·विषयसूचीपत्रम्
पृष्ठ
१-७
११-१३
१४
१ भूमिका-
२ उद्धृतश्लोकादीनां सूचीपत्रम्
३ उद्धृतग्रन्थकारादीनां मूचीपत्रम्
उद्धृतग्रन्थानां मूचीपत्रम्
५ विषयमूचीपत्रम्
६ न्यायकौस्तुभ
७ शुद्धिपत्रम्
१-२५६
१७-२०
INDEX

·INTRODUCTION, The following pages which are ont for the first time presented to the scholarly world embody the first chapter of the learned and original treatise dealing with the topics of Nyāya. The book is named as Nyāya-Kanstubbs. It is written on the lines of the greatest of the Navya-Nyaya works- Tattra-Cintamani of the well-knora Maithile Scholar Upādhyāya Gangeça or Gangeçvara of the 13th century The book is divided into four chapters, according to the pomber of Prawiņas generally accepted by the Naiyāyikag, of which the first chapter is Pratyaksa-Kaustubha. Here too the author follows the subdivisions of the Tattvaciatānguni very closely. For the sake of comparision I give below the subdivisions of both the books- A. D. Tattvaciotamani मंगलयाद प्रामाण्यवाद प्रमालक्षण अन्ययाख्यातिवाद নকিয়া समवायवाद अनुपलब्ष्यप्रामाण्यवाद प्रभाववाद मायक्षकारण्याद मनोऽणुत्यवाद नुष्यवसायवाद निर्विकल्पकवाद सविकल्पवाद Nyayakaustubha महलवाद प्रामाण्यवाद प्रमावाद सुवर्णजसतावाद प्रत्यक्ष कारखवाद मनोवाद समपायवाद अभायवाद अलौकिक सन्निकर्पवाद निर्विकल्पकवाद सविफल्पकबाद যদি विषयतावाद ·3 ] Vyakarana, so tbat eren & non-Blímārusă and a 100-Buddhist student can very easily understand their argiments. The author bag pot only giren the viene of Nyája and Mītāmsā in general but has very carefalis pointed oat the niaate differences batween the various gabschools of these systems. For instance, he points out the minnte differences of the 2018 School as 7501, Fati: and अतिनयोनाlikewise नैयायिकाः and नव्यनैयायिका गुरवः and नव्यगुरवः दीधितियार, दीधितिकारागुयायिनः, and दीधि- रानुयायिनी नव्याः; भट्टाः, महानुयायिनः and महानुपायिनो Font: and so op. In this way, the anthor has given the views of the schools in detail and has shown a clear development of thought amongst the schools themselves. This shows the all-round scholarship of the author. Regarding the author of the work I gire below at present Terintin et litteratim, what my teacher Pandita Gopinātha Karirājs, 1. Ang the general editor of the Series in which the book is published, has said. ""Tho most prominent student of Nyāya-Vaiçesika philosophy at Beoares towards the end of the 17th ceptary was a Deccani Brābwina, bg pamc Dlahādeva, of the Pupatāmakara family. Fie had been a pupil of Cri-hantha Ditsits and on fiis death succeeded him as ope of the leading Panditas of the city. Bat the chief title to his place in the history of the literature consists in his soccesfa) • Vide Saraswati-Bhavada Series Vol. VII, pp. 78-81. 2

·attempt at rescuing Dhavipandag works from the
unmerited obloquy into which they had fallen, by
subjecting them to ? curtical 70317518 and bringing
out their teal worth
Mabadevs was the son of Mukunda, himself a
learned man, bong the master of the six syetom,
of recognised orthodox philsophy, ( 9721aastane)
He sras devotee of Çıpe and like his tutor Crihantha,
of the Goddesg biddheçvar)
Mahadema itoe is known for certain, Amove 1199
foi his uwe use dates ranging from Samvat 1727
1670 A D to Samoat 1753=1696 AD have been
found on this 62918 Pandita Kaviry places him in
the second half of the 17th ceo AD
618 own works are
A. Commenturies on
a) Bhavanaulas
1 DIDHITIGODHĀRTHA PRAKĀCIKĀ wuch
Je also known as BHAVĀNANDIPRAKAÇA of
which a reference is made in the Nyayakaustubha,
Pratyaksa pp 243 This book was intended to
defend Bhavabanda Siddhartavagra ope of thm
ableat representatives of the Nadie School of
thought from the attacks of the Bengali papditus
to which he had becz osposod*
* DIDHINIGUDRĀRTHA PRAKĀCIRĀ which
is other tyise kpugnay SARVOPAVĀRINI
* 34A154 fragraatitzaroar (9) aur afà (9) fogaritente
बहुम्भापिन दृषणाभामान्दै तदुःवरणाय ममोघोग एष । Begroning of
the Bhas cuand prikaca

·. 15 "Both these are condentaries on one and the same rork, one a big and the other a short one. Vahīdera himself states in the beginning of the SARVOPAKĀRIŅI that he wrote two distinct commentaries on the BHAVĀNANDI, of which one, being orerlaid with techaical mitutz, was intended for the critical students of philosophy, while the other was to seria for the beginner as a general introduction to the snbject", b) Laugüksi-Bhaskara's Padārthaprakāça. B.a) Vyayakaustubba. b) Icvaravāda. c) Napyānumitipzrámırçuyoḥ Kārga-Karanabháravicara, d) Sadroyavāda. Here is the geaeaological table of Jahādeva's family which has been secured through the courtesy of Pandita J[ukunda Castrin of Benares, a descendant of the author: 1 * a) Towards the close of the SARVOPAXĀRINI Jabādesa calls the PRAKAÇA and the KAUSTU. BHA his two sons and the SARVOPAKĀRINI hig daughter, begotten by his spiritas! wife BUDDHI: #ga TTANGTenfioingi दुदिपन्यामकिरयां महादेशे पभाव ॥ b) भानन्दीप्रकाशम्नु विस्तृतो रक्तिो मया । अतः मन्तः पर्ने व्यारव्या मशेपकारिगीम् ।

·[6] Nulakantha Pant Bilo Pant Tmājı or Tryambaka Paut Ananta Pant, author of al Vjaugyā. Itha-Kaumudi, com posed nu 1646 A, D. b) Commentary on Hagamañjari, compo: sed 1653; aud a Prose version of Aludrāraksasa Mukunda Pant, author of Satpadya- Muktavali. MAHADEVA PANT, author of Njaya kaustubba etc, Sambhu Pant Ganeça Pant Govinda Pant Somanatha Paut He acquired lands in 1730 Çaba=1808 A.D. Mukunda Pant Gangadhara Mahādeva Ganeça Vicvanatha Sakhārāma Mukunda, Gangadhara, Goviuda, Gopinātha, and Damodara.

·{ 7 ) As for the present edition, I would like to add that the single Vís from which the edition is prepared does not appcar to be a very old one It belongs to the Gorernment Sanskrit College, 1 ibjary, Benaros Tho Ms originally belonged to one Govinda Pandıta most likely a distant relation of Mahadeva himself, whose Damo ja written on the Ms l'he Mís, 18 almost coriect, Thinking it altogether risky to edit such a big work with the help of a szagle dis, however correct st may be apparently, I was always in sparch of other Nes, but unfortunately, I could not get any However, I took the responsibility upon my shoulders with the hope that the mistakes will be pointed out and corrected by the orthodox pandıtas while teacbing the book to their papils and the book will appear sa quite correct form in its fature edition, thon the book was about to finislı I came to know of a complete DIS, of it with Pandita Jagndisha Jha, a Nayayıka, the son of ono of the greatest of the Narayikas of the century, Pandita Dharmadatta Jha alias Bacca Jha of Nasavi, Darbhanga Through the usual kindness of my teacher, Di Ganganatha Jhut, Vicechancellor, the University of Allahabad, I could secure thug Ms Although tho Is did not help me much while editing yet I utilised it as Ms. No to certain estant It helped me nuch wbile preparog the steps, which itself could not have been so thoroughly done without the help of a friood of mine Nuiyayıla Shashinatha Jha of Rantı, Darbhanga I am very grateful to his also The Voiversity, Allahabad UMESHA MISARA, Sopteznbcı, 4, 1930

·उद्धृतश्लोकादीनां सूचीपत्रम्
--गीता
--
पृथे
९२ अनागतमतीतं च पर्चमानमतीन्द्रियम्।
विप्रष्ट व्यवहितं सम्यया पश्यन्ति योगिनः ।।
७६ मरव्यातिरसत्यातियथारयातिरेव च ।
तथानियनस्यातिरप्यानिः रयातिएचपम् ।।
१८ यायः कारणविन्यासः प्राणस्योर्य समीरणम् ।
स्थानानाममिघातच नविना शब्दमायनाम । -धाक्यपदीय
२० पूर्वपां प्राह्मणं यत्तदुत्तरप्यतिदिश्यते ।
चोधाते येन वाक्येन तत्तेषां प्रामणस्मृतम् ।।
-शारदीपिकोधृता कारिफा
१३४ सायेयायुरासिनीतियो ययोदयो।
अनश्यफमपराश्रितवाय तिष्ठते • नर्फभाषाहतेय कारिका
१३६ शम्नावदय योऽत्र च पतन इम्तथा मुहरो
हश पपरमंहतिः परमितोऽमायो ग परः ।
সময় নি খুনিঃ বা নিমা থি বার্সে
নানা ধৰা থলির পাল্লাহুতী
१९. धर्मो कुरोग्रेममयेता युयुग्मया
१८ म मोऽस्ति प्रापयो लोक या सम्दानुगामारी।
अनुयिसमिपमान सय सम्देन मासते।
-चारयपदीय
५. पम्पनः शंतमा पार्दपमः ।
गुरविरोपाप्रमशंतोऽश्यां पापनोनिधी:-
शिलामणिते कारिका

·उदधृतश्लोकादीनां सूचीपत्रम्
पृष्ठे
२१ मारताकर्मणोपस्मात्तसमानेषु कर्मसु ।
धर्मप्रवेशो येन स्थात् सोऽतिदेश इति स्मृतः-
शाखदीपिकापामुद्धतेय कारिफा
२१९ यासज्ञास्मरणं तर न दप्यायहेतुफम् ।
पिण्ड एव हि दूनःसन् संज्ञा स्मारयितु क्षमः--
१९३ यत्राप्यतिशयो दृष्टस्स स्यानितिलधनात्
दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूये श्रोत्रवृत्तिना ॥ --शोकार्तिक
२० यद्यपि घडविधिभिहविषण न विधेयता।
तथाप्यस्येन सम्बन्धस्तत्सम्वन्धाइचोदनात् ।
२१६ व्यावर्तनीयमधिगच्छति यद्धि साक्षा-
देतहिशेषणमतो विपरीतमन्यत् ।
दण्डी पुमानिनि विशेषणमत्र दण्ड
पुंसो न ज्ञातिनुदण्डमसी च तस्य ।

·उद्धृतग्रन्थकारादीनां सूचीपत्रम् ।
अतिनवानाः १६४
अभियुक्ताः ३, २१६
मक्षपाद:३१
आचार्यमतं २५
आचार्यानुयायिनः १६१
आधुनिकाः ३:
उच्छृङ्खलोक्तिः २४०
गुरुः५५, ५६, ६,७८,७९, २०८
गुरुमतं ३९, ४५, ४७, ४८,४२, ५०,५३, ५४, ५, १२,९२
२०९, २११,२१२
तार्किकैः 6. १७२
दीधितिकारः ३६, ३८, ४६,५३, १७२ १०८, १२२, १५३,
१५८, २२८, २३४
दीधितिकारानुयायिनः१६९,१७७, १८,
दीधितिकारानुयायिनो मध्या:१०७
नवीनाः ३६, ५२, ७५, ८१, ८७, ९९, ११२, ९२८, १६३,
१७९, १८५, १९०,२१२, २१७, २२०, २३८, २४८, २५६
नवीननये ६१
नवीनमत १२२, १९८
नव्याः ६६-६७, ७०-७२, ९८,१००, १८४, १२३, २२२, २५५,
मध्यगुरवः ९१
नव्यनरा: १९१

·उदधृतग्रन्धकारादीनां सूचीपरम्
नध्यतार्किकाः५५
नत्यनैयायिकाः ९३
नैयायिकाः ५९, ६०-६१, १०१, १३०, १४३,
नैयायिकमत ३५, ५८, ९, १३७, २१२,
नैयायिकनये ५६-५७
न्यायम ९०
परमाणुघणुकानीकर्तृपां नव्यानां ९८
पक्षधरमिधाः ४२, ५
पक्षधरमिधमतं ६१
प्रभाकरः ३४, ३९,४५,४७, ४०
प्राचीना,८१
प्राचीनमत १२२
प्राचीनसिद्धान्तः १२५
माधः १५६, १२३
प्राचीनानुयायिनः २, २५३
प्राचीनविद्वपिणो नवीना: २५६
प्रामाकरा:१३६, १४३, १६
प्रामाकरमत १८६, २१२॥
घर: २०५
महः ३४,३९, ४२, १३०२५४ १९२, २०७
भमतं ४१-५०,५३,५४, ५७
महानुयायिनः १५८
महानुपापिनो नव्याः १३१
मणिकाए३,२४, ३४, १५, ६६, १०३, २६०-१६१, २१७,
मणिकारानुयायिनः १५७, २१६
मिश्राः ३.६, १५-१७, २४,४३, ६२, ११३, २१७, २५६

·उद्धृतग्रन्धकारादीनां सूचीपत्रम् ।
मिश्रमतं ४१-४२,४५,२७,४८, ५८, ६२
मिश्रोक्तं ५३, ५४, ६२, ६३
मीमांसफा: २,२८,५८,६०,६१, ६५, ६९, १००, २१७
मीमांसकगव्याः १०२
मुरारिमिथः ३४, ३९.
मैथिला:४६
लीलावतीकारानुयायिनः २५६
वेदान्निनः ३२
वैभाषिकाः ७७
वैयाकरणानुयायिनः २१८
शाब्दिकाः ९६
संप्रदायः ७३,१०७,१६९, १९३-९४
सौत्रान्तिकाः ७७
स्वतन्त्राः २१७
स्वप्रकाशमतं २१४
.

·उधृतग्रन्थानां सूचीपत्रम् ।
आलोकः ३, २५६
कण्टकोद्धारः१६
गीता १२९, १९२
तत्त्वचिन्तामणिः३
दीधितिः ४६,५०, १७२,२२८, ०५६
पदार्थतत्त्वनिरूपणं १२२
प्राचीनसिद्धान्तः १२५
भवानन्दीप्रकाशः २४३
मिश्रग्रन्थः १६,४२,५२

·विषयसूचीपत्रम् ।
विषयः
पृष्ठ
१ मङ्गलवादः
२-३१
२ प्रामाण्यवादः
३१-९४
३ प्रमावादः
९५-१००
४ सुवर्णतैजसतावाद
१००-१०३
५ प्रत्यक्षकारणवादः
१०३-११०
६ मनोवाद
११९-१२२
७ समवायवाद
१२३-१३६, १७१
८अभाववाद:
१३७-१६५
९ अलौकिकसन्निकर्पवादः
१६६-१९३
१० निर्विकल्पकवाद
१९४-२०७
११ सविकल्पकवादः
२०७-२२४
१२ संशयवादः
२२४-२३८
१३ विषयतावादः
२३८-२५६

·अथ न्यायकौस्तुभः।
महादेवपुणतामकरविरचितः ।
प्रत्यक्षकौस्तुभः ।
दाक्षायणीरमणसच्चरणारविन्दं
ब्रह्मादिभिः मुरवरैरपि सेव्यमानम् ।
श्रीगौतम मुनिवरं मणिकारमुख्या-
नान्धीक्षिकीरतयुधांथ नमामि भक्त्या ॥१॥
मुकुन्द पितरं नौमि पशास्त्रीतत्वदर्शिनम् ।
यत्पुण्यपरिपाकेन शाख्ने गतिरभून्मम ॥ २॥
पुरुहूतपुरोहितं सभायां
कवितायां फिल कालिदाममन्यम् ।
निखिलाग्विलशास्त्रविधुरीणां
शितिकण्ठाभिघसद्गुरुं नमामि ॥ ३ ॥
मोक्षहेतुपमाणादितस्त्रज्ञानाय सद्धियाम् ।
महादेवेन सुधिया क्रियते न्यायकौस्तुभः ॥ ४ ॥
न्यायसिद्धान्तनिष्कर्षे जिज्ञासा यस्य विद्यते ।
सवाद्यस्तेन मुधिया न्पायकौस्तुभ भादरात् ॥ ५ ॥
न्यायाम्भोधि समुन्मध्य भावनामन्दराद्रिणा ।
विष्णुनेव महादेवेनाय कौस्तुभ उद्धृतः ॥६॥

·न्यायकौस्तुभे अथ मङ्गलवादः। इह मकलशियानां ग्रन्यारम्भे मङ्गलाचरणान्मङ्गलफल- मादौ विचार्यत तत्र प्रचीनानुपायिनः-पलं समातिफलक, तस्य चा- शुविनाशिनया समास्यव्यवहितपूर्वक्षणेऽसत्वेन हेतुत्वमनुए. पत्रमिति । विघ्नध्वंसो व्यापारः । तथा च समामिला. वच्छिम प्रति विनसद्वारा मगलं तुरिति पर्यवसनम् । समातिवं च यस्मिन्नने सम्पूर्णमिदं कर्मेनि व्यवहारस्तत्वम् । सच्च ग्रन्यादी चरमवाक्यादेर्या गादी चरमाहुतेः पटादान्त- तन्तुसंयोगादमिगमनादौ ग्रामवरणसंयोगादेरिसादि बोध्यम् । विनत्वं च मारीसिनसमातिमतिबन्धकदुरदृष्टविशेषत्वम् । ननु मदालस्वस्य दुर्वचनया कयं तेन रूपेण हेतुत्वम् । न च तनातिः समातिजनकतावच्छदकतया च तसिदिरिति वाश्यम् । मङ्गलस्य कापिकवाचिकमानसिकभेदेन नानाविध. तपा करशिरससंयोगनमाभन्दप्रयोगमानसज्ञानविशेषादिरूपलेन संघोगत्वान्दवहानत्वादिमिः साइयांत् । न च प्रारमितम पामिपनिवन्ध कादृष्टविशेषनिवर्तकत्वं तदिति वाच्यम् , प्रारी• मितवस्य तारानिवर्तकतारच्छेदकापरिचयेन निवर्तकत्वस्य च दुर्ववस्वाचस्परिचये तस्यैव पळस्वरूपत्वमम्भवात् । न च फरशिरसंगायन्यनमसं तत् । तस्यायपासिद्धिीनपकतया जनकनानवउदकत्वात् । अन्यथा तृणारणिमणीनापपन्यतम. लेन हेतुने मामापकानां कारणतावच्छेदफत्तया अक्तरस्माकं च कार्यवारदकरया वैज्ञासा फलाना सिदान्तसिदाया अनुपसरिविचन्-न । मेयोगस्वादिपायं नानव माना. निरित्युपगमा ।

·३ मलवादः 11 प्रत्यक्षकौस्तुभः । ननु तयापि पङ्गलस्य समाप्तिहेतुत्वे किं मानम् ? न च मङ्गलस्य समाति- तत्र प्रत्यक्ष ममाणं, तस्यान्वयव्यतिरेकसहकृत- हेतुत्वे किम्मानम् स्यैव कारणताग्राहकतया मगलं विनापि ममः चानुष्ठितग्रन्थसमाप्या तदसम्भवात् । तदुक्तं मणिकता(१)- "मङ्गलस्य कारणता नान्वयव्यतिरेकगम्या। विनापि मङ्ग लं प्रमचानुष्ठितसमाप्तेरिति"। एतच्च व्याख्यातं मि(१)-नान्वति। नान्वयव्यतिरे. कज्ञानसचिवाध्यक्षगम्यसर्थः। अत्र यद्यपि कारणताशरीरप्रविष्ट- व्याप्रन्वयव्याप्तितया नव्यतिरेकसहचारापेक्षा आवश्यकी तथा- पि सति व्यतिरेके हतोस्तत्र सत्वशया व्यभिचारशकाग्रस्ततया अन्वयोऽपफिश्चिकर इति तच्छवानिवृत्यर्थ व्यतिरेकसहचा- रापेक्षाऽपस्तीति पनुपाचम् । वस्तुतो नान्वयगम्या न ब्यति. रेकगम्पति साध्यद्वयम् । न च हेतोद्धितीयमांत्रीयतया मयम. साध्ये हेत्वलाभः । न हि वयं विनापि मङ्गलमित्यादिना ग्राहकाभावमाचक्ष्महे । येनैकतरसाध्पमात्रविषपता हेतोः स्यात् किन्तु पदासमाप्तिस्तत्पूर्वमवश्यं मगनलमिस्पेरूपच्यातिघटितका- रणतारूपाशाभावग्रहम् । स चोभयमाध्यप्ताधारण एव । वि. पयतामावग्रहस्य प्रत्यक्षमात्रप्रतिवन्धकत्वादिति । इमं च मिश्रग्रन्थमित्थं पाचक्षतेऽभियुक्ताः नान्वयव्य. पक्षधरमिश्र- तिरेकगम्पतिमूलस्यान्वयव्यतिरेक सहचारज्ञान- जन्यग्रहविषयत्वाभावरूपपथाश्रुतार्थपरत्वे तज्ज्ञा- नस्य कारणताग्राहकवानिराकरणं लभ्यते । तावता कार. जताया: सक्षप्रमाणगम्यत्वनिराफरणं न स्फुटं भवति । अ- (१) गड्शोपाध्यायेन तत्त्वचिन्तामणौ प्रत्यक्षपण्डे-पृ०५ (२) पतधरमिधः प्रत्यक्षालोके। मन्थन्याख्या , ·न्यायकौस्तुभे तस्तस्य स्फुटवाय व्याचष्टे-मान्वयेति । नान्वयव्य. तिरकसहचारवानसहकृतमसक्षममाणगम्येत्यर्थः । नायव्य. तिरेकसहबारक्षानजन्पप्रत्यक्षविषय इति फलिताः । एतेन कारणताग्राहकमपक्षप्रमाणेऽन्वयव्यतिरेफसहचारग्रहस्य सह- कारितालामालदिना कृतप्रत्यक्षपाणगम्पत्वशङ्काया नावका. शः । व्याः व्यापकनायाः अन्धययातितया कारण- निष्ठकार्यव्यापकतारूपनया न तु कार्याभावनिष्ठकारणाभा- वव्यापकतारूपतयेति फलिताः । तया सति गौरवात् वि. पयतासम्बन्धन केवलान्यायिनः ईश्वरज्ञानादेः समवायेन जन्य पात्रं पति विषयतासम्बन्धन कारणत्वानिर्वाहाचेति पावन व्यतिरेकसहचारापेक्षेति । कारणताग्रहे न व्यतिरेकम. इचारज्ञानजन्यत्तत्यर्थः । आवश्यकी प्रामाणिकी व्यापध्या. पकसहचारज्ञानस्यैव व्यापकत्वग्राहकतायाः प्रामाणिकत्वादिति शेषः । एवं च व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यप्रसक्षविषयत्वाभावक्ष्य कारणतापपले सायने मिद्धसाधनमिति भावः । सति व्यात- रेक इति । कुन चिदधिकरणे व्यापकस्य व्यतिरेकग्रहदशा यापित्यर्थः । हेनोर्याप्यस्य । तत्र सत्वशङ्कया तदधिक रणचिव शवया । हतोः कारणस्य व्यतिरेके पनिरेक हे सति । तत्र तदधिकरणे । सत्वशङ्का कार्य सस्वाङ्क- पेति वा व्याख्येयम् । व्यभिचारशकाग्रस्ततपा उक्तरूप. व्यभिचारपवारूपप्रतिवन्धकमवेन विपटितनदभावरूपसहकारि- कतया। अन्वयः अन्वपसहचारग्रहा। अपीरपस्य विद्यमान इस्पादिः । अकिश्चित्करः व्यापग्राहकः । गच्छानिवृ. स्यर्थं पतिरेकसहचारापेक्षाऽपस्तीति व्यभिचारश. द्वानिवृत्तिद्वारा पतिरकसहचारणहस्यापि पाप्तिमहोपयोगिता ·मङ्गलबादः ।] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्तीत्यर्थः । द्वयमुपात्तं द्वयोपादानं सङ्गतम् । उभपसहचार- प्रहप्रयोज्यप्रत्यक्षविपयस्वाभावस्य साध्यतया व्यतिरेकसहचार- ज्ञानानन्यस्यापि कारणतामहस्य प्रतिवन्धकामावसम्पादकत. ज्ञानमयोज्यत्तसत्वेन सिद्धसाधनामसक्तेरिति भावः। प्रयोज्य त्वं च साक्षाजन्यसाधारणमपीत्यन्वयमचारज्ञानस्यापि प्रयो- जताया कारणताग्रहे सत्वान्न सिद्धसाधनम् । अन्वयसहचा- रग्रहजन्यत्वव्यतिरेकसहचारज्ञानप्रयोज्यत्वोमयं वा प्रत्यक्ष विशेषणम् । केचित्तु कारणस्याप्यन्वयसहचारज्ञानस्य व्यभिचारशंका- निवर्तकतया व्याप्तिीपयोजकत्वमविकलपियाहुः । यद्यपि स्वतः सिद्धव्यभिचाराग्रहस्थले व्याप्तिग्रहे न व्यतिरेकसहचार ज्ञानापेक्षेत्युमपसहचारग्रहाप्रयोज्यमपि कारणताप्रत्यक्ष संभव तीत्युभयातहचारग्रहप्रयोज्यप्रत्यक्ष निराकरणेऽपि न प्रत्यक्षसामा- न्यनिराकरणं तथापि व्यतिरकसहचारग्रहप्रयोज्यत्वमिह तसं. पाचव्यभिचारग्रहाभाषजन्यत्वं तत्सकलव्याप्तिग्रहसाधारणमे- चेति न व्याप्तिघटितकारणताप्रत्यक्षसापान्पनिराकरणानिर्वाहः । नन्वेवमेकैकसहचारग्रहाधीनत्वस्यापि कारणतामत्यक्षता. मान्यमाधारणतया एकसहचारग्रहाधीनप्रत्यक्षविषयत्वाभावसा- धनेऽपि कारणतामयक्षतामान्यनिराकरणसंभवात्सहचाररूपध. हितसाध्यानुपावनमफलमित्याशयेन वैकल्पिकसाध्यद्वयपरतया व्याचष्टे-वस्तुत इति । नान्वयगम्येति । तद्गम्यत्वं तत्सह- चारज्ञानजन्यमत्याविषयत्वम् । व्यतिरेकगम्यत्वं तत्सहचा- रग्रहभयोज्यप्रत्यक्षाविषयत्वम् । अत्र च सहचारग्रहाधीनत्वावि. शोपितमसपाविषयत्वामाबसाधनेनैवोपपत्तौ विनापीयादिना- कथितस्य व्यभिचारग्रहरूपहेतोः सहचारणहरूपकारणविघटक.

·का- पायकौस्तुभे तया प्रत्यक्षामावनिर्वाहकाचात् प्रत्यक्षाभावसाघनेनामयोजक- समित्येतल्लाभाय प्रत्यक्षे तद्विशेषणोपादानपित्याशपेन साध्य- घटककारणताग्राहकखंडकनयोक्ताभिचारग्रहरूपहेतो: रणताप्रत्यक्षाभावनिर्धाहकत्वं मूलकृतोऽभिमेनमिसाशन प्रय. मसाध्ये उक्तहेतुर्न संगच्छते व्यभिचारग्रहस्पाययसइचारग्रहा. विरोधिरयादित्याशकतेन च हेलोरिति। अत्र कारणता. ग्रह पतिरेकपभिचारग्रहस्य साक्षादेव विरोषित्वमानुभविक सद्धान्तसिद्ध च । कारणता च पाप्तिपटिना स्वरूपसम्बन्ध- रूपा वा भवतु । पाप्तिपटितत्वे ग्राह्यामावावगाहित्ये न तस्य तहविरोधित्वम् । अतथा मणिमन्त्रादिपायेन(१) तथात्वं फलतो न विशेषः । तथा च कारणताग्राहकसहचारज्ञान विघट नेनैव व्यभिचारज्ञानस्य कारणताया दर्शितसाध्यसंपादकरवमि. त्यभिशायण न मूलतः सापघाकमात्यले सहचारज्ञानजन्य. विशेषणोपादानम् । अपि तु मगरवृत्तित्वस्य समाधिकारणता- रूपपक्षविशेषणत्वे पक्षस्य नोमयमते मिद्धिसम्भव इति तददि। शेपिनसमाप्तिकारणताया एव पक्षवमुपेयम् । तथा च लोकाया तकारणनिष्ठसमासिकारणताया प्रत्यक्षगम्पत्वसत्वेनाशतो वाध इति तद्वारणाय मंगळावपादिगम्बवाभावस्प सातपोपा. दानम् । एतदभिप्रायेण मिर्धिनापीत्यादिहेत। सायदपस. पादकत्वमुपयादपिष्यते-हेतोरिति । विनापीत्यादिनाक- (३)त्यमेष न्यायो व्यारयायते-- "मणिमन्त्रादीनां बढ़ेद प्रति यथा स्वातन्त्र्येण प्रतिवन्धक- व लोकसिद्ध न च तत्र युक्यपेक्षा एव कामिनी जिनासाया अपि मानमात्र प्रति प्रतिवन्धकन्यमित्यर यर पृथक् प्रतिरन्यकत्व तत्रास्य प्रवृचिरिति".

·मन्नलवादः 1] प्रत्यक्षकौस्तुभः। थितस्य व्यतिरेकव्यभिचारग्रहरूपहेतोरित्ययः। द्वितीयमात्री- यतया घटकीभूतस्य व्यतिरेकसहचारग्रहस्याभावनिर्वाह्याद्वि- तीयसाध्यसत्वसंपादकतया मात्रपदेनान्वयसहचारग्रहाविरोधि- खेन तद्धटितमयमसाध्यसंपादकत्वामावो दर्शितः । प्रथमसा. ध्ये हेत्वलाभः प्रथमसाध्यघटकान्वयं सहचारग्रहविरोधिनी हेतुवाक्यादलाभः । अथ व्यभिचारग्रहसवेऽपि अधिकरणान्तरे कार्यकारणसहचारस्येव तव्यतिरेकसहचारस्यापि ग्रहसंभवान द्वितीयसाध्यघटकसहचारग्रहविरोधित्वमेव कयं तस्य । यदि च कारणाभाववत्तया गृह्यमाणे सर्वत्र कार्याभावरूपव्यतिरेकसह. चारग्रहः कारणताग्राहकस्तत्र व्यभिचारग्रहो विरोधीत्युच्यते तदाऽविशेषेण कार्यवत्तया गृह्यमाणे सर्वत्र कारणवत्वग्रहरूपा- वपसहचारग्रहोऽपि कारणमाया ग्राहकः स्यात्तत्रापि व्यभिचा. रग्रही विरोधी स्यादिति प्रथमसाध्येऽप्युक्तहेतुसंगतिः । न चा. न्वयसहचारज्ञानं अन्वयव्यापकताग्रहे साक्षातुरिति यत्किंचि- दाधिकरणान्तर्भावनापि कारणाताग्राहकतया व्यभिचारज्ञानम- फिनित्करम् । व्यतिरेकसहचारज्ञानं तु व्यभिचारज्ञानविघटने न सथा। अत उक्तनियतसहचारमानस्यैव व्यभिचारग्रहविरोधितया तथास्वमितिविशेष इति वाच्यम् । अधिकरणविशेपे व्यतिरेकस. हचारमहस्यापि तदधिकरणे व्यभिचारग्रहविरोधित्वेन कारणता. प्राइकत्वात्तत्रापि नैयत्यानुपयोगात्सर्वत्र व्यभिचारशंकानिव- कन्यतिरेफसहचारस्यैव साध्यघटकत्वे अन्वयातहचाऽपि निगपस्प सर्वत्र व्यभिचारशंकानिवर्तकतयोपयोगित्वा । निय. तान्वयसहचारस्यापि साध्ये उपादातुमुचितवन सामअस्यादिति चेत्-न । व्यतिरेफसहचारमयोज्यत्वस्य व्यतिरेफसहचाराधीन- पभिचारमानाभावजन्यत्वरूपताया उक्तत्वात् । व्यभिचारमहा- ·८ न्यापकौस्तुभे मावरूपद्वितीयसाध्यघटकग्राहकविरोधितया व्यभिचारग्रहरूपस्य चिनापीत्यादिना दर्शितदेतोद्धितीयताध्यीयत्वोपपत्तेः । अथ. मसाध्यघटकान्वयमचारज्ञानमन्पते व्यभिचारग्रहाभावरूपग्रा. इकानिवेशा तत्साध्यीपत्वानुपपचे। फोचितु द्वितीयपदं विपरीतगणनपा प्रयमसाध्यपरम् । तत्र च नियतसहचार एव विधः । व्याप्तिरूपस्य तस्य कारण. तापटपतपा तज्ज्ञानस्य कारणताग्राहकत्वम् । हेतुभूतव्यभिचार- ज्ञानं च समाप्तित्वेन व्यभिचारविषयकं ताशव्यापकताग्रहवि. रोधि न तु व्यतिरकव्याप्तिघटित कारणतापक्षकद्वितीयसाध्यघट कम्पतिरेफव्याप्तिरूपनियतव्यतिरकसहचारग्रहे ताशकारणता. ग्र वा विरोधिग्राधाभावानवगाहित्वात् । द्वितीयपक्षे च नान्वयः व्यासिटिवकारणमायाः परत्वसंभवः । व्यतिरेकमहचारग्रहस्य तद्दे नियतापेक्षाविरहात । जन्यतागर्भमाध्यासंपवाजत्यतागर्भ साध्यानुरोधेनैव च प्रथमकल्पमुपेक्ष्य एतत्कल्पानुसरणादिवि संकितमिमायः । न च द्वितीयसाध्ये व्यतिरेकन्यासिघटित. कारणापा: पक्षत्वेऽन्वयम्पातिघटितकारणतायां ग्राहामार. ज्ञानमुद्रपा व्यभिचारशानस्य प्रतिबन्धकतया हेतोरुभयसाप. माधारण्यमंपादनस्यासंगतिरिति वाच्यम् । पतिरेफल्याप्ति घटिमकारणतायाः पसत्वस्य शंफितुरभिमानविषयत्वेऽपि अ. अपव्याप्तिपटिनपेन कारणत्वं, यन्पयोक्तदोपप्रसङ्गान् । नया न तामेव कारणावमुमयमने पक्षः। तत्र च पत्तिरेकपहचार- स्थामशेन नशानन्यभिचारशंकानिरसनदास कारणतानाह. फपिति सलानप्रपोज्पलमेव साध्ये निवेश्यम् । उभयमहचार पिं निशे एका निवेशवैफल्पमित्येव कल्पान्तरानुपरणं

·+
मङ्गलवादः । प्रत्यक्षकौस्तुभः।
वीजमितिदर्शितस्य शैफितुरभिमानस्प निराकरणाभिमायण
संगतेरित्याहुः
अन्ये तु अन्वयव्यभिचारग्रहस्यापि कारणताग्रहप्रतिबन्ध
फतायाः प्राचीनरुपगमातनिर्वर्तनायतरकारणसत्वे मंगल.
सत्वेऽवश्यं समासिरित्यतादृशान्वयसहचार एवान्वयपदेन विव
क्षित ताशसहचारग्रहविरोधिनोऽन्वयव्यभिचारग्रहस्य प्र.
कृते हेतुतयाऽनुपन्यासान्यूननेत्यभिप्रायेण प्रथमसाध्ये इत्य
लाम इति शंफेति वर्णयन्तीत्यलं प्रसंगागर्तनेति चेद--
मेधम् । मंगलं समाप्तिजनक, सपाप्तिकापनया शिष्टेः क्रि.
यमाणस्वाद , यद्यत्कापनया शिष्टः क्रियमाणं तत्तजनक, यथा
स्वर्गफापनया शिष्टः क्रियपाणं ददित्यनुमानस्यैव मानस्वाद ।
न च मंगलं विनापि प्रमातापितसमामिदर्शनन व्यभिचारला.
नाप विद्यमानतयोक्तानुमानादपि तत्र समाप्तिजनकताग्रहो न
संभवतातिवाच्यम् । अनुमियो सापसन्देहस्यानुगुणापा मम.
नानुष्ठितममाप्तिस्थले जन्मान्तरीयमङ्गलमंदेहेनापादितस्प तपा-
रिझारणतारूपसाध्यसन्देहात्मापभिचारसन्देहस्य मता-
नुमितावप्रतिबन्धात्वेनोकामानेन कारणताग्रहबाघकाभावा•
व । अत एवानुपितो साध्यमन्देहः पातेति प्राचीनाः ।
च तथापि तथाविधानुमितेः स्वतन्त्रमाणामुलकरथे.
महरबोधक नामायाम्पज्ञानादिततया नोक्तानुमाना.
पदानुमानम् । समाप्तिजनकनामिद्धिरिति शच्यम् , महळ
बैद्रयोधितकर्तब्यता, अलौकिकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् ,
दर्शवदिअनुपानेनोक्तानुमानमूलीमनवेदानुमानान् ।
यंदबोधितत्वं वेदजन्यवान्दवायविपपत्वम् । तय कर्तव्यसायी
न सम्भवति । आचारानुपिनादस्पदानीतनानामहस्तपा.
२म्या को

·यायकौस्तुभ नुपूविशेषनिर्णयाभावेन ततः कर्तव्यताशान्दवोधासम्भ- वादिति वाच्यम् । यदा म वेदः पूर्व कस्य चित्मसम आसीत्तदा स्मादपि कर्तव्यताशाग्दोषप्तम्भवात् । न चैव सत्युपदर्शित ममाजिनकत्वानुमान व्यर्थमिति वापं, वेदाकर्तव्यतावा. धेऽपि विशिष्य समासिजनकत्वासिद्धः । उपायस्पोपायान्तरा दूपकत्वाच्च । अत्र भोजनादौ व्यभिचारवारणायालौकिकत्वस्य देवी निवेशः । रात्रिश्रादादौ व्यभिचारवारणाविगीतत्वस्य तत्र निवेशः । निष्फळचत्यवन्दनादौ व्यभिचारवारणाय तत्र शिष्टपदम् । वस्तुतस्तु शिष्टपदं व्यर्थमेव तद्वारणीयस्य निष्फ. लचैत्यवन्दनादेः 'म कुनिष्फलं कर्मेनिशाखनिषिद्धत्वेन धर्मशायानिपिद्धापकाविगीतपदेनैव वारणसम्मवादिति हेती न तमोशनीयम् । के चित्तु शिवपदाचिंगीतपदयाकरिषकोपादानेन हेतुदी तात्पर्यमित्याहुः । न चाचारपदस्थ क्रिपाकाचे तहिषयत्वा मासिद्धिरिति प्रत्यर्यकरसमुपेयम् । तथा च फले व्यभिचारः । तस्पायुद्देश्यतपाऽलौकिकाविगीतप्रनिविपयत्वादितिवाव्यम् । नाशासाध्यतास्यविषयवस्प हेतुत्वोपगमन प्रहरुद्देश्पत्वाख्या विपपताशालिनि फले तपाविषसाध्यत्वारूपरिपयताविरहेणो. कोपामावात् । ननु तपापि समाप्तिजनकत्वानुमाएफशिष्टत्वं दुर्वचम् । दपा हि-शिष्टत्वं वेदमामाण्याभ्युपगन्तप् । साशा भ्युपगमश्च वेदविशेष्पकपापापप्रकारकनिधयः। सदत्वं च न शिष्टावं मम्मति । तस्य विशेषणले पदा तनिधी नास्ति तदा शिष्टत्वानुपपत्तिः । उपलक्षणले च जन्मान्तरे वेदनामापनिय ·पारन्तः मंगलवादः। प्रत्यक्षकौस्तुभः। पवतो वौदस्यापि शिष्टत्वापत्तेरिति चेत्- न । स्वनिष्ठवेदविशेष्पकमामाण्पप्रकारकपत्किचिनिश्च यसमानकालीनास्तन्निवयसपानाधिकरणवेदाप्रामाण्यनिश्चयस्य संप्सर्गाभावास्तदविशेष्यकापाण्यप्रकारकनिश्चय मागमावध्वंसविशिष्टतावदभाववरचे सति तदप्रामापनि श्वपावच्छेदकशरीरजानीपशरीरावच्छिन्नत्वस्य तल्लक्षणत्वात् । खं शिष्टत्वेनाभिमेत आत्मा तादशाभाववस्वं च वेदमा पायनिश्चयमारभ्य वेदापामापानेश्चयपूर्वकालपर्यन्नं ५. तते । तदानीपेवासी शिवेन व्यवहिपते । अत्र नि- थपे यत्किचियानिवेशे यस्प पुरुषस्य प्रथमं भामाश्यनिश्चयात. तः कतिपयकालानन्तरममामाण्यनिश्चयस्तदनन्तरं च पुनः प्रा. मायनिश्चयरतस्य प्रथममामाण्यनिश्चयमारम्प शिष्टत्वं न स्यात् । ताशयाचदभावान्तर्गत तदप्रामाण्यनिश्चयध्वंसस्य द्वितीय प्रामाण्यनिधषसमानकालीनस्य तदा असत्वात् । तन्निवेशे च प्रथमप्रामाण्यनिश्शयमादायैव लक्षणसमन्वयात् । स्वनिवेदा. प्रामाण्यनिश्चयस्पेत्युक्तौ असम्भवः कस्यापि ताशनिश्चयस्प "समागभावात्मकस्प याबदभावस्प एकदा एकत्रासवादत. नाशामाचे वेदप्रामाण्यनिश्चयसमानकालीनस्वं विशेषणम् । यस्प प्रयमं अप्रामाण्यनिश्चयस्तता कतिपयकालानन्तरं प्रामा. पनिवपस्ततः पुनरमामाण्यनिश्चयस्तदनन्तरं तस्य शिष्टत्वाप. चिः। वनिश्चयकालीनपूर्वापामापनिश्चयध्यप्तस्य तदा तस्मि. न सस्वाद । अव अभावे यावत्वविशेषणम् । तनिवेशे च या. बदन्तर्गतस्य तन्निश्वपसमानकालीनदितीपामामायनिश्चयमा. गमावस्य तदा तस्मिन्नसत्वाचदापत्तिनिरासः । यावदन्तर्गतस्य मनिश्चयतमानकालीन पुरुषान्तरी यवेदामामाण्यनिश्चयमागमाय.

·। न्यायकौस्तुभे स्प तध्वंसस्य च तदा तस्मिन्नसस्वादसम्भवधारणाय अमाया- निश्चये तनिधपतामानाधिकरण विशेषणम् । अप्रामाण्य. निश्पानन्तरं पश्य प्रामाण्पनिश्चयस्नद्वितीयक्षणे पुनरमापाण्य. निश्चयस्तस्य तमामाग्पनिश्चयद्वितीयक्षणपर्यन्तं शिष्टत्वं न स्यात् । तनिश्चयकाले तत्समानाधिकरणापामाव्यनिश्चयापत्ताभावासत्ता- दिसन्ताभावस्वमुपेक्ष्प संसर्गाभावत्वमुक्तम् । संसर्गाभावस्वेन च समागमावादेरपि लामान दोपः। यस्यामामाण्यनिश्चयानन्तरं भा. मायनिश्चयस्तय प्रामापनिश्चपात्पूर्वमपि शिष्टत्वापत्तिः । तत्स मानकालीनयापदमावस्य तदा तस्मिन्सत्वादत्तस्तनिश्चयप्रागमा- वश्वसवैशिष्टयमभावे विशेषणम् । ननिश्चयोत्तरत्ववैशिष्टयनिवे भनुपेक्ष्य तमागभावसवैशिष्ट्यनिवेशस्तनिश्चयपथपक्षणाव. पिशिष्टत्वव्यवहारार्थम् । वस्तुतस्तु एकक्षणावच्छेदनकात्मवृत्तिवसम्बन्धेन साहश मागभाववसवैशिष्ट्यं यावत्संसर्गाभावे निवेश्यम् । एवं च तनिश्चयतामानाधिकरण्यं घेदामापनिश्चयेन निवेशनायम् । यस्य पूर्वजन्मत्यमामाययनिश्चयानन्तरं मापापनियोत्पत्ति. स्तदनन्तरं तच्छरीरनाशस्तस्पान्यजन्मान काकादिशरीरिणः शिष्टत्ववारणाप विशेष्यदलम् । सानासं च चैत्रत्वादिरूपेण वि. वक्षितम् । तेन तादृशामायापनिधयानन्तरोत्पन्नमामाण्यनिश्चया. नन्तरमन्यजन्पनि मनुष्यशरिणोऽपि प्रामाण्यानामापनिश्चय. रहितस्प यदि न शिष्टत्वव्यवहारस्तदा तन्निरास: । अन्यथा पुनर्मनुष्यवादिनैव साजात्यं निवेशनीयम् । निश्यपदं च वेद विशेष्यकामायामामण्योभयप्रकारकज्ञानरूपवेदमामापसन्देह पतः शिष्टत्वव्यवहारवारणाय । फेचित वेदनामा पनिश्चयतजन्याविनश्यदवस्यसंस्काराम्य.

·लक्षणम् मालवादः ।। प्रत्यक्षकौस्तुभः। केपणचिन्मते तरवत्वमेव शिष्टत्वम् । वेदाप्रामाण्यनिश्चया- विष्टलक्षणम् । त्पत्तिकाले शिवतावारणाय संस्कारेऽपिन यदवस्थत्वनिवेश इति प्राः । वस्तुनातु इष्टसाधनत्वांशेऽभ्रान्तवमेव शिष्टत्वं हेतुनार शिष्टम्यापर छेदककोटी निविष्टं लाघवान तुक्तरूपं गौरवात् । व्यवहारोपायकं तु पूर्वोक्तमेव । नन्वं सति समातिपतिबन्धकविश्नसंशये सद्ध्वंसार्थिनां शिष्टा- नां मंगले महत्त्यनुपपत्तिः । पापध्वंसार्षिपतिप्रति पापनिश्चयाय हेतुतायाः प्रायश्चित्वादिस्यले क्लमत्वात् । विघ्नस्यापि दुरदृष्टरू- पतया पापत्वादिति चेत्-न । प्रायश्चित्तादौ शिष्टानां पापसंशयेऽपि मऋत्यभावनाविगीतशिष्टाचारानुमितेन 'पापनिश्चयवान् प्रायश्चित कुदिति चेदेन मायश्चिचे पापनिश्चयवत एव कर्तव्यत्वबोध नेन मंगले च शिष्टानां विनसंदेहेऽपि प्रवृत्या तादृशाचारानु. मितेन 'विघ्नज्ञानवान् मंगलं कुर्यादिति वेदेन मंगले विघ्नज्ञान. वत एव फर्नव्यत्ववोधनन मायश्चिचादौ पापनिश्चयत्वेन हेतु. स्वेऽपि मंगळे विनज्ञानवेनैव इतुतया सामान्यतस्नाशहेतुता. पां मानाभावात् । एतेनानिध्वमार्यिप्रति प्रति अनिएनिश्चप. खेन हेतुत्वस्य तदुद्देश्यकमीच प्रति नदुपयापकतानिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य च लसतपा विधनसंदेहे विघ्नध्वंसोपचापकासंदेह 'च शिष्टानां मंगले प्रत्यनुपपतिरिति निरस्तम् । सर्पदंशरूपा. निष्टसंशयकालीन भेषनपानादिमहत्तो व्यभिचारेणाघातत्त्वम्प फलोपधापकतासंशयकाळीनकृष्पादिपस्तौ व्यभिचारण द्वितीयहेतुत्वस्य वासंभवात् । अथ मति मति द्वारामावनिश्श. यस्प प्रतिबन्धकत्वं सर्वसिद्धम् । तत्कापने यद्यतिरेकनिश्चयो पत्र महत्तो प्रतिबन्धकला तरसंशयस्यापि प्रतिवन्ध कवमि.

·न्यायकौस्तुभ नि व्याप्तिवलाव द्वाराभावज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धका कल्पते । न च फलपतिरकनिश्चयप्रतिवध्यायां फलसंशयाप्रतिवध्यायां फलसंशयजन्यमहत्तौ व्यभिचारेणोक्तव्याप्तिरेवासिद्धति बा. क्यम् , तथापि निश्चयत्वाप्रवेशलाघवेन तत्सिद्धर्दुरपवादत्वात् । नया च विघ्नसन्देहकालीनविघ्नध्वंससन्देहे शियानां मंगले पश्यनुपपत्तिा, द्वाराभावज्ञानरूपप्रतिबन्धकसत्वात् । अत एव शबुवकामकर्तव्यविश्वेदेवदेवताकवरकरणाननरं वेद्या उपरि भास्वते वहिपि स्पेन खादिरकाष्ठविशेषेण खाकारेण ओ. दने निष्काशनाये गदि ओदनः पे लगति वर्हिषोऽधस्ताद्वा प. तति तदा तेनोदनेनेष्ठिः कर्तव्या इत्यर्थकात् 'पदि स्क्य आ. श्लिष्पेत यदि वाधार मृज्येत विष्णव उरुकमायावत' इनि वा. क्यात्मातापाः स्याश्लेपनिमित्तफेप्टेराग्नेयविकृतित्वेन तत्र प्र. कृतिपद्विकृत्तिरितिन्पायेन पातस्य पूर्वदिनकर्तव्यदेवत्तापरिग्रह- रूपदीहस्य स्लपसन्देहेन ताशेष्टिपूर्वदिनेऽननुष्ठानमिति मामासासिद्धान्तोऽपि(१) संगच्छते। न च प्रति प्रति द्वाराभाव. निश्चयस्प प्रतिबन्धकरचे पानाभाव इति वाच्य, दाराभावनिश्चये मत्स्यनुत्पादस्यैव तत्र मानवात् । अत एव काम्येष्टिमकरणे 'मा. जापत्यं घृते चढ़ निपेत् शतकृष्णळमायुष्काम' इति वाक्यात् । आयुष्कापेन मजापतिदेवतामुद्दिश्य सुवर्णमापास्मान् शतक. इणलान घृते संलोड्य रोहोमः कर्तव्य इति मातम् । तत्र कृष्णले अनुष्यपद्वारामावनिश्वनाघाताननुष्ठानरूपस्तद्वाध मायांसासिद्धान्त इति चेन्- मैवम् । द्वाराभावज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वेऽभामा. पसंशयकालीनद्वारसंशयकाले प्रवृरयापपानामाण्यनिश्चय (१) अत्र शयरभाप्यस्य दशमाभ्यायस्य प्रथमपादो दरभ्यः ।

·महलवादः । प्रत्यक्षकोंस्तुभः। स्पैचोचेजकावं . द्वाराभावनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकले बा. प्रामाण्यज्ञानमात्रकालीनद्वारामावनिश्चयकाले प्रत्युत्तस्यापा मान्यज्ञानमात्रस्येवोजकत्वमिति विपरीतलायवेन द्वारामाव निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वमुपेयत इति विघ्नध्वंससन्देहे शि- पानां मंगलेन प्रत्यनुपपत्तिः । तदा द्वारम्पतिरेकनिश्चयरूप. प्रतिवन्धकस्यासत्वात् स्फ्याश्लेपनिमित्तकेष्टिपूर्वदिने देवताप- परिग्रहाननुष्ठानं तु स्यालेषसंशयेन फ्यालेपारमानिमि- चनिश्चयपतत्कारणाभावादेवोपपन्नम् । नैमित्तिके निमित्तान- श्चयवतोऽधिकारादिति। के चित्तु कृष्णले बैतुप्यपदारव्यतिरेकनिश्चयेन पतिव' म्यान्नावघाताननुष्ठान किन्तु तत्रावघातामाप्रपा ब्रीहीनबह- न्तीतिवाक्येन प्रीहित्वावशिष्ट एवावधातवोधनेन तत्रैव तत्मा। न घेचं सत्युपदर्शितमीमांसासिद्धान्तमंगापत्तिरिति वाच्यम् । वाघस्य प्राप्तिपूर्वकस्वनियमस्य सरिसद्धान्तमिदनपो. तसिद्धान्तासंभवेन तद्भगे इटापत्तेः । एवं च प्रति प्रति द्वा. रामानज्ञानस्य प्रतिबन्धातायां पानामावन निघ्नध्यससंदेहकाले शिष्टानां मंगलेन प्रत्यनुपपनिरित्याहु:- सदसत् । प्रीहीनवहन्तीपत्र नीहिपदस्प ययादिसाधार पाय लक्षणया नियोगसाधनद्रव्यपरतया प्राजापसमियादि वाक्येनावगतनियोगसाधनताके कृष्णळेऽपघातमाप्तिसत्वात् । नियोगशब्दार्थव पागो दृष्टं वाहन च ब्रीहिपदस्प निणेगसापन मतुपदव्यपरतया न कृष्णलेऽवघातपाप्तिरितिवायम् । नम्र सात प्यप्रवेशे गौरवात् । न च गुरुरूपेण शक्तिरेव नास्ति लक्षणा स्वरूपे वेति वाच्यम्, मुक्तितोल्पन वैषम्ये वीजामावाद । मिश्रास्तु प्रोहिमियजेत मीहीनवहन्ति मोहीयोमतीसम - ·- म्पायकोस्तुभे यागावघातप्रोक्षणानां मामानाधिकरणानां सामानाधिकरण्य. मनुभूपते । तच्च तुल्यप्रकारोपस्थिति बिना न सभवति । न वा साकांक्षचत्येकाकारोपस्थितिर्याच्या । न च फोक्षणादाचपि मातुष्यन्तन्त्रमित्येकत्र सानुष्यामवंशावपातेऽपि न तत्पवेश इति ममंगमभवे चाय एवेनि पाहुः- यत्त मिश्रोक्तपसगतं तयानुभवे मानाभावान् ब्राहीभिर्यजे. तेत्यन प्रीहिपदस्य नियोगसाधनद्रव्यपरत्वे ययतेतिविधि- चैपर्याच्च । यदि च यो नियोगसाधनवप्रापफवेन तद्विधः सार्थक्यमित्युच्यते तदा ब्रीहित्वविशिष्टय नियोगसाधना प्स्यर्थ बोदिमियजेतेत्यत्र बोहिपदम्य मुख्यार्थत्वमेवादरणीयमिति । तत्र लक्षणासंगति कैविपणमुद्भावितं तदज्ञानविजभितमेव । तयानुमचे मानामावाभिमायणैव न वा सरकांक्षं चेत्यायोक्तः । नापि पर्यजेतति विधियय फस्यां चिच्छाखायां व्रीहिमि- तत्यस्येव शास्वान्तर यर्यतत्वस्यैव प्रथमपठितत्वेन ग्री- हियचपदयोनियोगमाघनद्रव्यपरत्वेऽपि सम्भेदेनान्यारवयः पाभावात् । न च तयपि ग्रीहियवयोनियोगसाधनत्वस्य प्रमाणान्तरापाप्तत्वेन निपोगसाधनद्रव्यपरत्वं बीहियवपदयो। संभवतीतिवाच्यम् । प्रकरणपयवसितन ग्राहकग्रहणारूपेन मामासमतसिद्धमयाणे व योनियोगसाधनस्वप्रातः । वस्तु. तस्तु पागावघातमोक्षगानामित्यस्य यागीयावघातमोक्षणाना. मित्यय: । अपातादी यागीयत्वलाभार्थक नीहिभिर्य मेते. स्युक्तमिति (कण्टकोद्धारादिभिर्विश्रयम्यस्य(२) व्याख्यानेन (१)एटकोद्धारस्तु पक्षधरीमश्रीधरक्ततत्वीचन्तामण्याले.. कस्य मधुमुदनठाकुरकृताध्यारया। (२) पक्षधरमिधरचिततचिन्तामयालोयस्येतिभावः।

·मालवादः प्रत्यक्षकौस्तुमः। वीडिभिजेतेत्यत्र ब्रीहिपदे लक्षणापा मिश्राणापसम्मततया नानुपपत्तिळेशोपीति ध्येयम् । ननु कृष्णलेऽवघातबाघे तद्विकृतिनीवारेऽपि नह्वाधापत्तिः । प्रकृतौ तदभावेन तत्र प्रकृतिवद्विकृतिरित्यतिदेशेनावघातमात्य. संभवादिति चेन- न | नीवारस्प कृष्णलविकृतित्वे मानाभावाद । भावे वा उक्तरीत्या ब्रीहीनवदंतीतिवाक्यादेवोपदेशेन नी. वारेऽप्यवघातप्राप्तिसम्मवात । तदुक्तं मिना-कृष्णलविकृति- स्वेऽपि नीवारस्य नावघातबाध: । तथाहि-न ताव. सकृतिवद्विकृतिरित्यतिदेशः सर्वधर्माणां सर्वपागानां दर्शपौर्णमासात्मकतापत्तेः । किं त्वनुपदिष्टयावद्धर्मातिदेशः । एवं चाजहत्स्वार्थलक्षणया वीडियवकृष्णलनीवारादिषु तुल्य- वदेवायघातविधिरितीहापि नावघातातिदेशः साक्षादुपदेशात् । तथा च प्रकृतावघातबाधेऽपि विकृतौ न तद्वाधः । प्रकृतिविकृ. तिन्यायमातस्यैव प्रकृतिबाधे विकृतिवाधादिति । अब वदन्ति-मीमांसाद्वयविसंवाद्ययं मिश्रग्रंथः । तत्रेयं प्राभाकरी सरिणिः-नियोगसाधनसामान्ये यधव. प्रामाकरी घातस्य साक्षादुपदेशस्तदोपदेशवशात् दृष्टस्योपकार. सरणिः स्थासम्भवेऽप्यपूर्वमेवोपकारस्तत्र कल्प्येत श्रुतानुसा- रित्वाकल्पनाया दशमाध्याये खल्लयमुपकारवाघमयुक्तादार्थ- वाघः कृष्णलेऽवतारितः । दाशपिकाश्च मर्ने बाधा अतिदेशमाप्त स्यैव तत्वोपदेशिकस्य सत्युपदेशे न्यायेन तद्वावस्यासम्भवाद । उपदेशमाप्तस्य चोपदेशेनैव वाधा । यद हनीय जुहोतीत्याग्रुपदे. शमाप्तस्याहवनीयादेः पदे जुहोतीत्यायुपदेशनैव वाधार । युज्यते चातिदेशिफस्य न्यायेन वापः । तया हि-आग्नेयोऽष्टाकपालो ३ न्या० को ·न्यायकौस्तुभे मापमावास्यायामित्यादिविधिमानपादिविषयकं कलिकापूर्व दर्शपामासाभ्यां यतेतिवाक्येन च दर्शपौर्णमासपियर्फ पर- मापूर्व दर्शविषयकपर्णिमासविषयकमयानापूर्वदय चोपस्याप्यते सत्राप्ययाकपाल पुगेडाशकरणकानेपयागजन्यकलिकापूर्वकरण- पुगेडाशस्य साधनद्रव्याकालाय नीहिभिर्यजतेतिवाक्ये नानपया. क्यैकवावपतपाइनपविषयकालिकापूर्वकरणपुरोटासाधनं ग्री- हय इत्यवगम्यते । ततः कयं ब्रोहीणामानेयविषयकालिकापूर्वक- रणपुरोडाशसाधनस्वमिसाकाक्षायां प्रीहित्यादिपरिहारेणाप- विषयकालिकापूर्वीयपुरोटापापकृतिदम्पत्वावडेदनावपातवि- धिःप्रवर्तते । तत एकावघातविधी बीहिपदमानेयपुगेडाशप्रकृतिद्र व्ये लाक्षणिकपकवाक्यसयवान्वयास्वीकारे व्रीहिस्वादिपरिहारा सम्भवाच । एवं चाग्नेयपुरोडाशप्रकृति पवेतिकर्तपताकांक्षानिव- तकत्वमस्योपपद्यते । एवमेन्द्र दघि भवत्यमावास्यायामित्यनेनेन्द्र यागविषयककलिकापूर्वकरणदधिप्रकृतर्दुग्यस्येतिकर्तव्यताकाक्षा- निवर्तकत्वेनोस्थित्ते पयः मोतीति विधी पापदमैद्रदधियाग- विषयकालिकापूर्वीयद्रव्यमकृती लाक्षणिकम् । तथैवाज्यहो पविषयककलिकापूर्वकरणद्रव्येतिकर्तव्यताकांक्षानिवर्त के मा. ज्यमधिश्रयतीतिविधी याज्यपदं प्रकृतकलिकापूर्वकरणद्रव्ये लाक्षणिकं न तु गागविपयफापूर्वकरणम्पमामा नीवारकृष्ण. लादिप्ताधारण्येन बीहिपयाज्यादिपदं लाक्षणिक, चाहिधर्मया वातादेराज्यपयसोराज्यधर्मस्पारिश्रयणादयादिश्यसोः पयोध. मस्य संयवनादेवीशाज्ययोः पसद्वात् । इदपेवाज्योषधसानारय धर्माणां महाप्रमग इति व्यपदिशन्ति । मानाय्यं दधिपयसी औ पघं व्रीहियवादि । एवं दशपाणपासाभ्यां यजेततिद्विवचनश्रुत्तिय लोपस्थिते प्रधानापूद्विये प्रत्येक दर्शपौर्णमासतिकर्तव्यताकला ·मङ्गलबादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। पद्रयप्रतिपादकविधिविषयाणापारादुपकारकाङ्गविषयककार्याणां जन्यजनकमावमार्गेणान्वयान प्रधान योरङ्गव्यत्यासः। अङ्गापूर्वाणामाच्यत्वपक्षे तु क्रियायामेव तबान्वयः । एवं दर्शपौर्णमासविषयकपरमापूर्वबोधकविर्षि मस्पेकवाक्यतापमानां प्रयानविधीनां वदपूर्व स्वार्थस्य जनकत्वेनान्वयबोधकत्वं द्रष्ट- व्यम् । एवं चाग्नेपयागैकवाक्यतापमानघातादिविधी बीमादिप- दमपमामेयापूर्वकरणप्रकृतिद्रव्ये लाक्षणिकपिति कथमुपदेशेन नीवार कृष्णलादौ स प्रवर्तेत । प्रवर्त्तते त्वातिदेशेन । सम्भवति च मौर्यचरुमकृतिद्रव्येष्विव नीवारादापतिदेशः । तया हि सौर्य चरुं निपेत् ब्रह्मवर्चमकाम' इत्यनेन ब्रह्मवर्चसकापनियोज्पके मर्पिचरुनि पविषयककार्येऽवगते वस्य चरीः प्रकृतिद्रव्याका. कायां बीय एवोपतिष्ठन्ते । दर्शपौर्णमासविधिवाक्पैकवाक्यता पन्नस्यापि बीहिभिर्यजेततिवाक्यस्यात्रानुपाभ्युपगमात् । इष्टिषु पौर्णमासावितिवचनेन सौदर्शपौर्णमासविकृतित्वेऽवगते प्रकृ. तिवद्विकृतिरितिवचनेन प्रकृतिविधिसमाभिव्याहारश्रयमाणागवि. धिनिवर्तनीयाकाहाकावधिप्रतिपायवलक्षणस्य प्रकृतिसादृश्यस्प विकृतौ वाधनात् । अनुपक्तवाक्पे च सौष्टिविषयक कार्यकर- चरुप्रकृतित्वमेव तृतीयपोच्यते । यतेत्यनेन सौर्य चकै निर्वपे. दितिविधिलभ्यस्य सौष्टिविषयककार्पस्यैवानुवादात् । तत्रानु- पक्तेन त्रीहीनवहन्तीतिबाक्पेन ब्रीहिपदस्य मौर्यनियोगसाप- नत्ररुप्रकृतिद्रव्यलक्षणयाऽवघातो विधीयते । एवमेव कृ. bणळे व्यवधातविध्यनुपरप्रसक्ती द्वारवाधेनानुपङ्ग एवं घा. ध्यते । विध्यन्तरकवाक्यतया श्रूयमाणस्पाङ्गविधेरन्यविधिस- मभिव्याहारेणानुपङ्गस्यैव ह्यातिदेशपदार्थत्वात् । अत एव प्र- स्पक्षवचनातिदेशेन वाक्यानापेवानुपङ्गो-विधीयते । तया हि- ·न्यापकौस्तुमे चातुर्यास्येषु चत्वारि पर्वणि वैश्वदेवं वारुणयासा: साकपेपाः सुनातीरीपपिति । तर वैश्वदेविकानामायानां पञ्चाना हविषां सेतिकर्तव्यताकाद्विधानादनन्तरं वारुणयामिकानि पञ्चही. ध्यधिकृय भूपते-'एतद्राह्मणान्येव पश्च इवापी'ति । वैश्वदे. विकहीरपा यहाह्मणं तदेव वारुणप्रचामिकानामपि पां ब्राह्म. पपिति वदर्यः। . 'चौपन्न न वाक्पेन नचेषां ब्राह्मणस्मृतम्(१) विन्यायामाशस्त्याकानामर्यादानामेव हविर्षियकवा- क्यतया चौदकन्वात्तेपापेवायपनुषट्यो न तु 'नर मयाना इज्यन्ते' उत्पादीनामविधीना पाहविधोदनकवाक्यतामावादिवि माहे- 'यद्यपि वाइविधिमिहविषां न विधेयता । वयाप्यन्यत्र सम्बन्धस्तरमम्बन्धाइचोदना' । किसों यायायकवाक्पतामापनं गोचरं प्रधानाचार्य हविषा ममग्राणां विधायकमिति विधायकत्वेनाप्यस्त्यैवाविधीनां सम्बन्ध इसतः सपा ब्राह्मणानामतिदेश इति सिद्धान्तः। एवमा नुमानिकवचनातिदेशेऽपि वाक्पानुपाएवातिदेशार्थ इति(२)दिछ । माट्टी सरणिस्तु विधेरनुपंगोऽप्रमजसः । तथा हि-यदि माटो सरनि. विघरनुपंग: स्वीक्रियते तदा तदनुरोपेन कृष्ण- बादापूर्वमेव व्यापारः करप्येतेति बाप एव नावतरेत् । एवमूह (१)"पूर्वेग प्राहाएं यत्तदुत्तरेवविदिश्यते इत्यस्याः वारि- कायाः पूर्ण शाखदीपिशयों दृश्यते-पृ.५२८ निर्णयसागरसंस्क. रणम् १९१५॥ (२) अत्र शाखदीपिकानुरूपः पाडो वर्तते । तदयं अपार अधि०३२०१७ १०५२८-५२९ द्रष्टश्यम् ।

·मालवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः । सिद्धिरपि(१) दुर्घटा स्यात् । 'अग्नये त्वा जुष्टुं मोक्षानीतिमं- अस्य देवतास्मरणद्वारा नेयांगत्वेऽवगलेऽपि सोयोगत्वेन तन्म- अयोधकविधेस्नुपंगेऽपूर्वमेव व्यापारोऽग्निपदस्य सूर्ये लक्षणा वा स्वीक्रियेत । न तु सूर्यायेत्यूहः वक्ष्यमाणरीत्या व्यापारपुरोधा- तेन पदार्यातिदेशस्वीकारे तु तन्मयजन्यदेवतास्मरणस्य सौर्यच. रावतिदेशे सकलस्य मंत्रस्य वाधो न न्याय्यः, किन्तु मंत्रघट- कस्याग्नय इति मागस्यैव देवतास्मरणयापारनिष्पत्तये च सूर्यायेतिपदस्योह इति संगच्छत्ते । तस्मात्- "प्राकृतात्कर्मणो यस्माचसमानेषु कर्मा धर्ममवेशो येन स्यात् सोऽतिदेश इति स्मृतः"(२)। इत्यतिदेशलक्षणम् । अस्या:-येन ममाणेन माकृताद कर्मणः धर्ममवेश इतरेषु अविदेशलक्षण- कर्मनु स्यात्सोऽतिदेशः । कर्म कीदृशेषु यस्मात्म- व्याख्यानम् । कृतिभूताद्धर्मप्रवेशस्तत्समानेषु या पदार्थो यादृशो. पकारद्वारा यदंगत्वेनाधारितस्तस्य पदार्थस्य तत्सम्बन्धित्वेनैव रूपेण तादृशोपकारद्वाराज्यांगत्ववोधकं प्रमाणमतिदेश इति नि. पकपः। भवति च प्रकृतिवाद्विकृतिरितिवाक्पं प्रयाजादिपदार्या. (१) ऊहविचारो नवमाध्याये शवरभाष्ये कृतः। (२) शाखदीपिकायामुघृतेय कारिका पृ० ५२६ । तत्र 'धर्म- दश इति पाठः शास्त्रदीपिकाफारम त्रैविध्यमतिदेशस्थ तथा हि- 'विविधश्वातिदेशः-प्रत्यक्षवचनात् , नामधेयात्, चोदनालिझानुमि. तपचनाच्चेति'-पृ०५२७ श्रस्यान्यदपि लक्षणं यथा-- अन्यत्रैव प्रणीतायाः स्लाया धर्मसंहतेः। अन्यत्र कार्यतः प्राप्तिपतिदेशः स उच्यते ॥ स चातिदेशः पञ्चविधः~-शास्त्रातिदेशः, कार्यातिदेशः, निमिचा- सिदेशा, व्यपदेशातिदेशः, रूपातिदेशश्चेति ।

·पापकौस्तुभे नामपूद्वाराग्नेयाधानावधारिनानामाग्नयादिसम्बन्धिवेना- पूर्वस्वरूपोपकारद्वारंव मार्यायंगत्वबोक्कमिति तदेव वाक्य यनुमितिवचनानिदेश इन्युच्यने । म वानिदेशो यत्र विकृतिविधायकैन वाश्येन प्रकृति- माम्यविशिष्ट कर्म प्रतिपाद्यते शवति । प्रकृति विकनिरिति परिमापादयस्य मालतिकर्चव्यतीपपन्नविधि- बोधित दर्शर्णिमामादिप्रकृतिः, अनुपटिप्ऐतिक व्यनाकं प्र. निमायण विहिनं कर्म विकृतिरितिमनेन प्रवृत्तवा. ३ । नमूचनार्यव कारिकायां तत्यमानेबिति निर्दियम् । आग्नेयमायभ्य तु मो इष्टित्वकदेवतकत्वोपपिटव्यक साटिरूपं बोध्यम् । एवं प्रत्यक्षवचनानिदेशोऽप्येतद्राह्म. पानि पंच हवीपि इत्यादिाह्मणार्यमूनान्यंगान्येत्र वारुणम वासिकहाविपापनिदिति न वाक्यम् । बाग्नेयांगत्वेनाधारिता. या अमावस्याया अस्पात व द्रव्यांगत्वमापकस्य ऐन्दं दधि मस्याम्यायामिति वाक्यस्याविटेशत्वधारणा वत्सम्बन्धितेनेनि पुरोडाकपादन तुपानुपरपतीसत्र पुरोडाच. सम्बन्धिन्वेन कालोपत्रापांगत्वबोधकऽपि नातिदेवलम् । माधिकरणकपणारा पुरोहागवेनाधारितम्य कपाळ. एकरणनवरदारानरेगोपापांगत्वबोधकता । एवं 'At- सपग्निहोत्रं जुरोती'साग्निहोत्रहमग्निहोत्रमायर्यवति लास- निकमित्यनिदेशलक्षणमंगपनम् । एवं रिपने प्रकृतिप्रतिकनिरि- स्यतिशिवाय प्रकृतिपदेनाग्ने पादिकं विकृतिपदेन सौर्षादिक- मपिदय वनिमयपेनाग्नेयायंगरयामायंगत्वं विशिष्य विधि पर विधवपर्यायस्य धमनामन्यायेन तादूयबोधकत्वान् । तपा पाग्ने पविश्यकामयी विषयः आग्नेयेन पजेन दर्शन पर ·मङ्गलबादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। दर्शपौर्णमासाभ्यां यतेति त्रिभिरपि विधिभिरकस्या एव भाव. नायाः भर्तनाविषयत्वेन विधानान कर्मभदः । यजेतेत्यत्र लिडा स्वर्गकमकमावनायामेवैकार्यवाग्नेयस्य त्रिभिः करणवेना- न्वयस्वीकरात । भवति हि दर्शपौणमासाभ्यां यजेतेत्तिवाक्येन स्वर्गकर्मकभाषनायां प्रवर्तनाविपयत्वेन विधीपमानायां दर्श- पौर्णमामाभिन्नो यज्यर्थः करणत्वेनान्वयी। भवनानुकूलो व्यापारो भावना । तदेकदेशे भवने भावनाविचारः आश्रयत्वेनान्वितं कर्मेतिव्यपदिश्यते । ननिमापितच २ करणता धावणे भासते । फरणता च स्वर्गभवन प्रयोजकव्यापारजनकत्वस्वरूपा । व्यापाराणां प. रमापूर्वप्रधानपूर्वकालिकापूर्वाणों भेदात त्रिविधाग्नेयत्वादि. धर्मत्रयावच्छिन्ना संसर्गविधया प्रकारतयैव वाभासते । व्या. पारजनकतावाचिन्याः तृतीयाया अपि यज्यविशेषणदर्श- दिपदसमभिव्याहारेण श्रूयमाणवाद । एवमुपस्थिते व्यापा- स्त्रये दर्शपौर्णमासत्वावच्छिन्नकरणताघटकव्यापारी भूतपरमा. पूर्वपिडो यजतीयादिप्रयाजविधियोषितायायङ्गभावनायां कर्म- स्वेनान्वेति । ड्यागादिश्च करणतया। सा च करणता तद्भाव- काङ्गापूर्व जनकत्वस्वरूपवोपतिद्वते । दृष्टव्यापारासम्भवात् । एवं दर्शवायच्छिन्नकारणताघटकप्रधानापूर्व दर्शगोचरसं. कल्पादिकरणकभावनायां फायनान्वति । संकल्पादेः प्रधा. नापूर्वकरणता तु दृष्टनादृष्टेन वा व्यापारणावच्छिन्नग्रम्पदेतत् । आग्नेयत्वाधवच्छिन्नकरणताघटकं कलिकापूर्व तु ब्रोहीनबहती. त्यनेनोपस्थितायामवघातमानायां कर्मत्वेनान्वेति । तत्करणमा निर्वाहिका मत्यासातिराग्नयानयोगसाधनद्रव्यनिष्ठं वैतुथ्यमेवोप- तिष्ठते । तदुपस्थितये नीहिपदस्य नियोगसाधनद्रव्ये द्वितीया.

·न्यापोस्तुभे याम्ननिष्ठतुप्ये लक्षणा । एव च प्रकृतिवकितिरित्यस्य प्रक- सिनिgभावनाकरणतानिर्वाहकायापारकर्षकमावनायो यद्धी. वच्छिमस्य याहव्यापारण करणता तद्धर्मावच्छिन्नस्य ता. दृशम्यापारणव विकृतिनिष्ठभावनाकरणताघटकव्यापारकर्मक- भावनां प्रत्पपि करणतेति वाक्याय: । स च कृष्णलचरुष. पणेऽवघातमधिकृत्य न प्रवर्तते वाचा । भवते तु सौर्यादा. त्रिति दिक् । इति कृतमनधातमीमांसाशास्त्राणामुद्वेगकरपसं. गागतविचारबाहुल्यनैति। अपरे तु मिश्राणां नात्रनिर्मरः किन्तु नीवारस्य कृष्णल. विकृतित्वाभाव एव । एतस्करपापिघानं च यदि नीवारस्य मीमांसाविरुदं कृष्णलपिकृतित्व शालान्तरविरोधस्पापणत- या सपोपेयते तदा मीमांसाविरुद्धमेनत्मपाधानपपि मभवतीया. शयन । अत एव नीवारस्य कृष्णलविकृतिलेऽपासपिशब्दः मंगछने । तेन मापांसाविरुदामिधानस्यानौचित्यप्रकाशनाद । रस्तुतस्तु मापाकसदिमरणीनां माचीननवीन मतभेदेन ध. शक्षितपदानीतनानां सफलतदनानेऽपि बहुश्रुतानां प्रेशावता वृद्धानो तज्ज्ञानेन तदन्तर्गतकसरण्यनुमारिणिमिश्नान्ये पूर्वोक्त- मरणिविमादो न दोषायति माहुः । मरम्प विषारा सम्पारिसद्ध मंगलस्य विनध्वंसद्वारा समाजिनामावमिति ममाजिनकत्वमिति वदन्ति । मणिकतातु गवाणरूपमपाकाशनिष्ठनपा व्यधि- तत्रमगिह करणम्य मगला हेतुत्वामम्मनः । कनामम्बन्धेन तो मतम् मपास करनया ममायेन पा तत्वे जन्मान्तरीप. समाप्तिमुद्दिश्य शिष्टानों मंगले प्रत्यापमिरित्यवच्छेदकतया म. भातावादफनपा शरीरनिष्टमापासापा पंगळप हेतुत्वं का ·मङ्गलवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभ। पम् । तयाच नास्तिकादिनन्धसमाप्त व्यभिचारनिर्णन विन. ध्वंसस्य द्वारत्वानुरोधेन मंगलजन्यत्वावश्यकत्वाच्च तस्यैव मंग- लजन्यत्वं न तु ममाप्तः । अत एव विघ्नो निवर्ततामितिकामा नया शिष्टानां मंगले प्रवृत्तिरुपपद्यते । तथा च मंगलं विधनध्वं. सफलफं न तु समाप्तिफलकमिति प्राहु:- "अंत्र वदन्ति-मालवस्योक्तरीत्या नानासन मङ्गलजन्यता- वच्छेदककोटी स्वाव्यवाहितांचरक्षणोत्पत्तिकत्वस्वसामानाधिक- रण्यामपसम्बन्धन तत्तन्पङ्गलस्य वैशिष्टयपत्रइयं पणिकतापि निवेशनीयम् । अन्यथा पगलान्तरजन्यविघ्नध्वंसे विनायक- स्तवपाठादिजन्यविघ्नध्वंसे च व्यभिचारापत्तेः । तथा चाचार्यमतेऽपि स्वजन्यविघ्नध्वंसाव्यवहितोत्तरक्षा आचार्यमतम् गोत्पत्तिकत्वावच्छेदकताघटितस्वजन्यविनध्वंसमा. 'मानाधिकरण्योभयसम्बन्धन तन्निवेशादेव न समाप्तिहेतुतायो 'व्यभिचारः वस्तुतः स्वनिधजन्य तानिरूपित जनकताविशेषसम्बन्धन 'समाप्तित्त्वावच्छिन्न प्रति स्वजन्यविनध्वंसात्वसम्बन्धेन मङ्गलस्य हेतुतया नास्तिकादिग्रन्थसमाप्ती व्यभिचार एव नास्ति । न 'च विघ्नध्वंसस्य द्वारत्वानुरोधेन मङ्गलस्य विघ्नध्वंसं प्रति हेतु. 'स्वस्यावश्यकत्वेन समाप्ति प्रति हेतुतायां मानाभाव इति वाय, 'करणस्य फलव्यापारोभयफारणतायाः सर्वत्र स्वीकारात् । न च मङ्गलस्य करणत्वमेवासिद्धमिति वाच्यम्, तथा सति यागा. देरप्यपूर्व प्रत्येव हेतुत्वमसङ्गेन स्वर्गकारणत्याभाव प्रसाद । यदि च स्वर्गसाधनत्वज्ञानाधीनयागमवृत्यनुरोधेन तत्र सर्ग- हेतुत्वमुपेपते तदा समातिसाधनवज्ञानजन्यमङ्गलप्रत्यनुरोधन मंगलस्थापि समाप्तिहेतृत्वमावश्यकम् । चिनो निवतामिति- ४न्या को ·पायकौस्तुभे कापना व पुण्यं मात्रितिकामनावद द्वारकापनात्वेनोपपन्ना न मंगलस्य समाप्तिफलस्वपरिपंथिनी। यत एव निर्विममा प्यतामिति कामनायाः स्वारस्येन निर्वाह इति । अन्ये तु मास्तिकादिग्रन्यासमाप्ती जन्मान्तरीयपुषसं. पदिन्भने पवि. पचितुरन्यत्र च मंगलं कारणम् । पाच जन्मान्तरीअपुग्यम- तृणाणिमणिन्यायन(१) बीहियकन्यायेन वा पनिः सविन्मार मंगलजन्मान्तरीय पुण्यसंपरयौवैकल्पिकी का. समाप्ति प्रति कारगम् रणनेति न मंगलस्प समाप्तिहेतुत्वे व्यभिचार तदसत् । उक्तरीत्यैवाव्यभिचारण वैकल्पिककारणताया मानापावाद । के चिनु संगलस्य वैकल्पिककारणले विकल्पस्यले उम. पोरेकसतेऽपरस्प फलानुत्पादकत्वेन सर्वत्र जन्मान्तरीयपुग्य. संपत्तिसतशंकपा मंगले प्रत्यनुपपतिः । न चैत्र बीहियव. स्पलेऽयकत्र प्रापनुपपत्तिः । अपरसाशंकापा: संभवादिति वाच्यम् , पम्पा तया हि-प्रोहिभिपवैपजेतेत्या नीयमावे कथं पागः। एवं पाभावे कथं याग इत्याकांक्षपा अपोधे श्री. घमावविशिष्टपाय यवागारविषिष्टवीदेव यामकरणता लम्पत इति । कारणमत्तापरकारणमवशंकाया असम्भवा । न पात्र विकल्पोषकवाददायभावना कपकायावविजिटापरस्य हेतुनाम इति वारयम् । एकमायनकर्तवोपरिणने माधना- (1)न्यायो निम्नलिखितानुसारेण व्याख्यायनेः-- রাখছি এসি সূা, গাযোঃ দুল প্রবে, খালিশার प्रति मध कारणल्यं, नतु घहिन्यापरिसन्न प्रति तृणाःकारएत्य, परमयभिवागत् । पर यत्र कार्यकारणभावसाहुल्यं वार्यतार- माना तस्य प्रवृत्तिः ।

·मङ्गलबादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। तराव पवोधे उक्तविकल्पमुख्याकांक्षाज्ञानमन्वयव्यतिरेका- भ्यां हेतुरिति तथाविधाकांक्षाज्ञानजन्यशाब्दबोधे चैकाभाव- विशिष्टापरस्य हेतुना मासत इति चानुभवसिद्धमिति बीदिय. वादिस्यले ब्रीहभावविशिष्टयवस्वेन यवाभावविशिष्टत्रीदिवेन च हेतुताया लाभात् । न चैवमश्वमेधवाजपेययो(2)रप्येकाभाववि. शिष्टापरलेन हेतुतापपया तदुभयस्थले स्वर्गानुत्पचिप्रसंग इति वाच्यम् । येन साध्यवाचकपदेनोपस्यापितमेकसायनवत्वेन बोधयित्वाने व साध्यवाचकपदेनोपस्थितं साध्यं प्रति साध- नान्तरवस्वं वोध्यते । तत्रोक्तविकल्पमुख्याकांक्षपाऽवयवोधः । श्रीहियवादिस्थले चैकसाध्यवाचकयजिधातुरिति । तत्र विक- ल्पमुख्याकांक्षाः । अश्वमेधवाजपेयादिस्यले च साध्याभुतस्वर्ग: वाचको भिन्न एव शब्द इति न तत्र तथेति सिद्धान्तात् । न चैवमपि विकल्पस्यानुकल्पाविशेषस्तत्रापि कुशाभावविशिष्टकार शत्यादिना फलहेतुत्वादिति वाच्यम् । नत्र कुशाभावविशिष्टः काशत्वादिना फलहेतुतायामपि काशामावविशिष्टकुशवादिन। तस्पा अभावेन परस्पराभावविशिष्टपरस्परस्याहेतुत्वादेव वि. कल्पानवकाशात् । नने ब्रीहभावविशिष्यवादिकं विनापि यवाभावविशिष्ट- (१) अश्वमेधस्तु यशविशेषः । यत्र लक्षणविशेषामान्तमय सं. प्रोदय कपाले जयपत्रं यध्या त्यजेत् तद्रनाथ पुरुषविशेष नियोजयेत् । संवत्सरान्तेऽश्वे भागते सति प्रथया केनापि संबद्धे युधं कृत्वा तमानीय यथाविधि यधं कृत्या तद्वपया होमः कर्त्तव्यः । कामनानुसा- रेण तत्फलं ब्रह्महत्यादिपापक्षया स्थमोक्षध । वाजपेयश्च श्रौतसतसंस्थानान्तर्गतपक्षमो यागः । यथा-'अग्नियो. मोऽस्यनिष्टोम उकथाः पोडशो वाजपेयश्चेत्याध्यलायनसूत्रम् । पेनः पौण्डरीकश्चेति सप्त यागाः ।

·२८ न्यायकौस्तुभे ग्रीहितो यागाधुत्पपा व्याभिचारेण कथं वीडिययोतुतेति चेत- ना तत्तदवान्तरयागनिजारपोः प्रत्येकं नदुभयजन्यतावच्छे. दकवाद। न चैवं यागस्य वर्गकारणत्वं न स्याव्यभिचारादि. ति वाच्यम् । तदुभयव्यापकस्यापरस्य यागनिष्ठजात्यस्य स्व. गजनकतावच्छेदकत्वात् । तत्र स्वगोप्येकजातीय: 1 नाहि ब्रीह्यः मागविशिष्टयवजन्यस्वर्गे यवाभावविशिष्त्रीहिनन्यस्वर्गे वैजा. स्पं प्रमाणसिद्धं येन स्वर्ग पति तयोः पृथकारणता स्यात् । अ. श्वमेघवाजपेयस्थले च स्वर्गवैजनात्ययो:(१) श्रुतिस्मृतिसिद्धायी पृयकार्यकारणमारकल्पनाया आवश्यकत्वनैकरूपेण कारण. तायां मानाभावाद पीपासकास्तु चैदिकवाक्यस्यले निरपेक्षसाधनावमेव तृती. इंदिकवाक्यम्यले पार्यः । अत एन दर्शपोर्गमासपागात नवापूर्व निरपेक्षमानत्व. कल्पनमपि तेषां संगछते । अन्यथा पार्णमास्या मे नतीयाः । पौर्णमास्यया यत, अमावास्या अमावस्या यत्पत्र तृतीयाकरणस्वस्प मध्यवर्ति मधानापूर्वपकल्पन विनापि निर्वाह सपा नवापूर्वकल्पनानुपपत्तः । एवं चीहिमि. पत्रपजेनत्पादाबितरकारणकन्याभावविशिष्टापरकारणान्यवोध. फतृतीयपत्र तथाविधायपोधोपापानानुपपत्तिः । शेप दर्शि. भदिशा मेपमित्याहुरिति वदन्ति । अपरे तु निमंमगाभाववानकतया निर्विघ्नं समाप्यतामिति कामनया मंगलपनिदर्शनेन च विनमंसगांमारद्वारा मंगलस्य मपातुत्वम् । विनमंमगाभावश्च वर्तमान विनस्य सः, अ. (१) स्वगंशमोऽध्यमंधना पाजपेयेन स्वाराज्यशमो यजेनेति न्यायमात्यम् । अत एय 'सा."यनिशययुत्तः इतिघरकृष्णेन साप्यसायामुनाम् ।

·मङ्गलवादः प्रत्यक्षकौस्तुभः। नागतस्य तस्य प्रागभावसमाप्त्यव्यवहित पूर्वक्षणस्थायी। अत्रच विघ्नो रोगादिः । एवं च कृते मंगले रोगकारणीभूताधर्मस्य सेन विनाशे रोगानुत्पत्या समाप्त्यव्यवहितपूर्वक्षणपर्यन्तं -रोगा. दीनां मागभावस्तिष्ठति। न चैवमपि विघ्नमागभावस्पानादिया मंगलजन्पत्यविरहेण तम्य द्वारस्यानुपपत्तिरिति चेत्--- मैवम् । योगक्षेमसाधारणजन्यताया एव तस्य द्वारत्वनिर्वा. हिकापाः प्रकृते वाच्यत्वात् । तथा हि स्वस्वव्याप्पेतरयावद्यद्ययः क्तिसत्वे यदधिकरणोत्तरक्षणे यदाधिकरणत्वं तावत्तत्तव्यक्तिसवे तदनधिकरणोत्तरक्षणे तदनधिकरणत्वं तत्तस्य जन्यमिति दण्डा- शुत्पाद्य घटादिमगलपरिपाल्यविघ्नमागमावसाधारणं अन्यत्वं नानुपपन्नम् । अस्ति च दण्डव्याप्येतरचक्रादिव्यक्तिमत्वे दण्डाधिकरणक्षणोत्तरक्षणात्य घराधिकरणत्वसत्वात्ताशव्य. क्तिसत्वे च दण्डानधिकरणक्षणोत्तरक्षणस्य घटानधिकरणत्वा. द्धटस्य दण्डजन्यत्वम् । एवं मङ्गलतयाप्यत्तस्यद्यद्यक्तिमत्वे मङ्गलाधिकरणक्षणोत्तरक्षणस्य विनमागभावाधिकरणत्वसवं तत्तद्यक्तिसत्वे मगलानधिकरणोत्तरक्षणस्य विधपागभावा. नधिकरणत्वसत्वमिति विघ्नपागभावस्य मङ्गलपरिपाल्पत्वं घटादौ रासभादिजन्यतावारणायोभयत्र व्यक्तिसत इसन्त याव- तावत्पदानुपादानेऽपि स एव दोष इति तदुपादानम् । तत्र च घटसत्वप्रयोजकयायव्यक्तिनिविदण्ड तयाप्यसत्वकाले दण्डा. नधिकरणत्वस्याप्रसिद्धयाऽमयः स्यादत इतरान्तम् । चाफाशाधिकरणपसिद्ध्या शब्दादावाकाशादिजन्यतान स्यादि ति वाच्यम् , इष्टत्वात् । प्रापौपयिकजन्यताया एवं प्रकृते वि. वक्षणीयत्वात् । तथा च स्वस्वव्याप्यभिनयद्ययायधिकरणी. भूतस्य यदधिकरणक्षणस्पोत्तरक्षणे यदधिकरणत्वं तचम्प. न ·न्यायकौस्तुभे बीहिनी यागाशुत्पत्या व्याभिचारेण कथं ब्रोहियवाईतुतेति चेत्- न ! तत्तवान्तायागनिष्टजात्योः मस्येकं तदुभवजन्यनारच्छे. दकत्वात् । न चैवं यागस्य स्वर्गकारणत्वं न स्याव्यभिचारादि- ति वाच्यम् । तदुभयव्यापकस्यापरस्य यागनिष्ठवैनात्यम्य स्व. जनकतावच्छंदकत्वात् । तत्र स्वर्गाप्येकजातीपः । न हि ब्री भावविशिष्टययजन्य पवाभावविशिष्टबीहिजन्यस्वर्गे वैजा. स्पं पाणसिद्धं येन स्वर्ग पति तयोः पृयकारणता स्यात् । अ. श्वमेघवानपेयस्थळे व स्वर्गवैनात्ययो:( ) श्रुतिस्मृतिसिद्धरा पृयकार्यकारणमाकल्पनाया आवश्यकत्वकरूपेण कारण. तायां मानामावाद । मीमांसकास्तु वैदिकवाक्यस्यले निरपेक्षसाधनन्यमेव तृती. वैदिक्वाश्यम्थरे यार्यः । अत एव दर्शपर्णिमासयागात् नवापूर्व निरपेक्षमापनत्व. फल्नमपि तेषां संगच्छते । अन्यथा पौर्णमास्या मेव तृतीयाः । पौर्णमास्यया यजेन, अमावास्यापा अमावास्यया पजेत्या तृतीयाकरणस्वरुप मध्यवर्ति प्रधानापूर्वदपकल्पन विनापि निहि तपा नवापूर्वकल्पनानुपपनः । एवं च बाहिभिः वैजोत्पादाचित्ताकारणावाभावविशिधापरकारणास्यवोध. कहतीपपत्र सपाविधान्वयवोधोपपापानानुपपत्तिः । शेपं दर्शि सदियाऽरमेयमित्याहुरिति वदन्ति । अपरे तु निममगांभाववाचकतया निर्विघ्नं समाप्यतामिति कामनपा मंगलपटनिदर्शनेन च विनसर्गामातारा मंगला ममामिरेतुलम् । विधामावश्च वर्मपानविनस्य , अ. (१) स्थगंशमोऽयमेधेन' वाजपेयेन साराज्यशमो यजेतेति म्यपजाम्यम् । अत एप 'मा"""यतिरायपुनः" इतिवरपणेन मास्यसनग्यामुनम्। .

·। मालवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। २९ नागतस्य तस्य प्रागभावसमाप्त्यव्यवहितपूर्वक्षणस्थायी अत्रच विघ्नो रोगादिः । एवं च कृते मंगले रोगकारणीभूताधर्मस्य तेन विनाशे रोगानुत्पत्या सपाप्त्यव्यवहितपूर्वक्षणपर्यन-रोगा. दीनां मागमावस्तिप्ठति । न चैवमपि विघ्नभागभावस्पानादित्त या. मंगलअन्यत्वविरहेण तम्य द्वारस्वानुपपचिरिति चेत्... मैवम् । योगक्षेमसाधारणजन्यताया एव तस्य द्वारत्वनिर्वा: हिकापा:प्रकृते वाच्यत्वात् । तथा हि वस्वव्याप्येत्तस्यावद्यद्यय- तिसत्वे यदधिकरणोत्तरक्षणे यदाधिकरणत्वं तावत्तत्तद्व्यक्तिसत्ते तदनधिकरणोत्तरक्षणे तदनधिकरणस्वं तत्तस्य जन्यमिति देण्टा- धुत्पाध घटादिमङ्गलपरिपाल्पविनमागभावसाधारणं जन्पत्वं नानुपपन्नम् । अस्ति च दण्डव्याप्येतरचक्रादिव्यक्तिमत्त्वे दण्डाधिकरणक्षणोत्तरक्षणस्य घाधिकरणस्वसस्वात्तादशव्य. क्तिसत्वे च दण्डामधिकरणक्षणोत्तरक्षणस्य घटानधिकरणत्या. दटस्य दण्डजन्यत्वम् । एवं मङ्गलतव्याप्तस्यद्यव्यक्तिमत्व মাগিগাবগত বিদ্যগণমাধিস্কৰণ तचयक्तिसत्वे महलानधिकरणोचरक्षणस्य विघ्नप्रागभाषा. नधिकरणत्वसत्वमिति विघ्नमागभावस्य मङ्गलपरिपाल्यत्वं घटादौ रासमादिजन्य तावारणायोभयत्र व्यक्तिमत्त इसन्तं याव. तावत्पदानुशदानेऽपि स एच दोष इति तदुपादानम् । तत्र च घरमस्वप्रयोजकयावद्याकिनिविपदण्ड तयाप्यसत्वकाले दण्डा. नधिकरणतस्याप्रसिद्ध्याऽसंभवः स्यादत इतरान्तम् । चाकाशाधिकरणमसिद्ध्या शब्दादावाकाशादिजन्यता न स्वादिः ति वारणम्, इत्याद । प्रमोपपिकजन्यताया एन प्रकृते वि. वक्षणीयत्वात् । तथा च स्वस्वव्याप्पभिन्न यद्यपरायधिकरणी: भूतस्य यदधिकरणक्षणस्योत्तरक्षणे यदपिकरगलं ।। न

·।
न्यायकौस्तुभे
त्यधिकरणीयूनस्प तदनविकरणक्षणस्योचरक्षणे तदनधि
रणव तत्र तन-पत्वमिने निष्कर्षः।
अधिकरणवानधिकरणले च स्वस्वव्यापारान्यतरद्वारा
विवक्षित देन यागादौ न स्वर्गजनात्यानुपचि.। अब च बद्ध
दादौ सदमनकतदण्डादिनियतनदासमादिनपतावारणाया
नम्पयासिद्धत्वमपि विशेषण देयम् । पहा माध्यत्वेनाभिपन
पच प्रनिपोम्यनुयोगिभावसम्बन्धाश्रयो यस्तनाशकीभूनास
स्वव्याप्याभावायसालसमाघाने सनि यत्सव यत्सत्व
पदमत्वे च यदसत्व तदेव तजन्यमिति विवक्षितम् । ताशसम्म
न्यायश्च दडादिस्यले धादिमागमार । मनास्पले च
सायवामिमत पर विनमागभावः । एव न रासमादी नाति-
ज्यानि । रायमनद्याप्येतरयामागभावनाशस्य यसाम
ग्रीकपस्य मत्वे रामभव्यतिरकेश यव्यतिरेकस्यासिद्धे । पूर्व
वदप्रसिद्धिवारणाया-क्यच्यानरकाभ्या मगलामात्रस्य विश्नहेतु
सपा तद्धन्तिपगलनच्याप्पेतरयावद्विनमागमारनाशकसमस्या
ने मनसत्वरपाप्रसिद्ध्या तत्राव्याप्तिवारणाय चा-पा-तम् ।
अगापि ताशसम्बन्धाश्रय यतिकचित्तव्यक्तित्वेनोपादाय
तन्नायकत्व निवेशनीयम् । अन्यया घस्यापि ताशसम्बन्धा
मपत्वेन तन्नाससालममधाने दण्डसले घटसवस्या
मायेन तयाविधासम्बन्धानपविनाशकविनयटिनसकल
कारणसमधाने पगलमन्ये विनागभावस्यामावेन च पति
नमागमारपार्दपालजपत्ये न स्पादिति बोध्यम् ।
पस्तुतस्तु ताससम्बन्धात्रयपव्यक्ती स्वातव्याप्यस्ता
मावान्यसाधारणमले २रमले यसले तपस्नासस
कळकारणसरे यष्यतिरके यन्यतिरेक इत्येव वक्तव्य का

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। घवात । एवं च घीयताशयावत्कारणमादाय विनीयता. दृशयावत्कारणमादाय च घटविघ्नमागभात्रयोर्दण्डमंगलजन्य- ता वोध्येति वदन्ति- वदसत् । योगक्षेमसाधारणकार्यकारणभावग्रहस्य प्रकृ. त्तिहेतुत्वे मानाभावात् । एतेन विघ्नमागमाव एव सर्वत्र मंगलस्प समाप्तिहेतुत्वे द्वारम् । अत एव विघ्नो मा भूदितिद्वारकामनया प्रवृत्तिनं तु विघ्नो निवर्ततामिति काम- नयत्यपि संगन्छते इत्यपि परास्तम् । ननु स्तुत्योंकारायशब्दानामपि समाप्तिहेतुत्तया कथं मलयेव तदेतुरिति चेत्- न । तेपामपि वाचिकमंगल एवांतर्भावादिति दिए । अथ प्रमाणवादः। अय प्रमाणादिषोडशपदार्यतत्वज्ञानान्निाश्रेपसाधिगम(१) इति भावतो महामुनेरक्षपादस्योक्त्या प्रमाणादिपदार्था निरू- पणीयाः । तत्र मानाधीना सर्वपां व्यवस्थिति(२)रिति प्रथम प्रमाणतत्वं निरूप्यते। अत्र माध्यमकाः(३)-प्रमावस्य.स्वत: परतो वा दुग्रहतया (१)प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णय. बादजल्पवितण्डाहेत्वाभासलजातिनिग्रहस्थानानां तत्वज्ञानान्निः . यसाधिगम इति न्यायशास्त्रस्यादिमं सूत्रम् । (२) मानाधीना मेयसिद्धिस्तथा चोक्तं 'प्रमेयसिद्धिः प्रमाणा. द्धीति सारयसप्तत्यामोश्वरकृपणेन । (३) यौद्धामामन्यतमो विभागोमाध्यमिकः शुन्यवादीत्यपरनामकः । माध्यमिकमतम्-नास्ति बुद्धिरपीत्याह वादी माध्यमिकः किल । न सन्नासन्न सदमन चोभाभ्यां विलक्षणम् । चतुष्कोटिविनिर्मुक्तं तत्वं माध्यमिका विदुः ॥

·न्यायकौस्तुभे त्यधिकरणीभूतस्य तदनधिकरणक्षणस्योत्तरक्षणे तदनधि- करणत्वं तत्र तमन्यत्तमिति निष्कर्षः। अधिकरणत्वानाधिकरणले च स्वस्वव्यापारान्पतरद्वारा विवक्षित। तेन यागादौ न स्वर्गजनकत्वानुपपतिः। अत्र च तद्र- टादौ तटजनकतदण्डादिनियतनद्रासमादिजन्यतावारणाया. नन्यथासिदत्वमपि विशेषण देयम् । यद्वा साध्यत्वेनामिपतं মলিয়নুষাবিষয়বদ্যাপী বনম্বার্কার स्वव्याप्यस्वाभावान्यसकलसपस्याने सनि यत्सत्वं यत्सत्वं पदमरचे च यदसत्वं तदेव तजन्यमिति विवक्षितम् । तादृशसम्म. न्धाश्रयश्च दंडादिस्यले घटादिप्रागभारः । मङ्गस्थले २ सायवामित एव विनमागपावः । एवं च रासमादी नाति- व्याप्तिः। राममनाप्पेतरयापद्धटमागभावनाशकस्य घटसाम. ग्रीप सवे रामभन्पतिरेकेण घटव्यतिरेकस्यासिद्धेः । पूर्व वदसिद्धिवारणायान्वयव्यतिरेकाभ्या मगलामावस्य विघ्नहेतु. तपा तद्धटितमंगलतव्याप्पेतस्यावद्विघ्नमागमावनाशकसमवषा- ने मङ्गलसत्वस्याप्रसिद्ध्या ताव्याप्तिवारणाय चान्यान्तम् । अत्रापि तारासम्बन्धाश्रय यत्किचिचस्तयक्तित्वेनोपादाय तनाशकत्वं निवेशनीयम् । अन्यथा घटस्यापि ताशसम्बन्धा- मयत्वेन सन्नाशकमलपवधाने दण्डसत्वे घटसत्तस्पा. मावन नयाविषसम्बन्धाश्रयविघ्ननाशकविनघटितसकल. कारणसमवधाने मंगलप्सचे विघ्नमागमावस्यामावेन च घटधि घ्नमागभावपोर्दण्डमंगलजन्यत्वे न स्यादिति बोध्यम् । वस्तुतस्तु ताससम्बन्धाश्रययव्यक्तः स्वस्वव्याप्यस्वा. भावान्पसकलभारणसत्वे यत्सत्वे यत्सत्वं तव्यस्तारम- कलकारणसरचे यदृष्पतिरके यद्व्यतिरेक इत्पेव वक्तपं ला.

·प्रामाण्यवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुमः। प्रतिवध्ये घटादिनिश्चयत्वावछिन्नजनकतानिरूपितजन्यवाभाव. वति घटादिज्ञाने योग्यताव्यतिरकनिश्चयमतिबध्ये योग्यतासंश. यामतिवध्ये योग्यतानिश्चयत्वावच्छिन्नजनकतानिरूपितजापत्वा. भाववति शाब्दचोधे च व्यभिचारवारणाय तत्सार्थक्यमिः ति वाच्यम् । तथापि यद्व्यतिरेकनिश्चयपदवैयर्थात् । न च व्यभिचारशंसयमतिबध्ये व्यभिचारनिश्वयत्त्वावच्छिन्नजनकता. निरूपितजन्यवाभाषपनि व्याप्तिनिश्चये व्यभिचारवारणाय त. रसार्थक्यामेति वाच्यम् । ग्राह्यसंशयस्यामातबन्धकतया व्य. भिचारसंशये व्यातिनिधयमतिबन्धकस्वाभावाद । न चा. न्यत्र ग्राह्य संशयस्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि व्याप्तिनिश्चये व्यमि- चारसंशपोऽवश्यं प्रतिवन्धकः । अन्यथा व्यभिचारसंशया- धायकत्वेन मन्दिग्धोपाधेरदपकत्वापत्तेः । तथा च तत्र व्यभिचारवारणाय यद्यतिरेकनिश्चयपदमावश्यकम् । एवं च यद्यांतरेकज्ञानस्वावच्छिन्नपतिवन्धकतैव निवेश्यापृषक् पति- बन्धकताद्वयनिवेश गौरवादिति वाच्यम् । तथाप्यनुमिति मति संशयनिश्वयसाधारणब्यासिव्यतिरेकज्ञानत्वेन प्रतिवन्धकतयैव व्याप्तिसंशयादिकालेऽनुमियापादनासम्भवनानुमिनि प्रति पा. तिनिश्चयत्वेनाईतुतपा दृष्टान्तामिद्ध्या तादृशनियमासिद्धः । न च यद्वयतिरेकज्ञानत्वावच्छिन्नमतिबन्धकतानिरूपितप्रतिवध्य. ताश्रयं यत्रतनिश्चयजन्यमित्येव नियमो न तु निश्चयत्वावच्छि. नजन्पत्यदितोपि । तनिश्चयजन्पत्वं च तनिधयानाधिकरणक्ष- गाव्यवाहतोत्तरक्षणानुत्पचिकत्वमिति न यान्तासिद्धरिति वाच्यम् । तथाप्यनुमितौ ग्राह्याभावानवगाहिनः साध्यसामाना- धिकरण्यघटितच्याप्तिध्यतिरेकतानस्य अविवन्धकताया अनुभ- पकलनम्तताऽसिद्धत्येन दृष्टान्तासिद्धेदुरित्वादिति चेत्- ·३४ न्यायकोस्तुमे पैत्रम् । प्रामाण्यनिश्यस्यामवर्तकोऽध्यमामा यज्ञानानास्क দিগননান্নানকথায় নয়াস্থ্য ভাষাঙ্গন तस्प च स्वतः परतो वाऽसंभवन प्रवृश्यसमवेन प्रमाणतत्वनि. रुपणासंभवस्य दुरुद्धरत्वादिति वदन्ति । सब मीमांसका:-प्रामाण्यं स्वतो ग्राह्यमेव(१) । तत्र गुरुमते प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वम् । अपामायग्र- हासमवधानकालीन यावत्स्वाश्रयविषयत्वम् । मुरारिमिश्रमते चाप्रामाण्यग्रहासमाधानकालीनयाव- मीमांसकमतम् स्वाश्रयविषयकलौकिकमत्याविषयत्वम् । ममतेशामाण्य ग्रहासमवधानकालीनज्ञाततालिंगकानुमि. विविषयत्वम् । अत्र नैयायिकेन सह विवाद मतत्रयसाधारणी विमनिष तिरपेक्षिता मा च ज्ञानमायाण्यं तदमामायाग्राहकयावज्ञान- ग्राहकसामग्रीग्राहां न चेति । अत्र विधिकोटिमीमांसकानां निकोटिनैयायिका. नाम् । अत्र चापि प्रामाण्ये यावज्ञानग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वा. भावेन पायवारणाय साध्यस्थक्षानपदं स्वाश्रयपरं वाच्यम् । (१) वस्तुतो गुरुमते एवं प्रमाण्यस्य स्वतो ग्राशत्वम् । स्वतो प्रात्वं च स्वजनकसामग्रीजन्यत्वम् । स्व शानं तजनकसामग्रोजन्य मेय प्रामाण्यम् । पतच गुरुमते पय सिद्ध्यति । अत्रैव ज्ञानजनकसा- मप्रीतो ज्ञानप्रामाण्यमपि सिद्ध्यति । भट्टमते तु स्त्रजन्यशाततालिङ्ग कानुमितिसाग्रीतस्तथा मुरारिमिधमते च स्वजन्यस्वप्रत्यक्षसामग्रीतः प्रामाण्यं सिद्ध्यति । अतो भइमिनयोर्मते परतः एव प्रामाण्यम् । ने. यापिकमतापेक्षया आपेक्षिकस्वतस्त्वं ममियोमतेऽप्यस्त्येव । तथा चादुस्तत्वचिन्तामणिरहस्ये मधुरानाथमट्टाचार्या:-"स्वतः स्थान यजनकसामग्रीतः । स्वं ममात्वम् । एतय गुरुमते । परतस्तदन्यसाम. प्रीतः । एतय मिश्रमत-मट्टमत-न्यायमतेपुर ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्वपदं च पक्षीभूतमामाण्यपरम् । एवं च पक्षे ज्ञानपदानुपादाने पसतावच्छेदकाक्रान्तेच्छाप्रामाण्ये तदाश्रयग्राहकयावसामग्यू: तपातिन्या इच्छाग्राहकमामण्या अग्राह्यस्वेन बाध इति ज्ञानत्व. घटितमामाण्यस्य पक्षतालाभाय पक्षे ज्ञानपदम् । वस्तुतस्तु घटत्ववद्विशेष्यकत्वविशिष्टघटत्वप्रकारकत्वत्वा. दिना विशिष्य न पक्षता | भाममानवौशिष्यप्रतियोगिस्वरूपम- कारत्वघटितपक्षस्य समवायादिरूपवैशिष्टयातीन्दियत्ववादिनां गुरूणामप्रसिद्धः । अतः प्रमापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनैव पक्षता । प्रमापदप्रतिनिमित्तं तु तेषां परस्परनिरूप्यनिरूपकभावापन्नध- मत्वमित्योभयावगाहिज्ञानत्वम् । नैयायिकमते तु तद्वद्विशेष्यफत्वविशिष्टतत्प्रकारकज्ञानत्व- मिति नाप्रसिद्धिः। एवं च कुत्रापि प्रमापदप्रतिनिमित्ते प्र- मापदमवृत्तिनिमित्ताश्रयग्राहकयावत्सामग्न्यग्राह्यत्वेन वाघ इति घटज्ञानादिवृत्तिपमापदप्रतिनिमित्तत्वेन पक्षतालाभाय पले ज्ञा. नपदमिति तत्वम् । घटज्ञानं प्रमेत्यनुमितिप्सामग्रीमादाय विधौ सिद्धमाधनवारणाय यावत्वं सामग्रीविशेषणम् । तच्चाशेपत्वं न त्वनेकत्वम् । तेन यत्रैच ज्ञानग्राहिका सामग्री सत्र न साध्या. प्रसिद्धिः। ग्राह्यत्वं च ग्रहविषयत्वम् । ग्रहे च सामग्रीपदार्यस्य सामग्रीजन्यस्यामदेनान्वयः । घस्तुतस्तु ग्राह्यत्वं विषयिताप्रतियोगित्वम् । सामग्रीपदं सा. मग्रीस्वपरम् । यावत्वं व्यापकत्वरूपं विषयिताविशेषणम् । तथा च ताशसामग्रीत्वव्यापकविपरिताप्रतियोगित्वं माध्यं पाव- सितम् । व्यापकताघटकसम्बन्धश्चात्र स्वाश्रयग्रहजनकत्वम् । पाप्यताघटकश्च स्वरूपसम्बन्धः । स्वजन्यग्रहत्वस्य व्याप्यताय टकसम्बन्धवे स्वरूपसम्बन्धस्य च व्यापकताघटकचे तु सामग्री.

·न्यापकौस्तुभे व्यापकत्येवं सम्यक वस्तुतस्तु यथाश्रुतयावरसामग्रीग्राह्यत्वस्य उक्तार्थे पर्यवसा. नेन पयसितार्थस्यैव स्वतस्यापतया तस्योक्तरीत्या शब्दार्प- तोपपादनमफलपत्र । नवीनास्तु तादशसामग्रीजन्यग्रह एक पाया विशेष. णम् । अत एव च दीधितिकारण(१) यावदिति फलतो ग्रह- विशेषणमित्युक्त्या ताशग्रहनिष्ठं पावचं ताशमहत्वब्यापकस्य। पर्यवसिनम शियेन ताहशमहत्वव्यापकविपपिनाकन्वमिति या. वदित्युक्तम् । यत्र ताशग्रहत्वव्यापकरखेन विषयितोपादा. नं विषयितासम्बन्धन व्यापकत्वलाभाय ज्ञानग्राहकमामग्री- जन्यग्रहत्वं च ज्ञानग्रहत्वपर्यवसन्नम् । तथा च ताशज्ञान- प्रदत्यसमानाधिकरणभेदीयप्रतियोगितानिरूपिनाया विषयिता. सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकता तच्छ्न्यत्वम् । विधिकोटिः प. रेषाम् । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वं चास्माकं साध्यमिति पर्यवत्तितम् । तेन पक्षीमुनामाण्ये तादृशमेदीयस्वरूपसम्ब म्यायवसिन्नमतियोगितावच्छेदकरवस्योभयसिद्धत्वेऽपि न स. ति: । तादाम्पत्य व्याप्यताघटकत्वे तु ताशचिपर्यः बसिस तासनहसमानाधिकरणेसायेद सम्यक् ! नादृशमेदपति. योगितावच्छेदकत्वापावरूपं साध्यं परः पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन मापनीयम् । तेन विशिष्टप्रामाण्यवघटकीभूतघटलपकारिता- स्रायवरदेन ताशज्ञानग्रहत्त्वसमानाधिकरणभेदमतियोगिता. बोदकरवाभावस्योभयवादिमिद्धत्वेऽपि न क्षतिः । न चैव. पपि तारादपतियोगितावच्छेदकत्वाभावापच्छेटकत्वस्य घर कारिनास्वादावुभयवादिसिद्धत्वं विशिष्टपामाण्यत्वरूपपक्ष- (१)धुनाशिरोमणिना।

·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। • साउदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मेऽपि तादृशाभावावच्छेदकत्वमु. भयवादिसिद्धम् । विशिष्टप्रामाण्यत्वस्य घटस्वकारितालायन. तिरेकादिति सिद्धप्ताधनतादव स्थ्यमिति वाच्यम् । यतः पक्षता. चच्छेदकावच्छेदन साध्यानुमिती पक्षतावच्छेदकेऽवच्छेदकतास- म्वन्धेन साध्यं न पारतंत्र्येण प्रकारः अपि तु साध्यतावच्छेद. 'कावच्छिन्नाश एवावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन पक्षतावच्छेदकतापा. त्यधिकरणधर्मः प्रकार इत्युपेयते । तथा च विशेष्यीभूतघट- स्वकारितास्वादी तादृशाभावावच्छेदकत्वस्योभयवादिसिद्धत्वेन घटत्ववाद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टघटत्वमकारितात्वादिरूपप क्षतावच्छेदके ताशावच्छेदकत्वस्योभपवादिसिद्धत्वेऽपि निरु- क्तविशिष्टमामाण्यत्वनिरूपितविलक्षणाया अवच्छेद्यतायास्ताह. शावच्छेदकत्वामावरूपच्यापकले नैयायिकैरनभ्युपगमान सिद्धः साधनावकाशः) शुद्धघटत्वाकारितात्वादिनिरूपितावच्छेद्यतातो विशेणावोयोभयपर्याप्तावच्छेदकनानिरूपकसरूपाया विशिष्ट मामाण्यत्वनिरूपिताइन्छेयताया लक्षण्यं शुद्धघटत्वाकारिता. स्वादिविशिष्टविषयकज्ञानेऽपि विपयितासम्बन्धेन विशिष्टमामा. ज्यस्त्राविशिष्टव दोपगमादक्षुण्णम् । अथ ज्ञानभेदेन प्रामाण्यमेदे तत्तद्व्यक्तित्वाच्छेदेन तद द्भदेन ज्ञानत्वेन तदभेदेऽपि तत्तज्ज्ञानीयस्त्रविशिष्टत चस्मामाण्य. स्वावच्छेदेन तासाभेदप्रतियोगितावच्छेदकीभूते निरुक्तमामाण्यै तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्तादृशशुद्धप्रामाण्यत्वाव- च्छेदेनापि बाधितः । प्रतियोगिनाया इवावच्छेदकतापा व्या. यतित्वस्य दीधितिकारानुमतत्वादिति चेत्- -न । स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगिसाध्यवत्वत्व- . रूपव्याप्तिलक्षणस्य वयादिसाध्यकेऽव्याप्तिमाशंक्य यदृपाय.

·न्यायकौस्तुभे छिन्न साधनसमानाधिकरणान्पोन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं । नपावच्छिन्नप्तामानाधिकरण्यं पाप्तिस्त्पिनेन ताशशंका स. माहिताता दीधितिकता प्रतियोगितारच्छेदकताया अश्याप्पट- चिस्वस्पाभ्युपगपाद । अन्यथा तत्तवाहित्यादिना हेतुसमानाधि. करणान्योन्यामावप्रतियोगितावच्छेदकस्य वयादेः शुद्धवादि- स्वाद्यवच्छेदेनापि ताशमतियोगितावच्छेदकस्वाभावासंभवेना. व्यायुद्धारासंभवादिति बदन्ति । केचित्तु प्रामाण्यं पतीकृत्य तादृशज्ञानग्रहत्वव्यापकतापच्छे. दकयटस्वादिमद्विशेष्यकलावच्छिन्नघटस्वादिप्रकारकन्वनिरूपित. स्वविशिविपयितात्वघटस्वादिविपयितास्वान्यतररूपवद्विपयित्ता. कत्वकोटिका विप्रतिपत्तिः पटलादौ विधिपसिद्धयेऽन्यतरत्वेन निवेशः । यद्वा मामाण्यनिरूपितस्वविशिविपयिताव पीकृय तादशज्ञानग्रहसम्पापकतावच्छेदफत्वकोटिका विमतिपत्तिरतो न दोप इति वदन्ति । आधुनिकास्तु तादृशमानग्रहनिष्ठामावमातियोगितास्वायच्छि- पक्षीकृत्य विशिष्टमामाविषपित्तास्वानवच्छिन्नस्वकोटिकवि- प्रतिपत्ती तात्पनि काप्यनुपपत्तिरिति माहुरिति दिए । अत्रेद ज्ञानमप्रपेसमापाण्यग्रहसमवहितज्ञानग्राहकसामाग्धा भापाण्याग्रहादावारणायामामाण्याग्राहकत्वं सामग्रीविशेषणम् । तत्वं चारामाण्यप्रहासमरहितत्वम् । न चापामाण्यस्य भ्रमत्व प्रभावाभावरूपतया दैविध्येनामनुगम इति वाच्यम् । द्विविधया. प्रामाण्यस्य भामापविरोधित्वेनानुगमाद । एवं च मापाण्यग्रहे ध्यावकिधर्मदर्शनविषया घटत्वादिप्रहस्प विरोधितया मिश्रा. दिमते व्यवसायादिघटिकापा ज्ञानग्राहफसामान्या: मायनि- सोधिनो घटत्वादेडेण माहितत्वेन साध्यामप्तिरि ·९ पर प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। ति लुप्तसप्तमीकम् । तत्पदं स्वाश्रयपरम् । सप्सम्पर्यो विषयत्वम् । तेन स्वाश्रयविषयकमामाण्यविरोधिग्रहासमवहितत्वळाभ इति नोक्तदोषः । न चान्ययारूपासनीकर्तृगुरुमने तादृशग्रहामसिद्ध्या सा- ध्यापसिद्धिरिति वाच्यम् , स्वाश्रयविषयतानिरूपिता पा भामाण्यविरोधिनिष्ठविपयता तच्छालिव्यवहारजनकग्रहासमवादि तत्वस्य विवक्षणात् । विषयता च व्यापारानुबन्धिनी। तेन - दात्मकन्यवहारस्य साक्षाद्विपयनाशालिवाभावेऽपि न क्षतिः । गुरुमते भ्रमस्थले विभिन्नज्ञानगोचरयोरपि धर्मपर्मिणोविशेष पविशेष्यभावोपगमान दोपः । तादृशव्यवहारजनकग्रहस्तु तन्म. ते स्वातंत्र्येण तदुपस्थितिकालीन स्वाश्रयरूपधर्मिज्ञानम् । मुरारिमिश्रमट्टयोपते तु तथाविधविशिष्टज्ञानमिति बोध्यम् । न चैवमपि तादृशाप्रामाण्यग्रहासमवाहिततरसामग्रीसमाहितता. प्रशसामग्या प्रामाण्याग्रहादाधतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । ताह. शव्यवहारजनकग्रहतत्मामग्न्यन्यतराप्तपहितत्वस्य विवक्षणेना. दोपात् । नवेवमपि ज्ञानत्वादिना घटादिज्ञानविषयकशान्दवोध. सामग्न्या कानपदात्मिकया यावदन्तर्गतया प्रामाण्याग्रहा. माघ । नच विषयविषयकत्वेन ज्ञानग्राहकत्त्वनिवेशान्न दोष इति वाच्यम् । तथापि घटज्ञानपदात्मिकथा घटज्ञानत्वादिना घटज्ञाना. दिविषयकशान्दयोधसामान्पा मापाण्याग्रहाद्वाघस्य दुरित्वात् । किंच मामाण्याविपपिण्या अहं घटज्ञानवानिस्पनुमितेः साम. या घटज्ञानव्याप्यघटेच्छावानहमिति पराम त्मिकया प्रामा. वाग्रहाद्वायो दुरि इति चेद- न । विपयाविषयफत्वविशिष्टज्ञानविषयकत्वावच्छिन्नका.

·+ न्यायकौस्तुभ र्यतानिरूपतकारणकत्वस्य तादृशसामन्यां विवक्षणात् । घटविषयकशाम्दखस्य पदपदशान कार्यतावच्छेदकतया सान:- विपयकशाब्दत्वस्य च ज्ञानपदज्ञान कार्यतावच्छेदकतया वि. पयविषयकवविशिष्टज्ञानविषयकरवस्य कस्यापि कार्यतानव. छेदकत्वेनोपदर्शितघटज्ञानपदात्मकशाब्दसामग्रीमादाय बाधा. भावात् । एवं व्यापकनावच्छेदकनिरूपितव्यातरभावनोक्ता तुमितो घटविषयकवादिभाने व्यापकतावच्छेदकत्वज्ञानस्य ज्ञा. नभाने च तनिरूपितव्याप्तिज्ञानस्य हेतुनया घटविषयकज्ञानपि. धेयकानुमितिवस्य कस्यापि कार्यतानवच्छेदकत्वेनोक्तपराम. त्मिकानुमितिसामग्रीमादापापि न वाधः । अथैवं घटज्ञान प्रमेत्यनुमितिसापीमादाय सिद्धसाधनवा' रणाय यावत्पदमिति पूर्वोक्तममंगतम् । तत्रापि ज्ञानभाने हेतु तापच्छेदकावच्छिन्न हेतुमकारकपक्षज्ञानस्य प्रापापभान चत निरूपितव्याप्तिज्ञानस्य हेतुतया कस्या अपि कारणताया उपः दर्शितधर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितत्वाभावेन तादृशसामग्यास संग्रहादिति चेत्- न । तथापि मापदनिरूपितशक्तिज्ञानात्मकतजन्यमाब्द: मपिादाय सिद्धसाधनवारणाय यावत्पदस्यावश्पकत्वात् । तर शक्यताबच्छदकेऽपि शक्तः सत्वेन प्रमावेन माशाब्द एव शक्ति ज्ञानस्य हेतुलात । अत्र ज्ञानविषयकत्वस्य चक्षुःसंयो. गादिकार्यतानवच्छेदकतया चतुःसंयोगादिनिष्टकारणताया भत. यात्वन गुर्वा दिमत बाघ इति नाशंकनीयम् । सकारावादिगुरुमने चादिविषयकज्ञानविषयकचाप- शनम्य प्रकारत्व वस्य ययादिचक्षुःसंयोगकार्यतावच्छेदकत्वेन ·प्रत्यक्षम् प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। पादिनी गुरोमतम् मिश्रमते(:) च घटादिज्ञानविषयमानसत्व- स्य व्यवसायकार्यतावच्छेदफत्तेनावाधात् । न चवमपि भट्टपता- संग्रह इति वाच्यम् । ज्ञानातीन्द्रियलपादिभट्टमते शाततालिंगक शानातीन्द्रियत्नया- विद्यमानज्ञानविधेयकानुमितरेव ज्ञानप्रत्यक्ष- दिनो मद्दम्य मनम् . स्थानाभिषिक्तता मिश्रादिपते(२) ज्ञानमय मारिमिश्रमते ज्ञानं सस्येव महमते ज्ञानव्याप्यघटत्वाफार फज्ञात- तावान्घट इत्याकारकपरामर्शनन्यव-मानज्ञा. नविधेयकानुमितेः प्रामाण्यविषयकतानियमेन तयाविषमामाण्य. विपयशानविधेयकानुमितिले तथाविधपरामर्शकार्यतावच्छेद फतापा अगसांगीकारात् । अत एव पक्षधरमिश्रा अपि 'विपयमविपयीकुर्वती या ज्ञानं परधरमित्राणां मनम् गृहाती'त्यादिना तया च 'ज्ञानग्राहिफैव विषयग्राहिका न तु विषयग्रहार्थमन्यापेक्षा यस्यामिति पर्यव. यस्पती सन्तयेनोपदर्शितार्थ मुक्त्वा 'यथा च मातताळिंगकानु- मानस्य ज्ञानग्राहकत्वेनेय विषयग्राहकत्वं तथा वक्ष्याम' इति ग्रन्थन तथोक्तवन्त इति । अत एवमपि घटज्ञानविषयकशान्दमनफयोग्यताशानानुप वाशानावात्मकसापग्यास्तथास्वेन तामादाय पायतादवस्थ्यम् । घसानादिविपषफयोग्पनाशानार्दर्घटनानादिविषयकशान्दत्वंस्प कार्यनारमोदकत्वात् । एवं तत्पदनिरूपितशक्तिमानस्य घट. जानादिविषयकशादत्वावच्छिन्नजनकनया पटनानादिविष- यफमादयोधननफनस्पदनिरूपितक्तिमानात्मकसामन्यास्तया. तेन सापादाय याची दुर्वारः। (१-२) मुरारिमिभ्रमते इति यायत ! ६ म्यान ·४२ पराम- न्यायकौस्तुभे कि चानुपितो व्यापकतावच्छेदकापेगाव विधेयभा- नेन ज्ञानावावच्छिन्ननिमापितज्ञामवानिष्ठव्याप्तिहानेन प्रामा- यग्रहो ममतेन सम्मवतीति तन्मवे जन्मान्तरीयसंस्का. रेण प्रामाण्यविशिष्टज्ञानस्य स्मरणं कल्पयित्वा प्रामाण्यरि. शिवानन्याप्पघटत्वप्रकारकशाततावान् घट इति देव प्रामाण्यानुमितिरुपैया । एवं चोकरीसा मामाण्यमाने व्यापकतावच्छेदकचहानमाने तनिरूपिनव्यासिज्ञानस्य हेतुवया प्रामाण्यविशिष्टज्ञानविषयकानुमितित्त्वस्योकपरामर्शकार्यतावच्छे. दकत्वामारेन तदात्मकसामान्पा अतयात्वेन ममतासंग्रहः । अपि चाई घटज्ञानवानियनुमितिसामग्रीमादाप वायो दुर्वा. सरानच व्यापकताउंदकमान व्यापकतावच्छेदकत्वमाने वि. घेपपाने तन्निरूपित गातिमान हेतुरिति नया अतयाान्न बाध इत्युक्तमेवेति वाच्यम् । तदर्पविशिष्टानुमितित्वावच्छिन प्रति तत्तदविच्छिन्ननिरूपितव्याप्तिज्ञानहेतुन येत्र निर्वाह तयाकल्पने मानामावादित्यनुपपत्तिः। यनु 'विषपविषयीकुर्वती'त्यादिमित्रग्रन्यस्य वक्ष्यमाणा. यतात्पर्य कनया न पूर्वोक्तानुपतिः। तपाहि-विपनासंमान- रिउन्नपकारनानिए कन्वविशिष्टज्ञानविपपतामहत्तानवारिउन्ना वाग्रहबच्याया च या कार्यना ननिरूपककारणघाटना मामग्री निवाणीषा । भवनि २ सपकासापनीघटककारणं घटादियःमंयोगानदीपा कार्यका पादिचाशुपवावनिता विवादितमानविषयान्वानचिन्ना तयाप्पा चेनि ताशाच्या गर्घाटनमापाप्राशनमादाप पापाण्ये विधिमिदिर्गुरुपरे । रिश्रमते यटनादिपकार कलोपलसिनवानलौकिकराया मनि घटादिमानं कारणम् । तदीया कार्पता न पटवादिन ·प्रामाण्यवादः प्रत्यक्ष कौस्तुभः। कारकज्ञानत्वावच्छिन्नविषयताकग्रहत्वनावच्छिद्यते प्रयोजनामा. बाद | घटादिज्ञानवृत्तिलौकिकविषयताया घटसादिप्रकारका ज्ञानत्वावच्छिन्नवनियमेन कार्यतावच्छेदककुक्षावप्रविष्टस्पापि तस्य धर्मस्यायंसिद्धत्वात् । अत एव सा कार्यता तादृशग्रहत्व. व्याप्या भवतीति तन्निरूपककारणघटिता भवत्यनुव्यवसायसा- मग्री । तदुक्तं मिः-'ययेन विना न भासते तद्वोधकस्प त. बोधकत्वनियमादिति । अस्यार्थ:-यथा जातिव्यक्ति विना न भासत इति जातिशक्तिरेव व्यक्ति भासयति न तु व्यक्तिविष- यकत्वं तज्जन्यतावच्छेदक जातिप्रकारकत्वस्य कार्यतावच्छे. दकस्य व्यक्तिविशेष्यतानिरूपितस्यैव प्रामाणिकतया व्यक्तिवि- पयकत्वस्यार्थसिद्धवाद । तथा घटादिज्ञानवृत्तिलौकिकविषय. तापा घटादिविषयतानिकापिताया एवं वास्तविकत्वात् । पटा. दिविषयतानिरूपकत्वं घादिज्ञानचिलौकिकरिषपवावव्याप- बातया प्रमेयत्वादियन जन्यतावच्छेदकामिति । भट्टमते घटत्वादिप्रकारकघटादिवृत्तिज्ञाततावानहमिति वि. धमानज्ञाततागोचर पक्षधर्मताज्ञानम् । तथास्वेन ज्ञाता ज्ञाततैव या घटादिज्ञानवृत्तिलौकिकविपताकानुपितित्वावच्छिन्नं प्रसव हेतुः 'प्रकारे विवादो नाकार' इति मूलोक्त्या विद्यपानजातता. लिङ्गकानुमितेलौफिकाविपपतोपगमात् । भट्टानां साक्षात्कारातिरिक्तप्यानुपलब्धे ज्ञाने लौकि. कविषयताया दृष्टचरत्वात् । घटादिज्ञानचिलौकिकवि पयता तु घटस्वादिप्रकारकज्ञानस्वावच्छिनैव प्रामाणिकी तत्रा. थसिद्धः। स धर्मो न कार्यतावच्छेदककोटिप्रवेशमपेक्षते : तन्नि. वाहाय यो यत्तियत्प्रकारकमाततावान् स तत्प्रकारकतद्विशेष्य- कज्ञानवानिति सामान्यमुखम्पाप्तिस्मरणमपेक्षते न वेसम्पदेतत् ।

·४४ न्यायकौस्तुभे न च लपतात्मकारितासंसर्गावच्छिन्नपकारताकत्वेनापछि. मा प्रकारितासंसर्गावच्छिन्नघटत्यादिमकारताकत्वव्याप्या च या कार्यता तनिरूपफकारणघटिता मामाण्याश्रयग्राहिका साम. पर विचक्षणीयेति वाच्य, इष्टत्वात् । एवं च घटज्ञानपदादिध. दितशाब्दसामग्रीमादाय न वाधः । तथा हि तामासामग्रीघटक निरुक्तकारण घटज्ञानादिवाक्यं का ज्ञानपदं वा घटज्ञानपदयो. राकांक्षाशानं तदर्थयोर्योग्यताज्ञानं वा । नायः, अन्यत्र बलप्त कारणेन घटपदादिना घटज्ञानादिवाक्पस्पान्यथामिद्धत्वात् । न द्वितीयः, ज्ञानगोचरशान्दत्वावच्छिन्नाया ज्ञानपदजन्यतायाः प्रकारितासंसगांवच्छिन्नघटस्वादिप्रकारताकत्वव्याप्यत्वाभावाद । न च घटज्ञानादिवाक्यादपि विषयलाभानुपएस्या ज्ञानगोचरशा. ब्दत्वावच्छिन्नाया जन्यताया विषयापरक्तज्ञानविषयकत्वन्याय. त्वमेवेति वाच्यम् । घपदादिसमामिन्याहारादेव तल्लाभोपपत्तेः । न तृतीयः, घटपट ज्ञानपदयोराकामाया योग्यतायाश्च तथाज्ञान घटविशेपितज्ञानशाब्दबुद्धिवावाछिन्नं पति जनक भवतीति तदी पकार्यतामा विषयविषयकवानच्छिन्नत्वेनैव कारणात् । तु ताशकारताकत्वानवच्छिन्ना तद्याप्या च या कार्यका त. निरूपककारणघटिताभिः प्रकृतमामपाश्रयग्राहकाभिर्यावती. मिाह्यत्वं ताशकार्यताश्रयेण प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानग्राहि. णा यावता ज्ञानेन विषयीकनत्वं वा साध्यं पर्यवसन्नम् । तथा এ হীৰানন্ধাধনসালৰাৰৱিন্ধানাবণ ঘর। नादिपदननगशाब्दज्ञानेन तत्प्रामाण्याग्रहात्तत्र धनादयस्थपम् । पिश्रमतेऽपि ज्ञानमितिशान्दानुव्यवसायेन तादृशमान्दस्वरू. पविषयनिरूपिततयाविषकार्यताश्रयेण शाब्दविषयी भूतघ. सादिज्ञानग्राहिणा घटादिप्रामाण्याग्रहाद्वायः । . न अथ घट ·४५ प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। मामाण्यस्य पक्षले विषयतया घटत्वोपलक्षितघटमका. रकत्वेनानवच्छिन्ना तद्व्याप्या च या कार्यता सा प्रवेशनी- येति । गुरुमते शरीरादिजन्यताया मिश्रमते ज्ञानमितिशान्दा. नुव्यवसायनिष्ठकार्यतायाश्च व्युदास इति चेत्- ना एवमपि घटज्ञानमितिशाब्दानुव्यवसायनिष्टकार्यताया मि- अमते वारयितुमशक्यत्वात्। यदि च प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानग्रह- त्वावच्छिन्नत्वेनापि तादृशकार्यता प्रवेश्यते तदा गुरुमतासंग्रहः। न हि घटचक्षुःसंयोगादेस्तन्मते ज्ञानग्रहत्त्वं कार्यतावच्छेदक किं त्वर्थसिद्धः स धर्मः। एवं च प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानग्रहत्वव्याप्य. वेन कथितकार्यताया विवक्षणेऽपि न निस्तारः । घटज्ञानादि- शाब्दबोधानुपवसायनिष्ठव्यवसायकातायास्तथाप्यवारणात्। ग्राहकसामग्रीसाम्येन तत्र घटादिमामाण्यग्रहणाभ्युपगमेऽपि न गुरुपते तथाविधकार्यतामसिद्धिः । न हि घटादिचतुःसंयोग. स्प घटादिचाशुपे ताटूप्येण कारणत्वम् 1 येन सा कार्यता घटत्वादिप्रकारकत्वव्याप्या स्यात् । किं तु द्रव्यचार सामा- न्यतः चक्षुःसंयोगः कारणम् । न पुनस्तदीया कार्यता ताश- प्रकारकत्वव्याप्यति कयं तद्धटिता सामग्री लभ्येत । मिश्रमते- ऽपि घटादिज्ञानस्यानुव्यवसायं प्रति घटादिज्ञानत्वन न कारणता किन्तु प्रत्यक्षसामान्य विपपम्येति न तदीयापि कार्यता घयादि. मकारकत्वव्याप्येति चत्- मेवम् । ज्ञानवृत्तिलौकिकीविषयताविषयविषयतानिरू. पितवेति तज्ज्ञानवृत्तिलोकिकविषयताकप्रत्यक्षे तम्झानस्य विषयमुद्रपा कारणतामादायर मिश्रमने संगमनीयम् । गुरुमते घटादेविषयस्य तत्चद्विपयकपससे जनकत्वात् । भट्टमते च घटा- दिघर्मिकपरामादेस्तद्धर्मिकानुमित्यादी जनकत्वात्तयावि.

·न्यायकौस्तुभे धकार्यतामादायैव संगमनीयम् । यावत्पदं २ मामाण्योप. स्थितिमामाण्यघटकपावत्पदार्थोपस्थितिप्तमनन्तरजन्यानुपवसा. यमादाय सिद्धसाधनवारणाय । यद्वा प्रणपदस्यले पशब्दोप. संहितमाधातोनिरुदलक्षणानिहाय ज्ञानत्वविशिष्ट रूदिः पृथगाश्रयणीया विशिएस्याशक्ततया तत्र लक्षणाया अप्पयो. गाद । भामाण्पस्वरूपै पक तु तस्य निरूढलक्षणालक्ष्यार्थवि. विष्टस्पैव शक्यार्यस्य वोधे प्रमापदस्य सामथ्र्य, योगकदत्वात् । एवं च प्रमापदरूढिज्ञानजन्यताया ज्ञानशाब्दत्वपात्रावच्छिन्नाया- स्वादशप्रकारकत्वानवाच्छिन्नत्वात् , तद्व्याप्यावाच । तस्कार्यता. श्रयमापदजन्यशाब्दबोधविषयत्वेन सिद्धसाधनवारणाय यार. स्पदम् । एवं च तस्पदनिरूपितशक्तिज्ञानस्य घटज्ञानादिविषयक शाब्दज्ञानत्वावच्छिन्नापास्तादशप्रकारताकत्वावचिन्नत्वाचद्धटित. सामग्रीच्युदामान तामादाय बाधः । एवम घटज्ञानवानित्यनु. मितिसामग्रीमादायापि न बाधः । तजन्यताया अपि साहशम- कारताकत्वावच्छिन्नत्वादिति मैथिलैरुक्तम् - तदसत् । तथापि घटज्ञानमित्यादिशान्दयोधव्यक्तः पुनरू. त्पादवारणाप तत्तद्व्यक्तित्वेन पदार्थोपस्थितेः प्रागभावविशेषस्य वा कारणतपा तत्कार्यतापास्तादृशमकारताकमानच्छिन्नत्वा. चव्याप्यमाञ्च वाघतादवस्थ्यात् । एवं तादृशशाब्दबोधानुप. वसायेन द्रव्यज्ञानमितिशाब्दबोधानुव्यवसायेन च सुतरा घटमा. पाण्याग्रहेण वाचतादवस्थ्याच्च । तस्मादुपदर्शितपक्षधरमिश्री. करीसा न निर्वाह इति तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्रा. इकत्वेन यद्भमतसिदं सद्भिन्नमग्राहकान्तार्थ इति दीधितिकृतः । अनच नोक्तशान्दादिसामग्रीमादाय वापः। तस्याः मा- पाण्याग्राहकोन झानग्राहकत्वेन च भट्टमतसिद्ध तथा तद्भिन्ना ·४७ प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । स्वाभावन यावदनन्तर्गतत्वात् । अत्र गुरुमतसिद्धभिन्नचोक्तों पदाजन्यघटज्ञानाद्युपस्थितिघटितशाब्दसामान्याः भट्टमतसिद्ध त्वेऽपि पदोपस्थितार्थाविषयकशान्दानभ्युपगंतृगुरुमतासिद्धतया तामादाय भट्टमते बाधः स्यादिति तत्परित्यागः । न च भट्टमतेऽपि पदोपस्थितार्याविषयकशाब्दयोघोऽसिद्ध इति चा- च्यम् । तथा सति- 'पश्यतः श्वेतमारूपं उपाशब्दं च मृण्वतः । सुरविक्षेपशब्दं च श्वेतोऽश्वो धावतीतिधी: (१)। इत्यादिग्रन्येन सुरविक्षेपशब्दादिलिगकश्तोऽश्वपक्षधाव. नानुकूल कृतिमकारकानुमित्यनन्तरं घावनानुकूलकृतिमन्तं श्वेता. व शृणोमीत्यनुव्यवसायानुरोधेन भट्टानां तादृशशाब्दबोधाभ्यु- पगमस्पासंगत्यापचे। एवं मिश्र(२)मतसिदभिन्नत्वस्य नैयायिक- मतसिद्धभिन्नत्वस वोक्तावप्युक्त एव दोष इति तस्यापि परिसागः। अत्र भट्टगुरुमतसंग्रहाय प्रतियोगिकोटौ यथाक्रमं तृतीया नाद्वयम् । भट्टमते ज्ञाततामत्यक्षजनफसामग्रीमादाय वाघधार. जापानुयोगिकोटी ज्ञानग्राहकति स्वाभग्राहकार्यकम् । तेन न साध्यामसिद्धिः। अथैवमपि घटज्ञानविषयकशाब्दानुव्यवसाय सामग्रीमादाय मिश्रमते(३) वाघः । तस्याज्ञानातीन्द्रियत्ववादि. भट्टमतासिद्धत्वादिति चेन- । तज्ज्ञानप्रामाण्याग्राहकलेन ज्ञानग्राहकलेन च ममतसिद्धा मामग्री तद्भिन्ना ताश सापग्रीजन्य (१) कारिकेयं गङ्गेशोपाध्यायेनापि तत्वचिन्तामणौ शन्दखण्डे (२-३) मुरारिमिश्र- न उद्धृता।

·४८ न्यायकांस्तुभ यज्ञानं तद्विषयकग्रहाननिका स्वाश्रयग्रहजनिका यावती सा. मग्री तद्ग्राहालस्य माध्यतयोक्तसामान्यास्ताशसामग्रीजन्यघट शानादविषयकानुव्यवसायजनकत्वेन तयात्रियग्रहाजनकरवा. भावपच्या यावदनन्तर्गतत्वात् । अत्र सामग्रीग्राह्यत्वचटके सामग्रीजन्यज्ञानेमामाण्यग्रहाप्साहितत्वमपि निवेश्यते । न घटत्वामावति घरवप्रकारकत्वरूपामामाण्यांशे उपनीतभानफ पघटज्ञानानुव्यवसायसामग्रीयादाय न मिश्रमले बाघः । अथै ३० मपि पत्र माविज्ञानपप्रमेयप्रामाण्यज्ञानं तत अभावः । प्रतियो. गितासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता घटत्वामावानिीतवापबुद्धि: रपेक्षाबुध्यात्मिका । तत अप्रामाण्योपनीतभान ततो घटनापस नतोऽनुव्यवसायस्तत्र तादृशानुव्यवसायसामग्रीपादाय मिश्रमने बाघो दुरः । तत्र वायरूपप्रतिबन्धकसत्वेनानुव्यवमायेऽमामा. पपमानासम्मनापामाण्यग्रहासपीहतत्वस्य तत्र सत्यादिति न । अमापाण्यग्रहासमाहितत्वस्य सामान्यापपि निवेश नीयवाद । अप्रामाण्यग्रहयोक्तरीयाऽप्रामाण्यव्यवहारजनको प्रहः । स च गुरुमतेऽसंसर्गाग्रहकालीनं ज्ञानदयं, मिश्रादिमत विशिष्टज्ञानमिति। ननु गुरुपने स्वर्गकापो यजेत्यत्र स्वर्गकाम कर्तव्यताबोध विषयो याग इति नियोज्यान्वयवोघे पदादनुपस्थितमपि इष्ट साधनताज्ञानविशेष्यत्वमन्वययोजकरूपवस्वरूपयोग्यताविघया मासते । अर्याध्याहारवादि गुरुपते(३) तत्र पदानुपस्थिततद्भानः (१) अधुनपानामनुसन्धानमध्याहारः। यथा-घदमानयेन्युक्ते त्व. मितिपदस्याध्याहारः। स च द्विविध:-शन्दाध्याहारः अयोध्याहार- श्वेति । तानैयायिक शन्दाध्याहार एव स्वीक्रियते न त्वर्याध्याहारः। मीमांसकैस्तु अर्याध्याहार स्वीकियन इति ।

·प्रामाण्यवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। संभवाद। एवं च निरुक्तभट्टमतसिद्धभिन्नताहशान्वयवोधसामग्री- मादाय गुरुमते इष्टसाधनत्ववति इष्टसाधनत्वमकारकत्वरूपप्रा. माण्ये वायः । न चोक्तयोग्यताज्ञानस्य शाब्दजनकतोपगन्तृभट्ट- स्येष्टसाधनताज्ञानविशेष्यत्वज्ञानादिघटितताशान्वयबोधसामग्री- संमतवेति वाच्यम् । पदजन्यशान्दवोधे : पदोपस्थितार्थस्यैव भानमुक्तयोग्यताया शान्दविपयरव चोपगच्छतो मदृस्य पदज- न्याक्तयोग्यताज्ञानघटितसामग्न्या एव संमततया गुरुमतसिद्ध पदाजन्यतादृशयोग्यताज्ञानघटिततादृशशान्दसामान्या भट्टास. म्मतत्वादिति चेत् -- मैवम् । गुरुमतेऽन्वयप्रयोजकरूपवत्वरूपयोग्यतायाः शा- ब्दविपपत्वनियमाभावेन पदाजन्योक्तयोग्यताशानघटिलताह- शाशाब्दसामान्या गुर्वसंमततया गुरुयते उक्तरीत्या वाघासभा वादिति । के चित्तु 'दीधिती तज्ज्ञानमामाण्याग्राहकतेनेत्यादि अग्रा. इकान्वेति तदमामाण्याग्राहकेतीत्यर्थः । तदमापाण्यग्रहसमयहि- सामग्यास्तत्प्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानप्राइफत्वेन भट्टमतसिद्धत. या तद्वारकतयोपातस्य तदप्रामाण्याग्राहफेत्यस्य सज्ञानमामा. ण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन च मट्टपतसिद्धभिन्नार्थकत्वं घटज्ञानं गुण इत्यादिशाब्दसामग्रीवारणायावश्यकमिति भावः । अत्र तज्ज्ञानमामाण्याग्राहकत्वं तज्ज्ञानप्रामाण्यग्रहानुपधायक त्वम् । तेन तज्ज्ञानामामाण्यग्रहसमवहिताया शाततालिकानु मितिसामान्यास्तज्ज्ञानप्रामाण्पग्रहस्वरूपयोग्यत्वेन भट्टमतास- द्धतया तज्ज्ञानप्रामाण्यग्रहसरूपायोग्यत्वेन ज्ञानग्राहकवन भट्टः मतसिभिमपि न क्षतिः । नवप्रामाण्यग्रहसमवहिताया ज्ञानग्राहकत्वेन गुरुमतसि. । ७ म्या०० ·५० न्यायकौस्तुभे द्धाया व्यवसायसापरपा ज्ञानग्राहकत्वेन गुरुपट्टातिरिक्तपा. प्रमतसिद्धायास्तथाऽनुपरसायनामग्या तज्ज्ञानमामाण्याग्रा. हकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टमतप्तिद्धभिन्नाया: प्रकतमामाण्या ग्राइपवाद्वाघो दुरिः । न च स्वातन्त्र्येण तदप्रामाण्याग्राह. कत्वमनुपाणिनि ज्ञानग्राइके विशेषणमुपादेयमिति वाच्यम् । ताशीमन्नत्वे तदप्रामाण्याग्राहकवायत्वोक्तिविरोधादित पत्- मैवम् । तज्ञानप्रामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकलेन च मट्टम तसिद्धपदस्य मामाण्याग्राहकत्वेन ज्ञानग्राहकत्वेन यद्भट्टमतासिद्ध मकृतप्रामाण्यग्रहविरोध्यसमवहितस्वं तदुभयामावस्वेन ताशसि. द्धत्वप्रतियोगिकामावरवाद प्रामाण्यग्रहविरोध्यप्रामाण्यमम वहितयोर्यवसापानुव्यवसायसामग्रचोनिरुक्तरूपेण भट्टमता- सिद्धत्वेऽपि प्रकृतमामाण्यग्रहपतिवन्धकतमवाहितत्वेन निरुक्तो. भयापावस्याक्षततया सद्वद्भिन्नत्वाभावात् प्रामाण्याग्राहकत्वेन ममतसिद्धायाः पापापणग्राहकत्वेन गुरुमतसिद्धापा उपध सायसामग्न्याः सग्रहायोभयामावप्रतियोगिकोटी ज्ञानग्राहकवो पादानम् । मामाण्य ग्राहकत्वेन भट्टतमिद्धाया माततालिंगका नुमितिसापर-या ज्ञानग्राहकत्वेन भद्दमतसिद्धायास्सग्रहापोभया भावप्रतियोगिकोटी मामापाग्राहकत्वोपादानम् । ज्ञाततामस. क्षननकसामग्या ज्ञानग्राहकत्वेन भट्टपतासिद्धाया पावना. यानुयोगिनि ज्ञानग्राहकत्वोपादानम् । न चैव विषयमापन प(१)कालीने पायप्रिपदीधीतिग्रन्यासंगतिः । सारशविषयवा धभ्रमकालीनानुव्यवसायसामान्याः प्रकृतप्रामाण्पग्रहप्रतिवन्धक- विषयघापग्रहसमवीइततया निरुकोभयामाववत्वेन तज्जन्यानु उसमा पारदनामसियामादिति अपम् । मत. (१)नाय घट इत्यादिनमाम्यवाहितोत्तरोत्पन्नेत्यर्थ ।

·43 59 प्रामाण्यवादः प्रत्यक्षकौस्तुभः। प्रामाण्यग्नप्रतिवन्धमतापा विपयवाघमाहव्याटताया एवोपया. भावपतियोगिकोटौ निवेश्यस्वात् । तथा सर्वामामेव व्यव. सायानुव्यवसायादिसामग्रीणां प्रकृतभामाण्यावगाडिसमूहाल. म्घनग्रहनिष्ठमतिवध्यतानिरुपितपतिधन्धकताश्रयपत्किंचिद्विपय- पाधग्रहकालीनत्व संभवेन ताशप्रतिबन्धकताश्रयासपनाहितसा. पान्या एव दुर्लभतया प्रकृतप्रामाण्यग्रहपतिबन्धकत्वस्य विषपवा- पग्रहसाधारणमकृतप्रामाण्यग्रहनिष्ठप्रतियध्यतानिरूपितप्रतिवन्ध- फतारूपस्वासंभवेन प्रकृतप्रामाण्यप्रकारताशालिग्रहत्वनिष्ठस्वरू- पसम्बन्धरुषावच्छेदकताकमरियध्यतानिरूपितातिवन्धकतारूप- स्पैवावश्यं विवक्षणीयस्वात् । न च त धर्मितावच्छेदकमामाण्य. प्रकारकमहत्वव्यापकपतिवध्यतानिरूपितमतिवन्धत्वस्य वि. पपयाधग्रहसाधारणस्य निवेशेनैव मर्वसामंजस्ये नव्यानमा तिवन्धकतानिवेशनफलमिति वाच्यम् । स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे. दकतापरितस्य तस्प निवेशापेक्षया व्यापकत्वरूपावच्छेदकत्व. घटितस्य तस्य गुरुत्वात् । न चोमयाभावप्रतियोगितावच्छेदक. कोटी निरुक्तविषयबाधग्रहव्यात्तपतिवन्धकत्वं निवेशनीयम् । विषयबापग्रहेण समत्रहिताया अनुव्यवसायसामग्या व्यावर्तना. य तदभाववत्वानुयोगिसामान्यां विशेषणं वाच्यम् । इत्युभपया प्रतिवन्धकलनिवेशापेक्षया एकव निरुतगुरुतरमतिबन्धकत्व. स्पोभयाभावमतिपोगिकोटी निवेशे लापरस्पानपाय इति वा. रूपम् । स धर्मितावच्छेदकामाण्पग्रहत्वस्य छाननिष्ठेदन्वादि. पमितावच्छेदकापामापग्रहामतिवध्यधर्मान्तरधर्मितावच्छेदक मापापग्रहसाधारणतपा तयापकलस्थामामाण्यग्रहपतिवध्यना. यामसंमोनामामाण्यग्रहफालीनतत्तरमामग्रीव्यासपनुपपणेः । न च तमाननिष्प्टेदन्वादिधर्मितावच्छेदकफमायापप्रकारताशा.

·न्यायकौस्तुभे लिग्रहत्वव्यापकप्रतिवष्यतानिरूपितमनिवन्धकत्वस्य तत्तद्धर्मि- तावच्छेदककामामाण्यमहसाधारणस्य निवेशेनैव विषयबाधग्रह. कालीनतत्तत्सामग्रीव्यातिसमवे तदर्थ सामान्यां विषयबाधन. हामावनिवेशनयनुचितमिति वाच्यम् । ज्ञानभेदेन प्रामाण्यभेद. मते तत्वज्ञाननिष्ठेदनवादेबिशिष्यसाध्यकोटी निवेशेन सर्वसा. मंजस्येऽपि ज्ञानभेदेन प्रामाण्पाभेदमने ततज्ञाननिष्ठदेवादि. विशिष्य साध्यकोटी निवेशे ज्ञानान्तरनिष्ठेदत्वादिधर्मितावच्छेदक- फापापाण्यग्रहस्य सत्तज्ज्ञाननिष्ठेदनत्वादिधर्मितावच्छेदककपा. मायग्रहाप्रतिबन्धकतया तत्समवाहिततादशज्ञानान्तरग्राहकसा- माग्न्या पात्यनुपपन्या वायपरीहारस्थाशक्यत्वेन साहशस्वा पसम्बन्धरूपावच्छेदकताकप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकत्वस्य निरुक्तोमयाभावप्रतियोगिकोटौं निवेशे दीधितिकाराभिप्राया. दिति प्राहुः । नवीनास्तु विषयपविषयीकुर्वती'सादिमिश्रग्रन्यस्य स्वनि- रूपकविषयविषयितानवछिन्नकारणताप्रतियोगिककार्यतावच्छे. दिका या विपयिता तनिरूपितमतमामाण्याश्रयविपयिताशा. लिग्रहमारपेव ज्ञानग्राहकसामग्रीपदेन विवक्षणीये सत्र हाप यम् । अनुव्यवसायनिष्ठा ज्ञानविषयतानिरूपितविशेष्पित्वाका रित्तविषयिना पक्षमायजन्यतावच्छेदिका पुरोवर्तिविशेष्यकरवा- बजिमघटत्वादिप्रकारकत्वाकारितानिरूपितमाननिष्ठलौकिक- विपपिताशालिमयक्षस्वाधवछिन्नं पनि पुरोवर्तिविशेष्यकघटस. प्रकारकज्ञानस्वादिना व्यवसागस्य हेतुत्वात् । तादृशीव्यवसा- यकारणता च न विशेष्यत्वादिविषयितावच्छिन्ना तदवच्छेद. फकोटी विशेप्यितादेरमदेशात् । तथा च ताशीविशेष्यत्वा. दिविपपतब साविधं स्वं सन्निपितमानविपपिताशाळिस्वानु- ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। व्यवसायरूपसानग्रहस्यासतम् । एवं गुरुमते स्वमकाशरूपव्यवसा- यीयविशेप्यित्वादिविपयितापि तादृशं स्वं तस्यान्यवसायसामग्री- जन्पतावच्छेदकत्वाचाशसामग्रीनिष्टकारणतावच्छेदककोटौ च विशेष्यित्वादिविपयिताया अनिवेशादतस्तन्मते व्यवसायसा. मग्न्याः संग्रहः। एवं भट्टपते प्रत्यक्षस्थानामिषिक्तज्ञाततालिंगका- नुमिता विपपविषयितानचच्छिन्नसुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नम्पापकताव. गादिपरामशीयजन्पताया एव पुरोवचिविशेष्यकत्वादिविपपि. सावच्छिन्नवाचादृशविपयितामादाय निरुक्ततदनुमितेर्निरुक्तमा नविपयिताशालितया तत्सामग्रीपरिग्रहः । इच्छादिलिंगकज्ञाना- नुमिती च परामर्शादिनिष्ठयद्यत्कारणतानिरूपितकार्यतावच्छे. दिका यद्यद्विपयविपपिता तत्तकारणतावच्छेदकोटी तद्वि पयविपयितामवेशस्यावश्यकतया न कापि विषयिता तादृशं स्व. मिति तत्सामग्रीब्युदासः। शाब्दयोघसामग्न्या अप्परीत्या न्यु. दासो बोध्यः । एवं सति प्रमापदघटितसामग्न्या असंग्रहेऽपि पृ. थिवीतिशाने जात इत्यादिमिश्रोक्तरीत्यादीच्यानुव्यवसापेमामा. पभानात्तत्सापनीमादाय सिद्धसापनस्य वारकतयैव यावत्पद- साक्यम् । तत्र प्रामाण्यविपपितान्तःपातिन्या अलौकिकवि शेष्पित्वादिविषयिताया विशेष्यित्वादिरूपविषयविपपिताव. च्छिन्नज्ञानसंनिकर्षनिरूपितजन्यतावच्छेदिकायास्ताविपपवि. पपितानवच्छिन्नकारणतानिरूपितकातीनवच्छेदकत्वेऽपि पुरो. वर्तिविशेष्यकत्वादिनिझापिताया व्यवसायजन्यतापच्छेदक विपपिताया निरुक्तकार्यतावच्छेदकत्वात्तामादाय तरसामग्रीप. रिग्रहाद् उपनीतपटज्ञानविषयकपटज्ञानानुव्यवसाये घटज्ञान- विपयिता न निरुक्तकार्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यत्वादिविपयिता. निकपिता अपि तु घटज्ञानीयलौकिकविषयवेव । अतो न तसा- ·न्यायकौस्तुभे मग्रीमादाय तज्ञानामध्ये बाधः। गदि ध पटज्ञानाच्या वसाये लौकिकसन्निकर्षवलभासमानघटविषयकोपरतोपनीत. घटज्ञानविषयितामादाय तत्र वापः सम्भाव्यते तदा तत्का- यतावच्छेदकत्वं निरुक्तज्ञानविषयित्तायामपि निवेश्यम् । उक्तस्थले च घटज्ञानविपयिता न निरुक्तकार्यतावच्छेदिकति न दोष इति पक्षधमिश्रोत्तरीतिमेव परिष्कुर्वन्ति । अन्ये तु प्रामाण्यप्रकारवानिपिकालौकिकविपयिता- भिन्ना या प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानवृत्तिविषयता तभिरूपकयाव- ज्ञानग्राह्यस्वमेव विधिकाटिस्नादशी च विषयता प्रामाण्यमका- रतानिरूपितविशेष्पत्तास्वरूपाळौकिकविषपत्तास्वरूपाच वतीति तनिरूपकत्वेन प्रमापदजन्यवोधः । स्वप्रकाशानुपर- सायादिश्च परिगृह्यते । एवं च ज्ञाततालिकानुमिते लौकिक विषयतानिकपकत्वेन प्रामाण्यमकारतानिरूपितविषयताक. बेन बोपग्रहः । प्रकृतप्रापाण्याश्रयज्ञानेत्यत्र मामाण्यं मुख्य विशेष्यताघटितमेवोपादेयम् । तेन घटज्ञानमितिशाब्दबोधतिर- नुव्यवसापस्य लौकिकविषयत्तामुख्यविशेष्यताघटितप्रामाण्याश्र. पवृत्तिरेव न भवतीति घटमायाण्यस्य तादृशानुव्यवसायाग्राह्यत्वे. ऽपि न पाप इति माहुरिस्पळ मनिविस्तरेण । पदा प्रामाण्यं तज्ञानविषपानाजन्यज्ञानग्राह्य न घेमि विप्रतिपत्तिः । सरपदं स्वाश्यपरं ग्राह्यत्वं विषयत्वम् । अत्र स्वाश्रयविषयकज्ञानानन्यव्यवसायप्रथमानुय. वसायाम्पा महागुरुमिश्रपतसङ्ग्रहः । यो यत्प्रकारकशाततावान् स तत्मकारफसानानिति सामान्पमुखव्यासिमानसहिनज्ञातar. निष्ठपक्षधर्मताज्ञानेन परापतापलात्मतमामाण्याश्रयज्ञानविधे. पकानुमित्युत्पत्या ममतसङ्गहा । अथ नैयायिकपते वस्तुमा प्रामाण्पत्य ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। ५५ त्रस्य ताशेश्वरज्ञानविषयतया निषेधकोटेरप्रसिद्धिरिति चेत्- न। जन्यतानव्यक्ति तब्यक्तित्वेनोपादाय तत्समानाधिकरण. स्वस्यात्पज्ञाने निवेशात् । न चैवमपि तादृशज्ञानमात्रस्यैव तादृशे. श्वरज्ञानजन्यतयाऽमसिद्धितादवस्थ्यमिति वाच्यम् । मध्यपज्ञाने. ऽपि तन्निवंशात् । न घेश्वरानङ्गीकर्तृमीमांसकमते तययर्यमुप- रखतपा तत्सार्यक्यात् । उपरक्षकत्वं चौद्देशीयूततथाधिपवि. शेपणपटितसाध्यविषयकानुमितिविपयत्वम् । एतन्मूलक एवं व्यापन व्यर्थविशेषणत्वमिति प्रवादोऽपि । यत्तु मध्यमान्य ज्ञानयोर्जन्यत्तीनवशाभोक्ता मसिद्धिरिति तत्-न । जन्यत्वमुत्पत्तिमत्वादिरूपं मागमावतियोगित्व वा ? नायः, गौरवात् । नान्यः, गुरुभिः प्रागमाषानीका- रेण साध्यामसिद्धः । अत एव स्वाश्रयविषयकज्ञानमागमावा. प्रयुक्तमागभावप्रतियोगिज्ञानग्राह्यं न वेति उपदर्शितविमतिपत्ति. निष्कर्षः। तथाविधमागमावप्रयुक्तत्वं च तथाविधप्रागमावल्पति- रेकानुविधायित्वम् । तस तपाविधमागमावव्यतिरेकनाशापिका रणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे मति तथाविधपागमायव्यतिरेफाधि. फरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणोत्पन्नव्यतिरेकमतियोगित्वम् । मा. गमावस्पतिरेफस्य मागमावप्रतियोगिरूपतया नाशोत्पापादेः सम्भवात् । मागमावस्यान्वयानुविधायित्वं तु न निवेधनीयम् । तनिवेश प्रपोजनामावाद । अथ वा तज्ज्ञानोत्तरवर्तितवान. समानाधिकरणतमानमिन्नतज्ज्ञानविषयफझानपागमाराम्पाप- फीभूतमागमावप्रतियोगिताननाय न वेति विप्रतिपरपर्यनिष्का पः। अत्र प्रयमद्वितीयचतुर्थतज्ज्ञानपदानि पक्षीभूतप्रामाण्या. अयज्ञानपराणि । तृतीयतज्ज्ञानपदं व पक्षीभूतमामाग्पग्राह- कत्वेनामिमतमानपरम् । व्याप्यच्यापफमावपटकय कालिक- ·न्यायकौस्तुभे विशेषणतासम्बन्धः। अत्र व्यवसायसमानाधिकरणो यो व्य. वसायपूर्वपित्रव्यवसायविषयकशाब्दबोधस्तरमागभावस्य का. लिकसम्बन्धघटिव्यापकतापा अनुव्यवसायादिमागभावे स. स्वेन से एक दोष इति तज्ज्ञानसमानाधिकरणत्वं तद्वि- शेषणम् । तथाविधानुव्यवसायात्मकज्ञानमागभावव्यापकताया अनुव्यवसायमागभावे सत्वेन सद्दोपवारणाय तज्ज्ञानभिन्न- त्व तद्विशेषणम् । यदि च कारणाभावप्रयुक्तः कार्याभाव इति प्रतीसिसिद्धं प्रयुक्तत्वं स्वरूपसम्बन्धविशेषोतिरिक्त वेति मतं तदा तज्ज्ञानविषयकज्ञानमागभावाप्रयुक्तमागभावप्रतियो गिज्ञानप्राई न घेति यथाश्रुतार्य एव बोध्यः । एवं चश्वरज्ञा. नमादाय नोक्तामसिद्धिरिति पक्षधरमिश्रमतमप्यपास्तम् । गुरु. मिः पागभावामभ्युपगमेन साध्यापसिद्धेः । अधात्र घटादिविशेष्यकाभिधेयत्वमकारक ज्ञानरूपसामान्य मत्यासत्तिजन्याभिधेयत्वप्रकारक यावदभिधेयविशेष्यकालौकिक प्रत्यक्षमादाय नैयायिकनये सिद्धसाधनं तादृशप्रत्यक्षस्य तज्झान- विषयकज्ञानाजन्यत्वात् । न च ताशयावज्ज्ञानग्राह्यत्वमेव वि. घिकोटि: । एव च यावश्वस्य व्यापकत्वरूपतया तादृशज्ञानस्व. व्यापकविपयितापीतयोगित्वस्य विधिकोटित्वपर्यवसानाक्ति सिद्धसाधनम् । नन्नये प्रामाण्यस्य व्यवसायाघमाहत्वादिति वाच्यम् । तज्ज्ञानपदस्य कृतमामाण्याश्रयज्ञानपरतया घटत्वब- ति घटत्वमकारकस्वरूपप्रकृनप्रामाण्यस्य ताशप्रामाण्याश्र- यज्ञानविषपकाशानाजन्यघटज्ञानाद्यनाएनया वाधापत्तेः । न च तृतीयज्ञानेऽपि प्रकृतमामाण्याश्रषविषयकस्वनिवेशान पटजानादि- कमादाय दोष इति वाच्यम् । तथाप्प ज्ञानयानिच्छाव. खादित्यादी ज्ञानस्वरूपेण प्रमामापाताभपज्ञानविषपक- ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। परामर्शजन्यया पक्षधर्मतावलेन प्रकृतप्रामाण्याश्रयज्ञानविपयि- पयानुमिसा प्रकृतपक्षीभूतप्रामाण्यस्याग्राहावेन याधापत्तेः। त- स्मानाशयस्किविज्ञानग्राह्यत्वस्यैव विधिकोटित्वमुपेयम् । तथा चोक्ततिद्धसाधनं दुर्वारमिति चेह- न! ग्राह्यत्वस्य प्रकारवार्यकतया सामान्यलक्षणाया स्वा. श्रपमुख्यविशेष्पकज्ञानजनकत्वनियमेन तजन्यप्रत्यक्षमादाय सिद्धसाधनासम्भवात् । • ननु प्रकारत्वधिवक्षणेऽप्युक्तनियमें मानाभावेनोक्तसामान्य- प्रत्यासत्तिजन्याभिधेपवदिति यावदभिधेयविषयकज्ञानमादाय नैयापिकनये सिद्धमाधनं दुर्वारमेव । किश्च घटत्ववद्विशेष्यक- स्वविशिष्टघटत्वमकारकत्वादिना पटनानादिनिष्ठव्यापकतावगा. होछालिङ्गभ्रमात्मापरामर्शजन्या स्वाश्रये तादृशप्रामाण्य- प्रकारकानुमितिमादाय नैयापिकनये सिद्धसाधनं दुरिम् । न च तन्मते विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य हेतुतयोक्तज्ञानयोस्त- ज्ञानविषयकज्ञानजन्यतया न ते आदाय सिद्धसाधनमिति वाच्यम् । जातिवादिरूपेण घटवादिबुद्ध्यनन्तरं स्वरूपतो घटत्वादिविशिष्टबुद्धिवारणाय स्वरूपतो घटत्वादिविशिष्टबुदि पति स्वरूपतो घटत्वादिज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि स्वरूपतो जातिविशि- प्रबुद्ध्यतिरिक्तस्थले तन्मतेऽपि तादृश हेतुत्व मानामावादिति चेत्- न। विशिष्टवुद्धिमाने विशेषणशानहेतुत्वमुपेत्येतद्विमतिपत्तिक रणात् । अयैवमपि भट्टमतासङ्ग्रहः । तन्मते विशिष्टयुद्धौ विशेषण- ज्ञानस्य हेतुत्वेन सामान्य मुखव्याप्तिज्ञानादेव पक्षधर्यताज्ञानस. हितात्पक्षमतावलात्स्वाश्रयविषयकानुमितिरिति ज्ञानत्वावच्छि. अनिरूपिनघवृत्तिघटत्वमकारकज्ञाततानिष्टव्याविज्ञानादेव घट- त्वशिष्पकत्वविशिष्टघटत्वप्रकारफत्वरूपमामाग्यप्रकारकस्वा. न्याको ·ज्यापकौस्तुभे श्रयविषयकानुमितिकत्पद्यते । तादृशज्ञातनाविषयकपरामर्शस्य तथास्वभावादित्ति जन्मान्तरीयसंस्कारात् स्मृतस्य घटस्ववद्वि- शेष्यकत्वविशिष्टघटत्वप्रकारकत्वविशिष्टज्ञानस्य घटवृत्तिघटस्व- मकारकशाततादौ व्याप्तिज्ञानात्तादृशमामाण्यप्रकारकस्वाश्रय विषयकानुपितिरुत्पद्यत इति पक्षत्रयेऽपि तादृशानुपितेस्त- ज्ञानविषयकज्ञानजन्यस्वनियमाव । एतेनाम्ययाख्यायीकई भट्टमते प्रकृतामामाण्याश्रयज्ञानवेन पटज्ञानादिविषयकपराम- त्मिकृतप्रामाण्यप्रकारकस्वाश्रयविषयकानुमितो बाधकामावेन तदनुमितिमादाय स्वतस्वीनहि इत्यपि निरस्तम् । तदनु मितेरपि विशेषणज्ञानजन्यतयाऽतयात्वाद्भट्टरम्पयाख्यातेरनङ्गी. काराच्चेति चेद- मैवम् । प्रकृतप्रामाण्यं स्वाश्रयविषयकोपदर्शितज्ञानमः न्यस्वेन यन्नैयायिकमतसिद्धं तद्भिनं यदुपदर्शितज्ञान तत्मकारो न वेति प्रकृतविप्रतिपत्तिनिष्कर्पण नैयायिकानां ज्ञाततालि. शानुमितेग्नुपगमेन तल्लिङ्ग कानुमिति सामान्यस्यैव तन्मतसिद्ध- भिन्ननया भट्मतासमहासम्भवात् । अत्र तादृशजन्यत्वेन मी मासकपतसिद्धभिन्नत्वस्य भट्टमतसिद्धभिन्नत्वस्य वा निवेश महमतासङ्ग्रहः। एवमात्मविषयकेतरभिन्नत्वप्रकारकनिदिध्यासनजन्पादृष्टः विशेषरूपयोगजधर्मप्रयासत्तिजन्यविश्वविषयकप्रत्यक्षपादाय नै. यायिकपते सिद्धसाधनम् । तादृशमत्यक्षस्य मीमांसकैरनभ्युपग- मादिनि तत्परित्यागः । गुरुमतमिद्धमिन्नत्वस्य मिश्रमलास भिन्नत्वस्य चा निशेऽपि तथेति तस्यापि सागः । अत्र वि. घिमिदिर्घटत्वादी निषेधमसिदिस्तु ज्ञानज्ञानत्वादिनिर्विक स्पकमादाय ज्ञानादौ । तदनङ्गीकारे तु साध्ये धर्मत्वमपि नि ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। वेश्यम् । तच्च वृत्तिपत्वम् । तथा च तदभावात्मकनिषेधको दिप्रसिद्धिगगनादावेव सुलमति बोध्यम् । अत्र मस्पतिष्टन्ते नव्यतार्किकाः । पूर्वोपदर्शितरीत्या ता. नव्यताकिकमतम् दशत्किचिज्ज्ञानग्राह्यत्वस्यैव साध्यतया सि- दसाधनं दुरिमेव । मयमानुव्यवसापरूपताशयत्किंचि. ज्ज्ञानग्राह्यत्वस्य विशिष्टमामाण्यानतिरेकिणि घटत्वाकारि. स्वादी नैयापिकरभ्युपगमात् । अथ विशिष्टप्रामाण्यत्वरूपप. सतावच्छेदफनिरुपितस्वरूपसम्बन्धात्मकावच्छिन्नत्वावगाहिन्या. स्तादृशमानमफारतावगादिन्याः सिद्धेः मीमांसकोद्देश्यतया न सिद्धसाधन मिति चेत्- नावादशज्ञानप्रकारत्वामाये शाशपक्षतावच्छेदकनिरूपितस्व. रूपसम्बन्धरूपावच्छिन्नवस्य सायफविरहेणोपगमासम्भवेन तत्र त. स्सिद पाथिकानुदेश्यतया तदुद्देश्यसिद्धावविरोधितया ता. सिदेमीमांसकोद्देश्यस्वासम्भवात् । न च परेपा तादृशपवार. छेदकावदेन तासानप्रकारत्वस्य सिद्धिः । अस्माकं तु सायपक्षतारच्छेदकावछिन्नत्वविशिष्टस्वरूप सम्बन्धावन्छिनतद. भावस्य सिदिरुद्देश्येति न काऽपनुपपत्तिरिति वाच्यम् । शु. दरवापसम्बन्धघटिनसाध्यसामानाधिकरण्पटिनन्यातिविशिष्ट स्प हेतोः पातारच्छेदकावच्छेदेन मानतहिशिष्टमामाण्यत्वरूपप- क्षतावच्छेदकारच्छेदेन माध्यसिद्धगदेवयस्वे ताईतमना नप विशिष्टस्त्ररूपसम्यन्यावपिउनवासमाध्यामापसिदि प्र. तिविरोपितासम्भवेन जस्प(२)विचारे सत्प्रतिपक्षनियमानुपप. (१) प्रमागतसाधनोपालम्मा सिमान्तावितः पयायपयोप. पः पाप्रतिपक्षपरिपन्दजातिनिरहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पा- म्या०० मा०१.२.२. 1 ·न्यायकौस्तुभे ताशमामाण्यवरूपपसतावच्छेदकावच्छिन्न त्वविशिष्टस्वरूप- सम्बन्धघटितव्यासिविशिष्टवताहानाचाहशानुमितिरुद्देश्यत्वं च न सम्मपति । पातावरछेदकीमततादृशमामाण्यत्वावच्छेदेन साध्यामसिद्धिदशाया तामामाण्यत्वावच्छिन्नत्वविशिष्टस्वरूप सम्बन्धघाटनमाध्यसहचारग्रहामायेन व्याप्तिप्रदासम्मवाद । पत्तु विशिष्टप्रामाण्यवानवच्छिन्नासती याऽवच्छिन्नासकार सातदपा या तज्ज्ञानविषयकनानाजन्पज्ञानप्रकारता में विधिको टिमीमांसकानां तदभाव एव नैयायिकानां माप इति न को. ऽपि शेषः । स्वस्पतो भासमानस्य ज्ञानत्वादेरनवच्छिन्नायां म. फारतापामच्छिन्नस्वरूपविशेष्याभावेन सादृशानवच्छिन्नत्तवि. शिष्टावच्छिन्नास्ववस्वकारताव्यप्रकारवायास्तत्र मसिदायाः पक्षे सायनस्याविकललायटन्यपकारित्वादविशिष्टपामाण्यानतिरेके. ऽपि मदीपप्रकारवायां घटस्वकारितास्वाधवच्छिन्नस्वस्यावश्य. फत्वेन तामामाप्यत्वानच्छिन्नत्वविशिष्टावच्छिन्नत्ववन्मका. रतनयमकारवायास्तत्र नैयापिकासिद्धवान साध्ये सहचारा. मासिदिसिद्धसाधने इति- तनुच्छम् । विधिप्रसिद्धिन्तु घटस्वकारितादौ घादावित्ति दीपिनिप्रन्यासनावेः । नदीयप्रफारताया घटत्वकारितावा. दियदत्वापछिमत्वाकरलेन सादापामाण्यवानवरिटर- स्वविशिष्टावारिसनववस्वेनैव नैयायिफसिदत्वादिति । अत्र बदन्ति-तलानविपनानानन्परिकविज्ञानका. रत्वमेव विधिकोटिः । नया व मानविपफसानाजन्यमानस्व. प्पापकदमतियोगितानबाडेदकलमेर विधिकोटि प्रस्पति । सनातविषयमानाजायपरिचिम्मानविषयत्ववत एष ना. मानाAsपापकदमविपीगितानवादकत्ल सम्भवान् । अत्राव ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। पदक विपपितासम्मन्धावच्छिन्नं ग्राह्यम् । ताशविधिको व्याभाव एव च नैयायिकानां साध्यः । एवं च न पूर्वोक्तदोपः। तयोविशिष्टपामायत्तरूपपक्षतावच्छेदकावच्छेदेन साधनस्य मी. मांसानेपापिकपोरुदेश्यत्वादिति संक्षेपः । अप वा प्रामाण्यं स्वाश्रपग्राहण गृहत एव न घेति वि. मनिपचिः। अकारण स्वायग्राहकत्वावच्छेदेन मामाग्य- ग्राहकान्पत्वपवरछेदलाभान प्रामाण्यानुमितिमादाय सिद्धसा- धनम् । न च क्रिपास नवकारास्कयं सलाम इति वाच्यम् । नवीननपे सांप्रेषकारस्पान्यपोगव्यवच्छेदमात्रार्थकत्वात् । त. यायवच्छेदकावच्छेदन फयं तस्लाम इति तु नाशनीयम् । ज्ञानेन विपपो गृह्यत एवेतिपद सानेन रजतं गृह्यत एवेति प्रयोगवारणाय ग्रहधातूचरपत्यपसममिव्याहतंवकारस्पावच्छेद. फावच्छेदेन स्वार्यबोधकस्यपुत्पचेरावश्पफतपा तरकामात् । आ एवात्रयकार: मामापत्तावच्छेदेन पलतालाभाष पावलाप स्वातंत्र्येण ग्राहकत्वविशेपणाच न सिद्धसापनमित्ति पक्ष. घरमिश्रमतमपास्तम् । उक्तरीत्यैव सर्वसामनस्यात् । न चै. वमपि ज्ञानपदादिशाब्दसामन्याः प्रामाण्पायाइफत्वादाप इति वाच्यम् । मतमामापं स्वापियफत्वेन ज्ञानविषयक- त्वेन ममतसिद्धभिन्नो पावत्स्वाश्रपग्रहस्तद्विपयो न वेति नि. कणादोपात् । शेप प्रयमविप्रतिपत्तिवद्रोध्यम् । एवं मीपमित्रयमाधारणं विपतिपत्तित्रयमुक्तम् । यदि चन फदा त्रिनिर्विवाद इति नोक्तरीतिः साधीपसात्युच्यते तदा प्रसेक- साधारणी सा वाच्या । तथा हिमतमामाण्यत्वावच्छिन्नविषय- तात्वं ताशप्रापाण्पविरोधिग्रहतत्सामन्यन्यतराफालीनताश- मामाण्याश्रयत्वव्यापफतावच्छेदफन वेति गुरुणा विवादे विप्रतिप. ..

·न्यायकौस्तुभे तिताविषयतात्वं ताशमापाण्याश्रयविपएकात्यक्षवल्पाप- कतावच्छेदक न बेनि पिश्रेण विवादे तादृशाविषयतात्वं ताशमा. मायाविषयकज्ञानविषयकमट्टमतसिद्धभिन्नताप्रामाण्याश्रय. विपपग्रहत्त्वव्यापकतावच्छेदक न वेति मद्देन विवादे विपति- पचिवाया। ननु ज्ञानस्य प्रकाशववादिगुरुमते विशिष्टयुद्धौ विशे- पगडानम्यारतुतया व्यवसायेन ज्ञान विज्ञानवरत्तवृत्तिप्रा. मापस्प ग्रहसमान तस्य स्खो ग्राह्यत्वं संभवति । एवं मह. मने जन्मातरीयसंस्कारेण स्मृतस्य मामाश्यविशिष्टज्ञानस्य झा• हतायां पाप्तिग्रहेण तजन्यज्ञातलिंगकानुमित्या प्रामाण्पना मुगमिश्रमते स्वतो इसमवेन तत्संभवति । मिश्रपते तु प्रापाप्योप. मामवापः। स्थिति विना प्रथमानुव्यवसायन मामाण्यग्रहा. ममवारकयं पापाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्व संभव इति चेत्- न । पापाय प्रामाण्य लापवातद्वति तत्प्रकारकत्व. भारनिरास: मेत्र । एवं च व्यवसापरूपमस्यासत्या घटे घटत्व स्य तपोध विशेषियमकारित्वयोरनुपस्थित पोरपि प्रकारका श्य सर्वसिद्धनया तदेशे प्रथमानुव्यवसापेन ग्रहणे वाध. फामान मिश्रमऽपि RIयस्य स्वतो ग्राहयत्वसम्मवादिति । अब नैयापिका-प्रकाशनाननपोद्घाऽग्ने दृप्यत्वेन यापिडमते . गुरुमहोत्तरीत्या पापापस्य स्वतो प्रायस्वं स्वंदूपमा- न संभवत्येव । मिश्रोतरीत्या प्राण्यस्प स्तनो प्राग्रन्देऽनम्पासदशापनन्नानमामापे मर्यानुभवसिद संकषानुपपतिः । संवयं मति धमिज्ञानस्य हेतुतया तमा. नहानरपास्यकतपान मामाई मनिबन्धसत्व तदनु- पपरित्यगत्या प्रापाप्पमत्पर्श मति विशिष्टपामाग्योपस्थिवे.

·प्रामाण्यवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। तुतावश्यकी। इत्यं च तदुपस्थिति विना प्रथमानुव्यवसायन प्रामाण्यग्रहासम्मवेन मिश्रोक्तरीत्यापि प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वं दुरुपपादम् । यत्तु अनभ्पासदशापन्नज्ञानं न प्रामाण्यं गृहाति सं. वायजनकदीपेण प्रतिबन्धात् । न चैवं प्रमायस्य स्वतो ग्राह्य. स्वव्याघात इति वाच्यम् । तदमायाण्याग्राहकयावज्ञानग्राइफ- सामग्री ग्राह्यत्वस्यैव स्वतस्वरूपतया तद्न्याघातामावादिति- तदसत् । संशयजनकीभूताननुगवदोपाणां प्रामाण्याग्रहमति- वन्धफत्वकल्पनापेक्षया तत्रानुगतमामाण्योपस्थिति हेतुताया एवोचितत्वात् । न च मामाण्पग्रहेऽनुगताया अप्रामाण्योप. स्थितेरेव दोपविषया प्रतिवन्धकत्वमिति वाच्यम् । अमामाग्यो. पस्थित्यभावहेतुत्वापक्षया मामाप्पोपस्थितिहेतुताय लाघवात् । वस्तुतस्तु प्रामाण्य प्रत्यक्ष विशिष्टमामाण्योपस्थिते. हेतुत्वेऽनुमित्यादिकं प्रति प्रामाण्यप्रत्यक्षेच्छाविशिएटित. मामाण्यमत्यक्षसामग्न्याः प्रतिबन्धकवे लाघवम् । तदहेतुत्वे विशृंखलतद्धटकविशेप्यितादिज्ञानात्तत्मात्यक्षोपगमे तत्चत्पदार्य- विषयकाने कोपस्थितीनां तादृशसामग्रीप्रतिवन्धकतायो निवे. शापया तासां परस्पर विशेष्यविशेपणभावे विनिगमनाविर. हेणानेकप्रतिबन्धकत्वे गौरवम् । तदेतत्वे तत्र विशिष्टविषयक कोपस्थितनिवेशेनवोपपत्तरिति तदेतुचमावश्यकम् । एतेन प्रा. माण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वेऽपि न तत्संशयानुपपत्तिः । धर्मीन्द्रिय- सन्निकर्षकोटिद्वयोपस्थित्पादित एव संशयोपपत्या पर्मिज्ञानम्य मंशपहेतुत्वानुपगमेन प्रामाण्यसंशयात्मकस्यैवानभ्यासदशापन्ना- ज्ञानज्ञानस्योपगमात् । तदनन्तरं च प्रामाण्यसंशयोऽसिद्ध एव । न च तुरगादी वेगेन गच्छत्तो नानाधर्मिसन्निकर्णेऽपि कचिदेव ·म्यापकौस्तुभे पुरुषत्वादिमाया न मति नियमाय धामझानस्य संशपरत. स्वावश्यकमिति वाच्यम् । सनिकादिसवन तत्र सकलप- पिंण एन शानभवेन पचनामपि संशये पर्मिनियमानुपपत्या. ननुगतस्य नियामकान्तरस्योभय मतेऽप्यावश्यकत्वात् । अप संशयस्य कचिदेव घागि किंचित्कोट्यश एवोत्कटत्वं न तु सर्वत्र धर्मिणि सकल कोव्यंग एवेति नियमाय तचमीण . तकोयंशे उत्कटकोटिकसंग प्रति तस्तरकोर्टिसहचारितभूयो पर्यविशिष्टतत्तद्धर्मशानवन हेतुबमावश्यकम् । इत्थं च पद्वि- पपोरितियायेन मंशयसामान्ये आरोपमापान्ये वा धर्मिता- नस्य हेतुखमावश्यकमिति ये ~ -न । उत्कटत्वम्यांशिकचया जातिवामान मानामान विपपिताविशेपत्तामावेन तत्तरकोटिसहचरितानेकघरध- मिविषयकवरूपन यार्थममाजयानत्वेन तटिनद्धविच्छिन्ने . मिज्ञान विशेषस्य कारणत्वासमवादिति मीमांसकानुयायिय. पपपातम् । वकयुस्त्या स्वातन्यण प्रापापोपस्थितेतत्वा. वश्यकतया प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वाममवान् । नवे परतो ग्राह्यत्त्वमप्यमभाव । प्रयपानुव्यवसायादिना पालो शहा संगयः प्रामाण्याग्रहे तदनुपस्थिन्या मामाग्यपत्यक्षा- संभवान् । प्रामाण्यरूपसायोपस्थिति बिना व्यापयादिज्ञाना. सम्भवनानुपिवेरप्यसम्मवात् । यत्नु पूर्वजन्मजानमामापमोचरसंस्काराधीनतस्परणमूल- कव्यायादिशानाचदनु मितिः । न च पूर्वजन्मनि कयं तदनुसार इति वाय, तत्पूर्वजन्मजातमस्काराधीनतत्स्मरणमूलकव्याप्त्या- दिवरनजन्यानुमितः संपवात् । जन्मवाहस्यानादिया पानां. कुरस्थलवदनवस्थाया अदोपत्वात् । स्तनपाने मायनतास्मरण.

·. 'वसाय . प्रामाण्यवाद.] प्रत्यक्षकौस्तुभा। इंतुसंस्कारस्येव प्रामाण्यगोचरसंस्कारस्पाप्पदृष्टविशेषः काल. विशेषो वा फलवलाद्वोधकः कल्प्यतेऽगतिकत्वादिति-- तदसत । एवमप्यपूर्वचत्रत्वादिप्रकारकज्ञानमामाग्यस्य जन्मा- न्तरे ज्ञानासंभवेन तत्र जन्मान्तरीयसंस्कारेणानिर्वाहादिति चेत्- अत्र पणिकृतः । विनापि साध्यासिदि तदभाववति तत्तकारकत्वरूपामापाप्यव्यापफीभूताभावप्रतियोगितया हेतु- मन्नावगाहिन्यतिरफिपरामर्शात्तदूपाप्रामाण्यामावात्मकमापाण्या- भुमितिः संभवति । तदपामामाण्यरूपपतियोगिज्ञानं च घटस्वापूर्वचैत्रत्वाधभावापनायकवाधादिज्ञानकालीनभ्रपानुव्य- एवं मुलभमिति न प्रतियोगिज्ञानाधीनस्पतिरे. कल्याप्तिज्ञानानुपपत्तिः । अयोक्तक्रमेणाभावरूपमामाण्यानुमा. नेऽपि भावरूपप्रामाण्यानुमितिनं संभवत्येव । न चामावरूप. भामाण्यानुपिसेवाप्रामाण्यशंकाविरहसंपादनेन प्रवृत्युपपत्तौ भा. वरूपमामाण्यानुमितेयमिति वाच्यम् । मीमांसभीवरूप. मापाण्यस्यैव स्वतो ग्राह्यत्वोपगमेन तस्य परतो ग्राह्यस्वध्युत्पा- दनं विना मीमांसकनिरासासंभवादिति चेत्- अभावरूपमापाण्यानुमानानन्तरं घटत्वमकारकमिदं ज्ञानं घटविशेष्यकं, घटस्वाभाववदविशेष्पकत्वे सति सविशेष्यकत्वान, यन्त्रं तनयं, यथायटतभ्रमादीतिव्यतिरेक्यनुमानेन भावरूप. स्यामामाण्यस्याप्यनुमानमम्भवात् । अत्र हेतो सत्यन्तविशे- पणासिदिपरिहारायैवाभावरूपप्रामाण्यानुपानं . विशेष्यतांशे घटादिनिरूपितत्वानुमानार्धानानुमित्यात्मिका घटादिविशेष्यक- स्वघटकविशंखळपदार्थोपस्थितिमूलकोपनीतमानामिका या सा- ध्यप्रसिद्धिवोंध्या । एवं प्रथमतः प्रामाण्यानुपितो तदन्तरमिदं ज्ञानं प्रमा संचादिभत्तिजनकत्वादित्यादिरीत्या प्रामाण्यानुपि. ९न्या० को ·पायकौस्तुभे पिनन्तरमनुमित्यात्मकविशिष्टप्रामाण्पोपस्थितिमूलकोपनतिभा- नात्यकामाण्यप्रत्यक्षं च निरासायमिति न परतो ग्राह्यत्वास. भव इति वदन्ति। नव्यास्तु तद्वद्विशेष्पकत्वे सति तत्मकारकत्वमा तत्मामाण्यं रंगरजतयोरिमे रजतरंग इत्यादिविपरीतभ्रमसाधारण्यात् । फिन्तु तददिशप्पकत्वाछिन्नतत्प्रकारकत्वम् । इत्यं च प्रथमानु. उपचप्सायेन खंडशो दसयन यवधारच्छेदकभावामहान स्व- सो ग्राह्यत्वम् । सस्य द्वितीयानुव्यवसायादिना तद्ग्रहसंभवात्परतो ग्राशत्वम् । एवं मणिकारोक्तानुमाने एवाशमामाण्यस्पाविधे- पत्वेऽपि घटस्वप्रकारकरवरूपपक्षतावच्छेदकविशिष्ट पटत्वविशे- प्यस्वरूपसाध्ये भासमानेऽसति प्रतिवन्धके पक्षतावच्छेदकसा. ध्पयोरपद्यावच्छेदफमावस्यानुमितिगोचरत्वनियमेन घटस्वम कारकत्वावच्छिन्नघटविशेष्पकत्वमानमियादिरीत्यापि तस्सिद्धि- निष्पत्यहेति माहुः। अमामाज्यन्तु परसो ग्राहस्वेनैव सर्वसंमतम् । तस्य तदमा. वघटितवया तहमापतग्रहकत्वेन स्वतो ग्रामवाप्रसक्तरिति दिन । एवमुत्पयोऽपि प्रमा परन एव तथा हि आगन्तुके देत. परतस्त्वमाधनम् धानोत्पत्तिरेव परत उत्पत्तिः । आगन्तुकत्वं च प्रमावशून्यज्ञाननिहापित ननकतानपच्छेदकावच्छिन्नत्वम् । तेन भ्रपसाधारणजपनानिपिनजनकतावदकात्ममनोयोगत्ववि. पणज्ञानवैदियसनिकस्वाधवच्छिन्ननिरूपितजन्यतामादाय न सिद्धसाधनम् । न चैवमपि पर्वतोद्देश्पकवहिविधेयकानुमिति. स्वाधवनिनन्यनानिरूपितजनकवायच्छेदकपर्ववविशेष्यादि व्याप्यमकारकनिश्श्यत्वाचवच्छिन्ननिरूपितजन्यतामादाय पर्वतो वहिमानिसादिप्रमानुपितावंशतः सिद्धसाधनं दुर्वारमिति वा ·. प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। च्यम् । अवच्छेदकावच्छेदेन सापसिद्धरुदेश्यतया अंशतः सिद्धसाधनस्यादोपत्वात् । नव्यास्तु पर्वतोऽयं वहिव्याप्यवानित्यादिपरामर्शोऽपि समानविशेष्यतादिप्रत्यासत्या वड्यादिव्याप्यवता निश्चयत्वरू- पेण भ्रमानुमितिसाधारणवदयाधनुमितित्वावच्छिन्नं प्रत्येव हेतु. रिति न तन्नन्यतया प्रमानुमितावंशतः सिद्धसाधनमित्याहुः । एवं च प्रमाणेन प्रमाजनने गुणस्य सहकारितया प्रमायां तादशहत्वधीनोत्पत्तिकत्वं प्रमाणाभावेन भ्रमजनने दोपस्य स. इकारितया भ्रमे तादृशस्वधीनोत्पत्तिकत्ववत् । गुणश्च प्रमा. सामान्ये विशेष्यसंबद्धविशेषणज्ञानमेव रंगादौ समवायादिना रजतत्वादिममावारणाय प्रमासामान्य तादृशज्ञानस्य हेतुत्वात् । ननु सामान्यतः प्रपास्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्य सम्बद्धाविशेषण- ज्ञानसेन हेतुवान संभवति रममावस्प मकारसम्बन्धभेदेन मि. भवाव । न च प्रकारसम्बन्धभेदेन भिन्नतत्वोपगमान दो. ५ इति वाच्यम् । रजतत्वादेरपि यत्किंचिज्ज्ञातीयविशेष्ये र. जतादौ सम्बन्धतया तज्ज्ञानकाले ताशकारणसमवधानसत्वेन ताशाहेतुतया रंगादौ समबापादिना रजतत्वादिषमावारणसंभ. वात् । न च तदमिनिष्टविशेष्यनाकरसम्बन्धन नत्मकारका- मात्वावच्छिन्नं पति तरसम्बन्धेन तदर्मिसम्बद्धतद्धर्मविषयकद्वा- नावेन हेतुलेत्येवरीया हेतुत्वकल्पनान्न दोष इति वाच्यम् । तथा मति समवायादिनारंगादिविशेष्यकरजतत्वादिप्रकारकापावादः रंगादिसम्बदरजतत्वादेश्चामसिद्ध्या तज्ज्ञानस्यापि तयास्पेन रेतु. स्वस्थासम्भवेन तेनोक्तापत्तिवारणसंभवादिति चेद- '. अत्र वदन्ति । विशेष्यतामत्यासत्या तत्सम्बन्धेन तमका रकममात्वावच्छिन्नं प्रति वरसम्बन्धेन स्वविषयतद्धमत्रप्रत्या.

·६८ न्यायकौस्तुभे सत्या ज्ञानत्वेनैव हेतुंता कल्पते । रजतादौ स्वविषयाजतत्व. समवापिलादिप्रत्यासच्या रजतत्वादिज्ञानस्य संवात्तत्र विशेष्य तासम्बन्धेन समवायादिसंसर्गकरजतत्वादिमकारकपमोत्पद्यते। रङ्गादौ च तादृशमत्यासत्या न किश्चिदपि ज्ञानमस्तीति न तत्र समवायादिना रजतस्वादिममोत्पत्तिः । अथ विशेष्यतामसाप्त- स्था रजतत्त्वादिप्रकारकसमूहालम्बनप्रमाया रजतादिभिन्नेऽप्यु. स्पया तत्रोक्तमत्यासत्या ज्ञानाभावाद्यभिचारं इति चेत्- मैवम् । रजतस्वादिषकारतानिरूपितरजनस्वादिमद्विशेष्यताका स्वरूपप्रमात्वविदिशा सती प्रमा न रजतादिभिन्न वर्चते । एक- धर्मिविशेष पकत्वविशिष्टनिरूपितविशेष्यतासम्बन्धावच्छिनाधिका रणताया अन्पर्मियनभ्युपगमात् । तथा च नात्र कार्यतावच्छे. दकविशिष्टकाधिकरण कारणाभावमवरूपन्यभिचाराच तत्सम्बन्धेन तत्प्रकारकपमा प्रति तत्सम्बन्धेन तद्धर्मस्य तद्धर्मपत्ति. योगिकत्वविशिष्टतत्सम्बन्धस्य तत्सम्बन्धेन तद्धर्मवतस्तादात्म्य. सम्बन्धेन वा हेतुत्वमस्तु किं ज्ञानहेतुतयेति वाच्यम् । विशे. पणस्प तत्सम्बन्धस्य विशेष्यस्य च चिरातीतत्वानागतत्वदशा- यामप्युपनीतभानावात्मकामोत्पश्योक्तरीया ज्ञान हेतुत्वस्याव- स्यकत्वात् । न चैवं यत्र विशेषणादीनां निस्पत्ता तत्र तेपामेव हेतुस्वयस्विति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अनियविशेषणायावगा. हिममापामेव विष्पसम्बद्धविशेषणवानस्य गुणविषया हेतुखो. पगमाव । न चोक्तप्रयाप्सापा ज्ञानत्वेनेच्छात्वेन कृतिस्वेन वा हेतुत्वमिसन विनिगमनापिरह इति वाच्यम् । उपजीव्यत्वेन प्र. पमोपस्थितत्तस्यैव विनिगमकत्वात् । अगस्पेष्टापनि सम्भवाच । मस्याममावावछिन्न प्रति विशेषणव दिशेष्यन्द्रियसभिकत्यिक- गुणो हेतुः । तस्य १ रजतत्ववच्चक्षुःसंयोगत्वादिना हेतु ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभा। ता । रजतत्वपकारकचाशुपमांवादिना कार्यता । प्रत्यास. त्तिश्चात्मनिष्ठा कारणस्य स्वाश्रयीभूतचक्षुःसंयुक्तमनःमतियो- गिकविजातीयसंयोगरूपाकार्यस्य च समवायः । अनुमितिमा मायां सल्लिङ्गपरामर्शो गुणः । सल्लिङ्गपरामर्शश्च न प्रमात्म- फपरामर्शः । अम्पाप्पापक्षधयोस्तत्वावगाहिना परामर्शेणापि घस्तुगत्या साध्यवति पक्षे प्रमानुमितिजननादपि तु साध्यवर द्विशेष्यफपरामर्श एव । तया च वयादिप्रकारकपमानुमिति त्यावच्छिन्नं प्रति बहयादिमद्विशेष्यकपरामर्शतेन हेतुता । उम योः प्रत्यासचिः समवायः । एवं शादममायां योग्यताप्रमा गु- णः । तस्य च तद्धर्ममकारकशाब्दप्रमात्वावच्छिन्न प्रति तद्धर्मव. विशेष्यकतद्धर्मप्रकारकज्ञानस्वेन हेतुता प्रत्यासत्तिरुभयोः सम- वायः। एवमुपमितिप्रमायां चोध्यवाद्विशेष्यफसादृश्यज्ञानं गुणः । तदेतता च तद्धर्मप्रकारकोपमितिममास्वावच्छिन्नं प्रति तद्धर्मवद्वि. शेष्यक सादृश्यज्ञानत्वेन प्रत्यासतिरुभपोः समवायः । सर्वत्र प्रमात्वघटकसम्बन्यनिवेश ऊहनीयः । मीमांसकास्तु प्रमाया गुणजन्यस्वाभावान परत उत्पतिः मीमांसकमते स्वत- किन्तु भ्रमहेतुदोपाभावसहकृतज्ञानसामान्य स्वसमर्थनयुक्तिः हेतोरेषेति स्वत. एवोत्पत्तिः । न चैवमपि दोपाभावरूपागन्तुकहत्वानोत्पत्तिकतथा तदुत्पत्तावागन्तुकद्दे- स्वधीनत्वरूपस्वतस्त्वध्याघात एवेति वाच्यम् । तो भावत्वनि- वेशन दोपाभावाधीनत्वेऽपि स्वतस्त्वानपायादित्याहुः- सदसत् । भ्रमं प्रति दोपो हेतुस्तदभावः प्रमाहेतुरुत प्रमा मैयापिकमते तत्पन्दनम् प्रति गुणो हेतुस्तदभावो भ्रम प्रति हेतु. रिस्पन चिनिगमकामायेन ममाभ्रमपोर्गुणदोपहेतुकल सिद्धायु. भपोरेव परत उत्पत्तिकतसिदः।

·न्यापकौस्तुभे नव्यास्तु प्रमावभ्रमत्वयोरर्यसमाजग्रस्ततया कार्यतान- बच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नेन गुणदोपयोर्हेतुत्वम् । तथा हि यथा पृथिवीस्ववति रजतस्वप्रकारकत्वादिकं न कस्य चित्कार्यतार- खेदक धर्मिनिष्ट्रपिवीत्यादिपत्वेन सहितायास्तद्धमिणि रजत- खादिमकारकत्यायोजकमामा-या अर्थवशात् पृथिवीत्वादिति रजतत्वादिमकारकत्वावच्छिन्नत्पित्तिनि हात्तथा तत्समानयोगः क्षेमरजतत्वादिपत्ति रजतत्यादिप्रकारकत्वरूपमावावच्छिन्नोत्प तेरपि धर्षिणि रजतत्वादिमत्तया सहितायास्तद्धर्मिणि तत्का. रकरवायोजकसामान्या एवं निर्वाहाचदपि न कार्यतावच्छेद कम् । एवं यथा रङ्गत्वपति रजतस्वादिप्रकारकत्वादिकं न क. स्य चिस्कार्यतावच्छेदक धर्मिनिष्ठरणस्वादिपत्वेन सहितायास्त. दर्मिणि रजतत्यादिश्योनकसामग्न्या अर्थवशागत्लादिमति रजतवादिप्रकारकत्वावच्छिन्नोत्पत्तिनि हात्तथा तत्समानयोग- सेमरजतत्वाभाववति रजतत्यप्रकारकत्वादिरूपभ्रमत्वावच्छिनो. पत्तेरपि धर्मिणि रङ्गत्वादिमत्त या महितायास्तद्धर्मिणि तत्मकार- कस्वायोजकसामग्न्या एव निर्वाहाचदपि न कार्यतावच्छेदक- मिति माहुः। ननु किमिदं प्रमात्यम् १ न तावजातिः, प्रत्यक्षवादिना प्रमात्वविचार: सांकर्यात् । न वा तद्वति तत्मकारकानुषत्व प्रपा, रंगरजतयोरिये रजतरंगे इति विपरीतभ्रममाधारण्यात् । कालिकादिसम्बन्धेन रमतत्वादिमति कालादौ समापादिना तदवगाहिश्रमसाधारण्याचेति चेत्- न । तत्सम्बन्धेन तद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नतत्सम्बन्धेन तरकारफस्वस्प तस्वात् । तथा च तत्सम्बन्धेन तद्वमित विशेष्यतानिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिमतरमकारताशाल्यनुभवस्व.

·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। म् । तेन सम्बन्धेन तत्पमात्वमिति पर्यवसितिमिति नो- कदोपः । अथैवमपि गुणो गुणान्यत्वावशिष्ट सत्तावांनिति भ्रमेऽतिच्याप्तिर्विशिष्टस्यानतिरिक्ततया गुणस्यापि विशिष्टस. चावस्वादिति चेत्- : न । तद्वनिष्ठेत्यस्प तद्धर्मावन्छिन्नाधिकरणानिष्ठत्यर्यकवया तत्मकारतेत्यस्य तद्घविच्छिन्नमकारतेत्यर्यफतयाऽदोषात् । विशिष्टाधिकरणताया अतिरिक्तत्वात् । , यत्तु प्रकारतावच्छेदकानवगाहिरजतमित्यादिप्रमाच्याप्त्या तादात्म्यादिरूपयानयामफसम्बन्धावगाहिमपाव्याप्तिसंपादक प्रमात्वघटकसम्बन्धावच्छिन्नाधिकरणत्वनिवेशासंभवेन गुणान्प- स्वाापळक्षितसस्वादिमफारकगुणादिविशेष्यकज्ञानस्य ममात्वानु- पपल्या चोक्तमसंगतमिति नवीनरुक्तम्- तचित्यम् । प्रकारताभेदेन प्रमावस्ए भिन्नतया सा. वच्छिन्नमकारतास्यले उक्तरीत्यनुसरणेन निरवच्छिन्नम- कारतास्थळे यथाश्रुततद्वत्वप्रकारवयोनिवेचनाघदोपाभावात् विशिष्टाधिकरणतावदतिरिक्तस्य विशिष्टसम्बन्धित्वप नि. वेशाच्च न द्वितीयोऽपि दोपः । विशिष्टोपलक्षितप्रकारतयो. मिनतया विशिष्टपकारतास्थले उक्तस्पिनुसरणेनोपळति. कारतास्थळे यथाश्रुततद्वत्वतत्मकारकत्वयोनिवेशन तृतीय- दोपस्याप्यभावात् । नव्यास्तु गुणे गुणान्यत्वविशिष्टसचावैशिष्टयावगाही प्र- त्ययः । सचाचशे प्रमेव । किन्तु स्वावच्छिन्ननिरूपिवसमवा- यादिसम्बन्धेन विशेषणतावच्छेदकीभूतगुणान्पत्वादेस्तत्र गुणा- दिरूपधर्मिणि प्रकारत्वोपगमेन तदंश एव भ्रम इत्याहुः- ·:न्यायकोस्तुभे तम्चिन्त्यम् । तादृशमस्यये परंपरासम्बन्धेन गुणान्यता देर्भाने मानाभावात् । अर्थ समवायस्यैवयमते वायू रूपवानित्यादिसमवायसं. सर्गकप्रसपस्य प्रमावापत्तिः । तत्सम्बन्धातिरिकस्य तद्वत्तस्य दुर्वचन या स्पर्शादिसपनायिनि वीनादावपि रूपादिमत्वस्य स. स्वादिति चेत्- न । तत्पतियोगिफत्वविशिष्टनिरूपितसम्बन्धित्वस्य तदा स्वरूपतया लस्य चातिरिक्ततया वारवादी रूपादिप्रतियो- गिकवविशिष्टनिरूपित्तसमवायित्वाभावेनादोपाद । के चित्तु रूपादिप्रतियोगिकसमवापस्य वारवाद्यनुयोगि कत्वेऽपि न तस्य वायवाचनुयोगिकत्वावच्छेदेन रूपादिप्रतियो. गिकत्वम् । किन्तु पृथिव्याधनुयोगिकत्वावच्छेदेनैवेति । एवं च यद्धपनुयोगिकरवावच्छेदेन यत्सम्बन्धस्य यद्धप्रतियोगिक- संसद्धामणि सेन सम्बन्धेन तत्पकारकज्ञानत्वमेव सदाणि त. सम्बन्धेन तत्प्रमात्वमिति न वायू रूपवानेत्यादिज्ञानस्य प्रमा स्वापत्तिरित्याहु: । अधिकाग्रे वक्ष्यामः । ननु स्वसपवायियोगादिपरम्पराप्सम्बन्धेन गुणादौ स. तादिपत्ताबुद्धरपि प्रपात्वापत्तिः परंपराप्सम्बन्धवस्य तर कसमवापादिनिष्ठनपा ममघायादिसम्बन्धेन मत्तावत्वस्य गुणा दौ सस्वादिति चेत्- मा सम्पन्धतापर्याप्स्यधिकरणसम्बन्धेन तद्वत्तस्य निवे शैन तर व्यासस्यतिसम्बन्धनाया विशेष्यविशेषणभावापन्न. तावसम्बन्धेषु पर्याप्मतया एकदेशमादायादोपाद । व्यास्तु तत्सम्बन्धेन यस्तद्वत्तविशेष्यतानिरपिता पा वत्सम्बन्धीयसासर्गिकविषयता तनिरूपिततद्धर्मभकारताकत्वमेव ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। विवक्षितम् । उक्तस्यले च समवायीयसांसर्गिकविषयता.न वि. शेष्यतानिरूपिता अपि तु संयोगीयसांसर्गिकविपपतानिरूपित. वेति न समायेन ममात्वमसंग इति प्राहुः । ननूपदर्शितममावस्यैव प्रमापदशक्यतावच्छेदकतया तस्या- ननुगततत्मकारसम्बन्धघटिततया प्रमापदस्प नानार्यतापचिः। समचायेन रजतत्वं प्रमिमीते इत्पादौ समवायेन रजतत्वमित्य. स्थानन्वयमसन श्वेति चेत्र-- न । ममापदस्य नानार्यतायामगस्येष्टापत्तेः । तदादिपदस्थ. ल इव बुद्धिविशेषविपयतावच्छेदकस्योपलक्षणतया शक्यतार- च्छेदकघटकप्रकारसम्बन्धानामनुगमकवया प्रमापदस्थ ना. नार्थत्वमसंगामावाच । उक्तानन्ययप्रसंगश्च समवायेन र. जतत्वपित्यस्य तात्पर्यग्राहकतया परिहरणीयः । एवं भ्रम. त्वमपि तदभाववति समकारकानुभवत्वम् । तदापि तत्सम्बन्धा- पच्छिन्नप्रतियोगिताकत्तदमात्रयनिष्ठविशेष्यत्तानिरूपितवत्सम्ब. धावच्छिन्नतत्यकारतासाल्पनुभवत्वम् । तेन रंगरजत इत्यादि. समूहालम्बनस्य न भ्रमत्वापत्तिर्न वा सम्बन्धभेदमादाय प्रमा. मात्रस्य भ्रमत्यापतिः । सावच्छिन्नमकारतास्थळे तद्धर्मावच्छि नामावनिष्ठत्वतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारत्वे निविष्टे तेन गुणो गुणा- न्यत्वविशिष्टसचाबानियादेन भ्रमत्यानुपपतिः। न च कपिसं. योगी वृक्ष इत्यादिप्रमायामतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । प्रतियोगिवे. यधिकरण्यस्यामा निवेशात् । न चैवं मूले क्षः फपिसंयोगीति- भ्रमेऽव्याप्तिरिति वाच्यम् । तत्र कपिसंयोगवश प्रमावेना- बच्छेदकत्वांश एव भ्रमत्वांगीकारात् । भ्रमपदस्य नानार्थिवा. दिकमपि उपदर्शितदिशा परिहरणीयमिति संप्रदायः। के चितु स्वाश्रयविशेष्यताकत्वावच्छिन्नस्वकारताकत्वसं- १० न्या० को ·. -- न्यायकौस्तुभे म्बन्धेन किंचिद्धर्मविशिष्टानुभवस्वं प्रमात्वं, स्वाभावद्विशेष्य- ताकवावच्छिन्नस्वकारताकतसम्बन्धेन किश्चिद्धर्मविशिष्टानु- भवत्तं च भ्रमत्वपनुगतमेवेसाहुः-- तदम । भ्रपस्यापि विभिन्नसम्बन्धमादाय निरुकममा- लापप्या भ्रमत्वानुपपन्या च तयोः संम्बन्धविशेषघटितरवस्या- वश्यकतया प्रकाराननुगमपरिहारेऽपि सम्बन्धाननुगमापरी- हारा नवीनास्तु वानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरुपितस्वस्तपतियो. भीनमतं घमा गिनिष्ठत्वस्वनिष्ठसमिनिकाविषयतामिपितत्वैत- प्रिनयमम्बन्धन संसर्गविशिष्टपकारताशात्पनुभ. यत्वं ममात्वमनुगतम् । उक्तत्रितयसम्बन्धेन संसर्गविशिष्टाय. प्रकारतावालगनुमत्वं च भ्रमत्तमनुगतम् । अत्र संयोगेन वहि- प्रकारफहदविशेष्यफभ्रमेऽतिव्याप्तरव्याश्च धारणाप प्रमाभ्रम. लक्षणं मममसम्बन्धनिवेशः। संपोगेन द्रव्यत्वप्रकारफभ्रो त. द्वारणाय दिनीसम्बन्धनिधेशः । वयवयव विशेष्यफसंपोएस. कादिमकारफम्र समायवैशिष्टयपादाय द्वारणाय हनीय. मम्बन्धनिवेशः। न चैत्रपपि समान रूपमफारफायधिशेयकभ्रमै प्रमा. अपलमणेऽनिध्याप्रिव्यातिश्च दुर्वास ! समायस्पैक्येन रूपका- रसायामुक्तप्रितममम्बन्धन समनायवैशिष्टयभत्वादिति बाप्पम् । भीनमने सपबायस्प नानात्वनादापात् । नकारनाऽनुभ पन परत: ममापदार्थः । पंचलं प्रपिपीत इस्पादिपदासा मामकारतावाल्यनुभवानप पायधीः । ममापन रजा नम्न मपिमान इत्यादी साकारतापां समवायान्वितन्तीपो. पप्यासिनन्न जान्याधिसहिमीपोपस्थापिनमाधेपतंप ·प्रामाण्यवादः प्रत्यक्षास्तुमः। स्वरूपम्पन्धेनान्वेति । समकायेन रमतत्वं पमिमीत इत्यादि. कर्मप्रययस्पले च तादृशपकारतारूपयात्वर्थस्यानुभवरूपापरधा- त्वविशेष्यतयाऽन्वयः। समवायावच्छिन्नावस्य तत्र विशेषणंत. याsवप: । तादृशपकारत्वस्य प्रथमान्तपदोपस्थाप्यरजतस्वरुए. धामणि स्वरूपसम्बन्धेनान्वयः। रजतत्वामेत्यादिषष्ठीतत्पुरुष. स्थळे च रजतत्वादित्तिताकारताकत्वविशिष्टे पूर्वपदस्य लक्षणा अनुमत्र एष धात्वर्थ इत्यादिकमृद्यमित्याहुः । के चित्तु समवायस्पैक्पेऽपि न क्षतिः । तथा हि-स्वाश्रय निठविशेष्यतानिरूपितत्वस्वनिरूपकप्रतियोगिताश्रयवृत्तित्वस्व- निरूपकसम्बन्धनिष्ठ सांसर्गिकविपपतानिरूपितत्वैतत्रितयमम्ब- धनानुपोगिताविशिष्टपकारताशाल्यनुभवत्वानुगतं प्रमात्वम् । साशत्रितयसम्बन्धेनानुयोगिताविशिष्टायपकारताशाल्यनुभवत चानुगतं भ्रमत्वम् । समवायस्यैपेऽप्यनुयोगिताया अनैक्यान्न वायू रूपवानियादिभ्रमे मपाभ्रमलक्षणयोरतिव्याप्तिरव्याप्ति श्चेत्याहु- सदसत् । क्यापि स्वसमवायि संयोगरूपपरम्परासम्ब. धेन स्फटिकविशेष्यकलौहित्यपकारकममाया प्रमाभ्रमलक्षणे- ऽन्यापयतिव्याप्योर्दुरित्वात् । तत्र लौहित्पादिनिष्ठपतियो- गितायाः संयोगानुयोगितानिरूपकत्वाभावेन कस्या अप्यतु योगिताया उक्तत्रितयसम्बन्धेन वैशिष्टयप सकारतायामपवाद । न च साक्षात्परम्परामाधारणनिस्पकत्वनिवेशान्नोक्तदोष इति वाच्यम् । तथा सति स्वसमवायिर्मयोगादिपरम्परासम्बन्धन सचामकारकगुणादिविशेष्यकभ्रमे प्रमाभ्रपलक्ष गयोरतिष्पाति- ख्यालेश्व प्रसवान् । साक्षात्परम्परासाधारणनिरूपकत्वस्य दुर्व- पत्वाचा ·स्वध्रमस्थाविवार न्यायकौस्तुभे अश्र वदन्ति-नित्यनिविषयतावत्वमनुगतं मात्वम् । नित्यावृत्तिविषयतावा चानुगत भ्रमत्वम् । ज्ञानभेदेन विषय- तामेदाभाराच न कोऽपि दोषः। समवायेन रजतत्वं प्रमिमीत इत्यादी समवापान्वितमवच्छिन्नवं तृतीयाऽयों रजतत्वान्वित तवृत्तित्वं च द्वितीयार्यस्तादृशाविषयतायामन्येति । एवमन्यदप्यू. एमिति के चित्तु ज्ञानभेदेन विषयताया भेदेऽभेदे च निसात्तिपि. फेपाधिन्मते प्रमा. पयतावनिमतियन्धकतानिरूपितमतियध्य. तावच्छेदकविषयतावास्यनुमवस्वमनुगतं प. पात्वम् । नित्यत्तिविषयतावच्छिन्नपतिवन्धकतानिखपितप्रति घध्यतावच्छेदकविपपताशापनुभवत्वं चानुगत भ्रमत्वम् । शेष पूर्ववदिपाहुः- सदसत् । निमितावच्छेदकामाभ्रमपार संग्रहापचरित्यलं समिरासः विस्तरेण । अब निर्विकल्प प्रमाभनोभयवाह भूतम् । तस्य प्रमात्य पबहारस्तु भ्रमभिनस्वनियन्धन इति प्रमालक्षणे तदसंग्रहो न दोषाप। अप मालसणे यत्र भ्रमेऽतिमसंगवारणाप तद्वत्वमुपाचं स भ्रपः किं रूपा १ अंगीकसा च तत्वादिभिर्धमस्य तसदूप. art तदुक्तं- आरमरूपातिरसन्पातिरन्ययारुपातिरेव च । तथाऽनिर्वचनारुपातिरस्पातिः रुपातिपंचकम् । तीति पे-- मा इदंगायिादित्रभाष दो रनावाभिमा रकतया ४१धिकरणमकारकरवनान्यास्पातिरूपत्वात् । भ. - ·७७ प्रामाण्यवाद: प्रत्यक्षकौस्तुभः। न्यथा प्रकारान्तरेण व्यधिकरणधर्मेण ख्यातिरन्पयाख्याति. रिति तद्विवरणात् । अत्र सौत्रान्तिका:(१)ज्ञानाफारस्य रजतत्वादेर्वाह्यत्वज्ञान. सौग्रान्तिक- स्यैव भ्रमतया आत्मख्यातिरेव भ्रमः । आत्मनः पौदमतमक्षणिकविज्ञानरूपात्मनस्तदाकाररजतत्त्वादेर्वाह्यत्वेन रुया. तिरात्मरूपातिरिति तद्विवरणात् । अत एव नेदं रजतमित्या. दिना पुरोवर्तिनि बाह्य ज्ञानाकाररजतत्त्वादिनिपेभेन फलतो रज- तत्वादेशीनाकारत्वमेव व्यवस्थाप्यते इत्याहुः- तदसत् । ज्ञानं न रजतमित्याद्यवाधितमत्तीत्या रजतत्वा- सौग्रान्तिकमत देर्शानाकारत्वासंभवात् । रजततादेीनाकारत्वे निरास: ज्ञानस्याचाक्षुपतयाऽचाशुपत्वमसंगाच । वैभाषिकास्तु(२) भ्रमेऽसदेव रजतं भासत इस्पतरूपातिरेव (१) सूत्रस्यान्तं पृच्छतां कथित मवन्तश्च स्त्रस्यान्वं पृष्टवन्तः सोमान्तिका भयन्त्यिति भगवता (चौद्धन) अमिहितसया सौत्रा. तिकसंज्ञा संजातेति सायणमाधवाचार्याः सर्वदर्शनसवहे योद्धदर्शने पृ० ४३ (पूनास्थसंस्करणे)। समान्तो नाम पौद्धदर्शने मूलप्रायाः । तानेवायलम्भ्य अपञ्चित दर्शन सीधान्तिकदर्शनम् । तदनुयायिनः सौधान्तिकाः इति म०म० सतीशचन्द्रविद्याभूषणो मारतीपन्यायशास्त्रनामकग्रन्थे (पृ. २४८) (२) केचन योद्धा गन्धादिष्वान्तरे' रूपादिस्कन्धेषु सत्स्यपि तपानास्थामुरपादायतुं सर्व शुन्यमिति प्राथमिकान्विनया. नचीफपद्भगवान् । द्वितीयांस्तु विज्ञानमायग्रहायशाधनामक स दिति । हनीयानुमयं सत्यमित्यास्थिवाधिशेयमनुमेयमिति । सेयं पि. रखा भापति धर्णयन्तो धैमापिकास्यया एपाता:-इति सायणमा. धयः सघदर्शनसंग्रह पृ०४३ ॥ योद्धदर्शने स्याएपानमताः प्रन्याः विमापेरयुच्यते । तानेवाय छम्म्प प्रपञ्चितं दर्शनं प्रैमापिकदर्शनम् । तदनुयायिनी पैमापिका:- इति विद्यामपणा( मा० म्या०४० २४७)

·न्यायकौस्तुभे
वैभापिक.
भ्रमः । असतो रजतादेः ख्यातिरसख्यातिरिति
बौद्धमतम् नदिवरणादिया:-
तदायसव । असतीन्द्रिय सनिकादिरूपज्ञानसामान्यसंभ.
वैमापिकमतनिरास: वेन तद्भानानुपपत्तेः ।
न चानादिवासनापरिपाकरूयसामग्न्येवासतो मानमिति
वाच्यम् । भ्रमस्य सद्जतादिविषयकत्वेनैवोपपत्तौ ताशसाम
न्यसिद्धः । एतेन रंगादिसदुपरागणासदेव रजतत्वादि वैशिष्ट्यं
भासत इति सदुपरागेणास वैशिष्ट्यभानमेवासख्यातिरिनि टी.
कान्मतमपि निरस्तम् ।
अत्र गुरवः--असंसर्गाग्रहकालीनरंगरजनादिज्ञानद्वयादेव
गुरूणां मतम् रंगादा रजताप्रित्यादिकार्यनिर्वाहण भ्रमस्य
विशिष्टज्ञानरूपत्वापावेनास्पातिरेव भ्रषः । रंगादेः रजतत्वा
दिना रुपात्पभाको रूपातिरिति तद्विवरणात् ।
न च लायन विशिष्टज्ञानस्य मचिजनकतया भ्रमस्य
विशिष्टनानकपत्वमावश्पपिति वाच्यम् । रजतत्वादिविशेषणे
सनिकायमान भ्रषस्य विशिष्टमानरूपस्वामभवात् । न च
मानलक्षणामनिकपतनास्तीति वाच्यम् । तस्यैवानभ्युपगमात् ।
न चैव मोऽयं देवदत्तः मुरमिवन्दनं घटो नास्तीत्यादिविशि.
पत्यो तनादेः कथं भानपिनि वाच्यम् । प्रत्यभिज्ञादेरप्यः
संसर्गाग्रहकालीनधर्मपपिशानदारूपांगीकारेण विशिवान
रूपत्वानंगीकाराद । एतेन पुगपदुपस्थितपदार्यानो कविकाव्या
বিষ্টীমুনাথিৱনানুগল মানণাথ মন্দির
सापकमित्यपि निरस्तम् । वापि तारानट्पयन कपि.
काम्पादिमूलत्वांगीकारा।
पतु मत्यपस्थळे सनिकादियटिनसामग्यमान चाह
-

·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकोस्तुभः। पविशिष्टज्ञानासंभवेऽप्यनुमितिस्थले सत्संभवो दुरिः । तयादि सामान्पेन रूपेण व्याप्तिनदे पाधानवतारे लापज्ञानसहकारा. पक्षे विशेषरूपेण सांध्यं परिच्छिनत्यनुमानमिति तवाप्पनुमतम् । तथा च वाधानवतारे सति च लाघवज्ञाने बाधितमपि साध्य पक्षे परिच्छिन्दकेन वारणीयमिति दीधितिकृन्द्रुिक्तं विटतं चैतचद्व्याख्याताः । महानतीयवन्हित्तादिना व्यापकताज्ञानं विनाऽपि शुद्धवाहित्यादिना च्यापफताज्ञानस्य महानसीयपक्षी लाघमिसादिलाघवज्ञानसहकारेण महानसीयवतिभिन्नवाय. भाववान् पर्वत इत्पादीतरवाधसहकारेण महानसीयत्व विशिष्टयहित्यादिरूपेण तादृशवहयादिविधेयकानुमितिजनकत्वं तवापि गुरोरनुमतम् । तथा च तादृशानुमितेभ्रमरूप. विशिष्टज्ञानत्वं मूपपदं तादृशानुमिती तादृशलाघवज्ञाने. तरयाधपोहेतुत्वकल्पनाच्च न तच्छ्न्पकाले तदापत्तिः । न चैत्र ताशलावतानादिजन्यानुमितो महानसीपति वाव छिन्ननिरूपितध्यात्यवगाहिपरामर्शस्थ व्यभिचार इति वा. च्यम् । अन्यलिङ्गकानुमितो नाभिचारवारणाय परामर्शजन्यः तावच्छेदककोटायव्यवहितोत्तरत्वनिवेशनस्यावश्यकत्तया व्यमिः चाराभावात् । एवं तादृशपरामर्शजन्यानुमिती लाघवन्नानादीनां व्यभिचारवारणाप लाघवज्ञानादिनन्यतावच्छेदकोटायपि ला. परज्ञानायव्यवहितोत्तरत्वं निवेशनीयगिति । अदं चिरयम् । तादृशलाघवज्ञानादिना शुद्धवाहिलादिः नैच महानतीयपदिभात्रोपगमेन महानसयिवाहिरवेन महानसी. यतिभावं व्यापकनावदकरूपेणैव व्यापकस्यानुमती भान- मिति नियमाभ्युपगन्तॄणां नैपापिफधुरन्धराणामुपागापादीना. मप्यनुमतमिति मननानु मतमेवेति बाप्पनुमतमिति बलात्कारण ·न्याय कौस्तुभे गले पातनममनतम् । वस्तुतस्तु लापत्रज्ञानादिवशादाहित्वन महानसीयवाहि- मानमध्यनुमितो तेषां न संमनं पक्षतावच्छेदकसामानाधिकर प्येनैव माध्यं सर्वप्रानुपितिविपय इति नियमाभ्युपगन्तॄणां तेषां सर्वत्र सल्लिद्गपरामर्शजन्यानुमितो पक्षतावच्छेदकप्तमा नाधिकरणमाध्यस्यैव मानात् युज्यते चैतत् । अन्यथोक्तस्थले घहित्वेन महानसीयवहिमानोपगमे लाघवज्ञानाद्यसवे तादृश. मानवारणाय तत्र लाघवज्ञानादीनामव्यवहितोत्तरलं जन्पता- घच्छेदफकोटी निवेश्य जनकत्वं कल्पनीयम् । एवं लापता नादिविषपसाध्यातिरिक्तसाध्यामानवारणाय तत्र तेषां पतिय घकत्वं च कल्पनीयमिति महतौरव स्यात् । अत एवानुमिति. लक्षणव्याख्यानावसरे उपाध्यायमनमस्ताचे 'यदिच सदिलाएग. पदिपि भ्रान्तानुमिति'रिति त्तदुक्तं सङ्गच्छते । लाघवज्ञाना- दिववाद्वित्वेन महानसीयवाहियानस्य तेषां सम्मतौ सलिएर मद्विान्तानुपितेस्तरप्पभ्युपगमेनोपाध्यापमते सल्लिपरापर्शाद भ्रान्तानुमितिर्न जायत इसाशन 'यदि चेस्यायुक्तरसत्यापचे। सविछिनामाववति तावच्छिन्नप्रकारताशालिमानत्वमेव मतु वर्मापछिमाय भ्रमत्तम् । न तु तदभावप्रति वत्मकारता शालिज्ञानस्वमायम् । तथा सति गुणकर्मान्यत्त्वविशिष्टसचावा गुण इति ज्ञानस्य भ्रमत्वानुपपत्तेः । ससाधन गुण इति शा. नस्यापि भ्रमवापनेछ । एवं च पर्वतस्य पहिचावच्छिनामा सामावात् कयं तादृशानुपितेर्धमत्तमिति चेत्--- सत्यम् । इदं तु नविछिन्नस्य प्रमावे न तु सयक्तः । तपा सति युक्ती सापतो रजनत्वप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्वानुषः पसे सत्मकारतावर कामावाद । किन्तु त्यापायचति तय ·प्रामाण्यवादः प्रत्यक्षकौस्तुभः। क्तिमकारकज्ञानत्वमेव तब्यक्तभ्रंमत्वम् । तच्च तत्राप्यक्षतम् । अत एव सामान्यलक्षणायां 'नच प्राचीनास्तत्पतियोगिनस्तदवगाहने च भ्रमत्व मिति त्वयैवोक्तम् । अन्यथा तदसङ्गत्तेः । तथा हि प्रागभावप्रत्ययो हि प्रतियोगिविशिष्टामावमेवावगाहते । सा. मान्यलक्षणानुपगमे च तदसम्भवः । प्रागमावस्प भाविप्रतियोगिः कत्वेन तर प्रत्यासत्यन्तराभावात् । सत्रातीतस्यैव मतियोगितया भानमस्त्विति शंकायामुक्तं न च माचीना इत्यादि । तत्र यदि तद्धर्मावच्छिन्नाभाववति तदविच्छिन्नमकारकत्वमेव भ्र- मत्वं तदा तदवगाहने च भ्रमत्वमित्यसंगतम् । न हि भागमा वव्यक्ति प्रतियोगितपा घटत्वावच्छिन्ना भावती येन प्राची. नघावगाहने भ्रपलं स्याद । तथा च सदयस्यमाववति तद्वध. क्तिमकारकत तयक्तंभ्रमत्यमित्यवश्यमुपेपमिति यदि चेत्या- देरसंगत्यापत्तिरुक्तरीत्या दुर्यारा । यत्तु तत्र प्रमाणप्रस्तावात्ममैन लक्ष्येत्या प्रमात्वं भ्रमभिः नत्वं तत्र भ्रमसामान्य मेदो न निवेश्यते । किन्तु तद्धर्मावाच्छ. नप्रकारकम्रपमेद एवेति 'यदि चेत्यादिग्रन्यो नासंगत इति न. बीनरुक्तम्- सदसत् । तया सति शुक्तौ स्वरूपतो रजतत्वप्रकारकभ्रमानुमिते. नश्यतापच्या तत्रानुमितिलक्षणाच्याप्तिसत्वेन संदर्भविरोधापचे। भ्रमपदस्य संकोचे मानाभावाच । न च 'यदि चेति' ग्रन्यसंगत्यनु- रोधेनैव मंफोचाम्युपगम इति वाच्यम् । संकोचं विनवोक्तरीत्या तत्मंगनेः । अन पर प्रकारान्तरेण भ्रमत्वं मकोय तद्वन्पसं. गत्युपपादनमनादेयमिति लायवज्ञानादिना परित्वेन महानसी. पहिमानमप्युपाध्यायादीनामनुमतमेव । एतेन लापमानादि. शान्महानसीयवाहित्वेन महानसोपवहिभानामावेऽपि परित्वेन ११ न्याको ·८ न्यापकौस्तुभे महानतीयवद्विमान एवानुमितेभ्रमरूपविशिज्ञानत्वं दुर्वारम् । तस्यायुक्तरीत्या तव्यक्तिभ्रमत्वसम्मवादित्यपि निरस्तम् । अथ ताशलाघवज्ञानभन्यानुमित्यनन्तरं पर्वतो मदान- सीयवहिपान वेत्यादिसंशयानुदयस्यानुभवसिद्धत्वेन तत्र महा. नसीयवहिरवादिना महानसीयवहयादिभानमवश्यमुपगन्तव्यम् । अन्यथा समानप्रकारकज्ञानस्यैव संश्पविरोधितया तदुत्तरं ता. दृशसंशयस्य दुरित्वादिनि चेत- न । तादृशानुभवस्य सन्दिग्पत्वेन संशयसामग्रीसत्व सं. शये यापतेः । अनुभवसन्देदे च लापवस्य निर्णायफाया न. द्विरहेणोक्तरीया कात्रज्ञानादेः कारणवपतिवन्धकत्वकल्पने गौरवेण च तादृशानुमितेमहानसीयवाहित्यादिना महानगपर यादिविषयकत्वस्य नियुक्तिकत्वाच । यतु लाघवज्ञानादिजन्यानुमिता महानसीयवहितादिना महानसी यवक्ष्यादिविषयकवोपगमे महानसीयवाहव्याप्यलघुप हानमीयद्वकालीन हिच्याप्पधूपवान् पर्वत इस्पाकारकलाघर ज्ञानादिविशिष्टलघुमहानसीपपीतकालीनदिव्याप्यमत्वावधि- अहेतुकपरामर्शस्य महानसीयवाहित्यावच्छिन्नविधेयकानुमितिका वच्छिन्न प्रति स्वाताण हेतुत्वं न फल्प्पत इति लायवमम्तीति- तदसत् । आपत्रिं प्रति आपायम्पतिरेकनिर्णयविषया ताद शपरामर्शय हेतुत्वे कल्पनीये तवैवापत्तित्वादिकमनिवेश्य स्वा व्यवहितोचरतस्वसमानाधिकरण्योभपसम्बन्धेन तादृशानिर्णय. विशिष्टत्वावचिन्न पनि ताशनिर्णयत्वेन हेतुतापा: क्लात्तान्म मापि नाहशानुपिनि पनि ताहणपरामर्शस्य स्वातनपेण हेतुत्वाक- सनात् । न च भिन्नविषपकायमादौ तादृशपरामर्शघटिनानुमि. तिमामान्याः स्वातन्पेण प्रतिवन्धमत्वकल्पने गौरवमिति वा. - ·.. प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। पम् । भवन्मतेऽपि तादृशालाघवज्ञानादिपरितसामग्याः प्रतियः बकत्वकल्पनेन साम्यात् । न च तथापि भवन्मते तादृशपरामर्श पटित सामग्रीपतियन्धकतावच्छेदकं गौरवं दुर्वारमिति वाच्यम् । सामग्रीप्रतिबन्धफतावच्छेदककोटी नाशपरामर्शनिवेशे ताश- परामर्शशून्यकालीनाननुगतप्रत्यक्षादीछायास्तत्तद्व्यक्तित्वेनो- तेजकत्वाकल्पनेन मन्मते लाघवात् । अय क्षितिः सफर्तृका कार्यत्वावदितीवरसायकानुमाने क्षितिकर्तुरेको लाघव-' मिति लाघवज्ञानवशादेकत्वस्थानुमितो भानमावश्यकम् । अ. न्यथा तादृशानुमित्यनन्तरं सितिकर्ता एकोऽनेको वेति संशया. नुदयस्य सन्दिग्धस्वेऽपि नानेश्वरसिदिप्रसङ्गस्य दुर्वारस्वादि- तिव्यापकतानवच्छेदकरूपस्यानुमिता लायनशानाशाद्भानसिदि. रिति चेत्- न प्रमाणाभावेनैव नानेश्वरसिद्धय सम्भवेन वस्तुगत्यां एकेश्वरसिदिमम्भवेन तत्रैकस्पानुमितिविषयत्वे पानाभावात् । ननु बाधस्य देवामासान्तरस्यानुपपत्त्याऽनुपितो पापक. तानवच्छेदकरूपस्य लाघवज्ञानादिवशादानमावश्यकम् । तथा सत्येव ताशानुपितिप्रतिबन्धकतया चाधस्य देवामासत्व- सिदेः । न च लायनशानाधसत्वेऽपि पर्वतो वायभाववानिति घाघनिश्चपे पर्वतो वहिमानित्यनुमित्यनुदपेन तामतिवन्धकतया सस्य इवामासत्वसिद्धिरिति वाच्यम् । तत्र पर्वते घूयादिहेतोर्मा- नदशापां व्यभिचारझानस्य सत्वेन तेनैवानुमितिमलियन्यात् ।। तदशानदशापा च पक्षमताशानाभावादेवानुपित्यनुदयसम्म.. पाद । न च बचभावबढनि म इति विशिष्टज्ञानात्मकम्पमिः चारमानस्यैव प्रतिबन्धकतपोक्तस्थळे न तादृशम्पपिचारशान. ६ष सत्वमिति वाच्यम् । घूमपञ्चामानविशिष्टतापमावर चाशान- - -- ·न्यायकौस्तुभे बनैव विशिष्टज्ञानज्ञानदपोभयसाधारणरूपेण हेतुत्वात् । प्राचा सामान्ये पक्षपातान् । न च तथापि व्यभिचारज्ञानस्य व्याप्ति. ज्ञानविघटनद्वारैवानुमितिपतिवन्धकतमा यत्र वहिष्याप्पधृम. वान् पर्वत इतिज्ञानोत्तरं पर्वतो वयमावशानिति बायनिश्चय स्तत्र व्यातिज्ञानस्य इचतया तद्विघटनद्वारा व्यभिचारज्ञानस्या- नुपितिप्रतिवन्धकत्वासम्भवेन वाधस्य तत्प्रतिवन्धकतया देवा. भासत्वसिद्धिरिति वाच्यम् । तथापि व्यभिचारज्ञानस्य साक्षा- दनुमितिपतिबन्धकतापते बाधस्य हेत्वाभासत्वानुपपत्तैर्दुवारस्था- दिति चेत्- न। बाधस्य हेत्वाभासान्तरत्वामाऽप्यस्माकं क्षतिविरहा- दिति दिक् । एतेन पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्तापरामशस्पिक्षताव. वेदकावच्छेदनानुमितत्सर्वसिद्धतया गन्धप्रागभावकालावच्छि. सो घटो गन्धवान् पृथिवीत्वादित्पादौ पक्षतावच्छेदकान्धा. गभावकालावच्छेदेन गन्धानुपितेर्धमरूपविशिष्टज्ञानत्वं दुर्वार- मित्यपि परास्तम् । अतिप्रसङ्गभङ्गाय व्यापकतापकसम्बन्धे. नैव व्यापकस्यानुमितिविपयतया तादृशपर शपरामर्शाचाशानुमिवे. रुपाध्यायादीनामातम्मतत्वेन ससिद्धत्वस्यासिद्धः । तादृशानु मित्यङ्गीकारे ताशानुमिती नाशपरामर्शस्यातिरिक्तजनकत्व कल्पनेन तादृशानुमिति प्रति तादृशानुमित्सारिरहविशिष्टप्रत्य. क्षेच्छाविशिष्टमत्यक्षसामान्पादीना प्रतिबन्धात्वासनेन च महागौरवपसनाच्च । पछु परतावच्छेदकावच्छेदनानुमिति प्रति पक्षतावच्छेद कारच्छेदेन परामर्शस्य हेतु शिखरी पर्वतो वहिव्यायवानि- तिपरामर्शसत्वे विनापि शिखरावच्छेदेन परामर्शशिखरावच्छे.

·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। देनानुमित्युदयेन व्यभिचारः । न च तादृशपरामर्शस्य सत्ता- स्कथं व्यभिचार इति वाच्यम् । देशकालादेरवच्छेदकत्वस्यानुमि. स्यादावेव भावस्यानुभवसिद्धतया यत्र प्रत्यक्षात्मका स्मरणा. स्मकाद्वा ताशपरामर्शात्ताशानुमितिस्तत्र व्यभिचारस्य वज्रः लेपत्यादिति- तदसत् । तादृशानुभषे मानाभावात् । अन्यालि. इकानुमितौ व्यभिचारधारणापाव्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यताय. च्छेदककोटी निवेशस्यावश्यकतया व्यभिचारासम्भवाच । देश कालादेरवच्छेदकत्वस्य परामर्शाविषयत्वे तत्र सामानाधिकर- ज्येनैवानुमित्युत्पादाच्च । ननु भागासिद्धेपणत्वानुपपच्याऽवच्छेदकावच्छेदेन परा. पर्शादवच्छेदकावच्छेदनानुमित्यभ्युपगम आवश्यकः । तथा हि भागासिद्धः पक्षलायच्छेदकसामानाधिकरण्येन हेत्वभाववत्ताज्ञा. नरूपतया तस्या अवच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्ताज्ञानरूपानुमिति- कारणविघटकतयाऽनुमितिदपणवं सम्भवति । त्वन्नपे सा. मानाधिकरण्येन हेतुमत्ताज्ञानस्यानुमितिकारणस्य विघटकरवं न भागासिद्धेरिति तस्याहेत्वाभासविषया दूषणत्वानुपपत्तिः। अ. नुमितितत्कारणान्यतरविघटकज्ञानविषयस्यैव हेस्वाभासत्वादिति चेत्- न। भागासिद्धरपकत्वेऽप्यस्माकं क्षतिविरहा। वस्तुतस्तु अवच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्तापरामर्शस्य सामाना. घिकरण्येनानुमितिजनकतया तद्विघटकतयैव तस्याहेत्वाभास. विषया दूपणत्वमुपपद्यत एव । अथ तादृशपरापर्शजन्यानु. मिस नन्तरं पक्षे साध्यसन्देहानुदयस्पानुभवसिद्धता नाशप- रामर्शादवच्छेदकावच्छेदेनानुमित्यभ्युपगम आवश्यकः । अन्य- ·- न्यापकौस्तुभे या सामानाधिकरण्येन साध्यनिश्चयस्यावच्छेदकावच्छेदेन सा. ध्यसन्देहापतिबन्धकतया तादृशानुभवानिर्वाहादिति चेत् -- न। तादृशानुभवय सन्दिग्धतया सन्देहे च लाघवस्य निर्णायकतया तदमावेन प्रत्युत पूर्वोपदर्शिवाधिकजना. निबन्धकस्वकल्पनाप्रयुक्तगौरवेण च ताशपरामर्शात्तादृशानु पितरभ्युपगमस्यैवाचितवाद । यत्तु शुद्धसंयोगसम्बन्धेन वहिव्यापकत्वायगावच्छिन्नम. योगसम्बन्धेन हेतुमवावगाहिपरापर्शादवच्छेदकायच्छेदेनानु. मितिस्वीकारे शुद्धसंपोगसम्बन्धेन वहिव्यापकतावगावच्छिन्न संयोगेन धूपवत्तावगाह्मवाच्छिन्नमंयोगसम्बन्धेन वहिव्यापकता. वाहिवीहव्याप्यघूपवरपर्वतकालीन वहिव्याप्यघूमवान् पर्वत र. त्याकारकपरामर्शत्वेनावच्छेदकावच्छेदनानुमिती हेतुता न क. ल्पत इति लापवम् । पन्मते फ्लप्तहेतुताका शुद्धसंयोगेन बहिन्यापकताबगा- বিঃখী ঘূৰণাগান্থিয়াময়ৰৰষ্টায় देनानुमितिनिर्वाहात् । मवन्मते तु तत्रावच्छेदकावच्छेदनानुमित्यनुरोधेन ताश- परामर्शस्प हेतुताकल्पनमावश्पकमिति गौरवमिति कैयिदुक्तम्--- तदसत् । आपत्ति प्रति आपाचव्यतिरेकनिर्णयविषया तार शपरामर्शस्य हेतुले फल्पनीये नत्रापतित्वमनिवेश्य हेतुताकरा. नेन सेनैव निर्वाहान्ममापि वादशहेतुताकल्पनस्यानावश्यक खात् । यदपि उत्पत्तिकालीनो घटो गन्धव्याप्यपृथिवीत्ववानि- त्याकारकादवच्छेदकारच्छेदेन हेतुपचापरामर्शादुत्पत्तिकाला. वच्छेदेन गन्धाधनुमित्यस्वीकारे ताशपरामर्यास्पक्षतावच्छेद ·८७ प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। फसामानाधिकरण्यमानावगाहिनी अनुमितिः स्वीकरणीया एवं च पक्षवावच्छद फसामानाधिकरण्पमात्रागाहिसिद्धिदशापाम- ननुगतानुपित्सासत्वे तादशानुमितिनिर्वाहाय तादृशेच्छाव्य- कीनां सिद्धावृत्तेजकताकल्पने गौरवम् । तादृशपरामर्शादव- च्छेदकावच्छेदनानुमितिस्वीकारे च तामासिद्धरवच्छेदकाव छेदन साध्यानपित्यविरोधितया सदुचेजकता विनव. तपावि. पापा अनुपितरुपपत्तिरिति लायबम् । एतादृशलाघवेन च सि. दायामवच्छेदकावच्छेदेन गन्धाधनुमितो तत्र तादृश्यों गन्धा. दिसिद्धेः पतिवन्धकतान्तरकल्पने गौरवं फलमुखतया न . दूपणावहम् । एवमुक्तावच्छेदकायच्छेदनानुमित्युपगमे ता. सादृशानुमित्युत्पत्तिकाले भिन्नविषयकमसक्षादिवारणाय सा. मानाधिकरणपमानावगाहिसिक्ष्यमावाघटिताया अबच्छेदकाव. छेदेन सिद्ध्यभावघटिताया वाघनिश्चयतामापावभावघटितापा विकक्षणताशानुपितिसामग्या आधिकातिवन्धकताफल्पने गो. स्वमपि फलमुखमेव । सामानाधिकरण्यपात्रावगाहिसिदिद- शायाँ ताशानुमित्यसिद्धौ भिन्नविषयकप्रत्यक्षायनुत्पादस्या. सिद्ध्या सत्कल्पकाभावेन तादृशानुमितिसिद्धेः । तस्कल्पनापा. सुपजीव्पन्वादिस्यतिनवीनरुक्तम्- तदप्यसत् । पक्षताया अनुमितिहेतुत्वानगीकारणोक्तला- घवासम्मवाद । घस्तुतस्तु पक्षताया अनुमितिहेतुत्वेऽपि नोक्तलाघरसम्भवः। तथा हि सिसादौ न कस्याश्चिदपीच्छायास्तत्तयक्तित्त्वेनामा. पनिवेशः । अपि तु तचद्धर्मप्रकारकेच्छाना सर्वासा तत्तद्धर्म- कारफेच्छावनेर घटाउनुमितिसामग्रीसमवहितशुद्धानुमितित्व. भकारफेछापका सिद्धपन्यापनुमितिवारणाय चोचेजकीभूत- .

·न्यायकौस्तुभे वास्यानुमिस्सा तत्तदनुमित्साभेदा एव निवेपन्ने न तु तत्तदनुमित्साभिन्नानां तादृशानुमित्तानां तत्तयक्तिसेनोन कस्वमुपेयते । तथा सत्ति तत्समानकालीनवायुसंयोगादिव्यक्ती. नामपि विनिगमनाविरहेण तथास्वप्रसङ्गादिति नोक्तलाघवस. म्भावनापि । एतेनावच्छेदकावच्छेदेन हेतुपत्तापरापर्शानदाया. भावादिवलादेवापच्छेदकावच्छेदनानुमितिरुपेयते । तथा सनि पक्षतावच्छेदकावरिछनत्वविशिएसपवापादिसंसगंघटितव्यापक नाविषयपरापस्य तादृश संसर्गकानुमिती हेतुत्वान्तरं न करप्या इति लाघवसम्भवात् । युद्धममयायादिसंसर्गघटितव्यापकताज्ञान विशिष्टसमवायादियटितव्यापकताज्ञानोभयसाधारणरूपेणैव हे तुताया उपगमा तत्कारणतयैव निर्वाहात् । भवन्मते शुद्धसम वायादिघटिलव्यापकताज्ञानाद्विशिष्टसमवापादिसंसर्गकानुमितिर्न जायन इति तादृशानुमिता विशिष्टसमयायादिघटितव्यापकता धिपो हेतुत्वान्तरस्यावश्यकत्वात् । न च विशिष्टसमवायादि. हपापकताया गृदसमवायादिघोटतव्यापकतात्मकाभोवादतिरि. कामावरूपतया नोक्तव्यापकताज्ञानयोरनुगमसम्भवो पिपया नुगमाभावादिति वाच्यम् । वास्तवव्यापकताविषयकावस्यानिवे. शात् । पापकताघटकपदार्थानां परस्परोपश्लेपावणाहित्यापैव निवेशनीयत्वात् । विशिष्टसमवायादिघटितव्यापकताधियोऽपि च शुद्धममायादिघटितष्पापकताप्रविष्टपावतस्त्वमादित्वासेन रूपेणीभपसंग्रहस्य मुलभत्वादित्यपि परास्तम् । निश्चयताया- प्रामाण्यानाभावस्य च कारणतावच्छेदकोटी निर्देशानुरोधे. नोकव्यापकताज्ञानयोः पृथक पृय हेतुत्वस्यावश्यकतयोक्तरी सापि लाघवासम्मवादित्यलं प्रसङ्गागत विचारेण ! उस्मादनुमि- तेरपि भ्रमरूपविशिष्टशानवासम्भवन पुत्रोपदर्शितरीत्याख्या ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षफोस्तुभः। तिरेव भ्रम इति नियूडमिति वदन्ति । अत्रोच्यते-अप्ससगांग्रहकालीनरङ्गरजतादिज्ञानद्वपादेव र. शादो रजतार्थिप्रवृत्यादिकार्यनिर्वाहोपगपे ज्ञानस्य प्रत्या. दिजनकतायो ज्ञानातिक प्रति प्रप्यादिसामग्रीमतिपयफनापा च यत्र प्रकं विशिष्टज्ञान निवानीग तत्र भवद्भिरसंसर्गाग्रहका- लीनं धर्मपर्मिगोचरं शानद्वय निवेपम् । तत्रासंसर्गाग्रहस्य नाE. शज्ञानद्वयस्य च परस्परमन्य कारणेस्तैश्च सह वियोप्यविशेषणमावे विनियमनाविरदेण कार्यकारणभावद्धिः प्रतिवध्यप्रतिबन्धक भावरद्रिश्यति महगौरवम् । तदपेक्ष्य ज्ञानलक्षणापाः मत्पासनिव- मुख्य भ्रममत्यभिज्ञादेविशिष्टज्ञानरुपतास्वीकार एवोचितः । एव गुरुमते संशयादेरप्यसंसर्गाग्रहकालीनधर्ममिगोचरः शानद्वपतया तस्य प्रतिवन्धकतायामपि गौरवं द्रष्टव्यम् । अधिकम वक्ष्यामः। के चित्तु तदससर्गाग्रहस्प तसंसर्गविरोधिमाशामावतया. प्यतदवच्छेदकधर्मवतां ज्ञानामावफाद(स्व)रूपतया तस्य माया. दिफार्यजनकतायां गुरुमते गौरवमित्युत्तरीत्या भ्रमस्य न ताशानद्वयरूपता । न च नैयायिकमते तस्येदं रजतमिति भ्रमहेतुताया उपयतया तदेतोरिति न्यापेन तत्कार्य दिर्फ पत्येव तस्य हेतुत्वमुचितमिति वाच्यम् । प्रथम गुरो. रसंसर्गाग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुत्वापेक्षया विशिष्टधियो हेतुत्व ठा. धन प्रवृत्तविशिष्टतान जन्यत्तसिद्धी विशिष्टहाने पवानद्ध तुत्वकल्पने गौरवस्य विशिष्टज्ञानसिद्ध्यधीननिधायफत्वेन फ. लमुवापा विशिष्टज्ञानसिद्धावविरोपित्वाद । अन्यथोपजीव्य- विरोधापातात् । एवं भ्रमस्यासंसर्गाग्रहकालीनहानद्वपापल्ले राहो न पीत इत्यादिनिश्चयानन्तरोत्पपीतमानस्य भ्रमत्वानु. १२ न्याका प्रत्पा.

·९० न्यायकौस्तुभे पपति। तदुत्पत्तिदशायामसंसर्गाग्रहसत्वात् । एवं रजतमेदा. धग्रहकालीनरजतादिस्मृतेदपिशुन्यकालीनाया अपिज्ञापमान पावदरजतादिषु रजतत्वादिभ्रमत्वापत्तिः । दोषस्यापि तश. म्तमा दोषाणामननुगमाद्ममत्वाननुगमः । विशिष्टज्ञानका. पोपयोगितावच्छेदकशरीरे दोपस्यान्तावनीयतयाऽननुगन ध्यभिचारोऽतिगौरवं च । न च न्यायमते भ्रमेऽननुगतसामग्री- कल्पमस्यावश्यकत्वेन विपरीतगौरवमिति वाच्यम् । तादृशगी. रवस्य फळमुखत्वेनादोपताया निवेदितस्यात् । प्रवृत्यादौ कार्य- विशेपे दोषासंसर्गाग्रहादिघटिताया गुरुशरीराया अननुगतसाम. Fया: भयोजकत्वस्य नेदं रजतमिति शाब्दयोधादी तस्याः प्र. तिवन्धकतायाश्च कल्पनपेक्ष्य तत्र तत्रानुगतविशिष्टयुद्धस्त धात्वस्य नममाने ताशसामग्न्याः प्रयोजकत्वस्य च कल्प. नाया एव लघुत्वाच्च । किं च संवादिप्रत्तो विशिष्टज्ञान हेतु. विसंवादिन्यां त्वसंसर्गाग्रह इति सामग्रीभेदेन गुरुपते गौ रवम् । न च संवादिप्रस्तावप्यसंसर्गाग्रहस्यैव हेतुत्वमिति वा. च्यम् । तब तत्रासंसर्गाग्रहस्याप्रसिद्ध्या तयावस्तुमशक्यत्वात् । यत्वसंसर्गाग्रहविशेष्यतायास्तदवच्छेदकताया वाऽन्यत्र भ- सिद्धाया अमावो विशेष्यनिष्ठो विशेष्यतावच्छेदकनिष्ठो वा प्रवृत्तिहेतुरिति न सापग्रोमेदयुक्तगौरवामिति- सदसद ! रजतादौ नेदं रजतामितिभ्रमकालेऽपि रजतादौ तदमावस्य सत्वेन तत्र रजतामित्यापचेः । न चातिधसङ्ग- वारणाय धर्मिणो धर्मितावच्छेदकस्य वा भेदेन विशिष्टज्ञानहेतुना- या विभिन्नतया नोक्तगौरवमिति वाच्यम् । सर्वत्र विषयनिष्ठप. सासया विशिष्टज्ञानहेतुलेन धादिभेदेन हैतुताभेदाभावात् । अप गुरुमतेऽपि विषयनिष्ठमत्यासत्या रजतभेदादिज्ञान- ·प्रामाण्यवाद: प्रत्यक्ष कौस्तुभः। काळीनज्ञानविपस्वाभाव एव हेतुरुषेयते । रजसादौ नैर्दै रजत. मिति भेदग्रहादेविपयताया रजतादावसत्वेऽपि तत्कालीनस्व. तन्वधज्ञिानविषयतायास्तत्र सत्वानोक्तात्तिप्रसङ्ग इति चेत्- रजतभेदायुपस्थितिकालीनरजवत्वादिप्रकारकज्ञानविषय- ताया अपिरजतादौ प्रतिप्रतियन्धकतापतेन च रजतत्वादिन- फारकज्ञानविषयताया उत्तेजकत्लान दोप इति वाच्यम् , खात् । एवं रद्रादितिभेदायन्तरे रजतादिप्रतियोगिकत्वावगा- हिभ्रमस्य रङ्गादिप्रतिप्रतिवन्धकवाय रजतोपस्थितिकालीन- भेदग्रह एव प्रतिवन्धको वाच्यः । तथा च रजतामवियोगिक भेदवदिदं रजतमितिज्ञानदशायामपि प्रत्यनुपपत्तिः। रजत. मतियोगिफत्वासंसर्गाग्रहविषयताविरहविशिष्टभेदविषयतानिवेशे च महद्गौरवम् । पटमिनमिदं रजतमितिज्ञानाद्गादौ प्रवृत्ति निर्वाहासम्भवस्येति माहुः। अत्र नव्यगुरवः-भ्रमस्थले ज्ञानदयविषयकर्मघमिणोराका- नव्यगुरुना मते नमः साख्यपदार्थान्तरं स्त्रीक्रियते । एवं दत्वा. घवच्छिन्नप्ताकाहरजतस्वादिज्ञानवेनैव कार्यविशेषोपयोगिता. श्रमस्येति नेदं रजतत्वादिज्ञानास्केवलस्वतन्त्ररजतोपास्थितिस- हिताच । दोपासमवधानकालीनादिदं च रजतं वेति समूहालंच. नादितो वा न प्रवृत्पापत्तिर्न बोपदर्शितगौरवम् । न चोक्तरूपेण महापादिहेतत्वोपगमेऽप्युक्तापचिवारा । शाज्ञानानामपि मवर्तकधीविषयपुरोवर्चिसाकाहरजतत्वादिविषयकत्वादिति चा. ध्यम् । विपनिष्ठाकासया समं ज्ञानस्यापि निरूप्पनिरूपक- भावरूपसम्बन्धोपगमेन रगतस्वादिनिष्ठं पत्पुरोवर्ति साकास सं निरूपमज्ञानत्वेन हेतुतपा भ्रमस्येव च तादृशाकाहानिस- पकत्वात् । न चेयमाफासामानयोरेव धर्मोऽस्तु किंविषयनिष्ट- ।

·न्यायकौस्तुमे तोपगमेनेति वाच्यम् । तदिदंविषयकर्मिज्ञानसाकाहाचदंश- मात्ररजतत्त्वभ्रमात्मकरजतस्वाज्ञानादितस्तद्विषयकप्रत्यापः । वस्तुतस्तु विशेष्यविशेपणभाव एवाकालाविशेष्यविशेषण. मावश्च विषयनिष्ठोभयवादिसिद्ध एव । इयान परं विश्वप:-- न्यायमते एकया विषययोरेवासी गुरुमते च ज्ञानपवि- पपयोरपीति । स च विषयतारूपोऽतिरिक्ती वेत्पन्यदेवन् । अत एव विशेष्यविशेषणयोराकासाचीचम्पाशिष्यविशप- णमायपरीपे भ्रमलक्षण्यम् । एवं सम्बन्धभेदेनाप्याकाला- वैलमप्यानमत्वस्य सम्बन्धविशेपनियन्त्रितत्त्वमिति वदन्ति । तत्र नम्पनैयापिका:-अप्रामाणिकाकासाख्यातिरिक्तपदार्थ मानामावः । किं च भ्रमनपसंस्कारद्वयाभ्रेमरूपधर्मघमिस्म- रणयौदस्याममाणिकतयाऽभ्ययारूपातिरूपा स्मृति चि । अय विशिष्टस्मृती विशिष्टसंस्कारस्य हेतुतया ताशकार- वापान विशिष्टस्मृतिसम्मय इति तत्र स्मृतिद्वयं कल्पत इतिचे- रजतत्वादिविशिष्टरशादिगोचरसंस्कारस्मरणपोस्तामतेऽम. सिद्ध्या तास्मृतिस्वसंस्कारवाभ्यां कार्यकारणभावस्य तन्मतेऽवलमत्वात् । अस्मन्मने भ्रमाद्विशिष्टज्ञानरूपाद्विशिष्टसं. स्कारस्यैव तत्र तिवान् । एवमेकदा स्मरणदपानुपगमे को- गैव तत्र धमिस्मरण पेपम् । तया च पापिय विनिगमना विरहो दुरिः । तपोनियतादोधकसमवधानस्थले एकस्य वि. लम्बे हेपच मावश्येत्यादिकमूदापिति बदन्तीति । वेदान्तिनस्तु अनिर्वचनीयख्यातिरेव भ्रमः अनिर्वचनीय- येशनमते भ्रमः । स्य सत्वेनासत्वेन सदासत्वाभ्यां च निर्व क्तुमाश्यस्य तत्रोत्पन्नमातियामिकरमतस्य ख्यातिरिति अदि. वरणादिया:-- ·प्रामाण्यवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। सध्यसत् । प्रसिद्धरजतस्य भानेनैव निर्वाहणानन्तस्यले- निर्वचनीयानन्तरजनोत्पत्तितन्नायवसामग्रीकल्पने गौरवण चानिर्वचनीपख्यातिवादस्याप्रयोजकत्वात् । न चं रजतविषयकचाक्षुषे रजतचक्षुःसंयोगस्य हेतुतयों रजतचक्षुःसंयोगामावेन प्रसिद्धरजतचाशुपं न सम्भवतीत्यनि- वचनीपख्यातिरावश्यकीति वाच्यम् । साम्यवाहितोचरक्षणों त्पत्तिकस्व विषयतासमवायघटितसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन' चक्षुःसंयोगविशिष्टचाक्षुप एव चक्षुःसंयोगस्प हेतुतपा तद. भावेऽपि वानलसणासनिकण प्रसिद्धरजतभाने वाधकामा- वान् । न च ज्ञान लक्षणायाः मंनिकपत्वे मानाभाव इति वा- रूपम् , मुरीम चन्दनपित्यायनुरोधेन तत्संनिकत्वस्यावश्यफ- स्वात् । न च तत्र चन्दनस्वेन मौरभमनुपीयत इति वाच्यं, सौ रभमनुपिनोपी सनुव्यवसापामावेन तपावतमस्यत्वात् । एनेन शानलक्षणासनिक पुपगमेन तामूलकपर्वतो वहि- मानित्यादिमत्यक्षेणैव वायादिगोचरमस्यायुपपचौ वहिमा. नित्यायनुमितिमात्रोच्छेदसम इत्यपि निरस्तम् । ता पर्वते पहिमनुमिनोपीत्यायनुष्यवसापेन तदुच्छेदाभावात् । पनु भ्रमस्य विषयादिगतदोपस्योभयमतेऽपि हेतुत्वमा. वश्यकम् । एवं चापपारुपायुपगमे विपपादिगतदोपस्प रज- सादिविषयफरत्यक्ष कार्यतावदकमिति गौरवम् । अनिर्व. चनीपरूपात्युपगमे च रजतत्वादिकमितिलापवमिति तदुपगम एवोचित इति- तनुम् । प्रकारतासम्बन्धेन रजतत्वादेरेर दोपकार्य शायरोदकलपा गौरवामावार । एतेन भ्रमस्थळे लौकिक विपपतास्वीफार आवस्यका रजतं मासाकरोपीत्यादिपायपाइ ।

·२४ न्यायकोस्तुभे एवं च लौकिकसन्निकर्ष विना तदसंभवेनानिर्वचनी. यख्यातिस्वीकार आवश्यक इत्यपि निरस्तम् । अनन्तानिर्वच. परजनोत्पादिकल्पनमपेक्ष्य क्लुप्तदेवताकदोपस्पैव लौकिकवि- पयतानियामकत्वकल्पनात् । किं च दोपस्य रजतादिहेतुत्वमते न ताबद्रमतत्वावच्छिन्नं प्रति दोपस्प हेतुत्वं प्रसिद्धरजले व्यभिचा- रात् । न च विजातीयरजतत्वावच्छिन्ने तदेतत्वमिति वाच्यं, अं. पाणान्तरेण तादृशवजात्यासिद्धः। दोपजन्यतावच्छेदकतया त. स्कल्पनेऽपि एक तत् । अपरं च प्रसिद्धरजतसामग्रीजन्यताव छेदकं प्रसिद्धानिर्वचनीयताधारणं चापजतत्वमिनिजाति- त्रयकल्पने गौरवम् । अपि चानिर्वचनीयरजतांगीकारे तव प्रसिद्धरजनार्थिनः म. पनुपपत्तिः । न च प्रमिद्धानिर्वचनीपयोस्तादात्म्पग्रहात्तदुप त्तिरिति वाच्यं, तदपेक्ष्य रंगरजतयोस्तादात्म्यग्रहस्वीकारस्यै. बौचित्यात् । अनन्तानिर्वचनीयरजतोत्पत्याउकल्पनेन काय. वाद । एवं रजतभेदतथाप्यादीनो ग्रहकाळेऽपि रजोत्यचौ पाधकामावेन तद्भानापतिः। एवं रंगे रजतोत्पचायुक्तभेदादि. निर्णयवतोऽपि पुरुपान्तरस्य तद्रजतचाक्षुपापत्तिः । चक्षुःसं. योगादिसवादापनिर्णयादिप्रतिबन्धकायाच भवद्भिरनभ्युः पगमात् । तस्मादम्पयाख्यातिरूप एव भ्रम इति सिद्धम् । 'पो. न्यथासन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यत' इत्यादि भ्रमानुवादकश्रुति. स्वारस्यपप्यत्रैवेति संक्षेपा। इति प्रामाण्यवादः समाप्तः ।

·९५ प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। अथ प्रमाणवादः। मा च प्रमा प्रत्यक्षानुमित्युपमितिशाब्दभेदाचतुर्विधा । त- करणमपि चतुर्विधम् । प्रत्यक्षानुमानापमानशब्दभेदात् । प्रयाणलक्षणं च प्रमाकरणत्वम् । कुठारादौ भ्रममात्रफरणे प्रमाण-खण्डचक्षुरादौ चातिमसङ्गवारणाय प्रमैति । इंद्रियसनिक- लक्षणम् पीदिवारणाय करणेति । तस्वं व व्यापारवदसाधारणका- रणत्वम् । इन्द्रिय सन्निकादेः साक्षादेतृतया व्यापारामावेनानति- प्रसनः शरीरादिवारणायासाधारणेति । तस्य शरीरात्मसंयोगा- दिव्यापारवत्वेऽपि जन्यज्ञानमात्रे हेतुतया साधारण्यादनविप्रसंगः । न चै मनसोऽपि जन्यज्ञानमात्रदेतुतयाऽसाधारण्याभावा. दव्याप्तिरिति वाच्यं, तस्यापि इन्द्रिपलेन जन्यमत्पक्षत्वावच्छिन्ने मनस्त्वेन वा मानसत्वावच्छिन्ने हेतुत्वेनासाधारण्या३ । न चै. वमप्यालोकेऽतिव्याप्तिस्तस्य संयोगव्यापारवत्वाचाक्षुपत्वाव- छिन्ने हेतुतया साधारणकारणत्वाचेति वाच्यं, जातिपर्योगाव च्छेदकताकममानिष्ठकार्पतानिकपितयारणतावत्वस्य समुदाया. यत्वेनालोफस्य विडाळादिवाशुपान्यचा पत्वावच्छिन्न एव फा. रणतयाऽनतिप्रसाद । न चैवमपि विषपेऽसिव्याप्तिस्तस्य वि. पयत्वेन लौफिविषयतया प्रत्यासावच्छिन्ने हेतुत्वासपोगा. दिव्यापारवत्वाति वाच्यं, कारणतायास्तादात्म्पसम्बन्धानम- जिन्नत्वेन विशेषणात् । न च प्रतिशगरं चापलादिव्याप्य. ज्ञानवजात्योपगमे सर्फत्वस्य पानसत्वव्यापजातिरूपत्ते तत्व साक्षाकारत्वस्य मुक्तिजनकतावच्छंदफनातिरूपतले शरीरापा. धन्याप्तिनिर्णयश्रवणेप्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं, जातावनुभवलमा. साताव्याप्यत्तविशेषणात् । तत्वं च प्रत्यक्षत्वान्यानुमवस्व. + ·न्यायकौस्तुमे व्यापजास्यव्याप्यत्वे सति अनुभवतित्वम् । तेन चानुप- त्वादिसंग्रहः। के चित्तु असाधारणस्यादिविशेपर्ण न देय. शरीरात्मा. देविपयादेश प्रमाणत्वेऽप्पदोपाल । मस्पक्षप्रमाकरणत्वेनैतेपा विभागाच नापिक्पम् । न चैवं कर्तुरपि करणत्वापत्तिरिति वा. पं, इयत्वात् । उपधेयसंकरेऽप्युपायरसंकरेगादोषाद । अब एन विवक्षात: कारकवियतया नाना भवन्तीति शाब्दिकाः । “अन्यया कर्तृत्वकरणत्वादेरसमावेशे विवक्षायाः कोपयोगः स्पाद । अत एवात्मानमात्मना पेत्सीत्पाद्यपि सङ्गत इत्याहुः । वस्तुतस्तु प्रमाविमाजकोपाध्यच्छिन्नप्रमानिष्ठकार्यतानिक- पितव्यापारसम्बन्धावच्छिन्न कारणतावत्वस्य समुदायार्थतया न फोपि पूर्वोक्तदोषः । न चैव प्रत्यक्षमाणेऽध्याति: ! चा. पवारिछन्न प्रति चक्षुपादिना हेतुत्वस्पावश्यकतया प्रसस स्वावछिन्नं मति इन्द्रियत्वेन हेतुले मानामावादिति वाच्यं, प्र. स्यात्तापरिउन्नानुत्पादे चापाचवच्छिन्नामावकूटस्य प्रयोग फत्ताल्पनापेक्षयन्दियत्वावचिनामावस्य प्रयोजकत्वे लायन तयाहेतृत्वापावश्यफत्वादिति दिए । त मगरमाकरणं ससम् । प्रत्यसत्वं च य सामा प्रत्यनिरुपगम् । करोपीत्यनुगनमती निसाप्तिको जातिविशेषः । स एव च प्रत्यक्षप्रमालसनमपि न चोपनीतमानानन्तरं ताह उपतीत्यनुदयेन लौकिकविपपता तयक्षकत्वनावश्यमुपेयेति । सर तारसपतीनिविषयोऽस्तु मिनानिविशेषाहीकारगति वा. , वस्पा नानालेन तपानुगमतीत्पनिर्वाहा । कि चक्ति रीत्या प्रत्यतत्वावधि प्रति इन्द्रियत्वेन हेतुवया कार्यवा- ·प्र. प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकॉस्तुमः। छेदकतयैव तरिसद्धिः । न चेन्द्रियत्वस्यानुगतस्य दुर्वचन- या ताशहेतुत्वमसमवि तेजस्वादिना सांफर्येण तस्य जाति- त्वासंभवादिति वाच्यं, इन्द्रियनिष्ठकत्वेषु वैज्ञात्यमुपेत्य विजा- तौयफत्वचत्वरूपेन्द्रियत्वस्यानुगतस्प सुवचत्वात् । पतु एकत्वजन्यतावच्छेदफन पैकत्वमात्रटचिजात्या सा. कर्यानेन्द्रियनिप्ठेवकत्वेषु वैजात्यागीकारसंभव इति-- तदसत् । नित्यसाधारणधर्मस्यापि कार्यतावच्छेदकत्वे वाय- कामावेनैकत्वस्यैवेकत्वजन्यतावच्छेदकत्वाद । इन्द्रियत्वाव. छिनकारणतानिरूपितकार्यताशालित्वं ज्ञानकरणकत्वब्यमि. चार्यनुभवनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकजातिमज्ज्ञानवं चा प्र. स्पक्षलक्षणं योध्यम् । यत्तु जन्यधीजन्यमात्तिनानिशून्यज्ञानत्वं प्रत्यक्षलक्षण- मिति- वदनद । ययाफयश्चिजन्यत्वस्य निवेशे निर्विकल्पकस्पा. पि कालोपाधिमुद्रया जन्यधीजन्यत्वेन चाक्षुपत्नपादापाया। जन्पपीत्वस्य जनकतावच्छेदकत्वविवक्षणे लिंगानस्वादिना मनस्वादिना वावच्छिन्नकरणताफेऽनुमित्यादापतिभ्या जा न्यधीत्वस्प ननकतावच्छेदकत्वाप्रसिद्धेश । सा च प्रत्यक्षमा लौकिफालीफिकभेदेन द्विविधा लौकि- पसनिकर्षमयोज्यविषयताशालिव लौकिकत्वम् । अलौकिकस. निकप्रयोज्पविपपताशामित्वं चालीकिफत्वम् । नालीफिसमत्रिकर्षः पहविध:-संयोग-संयुक्तसमवाय- संयुक्तसमवेतसपाय-समवाय-समवसमवाय-विशेषणता. भेदाद । तत्र संयोगेन द्रव्यग्रहः । चक्षुरादिमंयुक्तस्यैव घटादेवा. १३ न्याको ·१८ न्यायकौस्तुभे रादिनी ग्रहाच । संयुक्तसमवायेन शन्देलरगुणकर्मद्रव्यगतजाती नां ग्रहः । चक्षुरादिसंयुक्तघटादिसमवायेनैव घटरूपादिग्रहात् । संयुक्तसपर्वतसमवायेन शब्दतरगुणकर्मगत जातीनां ग्रहः । च. क्षुरादिसंयुक्तघटादिसमवेततपादिसमवापेन गुणस्वरूपत्वनी लत्यादिग्रहाद । समवायेन शब्दग्रहः । श्रोत्रस्य कर्णशष्फुल्यव- छिननभोरूपतया तत्समवापेन शब्दग्रहाद ! समवेत समवायेन शब्दसमवेतस्य ग्रहः । श्रोतसमवेतशब्दसमवायेन सत्वगुणस्व बाब्दत्वकत्वादिग्रहाद । विशेषणतया समवायाभावपोग्रह इति विवेकः। ननु संयुक्तसमवेतप्समवायेनैव द्रव्यतत्सपर्वतयोग्रहसंभवे सं. योगसंयुक्तसमवाययोः सन्निकर्पत्वमनर्थक समवेतप्रत्यक्षत. स्पेन नजन्यतावच्छंदकत्वोपगमातू । नचात्मनरसमवेतग्रहस्प तेनासंभवात्तयोः सन्निकर्पत्वमावश्यकमिति वाच्यम् । तावता पनामयोगतत्संयुक्तसपवाययोः सन्निकर्पत्वसिद्धावपि चक्षुरा दिसपोगनसंयुक्तसमवाययोः सनिकपत्वस्यासिद्धीरति चेत्--- मैवम् । पामायादिघटित सन्निकर्याद घणुकादौ पृथिवीत्वा. दिमत्यक्षवारणाय चक्षुःसंयुक्तमहद्भूतरूपतत्समवेनसमवायत्वा. दिनैव सन्निकर्पत्वं वाच्यम् । तथा च ध्रुटितत्समवेतमस्पो व्य- मिवारवारणाय ट्रव्यान्यस्मिन्यत्मपर्वतं तच्चाक्षुपत्वादिकमेव त. जमन्यतावश्छदक पापमिति । सेन द्रव्यतत्समवेतप्रत्ययस्यास. ग्रहेण तदनुरोधेन तयोः सनिकपत्वस्यावश्यकत्वात् । फे विनु परमाणुव्यणुकानंगीफर्तृणां नव्यानां घटिवत्स- मतपयक्षस्य तेनानिहिण तयोः सन्निपत्वपावश्यकमित्याहु- स्पिधिकमन्पग्रानुसन्धेयम् । ननु चक्षुःसंयोगस्य चाक्षुषहेतुत्वं विचारासह तजन्पनाव- ·१० प्रमाणवाद:] प्रत्यक्षकौस्तुभः। च्छेदकस्य दुर्वचत्वात् । तथा हि द्रव्यचाक्षुपत्वं न तज्जन्यता- बच्छेदक, अलौकिकचाक्षुपे व्यभिचारात् । नापि द्रव्यलौकि- कविपपत्ताशालिचाशुपत्वं पायविषयकद्रव्यलौकिकचाक्षुषानुः दयेन तदवच्छिन्नस्य विषयताया रूपादाक्प्युपाया व्यभिचा. राम् । नापि द्रव्यत्तिलौकिकविषयतासम्बन्धेन चा पत्यम् । शुक्त्यादौ रजतादिभ्रमानन्तरं रजतं पश्यामीरयादिप्रतीत्युदयेने भ्रमविषयेऽपि दोपभयोज्यलौकिकपिपयता नवनिरुपगमेन तत्र व्यभिचारादिति चेन-- न । स्वाव्यवहितोत्तरक्षणोत्पत्तिकत्वाविषयतासमवायो. भयघाटतसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन चक्षुःसंयोगवैशियस्य कार्यतावच्छेदककोटी निवेशेन दोपाप्रयोज्यद्रव्यत्तिलौकि, कविषयतासम्बन्धेन चाशुपत्वस्य वा कार्यतावच्छेदकत्वाद। तत्तत्पुरुषायत्तस्य कार्यताकारणतावच्छेदकयोर्निवेशाच पुरु- पान्तरीयचक्षुःसंयोगकालेन पुरुपान्तरस्य चापापतिः । अनय दिशा चक्षुःसयुक्तसमवायतत्समवेतसमघाययोरपि कार्यतावच्छेदकमूह्यम् । अत्तो न कोऽपि दोपः । अत्रेदं चोध्यम् । अन्धकारे घटादौ चक्षुःर्सयोगसत्वेन चामुपवारणाय द्रव्यचाशुपे आलोकसंयोगस्यापि हेतुत्वमुपेयम् । सज्जन्यतावच्छेदक चानभिभूतरूपवत्तेजोभिन्नद्रव्य चाचपत्वमतों न तेजोमसो व्यभिचारः । मुवर्णचाक्षुपसंग्रहायानभिभूतरूप दिति तेजो विशेषणम् । यद्वालोकत्तिसंयोगत्वेन हेतुता ( आलोकेऽप्यालोफवृत्तिच. क्षुरादिसंयोगसत्वान्न व्यभिचारः । आलोकत्वं चौद्भूतानाम- भूतरूपचन्महत्ववतेजस्वम् । उद्भूतत्यादिनोपस्वर्णतेजोऽणूनों निरासः । पहिरूपं नाभिभूतं, किन्तु तहतं शुक्क रक्तवा ·न्यायकौस्तुभे दिना पतिरूपग्रहाव । यदा चद्वित्वादिविरुद्धभमानमेवालोकत्वम् । वस्स्वादेरपि त. मध्यवर्तिनी मभैव व्यभिका । प्रभायणुकवारणाय यह- तमात्रं निवेश्यम् । न चान्धकारे विटालादेः सामनपुरुपादेश्च चाक्षुपोदपेन व्यभिचार इति वाच्यं, तचदन्यद्रव्य चाक्षुष वालोकसंयोगस्य हेतुत्वात् । नव्यास्तु विजातीयचा पत्ववालोकसंयोगजन्यतावच्छेद कम् । वैजात्यं चेदं विडालादिचाक्षुषव्याहत्तमतो न तत्र व्यभिः चार: यस्तुतस्तु आलोकसंयोगस्य सस्पेन स्त्रायेण न हेतु स्वं, किन्तु आलोकसंयोगावच्छिन्नतत्पुरुषीय चक्षुस्संयोगत्वेन सत्पुरुषीयच संयोगापच्छिमालोकसंयोगत्वेन वा हेतुत्वम् । उपययाऽपि पुरुषभेदेन हेतुखस्य मिन्नन या विडालादिपुरुषा- तर्भाषेण ताशे हेतुत्वाकल्पनान्न कोऽपि दोष इति माहुः । अथ सुवर्णस्य तैजसतावादः । अब प्रसंगात्सुवर्ण तेजस विचार्यने । अत्र मीमांसका:-मुवर्ण पार्थिव, नैमित्तिकद्रवत्वात, मीमांसकमतम् घृतवदित्यनुमानेन सुवर्ण पार्थिवम् । न च सुवर्ण- स्प पृपिकी वे तदीपद्रवत्वस्पानियोगेन नाशापचिघृतादिद्रव. त्ववदिति वाच्यं, सुवर्णद्रवत्वव्याहत्तविजातीयद्रवसनाशतत्यै- वामिसंयोगजन्यतावच्छेदकत्वात् । न च वैजाये मानाभाव इति वाच्यम् । आश्रपनाशजन्पद्रवस्वनाशे व्यभिचारवारणायाश्रयः नाशाजन्पत्वनिवेशे गौरवेण लाघवादाश्रयनाशनाश्यद्रवत्व पाहत्तजापनिवेशस्यावश्यकतपा तुस्प सुवर्णद्रवत्वव्यात.

·DUInuni LIBRARY 4 3501 प्र० प्रमाणवादः (सुवर्णतेजसतावादः)] प्रत्यक्षकौस्तुभः स्पैव सिद्धेः । न चात्र पीतरूपविशेपवाव्यात्मकसुवर्णस्य प. क्षत्वे उपष्टम्मकपृथिव्यंशमादाय सिद्ध साधनम् । तेजप्तमुवर्णस्य पक्षवेऽमसिद्धिरिति चाप, सुवर्णपदवाच्यत्वस्यात्यन्तानलस- योगेऽप्यनुच्छिद्यपानवश्वस्य वा पक्षतावछेदकत्वात् । न च घ. मशास्त्रादौ पीतद्रव्यविशेपस्यापि सुवर्णपदवाच्यतया सिद्धसाप- नमिति वाच्यं, अवच्छेदकावच्छेदेन साध्यसिद्धावंशतः सि. साधनस्पादोपवादित्याहुः । अब नैयायिका:-उक्तानुमानस्यायोजकतया सुवर्णे पृथि- नैयायि-चीत्वसिद्धिर्न संभवतीति । तत्र सैजसत्वमेवोपेयते । तत्र कमतम् मानं च मुवर्ण तैजसं, अत्यन्तानलसंयोगे सति अनुच्छिद्य. मानद्रवत्वात् , यन्नैवं तन्नैवं, यथा घृतादिकमिति केवलध्यतिरे पनुमानमेव । न चाभयोजकत्वम् । 'अग्नेरपसंप्रथमं हिरण्यमित्ति' श्रुतेरेबानुकूलतत्वात् । न चोक्तदेतोरसाधारणतया दुष्टत्वमिति वाच्यं, असाधारणस्य सत्पतिपक्षोत्थापकतपा दूपकत्वेन तस्प च तुल्यवलत्व एव संभवेन साध्याभावसाधनेऽनुकूलतर्कविर- देण साध्यसाधने चोक्ततर्कसत्वेन तुल्यबलवाभावन तस्यादोप- त्यात् । न च सुवर्णस्य तेजसत्त्वे तत्र पतिरूपगुरुत्वयोरनुपपत्ति रिति वाच्यं, तयोरुपष्टम्भकभागगतत्वात् । न च हेतुस्यमत्यन्त. त्वं दुचमिति वारूप, महरात्मकादिस्थूलकालीनत्वस्पैव प्रकृत तत्वात् । युज्यते चैतत् । अन्यथाऽत्यन्ताग्निसंयोगेन पीतरूप. पत्रिष्टद्रवत्वनाशापत्तिः। मन्मते तु जलसम्वन्धितादावग्निसंयोगोऽपि द्रवत्ता. दिनाशानुस्पत्या नैमित्तिकदवत्वादिनाशं प्रति पार्थिवान्यवद्र. व्यत्तयोगस्य प्रतिबन्धकत पा संगसगुलमुवर्णात्मकद्रव्यसम्बन्ध- स्य प्रतिवन्धकस्य सत्वानोक्तापत्तिः संभवतीति । न च सुवर्ण - ·न्यापकौस्तुभे स्य क्षेत्रमले पुटपादशायां क्यं तब रक्तरूपोपलब्धिरिति वा. स्य, कोपरगतरक्तरूपोलम्ध्युपगमाद् ! न च सुवर्णस्य ते. जमते दनक्रमास्वररूपपल्यमापत्तिगिनि वाच्यं, स्पष्टम्मक पृषिपंशगनपीतमपेण तस्याभिभवात् । न चैवमपन्यकारे त द्रहापतिः । बलवत्मनातीयग्रहणप्रयुक्ताग्रहणस्वामिभवतया तदानी पीतरूपग्रहेण नस्यामिमायकत्वासंभवादिति वाच्यं, ला. घवेनार मनातीयसम्यवस्यैव तत्वनान्धकारऽपि तत्वाश्रयदा- पिवतयोगिसमान वामकमम्बन्धस्य समादिति । अत्र मीमांमकना -टकानुमानान सुवर्णे तेजस्वसि. मानापारध्यमवन् द्धिः । अत्यन्तानलेत्यादिदेवमिद्धेः । न चैत्र तात्यन्तानलमपोगेन द्रदत्वोच्दापनिरिति वाच्यं, इष्टापत्तेः । अत एव सुवर्ण द्रुतं ददतरं दूनतममितिप्रतीतरप्युपपतिः । न च तर वसस्यात्यन्तोदापतिरिति वाच्य, सुवणेऽग्निसंपो. गारपूर्ववत्वनाशकाले द्रवस्वान्तरोत्पादकमामग्या नियमनः स्वी वस्तुतस्तु उपदर्शिदयुकाया विज्ञानपिनत्वनाशं प्रापेका ग्निमयोगस्य हेतुतया मुबदरते वाहावेनास्पानुपगमेन ता. স্কাণ দুৰনাথবাব। यतु बाग्निसंयोगातरूपनानाचापतिवारणाय पीन. पादिनायप्रतिरकत्वेन क्लनस्य बद्रव्यमम्बन्धस्य घटक तया द्रवदन्यं किंचित्सिदयति । ती द्रव्यं न पृयिवी, पार्थिव द्रव्यमबन्यस्य पनामाघरतिवन्धमत्तान् । नापि जलं, निम्। स्नावत्ता । अतस्तदुपपभिनन्वेन नावं सिदयतीति- नदम ।मुवर्णहत्यग्नियोगे रुपनाशकनारदजात्या- नुगमेन विनातीपानिगामानव वन वपनाशाप ·प्र० प्रमाणवादः (सुवर्णतेजसतावादः)] प्रत्यक्षकौस्तुभः । १०३ वारणसभवन तत्र वद्रव्यसम्बन्यस्य प्रतिबन्धकले माना. भावात् । तस्मात् सुवर्ण पार्थिवं, नैमित्तिकद्रवत्वाद, घृतवदि त्यनुमानेन मुख्यातिरिक्ततेजोन्दराकल्पनप्रयुक्तलाघवतर्क- सहकनेन सुवर्णस्य पार्थिवत्वमेव मियतीत्याहुः- तहप्तम् । तथापि 'अग्नेरपत्यं प्रथमं हिरण्यमिति श्रुत्या सुवर्ण- स्यते नस्त्वसिदेवारत्वात् । न च तस्या अग्नेनिमित्तकारणतामा. दायाप्युपपत्या न तेजस्वसाधकत्वमिति वाच्यं, तस्या उपादान- पकरणस्यत्वेन तथावस्तुमशक्यत्वादिति दिछ । यत्तु मणिकारस्य वायुमत्यक्षताविचारे मीमांसके प्रति य. दि उद्भूतरूपवित्वस्य वहिव्यप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रयोज. कत्वमुत्य बायोः प्रत्यक्ष त्वपोपेयने तदा मुवर्णरूपतेजोदय. मनुद्भूतरूपमनुभूतस्पर्श प्रत्यक्षं न स्यादिति दपणमुखेन सुवर्ण- तैजसतावादस्यावतारणम्- सन्न सम्यक् । उद्भूतरूपवत्सुवर्णस्योद्भूतस्पर्शवत्व- नियमान । पया मुवर्णस्य चाक्षुपत्वानुपपचिरुमृतरूपे मानं तया स्वगिन्द्रियवेधत्वानुपपत्तिरुद्भूतस्पों पानम् । न हि मुवर्ण न त्वगिन्द्रिगवेधपिति वक्तुं शक्यम् । न चवं स्वचा सुवर्णत्वग्रहापचिः जातेयक्तिग्राहकग्राशावादिति घा- च्या सुवर्णत्वज्ञातः मुवर्णगतजातिविशेपथ्यंग्यत्वात् । अत एवं निफपपापागापेक्षा अन्यथा पद्मरागादेरपिवगिन्द्रियावद्यतया सत्राप्युभूतम्पो न स्यात् । तस्मात् प्रसंगादेव सुवर्णतजस्ता. वादारम्भ इत्येव रमणीयमामाति । इति सुवर्णतजसतावादः समासः । एवं यदिव्यमराक्षे महत्वोदभूतरूपयोरपि हेतुले तेन परमा- गुवायुचक्षुरादीनां न प्रत्यसमिति ।

·पापकौस्तुभे ननु आलोकसंयोगानवच्छेदकावयवावच्छेदन चक्षुःसंयो- गसत्वे चानुपवारणाय स्वावच्छेदकावच्छेद्यत्वसम्बन्धेनालोकसं. योगविशिष्टचक्षुःसंयोगत्वेन हेतुत्वं वाच्यम् । तत्र विशेष्यवि. दोपणभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयमवच्छेदक- गौरवं च । एवं कम्युग्रीवायनवच्छिन्नचक्षुःसंपोगादि. सत्ये घटादिप्रत्यक्षवारणाप घटादिप्रत्यक्ष कम्युग्रीवायवयवाव. छिन्नचक्षुःसंघोगत्यादिना हेतुत्वे गौरवमिति तदंपेक्ष्य ला. घवेन विजातीयचक्षुःसयोगस्यैव दुपचापहेतुत्वं वाच्यम् । उक्तस्थले च तदभावादेव नोक्तापत्तिः । एवं बालोक संयोगस्य पदवोद्भूतरूपयोश्च हेतुत्वमनर्थकम् । जात्यस्य फलपलकल्प्पत्वेनान्धकारे घटादिचक्षुः योगे बैजात्यानभ्युपग- मात् परमाणुवायुचक्षुरादिचक्षुःसंयोगेऽपि वैनात्यानभ्युपगमात् विजातीयचक्षुःसंयोगरूपकारणविरहादेव तकार्यापत्तिविरहा दिति चेद-- न । अन्धकारकालीनचा:संपोगस्यैघालोफसमवधाने प. स्पाजनकखेनाभावत्यो विजातीयचक्षुःसंयोगवदिशेषणalथाः प्रत्यापतित्वेन भूतलादारन्धकारमत्यक्षानुरोपेन बा. न्धकारेऽपि घटमृतलादिचक्षुःसंयोगे वैमात्योपगमस्यावश्यक स्वेन पटमूतलादिचाहपवारणाप तत्रालोफसंयोगहेतुत्वस्यावा इपफलात् । एवं पौकयद क्रियया घटादौ परमावादी च चासंयोगो नातस्तत्र वैनात्यनिया फस्यैकत्वेन घटादिनमः संयोगादाविव परमावादिचहासंयोगेऽपि वजात्योपगमस्पा. घश्यकता परमावादिमयापारणाप महत्त्वोद्भूतरूपपोथा. शुषहेतुस्वभावश्यकम् । न च घटादिरूपतत्तदुत्तरदेशस्यापि वि. शिप जायावरिछन्नहेतुत्वमुपेत्य वैनात्यस्य परमावादिचहा- ·१०५ कत्या . प्र० प्रमाणवादः प्रत्यक्षकौस्तुभ। संयोगसाधारण्यं वारणीयमित्ति वाच्यम् । अनन्तहेतुल. कल्पनामपेक्ष्य पडवोमृतरूपयोतुत्वकल्पनस्यैवोचितत्वाम् । अथ कर्मजस्य सयोगंजस्य च चतुःसंयोगस्य चीक्षपजन. कर्मजन्पतावच्छेदकसंयोगजन्यतावच्छेदकजातिभ्या मंत्रोक्तवैनायकल्पनासंभवः । न च कर्मज एव संयोगबा. सुपहेतुरुन्मीलनादिक्रियानुविधानादिति वाच्यं, चक्षुसंयुक्त कपालादास्पनेन घटादिना संयोगजस्यापि चक्षुःसंयोगस्य मंभवादिति चेत- अत्राहु:-- आस्मादौ रूपायभावस्य चाक्षुपत्वे आत्मादि- वृत्तिचक्षुसंयोगसाधारणमात्ममन:संयोगमाघारणं च वना. त्यं कर्मजन्यवांवच्छेदकजातिव्याप्यमेव । आत्मादौ चक्षुरादि- संयोगस्य कर्मजस्यैव संभवात् । न चात्मादिसंयुक्त चक्षुराद्यव. यवे जातस्य चक्षुरादेः संयोगोऽपारमादिसंयोग इति वाच्यं, तथाप्यात्मनःसंपोगस्य कर्मजवनियमादिति । पहिव्यप्रत्या से चोदभुतरूपस्य रूपत्वेनैव हेतुत्वम् । नीलत्वादिष्पाप्यानुद् मृतस्वाभावकूटरूपस्योद्भूतत्वस्य कारणवावरछेदकत्वे विशेष्य- विदोपणभावे विनिगमनाविरहेण फारणताबाहुल्पादवच्छेदक- गौरवाच । अनुभूतरूपामावष्य स्वातंत्र्येण हेतुत्वादेव चक्षुरा- दीनां न प्रत्यासम् । एवं द्रव्यस्पार्शने अनुभूतस्पर्गमावस्य हेतुता कल्प्यते । तेन प्रमाया न पार्शनम् । द्रव्यपार्शने स्पर्श स्य न न हेतुत्वम् । निस्स्पर्शनां गगनादीनां नीरूपत्वेन रूपहे. तुतयेव प्रत्यक्षवारणात् । तत्र पहेतुनापी कारणाय मत्या. सत्तिः समाप: । फार्यप दपतिलौकिकविषयताकावा. बच्छेदकं च वहिद्रव्यप्रत्यक्षतम् । तब मानमान्यभत्यक्षलम् । पानमान्यत्व निदेशादात्मयानमेन व्यभिचारः । द्रव्यविषपकम १४ न्या०प० ·१.०६ न्यायकौस्तुभे सक्षस्य गुणादायपि विपयतयौपच्या तत्र व्यभिचारवारणाप कार्यतावच्छेदकप्रत्यासत्तौ द्रव्पचित्वाय विशेषणत्वावश्यकत्वे कार्यतावच्छेदककोटौ द्रव्यविषयकतेन निवेशनीयम् । प्रयो. जनाभावात् । किश्चिदंशे लौकिकस्यापि प्रत्यक्षस्योपनीतनीरूपप. दायेंऽपि विपपतयोत्पतेः । तत्र व्यभिचारवारणाय लौकिकविप पताया: प्रत्यासतित्वावश्यकचेन कार्यतापदककोटौ लौकिक- त्वमपि न निवेशनीयम् । यद्यप्येवं प्रत्यक्षवनिवेशनमफलं प्रत्यक्षतरस्य लौकिक विषयतासम्बन्धनानुत्पत्तैर्व्यभिचारानवकाशात् , तथापि नि: त्यानित्यविधर्मस्य कार्यतापच्छेदकत्वस्य सिद्धान्तविरुद्धतया गगनादिसाधारणमानसान्यत्वमात्रस्य कार्यतावच्छेदकत्वासम्भ वात्प्रत्यक्षत्वनिवेशः । न च प्रत्यक्षत्वपपीश्वरसाधारणम् । अतः स्तद्दोपत्तादवस्थ्यपिति वाच्यं, ईश्वरमत्यक्षपातजन्यप्रत्यक्ष त्तिजातिविशेषस्यैव कार्यतावच्छेदकरयाद । ईश्वरज्ञान प्रत्यक्ष स्वन्यवहारस्य कार्यमाचे उपादानलौकिकात्यक्षस्य हेतुबया धार्मिग्राहकमानसिद्धौफिकविषयतानिवन्धनत्वेन प्रत्यक्षावना तेस्तसापारण्ये मानामावाच । न च मानसान्यमत्यक्ष प्रति रूप स्पादतुत्वे बायोः पार्शनप्रत्यक्षानुपपत्तिरिति वाच्यं, वायोती न्द्रियतया तज्ज्ञानस्य स्पर्शादिलिंगकानुपितिरूपतया इष्टापत्तेः । शीतो वायुरित्यारोपोऽपि मानस एवेति न्यायवैशेपिकसिद्धा तात् । न च लाघाचारपत्वावच्छिन्नं प्रत्येवरूपाय हेतुत्या वायो सार्शने वाधकामात इति वाच्यं, तथा मति गगनादीनां पार्शनवारणाय द्रव्यापार्शने स्पस्य हेतुत्वान्तरकल्पने गौरवात् । प्रतेन मानमान्यप्रत्यक्ष मति स्पर्श एर हेतुरिति वायोः पार्शने बायकामाव इति निरस्तम् । तथा सति वायोधाशुपापस्या रूप- ·०प्रमाणवाद:] प्रत्यक्षकांस्तुभः । स्यापि चापे हेतुत्वान्तरकल्पने गौरवापतिरिति संप्रदायः । अत्र दीधितिकारानुयायिनो नव्या-मानसान्यपसक्षस्य दीधितिकारानुयायि- रुपजन्यतावच्छेदकत्वापेक्षपा लाघवाचाधु- नो नव्या वायुपत्यश्शे पत्तस्यैव तयात्वनुचितामिति वायुः पार्शन विपय एव । अत एव स्वव्यापारानन्तरं विनैव लिंगादिज्ञान वा- पुर्वातीति सर्वजनानुभवः । न चैवं निम्पर्शप गगनादेः स्पा- दीनवारणाय ट्रव्यपार्शनं पति स्पर्शस्य हेतुत्वान्तरं कल्प. नायमिति गौरवम् । तदपेक्ष्य मानसान्यमत्यक्षत्वस्यैव रूपजन्यतावच्छेदकत्वमुचितमिति बायोरतीन्द्रिपत्वमेवेति चाप, मानसान्यत्वपत्यक्षत्वपोर्विशेष्पविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणताद्वयस्य भवन्मतेऽपावश्यकत्वात् । अवच्छेदकगौरवस्य पुनरषिकत्वात् । न च सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन मानसान्य- वस्प प्रत्यक्षत्वविशेषणत्वे वैपरीत्पेन विनिगमनाविरहः स्यात् । तदेव न किन्तु आपमानसे व्यभिचारवारणायात्मभिन्नत्वं प. स्यासचिघटकद्रव्यांश विशेषणमित्युपेयम् । तत्र च न विशेष्य. विशेपणभावपरीत्यमिति वाच्यं, विपयनिष्ठसम्बन्धतावरछेदक- सापां विशेष्यविशेषणभावानापन्नयोर्दव्यत्वात्मभिन्नत्वयो। प्रत्ये. कातिमसक्ततपानवच्छेदफवेनावच्छेदकताया व्यासपतित्व- स्थामावेन च सामानाधिकरण्पसम्बन्धेन एकविशिष्टापरस्याव- च्छेदकत्वस्य वाच्यतया विशेष्पविशेषणभाचे विनिगमनाविर. इस्य दुर्वारवाद । ननु दन्यस्पार्शनं प्रति स्पस्वेिन हेतुत्वान्तरकल्पनामपेक्ष्प लाघवाचाचपापानिनिष्ठः प्रससत्तावान्तरजातिविशेपो रूप. जन्स्तावच्छेदकतया स्वीक्रियत इति वापौरतीन्द्रियत्वमेवोचित तम् । न च त्रुटिस्पानिवारणाय सार्शनप्रत्यक्ष प्रदिमहत्व.

·१०८ न्यायकौस्तुमे - व्या जातिविशेषमभ्युपेत्य तेन रूपेण महत्वस्य हेतुताकल्पन. पावश्यकम् । एवं च तादृशजानिविशेष एव निमस्पर्शद्रम्पत्ति- महत्वव्यावृत्त: स्वीक्रियत इति तादृशमहत्वामावादेव गगनादीनां स्पार्शनवारणसंभवेन द्रव्यपार्शनं पति स्पर्शत्वेन हेतुतास्माभि- रपि न कल्पनीयेति किंगौरवमिति वाच्य, त्रुटे: सार्शनोग सतिविरहात । अत एव घुटेरस्पार्शनत्वे तु प्रकृयपरिमाणवस्य मपि तयेतिदीधितिकारणाभिहितम् । सदस्पार्शनत्वस्य निर्विधा. दवायां स्थाविधोक्तरसंगत्यापरिनि चेत् - न । अनुदमृतस्पर्शादी मानामावेन पगादीनां सानिया. मुद्भूतापीभावहेतुतया वारणासंभवेन द्रव्यापार्शनं प्रति स्पर्श खेन हेतुतायाः सर्वमतेऽप्यावश्यकत्वात् । अथ भवन्मते द्रव्यदृचिलौकिकविपपतासम्बन्धेन चा. शुपत्यावच्छिन्नस्य रूपजम्पत्यापेक्षापा भूचिलौकिकवि- पयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षवावच्छिन्नस्य तथात्वे गौरवविरहा. दिनिगमनाविरहेण तदवच्छिन्नं प्रत्यपि रूपहेतुतासिदिनिष्पत्यू. शति न वायोः प्रत्यक्षतामभव इति चेत्- न । वायुमस्यसमन्देहेन पत्यक्षवादेव्यभिचारित्तिवन- संदिग्यतया विना लायब तवछिन्नस्य जन्यताकल्पनासंभवाद। लाघवज्ञानाभावप्तहित्य उपभिचारसन्देहस्या कारणानि- अविरोधिस्वात् । किं च मूनवजातो मानाभावेनोक्तविनिगमनाविरहासंभवः । न च पन्दसायिकारणावच्छेदकतया तसिद्धिरिति वाय, वत्र मूसनादतुस्वेऽप्यसमाविकारणतावच्छेदकनातिविशेषाका- मनोद नाभिघाता(1)दीनाममूर्तेनाभ्युपगमादेव वत्र स्पन्दाप. (नारनं सयोगविशेषः । येन सयोगेन जानितं कर्म संयोगिनो:

·" प्र० प्रमाणवाद: प्रत्यक्षकौस्तुभः । तेरसंभवात्ताशरूपेण समवायिकारणताया अप्रामाणिकत्वात् । क्रियाविशेषजनवरादिसंयोगस्येश्वरादिसाधारण्येऽपि न तत्रं स्पन्दापत्तिः । तत्र विजातीयसंयोगसम्बन्येनात्मत्वेनैव हेतु. स्वात् । स्वस्मिश्व संयोगेन स्वस्यासत्वादिति वदन्ति । के चित्तु वायोरतीन्द्रियतामते प्रकारान्तरेण गौरवाद्वायुमत्या वायोरपि प्रत्यक्षमिति क्षतास्त्रीक्रियते । स्वक्संयुक्तपरमाणुमभागगना. केपानिन्नव्यानां मतम् दिसमवायवलाव द्रव्यत्वादीनां पार्शनवारणाय दुष्पसगवेतस्पार्शनं प्रति स्वसंयुक्तसमवायहेतुवायां स्वसंयुक्त- दले स्पार्शनविषयत्वं विपयतया पार्शनवत्वं चोपलक्षणतपा नि वेशनीयम् । तथा च वायुस्पर्शस्पार्शने व्यभिचार इति तन्जन्य- तावच्छेदके स्पर्शान्यत्वमधिकं द्रव्यसमवेताशे निवेशनीयम् । तेन च समं विशेषणान्तरस्य विशेष्यविशेषणमा चिनिगमनावि- रहाकारणताधिक्यम् । तथा स्पर्शस्पार्शनानुरोधेन स्पार्शनव- स्वमनिवेश्य वसंयुक्तसमवायस्पापरमपि हेतुत्वं कल्पनीयमिति गौरवम् । अथोक्तरीत्या संयुक्तसमवायो न प्रत्यक्षहेतुः किन्तु द्रव्य- स्पार्शने त्वक्संयोगः । समवेतस्पार्शने त्वक्संयुक्त समवेतस्पार्श- नवत्समवायः । तस्य च कार्यतावच्छेदकं पार्शनवत्समवे. तस्पार्शनत्वमेव । तथा च वापोरतीन्द्रियतामवेऽपि न तदीय. स्पर्शस्पार्शने व्यभिचारः । तस्य स्पार्शनवत्समवेतविरहादिति स्पर्शान्यत्वनिवेश निनवोपपचिरिति चेत्- परस्पर विभागहेतुर्न भवति। संयोगः शब्दनिमित्तकारणं नभवति घां। यः संयोगः शदानमित्तकारणं भवति यजनितं कर्म संयो. गिनोः परस्परविभागहेतुश्च भवति स संयोगविशेषोऽभिघात इत्युप- स्कारे (५-२-१) शङ्करमिश्राः । १ ·मसता. ११० न्यायकौस्तुभे एवमपि वायुः पशुपार्शनानुरोपेन समपुक्तसमवायस्य हेतुत्वान्तरकल्पनापिक्पनिकन्यनगौरवं दुष्परिहरमेव ! अप पासपवृत्तिगुणस्य यतिकविदेकाश्रयमात्रसनिक- परिस्पार्शनवारणाय सामानाधिकरण्यमम्बन्धावच्छिन्नपतियोगि- ताकस्य समपोगापावामावाय गुणस्पार्शनवावच्छिन्न प्रति हेतुता वाच्या । इत्थं च वायुस्पर्शस्पानिय त्वक्संयुक्तसमवे. तस्पानिवत्सपायनन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वेऽपि न तदनु- रोपेन संयुक्तसमवापस्याधिफकारणता करप्यते । ताशपतिय- न्धकामावरूपकारणचिरहादेव मनिकर्षविरहदशापा संमवात् । न चैवं गुणपत्यो सन्निकर्षहेतुत्वमेव विलीनमिति वाच्यं, जातिपयक्षानुरोधेनोक्तावच्छिन्नं पति मनिकपहे. तुत्ताया आवश्यकत्वेन गुणमयक्षस्थापि तदाक्रान्ततपा सनिक जन्यवाहतेन च जाति पानत्वादिकमेव संयुक्तसमवेत- समवायनपतावच्छेदकमस्त्विाते वापं, कर्मप्रत्यक्षासंग्रहा. जातित्वस्य नित्यानेकसमवेतत्वात्मकस्य सानादिमत्समवेतत्वा- पेक्षया गुरुत्वाच । एतेन विभातीयसवस्पार्शनस्वादेरुक्ताविबन्ध फामान्यतावच्छेदकत्वोपगमे सन्निकर्पजन्यतावच्छेदकस्य करें। प्रत्यक्षासाघारपेऽपि क्षतिविरहाद जातिप्रत्यक्षत्वस्यापि सन्निक- पजन्यतापच्छेदकरवं संभवतीत्पपि निरस्तमिति चेत्-- एवं सति व्यासस्यचिगुणस्य यत्किंचिदेकायमात्रसनिक पैदशाया तत्तिद्विस्वत्वादिजातिप्रस्पक्षवारणाय गुणवृत्तिमाति- भस्पले उक्तपतिवन्धकामावस्यैव सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन हेतु. समावश्यकम् । तस्य च कर्मवृत्तिजातिप्रत्यक्षमाधारणविजातीयस- समसानलादिकमेव कार्यतावच्छेदकं वाच्यम् । तपा च संयुक्तसमवेत समवापहेतु-वमेशनर्यकम् । न्यसमवेतजातिप्रत्या ·प्र० प्रमाणवादः प्रत्यक्षकौस्तुभः। सानुरोधेन संयुक्तसमवायहेतुताया एव लाघवेनोचितत्वातस्य च कार्यतावच्छेदकम् । यदि स्पार्शनवत्समवेतस्पार्शनत्वादिक तदा स्पर्शत्वादिस्पार्शनादौ व्यभिचार इति समवापिनि द्रव्य- त्वनिवेशनमावश्यकम् । तया च पार्शनवत्वादेः तत्र निवेशनम. फळमेव । एवं च त्वसंयुक्तस्पार्शनवत्समवायहेतुतार्या स्पर्श पार्शने व्यभिचारो दुरुद्धरः । तद्वारणाप समवेतांशे स्पर्शा. न्यत्वस्य समवायिनि पार्शनवस्वस्यैव वा निवेशेऽवच्छेदकगी। रवं दुर्वारमेव । वायोरतीन्द्रियतामते व्यसमवेतस्वस्पर्शान्यत्व यो व्यवस्पार्शनवत्वयोमियो विशेष्यविशेषणभावे पिनिगमका- भाषात्करणताबाहुल्यं चेत्याहुः- तदसत् । लाघवेन जातिमसो प्रतियोग्यव्यवहित तमाक्षणविशिष्टस्वाश्रयप्रत्यक्षमागमावस्यैव हेतुताकल्पनेना. श्रयग्रहमतिबन्धफदोपादिसमवधानदशाया जातिप्रत्यक्षवारणाय ताहेतुत्वस्यावश्यकतया संयुनसमवायतत्वस्य- वाभावेनोक्तगौरवासंभवात् । तादृशमागभावस्य च कार्य. तावच्छेदकं न समवेतमसक्षवं, महत्समवेतप्रत्यक्षवं वा । आधे घुटिपस्यले व्यभिचारात् । द्वितीये गुणकर्मगतजातिमस्पतासंप्र. हाद । उभयत्र शब्दरसगन्धमत्यक्ष व्यभिचाराच्च । एतेन छुटौ विश्रांतिमते(१) प्रथमपक्षस्प साधुतेत्यपि निरस्तम् । अपि तु सद्भिन्नसमवेतप्रत्यक्षत्त्वमेवेति ताशतोरपि न वायुस्पस्पार्शने व्यभिचार इति न तादृशहेतुजन्यनापच्छेदके . - (१) त्रुटावेवावयपधाराविश्रामः । अर्थात् त्रुटिरेव परमाणुरिति नव्या मीमांसकाश्च (न्यायकोशे पृ० ३१३ ) । विश्वनायवृत्ती च पृ०२८२ काशीस्थसंस्करणे।

·न्यायकौस्तुभे एवमपि वायुः स्पर्शपार्शनानुरोपेन खमयुक्तसमवायस्य हेतुत्वान्तरकत्सनाधिपनियन्यनगीरचं दुष्परिहरमेव । अप व्यासज्य वृद्धिगुणस्य यत्किचिदेकाअपमात्रसविक- पत्पिानधारणाप सामानाधिकरण्यसम्बन्धावचिन्नमतियोगि. तकस्य खमपोगामावामावाय गुणानस्वावचिन्नं प्रति हेतुता वाया । इयं च वायुस्पर्शपार्शनस्य वक्तयुत्तमम तस्पारनवत्मामवायजन्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वेऽपि न वदनु रोपेन संयुक्तसमवापस्पाधिककारणना कलप्यते । वाहमतिब. कामावरूपकारणविरहादेव सनिकर्षविरहदशा प्रसमा. संमशन् । न चैवं गुणात्यो सनिकपहेतुत्वमेव विलीनाप्रति याच्य, जातिप्रत्यक्षानुरोधेनोक्तयविच्छिन्नं ति सनिकद. तुपा आवश्यकतेन गुणमसतस्यापि सदाकान्तवया सनिक पजन्यस्वासतेः । न च जातिपार्शनत्वादिकमेव संपुक्कसपवेत. ममवापनपतावदकमस्त्विाते वापं, कर्ममत्याग्रहा. जातिलस्य नित्यानेकममवेतत्तात्मकस्प सार्शनादिमत्समवेतवा. पेक्षया गुरुत्वाय एतेन विजातीयसपार्शनस्वादेरुतपतिबन्ध फामानन्यवादकत्वोपगमे सनिकर्पजन्य तापसंदकरप कर्म- प्रापमामाघारण्येऽपि साविपिरहार नाविप्रपात्वस्यापि सनिक जन्यनारदकरवं संभवतीत्यपि निरस्वमिति घेव- एवं सति व्यासम्पचिगुणस्प यत्किषिदेकाप्रयपात्रसनिक पंदशपां वचिदिनत्वादिभातिप्रत्यक्षवारणाय गुणतिनाति- सत्या टकपनिकन्यकामावस्त्र सामानाधिकापसम्बन्धेन हेतु. समावस्यकम् । तस्य च कर्मवृत्तिनावित्रापालापारणविजातीय रममावसानत्वादिकमेव कार्यतारोदकं वाच्यम् । तथा च मयुक्तसमयेन यमरायोतुलसनर्थकम् ।दम्यस पर्वत नानिमत्य- ·प्र० प्रमाणवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। सानुरोधन संयुक्त समवायहेतुताया एत्र लाघवेनोचितत्वात्तस्य च कार्यतावच्छेदकम् । यदि पार्शनवत्समवेतापार्शनस्वादिक तदा पत्यादिपार्शनादौ व्यभिचार इति समवापिनि द्रव्य. स्वनिवेशनमावश्यकम् । तथा च पार्शनवत्वादेः तत्र निवेशनम. फळमेव । पर्व च वसंयुक्तरपार्शनवत्समवायहेतुतायां स्पी पार्याने व्यभिचारो दुरुद्धरः । तद्वारणाय समवेतांश स्पर्शा. न्यत्वस्य समवापिनि स्पार्शनववस्यैष वा निवेशेऽवच्छेदकगी. र दुर्यारमेव । पायोरतीन्द्रिपतामते द्रव्यप्समवेत्तस्वस्पर्शान्यत्व- यो व्यवस्पानियत्वयोमियो विशेष्यविशेपणभावे विनिगमका. भावात्करणतावाहुल्यं चेत्याहुः-- तदसत् । लाघवेन जातिप्रसो मतियोग्यव्यवहि. तपाक्षणपिशिष्टस्वाश्रयप्रत्यक्षमागभावस्पैच हेतुताकल्पनेना. श्रयग्रहप्रतिवन्धकदोपादिसमवधानदशापा जातिमत्यावारणाय ताशहेतुत्वस्यावश्यकतया संयुन्नसमवापहेतुत्वस्पै. चामाचेनोक्तगौरवासंभवाद । तादृशमागभावस्य च कार्य- तावच्छेदकं न समवेतप्रसात्वं, महरसपवेतप्रत्यक्षवं वा । आधे दिप्रत्यक्षे व्यभिचाराद । द्विनीय गुणकर्मगत जातिप्रत्यक्षासंग हाद ! उभयत्र शब्दरसगन्धप्रत्यक्ष व्यभिचाराच्च । एतेन घुटौ विनातियते(१) प्रथमपक्षस्य साधुतत्यपि निरस्तम् । अपि तु मदिनसमवेतमत्यक्षत्वमेवेति तादृशतोरपि न वायुस्परिपार्शने व्यभिचार इति न तादृशतुजन्यतावच्छेदके (१) भुटावेवावपयधाराविधामः । अर्थात् घाटेरेय परमाणुरिति नव्या. मीमांसकाश्च (म्यापको पृ० ३१३ ) । विश्वनायवृत्ती च पृ० २८२ काशीस्थसंरकरणे। च ·प्रत्यक्षमागमा: पायकौस्तुभ स्पर्शान्यत्वादिनिवेशप्रयुक्तमपि वायोरतीन्द्रियतापक्षे गौरवमि. पलं विस्तरेण । तदयं निर्गलितार्य:--द्रव्यचाचपस्पानियोः चक्षुत्वक्- संयोगी हेत् । तथाऽस्ममानमतत्समवेतमानसयोर्मन:संयोग- तत्संयुक्तसमायौ चक्षुम्वचोस्तु संयुक्तसमवायौ न देत् । द्र- ध्याम्पसञ्चाक्षुपस्पार्शनपोः मामानाधिकरण्यमम्बन्धावच्छिन्नम- वियोगिताकचक्षुःमयोगामावाभावत्वसंयोगाभावाभावी पि. शेषणतया देव । संयुक्तसमवेतसमवायच न क्यापि हेतुः । स- दिनसमवेतपत्यक्षे घनियोग्यव्यवहितमाक्षणविशिष्टस्वाश्रय- स्वपनियोगिमत्यक्षविपयसमवेतत्वसम्बन्धेन हेतुः। प्राणरसनपास्तु संयुक्तसमवाय एव हेतुः, न तु संयोगः, तपोर्द्रव्याग्राहकत्वात् । नापि संयुक्तप्तप्रोतसमवाया, उपदर्शि समागमाव हेतुतपचासनिकृष्टगन्धरसतिनावित्यक्षवारणसं. भवाद । प्राणसंयुक्तसमवायस्य गन्यविषयमाणत्वं रसनसं. युक्तममवायस्य रमरासनत्वजन्यतावच्छेदकमेव । शब्दमत्यक्ष श्रोत्रसमवायो हेतु: । समवायाभावयोः प्रत्यक्ष विशेपणा हेतुरिनि । नवीनास्तु पानसमस्यले मनासनिकों न हेतुर्मानामावाद । मानानां मतम् आत्मादौ मनासंयोगादिविलक्षणसनिकमा- वसायां जन्यज्ञानसामान्यतयूनात्यमनासंयोगविरहेणैव तद्वि- ओपमानसम्पापि वारणमंभवात् । अपैकेन घुमाइन्पात्ममात्रस्य तत्समतमानादरम्पात्मनि चानुपादिशानकाले चाशुपत्वादेश ग्रहणवारणापात्मवृत्तिविपपतासम्बन्धेन तत्पुरुषीपमानसत्तार सिनं प्रति वपुरुषीपमनाप्रतियोगिकपिजातीयसंयोगत्वेना. स्मसमवेवटचिविषयतासम्बन्धन वत्पुरुपीपमानसत्वावच्छिन्नं म. - .

·न प्र० प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। ति तादृशविजातीयसंयोगवत्समवेतमामवायत्वेन गुणसमवेतत्ति- विषयवासम्बन्धेन सत्पुरुपीयमानसत्वावच्छिन्नं प्रति तादृशविजा- तीयसंयोगवत्सपवेतसमवायत्वेन हेतुत्वकल्पनपावश्यकपिति चेद- । उक्तरीत्या गुरुरूपेण कारणत्वकल्पनापेक्षया समवायेन तदात्ममानसे तादात्म्येन तदावनात्मसमवेतचिवि- पपतया तदात्मीयमानसे आधेपतया तदात्मत्वेन गुणसमवे. तत्तिविपपतया तदात्मीयमानसे आधेपतया तदात्मसमवेत- खेन हेतुत्वस्पैचौचित्येन मनासयोगादिहेतुतायां मानामा- वाद । एवं श्रोत्रसमवायस्य शब्दश्रावणहेतुत्वेऽपि मानामावः । शब्दसत्वे तत्र तदाश्रयरूपश्रोत्रेन्द्रियसमवायव्यतिरेकस्यैवासं. मवाद । अथ काशीस्यस्य घुमो विप्रकृष्टदेशीयशब्दस्य प्रत्यक्ष वारणाय वादत्तिविषयतया तत्तत्पुरुपीपश्रावणं प्रति तत्तस्पुरु. पीयफविच्छिन्नसमवायत्तेन हेतुताकल्पनावश्यकम् । तत्क ल्पने च देशान्तरावच्छिन्नशब्दसमवापस्य काशीस्थपुरुपीयक नवच्छिन्नतया नोक्तापत्तिः । न च समवायस्य व्यापह- तितया कथं कर्णावच्छिन्नत्वमिति वाच्यं, एतदनुरोधेन पाब्द- समवायस्याव्याप्यचित्वोपगमात् । उकं हि मिश्रः-'शब्द इव समवायेऽपि कर्णावच्छिन्नत्वमिती'ति चेद- न । उक्तहेतुतापेक्षया शब्दवृत्तिविषयतया .तत्पुरुषीया. वणं प्रत्यवच्छेद्यतासम्बन्धेन तत्पुरुषीपकर्णत्वेन हेतुताया एवं तदापत्तिवारणायोचिस्यात् । न चावच्छेद्यतासम्बन्धेन कर्णस्य कविहिनशरीरगगनसंयोगादावपि सस्वातत्रापि विपपतपा श्रावणापचिरिति वाच्यम् । भवन्मते पुरुपभेदेनानन्तसनिकप. फारणतायामबदकगौरवस्य कर्णावछिन्नत्वसमवायत्वयोमियो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणतावाहुल्यस्य १५ न्या० को ·न्यापकौस्तुभे च मसातपेक्षपा शन्दत्वनैकहेतुत्ताकल्पनस्यवौचित्यात् । ननु कुत्रापि जन्यज्ञानतावच्छिन्नमामान्यहेतुताया असत्वेन कयं तया मानममत्यक्ष मनःसनिकहेतुताया निराकरणपि. ति चेत्- न। प्रात्मतन्मनोयोगादीनां जन्यज्ञानसामान्यहेतुतायाः सर्वमिद्धत्वात् । तया हि-आत्मतम्मनोयोगशरीरस्वरूपनोयोगा' जन्पज्ञानमामान्यसवः। तत्रात्मा सपवापिकारणं आत्ममनोयोग थासमवायिकारणं शरीरादिकं च निमित्तकारणम् । तत्र चा. रमन आत्मत्वेन न हेतुला। जन्यतयानानं प्रति व्यस्वेन क्ल सया मामान्यसमवायिकारणतयैवोपरत्तेः । न च ज्ञान प्रति आ. समावेन हेनुस्वाकल्पने घटादावपि ममवायेन ज्ञानापत्तिरिति वार, घटादावात्मपनोपोगरूपाममचायिकारणविरहात् आत्ममनोपोगस्प पनस्पपि सत्यासत्र सपायेन ज्ञानापत्ति. रित्यपि पिशेपसामग्रीविरहादेव न पुज्यते । तया हि-अनु मिलिशादोशदी परामर्शकांक्षामानादीनां समवापेन हेतु स्वात् । तेन सम्बन्धन र मनमि तेपायभावानानुमितिशाब्दा दिसामग्री । तर प्रत्यक्षेऽपि च विशिष्टयुद्ध्यात्म के समवाये न वि. वेपणाधियो हेतुत्वात् । सपनायेन मनसि तस्या अमावासाह शपत्यससामान्यपि न तत्रास्ति 1 निर्विकल्प प्रति च सप चायेन फस्प चिदपि आत्ममात्र समवेतस्याहेतुत्वेऽपि चापा दिक प्रति चनुर्पनोयोगादेः स्वजनकादृष्टयत्वरूपात्पपात्रनिष्ठ प्रसासच्या हेतुना पनसि तदभावानिर्वियाकीपविशेषमाम रपा अध्यसम्भवः । न च मुखलादिनिर्विकल्पके पानसे आ. समाप्रमत्यासनविशेफ्सामनीविरहाचस्यैव मनस्तापतिरिति ना. यं, मानमवावचिन मनि मनम्न करणवात्तस्य पारमनि ·५० प्रमाणवादः प्रत्यक्ष कौस्तुभा। प्रयोगात्मकप्रत्यासत्यच हेतु चोपगमात् । स्वस्मिसंयोगेन मनसोऽतत्वादेव तामापत्तेरप्यन३कावान् । अथात्ममन:- संयोगस्य मनासंयोगत्वेनैव हेतुता । न चात्मसमवेतत्वस्यापि तत्र निवेशः । तथा सति तस्य मनासमवेतत्त्वादिना सह वि. शेप्यविशेषणमारे विनिगमनाविरहेण कारणतादेवच्छेदक- गौरवर र चापातात् । एवं च ताशासमवापिकारणस्य संयोगे. न मानसत्वावच्छिन्नकरणमनसव शरीरादावपि सत्वात्तत्रापि मुखवादिविषयकनिर्विकल्पकज्ञानस्यापत्तिरिति नन्यज्ञान सामा. यं प्रति आत्मत्वेन हेतुताकल्पनमाइपकम् । न चैत्रमाप ए. कात्मसमवेतगुणानां अन्यात्मव्यक्तावापत्तिवारणाय तत्तद्गुण. व्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति जन्यत्वमिशिष्टतत्तदात्मसमवेतत्वावच्छिन्नं पति वा तचयक्तिलेनात्मनां हेतुत्वकल्पनाया आवश्यकत्वाता दृशविशेषसामनीविरहादेव न शारीरादौ समवायेन ज्ञानापत्तिः । यदि च व्यक्तिपौर्वाप निर्वाहायासमवायिकारणमनोयोगादि- व्यक्तीनां तत्तयक्तित्वेन तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नं प्रति हेतुताकल्प- नस्यावश्यकतया तत एवैकच्यक्तिसमवेतस्य व्यत्तयन्तरेऽध्याप. तिवारणसम्मवादात्मना तपक्तितेन हेतुता नास्तीयुच्यते सदाप्यसपचापिकारणतत्तदात्ममनोयोगादिव्यक्तिरूपविशेषता. भग्रीविरहेण सामान्यधर्मावच्छिन्नापत्ति वारपित्वा सामान्यकार. णनाखण्डने सर्वत्र मान्यकारणताविकोपप्रसंगाद । वथा “सनि सामान्यधर्मावच्छिन्नाभाषाधिकरणत्वे विशेषसामग्न्यभा- 'पफूटाधिकरणत्वस्य मयोजकत्वकल्पने गौरवमसगाचेति चेष्-- आत्ममनासंयोगस्य विजातीयसंयोगत्वेनैव हेतुला कल्ल्यते । मनासंयोगवन तथात्वे मनासमवेतत्व संयोगत्वपोशियाविशे. पणभार विनिगमनाविरहेण कारणतादेरवच्छेदकगौरवस्य प ·न्यायकौस्तुभ मसरेनात्यमनासंयोगगतजातिविशेषस्य कारणावदकतया पल्पयितुमुचिालान् । तया च तादृवैजात्यावन्छिन्नसंपोगप्प नागरादावसत्वान्न तत्र समवायेन ज्ञानापतिः न वात्ममनो योगविलम्वेन ज्ञानामुत्पादविलम्बस्याप्रामाणिकतयाऽत्ममनो- पोगस्यासमवापिकारणत्वमेव नियुक्तिफम् । जन्पभावस्य सप वाधिकारणकस्वनियमस्यामामाणिकत्वात् । अत एव एकत्वा. दिकं प्रति एकत्सादेरसमवायिकारणता दीधितिकद्भिः प्रत्या. रुपाता ! नया च संपोगसम्बन्धेन करणीभूतमनमः शरीरादा. वपि सत्वातत्रोक्तमानापाचवारणाय जन्यज्ञानत्वावछिन्नं प्रति आत्मत्वेम हेतुलमावश्यामिति वाच्य, वाशनियममुलंध्या स्ममनोयोगस्प कारणतानभ्युपगमेशप विजातीयसंयोगेनैव , नसा फरणत्रोपगमाचारासंयोगेन तस्य शरीरादायमच पारस्य सम्भवात् । अयेवमिच्छाद्वैपी प्रति ज्ञानस्य, प्रवृत्तिनिवृत्ती प्रती छादेपपोः, सुखदुःखे प्रति धर्मापर्पयोः, तो प्रति भावनालग- संस्कारात्मकवासनाया पावनाया:, भावना मत्ति च ज्ञानस्य ममवायसम्पन्न हेतुताचा आरश्यकत्वाचत एव ताशात्मवि. शेपगुणानामारमन्पविमसवारणासम्भवात् । कचिदपि ताश स्पले पात्म-वेन कारणतायाः मामाणिकरवादात्मत्वनातिरेवा मापाणिको स्यात् । न चौतरसंयोग प्रति उचासंयोगादिपाय- पूर्वस्वस्य दुर्वचन यात्मसंयोगलेन। पूर्वदेशसंयोगस्य प्रतिष न्यारवफल्पनाचदवच्छेदकोटिनिविष्टतया मात्मस्वनातिति. दिः । मानवरसंपोगत्वेन पावेनच्छेदकगौरवादिवि वा म् । ताशपतिबन्धातावच्छेदकतया आत्मनि दिकालाकाशेपु १ जातिविशेषः फलम्यत इत्यत्र रिनिगमनाविरहादित्रिचतुष्टय. चरे कस्पाजात सिदिममझेनाममावित्वविरहादिति चेत्- ·११७ प्र० प्रमाणवादः प्रत्यक्षकोस्तुभः। युक्त्यन्तरविरहेण म्पादेवात्मत्वं जातिः । तावता मतेरमावाद । वस्तुतस्तु दिक्कालाकाशानामीवरातिरिक्तवे मानाभावा. (३) उक्तयुक्त्यैवारमत्वं जाति: सेत्स्यति। न च तथाप्युत्तरसंयोग पति आत्मसंयोगस्य आत्मसंयोगवेन प्रतिवन्धकत्वकल्पनेच. च्छेदकगारवादात्मसमेवेतत्वसंयोगत्वयोविशेष्यविशेषणभावे वि. निगमनाविरहात्कारणताधिक्याच तत्संयोगनिष्ठजातिविशेष एव पतिवन्धकतावच्छेदकतया कल्पयितुमुचित इति वाच्यम् । पया. ऽपि संयोगाम्बवनात्मत्वेनैव प्रतिवन्यकत्वकल्पनया उक्तगौ- रवानवकाशात् । आत्ममनोपोगहेतुता तु भसङ्गाद्विचारितवेति न पुनः प्रस्तूयते । शरीरातिरिक्तस्प ज्ञानावच्छेदकत्वातिमसनवार• णायावच्छेदकतासम्बन्धेन जन्पज्ञानत्त्वावच्छिन्नं मति आत्म- समवेतजन्यवियोपगुणत्वावच्छिन्नं पति वा शरीरत्वेन शरीरस्प तादात्म्यमत्यासत्या हेतुत्वं कल्प्यते । अत्र चानुमित्यादौ परा- मादीनां विशिष्टयुदौ विशेषणाधियः सामानाधिकरण्यप्रत्या- सत्यव समानावच्छेदकत्वमत्यासत्यापि हेतुत्यस्योपगमे निर्षिक- ल्पकस्पावच्छेदकनपा नियमावतादृशकारणताकल्पनम् । शरीरत्वादिकं तु न जातिः पृथिवीतादिना संकरात । नापि ज्ञानायवच्छेदक तस्पैव तन्नियामकले आत्माश्रयमस. गान् । अपि तु चेष्टावदन्पापपवित्वमेव तत् । चेष्टात्वं प्रपत्नाधीन क्रियानिष्ठो जातिविशेपः । शरीरावयवस्य मानाव. न्छेद फत्वोपगमे तु ज्ञान जनकतावच्छेदककोटावन्त्यावयवित्वं न निवेशनीयम् । अत एव खण्डशरीरोत्पत्तिकालेऽपि महाशरीरा- वयवावच्छेदेन ज्ञानमुत्सद्यते । चेष्टावत्वं चोपटक्षणतया ज्ञान- (१) दफालो ने यरातिरिच्यते । श्रोत्रमपि च कर्णशकुलीधि. पराजिनवर एपेत्यादि पदार्यतत्यनिरूपणे रघुनाशिरोमणिः। - ·ज्यापकौस्तुभ जनकतावच्छेदकम् । अतो ज्ञानाव्यवहितमाक्षणे नियम गरे चेष्टाया असतोऽपि न क्षतिः। इदमवायचेपम् --मैत्रीपवर्मयोगादितो पदा मैत्रात्मनि पाशुपादिकं समवायनोत्पयने नदा चैत्रगरीरे कयरच्छेदक- तथा तन्नोत्पद्यते । न चावदकतासम्बन्धेन तदात्मसमवेतमा. नं पति तन्मनःसंयोगस्यापि हेतुत्वान्नापत्तिः । पत्रीयमनाम: गोगम्प चैत्रधरऽस-वादिनि वाच्यम् । यतो मंत्रात्मसमवेन. ज्ञानत्वावछिन्नं न चचरीर आपाद्यते । अपि तु वानवाय वच्छिन्नपेर । तदुसचौ च चैत्रीयपनोयोगरूपविशेषसामग्रीस परहिनामकमापान्यमामर-या अपि नियायकवात्तस्याय तदानीं चत्ररे सवादुक्तापचिटुवाच । लामाच तत्पुरुषीपन. सुविएसयोगादेर्जन्पतारच्छेदकोटौ चाशुपायी चदात्ममः पनत्ववच्छ रविशेषाच्छिम निवेश्य चानुपायवादकत्वं निषमनीपमिति शरीरहेतुत्वं निर्युतिकमेर । यदि च चक्षुः- पोगादिनपतावच्छेदककोटी तत्तदात्मसमवेतत्वतत्तउरीरा. उिनलनिवेशे आत्मभेदेन शरीरभेदेन च तदेततावास्य. मिति । अविशीपनचाशुपवायचिन्नं मति अविशेपिवचनःसं योगवादिन हेतुताकरप्यते । यथा च विषयनिविषयतामया पपोः कार्यकारणमावपटकमापासतित्वम् । तयारपनिष्टममा पवननकाममापिनयोः बारीरनिष्ठावच्छेदकलसजनका हटावदात्तपोरपि चपात्रमुत्पते । अनी नामिप्र इत्यु. यो । ददापि शरीरहेनुस्मकिविकरमा परमिन्ने वजन फारशरदकसमम्मन्येन नाकारणविहादेवातिरमंगनिरा. मान् । पति परमनकारावच्छेदकन्वस्व जनमादितले. न विगुरुवारीलपा तदपेक्ष्य स्वममापियुक्तपनःसंघोगम. - ·प्र० प्रमाणवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। म्बन्धेनैव चक्षुःसंयोगादेर्तुता स्वीक्रियते तदापि शरीरस्य स्व. तंत्रतुताकस्पनभपेक्ष्य शरीरवनोयोगे जातिविशेष स्वीकृस्य ते. न रूपेणैव तस्प सम्बन्धघटकता स्वीकरणीया । ताहशसंयोग स्प च शरीरभिनेऽसत्वानातिप्रसंगः । न च ताशसंयोगस्य शरीर इव मनस्पपि सत्त्वात्तत्रावच्छेदकतया ज्ञानापचिर्दुवावे. ति शरीरहेतुताकल्पनमावश्यकपिति वाच्यम् । शरीरस्वात्म. कोपाधिपुरस्कारेण शरीरहेतुताकल्पनमपेक्ष्य सामापत्तिवार- गाय भयोगसम्बन्धेन मनस्वजात्पवच्छिन्नस्यैवावच्छेदकत्व सम्बन्धन ज्ञान प्रति हेतुत्तायाः कल्पयितुं युक्तवादिति कामि- नीजिज्ञासाफाले कापिनीज्ञानोत्पादफसामान्यमावदशायामात्म. मनोयोगकाले त्वङ्मनोयोगाभावफाले जन्यज्ञानत्वावपिछत्रानु पादप्रयोजकतायाः कामिनीज्ञानाभावकामिनी जिज्ञासादौ स्वी- फारे गौरवात् । लाघ्रयाचदपेक्ष्य जन्यज्ञानतावच्छिन्नं प्रत्ति स्वङ्मनोपोगत्वेन हेतुतां कल्पयिया तदवच्छिन्नाभावस्यैव तत्र जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नानुपतिप्रपोजकत्वं स्वीक्रियते कारणामा पस्पैव कार्यानुपादपयोजकत्वस्वीकारादिति युक्त्या जन्पज्ञान स्वावच्छिन्नं प्रति वड्मनोपोगत्वेन हेतुता आयातीति ध्येयम् । तस्मानपनोयोगस्य जन्यमानसामान्य हेतुत्वे विजातीयसयोगेन. व मनसः करणत्वे चा सिद्ध मानसप्रत्यक्षे मनामनिको न हेतुः । न च प्रत्यक्षस्येन्द्रिय सन्निकर्पनन्यस्वनियमेन मानसम. त्यक्षे मनःसन्निकर्षहेतुत्वपावश्यकमिति वाच्यं, तादृशनिपमें मानाभावाद । अथै मनप्ति मानामावः । न च जन्पभावस्प सपनायि. मनसि आक्षेपः कारणकत्वनियन जन्यज्ञानमामान्यस्यात्मपनो. योगासमवापिकारणकतया प्रत्यक्षस्थ करणजन्यत्वनियमेन ·१२० पापकौस्तुभे सुखादिमन्यास्य पनाकरणकनया मनास्मिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशानिपमेऽपि मानामावस्प मुवचत्वादिति चेन्-~- नानानिन्द्रियाणां स्वस्वविपये सम्बन्धमा ज्ञानयोगपचाप. चिवारणाय मनसोऽभ्युपगमात् । न च वदभ्युपगमे कयं तद्वारण मिति वाच्यम् । तत्तदिन्द्रिपजन्यमत्यसं पति तत्चदिन्द्रियमनोयो. गस्य हेतुतया मनस्यकदा परस्परविप्रकृष्टदेशस्थितनानेन्द्रियसंपो. गासंभवेन तद्वारणसंभवात् । न चैकदा ज्ञानयोगपद्यानंगीकारे दपिशकुलीमक्षणादौ युगपद्रुपरसादिविपयकनानाज्ञानोत्पादाम- मद इति वाच्यम्, तत्रापि क्रमेणेव नानाज्ञानोत्पादोपगमाव । योगपद्यापपस्प प युगपाछनपत्रपत्रभेदनात्ययवदभ्रान्त स्वात् । न चैकदा युगपज्ज्ञानजनकादृष्टामावादेव ज्ञानयोगाद्याप. चिवारणसंभवे तद्वारणार्थ मनोऽभ्युपगमो निरर्यफ इति वा. पं, कार्य प्रत्यदृष्टस्य दृष्यसामग्रीसंपादकसेनोपयोगितया ! कारणसवे अदृष्टामावासंभवेन तयक्तिरसंवाद । अत पर. एकशरीरे एकमेव मनः कस्मिन्शरीर एकमा मनोऽभ्युपेपते । अन्यथा पकारीरे नानापनोऽभ्युपगमे एकदा नानापनीभिः सह नाने. न्द्रियसंयोगसंभवे न योगपचापत्रणसंपवात् । अत एवं मनमोऽशु-च पनसी न विमुलं कि त्वणुत्वमेव । त्वविचारः मनसो विभुत्वांगीकारे इन्द्रियाणां सस्तपिपः सह सन्निकर्पमत्वे मनमा सहाप्येकदा ततदिन्द्रियाप्तनि. कर्पसमकदा नानेन्दियजन्यज्ञानापचेारखापत्तेः । यत्तु पाहरुक्तं नानेन्द्रियाणां स्वस्तविपः सह सन्निकर्षः माट्टानां मढे सत्वे नानेन्द्रियजन्यमानानामेकदोत्पत्तिस्वीकारे वा. मनसो विभुत्व, काभावेन मनसो विमुत्थे न किंचिद्वाचकम् । न च स्थापि मनसो विमुल्लाभ्युपगमे मुपुतिकाले अन्यथा तत्साहनम् ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्वङ्मनोयोगविरहेण ज्ञानानुत्पचिरिति न संगच्छते । तदानी- मपि विमुना मनसा सह विप्रकृष्टदेशस्थितापास्त्वचः संयोगसं. भवादिति वाच्यम् । यतो मनसो विभुत्वे मुपुप्तिकाले त्वदमनोयो. गविरहान्न ज्ञानोत्पचिरिति न घूमः । अपि तु विपपेन्द्रियसनि. कर्षाणां विजातीयसंयोगस्वादिना हेतुत्य कल्पनेन तदमावादेव तत्र ज्ञानानुत्पत्तिरित्युपगमेनादीपात् । न च विपयेन्द्रियसनिक- पाणां विजातीयसंयोगत्वादिना हेतुत्वे मानाभाव इति वा. व्यम् । । घटादौ चक्षुसंयोगसत्वे त्वक्संपोगादिसत्त्वे च घटादिस्पार्शनवारणाप स्पार्शन प्रति चासुपसामग्रीवेन प्रति. वन्धकत्वकल्पनापेक्षया विपयेन्द्रियमनिकर्षस्य विजातीयसंयो. गत्वादिना हेतुताकल्पनस्योचितत्वात् । तथा सति न तत्र स्पार्शनापतिः । कारणस्य फलबलकल्पनया फलाभावेन तत्र विजातीयत्वासंयोगानभ्युपगमात् । न च तथापि ज्ञानयस. मनायिकारणात्ममनासंयोगानुरोधेन मुखादिमत्यले विजाती. पसंयोगसम्बन्धेन मनसःकरणत्वानुरोधेन च मनसोऽणु- स्वपावश्यकं विमुद्यसंयोगानुपगमादिति वाच्यम् । ज्ञानादावा. स्ममनासंयोगस्यासमवायिकारणतायाः सुखादिमयले मनस: करणतायाः मुखादिप्रत्यक्ष मनसः करणले चास्य मानाभावे. नानुपगमात् । अनमयोगाभ्युपगमेनादोपाचेति- तदप्सत् । मनसो विमुत्वांगीकारे तत्र सर्वमर्चसंपोगिरव- रूपधर्मकल्पने गौरवेण मनतोऽणुत्वसिद्धः। वस्तुतस्तु जन्यमुखादिषसक्षमिन्द्रियजन्य, जन्पपत्यमत्वात् , मनम.सिद्धा- रूपादिप्रससवदिसनुमानेन सुखादिमत्यो इन्द्रियज. न्यत्तसिद्धाविन्द्रियान्तरस्य तत्र जनकत्वासंभवेन मनः सिद्ध्यति । तस्य च विमुत्वे संयोगेन कारणत्वानुपपन्या- - घनुमानम् १६ भ्या०को ·पायकौस्तुभे ऽशुत्वं कल्यते । न चाजसंयोगोपगमानिस्तारः । लायस संयोगत्वावच्छेदेन संयोगस्य द्रव्यजन्यत्वावधारणात् । न चोकानुमानमयोजकामिनि वायं, जन्यमाक्षात्कार स्वावच्छेदेनेन्द्रियजन्यत्वस्य रूपादिसाक्षात्कारे कल्पनात् । अ- कारणककार्योत्पादमसंगस्य विपक्षवायकनसत्वात् । न चेन्द्रि पान्तरमेव तत्र जनकमस्त्विति वाच्यं, तम्य रूपाद्यविषयक साक्षात्काराजनकत्वात । एवं 'कामः संकल्पो विचिकित्सा श्र द्धाऽश्रद्धा प्रतिरधृतिः ही धीः भीरित्येतत्म मन ए'त्यादि। श्रुतिरपि पनाम प्रमाणम् । अप्रैतत्सर्वे मन एवेत्यस्यैत- स्मर्वजकं मन एवेत्यर्थः । 'आयुर्धन'मितिवत्कार्यकारणोपचारात्। विचिकित्सादीनां ज्ञानविशेषरूपत्वात्तजनक मनमो ना- सिद्धम् । दीधितिकृतस्तु मनमोऽगीकारेऽपि न सदतिरिक्तं किन्तु दीधितिकारानु- 'अममवेत भूनपेव (१)। तच प्राचीनमते पर- मतं मनसो लक्षणम् माणुस्वरूपं नवीनमते तु सरेणुस्वरूपपि- त्पाहुः-- तचिन्त्यम् । मनस्त्यादिना मनाप्रमृतिकारणतायां वि दीधितिकार-निगमनाविरहेण भृतचतुष्टयपरमाणूनों तत् प्रसरेणूना मतम्बण्डनम् वाऽनन्तानां कारणवतदयरछेदकत्वकल्पनायां म. हागौरवेण मनसोऽतिरिक्तत्वस्यैव युक्तत्वात् । अधिकमन्य- सुधीभिरुह्यम् ग्रन्थगौरवमिया नहोच्यत इति प्रागुरि- ति दिक् । (१) मनोऽपि चासमन भूतम । अष्टविशेषोपमहम्य निया. मारवाच्चेत्यादि पदार्धनत्यनिरूपण दीधितिकाराः पृ०१० पण्डित संस्करणम्।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकोस्तुभः । नवधिकरणातिरिक्तामा समवाये च मानामावाहिशेषण- तायाः सन्निकर्पत्वमप्रसिद्धमिति चेत्र(१)- ना घटो नास्तीत्यादिमतीतीनामनन्ताधिकरणीवपकत्वका अभावममाययोः स्पन गौरवणानिरिक्ताभावसिद्धः अनिरिक्ता. বাবা भावानंगीकारे मोक्षस्यामाध्यतापत्तेश्च । एवं 'नित्यः सम्बन्धस्समवाय' इति समवायिकारणे तत्तदनित्यवस्तुनो नित्यस्प तत्तदाश्रये च संपोगादिसम्बन्धेन वृत्तित्वस्यासंभवे ला- बादेक एव समवायः कल्प्यने(२)स्वरूपसम्बन्यविशेषस्थाननुग- तम्बात् । न च तत्तत्स्वरूपस्प क्लप्तत्वेन लाघवात्तस्यैव सम्बन्ध स्वमुचितं, न त्वयासमवायस्पेति वाच्यम्। तत्चत्स्वरूपस्य क्ल. सत्वेऽपि तत्र सम्बन्धवस्याधिकरणतावच्छेदकवादेश्व कल्पने गौरवात् । किं च सर्वत्र स्वरूपसम्बन्धस्य सम्बन्धत्वकल्पने सम. वापेन, जन्य सत्वावच्छिन्नं प्रति द्रव्यत्वेन, तत्तत्समवेतकार्य मति तत्तद्व्यक्तित्वेन, तस्ममवेतनाशं पति ननाशत्वेन, घटत्वायर छिन्न प्रति कपालवादिना, द्रव्यसपत्रेवचाक्षुपत्ताधवन्छिन पति चक्षुःसंयुक्तसपवायत्तादिना, चक्षुःसंयुक्तसमवेतसमया. (१)(क) सर्वत्र स्वरूपस्यैव सम्बन्धत्योपपत्तो समवायो न पदार्यान्तामिति महा पेदान्तिनः सारयाच मन्यन्ते । तथा चाहुस्ता. किंकरपायां परदराजाचार्या:- 'पिरोपसमयायो हो नालोचनः शुमारिला" (का०५४) येदान्तिनो यथा मयदर्शन-गुणादीनां गुण्यादिमिः (द्रव्या. दिभिः) ममेदेन समवायामाया , प्रान्मनस्तदमाणां च सातिथिः पयन्येन मनोविषयायामायात् । पन्मिादस्याद्रव्यन्येनाकारायि. शेरगुपन्यामायात्-न्यापकोशे-पृ०८८२ द्वितीय संस्करणम् । (ख) पलादधिकरणादेय नाम्नोतिन्ययहागेपपचायभानो न पदार्यान्तरं विन्त्यधिकरणारमक पयेनि प्राभाकरामातुः । (२) समयायो नाना मनियरयेनि मामाका नन्याध ।

·१२४ तय न्यायकौस्तुभ यत्वादिना कार्यकारणभावस्थले तत्तत्स्वरूपसम्बन्धानां निवेशे महागौरवमसंगेन लाघवादेकस्य समवायःप निवेशः क्रिपत इति लाघवासमयापसिद्धिः। अथैवं भावाभावसाधारणं समवायः कल्प्यताम् । अभाव- स्थलेऽपि स्वरूपसम्बन्धकल्पनामपेक्ष्य समवायकल्पने लापता- दिति चेत्-- न तथा सति तत्समवेतनाशं प्रति स्वप्रतियोगितमवेत- त्वसम्बन्धेन तनाशस्य हेतुतपाऽभावस्यापि नाशापत्तः । न च सामान्यतो नाशत्वावच्छिन्नं रति जन्यसत्वेन प्रतियोगिनी हेत- ताशसापान्पसामान्यमावास्यमभावस्थ नाशापत्ति- रिति वाच्यम् । तत्पन्नाशस्वावच्छिन्नं तव्यक्तित्वेन प्रतियो. गिनो हेतुत्वाल्यावश्यक नाशसामान्य कार्यकारणभावे माना- भावात् । न चैवं महाप्रलपकालीननाशत्वावच्छिन्नानुत्पादे त. नयक्तिस्वाच्छिन्नाभावकूटस्य प्रयोजकत्वे गौरवमिति वाच्यम् । अदृष्यत्वावच्छिन्नामावस्यैव तत्मयोजकत्वात् । अत्र बदन्ति-पथा भावस्थले समायसिद्धिस्तथाऽभाव. स्यलेऽपि सा दुर्वारा । उक्तापत्तिवारणाय सामान्यत उक्तका. कारणाभावागीकारात् । न चैवदेव गौरवमिति वाच्यं, अभावलेSANणां सम्बन्यत्वकल्पनामपेक्ष्य चक्षु:- संयुक्तविशेपणना-चक्षुःसंयुक्तसमवेतविपणता-वःसंयुक्तसम- वेतसमवेतविशेषणतादीनामिन्द्रियभेदेन स्वातम्येण हेतुताकल्प नमस्य च तादृशहेतुनापामेव लाघवात् । भावाभावसाधारणस. पवायांगीकारे चक्षुःसंयुक्तसमवायादिहेतुत्यैवाभावस्पलेऽपि निर्वाहेण चक्षुःसंयुक्तविशेषणवादीनामहेतुत्वात् । न चैवं नि: स्यामाचे जातिवापनिनित्यानेफप्तपत्रेतवादिति वाम्पम् ।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १२५ अमावभेदस्यापि जातिलक्षणे निवेशात् । अथाभावप्रत्यक्ष प्रति चक्षुःसंयुक्तसमवायस्प हेतुत्वे प्रतियोगिज्ञानशून्यकाले. ऽप्यभावप्रत्यक्षापत्तिः । न चाभावप्रत्यक्ष प्रतियोगिज्ञानस्प हेतुतया तदभावान्नापत्तिरिति वाच्यं, प्रतियोगिज्ञानं विनापि चक्षुःसंयुक्तसमवायेन घटत्वादिप्रत्यक्षोत्पादेन तदमावस्याकि चित्करत्वात् । मन्मते च चक्षुःसंयुक्तविशेषणतया प्रतियोगिज्ञानं विना क्वापि फलाजननेन तया फलजनने प्रतियोगिज्ञानस्य सहका. रित्वसंभवेनोक्तापत्त्यभावादिति चेन्- नवमतेऽपि विशेषणताविशेपेण वृत्तिमसाक्षात्कार प्रति चक्षुःसंयुक्तविशेषणताया अभावसमवायोभयमत्यक्षसाधारण्ये. नैकहेतुतया तादृशधिशेपणतया समवायप्रतियोगिज्ञानं विनापि समवायवानिति प्रत्यक्षोत्पादेन तया फलजनने मतियोगिज्ञान- विरहस्याकिञ्चित्करतयोक्तापत्न्दुरित्वात् । न च सम्बन्ध. प्रत्यक्ष सम्बन्धिज्ञानस्य हेतुतया सम्बन्धस्य सम्बन्धिन एवं प्रतियोगितया तत्रापि प्रतियोगिज्ञानमस्त्येवेति वाच्यं, सम्बन्ध- प्रत्यक्षमा सम्बन्धिज्ञानस्य हेतुत्वे निर्विकल्पके समवायभानातुः पत्या सांसर्गिकविपयतया सम्बन्धप्रत्यक्ष एवं सम्बन्धिज्ञानस्य हेतुत्वात् । अय वस्तुगत्या सम्बन्धमत्यक्षे एव सम्बन्धिज्ञानं हेतुः । न च तर्हि निर्विकल्पके समवायभानानुपपत्तिरिति चाच्यं, इष्टत्वात् । अत एव 'वैशिष्ठ्यानवगाहिज्ञानं निर्विकल्प- कमिति प्राचीनसिद्धान्तोऽपि सङ्गच्छत इति चेत्-- न । तथापि इदनवादिनाऽभावपत्यक्षे व्यभिचारणामावम. त्यक्षमा प्रतियोगिज्ञानस्याहेतुत्वेन घटामाववादिप्रकारकपत्यक्ष एक मतियोगिज्ञानस्य हेतुत्या प्रतियोगिज्ञानं विनाऽप्यभावम- ·न्यायकौस्तुभे त्यक्षापत्तेस्तवापि दुर्वारवाद । अथ तद्भिनत्तिविषयतासम्बन्धन ज्ञान प्रति सद्भेदस्प हेतुतपा घटो घट इत्यादौ शाब्दयोधवार- णायावश्यकतया प्रतियोगिमिश्रिताभावप्रत्यक्षस्थामावभिन्नेऽवश्य. मुस्पत्या तत्र तन्नित्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिनिपामक. तद्भदस्याभावेऽसत्वान्न बादशापत्तिः । न चैवं मतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमेवाभाविभत्यक्षे न स्यादिति वाच्यं, इष्टत्वात् । न चैवम- भावमत्यक्षे नियमेन प्रतियोगिज्ञानापेक्षा न स्यादिति वाच्यं, विशिष्टवैशिष्ट्यबोधे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुनपा- ऽभावपक्षस्प नियपतो विशिष्टवैशिष्ट्यविषयताशालिस्वन तदपक्षोपपत्तेरिति चेत- न । ममाप्पे मुचच तया तादृशापचिचिरहात् । एनेन सम. चायातीन्द्रियतामते(१)ममवापप्रत्यक्षं नास्त्येव । तदैन्द्रियक- तामतेऽपि विना समवायप्रतियोगिज्ञानं घटादी घटस्वादि. समवाये प्रत्यक्षपनुभवविरुद्धम् । एवं च चक्षुःसंयुक्तविशे- पणतया प्रतियोगिज्ञानं बिना समवायमत्यक्षाजननेन प्रतियो. गिझानस्य सहकारित्वसम्भवेन प्रतियोगिज्ञानशून्यकाळेनाभा- वप्रत्यक्षापत्तिः । सबापस्याभावव्यात्तत्वमते तसाधारण्यमते तूक्तरीत्या तदापत्तिर्दुवारेति न तत्साधारण्यमते सम्यगित्यपि परास्तम् । उक्तरीत्या तत्साधारण्यमतेऽयुक्तापतिविरहादिति । (१) वैशेषिका समवायमतीन्द्रियं मन्यन्ते । तथा हि- समवायो नानाऽनित्यश्चेति प्रामाकरा-उच्चानुपपनम् । रूपं मएमिति हि प्रत्ययो न तु रूपसमयायो नए इति कस्यापि प्रत्ययः । प्रत्यक्षः समवाय इति नैयायिका:-तदप्पनुपपन्नम् । मवायोऽतीन्द्रिपा, आमान्यत्वे सत्यसमवेतमावस्याम्मनोवत् काला. विघति (वैशेषिकाः)-उपस्कार ७-२-२८. अतः स.

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। ननु समवायस्यैक्यमते(१) वायुरूपवानिति प्रात्यापतिः, समवायम्यकन्ये वायर्या रूपसमवायसत्वात् । न च तत्र ममवायः मापत्तिः । सत्वेऽपि रूपाभावान्न नाशप्रतीतिरिति वाच्यं, सम्बन्धसत्वे मम्बन्धिनोऽमत्वस्यासम्भवादिति चेत्-- अत्र केचित्-घटत्वादिधर्मसत्वेऽपि घटपटादिधर्मिणोऽसत्व- वत्सम्बन्धे सत्वेऽपि सम्बन्धिनोऽसत्वं नासम्भवीति तत्र सपवा. पसवेऽपि रूपाभावानोकप्रतीतिरियाहुः । तत्र समवायसत्वेऽपि तस्य वाचनुयांगिकत्वावच्छेदैन रुपप्रतियोगिकरवानगीकारान्न नाशपतीतिरित्यन्ये । वायौ रूपसमवायमत्वेऽपि तस्य वायौ न सम्बन्धलं किन्तु पृषिव्याघवदेनैव सम्पन्धत्वस्याप्यचितया यत्र विशिष्टबुद्धि- स्तत्रै सम्बन्यतास्वीकारादित्याहुः । अपरे तु वायुरूपवानिति प्रतीतिनं समवायमात्रविपरिणी (१)(क)न च रूपसमयायसत्त्वे तेन सम्बन्धन तथफथं रूपाभावः,सम्य. घसावस्य तेन सम्बन्धेन सम्बन्धिसत्वच्याप्यस्यादिति वाच्यं, रूपनि. रुपिनत्वविशिएसमवायस्यैव रूपसम्यन्यतया पायौ तदभावात् । न च विशिएस्यानतिरिचयेन विशिष्टसमवायोऽपि वायायम्तीति धान्यं, रूपनिरूपितत्वविशिष्टसमयायनिरुपिताधिकरणताया एयरप. सम्बन्धान नस्य पायावमायात् । पृषिभ्यां गन्यस्य समयायो न जले इत्यादिप्रतीतेः समवायस्य नानात्यमिति नन्याः-इति न्यायमुक्ता. बलीटीकायां महादेवमट्टाः (पृ. ३२ म०म० मिन्ये वरीप्रमादसं. स्करणम्) (प) सत्यपि इत्यत्वे महन्वे रूपसंस्कारामायाबायोरनुपल- धिः । महतो द्रव्यम्य यायोरस्यने इन्यं रूपसंस्काराभायात्तु न तम्योपलन्धिरिनि । प्राचार्यप्रवृत्तिापयति यायोः पलु रूपमम्नि संस्कारस्तु तस्य नास्तीनि चन्द्रकान्ततकालद्वारा:-वैशेषिकसूत्र- माप्ये (४-१-६) ·न्यायकौस्तुभे किन्तु समवायसम्बन्धाचच्छिन्नातिरिक्ताधिकरणताविषयिणी । एवं च वायौ रूपममवायसत्वेऽपि तादशाधिकरणताविरहान्न ता. दृशी प्रतीतिरित्याहुः । नवीनास्तु समवायो नैक, किन्तु नाना । एवं च वाया स्पर्शादिसमवायसत्वेऽपि रूपसमवायाभावान्न ताशी प्रतीतिः । न चेवमुकवायवासंभवनोकरीत्या समवायसिद्धिर्न संभवतीति वाच्यम् । उक्तरीत्या तदसिद्धावपि कपाले घटसमवायस्तन्तौ पट- समवाय इत्यादि प्रत्यक्षेणैव तत्सिद्धेः । अनन्तस्वरूपाणां स. म्वन्धत्वाकल्पनेन लाघवसम्भवाच । न च सम्बन्धप्रत्यक्ष याय. दाथपपत्यक्षस्य हेतुत्वाद्धटस्वादिसमवायस्य प्रत्यक्ष न संभवती नि वाच्यं, मंयोगप्रत्यक्ष एवं यावदाश्रयप्रत्यक्षस्य हेतुवाङ्गीकारे- पा यावदाश्रयप्रत्यक्षं विनापि समवायसम्बन्धप्रत्यक्षे वाधका भावादिति पाहुरिति दिक् । अत्र के चिद रूपवान् घट इत्यादिसम्बन्धविषयकमत्यक्ष- स्याधारतारूपसम्बन्धविषयत्वेन तादृशप्सम्बन्धसिद्धौ तेनैव स. मवायफायनिर्वाहे समवाये मानाभावः। न च समवाय एवं तादृशमत्पक्षविषय इति वाच्यं, घटादिरेवाधारः रूपादिकमेवा धेयमिति नियमानुरोधेन समवायातिरिक्तस्य तस्यावश्यकत्वात् । अन्पया तस्य समवायरूपत्वे तस्य द्विष्ठतया रूपे घट इत्यादिपती. स्यापः । विशिष्टसत्तासमगयस्य गुणे सत्वेन गुणो गुणान्यत्व विशिष्टसचावानिति प्रतीत्यापत्तेश्च । घटे रूपाधिकरणतासत्ताद घटे रूपं नास्तीति मत त्यभावदूषे घटो नास्तीयादिमतीते- ध्यभावप्रसंगाध। अत एव रूपवान घट इत्यादिमतीतीनो नाना स्वापसम्बन्धविषयकत्वे गारवादेशस्य समवायस्य सिद्धिरि.

·सम्बन्ध. प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्पपि निरस्तम् । आधारतवैकयैव निर्वाहे समायानर्थक्यात् । न चाधारस्वरूपाननुगताधारतयानुगतसमवायस्य कयं निराकर- ममिति वाच्यं, तस्या अतिरिक्ताया अनुगतत्वाद । अन्पया गु. णादावपि गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताधारतापत्तेः । ग्रनु तन्तुषु पटः समवेतः पटे रूपं समवेतमित्यादिप्रत्यक्ष मेव समवाये मानमित्युक्तम्- तदपि न । नित्यसम्बन्धत्वादिरूपसमवायत्वस्प प्रयक्षा- विषयत्वेन तदनुरोधेन समवायसिद्ध्यसंभवाच । विश्ययप्रतीराधारत्वेनैव निर्वाहात । ममायशब्दमयोगमारस्य 'धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सव'(१) इति वन्मिलितार्थचनो. पपरित्याहुः- अत्रोच्चत्ते-घटो रूपवानित्यादिमतीतयः आधारतान्यस- म्बन्धगोचराः, विशिष्टप्रतीतित्वात् , दण्डी पुरुषः कुण्डे बद- रमित्यादिप्रतीतिबदित्यनुमानमेव समवाये प्रमाणम् । न चा. प्रयोजकत्वम् । एवं हि मृत्पिण्डे पटो नास्तीतिवतन्तौ पटो नास्तीति युद्धेरिणाय पटाभाववत्ताबुद्धिं प्रति आधारतासम्ब. धेन पटवत्तायुद्धेः प्रतिवन्धमत्वं वाच्यपिति नन्तौ संयोगेनापि पटाभावबुदिन स्पात् । अथ संयोगसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगि. ताकपटाभाववत्तायुद्धि पनि संयोगेन पटवचाबुद्धिः प्रतिवन्धिका संयोगान्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावबुद्धौ चाधारता. सम्बन्धेन पटवत्ताबुद्धिः अनियन्धिकेति चेद- न । तथा सति पटवद्भूतळमित्याघारतासंसर्गज्ञानानन्तरं तन्तुषिव भूतले समायेन पटो नास्तीति बुद्धिर्न स्यात् । तस्पासंयोगेन पटायाश्वताशाने संयोगेन पटवचाज्ञानं समवा. ११) श्रीमद्भगवद्गीता-१-१। १७ न्या०कौ ·न्यायकौस्तुभे येन पदभाववत्ताज्ञाने समवायेन पटयत्ताज्ञानं प्रति प्रति- बन्धकं वाच्पपिति प्रतिवध्यप्रतिवन्धकमावानुरोधेन संयोग इव समवायोऽप्यतिरिक्त आवश्यकः । न च समवायस्थानाभिषिक्त आधारताविशेष एवारिस्वति वाय, अस्माभिस्सयुक्तसमवाय्यधिकरणयोः पदार्थान्तररूपाया आधारताया अय्येकत्वाभ्युपगमात् । तस्यापवान्तरवैलक्षण्यक- ल्यने च समायो नास्त्येव फलहपर्यवसाना । वस्तुनस्तु तन्तुनाशाचद्गतरूपादिनाबानुरोधेन फालिदि. शेषगतासम्बन्धेन तन्तुनाशवत् तन्तुसमवेतनाशस्वच्छिन्न प्रति जन्तुनाशस्य स्वमतियोगिसमवेतत्वसम्बन्धेन कारणवा वाया। सदटकतयाऽतिरिक्तसमवायसिद्धिरावश्यकी । अन्यथा समवा- यस्याने आपाराधेयमावनिवेशे तन्तुनाशाचदतपटरूपादिकर्म- गां नानावरसयुक्तघटादिनामापत्तैर्दुरित्या । शेषं दर्शितदिशा बसेयमिति दिक। अत्र भट्टा:-अत्र घटा अयं घटा घटे नीलं नीलो घटइत्यादि. महमते समवा. प्रतीत्या जातिगुणादीनां व्यक्तेश्य भेदाभेदसिध्या पविचारः। भेदसहिष्ण्यभेदरूप तादात्म्यं सिद्धम् । तथा च तेनैव समवायकार्यनिर्वाहे उक्तदोपामा चातिरिक्तसमवाये म माणामाव इत्याहुः। अत्र नैयायिका:- मेदाभेदयो: परस्परविरहरूपतया वि. भैयायिकमने समया रुद्धत्वेन गुणगुल्यादेस्तदसम्भवेन तादाम्पा यविचारस सम्भवः । न च पायरक्त प्राक् यापेऽपि पाकोचरनिदानीपर्य न श्यामः, प्राक् न रक्का, वृक्षो मूले न कपि. संपोगी मिलने इति प्रतीतर्भेदाभेदयोर्न विरोध इति वाच्यम् । अध्याप्पचीना पामेकाचच्छेदेन पिरोपानपायात् । अत एच ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकोस्तुभः। कालदेशाधवच्छेदेनैव तत्र भेदमत्ताप्रतीतिरिति तत्र घटोऽप न श्यामः, वृक्षो न कपिसंयोगिति न प्रतीति', किंविदानीपर्यन श्यामः, मूले नायं कपिसंयोगीत्येवानुमः। न पत्र तयां। नीलो घर्टः, घरस्य नीलमित्यादिभेदप्रतीतिसमकालिकामेदप्रतीताव. उदफामावाद । किश्च भेदाभेदवादे नीलो घट इतिवन्न नीलो घट इति । प्रसङ्गात् भेदाभेद. पाकानीलनाशे घटो नष्ट इत्यादिप्रतीत्यापः। विचार एवं घटबद्रूपस्प वग्यानताया रूपवद्धटादेस्त्व- गग्राह्यतापाश्चापत्तिारा । न चात्यन्तभेदे घटः पट इत्यादेर- त्यन्तामेदे घटी घट इत्यादेश्च सामानाधिकरणपस्यादर्शनात भेदा- मेदस्वीकार इति वाच्यम् । घटो नीलिमा घटो नीळं रूपमि- त्यायननुमवाद । घटो न रूप रूप न घट इत्याधनुभवाच्च । तस्माद्गुणगुण्पादेर्भेद एवं युक्तः । न चैवं नीलो घर इत्यस्य कयमुपपचिरिति वाच्यम् । अभेदोपचारण गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्ट इत्यनुशासनसिदया नीलपदस्प नीलरूपवति निकटल. क्षणमा वोपपत्तेः । युज्यते चैतत् । अन्पया विशिष्टादस्यले विशेषणामेदे दण्ड पुरुषादीनामपि पुरुषे दण्डः दण्डी पुरुष हत्या. दि प्रतीत्या भेदाभेदस्वीकारे दण्टी पुरुप इत्यादिवन्नीली घट इत्याधापरित्याहुः । अत्र भानुपापिनो नपा-पया भेदाभेदविरोधाही. मानुपापिनी नव्याः कारेऽपि पटपटादे दा निरवधिमा एवं मामे विधार विरोपिना, संयोगिश्यामरक्तमेदाय घटादी सावच्छिन्ना एव विरोपिन इति मतीतिरलाकलापसे, नोलो या पाच मेदभवीतो सत्यामेर घटे नीलमियादिभेदः तया ·न्यायकौस्तुभे प्रतीतरयं भदोऽभेदाविरुद्ध एवेति फलप्यते । न चाभेदो भेदाभा- वः। स च प्रतियोगितावच्छेदकरूप एवेति । तस्य व्याप्यत्ति. से निस्वच्छिन्नस्यैव विरोधिता। अव्याप्यत्तित्वे च सावच्छि. मा । अत्र च नीलभेदाभायो नीलस्वं घटभेदाभायो घटत्वं तयोः परस्परभेदाविरोधे घटो रूपं नीलिमेत्याद्यापत्तिरिति वाच्यम् । घटे रूपनीलिमाद्यभेदप्रत्ययापादने नीलो घट इत्यादिप्रतीते. रुदनेशपत्ते । तादृशशब्दप्रयोगापादनस्य च सवापि लक्षणया नीलो घर इत्यादिवत दुरित्वात् । वस्तुतस्तु घटो नीलिमा घटो रूपमितिशब्दप्रयोगो घटः कलश: नीलं रूपमितिशब्दप्रयोगवत् रूपात्यन्ताभेदमेव बोध. यतीति। तदभावान युज्यते । घटोन रूपं नीलिमावेति प्रतीत्या दस्याप्युपगमात् । नीलो घट इति शब्दप्रयोगस्तु भेदाभेदरूपं तादात्म्य बोधयतीत्यत्र शब्दस्वभाव एवं शरणम् । न च रूप. स्य घटात्यन्ताभेदोऽपि स्थादेव घटायन्नाभिन्नघटाभिन्नत्वा. दिति वाच्य, विलक्षणघटसामग्रीजन्पत्वस्यैव घटात्यन्ताभेदे प्र. योजकलात् । अन्यथा पाश्रयसपतत्वेन घटेकत्वस्यापि रू. पत्वापत्तेः । अत एव पाकापनाशेऽपि न घटनाशः । पाकस्य घटनाशाहेतुत्वात् । अन्यया पहिसयुक्तसमवायाविशेषेण तवा. पि पाकापनाशे घटगतसख्यापरिमाणादेर्घटस्य च नाशापते. १रुद्धाला । रूपस्प घाभिन्नत्वेन गिन्द्रियग्राह्यत्वेऽपि रूप. स्वादेस्तदग्राह्यत्वान नीलो घट इति स्वाप्रत्यक्ष लगिन्द्रिययो. ग्यस्यैव स्वचा ग्रहणात् । न च रूपत्वादेवगिन्द्रिययोग्यत्वमपि स्पादिति वाच्य, ब्राह्मणत्वादेः प्रतिनियतविशुद्धमातापिजन्य. स्वादिरूपव्यकव्यंग्यलबचेषामपि प्रत्तिनियत चक्षुरादीन्द्रिय- पंग्यवोगमात् । अन्यथा योग्यव्यक्तित्तिधर्मत्वेनैव योग्यत्रे ·ग्रंमाणवादःj प्रत्यक्षकौस्तुभः गन्धादेश्वाशुपत्वस्य गुरुत्वस्थितिस्थापकादेः(१) प्रयतत्वस्या- प्यापत्तः । तस्मादनुभवानुमारेण कस्य चिदिन्द्रियस्य किंचि. योग्यं किंचिच्चायोग्यमितिकल्पनमावश्यकम् । अत एव परि. गाणस्य तद्गतमहत्वावान्तरजातीनां वा ग्रहे दुरत्वदोपस्प प्रतिब- न्धकत्वं तदभावस्य कारणत्वं चतुष्टयसन्निकर्षस्य(२)वा हेतुत्वं न तु गुणान्तरस्प ग्रहेपीति सर्वसिद्धमुपपद्यते । एवं च गुणगुण्या. देर्भेदाभेदौ युक्तावत्र । तावेव च तादात्म्पम् । तेनैवोपपत्तौ न पृथक् समवायः कल्प्यो गौरवाद मानाभावात् । तत्कार्यस्य ता. दास्पेनवोपपत्तरिति वदन्ति । अथ का पुनरयं समाप इति चेत्- अत्राहुः-अयुतसिद्धयोराधाराधेयभावनियामकः सम्बन्धः समवायलक्षगं न्या. समवायः(३) । अयुतसिद्धत्वं च विशेषणता- योपिकमत साक्षात्सम्बन्धेन वाश्रयायिभावव्याप्यस्तो- भयकालकत्वम् । तन्तुपटादीनांगो यःकालस्तदा तेपामाश्रयाश्र. विभावनियमेन तदुभयकालस्य तद्वयाप्यत्वमस्तीति लक्षणसमन्वयः। नन्येवं तुरीपटादीनामिति न तत्रातिमसंगः । पटोत्पत्ति. पूर्व तन्तुमत्वाचदानीपाश्रयाश्रायभावासरवनासंभववारणायो. भयेति, चक्रघटयोरुभयोयों या कालस्तदा यत्किंचिदाश्रपाश्र. पिभाषसत्यादतिप्रसंगवारणाय स्वेत्युक्तम् । वायुरूपाभावादीना. मयुतसिद्धत्ववारणाय विशेषणतान्यसम्बन्धेनेति । अत ए. (१) अन्ययाकृतस्य पुनस्तवस्थापादकः संस्कार विशेषः। (२) चतुझ्यसनिकों यथा-इन्द्रियाचयः अर्यावयविना, इन्द्रि- यावयविना अर्यावयवानां; इन्द्रियावयः प्रवियराना; इन्द्रियायय. विना अर्थाश्यविनां सन्निकर्ष इति । (३) परस्परोपसंश्लेपो मिन्नानां यस्तो भयेत् । समवायः स विशेयः सातव्यप्रतिरोधका-इति प्राचीना कारिका ।।

·न्यांपकौस्तुभे वेदानी पट इह पर इसादिप्रतीखो कालदिशायर्यावत्पटादिसत्येमा. श्रयायिभावसत्तास्पटादेः कालदिश्वोरयुतसिद्धत्वापत्तिरियपि निरस्तम् । तेपां कालि सदैशिकविशेषणताया एव सम्धन्यत्वेन विशेषणताम्यसम्बन्धेनाप्रपाश्रीषभावविरहात् । घटोत्पत्निपूर्वमा- रेभ्य तन्नाशपर्यन्तं चक्रसंयुक्तकपाले जातघटस्य यावत्सत्वं चक्रेणं स्वसंयुक्तकपालसमवेनस्वरूपपरंपरासम्बन्धनाश्रयायिभावस. स्वादतिमसंगवारणाय साक्षात्सम्बन्धेनेति । न चैवमपि चक्र एवोत्पन्नविनष्टघटस्प चक्रेण मह भाण्ड एक नवीनोत्पन्नविनष्ट खण्डजलाप भांडेन सह भूतल एवोत्पन्नविनष्टरवण्डपटस्य भूत. लेन सहायुतसिद्धत्वापत्तिः । विशेषणतासालासम्बन्धेन संयोगेनाशपाश्रयिभावसत्वादिति वाच्यम् । घटायुत्पत्तिसमये तत्संयोगामावेन तदा तेन सम्बन्धनाश्रयापिमावविरहेणादो- पात् । पाचस्तु- तापायुतसिद्धौ द्वौ विज्ञातव्यौ ययोयोः । अनश्पदेकमपराश्रितमेवावतिष्ठते । (१) तया चावयवावयविनी गुणगुणिनौ क्रियाक्रियावन्तौ जा. तिव्यक्ती विशेपनित्यद्रव्ये चेत्येतावेवायुतसिद्धाविति फलितम् । तलक्षांच-ययोरकं स्वनाशपूर्वक्षणपर्यन्तमपराश्रितमेव विष्ट ति तत्वम् । तस्तुनाशास्पटनाशस्थळे नाशक्षणे पटोऽनाश्रित ए. चावतिष्ठत इति तदा पटो न तन्वताश्रित इति तत्र लक्षणममनाय स्वनाशपूतणपर्यन्तमित्युक्तमित्याहुः- सच्चिन्त्यम् । जानेनिस्यत्वेन जातिव्यक्तोरण्याः । एवंमी. নানগণসংৰক্ষণৰীশ্রীদবাগে स्वनाशापसिद्धाऽऽपाहिः । घटस्य नाशपर्यन्तं दिकालयोः सः (1) फारिकेयं पेशमिधेस्तर्फमापायामुघृताऽस्ति ।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। चात्तयोरात्ममुखमाभावयोश्चातिव्याप्तिः । अपरे तु नित्यः सम्बन्धः समवायः । संयोगवारणाय नि. त्य इति । गगनादिवारणाय सम्बन्ध इति । नन्वाधिकरणाभावयोः स्वरूपातिरिक्तसम्बन्धानभ्युपगमेन नित्यात्मकस्वरूपसम्बन्धेऽतिव्याप्तिः । न च संयोगसमवाया. न्यवरत्वरूपसम्बन्धत्वस्य विवक्षणान्न दोष इति वाच्यम् । तथा सति समवायत्वघटकीभूतसम्बन्धस्वज्ञाने समवायत्वज्ञानम् । समवायत्त्वज्ञाने च निरुक्तान्यतरत्वरूपसम्बन्धत्वज्ञानमिति ज्ञ सावन्योन्याश्रयापचेः । न च सम्बन्धि भिन्नत्वमप्यधिकं निवे. शनीपमिति वाच्यं, सर्वस्यापि यत्किंचित्सम्बन्धित्वेन सम्बन्धिः भिन्नत्वस्यामसिद्धः । न च स्वसम्बन्धिभिन्नत्वं निवेशनीय. मिति वाच्यं, समवायस्यापि स्वात्मकस्वरूपमम्बन्धसम्बन्धि- खेनासम्भवादिति चेत् - न । नित्यपदस्य स्वाश्रयप्रतियोगिफान्योन्याभावासमाना. पिकरणधर्मवत्वरूपतया सम्बन्धपदस्य च भावविभाजकोपा- धिसत्वपरतया स्वाश्रयमनियोशिकान्योन्याभावासमानाधि. करणभावविभाजकोपाधिमत्वं समवायत्वमिति पर्यवसानात् । समवायस्पैक्येन समवायत्वस्प स्वाश्रयप्रतियोगिकान्यो. न्याभावाप्तपानाधिकरणत्वेन भावविभाजकोपाधित्वेन च नाप. संगः । तद्व्यक्तित्वमादायातिप्रसंगवारणाय विशेष्पम् । द्रव्य. स्वादिकमादाय तद्वारणाय विशेषणपिति माहुरिति दिक। तस्मात्समवायाभावयोप्रेहे विशेषणवासनिक इति सिद्धम् । सा च विशेपणता द्विविधा-इन्द्रियविशेपणता, तत्सम्बन्ध. विशेषणता. विशेषणता च । तत्र श्रोत्र शब्दाभावग्रहे आधा। विभागः अन्त्या च संयोगादिपंचान्यतमसम्बन्धभेदेन

·न्यायकोस्तुभे
मिना । तर (१)भूतलाही घटायमावग्रदे मंयुक्तविशे.
पणता; (गुलादिरूप नीलस्याय मायग्रहे संयुक्तममवे.
मधिशेषणता; (s)नारत्वादावमावग्रहं च संयुक्तसमधे.
तसमवेतविरोपणना; (४)ककारादी खत्वाधमानहे स.
मधेतविशेषणता; (५)सावादी गवाघभावनडे ममवे.
तममवेतविशेषणनेति बोध्यम् । न च घामावादी
पटी नानीन्यादिप्रत्यक्षानुगेपेन विशेषणविशेषणताऽपि मिन्ना
स्यादिति वाच्यं, अमावाधिकरणकामावस्यातिरिक्तस्थानंगी.
कारान् । अमावस्वयकारकमतीतरधिकरणेनवोपपरपा बनत.
स्थाधिकरणम्पत्वादिति सिद्धान्तात् ।
वस्तुनम्तु मपधाये घटाद्यमानमत्यहाधनुरोधेन विशेषण.
नाया अपि भिन्नन्यमावश्यकपवेति ध्येयम् ।
अत्र प्राभाकरा:-विशेषणनाया अपाग्राहकत्वमसंगतम्,
সাম্মানিগিৰিঃ সুমাৰযোন্ধিগান্ধবথা -
प्राभाका मते अभावग्राहक, द्राहकमनिकापरसयोगादिमिरेव तद्र
গিরগিৰিশ্ন इममवादिति वदन्ति । तेषां चायमा
शय वनीयते भूनळादिरूपाधिकरणनेवाभावव्यवहारोपपचा.
वतिरिक्तामा पानामावाद । अधिकरणातिरिक्तामासरूपस्य
दुर्ववत्वास नानिरिक्तोऽमाः । तथा हि-न तावत्कपाला.
घधिकरणकेतिरिक्तं यदादिम प्रमाणमस्ति । कपालायति.
रिक्तवादिघमासाननुपवान । तदुक्तं-
स्नादयं घटोऽध व पतन दृष्टस्तया मुद्गरो
हा वर्परसंहतिः परपितोऽभावी न दृष्टः परः।।
तेमामात्र इति शुनिः निहिता किंवा नकारणं
स्वाधीना कलमय केवलपियं दृष्टा कपालावली ॥ इति

·प्रमाणवाद: प्रत्यक्षकौस्तुभः। 'यत्तूक्तं 'अधिकरणातिरिक्तध्वंसानंगीकारे मोक्षस्यासाध्य मधिकरणानिरिकाभाव, सापत्तिः तस्यात्यन्तिकदुःखध्वंसरूप. स्वीकारे मोशे मापत्तिः क्या तस्य चात्मरूपतया निसत्वेना. साध्यत्वादिति- तत्तुच्छम् । नित्यसुखामिव्यक्तरेव मोक्षत्वोपगमात् । भवतु वा आस्पन्तिकदुःखध्वंसस्य मोसत्वं तथाऽपि न क्षतिः । मोहस्यात्मरूपतया "नित्यत्वेऽपि मोक्षत्वावच्छिन्नाधिकरणता. पा एव माध्पत्योपगमात् । नैयायिकमतेऽप्यधिकरणताया अ. तिरिक्तत्वात् । वस्तुतस्वात्मरूपस्य मोलस्यात्मत्वेनासाध्यत्वेऽपि दुःख. ध्वसत्वेन साध्यत्वोपगमान दोपः। अत एव घटादिध्वंसस्य फपालादिरूपतया मुद्गरपातादिसामग्रीसाध्यत्वानुपपत्तिः क. पालादेः सिद्धत्वादित्यपि निरस्तम् ।। अन्वयव्यतिरेकाम्या पटादेः स्वसामग्रीसाध्वत्ववदधिकरणात्मकघटादिध्वंसस्यापि ता. भ्यां घटादिध्वंसत्वन मुद्गरपातादिसामग्रीसाध्वत्वोपगमेनादो- पात् । तस्माद्ध्वंसो नातिरिक्तः । एवं प्रागभावेऽप्यधिकरणातिरिक्त प्रेमाणाभावः । उत्पचेः प्रागभावविचार: पूर्व कपालादौ घटो नास्तीत्यादिपतीतेः क. पालाद्यधिकरणैरेवोपपत्तेः । इदानी घटपागभाव इत्यादिप्रत्य. च स्ववासनामात्रकल्पितत्वेन : तदसाधकत्वादिहेदानी घरो भविष्यतीत्यादिप्रत्ययस्य चोत्पत्स्यते भविष्यतीसनयोः समानविषपकत्वेन भविष्यत्कालीनोत्पत्तिमत्वविषयकत्वात् । अभावत्वं विनाशितिपदाविभाजकोपाधित्वाद, मावत्वयादि. स्पनुमानस्य चामयोजकत्वेन तदसायकत्वात् । अथैकस्मादहिसंयोगात् रूपरसादरुत्पचौ कार्यमेदार्य प्रा. , यस्य १८ न्या० को ·न्यायकोस्तुभे गभावोऽङ्गीकार्यः। तत्र सपनायिकारणासमवायिकारणयोरभे. दैन तद्भदस्य कार्यभेदानिर्वाहकतया मागभावरूपनिमित्तकार. णाभेदस्यैव कार्यभेदनिर्वाहकत्वादिति चेत् - न । तत्र पहिसंयोगानां भेदकल्पनेन तद्रूपासमवायिकारण भेदेनैव रूपरसादिकार्यभेदनिर्वाहा । आवश्यकं च रूपादीनां परस्परवलक्षण्यप्रयोजकतया तद्भेदकल्पनम् । अन्यथा सलक्ष. णानां वहनां घटादीनां मागभावभेदेऽप्पलक्षण्येन प्रागभावभे. दस्य लक्षण्यामपोजकतथा रूपादीनां परस्परबैलक्षण्यानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु रूपादिमति माविरूपादिमागभावसत्वेन तदाप. तिधारणाय रूपादौ रुपस्वादिना प्रतिबन्धकतामुपेत्य रूपत्वाव- च्छिन्नं प्रति रूपत्वाचवच्छिन्नाभावस्य रूपादिनाश्यशक्तिविशेष स्थ वा कारणत्वमवश्यं वाच्यमिति । तत एव रूपादीनां परस्पर बैलक्षण्यस्य भेदस्य च निर्वाहेन प्रागभावसिद्धिः । अप घटबयादिविषयकापेक्षाबुद्धया द्वयोस्त्रित्वादखिच. तुरादिषु च द्वित्वस्य वारणाय मागभावोऽवश्यमङ्गीकार्यः । न च द्वयोरपेक्षाबुद्धधा द्वित्वं त्रयाणां तथा त्रित्वं जन्यत इत्या घभ्युपगमानिर्वाह इति वाच्यम् । द्वित्वात्रित्वाद्युत्पत्तेः प्राक द्वयोः त्रयाणामित्यस्यैवासम्भवादिति चेत्--- न । एकत्वादिसमकालमेव द्वित्वात्पत्तरङ्गीकारेण द्विस्वा. देरपेक्षांबुद्धिव्यंग्यत्वमानस्याङ्गीकारात् । अन्यथा सर्वत्र व्यञ्ज कानां व्यंग्यजनकत्वापच्या व्यंजकत्वोच्छेदापत्तेः। प्रतिपुरुष तत्तदपेक्षाबुद्धिजन्यानन्तद्वित्वादिध्यक्तीनां कल्पने महागौरवेण द्वित्वादेरपेक्षाघुद्धिव्यंग्यतायां लाघवाच । अस्तु वा द्वित्वादेरपेक्षाधुदिजन्यत्वं तथापि न क्षतिः । द्वित्वादीनामुपलक्षणतया द्वित्वादिकारणतावच्छेदकत्वोपगमेन ·प्रमाणवाद: प्रत्यक्षकौस्तुभः । द्वित्वे एकत्वद्वपस्य बित्वादी एकत्वत्रयादेरसमवाय कारणलो- पगमेन द्वित्वाद्युत्पत्तिनियमनिर्वाहात् । गुणेऽपि द्विस्वादेवीद- विशेषविषयत्वरूपस्य सरेवाङ्गीकारात् । पत्तु सहस्रतन्तुकपटस्य तेष्वेव तन्तुपूत्पत्तिर्नान्पति निय- पनिहाय प्रागभावोऽवश्यमुपेयः । तन्तुना तसंयोगानां च तादात्म्येन समवायेन च तस्पटानधिकरणतन्तुष्वपि सत्वेन त. स्तुवेन तन्तुना तादात्म्येन हेतुतया विजातीयतन्तुसंयोगत्वेन तत्संयोगानां च समवायेन हेतुतपा च तादृशनियमानिर्वाहात् । न च समवायेन सत्पटोत्पत्तौ सहस्रतन्तूनां तत्वतन्तुत्वेन तादा- स्म्येन तत्तत्संयोगव्यक्तीनां तत्तसंयोगत्वेन समवायेन वा हे- तुतया निर्वाह इति वाच्यं, सहस्रतन्तुकपटस्य समवायेन सहस्र- तन्तुष्वेवोत्पत्या तत्र फस्पापि सहस्रान्तर्गनतन्तोस्तादात्म्पैन प्र. त्पेकद्विपात्रनिष्ठानां तत्संयोगानां च समवायेनासत्वाद्ध्यमिचा- रापत्तेः । तस्मात्तत्पदं प्रति तत्पटपागभावस्प तस्मागभावव. खेन तत्तत्तन्तूनां वा पृथक्कारणवमावश्पकमिति भागभावसि. द्विरिति- तदसत् । तत्पठन्ति तावत्तन्तुनिष्ठसहस्त्रत्तसंख्यापास्तादृशः संख्याविशिष्टतन्तुस्वेन वा कारणतयैवानतिमसलेन तदासिद्धः। एतेन समवायेनान्यतरकर्मजसंयोगविभागौ प्रति कर्मणो हेतुत्वं सर्वसिद्धम् । तत्र च कारणतावच्छेदकसम्बन्धो न सम. वाया। कर्मशून्येऽप्युचरदेशादौ संयोगाशुत्पचेयभिचारात् । ना. पि कालिकसम्बन्धः । स्वसमानाधिकरणद्रव्यत्ववत्वं वा । तथा सकद्रव्ये कर्मदशायां द्रव्पान्तरेऽपि तदापत्तेः। आधे गग. नादिसंयोगे व्यभिचाराच्च । न च कर्मवत्तिस्वविशिष्टसमवा. येन संयोगादौ समवायेन कर्मणो हेतुत्वान्न दोष इति वाच्यं, ·न्यायकौस्तुभे भाचपुत्रदेवोत्पनिकर्पकालीनसंपोगे व्यभिचारवारणात् । न च प्रतियोगितासम्बन्धेन संयोग मति कर्मलेन हेतुता । प्रति योगितात्मकविलक्षणसम्बन्धश्च कर्मवत्येव नोत्तरदेशेऽपीति न व्यभिचार इति वाच्यम् । उत्तरदेशव्याहत्तताशविलक्षणसम्ब. न्थे मानाभावात् । यत्तु स्वाव्यवहितोत्तरसणोत्पत्तिकत्वस्वसा. मानाधिकरप्पोमयसम्बन्धन कविशिष्टसंयोग प्रति कणो हेतुत्वान्न दोषः । एवं च संयोगजसंयोगे व्यभिचारस्पै सावतैव वारणात् कर्मजन्यतावच्छेदकतया जातिविशेषोऽपि न कल्यत इति कायमपीति । तत्रानेकाननुगतपदार्थचटिताव्य वहितोचरत्वस्य सम्बन्धले मानामावाद । घूमालिङ्गकरवादिक विशिपपिता विशेषात्मकं निवेश्यवानुमितिपरामर्शयोः कार्यका মাদাগান » বদদার মামাবাঘি- भूतस्त्राधिकरणक्रियाविशिष्टसमवायः कार्यतावच्छेदकसम्ब- संयोगत्वं च कार्यतावच्छेदकं सागमायाधिकरणत्वम् । स्त्राधिकरणत्वं च कालिकसम्बन्धेन | नाशसम्बन्धेन च संयोगो नोत्पते । उचरदेश इति न व्यभिचारः। यत्र संयोगोत्पचिसय कालमेवोत्तरदेशे क्रिपोत्पत्तिस्तत्र व्यभिचारधारणाय स्वाग मानाधिकरणत्वम् । क्रियाविशेषणं विनक्रियामादाय व्य भिचारवारणाय स्वाधिकरण याविशेषणम् । यनाशानायकर्मण उत्तरसंयोगमात्रनाश्यतया स्वनन्यस योगकाछे क्रिपासत्वस्यावश्यकता सर्वेषामेय संघोगार्ग कालिकाविशेषणतया स्वजनीभूतकर्माण वृत्तन फस्य विदप्य. संग्रहः । एवं विभागस्पलेऽयम् । वस्तुतस्तु समापन संयोग पनि स्वजन्यसंयोगमागमार. पचासम्बन्धेनैव कर्मणा कारणता वाच्या जन्पत्वं चातिरिक्तम- অর্থ- ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। १४१ खण्डोपाधिरूप वेति नानेकपदार्थवाटतस्प सम्बन्धत्वानुपपति- रिति प्रागभावसिदिवरिपपि निरस्तम् । संयोगविशेष प्रस्य. पि द्रव्यविशेषनिष्ठद्वित्वसंख्यायास्ताशसंख्याविशिष्टद्रव्यविशेष- स्य वा हेतुतयेवाव्यभिचारादनतिप्रसंगाचा । एवं च कर्मणः का. लिकप्सम्बन्धघटितसापानापिफरण्पप्रत्यासत्यैव हेतुता वाच्येत्ति न तत्सिद्धिः। के चित्तु समवायन विजातीयसंयोगं प्रति समवायेनैव कर्मणो हेतुत्वम्। न चोक्तव्यभिचारा वरूपमाणरीत्या तदभावात् । तथा हि स्वव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन कार्यतावच्छेदकावच्छिन्न यत्किंचिदु- व्यत्यधिकरणीभूतपावव्यक्तितिकाभावप्रतियोगितावच्छेदक- भेदकूटवकारणतावच्छेदकधर्मपत्वरूपव्यापकत्वमेव कारणवाय- टकम् । इत्यं च स्वाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन ताशयत्किचिद्व्य- त्यधिकरणीभूतयावद्व्यक्तिपु कारणतावच्छेदकावच्छिन्नाभाव- वस्वमेव व्यभिचारः । न च ताशयभिचारः प्रकने सम्मवति । क्रियाधिकरणस्यापि ताशयावदन्तर्गततया तत्र संयोगाच्या हितमाक्षणावच्छेदेन क्रियामावासत्वात् । अथैवं द्रव्यचाचपा. दिकं प्रति चक्षुःसंयोगादिहेतुतार्या कार्यतावच्छेदककाठी द्रव्यवि- पयकत्वादेः कार्यतावच्छेदकसम्बन्धीभूतविषयतायां द्रव्पत्ति. त्वादेर्वा निवेशो निरर्थकः । शुद्धविषयतादिप्रत्यासरपा युद्धचा . पत्वादीनां जन्यतावच्छेदफत्वेऽपि निखिलानामपि चाशुपव्य- तीनामवश्यमेव द्रव्यादिविषयकतया द्रव्यादेरपि तादृशयावद- तर्गततया तत्र च चक्षुःसंयोगादानामवश्यं सस्नोपदर्शितष्प- भिचारासम्मवादिति चेव-इष्टमेव तदस्माकम् । पस्तुतस्तु कार्यतावच्छेदकादिभेदेन कारणताभेदस्यावश्य- फतपा तत्स्थळीयकारणतायां यावदर्यव्यापकतानिवेशे गौरवा.

·न्यायकौस्तुभे चापनिय कारणता निर्वचनीया तत्र व्यभिचारवारणाय त. निशनमावश्यकम् । अत्र चानन्यगतिकतया यावनिवेश इत्याहुः । अन् तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन कर्मत्वेन कारणता । तादात्म्यसम्बन्धेन संयोगत्वेन कार्यता। एवं च कमशुन्योत्तरदेशे न व्यभिचारस्तस्य कार्यतावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धन कार्या- सम्बन्धित्वादित्या:- तदसत् । तादात्म्येन कार्यसम्बन्धिनि स्वस्पिन स्वापर हिनपूर्वक्षणावच्छेदेन विद्यमानाभावामप्तिक्ष्या तादात्म्यस्य का. यतावच्छेदकसम्बन्धवे कारणत्वस्यैवानुपपत्तेः । अवन्छेयाधि करणासम्बद्धस्थावच्छेदकस्वाभावात् । च कार्याध्यक्ष हितविसणीच सति कार्याधिकरणवृत्तिवस्याभावे नि. वेशान दोप इति चान्यं, कार्याध्यवहितपूर्वक्षणे देशा. रावच्छेदेन कार्याधिकरणे कालान्तरावच्छेदेन कारणा भारसत्वेन कारणवस्यैवासम्भवेन तयावतमशक्यत्वात् । अय तत्वज्ञानिनामष्टोत्पतिवारणायानन्ताना मिथ्याज्ञान- जन्यवामनाना हेतुत्वापेक्षपाद्यतत्वज्ञानप्रागमावस्यैकस्य हेतुत्व. पल्पने लायवात्मागभावासिद्धिरावश्यकीति चेत्- न। तया सति घटादाचप्यनन्ताना दण्डादीनां हेतुत्वापेक्षा लाघवेन दण्डादिसमनियतैकपदार्थान्तरकल्पनापरया घटादो द ण्डादेर पहेतुत्वापत्तेः । न च दण्डवादिनाऽनुगतरूपाणामनन्त दण्डादीना इतुतान दीप इति वाच्य, इहापि मिथ्याज्ञानजन्य- तावडेदहातिविशेषात्मकवासनात्वनानुगतनादृष्टकेतुत्वेनैवोप- पत्तेः । अत एवोपदर्शितापतिवारणाय लावामियाज्ञान- न्यवासनाध्वंस आद्यतत्वज्ञानध्वंसो वाऽरो प्रतिबन्धका करप्यत ·प्रमाणवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १४३ इति ध्वंससिद्धिोरेस्यपि परास्तम् । वासनात्वेन हेतुत्वे एव लायवात् । वस्तुतस्तु नैयायिकानां घटस्यैव स्वप्रागमावध्वंसत्ववत् स्व. ध्वंसप्रागभावत्ववञ्च मिध्याज्ञानजन्ययासनानोमवायतत्वज्ञान- मागभावत्वकल्पनसम्भवेन तद्धतुत्वेऽपि नातिरिक्तपागमाव. सिद्धिरिति । यत्तु प्रामाकराणां ध्वसमागमावानङ्गीकारेऽभावत्वमतीत: प्रमावानुरोधेन प्रतियोग्यतिरिक्तावेव सागभावयोः प्राग- भावध्वंसाविति स्वसिद्धान्तभंगापचिरिति ध्वंसमागभावसिदि. स्तपामध्यावश्यकीति- तन्न । भावसाधारणाभावत्वोपगमेनैव तदुपपत्तावतिरि. क्तध्वसमागभावासिद्ध्योक्तपातयोग्यतिरिक्ताविसादेरेफदेशिमत. वन स्वसिद्धान्तत्वामापन सद्भगे इष्टापचः। अथ प्रागभावानु. पगमे सामग्रीसत्वेनोत्पन्नपुनरुत्पादापतिः। न चोत्पन्नपुनरुत्पा. दापसिद्धचा नापतिरिति वाच्यम् । एतत् घटाद्युत्पत्तिद्विनी- यक्षणो यदि एतद्घटासामग्न्यव्यवहितोत्तरः स्याचदा एतस्प. टाद्युत्पादवात्स्यादित्याकारकापत्तावप्रसिद्ध्यमावादिति चेत्-- न । समयायेन द्रव्यं प्रति समवायेन द्रव्यत्त्वेन प्रतिबन्ध कत्वस्य सर्वसिद्धनेन उत्पन्नद्रव्यस्पैव प्रतिबन्धकता त. त्सत्वे पुनस्तदुत्पत्तेरसम्भवात् । अन्पया भाविखण्डपटगा. पि प्रागमावसत्वेन महापटवत्यपि तदुत्पत्यापत्तेस्तवापि दुर्वा- रत्वाच । न च मम महापटश्वंसस्य खण्डपटइतुत्वान्न दोप इति वाच्यम् ।. । . तथाप्युत्पत्यवच्छिन्नमवायसम्बन्धेनैव घर. मतन्तुसंयोगादेः पटादिहेतुनयेवोत्पन्नपुनरुत्पादवारणे प्राग- भावासि । नपैवमपि धारावाडिकवुद्धिस्यळे प्रथमो.

·न्यायकास्तुमे स्यमस्य चतुर्पक्षणे पुनरुत्पतिवारणाय वढेतुस्त्रमावश्य. कम् । वत्र वसामान्या: प्रथमज्ञानरूपमतिबन्धकामावस्य च तत्र सत्वादिति वारपम् । तत्र वावरकामेकस्यैव ज्ञानस्पान्योत्पत्ती सत्यतिवन्धकतापाच लायवेन स्वीकारात् तस्यानतिरिक्तः प्रा. गमा:। एवमत्पन्नामावान्योन्यामाश्योरप्यधिकरणातिरिक्तयोर्मा मत्पन्नामावान्यान्यामा नामावः । भूतले घटो नास्ति घटो न पट बावन्यधिकरगम्वरूपावेद इत्यादिपतीतीनामधिकरणात्मकामाववि. पपकत्वेनैव निर्वाहा। यत्ततं घटो नास्तीत्यादिपतीतीनापनन्ताधिकरणाविषय. कत्वं गौरवाल्लाघवेनातिरिक्तयोस्तयास्मिद्धिरिनि-~ सन्मदम् । निरधिकरणकामारप्रतीत्पमान पदपिकरण मन्तर्मान्यपदभावपतिस्तस्यास्तदधिकरणात्यफतदभावविषय- कत्वोपगमे गौरवामाराव । न चैद घटो नास्तीसादिभ्रमस्यले प्रतीयमानघटापावस्य पवनदाधिकरणानात्मकत्वनाधिकरणा न्तरात्मकघटामावविषयक विनिगमनाविरहेणानन्दाधिकरण विषयकत्वेन गौरवं दुर्वारमिति वाच्यम् । तत्र घरवचदधिकरणे घटामावानात्मके सासदाधिकरणान्तरसचिवटामावलस्य भ्र. परवीकारात् । तस्मादपावचतुष्टयस्यापि नाधिकरणातिरिकतम् । न चामावस्याधिकरणारसकोऽमंदनाधाराधेयमानुपप. सिरिति वाच्यम् । अभाविकरणकामावस्पानतिरिक्तववादिन- स्तवापि बदामा घटो नास्तीत्यादी ममेयत्वे प्रमेयत्वामित्यादौ चा• भेदेऽष्पापाराधेपमावत्मनेऽपि तत्मम्मवान् । यदि चैत्र घटन स्पपि मृतले घटो नास्तीतिप्रतीत्यापत्तिा, तदपिकरणस्य घटामा• वानात्पकतेघानपनाद पूर्व घटनयनोचरं च नसतीत्यनापाचा, ·१४५ प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। तस्यैकत्वात् । न च तदानी घटवत्ताज्ञानसत्वे तस्यैव पतिवन्धकत. या नोक्तापत्तिः । ताहतानासत्वे चेष्टापत्तिरिति वाच्यम् । ताह- शज्ञानासत्वे जायमानाया: ताशपतीतपियाबाधेनप्रपाखापत्ते. रिति विभाव्यते । तदापि न क्षतिः । अभावस्याधिकरणात्म. कत्वं परित्यज्याधिकरणविषयकज्ञानविशेषात्मकत्वोपगमेन घ. टकालीनाधिकरणज्ञानस्य घटाभावानात्मकतया तदकालीना- धिकरणज्ञानस्य घटाभावात्मकत्वेन चोक्तापत्यनापत्यारनवका. शाद । एवं चाभााधिकरणपोराधाराधेयभावो मोक्षस्य साध्या वं चोपपद्यते । न च ज्ञानविशेपस्याभावत्वे निर्जने देशे बन्ध- विच्छेदे सडागादिभ्यो जलनिस्सरणं न स्यात् । एवमन्धकारे विचरन कंटकैर्न विध्येत । तत्र कस्याप्यधिकरणज्ञानाभावेन ज्ञानचिशेपारमानाभाववन्धविच्छेदतेजोभावात्मकान्धकाराणा- मसम्भवादिति वाच्यम् । तत्रापि कीटादिजन्तूनामधिकरण ज्ञानस्य तदानीमपि सत्वेनोक्तदोपाभावाद । वस्तुतस्तु तदधिकरणतत्काळसम्बन्धस्यैवाभावप्रतीतिव्य- वहारनियामकत्वेनौपपत्तौ नातिरिक्तामावफल्पनम् । मानाभावाद । यथा होकेनैव भूतलादिना प्रतियोगी विशेषणं विशेष्य उद्देश्य इसादिस्तत्र तत्र व्यवहारस्तथाऽधिकरणकालविशेषसम्बन्धेनैव घटो नास्ति घटो नेत्यादिव्यवहारस्याप्युपपत्तिः । एवं चाचा. राधेषभावादिकमपि सुघटमेव । कालसम्बन्धस्याधिकरणे स. स्वात्साध्यत्वाच । तथा च यत्राधिकरणे कदापि न प्रतियोगी यथा दादौ वयादिकं वाय्यादौ रूपादिकं च तत्र तदधिकरणं तस्य कालसम्बन्धो का तदभावः । अन्यत्र तु तदधिकरणका. लविशेपसम्बन्ध एव सः। एवं भेदेऽप्यूद्यम् । एवं घटादिपू-' कालकपालादिसम्बन्धी घटादिमागमावः । उत्तरफालविशेष. १९ न्या० को ·न्यायकौस्तुभ कपालादिसम्बन्धश्च घटादिध्वम इति बोध्यम् । न चाधिकर- गादीनां निष्पतियोगिकत्वादमावाववित्तियत्वाभावाच मप- तियोपिकत्वादिनिपतो भावोऽतिरिक्तोऽवश्यमुपेप इनि वा च्यम् । घटाघटस्वादिना समतियोगिकरवाभावत्वविचिद्यत्त योरमावेऽपि घाभावामाश्त्वादिना प्रतीनी तदुभयसत्यवत्तु (1) भूतलादे तलस्वादिना प्रीती बदमावेऽपि घटायमावलेन बुद्धौ तदगीकारेणोपपत्तः । इदंलादिनाऽपमावतीत्यनुरोधेन वयाप्येवं वाच्यत्वात् । न वामावस्पानतिरिक्तवेभावत्वेऽ- प्पतिरिक्त पानामात्र इति वारयम् । अतिरिक्ताभाववादिनाऽपि वदनुगमाचर्यमभावत्वस्यातिरिक्तस्पाङ्गीकारात 1 घटोऽस्ति न देन्यादिसंशयादिकोटितावच्छेदकलेनाभावत्वस्याखण्डस्यावश्य- मुपेपत्वाच । न चावस्यापिकरणादिरूपले इदो बयभार इत्यादिपतीत्यापत्तिबारेति वाच्यम् । अतिरिक्तामाबाईकमरे Sধ অমান্ধলাম্যব্যথিকাৰীক্ষাঘ থমামার घटो नास्तीत्यादिप्रवीतिवत्पटामावा घामाव इत्यादिपति- वर्दुरस्तात् । इष्टापत्यादिममाधानस्य ममापि मुवचत्वा- दिति दिन। पनामावस्यापिकरणारत्वे जलादिरूपगन्धाभावादे- जीन्द्रयेण प्रत्यक्षानुपपत्तिजलादेनाणेन्द्रियायोग्यत्वात् । शान- रूपत्वे पदाथमावस्प चाचपस्त्रानुपपत्तिानस्याचाक्षुषत्वाद । कालसम्बन्यसपले घटायमावस्यानीन्द्रिपत्वापतिः । कालस्या- तिन्द्रियत्वादिति मलपित्तमपास्तम् । जलादेवादिना प्राणे- न्द्रियायोग्यलेऽपि गन्यामाववादिना तदुपगमेन ज्ञानस्य शान- खनाचासुपस्वेऽपि घटापाववादिना तदुपरापन कालस्य काल. त्वनातीन्द्रिपत्वेऽपि घगमावत्यादिना ऐन्द्रियलस्पपिगमेना ·प्रमाणवादः]] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १४७ स्माकं पडिन्द्रिगवेद्यत्वोपगमेन च दोपासंस्पर्शाद । नन्वे ध्वंसपागभावानङ्गीकारे आयस्वचरमत्ववर्तमानव भविष्यत्वातीतात्र पूर्वोत्तरवानामनुगतनिवर्चनमशक्यम् । तपा हि स्वाधिकरणक्षणध्वंसानाधिकरणले सति स्वाधिकरणकाल. त्वमाद्यत्वम् । उत्तरस्य पूर्वस्य च वारणाय क्रपेण विशेषणद्वयम् । विपयतया स्वाधिकरणज्ञानादेरिणाय कालवं कालिकाविशेषण. ताऽधिकरणत्वापकम् । स्त्राधिकरणक्षणभागभावानधिकरण. वे सति स्वाधिकरणत्वं सतियावसविशिष्टत्वसमवायत्वं वा चरमस्वम् । उपान्त्यपर्यन्तस्य नाशोत्तरस्य च वारणाय पद- द्वपम् । स्वध्वंसमागमावानधिकरणसमयसम्बन्धो वर्तमानत्व म् । वर्तमानप्रागभावपतियोगितलं वर्चमानमणध्वंसाधिकरणक्ष. पोत्पचिमत्यं या भविष्यत्वम् । वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वमा तीतत्यम् । तस्मागभावाधिकरणकालत्रं तदुत्पत्तिकालीनध्वंस. प्रतियोगिकालवृत्तित्वं वा पूर्वत्यम् । तद्धसाधिकरणकाल. स्वमुत्तरत्वम् । एतेपां च समागमावघटिवलेन तदनी. कारे कयमपि न निर्वाह इति चेत् - न । एतेषां महारत्वविशेष्यत्वप्रतियोगित्वापाववर्ष सत्ववदतिरिक्तारखण्डोपाधिरूपत्वाभ्युपगमात् । अन्यथा . सप्रागभावाङ्गीकारेऽपि भागभावादिसमये घादेराश्रपस्पास. खेन तत्मतियोगितस्य तत्रासम्भवेन भविष्पन् चद अती. तो घट इत्यादिव्यवहारानिर्वाहात् । न च भविष्यत्वादेर तिरिक्तवेऽप्पा पामत्वाकय निर्वाह इति वाच्यं, तस्या. विद्यमानाश्रयस्यैव धर्मिग्राहकमानेन सिद्धेः । न च शान्ता. सिदिः । अस्पंयाऽनुपपत्या प्रकारवादीनामतिरिक्ताखण्डोपा. विपत्तस्पावश्यकत्वात् । तया हि दण्डीतिज्ञाने दण्डः प्रकार ·-4 १४८ न्यायकौस्तुभे पुरुषो विशेष्यः संयोगः संसर्गः । घटोऽयमिसन घटवं प्रकार: घटो विशेप्यः समवायश्च सप्तर्गः । एवमापत्र । तच विषयता- ख्यातिरिक्तारखण्डोपाधिकपपेव । अन्यस्यासंम्भवाद । न च भासमानवैशिष्टयप्रतियोगित्व प्रकारत्वं वदनु योगित्वं विशेष्प. त्वमिति वाच्य, घटघदत्वसमवाया: प्रमेया इयादी घटत्वादेः प्रकारवापत्तेः । न च संसर्गमर्यादया भासमानवैशिष्टयप्रतियो. गित्वं प्रकारत्वमिति वाच्यं, विषयताविशेषमन्तरेण संसर्गत्वस्य दुर्वचत्वात् । समकायस्योभयनिरुप्यतया घटस्थापि प्रकारताप- तेश्च । न च प्रतियोगित्वानुयोगित्वयोः प्रकारत्वविशेष्यत्वरूप स्वानोक्तापतिरिति वाच्यं, आत्माश्रयापतेः। यत्तु विशिष्टज्ञानत्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकताश्रय ज्ञानविषयत्वं प्रकररत्वम् । विशिष्टज्ञानस्य विशेषण ज्ञानजन्यतया लक्षणसमन्वयः । ईश्वरज्ञानपादायातिप्रसङ्गवारणाय विशिष्ट ज्ञानतावच्छिन्नतीति तत्र ईश्वरज्ञानस्य निष्पकारकत्वापत्तेः। एवं निर्विकल्पके विशेष्यपापि भानेन तस्पापि प्रकारतापत्तिः । व्याप्यवत्पलशान जन्पानुमिता पक्षस्य प्रकारलापत्तिय दुर्वारा। न च विशेष्याम्यत्वम्प निवेशान दोप इति वाप, तथाऽप्य. भावत्वादेरनुपस्थितायव प्रकारतमा मानेन तनाव्याले । दण्डी मुन्दर इत्यादौ तादात्म्यसम्बन्धेन प्रकारे दण्ड्यादी वि. शेयापासवेनाव्याश्च । विशेष्यत्वस्यापि दुईचत्वास । एतेन विशेषणज्ञानत्वेन विशिष्टज्ञानजनकज्ञानविषयत्वमित्यति निरस्तम् । विशेषणत्वस्य प्रकारत्वात्मकतयात्माश्रयाच्च । त. स्मात्मकारत्वं विशेष्यत्वं संसर्गस्वं चाखण्डोपाधिरूपं पदार्थान्तरं वा किंचि ज्ञाननिकापतपश्यमुपेयम् । एवं घटादी घराभावादिप्रतियोपिकालापतिरिक्तमेव ।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। अभावज्ञानप्रकारत्वस्याभावत्वेऽतिमसक्तः । अभावत्वातिरित करवनिवेशेऽपि प्रमेयोऽभाव इत्यादौ प्रमेयवादावतिव्याप्तः । न चाभावज्ञानेऽवश्यं भासमानत्वं तदिति वाच्यं, अन्धकार स्तम इसत्रालोकाभानाचमतियोगिन्यालोकेऽव्याप्तः। न चा. न्धकारवतमस्त्वे आलोकाभावत्वरूप पति, तद्भाने आलो. कोऽपि भासत एवेति वाच्यं, आलोकाभावत्वेन ज्ञातेऽन्धकारो भावोऽभावो वेति संशयानुपपत्तेः । न चाभाववत्ताज्ञानप्रतिव. धकज्ञानविषयत्वं तदिति वाच्यं, प्रतियोगिव्याप्यवत्ताज्ञानविरु- धर्मवत्ताज्ञानस्य चामाववत्ताज्ञान प्रतिबन्धकस्न प्रतियोगि. व्यायादापतिव्याप्तः। एवमभावत्वपतिरिक्तमेव । न च प्रतियोगिज्ञानपतिवधक. ज्ञानविषयत्वं तदिति धान्यं, अभावव्याप्यादावतिपाः । व्या. प्यवत्ताज्ञानादिव्पावृत्तपतिवन्धकताविशेषस्य दुर्वचत या तनि- वेशासम्भवात् । न च भावान्यवं सपायकार्यमसमवायाप- तरसम्बन्धेन सत्ताभावो वा तदिति वाच्यं, अभारवघटितत्वे. नात्माश्रयाद । एवं सत्वमपि न जन्यामात्वं, जन्पत्वस्योत्पत्तिमत्वरू. पतयात्पश्चाधक्षणसम्बन्धपतयाधस्वस्प च ध्वसत्वयाटिततया. ऽन्योन्याश्रपापः । तस्मात्मकारवादिकं पथारखण्डोपाधिरूपं पदार्यान्तरं वा तथायलचरमत्वातीतत्वादिकपीति न दुई। चत्वम् । न चाखण्डोपापित्वे तेषां समतियोगिकत्वासंभवेन कुतश्विदायत्वं कुतश्चिचरमत्वामित्यादिव्यवस्थानुपपत्तिरिति वा. रूपम् । पया तारत्वमन्दत्वादेर्जातिविशेपस्यापि कस्य चित्कुत. वित्तार इति कृतश्चिन्मन्द इति व्यवहारजनकतया सपतिपो. गिफत्वं यया या प्रकारत्वादेरखण्डस्यापि रक्तदण्डवानि. - ·न्यापकौस्तुमे त्यादी दण्डे पुरुषापेक्षया प्रकारत्वं रक्तापेक्षया विशेष्यत्तव्य हारेण समतियोगिक तथाऽत्रापि सपतियोगिफतेन कस्य चि. कालस्य कृतश्चिदायत्वं कुतचिच्चरपत्वं कुनश्चिदनीतत्वपि. स्पादिव्यवस्थामभवात् । तस्माचतुर्विधाभावेऽपि मानाभावेन वि. शेषणतासनिको न तद्राहक इति । अत्र वदन्ति भूतले घटो नास्तीत्यायाकारकाया भूतलाय. अमावस्याति धिकरणकामावस्तीतेरपलपितुपारपतया तद्वि- रिकत्वज्यवस्था पयोऽतिरिक्तोऽभावोऽवश्यमुपेय एव । अन्यथा भूतले घटोऽस्तीत्यादिप्रतीत्या घटादेरप्यातीरक्तस्यासिद्धिमसं गा । यस्तादेः संस्थान विशेषचित्वेन गुडत्वादेः रसादिव चिस्वेन वज्रत्वादेः स्पर्शरूपादिवृत्तिवेन पृथिवीत्वादेर्गन्धवृत्तित्वेन जलवादेः स्नेहादिवृत्तित्वेनोपपत्तेः । तथा वावयविमानं न सिद्धयेव । परमाणुसमूहबादापत्ति- अवयविनि इच(१) । अथैको घट इति प्रतारपा एकदेशाकर्णिन पूर्वपक्ष सर्वाकर्षणादिकार्याजलाहरणादिकार्याच्चापपवि- (१) यौशास्तु परमाएपभ्युपगमे परमाणुपुञ्ज एवाययो, असरे- णुविधात्यभ्युपगमे तु प्रसरेणुपुर पर । न त्वतिरिक्त (कश्चिदयवी. ति नाम), प्रमाणामावात् । परान्तरानेरुद्धयणुकाद्यतिरिकापयविक- स्पने गौरवाच । न चातिरिक्तापयन्यनभ्युपगमे परस्परसयुक्तपरमाणुपुञ्जस्यैवाब- यविश्वमते घटो महानित्यादिमहत्यविषयकप्रतीत्यनुपपचि , परमा• गौ महरयामागादिति वास्यम् , यौद्धमते महत्वस्य सयोगरूपतया प. रमाणुवृत्तिलयोगमादायैर महत्वप्रतीत्युपपत्तः । न चैवसत्यपि घटो धस्त इति प्रतीत्यनुपपतिः, परमाणोनित्य तया तत्पुजस्य घटस्य नाशासमयादिति वाच्यम्, बौद्धमते पदार्थमा. प्रस्य क्षणिकरापरमाणो. परमाणुपुत्रस्यापि नाथाभ्युपगमेनानुषप.

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्वीकारस्तर्हि इहेदानी मणिनास्तीसादिमतीसा मण्यमारादितो दाहादिकार्येण दुःखनाशे हास्यादिकार्यदर्शनेन घटनाशार्थ मुद्ग- रपातादौ रोगनाशार्य मेषजपानादौ प्रकृया चाभावोऽप्यतिरिक्त. पास्ताम् । तस्मादत्वयव्यतिरेकाभ्यां दाहादौ मण्यमावादे. हेतुनाया वाच्यतया सिद्ध एवातिरिक्तोऽभावः । एतदभिप्रायेण दीधितिकृतापि “अथैवं जातो घट इति वदुत्पन्नो घटनंम इति प्रत्ययाध्वंसोऽतिरिच्यता"मित्युक्तम् । किं चाभावस्याधिकरणाद्यात्मकत्ये यत्र कार्य प्रतिबन्धक संसर्गाभावस्य हेतुना तघानन्ताधिकरणादीनां हेतुताकल्पने महागौरवापरयातिरिक्तसंसर्गाभावकल्पने लाघवम् ! एवं कपा. लममवेतनाशादौ कपालनाशादीनां हेतुत्वेऽनन्ताधिकरणाघरम. कनाशानां कारणत्वस्य कार्यत्वस्य च कल्पनामपेक्ष्य लाघवे. नातिरिक्तनस कल्पनमुचितम् । एवं संस्कारादीनापतीन्दिपा- णां गुणानां मानसवारणायापोग्यगुणेषु वैजात्यमुपेत्य विजाती- यगुणत्वेन तेषां प्रतिबन्धकतया लौकिकविषयतया मानसं प्रति विजातीयगुणभेदत्वेन कारणतावश्यकी। तत्रानन्ताधिकरणाया. मकमेदानां कारणताकल्पनापेक्षया लाघवेन भेदस्याप्यतिरि- क्तस्वसिदिः । एवमननुगताधिकरणादानापभावत्वकल्पने घटो नास्तीत्यायधिकरणविषयकशाव्दादिविषयत्वस्थानन्तायधिक- रणेषु जन्यानां तेपाममामाणिकानन्तध्वंसधाराकल्पने च मद्दद्वगौ रवण लाघवादतिरिक्ताभावमिद्धिरित्यादिकं बहुतरमूहनीयं - त्पमावात् । अत एव घट उत्पन्न इति प्रतीतिरपि सम्महितपदार्थमात्र स्पैव । तन्मते उत्पन्नतयाऽनुपपत्यभायात् । व्यणुकविधान्तित्वमते श्सरेणुपुञ्ज एव घट इत्यत्राप्युपदर्शिता नुपपत्तिः उत्तरीत्या परिहरपीयेति ।

·न्यायकौस्तुभे घीमिः ग्रिंथगौरवभिया नेहोच्यते । एतेन ध्वंसवरपक्षणवर्ती कश्चन भावविकारश्चरमक्षणसम्ब. न्ध एव चा न त्वतिरिक्तः । उत्पत्तिव्यवहारस्याचक्षणसम्बन्धे.. नेव ध्वंसव्यवहारस्यापि चरमक्षण सम्बन्धेनैवोपपत्तौ प्रतिपदा- यमन्तध्वंसव्यक्तिकल्पने गौरवात् प्रमाणाभावाच । अत एवं निः रुक्त ध्वंसो भावविकारेषु गणितः । जायते-अस्ति-पीते-विष. रिणमते-अपक्षीयते-नश्यतीतिपड्यावविकारोक्तरिति निरुक्तानु। सारिणां मतमप्यपास्तम् । उक्तरीत्या सातिरिक्तत्वस्यावश्यकत्वात् । एवं चरमक्षण- सम्बन्धस्य ध्वंसस्तेऽनन्तपरपावादिकत्मिकक्षणसम्बन्धानां विनिगमनाविरहेण ध्वंसत्वे एफैकव्यक्तिध्वंसस्थळ ध्वंसानन्त्य- कल्पनापत्तिश्चेति । एवं चाधत्वचरमस्वादिकं ध्वंसमागभावप. टितपूर्वापदर्शितसखण्डोपाधिरूपमेव । न त्वखण्डोपाधिरूप क्लुप्ते वोपपत्तावखण्डोपाधिरूपत्वे मानाभावात् । न चाविद्यमानाना घटादीनां यतीतत्वाद्याश्रयत्वर्धामणामभावादिति वाच्यम् । अतीतघटादीनां झातो घद इत्यादिव्यवहारमत्ययाभ्यां धान- विषयताश्रयत्ववदतीतादिव्यवहार प्रत्ययाभ्यामतीतस्वादिधमश्रि. यत्तस्याप्पगसा स्वीकाराव। अप्र निरुक्तानुमारिणो नव्या:-परमाणसम्बन्ध एव निएकानुमा धंसः। तथा मत्येवायपणे उत्पधने । तदुत्तरमुत्त. रियो नःपाना ना ना मागुत्पत्स्पत इतिवघरमाणे नश्पति ! मते ध्यसविचार: तदुत्तरं नष्टः । ततः पाइनपतीनिमपोगमत्पपपोह. पपी। अतिरिक्तध्वंमवादिना तु तस्पानन्तस्वेन तदुत्पतिमा रम्य पर्वदा नश्पतनियोगः स्यात् । नष्ट इति च नपान । নাথ নামাযাবৰীৰংৰাষা। সীমকা- ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। वृत्तित्वरूपातीतत्यस्य संभवेऽपि वान्तरनऽपि घटादौ पूर्व- घुर्नष्ट इत्यादिप्रतीतिप्रयोगयोरापत्तिर्वारा । एवं श्योः भा. विनाशके घटादौ परश्वो नक्ष्यतीति । तपोरापचिश्च पर- वोरुपभविष्यत्कालवृत्तिनाशमतियोगित्वस्य सत्वात् । यतु नश्यति नक्ष्यति नष्ट इसादी लडादिप्रसयो नोत्पत्तिः। प्रतियोगित्वं च लक्ष्यते । तस्यां च लडर्यवर्चमानत्वस्य वर्तमानमागभावमतियोगिस्वरूपस्य वर्तमानकालध्वंसाधिकरण. कालीनत्वस्य वा लुभविष्यत्वस्य वर्तमानकाळयत्तिस- प्रतियोगितरूपस्यातीतत्वस्य चान्वयः। परश्वसादिपदोपस्था. ध्यकालस्याख्यातार्यकालनामेदान्वयाच नोक्तदोषः । नश्यती. सत्र वर्तमानोत्पत्तिकनाशप्रतियोगीति परन्धो नक्ष्यतीत्यत्र वर्त. मानमागभावप्रतियोगिपरश्वः कालोत्पत्तिकनाशपतियोगी नष्ट इत्पत्र वर्नमानफालवृत्तियसपनियोग्पुत्पत्तिकनाशमतियोगीति पोषादिति-दीधितिकारैरुक्तम्- तन्न समंजप्तम् । विशेष्यतया प्रत्येफलकारार्थकाला. यतिरिक्तख्यातार्यप्रकारकोघे इतराविशेषणतया प्रयमान्तप. दजन्योपस्थितेतुत्वस्य निरुताख्यानार्यस्य धात्वर्थ प्रति विशेष्यतानियमस्प च आरुपातवादे तैरेव निर्णीतत्वेनो- पत्तेर्धात्वर्थे नाशे अन्वयासंभवात् । अर्मकघातसमभि. व्याहताख्यातार्यकालस्प धात्वर्य एवावपस्य व्युत्पन्नतया प्रत्ययार्थोत्पत्तावन्यपस्याप्यसंभवाच्च । न च नण्यावार- बोत्पत्तो लक्षणामुपेत्प पूर्ववदेवान्वपयोघोपगमान दोप इति वाच्य, पृथगुत्पनौ धातालक्षणोपगमे युगपदृच्दियविरोधात् । विशेष्यतया धात्वर्यप्रकारकशान्दयोघे तिकृदन्यतरजन्योप- स्थितेहेतुत्वस्यापि. रेवोक्तत्वेन पालथे नाशे घावोत्पते. २० न्या० को ·न्यायफोस्तुभः। रवयासंभवाच । न च नीळपदस्य नीलरूपवतीय नश्वातो. नांशोत्पत्तो लक्षणति वाच्यम् , उत्पत्ते शान्वयासंभवाद । उत्प शिविशेषणत्वेनोपस्थितस्प नाशस्योक्तमत्पयार्यप्रतियोगितायायः न्वयासंभवाच्च । न च मजपत्तीत्यादौ निधातोः प्रकृष्टजप इव नश्यातोरुत्पत्तिविशिष्टनाश लक्षणेति वाच्यम् । एवं मति पदार्थ- तावच्छेदकतंयकदेशोत्पत्ती कालान्वयासंभवात् । अन्यथा ग. छतीसादो मंयोगऽपि वर्तमानत्वान्चयापस्या गमनक्रियानाशो- पारमपि तज्जन्यसंयोगस्य चिरयवस्यानाद्गच्छतीति प्रयोगापत्तेः । एते नश्ताकाफळव्यापारी पृथोष पास्ववितिपक्ष फलव्यापा. रयोरिवीत्पत्तिनाशपाधीतुनोपस्थापनाकदीपान्वयः । गंगा घोपमरम्पी स्त इत्पव युगपत्तिद्वयविरोधो न दुपणम् । पास्वर्यप्रकारकाधे कृदादिजन्यापस्थितिवद्धातुजन्योपस्थिते- रपि हेतुत्वस्य फलव्यापारयोरन्वयबोधायमावश्यकतया फ. दादिजन्योपस्थितिरूपफारणाभावप्रयुक्तो धात्वर्थे नाशे घा. वोत्पचरन्वयासम्पवरूपदीपेऽपि नेत्यपाप्तम् । एमपि फलतुल्यतयोत्पत्ती कालान्यपासम्मवात् । किञ्च सामा पतो घावयंप्रकारकबोधे घातुजन्यौपस्थितेतुत्वाभ्युपगमे फलस्प व्यापार इ३ व्यापारस्य फलेऽपि विशेपणतयाs. बयापतिः । न चेखापतिः । तथा सति चैत्रेण पश्यते वण्ठ इत्यादी चनिष्टकतिजन्यपानन्यफलशाली तण्डुल इत्यादिशा दयायस्प पायर्यफलनवोपपत्तों कर्माख्यातस्य फ. लपावनाभ्युपगमवपर्यापत्तः । तस्मादात्वर्यफलपकारको पातुजन्योपस्थितहेतुत्वं वाच्यमिति फलानात्मकोरपनायेऽन्य. यानुपपनिदादर । न चोप फलस्वोपमान दोप इनि बाप्पम् । सपा सति नग्धातोः सर्मफलापत। एपो फल ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। व्यापारोभयबोधकत्वस्यैव सकर्मकत्वादिति वदन्ति- तदसत् । नश्वातीनीशोत्पत्तो लक्षणामुपेत्य तस्याः स्वाश्रयप्र- तियोगिखसम्बन्धेन घटादावन्वयोपगमेन नीलपदस्य नीलरूप- वतीव लडादेर्तमानस्वातीतत्वभविष्यत्वादिविशिष्टोत्पत्तौ ' लक्ष. णोपगमेनोत्पतेः । कालांशपातेन उत्पत्राद्यक्षणसम्बन्धरूपतया तावासम्बन्धस्य च क्षणात्मककालरूपतया च पाव नाशेड- न्वयसम्भवेन चोपदर्शितप्रयोगोपपश्यतिमसनवारणासम्भवात् । अथ ध्वंसस्याविनाशित्वाप्तिद्धावुपदर्शितातिप्रसङ्गवारणायोक्तरी- सोत्पत्ती धातोर्लक्षणयाऽतिप्रसद्वारणे च धंसस्य विनाशिस्त्र मित्पन्योन्याश्रयो दुर्वारः। न च ध्वंसमागभावानधिकरणकालस्य प्रतिपोम्पधिकरणत्वनियमेन ध्वंसस्य विनाशित्वे घटायुन्मज्ज- नममङ्ग इति । स एव सस्याविनाशिस्त्रसाधक इति नान्यो. न्याश्रय इति वाच्यं, घटादिलंसध्वंसस्यापि घटादिधसत्वांगी- कारण घटायुन्मज्जनप्रसंगवारणे तस्य धंसाविनाशित्वसाध. कस्वाभावादिति येत्- न । उत्पत्तिज्ञप्त्योरेवान्योन्याश्रयस्य दोपतयतादृशा. न्योन्याश्रयस्यादोपत्वात् । अप्रामाणिकानन्तध्वंसधारा. कल्पनगौरवप्रसङ्गास्पैव ध्वंसाविनाशित्वसाधकतपाऽन्योन्याश्र- यस्यैवासम्भवाच्च । तस्मादुपदर्शितरीसाऽभावस्यातिरिक्तत्वं निः प्रत्यूहमिति दिक् । नन्वतिरिनाभावांगीकर्तृसिद्धान्तिमते यत्र पूर्वोत्तरकालयों- अतिरिकामावाङ्गी- मण्पादिशुन्ये देशे मध्ये पप्पादिरानीतस्तत्र कार मापत्तिः । मण्याद्यानयनोचरमपि दाहादिकार्यापत्तिः । तत्र मण्याचानयनात्पूर्व परतश्च सतो मण्याद्यन्ताभावस्य नित्य- तया तदानीमपि सत्वात् । एवं तत्र मण्याद्यानपनकाले मणिनी- ·न्यायकौस्तुभः। स्तीसादिमतीत्यापत्तिश्च । तन मन्पायसन्ताभावरूपविषयस्य नित्यतया सत्वादिति चेद- अब प्राच:-उकस्थले न मण्यायत्यन्तामावसत्व, त्रैका. लिकसंसर्गामावस्यैवात्यन्तामावरूपतया यत्र कदापि न प्रति. योगिसत्वं तत्रैव नित्यस्यात्यन्ताभावस्य सत्वम् । यया वारवादी रूपाद्यभावादेः । अत एव दाहादिकार्य कादाचित्कवायोजका प्रतियोगिसमानाधिकरण उत्पतिविनाशशाली संसर्गामावविशे. पत्रिविघसमभावातिरिक्तस्सामयिकामावव्यपदेश्यः स्वीकि. यते । सामयिकस्वं च समयविशेषे उत्पतिविनाशशालिवमेव । एवं चक्तिस्थले मण्याचानपनापूर्व परतय सतोऽपि तस्य म. भ्यायानपनोत्तरं नाशेन न दाहायापचिर्न वा तत्सतीत्यापतिः। भूतलादौ घरायमावोऽपि स एव, न स्वस्यन्तामावः । न चैवं तस्य निस्येऽस्यन्तामाऽनन्ये भागभावेऽविनाशिनि से चान्तावासम्मवाद संसर्गामावविध्यानु पत्तिरिति वाच्यं, संसर्गामावचातर्विध्यस्पैवोपगमेन तत्वैविध्यामा इष्टापचेः । जन्याभाव, धमत्वं, विनाश्यमावरवं मागभावत्वमिति परि. भाषामाथिस्य समागमावान्यतस्मिन्नेव तपान्तर्भावसम्म अविष्यस्योपपचिसम्भवात्पाहुः । लीलावतीकारा(१)नुपापिनस्तु-उक्तसामपिकसंसर्गाभावा- न्तरे पानापावा, उक्तापत्तेः प्रकारान्तरेणैव वारणात् । तथा हि-पण्यादिसंयोगलेनैव दाहादिसतिबन्धकतया तदवच्छिमा- पावस्तदेतुः । स च यत्राधिकरणे कदापि न पणिसंयोगस्त. वारपन्तामार एव हेतुः । अन्यत्र समागमावावेद याविधौ हेतू । तयोरपि सामान्यधर्मावच्छिमातियोगिताकस्बोपगमात् । म्यापलीलावतीकारा पल्लमाचा ।

·१५७ प्रमाणवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। अतो मणिमयोगदशायां मणिसंयोगत्वावच्छिन्नध्वंसपागभार. योरसत्वान्न दाहः । मणिसंयोगाभाव एवं च संयोगसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकमण्पभावसम्बन्धोपीत्यतः माणसंयोगदशा. यां न तत्र मण्यभावप्रतीतिः । अस्तु वा मण्यमावस्य स एव कारणतावच्छेदकस्सम्बन्धो. पीति मणेः प्रतिवन्धकत्वमपि भवतु मणिसंयोगसमये कारण साचच्छेदकसम्बन्धविरहान तदा दाहः । अस्तु वा वस्तुगत्या यो या प्रतियोगिविरहकालस्स एवा. भावाधिकरणयोः संसर्गः कारणतावच्छेदका प्रतीतिनियामकश्य । नात उक्तानुपपत्तिः । सामयिकत्वं च समपवियोप एव सत्त रूपमितिध्वंसपागभावयारव सामायिकतया ताभ्यामेव सामयि. काभावव्यपदेशोपीत्याहुः- तदसत् । पणिसंयोगायन्तरवसोत्तरं कियत्काल इव पुनः स्तत्संयोगायन्तरोत्पत्तावपि दाहाद्यापत्तेः । पूर्वकाले दाहाय. नुरोधेनावश्यमुपेयस्य मणिसंयोगत्वाधवच्छिन्नध्वंसस्याविनाशि- नो पूर्वकाल इवाघेऽपि सत्वात् । ध्वसमागमावयोरेकैकाति- योगिफत्वे सामान्यधर्यस्यातिप्रसक्ततया प्रतियोगितावच्छेदक- त्वासम्भवः । सकलपतियोगिकत्वे ध्वंसे प्रतियोगिना हेतुतया , युगपत्सकलपतियोगिनामसत्वेन वदसम्भव इत्युभययापि ध्वंस. भागभावयोः सामान्यधर्मावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्यासम्भवाच । मणिकारानुपापिनस्तु-मप्पादिशून्ये भूतकादौ पापाद्यान. मगिकारानुयापि. नयनोचरमपि मण्याद्यत्यन्ताभाशेऽस्त्येव । अ. मांसते विचारस। न्यथा तस्य त्रैकालिकसंसर्गाभावत्वानुपपत्त्याs. स्पतामावत्वस्वानुपपत्तेः । परन्तु तत्तत्कालविशेपाच जिन्नत- सद्भूतकादिस्वरूपस्य दादादिकारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वं मणि- ·म्यापकौस्तुमे। नास्तीत्यादिप्रतीतिनियामकसम्बन्धलं चौपेयत इति नोक्तदो- थापतिः । सामयिकत्वं च समपविशेष संवद्धत्वमित्यत्यन्ता. भावविशेष एवं सामयिकाभाव इति व्यपदिश्यत इति वदन्ति । दीपिनिकृतस्तु लापवादाहादिकारणतावछेदकमभावस्य पै. दीधितिकारमतम् शिष्ट्यं सम्बन्धान्तरमेयोपेपत इति नोक्तदो. पापत्तिः । न च तस्प नित्यत्वे उक्तदोपानिवृत्तिनित्यावे तदुत्प. विविनाशकल्पने गौरवमिति वाच्यं, फलमुखगौरवस्पादोप- लादिति माहुः। यत्तु प्रतियोगिदेशान्यदेशत्वमेवाभायाधिकरणयोः सम्बन्धो. ऽनुगत उपेयते तेनैव सम्बन्धनाभावः प्रतीयते कारण चति नोक्तदोष इति- तना अन्पोन्पामावस्य ध्यायत्तित्वे मण्पायानयनारमाग्दा. हाधनुरोधेन तदधिकरणे प्रतियोगिदेशान्यदेशत्वसत्त्वेन मया. धानपनेऽपि दाहाखापत्तेः । वृक्षादावव्याप्यातिसंयोगाध. स्यतामारपतीत्यनापचेश्च । तस्याध्याप्यतित्वे च शिरस्त. म्बन्धबारावीपपासागाच्छेदनानापः । शिरोभिन्न भागा- वन मतियोगिदेशापदेवत्वस्प तत्र तत्वात् । पाद्वपे. यापोन्पामावस्यापि नित्यनिष्क्रिपत्वेन प्रतिवन्धक समवघा• नारपूर्व सतस्तत्समवघानेऽपनपाये न दाहादिकार्याभावप्रतीत्यो. दुरिस्वाति कृतमनियस्तरेग। अग्र भानुयायिनः-एवमपि विशेषणतामत्यास भाव. महानुयायिनां मतम् ग्राहकले, अमावस्यानुपलब्धिरूपप्रमाणा न्तरगम्पत्तान् । तपा हि-योग्यानुपलन्धेरभाषग्रइकारणत्वेन सर्वसिदायाः स्वरूपमस्या एन विनापि प्रत्यापत्तिपमानो क. रणलं कल्पवे । व्यापारामावेऽपि फलायोगव्यरसिकारणार.

·प्रमाणवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभा। रूपकरणत्वस्य संपवाद । इन्द्रियस्य करणत्वे चासनिएस्प तस्य प्रमाजनकत्वासंभवेन विशेपणतामसासत्तेस्तत्कारणत्वान्त- रस्य च कल्पने गौरवापत्तेः । न चैवमन्धस्यापि घटाउनुपल: धिसत्वाघटाधभावप्रतीत्यापचिरिति वाच्यं; अभावग्रहेऽपिक- रणप्रतियोगिज्ञानयोर्हेतुतया तदर्य चक्षुराधपेक्षणान् । जनकसं- पादकत्वे नान्यथामिद्धतयेन्द्रियस्याभावग्रहे हेतुत्वासंभवाच । न च भूतले घटामा पश्यामीत्यापनुभवानुरोधेनेन्द्रियस्पाभावशा- नजनकत्वमिति वाच्यं, घटो नास्तीतिजानामीत्याद्याकारकानुभ. -चेन तादृशानुभवस्यासिद्धेरिति वदन्ति । अत्रोच्यते--अनुपलब्धेरालोकवदिन्द्रिपसहकारित्वेनैवोप. पत्तौ प्रमाणान्तरकल्पने गौरवम् । प्रमानिष्ठजात्यफल्पनमन्तरेण प्रमाणान्तरत्वकल्पनाया असंभवात् । सहकारित्वं चाभावमा स्यक्षत्वावच्छिन्ने संभवत्येव । अन्धकारान्यचाशुपत्वावच्छिन्न इवालोकस्य न च प्रत्यासत्यन्तरकल्पनागौरवमिति वाच्यम्; सपवायग्रहार्य तत्कल्पनाया आवश्यकत्वात् । अभावग्रह तस्याः कारणत्वान्तरकल्पनेऽपि विजातीयप्रपारूपधर्मिकल्पनाविरहण ततोऽपि लाघवात् । अन्यथा शब्दग्रहार्थमपि प्रमाणान्तरकल्प. नापत्तेः। वस्तुतो भूतले घटो नास्तीति पया दृष्टमित्यनुभवादिन्द्रि. इन्धिजन्यं यस्यानन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकरशाच्चेन्द्रियजन्य प्रत्यक्षमेवाभावस्य युक्तम् । योश्चाक्षुपज्ञानवाच. कत्तया अनुमित्यादाविवानुपलव्धेऽप्यसंभवात् । न चेन्द्रियस्याधिकरणादिग्रह एवोपयोग. इत्युक्तमिति वाच्यं, अधिकरणादिज्ञानस्यानुमितिस्मरणाघात्मकस्पान्यतादशीयामपि सत्तेनामावग्रहापत्तेः । न चानुपलब्धाभावज्ञान प्रतियोगिः प्रत्यक्षमे. वामावस्य ·न्यायकौस्तुभे। ग्राहकेन्द्रियजन्यमधिकरणादिज्ञानहेतुरिति वाच्यं, चायामृत रूपाभावस्य परमाणो महासामावस्याग्रहापत्तेः । स्तम्भे पिशा- चल नास्तीत्यापमावग्रह प्रतियोगिग्राहकन्द्रियामसिद्धश्च । वस्तुवस्तु वक्ष्यमाणरीत्या योग्यानुपरम्परमावग्रहे हेतु. स्वम्यवामान न तस्याः प्रमाणातरवशंकापीति दिक। अथ कोऽयममावो नाम ?नच द्रव्यादिपरकान्योन्यामार- समाव वानमात्र इति वाच्यं, अन्योन्यामावत्वस्यामावलग- क्षणम् तयाऽन्योन्याश्रयादिति चेद- अत्राहुः- तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यादिषटकनिष्ठप्रतिपो. गितानिरूपितानुयोगिताविशेष पवामावतमाखण्डोपाधिविशेष एर वेति । अधिकमग्रे श्याम इति सोपः। ननु विशेषणतासन्निकर्षस्यामावग्राहकवे जलपरमावा. विशेषगठासनिकस्या दो पृपिवीत्वाधमावग्रहापचिः। तत्रापि च मावप्रहावं आरचि भुसयुक्तविशेषणतायाः सत्वादिति चेन- न । योग्यानुपलब्धरप्पमात्र प्रत्यक्षतुतयोतस्थळे सद भाषेनाग्रहोपपतेः। यथ फेयं योग्यानुपलब्धिपदमावाजळपरमावादा पृथिवी योग्णानुपलब्धि का वाघमावप्रत्यक्षमिति चन- अत्र मणिकृता-यत्र पस्य मत्तमनुपलब्धिविरोधि तत्र वत्र मनिक तस्यामावो योग्पानुपलध्ययः । अस्या:-- प्रतियोगिनः सच्चमाश्रयत्वं प्राधिकरणे अनुपलशिविरोधि प्रतियोगिसतोपलंगावे पपत्ताभावप्रतियोगिनः प्रतियोग्युपसम्भाविपयत्तस्य प्रसंग कमित्पर्यः । प्रसक्तिरापचिायति मतम्यविषयत्वस्य विरो पिपदार्पघटकापत्तावन्नपः । तत्यनावर "प्रतियोगिनोऽनुपल याण प ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। ध्येति" अभाव इत्यनन्तरं च 'गृह्यत इत्तीति पूरणीयम् योग्या- नुपलब्ध्यर्थः योग्यानुपलब्ध्या(ध्य?)भाचो गृह्यत इत्यस्या।। तथा च योग्यस्य प्रतियोगिनोऽनुपलब्धिर्योग्याधिकरणे प्रतियो. गिनोऽनुपलब्धिर्वा न योग्यानुपलब्ध्यर्थः । जलपरमावादी पृ. थिवीत्वाधभावग्रहापत्तः । भूतलादौ पिशाचायभावग्रहापत्तेश्च । किन्तु योग्या अनुपलब्धिरव | अनुपलब्भ्यो योग्यता च प्रति- योगिसत्वमसंजितपतियोगिकत्वरूपा पारिभापिकी । अनुपल. म्भप्रतियोगिनः प्रतियोगिसत्वासंजितत्वं च प्रतियोगिस. स्वापादकतदधिकरणपक्षकापत्तियोग्यत्वम् । पोग्यता च तदधि- करणे आरोपितमतियोगिनिरूपितव्यापकत्वम् । अतो व्याप्ति भ्रमाजलपरमाणुर्यदि पृथिवीत्ववान् स्यात्तदा पृथिवीत्वव- चनापलभ्येतत्यापत्तिमभवेऽपि न क्षतिः। अत्र प्रतियोगिन इत. रविशेषिताविशीपतसाधारणस्यापादकता विवक्षिता । तेनालोक- सपवधानशून्ये इन्द्रियासन्निक्रप्टे अयोग्ये चाधिकरणे घटादिक- पतियोगिनस्तदुपलम्भविपपताया व्यभिचारणापश्यसंभवेऽपि आलोकसमवधानादिमति मृतलादौ घटाधभावमत्यक्षोपपत्तिः । इतराविशेपित्तघटादेस्तदुपलम्भव्यभिचारेऽपि इदं भूतळमा- लोकसंयोगावच्छेदकावच्छिन्नचक्षुःसंयोगवत्वे सति उद्भूतरू. परत्वे सति घटवत्स्यात् । घटवत्वेनोपलम्येनेत्यापत्तिप्तंभवाद । न चैवं महत्व समानाधिकरणपृथिवीत्वोदरपि पृयिवस्वादि. मत्वेनोपलमविपपत्वापादकत्यसंभवेन स्यूलजलादाविच जलप- रमायादी पृथिवीवायभावमपक्षापत्तिदुरिति वाच्यम् । प. क्षारतिविशेषगसामानाधिकरण्यानच्छिन्नत्वस्यापादकतायां नि वेशादिसाहुः । आचार्यानुपापिनस्तु मणिकदक्तयोग्पानुपलब्घरभाव- २१ न्या० को ·যাযজীম ग्राहकले पिशाचादी स्तम्भवायभावप्रत्यक्षापतिः । पिशाची यदि चक्षुरादिसनिकृष्टत्व मनि स्तमः स्यात् तचनापलयेते. त्यादिरीत्या तत्राप्यापादनमम्मवादिति प्रतियोगितद्व्याप्येनरया. बत्तदुपलम्मकसहितानपलब्धियोग्यानुपलघिरमावग्राहकाान ट्रपरमानादी पिशाचादी च प्रतियोग्युपलम्पकमहोदमुन- रूपाधभावान्न प्रतियोग्यपालम्भकमफलहेतुममवधानपिति न तत्र पृथिवीयामास्तम्मत्वामाशांदग्राहकोऽनुपलम्मी योग्यः । परमावादी महासादिकपम्य महत्वाद्युपलम्मकस्यापारातत्र महत्वाचनुपलम्मम्य महामावादिग्राहकयोग्यता न स्यादिति प्रतियोगीतरचमुपलम्माविशेषणम् । अमावमतियोगिग्राहकस्य प्रतियोगिनिकपदिारणाय प्रतियोगिव्याप्येतरति । अय घटवाःमयोगम्य घटम्पत्रिकरणस्य घटान्यापतया कर्ष व्यापतरस्वविशेषणेन व्यावृत्तिः । इन्द्रियेऽपि वर्चमानं पटोन्द्रि यनिक पति तादाम्पसम्बन्धनापि घटस्याध्यापकत्वात् । कालिकल्याभिनिवेशे च जात्यादिरूपमतियोगिनो ध्यायेतरा. मसिदिः । गगनादः कालिकममानाचिवपते तत्र व्याप्ये- तरतामिदावपि तयाप्परतदुरलम्भकामिदिरच ! काळा देस्तावेऽपि परम्नादेमारामाप्तिपत्त्या पृथिवी वाघमावग्रहे आधिकरणमावापेक्षाया दुर्घटनापति चेन- भवम् । पाप्यपदपमाघारणमतियोग्युपलम्मकपरम् । तर चाधिकरणमत्यामप्रतया प्रतियोग्युपळं पकत्वम् । तदुपा दानादधिकरणमत्यामश्या प्रतियांग्युपलंभकयारत्माहिराला भः । स च प्रतियोगितकारनानिमपिताधिकरणविषषना. मपानरपिनि नोक्तदोषः। न पत्रपपि पिशाचलादेतीदिप- वा तदुपरमाप्रतिस्या समादो बदमावग्रहानुपपचिहत ·विषये मतम् न्यायकौस्तुभे स्वामा तादृशयोग्यसनिकस्यापि सत्वेनोपनीत जलपरमाणा दिविशेषणकय जलपरमाणौ पृथिवीत्वं नास्तीत्याकारकपत्य. क्षस्यापत्तिवारणाय तद्धेतुताया आवश्यकत्वादिति वदन्ति । अनातिनवीना:-अभावप्रत्यक्ष निरुतयोग्यानुपलब्धेतुत्वे अतिनवीनानां मानाभावः । जलपरमात्रादौ पृथिवीत्याधभार. अभावप्रत्यक्ष. ग्रहत्यापसिद्ध्यापादनासंभवात् । न च प्रसिद्धस्य पृथिवीत्वाधभावग्रहस्याभावविषयत्तानिरूपितावि. घयतासम्बन्धन जलपरमावादावापत्तिः संभवनीति वाच्यं, आपादकाभावात् । न च विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्नमतियोगि. ताकप्रतियोग्युपलंभाभावस्प बाधाभावमुद्रया तेन सम्बन्धेना. भावपत्पक्षे हेतुतया तस्यैव जलपरमाणादो तेन सम्बन्धेनामा. वायक्षापादकत्वमिति वाच्यं, प्रतियोग्युपलभस्यात्मनिप्रयास. पैव प्रतिबन्धकलोपगमेनारमनिष्ठमत्यासापैव तदभावस्य हेतु. तया विषयनिष्ठमत्यासत्या तदभावश्यक्षापादकत्वविरहान । न चात्मनिष्ठमत्यासत्या प्रतिबन्धकत्वोपगमे अधिकरणविशेषान्त. वि आवशका | अन्यथाऽधिकरणान्तरविशेयकमातियांग्युप- लभस्याप्यधिकरणान्तरावमाह्यभावप्रत्यक्ष प्रति प्रतिवन्धक- खापत्तेः। तथा चानन्ताधिकरणाभेदेन मतिबन्धकताबाहुल्पापत्ति- रिति तदपेक्षयाधिकरणनिष्ठप्रत्यासत्या प्रतिवन्धकतायां ला. घवमिति वाच्यम् । समानविशेष्यकयोरपि घिमिन्नधर्मितावच्छे. दककामाचपत्यसप्रतियोग्युपलंभयोः मतिवध्यपतिबन्धकमा- वधिरहेण समानविशेप्यतामत्यासत्तिकल्पेऽपि धर्मितावच्छेदक. विशेषनिवेशस्यावश्यकत्तया धर्मितावच्छेदकधर्माभिवेश्याधिकर• मान्यनिवेश्यात्मनिष्ठमस्यासत्यैव प्रतिबन्धकत्वोपगमेन भिन्नवि- शेष्यफयोरपि समानधर्मितावच्छेदकज्ञानयोः प्रतिवध्यप्रति ·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १६५ बन्धकमावोपगमे क्षतिविरहाद । अथ घर्मितावच्छेदकभेदे- न प्रतिवन्धकताकल्पनमपेक्ष्य समानधर्मितावच्छेदकत्वात्यास. यैव तत्कल्पनमुचितम् । एवं च प्रतियोग्युपलंभाभावस्य धर्मिता- वच्छेदकनिष्ठपत्यासत्त्यैव हेतुतया जलपरमाणुवादौ तादृशका- रणवलात्पृथिवीत्वाधभावप्रत्यक्षापनिवारणाय योग्यताविशिष्ट धर्पितावच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नपातियोगिताकमातयोग्पुपल- म्भाभावस्प हेतुत्वमावश्पकम् । योग्यता वैशिष्ट्यं च प्रतियोगित. याप्येतरप्रतियोग्युपलंभककारणस्तोमसमानाधिकरणत्तित्वम् । जलपरमाणुत्वादौ च तद्विशिष्टानुपलमाभावान्नातिमसंग इति चेद- न । धर्मितावच्छेदकघटितनिश्चयवानाहार्यत्वादिनिवेशानु. रोधेन प्रतिवन्धकतावच्छेदककोटौ धर्मितावच्छेदकनिवेशस्यावश्य. कतपा आत्मनिष्ठप्रत्यासत्यैव प्रतियोग्युपलंभस्य प्रतिवन्ध. कत्वात् । वस्तुतस्तु तुल्ययुक्त्वाऽनुमितिपरामर्शयोतुसमपि समा- नधर्मितावच्छेदकत्वमत्यासत्यैव वाच्यम् । तया च घटी घट. भेदच्याप्यवानित्याद्याकारकपरापाटो घटापिन इत्यायनुमिति वारणाय तद्धर्मान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति तद्धर्मभेद. स्यावश्यं कारणता कल्पनीया । एवं च तत्र पटभेदायनुमिते. धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनोत्पत्ती घटत्वादिभेदस्यापेक्षणीयतया नोक्तापत्तिः । तथा च परमाणुवादिभेदस्थापि तदन्यत्तिवि. पयतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति हेतुतया पृथिवीवापलंभाभावस्य ताशभेदकूटसहकृतस्यैव धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन पृथि- वीवाद्यभावप्रत्यक्षोत्पादभयोजकतया धर्मितावच्छेदकनिष्ठमया. सच्या प्रतियोग्युपलंभाभावहेतुत्वेऽपि नोक्ताभावप्रत्यक्षापतिः । अवैवमपि अभावमत्यक्षे धर्मिभाने नियापकाभावेन जलवादि.

·प्रमाणवादः न घटत्वमा प्रत्यक्षकोस्तुभः। रफवाशुपकाले द्रव्पत्विप्रकारकचाक्षुपनारणाय तत्र घटत्व. पफारकत्वादिनिवेशः । न च विनिगमनाविरहेणैव पावद्धटमानो- पपसौ कार्यतावच्छेदके यावस्वनिवेश योजनामाव इति वाच्यं, इष्टापत्तेः । न चैवमुपनीतभाने व्यभिचार इति वाच्यं विशेष्य- सायां मुख्यसनिवेशात् । एवं लौकिकान्यत्वमपि निवेशम् । ते- निर्विकल्पकोत्तरोत्पन्नघरमुख्यविशेष्यकलौकिकमत्यो न व्यभिचारः । न चैवपपि कारणतावच्छदके ज्ञानकारीमूनेत्येव सम्यक् किंचाक्षुपन्वादिनिवेशेनेति वाच्यम् । घटवमकारकचाक्षु- पसामग्रीसमधानकालीनघटत्वमकारकस्पार्शनसत्वे कारकयात्रटचासुपवारणाय तन्निवेशात् । एतेन लाघवाचाक्षुप. प्रकारीभूतचाक्षुपसामग्रीविशिष्टपत्तिघटत्वादेरेव घटत्वप्रकारक. पाबद्धटचाक्षुपादिहेतुत्वमास्तापित्यपि निरस्तम् । तथा सति घटत्वप्रकारकचाक्षुपसामग्रीसमवधानकालीनपटविशेष्यकघटत्वम- कारकचाक्षुपाद्धटत्वप्रकारकयटविशेष्यकचाक्षुपानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु सामान्यस्य प्रत्यासत्तित्वे घटत्वत्वादेः कारणता. बच्छेदकले गौरवेण लाघवात्मामान्यज्ञानमेव प्रत्यासनिः । मान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इति व्युत्पत्या सामान्यज्ञान. स्यापि सामान्यलक्षणाशब्दार्थत्वसंपवात् । तथा च घटत्यादि प्रकारकपटादिनिहलौकिकान्य मुख्याविशेष्यताशालिचाक्षुपत्वाद्य- वच्छिन्नं प्रति चाक्षुषसामग्रीविशिष्टविशेष्यघटत्तादिप्रकारक चाक्षुपत्वादिना हेतुस्वं समवायघटितसामानाधिकरण्पं च प्र. स्थासतिः। यत्तु सामान्यस्य प्रत्यामत्तित्वे पुरुषभेदेन विपपभेदेन च कारणताबाहुल्यं, सामान्यज्ञानस्य प्रत्यासतित्वे च विषयमे देनेवेति लायमिति सामान्यज्ञानं प्रत्यासत्तिरिति-- ·विभागो रक्षण न्यापकौस्तुभे ना स्थूलजलादेरिख जलपरमाबादेरपि पृथिवीत्वाधभावधर्मिः : तया भानं किं न स्पादिति चेत्- न । पृथिवीत्याधभावप्रत्यक्षस्य धर्मयशे लौकिकत्वनियमन क्ट्रप्सलौकिकमायक्षहेतुपहचादिघटिनलौकिकमत्यक्षसामग्रथा एवं तन्नियामकनया जलपरमायादेः पृथिवीरवाद्यभावधर्मितयाऽभा. घादिति माहुरित्यलं विस्तरेण । अलौकिकसन्निकर्पविविधः-सामान्यलक्षणा-ज्ञानक्षल. अलौकिकसग्निकर्ष पा- योगजधर्मभेदात् । तत्र मामान्य लक्षणं रूपं यस्या इति व्युत्पत्या चक्षुःसं. युक्तादिविशेष्पकचाक्षुरादिपकारीभूनघटत्वादिकपेव सामान्यल क्षणा तथा च घटस्वादिप्रकारकयावविशेष्यकचासुपस्वाधर छिन्न प्रति चक्षुःसंयुक्तविशेष्यकचाभुपपकारीभूनघटत्वत्वा. दिना कारणत्वं पर्यवसनम् । अत्र कार्यतावच्छेदकसम्बन्धो विशेष्यत कारणतावच्छेदकसम्बन्धः समायादिः । एवं स्था. शनादिस्यलेऽपि । न चैवं चक्षुःपयुक्तघटविशेष्यकघटस्वप्रका- रकचाक्षुषसत्वे घटत्वचाक्षुषप्रतिवन्धीभूतदोषसत्वे घटत्व पका. रकघटविशेष्पकचाक्षुषापतिः । एवं घटत्वमकारकचाक्षुषः सत्ये घामकारकचाक्षुषसामग्रीविगमदशायापपीति बाप म् । चक्षुःपयुक्तपदस्य चाक्षुपसामग्रीविशिष्टपातया घ. देवपकारकपातविशेष्यकचासुपस्वाधवच्छिन्नं पति यात्व प्रकारकचाक्षुषसामग्रीविशिष्टविशेष्पकचाक्षुपकारीभूवघटसत्ता- दिना हेतुत्वेऽनुपपत्यभावात् । अत्र घटस्वादिचाक्षुषा. सत्वे घटस्वादिवलाद्यावविशेष्यकचाक्षुषाधापत्तिवारणाप चा सुपरकारीभूनेति घटत्वादिविशेषणम् । सामान्यलक्षणानन्याने यावदयभानाप कार्यतावच्छेदके यावत्वनिवेशः । घटस्थपका- ·. प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। संयोगादिसम्बन्धन घटादिप्रकारकभूतलादिविशेष्यकचाक्षुषादी स्थायीभूतघटवत्वादिरूपपरम्परासम्बन्धन घटत्वादिभाने ममा. णाभावात् । तथाविधसम्बन्धेन घटत्वादेरभावग्रहदशापां संयो. गादिसम्बन्धेन घटादिप्रकारकज्ञानोदयेन तत्सामग्यास्तत्साय. ग्पनियतत्वात् । न च सामान्यज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि तत्रागति. रेख । अवच्छेद्याधिकरणासम्बद्धस्यानवच्छेदकतया मत्यक्षाव्यव. हितपूर्वक्षणासम्बद्धातीतघटादौ तदवच्छेदेन भकारतासम्बन्धेन चाक्षुपादेरसत्वादिति वाच्यम् । आत्मनिष्ठमत्यासच्या तस्य हेतु. तायामदोपाद ! प्रकारतासम्बन्धेन हेतुत्वेऽपि प्रकृते कार्याध्य. वहितपूर्वक्षणत्तिकारणसत्वस्यैव कार्योपाने वन्त्रत्वाभ्युपगमे- नाव्यवहितपूर्वक्षणत्तिचापादेस्तेन सम्बन्धेन तत्राक्षततयाऽ नुपपत्यभावात् । न चैवमपि तत्रापरहित पूर्वक्षणावच्छेदेन का. रणासत्वाद्यभिचारो दुर्वार एवेति वाच्यम् । अव्यवहितपूर्वक्षणा. वच्छेदेन कारणाभावसत्वस्यैव व्यभिचारतया तत्र तदवच्छेदेन कारणस्येव कारणाभावस्याप्पसवेन व्यभिचारासम्भवात् । सा. मान्यस्य प्रत्यासत्तित्वे च कारणस्याव्यवहितपूर्वक्षणचित्ता- भावेनोक्तरीत्याऽनिर्वाहादिति संप्रदाया। दीधितिकारानुयायिनस्तु निर्विकल्पकस्मरणादिसाधारणं दीधितिकारानुपायिनां सामान्यज्ञानमा प्रत्यासत्तिः तया च घट- मते प्रत्यासत्तिविचारः स्वप्रकारकप्रत्यक्षत्वाधवच्छिन्नं मति घटत्व. विषयकज्ञानादिनैव हेतुत्वम् । न चैवं घटत्वमकारकचाक्षुषसाम- अयसत्वेऽपि घटत्वज्ञानाद्धटत्वप्रकारचाक्षुपापत्तिरिति वाच्यम्। तत्तत्सामान्यलक्षणया तत्तादिन्द्रियजन्य तत्तत्मकारकपत्पक्षे जनः नीये तत्तदिन्द्रियजन्यतत्तत्सामान्यमकारफज्ञानसामग्रथंतरस्यापि महकारिताभ्युपगमात् । न चैवं गौरवमिति वाच्यं, पौकिक- : २२ न्या० को ·न्यायकौस्तुभे सदसत् । सामान्यस्य प्रत्यासतित्वेऽपि स्वप्रकारकचाक्षुपस. पवापिस्वादिसम्पन्धेन तस्य हेतुतया पुरुषभेदन कारणताभेदामा वाद । अथ सामान्यस्य पपासत्तिले विपपभेदेन न कारणतावा. हुल्य लौकिकाम्यमुख्यविशेष्यतासम्बन्धन तत्पुरुपीयचाक्षुपादिक पति चाक्षुपसामग्री विशिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितमकारतामम्बन्धे- न तत्पुरुषायचाक्षुपविशिष्टस्य समवायसम्बन्धेन हेतुत्वात् । सा मान्यज्ञानस्प हेतुत्वे चौक्तरीत्या विषय भेदेन हेतुत्वे गौरवम् । पुरु- पम्यापि विषपनया पुरुषापेक्षया विषयाणामाधिक्यादिति सामा न्यस्य प्रत्याप्ततित्व एव लायमिति चेत्- न । मामान्यज्ञानस्य हेतुत्वेऽपि लौकिकान्य मुख्यविशे प्यतानिरूपिनाकारतासम्बन्न चाक्षुप प्रति चाक्षुपसामग्री विशिएनिष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतासम्बन्न चाक्षुपस्प हेतु तया विषपनिवेशाभावात् । न च भवन्मते पटत्वप्रकारकचा क्षुपदशाया घटाबमकारकयावत्पटादिविष्यकचाक्षुषापत्ति वारणाय विशिष्य घटादिविशेष्यनिवेश आवश्यक इनि वा उपम् । तईि सामान्यम्य प्रत्यासतित्वेऽपि प्रकारभाननिय मार्थ विशिष्य प्रकारनिवेशस्यावश्यकतया माम्यात् । न चैव विनिगमनाविरहा, चानुपादेः कारणतावच्छेदकत्वकल्पनापे क्षया चाक्षुपत्तादिजाते. कारणतावच्छदकते लाघवस्यैव विनि- गमकत्वात् । एवं सामान्यस्य प्रत्यासत्तिवेऽतीतघटादिसामा न्यपत्यासत्या पत्र उद्वता प्रत्यक्ष तत्र कार्याव्यवाईतपूर्वक्षण सामान्याभावादगतिरिति सामान्यज्ञानपेव प्रत्यासात्तिः । न च तत्रागत्या खाश्रपीभूतघटवस्वरूपपरम्परासम्बन्धावच्छिन्नपका रताश्रयघटत्वस्यैव स्वाश्रयघटत्वसम्बन्धेन तत्र हेतुना कल्पते । घवत्वं चोपलक्षणतया सम्बन्धघटकपतो न दोष इति वाच्यम् ।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १७१ पयतासम्बन्धयटिनसामानाधिकरण्यसम्बन्धन घटज्ञानादिविशिष्ट चक्षुर्मयोगादेरेककालीनत्वसम्बन्धेन मिन्नविषयकानुमितिसाम- गन्धमाश्चटितसामग्रीच्याप्तौ विरोधिसान्यभावे निवेशात् । न चैत्रमाप घटत्वप्रकारकयत्किश्चिद्धटज्ञानेन जायमानं घटत्वप्रकार. कयावद्धटविषयकं मानसमनुपपन्नम् । तत्र मनोजन्यघटनाकार- फज्ञानोत्पादकसामग्न्यन्तरविरहादिति वाच्यम् । तत्रापि तथाषि- घज्ञानादिरूपज्ञानलक्षणात्मककारण घटतिसामान्यन्तरस्य सम्भ- वादिखाहुः। अत्र वदन्ति-उक्तरीत्या सामान्यज्ञानमात्रस्य मत्यासचिले लौफिकान्यतापयताशालिप्रत्यक्ष प्रति तद्विपयकज्ञानतेन शा. नळक्षणापत्यासत्तेहेतुत्वे मानाभावः । न च ज्ञानलक्षणाप्रसास. रहेतुत्वे सुरभि चन्दनमित्यादौ सौरभन्वादिभानानुपपत्तिः । तदा सौरमत्वादिनिष्ठसौरभवस्वाटेरनुपस्थित्या सामान्यलक्ष. णमा तदानासम्भवादिति वाच्यम्। सौरभस्वत्वादेरनुपस्थितावपि तत्र सौरभत्वादिज्ञानरूपमारभस्वादिप्रकारकपत्यशोत्पादकप्तामा. न्यलक्षणापत्यासत्तिवशादेव सौरभत्वादिभाननिर्वाहात् । अय मौरभत्वादिरूपेण सौरमादिविषयकमुरपि चन्दनमित्यादिप्रत्य- से उक्तरीत्या सौरमस्वादिभानमभवेऽपि सौरभवादिप्रकार. कचन्दनादिविशेष्यकम्रपापके मत्यो सौरमवादिभानार्थ ज्ञान लक्षणापा प्रत्यात्तित्वावश्यकम् । सौरभलादिवानस्य सौरभ. स्वादिषफारकतारमत्वाचाअपविषयमरपक्षत्वस्यैव कार्यताव- छेदकनपा तस्मात्सौरमतायगअपचन्दनादिविशेष्पकसौरभ. स्वादिप्रकारकमसक्षासम्मवादिति चेन्-- न सौरमतादिनान कार्यतावच्छेद सारपसायाश्रयवि. पयावानिशे . मयोजनामावेन तदशादेव ताशभ्रमात्मक ·न्यायफॉस्तुभे चाक्षुषत्वाचवछिन्नं प्रति क्लुमतुताकस्प चक्षुःसंयोगादेः सामान्यज्ञानादिघटित सापग्रीव्याप्ती निवेशनानिरिक्तकारणवा- नहीकारात् । अर्थककारणविशिष्टापरकारणस्यैव सामग्रीव्या. तो निवेशन चक्षुम्मयांगादेश्च सामान्यज्ञाने वैशिष्टयनिवेशासं- भवेन कयं सामग्रीव्याप्ती निर्मशः? तथा हि-सपापादिघटितसा. मानाधिकरण्यसम्पन्धन चामियोगादिवशिषं सामान्यज्ञाने निवेशयितुमशक्यम् । समवायसम्बन्धन विषयनिष्ठस्प चक्षु संयोगादेस्तद्धटिनयापानाधिकरण्यसम्बन्धनात्मनिष्टमामाया. नेऽसत्वात्। नाप्येक कालीनत्वमम्यन्धन तया । पंट चक्षुःसंयोगा। दिदशापां घटिस्वादिज्ञानबहादस्वादिप्रकारकयावद्धटचाक्षुपा. द्यापतेः । न च घटत्वज्ञानादिघाटनमायग्रीव्याप्ती घटचिचक्षुः संयोगादेनिशानानुषपत्तिरिनि वाच्यम् । तेन रूपेण चक्षु संयो- गादेरहेतुतया सामग्रीव्याप्ती तयानिशासम्भवात् । कारणता. बच्छेदकावच्छिन्नस्यैव सामग्रीव्याप्ती निवेशनियमादिति चेत्- न। विषयतासमायोभयघाटसापानाधिकरण्यसम्बन्धन घरज्ञानादिविशिष्टचक्षुःमयोगादरफकालीनस्वसम्पन्न वशिष्टय घटस्वादिज्ञाने निवश्व घटत्वज्ञानादिघटितमामग्रीव्या रुपगमेन पटे चक्षुःसंयोगादिदशायाँ सति च घटस्वादिक्षाने घटज्ञानादि विशिष्टचक्षुःसंयोगादेरेककालीनस्वसम्बन्धेन घटत्वज्ञानेऽसस्वे मोक्तापच्यभावात् । न चंदं घटज्ञानादौ विषपतामम्बन्धन घटज्ञानादेतुत एन सम्भवति तत्रैव च मानाभाव इति वाच्यम् । पटादो चक्षुःसयांनादिकाळे भिन्नाविषयकानुमितिसामग्रभाव- रूपकारणवलादात्मनि घटादिविषयकचाक्षुपायापत्तिधारणाप घटादिवृतिविपरतासम्बन्धन घटादिज्ञानहेतुताया आव३१- खात् । न चैताहेतुतया कयमुक्तापत्तिवारणमितिवाच्य, वि.

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। पपतासम्बन्धघटिनसामानाधिकरण्यसम्बन्धेन घटज्ञानादिविशिष्ट चक्षुःसंयोगादेरेककालीनत्वसम्बन्धेन भिन्न विषयकानुमितिसाम- ग्य मावघटितसापग्रीव्याप्तौ निरोधिसाग्यभावे निवेशात् । न चैवपि घटत्यमकारकयत्किचिटज्ञानेन जायमानं घटत्वप्रकार यावद्धटविषयक मानसमनुपपन्नम् । तत्र मनोजन्यचदम्बमकार- फज्ञानोत्पादकसामग्न्यन्तरविरहादिति वाच्यम् । तत्रापि तथावि- घज्ञानादिरूपशानलक्षणात्मककारणघटतिसामग्न्यन्तरस्य सम्भ- वादिसाहुः । अघ्र वदन्ति-उक्तरीत्या सामान्यज्ञानमात्रस्य प्रत्यासतिते लौकिकान्यतापयताशालिपत्यक्षं पति तद्विषयकज्ञानसेन ज्ञा. नळक्षणापत्यासत्तेतुत्वे मानाभावः । न च ज्ञानलक्षणाप्रयास रहतत्वे सुरभि चन्दनमित्पादौ सौरमन्दादिमानानुपपत्तिः । तदा सौरमत्तादिनिष्ठ मौरभवत्वादेरनुपस्थित्या सामान्यलक्ष. पया नद्रानासम्भवादिति वाच्यम्। सौरभवत्वादेरनुपस्थितावपि सत्र सौरभवादिज्ञानापौरभत्वादिप्रकारकापसोत्पादफसामा. पलक्षणामत्यामत्तिशादेव सौरभस्वा दमाननिर्वाहात् । अय मारभत्वादिरूपेण सौरमादिरिपकमुरभि चन्दनमित्यादिमत्या से उक्तरीत्या सौरमत्वादिमानमम्भवेऽपि सौरमत्वादिप्रकार- फचन्दनादिविशेष्यमनमारपके मत्यो सौरभलादिमानार्थ मान- लक्षणायाः मरपासतित्वमावश्यकम् । सौरभत्वादिशानस्य सौरम स्वादिषफारफसौरभत्वाचाययविषयकमत्यत्वस्यैव कार्यता छेदकतया तस्मात्सौरमतायनापचन्दनादिविशेष्यफसौरम. सादिमकारकपसतासम्मवादिति चेन्-- नसीरमतादिमानकानावच्छेदके सौरमत्वायाप्रति पपकत्तनिवेश.प्रयोजनामायेन तस्मादेव ताशभ्रमापक ·तत्र न्यायकौस्तुभ प्रत्यक्षसम्भवाद् । एलेन रजतत्वादिना गुक्त्याधुपनीतमा नानुरोधेन ज्ञानलक्षणाया हेतुत्वानरमावश्यकम् । गुस्त्यादिवृत्तिधर्मशानामावन सामान्यलक्षणपाऽनिर्वाहादित्यः पि निरस्तम् । रजतत्यादिप्तामान्यज्ञानकार्यतावच्छेदके रजत. खाद्याश्यविषयकवनिवेशे प्रपोजनामावन रनमयादिसामा. যালৰ সনমাধিমাঝামুয়াবিয়ংমৰাৰ । न चामियं च धर्मविषयक ज्ञान धर्मिणां प्रत्यासत्तिः । इतरातु यदिपयर्फ दानं तस्पर प्रत्यासत्तिः । अत एव मुरभि चन्दन मिरपादौ मौरभलादेरपि मानमिति दीषितिग्रन्थविरोध इति वारपं, तर्कनिर्णेयेऽर्थे ग्रन्पविरोधस्य तार्किकैरनादरात् । अप नलक्षणापा अपसामत्तिखे घठो नास्तीत्यापमा. वयोमानांश घटादेर्भानासम्भवःपटवादिलानरूपसा. मापलाव तसंभव इति वाच्यम् । तपा प्रत्यक्षे जननीय सामान्यमकारकमस्पोत्पादकसामान्यतापापेक्षणेन पकते सदभावादिति चेह- मा पत्र घटमामा-पलक्षणया परवतां मानं तत्र घटाम. पकारकपटादिमायो घटसमकारकादिविषयकज्ञानावना. पि तप मापापक्षणाविधया क्लतत्वेन प्रकृते ता. शानादिघटितयटत्वादिप्रकारकप्रत्यक्षासादकसापा-यन्ताप सम्मान मिव सामान्पलक्षणाविषया क्लसकारणताकोकमा. PART सामन्यन्तावासम्मन इति वाच्यं, प्रतिमापान्याया• सायतिरिक्तसामान्या एवं सामापातरपदेन विवक्षिननया तारण्यटादिमानस्यापि घटत्वादिसामापसाणानिरिक्ततपास मान्यन्तरसमपरान् । एतेन घटसमकारककिचिदशानेन पर पटसमकारकयाराविषयक मानसं तामसान्त ·-- प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। रासम्भवः । ज्ञानलक्षणापा अप्रत्यासतित्वे तत्रापि तथाविध घटज्ञानादिरूपज्ञानलक्षणात्मककारणघटित सामग्यतरं सम्म चतीत्यस्य वक्तुमशक्यत्वादिसपि निरस्तम् । तत्राप्युक्तरीसा सामान्पलक्षणाविधया क्लप्तकारणताकघटत्यादिप्रकारफघटादि. विषयकज्ञानस्वरूपप्रत्यलोत्पादफसामग्न्या एव ताहासामरपन्त. रत्वसम्भवात् । यत्तु ज्ञानलक्षणाया अपत्यामात्तिने जातिवादिरूपेण घट. स्वादिमुरूपविशेष्यकशानकाले घटज्ञानाधसत्वेऽपि पटवा. दिना घटादिमुख्यविशष्पकमानसोपनीतभानापत्तिरिति-- तदसत् , आपादकाभावात् । न च घटत्यादिशानरूपसामान्य. लक्षणवापार्दिकति वाच्यं, तया फलजनने किश्चिशे घटत्वादिष. कारफसामग्न्यन्तरस्य सहकारिता सदभावादिति । अदमवयम्-सापान्यलक्षणाया प्रत्यासत्तिख एवोक्ता रीत्या ज्ञानलक्षणायाः प्रत्यासतित्वखण्डनं सम्भवति तदेव न । मामान्यलक्षणाया एन प्रत्यासत्तित्व मानाभावात् । अप सामान्य. लक्षणाया अपत्यासतित्वे पहानसीपघुमादौ व्याप्तिग्रहदशापा पर्वतीपधूपस्यासनिकटस्वेन तत्र व्याप्तिग्रहासम्भवने परामर्शा. सम्मवादनुमित्पनुपपतिः । तत्वे च यूपत्ववाहित्वसामान्या. णामत्यासस्या पर्वतीयधूमेऽपि पर्वतीयवाहिव्याप्तिग्रहसम्मवेन न. दुपपचिरिति तस्याः प्रत्पासचिवमावश्यकपिति चन-- माघूपयापकवाहिमामानाधिकरण्यस्य रासादिसाधारणपेन धूपव्यापक हिमपानाधिकरणचिधूमस्वस्थ व्याप्सितया तस्य क्येन महानमीयधूमादौ तद्ग्रहदशापामेव पिनापि सामान्यल- पणां पातीपधूपेऽपि तद्ग्रहसम्भात् । लाघवेन सकलपपसा. धारणहभाववरचिवादेरेर ब्यामित्वार।

·न्यायकौस्तुभे पतु ध्मो बहिन्याप्यो न वेति संशयानुरोधेन सांगीकार्या अन्यया प्रसिदधूमे व्याप्तिनिश्चपेनापमिदं च धर्पिज्ञानामावन स न स्यात् । तदंगीकारे तु धूपत्वेन सकलधूमोपस्थिती प्रसिद्ध बिहायाप्रसिद्ध स उपपन्न इति-- तदसत् । प्रसिद्धघूम एव तधूपत्वादिना पातिनिश्चये ऽपि धूपत्वेन तत्संशयसंमनात् । न च व्याप्तिनिश्चयस्य प्रति. वन्धकस्प सत्वात्कयवमिति वाच्यं, समानधर्मितावच्छेदक. निर्णयापैव विरोधितयात्र धर्मितावच्छेदकमेदेन तदुत्पत्तौ वा. पकामावात् । घूपत्वं धर्मितारच्छेदकीकृत्य प्रसिद्धध्ये व्या. प्तिनिवपसत्वे च ताहासंयोऽभिद्ध एव । यदपि सामान्पल क्षणाया: मल्यासत्तिस्वाभावे पर्वतो वहिमानित्यायनुमितेरनु पपत्तिः, विशिष्टयुद्धौ विशेषगज्ञानस्य हेतुनया तदनुमितिपूर्व पर्वतीयहरूपविशपणानामावाद । तदंगीकारे तु बनिन्व सामान्यलक्षणया पर्वतीयवहचादरपि ज्ञानसत्वाददोप इनि- तदपि न । विशिष्टयुदौ विशेषणज्ञानतुत्वस्यवासिद्धः । विशेषणविशेप्पेन्द्रिय सनिकांदित एव प्रत्यक्षात्मकस्य लिंगप रामर्शदनुमिपामस्य पदजन्यपदार्थोपस्थितष शाम्दयोधा स्यकस्य विशिष्टतानस्य संभवात् । न च तादृशहेतुत्वापावे विष. यतासामान्यस्प सनिकर्षमापतावच्छेदकतया निर्धर्मितावलेद फशानीपप्रकाराकस्प कार्यतावच्छेदिकति वाच्यम्, तस्यास्तपः फारकत्यक्षेन्डाविरहविशिष्टानुमितिसामग्मायभावस्यैव कार्य- चापदफावाद । अय विशिष्ट दिमकारवाया विशेषणानगन्यतानवो. दकत्वे भूतलं घटवदिस्पादिविशिष्टदो घटादिश्व प्रकारो न त भूतळादिरिस्पन कि नियामकम् । २ व तर नियामि ·१७५ . प्रमागवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। फेति वाच्यं, धर्मिणोपि कदाचिदापयतया धमाको प्रकारतया तस्यानियामकत्वासंभवादिति चेत्-. न । युगपदुमयमिक पकाळे योनिऽप्यफतरमात्रमकार- कज्ञानोदयन विशेषण ज्ञानस्यापि तनियापकत्वासंभवान् । के चितु विशिष्टयुदौ विशेपणज्ञानस्य हेतुत्वकल्पने उप- नीतभाने ज्ञानलक्षणासनिकर्षस्य स्वातंत्र्येण हेतुत्वं न कल्प्यते । उपनीतस्य विशेषणतानियमेन तज्ञानासत्वे विशेषणशानरूप. कारणामावादेवोपनीतभानोत्पत्यसंभवात् । न च मानसे सुरभि चन्दनमित्याापनीतचन्दनादिमुख्य विशेष्यकशाने तथानियमा. भावेन तदनुरोधेन ज्ञानलक्षणायाः स्वातंऽपेण हेतुत्वमावश्यक. मिति वाच्यं, नत्रापि विपपितया उपनायक ज्ञानाशे तादाम्पेन स्वांश एन वा विशेषणतयाऽपि तद्भानोपगपात । प्रकारतान्य. विशेष्यतारूपाया मुख्यपिशष्यतायास्तप्रकारकज्ञानेऽपि सस्वे- नाविरोधेन तादृशज्ञानस्य चन्दनादिमुख्य विशेष्यकत्वोपपः । अस्तु वा चन्दनादिपानसे तद्विपयकज्ञानसनिकर्षस्य हेतु- स्वान्तरं तथापि विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञान हेतुलावादिनो बहिरि- न्द्रिपजन्योपनीतभाने तद्धतुत्वान्तराकल्पनेन लायबमास्येव । न च मानसस्थले चन्दनादिविषयकालौकिकासक्षत्वस्यैव जन्पता- बच्छेदकत्वोपगमेन वहिरिट्रियस्थले हेतुत्वान्तरं न केनापि रूप्यत इति वारूपं, आलौकिकत्वस्य प्रत्यक्षतस्य च जन्यताव. छेदकत्वे ताशधर्मयोर्विशेष्यविशेषणमावे विनिगमनाविरहेण कारणतायस्यावश्यकत्वात् । अवच्छेदकगौरवस्याधिक्यात् ।मा- नमत्वस्य तथा वहिविषयकलौकिकमानसाप्रसिद्ध्या तद्विषय कज्ञानजन्यतावच्छेदकेऽलौकिकत्वानिवेशादिति वदन्ति- तदसत् । अनुमितिसामग्रीरूपाविवन्धकसत्वेऽसत्यां तत्प ·पापकोस्तुभे कारकमानसेच्छायां तसिष्पकमानसेच्छावलातदमकारकस्यापि मानसस्योत्पत्तेः । विपयनिष्ठभत्यासत्यापनीतभानज्ञानलक्षणा. सन्निकोलायवेन देहतुपक्षावाल्पनन एखादिलौकिकमान: सव्यावर्तनायालाकिकत्वनिवेशयावश्यकत्तपा मानसत्वं परि- त्यज्य प्रत्यावस्यैव मानसस्थलीयकार्यतायामवच्छेदकत्वम- मराचा वस्तुतस्तु विशिष्टयुद्धी विज्ञपणानस्य हेतुत्तेऽपनुमित्या दौ परामशदिरेव निपापकतया प्रत्यक्षतस्यैव कार्यतावच्छेदक- घटत्वनाशातत्यानुमिना प्रकारतया माने न कोऽपि दोष इति विनैव सामान्य लक्षणामुपपतिः । न च लापवाचत्प्रकारक स्वपात्रमंत्र महान जन्यतावच्छंदकम् । यस्तु च स्मरणे व्याभि- चारतारणाप तत्पूर्व निर्विरकस्मरणकल्पनम् । तथा च सामा. न्यलक्षणायाः प्रत्यासचिवमापकम् । लायवलमिद्धापा अ नुमित्यादिसाधारणविशेषणशानभन्यताया निहाय परामर्शा- दीनां यावदयानिधिपपत्वाप नियाममामग्रघा निर्विक स्पकरमरणादश्च पनया गौरवश्य फलमुखत्वेनादोपवादि- ति वाच्यम्, इष्टतावच्छेदका कारकज्ञाननाशेऽपि तत्मकारकफ- लविषयकचुत्पादन तत्र व्यभिचारापचे, प्रकारताविषप. नयोः कार्यकारणभावपटकमस्यामपितापगमारप्रकारताया: का. नारदकत्वस्यानावश्यकन्वेन प्रत्यक्षस्वस्व तयावाच । अ. पिकपने वश्यामः । एतेन विशिष्वैशिष्टयरोघे विशेषणतावच्छंदकपकारकरि- शेणपियो हेतुमारिवादिना पर्वतीपदयादिज्ञानं विनाऽनु मिनो वद्वित्वादिविशिष्टतचयादिवैशिष्टपमान नोएपयते । न व विशेषणतारच्छेदकप्रकारकानहेतुता विशेषणविषपकता।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। २७७ निवेशान्न दोष इति वाच्यम् । तथापि स दण्डसंयोगवानित्यनु. पितायपूर्वदण्डादिरूपविशेषणतावच्छंदकविशिष्टवैशिष्टयमानार्य सामान्यलक्षणांगीकार आवश्यक इत्यपि परास्तम् । सत्कार्यता- वच्छेदकेऽपि प्रत्यक्षत्वस्यैव निवेशात् । अनुमित्यादौ परामर्शा- देव नियामकत्वात् । न चैवप्रभावसाध्यकऽप्यसिद्धमाध्यवि. शेष्यकानुपित्युच्छेदमसहः । साध्यतावच्छेदकपकारकज्ञानास. लेपि तद्विशिष्टवैशिष्टयस्यानुमितो भानसंभवादिति वाच्यं, इष्ट- त्वात् । वस्तुतो विशेषणान्तरदण्डत्वाधवच्छिन्नविशेषणताव. छंदकताकाप दण्डस्वादिना किञ्चिव्यक्तिमकारकशानमेव का. रणम्। न तु तद्दण्डादिरूपविशेषणतावच्छेदकीवशिष्टानां विशिष्य तत्र निवेशः प्रमाणाभावाद । तथा चानुपितिसाधारणधर्मस्य विशेषणतावच्छेदकप्रकारकधीजन्यतावच्छेदकत्वेऽपि न सा. मान्यलक्षणप्रत्यासचिमिद्धिरिति । अथाभावज्ञान प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुतया घटादिसामान्या. भावभानार्य सामान्यलक्षणासिद्धिः । यावतां घटादीनामेव त. प्रतियोगितया तज्ज्ञानस्यावश्यकत्वादिति चेत् - नाप्रतियोगितावच्छेदकपकारकप्रतियोगिज्ञानत्वेनैवाभावपत्य सततया घटत्वादिप्रकारकयत्किचिटादिज्ञानादेव समान्या- भावभानसंभवात् । न च तथापि सामान्याभावभानाभावे म. तियोगितया पावत्पतियोगिभानेन तदर्थ सांगीकार्येति वाच्यं, तत्रोपस्थितमतियोगिन एवं प्रतियोगितया मानेन पारस्पतियो. गिभानानंगीकारात् । दीधितिझदनुयायिनस्तु अमावाने प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वमेवासिद्धम् । न चैव प्रतियोगिज्ञानशून्यकालेनेत्याकारकम- पक्षापत्तिरिति वाच्य, अमावपत्ययस्य विशिष्ट वैशिष्टयविषयता. २३ न्या० को

·१७८
न्यायकौस्तुभ
-
शालिवनियमेन ताशाविषयताशालियोधे विशेषणनावच्छेद
कप्रकारकज्ञानमुद्या घटत्वादिपकारकज्ञानस्य हेतुनायाः क्र.
सत्वनेन्द्रियमम्पदविशेषणनया फलजनने तस्य सहकारितयो.
कापश्यमानात् । न चैवं पटत्वादिप्रकारकज्ञानदशायां
घटामावादाविन्द्रियसम्बदविशेषणतयाभावप्रत्यक्षापत्तिः । घट
स्वादिप्रकारकज्ञानं विनापीन्द्रिपसम्बदविशेषणतया पटवादि.
प्रकारकहानसहकारेण पटायभावप्रत्यक्षजननेन घटस्वादिनः
फारकमानविरहस्याकिचित्करत्वादिति वाच्यं, प्रतियोगिताव
दकपकारकमतियोगिज्ञानयन पृथकारणलेऽप्युकापरा
रसाद । न चन्द्रिपसम्बद्धविशपणताया घटाभावादिभेदेन
हेतुनामदेन घटापावादिनिष्ठन्द्रियमम्बद्धविशेषणतया घटामाया
दिमत्यस जनने घटसादिप्रकारकशानस्य सहकारितान पृथक्का.
रणतापते उक्तदोष इति वाच्यम् , पपाप्य सुचत्वादिसाः-
सच्चिन्यम् । अभावतिलांकिफविपयतया प्रत्यक्ष स्व.
पकारीमूनधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकतमम्बन्धन ज्ञानतंत्र
प्रतियोगिवानस्प पृथक् हेतुतपेन्द्रिगसम्बविशेषणतया फल
जनने तेन मम्पन्धन मानवानिय सहकारियोपग नो.
कापरयभावात् । न चोक्तरीत्या प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुस्ने पट.
सादिमकारकतानमत्वं दापण घामावादी प्रतियोगिता पटा.
पवगादिपत्वो व्यभिचार इति वाच्यम् । कार्यताउदके म्या
पवहिनोनरत्तोपदर्शिताानाकारणतावच्छेदकसम्बन्ध टेन
मापानाधिकप्पोमयमम्मान ज्ञानवानच्छिन्नरूपकारणाशि
एनिमेशनादोपान् । न चामिन्द्रिगसम्बदविशेषणमा फ.
लननने मानवावास्य नाकारितासमतः । उताथल
पर वे विनापि फळजननादिनिवारयम्। नपा फलजनने पटव -

·न्यायकौस्तु, शायापपि अभावत्वविशिष्टे घटत्वानच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंव धावछिन्नत्वविशिष्टयस्तावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य सर्ग तया माने वाधकापाव इति वाच्य, तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावग्रह प्रतिवध्यतावच्छेदककोटी शुद्धतत्ससर्गागाइत्वनिवेशे सयो गादिसम्बन्धविच्छिन्नाभावनिश्चयदशापा धर्मितावच्छेदसादिव्या पकत्वादिविशिष्टसयोगादिसम्बन्धेन विशिष्टबुद्ध्यापत्तेविशपण धर्म्युमपविषयतानिरूपिततत्तत्सम्पपिसासर्गिकविषयताया एस तसम्बन्धावच्छिन्नाभावग्रहमतिवध्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । न तु शुद्धतासम्बन्धीयसासर्गिकविषयतायाः परपरासम्बन्धस्थळे च विशेषणधर्म्युभयविपयतानिरूपित सासर्गिकविषयतयोर्भेदनो कानुपपत्तिविरहादिति चेत्- मैयम् । अभावाशे घटादिरूप्रतियोगिभानप्रतिबन्धकस्या भावः प्रतियोगितासम्बन्धेन घटापाववानिसादिनिश्चयस्पोक्तरी स्याऽसमवेऽपि अभावः प्रतियोगितासम्बन्धेन घटवता भिन्न इत्याशाकारकतत्पतिवन्धकनिश्चयः सम्भवत्येव । तस्यामा स्वविशिष्ट प्रतियोगितासम्बन्धेन घटाद्यप्रकारकत्वात् । एव चौपदर्शितापत्तिवारणाय प्रतियोगिज्ञानहतुतावादिनापि प्रति योगिकारतानिरूपितविशेष्यतान्यविषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष सत्यमावभेदस्प हेतुत्वमवश्यमुपेयम् । तथा च तेनैव प्रति. योगिज्ञानशून्यकाळेऽपि प्रतियोग्यमिश्रितनेत्याकारकपत्यक्ष पारणसम्म प्रतियोगिज्ञानस्थाभावत्यक्षे हेतुत्वममामाणिक मेव । न च सवयक्तित्वमपेपत्यादिनाभावप्रत्यक्ष व्यभिचारे गोक्तकारणarया असम्मर इति वाच्यम्, तत्तद्यक्तिलादिमका. रतानिरूपितविशेष्यतान्यत्वस्यापि सम्बन्धघटकविषयवाया नि धेशान् । गौरवस्यानापत्या मामाणिकत्वेनादोपरवादिति माहुः । ।

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। १८१ अन्ये तु प्रतियोग्यमिश्रिताभावप्रत्यक्षे इष्टापतिः । अत एवं शुष्पमितिप्रत्ययोपि सङ्गच्छते । एवं च प्रतियोगिज्ञानस्य हेतुत्वे पानामाव इत्याहुरिति दिक् । अय कपाले घटो भविष्यतीत्यादिप्रत्यक्ष प्रतियोगिविशे. पिनमागभावविपपर्क सर्वसिद्धम् । न च प्राचनिास्तत्मातयोगिनः कि वनागता इति सामान्यलक्षणया तज्ज्ञानं विना न तादृशम त्पक्षमम्भव इति सामान्यलक्षणासिद्धिः । मतियोगिज्ञानस्याभाव. प्रयक्षाहतुत्वेऽपि प्रतियोग्यं सन्निकर्षान्तरभावन तज्ज्ञानस्यैव संनिकपत्वेनापेक्षणादिति चेत- मैवम् । उत्पत्स्यते भविष्यतीत्यादेः समानार्थकत्वेन घटो भविष्यतीत्यस्य वर्चमानकालांतरकालोत्पतिको घट इत्पर्यः । तथा च तत्र प्रागभावास्पर्शनेनोक्तज्ञानस्य मागमावप्रत्यक्षव. मिति सामान्यलक्षणामिद्ध्यनवकाशात् । अधैवं जातो घट इत्या. दिप्रत्ययपदुसनो घट म इत्यादिप्रत्ययवलादविरिक्तध्वंस- सिद्धावपि प्रागभावे मानाभावः । न च घटायुत्पादकाले घटो नास्तीत्पादिबुद्धेः प्रागभावविषयकत्वेन तसिद्धिरिति वाच्यं, तस्या अत्यन्ताभावविषयकवेनैवोपपत्चेः । न च भागभावघटि- तपूर्ववतत्पूर्वस्वादिष्यवहारानुरोधेन तसिद्धिरिति वाच्यं, तस्यातीतकालवृत्तित्वतदुत्पचिकालीनध्वंसप्रतियोगिकालात- स्वादिविषयकत्वात् । न चोत्पन्नस्य पुनरुत्पादवारणाय जन्य- मात्र प्रागभावस्य हेतुतया तसिद्धिरिति वाच्यम् । सामान्याः कार्यव्याप्यत्वोपगमेनोत्पश्चाद्यक्षसामग्रीपयोज्यत्तोपगमेनोप- नपुनरुत्पादापत्यसंभवात् । अत एव कार्यादेः कालदेशनियमा- नुरोधेन तस्मिद्धिरित्यपास्तम् । क्लुप्तयोः कालदेशयोषिशिष्य है- तुतयैव तन्निर्वाहा ।

·म्यापकौस्तुभे यतु तदुत्पत्तिस्तस्याचक्षणसम्बन्धः । भायत्वं च तदधि- आपलक्षणम् करणक्षणत्तिपागभाषापतियोगत्वम् । तत्पदं चोल्प. त्तिमत्वनाभिमनघटादिपरम् । अस्ति च यटादरायक्षणे घटाय. धिकरणक्षणतिपागभावाप्रतियोगित्वम् । आद्यक्षणात्पत्तिका लवादिसम्बन्धयारणाय क्षणेति । न चेदं चरमसात्मकमहाप. सपोपचावपाप्त, मदामलपाधिकरणक्षणतिधामभावापास रिति वाच्य, महापलयानंगीकारात् । यदर तदधिकरणक्षणति नागभावप्रतियोगित्वमाधत्तम् । अस्ति च महामळयाधिकरणक्षणावृत्तिप्रागभावप्रतियोगित्वं . समात्र तत्सम्बन्धो महालयस्योत्पतिः। अथैवं घटादिदिती- यक्षणोत्पत्तिकध्वंसमादाय तरसम्बन्धको द्वितीयादिक्षणमच. धेऽतिव्याप्तिः । ध्वंसपागभावस्य मतियोगिरूपतस्येव प्रतियो. गिप्रागभावरूपत्वस्यापि सर्वसंपनत्वेन तादृशध्वंसस्यापि घटाय. पिकरणक्षणात्तिवपत्तियोगिमागभावात्मकरसमागमानप्रतियो- गित्वादिति चेत्-- न । ममागमावस्यातिरिक्तरवांगीकारेण ताहराध्य मभागभावस्प घटायधिकरणक्षणात्तित्वाभावात् । नतिरिक्तत्वे च तदधिकरणक्षणाचिस्तमतियोगिकमासमाव- सामान्पत्तियोगित्वरूपस्पायत्वस्य क्षणेन ताशसस्थ प्रतियोगिरूपस्प मागभावस्य घटायधिकरक्षणत्तिनपान दोपः। एवं चोत्पत्तेः प्रागभावघटितामा प्रागभावमिद्धिरिति- तदसद । महामल यानंगीकारे तदधिकरणमयध्वंसा. विकरणलप सदंगीकारे २ तदधिकरणसमपारतिवत्तिध्वं. सप्रतियोगितामापकत्वस्यायत्वरूपतया तत्समयसम्बन्ध स्पोत्पचिमत्वात् । भवति हि तदीयायक्षणतिध्यममतियो- तत्या.

·प्रमाणवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। गित्वं तदधिकरणसमयावति न तु तद्वितीयादिक्षणतिध्वंसप्र. तियोगित्वम् । तस्यायक्षणादित्तित्वात् । अत एवाद्यक्षणोप- क्षणरक्षणम् तिफलबादिव्युदासः । यदपि महापलयानंगीकारे विभागमागभावामिन्नं कर्म क्षणत्वं तदंगीकारे तु स्वरचि. प्रतियोगिकमागभावानधिकरणसमयत्वं स्वावृत्तिनागभावसामा. न्यकत्वस्ववृत्तियावत्पदाविशिष्टप्तमयत्वं वा क्षणत्वम् । एवं च पागभावसिद्धिरायातवेति- तदप्यसत् । स्वरत्तिमतियोगिकध्वंसानधिकरणसमयत्वस्यैव मागभावघाटतस्प क्षणत्वस्य सुवचत्वात । स्वं क्षणिकत्वेनाभि- मतमन्त्य शब्दादि। नन्वन्स्यशब्दस्याप्युपान्त्यशब्दनाशेनैव नाशे सणिकत्वान- गीकारेण मागभावाचटितं क्षणस्वमुक्तमसंभचीति चेत्- अत्र के चित्-क्षणिकपदार्थानंगीकारे स्ववृत्तियारद्धवंसवि. शिष्टममयत्वं स्वस्तियाबदभावविशिष्टसमयत्वं वा क्षणत्यम् । स्वं क्रियादि । तत्तयो यावतो वास्तशिष्टयं क्रियादेवि- नाश्यता क्षणेऽस्ति । प्रतिक्षणं कस्य चिन्नाशेन क्रमिकध्वसचतु- प्पादिवशिष्टयस्य सबैव संभवात् । यता स्वपूर्ववर्तिम्वत्तियाचस्पदार्थविशिष्टतपयत्वं तत्वम् । खपूर्ववर्ती सन् स्वकृत्तिवान् पदार्थस्तविशिष्टतमयत्वमित्यर्थः । इदमुत्पद्यमानक्रियादावस्ति । महामव्यातिरिक्तक्षणाव्याप्तिवार- गाय स्वपूर्ववतीति । स्वपूर्ववत्तिपावरपदार्यवैशिष्टयस्यासंभवा. सत्तीति । अत एव घटोत्पचिक्षणे घटसामग्रीक्षणो नश्यत्ति घटसामनीनाशक्षणे घटोत्पत्तिक्षणो जायते इखादिव्यवहारोप- तिः। विनश्पदयस्योत्पद्यमानक्रिययोः क्षणवान् । न चैवं घटो. त्पचिक्षणे घटसामग्री, यदसामग्रीक्षणे घद इत्यादिकं स्यात् ।

·न्यायकौस्तुभे विनश्यदयस्थकदिः प्रागुत्पद्यमानस्य चाग्रे सत्वादिति वाच्यम् । स्वतियाबध्वंसंपशिष्टचापादन स्वपूर्ववर्तिपावत्पदार्थवैशि- घ्यावच्छेदेन तत्तद्वतित्वस्यैव तत्तक्षणवृत्तिवरूपत्वात् । अथ चरपलपणे स्वपूर्वत्वं स्वोत्पत्तिकालीनध्वंसप्रतियो- गित्वमिति क्षणलमुत्पत्तिघाटनमुत्पत्तिश्च क्षणवघटितत्यन्यो। न्याश्रयो दुरि इति चेद-- न । स्वाधिकरणयावत्कालनिध्वंसप्रतियोगित्वस्य सपूर्व वरूपवाद । न च विनश्पदयस्थोत्पघमानक्रिपयोरभावे क्षण व्यवहारोन स्यात् । प्रतिक्षण कत्पिद्यते विनश्यतीति नियमे पानामावादिति वान्यं, जन्यमानस्य कालोपापित्तनादोपात् । प्रतिक्षण किंचिदुत्पद्यते किञ्चिविनश्यतीति नियमांगीकारात् । इत्यं च महाप्रलयतदव्यवहितपूर्वक्षणयोरपि नानुपपत्तिः । चर• मध्वंसोपान्त्यध्वंसपोरेव तदधिकरणक्षणवादियाहुः । नव्यास्तु स्वनिचरमध्वंसंवैशिष्टयमेव विनस्पदवस्थक्षण वृत्तिवेऽवच्छेदकत्वोत्पत्तिकाले विनश्यदवस्थपदार्थवैशिष्टयमेवो. त्पद्यमानमणनित्वेऽवच्छेदकं विशेषणविशष्योभयहात्तिस्वम् । विशिष्ठतित्वं चेत्तथापि पावलपवेशे गौरवम् । यावदभावे. त्यत्र यावत्पदास्यत्र च नित्यपापि प्रवेशान्न तवैशिष्टय संभव इति मायुक्तलक्षणमयुक्तम् । तस्मात् सहाध्विंसप्रतियोग्यट- तिपदार्थविशिष्टममपतं विनश्यदवस्य । स्त्राधिकरणसमयध्वं. सावृत्तिपदार्यविशिष्टमपपत्वं चोत्पद्यपाने क्षणत्वं तत्तत्पदार्थवैशि- यस्य तस्कालाप चावच्छेदकत्वात्, तत्तत्सदार्थस्य विशेषणत्व संभवाच । इत्यं च घटसापग्रीक्षणत्तित्वं न घटे इत्यादि वा. क्यपापाण्यं सुघटम् । क्षणद्वपादित्तिवव्यवहारथ क्रमिकक्षण- यादिचित्वनिवन्धन इति माहुरिति चेत् ।

·मलौकिकसग्निकर्षवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । १८५ मैवम् । मागभाषानंगीकारे सतिविरहेण मागभानासिद्धा विष्टापत्तिरिवि दीधितिकारानुयायिनः । नवीनास्तु केवलनीलाघवयवारन्धे चित्ररूपापत्तिधारणाय नवीनमते प्राग-चित्रत्वावच्छिन्नं मति १४भावहेतुत्वापेक्षया चि. मावसिद्धि । मागभावस्पैकहेतुता कल्पने लापवादिति भाग भावसिद्धिः । एवं प्रागभावानङ्गीकारेऽनुमितिसापा-यादीनां सिक्ष्यमावचाधामावादिविशिष्टपरामर्शवादिना प्रतिबन्धकता वाच्या । तत्र च तादृशस्तोमस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगम- नाविरहेण प्रतिवन्धकताबाहुल्यमिति गौरवम् । तदगीकारे च सियभावपापाभावपरामर्शादिकमानवेश्य स्वष्टत्तिप्रतियोगिकत्व. सम्बन्धन कृतिविशिष्टानुमितिमागभावस्वादिनैव प्रतिवन्धकता. कल्प्यत इति लाघवम् । तादृशसम्बन्धेन कृतिविशिष्टः सन् पा. गभावः प्रतियोग्यव्यवहितपूर्वक्षण एष वर्तत इति नानुपपत्ति. रिति भागभावसिद्धिरावश्यकीति प्राहुः । अधिकमन्यत्र मस्कृती द्रष्टव्यम् । अय तथापि सामान्यलक्षणावश्यकी। अन्यथा भाविनि पाकमुखादाविच्छा न स्यात् । सिद्धे इच्छाविरहात् । असिदस्य च तस्याशानादिति चे-- न। ज्ञानेच्छयो: समानप्रकारकत्वेनैव कार्यकारणभावो लापवान तु समानीवशेष्यकत्वेनापि गौरवादिति पाकवादिना सिद्धपाकादिज्ञानादेवासिद्धपाकादाविच्छासम्भवात् । अयं का. : पाकादिकालीनध्वंसप्रतियोगी कालवादतीतकालवदित्यनु. पानेन भाविपाकादिज्ञानस्य सुफरत्वाचेति दिक । तस्माद सामान्य क्षणाया एवाप्तिक्ष्या सामान्यलक्षणयव २४ न्या०को ·ठत्वादनम् न्यायकौस्तुभे निवा ज्ञान क्षणापाः प्रसासत्तिव मागभाव इति रिक्त वच इति ध्येयम् । पत्त मामान्य लक्षणेव द्वानलसणापि न प्रत्यासत्तिः । भ्र. प्रामात मामा- मादिस्यले मंनिकपीन्तररहितानां विशेष्याट. भ्यसभोव जानलगा तिरजतत्वादीना प्रत्यक्ष भगनानीकाराद- ऽपि न प्रत्यासत्तिः ममाग्रहमाहिताद्रहणस्मरणात्मकशानद्वयादे- व प्रत्यापरिति प्राभाकरमतम् --- तत्तु अन्ययाख्यातिमघटक एव । विशिष्टज्ञानस्यैव प्रवरया देकार्योपपादकरवव्यवस्थापनेन पिनम् । के चित्तु शानलक्षणानीकारे व्याप्त्यशे सनिकान्तरा भावन वाहियाप्पघूमवान् पर्वन इत्याटिविशिष्टमीपम्भवे. नानुमित्यनुपपतिरिति वत्मिदिः । यत्तु प्राधाकररक्त-मम्भवतीदं विशिष्टपरामर्शस्यानुमिति हेतुत्वोपामे तदेव न व्याप्तिप्रकारपसानलेन मनाहानत्वेन बानुपिप्तिहेतुनया धूपो वहिव्याप्यो घुमवान् पर्वत इतिझानपा- देवानमित्युपपत्तेः । न चैवमालोको यतिव्याप्यो घुमवान पर्वत इतिज्ञानदपादप्यनुमित्यापत्तिरिति वाच्यं, सपान प्रकारकशानद पस्यानुमिनिहेतुत्वोपगमेनादापात् । अव द्रव्यत्यादिनापानाधि- करण्येन बहयादिव्यानिशानकाले इदादौ द्रव्यत्तादिना जलादि- मनामानाद्धदादी बयायनुपितेदुर्वागतया भवना कारणवाये नान्यथास्पातिनिराकरणानुपपत्तिः । न च पक्षभेदेन कार्यकार- गमात्रभेदाद्धटादिरूपपक्षपन्तव्य बयाअनुपिनो पक्षधर्मना झानस्प हेतुत्वाकल्पनानोकदोप इति वाच्य, लायन पक्षविशेष मननिर्माध्यैव मानविशेष्यतामत्यासत्या हेतुन्वकल्पनादिति चेत्- नायडूपावच्छेदेन व्याप्तिनानं तपेण पक्षधर्मताज्ञानस्यानु ·. , अलौ० सन्त्रिकर्षवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । मितिहेतुस्वोपगमेनातिप्रसक्तद्रव्यन्वादेव्याप्यतानवच्छेदकतयाs. न्यथाख्यातिमनङ्गीकुर्वतां तदवच्छेदेन व्याप्तिमहासम्भवेन तेन रूपेण दादी जलादिपचाहानादनुपित्यापपयोगात् । न चैव- मालोको धूमो वा उभयथापि वहिव्याप्य इति ज्ञानदशायां धूमालोकान्पत्तरवादिना पक्षधमताज्ञानादनुमित्यनुपपत्तिः । मालोकान्यतस्त्वस्य गौरवेण च्याप्यतावदकत्याभावादिति वाच्य, अनारच्छेदकत्वस्य लघुगुरुसाधारणानतिरिकत्तित्व रूपत्वाद। अथ व्यापतापच्छेदकधूपत्वादिप्रकारकज्ञानं विनापि शब्दा. दिनन्यसाध्यपदन्पाचित्यादिम्पच्यातिविशिष्टयचाधानादतुमि- त्पुदयेन व्याप्तिविशिष्टव नाज्ञानत्वेनैवानुमितिहेतुतावास्येति सर्वत्र विशिष्टपरापदिनुमितिरिति ज्ञानलक्षणापा प्रत्यासतित्वमावश्य- कम् । न च स्वाश्रयावच्छिन्नत्वस्वनिरूपितावच्छेदकत्वविषय तानिरू. पितविपयताश्यधर्मावच्छिन्नत्वान्यतरसम्पन्न व्याप्तिज्ञानीयम- कारताविशिष्टदेतुमभारतात्येनानु गमेऽप्पष्पाप्यत्वधूमत्वायरचि. नकारनानां जनकतावच्छेदकत्या(१)भोक्तदोप इति वाच्य,महा- रगावान् । एवं यच्चतत्वाननुगपेन विशिष्प धूपत्वान्निध्या. विज्ञानतत्मकारकपक्षधर्मताज्ञानानां घूमत्वावच्छिन्नलिंगकानुमिनी हेतुत्वोपगमेन हेतुतावच्छेदक पेदेन हेतुतानस्पमिति लावाव्या. लिविशिश्वत्ताज्ञानत्वेनैवानुपितिहेतुसमुचितमिति चेत-- मा भवन्मतेऽपि व्यापकतापटितव्याप्तिसाध्यवदन्पातित्वा. दीनां तत्मकारताना चानतिमसक्तानुगतरूपाभावेन साध्यबदन्या. वृचिवज्ञानस्य पृयगेव हेतुता वाच्या । एवं च मयापि तत्र पति- विशिष्टवचाज्ञानत्वेनेच हेतृत्वमुपगम्पोक्तशान्दिपसमशदिनुमितरूप. (१) जनकतावच्छेदकतावच्छेदकत्यादिति 'ख' पुस्तकपाठः ।

·૧૮૮ न्यायकौस्तुभ गमात् । एवं भवन्मने हेतुनावबेदकघटितव्यापकताघटितव्याले- रनुगमासम्भवेन हेतुतावच्छेदकमेदेन तज्ज्ञानहेतृताभेदस्यावश्यक तया मयापि तत्र हेतुतावच्छेदकभेदेन मानदयस्य हेतुताया वा. रूपत्वेन । एवं पञ्चतत्वेस्पादिद्वितीयदोपल्यानवकाशात् । न च कारणताद्वपकल्पनापेक्षपा लाघवेनककारणताकल्पनयेवोचित मिति वाच्यं, तचमीवच्छिन्नप्पापकसाध्यसमानाधिकरणत्ति রণব্যাধিনতলসন্ধ্যাখ্যালৰক্ষণ- मतसिद्धकारणतारच्छेदकयोर्भवदीयकारणतावच्छेदकताइदि. शिष्टवत्ताज्ञानत्वव्यापकतया तादृशधर्मयारच्छेदेन नियतपूर्व र्जिताया उभयवादिसिद्धतया तापावच्छेदेनानन्यपासि. दत्वमा कल्पनीयम् । भवद्भिस्तु विशिष्टपरामर्शस्वावच्छेदेनानन्ययासिद्धत नि- यतपूर्ववर्णित्वं च दर्प कल्पनीयमिप्ति कल्पनागौरवात् । वि. शिष्टपरामविन हेतुतामते व्याप्रपंशीयाप्रामाण्यग्रहाभाषप. क्षधर्वतांशीयानामाण्यमहामारपोरेकत्र निवेशनीयतया मियो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण कारणताबाहुल्यस्प दुर्वचत्वाच । अमामाण्पग्रहाभावस्य स्वतन्त्र हेतुत्वेऽपि व्या. सिविषयकत्वपक्षधर्मताविषयकतयोमियो विशेष्यविशेषणमावे विनिगमनाविरहस्य दुर्वचावाच । किश्चास्मन्यते व्यापकतानत्वेनैव पाप्तिज्ञानस्य हेतुता. सामानाधिकरण्यांशानयाहिनोऽपि ज्ञानादनुमित्युपगमा । दि. शिष्टपरामर्शहेतुत्तामते च सामानाधिकरण्पविषयतानिवेशयाधि- क्याद्गारवम् । न च व्यापकतापटितम्यातिविषयकविशिष्टपराम: स्प धूपत्वालोकत्वादिनानाधर्मावच्छिमहेतुकारतानां सा. वच्छिनत्वस्वावछिन्नम्पापकसामानाधिकरण्यावासिनत्वोभय.

·अलौ० सन्निकर्षवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः । १८९ सम्बन्धेन घविशिष्टपकारतावेनानुगमान तस्य हेतुतावच्छेदक- भेदेन हेतुताभेद इति वाच्यम् । मन्मतेऽपि स्वविषयच्यापकत्वनिरूपकत्व(१)निरूपकता- बच्छेदकाच्छिन्नहेतुप्रकारकताफत्वप्तम्बन्धेन व्यापकताज्ञानवि- शिष्टज्ञानत्वेनानुगतहेतुतायासुरचत्वात् । सम्बन्धमध्ये सामा. नाधिकरण्यस्यापि निवेशनीयतया न पुरुपान्तरीयव्यापकता. ग्रहमादायातिप्रसंगः । तावतापि च सामानाधिकरण्याविषय. तानिवेशापेक्षया लाघवमक्षुण्णमेव । भवतां सामानाधिकरण्यघ. टकतत्तरपदार्थविषयताकुटल्यैध निवेशनीयत्वादिति- तदसत् । लाघवेन साध्याभाववदतिस्वरूपा केवलान्वय्य. नुमानानुरोधेन साध्यसम्बन्धितावच्छेदफरूपवत्वरूपा वा व्या- तिरेषानुमिनियोजिका । तद्विपपकरच विशिष्टपरामर्शी व्या. यतावच्छेदकानवगाही शब्दादिजन्य उमयमतेऽपि पृथगेव हेतु. रिति सर्वत्र तादृशविशिष्टपरामर्श एवानुपितिहेतुर्न तु ज्ञानद्वयं कार्यकारणभावान्तरकलने गौरवात् । एवं चानुमितिरूपका. पलिंगफकारणानपानेनोपनीतव्याप्तिविशिष्टदेतुमचाचगापिस्प. सस्प सिद्धौ, तनिर्वाहाय ज्ञानलक्षणायाः पत्यासचिवकल्पन- मावश्यकम् । विशिष्टपरामर्शादिकल्पनागौरवस्य च फलमुख. तया न दोपत्वम् । फलमुग्वगौरवस्यापि दोपवे निपादस्यपत्य. धिकरण(२)सिद्धान्तविरोधादिति माहुरित्पलं परकवेन । तत्र ज्ञानलक्षणायाः कार्यतावच्छेदक लौकिकान्पादि. विषयताशालि प्रत्यतत्वम् । कारणतावच्छेदकं च किंचिदिषपता. (१) निरूपकत्येत्यस्य पाठो नास्ति' पुस्तके । (२) ६-१-५२-५२ जैमिनीयसूत्रभाष्ये शास्त्रदीपिकापाञ्चाधि. करणमिदं एन्यमिति ।

·कमिति माहुः। न्यायकौस्तुभे वछिनादिविपपताशालि ज्ञानत्वम् । एकविषयकज्ञानादन्य. विषयकोपनीतभानधारणाय कार्यकारणतयोरवच्छेदके घटादि निवेशः । कार्यतावच्छेदके लौकिकान्यत्वनिवेशाल्लौकिकमनिक पंजन्यनिर्विकल्पक तन्नन्यायनिष्टप्रत्यक्ष वा न व्यभिचारः । निर्विकल्पकादप्युपनीतभानवारणाय कारणतायच्छेदके घटादि। विषयताया किश्चिविषयतावच्छिन्नवनिवेशः । सामान्यलक्षणाया उक्तरीत्या असियान तज्जन्यावातघटादिश्त्यक्ष व्यभिचार शङ्काऽपि । तेन तदुद्धाराय यहूना क्लेशी घ्यैवेति ध्येयम् । नवीनाातु निर्षिकर कस्पोपनापकत्वे अतिविरहेण तद्रि কান্নার না पयकज्ञानत्वपेय कारणतावच्छेद- नाना मो तनापत्ति अर्थतन्मते निर्विकल्पमत्यमापत्तिदुरा । समकारकज्ञा नस्य प्रत्यासतित्वमते तु विषयमाप्तकज्ञानमत्यासतिविरहेण न साप्रत्यक्षापत्ति()। भवन्मने तु निर्विकल्पस्यैव विषयभासकहानपस्पासत्ति. ससंमवेन तत्पस्यक्षात्तिदुरुदरैव । यत्वपोम्पत्यादेव न निर्विकल्पमस्यसमिति --- तदनन् । प्रत्यक्षसामग्रीसत्ये योग्यत्वस्याकिंचित्कात्तात् । न हि प्रपोजनातिभिषा मामग्रीकार्य नार्जएनीति - न । अभावपत्यक्षबज्ञानमयास्यापि विशिष्टशिष्ट्यधी- पपर्यादानतिक्रण निपपाशे विशिष्टौशिष्याविषनाशालिस्त. नियमेन विशेषणनावदशीभून रसत्यादिमकारकमानविरहेणैव पटवादिनिर्षिकलाकस्य पदीयवादिना प्रत्यक्षापभावात् । न प नारशनिमामिक्षा घटवादिप्रकारकानामरवे. (१) प्रायोपनिरिति 'य' पुस्तक पाठः ।

·अलौ० सन्निकर्षवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । ऽपि फेवलविशेष्ये विशेषणमित्यादिरीत्या घटमहं जानामी. त्यायाकारकनिर्विकल्पकमत्यक्षापत्तिर्भवन्मते दुवरिति वाच्य म् । तहिं विपयामिश्रितज्ञानप्रत्यक्ष नास्तीतिनियमस्याय. सिद्ध्या समकारकज्ञानस्योपनायकत्तामतेऽपि विषयमिश्रितज्ञा. नग्रहं प्रत्पेव सप्रकारकविपपग्रहस्पोपनायकज्ञानविषया हेतुत्वेन विषपामिश्रितमानप्रत्यक्षापत्तेवारत्वात् । न च ताशज्ञानमत्या सत्याप्रसिद्धयानापत्तिरिति वाच्यम् । ममापि विशेष्ये विशेषण मितिरीत्या ज्ञानप्रत्यक्षस्पाप्रसिद्धा वापत्तिविरहस्य मुश्चत्वात् । वस्तुनस्तु निर्विकल्पकाद्वितीयक्षण विशिष्टबुद्धी सत्यां तृती. यक्षणे निर्विकल्पकप्रत्यक्षापत्तिवारणाय सपकारकज्ञानहेतुता. वादिनापि विपयतासंसर्गावच्छिन्नघटत्या छिन्नाकारतानिरूपि. तविशेष्यतासम्बन्धेन पानसं प्रति तादात्म्यमम्वन्धेन घटस्वादि. प्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वमवश्यं वाच्यम् । तथा च तादृशहेतुतयैव निर्विकल्पकस्योपनायकतामते निर्विकल्पकाद्वितीयक्षणेऽपि तत्सत्य- क्षवारणं संभवतीति किंचिद्विपयतावच्छिन्नघटादिविषयताशालि- स्वरूपगुरुरूपेणोपनायकज्ञानहेतुत्वे मानाभावः । यन विषयस्य कार्यसहभावेनैव प्रत्यक्ष(१) हेतुत्तया समकार- कशानहेतुतापते निर्विकल्पकत्तीयक्षणे सत्यक्षापत्यभावेन नोक्तयुक्तिरुक्तहेतुत्यसाधिका, किन्तु यापेक्षायुद्ध्यात्मकघट- तादिविषयकनिर्विकल्प तदनन्तरं च घट इसाकारकावशिष्टः बुद्धिस्तदुत्तरं घटीयत्वादिना निर्विकल्पकात्यक्षमसंगवारणाये. वोक्तहेतुत्ताकल्पनामति नव्यतररुक्तम्-- सदसव। ज्ञानाद्युत्पत्तिद्विनीयक्षणे ज्ञानत्वादिनिर्विकल्प- कोत्पची वृत्तीयक्षम एव ज्ञानत्वादिविशिष्टवुझ्यात्मकजानामी. (१) प्रत्यक्षे इति 'ख' पुस्तकपाः ।

·न्यायकौस्तुभे स्याकारकानुव्यवसापस्योत्पत्तिसंभवेन विषयस्य कार्यसहमा- चैन प्रत्यक्षईतवाया असंभवदुक्तिकत्वात् । अपेक्षापुद्धः क्षणत्र यावस्थापिता पन्यमानरसदष्यवहितोत्तरसणे तदधिकरणीभू. तात्मनि घटत्वादिविषयफविशेषगुणोत्पादस्यानभ्युपगमाच । शान लक्षणोपनीतभानयोश्चात्मनिष्ठप्रत्यासत्यैव कार्यकारणभा. । स च समवाय एय । तेनैकपुरुपीपज्ञानानान्यस्योपनीत- भानापतिः । समिकर्षस्य विषयनिष्पत्यासत्यैव हेतुत्वपितिनि- यमे तु विषयनिष्ठविषयताप्रत्यासापा तात्पुरुपीपत्वं निवेश्यैव हेतुत्वमिति दिक् । अधिकमन्यत्र द्रष्टव्यम् । पोगजधर्मसत्रिकर्षच योगाभ्यासजन्याविशेषः । योगजधर्मसनिक तैनष सन्निकण योगिनः सर्वविषयकसाता. विचार स्कारः । तथा च गीता(१)- अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रयम् । विप्रकटं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन इति ॥ न च योगनपर्मस्यालौकिफसानिकपत्वेन पश्यन्तीत्यनुप- पणं, शेलीफिफसनिकर्पजन्यमत्यक्षार्थफत्वादिति वापमा 'सोऽपश्यत्मणिधाने त्यादौ ध्यानजन्यमानसेऽपि तमयोग दर्शनात् । अत्र योगिनशानुपादौ चक्षुरादियोग्यमेव विपणे पानसे वयोग्यमाप । 'हदेव योगी प्रतिवत्ति सर्वम्', 'द ग्राणी वैदितरूप' इस्पाचागपपलादयोग्येऽपि तसापकरानात् । सपा च मह(२)- (१) पमिदं श्रीमद्भगवद्गीतायां नोपलभ्यते मुद्रितपुस्तरेषु । प्रक्षिप्त थाम्रएपचंपा। (२) पुमारिलमलोपातिके चोदनापुरे ११४ कारिका ।

·मतम्। अलौ० सन्निकर्षवादः ] प्रत्यक्षकोस्तुमा । भट्टानां मते योगजः यत्राप्यतिशयो दृष्टास स्वार्थानतिलंघनात् । धर्मसन्निकर्षविचारः दरमुक्ष्मादिष्टौ स्यान रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।। इतीतिसंप्रदायः । नव्यास्तु योगजधर्मस्कज्ञानविषयत्वादिसम्बन्धेन विषय- नव्यानां निष्टतया सपयायनास्मानिध्वयां वा स्वविशिसाला. स्कारपाने हेतुत्वं न तु चाक्षुपमानसादिभेदेनेति पर- मानादैश्चाक्षुपादिविषयता दुर्गारवे साहुः। अपरे तु-'हृदैव सर्व प्रतिवेत्ति योगी', 'सोऽपश्यत्मणिधा. नेन, क्षणमात्रपिस्तस्था वित्यादि स्वारस्येन ब्रह्मवेदनार्यत्वेन च योगजधर्मजन्यज्ञान मानसमेव । 'यप्राप्यतिशयो दृष्ट' इत्यादि 'स्वार्थानतिलंघनादित्यस्य स्वविषयानतिलंघनादिसर्यफतया सर्वविषयकस्य मनस एवातिशय इत्यर्थकम् । अत एव 'न रूपे श्रोत्रवृत्तिते तिहिन्द्रियाणां नातिवाय इत्यर्थकमित्याहुः ।। मांधस्तु-अलौकिकपत्यासत्तिरपि विशेषणतान्तर्गतः । तथा हि योगजधर्मो मनस्सयुक्तात्मसमवेतस्तत्र विशेषणताख्यः स्वरू. पसम्बन्धो विश्वेषाम् । एवं मनस्संयुक्तात्मसमवेतशाने विशेषणता तद्विपयाणामेव पनरसंयुक्तात्मसमवेतज्ञानविषयीभूनसामान्पे वि. शेषणताच्या स्वरूपसम्बन्धो व्यक्तीनाम् । तथा चेयं सर्वा मया. सतिर्मनस एव, न तु पहिरिन्द्रियाणाम् । एवं च सुरभि चन्द. नमित्यादिज्ञानं सौरभपासनेन मनसा चन्दनपत्यासनेन चापा जन्पते । म चैत्रमस्य विपपप्रत्यासनमनौजन्यायेन मानः सवापत्तो सॉफर्यापचिरिति वाच्यं, प्रमाणान्त रासहकृतमनोज- म्यत्वस्य मानसत्वप्रयोजकत्वात् । अन्पपाऽऽस्मानुपितेरामरूप. विषमस्यासनमनोजन्यस्वेन मानस दुरपवादं स्यात् । प्रमा. पातसकतत्वं च मानसंविजातीयज्ञानकरणासातत्वम् । . २५ न्यानो

·-~--
न्यायकौस्तुभे
नेन समृनिकरणानुभव सहकतमनजिन्पायां स्मृतौ न मानसत्वा.
पतिः । न च पहिरिन्द्रियमपासचिवमेवासा कयं नोग्यत इति
वाय, या सति श्रोत्रेण ज्ञानादेरुपनीतस्य ग्रहे श्रोत्रास्मनी
रसंपोगाभावेन श्रोत्रतंयुक्तमनस्संयुक्तात्मसमवेतशानादौ विशेष
गतापाः प्रपासचिस्ते गौरवात् । पनामापासचित्वे च मनः
संयुक्तारमसमवेतन्नानादौ विशेषणतापाः प्रयासतिते लापवाद !
किच मानसानस्थळे मनःमत्यासचित्तस्यापकले तेनैव
सर्वोपपती अपेन्द्रिपप्रत्यासचित मानामा: 1 तस्मादलो-
किकमरयामतिर्मनस एन । अथापा विशेपणनाव एतजन्यस्य
लौकिकमपातापचिरिति चेत्-
मैवम् । लौकिकत्वं हि न पडन्यतमात्यासतिजन्यत्वं,
किन्तु पोगजधर्मादिमसमस्यनन्यस्त्रम् । तच्चास्या विशेषणा
न्तर्भावेऽपि न योगनधर्मादिजन्ये मंभवतीत्याहुरिति दिक् ।
तच प्रत्यक्षं द्विविधम्-निर्विकल्प विकल्प च ।
तत्र निर्विकल्पकावं मविकल्पकत्वं च न जातिरू
पम् । चाशुपत्तादिना सांकर्यादाशिकत्वाच किन्तु
पाधिरुपमा वत्र वैशिष्टपानवाहिकाने निर्विकल्पकम् । तदवा
हिशनं सविफरपकम् ।
अय निर्विकल्पकस्य वैशिष्टयानगाहित्वमसिदम्, शा.
निविधायक विपात्योरिव समापरूपवैशिष्टयस्यापि पत्ता
दिनिर्विकल्पके मानसंभवात् । न च विशेषणाना
पनातिमानम् । वदान व नव्यक्तिमानं विनति नदपि मराय
माने तु न किमपि योननमिति न मानमिति यायम् । यो
जनामाऽपि सामग्रीमते काविश्यमाशदिति चेत्-
न । सम्बन्धिपदापियो सम्बन्धिमानस्य हेतुवाया
प्रना

·निर्विकासकवादः प्रत्यक्षकौस्तुभी ज्ञानादिसम्बन्धिपदार्थप्रत्यक्षपले क्लसतया घटत्वादिसम्ब- विज्ञानामावेन निर्विकल्पके सम्बन्धामावाद | निर्विकल्पका. समकसम्बन्धिमाने सति सविकल्प के तद्भानाश । अत एव निर्वि. कल्पके व्यक्तिमाने मानाभावः । व्यक्तिभानं चिना न जाति- मानपितिनियमे मानाभावात् । घटादिनिर्विकल्पफे घगदिच्य. क्तिमानानुरोधेन जातिमाने स्वाश्रपभाननिपमस्य वाच्यतया रजतत्वादिभ्र व्यभिचारेण तादृशनियमस्पासंभवात्पपि नि. रस्तम् । सम्बन्धिमानहेतुत्वानुरोधेन तस्यावश्यकत्वात् । जाते. रिव व्यक्तरपि समवायसम्बन्धित्वादिति संप्रदायः । वस्तुतस्तु ज्ञानादिससम्बन्धिपदार्थमकारकप्रत्यक्ष एच सम्बन्धिज्ञानस्य हेतुतायाः क्लसत्वेन निर्विकल्पकेऽपि समचा- पमानपरत्येव । अत एव निर्विकल्पफस्पाप्युपनापकतया त. स्मारसमवायोपनीतमाननिर्वाहः । एतेन व्यक्तिमाने मानामाव इत्यपि निरस्तम् । निर्विकल्पकाद्यवत्युपनीतमानानुरोधेन त- पावश्यकत्वाद। केचित्त तदिशिष्युदो तद्विशेषणानस्येच नदियोप्यकबुद्धी सदिशष्यज्ञानस्यापि हेतुतया घटादिनिर्विकल्पके घटत्वादेरिव घटादेरपि मानमावश्यकम् । न च घटस्वादिसामान्यलक्षणम- स्पासतिजन्पातीतानागत घटादिविशेष्यकज्ञानेऽतीतघटादेः मा. गज्ञानेन म्पपिचारामोक्तरूपेण विशेष्यज्ञानहेतुवासंभव इति पापं, सामान्पलक्षणायाः स्वाश्रयनिर्विकल्पजनकत्वांगीका. रेण तानिर्विकल्पकोत्तरं घटत्वादिसामान्पळक्षणपा घटता- दिमफारफघटादिविशेष्यकशानजननेनोक्तव्यभिचाराभावाद अथ सामान्यळक्षणापा स्वाश्रयनिर्विकल्पकलनको प्रमेयत्वा. दिसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या जगत एव निर्विकलामजननासा.

·१९६ न्यायकास्तुभे वज्ञापत्तिरिति चेत्- मैत्रम् । सार्वज्ञं यदि सर्वविषयकपरपक्षवस्वं त. दा सामान्यमत्यास चेनिर्विकल्पकाजनत्वपक्षेऽपि तरिम् । प्रमेयस्वादिसामान्यस्यासपा प्रमेयत्वादिप्रकारेण जगत एक भराक्षस्य सर्वसंमतत्वात् । यदि च घटस्वाशे निष्पकारकध. टत्वादिनिखिलतत्तद्धर्ममकारकनिखिलतत्तद्धर्मिविशयकरत्यक्ष वस्वं तदा सामान्यलक्षणपत्यासत्तेनिर्विकल्पकननकस्वामभुपगमे. पिन सार्वतप्रमतिः । सामान्य लक्षणाजन्यनिर्विकल्प के तद्धर्मः प्रकारकस्वतद्धर्मिविशेष्यकत्वयोरभावात् । सविकलरके च घट.. स्वाशममेयत्वादेः प्रकारतया घटत्वाचशे निष्कारकस्वाभा. वात् । न च प्रमेपत्वादिसामान्यलक्षणपत्यासाया घसपटवा. दीनां सर्वपामेव साश्रयाणां निर्विकल्पकजनने तदुत्तर स्वप्रका रकस्सायपरियोप्पकमपक्षजननसमये घटत्वपटवादीनां सर्वे पामेव स्वाश्रये विशेषणीभूयमानसम्भवः विशेषणशान. सम्पवादिति वाच्यम् । अलौकिकटस्वपदत्वादिप्रकारक. प्रत्यक्षवावच्छिन्नं भति समकारकघटत्वपटवादिज्ञानात्म. कसानलक्षणमत्यासत्तेहेतुताया निर्विकल्पकातदसम्मवाद न च तथापि निर्विकल्पकोत्पत्तितृतीयक्षणे ममेपस्वादिसामान्य. लाणपत्पासा ताशमान संभवः । द्वितीपक्षणोत्पन्नपमेपत्ता दिसामान्यलक्षणप्रत्यासचिनन्यविशिष्टज्ञानस्यैव शानलमणत्या. सचित्तात् । निकिलरकस्यापि कारणमिनप्रमेयस्वादिसामान्य प्रकारकमानविशेष्यांशे प्रमेपत्तादिप्रकारकनाशनः सपकार कत्वात् । द्वितीयाणेऽपि ताशमानभश्चेति वाच्यम् । तथा सति सामान्य लक्षणपरपासनिर्विकल्पकाननसपोऽपि ममेय. वादिमानान्पलक्षणपनामतिनन्यपत्यक्षोसा ताप दुरित्रात् ।

·निर्विकरयकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। - न च सामान्यलक्षणमत्यासत्तेनिर्विकल्पकाजनकत्वपक्षे प्रमेय वादिसामान्यलक्षणमत्यासत्तिजन्यप्रमेयत्वादिप्रकारकघटस्वपट. स्वादिनिखिलवस्तुविशेषयकमपक्षोत्पत्तिद्वितीयक्षणे प्रपेयवादि. रूपेण घटसपटवादीनां सर्वेषामेव स्वाश्रयेऽपि विशेषणीभूयमा. नसंभवेऽपि घटवपटत्वाद्यशेऽम्याप्रकारकपरत्वपटवादिप्रकारक- ज्ञानस्यामंभव इति वाच्यम् । तहि सामान्य लक्षणप्रत्यासत्ते- निर्विकल्प प्रत्यक्षजनकत्वपक्षेऽपि न तादशज्ञानमः । प्रमे यत्वादिभास कसामग्रीसत्वेन प्रमेयत्वादेर्घटत्वादी विशेषणीभूयः मानस्यावश्यकमादित्याहुः- तदसन् । सामान्पलक्षणप्रत्यासनेनिर्विकल्पकजनकत्वप. से पटलायंशेऽन्यामकारकपदसादिज्ञानस्प निर्विकल्पकस्यैव सत्वेन घटवांशेऽन्याप्रकारकघरत्वादिविशिष्टबुद्धेस्सामग्रीसत्वे. न निर्विकल्पकोत्तरं तादृशविशिष्टबुद्धपि दुर्वास्त्वात् । प्रमेषत्वादेरपि भाप्तफसामग्रीसचेन नातिमान् घट इत्पा. दिज्ञानवदुमयाविषयताशालिज्ञाने वाधकाभावात् । पलक्षणत्पासचेनिर्विकल्पकाजनकत्वपक्षे तु घटत्वाचं. शेऽपाप्रकारकघरवादिज्ञान विरहेण तादृशविशिष्टतानासम.. वात् । न च तासाले इष्टापत्तिरिति वाच्यम् । तथासति प्रो.' यत्वादिसामान्य लक्षणपत्पासचिजन्पज्ञानोत्तरं घरः पृधित्री न वा घटो पं न वेत्यादिसंशयानुपपत्तेः । न च मे यत्वादिसामान्यलक्षणत्यामतिजन्यद्रव्यं पृथिवीपादिज्ञानस्य द्रव्यवयित्विाशे निर्मितावच्छेदकतया न वस्य संशयप- तिपन्धकत्वं सम्भपतीति वाच्यम् । घटत्वपटत्यादिमकारकज्ञान सत्वेन ममेयत्वादिसामान्पलक्षणमत्यासत्तिजापविशिष्टपत्य- सोतरं परत्वपटलादेरपि द्रव्यसपियरीत्वाधशे धर्मितावडे. सामा.

·-- न्यायकौस्तुभे दकतया मानसंभवात् । किं च रजवत्वादिस्मरणोत्तर दोपशान् जायमाने इदं रजतामित्यादि शुक्त्यादिविशेष्यक- रमतत्वादिमकारकजाने व्यभिचारेण विशेष्यज्ञानहेतुत्वमसंभवदुः तिकमेव । न च तत्रान्तरा शुक्स्यादिनिर्विकल्पकाभ्युपगमान व्यभिचार इति वाच्यम् । पूर्वोपदर्शित(१)रजतत्वादीनां तत्र प्रका. रतया माने बायकापावेन तत्र शुक्त्यादिनिर्विकल्पकोपगमासमा वात् । न च तत्र विशेष्यज्ञानाभाव एव वाधक इति वाच्यम् । तथा सति विशेष्यज्ञाने हेतुतासिधौ शुक्सादिनिर्विकल्पक सिद्धिम्तस्सिदुधौ च व्यभिचाराभावे साहशहेतुतामिद्धिरित्यन्यो। न्याश्रयाद । अपि च समानप्रकारकत्वेनैवानुमितिपरामर्शयोः कार्यकारणभावांगीकर्तृनधीनमते पर्वतत्वाधवच्छिन्नविशे- यकवहयादिविधेयकानुमिताप तत्वाधवाच्छन्नविष्यकथा- दिव्यायधूमादिमकारकनिश्चयखेन हेतुनया एकपर्वतविशेष्य- कपरामर्शात्पर्वतान्तरविशेष्यकानुमिति यते । रेण विशेष्यज्ञानहेतुत्वमसंभावितम् । न च पर्वतवादिकं निवे. श्यात्मनिष्ठमस्यासस्याऽनुमितिपरामर्शयो। कार्यकारणभावोपगमे पर्वतस्वादिभेदेनानन्तकार्यकारणभावापचिरिति वयादिविधेय. तानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेनानुमिति प्रति वरिष्पाप्पधूमादि. प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धन परामर्शस्य हेतुतया एक पर्वतविशेष्यकपरामर्शात्पर्वतान्तराविशेष्यकानुमितिर्न सम्भवतीति वाच्यम् , वहिष्पाप्पधूपबत्यमित्यादिद्रव्यलाधवच्छिन्नपर्वता. दिविशेष्यपरामर्शास्पर्वतो पहियानित्यादिपर्ववत्वाधवच्छिन्न विशेष्यकानुमित्युत्पादवारणाय विशेष्यतासम्बन्धेन तयोः का. (१) 'पूर्वोपस्थितेति 'ख' पुस्तकपाट । तत्र व्यभिचा.

·निर्विकल्पवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। र्यकारणभावोपगमेऽपि पर्वतत्वादिनिवशास्यावश्यकत्वाद । न चैवं लायचाहयादिविधयसानिकपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्ब- म्धेनानुमिति प्रति वहिव्याप्यधूपादिप्रकारतानिरूपितविशेष्यवा- बच्छेदकतासम्बन्धेनैव परामर्शस्य हेतुत्वमास्तामिति वाच्यम्, इ. पत्तेः । सयापि पर्वतादिविशेष्यानन्तर्भावेन व्यभिचारवारण- स्यावाक्यवाद । अनुमानपरिच्छेदवक्ष्यमाणरीत्यात्मनिष्ठप्रसास. यैवानुमितिपरामर्शयो कार्यकारणभावस्यावश्यकत्याच । वस्तुतस्तु तद्विशेष्यकबुद्धौ तद्विशेष्यज्ञानहेतुस्ने प्रमाणामा. चेन तापहेतुत्वमसिद्धमेव । न चान्वयव्यतिरेकाभ्यां तदेतत्व- मिति वाच्यम् । विशेष्यन्द्रिय सन्निकांदेरेव तद्धेतृत्व सम्भवेन तेन विशेष्यज्ञानान्वयव्यतिरेकयोरन्यथासिद्धत्वात् । नाचान्वयव्य- तिरेकोरप्यासदेव । न चैवं तद्विशिएबुद्धौ तद्विशेषणज्ञानस्यापि हेतुत्वं न स्यात् । विशेषणन्द्रिय सन्निकर्षादिना तदीपान्वय- स्पतिरेकयोरन्यथासिद्धत्वं तयारिवासिद्धव चेत्यस्य तत्रापि मु. वचत्वादिति वाच्यम् । अग्रे वक्ष्यमाणयुक्तरेव तसिद्धः । ताह. शयुक्तेश्च विशेष्यज्ञानहेतुतायामसम्भवादिति न किञ्चिदेतत् । तस्माद्वयादिनिर्विकल्पकस्य घटादिविशेष्यव्यक्तिविषयत्वे पूर्वो. पदर्शितमदुक्तयुक्तिवादरणीयेति दिक् । इत्यं च मकारसाशून्यं विशेष्यतामान्यं सांसर्गिकषिपता- निर्विकपकसविक- शुन्यं वा ज्ञानं निर्विकल्पकम् । प्रफारताख्या ल्पकलक्षणनिष्कर्षा विषयताशालि विशेष्पताशादि सांसर्गिकवि. पयत्ताशालि वा ज्ञान सविकल्पकमिति सिद्धम् । ननु निर्विकल्पके मानाभावः । तस्यातीन्द्रियस्वेन मयक्षा. निर्विकल्प सम्भवात् । न च विशिष्टयुद्धौ विशेषणशानस्य है. मानाभावः तुतया घटत्वाविज्ञानं विना पदस्वादिविशिष्टयुख्य- ·- म्यापोस्तुभे सम्भवात्तरिसद्धिरिति वाच्यं, तत्रैव मानाभावात् । विशेषणवि. बोयेन्द्रियताकपादित दत्त एव सदुपपत्तरिति चत- अनोच्यते-जातिमानियाधाकारकघटत्वादिप्रकारकज्ञानी यजानिस्वाधवच्छिन्नपदत्वादिप्रकारताभ्यो घट इत्पाद्याकारक ज्ञानीयनिरवछिन्नघटत्वादिप्रकारतासु तावद्वैलक्षण्यानुभवसिद्ध तया दुरपानपेर । ताहामकारताय यदि समकारकज्ञानसामः ग्रीमात्र नियम्यास्तदा जातिमानित्याधाकारकपटत्वादिप्रकारक प्रत्यक्षविलोपप्रसङ्गः । तस्यापि नाकारताशालिव पाधका. भावात् । यदि च ना घटवाशे किश्चिमकारकज्ञानसामान्य. समवहिततादृशसामग्री नियम्पास्तदा जातिमान् घट इत्याचाका. रकद्विविधघदत्वादिप्रकारताशालिज्ञानाविलोपनमस्तस्माजाति स्वाधवस्छिनघटस्वादिमकारताशालियुद्धौ जातिस्त्रादिना पद स्वादिविषयकज्ञानस्य निरवछिन्नघटत्वादिप्रकारताशालिबुद्धी निरवच्छिन्नघटस्वादिविषयक ज्ञानस्य च हेतुतां स्वीकृत्य यदा नातिवादिनैव घटस्वादिविषयक ज्ञानं तदा जातिमानित्याधा- कारकं ज्ञानम् । यदा च निश्छिन्नघटत्वादिविषयकमेव तदा घट इस्पायाकारकम् । यदा च जावित्यादिना घटत्वादि. ज्ञानं निरवच्छिन्नघटत्वादिविषयकं ज्ञानं च तदा जाति- मान घट इस्पाधाकारकद्विविधघटत्वादिमकारताशालिज्ञानमिति व्यवस्थोपैया । एव च प्राथमिकघटत्वादिविशिष्टयुशनुरोधेन निर्विकल्पकासिद्धिरावश्यकी। ननु विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानहेतुता न सम्भाति, विशिष्ट स्मरणे व्यभिचारात् । न च विशेषणज्ञानस्य ज्ञानत्वमनिवेइप तद्विषयकौनय हेतुनया विशिष्टस्मरणपूर्व ताशसंस्कारसस्वाम व्यभिचार इनि वाच्यम् । तया सत्यनुयुद्धतद्विषयकसंस्कारादपि ·निर्विकारपकवादः । प्रत्यक्षकौस्तुभः। २०२ . - तद्विशिष्टयुझ्यापत्तेः । न चोरोपकाप विशेषसामग्रीवाभ्युपग- मानोक्तापत्तिरिति वापं, उद्बोधकं पिनापि तादृशकारणताव च्छेद कावच्छिन्नज्ञानादिशिष्टबुद्धिस्वावच्छिन्नानुभवजनमेन नद- मांगच्छिन्नोत्पत्ती उद्धोधकस्य विशेषसामग्रीत्वासम्मवाद । अथा- नुभवत्वं विशेषणशानजन्यतावच्छेदकपिति विशिष्टापरणस्य कार्य- तावच्छेदकानामान्ततया न तत्र व्यभिचारः । न चानुमवत्वस्प स्मृसन्यज्ञानत्वरूपता गौरवमिति वाच्यं, तस्य जातिरूपत्वात्। न च तत्र मानाभावः । विशेषणशानजन्यतापदफतयैव तत्सि- देरिति चन- न । बाधामावादिजन्यतावच्छेदकतया सिद्धर्न परी. सत्यादिना सार्पणानुभवत्वस्य नातिस्वासंभवादिति चेत्- अत्र केचित्--निर्विकल्पकात्मकस्मरणस्प विशिष्टस्मर. माझाले स्वीकारादेव न त व्यभिचारः। अथ रजतत्त्वादिना रंग रङ्गस्यादिना रजतमवगाहमानासंस्काराद्विपरीतक्रमेण तदव. गाहिन्याः स्मृतारणाय तत्मकारकतावशेष्यकस्मृति प्रति तत्म. कारफतविशेष्यफसंस्कारवन हेतुत्वस्यांपेयतया निर्विकल्पकात्म. फस्मरणस्य संस्कारजन्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया संस्कारानिर्वि. कल्पकस्मरणासम्मकः । न च वदिशेयकतत्मकारकसंस्कारस्य तद्विशेष्यत्वानिरूपिनप्रकारतापतदीयविपपतेव जन्यतावच्छे. दिका । तया च निर्विकल्पकीयविषयतायामपि ताशाविशिष्टमेद. सवानिर्विकल्पकस्मृतरसंस्कारजन्यतावच्छेदकाकान्त समव- मेवेति वाच्यम् । तया सति रंगादिविशेष्यकरजतत्वादिप्रकार- फसंस्कारजन्परमतत्वादिनिर्विकल्पकरमरणस्यापि रजतादिधिः शेप्पफरजतवादिमकारकसंस्कारजन्यतावरछेदकाक्रान्ततपाव्य. भिचारपमहादिति वेव- २६न्याको ·२०२ न्यायकौस्तुभे ना निर्विकल्पकस्मरणानुरोधेन तद्विषयकस्मृतिस्वावच्छिन्न म. ति तविषयकसंस्कारस्वेन कारणवान्तरस्य कल्पनेन निर्विकल्प. फस्मरणसम्भवात् । यदि चैताशातिरिक्तकार्यकारणभावकल्पने गौरवं, एवं गगनादिपदादाकाशादिगोचरनिर्विकल्पमस्मरणानुपपादनं च महि गगनगौचरो निर्विकल्पकसाक्षात्कारो विद्यते येन तथा विधः संस्कारो जायेत, अनादिस्मरणसंस्कारधाराकल्पने तु प्रमाणामावोऽपूर्वस्यानीन्द्रियस्य वस्तुनः पारिभापिकडिस्थादि- पदादस्मरणप्रसङ्गति विभाव्यते तयापि न क्षतिः । प्रकारा- न्तरेण निर्विकल्पकस्मरणोपपादनसम्भवात् । तथा हि-पर्वतो अद्विमानियादिस्पनी ताशसंस्कारस्य हेतुत्वं सर्वसिद्धम् । सकेन रूपेण न तावदित्वाचवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपर्वतत्वा. घछिन्नविशेष्यताशालिस्मीतत्त्वावछिन्न प्रनि तादृशसंस्का. रत्वेन समवायटितसापानाधिकरण्यमपासच्या हेतुत्वम् । तथा सति पर्वतत्वादिना महानसादौ वनित्यादिना गैरि. काधवगाहिनः संस्कारादित्यादिना बयाघवगाहिनः पर्वतत्वादिना पर्वनावगाहिनः स्मरणस्यापत्तेः । नापि वहित्याचवच्छिन्नवदयादिनिटभकारतानिरूपितपर्वतवाद्यवच्छि नपर्वतादिनिष्ठविशेष्यताशालिस्मृतित्वावच्छिन्नं प्रति ताशसं- सकारत्वेन हेतुत्वम् । तथा सति पर्वतत्वादिना पर्वतावन्तरे पतित्यादिना वहयाद्यन्नरागादिनः संस्कारात्पर्वतत्वादि. नैतस्पर्वतादौ पहित्यादिनैतद्वद्याद्यवगादिनः स्मरणस्य सात । न च वहिन्यायाचिछनतत्तयक्तिमकारतानिरूपितए. तत्वावच्छिन्नतत्तयक्तित्तिविशेष्यताशालिस्मृतित्वावरिछन्नं प्रति ताशसंस्कारवन हेतुत्वानोक्तदीप इति वाच्यम् । तथा भ ·मिर्विकपकवादः ] प्रत्यक्षकांस्तुभः सति चह्नित्यादिना तनरस्मृतिव्यक्ति पर्वतत्वादिना तत्सं- रकारव्यक्ति चावगाहमानस्य स्मरणस्यानुरोधेन तत्तत्स्मरणव्य- ति सत्तसंस्कारव्यक्तिं च निवेश्य ताशस्मरणं प्रति नाशसं. स्कारस्य हेतुत्वे स्परणव्यक्तिसंस्कारव्यक्ति भेदेन हेतुताभेद- स्यावश्यकरवे बयादिविषयमनिवेश्य तत्तयक्तिवादिनैव स्मृति. संस्कारयोई तुहेतुमद्भायस्य कल्पयितुमुचितस्वेनानन्तहेततापनः । किन्तु विपयिविषयतपोस्मंसर्गस्य विषय्युत्पादकसामग्रीनिय. म्यतया ज्ञानाविषयत्तयोस्समर्गस्य ज्ञानोत्पादकतापग्रीसापेक्ष. स्वेन विषय पकतासम्बन्धेन तदात्मसमवेतस्मृतित्वाव. चिछन प्रति तेन सम्बन्धेन तदात्मसमवेतसंस्कारत्वेन हेतुतोपे. या । अस्ति च वयादिम कारतानिरूपितपर्वतादिवशेष्यताया निरूपकतासम्बन्धेन मंस्कार इति तत्र निरूपकतासम्बन्धन पर्व- तो वह्निमानित्याद्याकारकम्मरणमुत्पद्यते । ज्ञानसंस्कारयोपिया ताभेदे मानाभावात् । एवं च निर्विकल्पकीयविषयताध्यक्तावपि संस्कारस्य निरूपकतासम्बन्धेन सत्यात्तत्र तेन सम्बन्धेन स्मर. णमुपपद्यत इति न निर्विकल्पकस्मरणानुपपत्तिरित्पाहुः- सदसत् । निर्विकल्पकाविषयनायासंस्कारनिरूपितत्वे मा. ল্যমাবা। যত্যবিত্বাকামলিমাৰৰনির্দিকদমগা- पपत्तितादवाच्याच । शाब्दबुद्धनिर्विकल्पकत्वाभावेन लौकिका. स्यक्षस्य च तत्राप्तम्भवेन गगनादिवृत्तिनिर्विकल्पकविषयतायाः केन चिदनुभवेनानिरूप्यतया संस्कारस्प निरूपकतासम्बन्धेन सनासत्वात् । वस्तुतस्त्वनुपदमेव वक्ष्यमाणपकारेण निर्विकल्पकस्मरणोप. गममन्तरेणैव विशिष्टस्मरणे विशेषणज्ञानहेतुत्तायां व्यभिचारवा. रणसम्भवेन निर्विकल्पकस्मरणकल्पनयमामाणिकमेवेति धे- :

·न्यायफौस्तुभे अनाहु-तत्प्रकारकज्ञानतपक्ष्यायुरोस्तत्मकारकत्यक्ष- स्वस्यैव विशेषगवानजन्यतावच्छेदकत्वोपगमेन विशिष्टस्मरणे व्यभिचाराभावः न च प्रत्यक्षवाप तगावे तज्ज्ञानाभावदशा- यां तत्मकारकानुमित्याधापचिरनुमित्पादेविशेषणज्ञानअन्पता- बच्छेदकानाक्रान्तवादिति वाच्यम् । तज्ज्ञानामावदशायां त. मकारकानुमितिशाब्दबोधादिजनकपरामर्शविशेषपदनन्यपदार्थो पस्पितिविशेषाद्यात्मककारणामावन तत्सकारकानुमित्याधापचे रभावाद । अथानुमितो विशेषणज्ञानस्याहेतुत्वे जलादिव्यापकीभू. साभावनियोमिपृथिवीत्ववती पृषिवात्याद्याकारकामसिद्धसा ध्यकपरामर्शात्पृथिव्यामितरभेद इत्पाद्याकारकसाध्यविशेष्य कानुमित्युत्पत्तिप्तमये पृथिवी जलादिभिनेत्पाधाकार कसाध्य. विशेषगकानुमिनिर्दुवार । न चेष्ठापत्तिः पृथिव्यामितर भेदः पृयिवासरभेदवतीस्याद्याकारकद्विविधविषयत्ताशालिन्या अनुमितेरनुभवविरुद्धत्वात् । न च तादृशानुमिताबन्धयव्या. प्याहिपरामर्शस्य हेतुलया तदभावादेव नापत्तिरिति वा. पम् । व्यतिरेकव्यापत्यवगाहिपरामर्शादपि स्वातपेणेतरभे दोपस्थितिकाले माध्यप्रकारकानुमित्युत्पादेन नाशपरामर्श घटितसामान्यास्तथाविधानुमित्युत्पादकत्वस्यावश्यं स्वीकरणी यत्तयाऽन्वयम्याप्त्यवगाहिपरामर्शरूपकारणविरहपाकिश्चित्कर. स्वादिवि चेत्-- न। पृथिवी जलभेदवतीत्याचाकारिकाया जम्भेदत्वाध परिछन्नयकारिकापा अनुमितेर्जनभेदत्वादिविशिष्वैशिष्टयाव- गाहितया तत्र च विशेषणतावच्छेदकमकारकज्ञानमुद्या जळ. भेदत्वादिप्रकारकशानस्य हेतुतया ताशकारणविरहादेव मा.

·२०५ ~ निर्विकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । ध्यविशेष्यकानुमित्युत्पत्तिकाले साध्यमकारकानुपित्यापादनास- म्भवात् । फेवलं विशेष्ये विशेषणामांतरीत्या तथाविधानुमि. तेश्यामसिद्धसाध्यकपरामर्शात्वचिदप्यनभ्युपगमेनादीपात् । न च यत्र जलभेदल्यादिना जलभेदायतिरिक्तपदार्थज्ञानमस्ति तत्र विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानसत्वात्पृथिवी जलभिन्नसाधन- मित्यापत्तिरिति वाच्यम् , तर ताशानुमितेरिटत्वात् । न च तत्र वास्तवसाध्यज्ञानरूपप्रतिबन्धकासत्वेन साध्यस्य विशेष्य- तया मानसम्मवादेकविधपरामर्शद्विविधविषपताशादिन्या अनु. मितेरापतिः । इष्टापत्ता चानुभवीवरोध इति वाच्यम् । सा. ध्यतावच्छेदफरूपेण यस्फिञ्चिद्विषयकज्ञानस्यैव साध्यविशेष्य. कानुमितिविरोधितया साध्यस्य विशेष्यतया मानासम्भवात् । अत एव भेदत्वादिप्रकारेण घटाधवगाहिप्रसिद्धरपि वि. रोधित्वम् । यत्तु तत्प्रकारकानुमितिस्वावच्छिन्न प्रति विशेषणशानस्य है. तुत्वान्तरकल्पनया नोक्तापत्तिः ज्ञानस्वस्य तजन्यतावच्छेदक- स्वे तस्य नित्यसाधारणतया जन्यत्त्वविशेपितस्यैव तयात्वं स्त्री. करणीपम् । नित्यतिधर्मस्य कार्यतानवच्छेदकत्वादिति जन्य. त्वज्ञानत्वयोर्विशेष्यविशेषणमा विनिगमनाचिरहण कारणता. वृद्धिरवच्छेदकगौरवं चेति तदपेक्ष्यानुमितौ विशेषणज्ञानस्य हेतु. स्वान्तरकल्पनाया एवौचित्यादिति- तदप्सन । उक्तरीसैघोपपत्तौ तादृशहेतुत्वान्तरकल्पने मा. नामावात् । नित्यसाधारणधर्मर फार्यतावच्छेदकरवे सतिति- रहाचेति । अत्र प्रत्पत्तिष्ठन्ते पहा-तत्यकारकास्पक्षत्वस्य वि. शेषणशानजन्यतावच्छेदकरवे समकारकत्वप्रत्यक्षत्वयोविशेष्य.

·अन्यथा २०६ न्यायकौस्तुभे विशेषणमा विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभावद्वयप्रसङ्गोऽ. च्छेदकगौरवं चेति तदपेक्षया वयकारकत्वस्यैव विशेषणज्ञान. जन्पतावच्छेदकत्वमुपेयते लाघवान । एवं च विशिष्टस्मरणप्रा. काले निर्विकल्पकात्मकस्मरणोपगम यावश्यकः । व्यभिचारमसङ्गात् । अवैवपपि यत्र फलमाधनताज्ञानफलेच्छो. पायेच्छाकुनीनां क्रपणोत्पादस्ता तस्वकारककत्यव्यवहितमा- ফুয়া নানান ঘমিলাৰাবান্ধায় সম্বনাৰ छेदकत्वासम्भवः । न च घटादिगोचरकृति मति घटादिनन- कत्तेन कपालादिरूपोपादानम सक्षस्य जनकत्वात्तादृशज्ञानोत्पा. दकस्यान्तरावश्यं स्वीकरणीयतया न व्यभिचार इति वाच्यम् । उद्देश्यतया मुखत्वादिविशिष्टफलस्थापि कृतिविषयनगा सुख. स्वादिज्ञानस्य कृतिपूर्व नियमनोसवेन व्यभिचारवारणासम्म घाद । न च कृतिपूर्व मुखत्यादिरूपफलनावच्छेदकप्रकारकस्म तेनियमतः कल्पनान्न व्यभिचार इति वाच्यम् । तथा सति ता. दृशस्मरणोपादनस्पक्षफलेच्छानां युगपदयस्थानासम्भवेन कृत्यु त्पादासम्मवादिति चेत- न। गुणमान सजनकतावच्छेदकतया सिद्धस्य संस्कारव्या. वृत्तज्ञानेच्छादिमाधारणवैजात्यस्येव कारणतावच्छेदकत्वेनो. तस्थळे फलेच्छापा एव फलकावच्छेदकमुखत्वादिविषविण्या: सत्वेन कृतौ व्यभिचाराचावात् । अथ तत्प्रकारकत्वस्य जन्य. तावच्छेदकरचे तस्येश्वरज्ञानसाधारण्येन अन्यन्वनिवेशस्याय. पकतया गौरवम् । न च भवन्मतेऽपि प्रत्यक्षवस्येश्वरज्ञानसा- धारण्पेन जन्यत्वनिवेश आवश्यक इति वाच्यम् । अस्मन्मते ईश्वरप्रत्यक्षव्याहत्तजन्यप्रत्यक्षमात्रवृत्तिमत्यक्षतावान्तरजातरव जन्यतावच्छेदकत्वोपामेन नित्यमाधारण्यविरहादिति चेद- ·सविकरुपकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। २०७ न । नित्यसाधारणधर्मभ्यापि जन्यतावच्छेदकत्वे अतिषि- रहेण तत्प्रकारकत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वेऽपि जन्यतानि. वेशादिति । मन्त्र वदन्ति-घटत्वादिविषयविशेष निवेश्य घटस्वप्रकार- कमत्यक्षस्वाधवच्छिन्नं पति घटवादिज्ञानत्वेनात्मनिष्ठपत्यास- या हेतुत्वं तदानन्त्यमसद्गनेन गौरवमिति प्रकारतासम्बन्धेन म. स्यात्वावच्छिन्नं प्रति विपनासम्बन्धेन ज्ञानत्यनैव विपपविशे. पमनिवेश्य विपपनिष्ठप्रत्यासत्या हेतुत्वं कल्प्यते लायवाद । एवं च तमकारकत्व प्रत्यक्षस्वयोरेकवानिवेशेन विशेष्यविशेषण भावे विनिगमनाविरहासम्भवादवच्छेदकगौरवाभावाच । स्मरण. साधारणतमकारकत्वस्यावच्छेदकत्व स्वीकृत्य विशिष्टस्मरणमा. काले निर्विकल्पकात्मकस्मरणकल्पनपत्यन्तमनुचितमेवेति दिक् । अथ सविकल्पकवादः। सविकल्प च मसक्षसिद्धमेव । तस्य घट इत्याचाकार. सविकल्पकविचार. कस्य घटमह जानामीत्याधाकारफानुव्यव. सायग्राह्यत्वात् । महास्तु-मविकल्पकं न प्रत्यक्षसिदं निर्विकल्पकस्य प्रत्य भट्टानां मतं वारणाय प्रत्यक्षे निर्विकल्पकत्वेन प्रतिबन्धकले परिकल्पाविषये गौरवण ज्ञानवेनैव प्रतिबन्धकताया ज्ञानमात्रस्या- तीन्दिपस्वाद , किन्तु ज्ञावतालिकानुयानग्राह्यम् । ज्ञातता चा. तिरिक्ता । ज्ञातो घट इत्यादिप्रत्यक्षसिद्धत्याहुः- सन्न । ज्ञातो घट इत्यादिमत्यक्षस्य ज्ञानविपयतावगाहितयो. शत्ततावनम् पत्तायतिरिक्तशाततायां मानाभावात् । न च घर जानातीत्यादी घटादेः क्रियाजन्यफलशालिस्वरूप कर्मवी.

·स्थापकौस्तुभे १पत्ये झानजन्या घादिनिष्ठा साऽवश्पमुपेयेति वाच्यम् । एव. मप्यतीतामागतघटादिस्यले स्पैवामस्वाज्यावतोपयसम्मन निरुतकर्मत्वानुपपचितादवस्थ्यात् । न चातीतानागवटादेरपि सूक्ष्मरूपेण मवानानुपपचिरिति वाच्यम् । मुमरूपेण सत्वस्य सत्कार्यबाद(१)पर्यवसन्नतया तस्याये निरसनीयत्वात् । न च पत्र विषयत्वरूपगोणकर्मवन निर्वाह इति वाच्यम् । विद्यमान घटस्यलेऽपि तेनैव निर्वाहादतिरिक्तज्ञाततोपगमे इशो या कृतो घट इत्पादिमत्यक्षेणेतादरप्यतिरिक्तस्पोपेयसापचेरिति दिक। अत्र त्रिपुटीप्रत्यक्षवादिनो(२) गुरवा(३)-ज्ञानं नानुव्यर प्रभाकामने सापग्न्याचं किन्तु स्वपकाशम् । तस्वं च स्वा. ज्ञानप्वरूपविशार मकपत्याविषयत्वम् । एवं च घट इत्यायाकारक व्यवसाय एवं घटपर जानामात्यायकारकः । अत एव मि. तिमातृमेधानामेकदैव भावात् त्रिपुटीप्रत्यक्षवादः। न सच मितिमात्र सर्वत्र प्रत्यक्षरूप मेयांश च कचित्मस सपता। यया पस्यो कचिच्चानुपिस्पादिरूपता यथानुमित्यादौ । न चैत्रांशिकनपा प्रत्यक्षतादीनां जातितं न स्यादिति वा. पम् । अस्माभिर्गुणगतजास्पनङ्गीकारेणेापः । न च तर्हि ११) सांस्यानां नये कार्य कारणे कारणदयापारात्पूर्वमन्यनभिः व्यवशायां वर्तत एव । तया चाहुः- असदकरणादुपादानग्रहणासर्वसम्मवामावात् । शक्तस्य शक्यकरणात कारणभावारव सत्कार्यम् ॥ (२) सर्वस्य धानस्य मितिमातृमेयविषयकत्वात् त्रियुटीप्रत्या क्षतति प्रमाकराः । न हानमात्रे मितिमातृमेयानां प्रयाणां वर्चमान. त्यात त्रिपुटीत्युकम् । (३) गुरवः~-प्रमाकरस्य 'गुरु' इत्युपाधिः ।

·साविकरुपकवादः] प्रत्यक्षकांस्तुभः। किंमत्यक्षत्वमिति वाच्यम् । साक्षात्कारित्वव्यंजकतयाभिमतस्य विषयताविशेषस्यैच प्रत्यक्षवाद । स च वहाधनुमितान बहधा. शेऽपि तु मितिमाशे एव । पितिपात्रनुपित्तौ च तदंशोऽपी. तिन कोऽपि दोपः । न चैवं प्रत्याविषयतायाः सजा नकसनिकश्रियत्वव्याप्यतानियपभङ्गापत्तिः । गुरुमते(१)हा- ननिष्ठसन्निकर्पस्य मसलाजनकतया प्रत्यक्षविषय ज्ञानस्य स्वजा नकसत्रिकर्षानाश्रयत्वारिति वाच्यं, तानियपस्याप्रयोजक- स्वात् । न च ज्ञानस्य स्वप्रकाश मानाभाव इति वाच्यम् । स्वविषयकज्ञानान्तराफल्पनायुक्तलाघवादेव ससिद्धः । न चै. वमिच्छादीनामपि स्वप्रकाशला स्यात्तत्राप्युकरीत्या लायवस- भवादिति वाच्यम् । व्यवहारे व्यवहर्तव्यगोचरज्ञानस्य है. तुतयेच्छादीनां ज्ञानाभावे तेपा ध्यनहारानुपपरपाऽनुव्यव- सायस्वीकारस्यावश्यकतया स्वप्रकाशतायो मानाभावाद । अ. न्यथा सर्वत्र झानस्यैव विषयसाधकतयेच्छादीनामेवासिया पनेः । स्मरणस्य समानाकारज्ञानसाध्यतयेच्छादिस्मरणानुरो. घेन तदनुष्यवसायस्वीकारस्थावश्यकत्वाच्च । अयेच्छादिप्रत्यक्षस्यले क्लमायामात्मसमवेतप्रत्यक्ष मना. संयुक्तसममायहेतुतायां गुरुमते ज्ञानमत्यस व्यभिचारः। विषय. तासम्बन्धेन प्रत्यक्षाधिकरणे स्वस्पिन स्वाव्यवहितपूर्वसणा- बच्छेदेन मनस्संयुक्तसमवायस्याभावादिति चेत् - नासाव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन ज्ञाने मनस्संयुक्तसमवाय. तदभावस्पायसवाद । न च ताशक्षणावच्छेदेन ताह समवायरूपप्रतियोम्पसत्वे तदभावमस्त्रे वायकामाव इति वाच्यम् । स्लाव्यवहितपूर्वक्षणस्यावच्छेद्याधिकरणीभूतस्वासम्ब. (१) प्रभाकरमते । २७ न्या. को स्थेत्र - ।

·२१० न्यायफौस्तुभे दतया स्वनियमन संयुक्तसमवायस्येव स्वनिष्ठतदभावस्पाप्पाच्छे. दकावासंभवात् । अत एवंडात्रिपपीभूतानागतपाकादौ तदव्यय- हितपूर्वक्षणावदेन विशेष्यत्या ज्ञानासत्वेऽपिज्ञानेन्छयो: समा. नविपयतया हेतुडेतमद्भायः संगच्छते । अथैवयपीबालादि- प्रत्यक्षस्थ वात्मसमवेतममतमानसं प्रति मनःसंयुक्तसपर्वत. समवायस्प हेतुतापाः बसतपा तत्र ज्ञानस्वादिमत्यो व्यभि. चारो दुरिः । तदव्यवहितपूर्वक्षणे मनस्संयुक्तसमवेतमाना- भान विषयतया कार्याधिकरणे ज्ञानस्वादौ तदव्यवहितपूर्व- सणावच्छेदेन वादशसमायामाघसम्वाद ताशक्षणस्यावच्छे. याधिकरणज्ञानत्वसम्बद्तयाऽवच्छेदकत्वसंभवादिति चेव-- मनाशसनिकर्षजन्यताबरछेदकपटकमानसत्वस्य घटमई जानामीत्यायाकारकबाह्यघटादिगोचरव्यवसाये ज्ञानसावरगा। हिन्यपि हानत्वाशेऽनुपगमेन व्यभिचाराभावात् । न चैत्रमापर मुखोत्पादिमानसपापि स्वभकाशनपा तत्र ज्ञानत्वाधशेऽपि मानसत्वाद्वथपिचारा दुरि हात वाच्यम् । क्रियादीनां संपो. गादी हेतुत्वानुरोधन कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नयत्किचिपके पचिदधिकरणे कारणाभावसस्यैव व्यभिचारतका नाशमा नसाधिकरणे सुखवादी तदव्यवहितप्राकक्षणे साकारणात स्वेन तद्विपीयूतज्ञानत्यादौ तदसलेऽपि व्यभिचाराभावात् । अथ कामिनीजिज्ञासाकालीनकामिनीज्ञानस्य स्वप्रकाशवम नुपपन्नं, कायिनी निजामाकाले पटादिज्ञानवारणाय कामिन्यन्य शाने तस्याः प्रतिबकवादिनि चेत् - স। কাৰণাস্কোমিনিয়াকিন্তানাৰিাথষ্ণin- नीज्ञाने व्यभिचारवारणाय पतिवध्यतापदककामिन्यन्य. विपपता सारया कामिनीविषयसानिमपितत्वस्य ·सविकरुपकवादः । प्रत्यक्षकौस्तुमः । निवेश्यतया कामिनीषिपयत्तानिरूपितज्ञानादिविषयताकस्वप्रका. कामिनीज्ञानेऽनुपपश्य भावादिति वदन्ति--- तदसत् । स्वपूर्वकाले स्वज्ञानापविशेषणज्ञानाभावे. नात्मांशे विशेषणतया स्वज्ञानासंभवेन स्वप्रकाशवादासं. भवात् । न च तन्मते विशिष्टयुद्धौ विशेषणज्ञानस्याहेतुत्वान्न दोप इति वाच्यम् । स्वरूपतो पटवादिप्रकारकज्ञानस्प कादा. चिकननिर्वाहाप स्वरूपतो घटत्वादिविशिष्टयुद्धौ स्वरूपतात. ज्ञानस्य हेतुतायाः पूर्व व्यवस्थापनात् । न च घटस्वादिज्ञानस्य तद्विशिएबुदो हेतुत्वेऽपि गुरुमते ज्ञानत्वादिविशिष्टबुद्धौ ज्ञानवा. दिज्ञानप न हेतुत्वम् । ज्ञानमात्रस्यैव तत्मते ज्ञानत्वप्रकारकत्वा- दिति वाच्यम् । सामान्यतः मकारतासम्बन्धेन ज्ञान प्रति वि. पयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य लाघवेन हेतुतया ज्ञानत्वादिविशिष्टबु. दावपि तज्ज्ञानस्यावश्यमपेक्षणात् । किं च पदादिमरपक्षादावनुमित्यादिविशिष्टायाः पर्वतो बहियानित्यायनुमित्यादिसापग्गाः प्रतिबन्धकत्वस्प विषप- भेदमिन्नत्वे गौरवापरया बदिपपर्वतादिभिन्नविषयकत्यक्षा. दो नाशसामान्या एकमेव प्रतिवन्धक कल्यते लाघ. वात् । एवं च ताशसामग्रीकाळीनेच्छाधीनपर्वतो वह पानितिलौकिकमत्यक्षादौ मितिमात्रादिभानासंभवेन स्वमका. शवादातम्भक न च पहिमपर्वतादिभिन्नविपपकत्व. चाहिपत्पर्वतादिविषयताशून्पत्वपोस्समशरीरतया वहिमपर्वता- दिविषयताशन्यप्रत्यक्षवादेरेव ताशसामाप्रतिवध्यतावच्छे दकतया तामसामग्रीकालीनवाहिमपर्वतादिप्रत्यक्षादस्तदना- कान्ततया तत्र ज्ञानादिमाने वाधकाभाव इति वाच्यम् । तथा सात तासामाग्यमावकाले पहिमपर्वतादिमपक्षादौ जाय- ·भ्यायकौस्तुमे माने तादृशमामारभ्ययावरूपकारणवलातादृशविषयताशून्यप्रत्य- क्षाद्यापत्तेः । अप पर्वतो वदियानितिलौकिकात्यक्षादरपि . द्विमपर्वतादिभिन्मसहयादिविषयताशालिवेन प्रतिवध्यत्वापस्या ভৱিস্ক্যিানিবনৰ ৰাৰম্ভিাবনা न्पनिरूपितविपपताकत्वमेव न्यापविद्भिापि नियध्यतावच्छे. द वाच्यम् । एवं च नत्र ज्ञानादिमाने वाधकाभाव इति चेत्- ना एवमपि ज्ञानभेदेन विषयताभेदे पानाभाषन गुरुमते बा. दृशप्रत्यक्षस्योपदर्शितविशेष्यताकान्यवटादिज्ञाननिरूपितज्ञानादि. पियवाकत्वेन प्रतिवध्यतावच्छेदकाक्रान्ततपा तत्र ज्ञानादिमा नासम्भवस्य ब्रह्मणो दुरुद्धरत्वात् । नवीनास्तु-गुरुमते ज्ञानमात्रस्पैच मितिमात्रादिविषयकाये यर कारणतावच्छंदककाटौं कार्यतावच्छेदककोटौ वा समवा. येन ज्ञानलस्य निवेशस्तत्रैव लौकिकविषयतासम्बन्धेन ज्ञान- स्वस्यात्मत्वस्य च निवेशमादाय विनिगमनाविरहमयुक्तम् । त. मते कार्यकारणभावबाहुल्यम् । एवं नैयापिकमते घूमपर्वतज्ञानवानहमित्यादिशाब्द बोध पति घृयादिलिङ्गकपर्वतादिषक्षकानुमित्तिसामन्याः प्रतिय न्धक बाधामावादिघटिततयाविधानुमितिकारणकलापस्य न निवेशः अपि तु धूपविशिष्टपर्वतादिविषयकज्ञानमात्रस्यैव । सा दृशज्ञानकाले तथाविधानुपितेर्वाधाभावादिरूपेतरकारणासतेऽपि समानविषयकलौकिकपरसामग्रीसत्वेन तरकाले तथाविध. शाल्दवोषानुदपाद । मामाकरमते तु धूपविशिष्टपर्वतादिज्ञानदशायां ताशानुः मितिजनकवाधाभावाचसत्वे तयाविषशान्दोधोऽवश्यमुत्पद्यते । धूमवान पर्वत इस्पाकारकज्ञानस्पैव धूपरस्पतिमहं जानामीत्या.

·सविकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । कारकप्रत्यक्षतया तदुत्तरकाले तथाविधमत्यक्षानुदयेनं तदानीं शाब्दबोधसमान विषयमत्या सामग्रीबिरहादतस्तदुपपत्तये वा. घामावादिरूपेतरकारणान्पपि तादृशशाब्दयोधस्थलीयतधावि. धानुमितिसामग्रीमतिबन्धातायामपं निवेशनीयमिति मह. गौरवम् । न च घटादिविषयकशाब्दस्थलीयप्रतिबन्धकसायां ताहाकारणकलापनिवेशस्योभषमतसिद्धतया तत्रैव शाब्दत्वस्य मतियोध्यतावच्छेदकत्वानोपदार्शनशाब्दबोधस्थळेऽतिरिक्तप्रति वन्धकसमिति क गौरवामिति बास्यम् । इच्छाया उत्तेजकत्वानु. रोधेनातिरिक्तमतिवन्धकत्वस्यावश्यकत्वादित्याहुः- तदसद ! विषयभेदेनैव विषयत्ताया थेदेन ज्ञानसंस्काराधो. विपत्ताभेदस्यापामाणिकतया लौकिकविषयतासम्बन्धेन ज्ञान. स्वस्थात्मत्वस्य च संस्कारादावपि सत्वेनातिमसक्ततया तस्यार- च्छेदकत्वासंभवस्यैव विनिगमकतयोक्तविनिगमनाविरहमयुक्त. कारणतावाहुल्याप्तभवाद। एवामियादिनोक्तं द्विनीयदूपणमपि मन्दम् । घटादिशाब्द. सामग्रीस्थलीयोक्तानुमितिसामग्रीमतिबध्यतायां ताशसामग्री विशिष्टाम्पस्वनिवेशवेच्छाकालीनजाने व्यभिचाराभावेनोकसा. मग्रीमतिबन्धातायामिछाया उत्तेजकत्वानुपगनोत्तेजकत्वानु- रोधेन तत्रातिरिक्तप्रतिवन्धकताकल्पनाभावाद । न चैवमिः छाकाळ इत्र तदभावकाळेऽपि तादृशसामग्रीविशिष्टज्ञानापत्ति- गिते वाच्यम्, ताशासामग्री विशिष्टज्ञाने इछापा हेतुत्वेन तद- भावनापभावात् । न चेन्छाहेतुत्ववाधिकमिति वाच्यं, तु. स्पयुक्सा घटादिशाब्दादौ विरोधिसामन्यन्तरमतिबन्धकता. यामपच्छाया उत्तेजकत्वानभ्युपगमेनेच्छाधीनप्रत्यक्षे व्यभि- चारवारणाय विरोषिसामर-यन्तरविशिष्टान्यत्वस्थ प्रतिवध्यताव- ·न्यायकौस्तुभे छेदकतयेच्छाभावकाले विरोधिसामान्यन्तरविशिष्टज्ञानवारणा• प विरोधिसापरयन्तरविशिष्टघटादिशाब्दादौ तादृशेच्छाया हेतु. स्खे कल्पनीये विरोधिसामपन्तरवैशिष्टय मानवश्य ताशेच्छा. विशिष्यत्वस्यैव जन्यतावच्छेदकत्वोपगमेन तद्धतुतयैवोपपत्तावु. कानुमितिसामग्री विशिष्टघटादिशाब्दादौ ताशेच्छाया हेतुस्वा. राकल्पनात् । अथ नैयायिकमते भिन्नविषयकानुमित्यादिसामग्रीदशा• यो ज्ञानानुव्यवसायवारणाय तत्रानुमितिसायाया प्रतिबन्धक- स्वकल्पने गौरवम् । स्थप्रकाशमते तस्यामसिद्ध्यापत्यभावेन न तदिति लापवमिति स्वप्रकाशवादिगुरुमतमेव सभ्य गिति चेत्- न । उपदर्शितरीत्या स्वभकाशवादासंभवनागत्या या. पिकमते तादशगौरवस्य प्रामाणिकतयादोषतात् । वस्तुतस्तु इच्छाधनुव्यवसाये तादृशसामग्या प्रतिबन्ध कत्वस्य गुरूणामप्यावश्यकतया तत्र मानसत्वयैव प्रतिवध्य. तावच्छेदकत्वोपगपेन ज्ञानानुव्यवसायेऽतिरिक्तप्रतिवन्धकत्वं नै. गायिकानामपि नास्त्येव । न चे(१)च्छाया उतेजकत्वानुरोधेन तदावश्यामिति वा. च्यम्, उपदर्शितरीत्या नाशसामग्रीविशिष्टान्यत्वस्य मति. वध्यतावच्छेदकतोपगमेनेच्छाया उत्तेजकत्वस्याकल्पनात् । वि. पयत्वविषयि(२)त्वोभयसम्बन्धेनेच्छाचदन्यमानसत्वस्य मतिर ध्यतावच्छेदकत्वेनैव विरोधिसामग्रीकाले इच्छाधीनमानसोपर. (१)नन्विति'ख' पुस्तकपाठः । (३) स्थान्यवहितोत्तरत्येति 'खापुस्तकाटिप्पण्या पाठः।

·सविकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । ૨૧૬ तौ कुत्रापि मानसस्थलीयमतिबन्धकतायामिछाया उत्तेजक- स्वामसक्तवेत्यलं विस्तरेण । निर्विकल्पक साशे किश्चिदंशे चेति देया। तत्राय माय निर्विकल्पक मिकविशिष्टबुद्धिजनकं नागरायझानादिरूपम् । विभागः द्वितीय व्यवसायादिजन्यप्राथमिकशानानुष्यवसा. यादिरूपम् । तस्प ज्ञानवाशे निर्विकल्पकरूपत्वाद । घा. पं0 सविकल्पकरूपत्वाच । सविकरपक- विशेषणोपलक्षणम्पप्रकारद्वविध्पेन सविकल्प विभागः ननु विशेषणोपलक्षणयोयोरपि ज्ञानप्रकारत्वाविशेषाको भेद इति चेत्- अत्र केचित्-तज्ज्ञान समानकाळीनत्वे सत्ति तज्ज्ञानप्र. कारो विशेषणम् । यया गोव्यं प्रमेयमित्यादिज्ञाने गोवद्रव्यः स्वप्रमेयत्वादितज्ज्ञानाममानकालीनत्वे सति तज्ज्ञानप्रकार उप लक्षणम् । यथा गुरुणा टीका कुरुणा क्षेत्रमित्यत्र गुरुकुरू । अत एवेत्थंभूतलक्षणे तितृतीयाविधायकसूत्रेऽतीतार्थको निष्ठाम- स्ययस्तैनस्थंभूतस्यातीतस्य लक्षणसम्बन्धे चोध्ये तृतीयेति मू. द्वेषा। वार्यलाम इत्याहुः। अन्ये तु यो पस्पां घुद्धौ पत्र प्रकारस तत्र विशेषणम् । पया गौरित्यादौ गोत्वादिविशेषणापस्थापकमविशेषणमुपलक्षणम्। यया काकान्तो देवदत्तगृहा इत्यादी देवदत्तगृहादौ विदोपणीभूग भासमानस्पोतण(?)स्वादेरुपस्थापकः । स्वयमविपणं काकादिः। न चैवमनुमिती लिङ्गस्य शाब्दबोधे च पदस्योपलक्षणस्वापत्ति रिति वाच्यम् , इष्टवादित्याहुः । अपरे तु विशेष्ये साक्षात्संसष्टं विशेषणं परंपरया संस्ष्टः ·न्यायकौस्तुभे मुपलक्षणम् । यथा दण्डी पुरुष इत्यत्र पुरुषे दण्डो विशेषणं दण्ड. स्वमुपलक्षणम् । तदुक्तममियुक्तः- "व्यावसनीयमधिगच्छति पदि साक्षा- देतद्विशेषणमतो विपरीतमन्यत् । दण्डी पुमानितिविशेषणमत्र दण्ड: पुसो न जातिरनुदण्डमसौ च तस्य" इति व्यावर्तनीयम् । विशेष्यं अनुदण्डं दण्डमनुगता दण्डत्वजातिर्न पुसी विशेपणं कि सप्तौ दण्डस्पेत्यर्थ इसाहुः । विशेष्यान्वायना यदन्वेति नविशेषणं तद्भिन्नमुपलक्षणमित्यप्याहुः । मणिकारानुयायिनस्तु प्रत्याय्यध्यारत्यवच्छेदक विशेष- णम् । यथा गौरित्यादौ गौत्वादिमत्याय्याया अगोध्यावृत्यादेर वच्छेदकम् । प्रत्याय्यव्यावस्यनवडदकत्व सति प्रत्याय्यव्या. चिसमानाधिकरणमुपलक्षणम् । यया जटाभिस्तापस इत्यादी जटादिः । अत्र हि प्रत्यायपाया अतापसादिव्यावृत्तेः शमदमादि. मत्वमेवारच्छेदकं न तु जटादिः। अन्यूनानतिरिक्तवृत्तेरवच्छेदक त्वात् । यथा वा काकवन्तो देवदत्तस्य गृहा इत्यादौ काकादिम. स्वाय्याया देवदत्चगृहादिभिन्नव्याहत्तः, काकाद्यनवच्छेद्यत्वात् । काकायसत्वेऽपि उतृण(?)त्वादेरवच्छेदकतयैव तयाश्योगाद । अत्र प्रत्यक्ष जटाकाकादिस्मारितस्य शाब्दबोधे च जटाकाकादि. पदलक्ष्यस्य शमदमादिमतोतृणत्वादेविशेपणतया भानम् । कदा चिवटादेरपि भानमुपलक्षणतया । नचैवं प्रमेयमित्यादौ प्रमे यत्वादः कयं प्रकारत्वं तस्य निरुतव्यात्तिर्धाटतविशेषणत्वो. पलक्षणस्वयोरसंमवादिति वाच्यम् । मकारस्य विशेषणोपलक्षणा. व्यावर्तकभेदैन विविधतया प्रमेयत्वादेविशेषणोपलक्षणयोरन. नर्भावेऽपि तृतीयप्रकारेऽन्तावान् ।

·सविकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । २१७ न चैवं प्रकारो द्विविध इति मणिकारोक्तिविरोध इति वाच्यम्, तत्रत्यप्रकारपदस्य व्यावर्तकप्रकारपरत्वात् । अत एव मित्रैः(१) मकारो द्विविध इति प्रतीकमुपादाय च्यावर्तक इति शेष इत्युक्तम् । एवं च सामान्यतः भकारो व्या. वर्तकापावक देन द्विविधः । व्यावकोऽपि विशेषणोपलक्ष. गमेदेन द्विविध इति फलितमित्याः। नवीनास्तु व्यासत्तिबोधकाले विद्यमान सद्व्यावर्चकं वि. शेषणं तदाऽविद्यमान सद्व्यावर्चकमुपलक्षणं भासमानपत्या. वर्तकमुपरखनकमिति मकारत्रैविध्यम् । सामादिजटादिममेयत्वा. दिक्रमेण लक्ष्यम् । मीमांसकानां ज्ञानादौ जन्यत्वाग्रुपरमक पेन । जटादानियोधकत्वं च परम्परा जटादिस्मारित्तशमा. दिस्मारिताया अतापसादिव्यावृतेर्वोधात् । प्रमेयत्वादिकं तु न सयेत्युपरजकमिति माहुः। नन्वेवमपि हित्योऽयमित्यादिसंज्ञाविशिष्टसंइयादिसाविफल्पके संध्यादेः कथं विशेषणत्वम् । पूर्वानुपस्थितस्य तस्य तत्र प्रका. रत्वासंभवादिति चेत्- अत्र के चित्-मज्ञिविषयकज्ञानाविषपस्यापि संज्ञादः त. ज्ज्ञानविषयतावच्छेदकतयैव संज्ञिनि संज्ञाया विशेषण व चि. द्विशिष्टसंबद्धासम्पन्धिनाऽपि तत्सम्बन्धितावच्छेदकतया तद्वति विशेषणत्वात् (२) । अत एव द्वित्वनाशकालीनाया द्वे द्रव्ये इति युद्धौ न द्वित्तविषयकत्वमपि तु द्वित्वविशिष्टविपकत्वमेव । (१)माचस्पतिमिधः। (२)'तद्वति विशेषणत्वोपगमेन तदस्यज्ञानविषयलेय विषय. तावच्छेदकत्वमञ्जादेः (१) प्रकारस्य शनविषपविशेषणत्वादिति ल' पुस्तकपाट २८ न्या. को

·२१८
न्यायकौस्तुभे
द्वित्वरूपविशेषणीजन्यत्वादिस्याचा (९)रक्तमित्याहुः ।
बैयाकरणानुयायिनस्तु निर्विकल्पके संज्ञापैशिष्टयभा-
नेऽपि संज्ञापानमस्त्येव सर्वेषामानां नामधेयात्मकत्वादिति
संज्ञाविशिष्टसंज्ञादिसविकल्पके संज्ञादेविशेषणत्वं निष्मत्यूहम् ।
तदुक्तं(२)--
"न सोऽस्ति पत्ययो लोफे या शब्दानुगमादृते ।
अनुपिद्धमिव ज्ञानं सवै शब्देन भासते" ।। इति ।
अत एव बाल मूकादिज्ञानमपि शब्दसंभिन्नार्थविषयकमेव ।
तदुक्तम्()--
"आयः कारणविन्यासः प्राणस्योर्ध्व समीरणम् ।
स्थानानामभिघातच न विना शब्दभावनाम्" ।
अन एव घटोऽयमित्यादिसामानाधिकरण्यमप्युपपद्यते । आ
ध इति वाळस्य प्राथमिक इन्द्रियादिव्यापार इत्यर्थ इत्पाहु(४)-
तदसम् । शब्दार्थयोरभेदै अन्धपधिरादेः रूपमाब्दादिसाक्षा-
स्कारापः । घटनीलादिपदसामानाधिकरण्यं तु घटादिशब्दा
नामुत्सर्गतोऽर्थपरतया भिन्नरूपाभ्यामेकामिचोधकत्वादुपपन्नम् ।
अत्राहुः-धर्मधमिनिर्विकल्पफाशुबुद्धसंस्कारासंझाषा: म.
रणे सविफल्पके तदुपनीतभानसंभवेन संज्ञाविशिष्टसंध्यादिप्त.
विकल्पके संज्ञादेविशेषणत्यापपत्तिः । तदुक्तं-
(१) उदयनाला
(२) महारणा याक्यपदीये प्रथमकाण्डे १२४ कारिकायाम् ।
(३) वाक्यपदीये प्रथमकाण्डे १२३ कारिकाणम् ।
(४) तदुत्तं तट्टीकायां पुण्यराजेन-प्रथमोत्पन्नस्य बालस्या
यमिन्द्रियविन्यासादि उपदेशामाऽपि ज्ञानसाध्यं जायमानं पश्यते ।
.

·साविकल्पकवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुमा । यत्संज्ञास्परणं तत्र न तदप्यन्यहेतुकम् । पिण्ड एव हि दृपः सन् संज्ञा स्मारयितुं क्षमः ॥ इतीतिविशिष्टयुविशिदीष्टवशिष्ट्यबुद्धिभेदादपि सविकल्प सविकल्पक- वैधा। घटत्वादिगिशिष्टयुद्ध्यात्मकमयं घट इत्यादिक. भेदमाह माधम् । द्वितीयं चतुर्दा-विशिष्टस्य वैशिष्ट्यं, विशेष्ये विशेषणम् , तत्र विशेपणान्तरं विशिष्टे वैशिष्म्यम् , एकत्र द्वयमितिभेदात् । तत्र विशिष्टपर्याप्तमकारताकवुद्धिवं, विशिष्टवै. शिष्ट्यबुद्धित्वम् । रक्तदण्डवान्पुरुष इत्यादौ रक्तत्ववि. शिष्टं दण्डादौ ध्यासव्यत्तिस्नपर्याप्तका पकारता । अपरा तु अव्यासज्यवृत्तिः प्रत्येकपाता । आद्या विशिष्वैशि- व्यविपयना । द्वितीया च विशेष्ये विशेषणमित्यादिविष. यता । एवं विशिष्टपर्याप्तविशेष्यताकस्वं विशिष्टे वैशिष्ट्यबुद्धित्व रक्तो दण्डः प्रमेय इत्यादौ व्यासज्यवृत्तिरेका विशेष्यता । अ. परा त्वच्यासज्यत्तिः। आधा विशिष्टे वैशिष्ट्यविपपता । द्वितीय- कत्र इयमितिविषयता । वैशिष्ट्यं च वैज्ञानिकम् । तेन लोहित- वहिमानित्यादेस्संग्रहः । न चाद्याया विषयतायां मानाभावः । महानसीयवहिनीस्तीत्यादौ महानसीयत्वादिविशिष्टं चहित्वं पति- योगितावच्छेदक न तु केवलं वाहित्तमिति प्रतीस्पा उपासज्य- सत्यवच्छेदकतावत् विशिष्ट प्रकारो न तु केवलमितिमनीस्या व्यामध्यचिविशिष्टपकारतासिद्धेरिति संप्रदाया। के चित्तु रक्तत्वदण्डन्योभयावछिनमारताविशिष्टये- যিৰিঘৰনা কঙ্কাবার্নিবহুৱৰাবান্বিষন্ধান विशेष्ये विशेषणमित्यादिविषयता तदुमयावच्छिन्नविशेष्यता वि. शिष्टे वैशिष्ट्याविषयता रक्तत्वपमेयत्वोभयाकारतानिरूपितदण्ड. सावच्छिन्नविषयतका इयमिति विषयोत्पाहुः ।

·न्यायकौस्तुभे नवीनास्तु रक्तवाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वविशिष्टसंसर्ग: कत्वं विशिष्ट वैशिष्ठ्यपुदित्यम् । विशेष्ये विशेषणमित्यादिविषय ताशालिबुदौ तु न विशिष्टसमर्गकत्वम् । एवं रक्तवावच्छि प्राऽनुयोगिताकत्वविशिष्टममर्गक विशिष्टनैशिष्ट्यमिति बुद्धि त्वम् । एकत्र यमितियुद्धौ च न विशिष्टममर्गकत्वमिति प्राहुः । तत्र विशिष्टशिष्ठ्यविषयताशालियोधे विशेषणतावच्छेदक प्रकारकनिर्णयत्वेन विशिष्टे वैशिष्ट्यमिनियोधे विशेष्यत्तावच्छेदक- मकारकानयत्वेन हेतुना विशेषणतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेद कपोनिविपरकाळे संशयकाले च तदनुत्पादात् । अत्र के चित् विशिष्टशिष्यबोधे विशेषणतावच्छेदकमका रकमानत्वेने हेतुना संशयानन्तरं तदनुत्पादवारणाय च तर विशेपणनावरछेदकामामकारकज्ञानामावत्वेन स्वातंण हेतु सोपयते । न च प्रकारतादयकल्पनापेक्षया विशेषण तावच्छेदक- मकारकनिर्णयलेनैककारणवोचितेति वाच्यम् । तया सति বিষৎবারামাৰ৭ফানাযায়গাষ্ট্রপক্ষা रतामालित्वमानताना मियो विशेष्यविशेषणमा विनिगम. नाविरहेण कार्यकारणभावपटकापसेरवोदकगौरवाच । सा संध्येण विशेषणनाबदकामावरकारकशानामावत्वेन विशे पणतावच्छदकम कारकज्ञानत्वेन च हेतुनापते विनिगमनाविर हेण कार्यकारणभावचतुष्कादवच्छेदकलाघाघ । पदि च ता. समानामावन सायण हेतुनामते पिनविषयकानुमित्या. दिकं पनीरजापार्टिनाशिष्टवैशिष्ट्यशेषमापापा: प्रतिबन्धक साया सामग्रीमध्ये सारशद्वानापारस्पापि मिश्यतया सस्येत. रफारणेनंछया च सर्प विष्परिशेषयमा विनिगमनाविरण प्रतिबन्यानासाहुन्येन गौरवाचायनिर्णययनकहनाकरन ·सविकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । मेवोचितमिति विभाव्यते । तथापि ताशनिर्णयस्वेन हेतुतायते परामर्यादिकारणतायां प्रत्यक्षादिप्रतिवन्धकभिन्नाविषयका. नुमित्तिसामग्रीघटकपरामर्शादी च व्याप्त्यायो व्याप्त्यमावाम. कारकत्वादरूपनिर्णयत्वनिवेशे गौरवम् । अस्मन्मते च तत्र व्याप्सिविशिष्टवशिष्टयविषयताया निवेशेन व्यायाध संशयात्मकपरामर्श तदमानवोपपत्तौ तदंशे निर्णय- स्वाऽनिवेशेन लाघवं दुरिम् । न च निर्णयत्वेन हेतुतापतेऽपि तया वाच्यमिति वाच्यम् । तन्मने विशेषणतावच्छेदकमकारकनिर्णय- कालीनव्यापभावप्रत्यक्षेच्छाजन्यतादृशपरामर्शस्य विशिष्टवैशि. प्पषिपताशालिवे वाधकामावेन तथावक्तुपरक्यत्वा । न च भवन्मत्तेऽपि ताशपरामर्शस्य तादृशविपयताशालिले वाधका- भावेन तयावस्तुपशक्यवाद । न च भवन्मतेऽपि तादशपरामर्श स्प तादाविषयताशालित्वं बाधकामाव इति वाच्यम् । अम. न्मते विशेषणतावच्छेदकाभावप्रकारकज्ञानाभावस्य कार्यकाल. वृत्तितया हेतुत्वाभ्युपगमेन तादृशपरागस्पित्तिकाले च तदभा. वासस्वादेव तस्य विशिष्टवैशिष्टयविषयताशालिवासम्भवाद । यदि च तादृशसंशयात्मकपरामर्शस्य व्याप्त्यमानायचे आहार्यः तपातस्मादनुमित्युत्पत्ताविष्टापरया तादृशनिर्णयत्त्वेन हेतुनाकादि- नाsपि तत्र व्याप्त्याशे निर्णपत्वं न निवेश्यत इति विभाज्यते। तयापि ताज्ञानाभावलेन हेतुतामते चानुपादिरक्तदण्डवानि- त्यादिविशिष्टवैशिष्टयवोधे रक्तस्वाभावादिहेतुकदण्डादिपक्षकानु. पिति सापरवा प्रतिबन्धकत्वं न कल्ल्यत इति लाघवं दुरुद्धरम् । तत्र नाशप्तामग्रीकाले रक्तवाभावप्रकारकज्ञानस्पाश्पकावन ताशमानाभावरूपकारणामावादेव विशिष्टवैशिष्टयबोधापरयसम्म वात् । न च निणर्यत्वेन हेतुतामोऽपि स पापामावरूपकारणा.

·२२२ न्यायकौस्तुभे मावादेव विशिष्टवैशिष्टपोषापत्यसम्भवेन न(१) तब ताशसाम. ग्रोपतिवन्धकव(२)पिति वाच्यम् । लौकिकतानिकर्पजन्यज्ञानस्प यावसामान्यायविवध्यत्वेन वायस्याकिञ्चित्करस्वादित्याहुः- नहसत् । तादृशज्ञानाभावत्वेन हेतुतावादिनापि धादिप्रत्यक्ष तादृशानुमितिसापर-पाः प्रतिबन्धकरवमयं वाध्यमिति तत्रैव घटादिकमनिवेश्य प्रत्यक्षतावच्छिनं प्रत्येक प्रतिवन्धकत्वस्य कल्पनीयतया निर्णयलेन हेतुनामतेऽपि तादृशविशिष्टशिष्टय. चौघे ताशानुमितिमामा-पा: प्रतिवन्धतवान्तरस्थाभावात् । न चेच्छापा उत्तेजकत्वानुरोधेन घटादिनिवेश आवश्यक इति वास्यम्। तादृशामग्रीविशिष्टान्यत्वस्य मविवध्यतावच्छेदकोटी निवेशादेवेच्छाधीनस्पक्षे पनिचाराभानेन गौरवादिच्छाया उत्तेजकत्वस्यैवाकल्पना । न छाकाले पाशप्तापनीता मत्या तासापनीत इच्छाशुन्यकालेऽपि प्रत्यक्षवारणायेच्छा. या विशिष्य हेतुत्वापानश्पकपा ताशविशिष्ट वैशिष्टयोघे इच्छायाः कारणतान्तरकराने गौरवमत्येवेति वाच्यम् । नामाविशिष्वैशिष्यवो क्यानुमितिसामग्रीमनिबन्ध फनायापीच्छाया अनुत्ते नकवेन(३) तत्र क्लुप्तच्छाया हेतुनच निहिणेच्छाया हेतुत्तान्तराफरानात् । अन्न सत्यवतिष्ठन्ते नव्या-विशिष्टवैशिष्टयोधे ज्ञानवेना. स्मतेने या हेतुनानि विशेषणापच्छेदकरकारकनिर्णया. भावेऽपि नदापचिरिति वाच्यम् । कलप्ततद्धतुनच तदापचिति. रहान । तया हि दण्डो रक्तवामावान स्पादिस्यापत्तौ दण्डो (१) ''पुस्तके 'नत्यस्य पाठो नास्ति। (२) प्रतिवाययपत्रमिति 'पपुल कपाः । (३) उजकारने पेश ''पुस्तपाठः।

·सविकल्पकवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । २१३ रक्त,..दण्डो रक्तत्वाभावाभावधानित्युभयविधनिर्णयत्यैवापाच व्यतिरेकनिर्णयमुद्रया हेतुत्वेन व्यभिचारवारणाय दण्डो रक्त इति निर्णयविशिष्टत्वं तज्जन्यतावच्छेदके निवेश्यम् । एवं चाप- तित्वनिवेशे प्रयोजनाभावः। एवं च रक्तदण्डवान पुरुप इति वि. शिष्टवैशिष्टयोधस्यापि नजन्यतावच्छेदकाक्रान्ततया तत्र ता. शानिर्णयहेतुत्वं क्लममेव । एवं वहिव्याप्यधूमवत्पर्वतवानिति- विशिष्टवैशिष्ट्यवोधेऽपि वहिव्याप्यधूमवानितिनिर्णयस्य हेतुत्वं क्लप्तमेव । तथा हि-अन्यलिङ्गकानुमितौ व्यभिचारचारणा. यानुपितो ताशनिर्णयहेतुतायां ताशनिर्णयविशिष्टत्वस्य नि: वेश्यतयाऽनुमितित्वनिवेशे प्रयोजनाभावादित्याद्यमिति । अत्रोच्यते-दण्डो रक्तवाभावाभाववानितिनिर्णयसामग्री काले दण्डो रक्त इति निर्णयसामग्या आवश्यकत्वेन लावा. इण्डोरक्त इति निर्णयत्वेनैव ताशापत्तौ हेतुतेति न नामानिर्ण- यवैशिष्ठ्यं जन्यतावच्छेदकम् । एवं स्वावन्छिन्नमकारतानि. रूपितव्यापकत्वाकारतानिरूपितासामानाधिकरण्यप्रकारतानि. रूपितस्वावच्छिन्नमकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशे. प्यताकत्वसम्बन्धेन धर्मविशिष्टनिर्णयत्वेन सफललिंगकपराम. र्शाणामेकरूपेण हेतुत्वेऽन्यलिंगकानुमितो व्यभिचाराभावेन परा. मर्शजन्यतावच्छेद केऽपि न तत्तनिर्णयवैशिष्थं - निवेशः नीयम् । वस्तुतस्तु आपाय व्यतिरेकनिर्णयस्य परामर्शस्य च हेतुता. यामननुगतामामाण्यवानाभाववैशिष्ट्यस्य निवेशनीयतयामा. माण्यमानकालीनघटादिवत्यक्ष व्यभिचारबारणाय कार्यताव- छदकोटिमविष्टनिर्णयेऽपि ताशाभाववैशिष्टयस्य निवेशाप- क्या गौरवप्रसंगण ताशनिर्णपवैशिष्टयनिवेशेऽपि तादृशमत्यो ·- माय- २२४ न्यायकौस्तुभे व्यभिचारवारणायापत्तित्वस्थानुमितित्वस्य च तत्कार्यता. रछेदककोटी निवेशस्पौचित्येन वलसहेतुतयाऽनिर्वाण विशे. पणतावच्छेदकरकारकनिर्णयखेन विशिष्टवैशिष्टयपोधे स्वतः बहेतुनाफापनमाश्यकम् । अधिकममत्कृतभवानन्दीप्रकाशे. ऽनुमंधेयमिति संक्षपः । निर्णयस्वं च संशयान्यज्ञानत्वम् । अयं स्थाणुन वेत्यायाका निर्णय रकमायानन्तरं स्थाj सन्देलीत्याधतुम्यवसापसिद्ध लक्षणम् संशयत्वमिति निर्विवादम् । अपात्र संशपर न जाति:, चाशुपत्यादिना संकरात् । अप मानवव्याप्यमेव संशयवं सर्वत्र धमिज्ञानकोषादि. विधारः स्मरणाटिचशान्मानससंशयस्यैवाभ्युपगमात् । न च चाक्षुप सामान्या: बलवसमा कयं ताशसंशस्वीकार इति वाच्यं, अना. या नदानी चमनोयोगादिरूपचाशुपसामान्या अकल्पनात् । न च पर्वतो पहिमान्न वेति संशपानन्तरं पर्वतं पश्वामीत्यनु. व्यवसापानुपपत्तिः । तब मते ताशचाक्षुषानुव्यवसायस्य चा. सुपरूपविषयामास । विषयम्य कार्यमहभान हेतुत्वादिनि वाच्यम् , नाशिसंशयपूर्व जापपानस्य धर्मिचापरूपविषयस्य तथाविधानुव्यवसायोत्पत्ती बाधकामावात् । विषयस्य पूर्वति. तेनैव हेतृत्वात् । वस्तुतस्तारामंशयोना धर्यशे चाक्षुषमभ्युपेत्य ताशानुः ११२सायोपपतिः । ताशसंशोत्तरक्षण एवं पारिधानुव्यद सापप आपकगम्पाका । न च सतनापा सर इति वापं, नस्य मानिने पानापावादिति चेव- न । तुल्ययुक्त्या तत्वस्यापि नातिसेन सांकापा. नुदारान् । यदि च पर्वतो निशिः पारदा निमोऽपि ·संशयवादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। स्यात् । भूतळ घटवदितिज्ञाने भूतलाश तर्कत्व स्वीकार्य नवा | आये भूतलायंशे तानुव्यवमायापत्तिः । अन्स जातेसंशिकत्वापत्तिः । तस्मान्न तर्कतं जातिरिति वि. भाव्यते । तदा भूतलं घटवन्न वा । पटवच्च भूतलमि- तिज्ञाने पटायंशे संशयत्वस्वीकारे तदंशे संशयानुव्यवसा. यापत्तेः । अस्वीकारे तु जातेराशिकस्खापत्तिमिया संशयत्वमपि न जानिरिति तुल्यम् । अथ संशयस्वजातो वाधकाभावः । न च जातेराशि- फत्वपेच चापकमिति वाच्यं निश्चयसंशयस्वरूपसमूहाल. म्बनात्मकज्ञानास्वीकारात् । किन्तु क्षणविलम्बेन निश्च. यस्य मंशयस्य चाभ्युपगमात् । न चैत्रमनयैव युक्त्या तत्वादे. रपि जानिस्वेन तापादाप संकरप्रसंग इति वाच्य, संशयात्मक- तर्कस्याप्प स्वीकारात् । ननु युगपन संशपनिश्चयात्मकसमूहालम्बनोत्पत्तौ वाधका- भावः ।, निश्चयसंशयसापरयोः एकदा समाजसंभवादि. नि चेद- न । सामान्यत एव संशयसामान्याः निश्चयं प्रति प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् । न तु विषयं निवेश्य प्रतिवध्यमति. वकन्यभाषः गौरवात् । लाघवेन क्षणविलम्बस्यादोपत्वात् । एवं तर्कसामग्या अपि संशयं प्रति प्रतिवन्धकत्वकल्पनात् । न जातिमंकरोऽपि । ननु तर्कसापग्न्याः संशयं प्रति प्रतिबन्धफवफल्पने गौर- वमेव । संशयसामग्रीप्रतिबन्धकताया उभयमतसिद्धतया अस्मा- मिलीयन सामान्यत एव स्वीकारात् । न स्वेतादृशी तर्फसाम- २९ न्याको ·न्यायकौस्तुभे - अयपि तस्या उमयमसिद्धप्रतिवन्यकस्वाभावादिति चेह- न । अनुमितिकारणताया संशयास्यत्वरूपनिश्चयत्वनिवेशन तत्र च संशयत्वस्य मवेशाचस्प न लाघवपति संघानेन जाति- स्वामिदावनन्तरं तस्वजातिमादाय संकरप्रसक्तौ वर्कसाया: प्रतिबन्धकतापां फलोत्तरकालीनल्पनीयायां गौरवस्यादो. पत्वादिति चेत्-- न । तथापि प्रचिजनकतावच्छेदकनया सिद्भेष्टसाधनता. ज्ञानवजातिमादाय संशयत्वस्य सकिर्यमसंगात् । न च संशयान- न्तरमेव प्रत्यनुपगमेन क्षणविलम्बे वेष्टसाधनताज्ञानं करप्य. मिति वाच्यं, अपामाणिकानन्तक्षणविलम्बादिकल्पनायां शतशः स्थले ब्रह्मणोऽप्पशयांगीकारत्वादिति चेत्- अनाहुः~~एकथमिकविरुद्धोमयप्रकारकज्ञानत्वं संशपत्वं पर्वतो वहिमान बढ्यभाववद्भूतलपित्याप वारकम् । एकध. मिकेति एफविशेष्यवे त्यर्थः । भुनलं पटपटाचेत्यादिशा नस्य संशपयारकम् । विरुद्धपदं भूतलं बदायमावदिति ज्ञानस्य तथात्ववारफमुभयपदम् । न चै द्रव्यं वदयमापनो चहिपानिति ज्ञानस्य मंशपत्वापत्तिरिति वाच्यं, सामान्यतः संश. यस्पैकस्य लक्ष्यस्पाभावेना(२)नुगनलक्षणस्यैव वाच्यतया पर्वत. स्वाच्छिन्नविशेष्यवानिकीपनहित्यानिमारताशालिले म. नि पर्वतत्वावछिन्नविशेष्यनानिरूपितबद्यमावत्वावच्छिन्नमकार- नाशालिजानव(नो वदिमान वेत्याकारकक्षाने संशयत्वमि. (१) अननुगतेति'पपुलापाठः। (0)'पुस्तके 'भानमित्यधिः पाठः ।

·संशयवादः ] प्रत्यक्ष कौस्तुभः। ति विशिष्यैव लक्षणं वाध्यमित्यदोपात् । के चित्तु यहित्वावच्छिन्नप्रकारतानि पितविशेष्यतावि- शिष्टा या पचभावत्वावच्छिन्नमकारतानिरूपितविशेष्यता त. च्छालिज्ञानत्त्वमेव तत्र संशयत्वम् । इदं च पर्वतो वहिमान्न वा भूतकं हिमान्न सादिनिखिलसंशयमाधारणम् । वैशिष्टयं च स्वावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकतानवच्छेदकानच्छिन्नावच्छे. दकनामस्वोभपसम्बन्धेन ग्राह्यम् । एवं च पर्वतो वह्निमान् वय. भाववद्भूतलमिति ज्ञानस्य न संशयत्वम् । तत्र बदयभाव- तावच्छिनप्रकारतानिरूपित विशेष्यताया वैशिष्टयघटकस्वा. वच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावेन यहित्वावच्छिन्नमकारतानिरूपित- विशेष्यताविशिष्टत्वाभावात् । एवं च पेयत्वेन पर्वतत्वावच्छिन्ने वहिगोचराया वायस्वेन पर्वतत्वावच्छिने वदयभावयुद्धरपि न संशयत्वम् । तत्र द्वितीय सम्बन्धेन वह्नित्वावच्छिनाकारता. निरूपिताविशेष्यताविशिष्टत्वामावात् । स्वावच्छेदकतानवच्छे. दकवायत्वानवच्छिन्नावच्छेदकताक(१)त्वाभावात् । पूर्वमने ईशज्ञानस्य संशयत्वं दुरिम् । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यता. या वहिवापच्छिन्नप्रकारतानिरूपित्तत्वस्य वय पावलावच्छिन्न. प्रकारतानिरूपितत्वस्य च सत्वात् । न च निरवच्छिन्नत्वमाधि. कं निवेश्यमितिवाच्यं, जातिमहिपन्न वेति संशयासङ्ग्रहा- पत्तेः । न च भिन्नमेवात्र संशयत्वं निर्वतव्यमिति वाच्यम् , अ. स्मदुक्तप्रकारेणानुगममम्भवेन वद्रीत्याऽननुगमस्यामयोजकत्वा. दित्या:- - (१) वाच्यत्वानपच्छिन्नावच्छेकदत्यामाया'दित्येय 'प'पुस्त. काठ:1 ·२२६ -- न्यायकौस्तुभ यपि तस्या उभपमतसिद्धपत्तिवन्यकत्वाभावादिति चेह- न । अनुमितिकारणतार्या संशयान्यस्वरूपनिश्चयस्वनिवर्शन तत्र व मंशयत्वस्य प्रवेशातस्य च लाघवप्रतिसंघानेन जाति- त्वमिदावनन्तरं नवजातिमादाय संकरप्रसक्तो तमामा-पाः पतिवन्धमत्तायां फलोतरकालीन कल्पनीयायां गौरवस्पादों पत्लादिति चेत्~- न। तथापि प्रवृत्तिजनकतावच्छेदकलया सिद्धेष्टसाधनता. ज्ञानस्वनातिमादाय संशयत्वम्य सांकर्यप्रगा। न च मंशयान- न्तरमेव प्रत्यनुपगमेन क्षणविलम्ब वेष्टसाधनताशानं कल्प्य. मिनि वाच्य, अमामाणिकानन्तक्षणविलम्बादिकल्पना शतशः स्थले ब्रह्मणोऽप्यशपांगीकारत्वादिति चेद- अत्राहु:-एकधार्पिकविरुद्धोभयकारक ज्ञानत्वं संशपत पर्वतो रहिमान बद्दयमावबद्भूतलमित्यस्प वारकम् । एकपः पिकेति एकविंशष्य त्यः । भुनलं पटवस्पटवञ्चत्यादिशा नस्य संशयन्वधारकम् । विरुद्धपदं मूतलं बदधभाववादितिज्ञानस्य तपात्वधारकमुभयपदम्। म चै द्रव्यं वयभावपर्वतो वदिमानिति ज्ञानस्य मंशपत्तापनिरिति वाच्यं, मामान्यतः संश- यायकस्य लक्ष्यस्पामावेना(१)नुगतलक्षणस्यैव वाच्यतया पर्वत- सावछिन्नविशेष्यतानिरूपिनवद्विस्वावरिउन्नपकारनाशालिवेम. नि पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितबहायपावसावच्छिन्नाफार ताशालिनानम्ब(नो पहिमान वेत्याकारकनाने संपत्तमि. (१) यननुगते'ति 'खपुस्लम्पाउः। (3) 'क'पुस्तरे 'मानमित्यधिरः पादः ।

·संशयवादः] - प्रत्यक्षकौस्तुभः। २२९ तिग्रन्थस्यापि प्रकारतया भानाभिप्रायकत्वान्न कोऽपि दोष इति वाच्यम् , संयोगोन विरोधीय इति वाघवुदिकालनीसंशयेऽव्या- । तदानी विरोधविशिष्टसंयोगस्य संसर्गत या भानासम्भवा. दिति चेत- मैवम् । विरोधविशिष्टसंयोगविरोधविशिष्टविशेषणतान्यतर- सम्बन्धेनावच्छिाकारताशालित्वं स्वातनयेण विवक्षितम् । संशयस्यवान्यतरसम्वन्धावच्छिन्नाकारताशालित्वात् । न चैवं संयोगो न विरोधीय इति वाघधुद्धिकालीनसंशये- रूपाप्तेारचेति वाच्यम् , 'एतादृशवाथचुद्धिकालीनसंशये वि रोषविशिष्टसंयोगस्य संसर्गस्वाभावेऽपि विरोधिविशिष्टविशे- पणतायाः संसर्गवे वाधकाभावात् । एवं विशेषणताविशेषो न विरोधीय इति बाधबुद्धिकालीनसंशयस्य विरोधविशिष्टमंयोग. संसर्गकत्वात् । संपोगो न विरोधीयो विशेषणताविशेषो न विरो- धीयः इति बाधघुद्धिदायां संशयो न भवत्येव । अथ विरोध. स्य संसर्गसया भानस्वीकारस्तदोपपद्यते यदि विरोधस्य संस- गंतया भान प्रामाणिकं स्यात् । तदेव न प्रमाणामावाद । न च संशयममुञ्चयपोर्भेदान्यथानुपपत्या तद्भानमिति चा. व्यम् । अव्याप्यत्तित्वग्रहोत्तरकालमेव यामुच्चयोत्पत्या संशयस्या- व्याप्यवृत्तित्वग्रहानुत्तरकालीनस्य भेदसम्भवादिति चेव- न! विषयकावलक्षण्यकृतमेव माने वैलक्षण्पमित्यस्य सर्व मिद्धान्तसिद्धत्वात् । सशयसमुच्चययोर्विषयताकृतवैलक्षण्यस्यैव लक्षण्यनियामकत्वम् । अतोऽनापाया विरोधस्य संसर्गतपा भानमभ्युपगन्तव्यम्।

·૨૨૮
न्यापकांस्तुमे
अप्रेदं प्रतिभाति-तया हि न तावदनुगनं लक्ष्यक
कमस्ति । पेन भूतलं पतिपन्न वा पर्वतो पहिमान वेति संशयः
साधारणं लक्षणं मम्भाव्येत । किश्च पर्वतो वधभाववानित्ति
ज्ञानस्यापि संशयत्वापत्तिः । तन्नानीयवहयभावतावच्छिन्नप्र.
कारतानिरूपितपर्वतनिविशेष्यताया अपि ज्ञानान्तरीयवति-
तावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यताविशिष्यत्वात् ।
अपि च स्वावच्छेदकत्वे पर्याप्तनिवेशः क्रियते न वा ।
आये नीलपर्वतत्वावच्छेदेन वहिमनावगाहिपर्व तत्वावरच्छेदेन व.
नयमाचावाहिसंशयासहमसङ्गः । नास्यः, नीलपर्वतत्वा-
वच्छेदेन पतिपत्तावगादिपर्वनवसामानाधिकरण्पेन वयभाव.
बत्तात्रगाहिन्नानस्य मंशयत्तापतेः । यथोक्तदक्षणे तु विशि-
८प पनवादीना निशेनोपपत्तेः ।
अय समुश्चऽपि वहिवय भावोमपविषयकेतिपाहिः ।
विरोधविशिष्टवाहितारिनकारतेति निवेशनीयम् । ममु.
पतु विरोधस्यामान नातिप्रसङ्ग इति तु न सांमनम् ।
यादशमये पिरोपो न मानः तादृशेऽव्याः। न च तया.
विषायो स्वीक्रियत इति वाच्यम् ,
पर्मिशानकोथ्यो
पस्थियादिनिखिलसामग्रीसत्वे तदुत्पत्ती बायकामावात् । अत
एव दीधितिकृमाप्युक्त कचिदिनपस्यापि तदाससामग्री
समानापानता । अन्पया कविदित्युक्तरसनः । न च
विरोधः संमर्गपर्यादया मासत एव । प्रकारकपा माने विरोधभा.
नसामप्रतणाद । तथा च विरोधविशिष्टपोगसम्बन्धावरिया
प्रवाषिकारतायाः सर्वत्रापि मंगये पाने वाघ कामानात् । समु.
ध्ये तु शुदमपोगविपणापोरेव मानामानिममनः । दीधि.

·संशयवादः] . प्रत्यक्षकौस्तुमः। २३१ शयत्व निर्वाच्यमिति न दोषः । न च सामानाधिकरण्येन विरोधिकोरिद्वयावगाहिज्ञानस्य संदायत्वापचिः, इष्टापत्तेः। न च वदिमझेदवहिकोटिफसंशयेऽव्याप्तिः । तत्रापि मका. रान्तरेण वहिमन्दादिकं निवेश्यैव लक्षणान्तरप्रणयनात् । वस्तुतस्तु वयभावप्रकारतेसत्र वाढविशियामावमकारतेति वाध्यम् । वैशिष्टयं च स्वप्रतियोगिताकत्वस्वावच्छिन्नतादा. स्पसम्बन्धावच्छिन्नपत्तियोगिताकखान्यतरसम्बन्धेनेति न को. ऽपि दोषः। वस्तुतः पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपर्वतत्वव्यापक- নিশ্বান্তিৰাষ্টগুণাৰাবৰদানাগালিয়ান वघटित पर्वतत्वविशिष्टे वाहिसंशयत्वम् । समुच्चपस्य तु सामा. नाधिकरण्येनोमय फोव्यागाहित्वान्न दोपः । न च संयोगादेव्याप्यत्तित्वग्रहदशायां द्रव्यत्वावच्छेदनैव संयोगतदभावयोग्रहस्पापि संशयत्वापत्तिरिति वाच्यं, (१)न्या. यत्तित्वग्रहस्य मापानाधिकरण्येनोभयप्रकारकज्ञानं मति हेतु. तया तपोरव्याप्यत्तित्वग्रहदशायां द्रव्यत्वावच्छेदेन तत्तदभा. चोभपपकारकज्ञानानुदयात् । न तथाविधग्रहस्य संशयत्वापा. नम् । एवं च समुच्चयेऽस्यापतित्वग्रहोपयोगोऽपि संग उते । अन्यथा तदभावपि समुच्चयस्य सामानाधिकरण्पेन मावाभावविषयकत्व बाघकाभान तत्र तदनुपयोगस्प दुरुद्ध रस्वापचे। (१) प्रत्याप्ये नि सपुस्तकपादः ।

·२० न्यायकोस्तुभे न च नापि भ्यशे कोट्यशेशविलक्षणविषयक । तयो. वैलक्षण्पनियामिकास्तु किं संसगांश एव तथाविधमानमिति वाच्यम्, घम्शे कोट्यंशे का वैलसम्यनियामकत्वेन कल्पनीया. पाः निपयतायाः समुच्चयेऽपि सत्वात् । समुच्चयेऽपि धर्मिणः कोटिद्वयम्य च भानाभ्युपगमा । अखण्डोपाघिसरूपस्य तस्य संशय एव धम्पैशे कोव्यशे का सत्वं न तु समुचयेऽपि । फलानीय. स्य ताशस्य संशय एवं कल्पनादिति तु नाशकीयम् । तस्य तथात्वेऽपमिद्धान्तात् । अन्यथा संशयत्वस्यैव तथात्वमस्तु । तया च गतं विचादेनेनि । अथ तथापि विरोधस्य पदार्थान्तरस्य स संसर्गतया मान. मभ्युपयत इत्यत्र विनिगमकाभावात् । अनुपस्थितविरोधस्येवा. तिरिक्तपदार्यान्तरस्यापि संसर्गतया मानाभ्युपगयमसङ्ग इति चेह- न। अविरोधित्वज्ञानदशायां संशयस्यानुत्पादेऽनुभवानुरो. धादेव संशये विरोधमानस्यावश्यकत्वात् । एवं च न विनि- गमनाविरहशङ्कापि । न चैवमपि परस्परविरोपित्वेन स्थाणुतपुरुषत्वोमयप्रका- रके मानदयकोटिके संशयेऽव्याप्तिः । तत्रामावामकारकत्वादि. ति वाच्यम् , भावद्वयकोटिकसंशयानभ्युपगपान् । न च परस्परविरुद्धसेन स्थाणुस्वारुषत्वोमयकारकक्षा- नपामग्रीभ्यां जननीयस्य शानस्पायर्यादेन भावयकोटिक संशय- स्वमिति वाच्यम् , ताशस्थलेऽयं स्थाणुर्न पाऽयं पुरुषो न वे. न्याकारकचतुष्कोटिकसंशयस्यैव स्वीकारा । वस्तुमस्तु तन्त्र स्थाणुस्वपुरुपतीमयमकारतां निवेश्य सं. .

·संशयवादः] प्रत्यक्षकांस्तुभः। योगसम्बन्धापरिछनाकारताशालिस्वस्य च विरहेण पर्वतत्वा. बच्छेदन संशयलक्षणस्य नातिप्रसंगः । यत्तु स्वीयतत्मकारताघटितथमावाच्छन्नपतिवध्यतानिरूपि- तप्रतिबन्धकतावछंदफयटकीभूतमभारताशालिझानत्वं तत्संश- त्वं विभिन्नधार्मिकतत्तदभावोभयकार ज्ञाने नातिप्रसंगाव स्त्रीयतत्मकारताघटितधर्मावच्छिन्नपतिवध्यतानिरूपितभतिवन्ध.. कतावच्छेदकपटकीभूतप्रकारताशालिवाभावाच । भावयकोटि कसंशयस्यापि तत्पकारकबुद्धी तद्विरोधिवेन पदार्यान्तरमका. रफयुद्धेविरोषित्वेन संग्रहः । एवं चोक्तमकारताशालिनो च. निमद्भदादिकोटिकस्यापि सशयस्य संग्रहः ! सामानाधिकर- ज्येन परस्परविरोधिकादियाबगाहिनी ज्ञानस्याप्युक्तपकारता शालिवाभावान संशयतम् । पर्वतत्वावच्छेदेन बढयवगाहिए- सामानाधिकण्येन बनवभावावगाहिज्ञानस्योक्ताकारताशा. लिनो भवत्येच संशयस्त्वम् । समुच्चपेऽवच्छेदकावच्छेदेनान्यत्तरम- कारताया अपि सत्वे तु तयाविषलक्षणसंगमनात् । संशयवाप- निवारणाय विरोधविशिष्टसंयोगसम्बन्धापरिछन्न प्रकारवायां निवेशनीयम् । अन्यथा न निवेशनीयपिस्याहुः- अत्रेदं चिन्त्यम् । उक्तरोस्पा सर्वत्र विरोधविशिष्ट संयोगस्य संसर्गत्वासमवः । विरोधविषयताशालित्वस्य स्वातन्त्र्येण नि. वेशेऽपि ज्ञानदेन विपयताभिन्नतिमते निश्चयत्वेनैव प्रतिबन्ध कस्वात् । संशयीयविषयतायाः प्रतिबन्धकत्तावच्छेदकघटकस्वा. भागेन सर्वत्रासंभवापत्तिः । किच पर्वतो वद्विमान् वदयमावव्याप्यगंवेतिज्ञानेऽति- प्रसंगः । तस्यापि तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकयटकीयुतम-, ३० न्या. कोर ·न्यायकौस्तुभे अत एव सामानाधिकरण्येन परस्परविरोधित्वेन तत्तदु. भयप्रकार के मंशये उक्तलक्षणासंगमनादव्याप्तिरित्यपि कस्य चिदुक्तं परास्तम् । सामानाधिकरण्येन कोटिद्वयावगाहिज्ञानस्य संशयस्वाभावात् । नन्वेवपि पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतेखा पर्वतत्वेऽवच्छे. दकतापयासिन निवेश्यते। निवेश्यते वा आये नीलपर्वतस्वावच्छे. देन वदयभावावगाहिपर्वतवसापानाधिकरण्येन बद्धवगा. हिज्ञानस्य नीलपर्वतो वन्यभाववान् पर्वतो वहिपानिस्याका कस्य संशयत्वापत्तिः । तस्यापि पर्वतत्वविशिष्टे वविदयमावो- भयकारकत्वात् । अन्त्यै नीलपर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वय भावावगाहिशुद्धपर्वतस्वावच्छेदेन वयवगाहिज्ञानस्य संशयत्या. नापतिरिति चेत्- मैवम् । शृद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविंशष्यतानिरूपितपर्वतत्वव्या. पकत्रिशेपणतासम्बन्धावच्छिन्नवदयभावप्रकारताशालित्वे सति शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित्तशुद्धसंयोगसम्बन्धावच्छि. अवधिमकारताशालिज्ञानत्वं पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन पहिस शयत्वम् । एवं पर्याप्तिमनिवेश्य मामान्यतः पर्वतत्वावच्छिन्नविशे. यतानिरूपित्तविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नवयभावमकारताशा. लित्वे सति शुद्धपर्वतावावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपर्वतत्वच्या पकसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नवाहिन्यावच्छिन्नमकारताशालिज्ञानत्वं पर्वतत्वावच्छेदेन वनिमंशयत्वम् । पर्वतत्वसामाधिकरण्येन प्रा. गुक्तवहिनिथये तु शुद्धपर्वतत्वावछिन्नविशेष्यतानिमापितामा- वप्रकारताशालिस्वविरहेण पर्यत्तस्वसामानाधिकरण्येन संशयः लक्षणस्य पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितपर्वतत्वव्यापकसं ·कारताया अपि सत्वे तु तयाविघलक्षणसंगमनात् । संशयत्वाप- कत्वात् । संशयीयविषयतायाः प्रतियन्धकतावच्छेदकघटकरवा., प्रसंगः । तस्यापि तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेदकपटकी ममम. संशयवादः] प्रत्यक्षकास्तुमः। योगमम्यन्यायच्छिन्नप्रकारताशालिवस्य च रिण पनि बच्छेदन संशयलक्षणस्य नातिमसंगः । यनु स्वीयतत्मकारताघटितधर्माछिनपतिवध्यतानिरूपि. सप्रतिबन्धकतावच्छेदकयटकीमृतमकारताशालिझानत नरमंत्र त्वं विभिन्नपनिकतत्तदभावोभयपकारके ज्ञान नातिमसंगत स्वीयतमकारताघटितधर्मावच्छिन्नपतियप्पतानिपिततिपय कतावदकघटकीभूतमकारताशालिवाभावात् । भारट्पकोटि कसंशयस्यापि तत्मकारकपुदी तारोधित्वेन पदार्यान्तरमका. रकयुदेविरोपित्वेन संग्रहः । एवं चोक्तमकारताशालिनी र ग्निमद्भदादिकोटिकस्यापि संशयस्य संप्रदः ! मामानाधिकरः येन परस्परविरोधिकाटिदपावगाहिनो मानस्याप्युक्तपकारसा. शालिवाभावान संशयत्वम । पर्वतत्वावच्छेदेन बचतगादिप नवसामानाधिकण्येन वहयभावावगाहिमानस्योक्तपकारताशा. लिनो भवत्येव संशयत्वम् । समुचपेऽवच्छेदकावच्छेदनान्यतरम. निवारणाय विरोधविशिष्टसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्वं प्रकारनाया निवेशनीयम् । अन्यपा न निवेशनीयमित्याः- अत्रेदं चिन्त्यम् । उक्तरीत्या मर्वत्र विरोधविशिष्टसंयोगात संसर्गत्वासंभवः । विरोघविषयताशालित्वस्य स्वातन्त्र्येण निः वेशेऽपि ज्ञानभेदेन विषयताभिन्नतिमते निश्चयत्वेनैव प्रतिपय भारेन सर्वनासंभवापत्तिः । किश्च पर्वतो वह्निमान् वयभावव्याप्यवितिज्ञानेऽति. ३० न्या. कौल ·. न्यायकौस्तुभे कारताशालिस्वाद । न च नाशज्ञाने आइयेऽनाहा वा तिमसंग थापाद्यते । नायः समुभयवारणाय दवाया दि. रोपवियताया अभावेनैवानतिप्रसंगात । नापि द्विनी. य: ताशज्ञानस्यालीफत्वादिति वाच्यं, सदभावव्याप्यवना- ज्ञानसामग्याः प्रतिवन्धमत्तानगीकारेण साहशसमूहालम्बन ज्ञानोत्पत्तौ बाघकाभावात् । अत एव दीधितिकृताऽप्युक्तं "य दि चायं वहियान्ययभावव्यायवानि"त्यादि । एमाहाय्यंसं. पायानुरोधेनापि आहार्पक्षाने विरोधविपपतास्वीकार आवश्यक एवेति । तथाविधाहार्यज्ञाने भक्सवातिमसंगः । यदि च तादृश प्रतिबन्धकतावच्छेदकपटकीभूतमकारतार्या ग्राहामावनिष्ठत्वं नि. वैश्यते तदापि भारद्वयकोटिकसंशपासंग्रह इति किमुपपस्तं त. संग्रह इति । अन्ये तु वहिवनयभावोमयपकारतानिरूपितकशिष्यता (शालिज्ञानत्वं संशयत्वम् । मंशयसमुच्चययोलमण्याप संशये उमपमकारतानिझापित विशेष्यतायाः समुच्चय तुभयप्रकारता निरूपितर्विशेष्यतादयस्य च स्वीकारात् । महान बदरभाव वन पर्वतो पहिमानिति ज्ञानस्यापि न संशयत्वम् । न च संशय एवोमयप्रकारतानिरूपिनविशेष्यतादयम् । समुच्चये तूमयप्रकार तानिरूपित कविशेष्यत्वमित्येव किं न स्यादिति वाच्यम् । से. शषे विशेप्पतादयस्वीकारे अनुमितिकारणतायां वहिव्याप्पधू. पामावप्रकारतानिरूपितपर्वतविशेष्यताकान्यत्वे सति पहिष्या- धूमपकारतानिकापनविशेष्यताशालित्वस्य समुपसंग्रहाया. भावप्रकारतायां विरोधाग्छिन्नत्वस्य च निवेशे गौरवाद । (१) विषयतेति 'खपुस्तकपादः ।

·संशयवादः प्रत्यक्ष कौस्तुभः । २३५ संशये एकविशेष्यताया अभ्युपगमे तु बहिन्याप्यधूमप्रकारती निरूपितविशेष्यतायां वहिव्यायधूपाभावप्रकारवानिरूपितत्व. स्यैव निवेशेन लाघवात् । ननु संशये उभयप्रकारतानिरूपितकविशष्यतायाः सत्वेऽपि प्रत्येकविशेष्यतापवारणं दुःशक्यम् । एवं च पूर्वोक्तानुपिनि. कारणसावच्छेद फगौरवं भवन्पतऽपि दुर्वारम् । नच नाशविशेष्यतायं प्रति संशपसामग्न्याः प्रतिबन्ध फत्वान्न ताशाविशेष्यताद्वयमिति वान्यं, ताशप्रतिवध्यप्रतिव- न्धकभावकल्पनापेक्षया विशेष्यताद्वयकल्पने गौरवाभावादि. तिघे- न । अनेकज्ञाने विशेष्यतादयकल्पनापेक्षया प्रतिवध्यप्रति वन्धकमावकल्पने लाघवाद । अथास्तु संशये उभपप्रकारता निरुपित कविशेष्यता तयापि वद्विमान् पर्वतो वह्नयभाववानि. तिसमुच्चपेऽतिप्रसंगः । धर्मितावच्छेदकस्यापि प्रकारतया उभ. यकारतानिरूपितकविशेष्यताया अपि सत्वादिति चेत्- मैवम् । प्रकारतायां धर्मितावच्छेदकत्वाख्यविषयताभेदस्य निवेशात् । अत एव संयोगवद्व्यं तदभाववचेतिक्षानेऽतिप्रसं. गः । तत्रोमपप्रकारतानिरूपितकविशेष्यतापा अपि सत्वाव । अन्यथा द्रव्यं संयोगवत्तदभाषच्च ट्रगामिनिज्ञानानेदानुपाते। तस्माताशज्ञानेऽनुभयपकारनानिमापितकविशेष्यतासत्वादतिम. संग इत्यपास्तम् । अथ नीलपर्वतो वह्निमान् पर्वतो बयभाववानितिज्ञानस्य नीलपर्वतस्वापदेन बहिषकारकस्य शुद्धपतित्वापदेन व यभाषमकारकस्य संशयत्वानापत्तिः । वाहित्वावनिपकारता.

·न्यायकौस्तुभे निरूपितविशेष्यतायाः शुद्धपर्वतत्वेन वायभावप्रकारतानि- रूपितविशेष्यतापाय नीलपर्वतत्वेनावच्छिन्नत्वामानात् । विशे. पवावच्छेदकभेदेन विशेष्यतामेदावश्यकतया प्रकृते उभयपका- रतानिरूपितकविशेष्यत्वाभावात् । तत्रोभयप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतायां नीलपर्वतत्वावच्छिनत्वस्य शुद्धपर्वतवावच्छिन्नत्व स्य वाऽभ्युपगमे शुद्धपर्वतस्वावच्छिन्नविशेष्यकोभयमकारकस्य नीळपर्वतत्वावच्छेदेन तयाविघसंशयस्य चोक्ततथाविधसंशयारे. दानापतेः । तथापिघसंशयानन्तरं पर्वत वहि संदेसि नलिप- से वाघभाई संदेमीस्पनुव्यवसायापश्चेति चेल- न। नीलपर्वतो वहिमान वदयमाववान् पर्वत इत्याकारक- संशये उभयपकारतानिरूपितविशेष्यतायां नीलपर्वतत्वावच्छि. बस्वस्य पतित्वावच्छिन्नत्वस्य वाऽभ्युपगमात् । नीलपर्वतो व. हिमान येति संशये तु नीलत्वावच्छिन्नत्वस्यैवाभ्युपगमाव । पर्वने पहिं संदेलि नीलपर्वत वयभावं संदीरयनुव्यवसायं प्र. ति तु पर्वतो वहिपान का नीलपर्वतो वह्निमान्न साकारकम- शयस्यैव हेतुत्वान कोऽपि दोष इत्याहुः- अपरे तु संशपे उभपप्रकारतातिरूपितविशेष्यतयोः पर. स्परमाच्छद्यावच्छेदकभार: स्वीक्रियते संशयसमुच्चययोला. ण्याय तथैवाभ्युपगमात् । तथा च तस्मकारतानिरूपितविशेष्य. तापच्छिमतदमावकारतानिरूपितविशेष्यताशालिज्ञानव संशा. यत्वम् । समुच्चये तु नावोद्यावच्छेदकमावः स्वीक्रियते इति न जानिप्रसंगर न च समुश्य एवास्तु । अवच्छेद्यारछेदकपाव इस्पतोऽपि वैलक्षण्यमुपपरस्पत एवेति वाच्यम् । तया सत्य नुमितिकारणायां नदमामकारवानिरूपितविशेष्यतानाच ·संशयवादः ] प्रत्यक्षकौस्तुभः। - नतत्यकारतानिरूपित्तविशेष्यताशालिवरूपसंशयत्वनिवेशेन गौ. स्वाद । यदि च वहिवयभावो वा पर्वत इति पतिविशेषणको- ऽपि संशप: स्वीक्रियते तदास्तु तत्तदभावोभयविशेष्यता. निरूपितपर्वतनिष्ठमकारतयोरप्पनछेद्यावच्छेदकभावः । एवं पर्वतो वहिमान् बयभावो वा पर्वत इसाकारकमंशय. स्यापि स्वीकारे तत्प्रकारतानिझापितविशेष्यतातदभावविशे. ध्यतानिरूपित्तप्रकारतयोरप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावः स्वीकार्य इ. त्याहु- वस्तुतस्तु माचद्वयकोटिकसंशयानभ्युपगमे अभ्युपगमे या तस्येव पर्वतो वहिपान् वयभावव्याप्यवांश्चेतिज्ञानस्यापि संवा. यत्वाभ्युपगमे ज्ञानभेदेन विषपतामेदामावे च पूर्वोक्तं स्वीयतत्म. कारतायटितधर्मावच्छिन्नमतिवध्यतानिरूपितमतिबन्धकतावच्छे. दकघटकीभूतपकारताशालिज्ञानत्वं तत्संशयत्वमित्येव सम्यक् । न च स्वत्वस्थाननुगमादिदमपि न सम्पगिति वाच्यं, स्वाव. छिन्नमतिवध्यतानिरूपित प्रतिवन्धकतावच्छेदकघटकीभूतप्रकार ताशालिवस्वनिरूपकत्वोभयसम्बन्धेन तत्प्रकारतावज्ज्ञानत्वं त संशपत्वमितिनिकणानुपपत्यभावात् । स्वतन्त्रास्तु संशयत्वं जानिरव सांकर्यस्य दोपत्वानहीका. स्वतन्त्रास्त संशयत्व जातिरव राद । न चैवं निर्णयत्वं संशयान्यज्ञानस्वरूपं न स्यात् । तस्या. पिजातित्वे वाधकाभाषादिति वाच्यम् । इष्टापत्तरियाहुः- सदसत् । अनुमानपरिछेदै सांकर्यस्प दोषताया व्यवस्था. पनीयस्वादित्यलयधिकेन ।

·- न्यायकौस्तुभे ननु किमिदं प्रकारवादि यत् संशयवादिघटकमिति चे-- प्रकारतादिकं विषयताविशेष एवेति गृहाणा विषयता च ज्ञानविषयोः स्वरूपसम्बन्धविशेष एन । तवं च सम्बन्धान्तरम न्तरेणैव विशिष्टप्रययजननयोग्यत्वम् । जननयोग्यत्वं च न जननी- पहितत्वम् । अतीन्द्रिपाभावसम्बन्धात्याप्ले: । तेन प्रसक्षादिवि- शिष्टप्रत्ययाजननात । किन्तु विशिष्टप्रत्ययजननयोग्यतावच्छेद कावछिन्नत्वम् । तच्चात्यन्ताभावे मनियोगिदेशान्यदेशत्वम् । अन्योन्याभावे मतियोगितादेशान्यदेशत्वम् । प्रागभावध्वंसयोः प्रतियोगिकालान्यकालत्वम् । एवमन्यत्राप्यूझम् । अयोतरूपस्य कदा चिदपि विशिष्टप्रत्ययरूपफलसम्बन्ध. रहितातीन्द्रियाभावसाधारणतया कथं स्वरूपयोग्यतावच्छेदक- रूपत्वम् । तथा सति नित्यस्प स्वरूपयोग्यस्वे फलोपधानावश्यं. भावनियमभंगप्रसंगादिति चेत्- न । तादृशनियमे मानाभावात् । वस्तुतस्तु स्वरूपसम्बन्धस्तत्तद्व्यक्तिरूपोऽननुगत एवेति न कोऽपि दोष इति प्राश्चः। नवीनास्तु-विषयतातिरिक्तैय । न तु स्वरूपसम्बन्ध नवनिमले विषयता विशेषः । तथा हि सा च ज्ञानस्वरूपा वि. स्वरूपसम्बन्धविमे- पयस्वरूपा उभयस्वरूपा बा। नाया, घट. यादतिरिक्तर पटावितिसमूहालंबनानां भ्रमत्वापत्तेः। घटस्वा. वच्छिन्नघटविषयत्वस्य पटवावच्छिन्नपारविषयसाय चैकशान रुपतपा तत्र घटत्वावच्छित्रपटविषयतापा: पटवावच्छिन्नपट- विषयतापाश्च सत्वात् । एवं तादृशसम्हालम्बनानन्तरं पटत्वे.

·विषयविषायतावादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । .. न घटं जानामि घटत्वेन पट जानामीसनुव्यवसायापत्तिश्च । प. टत्वावच्छिन्नघटनिष्ठविषयताकज्ञानस्य घटत्वावच्छिन्नपटनि. ठविपपताकज्ञानस्य च तदनुव्यवसायविषयत्वात् । न द्वितीयः, घटत्वप्रकारकममाया अपि भ्रमत्वापत्तेः । घटत्वप्रकारकममायां पटत्वमकारकभ्रमे च घटस्वरूपघटनिष्ठविपयताया ऐक्यात् । न तृतीयः, जातिमान् घट इत्यादी घटत्वाधात्मकैकैकविषयवृत्तरेके. कज्ञानीयविषयताया जातित्वाधवच्छिन्नत्वतदनवच्छिन्नत्वाभ्यां वैविध्यानुपपत्तेः । ज्ञानस्प विषयस्य च वैविध्यविरहान् । न चेष्टापतिः। तथा सति बादशज्ञानस्य 'जातिमान् घट इति प्रत्येकद्रयाद्वैलक्षण्यानुपपत्तेः । तस्माद्विपयतातिरिक्तव। .. एवं विषयतावद्विषयिताव्यतिरिक्तैव । न चातिरिक्तविषयतामतियोगिस्वमेव विषयित्वमास्तां कृत- विषयिता-मतिरिक्ततयेति वाच्यं, विपयित्वमेवातिरिक्त तत्म. प्यतिरिक्तव तियोगित्वमेव विषयत्वमित्यस्यापि वक्तुं शक्यतया विनिगमकाभावेन द्वयोरप्यतिरिक्तत्वात् । अथैव तुल्ययुक्त्या विपप विषयतासम्बन्धी ज्ञाने विपपि. ता सम्बन्धश्चातिरिक्तः कल्पनीयः। एवं तादृशसम्बन्धस्यापि सम्बन्धोऽप्यतिरिक्त इसनवस्था स्यादिति चेत् - न । तादृशानवस्थायाः प्रामाणिकत्वेन दूषणावहत्वामा- वाद । सा चातिरिक्तविषयता विषयभेदाद्भिन्ना । अन्यथो. तदूषणानामनुद्धारात् । न तु ज्ञानदेन भिन्ना मानाभा. वादित्यादिकमन्यामिति प्राहुः । साचविषपता निर्विकल्पकोया, प्रकारना, विशेष्यता, संसर्गता . म , ·२४० न्यायकौस्तुभे विषयता चेति चतुर्विधा । न च तासां विषयतात्वे भानामा इति भेदा. वाच्यं, तदुपनीतभानं मति तरकारकज्ञानं चमति तद्विषय. कहानस्य हेतुनया निर्विकल्पकोसरं तापकारकतद्विशेष्यकतत्संत. कज्ञानोत्तरं च तदुपनीतभानतत्यकारकज्ञानोत्पत्तेरेव मानत्वात् । न च तनिर्षिकरुपकोत्तरं तदुपनीवमानस्प तत्संसर्गकज्ञानोत्तरं तदुपनीतमानतत्प्रकारकहानपोश्वोत्पत्तिरसिद्धनि वाय, तत्म- कारकादिज्ञानाचरमपि नदप्तिद्धर्वक्तुमशक्यत्वात् । न ह्येतदुत्व रमेव तदुत्पत्तिनोंक्तशामोत्तरपियनुपवे मानमस्ति तस्यैवासि. देः । युज्यते चैतत् । अन्पया दशरयादिपदाद शादवोधा नुपपत्तेः । तत्र हि स्वरूपदो दशरथस्वादिमकारकशाब्दबोध स्पैवोदपेन तत्र स्वरूपतो दशरथस्वादिप्रकारकशक्तिज्ञानपदा. र्थमृत्यादिकारणस्यापेक्षणेन पूर्व तदभावात् । अस्मन्मते तु स्व. रूपतो दशरयवादिसंसर्गज्ञानमूलकास्तरूपतस्तत्यकारका- क्पादिज्ञानात्तथाविधशादयोधोपपत्तेः । एतेन संसर्गताया विषयता मानाभाव इत्युच्वलोक्तिरपास्ता । उक्तरीत्या प्रकारतादिवरसंसर्गतायामपि तरिसद्धार- स्वात् । यदि च विषयेध्यतिरिक्तपिपतानां तत्र च विय. पतालकल्पनापेक्षया विपत्तिलेन क्लसानां प्रकारतानां विशेष्यतानां विषयतात्वकल्पनस्यौचित्यमिति प्रकारवादी विषयनास्वसिद्धिस्तदा मंसर्गतायामप्येताहरीत्या विषयता. स्वसिद्धिदुवरित । ममर्गनाया अपि विषपतित्वन क्ल सतया विनिगमकामाचार । न च घटत्वेनम जानामीति- मत्तीसा प्रकार विशेष्याविषयत्वेन प्रकारताविशेष्यतयोवि. पवृत्तिवेऽपि ससर्गस्याविषयतया न वाया विषप. चित्वमिति वापं, समवायत्तंसर्गेण पटवं जानामीतिमतीत्या ·विषयतावादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। समवायसंसर्गस्यापि विषयत्वात् । तस्य तटस्थतया नियामक खोपगमेनाविषयत्वे प्रकारादावपि तथावस्य वक्तुं शक्पस्वादि. ति न फिश्चिदेतत् । वस्तुतस्तु कंचुग्रीवादिमत्वादेगौरवज्ञानदशायां तदवच्छिन्न- प्रतियोगित्वप्रकारकं तद्विशेष्यकं तसंसर्गकं च ज्ञानं न जायत इत्यनुभवसिद्धम् । एवं च प्रकारतादेविषयतावानुपगमे कंधु- ग्रीवादिमत्वादिकं गुर्षितिगौरव ज्ञानस्य ताशपतियोगित्वप्रका- रकत्वादिकं त्रयं प्रतिवध्यतावच्छेदकं पाच्यमिति गौरवम् । मकारतादेषिपषतात्तोपगमे तु कम्युग्रीवादिमत्वविषयतानिरू- पिनावच्छिन्नत्वविषय तानिरूपितमतियोगित्वविषयताकबुद्धित्वं त्रितयसाधारणमेकमेव । प्रतिवध्यतावच्छेदकामिति लाघवमिति लाघवात्मकारतादिपु' विषयतास्वसिद्धिः । एतेन निर्विकल्पकी. यविषयताया विशिष्टज्ञानविषयसम्बन्धतौर विशिष्टबुद्धेस्स. विषयकस्वनिर्वाहे प्रकारतादीनां विषयतात्वे मानाभावः ।। तेषां विषयतानात्मकत्वेऽपि । तदैलक्षण्यस्य . ज्ञानवैलक्षण्य- संपादकत्वे विरोधाभावात् । अथ प्रकारताविशेषयतयो- पियतावानुपगमे च्याप्यपक्षविशेष्यकपरामर्शयोपाध्यविषय- सानिरूपितपक्षविषयनाशालिवेनानुगममप्यनुमिनिहेतुत्वासंभवः । तयोः पृथक् हेतुत्वे च कारणताद्वयापचेः । निर्विकल्पकीयविषय. तायाः परस्परं निरूप्यनिरूपकभावाभावन तां निवेश्योक्तरी. स्पाऽनुगमासंभवादिति चेत्- न। निश्चयत्वनिवेशानुरोधेनामामाण्यज्ञानस्योत्तेजकत्वानुरो- धेन च तयोः पृथकारणतायाः आवश्यकत्वात् । अनुमितेः पक्ष. विशेष्यकत्वनियमेन ममानविशेष्यकत्वानुरोधेन पक्षविशेष्यकपरा. मर्शस्यैवानुमितिहेतुत्वाच । ३१ न्या० को ·विषयताबादः] प्रत्यक्षकॉस्तुमः। २४३ तदिच्छामारयोविशप्पविशेपणमा विनिगमनाविहेण प्रति. पन्धकतादी गौरवापः । विशिष्टज्ञानेयाकाळे तसामान्यप्त. त्वं विराधिसामनोदशा निर्विकल्पकापशाचिनन्तवि. शिष्टज्ञानेपु निर्विकल्पकीयविषयतासम्बन्धकल्पनमपेक्ष्य प्रका- रतादिपु विपपतात्वसम्बन्धकल्पनर पुक्ता। न चामावफल्पनाशपा मावकल्पनाया लघुपादुक्तविशि- टमानेषु विपपस्वाभावसम्बन्धकलानापलया विषयत्वसम्बन्ध पलाने लायात्स एव फरम्यते न तु विषपालामावमम्बन्ध इति पापम् , तया सति प्रकारतादिषु (२)विषयतावापावसम्बन्ध. पल्पनपेक्ष्य विषयतालमयकाने लायोन सत्कल्पनस्पै. यौचिसमिति प्रकारतादिप्पपि(२) विषयतात्वसिट्रिनिरापाति। अधिकमस्मानभवानन्दीप्रकाशेऽनुमन्धेयमिनि दिन् । सा च निपपता निरुप्यनिरुपमानापन्ना तदापना विपना दिल सि पुनरपि दिया । आपा निर्विकल्पकीपरिपप. ता । तस्यास्नपाले पानामावात् । भनपा प विशिष्टज्ञानविप. पनाकारताविशेष्यमासंसर्गतारूपाणां सासां परस्परं निष्प्य. निम्पकमारसत्वात् । न म तय मानापार इति वाच्यम् , तया मति पटवर न पातो पहिमानिनिदानस्पिषनाया पटान परतो पहि. যমূসামাদ রানাৰ নাথান লায়ন্নান सण्यानुपपत्तेः । तदपगमे तु माघे पटरकारत्मतहाविदोप- যাহোৱাৰিথমবাৰ বৰ নিশানবন্ধ भारः । मारपे व कापसापासपोर्पटपकार- सममियागार पर निप्पनिकमार इति ठम्मा. २)-हिनिपिपनि 'TERTIEI ·विषयताबादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। २४५ तदीयविशेष्यतानिरूपितसंसगावसिन्नतदीयप्रकारताकत्वमेव वा तेन ससर्गेण तदंशे तत्मकारकत्वमस्तु किमुक्तनिरूप्यनिरूपफमा. चस्वीकारेणेति वाच्यम् । मंसर्गतायाः संसर्गनिष्ठावच्छेदकता. निरूपकत्वरूपतया प्रकारताया तस्वीकारेणेव संसर्गतापकारत- योनिस्प्यनिरूपकभावसिद्धः । अत एव प्रकारतयैव समं संस. गतापा निरूप्यनिरूपकभावोऽस्तु किं विशेष्यतया । तावता. प्युक्तापत्तिवारणसम्भवादित्यपि निरस्तम् । उक्तसंसर्गावच्छि. नत्वस्य विशेष्यतायामपि सम्भवेन विनिगमनाविरहेणैव तया- पि समं मंसर्गतायास्तत्सिद्धेः । ननवं विशेष्यतामकारतयोः परस्पर साक्षानिरूप्यनिरूप. कभावे पानाभावः । प्रकारतायां विशेष्यतानिरूपितमंसर्गता. निरूपितत्वमेव विशेष्यतानिरूपितत्वम् । विशेष्यतायां मकारता. निरूपितसंसर्गतानिरूपितत्वमेव प्रकारतानिरूपितत्वम् । एतातच लक्षण्यादिनिर्वाहात् । विशिष्टज्ञानमात्रे प्रकारविशेष्पयोरिव संस. गस्याप्यवश्यं भानादिति चेत- नेष्यत एव । विशेष्यताप्रकारतयोः साक्षानिहायानेरूप. कभावः तदनभ्युपगमेऽप्युक्तरीया परंपरया निरूप्पनिरूपकमा. वैनव निर्वाहमम्भवात् । के चित्तु घटत्वेने जानामि वह्विमन्तं पर्वतं जानापीयनुग. ताकारानुव्यवसायादेव तसिद्धिः । प्रकारताविशेष्यतयोरिव तयोनिरूप्यनिरूपकभावस्पापि मनसैव माक्षात्कारसम्भवात् । संसर्गताया अयोग्यतया तदवारकस्य परम्परया निरूप्यनिरू. पकभावस्य साक्षात्कारविषयत्वासम्भवादित्याहुः । अन्ये तु प्रतियोगिता साक्षात्परम्परामाधारणाधिकरण. वावगाहिनो घटानाधिकरणं भूतलमित्यादिनिश्वयस्प मतिर.

·न्यायकौस्तुभे
दिनि वाच्यम् ।
नयाँपलक्षम्योपपतिः।
न व नथापि तयोः परस्परं निमप्यनिष्पकमारे माना-
भावः । अन्यनस्मिनःपतरस्य तदुपगमेनैव वैलक्षण्यनिहा-
विनिगपनाविरहादेव परस्परं निरुप्यनिरूप.
कभाषसिद्धः।
न च नयापि संसर्गतया समं प्रकारताया विशेष्यतायाश्च
निरूप्यनिरूपकभाने मानापाव इति वाच्यम् , तत्र तेन संसर्गेश
तमकारकपित्येतदनिर्वचनान्यथानुपपस्पैव तसिद्धेः ।
न च सत्सर्गकवे सति निठविशेष्यतानिरूपितरप्रका.
रसावं तत्प्रकारतानिरूपित तद्विशेष्यनामत्वमेव वा नेन सं.
सर्गेण तत्र तत्यकारकत्वमिति वाच्यम् । तया सति भूनला.
दो संयोगेन घटादिकं समायेन कपादिकपनगाहपानस्य ज्ञा.
नस्य भूतलाशे संयोगेन रूपादिप्रकारकत्वस्य समायेन य.
दादिमकारकत्वस्य वापत्तेः । एवं समवायेन कपालादौ संयो.
गेन च भूतलादौ घादिकमवगाहमानस्य ज्ञानम्य सम्बापेन
भूतलायंश संयोगेन च कपाळाश घटादिप्रकारकत्वस्यापतेः ।
तत्समर्मकत्वे सति तनिष्ठविशेष्यनानिरूपिततत्यकारताकत.
स्य तरकारनानिरूपिततद्विशेष्यताकत्वस्य वाविशेषाद । त.
दुपगमे च तनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्तदीयसंसर्गतानिरूपिततदी.
यमकारतामतियोगित्वं तत्यकारतानसीपतनदीयसंसर्गतानिरू.
पिततदीयविशेषतामतियोगित्वं दा नदी तेन संसर्गण तत्म.
फारकत्वं यस्य यत्र संसों भामते तदीयविशेष्यताकारतभ्या.
मेव तदीयसंपर्गनाया निरूप्यनिरुपकभावानोक्सापतिः ।
भकारताया एव संसर्गविशेपावछिन्नत.
पा सरसंसर्गावचननदीयाकारतानिकपित्तदीयविशेष्यताकत्वं
न

·विषयतावादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । विशेष्यत्वादितरभेदस्याप्रकारवाच । एवं विशेष्यतापकारताति- रिक्तोदेश्यताविपतारूपातिरिक्तविषयतानभ्युपगमे पर्वते चहि. रित्यादिवाश्यजन्यशाब्दयोधस्य पर्वतायुद्देश्यकत्वं वयादिविधे- यकत्वमप्यनुपपन्नम् । पर्वतादेरविशेष्यत्वाद्वयादेपकारकत्वाच । न च तत्र पर्वतवस्यायोरुदेश्यविधेयभावो नास्त्येव किन्तु विशेष्यविशेषणभावापन्नयोतिपर्वतचिस्वायोति वाच्यम् , माइनिदिएपदार्यायवोदेश्यतया चरमनिर्दिष्टस्यैव च विधेयतया तथावस्तुमशक्यत्वात । अन्पया वतिः पर्वते पर्वते चतिरित्या- दिवाश्यजन्पशाब्दयोर्विशेष्यविशेषणमावे लसण्यामावन के. लक्षप्पानुपपचे। मन्मत तु मयमे वहिपर्वतायोरुद्देश्यविधेयभावो द्वितीये तु पवतयारित्युद्देश्यविधेयमावलसम्पादेव त लक्षण्योपपतिः । न च नामार्थयोः साक्षादवयस्याव्युत्पन्नतया पर्वत वाहि- रिसादी पर्वतवदपायोः कथमुद्देश्यविधेयमावेनान्वय इति वाच्यम् , अत्र परम्परयैव तयास्वोपगमात् । अथ शाब्दयोधे मानिर्दिष्टपदार्थस्यैवोदश्यत्वे चरमनिर्दिष्टपदार्थस्यैव च विधे- पत्वे "लोहिताणीपा मस्तिनामचरन्ती"त्यायोरुदेश्पविधप- भावेनान्वयानुपपचिरिति चेत्- न । समासातिरिक्तस्थल एव ताशनियम इत्यादेर-पत्र मु. व्यकत्वाद। न च विषेषतानिरूपमतमादेश्यसमास्ता किं तम्यातिरि- कलेनेति वाच्यम् । उद्देश्यतानिरूपकत्वमेव विधेयत्वमास्नामि. त्यम्यापि सुनचत्वात् । तस्मादिनिगमनाविरहादुमयमेवातिरि- तमित्याः- सदसन । तपारनिरिक्ततेऽपि विपपनाले पानामागत् । - ·२४६ ज्यापकौस्तुभे पनापच्छेदक घटकारतानिरूपितभूतलविशेष्यताकवादिक- मेर लावबासमतामको संसर्गपरम्परामा प्रतिवध्यताष्ट दिपसङ्गादिति प्रकारताविशेष्यनयोः परस्पर साक्षानिरूप्प. निरूपकमावसिद्धिः। न चैवमपि वृश्यनियाकसंसर्गावच्छिन्नयोः प्रभारताविशे. पतपोस्तदसिदिः । तत्रोक्तपकारासम्भवादिति वाच्यम्, तत्रा पि सत्सम्बन्धितामावनिश्चयरतिवध्यतावच्छेदकतयैव तसिद्धः। म प साक्षात्परम्परामाधारणसम्बन्धिावस्पैस्याभावा. मोक्तरीत्यापि तरिमद्धिरिति वाच्यम् , साक्षात्परंपरासाधारणा धिकरणवस्व तस्याप्पनुगतव्यवहारादिनासिद्धर्बह्मणोपि दुरितादित्याहुन साचे विषयता ज्ञानेन महोत्पद्यते विनश्यति च । अत विश्यता ज्ञानेन सहो- एक विषयताया ज्ञानसमानदेशत्वसमानका सन दिनराति च लोनयवादोपीति के चित् । वस्तुतस्तु तथा मत्यनन्तभ्यक्तिकल्पनापरवा ज्ञानदेन विषपादोपगमेऽप्युक्तरीत्या विषयभेदागदावश्यकत्वं ज्ञानभे. दादेदे मानामावेन चेदपयुक्तम् । किन्तु सपायनित्यव । अत एव नित्यमम्बन्धवेन ममायान्तमान मुनिकृतपदार्थवि. भागविरोषोऽपानि सारः। अत्र के चित्-उद्देश्यताविषयता चातिरिक्ता विषयतानु. पिस्यादापेपा । न च विद्रौप्यताप्रकारतारूपत्वमेव तपोरिति पापम् , तथा सनि मलादिन्याएकीभूनाभावतियोगि पिवीवरती पृथिवीरयायकारकपरापर्शजन्यायाः यापिनाभेद इस्पायाकारकाममिद माध्यविशेष्यकानुपिनेः पृ. विव्यापुरेश्यकत्वेवरभेदविषेपकत्वयोरनुपपः । पृथियार पृथि- ·विषयतावादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः। घटन साक्षात्करोमास्यायनुव्यवसायविषयतया लौकिकविषयता. तिरिक्तोपेया। तादृशानुव्यवसायस्य घटादिविषात्यक्षामाव- विषयकत्वे घटायुपनीतभानानन्तरं तादृशानुव्यवसापानुपपत्तेः । सदानी घटादिविषयकमसमासत्वेन तदभावासलात् । न च लौकिकसनिकर्षघटितमत्यासामग्रीजन्यवाभाववि. शिष्टघटादिविशिष्टघटादिप्रत्यक्षमेव तादृशानुव्यवसापविषय इति वाच्य, जन्पत्वाचनुपस्थितावपि तादशानुपयसायोत्पचेरिति चेत- न चिलौकिफमनिकपघटितमत्पक्षपामग्रीजन्यावसम्ब. भावच्छिन्नप्रतियोगिताकपाधभावविशिष्ट प्रत्यक्षस्व ताशानु. व्यवसायविषपत्रे बापकाभावात् । न चानेकपदार्थाटनात्य तस्य सम्बन्धत्वाभावानवापिति वाच्यं, सांसर्गिकविषयतावत्व. रूपमम्पन्धत्वस्य तत्रापि सवाद । तस्मारलौकिकविषयता ना. नतिरिक्तति दिक् । अत्र केचित्-प्रत्तेविषयताप्यतिरिक्तावश्यमुपया । एका साधपत्याख्यविषयता। मा च पनिष्ठकृतिसाध्यताज्ञानादिना प्रतिस्तनिष्ठा । तथासिद्धम् । घटयागपाकादिर न तु तजनकीभूतकपाळहावस्तण्डुलादिसिद्धमतो न तत्र सा । न च तस्यां मानाभाव इति वाच्यं, घटादिसिद्धतादशायां(२) घर्ट फरोमि यागं करोपीत्यायनुव्यवसायोदयेन घटं करोति यागं फरोतीत्यादिव्पवहारोदपेन च तस्या आवश्यकत्वात् । अव एष फपाळहविगदः सिद्धतादशायां कपालं करोषि हविफरोमीत्या. दिर्नानुव्यवसाय: । न वा कपालं करोति हविकरातीत्यादि. इयवहारः । कपातुयोगे दिनीयायामाध्यताल्पविषयताकत. (१) घटादरसिद्धतादशायामिति''पुस्तकपाः।

·न्यापकांस्तुभे पया प्रतिबन्धकन्ये सालाहार्यज्ञानव्यक्तिभेदकटानामेत्र निवे नेपा प्रत्येकं विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेणानन्त- विवधताय गौरवामिनि उत्तट्रिपपकाहार्यज्ञानव्यक्तिपेद- कुटं तत्तद्विषययटिनवादिपतिवन्धकमायां निपात्मनिवभ- स्यासत्या विषयभेदेनैव वावुदिप्रतिकपकनाया औचित्येनो. करीत्या गानं मासाकरोयीत्यायनुव्यवसायापस्यमावेनाति. रितलौकिकविपतकारो निरर्थक एन । एतेनोक्तरी. स्पा वायस्य विषयनिष्ठपस्यासक्या प्रतिबन्यतया गनवादावुक्तानुव्यवसायापतिः प्रकारान्तरेण वारणी पा । तया हि-अनुव्यवसायं मति लौकिकमत्यक्ष. सामग्रीजन्यव्यवसायय विषपं निवेश्य त देन हेतुनाकल्पने মীনাম্বার অন্য কথায়খাৰান্তাষনা মানববন্ধানাবন্তান যান सत्वावच्छिन्नं पति लौकिकत्यससामग्यानातंपेण स्वाश्रय तित्वमम्बन्धन कारणले कल्प्यते कापवान् । वृत्चित्तं च स्वरूपसपायापतरसम्बन्धन बोध्यम् ! गगनत्यादौ च फार. मायच्छेदकसम्बन्धेन लौकिकमत्यक्षमागी रूपकारणामा. पारकार्यतावच्छेदकसम्बन्धन मानसत्वावच्छिनोत्तरपसंभवेनो- कापपिवारणसंमत्र इति परास्नम् । उक्तरीत्या पापस्पायनिष्ठ प्रायास्पैव प्रतिपन्धकवाद । विनश्यदत्यलौकिकात्यासा- पग्रीन-पपवमापोतरप्पनुव्यवसापोत्या तत्र व्यमिना- रेणीपदर्शिनीया लौकिकमत्यक्षमाप्रपाः कारणाला. संमोन पिपपपेदेनेव गामापानुष्यवसापपी कार्यकारणमात्र. स्थावस्यानपा नाशताRRI: विनिमत्यामरया इतुम्। नांकापधिपारणासंमाय । अथैवमपि घटायुपमानानन्तरं ·विषयतावाद ] प्रत्यक्षकौस्तुमः। यौन साक्षात्करोमात्यायनुव्यवसायविषयतया लौकिकविपपता. तिरिक्तोपेया। तादृशानुव्यवसायस्य घटादिविपकप्रत्यक्षाभाव. विषयकत्वे घटायुपनीतभानानन्तर तादृशानुव्यवसायानुपपत्तेः । सदानी घादिविषयकमयासस्वेन तदमावासत्तात् । न च लौफिकसनिकर्पघटितप्रत्ययसामग्रीजन्यवाभाववि. शिष्टादिविशिष्टघटादिमपक्षमेव तादृशानुव्यवसायविषय इति बाध्य, जन्यत्वापनुपस्थितावपि वारशानुपयसापोत्पचेरिति चेह- न (स्वचिलौकिकमन्त्रिकटितमत्यासामग्रीजन्यत्वसम्ब. माच्छिन्नप्रतियोगिताकपटायभावविशिष्टपत्यक्षस्यैव तादृशानु. व्यवसायविपपसे बापकामावात् । न चानेकपदार्ययटिनस्य साप सम्बन्धत्वाभावान्नामिति वाच्यं, सासर्गिकविपपतावत्य. कपसम्पन्धत्वस्य तत्रापि सत्वात् । तस्मारलौकिकविषयता ना. नतिरिक्तेति दिक् । अत्र केचित्-मटनेविषयताप्यतिरिक्तावश्पमुपेया । एका साम्पत्वाख्यविषयता । सा च पनिष्कातिसापताज्ञानादिना मस्तिनिष्टा । तथासिद्धम् । पटयागपाकादिवेव न तु वजनकीभूतकपाकहावितण्डलादिसिद्धपतो न तब सा बन च तस्या पानाभाव इति वाच्प, घटादिसिद्ध तादशापा(1) घट फरोमि यागं करोमीत्यायनुव्यवसायोदयेन घटं करोति पाग करोतीत्यादिपवहारोदपेन च तस्या मावश्यकत्तात् । अब एक फपालहविगतः सिदनादाया कपालं करोमि इविकरोमोत्या. दिन नुम्यवसाय: । न वा कपालं फरोति हविष्फरोतीत्यादि. पवहार । धानुयोगे द्वितीयापामापवास्यविषयतार्यकल. (१) पटादेशसिस्तादशायामितिकापुस्तकपा ।

·- २५२ 'पापकौस्तुभे नियमात् । न चे धातुपोगे साध्यताख्यविषयताया एत्र द्विती- पार्यले कपाललादेः सिद्धनादशायां कपालं करोनीत्यादि. व्यवहारापाववत् कपालं घटवन्तं करोति तन्तुं पटवन्तं करो. तीत्यादिव्यवहारामावमसंग इति धान्यं, साध्यवैशिष्ठ्यबोधक- पदा ममभिव्याहनधातुयोग एवं द्वितीयायाः तादृशविषय. तार्थकत्वनियमात् । कपालं घटान्तं करोतीत्यादौ च पाला. दिपदोत्तरदिनीपाया वृत्तिवमा मतुबन्तोत्तरद्वितीयायाश्च प्रयो. जफरवपः । मतुवर्थश्च सम्बन्ध तथा च कपालादिनिघट- सम्बन्धादिप्रयोजफयापारकर्नेसन्धपोधः। द्वितीया चोपादानस्वापरनाम्नी सिद्धत्वाख्यविषयता । मा. न सिद्धकपालइविस्त दुलापापनिष्ठा । कपालेन घट करो. मि हविषा याग करीमीत्याधनुपरमा१पहाराभ्यां तसि- दिः । अन्यथा कपालेनेत्यादितृतीयार्यानुपपत्तेः । तत्रोपादान. तरगविपपताया एक तृतीयार्पवाद । तस्या धावा, पन्वपात् । . न च तत्र जन्पा विषयत्वं वा तृतीपात्ताप च घटया. गादाचवालय इति वाच्यम् । मात्र यात्वर्थ एव तृतीयावय- स्य व्युत्पनत्वात् । अन्पपा सण्डलायन तण्डुलं पचतीया. दिव्यवहारापत्तः । कपालेन घटं करोतीतियर कपालेन घट. पानपतीत्यादिव्यवहारापत्तेया न पावलित पिपत्वमेव तत्र तृतीपार्थ इति वायम् : नगा मनि घटस्वेन घटं फोति विष्लेन पागं करो: तात्पादिव्यपहासाप । तस्मान्नीपार्षय पात्वर्यान्वपम्पुत्पन- सेन पाटन घर फरेनियादी प्रवृत्तपादानवाल्पपिपता नापास तृतीयानपानुपपाया प्रमादानलाएपविष- , ·विषयतायाः] प्रत्यक्षकौस्तुमः। यतांगीकार आवश्यकअत एव कपालाग्रुपादानमत्यक्षजन्यता बछेदकमपि दुर्वचम् । उपादानतापविलक्षणविषयत्ताशालिमाट- तित्वस्व तजन्यतावच्छेदकलात् । सवच्छिन्नं मत्युपादान- प्रससस्य घादिजनकत्व प्रकारकापालाद्युपादानगोचरलौकिक प्रत्यक्षत्वेन हेतुत्वादुपादानमत्र कारणम् । एवं प्रवृत्तेस्तृतीयोद्देश्यताख्यापि विषयता । सा च परसा- धनताशानाधीना मत्तिस्तनिष्ठः । तच्च जलाहरणादिस्य गोंदना.. दिरूपं फलमे । न च तस्यां पानापावः । जलाहरणार्थितया घटं करोमि स्वर्गायितया पाणं करोमि जलाहरणमुद्दिश्य घटं करोमि .वर्ग: मुद्दिश्य यागं करोमीत्यायनुव्यवसायव्यवहारपोरेव मानवाद । तदनंगीकारे जलाहरणाप घटं करोवोत्पादौ चतुर्यानु. पपत्तेश्च । न च तम विपयत्वमेव चतुर्यपिति वाच्यं, तथा सति घटत्वाप घटं करोनीत्यादिव्यवहारस्याप्यापत्तेः। तस्मादुक्तरी- स्पा प्रहरतिरिक्तविषयतात्रमावश्यफपित्याहुः । अत्र प्राचीनानुयापिनासविषयतावैविध्ये मानामा- प्राचीनानुयायिनां ।। किन्तु कपालहविस्तण्डलायुपाप एव मट- मते वियदि चिविषयो न तु साध्यो घटादिरुद्देश्यं फलं वा घयतायो मानाभायः प्रवृत्तेरसिदविशिष्टसिदविशेष्यसनियमेनाति- घटादिविशिष्टसिदकपालायुपादानविषयकवस्यानश्यकत्वात् । प्रविधिपपतमेव चोपादानलम् । अवं घटं फरोवि. पागं करोति पार्फ करोतीरपादिव्यवहारानुपपतिः । यातयोगे दि. पाया विशेषतार्यकाचनियमान् । अन्यथा कपार करो- वीत्यादिप्यपदारापोरिति चेत् ·म्यापकौस्तुभे 'न । तत्र घटयागपाकादिपदस्य कपालहीवस्तण्डुलादी लामणिकवाद । धातुयोग द्वितीपाया विशेष्यतानुकूलत्या- न्यतरार्यकस्वनियमेनानुकूस्वस्य लक्षणया तत्र द्वितीयार्यत.' संभवाच । नर लक्षणया चन्दप्रयोगरूपव्यवहारसमर्थनेऽपि घटा- दिविशेष्यकत्वावगाहस्वनानुभूयमानायाः घटं फरोमीरयादिप्रा. स्पशिकमतीतिर्न समपितेत्ति वापं, ताशानुभवस्यैवासिद्धः । अपया भावनानुभूपमानवमाप्रत्यक्षातुरोशेन मसोपि मावत्वांगीकारापत्ते। न च लसणाया मानाभाव इति वाच्यं, पटं करोतीत्यादि. प्रयोगानुपपत्तरेव पानावाद ! न च लक्षणाल्लने गौरवण लायादतिरिक्तविषपनाती. फार पवोचित इति वाच्य, लायनातिरिक्ताविपपतामिद्धेः । . तिवन्दिसइसकालिनत्वात् । एतेन प्रति प्रति कृतिसा. ध्यतादिशानीतत्वानुपपरपा साध्यतादिविषयतासिद्धिः । प्र' निविषयत्तस्योपादानादिसाधारण्येन सदनुपामे व्यभिचारम- सद्रादिति नव्पोक्तमपि परास्तम् । सिदस्योपादानस्यैवासिद्धी परागंण मतिविषपवाद । विमाध्यताशानादिविषपत्वाचा साध्यतं च योगक्षेपमापारणं जन्मत्वमेव । उद्देश्पत्वं च प्रपोज- काशप्पत्यमेव । एवं च जलाहरणाय पालन घदं करो. सोयादी निरुतोपादानस्वादिकमेव तृतीयापर्य इति न कोऽपि मागुक्तदोपः। पानातु साम्पत्यैव घटादेः प्रतिपिपत्त्वं नोपादानस्प कपालादने वा फलस्य जमाहरणादे। अमिदस्पर स्वजन्पस्प माधिषिपरतामापा ! मत्युपादानवे प प्रशत्तिपिपज ·विषयतावादः] प्रत्यक्षकौस्तुभः । नकत्वमेव । तदेव च कपालेनत्यादौ तृतीयायों धात्वर्यान्वपि सा. ध्यत्वम् । उद्देश्यत्वं च पूर्वोक्कमेव । तदेव च द्वितीयाः चतुर्य- यश्च सोपि धायान्वय्येव । प्रतिपिपपताया उपादानादाव. मावान मीच प्रति कृतिमाध्यतादिनान हेतुनायापनुपपतिः । गतु निरुतसाध्यत्वादियटकजन्पत्वायनुपस्थिनायपि सा- ध्यत्वाचवाहिन्या जलाहरगाय कालेन घटं करोपीत्यावा. कारकमतीतरनुभवसिद्धतया साध्यतोपादानोइंश्यनारूपातिरि. तमतिविषयतांगीकार आवश्यक इति नव्यरुक्तम्- -तदप्यसत् । तादृशानुभवस्वासिद्धः । अन्यथा व्याप्त्या. दिघटकानाममावादी हेतुमामानाधिकरण्पादनामनुपस्थिता. वपि पाम्पादिमतीतानुमनामदतया व्याप्त्पादेश्यतिरिक्तता. पत्ते। यदि च वावरिछन्नसमानाधिकरणात्यन्तामावनियोगि- जानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावन्छिनसमानाधिकरणचित्ववि. विस्वाश्रयत्वसम्बन्धेन घूमत्वादिकमेव व्याप्तिस्तत्र च नोक्त. दोप: । सम्बन्धघटकोपास्थितीनपेक्षणादिति विभाव्यने तथापि न सतिः। प्रकृतेऽपि स्वाश्रपनन्याव सम्पन्न प्रतित्वमेव माध्ययम् । स्वानयरिपश्मनकत्वमम्बन्धेन नदेवोपादानत्वम् । स्वाययप्रयोजकन्छाविशष्यवसम्बन्धेन तदेवोदश्यत्वमित्यस्प सुवचनाद । एवं पानिलायमपि । एकस्पैव सम्पन्धभेदेन प. यहारभेदमनकनपा एफेनैव निर्वाहादिति निपुणमालोचनीयम् । नन् बानादिषियताप्यतिरिका मास्तु । सानादिरूपरिष. पत्तयैव निर्वाहसम्मना । तथाहि विशिष्टयुद्धी तावत्पतियोगि. सानुगोगेलयानि सीक्रियते । घट इति पाने न घटस. विषयतामिपिता प्रतियोगितस्य विषपना समिमपिता सम. बापस्य तम्निमपितानुयोगितस्य निरूपिना घटत्य तव प.

·२५६ न्यायकौस्तुभे तिपौगिलानुयोगितविषयतपोरपि परस्परं निहायनिरूपमा स्वीक्रियते । एवं च मामापतो विषयता ज्ञानरूपेव ! मैत्र स्वनिरूपित. स्वस्वनिरूपितानुयोगित्वविपपत्वानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन प्र- तियोगित्त्रविपपताविशिष्ट विषयतापकारवाश्यनिरूपितत्वात निरूपितप्रतियोगित्वविषयवाऽनिम्पकसोभपसम्बन्धेनानुपो. गिताविषयताविशिधाविशेष्यता । उक्तयोः प्रास्ताविशेष्यत. योसंसर्गसानिरूपितत्वमपि विशेषणं देयम् । तेनानुयोगित्यस्य विपयता न प्रकारका प्रतियोगित्वस्य च न विशेष्यममयः । संसर्गता व परस्परनिरूपिताम्या पनियोगितानुषोगियविषय. 'तायां निरूपिनाविषयति सरनिर्वाहात् । निरूपितत्वादिय चातिरिक्तपननिरिक्त वेश्यम्यदेवन् । मिषयतातिरिकत्ववाद नापि तदतिरिक्तत्वाभ्युपगमात् । अत एव पत्रपटाविस्पादिसपू हालम्पनादीनां भ्रपत्वाधापतिरपि पूर्वोक्ता निरन्तेति चेत् अस्तु मानादिरिषयतापनतिरिक्ता प्राप्पस्माकमनाहाभ वात् । प्राचीन विदेषिणा नवीनानामेव तयाग्रहात् । । श्रादीनामस्य व पो सारस्याचेहि बदन्तीत्यधिकम्यं सुध मिरिसलं वितरण पयाविनामाणिपिश्रदीपित्यादिप्रवन्धानवलोक्य भूपः । । संपनी वर्णितमा सम्या प्रयततत्वं बहुपक्तियुक्तम् ॥ इति श्रीमत्पदयाक्पप्रमाजश्रीमन्मुकुन्दपिडला. মলথুসন্ধাঘলাহ্মণবাণিবিন श्रीन्यायकौस्तु मे प्रत्यक्षकौस्तुमा ममाप्तः ।

·प्रत्यक्षकौस्तुभस्य शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् । १ पृष्ठे पतो अशुद्धम् । ८-शास्त्री- ६ प्रची ६ -ति । वि. २ १४ मङ्गलस्थ. २ २५ अनुपचे. ३ १२ दयमु. ३ १६ पदास. ३ १७ प्रद्द १८ पयताभा. ४ पयिता- ५ १९ चाररूपघ- ६ ६ ९-वेन ६ ११ ज्ञानधि- ६ प्राची. ति वि. मगलत्व अनुपपत्ते दयमप्यु. यदा स. ग्रहम् •पयाभा- -पयता- •चारद्वयघ- तेना. -त्वेन सानग्रहविः न्यायपि ६ •पाद २० -यद ४ तद- ७ ७ -यस. १६ निधि नायि. साध्यता F१४.साध्या ९ १२ प्रमात्ता. प्रमता.

·शुद्धिपत्रम २ शुद्धम् । -हे या. २ पृष्टे पड्डी अशुद्धम् ६ १७ हया. ९ १६ स्वयन्तवप्रमाणेत्यादि 'ख' पुस्तकपाटो न सम्यक १० २० पाभावात् -पासम्भवात् १० २१ कशि- •कहेतुप्रविष्टशि. ६ जानीय. -जातीय. १२ १५ -येन येन ६ -हारो. -हारी- १३ २० -पा १४ १८.क्यात् । क्यात् प्रवृत्त्यनुत्पत्त्येति'सापुस्त- कपाठः। १५५,१७ -लेन ६-तापप- ताप- १५ २१ -गो दृष्टं -गोऽदृष्टं १५ २४ स्वरूपे थे. -वस्त्येवे. १ सामानाधिकरण्यानां १६ २१ -त्यर्थः स्यर्थः ७ भावे वेत्यारभ्य सम्मवा. दित्यन्तोग्रन्यः 'स'पुस्त- के नास्ति १७ १३ -देशः।स देशः । स १७ १४ -ताच- ताचच. -रणिः न . १७ -रिणिः २२ तत्त्यो ·३ शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् । पृष्ठे पनी अशुद्धम् । २० १४ सर्वो वा वा. १४ :मापन्नं गोचरं प्र. सर्वानवा. -मापन्नगोचरम -नेन २० २१ •पाव्या. २३ १० -पा। व्या. त्या तेनै. •व: स. नन्वेव -धघ- २६ २७ ८ स्वाननै. १ .यस. ४ न चैव २९ १० -द्य घ. २१ २२ -एप्र. ३० २२ -रये ३२ १.हे सा ૨૨ ९शानास्क- १२ २१ तादु. ३२ २१ नां ३२ २२ स्येन हे. ३३ २२ -सिद्ध •हसा झानानास्क. -तायु. ना न्येन तत्र हे. -सिद्धि त्यय १-त्येवं ३६ -ताया तदभेदेन तदभेदेऽपि -ताप्र- १२ ताया १९ तदभेदेऽपि २४ न्या. ३७ " " गगताक ४० ४१ ४ तर.

·शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् । पृप्ठे पड्डी अशुद्धम् । मतेन ४१ १७ अन ३ मतेन કર स्वनानस्यनान- ४२ ७वज्ञान लाघ त्वेनानव- ४४ २ त्वेनाय- ननु ४४ १७ नतु ९ -च्चात. -चत. ४६ १९ तव्या- ९ तोऽश्य- -तन्या- -ताश्च- तेन जन्य: प्र- ४८ २१ विशेष्यत्व. २ -सिद्धन- ९ मावस्ये ॥ -विषयत्य. -सिद्धत्वं यच्च प्र. -भायवत्त्वे सध. -नमफ ५१ १० सध- ५१ १३ -मफ- ५१ २१ सध. सध- ५२ ५२ २५ -विषय- ५३ २४ शेय. -विषयि- शेषिय. -पय- -धः स्व- ७-पयि. ५४ ११ •धः । स्व. Y9 १२ ते लो. ६ -शी. -श्यी.

·शुद्धिपत्रम् । शुद्धम्। पृष्ठे पड्डी अशुद्धम्। ८ केन ९-न्त्यं क्षा- त्यशा- •क्ताऽप्र- ९.का प्र. -जझा. पट ५६ २२ घट ५८ १० रन्य. ५९ १९ -शानतद्वि. ५९ २० -मताझा. १९ २३ यियोप. ६० २ यता--मिति- ६० २४ -तज्ज्ञात. ६१ २१ न कदा -न्यां- रप्यन्य. -शानाद्वि. -मत्ताना- •यवोपप- •यत्ता. मिने. तन्तान. नेकदा -मारय. ८.माण्या- ६३ २३ •ना- -मचा- ७ मिना. ६५ २० -स्यामा. ६५ २१ नं विशेष्य स्यमा- नं, विशाम्य ६६ १० टत्यविशेष्यत्य. १७ -तुके है. ४ यता नि. ६७ १७,२३ पसं. ६. १२ पाया- १९ २० स्पधी. -पंन त. -टविशेप्य कन्या स्तुक. -यत्तानि. •णासं. •पाट्या त्यनधी.

·शुद्धिपत्रम् । ६ शुद्धम् । पृष्ठे पडो अशुद्धम् । ७० ७० १५ रगत्मादिमाया ५-हान्नि रजनन्याभाववत्तया -तावनि. ते इ. -तोयस. १४ तीस ७४ २२ शताशघ्र- २३.प्ति नख्या- -त्र्यैवा- •वाऽप्या. हित्वा. -भानो. न प्यनन·; मम नानुम २२ नारया. ५ ग्येवा. १३ वोरया. ७६ १२ पद ७२ १४-निधा २२ भावो ७१ २३-व २५ प्यनु; मननात्तुम १७ तधर्मा. ८० २८ न तु तद्धर्मा ८० २२ भावत्वा Co २३ रेनतु ६१ १० मा मा ८ २४ मनु ननु तदर्मा. to तद्धर्मा. भाववत्वा त्वं, न तु -नामा- -मननु करवस्या- शि- १४.कस्या ४ २९ शशि ३.भाव ·शुद्धिपत्रम् । ७ पृष्ठे पती अशुद्धम् । शुद्धम् । रनभ्यु 'श्या यादिघटित. ताशानामाघकृ. निश्चय -हास. ग्र- •पयत्या- -ति. ८ श्या १० मे ता. ७ १७ ।त. ८८ १४ यादि. ८९, १५तां ज्ञानामावका ८९ २२ निश्चाय ६० ९० १७ गान १.पत्या. ३ त्ति. १४ •यकघ. ९१ १७ रजनत्यादि १८ च । दो. ९१ १०. स्यापत्ति ९. २१ शामा. २३ ति सा. ९१ २४ स्येय ९५ २६ हाना २ स्या. ०.२ ५ योभ. " या वि. ९३ १४ जास. १४ मत ३ स्पादि. रजतमित्यादि च दो- न्याधापत्ति- •शशा- तिसा. का - उग. •धीपि. स.

·शुद्धिपत्रम् । ८ शुद्धम् । पृष्ठे पडो अशुद्धम् । ८ तत् । तत् पपत्ति ९४ १३ •पत्ति यासा १४.यासा "वा ९५ २३ त्वसा. ९६ १५,१६-या ९६ २२ ति। २० ति। ७-तान ताथान लेन -वस्त्या. ९९ १४ लेन १०० २२ -गोऽपि चिया गेऽपि -तीय -रममन सं १०२ १६ तयि १०५ १४ मन स. १०५ २८ सेन से न ३ त्वेन स्य हे -बाना- १०६ १२ स्याहे. १०७ १७ वान्ना- १०८ १३ क्षा- १०८ २४ तेना १०१ ६ तेव १०९ २० तिथि १ वाय.म्प. १ प्रति -ते। तथा हि त्व -तरवि वायुप प्रति प्राण ११ प्राण ·शुद्धिपत्रम्। 8 शुद्धम् । प्रो तत्र, पृष्ठे पड्डी अशुद्धम् । ११२ १४ स्वज- त्वं ज. ११३ १ वत्समवेतस वत्स ५ दात्ये दात्मत्वे ११६ १७ ग्री। तत्र ११४ १७ येन -येन ११४ २५ न प्र. ११६ १५नाया भावनाया: नाया १७ मारमा •मनात्मा ११६ १७ •णासम्भवात् । •णसम्मवात् ११६ १८ याः प्रा. न्या अप्रा ११६ २० दुर्वचनया दुर्घचतया हेन २१७ ५ समेव समवे. ११८ १७ मिति । प्र. मिति अ. १२७ १८ ताक. २.रयनो -रमनो. ९.दिति दिति । न्स्य सास १२० १७ न्येन चैन .२० १७ •णसं. •णासं. १२० १९ -पियेः विषयः १२१ १८ करणताया: मुखादिप्रत्य. से मनसः १२१ १८.पेचास्य •स्वस्य च १२२ १० सिर्फ -जनक . २ ·शुद्धिपनम् । गप्ठं पडो अशुद्धम् । दिना, व्यसमवेनसमवेतवाभु पत्वाधयन्डिन्न पति . १२५ १४ सेदु १२६ २ तया १२६ तदुर्भ यम ले ना. ति: मतं १२६ १७ ति। १२६ १८ मने ६ मधेस १२७ २१ स्याप्प २ ज्ञान प्रति घ स्यास्याप्य बान इति ਲ -uraन्य ६इति। १३२ ११ तीहि १३३ १२ पता १३३ १६ नम्व १३४ २० सम्वता १३४ २२ नो नत्वव तरवा द्धया ३७६ ११ न विशेषण १३७ १४,१५ साश्व १३७ २३ शिप म्याद न पिशेषणविशेषण साश्य चिए पा ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् । पृप्ठे पतो अशुद्धम् । १३८ १३ हेन १७ पठात पटम्पति राया. -त्वं त्वं क्रि. २४० २४० ९ -तत्रा- १४० ११ विशि. १४० १४ गत्यम् । १४० १६ ते । उ. १५० १८ त्वम् । कि- १४० १८. वि. १४१ १४२ १८ मावा. १४३ १६ टासा. १४३ १६ तत्प. १५३ १७ यात्स्या •णम् । वि. •स्वाव्या •भाव. -टादिसा- तर. •वानस्या १४२ ४ तस्यान तस्मात्रा- १४४ १२ मदम् मन्दम् १४२ १३.७यप ३-तोमा. •व्यय. -तोऽमा. १५६ १५ प्रति ८-मवाय. १४८ १४ ति तत्र १४८ २५ .गिकरय ने वि. २५० ६ फार. 'मय. -ति । तन्न गित्य जस्य चि. कारित ·शुद्धिपत्रम्। १२ शुद्धम्। पृष्ठे पडो अशुद्धम् । १५१ १९ वि. १५१ २२ हितप १५२ ६५२ -पपानि -हिनाप- -मनन्त १५२ १५ वध. १५२ २१ णो ५ योनोत्पत्तिः - तेनोत्पत्तिः काप्या एतेन स्ता या देशा घो. पोऽपि ५ एने नश्तावा ९०दापा २५५ १२.यो. १५४ १५ पेऽपि ५. का. ७.णास- .ते. का- १५५ णस. क्षणा, लक्षग स्यावि. ति स न्यस्यन्ता. १५५ ९ स्य यि १५५ १२ ति। स. २४ घन्ता ६ यंका. १५७ १६ नो पू. १५७ १६ घाय. १८ ना १५७ २१ -धान- ७ तिथि यका •नापू न्याने तिथि ·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे यो अशुद्धम्। शुद्धम्। १५८ १६ दी ये न १५८ २० येन १५८ २१ यस्त १५९ १४ कस्यन यविस्त. -कस्यान इन्द्रिय १-नेह- दोन प्र. ६ यौ १६१ ९ दक. १६२ १६४ ७ तावि. १६४ १८ चिन. १६६ ६ घादिति ब्धौ दकक सन्नि तिथि २ सोन. चान. मादिति नरवादि. १६९ २१.नादि १७० १२ शुसं. १७४ ८.निर्ण. १७॥ २३ द्विपि १७७ १२ मामा. १७७ २३ लेने, १७८ १७ में नो "क्षुस्सं. कनिर्ण दिवि नेऽमा. •लेने. मेनो. येन ने ७ .त्यने ८.पिन प्र १७. १० .काम. -फाम.

·शुद्धिपत्रम् । २४ शुद्धम् । यत्या रामा नेमो घटव्य पृष्ठे पडतो अशुद्धम् । २०२५ पत्या ८ रमा १८१ १२ नेनो १८१ १४ घट ध्य २८२ १८२ २३ धिक २० २५ तिमत्वात् ८ पाव मयिक तित्वात वाद्य- के स्वो १८४ १४ १५ करवो १८४६ मा १६ ७ त्याप त्यादिकार्योपप ववि. मे, तदेव न, मय्यव्या. तदेवन १५ मेऽप्यच्या नपर ४नाएव ८ौवा वा. मेव १९२ १९३ १२ मेव मानात यभा २ भावान् १९६१४ न्यमा ४ यमा १९७ ९ मान १९९ २१ प्यता २०११० सिद्धन ध्यायास्यविषयता सिद्धन ·शुद्धम् । शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पड्डी अशुद्धम् । २०२ २३ क्तिन. किवृत्तिम दद्वि. २०८ १० या प्रा. २०० १३ वात् नात् २१२ १४ मयुक्तम् । प्रयुक २१३ ७ योध्य वध्य २१५ २२ कः स्वि कः स्व ७ यम् । विशेष्यं यं विशेष्यं २१७ १५ श्या. ज्ञा. २१७ २२ वाचस्पतिमिथैः पक्षधरमित्रैः प्रधा. ४ यु विशिटी बुद्धिविशिष्ट ६णम् ६ शिएं शिष्टे २२० ४ प्रय २२० ११ तदनु तदु २२० १३ प्रकारता कारणता १ म्य नाहशविषयताशा. लिये बाधकामायन नथावतमगम्पन्चात् । न चमयन्मनेऽपि नादाप. रामश १५ तासा नमा २२५ -कोट्या- ४ बाप- याप १. कोग -स्यक २२ स्यफ ·१६ शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पड़ी अशुद्धम्। शुद्धम् । मस्ति २.कमस्ति २२८ १५ चन । . २२९ १० रोधि २२९ २२ पत्या मिर्दु होध यत्या अव्या. 3. २३९ २० नेनु २३२ २३ पर २४० ४११८ ममप्य २४ ३ संसर्गताया सस मथ्या- संसर्गताया: संसानिछावच्छे. दकनारूपतया संसापति मन्यस्य च संसर्ग सायने -स्येच २५ १३ ताने २४६ १०स्यैय २४७ ४कन्या २५८ १९ जास- जसं. " " ११७ दम् । घटयागपाकादियद्धं यटयागपाकादि तुसि. पिनदुः এ ? বিলিবনায় বিবাগৰি विसा. पि, मा. मां.

·INDEX. सरयाति' ७६, ७८,८९,९२, आलोकस्य लक्षणम् १०० अजसंयोग १२२ इत्यम्भूतलक्षणे २१५ अतिदेश २१-२३ ईश्वराननीकर्तृमीमांसकमतम् ५५ अतिरिकामायाङ्गीकारे उत्तरस्य लक्षणम् १४७ आपत्तिः १५५ उद्देश्यतारयविषयता २६३ थनिर्वचनीयायातिः ७६, ९२, ५५ उपनीतभानम् ४८,२४०,२४०,२५० अनुमानपरिच्छेद २३७ उपादानविषयता २५२ अन्यथारयाति ७६, ९२,९४ उपाध्यायमतम् ८० अन्यथारयात्यड्डीफत्तृ भट्टमते ५. ऊहसिद्धिः २०-२१ अपेक्षावुद्धि ४८, १३९, १२२ कर्मजसंयोग १८५ अभावलक्षणम् १६० स्यातिपञ्चकम् ७६-७७ यभावप्रत्यक्षे हेतु:१२५ बमाघसमवाययो.स्वरूप. चतुष्टयसन्निकर्ष १३३ विचारः१२३ चरमलक्षणम् १४७ जल्प ५६ अभावम्यातिरिक्तत्यव्यवस्था १५० हा प्रत्यक्षमिनिमुरारिमिधाः १ मानलक्षणाप्रत्यासत्ति १७१-७, अर्थाध्याहारवादिनो गुरोर्मतम् ४० अवयचिनि पूर्वपक्षः १५०-५१ ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्ववादिनो गु. अलौकिकसन्निकर्षः १६६ रोर्मतम् ४०-२१ अश्वमेध २७ ज्ञानातीन्द्रियत्ववादिनो भट्टस्य असत्रयाति ७६ मतम् ४२ आचार्यमत " भावना ५८, २०७ आद्यलक्षणम् १८२ मातताखण्डनम् २०७ आत्मरयाति ७६ तृणारणिमणिन्याय २६ गुरुमतम् ०९-१० अभिघात १०८ ३ ·त्रिपुटीप्रत्यक्षवाटिनो गुरव २०८ पाकविचार १३२ श्रुटि ९८, १० पुटपाकदशा १०२ शुटी विधारित १११ प्रत्यक्षममामेद.९७ दशंपीणमात १८-१९ प्रत्यक्षचिमाग १९४ दादि.९ प्रत्यासत्तिविवार १६९ दाक्षायणी १ प्रमाणलक्षणम् ९५ द्विप्रक्रिया १३ प्रमास्यम् ७०, ७५-७६ धारावाहिकबुद्धि १४३ प्रमात्वविचार. ७०,७४ सविचार १५२-२५३ प्रमात्यभ्रमत्यविचार७६ निणयलक्षणम् २२४ प्रमात्वविचारमाध्यमिकमते ३२ निर्षि करगम् ७६,११४,९९०-१९१० प्रतिविषयता २५१, २५५ १४५ ९५,१९७,१९९,२०१-०३. प्रागमावविचार १३७-१३९ प्रागमाचसिद्धि.१८५ निकिरविभाग २१५ মামাবাশি ও निर्षिकरके प्रश्ना पर মাথলখিকা : निविपक्षणम १२४ मधिप्यस्य लक्षणम् १७ लिपिकल्पीयपिपयना २१-२४/ माहीसरणि २० নিগযঘিমে হে भेदाभेदपिचारा १३१-३३ मोदनम् 100 मम ७१, ७५-७,८०-१२,८०, पद्यान्यनमसम्यन्ध १३-1३६ ९१-२२,१४ परोप्रा संशय ६४ मम गुरमते ७४ परमो प्राहायलायमानुमाम ६६ मम नायगुरुणा मते ०१ पामग्रपाद:३४ মুম সয়াবিন पालना प्रामोनमने. मम पेदासमते १३ गधा मिश्रामण्या३ परधमिश्रमतम् ॥ मालाय जाति मदरस्य नानाविधायम् २ ·मङ्गलस्य समाप्तिहेतुत्वे कि मा वाजपेय २७ नम् ३ वायुप्रत्यक्षे दीधितिकारानुयायि. मो नव्याः १०७ मङ्गलयोधकवेदानुमानम् ९ मडलस्य विनध्वंसद्वारासमाप्ति । वायुप्रत्यक्षे नव्याः १०७ जनकत्वम् २४ विशिष्ट्युद्धि १९९-२००, २१६, मणिकार मणिमन्त्रीपधिन्याय ६ विशेषणतासग्निकर्ष १३५ मनसि साक्षेपः ११९ विषयताभेदः, २३८-२३६. २४३ मनसि श्रुतिः प्रमाणम् १२२ वैभाषिका: ७७ मनसोऽणुत्वविचारः १२० वेगापिकमतप्रतिपादनम् ७७-१८ मनसा विभुत्वविचारः १२० वैमापिकमतखण्डनम् ७८ मनसो विमुवखण्डनम् १२० वैदिकवाक्यस्थले निरपेक्षसाध मनसः सिद्धाधनुमानम् १२१ नत्यमेव तृतीयार्थः २८ मनसः स्वरूपम् १२२ शक्ति:२ मन -एकशरीरे एकमेव १२० शब्दमावना २१८ महाप्रलय १८२ शितिकण्ठ १ माध्यमिका: ३१-३४ शिष्टलक्षणम् १०-१३ मीमालासिद्धान्त १४-१५ सरकार्यवाद २०० मुकुन्द सत्प्रतिपक्ष ५९ योगजधर्मसनिकर्ष १९२ समवायः६९,७३ योग्यानुपलब्धिः का १६०-६६१ समघायलक्षणम् १२३, १३३ लौकिकसनिक ९७-३०० समवायसिद्धिः१२३-१२४ लौकिफविपपता २४८,२५०,२९१ सयघायस्य प्रत्यक्षयम् १२६ लौकिकरिषयताहीकारसण्डनम् समयायस्यातीन्टियत्यम् १२६ २४९ समवायविचारः (नैयायिकमा पमानलक्षणम् १४७ मत) १३०

·"
। मते) ६२
সমন্বযৰ দৰি (২৩
अन्धकारमते ०१
समाति प्रति कारणत्या २६ सप्तिकाल १२१
सम्प्रदाय ७३,१०७,१६,१९३-०७ सौधान्तिकाः
सविल्पिक १९५-१९६३.९६३२० सोमान्तिकमतमतिपादनम् ७७
सविकल्पकाविभागः२५
सौनान्तिकमनिरास:
सविकल्पकमेटा. २१९
स्वती माहात्वाक्षेपः (मुरारिमिश्रा
साध्ययाप्यविषयता २.१
सामान्यलखना,१७१-१७३,
स्वतस्त्यसमर्थनयुक्ति ( मोमांस
कमते) ३४, ६९
सामान्यलक्षात्यासत्तिः १७ ।
सिद्धमाधनम् , ५७-१९,६९ ६६६६ स्वतस्ये दुपारम् (नेयायिकमत)
सिद्धत्वास्यधिपता २५२
सुवणतेजसनाबादः ( मोमास. स्वप्रकाशवादी गुरु ४०
বায়াৱিনা দিন {প্লা-
नस्य ) ६२
नैयायिकते
अपलक्षणम् १८३
कमते) १००
नयमते ३००

·L'HE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS Edited by GOPINATH KAVIRAJ, DI A No 1-The Kiranaval Bhaskara, a Commentary on Udayana's Kirabavali, Dravya section, by Padmanabha Aliśra Ed with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj II A Rs 1-12 No 2-The Advaita Chintamani, by Rangoji Bhatta, Ed vitli Introduction eto by Narayana Sast Khiste Sahityacharya Is 1-12 No 3-The Vedanta Kalpalatıka by Madhusudana Sarasvats Edited with Introduction etc by Ramajna Pandoya Vya karangcharya Rs 1-12 Xo -The Kusumamph Bodhani, a Commontary on Udayapa's Theistic Tract, Nyaya Kusumanjalı, by Varadaraja Ed with Introduction etc by Gopinath Kaviraj M A, 19 2-0 No, 5--Tho Rasasarn, a Commentry on Udayanr & Kırabavali, Guna Section, by Bhatta Vadından Ed with Introduction ote by Gopinath Kayıray, MA Rs 1-2 No 6--(Part 1)-The Bhavana Viveka by Mandara Mitra,witho Com mentary by Bhatta Umbeka Ed with Introductson eta by M M Canganatba Jha, M. A, D Litt Rs 0-12 No 6-(Part II)-Ditta Ditto Rs 0-12 No 7-(Part 1)-The Yoginhrdaya dipik by Amftananda Natha, being & Cominantary on Yoginhrdaya, a part of Vamalesvara Tantra Ed with Introduction etc by Gopinath kaviraj, AI A Rs, 1-8 No 7-( Part II ) Ditto Ditto Rs 1-4 No 8-The Kayyadakini, by Gangavanda havindra Ed with latrodaction eto by Jagapatha Sastrı Hoshing Sahityopadhyaya R0-10 ·No 9-(Part I)-T's Bhakti Chandrika, a Conumentary on Sunlilja s Bhaktisutres, by Harayada Tirtha Ed with a Prefatory Note by Gopinath kaviraj MI A Rs 0-15 No 10-(Part I The Siddbantaratas, by Baladoya Vidyabbusana £d with a Profstory Note by Gopinath Kavira, MA Rs 1-2 No 10 (Part II)--Do Do Rs 2-12 No 11-The Sri Vidya Ratna Satrás, by Gaudapads with & Com mentary by 5 sokararanya d with Introduction etc by Narayana Sastri Kheste Sahityachirya Rs 0-9 No 12-The P182pradipa by Prabhakara Bhatta Ed with Introduction eto by Narayana Sastrı Khiste Sabitgacharya Rs 1-2 No 13-Ibe 8.ddbasiddhanta Sus,raba by Balabhadra Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj M A Rs 0.14 No 14-The Trivenika by Asadbara Bhatta Ed with Introduction by Batukadatha Sarma Sahityo padhyaya, M A and Jagandatba Sastri Boships wubityo padhyaya R, 0-14 Yo 15-(Part 1)-The Tripasarabasya (Inana Khadda) Ed with a Prelatory Nots by Copunath Kavurn; M A Rs 0-14 No 15- Part-II)-Do Do Rs 2-4 No 16 ( Part III )-Do Do Rs 2-0 No 16-This Kivya Vilasa by Chiranjita Bhattacharya d with Introduction ete by Batakanatha Sarmi Salustyopadhyaya, MA and Jagadnătha Sastra Hoging Sahityopadhyaya Rs 1-2 No 17-Tho Nyāya Kaliki by Bhatta Jayanta Td with Introduction by M M Gangånātha jb, WA, Đ Litt Rs 0-14 ·(5) No 18-(Part I)-Tho Goraksa Siddhanta Sangralı Ed with a Prefatory Tote by Gopinatlı Kavira) VA R3, 0-14 No 19- Part 1 The Prakrita Prakasa by Vararuchi with the Prakrita Sañurant by Vasantaraja and the Sabodhim hy Sadanandı Fa with Prefatory note etc by Batak Nath Sarma, M A and Baladora Upadhyaya, DIA Rs 3-4 Rs 3-12 by P Jagannatha No 194 Part II) Ditto Ditto No 19-( Part III ) Introduction etc (In Preparation ) No 20 The Vánsatattvaviveka by jfvanatha Ngayapanchanana Bhattacharya Edited with Introduction etc Sastrı Fioshing Sahitrophyaya, with a Poreword by Pandit Gopi Nath Kavirajo v A, Pr neipal Government Sanskrit College, Benares No 91-(Part I) Tho Nyiya Sıddhinta Vala by Jayarána Ngaya Panchanana Bhattachary, Edited with Introduction etc by Mangal Dera Sastri A, D Phil ( Oxnn ), Librarian, Govt Sanskrit Library, Sarissati Lliniana Benares Rs 0-19 Rs 1-2 R$ 2-0 No 21-4 Part-II) Ditto Ditto No 99-The Dharmánuhndiu Slohachaturdaſı by Sri Sesa Kreps with a Cominentary ls Nama Pandit Edited with Introduction etc by Marisaon Santri Khiste Südtsgebirga, Asustant Librarian, Government 40rt Library, Surask at Bhurins I entro No 23- Vavaratrapradip, bs Xanda Pandit Dharmadhuvari Id with Introdaction etc Ir lanjunatha Sastri Parakalo, Dharmalăstra-Sastrt Sidbe!) Research Scholar, Kanskrit Collezo, Banares, with a loremord for I' (onpinatlı Kaviras, 1. Principal, (overnment Sanskrit College Benares 40 21- The Sillanståpınly osmışard witbaths Commentary called the ma Kuula In Parsatápi i anſinandarudhi in Uttaratapiry hry Anandasana ·Ed with Introdnction etc by Anantarama Sastri Vetala Sahityopadhyaya, Post-Acharps Scholar, Gort Sanskryt College Dadaras, Esth a Porevord by Pandit Gopi Natha Kaviraja Principal, Covernment Sanskrit College, Benares Rs 3-12 No 23-The Sapinjyakalpalatıka bı Sıdaśıvadeva ahas Apadova with a commentary by Narayana Deva Edited with Introdaction etc by Jagannatha Sastri Hosinga, Sthitgopadhyaya, Sıdholal Piecearch Scholar, Gost Binskrit College Banares Ks 1-4 Yo 2-The Urgánkalebha Katika br Vifranatha Dera Kayu Erster with Introdaclinc etc by Naráruna Sastrı Khiste Sáhatráchăcya, Asst Librarian, Government Sanskrit Library, Betaras Rs 1-0 No. 27-Tho Vidraeheharita Panchakam Bt Nararan Sastrı Khuste, Sahityacharya 1952.tant Librarian, (ort Sanskrit College, Library Sarassata Tharana, Donaras With an Introdaction h Gopinath Kaviraj, V 1, P'rmopal Gort Sandrat Collexe, Lenares T's 3.0 One-The la Kosa by Jamnnathi Sastr: Horn Sahilyo- Jadhriya isto Sudhols) Desearch Scholar Suaskrst College, Deparer With a loterord by & Gopinatha Karira VA, Principal, Gnt Sanskrit College Tensres R. 4-0 23-The Irith dirisha Pi Manni Sri Krşan Dhaita 1 lsled with lotrodactor etc bp It Coudhar Sastri Pl sealvis Er fessur Cost Enshrit Collane, Drauras > 80- TIA Podarth anda un ly renidat Hela with Introluce etc hg fandit Coral Sasını Sena ir iesne (ust shot Coldiruares 31 (iart II Tintarati, Fuatlon ruth by 1.A 1 bs In Or Ganninatha tha, 1a, it, 1 Chuncellor, illahabad Innersity, Allaberta 3.Thº Tuttsalis l B 1 Jasa itiratna LA with Intriloctinete s llatina Sastri Lipster Ilinlu Unuersity \ 35-Tha gari Kaustalha (l'art 1) Vahudiata l'antamkar, Il vit Intelecti9 et hos Umes Miin, Y. Allelisted Chapts, Alosha!

·Yo!, IV- (1) Studo in line w (1) Sedical Procedure by Gangs Batha Ibs (6) History and Bibliography of Vaya Valsesika Literature by Gopaath Kanta) (c) Analysis of the Contents ni ti i gradu-Pratisathya be Vangalı Deva Sastri (d) Varayana s Gansta katamadi 19 Padoakara Dyred: () Food and Drink is tba waaranid Age, bp Manmatha Latin Pog by Satkársavada Causality in Sankhya, by Gopinath Kavira) (Discipline by Consequora by G L Sinds (a) Hutory of the origin and getansın nt the Aryan by AC Gangul (1) Punishments in Ancient Ind an Schools by CL Bila 5 Val V (a) Ancient Home of the trans and that migration to Indir by A. C Gangals (b) A Catrap Cun he Shyamala! Vebr (6) in Estimate of the Critzatiuo of the Vanitas 44 depicted ia the Ragavana by Vanmatha natha Por (d) A Comparison of the Contents of the l'grada, ajasanesa, Tait tiriya & Atbarrarada Prátisatby as br Warmla Data 8 nstru (6) Pormal Training and the Ancient Indian Thought by 1. Sinha, (1) Besbory and Bibliography of neata lajs esila Literature he Gopinath Kavira) (9) A Descriptive Indett Linnames in the marana hy Banmatha nátha Ros (h) Noter and Qumrles ( 1 yega Worship hp pinath Kavira) Rs & (a) Index to sadaras Khusga is the late C G A, Jacob (hy Roser Aspects of the flustoty and Mariana of the Nathan by Gopast kaur (c) An Index ete tu Pallars 1 i Hannaiba natha thot (di Stadio in Hindi laxls 31 11 Ganganatha Jis (o) Tho Himama marketi the Coyt Sanskost Litrary (Denarok ir Counatha hnytti (1) tes and seres har pratta hay

·Vol 111
ta) Bhamahn and his Easçalanlara br Batuhanitha Summ*
and Baladeva Upadhsara
th) Some sarıınts in the readin_s of tha " als esika Sutras br
Gopinatha harira
c) History and Bibliography of Niata l'ais esika Jiterature
by Gopinath Kaur
(d) An attempt to arrive at the Correct namin, of some
oljacare Vedic words, by Sitaram umbi
(A comparison of the contents of the Rig Vedn, Vajasaneya,
Taittiriya and Atharva Veda Chaturadhyarika Pratis a
hhyas Es Vadgal Dara Shastri
An Index to the Ratuavalt 1. Yanınathuth loy
(An Index to Sabara s Bhasia, is the late Col J A Incuh
(h) Gleanings from the Tantra by Gopinatha Kavnaj
The date of Madhusndını Saraswati, by Gopinath Kaviraj
(1 Doscriptive notes on Sanskrit Vanguseripts, lv Gopinatha
Kaviny
A note on the meaning of the term farárdby, lur
Umes Jas ra
Vul VIII ( In progross}
(1) Ind Phuilis phy, Traknatla sana!
(b in Trwler to the Runayana bosanmatl Nath on
"}ro le had of
The Superintendent
Government Press, U.]',
Allahabad
VIDYA
17A
Shop