभटसुभटान्प्रतिपक्षवीरान्द्राक्शीघ्र टीकते। शान्प्रति गच्छतीत्यर्थः । किंविधः । टंकारेण शब्देनोद्धहिताः प्रकटिताः [याः] कोटिशोऽसंख्याधापयष्टीझटिति शीघ्रं विघटयन् । पुनः किंविधः । विद्विषां गिरय- स्तेषां टको विदारकः । पुनः । करटिनो गजास्तपां कटा गण्डस्थलानि त एवं कटाहास्सैलादिपाकपानाणि तेषां कुटा पिष्टीकरणसमर्थाप्रकोटिर्यस्येति । किंविधा- प्रतिभटसुभटान् । दुष्टैर्दुष्टायष्टिकूटर्यष्टिसमूहः कटुकुटिलसटै पहिशैः खप्नेः फलकैघाटो वाटो मार्गो येषां ते । कोटिसंख्यैरिति विशेषणं निष्वपि योज्यम् ॥ ठात्कारी कण्ठसीमन्यतिकठिनतरे स्कन्धपीठे कठोरे पृष्ठाष्ठीलानुकारे शठकमठपतेः कुम्भपृष्ठेऽपि चैभे । द्राग्द्राषिष्ठः कठोरच्छविजरठतरद्योतसंघट्टमूर्छ- रकोष्ठाः काष्ठाः प्रकुर्वरिपुशिरसि लुठत्येतदीयः कुठारः ॥१०॥ ठात्कारीति ॥ एतदीयः कुठारो रिपुशिरसि द्राक्शीघ्र लठति । किविधः । ऐभे हस्तिसबन्धिनि कण्ठसीमनि कण्ठसमीपदेशे ठात्कारी शब्दकर्ता । किविधे कण्ठसीमनि । अतिकठिनतरे । पुनः किविधः । कठोरे स्कन्धपीठे ठात्कारी । पुनः किंवियः । ऐभे कुम्भपृष्ठवे ठात्कारी । किविधे कुम्भपृष्ठे । शठकमठपतेधूर्त- कच्छपस्य । 'शठो धत्तूरके धूा मध्यस्थपुरुषेऽलसे' इति महीपः । पृष्ठाटीला- चुकारे पृष्ठस्याष्ठीलं तत्तुल्ये । द्रापिठो दीर्घः । कठोरच्छविः सूर्यत्तस्य जरठतरो यो द्योत. प्रकाशस्तस्य संघटस्तेन मूर्च्छत् द्विगुणीभवन् । 'जैक्षित्यादय, पर' इत्यभ्यस्तसज्ञाया 'नाभ्यस्तात्-' इति नुन्न । किं कुर्वन्सर । काछा दिश. कोष्टा. खाघीना. प्रकुर्वन्सन् । कोष्ठः कुसूले चात्मीये मध्ये दुहस्य च' इति मेदिनी ॥ डिम्भो दण्डायुधस्य प्रधनघनतडिचण्डदोःकुण्डलीन्द्र- श्वेडः प्रोद्दण्डदर्पद्विरदननिगडो डिण्डिमः शौर्यभर्तुः । २०-२. 'कृपाणः' इत्येव पाठो भवेत्. ३. 'मूर्छ'धातोर्जेक्षिलादिले मानाभावेन नुममायकथनमप्रमाणम्.

·खगरातकम्। 5 अस्य प्राचण्ड्यभाण्ड घृतमवुपगरद्दण्डवेतण्डशुण्डा- काण्ड खण्ड वितन्वन्युधि धुतजडिमा हिण्डते मण्डलाम. ॥११ डिम्भ इति ॥ अस्य मण्डलामो हिण्डत इतस्ततो गच्छति । किविध । दण्डा. युधस्य यमस्य डिम्भ शिशु । 'पोत पाकोऽर्भको डिम्म' इत्यमर । प्रधनमेव समाम एव धनतडित्तस्याश्चण्डदोर्हस्त कुण्डलीद्र शेषस्वट्वेडो गरलम् । वेड- स्तु गरल विषम्' इत्यमर । प्रोद्दण्डो दो येया वे ये द्विरदना गजास्तपा निग- डोऽन्दुक । शौर्यभर्डिण्डिम सूचकवाद्यविशेप । प्रचण्डस्य भावस्वथा तद्भाण्डर मधिकरणम् । पुन किंविध । युधि सग्रामे धृता मधुपा यस्तगलन्त सवन्तो गण्डा येषा ते एवविधा बेतण्डा गजास्वेपा गुण्डावासा काण्ड समूह सण्ड च्छद वितन्वन्विस्तारयन् । धुतो जडिमा येन स । ढवावारूढकीर्तिप्रसूतिसुविजयश्रीविवोढा निरूढो वाढ सोढातिगाढपहरणसमिती लीढकोप्णाससीधु । रीढा गूढप्रतुढिमकुलगृह न्यस्त शस्त्रेषु पप्ढो नियूँढोनाढयुद्धप्रतिहतिषु दृढ ढौकतेऽमुप्य सङ्गः ॥ १२ ॥ देति ॥ अमुष्य सनो नियूंढोद्गादयुद्धा वीरास्तेषां प्रतिहतयो प्रणास्तासु हट टोकते प्रवर्तते । किविघ । ढक्या विजयमर्दन मुा आरूढा या कीर्तिस्तस्या. प्रगति प्रसरस्वस्या मुविनयश्रीस्वस्सा विवोढा । निरुढ ख्यात । अतिगादप्र. दरणा या समिति सप्रामस्खम वाद सोढा सहनशील । पुन किंविष । लोढ- मासादित कोष्ण किंचिदुष्ग यदस तदेष सीधुर्मद्य येन । गूढग्रहर्तुरप्रकरमारण- फरीदावमानना । दिन पुरगृह रदताया अधिष्ठानम् । न्यसनां सपा- युधेषु पम्गे नि सार ॥ प्राणा दर्पस्य पाणी रणशमनगिशो कार्मण द्वेपणाना तूर्णं सद्वारयाणवणकरणस्ती कीर्णदुर्मर्पणार्थि । कोणद्विदशोणिताक्त सररिरणणिश्रेणिशाणोऽरणधी- स्टूणों यारणाना गणमसृणि शृणात्यन्य तीक्ष्ण रपाण ॥१३॥ प्राणा इव ॥धम वीरा मागे धारणा ना गम मुहमशी मी ·काव्यमाला। रहितं यथा स्यात्तया गणाति । 'शु हिंसायाम् । मारयतीत्यर्यः । किंविधः । दर्पस्य बलस्य प्राणाः । बहुत्वेन निर्देशः। रण एव शमनशिशुस्वस्स पाणिहतः। पाणी रणेति रो रि' इति रलोपे 'दलोपे-' इति दीपः । वेपणानां शत्रूणाम् । *द्विपोषणदुहृदः' इत्यमरः । कार्मण मूलकर्म । तूर्ण शीघ्रं रायद्वारवाणं कवचम् । 'काको यारणोऽस्त्री' इत्यमरः । तत्र वणकरणं तत्र कृती कुशलः । कीर्ण प्रसा- रितं दुर्मर्पणं दुःसहमचियेन । कोष्णं यद्विषतां शोणितं रफं तेनाकः सिक्तः । खरकिरपा श्रीसूर्यस्तस्य घृणयो मयूखास्तेषां श्रेणिस्तस्याः शाणो धर्पणपाषाणः । अरुणा श्रीर्यस्य सः । उद्र्ण उत्यापितः॥ तृप्यद्दन्तिक्षितीन्द्रं तरलतरतरत्पत्तिभङ्गं विघूर्ण- तुङ्गाथावर्तगत निशिततममिलत्कुन्तसंतानचक्रम् । त्वतीक्ष्णासितूचिमिमनविदलच्छक्तिशुक्तिं रणाधि तारस्तूर्णं तितीर्घस्तृणलक्यदरीनस्य सहस्तृणेदि ॥ १४ ॥ तृप्यदिति ॥ अस सहोऽरीशस्तृणलववत्तृगेढि । मारयतीत्यर्थः । 'तृह हिंसायाम् । किंविधः । तूर्ण शीघ्रं रणाब्धि संप्रामसमुद्रं तितीर्घस्वरणेच्छुः । 'त सवनतरणयोः । तार उज्वलः । किंविधः रणाब्धिः । तृप्यतो(न्तो) दन्तिन एव क्षितीन्द्राः (विधाः) पर्वता यस्सिन्स तथा । तरलतरा अतिचञ्चलास्तरन्तो ये पत्तयः पदातयस्त एव भजास्तरमा यस्मिंस्तम् । विघूर्णन्तरतुझा येऽवास्त 'एवावर्तगती यस्मिस्तम् । ....... ....... वान्तस्वीक्ष्णा येड- सयरत एव तूर्वत्तिमयो यस्मिन्निति तथा तम् । अनविदलच्छकय एव शुक्कयो यसिंतम् ॥ स्थूलं स्थूलं श्वसद्भिः प्रथितपृथुपृषद्वीक्षणैस्तीर्थमात्र संमन्वानरपार्थ शिथिलरणकयुर्वेपथुव्यर्थशस्त्रैः । संप्राप्तैः स्थाणुसंस्थां प्रथितपथचरैनस्तनेत्रातिथित्वं नीतः प्रत्यर्थिसाथैय॑ययति सविधस्थानपीद्धोऽस्य खगः॥१५॥ स्थूलमिति ॥ अस्यैद्धः समृद्धःखनः सविधस्थानपि समीपवर्तिनोऽपि व्यथयति। सिंविधः प्रत्यर्थिसाथैः परिपन्धिसमूहनवानि यानि नेत्रापि तत्रातियित्वं नीतः। रए इति यावत् । किंविधैः प्रत्यार्थिसाथैः । स्थूल स्थूल दीपं दीर्घ श्वसद्भिः । अस- ·खड्गशतकम् । यत्वात् । प्रथितयु पन्तो विन्दवसाकानि वीक्षणानि येषां तैः । दीर्थमात्र संमन्वानः । अपार्थ निरर्थक शिथिला रणकया येषां तैः । वेपथुना कम्पेन व्यर्थानि शस्त्राणि येषां तैः । अत एव स्थाणुसंस्था संप्रातः । प्रथितो यः पन्था- खन चरन्तीति चरास्तैः । 'महापथस्तु भरणम्' इति । दृप्यद्दोःकालकूटद्रुमतरुणदलं दर्पदन्तावलेन्द्र- द्राधीयोदानलेखादरदलितदलेन्दीवरद्रोणिदेहः । दीव्यनैदाघमरमा)ध्यंदिनदिवसमणिद्योतदुष्प्रेक्ष्यदीप्ति- दौःस्थित्यं दीर्घदीर्घ दददरिसुदृशां दीप्यतेऽमुप्य खड्गः ॥१६॥ दृप्यदिति ॥ अमुष्य सहो दीव्य(प्य)वे क्रीडते । किंविधः । दृप्ययहोर्वाहुः स एव कालकूटद्वमो विषतरुतस्य तरुणदलं नवीनपत्रम् । दर्द [ एव ] दन्ताक- लेन्द्रो दस्तीन्द्रस्तस्स दापीयो (यसी) दीर्घा दानलेखा । दरमीपद्दलितं विशीर्ण दलं यस्यैवंविधमिन्दीवर तस्य द्रोणिमध्यभागस्तदेहो यस्य स तया । श्याम इति यावत् । दीव्यद्यन्नदाघम(मा)ध्यंदिनमुष्णकालमध्याहं तत्र (भवो ) यो दिव- समणिस्तस्स द्योतः प्रकाशस्तन दुष्प्रेक्ष्या दीप्तिर्यस्य सः । अरिमुद्दा वरिस्त्रीर्णा दीर्घदीपमतिमहोःस्थ्यं दुःस्थस्य भावसथा तद्ददत् ।। धैर्यस्याधारयष्टिधृतविवुधवधूसाध्यसो धाम धानां घूमः क्रोधानलस्य प्रधनरथवरस्योद्धरो धुर्घरोऽयम् । धीरोदाचोर्ववाहा परणियरघृतस्तीक्ष्णधाराघरोऽद्धा धीरानौद्धत्यमानो रणधरणिचरानस्य धूनोति खगः ॥ १७ ॥ धेर्यस्पति ॥ अस्यायं राड औदत्यभाजो रणपरनिचरान्मप्रामभूमिगवान्धी- रान्धूनौति कम्पयति । संविधः । धैर्यस्य गुणस्वाधारयष्टिः । शृतं वियुषपधूना देवनीगो साप्पस येन सः । धानां तेज धामाधिष्टानम् । क्रोध एवानलसस्य धूमः । प्रधनं समामसदेय स्पवरमस्पोदुरो धरो मारपर्ता । पीरोदात्तः पुरु पग्रनम्योप्पंवाहा हवः । 'भुमा वाहा' इति प्रोत्वेन निदेशः । धीरोदात्तलसणं रसानिहायाम्-'नुषी पुरपः-धीरोदात्तो घोरलहितो पीरशान्तो धीरोद. ती। सत्र-नावानलिंगम्भीरो मिनीतथावित्पनः । पीरोगतः स चियो

·४६
काव्यमाला।
।
रामो दाशरथियथा ॥' इति । धरणिधरेण राज्ञा धृतः। तीक्ष्णधाराधरः । अद्धा'
इत्यहीकारेऽव्ययम् ॥
नानानीके ननग्रानृपतिपु नमयन्नानतानाधिपत्ये
निःसापत्यं नयन्नानिधनमनिभृतानप्यलं निश्चलत्वम् ।
निर्मश्नन्वैरिनारीजननयनसरोजन्म धाराजलेन
न्यकुर्वन्निधुनीते प्रधनचरनृपानस्य नृत्यन्कृपाणः ॥ १८ ॥
नानेति ।। अस्य नृत्यन्कृपाणःप्रधनचरनुपान्संग्रामस्थितराज्ञो(जो) निर्धनीते।
नितरां कम्पयतीत्यर्थः । किं कुर्वन्सन् । नानानीकेऽनीकसैन्ये नृपतिषु मध्ये नन-
नानुद्धतान्नमयन्सन् । आनतान्नम्रानाधिपत्ये निःसापत्न्यं सपनरहितं यथा तथा
अनिधन मरणराहित्यं नयन्निति न किंतु नयन् । अनिमृतानगुप्तानलमत्यर्थ निश्च-
लत्वं निर्मनन् । दूरीपुर्यनित्यर्थः । वैरिनार्यः शत्रुनियस्तासा जनः समूहस्तस्य
नयनसरोजन्म नेत्रकमलम् । जात्यभिप्रायेणैकवचनम् । धाराजलेन न्यफुर्वन् ।
पादान्ते पातुकक्ष्मापतिपटलपरापीडपुष्पाधिवासा-
त्पुप्यत्पुष्पंधयालीमकृदपपरीवारपारुप्यपानम् ।
पूप्णः पुष्टप्रकाशप्रतिफलनपरिप्राप्तदिवशीरपूर्वः
पौर्वापर्यापिनष्टि प्रवलपरनृपानस्य पाणौ कृपाणः ॥ १९ ॥
पादेति ॥ अस्य कृपाणः पौर्वापर्यात्प्रबला ये परनृपास्तान्प्रबलपरनृपाशत्रु-
राजाम्पिनष्टि । मर्दयतीत्यर्थः । किविधः । पादान्ते पातुकाः पतनशीला ये क्षमाप-
तयो राजानस्तेषां पटलं समूहस्तस्य परापीड उत्कृष्टशेखरस्तत्र पुष्पाधिवासात्पु.
पसौगन्ध्यात्पुष्यन्ती पुष्टीभवन्ती पुष्पंधयाली भ्रमरपतिस्तस्या भ्रमो भ्रान्तिस्तां
करोतीति कृत्...............तेन यत्पारुष्यं तस्य पानमधिष्टानम् । पूष्णः
श्रीसूर्यस्य पुष्टो यः प्रकाशस्तस्य प्रतिफलन विलासन परिप्राप्ता दिक्षु दिशा वा
श्रीर्येन स तथा 1 अत एवापूर्वः ॥
स्फारः शश्वद्विधूतौ स्फिरतरकिरणस्फीनम(मा)ध्यंदिनार्क-
स्फायत्कान्तिप्रतानप्रतिफलनभरैः शौर्यवहेः स्फुलिङ्गः ।
फालः प्रत्यर्थिभूगेः फलमहितगणाभाग्यवृक्षस्य फाण्डं (ण्ट)
.. फेलकुर्वन्समाझे प्वलिपु खपतितास्फूर्जतीद्धोऽस्य खड्गः ॥२०॥

·४७ खगरातकम् । स्पार इति ॥ अस्सेद्ध खड्न स्फूर्जति दीप्तीभवति । किंविध । विधूती धूनने शश्वनिरन्तरं स्फिरतरा ये फिरणास्तै स्पीत प्रकटो म(मा)ध्यदिनार्को मध्याह्न- सूर्यस्तस्य स्फायद्वर्धिष्णु यत्कान्तिप्रतान तस्य प्रतिफलनभरा द्विगुणभावास्तै स्पारो दीर्घ । शौर्यवहे स्फुलिङ्ग इव स्फुलिङ्ग कण । विशेष्यपरता ज्ञेया। प्रत्याथन एव भूमि , तेषा वा भूमि , तस्या फालो विदारक । अहिता वैरिणस्तेषा गण समूहतस्याभाग्य स एव रक्षस्तस्य फाण्ड(ण्ट) फ्लम् । समीके खग्रामेऽ- भिमुसपतिता फेरूकुर्वन् । अफेरव फेरुतामिति । 'अभूत-'इति च्चि । जम्यु- कमाया कुर्वन्नित्यर्थ ॥ वियोको वाहुलक्ष्म्या प्रल पलभरद्वेपिनालाराना वाप्पाम्बूना निदान वरभिदुपटकाचिर्विडम्विप्रकाश । पहिष्ठस्तीवशोचि प्रसरशवलितो वीजमिष्टार्थसिद्धे- वाहावस्याम्बरान्तविरसति पहुधादम्बरी मण्डलाम ॥२१ ॥ विब्योक इति ॥ अस्य वाही हस्ते मण्डलाम सहो विठसति । किविध । बाहुल्भ्या बियोको विलास । विन्योकरक्षण गीतगरीपती-'इटेऽपि वस्तु न्यवहेला' इति । 'बियोकस्त्वति गर्वेण वस्तुनी2ऽप्यनादर ' इति दर्पणोतच । प्रयत्रो बलमरो येषा ते ये पिणस्तषा यालायाखासा बाप्पाम्वूनामश्रुनयनां दान कारणम् । बलभिदिन्द्रस्तदुपल इन्द्रनीरपापाणस्वस्यास्तिस्य विडम्पी अनुकरणकर्ता प्रकाशो यस्य स तया । यहिष्टोऽतिशयेन बहुरिति । पुन किंवैध । तीप्रशोचिस्तीगरोचि । सूर्य इति यावत् । तस्य प्रसरस्वन शपठितश्विनित । 'पिन किमरिकल्माषशयरताध पर्युरे' इत्यमर । इटार्थसिद्धानमुत्पादकम् । अम्बरान्तराफाशमध्ये पहुधाोकधा आरम्यरी ।। भासदासद्मस्तिथ्यतिकरमृतयानान्तरालेऽभिभूत्या भूय सम्रान्तिमाजा दददहितभुवा भूमुजा स्तम्भमुद्राम् । भूजा महानभिज्ञ प्रसभमभिपततुम्भिकुम्भारमंदो- दूतासग्मासुरश्री रणमुरमभितो भात्याकोऽस्य सदा ॥ २२ ॥ माम्यदिति ॥मसामीको निर्भय, अथवा अगीक व कामुक इव । रूप- कम् । रणगुवं संप्रमभूमिममित समन्तादाति । किविध : गारखत सूर्यस्य ·काव्यमाला। भास्वन्तो ये गभस्तयः किरणास्तेषां व्यतिकरः संपर्कस्तेन भृतया । पूर्णयेत्यर्थः । भिभि ] भूत्याभ्रान्तराले भाकाशमध्ये भूयो पारंवारं संभ्रान्तिमाजामहितगुवां भूभुगा राशां सम्ममुद्रा ताटस्थ्यं ददत् । भूना माः पराजयस्वटनं (१) वा तस्थानमिशः । प्रसभमभिपतन्तो ये म्भिनखेषां कुम्भाप्रभेदस्तसादुद्भूतं यद. राप्रकं तेन भासुरा श्रीर्यस्स ॥ मीमांसा मेदिनीशानमननमनयोर्मोक्षमार्गः समीके मानात्सांमुख्यभाजामहिमकरमयूखातिमाघन्मरीचिः। मन्दं मन्दं मदान्धद्विरदमदमपीपट्टमात्सर्यमूर्च्छ- न्मूर्तिर्माद्यत्यमुष्य प्रमदनृपचमूमारणे मण्डलामः ॥ २३ ॥ मीमामिति ॥ अमुध्य मण्डलामः प्रमदाः प्रकृष्टमदाये नृपा राजानतेषां चमूः सेना तन्मारणे माद्यति । किंविधः। मेदिनीशानां पृथ्वीशानामनमनं च नमनं च तयोर्मीमांसा पूर्वोत्तरविचारः। समीके संग्रामे मानात्सांमुख्यभाजां मोक्षमार्गः । अहिमकरः श्रीसूर्यस्तस्य मयूसास्तैः कृत्वा अति अत्यन्तं माद्यन्तो मरीचयो यस्य सः । मन्दं मन्दं मदान्धा ये द्विरदास्तेषां मद एव मधीपट्टस्तस्य मात्सर्य द्वेषस्तेन मूर्छन्ती द्विगुणिता मूर्तिः कायो यस्य । भतिश्यामशरीर इति यावत् ॥ यानं लोकत्रयातावतिशयि यशसोरिक्षयाश्चर्ययज्ञे यूपो युग्यं द्रढीयो युधि युधि विजयं यास्यतः क्षत्रियस्य । यात्रायां यूथनाथायतकटयुगली दारयन्यातयामा- न्योधानस्यन्नमायो जयति जयजुषां नायकः सायकोऽस्य ॥२४॥ यानमिति ॥ अस्य सायकः खगः । 'शरे खते च सायकः' इत्यमरः । जयति । किंविधः । यशसो लोकत्रयाप्तौ त्रैलोक्यगमने। विषये सप्तमी । अति. शयो यस्यास्तीति तथा । मानं वाहनम् । अरिक्षय एवाश्चर्ययज्ञस्तस्मिन् । यूपो यज्ञस्तम्भः । युधि युधि संग्रामे विजयं यास्यतः क्षत्रियस्य द्रढीयो अतिदृढं युंग्य युगस्य बोढा । 'तद्वहति रययुगप्रासतम्' इति यत् । यात्राया विजये यूथनाथा • गजास्तेषामायता विस्तृता या कटयुगली तां दारयन् । यातयामान्यतरसान्यो- धानस्यन्क्षिपन् । दूरीकुर्वनियर्थः । थमायो निष्कपटो ममताशून्यो वा । जय. जुषा जमवतां नायको मुख्यः ।। १. कीवता चिन्त्या.

·खगशतकम् ।
४९
राष्ट्रद्विद्भवासराणा रजनिरचरमा वीरशार्दूरसख्या-
रेखा रोदोन्तराले रणरसिकरिपूद्रक्तसरक्तसार ।
रुद्धोद्धा)रातिप्रचार करिकरकरटान्दारयन्रहसार
राजत्यस्यातिसार परसमरविधौ रक्तधार कुठार ॥ २५ ॥
राष्ट्रद्विडिति ॥ अस्य कुठारो राजति । राजू दीप्तौ । किविध । राष्ट द्विषन्ति
ते तथा द्वेपिणस्त एवं वासरा दिवसास्तेपा रजनी । नाशकत्वात् । 'कृदिका-
रात्' इति दीप । अतो रजनिरपीति रायमुकुट । अचरमा प्रथमा। वीरास्त
एव शार्दूलास्तेषा सख्यारेसा गणनारेखा । रोदो तराले द्यावापृयिव्योर्मध्ये रण-
रसिका ये रिपवतेपामुदुत्कट यद्रक्त तेन सरक्क सार स्थिराशो यस्यति स तथा।
रदोऽवरोधितोऽरातिप्रचारो येन स । अरमत्यर्थ रहसा वेगेन करिणो गजास्तेषा
करा शुण्डादण्डा फरटा गण्डस्थलानि तान्दारयन् । अतिसारोऽत्य तवल ।
परसमरविधी वैरिसग्रामकर्तव्यताया रकघार ॥
लक्ष्मीलीलोपधान कलिकुलनिल्योल्लेखसंतानमूल
लोकालोकावधिक्ष्मावल्यमिलदिलाधीशदुर्लक्ष्यखेल ।
लूनव्यालेभगण्डोल्लसदलिपटले रितोऽमुष्य विद्विड्-
लोकासँल्लेलिहानो विलसति क्ल्हे कालवन्मण्डलाय ॥२६॥
लक्ष्मीति ॥ अमुध्य मण्डलाम क्लहे सम्रामे कालवयमवद्विलसति । किंविध
लक्ष्म्या लीलोपधानम् । कलि कलहस्तस्य फुल समूहस्तस्य विलयोल्लेखो गृहस
निवेशवस्य संतान विस्तारतस्य मूल कारणम् । लोकालोक पर्वत सोऽवधिर्म
र्यादा यस्य तदेवविध मावलय पृथ्वीमण्डल तत्र मिरन्तो य इलाधीश पृथ्वी
शार्दुर्लक्ष्या खेरा यस्येति स । लनास्टिला ये व्यालेभगण्डा उमत्तगजगण्ड-
स्थलानि तेभ्य सन्ति यान्यलिपट आनि भ्रमरसंघालालित । विद्विइलोका
रानुजनास्तेपामसून्प्राणमिलिहानोऽतिशयेनासादक ॥
वल्गगिर्यारवाणान्तविपुल्वर द्विमवीरवर्ग-
यात्याद्वीक्षितश्रीरतिनि(वि क्टगतिर्विस्फुरन्वीतराव ।
वारवार विवस्त्रद्यतिकरितरुचा व्योरि विद्योतमानो
चैरिमात विशिष्ट विवशयति परे विग्रहेऽमुष्य खग ॥२७॥

·५० काव्यमाला। वलादिति ॥ अमुष्य खदो वरे श्रेष्ठे विग्रहे संग्रामे विशिष्टं महान्तं चरित्रात शत्रुसमूहं विवशयति मारयति । किंविधः । वल्गद्भिः संचरनिवौरवगैर्वयात्यानि- लजलादीक्षिता श्रीर्यस्य । किंविधैारवर्गः । वारवारजनाणः । 'कचुको वा- रवाणोऽस्त्री' इत्यमरः। तरावृता विपुल(ला) वलावला(३)विमहाः शरीराणि ये ते तया तः । अतिविकराला गतिर्यस्य सः । विस्फरन् । वीतशङ्को निर्भयः । पारंपारं विवखतः श्रीसूर्यस्य व्यविकरिता मिश्रिता या रुक्तया व्योनि माकाशे विद्योतमानः । दीप्त इत्यर्थः ।। श्यामैरंशुपकाण्डैदिशि दिशि शतशो दर्शयन्सान्समूहैः शूराणां शात्रवाणां शमनशिशुशताशङ्कया वीक्ष्यमाणः । शान्तश्रान्तिनुशंसाक्षगति शकलयन्नाश्रितानां शरण्यः शातः शत्रूनशकं रणशिरसि शृणात्येतदीयः कृपाणः ॥ २८ ॥ श्यामरिति । एतदीयः कृपाणः शत्रुनरणशिरसि अशई निःशवं रणाति मार- यति । 'शृ हिंसायाम्' । किं विधः । श्यामरंशुप्रकाण्डः प्रशस्तांशुभिः । 'प्रकाण्ड- मुखताइजी । प्रशस्तवाचकायमूनि' इत्यमरः । दिशि विधि प्रतिदिश खान्स पा शतशः । बहुपेत्यर्थः । दर्शयन् । पुनः शूराणां वीराणां शात्रवाणां वैरिणां समूहैः शमनो यमः । 'शमनो यमराज्यमः' इत्यमरः । तस्य शिशुतया तत्पुनभावेन वीक्ष्यमाणो दृश्यमानः । संहारकत्वादिति भावः । शान्ता गता भ्रान्तिः प्रमो यस्य । जगति नृशंसान् पातुकान् शकलयन्सण्टयन् । बाधिताना शरण्यः शरणाय योग्यः । शातस्तीक्ष्णः ॥ पाहुण्यद्वेषि वृत्ताञ्जगति कलुपयन्स्वामिलापे निपण्णा- पाखण्डानेप दुटैपिमविषहणो मर्पणो घर्षकेषु । पण्डो नने द्विपत्यप्यनमति परुपः पुष्टचापच्छदनीः खण्डं विद्वेषणानां परिकृषति रुपामुष्य कृष्णः कृपाणः ॥२९॥ पाडिति ॥ एषोऽमुष्य कृपाणो विद्वेषणाना वैरिणां खण्ड समूहम् । सपना- रिद्विपद्वेषणदुहुँदः' इत्यमरः । रुषा क्रोधेन परिकृपति । 'कृप विलेखने । घर्षय- तीलर्थः । किंविधः । पाहण्यम् । 'खाम्यमालसुहृत्कोशदुर्गराष्ट्रबलानि च १. 'मनस्य शिशूनां शतसाराडया' इति तु भूलानुसारी समास:.

·खगशतकम् । इति । तस्य दैपि वृत्तं येषां ते तान् खाभिलाषे खमते निषण्णापाखण्डानास्ति- कान् जगति कलुपयन् । दुष्टेविषमं यद्विपं तदन्तीति हणः । घर्षकेषु मर्पणः । सहनशीलः । नम्र द्विपत्यपि यग्डः । सौम्य इत्यर्थः । अनमति उद्धते द्विपति परुपः कठिनः। पुष्टो यथापः पक्षी तस्य छदः पक्षः। 'दलं पर्ण छदः पुमान्' इत्य- मरः । तद्वत् श्रीर्यस्येति स तथा ॥ संपूर्णः सत्त्वसारैः सुरसरणिसमावर्तिनीनां द्युतीनां सौरीणां संप्रसारैः समसमयसमासन्नतेजःसहस्रः । संग्रामासराणां समितिपु सहसा साध्वसं संददानः संपत्या साहसस्य स्फुरति सरमसं सर्वतः सायकोऽस्य ॥३०॥ समिति ॥ अस्य सायकः समः साहसस्योयोगस्य संपत्या सरभसं सवेगं सर्वतः स्फुरति । किंविधः। सवसारः संपूर्णः । पुनः-मुराणां देवानां सरणिर्मा? गगन- मिति यावत् । तत्र समावर्तिनीनां सौरीणां सूर स्पेमाः सौर्यवासां घुतीनां कान्तीनां संप्रसारः समसमयं समकालं समासनं प्राप्त तेजःसहसं येन राः। संग्रामाप्रेसराणां युद्धपुरोगामिनां सम्मतिपु समासु सहसा अतर्कितं याप्प भयम् । 'मीविभॊः साध्वस भयम्' इत्यमरः । संददानः । ददातीति ददानः । समुपसर्गः ॥ हाला मोहस्पृहातूंस्तृणमिव जहतां हा हलः शत्रुम्मे- हयो हालाहलश्चाप्यहमहमिकया तन्वतां विग्रहेहाः । हाहेति व्याहरन्त्याप्यहितपृतनया हन्त कण्ठे गृहीतो हन्त्युत्साहान्महीन्द्रान्ग्रहवति फलहे दुःसहोऽमुप्य खगः॥३॥ हालेति ॥ भाषप्य सङ्गो महीन्द्रानाश उरणादादन्ति मारयति । किरिधः । मोहं स्पृहमन्ति ते मोहस्पृहा महानवन्तो येऽसवः प्राणास्वान् हमिय जहां हाला मयम् । अनेन सादरता व्याशिवा। मोहस्सदेति मिषपदे हालाविशेषणं वा। पुनः विधः । शत्रुभूमेः पात्रय एप भूमिनसा हलो विदारय । परमहम- दानमा अहं पूर्वमिति शिमहे शरीरे हा वान्छाः। देहातृवाडा' इत्यमरः। तन्यता विखारयता हेयस्त्यतुं योग्यो हानाहलो पिरम् ।मसंमत पनि यग्यते। स्त रविसेदे। हादेवि दुःशितपयनं यादरला पहिवटवनमा परिसेनया पटे गृहीतः। प्रदपति हस्साहसिया से लदे दुःयहः सोमयः॥

·५२ काव्यमाला। ज्ञेयं ज्ञातुं किल ज्ञः प्रभवति सुबहुज्ञोऽपि साकल्यतः किं ज्ञानं तस्मात्खपुष्पोपममिह हि ततो ज्ञातृता दूरयाता । प्राज्ञः प्रज्ञावति स्यादिति मुदितमतिः खस्य वैज्ञानिकत्वं विज्ञानां शात्रवाणां रणशिरसि कृती ज्ञापयत्यस्य खगः॥३२॥ ज्ञेयमिति ॥ अस्य कृती खगो रणशिरसि विज्ञानां शात्रवाणां वैरिणां खस्या. त्मनो वैज्ञानिकत्वं ज्ञानित्वं ज्ञापयति । दर्शयतीत्यर्थः । किंविधः। इति मुदितमतिः। इतीति किम् । प्रशावति प्राशः स्यादिति । न तु निर्युद्धी प्र(ति)ज्ञः । तदेव प्रक- टयति-बहुज्ञोऽपि सर्वज्ञोऽपि ज्ञो बुधो ज्ञेयं वस्तु साकल्यतः सामस्त्यतः (शातु प्रभवति) किलेति श्रूयते । शानं किं प्रभवति । नेत्यर्थः । तस्मात् ज्ञानमिह लोके खपुष्पोपमम् । नास्त्रीत्यर्थः । हीति निश्चये । ततो ज्ञातृता दूरयाता दूरं गता ॥ क्षीराव्धिः क्षोभहीनः क्षपितमलयशा लक्ष्यनक्षत्रनेतुः क्षीणानां कल्पवृक्षः क्षणजनकतया क्षीणशिक्षापरीक्षः । क्षोण्यां क्षुभ्यद्विपक्षक्षयकृदभिमुखक्षत्रवक्षःक्षतोत्थैः क्षीवः कौक्षेयकोऽस्य क्षणचिवदलक्ष्योऽन्तरिक्षेऽप्यलक्षि ॥३३॥ क्षीराब्धिरिति । अस्य काँक्षयकः क्षणचिवद्विद्युल्लतेवालक्ष्योऽपि अन्तरिक्ष आकाशे अलक्षिा किंविधः।लक्ष्यो यो नक्षत्रनेता चन्द्रस्तस्य क्षपितं गल एव यशो येन स तथा । क्षोभहीनः । क्षीराब्धिरिव क्षीराब्धिः । रूपकम् । क्षीणानां क्षण- स्योत्यवस्य जनकतया उत्पादकतया कल्पवृक्षः। न क्षीणा अक्षीणा शिक्षा परीक्षा यस्येति स तथा । क्षोण्यां पृथिव्यां क्षुभ्यन्तो ये विपक्षास्तेषां क्षयकृत् । अभि- मुखं यत्क्षनं तस्य वक्षस्वत्र क्षतमाघातस्तस्मादुत्थैः । रकैरिति यावत् । विशेष- णाद्विशेष्यप्रतीतिः' इति वामनः । क्षीयो मत्तः॥ यस्यैकोऽनेकसंख्यै रणशिरसि ककुप्पान्तविश्रान्तशैल- श्वभ्रान्तस्यैः सपत्नैरपि करकलितः सर्वतो वीक्ष्यमाणः । निःशकं गाहमानोऽनवरतमुचितामात्मनः कोशगुप्तिं शत्रूरःकोशमध्यस्थितिरिति बहुधाश्चर्यपात्रं कृपाणः ॥ ३४ ॥ यस्यैक इति ॥ यस कृपाणो बहुधा बहुप्रकारमिति बायर्यपात्रम् । अस्तीति ·खड़शतकम् । ५३ 1 शेपः । इतीति किम् । एकोऽप्यद्वितीयः करकलितो हस्तकृतोऽनेकसंख्य रणशि- रसि संग्राममस्तके ककुभां दिशां प्रान्ता दिगन्तास्तत्र विश्रान्ता ये शैलाः पर्व- तास्तपां वभ्रान्ता गर्तमध्याः। 'गावटी भुवि श्वः' इत्यमरः । तत्रस्थैः सपत्नः सर्वतो वीक्ष्यमाणः । पुनः-अनवरतं निरन्तरं उचितामात्मनः कोशगुप्तिं निःशई गाहमानः शबूर कोशो मुहर्ल(?)स्तस्य मध्यस्थितिरिति आचर्यपात्रम् ॥ वेगे प्राभञ्जनेऽपि प्रपतति न चलो नैव धाराधराणां वृन्देऽभ्यर्णेऽपि लीनो न च परविषये खस्य साध्यस्य हेतुः । नैवाश्रूणां निदानं नयनपथगतो जातु न च्छिन्नमूलो धूमोऽपूर्वः प्रतापज्वलनजनिरसौ जृम्मतेऽमुष्य खड्गः ॥ ३५॥ वेगे इति ॥ अमुष्यासी खतोऽपूर्वो धूमो जुम्भवे विकसति । किंविधः । प्राभ- अने प्रभमनस्यायं प्राभानत्तस्मिन्वेगेऽपि न प्रपतति । गच्छतीत्यर्थः । अन्यो धूमो वायुवेगेन प्रपतति । चलो नैव । अपरस्तु चलः । धाराधराणा मेघानां पन्दे समूहे अभ्यर्णेऽपि न लीनः । अपरो मेघेषु लीनो भवति । च परं परविषये खस्य अनि:(:)....."हेतुः । अन्यो धूम इंदशो न । नयनपपगतः समपूर्णा निदान न । अन्यो धूमोऽश्रुनिदानमिति । जात इति कदाचित् छिन्नमूली न । अन्यश्विनमूलो भवति । अत एवापूर्वरवम् ॥ निष्कम्पो मीपणानां सदसि जनयिता किं च वृद्धस्य तार- श्वेतिना विश्रुतस्य त्रिजगति यशसो जन्मभूः साहसानाम् । प्रौढानामप्यनीके गुरुरुचितकृती जृम्भतेऽनीकिनीनां वैपक्षीणामपूर्वः शमनशिशुरसावस्य कृष्णः कृपाणः ॥ ३६ ॥ निरिति ॥ अस्यासी कृपाणी पक्षीगा घेरिणामनीकिनीनामुचितवारपूर्वः नामनशिशुः यमपलक इव जृम्भते । शमनो यमराम्यमः' इत्यमरः । किंविधः । मीपणानो रादति निष्कम्पः फम्परहितः । सिं चान्यत् । वारवतिना सोचल- शुभ्रभान ग्रिजति लोकत्रये विश्रुतस्य ख्यातस पदस्य पूजितस्य पचयो जनवितोत्पादकः । साहसानो जन्मभूः । पुनः प्रदानामप्यनीय बन्दे गुरप- देश । उचितावापिति पद देहठीप्रीपन्यायेनामापि योजनीयम् । Ka ·५४ काव्यमाला। उत्साहात्लेन() फुल्लो रिपुनृपतिगणं त्याजयित्वाजिपृष्ठे फूत्कारान्नित्यपुष्टस्तदसुसततगातृप्तिपानक्रमेण । शत्रूणां कालखण्डान्तरपलशकलं रत्नकल्पं दधानः संख्ये प्रेट्सत्यपूर्वो भुजभुजगफणोऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥३७॥ उदिति ॥ अमुध्य तीक्ष्णः कृपाणः अपूर्वो भुज एव भुजगः सर्पस्तस्य फणः । 'फणा द्वयोः' इत्यमरः । संख्ये संग्रामे प्रेतति । किंविधः । खेनो()त्साहात्फुल्लः । किं कृत्वा । रिपुनृपतिगणमाजिपृष्ठे । संग्राममध्ये इत्यर्थः । फूत्कारांस्त्याजयित्वा (निजन्तां ?) । पुनः किंविधः । वेषां शत्रूणामसवः प्राणास्त्र एव सततगा पाय- वस्तेषामासमन्तात् तृप्त्या यत्पानं प्राशनं तस्स फमस्तेन नित्यपुष्टः। सर्पाणां पव- नाशनेति नाम सान्वयम् । सर्पाणां मणिरपेक्षितः । पुन:-शत्रूणा कालराण्डा- न्तरं यत्पलं मांस तस्य शकलं तद्रनकल्यं दधानः । धत्तेऽसौ दधानः ॥ सान्द्रच्छायाछटावानपि सकलदिशामन्तराले विपन्नः सिक्तोऽप्यसै रिपूणामथ सपदि पयः पायितोऽप्यक्षरूक्षः । वेगैः प्रामञ्जनैरप्यतरलितवपुर्दोस्तमालप्ररोहः संग्रामाध्वान्तरीपे विलसति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ३८॥ सान्द्रेति ॥ एतदीयः कृपाणो दोस्तमालो वाहुरेव तमालवृक्षस्तस्य प्ररोहः संप्रामस्य अध्वान्तरीपं द्वीपम् । 'द्वीपो स्त्रियामन्तरीपम्' इत्यमरः । तस्मि- विलसति । किंविधः । सान्द्रा या छाया कान्तिस्तस्याश्छटा विस्तारस्तद्वानपि सकलदिशामन्तराले मध्ये अविपन्नः अनष्टः रिपूणामौ रकैः सिक्कोऽपि अथा- न्यत्स यदि पयः पायितोऽप्यक्षवद्रूक्ष । पुनः किंविधः । प्राभानैः प्रभजनस्य वायोरिमे तैवेगैरपि अतरलितवपुः ॥ मात्सर्यादन्यजिहाशतखननधियेवाननं दारयन्ती संतादेव कोष्णा नवरुधिरवसामज्जधारा धयन्ती । गण्डूपान्विक्षिपन्ती दिशि दिशि यशसां छद्मना कालजिह्वा शत्रूणां संगराग्रे विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ ३९॥ मात्सर्यादिति ॥ एतदीया कृपाणी संगराने संप्रामाने विलसति सुतरामति-- , ·खड्गशतकम् । । , . 7 शयेन । केव । कालजिह्वेति रूपकम् । कालजिह्वा किंविधा। मात्सर्यादन्यजिह्वानां शतं तस्य खननं तद्धियेव तद्बुद्धयेव आननम् । शत्रूणामिति संयन्धे पष्टी । दार- यन्ती । अत एव संतषीदेव कोष्णा किंचिदुष्णा । पुनः किंविधा । नवं यदुधिरै रक्तवसा च मजा च तासां धारा धयन्ती । घेट पाने । शत्रूणां यशसा छमना मिषेण दिशि दिशि गण्डूपान्विक्षिपन्ती ॥ क्रीडन्ती द्वन्द्वयुद्धाजिरमुवि कुतुकात्सर्वतः संगताभ्यः सर्वेश्याम्यः प्रतीक्ष्यामरतरुसुमनोवर्षमुच्चैर्ददाना । देवीकृत्य क्षितीन्द्रास्तदभिमतकृत बालिका कालरात्रेः शत्रूणां वीतशकं विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ १०॥ :: कीडन्तीति ॥ एतदीया कृपाणी मुतरी वीतशई यथा स्यात्तथा विलसति शोमते । किविधा। द्वयुद्धस्साजिरभुवि द्वन्द्वयुदाणभूमौ क्रीडन्ती खेलन्ती । पुनः किंविधा । कुतुकात्सर्यंतः संगताभ्यो मिलिताभ्यः सर्वेश्याभ्यः प्रतीक्ष्या पूज्या अमरा देवानेषों तरवः कल्परक्षादयस्तेषां सुमनोवर्षमुचकरतितरां ददाना दत्ते सा तथा । किं कृत्वा । क्षितीन्द्रानराज्ञो देवीकृत्य अदेवा देवा इति अमूत. उद्भावे विः । किमर्थमित्याह-तदभिमतकृते तेषां क्षितीन्द्राणामभिमतं तत्कृते तदर्थम् । पुनः किंविधा । शत्रूणां विरोधिनां कालरालिका कन्या ॥ प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनां प्रतितनु जनयन्स्तम्मवैवर्यकम्प- खेदान्वैवर्ण्यमशु प्रलयमपि समिन्मण्डपे चण्डतेजाः। घते साझ समुद्यत्पुलकमिति महाश्चर्यपात्रं जयश्री- पाणिग्राहं चिकीर्युर्जयति रसवताममणीरस्य खनः ॥ ११ ॥ प्रलयति ॥ अस्य सानो जयति सर्वोत्कर्षेण यतते । सिंविधः । जयश्रीजय- लक्ष्मीसस्याः पाणिग्राहं पानिमहणं चिकीर्षुः कर्तुमिच्छुः । पुनः-रसवता राग. पतामप्रपीः बेटः । पुनः-प्रत्यार्थनो ये ६मापतयस्पो प्रतितनु प्रतिशरीर सम्मथ विम्बरस मावो येसर्य कम्पप खेदश तान् जनयन्मन् । ममिन्मापे । संप्राममण्डपे । 'सम्मिसंप्रामसमयोः' इति कोशमारः। विवस मावो वर्ण्यमयु १. 'पुन: पिरात्पर्य पाठ: यूनाम् यः प्रायोचितयार विविधान्त पारारिपामेव परम्. ।

·काव्यमाला। च प्रलयश्च नष्टचेतना तेषां समाहारं तमपि जनयन्संपादयन् । 'स्वम्भः खेदोऽय रोमाञ्चः खरमाश्य वैपधुः । वैवर्ण्यमथु प्रलय इत्यष्टी सात्त्विका मताः' इत्युक्तः । पुनः किंकृतः । चण्डं प्रचण्डं तेजो यस्य स तथा । पुनः-इति महाधर्य- पात्रम् । इवीति किम् । खा खशरीरं समुद्यत्पुलकं प्रादुर्भूतरोमायं धत्ते, यः पाणिप्रहणकर्ता तस्य खम्भादयः सात्त्विकमावा भवन्ति । अत्र तु अन्येपामिति एतदाश्चर्यम् ॥ निष्कोशे यन कोशं करकमलकृतं धारयन्ति सा मूर्ध्नि द्वेषिप्रष्ठास्तदीयः क्षयमगमदलं संचितः किं च कोशः। नान्यं शिलप्येयमस्मादिति नियमितघीः कोशमुच्चैरधासी- द्यद्धाराम्भोजयश्रोः स जयति समरेऽमुप्य जैत्रः कृपाणः ॥४२॥ निष्कोश इति ॥ अमुष्य समरे जत्रो जयशीलः स कृपाणो जयति सर्वोत्क- पण वर्तते। स कः । यत्र यस्मिनिष्फोशे पिधानरहिते सति द्वेषिप्रष्ठा वैरेिप्रथमाः। 'प्रष्टोऽप्रगागी' इत्यमरः। मूर्ध्नि मस्तके करकमलकृतं कोशे मुकुलं धारयन्ति स्म । कि चान्यत् । तदीयो द्वेषिप्रष्ठसंबन्धी कोशः अगारमलमत्ययं संचित एकीकृतः क्षयं नाशमगमत् । यद्धाराम्भोजयश्रीर्यस्य खड्गस्य धारा तस्या अम्भः पानीयं तस्य जयश्रीः । अस्माच्छनोरन्यं न श्लिष्येयमिति नियमितधीनिश्चितबुद्धिः कोश गोपनवस्तु उचैरधासीत् । 'धेट पाने । प्राशनं चकारेत्यर्थः ।। सान्द्राम्भोदाभिरामद्युतिहसितमुखां कुन्तभाजां बलानां मध्ये विन्ध्याभगन्धद्विरदकटतटीरक्तसिन्दूरपूर्णा । इन्धे निःसीमपार्श्वद्वितयनियमनैरुज्जिहानखरूपा सीमन्तोल्लेखरेखा समिति मुगदृशोऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥४३॥ सान्दति ॥ अमुष्य कृपाणी समिति संपामे मृगदृशः सीमन्तोल्लेखरेखेव सीमन्तः केशपद्धतिस्तदुल्लेखरेखेव । रूपकम् । इन्धे । दीप्ता भवतीत्यर्थः । किंविधा । कुन्तभाजां बलाना मध्ये सान्द्रा यैम्भौदा मेघास्तेषामभिरामा या घुतिः कान्तिः सैव हसितं मुखे यस्याः सा । सीमन्तपक्षे कुन्ताः कुन्तलाः । नामदेशे नामस्मरणम् । वला: केशाः। वलवालो केशपर्यायो। पुनर्विन्ध्यव- दाभा कान्तिर्येषां तेच ठे गन्धदिरदा मत्तगजास्तेषां कटतटी गण्डस्थलतटी ।

·खड्गशतकम् । तस्या रकं तदेव सिन्दूरं तेन पूर्णा । पुनः किंभूता । निःसीम मांदारहित यत्पाद्वितयं तस्य नियमनरजिहानखरूपा । सीमन्तरेखापि उभयपार्थनियम- नजिदानस्वरूपा भवतीति जातिः ॥ ऊर्ध्वं दीप्त्या स्फुरन्त्या रविरुचिविसरैमण्डलं दर्शयन्तं विमाणं चञ्चुसूचीमिव निशिततरं शोणमस्रण कोणम् । रंहोमूना प्रपिसुं रणशिरसि मुहुः कम्पना मन्वते यं श्येनं शत्रुप्रवीरा वय इव स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥१४॥ उर्वमिति ॥ अस्य स तीक्ष्णः कृपाणो जयति सर्वोत्कण वर्वते । सका। मानुप्रवीरा वय इव । विशन्दस्य यहुवचनम् । यं कृपाणं श्येनं मन्यते मानयन्ति। किविध श्येनम् । ऊर्ध्वमाकाशे रविरचिविसरः सूर्यकान्तिसमूहः स्फुरन्त्या दीया मण्हतं विम् दर्शयन्तम् । पुनः किंविधम् । अक्षण रुधिरेण धोणं निषितवरमवि- दीदणं कोणमेकदेश चगुसूचीमिव रिमाणम् । चरवासीगत्वात्सूचीसाम्यम् । इयेनचगुः शोणेति जातिः। रहोभूना वेगयाहुल्येन रणशिरसि प्रपित्सु पतितु- मच्यन्तम् । किंभूता. । प्रवीरा यथ । मुहुर्यारंवार कम्पनाः कम्पयुमा । ययोऽपि कम्पनखभावाः ॥ उन्मजदानधाराजलवहलझरीजर्जरान्कूटकल्पा- विन्ध्यादिस्पर्धिदन्तावलमलकरटान्कोटिशः कुट्टयन्तम् । आहत्यापहवानं जननयनगविं मन्वते शत्रुवीरा यं दम्मोलिं स एप प्रधनमुवि समुज़म्मतेऽमुप्य सद्गः ॥४५॥ उन्मदिति ॥ स एपोऽगुप्य रा. प्रपनभुपि रणभूमी समुम्भवे । ए कः। अनुवीरा यं दमोजिमशनिम् । पम्भोलिरशनिस्योः समरः । मन्वटे। भूतम् । ये दम्भोलि बिन्यामिप्पिपर्वतसारपधिनी ये दन्तारमा बतं सन्य तस करटा पस्थलानि तान्नोटिशोऽनेरसः शान्तं विदारयन्तम् । पिरिमान्दन्तायलबरमरटान् । उन्मसदी या दानपारा रोष मतं वस बाला तरी प्रवासरा पनन् । पुनः यूटरसाशियरन्यूनान् । पुनः दम्मोठिम् । बननयनपति मोडनेत्रमार्गमालाडमानमाध्यासन्तम् ।

·काव्यमाला। काली कालायसीयैः पटुजरठतरैनिर्मिता सारभागः श्लिष्टा पर्वद्वयेन स्फुटपुलकवती सर्वतः कम्पमाना । उन्मीलन्त्युनिहीतेऽहितधरणिभुजां तर्जनी तर्जनीयं कालस्याकालकल्पव्यपगमपिशुनामुष्य तीक्ष्णा कृपाणी ॥ ४६॥ कालीति ॥ अमुष्य तीक्ष्णा कृपाणी इयं कालस्य यमस्य तर्जन्यकुल्युजिहीवे ऊर्ध्व गच्छति । किंविधा । कालायसस्येमे कालायचीयाः । कालायसं लोहम् । तैः सारभागनिर्मिता । अत एव काली श्यामा । किंविधैः सारभागैः । पटुजरठ- तरैरविवृद्धः । पुनः किंविधा । पर्वद्वयेन लिष्टा । स्फुटपुलकवती । सर्वतः कम्प-: माना। उन्मीलन्ती । अहितधरणिभुजां वैरिराज्ञा तर्जयन्ती तर्जनां कुर्वती । अना- दरे यष्टी। अकाले असमये कल्पः क्षयतस्य व्यपगमः प्राप्तिस्तपिशुना सूचका ।। दूरादेनं जिघांसोरहमहमिकया धावतः प्रातिपक्ष्य- क्ष्मामृद्वर्गस्य मीत्या झटिति निकटतः किं च वैमुख्यभाजः । वेणीवालोक्यते या रणशिरसि मुहुर्कोमयानस्थितानां वृन्दैः पृष्ठे लुठन्ती विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥ १७ ॥ दूरादिति ॥ सेत्यच्याहारः । एतदीया कृपाणी सुतरां विलसति । सा का । या कृपाणी व्योमयानस्थितानां विमानमार्गस्थितानाम् । 'व्योमयानं विमानोऽस्त्री' इत्यमरः । देवानां वृन्दै समूहः प्रतिपक्षे भवाः प्रातिपक्ष्याः शनवो ये मामृतो राजानतेषां वर्गस्य समुदायस्य पृष्ठे लुठन्ती वेणीवालोक्यते दृश्यते । कुत्रेयपे- क्षायामाह-रणशिरसि मुहुर्वारवारम् । किंभूतस्य प्रातिपक्ष्यक्ष्मामृद्वर्गस्य । दूरा- देनं कृपाणीपतिं जिघांसोर्हन्तुमिच्छति स तथा तस्य । अहमहमिकया अहं पूर्वमहमिका तया धावतः। किं च झटिति शीघ्रं गीत्या भयेन वैमुख्यं भजतीति वैमुख्यभाक्तस्य निकटतः । तसिः॥ तत्कालं शातकोणव्यतिकरमहिमाविर्भवच्चाकचिक्यं प्रत्युप्तं गाढगाढं यरकनकमये सर्वतो वृन्तदेशे। प्रत्यर्थिश्मापतीन्द्रस्फुटमुकुटशिखाशेखरीभूतनील- ग्रावाणं मेनिरे यं स जयति समरेऽमुष्य जैत्रः कृपाणः ॥१८॥ तत्कालमिति ॥ सोऽमुष्य जैत्र. कृपाणः समरै जयति सर्वोत्कर्पण वर्तते। .

·खगशतकम् । सका।यं कृपाणं लोकाः प्रत्यर्थिनो ये मापतीन्द्रा राजानतेषां स्फुटं मुकुट- शिखा मुकुटाग्राणि तेषां शेखरीभूतो मुख्यभूतो यो नीलावा नीलपायाण मेनिरे। तन्न या(त)लात् । किंभूतं प्रावाणम् । वरं यत्कनकं सुवर्ग तन्मये वृन्तदेशे मूलप्रदेशे। 'वृन्तं प्रसववन्धनम्' इत्यमरः । सर्वतः सर्वत्र गाढ गाढम... - अश्रान्तं पुष्करान्तस्थितिरथ समये यो विकोपः स्पृहायाः पात्रेणावासमाशावलयमपि यशःसौरभेणानुवानः । स्पष्टं संग्रामलक्ष्म्याः श्रवणकुवलयम्रान्तिमुद्राममुद्रा यो धते स प्रतीतो रणशिरसि जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः॥४९॥ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] यत्कान्तिनीलनीला विधुतकलिमलातकशङ्कानिदानं प्रत्यर्थिक्षोणिपालाधिपतिवरवधूनेत्रधाराधराणाम् । लोकानां नीरनाथनममिह वितरन्नुत्कवन्धैकमूलं रोदोरोकान्तकाले विलसति स चिरायैतदीयः कृपाणः ॥५॥ [ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता] यो लक्ष्मीमुद्दिधीर्घः सुरभिमणियुते नागराजाश्वरले राभस्यादाजिहीपुर्जललमपि चलदाहुदण्डावधूतः । आश्चर्य किं च दिसन्ननिमृतमखिलोटेलपाथोधिनाय- कोडे मन्यादिलीलां कलयति स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥५१॥ [भस्म श्लोकस्य टीका त्रुटिता। हस्ताने तिष्ठमानो रिपुज""नकृतान्तस्य दुष्प्रेक्ष्यमूर्तिः सष्टं यो दुर्निवारो विधिविलसितवत्क्षत्रियाणां सहसः । अशान्तं वर्धिताशः स्फुरितविलसितैः सर्वतः कालकूट- आन्ति भूमा विषचे रणभुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥५२॥ [असोकस टीका युटिता।] ..

·काव्यमाला। उत्पत्तिस्थानमानन्दितजननभृतस्तद्यशःशीतरश्मे- रम्भःसारः प्रतीतोऽभिनवजलधरश्यामलो पारिराशिः। मीमः कीलालसारैरिह वहति न यो विग्रहं शैशुमारं न कापि प्राप्तसङ्गः स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः॥५३॥ [ अस्य श्लोकस्य टीका बुटिता।] शवन्मुष्टया गृहीतस्त्रिभुवनविवरव्यापकं भीममूर्तिः पात्रं विश्वस्पृहायाः स्थिरतरकिरणः संततं भ्रान्तिशीलम् । प्रसिग्धश्यामकान्तिर्विगतमलशरत्पार्वणेन्दुप्रकाशं सूतेऽपूर्व यशो यः स जयति समरेऽमुष्य जैत्रः कृपाणः ॥५४॥ [ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] मध्ये सान्द्राम्बुदालीमसृणमलिनिमा सुन्दरश्रीर्मदान्ध- प्रत्यर्थिक्षोणिपालद्विरदकटतटीरक्तसंसिक्तधारः । यः स्पष्टं वीरलक्ष्म्या लसदसितमिलत्यार्यकौसुम्भवास:- खण्डम्रान्ति विधत्ते स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥५५॥ [भस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] प्रादुर्भावप्रतापप्रबलहुतभुजः शत्रुवंशेन्धनस्य प्रष्ठो धाराधराणां रिपुयुवतिजनाउसवन्तीनिदानम् । दुष्प्रेक्ष्यार्चिच्छटावानपि किमपि पय.पानतः स्निग्धमूर्ति- विख्यातोऽसंख्यसंख्याजिरभुवि स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः॥५६|| [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता 11 प्रत्यर्थिक्ष्मापतीन्द्रद्विरदकटतटीनिर्यदसारुणश्री- हेतुमित्रोदयस्य प्रबलरिपुबलध्वान्तसंहारकालः । उत्साहोदग्रयाहूदयगिरिशिखरे यः प्रभातप्रतीति खीयखान्ते विधत्ते स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥५॥ [ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।]

·खगशतकम् ।
६१
छाया प्रत्यर्थिपृथ्वीतिलकविटपिनां वञ्चयंश्चक्रवालं
कष्टानामर्कतेजःप्रतिफलनभुवां दीपयंश्वाकचिक्यात् ।
धीरैरुद्यच्छिरस्त्रैरपि रणरसिकैर्दुःसहः शात्रवाणां
यो मध्याहप्रतीतिं जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः॥५८॥
[ अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।]
यो रोदःकन्दरान्तोल्लसदसृगरुणीभूतधाराधरोऽसे
हेतुस्तेजस्विभर्विघटितसकलद्वेपिचक्रः क्षणेन ।
कालातिक्रान्तिभीताञ्जलिमुकुलशतैरय॑मानः समन्ता-
सायंकालप्रतीतिं जनयति स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः॥ ५९॥
[अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।]
नक्षत्रोत्थानरम्यः क्षपितपरमहो वैभवः संधिजातां
न्यकुर्वन्कान्तिमत्तां दिशि दिशि मसृणं दर्शयन्नीलिमानम् ।
विख्यातं कालरात्र्या मुखमतनु तमो निर्विवेकप्रदोप-
प्रान्ति तन्वनिरपूणां समिति विजयतेऽमुप्य जैत्रः कृपाणः॥१०॥
[अस्य श्लोकस टीका त्रुटिता।]
मूकत्वं किं च कोणे कचिदपि लयनं नेत्रसंकोचमुद्रा
प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनां रणगिरसि दिशन्दिग्ग्रम संप्रमेण ।
व्यच्या छायापथस्याकलितमुरपयो यो निशीथप्रतीति
शोणोत्कीणों विधचे स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः॥११॥
[ अस्य श्लोकस्य टीका युटिता।]
ख्यातं प्रत्यर्थिराइं श्रुतिविषयहरं संप्रमात्संनिहीपु-
र्जाग्रनिःसीमवेगातिगयविदलितायोधनाम्भोधिमध्यः ।
कीलालाभ्यन्तराले व्यचरदतिचिरं यो दिशनादिमत्स्य-
आन्ति प्रशावतां स प्रधनमुवि समुम्भतेऽमुष्य खगः ॥२॥

·६२ काव्यमाला। ............................................................ 'युद्धमायोधनं जन्यं प्रधनम्' इत्यमरः । समुज्जृम्भते । स कः। यः प्रज्ञावतां बुद्धिमतामादिमत्स्यो मत्स्यावतारः श्रीकृष्णः तद्धान्ति दिशन् । कीलालाभ्य. न्तराले उदकमध्ये । 'पयः कीलालममृतम्' इत्यमरः । पक्षे-कीलालं रकं तत्रान्तराले तन्मध्ये । 'शोणितेऽम्भसि कीलालम्' इत्यमरः । अविचिरं बहुकाले ध्यचरदगच्छत् । 'चर गतिभक्षणयोः' इति । किंविधः। प्रत्यर्थी वैरी स एव शजवनामा असुरखं संभ्रमादादरात्संजिहीपईन्तुमिच्छुः । किंविधं शतम् । ख्यातम् । पुनः-श्रुतिविषयो वेदविषयस्तं हरतीति हरस्तम् । पक्षे-कर्णविष- यहरम् । पुनः किविधः। जाप्रदविदितालस्यो नि.सीमो मर्यादारहितो वेगातिश- यस्तेन विदलित आयोधनमेवाम्भोधिः संप्रामसमुद्रस्तस्य मध्यो येन स तथा । अनान्तं पुष्करान्तःकृतवसतितया स्निग्धजम्बालमूर्ति- भूभृन्नाथोन्नताङ्गव्यतिकरविभवोद्यत्खणत्कारभीमः । शश्वत्पारुप्यशंसी स्फुटमहिममहाविग्रहो मूलकूर्म- भ्रान्ति प्रज्ञावतां यो जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥६३॥ अनान्तमिति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यः प्रज्ञावतो धुद्धिमता मूलकूर्मः कूर्मावतारो हरितद्रान्ति जनयति । किंविधः । अश्रान्तं नित्यम् । 'सततानारताश्रान्त-' इत्यमरः । पुष्करान्तः। 'पुष्करे सर्वतोमुखम्' इत्यमरः । कृतवसतिवया तत्र ......निवासत्वेन स्निग्धा जम्बालयुक्ता कर्दम- युक्ता शेवालयुक्ता वा मूर्तियस्य स तथा । पढे-पुष्कर] पिधानं तदन्तः रावसतितया स्निग्धजम्बाला मेदका मूर्तिर्यस्य स तथा । 'जम्बालः शैवले पड़े जाले मेदके' इति मेदिनी । भूभृन्नाथो मन्दराद्रिस्तस्योन्नतं यद शिखरं तस्य व्यतिकरः संसर्गस्तविभवादुद्यन्खणत्कार आघातशब्दतेन भी[मः । पो- झामनाया राजानतेपामुन्नताहानि मस्तकास्तद्यतिकरविभवात्संपर्कसामोदुध- त्खणकारखेन भीमः । पुनः शश्वनिरन्तर पारुष्यशंसी काठिन्यस्चकः । स्फुटमहिमा महान्विग्रहो देदो विरोधच यस्य सः॥ उन्मीलदासुरश्रीः स्फुटपुलकवपुः क्रूरदंष्ट्राप्रकाण्ड स्फायद्दीप्तिप्रतानव्यतिकरशबलो दारयन्वल्यगारम् । क ·खगशतकम्। E 1" मनां प्रत्यर्थिसैन्याम्बुधिपयसि हठान्मेदिनीमुद्दिधीपुं- यो मूलकोडलीलां कलयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥६॥ उन्मीलदिति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो मूलकोड आदि- वराहस्तलीला कलयति अजीकरोति । किंविधः । उन्मीलन्ती भासुरा धीर्यस्य स स्फुटं पुलकयुक्तं वपुर्यस्य सः । क्रूरो यो दंष्ट्राप्रकाण्डः प्रशस्तस्तम्ल(जम्म)स्वत्र स्फायधिष्णु यद् दीप्ति......रत्नानां कान्तिविस्तारः .......... प्रत्यर्थिनो विरोधिनस्तेषां सैन्यं तदेवाम्बुधिः समुद्रस्तस्य पयसि जले ममां मेदिनी हठा- दुद्दिधी(रुद्धर्तुमिच्छुः ॥ दुप्प्रेक्ष्यै(क्षारन्यतेजःप्रतिहतिकरणैरचिंपां चक्रवालै रोदोरोकान्तरालं पटुविकटसटासंनिभैरश्नुवानः । क्रूरत्वस्यैकपात्रं त्रिजगति न परिच्छिन्नशक्तिखरूपो यो प्रान्ति नारसिंहीं जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥६५॥ दुष्प्रेक्ष्य (रिति ॥ व एतदीयः कृपाणी जयति । स का । यो नारसिंही नरसिंहस्यय नारसिंही तां भ्रान्ति जनयति । किविधः । अर्चिषां तेजसां चकवाले रोदोरोकान्तरालं दावापृथिव्यो रोकं रन्धं तस्यान्तरालं मध्यं । 'द्यावापृथिव्या रोदस्यौ' इत्यमरः । 'छिदं नियंथनं रोकम्' इति च । अनुवानो व्यानुवानः । पुनः-त्रिजगति क्रूरवस्यकं पात्रम् । न परिच्छिन्नं शक्तिखरूपं यस्य स तथा । किविधैरर्चिषां चक्रवालः । दुष्प्रेक्ष्यदुःखेन प्रेक्षितुं शक्यः । पुनः-अन्यतेजसा प्रतिहति शस्तकरणैः । तत्कारणैरित्यर्थ. 1 पट्यक्ष ता विकटसटाश्च तत्संनिभै- स्तत्तुल्यैः॥ नो दैन्येनाभिभूतो न च बलिविमवं योऽपदेशादहापी- न्नान्येभ्यः सस्तिकारी न च परिगणितैर्विक्रमैः संप्रतीतः। नो मायासंवृतात्मा न च नमति पदन्यासमागित्यपूर्व खर्वत्वं विष्टपेषु प्रथयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ।। ६६ ।। नो दैन्येनेति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो विष्टपेषु भुवनेषु । "विश्पं भुवनं जगत्' इत्यमरः । इत्यपूर्व सर्वत्वं हसबम् । 'सवा हस्खघ वामनः' इत्यमरः। प्रथयति ख्यापयति । यो दैन्येन दारियण नो भभिभूतः पराभूतः ।

·६४ काव्यमालय। च पर यो नि] पलिविभवं बलिसामर्थ्यमपदेशाद्याजादहापीत् । सहरदित्यर्थः । अन्येभ्य इतरेभ्यः स्वस्तिकारी सस्तिकर्ता न । 'नमःखति' इति चतुर्थी । पुनः-यः परिगणितविक्रमैः संप्रतीतो न । बहुविक्रमवानिति भावः । माया- संवतस्यात्मा(?)ो । मायाशून्य इत्यर्थः। यथ न नमति नम्रो न भवति । पदन्या- समार । मत एवान्यापेक्षयापूर्वत्नम् ॥ पारुष्यस्यैकपात्रं किल सकलपरक्षत्रसंतानमारः शत्रूद्यद्दोःसहस्रव्यपनयनपटुभिन्नभूभृद्विशेषः । बाहामाजां वरिष्ठैरपि भुवनगुरोः संनिधानाददृश्यो घने यो जामदम्यनममिह स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥६॥ पारुष्यस्येति ॥ अस्य जत्रः कृपाणो जयति । स कः । यो जामदभ्यभ्रमं पत्ते । धारयतीत्यर्थः । किंविधः । पारुष्यस्य काठिन्यस्यैकं पात्रं किलेति श्रूयते । सकलं यत्परक्षत्रं तस्य गंतानं शल्य भारः मारणम् । मामः (१) घम् । शत्रूणां शौर्या उद्यद्दोः सहस्र बाहुसहस्रं तस्य व्यपनयनं दूरीकरणं तत्र पद्धः फुशलः । भिन्ना भूभूद्विशेषा राजविशेषा येन स तथा । बाहामाजो हस्तवतां वरिष्ठैरपि श्रेष्ठेरपि भुवनगुरो यकस्य संनिधानाददृश्योऽदर्शनीयः । जामदग्यपक्षे-भुव. नगुरोः शिवस्य संनियानाददृश्यत्वम् ।। यः कौशल्यार्तिकारी रिपुयुवतिहृदां संप्रहृष्यन्सुबाहु- विश्वामित्रावमानप्रकटितविभवोऽशंकरेष्वासमाथी । हन्ता संग्रामसीमि प्रबलबहुगुणामित्रपञ्चाननानां लोकेप्वाश्चर्यरामः स जयति सुतरामेतदीयः कृपाणः ॥ ६८।। य इवि ॥ एतदीयः स कृपाणो जयति सुतरामतिशयेन । स कः। यो लोकेपु आश्चर्यराम इव रामः । रामाद्विलक्षणत्वेनाचर्यम् । तदेव [विशेष] गैर्विश- दयति-यः कौशल्यातिकारीत्यनेन विरुद्धमतः को पृथिव्यां शल्यरूपा वैरिणते- घामार्तिकारी। रिपुयुवतिहृदां पैरिस्त्रीहृदयानाम् । अनादरे पटी । संप्रहृष्यन् । 'हृय् हरणे' (१) श्लस रूपम् । सुवाहुर्येन । रामस्ताग्भिन्नः । यो विश्वस्य जगतोऽमित्रास्तेषामवमानोऽनादरसेन प्रकटितो विभवो येन सः । रामस्तु विश्वा- १ 'मायया संवृतः परशानाविषयीन मारमा यस्य' इति पाठो भवेद. ।

·खगशतकम् । .. ..... . मित्रमानस्तति प्रसिद्धम् । पुन –य खोऽशकरा दु खकारतेय असतेऽसौ श्रामस्तन्माथी। रामस्तु शकरस्पेष्वास कामुक तन्माथी। पुन ....... .."देवानाम- मिना............ म दशाननवदन्तेयाश्चर्यराम ।। स्निग्धाम्मोदाभिरामद्युतिखनितले मिगोपालकाना वृन्दैरालक्ष्यमाणो दिशि दिशि बहुधा सिम्बिताशेषलोकः । खगस्त्रीणामभीष्ट रणभुवि वितरन्खण्डितारातिवाणो कसारातिप्रतीतिं जनयति स जयत्यस्य जैत्र कृपाण. ॥६९॥ निम्धेति ॥ अस्य जैन स कृपाणो जयति । स क य कसारातिप्रतीति श्रीकृष्णप्रवीतिं जनयति । .... किंविध । निग्धो योऽम्भोदो मेष स्तद्वदभिरामधुति । पुन -अवनितले मित्रगोपालकाना मित्राणि गोपालका राजान । पले-मित्राणि गोपालकास्तेषा वृन्दै आलक्ष्यमाणो दिशि दिशि प्रतिदिश बहुधा बहुप्रकारं विम्विता अशेषलोका यस्मिन्स तया। स्वर्गस्त्रीणामभीष्टमीप्सित [वितरन् ।] रणभुवि सग्रामभूमौ सण्डिता अरातिबाणा वैरिशरा येनेति । पक्षे सण्डितोऽरातियासी बाणो याणासुरो येन । .........ति ॥ सत्त्वाधिष्ठानभास्वतनुभिरधिसमित्यागण सुप्रसिद्ध- धारोच्यमान कथमपि विमुसो नमनालामलासु । रोकातीतप्रभावातिशयमहिमत शत्रुकामाहितो यो बुद्धम्रान्ति विधत्ते स जयति सुवरामेतदीय कृपाण ॥७०॥ सत्त्वेति ॥ स एतदीय कृपाण सुतरां जयति। स क । यो बुद्धशान्ति विधत्ते । किं विघ । अधिसमित्यागण सग्रामप्राङ्गगे • 'समित्समा- युद्धयो । [धीरे ] मालेच्यमान । किंविध धीरे । सत्त्व सार सत्त्वांशश्च तस्याधिष्टान तेनभास तखनव प्र.. [यपाते ते । पुन किंविधै । ......। नम्रा विनीता बारा शिशवोऽवरण निगवामु कथमपि विमुपोमारको न भव. वीलय [ना गला या अब रास्तामु विमुख पराङ्मुस । लोकातीत सा- धिक()प्रभावातिधयस्तस्य महिमतो महिन्न इति तया वति ।..... मे अहित । पक्षे-दानुकामेपु आदिव सादर । .

·काव्यमाला।
-
मज्जन्तं दुश्चरित्रप्रतिभयजलधी संप्लवाद्धर्मराज
यो वेगाद्दिधीर्षः प्रधनभुवि गतो निप्परीवारभावम् ।
दुर्दान्तानां समाज समहरदहितम्लेच्छभूवल्लभानां
कल्किः शोकापनोदी विलसति स चिरायैतदीयः कृपाणः ॥७॥
मजन्तमिति ॥ स एतदीयः कृपणचिराय बहुकालं कल्किरिव कल्किः । [स]
कः। यो दुर्दान्तानां दुष्टानामहिता ये म्लेच्छभूवल्लभा राजानस्तेषां समाजमहरत् ।
ह हरणे' । किंभूतः । दुधरित्राविरोधे(8).. [प्रतिभयं भीतिस्त्रदेव जलधिः
समुद्रस्त सिन् पर्यन्तं धर्मराज संप्लवात् सम्यक तेर्वेगादुद्दिधीर्घरुद्धर्तुमिच्छुः ।
पुनः प्रधन]भुवि संग्रामभूमी निष्परीवारभावं निष्पिघानत्वं गतः । कल्कि.
पक्षे-निष्परीवारोऽसहायः । शोकापनोदी शोकनाशकः ॥
यो निष्णातत्रिलोक्यां सरभसमहितोत्तुङ्गगोत्रप्रभेदे
जिष्णुः संग्रामसीम्नि प्रबलपरबलारातिभावात्प्रतीतः ।
वृत्रव्यामोहकारी त्रिदशपरिषदा सर्वदा श्लाघ्यमान-
श्लोकः शक्रप्रतीतिं जनयति स जयत्यस्य जैत्रः कृपाणः ॥७२।।
य इति ॥ अस्य जैत्रः कृपाणी जयति । स कः । यः शक्रप्रतीतिं जनयति ।
यत्रिलोक्यो सरमसं यथा तथा अहितानां वैरिणां [उत्तुं]गानि यानि गोत्राणि
फुलानि तेषां प्रभेदे प्रकृष्टभेदे निष्क्रान्तः()। शक्रपक्षे-सरमसाः सवेगा महिताः
श्रेष्ठा उत्तुमा उचा गोत्राः पर्वतास्तेषां प्रभेदे निष्णातस्तत्परः । जिष्णुर्जयशीलः ।
कुन । संग्रामसीनि । प्रबलं यत्परवलं तस्यारातिभावात्प्रतीतः ख्यातः। "नः
परो घलारातिभावात्प्रतीतः 'बलारातिः शचीपतिः' इति नाना प्रतीतः त्रस्या-
न्धकारस्य व्यामोहकारी । स्वस्स श्यामत्वात् । पक्षे-यत्रो दैत्यः । त्रिदशपरि.
पदा देवसभया सर्वदा श्लाघ्यमानः श्लोको यशो यस्य स तथा।.........लोकः
पद्यम् । 'लोको यशसि पये च' इति कोशः॥
यः श्रोत्राध्वप्रविष्टोऽप्यरिहदि जनयत्याधिविस्फोटजातं
चक्षुष्यः क्षत्रमात्रं दहति शिशिरयत्याचगन्धोऽपि नम्रान् ।
किं च द्विट्खड्गधाराजलविलसनतो दीप्यतेऽसंख्यतेजा
लोकेऽप्याश्चर्यवहिर्मुधमुवि स जयत्यस्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥७३॥

·खड्गशतकम् । य इति ॥ अस्य स तीक्ष्णः कृपाणो मृधभुवि संग्रामभूमौ जयति । स कः । ...."[लोकेऽसंख्यवेजा अतिदीप्त आश्चर्यवही रूपकम् । श्रोत्राध्वप्रविष्टोऽपि कर्णमार्गप्रविष्टः श्रुतमात्रोऽरिहृदिशत्रुहृदये.."बाधिवि]स्फोटजातं जनयति उत्पा. दयति । चक्षुष्यः सन्दष्टिगोचरः सत्रमानम् । अत्र मात्रपदं साकल्ये । दहति । कैवल्ये या क्षत्र" [१]त्रमेव नान्यदिति आत्तगन्धोऽपि नम्रान् शिशिरयति । कि चान्यत् । द्विदखगधारैव जलं वैरिखङ्गधारव जलं तस्य विलसनतो दीप्यते । अमेस्त्वेतद्विलक्षणत्वं इत्याधर्यवहित्वमस्य ॥ संग्रामे संगतायाः सरभसविलसन्मण्डलायोग्रपाणि- प्रत्यर्थिक्षत्रदृष्टैः समसमयमतिक्रूरकर्मा कृतान्तः । कालः कल्पावसानम्रमकृदरिजनाशेषकर्मकसाक्षी यःसाक्षादन्तकश्रीः सजयति निशितोऽमुप्य जैत्र कृपाणः।।७४॥ संग्राम इति ॥ अमुष्य निशितस्तीक्ष्णः स जैत्रः कृपाणो जयति । स कः । यः साक्षादन्तकश्रीयमधीः । किंविधः। संग्रामे युद्ध संगताया मिलितायाः सर. भसं विलसन् । यो [मण्डला]प्रः खनस्तेनोग्रः क्रूरः पाणिईस्तो यस्य एवंविधं प्रत्य- विक्षत्रं तस्य दृष्टिस्तस्याः समसमयं तत्कालमतिक्रूरकर्मा । कृतो...ऽन्तो नाशो येन सः । कालः श्यामः कल्पावसानस्य भ्रमकृत् । परिजनस्य अत्रुलोकस्य [भशेष] कर्मणामेकः साक्षी॥ प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनाममुहरणविधावुल्वणक्रूरकर्मा शश्वन्मांसास्थिमन्नाव्यतिकरविभवादिष्प्रेक्ष्यमूर्तिः । यः संमूर्च्छत्कदुष्णक्षतजशवलितः कालरात्रिप्रमोदी क्रव्याद्बुद्धिं विधवेस जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥७५|| प्रत्यर्थीति ॥ अमुष्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स कः । यःमच्यात् । 'राक्षसः कौणपः क्रव्यात्' इत्यमरः । तहदि विधत्ते 1 [किंविघः । प्रत्यर्थिमाप- वीनां प्रतिस्पर्षिपृथ्वीपतीनाममुहरणविधौ प्राणहरणविधी उल्वणक्रूरकर्मा बत्सर्य क्रूरकर्मा । शवनिरन्तरं मांसमस्थि मजा च तेषां व्यतिकरः संपर्कखदि- भवात् दूर दुष्प्रेक्ष्या मूर्तिर्यस्य स तथा । संमूम्रद्विगुणीभवत् किंचिदुष्णं कदुष्णं यशवज रफतेन शवलितचित्रितः। कालरात्रिदेवता तयमोदी तसंतोषर्ता । 1 ·६८ काव्यमाला। संग्रामोदन्वतां यः प्रभवति विभवात्प्रामवेऽत्युद्धतायाः शश्वत्काबन्धसृष्टेः प्रबलमदवशाद्वल्गनस्सैकहेतुः । दाता प्रत्यर्थिभूतक्षितिभृदमिमतानन्तधाराघराणां जन्ये पाशिप्रतीति जनयति स जयत्येतदीयः कृपाणः ॥७६॥ संप्रामेति ॥ स एतदीयः कृपाणो जयति । स कः । यो जन्ये युद्धे पाविप्र- वीतिं जनयति । 'प्रचेता वरुणः पाशी' इत्यमरः। स कः। यः संग्राम एवोद. न्वन्तः समुद्राः । 'उदन्वानुदधिः' इत्यमरः। तेषां प्रामधे पराभवे । 'प्राभपस्तु पराभवः' इति विरूपः। प्रभवति समयों भवति । कस्मात् । विभवासामर्थ्यात् । पुनः किंविधः । अत्युद्धतायाः कावन्धसृष्टेः शिरोविहीनशरीरसृष्टेः । पक्षे-उद- कसृप्टेः । शश्वन्निरन्तरं प्रबलमदवशाद्वल्गनस्लैकहेतुरेककारणम् । पुनः-प्रत्य- थिभूता याचकभूताः शत्रुभूताश्च क्षितिमृतो राजानः पर्वताच तेषामभिमता ये अनन्तधाराधराः खगा मेघाश्च तेषां दाता ।। योऽश्रान्तं पुष्करान्तः कृतवसतितया पाशुपातानभिज्ञो रंहोभूम्ना रिपूर्वीधरमुजविपिनोन्मूलने दृष्टसारः । उत्तुङ्गस्कन्धपीठेप्वविरतविहतिर्नात्तगन्धः कदाचि- द्वातनान्ति विद्यते स जयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥७॥ योऽधान्तमिति ॥ अमुष्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स कः । यो वातम्रान्ति वायुभ्रमं विधत्ते करोति । किंविधः । अधान्तं निरन्तर पुष्करान्तः पिधान मध्ये कृतवसतितया तत्र स्थित्या पांशुपातानभिज्ञो रजःकणसंसर्गानभिज्ञः। सर्वदा निर्मल इति भावः । पक्षे-पुष्करं व्योम तदन्तःपावित्वात्पाशुपातान- भिज्ञः । 'व्योम पुष्करमम्बरम्' इत्यमरः । रहोभूमा वेगबाहुल्येन रिपव एवोपी- धरा राजानतेषां भुजास्त एव विपिनं तस्योन्मूलने दृष्टः सारो बलं यस्य स तथा । पक्षे-रिपष(पूणाम् ) इवोवाधराणां पर्वतानां भुजा एव विपिनानि तेषागु- न्मूलने दृष्टसारः। उत्तुमानि स्कन्धपीठानि तेप्पविरतविहृतिः । पक्षे--उत्तुङ्गा ये स्कन्धाः सप्तमभवहा (९) व(प्र)बहादयः । कदाचित्-नात्तो गन्धो लेशो येन । पक्षे-आप्तगन्धो वेनि)ति काकुः । गृहीतगन्ध इति यावत् ॥

·खड्गशतकम् । श्रीदत्वेन प्रतीतस्त्रिषु भुवनतलेपूयमित्रं समित्यां शश्वल्लीलावदानप्रमदपरवशे किंनरेगीतकीर्ति । यो विप्रच्चोत्तराशा विजितिषु ककुमामाश्रित सामौम पौलस्त्यस्य प्रतीति जनयति स जयत्यस्य जैत्र कृपाण [[७८ ॥ श्रीदेति ॥ अस्य स जैन कृपाणो जयति । स क । य पौलस्त्यस्य कुबे- रत्य । 'पौलस्त्यो नरवाहन' इत्यमर । [तस्य] प्रतीतिं जनयति उत्पादयति । किंविष । नियु भुवनेषु लोकेषु श्रीदत्वेन प्रतीत ख्यात । समित्या सग्राम उप्राणा मित्रम् । पक्षे-उप्र शिव । 'उग्र कपदी' इत्यमर । पुन-शव- निरन्तर लीला विलासस्तस्यावदान महत्कर्म तस्य प्रमदो हर्षस्तत्परवहांधीने. किंनरगीतकीर्ति । पुन-ककुभा दिशा विजितिधु उत्तराशा श्रेष्ठाश विघ्रत् । पुन --सार्वभौम सर्वभूमिसबन्धमाश्रित । पक्षेसावभौम दिग्गजमात्रित । 'पुष्पदन्त सार्वभौम मुप्रतीकच दिग्गजा' इत्यमरोक्तम् ॥ भीमः कालेषु कालो भृतभुजगवराभोगदुप्प्रेक्ष्यमूर्ति- नित्य प्रत्यर्थिकामप्रविदलनफलस्पष्टदुर्मुष्टदृष्टिः । इत्यं य शक्तिभूमप्रथितमहिमतो दर्शितेशानभावः कोणे न कापि तीन स जयति समरेऽमुप्य तीक्ष्ण कृपाण ||७९|| भीम इति । अमुष्य स तीक्ष्ण कृपाण समरे सग्रामे जयति । स क । य इत्थममुना प्रकारेण शक्तिभूमा शक्तिरुत्साह । 'शौर्य उत्साहादी बले नियाम्' इति मेदिनी । तम्य वाहुल्य तेन प्रयित ख्यातो यो महिमा सामर्थ्यम् । तस्मा- त्त'। पर्शित ईशानभावो येन 1 ईशानपक्षे-शक्ति पावती। ........ ...तत्काल । ईशानपक्षे-योमकेशो भवो भीम, इत्यमर । कारे पु यभेपु कालले मृत्यु, । पुन -भृता भुन गच्छत्तीति भुगगा घराभोगा श्रेष्ठपरिपूर्णता दुष्प्रेक्ष्या दर्शनायोग्या मूर्तिर्यस्येति स तथा । अपवा मता भुजगवद्वरा भोगा दुष्प्रेक्ष्या मूर्तियन स तया। ईशानपक्षे-ता भुज- गवरागामाभोगेन दुष्प्रेस्या मातर्यस्येति । पुन कीदृश । नित्य प्रत्यर्थिना वैरिणी काम निधित प्रविदलन तदेव पावन स्पट प्रस्टा दुर्घटा दृयिस्सिन्स तथा । पक्षे-प्रत्ययों य कामो मदनस्तस्य प्रविदलनमेव फल तन पटा दुधा । .

·७० काव्यमाला।' J दृष्टियस्य । पुनः कापि कोणे न लीनः । पक्ष-क्वापि शेपे लीनो नेति काकुः । अपि तु एकस्मिन्कोणे लीनः॥ पोत्रं बाहालस्य प्रतिसुभटभुवां दारणे यानपात्रं संग्रामाब्धि तरीतुं स्थिरतरमनसः साहसात्क्षत्रियस्य । लोकातीतप्रशस्तिप्रगुणलिपिकृते दोस्तमालस्य पत्रं यः पानं शौर्यलक्ष्म्याः सजयति समरेऽमुष्य तीक्ष्णः कृपाणः ॥८॥ पोनमिति ॥ अमुष्य स तीक्ष्णः कृपाणः समरे जयति । स कः । यः प्रति- मुभटाः स्पर्धिनी वीरास्त एव भुवस्तासां दारणे विदारणे वाहा भुजा सैव हलो लागलखस्य पोनं मुखाप्रम् । 'मुखाग्रे मोडहलयोः पोत्रम्' इत्यमरः । लाहुलं हलम् इत्यपि । यः क्षत्रियस्य संग्रामाब्धि संग्रामसमुद्रं तरीतुं" ............. 'यान- पाने शिशौ पोतः' इत्यमरः । किंविधस्य क्षत्रियस्य । साहसायोगगस्थिरतरं मनो यस्य तस्य । यो लोकातीता लोकाधिका या प्रशस्तिस्तस्याः प्रगुणलिपिस्तन कृते तनिमित्तं तदर्थे वा दोस्तमालस्य बाहुतमालस्य पत्रं तमालपत्रस्य लेखनसाधन- त्वम् । शौर्यलक्ष्म्याः पात्रं भाजनम् । 'योग्यभाजनयोः [पात्र]म्' इत्यमरः ॥ काली प्रत्यर्थिभूतक्षितितिलककुलप्रांशुकूलंकपालं मोन्मीलपुष्करान्ता जगति पितृपतेर्व्यञ्जयन्ती खसृत्वम् । काबन्धी किं च सृष्टिं दिशि दिशि विपुले विग्रहे दर्शयन्ती कालिन्दीवैतदीया नभसि विजयते तीक्ष्णकोणा कृपाणी ।।८१॥ कालीति ॥ एतदीया तीक्ष्णकोणा कृपाणी नभसि आकाशे विजयते । केव । कालिन्दीव यमुनेव । किंविधा । काली श्यामा । पुनः-प्रत्यर्थिभूताः क्षितिति- लका राजानतेपां कुलं तत्र प्रांशव उच्चाः । श्रेष्ठा इति यावत् । तेषां कूलं सैन्य- पृष्ठं तत्कपतीति कषा । 'कप विलेखने' । 'अथ कूलं तरे()सूर्ये सैन्यपृछतडा. गयोः' इवि मेदिनी। पक्षे-क्षितितिलका भूम्यलंकाराः पर्वतास्तेषां कुलप्रांशुः श्रेष्ठः कलिन्दस्तस्य कूलंकपा नदी । सिन्धुः स्रवन्ती तटिनी तरङ्गिणी । 'कूलंकषा शैवलिनी' इति हलायुधः । अलमत्यर्थ प्रोन्मीलन्पुष्करान्तोऽपि धान्तो यस्यां सा । पक्षे-पुष्कराणि अलानि कमलानि वा । 'विसप्रसूनराजीवपुष्कराम्भोरु- हाणि च' इति । 'कबन्धमुदकं पाथः पुष्करम्' इत्यमरः । जगति लोके पितृप- ·खगशतकम् । तयमस्य । 'धर्मराजः पितृपतिः' इत्यमरः । ससर्व भगिनीत्वं व्यायन्ती दर्श यन्ती । किं चान्यत् विपुले विप्रहे विरोधे कायन्धी [रष्टिं] शिरोरहितकायसृष्टिं दिशि दिशि दर्शयन्ती । पक्षे-कावन्धी सृष्टिं जलसृष्टिम् । विप्रहे शरीरे॥ कोलातिमूर्तिः किमपि रुचिभरैर्भासुरत्वं वहन्ती भूभृद्भिः कोटिसंख्यैर्विधुतघनरसं गाहमाना रणब्धिम् । अशान्तं शत्रुमध्यास्थितिरपि न पराभूतिभूडिवाग्नि- ज्वालेवालोक्यते या समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥८२॥ कीलालैरिति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा का । या वाउवश्चासायग्निश्च स तथा तस्य ज्वालेवालोक्यते । किंविधा कृपाणी। कीलालै रक्तवीतमूर्तिया॑तदेहा । रुचिभरैः कान्तिभरैः किमपि भासुरत्वं दीप्तत्वं वहन्ती। पक्षे-कीलालजले: । 'शोणितेऽम्भसि कीलालम्' इत्यमरः । रण एवाब्धिस्तं गाहमाना । किंविधं रणाब्धिम् । कोटिसंख्यभूमृद्भिः । पक्षे-पर्वतैः । विधुतः घनरसो वीररसः । पक्ष-विधुतो धनरस उदकम् । मेघपुष्पं घनरसः' इत्यमरः । अधान्तं निरन्तरं शत्रुमध्ये आस्थिविरपि पराभूतिः पराभवस्तस्या भूः स्थानं न । जलस्याग्नेश्च विरोधः प्रसिद्धस्तेन शत्रुत्वम् ॥ प्रत्यर्थिक्ष्मापतीनां नयनविपयतां यातमात्रातिमात्र गात्राण्युद्धर्णयन्ती दृशि च वि... 'स्तप्रभायाः। आवृप्तिखादिवान्यैः स्वयमतिशयितां क्षीवतामनुते या सा पूर्वा वारुणीह स्फुरति सिति(शित)तरामुप्य जैत्रा कृपाणी ॥८॥ [अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता।] खिग्धश्यामाभिरामा नभसि सरमसं विस्फुरन्ती वहन्ती कीलालस्यातिमारं परतपनिधने दर्शितानेकधारा । प्रख्यातक्ष्माभूदुच्चैः शिरसि सुबहुशः खं पदं दर्शयन्ती शश्वत्सा कालिकेव प्रसरति समरेऽमुप्य तीक्ष्णा कृपाणी ॥८४|| [असलोकस्य टीका त्रुटिता।] ............

·काव्यमाला।
चक्षुप्यैवातिमात्रं रसिकजनमनःप्रीतिमुत्लादयन्ती
मात्सर्याद्वैरिपृथ्वीपतितिलकतिरस्कारविद्या विदाधा ।
प्रत्यमोत्फुल्लनीलोत्पलदलरचिता कर्णिकेवाजिलक्ष्म्याः
स्निग्धश्यामाभिरामा विलसति सुतरामेतदीया कृपाणी ॥८५॥
[अस्य श्लोकस्य टीका त्रुटिता । ]
कीलालान्तर्निममा किल किमपि रसानूभिता सान्द्रशाद-
निग्धश्यामाभिरामा धनरसजनिभिर्विस्मयाद्वीक्ष्यमाणा ।
दंष्ट्रीज्वल्येन दीप्ति पयसि विदधती मूलभूदारमूर्ति-
प्रान्ति या संविधते समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥८६॥
-
गुन: -दंष्ट्रोज्वल्येन पयस्युदके दीप्तिं विदधती कुर्वती ॥
नीला निःसीमपाता वियति विभवतो विस्फुरन्ती वहन्ती
स्निग्धत्वं फेनपञ्जानिव विमलयशःसंचयानुद्वमन्ती ।
दुर्लक्ष्या दीप्तिभूम्ना दशशतकरभृद्वाहपतिप्रतीति
धत्ते बाहाभृतां या समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥८॥
नीलेति ॥ अस्य सा कृपाणी जत्रा रामिवि विजयते । सा का । या बाहा-
मृताम् । 'बाहा भुजा' इति स्त्रीलिङ्गे । करवताम् । शूराणामित्यर्थः । दशशतं
सहस्रं करान् किरणान् विभतीति मृत्सूर्यस्तस्य वाहा अश्वास्तेषां पतिस्तस्याः
प्रतीतिं प्रत्यय पते । करोतीसर्थः । किंविधा । नीला श्यामा..
अश्वपतिरपि नीला वियति भाकाशे नि.सीमपाता । तुल्यं(३) विभक्तो विस्फु-
रन्ती। स्निग्धत्वं वहन्ती । विमला ये यश.संचयास्तान्फेण(न)पुञ्जानिवोद्वमन्ती
दीर्भूना पाहुल्येन दुर्लक्ष्या लक्षितुमशक्या ॥
तन्वी नीलाञ्जनामा किमपि निजपरीवारतो निप्पतन्ती
स्निग्धत्वस्यातिभूम्नाखिलवपुषि परं पिच्छ(च्छि,लत्वं वहन्ती ।
भीत्या प्रत्यर्थिपृथ्वीपरिवृढतिलकैर्दन्दशूकीव दृष्टा
यात्यर्थ तीक्ष्णवक्ता समिति विजयतेसास्य जैत्रा कृपाणी ॥८॥

·खगशतकम्। तन्वीति ॥ अस्य सा जैना कृपाणी समिति विजयते । सा का । या प्रत्य- पिनो ये पृथ्वीपरिटढा पृथ्वीप्रभव । 'प्रभौ परियढ। तेषु तिलका अलकार- भूतास्मीत्या भयेन दन्दशूकीव सापणीव दृया। 'दन्दशूको रिलेशय ' इत्यमर । तस्य स्त्री दन्दर्की । दशे 'लुपसद' इत्यादियटन्तात् 'यजनप' इत्युकञ् । किंविधा । तन्वी कृशा । तुत्थाजन नीलाअन तद्वदामा श्यामेत्यर्थ । किमप्य- रपानिजपरीवारत खकोशान्निष्पतन्ती निर्गच्छती । पक्षे-परीवार खकुलम् । परीवार इत्यन 'उपसर्गस्य घन्मनुष्ये बहुलम्' इति दीर्घता । निग्धत्वस्याति- भूना चिकणत्वबाहुल्येनाखिलवपुषि परमत्यर्थ पिच्छिलत्वमाईत्व वहन्ती॥ श्यामा निर्यत्कवोप्णक्षतजमृतमुखी किं च दुष्प्रेक्ष्यमूर्ति क्षोणीक्षोदान्धकारे पललविशसने पाटव दर्शयन्ती । नि शङ्का कूरदष्ट्राद्वयरुचिशवला राक्षसीभ्रान्तिमारा- इते सख्यावता या समिति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥८९॥ श्यामेति ।। अस्य सा ना कृपाणी समिति विजयते । सा का । सख्यावा पण्डिताना वा । 'सख्यावा पण्डित' इत्यमर । राक्षसीधान्तिम् । 'भारादूर ममीपयो'। दत्ते ददातीत्यर्थ । किविधा । इयामा काली । निर्यद्यत्कवोष्ण किचिदुष्ण क्षतन रक तेन मृत मुख यस्या सा। किं चान्यत् क्षोणी पृथ्वी तस्या क्षोदो धूलि स एव तस्य वा अधकारस्तस्मि दुप्प्रेक्ष्या मूर्तिर्यस्था सा तथा । 'चूर्णे क्षोद.' इत्यमर । पललस्य मासस्य । 'पिशित तरस मांस पललम्' इलमर । विशसने विदारणे पाटव पटोभावस्त दर्शयती । पुन किंविधा। नि शहा भयरहिता । क्रूर यद्दष्ट्राद्वय मुक्कप्रदेशे लोहकीलद्वय दृष्ट्रत्युच्यते । तस्य रुचि का ितस्तया श[व]ला चिना ॥ तत्रज्ञाना निजागावरणकृतधिया साहसकाव्यभाजा पोन पु-येन पुसामसदृशि समिती धूननान्यभुवाना । निर्भीका मोहयन्ती नयनविषयता यातमात्रैव योधा- भूताविटेव यान्यान्विरसति सतत सास्य जैना कृपाणी ॥१०॥ तन्त्रेति । अस्स सा जैना कृपाणी सतत निरतरं विलसति । सा काया भूताविष्टव पिशाचाविटेव । किंविधा । पुसा पुरुपाणा अपहशि अनुल्ये समिती .

·७४ काव्यमाला। . . संप्रामे । पले--सभायाम् । धूननानि कम्पितानि अनुवाना कुर्वाणा । किंवि. धानां पुंसाम् । तत्रज्ञानां शास्त्रज्ञानाम् । पक्ष-प्रधानकृत्स्वेदिनाम् । पुनः-- दिजावानां सप्तामानां ( सप्तराज्यानानाम् ) । 'खाम्यमाससुहृत्कोशदुर्गराष्ट्रब- लानि च' इति । तेषामावरणे । पढे-निजाझानि शरीराणि [तत्र] कृता थियो यैखे तथा । तेषाम् । साहसस्योद्योगस्यकाम्यं भजन्ति ते तेषाम् । पौनापुन्ये. नारीत्यर्थः । पुनः किंविधा । निर्भीका निर्भया । पुनः नयनविषयता नेत्र- गोचरतां यातमात्रैव गता सती योधान्वीरान्मोहयन्ती व्यामोहयन्ती । सनीका विस्फुरन्ती सततपुलकितं दर्शयन्ती निजाझं सद्रागा वीर्यमाजां मनसि सरमसं क्षोभमुत्पादयन्ती । आश्लिप्यन्ती किलान्य समिति सुविपुले कण्ठदेशेऽतिगाढं या वारस्त्रीव सक्ता भवति विजयते सास्य जैत्रा कृपाणी ॥११॥ यधीकेति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी विजयते । सा का । या वारस्त्रीव वाराइनेव सका गवति । किंविधा । सश्रीका शोभायुक्ता विस्फुरन्ती निजाम सततं पुलकितं रोमाञ्चयुक्तं दर्शयन्ती । सत्तु रागो यस्साः सा । वीर्यगाजों गनसि विते सरभर सवेगं क्षोभमुत्पादयन्ती। किठेति दृश्यते समिति संग्रामे समायो वा अन्य सुविपुलं कण्ठदेशेऽतिगार्ट दृढतरमाश्लिष्यन्ती मालिजयन्ती ।। या दत्ते हड्निपातादहितभुजमृता कम्पमानव कम्प रक्ता रक्ताक्तिभावं सपदि निपतती तेषु भूना निफातम् । इत्थं साम्यं प्रकाश्याप्यखिलमनुपमः कोऽपि यस्या विशेष- स्त्वेका पञ्चत्वमाजी विलसति सुतरांसास्य जैत्रा कृपाणी ॥१२॥ या दत्त इदि ॥ अस्य या क्षेत्रा कृपाणी विलसति सुतरामत्यर्थम् । या काया कम्पामा नैयाहितभुजमृतां वैरियाहुमृता दृष्टिपादाद दृष्टिविषयता(?)कम्पं दत्ते ददाति । या रका सती अहितभुजगता रक्ताक्तिभावं शोषितनिधनले दो। पुनः या सपदि तत्कालं तेषु वैरिपु निपतती पती भून्ना याहुल्येन निपातं पतनं दत्ते। इत्यमसिलं साम्यं साधम्यं प्रशारयापि प्रकटरीकृत्यापि यस्सा रूपाण्याः कोऽपि अनिर्वचनीयः, अनुपम उपमारहितो पिशेष भाधिस्यम् । न पुनरेका अदितीया सदी अहितभुजमतामाजी संप्रामे पयत्वं पयसंख्या पत्यसं मरणं दसै विपन्दपलम् । अयमेष मिशेषः ॥

·- खड्गशतकम्। खाभावाद्याञ्जनाभा विलसति सततं पालने विष्टपानां संहारे दृश्यते याहितधरणिभृतां रक्तवर्णा मुहूर्तम् । विज्ञानस्तय॑ते या विशदतरयशःसृष्टिपु प्रोज्यला सा नानाश्चर्यखरूपा समिति विजयतेऽमुप्य जैत्रा कृपाणी ॥९॥ खाभावादिति ॥ अमुष्य सा जैत्रा कृपाणी समिति विजयते । सा काया नानाश्चर्यरूपा । तदेव विशेषणैर्विशयति -या खाभावात् खभाव एव खाभा- वस्त्रस्मादअनाभा कजलकान्तिः सततं निरन्तर विष्टपानां भुवनानां पालने विलयति । या अहितघरणिमृतां वैरिपृथ्वीधराणां संहारे क्षणं मुहूर्त रकवर्णा दृश्यते । या विज्ञानः विशिष्ट ज्ञानं येषां ते तथा तैर्विशदतरं यद्यशस्वत्सृष्टिपु प्रोज्वला प्रकृष्टोज्वला तय॑ते उन्मीयते । अत एव नानाश्चर्यरूपत्वम् ॥ या काली कालसाम्यं जनयति मिषतां निप्परीवारभावं याता या तं विधत्ते रणशिरसि परं निष्परीवारमेव । सास्याश्चर्या रिपूणां निपुणमवयवेष्वनुवानैव सङ्गं निःसनास्तान्क्षणार्धाकिमपि विदधती दीव्यतीद्धा कृपाणी॥९॥ येति ॥ अस्य सा आश्चर्याश्चर्यरूपा कृपाणी इद्धा समृद्धा दीव्यति क्रीडति । सा का । या काली श्यामा मिषतामवलोकयतां कालसाम्यं यमसाम्यं तुल्यतां जन- यत्युत्पादयति । पुन"-या निष्परीवारमावमावरणरहिवत्वं याता प्राप्ता सती रण. शिरसि तं परं वैरिणमवलोकयितारं निष्परीवारशून्यत्वं विधत्ते करोति । किंविधा। रिपूणामवयवेषु हस्तादिषु निपुणं यथा तथा सङ्गं नैवाचवाना । अकुर्वतीयर्थः । पुनः-क्षणार्धात्तारिपून्किमपि निःसनान्सहरहितान्विद्धती कुर्ववी । या निग्घश्यामलापि स्फुटधवलयशोधाम धाराधरापि प्रत्यर्थिक्षत्रियान्तःपुरिकजनमनोनल्पसंतापहेतुः । एकापि द्वेषणानां हृदयमधि पुनः कोटिघा दर्शयन्ती स्वाधिष्ठानं समीके विलसति मुतरां सास्स जैत्रा कृपाणी ॥९॥ या निग्पेति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी समीके युद्धे । 'मृधमास्कन्दनं संख्य समीकम्' इत्यमरः । सुतरां विलसति । सा का । या सिग्धश्यामलापि स्फुटप.

·७६ काव्यमाला। - वलयशोधाम स्फुटं धवलं यद्यशस्वस्य धाम गृहम् । अजहालिन विशेषणविशे- प्यमावः । पुनर्या धाराधरापि प्रत्यार्थिनो ये क्षत्रियास्तेपामन्तःसुरजनानां मनांसि वेषामनल्पो बहुर्यः संतापस्वस्य हेतुः । धारापदेन विरोधः । या धाराधरा सा कथं संतापहेतुः 'धाराधरी मेघः खतो' इत्यभिधानेन धारापदे सङ्गधारा ततो विरोधाभासः । पुनः-या एकापि द्वेपणानां वैरिणाम् । 'सपन्नारिद्विषद्वेषणदु- हृदः' इत्यमरः । हृदयमधि पुनः कोटिघा कोटिप्रकारम् । 'संख्याया विधानार्थे धा' इति था। खाधिष्ठानमास्थानमथवा प्रभावः । 'अधिष्ठान पुरे चक्रे प्रमावे- अध्यासने' इति मेदिनी । दर्शयन्ती प्रकाशयन्ती ।। या सैरं त्यक्तकोपा रणशिरसि दृढं द्वेष्टि विद्वेषिको या सम्राजः करस्था जनयति निखिलं शत्रुवर्ग करस्थम् । था भाखन्मण्डलस्था गमयति न चिरात्सन्मुखान्वैरिवीरां- तद्भावन्मण्डलं सा विलसति सुतरामस्य जैत्रा कृपाणी ॥१६॥ या खैरमिति ॥ अस्य सा जैत्रा कृपाणी सुतरां विलसति । सा का । या खैरं त्यक्तकोपा दूरीकृतपिधाना रणशिरसि संग्रामे दृढं गाढं विद्वेपिणां वैरिणां कोशमर्थसघातं देष्टि । यासनाजः सम्यमाजतेऽसौ सम्राट तस्य सम्राजः करस्था सती निखिलं समग्र शत्रुवर्ग करे करमारे तिछतीति तथा तंजनयति । या भाख• मण्डलस्था भासद्दीप्तं यन्मण्डलं तत्रस्था भास्वरसूर्यमण्डलं तपस्था तत्संसर्गव- चीत्यर्थ दन्ति वा (8) संमुखान्यैरिवीरान्योदुमागतानित्यर्थः । न चिरात् शीघ्र सद्भाखन्मण्डलं तत्प्रसिद्ध सूर्यमण्डलं गमयति प्रापयति । 'द्वाविमी पुरुषी लोके सूर्यमण्डलभेदिनी । परिवाड्योगयुक्त रणे वाभिमुसे हतः ॥ इति वचनात् ॥ मुष्टिप्राथापि नागायुततुलितबलैर्दस्युभिर्दुमहा या गुप्तिपाप्तापि जन्ये रिपुहननमयैर्यावदानेः प्रकाशा । शीतस्पर्शाप्यरण्ये तृणवदरिकुलं भस्मसाद्या विधये सा शाणोन्मृष्टकोणा विलसति सुतरामस्य जैत्रा कृपाणी ॥२०॥ मुष्टीति । अस्य सा जैया कृपाणी मुतरां विलसति । सा फा । या शुटिमा- नापि मुष्टिना प्रहीतुं शक्या तथा नागाना मज़ानामयुतं दशसहसं वेन रित पोलित यलं येषां वे तथा ते दस्युभिरिभिः । पिसाहितामियदस्युशानया .

·खगशतकम् । शत्रवः' इत्यमरः । दुर्घहा या गुप्तिप्राप्तापि पिघानान्तरितापि जन्ये युद्ध रिपहनः नमयैरिमारणप्रचुरैरवदानैमहत्कर्मभिः प्रकाशा प्रकारा (1)। या शीतस्पर्शापि । आयसः साइजिकः शीतपर्शः । अरण्ये तृणवदरिकुलं भस्मसाद्भसाधीनम् । 'तदधीने साविः' इति सातिप्रत्ययः । विधत्ते करोतीत्यर्थः । किंविधः। शाणेनो. न्मृष्टः कोणो यस्याः सा । शाणस्य उन्मृष्टः कोणो यया सेति वा॥ ऋज्वङ्गी या वयं न क्षणमपि सहते वक्रभावं रिपूणां खिग्धच्छिन्नाञ्जनामा स्थगयति धवलं या यशः शात्रचीयम् । ईशा दीर्घा मुहुर्या व्यसनमरिकुले दीर्घदीर्घ विधवे सा निद्वन्द्वं स्फुरन्ती समिति विजयतेऽमुष्य जैत्रा कृपाणी॥९८॥ ऋज्वगीति ॥ अमुष्य सा जैना कृपाणी विजयते । सा का । या स्वयं ऋग्वजी सरलाही । क्षणमपि रिपूणां वक्रभावं न सहते । 'सह मर्पणे' । या स्निग्धं छिन्न- पर्पित (1) प(य)दजनं कजलं तस्याभेवामा कान्तिर्यस्याः सा । शानवीयं शत्रु- संबन्धि धवल श्वेतं यशः स्थगयति आच्छादयति । या ईशा दीर्घा लागलदण्ड- वहीर्घा । 'ईपा घा' इति पाठः । मुहुर्वारंवारमरिकुले दीर्घदीर्घमतिमद्यसनं दुःख विधत्ते। किंविधा । समिति संग्रामे निर्द्वन्द्वं स्फुरन्ती । मुग्धा या युद्धभूमावहितनरपतीस्तत्क्षणं मोहयन्ती प्रोता या विनेत्रा मुहुरमिपतितांस्तान्समुत्कम्पयन्ती। सच्छायासंनिपाते किमपि विदधती संमुखावस्थितांस्ता- नत्यर्थ भासुरश्रीविलसति नितरामस्य जैत्रा कृपाणी] ॥ ९९ ॥ मुग्धेति ।। अमुष्य (अस्य) सा जैत्रा कृपाणी नितरां विलसति । सा का। या मुग्धा प्रालसि(१) युद्धभूमावहितनरपतीन्वैरिपस्तित्क्षण मोहयन्ती व्यामोह- यन्ती । पुनः प्रोद्भूता कम्पिता दिनेना विगतनेनपरिधाना । 'नेनं मथिगुणे वनभेदे' इति मन्ये । मुहुर्वारंवारमभिपतितानागतांस्तानहितनरपतीन्समुत्कम्प. यन्ती सम्यगुत्कम्पयन्ती। पुनः-या खच्छायासंनिपावे स्वस्य छाया कान्ति. खस्साःसंनिपाते संमुखावस्थितान्संमुखागतांस्तानहितान् किमप्यनिर्वचनीयं विद. पती कुर्वती । किंविधा । अत्यर्थ भामुरा धीर्यस्याः सा ।। -- ·७८ काव्यमाला। [खे खे काले ॥१०॥ खे खे इति ॥ एतदीया सा कृपाणी निष्कार्पण्याहिताना निर्गत कार्पण्यं कृपा. णस्य भाव. कार्पग्य येषां ते निष्कार्पण्या येऽहिता वैरिणस्तपां हृदि हृदये हठेना. पृष्टा तत्कीर्तिलक्ष्मीर्वसतु । सर्वदा तिष्ठत्वित्यर्थः । किविया । खे से काले स्वख. वमयेऽतिक्रान्तः, कोशः पिधानं भयात्सा पुनः खगुणविभवतः " ..... ..... श्रीदक्षिणामूर्तिविरचिता लोकोक्तिमुक्तावली। शरद्धिमरश्मिवलक्षवृहत्तरमूर्तिलसङ्घजगं मतगजवक्रमविशकरं मम मानसशृङ्खलितम् । कपोलगलन्मदवारिविलोलमधुनतहर्युपले- । लंकृतमहमाकलयेऽनिशमीशनुतं गणपतिम् (१) ॥ १ ॥ मान्यैः सद्धिर्मकृतिः प्रेक्षणीया सा चेत्साध्वी तैस्तथापीक्रियेत । निन्देयुर्वा ते न मे स्याद्विपादो मात्राकान्तः को नु पङ्गुत्त्वमेति ॥१॥ महत्सधिगताशेपकल्याणगुणराशिपु । मदुक्तिवादोपस्कारवाटिकासूचिविक्रयः ॥ ३ ॥ मदर्वाचीनतादोषाकृतिरेपा न निन्द्यताम् । उपेक्ष्यते पयः किं नु माण्डवैरूप्यदर्शनात् ॥ ५ ॥ ईशानविष्णुविधिहमवतीन्दिरावा- पपादान्जानि मनुजाः परिशीलयध्वम् ।

·लोकोक्तिमुक्तावली।
७९
तत्तकृपाणुनिचयो नु महर्धवे स्या-
जायेत नेकपृपतौषमयी हि सिन्धुः ॥५॥
माः संसृत्तिवाधिमध्यपतितास्तत्कारकं शंकर
सर्वज्ञ शरणागतार्तिहरणं सम्यग्मजघ्वं सदा ।
नैवान्यकरणीयमस्ति भवतां मुक्त्यै न सेवान्तरं
दत्त्वा किं तरणे तिं ह्यनटुहः पुच्छं च संगृह्यते ॥ ६॥
खवस्थानस्थितिकृतिविघायक्षमैरन्यदेव.
नित्यं सेव्यं निखिल वनाधारमाधारहीनम् ।
गं, मां भजत शरणं मुक्तये नान्यदेवं
दमः किं नु स्वयमपि परालम्बयष्टिर्भवेद्वा ॥ ७ ॥
मा त्वं विपीद मदनान्तकमेव देव-
माराधयेच्छसि सुखं यदि जीवलोके ।
तल्लीनवाड्मनसकर्मगतिः सदैव
चल्ली न ताम्यति परीतमहाद्रुमा हि ॥८॥
दक्षाध्वरध्वंससमाश्रितानां रक्षाकरं यात शरण्यमार्याः ।
मा वोऽस्तु मीः संसरणाच कालादुक्षादृढस्तीक्ष्णतरे विपाणे ॥९॥
जातं मया पुरारे बहुशो जनिरत्र मे पुनर्मा भूत् ।
देहि तव पादसेवा यावन्मथितं किमोदनाकाडा ॥ १० ॥
कमलं तव पदकमले विमले मम देहि चञ्चरीकत्वम् ।
नान्यत्किमपि च काझे पश्चादानं किमस्ति मिक्षायाः ॥११॥
शिवाख्यया विष्ण्यभिधानतो या सकृतु संकीर्तित एव देवे।
1 समसपापानि लयं प्रयान्ति किमस्ति कुम्मो हि दृढो गदायाः ॥१२॥

·काव्यमाला।
1
विद्यैव दुर्लभतरा विनयेन युक्ता
विप्रास्तदर्थमनुवेलमतो यतत्वम् ।
वृत्त्यादिकं च विदुषां वितरन्ति सर्वे
शाखा प्लवंगममनादधती किमस्ति ॥ १३ ॥
विद्वज्जनो विगतभीविविधेऽपि देशे
विद्याबलाक्रमणभीतसमस्तलोकः ।
खस्थानवरस खलु सर्वत एव पूज्यो
व्याघ्रस्य किं निजवने परकानने वा ॥ १४ ॥
वृत्त्यादिकर्शितोऽपि विद्वान्मान्यः खदेहयात्रायाम् ।
न सहेत अवमानं व्याघ्रः क्षुधितोऽपि भक्षयेन तृणम् ॥ १५ ॥
न होक एव विदुपां सस्कर्ता किंतु यत्र ते याताः ।
तत्रापि सत्कृताः स्युः पश्चाद्रामेऽपि नहि कुलालः किम् ॥ १६ ॥
जन्मार्जितेन तदनु श्रुतिचोदितेन
यस्तेजसोज्वलति तं शिगुमप्यनाथम् ।
वित्रं तु मोऽवमनुते स भवेद्विनष्टो
वध्येत किं तनुरिति ज्वलनो हि वस्त्रे ॥ १७ ॥
दैवाद्दरिद्रतमतां विदुपि प्रयाते
विप्रे कशेऽपि मनुजा न कुरुध्वमस्य ।
निन्दां तथापि महती हि तदीयविद्या
क्षीणे गजेऽपि तनुता न पदं प्रयाति ॥ १८ ॥
पूर्व जन्मशतेषु सत्परिचयादभ्यस्तविये द्विजे
मा शशं मनुजाः कुरुध्वमधुना संत्यत्तसगगे।
मुक्ते सद्गुरुवीक्षणादिति न वा जानाति शास्त्राण्यसो
किं न सापितमालिफस शिरसो सावर्तको मृम्यते ॥१९॥

·लोकोक्तिमुक्तावली । ८१ जन्मान्तरेषु कृतपुण्यचयो द्विजोऽयं । विद्यावतां जनिमुपेत्य कुले शुचीनाम् । मुत्त्यै सदैव यतते विरतान्यकृत्यः शावः करोति पतगः किमु जानुचारम् ॥ २० ॥ प्रज्ञाविशेषपरिवाधितविश्वमोहा- विज्ञाततत्त्वनिपुणान्विरतान्यकृत्यान् । अज्ञातमावचरितान्महतो न निन्द्या- न्न ज्ञायते किमिति मूपिकवासलोष्ठम् ।। २१ ॥ आत्मानन्दरसज्ञानामलं शास्त्रावलोकनम् । भक्षितव्या ह्यपूपाः किं गण्यानि सुपिराणि किम् ।। २२ ॥ वेदानधीत्य विधिवद्गृहमेत्य पश्चा- दभ्यागतातिथिसुरान्स्वपितृनुपाखे । यस्तं स्वकर्मनिरतं मनुजाः स्तुवन्ति ग्रामस्य कीर्तिरशनेऽर्पित एव मातुः ॥ २३ ॥ सुता वयं सोमसुतां च पौत्रा विद्यावतां चेति विहाय गर्वम् । द्विजाः समभ्यस्थत वेदविद्यां गजो भवेत्किं न शकृद्गजस्य ॥ २४ ॥ इति विद्वत्प्रशंसापद्धतिः। वासो विप्रा इह खलजनैर्वर्जनीयः प्रयत्ना- दोपैरेतैर्जरितकरणैराश्रितानां जनानाम् । युप्माभिश्च स्वयमुपगता प्राप्यते तद्विपत्ति- दग्धोऽपि स्यादपि च स हितः शाल्मलिः काञ्जिरेण ॥२५॥ सन्तः कदाचिदपि सख्यमसज्जनैर्न कार्य कृते तु पिता यदि नीचकृत्ये । . .

·८२
काव्यमाला।
युञ्जन्ति कोपविवशाः प्रहरन्ति चैते
सख्ये कृते सह गुना लिलिहेदशेद्वा ॥ २६ ॥
सन्तो लोकमशेपमात्मसदृशं संचिन्त्य सद्भावतः
संसाराम्बुनिधौ निमममचिरादुद्धर्तुमुटुञ्जते ।
मन्दाः खोद्धरणोधतानपि नरान्निन्दन्त्यविज्ञाय ता.
कूपे श्वा पतितो नतो न मनुते चोद्ध कामानपि ॥२७॥
श्रुत्यन्तस्यपुमर्थसाधनकथारिकोऽपि मुग्धो जनः
प्रत्यङ्मानपराङ्मुखोऽपि परमान्धर्मानकुर्वन्नपि ।
नित्यं खोदरपूरणैकनिरतः संभ्राम्यति खेच्छया
कृत्यं किंचन नास्ति यद्यपि शुनो यानं सदा धावनम् ।। २८॥
खलाः प्रकृत्यैव खला भवन्ति विप्रा भवद्भिर्विहितोपदेशाः ।
अप्यावं नैव कदापि यान्तिपुच्छं शुनः किं न्यूजुतां भजेत ॥२९॥
धन्या हि यूयमिह विप्रकुलेषु जाता
विप्रात्मजा विटजनैः सह मास्तु सङ्ग ।
यद्यस्ति तद्वदशुभाचरिता भवेत
वत्सोऽपि खादति मलं हि वराहसकः ॥ ३० ॥
प्राप्यापि पूर्वकृतपुण्यचौजित्वं
नीचाः सतामविदितव्यसनं द्विजानाम् ।
मर्माणि नर्मकृतिभिर्व्यथयन्त्यजत्रं
काको हि वेत्त्यनड्डहो व्रणवेदनां किम् ॥ ३१ ॥
दारान्विहायात्मकुलानुरूपान्वाराङ्गनां वाञ्छति यो विमोहात् ।
घोरान्स पापी नरकान्प्रयायादारान्वहेदुर्ललितो बनवान् ॥ ३२ ॥
शास्त्रेषु चार्वाककृतेषु माया नेत्रेषु यः स्यान्मनसः प्रवेशः ।
पात्रे पुरैवाचरितोपचारः पोत्रे वराहस्य स फालबन्धः ॥ ३३ ॥

·लोकोक्तिमुक्तावली।
अन्येषामशुभं करोतु नितरामसत्प्रियोऽसाविति
प्रज्ञाः साधुजनाः खलेन सह मा मैत्री कुरुध्वं कचित् ।
तस्येयं प्रकृतिः सुखेतरकृतिः सर्वात्मना सर्वदा
तिक्तः सन्कचिदन्यतो मधुरतां निम्बः किमालम्बते ॥३॥
इति दुष्टत्यागपद्धतिः।
द्वैतालम्वनमार्गकोटिपु परिम्रान्ताः कुतर्काहता
नानाभूतमहागमेषु बहुधा श्रान्ता भृशं द्वैतिनः ।
आत्मालोकनहेतुभूतममलं ज्ञानं विदुः किं परं
संभूयापि सहस्रमम्बरमणि पश्येयुरन्धाः किमु ॥ ३५॥
कृत्वाप्यामरणान्तिकं मुवि जनः काम्यानि कर्माण्यतो
गत्वा स्वर्गमवाप्य तत्फलमधो यात्येव नो मुच्यते ।
वेदान्तेन विमुच्यते विधिवशात्कैवल्यमार्गेण हि
प्राकारं सकलं परीत्य ननु च द्वारेण निर्गम्यते ॥ ३६ ॥
मार्गेरधःपतनहेतुमिराश्रितानां
वेदेतरैर्भवमहाम्बुनिधिस्तरीतुम् ।
शक्येत नैव मनुजा निगमान्तनाव्यो
ह्यश्मप्लवेन तटिनी तरितुं न शक्या ॥ ३७ ॥
वेदेतराध्यपरिनिष्ठितमानसानां
लोकान्तरं नहि न मुक्तिकथा तथापि ।
संमन्य दुःखबहुला बहवः प्रयासा
ग्रामः खिलोऽपि नहि योजनमात्रहीनः ॥ ३८ ॥
त्रैवर्णिका वेदविदो हि यूयं मा यात कुत्रापि जिनादिमार्गान् ।
प्रवेशमात्रात्पतिता मवेत प्रष्टं.रुमायां लवणं हि सर्वम् ॥ ३९ ॥

·काव्यमाला। द्वैतादिवादनिपुणेष्वपि मानुषेषु लोकेषु सत्सु बहुधा वत तेषु कोऽपि । वेदान्तवादनिरतो न च दृश्यते हि लभ्येत किं न्वविपु कश्चिदिभ. सहसे ॥ १० ॥ मार्गाणां परमार्थभूतविपयानन्दैकसंदायिनां बौद्धादे रहितस्य मुक्तिकथया स्वर्गादिभोगैरपि । दुःखं पश्यत सांप्रतं द्विजवराः प्रेत्याप्यनन्तं भवे- होग्य कुडुवस्य हन्ति पदतश्चक्षुर्यथान्धं भवेत् ॥११॥ इति द्वैतनिन्दापद्धतिः। युष्माभिः पुरुषार्थलेशरहितमाः किमर्थ धनं कृत्याकृत्यविवर्जितैरनुदिनं दुःखेन सचीयते । दैवं चोरनृपामिभिर्धनवतां तच क्षयं प्रापये- छूतास्पेन तनोति संहरति तत्पुच्छेन शाखामृगः ॥ ४२ ॥ मुग्ध्वं यत्नविवर्जितं हुतवहे हुत्वा च दत्त्वार्थिने माव्यं यद्भवतां तदेव भविता तूष्णी स्थितेऽपि खयम् । संमान्तैरपि सर्वतः क्षितितले नाभावि संलभ्यते क्षिप्तोऽप्यम्बुनिधौ किमाढकजलं प्रस्थः प्रगृह्णाति हि ॥४३॥ भुग्ध्वं च किंचिदिह वित्तमवाप्य विमाः सत्पात्रसाच सकलं विनियुड्ग्ध्वमन्यत् । नो चेत्परत्र भवतां च सुखं कुतः स्या- रिपष्टं हि भक्षितवतां किगपूपमस्ति ॥ ४४ ।। संपत्तयः सततमम्बुतरङ्गलोला यावद्भवन्ति मनुजाः पुरुषार्थमामिः ।

·. लोकोक्तिमुक्तावली। तावत्कुरुध्वमुपकारमुपस्थितानां, नाव्या नदी ननु नखंपचसैकता स्यात् ॥ १५ ॥ आचीर्णमशुभ कर्म द्विजा भोगाय कल्पते । .. आवेष्टितगलो नागः किमदृष्ट्वा हि गच्छति ॥ ४६॥ कुरुध्वं स्वोचितं कर्म नोत्तरोत्तरचोदितम् । उच्चैरुड्डीयमानोऽपि कुलिङ्गः स्यान्न वीश्वरः ॥ १७ ॥ पापानिवृत्तिं सुकृते प्रवृत्तिं कुरुध्वमद्यैव जनाः कृतान्तः । हरेत यवा रुदतोऽपि पापान्मुञ्चेत्किमाखौ रुदिते बिडालः ॥४८॥ वेदोदितानि सकलानि सदैव कुर्व- कर्माणि तत्फलविरक्तमना मुमुक्षुः । मुक्तो भविष्यति शनैर्न तु बध्यते तैः शुल्कं किमस्ति सरतां हि विधूय भारम् ।। १९ ।। ब्रह्माध्येयमवाप्य विप्रतनयाः प्रागेव पूर्वाश्रमं वेदा यत्पुरुषार्थसाधनमतो बाल्यात्प्रभृत्यादरात् । पश्चादर्थविचारयोग्यसमयेऽध्येतुं कथं शक्यते लभ्येतेह फलापचायसमये किं वापचेतुं सुमम् ॥ ५० ॥ बन्धुभिर्वार्यमाणोऽपि कुर्यादध्यात्मचिन्तनम् । प्रवर्ततां घटीयन्त्रं काकोऽपि रटतादृशम् ॥ ५१ ॥ विप्रा मुमुक्षा यदि वो न कार्यस्तर्कादिशास्त्रेषु यथैव यत्नः । वेदान्त एवामृतसिद्धयेऽलमिक्षोरनेकाद्गुडखण्ड एकः ॥ ५२ ॥ उच्चावचानि जननानि भवन्ति याव- कर्माणि तावदखिलानि लयं न यान्ति । २.पायसोऽपि सदा रटेव' इति पाठान्तरम्. . ।

·८६ काव्यमाला। तत्कर्ममूलहननाय यतध्वमार्या यावच्छिरो न विरमेजलवन्धरोगः ॥ ५३॥ न मैतव्यं द्विजैः क्वापि वैदिकैः क्षुद्रदैवतात् । भीताश्चेदभिभूयेरन्भीताजानाति मर्कटः ॥ ५४ ॥ विद्याययःकर्मगुणविशिष्टा व्यावर्तयध्वं कुपथाखभृत्यान् । नो चेचदंहो भवतां भविष्यत्युचर्द्वमे वाति हि गन्धवाहः ॥५५॥ बुधा न शोचन्ति मृतानशेषान्कथावशेषान्प्रति ते द्विजेन्द्राः । शोकैरलं शोषणहेतुभूतैर्गताम्भसः किं करणेन सेतोः ॥ ५६ ॥ दारिद्यरोगविवशा अपि चेन्मनुष्याः संबद्धमेतदखिलं निजकर्मपाशैः । संचिन्त्य माक्षिपत दैवमहोऽतिरुष्टाः किं भिद्यते हि मुकुरो निजवक्रदोषात् ॥ ५७ ।। वर्णाश्रमाचारमकुर्वतो जनानन्यायचेष्टानृपतिस्तु दण्डयेत् । नेमे चरेयुर्हि कुकर्म दण्डिता दग्धो बिडालो न महानसं विशेत् ॥५८॥ यावद्भवति पटुत्वं करणानां मुक्तये द्विजश्रेष्ठाः । तावद्यतध्वमनिशं चायौ सत्येव भवति पवितव्यम् ॥ ५९॥ यूयं चेत्सुरुषार्थिनो द्विजवरा मा मा विलम्बोऽस्तु वो वाल्यादेव यतध्वमक्षपटुता यावत्सदा मुक्तये । पश्चात्प्रत्युत वार्घकाहतषियो मन्दीभवेत धुवं क्षीणः किं महिपो वहेत शकटं शून्यं च भारैरपि ॥१०॥ यूयं चेत्पुरुषार्थसाधनपरा वृद्धा द्विजाः सांप्रतं हन्तैतावदहो वयोऽपि गलितं कालेन कामादिभिः । अक्षाण्यद्य विकुण्ठितान्यथ पुनयुप्मत्पयासो वृथा दहश्चोरगतस सप्तमदिने चन्यः कवाटस्य किम् ।। ६१ ॥

·लोकोक्तिमुक्तावली।
८७
।
आत्मानं परमं प्रमाणनिकरैरप्राप्यमव्याहतं
ज्ञेयं यद्गुरुवीक्षणादपि जना मूढास्तु मुक्त्वैव तत् ।
कोशेषु प्रमितेषु पञ्चसु परिज्ञातुं समुद्युञ्जते
नप्टेभाः कलशान्तरेप्वपि करं कृत्वा विचिन्वन्ति हि ॥१२॥
पइभावैरनुपक्त एवं सततं तापत्रयेणाकुले
कामाद्यैरपि पभिरूमिभिरपि ग्रस्ते शरीरे जनाः ।
बद्धाहंकृतयोऽत्र दुःखमुदितं हाहेति मा क्रुश्यत
बद्धा किं पितृकानने हि भवनं कुर्यापिशाच्या भयम् ॥६३॥
प्रारब्धानुवुभूपया परवशा वश्येन्द्रिया निःस्पृहाः
सन्तः सन्ति सदा निरुद्धमनसो ये यत्र सारग्रहाः ।
तनिष्ठा किमवाप्यते द्विजवरै रागभिभूतैर्नरैः
संराज्ञीक्षणमीक्षितुं न घटते कृत्वा करे मार्जनीम् ॥६॥
मायाकार्य जगदपि तथा तत्त्वदृष्टया विलोक्य
प्राज्ञः कुर्वन्परपुरुषयोरेकतां वेदवाक्यैः ।
आसीतको न्वहमिति न चेन्मायया मोहितः स्या-
दाहातव्यस्तिमिरनिकरः किं प्रदीपे प्रशान्ते ॥ ६५॥
आयुस्तडिच्चलमपायि शरीरमेत-
न्मृत्युर्घसिष्यति कदेति न कोऽपि वेद ।
अद्यैव तद्भजत मुक्तिपथं द्विजेन्द्रा
ज्येष्ठागमावधि हि तिष्ठति किं नु दर्शः ॥ ६६ ।।
आत्मास्ति सर्वजगतामाधारः पूर्वमिति विचिन्त्यैव ।
पश्चातत्त्वविचारः कुड्ये सत्येव चित्रकर्म स्यात् ।। ६७ ॥
मन्दोऽपि कार्यान्तरनिर्व्यपेक्षः सदाभ्यसेदात्मपरां च विद्याम् ।
क्रमात्परं ब्रह्म भवेत्स्वयं च यान्त्यां पिपील्यां हि शिला नता स्यात् ॥१८॥

·काव्यमाला। विमा विहायात्महितं पुमर्थ किमर्थमन्यार्थमियान्प्रयासः । पुत्रादिदुःखैरपि तापिताःस्थ के वा पिवन्त्यन्यरूजः कपायम् ।। ६९॥ इति शिक्षापद्धति । मायान्धकार तरितुं प्रदीपं वेदान्तविज्ञानमपि प्रपन्नाः । कुर्वन्त्यहो कर्म जुगुप्सितं च दीपं गृहीत्वा हि पतन्ति कूपे ।।७०॥ लब्ध्वापि दुर्लभमिहामृतदं द्विजत्वं तस्मिन्प्रयान्ति विलयं विभियो मनुप्याः । जायासुतार्थमतिमूढधियो यतन्ते गच्छत्यहो शिरसि किं नु शिरस्त्रयाज्ञा ।। ७१ ।। जायेयमेप तनयः पशवो ममैते मायेति सभ्यगविचार्य विमूढलोकः । आर्येषु सत्खपि ददाति न चैव भुते तोये महत्यपि हि नास्ति जल पिशाच्याः ॥ ७२॥ कामेपुणा कामरिपोर्मनोऽपि कल्लोलितं का मनुजेषु वार्ता । आषाढवाते चलति द्विपेन्द्रे चूलीवतो वारिधिरेव काष्ठा ।। ७३ ।। अध्यात्मादिकलापैराकान्ते सततदुःखसंसारे दुःखमिदानीमिति या चिन्ता सिकतोदनोपलान्वेपी ॥ ७ ॥ तापत्रयेण परितापवतां जनानां काशी रुजापनयनाय शिवाश्रितालम् । किं त्वत सन्ति यवना निवसन्ति घोरा- 3 श्छायोत्तमा न सहते तनु वे"ताहि ॥ ७५ ॥ विद्योपदिश्येत विरक्तिशून्ये विप्रेऽविवेके द्विजराजकेन । "या वेदविज्ञानरता द्विजाग्र्याः सारण्यविस्तारितचन्द्रिका स्यात् ।।७।।

·८९ लोकोक्तिमुक्तावली। विपोपमे वीतरसे विपक्तो जनोऽयमज्ञो विपये सदैव । न तंत्र चिन्तांसु तथा हि भक्ष्यो धुणस्य निम्बाद इवैव निम्बः ॥७७|| दरिद्रभावं निजकर्मवश्ये जने प्रयातेऽपि महारुजापि । भवेदमुप्मिन्मवकप्टभावे शिलाहताले हि पतेद्गदापि ॥ ७८ ॥ प्रारब्धमोगवशतः खयमागतानां दौर्गत्यदुःखवियदां वरकल्प्य हेतुम् । दुःखायतेऽन्य""मूढमना जनोऽयं को वा विपीदति हि वेद्धरि तिष्ठतिष्ठम् ॥ ७९ ॥ इति विषादपद्धतिः। सन्तः खान्ते सततममलं संविचिन्वन्ति योगा- दन्तः सन्तं निगमवचसा प्रत्यगात्मीमवन्तम् । मूढो लोको पहिरिव परात्मानमाशकतेऽसा- वके कृत्वा तनयममलं ग्राममन्वेपते हि ॥ ८० ॥ काम्यानां कतिचित्समापरिमितवर्गकसंदायिनां सद्यःसान्तनितान्तमोहनकृतां कर्ता जनः कर्मणाम् । आत्मानन्दमनन्यवेद्यमपरिच्छिन्नं न जानाति तं विक्रेता लवणस्य वेति किमु तत्कर्पूरमूल्यं परम् ।। ८१ ॥ आत्माभिधं सुखमनन्तमसष्टमेकं यज्ञादिकमजनितेन मुसेन तुल्यम् । मा यूहि फर्म सुखदं तदपीति बुद्ध्या रसाकरस्य सदृशं नु कुटालकुण्डम् ॥ ८२ ॥ वर्णवमानसमतामपि यद्युपेताः क्षत्रादयोऽप्रजनिता किम यान्त्यतते ।

·काव्यमाला। मन्दा वदन्ति सममात्मसुखेन चान्य द्रोणं पयः पिचत किं मथितं च तावत् ॥ ८३ ।। किं नो दुःखहरं सुखं च तनुते किं वेति चिन्ताकुला मा भूताय जना यतध्वमनिशं सर्वात्मना मुक्तये । सायुज्यं यदि सा भवेद्धि भवतां किं वा विचार्य सुख हैमं भोजनभाजनं भवति चेत्पृच्छयेत किं व्यञ्जनम् ॥८॥ । सत्यं वस्तु सदात्मरूपममलं सचित्सुखं भूसुरा मायास्मिन्परिकल्पितैव न पुनस्तस्याः स्थितिः सात्विकी । तत्कार्यस्य चराचरस्य जगतः सत्त्वे कथा का भवे- द्रामोऽस्त्येव हि चेस्क्रियेत परतः सीमाविवादःपुनः॥८५॥ कर्माणि जन्मान्तरसंचितानि महान्ति विज्ञानमहाहुताशे । सर्वाणि दग्धानि भवन्ति सद्यो महानलस्यास्ति किमाभावः ॥८६॥ लोकेषु सर्वदापि प्राप्तो जीवित्वमा श्वचण्डालात् । आत्मा भवति विशुद्धो मान्यो मणिरेव संकरस्थोऽपि ॥ ८७ ।। कर्माणि वध्नन्ति शुभाशुभानि कर्तारमौपाधिकमेव जीवम् । परं न तत्साक्षिणमखदोपमाभीरमद्याकिमजे शयाने ॥ ८८॥ विप्रा विरक्तमनसो गुरुणाप्तवाक्यै- रात्मखरूपमुपदिष्टमखण्डमेकम् । एकाकिनो भवत लोकितुमप्रमचाः संमत किमवलोकितुमन्तरिक्षम् ॥ ८९ ॥ तत्त्वज्ञानान्मायाकर्मविनाशेऽपि न हि भवेद्यस्तम् । पारव्यमाशरीराद्वर्षे विरतेऽपि न विरमेकणिका ।। ९० ॥ मुक्केन कर्मजालेलोकहितायेव भवति करणीयम् । न हि तत्फलोपमुक्ये पश्चात्सयसो नु सस्पानि ।। ९१ ॥

·आनन्दसागरस्तवः। ९१ यूनामकिंचनानां का वाञ्छा वारसुन्दरीवीय्याम् । कार्पासपण्यवीथ्याः कौलेयस्यापि कोऽपि संबन्धः ॥ ९२ ॥ सद्गुणां विगतत्रासां परमार्थप्रदायिनीम् । लोकोक्तिमौक्तिकीमालां कण्ठे घद्धमकिंचनाः ।। ९३ ॥ संमतेन सतां लोके दक्षिणामूर्तिसूरिणा । लोकोक्तिमुक्कामालेयं रचितात्मप्रसिद्धये ॥ ९ ॥ इति ज्ञानप्रशंसापद्धतिः । समाप्तेयं लोकोक्तिमुक्तावली। श्रीनीलकण्ठदीक्षितप्रणीत आनन्दसागरस्तवः। विज्ञापनाहविरलावसरानवाप्त्या मन्दोद्यमे मयि दवीयसि विश्वमातुः । अव्याजमूतकरुणापवनापविद्धा. न्यन्तः स्मराम्यहमपातरनितानि ॥ १ ॥ 'मुनिरस्ति मरवाजः स्यातत्रिभुवनेश्वरि । अयंस बही रामोऽप्यरण्यभ्रमणधमम् ॥१॥ तस्यान्वये महत्यासीरक्षीरोदस बन्दमाः। श्रीकण्ठचरणासचः श्रीमानपपदीक्षितः ॥२॥ विपित्री पाठिा नान्पर एमो गतिम् । चपन्त र दुरान्दो जानकीपराशिः ॥ ३॥ भागभैरप्पसंदेपमा दासनवरन् । माकुमार परमाई दवातीपारिमिः ॥४n औरष्ठशिरमयतिसमन्दिया मीमती मिति येन हिवाम्मचिदौनिन॥५ ·९२ काव्यमाला। X x x x x आवेद्यतामविदितं किमथाप्यनुक्तं वक्तव्यमान्तररुजोपशमाय नालम् । इत्युच्यते किमपि तच्छ्रवणे निधातुं मातः प्रसीद मलयध्वजपाण्ड्यकन्ये ॥२॥ आकन्दितं रुदितमाहतमानने वा कस्यामस्तु हृदयं किमतः फलं वा। 'यस्या मनो द्रवति या जगतां स्वतन्त्रा तस्यास्तवाम्ब पुरतः कथयामि खेदम् ।। ३ ॥ x x x य विद्म इति यद्न्यानभ्यस्यामोऽखिलानिति । यस्य शिष्याः स इति च श्लाघन्ते व विपश्चितः ॥८॥ नाकेऽपि सति देवानां माहात्म्यकलहे मिथः । वादःशाम्यति यदाचि विन्यस्य निखिल मरम् ॥९॥ मामोदिमिर्वचःपुष्परचितो येनः शंकरः । तत्याज काशधुत्तूरधारणोपहिता रुजम् ॥१०॥ तत्समानप्रभावस्य तदनन्तरजन्मनः। मासीदाच्चादीक्षितस्य पुत्री नारायणाध्वरी ॥ ११॥ जयन्ति सनयास्तस्य पत्र सौभ्रायशालिनः । गर्मदासा महेशस कवयश्च विपश्चितः ॥ १२॥ तेषामह दितीयोऽसि भूमिदेवीतनूभुवाम् । नीलकण्ठ इति ख्याति नीतः शभोः प्रसादतः ॥ १३ ॥ बार्तिकामरणग्रन्थनिर्माणयकनैपुणः । थीवेट्टेचरमसी शिप्ये मम्पनुकम्पते ॥ १४॥' थीनीलकण्ठदीक्षितस्य कृतिषु (१) कलिविडमनम् , (२) सभारजनन, (३) शान्ति- विष्टासः, (४) वैराग्यशतकम्, (५) अन्यापदेशशतकम् , (६) आनन्दसागरस्तषः, इति पण्णां प्रन्याना नीलकण्ठदीक्षितस्य परमन्यीति प्रसिदिः, तत्र प्रत्येषयमानन्दसागर. स्वयः फेवलं काव्यमालायां न प्रल्यामितः इति सोऽपि मुदियो पालाभिः, मयं न पदापि कसामपि लिप्या मदायिस्ता प्राचुर्य नीतः. १. 'रत्यर्प भिमपि सपणे निपातुम्' क. .

·आनन्दसागरस्तवः। पर्याकुले मनसि वाचि परिस्खलन्त्या- मावर्तगर्त इव चक्षुपि घूर्णमाने । कस्तेऽभिधास्यति शिवे मम तामवस्था काले दयस्व कथयामि तवाधुनैव ॥ ४ ॥ भाक्तं करोतु नितरां सुरजातिमात्रे ग्रामीणजन्तुरिव पौरजनेषु लोकः । अन्यत्र देवि भवदीयपदारविन्दा- दाकृप्यमाणमपि मे हृदयं न याति ॥ ५ ॥ अङ्गीकुरु त्वमवधीरय वा वयं तु दासास्तवेति वचसेव जयेम लोकान् । एतावतैव सुकरो ननु विश्वमात- रुद्दण्डदण्डधरकिंकरमौलिमङ्गः ॥ ६ ॥ वेदान्तवाक्यजनितं विमलं विचार- रासाद्य बोधमनुचिन्तनतोऽपरोक्षम् । मात प्रजन्ति मनुजा इति सूक्तिमाद्या. मालम्व्य कखरितुमर्हति शैलकन्ये ॥ ७ ॥ एकैकवेदविषयाः कति नाम शाखा- स्तासां शिरांसि कति नाम पृथग्विधानि । अर्थावबोधविधुरोऽक्षरलाम एव केषां नृणां कतिमिरस्तु शरीरपन्धैः ॥ ८॥ न्यायाः परस्परविभिन्नदिशः सहस्र- मुच्चावचानि च भवन्त्युपबृंहणानि । १.सर्थरयोपविधुराशरलाम एव देपा सिने कतिभिरत शरीरसः स., ·९४ काव्यमाला। एवं स्थिते गिरिसुते निगमोपलानां तात्पर्यसारभवधारयितुं क्षमः कः ॥९॥ अस्त्वक्षरग्रहविधिर्जनुषां सहस्र- रापाततो भवतु वापि ततोऽर्थबोधः । दुर्वादिकल्पितविकल्पतरशसान्द्रा- न्दुप्पूर्वपक्षजलधीन्कथमुत्तरेयुः ॥ १० ॥ ब्रह्मेति शक्तिरिति बन्धविमोचनीति मायामयीति मदनान्तकवल्लभेति । सप्ताष्टशब्दपरिवर्तनमात्र एव सामर्थ्यमावहति शास्त्रपरिश्रमोऽयम् ॥ ११ ॥ तस्मै प्रसीदसि गिरीन्द्रसुते य इत्थं संपादयेत शनकैरपरोक्षबोधम् । यस्मै प्रसीदसि स च क्षमतेऽवबोद्ध- मित्थं परस्परसमाश्रयमेतदास्ते ।। १२ ।। आकर्णय त्वमिममभ्युपगम्य वादं जानातु कोऽपि यदि वा हृदयं श्रुतीनाम् । तस्याप्यसंख्यभवबन्धशतार्जितोऽयं द्वैतम्रमो गलतु जन्मशतैः कियद्भिः ॥ १३ ॥ काले महत्यनवधावपतन्कदापि काप्यन्तिमे जनुपि कोऽपि गतिं लभेत । इत्थं समर्थनविधिः परमागमानां पर्यायसूक्तिविघया नयनं नडथें ॥ १४ ॥ १. विश्वविमोचनी' क.

·आनन्दसागरस्तव । एकापवर्गसमये जगतोऽपवर्ग सर्वापवर्गसमये पुनरस्तशङ्क । ईदृग्विध कमपि पक्षमिहावलम्व्य स्थातु सुख क्षममनेन पथा प्रवृत्तै ॥ १५ ॥ अभ्यस्य वेदमवधाय च पूर्वतन्त्र- माल्क्ष्य शिष्टचरितानि पृथग्विधानि । अध्यापनादिमिरवाप्य धन च भूरि कर्माणि मातरल्सा क्थमाचरेयु ॥ १६ ॥ आयस्य तावदपि कर्म करोतु कश्चि- तेनापि मातरधिक किमिहानुभाव्यम् । आस्ते सुख य इह भारतवर्षसीम- न्यास्ते स किचिदित उत्तरतोऽपसृत्य ॥ १७ ॥ कर्म त्यनेम यदि नूनमध पतेम यद्याचरेम न कदापि भव तरेम। कर्म त्यनेदिति चरेदिति च प्रवृत्ता भावेन केन निगमा इति न प्रतीम ॥ १८ ॥ कर्मण्यकर्मविधिरेप यदाचरन्ति कर्माणि तचदनुव धजिहासयेति । सत्य तथाप्यमिनको भविता न बन्ध प्राचीनगन्धहरणे क इवान्युपाय ॥ १९॥ प्रारब्यम कियदारमते दियद्वा मारप्स्यते क्यिदिद क इवावपनाम् । ...निशानुभाम्पम्'रा *s ·काव्यमाला। कालः कियानिव मया प्रतिपालनीयो यस्य क्षणार्धमपि कल्पशतत्वमेति ॥ २०॥ पुंसः क्षणार्धमपि संसरणाक्षमस्य सांख्यादयः सरणयो न विशन्ति कर्णम् । सख्याय गाहसिकताः सकलाश्च सूक्ष्मा मुक्ष्वेति वागिव महाक्षुघयादितस्य ।। २१ ।। भक्तिस्तु का यदि भवेद्रतिभावभेद- स्तत्केवलाम्वयितया विफलैच भक्तिः । प्रीतिस्त्वयि त्रिजगदात्मनि कस्य नास्ति खात्मद्रुहो न खलु सन्ति जनास्त्रिलोक्याम् ॥ २२ ॥ आत्मा समस्तजगतां भवतीति सम्य- विज्ञाय यद्वितनुते त्वयि मावबन्धम् । सा भक्तिरित्यभिमतं यदि सिद्धमिष्टं व्यर्थ विशेष्यमलमस्तु विशेषणं नः ॥ २३ ॥ स्वात्मतरत्वमवधार्य परत्वबुद्ध्या यत्रीतये गुरुजनेप्विव सैव भक्तिः । स्यादेतदेवमियमेव तु मे जिहास्या द्वैतप्रमाकिमधिकं भवबन्धमूलम् ॥ २४ ॥ सैवैव भक्तिरिति कर्मपथप्रवेशः सेव्यपसादफलका किल कर्मसेवा । ध्यानप्रवाह इति चेच्छ्रवणात्तृतीयः प्रागेव मातरयमांकलितोऽभ्युपायः ॥ २५ ॥ १. 'सा मक्तिरित्यभिमत यदि भत्तिरिष्टम्' क. २. 'सेन्यप्रसादफलकम्' क. ३. आकुहितोऽभ्युपाय:' क.

·आनन्दसागरस्तवः। १७ . . अत्रैव दास्यसि विमुक्तिमथापि याचे मातः शरीरपतनं मणिकर्णिकायाम् । अस्तु वकृत्यमनुकम्पनमीश्वराणां दासस्य कर्मकरतैव तथा स्वकृत्यम् ॥ २६ ॥ सद्यो भवेत्सुकृतिनामुपदेशलाभः पापात्मना बहुतिथे समये व्यतीते । इत्यादिमिः किल पुराणवचोभिरम्ब वाराणसीमपि न याचितुमुत्सुकोऽसि ॥ २७ ॥ आक्रान्तमन्तररिभिर्मदमत्सराद्यै- र्गात्रं वलीपलितरोगशतानुविद्धम् । दारैः सुतैश्च गृहमावृतमुचमण- तिः कथं भवतु मे मनसः प्रसादः ।। २८॥ पन्याः कति त्रिभुवने परमोपमोग्यं संसारमेव परमेश्वरि भावयन्तः ! आभासरूपमवबोधमिमं समेत्य क्लिश्ये कियत्कियदहं त्वमुना भवेन ॥ २९ ॥ का संसति. किमपचारनिवन्धनेयं कोडग्रिएस्स तव किं क्षतमेतयेति। प्रेमे तु नासि कुशल प्रतिवमेव खेदस्तु मे जननि कोऽप्ययमेवमास्ते ॥ ३०॥ एवं गतस्य मम सांप्रतमेतदई. मत्रेदमौपयिकमित्यमिदं च साध्यम् । १.भीररिस र धमते मति' स. २. 'प्रभात' 5. ७ एच.

·૬૮ : काव्यमाला। . अस्मिन्प्रमाणमिदमित्यपि बौद्धमय शक्तिर्न मे भुवनसाक्षिणि किं करोमि ।। ३१ ।। न ज्ञायते मम हितं नितरामुपायो दीनोऽमि देवि समयाकरणाक्षमोऽसि । तत्त्वामनन्यशरणः शरणं प्रपद्ये मीनाक्षि विश्वजननी जननी ममैव ।। ३२ ।। किंचिन्मया श्रुतिषु किंचिदिवागमेषु शास्त्रेषु किंचिदुपदेशपथेषु किंचित् । आपातमस्ति यदतो भवतीं चरीतुं गोत्रीति काचिदुदपद्यत बुद्धिरेपा ॥ ३३ ॥ अझैवमेवमहमेष तदाप्त्युपाय इत्यागमार्थविधुराः प्रथमे दयाह्नः । त्वद्रक्षकत्वगुणमात्रविदो द्वितीया इत्यर्थये सदधिकारनिरुपणाय ।। ३४ ॥ मातः करोपि ममतां मयि यावदीप- चावद्यते मम ततः किमिवास्ति साध्यम् । मामित्यमित्थमुपयुक्ष्य न विसरेति किं सामिनं त्वरयते कचन समृत्यः ॥ ३५ ॥ त्याज्यं त्यजानि विहितं च समाचराणि नित्येषु शक्तिमनुरुध्य हि वर्तितव्यम् । तदुद्धिशफिमनुरुध्य न कार्यशक्ति- मित्येतदेव तु शिवे विनिवेदयामि ।। ३६ ।। १. 'काचिरायत' काचिदुपपचा' स... सध्यसे' क. समारागि A ·आनन्दसागरस्तवः। -- आत्मैव भार इति तं त्वयि यो निघत्ते सोऽङ्गानि कानि कलयत्वलसः प्रपत्तेः । विश्वत्र सात्र सविलक्षणलक्षणाया विसम्भसंपदियमेव समस्तमणि ।। ३७ ॥ त्वत्प्रेरणेन मिषतः श्वसतोऽपि मातः प्रामादिकेऽपि सति कर्मणि मे न दोषः । मात्रैव दत्तमशनं असतः सुतस्य को नाम वक्ष्यति शिशोरतिमुक्तिदोषम् ॥ ३८ ॥ मुक्तिं सिसाधयिषतां निजयैव बुद्ध्या प्रारब्धकर्म भवतु प्रतिवन्धहेतुः । त्वामेव साधनतयापि समाश्रितानां तुल्यं तदम्ब यदि कस्तव वीरवादः ।। ३९॥ प्रारब्धकर्म गिरिजे भवदाश्रिताना- मन्यत्र संक्रमय नाशय वा समूलम् । मांश्च खल्वपि विपं वपुपि प्रसक्तं संक्रामयन्ति परतोऽपि च नाशयन्ति ॥ ४०॥ खदर्शनश्रयणवन्दनचिन्तनादि- ष्वक्षाणि देवि विनियुज्य यथाधिकारम् । रक्षेत्यसंख्यभवसंभृतयैव मैत्र्या रुन्ध्यां यदि स्थिरममून्यधुनैव न स्युः ॥ ११ ॥ वातव्य एष इति चेत्करुणा मयि स्या- प्रायख किं सुकृतदुष्कृतचिन्तया मे। १. 'साहानि कानि कलयत्वलस. प्रपत्तेः । विश्वत्र साध्वसविलक्षणलक्षणाया...... ..."समस्वमङ्गम्' स. २. क-पुस्तकेऽयं को न विषवे.

·काव्यमाला। कर्तुं जगत्तिरयितु च विशृङ्खलायाः कर्मानुरोध इति के प्रति वश्चनेयम् ॥ १२ ॥ त्वय्यर्पितं प्रथममप्पययज्वनैव खात्मार्पण विदधता खकुलं समस्तम् । का स्वं महेशि कुलदासमुपेक्षितुं मां को वानुपासितुहं कुलदेवतां त्वाम् ॥ १३ ॥ मोढ्यादहं शरणयामि सुरान्तरं चे- किं तावता स्वमपि तस्य भवामि मातः। अज्ञानतः परगृह प्रविशन्परस्य खत्वं प्रयास्यति पशु. किमु राजकीयः ।। १४ ।। आपाय मूर्धनि वृथैव भरं महान्तं मूर्खा निमज्जथ कथ भवसागरेऽसिन् । विन्यस्य भारमखिलं पदयोर्जनन्या विसव्यमुतरत पल्वलतुल्यमेनम् ।। ४५॥ धेदं पतिष्यति वपु. क ततो नु गम्यं को दण्डयिप्यति कियन्तमनेहर्स वा । कि तस्य सतरणसाधनमित्यनन्ता चिन्ता स्थिता त्वयि शनैरवतारिता सा ॥१६॥ ज्ञानं दिशेयमुत तेन विनोद्धरेयं प्रारम्भमप्यपरपेयमुतानुरूभ्याम् । इत्यं सहमपदनेकवशंवदाया मावर्मयि प्रवते महतीह चिन्ता ॥४७॥ १. अप्पपीडिशे नील्यण्ठदाशिवम महस्य भाषादीशिवसामो प्रा. . पपदीक्षित एप मापदीपिसयभपथदीक्षित प्रसिद्ध ·. आनन्दसागरस्तवः। 7639 एतज्जडाजडविवेचनमेतदेव क्षित्यादितत्त्वपरिशोधनकौशलं च । ज्ञानं च शैवमिदमागमकोटिलभ्यं '.. मातुर्यदवियुगले निहितो मयात्मा ॥१८॥ पत्रिंशदावरणमध्यजुपि त्वदनी होलास्यनाथदयिते निहितो मयात्मा। भूमूतलत्रिदशवर्तिपु कः क्षमेत तच्चक्षुपापि निभृतेन निरीक्षितुं माम् ॥ १९ ॥ बन्धं हरिष्यसि सुखं वितरिष्यसीति निश्चप्रचं निखिलमम्ब तदास्त एव । संप्रत्यहं त्वयि निधाय भरं समस्तं यनिर्वृणोमि किमितोऽपि ममापवर्गे ॥ ५० ॥ काश्यां निपातय वपुः श्वपचालये वा स्वर्ग नय त्वमपवर्गमघोगति वा । अद्येव वा कुरु दयां पुनरायतो वा कः संप्रमो मम धने धैनिनः प्रमाणम् ॥ ५१ ॥ नाहं सहे तव कथाश्रवणान्तरायं नाहं सहे तव पदार्चनविच्युतिं वा । मोक्षं दिशैतदेविरुद्धमिदं न चेत्स्या- वास्तु मातरपवर्गमहोपसर्गः ॥ ५२ ॥ १. हालास्यनगरीति दक्षिणमधुराया नाम. २. 'बन्ध हरिष्यति सुखं वितरिष्यतीति ........"किमतोऽपि ममापवर्गे' स्व. ३. 'धनदः प्रमाणम्' क. ४. 'अविरुद्धमयं न चेत्स्यान क. 7634 ·१०२ काव्यमालय। । आचूडमाचरणमम्ब तवानुवार- मन्तःस्मरन्भुवनमङ्गलमङ्गमङ्गम् । आनन्दसागरतरङ्गपरम्पराभि- : रान्दोलितो न गणयामि गतान्यहानि ।। ५३ ।। पापाणतोऽपि कठिने शिरसि श्रुतीनां प्रायः परिश्रमवशादिव पाटलाभम् । अम्ब सरेयममृतार्णवमान्थलब्ध- हैयंगवीनसुकुमारमिदं पदं ते ॥ ५ ॥ ये नाम सन्ति कतिचिद्गुरवखिलोक्यां तेपामपि खयमुपेतवता गुरुत्वम् । पादेन मूर्ध्नि विधृतेन वयं तवाम्ब संसारसागरमिमं सुखमुचरामः ॥ ५५ ॥ साधारणे स्मरजये निटिलाक्षिसाध्ये मागी शिवो गजतु नाम यशः समग्रम् । वामाशिमात्रकलिते जननि त्वदीये का वा प्रसक्तिरिद कालजये पुरारेः॥५६॥ स्यात्कोमलं यदि मनो मम विश्वमात. तत्पादयोद्लयोस्तव पादुकास्तु । साकक यदि करग्रहणे पुरारे- रश्माधिरोहणविधौ भवतूपयोगः ॥ ५७ ।। मनिग्धमुग्धरुचिपादतले भवत्या संदं यदिह मे हृदयारविन्दम् । एपेय सामभुवनद्विशतीपतित. साम्राज्यसूचनकरी तव पारेसा ।। ५८॥

·आनन्दसागरस्तवः। अप्राकृती मृदुलतामविचिन्त्य किंचि- दालम्बितासि पदयोः सुहृढं मया यत् । तन्मे भवार्णवनिमज्जनकातरस्य मातः क्षमख मधुरेश्वरि बालकृत्यम् ॥ ५९॥ यत्रानमन्पशुपतिः प्रणयापराधे मन्दं किल स्पृशति चन्द्रकलाश्चलेन । पुष्पार्चनेऽपि मृदितं पदयोर्युगं त. मातस्तुदन्ति न कथं परुपा गिरो मे ॥ ६० ॥ अव्याजसुन्दरमनुचरमप्रमेय मप्राकृतं परममलमभिपद्मम् । संदर्शयेदपि सकृद्भवती दयार्दा द्रष्टासि केन तदहं तु विलोचनेन ॥ ६१ ॥ दिव्या दृशोऽपि दिविषद्हणोचितानि चस्तूनि काममवधारयितुं क्षमन्ते । त्वन्मात्रवेद्यविभवे तव रूपधेये त्वद्भाव एष शरणं परिशेपितो नः ॥ १२ ॥ अस्सिन्महत्यनवधौ किल कालचक्रे धन्यास्तु ये कतिपये शुकयोगिमुख्याः । लीनास्त्वदनियुगले परिशुद्धसत्त्वा- स्तानात्मनस्तव नखानवधारयामः ॥ ६३ ॥ आ शैशवान्ममतया कलितस्त्वयासा- वानुण्यमम्ब तव लब्धुमना मृगाः। १. मधुरेश्वरि मधुरानगर्या रालासनगर्या ईश्वरि. २. 'कलिनस्त्वसौ क.

·१०३ | "काव्यमाला। खात्मानमेव नियतं बहुधा विमज्य . त्वत्पादयोर्विनिदधे नखरापदेशात् ॥ ६॥ नान्तः प्रवेशमयते किमपि श्रुतं में नास्तिक्यवादशिलया प्रतिरुध्यमानम् । तत्पातयाम्यहमिमा महतीमधस्ता- सादोदकेन कियता परदेवतायाः ॥ ६५ ।। सन्नाहिभिर्यमभटैः परिवार्यमाणे मय्यर्भके करुणया खयमापतन्त्याः । आकर्णयेयमपि नाम विरामकाले मातस्तवाङ्गिमणिनूपुरशिन्जितानि ॥ ६६ ॥ ब्रह्मेशकेशवमुखैबहुभिः कुमारैः पर्यायतः परिगृहीतविमुक्तदेशम् । उत्सङ्गमम्ब तव दास्यसि मे कदा त्वं मातृप्रियं किल जडं सुतमामनन्ति ।। ६७॥ रौ शिरस्तव निवेश्य दयावितीर्ण- संयानपल्लवसमीरविनीतखेदम् । अत्रैव जन्मनि विभोः परमोपदेश- माकर्णयेयमपि किं मणिकर्णिकायाम् ॥ ६८॥ काञ्चीगुणग्रथितकाञ्चनचेलदृश्य- चण्डातपांशुकविभापरमागशोभि । पर्यकमण्डलपरिप्फरणं पुरारे- ायामि ते निखिलमत्र नितम्यबिम्बम् ॥ ६९ ॥ १. 'उरसङ्गमेव' क.

·. आनन्दसागरस्तवः। १०५ गर्ने निवेश्य भुवनानि चतुर्दशापि संरक्षितुं कैलितनिश्चितया भवत्या । - प्राकारमेव रचितं परितोऽपि नून- मूहे सुवर्णमयमेदुरपट्टबन्धम् ॥ ७० ॥ मुक्ताश्च खल्वपि यदि त्रिदिवे भवत्याः स्तन्याशया स्तनतटं न परित्यजन्ति । अस्माकमुद्भटमवज्वरतापिताना- मार्दीभवन्तु वदनानि कुतो न हेतोः ॥ ७१ ॥ नष्टोपलब्धमधिगत्य शिशु चिरान्मां वात्सल्यविद्रुतहृदः परदेवतायाः । क्लिद्यत्पयोधरविनिःमृतदुग्धविन्दु- निप्यन्दपतिरिव दीव्यति हारयष्टिः ॥ ७२ ।। यतद्धनुर्जनमनोमयमैक्षवं ते तस्यास्तु देवि हृदयं मम मूलदेशः । चापाघिरोपणविधौ चरणाञ्चलेन संभाव्यते किल समाक्रमणं कदाचित् ॥ ७३ ।। आस्थाय दारुणतरं कमपि स्वभाव- मत्यन्तदुप्कृतकृतामपि शिक्षणाय । गृह्णासि सायकपदे कुसुमान्यमूनि मातः सुतेपु महती किल रूक्षतेयम् ॥ ७४ ।। पाशं सूणिं च करयोस्तव भावयन्तः संस्तम्भयन्ति वशयन्ति च सर्वलोकान् । १. 'कलितनिश्चल्या' ख. २. 'इरितोऽपि नून' क.

·१०६ काव्यमाला। , चापं शरं च सकृदम्ब तव सरन्तो भूपालतां दधति भोगपथावतीर्णाः ।। ७५ ।। पाशाङ्कुशौ तव करे परिचिन्त्य राग- द्वेषौ जयन्ति पैरमार्थविदस्तु धन्याः । एकत्र चापमितरन शरं च मत्त्वा व्यावर्तयन्ति हृदयं विषयान्धकूपात् ।। ७६ ॥ उत्क्रान्तमान्तरमिदं करणं जनाना- मप्येति चन्द्रमिति हि श्रुतयो वदन्ति । आस्तामिदं मम तु देवि मनोऽधुनैव लीनं दृढं वदनचन्द्रमसि त्वदीये ॥ ७७ ।। विद्यात्मनो जननि तावकदन्तपढ़ें- भ्रमल्यमीगिति वर्णयितुं क्षमः कः । तत्संभवा यदमला वचसां सवित्री तन्मूलकं कवियशोऽपि ततस्तरां यत् ।। ७८ ।। खच्छापि ते वहति यत्किल दन्तपतिः खच्छन्दनिर्दलितदाडिमबीजशोमाम् । तन्मे रजोव्यतिकराधिकपाटलिप्ति चित्ते परं परिचयादिति चिन्तयामि ॥ ७९ ॥ अर्ध जितं त्रिपुरमम्ब तव स्मितं चे- दर्घान्तरेण च तथा भवितव्यमेव । तचिन्तये जननि कारणसूक्ष्मरूप- स्थूलात्मकत्रिपुरशान्तिकृते सितं ते ४ ८० ।। १. 'भूपालता धपति' स. २. 'परमार्थविद सुबन्सा.' रा. ३. भयं सः स पु. स्वफे नास्ति.

·-- आनन्दसागरस्तवः। १०७ मक्लेशदर्शनपरिद्रवदन्तरङ्ग ". -हैयानवीनपरिवाह्निमें जनन्याः । अन्तस्तमोपहमनुस्मरतां जनानां मन्दसितं तव तु मङ्गलमस्तु भूत्यै ॥ ८१ ॥ सांसिद्धिकाननसरोरुहदिव्यगन्ध- सान्द्रीकृतेन्दुशकलाकलिताधिवासम् । ताम्बूलसारमखिलागमबोधसारं मातर्विधेहि मम वककलाचिकायाम् ॥ ८२ ॥ नासामणिस्तव शिवे चिरसंस्तवेन । . भत्याहृते मनसि भाति तपोधनानाम् । अज्ञानसंततिनिशात्ययसूचनार्थ- माविर्भवन्त्यसुरदेशिकतारकेव ।। ८३ ।। ताम्बूललक्ष्यपरिफुल्लकपोललक्ष्य- ताटकमौक्तिकमणिप्रतिबिम्बदम्भात् । हस्तद्वयव्यतिकरामलसत्त्वमायं वर्ण बिभर्ति जठरे तव वक्त्रबिम्बम् ॥ ८ ॥ दत्ते श्रियं बहुविधां कुशलानि दत्ते • दत्ते पदं सुरपतेरपि लीलयैव । ईदृग्विधाम्ब तव दृष्टिरितोऽधिका वा नाद्यापि कर्णमतिवर्तितुमीश्वरेयम् ।। ८५ ॥ पापाणकूटकठिने जनदुर्विगाहे । 'व्यर्थ महत्युपनिषद्विपिने प्रवृत्ता । १. 'ताम्बूलगर्मपरिपुलकपोललम्यां ताटइ० । हस्तस्यव्यतिकरामलसर्प ख. २. शेयोऽयं क-पुस्तके नास्ति.

·. काव्यमाला। सेव्येत केन तव लोचनचन्द्रिकेये. मेनां निपातय सकृन्मयि तप्यमाने ।। ८६॥ काम शिवेन शमितं पुनरुज्जगार दृष्टिस्तवेति किमियं जननि स्तुतिस्ते । लीलाप्रसूतपुरुषार्थचतुष्टयाया- स्तस्याः परं तु स भवत्यवयुक्त्यवादः ॥ ८७ ।। सोमो जगज्जनयितेति यदाह वेदो नेदं लतापरमिति अमितव्यमायः यः शैवसामतनुवर्तिभवट्टगात्मा चन्द्रो जगत्सृजति तत्पर एष वादः॥ ८८।। सूच्यमवद्वसुमतीमणुवञ्च मेरु दृष्टिर्यदम्ब तव पश्यति दानशौण्डा । दृष्टास्त्वया वयमपीह तेतः स्मरामो वेशन्तमेव भवसागरमुत्तरङ्गम् ।। ८९ ।। वाणीनिकेतनतया धनसारगौराः कहारकेसररुचः कमलानुपात् । मातर्जयन्ति शरणागतलोकचेतो- मालिन्यमार्जनवशादसिताः कटाक्षाः ॥ ९० ।। आकर्णमुल्लसति मातरपाङ्गदेशे कालाञ्जनेन घटिता तव भाति रेखा। शैवालपतिरिव संततनिर्जिहान- कारुण्यपूरपदवी कलितानुबन्धा ॥ ९१ ॥ २. 'भवत्पवयुक्तयवादः' एवमेव पुस्तकदयेऽपि वर्तते. २. 'तव सरामो' क. ३. 'भ- यसागरमुचरामः' ख. ४. 'कारुण्यपूर्णपदवी' क. P .

·1 आनन्दसागरस्तवः। १०९ विश्वं सृजत्यवति हन्ति च यत्कटयक्षो विश्वस्यतां कथमसौ चपलस्वभावः । एषोऽपि यामनुसरंल्लमते यशांसि तामेव विश्वसिमि देवि तवानुकम्पाम् ॥ ९२ ॥ अर्ध कलङ्करहिता करुणैव शंमो- र गुणास्तदितरे सकलाः समेताः । इत्यम्ब सप्रति किल स्फुरितं रहस्य संपश्यतो मम भवन्मयमैशमर्धम् ॥ ९३ ।। अम्ब ध्रुवोस्तव विचेष्टितमप्रमत्तं संपश्यतां निजनिजार्थनिदेशहेतोः। तन्मूलदेशनिहिता निभृता सुराणां दृष्टिः प्रयाति मृगनाभिविशेषकत्वम् ॥ ९४ ।। सारं कणं कणमधर्मरुचां सहस्रा- त्संगृह्य निर्मितमिदं तव वक्त्रबिम्बम् । सावत्सुधाकरकलङ्ककुलानि पैश्चा- । दन्यत्र देवि निहितानि कचापदेशात् ।। ९५ ॥ विन्यस्तमिन्द्रमणिकन्दलसुन्दरेषु केशेषु ते स्फटिकनिर्मलमिन्दुखण्डम् । आधारसगतिवशादसितायमान- मिन्दीवरच्छदवतंसदशां बिभर्ति ॥ ९६ ॥ चिन्तामणिंत्रिभुवनेश्वरि कौस्तुभश्व ख्याती मणी तव गृहाङ्गणकुट्टिमस्यौ । किं रतमन्यदुपलभ्य किरीटकोटिं वाचस्पतिप्रभृतयस्तव वर्णयन्तु ।। ९७ ॥ १. 'यः कटराक्षो क. २. 'पश्यदन्यत्र देवि' क. ३. 'वाचस्पतिप्रभूतयस्वद वर्णपन्ति' ख.

·, , ११० काव्यमाला। प्रादुर्भवचरणिबिम्बशतारुणानि पर्याप्तशीतकिरणायुतशीतलानि । शृक्षारसारपरिवामयानि मात- रनानि केऽपि चरमे जनुपि सरन्ति प्रत्यप्रकुङ्कुमरसाकलिताङ्गरागं प्रत्यङ्गदत्तमणिभूषणजालरम्यम् । ताम्बूलपूरितमुखं तरुणेन्दुचूडं }} ::.सर्वारुणं किमपि वस्तु ममाविरस्तु ॥ ९९ ।। अर्ध स्त्रियस्त्रिभुवने सचराचरेऽस्मि. नर्धं पुमांस इति दर्शयितुं भवत्या । स्त्रीपुंसलक्षणमिदं वपुराहतं य- 1. : "तेनासि देवि विदिता त्रिजगच्छरीरा ॥१०॥ निर्मासि 'संहरसि निर्वहसि त्रिलोकी वृत्तान्तमेतमपि वेति न वा महेशः। तस्येश्वरस्य गिरिजे तव साहचर्या- जातः श्रुतिष्वपि जगज्जनकत्ववादः ॥ १०१ ॥ सत्तास्सखण्डसुखसंविदसि त्रिलोकी- सर्गस्थितिप्रतिहतिष्वपि नियंपेक्षा । त्यामन्तरेण शिव इत्यवशिष्यते कि- मधैं शिवस्य भवतीत्यनभिज्ञवादः ।। १०२ ।। नामिनविस्तपतिं नात्र विवाति वातो 'नास्य प्रवृत्तिमपि वेद जगत्समस्तम् । अन्तःपुरं तदिदमीदृशमन्धकारे- रसादृशास्तु सुखमत्र चरन्ति बालाः ॥ १०३ ॥ १.'संसरसिक.

·आनन्दसागरस्तवः। त्वत्संनिधानरहितो मम मास्तु देश- स्त्वत्तत्त्वबोधरहिता मम मास्तु विद्या। त्वत्पादभक्तिरहितो मम मास्तु वंश- स्त्वचिन्तया विरहितं मम मास्तु चायुः ।। १०४ ॥ त्वं देवि यागसि तागसि लमीह- गेपेति वक्तुमिव बोद्धमपि क्षमः कः । मामेव तावदविदन्नतिपामरोऽहं मातः स्तुति त्वयि समर्पयितुं विलज्जे ॥ १०५॥ काचिकृता ऋतिरिति त्वयि सार्पितेति कापि प्रमोदकणिका मम नान्तरले । मौव्यं मदीयमिह यद्विदितं ममैव किं त्वम्ब विश्वसिमि दीनशरण्यतां ते ॥ १०६॥ कालानपास्य विधुवायनसंक्रमादी- नम्तंगते हिमकरे च दिवाकरे च । अम्ब सरेयमपि ते चरणारविन्द- मानन्दलक्षणमपास्तसमस्तभेदम् ॥ १० ॥ चतुरध्यायी रूपं करहंसव्यसनं जगन्मातुः । अपरमझमयं वपुरन्तः शशिखण्डमण्डनमुपासे ॥ १०८॥ इति धीमदरमाजकुलजलाधिकौस्तुमधीकण्ठमतप्रनिटापनाचार्यपनुरमित्र- पनि हकधीमन्महायतपाविधीमदप्पयरीदिशतपोदाचारीक्षितपोभंग धीनारा- मलेक्षितात्मजेन भूमीदेवीगर्भभूतेन धीनीलकण्ठसिदेन चिररिताविपानन्दसागरसब. गंपूर्ण । १.पारनकम्मी प...मा कपुधरेनाधि.

·काव्यमाला।. ..श्रीलोलिम्बराजकृतं हरिविलासम् । . प्रथमः सर्गः। {" . . रचयति सहसा यचित्रमेतं प्रपञ्चं प्रशमयति च तद्वत्केनचित्कौतुकेन ।' : अविदितमपरैस्तच्चण्डमुण्डादिनाना-. दनुजदलनदर्श शर्वसर्वस्वमव्यात् ॥१॥ १. "आसीख भोजराजमहीपालसमकालिकसूर्यनामधेयनृपतिकिशोरस्वकीर्तिकद- म्बधवलितदिगन्तवृन्दविद्वगुणगणविवेकसहृदयहरिहरपदाभिधेयभूमसमायामनेकविधा. कुशलः कविकुलावतंसो दाक्षिणात्यभूमरो दिवाकरसूरिसूनुलोलिम्बराजो नाम । अनेन च प्राप्तयौवनदशेनापि निरपत्यस्वज्येष्ठभात्कृतमुतनिर्विशेषलालनेन चिरकालं विधामन- भ्यस्थता विषयासक्तमनस्कतया विक्षिप्तचित्तेन भोजनसमय एव संदनमुपसर्पता धनार्ज. नार्थ देशान्तरेषु भाम्यतोऽग्रजस्य' वियोगभरसंतप्तमानसतत्पलीकरापढ़तभोजनपानेण 'याहि दुविनीस, विफलमियत्कालं परिपोषितोऽसि' इति श्रुतहृदयभेदिदुर्वचसा तथा व्यपादि यथा विहायासिलपिपयानतिचिरसमयमधिकदत्तचित्ततयातिकष्टेन विविधविधा. संपत्त्यर्थ सप्तशृङ्गीति प्रसिद्धदक्षिणदिम्भूधरोपरिविराजमानाष्टादशभुजमहिषासुरमर्दिनी- सेवनमात्तबहलविश्वासमकारि । येन निजजननिखिलमनीषितपूरणकरणदृढवतजगद- म्बिकाकृता 'तथास्तु' इति वाक्यव्यजिता प्रसन्नतानेन स्वल्पेनैवानेहसासादिवति जन- श्रुतिः । ततःप्रभृत्यध्येकघटिकान्तरालमुत्तमकाव्यपरिगणनीयशतपचनिर्माणसामर्यभाग- भूत् । तथा च वत्कृतवैधजीवनगतपयम्-'रसं वामदृशां दशा सुखकर श्रीसप्ता- स्पदं स्पष्टीष्टादशबाहु सद्भगवतो भर्गस्य भाग्यं भजे । यद्भतेन मया घटस्वनि घटीमध्ये समुत्पाद्यते पद्यानां शतगङ्गनावरसुधास्पर्धाविधानोदुरम् ॥' इति । न फेवलमेतावदेव, वितु नानाविद्यापारावारपारीणतापि। तथा च तत्रैव-आयुर्वेदवचोविचारसमये धन्वन्तरिः केवलं सीमा गानविदां दिवाकरसुधाम्भोधित्रियामापतिः । उत्तंसः कविता- कृतां मतिमतां भूभृत्समाभूपणं कान्तोक्त्यात वैघजीवनमिदं लोलिम्बराजः कविः । रति । भोजराजसंलापपयेनास्य तत्समयजीवनमवसीयते । तत्पर्य यथा--'भो लोलि. म्बकवे कुरु प्रणमनं कि स्थाणुवस्स्सीयते कसै भोजनृप्पल बालशशिने नायं शशी गर्ववे। - ·हरिविलासम् । यदपि मत्कविता गुणवर्जिता तदपि साधुसुखाय भविष्यति । इह निमिचमिदं यदुदीर्यते हरिकथा कलिकल्मपनाशिनी ।। २॥ रे रे खलाः शृणुत मद्वचनं समस्ताः स्वर्गे सुधास्ति सुलभा न तु सा भवद्भिः । कुर्मखदत्र भवतामुपकारकारि काव्यामृतं पिबत तत्परमादरेण ॥ ३ ॥ सुरासुरानुग्रहनिमहाथै कृपागृहं विग्रहमादधानः। श्रीकेशवः शैशवमेत्य नन्दगोपालगेहाभैरणं बभूव ॥ ४ ॥ अघिपल्लवरुचानुरञ्जिता रिझतो भगवतो मुरद्विपः । अङ्गणेषु निचिताः सितोपलाः पद्मरागपदवी प्रपेदिरे ॥ ५ ॥ परिस्फुरत्कैरवकोशकल्पः कृष्णस्य पाणौ नवनीतगोलः । नीतां श्रियं याचितुमाननेन समागतश्चन्द्र इवावमासे ।। ६॥ भगवति यदुनाथे नन्दसद्मावतीर्णे फलदलमुकुलश्रीः शाखिनां सर्वदासीत् । प्रतिदिनमधिकाभूगोधनानां समृद्धिः क्षणमपि न वाधे व्याधिराषिश्च कंचित् ॥ ७ ॥ सिसोधि विमाति पातसमये चण्डपाजिनः पादत्राणमिदं वादिगतिरोरात राज। इति च । भय प्राप्तमगरवीप्रसादोऽयमतिचमत्कृतिकारिकाम्यामृपारामसार- शक्तिमान्मनोहरानाम्यपकनिरन्थाप्रणिनायेति । र पके मसिर पीपन नामकम् , भपरप पारतसो नाम । काम्ये केवटमस महाविपधितो नन्दसम. मासिमारम्पोररसदेशपर्यन्त रिलीगावगंन हरिपिठासनामामुपमोटारूपकादि रमीयालंकारभूषितमेकमेर नाविमसि कोविदयनमनोविनोदसममुपलभ्यो" काशीविधानिस (Vol. II. No. 10) रेचनराम. १. हाम्' रा. १. भारतान:'. प.मरमरम्पर. ४. निहित सिताः पिता:ग. एम. . A ...

·काव्यमाला। सुकृतं किमकारि नन्दपल्या किमु नन्देन वयं न तत्पतीमः । विजहार जगद्गुरुर्यदक्के नस्पकरहलोचनो मुकुन्दः ॥ ८॥ मुहुरिति विलपन्ती कुत्र पुत्रः प्रयातो द्रुतगति वहिरन्तः पर्यटन्ती समन्तात् । मरकतमणिमह्यां नाविदन्नन्दपत्नी स्फुटमपि घनकृष्णं बालकृष्णं कदाचित् ॥९॥ कस्याधिदालिनितबालकायाः प्रतिप्रतीक प्रचुरोत्सवायाः।.. कस्तूरिकाक्षिप्तमिव प्रकामं वक्षो मृगाक्ष्याः क्षणमात्रमासीत् ॥१०॥ मृगमदतिलकोऽस्य क्रीडतो धर्ममध्ये व्यरुचदमलसान्द्रखेदविन्द्वन्तरस्थः । उडुभिरिव निरुद्धो वनक्षत्रमर्तुः कलितगिलनशकैः सैहिकेयः समन्तात् ॥ ११ ॥ नन्दश्चिदानन्दमयस्य तस्य मायानुरूपस्य परांवरस्य । मालिङ्गनाद्यसुखमापदन्तस्तज्ज्ञानमाजोऽनुभवन्ति नान्ये ।। १२ ।। कन्दुकद्वयंमतीव सुन्दरं राधिकारसि निरीक्षितं मया । रन्तुमम्ब मम तत्पदीयतां स अवन्निति बहूनहासयत् ॥ १३ ॥ निर्गुणोऽपि गुणिनामतिप्रियैः खैर्गुणैर्जगदिदं चराचरम् । मोहयन्विजयते स्म गोकुले पुण्यकृन्नयनगोचरो हरिः ॥ १४ ॥ गोकुलानिकट एव देवकीवालको त्रिभुवनैकपालको।। लीलयानुचरवर्गवत्सलौ वत्सलौल्यवशतो विरतुः ॥१५॥ शयनाशनासनसमागमगीतं कुरुतः स्म कामकमनीयशरीरौ । संततं सहैव वसुदेवकिशोरौ वपुरेव भिन्नमुभयोर्न तु चेतः ॥१६॥ १. 'मापवाया' ग. २. 'रसनिर्भरायाः' ख. ३. लिप्तम्' स... 'भगोचरैः' स. ५. गोषिकामसणतस्करो'ख. ६. 'गमापम ख. ७. नन्दतनुनी मनुजेन्दी' ख. ८.'सह सर्वकालमिद किंतु विचित्र स. ।

·+1 हरिविलासम् । मश्विनाविव नितान्तसुन्दरौ चापलानुकृतवालकुञ्जरौ । तो परस्परवियोगकातरौ प्रातरी सह सदा विजहतुः ॥ १७॥ पूतना हरिवधार्थमाययौ पाप सैव वधमात्मनस्ततः । यः परस्य विपमं विचिन्तयेत्प्राप्नुयात्स कुमतिः खयं हि तत्॥१८॥ घरस्य थरणात्करे वनहुताशनप्राशना- दरिष्टवकधेनुकप्रमृतिदानवध्वंसनात् । इहाद्भुतमनुक्षणं शिशुरसौ सरोजेक्षणः क्षणक्षणविलक्षणो ललितलक्षणो व्यातनोत् ॥ १९॥ अपि तनुतरमूर्तिर्भूतनाथप्रभावो दघदपि च शिशुत्वं पूतनाघातकारी । अपि परयुवतीप्मुः पूतनामप्रबन्धो मुदमतनुत पित्रोः पूतनारिः वसूक्तैः ॥ २०॥ उज्झितखतनया ब्रजस्त्रियः कृष्णमेव रमयांवमूविरे । चित्रमत्र किमु कुर्वते सदा तत्पृहामपि गतस्पृहा जनाः ॥ २१॥ द्वार्दत्तदृष्टिरसकृन्मधुसूदनोऽसौ सम प्रविश्य बुमुजे मसणं समस्तम् । सानादिकर्मकरणाय कलिन्दकन्यां माघन्मतंगजगतामु गतासु ताम् ॥ २२ ॥ समीक्ष्य समुपागतां सपदि समनः खामिनी पलायनपरायणः स नवनीतचोरोऽभवत् । रुपा तमनुयायिनी न भवति ल धतुं क्षमा धनस्तनपरिश्रमादलसगामिनी कामिनी ॥ २३ ॥ १. 'नगीमारम्' ग.

·काव्यमाला। असकृत्प्रनर्तितकराम्बुरुहस्तदुपद्रुतो द्रुतमुपेत्य रुपा । इति नन्दगोपगृहिणीमवदड्रजवासिवामनयनानिकरः ॥ २४ ॥ अनुचितानि वचांसि वदत्यपि क्षिपति वैक्षसि चैष लघूपलान् । अपि च पश्यति कैतवचक्षुपा गतमयस्तनयस्तव सर्वथा ॥ २५ ॥ असासु यातासु बहिः प्रयलागृहान्तरं तस्करवौविश्य । सुतस्तवायं नवनीतदुग्धदधीनि भुते ब्रजपालपनि ॥ २६ ॥ दत्ते सखिभ्यश्च बहिःस्थितेभ्यः पात्राणि सर्वाणि भिनत्ति पश्चात् । अन्यायमेतादृशमातनोति सदा मदान्नैप बिभेति किंचित् ॥२७॥ एवं गोपीवाक्यमाकर्ण्य सम्यक्ताः प्रत्याह प्रेमपूर्वं यशोदा । एतत्सर्वं मेन्निमितं क्षमध्वं यूयं यात खगृहं भोः सुवृत्ताः ॥२८॥ इत्थं प्रसाद गमितासु सद्यो गृहं गतासु जवल्लभासु । सुतं समालिङ्ग्य भयावलीनं वानन्दपीनं जननी जगाद ।। २९ ।। किमिति गच्छसि वत्स परालयं खगृह एव रमख निरन्तरम् । 1 तव ददे मसूणानि दधीन्यहं गतपयासि पयासि बहून्यपि ॥ ३०॥ इति तव चरितं निशम्य दुष्टं दुरितपथैकपराभुखो व्रजेन्द्रः । अयि सुत यदि ताडनं विदध्यादहह तदा किमिदं चरीकरीमि ३१ अतिदुष्टकंसनृपसाध्वसयोगादिति शिक्षितोऽपि बहुधा जनयिन्या । पुनरप्यचूचुरदसौ नवनीतं न परोदितं हि कलयन्ति कुमाराः ॥ ३२ ॥ सततमखिलबालाः कर्मनामान्यगाय- प्रतिभवनममुष्य श्रीपतेरेव तावत् । २. अथे' स. २. 'वसिजेषु' ग. ३. 'प्रविष्ट' ख. ४. 'कचिद' ग. ५. '. म्यतां प्रायेऽह' ग. ६. 'जगामिनी' ग. ७. 'जगाद किंचिज्जननीजनाया' पर ८. 'अपि' स. ९. किमह' ख. १०. 'मसणान्यचूचुरदसौ भयहीनो' ग.

·हरिविलासम् । ११७ अमृतममृततुल्यं शैवलिन्या हि मुक्ता विदधति सुधियः किं कूपपानीयपानम् ॥ ३३ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्स श्रीसूर्यस्नुहरिभूमिमुजो नियोगात् । त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ३४॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजयोतितलोनिम्बराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये यालकोदावर्णनं नाम प्रथमः सर्गः । द्वितीयः सर्गः। नन्दः स्वनन्दनमवेक्ष्य वयोविशेष- 'संशोभमानवपुपं पहुयुक्तियुक्तः । पृन्दावने बहुलवारणाभिरामे रामेण सामव गाखनयेत्यमाणीत् ॥ १॥ ततः पुरस्कृत्य समप्रगोधनं कलिन्दकन्यातटकाननस्थलीम् । प्रमातकाले सविसंघसंवृतः समाजगामागमदुर्गमो हरिः ॥२॥ विदलितासिलपान्यपरिश्रमं सुवयसां ययसां फलकूजितः । प्रविशति का वनं पशुजीवनं बहुपलेन चलेन समं हरिः॥३॥ वेणीव मृगशः स्फुरफेनपिन्दु- श्रेणीच्चलेन पृतजातिस्तापना । आलोकिना सखिजनेन समं मुहूर्त निःपश्नपातममुना यमुना पुरस्तात् ॥ १ ॥ 'गेमापमान'. ३. तारा...'एमघ'.

·काव्यमाला। तदवलोक्य विलासकलोचितं पवननर्तितवल्लि समन्ततः। स्तबकचारुविचित्रमहीरुहं प्रचुरमार रमारमणः सुखम् ॥ ५ ॥ तडिदम्बरमम्बुदाभिरामं कृतवर्णाभरणं मयूरपिच्छैः ।। अधराधरशालिवंशवाय जंगदायं परमं महश्चकासे ॥६॥ उपरि मुरलिकायाः प्राप्तबिम्बाधरायाः करकमलनखास्ते बालकृष्णस्य तस्य । निबिडमिव निखाता दन्तवस्त्रांशुमाला- मिलनबलरागाः पद्मरागा विरेजुः ॥ ७ ॥ अपि प्रचुरलालसा मधु मधुव्रता नापिव- न्मुखावमपि नूतन तृणचरास्तृणं नाचरन् । मुरारिमुरलिखरामृतरसैकबद्धादरा न हंसपिककेकिनः किमपि कूजितं चक्रिरे ॥ ८॥ विभुवंशरवश्रवणप्रैवणा बुभुजुर्न भुजंगभुजो भुजगान् । निकटेऽपि गतान्गतकेलिकरान्मकरान्न सर सु बकप्रकराः ॥९॥ गोदोहनादिगृहकृत्यकृतादराणां नन्दबजाम्बुजसहोदरलोचनानाम् । वेणुखनो यदुपतेः श्रुतमात्र एव वृन्दावनाधिगमनोत्सुकतां व्यतानीत् ॥ १० ॥ प्रेम नात्मतनयस्य न क्षपा भ्रातृभर्तृपितृजापि न पा । मीतिरप्यहह मार्गमोगिनां नैव तद्गमनविघ्नमातनोत् ॥ ११ ॥ १. 'मधुराधर' ख. २. परम गोपगत' ग. ३. 'प्रवणो न मुजगधुनो पुभुजे मुजगान्' ख. ४. 'मकरानपि नैव बकप्रकर.' ख. ५. 'स्मृतमात्र ख. ६.भ. भिगमनो' ख.

·हरिविलासम् । प्रस्थिता मणिसुवर्णभूषिताश्चचिंता मृगमदैमगीदृशः।। अद्रिमर्दितमहामुजंगमा जंगमा इव लता बभाशिरे ॥ १२ ॥ तुङ्गपीनकुचकुम्मशोमिताद्वक्षसश्चलितचैलपल्लवा। वेणुनादहृतचित्तवृत्तयश्चित्रवञ्चलदृशोऽवतस्थिरे ॥ १३ ॥ आसामपि प्रेम परं किमात्मनि मनोऽधिनाथेऽप्यतिबोद्धुकामः । मायामनुष्यः सहसा तदक्ष्णामगोचरो गोकुलपालकोऽभूत् ॥१४॥ भगवति सहसैवान्तर्हिते संज्वरार्ता च्युतमतिरतिरस्यान्वेषणार्थे समन्तात् । शिव शिव वनमध्ये गोक्षुरक्षेत्रचार- क्षतचरणतला स्त्रीमण्डली हिण्डते स ॥१५॥ पप्रच्छ काचन परिति कृष्णसारं कृष्णः सरोजनयनो भवता न दृष्टः । तस्या विलोचनविलासपराजितोऽसौ दुःखीव किंचिदपि नोउरयांचकार ॥ १६ ॥ भो भो भूरुह ते दिशो दश गताः शाखाः शिरधाम्बर गोपः कोऽपि तमालकोमलरुचिः कचिन्न दृष्टस्त्वया । एवं वामिरुदाहृते यत मुहुर्वक्तुं यचोऽनीचरो मूभा वायुचलेन चन्दनतरः प्रत्युवरं दचवान् ॥१७॥ अपि तुलसि नमस्ते मुश्च मौनं कृपातः कयय फयय कृष्णः काघुना पावसीति । १.मान्य सौभाग्यमई मनःसमन्तर्गतः चादरम्य । मन मा. नानामगोपरी' स. १. अप ६५ दिखाना रिसासाकार गममर' ग.

·१२० काव्यमाला। भवति परमदुःखं तद्वियोगामिना मे करुणमिति मुहुस्तां गोपिका काप्यवादीत् ॥ १८ ॥ बहे गृहीतुमवतंसकृतेऽतिकान्तो माप्तो भवेद्विभुरसौ विदितस्त्वयैव । तत्कथ्यतां सुभग केन पथा प्रयातः काचिन्मयूरमिति गोपगृहिण्यपृच्छत् ॥ १९ ॥ , तेदवधि तरलाक्ष्यो लक्ष्यते यः समन्ता- दिह वसति स धूर्तः शीघमायात यूयम् । असकृदिति वदन्ती कामिनी कापि बालं बत कमपि तमालं गाढमालिङ्गते स्म ॥ २० ॥ यो वासो यमुनातटे विरचितो यच्च द्विजास्तोपिता- श्छायापल्लवसंश्रयैर्हिममरुद्वर्षादि सोढं च यत् । अत्रैवास्य फलं बभूव तपसा किंचित्कुचानमया , तन्वनया यदयं वयं दृढतरं दो समालिजितः ॥२१॥ अनवेक्ष्य तमीश्वरं समन्ताद्वचनागोचरदुर्दशाः स्त्रियस्ताः । यमुनापुलिनं प्रति प्रयाता मधुमचा इव भूतले निपेतुः ।। २२ ॥ अथ ता मदनानलेन दग्धा दिनदीनेन्दुमुखीर्दयासमुद्रः । समजीवयदच्युतः समस्ताः सुदतीः सुनुसमागमामृतेन ॥ २३ ॥ वाभियुक्तः पद्मपत्रेक्षणाभी राकारात्रिखामिरम्याननामिः । तत्र प्रीत्या पुष्पधन्वेव साक्षादासारम्भं चक्रपाणिश्चकार ।। २४ ।। १. 'मन्तिके ते' ख. र. 'तटमुवि' ख. ३. 'ये च' ग. ४. 'सकलं' ख. ५. 'माध्यमावइन्सः' ख. ६. 'स्वीय' व 'सौख्य ग.

·हरिविलासम् । सकलरागविचित्रविचारवत्सहजगाननिबद्धमृगीगणः । नटवदुत्सवकृद्रजवल्लवो ब्रजगतो जगतो विमुरावमौ ॥ २५ ॥ नवकुङ्कुमलिप्तविग्रहः श्रवणन्यस्तसुवर्णचम्पकः । विवरावलिनृत्यदगुलिमुरलिं वादयते स माधवः ॥ २६ ॥ रदच्छदस्फूर्जदलक्तरागा कस्तूरिकापरकृतानरागा। राधा तदालोकनसानुरागा श्रीरागरागालपनं चकार ।। २७ ॥ तद्रासमण्डलविलोकनकौतुकेन देव्यो ययुत्रिदशवम॑ सुवर्णवर्णाः । उद्वीक्ष्य ता दृढमिदं निरटकि लोकै- रनं विनापि तडितः कचिदुल्लसन्ति ॥ २८ ॥ द्रष्टुमभ्यागतं शाणिो विनमान्मासयन्त्या नमोमण्डलं सर्वतः । दुर्लभोरुश्रिया लुप्तकेलिक्रियारम्मया रम्मया रम्मयारं मया ॥२९॥ तत्र त्रिनेत्रादिसराः खपत्रैः सर्वे समीयुर्जवनैर्मनोवत् । पश्चाद्गणेशोऽप्यतिकुन्थदाखुस्तदान्तरिक्षे नगरप्रमोऽभूत् ॥ ३० ॥ निरयस्य निदानमुक्तमार्यः कुलटात्वं मनसापि सुन्दरीणाम् । अमृताय वमूव ततु साक्षानेंजसारनदृशां हि चित्रमेतत् ॥ ३१॥ रूपविप्रमगुणोदयेन का मेनकामपि न गोपिकाजयत् । फेवला तदपि जीविताधिका राधिका भगवतो हरेरभूत् ।। ३२ ।। इति मुतनुसमूहाम्यवत्कृप्तकेलिः पथि मुरभिरजोमिळतनिःसारहेलिः । यश इस शशिशुम श्रीपतिः सामजोऽसौ नवजलपरयामानन्दयामाससाद ।। ३३ ।। १. " शिविर' स... 'मामा' स... 'भाष ... 'प्रवत्तपाल पिरिध'ग.

·१२२ काव्यमाला1 अपि परयुक्तीप्मुः पापसंस्पर्शशून्यो दघदपि मनुजत्वं सर्वदेवैकनाथः । अपि तनुतरमूर्तिया॑प्तलोकत्रयोऽसौ नवजलघरघामा नन्दधामाससाद ॥ ३४ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्स श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिभुजो नियोगात् । काव्यामृतं हरिविलास इति प्रसिद्धं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ३५ ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योवितलोलिम्बराजविरचिते 'हरिविलासे महाकाव्ये रासक्रीडावर्णनं नाम द्वितीयः सर्ग. । तृतीयः सर्गः। इत्थं विधायातिरसेन रासक्रीडां स वृन्दावनमध्यदेशे। इच्छाविहारी सह गोपगोभिर्गोवर्धनं गोधरमाजगाम ॥ १ ॥ तदवेक्षणलोललोचनं जगदानन्दकरं जगद्गुरुम् । तमुवाच विचारचञ्चुरश्चतुरं वाक्यमिदं हलायुधः ॥ २॥ विरचयन्ति विहारमिहान्वहं प्रणयिनीजनरजितमानसाः । रुचिरचिनविहंगमवारिजावृतवनेषु वनेपु वनेचराः ॥ ३ ॥ अनुभवति वियोगं नात्र कोकः कदाचि- कलयति सह सख्यं चम्पकैश्चञ्चरीकः । न विरमति विकासो नीरजानां रजन्यां जनयति बँत चित्रं चन्दनः पुष्पयोगात् ॥४॥ १. 'भाजगाम' ख. ३. 'त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स काव्यम्' ख. ३ 'गोधन' ख.४.जनचित्र' ख.

·हरिविलासम् । १२३ तुम्नत्वं नितरां निरीक्ष्य सहज सौभाग्यमप्यतु । :- दिव्यानस्य मणीस्तथा प्रतिभटान्दिन्दन्तिनां दन्तिनः। अस्यानन्यसमस्य हन्त गिरयो लजामराहुस्तरा- मैनाकप्रमुखा निपेतुरुदघौ ये निस्त्रपाते स्थिताः ॥५॥ अमरचमरकेशी शश्वदम्मोविहार- त्रुटितललितहारसस्तमुक्तासमूहैः । मधुकरकृतगानं पद्मखण्डेप्वखण्डं सरिदुदयमगाधं गाधर्ती यात्यमुप्मिन् ॥ ६ ॥ मध्यशालिनि सुपर्ववर्त्मनः पात्रणे रजनिजीवितेवरे । भूभृतामयमधीश्वरोऽद्भुतं छत्रयुक्त इव शोमतेतराम् ॥ ७ ॥ मुञ्चन्मदं निर्झरकैतवेन जेजीयतेऽसौ करिराजरूपः । हेमाद्विमुख्या गिरयः समस्ताः शावत्वमेतस्स विडम्बयन्ति ॥ ८॥ सहकुटुम्बमिहागताः कदाचिजलहीने सति मानसे समस्ताः। श्रमनुत्सु सरःमु राजहंसाः कलहंसाश्च मनोरमा रमन्ते ॥ ९ ॥ इह प्रतिवनं मदान्मुदिरकालकालं विना नटप्रतिमटः सदा शिवियुवा नरीनृत्यते । द्विपाधिपविदारणारुणनखात्रसंत्रासक- न्मृगाधिपमयंकरी न न दरी दरीदृश्यते ॥ १०॥ इतस्तत इहार्थिनां प्रियपरम्परापूरणा- जयन्ति जगतीरुहः मुरतरुद्रुहस्तक्षणात् । हरन्ति च शुकाः स्फुरत्प्रयमपल्लबालीरुचः सुधामधुरयन्युरध्वनिमुचः शुचः सुज्ञवत् ॥ ११ ॥ १. 'म्यांमार स. १. 'पूरला उपन्ति' स.

·१२४ काव्यमाला। समग्रतुसंपदा सततसंवृतैः सर्वतः सुरैः सह सुराजनावलिरिहैव संतिष्ठते । सरत्यपि न सर्वथा सुभगकंदरं मन्दरं हरेरपि न चामरत्कनकमन्दिरं मन्दिरम् ।। १२ ।। ये ये नृपाः प्रतिनृपालमहाभयेन नानासमृद्धिसुभगनि पुराण्यमुञ्चन् । ते ते तपस्विन इवात्र निपेव्यमूल- कन्दोदकानि समयं गमयन्ति वावत् ॥ १३ ॥ क्रीडागृहन्ति लवलीलतिकानिकुञ्जा- स्तत्सन्ति बालमृदुलारुणपल्लवानि । भोगाः प्रसुप्तफणिनामुपबर्हणन्ति मुञ्चन्ति चात्र दृषदः कुलटाजनानाम् ॥ १४ ॥ नृपयुवतिकुचश्रीतस्करे कुम्भयुग्मे दिनदलरवितप्ते प्रत्यहं प्रक्षिपन्ति । इँह न कति करीन्द्राः पुष्करालंकृतायां सरिति किमपि पीत्वा पुष्करैः पुष्कराणि ॥ १५ ॥ जैलदैर्जलधिप्रमादुपेतैर्जलमादातुमिव द्विपैर्विभान्ति । इह सानमिलिन्दमीनबालाबककादम्बकदम्बकास्त्रागाः ॥ १६ ॥ अष्टापद्धसुमनःसुरभीकृतेषु क्रीडावनेषु शिवयोः स्थितयोविनोदात् । १. 'न च सरति तन्महामणिगणप्रभाभास्कर प्रसन्नतरकन्दरप्रकरमन्दिर मन्दिरम्' स... 'कुलदानानाम्' ख. ३. 'तपतपनमहोमिस्वापिते कुम्मयुग्मे युवतिकुचयुग. श्रीपारिणि प्रेरयन्ति' स. ४, 'यह कति म करीन्द्रा.' स, 'यह मदवदिभेन्द्रा,' ग. ५. मौ श्लोकी ख ग-पुस्तकयोनं बतेंते.

·हरिविलासम् । अर्णोरुहासनसुतः कलहप्रियोत्र भीतिं करोति महती महतीरवेण ॥ १७ ॥ असिन्कदम्बकलिकाकलितावतंसा गुञ्जावलीललितपीनपयोधरामा । दृष्टयैव कस वशिनो विषयानुरक्तं चितं चिरं वनचरी न चरीकरीति ॥ १८॥ इत्यं शृण्वस्तस्य वाणीविलासान्पश्यरत्नश्रेणिशोभाविशेषान् । : प्रीति प्राप्तो गोदुहां चक्रवर्ती मन्दं मन्दं शैलमध्यारुरोह ॥ १२ ॥ अलंकृते पुण्यपयःप्रवाहैर्विश्रान्तिदानोद्यतवृक्षवगें । सिद्धाश्रिते श्रीपतिचित्तवृत्तिस्तैस्मिन्प्रसादोदयमाससाद ॥ २०॥ तंत्राभिरामं नवनीरदामो विराममासाद्य सुखीवभूव । ! गाश्चारयंश्चारुतृणस्थलीपु क्रीडामकादिय नन्दसूनुः ॥२१॥(युग्मम्) अथ तस्य विधातुमर्चनं रुचिराभिः सुमनःसमृद्धिभिः । गिरिराजममुं मनोरमं मधुमुख्या ऋतवः समाययुः ।।२२।। आरुढो मलयानिलद्विपवरं युक्तो विलासानुगैः पीतः पुष्पविलोचनैर्नवलतापौराशनानां जनः । अमाम्यद्वनपतने मधुमहीपालखतः कोकिला- लीलालापमिलद्रमन्द्रमरिकामाकारमेरीरवैः वैः ॥ २३ ॥ पुष्पाणि प्रथमं ततः प्रकटिताः स्वान्तोत्सवाः पल्लवाः पश्चादुन्मदकोकिलालिललनाकोलाहलाः कोमलाः । १. 'हर ग, १. विषयानुरक्षम्' स. १. अभ्याररो' क. ४. एतापूर्वम् 'a at विचरवितसतो बहमण समं शनैः शनैः । करकागदांमागे. की ममापरः। इति कोकः ख पुखरेलरिक:. ५. 'तर' स...मयं को स- पुत्रकपोनोसि... 'ग: रा. ८. कोटाहतः प्रेमलः स, " ·काव्यमाला। इत्यं प्रादुरमूनविश्य परितः प्राज्यप्रमोदमदः प्रोद्दामगुमराजिराजितवनस्थल्यामृतुः क्षमापतिः ॥ २४ ॥ प्रसूनकलिकाकुलैः किसलयैः करस्पर्धिभिः स्फुरन्मधुमदनमहमरकोकिलाकूजितैः । इति क्रमसमुद्गतैरुपवनावलीमण्डली- ममण्डयदिव प्रियामृतुवसुंधरावल्लभः ॥२५॥ सुहृदस्तरुणीनखक्षतानां प्रतिपक्षाः पथिकाननाजनानाम् । दहनातिदस्यवः समन्ताद्विपिने किंशुककुमला विरेजुः ॥२६॥ किंशुकक्षितिरुहां विलसन्तः कुशलाः कुटिलतां कलयन्तः । पान्थवारणविदारणतानाः कामकेसरिनखा इव रेजुः ॥ २७ ॥ आयाति यावन्मधुरेप तावद्वनस्थलीप्रोपितभर्तृकासीत् । अभ्यागतेऽस्मिन्यदनल्पलक्ष्मीः सौरभ्ययुक्ता तिलकं वभार ॥२८॥ कामकलिकलिकंसमाधव माधवे वनमुपागते चिरात् । वाग्विलासजितमत्तकोकिलाः कोकिलाः कलरवैर्विजहिरे ॥ २९॥ चारस्त्रीव वनस्थली नवनवां शोमां बभारान्वहं पान्थान्पीडयति स तस्कर इव क्रूरैः शरैर्मन्मथः । शृङ्गारः सगुणः क्षमापतिरिव प्राप प्रतिष्ठां परां रात्रिः खीकुरुते स मुग्धललनालज्जेव कार्य क्रमात् ।। ३० ।। उपवनतरुनृत्याध्यापने लब्धवर्णो विरचितजलकेलिः पद्मिनीकामिनीमिः। प्रियसुहृदसमेपोराययौ योगियोग- स्थितिविदलनदक्षो दक्षिणो गन्धवाहः ॥ ३१ ॥ १. 'उमेख स. २. 'वनशोशीतुश्मापति: स्व. ३. मौकोको स-ग-पुस्तकमोन स्वः.४. प्राप्त:ख.

·. हरिविलासम् । १२७ पथिकजनजया) चन्दनाः प्रवस्थे कनककमलघूलीदिग्विताने वितन्वन् । स्मरसमरविशेषश्रान्तशातोदरीगां प्रशमितकुचकुम्भस्वेदनीरः समीरः ॥ ३२ ॥. प्राप्तः प्राज्यमिव श्रमं जलजिनीसौरभ्यमारं वह- नुद्दामस्तबकानमन्नवलतालक्ष्मीमिवालोकयन् । खीकुर्वन्मदमन्थरानिव गतेर्वामझुवां विनमा- न्मन्दं मन्दमुपाजगाम पवनः पाटीरवाटीतटात् ॥ ३३ ॥ अतिमन्दचन्दनमहीरुहवातं स्वयकाभिरामलतिकातरुजातम् । अपि तापसानुपवनं मदनार्तान्मदम गुञ्जदलिपुजमकार्षीत् ॥३॥ कुपितापि मन.पतिना सह का सहकारविलोकनजातरसा । तरसा रमते स न हा रमणी रमणीयतनुः सुतनुः सुरमौ ॥३५॥ प्रस्फरत्प्रचुरबालपल्लवा वीरुषश्च तरवश्वकाशिरे । क्रीडिता इव कुसुम्भवारिभि. काममिनसमये समागते ॥ ३६॥ कति कति न वसन्ते वल्लयः शाखिनो वा किसलयसुमनोभिः शोभमाना बभूवुः । तदपि युवजनानां प्रीतये केवलोऽमू- दमिनवकलिकालीभारशारी रसालः ॥ ३७॥ अनुपमगुण एकः स्यान्महत्वस्य हेतु- चत गुणगणगन्धैः कश्चिदर्थो न तावत् । अतिशयररवर्णनास्पदं प्राप भूभू- चतुरचतुरकान्ताकर्णयोः कर्णिकारम् ॥ ३८॥ १. भय शेकस-पपुलरयोनाधि. २. महीपर' ख. स-पुसम्पोनोति. भग्रेस- ·१२८ काव्यमाला। रूपसौरभसमृद्धिसमेतं चम्पकं प्रति ययुर्न मिलिन्दाः। कामिनस्तु जगृहुस्तदशेषा ग्राहका हि गुणिनां कति न स्युः ॥३९॥ अवलोक्य विलासवनस्थली न पथिकैः पथि कैः पतितं भुवि । मलयजद्रुमसौरभमेदुरोदरसमीरसमीरितवल्लरीम् ॥ १० ॥ बकुलकुलमिलन्मिलिन्दमाला- मदकलकोकिलकूजितोदयेन। अर्हनि नियमिनोऽपि तत्त्वचिन्ता- च्युतमतयो बत योपितो बभूवुः ॥ ११ ॥ 5 विकसति सहकारे स्फारसौरभ्यसारे वहति धुतपटीरे मन्दमन्दं समीरे । ''कलयति कलवाचं कोकिले साभिमानः क्षणमपि न मृगाक्ष्या वल्लभो दुर्लभोऽभूत् ॥ ४२ ॥ कूजितानि कलयन्वनप्रियो न प्रियो विरहिणामजायत । मन्मथामिरपि भस्मसादरं सादरं मुनिमनोऽम्बुज व्यधात् ॥ १३ ॥ विलासिभिरिवोन्मदै रचितरम्यगुञ्जारवैः प्रसूनसुरमीकृतैर्विगलितमास्तापसाः । अशोकशिखरस्थितैः सुनयनान्वितैः पट्पदै- निरन्तरनिषेवितामितमधौ मधौ रेमिरे ।। ४४ ॥ दत्ते जनोऽसौ खलु विद्यमानमविद्यमानं न तु कोऽपि तावत् । वियोगिनां पुष्पनमन्नशोकः शोकप्रदोऽभूदिति चित्रमेतत् ॥४५॥ जगौ विवाहाबसरे वनस्थलीवसन्तयोः कामहुताशसाक्षिणि । पिकद्विजः प्रीतमना मनोहरं मुहुर्मुहुः कूजितमन्त्रमादरात् ॥१६॥ --... 'समवलोक्य स. २. 'मलयजद्रुम' स. ३. 'अहह' स. ४. 'कोकिलोके च VE: . ५. '' ... अजिविकास मनोरम स...मारल - मत्रम्'ख.

·हरिविलासम् । १२९ आखादितं सादुमरन्दबिन्दु खच्छन्दमिन्दिन्दिरसुन्दरीभिः । माकन्दपुप्पं प्रमदाजनस्य प्रमोदमामोदमरैरकापर्षीत् ॥ १७ ॥ वसन्तकाले पथिकैककाले स्फुलिङ्गमालेव वियोगिवर्गान् । उदलिता तापयति ल धूली धूलीकदम्बस्य समीरणेन ।। ४८ ॥ पान्यानां प्रमदा इव प्रतिदिनं दैन्यं हदिन्यो ययु- दृश्यन्ते स्म दिगम्बरा इव वने पत्रोज्झिताः पादपाः। निःश्वासा इव दुःसहा विरहिणां वाता ववुः सर्वतः पायंपायमिव प्रियाघररसं पाथ पपुः प्राणिनः ।। १९॥ रेजे पुप्पीप्ममासाय मल्ली मल्ली सद्यः संश्रयन्ते ल मृताः । मृनस्तत्रारम्भि हर्षेण गानं गाने लोल्यं लेमिरे योगिनोऽपि ॥५०॥ अपि च नमसि वीक्ष्य व्याप्तदिक्चक्रवालं सजलजल्दजालं प्राप्तहर्पप्रकर्षः। विहितविपुलबर्हाडम्बरो नीलकण्ठो विमदमृदुलकण्ठो नाट्यमझोपकार ॥ ५१ ।। महीमण्डलीमण्डपीभूतपाथोपरावर्षहर्या वर्षासु सद्यः । कदम्बे प्रसून प्रसूने मरन्दो मरन्दे मिलिन्दो मिलिन्दे मदोऽभूत्।।५२ दृष्ट्याडम्बरमम्बरे घनतं सौदामिनीनर्तकी- नृत्यारम्भमृदमदासरवं मुत्वा च तद्गार्जितम् । पुप्प्यत्पुपमरानताणतरूस्सन्यावमद्वायस. काणाकर्णनसोत्सवप्रियतमं पान्या ययुमन्दिरन् ॥५३॥ १. स. २. कोरः प्र-ग-पुराणोनासि. १ 'पाय:' रा. ४'भप नमरी निरीक्ष्य' स. . 'मराठा'. 'मदनाबरठा'.ग. एप्र.

·काव्यमाला। अभिनवयवसश्रीशालिनि क्ष्मातलेऽस्मि- नतिशयपरभागं भेजिरे जिष्णुगोपाः । कुवलयशयनीये मुग्धमुग्धेक्षणाया मणय इव विमुक्ताः कामकेलिप्रसङ्गात् ॥ ५४॥ एष्यन्त्यवश्यमधुना हृदयाधिनाथा मुग्धा मुधा कुरुत मा विविध विलापम् । इत्थं शशंसुरिव गर्जितकैतवेन पाथोधराः पथिकपङ्कजलोचनाभ्यः ॥ ५५ ॥ आकर्णितानि रसितानि यया प्रसर्प- त्प्रद्युझराजस्थनिःखनसोदराणि ) उच्चै रणचरणनूपुरया पुरंध्या क्षिप्रं प्रियः कुपितयापि तयाभिससे ।। ५६ ॥ अम्भोवाहमुरद्विषो निवसनं ध्वान्तादिदिव्यौषधी कंदर्पस्य विलासचम्पकधनुर्वलतामञ्जरी । लेखा व्योमकपोपले विरचिता चामीकरस्य स्फुर- द्धामः पान्थविलासिनीजनमन.कम्पाय शम्पाभवत् ॥ ५७ ॥ हृदयं विदधेऽध्वगवामदृशां गगनं गुरुतल्पवदल्पतरम् । रसदम्बुधरं विलसचपलं चपलं चपलं चपलं च पलम् ।। ५८ ॥ तैडिच्चपलचक्षुपां गगनरङ्गनृत्यक्रिया- वशात्सुमनसध्युता इव नवामधम्मिल्लतः । दवाग्निजनितापदां क्षितिस्हां मुदं मेदिनी- रजः प्रलयविन्दवः सलिलबिन्दवस्तेनिरे ।। ५९ ।। ..'प्रियम् 'स. ३. इमौ श्लोको स-ग पुस्तकयोर्न स्व:.

·हरिविलासम् । १३१. प्रणतिभिरपि पत्युः प्रार्थनाभिश्च सख्याः क्षणमपि मॅनसस्ते मानिनी मानमौज्झत् । तमसमशरशस्त्रीभूतगानप्रकारः फणिनमिव शिखण्डी किं न खण्डीचकार ।। ६०॥ घनसमयमहीभृत्पत्तनस्याम्बरस्य त्रिभुवनपतिचापं गोपुरत्वं प्रपेदे । अतिविरसवचोभिः प्राप्तपत्राभिषेकाः कुकवय इव मेकाः खेदयन्ति स लोकान् ॥ ६१ ।। सद्मन्येव निरन्तरं निवसतिमित्राद्यनालोकनं पन्थाः पकसमाकुलः कलुपता वारां सदा दुर्दिनम् । एवं यद्यपि दूषणानि तदपि वर्मूजनोल्लासकृ- सस्योत्पत्निनिमित्तैकगुणतः प्रावृट् प्रपेदे यशः ॥ १२ ॥ वृद्धान्तिगेव विजहौ सरिदुद्धतत्वं वेदान्तिनामिव मतं शुचि नीरमासीत् । चन्द्रे प्रमा युवतिवक्र इवाद्भुतामू. द्विद्वत्कवित्वमिव केकिस्तं न रेजे ॥६३ ॥ मधुमेधुरितमझी भेजिरे हंसनादा- स्तुहिनपटललीलां लेभिरे वारिवाहाः। क्षितिरभवदपना किं च रोलम्बबाला- वलिललितनलिन्यः शैवलिन्यस्वदासन् ॥ ६ ॥ स्फुटं फुटपलाशयत्सुभगभासि चमपुटे विपाककपिशीहताः फलममरीप्रिती। १. 'न मनस्व. स. २. 'भर' रा. ३. 'बनाताग. ४. 'पसाने रा. ५. 'मरम' रा.

·१३२ काव्यमाला। . बभौ दिवि शुकावलिः कुवलयच्छविर्जङ्गमा खभावहृदयंगमा विबुधचापलक्ष्मीरिव ॥ ६५ ॥ चक्के चण्डरुचा समं रणमसौ हेमन्तपृथ्वीपति- यें ये तत्र धृताः करपतिभटास्ते तेऽमुना तत्क्षणात् । कान्तानां कुचभूधरे निदधिरे मन्येऽहमेवं तदा नो चेन्मन्दकरः कथं दिनकरस्तप्तश्च तन्वीस्तनः ॥ ६६ ॥ तपनस्तपति म मन्दमन्दं ज्वलनोऽपि ज्वलति स किंचिदेव । शरणं शिशिरेऽथ किं न यूनां युवतीनां कुचयुग्ममात्रमासीत् ॥६॥ सेकलऋतुसमृद्धिं तत्र भुक्त्वाभिरामां समसमुदितचिहां तत्प्रभावोदयेन । अशितजलधिजायादिव्यदासीरसुमू- सिचयनिचयहारि ब्रह्मगोष्ठं प्रतस्थे ॥ ६८ ॥ कोले साध्यमयूखमुग्धमुदिरच्छेदाभिरामाम्बरे गोपखामिनि गोकुलं प्रति गते गोधूलिभिषूसरे । वत्सैर्मातृविलोकनोत्सुकतररारब्धशब्दं मुहु- गोपा वंशजवेणुवादनपराः सं स्वं गृहं प्राविशन् ।। ६९ ॥ १. 'जिता दिवाकरकरा.स. २. किं 'स. ३. 'स्वनयुग्म' स्व. ४. दनन्तरम् 'अथ मुखमनुभूय भूधरेऽस्मिन्नृतुनिवरेण विराजिवे समन्तात् । निकटमुपगते सहस्ररमो परमगिरेजमध्युतः प्रतस् ॥ गोधनानि पुरतः समाययुगोंदुरस्तान वई भूषणाः। रेजतुर्मुरगिकामनोहरी तो तन्तरगती नराविव ॥ मापसमयमुगदी. धिनिः कामिनी भिरमनिरीक्षितः।धुलिघूमरतनुश्च सामनः मानिसहनमसो जगहरुः ॥' इति स्काः ख-पुखरेऽपिका: ५.मी शेको एग पुखरयोन स्व.

·हरिविलासम् । १३३ नानागुणेरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिमुजो नियोगात् । . त्रैलोक्यकौतुककर क्रियते स काव्यं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ।॥ ७० ॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्बराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये ऋतुवर्णनं नाम तृतीयः सर्गः । चतुर्थः सर्गः। आकारणार्थ वसुदेवस्नोरक्रूरमकरमुखं खभावात् । तत्रान्तरे प्रेपयति स कंसो वीरावतंसो धृतदुर्विचारः॥१॥ भावितद्वदनचन्द्रदर्शनप्रेमपूरपरिपूरितोदरः। रामकृष्णपदपांसुपावनं पाप गोकुलमसौ कुलोज्वलः ॥ २॥ असंख्यगोसंख्यविराजमाने दीपक्रियासादरसुन्दरीके। संवीक्ष्य नन्दस्य गृहे रेमन्ती मनोरमौ तौ स्थमुल्मसर्ज ॥ ३ ॥ निगदितनिजनामा वैष्णवाग्रेसरस्तो रमसरभसयुक्तो विश्ववन्द्यो ववन्दे । प्रस्तमुजमुभाम्यां गाढमालिक्षितः स. शुक इव भवदुःखं नैव किंचिद्विवेद ॥ ४॥ नेन्दस्वत्र तदेव तावदगमप्रेम्णा परेणान्वितो विभाणः पुलकान्ननाम गिरसा दोभ्यां च तं सखजे । तत्पूजामकरोयथाविधि ततः सर्वोपचारान्वितां पधाद्वाचमुवाच तापशमनी द्राक्षासदृक्षाराम् ॥ ५ ॥ १.यो.' स. २. "यम पालन्' स. ३. बन्यो' ग.४.५.५ कोशः स..पुस्तके न पन्त ·१३४ काव्यमाला! कार्य त्वद्गुणवर्णनं तदुचितं नैवैकवक्रस्य मे कुर्वे खस्तवमप्ययुक्तमधुना युक्तस्तु किंचिद्विदः । प्राप्ता पुण्यपरम्पराय महती पापं समयं गतं धन्योऽहं धरणौ त्वदीयचरणौ दृष्टौ यदहन्मया ॥६॥ वचनमित्थमुदीर्य मनोहरं विस्मति स पतित्रजवासिनाम् । तदनु तं निजगाद गदाग्रजः प्रियसुहृस्मितपूर्वमपूर्वभाक् ॥७॥ प्रशमयितुमधर्म धर्मवृद्धिं विघा, त्रिभुवनपतिरास्ते त्वद्गृहे कृष्ण एपः । अयमपि बलभद्रो भद्रकृत्सज्जनानां तव महिममहत्त्वं किं वयं वर्णयामः ॥८॥ त्रिजगदुदयहेतु ब्रह्मरदेन्द्रचन्द्र- रविदितमहिमानौ रामकृष्णाविमो यत् । कलितनरशरीरौ त्वद्गृहे गोचरौ स्त- स्तव महिमसमृद्धि किं वयं वर्णयामः ॥ ९॥ आलिङ्गितोऽसौ परमेश्वरेण रामेण पश्चात्परमादरेण । से वैजयन्तिस्थितरेणुसार्थ कायं कृतार्थ मनुते स्म सर्वम् ॥१०॥ नन्देन पश्चात्परिपूजितोऽसौ दिव्यासनस्यो गलिताध्वखेदः । गोपागनालेशकर चिराय वका स वाक्यं वदति स किंचित् ११ ईहागमनकारण शृणु सखेऽधुना सादरं हलास्त्रहरिदर्शनोत्सुकतरोऽस्ति कंसश्चिरम् । इमो नय तदन्तिकं त्वमसुरान्तको तत्पगे मुहर्तमतिमुन्दरं विजयवर्धनं वर्तते ॥ १२ ॥ १. "मिकमनोरमेन' स... होमसंयुक्तरितोपनोऽसो भन्यं मपुमानयही ल. सर्वम्स.१.भय श्रेकःच-पुस्तके नास्ति.

·हरिविलासम् । १३५ नन्द ते तनुजदर्शनोलुकः कंसमिपतिरति संततम् । तत्प्रगृह्य तनयावुभाविमौ सद्य एव मथुरा विलोक्यताम् ॥१३॥ तन्निशम्य वचनं तदीरितं तापमाप परमं प्रजाधिपः । माधवस्तु मुदमापदुकटां दैत्यनिर्दलनसाधनोद्यतः ॥१४॥ तस्येति वक्तुर्वचनावसाने ब्रजेश्वरस्तं पुनरावमापे । आत्मासि नस्त्वं भगवत्प्रियत्वाकुर्मः प्रमाणं भवदुक्तमेव ॥१५॥ उपसि यास्यति यादवनन्दनो मधुपुरी प्रति कंसकृतादरः। इति निशम्य वचो विपदुःसहं निजगदुस्खमरातिमिव स्त्रियः १६ अक्रूर ते नामनि निश्चयेन वली बहुव्रीहिसमास एव । अस्माकमात्मानममुं यतस्त्वं कृतान्तवनेतुमुपागतोऽसि ॥ १७॥ कनककरणकुण्डलमेखलामणिगणांश्च गृहाण सहस्रशः । अयि पवित्र परंतु मधुद्विपं मधुपुरी प्रति मा नय सर्वथा ॥१८॥ अयि नृशंस चलादवलाजनान्नयसि त्वममाप्सितमात्मनः । द्रुतमिहानय पातकमन्यथा ब्रजवधूवघजं भवतो भवेत् ॥१९॥ इयं कथां कुर्वति तेन सा कदम्बके वल्लयवल्लमानाम् । ग्लो निमनीकुरुते स तासां मुखैः समं यामवती वियोगात् २० प्रौढप्रतापनिलयस्य दिनेश्वरस प्राणेश्वरस्य समुपागमनं विदित्या । घौस्तारकासुमनसः सुमुखीव मीता भुक्ताः समं विधुविटेन विलुम्पतिल ॥ २१ ॥ रक्तोपं वासरक्षोणिर्तुः शक्राशाया मालसिन्दूरविन्दुः । प्राचीनाद्री प्राधसंस्कारसंपन्माणिक्यश्रीतम्को मास्करोऽभूत् ॥२२॥ १.उबात. २. कोर्य स-पुद्ध नास्ति. १.१९२६ सा-पुरके न सन्ति ·काव्यमाला रोलम्बानां क्लिश्यतां पद्मकोशे कारागारे मोक्षमर्कश्चकार । तन्मालिन्यादेष नोपेक्षते स्म प्रायः साधुः सर्वलोकोपकारी ॥२३॥ एवं प्रभाते समुपस्थितेऽसौ कृत्वाशनं तैः सह शोममानः । नन्दः प्रियायाः सदनं प्रविश्य प्रयाणकालं कलयांचकार ॥ २४ ॥ मथुरागमनं निशम्य सून्योनयनाम्भोजगलज्जला विपादात् । असदित्यवदत्पतिं यशोदा परिचर्यासु परायणापि शश्वत् ॥ २५॥ कंसं कृतान्तसदृशं नयसि धुवं चे- कंदर्पतोऽप्यतिमनोज्ञतनू तनूजौ । सम्यग्विचारय चिरं हृदि नाथ यस्मा- वृद्धा विजारपत्तन नपान्ति पिस्ट ॥ २६ ॥ न कुरु किमपि चिन्तां विष्णुरेवास्ति कृष्ण. स्तनुजमनुजमावं मा विधेहि त्वमस्मिन् । खयमयमविनाशी नाशकर्ता खलानां प्रिय इति मतिनोक्का सा सुखाव्धौ ममज ॥ २७ ॥ उपायनायावनिवल्लभस्य कृत्वाग्रतो गोरसपूर्णकुम्भान् । अनोधिरूढः सह गोपवृन्दैनन्दो ययौ वक्रविडम्बिनेन्दः ॥२८॥ चरणप्रणतो जयी भव त्वं जनयित्र्या मुहुरित्युदीर्घमाणः । अतिसत्वरगत्वरैस्तुरंगैरतिरम्यं रथमारुरोह कृष्णः ॥ २९ ॥ ततः प्रमाते समुपागतेऽसौ नन्दादिगोपैः सह शोभमानः । आरुह्य तत्स्यन्दनमादिदेवो वजाबहिः किंचिदुपाजगाम ॥३०॥ आगम्यतां कमललोचन शीघ्रमेव स्नेहं न मुञ्च न च विसर दीनबन्धो । , 'समुपस्थिते' ख.

·हरिविलासम् । १३७ कृष्ण त्वदेकशरणा वयमत्र सर्वा नार्यः सनीरनयना हरिमित्थमूचुः ॥ ३१ ॥ अत्रागमिष्याम्यहमाशु तावत्प्रयात यूयं गृहमिन्दुमुख्यः । से इत्यमावास्य वध्र्वचोभिर्मनोहरैर्विधपतिः प्रतस्थे ॥ ३२ ॥ मुकृतं सकलं समाप्तमासीदिति मन्ये ब्रजवासिनां जनानाम् । सुहृदानननीरजांशुमाली वनमाली मथुरां यतः प्रतस्थे ॥ ३३ ॥ आगताः कथमपि व्रज प्रति प्राणनाथविरहाकुलीकृताः। हन्त ता निजगृहेषु संस्थिताः संस्थिता इव सरोजलोचनाः॥३४॥ नापाठयन्मूदुगिरः शुकसारिकाता नालालयश्च नकुलान्पृथुकानिव स्वान् । किंचाम्बुदध्वनिगुचो मुरजस्य नादै- निर्तयन्किमपि केलिकलापियूनः ॥ ३५ ॥ एपा सा यमुना तटे च तदिदं वृन्दावनं पाचनं क्रीडाकुअगृहास्त एव सुमनःम्बोमाभिरामश्रियः। तेनेकेन विना परंतु परमानन्देन गोठोकसां गाढोद्वेगगतौजसां किमपि हा मीतिप्रदं नामवत् ॥ ३६॥ विरहहुतवहाकुलीकृतानां मतिदिवस प्रजयामलोचनानाम् । दिवसगणनयागुलीदलानां तनु तनु हन्त समप्रमग्रमासीत् ॥३७॥ अपि रजनिषु निद्वादन्यशून्या गासी- दहह दुरतिवादो वर्षवद्वासरोऽभूत् । १.सरा क... समादिश्य. यभरपरमवीया हरिरुप याट' . १.कोय स-पुस्तके नाति, ४ 'प्रोटेः पदम् रा. ५. 'ना'. ६. 'दुराद- पालो' स.

·काव्यमाला। यदुतिलकवियोगव्याकुलानां वधूनां परभृतकृतजल्पः कालकल्पश्च जज्ञे ॥ ३८ ॥ हर हर विरहानी प्रौढिमानं प्रयाते मलयजहरहाराहारसंसर्गसारात् । ब्रजजनतरुणीनां ताम्रधानां ललानां स्रगपि कुचयुगस्थाङ्गारतां गाहते स ॥ ३९ ।। रतिनायकसायकपतप्तवजनारीनयनाम्बुसिन्धुदम्भात् । प्रतिसद्म जगाम भानुकन्या किमु कृष्णस्य विलोकनोत्सुकत्वात् ४० अमृतं गरलं वदन्ति यद्भिपजतन्मतमुत्तमं सखि । वितनोत्यमृतद्युतिर्यतः परितापानिति काचिदब्रवीत् ।। ४१ ॥ अगलन्यलयानि तत्करेभ्यस्तदननाग्निमिवाक्षमाणि सोढुम् । शयनं च शयेपु तत्कपोलाः किमु कोशेशयसंशयादकुर्वन् ॥४२॥ प्रथमाक्षरचर्जितानि तासां भवनानि ब्रजसुभ्रुवाममूवन् । विषयप्रकरो यकारशून्यो न कदाचिच्च रतिविना विनासीत् ॥४३॥ न शैवलं शैवलिनीपु किंचिन्न पुष्करं पुष्करिणीपु तद्वत् । न वा मृणालानि मृणालिनीषु स्मरप्रतप्तप्रमदोपचारात् ॥ १४ ॥ चक्षुश्युतप्रचुरपुष्करबिन्दुवृन्दै- राीभवत्पृथुपयोधरभूधरायाः। मुक्ताफलैर्विदधिरे त्रिपुरारिपूजां प्राप्तुं पुनः प्रियवधू बजवारिजाक्ष्यः ॥ ४५ ॥ व्यापकोऽस्ति हरिस्त्र नर्तको यद्रजान्मधुपुरीमपि यातः । ताभिरम्बुधरबन्धुरकान्तिः सर्वदैव ददृशे स पुरस्तात् ।। १६ ॥ १. 'कुचतटस्याहारताम' स. २. अयोक. ख-पुस्तके नास्ति, ३. 'अभूव' ख. ४. 'प्रियमिव ख.५. मयंशोक-ख-पुस्तके नास्ति. .

·हरिविलासम् । पुण्यान्यपुण्यान्यपि पुष्कलानि व्रजप्रियाणामिति तर्कयामः । सर्वेश्वरस्साइतहर्पहतोयोगो वियोगोऽपि बभूव यसात् ॥ १७ ॥ आलिङ्गति स्तनयुगं हरिरादरेण विम्याधरं पिबति वस्त्रमपाकरोति । वशीरवैनवनवैश्च मुदं ददाति खप्ने कया न ददृशे सुहशेति शश्वत् ॥ १८ ॥ वृन्दावनं पुष्पभराभिरामं गोवर्धनः कुनकदम्बशाली । पंतगपुत्रीपुलिनं च दृष्टं नवं नवं तद्विरहं चकार ॥ १९ ॥ इति तद्विरहानला कुला ललनाः क्लेशशतानि लेभिरे । भगवानपि वृक्षपक्षिणः पथि पश्यन्स शनैः शनैरगात् ॥ ५० ॥ वियेति वितिभाजा वायुवेगेन विप्य- प्रथचरणतुरंगोद्धृतधूलीभरेण । अपिहितमिहिरेणालिहितायां समन्ता- सुरसरिति पयोजैः पङ्कजवं प्रपेदे ॥ ५१ ॥ जनिरजनिजानिचिहचीरो घनपनसारसमावुभौ युवानी । कमलदलदृशौ मुकुन्दरामौ पथि परितः पृथुकादयोऽप्यपश्यन् ५२ गोव्याण युतान्सहसितवता यद्विजिद्देन च कापि कापि शनैः शनैर्मुनिसुतरारब्धवेदध्वनीन् । प्रेमिष्टाध्वनि वृष्णिवंशतिलकबूतादिनानातरु च्छायावादुफलापनीतपथिकाशेपश्रमानाश्रमान् ॥ ५३ ॥ १. गोपदमाग' ग. २. परिन्दसन्या' म. १. 'कुमकुग'ग ४. विविधतिरनुमान्' ५.५. 'अनिनिरमसान्दीपमान पूरा स... 'गमन- भिडेन' स. ०.५१.५५ कोपरा- पुन सन्ति.

·काव्यमाला। अतनुत सुमनस्याश्लेपवत्तत्प्रमोदं दिवसकरकुमारीची चिविस्तारहेतुः । अमिनवसुखखेलचञ्चरीकावलीनां कुसुमितलवलीनां गन्धहृद्वन्धवाहः ॥ ५४ ॥ यस्याः पुष्करमन्धकारनिकरश्यामाममप्यासा मालिन्येन वृतं वपुः स्फटिंकवच्छुद्धं विधते क्षणात् । कालव्यालजयेषिणामसिलतां रम्यां रवेरात्मजां तां सौरम्यवशालिशालिकमलां प्राप त्रिलोकीश्वरः ॥५५॥ चीचिचञ्चलविहंगमावृतां पमपतिसुरभीकृतोदकाम् । प्राप तां भगवतो विवखतो नन्दिनी स किल नन्दनन्दनः ॥५६॥ तावुभावपि रथे स्थिती सुखं पक्षिणां कलरुतैः कृतादरी। सातुमम्मसि तमश्रमलमध्वंसिनि प्रविशति स वैष्णवः ॥ ५७ ॥ तमेय साक्षात्पुरुषं पुराणं पुरारिमुख्यामरसेव्यमानम् । स तान दृष्ट्वा पहिरन्तरस्सं प्रेम्णा स्वयं तस्य ततान सम्यक् ।।५८।। तमेव कृष्णं फनकासनस्यं मनोजमौलि मणिरश्मिसंधैः । वक्षःस्पले कौस्तुभगोममानं स्वर्णाभवसद्वयमादधानम् ॥ ५९ ॥ अलंकृतं चार चतुर्भुजेषु कौमोदकीकम्युरथागपमः । आलोकयन्तं चतुराननादीन्कृनालीन्तोत्रातः पुरस्तात् ॥ ६०॥ अजामिल इलातले मलिनमूर्तिरासीन्महा. नतेन सदृशः श्रुतो न च विलोकितः कुत्रचित् । . १. भगवरीम्' रा. २. Bः सह निन्दनियत लिपिक १ मिले। ग्रातुमायामि तरः समामपसका ममम मारा. 'र' ग.४.मी कोरापुटरे नए.

·हरिविलासम् । १४१ सुते त्वदभिधानहात्रिदशमुख्यमुक्तः स ता- निरस्य मरुतोऽखिलांस्त्वयि सुखं खलः खेलति ।। ६१॥ अपहाय भवत्पदारविन्दं परमानन्दमरन्दशोभमानम् । अधमाः कतिचित्कृपापयोधे विपकल्पान्विपयान्भजन्ति शश्वत्॥१२॥ मम सूनुरसौ मम प्रियासौ धनमेतन्मम मन्दिरं ममैतत् । इति केशव केऽपि संगिरन्ते न पुनर्नाम तवाभिराममेतत् ॥१३॥ अनित्यसुखलब्धये ऋतुषु कर्मठाः केचन श्रुतेर्वचनमात्रतः पशुवधं सुखं कुर्वते । परंतु न शुकादिवत्समसमस्तभूताः प्रभो भवन्ति मवहेतवे भवति भक्तिमातन्वते ॥ ६४ ॥ निरन्तरनिरादराः सुतमुहृत्सुक्समसु प्रसन्नमृदुमानसा गिरिगुहागृहावासिनः । प्रतिक्षणभवकथाकलितकौतुकाः लाध्यता नयन्ति मतिमञ्जना जनपते जनुः केचन ॥६५॥ जलजन्तुहतो जले गजेन्द्रः पशुरप्येष भवत्स्मृतिं चकार । सदसद्विदुरैरतस्त्वमेव स्मरणीयोऽसि विपत्सु विश्ववन्धो ॥६६॥ गृहं सुरसमृद्धिमत्मियतमा रमास्पर्धिनी मतिर्मुरुगुरुत्ववपुरनगमगपदम् । यशः पाशियदुज्ज्वलं जलनपत्प्रतापः प्रमो समग्रमिदमाप्यते तव पदप्रसादोदयात् ॥ ६७ ।। १. 'स'का अहो भरि तवार्मिपालरणतः स मुऽमवत्तदाममृति मापन स्वयि स.२.परंतु परमातस्त्रव पदारविन्दश्यं प्रशान्त महामय हदि न चिन्त- पन्ति प्रमो' ३. ३. 'सार्थक नयन्ति मनुजा चनुर्बनपरे ग केचन'२.४. 'मरा- गजेन्द्रः' रा. ५. 'महो अपसारपदम्' रा.

·१४२ काव्यमाला। भवज्वरनिवृत्तये पतितपावन त्वत्पद- प्रवालमिदमौषधं हृदि सकृसुधीर्धारयेत्.। अपि प्रियतमाजनानननिरीक्षणं वर्जये- द्वसेच विजने वने फलदलाम्बु संसेवयेत् ॥ ६८ ॥ पदाम्भोरुहाम्भो दधाति वदीयं महेशोऽपि साक्षात्सदा मस्तकेन । विधिस्तावदासीद्धवन्नाभिपद्मादतः कः समस्ते समस्तेश्वरः स्यात् ।। ६०॥ समयत्रितयेऽपि सतां असतां चरणो शरणं मुजगप्रतिमात् । अयि तत्रभवन्भवतो भवतो भवतो भवतोपविशेषकरौ ॥७॥ अये सुरशिरोमणे प्रतिदिनं प्रणम्यादरा- स्कृताञ्जलिरहं पुनः पुनरिदं जनं प्रार्थये। अनारतगतागतश्रमसनीरकाकोदरं मुरदुमसहोदरं भज भजाशु दामोदरम् ॥ ७१ ॥ शिव इति शिवमूर्ते त्वं प्रसिद्धाभिधानः स्तनवसनसमीरखच्छचिचस्स गोर्याः । उपदिशसि सदान्ते प्राणिमात्रस्य कणे प्रतिदिनमविमुक्ते मुक्तये रामनाम ॥ ७२ ॥ यज्ञादिकमैककृतादरणां गतागतप्राप्तिरवश्यमेव । त्वनाम नारायण ये लारन्ति तरन्ति ते संशतिसागरं दार ||७३।। अकूर इत्यं स्तुतिमीश्वरस्य सोफेरतिश्लोककरैरकापत् । ततः प्रणामं से करोति यावापिलोकीतिलफत्रिरोऽभूत् ॥७॥ १.दिनान . En. 1. -t मेरा रा.पुष्कर पति. Y. Bruff पुनः पुनः मममम:' रा.

·हरिविलासम् । १४३ आगत्य सूर्यतनयापयसः स तीर- मावश्यकं सकलकर्म समाप्य सम्यकू । आनन्दविलयसमूहसमन्वितोऽन्त- नत्या तमादिपुरुपं रथमारुरोह ॥ ७५ ॥ भवविरक्तमना भगवत्प्रियो रविमुतासलिलाबहिरागतः । विहितसर्व विपिढदि विसितो रथमथो विदितर्जुपयोऽभ्यगात् ७६ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिमुजो नियोगात् । कान्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्धं लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ।। ७७ ॥ इति धीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजद्योतितलोलिम्बराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये भगवर्णनं नाम चतुर्थः सर्गः । परमः सर्गः । अन्वितं वाजिभिर्वायुवत्यरैश्वामरैश्चारुभिः शोमितेः सर्वतः । श्रीपतेराजया नोदयामास तं गान्दिनीनन्दनः स्यन्दनं मुन्दरम् ॥१॥ दिव्यरलमयमन्दिरविपा निमितामितनमस्तलश्रियम् । तां जगत्पतिरियामरावती पश्यति स मधुरां पुरी पुरः ॥ २॥ अवलोकनलोलविलोचनयोर्यदुनन्दनयोर्नवयौवनयोः । पयि काचन काधनचाररुचिः प्रमदा प्रमदातिशयं विदधे ॥ ३ ॥ १ सयो नाधि. २. 'बेटोपीमुकरर किदो पदाम्पन्' ७. १. 'यम्'रा, ४. 'प' रा. ५. 'मोरयामा माविम्' ग. ६.शेप-पुटर माधि ·काव्यमाला। . तन्मुखोद्गतकथाकदम्बकाकर्णनाविदितवमवेदनः । माधवोऽथ सहसैव पेशैलां पश्यति स मथुरां पुरीं पुरः॥४॥ मुग्धाः प्रदीपपटलं प्रशमं नयन्ति यस्यां रतेरवसरे वसनाचलेन । अगस्थभूषणमणिप्रकराः परंतु तासां वृथा विदघते बत चेष्टितं तत् ॥ ५॥" पश्यन्ति यत्र यमुनामसकृद्वाक्ष- मागैर्मुगावदनाः परिपूर्णतीराम् । अम्भोविहारविहितादरवारिजाक्षी- वक्षोजवीक्षणविनोदिविटावलीमिः ॥६॥ दिनकरकरजालैर्यत्र संशोपितेषु । प्रलयदहनकल्पैः केलिवापीजलेषु । अलिकुलपरिपीता अप्यमन्दा मरन्दा जलजजठरजाताः पूर्ववत्पूरयन्ति ॥ ७॥ आरुह्य सौपशिखराणि नवातपानि पीनस्तनद्वयपरिश्रमतः कथंचित् । प्रक्षालयन्ति वदनं वनिताः प्रभाते यस्यां सदा सुरसरित्सलिलैः सलीलम् ॥ ८ ॥ अन्यत्र भिक्षुर्लभते सुशीलो वपुर्वियोगे परमं पदं यत् । यस्यां सदा मद्यमदप्रसक्ता वाराङ्गनाखसुखमामुवन्ति ॥ ९ ॥ सरभसमवगाधते कथंचिसुतनुजनेन विलासवापिकाम्मः । ज्वलदतुहिनगासि मासि यस्यां चलमकरं मकरन्दवसुजातम् ॥१०॥ १. 'अपि' ग. २. 'पेशष्टम्स. ३. 'पटरीम्प, ·हरिविलासम् । १९५ अनुपमरचनानां यत्र लीलागृहाणां "मरकवखचितानि प्राङ्गणमातलनि । अविरलरसपानारब्धगानालिकान्ता- कुलकुसुमसुजातैः पारिजातैर्जयन्ति ॥११॥ रहसि विलिखितस्य प्राणनाथस चित्रे दृढतरपरिरम्भारम्मरकमिः। चकितचपलचक्षुर्वीक्ष्य वकं सखीनां स्मितसुभगमुखश्रीलंजते यत्र योपा ॥ १२ ॥ अविरतभगवत्कथैकतानाः प्रमदजलाशश्श्युतप्रपञ्चाः । निमिपमिव दिनं नयन्ति यस्यां कति कति मागवतोचमा न शश्वत् १३ अय पथि रजकं ददर्श कंचित्प्रभुपु वरो वसनानि त ययाचे । न स कुमतिरदाचतः शिरोऽसावहरदुदनकराग्रमण्डलामः ॥१५॥ अम्बराण्यददतो दुरात्मनो याचितस्य रजकस्य कस्यचित् । न्यकृतिं कृतवतोऽतिरागवान्कं चकत नृविकर्तनो हरिः ॥१५॥ ततो वसित्वा वसनानि सम्यक्पीताम्बरोऽसावसिताम्यस्य । शेपाण्यदाद्वीपकदम्बकाय तेषां तदा काचन कान्तिरासीत् ॥ १६ ॥ प्रविवेश पुरी परेरगम्यां बहुरम्यां स समं समप्रगोपैः । तमवेक्षियुमुज्झितखालापुरपालाश्य समाययुर्गवाक्षान् ॥१७॥ पन्या अहो ब्रजसदां मुशः समता यासामसौ यदुपतिः पतियन्मुदेऽमूत् । १. मदनकतिकपिरामिनीमण्डनाई प्रचुएसमावेः पारमार्नियनिग. २. मी.ग. १ सोकोऽई श-पद्धके नालि. ४. १०.१४ थेराः स-मुस्टमपन्ति.

·१४६ काव्यमाला। ~ सौधान्निरीक्ष्य नरनाथपथे मुकुन्द- मन्योन्यमित्थमवदन्मथुरामहीलाः ॥ १८ ॥ अवनिभूदवरोधैः सौधतः प्रद्धमन्यं च्युतलसदवतंसं स्पष्टवक्रारविन्दम् । अपगतजनलजें निश्चलाम्भोजनेत्रं जघनशिथिलवस्त्रं श्रीपतिदृश्यते स ॥ १९॥ सुन्दरैकनृपतिः परमात्मा वीक्षितो मम समस्तसखीभिः । वश्चिताहमिति वञ्चितनिद्रामृन्युमुत्तमममन्यत काचित् ॥ २०॥ पीताम्बरो जलदनीलरुचिः स कृष्णः श्यामांशुको जलजगौरतनुः स रामः । इत्थं यथार्थगयथार्थविदे जनाय सूचीमुखेन सरलेन शशस काचित् ॥ २१ ॥ रतिपतिपरिपन्थिपर्वतामे कनकलता इव पुष्पशोभमानाः । न किमु रुरुचिरे तदा खसौधे प्रचुररुचारुचिराश्चिरं चिरन्धः २२ सौन्दर्याणां राशिमेकं मुकुन्दं वारंवारं वारनार्योऽप्यपश्यन् । गत्वा गेहूं तस्य शैवाल्शय्यां स्मारं स्मारं स्मारतापादकुर्वन् ॥२३॥ कामं साक्षान्मेनिरे तं समस्ताः कामं कान्ते तेनिरे नैव किंचित् । कि चापश्यन्नैव ताश्चन्द्रचन्द्र •"श्चन्दनं चम्पकानि ॥२४॥ घरणिरमणमार्गे कंसदासी विका मधुमथनमलिम्पच्चारणा चन्दनेन । स सपदि हृदि हृष्टस्तां मनोज्ञामकापी- न्न भवति महतां हि वापि मोयः प्रसादः॥२५॥ ....... १. विकास.

·हरिविलासम् । १४७ आनन्दकन्द यदुराज यदि प्रसन्न- सन्मां मुखीकुरु विचित्ररतिप्रकारैः। इत्यं स्मरज्वरवशाहहु माषमाणां तां साधु साध्विति हरिः प्रहसन्नुवाच ॥ २६ ॥ रामः शौरिनन्दमुल्याश्च गोपा रङ्गस्याने तस्विरे ते समताः । अरोऽथ स्पन्दनस्थोऽतिशीघ्रं रम्याकारं कंसवेश्माविवेश ॥२॥ उभौ कृतशुभाशुभौ सदसतां क्रमादाहृतो तदास्ससरसीरुहादिति निशम्य कम्पातुरः । अनिश्चलमना मनःपवनयोः पुरोगामिनं मनोरमतुरंगमं नृपतिरारोह क्षणात् ॥ २८॥ वमागतं मृत्यमुखान्निशम्य समस्तसैन्यैः सहितः समन्तात् । कसः कृतान्तपतिमल्लमल्ले रजसले मञ्चमुरीचकार ।। २९ ।। नागेन्दैनंगसोदर्मिदसरित्संतर्पितेन्दिन्दिरे- स्वैश्य प्रखरैः खुरोद्धतरजःपुनः प्रलप्ताम्बरैः । अन्पीतः परितः प्रकाशितगतिर्दकादितूर्यखनैः कंसः कालकरालयोपसहितो रदसलं प्राविशत् ॥३०॥ सर्वत्र सर्वेश्वरमेव पश्यन्नमसले मधमुरीचकार । ततो यशु शरानपारान्मुनंगीमान्मृशमौमसेनिः ॥ ३१ ॥ १.१०.२६ शेरपोः साने नो मे रापुरटो-पिरो पल- नीरभिः सह महिये अन्यगौरउनुः स रामः। यामदया. मनार एषीमुन धरतेन समधित natifor: मोशनिमित्त रामसानी पुरमन्दामिः । मप्रारमियर लियामा. २.१-२५ोगः स ध न दि.

·११८ काव्यमाला। - बलम....... असिमुशलभृशुण्डीभिण्डिमालत्रिशूलैः परशुपरिघकुन्तैर्मुद्गरैस्तोमरैश्च । अपि विशिखगदामिः पट्टिशैश्चैककालं यदुकुलमृगराजौ जनिरे तस्य योधाः ॥ ३२ ॥ हिममिव हिमजातं भानुमानातपेन द्विरद इव करेण स्तोममम्भोजिनीनाम् । रविकरपरिरम्भः प्रस्फुरन्मण्डलामं ॥ ३३ ॥ यन्त्र स्थितः कंसमहीश्वरोऽसौ वीरैर्वृतः शस्त्रसमेतहस्तैः । सलं तदेवामिससार शौरिः सिंहो यथा कुञ्जरकेलिकुञ्जम् ॥३४॥ जिघांसया तस्य समागता ये मल्ला मदान्धा धरणीध्रकल्पाः । सर्वेऽपि ते तेन बलोद्धतेन नीता. पुरं प्रेतपतेः क्षणेन ॥ ३५ ॥ अथ परमलपिन्ना मञ्चमारुह्य तुझं मृगपतिरिव शृङ्ग भोगिभोगप्रमेण । अहह तदसिना द्राक्पातयामास मयां नलिनमिव मनोज्ञ कंसकं स प्रकोपात् ॥ ३६॥ प्रकटितघृतसाराः कांदिशीकत्वमाजां तदनु तदनुगानां शस्त्रवस्त्राणि जहुः । अपि पशुपतिडिम्भाः सोत्सवा निर्भयत्वा. न्मदकलकरिकल्सा रगमनं च चकुः ॥ ३७ ।। महामहसमन्वितः समभवद्यशोदापतिः प्रफुस्टनलिनाननः सह समग्रगोधुरगणैः । १. मटैटो गृहीतर.प्र. १. पारोन हीन. एE: पद्रिः'रा. २. 'महामासमुहबारसदामपीमोडमा' स.

·हरिविलासम् । १४९ हतेषु परिपन्थिषु प्रथितपौरुषेपु क्षणा- द्विपत्तितिमिरातुरोद्धरणसूनुना सूनुना ॥ ३८॥ एप यास्यति यतैककः कथं नाकनाथनगरी समातुलः । माहिणोदिति घियेव सत्वरं सीरभृत्तदनु तस्य सैनिकान् ॥ ३९ ॥ अमुमपि पशुपालने यदेनं नजपतिरादिशति स तत्प्रमाणम् । सदुचितमधमाधमाय तसै व्यतरदहो यदसौ सरूपयोगम् ॥१०॥ कुसुमवृष्टिरकारि तदा सुरैर्ननृतुरप्सरसश्च पुनः पुनः । जगदिदं गतशल्यममूत्सुखं विदधिरे च तपांसि तपस्विनः ॥४१॥ अथ तत्र गतत्रपमेत्य गृहादतिनिर्दयताडितमस्तकहृत् । परिगृह्य शिरः कुपतेः करयोनिललाप विलासवतीनिकरः ॥१२॥ त्रिले पुरस्साथ विलासयत्यस्तत्रागतातत्सरिरम्य दोाम् । हा नाथ हा नायक हा विलासिञ्जातः कथं मृत्युरसौ तवेति ॥४३॥ फुल्लदम्बुरुहरम्यलोचनं कर्णलम्बिकमनीयकुण्डलम् । केन बनकठिनात्मना हृतं प्राणनाथ भवतः शिरः क्षणात् ॥१४॥ कोटिशः करटिनस्तवाङ्गणे लक्षशश्च ललितास्तुरंगमाः। पतिरेव सुकुमार हा कथं खं गतोऽसि मुवनान्तरं प्रति ॥ १५॥ वीर हीनवसुदेवसूनुना त्वां निशम्य निहतं महोदयम् । अद्य गोत्रजगणो गृहोदरे नेव मास्यति मुदातिमेदुरः ॥ १६॥ रुचिरं वचनं दृशी मुदीर्घ यत निःशेषविशेषवल्गु यक्रम् । तनुता च तनी सानो च पीनी प्रिय विश्वं विफलं विना त्वयैतत् १७ हा प्रफुटनयकुन्दसुन्दरास्ते न चाप्रतिम भान्त्यमी रदाः । यैर्मवान्व्यरचय गारलिं कोमलेऽधरदले पुनः पुनः ॥ १८॥ 1. गरल रा. २. कोरस-पुस्तो नान्नि...'नमुपमश. .:. . .

·काव्यमाला। अयि सुभग विना त्वया पुरीयं वयमिव राजति हन्त नैव किंचित् । अहह किमनया महासमृद्ध्या तृणवदसूनपि सांप्रतं प्रतीमः ॥ १९ ॥ विश्वं विलोकयति विप्वगिदं समस्त्रं किं त्वं सुखं स्वपिपि भूमितले कठोरे । उत्तिष्ठ वीरवर रत्नमये खधान्नि पुष्पालिशालिशयने शयनं कुरु त्वम् ॥ ५० ॥ भोजनावसर एव भूपतेरेति नाच बहिरेव किं स्थितः । सारिका यदि गृहे गदेचदा त्वं विपन्न इति को नु तां वदेत् ५१ अयि चुम्बसि चेन्न वेपन कुचयोश्चेत्सरिरम्भणं न दत्से । त्रपयास्य जनस्य वार्यते किं किमु कोपो वरिवर्ति चक्रवर्तिन् ॥५२॥ त्वं गमिष्यसि महेन्द्रमन्दिरं भोक्ष्यसे नवनवाश्च सुन्दरीः । हन्त दुःखमधुना क्षणे क्षणे सुन्दरेक्षण न एव केवलम् ॥ ५३ ।। युक्तमेव दिवि गामिना त्वया तयधायि यदुपेक्षिता वयम् । ईदृशीं तव दशां निरीक्ष्य नो यन्न दग्धहृदयं विदीर्यते ॥ ५४॥ उदितै रुदितैश्च तत्र सर्वान्न्यथयामासुरिति क्षितीन्द्रपत्न्यः । अथ तत्समयोचितोक्तिभिस्ता दृढमावासयति स वासुदेवः ॥५५॥ ततो व्यधात्पार्थिवमुग्रसेनं वन्धं खपित्रोश्च निराचकार । तत्रासतश्चापगतान्दिगन्तान्सुहृज्जनानानयति म देवः ॥ ५६॥ रुचिरकुचतटीनां नाट्यकाले नटीनां प्रतिगृहमथ तत्र प्रत्यहं प्रादुरासीत् । १. फण्डरधाग्नि थाग्नि' स. २. 'कुरुम्म' य. ३. 'भोजनप्रसर एप'ख. ४. यानिम्मम्' स. ५. 'हा' स्न६. 'दुशिता' प. ७. 'इन्वीव्यंपयन्वीरिति ममिपारपसीः । तपसः प्रशमोचितेवंचोमिः' स. ८. गुणान् स.

·हरिविलासम् । १५१ पिमिकिति धिमिपिद्धिद्विद्धिमिद्धिद्धिपिद्धि घिगिधिगिधिग तत्तत्यय्यथय्येति शब्दः ।। ५७ ॥ अद्य बन्धचरणः मुरासुरे रन्तुमिच्छति मया समं हरिः। कंसतिरिति जावनितिदेहगेहसुपमा व्यरीरचत् ॥ ५८ ॥ भूपांशुकाधगजराजविराजमाना- प्रस्थाप्य नन्दपशुपालपतीन्समस्तान् । कृष्णखया सह सहस्रदरायताक्ष्या ज्योत्स्नातस्मरजनि रजनि निनाय ।। ५९ ॥ मोहिणोदय विमुजाङ्गनासान्वनाय मतिमन्तमुद्धवम् । सोऽपि तं नजमगाद्रयस्थितो विश्वविधतविष्णुभावनः ॥ ६०॥ चरमाचरमौलिमण्डनवं धुमणी प्राप्तति प्रभोर्मुजिप्यः । अविराजमुद्धवामिधानो युतमानो रजसा गा समन्तात् ।। ६१॥ संह गणेन गमां नजमुद्धवम्वतरज कणक्चरकूर्चकः । प्रियतमाम्तनसगतमाम्ययोनिहगयोविरहाचमरेऽविशत् ।। ६२ ।। रतिपतिपरितापात्साप्डगण्डस्थलीमिः प्रतिगृहकृततल्पं पटोलवीमिः । विरतमुरवलीलाराम्यहास्यप्रसन्न नंतपुरममातनोदवम्योद्धयाय ॥ ६३ ॥ सहसामणमागत रमाया रमणस्यानुचर म नन्दगोप । तरमा परिरभ्य सप्रहपं गततपं विषयेषु निज्वरोऽमन् ॥ ६॥ २.स्विपिन विधिमिता Palaगरपरिपेयति मग. १. रिपाट' १ ३. सासदलापताशे य. . 'पदस्य सायो र ५. स. ६. परमारन 'स... मेरो पटक नास्ति. Casten'स... 'प्रग्नमानसमाय.

·1. 1 १५२ काव्यमाला। संपूज्य तं विधिवदुद्धवमासनाद्यैः सम्यक्समप्रविधिविद्विविधोपचारैः । अपप्रच्छ गोपपतिरित्थगनगमूर्ति- सस्ते स तत्र कुशली मुशली च तद्वत् ।। ६५॥ पप्रच्छ यद्यद्रजसार्वभौमस्तत्तत्स तस्मै कथयांबभूव । तस्मिन्क्षणे ताः स्मरदुःखदीना मन्दाक्षहीना जगदुस्तमित्थम् ॥६६॥ कंसो हतः खसुहृदामपकारकारी प्राप्तं च राज्यममरेन्द्रपदानुसारि । : दास्यन्ति भूमिपतयः शतश, स्वपुत्री- स्त्रागमो यत भवेदधुनास्य कस्सात् ॥ ६७ ॥ ग्राम्या वयं क पशुपालजनैकमोग्याः सर्वोत्तमः क कमलाकरलालिताविः । सङ्गोऽस्य यत्समभवत्स घुणाक्षरस्स न्यायस्वदाप्तिरधुना शशशृङ्गतुल्या ॥ ६८ ॥ अकृत सुकृतपुजैः सप्तमध्येऽप्यलभ्याः परमपुरपुरन्धी सङ्गरब्धा विहाय । विदितरतिविशेषः श्रीपतिः प्राप्तराज्यो यदनुभवति दासी तन्न संजापटीति ॥ ६९॥ धुंवमेतदयोमयं विधिर्विदधे मे हृदयं....हि तत् । सतया न विदीर्यते यतो विरहे दुर्विपये मधुद्धिपः ॥ ७० ॥ १. 'नन्दस्वमित्यमवादननीलमूर्ति.' रा. २. गोपविलासपलो निरस्सरमा' स. ३. 'य.' स. ४. 'प्रायन्दी' स. ५. 'दासी.स. ६.कोकोऽयं स पुस्वोमास्ति. . .

·हरिविलासम् । आगमिप्यति कदाचिदच्युतः कौतुकेन कृपया पुनः पुनः । उद्भव ध्रुवमनेन हेतुना जीवति ब्रजविलासिनीजनः ।। ७१।। हन्त किन चयमुद्धव दीना दीनबन्धुरपि किं न मुरारिः। हीरुदेति हृदि भासदुपेक्षां कुर्वतोऽस्य परमाद्भुतमेतत् ॥ ७२ ।। अयि शृणु बत दीनोद्धारकोऽस्यां त्रिलोक्यां सृजति विरुदमेतन्मूलभूतं त्रपायाः । वयमिह विरहानौ दयमाना विमुक्ताः सह स हरिणदृष्ट्या तत्र केलिं करोति ।। ७३ ॥ अनृतमुद्धव मा वद सर्वथा भगवतः शपथस्तव वर्तते । बत वयस्य सभामु कदापि नः किमपि स सरति सरसुन्दरः ॥७॥ यावदार्य यत जीवितमास्ते तावदेहि दयया परमात्मन् । एवमेव वद तं बैंत गत्वा महे किमु वयं पुनरन्यत् ।। ७५ ।। इति ध्रुवाणो विरराम रामागणो गरगोलवगोसरोजः । ततः स वाक्यं स्वयमावमापे दुःखद्रुमोन्मूलनकारि तासाम् ॥७॥ उत्कर्षः क्रियते कथं कुमुदिनीयन्योः प्रतिस्पर्धिनः कृत्यास्यं मलिनं विलोचनजलैः स्फारीभवत्कजलैः । आयास्सत्यचिराकरिष्यति मुखोदेकं स यः पूर्वय- दाकाकरववन्युक्धुरमुखः कृणामिपानो हरिः ॥ ७७ ।। इति मधुरवचोभि|परसीमन्तिनीनां मनसि मनसि जाते सास्थ्यवासं वितन्वन् । १. पपाय पुनः' स... 'भरि एचरितीनोपारकर' स. २. 'स, पवियुकाः' म. ५. प्रति स. ६. तीर दिला दिराम रामाकरम पनि नागपारम्स...'सन्मानसलारप्पर एमावार'.

·१५४ काव्यमाला। कतिचिदयमनपीत्तत्र रात्रीत्रिलोकी- पतिगुणगणगानोदूतहेपाश्रुपूरः ।। ७८ ॥ उचितं न करोति कैटभारिः क्षणमप्येकमिहैति यन्न विद्वान् । इति स खमनस्यमस्त तत्तद्विरहक्लेशकृशत्वदर्शनेन ॥ ७९ ॥ सैंजनवरयशोदानन्दसंदर्शनार्थ यदुपतिमिह गत्वा प्रेषयकैकवारम् । मुहुरिति मिलिताभिस्ताभिरुतो रथस्थः कथमपि हरिदासो गोकुलान्निजंगाम ।। ८० ॥ यद्यद्वभापे सुमुखीसमूहो यद्यत्स तदैन्यमवेक्षते स । तत्सर्वमागत्य गुणाकराय न्यवेदयद्भागवतावतंसः ॥ ८१ ॥ . सरखदुदरे क्षणादलघु हैमहर्म्यस्फुर- चकार पुटभेदनं विगतवेदनं स्वर्गवत् । इभाभ्रशशभृद्रसेन्दु (१६१०८) मितसुन्दरीमिः समं स तत्र मुखमन्वभूद्यदुकुलावतंसो हरिः ॥ ८२ ।। ज्ञात्वापि गोपललनाः खसमागमोका नो गोकुलं प्रति जगाम जगन्निवासः । नानानरेन्द्रतनयाहृतचित्तवृत्ति- जीर्ण जलं नवजलैहियते हि नद्याः ।। ८३ ।। अनन्तः समं तासु कान्तासु लेभे खनागामचन्द्रर्तुभू (१६१०८०)संख्यसूनून् । १. हर्षानुविन्दुः स. २.उचित न करोति करोति जिजमायाति कदापि यस विद्वान् । इति सौवयनस तन्यतासौ दनितान्त रिहानिदर्शनेन ।' तिक-पु. स्त्रो क्षेपकः ३, एतापूर्वम् समागम बायं कार्यमप्पडिसन शरीरे। गीय सोप्या दुपसहसावपूरपरिपूर्णडगासी ॥ इति शेर: प.पुस्खके.

·हरिविलासम् । गुणज्ञान्गुणानां गणै रञ्जयन्तं जयन्त जयन्तं कमाहुर्न तेषाम् ॥ ८४ ॥ संदाश्रयी तस्स सदाश्रितस्य निस्तीर्णनानारणसंकटस्य । अज्ञानकान्तारधनंजयस्य धनंजयस्य क्षणराशिरासीत् ॥ ८५ ॥ वाल्यमैञ्युपगतं द्विजमेकं दुर्वलं धृतसरन्ध्रपटाघम् । अर्चति स परिरभ्य स सम्राट् श्रीमदं न केलयन्ति कुलीनाः ॥८६॥ स्वद्वाहोद्भूतधूल्यः करिकरनिकरैः सीकराश्च प्रयुक्ता व्योम व्यापुः समन्ताद्यदुमुकुटमणे तत्र पङ्कोऽद्भुतोऽभूत् । आगच्छद्धिः सुरैः क्षमां तव भजनकृते स्फाटिकीभिः शिलाभि- चंद्धः पन्थास्तदानीं सुरसरिदिति तं मानवा मानयन्ति ॥८७॥ श्रीकृष्ण त्वमतापेन प्रतप्ताङ्गीर्दिगानाः। दिग्गजा वीजयन्त्येव कर्णतालैः पुनः पुनः॥ ८८॥ वनेषु वनदेवता दिवि दिवौकसां वल्लमा मुजंगकुलकन्यका भुजगलोकलीलावने । यशः समरसंचितं नरमृगेन्द्र गायन्ति ते प्रभाविजितकौमुदीकुमुदपाण्डुसाडम्बरम् ॥ ८९ ॥ इति तस्य कृता स्तुतिः सुदाम्ना धनलाभार्थमुपागतेन दूरात् । अवतारशिरोमणिस्ततस्तं धनवन्तं धननाथवचकार ।। ९० ॥ जनकृतकृतधर्मे तस्य राज्ये समन्ता. दगणितभुजशार्योदार्यरूढस्य शश्वत् । गहनगह्नमध्ये दस्युनामापि नासी- त्रिदशतरुसमानो याचमानो जनोऽभूत् ॥ ९१ ॥ अपि सचिवसहस्रसंयुतोऽसौ खयमकरोग्यवहारमेकविद्वान् । १.योकोऽय ख पुस्तके नास्ति २. 'गणयन्ति स. ३.लोकोऽय स-पुस्तके नास्ति. ४.सपन' ख.

·काव्यमाला। क्षणमपि खलसंगतिं न चक्रे सुकविसभासु सभासु नित्यमासीत् ९२ सदा सादरं सुन्दरीगीयमानं पुरग्रामकान्तारकुञ्जोदरेषु । असौ माधवो दुःखवृक्षावलीनां लवित्रं चरित्रं पवित्रं चकार ॥१३॥ विश्वभरोऽन्यांश्च निहत्य दैत्यान्विश्वंभराभारमपाचकार । भवाब्धिमज्जजनतारकस्य प्रायोऽवतारोऽस्य सदुत्सवाय ॥ ९४ ।। यस्त्रातुं ब्रजमुज्जहार सहसा गोवर्धनं माधरं यस्त्रैलोक्यमदर्शयन्निजमुखाम्भोजे यशोदाकृते । यः पुत्रं खगुरोर्यमालयगतं शक्यानिनाय क्षणा- यो भूभारमपाचकार सकलं तस्मै नमः शाणेि ॥ ९५ ॥ सुंजनैः कुजनैरपि रत्नकलारमणस्य कवेः कविताथवणात् । रमणीमाणितं मुरलीराणितं भ्रमरीमाणितं तृणवद्गणितम् ॥ ९६ ।। अतसीकुसुमोपमेयकान्तिर्यमुनाकूलकदम्बमध्यवर्ती । नवगोपवधूविनोदशाली वनमाली वितनोतु मङ्गलानि ॥ ९७ ॥ नानागुणैरवनिमण्डलमण्डनस्य श्रीसूर्यसूनुहरिभूमिमुजो नियोगात् । कान्यं कृतं हरिविलास इति प्रसिद्ध लोलिम्बराजकविना कविनायकेन ॥ ९८॥ इति श्रीमत्सूर्यपण्डितकुलालंकारहरिहरमहाराजयोतितलोलिम्बराजविरचिते हरिविलासे महाकाव्ये कंसवधो नाम पचमः सर्गः। १. 'हि' ख २ एतयो: लोकयोः स्थाने 'किं त्यवत्वा वसति पले शितितले पाता. लमेवामित भो भोगीश्वर हन्त तत्र सततं मोडेशयन्साथिनः। मारते चौऽपि हरिया- चलगिरौ मापालचूडामणिस्तेनाधिप्रकरः कनो धनदवद्धाधुनावं मुराम् ॥ श्रीमा- न्डामरसोऽभवहिनकुलालबारचूडामणिगंगानिर्मलमौनिमार्गपकुले तलादपिः पतिः । आसीतस्य पुतः सरासरफ़र्ति येरुहाम्पिकाया चिरालेभे श्रीधरनाग रसमवनीमध्ये त- दावा चिरम् ॥' इति सरदय चिर. ३. 'प्रैलोक्य तुझारमियते स काम्पम्' स.

·-- शृगारशतकम् । गोसामिश्रीयुतजनार्दनभट्टप्रणीत शृङ्गारशतकम्। मलयपवनः क्षीवः कुम्मी क्षपाकरमण्डलं भुवनविदितं श्वेतं छत्रं पिकाः परिचारकाः । विकचतरखो यस्योत्तुङ्गाः पराः पटमण्डपा- स्त्रिभुवनमहाधीशः कामो विभाति जगत्रये ॥१॥ विकचलवलीपुष्पहार करोति च गुम्फति प्रचुरगणिभिः कृतां वैरं निजां रशनामपि । सुरतसदने पत्युः प्रीत्य कला कुरुते परा न तु विधुमुखी दीपे सेहं ददाति कथंचन ॥२॥ कदाचिदारोहति सौधमुन्नतं कदाचिदायाति धरातलं पुनः । कदाचिदात्यं विनिवेश्य जालके प्रियं नवोढा तु सरजमीक्षते॥३॥ भाले विधाय तिलक मम नेत्रयोश्च दत्वाञ्जनं हृदि च हारमथो निधाय । प्राणाधिपः सखि शनेः करपल्लवेन नीवीमपास्य हि कुतः सुखमेति भूयः ।।४।। उत्साहकारकसखीवचनैर्विधाय भूषाविधि कनकगौरतराङ्गकेषु । प्राणेश्वरस्य सदनाय कृतप्रयाणा मुग्धा तथापि हृदि कम्पमरं बिभर्ति ॥ ५॥ अयि ससि कुरु क्षिप्रं रम्भादलैः शिशिरानिलं ...सहचरि तनौ सत्कर्पूरं द्रुतं परिलेपय । - .

·काव्यमाला।
सरसविसिनीपस्तुल्यं पिये परिकल्पय
स्फुटमिति विमो तस्या गेहे भवन्ति किलोक्तयः ॥ ६ ॥
कान्तस्ते कमलाभिरामनयने कल्पे हि देशान्तरं
गन्तेति श्रुतमद्य लोकवचनात्तथ्यं किमेतद्वचः ।
पृष्टा सेति मया दयाघननिधे प्रोवाच दीनानना
यत्तद्वक्तमपि क्षमा न रसना मे जायते सांप्रतम् ॥ ७ ॥
संफुल्लामलमल्लिकासुमसमुद्भूतैः परागोत्कर-
ाप्तः शीतलनीरपूर्णसरसीसंपातशीतः परम् ।
आरब्धोद्धरमैथुनोत्यवहुलखेदाम्वुसार्दागना-
वृन्दस्याप्यतिसौख्यदो निशि शनैरायात्ययं मारुतः ॥ ८॥
अयि सखि मम माणाधीशो गतो विषयान्तरं
कुसुमविशिखस्तस्मादुचैर्दुनोति तनुं शरैः ।
लघु कुरु तथा यतं येन साराधिनिवारणे
पटुतरमतेस्तस्याशु स्यादिहागमनं ततः ।। ९ ।।
कृत्वेन्दीवरभूपणानि रचनां कस्तूरिकायाः सनी
धृत्वा नीलनिचोलमेपनयने लं यासि पत्युगृहम् ।
प्राट्कालपयोपरादिव तडिकान्तिस्तनोते तथा-
प्येषा हन्ति तमःसमुघयमहो निःसृत्य नेशं द्रुतम् ॥१०॥
पियतम पुरा सर्वमीभ्यो मयि प्रियताभव-
जगति सफलो जानात्येवं जनः स्फुटमेव ताम् ।
वद किमाना जातं यलाद्विदाय हि मां प्रिया-
मपरवनितान्दैः साफ फरोपि कुतूलम् ॥ ११ ॥

·शृङ्गारशतकम् ।
,
अयि सखि निशा किं वा घसः शशी किमु भास्करः
स्फुरति पुरतः कामः किं वा ममास्ति स वल्लभः ।
प्रतिपलमिति प्राणाधीश पिया विरहातुरा
कथयति मुहुर्मन्दं मन्दं सखी सविधस्थिताम् ।। १२ ।।
यत्राननसरोजसाम्यमयते सस्तातिदीर्घालक-
व्याजनाम्यदनेकभृङ्गपरलीसंजातशोभं मुखम् ।
काञ्चीकाञ्चनकल्पिता वितनुते कोलाहलं कोमलं
तत्तन्व्याः सुरतं स्मृतं हि कुरुते वाधामगाघां हृदि ॥१३॥
उच्चौ कुचौ कृशतरा च कटिंगभीरो
नाभिः सगुन्नततरं च नितम्बविम्यम् ।
निनोन्नतेति सुदृशः सुभगे शरीरे
ममं मनो मम न मां पुनरभ्युपैति ॥ १४॥
देणी खड्गसमा ध्रुवौ परिलसद्वाणासनाभे शुभौ
कौँ पाशसमौ तथा विजयते नासा च तूणोपमा ।
मुग्धेऽपाङ्गविलोकनं शरसमें जाने ततस्त्वं कृता
प्रायः पञ्चशरामिधक्षितिभुजा शस्त्रस्य शाला निजा ॥१५॥
पूर्णः कलामिरखिलामिरौषधीपतिरेप यत्सखि दुनोति मां भृशम् ।
युक्तं हि तन्ननु दयालवो भवेदिह कुत्र लपविभवे जलात्मजे ॥१६॥
मलिनहृदयो गर्जत्युचैनो यदि गर्जतु
प्रकृतिकठिना यस्मादेते भवन्ति हि पूरुपाः ।
स्वमपि चपले किं नो वेसि प्रिये विरहव्यथा
दिशि दिशि यतः खिन्नाया मे पुरः परिनृत्यसि ॥ १७ ॥

·१६०
काव्यमाला।
नो भुङ्क्ते किल वीटिकां न कुरुते संलापमाभापिता ;
नो शेते शयने न संमुखमहो सा वीक्षिता चेक्षते ।
हासं न प्रसते प्रहासवचनैर्दचे न चालिङ्गनं
खान्ते मोदभरं तथापि तनुते नित्यं नवोढा प्रिया ॥१८॥
वीक्ष्य वीक्ष्य हृदि लक्ष्म सपल्या अभियावकभवं रमणस्य ।
भामिनीकुवल्योपमनेने शोणपङ्कजनिभे लघुचके ॥ १९ ॥
क्रोडस्थायाः सभयहरिणीलोचनाया नितान्तं
गाढालेयाकुलतरतनोः सस्तकूर्पासकायाः।
सग्रीडाया मुकुलितहशो मुञ्च मुञ्चति मन्दं
जल्पत्या साधरदलसुधा संस्मृता मां दुनोति ॥ २० ॥
दृष्ट्वाधिविन्नासदनेऽम्बुजाक्षी कान्तं सरानेककलाप्रसत्तम् ।
सा तं जगादापि न किंचिदुचैः परं सखीनां तु पुरो रोद ॥२१॥
पीनोत्तुङ्गकुचान्तरालतरला माला हि मुक्तामयी
हेमोर्वीधरयुग्मकल्पितगमखःसिन्धुवद्राजते ।
इत्युक्त्वा परिहासपेशलमतिः कान्तो वयस्ये समा-
मुत्तुगौ मम वक्षजौ दृढतरं जमाह कामातुरः ।। २२ ॥
पवनवेल्लितनीलसरोरुहच्छविविजित्वरचारुविलोचने ।
परपुरन्धिपराठाखवल्लभे समुचितं नहि दूपणरोपणम् ।। २३ ॥
नेत्रे जागरणारुणे विधिनुतः शोणारविन्दश्रियं
भाले तत्पदयावलक्ष्म च पुनः प्रत्यक्षमेवेक्ष्यते ।
लमा लोचनचुम्बनेऽअनमयी रेखाघरे राजते
दुष्टस्यास्य तथापि चेतसि मनाग्लज्जापि नो जायते ॥२४॥

·. शृङ्गारशतकम् । यामिनीरमणमञ्जलविम्ब श्रीपराजयविजिवावक्रे । लामुपैति किल रोपतमिलं तेन में भवति चेतसि चित्रम् ॥ २५॥ विरहजलदो धारातुल्यनिरन्तरपातिभि- मदनविशिखैः क्लिन्नं मोहप्रमञ्जनपीडितम् । प्रियतम विना लामेणाक्ष स्फुरत्कुचसद्धर हृदयसदनं दुर्वारो हा प्रपातयतीव तत् ।। २६ ॥ प्रथमप्रणयस्मृतिप्रजातद्विगुणस्नेहरसातिरेकमाजोः। : मरहःस्थितयोविभाति यूनोयनानामतिमञ्जुलो विलासः ॥ २७ ॥ मामके बत करोपि किमाले कामतप्तहदि चन्दनचर्चाम् । आवृतो वसनतूलसमूहैर्यन्न नाथमुपयाति कृशानुः ॥ २८ ॥ मुश्च मानमधुना मज कान्तं मन्दमन्दमयमेति वसन्तः । अत्र भामिनि पिकावलिगीतैर्याति धैर्यगुणमाशु जनानाम् ॥ २९ ॥ तावद्यर्थतरं सुघासुरुचिरं सन्मन्दिरं सुन्दरं मोगोपस्करचित्रवस्त्रवलिता तापच शय्या वृथा । यावहालमृणालकोमलभुजद्धन्द्रामिरामग्रहा- श्लेषप्रोत्थमनोभवो न हि भवेप्राणप्रियासंगमः ॥ ३०॥ दृश्यन्ते विरलानि मारुतपये यद्यप्युइन्युच्चकै- रस्तक्ष्माधरतश्च पित्सति कलानाथोऽपि पाथोनियो। प्राची चञ्चललोचना श्रुतिलसत्ताटङ्कवच्छोमते मानुस्ते हि तथापि याति कठिने मानो न का नो गतिः ।। ३१ ।। तुझ्वर्तुलकुचोत्तमकोका मञ्जुलत्रिवलिचारुतरता । कामजश्रमविदारणदक्षा किङ्किणीरणितहंसविरावा ॥ ३२ ॥ लोचनस्फुटसरोरुहरभ्या गौरता विमलवारिभृता च । केशशैवलमनोरमकान्तिति तन्धि तटिनीव तनुते ॥३३॥ (युग्मम्) ११ एका ·M . . १६२ कान्यमाला। क्षोणी यस्य कृते ययौ शयनतां कान्तारमावेश्मतां भोगच्छमसु दीपिकासु च फणारत्नं च मे दीपताम् । ध्वान्तं चैव सहायतां स कठिनस्वान्तोऽत्र नो दृश्यते हे धावत...(किं करोमि शरणं गच्छामि कं सांप्रतम् ॥ ३४ ॥ दृष्ट्वा करसादुपेतो रहसि मृगशावेकशय्याप्रसुप्ते कान्तः केलीकलाब्यो निकटमथ तयोर्मन्दमन्दं जगाम । धृत्वा चैकामुरोजे सहसितमपरां सादरं सत्कपोले '' चके क्रीडां तथासौ न हृदि किल यथा जन्म(म्म) तुस्ते विषादम् ३५ पादयोः पतति यद्यपि नाथः सादरं वितनुतेऽपि चटूनि । कोपनारुणसरोरुहनेत्रा त्यज्यते तदपि हन्त रुपा न ।। ३६ ।। समुन्नतकुचद्वन्द्वकाठिन्यजितपर्वते । , नवनीतमृदुखान्ते कान्ते किं कुरुपे रुपम् ॥ ३७॥ उक्ता ब्रवीपि सुरतं न मया निशाया- स्त्वं दोप्टवेन गजगामिनि लज्जया वा। ताम्बूलकज्जलकुजामयचिडचित्रं तत्संनिवेदयति मां रमणोत्तरीयम् ॥ ३८॥ अधरमघरे कण्ठं कण्ठे निघाय भुजं भुजे हदि च हृदयं मध्ये मध्यं सरोजशो दृढम् । सरमसमहो चोरावूरूं पदं च पदे पला- दमयति जनो धन्यः कश्चित्समां शिशिरे निशाम् ॥ ३९॥ आयास्यामि पुनस्खमान्तिकमहं यामे व्यतीते प्रिये- त्युक्त्वा परजलोचना सरमस कान्ता समाज ययौ । १. 'प्रारंपति मरेद ·शृङ्गारशतकम्। M 9 3 जाते कापि च सि(शि)ञ्जिते किमु समायातेति मार्ग मुहु- देर्श दर्शमयो मया निशि मनाम्लब्धो न निद्वारसः ॥ ४०॥ प्रयाति नियामाल्पशेषाधुनापि प्रिये मुञ्च मानं मदुक्तं विधेहि । गतः प्रति कालः पुनर्नेति जल्पत्यसौ ताम्रचूडोऽपि तारखरेण ॥४१॥ सहायमासाद्य सुधामयूखं प्रिये वसन्तं च वने वसन्तम् ।। वियोगिनं मां मदनोऽद्य बाणैः शाणे निघृष्टैर्नितरां छिनति ॥४२॥ पुष्पवाणशरजालनिपातमोत्थरन्ध्रनिचये हृदि तस्याः । नाथ जीवकलनाय विना त्यामद्य कोकिलरुतानि विशन्ति ॥४३|| तस्या गेहमुपेत्य तत्र मृदुलां शय्या विधायोजवला साकूतं परिधाय भूषणगणं चित्राणि वस्त्राणि ताम् । कान्ते कामकलाविचक्षणमते कामातुरं पाहि मा. मालिङ्गयेति मनोरथैर्हि सकलाः पान्थस्य यान्ति क्षपाः ॥२४॥ श्राव श्रावं गर्जित वारिदानां सारं सारं प्रेयसी कोऽपि पान्थः । आमे चक्रे रोदन वै तथासो येनाशेपो ग्राम्यलोको रुरोद ॥१५॥ नलिननयमे दृष्ट्वा पूर्व प्रियाम्बुदमागतं रतिपतिशरप्रोत्थैतिर्मुहुस्तरलीकृते । कलितवसतिर्मानाभिख्यो मरालयुवा क्षण स तनुचपलः स्थास्यत्युच्चस्त्वदीयहृदम्बुजे ॥१६॥ प्रिये हार दूरं नय विमलमल्लीसुमकृतं मुघा वारं वारं किमथ धनसारं कलयसि । वयस्ये हा शय्यामपनय नवाम्भोजरचिता विना कान्तं कान्तं न लगति नितान्तं किमपि मे ॥१७॥ नो वेण्यस्ति सुगन्धितैलमसृणा नैवाञ्जन नेत्रयो- नों रागोऽभरपल्लवे च मपुरे ताम्बूलजन्मा महान् ।

·१६४ काव्यमाला। हारो नैव पयोधरे न रशना मध्ये तथाप्युच्चकै- स्तारुण्यं हरिणीदृशस्तु विपुलां पुष्णाति शोमां तनौ ॥१८॥ मुक्तनूतपरिपकफलोऽयं सांप्रतं पिकयुवा किल रौति । पूर्णकुक्षिरधिक सखि लोको यत्करोति रचना वचनानाम् ॥ १९॥ अन्याङ्गनाभिरधिकं स करोति केलिं त्वं तेन मा कुरु विषादमदम्ररूपे । पेपीयते मधुकरः क न तं मरन्दं नो जातु विस्मरति पक्षजिनीं तथापि ॥ ५० ॥ सर्वां सिञ्चति मेदिनी जलभरैः संप्राप्य कालं परं तामेवोप्णकरः करोति किरणैरुपैश्च ततां भृशम् । एवं त्वां रमणो विहाय रुचिरे सौख्यं ददातीव तां दुःख मा कुरु तेन पश्य समयायचं समस्तं यतः ॥५१॥ यस्ततान हि पुरा श्रुतो मुदं रोम्णि रोम्णि पुरहा(e) मनोरमः। सांप्रतं प्रियतमं विना प्रिये हन्ति मां स किल के किनः खनः॥५२॥ मा तिष्ठ कान्ते विजने कदाचिन्नावाच्यमस्तीह खलस्य किंचित् । यः शकते नैव मनाग्विमूढः कर्णे वदन्वै पुरुषप्रसङ्गम् ॥ ५३ ।। यद्भुक्तो ने पयोनिधौ जलचरैर्दग्धो न चौर्वामिना पीतः कुम्भभुवा गतो न जठरे नाशं सहाम्भोधिना । गच्छन्न्योक्ति निराश्रयेण पतितो जानेऽहमेवं प्रिये धात्रा हन्त वियोगिदुःखकृतये चन्द्रस्ततो रक्षितः॥५४॥ केनाय तय कान्त भालफलके लाक्षारसो लापितः केनेयं विगुणा गुणाढ्यरभसान्माला कृता पक्षसि । १. 'पुरु हा इति भवेद, .

·शृङ्गारशतकम् ।
१६५
इत्युक्तः प्रियया सहासवदनो नत्वा पदाम्भोजयो-
रालिङ्गयाशु दृढं कपोलवलये (1) बाला चुचुम्बे चिरम् ॥५॥
अयि सुन्दरि संप्रति पश्य पुरश्चरमाचलमस्तकमेति रविः ।
समुपैति तमःपटलीजटिला रजनी कुरु कामकलाः सकलाः ॥५६॥
गतिर्मन्दा दन्ती चपलनयने चारुतुरगौ
कटाक्षौधः पतिर्वचनरचना चारणततिः ।
इदं सैन्यं सर्व तव वपुपि सारङ्गनयने
कथं स्थाता पत्यो वद सपदि मानप्रतिभटः ।। ५७ ।।
कटौ न कलमेखला न कुचमण्डले मालिका
दृशोरपि न चाञ्जनं न पुनरस्ति रागोऽधरे ।
प्रियेण सहचारिणा मदनतस्करस्योच्चकै-
स्ततस्त्वमसि लुण्ठिता निधुवने वने शोभते ॥ ५८ ॥
वक्त्रं शारदशुभ्रदीधितिसमं शैवालतुल्याः कचा
नेत्रे पकजसंनिभे च मृदुलौ बाहू मृणालोपमौ ।
इत्थं शीतलवस्तुभिर्विरचिता पात्राजनेत्रा तथा-
प्येषां तापपरम्परां वितनुते चित्रं वियोगे स्मृता ॥ ५९ ॥
कपोलेऽम्भोजाक्ष्याः प्रियदशनचिई प्रियदृशोः
सरोजाक्षी यक्रच्युतभुजगवल्लीरसलवम् ।
सपली दृष्ट्वारादुरुतरविनिश्वासतरलो-
नतोरोजद्वन्दं रहसि शनकै रोदिति मुहुः ॥ ६० ॥
कुरङ्गशाकाक्षि न पक्षपातस्त्वया विधेयः किल कोकिलेऽसिन् ।
प्रियस्य योगे तव सौख्यदोऽयं पुनर्वियोगे भविता सुखाय ॥६॥
तन्वी नदीयं घुतिवारिपूर्णा कराम्बुजा मूर्पजशैवलाक्ष्या ।
दृड्नावमारख मनांसि यूनां प्रयान्ति यस्यां हि कुचान्तरीयम् ॥६॥

·. १६६ काव्यमाला मुखं चन्द्रः कैश्यं शनिरवनिपुत्रोऽरुणतरो-': ऽधरो भाखान्भूयः कनकटितो भूषणगणः । खुधो वाणी हास्यं भृगुमुनिसुतोऽस्या गुरुत्यं नितम्बस्तद्वाला प्रविलसति सर्वग्रहमयी ॥ ६३ ॥ विख्याता रघुवंशवद्गुणगणैः शृङ्गारसारा परं शृङ्गारे रसमञ्जरीवदमला माघार्थवत्सत्तनौ । क्लिष्टा नैषधपञ्च मानकरणे कादम्बरीवद्रते नानाश्लेपविचक्षणा विजयते सारङ्गरम्येक्षणा ॥ ६४ ॥ माकन्द मा कन्दममुं खनित्या दूरीकुरु त्वं सदनाद्वयस्थे । कान्तं विना मां तु नितान्तमस्य कामो निहन्ति स्फुटमञ्जरीमिः ६५ मासेषु धन्यः सखि पौषमासस्तस्मिन्नमी धन्यतमाः पयोदाः । अकालवृष्ट्या परदेशगामी प्राणेश्वरोऽयं मम रक्षितो यैः ॥ ६६ ॥ सानन्दं कृतकामकौतुककलाथेणीपरिश्रान्तया तन्वन्या सह सुन्दराम्बरयुते सुसस्य मञ्चे निशि । यूनः सौधगवाक्षमार्गपतिताः खान्ते नितान्तं नवाः प्रावृटकालपयोदपुष्करकणाः कुर्वन्ति तर्समदम् ॥ ६७ ।। निर्व्याजारुणयोर्मया चरणयोदत्तो नु लाक्षारसो दत्तं किं नु न वा शोर्मुगदृशः शोभोज्ज्वलं कजलम् । इत्थं नाथ भवप्रियाङ्गसुपमा संग्रान्तचिता मुहु- मां तस्याः परिचारिका प्रतिदिनं शृङ्गारमापृच्छति ॥६८॥ i. हे प्रातलिपुष्ट भूतमखिलं यद्भावि तनिर्णय कतुं शकतरोऽसि.यदद कदा कान्तो ममायास्यति । इत्युक्त्वा मृगलोचना कृतवती यावच मौनं मना- क्तावतीक्ष्य समागतं प्रियतम लज्जापरीवा बभौ ॥ ६९॥ -- --

·शृङ्गारशतकम् ।
:
गर्जन्त्यम्बुधरा रटन्ति विकटं बन्यास्सिमे बर्हिणो
वायुर्वाति च शीतलः कुसुमितान्वृक्षान्मुहुः कम्पयन् ।
कामः क्रूरतरः करोति क्दनं कुन्तान्कठोरैः शरैः
प्राणाः प्राणपति विना सखि कथं स्थास्यन्ति दीना मम ७०
यतः खिन्नो नित्यं मदनशिखिना ग्रामनगरी
'महावीथीमध्ये प्रमसि विकलस्त्वं खलु युवन् ।
ततो जाने नानेकपगमनशीला हि नियतं
चकोराक्षी सा ते नयनपदवीमागतवती ॥ ७१॥
इमे लोका. सर्वे तरुणजनचेष्टासु कुशलाः
समीक्षन्ते सख्यः सुभग विहसन्त्यत्र निमृतम् ।
अहं खिन्नैकान्तं मनसिजरैधामि किमतः
कराकरेवं व्यथयसि वृथा मामसमये ।। ७२ ॥
मुभग विगता हा ते प्रीतिः क सा मयि या स्थिता
प्रथममवलापुञ्जादुच्चैः प्रतिक्षणमुत्तमा ।
यदिह सविधासीनां दीना मनोजशरैः खरैः
कलयसि न मां नाथानार्थी शातिकृशामपि ॥ ७३ ॥
अयमपरलतायाः सादरं हन्त पीत्वा
मधु मम मकरन्दं पातुमायाति भृङ्गः ।
इति मनसि विषादं मल्लिके मा कुरु त्व
बत वद मधुपानां मानसे को विवेक. ।। ७ ।।
सदस्रसौष्ठवभवहिगुणागरक्ष्यो
माणिक्यमर्मकृतभूषणभासमानाः ।
चातेरिताम्बुजविमाचयचारुनेत्राः
कस्य त्रियो न पुस्पस्य मनो हरन्ति ॥ ७५॥

·काव्यमाला।
कन्दर्पदर्पकलिताझमनोहराणां
प्रेम्णा खयं सुरतमन्दिरमागतानाम् ।
अङ्गानि कोमलतराणि मनोरमाणां
धन्या नराः सरभसं हि परिष्वजन्ते ॥ ७६॥
विलसति वलद्वल्लीपुष्पप्रभूतरजोमरैः
सततमबले नन्ता केकी करोति च ताण्डवम् ।
जलदपटले विद्युदली विभाति विलासिनि
त्वमपि च तथा साकं भर्चा विधेहि निजेप्सितम् ॥ ७७ ॥
दूर गच्छ मयूर चातक युवन्वाचालमुच्चैः कल.
ध्वानं कोकिल किं करोपि जलदारावं निजं स्तम्भय ।
सख्यः किं कुस्थानुलेपमधुना चन्द्रोल्लसचन्दनै-
रित्थं सा विरहातुरा तव कृते बाला वदत्याकुला ॥७८॥
पश्यान्ते तिमिरौघवारणघटाप्रध्वंसपञ्चाननो
भानोभूवलयेऽखिले प्रसरति प्रौढो मयूखवजः ।
ताराभिः सहतारकापतिरसौ मन्दप्रभो दृश्यते
नो तस्मादुचितं पुनश्च शयनं जातं प्रभातं प्रिये ॥ ७९ ॥
वर्ष वर्षमचर्पणं पुनरपि प्राप्नोति धाराघरो
गाम गाममगामितामपि पुनः कालेऽनिलो गच्छति ।
अस्तं सायमुपैति हि प्रतिदिनं प्राप्तोदयोऽप्यंशुमाँ-
चित्रं भामिनि जातु याति तव नो रोपो हि दोपाकर:८०
उरू दुर्वचनं मया न सुमगे हास्येऽपि दुःखमदं
त्यक्त्वा त्यामयि भापितैरपि मया नान्यानना लालिता।
त्वामेकामनवद्यभूपणमरैः संभावयामि त्वया
है निष्कारणकोपने वद कृतः कोपः किमर्थ मयि ॥८॥

·शृङ्गारशतकम् ।
पीयूपादप्यधिकमधुरं तद्वचस्ते च नेत्रे
चञ्चन्नीलोत्पलदलरुची सोज्वला चक्रकान्तिः।
ते ते भावा निधुवनविधौ हन्त वियोकमुख्या:
सर्व दुःखं जनयति सखे नः स्मृतं नीरजाक्ष्याः ॥ ८२।।
प्राणाधीश पुरः कपीशजनकपीदूतचूतद्रुम-
द्राधिष्ठामितमञ्जरीकवलने सन्त्येकतानाः खगाः ।
यसिन्मञ्जुवनप्रियप्रियतमा गायन्ति सत्पश्चम
तस्मिन्नुत्सहते विहाय तरुणीं गन्तुं मपी कः पुमान् ॥८॥
नित्यं पङ्कजिनी यथा मधुलिहः सान्ते वसत्युत्तमा
नूला कजलनीलनीरदघटा चित्ते यथा बहिणः
कान्तिश्चन्द्रमसञ्चकोरशकुनेनित्यं यथा मानसे
सा पङ्केतहलोचना सखि तथा नित्यं मदीये हृदि ।। ८४ ॥
कस्मादद्य न भूपितं वपुरिदं सद्भूषणैः काञ्चनैः
करसादच्छतराणि नाच वसनान्यङ्गीकृतानि त्वया ।
उक्ता सेति मया मनोज्ञ विजने वाला विशालाक्ष मा
क्षिप्रं रोदनमेकमेव विदधे प्रत्युत्तरं नो ददौ ।। ८५ ॥
इतः केकी नादैस्तुदति शतकोटिप्रतिभटै-
रितः कामः कामं कठिनतरवाणैः प्रहरति ।
इतो गर्जयुजलधरगणो भीगनिनदै-
विना नाथं जागे न सखि भविता किं ननु मम ।। ८६ ॥
पूर्व नेत्रयुगं सुखं बहुतरं पामोति संदर्शना-
सश्चादुत्सुकतामुपैति हि मनः सानन्दसंभाषणात् ।
देहो मजति कामकौतुकरसाम्भोधी समालिङ्गना-
कि किं शर्म न संतनोवि तरुणप्राणप्रियासंगमः ॥ ८७ ॥

·काव्यमाला। मदन किमु न त्वं वै दग्धो हरेण गुच्छल- ज्वलनकठिनज्वालाजालप्रसढकणोत्करैः । किमुत तव नो जाता कान्तावियोगभवा व्यथा विपमविशिखैर्यन्मामेवं दुनोपि वियोगिनम् ॥ ८८ ॥ विदितमवनौ जन्मस्थान परं पयसां निधि- स्तव वपुरिदं पीयूपाढ्यं मृणालसमाः कराः । विकचकुमुदान्मृद्वीं खिन्नां वियोगजया रुजा हिमकर महच्चित्रं यन्मां दुनोप्यबलां बलात् ।। ८९ ।। दूरे तिष्ठति कामुकः स्मरशरवाताः परं दु खदाः प्रोत्कण्ठा तरलं भृशं मम मनः प्राणाः कठोराः पवेः । चन्द्रादच्छतरं कुलं च सहसा लज्जावियोगज्वरः सोढव्याः सखि सांप्रतं कथममी हा दु.सहा वह्वयः ॥ ९०॥ रम्भापत्रविनिर्मिता सुशिशिरा शय्यां चितां वेति सा जानाति स्फुटकंजमुल्मुकसमं न्यस्तं कुचाभ्यन्तरे । प्रत्यङ्गं प्रतिलेपितं मलयजं दावानलं मन्यते तस्यास्तापनिवारणाय सुभग त्यामौषधं वेनि तत् ।। ९१ ।। आगच्छामि झटित्यहं प्रियतमे कार्य विधायाल्पक गत्वेतस्त्वमिहैव तिष्ठ विजने तावद्गृहे सुन्दरे । इत्युक्त्वा सखि पञ्चकः स तु गतस्तन स्थिता या निशा सर्वा सा हि गता ममातिकुटिलो नो वै तथाप्यागतः ॥९॥ पत्राली न कपोलयोन हृदये हारो दृशोजिनं नो वने वत चीटिका न च कटौ संदृश्यते मेसरा। नूनं यत्प्रभवात्म एव सकलैपागणैः संनिम- सन्वयाः सुरतान्तकान्तिमतुला कोप करोति स्फुटम् ।।१३।।

·शृङ्गारशतकम् । १७१ चञ्चलं किमपि नेक्षणद्वयं नास्ति यद्यपि च वाचि वक्रता । किंचिदुन्नतमुरस्तथापि मे मानसं हरति हन्त सुभ्रवः ।।९४ ॥ गाथामिः सुकृतध्वजामिरमितैः पद्यैश्च धोत्कटः प्रध्वस्वामितपापया श्रुतिपुटैनिप्पीतया गीतया । वार वारमिदं मुशिक्षितमपि वान्तं सखे मामकं सौन्दर्यद्रुममञ्जरीमभिनवामेकान्ततां मुञ्चति ॥ ९५ ॥ अपाकुरु कपोलतः सखि भुजङ्गवल्लीरसं परित्यज कुचस्थलात्रुटितवन्धनं कञ्चकम् । पिधेहि दशनच्छदे दशनजक्षतं लाक्षया वदेत्यमबलागणे गुरुजने कथं यारससि ॥ ९६ ॥ चरणपतनैक्यिनैर्निरन्तरसेवया प्रियतममनो गृहन्त्यन्याः शठा हि पुरन्ध्रयः । सरशरखरैः शोभासारैगन्तनिरीक्षणैः सहचरि मया कान्तः कामं कृतः परिचारकः ॥ ९७॥ माहेन्द्रीप्रभवाम्बुवाहपटलप्रत्याविन्दुवजैः शीता घूलिकदम्बपुष्पजरजःपुजैः सुगन्धीकृताः । मन्दाः मुन्दरसुन्दरीजनकचन्यूहान्तरालोद्गते- तिा चान्ति वियोगिनाममुखदाः संयोगिनां सौख्यदाः९८ कस्माचन्धि तनूनि संप्रति समान्यगानि जापानि ते कसात्कोकनदपमं मुखमिदं जातं हि चन्द्रोपमम् । एवं पृच्छति वल्लभेऽम्बुजमुखि प्रोव्य स्वभावादिति व्यावृत्याय तया सगद्दरवं मुक्तध याप्पोत्करः ॥ १९ ॥ प्रादृट्कालनवीननीलजलध्यानं निशीधे मुहुः शुत्वात्यन्तमयप्रदं सरशरक्षीणा हि पान्याना।

·१७२
काव्यमाला।
शय्यायामवनो निपत्य च पुनः शय्यातले भूतले
वारं वारमुदप्रकान्तविरहज्वालाकुलातकति ॥ १०० ।।
शृङ्गारशतकमेतजनार्दनाख्यद्विजन्मना रचितम् ।
तिष्ठतु तावद्यावतिष्ठति धरणीतलं सकलम् ॥ १०१।।
इति श्रीगोखामिजगनिवासात्मजगोखामिजनार्दनभट्टकृतं
ज्ञारशतकं संपूर्णम् ॥
दैवज्ञश्रीसूर्यकविविरचितं
रामकृष्णविलोमकाव्यम् ।
सकृतटीकया समेतम् ।
श्रीमन्मङ्गलमूर्तिमातिशमनं नत्वा विदित्वा ततः
शब्दब्रह्ममनोरमं सुगणकज्ञानाधिराजात्मजः।
यद्न्याध्ययनैर्विनेयनिवहोऽप्याचार्यचर्यामगा.
सोऽहं सूर्यकविर्विलोमरचनं काव्यं करोम्यद्भुतम् ॥
छन्दःपूरणमुत्क्रमझमविधी साकासता तत्पदे-
ध्वारम्भाचरिते क्रमोऽपि सुतरामेतत्रयं दुर्गमम् ।
एवं सत्यपि मन्मतिः कियदपि प्रागल्भ्यमालम्बते
तत्सर्व गुणिनः क्षमन्तु यदहो यूयं श्रमज्ञाः खयम् ॥
कदाचिदपि संतरेत्कृतिपरो नरो नीरधिं कथंचिदपि धावति प्रवरधाम धाराध्वनिः ।
ऋतेऽप्यतिविशारदा प्रचुरशारदानुग्रहं विलोमकविताकृतौ सुकविधीरधारा भवेत् ।।
भागीरथी रामकथातिरम्या कालिन्दिका कृष्णकथा मनोज्ञा।
सरखती सूर्यकवेस्तृतीया स्नातुं प्रयागेऽत्र मतिः कवीनाम् ॥
समाक्षरानिर्विषमाक्षरार्धा द्वेधा भवेशतकवित्वसीमा।
समानभिन्नार्थतया द्विधाद्या भिन्नाक्षरार्था च भवेद्धितीया ।
अथ कविरवपरिभाषा पिङ्गलादौ कथिता-
'अध्याहारो यत्तदोवी क्रियायाः पादायन्ते वा विसर्गो विसर्गः।
छुप्राप्यूत्या लक्षणाव्यजना या विद्यादेतां चिन्नकान्यानपूर्वाम् ॥'

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १७३ नेकाक्षराणि छन्दोकि प्रसिद्धाभिधानकम् । नैव व्याकरणालिटं द्राक्षापाकोऽत्र केवलम् ॥ अथ ययोः कथाप्रसस्तावेवेष्टदेवतात्वेन प्रणमति- तं भूसुतामुक्तिमुदारहासं वन्दे यतो भव्यभवं दयाश्रीः । श्रीयादवं भव्यभतोयदेवं संहारदामुक्तिमुतासुभूतम् ॥ १ ॥ तं भूसुतामुक्ति वन्दे । भूसुताया रावणरक्षितायाः सीताया मुत्तिमोक्षणं यस्मात्तं राघवं वन्दे । नमस्करोमीत्यर्थः । किंभूतम् । उदारहासम् । उदारो गम्भीरो हासो यस्यासौ तया । उद्वेगनि मित्तेषु सर्वानर्येषु प्राष्विप्यनुद्विममि- त्यर्थः । पुनः किंभूतम् । भव्यभवम् । भव्यः पवित्रो भवोऽवतारो यस्यासी तया । अथ कयम् । यतो दया श्रीश्च बभूवेत्यध्याहारः। दया भूतदया श्रीव शोमा च तयोनिदानमित्यर्थः । एतद्रामपक्षे ॥ कृष्णपक्षे नुश्रीयादवं वन्दे । किम्भूतम् । भव्यगतोयदेवम् । भन्या उत्तमा मा दीप्तिर्यस्यासो सूर्यः । तथा तोयशब्देन चन्दः । जलात्मकत्वात् । तयोर्योतनाद्देवः । सूर्याचन्द्रमसोरपि प्रका- शक इत्यर्थः । तदुकम्-'यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्र- मसि यच्चानी तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥' अथ किंभूतं यादवम् । संहारदामु. तिम् । संहारोऽनर्थसं ददातीति तथाविधा पूतना तस्या मुक्तिर्मोक्षो यस्मात्स तथा तम् । पुनः भूतम् । उत प्रत्युत असुभूतम् । सर्वत्र प्राणरूपेणावस्थि- शामित्यर्थः । अथवा प्राणनं जीवनं तद्रूपं चैतन्यखरूपम् । तदुक्तम्-'महमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः' इत्यादि । पूतनायै मुक्ति दानुमन्तर्यामित्वेन स्वय- मेव प्रेरकोऽभूदिरयुक्तम् ॥ ननु देहवतोऽपि रामादे, कयमन्तर्यामित्वमित्याशय तुल्याक्षरयेन्द्रवज्रयाह- चिरं विरंचिर्न चिरं विरंचिः साकारता सत्यसतारका सा। साकारता सत्यसतारका सा चिरंविरंचिर्न चिरं विरंचिः ।।२।। विरचिदा द्विपरार्थावसानं यावत्सर्पभूतापेक्षया चिरं तिष्ठतीति प्रथमम् । अ. परंतु 'भाग्रह्मभुवनालोकाः पुनरावर्तिन' इति श्रवणान चिरं विरंचिरिति ज्ञायते। तस्यायुषः परिमितत्वात् । अय साकारता सलसतारकास्ति । सेति तच्छन्दैन रामस्स या साकारता सत्यसतारका । तारकेण सहवर्तमाना सवारका । सल्या - ·१७४ काव्यमाला।. , सती सतारका सबसतारका । सत्यमबायितं विज्ञानमयं तारकं यद्ब्रह्म तद्रूपे. त्यर्थः । रामपक्षे एतत् ॥ कृष्णपक्षे तु-साकारतासत्यसतारकारिख । या कृष्ण- रूपिणी साकारता सा सती सर्वदेव वर्तमाना । नित्येत्यर्थः । किंभूता । असता- रका। तारकाभिः सहवर्तमान सतारकं व्योमतन्न वियते यस्साः सा असतारका। व्योमापि यस्यां लीयते इतः परं निसत्वं किं वर्णनीयमित्यर्थः । चिरं विरंचि- रित्यादि पूर्ववत् ॥ अथ रामकृष्णाभ्यां यां मायामवष्टभ्य साकारता खीकृता तस्याः स्वरूप समाक्षरया रथोद्धतयाह- तामसीत्यसति सत्यसीमता माययाक्षमसमक्षयायमा । माययाक्षमसमक्षयायमा तामसीत्यसति सत्यसीमता ॥ ३ ॥ असति सत्यसीमता तामसीति । असति शुक्तिकारजतवदसत्ये प्रपधे सत्यसी. मता सत्यत्वमर्यादा तामसी मायेति । अथास्या असत्यत्वं फार्यवशादनुभूयत इत्याह-माययेति । यया मायया कृत्या मा लक्ष्मीः अयमा न विद्यते यमो नियमो यस्याः सा तथा । योग्येयोग्ये वा कुन स्थातव्यं कियत्काल स्थातव्यमिति क्षणभङ्गुराया लक्ष्म्या यमो नियमो नास्ति । उत्तरक्षणे बाधदर्शनाद्रमरूपतेत्यर्थः । कथंभूतया यया । अक्षमसमक्षया । न क्षमं अक्षम समक्षं यस्याः सा तथा । तस्या मायायाः खरूपे विचार्यमाणे समक्षत्वं न प्राप्नोति प्रेक्षणेनेव नश्यतीत्युक्त त्वात् । यतः परमात्माज्ञानरूपो मायात्वज्ञानरूपा सा कथं ब्रह्मसमक्षा गाति । यतो ज्ञानमज्ञानस्यैव घातकमित्यर्थः। एवमुभयत्रापि सममिति समाक्षरपदद्वयम्॥ एवमविद्यायाः स्वरूपं निरूप्येदानी विद्यारूपं विषमाक्षरया शालिन्याह- का तापनी तारकाद्या विपापा त्रेधा विद्या नोष्णकृत्यं निवासे । सेवा नित्यं कृष्णनोद्या विधात्रे पापाविद्याकारतानी पताका ॥ ४ ॥ भत्र विविधसंसारतापनी कास्तीति विचार्यमाणे त्रेधा विद्यास्तीति । नि:प्र. कारा त्रेधा ऋग्यजु.सामात्मिका। ननु तर्हि न कर्मकाण्ड विद्याशब्दव्यपदेश्यम् । 'विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह' इत्याद्युतत्वादित्याशङ्ख्याह । किंभूता था विद्या । तारकाद्या। तारकं पर ब्रह्म पीरामाख्यमाय श्रेष्ठत्वाग्निरूपणीयत्वेन प्राप्तं यस्याः सा तया! उपनिषद्विद्यात्मिकेत्यर्थः । पुनः किंभूता । विपापा ·. . रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १७५ विगतं पापमज्ञानं यया सा तया । अथ तस्याः पापोपशामकत्वे हटान्तमाह-- निवासैनोष्णकृत्यमिति । नितरां वासो यस्मिन्निति निवासः शीतलच्छायाद्युपस्कृत गृहं तलिनुष्णकृलं संतापभवनं नालि । चद्ववेदार्थपरिशीलनेन विविधतापोन्मू. लनमित्यर्थः । रामपक्षे चैतज्ज्ञेयम् । कृष्णपक्षे तु-कृष्णभक्तिसहतव विद्या अज्ञाननाशकीलाहसेवा नित्यमिति । विधायेऽनुष्ठात्रेऽर्जुनाय ब्रह्मणे वा कृष्णनोया नित्यं सेवा पापाविद्याकारतानो भवति । कृष्णेन नोद्या प्रेर्यमाणा निलं सेवा अनन्यभक्तिः सा पापं दुःखं तन्मूलम विद्याकारोऽज्ञानं तदुमयमपि नाश्यति। तदुक्कं भगवद्गीतायाम्-'मक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । सार्नु दष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परतप।' इति । अनन्यभक्तिरेव कृष्णसाक्षात्कारे निमि- त्तमिति सदृष्टान्तमाह-किंभूता सेवा । पताका। पताकेव पताका । यया गर- डलान्छनाहिता कृष्णध्वजपताका दृष्टमात्रैव आगतः कृष्ण इति साक्षात्कार य्यनकि तदनन्यभक्तिरपीत्यर्थः ।। अथ प्रथमं मायापरमात्मनः समक्षं स्थातुं न शमोतीति सरूपानुसंधानेन मायायातिरस्कार इत्युकम् । तमात्मज्ञाने महानायाराः। श्रीरामसेवया तु विद्या. प्राप्तिस्वया तत्कालमेवाज्ञाननिरास इति विपमाक्षरयेन्दवनयाह- श्रीरामतो मध्यमतोदि येन धीरोऽनिशं यश्ययतीवराद्वा । द्वारावतीवश्यवर्श निरोधी नयेदितो मध्यमतोऽमरा श्रीः॥५॥ वाइलपवा रा पुमान्धीरः येनानिशं धीरामतःमध्यमवोदिधीरामतो निमि- तभूतान्मभ्यं गम्येऽवमासमानं प्रपयाख्यमतोरि नाशितम् । स एष धीरः इलः भवारीरामतः पदवीपरात् । नेतुं एम वसं हसनदी जानकी तसा परात् । मरिसर्पः ॥ पृष्णपक्षे-निरोपी पुमान्मन पिर. विपिसरूपं मनः इतःपपारायतीपर नयेत । वायुनिरोपीन्द्रियनि- रोमी च पुमान्भारपा पखवायामात्र पनपेत् । योगेन राम्ग बारित निरप्य धीरज एर एवं पर नपेदिलः । परमपदीलाद- तोऽरमानुपायापीमाशगीरमपस्थित भवति भन्दया निरोपानपि वि. मिभूपत रसः । उप-'वान से मार मारा: कपिललन्ति मागार सादि ·१७६ काव्यमाला। अथ कथाप्रारम्भः-तत्र विश्वामित्रः खयज्ञसंरक्षणार्थ रामं याचितुं दशरथ प्रत्यगादिति विपमाक्षरया रयोदतयाह- कौशिके त्रितपसि क्षरवती योऽददाद्वितनयखमातुरम् । रन्तुमाखयन तद्विदादयोऽतीवरक्षसि पतत्रिकेशिकौ ॥ ६॥ यः क्षरबती द्वितनयखं कौशिकेऽददात् । क्षरेषु सर्वेषु भूतेषु व्रतमभीप्सित. पूरणं येन तथाविधो दशरथो दयोस्खनययोः समाहारो द्वितनयं तदेव खं धनं कौशिके विवामिने दत्तवान् । ननु नाणादपि प्रियतमं पुत्राख्यं धनं विश्वामित्रार्य केन निर्वन्धेन दत्तवानियाशवशाह-किंभूते विश्वामित्रे । त्रितपसि त्रिःप्रकारक त्रिगुणात्मक प्रसादक्षोभसमर्थ तपो यस्य स तथा। तस्मिन्किभूतं द्वितनयखम् । आतुरम् । पित्रोवियोगादित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे तु-श्रीशुकः परीक्षितं प्रति वक्ष्य- माणं कृष्णकयोद्देशमनुवदति-भो आखयन, आ समन्तात्सुष्टु भयनं गतिः परमार्यगतिर्यस्य तथाविधः परीक्षित् । तद्वित्कृप्णोऽतीवरक्षसि न विद्यते ती रक्षः यस्मात्तदतीवरक्षस्तस्मिन्पूतनाख्ये। तथा पतनिकेशिको पतनी पक्षी बका- सुरः, केशी हयरूपी देत्यः, तयोः कुः पार्थिवशरीरं तस्मिन्नादयोऽस्ति । आसम- न्ताहया कृपा यस्य स तथा । पूतनाबककेशिशरीराणि कृपयैवातारयदित्यर्थः । किं कर्तुम् । रन्तुं क्रीडो कर्तुम् । मोडाछलेनेत्यर्थः ॥ अथ विश्वामित्रेण सह रामं प्रस्थितमाकर्ण्य राक्षसास्ताटको प्रेषयामासुरिल्लाह- लम्बाघरोरु त्रयलम्बनासे त्वं याहि याहि क्षरमागताज्ञा । ज्ञातागमा रक्ष हि या हि या त्वं सेना बलं यत्र रुरोध बालम् ॥७॥ भो लम्बाधरोरु, त्वं क्षरं याहि । अधरश्च ऊरूच अधरोशः लम्बमधरोरु यस्याः सा लम्बाधरोरूः तस्याः संबोधनम् । तथा किंभूते। प्रयलम्बनासे । ये लोक- ये लम्बी नासा यस्या सा तथाविधे । त्वं क्षरं नाशयोग्यं मानुषदेहं रामं याहि याहि । आदरे वीप्सितद्विरक्तिः। फिभूता लम्। आगताज्ञा । आगता प्राप्ता आज्ञा रावणाज्ञा यया तथा॥ कृष्णपक्षे-श्रीकृष्ण गोकुलस्थितमाकर्ण्य कंसः पूतनामा- ज्ञापयति-हे पूतने, त्वं तत्र याहि । बलं पुरुषार्थ रक्ष । तन क्वेसाहयत्र सेना बाल रुरोध । इनेन खामिना नन्देन सहवर्तमाना यशोदा बालं कृष्णं झरोध रुद्धा आच्छाद्य स्थितवती तनेत्यर्थः। कुत एतावन्तं विश्वासं कृतवतीत्याह- हीति निश्चयेन । ज्ञातागमा ज्ञात आगमो यया सा। कोऽपि बालघातार्थ आया- स्थतीति संभावयन्तीत्यर्थः ।।

·रामकृष्णविलोमकाव्यम्। १७७ अथ ताडकया सह शूर्पणखापि समागवेत्साह-- लङ्कायना नित्यगमा धवाशा साकं तयानुन्नयमानुकारा । राकानुमा यन्ननु यातकंसा शाबाधमागत्य निनाय कालम् ॥ ८॥ लढायना तया साकं निगमाभूत् । लङ्कायामयनं गतिर्यस्याः सा शूर्पणखा तया ताडकया सार्क नित्यगमाभूत् । नित्यं गच्छतीति नित्यगमा। पर्यटनासकाम- दित्यर्थः । अनुनयमानुकारा। न नुन्नः प्रेरितोऽनुन्नः स्वतः प्रत्त एवंविधो यो यमः कृतान्तस्तद्वदनुकारो यस्याः सा । निष्कृपेत्यर्थः। किंभूता । धवाशा धवाविष- यिणी भाशा यस्याः सा तथा । रामं भर्तारमपेक्ष्यमाणा ॥ कृष्णपक्षे-शावायमा भागल कालं निनाय । शवप्रियाः शावाः भव्यादास्तेष्वधमा वालपातिनी पूतना भागस गोकुलं प्राप्य कालं वप्रासकं कृष्णं निनाय प्राप्तवती । ननु राक्षसी गोकु- लान्तर्गता तनयः कि पूर्व न निषिद्धेसाह- यद्यतो राकानुमा । राका पूर्णिमा तया अनुमीयते सा । सा प्रयमं राकावदतिसुन्दरं रूपं धृतवती तदाक्षिण्येन केनापि गृहान्तर्गमने नाशिता नन्विति निरिण। यातकंचा यातोऽन्तरितः कसो यस्याः सा तया । पुनः कंसेन न दृष्टय । कृष्णप्रस्ता सती विपना इत्यर्थः ॥ भय विश्वामिनस्य यागव्यवस्थामनुष्टुवाह- गाधिजाध्वरवैरा ये तेऽतीता रक्षसा मताः । तामसाक्षरतातीते ये रावैरध्वजाधिगाः ॥९॥ गाधिजो विश्वामित्रस्तस्याप्यरो यागस्वम वैरै ये वे सरदूषणादयस्वे अतीता रामेण ते हताः। देहादिप्रपयमविक्रम्य गता इत्यर्थः । किंभूताःरक्षया रावणेन मताः स्वमानेन प्रसिद्धाः ॥ष्णपक्षे पूतनावधमाकर्ण्य सेनान्ये यकतृणा- वर्तादयः प्रेपिता इलाह-तामयासरतातीते कृष्णे सति ये रावेः प्रेपिता देखा ते अपजाधिगा भागन् । तामसाहंकारेणासमन्तादुत्पमायाक्षरता प्रपचारमकदा ततोऽप्यतीते परमारूपे कृष्णे सति देला रावैः कंसनिदेशराब्दण्गतापमा. भिगा गोलमार्गयाने जाता या भाधिर्मानसी व्यथा सां गच्छन्तः प्राप्ताः । यही गोलं गत्या प्राचावीते कृष्णेऽस्माभिः किं कर्तव्यम् । पूतनापन्मतव्यमिति पर्या- इसचिता भासमित्यर्थः ।

·काव्यमाला। अथ मुनिभिः केवलं रामार्पणयुट्या कृतस्य यागस्य प्रशंसामाह- तावदेव दया देवे यागे यावदवासना । नासवादवया गेया वेदे यादवदेवता ॥१०॥ देवे रघुनाथे दया कृपा प्रीतिवावदेव संभवतीति । यावद्यागेऽवासना यागे कि- यमाणेऽवासना वर्गादिभोगप्राप्तये इच्छाराहिलम् । तस्मात्फलराहिल्यैन यो यागः स रामप्रीतये भवतीत्यर्थः । कृष्णपक्षे-कृष्णे परब्रह्मस्वरूपतामवधारयन्तो दैत्याः पुनः परामर्श चरित्याह-यादवदेवता कृष्णमूर्तिदे या उपनिषद्भागे गातुं निरूपयितुं योग्या न तु साक्षात्कार कर्तुमथवान्येन निरूपयितुं न शक्यते इत्याह- नासवादिति । अनुसंवन्धि आसवं प्राणात्मकं शरीरम् । अवेत्युपसर्गोऽवलक्षणत्व- योतकः । तथा चावलक्षणान्मनुष्यदेहात्सकाशानहि निरूपयितुं शक्यते । एवं प्रथमं तस्य निरूपणासंभवे तस्य हननमस्माभिरसंभावितमेवेत्यर्थः । वस्तुतस्तु आसवात् । आसवादिति मदजननवस्तुमानोपलक्षणम् । तस्सान भवया न ज्ञेया । तन्निमित्तमासवा( येत्यर्थः । अवयेसि अश्यायते इत्यवया । 'आतोऽनु- पसर्गे कः' इति कः। पश्चाताप । अवपूर्वको यातिरेतिय ज्ञानार्थः ॥ भय खयंवरदर्शनार्थ कौशिकेन सह जनकगृहं प्रति गतो रामस्तत्र किं कृतवानित्याह-- सभास्वये मममनेन चापं कीनाशतानद्धरुपा शिलाशैः । शैलाशिपारूद्धनताशनाकी पञ्चानने मममये स्वभासः ॥११॥ अये श्रोतः, अनेन रामेण सभासु शिलाशैःसह चापं भनम् । सभासु स्थितासु शिलावहता जानकीविषयिण्याशा येषां ते शिलाशाः राजानःसह चापं भनम् । न केवलं चापं भग्नम् । राजानो भना, भग्नमनोरथाः कृता इत्यर्थः । कीनाशता- नवरुषा कीनाशस्य भावः कीनाशता यमरूपता तया आनद्धोऽभिनिविष्टो रावण- खस्य रुषा कोपेन । प्राचीनवैरानुबन्धिनिमित्तेन पूर्व धनुरुद्धतुं प्रवृत्तो रावणो धनुषाधः पतितः, परंतु न हत इति रुषा कोपेनेवेत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-गोवर्ध- नोद्धरण इन्द्रो लाघवं प्राप्त इत्याइ-पञ्चानने नृसिंहे कृष्णे स्वभासः खप्रतापा. ममभये निःश यागं कारयितुं प्रवृत्ते सति शैलाशिषारद्धनताशनाकी दर:

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । लख गोवर्धनस्याशिपा ममीष्टपूरणेन रद्धा रोधं प्रापिता मतएव नता ममा इविग्रहणेच्छा यस तयाविधो नाकी वर्गाधिपोऽभूदित्यर्थः । 'यो गोवर्धनभूधर करधूत लीलाम्बुजन्मायितं कृत्वा रातदिनानि नाचलदपागोपाय पोरापदः। यपके निजशासने हरिविरिक्ष्याखण्डलादीन्सुरानुद्दण्डानपि सोऽवताजगदिदं गोपालरा- जो हरिः॥ इति श्रीभागवते दशमस्कन्धे ॥ अय खयंवरार्थमागताना राज्ञां वर्णयवाह- न वेद यामक्षरभामसीतां का तारका विष्णुजितेऽविवादे । देवाविते जिष्णुविकारता का तां सीमभारक्षमयादवेन ॥१२॥ यामक्षरभामसीता लोको न वेद । अक्षरमविच्युतं भाम सौभाग्य यस्याः सा अक्षरमानी सा चासो सीता च तो न जानातीत्यर्थः । अविवादे विष्णुजिवे का तारका विष्णुना रामचन्द्रेण जितं विष्णुजितं तस्मिन्विष्णुजिते पविवादे सर्वसंमते सति का तारका तारकावं का प्राप्नोतीत्यर्थः । तारकासंपन्धन चन्द विनान्येन सह न भवति । प्रकृते रामचन्द्रेण सह सीतव तारकावं प्रामुमईति नान्येने- सधः ॥ कृष्णपक्षे-गोकुलोपरि शुन्यस्येन्द्रस्य न किंचिचलतीलाह-सीत्रोमारः सीमभारः सीमा गिरिमर्यादा तस्या भारक्षम थासौ यादवच वेन देवशफ्ला अविवे रक्षित गोयुले जिष्णोरिन्द्रस्य शिलावर्षणादिविकारता कान कापीपर्यः ।। भय पनुपि भने सति जानक्या रामो मृत इत्साह- तीमगोरन्वयत्रार्यों वैदेहीमनसो मतः । तमसो न महीदेवेर्योत्रायन्वरगोग्रती ॥ १३ ॥ सीमा गायः किरणा यस्यैवंविधस्य धीग्रगोः एलान्य पं त्रायन्ते न्य- यत्राः सूर्यवंशाभिमानरसका दिलीपादपसेवार्यः ठः सूर्यवंशालंकरणं रामः पदहीमनसो मतः जानफ्या मनःपूर्वक श्रुतः। पनु पपसन्धेनेसपः ॥ गण. पो-ब्रायनं प्रति गतः कृष्पोर्न मानित इलाह-मायन्यरगोमतीयः समान भायन्याः परा माग्यशालिन्यो गाय एव प्रतं परिपाटिवानोप- महागो गोमतीमा समयोमानापमहादेवांगन मानित सप्पाहारः।

·१८० काव्यमाला। अथ जानक्या. पारमाथिकं खरूपं वर्णयन्नाह- वेद या पद्मसदनं साधारावततार मा । मारता तव राधा सा नन्द सद्मप यादवे ॥ १४ ॥ साधारा मा अवततार । आधारेण विष्णुना सह लक्ष्मीः अवतारं चके । सा का । या पद्मसदनं वेद पद्ममेव सदनं अधिवासस्थलं वेद शातवती । अनेन लक्ष्म्याः पूर्णावतार इति सूचितम् । अथ वा पा विष्णोचरणकमलं तदेव सदनं विश्रामस्थलं जानातीति ॥ कृष्णपक्षे -अथ कापि गोपिका नन्दं प्रति राधाया: पैशुन्यं वदति-भो सझप गृहाधीश नन्द, सा तव राधा । सेवि तच्छब्देन विदितत्तान्तेति सूचितम् । तथा यादवे सेवं कृष्णे मारता मदनरूपता इत्येवं समाचारोऽस्ति । अनेन कृष्णस्य वयःसंबन्धिनी वर्णिता भवति ॥ अथेश्वरस्य धनुर्भगमाकर्ण्य परशुरामोऽभ्यगादित्याह- शैवतो हननेऽरोधी यो देवेषु नृपोत्सवः । वत्सपो नूपु वेदे यो धीरोऽनेन हतोऽवशैः ॥ १५ ॥ नृपोत्सवः शैवतो हनने भरोधी । नृपस्य भागतस्य दशरथस्योत्सवो यस्मात्स नृपोत्सवो रामः शिवस्य पक्षपातीति शैवः परशुरामस्तस्माच्छैवतः हनने कोपा- विर्भावेऽप्यरोधी न रोध प्राप्तवान् । भकुण्ठितशफिरासीदित्यर्थः । विमानस्थितेषु देवेषु पश्मत्सु सत्सु ॥ कृष्णपक्षे-अय कृष्णवरूपं धेनुकयधं बाह—यः वेदेखि वेदे प्रतिपादितोऽस्ति स नृषु वत्सपोऽभूत् । अनेन वत्सपेन कृष्णेन धीरो धेनुकः अवशः असाध्यैस्वजातीयैरन्यैः सह हतः । मारित इत्यर्थः । अय परशुरामो राम प्रति सक्रोधं वदति- नगोपगोऽसि क्षर मे पिनाकेऽनायोऽजने धर्मधनेन दानम् । नन्दानने धर्मधने जयो ना केनापि मे रक्षसि गोपगो नः ॥१६॥ मो क्षर नश्वर, मे पिनाके वं नगोपगः अपि । यद्यपि त्वया जीर्ण धनुर्भमं क्यापि मदानते धनुपि नगस्य पर्वतस्योपसमीपे गच्छतीति नगोपग. पापाण- खस्योऽसि । मदीयधनुषोऽतिगुरुत्वेन निधो भवसीलः । एवमेवारी त्वयि ·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १८१ जनकेन यत्कन्यादानं कृतं तयुक्तमिसाह-धर्मधनेन कन्यालक्षणेन अजने यहानं स अनायः । अजनोऽनानपात्रम् । एवं अदानपात्रे खयि यद्दानं कृतं सः अनायः नयो नीतिस्तत्संबन्धी नायः, न नायः अनायः । अनीतिरित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-दैत्यवधं दृष्ट्वा नन्दः कृष्णं स्वौति-मोः कृष्ण, त्वं नन्दानने नासि । मन्द एव भाननं मुख्यो यस्मिनगोफुले तस्मिन् ना पुरुषः परमात्मा अति । यलबत्त्यात् । भतएव किंलक्षणे नन्दानने। धर्मधने जन्मान्तरीयधर्मरजितं तमि- खया नः अस्माकं जयोऽपि त्वमेवासि । केनापि मुहतविपाकेन गोपगः गोप- विशेषेण वर्तमानः सन् मे इति मो रक्षसि ।। अथ राम राज्याधिकारिणं दृष्ट्वा फैकयी सापनभावं दर्शयतीसाह- ततान दाम प्रमदा पदाय नेमे रुचामखनसुन्दराक्षी। क्षीरादसुं न समचारु मेने यदाप दाम प्रमदा नतातः ॥ १७॥ भामखना अपरिपकवचना याविधा सुन्दराक्षी कैकेयी पदाय राज्यप्राप्तये यदाम नियन्धकारणं ततान विस्तारयामास । सपुत्राय राज्यं देयमिति दशर• याय निर्वन्धं चकारेत्यर्थः । आमसनेति पदेन नेदं मातृसमिति सूचितम् । भय कयं दाम ततानेलाह-मे रुचा न रुचा दीया इमे रामादयः पदयोग्या न भवन्ति । तया तस्याः लिफिक भयं नास्तीत्साह-प्रमदेति । प्रकटो गों यस्याः सा तथा ॥ कृष्णपक्षे-अय कदाचिकृष्णेन दयिमाण्दे गमे दुग्धनारी जाते यशोदायाः अविश्रमोऽभूदित्याह--प्रमदा यशोदा क्षीरासकाशाद प्राण. मपि सकीयंग मेने । यथा धीरे ममता तथा प्राणे मा भूदित्ययः । अय कृष्णपन्यनाथं यदाम आप प्राप तदारु कार्यक्षम न भवदीदि मेने । अतः दामपूरणदेतो ता नमा । परिधान्तारित्ययः॥ जय पनयासाय रामे प्रस्थिते पति अहस्योदरणप्रमामाह- तामितो मसूत्रामा शापादेप विगाननाम् । तो नगाविपदेऽपाया मामासुधगतो मिता ॥ १८ ॥ मत्तधामा ता इतः प्र मत बाममोहित. धागा इन्दया प्रति प्रशिक्षा. महत्या प्रति पयः । 'एमामा गोभिरभी' यमरः। तपा एष सूत्रामा न्या चारागिाना इतः ग्वावार गाना पसभगतारिला HTREn ·१८२ काव्यमाला। कृष्णपक्षे-पूर्वलोके यशोदया कृष्णः दाना बद्ध इति निरूपितं तत्र यमलार्जु. नोन्मूलनप्रसङ्गमाह-तां व्यवस्थामनुभूय नगाविषदे कृष्णे सति यशोदा मात्रासु अपाशा तथा उत्तमतो मिता अभूत्। न गच्छतस्तो नगी स्थावरी वृक्षौ यमलार्जुनौ ताभ्यां अविषममृतं मोक्षः तत्प्रदे कृष्णे सति यशोदामात्रासु दधिदुग्धादि. विषयेषु अपाशा अनिर्वन्धा सती उत्तमतः अलौकिककर्मकर्तुः कृष्णान्मिता समर्यादाभूत्॥ अथ शूर्पणखायाः प्राप्तायाः नासिकानिकृन्तनं कृतमिति शालिनीछन्दसाह- नासावद्यापनपाज्ञाविनोदी धीरोऽनुत्या सस्मितोऽद्याविगीत्या । त्यागी विद्यातोऽस्मि सत्यानुरोधी दीनोऽविज्ञा पानपद्यावसाना ॥१९॥ शूर्पणखा तावन्नासावद्यापनपास्ति । नासा नासिका तस्या अवयं विगानं छेदलक्षणं तत्र अपनपा निर्लजास्ति । लक्ष्मणस्तु आज्ञया रामाज्ञया विनोदो यस्या- तिविनोदी । तथा धीरः उदात्तः श्रीरामस्तु अनुत्या शूर्पणखाकृतया स्तुत्या उपा. लम्मेन भयाविगीत्या भकीर्तिख्यापनेन ससितोऽभूत् ॥ कृष्णपशे–नारदशा- पादुन्मोचिताभ्यां कुबेरपुत्राभ्यां स्तुतः कृष्णस्तो प्रति खरूपमाह-अहं विद्यातः ज्ञानतस्त्यागी ज्ञानप्रदोऽसि । तथा सत्यानुरोधी सत्यं परमा तत्र अनुरोधो- ऽत्यासक्तिर्यस्य स तथा । लोकस्तु दीनः विषयमुखासतोऽस्ति । अविज्ञा अविद्या तु पात्रपद्यावसाना पात्रं ज्ञानपानं मद्भकस्तस्य पद्या पद्धविर्ज्ञानमार्गनिष्ठत्वं तेने. पावसानं नाशो यस्याः सा तयोक्ता । एवं सति शापनिर्मुफिः क्रियत इत्यर्थः ।। सय पचवटीवने सपरिग्रहे रामे कृताधिवासे सति किंचिदपूर्व जातमित्याह- संभावितं भिक्षुरगादगारं याताधिराप खनघाजवंशः । शवं जघान स्वपराधिताया रङ्गादगारक्षुभितं विभासम् ॥२०॥ भिठ: संभावितमगारमगात् । भिक्षुरूपधरो रावणः संभावितं पूर्व निर्माय- कत्वेन ज्ञातं अगार पचवटीस्थलं अगात् । ततः सनपाजवंशः यताधिः सन् भाप । सुतरो भनघः निष्पापः एवंविधोऽजवंशोरावणः यातो गतः भाधिधिन्ता यस्य जाननी दृष्ट्वा निचिन्तः जानकी प्राप । निष्पापवंशोत्पनोऽप्येतादशं निन्य पापकर्माकरोदित्याधर्यादिति सूचितम् ॥ कृष्णपक्षे-पूर्वोपक्रान्तः पृष्णो रमाद अस्थानात्साशात शव चिन्द्रया पूर्वमेय गतप्राण कंस जघान । किंभूतम् । अगा. .

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । रक्षुभितम् । अगार राजकीयपरिवारसस्मिन्शुमितं सक्रोधम् । एष चाणूरघाती कृष्णौ बहिः कथं न निःसार्यत इति । पुनः किंभूतम् । विभासं विच्छायं गतका- न्तिम् । सद्योऽमृतचिहयुतमित्यर्थः । अथ कस्माद्धेतोर्जघानेत्याह--खपराधि- तायाः। अपराधिनो भावः अपराधिता सुतरामपराधिता यसास्तथा । पितृ- निर्वन्धामजहननपूतनादिकूटरचनादयो येऽपराधासत्कर्तृत्वादित्यर्थः । अथ मृगयापरावृत्तस्य रामस्य जानकीमपश्यतो निर्वेदमाह- तयातितारखनयागतं मा लोकापवादद्वितयं पिनाके । केनापि यं तद्विदवाप कालो मातंगयानस्वरतातियातः ॥ २१ ॥ तया मागतं तया जानक्या मैति धिक् मृपैव गतं निष्कान्तम् । अय सा खतो न गता पलात्कारेण नीता भविष्यतीत्साह--किंभूतया । अतितारखनया। उचैराकोशमानयापि । एवं तसो गताया पिनाके लोकापवादद्वितयं जातम् । पिनाके पुरुषार्याधिष्ठाने लोकापवादद्वितय अज्ञानेन मृगपृष्ठतो धावनं नीहानि- थेति अपवादद्वितयं जातमित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-कंसहननारपूर्वरजमाह-यं कंस केनापि प्रकारेण कालः कृतान्तोपमः कृष्णः अवाप । ननु परब्रह्मवरूपस्य कृष्णस्य कंसद्वेषः कथमित्याह-किंभूतः कालः । तद्वित् तदुपस्थितं कंसनियन्यनं धेसीति तद्वित् । अपसका प्रशारतमाह--किंभूतः कालः। मातंगयानस्वर. सातियातः। मातंगः कुवलयापीडलस्य यानं पावनं खरच तयारस्तमति. लज्य यातः । कुवलयापीई कोशन्तं मारयित्वा र प्राप्त इत्यर्थः। भय रामस्य पुनर्जानी प्रति निदोषिमाइ- शवेऽविदा चिनकुममारा पञ्चावटीनम न रोचते या। वातेऽचरो नमनटीय चापं लामागरं कुत्रचिदाविवेश ॥ २२ ॥ भो जानक, अविदा अमानेन मया सह पथावटीनम न रोचवे पार येन सं गतापीलयं । अप तदेयाशानं प्रकटयमाह-सवे पायप्रिये यशसे चित्रपुर- प्रमाणोति मापागगमजानता । मयेसपै. ॥ कृपपक्षे-गमस्स सामय कंगननारपूर्णमेप प्रकटीभूतमित्याहयावा यावे पायाभूत देखे बगाव अपरः सरोऽभूतया सामागरं त्रविदाविवेश ।लमा पूतना वसा गरे ·काव्यमाला। विपं नमव क्रीडामात्रमिव कुवचिदाविवेश न कृष्णे । भनेन बाल्ये एतावन्तं पुरुषार्थ कृतवानिक पुनर्योवने इति सूचितम् । एवमेतदुभयं सदृष्टान्तमाह-- किमिव । नमनटी चापमिव नटी नर्तकी चापं भ्रूभङ्गमानं दर्शयति । तद्वदित्यर्थः ।। अर्थ जानकी स्कन्धे गृहीत्वा सत्वरं निर्गतस्य रावणस्य जटायुना साकं सगो- भूदिति रथोद्धतयाह- नेह वा क्षिपसि पक्षिकंधरा मालिनी स्वमतमत्त दूयते । ते यदूतमतम खनीलिमाराधकं क्षिपसि पक्षिवाहने ॥ २३ ॥ जटायुः रावणं प्रति वदति-भो खमतमत्त, इयं मालिनी दूयते । खमतं खाग्रहस्तेन मत्त उन्मत्तः खाग्रहमेव करोपि परकीय विचार न शृणोपि । असा- वधानत्वादित्यर्थः । मालिनी अतिसुकुमारा जानकी दृयते लेशं प्राप्नोति । किभूता पक्षिकंधरा । पक्षिणि खपक्षपातिनि मयि कंधरा मन्या यस्याःसा ता इद मत्स्थाने न क्षिपसि पा न मुञ्चति वा । तर्हि सङ्ग्रामेण मोचयिष्यामीति तात्पर्याधः ।। कृष्णपक्षे–कंसवधे कृते उद्धवाक्रूरादयः कृष्ण स्तुवन्ति-भो यदूतमतम, स्वनीलिमाराधकं स्वस्थ नीलिमा त आराधयतीति सनीलिमाराधकं पुरुपं ते पक्षिवाहने क्षिपसि । यदुयु उत्तमतम श्रेष्ठतम त्वदनुस्मृति पूर्वाणं पुरुष ते पक्षि- वाहनं गरुडः तस्मिन् क्षिपसि आरोहयसि । गरुडारूढं कृत्वा वैकुण्ठं प्रति नय. सीत्यर्थः । एवमपरोक्षभावनया एतरफलं कंसस्य श्रीमत्साक्षात्कारे प्रवृत्तस्य मुक्ति रित्यत्र किं चिनमित्यर्थः । ततो जटायुवचनाजानकीशुद्धिं लब्ध्यापि दक्षिणतचलितस्य रामस्यावस्थामाह- वनान्तयानखणुवेदनासु योपामृतेऽरण्यगताविरोधी । धीरोऽवितागण्यरते मृषा यो सुनादवेणुवनयातनां वः ॥ २४ ॥ स रामः योषामृते वनान्तयानस्वणुवेदनासु भरण्यगता विरोधी भनून् । योपी जानकी विना धनान्वेषु यानं परिभ्रमणं तत्र महाप्लेशमातापि गुतरामणुवेद- नाम् । विन लक्ष्मणश्वेन सान्त्वनेन च ईपटलेशेषु जातेषु सरम भरण्यगताः पानरा भविरोधिनो मित्राणि वयस्याः यस मोवेदनासतारा सतीपु वानरः सह राख्यं यजातं तेन विश्रान्तिरभूदियः ॥ कृष्णपक्षे-पृणे विहाय गोकुलं मधुरी ·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । गते सति विरहखिन्ना गोप्यो मिथः प्रोचुरियाह-अगम्यरते धीरः कः भविता इति । मृपा गणयितुं संभावयितुं योग्यं गण्यं न गण्यं अगण्यं असाध्यं कुब्जया सह रतं तत्र धीरः निर्लजत्वेन प्रवृत्तः कृष्णः कः अविता पुनर्गोकुलमागल रक्षिष्यतीति मृपा असत्यं तत्कुतः सुनादवेणुवनयातना किं न मरतीत्यभ्याहारः । मुटु नादो यस्यासी मुनादः एतादृशः वेणुवस्स खनखेन तो यातना दूरादेणु- सनमाकर्ण्य यावरकृष्णदर्शनं तावत्पर्यन्तं या यातना विरहदुःखमस्माकं कि पुन- खस्मिन् परदेशं गते सतीति किं न स्मरतीत्यर्थः ।। अथ पूर्वश्लोके अणुवेदनाखिति पदेन महति दुःसे सति कथं विधान्तिरित्याह- किं नु तोयरसा पम्पा न सेवा नियतेन चै। चैनतेयनिवासेन पापं सारयतो नु किम् ॥ २५ ॥ पम्पा तोये रसः स्वादुता यस्याः सा तोयरसा एवंविधा पम्पा किं नास्ति । भस्त्येवेत्यर्थः । तथा— इति निश्चयेन । नित्यनियतेन हनुमता सेया कि नास्ति । अस्त्येव । एवमुभयथापि रामस्य विधान्तिविरहदुःरोऽप्यासीदित्यर्थः । कृष्णपक्षे-गोप्यः उद्धवं परिहसन्ति--चैनतेयनिवासेन गरुडनियासेन प्रत्या पापं सारयतो दूरीकुर्वतः पुरुषस्य किं नु याच्यमित्यध्याहारः । कृष्णोपासनया निष्पापरत्वं कपमसान्मतारयसीति सूचितम् ।। सय यालिना हतदारः मुप्रीवो रामं शरणं प्रयात इत्याह- स न तातपहा तेने सं शेनाविहितागसम् । संगताहि विनाशे सं नेतेदाप ततान सः ॥ २६ ॥ सन तावपहा रामः ऐन संवेने न तस नमस्स परणं गतस्स भात संताप इन्तीवियपापियो रामः शेन गुगेन सं येने । आवासमनिताशेन सं समीय सुप्रीयं ने पिसारितवान् । न विहितं न संपादितम् भागः अपरापो ऐन तपा। निरपरापरवेनापिदिवागसमिति सूषितमिलयः --उस्मः गोपियसाधिपातं पी--- नेता नियन्ता रामः पर. वीरए स्थान मन्द कटके आप प्राप दया गवादिपिनाये मंजन दवान। अंगठा यो महिः पयस दिनाचे गणी समयं नं गोउमित ·काव्यमाला। - ततान विस्तारयामास । नन्दं निधनशङ्कया मुमूर्षु विखारितवान् स कि भवती- त्युपेक्षत इति सूचितम् ॥ अय वालिनं हत्वा सुग्रीवपत्नी मुमोचेत्साह- कपितालविभागेन योपादोऽनुनयेन सः । स नये न नु दोपायो नगे भाविलतापिकः ॥ २७ ॥ स रामः अनुनयेन प्रीत्या कपितालविभागेन योपादोऽभूत् । कपिर्वाली तालाप तद्रक्षकास्तेषां विभागेन विच्छेदेन योषां ददातीति योपादः योषां सुग्री- वपनी दत्तवान् ॥ कृष्णपक्षे-गोपिका पदन्ति-स कृष्णः नये नीतिमार्गे नारिख । नु इति वितर्के । किंतु दोषायोऽस्ति । दोषाणो दुखानां आयः प्राप्ति र्यमास तथा । पुनरायास्यतीति चेन । कुतः । यथा नगे भाविलतापिकः नगे पर्वते भाविनी या लता वाली सहकारशासा तन पिकः पिकतुल्य. । यथा- यमसंभावितार्यः सददित्यर्थः ।। अथ वालिपुनः अगदो रामं प्रवि बदति- ते समा प्रकपिवर्णमालिका नाल्पकप्रसरमभ्रकल्पिता । ताल्पिकभ्रमरसप्रकल्पना कालिमार्णव पिक प्रभासते ॥ २८॥ मो राम, ते घमा प्रकृपिवर्णमाविकास्ति । महा ये यो बानरास्ते में विचिनवर्णास्तेषां माला यस्यां सा तथा नानाविधवानरश्रेणीसंपला । सा तु अप- कप्रखरै यया भवति तथा अल्पसंख्याका परंतु अभ्रकल्पिता नास्ति । अत्रे आकाशे मेघमण्डलपर्यन्तं वा नास्ति । अनेन रक्षापङ्किः माकाशे प्रकल्पिता स्वीपर्यः ॥ कृष्णपक्षे-गोपिकास्तापदन्योपदेशेन पिकं प्रति वदन्ति-मोः कालिमार्गव मालिन्यसमुद्र पिक कोकिल, त्ययि तारिपकनमरराप्रपना प्रभा- रावे । तल्पे भवं वाल्पिकं गुरतं तस्य अमरवत्र यो रसः स प्रभासते सो सुरतमे याकार रवः स एष लमि भारवे । यासादरमत्यातमुर्ग तु तर खऽपि दुर्लमनिसर्पः ॥ - ·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । १८७ अथ रावणो यद्यपि सकलसैन्यसमाहवानस्ति तथापि तन चोरलक्षणं नास्त्रीत्याह- रावणेऽक्षिपतनत्रपानते नाल्पकत्रमणमक्रमातुरम् । रन्तुमाक्रमणमप्रकल्पना तेन पात्रनतपक्षिणे वरा ॥२९॥ रावणे अक्रमातुरे यया भवति तया अक्षिपतननपानते सति अल्पकत्रमण न भविष्यति । न क्रमः अक्रमः परस्त्रीहरणादिकस्तेन आनुरं यथा स्यात्तथा अक्षि- पतनं रामस्य दृष्टिपातस्तेन या प्रपा लना तया रावणे नमें सदि पर्याकुलतया यत् भ्रमणं चित्तघ्रम. किं न भविष्यति । भूयादेव । अहो वीरव्रतमतिफम्य पाप कृतवती मम जयो नास्येवेति लजया कृत्वा चित्तस्यैव किं त्रासोन भविष्यती- त्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-उद्धवो गोपिकाः प्रति वदति-भो गोप्यः, तेन आक्रमणं दैत्यनियर्पणादिकं तया अवकलना मेघश्यामता च रन्तुं कीडार्थमवलम्बिता तस्थानेऽनेन तस्य न किमपि प्रयोजनं वन वेन कारणेन सा मेघश्यामता पात्र- नतपक्षिणे वरा पाने नता. पारनताः पुरुषास्तेपी पक्षो यस्य स तत्पक्षी तस्मै कृष्णाय वरा कल्पिता। मकानां ध्यानगोवरलायेलर्थः । तथा च भवतीना ध्यानयोगेनैव कृतार्पत्वमस्तीति सूचितम् ॥ सय सीताशुस्पर्धमादिरी हनुमान राम प्रति विद्युन्मालयाह- देवे योगे सेवादानं शका नाये लझायाने । नेयाकालं येनाकाशं नन्दावासे गेयो वेदैः ॥ ३०॥ अये श्रीराम, सयाने लहरे प्रति गमने सहा नास्ति । इतः । यतो वे योगे सेवादानं जातमस्ति । देवसंबन्धी देवसस्मिन् चव योगे या सेवावलम्बि- तासि । मतो भागमने स्वरसेवाया एव सामलिलयः ॥ प्रो-न- परयः इन सीति-राणः नन्दापासे नन्दमजे मृद । एकः । येन आमा नयाका नेतु संहत योग्यो नेया भासमन्तात् कलपति तत् एवंविधमा पाले भाकाशादिमपि गहई क्षमः । तत्रभवतीनो पारा थमः क्रियानितपः। स्मितः। ३६. गेया गातुं योग्यः ।

·काव्यमाला । अथ जानकीशुद्धिं कृत्वा पराहत्तो हनुमान् राम प्रति वदतीति समाक्षरया शालिन्याह- -शकावज्ञानुत्त्वनुज्ञावकाशं याने नद्यामुग्रमुद्याननेया । याने नद्यामुग्रमुद्याननेया शङ्कावज्ञानुत्त्वनुज्ञावकाशम् ॥ ३१ ॥ हे राम, सा जानकी उग्रमतिक्लेश यया भवति तथा नद्यां कुख्यायां उद्याने नेया उद्याने क्रीडावने नेतुं योग्या नेया अस्ति । तथा सीता कृत्रिमसरिदुपकण्ठे उद्यानेऽस्त्रीत्युतम् । इत्यं त्वं रावणस्य क्रीडावनं गन्तुं कथमवकाशं लब्धपानि- त्याह-याने प्रयाणकाले अनुज्ञावकाशं यथा भवति तथा शङ्कावज्ञानुत् तु श्रीम- दनुज्ञालब्धावकाशत्वेन शकावई नुदिते । तथा शङ्का राक्षसभयं तत्कृतावज्ञा जम्वूवनपालादिकृता । तदुभयं मया निराकृतमित्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-पोकुलात्प- रायत्त उद्धवः कृष्णं प्रीति वदति-भोः कृष्ण, उद्याननेया कापि गोपिका नयां याने उग्रं अतिलेशं यथा भवति तथा तिष्ठति । या त्वया पूर्व स्कन्धोपरि धृला उद्यानं प्रति प्रापिता तर्हि तस्या दयितदेवरादयः कि न सन्तीलाह-हे कृष्ण, सा गोपिका अहं पुनरागमिष्यामीति श्रीमद्नुशया लब्धावकाशं यथा स्यात्तथा सहावज्ञा सती विष्ठति । शङ्काया दयितभयं तस्य अवज्ञा अवगणना यस्याः सा दयितदेवरादीनां शङ्काभयं तथा तत्तविकारायविगणय्य प्राणायशेपा विष्ठति। एवं तयैकया विनान्याः सर्वा भपि मया संबोधिता इत्युकं भवति । अथ समुद्र नियम्य लङ्का गन्तुं शक्तोऽपि रामः क्षुद्रवानरयौतुकं द्रष्टुं सेतु- वन्धार्थमादिदेशेत्याह- वा दिदेश द्विसीतायं यं पाथोयनसेतवे । वैतसेन यथोपायं यन्तासीद्विशदे दिवा ॥ ३२ ॥ वेति अथवा स रामः यं कंचिद्वानरं पायोयनसेतवे दिदेश। पाथसामुदका- नामयनं यस्मिन् पायोयनः समुदखस्स सेतवे सेतुपन्धायादिदेश भातापयामास । किमयं । परम् द्विसीतायं यथा स्यात्तथा। दयोः सीतयोः समाहारो दिखीत पस्यामः प्राप्तिः । किं पुनरेकरीतालमिः । अपर सेतुपन्याख्यं पुरुषाम सीता- दयसाभो भविष्यतीत्युत्साहनादिदेशेवर्षः ॥ कृष्णपक्षे-से हते मातामहायो.

·रामकृष्णविलोमकाव्यम् । प्रसेनाय राज्यं दत्त्वा वयं तत्सैन्यपतिवा वेत्याहस कृष्णः यथोपायं वैतसेन यन्तासीत् । यथोपायं राजनीतिमनतिकम्य वेतसेन वैतसेन पैनधारत्वेन निय- न्तासीत विशदे दिया सुमुहूतापललिते दिवा दिवसे ॥ अथ राक्षसे: सह संग्रामोपस्थितः श्रीरामो हनुमत्प्रसंसामाह- वायुजोऽनुमतो नेमे संग्रामेऽरवितोऽति वः । वहितो विरमे ग्रास मेनेऽतोऽमनुजो युवा ।। ३३ ।। हे वानराः, वः इति युप्माकं मध्ये अरवितः आदि या संग्रामे उपस्थिते पति वायुजोऽनुमतः अस्ति । न रविर्यस्सिंवत् अरवि तम्मिन् । राप्रावित्यर्थः । वा अधि दिवा वास मामे उपस्थिते पति हनुमानेय अनुमतः संमतः । रानी दिवा या मायापिभिः सह संपामे वायुपुत्र एव निर्वाहयिष्यतीत्युक्तं भवति । इमे सर्वे वानराः नानुमता. न संमताः ॥ कृष्णपो-कंसादिहनने राज्यस्थापने या मृष्णस्य किं चित्रं वर्णनीयमित्याह-अतः परं यः विरमे प्राप्त सति पहितः वहिमेव प्रासं भक्ष्यत्वेनोपस्थिवं मेने । अमनुजः देवः सन् युवा पराक्रमी । तन न किमपि चित्रमित्यर्थः॥ भय रामरावग्योयुद्धप्रसझे वानरयांकुलिनो रावणो रामेण सह न प्रमाव. मगादिस्याह- दानाय मा यत्र रघोरितायुरदानुगानन्यायोऽयनानि । निनाय यो पन्यनगानुशारं युतारिपोरवयमायनाशः ॥ ३४ ॥ पत्र मागानन्यपयोऽसनानि गन्ति तन तारापोः तास मात् । बामनुगच्छन्ति ते भाग शरणं गता वानरामंप्पनन्यं वा जन्म येवो वे मनन्यषयमः गुमोबदमदायरलपा भयनानि समाने म्यूहरपेचारगरनानि पत्र व इसापुरंगासारपो रामपन्दम्म शवाय मायनिपवाय मानामों मुन् । प्रपमतो परेप मा समेत गद योमलम्मरपोभूति सपं. मदरने गोदवानापतिम् । तत्र अपमीमपा. नहीलाद- मापता: युवापस मुलि निनाय । युः ·काव्यमाला। योग प्राप्ताश्च ते अरयव वेषु घोरत्रयं निनाय प्रापितवान् । पूतना अघासुरः केशी चेति भयानकं नयं स्वान्तिके प्रापितमित्यर्थः। अथ भयानकमेव व्यनक्ति- किंभूतं घोरत्रयम् । वन्यनगानुकारं वने स्थितः वन्यः स चासो नगः पर्वतस्त- द्वदनुकारो यस्य सः। तथा अतिप्रचण्डमित्यर्थः ।। अथ सपरिवारस्य रावणस्य तारके परब्रह्माणि प्रवेशोऽभूदिखाह- तारके रिपुराप श्रीरुचा दासमुतान्वितः। तन्वितासु सदाचारु श्रीपरा पुरि के रता ॥ ३५ ॥ रिपुः श्रीरुचा तारके आप रिपुः रावणः श्रीर्मोक्षलक्ष्मीः तस्याः रुग्दीप्तिः प्रका• शस्तेनेत्यर्थः । किंभूतः । दासमुतान्वितः । दासाथ कुम्भकर्णादयः सुता इन्द्र- जिदादयस्ते सर्वेऽपि तारकं प्राप्ता इत्यर्थः ॥ कृष्णपक्षे-सदा चार यथा स्यात्तथा तन्वितासु गोपीपु श्रीपरा पुरि के रता आसीत् । तनुना शरीरेण इतामु प्राप्तासु गोपिकासु मध्ये श्रियः लक्ष्न्याः परा श्रीपरा द्वितीयलक्ष्मीरिव सैरन्ध्रीपुरि मधु- रायां के परब्रह्मणि कृष्णे रतासीत् । गोकुले कुष्णविरहेण तदा ध्याननीतासु सतीषु मथुरायां कृष्णस्य सैरन्ध्या साकं गार्हस्थ्यमभूदित्यर्थः ॥ अथ रावणे सपरिवारे हवे सति लछा हतप्रमाभूदिति विद्युन्मालयाह- लका रक्षागाराध्यास याने मेया काराव्यासे । सेव्या राका यामे नेया संध्यारागाकारं कालम् ॥ ३६॥ याने रामागमने सति लगा रहागाराध्यासं यया स्यात्तथा मेयाभूत् । सदा नगरी रहस्सागगरे रवागारं तस्य अभ्यासो भ्रमस्वेन ज्ञातुं योग्याभूत् । इयं सहा तु फस्यचिद्रास भगारमिति अमेण ज्ञाताभूदित्ययः। कस्सिन्सति । बारामारो सति फारापन्दीगेहं तस्य अव्यासे अविस्तारे पति काराविस्तार निर्भिय बन्दी. भूतेषु देवपु निर्मोचितेपु रास्वित्सः ॥ कृष्णपक्षे-पूर्व परनया पाऊं पास गार्हस्थ्यमभूतत्र स्यान्वमाह-सेन्या सेयितुं योग्या गेल्या अविरमणीयाभूदि -

·रामकृष्णविलोमकान्यम् ।
7639
त्युफम् । सरन्ध्री पामे संयोगावसरे पालं भेपत्यानं कृष्न प्रति नैया नेतुं योग्या
नेयाभूत् । अन्वयोग्यपदेनोभयोः संयोगे सोमाविशयः सूचितः । पारमिव
राश संप्यारागाकारमिव पूर्णचन्द्रोदयोपललिता राका संप्यारागाचार प्राप्य
यथा शोमातिशयशालिनी भवति तद्वदियः।
गोदापरीनामगिरेः सकाशाम प्रापिता प्रागुनधि प्रयत्नात् ।
पेनर्विणा सोऽपि पुनः प्रदीपनानेनुमति प्रभवेरिमेताम् ॥
एवं विस्मारकाय्यक योगमायासमवेक्ष्य तरहाः ।
जानन्तिमा चित्रकवित्वसीमा देवसर्यानिपसंप्रदिशम् ॥
इसी श्रीदेवपरितमर्यकपिरिचितं पिलोमातररामनाम्यं
समाप्तम् ।
7639