·... प्रस्तावना समाभियुक्तजनप्रमोदार्थमध्येतृजनानुमहाय च तेभ्यो व्ययीहतबल्यमा:- संग्रहद्वारा तेषां सनिधी समर्प्य अन्धर्तृश्रमः सफलीक्रियते । अयं प्रक्रियाराहदो रामनन्दयस्विन्दुमितसिस्तान्दे (१८९३)गुप्तब आपर्ट इत्यभिधानेनांग्लपण्डितेन प्राचीनविद्यानुरागिणाऽनस्पत्ययेन मद्रदेशे मुद्राप- यित्वा प्रकाशितः । अत एव मद्रशार्मण्यादिसुदूरविषयेप्यपि लब्धप्रचा- रोऽयं प्रन्धः पाणिनीयशब्दानुशासनतोऽपि शाकटायनप्रणीतशब्दानुभा- सनस्याधिकोपयोगिता प्रख्यापयंस्तत्रत्यसंख्यावन्यो भूयसी मशंसामलभतेति सुमसिद्धमेव । एतत्सूत्रोपरि चिन्तामण्यभिधां वृत्ति विदधता विद्वत्मवरेण महात्मना यक्षवर्माचार्येण श्रीशाकटायनाचार्य एवगुपस्थीयते-- स्वस्ति श्रीसकलज्ञानसाम्राज्यपदमाप्तवान् ।। महाश्रमणसदाधिपतियः शाकटायनः ॥ १ ॥ एकः राव्दाम्बुधिं बुद्धिमन्दरेण प्रमथ्य यः ।। सयशःथि समुद्दभ्रे विश्व व्याकरणामृतम् ॥ २॥ स्वल्पग्रन्थं सुखोपायं सम्पूर्ण यदुपक्रमम् ।। शब्दानुशासनं सार्वमर्हच्छासनवत्परम् ॥ ३ ॥ इटिष्टा न वक्तव्यं वक्तव्यं सूत्रतः पृथक् ।। संख्यातं नोपसंख्यातं यस्य शब्दानुशासने ॥ ४ ॥ तस्यातिमहती वृत्ति सहत्येय लघीयसी ।। सम्पूर्णलक्षणा वृत्तिर्वक्ष्यते यक्षवर्मणा ॥ ५ ॥ इन्द्रचन्द्रादिभिः शाब्दैर्यदुक्त शब्दलक्षणम् ॥ तदिहास्ति समस्तं च यन्नेहास्ति न तत्वचित् ॥ ६ ॥ श्रीमता पाणिन्याचार्येण स्वीयसूत्रपाठे स्वस्मात्पूर्व प्रादुर्भूतानामनेरेयामा- चार्याणां मतानि तत्वदाचार्यनामनिर्देशपूर्वक संगृहीतानि । तत्रैतस्य शाब्दिकचूडामणेः श्रीशाकटायनस्य मत प्रसङ्गानुप्रसङ्गतः काचेत् ना- मनिर्देशपूर्वकं कचिनामानिर्दिश्य च बहुपु सूत्रेषु संगृहीत तद्यथा-- पाणि .

·प्रस्तावना. “ अन्यच्च--- इति एकादशोत्तरशततम सूत्र शाकटायनीयशब्दानुशासनातर्गतप्रथमाध्यामा न्तर्भूतचतुर्थपादस्य पञ्चाधिकशततमस्य " आविपो झेर्जुवा" इत्येतत्सू- नस्य विषयमनुवदति । तथा अष्टाध्यायीगताप्टमाध्यायस्य तृतीयपादे व्योलघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य" इत्यष्टादशतमं मूत्रं शाकटायनीयश- ब्दानुशासनगतप्रथमाध्यायीयप्रथमपादस्थस्य पञ्चपञ्चाशदधिकशततमस्य वा नुन्याद्" इत्येतत्सूत्रस्य विषयमनु वदति । दिङ्मानप्रदर्शनमेतत् यतः सुधीमिर्न दुरूहमिति । एतेन श्रीशाकटायनाचार्यस्य पाणिन्याचा. र्यात् प्राक्तनत्वं शाब्दिकाग्रणीत्वं च सुस्पष्टं प्रतीयत इति चिन्तामणिद्य- क्षवर्माचार्यस्तुति नन्वर्थेति विदांकुर्वन्तु कृतधियः । ऋग्यजुर्वेदयोः प्रातिशाख्ये तथा यास्कमुनिप्रणीते निरुक्ते च श्रीमतः शाकटायनाचार्यस्य नामसंकीर्तनमुपलभ्यते । तथा व्याकरण- महाभाष्यप्रणेत्रा महामुनिना भगवता पतञ्जलिनाऽपि अष्टाध्यायीयतृती- याध्यायान्तर्गतचतुर्थपादस्थैकादशोचरैकशततमसूत्रस्य तथा तृतीयाध्यायी- यतृतीयपादगतस्य ' उणादयो बहुलम् ' इति प्रथमसूत्रस्य च भाप्यावसरे इदमुक्तं, 'नाम च धातुजमाह निरुक्त व्याकरणे शकटस्य च तोकम् ॥ वैयाकरणानां च शाकटायन आह धातुजं नाम ॥ १ ॥ इति अपरं च श्रीमच्छाकटायनाचार्यप्रणीतान्युणादिसूत्राणि सर्वैरपि प्राचीनः शाब्दिकपवरैरङ्गीकृतानि तथा पाणिनिनाऽपि तान्येवोररीकृतानि नान्यानि निबद्धानीत्येतदपि शाकटायनाचार्यस्य शाब्दिकधौरेयत्वं प्रख्यापयतीति ना. विज्ञेयं सुधियाम् । शाकटायनाचार्यप्रणीतोणादिसूत्राणां व्याख्यानानि तूज्व. लदत्तमाधवाचार्यादिभिर्व्यरच्यन्तेति सुप्रसिद्धम् ॥ अथ बोपदेवकृतकविकल्पद्रुमे- इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्सापिशली शास्टायनः ।। पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यप्टादिशाब्दिकाः ॥१॥ इत्यष्टादिशाब्दिकजयघोषणायामिन्द्रादीनां शास्टायनाचार्यात्याकालि. M ·परतायना. फल्म मुस्पष्टम् । परं श्रीशाकटायनाचार्यप्रणीतसूत्रेषु अष्टदिशान्दिकान्त- गतस्य केवलमेतस्पेन्द्रस्य नाम, तथा सिद्धनन्द्यार्यवचेति द्वे नामनी इति पूर्वाचायनामत्रयमुपलभ्यते । तेन चन्द्रादिषु केपाञ्चित् श्रीशाकटायना- चार्यात्पूर्वमप्रादुर्भावः फेपाश्चिदजैनत्वं चानुमीयते । यतो निसर्ग एवार्य दिगम्बरजैनाचार्याणामन्यमतावलम्बिनां वचः प्रमाणत्वेन नोपन्यत्पते, तत्कृतग्रन्थानां व्याख्यानमपि नोट्टड्क्यत इति । एतेन श्रीशाक. सायनाचार्यस्य वैदिकधर्मानुपतित्वमवगच्छता केपाश्चिन्मतं न कथमपि स्थैर्यमवलम्बत इत्यवयन्तु विवेकिनः । एतस्य शाकटायनव्याकरणस्य निम्नलिखितानि व्याख्यानानीदानी. मुपलभ्यन्ते,- १ अमोघत्ति:-एतत् पाणिनिव्याकरणव्याख्यानभूतां काशि- कावृत्तिमनुकरोति । इदं व्याख्यानमतिविस्तृतं सुस्पष्टं च वर्तते । २ न्यास: इदं त्वमोघवृत्तिव्याख्यानं श्रीप्रभाचन्द्राचार्य विरचितम् । ३ चिन्तामणिः अथवा लघुवृत्ति:-- यक्षवर्मप्रणीतं व्याख्यानम् । इदं गणपाठादिपञ्चकसमवेतं शीघ्रमेवारयित्वा प्रकाशयिष्यावः । ४ मणिप्रकाशिका-चिन्तामणेरियं टीका, अजिवसेनाचा- र्यप्रणीता । ५ प्रक्रियासंग्रहः- श्रीमदभयचन्द्राचार्यविरचितः । अन्थोऽयं सिद्धान्तकौमुदीसदृशो विद्यार्थिनामतीवोपकारकः । अत एव प्रथममयं मुद्रापितः। ६ शाकटायनव्याकरणस्य टीका- श्रीभावसेनलि. विद्यदेवकृता । ७ रूपसिद्धिः- इयं लघुकौमुदीतुल्या स्वल्पप्रमाणेति । - ·प्रस्तावना. । श्रीशाकटायनाचार्यण स्वकीये शब्दानुशासने वैदिकी स्वरमकिया-यय- प्युपेक्षिता तथापि वैदिकशब्दास्तत्रतत्र मुपपञ्चं साधिता एवेति पाणिनिती. न लवमात्रमपि न्यूनताऽऽचार्यवर्यस्य । ईदृशमपि शब्दानुशासनमिदं चै- दिकैर्विद्वद्भिस्सर्वथोपेक्षितमित्यत्रापीदमेकं कारणं यत् स्वरप्रक्रियामावः । इदमपि प्रमाणं महामुनेरस्य जैनत्यमवगमयति । तथा न्यासादीन्येतच्छ- ब्दानुशासनव्याख्यानानि जैनपण्डितैरेव विरचितानीत्येतन्मानमपि चास्य जैनस्वं साधयति ॥ महामुनेः श्रीशाकटायनाचार्यस्य कालनिर्णयादिकं सर्व यक्षवर्माचार्यकृतचिन्तामणिप्रकाशनावसरे सविस्तरं निरूपयिष्यावः ॥ एतस्य प्रक्रियासंग्रहस्य मुद्रापणसमये ये ये महाशयाः पुस्तकवितर- णादिनोपचक्रुः तेषां नामान्यमे प्रदर्श्यन्ते-- १ श्रीयुतैः गौरीलालविद्वद्भिरेक पूर्वार्धमात्रस्य पुस्तकं प्रेषितं तत्प्रायः शुद्धम् । २ स्वस्ति श्रीभट्टारकलक्ष्मीसेनमहास्वामिनां सरस्वतीमंडारस्थं का- र्णाटलिप्यलंकृतमेकं सटिप्पणं ताडपतपुस्तकं तैरेव कृपया दतम् ३ श्रीयुतैः सैनसिद्धान्तकोविदैदोलिजिनदासशास्त्रिभिः श्रयपणेळ- गोळक्षेत्रनिवासिभिरेकं ताडपत्रोपरि कार्णाटलिप्या सटिप्पणमालिखितं पुस्तकं माचीनविद्यासमुधिर्षिया मेपितम् । ४ महाशयैईणपण्डितैरापर्टीभिधैर्मद्रनगरे मुद्रितमेकं पुस्तकं सूत्रपा- ठसंवलितमस्मत्समीपस्थम् । एतेषां मुगृहीननामधेयानां महाशयानां विद्या- भिवृद्धिमभीप्सतां त्रयाणामप्युपकारं न विस्मरिप्यावः । तथा एतत्पुस्तक- मुद्रापणसमये तच्छोधनादिविषये करवीरनिवामिभिरध्यापककुलोत्पन्नईल. शर्मान्तर्वाणिभिरपि यहपकृतमिति कृतज्ञतामाविष्कृत्य विरम्यते । प्रकाशको- मुम्बयी पं. ज्येष्ठाराममुकुंदजीशर्मा १०-१-०७ पन्नालालजैनच ·६ हिंदीप्रस्तावना हिंदीप्रस्तावना. विदित हो कि इस भारतवर्ष में सुप्रसिद्ध शब्दानुशासनप्रणेता पाणिनि मुनिसे पहिले अनेक वैयाकरणाचार्य हो गये है। उनसे जैन और बौद्ध मतके आचार्य मुख्य और प्रथम गिने जाते है उन मैंसे महामुनि शाकटायनाचार्य भी एक प्रसिद्ध वैयाकरणी है जिनका बनाया हुवा चार अध्यायका " शब्दानुशासनग्रन्थ " अब भी इस भारतभूमिपर विद्यमान है, जिसपर भाप्य और टीका भी अनेक प्रकारकी विद्यमान है. अतएव जाना जाता है कि पूर्वकालमें निर्मल चुद्धिवाले विद्वानोंकी अनेक व्याकरणोंके विद्यमान होते हुये भी इसमें निरकुश प्रवृत्ति हुई है । उन टीकाओंमेंसे आज हम श्रीमदभयच न्द्रसूरिविरचित 'प्रक्रियासंग्रह ' नामकी टीका सहित उक्त शब्दा नुशासनको प्रकाशित करके संस्कृत साहित्यानुरागी विद्वानोंके सम्मुख - पाणिनिमुनिका प्रादुर्भाव ईस्वीसनसे पूर्व ८०० वा ७०० पीचमें हुषा मानते है २ पाणिनिप्रणीतायाध्यायीमें निम्नलिखित प्राचीन वैयाकरणाचायोके नाम मिलते हैं। १ व्योरंघुप्रय नतर शाकटायनस्य ॥३॥१३॥ २१३ चारवर्मणस्य ६।१।१३०१ ३ पा सुप्यापियरे ९॥ घरोप शारस्यस्य ८111१९॥ ५ अयह पोटायनाय 199२३॥ शापटाया। चाकरमण । आपिशलि। शवल्या स्पोायन । इलयादि ·हिंदीप्रस्तावना. रखते हैं। आशा है कि इस अदृष्टपूर्वरत्नको देखकर विद्वज्जन अव- श्य ही प्रसन्न होंगे। इस शब्दानुशासनग्रन्थके सूत्रपाठ, धातुपाठ, गणपाठे, लिङ्गार्नु- शासन और उणादि पाठ ऐसे पांच भाग है. ये पांचो ही पाठ मय टीकाओंके प्राप्त है और जहांतक हमसे बनेगा साहित्यानुरागी वि- द्वानोंके प्रमोदार्थ व सर्व साधारणके हितार्थ इन सब ही अन्योंके प्रकाशित करनेका प्रयत्न करेंगे। यह प्रक्रियासंग्रह अन्य मय सूत्रपाठके ईस्वीसन १८९३ मैं प्रा- चीनविद्यानुरागी आंग्लपंडित गुस्तव आपर्ट साहबके द्वारा मद्रासमें मुद्रित हो चुका है। जिससे मद्रासमान्त और जर्मन आदि दूरदूरके देशोंमें इसका प्रचार होकर इसकी सुख्याति भी हो चुकी है. अर्थात् जिन २ विद्वानोंने इसे देखा है उन्होनें मुक्तकंठसे भूयसी प्रशंसा कियी है । तथा पाणिनीयव्याकरणकी अपेक्षा इसको अधिक उपयोगी बतलाया है। इसके सिवाय इस ग्रन्थपर यक्षवर्माचार्य महाशयनें चिन्तामणि नामकी टीका बनाते समय मङ्गलाचरणके अनन्तर इस अन्यकी प्रशंसामें जो कुछ कहा है वह हम यहां उद्धृत कर देते हैं.- स्वस्ति श्रीसकलज्ञानसाम्राज्यपदमाप्तवान् । महाश्रमणसंघाधिपतिर्यः शाकटायनः ॥ १ ॥ एकः शब्दाम्बुधि बुद्धिमन्दरेण प्रमथ्य यः ॥ सयशःधि समुदभ्रे विश्व व्याकरणामृतम् ॥ २ ॥ स्वल्पग्रन्थं मुखोपायं संपूर्ण यदुपक्रमम् ॥ शब्दानुशासनं सार्वमर्हच्छासनवत्परम् ॥ ३ ॥ इप्टिनष्टा न वक्तव्यं वक्तव्यं सूत्रतः पृथक् ।। संख्यातं नोपसंख्यातं यस्य शब्दानुशासने ॥ ४ ॥ तस्यातिमहतीं वृत्ति संहत्येयं लपीयसी। सम्पूर्णलक्षणा वृत्तिर्वक्ष्यते यशवर्गणा ॥ ५ ॥ -

·८
हिंदीप्रस्तावना.
इन्द्रचन्द्रादिभिः शाब्दैर्यदुक्तं शब्दलक्षणम् ।।
तदिहास्ति समस्तं च यन्नेहास्ति न तत्कचित् ॥ ६ ॥
इनका अर्थ- जो समस्त प्रकारके ज्ञानरूपी साम्राज्यपदको प्राप्त
हुये और जो महामुनियोंके संघके अधिपति हैं ऐसे शाकटायनाचार्य
कल्याणके कर्ता हो ॥१॥
जिसने शब्दशास्त्ररूपी समुद्रको अपनी बुद्धिरूपी मदराचलसे
मन्थनकर यश और श्रीसहित सर्वांगसुदर व्याकरणरूपी अमृतको
निकाला वह एफ ये ही आचार्य हैं ॥ २ ॥
यह शब्दानुशासन अर्हत् शासनके समान उकृष्ट है. बहुत
विस्तारवाला नहीं है थोड़ेमसे ही सब कुछ वर्णन कर दिया है ऐसा है
तथा मुखोपाय है अर्थात् व्याकरणके सब अग पूरे २ है और समस्त
व्याकरणोंसे पहिलेका है ।। अर्हत् शासनके पक्षमें स्वल्पग्रन्थ थोड़ी
परिग्रहका रखनेवाला, सुखोपाय अर्थात् परमसुखका एकमात्र उपायभूत,
सम्पूर्ण, समस्त अंगोंसे परिपूर्ण, उपक्रम कहिये समस्तमतोंसे पहि-
लेका आदिभूत है ॥ ३ ॥
शाकटायनाचार्य ऐसे पूर्ण वैयाकरण है कि जिनके शब्दानुशासनमें
पाणिनीयव्याकरणको समान स्त्रोंमें कोई भी त्रुटि नहीं है अर्थात्
सूत्रोंसे पृथक् पातजलिकृत इष्टि की इष्टता नहीं होती, कात्यायनी.
फे 'या वाच्य' 'वक्तव्य ' की भी आवश्यकता नहीं है । तथा उपसंख्या-
नोंकी भी आवश्यकता नहीं हैं ॥४॥
उसही शब्दानुशासनकी महावृत्तिको मक्षिप्त करके यह समस्तल-
क्षणविशिष्ट लघुवृत्ति मुझ यक्षवर्माचार्यद्वारा कही जायगी ॥ ५ ॥
इन्द्रचन्दादि शाब्दिकोंने (चैयाकरणाचायाने ) जो कुछ शब्दशास्त्र
फहे है अथवा शब्दोंका स्वरूप वर्णन किया है वह सब इस शब्दानुशा-
समें सम्पूर्णतया विद्यमान है और जो कुछ शब्दरक्षण इसमें गहीं है
यह किमी अन्ययाकरणमें भी नहीं है ॥६॥

·. हिंदीप्रस्तावना पाणिनिमुनिने अपनें अष्टाध्यायी सूत्रपाठमें पहिले होनेवाले अनेक शाब्दिकोका मत ग्रहण किया है उनमें शाब्दिकचूडामणि शाक- टायनाचार्य के शब्दानुशासनका मत भी शाकटायनाचार्यका नाम देकर तथा कहीं २ चिना नाम दिये ही ग्रहण किया है. जैसें,- पाणिनीयव्याकरणको अष्टाध्यायीके तीसरे अध्यायके चौथे पादमें १११ वॉ सूत्र 'लङः शाकटायनस्यैव' सूत्र है सो इस शब्दानु- शासनके प्रथम अध्याय चौथे पादके १०५ वें 'आविपोझर्जुस्या' सूत्रका मत लिया है। तथा पाणिनिके आठवें अध्याय तीसरे पादका१८ वाँ सूत्र व्योलघुप्रयत्नतरः शाकटायनस्य' है सो इस शब्दानुशासनके प्रथम अध्याय प्रथमपादके १५५ वे सूत्र ‘वा नु- ज्यात् ' का मत लिया है । इसीप्रकार अनेक जगहँ इस शब्दानु. शासनका मत ग्रहण किया है सो विद्वानोंसे कुछ छिपा हुवा नहीं है। इसपरसे ये शाकटायनाचार्य पाणिनिसे पहिले और शाब्दिकोंके अग्रणी हैं सो स्पष्टतया सिद्ध है। और चिन्तामणिटीकाके की यक्षवर्माचा- यनें जो कुछ प्रशंसा किया है वह किसी प्रकार भी असगत नहीं है । इसके अतिरिक्त ऋग्वेद और शुरूयजुर्वेदके प्रातिशाख्यमें तथा यास्काचार्य के निरुक्तमें भी इस शाकटायनाचार्यका नाम मिलता है तथा पाणिनीय व्याकरणपर भाष्य बनानेवाले पतञ्जलिमहाराजने भी अष्टाध्यायी ३।४।११११ और ३३।१। के उणादियहुलं इस सूत्रका भाप्य रचते समय कहा है कि- नाम च धातुजमाह निरुक्ते व्याकरणे शकटस्य च तोफम् । वैयाकरणानां च शाकटायन आह धातुजं नाम इति ॥ १ अनेक विद्वान् कहते हैं कि प्रातिशारयमें जिसरा नाम आया है वह शाकटा- यन जैन नहीं' वेदानुयायी है परन्तु अभीतक कोई पुष्ट प्रमाण प्रकट नहि हुआ है किजिसमें एमा माना जाय ।।

·हिंदीप्रस्तावना इसके अतिरिक्त महामुनि श्रीशाकटायनाचार्यके बनाये हुये उणादि सूत्रका अधिकार तो सब ही वैयाकरणोंने स्वीकार किया है। पाणि- निमहारानने मी 'उणादिबहुलं ' एतावन्मात्र सूत्र बनाकर शाकटायनके उणादिसूत्रपाठको स्वीकार किया है अर्थात् उन्होंने कोई नया उगादिसून- पाठ नहिं रचा । इससे विद्वजनोंको शाकटायनाचार्यका शाब्दिकाग्रगण्यत्व स्पष्टतया ज्ञात होगा। इस उणादिसूत्रपाठपर उज्वलदत्त, माधवाचार्य आदिने टीका भी रची हैं। बोपदेवने कविकल्पद्रुममें भी इन्द्र, चन्द्र, काशकृत्स्न, आपि- शलि, शाकटायन, पाणिनि अमर और जैनेंद्र इन आठ आचार्योको वैयाकरणोंमें प्रधान मानकर इनका जय मनाया है यथा- इन्द्रश्चद्रः काशकृत्लापिशलिः शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ।। परन्तु शाकटायन व्याकरणमें केवलमात्र 'इन्द्र, सिद्धनन्दी' और -आर्यवज्र इन तीन ही आचार्योंका नामोल्लेख हुवा है जो कि ये तीनों ही आचार्य जैन थे। क्योंकि दिगंबरजैनाचार्योंका नियम है कि वे अपने अन्यकी पुष्टिकेलिये भिन्नधर्मावलम्बीके ग्रन्थका प्रमाण कदापि नहिं लेते . और न भिन्नधर्मावलम्बीके ग्रन्थपर टीका ही करते है ।। इसपरसे इन श्रीशा- कटायनाचार्यको वैदिक मानना निर्मूल है सो विद्वानोंको विचारना चाहिये। इस शब्दानुशासनपर निम्नलिखित टीकायें मिलती हैं। १ अमोघवृत्तिा- यह पाणिनीयव्याकरणकी काशिकावृत्ति- की समान विस्तृत और विशद महावृत्ति है १ जैनेन्द्रस्वामीके अपरनाम देवनदी, और पूज्यपाद, अधिक प्रसिद्ध हैं। इनका बनाया हुवा व्याकरण भी अनेक काओं सहित विद्यमान है ।। २ इन आठों पैयाकरणों में से पाणिनिके भतिरिक्त शेष वैयाकरणाचार्य जैन और घौद्ध ही सिद्ध होते है।

·हिंदीप्रस्तावना. २न्यास यह अमोधवृतिटीकापर श्रीप्रमानन्द्राचार्य- रिचित न्यास है। ३ चिन्तामणि दीका अथवा लघुत्ति- यह टीका यक्षवर्माचार्यश्त है इनको हम शीघ्र ही पाचों पाटोसहित छपायेंगे। ४ मणिप्रकाशिका टीका-- चिन्तामणि टीकापर श्रीभ- जितसेनाचार्यकृत टीका है। ५ प्रक्रियासंग्रह- श्रीअमयचन्द्राचार्यविरचित यह मिद्धा. न्तकौमुदीकी तरह प्रक्रियाटीका है । यह विद्यार्थियोंको अतिशय उपयोगी है इस कारण ही हमने सरसे पहिले इसीको ही छपाया है। ६ शाकटायनव्याकरणस्य टीका-मानसेन विद्यदेव विरचित । ७ रूपसिद्धि- यह लघुकीमुदीकी समान छोटी प्रक्रिया है। इम शब्दानुशासनमें विशेष लक्ष देने योग्य बात यह है कि इसमें पाणिनीयको समान स्वरवैदिकीके वर्णनकी उपेक्षा की है तथापि इस व्याकरणमें वैदिक शब्दोंका विवेचन जगहँ २ पर किया है अतएव इस विषयमें भी इस ग्रन्थकी योग्यता पाणिनीयसे कम नहीं है. शाकटायनाचार्य महाराजनें स्परैवदिकी प्ररियापर लक्ष्य नहिं दिया इसीकारणसे ही वैदिक विद्वानोंने ऐसे अद्वितीय शब्दानुशासनको सर्वथा भुला दिया परन्तु इसपरसे यह स्पष्ट सिद्ध होगया कि यह शाकटायनाचार्य जैन थे और इसीकारण ही जैनाचार्योंने इसपर टीका और न्यासादि रचे हैं और इसी कारण ही जैनप्रन्यों की टीकाऑमें प्रमाण भी शाकटायन और जैनेन्द्रव्याकरणका ही ग्रहण न्येि गये है। शाकटासनाचार्य कैसे वैयाकरण थे और कब हुये और यह व्याकरण कैसा उपयोगी है इत्यादि विषयोंी आलोचना हम यक्षार्मा- !]

·१२ हिदीमत्ताना कृत चिन्तामणिटीकाके छपाते समय विस्तारसे लिखनेकी इच्छा रखर -इस प्रस्तावनाको यहींपर पूरी करते है। इस प्रक्रियाको उपाते समय हमको १ प्रति पूर्वार्द्ध मात्र श्रीयुत पडित गौरीलालजी जैनसे प्राप्त हुई सो पाय शुद्ध है। दूसरी प्रति- कर्णाटकीय लिपीमें सटिप्पण ताडपत्र पुस्तक कोल्हापूर जैनमठके भट्टारक श्रीलक्ष्मासेन महाराजसे प्राप्त हुई। तीसरी प्रति- जैनसिद्धान्तकोविद श्रवणबेळगुळ-निवासी श्रीदोर्नलिजिनदास शास्त्रीसे ताडपत्रपर कर्णा टकी लिपीकी सटिप्पण प्राप्त हुई। चौथी प्रति- हूणपडित गुस्तव आपर्ट साहबपी छपायी हुई हमारे पास थी। इन चारों पुस्तकोंपरसे शुद्ध करके मय टिप्पणी के इसे छपाया है। इसकारण उक्त चारों महाशयोंका हृदयसे आभार मानकर इस पुस्तकके शुद्ध करनेमें अध्यापकर लोत्पन्न बालशर्मान्तणि महाशमसे अतिशय सहायता प्राप्त हुई है इस कारण इनका भी कोटिश धन्यवाद- पूर्वक आभार मानते है। प्रकाशक, मुम्बयी पडित ज्येठाराम मुकुदजी १०-१--०७ और पन्नालाल बाकलीवाल, ·******************* रु रु. III *****菜菜*冰菜式菜*****奖於菜共产飛英邓*** पंडित ज्येष्ठाराम मुकदजी पुस्तकालयका सस्कृत तथा भापापुस्तकका सूचीपत्रम. सस्कृत, तथा भापाटीका, और केवल भाषापुस्तक श्रीमद्भागवत बालप्रबोधिनी टीकासहित (द्वितीयावृत्ति) चिकणा कागज अणुभाष्यम् (व्याससूत्रभाष्यम्) प्रकाशसमेतम् अपूर्णम् (यत्रस्थ) १२ पूर्वमीमासादर्शनम् (सविषयाधिकरणम्) वैशेषिकदर्शनम् (विषयानुक्रमयुतम्) बृहत् साख्यदर्शनम् (लघु) साख्यदर्शनम् पातञ्जलयोगदर्शनम् वेदातदर्शनम् (मतातरीयपाठान्तरादियुतम्' न्यायदर्शन टिप्पणसहितम् (निपयानुक्रमयुतम्) पट्दर्शनानि १॥ त्रिंशच्योकी सव्याख्या-(धर्मशाख) [विषयसूचीसहिता] दशश्लोकी (त्रिंशच्छोकीपरिशिष्टभूता) चतु श्लोकी (त्रिंशच्लोकीपरिशिष्टभूता) तर्कसंग्रह सिद्धातचन्द्रोदयटीकासमेत -(न्याय ) कारिकावलि -(भाषापरिच्छेद ) सिद्धान्तमुक्तावली सहित (,) श्रीसूक्त सभाप्यम् पुरुपसूक्त समाप्यम् ॥ 62 ·॥ १ २ " पट्चक्रनिरूपणं सटीकम् दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् सटीकम् विधिस्वरूपविचारः (पूर्वमीमांसा) पारस्करगृह्यसूलम् (यजुर्वेदीयम्) आश्वलायनगृह्यमत्रं सटीकम् (ऋग्वेदीयम्) संध्याप्रयोगः संध्याप्रयोगः (यजुर्वेदीयः) रुद्री यजुर्वेदीयाष्टाध्यायी रुद्री सामवेदीयलघुन्याससहिता वेदान्तसंज्ञाप्रकरणं सटीकम् दीनता आश्रयके पद कुण्डसिद्धिः-सटीका आगौचनिर्णयः--(धर्मशास्त्र) तर्कभाषा-(न्यायः) लक्षणावली--(न्यायः) विवेकचूडामणिः मूलम् -(वेदान्तः) वेदान्तशास्त्रम् (पंचस्तोत्रं अभिलापाष्टकं च) तत्त्वोपदेशः (वेदान्त) शिवानंदलहरी धातुमजरी-(व्याकरणम्) पंचदशी सटीका-अन्वयांकसहिता जातकचन्द्रिका () कुंडलिकल्पतरुः () यंत्रचिन्तामणि. (तंत्रम्) ******************************** ॥ 1 ? 苯书书法本孝丰辛辛苦学生接送 २ - ·श्रीसरस्वत्यै नमः शाकटायनप्रक्रियासंग्रहः DOCROOROS- । सज्ञाप्रकरणम् । मुनीन्द्रमभिवन्द्या पाल्यकीर्ति जिनेश्वरम् । मन्दबुध्यनुरोधेन प्रक्रियासंग्रहं ब्रुवे ॥ १ ॥ तत्रादौ शास्त्रे संव्यवहारार्थ संज्ञासंग्रहः कथ्यते । अइउण : मकर एओङ् ३ ऐऔच ४ हयवरल ५ अमङणनम् ६ जयग- डदश् ७ शभघढघ ८ खफछठयद् ९ चटतन् १० कपर २१ शपस में अश्क पर १२ हल् १३ । इति वर्ण- समानायः अणादिप्रत्याहारार्थः। तत्राणित्येतत्प्रत्याहारविधिरुच्यते । १ अप्रयोगीत् । १।२।२। इहोपदिष्टो वर्णः समुदायो वा यो लौकि- कशब्दप्रयोगे न दृश्यते स इत्संज्ञो भवति । अइउणित्यन पारस्ये. संज्ञायाम् । १ प्रतिप्रलयविभागेन प्रयोगार्ह शब्दप्रतिपादनम् ॥ २ अचामिह तु सर्वे निपातस्वोपदर्शनात् ॥ मन्देहजनकरवाय सन्धिस्तु न विधीयते ॥ १॥ इति जैनेन्द्र, ३ लकारस्य ग्रहण दोपहारस्येव भवसतो न पृथतम् । अन्येतो " वर्णयोर्मिय मावण्य वाच्यम्" इत्युतत्वात् ॥ ४ अनुस्वादिसर्गजिह्वामूलीयोप- भ्मा या अपि गृदन्ते । अन्यैरगृहीतवानेशमन्याति ॥ ५ प्रसाहिग्ने स. क्षिप्यन्ते वी अनेनेति अलाहार । प्रस्ताना यांनाममुखीकरण वा प्रसादारः ॥ अलाहारो हि वगैकमुसीकरणामिष्यते । इले अने।

·॥ १ A २ ( 64|| " ॥ #宋本法未生卡宋林若本书本 学生主子林主本本子本子林主义 ********************************************* * पट्चकनिरूपणं सटीकम् दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् सटीकम् विधिस्वरूपविचारः (पूर्वमीमांसा) पारस्करगृह्यसूत्रम् (यजुर्वेदीयम्) आश्वलायनगृह्यमूत्रं सटीकम् (ऋग्वेदीयम) संध्याप्रयोगः संध्याप्रयोगः (यजुर्वेदीयः) रुद्री यजुर्वेदीयाष्टाध्यायी रुद्री सामवेदीयलघुन्याससाहिता वेदान्तसंज्ञाप्रकरणं सटीकम् दीनता आश्रयके पद कुण्डसिद्धिः-सटोका आगौचनिर्णयः- (धर्मशास्त्र) तर्कभाषा-(न्यायः) लक्षणावली-(न्यायः) विवेकचूडामणिः मूलम् -(वेदान्तः) वेदान्तशास्त्रम् (पंचस्तोत्रं अमिलापाष्टकं च) तत्त्वोपदेशः (वेदान्त) शिवानंदलहरी धातुमंजरी-(व्याकरणम्) पंचदशी सटीका अन्वयांफमाहिता जातफचन्द्रिका (1) कुंडलिपल्पतरु. (,) यंत्रचिन्तामणि. (तंत्रम्) ॥ १ २ . - ·श्रीसरस्वत्यै नमः शाकटायनप्रक्रियासंग्रहः poezopoena । सजाप्रकरणम् । मुनीन्द्रमभिवन्याहं पाल्यकीर्ति जिनेश्वरम् । मन्दबुद्धशनुरोधेन प्रक्रियासंग्रहं ब्रुवे ।। १ ।। तत्रादौ शास्त्रे संव्यवहारार्थ संज्ञासंग्रहः कथ्यते । अंइउण् ! २ एओङ् ३ ऐऔच ४ हयवरल ५ अमडणनम् ६ जयग- डदश् ७ झमघढघ ८ खफछठयद् ९ चटत २० कपम् ११ शपस में आक-पर १२ हल् १३ । इति वर्ण- समानायः अणादिप्रत्याहारार्थः। तत्राणित्येतत्प्रत्याहारविधिरुच्यते । १ अप्रयोगीत् । १।२।२॥ इहोपदिष्टो वर्णः समुदायो वा यो लौकि- कशब्दप्रयोगे न दृश्यते स इसंज्ञो भवति । अइउणित्यत्र कारस्ये- सज्ञायाम् । १ प्रकृतिप्रत्ययविभागेन प्रयोगाईशन्दप्रतिपादनम् ॥ २ अवामिह तु संश निपातत्वोपदर्शनात् ॥ सन्देहजनकत्वाच सन्धिस्तु न विशयते ॥ १॥ इति जैनेन्द्र, ३ लकारस्य प्रहण दीर्घ सारस्येव भवत्यतो न पृथस्तन् । अन्गेरि र- वर्णयोर्मिय सारण्य वाच्यम्" इत्युकत्यान् ॥ ४ अनुधारविसर्गनिहामूलीयोप- ध्मानाया अपि रायन्ते । अन्यरगृहीतवानेशमध्याप्ति । क्षिप्यन्ते बी अनेनेति प्रत्याहार । प्रमताना वनामेकमुकरम वा प्रहार: ॥ प्रत्याहारो हि वर्णैकमुखीकरणमिष्यते ॥ इति जैनेन्द्र। ५५साहिपने स.

·गाकटायनप्रक्रियासंग्रह २ सांत्मतेत् ।।११) इता सहोपदिष्टो वर्णः समुदायो वा आत्मनः प्रभृत्या तस्मादितो व्यवस्थितानामात्मनश्च संना भवति । अणिति अफारेकारोकारा उच्यन्ते । एवं एड् झर छन् इञ् यञ् जश् यश् अक् इक् उक् मय जय् खय् अच् इच् एन् ऐच अम् यम् नम् डम् वा खर चर शर अप् हप् वप् जप् झए भष् अल् हल् वल् रल् जल् शल् इत्यादयः प्रत्याहारा नेयाः ।। एको णडटवाद्राह्यो द्वौ अशात्कयत्तस्त्रयः ।। चत्वारश्चमरात् पद स्युः यथायोग पलायुधैः ॥ २॥ पकाराधनुबन्धानामणादिमत्याहारग्रहणेम्वग्रहणं कार्यार्थमुपदिष्टत्वात् ।। जात्याश्रयणाद्दीर्घादीनां ग्रहणम् ॥ यथा हि कचिदेकं कृष्णकुजत्यादि- गुणविशिष्टं सर्वस्वव्यक्तिगतमनुप्यत्वजातिनिष्ठं मनुष्यं पुर. प्रदर्याय मनुष्य इति सङ्केते माहिते अन्यत्रान्येपामपि प्रांशुधवलस्वादिगुणविशिष्टानां मनुष्याणां प्रतिपत्तिः । तथाऽत्राप्येकस्मिन् हस्वनिरनुनासिकत्वादिगुण- विशिष्टे सर्वस्वव्यक्तिगतावर्णत्वजातिनिष्ठेऽकारे उपदिष्टेऽन्येषां दीर्घा- नुनासिकत्वादिगुणविशिष्टानामप्यवर्णभेदानां ग्रहणं सिद्धम् । एवमिवर्णा- दिप्वपि योज्यम् । तत्र हस्वसञोऽकार उदाचोऽनुदात्तः स्वरितश्चेति निधा । ते च प्रत्येकमनुनासिको निरनुनासिकश्चेति द्विधा इति पोढा । एवं दीर्घ प्लुतश्चेत्यष्टादशभेदोऽवर्णः ॥ इस्थमिवर्णादयोऽपि । ल. १ सारमा इता आ (६) इत् इति च्छेद , " इक्येटर्" इति ॥ " ओमाडि पर " इति परोऽनादेशः 'इनेत्' इति सिद्धम् । आत्मना सह वर्तमान. मात्मा । अथवा सह आत्मा येन स सात्मा ॥ सप्त्मेति पदमा- स्मार्थमुत्तराय च । सभासञ्जिसम्प्रस्यायनपर सज्ञामूत्रम् । तेनेह इतेति राज्ञानिदश । इता च शारे वर्शसमुदायो निर्दिश्यते ॥ सात्मेदिति सज्ञि- निर्देश । तत्र सम्झिनमनूद्य सज्ञा विवीयते । य सात्मेत् स इता महोपात्तो भवति ॥ सज्ञा या अन्य सम्सी, यता सहोपात्त. स॥ उभयथाऽपि सात्म दिति सजिन सम्झेतीद निमायते ।।

·सज्ञाप्रकरणम् । वर्णस्यानुकरणादन्यत्र दी? नास्ति । एचां च हस्वाभावाद्वादश भेदाः ।। हस्वदीर्घप्लुतहलो येकद्विव्यर्द्धमात्रिकाः । नासिकामनुपातश्च वर्णः स्यादनुनासिकः ॥ ६ ॥ उच्चैरुदात्तो नीचैः स्यादनुदात्तः स्वरस्तथा । व्यामिश्र स्वरिता ज्ञेयः प्रत्येकं विबुधैरिह ॥ ४ ॥ ऋवर्णग्रहणे लवर्णस्यापि ग्रहणं भवति । तयोरेकत्वप्रतिज्ञानात् । हकारस्य द्विम्रहणमपादौ वलादौ च ग्रहणार्थम् । हकारादिप्पकारकशब्द- पशळा उच्चारणार्था । ३ उता स्वः ।।१।२। इता उफारेण सहोक्तो वर्णः स्वस्य वर्गस्यात्म- नश्च संज्ञा भवति । कु इति कवर्ग उच्यते । एवं चु इत्यादिभिश्चवर्गादयः । ४ तेयान् ।।१३। इता तकारेण सहोक्तो वर्ण इयान् यावन्मात्र उपात्तस्तावन्मात्र एवं ग्राह्यः । अत् इत् उत् । ५भाव्योऽम् ।।१।४। अगकारानुबन्धो भाव्यो विधेयः प्रत्ययविका- रागमरूपो यावन्मात्र उपाचस्तानन्मात्र एव ग्राह्यः। नासिका अस्मै लविता इत्यादि ॥ अगिति किम् । अमू ॥ अतो नियमद्वयादन्यत्र जातिरासन्नता वाऽऽश्रीयते । ६ स्वः स्थानास्यैक्ये ।।६। वत्पित्तिप्रदेशः स्थानं कण्ठादि ॥ अकुहविसर्जनीयनिव्हामूलीयानां कण्ठः । इविसर्जनीययोरुरः। कोर्जि- व्हामूलीयस्य च निव्हामूलम् । सर्वमुखस्थानमवर्णमित्येके । इएऐचुयशा- १ जानु प्रदक्षिणील न द्रुत न विलम्बितम् ॥ अगुलिम्फोटन कुर्यासा मात्रेति प्रकीर्तिता ॥१॥ चटरो रोत्येक्मान द्विमात्र रोति वायस. ॥ निमात्र तु शिसी रोति न्हस्वदीर्घपृतकमात् ॥२॥ २ खरति कथयति हल: स्वरूपमिति स्वरः ॥ ३ ऋलवर्णयोः । तथाच " दूरादामन्दयस्य गुरुको रनृत् अदिति कारस्य पुते निषिद्ध लकारस्यापि तनिषेध प्रामोतीति मत्वा तन्माभू- दिल्याचार्येण लपहण कृतम् . तच ज्ञापयति वर्णग्रहणे लवर्णस्यापि ग्रहणमिति । १ अपादौ ग्रहणात् "व्योऽध्याघोभौमगो" ११११९५३॥ इति ध्यलोपे वृक्ष हस' तीत्यादि मिद्धम् ॥ वलादी ग्रहगात् 'न्यनुस्वार.' तृ हन्तीति सिद्धम् ॥ २।३।२७॥ इत्सन

·४
शाकटायनप्रक्रिया संग्रह
ना. ताल । एदेतोः कण्ठताल्वेकेपाम् । उओऔपूपध्मानीयानामोष्टा ।
ओदौतोः कण्ठोष्टमेकेषाम् । वस्य दन्तोष्ठम् । सुक् वाथानमेकेपाम् ।
ऋटुरयाणा मूर्धा। फेस्य दन्तमूलमेकेपाम् । लतुलसानां दन्ता ।
नसिकाऽनुस्वारस्य । फण्ठनासिकमेकेपाम् ॥ आस्ये भवं आत्यम् ।
करणं प्रयलः । स्पृष्टं करण पर्शानाम् । ईपस्पृष्टं यजाम् । विवृत-
मचाम् । विकृततरमेदोतोः । ऐदौतोर्विवृततगम् । अवर्णस्यातिविवृत-
तमम् । सकृतमकारस्य । ईपद्विवृतं शपमहानाम् । तयोः स्थानास्ययो-
रैक्यमभेदस्तस्मिन् सति वर्णो वर्णस्य स्वसज्ञो भवति ॥ कस्य पुनः कः
स्वः । अवर्णस्य हस्वभेदा. पट् दीर्घप्लुतभेदाश्च द्वादश परस्पर स्वे
भवन्ति । एवर्णादीनां त्वष्टादश भेदाः परस्परं स्वे भवन्ति । लवर्णस्यैचा
च द्वादश भेदाः परस्परं स्वे भवन्ति । कादयो मावसानाः पञ्च पञ्च
वर्या परस्परं स्ये भवन्ति । यवलानामनुनासिको निरनुनासिकञ्चेति द्वैा
भेदौ परस्पर स्वौ भवतः । केवलनिरनुनासिकानां रेफोप्मणां स्वे न सन्ति ।
वर्गेष्वाचा द्वितीयाश्च शपसा अप्यघोषकाः ।
द्वितीयतुर्यवर्णाः स्युर्षहामाणा इसंयुताः ॥५॥
वर्याणामन्त्या अनुनासिकाः--
कण्ठोष्ठमूर्धजिहादन्तोरस्तालुनासिका वर्णानाम् ।
स्थानान्यास्यं स्पृष्टेपत्स्पृष्टं चिकृतसंवृतेपदितम् ॥ ६ ॥
इति सज्ञासंग्रहः।
अथ सन्धिसंग्रहोऽभिधीयते.
॥ तत्राच्सन्धिप्रकरणम् ॥
पूर्वोचरवर्णानामविरामेणोच्चारण सन्धानं सन्धिः । संहितेति यावत् ।।
१ ओष्ठयोरप्रभाग. एक् । १ वाः पञ्चविंशतिवर्णा स्पर्शा. ।
३ सभास्वरप्रकृतिहल्लविसर्गजन्मा सन्धिस्तु पञ्चकमितीत्यमिहारन्ये ॥
तत्र स्वरतिहाविपतोऽस्मिन् सन्धि त्रिधा कथितवान्गुणातिमूरि. ॥१॥

·. । । " अच्सन्धिप्रकरणम्, ने अनं । लो अन । औ। नौ औ । इति स्थिते । विरामेऽगि- दनाचायण्वाऽनुनासिक" ।११।६८। इत्यधिकृत्य ॥ ७ नश७०। यत्सन्धिकार्यमतो वक्ष्यते तद्विरामे न भवति । इत्यधिकारादविरामे सन्धिर्भवति ॥ ८ एचोऽच्ययवाया ।।१६९। एचः स्थाने यथासंख्य अय् अव् आय् आव् इत्येते आदेशा भवन्ति अचि परे । अनच्क शब्दरूपं परवर्णमाश्रयेत् इति सन्निकर्ष' | नयनं । लवन । रायौ । नावौ। समव- चने याथासल्यं शैलीयमाचार्यस्य ॥ दधि अत्र । शमी अत्र । मधु अपनय । वधू आननं । पितृ अर्थ । ल आकृति. । इति स्थिते । यादिक" ।१।११७२। इत्यधिकृत्य ॥ ९ अस्वे ११७३१ इक स्थाने यनादेशो भवति अस्वेऽचि परे । स च अथवा इक परो यञ् भवति अस्वेऽचि परे । तिरियड्। भूवादयः ।। १० आसन्नः १११॥७॥ इहासन्नानासन्नप्रसङ्गे स्थानगुणप्रमाणार्थ- रासन्न एव भवति विधि । अत्र स्थानेनासन्नो भवतीति सन्निकर्षः । दध्यल । शम्यत्र । मध्यपनय । वध्वाननं । पित्रर्थ । लाकृतिः ॥ दधि अत्र । नदी एषा । मधु अपनय । इति द्वि स्थिते ॥ ११ म्हस्वो वाऽपदे ।।१।७४। इक.स्थाने तदासन्नो हस्वो वा भवति अस्वेऽचि परे नैकस्मिन् पदे । हस्वविधानात्पुनर्यादेशो ने भवति । पक्षे यन् । दधि अत्र दध्यत्र । नदि एपा नद्येषा । मधु अपनय १ विरातेविराम । विरामे सर्तमानस्याणोऽगिदनाचादिवर्जितस्य तदासनोऽनुनासि कादेशो वा भवति साम साम। २ एच स्थानेऽवर्णात्परो य इगादिष्टस्तस्य स्थानेऽ. चि परे यनेवादेशो भवति नान्य । ३ ऋवर्णग्रहणे लवर्णस्यापि ग्रहण भवतीत्युक्तत्वात् लकारो लिप्तगाने च त्रिदिवेशे च नप्तरि ।। इति कोश ॥ ४ यनोऽपवाद । नन्वनेन सूत्रेण दीर्घस्य इस वर्तव्य । इस्वस्य पुनन्हस्व किमर्थ- मिति न शकनीयम् । पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिर्जले स्थले च वर्षनीति न्यायात् ।। ५ सदाधितो विधिर्वाधिन एव ।

·४
शाकटायनप्रक्रियासंग्रह
नां ताल । एदैतोः कण्ठताल्वेकेषान् । उओओपूपध्मानीयानामोष्ठी ।
ओदौतो. कण्ठोष्टमेकेषाम् । वस्य दन्तोष्ठम् । सूक् वस्थानमेषाम् ।
ऋटुरपाणां मूर्धा। रेफेस्य दन्तमूलमेकेपाम् । लतुलसानां दन्ताः ।
नासिकाऽनुस्वारस्य । कण्ठनासिकमेकेपाम् ॥ आस्थे भवं आस्यम् |
करणं प्रयलः । स्पृष्टं करण स्पर्शानाम् । ईपस्पृष्टं यत्राम् । विवृत-
मचाम् । विवृततरमेदोतोः । ऐदौतोर्बिवृततमम् । अवर्णस्यातिविवृत-
तमम् । संवृतमकारस्य । ईपद्विवृतं शपसहानाम् । तयोः स्थानास्ययो-
रैक्यमभेदस्तस्मिन् सति वर्णो वर्णस्य स्वसञो भवति ॥ कस्य पुनः कः
स्व.। अवर्णस्य -हस्वमेदाः पट् दीर्घप्लुतभेदाश्च द्वादश परस्परं स्वे
भवन्ति । इवर्णादीनां त्वष्टादश भेदाः परस्परं स्वे भवन्ति । लवर्णस्यैचां
च द्वादश भेदाः परस्परं स्वे भवन्ति । कादयो मावसानाः पञ्च पञ्च
वर्याः परस्परं स्वे भवन्ति । यवलानामनुनासिको निरनुनासिकश्चेति द्वा
भेदी परस्पर स्वौ भवतः । केवलनिरनुनासिकानां रेफोप्मणां स्वे न सन्ति ।।
व प्वाचा द्वितीयाश्च शपता अप्यघोपकाः ।
द्वितीयतुर्यवर्णाः स्युर्महापाणा इसंयुताः ॥५॥
चाणामन्त्या अनुनासिकाः-
कण्ठोष्ठमूर्धजिवादन्तोरस्वालुनासिका वर्णानाम् ।
स्थानान्यास्यं स्पृष्टेपत्स्पृष्टं विटतसंवृतेपदिष्टतम् ॥ ६ ॥
इति सन्ज्ञासंग्रहः।
अथ सन्धिसंग्रहोऽभिधीयते.
॥ तत्राच्सन्धिप्रकरणम् ॥
पूर्वोचरवर्णानामविरामणोधारणं सन्धान सन्धिः । संहितेति यावत् ।।
१ ओटयोरप्रभाग गर। २ याय: पचविंशतियण स्पी।
३ समास्तरमातिहजविरार्गममा सन्धिानु पाप मतीयमिदारन्ये ॥
सत्र समानिसजविकोप्रस्मिन् मन्धि विधा पपिएमगुनि ॥१॥

·अचमन्धिप्रकरणम्, ने अनं । लो अनं । २ औ । नौ औ । इति स्थिते । " विरोमेऽगि. दनाड्चाचण्याऽनुनासिफः" ।।१।६८। इत्यधिकृत्य ।। ७न ||१७| यत्सन्धिकार्यमतो यक्ष्यते तद्विरागे न भवति । इत्यधिकारादविरामे सन्धिर्भवति ॥ ८ एचोऽच्ययवाया १११६९। एचः स्थाने यथासंख्यं अय् अव् आय् आव् इत्येते आदेशा भवन्ति अचि परे ॥ अनच्कं शब्दरूपं परवर्णमाश्रयेत् इति सन्निकर्पः । नयनं । लवनं । रायो । नायी। समव- चने याथासंख्यं शैलीयमाचार्यस्य ॥ दधि अत्र । शमी अत्र । मधु अपनय । वधू आननं । पितृ अर्थः । ल आकृतिः । इति स्थिते । "यनेयादिक" १११११७२। इत्यधिकृत्य ॥ ९ अस्वे ।।१७। इकः स्थाने यनादेशो भवति अस्वेऽचि परे । स च अथवा इकः परो यञ् भवति अस्वेऽचि परे। तिरियड्। भूवादयः ।। १० आसन्नः ॥११॥ इहासन्नानासन्नप्रसझे स्थानगुणप्रमाणार्थ- रासन एव भवति विधिः । अत्र स्थानेनासन्नो भवतीति सन्निकर्पः । दध्यन । शम्यत्र । मध्वपनय । वध्वाननं । पित्रर्थः । लाकृतिः ॥ दधि अत्र । नदी एपा । मधु अपनय । इति द्विःस्थिते ॥ ११ हिस्वो वाऽपदे ।।१।७४। इकःस्थाने तदासन्नो हस्यो वा भवति अस्येऽधि परे नैफस्मिन् पदे । हस्वविधानात्पुनर्यनादेशो ने भवति । पक्षे यञ् । दधि अत्र दध्यत्र । नदि एपा नयेषा । मधु अपनय विरातेविराम.। विरामे वर्तमानस्याणोऽगिदनाचादिवर्जितस्य तदासनोऽनुनासि मादेशो वा मवति सामै . साम। २ एच स्थानेऽवारपणे य इगादिष्टस्तस्य स्थानेऽ. चै परे यौवादेशो भवति नान्यः । ३ ऋवर्णप्रहणे लवर्णस्यापि प्रहण भवतीत्युक्तत्वात् टुकारो लिप्तगाने च त्रिदिवेशे च नप्तरि ॥ इति कोशः ।। ४ यमोऽपवाद । नन्वनेन सूत्रेण दीर्घस्य इस कर्तव्यः। तस्य पुनन्हस्व. किमर्थ- मिति न शङ्कनीयम् । पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिले स्थले च वर्षनीति न्यायान् ॥ ५ सदाधितो विधिोधित एव ।

·६ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे. मध्वपनय ॥ एकपदे यमेव । नद्यौ । वध्वौ । पित्रा । महा ऋषिः मुनि ऋषिः । वधू ऋतं । पितृ ऋपमः । इति द्विः स्थिते ।। १२ ऋत्यकः ॥७॥ अक स्थाने तदासन्नो इस्यो वा भवति प्रकारे परे । पक्षे अरादि । महऋपिः मुनिऋपिः वधुऋतं पितृऋपभः महर्षिः मुन्यूपि. वध्वृतं पित्रमः ।। दण्ड अग्रं । सा आगतः । मुनि इन्द्रः । नदी इयं । वधू उदरं । मधु उदकं । पितृ ऋपभः । इति स्थिते । "ऋश्योः साचः " १३१४७६। इत्यधिकृत्य ॥ १३ दीर्घः 12||७७) अकः स्थाने परेणाचा सहितस्य तदासन्नो दी| नित्यं भवत्यचि परे । दण्डामं । सागता । मुनीन्द्रः । नदीय । मधूदकं । वदरं । पितृषमः ॥ देव इन्द्रः।। आ इहि । गन्ध उदकम् । आ उज्झति । माला ऊढा । अर्ध ऋचः । आ अश्यात् । महा ऋषिः । इति स्थिते । "सेंहियहोऽस्यौः १११११८११ इत्यधिकृत्य ।। १४ इक्वेडर ११११८२१ अवर्णस्य स्थाने परेणाचा सहितस्य क्रमे ण एरे अर् इत्यादेशा भवन्ति इकि परे । देवेन्द्रः । एहि । गन्धोदकम् । ओझति । मालोढा । अर्चिः । अर्यात् । महर्षिः ।। तव एपा। खट्वा ऐन्द्री । तब ओदनम् । सा औपगवी। या ऊतः इति स्थिते ॥ १५ एजूच्यैच् ।१।१२८३॥ अवर्णस्य स्थाने साचस्तदासन्न ऐच् . अत्र दीति बाध्यते । सावकाशनिरवकाशयोनिराशो जीयानिति न्यायात ।। २ अनाइयेडर् 1१1१1०२॥इति सूक्षे प्राहे राति " अश्यक "दायनेन वाध्यते. प्राप्तिपूर्वपत्याप्रतिपेपकरयम् । पूर्वापरविधिभ्यः पूर्वाव पर्दलीयानिति न्यायात् ॥ १ उ. कर्णस्य नुवर्णस्य चाकस्स्थाने ऋति कारे सकारे चारि परे परेगाथा र दलघममुदायोऽऽस्य जनसमुदायो वर्गान्तर वा ईसरपृटकरणमादेश का भवति । इति वितृपमा वितरुपम. पितृपम. लति स्तृिवार पितृलकारः। ४ यादवहोरपर्णस्य इत्योकारो मवति । पोदा ५ एऔर इति द्वौ भर् एव प्रयोध्यादेशा (६) १ इति परे सा यथासरच भान्त महितस्य व ·19 । अन्मन्धिप्रकरणम्. भवति एचि ऊजादेशे च परे । तया । सदैन्द्री । तबौदनं । सापगी । धौतः ॥ प्र ऊढः । प्र ऊहिः। प्र ऊहः । प्र एपः। म एप्यः । इति स्थिते ।। १६ स्योटोदयू पेप्ये ।१।१।८४ा प्रत्यावर्णस्य साच ऐच् भवति ऊढादिषु परतः । प्रौदः । प्रौदिः । प्रौहः । प्रेषः । प्रेयः । स्व ईर। स्व ईरिणी। अक्ष ऊहिनी इति स्थिते । १७ स्वरस्वैर्यक्षौहिण्याम् ।१।१३८५। एप्पैच निपात्यते । स्वरं । स्वैरिणी । अक्षौहिणी ॥ तव ओद्वारः । उप एहि । प्र ओशनि । अद्य अर्यात् । इति स्थिते ॥ १८ आमाडि परः ।१।१८६अवर्णस्य स्थाने साचः परोऽनादेशो भवति ओंशब्दे आडादेशे च परे। तवाफारः । उपदि । प्रोग्झति । अये- श्यात् ॥ बिग्व ओष्ठी । स्थूल ओतुः । इति दिः स्थिते ।। १९ वौष्ठौती समासे ११११८८ अवर्णय स्थाने साचः परोऽजादेशो वा भवति ओष्ठशब्दे ओतुशब्दे च परे समासे । चिम्पोष्ठी। विम्बोष्ठी । स्थूलोतुः । स्थूलौतुः । समास इति किम् । राजपुत्रौष्ठं पश्य । देवदचौतुविनृम्भितं पश्य || सुख प्रातः । दुःख ऋतः । इति स्थिते ।। २० आर्तृतीयाया ऋते ।।११८९तृतीयान्तस्यावर्णस्य स्थाने १ इंपतणि ईष्य इति रूप तस्यापूर्वस्यापि आ इंश्य एघ्यः स एष्य प्रेभ्यः । इर इच्छायाम् । ई उच्छ इत्यादिधातु एष्य इति स्थिते ' तयाऽनिर्णयेडपड m.' इति सूने प्राप्ते तदपवादाथै प्रत्येलादिसूत्रम् ॥ २ मत्र यद्याडिति भाड् स्वयमेव गृह्यते तदा भवर्णस्यादि पर परीभवमाधार एव. स्यात् । स च "दोघः" इत्यनेनैव सिद्ध इत्याप्रहणमनपं स्यात् । मत उपचारा- दाहित्यादेशो गृह्यते । दर्षािपवाद ॥ ३ एवं नियोगे 199८७ अवर्णस्य स्पाने रणचः परोऽनादयो मति एपसन्द परेन निधयेऽर्थे । अयेन इहेवा निधये तु अथैव गच्छ इति । विशेषणम् ॥१॥५॥" विशेषग विशेष्यस्य समुदायस्यान्ती भरतांति सूता- दन तृतीया इति विशेश्ग विशेष्यत्य ममुदायस्यान्तो भवति । तथाच हनीयान्तस्यै. लाय'तम। . ।

·८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह साच आरादेशो भवति ऋतगदे परे समासे । सुखात । दुःखात. । समास इति किम् । मुखेनतः ॥ प्रऋणं । दश ऋणं। ऋण ऋणं। वसन ऋणं । कम्बल ऋणं । यत्सतर ऋणम् । इति स्थिते ।। २१ प्रदशार्णवसनकम्बलवत्सतरस्यणे ।।१९०। प्रादी- नामवर्णस्य साच आर् भवति ऋणशब्दे परे समासे । प्रार्णम् । दशार्णम् । ऋणार्णम् । वसनाणम् । कम्बलार्णम् । वत्सतरार्णम् ॥प्र ऋश्नोति इति स्थिते ।। २२ ऋत्यारुपसंगस्य १११११९११ उपसर्गस्य वर्णस्य स्थाने साच आर् भवति ऋकारादौ धातौ परे । प्रानोति ।। प्रएपयति । प्र ओखति । उप एलकीयति । इति स्थिते ॥ २३ तथानिध्येयेर १५१९३। उपसर्गस्यावर्णस्य साच एड भवति एडादी धातौ परे नेणेध्यो । तथा सुब्धातौ एड चा भवति । प्रेषयति । पोखति । उपेलकीयति उपैलकीयति ॥ अनिणेघीति किम् । उपैति । प्रैधते ॥ ते अत्र । इति स्थिते ।। २४ पदान्तेऽयेडः ।।१।२४॥ पदान्ते एङः साचः एए भवति अकारे परे । तेऽत्र। पटोऽत्र । पदान्त इति किम् । नयनम् । लवनम् । गो अग्रम् इति त्रिः स्थिते ।। २५ गोरोदा । १११९५। गोशब्दस्य एक ओफारो वा भवति तस्यादि ।।११५८" तस्य सप्तम्यर्थस्य विशेषण तस्यादिरवयको दि. तम्यः । इति ऋतीयस्य कारादी पाती परे इत्यर्थों भवति । उपसर्गस्थति वचना. दातुरिति ज्ञायते । सरांपवादोऽयम् । पूर्व आरादेशः' इश्येर' इत्यस्यैव याथको ग हम्वस्य । अय तु म्हस्वस्यापि प्राप्नुवती याधक इत्यर्थः ।। अता येत्यादि सूत्रान आर् इत्यस्यानुपर्नने ती पुनहग परमप्यारं हत्वा यापन इति ज्ञानाम् ॥ प्रारासमन. पनिदरभिभ्यधिसूदतिनिप्रतिपर्यपय ! उप आडिति विशतिरेप राखे उपगगंगा. कथि. तः रविना ॥३॥ २ गोरोदनन प्रतिभावार्धम् । हे निगो अप्रमिया गोशास्त्र सानियादोय न भवति । कुन: लक्षणप्रतिरोत्तयोः प्रतिपदाकरया प्रहम न २ लाशनिकस्येति वचनात् प्रतिपदोतस्यक प्रहगम् । चित्रा गायस्य रा चित्रा सम्म सम्बोधन विगो इनि लाभनिगम गोगद दाग भहातान भसी। .

·निषेधसन्धि ।
अफारे परे ॥ गोअग्रम् । पक्षे अवादि । गवायं । गोऽयम् ॥ गो ईश्वरः ।
गो उत्तमः । इति द्वि स्थिते ॥
२६ अयोऽच्यनक्षे ।११।९६। गोशब्दस्य एडः अव इत्यादेखो
वा भवति अचि परे नाक्षशब्दे ॥ पुनरिक्यरित्येट् । पक्षे अव् ॥ गवे.
श्वरः । गीश्वरः ॥ गवोत्तम. । गवुत्तम. ॥ अनक्ष इति किम् । गो
अक्षं गोऽक्ष ॥ गो इन्द्रः। इति स्थिते ॥
२७ इन्द्रे १११११९७गोशब्दस्य एड: अव इत्यादेशो भवति
नित्यं इन्द्रशब्दे परे ॥ गवेन्द्रः ।। गो अक्षम् । इति निः स्थिते ॥
२८ वातायनेऽक्षे ११९८१ गोशब्दस्य एड: अव इत्यादेशो
भवति नित्यं अक्षशन्दे परे वातायनेऽर्थे ।। गर्वाक्ष. । पक्षे गोअक्षं ।
गोऽक्षम् ।।
इत्यच्सन्धिः ।
अथ निषेधसन्धिरुच्यते।
देवदत्ता३ अत्रान्वसि । जिनदत्ता३ इदमानय । इति स्थिते ।।
२९ न प्लनस्यानिती ।।१।९९। प्लुतस्याचि परे यत्सन्धिकार्य
प्राप्त तन्न भवति नेतिशब्दे ॥ इति दीडो न भवतः ॥ अनिताविति किम् ।
सुश्लोका३ इति वक्ति सुश्लोकेति यक्ति ॥ मुनी इमौ । साधू एता । अमी
अत्र। अमू आसाते । सष्टे अत्र । हुले इमे । पचेते अत्र । पचेथे
सन । पचावहे अत्र । इति स्थिते ।।
३० गितः।१।११००। गकारानुबन्धम्य अचि परे यत्सन्धिकार्य
१ पृथर सविधानात वेति निवृत्तम् ॥
• पागिनाये तु सर्वनैव गवाक्ष' इति
सिम्यनि तन सुवचम् । किंतु वातायनार्थ एव गवाक्ष । अन्यत्र गांअक्षम् ॥
३ "तो गिग्वातऽने" इति औकारस्य सुप स्थाने गि गु इत्यादेशी भवत् ।
एवम् अमाप्रभृतिषु सर्वत्र गकारानुवन्धो ज्ञेय.॥

·१० शाकटायनप्रक्रियासंग्रह प्राप्तं तन्न भवति ॥ इति दीर्घादिन भवति ॥ अ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । आ एवं मन्यसे । आ एवं किल तत् । इति स्थिते ॥ ३१ चादरचोऽनाङः।।१।१०१। अज्मात्रस्य चादेरचि परे यत्सन्धिकार्य प्राप्तं तन भवति नाहः ॥ इति दीर्घचौ न भवतः ॥ अनाक इति किम् । आ उप्णम् ओष्णम् । आ इहि एहि । आ उदकान्तात् ओदफान्तात् । आ आर्येभ्यः आर्येभ्यो यशोगतं सामन्तभद्रीयम् ॥ ईपदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः। एतमा डिन्त विद्याद वाक्यस्मरणयोरडित ॥ अप इति किम् । अवैति ॥ अथो अस्मै । नो इन्द्रियम् । इति स्थिते ॥ ३२ ओतेः।१।१।१०२। ओकारान्तस्य चादेरचि परे यत्सन्धिकार्य प्राप्तं तन्न भवति । इत्येड्यौ न भवेतः ॥ इति निषिद्धकार्यसन्धिः अथ द्वित्वसन्धिरुच्यते । तीर् थे । स्वर् धुनी। चिह नं। इति द्विः स्थिते ॥ 'शरोऽनु द्वे श।११५।' इत्यधिकृत्य १६उ भत्सने। २ अभिविधिरमिष्याप्तिः साकल्येन सम्बन्धः। भवधिमता सम्बद्धोऽवधिरित्यर्थः। असम्बद्धोऽवधिर्मयांदा । ३मयोऽचि घोऽसन् 1१1१1१०५॥ मयः परस्य उमओ वो था भवति अचि परे सर अविद्यमानवद्भवति । किम्वुकम् किमु उतम् ॥ ४ महो माहो हो उताही र नो अहे। अयो इमे ॥ भो प्रयुकाच ओपन्ता अष्टानि. स्यागमे स्मृताः ॥१॥ ५ सौ घेती ।।१११०३ सुनिमित्तकात्याकारस्य मन्धिनिषेधो ना भवति इतिशचे परे। साधीशी साप इति साविति ॥ ऊँचेम. 1१1१।१०४॥ उमा स्थान ॐ इत्यादेशो मपति सम्धिनिपेवच इतो परे । उ इति, ॐ इति, विति ॥ ६ शरः परस्य-सयः स्थाने भनु यदन्य प्राणोति सस्मिन्बते पधात् द्वे रूपे भवतो । कपडादयति । माछादयति । स्त्याली स्याली ॥

·द्वित्वसन्धि । ३३ अचो होऽहूंचः।१।१२११७। अचःपराभ्यां हकाररेफाम्यां पर य हकाररेफाज्वर्जितस्य वर्णस्य स्थाने द्वे रूपे भवतो वा ॥ ३४ घर ।।१।१३५। जरः स्थाने चरादेशो मयति जरि परे ॥ भासन्नः । तीर्थ । तीर्थम् ।। ३५ जपि जश।१।१।१३६॥जरःस्थाने जशादेशो भवति जपिपरे ।। स्वर्द्धनी स्वधुनी । चिह्न चिहम् ॥ अहच इति किम् । अर्हन् । सुहादः । सुरः ॥ मरु त् । नि ध्यातं । प्र च्युतं । देवदत्ता३ध्वस्तः इति द्वि स्थिते ॥ ३६ अदीर्घात ।१।१।११८। अदीर्घादचः परस्याहचो वर्णस्य स्थाने द्वे रूपे भवतो वा विरामे हलि च परे ॥ जश्त्वं । मरुत्त् मरुत् । निध्यातं निध्यातं । प्रच्च्युतं प्रच्युतं । देवदत्ता३ध्वस्तः देवदत्ता३ध्वस्त ॥ अहच इति किम् । जिह्वा । चर्या । जिनदत्ता३ इदमानय ॥ इन्द्रः इति स्थिते ॥ ३७ न संयोगे ।१।१।११९। संयोगे परे प्रागुक्त द्वित्वं न भवति ।। हलोऽनन्तराः संयोगः । इन्द्रः ॥ दर शनं । हर पः। तर पः । इति स्थिते • अचि ।।१।१२१।' इत्यधिकृत्य ॥ ३८ शरः ।१।१।१२२। शर. प्रागुक्तं द्वित्वं न भवति अचि परे ।। संनिकपः ॥ दर्शनं । हर्षः । तर्पः ॥ अचीति किम् । अर्थात् ॥ क्रुद् भास्ते । सुगण् अत्र । कृषन् इह । इति स्थिते ।। ३९-हस्वान् उमः पदान्ते।१।१।१२३।हस्वात्परस्य पदान्ते वर्त- मानस्य डमः स्थाने द्वे रूपे नित्यं भवतोऽचि परे ॥ मुडास्ते । सुगण्णत्र । फंपन्निह ॥ पदान्त इति किम् । प्रड्वते । गणितं । कनकम् ॥ हस्वा- १ व्याकरणान्तरे तु धर्म इत्यादी रकारद्वित्वनिषेधको न दृश्यते । २ भो देवदत्ता वस्त स इत्यत्र तात्परो द्वित्वविवि दीर्घनिषेधात् हस्वप्ताभ्या पर इत्यर्थोऽवसीयते। ३ अदोघी परस्याहचरस्थानेऽचि परे द्वे स्पे न भवत ॥ दधि मधु ॥ ४ उणादय इति निर्देशात् लक्षणवाक्येवस्यानित्यत्व ज्ञायते ॥ ५ कृपग्निईत्यादौ गत्वे प्राप्ते सति ‘अन्तरगयहिरङ्गयोरन्तरङ्गो विधिलवानिनि' ग्यापादन मन भति। ।

·१२ शाकटायनप्रक्रियासग्रहे दिति किम् । प्राडास्ते । दाणत्र । मवानास्ते ॥ कन्या छनम् । इति द्वि स्थिते। ४० दीर्घाच्छो वा १११११२४१ पदान्ते वर्तमानादीर्घात्परस्य छकारस्य द्वे रूपे मवतो वा ।। चत्वम् । कन्याच्छन । कन्याछत्रम् ॥ देव छत्र । म्ले छति । आ छिनत्ति । मा छिदत् । इति स्थिते ॥ ४१ अजामारः ।१।१११२६। अच आड्माभ्यां च परस्म छकारस्य द्वे रूपे नित्य भयत ॥ चवंम् । देवच्छन । म्लेच्छति । आ च्छिनधि । मादित् ॥ इति द्वित्वसन्धि अथ हल्सन्धिरुच्यते । अच् मात्र । ककुप् मण्डल । चाक् मधुरा । पट् नया । तत् नय- नम् । इति द्वि स्थिते ।। ४२ जलो जश् ।१।२।७५/ पदान्ते वर्तमानस्य जलो जश् भवति आसन्न ॥ ४३ हलोऽनुनासिकेऽनुनासिकः स्वः ।११।१०६। पदान्ते वर्तमानस्य हल स्थाने स्थानिन स्वोऽनुनासिक आदेशो भवति वाऽनु नासिके हलि परे । अज्मान अज्मात्र । ककुम्मण्डल ककुमण्डल । वाङ्मधुरा वाग्मधुरा । पण्नया षड़या । तन्नयन तद्नयनम् । पक्षे जश्त्वम् ॥ वाक् मय । इति स्थिते । जश्त्वम् ॥ ४४ प्रत्यये ।११।१०७/ पदान्ते वर्तमानस्य हल स्थाने स्थनिन १ अत्र भाइमाडोप्रहण 'दीपाच्छो वा' इति विकल्पयाधनार्थम् । २ नासिकामनुयातोऽनुनासिक । अत्र सूने हल इति किं दधि मधुरम् । अनुनासिके इति कि गुरुवाफ प्रमाणम् । स्व इति किं अन्तर्मधुरम् । पदात इति किं यज्ञ । यन । ३ याय स्पाने आदेशो भरीत रा स्थानी । यया भव् मान इखत चकारस्य स्थाने सकारादेशा भवति, अनस्तन चार स्थानाति ज्ञेयम् । सम्मानम् ।

·हरमन्धि । स्वोऽनुनासिक आदेशों नित्य भवत्यनुनासिकादो प्रत्यये परे ॥ वाध्ययम् ॥ गम् ता । शम् किता । हात स्थिते ।। ४५ मां जय्यपदान्ते ।१।१।१०९। अपदा ते मकारनकारयो परस्वोऽनुनासिक आदेशो भगति जयि परे ॥ गन्ता शङ्किता। वाहुवचनात् णत्व माधित्ताऽनुनासिक । विसन्म पिसम्भ | पुम् सि । दन् श । शिन् पति । शन् सन्ति । तृन् हति । इति स्थिते ॥ ४६ शल्यनुस्वार ११११:११०। अपदान्ते मकारनकारयोरनुखारो भवति शलि परे ।। पुसि । दश । शिंपन्ति । शसन्ति । तृहन्ति ॥ चम्क म्यते । अअम् लिह । त्वम् करोषि । त्वम् चरसि । त्वम् टीफसे । त्वम् तरसि । त्वम् पठसि । त्वम् पासि । त्वम् वहसि । त्वम् लनासि । त्वम् शेषे । त्वम् पण्डे । त्वम् साधु । त्वम् इससे । त्वम् रमसे । इति द्वि स्थिते । ४७ मम्मो हलि तौ ।१।१।१११। ममागमस्य पदान्तस्य च मकरम्य परस्वोऽनुनासिकोऽनुस्वारश्च पर्यायेण भवति हलि परे । चम्यते चक्रम्यते । अभ्रल्लिह अभ्रलिह ।त्वङ्करोषि त्व करोपि । त्वञ्चरसि त्व चरसि । त्वण्टीकसे त्व टीक्से । त्वन्तरसि त्व तरसि । त्वम्पठसि त्व पठसि । त्वय्यासि त्व यासि । त्वम्वहसि त्व वहसि । त्वदुनासि त्व लुनासि । अस्वरसज्ञकेप्वनुस्वार एव । त्वशेषे । त्वपण्डे । त्वसाधु । त्वहससि । त्वरमसे सम् राट् । इति स्थिते ॥ १ पदविद्य मय छदावि छत्तं वागलढातम् ॥ क्या समुदितामना वाड्य चाग्विदा विदु ॥१॥ २ अपदा त दयानै सिध्द मम्महामस्य विष पहा तेऽपि सत्त्वद्योतनाथम् ॥ ३ हि व्यन्नि । ११११११२॥ लकार वार यकार मकार नकार च परे हकारे मस्य कमेण परस्वाऽनुनासिकाऽस्वारश्च पर्यायण भवति। फिलहादयति विहादयात। किवंह भ्यति किंहलयति । किम्य किं । किम्मरयति किंमलयति । कि हुत किंडते ।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे. ४८ सम्राट् ।११११११३१ समो मकारो निपात्यते किवन्ते राजे परे । सम्राट् ॥ लिद दं । गुद् ढं। स्वर राट् । इति खिते ॥ "डाज्माजोऽतो लुगितौ ।१।१११२७) " इत्यधिकृत्य || ४९ दो दि १६१६१३१। दकाररफयो ग् भवति यथासंख्यं दकारे रेफे च परे ॥१३ दीर्घः ।१।१।७७" इत्याधिकृत्य । ५० टूलुच्यणः ।१।१।१८०। दकाररेफयोलुचि सत्यां पूर्वस्याणो दीपों भवति ॥ लीदं । गूढं । स्वाराट् ॥ उद् स्थितः । उद् स्तम्भितम्। इति स्थिते ॥ ५१ उदः स्थास्तम्भः ।११।१३४। उदः परस्य स्थास्तम्भोर्धात्वोः सकारस्य लुग्भवति जरि परे ॥ उदो दकारस्य चर्खम् । उत्थितः । उट- म्भितम् ॥ का शुभः । मस् जति । तत् शेते । तद् चरति । तद् छादयति । तद् जयति। यज् नः । तद् झापयति । तद् नकारेण । इति स्थिते ॥ ५२ श्यौ ३चू स्त्वोः ।१११११३७) शकारे चवर्ग चोपलिप्टयोः स- फारतवर्गयोः शकारचवर्गी क्रमेणादेशौ भवतः ॥ जश्त्वचत्वे । कश्शुमः । १ सम्यक् राजते शोभते इति सम्राट् । 'अध्ययस्य' इत्यनेनाव्ययात्परपा स्वादिप्रत्य- याना लुकि समिति मकारस्यानुस्वारप्राप्तिः सम्राडिति सामान भवति । सम्राट्गु पचमः शान्तिः॥ २ डाउभानोऽनेकाचोऽध्यणानुकरणस्य यः अत् शम्दस्तस्येति शन्दे लग्लोपो भवति । धमत् इति समिति । पटत् इति पदिति । मन पति यवनात्सलुक् ॥ असिष्द हिरणमा न्तरहे,' इति रुचि नश्व न भवति ॥ वदिति सरिताऽपि प्रवमित्या दकारान्त प्रष्टव्यम् ॥ उमाज इति किं । उत् इति प्रदिति जगत् इति जगदिति ।। ३ यो गरिममिति द्रलु तस्मिमिति बनीहिः । १ शय बुध यस्तस्मिन् यो रत्येकावेन समुदापनि । रामदायकायकान्दना दे पाहणं, एकदेशस्यापि समुदायारमत्वात् ।। ५ पृपद मिप्यारेदेशतः सयोग उपः । तपाद सराय कारनांदा. मुख।

·। हल्सन्धिः । मज्जति । तच्छेते । तच्चरति । सच्छादयति । सज्जयति । यज्ञः । त- ज्झापयति । "हलः" इत्यादिना वाऽनुनासिकः । तज्ञकारेण । तन्मकारेण ।। ५३ न शात् ।१।१११३९। शकारात्परयोः स्त्वो. श्रुत्वं न भवति ।। अभाति ॥ कम् पण्डे । कस् टीकते । पेप् ता । तत् टीकते । तत् ठ. कारेण । तद् डीनम् । तद् दौफते । तद् णकारेण । इति स्थिते ॥ ५४ टौ टू ।१।१११३८। षकारे टयर्गे चोपश्लिष्टयो सकारतवर्गयोः पकारटयरें क्रमेणादेशौ भवतः ।। चवंम् । कम्पण्डे । कप्टीकते । पेष्टा । तट्टीकते । तट्टकारेण । तड्डीनम् । तट्टीकते । लण्णकारेण । तडकारेण मधुलिट् सीदति । पट तयम् । इति स्थिते ।। ५५ टोः पदान्तेऽनाम्नगरीनवतेः ।१।१११४०1 पदान्ते टक- र्गात् परयोः स्त्वोः टुत्वं न भवति न नामादेः ॥ अनामनगरीनवतेरिति किम् । पण्णाम् । अत्र जश्त्वानुनासिकौ ॥ षण्णगरी पङ्गगरी। पण्णवतिः पड. चति । अत्र वाऽनुनासिकः ॥ ५६ तोः पि ।११।१४१॥ पदान्तस्य तवर्गस्य ष्टुत्वं न भवति पकारे परे ।। अग्निचित् पंडिकः । महान् पण्डः ॥ तत् लुनाति । भवान् लिखति । इति स्थिते ॥ ५७ लि लः ११११११४२। पदान्ते तवर्गस्य लकारो भवति लकारे परे ॥ तनाति । भवाल्लिखति । "आसन्नः" इत्यनुनासिकस्यानुनासिकः ॥ अच् हलौ । त्रिष्टुप् हुतम् । वार हसति । पट् हलानि । तत् हितम् । इति द्विः स्थिते । जश्त्वम् ।। ५८ जशो हो झप् वा ।।१।१४३॥ पदान्ते जशः परस्य हकारस्य यथासंख्यं झपादेशो वा भवति ॥ अज्झलौ अज्हलौ। त्रिष्टुब्भुतं त्रिष्टुव्हुतम् । वाग्यसति वाग्रहसति । षड्डलानि पड्लानि । तद्धितम् तहितम् ॥ अच् 'पद् बटुलयो यस्य स मडड्डाले. । अनुकोम्पत. पउड्डुलि अडिक ।

·शाकटापनपक्रियासंग्रह शेषम् । त्रिष्टुप् श्रूयते । वाक् शूरः। षट् श्यामाः । तत् श्वेतम् । इति द्विः स्थिते । जश्त्वम् ॥ ५९ शश्छोमि ।१।१११४४पदान्ते जशः परा शकारस्य छ- कारो वा भवत्यमि परे ! चर्वश्रुत्वे । अच्छेषम् अच्शेपम् । त्रिष्टुप्-' छूयते त्रिष्टुप् श्रूयते । वारुळूरः वाक् शूरः। पछ्यामाः षट् श्यामाः। तथे तम् तत् श्वेतम् ॥ भवान् शूरः । इति त्रिः स्थिते ।। ६० नः शि जक् ।।१।१२७/ पदान्ते नकारस्य जगागमो वा भवति शफारे परे ॥ अकावितौ । अकार उच्चारणार्थः । ककारोदेशविध्यर्थः । ६१ किदन्तः।१।११५४१ कियस्य विधीयते तस्यान्तोऽवसानावयको भवति ॥ शस्य शश्छोऽमीति वा छत्वं । नस्य जयि परस्वोऽनुनासिकः । पक्षे श्चुत्वेन नकारश्चत्वं च । भवाञ्छूरः भवाछूरः भवानशूरः भवान्शू- पाति इति त्रिः स्थिते ।। हनः पिरी रक् ।१।१।१४८॥ नृन्शब्दस्य नफारस्य री- स्यादेशः रकागमः पर्यायेण वा भवतः पकारे परें। इंदित् । रोस्योरिति विशेषणार्थः । अको पूर्ववत् । ६३ रीस्योः।१।१।१०८१ पदान्ते री सो इत्येतयोः परतः पूर्वस्य वर्णस्यानुनासिको मवति । आसन्न इति स्थानप्रमाणाभ्यामासन्न प्रकारा नुनासिको भवति ॥ ६४ रः पदान्ते विसर्जनीय' १६७पदान्ते रेफम्य स्थाने विसर्जनीयादेशो भवति ॥ नृपाति । पक्ष फिरन्नः। रम्य निसर्ज- नीयः । नस्य शल्यनुम्यारः । पात । उभयागाने । हुन पनि ॥ न कान् । टांत दिः स्थित ॥ ६५ कांस्कान् सीसंग ।।१।१४९॥ कामानित्यत्र दिनने -- - भन सपनोविंधानगत रिन स्यााायात्र पदनयनिंग गागनी गरदाय इत्पादिना रिता ताई रिरकारे वियिपाताम॥

·हल्सन्धि । पूर्वस्य पदान्ते नकारस्य सीरादेश सकागम पर्यायेण निपात्यते ।। ईदित् रीस्योरिति विशेषणार्थ । अकौ पूर्ववत् । रीम्योरित्यनुनासिक । सकि नस्यानुस्वार । निपातनान्न रीत्यादि । फाँस्कान् कास्कान् ।। भवान् छादयति । भवान् ठकारीयति । भवान् थुडति । भवान् चरति । भवान् टीकते । भवान् तरति । इति द्वि स्थिते ।। ६६ छव्यम्यप्रशानः । १।१।१५०। पदान्ते नकारभ्य सारादेश सकागम पर्यायेण भवतोऽम्परे छवि परत न प्रशान ॥ पूर्ववदनुनासि कादिकार्य श्चुत्वष्टुत्वे च । भवॉरछादयति भवारयादयति। भवॉप्टीकते भवाष्टी- कते । भवाँष्ठकारीयति भवाष्ठकारीयति । भवाम्थुडति भवास्थुडति । भवाँश्चरति भवाश्चरति । भवात्तरति भवास्तरति । अमीति किं भवान्त्सरति । अप्रशान इति किं प्रशाचिनोति ।। पुम् चली । पुम् कोकिल । इति द्वि स्थिते ।। ६७ पुमः खयि । १११११५१। पुमो मकारस्य सीसको भवतोऽम्परे खयि परे ॥ शेप पूर्ववत् । (श्चली पुश्चली । पुँस्कोकिल पुस्कोकिल ॥ वृक्ष हसति । देवास् यान्ति । धार्मिकास् दयन्ते । अघोर देहि । भोर देहि । भगोर देहि । इति स्थिते ॥ ६८ सनूरहस्सोऽतिप्यकावन्मुध्यन्सो रिः । ११११७२। सजूप् अहन्नित्येतयोरन्त्यस्य पदान्ते तकारम्य च रिरादेशो भवति सन्सु ध्यन्तु इत्येतान् वयित्वा न तिपि ॥ इति सस्य रि इदित् रेर्य इति विशेषणायै ॥ ६९ रेयः ।१।१।१५६। अवर्णादयो भो भगो इत्येतेभ्यश्च परस्य रैर्यकारादेशोभवत्यपि परे। "समस्कृति ग्लुक ।१।१३१५२।" इत्यधिकृत्य । ७० व्योऽष्याघाभोभगोः ।१।१।१५३॥ अमदघो भो भगो इत्येतेभ्यश्च परस्य पदान्ते वर्तमानस्य वकारस्य यकारस्य च ग्लुग्भवत्यपि परे ।। १ स्कृसि ससदस्य कृनाऽवयवे सकार परे समित्यस्य मिरादेश सगागनी ग्लुक् च पर्यायण भवन्ति ॥ संस्कता। संस्कर्ता । सस्ता ।। धम्

·शाक्टायनप्रक्रियासग्रह
गइत् । गित इति सन्धिप्रतिषेधार्थ । वृक्षहसति । देवायान्ति। धार्मिकाद-
यन्ते । अघोदेहि । भगोदेहि ॥ असौ इन्दुः । तस्मै आसन । देवास
आसते । इति नि स्थिते । औदेतोरावायौ । सस्य रीयश्च। “ अच्यस्पष्टश्च
११११११५४।" इत्यधिकृत्य ।।
७१ वाज्नुयात् ११११११५५/ अवर्णात्परयो पदान्ते वकारय-
कारयो ग्लुगम्पष्टश्रुतिश्च तदासलो वा भवत्याचि परे नोनि ॥ पक्षे तादव
स्थ्या ग्लुचि गित इति सन्धिप्रतिषेधात् पुनस्सन्धिकार्य न भवति । असाइ-
न्दु । असाविन्दु । असाविन्दु ॥ तस्माआसन । तस्मायाँसन । तस्मा-
थासन ।। देवाआसते । देवायाँसते । देवायासते ॥ श्रवणस् अस्मि ।
धर्मस् जयति । इति स्थिते ॥
७२ अतोऽद्धप्युः ।१।१।१५७। अत परस्य रेरकारो भवत्य-
कारे हपि च परे ।। इक्वेडरित्येङ् । श्रवणोऽस्मि । धर्मो जयति ॥ एषस्
करोति । सस् याति । इति स्थिते । सस्य रि ॥
७३ हल्पनसमासे मुक्त सात् ।।१।१५८। तकारादेशात्
सकारात्परस्य रेलृम्भवति हलि परे न नभ्समासे । एपकरोति । संयाति ॥
१ वृक्ष हसतात्यत्र सो 'जो जश्' इति दकारे प्राप्त रि ॥ एव पयम् इत्यादौ ।
२ अवर्णादघोभाभगोभ्यश्व परयो पदातयोव्याराचे परे ग्लुगस्पष्टोऽव्यक्तभुतिया
राधा भवति ॥ पट उ पटवँ ! त उ तयँ । तस्मा उ तस्माएँ । अघो उ अघायँ । अघो
अन अघोयन । भो अन भोयन । भगो अन अगोत्र ॥ ग्लुचि ‘गित ' इति
सन्धिप्रतिषेध ॥
३ ' न्योलघुप्रयलतर शाफ्टायनस्य" इनि पाणिनीय सूनम् । तथाच यवयोरनुना
सिको निग्नुमासिक्श्चेति प्रत्येक वी भेदी परस्पर स्खो भक्त इन्युक्तरवादनास्पध्रुतिश
देनानुनासिको भण्यते ॥
४ उनीति अकारानुबन्ध उकार एव । न उमिति प्रसाहार
५ धन “11११४६द्वयोर्विघ्योरन्यन सापकशयोस्तुत्यरलयारेकन विनि
पात सधं तत्र य सूत्रपाठे पर स विधिर्भवति । स याति य ददाति इत्यादी उत्यः
गुमयप्राप्ती परत्याशुक । अत्र श्लोक । पर स्यापूर्वपरयोनित्य स्यात्परनित्ययो नि.
सातपान्तरणच म्यात्ततोऽनपाकम ॥१॥

·विसर्जनीयसन्धि । अनन्समास इति किम् । अनेपो गच्छति । असो याति ॥ अहन् अत्र । अहम् ददाति । इति स्थिते । सजूरित्यादिना नस्य रि ॥ ७४ रोऽहोऽध्यसुत्रूपरात्रिरथन्तरे ।१।१।१६०) अन्शब्द- स्य रे. रेपो भवत्यपि परे न सुवादी । उत्वाद्यपवाद । अहरत । अहर्द- दाति ।। अमुपरत्रिरथन्तर इति पिम् । अहोभ्याम् । अहोरूपम् । अहो राति । अहोरथन्तरम् ॥ इति हल्सन्धि ॥ अथ विसर्जनीयसन्धिकच्यते ॥ मुनिस् अस्मि । साधुम् दयते । इति स्थिते । सस्य रि विसर्जनी यश्च ॥ ७५ विसर्जनीयस्य ।१।१।१६११ विसर्जनीयस्य रेफादेशो भव- त्यपि परे । मुनिरस्मि । साधुर्दयते ॥ क छादयति । क टीकते इति स्थिते ।। ७६ सपछव्यशरि ।।१।१६३। विसर्जनीयस्य सकारो भवत्यश- प्परे छवि परे ॥ श्चुत्वष्टुत्वे कश्छादयति । कष्टीकते ॥ अशरीति कि क सरु ।। क शुभ क पण्डे । क साधु । इति द्वि स्थिते ।। ७७ शरि था ।११।१६४१ विसर्जनीयस्य सो वा भवति शरि परे ॥ श्रुत्वष्टुत्वे । करशुभ क शुभ । कप्पण्डे क पण्डे । कस्साधु. क साधु ॥क स्खलति इति नि स्थिते । ७८ लुक खयि परे ।१।१।१६५। विसर्जनीयस्य लुग्वा भवति सयि परे शरि परत ॥ स्खलति । कम्पसलति । क स्खलति ॥ क करोति । क खनति । क पचति । क फलति । इति द्वि स्थिते ।। ७९ कुपौ कपम् ।२।१।१६६। विसर्जनीयम्य+ क प इत्यादेशो १ परग्रहण शरीत्यस्यानुवृत्त्यर्थम । अन्यथा सम्येव स्यात् । असमास उत्तरत्र पर इत्यस्यामुवृत्यर्थः ॥

·२० शाकटायनप्रक्रियासमेहे. क्रमेण वा भवतः कैवर्गीये पवर्गीये चाशपरे खयि परे । कपावुच्चारणौँ । कः+ करोति । काकरोति । का+ खनति कः खनति । कः पच तिकः पचति । कः फलति कः फलति । तिरः कृत्य इति त्रिः स्थिते । " डोच्च्यूर्या- धनुकारणञ्च ति ।११।२६।" "तिरोऽन्त ।।१।३१" इत्यधिकृत्य ।। ८० कृतो वा ।१।१।३२। कृनो धातोः सम्बन्धि तिरः शब्दः तिसंज्ञो वा भवति ॥ ८१ तिरसस्तेस्सिः ११११११६७। तिसंशस्य तिरस्शब्दस्य विस- र्जनीयस्य सिर्वा भवति करीये पवर्गीये चाशपरे खयि परे ।। इदित् शास्वसिपस्तीति विशेषणायः । तिरस्कृत्य तिर कृत्य तिर कृत्य । तेरिति किं तिरः कृत्वा तिरः+ कृत्वा ॥ नमः कृत्य । पुरः कृत्य । इति स्थिते ।। ८२ साक्षादायच्चि ।१।१।३५), साक्षादित्यादि शब्दरूपमच्च्य- न्तरूपं च्च्मय॑ कृत्सम्बन्धि तिसंज्ञं वा भवति ।। नमः शब्दस्य तिसंज्ञायाम् ॥ ८३ अस्तं पुरोऽव्ययम् ।।११२९। अस्तं पुरस् इत्येते अव्यये धातोसम्बन्धिनी तिसंज्ञे भवतः ।। इति पुरःशब्दस्य तिसंज्ञायाम् ॥ १ कसाराश्यवको वर्ग. फवर्ग। अथवा कादय का । यथा त्यदादयस्त्यद इति । कामा वर्गस्ता भव. क्यीयस्तस्मिन् । वरागपानामन्यतमे रायीत्यर्थः ॥ भशपर इति कि? वास: क्षीमम् ॥ २ वाजन्त व्यन्तमूरिलेवमायनुपरणमुपसर्गराश च धातो. सम्बन्धि तिसम्म भवति ॥ हाच पटपटाकल । चि शुशीकर।। ३ तिरम्इत्येतदन्ती व्यवधाने वर्तमान धातो. गम्बन्धि तिसध्य भवति ॥ तिरोगय तिरोभाय । अन्यत्र तिरो भून्या स्थित ॥ उत्तररात्रे रास्यव महणे स्तन्यं अन्यथा तिर वा पाट गा. समावि विपकस्य तिरदाय मिशा पिरन्त यस्य मा स्यन्त नियनमध्यन्न । अध्यन्त यता न भरण्य. तसम् ॥ ज्यन्तस्यायं पार्टी याय ता यर्थम् अस्तनद्वारिपामवध. 1 সানিশি ও গায়। গণ যোশিয়া। নানি। ৭ি ঘn - दण्यातस्य पम्पयंस्य हा ॥ नम मिलाय. दा. सा. दादी पानी ५ पुराले मन्यानम्बा सयोग्यासारन मागम ॥

·विसर्जनायज्ञन्धिः। २१ ८४ नमरपुरसः ११११११६८॥ तिसंजयोः नमस् पुरस् इत्येतयोवि. सर्जनीयस्य सिर्भवति कुपावशपरे सयि परे ॥ नमस्कृत्य पुरस्कृत्य ॥ तेरिति कि । नमः+हस्सा नम कृता । नमः परमपुरुषाय । पुरः पशु।। चतुः कण्टक । निः पद्यते । दुः कृतं । अहिः पचति । आविः करोति । प्रादुः पश्यति । इति स्थिते ।। ८५ चतुर्निहिराविः प्राइसाम् ।१।१।१६९॥ चतुर निर दुर बहिस् आविस प्राइस् इत्येतेषां विसर्जनीवस्य सिर्भवति कुपावगप्परे सयि परे ॥“किः सः पिः ।१।२।६०॥ शनमः ।१।२।६१।" इत्यधिकृत्य परिभाषासूत्रे ॥ ८६ शास्वसिघस्सिकृतस्यासक्सातोऽवहुपदात्। १।२।६५। कवर्गादिनः किपराच्च शनमः परस्य शासिवसिघसीनां सेः कृतस्य च स. गागमसस्थानिकसात्प्रत्ययवर्जितस्य सकारस्य पिरादेशो भवति न चेत्स बहुप्रत्ययात्पदाच परो भवति ॥ इदित् । चतुप्कण्टकं । निप्पद्यते । दुष्कृतं यहिप्पचति । आविष्करोति । प्रादुप्पश्यति । द्वीः करोति । चतुः पठति । इति तिः स्थिते ॥ ८७ सुचो वा ।१११११७०। सुजन्तस्य विसर्जनीयस्य सिर्वा भवति कुसरवशपरे खयि परे । सोः शास्वसीत्यादिना पिः पक्षे या कयौ । द्विप्करोति। द्वि+करोति । द्विः करोति । चतुप्पठति । चतुः+पटनि । चतुः "ठति ।। सर्पिः पिवति । धनुः खण्डयति इति त्रिः स्थिते ।। ८८ इसुसोऽपेक्षायाम् ।।१।१७१। इमुसन्तस्य विसर्जनीयस्य सेर्वा भवति कुपाक्शपरे खयि परे पूर्वोचरपदयोरन्योन्यापेक्षायां सत्याम् १ स्यानिनिमित्तनियमायों यः कचिदिह शाने पिनाम निधीयते स सर्वः कवान् अश्व परस्य सकारस्य स्थाने भवति । स व परस्मिन् कार्ये प्रवर्नमाने मसन् भवतीति [दितव्यः॥ वासु सपिंपरा ॥ २ दिन परो यः शर नम् च तस्मात्परम्य सकारस्थ विभवति ॥ अन योगविभागः कम इति शर्नमोविशेषगाय।

·शाम्टायनमक्रियासंग्रहे साप्पियति । सपिः पिबति । सर्पिः पिबति ॥ धनुप्खण्डयति । धनु.. खण्टयति । धनुः खण्डयति ॥ अपेक्षायामिति किं । तिष्ठतु सर्पिः पिब त्वम् दक। तिष्ठतु धनुः खण्डय काष्ठम् ॥ अयः कारः | यशः कामः । अयः कंसः । अयः कुशा। अयः कर्णी । पयः कुम्भः । पयः पात्रम् । इहि स्थिते । " समासेऽसमस्तस्य ।१११११७३।" इत्यधिकृत्य ।।. ८९ कृकमिफंसकुशाकणीकुम्भपात्रेऽतोऽनव्ययस्य । श१।१७५। पुर्वेणासमस्तस्यानव्ययस्याकारात्परस्य विसर्जनीयस्य सिर्भवति करोत्यादौ परे समासे ।। अयस्कारः । यशस्काम । अयस्कंसः । अयरकुशा। अयस्कर्णी । पयस्कुम्भः । पयस्पात्रम् ॥ अनव्ययम्येति किं स्वः+ कामः । रवः पात्रम् || असमस्तस्येति किं परमयशःकामः ॥ यशः काम्यति । गी: पाशा इति स्थिते। ९० प्रत्येये ।१।१।१७६। अनव्ययस्य विसर्जनीयस्य सिर्भवति कुपो प्रत्यये परे ।। यशस्काम्यति । गीप्पाशा ।। गीः काम्यति । अहः काम्यति इति स्थिते ।। ९१ न रहः काम्ये ।।१।१७७ रेफान्तस्यात्नशब्दस्य च विसर्जनीयस्य सिन भवति काम्यप्रत्यये परे ।। गीः+ काम्यति । अह+का- म्यति ॥ चतुः तयम् इति स्थिते ॥ ९२ स्वात्सुपस्ति ।११।१७८। हूस्वात् परस्य विसर्जनीयस्य सिर्भवति सुबन्ताद्विहिते तकारादौ प्रत्यये परे ॥ शास्वसिघस्सीत्यादिना पिः। टुत्वं च । चतुष्टयम् ॥ निः तपति इति स्थिते ।। १ पूर्वणासमस्तस्य इसम् प्रत्ययान्तस्य सम्बन्धिनो विसर्जनीयस्य स्थाने कुपावसापरे सायि परे सिर्भवति ते चेत्स्थानिनिमित्तपदे एकत्र समासे भरा.॥ सर्पिकुण्ड सपिप्पान । भनुम्बइ धनुष्पलं । समास इति वितिष्टतु सपि पिव त्वमुदपम्। असमस्तस्येति कि? परमसपि कुण्ड । इन्दधनुः+ खण्डम् ।। २ तर । तम । तस्। तय । त्व । तल् । स प्रसयास्तसारादिप्रत्यया । तान् पवय' प्रयोजयन्तीति चिन्तामणी ।।

·सुबन्तसग्रहः २३ अव्य- " १३ निसोऽनासेयायां तपे ।१।१।१७९। निसो विसर्जनयित्व सिर्भवति तकारादौ तपि धातो परे । अनामेवायां कोऽर्थः अबसान- क्रियायाम् ॥ पत्वष्टुत्वे । निष्टपति । अनासेवायामिति किं निम्तपति स्वर्ण स्वर्णकारः पुनः पुनस्तपतीत्यर्थः ।। कः कः इति स्थिते ॥ ९४ कस्कादिपु ।१।१।१८०|| कास्कादिपु सिनिपात्यते कुपो परे कस्तः । कौतस्कुतः । सपिंकुण्डिका । प्रातुप्पुत्रः । इत्यादयो नेयाः ।। ॥ इति विसर्जनीयसन्धिः ॥ ॥ अथ सुपन्तसंग्रहोऽभिधीयते ॥ तत्सुवन्तं पुलिँझ स्त्रीलिङ्गं नपुंसकलिङ्गं अलिङ्ग चेति चतुर्विधम् । उत्पुनः प्रत्येकमजन्तं हलन्तं चेति द्विधा । तनाजन्तेषु तावदकारान्तः पुलिँझो धर्मशब्दः : सप्तसु विभक्तिपु नीयते । धर्म इति निः स्थिते । " यात्स्वौजस् ।२९७ इत्यधिकृत्य ॥ ९५ एकद्वियही ।१।३।९८। एकत्वद्वित्वबहुत्येषु विवक्षितेपु तत्स- सयावत्यर्थे वर्तमानाच्छब्दस्वरूपाद्यथासङ्घयं सु औ जस् इत्येते प्रत्यया भवन्ति ।। उजावितो । उकारः “ सूक्तं पुर्वम् ।४०८।" इति विशेषणात्यः।। जकारो "जस्येड् ।१४९।" इति विशेषणार्थः ॥ ते च ॥ १ पुनः पुन. करणमामेवा ॥ तकारादाविति किं निरतात् ॥ तपे इति शप्निर्देशादिद न भवति । निस्तातप्ति ।। २ अप्राप्तस्य प्रापगाथै प्राप्तस्य च निषेधार्थ निपातनम् ॥ सपिकुण्डिकादीनामिह गणे पाठ. समासार्थः तेन परमसर्पिण्डिकेत्यादि सिद्धम् ॥ कस्कादिष्विति बहुवचनादा- फतिगणोऽयम् । तेन भास्कर इयादि सिद्धम् ॥ ३ इयममिदमिते शब्दव्यवस्थाहेतुरुपदेशगम्यः प्रातिपादकधर्मो लिङ्गम् ॥ तच्च शब्दधर्म इति चेन् गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गोपादान न घटते । नहि शुदिशब्दाना पटादिशब्दरुपमाश्रयस्तदनभिधानात् अर्यो ह्यभिधीयते तत्रयां (शब्दानां ) ताङ्गिनि- यमानुपपत्ते. ॥ अर्थधर्मत्वे तु यत्पादिशन्दरभिधीयते तदेव शुक्लादिशादरभिधीयते इति तलिङ्गज्यवस्थोपपद्यत झते अर्थधर्मन्वमस्याश्रीयते ॥ धातुविभक्तिवर्जमर्थवलिङ्ग मिति कौमारे ॥

·शाकटायगप्रक्रियासग्रहे " ९६ प्रत्ययः कृनोऽपष्टयाः १११११४१। अपष्ठ्यन्ताद्विहितः प्रत्य- यसो भवति ॥ इति प्रत्ययसंज्ञायाम् ॥ ९७ परः ।।११४४१ प्रत्ययः प्रकृतेः पर एव भवति ॥ ततः परे भवन्ति । धर्मम् धर्मो धर्मअम् इति स्थिते ॥ ९८ सुङ् पदम् ।१।११६२। मुड्प्रत्याहारगृहीतप्रत्ययान्तं शब्दरूपं पदसंज्ञं भवति ॥ इति पदसंज्ञायाम् । “ सजूरहस्स-१६८" इत्यादिना पदन्ते सस्य रिः । तस्य "रः पदान्ते विसर्जनीयः १६४।" औकारे एजूच्यैच ” ।१५। इत्यैच् । जसि । “ एडो लम्" ।१५३। इत्यधि- कृत्य ।। ९९ एंदे ।१।२।१०६। अपदन्तस्यातो लुग्भवति एकारे अकारे च परे ॥ इति लुचि प्राप्तायाम् ॥ १०० भ्यत्याः ।१।२११६२। अतः आद्भवति भयादावदादौ च सुपि परे ॥ पुनर्दीर्घः सस्य रिविसर्जनीयौ । धर्मः धर्मो धर्माः सुखयति सुखयतः सुखयन्ति इत्यादिक्रियासम्बन्धो ज्ञातव्य ।। कार्यान्तरव्यामृतस्य स्वाभिमु- खीकरणमामन्तणं संबोधनं तद्विवक्षायाम् ।। १०१ आमञ्ये ११।३।९९। एकत्वादिसङ्घयावत्यामन्व्यमाणेऽत्र्थे वर्तमानाच्छब्दात्क्रमेण स्वौजसो भवन्ति ॥ इत्कार्य पूर्ववत् । सौ ॥ १०२ -हस्वोऽन्नित्याटः।१।२।१२२। एकामन्त्रणे अतो नित्याटश्च इस्वो भवति श्यनप्मुटि परे स्वमोश्च लुक् ॥ इत्यफारस्याप्यकारः सोश्च लुग्भवति औजसोः पूर्ववत्प्रक्रिया । आमन्तणाभिव्यक्त्यत्थं हेशब्दोऽभिसंग- ध्यते। हे धर्म हे धर्मों हे धर्माः, मां रक्ष मां रक्षत मां रक्षत इत्यादि- ३ सु ओ जस् इत्यत मु इत्यारभ्य आ महिड्प्रत्ययान् सुइय याहारः ॥ २ एच अच्च एद तस्मिन् एदे । देहलीदीपन्यायेन तगरस्योभयन सम्बन्धः ॥ अग्रहण कि ? भयादी सुपि च दोघांर्थम् ।। ३ हस्वप्रहण नित्याडर्थम् ॥ हसस्य हम्य रिममिति चन् 'संतो सुचि चारे ' (१५०) इति आरेयाप्ती तन्माभूदिति हस्वः ।।

·अजन्तपुंलिंगम् । क्रियायोगो द्रष्टव्यः । कर्मादिविवक्षायां "हाधिक्समयेत्यधिकृत्य ।३४५,, १०३ कर्मणि ।।३।१०५। क्रियाविपयः कर्म । तस्मिन्नेकत्वादिस- इल्येप्रधानार्थे वर्तमानाच्छब्दात् अम् औट शस् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति ॥ यस्मिन्कारके धातुप्रत्यया भवन्ति तत्प्रधानम् । अन्य- दप्रधानम् । टशाविती टकारः मुट्प्रत्याहारार्थः। शकारः शस्यगिति विशे- शणार्थः ।। अमि' भ्यत्या' इत्याकारे प्राप्ते ।। १०४ मोऽणोऽमः ॥१२॥३६॥ अणः परस्य अमः आदेर्मकारो भवति ॥ “संयोगस्यादिस्कोर्छ ।२५०।" इत्यधिकृत्य ॥ १०५ पदस्य ।१।२।९२ । हलोऽनन्तरास्संयोगः । तदन्तस्य पदस्य लुग्भवति ॥ इति पदस्य सर्वस्य लक्माप्तौ ।। १०६ पप्ठयाः स्थानेऽन्तेऽलः ।१।१।४७१ पष्ठयन्तस्य विधिः तस्यान्ते अल. स्थाने मवति ।। औट्यैन् । शसि 'प्रात्यकः' दीर्घः ।। 'शस्यम् ।१८१।' इत्यधिकृत्य ।। १०७ नन्तः पुंसः।१।१७९। पुल्लिङ्गस्याक. साचो नान्तो दीर्घा भवति शसि परे । आसन्न इत्यान् सस्य पदस्यति लुक् । धर्म । धर्मो । धर्मान् । चिनोतीत्यादिक्रियासम्बन्धो वेदितव्य. ॥ करणादिविवक्षायां । "टा भ्यां मिस्सिद्धौ ३६०।" इत्यधिकृत्य ॥ १०८ हेतुकर्तृकरणेत्थंभूतलक्षणे ।१।३।१२८। एकत्वादिस- डख्येप्रधाने हेत्वायत्थे वर्तमानाच्छब्दात् टा भ्यां भिम् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति ।। ८ इत् " नास्लीटः।१३५" इति विशेषणार्थः ।। "तस्मादादे. १५४१” इति सूयनियमात् भम आदेरेव मारो भवति । २"न.।२०४" इति सूत्रेण पदान्तनकारस्य सुचि प्राप्ताया " परे ।२२४” इति मूण पूर्वकार्यस्य नलोपस्यासत्त्व पान्तत्वाभावादिति वेदितव्यम्॥" पदस्य।१०५ दति सूप्रेण सकारात्मकोत्तरकार्यस्य सत्वात् ।। १ अर्थविशेपचिद्गमित्यम्भूतलक्षणम् । यया- शिखया घटुमद्राझीत्तपा च्छण भूपतिम् । इत्यादौ शिसादि ।

·२६ भास्टायनप्रक्रियासंग्रह " नातः १२०८॥" इत्यधिकृत्य ॥ १०१ उसास्येस्स्येनाद्यम् ।१।२।१६५॥ अकारान्तात्परस्य डस. स्यो भवति टाया इनः डसेरान डेयः ॥ इति टाया इनः ॥ "पान्नो ण. श२५०" इति परिभाषायाम् ॥ ११० अभिन्ने ।१।२।५६। एकस्मिन् पदे वर्तमानाभ्या पकाररेफाभ्यां परस्य नकारस्य णकारो भवति ।। १११ थुल्टुस्तौ नान्तरे ।११२१५११ शे चवगें ले व्यर्गे से तवंर्ग स्वानिनिमित्तयोरन्तरे मध्ये सति नस्य णो न भवति ।। इति नियमादन्य- स्मिन् वर्णे तयोरन्तरे सत्यपि णत्वं भवत्येव ॥ एड् । भ्यामि भ्यत्या इत्यात् । भिसि ॥ ११२ ऐस्भिसोऽद्मशः ११।२।१६४। अकारान्तात्परस्य मिस. ऐ- सादेशो भवति न-दकारादेशान्मकारादिदमादेशादशश्च परस्य ॥ ११३ शिदिल् ।१।११४९। शिदेकाल् अहिदनेकाल चादेशः पष्ठयन्तस्य सर्वस्य स्थाने भवति ।। ऐच । सस्य रि विसर्जनीयश्च ।। धर्मेण । धर्माभ्यां । धर्मः । सुर्ख लभ्यते इत्यादिक्रियान्वयः कर्तव्यः ॥ सप्रदानादि- विवक्षायाम् । “समो शोऽस्मृतौ चाप्ये ।१।३।१३२।" "दाणाऽधर्मे ड्च १ परिभापेयम । स्थानिनिमित्तनियमाों य वचिदिह शाने णो नाम विधीयते रा सर्व पारादेपाच परस्य नकारस्य स्थाने भवति ॥ स चात परेऽसन्भवतीति वेदितव्य ॥ मीणादाहरणानि- राशिना। अर्चना । विररेन । टेन। रहेन । रसना । तनि ।। ३ सम्पूर्वज्ञानातेरस्मृती वर्तमानस्य यदाप्य प्राप्य कर्म तन टाभ्याभिसो भवन्ति या।। माना समानीते । मातर समानीते । अस्मृताविति किं मातर सानाति । मानु सना- नाति स्मरतीत्यर्थ ॥ चकारेण सा इत्यनुकृष्यते ॥ ४ अधमरूपेऽथ वर्तमानेन समा दाण् दाने इत्यनेन योगे देयैतन्य राज्ये देय यमा- भजति तनाप्रधानेऽयं वर्तमानाभ्याभिसो भवन्ति । तस्माय दाणस्तभवति । दासा सम्प्रयच्छते । युपत्या गम्प्रयच्छते । भामुक सन् ददातीत्यर्थ. 11 अधर्म इनि ? सम्प्रयच्छति ॥ .

·अजन्तपुलिंगम्। । देयः ।।३।१३३।" इति प्रस्तुत्य ।। ११४ डे भ्यां भ्यस् ।१।३।१३४! एकत्वादिमज्ये देयैराप्ये संप्रदाने अप्रधानार्थे वर्तमानाच्छब्दात् डे भ्यां भ्यम् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति ॥ड इत् डिकार्यार्थः । डसेत्यादिना डेयः ‘भ्यत्या' इत्यात् भ्यामि च तथा ॥ भ्यसि। ११५ बहोसि स्भ्येत् ।१।२११६३। अतः एद्भवति सकारभका- रादौ वहुवचने ओसि च परे ॥ सस्य रित्वादि । धर्माय । धर्माभ्यां । धर्म- भ्य. । धनं ददातीत्यादिक्रिया योन्या ।। अपादानादिविवक्षायां । " डास भ्यां भ्यस्स्तोकाल्पकतिपयकृच्छ्रादसत्त्वे । ३७६ ।" इत्यधिकृत्य ।। ११६ अपायेऽवधौ ।१।३।१५६। अपायो बुद्धिकृतो विभागः तस्मिन् विषये तदवधावपादाने एकत्वादिसड्स्येऽप्रधानेऽर्थे वर्तमानाच्छ- व्दात् डसि भ्यां भ्यस् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति ॥ हितावितौ डकारो डित्कार्यार्थः । इकारो " डसेरागते ।७३१" इति विशेपणार्थः । डसेत्या- दिना डसेरात् दीर्घः । जश्त्वं ! " विरामेऽगिदनाचाद्यण्यानुनासिक. इत्याधिकृत्य ॥ ११७ चर्जशः ।१।१।६९। विरामे जशश्चयं भवत्यासन्नः ॥ भ्या- म्यात्वं भ्यस्येत्वं । सस्य रिविसर्जनीयौ । धर्मात् धर्माद् । धर्माभ्यां । धर्म- भ्यः । अपैतीति क्रियासङ्गतिः कर्तव्या॥ स्वस्वाम्यादिसम्बन्धविवक्षायां । " योगे । ३४४ " इत्यधिकृत्य ॥ ११८ ङसोसाम् ।१।३।१६२। एकत्वादिसहयेऽप्रधानार्थे वर्तमा- नाच्छब्दात् डस् ओस् आम् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति योगे सम्बन्धे द्योत्ये || ड इत् ङित्कार्यार्थः । डसेत्यादिना डसः स्यादेशः । ओस्ये- त्वम् अयादेशश्च । सस्य रिविसर्जनीयौ । आमि " नामामः । १९७" इति प्रस्तुत्य ॥ " । १ यतोऽपति भयमादत्ते वा तदपादानम् । अपादोयतेऽस्मादित्य पादागमपार ॥ आधिरित्यप्यपागम दम्य प्रयर्थ एव ॥ आदिगन्दन स्वादिग्रहणम् ॥

·२८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह - ११९ नम्हस्वादसाटः १।२।३३। नमः हूस्वादाडः सम्भवदादश्च परस्यामो नां भवति ॥ अनेकाल्त्यात्सर्यस्य भवति ॥ "तप्स्वलित्यतो दीर्घः । १७१" इत्यधिकृत्य ॥ १२० नाम्यतिसृचतुप्पः ।१।२११४०। नामि परे पूर्वोऽग्दीग्धों भवति न तिसचतुर्पकारान्तानाम् ॥ अभिन्ने इति नस्य णः । धर्मस्य । •धयोः । धर्माणां । मूलं दयेत्याद्यन्वयो लक्ष्यः ॥ अधिकरणादिविवक्षा- थाम् । "क्तेनो योस्सुषु । ३९० " इत्यधिकृत्य ।। १२१ आधारे ।१।३११७५कर्तुः कर्मणो वा आधारेऽधिकरणे एकत्वादिसख्येऽप्रधाना] वर्तमानाच्छब्दात् कि ओस् सुप् इत्येते प्रत्ययाः क्रमेण भवन्ति ॥ हपावितौ । डकारः प्राग्वत् । पकारः सुविति प्रत्या- हारार्थः । डावे ओस्येत्वम् अयादेशश्च सस्य रिविसर्जनीयौ । सुप्येत्वं शास्वसीत्यादिना पिः । धर्मे धर्मयोः धर्मपु.॥ चित्तमहं दधे इत्यादिक्रिया- सम्बन्धो वेदितव्यः ॥ एवं वृक्षपटपटकुम्भस्तस्मादयः शब्दा नेतच्याः ।। उक्तरूपसमुच्चयः । धर्मः धर्मों धर्माः । हे धर्म हे धर्मा हे धर्माः । धर्म थी धर्मान् । धर्मेण धर्माभ्यां धर्मः। धर्माय धर्माभ्यां धर्मेभ्यः । पर्मात् धर्माद धर्माभ्यां धर्मेभ्यः । धर्मस्य धर्मयोः धर्माणां । धर्म धर्मयोः धर्मपु! मासशब्दात् स्यादयः सुटि धर्मशब्दवत् । असुटि ।। १२२ पद्दन्नोमाहनिशसन्यूपन्दोपन्यकन्शकन्नुद- नासंश्चामुटि ।१।२।१४३। पाददन्तनासिकामासहृदयनिशाअमज्यूपदो- १ आधीयते फक्मणी व्यवतिष्ठते अस्मिमिन्याधार: ॥ अपया आधीयन्तेऽतिरन्ते किया अस्मिन्नित्यापारः । तहिं कर्मिगौरव राझा स्यात् ! तपादि फस्पा मम्या गा किया भवनि फेटे आने त्यत्र पम्पा बोदन पननीया मर्मस्या ति तत्र सया महापारमा पर्नरमगी परिमानीयोतिष्टते ग माधार तयार गंगम पोरापार प्रति मिदम् ॥ चतुर्विध भाषिकः गया मटे भारत । प्यार गया रिलेशु सम् । वषयिष पाम्बे गानय मन्ति । गामा: दया गाया यादि ·अनन्तपुलिंगम् । स्यकृत्शकृत्उदकआसनइत्येतेपा क्रमेण पद् दत् नम् माम् हृद् मिश् असन् यूपन् दोपन् यकन् शकन् उदन् आसन् इत्येते आदेशा या भव- न्त्यसुटि शसादौ सुपि परे ।। इति मासशब्दस्य माम् । मास मासान् । मासा मासेन । भ्यामि ॥ १२३ सिहल्यधातोः ।१।१।६४१ सिति बलादी च प्रत्यये परे पूर्व पदसंज्ञ भवति न धातोर्विहिते प्रत्यये परे ॥ सनूरहस्स इत्यादिना सस्य रि । रेर्य । व्योऽप्येत्यादिना यस्य लुक् । माझ्या मासाभ्या । माभि मासै ॥ मासे मासाय । माभ्या मासाम्या । माभ्य मासेभ्य ।। मास मासात् मासाद् । माझ्या मासाम्या । माभ्य मासेम्य ॥ मास. मासस्य । मासो मासयो । मासा मासाना || मासि मासे । मासोः मासयो । शरि वा इति मा सु मास्सु मासेषु || एव पादशब्दात् स्वा- दौ सुयविशेष । शसादौ वा पद्भाव । पद पादान् । पदा पादेन । सुपि चवम् इत्यादि ॥ एव दन्तशब्दस्यासुटि वा दद्भाव । दतः दन्तान् । दता दन्तेन इत्यादि ॥ भादौ जश्त्व मुपि जश्त्वचा । सर्वा- देर्भेदोऽस्ति तत स्वादयः। जसि ॥ १२४ जसः शिः ११।२।१६७। अदन्तस्य सर्वादेस्सम्बन्धिनो नमशिर्भवति ॥ श इत् शित्त्वात्सर्वस्य । एड् । डिङसिडेषु ।। १२५सर्वादेर्यस्यः स्मिन् स्मात् स्मै ।१।२।१६६। अदन्तस्य १ सर्व विश्व उभ उभय अन्य अन्यतर इतर इतर उतम रव रवत् नेम सिम सम ( सर्वार्थे ) पूर्व पर अगर दक्षिण उत्तर अपर अपराधि व्यवस्थायामसज्ञायाम् ॥ स्वं जातिधनारयायाम् ॥ अन्तर चहियोगोपसव्यानयोरुपरि ॥ त्यद् तद् यद् अदस् इदम् एतद् एक द्वि युप्मत् भस्मद् भवतु किं असञ्ज्ञायामवेतेऽपि ॥ इति सर्वादिगण ॥ सर- ति व्यानोति द्रव्यपर्यायेविति सर्द ॥ तत्सम्बन्धिनामिति बि प्रियसी । प्रियसी य॥ अत्र बदुवाद्याश्रयणेय सर्वशब्दस्याप्राधान्यातदुत्तरभादिना प्रत्ययानां न तत्राम्य धित्वम् । परमसर्व इयत्र तु कर्मधारयाश्रयपात्सर्वशब्दस्य विशेष्योत्तरपदकर्मधारया, तर्भूतत्वेन प्राधाग्यात् तद्त्तरमाविना प्रत्ययाना भवति त्यमिति तारपर्णा ·शाकटायनप्रक्रिया संग्रह सर्यादेम्सम्बन्धिना डि डसि डे इत्येतेषां स्मिन् स्मात् स्मै इत्येते आदेशाः कमेण भवन्ति ॥ आमि ॥ १२० समामः ।१२।१७६। अवर्णान्तप्त्य सादेः सम्बन्धिम आमस्सान्भवति ॥ एत्वपत्वे । अन्यत्र धर्मशब्दवत् । सर्व. सर्वो सर्वे ॥ हे सर्व हे सर्वी हे सर्वाः ॥ सर्व सर्वो सर्वान् ।। सर्वेग सर्वाभ्यां सर्वैः ।। सर्वम्मै सर्वाभ्यां सर्वेभ्यः ॥ सर्वस्मात् सर्वस्माद् सर्वाभ्यां सर्वेभ्यः ॥ सर्वस्य सर्ययोः सर्वेषां ।। सर्वस्मिन् सर्वयोः सर्वेषु ॥ एवं विश्वादयो नेतव्याः ।। उमशब्दस्य द्वित्वबाचित्वात्ततो द्विवचनमेव । शेपं सर्वशब्दयत् । उभौ । उभौ । उभाभ्याम् । उभाभ्याम् । उमाभ्याम् । उभयो । उभयोः । त्य शब्दात् स्वादयः । “त्यदां द्वितीयाटौस्येनदेतदः ११४३॥" इत्याधिकृत्य ॥ १२७ प्तसौ चात् ।१।२।२१६। त्यदादीनामष्टानां अदादेशो भवन्ति स्पसम्बन्धिनि मुपि ससौ च परे ।। सच षष्ठयारस्थानेऽन्तेऽल इति दक रम्य भवति । एदे इति पूर्वाकारस्य लुक् । “दस्सः ।१३१]" इत्यधिकृय ॥ १२८ तोटानाम् ।१।२।२१५। त्यदादीनामष्टानां तकारम्य सकारो भवति स्वसौ परे । सो रित्वादि । अन्यत्र सर्वत्रालादुचौ भाग्य सर्वादिकार्यम् ।। स्यः त्यो त्ये । त्यं त्यो त्यान् । त्येन त्याभ्यां त्यैः । त्यस्मै त्याभ्यां त्येभ्यः । त्यस्मात् (-) त्याभ्यां त्येभ्यः । त्यम्य त्ययोः त्येषां । त्यस्मिन् त्ययोः त्येषु ।। एव तान्द' । सः तो ते । तं ती तान् । तेन ताभ्यां नै। तम्मै ताभ्यां तेभ्यः। तम्मान (-) ताभ्यां तेभ्यः । तस्य तयोः तेपी। तस्मिन् तयोः तेषु ।। एवं यद् शब्दात्स्यादयः अल्लागादिकार्य । यः यो ये । यं यो यान् । येन याभ्यां यः । यस्मै याभ्यां येभ्य.। यम्मात् १ अनसमुरिनि प्रत्याहारः। सन " अगादिश्यागमदिरही. तम् ३६४१२" दल्यारभ्य क्यामध्यमुटु ।३।०६।उन्नावश्या वती। चार TT समया। तेन चकारेण "त्यदो द्वितीया टास्येनदेना.१२.।" इत्यतः यदी गम्मधिनाति युगपाना यस्य गुम्युम mInvi इनः मुनि मिनि का पयो गुरगान गुलि न्यार गतम् ॥ वगामिनि गुपति सि पिया ·अजन्तपुलिगम्। ३१ (द) याभ्या येभ्य । यम्य यया येपा । यस्मिन् ययो येषु || अदान शब्दात् म्यादय । “सौ ।१३६।" इत्यधिकृत्य ॥ १२९ औस्सुलुक्कादसोऽनो । १।२।२१२। अदसोऽन्त्यस्याकारो भवति स्वसौ परे नोकारवत सोश्च लुत् ॥ १३० स्थानीवानलाश्रये ।१।११५०१ यस्य स्थाने यो विधी- यते स म्थानी इतर आदेश । स्थानिवद्भवत्यादेश स्थान्याश्रये कार्य फर्त-ये स्थानिकार्य भजत इत्यर्थ । न स्थान्याश्रये कार्य ॥ इति मुलुच स्थानिवद्भावे ॥ १३१ दस्सः ।११२१२१४। अदसो दकारस्य स्थाने सो भवति स्वसो परे ।। ऐच । अन्यत्र मुपि अवाल्लुचो ॥ २३२ दो मोऽस्यादसो मागुश्चापिन्य सन् ।१।२।४४। अव- र्णान्तस्यादसो दस्य मो भवति । मकाराच परस्यालो गुर्भवति । स च पिनाभ्यामन्यस्मिन् कार्ये प्राप्ते असन् भवति ॥ इत्यैचि कृते गु । ग इत् गिकार्यात्थं । आसन्न इति द्विमानस्यौकारस्य द्विमान ऊकार ॥ जश शिरेङ् मत्व च ॥ १३३ गी बहुप्वेः ।११२१४६। बहुत्वे अदसो मात्परस्य एतो गी भवति अमि || अत्वालुचौ मत्वगुत्वे । औट्यविशेष. । शस्यान् मत्वगुत्वे अन्तलुक । टायामपिनीति वचनात् मत्वगुत्वे ॥ १३४ घ्यसख्यद्वन्द्वपतीदुत् ।१।११४०। इदुदन्त घिसज भवति १ विश्व नाथ पिना । न पिना अपिना । तस्मन् अपिनि । अन नि इति नाशब्दस्य मोमपाशब्दयत्राप्तम्यैश्वचाम् ॥ असदेति किं' अमुया अमूभ्याम् । अत्र अभू आ इति स्थिते गुश्च प्राप्नोति "टौस्येत्” इति सूत्रेण एत्य च । तनासत्यसनित्येतस्मिन्पर स्वादन्तरङ्गत्वाच गी कृते स्थानिवद्भावेन यद्यत्व स्यात् कृतार्यलागुशास्त्रस्य पनगुनेत्यु. कारशुतिर्न स्यान् । अतोऽसनित्यागारस्यैवैव ततो वादेशस्ततो गुरिति ॥ तथा अमू. पामियन गुत्व प्राप्नोति 'भ्यस्या' इति सूत्रेणात्व च। तत परमप्यात्व नित्यत्वारा। भिला गौ कृने दीर्घश्रुतिनं स्यात् । अतोऽमनिस्यात्व ततो गुरिति न्यासे स्पष्टम् ।।

·। शाफटायनप्रक्रियापदे मखिशब्दमहन्द्वसमासीयं च पतिशब्द वर्जयित्वा ॥ "धेडरिनाटि ।१५५ इत्यधिकृत्य ।। १३५ नास्त्रीटः ।१।२।२७। घिसंज्ञात्परस्य रः ना इत्यादेशो भवति नम्त्रीविषयस्य ॥ भ्याम्यात्वे कृते मत्वगुत्वे । मिसः अद्मश इति प्रतिषेधान्नै एत्वे गीत्वं । छितः स्मायादौ मत्वगुत्वे । पत्वं च | अपिनीति वचनात् न गु- त्वस्यासत्वं । ओस्यत्वे आयि च कृते मत्वगुत्वे । आमः साम्यत्वे पुनः पिगीत्वं च । सुपि च तथा॥ असौ । अम्। अमी ।। अमुम्। अम् । अमून् । अमुना। अमूभ्याम् | अमीभिः ॥ अमुष्मै । अमूभ्याम् । अभीभ्यः ॥ अमुष्मात् (-द्। अमूभ्याम् । अमीभ्यः ।। अमुन्य । अमुयोः । अमपिाम् ॥ अमुष्मिन् । अमुयोः । अमीषु ॥ इदमः स्वादयः ।। १३६ सौ ।।२।२०९। इदमोऽन्तस्य मो भवति स्वसौ परे ।। अत्वा- । पवाद:।। १३७ पुंतीदोऽय् ११।२।२१०। इदमः इद्रूपस्य अय् भवति पुल्लिङ्गी- ये स्वसौ परे॥ १३८ हेल्ङयाङ्कीर्घालुक् ।१।२।१२०। हल: ड्याड्म्यां च दीर्या- भ्यां परस्य सोलुम् भवति ॥ अन्यतात्याधुचौ ॥ १३९ दो मः ।१।२।२०८॥ इदमो दस्य मो भवति स्वपि परे । शेपं प्राग्वत् । दायाम् ।। १४० टोस्थनः ।।२।२०७) इदमः अनो भवति स्वटौलोः परतः।। 'अत्र पदस्यत्यनेनैव सुलोपतिद्धी हल्ाइश कृत इति चेन् राजनित्यन्न नलोपाम्। अन्यथा पदाय ' इति पूर्वमलेण लोपे कृले 'मः १२०५ ' परमम् । समय परसप्रेण, मकारलोपे कृते 'परे ।११२।४।' इति सूत्रेण परे कार्ये कर्तव्ये पूर्वमसद्भयतीति निय- मेन मुलचाऽसत्वात्सदस्येति प्राप्तेरसद्भाव 1 मतः कारणात् हलमहण नलोपार्यम् ॥' १९५५' इति पर । ' परस्य ।।२।९।' इति एवंम् ।।

·भजन्तपुटिंगम् । ३३ एट । भ्यामि । " येऽश् ।१।२।२०५।" इत्यधिकृत्य !! १४१ अकः ।१।२।२०६। अककारस्येदम अश् भवति समयादी स्वसुपि परे ॥ ग इत् सर्वादेशार्थ । भिस अद्मश इति प्रतिषेधान्नस् । डित स्मायादौ अश् । ओस्यन शेप प्राग्वत् ॥ अयम् । इमौ । इमे ॥ इमम् । इमौ। इमान् ॥ अनेन । आभ्याम् । एभि । अस्मै । आभ्याम् । एभ्य || अस्मात् (-)। आभ्याम् । एभ्य || अम्य । अनयो । एपाम् ।। अस्मिन् । अनयो । एपु॥ अन्यादेशे द्वितीयाटौसि सुपि भेदोऽस्ति १४२ इमः ।१।२।२०४। अन्वादेशे इदम एनदादेशो भवति द्वितीयाविभक्तौ टायामोसि च परे ।। अवाळुचौ शेष प्राग्वत् ।। एनम् । एनौ । एनान् ॥ एनेन ॥ एनयो । एनयो ॥ एतद स्वादय अत्या- छुचौ ॥ सौ तोऽष्टानामिति तस्य स शास्वसीति सस्य पि रिविसर्जनीयौ । अन्यत्र सर्वशब्दवत् ॥ एष । एतो । एते ॥ एतम् । एता। एतान् ॥ गतेन । एताभ्याम् । एते ॥ एतम्मै। एताभ्याम्। एतेभ्य ॥ एतस्मात् (-द)। एताभ्याम् । एतेभ्य ॥ एतस्य । एतयो । एतेषाम् ।। एतस्मिन् । एतयो । एतेषु ॥ अन्यादेशे॥ १४३ त्यदां द्वितीयाटौस्येनदेतदः ।१।२।२०३॥ अन्यादेशे ग्तद एनद्भवति द्वितीयाविभक्तौ टायामोसि च त्यदादिसम्बन्धिनि मुपि परे ॥ शेष प्राग्वत् । एन । एनो । एनान् || एनेन । एनयो । एनयो । १ इदम सकारभकारयवारादिके त्यदादिसम्बन्धिनि मुपि पर अन्वादेशे अशित्ययमा देशो भवति ॥ क्षिको यकमन्यता। अयोऽस्मै साधु दीयता सूत्रम् । शैक्षिकाविमका वध्येतारी । अथो आभ्यां साधु दीयता सूनम् । वालिकेयक याचत । अथा अस्य दीयता मोदक ॥ सभ्ये इति किं इमे इसके । परत्वान्मत्वादि भवति । अन्वादेशे विधि सुपा प्रकृति विशेष्यत इति ॥ परमैत परमेमम् । परमैमकस्मै इत्येनदादि न भाति ॥ सगर गर्वादेशार्थ ॥ २ कधिनस्यानुक्थनमन्वादेश । अनेन राषिरधाता अथो एनेन महरपीतम् । इद मादिशब्दानामश्वि- इदम प्रत्यक्षगत ममीपतरवति चैतदो रूपम् ॥ भदसरतु' विप्राट तदिति परोक्षे विजानीयान् ।।१।।

·J शास्टायनप्रक्रियासंग्रह सङ्ख्यावाचिन एकशब्दादेकवचनान्येव । एक । एकम् । एकेन । एयस्मा एकस्मात् (-)। एकस्य । एकस्मिन् । कतिपयवाचिनो द्विवचनबहु वचनान्यपि । एफ 1 एकौ । एके । इत्यादि सर्वशब्दवत् ॥ द्विशब्दस्य द्वित्ववाचित्वात्ततो द्विवचनान्येव । अत्य । द्वौ । द्वौ । द्वाभ्या। द्वाभ्या। द्वाभ्या । द्वयो । द्वयो । किम स्वादयः ।। १४४ किम. कः ।१।२।२१७॥ किम को भवति स्वसम्बन्धिनि मुपि प्तसौ च परे ॥ क । पौ । के ॥ क । कौ । कान् | केन । काभ्या। के ॥ फम्मै । काभ्या । केभ्य ॥ कस्मात् (-द्)। काम्या । केभ्य ॥ कस्य । फयो । केपा ॥ कस्मिन् । कयो । केषु ॥ पूर्वशब्दात्स्वादय ॥ १४५ व पूर्वा वादौ ।१।२।१७२। पूर्वादयो नव सर्वादयो का भवन्त्यदिदादो स्वसुपि परे । पूर्व । पूर्वो । पूर्वे पूर्वा || हे पूर्व ।। पूर्व । पूर्वो। पूर्वान् || पूर्वेण । पूर्वाभ्या । पूर्वे || पूर्वस्मै । पूर्वाभ्या। पूर्वेभ्य ॥ पूर्वस्मात् (-)। पूर्वात् (-)। पूर्वाभ्या । पूर्वेभ्य ।। पूर्वस्य । पूर्वयो । पूर्वेषा ।। पूर्वस्मिन् । पूर्वयो । पूर्वेषु ।। एव परावरदक्षिणोत्तरापराधरान्तरस्वशब्दा ॥ द्वितीयशब्दात्स्वादय तस्य डेडसिडिपु भेदोऽस्ति ।। ९४६ तीयं डिति ११७३। तीयप्रत्ययान्त सर्वादि वा भवति डिति मुपि परे ।। सर्वादित्वात् म्मायादि। द्वितीयस्मै द्वितीयाय। द्वितीयस्मात् (-) द्वितीयात् ( -द)। द्वितीयस्मिन् द्वितीये । अन्यत्र धर्मशब्दवत् । एव तृतीयशब्द ॥ । १ अग्र नवग्रहणात् पूर्वा होत बहुवचनाच पूर्वी इत्यस्य पूर्वादय इत्यों गृह्यते । मवेति कि त्यस्मात् खस्मिन् । पूर्वोदय इति कि सर्व सर्वस्मात् । वादी इत्यत्र या भदौ इति च्छेद । अञ्च इच अदि तस्मिन् अदी इति विग्रह । अन अदि इत्येव बचन नपुसकराय च न शक्यम् । वत' लक्षणसूत्र लक्षण व्यभिचान्यायाया ।। पूर्वाना सर्वादिस्व प्रथममेव मिद तदनन अदिदादी स्वसुपि विकल्प्यत इत्यर्थ ।। अदिदादाविनि कि पूर्वस्मै पूर्वपाम् ॥ पूर्वस्या इत्यत्र निलत्यात्पूयमेव या भयति ।।

·-- अजन्तपुहिनम्। १४७ नेमार्धप्रथमचरमाल्पकतिपयनयस्य वा।१।२।१६८॥ नेमादीना तयट्प्रत्ययान्तस्य च जस शिर्वा भवति ॥ नेमे नेमाः । अर्ध अर्धा । प्रथमे प्रथमा । चरमे चरमा । अपे भल्पा । पतिपये कतिपयाः। द्वितये द्वितया । इत्यादि ॥ आकारान्त. पुल्लिहः सोमपागन्दः । पूर्वव- स्वादय । सुट्यविशेष । आमन्न्ये सौ अदन्तत्वाभावान्न हम्ब शसादावजादौ-- १४८ आतोऽनाडालुक् ।१।२।१५१। अपदान्तम्यात सुग्भवति सुच्छिण्यादिवजिते प्रत्यये ग्या च परत नाड || सहिता । बलादौ पदत्वा- नात शुक् । सोमपा । सोमपौ। सोमपा ।। हे सोमपा । हे सोमपी। हे मोमपा ॥ सोमपा । सोमपौ । सोमप ॥ सोमपा । सोमपाभ्या । सोमपामि ॥ सोमपे। सोमपाभ्यां । सोमपाभ्य ॥ सोमप । सोमपाभ्या। सोमपाभ्यः ॥ सोमप । सोमपो । सोमपा। सोमपि । सोमपो सोमपामु॥ एव क्षीरपाम्बुपादय ।। इकारान्त पुल्लिँगो रविशब्द तत स्वादय सो रिविसर्जनीयो।कारयो । १४२ इदुतो गिग्वौतोऽस्त्रैः ।१।२।२२। इकारात्परम्य औत मुपो गिर्भवति उकारात्परस्य गु न स्त्रीशब्देकारात् ॥ ग इन् । गित इति सन्धिप्रतिषेधार्थ । दीर्घ । जमि ।। १५० जस्येड् ॥१।२।२३। इदुतोरेड् भवनि जमि परे ॥ आमन्न. अय् ॥ आमन्त्रणे सौ॥ १ व्यवस्थितविभाषाविज्ञाना सजाया न भत्ति । नभेति पाविनाम अन विक यो मा भा नेमा । अनापि स्वमम्बन्धिनीति वर्नते तेनेह न भवनि प्रियनेमा । अतिनमा इत्यादि ॥ प्रचयान्तग्रहणादिह न भवनि अर्धका । आदन्ताद्विकल्पो मा भा नेमा खिय ॥ २ ग्यमुदन्टिग्यादिप्रयये शंत किं द्विपाद द्विपाद । सि म्यानपान्दि मुलानि । ३ अमेरिति किं' अतिात्रयौ पुरुषी । मलेरितीदमद ज्ञापक इयोऽपवादन इदुलाय भवतोलस्य । तेन अतिम्रिय ॥ यदि इदुत्कार्या परत्वादियादेश स्यातहि व्यर्थ प्रतिषधोऽरिति । तस्मादिदमेव तु प्रतिषेधवचन ज्ञापक इयादेश पर बाधि वा इदुद माय भवनानि ॥

·शाकटापनमकियासंग्रह १५१ -हस्वैतो लुचि चारे ।१।२।१२५ व्हत्वस्य एकारस्य च मिर एहित्यादेशा भवन्ति आमन्त्रणे सौ परे। इको लगिति लाच च सत्यां सोच लुक् ॥ आसन्नः । औजसोः प्राग्वत् । अमि मत्वलुचौ । औट्यभेदः । शसीन् सलुक "अभिन्ने १११०" इति णत्वे प्राप्ते ।। १५२ अन्तर्वाभ्नादीनाम् ।१।२।५४। पदान्तस्य धुम्नादीनां च नस्य णो न भवति ।। इति णत्वाभाव. १ टायां यित्वान्नास्त्रीट इति नादेश.। णत्वं । अयि ॥ १५३ उपेङ् ११।२।२८१ पेरेड् भवति डादौ सुपि परे ॥ आसन्नः अय् । डसिडसोरेडि॥ १५४ एडो लुक् ।१।२।१०५] एड. परयोः असिडसोरतो उग्भवति ।। ओसि यञ् । आमो 'नम्न्हस्वाट्साट' इति नाम् । नाम्यतिमृचतुप्प इति दीर्घ णत्वं च । डौ॥ १५५ घेड्डीरनाटि ।१।२।२६। घेः परो हिडर्भिवति नाटि विषये ॥ 'ड इत् ॥ १५६ डित्यन्याजादेः ।१।२।१०७ डिति परे पूर्वस्यान्त्याजादेखें- ग्भवति ।। सुपि षत्व । रवि.। रवी । रवयः ॥ हे रखे। हे रवी । हे रवयः ।। रवि । रवी । रवीन् ॥ रविणा । रविभ्यां । रविभिः ॥ रवये । रविभ्यां । रविभ्य ॥ रखे। रविभ्यां । रविभ्यः ॥ रवेः । रव्योः । रवीणां ॥रयौ ।रन्योः । रविषु॥ एव ध्वनिमुनिकलिबलिकेलिक्रिमिकविकपिवहिवृष्ण्यग्निप्रभृतयः ॥ अतित्रि- शब्दात्स्वादौ औकारयोरस्त्रेरिति निषेधान्न गिः तलेय् ॥ अतिखि । अति- सियौ । अतिरूयः॥ हे अतिस्त्रे । हे अतिस्त्रियो। हे अतिस्त्रय. ॥ अतिस्त्रियम् १ रना. तुप्न. (तृप्नु इत्येव पाठात् ४) आर्यानी, आचार्यभोगीन, युवन् , बहन, पक्ष, प, धन, सर्वनागन, नट, नद, नगर, नृत्त, नदी, निवेश, अमि, मेवाम, अन्प, नन्दिन्, नन्दन, नर्तन, गहन, रदन इति शुभ्नादिरातिगग ।। २ नियमतिकान्तोऽतिनि पुरुष इसर्थ । गतादिए प्रादय इनि समास । न्यग्गी- ज्या इतिहरवा ·॥ अजन्तपुंलिंगम् । अतिस्त्रिम् । अतिस्त्रियौ । अतिस्त्रिय. अतिस्त्रीन् || अन्यत्र रविशब्दवत् ।। पतिशब्दम्य टाया डिति च विशेषोऽन्यत रविशब्दवत् । अघित्वात् टायाः न नाभावः । डिति नै यञ् । डसि उसो. ॥ १५७ ख्पत्य उः ।।२।१०४। ख्य त्य इत्यनच्काभ्यां परस्य डसि- इसोरत उकारो भवति ।। सन्निकर्षः ।। १५८ डिरौत् ।१।२।२४। इदुद्भ्यां परो डिरौद्भवति ॥ यम् । पति । पती । पतय ॥ हे पते । हे पती । हे पतयः॥ पति । पती । पतीन् । पत्या। पतिभ्यां पतिमि. ॥ पत्ये । पतिभ्यां । पतिभ्यः ॥ पत्युः । पतिभ्यां । पतिभ्य || पत्यु । पत्यो । पतीना । पत्यौ । पत्योः । पतिपु ॥ सखिश- ब्दात् स्वादय । “डाम् शसि ११७६)" इत्यधिकृत्य । १५ ९त्सखीदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसः सोः ।१।२।११९॥ ऋदन्तादिदन्तात्सखिशनादुशनस् पुरुदंशस् अनेहम् इत्येतेभ्यश्च परस्य सोर्डादेशो भवति ।। डइत् अन्त्याजादिलुगर्थः ।। १६० सखित ऐ च ।।२।१३०। इदन्तस्य सखिशब्दस्य ऐकारो भवति श्यनप्युटि परे न चैकामन्त्रणे ॥ आय् ॥ १६१ न डान्लुक् ।१।२।१२९। डा च नलुक एकामन्त्रणे न भवतः हस्बैत इत्येत् सुलुक । शसीन् सलुक । टाया अघित्वान्न नाभावः । दिति नैड् यन् । रसिडन्डिपु पूर्ववत् । अन्यत्र रविशब्दवत् । सखा । सखायौ १ ख्य् त्य् इत्यनच्चग्रहणादिह न भवति मुख्यात् अपत्यात् ।। अनच्केऽपि अत इति तकारादिह न भवति सस्या पत्या ॥ २ डिरीदित्यभेदनयेन निर्देशोऽमन्देहार्य । डेरिति षष्ठीनिर्देशे डेरिति चतुर्थंक- पचनस्याय विधिस्त सप्तम्येक्यचनस्येति सन्दियत तत्सशयव्युदासाथै डिरौदिति निर्देश । तकारश्वासन्देहाथ स्वरूपनिर्देशाधों वा ॥ ३ ऋदिति तकारो दीर्घनिवृत्त्यर्थ । सखित् इति नारी सखी पगु श्वभूः । ३४१ हात डीप्रत्ययान्तो मा भूदिति तयारग्रहणम् ॥ अयमेव हि सखिदिति तकारो ज्ञापयति प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि प्रणम् । एक्देशविकृतमनन्यवदिति ॥ तेन पयस्पानी पयस्कुम्भीसादि भवति ॥ सोरिति कि? उदानसौ ।

·। ३८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे मखायः ॥ हे ससे । हे सखायी । हे सखायः ॥ सखायं । सखायो । सखीन् ।॥ सख्या । सखिभ्या सखिभिः ॥ सख्ये । सखिभ्यां । सखिभ्य । सख्यु. । सखिभ्यां । सखिभ्यः ॥ सख्युः । सग्ज्यो । सखीनां । सल्यौ । सख्यो । सखिषु ॥ त्रिशब्दम्य वतर्थयाचित्वात्ततो वहुवचनान्येव ।। त्रय त्रीन् || निमि. ॥ त्रिभ्यः ॥ त्रिभ्यः ॥ आमि ।। १६२ नेस्त्रयः ।१।२।३५॥ त्रिशब्दस्य लयो भवति आमि परे ॥ - याणां ॥ त्रिषु ।। फैतिशब्दाजसादयः ॥ १६३ डतिषणां सङ्ख्यानां जश्शसः।१।२।१५२। उत्यन्तात् पकारनकारान्ताच सङ्ख्यावाचिनः परयो स्वसम्बन्धिनोर्जश्शसो, लुग्भवति। अन्यत्राविशेषः । कति ॥ कति ॥ कतिभि. || कतिभ्यः ।। कतिभ्यः ।। कती- नां । कतिषु ॥ एवं येतिततिशब्दौ ॥ ईकारान्तो ग्रामणीशब्द. तत म्वाद- यः सो शिविसर्जनीयौ ॥ अजादौ मुपि ।। १६४ प्रत्येऽसुधीणः ।१।२।४०। तिना कारकेण च समस्तस्याने- काचश्च मुधी इण इत्येतद्वर्जितस्य धातोरतत्संयोगात्परस्येवर्णस्य यञ् भवति अजादौ प्रत्यये परे ॥ इयपवाद ।। १६५ न्यंशादाम् ।१।२।२५ णीन अंशादवयवात् याटः अटश्च १ का सङ्या मानमेषा ते कति । विमध सङ्ख्याया इतिश्च । सूत्रेण इतिप्रत्यय ॥ २ या सदस्या मानमेषा ते यति । मा सङ्ख्या मानमेया ते तीत ॥ ३ पृथग्योगकरणादसुधीण इति प्रतिषेधान्च इनर्णस्यैवाय विधि । यदि द्वयोरपि स्थात्तर्हि प्रत्यय इति वचन व्यर्थ स्यात् (यद्यय यनादेशरूपो विधि स्थानिनिमितयो योरपि स्यात्तर्हि प्रत्यये इति प्रत्ययस्य परत्ववचन व्यय स्यात् इति भाव) यश्वर्ण स्थाय विधिस्तहि सुधीणो प्रतिषेधो भ्यर्थ. स्यादा ॥ सष्टु ध्यायति धनि वा सुधी । अस्मादेव निपातनादाभाव ॥ । प्रामणरित्या गिम् प्रापणे इति धातु स्वकृतास्यतम । ४८० इति सूत्रेण स्वकारण समस्त :। तथा च माम नयतति प्रामणीरिति विग्रह ॥ तन भ्यशादि त्यस्य प्रति । निश्च अशच न्यशमिति द्वन्द्वकाद्भाव तस्मात् न्यशात् । शिनमन्तरेणा पोनास्ति अशी कडिप्रत्यय । तस्य यश क याद आदचतथाच णिस्थानीश्च पर अशाच परो टिराम् भयतील. प्रामगीनापिने पसि श्रेष्ठ प्रामारि त्रिग्वित्यमर ॥

·अजन्तपुंलिंगम्।
परो डिगम्भवति ।। यन् । ग्रामणी. | ग्रामण्यो । ग्रामण्यः । आमन्त्रणेऽप्येवं
ग्रामण्यं । प्रमण्यौ । ग्रामण्यः॥ ग्रामण्या । प्रामणीभ्यां । अमणीभिः ।। ग्राम-
प्रये । ग्रामणीम्यां । ग्रामणीम्यः ।। ग्रामण्यः । ग्रामणीभ्यां । आमणीभ्यः ।।
ग्रामण्यः । प्रामण्योः । ग्रामण्यां ॥ ग्रामण्यां। ग्रामण्यो.। मामणीषु ॥ एवमग्र-
णीसेनानीप्रभृतयः । त्रियामप्येवं विक्रीशब्दात्स्वादयः । अतत्संयोगादिति
वचनात् न यञ् । इय् । विक्रीः । विक्रियो । विक्रिय. ॥ इत्यादि । एवं यव-
क्रीशब्दः ।। सुधीशब्दात् स्वादयः सो रिविसर्जनीयौ। अजादी असुधीण
इति निषेधान्न यन् ।।
१६६ भूहल्भोश्चेयुगौ ।१।२।४१॥ अषः हल: परस्य नोर्धातोश्चे-
वर्गोवर्णयो. क्रमेण इयुवौ भवतः अजादी प्रत्यये परे ॥ सुधीः । सुधियौ ।
मुधियः ।। आमन्त्रणेऽप्येवं । सुधियं । सुधियो। सुधियः ॥ सुधिया।
सुधीभ्यां । सुधीभिः ॥ मुधिये : सुधीभ्यां । सुधीभ्यः ।। सुधियः । सुधी-
भ्यां। सुधीभ्यः। मुधियः। सुधियोः । मुधियां। । सुधियि । सुधियोः। सुधीपु ॥
एवं नीमुश्यादयः । आमि नामाम इति वा नाम् । सुश्रियां मुश्रीणाम् ।।
उकारान्तः पुलिङ्गो गुरुशब्दः ततः स्वादयः रविशब्दवत्प्रक्रिया गुत्वादि ।
गुरुः गुरू गुरवः । हे गुरो हे गुरू हे गुरवः । गुरुं गुरु गुरुन् ।
गुरुणा गुरुभ्यां गुरुभिः । गुरवे गुरुभ्यां गुरुभ्यः । गुरोः गुरुभ्यां गुरुभ्यः
1 गुरोः गुर्वोः गुरूणां । गुरौ गुर्वोः गुरुषु ॥ एवं भानुबाहुकारुमेरुसाधु-
प्रभृतयः॥ ऊकारान्तः पुल्लिङ्गः खलपूशब्दः । ततः स्वादयः । सो रिवि.
सर्जनायो । अजादौ ॥
१ नीशब्दस्य सप्तम्यैकवचन नियि इति सिद्धम् । न्यशादामिति सूत्रेण हिप्रत्ययस्य
आम् न भवति । यस्मादिति चेत् क्रमसूत्रे न्यशादामिति पूर्व सूत्र भ्रूनोश्चेयूवी इति
परसूत्रम् । तथाच परे कार्ये कर्तव्ये पूर्वमसद्भवति इत्यामो निषेधो ज्ञातव्य ।
२ ध्वनिमजांम् । गुरुस्तु निप्पती श्रेष्ठे गह पितरि दुर्भगे । उपाध्यायोऽध्यापक
स्यात्स्यानियेरादिगुरु ॥ १ ॥

·शाकटायगप्रक्रियासंग्रह १०७ धातोस्तिकारकसमस्तानेकाचोऽत्तत्संयोगाद्यभ्योः ११।२।३८। तिना कारकेण च समस्तस्यानेकाचश्च धातोरतसंयोगात्परयो, रिव!वर्णयोर्यम् भवत्यजादौ सुपि परे । आसन्नः । खलपूः । सलप्वौ । खलप्व ।। हे खलपू.। हे सलप्यौ । हे खलप्वः॥ खलप्यं । खलप्यौ। खलप्व' । खलप्वा । खलपूभ्यां। खलपूभिः। खलम्वे । स्खलपूभ्यो। खलपूभ्यः ॥ स. लप्वः । खलपूभ्यां । खलपूभ्यः ।। खलप्व खिलप्यो । खलप्वां। खलप्वि । खलप्वोः । खलपूषु ॥ एव यवलूगरलूकाण्डलप्रभृतयः ॥ कटपूशब्दात्स्वा- दयः ।। संयोगपरत्वान्न यन् । उत् । कटपू कटगुवौ कटघुव. ॥ स्वयंभूश- ब्दात् स्वादयः । सो रिविसर्जनीयौ ॥ अजादौ ।। १६८ इन्पुनःकरवर्षाभिर्भुवः ।१।२।३९। इन् पुनर कर घी इत्येतैरेव समस्तस्य मुयो धातो. उवर्णस्य यन् भवति अजादौ सुपि परे । नान्यैरिति नियमादत्र यन् न भवति । भ्रूहलित्यादिना उद् || स्वयंभूः । स्वयंभुवौ । स्वयंभुव । आमन्त्रणेऽप्येवं ।। स्वयं भुवं । स्वयंभुवी। स्वयभुवः ।। स्वयंभुवा । स्वयंभूभ्यां । स्वयंभूभिः ॥ स्वयंभुवे । स्वयम्भूभ्यां । स्वय- म्भूभ्यः || स्वयम्भुवः । स्वयम्भूभ्यां । स्वयम्भूभ्य. ॥ स्वयम्भुव । स्वय- म्भुयो । स्वयम्भुवा ॥ स्वयम्भुवि । स्वयम्भुवोः । स्वयम्भूषु ॥ एवं १ क्रियार्थी धातुस्तस्य ॥ डाच्च्यूर्येत्यादिसूनविहेत सज्ञारूपस्ति । क्रियानिर्वर्तक कारक कमीदि । तिश्च कारक च तिकारके तिकारकाभ्या समस्तस्तिारक्समस्त । समस्त इति प्रत्येक सवध्यते तेन तिसमस्त. कारकसमस्त इति । अनेकोऽन् अच्न. त्याहारगृहीनवर्णो यस्य सोऽनेका । तिकारकसमस्तधानेकाचेति द्वन्द । तस्य धांतोरिति विशेष्य प्रतिव्यक्ति सम्बध्यते तेन तिसमस्तस्य धातोः कारकसमस्तस्य धातोरनेवाचश्च धातोरिति । तस्य धाता सँयोगस्तत्सयोग । न विद्यते तत्मयोगो यस्य सोऽतत्सयोग • स्तस्मात् । इश्व उश्च य: तस्य यो । इति सूत्रव्युत्पत्ति । तिकारकेनि पिलुवी लव । परमलुचौ परमलव. ॥ अन खलप्शम्दस्य परमलशब्दस्य च को भेद इति न शहना- यम् । तत्र सल पुनातीति खलपरिति समासानन्तर हि। मनु सुनातीतिति र परमवासी लघरमलीति विप्रयानन्तर समास: 1 अत. कारयाममतलात्कारवगमस्त. भानुल नारतीति भेदो शेय ।

·। । भजन्तपुंलिंगम । ४१ विभूमित्रभूप्रतिभूआत्मभूस्वभूप्रभृतयः ॥ इन्भूशब्दात्स्वादयः । हन् पुनरिति वचनात् यमेव । इन्भूः । इम्बौ ।इन्भ्वः ॥ एवं पुनर्भूकरभूवर्षाभूशब्दाः ॥ ऋकारान्तः पुल्लिङ्गः पितृशब्दः। ततः स्वादयः । ऋत्सखीत्यादिना सोझै देशः । अन्त्याजादिलुक् । अजादौ ॥ १६९ ङयौटवृतोऽपदस्यार ।१।२।१०२। अपदस्य ऋतोऽर्म- वति डौ औट्सु च परेषु ॥ एकामन्त्रणे न डान्लुगिति डानिषेधे हस्वैत इति ऋत आसन्नोऽर मुलुक ॥ शसि नन्तः पुंस इति ऋन् सलक । टादौ यम् । डसिडसोः ॥ १७० ङातो डः।१।२।१०३। अपदाम्ताहतो डसिडसोरतो डुर्भवति।। ड इत् अन्त्याजादिलुगर्थः । आमो नम्हस्वाट्साट इति नाम् । दीर्थः ।। ऋवर्णमध्ये रेफैसद्भावात् अभिन्न इति नस्य ण. । डावर शेषं पूर्ववत् । पिता । पितरौ। पितरः॥ हे पितः। है पितरौ । हे पितरः ॥ पितरं । पितरौ । पितॄन् ॥ पित्रा । पितृभ्यां । पितृभिः ॥ पित्रे । पितृभ्यां । पितृभ्यः ।। पितुः । पितृभ्यां । पितृभ्यः ॥ पितुः । पित्रोः । पितॄणां ॥ पितरि । पित्रोः । पितृषु ॥ एवं प्रातृजामातृप्रभृतयः ॥ तृप्रत्ययान्तस्य नेतृशब्दस्य भेदोऽस्ति । ततः स्वादयः सोर्डादि । ड्यौटयरादेशे कृते । १७१ पयसनमुनेतृत्वपक्षनुहोसृपोतृप्रशानदीर्चः ।। १ मुभी इत्यौकारादारभ्य अम् आटिति टकारेण सह प्रत्याहार औटिति । २ इसिडसोरत् डात् । अथवा इकारानुबन्धेनोपलक्षितोऽत् डात् ।। तस्य हात । अथवा डा इतीन्थम्भूतलक्षणे तृतीया तथाच हा डकारेणोपलक्षितो योऽकारस्तस्येत्यर्थ । स्यारेणोपलक्षितोऽमार इहानयोरेवत्याह डसिडसोरिति ॥ अत इति किं? माने पित्रे । अतोऽपदात इति पूर्वसूनानवर्तममेव नान्यत् । तर्हि तत्र पष्टयन्तप्रणमत्र पञ्चम्यन्त- प्रहण विरुध्दमिति न शकनीयम् । अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति चिद्भवत्येव ॥ ३ कारोबारणाले आदावकारप्रतीतिमध्ये रेफप्रतीतिरन्ते उकारप्रतीति । अत धारणान्मध्ये रेफोऽस्त्येव ॥ ४ तृ इति अर्थवत प्रत्ययस्य ग्रहणमिति नम्बादीनामन्युत्पनाना प्रादिदिकानां म. शाशब्दानामप्रहणमतस्तेषां यमुपादानम् । इदमेव ज्ञापन अर्थवाहणे नानवस्येति परिभापाया.॥

·शाकटायमप्रक्रिया संग्रह १६७ धातोस्तिकारकसमस्तानेकाचोऽतत्संयोगाद्यज्यो: ।११२॥३८तिना कारकेण च समस्तस्यानेकाचश्च धातोरतत्संयोगात्परयो. रिवर्णोवर्णयोर्यञ् भवत्यजादौ सुपि परे । आसन्नः । खलपूः । खलप्यौ । खलप्व ॥ हे खलपूः। हे खलप्वौ । हे खलप्यः ।। खलप्वं । खलप्वौ। खलप्वः । खलप्वा। खलपूभ्यो। खलपूभिः॥ खलप्वे। खलपूभ्यां। खलपूभ्यः॥ स. लप्यः । खलपूभ्यां । खलपूभ्यः ।। खलप्वः । खलप्योः । खलप्वां ॥ खलप्ति। खलप्वोः । खलपूषु ॥ एवं यवलूशरलूकाण्डलप्रभृतयः ।। कटपूशब्दात्स्वा- दयः ॥ संयोगपरत्वान्न यम् । उद् । कटपूः कटमुवी कटमुवः ।। स्वयंभूग- ब्दात् स्वादयः। सो रिविसर्जनीयौ ।। अजादौ ॥ १६८ हन्पुनःकरवर्षाभिर्भुवः ।१।२।३९। हन् पुनर कर वर्षा इत्येतैरेव समस्तस्य भुवो धातोः उवर्णस्य यञ् भवति अजादी सुपि परे । नान्यरिति नियमादत्र यञ् न भवति । भ्रूहलित्यादिना उव् ॥ स्वयंभूः । स्वयंभुवौ । स्वयंभुवः ॥ आमन्त्रणेऽप्येवं ॥ स्वयंभुवं । स्वयंभुवी। स्वयंभुवः ॥ स्वयंभुवा । स्वयंभूभ्यां । स्वयंभूभिः ॥ स्वयंभुवे । स्वयम्भूभ्यां । स्वय- म्भूभ्यः । स्वयम्भुवः । स्वयम्भूभ्यां । स्वयम्भूभ्यः ॥ स्वयम्भुवः । स्वय- म्भुवोः । स्वयम्भुवां ॥ स्वयम्भुवि । स्वयम्भुवोः । स्वयम्भूपु ॥ एवं १ कियाों धातुस्तस्य ।। डाग्व्यूर्येत्यादिसूनावाहेत. सज्ञास्पस्तिः । क्रियानिर्वर्तक कारक फर्मादि । तिथ कारक च तिकारके तिकारकाभ्यां समस्तस्तिकारवरामस्तः । समस्त इति प्रत्येकं सवध्यते तेन तिममस्तः कारकसमस्त इति । अनकोऽन् अप्र. स्याहारगृहीतपर्णो यस्य सोऽनेकान् । तिकारक्समस्तधानेकाचेति द्वन्दः । तस्य धांतोरिनि विशेष्य प्रतिव्यक्ति सम्बध्यते तेन तिरामस्तस्य धातोः काररुसमरतस्य धातोरनेकाचा भालोरिति । तस्य धातोः सयोगस्तत्सयोगः। न विद्यते तस्मयोगो यस्य मोऽतत्मयोग. •स्तस्मान् । हय उघ युः तस्य योः । इति सूत्रपुत्पत्तिः । तिवारफेनि लियो सुव । परमलुवो परमलाः ॥ अत्र सलपूराब्दस्य परमशब्दम्य च दो भेद इति न शहना. यम् ॥ तब मल पुनातीति परिति समासानन्तर किम्। भन तुलनातीनितिन्हः परमवाणी सच परमरिति विप्रयानन्नर गमाम. श्रत. पारगममलापारगमस्त. धातु नारनानि भेदो शेयः॥

·अजन्तस्त्रीलिङ्गम् । १३ २७६ डाम्शसः ।१।२।११८। ओतः परयोरम्शसारादेडोदेशो भवति ॥ ड इत् अन्त्याजादिलुगर्थः । टादौ सन्धिः । इसिरसोरत एडो लुगिति लुक् । गौः । गायौ । गावः ॥ हे गौः । हे गावौ ! हे गावः ॥ गां । गायो। गाः ॥ गवा । गोभ्यां । गोभिः ॥ गये । गोभ्यां गोभ्यः ॥ गोः । गोभ्यां । गोभ्य. ॥ गो. । गवोः । गवां ॥ गवि । गवोः । गोपु ॥ ऐकारान्तो रैशब्दः । ततः स्वादयः । “वाट आः १२४५। "इत्यधिकृत्य ।। १७७ रायः सिभ ।।२।२२० रायः आद्भवति सभादौ सुपि परे ।। स च पष्ठयारस्थानेऽन्तेऽलः इत्यैतो भवति। अन्यत्राय । राः । रायौ। राय. ॥ हेराः । हे रायौ। हे राय.!! रायं । रायौ। रायः ॥राया । राभ्यां । राभिः ।। राये । राम्यां । राभ्यः ॥ रायः। राभ्यां । राम्य. ॥ रायः । रायोः। रायां॥ रायि । रायोः । रासु ।। औकासन्तः पुल्लिगी ग्लौशब्दः । ततः स्वा- दयः अच्या । ग्लौ । ग्लाचौ । ग्लावः ।। हे ग्लौ. । हे ग्लावी । हे ग्लावः ॥ ग्लावं । ग्लायौ । ग्लावः ॥ ग्लावा । ग्लौभ्यां । ग्लौभिः ॥ ग्लावे । ग्लोभ्यां । ग्लोभ्यः ॥ ग्लावः । ग्लौभ्यां । ग्लोभ्यः ।। ग्लाव. । ग्लावोः ॥ ग्लावां ॥ ग्लावि । ग्लायोः । ग्लौषु ॥ । - । ॥ इत्यजन्ता. पुल्लिङ्गास्समाप्ताः ॥ ॥ अथाजन्तास्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते ॥ तेप्वकारान्तस्याभावादाकारान्तस्त्रीलिङ्गो,दयाशब्दः। दय इति स्थिते । 'लिचतुरः स्त्रियां तिमृचतम १९२" । "ऋच्याई ।१३।११।" इत्य- धिकृत्य ॥ १पादन्ताच्छन्दादाचे नियामाइप्रत्ययो भवति ॥ विपदा चतुष्पदा । परस्वादन्त्या. जादिलच बाधित्वा पद्भाव। उकार उच्चारणार्थः । अन्यस द्विपदी देवदत्ता ।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रह २६१३३॥ तृप्रत्ययान्तस्यावादीनां चाकारो दीर्घो भवति शावनपुंसके सुटि परे न चैकामन्त्रणे ।। अन्यप्त पितृशब्दवत्प्रक्रिया । नेता । नेतारौ । नेतारः हे नेतः। हे नेतारौ । हे नेतारः ।। नेतारं । नेतारौ । नेतृन् । इत्यादि । एवं 'नहनेतृत्ववृक्षत्तहोतृपोतृप्रशास्तृशब्दाः भेत्तृकर्तृममृतस्यत्प्रत्ययान्ताश्च नेयाः। नृशब्दस्यामि विशेषः॥ १७२ नुर्वा ।१।२।१४१। नृशब्दस्य नामि परे पूर्वोऽग्दीघों वा भ- चति ॥ ना । नरौ। नरः ।। नृणां नृणां ॥ शेषं पितृशब्दवत् ॥ क्रोष्टुशब्दात् स्वादयः॥ १७३ क्रोटोः कोह।१।।१३१। क्रोष्टुगब्दस्य क्रोष्ट्र इति तृप्रत्य- यान्त आदेशो भवति श्यनसुटि परे नैकामन्तणे ॥ १७४ वाऽच्यापि ।१।२।१३२१ कोष्टुशब्दस्य क्रोष्ट्र इत्यादेशो वा भवति अजादावापि परे ॥ अन्यत्र कारुशब्दवत् । आमि नित्यत्वान्नामि न क्रोष्टभावः । त्रोटा । कोष्टारौ । कोष्टारः ॥ हे फोटो | हे कोष्टा । हे क्रो- प्टारः ।। कोष्टारं । क्रोप्टारौ। कोष्टून् ॥ क्रोष्टा । कोष्टुना । क्रोष्टम्यां । फ्रोष्ठ- भिः । कोष्ट्रे कोप्टवे । कोष्टुभ्यां । क्रोष्ठभ्यः ।। क्रोष्टः क्रोटोः । क्रोटुभ्यां । कोष्टुभ्यः । क्रोष्टुः क्रोष्टोः । क्रोष्ट्रोः क्रोष्ट्वोः । प्रोष्टूनां ॥ कोटरि क्रोष्टौ । फोटो: क्रोष्ट्वोः। क्रोष्टषु ॥ ऋकारलकारटुकारान्ता अपसिद्धाः ॥ एकारान्तः परमेशब्दः ततः स्वादयः । अजादौ अय् । एकामन्तणे एड् सोश्च लुक् । सिड सारेडो परमेः । परमयो । परमयः । इत्यादि ॥ एवमतिहेप्र- भृतयः ।। ओकारान्तो गोशब्दः ततः स्वादयः ।। १७५ ओ औ।१।२।११७ ओतः औद्भवति श्यनप्सुटि परे।। अम्शसोः।। १ था इति तृतीयकववनस्याफारेण सह सुधिति सप्तमीवहुवचनस्य पारस्य प्रत्याहारे कृते माप सज्ञा भवति ।। अचीति कि? फोटुभ्याम् । कोष्टुभ्य. आपीति किं मोरन् ।। २पर मयते प्रतिदधातीति परमे। अयवा परमा ईलक्ष्मीयस्यामा परमे.। परम- पास इति का वामः ।। ३ औ इत्यविभक्तिको निर्देश. । ओत इति किं चित्रगुः । तयारी निर्दशार्थ, । दहन भपति चित्रगो हे चित्रणव ॥

·। अजन्तसीलिङ्गम् । १७६ डाम्शसः ।१।२।११८। ओतः परयोरम्शसारादेडोदेशो भवति । ड इत् अन्त्याजादिलुगः । टादौ सन्धिः । इसिरसोरत एडो लुगिति लुक् । गौः । गावौ । गावः ॥ हे गौः । हे गायौ । हे गावः ॥ गां । गायौ । . गाः ॥ गवा । गोभ्यां । गोभिः ॥ गवे । गोभ्यां गोभ्यः ॥ गोः । गोभ्यां । गोभ्यः ॥ गोः । गवोः । गवां ॥ गवि । गवोः । गोपु । ऐकारान्तो रैशब्दः । ततः स्वादयः । “वाष्ट्र आः ।२४५। "इत्यधिकृत्य ।। १७७ रायः भि ।१।२।२२०१ रायः आद्भवति सभादौ सुपि परे । स च पठ्यारस्थानेऽन्तेऽलः इत्यैतो भवति। अन्यत्राय। राः । रायौ। रायः ॥ हे राः । हे रायौ। हे रायः।। रायं । रायौ। रायः ॥राया । राभ्यां । राभिः ।। राये । राम्यां । राभ्यः ॥ रायः। राभ्यां । राम्य ॥रायः । रायोः। रायां ।। रायि । रायोः । रासु ॥ औकारान्तः पुल्लिङ्गो ग्लौशब्द. । ततः स्या- दयः अच्यान् । ग्लौः। ग्लावौ । ग्लावः ॥ हे ग्लौ । हे ग्लादौ । हे ग्लावः ।। ग्लावं । ग्लाचौ । ग्लावः ।। ग्लावा । ग्लौभ्या। ग्लौमि. ॥ म्लावे । ग्लोभ्यां । ग्लोभ्यः ।। ग्लावः । ग्लौभ्यां । ग्लौभ्यः ॥ ग्लावः । ग्लावोः ॥ ग्लायां ।। ग्लावि । ग्लायोः । ग्लौषु ॥ । ॥ इत्यजन्ताः पुल्लिङ्गास्समाप्ताः ।। ॥ अथाजन्तास्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते ॥ तेप्वकारान्तस्यामावादाकारान्तस्त्रीलिङ्गरे,दयाशब्दः । दय इति स्थिते । निचतुरः स्त्रियां तिसृचतमृ १९२"। "ऋच्याई ।१।३।११।" इत्य- धिकृत्य ॥ " १पादन्ताच्छब्दादृचि स्त्रियामाझययो भवति ॥ निपदा चतुष्पदा । परस्वाइन्त्या. जादिलच बाधित्वा पद्भाव. । डकार उच्चारणार्थः । अन्यत द्विपदी देवदत्ता ।

·शाफटायन प्रक्रिया संग्रह सोर्छ । १७८ अंजाद्यताम् ।१।३।१३। अजादेरदन्ताच स्त्रियामाप्रत्ययो भवति ॥ ड इत् अन्त्याजादिलुगर्थः । ततः पूर्ववत् स्वादयः हल्ल्याडिति "नपाऽचो इस्वः १२१५" १७९ आडश्चौतो गीः १११२।१९। नपुंसकस्याडन्तस्य च सम्ब- धिनः औत. सुपो गीभवति ॥ ग इत् गित इति सन्धिप्रतिषेधार्थः । एड् । जसि दीर्घादि । एकामन्त्रणे !! १८० एदाडः १२।१२४! आड: एद्धयति एकामन्त्रणे सौ परे सोश्च लुक् ॥ औजसोः मान्यत् । अमि मत्यलुचौ । औटि पूर्ववत् । शसि । "दीर्घः । १३" इत्यधिकृत्य ।। १८१ शस्थक् ।१।१७८६ अकस्साचोऽग्दी| भवति शसि परे ॥ सस्य रिविसर्जनीयौ। टायां ।। १८२ टौस्येत् । १।२।२१! आड, एद्भवति टौसोः परतः । अय् ! हलादावविशेषः । दिति ।। १८३ डिन्तो याद् ।१।२।२०! आडो डितस्पो याडागमो भवति ॥ र इन देशविध्यर्थः ॥ १८४ टिदादिः।१।११५३, टिद्यस्य विधीयते तस्यादिर्भवति ॥ ऐच। १ अज अश्व एलक कटक कोक्लि पूर्षिक बाल होड पाक शकुर वत्स मन्द दीत- लाश कन्य पूर्वापहण अपरापहश पर प्रहाण निफल कुच उष्णिहा देवापशा रन रखना. दिगण ॥ अन अजादि अताम् इति पदच्छेद । अत कारीपगच्या खट्वा देवदत्ता। तकार. किंक्षीरपा कन्या । पठया तत्सम्बन्धिन्यामेव स्त्रियों भवति नान्यथा पञ्चानाम• माना समादार पचाजी । इदमेव ज्ञापक अतस्तत्सम्बन्धिन्यामेव प्रत्यय इति ॥षहव. चन पष्ठयभिव्यरत्यर्थम् ॥ अतामित्येव सिध्दे पुनरजादिग्रहण बाधकबाधनार्थम् । धनकारान्ताचोभयार्थमजादिग्रहणम् ॥ अजेत्यादी " जातेस्त्रीयद्वात् । ३३६" इति सूत्रेण प्राप्तस्य डयो वाया । वाला कन्या इत्यादी " वयस्यनन्त्ये । ३११" इति सूनेण प्राशस्य हो याधा । ञ्चा उणिहा इत्यमाप्राप्ताह तशापाठादेव न अन्त्याजादेलोपा. २ दिमारमग्ग्रहण किमिति चेत् परे विद्यमानाका सहितस्य पूर्वावस्तदाराने। दोषोऽमीनि सापनार्थम् । भाव ॥

·, अजन्तस्त्रीलिङ्गम् । ४५ उसिहसोर्दी । ओस्येदयो । आमो नम्हम्वाट्साट इति नाम् । डेर्याटि न्यंशादाम् इत्या दीर्घ. 1 ओसि प्राग्वत् । दया दये दया । हे दये हे दये हे दया । दया दये दया । दयया दयाभ्या दयामि. । दयाय दयाभ्यां दयाभ्य । दयाया दयाभ्यां दयाभ्य । दयाया. दययो दयानां । दयायां दययो दयासु ॥ एवं जायामायानृम्भारम्माताराहारामालाखट्टाप्रभृतय ।। अम्बाशब्दस्य एकामन्त्रणे॥ १८५ च्यचोऽम्बार्थस्य ।१।२।१२३। अम्बाय॑स्य द्यच आडन्तस्य इस्वो भवत्ये कामन्त्रणे सोश्च लुक् ॥ अन्यत्र दयाशब्दवत् । अम्बा अम्बे अम्बा । हे अम्ब हे अम्बे हे अम्बा । इत्यादि । एव अकाउल्लादयः । दाच इति किं । हे अम्बिके इत्यादि । जराशब्दस्याजादौ सुपि विशेषोऽस्ति । १८६ जराया उसिन्द्रस्याचि ।१।२।३७) जराशब्दस्य डस् वा भवति अजादौ सुपि परे॥ड इत् अन्त्यादेशार्थ. पक्षे दयाशब्दवत् । जरा। जरसौ जरे । जरस जराः।। हे जरे। हे जरसौ हे जरे । हे जरस हे जरा ॥ जरसं जरा । जरसौ जरे । जरस. जरा ॥ जरसा जरया। जराभ्यां । जरामि ॥ जरसे जरायै । जराम्यां । जराभ्य. 11 जरस जराया. । जराभ्यां। जराभ्य ॥ जरसः जराया। जरसो. जरयो । जरसा जराणा । जरसि जरायां। जरसो जरयो.। जरामु ॥ सर्वशब्दादाडि तत. स्वादयः । डिति याटि ॥ १८७ उस्याट्यस्य ।१।२।१७५अवर्णान्तस्य सर्वादेर्डम् भवति याटि परे । ड इत् अन्त्यादेशार्थः । आमः साम् । अन्यत्र दयाशब्दवत् । १ भादिशब्देन अग्या अता शब्दयोर्महणम् ॥ २ एकदेशविकृतस्यानन्यवादतिजराशब्दस्यापि प्रहणम् । इन्द्रस्य इन्द्राचार्यस्य मतेन अन्येपा मतेन न भवति । अचीति कि जराभ्यां जराभि । सुपीति जिराम । जारेय ॥ ३ याटि तत्सम्बन्धिनि याडादी सुपीत्यर्थ । इह न भवति सर्वस्यै । तत्सम्बन्धिनीति विज्ञानादिह न भवनि नियसर्वाय । अस्येत्युत्तरार्थम् ॥ अस्येति किं भवता भवतीनाम्॥

·। ४६ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे सर्वा सय सवा ।। हे सर्व हे सर्वे हे सर्वाः । सर्वा सर्वे सर्वाः । सर्वया सर्वाभ्यां सर्वाभिः । सर्वस्यै सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वाभ्यां सर्वाभ्यः । सर्वस्याः सर्वयोः सर्वासां । सर्वस्यां सर्वयोः सर्वासु ॥ एवं विश्वादयः ।। पूर्वादोनामदि- दादी सुपि। पक्षे डस् अन्यत्र दयाशब्दवत् । पूर्वस्याः पूर्वायाः ।। त्यद्गब्द. म्यात्यानुचोराडि कृते ततः स्वादयः । सौ तोऽटानामिति तस्य सः । शेष सर्वाशब्दवत् । स्या त्ये त्याः । इत्यादि ॥ तदशब्दस्य । सा ते ताः। तां से ताः। तया ताभ्यां ताभिः । तस्य ताभ्यां वाभ्यः । तस्याः ताभ्यां ताभ्यः। तस्याः तयोः तासां । तस्यां तयोः सासु ॥ एव यच्छन्दस्य । या ये याः । इत्यादि । अदम्शब्दात् स्वादौ सौ पुंवत् । अन्यत्रात्याल्चोराडि कार्यातरे च कृते पैश्चान्मत्वगुत्थे । पत्यविधौ प्रागेव गुत्वं शेष सर्वाशब्दवत् । असी अमू अमूः । अमूम् अमू अमूः । अमुया अमूभ्यां अभिः । अमुप्य अमूभ्यां अमूभ्यः । अमुप्याः अमूभ्यां अमुभ्यः । अमुप्याः अमुयोः अमूपां । अमुप्यां अमुयोः अमूषु ॥ इदमः सौ ।। १८८ ईय् ।१।२।२११॥ इदमः द्रूपस्य इय् भवति सौ परे ॥ सुन्लु- क् । अन्यत्रात्वाचोराडि दस्य मः गीत्वादि । टौसोरने आडेत्यादि । समयादौ सुप्यश्याइ। दिति आडि याटि च अशि च कृते पुनर्डम् । शेपं प्राग्वत् । इयम् इमे इमाः । इमाम् इमे इमाः । अनया आभ्यां आभिः। अत्यै आभ्याम् आभ्यः । अस्याः आभ्याम् आभ्यः । अस्याः अनयोः आसाम् । अस्याम् अनयोः आसु ! एतशब्दस्य सौ तस्य सः पर च । शेपें तच्छब्दवत् अन्यत्राविशेषः । एषा एते एताः। इत्यादि । अन्वादेशे। एनाम् एने एनाः । एनया । एनयोः । एनयोः ।। एकरा. १ तृतीयादी टास्यदित्यादिकार्यम् ॥ २ सरे सबस: । शाह मा मनन्तर मार मन्याला यो निमात्रयो गु.॥ ३ पारिशयात्त्रियामयमादेश । नमित निस्वात्प्रथममे परमयति ।। ४ दिशामादन्यादि भपति । ५ पानिपपयामिन एकसदसपनाएको मन, ·१७ . अजन्तीलिङ्गम्। ब्दस्य । एका एके एकाः । इत्यादि ॥ द्विशब्दस्य अत्वाइगोत्यादी । द्वे । द्वे । द्वाभ्यां । द्वाभ्यां। द्वाभ्यां । द्वयोः। द्वयोः ॥ किमः कादेशे आइ । शेप तच्छब्दात् । का के काः । इत्यादि । द्वितीयाशब्दस्य सादित्वपक्षे उम् अन्यत्र सर्वत्र दयाशब्दवत् । द्वितीया द्वितीये द्वितीयाः । इत्यादि । डिति द्वितीयस्यै द्वितीयायै । द्वितीयस्या. द्वितीयाया' 1 द्वितीयस्याः द्वितीयायाः । द्वितीयस्यां द्वितीयायां । मुगम शेपम् । एवं तृतीयाशब्द ॥ १८९ विदिक च ।१।२।१७४। विदिग्याचि शब्दरूपं सर्वादि वा भवति ॥ उत्तरपूर्वस्यै उत्तरपूर्वायै । उत्तरपूर्वासाम् उत्तरपूर्वाणाम् । एवं दक्षिणपूर्वादयः ॥ नासिकाशब्दात् स्वादयः मुटि दयाशब्दयत् । असुटि पद्दन्नित्यादिना या नसादेशः। तस्मिन् नसादेशस्य बलादी पदत्याद्रित्वादि । नासिका नासिके नासिकाः । इत्यादि । शसादौ । नस. नामिकाः । नसा नासिकया । नोभ्यां नासिकाभ्यां । नोभिः नासिकामिः ॥ नसे नासिकाये । नोभ्या नासिकाभ्यां । नोभ्यः नासिकाभ्यः ।। नसः नासिकायाः। नोभ्यां तासिकाभ्या। नोभ्य नासिकाभ्यः॥ नसः नासिकायाः । नसोः नासि- म्यो । नसां नासिकानां ॥ नसि नासिकायां । नसोः नासिकयोः । नस्सु सु नासिकासु ॥ निशाशब्दात् स्यादयः । मुटि दयाशब्दवत् । अमुटि द्दनित्यादिना वा निशित्यादेशः । तस्स वलादौ पदत्वे ।। १९० प्रश्वभ्रस्जसृजमजयजराजभ्राजच्छशः पः ।१।२।९०॥ वश्चादीनां चवर्गस्य छकारशकारयोश्च पकारो भवति पदान्ते जालि च परे। इति शस्य पफारः प्राप्तः चोः कुरिति कुत्वं च अधातुत्वान्न भवतः। जलो अशिति शस्य जः । सुपि जश्त्वे श्रुत्वेन सस्य शः । शश्योऽमीति या छलं चत्वं च । अन्यत्र दयाशब्दवत् । निशा निशे निशा । इत्यादि । शसादौ निशः निशाः॥ निशा निशया ! निस्भ्यां निशाभ्यां । निज्मिः निशामिः॥ निशे निशाय । निग्भ्यां निशाभ्यां । निज्भ्यः निशाभ्यः॥ निशः निशायाः १. चकारो वेलस्यानकर्षणार्थ । नानुक्तसमुच्चयार्थः । नव पूर्वी वादो।" १२१७२।इत्यस्माद्वाऽनुवर्तते। उत्तरत्र नानुवर्तते ।। ।

·भाकटायनप्रक्रियामहे निउभ्या निशाभ्यां । निभ्यः निशाभ्य ॥ निश. निशायाः। निशोः निश. योः । निशां निशानां ॥ निशि निशायां । निशोः निशयोः । निच्छु निच्यु निशामु ॥ इफान्तस्त्रीलिङ्गो रुचिशब्दः ततः स्वादयः सुटि रविशब्दवत् । शसि शस्यगिति दीर्घः । अस्त्रीति निषेधात् टाया न नामावः । यञ् । हिति । " इदुतो गिग्वीतोऽस्लेः ।१४९।” इत्यधिकृत्य ॥ १९१ स्त्रिया वाद ।१।२।२९। स्त्रीलिङ्गादिकारान्ताटुकारान्ताच पर- स्य ङितः सुपः आडा भवति ॥ ट इन् आदिविध्यर्थः ऐजादि । डेराम् आडमावे रविशब्दवत् । रुचिः रुची रुचयः। हे रुचे हे रुची हे रुचयः। रचिं रुची रुची. । रुच्या रुचिभ्यां रुचिभिः । रुच्य रुचये रुचिभ्यां रुचिभ्यः । रुच्याः रुचेः रुचिभ्यां रुचिभ्यः । रुच्याः रुचेः रुच्यो. रुचीनां । रुच्या रुचौ रुच्योः रुचिषु ॥ एवं मतिकृतियुवतिबुद्धिसिद्धिप्रभृतयः ।। विंशत्यादयः सङ्खचेये एकवचनान्ता एव ततः स्वादयः । रुचिशब्दवत्प्रक्रिया। विंश- तिः । हे विंशते । विंशति । विंशत्या। विंशत्यै विंशतये । विंशत्या. विंश- तेः । विंशत्या. विंशतेः । विंशत्यां विंशतौ । एवं पष्टिसप्ततिअशीतिनवति- शब्दाः ।। सङ्घयानयाचित्वे तु द्विवचनबहुवचनान्ता अपि भवन्ति । द्वे विंश- ती । बहवो विंशतयः ।। त्रिशब्दात् जसादयः ।। १९२ त्रिचतुरः स्त्रियां तिसृचतसृ ।१।२।२२०॥ स्त्रीलिङ्गे त्रिचतुरो. तिसृचतम इति क्रमेण आदेशौ भवतः मुपि परे ॥ इति विश- ब्दस्य तिम् ॥ १९३ रोऽनपोऽच्युः ।।२।२२२। तिस चतसृ इत्येतयोः ऋका- १खिया इति पञ्चमी न पाष्टी। पञ्चम्या च परस्वमान गृह्यते न व्यर्थसम्बन्धि समन्यसम्पन्धित्व का गुपो विशेष । ततोभयत्रापि भवति विशेषानाध्यणात् । विधे- पाध्यणे तु विशेषान्तरे न स्यादित्यात्यायते । खिया इति वियनये राधये ।। २ उद्देश्यविधेययो रामसइयारत्वे यथासङ्ग्य विधेयान्वयों भवति । २ ताराबन्धिन्यन्यसम्पनिपनि का मुपि परे अरमादेशी भवति । तरसम्बन्धिान तिन चतस्त । अन्यसम्बन्धिनि नियतिम प्रियचनस । अनप इति सि प्रियनिगणि ।। अचीति विद तिमभि चनमामि ॥

·१० अजन्तस्त्रीलिङ्गम् । रस्य रेफादेशो भवति अजादी मुपि परे न नपि ॥ आमों नामि अतिमृ- चतुप्प इति वचनान्न दीर्घः । तिस्रः । हे तिसः । तिस्रः । तिमृभि. तिसृ. भ्यः । तिमृभ्यः । तिमृणां । तिमृ ।। ईकारान्तस्त्रीलिङ्गो लक्ष्मीशब्दः। ततः स्वादयः । रिविसर्जनीयो । अजादा यन् । एकामन्त्रणे नित्याट्त्वात् हस्वः मुलुक । अमि मत्वलुचौ । शपि दीर्घः । डिति “सिया वाट् ।१९१। इत्यधिकृत्य ॥ १९४ व्योपुंसः ।१२।३०। अपुंसि स्त्रियां वर्तमानाढीकारान्तादू- कारान्ताच परस्य डितः सुपः आङ् भवति नित्यम् ॥ ८ इत् आदिविध्य थः । ऐजादि । सम्भवदाट्यादामो नामि णत्वम् । आदि टेराम् । लक्ष्मीः लक्ष्म्यौ लक्ष्म्यः । हे लक्ष्मि हे लक्ष्म्यौ हे लक्ष्म्यः । लक्ष्मी लक्ष्म्यो लक्ष्मी । लक्ष्म्या लक्ष्मीभ्यां लक्ष्मीभिः । लक्ष्म्यै लक्ष्मीभ्यां लक्ष्मीभ्यः । लक्ष्म्याः लक्ष्मीभ्यां लक्ष्मीभ्यः । लक्ष्म्याः लक्ष्म्यो. लक्ष्मीणां । लक्ष्म्यां लक्ष्म्योः क्ष्मीषु ॥ एवं तन्त्रीतन्द्रीतरीदरीप्रभृतयः ॥ डीप्रत्ययान्तस्य गौरीगब्दस्य सौ भेदोऽस्ति । हल्डयाडिति सोर्छन् । अन्यत्र लक्ष्मीशब्दवत् ] गोरी गोर्यो गौर्यः । इत्यादि । एवं क्रोष्ट्रीराशीभवतीभवन्तीपचन्तीप्राचीप्रतीचीउभ- पीकार्तिकीचैत्रीदाक्षीकुमारीपनीमुमुखीत्रिलोकीरोहिणीअर्याणीगणकीहिमानी-- भूमीगुर्वीपलिक्नीपिशहीमयूरीसखीप्रभृतयो उचन्ता नेयाः ॥ 'स्त्रौशब्दवत् स्वादयः हल्डयाडिति सोर्लक् । अजादी । १९५ स्त्रियाः (१।२।४२। स्त्रीशब्देवर्णस्येय् भवनि अजादौ सुपि परे ॥ १९६ वांम्शसि ।१।२।४३। स्त्रीशब्दस्येवर्णस्येय वा भवति अम्श- १ नित्यमित्यनेनान्यसम्बन्धिनो वा भवतीत्यर्थः । न लभ्य । अतिलभ्य भाते. वध्य स्त्रिय पुस्याय या । २ स्वतस्त्यायतेस्तृणातखनातेवी औगादिरसूनेग प्र प्रलयो धातोश्च सारादंगों निपात्यने । टिसा डो। तृणाति स च परं च दोषणा गदयनीति थी।

·५२ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे २०० जइशसः शिः ।१।२।१८। नपुंसकस्य जश्शसोः शिर्भ चति ।। श इत् सर्वादेशार्थः । “ नम्मुपि ।२१७/" इत्यधिकृत्य ।। २०१ शावचः ।१२।१२। अजन्तस्य नपो नम् भवति शौ परे ।। अमायितौ । अफार उच्चारणार्थ. । मकारो देशविध्यत्व.॥ २०२ मिंदचोऽन्त्यात् ।१।११४५। मिद्यस्य विधीयते तस्याचाम- न्त्यादचः परो भवति॥ तपस्वस० १७१।" इत्यधिकृत्य ॥ २०३ न्यक् ।।२।१३।। श्यनप्सुटि परे यो नकार तस्मिन् परे पूर्वोऽग्दोषों भवति न चैकामन्त्रणे ॥ आमन्त्रणे सोरमि हस्योऽमश्च लुक् । औजसो. प्राग्वत् । अमि मत्वलुचौ । औटो गी। शसः शौ प्राग्वत् । टादौ पुवत् । ज्ञान ज्ञाने ज्ञानानि । हे ज्ञान हे ज्ञाने हे ज्ञानानि । पुनस्तद्वत् । ज्ञान ज्ञाने ज्ञानानि । ज्ञानेन ज्ञानाभ्यां ज्ञानैः । इत्यादि शेषं धर्मशब्दवत् ॥ एवं दर्शनचारित्रधनधान्यकुलादयः ।। हृदयशब्दस्य प्रथामाद्वितीययो. ज्ञान- शब्दवत् । टादौ पदन्नित्यादिना वा हृदित्यादेश. । मुपि चत्वै । हृदा हृद- येन हृभ्या हृदयाभ्याम् इत्यादि । हृत्सु हृदयेषु ॥ उदकशब्दस्यापि टादी पदनित्यादिना वा उदन्नित्यादेशः । अजादी । " पादोऽपदस्य ग्यमुन्छि- ण्यादौ पद् ।२५२।" इत्यधिकृत्य ॥ २०४ नोऽनोऽहल्पमात् ।१।२।१४९। अपदान्तस्यानः वादे. शो भवति मुछिण्यादिवर्जिते प्रत्यये ग्या च परतः न हलः पराद्वान्माध परस्य ॥ शतापिती पूर्ववत् । हलादौ सिलीति पदत्वे । संयोगस्यादिस्यो. टुंगित्यधिकृत्य ॥ मिचौलादिति गर्म भाइयकरयन भातार निर्धारण पीयम । निर्धा- एलप जातिगुपियामि गुमुदायकदेशस्य परम । जाो पुरा समय घमास्य गो गमकीरा। सिपाया गाय का साया मापानी ·अजन्तनपुसकलिङ्गम्। ५३ २०५ नः ।१।२।९५। पदान्ते नस्य लुम्भवति ॥ २०६ लुक सुबाश्रये ।१।२।१७) नस्य लुक् मुबाश्रये कार्य प्राप्ते असदिय भवति ॥ असत्त्वे भ्यत्या इत्यादि सुनाश्रय कार्य न भवति । पुनलुन् । चि सम्हाधितो विधिर्वाधित एवेति युक्त्या पुनरात्वादि न भवति । डो॥ २०७ डिग्यो ।१२।१५०। अपदान्तस्यान नो वा भवति डौ ग्या च परत न हल्वमात्परस्य ॥ उद्गा उदकेन उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभि उदकै । उद्रे उदकाय उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभ्य उदकेभ्य । उद् उदकात् उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभ्य उदकेभ्य । उद्ग उदकस्य उदो उदकयो उद्नाम् उदकानाम् । उनि उदनि उदके उद्गो उदकयो उदमु उदकेषु ॥ एवमासनशब्दस्य टादौ आसन्नित्यादेशे प्रक्रिया । आस्ना आसनेन सभ्याम् आसनाभ्याम् आसभि आसनै । आस्ने आसनाय आसभ्याम् आसनाभ्याम् आसभ्य आसनेभ्य । आस्न आसनात् आस- भ्याम् आसनाभ्याम् आसभ्य आसनेभ्य । आस्न आसनस्य आस्नो आसनयो आस्नाम् आसनानाम् । आम्नि आसनि आसने आस्नो आ- सनयो आससु आसनेषु ॥ उपकुम्भशब्दात्स्वादय । " आतोऽनाड शुक् १४८" इत्यधिकृत्य ॥ २०८ अव्ययीभावस्य ।।२।१५५/ अव्ययीभावस्य नए सम्ब- धिन सुप लुग्भवति ॥ इति श्रुचि प्राप्ताया ॥ १ रास्मिन् कुरिन् इत्यत्रोपदेशसामयादेव नस्य लुरु न भवति । उपदेश इति कि 'सर्वोदयस्ये स्मिन् स्मात् स्मै , इति 'रनी सेला' इत्यादिसूत्रेषु स्मिन् रन् इयादिनिर्दश इत्यर्थ इत्यमोपती॥ एक न्युरु । आश्रीयत इत्याश्रय सुप आयो यस्मिन् । महभ्या ब्रह्मभ्या. मित्यत्र 'यिद यहिरङ्गम तर' दीव तन भवति इत्युक्ते मोऽर्थ अन्तर्वर्तिन कि प्रत्ययमादित्य “स्वस्य तर पिति ति ४२, इति सूत्रेण तगागम 'अत इति सूत्रेण लुर च न भवति । कुत" 'न' इति सूनेण कियमाणो नस्य लोप स. मुरायाश्रयो भवति अन कारणादन्तरङ्गकार्यम् । असिध्दमवयवानित बहिरङ्गकार्यम् ॥

·५२ माकटायनप्रक्रियासमहे २०० जइशसः शिः ।१।२।१८। नपुंमरस्य अश्यसोः शिम: चति ॥ श इत् सर्यादेशात्यः । " नम्मुपि ॥२१॥" इत्यधिसत्य ।। २०१ शावचः ।१।२।११। अजन्तस्य नपो नम् भवति शौ परे ॥ अमावितौ । अफार उच्चारणार्य | मकारो देशनिध्यत्य.॥ २०२ मिंदचोऽन्त्यात् ।।१।४५। मिद्यस्य विधीयते तस्साचाम- न्त्याटच. परो भवति ॥ " तस्वस० ११७१।" इत्यधिकृत्य ॥

·अजन्तनपुंसकलिङ्गम्। २०५ : १।२।९५) पदान्ते नस्य लुग्भवति ॥ २०६ लुक् सुबाश्रये ।१।२।४७| नस्य टुक् सुबाश्रये कार्य प्राप्ते असदिय भवति ॥ असत्त्वे भ्यत्या इत्यादि मुबाश्रयं कायं न भवति । पुनलुक् । लुचि सम्हाधितो विधिर्वाधित एवेति युक्त्या पुनरात्यादि न भवति । डौ।। २०७ डिग्योवा १११२११५०। अपदान्तस्यान भो वा भवति डौ ग्यां च परत न हल्वमात्परस्य ॥ उदा उदकेन उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभिः उदकैः । उद्रे उदकाय उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभ्यः उदकेभ्यः। उद्ग. उदकात् उदभ्याम् उदकाभ्याम् उदभ्यः उदकेभ्यः । उद्गः उदकस्य उन्हो. उदकयोः उगाम् उदकानाम् । उनि उदनि उदके उद्गोः उदकयोः उदसु उदकेषु ॥ एवमासनशब्दस्य टादौ आसन्नित्यादेशे प्रक्रिया । आस्ना आसनेन आसभ्याम् आसनाभ्याम् आसभिः आसनै । आस्ने आसनाय आसभ्याम् आसनाम्याम् आसभ्य. आसनेभ्यः । आस्नः आसनात् आस- भ्याम् आसनाभ्याम् आसभ्यः आसनेभ्यः । आस्न आसनस्य आस्नोः आसनयोः आस्नाम् आसनानाम् । आस्नि आसनि आसने आस्नोः आ- सनयोः आसमु आसनेषु ॥ उपकुम्भशब्दात्स्वादय । “आतोऽनाडः श्नुस् १४८)" इत्यधिकृत्य । २०८ अव्ययीभावस्य ।।२।१५५। अव्ययीभावस्य नप. सम्ब- न्धिनसुपश्शुम्भवति ॥ इति श्रुचि प्राप्तायां ।। १ सर्वस्मिन् कुचारन् इत्यनोपदेशसामर्थ्यादेव नस्य लुक् न भवति । उपदेश इति कि 'सर्वोदयस्ये स्मिन् स्मात् स्मै , इति ‘रनी झेली' इत्यादिसूनेषु स्मिन् रन् इत्यादिनिर्दश इत्यर्थ इत्यमोघवृत्तौ ।। २ नो लुक् न्रक् । आधीयत इलाश्रय मुप् आश्रयो यास्मन् । नहभ्यां ब्रह्मभ्या. मित्या असिध्द बहिरङ्गमन्तरले,' इति तन भवति इत्युक्ते कोऽर्थ अन्तर्वतिन कि- प्रत्ययमाश्रित्य -हस्वस्य तक् पिति कृति M१४२।, इति सूत्रेण तगागम 'अत.' इति सूनेण ल्य् च न भवति । कुत' 'न' इति सूत्रेण कियमाणो नस्य रोप स. मुदायाश्रयो भवति अन कारणादन्तरङ्गकार्यम् । असिध्दमवयवाश्रित बहिरङ्गकार्यम् ॥

·शाकटायनप्रक्रिथासंग्रहे २०९ नातः।।२।१५६॥ अदन्तस्याव्ययीभावस्य नपः सम्बन्धिनः सुग्न भवति ॥ २१० अंमपञ्चम्याः 1१।२।१५७। अदन्तस्याव्ययीभावस्य नपः स्वसुपोऽम् भवति न पञ्चम्याः ।। मत्वादि ॥ २११ तृतीयाया वा ।१।२।१५८। अदन्तस्याव्ययीभावस्य नपः स्वस्यास्तृतीयायाः अम् वा भवति ॥ पञ्चम्यामपञ्चम्या इनि निषेधात् नाम् ।। २१२ सप्तम्या: ११।२१५९। अदन्तस्याव्ययीभावस्य नप स्वस- तम्याः अम् वा भवति ॥ उपकुम्मम् उपकुम्भम् उपकुम्भम् । उपकुम्भम् उपकुम्भम् उपकुम्भम् । उपकुम्मम् उपकुंम्भेन उपकुम्भम् उपकुम्भाभ्याम् उपकुम्भम् उपकुम्भैः । उपकुम्भम् उपकुम्भम् उपकुम्भम् । उपकुम्भान् उपकुम्भाद् उपकुम्भाभ्याम् उपकुम्भेभ्यः । उपकुम्भम् उपकुम्भम् उपकु- म्भम् । उपकुम्भे 'उपकुम्भम् उपकुम्भयोः उपकुम्भम् उपकुम्भेषु उपकुम्भ- म् ॥ एवम् उन्मचंगङ्ग पारेसमुद्रं मध्येपुरम् अन्तस्ससारं यावदमन बहि- ग्रामम् परिग्रामम् अपग्रामम् आसंसारं प्राग्रामम् अभिमितं प्रतिमुसम् अनुवनम् इतिसमन्तभद्रं सुमद्रं सक्षत्रम् आमूलम् अतिशीतम् अध्यात्मम् अनुरथं सतृणं यथाक्रमं प्रभृतयः शब्दा नेयाः ॥ सर्वादयः प्रथमाद्वि- तीययोः ज्ञानशब्दवत् टादौ पुंवत् । सर्व सर्वे सर्वाणि । इत्यादि । टादौ । सर्वेण सर्वाभ्यां सर्वः । इत्यादि नेतव्यम् ॥ अन्यशब्दात् स्वादयः ॥ २१३ पञ्चतोऽनेकतरस्यान्यादेर्दक स्वमोः ।१।२।२। नपोऽ- १ तत्सम्बन्धीति विज्ञानादिह न भवति प्रियोपवधु प्रत्यपवधु ॥ योगविभाग उत्त- रार्थ । अत इति किं अधिनि॥ २ अमित्ययमादेशो भवति । उपकुम्भ तिष्ठति । उपकुम्म पश्यति । ३ पञ्च मानमस्यीत पञ्चत् तस्य पञ्चतोऽन्यादै । स्तर, सतमेति पञ्च । मन अन्यादयस्तिसः प्रातय.। सरडतमप्रसान्ता द्वी पान्दा एते पाच! के तेर भन्य, अन्यतर, इतर, फना, कुनम, यतर, याग, उत्तर, ततम, अन्यान्यतरेतरा उतरडतमप्रसयान्ती च भन्यादिपञ्च झाल्या. सा. न्तर्वतिन ॥ अन्य, अन्यतर, नर, ·अजन्तनपुंसकलिङ्गम्। न्यादिपञ्चकस्य दग्भवति स्वस्वमोः परतः नैफतरस्य [[ अगाविती । अफार उचरणार्थ. । ककारोऽन्त्यविध्ययः ।। २१४ 'लुरु।१।२।५ नपः स्वमोः ग्भवति ॥ शित्त्वात्सर्वम्य । चर्जशः इति वा चत्वै । शेयं पुर्ववत् । अन्यत अन्यद् अन्ये अन्यानि । हे अन्यत् हे अन्य हे अन्ये हे अन्यानि । अन्यत् अन्यद् अन्ये अन्यानि । टादौ पुंचत् ॥ एवमन्यतरइतरकतरकतमादयः । अनेकतरस्येति निषेधात् एकतरशब्दस्य सर्वशब्दपद्रूपं नेयम् । एकतरम् एकतरे एकतराणि । इत्या- दि ॥ एवमन्यतमशब्दस्यापि ॥ अन्यादिपञ्चके अन्यतरशब्दग्रहणात् दगभावः । अन्यतमम् अन्यतमे अन्यतमानि ॥ तदशब्दात् स्वादयः । नित्यत्वात्प्रागेव स्वमोः अनुचि सत्यां स्थानिवद्भावे प्राप्ते ॥ २५ श्लचीगेनत ।१।१।५२। परस्य लुचि सत्यां पूर्वकार्यमिगे- नदिति द्वयमेव भवति ।। नान्यदिति नियमान्नात्वादि । अन्यत्रात्यालुचौ । सर्वकार्ये कृते पश्चान्मत्वगुत्वे । टादौ पुंवत् । अदः अम् अमूनि । अम- न्त्रणद्वितीययोरप्येवम् । अमुना अमूभ्याम् अर्माभिः । इत्यादि । इदमः स्वमोः लुगादि शेषं पूर्ववत् । इदम् इमे इमानि । टादौ पुंवत् । अनेन आभ्याम् एभि । इत्यादि ॥ एतद्शब्दस्याप्येवम् । एतत् एतद् एते एतानि । इत्यादि ॥ अन्वादेशे अमः लुच्यपि लुचागेनदिति वचनादेनद्भवति । शेषं पूर्ववत् । एनत् एनद् एने एनानि इत्यादि । एकशब्दस्य । एकम् एके एकानि । इत्यादि । द्विशब्दस्यात्वग्यादि । द्वे द्वे द्वाभ्याम् इत्यादि ॥ किंशब्दस्य स्वमोः श्लुचि कादेशो न भवति । अन्यत्र कादेशे ग्यादि सर्वशब्दवत् । किं के कानि । इत्यादि ॥ आका- रान्तः सोमपाशब्दः तस्य ।। २१६ नपोऽचो हूस्वः ।।२।१॥ अजन्तस्य नपुंसकस्य हस्वो 1अन उणादिप्रत्ययन्तोऽन्यतररान्दो न डतरप्रत्ययान्त। २ विशेषण विशेषस्य समुदायस्यान्तो भवतीति चिन्तामगाशवादजन्तस्येत्यापन तेन प्रामणि कुसमिति ॥

·५६ शाम्टायनप्रक्रियासंग्रह भवतीति इस्वः ॥ तत स्वादयः । ज्ञानशब्दवत्प्रक्रिया। सोमपं सोमपे सोमपानि । इत्यादि । इकारान्तो वारिशब्दः । ततः स्वादय । सो. शुक् औतो गीत्वे । "इको लुक् ।२१८" इत्यधिकृत्य ।। २१७ नम् सुपि ।१।२।१०। इगन्तस्य नपो नम् भवति अजादी स्वपि परे ॥ अमावितौ पूर्ववत् । अनप्पुटि इति निषेधात् न्यगिति न दीर्घः । णत्व । जसः शौ नमादि। एकामन्तणे सोः श्रुचि ।। " अरसो था।१।२।६।" इत्यधिकृत्य ॥ २१८ इको लुक् ।१।२।७ इगन्तस्य नपः स्वमो झुक् हुग्वद्वा भवति ।। लुचि इस्वैत इत्येड् न श्रुचि । अम' शुचि शेपं प्राग्वत् । टादा- वजादौ नम् । आमो नम्हूम्वासाट इति नां । सिद्वलीति पदत्वेन 'इति नलुक् दीर्घः । पारिवारिणी वारीणि । हे वारे हे वारि हेवारिणी हे चारीणि । वारि वारिणी वारीणि । वारिणा पारिभ्यां वारिमिः। यारिणे वारिभ्यां वारिभ्य ! वारिणः वारिभ्यां वारिभ्य. वारिणः वारिणो वारीणां । वारिणि वारिणोः वारिषु ॥ अधिखिशब्दात् स्वादय । तस्याव्ययीभावत्वाव्ययीमा- वस्येति सुपः शुक् । अधिस्त्रि अधिलि अधिलि । इत्यादि ॥ दध्यस्सिसाय्य. शिशब्दानां प्रथमाद्वितीययोर्धारिशब्दवत् । टादौ ।। २१९ दध्यस्थिसक्थ्यक्ष्णोऽनट् ।१।२।७) दधि अम्धि सस्थि -- ·॥ अजन्तनपुसकलिङ्गम् अक्षि इत्येतेषा नपामनड् भवत्यजादावापि परे । अङावितौ । अदुच्चार- णार्थः । डकारोऽन्त्यादेशार्थः । नादेश । दधि दधिनी दधीनि । इत्यादि। दध्ना दधिभ्या दधिभिः । दध्ने दधिभ्यां दधिभ्य. । दनः दधिभ्यां दधिभ्यः। दनः दनोः दनां । दनि दधनि दनोः दधिषु । एवमस्थिसक्थ्यक्षिशब्दाः॥ त्रिशब्दात् जश्शसोः शौ नमादि । अन्यत्र पुंवत् । त्रीणि त्रीणि तिभिरि- त्यादि ॥ शुचिशब्दस्य प्रथमाद्वितीययो. वारिशब्दयत् । टादौ २२० पुमांश्चान्यतोऽच्यापि रा यदिगन्तमन्यतो विशे- प्यवशान्नपि वर्तते तत्पुंवद्वा भवति अजादावापि परे ॥ पुंवद्भावे रविशब्द- वत्प्रक्रिया। नप्त्वे नपुंसकत्वे वारिशब्दवत् । शुचि शुचिनी शुचीनि । इत्यादि । शुचिना शुचिभ्या शुचिभिः। शुचिने शुचये शुचिभ्यां शुचिभ्यः । शुचिनः शुचे शुचिभ्यां शुचिभ्यः । शुचिनः शुचेः शुचिनोः शुच्यो: शुचीनां । शुचिनि शुचौ शुचिनो शुच्योः शुचिषु ॥ एव सखिपत्यादय आश्रयलिङ्गाः ।। ईकारान्तस्य प्रामणीशब्दस्य नप्त्वे 'नपोऽचो हम्ब' इति हस्वे शुचिशब्दवत् रूपं नेयं ।। ग्रामणि प्रामणिनी ग्रामणीनि । इत्यादि । टादौ नम्हस्वी वो न भवतः। प्रामण्या ग्रामणिना ग्रामणिम्यां ग्रामणिमिः। मामण्ये प्रामणिने इत्यादि ॥ उकारान्तस्त्रपुशब्दः वारिसव्दवत् । वपु वपुणी तपूणि । इत्यादि ॥ एवं तालुजानुकशेरुप्रभृतयः । उपवधुशब्दात् स्वादयः। अव्ययीभावस्येति सुप. लुक् । उपवयु उपवधु उपवधु । इत्यादि । मृदुपटुगुरुलघुप्रभृतीनामाश्रयलिबानां शुचिशब्दवत् प्रक्रिया । मृदु मृदुनी मृदूनि । इत्यादि ।। अकारान्तस्य खलपूशब्दस्य हस्ये कृते प्रामणिशब्दयत्। खलपु खलपुनी खलपूनि । इत्यादि ॥ अकारान्तस्य कर्तृशब्दस्याश्रय- लिगत्वात् शुचिशब्दवत् । कर्तृ कर्तृणी कर्तृणि । इत्यादि । एवं नेतृ- भादयः । उपकर्तृशब्दात् स्वादय. अन्ययीमावस्येति सुप. लुक् । उपकर्तृ १ अस्मिन् सूने चकारेण घाऽनुकर्षणमुत्तरत्राधिकरपार्थम् । 'जरसो वा' इत्यतो वा हति 'इको लुक्' इत्यत इक् इति च चकार. समुचिनोति । अत समुभयाश्चकारोऽत्र । • वेति विकल्पे । तेन पुस्त्वे नम्रस्वी न भवत इसथं ॥

·शाकटायनमक्रियासंग्रहे उपकर्तृ । इत्यादि ॥ ऋकारलकारटुकारान्ता अप्रसिद्धाः ॥ एकारान्तः परमेशब्दः । तस्य इस्वः आसन्न इति इकारः। ग्रामणिशब्दवत् प्रक्रि- या। परमि परमिणी परमीणि ॥ टादौ । परमिणा परमया परमिभ्यां परमिभिः । इत्यादि ॥ ओकारान्तः अतिद्योशब्दः। ततः स्वादयः । हूस्वादि । अतिधु अतिधुनी अतिथूनि ॥ टादावजादौ वा पुंवद्धावः । अतिधुना अतिधवा ॥ अतिधुने अतिद्यवे ॥ अतिथुनः अतिद्योः ॥ अ. तिधुनः अतिद्योः अतिधुनोः अतिद्यवोः अतिथूनाम् अतिद्यवाम् ॥ अति- युनि अतिधवि अतिधुनोः अतिद्ययोः अतिधुषु ॥ ऐकारान्तः अतिरैश- ब्दः तस्य हूस्वे । अतिरि अतिरिणी अतिरीणि । टादौ । अतिरिणा अतिराया। हलादौ एकदेशविकृतमनन्यवद्भवति इति न्यायेन रायस्भी- त्यात् अतिराभ्यामित्यादि ॥ औकारान्तः अतिनौशब्दः । तस्य हुवे । अतिनु अतिनुनी अतिनूनि । टादौ । अतिनुना अतिनावा अतिनुभ्याम् अतिनुभिः । इत्यादि ।। ॥ इत्यजन्ता नपुंसकलिङ्गाः ॥ ॥ अथ हलन्ताः पुल्लिङ्गाः कथ्यन्ते । तत्र हकारान्तो गुडलिङ् शब्दः । ततः स्वादयः । हल्ल्याडिति सोला। "इस्रो लिलुडांघो दः ।१।२।८।" इत्यधिकृत्य ।। २२१ हः।१२।८३॥ हस्य दो भवति पदान्ते जलि च मत्यये परे ॥ जश्त्वचः । अजादौ सन्निकर्षः । सुपि चत्वं । गुडलिट गुडालह गुडलिही गुडलिहः । इत्यादि । गुडलिट्सु गुडलिट्स ।। एवं मधुलिह परीपह् इत्यादयः ॥ गोदुशब्दात् स्वादयः । मुलुक् ॥ २२२ दांदेरेघादेः ।१।२।८४) दकारादेरेधादांतोहस्य पो १६म परेपा लिटिलुढा धस्य ढकारो भवति, चाहे ॥ २ एधादेरिति शन्दो धातारिलस्याम्याहारा । मादिशन्दस्य प्रकारोऽप । रातय एमादेषोतोयो पकारादिषयवस्तस्य हमारस पदान्ते अलि र प्रत्यये परे परदेशी भवति ॥ भीमन्सूरे परिधान ममावार्यम् । दारित 13 गुलियो । एमादेखि विस पामन्दिरति किएर ।

·हलन्तपुंलिङ्गम् । भवति पदान्ते जलि च प्रत्यये परे ॥ २२३ वशो भए झपः स्ध्वोचैकाचः प्रत्यये ।१।२१७६। झपन्तस्यैकाचोऽवयवस्य बशो मप् भवति पदान्ते सादौ ध्यादौ च प्रत्यये परे। आसन्नः । जश्त्वचत्वं । सुपि चर्वपत्वे । गोधुक् गोधुर गोदुही गोदुहः । आमन्त्र्येऽप्येवं । गोदुहं गोदुही गोदुहः । गोदुहा गोधुग्भ्यां गाधुग्भिः । गोदुहे गोधुग्भ्यां गोधुरभ्यः । गोदुहः गोघुग्भ्यां गोधुग्भ्यः । गोदुहः गोदुहोः गोदुहां । गोदुहि गोदुहोः गोधुसु ॥ एवं रसदुद्- कामदुगुणदुहादयः ॥ मिनट्ठशब्दात् स्वादयः ।। २२५ द्रुमुहम्नुहस्निहो वा १११२।८६॥ द्वहादीनां हस्य घो वा भवति पदान्ते जलि च परे ॥ पक्षे ढः शेपं प्राग्वत् । मिनधुक् मिलधुम् मित्रभु मित्रधुड् मित्रद्रहो मितद्रुहः । एवं प्रमुत्प्रस्नुपनि- शब्दाः ।। अनडशब्दात् स्वादयः ।। २२५ वाः ।१।२।१२८। अनडुड्चतुरशब्दयोरुतो वा इत्यादेशो भ- वति श्यनप्मुटि परे ।। २२६ अनडहो नम् ।।२।११३। अनड्डहः सौ परे नम् मवति ।। अमावितौ । मित्त्वादन्त्यादचः परो भवति सुलक् । पदस्येति हस्य लक् । न इति नलचि परविधौ कर्तव्ये ॥ २२७ परे ।१।२।४९। परे कार्ये कर्तव्ये पूर्वमसद्भवति । इति पदस्ये. त्यन्तलचोऽसत्त्वान्न नलुक् । अयं न्यायो धर्मानित्यादावपि द्रष्टव्यः । एकामन्तणे ॥ २२८ बोऽनडुच्चतुरोः ।।२।१२७/ अनडुह्चतुरोरुतो वो भवति १ अन ध्वशब्दोपादानादिह न भवति दादवि । एकाच इति किं धामलिट् । प्रत्य- ये इति किं दध्व । चकार समच्चयार्थ ॥ २ गृह जिपासायाम् । मुह वैचित्ये । स्नुह उन्मरणे । निह प्रीती ।। ३ अनडुच चतुरच मनडच्चनुरौ। तयो उ भनदुचनुरुः । तस्य भनदुस्तुरो । हे प्रियचत । हे अतिचत्व इत्यादि। .

·. शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे एकामन्त्रणे ॥ नम् । मुलुगन्तलुचौ । हलादौ । २२९ अनंडुद्द्यदुप्णिग्दिग्दृस्पृग्दधृक्परिव्राट् ।१।२१७०। अनडुङ् दिव् उप्णि दिश् दृश् स्पृश् दप् परित्रान् इत्येते शब्दाः पदान्ते कृतदत्वोत्वगत्वडत्वा निपात्यन्ते । अनड्वान् अनडाही अनाहः । अनन् हे अनड्वाही हे अनडाहः। अनड्वाहं अनड्डाही अनडुहः । अनडुहा अनडुझ्याम् अनड्डाद्भिः। अनडुहे. अनडुभ्याम् अनडुभ्यः । अनड्डहः अनडुभ्याम् अनडुञ्यः । अनडुहः अनडुहोः अनडहाम् । अनड्डहि अनडुहोः अनडुत्सु ॥ यकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ वकारातः मुदि- शब्दः ॥ २३० चौः ।।२।११२। दिवः सौ चौरिति निपात्यते । अचि सन्नि. कर्षः आमन्त्र्येऽप्येवं । हलादौ अनडुदिति निपातनात दिवो युभावः । मुद्यौः सुदियौ मुदिवः । हे मुद्यौः हे मुदिवौ हे मुदिव । मुदिवं सुदिवा सुदिवः । सुदिवा सुद्युभ्यां सुधुभिः । सुदिवे सुद्युभ्यां मुद्युभ्यः । सुदिवः मुद्युम्यां मुद्युभ्यः । सुदिवः सुदिवोः मुदिवां । मुदिवि सुदिवो सुधुषु ।। ततः स्वादयः। सुलुचि रस्य विसर्जनीयः । हपि विसर्जनीयस्य रः । सुपि ॥ २३१ रस्सुप्सि ।१।२।७४। रस्य रिर्भवति मुपः से परे ॥ इदित् १ अनशब्दस्य दत्व दिवशब्दस्य उत्व उष्णिहादीना गत्व परिमाञ्शन्दस्य तत्व पनिपात्यते ॥ २ यकारान्तः समय्शन्दः । समय् धमयो ममयः । वलादौ घ्योऽध्येति यलुरु समभ्याम् ॥ ३ दिव् इत्सव्युत्पमस्य प्रातिपदिकस्य सत्सम्बन्धिन्यन्यसम्पन्धिनि पा सकारादी यन. प्युटि परे बोकारो निपात्यते । द्यौः। हे योः । प्रिययौ । तियो । अपांदक्रियाशदस्या- व्युत्पन्नस्य निपातनादक्षारिवत्र न भवति । ४१. इति वि मित् महस्स पयस्गु इत्यत्र रेयान भवनि ॥ मुम इति ! गोस्गुनोति घरगुनोति । स इति किगी. धू । इदमेव भापक गुप्महणे प्रत्याहारमहण. मेवेखाय । रेफ्रय रिवचन विसर्जनीयवाधनायम् । रेफान्तः सुवारशब्दः ·हलन्तपुलिङ्गम् । विसर्जनीयापवादः । मुवा सुवारौ मुवारः । हे सुवाः हे मुवारी हे सवारः। सुवारं सुवारी सुवारः । सवारा मुवाया मुवाभिः । सुवारे मुवाया मुवार्यः सुवारः मुवाभ्यो सुवार्यः । मुवार सुवारोः सुवारां । मुवारि मुवारोः उवा- पुं ॥ एवं मुद्वारादयः ॥ चतुशब्दस्य बहथवाचित्वानतो जसादयः । जस्युतो वा ॥ २३२ रेष्णां सख्यानाम् ।१।२।३४। रपनान्तानां सइल्यावा. चिनां सम्बन्धिन आमो नां भवति ॥ अतिसूचतुष्प इति निषेधात् न दीर्प णत्व । सुपि रिः । चत्वारः। हे चत्वारः । चतुरः । चतुर्भिः । चतुर्म्य । चतुर्थ्यः । चतुणी । चतुर्यु ॥ लकारनकारान्तावप्रासेद्धौ ।। मकारान्तः प्र- दाम्शब्द । तत. स्वादयः सुलुक्॥ २३३ म्योश्च मो निः१।२।६९। मकरान्तस्य धातोनकारो भवति पदान्ते मवयोश्च परतः ॥ सुपि ॥ २३४ इनस्तद् सोऽच ।१।१।१४६। पदान्ते डनाभ्यां परस्य सस्य तड्डा भवति न श्व संयोगस्य ।। ट इत् आदिवियर्थः । अदुच्चारणार्थः प्रदान प्रदामौ प्रदामः । हे प्रदान हे प्रदामौ हे प्रदामः । मदाम प्रदामी प्रदाम. । प्रदमा प्रदान्भ्यां मदान्भिः । प्रदामे प्रदाभ्यां प्रदान्भ्यः । पदामः प्रदान्भ्यां प्रदान्भ्यः। प्रदामः प्रदामोः प्रदामा । प्रदामि प्रदामोः प्रदान्त्सु प्रदान्सु ॥ एव प्रताम्पकाम्पशामादयः ॥ डकारातोप्रसिद्धः ॥ २ रणामिति कि निशतार चत्वारिंशताम् । रणामिति बहुवचन पष्ठयभिव्यक्त्यर्थम् । तेन तत्सम्बन्धिन एव भवति नान्यसम्बन्धिन ॥ २ अश्व यमयोगस्यावयश्चेत्समारो न भवति । अथ होत किं' अट्योतात यद्योतनि। भयुत् क्षरणे। भवाग्थ्योतति ॥ नन्दव सकार एव नास्ति कि अश्व इति निधेति चेत् तत्रानाइत्वाधयपि श्चुतेन शकारी भवते तथापि तस्य समारोपदेशसामन्या. सकारोपदिष्ट विज्ञायते । भन्यया सकारोपदेशानर्धक्यात् ।

·शाफटायनप्रक्रियासंग्रहे णकारान्त. सुगगशब्दः । ततः स्वादयः । सुलुगादि । मुपि !! २३५ को गण्डर शरि ।१।१।१४५! पदान्ते उणयोर्यथासयं गडकौ वा भवतः शरि परे ॥ अकापितौ अदुच्चारणार्य. । कोऽतवि- द्वयर्थः । चत्वं । टोः पदान्त इत्यनेन ष्टुत्वनिषेधः । सुगण् सुगणी सुगणः । इत्यादि । सुगण्ट्सु सुगण्सु ॥ एवं सुरणमुभविप्वण्णादयः ॥ नकारा- न्तात् राजन्शब्दात् स्वादयः सुलुक् । न्यगिति दीर्घः । न इति नलुक् । एकामन्त्रणे सुल्लुचि ' न डान्लुगिति ' वचनात् न नलुक् । शसादावजादौ 'नोऽन ' इति श्नः । श्रुत्वेन नस्य नः । हलादौ पदत्वेन नलुक् । तस्याः 'लुक्सुवाश्रये' इत्यसत्वान्नात्वादि । डौ मा श्नः। शेषं पूर्ववत् । राजा राजानौ राजानः । हे राजन् हे राजानौ हे राजानः । राजानं राजानी राज्ञः । राज्ञा राजभ्यां राजभिः । राज्ञे राजम्यां राजभ्यः । राज्ञः राजभ्यां राजभ्यः । राज्ञः राज्ञोः राज्ञां । राज्ञि राज्ञोः राजसु ॥ एवं मूर्धन्उक्षन्त क्षन्प्रभृतयः ॥ दिवन्शब्दस्य सुटि राजन्शब्दवत् । असुटिने ॥ २३६ धातो/ग्दीर्घोऽयहल्नि चाच्छुकुरोः ।।२।६८॥ छुर्कु- रुवर्जितस्य धातोरिग्दी| भवति पदान्ते यप्रत्ययवर्जितहल्परयोः नपरयोश्च वकाररेफयोः परतः ॥ शेपं सुगमम् । दिवा दिवानौ दिवानः । इत्यादि दीनः । दीना दिवम्या दिवभिः । इत्यादि ।। सुपर्वन्शब्दात् स्वादयः । राजन शब्दवत् । इयांस्तु भेदः अहल्यमादिति निषेधान्न नः । सुपर्वा सुपर्वाणी सुपर्वाणः । इत्यादि । शसादौ सुपर्वणः । सुपर्वणा इत्यादि । एव सुश. मन्श्रीवर्मन्नित्यादयः ॥ पूषन्शब्दात् स्वादयः ।। २३७ इन्हनपूषार्यम्णः शौ ।१।२।१३६। इन् हन् पूषन् अर्थ- मन् इत्येतेषां शावेव परे पूर्वोऽग्दीग्र्यो भवति ॥ इति नियमादत्र दीग्घेऽप्राप्ते ।। २३८ सावतोश्च १।२।१३७ अत्वन्तस्य इन्हन्पूपार्यम्णां च दीग्धों भवति सौ परे न चैकामन्त्रणे ॥ णत्वं शेषं प्राग्वत् । पूषा पूषणो पूपणः । इत्यादि ॥ एवमयमन्शब्दः ॥ ब्रमहन्शब्दात् स्वादयः पूपन्श- ·इलन्तपुलिझम् । ब्दवत् प्रक्रिया । “पूर्वपदस्थाद्वान्तनम्मुप. ११।२।५७" इत्यधिकृत्य ।। २३९ संकेकाचोक ११।२१५८१ पूर्वपदस्थाभ्यां पाभ्या परस्य कवर्गवत एकाचश्चोत्तरपदस्यान्तनम्सुपां नस्य णो भवति ॥ असुटि ने "दादेरेधादर्घ ।२२२" इत्यधिकृत्य ।। २४० निमः !१।२।८५। हनो हम्य पो भवति नकारे परे ।। २४१ घिमः।१२।५२। हनो हस्य घे सति नस्य णो न भवति । शेष प्राग्वन । ब्रह्माहा ब्रह्माणो ब्रमण । हे ब्रह्महन् ॥ ब्रह्मनः ॥ ब्रह्ममा ब्रह्महभ्या ब्रह्महमि । इत्यादि । एव भ्रूणहन्वृत्रहन्शब्दौ । करिनशब्दात् स्वादय पूपन्शब्दवत्प्रक्रिया। करी करणौ करिणः । इत्यादि ॥ एवं हस्तिन्दन्तिन्दण्डिन्प्रभृतयः ॥ श्यन्शब्दात् स्वादयः सुटि राजनशब्दवत् । असुट्यजादौ ॥ २४२ श्वयुवन्मघोनां वस्येसुप्युश् ।१।२।१४८। श्वयुक्न्मघ- वन इत्येतेषां अपदान्तानां वशब्दस्योश् भवति सुछिण्यादिवर्जिते ईप्रत्यये ग्यां च सुपि प्रत्यये च परत. ॥ श इत् सर्वादेशाबं. शेषे प्राग्वत् ॥ श्वा श्वानौ श्वान । इत्यादि । शुनः॥ शुना श्वभ्यां श्वभिः । इत्यादि । एवं १ पूर्वपदस्यात्यात्परो य उत्तरपदस्यान्तो यथ नम् यव सुबवयवो नकार तस्य वाणो भवति ॥ माषवापिणी। मापवापिनी। प्रोहिवापिणी माहिवापिनौ । नम माषयापाणि माषवापानि । प्रहिन्वा प्रहिषन् । सुप् मापनापेण माषवापेन । प्रीहिवा. पेन प्रोहिवापेण । पूर्वपदस्थादिति कि वारणा । मन्तनम्सुपामिति किं गर्गाणां भगिनी गर्गभगिनी॥ २ सह कु फवों येन तत्सकु । एकोऽन् यस्यास्ति न द्वितीय इति तदेकान् सकु च एकाच् च सकेकावे तयो । तथाच पूर्वपदस्थानिमित्तादुत्तरस्य कवर्गवत्येकाचि चोत्तर- पदे तदन्तस्य नम मुखवयवस्य च नकारस्य च नित्य प्रकारो भवति ॥ कवर्गवतोऽन्त नम्सुपाम् मोक्षगामिणा स्वर्गकामाणा पुष्पमेधाणां ॥ ३ युवनिति नकारोवारण नकारान्तप्रत्ययार्थम् तेनेह न भवति । युवती पक्ष । सुवस्या युवत्यै । प्रातिपदिकाहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि प्रामोति । तत्त्ववना मातरिश्वना इत्यत्र तु अर्थवदमहणाप भवतीत्यमोवृत्ती॥

·६४ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह युवनशब्दस्यानुयुशि दोग्य. युवा युवानी युवानः । इत्यादि। यूनः । यूना युवभ्यां युवभिः । गुने युवभ्यां युपम्यः । इत्यादि । एवं मघवनशब्द. स्यामुट्युश्येङ् । मघवा मघवानी मघवानः । इत्यादि। मघोनः । मघोना मघवम्यां मघवभि- इत्यादि । पथिन्शब्दात सादयः॥ २४३ श्यनप्सुट्यन् ।।२।१०९। पथिन् मथिन् अमुक्षिन इत्येते. पा अन्त्याजादेरन् भवति शावनपुंसकीये च सुटि परे ॥ २४४ यो नन् ।२।२।११०। पय्यादीनां थफारस्य नट् भवति दयन- प्युटि परे । अटाविनी अदुच्चारणायः । आदिविद्ययः। सौ ॥ २४५ ओरस्यनः ।१२।११११ पथ्यादीनामनः आद्रपति सी परे। अनलाश्रय इति निषेयात् हल्ल्याडिति मुनुचि प्राधायां न स्थानिवनावः । रित्वादि। अन्यल न्यगिति दी। अजादायमुटि । २४६ नः पथिमध्यचक्षः ।१।२।१०८० नान्तानामपदान्तानां पथ्यादीनामन्त्याजादे ग्भवति ॥ हति पदत्वालान्त्याजादिदा पुनर्न इति नलए । पन्याः पन्यानी पन्थान. हे पन्याः हे पन्यानी हे पत्यानः। पन्धानं पन्यानी पयः । पया पविभ्यां पथिभिः । पथे पविभ्यां पधिप । पयः पथिभ्यां पथिभ्यः । पयः पयोः पर्या। पथि पो. पभि ।। एवं मपिन्यामशिनशब्दो ॥ गन्या. मन्यानी मन्यानः मा. गाभुशानी ·लन्तपुलिस ऋभुक्षाणः । इत्यादि ॥ पञ्चन्शब्दस्य बहुत्ववाचित्वाचतो बहुवचनान्येव । डतिष्णां सख्यानामिति जरशसोः खुरु । लुचोगेनदिति नियमान दीर्घः । न इति नलुक् । आमो रप्णां सख्यानामिति नाम् न्युक् दीर्घः पञ्च । हे पञ्च । पञ्च । पञ्चभिः । पञ्चभ्यः । पञ्चभ्यः । पञ्चानां। पञ्चमु॥ स्त्रीनपुंसकयोरप्येवम् । एवं सप्तन् नवन् दशन् एकादशन इत्यादयः ।। अष्टन्शब्दात् जसादयः ॥ २४७ वात आः ।१।२।२१९। अष्टन्शब्दस्य आद्वा भवति सुति परे । एकाल्त्वादन्त्यस्य । दीर्घः ।। २४८ अष्ट और ।१।२।१५३॥ अष्टाशब्दात्परयोः जश्शसोरोश भवति ॥ श इत् सर्वादेशार्थ । ऐच पक्षे पश्चन्शब्दवत् । अष्टौ अष्ट । हे अष्टौ हे अष्ट । अष्टौ अष्ट । अष्टाभिः अष्टभिः। इत्यादि । आमो नित्यत्वान्नामि पुनराकारः अष्टानाम् । अष्टामु अटसु ॥ जकारान्तो भिपज्शब्दः । ततः स्वादयः सुलुक् ॥ २४९ चोः कुः ।१२।८८) चोः कुर्भवति पदान्ते जाल च परे ।। आसन्न इति घोपवतो जस्य तादृशो गः चत्वं च । सुपि कुत्वे पत्वे च कृते चत्वं च । भिषक् भियग् भिपजी भिपजः । इत्यादि । भिषक्षु ॥ एवं जन्म- भान् मुकृतभुन् इत्यादयः ॥ युन्शब्दात् स्वादयः ॥ २५० युनोऽसमासे ।१।२।११५। असमासे युनः इयनप्मुटि नम्भवति ।। युज्यनीति नस्य कः । अजादौ श्रुत्वेन ज. । युद्द युजौ युन. इत्यादि ॥ समासे न नम् । वियुक् वियुम् वियुजी वियुज. । इत्यादि । घानाभूशब्दात स्वादयः ।। १ भयमोश् खसम्बन्धिनारेव भवतीति विज्ञायते । सेन प्रिया मी येश ते प्रिया. २ युजम् योगे। ऋकारनिर्देशात् युनि समाधावित्यय न भवति । युनमापना । असमास इति कि? अभयुक् अश्वयुजौ अभयुज । श्यनप्मुटीति कि युजी पर। शुजी क्ले ।। शास्तिष्टन्तीत्यत्र न भवति ॥ - ·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे । २५१ संयोगत्यादिस्कोलक् ।१।२१९१। संयोगस्याद्योः सकयो- लग्भवति पदान्ते जंलि च परे ॥ त्रश्चनजेत्यादिना जस्य पः जश्त्वचत्वें। अजादौ श्रुत्वेन सस्य शः पुनर्जश्त्वं । धानामृट् धानामृड् धानाचौ धाना- भृजः । इत्यादि । धानाभृत्सु धानामृट्सु ॥ विश्वसशब्दात् स्वादयः 'श्चभ्रस्जेत्यादिना जस्य पः। विश्वसृट् विश्वसृड् विश्वसृजौ विश्वसृजः इत्यादि ॥ एवं कंसपरिमृज् देवेज् सम्रा विमान् इत्यादयः ।। परिबाट्- शब्दात् स्वादयः । अनडुदित्यादिना जस्य डः । चवं । परिवाट् परिबाड् परिव्राजौ परिवाजः । इत्यादि ॥ बगडान्ता अप्रसिद्धाः ॥ दकारान्तः सर्व- विद्शब्दः । ततः स्वादयः सुलुगादि सुगमं ॥. सर्ववित् सर्वविद् सविदौ सर्वविदः । इत्यादि एवं तत्त्वविद्वेदविदादयः ॥ द्विपादशब्दात् स्वादयः मुटि अविशेषः । शसादावजादौ ॥ २५२ पादोऽपदस्य ग्यसुछिण्यादौ पद् ।१।२।१४४।अ- पदस्य पादः पद्भवति सुछिण्यादिवर्जिते प्रत्यये ग्यां च परतः ॥ वलि पद- त्वान्न पद् । द्विपात द्विपाद् द्विपादौ द्विपादः । हे द्विपात् हे द्विपाद हे द्वि- पादौ हे द्विपादः । द्विपादं द्विपादौ द्विपदः । द्विपदा द्विपाट्यां द्विपाद्भिः । इत्यादि । एवं सुपादचतुप्पादादयः। झकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ भकारान्तो गर्द- भशब्दः । ततः स्वादयः । वशो भपिति दस्य धः शेषं प्राग्वत् । गए गर्धन् गर्दभौ गर्दभः । इत्यादि ॥ धढान्तावप्रसिद्धौ ॥ धकारान्तः सुयुध्श- ब्दः । ततः स्वादयः भषादि । सुमुत् सुमुद् सुवुधौ सुवुधः । इत्यादि । एवं तत्त्वबुध्विश्वबुध्प्रभृतयः ॥ खफान्तावप्रसिद्धौ ॥ छकारान्तः तत्तप्राच्छ् १ यदि पदान्ते जलि चेति विशेषण सयोगस्य न भवति तर्हि दहिस्सातमित्यान प्रामोति। यदि आदिप्रहर्ष न क्रियते तईि पावतीत्यत्र अन्तेऽपि प्राप्नोति ॥ २ गर्द शन्दै इति धातुः । 'शलिगलिगदिभ्योऽभच् ' इति शाम्टायनीयोणादि. सूनेण अमच्प्रत्यय इति गुवोधिन्यामुफम् ॥ ततो गर्दन झावरतीति पथात् किॉप यति 'मतः' इति सूत्रेणाकारस्य लुधि सति गर्दम् इति स्यार ॥ सपाच गर्दस्युरि- ति गर्दमः॥

·हलन्तपुंलिङ्गम् । शब्दः । ततः स्वादयः । प्रश्चेत्यादिना उस पः। जरत्वादि । अजादी अजामाड इति द्वित्वं । तत्पाद तत्त्वमाद् तत्त्वमाच्छी तत्त्वप्राच्छः । इत्यादि । उकारन्तोप्रसिद्धः ॥ यकारान्तः सूत्रप्राब्दः ततः यादयः जस्त्वचत्वे । सूचनत् सूत्रसद् सवप्रथो सूत्रप्रथः । इत्यादि ॥ एवं अग्नि- मथादयः ।। चकारान्तः सुवाशब्दः ततः स्वादयः कुत्वजश्त्वादि । मुवार मुवाग मुवाची मुवाचः इत्यादि । एवं वारिमुबहुसेन्ममृतयः ।। धरा. ब्दातस्यादयः मुलुगन्तलुचौ ॥ २५३ युज्यश्चिञ्चः ।१।२६८९युसन्चकम् इत्येतेषां नस कुर्भवति पदान्ते जलि च परे । आसन्न इत्यनुनासिको छ । अजादी मुपि । मामित्यादिना नस्य ञः । मुपि इणो गरु दर शरीति या गा । कुछ मुश्ची कुचः । इत्यादि ॥ मूलवृश्च् शब्दात स्वादयः । संयोगस्येति सल्छुक् । घश्चमस्जेति चस्य पः जश्त्वादि । अजादी श्चुत्वं । मूलवृट् मलइ मूला थी मूलश्चः । इत्यादि । एवं वृक्षवृश्चादयः ।। प्रान्शब्दात् स्वादयः ।। २५४ उगिदचोऽनेधादेः ।।२।११४॥ उागतोऽवतेश्च नन् भवति शावनप्मुटि परे नैधादेः ॥ अमाविती । प्राग्वत् मुलुगन्तदुची। युज्यञ्चोति नस्य ः । अजादी नामिति मः। रासादापजादी ॥ २५५ श्योऽचः ।१।२।१४। पदान्तस्याचः श्यादेशो भवति म्यमुद्धि ज्यादौ परे । शताविनी शः सर्वादेशाः अदुधारणायः ॥ २५६ चे ।१।२।१३९। ध्यादेशे पूर्वोऽन्दोघा ॥ सन्निरः । हलादो कुरसजस्त्वे मुपि पत्वचत्वें । प्राद प्राची प्राञ्चः । हे मात्र हे प्रा- ·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ची हे प्राञ्चः । प्राञ्च प्राञ्चौ प्राचः। प्राचा माग्भ्यां माग्भिः । इत्यादि। एवमपाच्छब्दः । प्रत्यच्शब्दात स्वादयः प्राशब्दवत् प्रक्रिया । प्रत्यङ् प्रत्यञ्ची प्रत्यञ्चः । हे प्रत्यर् हे प्रत्यञ्चौ हे प्रत्यञ्चः । प्रत्यञ्च प्रत्यञ्चौ प्रती चः । प्रतीचा प्रत्यग्भ्यां प्रत्यग्भिः । प्रतीचे। इत्यादि ॥ उदच्शब्दस्य मुट्यविशेष. । असुव्यजादौ ॥ २५७ उद ई ।१२।१४७१ उदः परस्यापदस्याचः आदेरीद्भवति ग्यसुछिप्यादौ परे ॥ शेषं प्राग्वत् । उदइ उदञ्चौ उदञ्चः । हे उदङ् हे उदन्चौ हे उदञ्चः । उदञ्चम् उदञ्चौ उदीचः । उदीचा उदग्भ्याम् उदग्भिः । इत्यादि । देवद्यशब्दात् स्वादयः । देव अच् इति स्थिते ॥ २५८ विष्वग्देवसादेईद्रिगञ्चि को ।।२।६५। विष्वन्दे- वशब्दयोः सर्वादेश्च डदिग्भवति किबन्तेऽञ्चि परे ॥ डकावितौ डोऽन्त्या- जादिलगर्थः । को देशविध्यर्थः । पुनर्यम् । शेषं प्राग्वत् । देवध देवद्य- न्चौ देवद्यञ्चः । हे देवद्यङ हे देवद्यञ्चौ हे देवद्यञ्चः । इत्यादि । अ सुटि । देवदीयः । देवदीचा देवयग्भ्यां देवद्यग्भिः । इत्यादि । एव विप्व. घसर्वधचूतद्यच्यद्यप्रभृतयः ।। अदद्यचशब्दस्य ।। २५९ वाऽद्रेः ।१।२१४५/ अद्यन्तस्यादसो दस्य मो वा यथासम्भव भवति ।। माचालो गुः । स च पिनाभ्यामन्यस्मिन्नसन्निति यादौ कृते पुनर्मुः। अदमुयङ् अदम्यञ्चौ अदमुयञ्चः। हे अदमुयन हे अदमुयञ्ची हे अदमुयञ्चः । अदमुयञ्च अदमुयञ्चौ । अमुटि थे दी च कृते गोनित्वात् योऽभावे प्रकृतिमाव एव । अदमुईचः। अदमुईचा अदमुय. ग्भ्याम् अदमुयग्भिः । इत्यादि ॥ एवम् अमुमुयशब्दः॥ अमुद्यन्शब्द- स्य । अमुद्यड् अमुद्यञ्चौ अमुद्यञ्चः । हे अमुद्यङ् हे अमुद्यञ्चौ हे अमु. बञ्चः । अमुद्यन्चम् अमुधञ्च । असुटि श्थे दीर्घः । अमुद्रीचः । अमु. द्रीचा अमुघरभ्याम् अमुभिः । इत्यादि ॥ एवम् अदद्यच्शब्दः ॥ सम- नू महान् इति स्थिते ।।

·हलन्तपुंलिङ्गम् । २६० सम्सहस्य समिसधि ।२।२।६६। सम्महशब्दयोः समि सध्रि इत्यादेशी क्रमेण भवतः किन्ते अश्चि परे ।। यम् ततः स्वादयः प्राचशब्दवत् प्रक्रिया ।सम्यड् सम्यञ्चौ सम्यञ्चः । इत्यादि ॥ एवं सध्य- चशब्दः ॥ तिरम् अच् इति स्थिते ।। २६१ तिरसस्तिये ।२।२।६७ तिरःशब्दस्य तिरिर्भवति अञ्चे- रति परतः ॥ ततः स्वादयः । तिर्यह तिर्यञ्चौ तिर्थञ्चः । इत्यादि । असुदि श्चे अदमावान्न तिर्यादेशः सस्य श्चुत्वं । तिरश्चः । तिरश्चा तिर्य- ग्म्यां तिर्यग्भिः । इत्यादि ॥ टकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ तकारान्तो मरुच्छब्दः ततः स्वादयः जश्त्वचर्वे । मरुत् मरुद मरुतो मरुतः । इत्यादि ॥ एवं हरिप्रभृतयः ।। भवतु इति स्थिते उदित् नमाद्ययः । ततः स्वादयः । मुटि उगिदचोऽनेधादेरिति नम् । सौ सावतोश्चेति दीर्यः मुलुगन्तलुचौ । एकामन्त्रणे ॥ २६२ वोशनोशनन्नघोभगोभोःस्वमश्चैकामश्रणे।१।२।१२१ उशनस् अघवत् भगवत् भवत् इत्येतेषां एकामन्त्रणे उशन उशनन् अघोर भगोर भोरित्येते आदेशाः क्रमेण वा निपात्यन्ते स्वमोश्च लुक् ।। पक्षे मुलु- गन्तलुचौ । शेष मुगमं । भवान् भवन्तौ भवन्तः । हे भोः हे भवन् हे भ- वन्ती हे भवन्तः । अमुटि न नम् । भवतः । भवता भवभ्यां भवद्भिः ॥ एवमघवतुभगवतुशब्दो उदनुबन्धौ । गोमतुधनवतुशब्दादीनामुदनुबन्धानां । गोमान् गोमन्तौ गोमन्तः । हे गोमन् । इत्यादि॥धनवान् धनवन्तौ धनव- न्तः। इत्यादि भवतुशब्दवत्प्रक्रिया ॥ शतन्ताद्भवतृशब्दात् स्वादयः । ऋदित नमाद्यर्थः । सुटि नम् । सावत्वन्तत्वामावान्न दीर्घः । शेष प्राग्मत् भवन् भवन्तौ भवन्तः । अमुटि । भवतः । मवता मवन्यां मवद्भिः । इत्यादि।। एवं पचतपततृभदतृदोव्यतूमुम्बवृकोणतृनुदतृतन्वतृस्थतृचोरयित योजयितृप्रभृतयः शब्दा नेयाः ॥ महतृशब्दात् स्वादयः । ऋदित् उागद कार्यार्थः । नमादि। १ सम्बोधने तशनसखिस्स सान्त तथा नान्तममाप्यन्तम् ।।

·शाकटायनप्रक्रियासग्रहे २६३ स्महतः ।१२।१३५। सान्तस्य महतश्च नकारे पूर्वोऽग्दी| भवति श्यनप्मुटि परे न चैकामन्त्रणे ॥ शेषं प्राग्वत् । महान् महान्तौ महा- न्तः । हे महन् हे महान्तौ हे महान्तः । महान्तं महान्तौ महतः । महता महभ्याम् इत्यादि ॥ ददतृशब्दात् स्वादयः । ऋदित् उगिदच इति नमि प्राप्ते ॥ २६४ न नम् ।१२।१५। द्विरुक्तस्य जगादिपञ्चकस्य च शत्रन्त- स्य नम् न भवति ॥ ददत् 'ददतौ ददतः । इत्यादि ॥ एव दधतृजुड्स तृबोमवतृपापचतृक्षतृजाग्रतृदरिद्रतृचकासतृशासतृप्रभृतयः शब्दा नेया ।। ककारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ पकारान्तः स्वप्शब्दः ततः स्वादयः सुटि व स्व- नित्यादिना दीर्घः । स्वाप स्वापो स्वापः । इत्यादि भादौ — भेऽपोऽन् । २६९।" इत्यद् । स्वभ्यां स्वद्भिः । इत्यादि ॥ शकारान्तो विगशब्दः । ततः स्वादयः । श्वेत्यादिना शस्य पः जश्त्वादि शेष प्राग्वत् । विट विड् विशौ विशः । इत्यादि ॥ एव परिभ्र आकुशादयः ॥ तादृशश ब्दात् स्वादयः। अनडुदिति शस्य गः शेपं सुगमं । तादृक् ताहम् तादृशौ तादृशः। इत्यादि ।। एवं यादृश्अमूदृशएकादृश्ईदृश्एतादृशत्वादृश्- भवादृशमादृश्कीदृश्अन्यादृश्सदृश्सुदृश्प्रभृतयः शब्दा नेयाः ॥ तत्त्व- दिशशब्दात् स्वादयः । अनडुदिति सस्य गः । तत्त्वदिक् तत्त्व- दिग् तत्त्वदिशौ तत्त्वदिशः । इत्यादि । गुणस्पृशशब्दात् स्वादयः अनुडदिति शस्य गः । गुणम्पृक् गुणस्पृग · गुणस्पृशौ गुण- स्पृशः । इत्यादि ॥ षकारान्तो विद्विप्शब्दः ततः स्वादयः ज- श्त्वादि । विद्विद् विद्विड् विद्विपौ विद्विपः । इत्यादि ॥ एवं रनमुप्- वैरिपिष्कन्याश्लिष्प्रभृतयः ॥ पप्शब्दस्य वहुत्वयाचित्वाचतो जसा- दय. । इतिष्णामिति जश्शसोः लुम् जश्त्वादि । रप्णां सङ्ख्यानामिति १ नक्ष भक्षणहसनयोः । जाय निद्राक्षये। दक्षिा दुर्गती। चकाए दीप्ती। शाह ॥ 7 ·हलन्तपुंलिङ्गम् । ७१ आमो नाम् जश्त्वम् । अनाम्नगरीनवतेरिति निषेधेन टुत्वं । प्रत्यये इत्यनुनासिकः । अतिसूचनुप्प इति निषेधात् नामि न दीर्घः । पट् षड् । पट् षड् । । पभिः । पड्भ्यः । षड्भ्यः । पण्णा । पट्सु षटमु ॥ सकारान्तो वेधस्शब्दः । तसः स्वादयः॥ २६५ असोऽनेधादेः ।१।२।१३८१ असन्तस्याग्दीग्र्यो भवति सौ परे नधादेः न चैकामन्त्रणे ॥ सुलुचि सस्य रिविसर्जनीयौ । भादौ सुपि सस्य रित्वोत्वयोरेड् मुपि रिविसर्जनीयश्च । तस्य शरि वेति वा सः । वेधाः वेधसौ वेधसः । हे वेधः हे वेधसा हे वेधसः । वेघसा वेधोभ्यां वेधोभिरित्यादि । वेधस्सु वेधःमु । एवं चन्द्रम म्मुवचस्प्रभृतयः ॥ दो- मशब्दात् स्वादयः सुलुगादि । अजादौ पत्वं । असुटि पद्दन्निति या दोपन्नादेशः । श्नादि । दोः । दोषौ । दोषः । इत्यादि । दोष्णः दोषः । दोप्णा दोषा दोपभ्यां दोाम् इत्यादि ॥ उशनस्शब्दात् स्वादयः । ऋत्सखीत्यादिना सो देशः डित्यन्त्याजादे क् । एकामन्त्रणे । वोशनो. शनन्निति विकल्पेनादेशद्वयं । पक्षे वेधशब्दवत् । अन्यत्राविशेषः । उशना उशनसौ उशनसः । हे उशन हे उशनन् हे उशनः हे उशनसो हे उशनसः। इत्यादि वेधस्शब्दवत् ।। पुरुदंशम्शब्दस्य सोर्डादेशः अन्यत् वेधशब्दवत् । पुरुदंशा पुरुदंशसौ पुरुदंशसः ॥ एवमनेहस् शब्दस्य । अनेहा अनेहसौ अनेहसः । इत्यादि | पुम्सुशब्दात् स्वा- दयः । उदित् नमाद्यर्थः ।। २३६ पुंसो ङस् ।१।२।११६। पुंस्शब्दस्य ङस् भवति श्यनप्सुटि परे ॥ ङ इत् अन्त्यादेशार्थः । नम् । स्महत इति दीर्घः सुलगन्तलुचौ। शल्यनुस्वारः । हलादौ पदस्येति सुजुक् । मस्य परस्वोऽनुनासिकोऽनुस्वा- रो वा। सुप्यनुस्वार एव ! शनम इयत्र नम्वचनात् नमादेशानुस्वार- स्यैव शरि ग्रहणान्मकारादेशानुस्वारात्परस्य सस्य पिन भवति । पुमान् १ ऊष्मणा निरनुनासिक्त्वेन 'मम्मो हलि तो । ४७१' इत्यनुनासिकप्राप्त्या. वान् पुमो मकारस्य "शस्यनुस्वार । ४६” इत्यनुस्वारो भवति ।।

·७२ शाकटायनप्रक्रिया संप्रहे पुमांसौ पुमांस । हे पुमन् हे पुमांसौ हे पुमांसः । पुमांसं पुमासी गुंत.। पुरा पुम्भ्यां पुम्भिः। पुंसे पुम्भ्यां पुम्भ्यः । पुंसः पुम्भ्यां पुम्भ्यः । पुंस. पुंसोः पुंसां । पुंसि पुंसोः पुंसु ॥ श्रेयसुशब्दात् स्वादयः उदित नमादि । स्महत इति दीर्य. शेषं प्राग्वत् । श्रेयान् श्रेयांसौ श्रेयांसः । हे श्रेयन् हे श्रेयासौ हे श्रेयांसः । श्रेयांस श्रेयांसौ श्रेयसः । श्रेयसा श्रेयोभ्यां श्रेयोमिः । इत्यादि ॥ एवं गरीयमुमहीयमुकनीयमुनेदीयसुपभृतयः ॥ वि- द्वमुशात् स्वादय । उदित् । मुट्यावशेषः । अमुटि ।। २६७ कस उम् ।।२।१४५। अपदस्य कस उस् भवति ग्य- मुछिण्यादौ परे ।। सस्य पिः । हलादी अक्कसिति प्रतिषेधान्न रिः। जश्त्वेन सस्य दः सुपि चत्वं । विद्वान् विद्वांसौ विद्वांसः । हे विद्वन् हे विद्वासौ हे विद्वांसः । विद्वांसं विद्वांसौ विदुषः । विदुपा विद्वम्यां विद्व- द्धिः । विदुपे विद्वद्भ्यां विद्वद्भ्यः । विदुषः विद्वद्भ्यां विद्वद्भ्यः । विदुषः विदुपोः विदुपां । विदुपि विदुपोः विद्वत्सु ॥ एवं पेचिवमु । अमुटि कस उसि निमिचाभावानमित्तिकस्याप्यमान इति ने । पेनुपः पेनुपा । इत्यादि ॥ एवमनाश्वसुप्रभृतय. ।। अनुस्वारविसर्जनीयजिहामूलीयोपध्मानी- यान्ता अप्रसिद्धाः ।। इति हलन्ता पुलिहा.॥ ॥ अथ हलन्तास्त्रीलिङ्गा उच्यन्ते ॥ तत्र हकारान्तः उप्णिशब्द. ततः स्वादयः । अनदिति हम्प गः चत्वं च शेष माग्वत् । उष्णिक उष्णिम् उष्णिही उष्णिदः । इत्यादि । उपानहशब्दात् स्वादयः ।। २६८ नहो ध १।२।८७ नहो धातोईस्य यो भवति पदान्ते जाले च परे ॥ जश्त्यादि । उपान उपानद् उपानही उपानहः । इत्यादि । गुह- लिहादीनां पुंवद्रूपं नेयं ।। यान्तोऽप्रसिद्धः । यकारान्तो दिसन्द । ततः स्वादयः मुदिशब्दवन् । यो दिवौ दिप । इत्यादि ॥ रेफान्तो गिरसन्द।

·। हलन्तस्त्रीलिङ्गम् ७३ ततः स्वादयः । सुलुक् । धातोर्तीगिति दीर्घः । विसर्जनीयः । हलादौ तस्य रः। सुपि दीर्घरेफो। गीः गिरौ गिरः । इत्यादि । एवं धुरपुरादयः ॥ चत्तुशब्दाजसादयः तस्य त्रिचतुरस्त्रियां तिसृचतस इति चतमभावः । रोऽनपोऽच्युरिति ऋतो रेफः। नामि न तिसचतुप्प इति निषेधान्न दीर्घः। शेप सुगमं । चतस्रः। हे चतस्रः । चतसः । चतभिः । चतसृभ्यः । चतसृभ्यः । चतसृणां । चतस्पु ॥ लजान्तावप्रसिद्धौ ।। मकारान्तः प्रिय- प्रदानशब्दः । ततः स्वादयः पुंवत् । प्रियप्रदान् प्रियप्रदामौ मियप्रदामः । इत्यादि ॥ उकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ णकारान्तः सुगणशब्दः पुंवत् । नका- रान्तः सीमन्शब्दः। ततः स्वादयः राजन्शब्दवत् ॥ सीमा सीमानों सीमानः । इत्यादि । एवं सुदामन्सुराजबहुतक्षन्प्रभृतयः ।। जकारान्तः सन्शब्दः । ततः स्वादयः भिषशब्दवत् । सक् सम् सजौ सजः । इत्यादि । एवं गुणभाजादयः ॥ बगडान्ता अप्रसिद्धाः ।। दकारान्तो विद्. शब्दः ततः स्वादयः। वित् विद् विदौ विदः । इत्यादि । एवं दृपद्शर- सम्पद्विद्वदादयः ॥ झकारान्तोऽप्रसिद्धः ॥ भकारान्तः ककुभ्शब्दः । ततः स्वादयः । ककुर ककुब् ककुभौ ककुभः । इत्यादि । एवं त्रिष्टुभ्अनुष्टुभूप्र- भृतयः ।। घढान्तावप्रसिद्धौ ॥ धकारान्तः समिधशब्दः । ततः स्वादयः । समित् समिद समिधी समिधः । इत्यादि । एवं युक्रुक्षुप्रभृतयः ।। खफान्तावप्रसिद्धौ ॥ छकारान्तः तत्त्वप्राच्छ्शब्दः पुंवत् ॥ ठकारान्तोऽप्र- सिद्धः ॥ थकारान्नोऽग्निमथ्शब्दः । ततः स्वादयः पुंवत् ॥ चकारान्तो रुशब्दः । ततः स्वादयः । रुक् रुप रुची रुचः । इत्यादि । एवं वाचत्व. त्राप्रभृतयः ।। टान्तोऽप्रसिद्धः ॥ तकारान्तः विद्युत्शब्दः ततः स्वाद- यः ॥ विद्युत् विद्युद् विद्युतौ विद्युः । इत्यादि । एवं त्रिंशत् चत्वारिंशत्प- चाशत्प्रभृतयः ।। कान्तोऽप्रसिद्धः ॥ पकारान्तोऽशब्दः । ततो रूदिवशा. १ यद्यपि अतिसचतुष्प इत्यत्र चतुर शब्दस्यैव निषेध. स्या। तथापि 'प्रातिपदिक. महणे लिइविशिष्ठस्यापि ग्रहणम्' इति न्यायात्तदादेशभूतस्य चनशनस्यापि दी. निषा ·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे जसादयः । जसि तपस्वसित्यादिना दीर्घः । भादौ सुपि ॥ २६९ भेऽपोऽन् ।११२१२१८। अपोऽद्भवति भादौ मुपि परे ॥ आपः। हे आपः । अपः । अद्भिः । अभ्यः । अभ्यः । अपाम् । अप्सु ॥ शकारा- न्तो दृशशब्दः तादृश्शब्दवत् । एवं विश्स्टम्प्रभृतयः ॥ पकारान्तो रुपशब्दः । ततः स्वादयः सुलुक । रुट् रुड् रुपौ रुपः । इत्यादि । एवं स्विप्विाप्गुणमुप्प्रभृतयः ॥ दधृष्शब्दात् स्वादयः । अनड्डुदिति षस्य गः।। दधृक् दधृग दधृषौ दधृपः । इत्यादि ॥ सकारान्तोऽचिमशब्दः । ततः स्वादयः । सुलुक् सस्य रिविसर्जनीयौ ॥ अजादौ सस्य पिः । हलादौ विसर्जनीयस्य सः। अर्चिः अचिौ अर्चिप. । हे अधिः हे अर्चिषौ हे अर्चिपः । अर्चिपम् अर्चिपो अधिपः । अर्चिपा अर्षिाम् अधिभिः । इत्यादि ॥ सुवयम् सुफ्यम् इत्यादीनां वेधस्शब्दवत् ॥ अनुस्वाराचन्ता अप्रसिद्धाः ।। ॥ इति हलन्ताः स्त्रीलिङ्गाः ॥ ॥ अथ हलन्ता नपुंसकलिङ्गा उच्यन्ते । तन हकारान्तो गोदुहशब्दः। ततः स्वादयः। स्वमोश्च लुन् । हस्य पः। घशो मयं । जश्त्यादि। औतो गी। जश्ससोशौ । २७० जलाम् ।।२।१२। अचः परा या जनजातिः तदन्तस्य नपो नर नित्यं भवति शौ परे ।। नस्यानुस्वारः टादौ पुंवत् । गोयुक् गोधुम् १ भादी सुपीति कि अभक्ष । अम्भिक्षु । २ जलामिति “ जातिहुवद्वैकाख्यायाम् ॥१॥३३९४१ जात्यर्थ. एक आख्यायो नाम . धेये अभिधेयत्वेन वर्तमानो बहुवद्वा भवति ॥ सम्पनो यवः । सम्पना यवा । सम्प- लो मीहि । सम्पन्ना बोहयः । एकेति कि शोभने अक्षिणी कलिड्नेषु । अत्र सव्यत. रनेत्रसमुदायद्वंयविवक्षा ॥” इति सूत्रेण जातौ बहुवचनम् । जलामिति बहुवचनेन या जलजाति!जातिवद्यद्भदा जकारादयो वर्णा सा जलिति सइगृह्यमाणा निर्दिश्यते ॥ प्रक्रियायो श्रच परा इति किं? यह सूनें। अन धहव ऊर्जा एपा ते, शोभना सजी एपो ते इति समासे शि। सत्रौकारादयः परो रेफ. नासो जल् । जल तुज. कारो नासावर. पर इत्यत्र नम् न स्यात् । असत्यस्मिन् नम् स्यादेव ।

·इलन्तनपुंसकलिङ्गम् । गोही गोहि । हे-३1 पुनरपि । गोधुक गोधुग गोदुही गोहि । गोहा गो ग्भ्यां गोधुग्भिः । इत्यादि । एवं विश्वलिहादयः । यवान्तावप्रसिद्धी ।। रेफान्तो वारशब्दः । ततः स्यादयः । स्वमोश्च श्लु । जश्शसोशौ अजलन्तत्वान्न नम्। शेष प्राग्वत् । वाः वारी वारि ।हे वाः हे वारी हे वारि । पुनरपि । वाः वारी वारि । वारा वायी वार्भिः । इत्यादि । चतुरशब्दा. जसादयः । जश्शसोश्शौ उतो वाः। शेष प्राग्वत् । चत्वारि । हे चत्वारि । चतुभिः। इत्यादि । लभान्तावप्रसिद्धौ ॥ मकारान्तः प्रियपदामाब्दः । ततः स्वादपः । पूर्ववत्प्रक्रिया । प्रियप्रदान् भियप्रदामी प्रियप्रदामि । इत्यादि । डकारान्तोऽप्रसिद्धः णकारान्तः सुगगशब्दः । ततः स्वादयः। सुगर सुगणी सुपणि । इत्यादि । नकारान्तः कर्मन् शब्दः ततः स्वादयः । स्वमो लुचि । नलुक् । शौ न्यगिति दीर्चः । एकामन्त्रणे ।। २७१ अलुग्वा ।१२।३। एकामन्त्रणे न डान्लुगिति या नकारस्या- लर सा नपुंसके वा भवति ॥ पक्षे नस्य लुक् शेपं प्राग्वत् । कर्म कर्मणी कर्माण । हे कर्मन् हे कर्म हे कर्मणी हे कर्माणि । कर्म कर्मणी कर्माणि कर्मणा कर्मभ्यां कर्मभिः । इत्यादि । एवं चर्मनवर्मन्नर्मन्शर्मन्प्रभृतयः ॥ अनशब्दात् स्वादयः । स्वमोः लुक् । सनूरहस्स इति नस्य रिः तस्य विसर्जनीयः । ग्यां डियोति वा श्रः । हलादौ नस्य रिः उत्वमेङ् च । सुपि विसर्जनीयः सश्च वा । अहः अही अहनी अहानि । हे अहः हे अही हे अहनी हे अहानि । अहः अहो अहनी अहानि । अहा अहो- भभाम् अहोमि. । अहे अहोभ्याम् अहोभ्यः । अहः अहोभ्याम् अहोभ्यः । अहः अझोः असाम् । अहि अहनि अहो. अहस्सु अहःसु ॥ जकारान्तः अपशब्दः । ततः खादयः । नमादि । टादौ पद्दन्नित्यादिना वा असना- देशः । पुनः प्राय श्रादि । शेषं सुगमम् । असक् अमर असृजी असजि । हे असून हे अहम् हे असूजी हे असञ्जि । अजा असा असम्भ्याम् असभ्याम् अग्भिः असभिः । असजे अन्ने अभ्याम् असभ्याम् असम्भ्यः असभ्यः । अमजः अन्न. अमाभ्याम् असभ्याम् ..

·७६ माकटायनप्रक्रिया संग्रह असम्भ्यः असभ्यः । असृजः अनः असृजोः अस्रोः असृजाम् अनाम् । असृर्जि असनि अलि असृजोः असोः असृक्षु अससु ॥ बगडान्ता अप्र- सिद्धाः ॥ दकारान्तः सुविशब्दः । ततः स्वादयः । सुवित् सुविद् मुविदी मुविन्दि । इत्यादि ॥ द्विपात्शब्दात् स्वादयः । ग्यां पदादेशः शेष प्राग्वत् । द्विपात द्विपाद् द्विपदी द्विपान्दि । हे द्विपात् हे द्विपाद् हे द्विपदी हे द्विपान्दि । द्विपदा द्विपाभ्यां द्विपाद्भिः । इत्यादि । झान्तोऽप्रसिद्धः ।। भकारान्त. सुककुभशब्दः। ततः स्वादयः । सुककुर सुकन् सुककुभी मुका- म्भि। इत्यादि । घढान्तापसिद्धौ ।धकारान्तः सुबुध्शब्दः। ततः स्वादयः । सुमुन् सुमुद् सुबुधी सुबुन्धि । इत्यादि ॥ खफान्तावप्रसिद्धौ ॥ छकारान्तः शब्दमाच्छ्शब्दः । तत. स्वादयः। शब्दपाट् शब्दप्राड शब्दमाच्छी शब्दप्राचिछ । इत्यादि । ठकारान्तो प्रसिद्धः ॥ थकारान्त. सूत्रप्रथ्शब्दः। ततः स्वादय.। सूत्रप्रत् सूत्रमद् सूत्रप्रथी सूत्रप्रन्थि इ०। चकारान्त प्राच्श. ब्दः । ततः स्वादयः । ग्यां श्चादेशे दीर्घः। शेषं प्राग्वत् । प्राक् प्राग् प्राची प्राचि । इत्यादि । एवमपाचशब्दः । प्रयन्शब्दात् स्वादय. । ग्यां श्वदीग्र्यो । प्रत्यक् प्रत्यग् प्रतीची प्रत्याश्चि । इत्यादि । उदच्शब्दस्य । उदक. उदग् उदीची उदञ्चेि । इत्यादि ॥ सम्यच्शब्दस्य । सम्यम् सम्यग् समीची सम्यञ्चि इत्यादि ॥ सध्यचशब्दस्य । सध्या सध्य ग् सधीची सध्स्यश्चि । इत्यादि ॥ तिर्यशब्दस्य तिर्यक् तिर्यग् तिरश्ची तिर्यश्चि इत्यादि । टान्तोऽप्रसिद्धः ॥ तकारान्त. शशब्दः । ततः म्वादयः । शकृत् शकृद् शकृती शकृन्ति । इत्यादि । टादौ पद्दनि- त्यादिना वा शकन्नादेशःश्नादि । शकृता शक्का शकृद्भ्यां शफभ्यां शद्भिः शकभिः । इत्यादि ।॥ यकृतशब्दात् स्वादयः। यकृत् यकृद यकृती यकृन्ति । इत्यादि । टादौ पद्दन्नित्यादिना वा यकन्नादेशः यकृता यना यकृम्या यकभ्या यकृद्धिः यकभिः । इत्यादि ॥ दधतृशब्दात् स्वा- दयः । मदित् । गौ ॥ २७२ अज्मेश्शतुः।१२।१५। अद्भवनि मिर्यस्मद्धातोः सोऽ.

·७७ छलन्तनपुन लिगम्। झिः तस्माद्विरुक्तानक्षादिपञ्चकाच परो यः शता तदन्तस्य नपो नम् था.भवति शो परे ॥ शेषं मुगम । दधत् दधद् दधती दधन्ति दध- ति । एवं ददरजक्षतृप्रभृतयः ॥ यातृशब्दात् स्वादयः । ऋदित् ।। २७३ डिग्योऽश्नः ।१२।१६। अवर्णात् परो यः शता तदन्तस्य नपो नम् वा भवति डोग्यो. परतः न भामत्ययात् || यात याद् याती यान्ति । इत्यादि। एवं भात् तुदत् करिष्यत् इत्यादयः॥ भवेतृशब्दात् स्वादयः ।। २७४ शश्यात् ।१२।१७) शपः श्याच परस्य शतुर्नम् नित्यं भवति डीग्योः परनः ॥ भवत् भवद् भवन्ती भवन्ति । इत्यादि । एवं दीव्यनशब्दत्य । दीव्यत् दोव्या दीव्यन्ती दीव्यन्ति । इत्यादि। कोणत्ाब्दस्य अन्न इति निषेधान् टोयोन नम् । कोणत् कोणद की- णती क्रीणन्ति । इत्यादि || कान्तारमसिद्धी । शकारान्तः सदृशशब्दः । तत. स्वादयः । सदृक् सहा सदृशी सहशि । इत्यादि । एवं तादृशाद- यः॥ पकारान्तः सुनिशब्दः । ततः स्वादयः । सुपिर मुपिट् मुर्पिपी सुपीपि । इत्यादि ॥ सकारान्तः पप्रमशब्दः । तत. स्वादयः । शो नमि । 'स्महत' इति दीर्म. शेष प्राग्नत् । पयः पयसी पयांसि । इत्यादि। एवं तेजस्वयमएनम् भनतम मृतय. ॥ विद्वनशब्दात् सादयः । ग्यां फस उम् । शेषं माग्वन् । विद्वर विद्वद् विदुषी विद्वांसि । एवमनाचम्- पेचिवस्मभृतयः ॥ आम्शब्दात् सादयः । शौ नमि दीयं च कृते १ डोग्य रात कि? तुदना कुदैन । आदिति ? सन्वती कुले । तपती श्री तन्वती कुले 1 इति कि कोणतो सी प्राणती कुले । अत्र आदिति विशेषगाद- भइति निषेधाण लपदीर्धाभ्या पूर्व नम् भवति । भूतपूर्वतया या अत इलनुश्त्वा भादम इति वचनामरत्वादन्नाइत्या ॥ २ भवतिरत्रापत्तिभवनमाचट । द्विविदि भरने सत्रिविमानमापतिभवन । तापत्ति.। पट इति सनिधिभवनम् । मृघटीभवनासापत्तिभवनम् ॥ । जलामिति नम । स्थगिनि दो न भवनि मध्ये प्रकारमदमात्॥

·शाकिटायनमनियासंग्रहे पुनरनुम्वारपत्वे । अचिं. अर्चिपी अचीपि । इत्यादि । एवं सर्पिसहरि समभृतमः ॥ ॥ इति हलन्ता नपुसकलिङ्गाः ।। ॥ अथालिङ्गो युष्मदस्मच्छब्दावुच्येते ॥ तत. स्वादयः "युन्मदस्मद्भ्यामाफन् ।२८७१,, इत्यधिकृत्य ॥ २७५ त्वाही सौ ।१२।१८७१ युष्मदस्मदित्येतयो. ल अह इत्येतावादेशौ यथासङ्ख्य भवतः तत्सम्बन्धिन्यन्यसंवन्धिनि वा सौ परे । युप्मदस्मत्प्रकरणासमाप्तेः सुपः तत्सम्बन्ध्यन्यसम्बन्धित्तं पाच्य ।। २७६ तुटोऽम् ।१।२।१८० युष्मदस्मद्भ्यां परयोसुटोरम् भवति ॥ मत्वलुचौ ॥ २७७ मन्तस्य युवावी दयोः ।।२।१८५। द्वित् युप्मदन्म- दोर्मपर्यन्तस्य रूपस्य युवावो मवतः सुपि परे ।। २७८ अमोडल्याः ।१।२११८३॥ युष्मदस्मदोराद् भवति अमि औति हलादौ च मुपि परे । 'एदे ' इत्यतो लम् । अम्दीनौ । जति ।। २७९ यूयवयाँ जसि ।१।२।१८८। युष्मदसोयौ भवतो जसि परे, अमादि । आमन्त्रणेऽप्येवम् । अमि ॥ १ अलियापव्यक्तलिङ्गी लिनिमित्तशब्दसस्कारानडीविस्यर्थ । पञ्च, घर, कति, उ., नीच, यूय वयम् । २ अतिक्रान्तस्वामतित्यम् । अलहम् । भतिकान्ती युवामति च भसाम्। आने कान्तो युष्मानतित्व अत्यहम् ।। ३ द्वित्तविशिष्टेऽर्थ वर्तमानयोयुष्मदस्मदोर्यो मकारोऽप्रसानावयत्रात्य सत्पम्बन्धि न्यन्यसम्बन्धिान वा सुपि परे यथाक्रम युव अब इत्येतावादेशी भवन ॥ औको युवा अतियुवाम् । असााम् ॥ अतिक्रान्त युवा अतियुवान अ या निका न्तान युवा अतियवान अत्यावान् ॥ एर अतियुवया अत्याचय इयाद नेयम् । मन्त- स्येति कियुषयोरित्यादि। ४ अमाध्दतीति कि ब अ त्वत् मत् ॥ बातिमहणेन ' हेनुटोज' इति सूत्रेण कृतेऽमि परे भवतीत्यर्थ. ॥ ५ सर्वनाग्नामामन्त्रण नास्तीनि मन्यन्ते इति स्पपिपायुक्तलादामनगविधि व. कम्पनीय ॥

·१२ 'अलिझम् । २८. त्वमा प्रत्ययोत्तरपदे चकस्मिन् ।१।२।१८६) एकत्रे वर्तमानयोर्युप्मदम्मदोर्मपर्यन्तस्य त्वमौ भवतः मुपि प्रत्ययोत्तरपदयोश्च परत. ॥ अत्यादि औटि पूर्ववत् । शसि ॥ २८१ उइशोभ्यसोऽनाभ्यं ।१।२।१७८। युष्मदम्मभ्यां परस इयोऽश् भपति शस आदेर्नः चतुर्थीबहुवचनस्य भ्यम. अभ्यम् ।। आलादि । टायां त्वमौ ॥ २८२ योमि यः।१२।१८। युप्मदस्मदोर्यो भवति डिटीस्सु परतः ।। अदित् एद इत्यतो लुक् । भ्यामि युवावा आत्वदोग्यो । भिस्ययाव- दोनों ॥ डाये ॥ '२८३ तुभ्यमद्यौ डपि ११।२।१८९॥ युप्मदस्मदोस्तुभ्यमयी भवतो अयि परे ।। डेरमादि । भ्यामि प्राग्वत् भ्यस. अभ्यमि ॥ २४४ दोर्खर ११२११८१॥ दान्तयोः युप्मदस्मदो ग्भवति मुपि परे । एद इति लुक् ॥ डसौ त्वमौ ॥ २८५ भ्योऽतोऽद् ।१।२।१७९। युष्मदस्मभ्यां परस्य डसेः भ्यसश्च अद भवति ॥ दोर्जुगष्टु चौ । वा चत्वं । भ्यामि प्राग्मत् । भ्यसोऽ- दादि। उसि ।। २८६ तवममौ ङसि ।।२।१९०। युप्मदम्मदोस्तवममौ भवतो डसि परे ॥ डसोऽश् । शित्त्वात्सर्वस्य । एद इति तुम्। ओमि युवावी यत्यादि। आमि ॥ २८७ युष्मदस्मद्भ्यामाकं०२।१७७। युष्मदस्मद्भ्यां परस्याम आके भवति ।। दो गादि । डौ त्वमौ यत्वादि । ओसि माग्मत् सुप्यात्वादि । त्वं युवां यूयं । हे त्वं हे युवा हे यूयं । त्वां युगां युप्मान् । त्वया युवाभ्यां सुष्माभिः । तुभ्यं युवाभ्यां युप्मभ्यं । लत् तद् युवाभ्यां युप्मत् युनत् । १ भ्यता सहचरिताऽर मोऽस् तस्य भ्योस । असः पञ्चकनचनस्य न तु प. पैकपरनस्य । अस्सहचरितस्य सः पञ्चमोबहननम महा न तु बनुमपिहुवर. नस्य । तयोरेकस्वरूपेण चास्थानपि साहचर्याप्रिमीयते ।। * 7 ·८० माझटायनप्रक्रियासमह तव युवयोः युप्माक। त्वयि युवयोः युप्मासु ।। अहम् आवां वयम् ! माम् आवाम् अस्मान् । मया आवाभ्याम् अस्माभिः । मह्यम् आवाम्याम् अस्म- भ्यम् । मत् मद् आवाभ्याम् अस्मत् अस्मद् । मम आरयोः अस्माकं । मयि आवयोः अस्मासु ॥ । २८८ तिङा वाक्यं ।।१।६१॥ तिडन्तस्य विशेषणं तेन सह वाक्यसंज्ञं भवति ॥ २८९ पदादाक्यस्य वस्नसौ युग्विभक्तेः ११।२।१९१॥ म्ववाक्यावयवात्पदात्परयोः द्वितीयाचतुर्थोषष्ठयन्तयोयुष्मदम्मदोर्वस्नतौ यथा- सख्यं वा भवतः ॥ धर्मो वो रक्षतु । धर्मो युप्मान् रक्षतु। दानं वो दीयते । दानं युप्मभ्यं दीयते। तिङन्तादिपदाप्रयोगेऽपि तदर्थान्वयाद्वा- क्यत्वं । शील वः स्वं । शीलं युष्माकं स्वं । धर्मो नो रक्षतु । धर्मोऽस्मात्र- क्षतु । दानं नो दीयते । दान अस्मभ्यं दीयते । शीलं नः स्वं । शीलमस्माक स्वं ॥ २९० वाम्नावी दित्वे ।१।२।१९२। द्वित्वे वर्तमानयोर्ययोक्तवि. शेषणयो. युष्मदस्मदोः वाम्नावित्येतावादेशौ यथासङ्ख्यं वा भवतः ॥ धर्मो वां रक्षतु । धर्मो युवां रक्षतु । दानं वां दीयते । दानं युपगम्यां दीयते । शीलं वां स्व । शीलं युवयोः स्वं । धर्मो नौ रक्षतु । धर्मः आवां रक्षतु । दानं नौ दीयते । दानमावाभ्यां दीयते । शीलं नौ स्वं । शीलमावयो. स्वं ॥ २९१ तेमयावेकत्वे ।१।२।१९३। एकत्वे वर्तमानयोर्यथोक्तविशे- पणयोर्युप्मदस्मदोर्यथासयं ते मे इत्यादेशौ वा भवत. ॥ दानं ते दीयते। २ एकवचनसामदेिकक्रियया वाक्यम् । आकाक्षायोग्यतासत्तिसम्बगते कारण. प्रयम् । एतलक्षण यस्मिन्वर्तते तदेव वाक्यम् । इह साक्षातरम्परया वा निहन्तस्य विशेषणं प्रयुज्यमानमप्रयुज्यमानं वा तेन तिइन्तेन प्र.ज्यमानेनाप्रयुज्यमानेन वा सह वाश्यसज्ञ भवति ॥ धर्मो यो रक्षतु । शालीना ते ओदन ददाति । देवदत्तेन धो दातन्यम् । साकाक्षलेऽपि तिइन्तभेदे वाश्यभेदार्थ वचनम् । ओदन पच तव भवि- पच तय भविष्यति । ओदन भविष्य ते मम भविष्यति । अमां-प्रक. रणादाऽवगतावप्रयोग ·अनिम् ८? दानं तुभ्यं दीयते । शीलं ते स्वं । शीलं तव स्व । दान मे दीयते । दानं मां दीयते । शीलं मे स्वं । शीलं मम स्वं ।। २९२ त्वामी वितीयायाः ।१।२।१९४) एकत्वे वर्तमानयोः यथोक्तविशेषणयोयुष्मदस्मदोर्यथासङ्ग्यं द्वितीयान्तयोः त्वा मा इत्यादेशी वा भवतः ॥ धर्मस्त्वा रक्षतु । धर्मस्त्वां रक्षतु । धर्मो मा रक्षतु । धर्मो मां रक्षतु ॥ २९३ नेवामन्यं पूर्व ।।२।१९५। युष्मदस्मभ्यां पूर्वमामन्त्र्य- पदं नेव असदिव भवति ॥ असत्त्वे पदात्परत्वामावाद तयोर्वनमादि न भवति । हे जना युष्मानक्षतु धर्मः इत्यादि । हे जना अस्मात्रक्षतु धर्म इत्यादि । यत्र त्यामन्त्र्यपदात्पूर्व पदान्तरमस्ति तत्र पदात्परत्वाद्ववसादि. भवति । धर्मो हे जना वो रक्षतु । धर्मो हे जना नो रक्षतु इत्यादि । राजते १ इवपदणमामन्त्र्यशब्दश्रवणार्थम् । पूर्वस्याविद्यमानवझायो व्यवदितस्यापि अपिद्य- मानपदावार्थ । अन्यथा हि नामन्त्र्यादिलोयोच्येत । तेन, देवदत्त धर्मो नो रक्षतु इत्यत्र "पदात्प्रथमाया था।१।२।२०२॥ पदापर यत्प्रथमान्त पद तस्मात्परयोयुष्मदस्मदोर- न्वादेशे यदुक्त वलसादि तद्वा भपति ॥ यूय विनीतास्तदुरवो वो । यूय विनीतारत- दुरखो युपमान् । घय मिनीतास्तदुरवो न । वय विनीतास्तद्गुरषोऽस्मान् । युयां सुशी. गै तद्गुरखो वां । तद्गुरवो युवा । आवा सुशीली तद्गुरवो नी । तद्रवो आवा मानय, ॥ अथो क्षमा तत् प्रमणास्ते-तुभ्यम् । अधो क्षमा तत्' तत् श्रमणा मनम् शान प्रयच्छन्ति ।। धनवारव तलोकस्त्वा वो धनवानह तो मा तल्लोको मा मानयति ॥ इति चिन्तामणी धमामध्यपद आदेशाभावार्थ नैवेति पदम् । क्षामन्यते सम्बोध्यते यत्पद तदामन्य. म् । अविद्यमानत्वे प्रयोजन बन्नसायभावादि। इवाहा अार्यम् । मामन्यमिति वि धमों वो रक्षतु ॥ पूर्वामिति वि. मयतत्सरमास्वान युनाक भी मुनिपुरवा) परस्पासस्पेस पादायोरिति प्रतिषेधो न स्यात् ।। मे । यो क्षमा इति विरस्पो न भवति ॥ स्वरूपशुख- ·शाकटायनप्रक्रियासमहे जिनराज ते ॥"नं १११२।१९७।" इत्यधिकृत्य ।। २९४ पादाद्योः ।।२।१९८॥ पादाद्यो तयो वमसादि न भवति ।। तिलोकनगराधीशो युप्मान् पातु जिनेश्वर । तस्यैव शासन पुण्यमस्माक मोक्षकारणम् ॥ इत्यादि । २९५ मेनसीक्षाः ।।२।१९९। मनसोक्षार्थ धातुभियोंगे त- योर्वससादि न भवति ॥ जनो युप्मान् समीक्षते । जनोऽस्मान् प्रेक्षते इ. त्यादि । मनसीति किं जनो व पश्यति चक्षुपा || २९६ चवाऽहहैवयोगे ।१२।२००। चादिभियोगे सम्बन्धे सति तयोर्वनसादि न भवति ॥ जनो युष्माश्च पश्यति । दान युप्मभ्य वा दीय ते । इद युप्माकमह शील । जनो युवा ह पश्यति । जनस्त्वामेव पश्यति इत्यादि । एवमस्मदोऽपि ॥ २९७ नित्यमन्वादेशे ।।२।२०११ कथितस्य कथनमन्वादेश तस्मिन् यथोक्तविशेषणयोयुष्मदस्मदोर्वसन्नादि नित्य भवति । यूय विनीतास्त- द्वो गुरवो मानयन्ति । वय विनीतास्तन्नो गुरयो मानयन्ति इत्यादि । अ चादेशे नित्यविधानात्पूर्वत विकल्प ॥ ॥ अथाव्ययान्युच्यन्ते॥ २९८ तस्वन्डामधण्तस्याक्त्वान्तुन्तिसुसस्वासस्वरा- वामध्यपद विशेष्य । युष्मदस्मद्भ्यां पूर्वमामध्यपदे तद्विशेषणे परे न नेव अविद्यमानवस मनात | भी साधू मुविहिती या दारण प्रपये। भो याधो शुविहित सो तरण प्रपद्ये । भो साधो सुविहित नो रए । भी साधो सुविहित मा रक्षा । २६क्षा दान तदातमि सहित यद्वाश्य तस्य पदारपरयायुष्मदामदायक पर सादि तम भाति । सा घेदीक्षा मासि मनोविषया भवति । ३ तम् या दाम् अधगतसि आम् पापा मम् तुम् इति प्रत्यया । प्रत्ययय प्रत्य. पिनाभाषीति एतस्प्रायान्त शब्दसममिति विशयम् । द्विवार सर विसापा "प्वाथयो तर ९८१ इति यः तम् । अथपासीति प्रसादारे उपात्त । मस 'एकादशि ism" इसनेन ततस तस्य प्रहावा पारतमम् ॥ परश्यादि साहचर्यात्ताप तदित एव गृयो तन परत पायव्ययाय नासि। अभि ।

·अव्ययानि । दीन्यव्ययम्।१।११३९। ॥ तर वत् डां इत्येतदन्तानि धण्य- जिततस्यन्तानि आम् क्त्वा अम् तुम् इत्येतदन्तानि तिसंज्ञानि युसमुप्रति- रूपाणि स्वरादीनि च शब्दरूपाण्यव्ययसंज्ञानि भवन्ति ।। तर पीलु- मूलतम् इति स्थिते ॥ २९९ अव्ययात्स्योजस् ११३३१९७। अव्ययात् स्वाजसः म. त्ययाः परे भवन्ति ।। ३०० अव्ययस्य ।।२।१५४। अव्ययस्य सम्माधिनः सुपः शुग्मवति।। पदसंज्ञायां सस्य रित्वादि । पीलुमूलतो विद्योतते विद्युत्। एवमन्यत्रापि ॥ वत मुनिवद्वत्तमस्य ।। डाम् । किंतरां ॥ तसि । रावणतः रामतः बहुशः ।। माम्। द्रयांचके ॥ क्त्वा भूत्वा ॥ अम् । पूर्वमोज ।। तुम् । कउँ । ति । पटपटा. कृत्य प्राध्वंकृत्य ॥ सुमतिरूपं । राती। वेलायाम् ।। अस्ति स्यात् ॥ समुमतिरूपाणि ततः । कथं ॥ स्वरादि । स्वस्तिष्ठति अन्तस्तिष्ठति प्रातर्गच्छतीत्यादि । सदृशं त्रिषु लिनेषु सामु च विभक्तिः । वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ ॥ इति नामसंग्रहः ॥ लिट्लेशादेशस्य प्रहणम् न तु पटीबहुपचनस्य । तत्कामिति र ऐकान्निकानान्त कराम्भवे हि ऐशन्तिकालयो भवति। पटोबहुवचनं तु घनिदाम् छायदा मिलाद- शक प्राप्नोताल्लनकान्तिकामेति तस्य प्रहन न भवति । लिहलेलादेशस्थान मान्तिक एवेति तस्य प्रणम् । क्त्वा इति कारोऽसन्देहाय । त्यामिरयुच्यमाने भावेदननिसि स्वप्रलयो वैति सन्देहः ॥ अमिति न द्वितीयकाचनप्रहणम् । अनुग्धन्याप्रत्ययस्मसात् पम्समुनाउनुबन्धी हिला आमेति रूपस्य प्रहगम् ॥ पोलुगुदफरायसीति कोशः। १ सूटपाटो द्विविधः अवमहपाठः राहितापाठश्चेति । तत्रावाहाटः पदम्रान्तिव्युदा- साथः । सहितापाटो प्रन्यग्रहणायः । सो इमारोऽवप्रसाट मोकारस्यासन्देहाय। मन औजगमगत्तरार्धन ॥ ।

·शाफटायनप्रक्रियासंग्रहे ॥ अथ स्त्रीप्रत्ययान्ता उच्यन्ते ।। लिचतुरः सियां तिमृचतम १९२ " इत्यधिकृत्य ॥ ३०१ गुरूपोत्तमस्यानाऽपत्येऽणिनः प्यङ् ११३३।२। अनाऽपत्ये अणिजन्तस्य गुरुपोचमस्य स्त्रियां प्य भवति ॥ यादीनां वर्णानाम् अन्त्यमुत्तमं तस्य समीपमुपोत्तमं । पहाविती । पारः प्यदिति प्रत्याहारार्थः । स्कारः अन्त्यादेशात्थं । आड कारीपगन्ध्या देवदत्त्या । गुरूपोत्तमस्येति किम् औपगवी दाक्षी ॥ ३०२ नंदुगिदशोऽस्वस्रादेडी।।३७ स्त्रियां वर्तमानान्नान्ता- दन्तादुगिदन्तादञ्चत्यन्ताय डीप्रत्ययः परो भवति न स्वसादे ॥ ४ इत् । नान्तात् राज्ञी । भादि । रोहिल्ड्याडिति एक । अतः ।। ३०३ मोप्टोर ।१।३।११ स्त्रियां वर्तमानस्य क्रोष्टशब्दस्य ऋदादेशो भवति ॥ क्रोष्ट्री की । उगितः । भवती यान्ती याती भवन्ती । अन्चः । प्राची अपाची प्रतीची उदीची समीची सध्रीची तिरश्ची। अस्वसादेरिति किं । स्वसा दुहिता ननान्दा माता याता ॥ ३०४ पादो वा ।१३।९। स्त्रियां पादन्तात् डी वा भवति ॥ ड्या पादोऽपदस्येति पद्भाव । द्विपदी द्विपाद ।। १ अनुस्वारो विसर्गान्तो दीर्घा युकपरथ प.। इति गुरुल्क्षणम् ॥ उत्तमशब्दोऽ- न्युत्पन्न । त्र्यादीना वर्णानामन्य उत्तम । उत्तमस्य समीपमुपोत्तम गुरुसञ्जक्मुपो. तम यस्यासौ तस्य ॥ ऋषिसम्बन्धि आपम् । अनार्प इति किं वासिष्ट । अपत्य इति नि अहिच्छण जाता माहिच्छनी । त्रिया इति अणिय इति विशेषणत्वादन न भवति । करीपगन्धेरपत्य पुमान् कारोषगन्ध' वर कारीपगन्धा यस्यां स्थाल्यो बहु. कारीपगन्धी इत्यम टिटुणिनि डी। सौधमी गौरादिलात् डी॥ २ ऋदिति तकार कि गृ इत्यत्र न भवति । भवती महती इत्यव्युत्पन्न प्रातिप- दिक व्यादेशिवद्भावाद्भवति। उगित्वासिध्दे भवतिग्रहण धातोगतो अग्रहणार्थम् उखासत् । अखतादेरिति किं स्वसा परमस्वसा अतिस्वसा । तिस चतप्त । तिश्चतस्रो स्वस्वादिषु पाठ सन्निपातपरिभाषाया अनित्यत्वज्ञापनार्थ ॥

·स्त्रीप्रत्ययाः । ३०६ कुम्भपधादौ ।१।३।१०। कुम्भपद्यादयः स्त्रियां ड्यन्ता निपात्यन्ते । कुम्भपदी कलशपदी इत्यादि ॥ ऋच्याडित्यधिकृत्य ॥ ३०६ मन्नन्यसुत्रीहेर्न च ।१।३।१२। सियां मन्नन्तादन्नन्तबहुबी- हेश्च आड् प्रत्ययो वा भवति प्राप्तश्च न भवति ॥ उ इत् अन्त्याजादिल- गर्थः । दामा दामे दामाः। दामा दामानौ दामानः । बहुराजा बहुराजे बहुराजाः । बहुराजा बहुराजानौ बहुराजानः । अजेत्याड् अजा अश्वा एलका मूपिका उष्णिहा कुच्चा इत्यादि । ३०७ टिटुंण्ढेत्रणगौरादिभ्यः ।१।३।१४। स्त्रियां तिः ठण्- ढणभ्याम् इभितः अणतः अनः गौरादिभ्यश्च डी भवति ॥ टितः उभयट् इति स्थिते । ट इत् ब्यवः ।। ३०८ लुगतः ११३१७४१ अतो लुग्भवति ज्यां परतः॥ उभयी। ठणः आक्षिकी । दणः नादेयी । इनः दाक्षी । अणः औपगवी कुम्भकारी । अनः औत्सी । गौरादिभ्यः गौरी । मत्स्य डी इति स्थिते अलुचि ॥ ३०९ मत्स्यतन्हितस्य हलो यः ।११३१७९१ मत्स्यशब्दस्य तद्धितप्रत्ययस्य च हलः परस्य यस्य लग् भवति ड्यां परतः ॥ मत्सी मनुपी॥ ३१० सूर्यागस्त्ययोछे च ।१।३।८०। सूर्यागस्त्ययोडी छे प्रत्यये च यस्य लुग्भवति ॥ सौरी आगस्ती ॥ ३११ वयस्यनन्त्ये ।१।३।११ स्त्रियामनन्त्ये वयसि वर्तमानात् १ आविशब्देन एकपदी, शतरदी, मुनिपरी, गोधापदी इत्यादिशब्दाना ग्रहणम् ॥ २ टण् इत्यत्र छ त्येतोयोमध्ये स्थितो यो णकारः स इह देहलीदीपन्यायन द्वयोरपि सम्बध्यते । तेन ठ ठण् इति गृद्धते । ३२ इन्च ईन् । अनेकारमलेपः किं वाराला । बालाक्या इत्यन दी न भवति ।। ३ छ इति कि मौः आगत्यः । सूर्यसेय सौरी। छे प्रत्यये सूरीयः । आबस्तीय ·८६ शाकटायनप्रक्रियासमहे अकारान्तात् डी भवति । कुमारी तरुणी। अनन्त्य इति कि स्थविरा ॥ ३१२ जनः १११३।२० स्त्रियामधन्नन्ताद्वहुप्रीहेडौं भवति ॥ भ. । पटोधी। ३१३ श्भवतो वा ।१।३।२२। श्नवतोऽनन्ताबहुव्रीहेः स्त्रियां डी वा भवति ।। बहुराज्ञी बहुराजा । भवत इति किं? बहुधा बहुश्वे बहुधाः । बहुश्वा बहुश्वानौ बहुश्वानः ॥ ३१४ अनाच्छादनाजातेः पूर्वपदात् क्तादजातकृतमि- सप्रतिपन्नात् ।११।२४। अनाच्छादनाजातिवाचिनः पूर्वपदात्परो यः तान्तः जातकृतमितप्रतिपन्नवर्जितः शब्दः तदन्ताहहुबाहेः सियां डी भवति ॥ शहमिन्नी केशलनी। अनाच्छादनादिति किं वत्रच्छन्ना । जातेरिति किं. मासयाता। जातादिप्रतिषेधः किं दन्तजाता दन्तकृता स्तनमिता गुणप्रतिपन्ना ॥ ३१५ पाणिग्रहीतीति पनी ।१।३।२५। स्त्रियां पाणिगृहीतीत्ये- चप्रकाराः बलीवाचकशब्दा उचन्ता निपात्यन्ते ॥ पाणिगृहीती करगृहीती पाण्याची॥ ३१६ वास्वागात् ।१।३।२६। अस्वागवाचिनो य. कान्त. तदन्ता- बहुव्रीहेरुक्तविशेषणात् स्त्रियां डी वा भवति ॥ पलाण्डुमक्षिती पलाण्डुम- क्षिता । अस्वाभादिति किं शहभिन्नी ।। ३१७ असहनश्विद्यमानानासिकोदरोष्ठजहादन्तकर्ण- १ 'भत.' इत्यनुवर्तनादकारान्तात् ही भवतीत्यर्थ । अत इति कि शिशुः पाला इत्यादिरजादिः । अभिन्नरजस्ता पुरुषेणारा प्रयुका श्री कुमारी । प्राणिना काला साय- स्था याल्यादिषयः । तद्वितिय वृद्धिमत् दानिमय । तर पद्धिमदनन्त्यम् । शानिमद- न्त्यमिनि शेयम् ॥ २ सह पनम् च पिचमानं च सहनम्पियमानं यस्मिन् तर तरमा । पूर्वपशि. पमिः । पहरोऽयो यस स पइन् । अन्त्यरष समीर शांत हनुमान सयोग उपा. मपो यरप रा संयोगोयया र रायोगोगनप: रानपिने घरय सातोश। पुन नाविकाना शापा पकानेन इन्।

·मीपत्यया । भागातकण्ठायहरसंयोगोपान्त्यात् स्याशात् समासात् १२७सहनश्विद्यमानवजितादस्वाचाचिन पर यनासिकादि यचा. बढ्दच सयोगोपान्त्याचान्यत्म्यावाचि तदन्ताददन्तात्समासात् निया की या भवति ॥ दीनासिकी दीर्घनासिका । तलोदरी तलोदरा। पिम्पोष्ठी विम्बोष्ठा । समजली समनछा । चारदन्ती चारुदन्ता । लम्बकी रम्बका । पदगृती पटुमा । नताशी नताहा। तनुगाली तनुगाला । फरकण्टी फलकण्ठा । अववच सयोगोपान्त्यात् स्वडी म्यहा वृश्चिकी निग्धशी निग्धकेशा । पृथुस्तनी पृथुस्तना रामा । बहुकेसी बटुकेशा रय्या । दीर्घमुसी दीर्यमुखा प्रतिमा। असहनश्चिद्यमानादिति किं सहनासिका अनासिका विद्यमाननासिका । पत्रहन्सयोगोपान्त्यादिति किंर पृथुजयना चारुगुल्फा । स्वाहादिति किं बहुशोभा पुरी। यहुशेफा जरवी । बहुकफा बहुज्ञाना कन्या । अत इति किं फल्याणपाणि ।। अविकारोऽद्रवं मृत मागिस्य स्वाहमुच्यते ।। च्युत च माणिनस्तचनिभं च मतिमादिपु ॥ १॥ १ विकारो पातादिक्षोमजन्मा तत्स्वाङ्ग न भवति। न विद्यते विकारोऽस्यासावधिकार । अथवा विशेषेष द्रव्यस्यावस्थन्तर फरोतीति विचार न विचारोऽविकार। शोपादाना विकारखान डी॥ द्रवण द्रव न विद्यते वोऽस्येत्यद्रव । द्रवतीति वा द्रव न दयमाव तत्स्वाङ्गम् । यरूप पफादि तनही न भवति ॥ स्पादियोगी मूर्ति । अमर्वगतद्रव्यप रिणामा पा मूर्ति तयागान्मूत पुद्गलद्रव्य तत्स्वाङ्गम् । तेनेह दीन मपनि यहुज्ञाना । ज्ञान यात्मधर्मो न मूर्तम् ॥ आयुरुच्छ्वासयलेन्द्रियाण र ते पो यन्ति तेप्रागिन ते इह द्विनिचतुरिट्रिया प्राणिनसेषु तिष्ठतीति प्रापिश्यम् ॥ प्राशिस्थत्यैवावयवस्य स्थाइत्वम्यपदेशात् बहुकेसी रम्या इत्यत्र फय डी भवतीति चन् अपर प्रायमुच्यते। प्राणिनश्युत चल अङ्ग तदविकारादिलक्षायुक्त स्व भवति वेन यहुकेसी रम्या इत्यत्र ही भवत्येव ॥ प्रतिमादिषु स्थित च स्वाइवापि पर तमिम पदविसरा दलमा निभमङ्ग स्याङ्गमुच्यते। तेनेह ही भरति दीपमुसी प्रतिमा ॥ अदिशब्देन आलेरयारपरिग्रह चित्राशिवलसितपारमा इत्यर्थ ।

·शाफटागनप्रक्रियामहे ३१८ दिगोः ।।३।३६। अदन्ताद् द्विगो त्रियां री भवति ॥ त्रिलोकी अष्टसहसी ॥ ३१९ नः पत्यन्तस्य ११३१४० पत्यन्तस्य सियां नो भवति । नान्तत्वे नटुगिदिति की । दृढपली दृढपतिः ।। ३२० सपन्यादौ ।१।३।४१॥ सपल्यादि खियां साधुर्वेदितव्य । सपत्नी एकपल्यादि.॥ ३२१ पतिपत्न्पन्तर्वन्यावविधवागर्मिण्योः 1१।३१४२। अविधवाया पतिपत्नीति निपात्यते गर्भिण्यामन्तर्वनीति ३२२ रोहिणरवतान्नक्षत्रे ।।१३। रोहिणरेवताभ्या स्त्रिया की भवति नक्षत्रे वाध्ये || रोहिणी रेवती । नक्षत्र इति किं । रोहिणा रेवता ।। ३२३ नीलात्प्राण्योपद्धयोः ।१।३१४४ नीलशब्दात् स्त्रियां दी भवति प्राणिन्योषधौ चार्थे ॥ चीली गौ नल्योपधि । अन्यत्रा । नीला मेघमाला॥ ३२४ आर्यक्षत्रियावान् ॥११३१४८। भार्यक्षत्रियशध्दाभ्यां स्त्रियामान्प्रत्ययो वा भवति ।। नान्तत्वे डी । पक्षे आड् । आर्याणी आर्या । क्षत्रियाणी क्षनिया ॥ ३२५ धवायोगादज्येष्ठादिभ्यः ।।३।१९। धववाचिनो यो- गाचत्सम्बन्धात् स्त्रिया वर्तमानाच्छब्दात् की भवति न ज्येष्ठादिम्य ॥ गणकस्य भार्या गपकी क्षत्रियस्य भार्या क्षत्रियी। अज्येष्ठादिभ्य इति मि. ज्येष्ठस्य भार्या ज्येष्ठा । एव कनिष्ठा । १ पतिरस्यातीति पतिवत्नी विवाहातमर्तृमती । उदरान्तो गर्भाऽस्याअस्तात्यन्त वली गर्भिणी । एतौ मतुरत्ययान्तौ निपत्येते ॥ अन्यत्र पतिमती भूमि. । अन्तरम- सा शालाया वर्तते इति अन्तरवती शाला ॥ २ अर्यते गम्यते गुणैर्गुणवद्भिरिति वा आर्य । क्षतादपायारतायते रक्षतीति क्षम क्षमस्यापत्य पुमान् क्षत्रिय । पुनईन्द । अथवयोगेऽय विधि । धवयोगे तु परत्वात् ही आयी क्षत्रियी। आर्याणी स्वयमार्या सासनिया क्षत्रियान्यपि । अत आयरय भार्या क्षलियस्य भार्या इति वा नार्थ । स्वयमेवार्या स्वयमेव क्षत्रिया इत्यर्थ ।।

·सीप्रत्यया । ३२६ पूतकत्वग्निपाकपिकुसितकुसीदादै च ।१।३। ५०। पूतक्रत्वादिभ्यो धवयोगात् स्त्रिया वर्तमानेभ्यो डी भवति तेपाम- ड् चादेश. ॥ ड इत् आदेशत्वज्ञापनार्थः । आय । पूतकतर्भार्या पूत- क्रतायी। एवमग्नायी वृपाकपायी कुसितायी कुसीदायी । ३२७ मनोर्वा डैच् ।१।३।५१। मनुशव्दाद्धवयोगात् स्त्रियां डी वा भवति डैचान्तादेश. ॥ छ इत् । मनायी मनावी मनुः ।। ३२८ मातुलाचार्योपाध्यायादान च ।१२३०५२। मातुलादिभ्यो धवयोगात् स्त्रियां ङी आन् च भवतो वा ॥ नान्तत्वे पुनर्जी पक्षे आइ । मातुलस्य भार्या मातुली मातुलानी मातुला । एवम् आचार्या आचार्या- नी । क्षुम्नादित्वान्न णत्व । आचार्या उपाध्यायी उपाध्यायानी उपाध्याया ।। ३२९ वरुणेन्द्रमृडभवशवरुद्रादान् ।१।३।५३। वरुणादिभ्यो धवयोगे स्त्रिया नित्यमान् भवति ॥ डी। वरुणस्य भार्या वरुणानी । एवमिन्द्राणी मृडानी भवानी शर्वाणी रुद्राणी ।। ३३० हिमारण्यादुरौ ।१।३।५७/ उरौ महत्य] वर्तमानाभ्यां हिमारण्यशब्दाभ्यां . स्त्रियामान् भवति ॥ डी । उरु हिम हिमानी । उर्वरण्यमरण्यानी ॥ ३३१ वेदक्तिनो की ।१।३।५८। स्त्रियामिदन्तात् डी वा भवति न क्तिनः ॥ दीर्घ । शक्ति शक्ती । यष्टि यष्टी। अड्गुलि अगुली अक्तिन इति किं कृतिः बुद्धिः ॥ - १ वा इदक्तिन ही इति पदच्छेद । वा इति विकल्वार्थ । इदकिन इति न विद्यते फिन् यस्य स अक्तिन् इकारमान इत् इचासावक्तिन् च इदचिन् तस्मादिदक्तिन । ति.. न्प्रत्ययरहितकारान्तात् स्त्रियां डी वा भवतीत्यर्थ । इदिनि कि हनु । तकार कि सेनानी श्री तिमिति नकार कि 'नानि क्ति' इति क्तिप्रत्ययान्तानिषेधा जिन्ताला प्त्यर्थं च न प्रहणम् ॥ शक्तिरिति स्थिते तस्मात् दृप्रित्यय । शऊन शक्ती । पूर्वा ही प्रत्ययो व्यवदित इति डीग्रहणम् ॥

·शाकटायनप्रक्रियासग्रहे ३३२ गुणादुतोऽचोऽखरोः १११३१५९अन परो य उत् तदन्ताद्गुणवाचिन स्त्रिया डी वा भवति न सरो ॥ यन् । मृद्वी मृदु । पट्वी पटु । गुणादिति किं. आधुरियम् इपुरिय चिकीपुरियम् । अखरो- रिति किं खरुरियम् । अच इति किं पाण्डुरिय वझुरिय ॥ ३३३ बहादेः ।१।३।६१। बहादिभ्य स्त्रिया डी या भवति ।। वही बहु । पद्धती पद्धति । चण्डी चण्डा । कल्याणी कल्याणा ।। ३३४ नोसितपलितात् ।।३।६३। असितपलिताभ्या वर्ण- घाचिभ्या स्त्रिया डी वा भवति तकारस्य मादेशश्च ॥ असिनी अ- सिता। पलिझी पलिता ।। ३३५ कालशयलसारङ्गपिशगापिगलकल्माषात् ।१।३।६४। कालादिभ्यो वर्णवाचिभ्य स्त्रिया नित्य की भवति ॥ काली शवली सारङ्गी पिशङ्गी पिङ्गली कल्माषी । ३३६ जातेरस्त्रीयशूद्रात् ।।१।६५। अदन्ताजातिवाचिन लिया १ असुरारिति उत इत्यस्य विशषणम् । गुणमानपत्ते शब्दस्य स्त्रीत्वव्यपदेशामा चात् गुणादित्यस्य गुणवति द्रव्ये वर्तमानाच्छन्दात् डीप्रत्ययो ज्ञातव्य ॥ अन मृदु पटु इत्यादीनामन्त्यस्योकारस्याच परत्व नास्ति कय डीप्रत्यय ? इति चेत् येन नाव्यवधान तेन व्यवहितऽपि आचार्याणा वचनप्रामाण्याद्भवतीलेकन वन व्यवधानमाधीयत इति मृदु इत्यन ऋकारात्परस्य दकारस्य व्यवधान कृत्वा उकारस्याच परत्व तस्मात् टी॥ २ अन आपुरिति जातिवाची । इपुरिति द्रव्यवाचा । विकापुरिति क्रियावाची अतो डी न भवति ॥ खरुरिति गर्ववाची गर्वो गुण इति गुणवाचिन प्राप्ते निषेध ॥ पाण्डु मधु इत्यत्र हल्द्वयव्यवधानेन उकारस्याच परत्व नास्तीति डी न भवति। सनत्य- वधीरयति परेपा चित्तानीति सरु । अथवा खादति प्रसते परमात्मकार्यमिति वर्गव । चेतुमिच्छु चिकीधु चीन् चयन । ३ य इत्यस्य या तमित्यर्थ । अत इत्यधिकारादुपा त्यस्यापि यकारस्यान्तोपचार । य्या इति पूर्वस्मिन्नेव वालिङ्ग । क्षनिया इति यान्तोऽयम् ।। महाशदाति समुदा यात् डी भवत्येव जातिलक्षणस्यैवाय निषध । धवयोगरक्षणो डी भवत्यप शरस्य भार्या शनी इति ।।

·मीप्रत्ययाः। ९.१ डी भवति स्त्रीलिङ्गं यान्तं शूद्रशब्दं च वर्जयित्वा । कुछटी ती हरीतकी विभीतकी आमलकी । अस्त्रीयशूद्रादिति किं यूका क्षत्रिया भूदा ॥ जातेरि- ति कि? धवला देवदचा जाता ।। ३३७ नुरितः 1१।३१७०। इदन्तान्मनुष्यजातिवाचिनः स्त्रियां ही भवति ॥ कुन्ती दाक्षी ।। १८ ऊसतोऽप्राणिनचायुरज्ज्यादिभ्यः ।१।३१७१। मनु- प्यजातिवाचिनः अप्राणिजातिवाचिनश्च सियामुदन्ताद्ध भवति युशब्दान्तं रज्ज्यादींश्च वर्जयित्वा । कुरूः इक्ष्वाकः अलावू: कर्कन्धः । अप्राणिन इति किम्? आखुः । अयुरज्ज्वादिभ्य इति किम् अध्वर्युरियं रज्जुः नुः ॥ ३३९ ऊरुत्तरपदादौपम्ये ११।३।७२। ऊरूत्तरपदात् स्त्रियाम् अद्भवति औपम्ये द्योत्ये ॥ रम्भास्तम्भोरुः करिकरवृत्तोल: ३४० सहसर्फसहितसंहितलक्ष्मणवामादेः ।१।३१७३। सहादिपूर्वादूरुत्तरपदात् स्त्रियां उद्भवति ॥ सहोरूः सफोरुः सहितोरूः संहितोरूः लक्ष्मणोरूः वामोरूः॥ ३४१ नारी सखी पड्यूश्वथः ।१।३।७५॥ एते स्त्रियां प्रत्यया- न्ता निपात्यन्ते ।। नारी सखी पड्गः श्वश्रूः ।। ३४२ यूनस्तित् ।१।३।७६। युवन्शब्दात् खियां तिद्भवति ॥ त इत् । प्यत्प्रत्याहारार्थः । न इति नलुक् । पुनः वेदक्तिनो डीति होने भवति । युवतिः॥ ॥ इति स्त्रीप्रत्ययान्तसङ्ग्रहः ।। १ युध ग्वादयश्च युरजग्वादय न युरजमादय. भयुरभवादय । रज्यादयस्नु प्रयोगगम्या..." नुरित." इत्यतो नरित्यनुवर्तते । अप्राणिन इति व्याकरणाने स्थायराणा प्रागित्व नास्ति ससानामेव ॥ २ सरशन्दः संस्टिार्थः। ३ युवनशब्दान् मृदुर्गाति प्राप्ती ताधनार्य तिद्विधानात् महाधितो मिति एवेति युत्या पुनर्वेदतिनो डीति टी न भवति ।।

·९२ शाकटायनप्रक्रियासग्रहे ॥ अथ विभक्त्यर्थाः संगृह्यन्ते ॥ ३४३ त्रयीत्रयी विभक्तिः ।।३।१८१। स्वादीना लयीत्रयी विभक्तिर्भवति ।। ३४४ प्रथमादिः १।३।१८२ सा विभक्ति प्रथमा द्वितीयेत्यादिसंज्ञा भवत्या सप्तम्या ॥ कस्मिन्नत्ये प्रथमा ।। ३४५ योगे 1१।३।९३। योगे सम्बन्धे पदाना परस्परापेक्षालक्षणे गम्यमाने इतो वक्ष्यमाण कार्य भवति इति वेदितव्यम् । एकद्विवहा- विति प्रधानार्थे प्रथमाविभक्तिर्भवति । धर्म धर्मी धर्मा । सुखयति मुखयत मुखयन्ति इत्यादिक्रियायोगों द्रष्टव्यः । आमन्त्रणेऽपि आमन्व्ये इति प्रथमैव । हे धर्म हे धर्मों हे धर्मा । मा रक्ष । मां रक्षत । मा रक्षत । इत्यादिक्रियासम्बन्धो योज्य ] कस्मिन्नर्थे द्वितीया ।। ३४६ हाधिक्समयानिकपोपर्युपर्यध्यध्यधोधोऽत्यन्त रान्तरेणतस्पर्यभिसर्वोभयैश्चाप्रधानेऽमौदशस् ।१।३।१००। हादिभिस्तसन्तैथ पर्यादिभिर्योगेऽप्रधाने अनभिहितेऽर्थे वर्तमानादमौट- १ विभज्यन्ते विभागाकियन्ते सत्यार्मादयोऽर्था आभिरिति विभक्ताय । विभक्ती. नामा विभक्त्या । उच्चरितात्सुदन्ताद्गुणप्रधानभावेनावस्थिता स्वार्थदव्यरिङ्गसख्या. कर्माविलक्षणा पय अर्थी प्रतीयन्ते ॥ तन स्वार्थद्रव्यलिरलक्षणा प्रत्यर्थ । स- ख्यावादिलक्षणा विभक्त्यर्था । उक्त च- जातिव्यक्तिश्च लिङ्ग च प्रकृत्योऽमि धीयते ॥ सख्या च कारक चैव प्रत्ययार्थोऽभिधीयते ॥ २ योगे इत्यस्य सम्बन्धे इत्यर्थ । स च सम्बन्धी विविध एकार्यताव्यपेक्षा च । तम ऐकपये एवार्यता अन्यन व्यपेक्षा । प्रक्रियाया वक्ष्यमाग कार्यमित्यस्य योग इति सूत्रादग्रे क्रमसूत्रापेक्षया वक्ष्यमाण कार्यमित्यर्थ ॥ ३ अभिहित क्रियया कथितं प्रधान । अभिहितत्वादेव कारपमतिरोहितमारमानमा. दर्शयतीति प्राधा यमनुभवति । अनभिहित तु तिरोदित न प्राधान्यमनुभवनि । .

·विभक्त्यर्थाः। ९३ शसो भवन्ति ॥ हा चैत्रं वर्धते व्याधिः । धिक् चैत्रं विकृतं । पर्वतं स- मया नदी वहति । ग्रामं निकपा वनं । स्वर्गमुपर्युपरि स्वर्गाः । लोकमध्यधि जीवाद्याः । नरकभूमिमधोऽधो नरकममयः । अति वृद्धन्तु कुरून् महद् बलं । निषधं नीलं चान्तरा विदेहा.। धर्ममन्तरेण न वै सुखं । ग्रामं परितो वनानि । ग्राममभितो आमाः । ग्राम सर्वतो ग्रामाः । सीता- मुभयतः प्राग्विदेहाः । चकारादनुक्तेऽपि "बुभुक्षितं न प्रतिभाति कि- ञ्चित्" इत्यादि । ३४७ वीपस्यलक्षणेत्थंभवनेष्वभिना ।१।३।१०१। साफ- ल्येन व्याप्तीच्छा वीप्सा तत्कर्म वीप्स्यं । लक्ष्यते वस्तु येन तल्लक्षणम् । इत्थंभावविषयः इत्थंभवनम् । एप्वप्रधानार्थेषु वर्तमानात् द्वितीया भवत्यभि- ना योगे ॥ वृक्षवृक्षममि सिञ्चति । वृक्षं वृक्षममि विद्योतते विद्युत् । मातरं परि मातरमभि साधुश्चैत्रः ॥ ३४८ भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः ।१।३।१०२॥ भागोऽस्या- स्तीति भागी तस्मिन् वीप्स्यादिषु चार्थेषु द्वितीया प्रतिपर्यनुभिर्योगे ॥ मां प्रति मा परि मामनु देवदत्त यत्तद्देयं । वृक्षवृक्षं प्रति वृक्षवृक्ष परि वृक्षवृक्ष- मनु सिञ्चति । वृक्षं प्रति वृक्षं परि वृक्षमनु विद्योतते विद्युत् । मातरं प्रति मातरमनु साधुश्चैत्रः ॥ ३४९ उत्कृप्टेऽनूपेन ।१।३।१०४। उत्कृप्टेऽधिकेऽप्रधानेऽर्थे व. र्वमानात् द्वितीया भवति अनूपाभ्यां योगे ॥ अनु समन्तभद्रं तार्किकाः । उप शाकटायनं वैयाकरणाः ॥ कर्मणीति क्रियाविषये अप्रधाने द्वितीया १ सूत्रे पर्यादीनां द्वन्द्व कृत्वा तसा कर्मधारयसमास. । ततश्च तेषां तसन्तानामिति प्रतिपत्ति । ततो हादीनां द्वन्द्वः ॥ परार्थमप्रधान प्रधानमुपकार्य यदर्थमन्यदुपादीयते ततोऽन्यत्तस्योपकारकं, यत्तदर्थं तद्विशेषणं तत्प्रधानम् । अप्रधानमिति कि प्रधान न भवति । हा तात, धिड्मातरित्यादौ च तातादेरामन्यतया विवक्षा न हादेर्युक्तत्वेने- ति न भवति ॥ हा कृत देवदत्तस्य धिकृत देवदत्तस्यैत्यन हादेः कृते न्याभूतस्य न स्यय योग । कस्य तहीति चेत् तद्विशिष्टस्यत्यमोघवृत्तौ ॥

·। शाकटायनप्रक्रियासंग्रह भवति ॥ तच्च कर्म द्विविधं । निर्वयं गम्यं चेति । कार्यविकार्यपध्वस्या- दिक निर्वत्यै । प्राप्यप्रकाश्यज्ञेयादिक गभ्यं । घट करोति । शर लुनाति । दुरित हन्ति । वनं दहति ॥ ग्राम गच्छति । गृह प्रकाशयति दीप । अ. त्थं जानाति । शिप्य प्रयोधयति इत्यादि । ३५० दिवः करणे वा ।।३।१०६॥ दियो धातो. करणेऽप्रया- ने वर्तमानात् द्वितीया या भवति ॥ अक्षान् दीव्यति असर्दीव्यति ॥ ३५१ पर्णव्ययहोः ।१।३।११०। पणतेर्व्यवहरतेश्च कर्म कर्म वा १ परिवायते प्रागसदयस्थ सपाटीव्यते नियत्यम् । यथा कुम्भ करोति, नगर करोति । अत्र हि कुम्भादय प्रागसन्त प्रादुर्भाव्यन्ते । यद्यपि मृदादिरूपेण कुम्मादय' सन्ति तथापि न तेन रूपेण ते कम्मादय उच्यन्ते । अपि तु निविपर्यायेणैव । न तेन ते प्रारु मन्ति । स्वात्मनाऽसनेय निष्पादते तत्वार्य गवति ॥ यत्सदातरमयस्थान्तर नीयते तद्विकार्यमिति। तच्च द्विविध उपमृद्यपमनुपमृद्यद्रूप चेति । सत्रोपमृद्रूप यथा पलाल दहति । पवित हन्ति । एतत्मध्वस्य भवतीत्युपमृथप भवति ॥ अनुपमृद्यपं यथा काशात्कट करोति पर लुनाति । न हि यदूपमादाय काशेषु काशशब्दप्रत्ति 'तस्य कदावस्थायामभाव इत्लनुपमर्द । तदेव विकार्यम् ॥ २ करण इति किं गृहे दाच्यति । करण साधक्तमम् । ननु च " कर्म च ११३॥ १०॥ दीव्यतर्यत्करण तत्कर्म च करण च भवति ।। अक्षाणां देवन अन मिन्धे पर- त्वात् फरणतृतीया प्राधित्वा वर्मपष्टी। देवना अक्षा । अन करणेऽनन् । अझैर्देवयते देवदत्तो गुरुदत्तेन ! अब करणत्वात्तृतीया । इति चिन्तामणी" इति सूत्रेण तस्य करणस्य करणय कर्मत्व चाभ्यनुज्ञायते । तन कर्मत्वे द्वितीया करणत्वे तृतीया च भवति तस्विमनेनेति चेत्सत्यम् । यदीप नारभ्येत तदा अक्षान् दीव्यतीत्यन द्वितीया. तृतीयाविभ्योरन्यत्र सावकाशयोपनिपतितयो परस्यात्करणलक्षणस्य तृतीयैव स्यात् कर्मलक्षणा द्वितीया । अतो द्वितीयाप्राप्त्यमिदम् ॥ ३ न विनिमेयद्यूतपणम् (१।३।१०८५ यद्विनिमेय केयविकेय घृतपण्य द्यूतजेय तदा कर्म न भवति । कर्मकार्य न करोतीत्यर्थ ॥ शतस्य दीव्यति । सहस्रस्य दी. ध्यति । अयविक्यातपणत्वे वा तद्विनियुइको इत्यर्थ । मत्वाभाये पष्ठो। शनस्य दोव्यते । शतस्य यूत । शतस्य देवितव्यम् । शतस्य मुदेवम् । गतस्य दातो देवदत । विनिमयदतपणमिति किंर देयान् दीव्यति स्तोतीत्यर्थ ॥ शलाका व्यपहरति विगण, अन् गो पालयतीत्यर्थ ॥ इति चिन्तामणी।

·विभक्त्यर्थाः। शतम्य भवति ॥ शतं पणते । शतस्य पणते । शतं व्यवहरति । व्यवहरति । ३५२ स्मृत्यर्थदयीशां कर्म ।१।३।१११। स्मृत्यर्थानां धातू- ना दयीश्योश्च यत्कर्म तद्वा कर्म भवति ॥ कर्मत्वे द्वितीया । अन्य- त्र पठी। धर्म स्मरति । धर्मस्य स्मरति । देवं ध्यायति । देवस्य ध्यायति इत्यादि । धर्म दयते । धर्मस्य दयते । लोकमांटे लोकस्येष्टे ।। ३५३ कृत्रः प्रतियने ।१।३।११२। प्रतियत्ने अर्थे कृषः कर्म फर्म वा भवति ॥ एधो दकमुपस्कुरुते । एधो दकस्योपस्कुरुते ॥ ३५४ हिंसायांजौसनाटकाथपिपनिप्रघ्नाम् ।१।३।११४॥ हिंसायां वर्तमानानाम् एतेषां कर्म वा कर्म भवति ॥ चोरमुजासयति चोरस्योजासयति । चोरमुन्नाटयति चोरस्योन्नाटयति । चोरमुकाययति चोरस्योत्नाथयति । चोर पिनष्टि चोरस्य पिनष्टि । चोरं निहन्ति चोर- स्य निहन्ति चोरं प्रहन्ति चोरस्य प्रहन्ति । चोरं निप्रहन्ति चोरस्य निप्रहन्ति ॥ ३५५ आशिषि नाधः ।१।३।११५। नाथतेः कर्म वा कर्म भवति आशिपि गम्यमानायाम् ॥ धर्म नाथते धर्मस्य नायते ।। धर्मों मे भूयादित्याशास्त इत्यर्थः ।। १ धर्म दयते रक्षतीत्यर्थ । लोकमोटे लोकमुद्धरतीत्यर्थ ॥ २ सतोऽतिशयाधान प्रतियत्न । अथवा सतो गुणान्तराधानायापायपरिहाराय या समीहा पुन पुनर्यन स एष प्रतियत्न । प्रथम तावदर्धस्यान्मलाभाय यनो भवति । लब्धात्मनो यो यत्न स पुनर्यन ॥ कृष इति कि कृन् हिंसायामिति स्वादि । स तु प्रतियाने नास्तीत्सत एवास्योपस्कुरुते इति पद न भवति किंतु 'हुकून करणे, इत्यस्यैव भवति । ततस्तस्यैय ग्रहण कर्तव्यम् । अन्यया एकानुवन्धग्रहणे न धनुबन्ध- स्येति कृणोहिसार्यस्यैव ग्रहण स्यात् । प्रतियत्न इति किं कुम्भ करोति । ३ जस ताडने । जस हिंसायाम् । नट अवस्यन्दने । क्रय हिंसायाम् । पिए सञ्चूर्णने । इन हिंमागत्यो । बहुवचन सर्वभनार्थम् ।

·.. शास्टायनप्रक्रियासग्रहे ३५६ शीस्थासोऽधेराधारः ११३३१२३॥ अधिपूर्वाणा शी- ड् स्था आस् इत्येतेषा धातूना आधार कर्म भवति ॥ धर्ममधिशेते । धर्ममधितिष्ठति । धर्ममध्यास्ते ॥ ३५७ वसोऽनूपाध्याडः ।१।३।१२३। अनूपाध्याड्पूर्वस्य वस तेराधार कर्म भवति ॥ धर्ममनुवसति । धर्ममुपवसति । धर्ममधिवसति। धर्ममावसति ।। ३५८ अभिनिविशश्च ।११३।१२४। अभिनिपूर्वस्य विशेराधार कर्म भवति ॥ धर्ममभिनिविशते । चशब्दात् कचिन्न भवति । अ त्थेऽभिनिविशते ॥ ३५९कालाध्वभावदेश वा कर्मचाकर्मणाम् ।।३।१२५/ अकर्मकाणा धातूना आधार कालाध्यक्रियादेशरूप कर्म वा भवति अकर्म च ॥ मासमास्ते । क्रोश स्वपिति । गोदोहमास्ते । ग्राम यसति ॥ पक्षे सप्तमी मासे आस्ते इत्यादि । ३६० कालोध्वनोाप्तौ ।१।३३१२७१ कालाध्वनोद्वितीया भवति व्याप्ती नैरन्तये गम्यमाने ॥ मासमध्यगोष्ट | क्रोश गिरि ॥ कास्मिन्नत्य तृतीया ॥ ३६१ टाभ्यांभिस्सिद्धौ ।१।३।१२७१ कालाध्वनोरमधानयोर्वत- १ वसतेरिति अदायनदायोरनदादरेव ग्रहणामिति यस् निवास इत्यनदादरेव प्रणम् चसि निवासे इलस्मात्कुतो न भवतीति चत् अदादित्वाम भवतीत्याह वसतेरिति प्राम यायाम् ॥ अवादिसाहचया पेत्यस्य स्थानार्थस्यैव प्रहणान् प्राम उपवराति भोजननि वृत्ति रोतीत्यत्र न भवति । २ कारावनोरिति कि स्थाल्यो पचति । व्याप्ताविति कि मासेऽधीते । मास- स्याधीते । वाशे प्राशस्य वा । अन व्याप्तिारेति पष्टया सप्तम्या या भयमपवाद । अव्याप्ती सम्बन्धमानविवक्षायो पाटी । आधाविवक्षाया सप्तमी। ३ सिद्धि रियाफ्लनिष्पत्ति । ततथ कियाव्याप्ताययाय विधिन द्रव्यगुणव्याप्तायि. ति क्यिान्यतिरेयोदाहियते । मिद्धाविति किं मारामधीनम् । अत्र च्याप्तिमान ग म्यते गामिद्धि । पूर्पण द्वितीयाप्राप्ती सदापनार्थ योग । मोरोन सत्रपाठमामनन् । म्ना अभ्यागी धातु ॥

·विभक्त्या। . मानात् टाभ्यांभिसो भवन्ति सिद्धी क्रियानिप्पत्तौ गम्यमानायाम् || मासे- न व्याकरणमध्यगीष्ट । क्रोशेन सूत्रपाठमामनत् ॥ हेतुक इत्यादिना हेत्वादिष्यप्रधानेपु वर्तमानातीया भवति । कारणं हेतुः तत्र धर्मेण मुखं विद्यया यशः ॥ स्वतन्त्रः कर्ता तत्र चैत्रेण नियते कटः । आत्मना स्थीयते ॥ साधकतमं करणं तत्र देवदत्तः परशुना छिनत्ति । आत्मा ज्ञानेन परिच्छिनति ।। अर्थविशेपचिहमित्थंभूतलक्षणं श्वेतच्छत्रेण राजा- नमद्राक्षीत् । ज्ञानेनामा लक्ष्यते ॥ ३६२ सहार्थेन ।१।३।१२९। सहार्थेन युक्तात् तृतीया भवति ।। पुत्रेण सहागतः । पुत्रेण सह स्थूलः 1 पुत्रेण साथै । पुत्रेण साकं । पुत्रेण समं । पुत्रेण सत्रा । पुत्रेणामा भुङ्क्ते ।। ३६३ य दैस्तबदाख्या १४३११३०। यस्य भेदैः प्रकारैस्तद्व- , तोऽर्थस्याख्या संज्ञा भवति तस्मिन् प्रकारवत्यप्रधाने अर्थे वर्तमानातृतीया भवति ॥ अक्षणा काणः जात्या क्षत्रियः ।। ३६४ प्रसितावयद्धोत्सुकैः ११।३।१३२) प्रसितादिभियुक्त आधारे वर्तमानात् तृतीया वा भवति ॥ पक्षे सप्तमी । केशैः प्रसितः केशेषु प्रसितः । केशैरवबद्धः केशेप्वववद्धः । धर्मेणोत्सुकः धर्मे उत्सुकः । तत्रा- सक्त इत्यर्थः ॥ कस्मिन्नर्थे चतुर्थी । डेभ्यांभ्यसिति सम्पदाने अप्रधा- नेऽर्थे वर्तमानात् डेभ्यांभ्यसो भवन्ति ॥ वृक्षाय जलं ददाति । साधुभ्यो दानं वितरति । राज्ञे दण्डं वितरति छात्साय । चपेटां ददाति । मातापि- तृभ्यां कशिपू प्रयच्छते । मृगेभ्यः तोयं वितरति ।। ३६५ स्थानिवुणः ।१३।१३६॥ यस्याप्रयुक्तस्यार्थः प्रतीयते सः स्थानी । तस्य वुणन्तस्य कर्मणि वर्तमानाचतुर्थी भवति ॥ एथेभ्यो ब्रजति । एधानाहारको प्रजतीत्ययः ।। १ य करोति स कती। सियासिध्दी स्वतन्त्रमगुणभूत पररप्रयोन्य कारकमित्यर्थ । ययापार धातुराह तत्कारक वा कर्ना । आमा ज्ञानेन परिच्छिनत्ति । अत सातलगने मतति सतत गच्छनि जानातीलामा ।

·. शाकटायनमक्रियासंग्रहे ३६६ कुंदुहेासूयात्य प्रति कोपो न च कर्म ।१।३। १३७) क्रोधाद्यत्यैर्धातुभिर्युक्ते यं प्रति कोपो भवति तस्मिन्नप्रधाने अर्थे वर्तमानाचतुर्थी भवति । तद्विपयः फर्म न भवति च ॥ देवदत्ताय अध्यति । देवदत्ताय कुप्यति । देवदचाय दुयति । देवदत्ताय अपचिकीर्षति । देवदत्ताय ईर्ण्यति । देवदत्तायासूयति ॥ न च कर्मेति कि देवद- त्ताय कुप्यते ॥ ३६७ क्रुद्रुहा नोपसर्गात् ।।३।१३८। उपसर्गात्पराभ्यां क्रुद्- गुहाभ्यां युक्ताचतुर्थी न भवति ॥ चैत्रमभिकुध्यति । चैत्रमभिद्रुयति ।। ३६८ स्पृहे, ।१।३३१३९। स्पृहेर्धातोः कर्मणि वर्तमानाचतुर्थी या भवति ॥ धर्माय स्पृहयति । धर्म स्पृहयति ।। ३६९ मन्यस्याकाकादिपु यतोऽवज्ञा ।१।३।१४०। यस्माद- वज्ञाऽन्यस्य ज्ञायते तस्मिन् मन्यतेः कर्मणि वर्तमानाचतुर्थी या भवति न काकादेः । तृणाय मन्यते भोगान् । तृणं मन्यते भोगान् । अकाकादिप्विति कि कार्फ मन्यते याचकं ।। ३७० भद्रायुष्यक्षेमसुखार्थहिताहितराशिपि।।३ ११४१। भद्राद्यत्यैर्हितशब्देन युक्ते अप्रधाने अर्थे वर्तमानाचतुर्थी वा १ अमपं जुध् । अपचिकी द्रोह ।'अक्षमा ईर्ष्या । गुगेषु दोपविष्करणमसूया। एतदर्धातुभिर्योगे । य प्रतीति किं मनसा अभ्यति । मनसा द्रुह्यति ॥ नो चेत् य प्रतीत्यकृत्वा पोपे इति सप्तम्या निर्दिश्येत ॥ तत्र अधि साक्षात्कोपविषय । गुहादय. परपरया। तदर्थाना कोपकार्यतया कोपविषयत्वादिति ॥ कोपविपयरेतोंगे इति शक्य प्रतिपत्तु तीहं मनसेलनापि स्यात् । य प्रतीति सति न स्यात् । मन प्रति कोपाभावात् यस्मिन्कोप इति तदर्थाच्च । न च कर्मत्युक्त किं प्रतिग्रहणेनेति चेत् कर्तर्यपि स्यात् ।। कोप इति किंर धनिनो द्रुह्यति धनेच्छया मार्यामीति कार्येण । देवदत्तमसूयति लि. प्सया । कर्मप्रतिषेधो भावादी लाद्यर्थ । देवदत्तायासूयते । असु मानस उपतापे । २ स्पृहयतेीतोर्यदाप्य प्राप्य वर्म तस्मिनिति । स्पृहेरिति पष्ठया व्यवहितमप्याप्ये इत्यपेक्ष्यते । अन्यथा योगे इत्येतदभिसम्बन्धे प्रकमाभेदेन तृतीया निर्दिश्येत यथा "गुहा नोपसर्गान्" इति । आप्ये इति किं पुष्पेभ्य स्पृहयति मनसा । स्पृह ईप्यायाम ॥ - ·विभक्त्यर्थाः। भवति आशिषि प्रयुज्यमानायाम् ॥ पक्षे षष्ठी । धर्माय भद्रमस्तु धर्मस्य वा । धर्माय शुभमस्तु धर्मस्य वा । चैत्रायायुर्भूयात् चैत्रस्य था। चैत्राय जीवितं. भूयात् चैत्रस्य वा । धर्माय क्षेमं भूयात् धर्मस्य वा । धर्माय कुशलं भूयात् धर्मस्य वा । सड्याय सुखमस्तु सड्यस्य वा । सङ्घाय शर्मास्तु सङ्घस्य वा। चैत्रायार्थो जायतां चैत्रस्य वा । चैत्राय फलं सम्पद्यता चैत्रस्य वा । चैत्राय हितमस्तु चैत्रस्य वा । चैत्राय पथ्यं भूयात् चैत्रस्य वा। ३७१ शक्तार्थवपणनमःस्वस्तिस्वाहास्वधाहितः ।१।३।- १४२॥ शक्तार्थपडादिभिश्च युक्तेऽप्रधानार्थे वर्तमानाचतुर्थी नित्यं भवति ॥ चैत्राय शक्तो मैत्रः। मल्लाय प्रभवति मल्लः । पुरुषायालं युव- तिः । अमये वषट् । अर्हते नमः। धर्माय स्वस्ति । इन्द्राय स्वाहा । गुरुभ्यस्स्वधा । सर्वस्मै हितं ॥ ३७२ रुचिक्लप्यर्थधारितिः प्रेयविकारोत्तमणपु ।१।३।१४३। रुच्यत्पर्धातुभिर्युक्ते प्रेये क्लप्यविकारे धारिणा चोच- मणे वर्तमानाच्चतुर्थी भवति ॥ सायवे रोचते धर्मः । मुदृशे स्वदते तत्त्वं ।, श्लेप्मणे कल्पते दधि । बन्धाय जायते रागः । चैत्राय शतं धारयते मैत्रः ॥ ३७३ उत्पातेन ज्ञाप्ये ।१।३११४७) उत्पातेन ज्ञाप्ये वर्तमाना- चतुर्थी भवति ॥ ॥ श्लोकः॥ वाताय फपिला विद्युदातपायातिलोहिनी । पीता वर्षाय विज्ञेया दुर्भिक्षाय सिता भवेत् ॥ १ ॥ १ नमशब्दोऽव्ययानव्ययस्वरूपः । तत्र वपडादिभिः साहचर्यादनव्ययरूपः । तद्योग चतुर्थी भवति । नमः सिध्देभ्यः । तैर्न साहचर्यादनव्ययरूपः । तद्योगे द्वितीया। सिध्दं नमः॥ २ प्रेय इति किं? देवदत्ताय रोचते मोदको माधुर्येण । अत्र माधुर्यं न प्रीयमाण- मजो न स्यात् । सर्वेषामेनद्रोचते इयत्र प्रतिभातीति दीप्त्यर्थजान भवति । शनि अभि. ग्रीस्यां दीप्तौ च घर्तते । तत्र न स्यात् ॥ ऋणे उत्तमः उत्तमर्गः धनिक इत्यर्थः ।। , ·१०० शाकटायनप्रक्रियासंग्रह ३७४ श्लाघहस्थाशपां प्रयोज्ये 1१।३३१४८१ लायादि- भिर्युक्त प्रयोज्ये वर्तमानाच्चतुर्थी भवति ॥ देवदचाय श्लायते । स्वगु- णादिकं धर्म विज्ञापयितुमिच्छतीत्यर्थः ॥ चैताय दुते । नास्ति न जाने न मया कृतमिति तस्य ज्ञापयतीत्यर्थः ॥ छात्रेभ्यस्तिष्ठते कन्या स्वाभिप्राय ज्ञापयतीत्यर्थः । मैत्राय शपते पित्रायस्पर्शनादिना शपथ करोतीत्यर्थः ॥. ३७५ गल्हादिभिर्वहुलम् ।१।३।१४९। गल्हादिभिर्धातुभिर्युक्ते अप्रधानेऽर्थे वर्तमानाच्चतुर्थी बहुलं यथासम्भवं भवति ।। पापाय गल्हते। युद्धाय सन्नह्यते। चैत्राय कथयति । क्वचिन्न भवति मनसा निगल्हते। कचिद्विकल्पः चैत्राय धर्म ब्रूते चैत्रं वा । शास्त्रे प्रणमति शास्तारं वा ॥ कचित्प्रवृत्तिः कचिदप्रवृत्ति. कचिद्विभाषा कचिदन्यदेव ॥ विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं बाहुलकं वदन्ति ।। ३७६ यदयम् १।३।१५०। यत्प्रयोजनं किञ्चिद्विवक्ष्यते तस्मिन्नप्र- धानेऽत्र्थे वर्तमानाच्चतुर्थी भवति। रथाय दारु । रन्धनाय स्थाली । कस्मिन्नत्थे पञ्चमी ॥ उसिभ्यांभ्यस्तोकाल्पकतिपयकृच्छादसत्त्वे ।१।३।१५२। असत्त्वे अद्रव्ये वर्तमानेभ्यः स्तोकादिभ्यः डसिभ्यांभ्यसो भवन्ति वा ॥ पक्षे करणत्वात् तृतीया । स्तोकान्मुक्तः स्तोकेन मुक्तः । अल्पान्मुक्तः अल्पेन मुक्तः। कतिपयान्मुक्तः कतिपयन मुक्तः। कृच्छ्रा- त्पठति कृच्छ्रेण पठति । असत्त्व इति किं । स्तोकेन विपेण हतः ।। ३७८ आराद्यैः।१।३।१५३॥ दूरात्र्यैस्समीपात्र्यैश्च युतात्पञ्चमी या भवति ॥ पक्षे षष्ठी। ग्रामादूरं ग्रामस्य दूरं । प्रामाद्विपकृष्टं ग्रामस्य वा। ग्रामादन्तिक. ग्रामस्य या। ग्रामात्समीपं ग्रामस्य वा ॥

·विभक्त्यर्थाः। । ३७९ हेती गुणेऽस्त्रियाम् ।१।३११५४। अस्त्रीलिङ्गे देतो गुणे द्रव्याश्रये धर्म वर्तमानात्पञ्चमी वा भवति ॥ रत्नत्रयान्मोक्षः रत्नत्रयेण वा भवति ॥ अज्ञानाहन्धः अज्ञानेन वा । अस्त्रियामिति कि? बुद्ध्या व्यवहरति ।। ३८० ऋणे ।१३।१५५१ हेतो ऋणे वर्तमानात्पञ्चमी नित्यं भवति॥ शताबद्धः सहस्राबद्धः ॥ अपादाने अपायेऽवधाविति पञ्चमी । मामादपैति वृक्षादवतरति धर्मादपैति । पापाद्विभेति साधुः । कुसूलात्पचति । ततो गृहीत्वा पचतीत्यर्थः॥ ३८१ आख्यातयुपयोगे.१।३३१५७ उपयोगो नियमपूर्वक विद्याग्रहणं तस्मिम् गम्यमाने आख्यातर्यप्रधानेऽर्थे वर्तमानात्पश्चमी भवति। उपाध्यायादधीते । आचार्याच्छृणोति ।। ३८२ ऑडा ।१।३।१५८। आडा युक्तात्पञ्चमी भवति अवधौ ॥ आ ग्रामात् गच्छति । आ सूत्रमञ्यो यशो गतं समन्तभद्रस्य ।। ३८३ वज्येऽपेपरिणा ।१३।१५९। अपपरिभ्यां युक्ताद्वयेऽर्थे वर्तमानात्पश्चमी भवति ।। अपग्रामाद्वर्षति परिमामाद्वर्षति । ३८४ प्रतिनिधिप्रतिदाने प्रतिना ।११३।१६०। प्रतिना युक्ता- त्पश्चमी भवति प्रतिनिधौ प्रतिदाने च गम्यमाने ॥ वासुदेवात्प्रति प्रद्युम्नः । तिलेभ्यः प्रति मापानाददाति । १ अत्यनानि मात् । नास्त्यग्र घटोऽनुपलब्धे । इत्यादी नाग्न्यादेधूमादि. हेत। वस्य ताई? तरज्ञानस्य । तत्र प्रासादात्प्रेक्षते इत्यादिपद्धचति । इह हेतु हिनोति गच्छति कार्य कारणत्वन, ज्ञाप्य ज्ञापकत्वेन इति । फलसाधनयोग्यः पदार्थ इति वा! हेताविति कि? जाज्यस्यैतद्रूप । गुण इति कि? धनेन कुलम् ॥ २ हेताविति किं? शतेन बद्धः। अन शतं ऋण यन्धमत्वेन विवक्षित क्तूं। अतः पर्तृकरणेत्यादिना तृतीया एव भवति । ३ वालोऽन्तह तस्मात्तण्डलान् गृहीत्वा पचतीत्यर्थः ॥ ४ आ पाटलीपुत्रात् पृष्टो देव इत्यत्र नापाय इति तत्र कथ पञ्चमी? इति चेत् अत्र अवधी पथमी नापाये । पाटलीपुत्रमवधीकृत्य तथाप्य वृट इत्यर्थ.॥ ५ यज्य इति किं? अपशब्दो देवदत्तस्य । अपप्रामार्पतीन्यस्य माम पयिला वतीत्यर्थ.।

·१०२ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ३८५ स्थानिप्यकर्माधारे ।।३।१६१० स्थानिप्यान्तस्य फर्म- ण्यापारे च वर्तमानात्पञ्चमी भवति ।। प्रासादात्प्रेशते आतनापेक्षते प्रासादमारुह्य आसने उपविश्य प्रेक्षत इत्यर्थः । ३८६ दिच्छब्दान्यारावाहिरितरः ।१।३।१६२। दिक्- छन्दैरन्यात्थैराराद्वाहिरितरैश्च युक्तात्पञ्चमी भवति ॥ प्रामात्पूर्वः। मामा- दपरः। ग्रामाद्दक्षिणः । ग्रामादुत्तरः। मासात्पूर्व । वाल्यात्परं । चैत्रादन्यः। चैत्राद्भिन्नः । ग्रामादारात् । ग्रामावहिः । चैत्रादितरः ॥ कस्मिन्नर्थे पष्ठी । डसोसामिति योगे अप्रधानेऽत्थै वर्तमानात् पष्ठी भवति ॥ राज्ञः पुनः । राज्ञः पुरुषः । चैत्रस्य पुत्रः । अपवादविनिर्मुक्तोऽस्य विययः ॥ ३८७ स्तात्ता १।३।१६४।। स्तात्प्रत्याहारगृहीतप्रत्ययान्तैर्युक्तात् पष्ठी भवति ॥ ग्रामस्य परस्तात् । ग्रामस्य दक्षिणतः । ग्रामस्याधरात् । प्रामस्य पश्चात् । ग्रामस्य पुरः। ग्रामस्य पुरस्तात् । प्रामस्योपरि । आमस्योपरिष्टात् ॥ ३८८ करणे ज्ञोऽज्ञाने ।१३।१६५। अज्ञानार्थस्य जानातेः फरणेऽत्थे वर्तमानात् पष्ठी भवति ॥ धर्मस्य जानी धर्मेण वर्तत इत्यर्थः।। : ३८९ कृत्कामुकस्पायुण्लक्तवार्थाव्ययैय्यदृणेनाफ- मकोंः ।१।३।१६६। कृदन्तस्य कामुकशब्दस्य च कर्मणि कतरि चामधानेऽर्थे वर्तमानात् पष्ठी भवति न वुणादेः॥ धर्मस्य प्रणेता १ अर्ये प्रतीते राति शब्दो न दश्यते स स्थानी । स चा प्यच स्थानियः। य. चाधारच कमांधारम् ॥ २ दिशि घटाः शब्दा:दिशब्दाः। दिवि यो याचा पेन र शमः यति रिसा- यते। न तु वर्तमान एम ॥ तेन दिशो वारकत्येन दृस्य पन्दस्य देश पालेऽपि गाय- चन "दिरशन्दा इति देशकाादिवृत्तावपि भवतीति भोपपती" परिमन् या विहितेनादिशन्देन भाये दन्यं च वृशायपि योगे पश्मी भवति । दिक्षिरी विज्ञायते ! दिमाद हम सदस्योपादाना । दिग्देशारले पूरा गया यमरः । भारावस्यापरिति रियायाः। भग TAMAft. मनिशा उप-नियचरन्दरपणन इसरो नान्या माग.।

·। विभक्त्याः । भूभृतां भेता ! भगवतो देशना । गुरोरासिका । विद्यायाः कामुकः ॥ न चुणादेरिति किं१ वुग् एधानाहारको व्रजति धर्म कुर्वन् । तादारभ्य आ उकणः क्तम् । धर्मः कृतो देवदत्तेन । धर्म कृतवान् देवदत्तः। धर्म यजमानः। तर्कमधीयन् । धर्म वदिता । धर्ममभिलाषुकः ॥ खार्थः सुकरो धर्मो भवता। सुज्ञानं शास्त्रं भवता । अव्ययं धर्म ज्ञात्वा । धर्म कर्तु ।। एप्यादिन् ग्रामद्गमी ।। ऋणेन् शतं धारी।। ३९० क्तस्य सदाधारे ।१।३।१६७१ वर्तमाने आधारेऽपि विहितो यः क्तः तदन्तस्य कर्मणि कतरि च वर्तमानात् पष्ठी भवति ॥ राज्ञां मतः । सक्तूनां पीतं । गुरुणामासितं । कस्मिन्नत्] सप्तमी ॥ ६९१ तेनो उयोस्सुप् ।११३३१७११ केनन्तस्य कर्मण्यप्रधाने वर्तमानात् ड्योस्सुपो भवन्ति ॥ धर्मे कृती। प्रवचनेऽधीती ॥ ३९२ हेतौ कर्मणा ।१।३।१७२। कर्मणा युक्ते हेतौ वर्तमानात् सप्तमी भवति ॥ मोक्षे धर्ममाराधयति । ज्ञाने प्रवचनमधीते ।। चर्मणि द्वीपिनं हन्ति दन्तयोर्हन्ति कुञ्जरम् । वाले 'चमरी हन्ति सौग्नि पुष्क(सीम) लको हतः ।। ३९३ स्वेशेऽधिना ।१।३।१७४। अधिना युक्तात् वे ईश्वरे च वर्तमानात् सप्तमी भवति ॥ अधिमगधेषु श्रेणिकः अधिश्रेणिके मगधाः । आधारे इति अप्रधाने अधिकरणे वर्तमानात् सप्तमी भवति । धर्मे आस्ते । गृहे शेते स्थाल्यां पचत्योदनं ॥ ३९४ सुजत्थैः काले वा ।१।३।१७७। सुजत्थैर्युक्त काले आधारे १ ताप्रत्ययान्ताद्विहिन इन् तेन् तस्य । य. इन्प्रत्य. कान्ताद्विहिततदन्तस्य ।। २ हेताविति कि? देवदत्तस्य कट करोति । कर्मणेति कि? अनेन वसति । विद्यया यसति । तृतीयाऽपादो योग.। सामलको नाम वृपलः । अन निमित्तस्य किया प्रति विषयभावविवक्षाया आधार इत्येव सिद्धे हेतुविवक्षायां तृतीया प्राप्नोतीति तद्वाधको योग. ३ समययस्यार्थी ये ते मुजास्तैयु के इत्यर्थः । बहुप्रीहिरयमिति बहुवचनात् विज्ञायते तत्रैव बहत्वोपपः । एतदर्थमेव बहुवचनम्। सुजवरिति किं? अनि भुक्त बहुप्रीया प्रयण कि अप्रयोगे गम्यमानेऽर्थे माभूत् । मासे पञ्चकृत्वो मुक्त। मामस्य पञ्चन्यो भुड़तो॥ ।

·१०४ शाक्टायनमनियासग्रहे वर्तमानात् सप्तमो या भवति । द्विरहि भुड़क्के । द्विरको भुङ्क्ते ।। ३९५ स्वामीश्वराधिपतिदायादसाक्षिप्रतिप्रसूरीश्च ११।३११७९। स्वाम्यादिभिर्युक्तात् सप्तमी वा भवति ॥ पक्षे षष्ठी । गोषु स्वामी । गोप्चीश्वर गोप्वधिपति । गोषु दायाद । गोषु साक्षी ! गोषु प्रतिभू । गोपु प्रसूत । गना स्वामीत्यादि । ३९६ यद्भावोभावलक्षणम्।१३।१८०1 भाव किया यस्य मावो भावान्तरस्य लक्षण ज्ञापक भवति तस्मिन्नत्य वर्तमानात् सप्तमी भवति ।। गोपु दुह्यमानासु गत । दुग्धास्वागत ॥ ३९७ षष्ठी चानादरे ।१।३।१८३॥ यस्य भावो भावान्तरस्य लक्षण तस्मात् सप्तमी पष्ठी च भवतोऽनादरे गम्यमाने ॥ रुदति लोके पाबाजीत् । रुदतो लोकस्य प्रानाजीत् ॥ ३९८ कारर्केमद्ध्येऽध्यकाले पञ्चमी च ।१।३।१८६। द्वयो फारकयोर्मध्ये अध्वनि काले च वर्तमानात् सप्तमी पञ्चमी च भवत ॥ चाणोऽय कोशे लक्ष्य विध्यति । वाणोऽय कोशाहक्ष्य विध्यति । मुनिरय बहे भोक्ता मुनिरय यहाद् भोत्ता ॥ ५ दायमादत्ते इति दायाद । अथवा दायति भुर्के इति दायाद । पारंग याs नुकृप्यते । स्वामीश्वराधिपतीति पयायग्रहणार पयायान्तरयोगे न भवति । आदी पठी सिध्दव सप्तमी तु नास्ति क्रियाप्रतालभावादनविकरणत्यादिति पक्षे राप्तम्य पानम् ।। • ज्ञापर प्रसिध्द लक्षण अप्रसिध्द रक्ष्य लक्षयनि । अत्र गयो दोहेन भावन कालत प्रसिध्देन अप्रसिद्ध देवदत्तादेगमन लक्ष्यते ।। 3 चकार गप्तमारामुघयार्थ । भगति चकारे पष्टया रामम्यपादयतया मायेत । मनमप्लुस्या यदायी भावशणमिसनुवर्तत । प्रोशनि पशुवर्ग कोशतो यावर्गस्य प्रामासीत् ॥ कोसतोऽनाय प्रामाजीदित्य ॥ * জিয়ানির মা। বাবা মাকে এ গবে যমথ থাকার নি। दयों मारपयोमध्ये याऽध्या पारय तरिमयनमानादिराए ! पार पप गायो गमुण्याय । ६ पाश्मणा फाधिकरणयो यमापदायोमयेऽपा मोरयादित मारय पर भापत्र भनिनियामंमयाभ्य यह यार । राप्रसादान परधर सपा मार गर्ग वर्गक सपा दमारगम् ।

·.. विभक्त्या। १०५ ३९९ चेष्टागस्याप्येऽनाक्रान्ते द्वितीयाचतुयौँ ।१ १८७१ चेष्टारूपाया गतेराप्ये कर्मणि वर्तमानात् द्वितीयाचतुर्यो भवत नाकान्ते ।। ग्राम गच्छति ग्रामाय गच्छति। अनानान्त इति किं लियं गच्छति आक्रम्य भुत इत्यर्थ । चेष्टागत्याप्य इति किं । मार्म मनसा प्रपद्यते ॥ ४०० तुल्यात्धेस्तृतीया ।११३१८८। तुल्यात्थैर्युक्तापृतीया भवति ।। माना तुल्य ! पित्रा समान ॥ ४०१ पष्ठी ।१।३।१८९। तुल्यार्थैर्युक्तात् षष्ठी भवति ।। मातुस्तुल्य । पितुस्समान ॥ ४०२ द्वितीया चैनेनानञ्चेः ।१।३।१९०। एनप्रत्ययान्तेन युक्तात् द्वितीया पठी वा भवत नाञ्चे ॥ आम पूर्वेण । प्रामस्य पूर्वेण । अनश्चेरिति किं प्राग्ग्रामात् ॥ ४०३ पञ्चमी चर्से ।१।३।१९१। झतेयुक्तात् द्वितीयापञ्चम्यौ भक्त ॥ ऋते धर्म कुतस्सुखम् । कते धर्माद्वा ॥ ४०४ पृथग्नाना तृतीया च ।१।३।१९२। पृथनानायुक्तात् तृतीया- १ चतुर्थी वेत्युक्त्वा पक्षे कर्मणि द्वितीया सिद्धति विज्ञाने कृति मणि द्वितीयाप्राप्ती प्रवामुकेत्यादिना पटी द्वितीयापवाद वात् । द्वितीयाग्रहणे तु द्वितीयाग्रहणस्यान्यथाऽनर्थ फ्यात् परत्वाच पष्ठीं वाधित्वा द्वितीयवे स्यात् इति पष्टीबाधनार्थ द्वितीयाप्रहणम् ॥ पुन. द्वितीयाप्रहणात् द्वितीया पष्टी बाधते । इह चतुर्थी कथ पष्ठों वाधते? इति चेत् कर्ता फटस्येसन पष्ठी सावकाश प्रामाय गच्छतीत्सर चतुर्थी च ॥ मामाय गन्तेलनोभय प्राप्ती परत्वाचतुर्थी पठी वाधते । चतुथ्या विकल्प कृति षष्ठावाधनार्थ । तेन प्राम गन्ता, प्रामाय गन्ता, एव सर्वन द्रष्टव्यम । चेष्टाग्रहण कि मनसा पाटलीपुत्र गरछति। भाज्य इति कि प्रामादागच्छति। गतिग्रहण किं. ओदन पचति ॥ २ तुल्यशब्द उपमेयवाची तस्यार्थो येषां ते तुल्मार्थास्तै । अर्थग्रहण पर्यायाधम् । उपमाऽस्ति कृष्णस्य उपमा नारित कृष्णस्येसनोपमाशब्दो न तुल्यार्थ इति न भवति । उपमा तुला इव वत् यथा तथा न तुल्याया । तेन गुरुणा सम सहक इत्यादी द्रष्टव्यम्॥ ३ तृतीयामविकल्य पष्टीवधान सप्तमीबाधनार्थे । तेन गवां तुल्य स्वामी । गोमि स्तुल्य स्वामी इत्या स्वामीश्वरान सप्तमी न स्यान् । योगावभाग उत्तरार्थः ।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे पञ्चम्यौ भवतः ॥ पृथग् देवदत्तेन देवदत्ताद्वा । नाना देवदत्तेन देवदत्ताद्वा।। ४०५ विनेमास्तिस्रः ।१।३३१९३। विनायुक्तात् इमा अनन्तरो. तास्तिस्रो विभक्तयो द्वितीयातृतीयापञ्चम्यो भवन्ति ॥ विना धर्म । विना धर्मेण । विना धर्माद्वा कुतस्सुखं ॥ ४०६ सप्तमी चासत्त्वारादति ।१३।१९। अद्रव्यवा चिनो दूरान्तिकार्थात् द्वितीयातृतीयापञ्चमीसप्तम्यो भवन्ति ॥ प्रामस्य दूरं दूरेण दूरात् दूरे वा गच्छति । ग्रामस्य समीप समीपेन समीपात् समीपे वा गच्छति ॥ ४०७ हेतौ हेत्वत्थैः सर्वाः प्रायः ।१।३।१९५। हेत्वस्थैर्युक्ते हेतौ वर्तमानात् प्रायेण सर्वा विभक्तयो भवन्ति ॥ धर्मेण हेतुना । धर्माय हेतवे । धर्माद्धेतोः । धर्मस्य हेतो.। धर्मे हेतौ वर्तते ॥ एवं किं निमिचं । किं कारणं इत्यादि ॥ ॥ इति कारकसंग्रहः ॥ ॥ अथ समाससंग्रहोऽभिधीयते ॥ परस्परापेक्षाणां पूर्वोत्तरपदानां सुबन्ताना कथञ्चिदैकपद्यं समासः । स च पोढा । बहुव्रीहिरव्ययीभावस्तत्पुरुषः कर्मधारयो द्विगुर्द्वन्द्वश्चेति । तत्र बहुव्रीहिस्त्रिधा । उत्तरपदार्थप्रधानः उभयपदार्थप्रधान. अन्यपदार्थप्रधान- श्चेति । तत्र उत्तरपदार्थप्रधानो यथा । द्वि दशन् इति स्थिते द्वि शब्दा- दौट् दशन्शब्दान्जस् द्वौ वारौ दशेति विगृह्य । "सुम्सुपा समासो बहुलं ।२।११।" इत्यधिकृत्य ॥ १ रामन सक्षेपण । परस्परापेक्षयो पूर्वोत्तरपदयोरेकत्वेन न्यसन रामासः ॥ २ मुवन्त मुयन्तेन यह बद्गुन समस्यते तरसमसन समाउसज्ञ भवति ॥ महुलामति प्रयोगानुसरणार्धम् । यहुस्प्रहणात् चित्सुप् मुरा। अमु सुपा । मुफ् भमुपा । अमु- मप्यमुपाऽपि समस्यते । तद्यथा- राजपुरुष । भासकै नभ । अनुन्यचला । भात पिनता । भात्यकोऽस्मिमिति एका चेति समास । भासमिति समारोऽस्ति विरोषः । भन्यपदार्थतिसदाश्रया च मुयुत्पत्तिरिति । भनुम्यपतरिवि तिरन्तम् । अभिमायाय 'न महोती 11.' इति मापः ॥

·समासां । ४०८ सुज्वाथै सडया सङ्ख्यया सवयेये पहुव्रीहिः ।२।१२। वार सुजर्थ विकल्पस्सशयो वा वार्य । वाराबर्थेपु वर्तमान सङ्ख्यावाचि सुबन्त सङ्खयेये वर्तमानेन सङ्ख्यावाचिना मुवन्तेन समस्य. ते स समासो बहुव्रीहि ॥ ४०९ प्रत्ययस्य च सुपः शुरु ।२।२।१। समासम्य प्रत्ययम्य घ निमित्तस्य मुप लुक् भवति ॥ ४१० सूक्तं पूर्व ।२।१।१०८। समासविधौ प्रथमानिर्दिष्ट पद पूर्व प्रयोज्यम् इति ॥ द्विशब्दस्य पूर्वनिपात । " बहुंचीहे फाठेट ।२।१॥ १८६।" इत्यधिकृत्य ॥ ४११ प्रमाणीसहयाड्डः ।२।१।१८९) प्रमाणीशब्दान्तात्तक्या- याचिशब्दान्ताच्च बहुव्रीहेर्डप्रत्ययो भवति ॥ ड इत् । अन्त्याजादिलुगw महुबाहेराश्रयलिङ्गत्यातिलिड्ग्या रूप नेयम् । अस्य बहुत्ववाचिरवाजसा- दय । द्विदशा पुमासः। द्विदशा स्त्रिय । द्विदशानि वस्त्राणि । एव तिदशचतुर्दशादयः ॥ उभयपदार्थप्रधानो यथा । द्विति इति स्थिते । द्विशब्दादौ त्रिशब्दाजस् । द्वौ वा त्रयो वेति विगृह्य । सुज्वेति समास । सुप शुक्॥ ४१२ सङ्ख्याऽल्पा समासे ।२।१।१२२१ समासे अल्पा सड्- ख्या महत्या सङ्ख्याया पूर्व निपतति इति ॥ द्विशब्दस्य पूर्वनिपात । १ उपगु अस् इति स्थिते तद्धितप्रत्ययान्तावयवस्य सुप शुक् । पुनमिच्छत्यात्मन पुत्रकाम्यतीति धातुप्रत्ययान्तावयवस्यापि । समासस्य हि आरम्भमाद्य पदमिति वया- करणाना प्रसिन्दि । समासप्रत्यया तान्तोत्पन्नस्य सुप 'टुक् न भवति । अव्ययीभाव स्येत्यारम्भात् प्रत्ययस्येति सुपोऽन्य प्रत्ययः परिगृह्यते । चार समासार्थ । अस्य योगस्याव्ययस्येत्यत्राकृत्वा इह पृथगारम्भ शुच प्रतिषधे प्राप्त्यन्तरानुमानवाधनार्थ । अन्यथा विशेषासर्व विषय प्राप्त्यन्तरमनुमीयेत ॥ २ अगुल्यन्ताहुप्रीहे काहे वर्तमानात् ट समासान्तो भयति ॥ द्वे अङ्गुली यस्य तागुल यगुलमिल्लादि । धान्याना कण्टकाना वा विशेषण काष्ठमुच्यते । दीर्घागु. स! तीक्ष्णागुली यष्टि । काठ ही कि पञ्चागुलिहस्त ॥

·१०८ पाकटायनप्रक्रियासमहे प्रमाणीति ड इत्यादि । द्विता पुरुषा । द्विना लिय । द्वित्राणि वस्त्राणि । एव पञ्चपा पट्सप्ताः सप्ताटा अष्टनवा नवदशा दशैकादशा इत्यादय ।। अन्यपदार्थप्रधानो यथा । उप विंशति इति स्थिते । उभाभ्या मु । उप समीप गता विंशतिपामिति विगृह्य ॥ ४१३ अव्ययम् ।।११४१ अव्यय सुवत सहयावाचिना मुचन्ते न सह समस्यते द्वितीयाचन्यान्यपदात्]ऽभिधेये स च समासो बहुव्रीहि ॥ शेष प्राग्वत् । प्रमाणीति डस्य ।। । ४१४ इजायायात्तद्धितः ।११११४२॥ इज्युद्ध इत्यत आरभ्य आ आयमत्ययान्ताद्विहित प्रत्ययस्तद्धितसज्ञो भवति इति । तद्धितसज्ञा- याम् ।। ४१५ विंशतेस्तेर्डिति ।२।३१७३१ विंशतेस्तेर्लुम्भवति डिति तद्धिते परे ॥ पुनरेरिति लुक् । उपविंशा । एवमुपत्रिंशादय ॥ प्राप्त उदक । ऊह रथ । उपहृत बलि । उद्धृत ओदन । आयत बाहु । बहु वृक्ष । उच्चैम् मुख इति स्थिते । प्राप्तादिम्य मु आयतबाहुभ्यामो बहुत- क्षाभ्या जस् । प्राप्तमुदक यम् । ऊढो रथो येन | उपहृतो बलियस्मै । उद्धृत ओदनो यस्मात् । आयतो वाहू यस्स । वहयो वृक्षा यस्मिन् । उच्चै. मुख यस्येति कमेण विगृह्य ॥ । ४१६ एकार्थं च ।।१५। एकात्यै समानाधिकरणमव्यय च १ एक समानोऽर्थो दव्यमधिकरण यस्य तत् एकार्य सलिंगपल्याविमस्त्यर्थम् । एकाथ इति कि पञ्चमिभुक्तमस्य बहुलाधिकारात् अमा साधैं समा साक पुत्रोऽस्यत्यन न भवति । क्वचिदन्यत्रापि भवति करे कृत येन स कृतकर । क्वचिनित्य प्रपतितानि पर्णानि प्रपर्ण उष्ट्रस्येव मुस यस्य स उमुख । पितृस्थान इत्यादौ उष्ट्रादिपद उष्ट्रमुख तुल्ये चर्तत इत्येकार्थत्वम् । मिनप्रतिनिमित्ताना शब्दानामेार्थपत्ति सामानाधिकर ज्यम् । प्राप्तमिसायुदकमित्यादिना समानाधिकरण । यमित्यादि द्वितीयान्तमन्यपदम् । प्राम इत्यादिरन्यपदार्थ । प्रचुरविषयप्रदशनार्थमगर्थ वयुच्यते । अन्यथा यद्यनेका यऽपि भवति किमकायमहणनेति ।।

·समासा । सुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते द्वितीयाद्यन्तान्यपदात्यभिधेये स च समासो घाबीहि ।। मुपः शुक॥ ४१७ विशेषणसर्वादिसख्यं यहुव्रीहौ ।२।१।११० विशेषण सर्वादि सडख्यावाचि च सुबन्त बहुव्रीहौ पूर्व प्रयोज्य १ भेदक विशेषण भेद्य विशेष्य । प्राप्तोदको ग्राम । ऊढरथोऽनडान । उपहृतबलि यक्ष । उद्धृतोदन शराब । आयतबाहु पुमान् । बहुवृक्षो ग्राम । उचैर्मुखश्थेत्र । सुप्रजाभ्या मु शोभना प्रजा अस्येति विगृह्य समासे ।। ४१८ अस्प्रजायाः १२।१।१९७१ नञ् दुम सु इत्येतेम्य परो य मजाशब्द तदन्ताहहुव्रीहेरस्वा भरति ॥ एरिति लुक् । सुप्रजा सुप्रजसौ मुपजस इत्यादि । पक्षे न्यागोपत इति हूस्व सुप्रज । एव दु प्रजस्म- प्रजाशब्दौ ॥ अल्पा मेघा अस्येति विगृह्य । समासे ॥ ४१९ अल्पाच मेधायाः ।२।१।१९८। नञ् दुस् इत्येतेभ्य अल्पशब्दाच परो यो मेधाशब्द तदन्ताद्वहुवीहेरस् भवति ॥ अल्पमेधा अल्पमेधसी अल्पमेधस इत्यादि ॥ एवममेधदुर्मेध सुमेधसशब्दा ॥ तुल्या जातिउँपामिति विगृह्य समासे ॥ ४२० जातेश्छस्सामान्यवति ।।१।२०२। जातिशब्दाह- हुबोहेश्छप्रत्ययो भवति सामान्यवत्यर्थे ॥ च्छ ईय् । तुल्यजातीया । एव १ मन्दाय मेधाया अस् भवतीत्यके मदमस इति । तथाच प्रयाग । यत्तदेवास्ति चेदन विषम मन्दमेधसाम् । इात नागकुमारकाव्ये ॥ यशोधरकाव्यादावप्येयमवोकम्।। मानिरूयकार्थेति पुम्भाव ॥ २ दुर्भात सूतपुनस्यैवत्यत्र यो जातिशब्दो जन्मपयीय स.। न सामान्यवान् । पामा यस्तााते सामान्यमात्रसम्बन्यिन्यन्यपदार्थे समासे वाच्य इत्युच्यते । न तु वि धीयमानसामान्यसम्बन्धिनीति । तत्र सामान्य विधीयमान चाऽस्तु प्रतिषिष्यमान वाऽस्तु सर्वथा तत्सम्बन्धिन्यन्यपदार्थे छ । अजाताय सजातीय इत्यादि । सामान्य धतीति कि बहुजातिप्रीम । अत्र प्रामो न सामा यवान् किं तर्हि तदधिष्टिता पुरा । सामान्यग्रहण किं दुजाते सूतपुत्रस्य । बा जातिशब्दो जन्मपर्याय । जानीयश ब्दस्य धमादिषु पाटतत्वात् यमालाय तनातीय इति सिम्पति॥

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे सजातीयः । विजातीयः । यज्जातीयः । तज्जातीयादयः ॥ सुधर्मशब्दाभ्यां मुः शोभनो धर्मोऽस्यति विगृह्य प्राग्वत्समासः ॥ ४२१ धर्मादन् द्विपदात् ।२।१।१९९। धर्मशब्दान्ताद्विपदबहु- प्रीहेरन् भवति ॥ ४२२ न एत्पन्तः ।।११६५/ समासान्तं पदं पदसंज्ञं न भवति।। ४२३ एः ।२।३।७४) अपदान्तेऽवणेवर्णयोलग्भवति तद्धिते परे । पुनस्ततः स्वादयः । सुधर्मा मुधर्माणी मुधर्माणः इत्यादि । एवम् अनन्त. धर्मन्नित्यादयः। द्विपदादिति किं कृतसर्वधर्मः || समानो धर्मोऽस्येति बहुव्रीहौ ॥ ४२४ सः समानस्य धर्मादिषु च ।२।२।१०९। समासे समानशब्दस्य सो भवति धर्मादिषु दृगादिषु च परेषु || सधर्मा । सपक्षः । सदेशः इत्यादि ॥ चितागोशब्दाभ्यां जम् चिता गावोऽस्येति विगृह्य पूर्ववत्समासादि ॥ ४२५ मानिस्येकार्ययोः स्न्यन्यतोऽनूः ।२।२१४११ अन्यतो विशेष्यवशात् स्त्रियां वर्तमानः शब्दः समासे पुंवद्भवति मानिशब्दे स्त्रीलि. .कात्थें विशेष्ये च परे । नोदन्नः ॥ पुंवत्त्वादाडभावः ।। ४२६ न्यग्गोप्यतोऽनशीयोबहुव्रीहेईस्वः ।।१।१२३। न्यड्डमधानं यो गोशब्दः यश्च प्यत् सीमत्ययस्तदन्तस्य समासस्य १ द्विपदबहुवीहेरित्युतत्वादहुपदबहुव्रीहिरप्यस्तोति विज्ञायते तत न भवतीत्यर्थः । तनोदाहरणं यथा-परमः खो धर्मो यस्य स. परमस्वधर्म । कृतः सर्वो धर्मों येन सः कृततर्वधर्मः ॥ धर्मादिति कि लम्बकर्णः ।। २ न्यनतीति न्यक् । गच्छतीति गौः। प्यत्मत्याहारगृहीतप्रत्ययः प्यत् । गौच ध्यक्ष गोष्यत् । न्यक्च तत् गोष्यच न्यग्गोध्यत् तस्य न्यग्गोप्यतः। ईयाथासौ बहुप्री- हिब ईयोबहनाहि.अशी चासौ ईयोबहुव्रीहिचांदीयोबहुव्रीहिः न विद्यते अशीयोयाबी- हिर्यस्य तदनंशीयोबमोहि तस्य । न्यग्नहण कि? मुगोः । यद्महण किं? अतितन्ति । अखिलक्ष्मी । अतिश्री. । अनिभूः ॥ अनसीयोबहुचीहरिति ? • अपिप्पली । सुर्यमिक्षा ॥

·ममामा। सहस्वो भवति नांशिसमासस्य ईयमन्तस्य च बहुमीहः ॥ आमनः । चित- गुर्देवदतः । रूपवती भार्याऽस्येति विगृक्ष । प्रायत्समासादि । पुंवदायो इस्वश्च । रूपवार्यः । एवं दिव्यवाणिः । प्रियनारिरित्यादयः ॥ यः प्रेयस्यो यस्येति विगृह्य पूर्ववत्समासादि। अनंशीयोचर्बीहेरिति निषे- धान न्हस्व. ॥ ४२७ ईयसः ।२।१।१३०१ ईयमन्तात् फन् न भवति ।। बहुमेयसी पुमान् ॥ शोभनो गन्धोऽसेति विगृह्य माग्मत्समासादि । ४२८ सूत्पूतिसुरभैर्गन्धादिगणे ।२।१२०१ स्वादिभ्यः पर यो गन्धशब्दः तदन्ताहहुबोहेरिद्धपति गुणे वाच्ये ॥ तइत् । परित्यतो लुरु । सुगन्धिः । एवमुद्गन्धिः । पूतिगन्धिः । मुरमिगन्धिः ॥ ४२१ घाऽल्पे १२।११२०५। अल्पेऽयं गन्धगब्दान्तादोहे- रिद्वा ॥ धृतस्य गन्धोऽल्पो यस्मिन्निति धृतगन्धिः धृतगन्धः ओदनः ॥ ४३० वोपमानात् ।२।१।२०६। उपमाने गन्धगब्दान्ताद्वामी- हेरिद्वा भवति ॥ पद्मस्येव गन्यो यस पागन्धिः पनगन्य. पादावस्येति रिगृह समासः॥ ४३१ मुसहयाचाहस्त्यादेः पादस्य लुरु ।२।१।२०७१ सो; सहयानाचिनः उपमानाच परो यः पादशब्दः तदन्तस्य पहुबीहेग्मपति न हत्यादेः। द्विपाद् । एवं सुपादचतु पाद्व्याप्रपादादयः । न इस्त्या- देरिति किं हस्तिपादः। प्रिया जायाऽभ्येति विगृरा समामादि ।। ४३२ जायाया जानिः ।।१।२१६। यहुप्रीहेरन्तस्य जाया- शब्दस्य जानिर्भवति ॥ प्रियजानिः।। ४३३ चाऽन्याय ।।२।११३। अन्यात्य बहुनाही सहस्य सो सत्पतिमुरभेरिति सिगन्धो हिगु । उपगन्धा वा। शोभनगन्याः पुरनगरादयः । समावस्वान्त पधिकार आ पारिसमामानि चिला २ सुनवापदणमुनरत्र पाराधिकारनिापन् ।

·थाकटायनप्रक्रिमासंग्रहे या भवति उत्तरपदे परे [[ सह जायया वर्तत इति सजानिः सहजानिरित्यादयः ।। ४३४ वोर्ध्वात् ।।१।२२३। ऊर्ध्वशब्दाजानोर्यहुबीही जुज्ञ वा भवतः । ऊर्चे जानुनी अस्य उर्ध्वजुः । ऊर्ध्वज्ञः । ऊर्ध्वजानुः ॥ घट इव ऊधोऽस्या इति विगृह्य समासादि ॥ ४३५ स्त्रियाम्धसोऽनङ् ।२।१।२२५। 'यहुप्रीहेरन्तस्योधसः स्त्रियामनड् भवति ॥ अडावितौ डित्वादन्त्यादेशः । ऊन इति डी भः। घटोत्री गौः । एवं पीवरोध्यादयः ॥ ४३६ इनः कच् ।२।१।२२६। इन्नन्ताद् बहुप्रीहेः कच् भवति ।। च इत् न कचीति विशेषणार्थः । बहवः करिणोऽस्मिन् बहुकरिको देशः ॥ ४३७ उरम्मभृत्यनित्याटः ।२।१।२२७) उरस् इत्याचन्तात् ऋदन्तात् नित्याडन्ताच बहुबोहेः कच् भवति ॥ व्यूढमुरोऽस्य व्यूढोरस्कः । बहुसार्पकः । एकपितृकः । बही लक्ष्मीरस्येति विगृय समासे कचि ॥ ४३८ न कचि ।१।३।८४] अण्ड्योः कचि इस्वो न भवति ॥ बहुलक्ष्मीकः । बहुकुमारीकः । बहुकर्कन्धूकः ॥ ४३९ नमोऽर्थात् ।।१२२२८नत्रोऽन्ताबहुधीहेः कच् भवति । अनर्थकः। स्त्रियामाडि॥ १ "सम्मानानो शो २०१२२२।” सम्प्राभ्यां परस्य जोनुशब्दस्य बहुमोदी शा. वित्यादेशी भवत.। इत्यतो शुज्ञावित्यादेशावनुवर्तेते ॥ अनुरूवंजानुः स्यादित्यमरः । बहुलापिकारादेकार्थ चेति समासः ।। २ उर:प्रभृति आ लक्ष्मीराब्दान्तात् । उर.प्रभृतिर्गणः । नित्येति कि? श्रीः पृथुनीकः । लम्यभू' लम्यभूक. । पूर्ववदन नियामिति योगविभागः ॥ उर्रर , सर्पिर, उपानह दधि मधु, शालि, पुमान्, अगदान, पयः, गौ, लक्ष्मी; इत्युर प्रगतिः । म पुमादीना- मैकवचनानानामेव पाठ न पचनान्तरे शेषारिसहनन्दिन-ति विको भवति । विस्वः । बहुलक्ष्मीक । इचिमी दरीति र प्रातिपदिक पठन्ति । .

·समासाः ४४० त्यायदायतः ।१।३।९०। त्यप्रत्ययस्यायदादेश्चात इद्भवति आटपरे प्रत्ययावयवे के परे अनिति । अनथिका ।। गुणवती भार्याऽस्यति विगृह्म समासादि ॥ ४४१ शेषांत्सिद्धनन्दिनः ।२।१।२२९॥ यस्य समासान्तो न विहित तस्मात् बहुव्रीहे कच् वा भवति ॥ ४४२ वाऽऽडः ।१।३।८५) आडन्तस्य इस्वो वा भवति कचि परे । पक्षे हस्व । गुणवद्धार्याक गुणवद्भार्य ॥ अव्ययीभावोऽपि त्रेधा ॥ अन्यपदार्थप्रधान पूर्वपदार्त्यप्रधान उत्तर पदार्थप्रधानश्चेति । तत्रान्यपदार्थप्रधानो यथा। केश केश दगड दण्ड इति स्थिते सर्वेभ्यो जस् । केशाश्च केशाश्च परस्परस्य ग्रहण यस्मिन् युद्धे । दण्डाश्च दण्डाश्च परस्परस्य प्रहरण यस्मिन् युद्धे इति विगृह्य ॥ ४४३ मिथो ग्रहणे प्रहरणे च सरूपं युद्धेऽव्ययीभावः ।२।१६। अन्योऽन्यस्य ग्रहणे प्रहरणे च वर्तमान सरूप सुबन्त तादृशा मुबन्तेन सह समस्यते अन्यपदार्थे युद्धे वाच्ये स च समासोऽव्ययीभाव । मुप अगादि ।। ४४४ इज्युद्धे ।२।१।१३५। युद्धे विहितात्समासादिच् ति ।। च इत् ॥ ४४५ आदिजन्ते ।।२।८७। इजन्ते उत्तरपदे पूर्वपदस्यात् भवति । केशाकेशि । दण्डादण्डि एव मुष्टामुष्टिखड्गाखडिप्रभृतय । बहुलाधिकारात् कचिदाकारो न भवति । अस्यसि ॥ पूर्वपदार्थप्रधानो यथा। गङ्गाश- १न इन् यस्य स नित् न निन् अनित् तस्मिन् अनिति । अनितीति किं अनुक- पिता देवदत्ता । अनीति पर्युदासेन प्रत्ययग्रहणादिह न भवति । शक्नोतीति शका। २ शेषादिति कि प्रियनगरो व्याघ्रपाद् । यन समागान्तर नास्ति तत्र सावकाश । सिध्दनन्दिन इति सिध्दनन्याचार्यसम्मतमिसर्थ । तेन बहुखट्वक इत्यादी सिध्दनन्या चार्यग्रहग विकल्पार्थम् । म कचीत्यनेन पूर्वेण योगेन हस्वनिषेधै पक्षे वा हस्वोऽनेन भवतात्यय विकरपार्थ । प्रत्ययो भव- ·.. -- । शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे व्दात् ऊम् पारशब्दांत्सुः गङ्गायाः पारमिति पिगृह्य ॥ ४४६पार मध्येऽन्तः पष्ठया ।।१।९ पारे मध्ये अन्तर इत्ये. तानि मुवन्तानि षष्ठयन्तेन सह समस्यन्ते पूर्वपदार्थे वाच्ये ॥ शेष प्राग्वत् । निपातनादेत्वं । हखादि । पारंगगम् । एवं समुद्रस्य मध्यं मध्येसमुद्रं । वधूनामान्तः अन्तर्वधु ॥ यावत् अमत्र इति स्थिते उमाभ्यां जैम् विन्त्य- मंत्राणीति विगृह्य ॥ ४४७ याक्वधारणे ।।१।१० 'यादित्येतत् वन्तं सुबन्तेन सह समस्यते । अवधारणे सयानियमे द्योत्ये ॥ यावदमत्र भोजया- तिर्थान् ॥ 'आङ सुः संसार इत्यतो सिः आ संसारादिति विगृह्य ॥' ४४८ बहिप्पर्यपाउंच शिश११ बहिरादिसुबन्तं सुबन्तेन सह समस्यते ॥ शेषं प्राग्वत् । आसंसारं । बहिर्गामात् । बहिामं । परिमामा- त् । परिणामं । अपग्रामात् अपग्राम । प्राग्रामात् प्रोग्राम ॥ अभि मु मित्र अम् इति स्थिते मित्रमभिमुखमिति विगृह्य ।। ४४९ लक्षणेनाभिप्रत्याभिमुख्थे ।२।१।१२। अंभि प्रति इत्येते सुबन्ते लक्षणवाचिना सुवन्तेन सह .समस्येते आभिमुख्ये द्योत्ये ।। अभिमित्रं गच्छति । एवं प्रत्यग्नि पतन्ति शलभाः । अनुसु विदेह शस् इति स्थिते अनु विदेहान् आयते इति विगृह्य ।। ४५० देयेऽनुः ।।१११३) अन्विति मुवन्तं लक्षणवाचिना सुवन्तेन सह समस्यते दैध्ये गम्यमाने || अनुविदेहं सीता सीतोदा च ॥ अनु सु मेह डम् इति स्थिते मेरोः समीप इति विगृह्यं ॥ ४५१ समीपे ।।१११४१. समीपे वर्तमान अन्वित्येतत् सुबन्तं समीपवाचिना' सुवन्तेन सह समस्यते ॥ अनुमेरु कुरवः ॥ इति अकलङ्कः । "सह क्षत । सु भद्र । दुस् यवन । निस् जन । नि वात । अति कम्बल। 'अधि स्त्री । अनु रथ । सह चक्र । अनु रूप । प्रति अर्थ । अनु ज्येष्ठ । सह शील । सह तृण । उप कुम्भ । सह पड्जीवनिकाय । इति स्थिते . - ·समासा। २१५ एतेभ्यो यथायोग स्वादय । अकलङ्कस्य शब्दप्रथा । क्षत्रस्य सम्पत् । मद्राणा समृद्धि । यवनानाम् ऋयभाव । जनानामभाव । वातस्य अत्यय । कम्बलस्यायमकाल । स्त्रीषु अधिकृत्य । रथस्य पश्चात् । चक्रेण सह । रूपस्य योग्यम् । अव॑मत्य प्रति । ज्येष्ठानामनतिवृत्त्या । शीलस्य सदृश । सकल तृण। कुम्भस्य समीप। पड्नीवनिकायस्यान्त कृत्वा इति विगृह्य ॥ ४५२ शब्दप्रथासम्पत्समृदिव्युयर्थाभावास्ययासम्म तिसुप्पश्चायुगपद्यथासदृक्साकल्यान्तेऽव्ययम् ।२।१।१८॥ शब्दप्रथादिप्वर्थेषु वर्तमानमव्यय सुबन्त सुबन्तेन सह समस्यते स च समासोऽव्ययीभाव ॥ शेष प्राग्वत् । शब्दस्य प्रथा नामाख्याति तत्र इत्यकलङ्क । सम्पदन्यूनत्व तले ॥ ४२३ सहस्याकालेऽव्ययीभावे ।२।२।१११॥ अव्ययीभावे सहशब्दस्य सो भवति न काले गम्यमाने || सक्षत्रम् । ऋद्धेराधिक्य समृद्धि तत्र सुमद्रम् । मद्धेरभावो व्युद्धि तत्र दुर्यवनम् । अर्थस्यासत्त्वम् अर्थाभाव तन निर्जनम् । अत्ययोऽतिक्रम तत्र निवात । भोगादेरवर्त- मानत्वमसम्प्रति तत्रातिकम्बल । कर्मादय मुबा तत्राधिस्त्रि । हूस्वादि । पश्चात्पृष्ठ तनानुरथ । सहभावो योगपद्य तर सहस्य स सचक्र । योग्यता वीप्सा पदार्थानतिवृत्ति यथाऽत्यां । तर क्रमेण अनुरूप। प्रत्यर्थम् । अनुज्येष्ठ ॥ सादृश्ये सदृक् सशील सहस्म स । साफल्यमनवयय तत्र सतृण सहस्य सभार । अन्त समीपमवसान च तत्र उपकुम्भ । सपइजी वनिकाय सहस्य स ॥ ४५४ जराया डच ।२।१११५२। जराशब्दान्तादव्ययीभावादुद्भवति डसादेशश्च ।। 6 इत् । जरायास्समीपमुपजरसम् इत्यादि । ३ सक्षनमित्यत्र सपन क्षत्र क्षत्रस्य सम्पदिति वा विग्रह । अत्र सहयोगेऽपि न तृतीया अर्थी तररवायारा॥

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ४५५ अनः ।।१।१५३। अन्नन्तादव्ययीभावादद्भवति ॥ नोऽपद- स्येत्यन्त्याजादिलुक् । आत्मन्यधिकृत्य वर्तमानम् अध्यात्मं । एवमुपरा- जमित्यादि ॥ ४५६ नपुंसकादा ।२।१।१५४। नपुंसकलिङ्गादन्नन्तादव्ययीभावा. दद्वा भवति ॥ कर्म प्रति नियतं प्रतिकमै प्रतिकर्म ॥ ४५७ गिरिनदीपौर्णमास्याग्रहायणीजयः ।।१।१५५ गिर्याद्यन्ताजयन्ताचाव्ययीभावादवा भवति ॥ गिरेस्समीपमुपगिरम् उपगिरि। एवमुपनदम् उपनदि । एवमुपपौर्णमासम् उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् उपाग्रहायणि । उपभिपजम् उपभिषक् । उपमरुतम् उपमरुत् ॥ ४५८ सरजसोपशुनानुगवम् ।।१११५७। एते अव्ययीभावे अदन्ता निपात्यन्ते ॥ रजसा सह सरजसं । शुनः समीपमुपगुनं । गवाम- नुयानम् अनुगवं। सरजसशब्दः समासान्तरेऽपि ॥ यथा सु काल अम् इति स्थिते । कालमनतिक्रम्य इति विगृह्य । ४५९ यथाऽथाः ।।१।१९। अथाप्रत्ययान्तं यथेत्यव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते । यथाकालम् । अथा इति किं यया चैत्रस्तथा मैत्रः ॥ उत्तरपदार्थप्रधानो यथा ॥ सूप मु प्रति सु इति स्थिते अल्पः सूपः इति विगृह्य ॥ ४६० नित्यं प्रतिनाऽल्पे ।२।१।१६। अल्पात्थे वर्तमानेन प्रतिना सह सुबन्तं नित्यं समस्यते स च समासोऽव्ययीभाव. ॥ शेपं प्राग्वत् सूपप्रति । एवं दधिप्रतिवृतपत्यादयः ।। तत्पुरुषसमासो द्वधा । पूर्वपदार्थप्रधान उत्तरपदार्थप्रधानश्चेति । तत्र पूर्वपदार्थप्रधानो यथा । नन् स् अश्व स् इति सिते नाश्व इति विगृह्य ।। १ जयप्रलाहारगृहीतवर्णरूपप्रलयान्तात् । उपगिरि इत्यत्र 'नपोऽचो हस्या' इति हस्व । उपपद उपपन् । उपममिध उपसमिन् । उपमुम्भ उपकुममा । इत्यादिवरूपम् ॥

·समासाः। ४६१ नम् ।।१।२४। नञ् सुपा समस्यते स च मसासो बहुनी- ह्यादिलक्षणरहितस्तत्पुरुषः ॥ शेपं प्राग्वत् । म इत् । हल्यनन्समासे युक्तः सादित्यादिविशेषणार्थः ॥ ४६२ नंषोऽश, ।२।२।६० नमोऽश् भवति समासे सुबन्ते परे । शित्त्वात्सर्वस्य ॥ ४६३ अशोऽचि नद ।२।२।६। ननादेशादशः परस्याचो नद मवति ।। अटावितौ । टित्वादादी । पुनः स्वादिः । अनश्वः । एवमनेकः इत्यादि ।। पूर्व सु काय उस् इति स्थिते पूर्वः कायस्येति विगृह्य ।। ४६४ पूर्वापराघरोत्तरमंशिनाऽभिन्नेन ।२।१।२५। पूर्वा धेशवाचि सुबन्तं अभिन्नापयविना अंशिवाधिना सुबन्तेन सह सम- स्यते स समासस्तत्पुरुषः ॥ पूर्वकायः । एवमपरकायः । अधरकायः । उन- रकायः ॥ अर्ध सु देश छस् इति स्थिते अर्ध देशस्येति वि छ । ४६५ समेऽर्धम् ।२।१।२६। समेंऽशे वर्तमानोऽर्धशब्दः अंशिवाचिना सुपा समस्यते स च तत्पुरुषः । अर्धदेशः । समे इति किं. देशार्थः ॥ उत्तरपदार्थप्रषानो यथा ॥ दुस् जन इति सिते द्वाभ्यां मुः । निन्दितो जन इति विगृह्य ॥ ४६६ तिदुस्स्वत्याकन्यस्तत्पुमपः ।२।१।२०। विसंज दुस् सु अति आइ कु इत्येतानि चाव्ययानि सुयन्तानि सुपा समस्यन्ते स १ अकारो निषेधप्रतिपत्तिनिवृत्त्यधः । नति हुच्यमाने पूर्वोत्तरपदस्य विधिनिषेधी जायते । तदन्यतद्विरुष्दतदभावेषु नम् । बहुप्रीद्यादिलक्षणरहित इति किं न विद्यते अद्ग यस्य स अनड्गः॥ २ अशिनेति कि पूर्व नामे कायस्य । अमिति दि पूर्वच्छागाणा । अनशम्या. शिन पृथाभावो वा अपृथग्भावो चाऽस्तु न तद्विवक्षा । अशिन एकरवे सति मन समासो न नानार्थ इति सूत्राभिप्राय. ॥ प्रसज्यप्रतिषेधलादत न भवति पूर्व पाणिपाद- स्य । अत्र समासवशादेकोऽपि वस्तुवृत्त्या भेद एवेति समायौ न भवति । प्राणितु- योगामति समासस्यैकत्वेऽपि मागिः पाद इति भित्रमेव । पूर्वादिपहा हिंदक्षिण- ·शाकटायनप्रक्रियासमहे ४५५ अनः ।।१।१५३। अन्नन्तादव्ययीभावादद्भवति ॥ नोऽपद- स्येत्यन्त्याजादिलक् । आत्मन्यधिकृत्य वर्तमानम् अध्यात्मं । एवमुपरा- जमित्यादि । ४५६ नपुंसकादा २।१।१५४) नपुंसकलिङ्गादन्नन्तादन्ययीभावा- दद्वा भवति ।। कर्म प्रति नियतं प्रतिकर्म प्रतिकर्म ।। ४५७ गिरिनदीपौर्णमास्याग्रहायणीजयः २।१।१५५/ गिर्याचन्ताज्जयन्ताचाव्ययीभावादद्वा भवति ।। गिरेस्समीपमुपगिरम् उपगिरि एवमुपनदम् उपनदि । एवमुपपौर्णमासम् उपपौर्णमासि । उपाग्रहायणम् उपाग्रहापणि । उपभिपजम् उपभिषक् । उपमरुतम् उपमरुत् ॥ ४५८ सरजसोपशुनानुगवम् ।२।१।१५७। एते अव्ययीभावे अदन्ता निपात्यन्ते ॥ रजसा सह सरजसं । शुनः समीपमुपशुनं । गवाम- नुयानम् अनुगवं। सरजसशब्दः समासान्तरेऽपि ॥ यथा सु काल अम् इति स्थिते । कालमनतिक्रम्य इति विगृह्य ॥ ४५९ यथाऽधाः ।२।११९) अथाप्रत्ययान्तं यथेत्यव्ययं सुबन्तेन सह समस्यते । यथाकालम् । अथा इति किं यथा चैत्रस्तथा मैत्रः॥ उत्तरपदार्थप्रधानो यथा ॥ सूप सु प्रति म इति स्थिते अल्पः सूपः इति विगृह्य ।। ४६० नित्यं पतिनाऽल्पे ।२।१।१६। अल्पात्थें वर्तमानेन प्रतिना सह सुवन्तं नित्यं समस्यते स च समासोऽव्ययीभावः ॥ शेष प्राग्वत् सूपप्रति । एवं दधिप्रतिघृतप्रत्यादयः ॥ तत्पुरुषसमासो द्वधा । पूर्वपदायप्रधान उत्तरपदार्थप्रधानश्चेति । तत्र पूर्वपदार्थप्रधानो यथा । नञ् र अश्व स् इति सिवे नाच इति विगृह्य ॥ १ जयप्रत्याहारगृहीतवर्णरूपप्रलयान्तात् । उपगिरि इत्यत्र 'नपोऽचो हस्वः' इति हस्वः । उपपद उपटपन् । उपसमिध उपसमित् । उपमुम्भ उपकुम्भप् । इत्यादिव्यम् ॥

·समासाः। ११७ ४६१ नन् ।२।१।२४। नञ् सुपा समस्यते स च मसासो बहुव्री- धादिलक्षणरहितस्तत्पुरुषः ॥ शेषं प्राग्यत् । न इत् । हल्यनन्समासे युक्तः सादित्यादिविशेषणार्थः ॥ ४६२ नेओऽश, (२।२।६०१ नमोऽस् भवति समासे सुबन्ते परे ॥ शित्त्वात्सर्वस्य ॥ ४६३ अशोचि नद् ।२।२।६४ा नादेशादशः परस्याचो नट् भवति ॥ अटाविती । रित्त्वादादौ । पुनः स्वादिः । अनश्वः । एवमनेकः इत्यादि । पूर्व सु काय ङस् इति स्थिते पूर्वः कायस्येति विगृह्य ॥ ४६४ पूर्वापराघरोत्तरमंशिनाऽभिन्नेन ।२।१।२५। पूर्वा- धेशवाचि सुबन्तं अमिन्नावयविना अंशिवाधिना सुबन्तेन सह स्यते स समासस्तत्पुरुषः ।। पूर्वकायः । एवमपरकायः । अधरफायः । उत्त- रकायः ॥ अर्ध सु देश उस् इति स्थिते अर्ध देशस्येति वि छ । ४६५ समेऽर्धम् ।२।१।२६। समेंऽशे वर्तमानोऽर्धशब्दः अंशिवाचिना सुपा समस्यते स च तत्पुरुषः । अर्धदेशः । समे इति किं. देशाः ।। उत्तरपदार्थप्रधानो यथा ॥ दुम् जन इति स्थिते द्वाभ्यां मुः । निन्दितो जन इति विगृह्य ॥ ४६६ तिदुस्स्वत्याङ्कन्यस्तत्पुरुपः ।२।१।२०। तिसंज्ञं दुम् सु अति आइ कु इत्येतानि चाव्ययानि सुबन्तानि सुपा समस्यन्ते स १ नकारो निषेधप्रतिपत्तिनिवृत्त्यर्थः । नैति घच्यमाने पूर्वोत्तरपदस्य विधिनिषेधो जायते । तदन्यतद्विरुध्दतदभावेषु नन् । बहुदीह्यादिलक्षणरहित इति कि न विद्यते मग यस्य स अनाः॥ २ अशिनेति कि पूर्व नाभेः कायस्य । अभिनेति !ि पूर्वच्छाग्राणा । अनांशस्यां. शिनः पृथग्मावो वा अध्यग्मावो वाऽस्तु न तद्विदा । अशिन एक राति अत्र समासो न नानार्थे इति सूत्राभिप्रायः ॥ प्रसज्यप्रतिपेपलादन न भयति पूर्व पाणिपाद- स्य । अत्र समासवशादेकवेऽपि वस्तुवृत्त्या भेद एवेति समासो न भवति । प्राणितु- योगमिति समासस्यैकत्वेऽनो पाणिः, पाद इति भिन्नमेव ॥ पूर्वादिप्रहण कि? दक्षिण- कायस्य ।।

·११८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह च समासो यीशादिलक्षणरहितस्तत्पुरुषः ॥ शेषं प्राम्यत् । दुर्जन. । एवं शोभनो जनः मुजनः । अतिशयितं महत् अतिमहत् । ईपटुप्णम् ओणं । कुत्सितो मार्गः कुमार्गः ॥ दुम् राजन् इति स्थिते । पूर्व- वत्समासादि ॥ ४६७ राजेन्सखे।।२।१६९। रानन्सतिशब्दान्तावरपुरुषसमा- सादद् भवति ॥ ट इत् डयर्थः ॥ ४६८ सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकुधुमिततलिजा- जलिलाङ्गलिशिलालिशिखण्डिसूकरसमसुपर्वणोऽपदस्य १२॥३॥६९। सब्रह्मचारिन्नित्यादेर्नान्तस्य चापदस्य अन्त्याजा भवति तद्धिते परे ॥ सस्य रित्वादि । दूराजः । दुस्सखीत्यतोऽटि एरिति लुरु दुस्सखः । मुराजन् अतिराजन् इति अतोऽटि प्राप्ते॥ ४६९ प्राक्टात्स्यतेः पूजायाम् ।२।१।१२७१ प्रशस्तवाचिस्व- तिपूर्वात्समासाद्बहुबोहे: काठे.ट इति टात्पाग्यो विहितः प्रत्ययः स न भवति ।। सुराजा । अतिराजा ।। न राजा इति विगृह्य समासे ।। ४७० न नमः ।२।१।१२५। नसमासाद्यथोक्त. समासान्तो न भवति ॥ अराजा । एकमसखा इत्यादि ॥ कु आगम इति स्थिते प्राग्वत् समासादि। ४७१ कोः कदचि ।२।२।११८१ अव्ययस्य कोः कद् भवति १ अन राजनिति नान्तनिर्देशादनकारान्ते न भवति । तेन मदाणा राशी मदराशी। एव सति प्रकृतिग्रहणे लिड्गविशिष्टस्यापि ग्रहण न भवति । राज्ञीत्यस्य डीप्रत्ययान्त- स्वानान्तत्व नास्ति॥ २ सब्रह्मचारिन्, पीठसर्पिन्, कलापिन्, बुधुमिन् , तैतलिन् , जाउलिन् , राङ्ग- लिन्, शिलालिन् , शिराण्डिन्, सूरसझन्, सुपर्वन् इत्येतेया नकारान्नाना चापद- सज्ञानामित्यर्थः॥ ३ अचीति विं. तृणम् । कध क्तृणानि नाग तृणजातिरिति पृषोदरादित्ता. सिध्द तत् ॥

·समासा.. अजादावुत्तरपदे परे समाप्ते ॥ कटागमः । कादव. इत्यादि ॥ कु पुरुप 'इति स्थिते समासादि ।। ४७२ पुरुषे का वा ।२।२।१२१३'को. का या भवति पुरुषश- ब्दे परे समासे || कापुरुषः । कुपुरुष. ॥ कु पथिन् इति स्थिते समासादि ।। ४७३ अक्पः पथ्यपोऽत् १२११।१३९र पुर पथिन् अय् इत्येतदन्तारसमासात् अद् भवति ॥ त इत् । अन्त्याजादिलुक् ।। ४७४ पथ्यक्षयोः ।२।२।१२३। को. का भवति पध्यक्षयोः पर- तस्समासे || कापथः एव काक्षः ॥ कु उष्ण, इति स्थिते ।। ४७५ काकवीवोष्णे '१२।२।१२४। फो फाकनी वा भवतः उप्णशब्दे परे समासे । कोष्णं कवाष्ण । पक्षे कदुष्णं || प्र आचार्य इति स्थिते द्वाभ्यां सुः प्रगत आचार्य इति विगृह्य ॥ ४७६ गतादियु प्रादयः १२।१।२१। गताद्यर्थे वर्तमान प्रादि सुबन्त मुबन्तेन सह समस्यते स च समासस्तत्पुरुषः ॥ प्राचार्य। एव सगतोऽर्थ. समर्थ. । अतिक्रान्तो मार्गमतिमार्गः । “उद्गतो वेलामुद्वेलः । निष्कान्तो मलान्निर्मल. 'अपगतोादपार्थ, '1 अध्वानमुपगत इति विगृह्य समासे। ४७७ उपसर्गादध्वनः ।२।१।१४२। उपसर्गात्परों योऽध्वनशब्दः तदन्तात्समासाददेवति ॥ उपाध्मो रथः । व्यध्यो दुरध्व इत्यादि । '४७८ प्रत्यन्ववात्सामलोग्नः ।२।१।१४३। प्रत्यन्ववपूर्वात् १ पुरुषे इति किं कष्टो राजा ! आ वा इत्यनुक्खा कावचन सागर्यम् । यथा कुइ. त्यस्य रूपस्य समासो भवति कापुरुष इति सचाकारेण सिध्यति । यदा तु " को विश्वा- व्ययस्य" इति अकि यति सापकुराब्दस्य कापुरुष इति तदाऽऽकारविधी फापुरुष इति प्राप्नोति तनेष्टम् । अतः साकोऽपि का इत्येव स्यादित्येवमर्थ कावचनम् ॥ २ पथीति पथिन्दाब्दप्रहणात्तत्ययायेऽव्युत्पन्ने न भवति । कुपथ वन । अक्षति सामान्यनाक्षशब्दमान गृहले । कुत्सित. पन्या कापय । कुत्सित अक्ष काक्ष । अक्षो छूते वस्थाढ़े नयनादौ विमीतके ॥ भल्ले ।२।२।१२२॥ ईपदर्थे वर्तमानस्य कोः वादेशो नित्य भवति ॥ कालवणमित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ .

·१२० शाकटायनप्रक्रियातंग्रहे सामन्नन्तालोमन्नन्ताच समासादद् भवति ॥ प्रतिगतं साम प्रतिसामम् । अनुगतं 'साम अनुसामम् । अवनष्टं साम अवसामम् । एवं प्रतिलोमम् अनुलोमम् अवलोमम् ॥ प्रति उरम् इति स्थिते प्रतिष्ठितमुरसीति विगृह्य समासे ॥ ४७९ प्रतेरुरसः सप्तम्याः ।२।१११४४। प्रतिपूर्वात् सप्तम्यन्तात् उरसः अद्भवति समासे ॥ प्रत्युरसं ॥ ग्राम अम् नी सु इति स्थिते प्राम नयतीति विगृह्य ।। ४८० स्वकृतास्युक्तम् ।२।१।२२। अस्युक्तं सुवन्तं स्वकृदन्तेन सुपा समस्यते ॥ ४८१ ग्रामाग्राण्णीः ।२।२।१६६। आम अग्र इत्येताभ्यां परस्य नियो नस्य णो भवति ॥ ग्रामणीः । एवमग्रणीः । कुम्भकारादयः ॥ स्वयं सु कृत सु इति स्थिते स्वयं कृतमिति विगृह्य ।। ४८२ स्वयं सामिक्तेन ।२।२२९स्वयं सामि इत्येते अव्यये तान्तेन सुपा समस्येसे ॥ स्वयंकृतं सामिपकं ॥ मुहूर्त अम् सुख सु इति स्थिते मुहूर्त सुखमिति विगृह्य ॥ ४८३ व्याप्ती ।२।११३२। व्याप्तौ द्वितीयान्तं कालवाचि सुबन्तं व्यापकेन मुपा समस्यते ॥ मुहूर्तमुखम् । एवं क्षणस्थायि वर्षभोग्यः।। थर्म अम् श्रित स् इति स्थिते धर्म श्रित इति विगृह्य ॥ ४८४ श्रितादिभिः ।।१।३३। द्वितीयान्तं सुबन्तं श्रितादिभि- 4 सप्तम्या इति कि? प्रतिगतमुरः उरसि घर्तत इत्यर्थः। सुबर्थे ऽव्ययीभावे उरसि प्रतिष्ठितं प्रत्युरसम्। २ यः कृदस्युक्तमात्मानमाश्रित्य विहितः स खातः ॥ यस्मात्पराब्दातोः कृद्विहितस्त. दस्युकं पञ्चम्युजमित्यर्थः । स्वकृदिति किं? आत्मनः कृतमात्मकृतम् । मन केवल. धातोरेव प्रत्ययः। साधनं कृतेति समासः ॥ अस्युक्तमिति कि? निषेधे अलखलौ क्ला । अलकृत्वा सलुकृत्वा ॥ कुम्भकार इत्यादी कर्मणोऽण् इत्याप्रत्ययः । अतः कर्मः गोऽण् इत्यस्युक्तः पञ्चम्युक्तः कुम्भशब्दः स्वकृदन्तेन कारशब्देन समस्यते । अयमेव न्यायो प्रामणारिति क्विबन्तेऽपि ज्ञेय । पत्र प्रामकुम्भी कर्मणी नीच कारख स्वकृदन्ती॥ ३ बहुवचनादाकृतिगणोऽय। तेन तत्त्वबुभुत्सुः । गुरुशुश्रूषुः इत्यादि । प्रित, अतात, पतित, गत, अत्यस्त, प्राप्त, आपन, गमिन्, गामिन इति नितादिराकृतिगणः ।। . - ·समासाः १२१ स्सुबन्तैः समस्यते ॥ धर्मश्रितः। एवं दुःखमतीतो दुःखातीतः । ओदनं बुभुक्षुः ओदनबुभुक्षुः ॥ ईपदुष्णमिति विगृह्य ॥ ४८५ ई पद्गुणवचनैः ।२।१।३५। ईषदिरयव्ययं गुणवाचिमिस्मु- बन्तैस्समस्यते ॥ ईपदुप्णम् । एवमीषन्मधुरं ईपद्ज्ञानं ॥ मद या विद्दल मु इति स्थिते मदेन विहल इति विगृह्य ।। ४८६ तृतीया तत्कृतैः १२१११३६॥ तृतीयान्त तत्कृतेन गुणवा- चिना सुबन्तेन सह समस्यते ॥ मदविहलः । एवं नखच्छेदः इत्यादि । स्वेन कृतमिति विगृह्य ॥ ४८७ साधनं कृता ।२।११३७ । साधनवाचि मुवन्तं कृदन्तेन मुपा समस्यते ॥ स्वकृतम् । एवं परकृतं नखनिर्भिन्नमित्यादि ।। रथ ले दारु मु । पितृ डे अर्थ सु। भूत भ्यस् बलि सु इति स्थिते । रथाय दारु। पिने इदं । भूतेभ्यो बलिरिति विगृह ॥ ४८८ चतुर्थी प्रकृतिस्वार्थादिभिः ।।१।३९। चतु. र्यन्तं सुमन्तं प्रकृतिवाचिना चतुर्थ्ययवाचिना अर्थशब्देनाादिभिश्व सुबन्तैः समस्यते ॥ रथदारु । पित्रों । भूतबलिः ॥ अलं मु कुमारि के इति स्थिते अलं कुमार्य इति विगृह्य । ४८९ तयाऽलम् ।२।११४०। अलमित्यव्ययं चतुर्थ्यन्तेन समस्यते। न्यग्गोन्यत इति इस्वः । अलंकुमारिमलः। अलं पुरुषायेति विगृह्य समासे!! १ तत्कृतस्तृतीयान्तपदार्थकृताधैर्गुणवचन सुरन्तरित्ययः ॥ तेन तृतीयान्तस्यायन कृता अर्था येषा ते तत्कृतास्तैरिति समासः । तस्कृतेनेति कि? अश्या काण । गुणवा- विनेति किंधान्येन धनवान् । वचनप्रहणं किं' गुणेऽपि वर्तन्ते तैमा भूत् घृतेन पाटव विधया धाटर्यम् ॥ अन तु भवति समास शकुलया कृत राड. शकुल बग्दो देवदप्तः । शंकुलासण्डो देवदत्तस्य ॥ शकुलाखण्डो देवदत्त इत्यनेन द्रव्यशब्दसामाना धिकरण्यात् खण्डशब्दस्य गुणिनि द्रव्ये वृत्तिदयते शकुलाखण्डौ देवदत्तत्येत्या तु मष्टया सण्डशन्दस्य गुण एवैक्देदाविक्लतायो वृत्तिरित्यास्यायते ॥ पटौ हि भेदमा दर्शयति । इह राण्डित इति सण्डः रारहन सण्ड इति वा विज्ञायने ।। साधन नेति ममारा.॥

·A १२२ शाफटायनप्रत्रियासंग्रह ४२० - म्वोऽपडक्षाशितंग्यलंकालंपुरुपात् ।२।१।१३७ अपडक्षादिभ्यः खप्रत्ययो भवति । ४९१ छपढखफप्रत्ययस्येयियेयीनायन् ।२।३।३१। तद्धित- प्रत्ययस्य छ,ईय् भवति घ इय् ढ एय् ख ईन् फ आयन् ।। शेपं प्राग्वत् । अलंपुरुषीणा कन्या । एवमलंकर्मीणः ॥ न पडक्षीण्यस्यति बहुग्रीहेः खः अपडक्षीणः मन्त्रादिः । आशिता गावोऽस्मिन्नित्याशितंगवीनम् अरण्यं निपातनान्नम् ॥ चोराद्यमिति विगृप ।। ४९२ पञ्चमी भयादितिः ।२।११४११ पञ्चम्यन्त भयादिभिस्सु- बन्तैः समस्यने ॥ चोरभयं ग्रामागत इत्यादि । राज्ञः पुरुष इति विगृह्य । ४९३ पंप्ठ्ययत्नात् ।२।११४३॥ षष्ठ्यन्तं सुपा समस्यते न यनात्॥ न विनिमेयातपणमित्यादेविहितपप्ठयन्तं । राजपुरुषः नलुक् । जीवगुणाः । मोक्षमार्ग इत्यादि ॥ अयत्नादिति किं धर्मस्य ज्ञाता ॥ देवानां याजकः । साधूना पूजक इति विगृह्य ।। ४९४ याजकादिभिः ।२।११४४॥ षप्ठ्यन्तं याजकादिभिः मुवन्तैः समस्यते ।। वाधकबाधनार्थ वचनं । देवयाजक । साधुपूजकः । एवं भूभर्तेत्यादि । भवतः आसिकेति विगृह्य समासे प्राप्ते । ४२५ न कर्तरि ।२।१।४७। कर्तरि पप्ठ्यन्तं वुप्रत्ययान्तेन सुपा न समस्यते ।। ओदनस्य भोजकः ॥ अपां स्रष्टा इति विगृह्य समासे प्राप्ते ॥ ४९६ कणि त्रा च ।२।११४८। कर्मणि पप्ठ्यन्तं कर्तरि वुपत्य. यान्तेन तृप्रत्ययान्तेन च सुपा न समस्यते ॥ ४९७ तृप्तााव्ययनिर्धायडच्छलानइमातिपूजाधारक्तः ।२।११५० तृप्तात्थैरव्ययैर्निर्धार्यवाचिभिर्डदन्तैः शन-तैरानशन्तैर्मतिपूजार्था- धारकान्तश्च पप्ठ्यन्तं न समस्यते ॥ फलानां तृप्तः । सक्तूनां पूर्णः । देवदत्तस्य कृत्वा । देवदत्तस्य पुरस्तात् । गवां कृष्णा सम्पन्नक्षीरतमा । १ विभक्त्यन्तरप्राप्ती या पहा विधीयते सा यत्नषष्टी । तदन्तस्य समासो न भवती- हम।

·समासा। १२३ सम्माजा पश्चम शान्ति । देवदत्तस्य पचन् पचमान । सता मत । सता पूजित । इदमहे सृप्त ॥ मोक्षस्य पन्था इति विगृह्य समासे अत्त्व मोक्ष- पथ । मचोऽधमिति विगृह्य ॥ ४९८ समेऽर्धम् ।।१।२६। समभागे वर्तमानमर्धमिति सुबन्त पप्ट्यन्तेन समस्यते ॥ (इत्युक्तेन समासे) अत्त्वादि । अधर्च देवपुरम् इत्यादि । राज्यस्य धूरिति विगृह्य समासे ॥ ४२९ धुरोऽनक्षस्य ।२।१।१४०। धुरन्तात्समासादद् भवति नाक्षम्य ॥ राज्यधुरा । अनक्षस्येति किं अक्षधू ॥ ब्रम्हणो वर्च इति विगृह्य समासे ॥ ५०० ब्रह्मास्तिराजपल्यावर्चसः ।।१।१४७। ब्रह्मादे परा द्वर्चस समासादद् भवति ॥ ब्रह्मवर्चसम् । एव राजवर्चसम् इत्यादि ।। आप्तस्य गौरिति विगृह्य समासे ॥ ५०१ गोस्तत्पुरुपात् ।२।१।१६८। गोशब्दान्तात्तत्पुरुपसमासाद भवति ।। ट इत् । स्त्रिया ड्यर्थ । अव् । टित्त्वात् डी । आप्तगवी । एव मुरगवीकागगवीप्रभृतय ॥ जिनाना राजेति विगृह्य समासे रानन्सखेरित्यम्। निनरान । सुररान । नरराजादय । स्त्रियाम् अतिरानी । एवममेस्सखा अमिसख इत्यादय ॥ अह्र पूर्वमिति विगृह्य पूर्वापरेति समासे || ५०२ सख्याव्ययसर्वाशात् ।२।१११८११ सङ्ख्याशब्दाद- व्ययात्मवंशब्दादशवाचिनश्च परो योऽहन्द्राब्द तदन्तात्तत्पुरुषसमासादर भवति । अहन्शब्दस्य चाह इत्ययमादेशो भवति ॥ "अतोऽह ॥२२॥ १६८।” इति क्रमसूत्रात् णत्व । पूर्वाह । एवमपराह्न । मध्याह्न । सायाह इत्यादय ॥ वीणा रात्रिरिति विगृह्य समासे । १ ममप्रविभाग एवेदममि यादिष्टालङ्गम् नपुसकरि गम् ॥ अन्यत्र एक्दश ऽभिधेय पुलिगम् । समप्रविभागेऽपि पासमाय ॥ अवाप'पात विशेषणसमा दया।

·१२४ गाकटायनप्रक्रियासग्रहे ५०३ पुण्यवादीर्घसङ्गयातकाचौटानेः ।२।१।१८२। पुण्यादेस्सझयादेश्च परो यो रात्रिशब्दस्वदन्तात्तत्पुरुषसमासादद् भवति ।। वर्षारात्र । एव पूर्वरात्र । मध्यरात्र । अर्घरात । अपररात्र इत्यादि ।। पुरुषस्यायुरिति विगृह्य समासे ।। ५०४ स्वःश्रेयसचोवसीयसनिःश्रेयसपुरुषायुषगोष्ठश्च- दिस्तावत्रिस्तावाः ।२।१।१८३॥ एते अदन्ता निपात्यन्ते। पुरुषायुष ।। ५०५ नावः ।२।१।१६७) अर्धपूर्वानावन्तात् समासादड् भवति । नावोऽर्द्धम् अर्द्धनाव स्त्रिया अर्धनावी ॥ अक्षेषु शौण्ड इति विगृह्य । ५०६ सप्तमी शौण्डादिभिः।२।११५२। सप्तम्यन्त शौण्डादिमि मुबन्तैस्समस्यते ।। अक्षशौण्ड । एव रणवीर । कलाकुशल । वादनिपुण 'इत्यादय ॥ ५०७ पात्रेसमितादयः।२।११५७। पात्रेसमित इत्यादय शब्दा १ शोभन श्रेय स्वश्रेयस । श्वोवसीयसमिति अस्यैव पर्याय । आशीविषये अनयो प्रयोग ॥ निश्चित श्रेयस निश्रेयस अनर्थरहित कल्याणमित्यर्थ । पुरुषस्यायु पुरु पायुप ।। गोठे श्वा गोश्व । द्विस्तावती विस्तावा। निस्तावती विस्तावा वेदि । वेद्या मनयो प्रयोग । अतो द्विगुणा निगुणा कृता वेदिकैवोच्यते । २ अक्षेषु प्रसफ शौण्ड इव व्यसनी अक्षशौण्डी मत्त इत्यर्थ ॥ बहुवचनादाकृति गणोऽयम । तेन शिष्टप्रयोगानुसारेण स्याल्या पक्क स्थालीपच । काम्पिल्ये सिद्ध काम्पिल्यसिद्ध । तपशुष्कमित्यादि सिद्धम् ॥ शोडशब्दो यद्यपि मद्यपे रूट स इह वृत्ती गौणो यथा मद्यपो मद्यपाने असतो भवति तथा योऽक्षेषु प्रसको व्यसनीव तत्र वर्तत । इवार्यलाभ प्रसक्तायलामश्च तथाप्रतीते ॥ ३ 'काकादिभि क्षेपे' इत्यस्यानुवर्तनम् । पाने भाजने भोजनार्थ एव समिता समागता भाजने एवं सन्ति न कार्यान्तरे। अब पाने एव समिता समद्धा नान्यत्र कार्यान्तर इत्यवधारणाक्षेप ॥ मातरि पुरुष पुमान् घा भर्तति मातरिपरुप इत्युच्यत रो प्रतिषध सेवमान । अन्ये आहे. पुरुषशब्द इद शूरवचनस्तेन मातर्येव पुरुषों मातर तयित्वाऽन्यस्मात्सस्माद्विभेतीति मानरिपुरुषो भाछ । एव, गेहेनती, गेहेप्यार दत्यादि । गर्ने एव तृप्त स्वमात्राले हारेग, न ततो निगल काचिदुदरपूर मृतब- निमामो दरिय॥ - ·समासा । १२५ तत्पुरुषसमासे निपात्यन्ते आक्षेपे गम्यमाने || पात्रसमित । कूपरन्छप । कूपमण्डुक । मातरिपुरुष पिण्डीशूर गेहेनर्ती गोष्ठेशूर कर्णेजप इत्यादयः । गोठे वा गोष्ठश्च स्वश्रेयसेति निपातनाददन्तत्व ॥ फर्मधारयो द्विविध । उत्तरपदार्थप्रधान पूर्वपदार्थप्रधानश्चेति । तत्र उत्तरपदार्थप्रधानो यथा, नील मु उत्पल मु इति स्थिते नील च तत् उत्पल च तदिति विगृह्य ॥ ५०८ विशेषणं व्यभिचार्येकात्ध कर्मधारयश्च ।२।११५८॥ व्यभिचारि विशेषण समानाधिकरण सुबन्तं विशेष्येण सुपा समस्यते स च समाम तत्पुरुषसज्ञ कर्मधारयसज्ञश्च ॥ शेष प्राग्वत् । नीलोत्पलम् । एव सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यकारित सद्धर्म इत्यादय । व्याभि- चारीति किं तक्षक सर्प । एकार्थ इति मिट जातस्योक्षा ॥ अन्ध च तत् तमश्च तत् इति विगृह्य समासे । ५०९ समवान्धात्तमसः ।२।१।१४५। सम् अव अन्ध इत्ये- तेभ्य परो यस्तमश्शब्द तदन्तात्समासादद् भवति ॥ अन्धतमसम् । एवं सन्तत तम सन्तमसम् । अपभ्रष्ट तम. अवतमस ॥ जातश्चासाक्षा चौते विगृह्य समासे ।। ५१० जातमहट्टहादुक्ष्णः कर्मधारयात् ।२।१।१५८ १ नील च तदुत्पल व तदित्यत्र चकार समुच्चयार्थद्यातनार्थ । तच्छब्द सामाना धिकरण्यद्योतनार्य । चशब्द प्रयोगसापेक्षकभेदसूचनार्य । पुनस्तरछब्दप्रयोगो भेद- सापक्षकाभेदसूचनार्थ । नीलोत्पलादिपु उत्पलादिजातिशब्दो विशेष्यमेव ।। २ विशिष्यते नियम्यते व्यावय॑ते व्यवच्छिद्यते भिद्यते येन तद्विशेषण भेदकमिति यावत् ॥ तत्र चातन च प्रवृत्तियभिचार सोऽस्यास्तीति व्यभिचारि ॥ तन चान्यत च व्यभिचरति सचरति सम्भवतीत्येव शाल व्यभिचारि । अनेकप्रकारं वस्तु प्रकारान्त. रेभ्यो व्यवष्टिय एकस्मिन्नुपात्ते प्रकारे यद्यवस्थापयति तयवस्थापक भेदक विशेषण, यद्यवस्थाप्यमान तद्भद्य विशष्यम् ॥ तत्र तक्षकशब्दो वृधिगदी न वर्तते इत्यव्यामि स्वारीत्युच्यते ॥ वर्धयोजातो वर्तमानत्वात् व्यभिचारीति न शङ्कनीयम् । सद्विवक्षाया अनायोग्यत्वान् । आम्ररक्षादाषाम्रान्दो पृक्षादौ वर्तते न लतादाविन्येतदेवात्र निदर्शनम् ·शाकटायनप्रक्रियासमहे जातादिभ्यः परो य. उक्षन्शब्द. तदन्तात् कर्मधारयसमासादद्वति ।। जातोक्षः । एव महोश वृद्धोक्षः ॥ पुमांश्चासौ गौश्च पुंगवः । अद् ॥ ५११ अहः।२।१११७२) अहनशब्दान्तात्तत्पुरुषसमासादड् भवति। परमं च तत् अहश्च परमाहः। एवं मुदिनाह पुण्याहं प्रथमाहः प्राहः सर्वाहः मध्याहू. सायाह, । सड्डयाव्ययेत्यादिना अहादेश ॥ पुण्या चामौ रात्रिश्चेति पुण्यरातः । एवं दीयरात्र. सङ्ख्यातरात्रः सर्वरात्रः । एकरान. मध्यरात्र. । पुण्यावर्षे त्यादिना अत् । पूर्वपदार्थप्रधानो यथा, भीरुश्यासो क्षत्रियश्चेति विगृह्य । ५१२ निन्द्योऽपापागकेन ।१।६२निन्धकाच गुबन्तं निन्दा- वाचिना सपा समस्यते न यापाणकाभ्या । स च समासस्तत्पुरुषः कर्म- धारयश्च ॥ क्षत्रियभीरुः, तार्किकवठरः भिक्षुविटः ।। असापाणकेनेति किं? परपकुलाल । अणकनापितः । शस्त्रीव श्यामेति विगृह्य ।। ५१३ गौणस्तेन ।२।११६३। गौणावाचि सुरन्तं गुणवाचि- ना सुबन्तेन समस्यते स च तत्पुरुष. ॥ शस्त्रीश्यामा सा। एवं कुमुदश्यामादयः ।। सिंह. इव पुरुष इति विगृह्य !! ५१४ व्याघ्रादिभिगौणस्तदनुक्ती ,।२।१।६५ उपमेयवा- चि मुबन्त गौणैर्व्याघ्रादिभिस्सुबन्तैः समस्यते तस्य गुणम्यानुक्तौ सत्यां १निन्ध कुत्स्यो निदावाचि मुवन्त । वैयाकरणवधिः समृचिनिष्प्रतिभा वैयाकर- जो वयावरणवचि । स सूचयति उपरि पत्यतीत साचि निष्प्रतिम उच्यते । ससीचः स्यानिप्रतिभ इत्यमरः ॥ निन्य इति कि क्यामरणऔर स्नन्धी दुशालो टुभंग इखल न यारणता निन्यते। तिहिं अब तदाश्रयों वैयारणलाधिष्टान द्रव्यम् । सद्धि याकरणत्व तान्योपालनमायबोपदीयते न निन्दासम्बन्धाय । - प्याय पूर्वनिपातना वचनम् । पापगदागरशदा या साधं न रामत्यत इत्यर्थः ।। पाचारः कितयो धूतं इसः। वटा सामागुप । वायरियतारगेटगी- या राग.॥ २४ादागनी गीग । अन्यन्न प्रसिद्धोऽन्यत्र यतमानो गांग ॥ बलहारमा व गुरागानामरो प्रयोजन भीमाभ्यामारगोनीमा ·समासा.। १२७ स च समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयसंज्ञश्च ॥ पुरुपसिंहः । भव्यपुण्डरीकः । मुखपद्मं । पाणिपल्लव इत्यादि । मुनिर्वृन्दारक इव पूज्यः इति विगृह्य ।। ५१५ वृन्दारकनागकुञ्जरः ।२।११७०। समानाधिकरणं मुबन्तं वृन्दारकादिभिः पूजावाचिमुचन्तः समस्यते स च तत्पुरुषः कर्मधारय- संज्ञश्च ।। मुनिवृन्दारकः । एवं जिननागः । नृपकुत्ररः ॥ को राजेति विगृह्य ।। ५१६ किं क्षेपे ।२।११७२। किमित्येतस्मुवन्तं समानाधिकरणेन सुबन्तेन समस्यते क्षेपे निन्दायां स च समासस्तत्पुरुषः कर्मधारयसं. ज्ञश्च ।। राजन्सखेरित्याट प्राप्ते ।। ५१७ किमः क्षेपे ।२।९।१२६। फिमः पराद्विहितः समासान्तो न भवति क्षेपे निन्दायाम् || फिराजा नीतिवर्जितः । किसखा शाट्य- वान् भुवि । किंगौरवाहक इत्यादि । युवतिश्चासौ ब्राह्मणी चेति विगृह्य ।। ५१८ पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशाहद्वपक- यणीप्रवत्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तप्रशंसारूढातिः।२।११७३। एकाथं जातिवाचि सुबन्तं पोटादिभिः प्रशंसारूदैश्च मुवन्तैस्समस्यते स च समासस्तत्पुरुपः कर्मधारयश्च ॥ मानीति पुंवद्भावः । ब्राह्मणयुवतिः । स्तोकं गुणो गुणस्तोकं । मुनिप्रवक्ता । क्षत्रियर्तः। गोमतल्लिका । गोमच- चिका । गोप्रकाण्डमित्यादि ॥ कुमारश्चासौ श्रमणश्चेति विगृह्य ।। १क्षेपे इति कि कस्य राजा किंराज.। कस्य सखा किंसरा.॥ २ पुरुषवेषधारिणी स्त्री पोटा । गर्भे एव दास्यं गता वा ॥ नागयुयतिः वृन्दारक्यु- पति । अत्र पूजाया वृन्दारकनागेति समासः । युवति प्राप्तयौवना ॥ स्तोक्कतिपय शब्दावल्पायें ।। पंवहन्ती या गर्भ वशा या नोपजायते ॥ सत्कृत्प्रसूता गृष्टिः स्याद कयस्त्वेक्हायनः ॥ १॥ गृष्टि सकृत्प्रसता एकवार प्रसूता गोगृष्टिः अजगृधि । धेनुः स्याभवसूतिया गोधेनुः ॥ यशा वन्ध्या गर्भमेव न गृहाति गोवशा बनवशा ।। वेहदर्भधारिमा गोवेहत अअवेहन ॥ यकयो पृद्धवास पायेण वृद्धवत्सेन या दुयते सा यध्धयणी । वयो वृद्धवसोऽस्यास्तीति वा वक्यगी। कटप्रवक्ता । कालापमो. त्रिय, । कालाध्यापकः । कठधूर्त कालापत अन धूनशब्दो निन्दनवचनम्नत्र पूर्ण ।

·१२८ शाक्टायनप्रप्रियासग्रह ५१९ कुमारः श्रमणादिना ।२।११७८1कुमारशन्द श्रमणादिना सुपा समस्यते ।। कुमारश्रमण | एव कुमारतापस । कुमारवजजधः । कुमारनेमि । कुमारसेन इत्यादि । श्रिया उपलक्षितो वर्धमान इति विगृह्य ।। ५२० मयूरव्यंसकादयः ।।१७। मयूरव्यसक इत्यादम शब्दा कृतसमासा निपात्यन्ते ॥ श्रीवर्धमान । एव उटक् च तत् अवाक् च उच्चावचम् । उच्चनीचम् । ऐहिस्वागता। अभीतपिचता । यातायात । शाफभिशु । घृतोदन । अधरथ । सलिलघट इत्यादि । द्विगुसमासो यथा । पञ्चन् जस् गो जम् धन म् इति स्थिते । पञ्च गावो धनमस्येति विगृह्य । "दिगधिक सज्ञातद्धितोत्तरपदे ।।१।६०।" इत्यधिकृत्य । ५२१ सइख्या समाहारे च द्विगुश्वानाम्न्ययम् ।२।११६१॥ सड्यावाचि सुबन्तमेकात्यं सुबन्तेन समस्यते सज्ञाया तद्धितप्रत्यये निद्याथै । ततश्च कम्धूर्त इत्यादौ निन्योऽपापाणकेनेसनेनैव सिध्दे धूतग्रहणमनि द्यार्थ मिति बदितव्यम ।। प्रशसाया रूढा प्रशसास्दा ॥ पोटादीना द्वद्ध । रूडशब्द पो टादिभिर्न सबध्यते । सम्बधे हि तत्पर्यायाणां ग्रहण स्यात् ॥ तदनिष्टमत प्रशसा शब्देनैव सम्बन्ध्यते ॥ तिप्रकारा प्रशसाशब्दा भवन्ति केचिजातिभन्दा परार्थ ज्यमाना प्रशसां गमयन्ति । यथा सिंहो माणवक । पेचिद्गुणदशब्दा गुणराम्मधे यथा शोभन पाक ॥ केवितु रूडिशब्दा एषां प्रशसैव पदार्थ । इहान्त्या गृह्यन्ते न पूर्वद्वयम् । रूढिमहणादह ने भवति गौ शामना । जातिरिति किर देवदत्ता यौटा। गी मतल्लिका गोमतालिका ॥ १ एहि स्वागतमिति यस्या सा एहिस्वागता। आख्यातमाख्यातेन क्रियासातत्ये अश्नीत पिबतति सतत वर्तते अश्शीलपिवता ॥ शाकभाजी भिभुरिति विग्रह । तत्र धान ओदन । अश्वयुक्तो रथ । सलिलपूर्गों घट ।। २ दिवाचि अधिकमित्येतत्सुवन्तमेकार्य सपा समस्यते वा सम्झायो तद्धिते प्रत्यये विषयभूते उत्तरपद च परे स च समासस्तत्पुरुष कर्मधारयश्च ॥ सज्ञायां दक्षिणा कोसला दक्षिणकोसला । उत्तरपाञ्चाल । तद्धिते दक्षिणस्या शालाया भवो दाक्षिण शालः ॥ अधिक्या पळ्या क्रीत अधिका पथ भूतो भावी वा अधिकपाठीकः । उत्तर- पद दाक्षणशालप्रिय । अधिरगवधन । सम्शातद्वितोत्तरपदा नित्य समास । मक रमणीयो माम., * न्यथा तदभावात्।।

·समासाः १२९ उत्तरपदे परे समाहारे च गम्यमाने स च तत्पुरुषः कर्मधारयो द्विगुसंज्ञश्च । द्विगुर्न नानि ।। तत्पुरुषत्वादोशब्दादट् । पञ्चगवधनः । अष्टानां सहयाणा समाहार इति विगृह्य द्विगुसमास. । स्त्रीलिङ्गत्वादिगोरिति की । अष्टसहगी। एवं त्रिलोकी इत्यादि । पञ्चानां राज्ञां समाहार इति विगृह्य समासे ॥ ५२२ द्विगोरनहोट ।२।१११६२। अन्नन्तादहन्नन्ताय द्विगोरट् भवति ॥ शेपं प्राग्वत् । पञ्चराजी । त्रयाणामहा समाहार इति विगृह्य समासे अट् । व्यहः । एवं पञ्चाह इत्यादि ।। ५२३ सङ्ख्याध्ययादगुलेः ।२।१।१८५१ सद्स्यायाचिनोऽव्ययान्त्व परो योऽङ्गुलिशब्द. तदन्तात्तत्पुरुषावो भवति ॥ द्वयोरडुल्योत्समाहार व्यङ्गुलम् । एवं त्र्यङ्गुलम् । अडलिमतिकान्तमत्यङ्गलम् इत्यादि ।। द्वन्द्वसमासो द्विधा । अवयवप्रधानः समाहारप्रधानश्चेति । तत्रावयव- प्रधानो यथा । प्लक्षश्च न्यग्रोधश्चेति विगृह्य ।। ५२४ बन्दस्सहोक्तौ ।२।११८०। सुरन्त सुबन्तेन सह समस्यते द्वयोरर्थयो. सहवचने समाहृतौ । स च समासो द्वन्द्वः ।। ५२५ लघुघ्यजाद्यदल्पाजय॑मेकम् ।२।१२११९द्वन्द्धे लध्वक्षर घिसज्ञमजावदन्तमसाजच॑ च एक पूर्व प्रयोज्यं ।। शेषं प्राग्वत् । लक्षन्यग्रोधौ । एवं गुणमुख्यो । अमिधूमौ । इन्द्रामी । अस्त्रशसे । वासुदे- वार्जुनौ ॥ ब्राह्मण. क्षत्रियश्चेति विगृह्य समासे ।। ५२६ वर्णधाननुपूर्वम् ।२।१११२०। वर्णः प्राता च अनुपूर्व १ ब्राह्मणक्षत्रियविट्शदा वर्णा । युधिष्ठिरोमार्नुनादयो भ्रातर । तेया क्रममनति- कम्प । अनुग्रहणादेवमिति निवृत्तम् । “ समानामेक ।२।१८१) समानानां तुरयाया- ना शब्दानामर्थत्य राहयचने तेपागेक एव प्रयोकव्य ॥ वाच कुटिल की कुटिलो था। बहुवचनमतन्तम्" । " मुप्यसत्येय १२१११८२३ मपि सर्वत्र ये सन्दा समाना एकरूपा भवन्ति तेषां सहवचने एक एव प्रयोकव्य सत्ययवाच शब्दरप वयित्वा वृक्षय वृक्षश्च वृक्षौ । मुपनि कि? मातृमातारी अत्र जनविौधान्यमानृयागिन ओटि मातरौ माताराविति रूप मियते । अभेदे मातृभ्या मातृभिरिल्यो ।॥ यस्मिन्गाप ·- १३० शाम्टायनप्रक्रियासग्रहे प्रथम प्रयोज्यम् ॥ ब्राह्मणक्षत्रियौ । एवं बलभद्रयासुदेवौ । स च देवदत्त श्चेति विगृह्य समासे || ५२७ त्यदादिः ।२।११८३। त्यदादे त्यदादिनाऽन्येन वा द्वन्द्वसमासे त्यदादिरेवावशिष्यते । त्यदादीना मिथो यद्यत् पर तदेवैक शिष्यते ॥ तौ एव स च त्व चेति विगृह्य । युवा । त्व चाह चावा ॥ समाहारप्रधानो यथा । वधूश्च वरश्चेति विगृह्य समासे || ५२८ बन्दो वा ।२।११९३॥ द्वन्द्वसमास एकार्थो वा भवति । एकार्थत्वेन नपुसकत्व । वधूवर वधूवरौ वा। एव लोकालोकमित्यादि । अश्वाश्च रथाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ५२९ सेनाङ्गक्षुद्रजन्तु ।२।११९८। सेनाद्भाना क्षुद्रजन्तूना द्वन्द्र एकार्थो नित्य भवति ।। अश्वरथ । यूकालिक्षम् । अहिनकुल ॥ वदराणि चामलकानि चैति विगृह्य समासे ॥ ५३० फलं जातिः।।२९९। फलवाचिना जातिशब्दाना द्वन्द एकात्यों नित्य भवति ॥ वदरामलकम् । एवमाप्रपनसमित्यादि ॥ पाणी च पादौ चेति विगृह्य समासे ॥ ५३१ पाणितूर्यागम् ।२।१।१०१। प्राण्यङ्गाना तूर्याशानो द्वन्द्व एकात्यों नित्य भवति । पाणिपाद । शङ्खपटहम् इत्यादि ।। स्त्री च युमाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ५३२ स्त्रियाः पुंसो द्वन्द्वाञ्च ।२।१।१५९। स्त्रीशब्दात् परो य पुस्शब्दस्तदन्तात् द्वन्द्वात् कर्मधारयाच समासादद्भवति ॥ सीपुस । धेनुवानडाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ये शब्दा समानास्तस्मिन्नेव सहवचने एक एव प्रयोक्तव्य इत्यर्थ ॥ असत्य इति किं द्वौ च द्वौ च द्वाविति न भवति । द्वोऽपि न भवत्यनभिधानात् ॥ विंशतिध विंशतिश्च विंशती अन सस्यावाचि वादेकशेष । इति चिन्तामणी ।। १त्री भूवा पमान जात सापुम्स शिसण्डी ॥

·समासाः। १३१ ५३३ धेन्वनहर्यजुपाहोरात्रनक्तंदिवराबिंदियाह. दिवोर्वष्ठीवपदष्ठीवाक्षिभुपदारगवम् ।२।१।१६०। धेन्वन- हादयः शन्दा द्वन्द्वे अदन्ता निपात्यन्ते ॥ धेन्वनइहम् । एवम् ऋक यजुश्च ऋग्यनुपम् । अहश्च रात्रिश्च अहोरात्रं । नक्तं च दिवा च नक्तंदिवं। रात्रिश्च दिवा च रात्रिंदिवम् । अहश्च दिया च महर्दिवम् । अरू च अष्ठी- वन्ती च ऊर्वष्ठीवं । पदौ च अष्ठीवन्तौ च पदष्टीवम् । अक्षिणी च सुयो च अक्षिभुवं । दाराश्च गावश्च दारगवं ॥ दधि च पयश्चेति विगृह्म मगाये। ५३४ न दधिपयआदिः ।२।१।१०५। दधिपयमित्यावेर्नरः एकात्यों न भवति ॥ दधिपयसी । वाध्यनसे । पाठाददन्तत्वम् ।। ॥ इति शुक्समाससङ्ग्रहः ।। अथ समासे सुपःश्लुचिप्राप्तायां क्वचिदम्बिधिरुच्यते ओजसा कृतमिति विगृप समासे । " नोतरपदेऽसत्त्वे ।२।२।२।" इति अधिकृत्य ।। ५३५ ओजोऽनस्सहोऽम्भस्तपसष्टः ।।२।४। ओजसादिम्यः परस्य टः समासे श्लुग् न भवति ।। ओजसाकृतम् । अजसाहतं । सहसा- कृतम् । अम्भसाइतं । तपसावृतं ॥ परस्मै पदमिति विगृद समासे । ५३६ व्याकरणे ।२।२।८। डे इति सुपः समासे लुम् न भवति व्याकरणे विषये ॥ एवमात्मनेपदमित्यादि । कण्ठे कालोऽस्येति विग्रन समासे ।। ५३७ अकामेऽमूर्धमस्तकात् स्वाहात् ।।२।१२। ममस्त- १ घेन्वनदप्रहणमसमाहारार्थ। समादारे नु 'चुदपहरणमाहारे १६१. चर. भेदकारपधारइकारान्तार हुन्धारामाहारे यतमानात्समासान्तो भवति ॥ पालन । सिन । यारपद । चारित्वर । स्मोपानद । अन्यत्र एत्रोमनस्याम् । दि. तामणी ।" इति सूर्णव सिध्दन् । द्वन्द्वादिति हि ऋग्यजुरदरा गया । पुण्याविमावहोरानी ॥ रात्रिदिवान्यन च पापति तुल्यकारम् ॥ अत पर निपाननानम्। २ नारात्य इलसत्वे य समारा रक्तस्तदवयमस्य मुर परम्वन्ना उत्तरपरे स्लम भवति ॥ स्नोमान्मुभः । अपान्मुः। दुरागतः । अन्त्रियदात ॥

·शाकटायनप्रक्रियासमहे प्रथम प्रयोज्यम् ।। जाह्मणक्षत्रियौ । एव बलभद्रवासुदेवो ॥ स च देवदत्त थेति विगृह्य समासे ॥ ५२७ त्यदादिः ।२।११८३। त्यदादे त्यदादिनाऽन्येन वा द्वन्द्वसमासे त्यदादिरेवावशिष्यते । त्यदादीना मिथो यद्यत् पर तदेवैक शिप्यते ॥ तौ । एव स च त्व चेति विगृह्य । युवा । त्व चाह चावा ॥ समाहारप्रधानो यथा । वधूश्च वरश्चेति विगृह्य समासे || ७२८ बन्दो वा ।२।१।९३। द्वन्द्वसमास एकार्थो वा भवति ।। एकार्थत्वेन नपुसकत्व । वधूवर वधूवरौ वा। एव लोकालोकमित्यादि ।। अश्वाश्च स्थाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ५२९ सेनाङ्गक्षुद्रजन्तु ।२।१।९८१ सेनाङ्गाना क्षुद्रजन्तूना द्वन्द्व एकार्थो नित्य भवति ॥ अश्वरथ । यूकालिक्षम् । अहिनकुल ॥ वदराणि चामलकानि चेति विगृह्य समासे ।। ५३० फल जातिः ।।१।९९। फलवाचिना जातिशब्दाना द्वन्द्व एकात्ों नित्य भवति ॥ बदरामलकम् । एवमाप्रपनसमित्यादि ।। पाणी च भादौ चेति विगृह्य समासे ॥ ५३१ पाणितूर्याङ्गम् ।।१।१०१। प्राण्यङ्गाना तूर्याङ्गानां द्वन्द्व एकार्थो नित्य भवति ॥ पाणिपाद । शङ्खपटहम् इत्यादि । स्त्री च पुमाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ५३२ लियाः पुंसो द्वन्दाच ।२।१।१५९। स्त्रीशब्दात् परो य पुस्शब्दस्तदन्तात् द्वन्द्वात् कर्मधारयाच समासादद्भवति ॥ स्त्रीपुस ॥ घेनुश्चानडाश्चेति विगृह्य समासे ॥ ये शब्दा समानास्तस्मिनेव सहवचने एक एव प्रयोकव्य इत्यर्थ ।। असख्येय इति किं द्वौ च द्वीच द्वाविति न भवति । द्वद्वोऽपि न भवत्यनभिधानात् ॥ विंशतिध विंशतिश्च विंशती अन सख्यावाचिवादेवशेष । इति चिन्तामणी ।। १घी भूवा पुमान् जात स्त्रीपुम्स शिसण्डी ॥

·समासा । १३३ ५४२ मातृपितुः स्वस्तुः पिः ॥२।२।१४१। अलुप्तविभक्तिभ्या मातृपितृशन्दाभ्या परस्य स्वसशब्दस्य पिर्वा भवति ॥ ५४३ तस्मादादेः १११११४८। पञ्चम्यन्तात् परस्य पप्ठ्यन्तस्य यो विधि तस्यादेरल स्थाने भवति ॥ इति आदे सस्य पि । लुपक्षे॥ ५४४ उः ।२।२।१४२। ऋकारान्ताभ्या मातृपितृशब्दाम्या परस्य स्वसृशब्दस्य पियति ॥ मातुप्प्वसा। मातु स्वसा। मातृप्यसा । एव पितुष्प्वसा पितु स्वसा पितृष्वसा ॥ माता च पिता चेति द्वन्द्वे ॥ ५४५ मातरपितरं मन्दे वा २।२।३०। मातरपितराविति द्धन्द्वसमासे या निपात्यते ॥ पक्षे ५४६ आंद ।।२।३१। ऋता द्वन्द्वे पूर्वपदस्याङ् भवति विद्या- योनिसम्बन्धे निमित्वे ।। 3 इत् आदेशत्वज्ञापनार्थ । मातरपितरौ माता- पितरौ । एव मातादुहितरावित्यादि ।। ५४७ पितो मात्रा वा ।।११८५। मातृपितृशब्दयो द्वन्दे पितृशब्द एक एव प्रयोज्यो वा ॥ पितरौ । मातापितरौ । सूर्यश्च चन्द्र- माध्धेति विगृह्य द्वन्द्वे ॥ ५४८ इन्द्रासोमादिषु देवतानाम् ।२।२।३३। इन्द्रासोमा- दिपु देवतावाचिपु द्वन्द्वे पूर्वस्याकारो निपात्यते ।। सूर्याचन्द्रमसौ। एवमि- न्द्रासोमावित्यादि । गन्तु मनोऽस्येति विगृथ बहुवीही ॥ १ पूर्वपदस्येति बचनापयाविवक्षमाकार । तथाच सति होता व पोता च नेटा च उद्गाता च होनृपोतृनेष्टोद्गातार । होतृपोतानेटोगातार । होतापोतानेटोगातारो या इति चिन्तामणायफम् ॥ निष् समाधी । अध्वर्युगातृहोतारो यमुस्सामधि कमान् । वि. पायोनिसम्बन्धे इलस्य सादास्ते उत्पत्तिकृते च सम्बन्ध विषये सतीर्थ ।। २ पितृशब्दस्य मातृशब्देन सहोको पितृशब्द एक एव प्रयोज्यो वा ॥ “निया २२११८९पुरुषस्व घुस शामिन विश होको पुरुपशबैक प्रयुज्यते अनन्याई- प्रकृती॥ ब्राह्मणव ब्राह्मणी च प्रामणौ। फुदौ । पट् ॥ प्राणिमहण कि पटपटी. शरावादच नां । अनन्यायप्रहताविति सिंह इन्वेन्दायी। अन घश्योगोऽन्यायं ।। हुनकच्छपी भाप्रति चितामपायुक्तम् ॥

·-- शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे कवर्जितात् स्वाहात् परस्याः सप्तम्याः कामवर्जित उत्तरपदे झुझ्न भवति । कण्ठेकालः । उरालोमादयः ! अमूर्धमस्तकादिति किं ? मूर्धशिखः । मस्तक- शिखः । अकाम इति किं: मुखकामः ॥ देवानां प्रिय इति विगृह्य समासे ॥ ५३८ ब्राह्मणाच्छंसिपुंसानुजजनुपान्धगोपुचरदियोदा- सदेवानांमियाः ।२।२।२११ एते अश्लुक्समासा निपात्यन्ते ॥ बाल- णाच्छंसतीति ब्राह्मणाच्छंसी। पुंसा अनुजा पुंसानुजा । जनुपा जन्मना अन्धो जनुपान्धः । गोषु चरतीति गोपुचरः। दिवोदास इति कस्यचिन्नाम। देवानांप्रियः मूर्खः पूज्यो वा॥ ५३९ वाग्दिक्पश्यतो युक्तिदण्डहरे ।२।२।२४ वाक् दिर पश्यत् इत्येतेभ्यः परस्याः पष्ठ्या. यथासङ्ख्यं युक्तिदण्डहरेषतरपदेषु शुम भवति । याचोयुक्तिः। दिशोदण्डः। पश्यतोहरः ।। ५४० गोष्पदं सेवितप्रमाणे १२।२।२६। गोभिः सेविते देशे प्रमाणे च सङ्ख्यातेऽर्थे गोप्पदमिति निपात्यते ॥ श्रीमते वर्धमानाय नमो नमितविद्विपे। यद्ज्ञानान्तर्गतं भूत्वा तैलोक्यं गोप्पदायते ॥ मातुः स्वसेति विगृह्य ॥ ५४१ स्वसृपत्योर्वा ।२।२।२९। ऋकारान्तानां पष्ठ्याः लुग्या भवति स्वसृपतिशब्दयोः परतः समासे ॥ १ मत्र निपातन प्रसिध्द्युपसग्रहार्थम् । ब्राह्मणात्तत्सकमन्याद्गृहीला शसतीति बा. मणाच्छसी ऋविशेषः । अविकताक्षो जात्यन्ध उच्यते । मुग्धो मूहो जडो नेडो मको मूर्खच कद्दद ॥ स देवानापियो प्राज्ञो मन्दो धोनामवर्जितः ॥ १॥ इति धनञ्जय ॥ २ कथ तहिं अमुष्यपुत्रिका, अमुध्यकुलिका इति? चोरादिगणपाठादलुक् ॥ पष्ठी चानादरे इति अनादरे पष्टी । पश्यन्तममाहत्य हती पश्यतोहर इत्युच्यते ॥ ३ " महता विद्यायोनिसम्बन्धे ।२।२।२८१ ऋकारान्ताना विद्याकृते योनिकृते च सम्बन्धे वर्तमानाना सम्बन्धिया पथ्यास्तत्सम्बन्धनिमित्ते एलोत्तरपदे शुभ भवति होनु पुन । होतुरन्तेवासी ॥ पितु पुत्र । पितुरन्तवासी ॥ अन्यत्र भर्तृगृहम् । भर्तृ. शिष्य भर्तृपुर । पितृवन ॥" इत्यधिकृस उरिति वचनादनृवान्तेऽय विधि । तन वृञ्चनप्रामाण्याद्विभक्तिव्यवधानेऽपि भवति ।

·समासा। १३३ ५४२ मातृपितुः स्वस्सुः पिः ।।२।१४१। अलुप्तविभक्तिभ्यां मातृपितृशब्दाभ्यां परस्य स्वमुशब्दस्य पिर्या भवति । ५४३ तस्मादादेः ।१।११४८। पञ्चम्यन्तात् परस्य पप्ठ्यन्तस्य यो विधिः तस्यादेरलः साने भवति ॥ इति आदेः सत्य पि.। सुपथे। ५४४ उः ।२।२।१४२। अकारान्ताभ्यां मातृपितृशब्दाभ्या परस्य स्वसशब्दस्य पिर्भवति ॥ मातुप्प्वसा । मातु स्वसा । मातृप्वसा । एप पितुप्प्यसा पितुःस्वसा पितृप्वसा । माता च पिता चेति द्वन्द्वे ।। ५४५ मातरपितरं मन्दे वा ।।२।३०। मातरपितराविति द्वन्द्वसमासे या निपात्यते ॥ पक्षे ५४६ आंद ।२।२।३१। ऋर्ता द्वन्द्वे पूर्वपदस्याङ् भवति विद्या- योनिसम्बन्धे निमित्चे ॥ इत् आदेशत्वज्ञापनार्थः । मातरपितरौ माता- पितरौ । एवं मातादहितरावित्यादि । ५४७ पिता मात्रा वा ।२।११८५। मातृपितृशब्दयो. द्वन्द्वे पितृशब्द एक एव प्रयोज्यो वा ॥ पितरौ । मातापितरौ ॥ सूर्यश्च चन्द्र- माश्चेति विगृह्य द्वन्द्वे ॥ ५४८ इन्द्रासोमादिषु देवतानाम् ।।२।३३। इन्द्रासोमा- दिपु देवतावाचिषु द्वन्द्वे पूर्वस्याकारो निपात्यते ॥ सूर्याचन्द्रमसौ । एवमि- न्द्रासोमावित्यादि ॥ गन्तुं मनोऽस्येति विगृय बहुग्रीहौ । १ पूर्वपदस्येति वचनाद्ययाविवक्षमाकार । तथाच सति होता च पोता च नेटा च उगाता च होतृपोतनेष्टोद्गातार । होसृपोतानेटोगातार । होतापातानेटोद्रातारो या इति चिन्तामणावृक्षम् ॥ निए समाधौ। अध्वद्रातृहोतारो यजुस्सामविध क्रमान् । दि. द्यायोनिसम्बन्धे इत्यस्य शानहते उत्पत्तिकृते च सम्बन्ध विपये सतीलर्थ ।। २ पितृसब्दस्य मातृशब्देन सहोचौ पितृशन्द एक एव प्रयोज्यो वा ॥ "निया १२।१९८९ पुरुषस्य पुस प्राणिन खिया सहोती पुरुपयाच्यैवैक. प्रयुज्यते अनन्यार्थ- प्रहली ब्राह्मणश्च ब्राह्मणी च ब्राह्मणौ। कुछुटौ । पटू ।। प्राणिप्रहण पिटपटी- शरायोदश्चनाना। अनन्यार्थप्रस्ताविति किं? इन्द्रन्दान्यो। अब यत्रयोगोऽन्यायं ॥ दुकच्छपीमाप्रति चिन्तामणाबुक्तम् ।।

·+ १३४ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ५४९ तुमो मनस्कामे १२१२१६९। तुमोऽन्तस्य लुम् भवति मनस्कामयोः परतः समासे ॥ गन्तुमनाः ॥ गन्तुकामः ॥ इपीकाया- स्तूलमिति विगृप समासे ॥ ५५. मालेपीकेष्टकस्यान्तस्य च भारितूलचिते ।२।२।८०१ मालादीनां तदन्तानां च हस्वो भवति । यथासवयं भार्यादिषु परतः समासे ॥ इपिकतूलम् । एवं मालभारि । इष्टकचितं ॥ ध्रुवः कुटिरिति विगृह्य समासे ॥ ५५१ भ्रवोच्च कुटिकुसे ।।२८११ अंशब्दस्य हस्खोऽध भवतः कुटिकुसयोः परतः समासे ॥ भृकुटिः । अकुटिः । भुकुंसः । अकुंसः ॥ एकोत्तरा दशेति विगृह्य ।। ५५२ एकादश पोडश षोडन पोहा पहा ।२।२।१०१॥ एकादशादयः समासे कृतात्वादयो निपात्यन्ते । एकादश । एव पड्भिर- धिका दश पोडश । पड् दन्ता अस्येति पोडन् ॥ द्वाभ्यामधिका दशति विगृह्य समासे ॥ ६५३ द्वाप्टानयोऽनशीती प्राफ्छतावहुव्रीहौ ।२।२।१०२। शतात् प्राक् सङ्ग्यावाचिन्युत्तरपदे द्वि अष्टन् त्रि इत्येतेषां यथासङ्ग्यं द्वा अष्टा त्रयम् इत्येते आदेशा भवन्ति । अबहुव्रीही समासे नाशी- तिशब्दे ॥ द्वादश । एवं द्वाविंशतिः । द्वात्रिंशत् ॥ अष्टादश । अष्टा. विंशतिः । अष्टात्रिंशत् ॥ त्रयोदश । त्रयोविंशतिः ॥ त्रयस्त्रिंशत् ।। अनशीताविति किं. अशीतिः त्र्यशीतिः । अबहुव्रीहाविति किं द्विदशाः । अष्टदशाः । त्रिदशाः ॥ ६५४ चत्वारिंशदादी वा २।२।१०३। द्वा अष्टा प्रयम् इत्या- देशाश्चत्वारिंशदादी उत्तरपदे वा भवन्ति ॥ द्वाचत्वारिंशत् द्विचत्वारिंश- त् ॥ अष्टाचत्वारिंशत् अष्टचत्वारिंशत् । अयश्चत्वारिंशत् त्रिचत्वारिंशत् इत्यादि । महत् वीर इत्याम्यो सुः महांश्चासौ वीरश्चेति विगृह्य समासे ।। महतः करपासविशिष्टे डा. १२।२।१०१।" इत्यधिकृत्य ।। ॥

·समासा । १३५ ५५५ जातीयका] ।२।२।१०६। महत जातीयप्रत्यये समाना- धिकरणे च परतो डा भवति || ड इत् अन्त्याजादिलुग! । महापीर । एवं महागुण इत्यादि । क्षीरमुदक यस्येति विगृह्य समासे । ५५६ नाम्न्युत्तरपदस्य च ।२।२।१३६। उत्तरपदस्य पूर्वपद- स्य च उदकशब्दस्य उद इत्यादेशो भवति नामि समासे । क्षीरोदः। एव लवणोदादय । उदपर्वत उदमेघ. ॥ ५५७ श्लुग्वा ।२।२।१३७ नाग्नि पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च झुग्वा भवति ॥ सत्या भामा सत्यभामा इत्यादि ।। पृपदुदर यस्येति विगृह्य समासे ।। ५५८ पोदरादयः ।२।२।१७२। पृषोदरादय' शब्दा. साधवो वेदितव्या ॥ पृषोदर । अश्व इव तिष्ठतीत्यश्वत्थः । पिशितमन्नातीति पिशाच इत्यादि । शिष्टप्रयोगानुसारेण वेदितव्यम् ।। वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णरिकारनाशौ ।। धातोस्तदातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविध निरुक्तम् ॥ १॥ वर्णागमो गवेन्द्रादौ सिंहे वर्णविपर्ययः ।। पोडशादौ विकारस्याद्वर्णनाशः पृपोदरे ॥ २ ॥ वर्णनाशविकाराभ्या धातोरातिशयेन यः।। योगस्तदुच्यते प्राज्ञैर्मयूरअमरादिपु ॥ ३ ॥ ।। इत्यशुग्विधिसमाससञ्चहः ॥ ॥ अथ पदवाक्याश्रितं विध्यन्तरमुच्यते ॥ ५५९ सम्भ्रमेसकृत् ।२।३१। सम्प्रमे वर्तमानं पदं वाक्यं या १ अविहितलोपागमादेशविकारा शिष्ट प्रयुज्यमाना । अश्वरूपेणामिरन तिष्ठतीति अश्वत्य इति लिड्गाभटयामुकम् ॥ २ हिसू हिंसायामिति धातोरुत्पन्नत्वात् हिनस्तीति सिंह इति हकारविपर्यय । विकार परिणाम । यथा पोटशेत्यत्र दकारस्य डकार ॥ ३ मां रीतीति मयूर । अन महाशब्देकारस्य नाश हफारस्य विकारो यार । स्थता कर इत्यादेश ॥ भ्रमन् रीतीति भ्रमर । नरोपो रशदस्य रादेशच ।।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे असकृदनेकवारं प्रयुज्यते ।। जय जय जय। जिन जिन जिन । अहिरहि- रहिः । सर सर सर । हस्त्यागच्छति हस्त्यागच्छति हस्त्यागच्छति । लघु पलायध्वं लघु पलायध्वं लघु पलायध्वम् इत्यादि ।। ५६० भृशाभीक्ष्ण्याविच्छेदे प्राग द्विः ।२।३।२१ भृशायर्थे वर्तमानं पदं वाक्यं वा शब्दरूपं द्विः प्रयुज्यते ॥ मृतम् अत्यार्थ पचति. पचति । आभीक्ष्ण्यं पौन पुन्यं पचतिपचति पठतिपठति वदवद । अवि-- च्छेदः क्रियान्तराव्यवधानं तत्र जयजय। एवं नमोनमः । करणंकरणम् इत्यादयः॥ ५६१ भोपोत्सं पादपूरणे २।३।६। प्रादीनि शब्दरूपाणि पादपूरणे द्विः प्रयुज्यन्ते ॥ अप्रणम्य जिनं मन्या संसंश्रित्य तपः परम् ॥ उपोपपद्यते श्रेय उदुत्पन्नमहोदयः ॥ १ ॥ ५६२ सामीप्येऽधोऽध्युपरि ।।३।७। सामाप्ये वर्तमानानि अधस् अधि उपरि इत्येतान्यव्ययानि हि प्रयुज्यन्ते ॥ अधोऽधो नरक- भूमयः । अध्यधिग्राम वसति लोकः । उपर्युपरि स्वर्गपटलानि ।। ५६३ वीप्सायाम् ।२।३१८) वीप्सायां वर्तमानं शब्दरूपं द्विः मयुज्यते ॥ वृक्षवृक्षमभिसिञ्चति । भवेभवे नैव चेतयते || "आधामन्त्र्यं सम्मत्यस्याकोपेऽश्वन्त्यश्च प्लुत ।२।३।१७" इत्यधिकृत्य ॥ ५६४ दूरादामध्यस्य गुरुवैको लन्त् ।२।३।२७] वाक्यम्याच योऽन्त्योऽच् दूरादामन्त्र्यस्य सम्बन्धी अनन्त्यो वा ऋर्षितो गुरु १ कार्येष्वाभमस सम्मति पूजन वा । परगुणानामसहनमसूया । क्रोध कोष । एतेष्वर्येषु वर्तमानस्य पास्यस्याभूतमामरणीयाथै पद द्विपच्यते । तस आदी पूर्वोक्ता वश्वचा मध्येऽन्त्योऽच् प्लुतो या भवति सम्मती ॥ माणवका ३ माणवर । माणवक । माणवक । शोभन सत्यसि माणवक । राजा ३२ राजन् शोमन सम्यसि राजा। २ प्रधान कार्यसम्प्रत्ययादिह न भवति । आगच्छ भो कपिल माणव। माणदेति कपिलेल्यस्य विशेषण । लमहण अदिति प्रतिवानिवृत्यर्थ इदमेव सपा अवर्ण- लपर्णयौरभेदेन प्रहमस्य ।।

·तद्धिता: टुकारश्च स एफः तो वा भवति ।। आगच्छ मो देवदत्ता३ । आगच्छ भो दे३वदत्त । आगच्छ भो देवदा३त्त । आगच्छ भो देवदत्त ॥ तृप्त. शिखा३ । कृ३प्तशिख । कृप्तशिख ॥ अनृदिति किं कृष्णमित्र । ५६५ ओमःप्रारम्भे २।३।२१। प्रारम्भे वर्तमानस्योमः प्लुतो वा भवति ।। ओ३म् (ब) ऋषभं पवित्रम् । ओ३ श्रीशान्तिरस्तु सुखमस्तु ।। प्रारम्भ इति किम्? । ओम् इत्यादि । ॥ इति द्विरुक्तमुतविधिसदहः ।। ॥ अथ तद्वितसंग्रहः कथ्यते ॥ तद्धितप्रत्यया द्विपकाराः । अर्थान्तरवृत्तयः स्वास्थिकाश्चेति । ततान्ति- रवृत्तयो यथा । उपगु डस् इति स्थिते उपगोरपत्यमिति विगृह्य ।। ५६६ प्राजितादण् 1२।४।४। टो जित इत्यतस्सूतात् प्राग्येाः कथ्यन्ते तेषु सुबन्तात् अग् प्रत्ययो भवति ॥ इत्यधिकृतं वेदितव्यम् ॥ ५६७ उसोऽपत्ये ।।१।१८] पष्ठयन्तादपत्येऽर्थे अण् प्रत्ययो भवति ॥ ण इत् आरैजयः । सुपः लुक् ॥ ५६८ औरैचोऽक्ष्वादेः।२।३१८४। प्रकृतेरचामादेरचः आ आर ऐच् इत्येते अदेशा भवन्ति निति णिति च तद्धिते प्रत्यये परे ॥ आसन्न इति उत औत्॥ ५६९ अवस्वयम्भुवः।२।३।८। अपदस्योवर्णस्य अव् मवति तद्धिते परे न स्वयम्भुवः । ततः स्वादिः। औपगवः । स्त्रियां रिहणिति की। औपगवी । एवं कापटव इत्यादि । दक्षस्थापत्यमिति निगृह्य ।। १ विदर्थे वर्तित्वात्पुनरान्तरे वर्तितु निमित्तमुपादीयते तदन्तर तत्र पत्तियां. न्तरत्तिः ॥ प्रकृतादर्यादन्योऽर्थोऽर्यान्तरम् ॥ वृत्तयो द्विप्रारा भने शायर्या मलनिया तायेति । अनेकार्या अणादयः । प्रत्ययनियता इमादयः । एस्मिभेदार्थे विद्यमाना इत्यर्थः॥

·१३८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ५७० अत इ ।२।४।२१} अकारान्तादपत्ये इञ् भवति ॥ अ इत् । आरैजथः । एरित्यतो लुक् । शेषं प्राग्वत् । दाक्षिः स्त्रियां टिठणिति डी। दाक्षी ।। गर्गस्थापत्यं वृद्धमिति विगृह्य ॥ ५७१ पौत्रादि वृद्धम् ।१।१।१३। पौताद्यपत्यं वृद्धसंझं भवति ॥ ५७२ गर्गादेर्यन् ।।१३८। गर्गादेवृद्धेऽपत्ये यन् भवति ।। शेष माग्वत् । गार्यः गाग्यौं । वहुत्वे ।। ५७३ योगोपवनादिश्यापर्णान्तात् ।।४।११०। गोते वर्तमानायमः अञश्च प्रत्ययस्य बहुत्वे झुग्भवति न स्त्रियां गोपवना- दिश्यापर्णान्तं वयित्वा । लुचि स्थानिवद्भावाभावात् नारैच् । गर्गाः । एवं गर्गान् गरित्यादि ॥ स्त्रियां ॥ ५७४ योऽपावटा ११।३।१५। यञ्प्रत्ययान्तात् स्त्रियां ढी भवति न पावटाभ्यां ॥ लगत इत्यतो लुचि मत्स्येति यस्य लुक् । गार्गी । एवं वात्स्यः वात्सी इत्यादि । गर्गस्यापत्यं युवेति विगृह्य ॥ ५७२ मीत्राद्यस्त्री वंश्यज्यायोनानोः सति युवा १ कुलं पुनातीति पुत्रः । पुनस्यानन्तरापत्यं पौत्रः पौत आदिर्यस्य तत् । पौत्रेति किं? गार्गि: । आदिशब्देन वक्ष्यमाणप्रपौत्रास्त्रीति सूत्रे निर्दिष्टवंदये ज्यायसि भ्रातरि च गते सति प्रपौत्रादीनां वृद्धस व गायः ॥ २ गोपपन आदियस्थासौ गोपवनादिः। श्यापर्णः अन्तो यस्यासौ श्यापर्णान्तः । गोपवनादिश्च क्यापर्णान्तथ तयोक्तः। न गोपवनश्यापर्णान्तस्तथोकम्तस्मात् ॥ गोपव- नादिविाद्यन्तर्गणः । गोपवन । शिग्रु। विन्दु । ताजम । अश्वावतान । श्यामक । श्यापर्ण इति पिडादिगणान्तर्गतसप्तशब्दा वा इत्यर्थः ।। ३ प्रगतः पौत्रः पौभानगतो वा प्रपौत्रः । स आदिर्यस्य तत् प्रपौत्रादि । पौनापत्यं परमप्रकृतेश्चतुर्धम् । भर परमप्रकृतिर्गर्ग: । तस्यापत्य गार्गिः । तदनन्तरापत्य वृद्धो मार्थस्तृतीयः स्यात् । चतुर्यो गन्याययो युवा । " आयात् १२१४११९१ अपत्ये यः प्रायः स भाद्यात् परमप्रकृतेखे नानन्तरवृद्धयुक्भ्यः॥ उपगारपत्य वृद्ध औपगवः ।" इति नियमसूत्र तत आधादित्यनुवर्तते ॥ आचादिति कि गाग्र्यायणस्यापत्य युवा गा- ायणः इन् न भवति ॥ दाक्षिरिसन वृद्धापत्येऽपि अत इनिति इश्प्रत्ययो भवति ।

·तद्धिता ।
११।१।१४। स्त्रीवर्जितं प्रपौत्राद्यपत्य युवसंशं भवति वश्ये ज्यायसि आतरि
च जीवति सति ॥ इति युवसंज्ञाया ।।
५७६ वृद्धानि ।२।४।२०। यून्यपत्ये वृद्धप्रत्ययान्तादेव प्रत्ययो
भवति ।।
५७७ यनित्रः ।।४।३३। यान्तादिनन्ताच यून्यपत्ये फण् भवति ॥
ण इत् । फस्य आयन् । गाायण. । एव दाक्षायण ॥ सुधातुरसत्यमिति
विगृह्य ।
५७८ सुधातृव्यासवरूटनिपादचण्डालयिम्यस्याकङ्च
१२।४।२७) सुधात्रादिभ्योऽपत्ये इञ् भवति तेषामकह चान्तादेश ॥
अडावितौ । सौधातकिः । एव वैयासकि वारुटकिः नैपादाकः चाण्डालकि.
इत्यादि ॥ पुत्रस्यापत्यमिति विगृह्य ।।
५७९ पुनर्भूपुत्रदुहितननान्दभ्योऽनन्तरेऽञ् ।२।४।२८।
पुनदिभ्योऽनन्तरेऽपत्ये अञ् भवति ॥ पौत्र. । एवं पौनर्भव दौहित्र
नानान्द्र ।। कन्याया अपत्यमिति विगृह्य ।।
५८० कन्यात्रिवेण्यो कनीनत्रिवणौ च ।।४।४९।
कन्यानिणिभ्यामपत्ये अण् भवति तयोर्यथासङ्ख्य कनीनत्रिवणादेशी च
भवत ॥ कानीन. वैवण । शतमातुरपत्यमिति विगृह्य ॥ .
५८१ सङ्ख्यासम्भद्रान्मातुर्डर R४५१। सख्याया.
परान्मातृशब्दादपत्ये अण् भवति ऋतो डुरादेशश्च ॥ड
इत् । शातमातुर. । एवं द्वैमातुर पाण्मातुर. साम्मातुर. भाद्रमातुर । दिते-
रपत्यमिति विगृह्य ॥
५८२ दितेश्च ढण् ।२।४।५४। मण्ड्कशब्दादितिशब्दाचापत्ये ढण्या
भवति ।। ढस्य एय् । दैतेय माण्डूकेय । पक्षे
५८३ पत्युत्तरपदयमादित्यदित्यदितेर्योऽणपवादे चार
।२।४।६। पत्त्युचरपदात् यमादिभ्यश्च प्रागजितीयेऽस्वेर्थे न्यो मान
सम्भद्राभ्या

·१४० शाकटायनप्रक्रियासमहे अणपवादे च । न इत् । दैत्यः । बृहस्पतेरपत्यं वार्हस्पत्यः। यमस्यापत्यं याम्यः । आदित्यस्यापत्यमादित्यः । अदितेरपत्यम् आदित्य. ॥ विनताया अपत्यमिति विगृह्य ॥ ५८४ प्यतः ।।४।५५। प्यदन्तादपत्ये ढम् भवति ॥ वैनतेयः । एवं सौपर्णेयः ।। नाभरपत्यमिति विगृह्य ॥ ५८५ इतोऽनिमः ।।४१५७। इदन्ताद् यच्कादपत्ये ढण् भवति नेजन्तात् ।। नाभेयः 1 नैधेयः । बालेयः इत्यादि || कल्याण्या अपत्यमिति विगृह्य ॥ ५८६ कल्याण्यादेर्डिन् च ।।४।६२। कल्याण्यादिभ्योऽपत्ये ढण् भवति डिन्चान्त्यादेशः ॥ ड इत् । काल्याणिनयः । एवं सुभगा- या अपत्यमिति विगृह्य ।। ५८७ हृद्धगसिन्धोः ।।३।१०६। हद्भगसिन्ध्यन्तानां मिति णिति च तद्धिते परे पूर्वपदस्योत्तरपदस्य चादरचः आरेचो भवन्ति ।। सौभागिनेयः । एवं सौहार्दः इत्यादि । दास्या अपत्यमिति विगृह्य ॥ ५८८.क्षुद्रादिभ्यो दूण् वा २।४।६४। अगहीनाः शीलहीनाश्च स्त्रियः क्षुद्राः ताभ्योऽपत्ये दण्या भवति । ५८९ लुग्व्योल्को १२॥३॥३५॥ प्रत्ययस्यावयवे कार्य च वलि कौ च परे वकारयकारयोलुंग भवति ॥ पक्षे ढण् । दासेरः दासेयः । एवं कोल्टेरः कौलटेयः इत्यादि । मातुरपत्यमिति विगृह्य ॥ ५९० भ्रातुर्व्यः ।।४।७१। भातृशब्दादपत्ये व्यो मवति ॥ प्रातृ- व्यः । स्वसुरपत्यमिति विगृह्य ॥ ५९१ स्वसुश्च छ ।२।१७२। स्वसशब्दाद्भातृशब्दाचापत्ये छो भवति ।। स्वसीयः । प्रात्रीयः ।। ५९२ मातृपित्रादेण्छणौ।२।०७३। मातृपितृपूर्वात्स्वसुरपत्ये दृश्छणौ भवतः ॥ डित्त्वात् ऋतो लुक् । उरिति पिः। मातृप्यमुरपत्यं .

·तद्धिताः। १४१ मातृप्वसेयः मातृप्वतीयः । एवं पैतृप्वसेयः पैतृप्वतीयः ॥ कुलस्याप- त्यमिति विगृह्य ॥ ५९३ कुलात् खः १२४१९०। कुलशब्दादपत्ये खो भवति ।। ख ईन् । कुलीनः ।। ५९४ दुःकुलाडण् ।२।४।९२। दुःकुलशब्दादपत्ये ढग् वा भवति॥ पक्षे खः । दुःकुलस्यापत्यं दौप्कुलेयः दुप्कुलीनः ।। ५९५ महाकुलाखञ् २।४।९३। महाकुलशब्दादपत्ये अञ्- खनौ या भवतः ॥ पक्षे खः । महाकुलस्यापत्यं माहाकुलः । माहाकुलीनः महाकुलीन ॥ ५९६ श्वशुरायः १२१४१९४१ श्वशुरशब्दादपत्ये यो भवति ॥ श्वशुरस्यापत्यं श्वशुर्यः ।। ५९७ जातौ राज्ञः ।२।४।९५) राजनशब्दादपत्ये यो भवति जाती क्षत्रियत्वे गम्यमाने ॥ ५९८ येऽनोऽट्ये ।२।३।६१। ट्यण्यर्जिते यप्रत्यये अनो लुग्न भव. नि ॥ राज्ञोऽपत्यं राजन्यः । जाताविति किम्? अन्यत्राणेच ॥ ५९९ अणि ।२।३।१२। अण्यनो लुम भवति ॥ राजनः ।। ६०० क्षत्ताद घः १२४९६। क्षत्रशब्दादपत्ये घो भवति जा. तिश्चेत् ॥ घस्य इय् क्षत्रियः । अन्यत्र क्षात्रिः॥ मनोरपत्यमिति विगृह्य ॥ ६०१ मनोर्याण पक् च ।।११९७ मनुशब्दादपत्ये याणी भवतः तस्य पगागमश्च ।। अकावितौ । मनुष्यः मानुषः इत्यादि । ६०२ पृथिव्या वा १२।४।९। पृथिवीशब्दात् प्राग्जितीयेऽर्थे बायी भवतः ॥ पृथिव्या अपत्य पार्थिवः । स्त्रियां पार्थिवी पार्थिवा !! ६०३ देवाधश्च ।।४।१२। देवशब्दात्माग्जितीयेऽर्थे याब, मवतः ॥ देवस्यापत्यं देव्यः दैवः । स्त्रियां दैवी ॥

·१४२ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ६०४ स्त्रीपुंसात् दनवृतः ।२।४।१६) स्त्रीपुंसशब्दाय यस्मत्ययात्माग्येऽस्तेिषु च नन् नट् इत्येतो प्रत्ययौ यथासमय भवतः ।।टआवितौ । स्त्रिया अपत्यं स्त्रैणः । पुंसोऽपत्यं पानः । पदस्येति . ६०५ रोट्रराज्ञः सरूपाद्राजापत्येऽविः ।।४।९८। राष्ट्र- वाचिनो राजवाचिनश्च सरूपाच्छब्दाद्राजन्यपत्ये चा] अञ् भवति विसं- शश्च । विदेहानां राजा वैदेहः वैदेही ।। ६०६ बहुप्यस्त्रियाम् ।२।४।१०८। बहुषु वर्तमानस्य ने. लुम् भवति न स्त्रियाम् ॥ विदेहा । एवं पाञ्चालः पाश्चालौ पच्चालाः ॥ विदेह- स्यापत्यं वैदेहः वैदेही विदेहा इत्यादि । अस्त्रियामिति किं । वैदेह्य. पाश्चात्यः ॥ भिक्षाणां समूह इति विगृह्य । ६०७ भिक्षादेश्च समूहे २।४।१२८० भिक्षादेरन्यस्माच समूहेऽत्] अणादयो भवन्ति ॥ इत्यण् । भैक्षं । गर्भिणीनां समूहो गार्भिण। यौवन काक मायूरम् इत्यादि । ६०८ गोत्रोक्षवत्सोट्राजारभ्रवृद्धमनुष्यराजन्यराजपु- वराज्ञो वु।२।४।१३०। गोत्रवाचिन उक्षादिभ्यश्च समूहे वुञ् भवति॥ ६०९ वोरकः ।।३।३४। प्रत्ययस्य वोरको भवति ।। औपगवानां समूहः औपगवकम् । उक्ष्यां समूह औक्षकम् । एवं वात्सकम् औष्टकम् आजकम् औरभ्रकं वार्द्धक मानुष्यक राजन्य राजपुत्रकं राजकं ।। ६१० केदारापण्यश्च ।।४।१३१॥ केदारशब्दात् समूहे कुम् प्यश्च भवतः ॥ केदाराणां समूह. केदारक कैदार्य ॥ १ क्षनियसरूपारजनपदशब्दात् जनपदसस्पाच क्षत्रियशब्दात् यथासख्य राजाने रक्षतरि च क्षत्रियेऽपत्ये चाभिधेयेऽञ् भवति । स च निसशो भवति ॥ सरूपादिति कि सुराष्ट्राणा राजा सौराष्ट्रक । त्रिष्टस्यापत्य पृष्ट । २ मिक्षादिग्रहण अचित्तठण्वाधनार्यम् । भिक्षाणा मिक्षितानानो । भिक्षन्त इति भिक्षा इति कर्मसाधनोऽय सन्द ।

·१श्नम इति प्रतिषेधो लिङ्ग समूहे तदन्तस्यापि भवतीति। वानहास्तिक गोधेनुकम् तद्धिताः ६११ ब्राह्मणमाणचवाटवाया ।२।४।१३४॥ ब्राह्मणादिभ्यः समूहे यो भवति ॥ ब्राह्मणानां समूहो ब्राह्मण्यम् । एवं माणन्य बाडव्यं ।। ६१२ कवचिहस्त्यचित्ताच ठण् ।२।४।१३२। कवचिहस्ति- भ्यामचित्तवाचिनः केदारशब्दाच समूहे ठण भवति ॥ ६१३ इक्ठः ।।३।३२। प्रत्ययानयवस्य ठ इक् भवति ॥ कवचिनां समूहः कावचिकं । हस्तिना समूहः हास्तिकम् । आपूपिकं कैदारिक ।। ६१४ धेनोरनबः ।।४।१३३अनपूर्वाद्धेनोः समूहे ठण् भवति ।। ६१५ दोसिसुसुगशश्वदकस्मात्तः कः ।।३।३३. दोस्श- ब्दात् इसुसन्तादुगन्तात् शश्वदकस्माद्वर्जिततकारान्ताच परस्य प्रत्ययस्य ठ को भवति ।। अदित् । धेनूनां समूहो धैनुकम् । अननिति किम् ? आधेनवं॥ ६१६ गणिकाया पयः ।।४।१३५/ गणिकाशव्दात्समूहे ण्यो भवति ॥ गणिकानां समूहो गाणिक्यं ॥ ६१७ केशाद्वा ।।४।१३६॥ केशशब्दात्समूहे ण्यो वा भवति । पक्षे ठण् । कैश्यं कैशिकं ॥ ६१८ छोऽश्चात २१४११३७) अश्वशब्दात् समूहे छो वा भवति ।। पक्षेऽण् । छ ईय् । अश्वानां समूहः अश्वीयं आश्वम् ॥ ६१९ गोरथवातानकड्योलम् ।।४।१४१। गोरथयातेभ्यः समूहे यथासङ्घयं त्र कड्य ऊल इति प्रत्यया भवन्ति ॥ गवां समूहो गोला। रथानां सम्हो रथकड्या । बलि पदत्वान्नातो लक् वातानां समूहो वातूल ॥ ६२० पाशादेश्व यः ।२।४।१४२। पाशादेर्गवादेश्च समूहे यो भवति ।। पाशानां समूहः पाश्या । एवं तृण्या खल्या गल्या रय्या वात्या ॥ २ पाश, तृण, सल, धूम, भगार, पोटे, गल, पिटक, पिटाक, शक्ट, इल, नल, वन, वृत् इति पाशादिर्गण. ॥ .

·शाकटायनप्रमियासंमहे ६२१ ग्रामजनबन्धुगजसहायातल् ।२।४।१४३॥ प्रामादिभ्यः समूहे तल् भवति ॥ ल इत् । प्रामाणां समूहो आमता । चलि पदत्वान्नातो लक् । जनता बन्धुता गजता सहायता | वनस्पतीनां समूहो वानस्पत्यं । स्त्रीणां समूहः स्त्रैणम् । एवं पौंसम् इत्यादि । ६२२ श्वखलादिभ्योऽनिन् ।२।४।१४४। श्वादिभ्यः समूहे अन् भवति । खलादिभ्य इन् । शुनां समूहः शौनं । दण्डिनां समूहो दाण्डं । खलानां समूहः- खलिनी ।। ६२३ पुरुषात् कृतहितवधविकारे च ढञ् २।४।१४५।' पुरुषशब्दात् कृताद्यर्थे समूहे च ढञ् भवति ॥ द एय् । पुरुषेण कृतः पुरुषाय हितः पुरुषस्य वधः पुरुषस्य विकारः पुरुषाणां समूहो वा पौरु- पेयः ।। भस्मनो विकार इति विगृहा । ६२४ विकारे ।२।४।१४६। पप्ठ्यन्तविकारे यथायोगमणादयो भव- न्ति ॥ द्रव्यस्यावस्थान्तरं विकारः तत्राण भात्मनः। मृतिकाया विकारो मार्तिकः ।। ६२५ विकारापत्येऽश्महितनानो वा ।२।३१७११ अश्मन् हितनामन् इत्येतयोरन्त्याजादेर्यथासङ्खचं विकारेऽपत्ये च तद्धिते परे लुग्वा भवति ॥ अश्मनो विकार आश्मः । आश्मनः । हैतनामः हैतनामनः ।। ६२६ पुजतोः पक्क ।२।४।१४९। पुजतुभ्यां विकारे अण् भव- ति तयोः पकागमः ।। त्रपुणो विकारस्त्रापुष जातुपं ॥ ६२७ केसीयाम्यः।।४।१५२। कंसीयशब्दात् विकारे ज्यो भव- ति यस्य लुक् च ॥ कंसीयस विकारः कांस्यं ॥ ६२८ कौशेयम् ।।४।१५७कोशस्य विकारः कौशेयमिति निपात्यते ६२९ हेमादिभ्योऽञ् ।२।४।१६११ हेमादिभ्यो विकारे चावयवे , चाञ् भवति ॥ हेम्रो विकारोऽवयवो वा हैमं विष्टरम् । एवं राजतं सौव- णमित्यादि।

·तद्धिता। १४५ ६३० वाऽभक्ष्याच्छादने मयद् ।२।४।१६२। पप्ठ्यन्ताद्विकारे अवयवे च मयड्वा भवति न भक्ष्याच्छादनयो ॥ भस्मनो विकारः भस्ममय पक्षे अयादि। एव कपोतस्य विकारः कपोतमयं कापोत । दूर्वामय दौर्य । खदिरमय खादिरं । अभक्ष्याच्छादन इति किं मौद्गः सूपः । कार्पासः पटः ।। ६३१ शरायेकाचः ।२।४।१६३। शरादिभ्मः एकायश्च विकारा. वयवयोर्मयड् भवति ॥ शरस्य विकारः शरमयम् । एव दर्भमयं मृन्मयं वाममयमित्यादि ।। धनस्य विकार इति विगृह्य ।। ६३२ नाम दुः।१।१।१७। नाम दुसंज्ञ वा भवति ।। ६३३ दोरमाणिनः ।।४।१६४ अप्राणिनो दुसंज्ञाद्विकारावयवयोः मयड् भवति ॥ धनमयम् । एव दृपन्मयं । पक्षे अणादि । धान दार्प- दम् इत्यादि। ६३४ त्यदादिः ।१।१।१८। त्यदादिर्दुसंज्ञो नित्यं भवति ॥ दुस- ज्ञकत्वान्मयट् तस्य विकारस्तन्मयम् । एवं यन्मय त्वन्मय मन्मय ॥ ६३५ यस्याक्ष्वादिरादेच् ।१।१।१९। यस्याचामादिरन् आदेज्या भवति स दुसंज्ञो भवति ॥ आम्रमय सालमय तैलमयमित्यादि ।। ६३६ गोत्रीहेः शकृत्पुरोडाशे ।२।४।१६५/ गोत्रीहिभ्यां विकारेऽजयवे च मयड् भवति यथासङ्खचं शकृति पुरोडाशे चार्थे । गोवि- कारो गोमय.शकृत् । अन्यत्र गव्य । बोहिमय. पुरोडाश: । अन्यत्र चैह ।। ६३७ पिटिका हैयङ्गवीनम् ।२।४।१६७। एतौ विकारे साधू वेदितव्यौ ॥ पिष्टस्य विकार पिष्टिका । योगोदोहस्य विकारः हैयशवीन ॥ ६३८ बहुलं लुक्पुष्पमूले ।२।४।१६९। विकारावयवयोपहि- तस्य प्रत्ययस्य बहुल झुप् भवति पुप्पे मूले च वाच्ये ॥ मल्लिकायाः १ जातिगुणक्रियाद्रव्यनिरपेक्ष यन्नामधेय सव्यवहाराथै हटानियुज्यते तमाम । ला. किकप्रवृत्तिानमित्त विना निमित्तान्तरेण ॥ " गोर्योऽचि (२२४१३। गोशम्दादजादिप्रत्यय प्रसष्टे यप्रत्ययो भवति ॥” इति क्रमसूत्रेण यप्रत्यय । गवि भव गव्यम् । गन्य नियु . गया सर्वम॥

·१४६ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे विकारः पुष्पं मल्लिका । एवं यूथिका नवमालिका मालती । बृहत्या अव- यवो मूलं बृहती । पाठा इत्यादयः । कचिन्न भवति कारहाटमित्यादि । ६३९ फले २।४।१७०। विकारावयवप्रत्ययस्य लुग् भवति फले वाच्ये ॥ आमलक्याः विकारः फलम् आमलकम् । एवं बदरमानमित्यादि । हरीतक्या विकारः फलं हरीतकी । एवं द्राक्षादयोऽपि नियतलिङ्गा.।। ६४० प्लक्षादेरम् ।।४।१७११ प्लक्षादिभ्यो विकाराक्यवयोः अण भवति फले वाच्ये ॥ श्लुचोऽपवादः । प्लक्षस्य विकारः फलं प्लाक्षम् । एवमौदुम्बरं कारवेल्लमित्यादि । ६४१ जम्चा वा १२।४।१७२। जम्बूशब्दाद्विकारावयवयोरण्या भवति फले वाच्ये || जम्ब्वा विकारः फलं जाम्बवं । पक्षे श्लुच्युभयथा लिझं । नम्बु जम्बूः ॥ सिद्धान्तस्य बोद्धाऽध्येता वेति विगृह्य ।। ६४२ पोध्येत्रोः ।।४।१७३। षष्ठयन्ताद् बोद्धर्यध्येतरि चा? अणादयो भवन्तीत्यण ॥ सैद्धान्तः । एवं नैमितिकः मौर्तिकः छान्दसः वैद्यः इत्यादि । व्याकरणस्य बोद्धा अध्येता वेति विगृह्य अणि सति ।। ६४३ पदे य्वष्टैच् ।२।३१८७) आरेच्प्राप्तेरच आदेशयोर्यवयोः पदे परतः टैच भवति ॥ ट इदादिविध्यर्थः । वैयाकरणः ॥ ६४४ न्यायादिपदकल्पलक्षणान्तमत्त्वाख्यानाख्यायि- काढण् ।२।४।१७४) न्यायादिभ्यः पदकल्पलक्षणान्तेभ्यः क्रत्वाख्या- माख्यायिकावाचिभ्यश्च बोध्द्रध्येत्रोः ठण् भवति । न्यायस्य योद्धा अध्येता वा नैयायिकः । एवं तार्किकः पौराणिकः वैजपदिकः जैनयज्ञकल्पिकः शा- १ ऋतुश्च श्राख्यान व आख्यायिका च ऋत्याख्यानास्यायिकम् । पद च कल्प च सक्षण च पदकल्पलक्षण । पदकल्पलक्षणमन्ते यस्य शब्दस्य स पदारुपलक्षणान्त । न्यायादिश्च पदकरपलक्षणान्तय क्रत्यारयानारयायिक च न्यायादिपदकल्पलक्षणान्तत्र- स्वाख्यानाल्यायिक तस्मात्तोक ॥ कचिदर्यस्य व्युत्पत्त्यर्थमुपारयानमास्यान । गद्य- बन्धी यर नायकैनैव स्ववृत्तमात्यायते साऽऽस्यायिका। आख्यायिकापनम्यार्थी पिता वथा ॥

·तद्धिताः। ब्दलक्षणिकः काल्पवृक्षिकः कौतुककल्पिकः वासवदत्तिकः इत्यादि । ६४५ अधर्मक्षतसंसर्गाने विद्यायाः ।२।१।१७६ । विद्या- शब्दान्ताद्वोध्येत्रो ठण् भवति न धर्मादिपूर्वात् ॥ सार्वविधिक. चातुर्द- शविधिकः । अधर्मादेरिति किं धार्मविद्यः । क्षात्रविद्यः । सांसर्गविद्यः आगाविद्यः । विद्य. ॥ शाकटायनीयस्य बोद्धा अध्येता वेति विगृह्य अणि सति ॥ ६४६ प्रोक्तात् ।२।४।१८३। प्रोक्तप्रत्ययान्ताद्विहितस्य वोध्येतृ- मत्ययस्य शुग भवति ॥ शाकटायनीयः जैनेन्द्रः इत्यादि । ६४७ मातृपितु तर्युलड्व्यम् ।२।१।१८५। मातृशब्दादुलड् भवति पितृशब्दाप्यः प्रातर्यर्थे ॥ डित् । मातुर्माता मातुलः । एवं पितृव्यः ।। ६४८ पित्रो महद् ।२।४।१८६। मातृपितृशब्दाभ्यां डामहट् भवति प्रत्येकं मातरि पितरि चा! | डटावितौ । पितुः पिता पितामहः । पितामही माता । मातु:पिता मातामहः । मातामही माता ॥ ६४९ राजन्यादिभ्यो चुम् ।२।४।१९०। राजन्यादिभ्यो राष्ट्र चुम् भवति ।। राजन्यानां राष्ट्र राजन्यकम् । एवं वैराटकं मालवकामित्यादि। ६५० निवासादरभवाविति देशे नाम्नि २१४११९२। निवासे अदूरभवे च षष्ठ्यन्तादण् भवति देशे नानि ।। ऋजुनायो निवास आर्जुनावः । वराणसाया अदूरभवा वाराणसी ॥ ६५१ सोनास्ति ।२।४।१९३॥ प्रथमान्तात् सोऽस्मिन्नस्तीत्यर्थे अणादयो भवन्ति देशे नानि ॥ उदुम्बरास्सन्त्यस्मिन् औदुम्बरं नगरमित्यादि ।। १ पिप्रा माना या । टिवदित्वाभ्यां पिनोरिति पिता च माता च पितरौ तयोगिन विज्ञायते । यदि समानामेक इत्येकशेषात् पिता च पिता च पितरी तयोरिति ताई रिख व्यर्थ स्यात् ।।

·तद्धिता । १४९ ६५८ महेन्द्रादा ।।४।२०९। महेन्द्रशन्नात्साऽस्य देवतेत्यस्मिन् अर्थ छयौ वा भवत ॥ महेन्द्रो देवता अस्येति महेन्द्रीय महेन्द्रिय माहेन्द्रो बलि ॥ ६५९ कसोमायण ।२।४।२१२। कसोमशब्दाभ्या साऽस्य देवते- त्यम्मिन्नत्थे ट्यण भवति ॥ टणावितौ । क परमात्मा देवता अस्य काय । कायी पूजा ॥ परत्वादात् सोमो देवताऽस्य सौम्य ॥ ६६० युद्धेऽर्थयोध्दृभ्यः ।२।४५२१६। अर्थ प्रयोजन तद्वाचिनो योद्धृवाचिनश्च प्रथमान्तात् पष्ठ्यर्थे युद्धे वाच्ये अणादयो भवन्ति ।। मुलोचना प्रयोजनमस युद्धस्स सौलोचन । विद्याधरा योद्धारोऽस्य वैद्याधर युद्ध ॥ ६६१ प्रहरणात् क्रीडायां णः।२।४।२१९। प्रहरणवाचिन सप्तम्यर्थे कीडाया णो भवति ॥ मुष्टि प्रहरणमस्या क्रीडाया मौष्टा । एवं दाण्डा इत्यादि ॥ कुसुम्भेन रक्तमिति विगृह्य ॥ ६६२ टो रागादक्ते ।२।४।२२०। तृतीयान्ताद्रागवाचिन तेन रक्तमित्यस्मिन्नर्थे अणादयो भवन्तीत्यण् ॥ कौसुम्म बस्न । कौड्कुम हारिद्रमित्यादि। १६३ लाक्षारोचनाढण् ।२।४।२२१। लाक्षारोचनाभ्या रक्ते ठग् भवति ।। लाक्षया रक्त लाक्षिक । रौचनिक ॥ ६६४ चन्द्रोपेतात्काले २।४।२२५/ चन्द्रोपेतान्नक्षत्रवाचिन तेन युक्ते काले अणादयो भवन्तीत्यम् ॥ पुप्येण चन्द्रोपेलेन युक्ता पौर्णमासी ।। ६६५ तैपपापम्भात् ।२।३१७७) नक्षतवाचिनो विहिते प्रत्यये परे तिप्यपुष्यशब्दयोलैपपौषौ निपात्येते । पौपी तैषी । चित्रया चन्द्रोपेतया युक्ता पेर्णमासी चैत्री । विशालया वैशासी । ज्येष्ठ्या ज्येष्ठी । अपाढ्या १ श्वामा च समाल्यात सुम्बशार्पजले च यम्॥ प्रवृत्तिमाय फ्लमर्थ ।।

·१५० शाकटायनप्रक्रियासमहे आपाढी । भद्रपदया भाद्रपदी । अश्वयुजा आधयुजी । कृतिकाभि कातिकी। मृगशीण मार्गशीपी । मघाभिर्माधी । फल्गुन्या फाल्गुनी ।। ६६६ श्रवणाश्वत्थानाम्न्यः ।२।१।२२।। चन्द्रोपेताम्या श्रव णाश्वत्थाम्या युक्ते काले अप्रत्ययो भवात नानि विषय ॥ श्रवणन चन्द्रापेतेन युक्ता पौर्णमासी श्रवणा । एवमश्वत्या ॥ वस्त्रेण च्छन्नो रथ इति विगृह्य ॥ ६६७ छन्ने रथे ।२।४।२३३॥ तृतीयान्ताच्छन्ने रथेऽत्थे अगादयो भवन्तीत्यम् ॥ वास्त्रो रथ । एव काम्मलो गौण इत्यादि । ६६८ स्थण्डिले शेते व्रती ।२।४।२३६ स्थाण्डिलशब्दात् सप्त- म्यन्तात् शेते इत्यस्मिन्नर्थेऽण् भवति प्रतिनि वाच्ये ॥ स्थण्डिले शेत इति स्थाण्डिलो व्रती॥ ६६९ संस्कृते भक्ष्ये ।२।४।२३॥ ससम्यन्तात् तत्र संस्कृते भक्ष्येऽर्थे अणादयो भवन्तीत्यण् । आष्ट्र सस्कृता प्राष्ट्रा अपूपा ॥ ६७० कल्यग्नेढण् ।२।४।८। कल्यग्निन्या प्राग्जितीये अत्थे दण् भवति ॥ कलौ सस्कृत कालेयम् । अमौ सस्कृतमामेयम् ।। ६७१ शूल्योल्यौरेयदाधिकौश्वित्कोदश्चितम् ॥२॥४॥ २३८। शूल्यादय संस्कृते अर्थ साधवो वेदितव्या ।। शूले संस्कृत शूल्यम् । उखायामुख्य। क्षीरे क्षैरेय । दनि दाधिकम्। उदश्चित्योदश्विकम् औदाश्चित वा ॥ ६७२ कचित् ।।४।२३९। उक्तात्म्य कचिदन्यताप्यर्थे अणादयो भवन्ति ।। इत्यम् । चक्षुपा गृह्यत इति चाक्षुप रूपम् । एव श्रावण शब्द । उदूखलेन पिष्टमौदूखल । कलौ दृश्यते कालेय मिथ्यात्वम् । अवै- रूपने आधो रथ ॥ नद्या जातो भवो वेति विगृह्य । ५ सत उत्पादन सस्तार ।। १ उदधिमथित तक्रम् ।।

·• ३ पने परिकरप्रान्त व्योम्नि साई फ्ले गदे। वायमाण्डमुसे तीर्थे जमे पुष्करमटमार तद्धिताः। ६७३ नद्यादिराष्ट्रदूरोत्तराडण्यैत्याहन् ।३।१।१। जितात् प्राक् येऽा वक्ष्यन्ते तेषु कृतादिपु नद्यादेर्दण् भवति राष्ट्राद् घः दूरादेत्यः उत्तरादाहञ् । अणपवादः । नादेयः । एवं राष्ट्रियः दूरेत्यः औत्तराहः ।। ६७४ पारावारावारपारेभ्यः खः ।३।१।२। पार अवार पारा- वार अवारपार इत्येतेभ्यः प्राग्जितीयेऽर्थे खो भवति ॥ पारे जातो भयो वा पारीणः । एवमवारणिः पारावारीणः अवारपाणिः ॥ ६७५ ग्रामाद्यखञ् ।३।१।३। ग्रामशब्दात् प्राग्जितीयेऽर्थे कृतादौ यखौ भवतः ।। ग्रामे कृत इत्यादि विगृह्य ग्राम्यः प्रामीणः ।। ६७६ केच्यादेश्च ढकन् ।३।११४] कत्र्यादेीमाच प्राग्जितीयेऽर्थे कृतादौ ढकञ् भवति ॥ कात्रेयकः। पुष्करे जातः पौकरेयकः। एवं ग्रामेयकः॥ ६७७ कुलकुक्षिग्रीवाच्छास्यलङ्कारे ।३।१।६। कुलादिभ्यो यथासङ्खयं श्वादिपु वाच्येपु प्राग्जितीयेऽर्थे ढकञ् भवति ॥ कुले जात: फौलेयकः कः श्वा । एवं कौलेयकोऽसिः। अवेयकोऽलङ्कारः ॥ ६७८ दक्षिणापश्चात्पुरसस्त्यण् ।३।११। दक्षिणादिम्यः प्राग्जितीयेऽर्थे कृतादौ त्यण भवति ॥ दक्षिणायां जातः दक्षिणात्यः एवं पाश्चात्यः पौरस्त्यः ॥ ६७९ केहामातस्त्रात्त्यच् ।३।१।८। कादिभ्यस्तसन्तात् वान्ताच माग्जितीयेऽर्थे त्यन् भवति ॥ च इत् । क जात इत्यादि । इत्यः इहत्यः अमात्यः कुतस्त्यः अत्रत्यः इत्यादि ॥ १“डे कृतरब्धकातम्भूत ३११८४॥" इत्यारभ्य इति सूत्रपन प्रशानदेन मदर्थेषु अमादयो भवन्ति । रोपामुदाहरण नदीना समूहा नादिर । राष्ट्रस्यापत्य राष्ट्रि इति चिन्तामणी ।। २ कुत्सितायो जातिस्पजदा अस्या इति कनी गर्धमी ।। "हो जित- ३॥२॥२॥"

·१५२ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ६८० वैपमोशाश्वसः ।।१।१०) ऐपमस् यस श्वम् इत्तेभ्यः प्राग्जितायेऽर्थे त्यज्वा भवति ॥ पक्षे तनट् । ऐषमो जातः ऐपमस्त्यः ऐप- मस्तनः । एवं बस्त्यः यस्तनः । श्वात्यः श्वस्तनः ।। ६८१ चूदक्प्रागपाक्मतीचो यः ।३।१।११ दिवादिभ्यः प्राम्- जितीयेऽर्थे यो भवति ॥ दिवि भवं दिव्यम् । एपमुदीच्यं प्राच्यं अपाच्य प्रतीच्यं ॥ ६८२ भवतष्ठण्छस् ।३।११२३ भवच्छब्दात् माग्जितीये अर्थ ठण्छसौ भवतः ॥ णसावितौ । भवतः इदं भावत्कं भवदीयं । सिति पदत्वाजश् ॥ ६८३ जनपरराज्ञोऽक्छ: १३१।२५/ जनादिभ्यः प्राग्जितीये अर्थे अक्छो भवति ॥ जनस्येदं जनकीयम् । एवं परकीयं राजकीयं ॥ ६८४ दोश्छः ।३।१।२६। दुसंज्ञकात्माग्जितीये अर्थे छो भवति ।। तस्येदं तदीयम् । एवं त्वदीयं मदीयं ॥ ६८५ उष्पादिभ्यः कालात् ।।१।२७ उष्णादेः परो यः कालशब्दस्तदन्तात् प्राग्जितीये अर्थे छो भवति ॥ उष्णकाले भवः उष्ण- कालीयः । एवं शीतकालीयः ।। ६८६ व्यादिभ्यः ठपिणटौ ।३।१।२८१ व्यादिभ्यः परो यः कालशब्दः तदन्तात् प्राग्जितीये अर्थे ठपिणठौ भवतः ॥ णिताविती । विकाले भवः वैकालिकः । एवं पौर्वकालिकः सार्वकालिफः ऐदवालिकः । लियां चैकालिकी बैकालिका इत्यादि ।। ६८७ समुद्रान्नुनावोः ३१।१०। समुद्रशब्दात् प्राग्जितीय १६ह कचित् "स्वजनपरराज्ञोऽपरः" इति पठन्ति ततः स्वकीयमिति सिध्द । अकारः पुम्भावार्थ, । राण्या इद राजकाय । अकार मुक्त्वा सो सति हि यति पदान्तन्वानस्य लोपेन राजनीयमिति सिध्धतीत्युक्ते आह- "त्वमा प्रत्ययोत्तरपदे चवस्मिन् ।२८०" प्रत्यये परे समादेशा भवतो बहुले न ! तन युष्मदीयं भस्मदीया मिति शिष्यति॥

·तद्धिता । कृताद्यर्थे कुन् भवति नरि नावि च वाच्ययो ॥ समुद्रे भव सामुद्रको ना । स्त्रिया आडि । त्यायदाद्यत इति इत् सामुद्रिका नौ । अन्यत्राणेव । सामुद्र लवण ॥ ६८८ वा ।३।१।५५। पर्वतशब्दात् प्राग्जितीये अर्थे छो वा भवति । पक्षेऽश् । पर्वते भव पर्वतीय पार्वतमित्यादि । ६८९ युष्मदस्मदोऽखनी वाकट् चैकस्मिस्तवकममः कम् ।३।१।५७। युष्मदस्मभ्या प्राग्जितीये अर्थे अखनौ वा भवतः तयोराकड् चान्तादेश एकत्वविशिष्टेऽर्थे तवकममकादेशौ ॥ युप्माकमय यौप्माझ योप्माकीण । अस्माकमयम् आस्माक आस्माकीन । तवाय तारक तावकीन । ममाय मामक मामकीन । स्त्रिया योप्माकी यौमा- कीणा । आस्माकी आस्माकीना । तावकी तावकीना । मामकीना ॥ ६९० नरिका मामिका ।१।३१९१। नरिका मामिकेति स्त्रिया निपात्येते ॥ ममेय मामिका । पक्षे छ । युप्मदीयः अस्मदीय ॥ ६९१ योऽर्धात् ।३।११५८। अर्धशब्दात् प्राग्जितीये यो भवति ।। अर्धे भवमध्य ।। ६९२ सादेष्ठण् ।३।११५९। सपूर्वपदादर्धात् प्राजितीये ठम् भवति ॥ विजयाधैं भवो वैजयार्धिक । एवमौत्तराधिकमित्यादि । ६९३ समानादिलोकोत्तरपदाध्यात्मादिभ्यष्टण् ।३।११६४ समानपूर्वपदालोकोत्तरपदात् अध्यात्मादिभ्यश्च प्राजितीये ठण् भवति । ६९४ अनुशतिकादीनाम् ।२।३।१०८। अनुशतिक इत्येवमा- दीना गिति परे पूर्वोत्तरपदयोरारेचो भवन्ति ॥ समानग्रामे भव सामा- १ समान आदियेषां ते समानादय । उत्तर च तत्पद च उत्तरपद । लोक उत्तर. पद येषा ते लौरोत्तरपदा । आत्मन्यधिकृत्याध्यात्म तदादिषा ते अध्यात्मादय । पुनद्वन्द्व ॥ २ शतमस्यास्तीति शतिक । अनु शतिकोऽनुशतिक । स आदियषां ते । इस. रोकपर यशब्दी अनुशतिकादिगणे पठिती ज्ञातव्यो ।

·१५४ शामटायनप्रक्रियासग्रहे नग्रामिक । एव ऐहलौकिक । पारलौकिक । अध्यात्म भय आध्यात्मिकम् । एवमाधिदेविक सामानिकमित्यादि । ६५५ वर्षाकालेभ्यः।३।१।६६। वर्षाशब्दात कालबिशेषवाचिभ्यश्च प्राजितीये ठण् भवति [[ वर्षासु भवो वार्षिक 1 एव मासिक देवसिफ ॥ ६९६ निशामदोपहेमन्तात् ।३।११६९। निशादिभ्य प्राग्नि तीये ठण् वा भवति ।। पक्षेऽण् । निशाया भव नेशिक नेशो वा । प्रादोषिक प्रादोषो वा । हैमन्तिक । ६९७ लुतोऽणि ३२११७०। अणि हेमन्तस्य तो लुग्वा मवति ॥ हेमन हैमन्तो वा ॥ ६९८ श्वसस्तद् च ।३।११७२१ श्वस प्रागजितीये ठण वा भवति तस्य तट् च ॥ श्वो भव शौवस्तिक । पक्षे श्वस्त्य ॥ ६९९पूर्वाहापराह्वाचनद्।३।११७३। पूर्वाद्धापरावाभ्या प्राग्निवीय तनड्वा भवति । पूर्वा भव पूर्वाहतन पौर्वालिक । अपराहतन । एवमापराहिक । ७०० सायं चिर प्राले प्रगेऽव्ययात् ।३।१।७४। सायमादिभ्य अव्ययाच कालवाचिन प्राजितीये तनड् भवति ॥ ८ इत् ड्यर्थ । साये जात सायन्तन । एव चिरन्तन प्रातन प्रागेतन पुरातन इदानींतन श्वस्तन ह्यस्तन इत्यादि । ७०१ पुराणम् ।३।१।७१। पुराभव पुराणमिति निपात्यते ॥ पुराण- कवि ॥ ९ बहुवचनात् ययाकश्चित् ॥ कालशब्दाघ कालार्थादकारायांच कान्त ॥ मका लादपि कालार्याकालेभ्य इति यो विधि ॥१॥ कदम्बपुषसहवरित कार कदम्य पुष्प तत्र दयमृण कादम्बपुष्पिकम् । एव हिपलालिकम् ॥ २ त इत किए अखस्य विकल्पा मामूत् ।। ३ सायमिति य मकारान्तम यय तस्याव्ययादित्यननैव सिध्द । अनव्ययस्यापि सा सशब्दस्येद प्रत्ययसनियाग रूमा तरनिवृत्त्यथै मा वय निघालते।

·तद्धिताः। १५५ ७०२ भर्तुसन्ध्यादेरण् ।३।११७६। नक्षत्र मतुवाचिभ्य, सन्ध्या- दिभ्यश्च प्राग्जितीये अण् भवति ॥ पुप्ये जात. पौष । एव माघः वासन्तः शारदः सान्ध्यः शाश्वत । शश्वतठणपि शाश्वतिक ॥ ७०३ प्रावृप एण्यः ।३।११७८ प्रापः प्राग्जितीये एण्यो भवति ।। प्रापि भव प्रावृपेण्य. ॥ ७०४ ण्योऽन्वन्धिदीपात् ।३।११७९। अब्धिसमीपे वर्तमानाद् द्वीपात् प्राग्जितीये ण्यो भवति ॥ द्वीपे जात. द्वैप्यः । अन्वीति किट नदीसमीपे द्वैपः ॥ ७०५ पश्चादाद्यन्ताग्रादिमः ।३।११८०। पश्चादादिभ्य प्राग्जि- तीये इमो भवति ॥ ७०६ स्वरादीनाम् ।२।३।७२। स्वरादीनामव्ययाना अपदान्ताना- मन्त्याजादे ग् भवति तद्धिते परे । पश्चाजातः पश्चिमः । एवमादिमः अन्तिमः अग्रिमः॥ ७०७ मध्यान्मः ।३।११८१मध्यशब्दात् प्राग्जितीये मो भवति ।। मध्ये जातो मध्यम.॥ ७०८ उकर्यापकर्पयोरः ॥३३११८२। उत्कर्षापकर्षयोर्मध्ये चर्त- मानान्मध्यशब्दात् प्राग्जितीये अद्भवति ॥ मध्ये जातो मध्य ॥ मागुक्ता- नामणादीना ढणादीनाश्च प्रत्ययानामर्थविशेषा इतो दर्शयिष्यन्ते ॥ ७०९ : कृतलब्धक्रीतसम्भूते ।३।११८४५ सप्तम्यन्तात् कृते लब्धे कोते सम्भूते वाऽर्थे यथायोगमणादयो ढणादयश्च भवन्ति ।। मुम्ने कृतो लब्धः क्रीतस्सम्भूतो वा सौम । एवं माधुर' नादेय. राष्ट्रिय इत्यादि ॥ १ नात्युत्कृष्टो नात्यपकृष्टो मध्यमपरिमामो मध्यो वैयाकरण । मध्या गुणा । मध्या. स्त्री। नानिदी नातिहस्व मध्यमप्रमाण गप्य काष्ठ । नातित्पूले नातिकशो मध्य काय । २ डेरिति सप्तम्यन्तोपलक्षणमेलाह सप्तम्यन्तादिति । डेरिति चतुर्थीनिर्देशो न भवतीत्यभिधानान् ॥ आधारप्रमाणानतिरिक्तप्रमाणता आधेयस्य सम्भूति ॥ नद्यादि राष्ट्र इति सूत्रेण कृतार्थ ढण् भवति । योगविभाग उत्तरार्थ ॥

·१५६ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ७१० कुशले ।३।१३८५। सप्तम्यन्ताकुशलेऽर्थेऽणादयो भवन्ति ।। सुघ्ने कुशलः सौमः । एवं माधुरः । नादेयः इत्यादि । ७११ पथोऽकः ।३।११८६। पथः कुशले अको भवति ॥ पथि कुशल: पथकः ॥ ७१२ जाते ३१११८८। सप्तम्यन्तात् जातेऽर्थे अणादयो भवन्ति ।। सुन्ने जातः सौमः । एवं माधुरः नादेय इत्यादि ७१३ प्रवृपष्ठः ।३।११८९। प्रावृपो आतेऽथै ठो भवति ॥ प्रापि जातः प्रावृषिकः ॥ ७१४ कालात्साधुपुप्प्यत्पच्यमाने ।३।१।१०२। कालवा- चिनः सप्तम्यन्तात्साधौ पुष्प्यति पच्यमाने चार्थे यथायोगं प्रत्ययो भवति।। निशायां साधु. नैशिक. नैशो वा प्रदीप. । वसन्ते पुप्प्यन् वासन्तः सहकारः । शरदि पच्यन्ते शारदाः सप्तच्छदाः॥ ७१५ उप्ते ।३।१।१०३सप्तभ्यन्तात् कालवाचिनः उत्तेऽथै यया- योगं प्रत्ययो भवति ।। ग्रीष्मे उताः ग्रैप्मा. शालयः ॥ ७१६ ग्रीषमवसन्तादा ।३।१११०५। ग्रीष्मयसन्ताभ्यामुप्तेऽर्थे बुन्या भवति ।। प्राप्मे उप्तं प्रेमकं प्रैष्मं । वासन्तकं वासन्तं ॥ ७१७ देय फणे ।३।१।१०६। सप्तम्यन्तात् कालवाचिन. देये ऋणे यथायोग प्रत्ययो भवति ॥ मासे देयमृणं मासिकम् । एवं सावत्म- रिकमित्यादि ॥. ७१८ रुचति मृगे ।३।१।११०। ससम्यन्तात् कालवाचिनो सनि मंगेऽयं यथायोग प्रत्ययो भवति ॥ निभायां स्वन् नशिको मृगः शो या॥ ७१९ जपिनि च ।३।१।११२। सप्तम्यन्तात् कालवाचिनः गायि- .

·तद्धिता । १५७ न्यत्थें यथायोगं प्रत्ययो भवति ॥ प्रदोपे जयी प्रादापिकः पादोपः इत्यादि। चानुकर्षणात् काल इति निवृत्तम् ।। ७२० भवे ।३।११११२। सप्तम्यन्तात् भये सत्यत्] यथायोगं प्रत्ययों भवति ।। सुन्ने भवः सोमः । एवं माधुरः नाडेय इत्यादि । ७२१ दिगाद्यांशाद्यः १३३११११३। दिगादिभ्यः शरीरावयववा- चिभ्यश्च सप्तम्यन्तेभ्यः भवेऽथै यो भवति ॥ दिशि भयो दिश्य. । एवं चर्यः मुख्यः ओष्ट्यः उरस्यः मूर्धन्य. इत्यादि ।। ७२२ मध्याच्छणदिना मक् च ।।१।११४३ मध्यशब्दाद् भवेऽर्थे छणदिना भवन्ति मक् चागमः ॥ मध्ये भवो मध्यमीयः माध्यमः मध्यदिनः ॥ ७२३ जिह्वामूलाङ्गुलेश्च छः १३६१।११५। जिहामूलाद्गुलिभ्यां मध्याच भवेऽत्] छो मवति ॥ जिह्वामूले मवो जिह्वामूलीयः । एवमड्गु- लीयः मध्यीयः ।। ७२४ वर्गान्तात् ।३।१।११६१ वर्गान्तात् भवेऽत्थै छो भवति || फवर्गे भवः कवयः । एवं चवर्गीय इत्यादि। ७२५ यखौ चाशब्दे ।३।१।११७/ वर्गान्ताद्भवे यखौ छश्च भवन्ति न शब्दे ।। मुनिवर्यः मुनिवर्गीण- मुनिवर्गीयः । अशब्द इति कि कवर्गीयः॥ ७२६ गम्भीरपञ्चजनबहिर्देवात् ।३।१।१२३। गम्भीरादिभ्यो भवे न्यो भवति ।। गम्भीरे भवो गाम्भीर्यः । पाञ्चजन्यः । स्वरादित्वाद- त्याजादिलुक् बाह्यः । दैव्यः ।। ७२७ अन्तःपूर्वात् ।।१।१२। अन्तश्शब्दपूर्वादव्ययीभावाद्भवेऽ) ठण भवति ॥ अन्तरगारे भकः आन्तरगारिक । आन्तर्षसत्तिकः इत्यादि ।। १ भवतेरन सत्तार्थो न अन्यार्थ इति भवजाती भिद्यते ।। २ पचजनाध्ये रक्षमि भव पाञ्चजन्य इति लिदाभयामुक्तम् ॥

·१५८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ७२८ डसो व्याख्याने च ग्रन्थात् ।३।१।१३०। पाठयन्तात् व्याख्याने सप्तम्यन्ताच भवेऽत्यै अन्थवाचिन अणादयो भवन्ति ॥ मुपा व्याख्याने सुप्सु भव वा सौपम् । एव तेड कार्तमित्यादि । ७२९ ग्यविज्याभ्यष्ठम् ।३।१।१३१। ऋशब्दात द्यच्काह- वर्णान्तात् इज्यावाचिनश्च व्याख्याने भवे चाल्र्थे ठण भाति ॥ मचा व्याख्यान तत्र भव वा आर्चिक । सौत्रिक वार्तिक आमिहोतृा सामयिक काल्याणिकमित्यादि ॥ ७३० डसः स्वे ।३।१।१३७। षष्ठयन्तात् स्वे सम्बन्धिनि यथायो- गमणादयो भवन्ति ॥ उपगोरिदम् औपगवम् । आहेत मत । गात नादेयमित्यादि । ७३१ यः ।३।१।१४२। रथात् रथान्ताच्च स्वेऽत्थे यो भवति । रथस्याय रथ्य । महारथ्य इत्यादि ।। ७३२ वाह्यपथ्युपकरणे ।३।१।१४५॥ वाहनात् स्वे वाह्यपथ्युप- करणे चान् भवति नान्यत्र ॥ अवस्य वाह्य आयो रथ । आश्व पन्था । आध पल्ययनम् इत्यादि ॥ ७३३ डसेरागते ।३।१११५८। पञ्चम्यन्तादागतेऽ] यथायोगगणा- दयो भवन्ति ॥ सुमादागत सोम । एव माधुर नादेय । बुत उत आगत कौतस्कुत इत्यादि। ७३४ विद्यायोनिसम्पन्चाद् चुम्।।३१।१५९। विद्यासम्बन्धाधो. निसम्बन्धाच वुन् भवति ॥ आचार्यादागतमानायकम् । उपाध्यायादागत मौपाध्यायकम् इत्यादि । पितामहादागत पैतामहमित्यादि ।

·तद्धिताः। १५९ ७३५ उठग् १३।१।१६१। ऋकारान्ताद्विद्यायोनिसम्बन्धवाचिन आगते ठण् भवति ।। पितुरागतं पैतृकं । मातृकं । भ्रातृकमित्यादि ।। ७३६ पित्र्यं वा ।३।१।१६०। पितृशव्यादागते पित्र्यमिति या निपात्यते ॥ पितुरागतं पित्र्यं पक्षे ठण् । ७३७ आयस्थानात् ।३।१११६२। आयस्थानवाचिन आगते टर भवति ।। शुल्कशालाया आगतं शोल्कशालिकम् । एवमापणिकं ॥ ७३८ शुण्डिकादेरण ३३१११६३। शुण्डिकादरागते अण् भवति । शुण्डिक सुरापणः तस्मादागतं शौण्डिकम् । एवमौदपानमित्यादि ।। ७३९ हेतुभ्यो मयडूप्यो घा ३।१।१६४नरयाचिनो हेतु- वाचिनश्चागते मयडूप्यौ वा भवतः ॥ पक्षे अणादि । देवदत्तादागतं देवदत्तमयं देवदत्तलप्यम् । अत्र वलि पदत्यानातो लुक् देवदत्तं देवदत्तीयं वा । कर्मणः आगतं कर्ममयं कर्मरूप्यं कार्मण वा इत्यादि । ७४० प्रभवति ।३।१।१६६। पञ्चम्यन्तात् प्रभवत्यत्य अणादयो भवन्ति । हिमवतः प्रभवन्ती हैमवती गड्डा । जैनी दिव्यभापा ।। ७४१ त्यदादेर्मयद् ।३।१।१६णत्यदादेः प्रभवत्यर्थे मयट् भवति॥ तस्मात् प्रभवत् तन्मयम् इत्यादि। ७४२ वैडूर्यः ।३।१।१६८॥ विडूरशब्दस्य प्रभवति वैडूर्य इति निपात्यते ॥ ७४३ टः प्रोक्ते ।३।१११६९। तृतीयान्तात् प्रोकेऽर्थे व्याख्यातेऽर्थे चा यथायोगमणादयो भवन्ति ॥ भद्रबाहुणा प्रोक्तानि भाद्रबाहवाणि उचरा ध्ययनानि । एवं सामन्तभद्रम् आकलड्कं जैनेन्द्रमित्यादि । यस्याश्वादिरा- दैच् इति दुसंज्ञायां दोश्छ.। शाफटायनेन प्रोक्तं शाकटायनीयं पाणिनीयं जैमिनीयम् इत्यादि । १ स्वामिमायो भाग आय तस्वोत्पत्तिस्थान । अगादेवीपकोऽय विधि । २ प्रथमत उपलभ्यमान प्रभवः । अन्वे प्रभवति जायमाने इलाहुः ॥ जात इति भूत बातम्यन्तात् अय तु पञ्चम्यन्ताद्वर्तमाने इसमोघवृत्ती ॥

·१६० शाकटायनप्रक्रियासग्रहे ७४४ एकदिशि ।३।१।१७९। तृतीयान्तादेकदिशि यथायोगमणा दयो भवन्ति ॥ सुदाम्ना एकदिक् सोदामनी । नादेयी इत्यादि । ७४५ तस् ।३।१।१८०१ तृतीयान्तादेकदिशि तस् भवति ॥ सुदाम्ना एकदिक् सुदामतो विद्युत् । एव पीलमूलतो विद्युत् इत्यादि । तस्वदित्यव्ययम् ॥ ७४६ उपनाते १३३१११८२१ तृतीयान्तादुपज्ञाते प्रथमतो ज्ञाते यथायोगमणादयो भवन्ति ॥ अर्हता प्रथमतो ज्ञातम् आर्हत प्रवचन । सामन्तभद्र महामाप्यमित्यादि ॥ ७४७ नाम्नि कृते ।३।१।१८३। टान्तात् कृते यथायोगमणादयो भवन्ति प्रत्ययान्त चेत् कस्यचिन्नाम भवेत् ॥ मक्षिकामि कृत माक्षिक मधु । एव क्षौद्रमित्यादि ॥ ७४८ ग्रन्थे ।३।१।१८६। टान्तात् कृते ग्रन्थे यथायोग प्रत्ययो भवति ॥ वररुचिना कृतानि वाररुचानि वाक्यानि । एव शाकटायनीयानि व्याकरणमूत्राणि ॥ ७४९ अमोऽधिकृत्य ।३।१।१८७। द्वितीयान्तादधिकृत्य कृते ग्रन्थे यथाविहित प्रत्ययो भवति ॥ सुभद्रामधिकृत्य कृत सौभद्र । रौक्मिण । मुभद्रारत्नावलीश्रीमतीकल्याणादय उपचारत सिद्धा ॥ ७५० ज्योतिपम् ।३।१।१८८। द्वितीयान्तादधिकृत्य कृते ग्रन्थे ज्योतिपमिति निपात्यते ॥ ज्योतींप्यधिकृत्य कृतो ग्रन्थो ज्योतिष ।। ७५१ गच्छति पथि दृते ।३।१।१९०। द्वितीयान्तात् गच्छति १ एका समाना दिक् साधारणा दिन यस्य स । मुदामा नाम पवत । यस्या दिशि विद्युत्तेनैकदिगुच्यते ॥ २ पूर्वण यथाऽणादयो ढणादयश्च प्रत्यया विहिता प्रत्ययान्तरमिद । सर्वप्रकृत्तमिती द विधीयते ॥ सुदामानाम गिरिरिति लिंगाभोक्तत्वात् ।। ३ उपज्ञा ज्ञानमाय स्यादित्यमर । प्रथमतो विनोपदशन वा ज्ञातमुपज्ञात तस्मिन् । ४ पथिकेषु गच्छत्सु सद्धेतु पमा गच्छतीत्युच्यते। सुनादिप्राप्तिका पथोगमनम् ।। पथि दूत इति सि ग्रुघ्न गच्छति देवदत्त । पाट पुन गच्छति न पण्य वणिग्या पती॥

·तद्धिताः। पथि दूते च यथायोगं प्रत्ययो भवति ।। सुभं गच्छन् स्रोतः पन्थाः दृतो चा। एवं माधुरः नादेय इत्यादि । ७२२ आशिनिप्कामात दारे ।३६१।१९१द्वितीयान्तादभिनि- कामति द्वारेऽत्थें यथायोगमणादयो भवन्ति ।। सुभमभिनिष्कामति द्वारं सौमम् । एवं नादेयमित्यादि । ७२३ नजति ।३।१।१९२। द्वितीयान्ताद्भजत्यर्थे यथायोगं प्रत्ययो भवति ।। अर्हन्तं भजन आर्हतः । एवं जैनपत्यः नादेय इत्यादि ।। ७५४ महाराजाचित्तांददेशकालाढण् ।३।१।१९। देशका- लवर्जिताभ्यां महाराजाचिचाभ्यां भजति ठण भवति ॥ महाराज भजन् माहाराजिकः । एवमापूपिकः शाप्कुलिकः इत्यादि । अदेशकालादिति किं ? सौतः पूर्वाहतनः ॥ ७५५ सोर्निवासादस्य ।३।१।१९.७१ प्रथमान्तानिवासयाचिन: पप्ठ्यर्थे यथायोगं प्रत्ययो भवति ॥ बुनो निवासोऽस्य सौमः । एवं माधुरः नादेय इत्यादि ॥ ७५६ ठण् ।३।२।१। इत ऊर्च येऽर्था वक्ष्यन्ते सेपु टण् प्रत्ययो भवतीत्यधिक्रियते यावत् " यः" इति सूत्रम् ॥ ७५७ टो' जितजयद्दीव्यत्खनत्सु ।३।२।२। तृतीयान्ताजिता. दिप्वर्थेषु ठण् भवति ॥ अक्षैजितः जयन् दीव्यन् या आक्षिकः । सनित्रेण खनन् खानिनिकः ।। ७५८ संस्कृते ।३।२।३। टान्तात् संस्कृते ठण भवति ॥ दना संस्कृतं दाधिकं । उपाध्यायेन संस्कृत औपाध्यायिफः }} १८ इताह करणे तृतीया नान्यमानभिधानात् । तेन देवदत्तैन जित धनेन जितमि- त्यन न भवति ॥ अभ्चा सननगुल्या सनतोलन सत्यप्यमुले करणत्वे मुख्यः परणभावोऽन्या एव नाटगुल्या इति अगुलेनं भवति । यथा प्रामादागच्छन् वृक्षमूला दागन इत्यमोघवृत्ती ॥ प्राग्जितादित्यण्प्रत्ययो निवृत्त ।। - ·१६२. . शाफटायनप्रक्रियासंग्रहे ७५९ कोपान्त्यकुलस्थादण् ।।२।४ कोपान्त्यात् कुलस्थ- शब्दाच्च संस्कृते अण् भवति ॥ तिन्त्रिणीकेन संस्कृतं तैत्रिणीकं । कुल- स्थेन संस्कृत कौलस्थं ॥ ७६० तरति ।३।२।५। टान्तात्तरति ठण भवति ॥. उडुपेन तरन् औड्डापकः गोपुच्छेन तरन् गोपुच्छिकः ॥ ७६१ नौद्यचष्ठः ।।२।६। टान्तात् नौशब्दाव्यच्काच्च तरति ठो भवति ॥ नावा तरन् नाविकः । एवं घटिकः प्लविकः । स्त्रियां नाविका ।। ७६२ चरति ।३।२।७। टान्ताच्चरति गच्छति भक्षयति वा ठण् भवति ॥ शकटेन चरन् शाकटिकः । शृङ्गवेरेण चरन् शा वेरिकः ॥ ७६३ पदेष्ठट् ।३।२।८। टान्तात् पादेश्वरति ठट् भवति ।। इत् पर्पण चरन् पर्पिकः एवं दण्डिकः रथिकः ॥ ७६४ पदिकः ।३।२।९। पादशब्दस्य चरति पदिक इति निपात्यते ॥ पञ्चां चरन् पदिकः ॥ ७६५ वेतनादेर्जीवति ।।२।११। टान्तात् वेतनादेर्जीपति ठण् भवति ॥ वेतनेन जीवन् वैतनिकः । एवमापणिक इत्यादि ॥ ७६६ वस्नेक्रयविक्रयेभ्यष्ठः ।३।२।१२। एभ्यो जीवति ठो भवाते ॥ वस्नेन मूल्येन जीवन् वस्तिकः । ऋयिकः । विक्रयिकः । क्रयविक्रयिकः॥ ७६७ छश्वायुधात् ।३।२।१३। टान्तादायुधशब्दात जीवति छठौ भवतः ॥ आयुधेन जीवन् आयुधीयः आयुधिकः ॥ ७६८ विवधवीवधात् ।।२।१६। टान्ताभ्यां विवधवीवधाभ्यां हरति ठठणौ भवतः ॥ विवधेन हरन् विवधिकः वैवधिकः । एवं वीरधिकः वैवधिकः ।। १ कमारोपान्त्यात् । तिन्क्षिणीक र चुत्रोग्रम् ॥ प्रयच वित्र या वयक्कियो तीच क्रयविफयय प्रयपिस्या इत्यरशेपचोतना मायकाम् ॥

·तद्धिताः। ७६९ नित्तेऽक्षयूतादेः ।३।२।१८। टान्तान् अक्षयतादर्निवृत्ते ठण् भवति ॥ अक्षयूतेन निवृत्तम् आक्षतिकम् । एव जादामहतिक मौष्टिकं प्राहरिकमित्यादि ॥ ७७० भावादिनः ।३।२।१९। टान्तात् भावप्रत्ययान्तात् निवृत्ते इमो भवति ।। पाफेन निर्वृत्तं पाकिमम् । एवमीपपादिन सम्मूर्डिममित्यादि। ७७१ योचितापमित्यात् कण ।३।२।२१। टान्तात् याचितादपमित्य इत्यव्ययाच निवृते कण् भवति ॥ याचितेन निर्वृ याचितकम् । अपमित्य निर्वृचमापमित्यक ॥ ७७२ संसृष्टे ।३।२।२२। टान्तात् संसृष्टे ठण् भवति ॥ दन्ना संस- प्टमन्न दाधिकम् । एवं पैप्पलिकमित्यादि ।। ७७३ चूर्णलवणमुद्गादिनाण् ।३।२।२३। टान्तात् चूर्णात् ससृष्टे इन् भवति लवणाद. मुद्गादण् ॥ चूर्णेन संसृष्टाः चूर्णिनोऽपूपा. । लपणेन ससृष्टो लवण ओदनः । मुद्देस्ससृष्टमन्न मौद्ग ।। ७७४ व्यानरुपसिक्के ।३।२।२४। टान्ताद्यअनादुपसिक्ते ठण भवति ।। सूपेनोपषिक्त सौपिकम् । एवं दाधिकम् इत्यादि । ७७५ ओजस्सहोमसा वर्तते ।३।२।२५। टान्तादोजसादे- धर्तमाने ठण् भवति ॥ ओजसा वर्चमानः औजसिक । एव साहसिक. आम्मसिकः॥ १ यायाऽऽप्त याचितक निमयादापमित्यामित्यमर ॥ २ व्यज्यते उद्बोध्यते प्रसारयते येन ओदनादिरसस्तद्यञ्जनमिनि सामान्येन कियाश. दो विज्ञायते । उदकेनापि कदाचिद्रसोदोध स्यादिति नत्वेय विज्ञायते खडशब्दो व्यप. नशद ॥ सूपो दथि घृत तेलमिति धचिदेव वर्तते नोद हे इति न्यासे उत्तम् ॥ व्य. मेरिति कि उदकेनोपसिक ओदन । उपमिक्त इति कि सूपैन समष्टा स्थाली । उस सिसमित्योदनादिरमुच्यते । व्यञ्जने सटे उपसित एव ससृष्टे प्रत्ययों यथा स्था. दिति प्रकृतिप्रलयाय व्यवस्थार्थ च वचनम् । व्यनैरिति बहुवचन स्वरूपवियाने रासार्थम् ॥

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ७७६ परेर्मुखपार्धात २।२।२७ परिपूर्वाभ्यां मुखपार्धाभ्यां वर्तमाने ठण् भवति ॥ परिमुसं वर्तमानः सेवकः पारिमुखिकः पारिपार्थिः ।। ७७७ रक्षदुञ्छतोः ।३।२।३१। द्वितीयान्तात् रक्षत्युञ्छति चार्थे ठण भवति ।। नगरं रक्षन् नागरिकः । बदराण्युन्छन् वादरिकः । एवं नैवारिकः पानसिक इत्यादि । ७७८ मीनमत्स्यपक्षिमृगाात् भति ।३।२।३२। मीनम- स्याभ्यां पक्षिमृगाभ्यां च द्वितीयान्तेभ्यो मति ठण् भवति ।। मीनान नन् मैनिकः । एवं मात्स्यिक: पाक्षिकः शाकुनिकः मार्गिकः कौरङ्गिकः इत्यादि । ७७९ परिपन्थं तिष्ठति च ३।२।३३। द्वितीयान्तात् परिपन्थ- शब्दात् तिष्ठति मति चात्थें ठण भवति || परिपन्थं तिष्ठन् मन् वा पारिपन्थिकः॥ ७८० पश्चात्यनुपदातू ।३।२।३६। पश्चादर्थे वर्तमानात् द्वितीया- न्तादनुपदाद्धावति ठण् भवति ।। अनुपदं धावन् आनुपदिकः ।। ७८१ परदारादीन् यति ।३।२१३७) द्वितीयान्तात्परदारादेर्ग- च्छति ठण् भवति ॥ परदारान् गच्छन् पारदारिकः । एव गौरुतल्पिकः । • इत्यादि । ७८२ पदोत्तरपदपदार्थललामप्रतिकण्ठागहति ।१२।३९। पदोचरपदात् पदादिभ्यश्च गृहति ठण् भवति ॥ प्रतिपदं गृहन् प्रातिपदिकः । पादिकः । आर्थिकः । लालामिकः । प्रातिष्ठिकः ॥ १परिवंजने सर्वतो भावे वा। पारिमुख इत्यत यतो यतो वा स्वामिनो तत- स्ततो वर्तमान सेवक । स्वामिनो मुख वयित्या वर्तमान इत्यर्थ । २ मीनप्रणादन्यस्य मत्स्यपर्यायस्य न भवति । अनिमिपान् हन्ति । यदि मीनाद. न्यस्यापि पर्यायस्य स्यातहि मानप्रदणमनर्थक ययाऽन्यत्य भवति तथा मीनस्यापि स्यात् । अतो मानमहणादन्यस्य मास्यविशेषरय न मस्तीति न्यास उम्॥

·तद्धिताः । ७८३ धर्माधर्मी चरति ।३।२।१०। द्वितीयान्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यां चरति अनुतिष्ठति ठण् मयति ॥ धर्म चरन् धार्मिकः । एवमधार्मिकः ।। ७८४ समूहान् समवेते।३।२।४११ द्वितीयान्तेभ्यः समूहवाचिभ्यः समवेते ठण् भवति ॥ समूई समवेतः सामूहिकः । एवं सामाजिक इत्यादि ।। ७८५ परिपदं पयः ।३।२।४२। द्वितीयान्तात् परिपच्छन्दात् समवेते ण्यो भवति ॥ परिपदं समवेतः पारिपद्य.॥ ७८६ सेनां वा ।३।२।४३। द्वितीयान्तात् सेनाशब्दात् समवेते ण्यो वा भवति ॥ सेनां समवेतः सैन्यः सैनिको वा॥ ७८७ सुनातादीन् पृच्छति ।।२।४ द्वितीयान्तेभ्यः मुनाता- दिभ्यः पृच्छति ठण् भवति ॥ सुस्नातं पृच्छन् सौसातिकः । सौखरानिक इत्यादि ॥ ७८८ प्रभूतादिभ्यो ब्रुवति ।३।२।४५। प्रमतादिभ्यो ध्रुवत्यत्य ठण् भवति ॥ प्रभूतं त्रुमन् प्राभूतिकः । एवं पार्याप्तिकः इत्यादि । ७८९ शाद्विकदादरिकलालाटिककौकुटिकाः १३१२॥१७॥ शाब्दिकादयः प्रसिद्धेऽर्थे ठणन्ता निपात्यन्ते ॥ शब्दमविनष्टमुच्चारयन् शाब्दिकः । दर्दर वादिनविशेषे बादयन् दाईरिकः । ललाटं पश्यन् लालाटिकः सेवकः । कुक्कुटीवाल्पेन देशेन चरन् कौकुटिकः॥ १ चरतिरासेवायो वर्तते तात्पर्येणानुष्ठाने । पुन. पुनधरणमामेवा ।। २ बहुवचन स्वरूपविधिनिरासार्थ । तदेकदेशीभावमनुभवमेव समवेत उच्यते । समे- त्यापगते तु समवेतशब्दो नास्ति । यथा सुप्तोत्थिते मुप्त इति नास्ति। ३ य कश्चित् शन्द करोति कारुभेकादिः स सर्वोऽपि शान्दिक एव स्यात् । वस्तहि! यः शब्द जानाति वैयाकरण पुरुष सोऽविनष्ट शब्दमुद्यारयन् शान्दिकः॥ निपाननं रुभ्यर्थम् ॥ दर्दरो घटादिवादिन तत्तुर्वन् वादयन्या दादरिक उच्यते ॥ स्वामिनो एं ललाटमिति दूरतो याति न स्वामिकायेंषु उपतिष्ठते य. रा लालाटिक इत्युच्यने । कुहा पश्यन् कौछुटिक । अत्र कुट्या कुटुटीपातो लक्ष्यते तेनापि देशस्याल्पता । तेन गच्छन् पुरा युगमातापितदृष्टिः सैंयतो भिरित्युच्यते ॥ दाम्भिो वा कुटीमाचरन् पौटिक. कुहटीति दाम्भिकक्रिया मिथ्याशीचादिकच्यत इत्यमोपानी ।

·शाकटायनप्रक्रियासग्रहे ७१. वक्रये १३१२।५१। षष्ठयन्ताद्वकये ठण् भवति ॥ आपणस्य वक्रय आपणिरु । एव नैमासिक इत्यादि । ७९१ तदस्य पण्यम् ।३।२।५२। प्रथमान्तात् पष्ठ्यर्थे पण्ये वाच्ये ठण् भवति ।। अपूपा पण्यमस्य आपूपिक । शाप्कुलिक । तामूहिक । इत्यादि । ७९२ शिल्पम् ॥३।२।५५। प्रथमान्तात् पाठयत्थे ठण भवति प्रथमान्त चेत् शिल्प स्यात् ।। नृत्त शिल्पमस्य नाचिक । एष गेतिक वादनिक मार्दगिक इत्यादि ॥ ७९३ प्रहरणम् ।३।२।५७) प्रथमान्तात् पष्टचत्थें ठण भवति प्रथमान्त चेत् प्रहरण स्यात् ॥ असि प्रहरणमस्य आसिफ । एव चाक्रिक धानुप्फ इत्यादि ॥ ७९४ शक्तियष्टेष्टीकण् ।३।२।५९। प्रथमान्ताभ्या शक्तियष्टिभ्या टीकण भवति प्रथमान्त चेत् प्रहरणम् ॥ शक्ति प्रहरणमन्येति शाक्तिक । याप्टीक इत्यादि। ७९५ दैष्टिकास्तिकनास्तिकाः ।।२।६१। देटिकादयष्ठणन्ता निपात्यन्ते । दिष्टिदेव प्रमाणमस्येति दैष्टिक । अम्ति पररोकादिगतिरस्य आस्तिक । तद्विपरीतो नास्तिक ॥ ७९६ शीलम् ।३।२।६२। प्रथमान्तात् पष्ठय] टण् भवति प्रथमान्त चेत् शील स्वभाव स्यात् || अपूपमक्षण शीरमस्य आपपिए । ग्य दाधिक सापित इत्यादि। ७.७ छनादेर ।३।२।६३। उपादिभ्यस्तदस्य नीलमित्यमित अन् भवति ।। छत्रयच्छीलमस्य छाघ । शिक्षा शीरमन्य शैक्ष इत्यादि ।।

·तद्धिता ।
१६७
७९८ तूपणीकः ।३।२।६४। तूप्णीम्भाव शीलमस्येति अस्मिन्नत्य
तूप्णीक इति निपात्यते ॥
७१९ तत्र नियुक्ते ।३।२।७२। सप्तम्यन्तानियुक्तेऽत्य ठण् भवति ।।
शुल्कशालाया नियुक्त शोल्कशालिक । एवमापणिक इत्यादि । द्वारे
नियुक्त इति ठणि ॥
८०० द्वारादेः ।२।३१८८1 द्वारादेर्यवयो णिति तद्धिते टैच्
भवति ।। दौवारिक ॥
८०१ ठोऽगारान्तात् ।३।२।७३। अगारान्तान्नियुके ठो भवति ।
देवागारे नियुक्त देवागारिक । एव कोष्ठागारिक ॥
८०२ अध्यायिन्यदेशकालात् ।३।२।७४। अयोग्यदेशकालवा-
चिन अध्यायिन्यत्र्थे ठण् भवति ॥ अशुचावध्यायी आशुचिक । सन्ध्या-
यामध्यायी सान्धियक । एव इमाशानिफ औल्किा इत्यादि ।
चन्द्रसूर्योपरागश्च निर्घातो भूमिकम्पनम् ।
दिग्दाहो गर्जित विद्युदुल्का सन्ध्योत्सयोऽशुचि ।।
श्मशानाभ्याश इत्यप्यदेशकालादय स्मृता ।।
८०३ निकटादिपु वसति ।३।२७६) निकटादिभ्यस्तत्र वस-
तीत्यर्थे ठण् भवति ॥ निकटे वसन् नैकटिक । एव वार्समलिक ॥
८०४ संतीर्थ्यः ।३।२।७७। समाने ती] वसन् सतीW इति
निपात्यते ।।
८०५ चन्द्रायणं च चरति ।३।२।८०। गोदानादिभ्यश्चन्द्रा-
यणशब्दाच चरत्यर्थे ठण् भवति ।। गोदान चरन् गौदानिक । एवमान-
गारिक चान्द्रायणिक इत्यादि ।
१ अदेशकालादिति कि विहारभूमावध्यायी । पूर्वाण्हेऽध्यायी इत्यमोधवृत्तौ ॥
२ तरन्ति भव्या ससारसमुद्र लइन्ते येन स तीर्थे । कोऽर्थ ? परमहितोपदेशकगुरु
रित्यर्थ ॥ तीर्थ प्रवचने पात्र धाम्नाये विदावरे ॥ पुण्यारण्ये जलोत्तारे महामत्या
महामना ॥1॥

·शाफरायनप्रक्रियासंग्रहे ८०६ देवव्रतादीन डिन् ।३।२।८१॥ देवत्रतादिभ्यश्चरति डिन् भवति ॥ ड इत् । देवव्रतं चरन् देवव्रती। एवं तिलवती ॥ ८०७ संशयं प्राप्तेऽत्यै १३।२।८४१ सशयशब्दातं प्राप्तेऽत्थे ठण् भवति ।। संशयं प्राप्तः सांशयिकः ॥ ८०८ पथष्टण् ।३।२१८७) पथो याति ठम् भवति । पन्थाने यान् पथिक ॥ ८०९ नित्यं णः पन्थश्च ।३।२।८८१ पथो नित्यं याति णो भवति पथः पन्थादेशश्च ।। पन्थानं नित्यं यान् पान्थः ॥ ८१. योगादये शक्ते ।३।२।९१। योगादेस्तस्मै शक्ते ठण भवति ।। योगाय शक्तः यौगिकः । एवं सान्तापिकः इत्यादि ।। ८११ योग्यकार्मुके ।३।२१९२। शक्ते एतौ निपात्यते ।। योगाय शक्तः योग्यः । कर्मणे शक्त कार्मुकः ॥ ८१२ काले कार्य च भववत् ।३।२।९५/ कालवाचिनस्तत्र देये कार्ये च भववत्प्रत्ययो भवति ॥ वर्षायु देय कार्य वा वार्षिकम् । एव मासिक नैश नैशिकमित्यादि । ८१३ तेन हस्तयथाकथाचाद्यणम् ॥३।२।९७) हस्तयथाक- थाचाभ्यां तेन देये कार्ये च यथासङ्खयं यणो भवतः ।। हस्तेन देयं कार्य वा हस्त्यम् । एव याथाकथाच ॥ १ देवव्रतादयः प्रयोगगम्या । प्रभूत व्रत देववतम् । २ अर्यते इत्यर्थो गम्य ज्ञानस्य विषय इत्यध । न जाने स्थाणुरुत पुरुषः । सशय प्राप्त पदार्थ सांशयिक इति यावत् ॥ अर्थ इति कि सशयितरि माभूत । सोऽपि हि सशय प्राप्तो भवति तस्य तद्भावादित्यमोघसौ ॥ ३ क्ल्यते वस्तुपरिणतिर्यस्मादसी कारस्तस्मिन् । भयाथै ययव प्रत्यय उक्तस्तथैव प्रत्ययो भवति ॥ याभ्यः प्रतिभ्यो येन विशेपेण ये प्रत्यया भवेऽयं भवन्ति ताभ्यः प्रकृतिभ्यरतेन विशेषेण कार्ये देये चार्थे ते प्रत्यया भवतीत्यर्थ । मतिईि सर्वसादय द्योतयति । प्रत्ययस्य भावोऽनाप्यनिदिश्यते इत्यमोयवृतः ॥ । ।

·तद्धिता.। ८१४ सम्पादिनि ।३।२।९८॥ तृतीयान्तात्सम्पादिनि ठण् भवति । कुण्टलाभ्यां सम्पादि कौण्टलिक मुखम् । एवमादिको वाहू इत्यादि ।। ८१५ कर्मवेपाद्यः ।३।२६९९ कर्मवेषाभ्यां सम्पादिनि यो भवति ॥ कर्मणा सम्पादि कर्मण्यं देवं । वेप्यो नरः ।। ८१६ कालात्परिजव्यलभ्यकार्यसुकरे १३।२।१००। काल- वाचिन परिजय्याद्यर्थे ठण् भवति ।। मासेन परिजय्यो मासिको व्याधिः । एवं मासेन लभ्यः कार्यः सुकरो वा मासिक. पट इत्यादि ।। ८१७ निवृत्ते ।३।२।१०१। कालवाचिनो निवृत्ते ठण भवति ।। मासेन निवृत्तो मासिकः । एवं रातिकः इत्यादि ॥ ८१८ समयात्प्राप्तात् ।३।२।११३। समयादस्य प्राप्त इत्यस्मि- नर्थे ठण् भवति ॥ समय. प्राप्तोऽस्य सामयिकं कार्यम् ॥ ८१९ मत्वादिभ्योऽण् ।३।२।११४। ऋत्वादिभ्योऽस्य प्राप्ते अण भवति ॥ ऋतुः प्राप्तोऽस्याव पुप्पादि । एवं यौद्धमित्यादि ।। ८२० कालायः ३।२।११५। कालादस्य प्राप्त इत्यस्मिन्नत्थै यो भवति ।। कालः प्राप्तोऽस्य काल्यमध्ययनं ।। ८२२ प्रयोजनम् ॥३।२।११७। प्रथमान्ताचदस्य प्रयोजनमित्य- स्मिन्नत्थे ठण् भवति ।। जिनमहः प्रयोजनमस्य जैनमहिकम् । एवं नैष्ठिकः मौक्तिकः । व्यवहार. प्रयोजनमस्येति ठणि टैचि प्राप्ते ॥ ८२२ मा स्वङ्गादेः ।२।३।९०। व्यतिहारे अप्रत्ययान्तस्य स्वज्ञादेश्च णिति तद्धिते आदेरच आरैचो भवन्ति ॥ व्यावहारिकः इत्यादि । ८२३ चूलादिभ्योऽण् ।३।२।११९। चूलादिभ्यः प्रयोजने अण् भवति ॥ चूला प्रयोजनमस्य चौल कर्म । एव श्राद्धमित्यादि । ८२४ उत्थापनादेश्छः ।३।२।१२। उत्थापनादेः प्रयोजने को १ प्रवृत्तिसाध्य फल प्रयोजन । तत प्रयोजक प्रवर्तक जनक उत्पादमिरयमोघवृत्ती॥ • उत्थापन ! अनुप्रवचन । अनुवादन । अनुपान । अनुवासन ! पारम्भण इत्यु. स्थापनादिगण ॥

·शाकटायनप्रक्रियासमहे भवति ॥ उत्थापन प्रयोजनमम्य उत्थापनीय गीतम् । एवमनुवाद- नीयमित्यादि । ८२५ स्वर्गस्वस्तिवाचनादिभ्यो यलुरु १३।२।१२३॥ स्व र्गादे प्रयोजने यो भवति स्वस्तिवाचनादेठण. शुक् ॥ सर्ग प्रयोजनमस्य स्वर्यम् । एव यशस्यम् इत्यादि । स्वस्तिवाचन प्रयोजनमस्य म्वस्तिवाच नम् । एव शान्तियाचनामत्यादि । ८२६ मुल्यैः क्रीते ३।२।१४६। मूल्ययाचिनस्तेन कीते ठण भवति ।। सप्तत्या क्रीत साप्ततिकम् ॥ एवमाशीतिकमित्यादि । ८२७ तस्य वापे ।३।२।१४७१ पप्ठ्यन्ताद्वापे क्षेत्रे ठग् भवति ।। प्रस्थस्य वाप प्रास्थिक क्षेत्रम् । एव द्रौणिकमित्यादि । ८२८ ईशे १३।२।१५३। पृथिवीसर्वभूमिभ्याम् ईशे अञ् भवति ।। पृथिव्या ईश पात्थिव सार्वभौम ॥ ८२९ लोकसर्वलोकात ।३।२।१५५) लोकसर्वलोकाम्या ज्ञाते ठण भवति ॥ लोक्स्य ज्ञात लौकिक । एव सार्वलौकिक । ८३० मानम् ।३।२।१६०। प्रथमान्तात्तदस्य मानमित्यस्मिन्नत्य ठण भवति ॥ प्रस्थो मानमस्य प्रास्थिको राशि । एव कोडविक इत्यादि । चत्वारि प्रमाणमस्येति विगृह्य ८३१ संख्याडतेचाशत्तिप्टेः कः ।३।२।१२६१ सङ्ख्यावा १ मूल्यैरिति कि दवदत्तन प्रीत पाणिना कीत । शूर्पाभ्या कात शूर्पे कावमिति परिमाणशब्दाा द्विवचनबहुवचनान्तात् प्रत्ययो न भवति अनभिधानात् । शूदियो ह्यव्यक्तपरिमाणानामांना वाचका ॥ न च सरयाभदवाचिपिभक्तिवाक्य इव वृत्ताव प्यस्ति । यत तु प्रमाणभेदप्रतिपत्ती प्रमाणमस्ति तन भवत्या । द्वाभ्या रूपाभ्या कात द्विरा निशूपै ॥ तथा मुदै नीत मौद्रिक । न ह्यकेन मुद्रेन क्रय सम्भवति ॥ निर्दे शादव तृतीया तत्व विज्ञायते इत्यमाघवृत्ती ।। २ डीन निशद्विशतीनामुपादानम् । अशत्तिष्ठीरेति निषेधारणोऽपवाद । विंशत्यादयो गुणशब्दा गुणे गणिनि च उपात्तस्वलिंगसम्हया एव वर्तते। विंशतिर्गवा विंशतिगाव इति साधुस्वमेपाम् ॥

·तद्धिताः। १७१ चिनो डत्यन्तात् त्रिशविंशतिभ्यां च माने को भवति न शत्तिवन्तात् ।। चतुष्कम् । एवमष्टकं दशकं कतिकं त्रिंशत्रू विंशतिकम् । अशत्तिप्टेरिति किं । चात्वारिंशत्रू साप्ततिकं पाष्टिकं ॥ ८३२ पञ्चद्दशद्वर्गे वा ३।२।१६४।एतौ माने वा निपात्येते वर्ग विधये ॥ पक्षे कः । पञ्चमानमस्येति पञ्चत् पञ्चको वा वर्गः । दशत् दशको वा ॥ ८३३ स्तोमे डट् ।३।२।१६५/ सङ्ख्यायास्तदस्य मानमित्यस्मिन्नर्थ डड् भवति स्तोमेऽभिधेये ॥ डटाविती । द्वादश मानमस्य द्वादशः स्तोमः । एवं चतुर्विश इत्यादि। ८३४ अर्हति (३।२।१७३। द्वितीयान्तादर्हति ठण् भवति ।। आन्दोलमर्हन् आन्दोलिकः । एवं श्वेतच्छत्रिक इत्यादि ।। ८३५ पात्रात् ।३।२।१७५। पात्रशब्दादहति यघौ भवतः ॥ पान्यः पात्रियः॥ ८३६ कडगारदक्षिणास्थालीपिलाच्छयौ ।३।२।१७६। कट- गरादिभ्योऽर्हति छयौ भवतः ॥ कडगरमहन् कडगरीयः कडङ्गों वा गौ.। एवं दक्षिणीयो दक्षिण्यो वा ब्राह्मण. । स्थालीबिलीयाः स्थालीविल्या वा तण्डुलाः ॥ ८३७ शालीनकौपीनास्विजीनाः ।३।२।१७७। एते अर्हति निपात्यन्ते ॥ शालायाः प्रवेशमर्हन शालीनो मुहूर्तादिः। कूपप्रवेशमईन् कौपीन वस्त्रखण्डम् । ऋत्विजमहन् आविजीनो यजमानः ।। ८३८ वैरशिकः ।३।२।१७९। विरागशब्दात्तन्नित्यमर्हति ठण् प्रत्ययो विरङ्गादेशश्च निपात्यते ॥ विरागमन वैरशिकः साधुः ।। ८३९. यः ।३।२।१८१। अधिकारोऽयं ॥ + समानानामममानाना समूह स्तोम । समानाना समूहो वर्ग । चतुर्विश इत्यत 'मिशतेस्तेजित 1४१॥' इति गरेण तेलम् ।।

·१७२ शाकटायनप्रक्रियासमहे ८४० वहति रथप्रासद्भात ।।२।१८२। स्थासङ्गाभ्या वहति यो भवति ॥ रथ वहन् रथ्य । एव प्रासङ्ग्य ॥ ८४१ धुरो यढण् ।३।२।१८३॥ धुगे वहति यढणौ भवत || धुर वहन् धुर्य धोरेयो या॥ ८४२ वामाद्यादेः सः १३।२११८४) यामादिपूर्वादुरो वहति खो भवति । वामधुर वहन् वामधुरीण । एव सर्वधुरीण इत्यादि । ८४३ शकटादण् ।३।२।१८६१ शकटशब्दावहत्यम् भवति । शकट वहन् शाकटो गौ ॥ ८४४ हलसीराहण् ।३।२।१८७ हलसरािम्या वहति ठण् भवति ।। हल वहन् हालिक । एव सैरिक ॥ १ प्रसज्यते इति प्रासको युग । यत्साना धमनकाले कप आराज्यते । तद्वहन प्रासग्य । यत्यन्यत् प्रसादागत प्रसङ्गामति न भवलनभिधानात् ॥ रथग्रहण किमर्थ? यो हि रथ वहति स रथ्यो वोढा भवति रथासादश्च वोड्ने ।३।१११४१॥ नियमसूत्र मेतत् रथात्सादै सपूर्वात्केवलाच स्वेऽर्थे य प्रत्यय स रथस्य व ढरि रथाङ्के एव भवति ॥रथस्याय वोढा रथ्य । द्विस्य निरथ । रथस्यद रथ्य चक । आश्वरथ युगम् । अ न्यन वाक्यमेव रथस्यद । अश्वरचन्याय स्वामा ॥' इयेच सिद्धम् । इति चेदाग थीमदम् । तस्य य इत्यस्य 'शुग द्विगोरलुचोऽनपत्येऽज्याद ।२।४।१५। द्विगारलुग तात्परो य पारिनतायेऽपत्सवर्जितऽ मजादिर्यकारादिच प्रत्यय तस्य लुग्भवति । पञ्चसु कपालघु सस्कृत पञ्चकपा य पञ्चकपाल वा । पञ्चेन्द्राण्य पञ्चे द्राणी वा दव ताऽस्य पञ्चेद । दशे द्र ॥ यादे दुयो रथयो द्विरभ्या वा अय द्विरथ । निरथ । रथा सादश्च नोट) इति य ॥ अच इति किं पञ्चसु वपारेषु संस्कृत पक्षपाठ तस्यद पाञ्चकपारम् । अनपत्य इति विद्वेदेवदत्ति । पञ्चनापिति । अज्यादेरित किर पञ्चगर्गमयम् ॥' इति सूत्रेण भवति ।। २ बस यग्रहण क्मिमिति न टण्वेत्येयच्यत तन चकारेण यथाविहित प्रत्यय । प्रत्यये सति तस्य सम्बधीववक्षायां बद्दलण् प्रराज्यत । तमित्यर्थ यग्रहणमित्य मोघवृत्ती॥ ३ शस्टान् हसीराभ्या 'इसरस्वे' इति स्व पविवक्षायामण टण् सिध्दी । अथ विशेषां प्रत्ययाभ्याम भधापयितु यचनमियमोघवृत्ती ।

·तद्धिताः। १७३ ८४५ धनगणं लब्धा ।३।२।१८९| धनगणाभ्यां लब्धरि यो भवति । धनं लब्धा धन्यः । एवं गण्यः ।। ८४६ पदमस्मिन् दृश्यम् ।३।२।१९११ पदशब्दादस्मिन् दृश्य- मित्यत्रार्थे यो भवति ॥ पदमस्मिन् दृश्यं पद्यः कर्दमः ॥ ८४७ नौविपेण तार्यवध्ये ।३।२।१९२१ नौविषाभ्यां यथासङ्ख्यं तार्य वध्ये चार्थे यो भवति ।। ८४८ ओदौतोऽवाव्यि ।२।३।३६। ओकारौकारयोः स्थाने यकारादो प्रत्यये अव् आव् इत्येतौ क्रमेणादेशी भवतः ॥ नावा तार्य नाव्यं । विपेण वध्यो विप्यः॥ ८४९ न्यायाादनपेते ।३।२।१९३। न्यायार्थाभ्याम् अनपेते यो भवति ।। न्यायादनपेतं न्याय्यम् । एवमर्थ्य ।। ८५० मदस्य करणे ।३।२।१९४। मदशब्दात करणे यो भवति ।। मदस्य करणं मद्यं ॥ ८५१ वश्यपथ्यवयस्यधेनुप्यागार्हपत्यजन्यधर्म्यहृद्यमू- ल्यम् ।३।२।१९५। एते यप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥वश गतो वश्यः । पथोऽ. नपेतं पथ्य'। वयसा तुल्यो वयस्यः । आ ऋणप्रदानाद्दीयमाना धेनुः धेनुष्या। गृहपतिना संयुक्तो गार्हपत्यः । जनीं वधू हरन्तो जन्याः जामातृययस्याः । धर्मादनपेतं धर्मेण प्राप्तं च धये । हृदयस्य प्रियं हृद्यं । मूलेन समो मूल्य. ॥ ८२२.तत्र साधौ ।३।२।१९६ः सप्तम्यन्तात् साधौ यो भवति ।। सभायां साधुः सभ्यः । एवं कर्मण्यः । सामान्य इत्यादि ।। १ ओदौत इति कि रैयति । यीति किं? गोकाम्यति । प्रत्ययस्येति कि? गोयान नीयानम् ॥ गन्यूतिमानमध्वान गत इति अघपरिमाणमृत्ति पृषोदरादिः ॥ २ वश्यो गुरोविधेय इत्यर्थः । निपातन हि रुव्यर्थमितीह न भवति यश गत इच्छौ प्राप्ताऽभिप्रेत गत इत्यर्थः । एवमन्यप्रापि ॥ पथ्य ओदनादि । ययस्य रासा ! आ ऋणप्रदानादीयमाना अधमर्णेनोत्तमाय । भार्या जाया जनिः पुल्या। अन्या. स्निग्धा वरस्य ये । धयं सुसम् । हृद्यमोषधम् । हृयो देशः । हदयस्य बन्धनम् । यो पशीकरणमन्त । मूलेनोपादानेन समस्तुत्यो मूल्यः पट इत्यर्थः । तुल्यशब्दः सटगपर्यायः तुल्याधुरिति निपातनासिद्ध इत्यमोघवृत्ती ।

·१७४ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह ८५३ पथ्यतिथिवसतिस्वपते. म् ।३।२।१९७) पश्यादिभ्यः साधी दम् भवति । पथि साधु पाथेयम् । एवमातिधेयं यासतेय स्वापतेयं । ८५४ परिपदो ण्यश्च ३।२।१९९परिपच्छब्दात् साधी गो ण्यश्च भवतः ।। परिपदि साधुः पारिपदः पारिषद्यो या।। ८५५ सर्वजनात् खव।३।२।२००। सर्वजनात्साधौ ण्यः खन्च भवतः॥ सर्वजनेषु साधुः सार्वजन्यः। सार्वजनीनः ।। ८९६ प्रतिजनादेः ।३।२।२०११ प्रतिजनादेः साधी खन् भवति ।। प्रतिजने साधुः प्रातिजनीनः । एवमैदंयुगीन. इत्यादि ।। ८५७ कथादेठण ३।२।२०२। कथादे साधौ ठम् भवति । कथाया साधुः काथिकः । एवं नैकटिक चैतण्डिक इत्यादि । ८५८पाधानध्ये ३१२।२०४। एती तदत्य निपात्यते । पादात्य पाचं जलम् । अात्य द्रव्यम् अग्य । ८५९ ज्योतिथेः ।३।२।२०५/ अतियिशब्दाचदत्य प्यो भवति ॥ अतिथ्यमातिय्यम् ॥ ८६० छः ।।२।२०८ आपादपरिसमाप्तेयेऽत्या वक्ष्यन्ते तेषु छप- त्ययो भवति ॥ इत्यधिक्रियते ।। ८६१ तस्मै हितराजाचार्यत्रामणवृष्णः ।३।२।२१३॥ चतुर्थ्यन्तात् हिते छो भवति न राजादेः ॥ सम्मै हितः सर्वार्थः । एवं वत्सीयः इत्यादि । अराजादेरिति किं । ततो वाक्यमेव राज्ञे हितम् । आचार्याय हितं । ब्राह्मणाय हित । वृष्णे हितं !! ८६२ स्थखलतिलयवमापवृपब्रह्मप्राण्य गायः ।३।२। २१४। स्थादिभ्यः प्राण्यङ्गवाचिनश्च हिते यो भवति ॥ रथाय हिवा रथ्या भूमिः । एवं सल्यं तिल्यं यव्य माप्यं वृष्य ब्रह्मण्य दन्त्य चक्षुष्यम् इत्यादि। १ खल्य अग्निरक्षणम् । वृध्य क्षीरपानम् । ब्रह्मण्य नगरम् । दन्त्य लयणम् । र מתפתח זנב ·तद्धिता। ८६३ थ्योऽजाये।३।२।२१५॥ अनाविभ्यां हिते यो भवति ।। पइत् । अनायै हित. अजथ्यः । एवमविश्य ॥ ८६४ भोगोत्तरपदात्माभ्यां खः ।।२।२१७। भोगोत्तर- पदादात्मन्यब्दाच हिते सो भवति ।। मातृभोगाय हितः मातृभोगीण. । एवगात्मने हित. आत्मनीन । नश्रुतेरलम् ।। ८६५ पंचसर्यविश्वाजनात्कर्मधारयात् ।।२।२१८ पशादपूजनान्ताकर्मधारयाताद्धते खो भवति । पचजनेभ्यो हितः पञ्चजनीनः । सर्वजनीन । विश्वजनीन. ॥ ८६६ सर्यापणो वा ॥३।२।२२०। सर्वशब्दात् हिते णो वा भवति ॥ पक्षे छ । सर्वम्यो हितः सार्व सर्वाय ॥ ८६७ परिणामिनि तदर्थे ।।२।२२१॥ चतुत्य॑न्तात्तदर्थे परिणामिनि वाच्ये छो भवति ।। अझारेभ्यः इमानि अमारीयाणि काठानि । एक्मोदनीयास्तण्डुला इत्यादि । ८६८ तस्याहे कृत्ये वत् ॥३।३।१। पष्ठयन्तादर्दे कृत्ये बद्भ- चति ॥ राज्ञोऽह कृत्यं राजववृत्तमस्य । एवं यथाद्विधिनदित्यादि । ८६९ सुप इये ।३।३।२। सुबन्तादिवात्थे सादृश्ये बद्भवति ॥ १ अवय. शैरमेपाया इत्यमर ॥ पार 'पिति तद्धिते' इति पुभावार्थ ॥. जाभ्यो हिता अजम्या भिका ॥ २ पञ्चजनशन्दयोस्तद्धिते द्विगुरुर्मधारय । तप कर्मधारयाविशारान् ॥ मंधार- यादिति किं पञ्चाना जनाय हित पञ्चजनाय । सर्वजनीय । विथननीय स्वायवृत्ती ३ तद्भाव परिणाम । अथवा पूर्वाधार परिहरन् उत्तराकारमव मनि फेनचित्रमा रेण तिष्टतीति स परिणाम । सोऽस्सासोति परिणामी तस्मिन्वारये सति । ताम इद तदर्थम् ॥ परिणामिनाति कि' मप्राय याग । उच्चारार यवान सम्माने न तु तदर्य म् ॥ अन पादस परिसमासलाच्छाययो निवृत्त । ४ सुप इत कि? गच्छनास्ते इव मन्दत्यार वीप्तिमदेगस्यागम्प्राप्ति । अयायानो नृत्यति अङ्गहरायत्वात् ॥ - ·शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे मुनिरिव मुनिवद्वनते । देवमिव देववत्पश्यति गुरुम् । साधुनेव साधुवदाच- यते इत्यादि । ८७० भावे त्यतल् ।३।३।५। षष्ठचन्ताद्भावे स्वरूपे त्वतलो भवतः {। अभिधानप्रत्ययहेतुः पदार्थधों भावः । ल इत् । स्त्रीलिङ्गात् । गोर्भावः गोत्वं गोता । शुक्लस्य भावः शुक्लत्वं शुलता । एवं पाचकत्वं पाच- कता । देवदत्तत्वं देवदत्तता इत्यादि । ८७१ पृथ्वादेर्वेमन् ।३।३।८। पृथ्वादेर्भावे इमन्वा भवति ।। पक्षे स्वतलो । प्राप्तश्च भवति ॥ ८७२ : पृथुमकृशभृशदृढपरिदृढस्योः ।।३।५३। पृथ्वादे. ऋतो रो भवति णीठेयस्सु इमनि च परतः ॥ ८७३ अन्त्याजादेः ।२।३।५७) तृप्रत्ययान्तस्यान्त्याजादेश्च लम् भवति णीष्ठेयस्सु इमनि च परतः । पृथोर्भावः प्रथिमा पृथुत्वं पृथुता पार्थवं नदिमा मृदुत्वं मृदुता मार्दव ॥ ८७४ प्रियस्थिरस्फिरोरुगुरुवहलतृप्रदीर्घवृन्दारकस्ये- ग्नि च भास्थास्फावर्गहन्नन्द्राघवृन्दम् ।२।३।५२। प्रियादेर्यथा- सङ्खयं प्रादिर्भवति णीष्ठेयस्सु इमनि च परतः ॥ इति बहुलस्य भावो वाहमा बहुलत्वं बहुलता बाहुल्यं । प्रियस्य भावः प्रेमा प्रियत्वं प्रियता । उरो- व. उरुत्वम् उरुता औरवं वरिमा । गुरोर्भावः गुरुत्वं गुरुता गौरव गरिमा। दीर्घस्य भावः दीर्घत्वं दीर्घता देय द्राविमा इत्यादि । ८७५ स्थूलदूरयुवहस्वक्षिप्रक्षुद्रस्य ल्वादेरेड्कः ॥२॥३॥ ५६। स्थूलादेीष्ठेयस्सु इमनि च परतो ल्वादेर्लुम्भवति इक एड् च ॥ स्थ- विमा दविमा यविमा । हस्वस्य भावो हसिमा हस्यत्व हस्वता । एवं क्षिप्र. १ यस्मादमिधानप्रत्ययो भवत स भाव । शब्दप्रतीतिप्रवृत्तिनिमित्त पदार्यधर्म इत्यर्थ । हस्तिष रजकस्य कृष्णसर्पत्वम् । समासात्तद्धितेष्वपि रूढिशब्देष जालभि- धानमेव ! यदृच्छाशब्देष शब्दस्वरूप सम्झासज्ञिसम्बन्धो वा॥ स्वभावतस्त्वान्त नपुसके, तलन्त त्रियां वेदितव्यम् ।।

·तद्धिताः। १७७ स्य भावः क्षेपिमा क्षिप्रत्वं क्षिप्रता। क्षुद्रस्य भावः क्षोदिमा क्षुद्रत्वं क्षुद्रता। ८७६ वर्णदृढादिभ्यष्टयण च ।३।३।९। वर्णवाचिनो हादि- भ्यश्च भावे इमन् ट्यण् च वा भवतः ॥ टणावितौ। शुरूस्य भावः गुलिमा शौक्ल्यं शुक्लत्वं शुक्लता । एवं कृप्णिमा कार्य कृप्यत्वं कृष्णता शितिमा शैत्यं शितिता शितित्वं । दृढस्य भावो द्रढिमा दाढ्य दृढत्व दृढता । एवं परिवढिमा पारिवृट्यं परिवृढत्वं परिवृढता। कृशस्य भावः शिमा कार्य कृशत्वं कृशता। भृशस्य भावो अशिमा भाश्य भृशत्वं भृशता । स्थिरस्य भावः स्थमा स्थैर्य स्थिरत्वं स्थिरता इत्यादि । ८७७ पतिराजान्तगुणागराजाद्भ्यिः कृत्ये च ।३।३।१०। पत्यन्ताद्राजान्ताद्गुणाहात् राजादिभ्यश्च भावे कृत्ये च ट्यण भवति ।। अधिपतेर्भावः कृत्य वा आधिपत्यम् । एवं नारपत्यं भौपत्यं इत्यादि । अधि. राजस्य भावः कृत्यं वा आधिराज्यम् । एवं यौवराज्यमित्यादि । मूढस्य भावः कृत्यं वा मौढ्यम् । एवं जाड्यं पाण्डित्यमित्यादि । राज्ञो भावः कृत्यं वा राज्यम् । अट्य इति निषेधादनो लुग्भवति । एवं ब्राह्मण्यं वैदुप्य इत्यादि । वाधिकारात्त्वतलौ च । अधिराजत्वम् अधिराजतेत्यादि । टिद्वि- धानात् स्त्रियामपि । औचिती । सामग्री । चातुरी । वैदग्धी इत्यादि । ८७८ सहायादा ।३।३।११। सहायाद्भावे कृत्ये च ट्यण वा भवति ।। सहायस्य भावः कृत्यं वा साहाय्य साहायक सहायत्वं सहायता ।। ८७९ वयः प्राणिजातेरञ् ।३।३।१२। वयोवाचिनः प्राणिजाति- वाचिनश्च भावे कृत्ये चान् भवति ।। कुमारस्य भावः कृत्यं वा कौमारम् ।। १ गुणोऽङ्क निमित्त येषा प्रवृत्तस्ते गुणाङ्का गुणाद्वारेण गुणिनि वर्तमाना. शब्दा इत्यर्थ । कृत्य वर्तव्ये कर्मणि प्रियायो । चकारो मारे कृले चेति समुच्यार्य 1 आ. धिराज्यमिरान राजन्ससे इत्यत् । 'येऽनोऽव्ये। व्यवर्जिते यप्रत्यय अनो लक् न भवतीति ' निषेधादन सब्रह्मवारीत्यादीना अन्त्यादिलुक् न भवतीति वेदितव्यम् । रा ज्यमिलनाप्येवमेव ज्ञेयम् ॥ उचितस्य भाव कृत्य वा औचित्य औचित्यस्येयमौचिती । दिणिति ही। लुगत इलतो लुस् । मल्स्येति यलम् चातुर्य चातुर्यस्येय पातुरी ॥ चतुरस्य माव. कृत्य वा ·१७८ शाकटायनमक्रियासंप्रदे अश्वस्य भावः कृत्यं वा आश्वम् इत्यादि । ८८० युवादिहायनान्तादण् ।३।३।१३। युवादेर्हायनान्ताच भावे कृत्ये चाण् ।। यूनो भावः कृत्यं वा यौवनम् अणीत्यलुस् । एवं चापल- मित्यादि । द्विहायनस्य भावः कृत्यं वा द्वैहायनम् ॥ ८८१ लध्यादेरिकः।३।३।१४। लध्वक्षरादेरिगन्तादाचे कृत्ये चाण भवति ।। शुचेर्भावः कृत्यं वा शौचम् । एवं यौवतं लाघवं पाटवं मार्दव- मित्यादि । वाऽधिकारात्त्वादि च । शुचित्वं शुचिता ।। ८८२ हृदयपुरुपादसमासे ।३।३।१५। हृदयपुरुषाभ्यां भावे कृत्ये चाण भवति न समासे ॥ ८८३ हृदयस्य हृद्याण्लासे ।२।२।१२७) हृदयस्य हृद्भवति याण्लासेपु परतः ॥ हृदयस्य भावः कृत्यं वा हार्दम् । एवं पौरुषम् । असमास इति किं । सहृदयत्वं सत्पुरुपत्वं ॥ ८८४ सखिवणिग्दूताद्यः ।३।३।१६। सल्यादे वे कृत्ये च यो भवति ।। सख्युः भावः कृत्यं वा सख्यं । वणिज्या । दूत्यं । त्वतलौ च । सखित्वमित्यादि ॥ ८८५ स्तेयार्हन्त्यश्रीत्रम् ।३।३।१७। एते भावे कृत्ये च निपा- त्यन्ते ॥ स्तेनस्य भावः कृत्यं वा स्तेयम् । अर्हतः आर्हन्त्यम् आर्हन्ती । श्रोत्रियस्य भावः कृत्यं वा श्रौत्रं । स्तनत्वमित्यादि ।। १ युवन् स्थविर यजमान कुनक श्रमण कुछी दुनी सुनो सहृदय दुहृदय सुहृद् सु- भ्रातृ दुर्भात परिमारक सब्रह्मघारिन् अनुशस पचल कुशल निपुण पिशन कुतूदल क्षेत्र उपान उन्नेतृ प्रशास्तृ प्रतिहत होतृ पोतृ भ्रातृ भर्तृ रथगणक पत्तिगणक सुष्टु दुष्टु अध्वर्यु वृत् इति युवादिराकृतिगण ॥ २ लधुरादि समापभूतो यस्ये कस्तदन्तात् । तैतवमित्यत्र यद्यपि तिवव इत्यायवाहित लभ्वादि सम्भवति तथापि नैकमुदाहरण रक्षणारम्भे प्रयोजयति इति शुच्यादिभ्योऽपि भवात ॥ लप्यादिरिति कि? पाण्डुत्व । इक इति वि? घटत्व । केचित् लघ्वादेरिति प्रकृतेविशेषणमिच्छन्ति नेरु - (मार्शानवम्) ते सामन्त नेच्छन्ति इत्यमोधवृत्ती ।।

·तद्धिताः। १७९ ८८६ कपिज्ञातेर्दण् ।३।३।१८) कपिज्ञातिभ्यां भावे कृत्ये च ढण भवति ॥ कपेभीवः कृत्यं वा कापेयम् । एवं ज्ञातेयं । कपित्वमित्यादि ।। ८८७ योपान्त्याद्गुरूपोत्तमावुन् ।३।३।१९। अन्त्यस्य समी- पमुपान्त्यन् । उत्तमस्तृतीयादिवर्णस्तदनन्तर उपोत्तमः । गुरुरुपोत्तमो यस्य तस्माद्यकारोपान्त्यानावे कृत्ये च वुञ् भवति ।। रमणीयस्य भावः कृत्यं चा रामणीयकं पानीयकम् आचार्यकम् औपाध्यायकमित्यादि । ८८८ शाकटशाकिनी क्षेत्रे ।३।३।२४। पष्ठयन्तात् क्षेत्रे शाफटशाकिनौ भवतः ॥ इसूणां क्षेत्रम् इक्षुशाकटम् इक्षुशाकिनम् । एवं पुप्पशाफटमित्यादि ॥ ८८९ धान्येभ्यः खम् ।३।३।२५। धान्यवाचिनः क्षेत्रे खम् भवति ।। मुद्गानां क्षेत्रं मौद्गीनम् । एवं नेवारीण तृणधान्यक्षेत्र । कौलस्थीनमित्यादि ।। ८९० व्रीहिशालेर्दण् ।३।३।२६। ब्रीहिशालिभ्यां क्षेत्रे दण् भवति ॥ नीहीणा क्षेत्रं त्रैहेयम् । एवं शालेयमित्यादि । ८९१ ययययकपष्टिकाद्यः ।३।३।२७) यवादिभ्यः क्षेत्रे यो भवति ॥ यवानां क्षेत्र यव्यम् । एवं यवश्यं पष्टिक्यं ॥ ८९२ वाऽणुमापात्।३।३।२८। अणुमाषाभ्यां क्षेत्रे यो वा भवति ।। पक्षे खञ् । अणूना क्षेत्रम् अणव्यम् । आणवीनम् । एवं माप्यं माणिं ।। ८९३ भोमातिलातू ।३।३।२९। भगादिभ्य. क्षेत्रे यो वा भवति ॥ भगानां क्षेत्रं भग्यं माझीनम् । एवम् उम्यम् औमीनं । तिल्य तैलीन ॥ ८९४ फुलाज्वल्पे १३।३।३२। कुलात् खम् भवति जल्पेऽत्थें ।। कुलस्य जल्पः कोलीनः अपवाद इत्यर्थ ।। . १ गुरुग्रहणादनमहल्याधानेऽपि भवति । गुरुग्रहण हि दीर्घमयोरपरार्थम् । अन्यथा दीघोत्तगादित्युच्येत । गुरूपौत्तमादिति रि क्षत्रियस कायतम् ।। २ फलपाकाभ्या शोषणमणति गच्छतीत्यशु. । बीहिमेदरवशु पुमान् ॥

·१८० शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ८९५ तुल्ये कस्संज्ञाप्रतिकृत्योः।३।३।३३। पष्ठयन्तात्तुल्येऽत्थे को भवति संज्ञायां प्रतिकृतौ च विषये ।। अश्वस्य तुल्यः अश्वकः कस्यचि. संज्ञेयम् । अवस्य तुल्यम् अध रूपम् । अश्विका प्रतिमा । एवं हस्तिकं देवकमित्यादि। ८९६ इचापुंसोनिक्याज्यसुपः ॥१॥३॥८६॥ अपुल्लिङ्गाद्विहि- तस्याडः आइपरे अनित्प्रत्ययावयवे के परे इच इस्वश्च वा भवतः न सुप' परस्य ॥ खट्वया तुल्या खल्विका खट्वाका इत्यादि ॥ ८९७ शिलाया उच्च ३।३।३८। शिलाशब्दातुल्ये ठम् ढच्च भवतः ॥ च इत् शिलायास्तुल्यं शैलेयं दधि । शिलेयं दधि !! ८९८ कुशाग्राच्छः ।३।३१४१। कुशाग्रशब्दात्तुल्ये छो भवति ॥ कुशाग्रेण तुल्या कुशाग्रीया मतिः ॥ ८९९ काकतालीयादयः ।३।३।१२। काकतालीयादयस्तुल्ये साधवो वेदितव्याः ॥ काकतालेन तुल्यं कारुतालीयम् । एवमन्धकवर्तीय धुणाक्षरीयम् अजाकृपाणीयम् इत्यादि। ९०० कर्णादिपक्षाबाहति मूले ।३।३१४८। कर्णादर्मूले लाहो भवति पक्षात्तिः ।। कर्णस्य मूलं कर्णजाह । पक्षस्य मूल पक्षति. ॥ ९०१ शीतोष्णतृप्रादसह आलुः ॥३॥३॥४९॥ शीतादेरसहे आलुर्भवति ।। शीतस्यासह शीतालुः । एवमुणाल तृपालु ॥ १ अन्वक इति अश्वादिसशस्य सज्ञा । तुल्य इति किं इन्द्र देव एव नामा नाम कश्चित् । सज्ञाप्रतिकृत्योरिति कि? गोस्तुल्यो गवय । प्रतिकृति काष्ठादिमय प्रतिछ. न्दकम् । सद्भागहणमप्रकृत्यर्थम् ॥ तुल्यमाने प्रत्यय शिव इव शिवक इत्येके । २ फाक्च ताउघ काफ्तालमिति लक्षणयाऽपि तत फारस्य निपतता तालेनातर्कि- तोपनतश्विनीयमाण सयोग उच्यते ॥ अन्धश्च वर्तका च अन्धकवर्तकमिति अन्धस्य, वर्तकया उपयंतिपादन्यास उच्यते। अजाया पादेनावविरन्त्या कृपाणात्य दर्शन समापा तत्तुल्य एष विधविचित्रीकरणाविषया काकतालीवादय, निपातन रूट्यर्थम् ।।

·तद्धिताः। १८२ ९०२ यथामुखसम्मुखाद्दर्शने खः ।३।३।५२। यथामुखसम्मु- खाभ्यां दर्शने खो भवति ॥ यथामुखं दर्शनं । यथामुखीनम् । एवं सम्मुखीनं ।। ९०३ सर्वादेः पथागकर्मपत्रपात्रशरावाद्यापिनि ३॥३॥ ५३। सर्वपूर्वात्पथादेर्व्यापिनि खो भवति ॥ सर्वपथस्य व्यापी सर्वपथीनश्चर' एव सर्वाङ्गीणो ज्वर.। सर्वकर्मीण. सर्वपत्रीण.। सर्वपात्रीणः सर्वशरावीणः॥ ९०४ आप्रपदम् ।३।३।५४। आप्रपदाद्यापिनि खो भवति । आप्रपदं व्यापि आप्रपदीनं वस्त्रम् ॥ ९०५ अध्यानं यखौ ।३।३।५७॥ अध्वनोऽलंगामिनि यखौ भवतः ॥ अध्वानमलं गामी अध्वन्यः । ९०६ वाशिजिहा(मा)श्यध्वाधर्वयूनः फिदखठाके ।२।३।६०। वाशिन: फियन्त्याजादेर्छन् न भवति जिहाशिनो ढणि अध्वनः खे अथर्वणष्ठणि यूनोऽके ॥ इत्यलुक् । अध्वनीनः ॥ ९०७ छश्चाभ्यमित्रम् ।३।३।५८। अभ्यमित्रादलं गामिनि यखौ छश्च भवन्ति ॥ अभ्यमित्रमलं गामी अभ्यमित्रीयः अभ्यमिन्यः अभ्यमित्रीणः ॥ ९०८ परोवरीणपरम्परीणपुत्रपौत्रीणसर्वान्नीनायान- पीनानुपदीनागवीनाद्यन्वीनाद्यप्रातीनसमांसमीनसास- १ दृश्यतेऽस्मिन्निति दर्शनमादर्शादि प्रतिविम्बाश्रय उच्यते यथामुखमिति । अत एव निपातनात् 'यथाऽथा. ४५९ ।' इति प्रनिषेधेऽपि रामास । पष्टया अम्भावः पूर्वपदार्थप्रधानत्वेऽपि 'अव्ययीभावस्य ।२०८। अमपञ्चन्या ।२१०। तृतीयाया वा। २११॥ सप्तम्या १२१२।' इति लिंगादव्ययीभावात्सर्वा विभक्तयो भवन्ति ॥ यथा मुस तथाऽस्मिन्दृश्यते प्रतिविम्बमिति यथामुखीनमादादिकमुच्यते ॥ सम मुख सम्मुस सम मुखमस्यानेनेति सम्मुख प्रतिविम्वमुच्यते । तस्य दर्शन सम्मुसीनमुच्यते ॥ २ सर्वस्यागस्य सर्वपामगाना वा व्यापति पट । तस्य प्रयोग । मरिमामालमारिण्य- ख्योगाणाईचन्दना ॥ क्षामवत्यो न सत्यस्ते ज्योत्स्नायामभिसारिका ॥ १॥ इति दम्बलकारे॥

·१८२
शाकटायनप्रक्रियासग्रहे
पदीनम् ।३१३१५९॥ एते खान्तास्साधवो वेदितव्या ॥ पराश्वावराश्चानु
भवन् परोवरीण । परम्परामनुभवन् परम्परीण । पुत्रपौताननुभवन् पुत
पौलीण । सर्वमन्न भुञ्जान सर्वान्नीन । अय शारिद्यूते प्रदक्षिण गमनम-
नय प्रसन्यम् अयानय नीयते अयानयीन । अनुपद बद्धा अनुपदीना
उपानत् । आ गोप्रतिदानाकारी आगवीन कर्मकर । अद्य श्वो वा भवि
प्यति अद्यश्चीनम् । अद्यतातर्वा भविष्यति अद्यप्रातीन । समा समा प्रसूते
समासमीना गौ । सप्तमि पदैरवाप्य साप्तपदीन सख्य ॥
९०९ तदस्य प्रमाणान्मान ३।३।६०) प्रथमान्तात्तवस्य
प्रमाणमित्यस्मिन्नर्थे मानद भरति ॥ अरु प्रमाणमस्य ऊरुमात्र जल ।
स्तनमात्री परिखा । दण्डमात्र क्षेत्रम् इत्यादि ।
९१० वोय देनदयसद् ।३।३।६२। ऊर्ध्वप्रमाणवाचिन नदस्य
प्रमाणमित्यस्मिन्नत्थे दगड्वयसटौ वा भवत ॥ जानु ममाणमस्य जानुदर्भ
जानुद्वयस जानुमान जल । तालदनी तालद्वयसी तालमात्री परिखा इत्यादि।
९११ दिगोः संशये च ।३।३।६४। मानाविगोविहितस्य मान-
डादे प्रत्ययस्य जुम् भवति सशये चासशये च ॥ द्वौ वितस्ती प्रमाणमस्य
द्विवितस्ति । एव द्विशूर्प धान्यमित्यादि ॥
९१२ डिन् ।३।३।६७) शन्शदन्तादिशतिशब्दाच तदस्य प्रमाण-
मित्यस्मिन्नत्थें डिन् भवति । ड इत् । एकादश प्रमाणमेपा एकादशिनः
श्रावकनिलया । एव द्वात्रिंसिनो व्यन्तरेन्द्रा । चत्वारिशिनो भवनेन्द्रा ।
चतुर्विशिनस्तीर्थकरा ॥
१ ऊर्ध्वमिति किं रज्जुमामी भूमि । पुनर्वाग्रहणात्तरत्र विकल्पो नाति ॥
यत्प्रमाणमदक जानुदन नराधिप। तथापीयमवस्था ते न हि सर्व भवारशा ॥१॥
मासदनद्वयसा प्रातिपदिकानि सन्ति। तत्र प्रत्ययत्वविधानमनुय धागानार्थम् । तेन
ख्रिया विशेष ॥ मान चतुर्विध प्रमाणमान, परिमाणमान, उन्मानमान, राज्यागान
चेति ॥ अध्वमान किन्मान परिगा। उसया ॥ आयामम्त प्रमाण सासरया
चाया सरन ॥१॥

·तद्धिताः। ९१३ घत्विदंकिमः ।३।३१६८। इदकिम्शब्दाभ्यां तदस्य मान- मित्यस्मिन्नर्थे धतुर्भवति ॥ उदित् उगित्कार्त्यिः पस्य इय् ॥ ९१४ किमिदमः कोश् ।२।२।१०८ किमिदमो. यथाससचं पती दृग्दराशेपु परत कोशौ भवतः ॥ श इत् । एरिति लक् । तत. स्वादयः। शेपं प्राग्वत् । इदं मानमस्य इयान् प्रासादः । इयद्धान्यम् । इयती भूमिः। किं मानमस्य कियान् पटः 1 कियजलं । फियती रज्जुः ।। ९१५ एतदो वो घः ।३।३।६९। एतच्छन्दात्तदस्य मानमित्यस्मि- नत्थे चतुर्भवति घस्य च वः ॥ ९१६ आ घग्दशहक्षे ।।२।१०७) घतो दृगादिषु च परतः पूर्वस्याद् भवति ॥ दीर्घः । एतन्मानयस्य एतावान् पटः । एतावन. लमित्यादि । ९१७ यत्तदः ।३।३।७०। यत्तभ्यां मानमित्यनार्थे पतुर्भवति घस्य च यः॥ शेपं प्राग्वत् । यन्मानमस्य याजलं । तन्मानमस्य तावदायुः ।। ९१८ किमश्च सङ्ख्याया डतिश्च ।३।३।७१। किमो यवभ्यां च सङ्ख्यामानार्थे डतिर्भवति घतुश्च । ड इत् अन्त्याजादिलुगयः । का सङ्ख्या मानमेषां कति । डतिप्णामिति जश्शसोर्लक् । एवं यति तति । यतो कियन्तः । इत्यादि ।। ९१९ अवयवात्तयत् ।३।३।७२। अवयवात्सहयावाचिनः अस्येत्यर्थे तयड् भवति ॥ ट इत् सियां ड्यर्थ । द्वारवयवावस्य द्वितयो धर्मः। एवं त्रितयो मोक्षमार्गः । चतुष्टयी आराधना । पञ्चतयं चारित्रं । पट्तय द्रव्यं । सप्ततयी ऋद्धिः । अष्टतयं कर्म । नवतयः पदायः इत्यादि। ९२० दित्रिभ्यां लुग्वा ३।३१७३। द्वित्रिभ्यां परस्य तयटः तकारस्य लुग्वा भवति ॥ लुच्येरिति ल । द्वयः द्वितयः । त्रयः त्रितयः ।। ९२१ अधिकमस्मिन् शतसहस्र तत्सहयं शतिशष्ट- शान्ता ।३।३।७५॥ तत्सङ्ग्यात् शतिराद्दशान्तान् ससयावाचिनः ·१८४ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह तदस्मिन्नधिकमित्यस्मिन्नत्थे अमवति शते सहस्र च विषये ॥ विंशतिरधि- का अस्मिन्निति विशं शतं सहसं वा। एवं लिंशं चत्वारिंशं पञ्चाशं एका- दशं द्वादशमित्यादि ।। ९२२ सयापूरणे डट् ।३।३।७६। सहयावाचिनः सङ्ख्यापूरणे डट् भवति ॥ ढटावितौ । एकादशनां पूरणः एकादशो जिनः श्रेयान् । एकादशी तिथि । द्वादशः । विशः । लिंश इत्यादि । ९२३ घतोरिथट् ।३।३१७७/ अत्यन्तात्पूरणे इथड् भवति ॥ र इत् । इयतां पूरणः इयतिथ. इयतिथी । एवं कियतिथः इत्यादि । ९२४ पदकतिकतिपयात् प्थट् ।३।३।७९पडादिभ्यःपूरणे प्थट् भवति ॥ पटावितौ । पकारः पुंवद्भावार्थः । पण्णां पूर्ण. पंष्ठः । पष्ठीति निपातनाजश्त्वाभावः ष्टुत्वं च । एवं कतिथः कतिपयथः ।। ९२५ चतुरः ।३।३।८०। चतुरः पूरणे प्थड् भवति । चतु पूरणः चतुर्त्यः ।। ९२६ पिति तद्धिते ।२।२।४२। पिति तद्धिते परे पूर्व पुंवद्भय- वति ॥ चतसृणां पूरणी चतुर्थी । चतुर्थीप्रकृतीति निपातनाद्विसर्जनी- याचपवाद । ९२७ यछौ चः लुक् च ।३।३१८१॥ चतुर. पूणे यछौ भव- तः चस्य लुक् ॥ चतुर्णा पूरणः तुर्यः । तुरीयो वा ॥ ९२८ विंशत्यादेस्तमथा ।३।३१८२। विंशत्यादेः पूरणे तमद् वा भवति ॥ विंशतः पूरणः विंशतितमः विंशतितमी । पक्षे डद् विंशः। एवं त्रिंशतमः त्रिशः इत्यादि । ९२९ शतादिमासार्धमाससंवत्सरात् ।३।३।८३॥ शता. दिभ्यः सझ्यावाचिभ्यः मासादिभ्यश्च पूरणे तमड् भवति ॥ शतस्य पूण शततमः । एव सहसतमः लक्षतमः मासतमः अर्थमासतमः संवत्सरतम. ॥ ९३० पष्ठयादेरनादेः ।३।३।८। अपूर्वपदेभ्यः षष्ठयादिभ्यः ·तद्विताः। पूरणे तमन् भवति ॥ पष्टेः पूरणः पष्टितमः । एवं सप्ततितमः अशीतितमः नवतितमः । अनादेरिति किं । एकपष्टितमः एकपष्टः इत्यादि । ९३१ नो मद् ॥३॥३॥८५नान्तादनादेस्सहयावाचिनः पूणे मद्द भवति ॥ ट इत् । पञ्चानां पूरणः पञ्चमः । वलि पदत्वान्नलम् । एवं सप्तमः अष्टमः नवमः दशमः । स्त्रियां पश्चमीत्यादि । १३२ विस्तीयद्रेश्च श् ॥३॥३॥८६॥ द्वित्रिभ्यां पूणे तीय- द् भवति विशब्दस्य रेश्व ऋस् भवति ॥ शतावितौ । तकारो उत्पत्याहा- राथ. । द्वयोः पूरणो द्वितीयः तृतीयः ॥ ९३३ इष्टादेः ।३।३१८८) प्रथमान्तादिष्टादेरनेन पूर्वमित्यस्मिन्नर्थ इन् भवति ।। इष्टमनेन पूर्व इष्टी जिनेन्द्रे । एवमधीती प्रवचने इत्यादि। ९३४ श्रोलियो वा छन्दोऽध्यायी ।३।३।९१। छन्दोऽध्यायी श्रोत्रिय इति वा निपात्यते ॥ श्रोत्रियः छन्दोऽध्यायी । पक्षे अग् छान्दसः।। ९३९ इंन्द्रियम् ।।३।९२। इन्द्रस्य लिङ्गमिन्द्रियमिति धान्तं माधु वेदितव्यं ।। ९३६ तेन वित्ते चुचुचणौ ।३।३।९३॥ तृतीयान्तावेन विते प्रख्याते चुञ्चुचणौ भवतः ॥ विद्यया वितः विद्याचुन्चुः विद्याचणः ।। ९३७ स्थाङ्गेपु सक्ते ।३।३।९९। स्पाइवाचिनः तत्र सक्ते को भवति ॥ फेशेषु सक्तः केशकः । नखक इत्यादि । ९३८ उरे ठणायूने ।३।३.१००। उदरशब्दात्तत्र सक्ते ठण् भवति आने वाच्ये ॥ उदरे सक्तः औदरिकः आघून इत्यर्थः ॥ १शकारः सयादेशार्थ ॥ तृप्तार्थाव्ययनिर्धायडउमानदमतीति (४९७) पटीसमास- निषेधावसरे उत्प्रत्याहारः प्राप्तः । स 'संरयापुर डट् १९३२।' इलारभ्य द्विवेस्ती. यदेश श् ।९३२॥' इति सूत्रपर्यन्तमवगन्तव्यः । २ इन्दति परमैश्वर्यमनुभवाति कदाचित्कर्मोदयवशादेवयंरहितोऽपि तच्छत्तियोगा. दिन्दः आत्मा। अन्सामादिलशचीपतियोग्येषु इन्द्रः । तस्य लिंग चिन्दावेरोप. स. दिशब्दोऽय चतुरादीना सञ्ज्ञा तर यथायोगमासना। तस्य लिंग नेन पर मुह दरा भारणक्षयोपशमसाधन येति च इन्द्रियम् ।।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रह ९३९ कर्मठो घटः।३।३।१०१। घटश्चेष्टमानः कर्मठ इति निपात्यते ।। १४० कमितर्यन्वभ्यशीभ्यः ।३।३।१०५/ अनु अमि अभी- इत्येतेभ्यः कमितरि को भवति ।। अनुकः । अभिक. । अभीकः ।। ९४१ मुख्यः ।३।३।११११ प्रथमान्तात् सोऽस्य मुख्य इत्यस्मिन्न- त्थे को भवति ।। रतनयं मुख्यमस्य रत्नलयकः । प्रवचनक. इत्यादि । ९४२ उन्मनस्युदुत्सोः ।३।३।११३। उद् उत्सु इत्याभ्याम् उन्मनसि को भवति ॥ उत्कः। उत्सुकः । उन्मनाः ॥ ९४३ सञ्जातं तारकादिभ्य इतः १३।३।११४। प्रथमान्तेभ्य तारकादिभ्यः अस्य सञ्जातमित्यतार्थे इतो भवति ॥ तारकाः साता- अस्य तारकितं नमः। एवं पुष्पितः कोरकितः पुलकित. पल्लवितः कुमलितः मुकुलितः अड्कुरितः फलित इत्यादि । ९४४ अस्त्यस्मिन्वति मतुः ।३।३।११६॥ प्रथमान्तात्तदस्या- स्मिन्यास्तीत्यर्थे मतुर्भवति ॥ उदित् । गावोऽस्य सन्ति गोमान् गोमती । एवं स्वस्तिमान् मतिमान् तरुमान् इत्यादि ॥ धनमस्यास्तीति विगृह्य मतौ ॥ १ इतिशब्दस्य प्रयोजन- भूमनिन्दाप्रशसासु नित्ययोगेऽतिशायने ॥ ससर्गेऽस्ति विवक्षायां प्रायो मत्यादयो मता ॥१॥ ग्राग्जितात्कृतलब्धादौ सरूपप्रत्ययस्तत । मत्वर्थध ततो वृत्तौ समानाया च नेष्यते ॥ २ ॥ भूम्नि बहुवे गावोऽस्य सन्ति गो. मान् । निन्दाया ककुदावती । प्रशसाया रूपवान् । नित्ययोगे क्षीरणो वृक्षा । अति- शायने उदरिणी कन्या। ससर्गे दण्डी छत्री। प्रायिवमेतत्सत्तामात्रेऽपि दृश्यते । व्या ध्यान्पर्वत. ! स्पर्शरसगन्धवन्त पुद्गला. । स्पर्शवान्वायु ॥ प्रारिजत इत्यस्य मत्वर्थी यावन्मत्वर्थीय । सरूपो न भवति । गावो येपा सन्तीति गोमन्त गोमन्तोऽन सन्तीति पुनर्मतुर्न भवति । विरूपस्तु भवत्येव । दण्डिमती शाली। विरूपोऽपि समानाया वृत्ती न भवति दण्ड एषामस्तीति दण्डिन दण्डिनोऽस्य सन्तोति मतुर्न भवति । असज्ञा- भूताच कर्मधारयान भवति । वीरपुरुया अस्मिन् ग्रामे सन्तीति । नन बहुप्रीहिरेष भवति वीरपुरुषको ग्राम इति ॥ सज्ञायास्तु भवति कृष्णसर्पयान् वल्मीक । गुणे गु. णिनि च ये गुणशब्दास्तेभ्यो न भवति शक्लो वर्णोऽस्यास्तीति । तितोरसो स्यास्तीति । से तु गुणमाने तेभ्यो भवत्येव स्पवान् रसवान् ॥

·तद्धिताः। १८७ २४५ मान्तोपान्तजयो मतोर्मो वः ।।२।९६॥ मान्तान्मो- पान्तादवर्णान्तादवर्णोपान्ताज्जयन्साच परस्य मतोर्मस्य वो भवति ।। धनवान् ।। ९४६ स्तं मत्वत्थें ।११।६६। सान्तं तान्तं च मत्वीये परे पदं न भवति ।। पदत्वाभावात् न रित्यादि । एवं यशस्वान् मरुत्त्वान् इदंवान् चमूवान् इत्यादि ॥ शोमनो राजा अस्मिन्नस्तीति विगृह्य ।। ९४७ राजन्वान् सुराज्ञि ।१२।१००। सुराज्ञि देशादौ राज- भ्वानिति निपात्यते । राजन्वान् देशः। राजन्वती प्रजा। अन्यत्र राजवान् ।। ९४८ नोादिभ्यः १११२६१०११ ऊर्यादिभ्यः परस्य मतोर्मस्य यो न भवति ॥ ऊर्मिमान् । गरुत्मान् इत्यादि । ९४९माण्यमादातो लः ।३।३।११९। आदन्तात्प्राण्यङ्गान्मत्वर्थे लो भवति ।। चुडास्यास्तीति चूडालः । एवं जघालः जिहाला इत्यादि। मतुश्च चूडावान् इत्यादि । ९५० सिध्मादिरुक्षुद्रजन्तोः ।३।३।१२०। सिध्मादिभ्यः रोगवाचिभ्यः क्षुद्रजन्तुभ्यश्च मत्वर्थे लो भवति ॥ सिध्मानि सन्त्यस्य सिध्मलः । गडुलः । मूर्छालः । विचर्चिकालः । यूकालः । मक्षिकालः । मतुश्च सिध्मवानित्यादि ॥ ९५१ प्रज्ञापर्णोदकफेनालेलौ ।३।३।१२१। प्रज्ञादिभ्यो मत्वत्थे लेलौ भवतः ॥ प्रजाऽस्यास्तीति प्रज्ञालः । प्रज्ञिलः । पर्णलः । पर्णिलः । उदकलः उदकिलः । फेनलः फेनिलः । मतुश्च प्रज्ञावानित्यादि ॥ ९५२ वागालाटौ ।३।३।१२३। वाचो मत्वर्थे आलाटौ भवतः क्षेपे मतुश्च ॥ वागस्यास्तीति वाचालः । एवं वाचाटः निस्सारं बहुभा- पीत्यर्थः ॥ १ मच अश्व मौ। उप समीप गतोऽस्य उपान्तः । अन्तश्चोपान्तश्च तथोक्त.। मौ अन्तोपान्ती येपो तथोक्ता.। मान्तोपान्तच जय् च तस्मान् । एतेभ्य इति किं? वायु. मान् अपिनान् । म उत्तरार्थः।।

·१८८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रहे ९५३ ग्मिन् ।३।३।१२४। वाचो मत्वर्थे ग्मिन् भवति ॥ वाग्मी वाग्मान् ॥ ९५४ प्रज्ञाश्रद्धाचीवृत्तर्णः ।।३।१२९। प्रजादेर्मत्वत्थै णो भव- ति ॥ण इत् । प्रज्ञास्यास्तीति प्राजः । एवं श्राद्धः आर्चः वार्चः । मतुश्च प्रज्ञावानित्यादि । ९५५ ज्योत्लादिभ्योऽण् ।३।३।१३०। ज्योत्स्वादिभ्यो मत्वर्थे अण् भवति ॥ ज्योत्स्ना 'अस्मिन्नस्ति ज्योत्स्नः पक्षः। एवं तामिस्री रातिरित्यादि ॥ ९५६ सिकताशर्करात् ।।१३१३ सिकताशर्कराभ्या मत्वत्थे अण् भवति ॥ सिकताः सन्त्यस्मिन् सैकतम् । एव शार्कर । मतुश्च सिकतावत् ॥ ९५७ इलश्च देशे ।३।३।१३२। सिकताशर्कराभ्यां मत्वर्थे इलोऽण् च भवतः देशे वाच्ये ॥ सिकताः सन्त्यस्मिन् मिकतिलः सैकत. । एव शर्करिल: शार्करः । मतुश्च ॥ ९५८ कच्चा हुरः ।३।३।१३५। कच्छूशब्दात् मत्वर्थे डुरो भवति ॥ ड इत् । कच्छूरस्यास्तीति । कच्छुर. ॥ ९५९ दन्त उन्नतः ।३।३।१३६। दन्तशब्दादुन्नतोपाधेर्मत्वर्थे डुरो भवति ॥ दन्ता उन्नतास्सन्त्यस्य दन्तुर.॥ ९६० कृपाहृयादालुः ।३।३।१३८। कृपाहृदयाभ्यां मत्वत्थे आलुर्वा भवति ॥ कृपास्त्यस्य कृपालुः कृपावान् । हृदयालुः हृदयवान् । ९६१ स्वागाद्धीनादः ।३।३।१४१। हीनोपाधिकात् स्वाहान्मत्वर्थे अप्रत्ययो भवति ॥ हीना छिन्ना नासिकास्यास्तीति नासिकः । एवं कर्णः अड्गुल । इत्यादि । १ गकार 'प्रत्यये ।४।' इति सूण प्राप्तानुनासिकनिवृत्त्यर्थ । २हीनादिति किं कर्णवान् नामिवान् ॥

·तद्धिताः। ९६२ अभ्रादिभ्यः ।३।३।१४२॥ अादिभ्यः मत्यन्य अवनि ।। अपाण्यस्मिन् सन्नीति अनं नमः । एवं अर्शस. सिम्म इत्यादि ।। ९०३ फलपहोचेनः ।३।३।१४४॥ फलबहाभ्यां माय गत्वत्यै इनो भवति ।। फलिनः । यहिण । वृहिणः ॥ ९६४ मलादीमसच ।३।३३१४५। मलान्मत्व! इन ईमसथ भक्त. ॥ मलिन. मलीमसश्च ।। १६५ ऊर्णाहंशुभमो युस् ।३।३।१४८१ अादिभ्यो मन्वन्य युम् भवति ॥ स इत् । ऊर्णायु ।अहयु. । शुभंयु.। सिति पदत्वादनुम्बारादि । ९६६ तपःसग्मायामेधासो विन् ।३।३।१५० तपमादेग्म. न्ताच मत्वत्यै विन् भवनि ॥ तपोऽस्यास्तीति तपस्वी । एवं सम्बी मागणी मेधावी यशस्वी सग्यानित्यादि । ९६७ तमिस्रार्णवोर्जस्वलोर्जस्विन्नामयाचिन्गोमिन् ।३ १३१५१। एते मत्यत्] निपात्यन्ते ॥ तमोऽस्या अस्तीनि तमिला । अांसि सन्त्यस्मिन् अर्णवः । ऊोऽस्यास्तीत्यूर्जस्वलः ऊर्जस्ती आमयोऽ- स्यास्तीति आमयावी गावोऽस्य सन्तीति गोमी । ९६८ नौशिखादिभ्यां टेनी ३।३।१५२। नागदेः शिलादेश मत्व] यथासङ्ख्यं ठेनौ भवत ॥ नौरस्यास्तीति नाविकः । एवं कुमारिक. निखी माली । मतुश्च नौमानित्यादि। ९६९ ब्रीडाद्यतोऽनेकाचः ।३।३।१५३। नीमादेरदन्तायानेकाचो मत्वत्य ठेनौ भवतः॥ ब्राहय. सन्त्यस्य नीहिकः । मीही । एष मायिकः । मापी । दण्डिक । दण्डी। छत्रिक । छत्री । मतुश्च । प्रीहिमानित्यादि । ९७० नीहितुन्दादेरिलय ३३३२१५६॥ माहियाचिन. तुन्दादेश्च मत्वर्थे इलठेनौ च भवन्ति ॥ कलमाः सन्त्यम्य परमिल कलनिकः फलमी। एवं तुन्दिलः नुन्दिर तुन्दी । उदरिल. उदरिका उदरी इत्यादि। १ माहिसन्दानु हगेन भवति पूर्वग्रौपादनार ॥ मारे हि दनादानननक न्यार। लरेवानपने व मिनि ॥

·१६० शाकटायनप्रक्रियासमहे ९७१ गुणादिभ्यो यः १३।३।१५८० गुणादिभ्यो मत्वत्थं या वा भवति ॥ गुणोऽस्यास्तीति गुण्यः गुणी। एवं हिम्यः हिमी इत्यादि । मतुर्निरः ॥ ९७२ वातातिसारपिशाचात् कक्क ।३।३।१६५। वातादे. मत्वर्थे इन् भवति कक् चैपामागमः ॥ वातोऽस्यास्तीति वातकी । एवमति- सारकी। पिशाचकी। २७३ सुखादेः १३।३।१६७ मुखादेर्मत्वत्थे इन्नेव भवति ।। सुखमस्यास्तीति सुखी । एवं दुःखी इत्यादि ।। ९७४ बाहादेवलात् ।३।३।१७०। बाहरुपूर्वाद् बलशब्दात् मस्वत्थै इन्नेव भवति ।। बाहुवलमस्यास्तीति बाहुबली । एवं ऊरुबली ॥ ९७५ हस्तदन्तकराज्जाती।३।३।१७२। हस्तादेर्मत्वत्थै इन्नेव भवति जातिनाग्नि वाच्ये । हस्तोऽम्यास्तीति इस्ती । एवं दन्ती । करी गज इत्ययः । अन्यत्र हस्तवान् ।। ९७६ वर्णी ब्रह्मचारी ३।३।१७३। ब्रह्मचारिण्यत्थे वर्णीति निपात्यते ॥ अन्यत्र वर्णवान् ॥ ९७७ प्रकारो जातीया ।३।३।१७९/ प्रथमान्तात् स. प्रकारोऽ- स्यास्तीति अत्थे जातीयर्भवति ॥र इत् । पटुः प्रकारोऽस्यास्तीति पटुजा- तीयः । एवं मृदुजातीयः यजातीय. तज्जातीय इत्यादि । २७८ कोऽण्वादेः ३३११८०१ अण्वादेः सः प्रकारोऽस्येत्य] भवति ।। अणुः प्रकारोऽस्य अणुकः । एवं स्थूलक इत्यादि । १ वातातिसारयोदतात्पूर्वेण इन् सिद्धि । कगर्थमुपादानम् ॥ पिशाचस्य तूमयार्थम् ।। २ ब्रह्मण्यात्मस्वरूपे परतायेष शीलो ब्रह्मचारी । वर्णो ब्रह्मचर्यपर्याय । वा ब्रह्मा चर्यमस्यास्तीति वर्णी ब्रह्मचारीत्येक ॥ वर्षशब्दो ब्राह्मणादिवर्णवचन.1 तत्र ब्रह्मचारी. लनन शव्यवच्छत क्रियते । तेन वर्णिको नान्युच्यने । स हि विद्यामहणामुफ. नीतो प्रा चरति न शूद्र हरयेके ।।

·तद्धिते स्वार्थिका। १०.१ ॥ अतः परं स्वार्थिकाः प्रत्यया उच्यन्ते ॥ ९७९ भूतपूर्व चरद् ।३।४।१। पूर्व भूतो भूतपूर्वः तस्मिन् अत्य वर्तमानाच्छब्दरूपात् चरट् प्रत्ययो भवति ॥ पटावितौ। पकारः घुमावार्थः टकारो ड्यर्थः । आत्यो भूतपूर्वः आढ्यचर । एवं नारकचरः । देवच. रः । आत्या भूतपूर्वा । चरटि पिति तद्धिते इति विशेप्यवशात् स्त्रीलिङ्ग पुंवद्भवति । आठ्यचरी॥ ९८० व्याश्रये तस् ।३।४।४। नानापक्षाश्रयो व्याश्रयः तस्मिन् अत्थें वर्तमानात्तस् भवति ॥ रामतो वानरध्वजा. । रावणतो दानवाः । एव चैनतो मैत्रः इत्यादि ॥ ९८१ पर्यभेः सर्वोभये ।३।४।६। पर्यभिभ्यां यथासह सर्वो- भयार्थियोः तस् भवति ।। परितः सर्वतः । अभितः उभयत. ॥ ९८२ आधादिभ्यः ।३।४।७। आयादिभ्यो यथासम्भवं तस् भ- पति ॥ आदावादितः । एवमन्ततः । मध्यतः । पृष्ठेन पृष्ठतः । एवं मुख- तः । पार्श्वतः । शब्दत. । अर्थतः । पाठत इत्यादि । ९८३ अंहीयरुहोऽपाये ।३।४।११। हीयरुहवर्जितस्य धातोरपाये विहिता या पञ्चमी तदन्ताचस् भवति ।। ग्रामात् प्रामतः आगच्छति । एवं धर्मतोऽपैति । मूलतो नष्ट इत्यादि । अहीयरुह इति किं' तस्माद्धीयते । बीजागोहत्यङ्करः । वृक्षादवरोहति ॥ १ सर्वोमय इति कि परिषियति अभियाति ॥ २ ओहाक् त्यागे । मह चीजजन्मनि ॥ स्वार्यादीयते । स्वादिति कर्तुरपायेऽवधि- विवक्षा। हीयते इति कर्भकतत्यन्ये " होयेति विकरणेन जहातिनिर्देशो निहीते इति प्रतिषेधार्य । तेनान प्रतिषेधो न भवति भूमित उनिहाते ॥ अपाय इनि कि को भमोत्कुत सुन । ऋते पाटलीपुत्रायो देव इस्पनोपवनी ।

·शाकटायनप्रक्रियासंग्रह ९८४ अव्यादिवैपुल्यात्सर्वादिकिंयहोःप्तम् ।३।४।१२। अयादेः सर्वादे. किमः अवैपुल्यााच वहो मञ्चम्यन्तात् सस् भवति ॥ प इत् । सर्वस्मात् सर्वतः । एवं विश्वतः । उभयतः । यतः । ततः । अ- त्त्वालुचौ बहुतः । अद्यादीति किं द्वाभ्यां । युप्मत् अस्मत् ।। ९८५ ईतोऽतःकुतः १३।४।१३। एते तसन्ता निपात्यन्ते । अ- स्मात् इतः । एतस्मात् अतः। कस्मात् कुतः ॥ ९८६ सप्तम्याः १३१४.१७/ सप्तम्यन्तादद्यादेः सर्वादेः किमः अ. वैपुल्यार्थ्याच्च बहोः वा भवति ॥ प इत् । सस्मिन् सर्वन । एवं विश्वर। उभयत्र । यत । तत्र । अमुल । एकत्र । बहुत ॥ ९८७ फकुत्रानेह 1३।४।१६। एते त्रास्ता निपात्यन्ते ॥ करिम- न क कुर । एतस्मिन् अस्मिन् वा अत्र इह ।। ९८८ किंयत्तत्सर्वकान्यात्काले दा ११११८॥ काले वर्त. मानात् किमादे. सप्तम्यन्तादा भवति ॥ कस्मिन् काले कदा । एव यदा । तदा । सर्वदा । एकदा । अन्यदा ।। २८९ सदैतीधुनेदानीतदानीसद्यः ।३।४।११॥ एने काले निपात्यन्ते । सर्वस्मिन् फाले सदा। एतस्मिन् फाले एतर्हि । अम्मिन् फाले अधुना इदानीं । तस्मिन् काले तदानी । समाने याले सघः । अस्मि. न् काले अवेति । श्राद्धमति निपातनात् सिद्ध । १दि युप्मा मकर मरमा दा इनि यादि । यिाय पासी स्पोरगरण' पर प्रणम् । शिन्दोमादिमभ्यरिपताताप निषेधो माभदिशी पुनमय । सस सस्य तमोऽभाषेऽपि रामानुयमन की Pi, Tास्य । स्वती माता भरा इति शेरे मिस्दप्रयोग होभनि । यो कि याप्रमाना । २ मा कामनादेश विधायो। या पुणे या धमगाएका उत्तरगत पा स्यात् भगवा सो भए भनि भरना . 1"समर मानी men था RANARTririt बार मनापानी भEn 4 RETIREMI भागनेशप मर written RATET" ·तद्धिते. स्वार्थिका.. ९९० परेवव्याहि ।३।४।२०। अहि वाच्ये परेघवीति निपात्यते ॥ परस्मिन् अहि परेद्यवि ॥ ९९१ पूर्वापराधरोत्तरान्यान्यतरेतरादेद्युस् ॥३॥४॥२१॥ अहि वर्तमानात्पूर्वादेः सप्तम्यन्तादेधुम् भवति ।। पूर्वस्मिन् अहि पुर्वेषु । एवमपरेछु. अधरेयुः उत्तरेा अन्येा अन्यतरेयुः इतरेयुः ॥ ९९२ उभयायुश्च ।३।४।२२। सप्तम्यन्तादुभयशब्दादवि घुस् एद्युम् च भवतः ॥ उभयस्मिन् अहि उभयद्यु: उभयेयुः ।। ९९३ परुत्परायपमो वर्षे ॥३॥४॥२३॥ एते वर्षे सवत्सरे निपा- त्यन्त ॥ पूर्वस्मिन् वर्षे परुत् । पूर्वतरस्मिन् वर्षे परारि । अस्मिन् वर्षे ऐपम ॥ . ९९४ अनद्यतने हि: ।३।४।२४। अय्यादिसर्वादेः किमः अवैपु- ल्यााच बहोः अनद्यतने काले हिर्मवति ॥ यस्मिन्ननद्यतने काले यहि । एव तर्हि अमुर्हि कर्हि अन्यदि इत्यादि । ९९५ प्रकारे था ।३।४।२५) अयादिसर्वादेः किम अवैपुल्याच यहोः प्रकारे था भवति ॥ सर्वेः प्रकारैः सर्वथा । येन प्रकारेण यथा । एवं तथा अमुथा अन्यथा इत्यादि ।। ९९६ कथमित्यमुः (३।४।२६। एता प्रकारे निपात्येते ।। उदित् ससुप्रत्याहारा । केन प्रकारेण कथम् । अनेन प्रकारेण इत्थ ॥ ९९७ सयाया ३।४।२७५ सहयावाचिनः प्रकारे घा १ इद करोम्यय पत्ताईने विद परायंदश्य प्रविधयमित्ययमिवि चन्द्रप्रमशान्ये विद्यमान नत्वात् दिवसेऽपि भवति ॥ २ अतीतायाश्च रात्रे पश्चिमो याम आगामिन्या राने पूर्वो यामो दिवस 1 स एवं पालोऽयतन । एतदन्योऽनयतन । काल इति किंर यस्मिननद्यतने भोजने ॥ अनर तन इनि कि यस्मिन्काले यदा॥ अनद्यतने काले कालमानविवझाया दादिप्रत्ययो भवाति यदा तदा तदानीम् । सप्तम्यर्थमात्रविक्षाया अवपि भवनि अमुत्र काले इत्यः मोपवृत्ती॥ .

·१९४ शाकटायनप्रक्रियासमहे भवति ॥ एकेन प्रकारेण एकधा। एव द्विधा त्रिधा पोढा दशधा शतधा इत्यादि। ९९८ घडति सङ्घया ।११।९। धतुडत्यन्त सङ्घयावद्भवति ॥ यावद्धि प्रकार यावद्धा । एव तावद्धा । इयद्धा । कियद्धा । एतावद्धा । कतिमि प्रकारै कतिधा । एव यतिधा ततिधा ।। ९९९ बहुगणं भेदे ।१।१।१०। बहुगणशब्दो भेदे नानात्वे सङ्ख्यावद्भवत ॥ बहुभि प्रकारै बहुधा । एव गणघा ॥ १००० वैकाध्यम् ।३।४।२९। एकशब्दात् प्रकारे ऽध्य वा भवति ॥ अ इत् ऐकध्यम् । एकथा ॥ १००१ दिवेर्धमेधौ ।३।४।३०। द्वित्रिभ्या प्रकारे ग्धम् एधा इत्येतौ वा भवतः ॥ ञ इत् । द्वैध द्वेधा द्विधा । वैध त्रेधा त्रिधा ॥ १००२ तदति धण् ।३।४।३१। द्वित्रिभ्या प्रकारवति धण् भवति । ण इत् । अधणिति प्रतिषेधानाध्ययत्व । द्वौ प्रकारावेपा द्वैधानि । एव वैधानि कुरानि ॥ १००३ वारे कृत्वम् ।३।४।३२। वारे आवृत्तिकाले वर्तमानात्सड्- ख्यावाचिन कृत्वम् भवति ॥ पञ्च वारान् पञ्चकृत्व । एव दशकृत्व शतकृत्व इत्यादि। १००४ चतुस्त्रिदेस्सुच् ।३।४।३३॥ एतेभ्यो वारे सुच् भवति ।। उचावितौ । चतुरो वारान् चतुष्करोति । पदस्येति लुक् एव नि द्वि ।। १००५ सकृत् ।३।४।३४। एकशब्दस्य वारे सकृदिति निपात्य- ते ॥ सकृदेकवार ॥ १००६ परावरात्स्तातू ।३।४।३७ दिन्देशकालेषु वर्तमानाभ्या प्रथमापञ्चमीसप्तम्यन्ताभ्या परावराभ्या स्ताद् भवति ॥ परा दिन् । परो १ भेदो नानात्वमेकत्वप्रतियागि । भेद इति किं वैपुल्ये सपे च सध्याकार्य माभूत् ।। २ वारो धात्वयंस्यायोगपद्येन वृत्ति ॥ त्ययाऽपवादयकार मुची येति विशेषणार्धध।

·तद्धिते स्वार्थिकाः। दशः परः कालो वा परस्तात् । एव पञ्चमीसप्तभ्यन्तयोरपि । परस्ताद- परस्तात् आगच्छतीत्यादिक्रियाभि. सम्बन्धः ।। १००७ पंचोऽपरस्य दिगादेश्वाति (३।४११०१ दिग्देशका- लेपु वर्तमानादपरशब्दादद्भवति आति पश्चादेशश्च ॥ पश्चाद्रमणीय पश्चादा- गत इत्यादि । १००८ वोत्तरपदेऽर्थे ।३।४।११। अपरशब्दस्य अर्धशब्दे उत्तर- पदे पश्चादेशो वा भवति ॥ अपरमधे पश्चार्धम् । अपराध वा ।। १००९ पुरःपुरस्तादवोऽवस्तादधोऽधस्तादुपर्युपरिष्यात् १३१४१४२। पुरसादयः शब्दाः दिग्देशकालेषु साधवो वेदितव्याः ।। पुरः पुरस्तात् । अवः अवस्तात् । अधः अधस्तात् । उपरि उपरिष्टात् । रमणी- यमित्यादि । तकारस्स्ताचेति प्रत्याहारार्थ ॥ १०१० एनोऽदूरे ।३।४।४६। अदूरे दिग्देशकाले वर्तमानादिग्वाचिनः एनो भवति ॥ पूर्वेण ग्रामं । दक्षिणेन राजगृहम् । उत्तरेण प्राममित्यादि । १०११ शुगश्चेः ।३।४।४७/ अञ्चत्यन्तादिग्वाचिनः परस्यनस्य श्लुग् भवति ।। पापामात् । उदम्मामात् इत्यादि ।। १०१२ तीर्यशम्बबीजात् कृपौ कृमा डाच् ॥३।१।४८॥ कृया योगे तीयप्रत्ययान्तात् शम्बबीजाभ्या च डान् भवति कृपावत्थे । डनावितौ । द्वितीयाकरोति क्षेत्रं द्वितीय वारं कृपतीत्ययः । एवं तृतीयाक- रोति शम्बाकरोति तिर्यक् कृपतीत्यर्थः । बीजाकरोति उप्त्वा कृपतीत्यर्थः।। १०१३ ससयादेर्गुणात् ।३।३।४९। सत्यापूर्वाद्गुणात् कृत्रा योगे डान् भवति कृपावत्थें ।। द्विगुणाकरोति । त्रिगुणाकरोति क्षेत्रं ॥ १ आतिप्रत्यये परे दिग्देशकाले वर्तमानस्य क्षेत्रलपरशम्दस्य दिग्वाचिशम्दपूर्वस्य अपरशब्दस्य च पश्चादेशी भवतीत्यर्थ ॥ २ द्वितीयाकरोतीत्यादयो मुण्डयतीत्यादिवत्तियाशब्दास्तेषा क्षेत्रादि कर्मत्वेन विज्ञा यते । रणनिति वि. द्वितीय शेते पदम् । कुणा इति वि२ द्वितीय दार कृपतिः ।

·शाकटायनपक्रियासंग्रहे १०१४ सपत्रनिष्पत्रादतिपीडने ।३।४।५०। सपत्रनिप्पनाभ्या कृना योगे डाच् भवत्यतिपीडने । सपनाकरोति निप्पत्राकरोति मृगम् अति- पीडयतीत्यर्थः ।। .१०१५ मद्रभद्रान्मुण्डने १३१४५१। मद्रभद्राभ्यां कृषा योगे डाच् भवति मुण्डने ॥ मद्राकरोति भद्राकरोति मुण्डयतीत्ययः ।। १०१६ प्रियसुखादानुकूल्ये, ४५२। प्रियसुखाभ्यां कृना योगे डाच् भवति आनुकूल्ये ॥ प्रियाकरोति सुखाकरोति अनुकूलयतीत्यर्थः ॥ १०१७ दुःखनिष्कुलशूलसमयसत्यात्मातिकूल्यनिष्को- पपाकयापनाशपथे ।३।४।५३॥ कृा -योगे दु खात् प्रातिकूल्ये निष्कुलानिष्कोपे शूलाल्पाके समयाद्यापनायां सत्यात् अशपथे डाच् भवति दुःखाकरोति प्रातिकूल्यं करोतीत्यर्थः । निष्कुलाकरोति दाडिमं निष्कुप्णा- तीत्यर्थः । शूलाकरोति मांसं पचतीत्यर्त्यः । समयाकरोति तन्तुवाय. कालं यापयतीत्यर्थः । सत्याकरोति वणिक् सत्यंकारं करोतीत्यर्थः ॥ १०१८ कर्मकर्तृभ्यां प्रागतत्तत्त्वे विः ।३।४।५५। कूञः कर्मणा कृत्रा योगे भ्वस्तेः कर्तुश्च ताभ्यां योगे चिर्भवति प्रागतस्य तद्भावे गम्यमाने ॥ स सर्व इत् ॥ १०१९ च्वौ चास्यानव्ययस्येः २।३१४०। अवर्णस्य च्ची क्यचि च परे ईद्भवति नाव्ययस्य ॥ अशुलं शुक्ल करोति शुक्लीकरोति । अशुक्लः शुक्लो भवति शुक्लीभवति । एवं शुक्लीस्यात् मालीकरोति मालीभवति मालीस्यात् ॥ १०२० बङ्लेकृति चईचो रीदीग्घौं ।२।३१४१॥ यडि ये च्चौ च प्रत्यये परे पूर्वस्य ऋतो री भवत्यचो दीर्घः न लेड्कृतोः । अमुनि मुनि करोति मुनीकरोति मुनीमरति मुनीस्यात् गुरूकरोति पित्रीकरोति पित्रीभवतीत्यादि। १०२१ अनेकाचोऽध्यक्तानुकरणात कृभ्यस्तिम्यांनिश्च ·। तद्धिते स्वार्थिका । १९७ २४.५४. अव्यक्तवर्णस्यानुकरणादनेकाच. कृना भूअस्तिभ्यां च धातुभ्यां योगे डाच् भवति वा द्विश्च॥ पटत्करोति । पटपटाकरोति । पटपटामयति । पटपटास्यात् ॥ १०२२ चेतोमनोरहोरजोऽरुश्चक्षपो लुक् च्यौ ।३।४।५६। चेतस् इत्यादीना लुग् भवति च्वो परे ।। चेतीकरोति चेतीभवति । चेतीस्यात् मनीकरोति । रजीकरोति । रहीकरोति । अरूकरोति । चक्करोतीत्यादि । तदन्तस्यापि लुग्भवत्येव । सचेतीकरोति । समनीकरोति । विरहीकरोति । नीरजीकरोति । सारूकरोति । सचर्करोतीत्यादि । १०२३ इसुसोर्यठुलम् ।३।४।५७। लुग्मवति च्वौ परे ॥ सीम- वति सर्पिर्भवति । धनूभवति । धनुर्भवति इत्यादि । १०२४ ईग हलः ।३।४।५८। हलन्तस्य बहुलमीक् भवति च्यौ परे ॥ क इत् । दृषदीमवति दृषद्भवतीत्यादि । १०२५ व्याप्ती सात् ।।४।५९। कृभ्वस्तिमियोंगे फर्मकर्तृभ्यां प्रागतत्त्वे विपये साद्भवति व्याप्ती सामस्त्ये गम्यमाने ॥ अभस्म समस्तं भस्म करोति भस्मसात्करोति । भस्मसाद्भवति । भस्मसात्स्यादित्यादि । एवमग्निसात्करोति । असासक्सात इति निषेधान पित्वं ॥ १०२६ जातेः सम्पदा च ३।४।६०कृमादिभिस्सम्पदा च योगे जातिवाचिभ्या कर्मकर्तृभ्यां मागततत्त्वे साद्भवति व्याप्ती ॥ अमिसात् . करोति सर्व शस्त्र सेनायां दैवम् । अग्नीसात्सम्पद्यते दैवात् । १०२७ तनाधीने ३४६श कृयादिमि. सम्पदा च योगे सप्त- म्पन्तादधीने आयत्ते साद् मवति ॥ आत्मन्यधीन करोति अत्मसात्करोति। आत्मसाद्भवति । आत्मसात्स्यात् । आत्मसात्सम्पद्यते ।। १०२८ वह्वल्पास्किारकाच्छसाष्टानिष्टे ।।४।६४॥ पह●दल्पााच कारकायथासयभिष्टानिष्टयोरर्थयोः शसिर्भवति ॥ इ- दित् । तसिप्रत्याहारार्थ । बहुश. गणशः भूरिशः भोजपति । अल्पस. स्तोकश ददातीत्यादि।

·१९८ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह १०२९ समयकादीप्सायाम् ॥६५॥ सङ्घचाबाचिन. एका- र्थवाचिनश्च वीप्सायां विषये शसिर्भवति ॥ एकमेकम् एकशः। द्वौद्वौ द्विशः। एवं निशः । दशशः। शतशः । यावच्छः । कतिश. । गणशः । एकाा- व वृक्षशः । जनशः । क्रमशः । सङ्ख्यकादिति कि जनौ जनौ इत्यादि । १०३० प्रकृते मयट् ।३।४।६७ प्रकृते प्रस्तुते प्रचुरे यार्थे मयड् भवति ॥ प्रकृतमन्नमन्नमयम् । एवं दानमयं रणमयम् इत्यादि ।। १०३१ अस्मिन् ।३।४।६८। प्रथमान्तात्तदस्मिन् प्रकृतमित्यर्थे म. यड् भवति ॥ अपूपाः प्रकृता अस्मिन् अयूएमयं भोजनम् । एवं घृतमयं । क्षमामयो धर्म इत्यादि ॥ १०३२ निन्धे पाशः १३१४७०1 निन्येऽर्थे वर्तमानात् पाशप् भवति ॥ प इत् । निन्द्यो वैयाकरणः वैयाकरणपाशः । एवं मुनिपाशः तार्किकपाशः जायपाशा । पित्त्वात् पुंवद्भावः इत्यादि ।। १०३३ तिङश्व प्रकृष्टे तमप् ॥३१४/७१। प्रकृष्टे वर्तमानात्सुब- न्तातिङन्ताच तमप् भवति ॥ प इत् पुम्भावार्थः । सर्वे इमे शुक्लाः अय- मेषां प्रकृष्टः शुक्लः शुलतमः । एवम् आढ्यतमः गोतमा । तिडन्तमपि ।। १०३४ अव्ययैत्किंतितोऽसत्त्वे तयोडीम् ।।४१७४१ अ. ज्ययादेदन्तात् किमस्तिडन्ताच परयोस्तमप्तरपोर्खाम् भवति स्वार्थे न चेची सत्त्वे द्रव्ये प्रकृप्टे वर्तेते ॥ हित्त्वादन्त्यादेशः । सर्वे इमे पचन्ति अयमेपां प्रकृष्टं पचति पचतितमाम् । एवं पठतितमाम् उच्चस्तमा प्रातमां किंतमां ॥ १ एतदन्तमहणसामर्थ्याकालेऽसत्वे च भवति नान्यन्न । उच्चस्तरो वृक्षः । किन्तर दार ॥ बालात् स्तनद् काले ।२।२।१९। हलन्तावालचिन परस्या. याम्या है तो समे सनाटे च प्रत्ययेषु कालशब्द चोत्तरपदे भुग्या भवति । पूर्वा नरा पूर्वाङ्गतरे । अपराह्नतरा अपराष्ट्रतरे। पूर्वाहतमा प्लांदुतमे । पूीतनः पूर्वाहतने। पूर्वाहणार पूर्वाहकाले ·तद्धिते स्वार्थिका । १०३५ दयोर्विभज्ये च तरप् ||४/७२। द्वयोर्मध्ये प्रकृष्टे विभज्ये विकल्प्ये चात्थे वर्तमानात्सुवन्ताविडन्ताय तरप् भवति ।। प इत्। इमौ शुक्लो अयमनयो प्रकृष्टः शुक. शुलतर. । एवमाद्यतरः । इमौ पच. तः अयमनयो प्रकृष्टं पचति पचतितराम् । एवं पठतितमा सुतरां माहे- तरा फितरां । स्रोप्नेभ्यो माधुराः पटुतरा ।। १०३६ गुणादादेप्ठेयसू ।३।४।७५/ गुणात् द्रव्यवाचिनः पर- योस्तमप्तरपोर्यथासमयम् इष्ठ ईयसु इत्येतौ वा भवतः ॥ उदित् नमाद्य- र्थः । अयमेषां प्रकृष्टः पटुरिति विगृह्य तमनिष्ठे अन्त्याजादिलुक् । पटिष्ठः पटुतमो वा । अयमनयोः प्रकृष्टः पटुः पटीयान् पटुतरो या । एवं प्रेष्ठः स्थेष्ठः स्यान् । वरिष्ठः वरीयान् । गरिष्ठः गरीयान् । मंहिष्ठः बंहीयान् सपिष्ठः सपीयान् । द्राधिष्ठः द्रामीयान् । वृन्दिष्ठ. बृन्दीयान् । प्रथिष्ठ. प्रथी- यान् । प्रदिष्ठ. प्रदीयान् । ऋशिष्ठः कशीयान् । अशिष्ठः अशीयान् । द्रदि- ठ द्रढीयान् । परिवढिष्ठः परिवढीयान् । स्थविष्ठः स्ववीयान् । दविष्ठ. दवी. यान् । यविष्ठः यवीयान् । हसिष्ठः इसीयान् । क्षेपिष्ठ. क्षेपीयान् । क्षोदिष्ठः क्षोदीयान् ॥ १०३७ विन्मतोः श्रणीष्ठेयसि ।।१४५] विन्मत्वोः सुम् भवति णाष्ठेयस्सु परतः ॥ अयमेषां प्रकृष्टः तपस्वी तपिष्ठ. तपीयान् । अन्त्याजादिलक् । एवं घनिष्ठः धनीयानित्यादि । १०३८ कन्वाऽल्पयूनोः ।२।३।४६। अल्पयुवन्शब्दयोः गोष्ठे- यस्सु परतः कन्वा भवति ।। १०३९ नैकाचः ।२।३१५८एकाचः णीष्ठेयस्सु इमानि च परतः अन्त्याजादे न भवति ॥ कनिष्ठः कनीयान् । पक्षे अल्पिष्ठः अल्पीयान् । यविष्ठः यकीयान् ।। १ गुणमभिधाय य दो द्रव्ये वर्तते स गुणाङ्क तस्मात् । सहभावधर्मो गुण. सोऽङ्ग निमित्त यस्यासौ तस्मान् गुणद्वारेण गुणिाने वर्तमानः सन्द इलयं. ॥ प्रियस्थिरे. त्यादिना प्रियादिसम्दाना प्रायादेश अनावमन्तव्याः ।।

·२०२ शाकटायनप्रक्रियासग्रहे १०५६ तूष्णीकाम् ।३।४।८५। कुत्सितावत्थे अकि तूप्णीका- मिति निपात्यते॥ १०५७ स्वज्ञाजभराधातुक्यः ।११३८७ स्वादीना कया- न्तस्य चान्त्यस्य अनित्याड्परे के परे स्त्रियामिद्वा भवति न घातो ॥ कुत्सिता स्वा स्विका स्वका । शिका ज्ञका । अजिका अजका | भस्त्रिका भस्त्रका । चटकिका चटकका । आर्यिका आर्यका । इदभावे पुवद्भाव ॥ १०५८ कुत्सिताल्पाज्ञाते ३६४१८६। कुत्सिताल्पाज्ञातेषु वर्त मानाद्यथायोग कयादयो भवन्ति ॥ कुत्सित अल्प अज्ञातो वा देव देवक । एष धर्मक अश्वक नरक इत्यादि । स्त्रिया सूतिका सूतका वृन्द- रिका वृन्दारका नरिका ।। १०५९ अनुकम्पातनीयोः।३।४।८७/ अनुकम्पाया तन्नीतौ च अनुकम्पायुक्ते सान्त्वने च वर्तमानाद्यथायोग कबादयो भवन्ति ॥ अनुक पितः पुत्र पुत्रक सान्वितो वा । एव वत्सक देवक इत्यादि । लिया पुत्रिका पुत्रका ॥ १०६० श्लुच्युत्तरपस्य प्कन् ।३।४।९१। वहचो नृनाम्न उत्तर- पदस्य लुचि अनुकम्पाया प्कन् भवति ॥ पानावितौ। अनुकम्पितो देवदत्त देवक । एवं जिनक । स्त्रिया नित्त्वान्नेत् । देवका जिनका इत्यादि । १ कुत्सित नि छ । अल्प महत्मतियोगि। अज्ञात प्रकरयुपात्तधर्मव्यतिरेकेण केन- चित्सत्त्वादिना धर्मेणाशातमन्यथाऽयोगात् । कुत्सितेभ्य कुत्सितादौ च प्रत्यय । राधका पूर्णक शूदक इति सझाया कुत्सायोगात्कुत्सित इत्येव क ॥ व्याकरकेण नाम त्व गर्वित याज्ञिक्येन नाम त्व गर्वित इत्येव क्षेपणमपि कत्सितमेव न बकुत्सितेनावक्षि प्यते इत्लमोघवृत्तौ ॥ वृदारको रूपमुरयो । २ अनुकम्पा फारुण्येनानुग्रह । तस्या नीतिस्तत्रीति अनुकम्पाया युक्ता नीतिरि व । नाति सामादिप्रयाग । अनुकम्पायामनुकम्पायुक्तायां च नीती गम्यमानाया यथायोग कवादयो भवति ॥ अनुकम्पा तमीनिध प्रयोक्तृधर्मोऽवपतयः ।

·तद्धिते स्वार्थिकाः। २०३ १०६१ हस्के ।३।४।९९। इस्वेऽर्थे यथायोगं कपादयो भवन्ति ॥ इस्वोऽश्व अश्वकः इत्यादि। १०६२ यत्तकिमन्यायोर्निर्धायें उतरः ।३।४।१०५। योमध्ये निर्धायें वर्तमानेभ्यो यचकिमन्येभ्यो उतरो भवति ॥ ड इत् । अन्त्याजादिलगर्थः। यतरो भवतोश्चैनस्ततर आगच्छतु । कतर. पटुः । अन्यतरो गच्छतु ॥ १०६३ वैकात् ३६४।१०६। द्वयोर्निर्घायें वर्तमानादेकशब्दाड- तरो वा भवति ॥ द्वयोरेकतरः एकको वा ॥ २०६४ बहूनां प्रश्ने डतमश्च ३।४।१०७। बहूनां मध्ये निर्धार्य प्रश्ने च वर्तमानेभ्यो यत्तकिमन्यैकेभ्यो डतरो डतमश्च वा भवतः मैकशब्दाडुतर. ॥ ड इत् । यतरो यतगो वा भवता पटुः ततरस्ततमो या आगच्छतु । अन्यतरोऽन्यतमो वाऽऽगच्छतु । कतर. कतमो वा देवदत्तः । एकतम पटुः ॥ १०६५ कुमारीक्रीडनेयोऽव्यादिभ्यः ।३।४।११६। कुमारी- क्रीडनात् ईयसन्तात् अव्यादिभ्यश्च स्वार्थे को वा भवति ॥ कन्दुरेल फन्दुकः । एव गोलकः । श्रेयानेव श्रेयस्कः। एवं गरीयस्कः । अविरेचे अविकः । यावक इत्यादि । १०६६ तारकावर्णका ज्योतिस्तान्तवे ।१।३३९२। ज्योतिषि तारकेति तान्तये वर्णकति निपात्यते । १०६७ तीयाहीकणविद्यायाम् ।।४।११७ तीयप्रत्ययान्तात् ३ दीर्घप्रतियोगि हरव तस्मिन् । योगविभाग उत्तरार्थ । हस्व पति पचनकि हस्वकालयोगान् क्रिया हस्वोच्यते । १ कुमारीणा यानि कीडनानि तदाचिभ्य कमारीपीइने । चौमहामन्यादरेव प्रपथ इलमोपत्ती । प्रत्ययाधिकारो निवृत्त । २ अविद्यायामिति किं प्रसन्यप्रतिषेधोऽय तेन विद्यायमेन न भवति अन्या सर्वत्र भक्लेव ॥ मुस्ताव पातीदेला लोयोऽनर्थक । अवयव एवार्थानावे भवर॥

·२०४ शाकटायनप्रक्रिया संग्रह स्वात्थे टीकण वा भवति न विद्यायाम् ॥ द्विनीयमेव द्वैतीयोकं । तातीयोकम् । अविद्यायामिति किं । द्वितीया तृतीया विद्या । १०६८ बोष्टमाभागे ।३।४५११८। अष्टमात् स्वात्थे जो वा भवति भागे पाच्ये ॥ अष्टम एव आटमो भागः । अष्टमो वा ॥ १०६९ पष्ठात् ।३।४।११९। पष्ठात् स्वार्थे ओ वा भवति भागे वाच्ये ॥ पाठ एव पाठो भागः । षष्ठो वा ॥ १०७० एकादाकिश्वासहाये ।३।४।१२११ असाहाये वर्तमाना- देकशब्दादाकिन् कश्च वा भवतः ॥ एक एव एकाकी । एककः ।। १०७१ मंदस्तिकः ।।१४।१२३॥ मृदः स्वार्थे तिको भवति ॥ मृदेव मृत्तिका ॥ १०७२ संलो प्रशस्ते १३१५११२४१ प्रशस्ते मृदः सत्रौ भवतः ।। प्रशस्ता मृत् मृत्सा। मृत्ला ॥ १०७३ बहुलं धतोयसमात्र १३।४।१२५। घत्वन्तात् स्वात्य द्वयसट मालट् बहुलं भवतः ॥ टावितौ । यावदेव यावद्द्यसं यावन्मात्रम् । एवं तावद्द्यस तावन्मालम् इत्यादि। १०७४ वर्णात् कारः ।३।४।१२६। वर्णवाचिनः स्वाथै कारो भवति ॥ अ एव अकारः। एवं ककारः चकारः चफारः स्यात्कार इत्यादि ।। १०७५ अपजादिहोलादेवेभ्ययणच्छतल् ३६४१२७॥ १ एकारिभिः सुदरनितम् । असहाय इति कि एके आवायोः । एए. द्रौ यदर ।। २ तिक वक्त्वा तक त्या भाटीये श्यिमागे प्रक्रियागोरयम् । पभि मृति- काभि. शीत. परमृत्तिक. इत्यादभाव इत्लामावध स्यादिति तिया विधीयते ॥ ३ स्पपि प्राप्तेऽय विधि.। तत्र चिपप्यापन मेन्ति । तमोत्तर पाटण- ममापि सम्मध्य । मृहपा" तिति निपातनगमुदाय उपदेशपाप पर्वते । पारम्पपदवी पाकि यमित्यमरः । भेषमादयः शिष्टेभ्योऽवगतम्या: । बाचन भेषमाता- यन् ॥ दमनभेदेशी पपस्य भायमा दोबायादेव भपजादी विदेशातामा समोरता ·। २ वाचिक कथयति सन्दिा बाच कपयतीत्यर्थः। संदिटते कि चिना वा देव- तद्धिते स्वाधिकाः। भेपजादिभ्यः स्वार्थे ट्यग् भवति । होत्रायाः छः देवातल् ।। भेपजमेव भैपज्यम् । एवमतिचं चातुर्वर्ण्य त्रैलोक्यं त्रैमास्य पाद्गुण्यं चातुर्मास्य शैल्यं । स्त्रियां शैलीत्यादि । होव होत्रीय । देव एव देवता ।। १०७६ नामरूपभागाद्धेयम् ।३।४।१२। नामादिभ्यः स्वात्थे धेयो भवति ॥ नामव नामधेयं । रूपधेयं । भागधेयं ॥ १०७७ मादिभ्यो यः ।३।४।१२९। मादिभ्यः स्वाथै यो भवति ।। मर्त एव मर्त्यः । सूर एव सूर्यः । क्षेम एव क्षेभ्यः । भाग एव भाग्यमित्यादि ॥ १०७८ नवात्ततनखं च न च ३।४।१३० नवशब्दात् स्वार्थे लतनखा यश्च वा भवन्ति तस्य नू इत्यादेशश्च ।। नवमेव नूनं । नूतनं । नवीनं । नत्यं ।। १०७९ प्रात्पुराणे ।३।४।१३१। पुराणेऽर्थे वर्तमानात् प्रात् नत. नखा भवन्ति ॥ प्रनं । मतनं । मीणं पुराणमित्यर्थः ।। १०८० प्रज्ञादिभ्योऽण् [३।४।१३२॥ प्रज्ञादिभ्यः स्वा] अण् चा भपति ।। प्रज्ञ एव प्राज्ञः । पणिगेव याणिजः । अन्त एव आन्त । कर्मव कार्मणमित्यादि । १०८१ पांचष्ठम् ।३१४११३५। वाचः सन्दिष्टेऽय ठण् भवति ।। सन्दिष्टा वाक् वाचिकं ॥ १ प्रगत कालेन पुराणम् ।। दत्तस्य । वाऽधिकारेऽपि नित्यमेव प्रसयोऽन्यथा तद्विशेषाप्रतीते ।।

·२०६ शाकटायनप्रक्रियासंग्रह १०८२ विनयादिभ्यः ।३।४।१३६। विनयादिभ्यः स्वाथै उण भवति ॥ विनय एव वैनयिकं । समय एव सामयिकम् इत्यादि । १०८३ औपयिकम् (३।४।१३७ उपाय एव औपयिकम् इति निपात्यते ॥ ॥ इति तद्धितसङ्ग्रह.॥ श्रीमन्ननसुरासुराधिपचलन्मौलिमभास्वामाणि- श्रेणिश्राणितसन्ततार्थ्यविभवो यत्पादपीठीतटः । वाचोयुक्तिविविक्तवस्तुविसरो दुष्कर्मनिर्मूलनो जीयामूरिसुभाषितार्चितमहः सोऽयं जिनेन्द्रप्रभु.॥१॥ ॥ प्रक्रियासंग्रहे पूर्वार्द्ध संपूर्णम् ॥

·अशुद्धिशोधनम् परम् २४ १४ १३ १३ २१ २२ २४ २९ ७ ० २४ ३ २५ १४ १३ २५ ३८ ३८ ४६ ४६ अशुध्दम् शुध्दम् भवति भवतो अस्वरसं अस्वसं द्वीः करोति द्विः करोति प्रत्येये प्रत्यये पदन्ते पदान्ते आश्रयणेण आश्रयणेन समामः सामामः त्ययां त्यदा सखित सखीत प्रत्येऽसु प्रत्ययेऽसु णिन् णीन् सर्वा सर्वाः अमुभ्यः अमूभ्यः इकान्त इकारान्त वाम् श चाम्श स्वदयः स्वादयः अमन्त्रण आमन्त्रण प्रदमा प्रदामा ठकारन्तो ठकारान्तो यसनादि वस्नसादि द्रयांचने दयांचके नञ् दुस् नञ् दुस्सु वहिप्पर्यपाडच् वहिप्पर्यपाड च or ४८ १२ ३ २१ ५५ ६७ ८२ १६ ३ १३ १० १०९ ११४ १० ·[२] परम् বন্ধ। अशुद्धम् शुद्धम् १४८ २५ १६ १५१ १५४ १६७ १७६ १८८ २६ ३ २१ कार्तिीक कार्तिक्रिक श्रावणीको श्रावणिक दक्षिणात्य दाक्षिणात्य प्रागेतन प्रगेतन महामुनो महामुनी प्रियस्थि०- बहल बहुल प्रज्ञाश्रद्धा प्रज्ञाश्रद्धा स्वाङ्गाद्धी० स्वाङ्गाद्धी मस्वर्थे मत्वर्थे श्राद्धीक श्राद्धिक दश देशः शब्दादद्भवति शब्दादाद्भवति अग्नीसात् अमिसात् विमनि न विमनि च " १९० १९२ १९५ २९ १ ४ १९७ २०० १३ - ·॥ श्रीरस्तु॥ सुरासुरनराधीशमौलिमालार्चितक्रमम् ॥ आख्यातसर्वतत्त्वार्थ सर्वज्ञं जिनमाश्रये ॥ १ ॥ ॥ अथ तिङन्तसंग्रहोभिधीयते ।। तद्यथा ॥ भू सत्तायां । मू इत्ययं शब्दः सत्तायामर्थे वर्तते ।। १०८४ क्रियाथों धातुः (१६१२२२। क्रिया परिणतिः प्रवृत्तिा सा अत्थों वाच्यो यस्य स शब्दो धातुसंज्ञो भवति । "स्मे च लट् १४१३१२१५/" इत्यधिकृत्य ॥ १०८५ संति ।४।३।२१७। वर्तमानार्थे वर्तमानाद्धातोर्लट्प्रत्ययो मवति ।। अटावितौ । अकारो विदो लटो वेति' विशेषणार्थः । टकार 'ए टित' इति विशेषणार्थः ।। १०८६ कृल्लोऽतुत्वाम् ।४।३।४५कृतो लकाराश्च कर्तरि भव- न्ति न तुन्त्यामः ॥ एकद्विवहायित्यधिकृत्य ।। १०८७ लोभ्ययुष्मदस्मासु तिसम्झिसिधस्थमिब्वस्- मम् ।१।४।१) अन्ययुप्मदस्मदत्र्थेषु प्रत्येकमेकद्विवहुपु वर्तमानाद्धातोर्लस्य यथासंख्यं तिप् तम् झि सिप् थस् थ मिप् वस् मम् इत्यादेशा भवन्ति । प इत् शूल्यव्लाविति विशेषणार्थ. ॥ १०८८ कर्तरि शप् ।४।३।२० धातो. कर्तरि शिति लेटि लेडि लटि लडि च मध्ये शप् भवति ॥ शपावितौ । शकारः 'एचोऽश्या' इति विशेषणार्थः । पकारः पूर्ववत् ।। १ अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननितिध्वियमर ॥ पूर्वापरीभूता साध्यमानरूपा मति- पत्ति किया। परिणाम इत्यर्थ । पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणा परिणति शिष्टप्रयोगानुसारित्या क्षणस्य । पूर्वापरीभूता अवयवकिया समुदायरूपा पारादि । २ प्रारब्धापरिसमाप्तिर्वा वर्तमान । प्रत्तोपरतश्चैव वृत्ताविरत एव च ॥ नित्य महत सामी-यो वर्तमानश्चतीबंध ॥ १॥ मास न सादति । पाला श्रीऽन्ति । मेर स्तिष्टति । सिद्धो भवति ॥

·२०८ शाकटायनप्रक्रियासवहे। १०८९ अविलुग्घेतौ ।४।२।१७। पूर्वस्येक एडरो भवन्ति धातोविहिते प्रत्यये परे न किति डिति लुग्धेतौ च ॥ इत्येद् अव् ।। १०९० झोऽन्तः ।१।४।८८ धातोर्लादेशस्य झः अन्तो भवति ।। अदित् एद इत्यतो लुक् ।। १०९१ आमव्यतः ।४।२।३४। धातोर्मवादी लिवर्जितलादेशे पूर्व- स्यात आद्भवति ॥ सुड् पदमिति पदत्याद्रित्वादि । स भवति । तो भवतः । ते भवन्ति इति प्रथमपुरुषः ॥ त्वं भवसि । युवा भवथः । यूय भवथ इति मध्यमपुरुषः ॥ अहं भवामि । आवा भवावः । वयं भवामः इत्युत्तमपुरुषः ॥ अन्याद्यप्रयोगेऽपि । भवति भवतः भवन्ति । भवसि भवथ. भवथ । भवामि भरावः भवामः ॥ भवच्छब्दप्रयोगेऽपि प्रथमपुरुष एव तस्य पूज्यार्थवाचकत्वात् । भवान् भवति । भवन्ती भवतः। भवन्तो भवन्ति ॥ एव वदव्यक्तायां वाचि । अदित् । वदति वदत. वदन्ति इत्यादिपरस्मैपदिधातवः शन्विकरणाः सर्वेऽपि नेतव्याः ॥ टुनदु समृद्धौ ॥ टुशब्दोतावितौ ॥ १०९२ उदितः ।४।२।१९७) उदितो धातोर्नम् भवति ॥ अमावि- तौ। मित्त्वादन्त्यादच. परो भवति शेष प्राग्वत् । नन्दति नन्दत. नन्द- न्तीत्यादि ॥ एवं चहु दीप्तिहादनयो । चन्दति चन्दतः चन्दन्तीत्यादि । एधि वृद्धौ । इदित् प्राग्वद्धातुसंज्ञायाम् । सतीति लट् ॥ १०९३ ताताझथासाथांध्वमिल्वहिमाहिड्डिदिच्छीयसं- क्ष्ण्वंपस्कृनिविशः।१।४।२। डितः इदित. शीयादेशात सक्ष्णु अ- परक निविश् इत्येतेभ्यश्च धातुभ्यः परस्य लः अन्ययुप्मदस्मामु प्रत्येकमे- काद्ववहुपु यथासङ्घय त आतां झ थास् आथां ध्वम् इल् वहि महिड् इ. त्यादेशा भवन्ति ।। लडावितौ । लकारो रन्नौ झेलोरिति विशेषणार्थ । डकार. सुडिति प्रत्याहारार्थ । शप् ॥ १ सम्पूर्व क्ष्णु तेगने। अपपूर्वसटागमयुक्त. विशेपे । निपूर्यो पिर प्रवेशन ।।

·तिङन्तम् ।
१०९४ ए टितः ॥११४९२। धातोप्टिलादेशस्य तङ एद्भवति ।।
पष्ठ्यारस्थानेऽन्तेऽल इत्यन्तादेशः ॥
१०९५ वयोमो गेश् ।१।४।१३। टितो लस्तो वहेरितः आमश्च
गेश् भवति ॥ गशावितौ । गकारो गित इति सन्धिप्रतिपेधार्थः । शकारः
सर्वादेशार्थः ॥
१०९६ आतोऽपः।४।२।३६। धातोलिवर्जितलादेशस्य आतः अतः
परस्य इय् भवति न पितः ।। लुग्न्योर्वत्काविति यल्लुम् । एङ् । झोऽन्तः ॥
१०९७ थासस्से ।१४।९५1 टितो लस्थासस्से भवति ।। ध्वमिलो-
रति एद इति लुक् । मवयोरात् । एधते एधेते एधन्ते । एधसे एधेथे
एधध्वे । एधे एधावहे एधामहे ॥ एवं स्पर्धि सङ्घर्प ।। स्पर्द्धते स्पर्द्धते
स्पर्धन्ते ॥ वदुड स्तुत्यभिवादनयोः ॥ उडावितौ । वन्दते वन्देते वन्दन्ते
इत्यादि आत्मनेपदिधातवोऽन्येऽपि नेतव्याः ॥ डुपचीप् पाके । डुशब्दे-
कारपकारा इतः पूर्ववल्लडादयः । पचति पचतः पचन्ति। पचसि पचथः
पचथ । पचामि पचावः पचामः॥
१०९८ जीदिदपवदानुपसर्गजः १६६। मितः ईदितः
अपवदः अनुपसर्गस्य जानातेर्धातोर्लः कर्तरि फलेशे तड् भवति ॥ शेष
प्राग्वत् । पचते पचेते पचन्ते । पचसे पचेथे पचध्ये । पचे पचावहे
पचामहे ।। एव णीञ् प्रापणे । न इत् फलेशे तडयः ।।
१०९९ आदेः प्णोऽप्वकप्टयाष्ठीवः लम् ।४।२।२६१॥
धातोरादेः पस्य सो भवति णस्य नः न प्वकश्याष्ठीवाम् ॥ पूर्ववल्लडादि ।
मित्त्वादुभयपदित्वं । नयति नयतः नयन्तीत्यादि। नयते नयेते नयन्ते
इत्यादि ॥
१ वहेरि वहीं रा च आम् च तस्य । 'ए टित.' इलनेनैव वहेरित द्राति तथापि
गेश विधान सन्धिनिषेधार्थम् ।
अन्यथा सन्धिर्भवत्येव । शमगार. सर्वादेशार्थः ।
आमो यथा सर्वादेशस्तथा चहेरपि प्रसमे वहरिरिति झारप्रश्शेष ।।
२ प्वदि गती। ये स्त्यै गपाते च। जीयु निरयने ।।
.

·, २१० शाकटायन प्रक्रियासरहे। . ११०० तस्यागतार्थाधिपर्यास्वत्यतिक्रमात्युपसंगैः प्राक ।।१।२५। धातोस्सम्बन्धी मादिरुपसर्गसंज्ञो भवति ततः प्राक नियमेन प्रयोज्यः । गताविधिपरी अर्चायां सती अतिक्रमऽतिं च वर्ज- यित्वा ॥ इत्यपपूर्वाद्वदेः अपवदति अपवदते इत्यादि उभयपदिधातवोऽन्येऽपि नेतव्या. । प्र पर अप सम् अनु अव निर दुर् वि आङ् नि अधि अपि अति सु उद् अभि प्रति परि उप इति प्रादयो विंशतिः ॥ । ११०१ अनंद्यतने लङ् ।४।३।२०७/ न्यायोत्थानसंवेशनमध्यका- लोऽद्यतनः। ततोऽन्यस्मिन्ननद्यतने भूते वर्तमानाद्धातोर्लड् भवति ॥ ङ इत् 'एडितो लगिति' विशेषणार्थः । अदित् "श्लेले यगिति ।११७१।" विशेषणार्थः । शबादि ॥ ११०२ लड्लुङ्लुङचमाङाट् 18।।१३१॥ धातोलडि लडि लडि च अट् भवति न माड्योगे ॥ ट इत् टिदादिः । १ प्रकरणाद्युपायान्तरण गतो निश्चितोऽर्थो ययोस्तो गतार्थो। अषिश्च परिश्च अ विपरी। मुश्च अतिश्च स्वती। अर्चायां पूजार्थे स्वती अचीस्वती। फले निष्पने क्रियायाः प्रवृत्तिरतिक्रम. । अतिक्रमेऽर्थे अतिस्तथोक्त । पुनर्द्वन्द्वः पश्चात् नन्समासः अगतेत्यादि कि? अध्यागच्छति आगच्छत्यधि । पर्यागच्छति आगच्छति परि । उप- रिभावस्य च प्रकरणादेः प्रतिपत्तौ गतार्थत्वमप्रतिपत्ती अध्यागच्छति पर्यागच्छतीति प्राक्त्वमेव ॥ अर्चास्वती सुसिक्त भवला । अतिसुत भवता । अव धात्वर्थ. प्रशस्यते अन्यत्र सुपिक्त किं तवाति धात्वर्थ. कुत्स्यते । अतिक्रमे अति अतिसिकमेव भवता । अतिस्तुत्वा । यदर्य क्रिया तस्मिन् कियाकार्य निष्पनेऽपि प्रवृत्तिरतिकम ॥ प्रागधिकारः कुतो विज्ञायते? प्राक्चेत्यत एव निर्देशात् । यद्यव्ययमपि धातो. प्रागेव स्यात् प्राक्चे- त्यय च शब्दस्य परतो निर्देशो नोपपोत। अव्ययत्वाद्धातोर्विज्ञायते । अत एव प्रागे- घायमविकार इति ॥ न केवलमुपसर्गसज्ञा एव किन्तु पूर्वं च धातो प्रयुज्यते इत्यनेन सज्ञा प्रयोगनियमश्व क्रियते । तदभिव्यक्त्यर्थश्वकार.॥ २ न विद्यतेऽद्यतनो यस्मिनिति यहुप्रीहिपरिग्रह !ि अब यो भुश्महि इति व्या- मिश्रे भूतसामान्ये च मा भूत् । जम्बूद्वीप विदेहेऽभूदितः सप्तमजन्मनि । भूतानयतने लइविषयेऽपि भूतमालविवक्षायां लुइ ।। ३ विपये सतीत्यध्याहार्य विषयविशानाद्विकरणव्यवधानेऽपि भवति । - ·तिडन्तम् । ११०३ एडितो लुक् ।१।४।१०५। डिल्लादेशस्यातङ. इतो लुम्भवति ॥ ११०४ तस्थस्थवस्मस्मेस्तान्तन्तवमां लेटश्च ।१।४।११४॥ डितो लस्य लेटश्च तसादीना पण्णा यथासङ्ख्यं तामादयो भवन्ति ।। झोऽन्तस्तस्य पदस्येति लुक् शयें प्राग्वत् । अभवत् अभवताम् अभवन् । अभव अभवतम् अभवत । अभवम् अमवाव अभवाम ॥ ११०५ आरैजाद्यचः ।४।२।१३२। अजादेर्धातोर्लङ्लुड्लड्पु आदेरच आरैचो भवन्ति न माडचोगे ॥ लडि टित्त्वाभावात् एत्वादि न भवति । ऐधत ऐघेताम् ऐधन्त । ऐधथाः ऐधेथाम् ऐधध्वम् । ऐधे ऐधा- वहि ऐधामहि ।। एवमन्येऽप्यात्मनेपदिनः ॥ अपचत् अपचताम् अपचन् । अपच अपचतम् अपचत । अपचम् अपचाव अपचाम ॥ अपचत अपचेताम् अपचन्त । अपचथाः अपचेथाम् अपचध्वम् । अपचे अपचावहि अपचामहि ॥ एवमन्येऽप्युभयपदिन ॥ ११०६ प्रादि प्रत्यये १११।२४। प्रादिर्धातुर्न भवति न चेत्ततः प्रत्यय परो भवति ॥ इत्यधातुत्वात्त व्युदस्याडादि । अपावदत् अपावदताम् अपावदन् इत्यादि । अपावदत अपावदेताम् अपावदन्त इत्यादि । ११०७ लिड्लेडाशिपि ।४।४।१३६। आशिपि धातोलिड्लेटौ भवत ॥ इति लेट् । ट इत् उक्तार्थ । एकारः लेटश्चेति विशेषणार्थ. ॥ ११०८ सीम्य[न्याम् (१।४।११४। लेटस्सेर्हिर्भवति इत उत् 1. एत आम् ॥ १ अतड इति कि? अपचावहि । इकारान्तविज्ञानाद्वाहरङ्गत्वाचेह न भवति अरदि- ता अरदित॥ २ आशसनमाशी । आइ शासू इच्छाया धातु । आशिपि गम्यमानाया धातो. लड्लेटी भवत ॥ ३ सिश्च इश्च मिथ एच सीम्यस्तस्य । हिश्च उच्च निश्च आम् च ह्यन्याम् । लेट: सि इमि ए इत्येतेपा यथासय्य हि उ नि आम् इत्येते आदेशा भवन्ति। हिन्योरि- पारस्योचारणसामान उत्व प्रागेव क्रियते। इवहिमहिडा परविधिरेव ॥ मेनि ·२१२ शाकटायनप्रक्रियासनहे। ११०९ तुलोस्तादाशिपि ।११।१२२१ आश्चिपि नुह्योन्ताद्वा भवति ।। १११० अतो हः १४।२।३९। अत परस्य हेल्हिर्जितलादेशस्य लुग्भवति ॥ ११११ म्वेनादेष्टाप् ।१।४।११५। लेटो म्वेनादेष्टाप् भवति ।। टपावितौ । दीर्घ । भवतु भवताद्वा भरता भवन्तु । भव भवताद्वा भवत भवत । भवानि भवाव भवाम ॥ एवमन्येऽपि परस्मैपदिन । ११५२ स्वो वाम् ।१।४।११७ लेट सात्परम्य एतो वो भवति वात्परस्य अम् ॥ १११३ एतोऽगे ।१।४।११६. लेटो म्येनादेरेत ऐप् भवति न गित् ।। शेष प्राग्वत् । एधताम् एघेताम् एधन्ताम् । एधस्व एधेथाम् एघध्यम् । एषै एधावहै एधामहै। एवमन्येऽप्यात्मनेपदिन ॥ पचतु पनताद्वा पचता पचन्तु । पच पचताद्वा पचत पचत । पचानि पचाव पचाम ।। पचता पचेता पचन्ता। पचस्व पचेया पचव । पचै पचावहै पचामहै । एवमन्येऽप्युभयपदिन ॥ १११४ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाघीष्टसम्मश्नप्रायने ।। १ मकारादेवकारादेरेकारादेशलेडादेशस्य टापागमो भवति । म्वेन आदी यस्य स म्वेनादि इति लेडादेशस्य समुदायस्य विशषणमादिशब्द । अन्यथा एध तामित्यनका- रस्यापि टापा भवितव्यम् ।। २ अज्ञातज्ञापन विधिरित्येक ॥ नियमेन तन्य आवश्येन किया ॥ स्वाभिमुरय परण निमन्त्रणमित्येके । कामचारत स्वेच्छया। क्तव्येष्वनुज्ञापनमामन्तणमित्यके । एपामुदाहरणानि विधी क्ट भवान् कुर्यात् करोतु ॥ ग्राम भवार गच्छेत् गच्छतु ॥ निमन्त्रणे सन्ध्यासु भवान् नियम कुर्यात् करोतु । सून यथाक्रम भवानधायीत अधी ताम् ॥ आमन्नणे इह भवानासात आस्ताम् ॥ देवदत्त पठेत् पठतु ॥ अधोटे तत्त्व नो बोधययु (प्रसीदयेयु) पूज्या । सम्प्रश्ने किंतु सलु भो व्याफ्रणमधी यीय धर्मशास्त्रमधायीय । विनु खलु भो व्याकरणमध्ययै धर्मशास्त्रमध्यये ॥ प्रायने भवनि मे प्रार्थना व्याकरणमधीयीय अध्ययै ॥ रटो याधनादावृत्तौ इह लट् न भपनि ।

·तिडन्तम् । २१३ ।४।१२६। विधिनियोगः। निमन्त्रणं नियमेन फर्तव्यम् । आमन्तणं कामचारतः कर्तव्यम् । अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । सम्प्रश्नः सम्प्रधारणं। प्रार्थना याच्आ। एतेषु धातोर्लेड्लेटौ भवतः ॥ इति लेड्। एडावितो अतस्तिबादयः॥ १११५ ङयाक्यासद् ।१।४।१०९। लेडोऽतडो ड्याड् भवति लिडः क्यासद् ॥ डटका इतः ।। १११६ इय्यः ।४।२।३५। अलेलः या इत्यस्य अतः परस्य इय् भवति ।। वलि यलुरु ॥ १११७ लेलेः ।१।४।१०८। लेलिडोर्जुिस् भवति ॥ ज इत् शेषं प्राग्वत् । भवेत् भवेतां भवेयुः । भवेः भवेतं भवेत । भवेयं भवेव भवेम ॥ तडि ॥ १११८ टीय ।१।४।१११। लेड्लिडोस्तडष्टीय भवति ॥ टिदादिः। वलि यलुक् । शेपं प्राम्वत् ॥ १११९ रनौ झेलोः ।१।४।११०। लेड्लिडोझस्य रन् भवति इलोऽत् ॥ एधेत एधेयाताम् एधेरन् । एधेथाः एधेयाथाम् एधेध्वम् । एधेय एधेवहि एधेमहि ॥ एवमन्येऽप्यात्मनेपदिनः ॥ पचेत् पचेतां पचेयुः । पचेः पचेतं पचेत। पचेय पचेव पचेम ॥ पचेत पचेयातां पचेरन् । पचेथाः पचेयाथां पचेध्वं । पचेय पचेवहि पचेमहि ॥ एवमन्येऽप्युभयपदिनः सार्व- धातुके नेयाः ॥ अद भक्षणे पूर्ववल्लडादयः॥ ११२० हृदादेः लुब्लुरु।४।३।२१॥ हादेः शपः लुप् भवति अदादेः लुक् ।। चरिति चर । अत्ति अत्तः अदन्ति । असि अत्थः अस्थ । अनि अद्वः अद्मः ॥ शीड् स्वप्ने ॥ ङ इत् ततो लडादयः ।। ११२१ एश्शीङः ।४।२।३। शीड. श्वेले इति शकारेत्प्रत्यये लेट लेडि लटि लडि च परे एद्भवति ॥ अतः परत्वाभावादात इय् न भवति ।। ११२२ शीडो रत् ।१।४।९१। शीडः परस्य झस्य रद्भवति ।।

·२१४
शाकटायनमनियासहहे।
शेष प्राग्वत् । शेते शयाते शेरते । शेपे शयाये शेध्ये । शये शेवहे
शेमहे ।। धून व्यक्ताया वाचि ॥ न इत् ततो लडादि । पिति ॥
११२३ त्रुव ईट् ।४।२।२५) जुन परस्य अर्ल अडितो हला.
देरीट् भवति ।। ट इत् । टिदादि 1 एडयो । तसादौ॥
११२४ ग्ल्यग्लो शि१४७ धातोशिशति लादेशे च डिद्वद्भवति
न पिल्लिडिटमु ॥ इति डित्वानेडेडौ । भ्रूहलित्युत् । अवीति ब्रूत जुवन्ति।
अवीपि बूथ ब्रूथ । ब्रवीमि ब्रूव ब्रूम ॥ तहि ॥
११२५ तडोऽनतः 1१।४।९०। अनतस्तडो झस्य अद्भवति ॥ शेप
प्राग्वत् । ब्रूते ब्रुवाते ब्रुवते । नूपे ब्रुवाथे ब्रूध्ये । ब्रुवे वहे ब्रूमहे ॥
११२६ वस्तिप्पश्चतो णश्पश्चद् ववाहः ।११४११०४)
ध्रुवो लटस्तिप णश् वा भवति तसोऽतुस् झेरुस् सिपस्थ थसोऽथुस्
ब्रुवश्चाह इत्यादेश ॥ णशावितौ अदुच्चारणार्थ ।।
११२७ थ्याहः ।४।२।८२। ब्रुव आहस्थे तो भवति । आह आहतु
आहु । आत्थ आहथु ॥ लडि ।।
११२८ अदोट् ।४।२।२८। अद परस्य अलेर्ल अक्डि तो हलादे
रड् भवति ।। आरैच् । आदत् आचाम् आदन् । आद आचम आच ।
आदम् आद्व आम ॥अशेत अशयाताम् अशेरत । अशेथा अशयाथाम्
अशेध्वम् । अशयि अशेवहि अशेमहि ॥ अब्रवीत अबूताम् अब्रुवन् ।
१ तडो झकारस्य अनत अनकारादुत्तरस्य अत् इत्ययमादेशो भवति । च्युइ गती
च्यवन्त प्लवन्ते अन परत्वाच शपि कृत अकारात्परो क्षकार इति अदित्यादेशो
न स्यात् ॥
१ ध्रुवो लट तिप् तस् नि ! सिम् थस् इत्यतेपा पचाना यथासरय णश् अतुस्
उस् थ अथुस इत्येते पश्चादेशा भवन्ति । तत्सयोगे च ब्रुव आहादेशो भवति ॥ पञ्चा
ना वर्ग पञ्चत् तिपा पञ्चत् तिप्पञ्चत् । णशां पञ्चत् णइपञ्चत् ॥

·तिडन्तम् । २१५ अस्वत अब्रवी. अब्रूतम् अस्त । अवम् अन्रूव अरूम ॥ अरूस अरूवाताम् अस्था. अरुवाथाम् अरुध्वम् । अरुषि अरूयहि अलमहि ॥ लेटि॥ ११२९ जल्हो) धिः ।४।२।३२। जलन्ताजुहोतेश्च धातोः परस्य अलेलः हस्य धिर्भवति ॥ इदुश्चारणार्थः शेपं प्राग्वत् ॥ अत्तु अत्ताद्वा अत्ताम् अदन्तु । अद्धि अत्ताद्वा अत्तम् अत । अदानि अदाव अदाम ।। शेतां शयातां शेरतां । शेप्य गयाथां शेध्वं । शयै शयावहै शयामहै ॥ ११३० हि चाप् ।१।४।१२३। हि च ताच पिन्न भवति ॥ अपिति श्ल्यव्लाविति डिद्वद्भावादेखटौ न भवतः । ब्रयीतु ब्रूताद्वा ब्रूतां ब्रुवन्तु । ब्रूहि बेताद्वा ब्रूत मूत । प्रवाणि नवाव बवाम ॥ ब्रूता जुवातां ब्रुवतां । ब्रूप्व ब्रुवाथा अ॑ध्वं । वै ब्रयावहै ब्रवामहे ॥ लेङि ॥ ११३१ लंगुसि ।४।२।३७। उसि आतः श्लुग्भवति ।। शेपं प्राग्वत् । अद्यात् अद्याताम् अधुः। अद्याः अद्यातम् अद्यात । अद्याम् अद्यान अद्याम॥ शयीत शयीयातां शयीरन् । शयीथाः शयीयाथा शयीध्वं । शयीय शयीवहि शयीमहि ।। ब्रूयात् ब्रूयातां ब्रूयः । व्याः रूयातं ख्यात । रूयां रूयाव ख्याम | रुवीत रुवीयातां व्रुवीरन् । रुवीथा. रुवीयाथां ब्रुवीध्वं । ब्रुवीय ब्रुवीवहि ब्रुवीमहि ।। हु दानादनयोः ॥ ततो लडादय.। हृदादेः शुब्लुगिति शपः श्लुप् ॥ ११३२ द्विर्धातुः लुब्लि प्रत्यये प्राक् त्वच्यचः ।।१। ४३। नुपि लिटि डे च प्रत्यये धातुर्भिवति । अजादौ तु परे तनिमित्तात् अच्कार्यात्प्रागेव द्विः ।। ११३३ कुहोथुः ।।१३८४। द्विर्भावे पूर्वस्य कुहयोधुर्भवति ।। आसन्न इति घोपवतो महाप्राणस्य तादृशो झः १ धातोर्य उस् तस्मिन् परत' अकारस्य लग्भवति । भिन्यु निन्यु । उसीति कि? भिन्द्यात् । धातोरिलैकारस्य विशेषणा याटोऽप्यामरस्य भवत्येा । शिव मुत्तरार्धम् ॥

·शाकटायनप्रक्रियासन १९३४ आज अन्नपः ।४।१।७७। द्विभावे पूर्वस्य ऋतोऽद्ध- पति अचोऽण् पो जम् ॥ इति झस्य जः पित्योत् ॥ ११३५ युक्तिजक्षपञ्चतोऽत् ।११४१८९। द्विरुक्ताचक्षादिपञ्च. काच धातोः परस्य शः अद्भवति ।। अन्तापवादः ॥ ११३६ द्विणोऽचीका श्वेले यन् ।४।२।१।हु इण् इत्येतयोरिक: अजादौ किति डिति च श्लेले यञ् भवति ॥ इयुवपवादः । जुहोति जुहुतः जुह्वति । जुहोपि जुहुथः जुहुथ । जुहोमि जुहुवः जुहुगः।। ओहाइ गतौ ।। ओडाविती पूर्वयलडादि नित्त्यालस्तह् ।। ११३७ पृभूहामाङामित् ।।१।९५। पृ ऋ भृ हाङ् माड् इत्ये- तेषां श्लुपि द्विर्भावे पूर्वस्याच इद्भवति ॥ ११३८ हल्यघोरी: ४१२१४८) भाप्रत्ययत्य अशेश्च धातोरातः अपिति यि च हलि लिवर्जितलादेशे ईद्भवति न घोः ॥ ११३९ भाज्झेरातः ।४।२।४७/ नाप्रत्ययस्य अज्ञश्च धातोरातः अपिति यि च लिवर्जितलादेशे लुग्भवति ॥ जिहीते जिहाते जिहते । जिहीपे जिहाथे जिहाँध्वे । जिहे जिहीवहे जिहीमहे || डुधाञ् धारणे च ॥ डुआवितो ततो लडादि शपः लुपि द्विर्भावे पूर्वस्य जश्त्वात्त्वे ।। ११४० दाधा घ्वव् ।१।१।२३। दारूपो धारूपश्च धातुधुसंज्ञो १ टे उक्ती यस्य स द्वथुक्ति. द्विरुक्क इत्यर्थः । पञ्चाना वर्ग पञ्चत् उदाणा पञ्चत नक्षपञ्चत् नक्षादिपञ्चमित्यर्थः । द्वर्याचश्च जक्षपञ्चच क्तिनक्षपञ्चत् तस्मात् । द्विरुक्ताज्जक्षादिभ्य. पञ्चभ्य. परस्यादेशावयवस्य झकारस्यादित्ययमादेश । अन्तादे- शापयादः । अतटर्थमेवेद वचनम् । तहि उत्तरेण भवतीति रेवानोदाटतम् ॥ २ दारूपाचत्वारः । दाश् दाने । दोऽवखण्डने । दे रक्षणे । डुदाञ् दाने । धारपी द्वौ धेट पाने । धान धारणे । दाश्च धौ च दाधाः । दाया इति सम्झिना पुबहुत्वनिर्दे- शेऽपि तत्समानाधिकरणे विति सज्ञानिर्देशे सामान्याश्रयणानपुसकमेव वचनम् । अबित्यय निर्देश: पकारे यकारे च समानः । पकारस्यापि जश्त्वे चर्वस्य पाक्षिकत्वा- दक्ष सन्देह किं न विद्यते वकारोऽस्येत्यवित्युच्यते उत न विद्यते पकारोऽस्येति ? तस यद्यय पकार. स्यात् प्रणिधापयतीत्यत्रापि प्रतिषेधः स्यात् । अतोऽय यारः । दाय देवो यत्यकरणात् यदि चाय पार स्यादसन्देहाथै पार एव सूत्रे उच्चार्यों न यार ।।

·निरन्तम् । २१७ भवति न पित् ॥ इति श्रुत्वान् हल्यपोरिति ईन्न भनि । मानो तर ॥ ११४१ धागो जलि च ।।२।७७ पन्तस्य धामो सो मा गपति जलादी प्रत्यये परे ।। पं प्राप्यत् । दधानि पत्तः दधति । दधारित धाथ. भस्थ । दधामि दध्वः दमः ॥ धचे दधाते दपते । घले दमाणे घट्थे । दधे दायो दध्महे ॥ लड। -११४२ सिविदज्ञरभ्वः ।११।१०७ निमत्ययारिदः अमेय डितो ल• शेर्तुम् भवति न भुगः ॥ ज इत् ।। ११४३ जुत्पक्ये ।।२।१६। धातोरिका जुमि पकिन परी भवन्ति ।। अजुहोत् अजुहुताम् अगुरुः । अनुहोः पत्रुतम् ननुत । अनुहवम् अनुहुव अनुहुम ॥ आजिहीत अजिहानाम् अनिहताआनहीयाः आजहाधान आजहीध्वम् । आजहि अमिहीपहि सजिहींगहि ! अदधार अदत्ताम् अदधुः । अदधाः अदतम् अपत । अदवाम् अदच अदम॥ अधत्त अदधाताम् अदधत । अपत्याः अदधाथाम् अप द्वम् । अदर अदध्वहि अदध्महि ॥ लेटि हेधिः शेयं प्रामत् । नुहो। नुहुताला जुद- तो जुहतु । जुहुनि जुर्ताद्वा जुटुतं जुटुत । गुह्मानि जुगार जुरमा म ॥ जिहीतां बिहाता जिहता। बिहीच जिहाथों लिही। नि जिहानहै जिहामहै ॥ ११४४ घौर्हि ।४।१।६८। घोही जच पायति न च द्विः ॥ दधातु घनना धत्तां दा । धेहि पचाना पचं धच । दयानि दक्षार धाम || पचा दधातां दधतां । धत्स दापायां धदन। द दधानः दधानहै ॥ लेरि । जुदयात् जुहुयातां जुहुः । जुहुराः जुरुपानं जापान । जुए. १ पुग्भस्य भाताई करादीन यये हि श्यामन् सेनादेशे परे या राग भी न यदि प्रतिप्रदरे यहागन्तस्यारि प्रदगमति गुप्रडो यानी मदनमनि । पद परगन्तस्यापि हो तदनारय व एक न च द्विरितपदि. पंचनस्य निति ॥ पसाच सर्वस्यति पुगत पार पटे दान दे श्लेर साथी॥

·२१८ याम्यायनपनियासरहे। यो जुहुयाव जुहुयान ।। निहीत निहींयातां जिहीरन् । जिहीथाः जिहीं- यायां जिहीध्वं । जिहीय जिहीवहि जिहीमहि ।। दध्यात् दध्यातां दध्युः । दध्याः दध्यातं दध्यात । दध्यां दध्याव दध्याम ॥ दधीत दीयातां दधीरन् । दीथाः दधीयाथां दधीध्यं । 'दधीय दधीवहि दधीमहि ।। दिबू मिडाविजिगीपाव्यवहारघुतिस्तुतिकान्तिमोदमदस्वमगतिपु ॥ अदित् । ततो लड़ादि ॥ ११४५ दिवादेः श्यः।४।३।२२। दिवादिभ्यः कर्तरि श्लेले श्यो भवति ॥ श इत् शपोऽपवादः । शित्त्वात् द्विद्भावेन एडरो न भवन्ति । धोतो/ग्दीर्घ इति दीर्घः। दीव्यति दीच्यतः दीव्यन्ति । दीव्यसि दी- व्यथः दीव्यथ । दीव्यामि दीव्यावः दीन्यामः || पुडो प्राणिप्रसवे । औ- गवितौ । आदेः प्ण इति पत्य सः हित्त्वालस्तट् । शेषं माग्वत् । सूयते सूयेते सूयन्ते । सूपसे सूयेथे सूयध्वे । सूये सूयावहे सूयामहे ॥ यही बन्धने ।। ईदित् । णस्य नः । नयति नह्यतः नह्यन्ति । नद्यसि नद्यथः नाथ । नद्यामि महावः नद्यामः ॥ नाते न ते नान्ते । नासे न थे नह्यध्वे । नये नह्यावहे नह्यामहे ॥ लङि । अदीव्यत् अदीव्यताम् अदीन्यन् इत्या- दि ॥ असूयत असूयेताम् असूयन्त इत्यादि ॥ अनहत् अनह्यताम् अ. नह्यन् । इत्यादि ॥ अनह्यत अनयेताम् अनबन्त । इत्यादि । लेटि। दीव्यतु दीव्यताद्वा दीन्यता दीव्यन्तु । इत्यादि । सूयतां सूयेतां सूयन्ता- म् इत्यादि ॥ नवतु नबताद्वा नसतां नह्यन्तु। इत्यादि ॥ नाता नखेतां नहन्ताम् इत्यादि । लेडि । दीव्येत् दीव्येतां दीव्येयुः इत्यादि ॥ सूयेत सूयेयातां सूयेरन् इत्यादि ॥ नहोत् नयेतां नोयुः इत्यादि । नहोत नद्येया- तां नोरन् इत्यादि । पुम् अभिपवे । न इत् । पस्य सः । लडादिः । ११४६ स्थादेः।४।३।२८ स्वादिभ्यो धातुभ्यः कर्तरि श्वेले नु- १ धालोनीन्दीर्घोऽमहल्लि चार(रोगरिसन अगहनीति प्रतिपेचात् क्य इदी? भवतीति न शकनीय। तत्र अयहल्नीति निरनुबन्धश्यप्रत्यये परे दीघनिषेधात्, अत्र मानुषन्धश्यासयलाहीनों भक्त्येव ।।

·तिङन्तम् । २१०. भवति ॥ श इत् । श्लल्लाविति डिद्वद्भावार्थः । अत एव नैङ् ॥ ११४७ बि लुग्या ।४।२।४११ असंयोगात्परस्य प्रत्ययस्योत. म. चयो ग्वा भवति ॥ शेपं पामत् । सुनोति मुनुतः मुन्वन्ति । सुनोपि सुनुथ. मुनुथ । सुनोमि मुन्यः सुनुवः सुन्मः मुनुमः ॥ अगौड़ व्याप्ती ॥ औडाविती पूर्ववलडादि । न शादिति श्चुत्वाभावः। संयोगात्परत्वादुतो लुम भवति । अश्नुते अश्नुयाते अश्नुते । अश्नुपे अश्नुयाथे अश्नु । अश्नुवे अश्नुवहे अनुमहे ॥ चिञ् चयने न इत् पूर्ववत्प्रक्रिया । चिनो. ति चिनुतः चिन्वन्ति । यिनोषि चिनुथः चिनुथ । चिनोमि चिन्यः चिनुवः चिन्मः चिनुमः ॥ चिनुते निन्याते चिन्वते । चिनुपे चिन्वाथे चिनुध्ये । चिन्थे चिन्वहे चिनुवहे चिन्महे चिनुमहे ॥ लडि ॥ अमुनोत् असुनुताम् असुन्वन् । असुनोः असनुतम् अमुनुत । अमुनयम् असुन्य असुनुव असुन्म अमुनुम ।। आश्नुत आश्नुयाताम् आरभुवत । आग्नु- थाः आश्नुवाथाम् आश्नुध्वम् । आरनुवि आरनुबहि आश्नुमहि ॥ अ- चिनोत् अचिनुताम् अचिन्वन् । अचिनोः अचिनुतम् अचिनुत । अचि- नवम् अचिन्व अचिनुव अचिन्म अचिनुम || अचिनुत अचिन्वाताम्, अचिन्वत । अचिनुथा. अचिन्वाथाम् अचिनुध्वम् । अचिन्धि अचिन्वहि अचिनुवहि अचिन्महि अचिनुमहि । लेटि ॥ ११४८ अंसंयोगादोः।४।२।४० असंयोगात्परो य उत्तप्तः परस्य हेः लुग्भवति ॥ सुनोलु सुनुताद्वा मुनुतां सुन्वन्नु । सुनु सुनुताद्वा मुनुतं १ असयोगारपरो य उकारस्तदन्तो य प्रत्ययो धातोस्तस्य मकारादौ चापिति लिवजितलादेशे परे लग्वा भवति ॥ प्रत्ययविशेषगादिह न भवति युर यम.। . सयोगादिति कि अर्णव. अणुम तणुव तर्णम ॥ अपितीति कि? सुनोमि तनोमि । भारणोन् गतो। उ । तृणोच भदने तनादि.। मुन्वतीला भो हल. परवाभावान् 5हल्लोरिति सूनेण उच् न भरति : 'आवे' इति यमेव । २ असयोगात्परो य उकारस्तदन्तो य प्रलयो पातोस्तत परस्य हारादलिबाज- तादेशस्य इलम्पयति ॥ कुरु तनु चिन ॥ असयोगादिति !ि मदि। औरसतो विशेषणादिह न भवति युहि रुदि। ह इति हि तनुता लम् ॥

·२२० शाकटायनपनियास रहे। मुनुत । मुनवानि मुनगाव सुनवाम ॥ अनुतार अनुयाताम् अनुक्तान। अनुम्ब अनुवाथाम् अश्नुभम् । अभवे अभयावहै अक्षयामहै ॥ चिनोतु चिनुनादा चिनुनां चिन्यन्नु । चिनु चिनुतावा चिनुतं चिनुत । चिनयानि चिनवाय चिनयाम || चिनुतां चिन्यातां चिन्वतां । गिनुप चिन्यायां चिनु । चिन चिनवायहे चिनयामहे ॥ लडि सुनुवार सुनुयातां सुनुयुः । मुनुयाः मुनुयातं मुनुयात । मुनुयां मुनुपाव गनुयाग । अनुवीत अनुवीयाताम् अश्नुपरिन् । अदनुवीथाः अनुवीयाथाम् भानु- पोचम् । अश्नुपीय अनुपीपदि अश्नुवीमहि ॥ चिनुयात् पिनुपातां निनुयुः । चिनुयाः चिनुयातं निनुयान । चिनुयां निनुयार निनुपान । चिन्धीत चिन्वीयातां चिचीरन् । निन्धीयाः निम्बीयाधां चिन्धी चिन्वीय गिन्यीयहि चिन्वीमहि ॥ दुकीम् प्रत्यविनिमये ॥ उमाली मामाटादि ॥

·लिडन्तम्। २२१ णन् । अक्रोणा. अकोणीतम् अनोणीत । अर्माणाम् जाणीव अक्रीणाम ।। अवृणीत अणाताम् अपत । भगीथाः अणायाम् अगोध्वम् । अवृणि अवृणीवहि अवृणीमरि ॥ अगृहात् अगृहीताम् अगृहन् । अगदाः अगृहीतम् अगृहीत । अगृह्मास् अगृहीव अगृहम ॥ अगृहीत अगृह्णाताम् अगृहत । अगृहीथाः अगृहाथाम् अगृलीयम् । अगृहिण अगृहीपति अगृह्णीमहि ॥ लेटि। क्रीगानु क्रीणीताद्वा क्रीणीतां क्रीणन्तु । क्रीणीहि क्रीणीताद्वा क्रीणीतं क्रीणीत । क्रीणानि क्रीणाव क्रीमाम || वृणीतां वृणातां वृणतां । वृणीव वृणाथां वृणीष्वं । वृणे वृणावहै वृमामहे ।। ११५१ हेलनो हावानः ।४।३१३११ हलन्ताद्धातोः परस्य नः हो परे आनो भवति ॥ अतो ह इति हेर्लक् । गृहानु गृहीताद्वा गृहीतां गृहन्तु । गृहाण गृहीताद्वा गृहीतं गृणीत । गृह्णानि गृह्णाय गृणाम !! गृह्णातां गृह्णातां गृह्णतां । गृहणीप्व गृह्णाथां गृह्णीध्वं । गृङ्ग गृणावहै गृणामहै ।। लेडि ] झीणीयात् क्रीणीयातां क्रीणीयुः । क्रीणी- याः क्रीणीयानं क्रीमीयात । क्रीणीयां क्रीणीयाव क्राणायाम ॥ वृणीत वृणी- यातां वृणीरन् । वृगीयाः वृणीयायां वृणीयं । वृणीय वृणीबहि वृणीमहि । गृहणीयात् गृहणीयावां गृहणीयुः। गृहपीयाः गृहणीयातं गृहणीयात । गृहणीया गृणीयाव गृर्णायाम ।। गृहणीत गृहणीयातां गृहणीरन् । गृणीथाः गृणीयाथां गृह्णीध्वं । गृहणीय गृणीवहि गृणीमहि ॥ तुदी व्यथने ॥ ईदित् लडादि ॥ ११५२ तुझ्यः शः ४३३२) तुदादिभ्यः कर्तरि मेले शो भवति ।। श इत् ॥ १ भाप्रत्ययस्य ही परे आनादेशो भवति । हल इति सि कोनोहिमति कित स्तन्भुहि । स्तुन्भुहि । श इति स्थानिनिर्देश आदेशसम्प्रचया । इतरया हि सर्वनि. पय कियाविषयो वा प्रत्ययो विज्ञायेत । हापिति !ि स्तनाति ।।

·। २२२ शाकटायनप्रक्रियातनहे। ११५३ हेस्वस्प हलः ।।२।११ हलन्तस्य धाताईस्वस्येक एभवति अडिशुम्पेत्ती प्रात्यये परे ॥ इति प्रासौ शिति हितद्धाबादेडर्न भवति । शेष प्राग्वत् । तुदति तुदत. तुदन्तीत्यादि ॥ म प्राणत्यागे ॥ ११५४ नियतेलुंलिङ्ललेः ।१।४।१६। प्रियते. परेपां लुड्- लिड्लट्लङलेट्लेड तढो भवन्ति ॥ ११५५ रिः।४।२।१५। धातो ऋतः यध्यक्क्यारशेपु रिभवति ।। बृहलिति इय् । म्रियते प्रियेते नियन्ते । प्रियसे इत्यादि । मुच्लञ् मोक्ष- णे ॥ लनावितौ ॥ ११५६ लिंपादितृफटफगुफोभशुभः शे ।४।२।१९८१ लिपादीनां तृफादीनां च धातूनां शे परे नम् भवति ॥अमावितौ । मित्त्वा- दन्त्यादचः परः नामिति नस्य अः । मुञ्चति मुत्रत. मुञ्चन्ति इत्यादि । मुञ्चते मुञ्चेते मुञ्चन्ते इत्यादि । लङि । अतुदत् अतुदताम् अतुदन इत्या- दि । अनियत अनियेताम् अप्रियन्त इत्यादि । भमुञ्चत् अमुच्यताम् अमु- चन् इत्यादि । अमुञ्चत अमुचेताम् अमुञ्चन्त ॥ लेटि ) तुदतु तुदताद्वा तुदतां तुदन्तु इत्यादि । म्रियतां म्रियेतां म्रियन्ताम् इत्यादि । मुशतु मुश्च- ताद्वा मुञ्चतां मुधन्तु इत्यादि । मुश्चतां मुन्चेतां मुञ्चन्ताम् इत्यादि । तुदेत् तुदेतां तुदेयु. इत्यादि । प्रियेत ग्रियेयातां प्रियेन् इत्यादि । मुन्चेत् मुञ्चे- तां मुञ्चेयुः इत्यादि । मुन्चेत मुञ्चेयातां मुन्चेरन् | तनूय विस्तारे ।। ऊनावितौ ततो लडादि। १हस्वस्पति प्रहण सिं पूरयति । कर्तियति ॥ अविलम्पेताविति किस मन भिन्नवान् । गुत्या सुत्वानी सुरवान । बेभिः । अभिल्ग्धेनुरिति प्रराज्यप्रतिषेधादिद न भवनि अरछार । हल इत्युप्तराधमिह हि पूर्वगाव्यवहितस्य गिटे व्ययदितात- दिति मिायते । एकदेशव्यवधानहतार्थम्वाद्विधरनेकवर्णन्यवधाने न मपनि मिशते गन्धु- क्षत भिनति ॥ इरो धातुनेद यिहोरमादिह न भाति भकपिर मीननामपिता !! २ हम सृन्फ हप्तौ । फाफ उदेशे। गुफा प्रयने । उम उन्म पूछ। शुभ शुन्म शोभा । लिपादिप्रक्षण शिति । तृपादीनां दो गति नृपादाना नम्ययन । ति नेता मनमा ·तिडन्तम् । २२३ ११५७ कृन्तनादरुः ।४।३।३३। जस्तनादिभ्यश्च खेले उभ- चति ॥ पित्येत् । विलम्वेति मवयोरुतो वा लुक । तनोति तनुतः तन्वन्ति इत्यादि । मनू बोधने ।। ऊहाविती लडादे हित्त्यातहः । मनुते मन्याते मन्वते इत्यादि | डुकृञ् करणे । हुनाविती लडादि अरि ] ११५८ अत:शि चोत् ।४।२।४३॥ कृत्रोऽत उद्भवति शित्यपित्ति यि च लिबाजेतलादेशे च परतः ॥ अपिति डिवान्नैङ् || ११५९ कुर्यि च ।४।२१४२। कृञः परस्योतो लुमित्यं भवति मवा- दावपिति यि च लिवर्जितलादेशे परतः । करोति कुरुतः कुर्वन्ति । करोपि कुरुथः कुरुथ । करोमि कुर्वः कुर्मः ।। कुरुते कुर्वाते कुर्वते । कुरुपे इत्या- दि ॥ लडि । अतनोत् अतनुताम् अतन्वन् इत्यादि ।। अमनुत अमन्वाताम् अमन्यत इत्यादि ॥ अकरोत् अकुरुताम् अकुर्वन् इत्यादि । अकुरुत अकु. र्वाताम् अकुर्वत इत्यादि ॥ लेटे। तनोतु तनुताद्वा तनुतां तन्वन्तु इत्यादि। मनुतां मन्यातां मन्वतां इत्यादि । करोतु कुरुताद्वा कुरुतां कुर्वन्तु इत्यादि।। कुरुतां कुर्वातां कुर्वताम् इत्यादि ।। लेङि ।। तनुयात् तनुयातां तनुयुः इत्यादि ।। मन्वीत मन्वौयातां मन्वारन् इत्यादि । कुर्यात् कुर्यातां कुर्युः इत्यादि । कुति कुर्वीयातां कुरिन् इत्यादि । रुधृञ् आवरणे ॥ ऋनाविती। लडादि। ११६० रुधान्नम् न्लुर च ।४।३।३४। रुधादीनां कर्तरि ले नम् भवति तेपां नस्य लुक् च भवति ।। शपोऽपवादः म इत् ।। ११६१ अधः ।१।२।८०। अधात्रो झपन्ताद्धातोः परयोत्तस्थयोधी भवति ॥ जश्त्वं ॥ ११६२ नमस्त्योछ्न् ।४।२।१६। नविकरणस्य अन्तेश्च धातोरतः १ षष्टी बहतचनम् मम्मो हलितावात परस्वोऽनुनासिकः । यादीनां धातूना कतार लेले नम् भवति । नकारस्य च लुक् । मिस्वादयमन्त्यादयः परो वेदिलच्य. । नमो मकारस्य विधानसामयां लुम भवात । अय पापसंकायवाटायमः ॥ २ अपितीति किं रुणद्धि । अत इति । अन्त्यस्य मा भूत् । तारः किं आरती आगन् ॥ "चार जर. स्वेगा। 1१।१३। हलन्तस्य स्खे जारे परे रुग्मवनि वा॥ भिन्त.

·२२४ शाकटायनप्रक्रियासद्धहे शित्यपिति यि च लादेशे परे लुग् भवति ॥ चत्वं च । रणद्धि रद्धः रुन्धन्ति । रणत्सि रुन्न्दः रद्ध । रुणाध्मि रुन्थ्व. रुम ।। भुज पालना. भ्यवहारयो. ॥ अदिम् ॥ ११६३ शेपनाथशिक्षभुजादुपलम्भनाशीजिज्ञासात्रा- णे ।१।४।१२। शपो लस्त भवति उपलम्भने नाथ आशिपि शिक्षो जि- जासायां भुजादत्राणे ॥ इत्यपालने त कुत्वादि शेप प्राग्वत् । भुते, मु. जाते भुञ्जते । भुझे मुञ्जाथे भुध्ये । भुजे भुज्वहे भुधगहे । युनन् योगे । ऋजावितौ पूर्ववत्प्रक्रिया । युनक्ति युङ्ग युञ्जन्ति । युनक्षि युध युड्यथ । युनज्मि युज्व. युज्म' ।। युक्ने युञ्जाते युञ्जते । युङ्क्ष युञ्जाथे युग्ध्वे । युजे युज्वहे गुज़्महे ॥ लङिः ॥ मिन्ताम् । भिन्त । खे इति किं तवा । इति चिन्तामणायुक्तम् ” । रुन्द्ध इत्यत्र 'मा जन्यपदान्ते' इति सूत्रेण बहुवचनात् णत्व चाधित्वा पदान्ते नकारमकारयो परस्वोऽनुना सिको भवति जयि परे। विशम्भ इत्यादिवत्। पुनर्णत्वे प्राप्ते सदाधितो विधिर्चाधित एवा। १ शप नाथ शिक्ष भुज इत्येतेभ्यो यथासय्य उपलम्भन आशिपि जिज्ञासाया अना णे च लकारस्य पूर्ववतडी भवन्ति ॥ शप उपलम्भो उपलम्भन प्रकाशन देवद- ताय शपते जिनदत्ताय शपते देवदत्त प्रकाशयति एवभूतोऽमाविति देवदत्तमाचष्टे इसर्थ । अथवा स्वाभिप्रायस्य पर नाविपरणमपरम्भन शपथ । देवदत्ताय शपते इति वाचामात्रेण शरीरस्पर्शनेन वा देवदत्ते स्वाभिप्रायमाविपरोतीत्यर्थ ॥ प्रोषितस्य घा भावाभाययोहपलब्धव्ययो स्यचिदासेवनमुपातम्भन । देवदत्ताय शपते इति प्रषिते देवदत्ते तस्य भावाभारयोरुपलब्धव्ययो कञ्चिदासवते इत्यर्थ ॥ उपलम्भने इति कि? देवदत्त शरति आक्रोशतीसर्थ ॥ अशिपि नाथ सर्पियो नायते समि भूयादित्याशास्तीत्यर्थ । आशिपीति कि मधु नाति माणवकमुचनाधति इति याच्या या न भवतीत्यर्थ । शिक्षा जिज्ञासाया विद्या शिक्षा विद्या जिज्ञासयितुमात्मन श- तिमिच्छतीत्यर्थ । जिज्ञासायामिति कि? भोक्तु शिक्षति । शिक्षेति शक्त सनन्तस्येद प्रहणमकारान्तस्य । न शिक्षि विद्योपादाने इत्यस्य ॥ भुजादनाणे ओदन मुक्ते उप- भुक्त परिभुक्ते । अनाग इति किर पृथिवीं भुनक्ति। 7ण पालन तन प्रतिषेधे अन्यत्र सर्वन तट् तेन ‘अम्बरीशश्च नाभागो वभजाते चिर गहीम् ।' इत्यनुपपनम्। नान हि पालन विवक्षित नि तर्हि तदाश्रय उमार ॥ अनेकार्थाच धातयो भवन्ति उभयपदीनाधैवमन्य मन्यन्ते ॥ भुजादि सामारपाठस्योपादानान् 'भजो कोरिये' इत्येतस्मान भवति निर्भ जति पाणिम् । प्रतिमुजति वासासि ॥

·तिइन्तम् । २२५ ११६४ ला ११।२।९४ लादेशेन सह यः सयोगस्तदन्तस्य पदस्य लग्भवति ॥ १४६५ सिपि दश्च चा ।१२।७३। पदान्ते सस्य दस्य च सिपि रिवी भवति ॥ रस्य विसर्जनीयः शेप प्राग्वत् । अरुणत् (द) अरुन्ताम् अरुन्द्धन् । अरुणः अमणद्वा अरुद्धम् अरुन्द्ध । अरुणधम् अरुन्ध्य अरुन्धम ॥ अभुक्त अभुजाताम् अभुञ्चत । अभुक्थाः अभुजाथाम् अभुग्ध्वम् । अभुजि अभुज्यहि अभुमहि ॥ अयुनर (म्) अयु. ताम् अयुञ्जन् । अगुनक् (म्) अयुक्तम् अयुक्त । अयुनजम् अयुज्य अयुज्म ॥ अयुक्त अयुजाताम् अयुञ्जत । अयुड्क्याः अयुञ्जाथाम् अयुङ्ग्यम् । अयुजि अयुज्वहि अयुज्महि ॥ लटि ॥ रुणदु रुन्द्राद्वा रुद्धा रुन्द्ध-तु । सन्धि रुद्धाद्वा रुन्द्धं रुन्द्ध । रुणधानि रुणधाव रुणधाम ।। भुक्तां भुजातां भुजतां । भुड्क्ष्व भुजाथां भुनव्व । भुनजै भुनजावहै भुनजामहै ॥ युनक्तु युक्ताद्वा युतां युअन्तु । युधि युक्ताद्वा युक्तं युङ्क्त । युनजानि युनजाच युनजाम ॥ युक्तां युञ्जातां युञ्जतां । गुह्य युञ्जयां युगध्वं । युनजे युनजावहै युनजामहै ॥ लेडि | रुन्ध्यात् रुन्ध्यातां रन्ध्युरित्यादि ।। भुञ्जीत भुञ्जीयातां भुञ्जीरन् इत्यादि ।। युज्यात् युद्ध्यातां गुज्युरित्यादि ॥ युञ्जीत युञ्जीयातां युञ्जीरन् इत्यादि । चुर लुण्ट स्तये ! अदित् ।। ११६६ चुरादिभ्यो णिच् ।४।१।७) चुरादिभ्यो धातुभ्यः स्यात्थे णिच् भवति ।। णचापित्तौ हूस्वस्य हल इत्येड् । चोरीत्यतो लडादयः । शेपं प्राग्मत् । चोरयति चोरयतः चोरयन्ति । चोरयसि चोरयथः चोरयथ। चोरयामि चोरयावः चोरयामः ।। च्छदि संवरणे । इदित् । मिचि ॥ ११६७ णित्यस्याः १११।२३०१ धातोरुपान्त्यस्यात आद्भवति निति णिति च प्रत्यये परे ॥ अवयवे कृतं लिहं समुदायस्य विशेषणं भवति अवयवेतार्थत्वादिनि न्यायेन णिजन्तादेव तङ्। च्छादयते च्छाद- ।

·२२६
शाकटायन प्रक्रियासङ्ग्रहे।
येते च्छादयन्ते इत्यादि । लक्षी दर्शनाङ्कनयोः ।। ईदित् । णिजादि अनुषा-
न्त्यत्वात् नात् । लक्षयति लक्षयतः लक्षयन्ति इत्यादि । लक्षयते लक्षयेते
लक्षयन्ते इत्यादि ) लजि । अचोरयत् अचोरयताम् अचोरयन् इत्यादि ।।
अच्छादयत अच्छादवेताम् अच्छादयन्त इत्यादि । अलक्षयत् अलक्षयताम्
अलक्षयन् इत्यादि ।। अलक्षयत अलक्षयेताम् अलक्षयन्त इत्यादि । लेटि।
चोरयतु चोरयताद्वा चोरयतां चोरयन्तु इत्यादि ॥ च्छादयतां च्छादयेतां
च्छादयन्ताम् इत्यादि ॥ लक्षयतु लक्षयताद्वा रक्षयतां रक्षयन्तु इत्यादि ।
लक्षयतां लक्षयेतां लक्षयन्ताम् इत्यादि ॥ लेकि। चोरयेत् चोरयेतां चोर-
येयुः इत्यादि ॥ च्छादयेत च्छादयेयातां च्छादयेरन् इत्यादि । लक्षयेत्
लक्षयेतां लक्षयेयुरित्यादि ॥ लक्षयेत लक्षयेयातां लक्षयेरन् इत्यादि । युज
पृच संयमने । अदित् ।।
११६८ युजादेर्वा ।।१।८। युजादिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे णिज्वा
भवति ॥ पक्षे शवेव शेषं प्राग्वत् । योजयति योजयतः योजयन्ति इत्यादि ।
योजति योजतः योजन्तीत्यादि ॥ अर्चि पूजायाम् । इदित् । णिजभारपक्षे
सावकाश इति णिजन्तातड़ न भवति । अर्चयति अर्चयतः अर्चयन्ती-
त्यादि । अर्धते अते अचन्ते इत्यादि । वृषे वरणे ।। अ इत् णिच्यरात्त्वे ।
वारयति वारयतः वारयन्तीत्यादि । वरति वरते इत्यादि । लाङ॥ अयो-
जयत् अयोजयताम् अयोजयन् इत्यादि ॥ अयोजत् अयोजताम् अयोजन
इत्यादि ॥ आर्चयत् आर्चयताम् आर्चयन् इत्यादि ॥ आर्चत आर्चेताम्
आन्त इत्यादि । अवारयत् अवारयताम् अवारयन् इत्यादि। अवरत् अवरत
इत्यादि । लेटि ॥ योजयतु योनयताद्वा योजयतां योजयन्तु इत्यादि ।।
५ सावकाशानवकाशयोरनवराशविधिलवान् । अन सावकाशविधिस्तद् अचत्यि-
प्रावयवे इकारस्य कृतार्यत्वात् । निरवकाशविधिरत तस्य अवयवेऽनवकाशात् समु-
दायाद्भवति ॥ पर स्यात्पूर्वपरयोनित्य स्यात्परनित्ययो ॥ नित्याप्तयाऽन्तरग स्यात्त-
तोऽयनकाशम् ॥ १॥

·तिड तम्। २२० योजत ॥ अर्चयतु अर्चयताद्वा अर्चयताम् अर्चयन्तु इत्यादि । अर्चताम् अर्चेताम् अर्चन्ताम् इत्यादि । वारयतु वारयताद्वा वारयतां वारयन्तु । परतु । परताम् । इत्यादि । लेडि ॥ योजयेत् योजयेतां योजयेगुः इत्यादि । योजेत । अर्चयेत् अर्चयेगम् अर्चयेयुरित्यादि ॥ अर्चेत अयाताम् अर्चे- रन् इत्यादि । चारयेत् वारयेतां वारयेयुरित्यादि ॥ वरेत् वरेता चरेयुरि- त्यादि । रेत परेयाता परेरन् इत्यादि ॥ एव तत्तद्गणधातयः सर्वेऽपि नेतव्या. ॥ इति कर्तरि लेल रकरणम् ।। ॥ कर्मभावविवक्षायाम् ।। १९६९ सोप्यानाप्याल्लक्तध्यप्वार्थाः कर्मभावे ॥३॥ ५५। सकर्मकाद्धातोः कर्मणि विवक्षिते लडादयो भवन्त्यकर्मकादाये ॥ इति लडादयः॥ १९७० कमाये ।४।३।११ कर्मणि भावे च विवक्षिते धातोलस्त- देव भवति ।। १ वेति निवृत कृल इत्यग्रहलान् ॥ सकर्मकादधर्मशाय धातीलंक्तभ्यया:- प्रत्यया यथासख्य कर्मणि भावे च भवन्ति ॥ एव लकाराणां त्रयोऽया. अन्यपाद्वी दी। रियया आप्तु विषयोकतु योग्य प्यम् । साप्येन सह वर्तमान. साप्य. । न विद्यते आप्यो यस्यासी अनाप्य.। साप्यश्च अनाप्यश्च सान्यानाप्यम् तस्मात् ॥ ध्या इत्यत आरभ्य 'यद. गुप, प्रयप् च' इति पारेण प्रत्याहारः। ध्यण तव्य आनीय य क्यप् इति पञ्च प्रत्यया ॥ साप्यानाप्यादिति ? सकर्मशहाचे माभूर कट कियते देवदत्तेनेति । अविवक्षित कर्मणि अकर्मका एपेति भवन्ति भुज्यते देवदत्तन ॥ धातो. रान्तरे वृत्तवीतुत्वेनोपसमहान् ॥ प्रसिद्ध रविवक्षातः कर्मगोऽगि क्रिया॥१॥ अनोदाहरणानि बहुति नदी। जोवति देवदत्त । मेघो वर्षति । उच्यते देवदतेर । द्विर्मगणां धातुनो गुणमुख्य कर्मणोस्नुल्यलषयत्वाभावात् युगपक्रियायोगे मुण्यक्रिया- स्वरूपकागि भवन्ति । अजा नायते प्रामन् । गीयते पय. । मागवो योध्यते धर्मम् । मागवक घोध्यते शास्त्रम् ॥ २ कर्मभावयोरनेन विधामात् पतरि गत सर्वो विधि ।

·. २२८ शाकटायनप्रक्रियासङ्ग्रहे। ११७१ श्लेले यक् ।४।३।१९। कर्मभावयोर्भातो. लेले यक् भवति । क इत् । फित्त्वानेडगे। भावो धात्वयः क्रिया तस्यैकत्वात्तनैकवचन त एव। अब लकारेण कर्तुरनभिधानात् अप्राधान्येन कर्तरि तृतीया विभक्तिः भवति । शेपं प्राग्वत् । भूयते देवदत्तेन विदुषा । ताभ्यां भूयते । तैभूयते । त्वया मूयते । मया भूयते ।। सन्माले भावलिङ्गं स्यादसमुक्तं तु कारकैः ।। धात्यर्थः केवलइशुद्धो भाव इत्यभिधीयते ॥१॥ क्रियापदं कर्तृपदेन युक्तं व्यपेक्षते यस किमित्यपेक्षाम् ।। सफर्मकं तं मुधियो वदन्ति शेपस्तता धातुरकर्मकस्स्यात् ॥२॥ लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् ।। स्वमक्रीडाजिदीप्त्या धातव एते कर्मविहीना. ॥ ३ ॥ अकर्मका अपि धातयः सोपसर्गाः सकर्मका भवन्तीत्यनुपूर्वत्वे तस्य । तस्यागतात्त्युपसर्गसज्ञायां भवते. सोपसर्गत्वात्सकर्मकात् कर्मणि लस्तादयो नवापि भवन्ति । शेषं प्राग्मत् । अनुभूयते अनुभूयेते अनुभूयन्ते इत्यादि ।। एध्यते॥ पच्यते पच्यते पच्यन्ते । तछ । अभ्यत ॥ अन्वभ्यत अन्यभू. येताम् अन्वभूयन्त इत्यादि ॥ ऐभ्यत ॥ अपच्यत अपच्येताम् अपच्यन्त इत्यादि । लेटि ॥ भूयताम् ॥ अनुभ्यताम् अनुभ्येताम् अनुभूयन्ताम् इत्यादि । एध्यतां ।। पच्यतां पच्येता पच्यन्ताम् इत्यादि ।। लेदि । भूयेत । अनुभ्येत ।। एध्येत ॥ पच्येत पच्येयाता पच्चरन् इत्यादि ।। अद्यते । आद्यत । अद्यताम् । अधेत ॥ ११७२ य्यम् ।१।२।४। शीः इको ये डित्यय भवति ॥ शय्यते । अशय्यत । शय्यतां । शय्येत । १ धातोः कर्मगि भाये च वर्तमानस्य । - शिदादी ले लॉट लोट सटिल.. पप्रत्यये परे मध्य यस्पाययो भाति । विपदणमुत्तरार्धम् । शेले इति। यो एर ॥ २ सामान मापति निययम् ।।

·* तिइन्तम् । २२० ११७३ अस्तित्रुयोर्भुवची ।४।२।९.१। अस्तेय॑लि प्रत्यये भू भवति त्रुवो वन् ॥ ११७४ च्यादिस्वव्यचः किति ।१।११११५। श्यादीनां स्वानोश्च साचो यत्र इन्भवति फिति परे ॥ उच्यते । ओच्यत उच्यताम् उच्येत !! यडलेड्कृति चर्दचोरीदीर्घाविति दोषः। यते । अहूयत । यतां । हूयेत ॥ हायते । अहायत । हायतां । हायेत ।। ११७५ ई हल्यप्ये ।४।२।८७ घुसंज्ञानां माथागापाहारमानां च धातूनां हलादौ डिति ल्याश्चि प्रत्यये परे ईद्भवति न प्ये ॥ दीयते । अदीयत । दीयतां । दीयेत ॥ दीव्यते। अदीयत । दीव्यतां। दीव्येत ।। मूयते । अमूयत । मूयतां । सूयेत ॥ नद्यते अनात । नातां। नयेत ॥ अश्यते । आश्यत । अश्यताम् । अश्येत ॥ यङलेडिति दीर्यः । नीयते । अचीयत । चीयतां। चीयेत ॥ क्रीयते । अकोयत। क्रीयतां । क्रीयेत ॥ रिः। नियते । अत्रियत। त्रियतां । वियेत ॥ गृह्यते । अगृह्यत । गृह्यतां । गृह्येत ॥ तुद्यते । अतुद्यत । तुद्यतां तुघेत ॥ रिः । प्रियते । अनियत । प्रियतां । नियेत ॥ मुच्यते । अमुच्यत । मुच्यतां । मुच्येत ।। १९७६ तनो यकिश२७०। तनो धातोराद्वा भवति यकि परे । । १ घमास्थागापाहाश्ता इत्येतेषा धातूनां प्यवर्मितहलादो से प्रत्यय ईकारादेशी भवति । मा माने माइ माने । टा गतिनिवृत्ती । गै शब्द। पा पाने । ओहार त्यागे । पोऽन्तकमर्माण । हनीति की तस्याः तस्य । अप्येति कि प्रथाय प्रदाय । प्रमाय। प्रस्थाय। प्रगाय। प्रपाय। प्रबहाय। अवमाय। ल्यश्लीति !ि अदाता अधतः अस्थाता। अपाता। कितीति कि? दाता धाता ॥ अप्यति कप प्रतिषेध इति न शनीयम् । प्यः प्रत्ययः। वक्तवतीः प्यादेशः स्थानिवत्वेन रिति भवति भता एक निषेधः॥ २ वन्यनुनासिकस्या. ११२६६। ये वा १२६९॥ इति सूत्रद्वयमधिकृत्य (एतत्सूनद्वयमले वर्तते) यति ति! तन्तन्यते ॥ केपाञ्चित् 'तेनोयोके ' इति सूत्रम् । तेषां धनुनिर्देशार्य एप तिर । यहाटग्निवृत्यर्य च ॥

·२३० भास्टायनपनि सहहे। दोग्य. तायते तन्यते । भतायन अतन्यत । तायतां तन्यमा । तापेन तन्येत । मन्यते । अमन्यत । मन्यतां । मन्येत ॥र. किमंत । अफियत । रियतां कियत ॥ रुध्यने । अरथ्यत । र यता। रयेत ॥ भुज्यते । अमुज्यत । मुग्यतां । मु येत ॥ गुज्यते । अगुज्यत । गुज्यतां । गुन्येव ।। ११७७ रिफ्रानिटामात्वन्तल्याप्पे ।।२।१०। परि अयोः सायोग्यास प्रत्यये च परे उम्भवति नेडामान्यन्तेल्याए । नो- यते । अनार्यत । चोर्यतां । चीयंत ॥ छायते । अगामन | गमता। छायेत ॥ लक्ष्यते । अलक्ष्यत । रक्ष्यतां । रगत ॥ योगने । अयोग्यत । योग्यता । योग्येत ॥ गुज्यते । अगुज्यन । गया । गुज्यत ॥ अय॑ते । आयंत । अच्यताम् । अध्यन । यानाने । अवार्यत । अपियन । पार्यतां मियत। पात प्रिया एपमा मानयो नगाः॥

·तिंडन्तम् । २३१ ११७८ कर्मण्यमुचादीनां कर्मवल्लि ४।३२३५१ कर्माण कतरि धातोलः कर्मवत्कार्य भवति न स्रवत्यादीनामिति यगादि भवति ॥ अनुभू- यते कम्बलः स्वयमेव । पच्यते ओदनः स्वयमेव । भिद्यते कुसूलः स्व- यमेव । असुवादीनामिति किं: स्रवति जलं स्वयमेव इत्यादि नेयम् ॥ ॥ इति भावकर्मलेलपरिच्छेदः ॥ ॥ अथ शेपलकाराः कर्तरि नीयन्ते ।। भू इत्यतः लिड्लेडाशिपीति लिड् । इडावितौ । तिवादयः प्राग्वत् । एडितो लगिति लम् । क्यासट् अटका इतः । तिप्सिपोस्संयोगस्येति सुलुक । शेर्नुस् । शे माग्वत् ॥ भूयात् भूयास्तां भूयासुः । भूयाः भूयास्तं भूयास्त । भूयासं भूयास्व भूयास्म ॥ एवं नन्द्यात् नन्द्यास्तां नन्द्यासुः इत्यादि । एधस्तडि टिय् ॥ ११७९ सद त्थीयां लिङः ।१।४।११२। लिडस्तथयोष्टीयश्च सट् भवति ॥ अटावितौ । टिदादिः । वलि यलुक् ।। ११८० चलोरिडलवपुणादेः ।४।२।१३४) धातोर्वलादेयंश्ल इड् भवति न तवषुणादेः॥ ट इत् । पिः टुत्वं । झस्य रन् । इलोऽत् । शेष प्राग्वत् । एधिषीष्ट एधिषीयास्ताम् एधिपोरन् । एधिपीठाः एपिपीया- स्थाम् एधिपीध्वम् । एधिपीय एधिषीवहि एधिषीमहि ॥ पच्यात् पच्यास्तां पच्यामुः इत्यादि । तङि । १ तश्च यच टीय च स्थीयः तेषां त्यीयां । लिटादेशस्य तकारयकारयोटीयच मा. गमो भवति । लिडिति कि? पचेत । त्यीयामिति किं? कृपीरन् कृषीध्यन् । स्थायः साहचर्यात् परस्मैपदयोस्तथो सद् न भवति । २ वलादेरिति किं लव्य लवनीय । आदिग्रहण किं! लावर पावकः । अत्र व. पुणादेरिति किं? प्र हलस्य हिन सूररस्य पोत्र पत्र । वर्ष नश्वरः । उणादि तु तन्नुः जन्तु । य पोष्ट कुष्ठं । तृ शास्ता शस्ना। स्नक् कृत्स्न तीगं। ल्यादि । आस्ते शेते ॥

·२३२ शाकटायनप्रक्रियांसद्हे १९८१ मुरिसिविपवाचः ।४।२।१७७) स्वादिपूर्वाचान्तादेकाचो धातोलादेरिट् न भवति ॥ शेप सुगम । पक्षीष्ट पक्षीयास्ता पक्षीरन् इत्यादि ॥ अद्यात् अद्यास्ताम् अद्यासु. इत्यादि । १९८२ शक्मच्छिविन्द्विद्यहन्वसिघस्यचोऽश्विभिशी- ड्डीहरुपदकोवृदतः ।४।२।१७६। शकादिभ्य अजन्तेभ्यश्च एका- ज्भ्यो वलादेरिट न भवति विश्रिशीडडाँड रुपट्कमूदन्त वृड्यौ ऋद- न्तमदन्त च वर्जयित्वा ॥ इतीड्मतिषेधो न भवति । इनो लिला धो द । इत्याधिकृत्य ॥ ११८३ वेड्ः १११२१८२। इसन्तादिटो मिटश्च परेपा लिटिल- इलुडा धस्य दो वा भवति ॥ शेष माग्वत् । शयिषीष्ट शयिषीयास्ता शयिपीरन् । शयिषीष्ठा शयिषीयास्था शयिषीदव शयिपीध्व । शयि- पीय शयिपीवहि शयिषीमहि ॥ उच्यात् उच्यास्ताम् उच्याम् इत्यादि । तड्यकित्त्वान्ने । मुरिसीतीडभाव । वक्षीष्ट वक्षीयास्ता वक्षरिन् इत्या- १ मुन्छन् मोक्षणे। रिचून् विरेचने। पिचून् क्षरणे । विचून् पृथग्भावे । डुपचिप पाके । वच् परिभाषणे । त्रुवा चचे । चश्चकारान्तात् ।। २ एकाच इति वर्तते । शक्कु शकौ । शक मर्पणे । प्रच्छ झाप्सायाम् । विट्टल् लाभे । विदि विचारणे । विद्य विदि सत्तायाम् । इन हिंसागत्यो । वस निवासे । घमुह परणे घसादेशश्च । इत्येतेभ्योऽजन्तेभ्यश्चाज्भ्यो धातुभ्य विहितस्य प्रत्ययस्येडागमोन भवति । टुवावि गतिवृक्षो । श्रीन सेवायाम् । शीट् स्वप्ने । डा विहायसा गती इत्येतान् रुपट्क ( रु, टुक्ष शब्द । णु तेजने । स्तु प्रस्रवणे। पु स्तुतौ । यु मिश्रणे । इति रुपटक ) उपारान्त युट् सभक्ती या वरणे इत्येता प्रकारान्तमकारान्त च वयित्वा । शक् प्रच्छि विन्द इलन विद्लन लाभे इति तदादी लिपादिसम्बन्धिन विदि विचारणे इति रुधादिसम्बन्धिनच प्रणाधिक्यादित्या इड् न भवति । नम्वकरणोपादान साना र्थव्युहासाथै वेदिता शास्त्रस्य । वमतेप्रहण में वस्ते अदित्वात् वसिता वत्राणाम् । विन्द- तेरप्युदास केचिदाहु वेदिता धनस्य विद्लन् लाभे इति धातुस्तुदाद्यन्तर्गत । लिपादी विदि विचारणे इति स्वादिस्य ग्रहणम् ॥ भो यस्ताडि लु' इति हन हिंशागलो- रिति धातोर्वधादशे सति अदन्तो भवति । पचादनेकाचोऽपि धातो प्रतिषेधो भवसेव ।।

·तिडन्तम् । २३३ दि॥ यशलेडिति दीर्चः । स्यात् हूयास्तां ह्यासुः इत्यादि । शकम- च्छीति नेट् हासीष्ट हासीयास्तां हासीरन् इत्यादि ॥ ११८४ घुमास्थागापाहाक्सः [४।२।८६। ध्वादीनां डिति लिडेयेद् भवति ॥ धेयात् धेयास्तां धेयासुः इत्यादि ॥ तड्यकित्त्वान्नैत् धासीष्ट । दीव्यात् ॥ ११८५ रंधाद्यौदिनः ।४।२।१३९। रधादेरौदितो धुनश्च वला- देरिड्या भवति ॥ सविपीट । इडभावे || ११८६ इशो लिलुङ धो ढः ।१।२१८१। इअन्ताद्धातोलिड्लि- लुडा धस्य ढो भवति ॥ सोपीष्ट सोपीवम् इत्यादि ॥ नह्यात् नह्यास्तां नह्यासुरित्यादि ॥ ११८७ वैनमिदुरुदिलिदाद हः ।४।२।१८७) यादिपूर्वात् हा- न्तादेकाचो धातोलादेरिड् न भवति ॥ हस्य धः । नत्सीष्ट नत्सीयास्तां नसीरन् ॥ सूयात् स्यास्तां सूयासुरित्यादि । औदित्त्वाद्वेट् अशिषीष्ट । इडमा व्रश्चेति शस्य पः॥ १ प्वादीनां द्धिनि लिडि प्रत्यये नित्यमेकारादेशो भयति ॥ अन ओहाइ गती इत्यस्य डकारोपादानान्न भवति ओहाक् त्यागे इत्यस्यैव । पा इत्येधादिकस्य ग्रहणं न पा रक्षणे इलोतस्य ॥ २ रध हिंसासराध्यो । पश अदर्शने । तुप प्राणने । दर हर्षविमोचनयोः । दृह जि- घासायाम् । मुह वैचित्ये । णुह उद्दिरणे । णिह प्रीती । इति रधादिः॥ ३ लिट् च लिट् च द्वा ली सुडेक इति बहुत्वाद्वहुवचनम् । तच्च बहुवचनमुत्तरा- र्थम् लिखुडित्यपि सिद्धाति । लिक्षाध्व दुक्षौध्व नरसीध्वमित्यादौ लिट् आस्वादने दुहि प्रपूरणे णहि बन्धने इत्यादिषु लिह सीप्य नह सोध्ध इति स्थाने इकारस्य यस्यात् अय ढविधि. कम्माम स्यादिति चेत् तवाय विधि प्राप्नति ह ।२२१1' इत्यादिना दत्ययत्वदत्वानि च । तत्र परे असनित्यधिकारादय यिपिरसन्भवतीति ढत्यानिदिते कृतेषु कारस्याभावादय ढविधिनस्यात् ॥ ४ यहि प्रापणे। जहि बन्धने । मिह सेचने । दुहि पपूरणे । रुह बीजगन्मनि । विहि उपमेशने । लिद आसादने । दह भस्मी रणे।। - ·२३४ शाफटायनप्रक्रियासद्धहे। १९८८ पढः कस्सि १२०६६। पढयोस्सि को भवति ॥ अक्षीष्ट अक्षीयास्ताम् अक्षीरन् इत्यादि । चीयात् । तडि शमच्छीति नेट् चेपी- ट || क्रीयात् ॥ १९८९ हेल्भ्यां चोस्सट्तइसेः ।४।२।१३८। हलद्वयात्पर- दन्तात् ऋदन्तात् वृड्भ्या च परस्य सटस्तड्परस्य च सेरिड्डा भवति।। वरिपीप्ट । इडगावे-- ११९० उः।४।१।१६३॥ मत्वर्णान्तस्य धातोस्तडि सकारादी सिलो किद्वद् भवति ॥ वृीष्ट । गृह्यात् ।। ११९१ ग्रह एकाचोलिटीटः ।४।२।१३६। एकाचो प्रहरिट ईड भवति न लिटि ॥ ग्रहीपीष्ट । तुद्यात् ॥ ११९२ अक्षुनुतुस्कन्भिच्छिखिशपसहादः ।४।२।१८०। अदादिपूर्वादान्तादेकाचो धातोर्वलादेरिड् न भवति ।। ११९३ सिलौ तडि ।४।१११६२। हलन्तस्य धातोरिकस्तड्परे सादौ सौ लिडि च परे किद्वद् भवति ॥ कित्त्वान्नैट् । तुत्सीष्ट । मृषीष्ट । मुच्यात् । कित्त्वान्नैड् मुक्षीष्ट । तन्यात् । मनिपीष्ट । क्रियात् । कृपीष्ट । रुध्यात् ॥ १८ इति किं असि भवन्ति । साति किं द्वेष्टि पिनष्टि । २ उरिति ऋरारार्थम् तड्पा सि तरसि । सट च तड्सिश्च तस्य । ३ हल्द्वयात्परऋदन्तात् हल्द्रयरहितदन्ताच तपो सकारादो सिप्रत्यये लिटि लैंडि च परे विद्वत्कार्यं भवति । अकृत अपहृत । कृषीष्ट हृपाप्ट आस्ती न्य: । ४ ग्रह इति किं भविता । एकाच इति किं जरिता ! जरिगृहनु जरिगृहीतव्यम्। उत्तरार्थमेकाज्ग्रहणम् । अलिटीति जिगृहीम । नित्यत्वेऽपि द्विवचनस्यैकाच इति विहितविशेषणमित्यरिग्रह्णम् ॥ इत इति कि? प्रहण ग्राहक । अग्राहिपावामिति निन नेट् ॥ ५ अद् भक्षणे । क्षुटन् सम्पेपे । णुद क्षेपे । तुदि व्यथने । स्कन्द गतिशोपणयो । भिहन विदारणे । विहम् वैधीकरण । खिदि दैन्ये । सद्ल शातने । पदि गती । पल्ट रिशरणमल्सयमानेषु । हदी पुरीपोत्सर्गः ॥

·तिडन्तम् । २३५ ११९४ चन्नासायुचुक्रशुरु व्याडः ।।२।१८१। धनादिर द्धिान्तात् एकाचो धातोलादेरिड् न भवति ॥ शेप प्राग्मत् । रुसीप्ट | १९९५ भ्रस्मस्मयुयविनित्यभुरुभाज्जा ।।२।१७८० भ्र- सादिपूर्वानान्तादेकाचो धातोर्बलादेरिट् न मवति ।। भुक्षीष्ट । युज्यात् । युक्षीष्ट ॥ णिलर चोर्यात् । छदोऽनेकान्तात् इनिषेधो नास्ति । छाद. यिपीप्ट | लक्ष्यात् लक्षयिपीष्ट । योज्यात । युज्यात् । अात् अर्चिपीष्ट । वार्यात् । त्रियात् । वरिपीष्ट । पीष्ट ॥ एवमन्येऽपि धातयो लिडन्ता नेया ।। " अत्यन्तापहवे लिट् ।४।३।२११। इत्यधिकृत्य !" ११९६ पैरोक्षे ।४।३१२१२। परोक्षे स्वयमसाक्षात्कृते भूतानद्यत- नेऽर्थे धातोलिड भवति ॥ इटावितौ । तिनादय ।। ११९७ अतडाणशतुसुस्थायुसरणश्वमाः ।११११०१। लिटस्तिबादीना नवाना यथासङ्ख्य णशादयो नव भवन्ति ॥ णशवितो शित्त्वात्सर्वम्य ।। १बन्ध बन्धने । राध ससिद्धी । यधि सप्रहारे । युधि मान ज्ञाने । बुधि वोधने इ- त्यस्य च । अधि कोपे । शुध शोचे । रुधन आवरणे ।क्षुध बुभुक्षायाम् । व्यध ताडने । २ युवञ् योगे ! योज देवपूजासगतकरणदानेषु। वितृञ् पृथग्भावे धातुरस्ति । श्री. बिजट् भयचलनयोरिति तौदादिकस्तस्य न निषधोऽय ओयिजै भये इति शैवादिस्य च विन्तु धात्वन्तरस्य । तयोरौदत्करणात् ॥ णि शौचशोपणयो । त्यज हाना । भुज पालनाभ्यवहारयो । रजो भद्गगे। भजी सेवायाम् ॥ ३ वस्तुरदर्शनविषय परोक्ष । अक्षाणामिन्द्रियाणां पर परोक्ष सम्प्रतीन्द्रियाणाम विषय अगोचर इत्यर्थ ॥ परोक्ष यन प्रयोस्ता साक्षादधिगत मतम् ॥ अस्तापसा चित्पाण्डुपत्रफलाशिन ॥ पारिमाग्य तदा दत्त मरीचिव तृपादित ॥ १ ॥ भूताना तनपरोक्षेऽपि भूतमासस्य भूतानद्यतनमात्रस्य च विवक्षाया लुलडी च भवत । ४ तिप् तस् सि । सिप् थम् थ । भिप् वर मस् इत्यतेषा रिट भादेशानां अतडा नवाना पश् अनुस् उस् । ५ अथुर अश् । ण प म इयेने नशादेशा भवन्ति ।। लारोगिन् कार्यार्थ ॥

·. शाकटायनप्रक्रियासमहे। ११९८ किदल्टिीन्धेश्वासंयोमात् ।४ १३१४८१ असंयोगा- दिन्धेश्च धातोरपिति लिटि परे किसी कार्य भवति ॥ ११९९ कित्युभ्यूर्णतः ।।२।१८९। एकाचः उगन्तात् श्रि- अः ऊर्णनश्च कितीड् न भवति ॥ १२०० समृवस्तुहशुस्रोश्च लिटि ।।२।१९३। सादिभ्यः असकारात् कृनश्चैव विहितस्य लिट इड् न भवति नान्यस्मादिति नियमा. त् लिटी भवत्येव ॥ विध्यन्तरात् पागेव द्विर्भावः । आणूजशिति पूर्वस्य बत्वोत्वे ॥ १२०१ धूव्यथोदित् ।४।१।१०७१ भुवो लिटि द्विर्भारे पूर्व- स्योत अद्भवति व्यथोऽत इत् ॥ पित्येडवौ । णित्यात् अपित्युत् ॥ १२०२ लुलिटि भुवः ।।११।२१८। भुव उपान्त्यस्याचः लुडि लिटि च ऊद्भवति । बभूव बभूवतुः बभूवुः । बभूविथ बभूवथु. बभूव । बभूव वभूविव वभूविम ॥ एवं ननन्द ननन्दतुः ननन्दुः इत्यादि । १२०३ दयायास्कास्युर्विजाबनेकाचोऽनृच्छूरां कृ. भ्वस्लिट् चानु |१११८३। दयादेर्मुर्विजादेरनेकाचश्च परस्य लिट अ भवति न मच्छृणोतिभ्यां तस्य चादन्तरं लिडन्ताः कृभ्वस्तयः प्रयुज्यन्त एच ॥ १२०४ आमः कृतः।१।४।४७) आमः प्राक्प्रकृतेरिवाम. परात् कृनो लस्तङ् भवति ॥ १२०५ लिटस्तझस्यैशिरे १११४१९८१ लिटस्तस्य एश् भवति झस्य हरे॥ कित्त्वात् नार । धस्य ढः । स्रादित्वाने । द्विर्भावे पूर्वस्य १ स गती समृघ ससृम । भृञ् धारणपोषणयो चभृव यभृम ॥ वृ इति सामा न्येन घट रनोर्ग्रहणम यवहे यवृमहे । चव यम । ठून स्तुतौ नुष्य । तुष्टम ॥ गतो दुद्रुव दुद्रुम। शु श्रपणे गुधुव शुधुम । त्रु गती मुनुव मुटुम । चकार 'नोऽम' इत्यतो नर्तमानस्य यसकाराय इलस्यता र समुत्यार्थ । दुऊन करणे इत्यतः चाहब यम । समागमापसञ् इद भाति तस्मादपराम भवतीत्यर्थ ·तिरन्तम्। अतोऽत् चुत्यम् । आमि विदाकिदिति पृथगारम्मात् न स्थानिवद्भावः । न च द्विः । आमस्तस्वदित्यव्ययत्वम् । एधाञ्चक्रे एधाञ्चकाते एधाश्चक्रिरे । । एधाञ्चकृपे एधाश्चमाथे एधाश्चकृट्वे । एधाञ्चके एधाचवहे एधाश्चमहे ।। एधाम्बमूव एषांबभूवतुः एधाम्बभूवुः इत्यादि । अस भुवि । अदित लिटि अम् अम् इति द्विः॥ १२०६ हलोऽनादेः ।।१८। द्विर्भाव पूर्वस्यानादेहलो लुग्भवति ।। १२०७ लिट्यादादेरतः ।४।१।१०५। लिटि द्विर्भावे पूर्वस्यादेरतः आद् भवति ॥ शेषं प्राग्वत् । सादिनियमादि । एधामास एधामासतुः एधामामः । एधामासिथ एधामासथुः एधामास । एधामास एधामासिव एधामासिम ॥ १२०८ अफलिभजलशदकन्दादिददिशसिकृतस्या- १'फिद्वालिटीधेश्चासँयोगात्' इति आम्यपि स्थानिवद्भावेन किवद्भावे सिद्ध 'विदा. कित्' इति आमः पुन. फिद्वचनादामो न स्थानिवद्भाव. । तथाच लिनिमित्तो द्विभयो २ सट् च कुश्च अञ्च हश्च क्श्च झवज्हः । स आदिर्यस्पासा झवजह्वादि. । शद- घजवादिध ददिश्व शसिश्च कृतश्च झट्कजवादिददिशसिकृता । न विद्यन्ते झट्कज्. वादिददिशसिकृता येषा ते अमय जहादिददिशीसकृताच प्रफलिभजनझट्क जहादि- ददिशमिकृत तस्य । अतः अकारस्य द्वयोर्मध्ये वर्तमानस्य ॥ प्रयोपि लजायाम् । भा इयत्त' त तरय एश् । र अप इति स्थिते । अत्र अकारस्य द्वयोरसहाययोहली- माये स्थितस्यैव एकारादेशो भवति इत्युक्तत्वात् अनायमकारखिहल्मध्ये इत्यमासे तद- 4 ग्रहणम् ।। फलीति फलनिष्पत्ती निफला विशरणे इत्युभयोप्रहणम् फेलत्रुः । फलिभ- जग्रहण अझदबाजवादीति झटादेर्निबन्धे प्राप्ते तदर्थम ॥ भज श्रिज सेवायां भेजनुः। तृ प्लवनतरणयो. तेरतु. तेरुः ॥ सटक्वर्गअववादिदंदिशसिकतवर्जितानामुदाहरण । यम उपरमे येमत येमुः । रेणतु. रेणुः । मन्ड माने मनाते मेनिरे ॥ शटरजवादिदशति- कृतवनितानामिति कि झटादि झट जझटनुः जनः । भण शब्दे वभगतः बमणुः कादि कणमोलने चकणतः । अजादि इयजिय उवपिय ॥ हादि हसि हसने जहसनुः जहसुः । वादि यण शब्दे वयणतु. कवण । ददि कृत व हिंसाया विशशरतु. विशशक्षः 1 लड् च्छेदने ललुविय । पूद पुणविथ आदेशादुत्यनो योऽपारस्तद्वान् धातुः पृत इत्यु- ·२४० शाकटायनप्रक्रियासद्हे भवति ।। चिकाय चिक्यतु चिक्यु । चिकयिथ चिकेथ इत्यादि । अदुत्वे । चिचाय चिच्यतु चिच्यु इत्यादि । चिक्ये चिक्याते चिरियो । इत्यादि। चिच्ये चिच्याते चियिरे इत्यादि ।। अपितीय शेष प्राग्वत् । चिकाय चिक्रियतु चिक्रियु । चियिथ चिक्रेथ इत्यादि । यञ् । वो बनाते वत्रिरे । ववृषे वबाथे ववृवे । वो ववृवहे वृमहे ।। वशीति या इक् । जग्राह जगृहतु जगृहु । जग्रहिथ इत्यादि । जगृहे जगृहाते जगृहिरे इत्यादि । तुतोद तुतुदतु तुतुदु । तुतोदिथ इत्यादि ॥ १२२० ऋतः ।४।२।१९११ ऋत एकाचस्थस्येड् न भवति ॥ ममार ममतु मरु । ममर्त्य इत्यादि । मुमोच मुमुचतु मुमुचु । मुमोनिथ इत्यादि । मुमुचे मुमुचाते मुमुचिरे इत्यादि । ततान तेनतु नेनु । तेनिथ इत्यादि । मेने मेनाते मेनिरे इत्यादि ।। १२२१ कृतोऽसः (१।२।१९२। असद्कात् कृमस्थस्ये न भवति ॥ चकार चक्रतु चकु । चकत्यादि ॥ चने चक्राते चक्रिरे इत्यादि ।। तस्यैव सम्पूर्वस्य 'सम्पर्युपात् कृन सड्म्पसमवाये' इति सटि । १२२२ स्कृच्छृतः ।।२।१२। स्कृमच्छो अदन्तस्य चेको लिट्यर्मवति ॥ १२२३ लुक् खयि ।४।११८१॥ द्विर्भावे पूर्वस्य खयि परे पूर्वस्य हलो लग् भवति ॥ सञ्चस्कार सञ्चस्करतु सञ्चस्करु । सचस्करिथेत्यादि । रुरोध रुरुधतु रुरुधुः ॥ रुरोधियेत्यादि ॥ बुभुजे बुभुजाते बुमुजिरे इत्या- दि॥ युयोज युयुजतु युयुज. युयोजिथेत्यादि । युयुजे युयुजाते युयुजिरे इत्यादि ।। चोरयाचकार चोरयाञ्चक्रतु चोरयाञ्चकु इत्यादि । छादयाचक्रे छादयाचनाते छादयाचकिरे इत्यादि । लक्षयाञ्चकार लक्षयाचक्रतु रक्षया- चरित्यादि ॥ रक्षयाश्चके लक्षयाश्चकाते लक्षयाञ्चकिरे इत्यादि । योजया- ञ्चकार योजयाचक्रतु योजयाचा इत्यादि । युयोज युयुजतु युयुजु इत्या- दि॥ अर्चयाञ्चकार अर्चयाश्चतु अर्चयाचा इत्यादि । नन् । आनः ·तिउन्तम् । आनचाते आनश्चिरे इत्यादि ।। वारयाश्चकार वारयाश्चक्रतुः वारयाचक्रुः इत्यादि । ववार ववतु वनुः ॥ अवृव्यात्तेरिति निषेधात्थस्येट् । वयरिथ इत्यादि । वने वव्राते वबिरे इत्यादि ॥ इति कर्तरि लिट्प्रकरणम् ॥ १२२४ लुङ् ।४।३।२०५। भूतेऽर्थे धातोर्छन भवति ॥ उडावितो। १२२५ सिलुङि ।४।३।२राधातो डि सिर्भवति ॥ इदित् लस्तिबादि। १२२६ गुंपाभूस्यैतेः लुक् ।।१।७३। घादिभ्यः सेरतडाने लुम् भवति । पिति ॥ १२२७ भूस्वोऽदेः ।४।२।२०। भूस्वोरिक लिवर्जितलादेशे एड् न भवति न ठ्युक्तेः ॥ अभ्व इति निषेधात् न झेर्नुम् । अजादावुधि लुङ्- लिटि भुव इत्युत ऊत् अडादि। अभूत् अभूताम् अभूवन् । अभूः अभूतम् अभूत । अभूवम् अभूव अभूम ॥ ऐच् । सेरिडादि । १२२८ धि वा ।४।२।७८। धातोर्धकारादौ प्रत्यये सस्य लुग्या भवति ॥ पक्षे जश् शेष प्राग्वत् । ऐधिष्ट ऐधिपाताम् ऐधिपत । ऐधिष्ठाः ऐधिपाथाम् ऐधिद्ध्वम् ऐधिध्वम् । ऐधिपि ऐधिप्वहि ऐधिप्महि ॥ १२२९ हलाम् ।४।२।६७। हलन्तस्य धातोरकः अतडानपरे सो आरेचो भवन्ति ॥ १२३० स्यस्तेस्सोऽलः ।४।२।२७। सोरस्तेश्च सात्परस्य अडितो हल. अल्मालस्य अलेलः ईड् भवति ।ट इत् ।। १२३१ जल्दुस्वाल्लुर सस्तौ ।४।२।७६। जलन्तात् हूस्वान्ताच धातो. परस्य सेस्तवर्गादौ लग् भवति ॥ झेर्जुम् । शेषं प्राग्वत् । अपा- क्षीत् अपाक्ताम् अपाक्षुः । अपाक्षी अपाक्तम् अपाक्त । अपाक्षम् अपाक्ष्य ५ धुभ्य या भू स्था इत्येतेभ्य एतिया च परस्त्येति । पा पाने इलस्य ग्रहण न पा रक्षण इत्यस्य तस्मादित्वाल क्षणिरत्वाच न भाति । एतीति तिप्निर्देश इण् गती इक स्मरण इत्ल नयाभवति ।। २ बहुवचन जात्यर्थं तेन अने म्हत्यमानेऽपि भवति । पज म अनाहीत् ॥ ३ अमावस्येलस्य वर्णमानस्वेयर्थ ।।

·२४२ शाकटायनप्रक्रियासदहे। अपाश्म । अपक्त अपक्षाताम् अपक्षत | अपक्था अपक्षाथाम् अपाध्यम् । अपक्षि अपक्ष्यति अपक्ष्महि ॥ १२३२ न क्षणशसिश्विजाग्रेदिन्मह्यश्च ।४।२१७०१ क्षणादे- रेदितो महयान्तस्य हलन्तस्य च धातोरक. इडादौ सानारचो न भवन्ति ।। १२३३ ईटीटः ।४।२।७७) इट परस्य सेरीटि लम् भवति ॥ दीर्ध । अनन्दीत् अनन्दिष्ठाम् अनन्दिपु इत्यादि । १२३४ घस्लधब्लुड्सनि ।४।२।११९। अदो घस्ल भवत्य- घल्लुसन्सु परतः ॥ टदित् ॥ १२३५ सर्तिशास्तिलिद्युत्पुष्यादेः ।४।३।१११ सविंशा- स्तिभ्या लदित द्युतादे पुप्यादेश्च कर्तरि लुडचतडि अड् भवति ।। सेरपवाद । ड इत् । अनीति नाचो लुक् । अघसत् अघसताम् अघसन् इत्यादि । अशयिष्ट अशयिषाताम् अशयिपत इत्यादि । १२३६ र्वक्त्यसूख्यातेः ।४।३।१२। वक्त्यादे. कर्तरि लडि अड् भवति । १ क्षणू हिंसाया। क्षण निमौलने । शसू हिंसाया। टुओश्वि गतिपथ्यो । जाए निद्राक्षये ॥ क्षण भणीत् । शसू व्यरासीत् । वि अश्वयात् । जागृ भगागरीत । एदित कसे हसने अकात् ।म अनमीत् । अस्यमीत् । अमहीत अबहीत् । य अवयीत् । भव्ययीत् । हला अदेवीत् । सानुबन्धकप्रहणाक्षणादीना यगन्तानामपि प्रतिषेध । अचक्षणीत् । एदितस्तु यक्षुच्यप्रतिषेध । अजाहसीत् अजाहासीत् । अत एव क्षणा दयो नेदित कियन्ते। २ अजित्यच्प्रत्यय न तु अच् इति प्रत्याहारान्तर्गतो वर्ण । ३ ७ गतौ । शासू अनुशिष्टौ । ल इत् यस्यासौ लिन् । युत् च पुष्यश्च गुरपुष्यौ तौ बादी यस्यासी युगुष्यादि । युनन्द तस्मात ॥ ४ वतीति वच् भाषणे ब्रूनादेशश्च । भसू क्षेपणे । स्यातीति ख्या प्रकथने चक्षा देशच । असू प्रहण तदर्थम् । अाडि पुष्यादिवासिध्दम् । तिनिदेशो यलुमिष्ट- त्यर्थ । अवावचीन । अचाट्यासीत् । अनुबन्धनिर्देशो भदायनदादोरनदादेरियस्या नित्ययात् ॥

·तिडन्तम् । २४३ १२३७ श्वयत्यस्वच्पतोऽन्यथगुम्पम् ।४।२।७। श्वयतेरडि अद्भवति असस्थक् वच उम् पतः पम् ॥ अकमा इतः । अवोचत् अवोच- ताम् अवोचन इत्यादि ।। अवोचत अवोचेताम् अयोचन्त इत्यादि । १२३८ सावारैचः ।४।२।६६। धातोरकः अतडानपरे सौ परतः आरैचो भवन्ति ॥ शेष प्राग्वत् । अहौपीत् अहौष्टाम् अहौपुरित्यादि । अहास्त अहासाताम् अहासत इत्यादि । घुपति सेः शुक् । अधात् अधा- ताम् अधुः। अधाः अधातम् अधात । अधाम अधाव अधाम || १२३९ घुस्थोरि च (४६१।१६८। घुस्थोरात इद् भवति तडि परे सकारादौ सौ परे किद्वच ॥ जल्हस्वादिति सेर्लक् । अधित अधिषाताम् अधिपत । अधिथा. अधिपाथाम् अधिध्वम् । अधिपि अधिप्वहि अधिप्महि ।। अदेवीत् अदेविष्टाम् अदेविपुः इत्यादि ॥ रधादीति वेट् । असविष्ट असविपाताम् असविपत इत्यादि ॥ असोष्ट । अनात्सीत् अनाद्धाम् अना- सुरित्यादि ॥ अनद्ध अनत्साताम् अनत्सत इत्यादि । १२४० धूसुस्तुभ्य इद् ।४।२।७१। धूजादेरिद् भवति सेरतडाने परे ॥ असावीत् असाविष्टाम् असाविपरित्यादि ॥ आशिष्ट आशिपाताम् आशिषत इत्यादि । इडमावे श्चेति शस्य यः पढः कस्सि यत्वं छुत्वं च । आप्ट आशाताम् आक्षत । आष्ठाः आक्षाथाम् आङ्वम् । आक्षि आक्ष्व. हि आक्ष्महि ॥ अचैपीत् अचैप्टाम् अचैपुरित्यादि ।। अचेष्ट ॥ अपीत् अझैप्टां । हल्भ्यामित्यादिनेड्विकल्पः ।। १२४१ ऋद्घालतसेः ।४।२।१३७। ऋदन्तावृड्वभ्यां च परस्येट ईड्वा भवति न लिहि लिटि अतड्परे च सौ परतः ॥ अव- रीष्ट अवरीपाताम् अवरीषत इत्यादि ॥ अवरिष्ट अपरिपाताम् अवरिपत इत्यादि ।। अवृत । ग्रह इति इट ईट् । न क्षणित्यारैजभाव. । अग्रहीत अग्रहीष्टाम् अनहीपुरित्यादि ॥ अग्रहीप्ट अग्रहीयाताम् अग्रहीपत इत्यादि। अतौत्सीत् अतीत्ताम् अत्तौत्सुरित्यादि ॥ अमृत अमृषाताम् अमृषत इत्या.

·२४६ शाकटायनप्रक्रियासद्धहे। १२५८ लोराझाडारौरम् ।१।१९६॥ छुटस्तातांझाना यथा- सख्य डारौरसो भवन्ति ।। ड इत् एत्यादि । १२५९ एति हः ४८ तासस्त्यो सस्य एति हो भवति ।। शेप प्राग्वत् । एधिता एपितारी एधितार । एपितासे एधितासाथे एपि ताद्ध्ये एधिता वे । एधिताहे एधितास्वहे एधितास्महे ॥ पक्ता । अत्ता । शयिता । वक्ता । होता । हाता । धाता । देविता । सविता । सोता । नद्धा । अशिता । अष्टा । चेता। केता। वरिता वरीता । ग्रहीता । तोता। मा । मोक्ता । तनिता । मनिता । की। रोद्धा । भोक्ता । योक्ता । चोर- यिता । छदायिता । लक्षायता। योजयिता । योक्ता । अर्चयिता । अर्चिता। चारयिता । वरीता । वरिता। एवमन्येऽपि घातयो नेतव्या ॥ १२६० ले निमित्तेऽवृत्तौ भूते च लुड् ।४।१।१०८। सति लेनिमित्ते क्रियातिपचिमति भूते भविष्यति चार्थे धातोर्लङ् भवति ।। ऋडाविती मध्ये स्य इडादि पावल्लस्तिबादय लुगादि च । अभविष्यत् अभविष्याताम् अभविष्यन् । अमविप्यः अभविष्यतम् अभविष्यत । अभविष्यम् अभविष्याव अभविष्याम ॥ ऐधिप्यत ऐधिप्येताम् ऐधिप्यन्त इत्यादि । अपक्ष्यत् अपक्ष्यत । आत्स्यत् अशयिप्यत । अवक्ष्यत् अवक्ष्यत अहोयत् अहोप्यत । अधात्यत् अधास्यत । अदेविप्यत् असविष्यत । १ आइनाभिविधी मर्यादायाममन्दहाथ । प्रागित्युच्येत सतश्च प्रयाणामपि प्रहण स्यात् ॥ नानुबन्धतमनेकालव । कोऽर्थ ? अनुबन्धेन कृतमनकाल्ब न किन्तु अनुब न्ध मुक्त्वा य प्रयोगी एवानेकाल् तस्यानेकाल्वामत्यर्थ इति डाऽऽदशो न सर्वस्य । २ लेडो निमित कारण सामग्री लेनिमित्तम् । नास्य वृत्तिनिष्पत्तिरस्तीगत मतिर तिपत्तिमान् लेनिमिते अवृत्ती भूते वय॑ति चार्थे वर्तमानादातोढुं प्रत्ययो भवति ॥ लेनिमित्त यत्पद 'यद्यदियदाजाती लेट् ॥१६७०६ इत्यादि 'बाढेऽप्युत लेट् ॥१६॥३॥' इत्यन्तसूत्रेषु निर्दिष्ट तस्मिन्नुपपदे लेट् भवतीत्युच्यते ॥ यदीह गुस्नुपासिष्येत तर्हि शास्त्रान्तमगमिष्यत् । अत्र हेतुभूत गुरूपासनादि फ्लभूत शाना तगमनादि भविष्यवृ- त्तिमुपग्भ्येव प्रयुज्यते ॥

·तिइन्तम् । २४७ असोप्यत । अनत्स्यत् अनत्स्यत । असोप्यत् । अशिष्यत आक्ष्यत । अचेप्यत् अनेप्यत । अफेयत् । अवरिष्यत अवरीप्यत । अग्रहिप्यत् अग्रहीप्यत । अतोत्स्यत् ॥ १२६१ ऋदनः स्ये ।।२।१६६६ मदन्तात् हन्तेश्च स्यमत्यये इड् भवति ॥ अमरिष्यत् । अमोक्ष्यत् अमोश्यत । अतनिप्यत् अतनिष्यत । अमनिप्यत । अफरिप्यत् भकरिप्यत । अरोत्स्यत् । अमोक्ष्यत । अयोक्ष्यत् अयोश्यत । अचोरयिप्यत् । अछादयिष्यत । अलक्षयिष्यत् अलक्षयिष्यत । अयोजयिप्यत् । अयोध्यत् । आर्चयिष्यत् आर्चिष्यत । अवारयिष्यत् अवरिष्यत् अवरीप्यत् । अवरिप्यत अयरीप्यत । एवमन्येऽपि धातवो नेतव्या. ॥ गम्यादि पर्यतीत्यधिकृत्य ॥ १२६२ लृद् ।४।३।२८२। भाविष्यत्यर्थे धातोर्लट् प्रत्ययो भवति ऋटावितौ । मध्ये स्य । इडादि सर्व पूर्ववत् । भविष्यति भविप्यतः भविष्य- न्तीत्यादि ॥ एधिप्यते एधिप्येते एधिप्यन्ते इत्यादि । पक्ष्यति पक्ष्यते । अस्यति । शयिष्यते । वक्ष्यति वक्ष्यते। होप्यति हास्यते । धास्यति धास्यते । देविष्यति । सविण्यते । सोप्यते । नत्स्यति नत्स्यते । सोप्यति । अशि- प्यते । अक्ष्यते । चेष्यति । चेप्यते । केप्यति । परिप्यते परीप्यते । महाव्यति नहीप्यते । तोत्स्यति । मरिष्यति । मोक्ष्यति मोक्ष्यते । तनिप्यति । मनिष्यते । करिष्यति करिप्यते । रोत्स्यति । भोक्ष्यते। यो- क्ष्यति योक्ष्यते । चोरयिष्यति । छादयिप्यते । लक्षविप्यति लझयिष्य- ते। योजयिष्यति योक्ष्यति । अर्चयिष्यति अर्धिप्यते । वारयिष्यति । वरिप्यति वरीप्यति । एवमन्येऽपि धातवो नेतन्या ॥ इति करि लिडादिप्रकरणम् ॥ मावकर्मणोः लिङ् प्राग्वत्तडादि। १२६३ हन्दशिग्रहज्भ्यः सितास्स्यसमा भिड्वा ४.३१ १८। हनादेरजन्ताच परेपा सितास्स्यसटा कर्मभावयोनिड्वा भवति ॥ जटा- WA ·शाकटायनप्रक्रियासहदे वितौ पक्षे इट् । शेष प्राग्वत् । भाविपीष्ट भविष्टि देवदत्तेन देवदत्तजिनदत्ता भ्या देवदत्तजिनदत्तयज्ञदत्तैर्वा । कणि अनुमाविषीष्ट अनुभाविपीयास्ताम् अनुमाविपीरन् । अनुभविपीष्ट अनुभविषीयास्ताम् अनुभरिपरिन् । इत्यादि । एधिपीष्ट । पक्षीष्ट । अत्सीष्ट । शायिपीट । शयिपीष्ट । वक्षीष्ट । हाविषष्टि । होषीष्ट ।। १२६४ आतो यम् ।४।११२३७ आदन्तस्य धातोऽणिति कृति जौ च यम् भवति ॥ अमावितो । हायिपीट । हासीप्ट । धायिपीष्ट । धासीप्ट । देविपीष्ट । साविपीष्ट । सविपीष्ट । सोपीष्ट । नत्सीप्ट । सावि- पीष्ट अशिपीप्ट । अक्षीप्ट । चायिपीष्ट चेपीप्ट । क्रायिपीट केपीष्ट । वारि पीप्ट परिपीट वृषीप्ट । पाहिपीट ग्रहीपीप्ट । तुत्सीप्ट ! मारिपीष्ठ । म्रपीष्ट । मुक्षीष्ट । तनिपीष्ट । मनिपीष्ट । कारिपीष्ट कृषीष्ट । स्सीष्ट । भुक्षीष्ट । युक्षीष्ट । चोरिपीष्ट चोरयिपीष्ट । छादिपीष्ट छादयिपीट ! लक्षिपीट लक्ष यिपीष्ट । योजिपीष्ट योजयिपीष्ट । युक्षीष्ट । अर्चिषीष्ट अर्थयिपीष्ट । वारि- पोष्ट वारयिषीप्ट वृवीप्ट । एवमन्येऽपि धातवो नेया ॥ भावे बभूवे तेन ताभ्या तैर्ग। कर्मणि अनुवभूवे अनुनभू वाते अनुवभूघिरे इत्यादि । एधाश्चक्रे । पेचे । आदे । जक्षे । शिश्ये ऊचे । जुहवाञ्चके । जुहुवे । जहे । दधे । दिदिवे । मुपुवे । नेहे । आनशे । चिक्ये । चिच्ये। चिक्रिये । वने । जगृहे । तुतुदे । मने। मुमुचे । तेने । मेने । चक्रे । ररथे। युमुजे । युयुजे । चोरयाचके । छादयाचक्रे । रक्षयाचके। योतयाचके युयुजे । अर्चयाचमे आनचे । चारयाचके वने । एवमन्येऽपि धातयो नेया । लुहि ।। १२६५ कर्मभावे ।।३।१७कर्मभावयो_तोनिर्भवति लुटि ते परे ।। न दत् ॥ १२६६ ये: ।४।२।३८॥ ने परस्य रिवर्जितलदेशस्य सुम् भवति ।। पदयात । अमावि तेन त्या मया । कर्मणि अन्यमावि । विटि अन्वमा लिट् । ।

·तिडन्तम् । विषाताम् अन्वभाविपत । इटि अन्वभरिपाताम् । ऐधि । अपाचि अपक्षा- ताम् । अघासि ॥ १२०७ तस्सि ल्यन्लि ४।२।८१॥ शतोस्सस्य तो भवति शिल्ला- देशवर्जिते लिङि लिटि च सादौ प्रत्यये परे ॥ इति सस्य तः । अघत्सा- ताम् । अशायि । अवाचि अवक्षाताम् । अहावि अहाविपाताम् अहोपा. ताम् । अहामि अहायिपाताम् अहासाताम् । अधायि अधायिपाताम् अधिपाताम् । अदेवि । असावि असाविपाताम् असविपाताम् अमोपाताम् । अनाहि अनत्साताम् । आशि आशिपाताम् आक्षाताम् । अचायि अचायि. पाताम् अचेपाताम् | अक्रायि अक्रायिपाताम् अकेपाताम् । अवारि अवा- रिपाताम् अवरिपाताम् अवरीपाताम् अवृपाताम् । अग्राहि अग्राहिपाताम् अग्रहीपाताम् । अतोदि अतुत्साताम् । अमारि । अमोचि अमुक्षाताम् । अतानि अतनिपाताम् । अमानि अमनिपाताम् । असरि अकारिपाताम् अकृपाताम् । अरोधि अरुत्साताम् । अभोजि अभुक्षाताम् । अयोजि अयुक्षाताम् । अचोरि अचोरिपाताम् अचोरयिपाताम् । अच्छादि अच्छा- दिपाताम् अच्छादयिषाताम् । अलक्षि अलक्षिपाताम् अलक्षयिपाताम् । अयोजि अयोजिपाताम् अयोजयिपाताम् अयुक्षाताम् । आर्थि आधिपाताम् आर्थियिपाताम् । अवारि अवारिपाताम् अवारयिषाताम् अवरीपाताम् अवृषाताम् । एवमन्येऽपि योज्याः ।। लुटि ॥ भावे । भाविता भविता तेन । फर्मणि अनुमारिता अनुम. विता । एपिता । पक्ता । नन्दिता। अता । शायिता । शयिता । वक्ता । हाविता होता । हायिता हाता। धायिता धाता । देविता । साविता सरिता सोता । नद्धा । अशिता अष्टा । चायिता चेता । कायिता क्रेता । वारिता यरिता वरीता । ग्राहिता ग्रहीता । तोता । मारिता मर्ता । मोक्ता । तनिता । मनितर । कारिता पर्ता । रोद्धा । भोक्ता । योक्ता। चोगिता चोर- थिता । च्छादिता च्छादयिता । लक्षिता लक्षयिता । योजिना योजयिता ।

·। २५० शाकटायनप्रक्रियासद्महे । योक्ता । अञ्चिता अर्चयिता । वारिता वारयिता परिता वरीता। एवम- न्येऽपि साध्याः॥ लङि । स्ये । निटि । मावे अभाविष्यत तेन । इटि । अभाविप्यत तेन । कर्मणि अन्वभाविप्यत अन्वभविप्यत । ऐधिप्यत । अपक्ष्यत । आत्स्यत अशायिप्यत अशयिष्यत । अवक्ष्यत । महाविष्यत अहोप्यत । अहायिप्यत अहास्यत | अधायिष्यत अधास्यत । अदेविप्यत । असाविष्यत असविप्यत असोप्यत । अनत्स्यत । असाविप्यत असोप्यत । आशिप्यत आक्ष्यत । अचायिप्यत अचेप्यत । अक्रायिप्यत अक्रेप्यत । अवारिप्यत अवरिप्यत अवरीप्यत । अग्राहिप्यत अग्रहीप्यत । अतोत्स्यत । अमारि- प्यत अमरिप्यत | अमोक्ष्यत । अतनिप्यत । अमनिप्यत । अकारिप्यत अकरिष्यत । अरोत्स्यत । अमोक्ष्यत । अयोक्ष्यत । अचोरिप्यत अचोर- यिष्यत । अच्छादिप्यत अच्छादयिप्यत । अलक्षिप्यत अलक्षयिष्यत । अयोजिष्यत अयोजयिष्यत अयोध्यत । आचिप्यत आर्चयिष्यत । अवा- रिष्यत अवारयिप्यत अवरिप्यत अवरीप्यत । एवमन्येऽपि नेयाः । लटि । अडागर्म डित्कार्यं च वर्जयित्वा शेपं लड़त । भावे । भावि- प्यते भविष्यते तेन । कर्मणि अनुभाविप्यते अनुभविष्यते । एधिप्यते । पक्ष्यते । नन्दिप्यते । अत्स्यते । शायिप्यते शयिप्यते । वक्ष्यते । हामिप्यते होप्यते । हायिप्यते हास्यते । दायिप्यते दास्यते । देविप्यते । साविप्यते सविप्यते सोप्यते । नत्स्यते। साविप्यते सोप्यते । अशिष्यते अक्ष्यते । चायिप्यते चेप्यते। क्रायिप्यते केप्यते। वारिप्यते वरिप्यते वरीप्यते । ग्राहिप्यते ग्रहीप्यते । तोत्स्यते । मारिप्यते मरिप्यते । मोक्ष्यते । तनिप्यते । मनिप्यते । कारिप्यते करिप्यते । रोत्स्यते । मोक्ष्यते । योक्ष्यते । चोरिप्यते चोरयिष्यते । च्छादिप्यते च्छादयिप्यते । लक्षिप्यते लक्षयिष्यते । योजिप्यते योजयिप्यते योक्ष्यते । मचिप्यते अर्चयिप्यते । यारिप्यते वारयिष्यते वरी- प्यते परिप्यते । एवमन्येऽपि धातवो नेतन्याः ॥

·२ आदन्तप्रण भोहार लागे इति विशेषगम् । म् र यस् तस्य आदन्तहारयति तिइन्तम्। २५१ एवं कर्मकर्यपि लिडादिपञ्चके नेयं ।। लडि तु ॥ १२६८ ज्यन्दुहः ।४।३।४०) अजन्नादहश्च धातोः कर्मकरि भिर्वा न भवति ।। पक्षे सिभिट् च वा । शेपं प्रामत् । अन्वभारि अन्वभा- विष्ट अन्वभविष्ट फम्नलस्खयमेव । हलन्तान्नित्य एव निः। अपाचि भक्त स्वयमेव । एवं सर्वत्र योज्यः ।। १२६९ रुधः ।४।३।४१। रुधः कर्मकर्तरि निन भवति ॥ सिलगादि। अरुद्ध गौ. स्वयमेव ॥ इति कर्मभावफर्मकर्तृषु लिहादिप्रकरणम् ॥ अथोत्तरमकृतेर्लकारा. पदयन्ते । भृशं भवति पुनःपुनी भवतीति विगृह्य ॥ १२७० अंटयायेकान्हलादिभ्योऽरुचि शुभिभ्यां भृशा- भीक्ष्णे यङ् ।१।१।१०। एकान्हलादेरट्यादेश्च धातो शाभीक्ष्णयोर्यद प्रत्ययो भवति न रुचिशुभिभ्याम् ।। उ इत् ।। १२७१ सन्यडश्च ।४।१।४५। सनन्तस्य यहन्तस्य च आयकान् द्विर्भवति ॥ भ्यु इत्यस्य द्विः । यलुस् । आजशिति ऊत उत् । भस्य यः ।। १२७२ ऐडमिदाहाकोः ।४।१६८६। यहन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्याचः आदेङ् चासनो भवति न मिदादन्तहाको. ॥ तत. पूर्ववलडादयः । डित्त्वात । शप्येद इति लुक् । बोभूयते । अनोमयत । योभ्यतां । बोभूयेत । भावादौ यकि॥ पौन.पुन्य भूशार्थो वा दाभ्यासगुमानि च ॥ भाशमुष्टबहत्व च यडोऽर्था परिकीतिता ॥१॥ प्रति न्यायपि मध्या कारे प्रेकम् ॥ अट गतौ । रगती। भीर म्याप्ती । ऊन् आमदने । सूच पैशून्ये । सून भरमोदले । मन प्रसवणे होत अटादय ॥ अरे भृश अन्नातीत्वशाश्यत इलाह. ॥ अन्ये जागतेरपीच्छन्ति जागापीयन्ते । रावस्मादन खयादेच्यो, भवाम्यते॥ १ - नियमय तन यम्यते । आदन्तहाफ जाते। आदनप्रदा? निहाने ।

·२५२ शाकटायनप्रप्रियासरहे। १२७३ अतः ।४।२।१००। अदन्तस्य धातोय॑श्लि प्रत्यये लुग्भवति ।। इत्यतो टुर बोभूय्यते तेन अनुनोभूय्यते अनोभूय्यत अन्वबोमय्यत चोमय्यताम् अनुबोभूय्यता बोमय्यत अनुदोमूय्येत । लिङि कर्तरि । पोभूयिषीष्ट । भावे बोभूयिपीष्ट । कर्मणि अनुबोभूयिपीट। लिट्याम् चोभूयाचक्रे वोमूयाम्बभूव बोभूयामास । भावे योभ्याञ्चके योभूयाम्बभूवे । फर्मणि अनुयोभूयाचके । लुङि अनोभूयिष्ट । भावे अयोभूयि तेन । कर्मणि अन्दबोभूयि । दुटि बोभूयिता। भावे चोभूयिता देवदत्तेन । कर्मणि अनुवोभूयिता । लङि अवोभूयिष्यत । भावे अवोभूयिष्यत । मणि अन्योभूयिष्यत । लटि बोभूयिष्यते। भावे चोभूयिष्यते। कर्मणि अनुयोभूयिप्यते ॥ एव पापच्यते । यति अत इति लुचि ॥ १२७४ हलो यः १४१२१९८१ हलन्ताद्धातोर्यस्य ल्यक्लि प्रत्यये लग् भवति ।। पापच्यते अपापच्यत पापन्यता पापच्येत । पापचिपीट । पापचाचके। अपापचिष्ट । कर्मणि । अपापचि । पापचिता । अपापचिप्यत । पापचिप्यते । नानन्द्यते । य्यय् शाशय्यते । यावच्यते ॥ दीर्घ ॥ १२७५ यडोऽकवतेः ।४।११८५यन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य सुहयोश्चर्भवति न कवते || जोहयते ॥ १२७६ गृलुप्सद्दहजजभचर्दशगत्याभ्यां गर्दाकुटि- लयोः ।४।१।११॥ प्रादिभ्यो ग.त्थे यड् भवति गत्यत्थेभ्य कुटिले ॥ कुटिल जिहीते जाहायते । ई हस्यप्ये इतीत्वे एड् देधीयते । देदीव्यते । सोपूयते । नानह्यते । सोधूयते । अव्यादित्वात् यह ॥ १२७७ ततः ।४।१४८। सन्यडन्तम्य लिड्डे पूर्वस्य चानेकाचो १ हस्तादातो परस्य यकारस्य ल्यशिप्रत्यये विषये नित्य इलर भवति ॥ हल् इति वि? लोलुपिता । कण्डूयिता । सोसूनिता । मोमूनिता ॥ मगदक इति नेलचि कृताया अयादशे च हलन्तता। धातारिति कि? ईपिता । मध्येता । पुनमानियता ॥ त्यसीति । भिद्यते ।

·तिडन्तम् । २५३ धातोरजादेरादेरन पर एकाच विभवति ॥ इति इय इत्यस्य द्विारः योगादि अशाश्यते । चेचीयते । चेमीयते । यदलेडितिरी वेत्रीयते यशीति यह इक् ॥ १२७८ रीमृत्वाताम् ।४।१६९.३॥ ऋकारवतो धातोर्यहन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य रीम् भवति ॥ म इत् । जरीगृह्यते। तोतुद्यते । मेग्रीयते मोमुच्यते ॥ १२७९ अतोऽनुनासिकस्य मम् ।४।१४८८। अतः परो योऽ. नुनासिकस्तदन्तस्य यदन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य मम् भवति ।। अमारिती । तन्तन्यते । ममन्यते । चेक्रीयते । रोरुध्यते । बोभुज्यते । योयुज्यते। अट्यादित्वाद्याङि णिजुगादि । सोसूच्यते । एवं सोसूत्र्यते । मोमूत्र्यते । वृनो णिजभावपक्षे यड् घेत्रीयते । प्राग्मत् सबै नेतव्य ।। १२८० श्लुग्बहुलम् ।४।१।१२। यड. अग्बहुलं भवति ।। स्थानि- वारेन द्विर्भवति । लडादि । चर्करीतम्चेत्यदादित्वात् शपः लुक् । हिनीदित इति वचनात् ।। तिपा शपाऽनुवन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यथैकान्ग्रहण किंचित् पञ्चैतानि न यह लुचि ।। इति वचनाच डानुबन्धाश्रितस्तइ न भवति । तिवादय । दिति ।। १ कृत्रहन्भ्या यडि नित्यत्वादन्तरत्वाच्च यडलइ कतीति रीवे पश्चाद्विरिति पूर्वस्य रीम्विधौ त्वत्व नास्ति अतो न रीम् ॥ प्रच्छताछोर्यम ऋकारे कृते त्वत्व राक्ष- णिक लक्षणसूनादुत्पन्नस्यैव भवति । ऋत्वतामिति कि चक्रीयते यइलैंडोति रीत्वे द्विचनम् ॥ २ श्लग्वेत्युक्त्या सिध्दे बहुलग्रहणमिष्टप्रयोगानुसरणार्यम् ॥ श्लूचीगेनदिति नियमान् परस्य इलचि सत्या यन इक् एतद एनन् इति द्वयमेव भवतीति कार्यद्वये इटच स्थानि- बदापो नान्यत्रेत्यभिधानात् पूर्वस्य इलचि स्थानिवदावः ॥ प्रकियायां चरीत पति चरीतमिति यद्दलगन्तस्याच मेसज्ञा ॥ डिज्नीदित इलर हच इधम् च च इति विप्रह ॥

·२५२ शाकटायनममियासदहे। १२७३ अतः ४।२।१००। अदन्तस्य धातोय॑श्लि प्रत्यये लुग्भवति ।। इत्यतो लुक् बोभूय्यते तेन अनुबोभूय्यते अयोभूय्यत अन्वबोभूय्यत चोभूय्यताम् अनुवोभूय्यता बोभूय्यत अनुवोमय्येत । लिङि कर्तरि । चोभूयिपीष्ट । भावे वोभूयिपीष्ट । कर्मणि अनुबोभूयिषीष्ट । लिट्याम् चोभूयांचके बोभूयाम्बभूव योभूयागास । भावे योभ्याश्चके चोभ्याम्बभूवे । फर्मणि अनुबोभूयांचके । लुङि अवोभूयिष्ट । भावे अयोभूयि तेन । कर्मणि अन्धबोभूयि । लुटि योभूयिता। भावे योभूयिता देवदत्तेन । कर्मणि अनुबोभूयिता । लडि अबोभूयिष्यत । भावे अबोभूयिष्यत । कर्मणि अन्यवोभूयिष्यत ॥ लटि योभूयिष्यते। भावे वोभूयिष्यते । कर्मणि अनुबोभूयिप्यते । एवं पापच्यते । यकि अत इति लुचि ॥ १२७४ हलो यः ।४।२।९८। हलन्ताद्धातोर्यस्य ल्यश्लि प्रत्यये लुग् भवति ।। पापच्यते अपापच्यत पापच्यतां पापच्येत । पापचिपीष्ट । पापचांचके । अपापचिष्ट । कर्मणि । अपापाच । पापचिता । अपापचिप्यत । पापचिप्यते । नानन्द्यते । य्यय शाशय्यते । यायच्यते ॥ दीर्घ. ॥ १२७५ यडोऽकवतेः ।४।१।८५ यडन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य कुहयोश्चर्भवति न कवतेः ॥ जोहूयते ॥ १२७६ गृलुप्सद्दहजव्जभचर्दशगत्याभ्यां गर्घकुटि- लयोः।।१।११। ग्रादिभ्यो गर्वोत्थै यड् भवति गत्यत्र्थेभ्यः कुटिले ॥ कुटिलं जिहीते जाहायते । ई हल्यप्ये इतीत्वे एड् देधीयते । देदीव्यते । सोपूयते । नानह्यते । सोधूयते । अट्यादित्वात् यङ् ।। १२७७ ततः ।४।१।४८। सन्यडन्तस्य लिड्डे पूर्वस्य चानेकाचो १ हलन्तादातो. परस्य यकारस्य ल्यश्चिप्रत्यय विषये नित्य लम् भवति ॥ हल् इति किं? लोलुपिता । कण्डूयिता। सोसूत्रिता । मोमूनिता ॥ मगदक इनि नेलचि कृतायां अयादेशे च हलन्तता । धातोरिति कि? इपिता । मध्येता । पुनकाम्यिता ॥ त्यश्लीति सि वभिद्यते ॥

·तिइन्तम् । २५३ धातोरजादेरादेरन. पर. एकान् विर्भवति ॥ इति श्य इत्यम्य द्विायः यलुगादि अशाश्यते । चेचीयते । चक्रीयते । यहलेडितिरी नीयते । वीति यड इ॥ ॥ १२७८ रीमृत्वाताम् ।४।१।२३। ऋकारवतो धातोर्यहन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य रीम् भवति ॥ म इत् । जरीगृह्यते । तोतुद्यते । मेनीयते मोमुच्यते ॥ १२७९ अतोऽनुनासिकस्य मम् ।४।१६८८। अतः परो योऽ नुनासिकस्तदन्तस्य यडन्तस्य द्विर्भावे पूर्वस्य मम् भवति ॥ अमपितौ । तन्तन्यते । ममन्यते । चेक्रीयते । रोरुध्यते । बोमुज्यते । योयुज्यते। अध्यादित्वाद्याहि णिग्गादि । सोसूच्यते । एवं सोमूत्र्यते । मोमून्यते । वृक्षो णिजभावपक्षे यड् वेत्रीयते । प्राग्मत् सबै नेतव्य ।। १२८० श्लुग्यहुलम् ।४।१।१२। यडः सुमहुलं भवति ॥ स्थानि- वद्भावेन द्विर्भवति । लडादि । चरीतञ्चेत्यदादित्वात् शपः लुक् । हिन्जीदित इति वचनात् ॥ तिपा शपाऽनुसन्धेन निर्दिष्ट यहणेन च । यधैकाग्रहण किंचित् पञ्चैतानि न युनुचि ।। इति वचनाच डानुमन्याश्रितस्तइ न भवति । तिपादयः । पिति ।। । १ वृहन्भ्यां यदि नित्यत्वादन्तररुत्वाच यडलेट् कनीति गरे पश्चाद्विारेनि पूर्वस्य सम्विधौ अन्यत्व नास्ति अतो न रोम् ॥ प्रच्छनोर्यन ककारे कृते ऋत्वत्व राक्ष- णिक लक्षणसूनादुत्पत्रस्यैव भवति । ऋस्वतामिति किं चक्रीयते यहलेडीति रोले द्विचनम् ॥ २ श्लुग्वेत्युस्त्या सिध्दे यहुलग्रहणमिष्टप्रयोगानुसरणार्थम् ।। श्लुचीगेनदिति नियमान परस्य लुचि सत्या यन इक् एतद एनन् इति दयमेव भवतीति कार्यद्वय दलच स्थानि- वद्रावो नान्यनेसभिधानात् पूर्वस्व नुचि स्थानिवद्भाव ॥ प्रक्रियायो चरीत ति चरीतमिति यालगन्तस्याच,यसक्षा हिनादित इत्यत्र इच इचम् च ईन इति विप्रह।

·२५४ शाकटायनप्रक्रियासहे। १२८१ यतुरुस्तोर्षहुलम् ।४।२।२६। यहन्तात्तुरुस्तुभ्यश्च परस्याकृितो हल: अलेले ईट् बहुलं भवति ॥ एडवौ । पक्षे एङ् । युक्ति. जक्षेति झोऽत् । उव् । योभोति वोभवीति वोभूतः बोभुवति । बोभोपि । चोभवीपि बोभूथः बोभूथ । बोभोमि योभवीमि बोभूवः बाभूमः ॥ लड् । अबोभोत् अबोभवीत् अोभृतां । झेसि एडवो अवोभवुः। अवोभोः अबोभवीः अबोभूतम् अबोभूत । अवोभवम् अबोभूय अबोमूम ॥ लेटि हितातोरपित्त्वादेडोटौ न भवतः । योभोतु बोभवीतु बोभूताद्वा बोभूतो बोमु. वतु । बोभूहि वोभूताद्वा बोभूतं चोभूत । बोभवानि चोभवाव बोभवाम ॥ लेडि वोभूयात् वोभूयातां बोभूयुरित्यादि । भावकर्मणोः योभूयते अनुवोमू- यते इत्यादि । लेङि बोभूयात् योभूयास्तां वोभूयामुः । लिटि नेत्यामः परा- स्कृमो लस्त न भवति बोभवाञ्चकार । लुडि सेरिटि स्यस्तस्सोऽल ईद ईटीट इति सेर्लक् । सावारैचः आव् शेर्नुस् । अयोभावीत् अबोभाविष्टाम् अबोमाविपुः । लटि बोभविता । लाड अबोभविष्यत् । लटि बोभविष्यति। कर्मभावे निडादि च । बोभाविपोष्ट अनुवोभाविपीष्ट अनुयोभविषीट इत्या- दि। पापचीति पापक्ति । जोहवीति जोहोति ।। १२८२ व्यक्त चि ल्यलौ ।४।१।१९। द्विरुक्तस्य हलन्तस्य धातोरिकः अजादौ लिवर्जितलादेशे परे एङरौ न भवतः ॥ ईडमावे एडि बलि वलुन् । देदिवीति देदेति । सोपवीति सोपोति सोपुतः । नान- हीति नानद्धि । चेक्रयाति चेक्रेति ॥ १२८३ रंत्रिम् च अचि ।४।१।९३॥ यः इटुचि ऋत्यतो धा. तोद्धिर्भावे पूर्वस्य रमरिमीमो भवन्ति ॥ अमावितौ । वर्वरीति । परिव- रीति । वरीवरीति वर्वति । परिवर्ति परीवर्ति । जहीति जरिगृहीति रीम् अत्यतामिल धिकृत्य । पारो रामपाधनार्यः । ऋयामिति किस मोमो गृतावति । तृतरणानयो.। रमोऽकार उचारणार्थ ॥ जहान या. इटारयरि स्लोगनादेति पानार मशिम्योत्यादिना यार भरति॥

·तिडन्तम् । २५५ जरीगृहोति । अनाटि । ह इति दः। अध इति तस्य धः । प्रत्यं । दे ढलुरु जगदि जरिगर्दि जरीगति । तातोत्ति तोतुदीति । ममति मरिमर्ति मरीमति ममरीति मरिमरीति मरीमरीति । तन्तनीति तन्तन्ति । तियादिन. हणनिर्दिष्टेषु यलुचि न भवन्तीति वचनात् हन्मन्यमिति नलुम् न भवति १२८४ फिजलि कित्यनुनासिके ।१।४।१३६। फौ जनि च कृिति प्रत्यये परे योऽनुनासिकस्ततः पूर्वस्य धातोरचो दी? भवति ।। तन्तान्तः तन्तनति । मम्मनीति मम्मन्ति । चर्ति चरिकर्ति चरीकर्ति चरीति चरिकरीति चरीकरीति । रोरोद्धि रोरुधीति । चोभोक्ति पोमुंजीति । योयोक्ति योयुजीति । एवमन्येऽपि धातयो नेतव्याः ।। ॥ इति यङ्मकरणम्॥ भवति कश्चित्तमन्यः प्रयुट्ने । इति विगृह्म ।। १२८५ प्रयुज्याप्याण्णिश्या ।।१।१५। प्रयुज्याप्यार्थीद्धानीः प्रयुज्यत्र्थे णिञ्या भवति ।। गजाविती । एडवातः भावीत्यतो लडादयः । भावयति भावयतः भावयन्ति इत्यादि । - । १ प्रयुजे प्रस्थ युजिधाता: आप्य धर्म प्रयुग्माप्य तम्मान् । प्रयोगः प्रनिकरग प्रेरण। तत् प्रेषणाप्येपणानिमित्तभावास्यानाभिनयज्ञान प्राप्तिभेदरने कथा मपति देवदत्तस क्टस्य करण प्रयुक्तं देवदत्त क्टं कारयति । देवदत्तस्यासनं प्रयुक्त देव. दत्तमारायति । देवदत्तनोदनस्य पारु प्रयुइके देवदत्तेनोदन पाचयति । भत्र प्रेपगेना. ज्येषणेन वा प्रयोगः ॥ कारीयोऽमिरयापयति अन निमित्तभावेन ॥ रानागमनं प्रयुक्त राजानमागमयति । मृगानमयति भन्न अयानेन । अन्योऽन्यन हि बुद्धिस्याग- मनादि प्रफ प्रतीयते ॥ कंसस्य वध प्रयुझे कम घातगोते । यति बन्धयति धीम. निकः भत्राभिनयेन । पुष्येग प्रयोजयति। माभिर्बोनयति गर भत्र विना. नेन ॥ उबयिन्या. प्रदोपे प्रस्थितः माहिमलो मूर्योदयन प्रयुके महेमन्या मर्यन- दमयति अत्र प्राप्त्या ॥ प्रयुजेरिति सिं पाक विद्दन्ति ॥ आप्याशित किया प्रयुः । प्रपूर्वगुजेरथै प्रयुजिशब्दाभिधाने चाभेदोपचारेगों कितने पापया वयनम् ॥

·२५८ में शाकटायनप्रकयातनहे। वृतः सनि ।१।२।१६३। अदजादीरवन्तादृदन्ताचे सनि हया भवति ।। दिदेविपति । अनिश्पक्षे ॥ १२९७ हलि ।४।१।१६१। सनि परे यो हल् तस्मिन् पूर्वस्येकः किद्वद् भवतीति नैड् ॥ १२९८ शवोऽनुनासिके च ।४।१।१४१। धातोश्छस्य अनुना- सिफादौ विपि जलि च परे शो भवति वस्य ऊच् ॥ च इत् । यञ् पुनद्वि- र्भावादि । दुघुपति । न किदादीति इडभाव ॥ १२९९ नै स्विदिस्वादिसणिस्तोः।१।११७५१ ण्यन्तस्तौति- वर्जिताना धातूना स्विद्यादीना च सन पे द्विभावे पूर्वात्परस्य सस्य पिन भवति ॥ सुसूपते । निनत्सति निनत्सते । सुसूपति ।। १३०० क्रापूड्स्म्यञ्जशः १४।२।१६५) कृ इत्यादै पञ्चकात् का इत्यादिभ्यश्च परस्य सन इड् नित्य भवति ॥ अशिशिपते । चिकी- पति चिकीपते । चिचीपति चिचीपते । चित्रीपति । प्रस्नधेत्यादिना वेट । तस्य ऋदुर्वेति पुनवेट् । विवरिपते विवरीपते । इडभावे सनीति दीर्थ ॥ १३०१ पुवादुर ।४।१।१७०। पवर्गाद्वकाराञ्च परस्योपान्त्यस्य च ऋत उर्भवति ॥ दीर्घ । वुवूषते न किदितीडभाव ॥ १३०२ रुदिन्मुपिग्रहिस्वप्प्रच्छां सनि च ।४।१।१५९॥ रदादीना सनि क्त्वाप्रत्यये च किद्वद् भवति ॥ यशिव्यचीति यत्र इन हस्य ढ । वो भए । दस्य पढ कम्सीति क द्विर्भागादि । निवृक्षति १ मिापदाइ मोचने । स्वदि आस्वादने । पाई मपणे । गातटुम् स्तुती इति जिताना घातूनां ॥ विदादिग्रहण प्य तार्थम् ॥ २ प्रादिस्तु तुदाय ताण । कृ विक्षेपणे। रनिगाणे । रन् आपरे । र स्याने । प्रच्छ मासायति शादि ॥ भशिति अशी व्याप्ती इत्यस्यय । अमातरिय ३ दिर् अधूपिमोचने । विदि सप्तायो । पिद शाने । मुष स्तेये । मिवर आये। द्विमुपी शिविरप्पे प्रदे प्रतिष मासे क्यनम् । स्वपिपरयो सन ल्य। समानविय ॥ ।

·। तिडन्तम् । २५९ जिवृक्षते । तुतुत्सति । सनीति दीर्घ पुवादुर् दीर्घश्च । मुमूर्पति । मुमुक्षते । भ्रम्भृधेति वे तितनिपति । अनिट्पक्षे ॥ १३०३ तनो वा ४११३९। तनोतरचः सनि दीग्र्यो वा भवति ।। तितांसति तितंसति । मिमनिपते । दीर्यः ।। १३०४ अन्त्योपान्त्यामिर ।४११११६९१ धातोरन्त्यस्योपान्त्य- स्य च ऋत इर्भवति ॥ दीर्वादि । चिकीर्षति चिकीर्पते । रुरुत्सति । बुभुक्षते । युयुक्षति युयुक्षते । चुचोरयिपति । चिच्छादयिषते । लिलक्ष- विपति लिलायियते । युयोजयिषति युयुक्षति । अचिचायपति अर्चि- चिपते । विवारयिपति विवरिपति विवरीपति विपरिषते विपरीपते । वुवू- पति वुवूपते । एतत्सर्वं सर्वत लकारेषु यथायोगमुन्नेयम् ॥ अथ यडायन्ताद्धातोर्णिञ् दयते ॥ बोभूयते कश्चिचमन्यः प्रयुड्ने इति विगृह्य प्राग्वण्णिन् । अलुक् । शेपं प्राग्वत् । बोभूययति बोभूयय- ते । एवं सर्वधातूना सर्वलकारेषु रूपं नेयं ।। यड्लुगन्ताम्गिानि । एडादि । बोभावयति बोभाययते एवं सर्व नेयं ।। भावयति कश्चित्तमन्यः प्रयुङ्क्ते इति णिजन्ताणिमि पूर्वम्य गेलर शेपं पाग्मत् । भावयति भावयते इत्यादि सर्व नेयं । बुभूपति कश्चित्तमन्यः मयुझे इति सनन्ताणित्रि । अछह । बुभूपयति बुभूपयते । एवं सर्व नेयं ।। बोभूयितुमिच्छतीति यजन्तात्सनिडादि । १३०५ दिरेकेयाम् ।४।१।१५०१ द्विरुक्तो धातुर्द्विर्या भवति ।। चुबोयिपते नोभूयिपते । इत्यादि सर्व नेयं । १ अन्यथ उपान्त्सव अन्त्योपान्त्य । अस्योपान्ये वर्तमाना ऋत' अन्त्योपान्त्यतः षो। अन्यस्य ऋत उदाहरण किरति गिरति । उपान्त्यस्य ऋत. वीर्तयति कर्तियतः पीयिन्ति ॥ यहुपचन लाक्षणिका) । इदमेव ज्ञापक लक्षणप्रतिपदोक्कयो. प्रतिपदो. कस्य ग्रहणमिनस्य ॥ अन्त्योपान्स इति कि ऋकारीयति । पातरिति कि पितृणा ॥ अधियियतात्या 'ततः' इत्यनेनादेरप पर एसय दिर्भवति ।। - ·२५८ शाकटायनप्रकयातइहे। वृतः सनि ।४।२।१६३॥ अजादीरवन्तादृदन्ताचे सनि इवा भवति ।। दिदेविपति । अनिदपक्षे ।। १२९७ हलि ।४।१११६१। सनि परे यो हल् तस्मिन् पूर्वस्येक किद्वद् भवतीति नैड् ॥ १२२८ शुद्धोऽनुनासिके च ।४।१।१४१धातोश्छस्य अनुना- सिफादौ विपि जलि च परे शो भवति वस्य उच् ।। च इत् । यत् पुनर्द्वि- र्भावादि । दुपति । न किदादीति इडभाव ॥ १२९९ नै स्विदिस्चदिसद्यणिस्तोः ।४।१।७५१ प्यन्तस्तौति वर्जिताना धातूना स्विद्यादीना च सन पे द्विर्भावे पूर्वात्परस्य सत्य पिन भवति ।। सुसूपते । निनत्सति निनत्सते । सुसूपति ।। १३०० क्रापूम्यञ्जशः ।४।२।१६४। कृ इत्यादे पञ्चकात् क इत्यादिभ्यश्च परस्य सन इड् नित्य भवति ॥ अशिशिषते । चिकी पति चिकीयते । चिचीपति चिचीपते । चिक्रीपति । प्रस्जयेत्यादिना वेट् । तस्य ऋति पुनवेट । विवरिपते विपरीपते । इडभावे सनीति दीर्घ ॥ १३०१ पुवादुर ।४।१।१७०। पवर्गाद्वकाराच परस्योपान्त्यस्य च ऋत उर्भवति ॥ दीर्घ । बुवूपते न किदितीडभाव । १३०२ रुदिन्मुपिग्रहिस्वपच्छां सनि च ।।१।१५९। स्दादीना सनि क्त्वाप्रत्यये च किद्वद् भवति ॥ वशिव्यचीति यत्र इक हस्य द | वो भए । ढस्य पढ कस्सीति क द्विर्भावादि । जिघृक्षति १ लिावदाइ मोचने । स्वदि आस्वादने । पहि मपण । णा तष्टुम् स्तुती इति वाजताना धातूना ॥ विदादिग्रहण ण्य तार्यम् ॥ २ कादिस्तु तुदाद्य तर्गण । कृ विक्षेपणे । गृ निगाणे । हुन् आदरे । दृट् स्थाने । प्रच्छ याप्सायो । इति क्रादि ॥ अशिति अशीइ व्याप्ती इत्यस्यैव । अनातेरिजस्यव। ३ रुदिर् अविमोचने । विदि सत्तायो । विद ज्ञाने। मुए स्तेय । विध्वप् शये ॥ रद्विमुपीगो विविकल्प प्रदे प्रतिषेध प्राप्ते वचनम् । स्वपिप्रच्छयो सनई एव । पवासुकिदव ·निहन्तम् । फण्टश्यते । एवं सर्वलापु य । गिनि फाइपनि का इश्यने । मनि ।। १३०८ यकस्तृतीयः ।४।१।५११ यगन्तम्य भानामतृतीय एकान् हिर्या गवति ॥ कण्डयियिपति का यियिपते । चियिपनि निकपडाय- पते । एवं सर्वर योज्यं ।। मन्तु गे थैमनस्ये न यक मन्तगति ॥ यत्गु माधुर्य च यल्गूयति । असु मानस टपतापे अन्यनि । महिर गृद्धी पूनायां चर इत् महीयते इत्यादि । सुरन्तप्रकृतेर्ल काराः प्रदश्यन्ते । पुत्र अम् दनि स्थिते पुर्व कामयने आत्मन इति विगृत ॥ १३०९ सुपः कषुः काम्यः ।४।१।१७। फम्याप्यार गुपन्ना. कर्तुरात्मन एव सम्बन्धिनः फम्यर्थ काम्यः प्रत्ययों या भरति ]] अमः शुरु धातुसंजायां लडादि । पुरकाम्यनि । एवं राजकाम्यति मालाकाम्यान इदकाम्यति स्व.कान्यति ।। १३१० क्यचामाव्ययात् ।४।१।१८। सुमन्तात् फम्याप्यार पर्तुरात्मन एव सम्बन्धिनः कम्यत्थे क्यन् प्रत्ययध भवति न मान्तादव्य- यान्ताय ॥ कचारिती ॥ १३११ च्यौ चास्यानव्यपस्यः १२।३।४०। अवस्य क्यचि च्चौ च परे ईद् भवति नाव्ययस्य ॥ पुत्रमिच्छत्यात्मनः पुर्वापति एव मालीयति ॥ १ मा माघी यत्तावन्तत इति आनन्शो न प्रयुग्मने। गुरनहि मान नो गमनमिच्छ ते। अनानासाधि धातो याम्य स्वर ॥ मदान्त पुममिगती सा रामुरायसमुदायिनोरभेदनय समुदायोऽपि करें। पाम्ये गति पारपरानमनयंग. मासो नेत्युत्तरपदलशगमाय न स्यात् । महापुकाममा गमगोऽप्रत्यर सर (1) कति दुःमिति मन परस्पति । सरपुर मो. लम सापेक्षसासामन्याम भाति ॥ २ चकारः हाया अन्यथा मान्तालय गो. गपगरी येत । वधि. पारो वारयार्थः । यन्यसो मुर्मपरान्तादमाग न भात ॥ अनामयी कि समिन मिति समिटने।

·२६० शाकटायनप्रक्रियासरहे। यह झुगन्तात्तानि । वुबोभविपति चोभविषति इत्यादि । भावयितुमिच्छतीति णिनन्तात् सनि णिकार्यात् प्रागेच द्वि ॥ १३०६ ओः पुयज्ये १४।१।९७| सनि द्विर्भावे पूर्वस्योवर्णम्य अवर्णपरे परगें यानि जे च परे इद्भवति ॥ विभावयिषति । अतत्सन इति वचनात् सनन्तात् सन्नस्ति । यडन्तणिमन्तात्सनि । बुयोप्याय- पति । ते । योभूययिपति-ते। यइणिजन्तात्सनि बुयोभारयिपति-ते । योभावयिपति - ते। णिणिमन्तात् सन्नेप्यते गिनन्तादविशेषात् । सनन्त- णिजन्तात् सन्नेप्यते आचार्याणां विसवादात् । इति पञ्चभ्य. सन्नुदाहृतः ।। पुनरेतदन्नादेव णिमुदाहियते ॥ यउन्तसनन्ताणिनि । बुओभूयिष्यति -ते । बोभूविषयति-ते । यड झुगन्तसनन्ताणिनि। युरोभविपयति - ते । बोमविपयति-ते । णिचन्तसनन्तामिनि । विमानयिषयति - ते। यह णिजन्तसनन्ताणिनि । बुगोभूययिपयति है। वोभूययिपयति - ते । यल- गन्तणिनन्तसनन्तापिणनि । दुबोभावयिपयति - ते । वोभावयिपयति - ते । एवमन्येप्वपि नेयं ॥ परमप्रकृतिर्यङ् यड्ढुक् णिम् सन् णिन् ततोऽसनन्संध । तस्माणिमिति प्रकृतिः विजयकानविंशतिः।।। कण्डू- गात्रविकर्षणे । अ इत् ॥ १३०७ धातोः कण्डादेयर (१६१६ फ्ष्ट्रादिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थ यग् भवति ॥ क इत् प्राग्पलडादि । कण्ठ्यति कण्ड्यते । भागदो १ परमप्रति ।। यत् २ । यहरु ३ । पि । सन् ५। यगिन् ६ । यड्रगिस् पिणि ८ । सणिम् । यद्दगन् १० । बसन् ११। जिगन् १० । पिसन् १३ । यहशुचिमन् १४ । यहाज १५ । यसनगिन् १६ । णिमन्छिन् १७। यपि मन्धिम् ।। यानि य्गन्णिम् १९ । एभि प्रकारेशामविशतिधा । यदिचतुभ्यं गनवर्जितम्म यथा- दिप्रिभ्य मन् भवति । पसभ्य रामन्तवा मिष गवामविशतिधा पत्र "एकादादनी २२२६६२६" इलनेन अन्न मदन रविना देसी भात ॥

·तिडन्तम् । २६३ १६१८ नाना ।४।११४७। सुब्धातोरादिरच न द्विर्भवति ।। अधी- यितुमिच्छत्तीति सनि । अशिश्वीयिपति अश्वीयियिपति अश्विायपियति ।। प्रासादे इवाचरतीति विगृह्य ॥ १३१९ गौणादाधाराचाचरि।४।१।१९। आचरेराप्यादाधाराच गौणात् सुबन्तादाचर्यत्थे क्यच् भवति न माव्ययात् ॥ शेषं प्राग्मत् । प्रासादीयति कुड्ये । पुत्रमिवाचरतीति पुत्रीयति च्छात्रम् । अश्व इवाचर- तीति विगृह्य ॥ १३२० कर्तुः किम् ।४।१।२०| आचरेः कर्तुः गौणात्सुप. आच- येथे किम् भवति ।। स सर्व इत् । अश्वति खर । एवं काकति गईभनि । किजलीति दीर्घ इदमिवाचरति इदामति कीमति । श्येन इवाचरतीति विगृह्य ॥ १३२१ प्क्यम् ।४।१।२२। आचरे क्लुगाणात्सुपः आचर्यत्) प्य- ङ् भवति ॥ पकडा इतः । यडलेडिति दीर्घ. लम्तडादि । इनायते । कुमारीवाचरति कुमारायते । पित्त्वादतद्धितेऽपि पुम्भार. त्वद्यते मद्यते ॥ १३२२ सो वा लम् च ।।११।२३ सकारान्तस्य प्क्यहि लामा भवति । पयायते पयस्यते ।। १३२३ अप्सरसः ।४।२।२५। अप्सरसः प्क्यडि नित्य लग् भव- ति ॥ अप्सरायते कन्या ॥ १३२४ भृशादेश्च्चो स्तः।४।१।२६। भृशादे. कर्तुः च्य] प्क्यङ् भवति सतयोश्च लुक् ॥ अभूशो भृशो भवति मुशायते । शीवायते उन्मनायते वेहायते ।। १ गुणद्विषयान्तरमागतो यश गौवाहीक इति । तस्मात्सरन्तादमाभ्ययाशवराया. दाधाराध चर्य क्यच् प्रत्ययो भवति । गोणादिति कि छानादेन भवति । आधारा- क्षेति सि पाना दानेगेयाचरति । आधारोऽनि कर्मतया शक्यते वित्र क्षेत्र नमानु- प्रयोगे ज्यामिति न सगरउने इलाधारग्रहणम् । मुत्यामधे सनि निमित्तायोजनेच भेदाभेदाभ्यामधिरोपिता मांश बचायति कम्रम् ॥

·२६२ शाकटायनप्रक्रियामहे । १३१२ नङ् क्ये ११११६३१ नान्तं क्ये परे पदं भवति ।। पदत्वा- न्नतुन् । राजानमिच्छत्यात्मनः राजीयति एवं शम्मीयति । यस्लेडिति दीर्घः। शिखीयप्ति कवीयति इस्यति । यसलेडितिरी । पित्रीयति कम्यति ॥ १३१३ ओदौतोऽयाव्यि ।२।३।३६। बोत. यप्रत्यये अद् भवति औत आत् ।। गव्यति नाव्यति॥ १३१४ क्यच्यसक्सग्लालसायाम् ।२।३।३७ क्याचे परे पूर्वस्यासक् सक् च भवतः लालसायां लाम्पध्ये ।। अकावितौ । क्षीरस्यति । असक्सात इति प्रतिषेधान्न पिः। दध्यस्यति दधिस्यति ॥ १३१५ वृषाश्वयोमैधुने ।२१३॥३८॥ वृपाश्वशब्दयो.क्यचि मैथुन- लालसायामसक् सक् च भवतः ।। दृपस्यति गौः। अश्वस्यति बडवा। वाच्यति । सज्यति । युप्मयति । त्वद्यति | अस्मद्यति । मद्यति । गायति । दीव्यति। १३१६ क्षुदगर्धेऽशनायोदयघनायम् ।२।३।३९। अशना- यादयो यथासङ्ख्यं क्षुदादिप्वत्यपु क्यजन्ता निपात्यन्ते ॥ अशनायति उदन्यति धनायति ।। पुत्रीयितुमिच्छतीति सनि ॥ १३१७ सुपः ।४।११४६। सुब्धातोः सन्यन्तस्य लिटि डे च परे पूर्वस्य एकाच्कोऽयययो द्विर्या यथासम्भवं भवति ॥ पुपुत्रीयिषति पुतित्री- यिषति पुत्रीयियिषति पुत्रीयिषिपति ॥ १ भक्षणे गद्धी सलमा । गृद्धीति अमिलापातिरेक । क्यचीति किं? कास्यते लालसा । लालसायामिति कि ? दधीयति मधूयति क्षारीयात लवणीयति । जियत्सायां गम्यमानाया असकि सकि च परे एदे इति अकारवि सत्यां समान स्पमित्यर्थः । पुन. मिथै प्रत्यायोयो प्रयोजन दयित्यति दध्यस्थतीत्यादौ ॥ २ पृप अध इत्येतयोमथुने वर्तमानयो क्याच असक्सगौ भवतः । मैथुनै वर्तमा. नयोरिति वृषाश्वशन्दा मैथुने वतेते मनुष्यावपि हि प्रयुज्यते। पाया अश्वत्या इत्यती मथुनेरठापर्यायौ । मैथुन इति किं वृपोयति अभीयति युध्मयति युष्मानिन्धतीत्यर्थ ।

·तिडन्तम् । २६५. नः कर्मणो निरस्यत्यत् णिड् भवति ।। णडावितौ । हस्तं निरस्यति हस्त- यते । एवं पादयते मूर्धयते ।। १३३१ पुच्छभाण्डादसमाचौ ।४।१।३३। पुच्छादस्यत्यत्र्थे णिड् भवति भाण्टात् समाचिनोत्यर्थे ।। पुच्छमुदस्यति उत्पुच्छयते। भाण्डं समाचिनोति सम्भाण्डयते ॥ १३३२ बाप्पोमफेनादुदमि ।।१।३६) बाप्पादेरुद्धमात्यस्य क्यङ् भवति ।। कडावितौ नये इति पदत्वान्नलुक् । याप्पमुद्वमति वा. पायते । एवं ऊ'मायते फेनायते ।। १३३३ सुखादे जि ।४।१।३७। सुखार्भुज्यत्र्थे क्यङ् भवति ।। सुखं भुङ्क्ते सुसायते । एवं दुःखायते क्लेशायते ।। १३३४शब्दादेः कृषि वा ।४।११३८१ शब्दादेः कृश्यत्थे क्य- इ वा भवति ॥ शब्दं करोति शब्दायते शब्दयति वा । कलहायते कलहयति वा ।। १३३५ रोमन्थादुचर्वणे ।४।१।३९। रोमन्थादुञ्चर्वणे क्यङ्भ- वति ।। रोमन्थमुच्चर्वति रोमन्थायते ।। १५३६ नमोवरिवस्तपसा क्यच् ।४।११४०। नमसादिभ्यः १ उपर्वणे वर्तमागार रोमन्थशम्दात् कर्मणः करोला क्यन् । रोमन्यः ? उत्यते अभ्यवहुतस्य भक्षितस्य उदीय चर्वण । हनुवलनरूर रोमन्थन रोमन्यः । त करोति । उचर्वणे इति कि रोमन्ध करोति कोट: गवादीनामुद्गीर्णमवर्गाणे वा द्रव्य वर्तयत्तीलय । रोमन्यशब्दोऽत्र द्रव्यपचन क्रियावचनश्च । गवादानामुद्रीणमवाण या द्रव्य रोमन्य उत्यते हनचलनादिमिया च ॥ २ वरिवस्पति देवान्पूजयतीत्यर्थः । सपस्यति तपथरतीत्यर्थः । नमस्यति नमः करो- तीत्यर्थ ॥ नमः करोति, परिवः करोति, तपः करोति नम इत्यादिशब्दरूपमुशारयनी- सनानभिधानान भरति पृथगश्यवभावात् । नमत्यति देवानिति नम शब्दयोगनिव. न्धना चतुर्थी न भवति अन्तरगत्वात् , उपपदविमक्ते कारकविभक्तिलीयताति नमो जिनेभ्योऽस्त्विति चनुर्धी सावकाशेति जरी त्यमित्यादिवत् वाक्येऽीि नमकरोति देवानिति द्वितीया भवति ।

·२६४ शाकटायनप्रक्रियासमहे १३२५ निद्रादिडाभ्यो धर्मिणि क्या ।४।१।२७। निद्रा दिभ्यो डाजन्तेभ्यश्च धम्मिणि च्व्यत्य क्यम् भवति ॥ कपाक्तिौ । मत एव कृम्वस्तिभिरयोगेऽपि डाविधिः ।। १६२६ क्यपो वा ११४।१७। क्यपन्ताल्लस्तड् वा भवति ।। अनिद्रो निद्रावान् भवति निद्रायति निद्रायते विद्य. । करुणायति करणा- यते धर्मायति धर्मायते ॥ अपटत् पटद्वद् भवतीति विगृप । डाचि द्वि. । उचारिती ॥ १६२७ डाच्यादौ ।१।१।१३१॥ द्विर्भावे पूर्वस्य तस्य लुग भवति डाचि परे । अन्त्याजादिलक् ततः क्यम् । पटपटापति पटपटायते । एव गुमुगुमायति गुमुगुमायते इत्यादि । सूत्र फरोतीति विगृम ॥ १३२८ णिज् यहुलं कृनादिपु १४।१।२८। मुमन्तात् माध- त्पु बहुलं णिन् भवति ॥ णचापितो मुपः सुरु । सन्त्याजादे' इत्यतो लम् । पूर्ववल्लडादि । सूनयति एवं मुण्डयति मिधयति मतयति । एतं गृहाति गृत्तयति । पादा विमोचयति विपाशयति । रूप दर्शयति रूपयनि । लोमान्यनुमाप्टिं अनुलोमयति । पटुमाचष्टे परयति । मालां मय्नानि मार. यति । तृणान्युल्टनाति उत्तृपयति । यस्रेण समाच्छादयति सरगनि । वाणया उपगायति उपवीणयति । सकिरुपस्तीनि उपसोस्यनि । मेनया अभियाति अभियेणयनि स्थासेनति पि.। वर्मणा समयनि सरमयी। यासा छिनपि यासयति । मधेनाउिभामति अत्यवानि ॥ १३२०. सत्यार्त्ययेदम्या: ॥१॥३१॥ मन्यारत गिरि मार यति ।। पर । सत्यं करोनि मायापनि । अर्थमान मापनि । मतानि ॥

·तिडन्तम् । २६७ भवति तङ्वत कान. ॥ कोताविती शेपं प्राग्वत् । कसौ सादिनियमात् प्राप्तस्येटः॥ १३४१ कस्यकाघसः ।।२।१६७। अदन्तादेशाचो घसश्च कस इड् भवति नान्यस्मात् ।। इति नियमान्नेट् । ततः स्वादयः नमादि । बभू. वान् बभूवांसौ बभूवांसः । शसादौ कस उसि उवादेशे लुलिटि भुव इति उत ऊत बभूवुपः । बभूवुपा बभूवभ्याम् इत्यादि । एघांचकागः । अप्फली त्यत एति द्विरुक्तभावादिद् पेचिवान् इत्यादि । कस उसि सर्वत्र वलाय- भावान्नेद पेचुपः पेचुपा इत्यादि । पेचानः । जशिवान् । आदिवान् । शि- श्यानः । उचिवान् । अचानः । जुहुवान् । जिहानः । दधिवान् । दधानः । दिदिवान् । सुषुवाणः । नेहियान् । नेहानः । सुपुवान् । आनमानः । चि. चिवान् । चिच्यानः । चिक्रीवान् । वव्राणः । जगृहान् । जगृहाणः । तुतु- द्वान् । ममृवान् । मुमुच्चान् । मुमुचानः । तेनिवान् । मेनानः । चकृवान् । चक्राणः । रुरुध्वान् । बुभुजानः । युयुग्वान् । युयुजानः । चोरयांचवान्। च्छादयाचक्राणः । लक्षयांचवान् । लक्षयाञ्चकाणः । योजयाञ्चकृवान् युयुज्वान् । अर्चयाञ्चकृवान् । आनचर्चाः । धारयाञ्चकृवान् । ववृवान् । वत्राणः । बोभूयाश्चक्राणः । वोभयांचवान् । भावांचकवान् भावयाञ्च- क्राणः । बुभूपाचकृवान् इत्यादि सर्वत्र नेयम् ।। अथ केषांचिद्धातूनां प्रक्रियाविशेष ऊच्यते ॥ १३४२ गुपोधूविच्छिपन्एणेरायः ४११११। गुपादिभ्यो धातुभ्यः आयप्रत्ययो भवति स्वात्थें ।। पुनर्लडादि ॥ गुपौ रक्षणे । आदित् गोपायति । धूप तप सन्तापे धूपायति । विच्छ गतो पिच्छायति । पनि स्तुतौ । पणि व्यवहारे च । इदित् । पनायति पणायति ॥ १३४३ कमृतेर्णिडीयङ् ।१।१।२। कर्मः स्वार्थे णिड भवति ऋतेरीयङ ।। णडाविती णित्यान् । काङ् कान्तौ । ऋत घृणागतिस्पर्धेषु । कामयते ऋतीयते ।

·.२६६ शाकटायनप्रक्रियासरहे। कृञ्यार्थे क्यच् भवति ॥ नमस्करोति । नमस्यति । वरिवस्यति । तयस्यति ॥ १३३७ चित्रडो विस्मये ।४।१४११ विस्मये वर्तमानात् चित्र- 'शब्दात् क्यच् भवति ॥ डिग्त्वाचङ् । चित्रं करोति चित्रीयते । एवं सर्वत्र योज्यम् ॥ इति सुब्धातुपकणम् ॥ १३३८ सल्लवय॑मृटो वाऽनितौ ।१।११७८ा सति लटो भविष्यति लटश्च अतड्बत् शतृ वा भवति तड्वदानश् नेतौ ॥ ऋशावितो शेष प्राग्वत् । ततः स्वादयः नमादि । भवन् भवन्ती भवन्तः इत्यादि । भाविप्यन् भविष्यन्तौ भविप्यन्तः इत्यादि ।। १३३९ मगाने (१२।४४१ अदन्तस्य मग् भवति आने परे । अकाविती । एधमानः एघमानौ एधमाना.। एधिप्यमाणः एधिप्यमाणो एधिप्यमाणाः इत्यादि । एवं पचन् पचमान | अदन् । शयानः । ब्रुवन् ग्रुवाण । जुकृत् । जिहानः । दधत् दधानः । दीन्यन् । सूयमानः । नान् नयमानः । सुन्वन् । अश्नुवानः । चिन्वन् चिन्वानः । क्रीणन् । वृणानः । गृहन् गृह्णान. । तुदन् । नियमाण. । मुञ्चन् मुश्चमानः । तन्वन् । मन्वान.। कुवन् कुर्वाणः रुन्धन् । भुञ्जान । युञ्जन् युञ्जानः । चोरयन् । छादयमानः । लक्षयन् लक्षयमाणः । योजयम् योजन् । अर्चयन् अर्चमानः । वारयन् वरन् वरमाणः ॥ भावकर्मणो. । भूयमानम् । अनुभूयमानः । एध्यमान । पच्यमान इत्यादि सर्व योज्यं । योभूयमानः । बोमुवत् । भावयन् । भावय- मानः । चुभूपन् । एदिधिपमाणः । कण्डूयन् । कण्डूयमानः । इत्यादि सर्वत्र योज्यं ॥ १३४० लिटः कसुकानौ ।१।११७९१ लिटः स्थाने अतइत् कमु- १ अनिताविति किस हन्तस्ति पलायते। हरिष्यताति प्रजति । वर्पतीति धावति । करिष्यतीति जति । भवनित्यत्र न्यागत दीर्घ परकायें कर्तव्ये परस्येति तसारस चोऽयत्त्व तथाच दयनप्पुट्पनगरागावान दीर्घ ॥

·तिडन्तम् । कृत्रु हिंसाहरणयोः कृणोति । शद्ल शातने लदित् शीयो । दिदिच्छीय- त्यनेन तङ् । पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । लदित् । परसः । सीदति ॥ १३५० सधी येगे १२५९॥ स भवति धेगे गम्यमाने || सृ गतौ । धावति ॥ १३५१ यमियोः शिच्छः ।।२।५७१ यमादीनां शिति च्छो गवति ॥ यम उपरमे यच्छति । गम्ल मृप्ल गती लदित् गच्छति । इपू इच्छायाम् ऊदित् तुदादित्वात् शः इच्छति। चम् अदने उदित् आड्पूर्वत्वे ॥ १३५२ ठिवलम्याचमः १४१२६६४। एतेपामझः शिति दीग्यों भवति ॥ आचामति । टियू निसरने ऊदिन छीवति । अप्याटयाष्टीय इति निषेधान्न सत्वं । कम् ग्लाने ऊदित् क्लामति । कम पादविक्षेपे ऊदित् ॥ १३५३ क्रमोऽतङाने ।४।२।६५। क्रमोऽः शिति दी| भवति न तकानयोः ॥ कामति । अतान इति किं ।। प्रत्यक्षवुद्धिः क्रमते न यन तल्लिगम्यं न तदयलिङ्गम् ।। चाचो न या तद्विपयेण योगः का तद्गतिःकष्टमण्यतां ते ॥१॥ आक्रममाणश्चन्द्रः। धुर्वं हिंसायाम् । ऐदित् धातोत्रीति दीर्घः र्वति । अक्षौ व्यासी च । औदित् ॥ १३५४ अक्षः भुः ।।३।२६। अक्षः श्लेले भुर्भवति वाश इत् । णत्वम् । अक्ष्णोति ।। तक्षु तनूकरणे ॥ १६५५ तक्षस्तनूकृतौ ।४।३।२७ तनूकृती तक्षः सेले भुर्भ- वति ।। तक्ष्णोति । १३५६ स्तनसुनभूस्कनभूस्कुनभूस्कोः नाच।।३१२९ एतेभ्यः श्लेले ना च शुश्च भवतः ] स्तनम् स्तम्भे ऊदित् हलो न इति नलुर । स्तन्नाति स्तनोति । स्तुनाति स्तुनोति । स्कम्भाति स्कभोति । स्कुनाति स्कुभ्रोति । स्कुनाति स्कुनोति । दश दशने ।।

·२६८ शाकटायनपनियासरहे। । १३४४ नित्याश्शपि।४।१।३। एते प्रत्यया शपि नित्या भवन्ति अन्यत्र विकल्पिता || गोपाय्यात् गुप्यात् । गोपायाञ्चकार जगोप इत्यादि । १३४२ तपस्तपसि ।४।३।३६। तपे कर्तरि कर्मवत् कार्य भवति तपसि फर्मणि ॥ कर्मनायगादि । तप्यते तपासि धीर करोतीत्यर्थ ।। १३४६ कित्तिगुभिषज्यादिक्षमानिन्धे सन् १।१:१॥ किर्भिपज्याविनाशच्छेदनसन्देहेषु सन् भवति तिजे क्षमाया गुपेनिन्दायाम् ।। नशिदिति नेट् शेष प्राग्वत् । कित निवासे अदित् चिकित्सति । तिनि क्षमानिशामनयो । इदित् । तितिक्षते । गुपि गोपने जुगुप्सते ।। १३४७ शान्दान्मान्वधानिशानार्जवजिज्ञासावरून्य ईथैः ।।१५। शानो निशाने सन् भवति दान आर्जर मानो जिज्ञासाय चधो रूप्ये इत ईच्च ॥ शानी तेजने । ईदित् । शीशासति / शीशासते । दानी अवखण्डने । ईदित् दीदासति दीदासते । मानि पूजायात् इदित् मीमासते । बधि बन्धने । इदित् बीभत्सते । कृपौड् सामथ्ये । औडापितौ शप्यर ।। १६४८ कृपोकृपीटादिए ।४।२।२६०। कृपो रोम्य लो भवति न पीटादिस्थस्य ॥ कल्पते । धेट् पा पाने । पा इत्यतो लडादि । १३४९ पामाध्मास्थाम्नादाण्दृष्टयत्तिौतिधिकृण्वु- शदसदः पिचजिघ्रधमतिष्ठमनपश्यधिकृशीयसी दम् ।४।२।५८! पादीना शिति प्रत्यये यथासङ्ख्य पित्रादयो भवन्ति । शेष प्राग्वत् पिनति पिबत पिबन्ति इत्यादि । म्रा गन्धोपादाने जिप्रति । धमा शब्दामिसयोगयो धमनि। छा गतिनिवृत्तः तिष्ठति । सा अभ्यासे मनति । दाण् दाने ण इत् यच्छति । दृशृ प्रेक्षणे ऋदित् पश्यति । का गतो अच्छति । श्रु श्रवणे स्यादित्वात् भू शृणोति । पिवु प्रीणने धिनोति । १भिपव्यापारा भियग्या व्याधिश्ताकार । अन ज्वा चिकित्सात ॥ आदिग्रहणात क्षेने चिरि स्यानि नृणानि विनाशयितध्यानात्यर्थ । क्षेत्र चिरिरस्य पारदारर निमान्य इयर्थ । विषिकित्सति पायत इयर्य ।।

·तिडन्तम् ।
२७१
हन्तु हताद्वा हतां धन्तु । जहि हताद्वा हतं हत । हानानि हनाव हनाम ॥
लेडि ॥ हन्यात् हन्यातां हन्युरित्यादि । अस मुवि । अपिति नमस्त्योल-
गित्यतो लुक् । सिपि । तासस्त्योस्त्रीति सलक् । अस्ति स्तः सन्ति । असि
स्थः स्थ । अस्मि स्वः स्मः ॥ लडि सस्तेस्सोऽज इतीट् । आरैच् ।
आसीत् आस्ताम् आसन् । आसीः आस्तम् आस्त । आसम् आस्व आस्म ||
लेटि हावेधि । अस्तु स्ताद्वा स्तां सन्तु । एशि स्ताद्वा स्तं स्त । असानि
असाव असाम ।। लेडि । स्यात् स्यातां स्युः । इत्यादि ।। मृजो शुद्धौ ।
भौदित् पित्यरि ॥
२३६५ मृजुः । १।१।२३२। मृज ऋतोऽत आद्भवति ॥
१३६६ आर्वाचि (४।११२३३१ मृज ऋतोऽनादौ प्रत्यये आर या
भवति ॥ श्वेति पत्ये घुत्वं । मार्टि मृष्टः मृजन्ति मार्जन्ति । मार्कि
मृष्ठः मृष्ठ । मामि मृज्वः मृज्मः ॥ लडि । लेति पदान्तस्य लुक् । जश्त्वा-
दि ॥ अमा अमृष्टाम् अमृजन् अमार्जन् । अमा अमृष्टम् अमृष्ट । अ-
मार्जम् अमृज्व अमृज्म ॥ लेटि । माटुं मृष्टाद्वा मृष्टां मृजन्तु मार्जन्तु
पृड्डि मृष्टाद्वा मृष्टं मृष्ट । मार्जानि मार्जाव मार्जाम । लेछि । मृज्यात्
मृड्यातां मृज्युः इत्यादि । वच परिभापणे । अकित्त्वान्न यत्र इक् । वक्ति
वक्तः वचन्ति इत्यादि ॥ रुद्र अविमोचने । ऋदित् ।।
१३६७ चल इद् ।४।२।३०। रुदादेर्जक्षिपर्यन्तात् परस्य वलादेरतेल
इड् भवति ॥ रोदिति रुदितः रुदन्तीत्यादि । लहि ॥
१३६८ ईद चाजश्रुभ्यः ।४।२।२९। रुदादेर्जक्षिपर्यन्तात् परस्य
अडितो हलादेरलेलः अस्मात्रस्य अडीटौ भवतः ॥ अरोदत् अरोदद्विा
अरुदिताम् अरुदन् । अरोदः अरोदीः अरुदितम् अरुदित । अरादम
अरुदिव अरुदिम || लेट् । रोदितु रुदिताद्वा रुदितां रुदन्तु । रुदिहि
१
रोदितिः स्वपितिथैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा ॥
जक्षिनिश्चेति विज्ञयो रुदादि परसो गणः॥१॥

·२७०
शाकटायनप्रक्रियासह ।
१३५७ दनशसक्षः शाप ।।१।२२४१ अनयोः शपि नस्य
लग् भवति ॥ दशति । पन्ज सझे । पस्सः नलुक् । समति । रन्जी
रागे । ईदित् ।।
१३५८ रन्जः ।४।१।२२५३ रन्जः शपि नस्य लुग भवति ॥
रजति रजते ॥ गुहौञ् संवरणे । औजाचितौ शप्येङ् ॥
१३५९ गोहोचि ।४।१।२१९। गुहः ओतः अजादौ प्रत्यये परे
ऊद्भवति ।। गृहति गृहते ॥
अथ अदादिः । विद ज्ञाने || अदित् ।।
१३६० विदो लटो वा ।१।४।१०२। अदादेविदो लटास्तवादीनां
नवनां यथासव्यं णशादयो वा भवन्ति ॥ वेद विदतुः विदुः । वेत्थ
विदथुः विद । वेद विद्व विद्म ॥ वेत्ति वित्तः विदन्ति इत्यादि । संपूर्वत्वे
सविते संविदाते ।।
१३६१ वेत्तेवी १११११९२॥ वेस्तडो झाद्वा भवति ॥ संचिद्रते
संविदते । लजि । सिविदेति शेर्जुम् । सिपि दश्चेति या रिः। अयेत्
अविवाम् अविदुः । अयेः भवेत् अवितम् अवित्त । अवेदम् अविद्व
अपि । लेटि॥
१३६२ लेटः कृलेन ।१।४।८४ाविदो लेटः फिद्वदाम् का भवति लेडन्तश्य
अनुपयुज्यते ॥ विदांकरोतु । येनु ।। हन हिंसागत्योः ॥ अदित् । ततो
लड़ादि । अपिति हित्वात् ।।
१३३६ हन्मन्परगन्नम्पनतितनादेर्लंग जलि। १२६११
हनादीना बनतेस्तनादीनां न जलादो किति हिनि न प्रत्यये लग भवति ।
झोऽन्ते । गहन्जनित्यतो लुचि हो पः । हन्ति हतः प्रन्ति । देसि दयः
हय । हन्मि हन्यः हमः ॥ लहि । अह अहताम् आन् । अदन्
महतम् अस्त । अहनम् अन्य अहन्म ॥ लेटि।
११६४ शाध्यघिजहि ॥१२३३१गते ही निपात्यन्ते । हन्तेही नदि ।
।

·तिदन्तम् ।
हन्तु हताहा हतां भन्तु । जहि हतारा हतं हत । हानानि हनाय हनाम ||
लेडि ॥ हन्यात् हन्यातां हन्युरित्यादि । अस मुवि । अपिति नमस्त्योर्च-
गित्यतो नुस् । सिपि । तासस्त्योस्सीति सहरु । अस्ति स्तः सन्ति । असि
स्थ' स्य । अस्मि स्वः सः ॥ लहि सस्तेस्सोऽल इती । औरच् ।
आसीत् आस्ताम् आसन् । आसी. आस्तम् मास्त। आसम् मास्व आस्म ।।
लेटि हावधि । अस्तु स्ताद्वा स्तां सन्तु । एधि स्ताद्वा स्तं स्त । असानि
असार असाम ॥ लेहि । स्यात् स्यातां स्युः । इत्यादि । मृजो शुद्धी ।
आदित् पित्यरि ॥
१३६५ मृजः । ४।१।२३२॥ मृज ऋातोऽत आद्रवति ।।
१३६६ आर्वाचि ।४।१।२३३। मृज अतोऽनादौ प्रत्यये भार या
भवति ॥ प्रश्चेति पत्ले ठुत्वं । मार्टि मृएः मृजन्ति मार्जन्ति । मार्शि
मृष्ठ. मृष्ठ । मामि मृज्वः मृग्मः ॥ लडि । लेति पदान्तस्य लुक् । जदत्वा-
दि ॥ अमाई अमृष्टाम् अमृजन् अमार्जन् । अआई अमृष्टम् अमृष्ट । अ.
मार्जम् अमृज्य अमृज्म । लेटि । माष्टुं मृष्टाद्वा मृष्टां मृजन्तु मार्जन्तु ।
मृट्टि मृष्टाद्वा पृष्ट मृष्ट । मार्जानि मार्जार मार्जाम ॥ लेङि । मृज्यान
मृज्यातां मृज्युः इत्यादि । यच परिभाषणे । अफित्त्वान्न यन इक् । वक्ति
वक्तः वचन्ति इत्यादि । रुह अविमोचने । मादित् ॥
१३६७ वल इद् ।४।२।३०। रुदादेक्षिपर्यन्तात् परस्य चलादेरलेल
इड् भवति ॥ रोदिति रुदितः रुदन्तीत्यादि । लारी ॥
१३६८ ईद चालरुद्भ्यः ।४।२।२९। त्दादेक्षिपर्यन्तात् परस्स
अडितो लादेरलेलः अल्मात्रस्य अडीटी भवतः ॥ अरोदत् अरोदीद्वा
अरुदिताण आदर । अरोदः अरोदी• अदितम् अरुदित । सदर
अरुदिव अरुदिम ।। लेट् । रोदितु रुदिताद्वा रुदितां रुदन्तु । दिदि
1
रोदिति स्वपितिर्थव भासत मारितिस्तपा।
जक्षितिधेति विशयो रुदादि पो गा ॥१॥

·२७२ शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे रदिताद्वा रुदित रुदित । रोदानि रोदाय रोदाम !! लेडि । रुद्यात् रुधाता रघु इत्यादि || एव निप्वप् शये । विदित् । परस । स्वपिनि स्वपित स्वपन्तीत्यादि ॥ अन श्वस प्राणने । आदित् । अनिति श्वसिति ॥ जक्ष मक्षहसनयो । अदित् झोऽत् । जक्षिति जक्षित जक्षतीत्यादि ॥ जाय निद्राक्षये। झोऽत् । जागर्वि जागृत जाग्रति । जागर्षि जागृथ जागृथ। जागर्मि जागृव जागृम ॥ लडि झेर्जुस् । अजक्षत् अजक्षीद्वा अजक्षि ताम् अजा इत्यादि । अजाग अजागृताम् अजागरु इत्यादि । लेटि। जागर्नु जागृताद्वा जागृता जामतु इत्यादि । लेडि । जागृयात् जागृ याता जागृयुरित्यादि ॥ दरिद्रा दुर्गतो ।। १३६९ इहरिद्रः १४।२१४९) दरिद्रातरात अपिति यि च हलादौ लिवजितलादेशे परे इद्भवति ।। त इत् झोऽति भारात इत्यातो लुक् । दरिद्राति दरिद्रित दरिद्रति । दरिद्रासि दरिद्रिथ दरिद्रिय । दरिद्राणि दरिद्रिय दरिदिम ॥ लडि । अदरिद्वात् अदरिद्रिताम् अदरिद्वरिस्यादि ।। लेटि । दरिद्रातु दरिद्रिताद्वा दरिद्रता दरिद्रतु । दरिद्रिहि दरिद्रिताद्वा दरिद्रित दरिद्रित । दरिद्राणि दरिद्राव दरिद्राम ॥ लेङि । दारीद्रयात् दरिद्रियाता दरिद्रियुरित्यादि । चकार दीप्तौ । ऋदित् झोऽत् । चकास्ति चकास्त चकासति । इत्यादि । ललि । अन्तलचि । अतिपीति निषेधान सस्य रि । जश्त्वचर्चे अचकात् अचका अचकास्ताम् अचकासुरित्यादि। लेटि । चकास्तु चकाद्धि चकाधि ॥ लेदि । चकास्यात् ।। शास् अनुशिष्टो। उदित् अपिति ॥ १३७० शासः कृित्यहलीत् ।।१।२४०। शास उपान्त्यस्य अडि हलि च किति डिति च परे इद्भवति ॥ त इत् पत्त्वष्टुत्त्वे ]] शास्ति शिष्ट शासति । शास्सि शिष्ठ शिष्ठ । शास्मि शिव शिष्म ॥लहि। अशात् अशिष्टाम् अशासु । अशा अशात् अशाद । सिपि दश्चेति वा रि। अशिष्टम् अशिष्ट ! अशासम् अगिप्व अशिष्म ॥ लेटि। शाम्नु शिष्टाद्वा शिष्टा शासनु । सिपि शाभिमार । शाधि शिष्टाद्वा मिष्ट शिष्ट । सामागि ·तिडन्तम् । २७३ शासाव शासाम ॥ लेडि। शिष्यात् शिप्यातां शिप्यु. इत्यादि । वश कान्तौ । पत्वष्टुत्त्वे । अपिति । चशिव्यचीत्यादिना या इक् सिपि पत्वे करवादि । वष्टि उप्ट. उशन्ति । दक्षि उठः उष्ठ । पश्मि उश्व. उश्मः ॥ लङ् ि।। अन्तलुचि पत्वादि । अपिति इकि ऐच । अवट् औष्टाम् ओशन् । अवट औष्टम् औष्ट । अवशम् औश्च औरम ॥ लेटि। हे । पत्वं । टापि नेर । वष्ट उष्टाद्वा उष्टाम् उशन्तु । उड्डि उष्टाद्वा उष्टम् उष्ट । वशानि वशाव वशाम ॥ लेडि । उश्यात् उश्याताम् उश्युरित्यादि । घु अभिगमने ॥ १३७१ हेल्योरौत् ।।२।२१। उवर्णस्य अडिति हलि ल्यली औद्भवति ॥ द्यौति द्युतः धुवन्ति इत्यादि । लेडि । अलेड्कृतीति निषेधान्न दीर्घ. । द्युयात् ॥ क्ष्णु तेजने । सम्पूर्वत्त्वे तङ् संदणुते संक्ष्णुवाते संक्ष्णुवते इत्यादि ॥ स्नु प्रस्रवणे । सौति ॥ णु स्तुतौ । णो न । नौति ॥ इग गती। पित्ये अचि हिणोऽचीति यञ् । एति इन. यन्ति । एपि इथ. इथ । एमि इवः इमः ॥ लडि ऐच । अच्याय् । ऐत् ऐताम् आयन् । पे ऐतम् ऐत । आयम् ऐव ऐम ॥ लेटि । एतु इताद्वा इता यन्तु । इहि इताद्वा इतम् इत। अयानि अयाव अयाम ॥ लेडि । इयात् इयाताम् इयुरित्यादि । इस् स्मरणे । क इत् । एति इत ॥ १३७२ वेकः ।४।२।२। इको धातो अजादी लेले यञ् वा भवति । पक्षे इय् । यन्ति इयन्तीत्यादि ॥ या प्रापणे। याति यात यान्ती- त्यादि । लडि ॥ १३७३ अद्विपो शेर्जुस्वा ।१।४।१०६। आदन्तादिपेश्च परस्य १ अपिडलुग्धेती' 'युसेनाचि ल्यलो' इत्यनुवर्तते । उवर्णान्तस्यादिरुत्तर धातोरदिग्धेती हल्दी लिवर्जितलादशे परे इक औकारादेशो भवति ॥ हल कि प्रवीति । ययानि यु मिश्रण लेट् । ओरिति कि एति अध्येति । अहि. सुग्घेताविति कि? युत स्त । अपि स्तुयादानानम् । लीति कि? स्तोता। अला. निति सि ज्यासिष्ट । अद्वेरिति किंर येयोने नुहोति । इहोगरान्तस्य धानोविधाना. दिह न भवति । मुनोति ॥

·भाकटायनप्रनिवासकहे। डितो ल: झर्जुस्वा भवति !! ज इत् । लुगुसीत्यातो लुक् । अयात् अयाताम् अयुः अयान्वा इत्यादि । लेटे । यातु ॥ लेडि । यायात् ॥ एवं वा गतिग- न्धनयोः इत्यादयः आदन्ता नेयाः ।। चक्षि व्यक्तायां वाचि । इदित् । तङ् । संयोगस्येति कलुक् सयि कलुचि पस्य कः सः पः ध्वादौ जश्त्वष्टुत्वे । चष्टे चक्षाते चक्षते । चक्षे चक्षाथे चड्वे । चक्षे चक्ष्वहे चक्ष्महे इत्यादि ।। इरि गतौ। ईते । ईडि स्तुतौ ॥ १३७४ ईशीभ्यां स्ध्वे ।।२।३१। ईशीभ्यां परस्याले- स्सादेः ध्यादेश्च इड् भवति ॥ ट इत् । ईट्टे ईडाते ईडते । ईडिपे ईडाधे इंडिये । ईडे ईड्वहे ईमहे ॥ ईशि ऐश्वर्ये । इदित् । ईष्टे ईशाते ईशते । ईशिषे ईशाथे इत्यादि ॥ आसि उपवेशने । आस्ते आसाते आसते इत्यादि ॥ शिजुड् अव्यक्ते शब्द। उडावितो। नम् । युत्वे नत्य : । अत्त्वे अः । शिले शिजाते शिजते इत्यादि ॥ इड् अध्ययने । अधीते अधीयाते अधीयते इत्यादि । द्विपी अपीतौ। ईदित् । द्वेष्टि द्विष्टे ॥ ऊर्गुन् आच्छादने । १३७५ वो: ४।२।२२। ऊर्जुनः अथिति हलि ल्यली औद्रा भवति ॥ ऊर्णोति ऊर्जाति ॥ टुञ् स्तुती । यतुपिति वा ईट् । स्तति स्तौति स्तुते ॥ अथ हादिः ॥ अिभी भये । निदित् । हादित्वात् शपः अपि विर्भागादि। तसादा॥ १३७६ भ्यो वा १२५० मियोऽपिति यि च हलादी ल्यला इद्वा भवति ॥ बिभेति । भतिः विम्यतीत्यादि ॥ पृ पालनपूरणयो.। हत्य पिपा पितः पिप्रतीत्यादि । ऋगती । इत्ये ॥ १३७७ पूर्वस्पास्वेऽचीयुयोः ।।११७६। बिना पूर्ग:य इयोवर्णयोरस्वेऽचि परे यथासहायं इगुयौ भवतः ॥ इयति इयतः पुः ति ॥ लटि । इयादेशे ऐन् । ऐयः ऐयताम् ऐयरुः ॥ ओदार त्यागे । 1 ·तिडन्तम् । २७५ १६७८ हाकः ।४।२।५२। हाकोऽपिति यि च हलादौ ल्यलो इद्वा भवति ।। जहाति जहीत जहित जहति ।। १३७९ आ च हो ।४।२।५२। हाको हौ इदाच या भवत ॥ जहिहि जहीहि जहाहि ॥ १३८० यि लम् ।४।२।५३। हाक यादौ स्यलौ लग् भवति ।। जह्यात् ॥ माइ माने । ङ इत् । इत्व मिमीते मिमाते मिमते ॥ टुहुभृञ् धारणपोषणयो ॥ टुहुन इत इत्व । विभर्ति विभृतः विप्रति । णि शौचपोषणयो ॥ नमुनावितौ ।। १८१ निजामेत् ।४।१९१। निजादीना द्विर्भावे पूर्वस्याच एद्भवति ॥ नेनेक्ति नेनिक्त नेनिजति । जुसादी व्युक्तेरित्येडरौ न भक्त अनेनिजुरित्यादि । पिजुन पृथग्भावे । वेवेक्ति ॥ विपृञ् व्याप्तो । देवेष्टि! अथ दिवादि ॥ स उद्वेजने । ऐदित् ॥ १३८२ भ्राशन्लाशभ्रमिक्रमित्रसित्रुटिलपो वा ।४।३॥ २३॥ एभ्यो धातुभ्य श्लेले कर्तरि श्यो वा भवति ॥ पक्षे शप् । तस्यति वसति । गुट्यति घुटति । तुदादित्यात् श । लप्यति लपति । क्राम्यति ऋामति । व्यध ताउने । इक् । विध्यति । शमू दमू उपशमे । ऊदित् ।। १३८३ शमां दीर्घोऽष्टानाम् ।४।२।६३। शमादीनामष्टाना शिति दीग्र्यो भवति ।। शाम्यति दाम्यति । तमू काक्षाया ॥ ताम्यति । श्रमू तपसि । श्राम्यति । भ्रम् अनवस्थाने । भ्राम्यति भ्रमति । क्षमू सह ने । क्षाम्यति । क्वमू ग्लाने । लाम्यति । मकै हर्प । माद्यति ॥ १'हल्यपोरी' 'भालेरात इत्यनुपर्तते । इसाराकारी का भवत इत्यर्थ । इल्यघोरीरित्यस्वापवाद । २ णिजृम् विजृम् विषम् इति प्रयो निमादय । परतो दिपादय । विज्ञामिति प्रय एवोक्तास्तत परेऽपि किं न विज्ञायन्त इति चेत् तत परे दिवादय । इह इलचि परतो यद्विवचन तनिमित्तक तन पूर्वस्येदमत्व । न हि दिवादिभ्यो दिवघननिमित्तरतु गस्ति । जुसादी व्युक्तरित्येरौ प्राप्तौ दम्युत्तर्मावि ल्यली इति तो न भात ॥

·२७६ शाकटायनप्रक्रियासहहे। १३८४ यसोऽनुपसर्गात् ।।३।२४। अनुपसर्गायस कतरि लेले परे श्यो वा भवति । यसू प्रयत्ने । यस्यति यसति या॥ १३८५ एनिदोऽकः ।४।२।६१। मिदोऽक शित्येद्भवति ॥ भि मिदा स्नेहने । निदाचेती । मेद्यति । तृप्त वयोहानौ । प इत । इन दीर्घ । जीर्यति । शो तनूकरणे ॥ १३८६ ओतः श्ये ।।२।१६। ओत श्ये लुग् भवति ॥ श्यति ।। च्छो च्छेदने । ज्यनि । पो अन्तर्मणि । स्यति । दो भवखण्डने । यति । जनेह प्रादुर्भावे । ऐडावितौ ॥ १३८७ शाजनो जाः १४।१६०१ ज्ञाजनो शिति जा भवति ॥ जायते । रन्जी रागे । ईदिन् ॥ १३८८ हलो नोऽनर्चाच्युदितोः ।४।१।२२१। हलन्तस्य धातोरुपान्त्यस्य नस्य किति डिति च प्रत्यये लम् भवति नार्थायामञ्चे उदितश्च ॥ रज्यति रज्यते ।। अथ स्यादि ॥ आम्ल व्यप्तो || लादित् । सयोगपरत्वादुतो यञ् लुक् च न भवति । आप्नोति आप्नुत भाप्नुवन्ति इत्यादि । लेटि । मध्यमपुरु थे आप्नुहि शेष सुगमम् ॥ अथ क्यादि । पूञ् पवने । स इत् । क्यादित्वात् भाया । १३८९ प्यों हूस्वः ।४।२।६२। प्वादीना शिति इस्वो भवति ॥ पुनाति पुनीते ] लम् छेदने । लुनाति लुनीते । धून् कम्पने । धुनाति धुनीते । स्तृञ् छादने । स्तृणाति स्तृणीते ।। कृन हिंसाया । कृणाति कृणीते इत्यादि । ज्या क्योहानौ । वशीति यन इक् । जिनाति । जा अवयोधने | जानाति जानीते । शुभ सञ्चलने । अन्तशुभ्नादीनाम इति णत्यामाय । क्षुम्नाति ॥ अथ तुदादि ॥ भस्जी पाके। तुदादित्वात् श । वशिव्यचीति यन इक् श्चुत्वजरते। भृजति भृजते । लिपी उपदेहे । लिपादीति नम् ।

·कृ तिडन्तम् । २७७ म. परस्वोऽनुनासिकः । लिम्पति लिम्पते । शि निवासगत्यो.. इय् । क्षियति । विक्षेपे । इर किरति । गृ निगरणे । इर ॥ १३९० ग्रोऽचि ।४।२।२५५१ यो रस्याजादी प्रत्यये लो वा मवति।। गिरति । गिलति । दृङ् आदरे । डित् । रोयो । आद्रियते । प्रक ज्ञीप्सायाम् । आदित् । वशीति यत्र इक् । द्वित्वं पृच्छति ॥ ओनस्चौ छेदने । ओदौताविती । वशिव्यचीतीक् श्रुत्त्वं वृश्चति । इयू इच्छायाम् । आदित् । यङ्गमिति पस्य छ. । द्वित्वम् इच्छति । णू स्तवने । णो नः । उन् । नुवति । प्वन्जि सजे । इदित् । तङ् । हलो न इति लुरु पस्सः । स्वजते । अथ रुधादिः ।। वृह हिसु हिंसायाम् । अदित् । रुधादित्वानम् ।। १३९१ तूणेह् ।४।२।२४। तृहः अक्डिति हलादौ ल्यलौ तृणेहिति निपान्यते ॥ हो ढ. अध इति तो धः पुत्व ढे ढलुक् । तृणेढि तृण्ड. तूंहन्ति इत्यादि । अथ चुरादिः । लड उपसेवायाम् । अदित् । णिजादिः ॥ १३९२ डश्चर्किंडादीनाम् ।४।२।२५६। ऋफिडादीनां डस्य रस्य च लो भयति ।। लालयति । भू कृपो अवकल्पने । भावयति । कृपे- ररि । ऋफिडादित्वाल्लः । कल्पयति । कथ वाक्यप्रबन्धे । अदित् चुरादित्वाणिच् ॥ १३९३ कथादिपातिस्फायोलग्वम् ।।१।१९७। कथा- देणे अग् भवति पातेर्लक् फायो यम् ॥ कित् । अत इति लुक् । मिणत्यात्वे प्राप्ते॥ १३९४ परेञ्चः प्राचोऽकिदीर्घययासदस्नुविधौ ।१।१।५११ १ सश्च कय स्की स्कोलर स्क्लुक् । अरात अरादधिकारात् मा पर्यन्त आसन्। आमच्यासो अम्मलाच आसदस्वलक् । विश्व दीर्घश्च यश्च द्वी च आसदस्क्लुक् च तथा । तेषां विधि पुनर्नञ् । विविधि दर्षिस्य विधिं यकारविधि द्वयोर्द्धित्वस्य विधि आ एत- स्मादारभ्य 'दोमोस्यादखो मागुचापिन्यसत्' इत्यारभ्य 'नौादिभ्य ' एतत्पर्यन्त यो विधिविधीयते स ॥

·२७८
शाकटायनप्रकियासहहे।
अजादेश परनिमित्तक तत पूर्वविधौ फर्तव्ये स्थानीव भवति न
क्दिोर्पयद्वित्वविधौ सयोगस्यादिस्को ग्वर्जितासदधिकारपर्यन्तविधौ च ॥
इति स्थानिवद्भावत्वादनुपान्त्यत्वेर अत आन भवति । कथयति । एव
कथादिगण ॥ मृगि भन्देषणे । इदित् कथादित्वादकि अत इति लुक्
लुग्धेतौ णो नार । मृगयते अथ युजादि । ली द्रवीकरणे । णिचि ।।
१३९५ लीलो नग्लक स्नेहद्रये ।।१।१९५१ लीलयोणिीचे
नग्लको मवत नेहदवे ॥ अकावितौ । विलीनयति || धूञ् कम्पने । अ
इत् । णिच् ॥
१३९६ प्रीब्धूनानक ।४।१।१९८। प्रधुनो! नग् भवति ।।
अकावितौ । धूनयति प्रीणयति ।।
कर्मभावयोर्यक् । अल्लुगादि । गोपाय्यते गुप्यते इत्यादि । बुध्यते
पीयते प्रायते ध्मायते स्थीयते नायते दीयते । दैव् शोधने । व इत् ।।
१३९७ एचोऽश्याः ।।१।१८०। धातोरेच अश्याद् भवति ।
दायते । दृश्यते ॥
१३९८ यडचक्याश्शे ४२११४) हलद्वयात्परस्य अतोऽत्तेश्च
यङ्यक्याश्शेषु अर्भवति ॥ अर्यते ।। खनूज् अवदरणे । ऊनावितौ ।।
१३९९ ये वो ।४।१।२६२) जन्सन्खना ङिति ये आद्वा
भवति ॥ खायते खन्यते ।। अथ अदादि । हन्यते । अस्ते५ । भूयते ।
उच्यते । सुप्यते ॥
१४०० जागुः किति थि।१०। जागर्ने ऋत किति अर्भवति ।।
जागर्यते ॥
१ प्रीमिति सकारोचारण यङ्लामात्यर्थम् । भूमिात पुनति निवृत्त्यर्थं च ॥
प्रीयते इत्यत्र 'इहल्यप्य इति इक् ॥
२ ये इति यप्रत्ययनिर्देशो न बणनिर्देश तेन सन्यादिस्खाल न भवति केरिदनापि
भवत्यव साह । सायात् खाया।

·। तिडन्तम् । २७९ १४०१ अस्सन्नपण्वने ।४।२।९७। दरिद्रातेयश्लि प्रत्यये लग् भवति न सादौ सनि उणि ण्वी अनटि च ।। दरिद्यते । शिप्यते । उश्य- ते । नूयते । ईयते । यायते । मीयते ॥ १४०२ चक्षः ख्शा वाचि ।४।२।९२। वाचि वर्तमानस्य चक्षः ल्यश्लि प्रत्यये ख्शाञ् भवति ॥ १४०३ शो यः ।४।२।९४१ ख्शाआदेशस्य शस्य यो वा भवति ।। व्याख्यायते । चदै व्याफ्शायते । शिञ्ज्यते ॥ अथ हादिः। हीयते । मीयते । भियते ॥ अथ दिवादिः । विद्यते । जीर्यते । सीयते । दीयते । दीर्घः जायते । जन्यते । नलुक् । रज्यते । स्तृञ् आच्छदने । स्तीर्यते ॥ अथ क्रयादिः। पूर्यते । जीयते । ज्ञायते । वध्यते ॥ अथ तुदादिः । भृज्ज्यते विलिप्यते । क्षि निवासगत्यो । क्षीयते । किर्यते । गीर्यते । आदि- यते । पृच्छ्यते । वृश्च्यते । इप्यते । गूर्यते । व्याप्रियते । स्वज्यते ॥ अथ तनादिः । सायते । सन्यते । अथ रुधादिः । रुध्यते । भिद्यते ।। छिद्यते ॥ अथ चुरादिः । कथ्यते मृग्यते ॥ अथ युजादिः ॥ धून्यते प्रीण्यते ॥ इति भावफर्मप्रकरणं समाप्त ॥ लिडि गोपाय्यात् गोपाय्यास्ताम् इत्यादि । गुप्यात् गुप्यास्तामित्यादि। कामयिपीट कमिपीष्ट । ऋतियिपीट ऋत्यात् । चिकित्स्यात् । तितिक्षि- पीप्ट । जुगुप्सिसीष्ट । शीशासिसीष्ट शीशांस्यात् । मुदि हर्षे । इट्यसा- दित्वादकित्त्वेन एङ् । मोदिपीष्ट । हदि पुरीपोत्सर्गे । अक्षुन्विति नेट् हत्सी. ट । पौपि लज्जायाम् । औदित्त्वाद्वेट् । त्रपिषीष्ट लप्सीष्ट । क्षमौषि सहने । क्षमिपीष्ट क्षसीष्ट ।। ऊहि तर्के । १ सन सादिविशेषण कि दिदरिदिपति। इदमेव सापक दरिद्र सनो विकल्पैनेडिति । २ पाचति किं चशु विचक्षण अत्र योद्धव्ये । सश्या. अत्र वर्जने ॥ वृशाः राक्षस अन हिंसायाम् ॥ उशाशेजति नकारो नित्यारमनेपदनिवृत्त्यर्थ ॥ .

·- २८० शाकटायनप्रक्रियासघटे १४०४ उपसर्गाहः ।४।२।५. उपसद्हेिरिक डिति यादों प्रत्यये उद्भवति ॥ अभ्युद्यात् अभ्यूहिपीष्ट । गाहौड् विलोडने । आदि त्त्वाद्वेट् । गाहिषीष्ट । इडभावे दत्त्वादि धाक्षीष्ट । स्मिड्' ईपद्धसने । अज न्तत्वान्ने । स्मेपीष्ट । श्यैड् गतौ । एचोऽश्या इत्यात् श्यासीप्ट ॥ धृड् अविध्वसने । उरिति किद्वत्त्वान्नार । धृषीष्ट । पूडू पवने । अधिश्रीती निषेधाभावादिट् । पविपीट | डीड् विहायसा गतौ डयिपीट । सन्मूह भन्मूडू अवलसने । लिड्याडत्त्वान्न लुक् । ससिपीष्ट प्रसिपीष्ट ॥ स्यन्दोङ सवणे । स्यन्दिपष्टि स्यत्सीष्ट । कृपौड् सामये । कल्पिपीष्ट । कृप्सीष्ट ।। स्मृ आध्याने । यड्यक्येडर् स्मर्यात् ॥ दृ भये । इर् । दीर्यात् ॥ श्रा पाके।। १४०५ हल्भ्यां लिडयेा ।४।२६८५। धातोर्हल्द्वयादात ङिति लिडि एद्वा भवति ।। श्रायात् श्रेयात् । रमि बीडाया ॥ १४०६ रयनगान्मः ।।२।१८४] रादिपूर्वान्मान्तादेकाचो धातोर्व- लादेरिड् न भवति ॥ रसीप्ट । वुधी बोधने । बुध्यात् । बनासेति नेट् । भुत्सीट ॥ धृ स्त्थैर्ये च रि घियात् ॥ जिनि अभिभवे । दीर्घ । जीयात् ॥ धेट् पा पाने । आत्वे । घुत्वादेत् । घेयात् पेयात् ॥ हल्द्वयात् परत्वाद्वैत् । प्रायात् प्रेयात् । ध्मायात् ध्मेयात् । धुमेति नित्यगेत् पत्वनि वृत्तौ प्लुत्वनिवृत्ति स्थेयात् मायात् मेगात् देयात् । दैव् शोधने । आत्वम् अनुत्वान्नैत् । दायात् ॥ ग्लायात् ग्लेयात् । म्लायात् म्लेयात् ॥ द्वै स्वमे । दायात् देयात् । के गैरै शब्दे । गेयात् ॥ क प्रापणे च । यड्यक्याश्श इत्यर । अर्थात् क्रम्यात् ।। १४०७ क्रमः १४।२११७१। क्रमस्तडानयोवलादेरि न भवति ॥ मसीप्ट 1 गम्यात् ॥ १४०८ गमः ४२१७०१ गमस्सादेवलादेरिड वा भवति ॥ १ उपसदिति सिं फयते। अह इति कि समीप द्वितीति कि समूल्य भन्यूयार्थ । इक इति विमा उपते भरते समोसवे । यमायने ।

·तिदन्तम् । २८१ १४०९ गलोरसुप्तङाने ४।२।१७३। गम्स्नुभ्यां परस्य वला- देरसुन्धातुसम्बन्धिनोस्तहानयोरिट् न भवति ॥ सम्पूर्वत्वे । सङ्गंसीष्ट || १४१० गमो वा ।।१।१६११ गमस्तडि सादी मिलौ फिद्वद्वा भवति ।। हन्मन्येति मलुस्, सशसीप्ट । दृश्यात् । दश्यात् । टु ओथि गति- वृद्ध्यो. श्व्यादीतीक् । शूयात् ॥ वस निवासे उप्यात् । वद व्यक्तायां वाचि उद्यात् । यजी देवपूजासनतकरणदानेषु । इज्यात् अस्मस्तिति नेद् । यक्षीष्ट ।। टुवपी वीजसन्ताने । उप्यात् ॥ १४११ आंवलिलक्षिसस्यतिशतात् पः ।।२।१८। आवादिपूर्वात् पान्तादेकाचो धातोर्वलादेरिड् न भवति ॥ वप्सीप्ट । यही प्रापणे उद्यात् । वनेति नेट ढत्यादि पक्षीप्ट ॥ वेन् तन्तुसन्ताने ऊयात् वालीष्ट । व्ये संवरणे वीयात् व्यासीप्ट । हेन् स्पर्धशब्दयोः स्यात् हासीप्ट । भजी सेवायाम् भज्यात् भक्षीप्ट । रज्यात् ।। १४१२ रभसंस्थान न्जः ।४।२।१७९१ रादिपूर्वान्लान्तादेकाचो धातोलादेरिड् भवति ।। रक्षोष्ट । शपी आक्रोशे शप्यात् शप्सीष्ट । गुहौ संवरणे गुह्यात् गूहिषीष्ट घुसीप्ट । श्रिञ् सेवायां श्रीयात् श्रयिषीष्ट । नीयात् नेपीष्ट ॥ अथ अदादि. ॥ विद्यात् ॥ १४१३ लिडि च ।।२।१२३। हनो लुहि लिडि च वधो भवति ।। वध्यात् ॥ अधिश्रीतीट् । आधिषीप्ट । अस्तेमू । भूयात् । मृज्यात् । १ अमुम्पाती सम्बन्विनि तडाने सति । अमुवतहान इति कि? सजिगमिपिता। अधिजिगमिपिता। प्रस्नवितु प्रस्नवितव्यम् । अमुपदण कि? जिगमिपिनियते प्रस्न- विनियते ॥ असुन्ग्रहपात्तहानपरपरत्वेऽपि तगनभावमाने प्रतिपेध । समीट ।। २ आप्लु व्याप्ती। टुवयी वीजयन्ताने । लिपि उपदेहे । एप्लुन् च्छेदने । क्षिप प्ररणे। च्छप स्पर्शने । मृप्ल गती। मिष्यप् शये। तिट रक्षगे। शनि यो। तपि दाहे ॥ ३ रनी रागे । भजो अवमर्दने । पञ्ञ सङ्के। पन परिष्वङ्के ।

·२८२ शाकटायनप्रक्रियासदहे। उच्यात् । रुद्यात् । सुप्यात् । अन्यात् श्वस्यात् । जक्ष्यात । जागुः स्तिो त्सर जागर्यात् । अस्सन्नुण्ण्वन इत्यातो लुक् दरिद्यात् । चकास्यात् । शिप्यात् । उश्यात् । स्यात् । अश्विश्रीतीट् सक्ष्णविपीट । स्नूयात् । ईयात् । सम्पूर्यत्वे ॥ १४१४ त्येतरित् ।४।२।६) उपसर्गादिण शिति यादौ लादेशे इद् भवति ।। दीपिवादः समियात् । पा रक्षणे पायात् । मा माने मेयात् । स्यासीप्ट । चक्षिपोष्ट । ईशिपष्टि । पूडो प्राणिगर्भविमोचने सोपीष्ट । सविपीष्टि । अध्येपोष्ट । विप्यात् ॥ १४१५ शिशुदित्विकृपिवितुदोः पः ।४।२।१८६॥ श्यादि पूर्वात् पान्तादेकाचो धातोलादेरिट न भवति ॥ द्विक्षीष्ट । दुही प्रपूरणे दुबाव धुक्षीष्ट । लिह्यात् लिक्षीष्ट । ऊर्गुञ् आच्छादने । अनेकाच्वादिट् ॥ १४१६ वोणों: ।४।१।१४६। ऊोतेरिडादी डिद्वद् वा भवति ॥ उव् ऊर्गुविष्ट । ऊर्णविपीट । अथ हादि ! अर्थात् । हेयात । निज्यात अस्मस्त्रिति नेट् । निक्षीप्ट । विप्यात् । शिशुद्धीति नेद विक्षीष्ट ॥ अथ दिवादि । व्यध ताडने वशि व्यचीति यज इक् । विध्यात् । सेयात् । देयात् । जनिपीट ॥ पदि गतौ । अनन्विति नेट् । पत्सीष्ट ।। विदि सत्ताया । शमच्छीति नेट् । वित्सीष्ट ॥ खिदि दैन्ये । खिसीट ॥ युधि सम्प्रहारे । बत्रासेति नेट् युत्सीष्ट ।। बुधि मनि ज्ञाने । मुत्सीट ।। १४१७ स्विद्मनसिधिश्चिपिपुपः इयात् ।।२।१८८६ स्वि दादिम्य श्यविकरणेभ्यो वलादेरिड् न भवति ॥ मसीट | डीड् गतौ । डयिषीप्ट ॥ अथ स्वादिः ॥ स्तृञ् आच्छादने । यडयक्याश्शे इत्यर । स्तर्यात् । हल्भ्या चोरिति वेट स्तरिपीष्ट स्तृपीष्ट ॥ कियात् कृषोष्ट ॥ वृ १शिष विशेषणे। शप शोपगे। विधि अप्रीतौ । विपि दाप्ती । कश विलेखने । पिप्ल सञ्चूर्णने । विपृथ् व्याप्तौ । तुप प्रीती। टुप वैकृत्ये ॥ लिया लिहि भारवादने ।

·तिडन्तम्। २८३ चरणे । नियात् वृषीष्ट वरिपीट | धूञ् कम्पने । धूयात् । रधादीनि येट धविपीष्ट धोपीष्ट ।। अथ क्रयादिः ॥ पूङ् पवने । पूयान् अचित्रीतीद पविष्टि ॥ स्तृञ् च्छादने । स्तीर्यात् । हल्भ्यां चोरिति येट् स्तरिपोष्ट । इडभाये उरिति किद्वत्त्वादिर स्तीपीष्ट || यन् वरणे । नियात् वरिपीष्ट यूपीट || ज्या वयोहानी । इक् । जीयात् । ज्ञायात् ज्ञेयात् ।। अथ तुदादिः ॥ दिशी अतिसर्जने । दिश्यात् ॥ १४१८ दन्टेलिविस्एमृदिरेःशः ।४।२।१८५! दनादिपू. र्वात् शान्तात् एकाचो धातोर्वलादेरिद् न भवति । दिक्षीष्ट वशिव्यचीतीम् । भृज्यात् भ्रस्मानिति नेट् । प्रक्षीष्ट ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । इरु पृच्छ्यात् शमच्छीति नेद प्रक्षीष्ट ॥ विश प्रवेशने । विश्यात् । निपूर्वत्वे दन्डली- गीड् न भवति । निविक्षीप्ट । वृश्च्यात् । व्यच व्याजीकरणे । इक् । विच्यात् । कुद् कूङ् शब्दे ।। १४१९ गांडूटाढिबदणि ।४।१।१४४। गाडादेशस्य कुटा- दीनां च अणिति प्रत्यये डिद्वद् भवति ॥ कुपीष्ट इट्युत् कुविपीष्ट ॥ गुरै उद्यमने। गुरिपीट ॥ ओरिजै भयचलनयो. । विजिपीट ॥ रभि राभस्ये ॥ १४२० यरलाद् भः ।४।२।१८३। यादिपूर्वाद् भान्तादेकाची धातोलादेरिड् न भवति ॥ रप्सीप्ट ।। डुलभिप् प्राप्तौ । लप्सीप्ट ॥ अथ तनादिः ।। क्षणिषीष्ट ॥ अथ रुधादिः । विदि विचारणे । शमच्छीति नेट । वित्सीप्ट ।। अथ चुरादिः । स्फोठ्यात् युषीष्ठ ॥ अथ युजादि. । मृपी निनि. क्षायां । मृप्यात् मर्षिपोष्ट ॥ तपी दाहे । तप्यात् तप्सीष्ट || घूञ् कम्पने । १ गाडिति स्वारः किं के गैर शद गाता। अनभिशनाधान्यानादेवाटार स्थानन्यार्थत्वादच इत्यधिकारावा न गाइ गतावित्वस्य ग्रहण (तस्यापि प्रहणमित्यक) किन्नु 'लुड्लङ्गौ सन्द या' इति सूत्रेण इड् अध्ययने इलस्य धानो. गाटादेशस्य । २ यभ जभ मयने । रमि रामस्ये। डुलभि प्राप्ती । - ·२८४ शाकटायनप्रक्रियासमहे । धन्यात् णिजभाउपक्षे घूयान । रधादीति वेट् पविपीष्ट धोपीष्ट ॥ प्राजू तर्पगे। मीण्यात् पीयात् पेपोष्ट ॥ लिटि । स्पर्धि सङ्झर्षे । द्विः॥ १४२१ लुरु खयि ।।११८१॥ द्वि ये पूर्वस्य सयि परे पूर्वहलो लग् भवति ॥ शेपं प्राग्वत् । पस्पढें ॥ बाधृङ् लोटने । बाधे ।। अझटिति मैत् दददे । जहदे । यदि प्वदि स्यादि आस्वादने । नैत् । सस्वदे ।। अकुङ् लक्षणे । उदित इति गम् ना मानझे ॥ ऋषि गतिस्थानार्जनोर्जनेषु । आनृजे ॥ पौषि लजायां । त्रफलीत्येत् ।पे। पनायाञ्चकार पेने । पणा- याचकार ऐणे । कामयाञ्चके चक्रमे । अयि गतौ। अयाञ्चके ॥ दयि दानगतिहिंसादानरक्षणेपु दयाञ्चके । ऊयाचक्र । ईक्षि दर्शने। ईक्षाचके || कामृङ् शब्दकुरसाया कासांचके ॥ दे रक्षणे ।। १४२२ देलिटीगिः ।४।११६९। देडोऽचो लिटि इगिर्भवति न च द्वि. ॥ दिग्ये दिग्याते दिग्यिरे । सन्मूङ् प्रमादे । असयोगादित्यकित्त्वान्न लक् सससे ॥ द्युति दीप्तौ ॥ १४२३ धुतेरिः ।१।११७८। युतेर्भािवे पूर्वस्योत. इद् भवति ।। दिद्युते ॥ व्यथिए भयचलनयो । भूव्यथेति इत् विव्यथे ।। नट अवस्पन्दने । ननाट । लप्फलीत्येत् । नेटतु नेटु' इत्यादि ।। १४२४ हेल्भ्यामदर्तेः ।४।२।१३। हल्द्वयादृदन्तस्य अर्तेश्च लियर्भवति ॥ सस्मार सस्मरतुः सस्मरु. । सस्मरिथ सम्मर्थ इत्यादि । श्रा पाके । शश्री शश्नतु शश्रु. । नित्यानिदतास इति वेद शाथ शश्रिथे. त्यादि । फण गतौ ॥ १४२५ फाणदिनृत्रसूभ्रम्वमा या ।४।११६४। फणादेविश्वाच एद्वा भवति इडादायपिति च लिटि पो न च द्वि.॥ पफाण फेणतु. पफणतु. फेणु पफणुरित्यादि । स्वन शब्दे । सस्वान स्वेनतु सम्बनतु ।। १ तो दल्भ्यामिति विशेषगातू अतिप्रहण तारस्तिनिर्देशचीत्तरार्थ ॥

·तिइन्तम् । २८५ रान् दीप्तौ रराज रेजतु रराजतुः । रेजे रराजे रेजाते रराजाते। प्राजि दीप्तौ । भेजे बाजे इति फणादि । टुवम् उद्गरणे । फणादीति चेत् । बवाम वेमतु ववमतु ॥ १४२६ जेलिदसनि ।।१।७२। जेलिट्सनो द्विीये पूर्वात्परस्य जस्य कुर्भवति ॥ जिगाय जिग्यतु जिग्यु । विजिग्ये ॥ धेट आत्यौम् । दधौ दयतु दधु । पौ। हल्भ्यामित्यर् आर आरतु आर. ॥ तृ प्लवनतरणयो । त्रप्फलीत्येत् । ततार तेरतुः ॥ ऋतीयाचके। आनन आनृततु आन्तुः ।। चिकित्साचकार चिकेत ॥ असयोगादित्यकित्वान्न न्लुर । ससञ्ज ससञ्जतु ससन्जु । अत्वत्त्वाद्वेट् । ससन्यथ ससजिथ ।। गोपायाचकार जुगोप । धूपायाञ्चकार दुधूप ॥ जगाम । अपिति गहन्नित्यतो लुक् । जग्मतु जग्मु । नित्यानिडिति वेट् जगमिथ जगन्थ जग्मथुः जम्म ! जगाम जगम जग्मिव जग्मिम || सञ्जम्मे सञ्जम्माते सञ्जग्मिरे ॥ वभ्राम फणादीति चेत् भ्रमतु बभ्रमतु प्रेमु. । ईऱ्यांचकार । दल निफला विशरणे। ददाल देलतुः ॥ त्रप्फलीत्येत् पफाल पेलतुः । शसू हिंसायाम् । अझटिति नैत् शशास शशसतु. ॥ उधू दाहे । उव् उवोष ऊपतुः १४२७ जाग्रुपसमिन्धोवा ११४८४। जापादिभ्यो लिट आम् वा भवति कृभ्वस्लिट् चानुपयुज्यते । ओपाञ्चकार ओषाम्बमूव ओपामाम ।। ददर्श ददृशतु ददृशुः । थे नित्यानिडिति वेद ॥ १४२८ मृदृशोऽम् जल्याक १२।१९१। मृम्हशोररिति जल्यम् भवति ॥ म इत् यन् । दद्रष्ठ । ददर्शिथ ददृशधु' ददृश । ददर्श ददृशिव ददृशिम ॥ संददृशे ॥ अर्ह पूजायाम् । आनई ॥ टु मधि गतिवृछो । १ जागृ निद्राक्षये उधू दाहे। सम्पूर्व निइन्धि दीप्तौ । सम् महा कि इन्धके। केचिदिन्धिरुपसर्गणामङ्गलभूत इलाहु । देश सम्प्रहणमुपसर्गोपाय दष्टयम् ॥

·२८६
शाकटायनप्रक्रियासरहे ।
१४२९ लियडि १४३१११२४१ वलिटि यडि च साचो या इन्वा
भवति ।। शुशाव शुगुचतु. शुशुवुः । सेट्तास्त्वादिद् शुशपिथ । इगभावे ॥
१४३० न ।४।१।१२५। श्वेर्लिडपडोः परतो द्विर्भावे पूर्वस्य साचो
यन इग् न भवति । शिश्वाय शिश्चियतुः शिधियुः । शिश्वयिथ ॥ इग्यन
इतीक् । उवास । इकि दीर्घः उपतुः ऊपुः । शमच्छीत्यनिट्वात् वेट् ।
उपसिथ उवस्थ ।। उवाद ऊदतुः ऊदुः । उपदिय । इयाज ईजतुः ईजुः
इयजिय । इयष्ठ । ईजे । उवाप ऊपतुः ऊपुः । उवपिथ उबप्थ । ऊपे
ऊपाते ॥ उवाह ऊहतु. अहुः । उवविथ । इडभावे । हत्यवत्वादि ।।
१४३१ सहिवहोऽस्यौः ।११११८११ सहिदहोईलुचि पूर्वस्यात
ओद् भवति ।। उवोट । उहे ऊहाते ।।
१४३२ वेर्वम् ।४।२।१२११ वेभो लिटि वय् वा भवति ॥
१४३३ नवः ।४।१।१०९। वेभादेशस्य वयो यनः लिटि परे
इगादेशो न भवति ॥
१४३४ वा ४१११०। वेादेशस्य वयो यन इग्वा न भवति ।।
पक्षे येन सहेक् उद् ! उपाय ऊयतुः ऊयुः । ऊवतुः ऊचुः । उवयिथ ।।
१४३५ प्ये च ४१११११११ येनः प्ये लिटि च इग् न भवति ॥
आत् । ववौ ववतुः । ऊये ऊयाते । ऊवे ऊवाते । ववे क्वाते ।
१४३६ व्योलिटि।४।१।१८११ व्येन एच. अशि आद्भवति न
लिटि ॥ विन्याय ! श्च्यादीतीर । यिन्यतुः विव्युः । अवृध्यात्तेरिती । वि-
व्ययिय । विन्ये विन्याते । हे स्पर्धयाम् ॥
१४३७ व्यक्ती हः ।।१।१२१। द्विरुक्तनिमिचे प्रत्यये हेगः
साचो यन इग् भवति ॥ जुहाव जुहुवतुः जुहुः । जुहविय जुहोथ ।
'इग्यमः साचोऽयोग्यम्' स्स्सस्थायवाद । विटप पिति सायरामा इति अरिति
परत्वाद्विदायेन नित्यमेक् स्यात् पूर्वस्यति प्रतिपधार शास्रीति पि. स्पादिनि
पूरिममेव यन भाति पश्चात् ति॥
।

·तिद्वन्तम् । जहुवे जुहुवात ॥ मजी सेवायां । धमाज | अप्फलीत्येत् भेजतुः । भेजे । संयोगान्तत्यादकित्त्वेन न लुक् । रज ररजे । पसान | गंहमित्यतो लक। चरननु चानुः । चसनिथ । चल्ने । दीदांसांचकार दादासांचके नीश- सांचकार शीशांसाचके । गुहीन संवरणे । भौदित् । जुगृह जुगुहतुः जुगु- हुः । जुगुहे । शिश्राय शिश्रियतुः । शिधिये शिश्रियाते । प्रत्ययेऽसुधीण इति यञ् । निनाय निन्यतुः निन्ये १ अथ अदादिः । विवेद ।। १४३८ विदा कित् ।१।४।८६। वेलिटः फिद्वदाम् वा भवाते कृभ्याम्लिट् चानुप्रयुज्यते ॥ विदात् किद्वचनादागि स्थानियेन लिदकार्य द्विवचनादि न भवति । विदायकार ॥ १४३९ हिमोऽडे कुः पूर्वान् ।४।११७१) हिमोर्द्विमी स्मिात् परस्य कुर्भवति न डे ॥ जघान । गहन्नित्यतो लरू । जग्मतुः जम्नुः जयनिय जघन्थ । आजघ्ने ॥ अस्तेभूरादेशः । वभूव वभूयतुः । ममार्ज ममार्जनुः ममृजतुः ममार्जुः ममृजः । ममाथि ॥ इत्यादीतीक । उवान ऊचतुः उचुः । उपचिथ उवस्थ ॥रुरोद सुप्वाप । इक् मुषुपतु, मुपुपुः । मुप्वपिथ मुप्यप्य ॥ आन अनतुः । शवास शवसतुः । जक्ष जनक्षतुः। जजागार जजागरतुः जजागरुः । जजागरिथ ।। जायुपसगिन्धो वा इति वाऽम् । जागरांचकार । दरिद्रांचकार । चकासां. चकार । शशास शशासतुः शशासुः । शशासिथ ॥ उबारा । वशीतीह १ विदाम्यभव । विदामास । आम्मेद् मानते इति रिद्वचनम् ॥ विदाकिदिति वचनात्पूर्वयोगयोविभागाचामि स्थानिवद्भावेन लिदकार्य किवद्रावध न भवति ॥ अमर- निर्देशः अदापर्य.॥ २ वर्णिते प्रत्यय परतो यो हि हुन् इत्येतो भत् तदिमीवे पूर्वरमत्परयोरादेः कु. स्वर्गादेशो भवति ॥ अडे इति कि प्राजीयन् । अदि द्विवंचनानिमित्त मलयेऽनन्न. रस्य विज्ञानादिह न भवति हनियतुमिच्छति जिननिविपति । डाईदामादी व्यव- भाने भवति प्रनिशयविपति । पूर्वादिति कि! परस्य यथा सातस्मादेरिति आदे- भवति ॥ "यम स्वेऽड़े चाड. Itea" भाइसिमेन्तेश्च सप्तहो माता साक्षाने, । - ·२८८ शाम्टायनप्रक्रियासङ्घहे । अशतु उशु । उवशिथ ।। सचुदणुवे सचुक्ष्णुवाते ॥ सुनाव सुनुवतु ॥ नुनाव नुनुवतु । इय् । इयाय ईयतु ईयु । इययिथ इयेथ । इयाय ॥ वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु ॥ विवाय विव्यतु । ययौ ।। १४४० लिटि वा 1४।२।१२०। चक्षो लिटि ख्शाञ् वा भवति । चख्ये । चचक्षे । ईराञ्चके । ईडाञ्चके । आसाञ्चके । यसि आच्छादने । ववसे । आङ शसूड् इच्छायाम् । आशशासे । पूडौ प्राणिगर्भविमोचने। मुषुवे । इड् अध्ययने॥ १४४१ गाड़ लिटि ।४।२।१२७। इडो लिटि गाड् मवति ।। डित् । अधिजगे । अनुच्छूरिति नाम् । ऊर्णनाव उणुनुवतु । ऊर्णनु वे ॥ तुष्टाव तुष्टुवतु तुष्टुवु । सादित्वान्नेद् । तुष्टोथ तुष्टुवे ॥ अथ हादि। श्रीहति या झुब्वत् । आम् । विदात् किदिति नियमादन्येभ्योऽकित्त्वादे- डर । बिभयाचकार बिभाय ॥ ही लजाया। जिहूयाञ्चकार जिताय । प पार । आर । जहाँ । ममे । विभराञ्चकार । बिभराचक्रे । वभार । सादि- त्वान्नेट वर्थ । बने । डुदाञ् दाने । ददौ ददे ॥ अथ दिवादि । त्रसै उद्वेजने । फणादीति चेत् । तत्रास तत्रसतु, त्रेसतु ॥ राध वृद्धावेव ॥ १४४२ लिटीडप्येत् ।।११।६२। वधार्थे राघोऽच इडादावपिति च लिटि एद्भवति न च द्वि ॥ अपरराध अपरेधतु अपरेधु । अपरेधि- थ ॥ अन्यत्न आरगध अरराधतु ॥ विव्याध । वशीतीक । विविधतु ।। उच समवाये । पित्युत् । उवोच । दीर्घ ऊचतु ॥ रध हिंसास- । रायो । १४४३ रधः ।४।२।२००। रधोऽजादौ प्रत्यये नम् भवति ॥ रर. न्ध ररन्धतु इत्यादि । जजार । स्कृच्छृत इत्यर । फणादीति चेत् । जेरतु जजरतु ॥ शशौ । गहन्नित्यतो उक् श्रुत्व । जज्ञे । पेदे || प्रीह प्रीतौ । अतत्सयोगादिति याभावे इय् । पिप्रिये ॥ अथ स्वादि । १ ऊर्णनाव 'नबद्रा वरीति' रेफ मुक्त्वा तत इति सूतेश परोऽचो द्विभवति ।।

·तिडन्तम् । २८९ स्तृन् च्छादने । हल्भ्यामित्यर । तस्तार तत्तरतुः । तस्तरे ॥ गृ चरणे । चार वचतुः वनुः । चत्रे ॥ धूम् कम्पने । दुधाय दुधुवतुः दुधुवुः। रपादीति विकल्पितेदनात थे नित्यमिट दुधविथ दुधुचे । शुश्रा- च शुचवतुः शुश्रुवुः । स्रादित्वाने शुश्रोथ ॥ हि गतियोः । हिमो. रिति हस्य घः प्रजियाय ॥ दन्भू दम्भे । ददम्भ ।। १४४४ दन्भः ॥६६दन्भः अपिति लिट्यच एद्भवति नच हिन्लुरु च ॥ देमतुः देभुः ॥ १४४२ थेया ।४।१।६७१ दन्मस्थे लियेद्वा भवति न च द्वि. लु च ॥ देभिथ ददम्भिथ ॥ अथ प्रचादिः तस्तार । स्कृच्तृत इत्यर । तम्त- रतुः तस्तरु. । सेट्त्वान्नित्यमिद् सस्तरिय । तस्तरे ॥ नकार नकरतु. । चकरे । हिंसायां । शशार ॥ १४४६ प्रां लिटय वा ।४।२।११। श्रादीनां लिटि ऋद्धा भवति ।। पक्षे अर । शशरतुः शश्रतुः ।। पृ पालनपूरणयोः । पपार पपरतुः पमतुः ।। भृ भरणे यभार वभरतु. बभरु. । बभरिय ।। दृ भये । ददार दद्रतुः ददरतु. ।। वह गती । आर आरतुः आरुः ॥ जिग्यौ । पशि व्यचीतीर जिज्यतुः। जज्ञौ जज्ञतुः जनः ।। श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्षणयोः । शश्रन्थ ॥ १४४७ अन्यग्रन्थो न्लुस् च ।४।१।६५। अनयोरिडादापपिति च लिटोद्वा भवति न च द्विः लुक् च ॥ श्रेयतुः शश्रन्यतुः । अन्य सन्दर्भ । जग्रन्थ थतुः जग्रन्थतुः ॥ अथ तुदादिः ।। १४४८ भ्रस्जसोऽर ४।२।९५। प्रम्जोरसः अर्वा भवति ल्या? परतः ।। बभर्ज । बभर्खनुः । असयोगादित्यफित्त्वान्नेछ । बमज वनजतुः । वमर्ने वनजे । उज्झ उत्सर्गे। उज्झाचकार ।। एडि इयू इयेष दोर्यः ईपतुः ।। व्यच व्याजीकरणे । विन्यार वीतीर विविचतुः ।। १४४९ स्वक्षेवळ ४११११४९। स्वलिटि सिद्धद् भवति वा । सबजे ॥ अथ रुधादिः ॥ नि इन्धैट् दीप्तो। सिद्वत्त्वान्नलुर। इंध ·२९० शाकटायनप्रक्रियासद्महे । ईघाते । सम्पूर्वत्वे जाग्रुपेति वाम् । समिन्धांचक्रे ॥ अन्ज गतिव्यक्ति प्रक्षणेषु आनञ्ज आनजतुः ॥ णिजन्तानामाम् । प्रामत् प्रक्रिया । लुण्ट- यांचकार इत्यादि सर्व योज्यम् ॥ लुडि' अस्पर्धिष्ट। अपनायीत् । अपनिष्ट । अपणायीत् अपणिष्ट । औदित्त्वाद्वेट् अक्षमिष्ट । अर्शस्त । कंश्रीति डः द्वित्वादि अचकमत ॥ ओप्यायैड् वृद्धौ ॥ १४५० दीपूर्जनवुधताय्प्यायस्ते मिः ।४।२१५) दीपादि- भ्यः कर्तरि लुडि ते परे निर्वा भवति || ज इत् । अरिति तस्य लुक् पक्षे सिः । अप्यायि अप्यायिष्ट अप्यायिपातां ॥ तायञ् सन्तानपालन- योः वा निः। अतायि अताविष्ट । औदित्त्वाद्वेट् अगाढ अपाक्षाताम् अगाहिष्ट अगाहिपाता । शक्प्रच्छीति नेट् अस्मेष्ट । अतडि सतीत्यड् अद्युतत् अद्योतिष्ट । अशुमत् अशोभिष्ट । अरुचत् अरोचिष्ट अधितत् अश्वेतिष्ट । अमिदत् अमेदिष्ट । अस्विदत् अस्वेदिष्ट । अटत् अघो- टिष्ट । अलुटत् अलोटिष्ट । अलुठत् अलोठिष्ट । अशुभत् अक्षोभिष्ट । असभत् असन्भिष्ट । अलसत् अस्रसिप्ट । अनशत् अप्रशिष्ट । अध्य- सत् अध्वसिष्ट । अवृतत् अवर्तिप्ट । अवृधत् अवर्धिष्ट । अशृधत् अशर्धिष्ट । अस्यदत् अस्यन्दिष्ट । अकृपत् अकल्पिष्ट ॥ ज्वर रोगे । १४५१ वद्रज्योऽतः ।४।२।६८। बद्रजोर्लरान्तस्य च धातोरतः अतडानपरे सौ आद्भवति ।। अज्वारीत् । नट नृत्तौ ।। १४५२ वोर्गुहलादेर्लघोरिटि ४१२६६/ ऊर्जुनः हलादिह- लन्तस्य च धातोलघोरतः इडादारतानपरे सौ आरैज्वा भवति ।। अनाटीत् अनाटिष्टाम् । अनटीत् अनटिष्टां ॥ फखे हसने । न क्षणिनि नारैच् । अकखीत् ॥ ज्वल दीप्तौ वजिति नित्यमात् अज्यालीत् ॥ पन गतौ । आडि १ वद् मन् इत्येतयोलमारान्तस्य रेपान्तस्य च धातारकारस्य अतहानपरे सो पात आगरादेशो भवति। बनल इति कि मा निरदीत् । अत इति व यमीला । अवधी पध्र गती इलनात सेधानकहाल्यधानमिति न भवति ।

·तिङन्तम् । २९१ स्वयत्यसिति पम् अमावितौ अपप्तत् ॥ शप्रच्छीति नेद् । अस्मानि ॥ १४५३ यरनमातां सक् च ।४।२।७२॥ यम्मनाभ्यः आदन्ते. भ्यः च परस्य सेरिड् भवति अतडाने परत. सक् चैतेषाम् ॥ ईटीट इति सेर्लर अश्रासीत् अश्रासिष्टाम् । आसीत् अन्त ।। वुधी बोधने । यत्रासेति नेट ऐच् । अभौत्सीत् अबौद्धां । तडि या निः । अबोधेि अबुद्ध अमुरसातां । न क्षणिति नारैच् अवमीत् । सात्य । असदत् अशदत् ।। ह सु गनौ। कंश्रीति ड. । अदुद्रुवत् अमुसुवत् ॥ १४५४धेदम्वेवा ।४१३१८ घेश्विभ्यां करि लहि हो वा मयति ।। डित्त्वादिटि चातो लुक् । अदधत् अदधतां ।। १४५५ घाधेदशाच्छासो वा ।।२।७४। प्रादिभ्यस्सेरतहाने झुग्ला भवति ।। अश्लुचीट्सफो । अधान् अधाताम् । अधासीन् अधासिष्टां ।। घुपति से. नुस् । अपात् अपातां ॥ प्राधेडिति वा झुक् । अमात् अप्रासीत् । अध्मासीत् ॥ सेः शुम् । अस्थात् ॥ आत इत् । प्रास्थित प्रास्थिपाताम् । अम्रासीत् । अदात् ॥ दैव् झोधने । अदासीत् ॥ मृ गतौ। सतीत्यह् ॥ १४५६ ऋदृशोऽ।२।९। ऋवर्णान्तानां दशेश्येक. अहयभवति ।। असरत् । असरतां ॥ १४५७ लिप्सिहार्तेः ।४।३।१३। लिपादीनां करि लुडन्यतडि अङ् भवति ॥ अर | आरत् आरतां । सेट्त्वात् सिलुरु अतारीत् अतारि- प्टाम् । आतीयिष्ट आर्वीत् ॥ ज्युतृ भासने ऋदित्त्वाद्वाङ् । अज्युतत् पतिप्सिपोध इत्याकारो न भवतीति विशेष । अतहान इति कि अयस्त रस्त दण्ड स्वयमेव । कर्मण्यसवादीनां कर्मवालाति वचनात् कर्मतरराति कर्ममा तड्। अमास्त धान्य ॥ बहुवचन लामणिकार्थम् । अग्लासियम् । अग्लासि ॥ २ शो तनूकरणे। यो छेदने । पो अन्तरमाणे । धेट पूर्वेण नित्य प्राप्ते शेप भ्योऽप्राप्ते विक्रूप । ३ लिए सि व्हा अति इत्येतेभ्यो यातुभ्य कतीर सुचि परे मध्ये यद् प्रत्ययो भवति ॥ अरिपत् । असिचन् । आह्वात् । आरत् । योगविभाग उत्तरार्थ ॥ "आरे- जायच ' इत्येतावता आरत् इनि सिन्धी पुनर्वचन मा भवान् भरत इलन सप्रयोजनम् ।

·२९२ शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे। अज्योतीत् ॥ ऋदित्त्वाद्वाङ् । अस्कदत् अस्कन्दीत् || मज गतौ । यद्दजि- त्यात् । प्राबाजीत् ।। रभसेति नेद् । असाङ्क्षीत् असाङ्क्ताम् ॥ अगोपायीत् अगोपीत् । अधूपायीत् अधूपीत् । लदित्यादङ् । अगमत् ।। णन महत्वे शब्दे । यरमितीट्सकौ । अनसीन् अनंसीधाम् ॥ अयंसीत् । न क्षणिति नारच् । अशसीत् ।। कृषि विलेखने ॥ १४५८ सुपादेाऽ मृपः ।४।३पादिभ्यो कि सिया मति न सृपः ॥ शिशुद्वित्वीति नेट् ॥ १४५९ दृप्तृप्सृप्कृपिस्पृश्मृशो वा ४१२।१९५। पादीनाम- मिति जल्यम् वा भवति ।। अक्राक्षात् अकाक्षीन् ॥ पक्षे ।। १४६० इकः शलोऽ दृशः क्सो नेद चेत् ।४।२।४। इस परो यः शल् तदन्ताद्धातोलुडि क्सो भवति नेट् चेत् न दृश. ॥ अमक्षन् । ऋदित्त्वाद्वाङ् । पक्षे सौ सृदृश इत्यम् । अदर्शन अनाक्षीत् अद्राष्टां ॥ दह भस्मीकरणे । दादेरिति हस्य घः । अधाक्षीत् अदाग्धां ॥ मिह सेचने। क्सः । अमिक्षत् ।। धेश्चैवेति के अशिधियत् । पक्षे ।। १४६१ स्तनाग्लुचूग्लुचन्धिजोऽह (४।३।९। एतेभ्यः करि लुङ्यङ् वा भवति ।। श्वयत्यसिति इतोऽन् अछुत् । अधन् पक्षे सौ न क्षणिति नारन् । अश्वयीत् ॥ सपछीति नेट् । सन्सीति सस्य तः । अवासीन् अवाताम् अयात्मः ॥ पटूजित्यात् । अयादीन् ।। अयाक्षीत् । अयम् । अवाप्सीन् । अयप्त । अगामी ॥ सिलुचि दलूगोत्वं च अवोढ अक्षताम् । अवासीन् अवास्त अभ्यासीन् अत्र्यास्त ।। लिप्पी- त्य आतो लुरु आहन् । १४३२ तडिया ।।३।१४ लिपादिभ्यः करि उहि तटि अर या मवति ।। पक्षे सिः आहत आदास्त । अदादासीन भदादासिए रमणी- मामार मशीनांगिए । भोत छन् अगृहान् अगदिष्ट । इदगां । यमः । अक्षत् ॥ । - ·तिअन्तम् । २९३ १४६३ दुहादहलिहगुहस्ताडि तुधि ग्वा ।४।२।५५। दुहादिभ्य सस्य तवर्गादौ यादौ च तडि लुग्वा भवति ॥ अगूढ । अधुक्षत ॥ १४६४ क्सस्याचि ।।२।५१। क्सत्याजादौ लुग्भवति ।। अघु- क्षाताम् अघुक्षत । अगूढाः । अधुक्षथाः अघुमाथाम् अधूनम् अधुक्षध्वम् । अघुक्षि अगुहहि अधुक्षावहि अघुक्षामहि ॥ कंश्रीति है.। आशिश्रियत् अ- शिनियत । अनैपीत् अनेष्ट ॥ अथ अदादिः । अवेदीत् । समवित्त सम- वित्साता | लिङि चेति यधादेशः । अल्लुच. स्थानित्वादनुपान्त्यत्वे नारैच् । अनेकान्त्वादिट् च अवधीत् ।। १४६५ नो वधस्तडि लुडि ४।२।१२२। हनस्तडि लडि वधो वा भवति ॥ आवधिष्ट । पक्षे सि. ॥ १४६६ घ्नः ११२।२४५। हनस्ताहि सादौ सौ किद्वद् भवति ॥ ह- न्मन्येति न लुक् । आहत आहसाताम् । अभूत ) औदित्त्वाट् अमार्जात् अमार्शीत् ।। अछि । श्वयत्यसित्युम् । अवोचत् ॥ ऋदित्वाद्वाड् अरुदत् अरोदित् ॥ अस्वाप्सीत अस्वाताम् । आनीत् । अश्वसीत् अश्वासीत् । अजक्षीत् ॥ अनेकाचत्वादिद् अजागरीत् ।। १४६७ लुडि लुग दरिन्द्रः ।४।२।१६। दरिदो लुडि लुग्वा भव- ति ॥ पक्षे सक् । अदरिद्रीत् अदारिद्रासीत् ॥ अचकासीत् । सर्विशास्ती- त्यड् शास इति इत् अशिषत् । वोर्गुअिति वाऽत् । अवशीत् अवाशीत् ।। रुपकत्वादिट् । ऐच् अरावीत् । अक्ष्णावीत् । समक्ष्णविष्ठ । अनावीत् । अनारीत् अयावीत् ॥ १४६८ गैत्योः ।।२।१२४इणिको डि गा भवति ॥ घुपति से शुक् । अगात् अगाताम् अगुः । अध्यगात् । सक् अयासीत् ॥ ख्या प्रकथ- ने । वक्तीत्यङ् । आतो लुक् । आख्यत् ख्शादेशे अङ् आख्यत । ऐरिष्ट! १ दुहादेरिति किर अधुक्षन् । अदीक्षत् । तुदीति वि. अधुशामहि ॥ सस्या- चीत्यतो लुचि वर्तमानाया शवचनम् सर्वार्थम् ॥

·। २९४ शाकटायनप्रक्रियासरहे। ऐडिष्ट । ऐशिष्ट । आसिष्ट । अवसिष्ट । आशासिष्ट । असविष्ट । असोप्ट॥ १४६९ लुहलणी सन्डे वा ।।२।१२८। इटो लुलडोः सन्डपरे णौ च गाड् वा भवति ॥ गाङ्कटामिति डिभावे ईहल्यप्ये इती त्वे अध्यगीप्ट । पक्षे ऐच अध्यैष्ट ॥ क्सः । अद्विक्षत् । अद्विक्षत ॥ अधु- क्षत् अदुग्ध अधुक्षत अधुक्षाताम् अधुक्षत । अदुग्धाः अधुक्षथाः अधुक्षा. थाम् अधुग्ध्वम् अधुक्षध्वम् । अधुक्षि अनुहहि अधुक्षावहि अधुक्षामहि ॥ दिही उपदेहे । अधिक्षत् अदिग्ध अधिक्षत अधिक्षाताम् अधिक्षत । अदि- ग्धाः अधिक्षथाः अधिक्षाथाम् अधिग्ध्वम् अधिक्षध्यम् । अधिक्षि अदिहहि अधिक्षाबाह अधिक्षामहि ॥ लिही आस्वादने । अलिक्षत् अलीढ अलिक्षत अलिक्षाताम् अलिक्षत । अलीढाः अलिक्षथा. अलिक्षाथाम् अलीहम् अलि. क्षध्वम् । अलिक्षि अलिहहि अलिक्षावहि चलिक्षामहि ॥ वैच् । पौर्णावीत् प्रौर्णवीत प्रौणुवीव धूनितीट् । अस्तावीत् अस्तोष्ट । अथ हादिः । अभैषीत् ॥ आरत् । तङि वाइ समारत । पक्षे सिः समार्ट ॥ अथ दिवादिः । सीत्यड् । पुष पुष्टौ । अपुषत् । अशुपत् । अतुषत् । एवं पुप्यादयः निहिपर्यन्ता नेयाः ।। १४७० श्लिषः 1४।३१५/ श्लिपो लुडि क्सो भवति नेट् चेत् ॥ आश्लिक्षत् ॥ १४७१ नानालिङ्गने अनालिङ्गने वर्तमानात् लिपः लुडि क्सो न भवति ॥ अङि । उपाश्लिपत् जतु काष्ठम् ॥ असू क्षेपणे । लड् श्वयत्यसिति थक् । निरास्थत् निरास्थत ॥ नश अदर्शने । अङ्॥ १४७२ नशो वेस् ।४।२।८। नशोऽडीम् वा भवति ॥ म इत् । अनेशत् अनशत् ॥ तृप प्रीणने । दृपादेवति वा सिः। रादित्वाद्वेट् । दृप्तपिति वाम् । अत्राप्सीत् अतासीत् । इटि अतीत् । पक्षे अड् अतृप- त् ॥ प हर्पविमोहनयोः ॥ अद्राप्सीत् अदासीत् अपत् अदपत् ।। - ·तिडन्तम् । स्तनभू चू इति वाड् । अर । अजरत् । पक्षे सि ऋदन्तत्वादिट् । अजा- रीत् ॥ प्राधेडिति सेर्वा लुक् । अशात् पक्षे सक् अशासीत् ॥ एक अच्छात् अच्छासीत् असात् असासीत् । नित्य से लुक् । अदात् । दी. प्पूरिति वा नि ॥ १४७३ मजन्वघोऽयरनंगंवकंचमः कृन्नी ।४।११२३६। मान्तस्य जनेर्वधेश्च धातोरुपान्त्यस्यात णिति कृति औ च आन्न भव- ति न यमादे ॥ अजनि अजनिष्ट । एवमदीपि अदीपिष्ट । अपूरि अपू- रिए । १४७४ पदः ।४।३।१६। पद कर्तरि लडि ते परे भिनित्य भवति ।। उदपादि उदपत्साता । दीप्पूरिति वा नि अबोधि अबुद्ध अबुत्साता ।। स्विनिति नेट् अमस्त ॥ अश्विश्रीतीट् । अडयिष्ट ॥ शुभै पुतिभावे । ऋदित्त्वादतड्यड् । अशुचत् अशोचिष्ट ।। हलामित्यात् । अराक्षात् अरन ॥ अथ स्वादि । धूजितीट् । अधावीत् ॥ आप्ल व्याप्तौ । लदि, स्वाद आपत् एव अशकत् ॥ अथ क्यादि । १४७५ निष्कुपः ।४।२।१४१। निस कुर्वलादेरिड्वा भवति ॥ निरकोपीत् निरकौक्षीत् । अधिश्रीतीट् अपावीत् अपविष्ट ! एव अला- वीत् अलविष्ट ॥ अथ तुदादि । वार । अभाीत् अमाम् । अना- क्षीत् अभ्राष्टाम् । अभट अभ्रष्ट । अभवम् अभवम् ॥ दृपादेरिति वा सौ वाम् । अझाीत् अक्राशीत् । अकृष्ट अक्रप्ट । पक्षे क्स । अकृ. क्षत् अक्षत ।। लिप्सिजित्यह अलिपत् । तङि वा इत्यड् अलिपत । पक्षे सि अलिप्त ॥ पिची क्षरणे । असिचत् असिचत असिक्त ॥ अल्लु- पत अलप्त । अविदत् अवित्त । ऋदन्तत्वादिद् अकारीत अकारिष्टा । शमच्छीति नेट् अप्राक्षीत् ॥ सन् विसर्गे । सृदृश इत्यम् । असा- क्षीत् ।। डुमम्जो शुद्धौ । डशब्दोतावितौ । नेट् ॥ १४७६ नश्मम्जसोनम् ।४।२।१९६। नश. मस्जे. सस्य च ·२९६ शाकटायनप्रक्रियासइहे। जल्यकिति नम् भवति ॥ अमावितौ । अमाक्षीत् अमातां ॥ स्जो भने । ओदित् । अपेक्षीत् ॥ सुप स्पृश स्पर्शने । आवलीति नेट अच्छौप्सीत् ॥ दन्दीति नेट् । दृपादेरिति वा सिः । तृपिति चाम् अस्पाक्षीत् अस्पार्टात् अस्पृक्षत् ॥ एवं मृश आमर्शने । अनाक्षात् अमा- क्षत् िअमृक्षत् ॥ असदत् । औदित्वाद्वेट् । अवश्चीत् अवाक्षीत् ॥ सेद । इपु गत्याम् । ऐपीत् ।। यरलाभ इति नेट् । अरब्ध अलब्ध || अथ तनादिः ॥ क्षणू हिंसायां। न क्षणिति नात् अक्षणीत् अक्षणिष्टां । थास्तयोस्सेर्वा शुक् । हन्मन्येति णलक् । अक्षत अक्षणिष्ट । अक्षयाः अक्षणिष्ठाः ॥अथ रुधादिः। भिट्टन् विदारणे । अक्षुन्विति नेद् । अभै. सीत् । ऋदन्तत्वाद्गाड् । अभिदत् अभित्त असेरिति निषेधादिद् ॥ अज गतिव्यक्तिग्रक्षणेषु आश्रीत आजीष्टाम् ॥ अथ चुरादिः । ज्यन्तेभ्यः कंश्रीति हः । अलघुपरत्वान्न दीर्घः । अलुलुण्टत् । अलघुपरत्वादसन्यत्त्वे नेत् ॥ यत्रु चुर्गसंकोचने । उदित्यानम् । अययन्त्रव । परोफी मुक्त्ता द्विः॥ उर्ज वलपाणनयोः ।। ओर्जिजत् । अग्लुत्यसम्वत्त्वानेत्यादि । गण सङ्ख्याने ॥ १४७७ गणश्चे।४।१।१०४। गोर्ट द्विर्भावे पूर्वस ईवा भवति ।। अजीगणत् अजगणत् । आमाशित्वान इस्वः॥ पार तीर फर्गसमाप्ती अपपारत् अतितीरत् । एवं फयादयः सर्वेऽपि नेतत्र्याः ॥ लुटि सार्दिता ॥ मोदिता । तितिक्षिता । तेनिता । ससा प्रपिता । मामांसिता पनायिता पनिता। पणायिता पणिता । क्षन्ता क्षामिता। गादा गादिता । मेता। गुद् शब्दे । शोता || गाइ द गती १ गयो || पो रियो मा 1111' मानु। पामारामाविमा दागनयममारHERITTER नम् । पाराप्रपंmiritis अमरपान ·श्याता। धर्चा | माता। पयिता । डयिता । सन्ता म्यन्दिना । फन्मा फाल्पता । सार्ग। दरिता दरीता ।। १४७८ सहलुभेच्छम्परिपस्ति ।१।२।१६२। सहादिभ्यः ता. देयश्लः इद्या भवति ।। सोटा सहिता । रन्ता | योद्धा । मोटा । रोटा ॥ या इट ईद तरिता तरोता। रतीयिता अर्तिता । सका। सहता । गोपायिता गोप्ता गोपिता । धूपायिता पूपिता । तता । यगा। गन्ता । वा अम् सप्ता सप्ता । नन्ता । यन्ता । मामिला। तह प्रान्ता । अमिता । अक्षीता । अनिटि कटर । अष्टा । सहलमेनि चेट् । रुप रिप हिंसायां । रोता रोटा । रेपिता रेट । अष्टा कष्टी । दंष्टा । दग्या 1 मेदा । चयिता । परता। पदिता यष्टा । या । वोदा । व्याता । माता । भक्ता । रक्ता । दीनामिना । शीगासिता । शता । गृहिता गोठा । श्रयिता। हन हरणे हा । भून् भरणे भता । नेता ॥ अथ अदादिः ॥ वेदिता । हन्ता । भविता । मानिता मारी। वक्ता । रोदिता । स्वमा । अनिता । अनेकान्त्यादि जागरिता । अ- स्सजित्यातो गुरु दरिद्रता । चकासिता । शामिता यशिता । रविता । क्षविता । सक्ष्णविता । सविता । नविता । यविता । पला । याता। चक्षिता। ईरिता। सोता। सविता । अता । द्वेष्टा । दोगा । उर्ग. विता जणुविता । स्तोता ॥ अथ हादि.। अर्घा ॥ अथ दिवादि। शक्ता वेत्ता । सहेति वेट लोभिता लोधा पोटा तोटा । रा रोपणे । रोषिता । रोटा । खादित्वात् । नगिता नंटा । तपिता रना तप्ता । दर्षिता असा दर्मा । द्वनुहम्नुहस्तिहो वेति वा घः परे । दुद जि- घासाया । द्रोहिता दोया द्रोहा । एव मुह वैचित्ये । मौहिता माधा मोटा। प्णुह उद्गरणे । सोहिता योधा नोटा । मिह पीनौ । नेहिता देखा। स्लेदा । जरिता जरीता शाता । जनिता ॥ अथ म्यादिः ॥ धरिता पोता। चरिता वरांता ।। अथ न्यादिः ।। आम्तरिता आन्नरांता । निशान ·२९८ शाकटायनप्रक्रियासरहे। प्कोपिता ॥ अथ तुदादिः । भ्रम्जी पाके । भ्रष्टा भष्टी | ऋष्टा कष्टी । स्रष्टा । मक्ता । स्प्रष्टा स्पर्टा । अष्टा मर्टा । सहेति वेट् एष्टा एपि- ता। कुटाद्वित्त्वान्नैङ् कुटिता | पुटिता। कुचिता । घुटिता । स्फुरिता । नुविता । कुविता । स्वङ्क्ता । रब्धा । लब्धा ॥ अथ रुधादिः वेता ॥ १४७९ अन्जोऽसेः।४।२।१४०। अन्जो बलादेरिडा भवति न सेः ।। अञ्जिता अङ्गा ॥ १४८० इटि विजः ।।११४५। विजेरिडादौ प्रत्यये डिद्वद् भवति ॥ विजिता शेपं मुगम || प्रागुक्तप्रक्रियया नेयाः ।। लड्लटोः स्यः । अस्पर्द्धिप्यत सर्द्धिप्यते । अबीभत्सिप्यत बीभत्सि- प्यते । अवन्दिप्यत वन्दिप्यते । अहत्स्यत हत्स्यते । अतितिक्षिप्यत तितिक्षिप्यते । अजुगुसिष्यत जुगुप्सिप्यते । अत्रप्स्यत अनपिप्पत । त्रप्स्यते पिष्यते अपनायिष्यत् अपनिप्यत । पनायिप्यति पनिप्यते । अपणायिष्यत् अपणिप्यत । पणायिप्यति पणिप्यते । अक्षस्थत अक्ष: मिप्यत । क्षस्यते क्षमिप्यते । अकामयिभ्यत अकमिप्यत । का(मयिष्यते कमिप्यते । अघाक्ष्यत अगाहिप्यत । घाक्ष्यते गाहिप्यते । ओस्मेप्यत स्मेप्यते । अकोप्यत कोप्यते । अगास्यत गास्यते । अधरिप्यत धरि यते । अपवियत पविष्यते । अडयिष्यत डयिप्यते । अद्योतिप्यत द्योतिभ्यते । असंसिप्यत संसिप्यते ॥ १४८१ न वृद्भयः ।४।२।१७२॥ वृतादिभ्यो बलादरिड् न भवात अतडि परे ॥ वृतूड् वर्तने । अवय॑त् वय॑ति । अस्यन्त्स्यत् स्यन्त्स्यति । अकल्प्स्यत् कल्प्स्यति । तीटि अवर्तिप्यत वर्तिप्यते । अस्यन्दिप्यत स्यन्दिप्यते । अकल्पिप्यत कल्पिप्यते । अज्वरिप्यत ज्वरिप्यते । अस्म. रिप्यत् स्मरिप्यति। अदरिप्यत् अदरीप्यत् । दरिप्यति दरीप्यति । अभोत्स्यत् भोत्स्यति । अभोत्स्यत भोत्स्यते । असत्स्यत् सत्स्यति ।

·तिइन्तम् । २९९ अफ्रीक्ष्यत् क्रोक्ष्यति । अरोक्ष्यत् रोक्ष्यति । अजेप्यत् जेप्यति । व्यजेयत विजेप्यते । अधास्यत् धास्यति । ध्यै स्मृ चिन्तायाम् । अध्यास्यत् ध्यास्यति । औ शब्दोपतापयो । अस्वरिष्यत् स्वरिष्यति । अतरिप्यत् अतरीप्यत् । तरिष्यति तरीप्यते । आतयिष्यत आतिप्यत् । ऋतीयिप्यते अतिप्यति अचिकित्सिप्यत् अकेतिप्यत् । चिकित्सिम्यति केतिप्यति । असक्ष्यत् सहक्ष्यति ॥ यम जभ मैथुने । अयप्स्यत् यप्स्यति ।। १४८२ अतड: 1४।२।१७१। गमे परस्य सादेयं अतडीट् नित्य भवति ॥ अगमिष्यत् गमिप्यति । समगस्यत सगस्यते । अयस्यत् यस्यति । अक्रमिष्यत् क्रमिप्यति । तङि प्राक्रम्यत प्रक्रस्यते । अम्रमिप्यत् भ्रमिप्यति । अक्रक्ष्यत् अकय॑त् । ऋक्ष्यति कयति । अदडक्ष्यत् दद्- क्ष्यति । अधक्ष्यत् धक्ष्यति । रह त्यागे। अरहिप्यत् रहिप्यति । अश्वयिष्यत् श्वयिप्यति । अवत्स्यत् वत्स्यति । अवदिप्यत् वदिष्यति । अयक्ष्यत् अयक्ष्यत । यक्ष्यति यक्ष्यते । अवास्यत् अवास्यत । यास्यति वास्यते । अशोशासिप्यत् अशीशासिष्यस । शीशासिष्यति शीशासिप्यते । अदीदा- सिप्यत् अदीदासिष्यत । दीदासिप्यति दीदासिप्यते । विपी दीप्तौ । अत्वेक्ष्यत् अत्वेक्ष्यत । त्वेक्ष्यति वेश्यते । अघीश्यत् अघोक्ष्यत । अगूहि- प्यत् अमूहि यत । धोश्यति घोक्ष्यते । गहिप्यति गहिप्यते । अश्रयिष्यत् अयिष्यत । श्रयिष्यति श्रयिप्यते ॥ अथ अदादि ॥ अवेदिप्यत् वेदिप्यति । अहनिष्यत् हनिप्यति । अमविष्यत् भविष्यति । अमायत् अमार्जिप्यत् । मायति मार्जिप्यति । अवक्ष्यत् वक्ष्यति । अरोदिप्यत् रोदिप्यति । अस्वप्स्यत् स्वप्स्यति । अस्सन्नित्यातो लर् अदरिदिप्यत् दरिद्विष्यति । अशासिप्यत् शासिप्यति । अरविष्यत् रविष्यति । ऐप्यत् एष्यति । लडि वा गाह । इङ् अध्ययने । अध्यगीप्यत अध्यैप्यत । १ आऽिचीत्यय ऋश इत्युक्तत्वात् अरादेशाभावात् मृधाता ऋारो वर्तत तत अजादी प्रत्यये आर्या भवति । यत्र तु अर प्राप्तिस्तनाचे परेऽपि ताऽभावान् मातोऽत आद्भवत्येव ।।

·शाफटायनप्रक्रियासङ्घहे। लटि न गाङ् अध्येप्यते अयात्मत् । यास्यति। आख्यास्यत आख्यास्यते । आचक्षिप्यत आचाक्षिप्यते। ऐरियत ईरिप्यते । असविष्यत असोयत। सविप्यते सोप्यते । अद्वेक्ष्यत् अद्वेक्ष्यत । द्वेक्ष्यति द्वेक्ष्यते । और्णविप्यत् औMविप्यत् | और्णविष्यत और्णविप्यत । ऊर्णवियति उणुविष्यति । ऊर्णविप्यते अणुविप्यते ॥ अथ हादिः । अमेप्यत् भेप्यति । अपरिप्यत् अपरीप्यत् । परिप्यति परीप्यति | आरिप्यत् आरिप्यति । अहास्यत् हास्यति । अवेक्ष्यत् अवेक्ष्यत । वेक्ष्यति वेक्ष्यने || अथ दिवादि ।। नृत गात्रविक्षेपणे ॥ १४८३ कृत्तृवृच्चच्छुदस्स्यसौ ।४।२।१६९। कृत् तृद् नृत् चुत् मृद् इत्येतेभ्यः सादेय॑क्ष इड्या भवति न से ॥ अनय॑त् अनति- प्यत् । नर्त्यति नर्चिष्यति ॥ क्षिप प्रेरणे ॥ आक्षेप्स्यत् क्षेपयति । अरा- त्स्यत् रात्स्यति । अव्यत्स्यत् व्यत्स्यति । सिमनिति नेट् अपोक्ष्यत् पोक्ष्यति । अशोक्ष्यत् शोक्ष्यति । अतोक्ष्यत् तोक्ष्यति । अदोक्ष्यत् दोक्ष्यति । अश्लेश्यत् लेक्ष्यति । शक मर्षणे । अशक्ष्यत् शक्ष्यति । अस्वेत्स्यत् स्वे. स्यति । अक्रोत्स्यत् क्रोत्स्यति । अक्षोत्स्यत् क्षोत्स्यति । अशोत्स्यत् शोत्स्यति । असेत्स्यत् सेत्स्यति । अशमिप्यत् शमिप्यति । अक्लेत्स्यत् अलेदिप्यत् । क्लेत्स्यति केविष्यति । अमेदिप्यत् मेविष्यति । रधादित्वाद्वेट् । अनक्ष्यत् अनशिप्यत् । नक्ष्यति नशिप्यति । अत्रप्स्यत् अतय॑त् । अतपिप्यत् त्रप्स्यति तय॑ति तर्षिष्यति । अद्रप्स्यत् अदय॑त् अदर्पि- प्यत् । द्रप्स्यति दय॑ति दर्पिप्यति । अद्राक्ष्यत् अद्रोहिप्यत् । द्रोक्ष्यति द्रोहिप्यति। अमोक्ष्यत् अमोहिप्यत् । मोक्ष्यति मोहिप्यति । असोक्ष्यत् अमोहिप्यत् । खोक्ष्यति लोहिप्यति | अस्नेक्ष्यत् अस्नेहिप्यत् । स्नेक्ष्यति स्नेहिप्यति । अजरिप्यत अजरीप्यत् । जरिप्यति जरीष्यति ! अशाम्यत् शास्यति । अजनिष्यत जनिप्यते । अपरस्यत पत्स्यते । अवेत्स्यत १ कृतै छेदने कृते वेष्टने दति द्वयोरपि प्रहण । तृट हिंमानादरयो । वृत हिंसाप्र. न्यनयो । दर दीप्तिनमगयो । दृद सदीपने ॥

·तिङन्तम् । ३०१ वेत्स्यते । सृजि विसर्गे । “सृदृशोऽम् जल्यकि इत्यम् । अम्मस्स इति ने । अस्रक्ष्यत सक्ष्यते । दूइ परितापे । अदपिप्यत दविप्यते ॥ अथ स्वादि । अस्तरिष्यत् अस्तरिष्यत । स्तरिप्यति स्तरिप्यते । अवरिप्यत् अवरीप्यत् । अवरिप्यत अवरीप्यत । वरिपति वरीप्यति । वरिप्यते वरीप्यते । अवविष्यत् अघोप्यत् । अधविप्यत अधोप्यत । धविष्यति धोष्यति । विप्यते धोप्यते । आप्स्यत् आप्स्यति । राध साध ससिद्धौ । असारस्यत् सात्स्यति ॥ अथ क्यादि । अप्रेप्यत् अप्रेप्यत । प्रेष्यति प्रेप्यते । अपविष्यत् अपविप्यत । पविष्यति पविष्यते । आरिप्यत् आरी- प्यत् । अग्प्यिात अरोप्यति । अभरिप्यत् अभरीप्यत् । भरिप्यति भरी- प्यति । अज्ञास्यत् अज्ञास्यत । ज्ञास्यति ज्ञास्यते । अभन्स्यत् भन्स्यति ।। मन्थ विलोडने । अमन्थिप्यत् मन्धिप्यति । निरकोक्ष्यत् निरकोपियत् । निष्कोक्ष्यति निष्कोपिप्यति ॥ अथ तुदादि. ॥ अदेक्ष्यत् अदेक्ष्यत । देक्ष्यति देक्ष्यते । अम्रक्ष्यत् अभयंत । अक्ष्यति भयति । अवेरस्यत् अवेत्स्यत । वेत्स्यति वेत्स्यते । कृतै छेदने । वेट् । अफय॑त् अकर्तिप्यत् । कर्त्यति कर्तिप्यति । अप्रक्ष्यत् प्रक्ष्यति । अमक्ष्यत् मड्क्ष्यति । अस्प. क्ष्यत् अस्पयत् । स्प्रक्ष्यति स्पीति । अम्रक्ष्यत् अमीत् । प्रक्ष्यति मयति । अकुटिप्यत् कुटिप्यति । अस्फुटिप्यत् स्फुटिप्यति । अनुविष्यत् नुविष्यति । अद्रुप्यत् द्रुप्यति । उदविजिप्यत् उद्विजिप्यते । अस्पक्ष्यत स्पड्क्ष्यते । अरप्स्यत रप्स्यते । अलप्स्यत लप्स्यते ॥ अथ रुधादिः ॥ अमेत्स्यत् अभेत्स्यत । मेत्स्यति भेत्स्यते । मन्जो अवमर्दने । अभड्क्ष्यत् भड्क्ष्यति । आक्ष्यत् आञ्जिप्यत् अक्ष्यति अञ्जिप्यति । ण्यन्तानां प्राग्वत् ।। फर्मभावकर्मकर्तृपु शाग्वृत्तादि । लिङि ॥ स्पर्द्धिपीष्ट धीमरिसपाट वन्दिपीट तितिक्षिपीष्ट तेजिपीष्ट । १ भ्रस्मस्प्युयविगित्यभुरभान इत्सर विजृञ् पृथग्मावे इत्यस्य इट्सतिषेध । ओवीजैड् इत्यस्य तु ऐदिलरणसामर्थ्यान ॥

·३०२ शाकटायनप्रक्रियासहहे। कुड् शब्दे । वा नि । काविषीष्ट कोषोष्ट । धारिपीष्ट धृषष्टि | मेड़ प्रति- दाने । आत् आतो यम् मायिपीष्ट मासीष्ट । पाविपीप्ट पविपीष्ट । डायिषीष्ट डयिषीष्ट । जरिषीष्ट । हल्भ्यामिति वेट् । स्मारिपीष्ट स्मरिपीष्ट स्मृतीष्ट । मुत्सीट धायिपीष्ट धासीष्ट । स्थायिपीष्ट स्थासीप्ट । तारिपीष्ट तरिपीष्ट ती- पीष्ट । ऋतीयिषीष्ट अतिपीष्ट । चिकित्सिपीष्ट । केतिपीट । सीष्ट । गोपायिपीट गोपिपीट । धूपायिषीष्ट धूपिपीष्ट । गंसीष्ट गैसीष्ट ! क्रसीष्ट । अक्षिपीष्ट अक्षीप्ट । तक्षिपीट तक्षीष्ट । कृक्षीप्ट । दर्शिषीष्ट दृक्षीष्ट । दङ्- क्षीष्ट पक्षीप्ट । श्वायिपीष्ट श्वयिषीट । वत्सीट वदिषीष्ट । यक्षीष्ट । वप्सीष्ट वक्षीष्ट । चायिपीष्ट वासीष्ट । दीदामिपीष्ट । शीशांसिपीष्ट । श्रायिषीष्ट श्र- यिषीष्ट । हारिपीट हृष्टीष्ट । नायिपीट नेपीष्ट ।। अथ अदादिः ॥ चेदिषी- एट । वा मिट् ॥ १४८४ हो घः ।४।१।२३९। हनो निति णिति च हस्य घो भव- ति ॥ पानिपीष्ट । वधिषीष्ट । भाविपीष्ट । मार्जिपीए मजिपीष्ट मूक्षीष्ट । वक्षीप्ट । रोदिपीष्ट । दरिद्विषीष्ट । राविषीप्ट रविपीष्ट स्नाविपीष्ट । गस्लो- रिति नेट् । स्नोपीष्ट । आयिषीष्ट एपीष्ट । यायिपीष्ट यासीप्ट । साविषीष्ट सविषीष्ट सोपीष्ट । ऊर्णाविषीष्ट ऊर्णविपीट ऊर्गुविषीष्ट ॥ अथ हादिः ॥ भायिपीष्ट भेष्टि ॥ अथ दिवादिः ॥ कृस्तृदिति वेद । नर्चिपीष्ट नृत्सीष्ट । रघावित्वाद्वेट् नशिपीष्ट नहीष्ट । त्रप्सीष्ट तर्पिपीष्ट तृप्सीष्ट । हुप्सीप्ट द- र्पिषीष्ट हप्सीष्ट । द्रोहिपष्टि । ध्रुक्षीष्ट । जनिपीट दीपिषीष्ट ॥ अथ स्वा- दिः ॥सायिषीष्ट सेसीप्ट । क्यादिः । ज्ञायिपीष्ट ज्ञासीप्ट || तुदादि । क- र्तिपीट कृत्सीष्ट । मझीष्ट । एपिपीष्ट इत्यादि सबै मागुक्तप्रक्रियया नेय।। लिटि । पल्प । पनायांचके पेने पणायाञ्चके पेणे । सस्मरे । शश्रे। स्वेने सस्वने । रेजे रराजे । येमे वयमे । जिग्ये । दधे । पपे । आरे। तेरे ऋतीयान्चके आन्ते । चिकित्सांचक्रे चिरिते । गोपायांचके जुगुपे । । ---- १ गमो येति विद्रये इन्मन्येति लर् ॥

·। अघोटि। अलोटि । अलोठि । अक्षोभि । असम्मि । असंसि । अमेशि। तिउन्तम् । ३०३ धूपायाञ्चके दुषे । जग्मे । बभ्रमे । प्रेमे । फेले । शशसे । ऊ । ददृशे । आन] । शुशुवे । शिश्चिये । अये । ऊहे । ऊदे। ईजे। उपे। ऊहे। ऊवे । ऊये । वये । वित्र्ये । जुहुवे । भेजे । ररजे। चख्ने। दीदासांचके । शीशासांचक्रे । जुगुहे । शिथिये। निन्ये ।। अथ अदादिः ॥ विविदे विदां. चक्रे । जम्ने । बभूवे । ममा ममजे । ऊचे । सुपुपे । आने । शश्वसे जज । जजागरे । जागराञ्चके । दरिदायके । चकासांचके । शशासे । ऊशे । चुक्ष्णुचे । सुस्नुचे । नुनुवे । ईये । यये । चख्ये । चचक्षे । ईरांच- के । अधिजगे । ऊर्जुनुवे । तुष्टुवे ।। अथ हादिः ॥ विमयांचके विम्ये । जिहूयांचक्रे जिहिये । प। जहे । ममे । विभराञ्चक्रे बने । ददे ॥ अथ दिवादिः । तत्रसे त्रेसे । अपरेधे । आरराधे । विविदे। ऊचे । जजरे ॥ जेरे ॥ अथ स्वादिः । तस्तरे । यत्रे । दुधुवे । शुश्रुवे । जिग्ये । देमे ॥ अथ क्यादिः । तस्तरे । चकरे । शशरे । शथे । पपरे परे । बभरे । ददरे ददे । जिज्ये । जज्ञे । श्रेथे शश्रन्थे भेथे जमन्थे ।। अथ तुदादिः ॥ बमले बमजे । उज्झाञ्चके ईपे । व्यच व्याजीकरणे । विविचे ॥ अथ रुधादिः ॥ आनन्जे ॥ अथ चुरादिः । लुण्टयाञ्चके । इत्यादि सर्व योज्यं ।। लुङि अस्पर्दूि । अपनायि अपानि अपनिपाताम् । अपणायि अपाणि अपणिपातां । मजन्निति नात् । अधमि अक्षमिपाताम् असंसाताम् । अयंरमित्यनिषेधादात् । अकामि । णिनिटि अफगिचीति न हस्यः । णिलुक् । अकामिपाताम् । अकामयिपाताम् । अप्यायि। अतायि । अगाहि अगाहिषाताम् । अपाक्षाताम् । अस्मायि अस्मामिपाताम् अस्मे- पाताम् । अद्योति । अशेभि । अरोचि । अश्वेति । अमेदि । आस्वेदि । । । - अध्वंसि । अवर्ति । अवद्धि । अदि । अस्यन्दि । अकल्पि। अन्चार १ लिबडीति यनो वेक् । तस्य च हल्यर्थत्वात्तस्मिकृते पश्चात् दि ।

·३०४ शाफटायनप्रत्रियासद्महे । अज्वारपाताम् । अनाटि । अज्वालि । अस्मारि अस्मारिपाताम् अस्म- रिपाताम् अस्मृपाताम् । अथायि अश्रायिपाताम् अश्रासाताम् । अरामि । अयोधि अमुत्साताम् । अपामि अवमिपाताम् । असादि अशादि । अद्रा वि अद्राविपाताम् अद्रोपाताम् । एव अस्रावि असाविपाताम् असापाता म् । अधागि अधायिपाताम् अधासाताम् । एवमादन्तानाम् अप्रायि । अ प्रमायि । अस्थायि । अन्नायि। अदायि | असार । आरि । आरिपा ताम् । अतारि अतारिपाताम् अतरिपाताम् अतरीपाताम् अतीर्घाताम् । आतीयि आर्ति । अज्योति । अस्कन्दि । अस्कन्साताम् । प्रानानि । असज्जि असक्षाताम् । अगोपायि अगोपि । अधूपायि अधूपि । आगा मि अगसाताम् । असर्पि अमृ'साताम् । अनामि अनसाताम् । अयामि । अशासि । अर्पि अकृक्षाताम् । अदर्शि अदशिपाताम् अदृक्षाताम् । अ दाहि अधक्षाताम् । अमेहि । अश्वायि अश्वायिपाताम् अश्वयिपाताम् । अवासि । अवादि अवदिपाताम् । अयाजि । अवापि । अवाहि । अवायि अव्यायि अव्हायि | अदीदासि | अशीशासि । अगूहि अगृहिपाताम् अक्षाताम् । अधायि । अनायि ॥ अथ अदादि ॥ अवेदि । अघानि अघानिपाताम् । अहसाताम् । स्थानिवद्भावेन अनुपान्त्यत्वात् नात् अव धि अवधिपाताम् । अभावि । अमार्जि अमाजिपाताम् अमृक्षाताम् । अवाचि। अरोदि । अस्वापि । आनि । अश्वासि । अजाक्ष । अजा गारि। अदरिदि। अचकासि । अशासि । अवाशि । अरावि अरावि पाताम् अरविषाताम् । अक्षावि अक्षाविपाताम् अक्षविपाताम् । अक्षणावि । अनावि अनाविषाताम् अलोषाताम् । अनादि । अयावि । अगावि । अयायि । आख्यायि । ऐरि । ऐडि । ऐशि । आसि । अवासि अवसिपा ताम् | आशासि । असावि । अध्यगायि अध्यायि । अद्वेषि । प्रौर्णादि । अस्तावि ॥ अथ द्वादि ॥ अमायि । आरि ॥ अथ दिवादि । अपोपि १ गात सूत्रण सकारादिप्रत्यय विकसनेटमाप्ती गम्स्नोरसुप्तगने इति नेट् ॥

·तिडन्तम् । ३०५ अपुक्षाताम् । अशोपि । अतोपि । अश्लेषि अश्लिक्षातां । रधादित्वाद्वेट् ।। १४८५ नेटयलिटि ।४।२।२०१॥ रघ इडादौ प्रत्यये नम् न भवति न लिटि ।। अरन्धि अरधिपाताम् अरत्साताम्। अनाशि । अतर्पि । अपि । अजारि । अशायि । अच्छायि । असायि । अदायि । मजन्वध इति नात्। अजनि । अदीपि । अपूरि। उदपादि। अयोधि । अमानि । अडायि । अशोचि । अरजि ॥ अथ स्वादि ॥ अधावि । आपि ॥ अथ क्यादिः ।। अश्रायि । अपावि । अलावि । निरकोपि ॥ अथ तुदादि । अमर्जि अनजि । अपि । अलेपि । अमेचि । अलोपि । अमेदि । अफारि। अप्रच्छि । अमजि अमझाताम् । अरोजि । अच्छोपि अस्पर्शि । अमणि । असादि । अवश्चि ऐपि ॥ १४८६ रंभः ।४।२।२०२। रभोऽजादौ प्रत्यये नम् भवति न लिटि ।। अरम्भि।। १४८७ लभः ।४।२।२०३। लभोऽजादौ प्रत्यये नम् भवति न लिटि ॥ अथ तनादि. । अक्षाणि ॥ अथ रुधादिः ॥ अभेदि । भन्जे अवमर्दने । १४८८ भन्जेजी या ।४।१।२२३। भन्जो नस्य लुग्वा भवति जौ परे ।। अभाजि अमन्जि ।। अथ चुरादिः ॥ अलुण्डि । अयन्त्रि । ओर्जि। अथि ! अगणि । अपारि । अतीरि । एप सबै नेयं शेषं प्राग्वत् ॥ लुटि ॥ स्पर्धिता मोदिता हर्ता इत्यादि प्राग्मत् । स्मता स्मायिता । कोता काविता । श्याता श्यायिता । धर्ती धारिता । पविता पाविता । १ 'रघ' इति सूत्रेण प्राप्तस्य नमोऽपवाद. । इटीति कि रन्धयति । अलिटीति fe रन्धिव ररधिम ॥ रेधिवानियत्र नमो लुरु । लिटौति पूर्वेण सिध्दे नियमनेऽथे योगे लिटि वेत्सवधारणे ररन्धेसन न स्यान् । रधितेत्यादी स्यादेव ॥ २ नलिटीति वि. आरेभे। अज दापिति कि आरब्धा । थारभने इति तुदा. दित्वाच्छे न रत्॥ ३ भरिटौति दि लेमे । अवाति किं लब्धा । लभने इति तुइदिवाच्छै न कु।।

·३०६ शाकटायनप्रक्रियासइहे। डयिता डायिता। दारिता दरिता दरीता । कन्ता । दर्शिता द्रष्टा । श्वयिता यायिता । चाता वायिता । श्रयिता श्रायिता । हा हारिता । नेता नायिता ॥ अथ अदादिः ॥ घानिता । हन्ता । माविता भविता । जागारिता जागरिता। राविता रविता । क्षाविता क्षविता । क्ष्णायिता क्ष्णविता । साविता स्रोता। नाविता नविता । याविता यविता । आयिता । एता। यायिता याता। इत्यादि सर्व भिड्भावाभावाभ्यामभ्यूयं ॥ लङ्लटोः ॥ अस्पर्धियत स्पर्धिप्यते । अकामिप्यत अकामयिप्यत अकमिप्यत कामि- प्यते कामयिप्यते कमिप्यते । अस्मायिष्यत अस्मेप्यत स्मायिप्यते स्मप्यते। अकाविप्यत अकोप्यत काविप्यते कोप्यते । बरिष्यत अधरिप्यत धारिप्यते धरिप्यते । अपाविप्यत अपविष्यत पाविष्यते पविष्यते । अडा. थिप्यत अडयिप्यत डायिप्यते डयिप्यते । अज्वरिप्यत ज्वरिप्यते । अस्मारिप्यत अस्मरिष्यत स्मारिप्यते स्मरिप्यते । अदारिप्यत अदरीप्यत अदरिप्यत दारिप्यते दरिष्यते दरीप्यते । अभोत्स्यत भोत्स्यते । अगस्थत गंस्यते । अस्यत कस्यते । अभ्रमिप्यत अमिप्यते । अदर्शिप्यत अद्रक्षत। दर्शिप्यते द्रक्ष्यते || अथ अदादिः ।। अघानिप्यत अहानप्यत । घानिप्यते इनिप्यते । एवं निड्भावाभावाभ्यां सर्वमभ्यूह्यं ।। यडि । पास्पर्धते । वावन्द्यते । मम् पम्पन्यते । पम्पण्यते । अकवतेरिति चुत्वाभावः कोक्यते ॥ सन्सूड अन्सुङ् अवसंसने । १४८९ वचम्रन्सध्वन्सभ्रन्शकसपत्पदिस्कन्दानी. म् ।४।११८७ वन्चादीनां यङन्तानां द्विर्भावे पूर्वस्य नीम् भवति । म इत । नलुक् सनीस्रस्यते बनीम्रक्ष्यते । ध्वन्सूहगतो। दनीध्वस्यते । घटिप् चेष्टाया । जापश्यते । नित्वरिप् सम्भ्रमे । तात्वर्यते । लुचि ।। ,१४१० त्वज्वमव्यविनियोऽचश्च ।४।१।१४२॥ त्वरादीनां १ वन्य प्रलयने। सन्सूद अवससने । पम्ह गती। फस गती। सन्द ग. तिशोषणयोः ॥ दीर्घाचारपानीम् न विकियते । चोगेनदिति पचनाव हलोनोऽनति २ पित्वरिप सम्श्रमे । मव मव्य कालबन्धने । अब रक्षणपालन यो । विय पनि। पोषणयो. । चकार स्थानो भवतीति तन कारोऽनादेशो भाति। नलुक नास्तिक ·तिडन्तम् । ३०७ यस्य साचः किपि जलि चानुनासिकादी प्रत्यये ऊन् माति । तापूर्ति तातूर्तः तात्त्वरति । तातूर्पि तातूयः तातूथं । तातूमि तापूर्व. तातूमः ।। जाज्वर्यते। सुच्यून् जाजूर्ति जाजूत जाग्यरति। सास्मयते । धन शब्दे। दध्वन्यते । ररम्यते । सासद्यते । कम गती। नीम् विचनीकस्यते देधी- यते । पेपीयते ॥ १४९१ प्राध्मोर्यहि ।४।२।८९। प्रा मोडि ईद्भवति ॥ जेधीयते । देमीयते । सलक् तेस्थीयते । मानायते । देदीयते । दादायते । जेगीयते । अरायते । तेतीर्यते । चनीस्तद्यते । वन्चू गतौ च । वनीपच्यते । हुर्गा कौटिल्ये । जोयते ॥ लुचि ॥ १४९२ राल्लुरु ।४।१।१४३। राच्छवयोरनुनासिके विपि चलि च लग् भवति ॥ जोहाति जोहूर्चः जोहर्छति ॥ मुर्छा मोहसमुच्ाययो. । मोमू- चय॑ते । झुचि मोमूर्ति मोमूतः मोमूर्छति । सासज्यते सामझीति सास- ब्ति । अट गतौ । अटाट्यते । जप मानसे च ।। १४९३ जजभदहदशाजपसाम् ।४।१।८९। जपादीनां यडि द्विर्भावे पूर्वस्य मम् भवति ॥ जञ्जप्यते । लुचि जञप्ति जञ्जपीति । जम मैथुने । जलभ्यते । जाम्यते जगमीति जगन्ति । हन्मन्येति मलुक् जगत. जगमति । जङ्गमीपि जहंसि जगायः जगथ । जङ्गमीनि। म्वोधेति मो निः जन्मि जान्वः जगन्म ॥ सरीसृप्यते । भण शब्दे । वम्भण्यते नन्नम्यते । ननमोति । नन्नन्ति नन्नत. नन्नमति । नन्नमीपि नन्नमि नन्नयः ननथ । नन्नमामि ननन्मि नन्नन्य. नन्नन्म. । एवं यंयम्यते ययमीति । चकम्यते च कर्म ति । यम्सम्यते यम्भमीति ॥ दल निफला विशरणे ।। १४९४ चर्फलां ॥१९०१ चर्फला यहि द्विसवे पूर्वस्य मम् भवति ॥ १ चर गतिभमणयो. । फल नियती। दल निफ्ला विदारणे । इत्येतेश धतून यहन्ताना द्विर्भावे पूर्वस्य ममागमो भवति ॥ बहुवचन पिग विशरणे इलस्य पर- प्रहार्थम् ॥ अन्यथा हि निरनुबन्धामहणे न सानुबन्धकस्येति फल निष्पत्ताविसस्वर प्रहण स्पात् ॥

·॥ शाकटायनप्रक्रियासद्महे । १४९५ ति चातो ल्युत ।।१।९११ चर्फला यडि तादो प्रत्यये रेफलकारपरस्य अत उद् भवति ॥ पन्फुल्यते पम्फुलौति । घर भक्षणे । चञ्चूयते चन्चुरीति । दरीदृश्यते दर्राशीति । दन्दश्यते दन्दशीति दन्दष्टि दन्दह्यते दन्दहीति । दादित्याद प दन्दग्धि ॥ वा सम्प्रसारण । शोशूयते शेश्वीयते । वावस्यते ।। १४१६ स्वच्यास्यमः।४।११११९। स्वपादीना यडि साचो यत्र इग् भवति ॥ वीयते वेवेति । व्युक्तो ह इति इक् । जोहूयते । धानम् शुद्धौ च । दाया यते । वस्य उच्येन् । दाथायोति दायोति दाधोत दाधावति । चाय पूजाया च ॥ १४९७ घायः की।४।१।१२०। चायो यडि की भवति ॥ चेकी यते । नेनीयते । अथ अदादि । जहन्यते जनीति जवन्ति जपत जवनति ।। १४९८ नोनी हिंसायाम् ।४।२।९०1 हिंसाया हनो यडि मी भवति ।। जेनीयते शत्रून् । वोभूयते । सोपुप्यते । इत् शशिप्यते ।। १४९९ वशोन यडि 1१1११११८१ वशो यडि यत्र इग्न भवति ॥ वापश्यते । मेमीयते । चाख्यायते । चाचक्ष्यते । तोप्यते तोष्ट चीति तोटोति । अट्यादित्वायड् । अर्णोनूयते । जेहीयते मेमीयते । अथ दिवादि ॥ १५०० नृतेयंडः।१।२।५५) यहन्तात्य नृते प्रात्परस्य नस्य को न भवति ॥ नगनृत्यते । वैविध्यते । जेजीर्यते । पनीपद्यते । मम्मन्यते गम्मनीति ममन्ति ममत मम्मनति । वेत्रीयते ॥ अथ स्वादि । हस्य । प्रजेघीयते ।। अथ क्यादि । उर । मोभूयते पोपूर्यते । १ निवप् शय । प्यन सवरण । स्यम् स्वन गाब्द । यडीति यतते । यडीति कि । स्वपति । इय् इति कि सपनियते इत्लन वारस्य मा भत् ।। २ हिंसायामिति नप यक। कचिदिम परस्पनादल तु राजा सामपि शब्दे । नजघयरा॥

·तिडन्तम् । जगीर्यते जेजीयते जाज्ञायते । अश भोजने इत्यस्य अट्यादित्व कोचदि- च्छन्ति अशाश्यते ।। अथ तुदादि । बरीभृज्यते ।। पिची क्षरणे ।। १५०१ सिचो न यङि ।१।२।६२। सिचो यङि सस्य पिर्न भवति ।। सेसिच्यते । लुप्लम् छेदने । लोलुप्यते । गृ निगरणे ॥ १५०२ यङि ।४।२।२५८! यो यडि रस्य लो नित्य भवति ॥ जेगि- ल्यते । इक् । परीपृच्छयते वरीवृश्च्यते । इक् । वेविच्यते । कुइ शब्दे । अनेधादित्वात् चुत्य चोकूयते । मम् वभज्यंत इत्यादि सर्वेषु लकारेषु प्रागु- क्तप्रक्रियया नेय ॥ णिजि । स्पर्द्धयति ! लिडि शिलुक् स्पात् स्पर्द्धयिपीष्ट । लिटि स्पर्द्ध- याचक्रे । लडि डे द्वित्वादि अलपरत्वान्न सन्वद्भाव अलपरत्वात् पूर्वस्य न दीर्घ अपस्पद्धत् अपस्पर्द्धत । लुटि स्पर्द्धयिता । लडि अस्पर्द्धयिप्यत् अस्पर्द्धयिष्यत । लटि स्पर्द्धयिष्यति स्पर्धयिप्यते । एव सर्वत्र योज्य । बाधृर् लोडने । ऋदित् लुडि अशास्वग्नाश्यदित इति न हूस्व अबबाधत । अमूमुदत् । अकुड् लक्षणे । उडावितौ नम् आश्चिकत् । क्र्यैड् शब्दे । होब्लीति पक् यलुक् जुस्पोत्येङ् । कोपयति अचुमुपत् । क्ष्मायै विधूनने । मापयति अचिक्ष्मपत् । स्फायैङ् वृद्धौ । कथादीति वम् । स्फावयति अपिस्फवत् । भापि व्यक्ताया वाचि । भापयति ॥ १५०३ भ्राभाम्भाण्दीप्पीमील्जीवकणण्श्रवण्लुटां या ।४।११२१२१ भ्राजादेरुपान्त्यस्याचो टपरे णो इस्वो वा भवति । इस्वे सन्वत् कार्यम् । अवीभषत् यवभापत् । भासि दीप्तौ । भासयति अबी- । १ उदित इति नमि तत इति द्विभावमाप्तौ 'म चन्द्रा बलि' इति नकार मुक्त्वा द्वि । म्ना जयोति नस्य न । णिलुक् ॥ २ भ्राजि वर्चि दीप्ती । भापि व्यक्ताया वाचि । दापैड कापि दीप्ती। पीड गती। मोल निमेषणे । जीव प्राणधारणे । क्ण रण गतः। अणु दाने । वन शब्दे । लुटन. तिघाते । पूर्वेश नित्ये प्रासे वचनम् । नित्यस्या इत्यात्वे कृते पश्चाद्वा हस्व ॥

·शाकटायनप्रक्रियासरहे। भसत् । अवमापत् अतिपत् । अचीकमत । भ्राजि वर्चि दीप्तौ । भाजयति अविभजत् अबभ्राजत् । चेष्टि चेष्टायां । चष्टयति ॥ १५०४ वेष्टिचेप्टो वा ।।१।१०। वेष्टिचेप्टयोर्ड परे णौ द्विर्भावे पूर्वस्य अद्वा भवति ।। अचचेष्टत् अचिचेष्टत् । एवं वेष्टि वेष्टने । वेष्टयति अववेष्टत् अविवेष्टत् ॥ १५०५ प्रयोक्तुः स्मिाः।४।१।१९१। प्रयोक्तनिमित्तकस्य स्मिडो णो आद्वा भवति ॥ जटिलो विस्मापयते व्यसिस्मपत । नान्यनिमित्तकस्य । कुञ्चिकया विस्माययति व्यसिस्मयत् । लुटि प्रतिघाते लोटयति । प्राज्भासिति वा हूस्वः अल्लुटत् अलुलोटत् । वयति ॥ १५०६ उग्रत् ।४।१।२१२। धातोरुपान्त्यस्य ऋवर्णस्य डे णौ ऋद्वा भवति ।। पक्षे अर अवीवृतत् अववर्तत् । कल्पयति अचीकपत् अचकल्पत् ।। घटिप चेष्टायां ॥ १५०७घटादिकगेवनूजनैऋष्कसूरज्यमोऽकमिचम्यम्य- १ प्रयोक्तुः स चेत् तस्मणिकर्तुः पारकाद्रवति नान्यस्मादयतो भवतीति स्मिइ ततो भवतात्युच्यते । मुण्डी विस्मापयते जटिलो विस्मापयते । प्रयोक्तुरिति कि ? फुधिययन विस्मापयति करणादन विस्मयो न प्रयोक्तुः । अनुसन्धनिर्देशायट इलाच नभवति । विसिस्माययति ॥ . २ महणारेणान्तरगादपि वचनादाध्यते । उपास्यस्येति किं ? अचीकरत । कृपौद सामर्थ्ये । कृपोऽकृपोटादिषु इति रस्य लकार ॥ कल्पयतीत्यत्र उरत्' इति सूत्रेण सृद्वा भवति । ऋवर्णपणे लवर्णस्यापि प्रहणात् ॥ ३ अपपरिपूर्वस्खदवर्जिताना घटादीना कगे चन् जनैड् अप कसूरजि इत्येतेषां कमि धम्यमिवर्जिताना चामन्तानामुपान्त्यस्याचो गौ परे भण् हस्यो भवति । अमि परे तु गौ अस्याचः स्थाने दीर्घा वा भवति ॥ को इत्यकार एतत्कार्यार्थ । गे इति सौत्री धातु.॥ वनइ याचने तनादिः । वन इत्यूदिदुपादानात् वनइ याचने इत्यस्यैव भवति । धन पण सम्भक्तावित्यस्य तु वानति वान वान अवामित्येव भवति । केचित् जनैइ. कृष्णस्विति पठन्ति । तेषा ऽणसू निरसने इति धात्वन्तर देवादिकम् ॥ कसू हवरणदी- त्योः देवादिकः । रसो नस्य जो मृगरमणे लामवति तत्राकारो ' णित्वस्या ' इति प्रामोति अतस्तग्रहणम् । मतो रजयति मृगा नेत्येव भवति । अन्यथा प्राप्तिपूर्वग्लारप्र.

·तिडन्तम् । ३११ पपरिस्वद उपान्त्यस्याचोऽणम्यौ तु दीग्धों चा १२०२। घटादीना कगेपदकस्य अमन्ताना च धातूनाम् उपान्त्यास्याचो णो परे অল हम्मो भवति अमि परे तु णो दीग्र्यो वा भवति न कम्यादीनाम् ॥ घटयति अजीवटत् । व्यथयति अविव्यथत् । प्रथिष प्रख्याने । प्रथयति ॥ १५०८ स्मृदृस्तृत्वगंदप्रयस्पशोऽत् ।४।१।१०। स्मादीनामन ग्लुचि डपरे णौ द्विर्भावे पूर्वस्य अद्भवति ॥ सन्वत्त्वापवाद । अपप्रथत् । प्रदिए मर्दने । प्रदयति अमम्रदत् । त्वरयति अतत्वरत् । क्रपि कृपाया । स्पयति अचिक्रपत् । ज्वरयति अजिज्वरत् । नट नृत्तौ । नटयति अनी नदत् । कण रण चण गतौ । कणयति रणयति चणयति । प्राज्भासिति वा हून्य अचीकणत् अचकाणत् । अरीरणत् अरराणत् । श्रण दाने । श्रणयति अशिश्रणत् अशाणत् । ज्वल दीप्तौ ।। १५९० वाऽनुपसर्गाज्ज्वलहलालवनूवमनमग्लालाम् ।। १११२०७१ अनुपसर्गस्य ज्वरादेरुपान्त्यस्याचो णौ हूस्वो या भवति ॥ ज्वलयति ज्वालयति अजिज्वरत् । स्मरयति असस्मरत् । दृ भये । दरयति अददरत् । चल कम्पने । चलयति अचीचलत् ध्यनयति अदिधनत् । ह्रस्व रमयति अरीरमत् । चालयति अचीचलत् । वामयति वमयति अचीवमत् । सोपस. र्गस्य प्रवमयति ।। १५१० वाशद्योर्विधूननागयोर्जक्तौ ।४।१।१९९) वाया णो पिधूनने जक् भवति अगतौ शदस्तादेश ॥ फलानि शातयति ॥ १५११ रुहः पः ।४।१।१९६। रुहो णौ पादेशो वा भवति ॥ तिधस्येति तद्ग्रहण व्यर्थमव स्यात् ॥ घटादिग्रहण कि पाठयति पाठ पाठ । प. गादिविहाविशेषणानुपादान । घटादय पुन पठिताधा एवात तां पृथगुपादान । तेन उद्घाटयति पाणयतासन्यत्र । स्खद इनि सिट कामयते आचामात आमयति अप. स्सादयति परिस्सादयति । अपपरिग्रहण कि? स्सदयति ॥ प्रस्पदयति । उपान्य स्येति सिं? पयति ॥ १६ भय । स्तृम् च्छादने । निस्वरिष् सम्भ्रमे । प्रदिप् मदन । प्रथिप् प्रा यापने सशि ग्रहणपणया । आदति तपरसरणात् लघोर्धाउन दात दीर्घा न भवति । ।

·३१२ शामटायनप्रक्रियासहहे। रोपयति रोयति । गोड्जेरित्यात्ये पर । जापयति । ड्रीब्लीति पक् । धापयति ॥ १५१२ वेव्यापाहशाच्छासो थिक् ।४।१।२००। वेत्रादीना णो यिम् भवति ॥ इकावितो यगपवाद । पाययति ॥ १५१३ पियस्येच् डे |४|११७०) पाघातोरच डे परे णौ ईप् भव- ति न च द्वि ॥ अपीप्यत् । धापयति ।। १५१४ जिघ्रतरिः।४।१।२१४१५ उपान्त्यस्याचो डे णौ इद्वा भवति ॥ अजप्रिपत् अजिघ्रपत् । ध्मपयति अदिध्मपत् ॥ १५१५ तिष्ठतेः।४।१।२१५। स्थ उपान्त्यस्याचो डे णौ नित्यमि द्भवति ॥ स्थापति अतिष्ठिपत् । ग्लै हर्षक्षये । वा हस्व । ग्लपयति ग्लापयति अजिग्लपत् | ध्यै स्मृ चिंताया । ध्यापयति अदिध्यपत् स्मार- यति असहारत् । पक् । अर्पयति आर्पियत् । अर्चयति आचिचत् । मूर्छ- यति अमुमूर्च्छत् । सञ्जयति अससञ्जत् नाटयति अनीनटत् । लड विलासे । डोल । लालयति अलीललन् । १५१६ जभोचि ४२११९९। जभोऽजादौ व्यक्लि प्रत्यये नम् भवति ॥ जम्भयति । अजजम्मत् । गमयति अजीगमत् । सर्पयति । असीस्पत् अससर्पत् । वण शब्दे । वाणयति अवीवणत् अववाणत् । नामयति नमयत अनीनमत् ।। १५७ यमोऽपरिवेपेणिचि च ।४।११२०४१ अपरिवेये यम उपान्त्यस्याचो णौ इस्वो भवति अनि परे तु दीर्घ ॥ यमयति अर्यायमत् । परिवेषे चन्द्र यामयति अयीयमत् । आचामयति आची चमत् । क्रमयति अचित्रमत् । भ्रमयति । मील निमेपणे । मीलयति । आन्भासिति वा हस्व । अमीमिलत् अमिमीलत् । जीव प्राणधारणे । जीवयति । वा हस्व । अजिजीवत् अजीनिवत् । दर्शयति अदीदशत् अददर्शत् । चह परिकल्कने ।।

·तिहन्तम्। ३१३ १५१८ चहः शाय्ये ।४।१।१०६। शाट्ये चहोऽचो णौ हूस्यो भव- ति अप्नौ तु दी? वा ॥ चहयति अचीचहत् अन्यत्र चाहयति । अहं पूजायाम् । अर्हयति आर्जिहत । श्वाययति ॥ १५१९ श्वेवा ।४।१।१२३। श्वेस्सनि डे च णौ या इमा भवति ॥ अशूशवत् अशिश्वयत् । यिन वाययति अवीवयत् । व्याययति अनिय- यत् । हाययति ।। १५२० जो सन्डे ।४।१।१२२। वेन सनि डे च णो या इम् भवति ॥ अजूहवत् । रजयति अररजत् ।। १५२१ णो मृगरमणे ।४।१।२२६। मृगाणां कीडायां रजो णौ नस्य लुम् भवति ॥ घटादीति हूस्व । रजयति मृगान् अरीरजत् । ऊन् गूहयति अजूगुहत् । श्राययति अशिश्रयत् । हृञ् हरणे । हारयति अजी- हरत् । नाययति अनीनयत् ॥ अथ अदादि १५२२ नो नस्तोनिणे ।४।१।२३८। हनो नस्य णिति तो भ. चति न नौ णशि च ॥ घातयति । अहे इति निषेधात् न हम्य घ । अजीहतत् । भावयति अबीभवत् । मार्जयति अमीमृजत् अममार्जत् । स्वापयति । अकार्यात् प्रागेव द्वि ॥ १५२३ स्वर्णावुः ।४।१।९९६ स्वर्णो द्विर्भावे पूर्वस्य यज उद्भवति । १५२४ स्थापे ।४।१।११७। स्वापे डे साच यन इग् भवति॥असूपुपत् १ सम्परे णौ परे डपरे णी परे इत्यर्थ । सन्परे पी शुशावायपताल्यदाहरणन् । ई परे णो असू शवदित्युदाहरणम् । सनि णो डे पो चेति नियमद्वय भवति । तदाहरण जुहापयिपति अहवत् ॥ सन्डे इति किं? वायति । णारित्युत्तरार्धम् ।। २ णिप्रत्ययणादशवजिने निति प्रयये परे। ना न इत्यत्र न इत्येतावता पष्टया स्थानेऽन्तेऽल इति नकारस्य सात् । घटादिगे इलादिना उपान्लाविकारानुपान्सम्य स्यात् इति न इत्युच्यते ॥ ३ सपेरिति कि यियायिषति । णाविति सि मिसापाथिपति स्वाप वरोति । ४ स्वापैरिति कि स्वापयते सन् सिस्वापार्यपात्या स्वपेणिषु व्यवधानान् । यर इति वि? सोपोपायपनि ॥ स पेति ण्यन्तानर्देश । अन्यथा स्वप इत्येवाच्यन में ·सत् ॥ । ३१४ शाकटायनप्रक्रियास है। १२२२ जागुर्जिणे ।४।१।२३। जगुरत मिणशोरेवाद्भवति । नि- यमादन न दीर्घ ॥ जागरयति अजजागरत् । अस्सनित्यातो लुम् । दरिद्रयति अददरिद्रत् । शासयति । अशास्विति न हम्ब । अशशा १५२६ णौ गमज्ञाने ।४।२।१२५॥ अज्ञाने एत्योो गम् भवति ॥ गमयति अजीगमत् । ज्ञाने प्रत्याययति प्रत्य यियत् । वा गतिगन्धनयो । विधूनने जक् । वाजयति अवीवजत । प्णा शौचे । वा हुभ्य । नपयति सापयति असिष्णपत् । कथादीति लक । पालयति अपीपलत् । ईरयति ऐरिरत् । सावयति असूपयत् । क्रीड्जेरित्याति पर अध्यापयति मध्यापि- पत् । डे वा गाड् अध्यजीगपत् । अर्णावयति ओणुनवत् ॥ अथ हादि । १५२७ विभेते प् च १४११।१९२। कर्तृनिमितकस्य मियो णौ आच भीषु च पर्यायेण भवत ॥ आति पर । जटिलो भापयते मुण्डो भीपयते । अन्यनिमित्तस्य न भवति कुश्विकया भाययति । हा लजाया । पर । जुस्पीत्येड् । हेपयति अजिहिपत् । अथ दिवादि । दुप वैकृत्ये ।। १५२८ अद् दुपो णो ।७।१।२१६॥ दुपोऽचो णौ उद् भवति ॥ दुपयति अदुपत् ।। पिधू सराद्धौ ॥ १८२९ सिक्ष्यतेरैज्ञाने ४११११९०। अज्ञाने सिध्यतेरचो णावाद् १ अज्ञाने इति विशषण इण एवं नेक असम्मवात् इत्यतदयमेव द्विवचनम् ए यारति इणिकोरियर्थ । गम् इत्ययमादेशो भवति । २ प्रयोक्तु स चेद्विभतिणिक्तु कारखाद्भवति । मुण्डा मापयते । जटा भीपयते प्रयोक्तुरिति बुधियन भाययति अत्र कलशाहदय न प्रत क्तु (1) कुञ्चित हादि मया घालस्ततो विभेति ॥ तिग्निर्देशान् यदृचि न भवति यिमाययति ॥ ३ ऊकारादेश । णाविति कि दोष । दुष्टमाचष्टे दुपयति इत्सन धाता स्वरूपमहगे तत्प्रत्ययविज्ञानात भवति ॥ शापित वर्तमाने पुनों ग्रहण डे इयत्य निवृत्यधै ॥ ४ असान इति हि तप तपस्विन सेधयति। स्वान्येव वैर कर्माणि सेघर्यान। सिद्ध्यति तपस्वी जानीसे शानन सम्बध्यते आविर्भतप्रकाशा भवतासर्थ ।। धयति पक्ष इत्युक्त स्वपरिगृहीत पुरुष' स सिद्ध्यति सम्पन्न कार्य भवनि त सिद्वार्थ करातीत्यर्थ ॥ एव देवदत्तो जिनदत्त काम्पित्ये साधयति । पक्ष सा ·तिडन्तम् । भवति ॥ साधयत्यन्नम् । असीसधत् । ज्ञाने सेधयति मुनि तपः ।। १५३० शमोऽदर्शने ।४।१।२०३। अदर्शनऽत्थे शमोऽचो णी इस्वो भवति अग्नि परे तु वा दीर्घः ॥ शमयति रोगं अशीशमत् । दर्शने निशामयति कन्यां । रध इति नम् रन्धयति अररन्धत् । घटादीति हस्व. । जरयति । यिक् शाययति अगीशयत् । छाययति अचिच्छयत् । साययति असीसयत् । दापयति अदीदपत् । जनयति अजीजनत् । दीपयति । प्रान्भासिति वा ह्त्वः । अदीदिपत् अदिदीपत् । लोङ् श्लेषणे ॥ १५३१ पूजांप्रलम्भाभिभवे णौ ।४।१।१८८। पूजाप्रलम्भा मिभवेपु लोड्लिनात्योरचा णौ आद् भवति ॥ जटाभिरालापयते स्वं पूजा प्रापयतीत्यर्थः । लोकमुल्लापयते वञ्चयतीत्यर्थः । श्येनो वर्तिकामपलापयते अभिभवतीत्यर्थः । अन्यत्र लाययति श्लेपयतीत्यर्थः । अथ स्वादिः । अडे इति न घः। प्रहाययति प्राजीहयत् । आपयति आपिपत् । अथ क्यादिः । प्रीन् कान्तितर्पणयोः ॥ नक् धूनयति अदूधुनत् । स्तारयति अतस्तरत् । जारयति अजीजरत् ॥ ब्ली वरणे। पर ब्लेपयति अविठियपत्। री रेपणे च । रेपयति अरीरिपत् ॥ १५३२ मारणतोपणनिशाने ज्ञश्च ।४।१।२०५१ मारणादिपु जानातेरचो णौ हूस्यो भवति अमौ तु दी? वा ।। ज्ञपयति मृगान् व्याधः । ज्ञपयति गुरुं शिप्यः । ज्ञपयनि शरान् ब्याधः । अन्यत्र ज्ञापयति धर्म गुरुः ।। अथ तुदादिः । वार । भर्जयति अबभर्जन प्रज्जयति अवप्रज्जत् । अन्णिति निधान्न डिद्वत्वं । कोटयति अचूकुटत् । स्फुर स्फुरणे । चिस्फुरोर्वेति वात् । स्फारयति अपिस्फरत् स्फोरयति अपुस्फुरत् । रभ इति नम् । १ पूजाप्रलम्भन इति कि? विलाययति । येति नानुवर्तते तदनुवर्तने हि पूर्वर्णध सिद्धत्वाचन व्यय म्यात् । आप लीडो लिनातेर्या आलीयन्ते आलिनन्ति यो । जटाभिरालापयते पूजयन्ति परेका इम जटिन तानसी जी अटाभिः प्रयुक्ते इति णिन् २ मरणप्रापण मारण । तोपण तुष्टिः । निशान तेजन तीक्ष्गीकरण । अन्ये निशा. मने इति पटन्ति । निशामनमालोचन प्रणिधानमाहुः ॥

·शाकटायनप्रक्रियासहहे। आरम्भयति आररम्भत् । लम्भयात अललम्भत् ॥ अथ तनादि । घटा दीति हस्व । चनयति अवीवनत् । अथ चुरादि । पीड गहने । पीडयति अपिपीडत् अपीपिडत । एव प्रागुक्तप्रक्रियया शेष योज्यम् ।। भावकर्मकर्ममर्तृपु लिडि ।। वा निटि णिलुक् । स्पर्द्विपष्टि । पक्षे इट। स्पर्द्धयिपीट । लिटि सर्द्धयाचक्रे । लुडि नि अस्पाद्धि । सौ वा मिन् । अस्पर्द्धिपाताम् अस्पर्द्धयिपाता । लटि वा जिट् स्पद्धिता स्पर्द्धयिता । लुड् लूटो अस्पर्द्धिप्यत अस्पर्द्धयिष्यत स्पर्खिप्यते स्पर्द्धविन्यते एव सर्वन योज्य ॥ - ओ केपाचिद्विशेषोऽस्ति । अघटि अघाटि । अव्यथि अव्याथि । अपाथ अमाथि । अनदि अनादि । अत्वरि अत्वारि । अऋपि अक्रापि । अचार अज्वरि । अनटि अनाटि । अणि अकाणि । अरणि अराणि । अश्राणि अथाणि । अज्जलि अबालि । अस्मरि अस्मारि । अदरि अदारि । अध्वनि अध्वानि । अरमि अरामि । अवमि अवामि । अगमि अगामि । अनमि अनामि । अयमि अयामि । अक्रमि अक्रामि । अअमि अभ्रामि ! अमीति न हस्व । अचामि । आलपि अग्लापि । असपि अन्न पि । अथ दिवादि ॥ अशमि अशामि । अरन्धि अरन्धिषाताम् अरन्धविपाताम्। अजरि अजारि । अजान अजानि । अज्ञपि अज्ञापि ॥ अथ तुदादि । अरम्भि अलम्भि । अपनि अबानि । शेष सुगमम् । इति णिजप्रकरणम् ।। अथ सन् प्रपन्च्यते । सनीटि द्विवादि । बिचन्दिपते ।। १५३३ यो हलादे रलः सस्त्वोः ।४।१।१५२॥ इदुदुपान्त्यम्य रलन्तत्य हलादेर्धातोरिडादी सनि क्याप्रत्यये च किवद्वा भवति ॥ मुमुदि पत्ते । मुमोदिपते । जिहत्सते । अचिकिपत । तितिजिपते तितेजिपते । अदि हिंसातिक्रमणयो । अहिॉटेपते । स्फुटि विकसने पुस्फुटिपते पुस्फोटिपते । १ इश्व उच्च यु तस्मिन् यो सति। रलित र प्रत्याहार । सन् च स्वार सस्ती सया सस्वो । याविति कि विवायिते । वतिला । हरादेरिति सि एपिपिपति । एपका । इति कि विदावाति दवित्वा । इटात मि मुकवा युभक्षात ।।

·१३म् च इचथ६ सहन् चहन् तस्व म॥ यन नचधान देन तिहन्तम् । । । . शुगुप्सिपते जुगोपिषते । सिवप्सते तित्रपिपते । चिशंसते चिनिपते । पेइ सेवने । न स्विदीति न पिः सिसेविषते । जिघानते जिगादिपते मादीतीट् । सिम्मयिपते । न किदिति नेद् । चुपते । घुमीतीम् । मेड् प्रतिदाने प्रतिमित्सते । दित्मते 1 पिप्यासते । ओ. गुयञ्न्ये इति इत् पिपपिपते । डिडयिपते । दिद्योतिपते दिद्युतिपते । न वृश्य इति नेट् । विऋत्सति । तडी । विवर्तिपते वितति । विधिपते । चिक्लप्सति चिकल्पिपते । जिज्चरिपति । सनीति दीर्घ किद्वत्त्वार मुम्मूर्पते । रिरंसते । वुमुत्सति बुभुत्सते । प्रस्नृधेति वेट पिपतिपति । अनिटीस् न च द्विः सम्य लुक् पित्सति । सिपत्सति । क्रुश आहानरोदनयोः चुमुक्षति । ररु- क्षति जिगीपति । घुन्यादिम् । पित्सति । पिपासति । जिघासति । तिष्ठा- सति । दित्सति । दिदासति । इट्यफिनादर । अरिरिपति । नितरिपनि । वा इट ईट् । तितरीपति तितीर्पति । चितै संजाने । चिचितिपति चिचेति- पति । न स्विदीति न पिः सिसंड्सति । यियप्सति । अतडीद जिगमि- पति सजिगंसते । निनंमति । यियंसति । चिकमिपति प्रचिकंसते । निम्र- मिपति । जिजीविपति । अचिक्षति अचिक्षिपति । दिदृक्षते दिदानि । दिधक्षति । शिश्वयिपति । विवत्सति विवदिपति । यियक्षति यियक्षते । वियप्सति विवप्सते । विवक्षति विवक्षते । विवासनि पियामते । विन्यामनि पिव्यासते । जुहूपति जुहूपते । विभक्षति विभक्षते । रिरगति रिरहते । चिखनिपति चिखनिपते । न किदादीति नेट् । जुबुक्षति जुयक्षते । अम्नृधेति वेट् । शियिपति शियिपते । शिश्रीपति शिश्रीपते । बिही- पति जिहीर्पते। भ्रस्नृधेति वेट् । मृन् भरणे । निमरिपति । बुम्पति । निनीपति । अथ अदादिः ॥ रुद्विन्मुपीति फिद्वत्त्यान्नैङ्ः । विविदिपति ।। १५.४ इंन्नः ।४।१।१३८। इणिगिडादेशस्य गमो हनश्याचः सनि व्यवहितेऽप्युपान्त्यस्य भवति सजगस्यने यन्सो मात्रा। सनी.. वि सूमा वित व्यतिरिक्ष प्राप्तस्य भवति ।

·- शासटायनप्रक्रियासहहे। दोर्षो भवति ॥ जियांसति आजिघांसते । मिमार्जियति मिमक्षति । ररुदि. पति । रुद्विन्मुपी ते फिद्वत्त्वान्नैङ् सुपुप्सति । अनिनिपति । शिश्वसिपति । सुसूपते । जिजागरिपति । अस्सन्निति वचनसामर्थ्याद्वेट् दिदरिदिपति दिदरिद्रासति । शिशासिपति । विवशिपति । रुरूपति । युयूपति । प्रस्ः धेति वेट् । यियविषति ॥ १५३५ सनीङश्च ।४।२।१२६। इडः एत्योश्च सनि गम् भवति ने ज्ञाने । अतक इतीट् । जिगमिपति अधिजिगमिपति । ज्ञाने । प्रतीपिपात । यियासति । अदादित्वान्नेस् मिमासति । चिख्यासति । ईरिरिपते । सुसू- पति । गम् गेलोरिति नेट इन इति दीर्घः । अधिजिगांसते । दिद्विक्षति । दिद्विक्षते । भ्रस्नृधेति चेट् । अर्जुनविपति ऊर्गुनविपते ऊर्णनुविपति ऊर्गुनविपते ऊर्जुनूपति ऊर्जुनूपते । तुष्ट्रपति तुष्टुपते ।। अथ हादिः । विभापति । पुर्पति । जिहासते । माड् माने मित्सते । बुभूति । डुदाञ् दाने । दित्सति दित्सते । विविक्षति विविक्षते। अथ दिवादिः। पिवू तन्तुसन्ताने । सिमेविपति सुस्यूपति । निनृत्सति निनर्तिपति । चिक्षिप्सति ॥ १५३६ रांधेर्वधे ।४।१।६१। वधे राधोऽत्रः सनीस् भवति न च द्विः ॥ अपरित्सति । विव्यत्सति । पुपुक्षति । शक मर्पणे शिक्षति । प्विदौ गात्रपक्षरणे । सिप्वित्साते । जिहासति । शिशमिपति । ऋधू वृद्धौ ॥ १५३७ सीजीए सन्यधाज्ञऐन च ।४।११५७१ ऋथः सकारादौ सौ भवति आपः ईप् ज्ञपेझैप् न च द्विः ॥ ईर्त्यति । १ न ज्ञाने इति विशेषण इण. नेतरयोरसम्भवात् व्यभिचाराच ॥ २ वध इति कि आरिरात्सति गुरु । राधेधे हिंसायामर्थे वर्तमानस्य समासदी सनि परे अच इमादेशो भवति न चास्य द्वि । अपरित्सति आकारस्येस् सयोगस्येति सलुक॥ ३ आदेशसयोग द्विर्वचन प्रतिषिच्यते तदभावे भवत्यवे। जिज्ञपायपति । सनीति कि? आपश्यते ॥

·तिइन्तम् । अदिधिपति । रिरत्सति रिरधिषति । निनहाति निनशिपति । जिजीपति जिजारिपति । शिशासति । जिजानिपते । पिसते । दीर क्षये ॥ १५३८ दीङ सनि ।।१।१८४१ दीह, मनि आद्वा भवति । दिदासते दिदीपते । मीड् हिंसायां मिरसते । पिप्रीपते ॥ अथ स्वादिः ।। युयूपति वुर्पते । विवरिपति विवरिपते विवरीपति विपरीपते । दुध्पति दुधूपते । प्रजिघीपति । ईप्सति ।। १५३९ दिदीव दन्भः ।४।११५८। दन्भस्सदी सनि दिदीपी या भवतः न च द्वि ॥ धिप्सति धीप्सति । दिदम्भिपति ॥ अथ क्या. दि. ॥ मीन हिंसायां । मित्सति मित्सते लुलपति लुलपते। तिस्तरिपति तिस्तारपते तिस्तीति तिस्तीर्पते । जिज्ञासति जिज्ञासते || क्लिशी बिया- घने ॥ चिशिक्षति चिल्लिशिपति चिक्लेशियति । मुर खेये । मुमुपियति । अथ तुदादिः । विभ्रक्षति विवर्षाति विनजिपति बिमार्जपति । चिकृत्स- ति । चिकर्तिपति ॥ कृ विक्षेपणे ॥ क्रादीतीद् । चिरिपति । जिंग- रिपति आदरें। दिदरिपते । पिपृच्छिपति । मिमक्षति । विमक्षति विमधिपति । उजिजिपति । एपिपिपति । चुकुटिपति । पुस- रिपति । आरिप्सते । लिप्सते ॥ अथ तनादिः ॥ पणून दाने। बेद् । सिसानिपति सिसनिषते ॥ १५४० सनि ।४।११२६८। यगः सनि अनिट्याद् मवति ।। सिपा- सति सिपासते । अथ रुधादिः । विभित्सति विभित्सते । अजिजिपति । एवं सर्व योज्यं ।। गिनः सनि । पिस्पर्धयिपतीत्यादि । न स्विीति न पिः। सिस्वाद- यिपति । सिसाहयिपति ॥ १५४१ श्रुमुटुमुप्लुच्योर्वा ।।११९८यादीनां सनि विर्भावे पूर्वस्योवर्णस्य अवर्णपरे यभि परे इद्वा भवति ॥ घ्युड् ज्युङ् गुरू पूल गाइ श्यैड गतौ ।। चिच्यावयिषति चुच्यावयिपति पिप्रावायपति पुप्रावयिष- ॥

·३२० शाकटायनप्रक्रियासहहे। ति । पिहावायिपति पुलावयिपति । दिद्रावयिपति हुद्रावयियति । सिस्रावयिपति मुसाबायपति ॥ १५४२ संश्चप्पिप्पाण ।४।११७४सोणी सनि द्विर्भावे पूर्वात् परस्य सस्य पिर्भवति वा ॥ सिपञ्जयिषति सिमञ्जयिषति । णो सन्डे इति इक् । जुहावयिपति । वेक् । शुशावयिपति शिवाययिषति ।। अथ अदादि ॥ स्वर्णावुरित्युत् सुप्वापयिषति | लुङ्लुङ्णाविति वा गाड् । अधिजिगापयिषति । अध्यापिपयिपति || अथ स्वादि || शिधावीयपति शुश्रावयिमति । ॥ अथ क्यादि ॥ ज्ञाप्सति । ओ पूयज्ये इतीत् पिपानपिपति । लिलावयिपति ॥ अथ रुधादि ॥ अजिज- यिषति ॥ शेष सुगम ॥ यङ सनि पूर्ववदेव प्रक्रिया न विशेष । पास्पषिते इत्यादि । यडो णिनि पास्पद्धयतीत्यादि | सनादीना भावन फर्मकर्मकर्तृप्वविशेष । किञ्च ॥ २५४३ वान्मुचोऽनाप्पेञ्चः ।४।११५९। मुच सादौ सन्यच ओत् वा भवति न च द्वि कर्मकर्तरि ॥ मोक्ष्यते वत्स स्वयमेव । मुमु. क्ष्यते वत्स स्वयमेव ।। लटोरतड्तड्यच्छतानशौ । मगादि प्राग्यत् । स्पर्द्धमान स्पर्द्ध- माना स्पर्द्धमान स्पद्धिप्यमाण स्पर्द्धिप्यमाणा स्पद्धिप्यमाण । बीभत्समान चीमतिसप्यमाण । बन्दमान । नन्दिप्यमाण । तितिक्षमाण तितिक्षि- ५ सोरिति ण्यन्तनिर्देश । अन्यथा असन्देहाथै सन्म इत्येवोच्येत । षत्वभूते सनीति पत्वे प्राप्त एतदुत्तराय इह तु विनाऽपि पत्वनिर्दशन सनायपि सिद्ध्यति । शस्वसाति नित्य पत्वे प्राप्त विश्ल्प। २ मुच्छ मोक्षगे। न चेदस्य आप्य कर्म विवक्ष्यते । अनाम्य इति न विद्यते आप्य मायेलनाप्योऽर्थ तस्मिन्वर्तमानादित्यर्थ । अथवा आप्यस्याभावोऽनाप्य अव्ययीभाष तस्मिन् भाप्याभारे सतीत्यर्थ ॥ अच इति कि अन्लस्य मा भूत् । आदेशभियोगे द्विपचनप्रतिपे। ॥ भूगर्भस हादीनां च पिया 10३॥४४॥ भूपाानो समन्तानों बहादाना तापकर्ममाया च धातूना कर्तरि मि मिट् यत् च प्रत्ययो भवति ।। अयुग पया दत्त । मभूषत यन्या स्वयमेव ।। . .

·३२१ प्यमाणः । पनायन् पनायन्ती पनायत् पनायिष्यन् पनायिष्यन्ती पनायि. प्यती पनायिष्यत् पनिप्यमाण इत्यादि । एवं पणायन् प्रणायिष्यन् पणि- प्यमाणः । स्मयमानः स्मेप्यमाणः । कवमानः कोप्यमाणः । गित्त्वान्नात् । श्यायमानः । लुट्यात् श्यास्यमानः। घरमाणः धरिप्यमाणः 1 मयमानः मास्यमानः । दयमान. दास्यमानः । पवमानः पविप्यमाणः । उयमानः डयिप्यमाणः । द्योतमानः द्योतिप्यमाणः । वर्तमानः वय॑न् पतिप्यमाणः । कल्पमान. करप्स्यन् कल्पिप्यमाणः । घटमानः घटिप्यमाणः । रन् ज्वरिप्यन् । सरन् सरिप्यन् । श्रान् श्रास्यन् राजन् राजमानः । राजिप्यन् राजिप्यमाणः। सीदन सत्त्यन् । शीयमानः शत्स्यन् । धयन् धास्यन् । पिबन् पास्यन् । जिमन् प्रास्यन् । धमन् ध्मास्यन् । तिष्ठन् स्थास्यन् । मनन् नास्यन् । यच्छन् दास्यन् । ऋच्छन् अरिप्यन् । तरन् तरिप्यन् तरीप्यन् । ऋतीयमानः ऋतीयिप्यमाणः अर्तिप्यन् । चिकित्स- न् चिकित्सिप्यन् । स्कन्दन् स्कन्त्स्यन् । गोपायन् गोपायिष्यन् गोपियन गोप्म्यन् । धूपायन् धूपायिप्यन् धूषिप्यन् । गच्छन् गमिप्यन् । संगच्छमान सगंस्यमानः । सर्पन सप्स्यन् । सय॑न् । नमन् नंम्यन् । यच्छन् यस्यन् । कामन् क्रममाणः क्रीमप्यन् । प्रकम्यमान । अनन् भ्रमिप्यन् । अणुवन् अझन् अक्ष्यन् अक्षिप्यन् पश्यन् । ध्य. न् । दशन् दक्ष्यन् । दहन धक्ष्यन् । श्वयन् श्वयिष्यन् । वमन् वत्स्य- न् । वदन् वदिप्यन् । यजन् यजमानः । यक्ष्यन् यक्ष्यमाणः । रज- न रजमानः । रझ्यन् रक्ष्यमाणः । दीदांसन् दीदासमानः । दीदा- सियन् दीदांसिप्यमाणः । शीशांसन् शीशांसिप्यमाणः । गृह- न् गृहमानः । गूहिप्यन् गाहेप्यमाग. । मोक्ष्यन् घोत्रमाणः । श्रन् श्रयमाणः । अयिप्यन् यिप्यमाणः । नयन् नयमान. । नेप्यन् नेय. माणः॥

·३२२ शाकटायनप्रक्रियासरहे। अथ अदादिः ।। १५४४ शतुः कसुः ।१।४।१०३। विदो लटः शतुः कपुर्वा भवति ॥ कोतावितौ विदन् विद्वान् वेदिप्यन् । मन् प्रती । अनदन्तत्वान्न मक् ! आमानः । हनिष्यन् आहनिष्यमाणः । सन् भविष्यन् । मृजन् मार्जन् । मायन्ती मायती । मार्जिप्यन्ती मार्जिप्यती । वचन वक्ष्यन् । रुदन रोदिष्यन् ।स्वपन् स्वप्स्यन् । अनन् । जक्षत् जक्षिप्यन् । जाग्रत् जागरिष्यन् । दरिद्रत् दरिद्रष्यन् । चकासत् चकासिष्यन् । शासत् शासि- प्यन् । उशन् वशिष्यन् । रुवन् रविष्यन् । क्षुवन् क्षविष्यन् । संक्ष्णुवानः संक्ष्णविप्यमाणः । स्नुवन् नविप्यन् । युवन् यविप्यन् । यन् एप्यन् । यन् इयन् एप्यन् । यान् यास्यन् ।. आचक्षाणः आल्यास्यमानः। ईराणः ईरिप्यमाणः ॥ १५४५ आसीनः ।।२।४५। आसेरानस्यासीन इति निपात्यते ।। आसीनः,आसिप्यमाणः । सानः पसिष्यमाणः । शिक्षानः शिअिप्यमाणः । सुवानः सविष्यमाण सोप्यमाणः । अधीयानः अध्येप्यमाणः । द्विपन् द्विषाणः । द्वेश्यन् द्वेक्ष्यमाणः ॥ अथ हादिः । बिभ्यत् भेप्यन् । जिहियत् हेप्यत् । इयत् अरिष्यन् । मिमानः मास्यमानः । विनत् विप्राणः । भरिष्यन् मरियमाणः। नेनिजत् नेनिजानः । नेक्ष्यन् नेक्ष्यमाणः ॥ अथ दिवादि. ।। नृत्यन् नय॑न् नर्ति- प्यन् । विध्यन् व्यत्स्यन् । पुष्यन् पोक्ष्यन् । शाम्यन् शमिप्यन् । रध्यन् रधिप्यन् । रत्स्यन् । नश्यन् नड्ड्यन् नशिप्यन् । तृप्यन् लप्स्यन् तय॑न् तर्पिष्यन् श्यन् शास्यन् । जायमानः जनिप्यमाणः । विद्यमान. वेत्स्यमान.। रज्यन् रज्यमानः । रक्ष्यन् रक्ष्यमाणः ॥ अथ स्वादि. ॥ वृण्वन् १ फकार सजूरहस्स इति सामान्यार्थ. । विदेः शत्रन्तः क्रियाशब्दो संदिशब्दव तन्न क्रियाशब्दत्वे विकल्पो रूदौ निल एव ॥ श्यताविति विद्वत्वे सिद्ध कारः प्रस उसिसायः॥

·३२३ वृण्वान. । वरिष्यन् वरीप्यन् वरिप्यमाण. वरीप्यमाणः । शृण्वन् श्रोप्यन् । माप्नुवन् आप्स्यन् ।। अथ क्यादिः ॥ प्रीणन् प्रीणान. । प्रेप्यन् भेप्यमाणः । पुनन् गुनान । पविष्यन् पविष्यमाणः । जानन् जानान. जास्यन ज्ञास्यमानः॥ अथ तुदादिः ॥ भृजन् भृजमानः प्रक्ष्यन् मयन् प्रक्ष्यमाण: भयमाणः । कृन्तन् कर्त्यन् कर्तिप्यन् कृपन् क्रश्यन् कर्यन् । मृजन् सक्ष्यन् । मजन् मझ्यन् । मृशन् प्रक्ष्यन् मक्ष्यन् । इच्छन् एपिप्यन् । कुटन् कुटिप्यन् । कुवमानः कुविष्यमाणः । उद्विजमानः उद्विजिप्यमाण । लभमान. लप्स्यमान. ॥ अथ रुधादिः ॥ भिन्दन् भिन्दानः भेत्स्यन् भेत्स्यमानः । इन्धानः इन्धिप्यमाणः । अझन् अलिप्यन् । अमोऽसेरिति चा इट् । इत्यादि सर्व मागक्तप्रक्रियया योज्यं ॥ पूर्ववलिटः अतवत् तवत् फसुकानौ ॥ पस्पर्धनः परपीना पस्पर्धनं । बवाधानः । ववन्दानः । जहदानः । सेहानः। आनृजानः । पाणः । पनायाचवान् । ड्यामुम् । पनायांची | पनायांचयत् पेनानः । एवं पणायांचकृवान् पेणानः । कामयायकाणः चकमान. । अयाचकाण. । दयांचकाणः । ऊयांचक्राणः । ईशांपकाण. कामांचकाणः । सससानः । दिग्यानः । विद्युतानः । विव्ययानः । एकान्त्वादिट् । नेटि- वान् । सस्मृवान् । आदन्तस्वादिट । शश्रियान् । फेणिवान् । पफण्यान् । स्वेनिवान् सस्वन्वान् । रोजियान् रराज्यान रेजानः रराजानः । भैजानः समाजानः । वेमिवान् । ववन्वान् । जिगिवान् विजिग्यानः । ऋ आरिवान् । पुन. फिद्वद्वचनान्नार तितीर्वान् । मतीयांचकाण आनृत्वान् । चिकित्सा- चकृवान् चिकित्वान् । गोपायांचकृपान् जुगुप्वान् । धूपायांचमान् दुघवान् ॥ १५४६ गंहविद्दश्विशो वा ।।२।१६८1 गमादिम्य. कम इड्वा भवति ॥ जन्मिवान् जगन्वान । समग्मान । प्रेमिवान् यमण्वान् । प्याचवान् देलिवान फेलिवान् । शशस्वान् । वेट् दद्दशिवान् ददृश्वान् ।

·'३२४ शास्रायनपक्रियासइहे। आनहान् । वेत् । शुशुगन् शिश्विवान । उपिवान् । ऊदिवान् । इनियान् ईजान. । ऊपिवान् ऊपानः । ऊहिवान् ऊहानः । ऊयिवान् ऊरिवान् चविवान् ऊयानः उवानः वयानः। भेजिगन् भेजान. । ररन्ज्यान ररानः । चखन्वान् चस्नान । दीदासांचयान दोदांसांचप्राणः । शीना- साचकवान् शीशांसांचकाण- । जुगुहान् जुगृहानः । शिश्रिवान् शिश्रियाण. । निनीयान् निन्यानः ।। अर्थ अदादिः ।। विविदिवान् विदाचश्यान् विविद्वान् । जनियान् जघन्वान् आजपानः । वभूयान् । ममृग्वान् । उचियान् ॥ १५४७ विण्वस्सदोऽनुवयश्च कर्तरि भूते 1१।४।८१॥ यादिभ्यः फरि भूतसामान्ये लिटः फमुर्भयति अनुवचः फान ॥ अनू. चानः सारे प्रवचनेऽधीती । रुरुद्वान् । सुपुण्यान् । आनिवान् । शश्वस्यान् । जजल्यान् । बजागृवान् । जागरांचलवान् । दरिदांचनान् । चकासा. चकृयान् । शिशिप्वान् । ऊशिवान् । संचुक्ष्णुमान. । मुष्णुवान् । नुनुपान् । ईयिवान् । ययिवान् । चरयान' चचक्षाण. । ईरापत्राण. । आमानकाण. । सुपुवाणः । अधिजगानः । वर्णनुयान अर्जुनुपान । तुमुवान तुपान ॥ अथ दादि. ॥ विमयाचवान् निभाषान् । जिल्याचगन् बिहीवान् । पप्पान् पुपान् । आरियान् । अहिपान् । ममानः । मिरापान विमरांचताण । पान् यमाणः । दधियान दधान ॥ अथ दियादिः ।। सियान् तनम्यान् । अस्पिान् । जिजीर्वान् । शमियान् । कानः ।

·तिमन्ते उपसर्वाधिकार । ३२५ पिप्रियाण ॥ अथ स्वादि ॥ तिस्तीर्वान् तिस्तिराण । पत्यान् वनाण । दुधूवान् दुधुवान । शुश्रुवान् । प्रजिपिवान् । देभिवान् ॥ अथ न्यादि ।। चिकीर्वान् चिकिराण । शिशीर्वान् शशृवान् । पुपूर्वान् पपृवान् । दिदीर्वान् दवान् । जिजीवान् जज्ञान । श्रेथिवान् शश्रध्यान् । अथियान् जनध्वान् । अश भोजने । नपूर्वत्वे ॥ १५४८ अनाश्वान् ।१।४।८२। नम्पूर्वादनाते अनाधान् इति निपात्यते ।। अथ तुदादि । वनज्वान् बनजान । विश प्रवेशने । वेट् । विविशिलान् विविश्वान् उज्झाचकृवान् । ईपिवान् । विविच्वान् । सस्व- जान ॥ अथ रुधादि । ईधान । समिन्धाचक्राण । अनज्वान् ।। अथ चुरादि ॥ लुण्टयाचरुवान् । इत्यादि सर्व नेयम् अथोपसर्गाधिकारा उच्यन्ते ।। १५४९ क्रीतन्यवस्थादे ग्यहुलम् ।।२।२०९। श्रीन्तनो परत अवस्यादेरतो लग् बहुल भवति ॥ वक्रीणीते अवक्रीणीते । वतनोति अवतनोति ॥ १५५० धानह्यपेः ।४।२।२१०। धानझो परत अपेरतो लुग्वा भवति ।। पिदधाति अपिदधाति । पिनाति अपिनाति ।। १५५१ सम्पर्युपात् कृषः सद् भूपसमवाये ।४।२।२११॥ सम्पर्युपेभ्य परस्य कृत सड् भवति भूपसमवाययो ॥ परिप्करोति । उपस्करोति । सस्करोति दनौदनमित्यादि ॥ १५५२ उपौधिकारप्रतियनवाक्याध्याहारे ।४।२।२१२॥ १ अकारे समवाये समुदाये चार्थे । साडिति द्विसकारको निर्दश । तेन सकार एव सद्भवतीति समचिस्करदित्यादी पिन भवति ॥ परिष्करोतालत्र 'सदनुस्यज्ञा वा स्वार्ट' इति पि.॥ २ प्रकृतरन्यथाभावो विकार । पुन पुनर्यत्यते इति यत्न । सतोऽयंस सम्बपाय वृद्धय तादवम्याय वा समीहा प्रतियत । गम्यमानार्थस्य वाक्यैकदेशस्य स्वरूपेगेपा दान वाक्याध्याहार ॥ उपस्कुरुते प्रतियत्न करोतायर्थ । सोपस्करापि सूखाण सवाक्याध्याहाराणीत्यर्थ ॥ - ·शाकटायन प्रक्रियासकहे। उपात् परस्य कृनः सद् भवति विकारप्रतियत्नवाक्याध्याहारेषु ॥ गच्छन्नुप- स्कुरुते । एपो दकस्योपत्कुरुते । पदमुपस्कुरुते ।। १५५३ किरतेलवमे ।४।२।२१३। उपात् किरतेः सड् भवति लवने सति ॥ उपस्किरन् लनाति ।। १५५४ प्रतेश्च वधे ।४।२।२१४१ अतेरुपाञ्च परस्य किरतेस्सद्द मवति हिंसायाम् ॥ प्रविस्कीण ह उपरकीर्ण ह ते वृषल भूयात् । हिंसानु वन्धी विक्षेपस्ते भूयादित्यर्थः ॥ १५५५ चतुष्पद्यपाडर्षात् ।४।२।२१५। अपात् किरतेस्सद भवति हर्षाच्चतुष्पदि कर्तरि ।। अपस्किरते हृष्टो गौः ।। १५५६ विशुनि भक्षाश्रयाय [४।२।२१६६ अपात् किरतेस्सद् भवति भक्षाय वौ कतरि आश्रयाय च शुनि च ॥ अपस्किरते कुकुटः । अपस्किरते वा ॥ १५५७ प्रात्तुम्पतेर्गवि 1१।२।२१८॥ प्रात्परस्य तुम्पतेः सड़ भवति गवि कर्तरि ॥ प्रस्तुम्पति गौः ।। अथ पत्वविधिरुच्यते ॥ १५५८ प्रादुसश्वाच्यस्तेष्पिः ।४।२।२१९। उपसर्गात् प्रादु- सश्च परस्यास्तेः सस्य अचि ये च परे पिर्भवति ।। अत्रापि किन स.पि.। शनम इति परिमाषाऽऽश्रीयते । अभिपन्ति अभिप्यात् । प्रादुष्पन्ति प्रादुप्प्यात ॥ १५५९ सुश्ससोस्तुस्तुभोव्यप्योः १४।२।२२०। उपसर्गात १ हर्षाचेचतुष्पदि विषये तदयों भवति । अपस्किरते हाद्विलिस्य विक्षिपतीत्यर्थ । शादित्यत एव निर्देशाद्धेती पञ्चमी ।। २ विष भाव विश्वा तस्मिन् विशुनि । वि: पक्षिपरमात्मनो । कुष्टोऽपस्किरते भक्षाय विलिस्य विक्षिपतीत्यर्थः अपस्किरति या भाश्रयाय विलिल्य विक्षिपतीत्यर्ष ॥ भक्षाध्यायति कि अपस्किरति वा ओदनं पिंहमाशितु ॥ ३ उपसर्गादित्येव । उपरामादिति सि दधि सुनोति । पदारपरस्याना पवनं । वि.स सि । नम ।' इति विनियम्यते तत्रापि सति न प्रामोतीति अदमहल ·नेऽत्थें वर्तमानस्य सकारस्य दयोरटिच सलसत्यपि पिरादेशो भवति । विश्व विभ- तिष्टो पत्वप्रक्रिया ३२७ परेपां अद्विरुक्तानां सुमादीनां सस्य पिर्भवति मध्ये अटि सत्यपि अस- त्यपि ॥ अभिपुणोति अभ्यपुणोत् । अभिपुवति अभ्यपुवत् । परिप्यति पर्यप्यत् । अभिष्टौति अभ्यष्टोत् ।। टुमुन् स्तम्भे । अभिष्टोभते अभ्यष्टो. भत । द्विरुक्तानां न भवति । अभिसुसूपति पो अन्तकर्मणि । अभिसिपासति ।। १५६० स्थासेनिपेधसिन्सां घटि ।४।२।२२१। उप- सर्गात स्थादीना सस्य पिर्भवति द्विर्भावे अटि व सत्यपि ॥ अधिष्ठास्यति अधितष्ठौ अध्यष्ठास्यत् । अभिषेणयति अभिषिषणयिषति अभ्यपेणयत् । प्रतिपेधति प्रतिषिषेध प्रत्यपधत् । अभिपिश्चति अभिपिपेच अभ्यपिञ्चत् । अभिपजति अभिपिपड्क्षति अभ्यपजत् ।। १५६१ स्तम्भोऽडप्रतिस्तब्धनिस्तब्धे ।४।२।२२२। उपसर्गात् स्तम्भेः पिर्भवति डप्रत्यय प्रतिस्तब्धनिस्तब्धौ च वर्जयिन्या द्विर्भावे अटि च सत्यपि ॥ विष्टभ्नाति वितष्टम्भ व्यटनात् । अडेत्यादि किं । व्यतस्तम्मत् प्रतिस्तब्धो देवदत्तः । निस्तब्धः चैनः ॥ १५६२ अवाचालम्बनाविदुर्योक्षु १४३२।२२३। अवात् स्त- म्मे. सस्य पिर्भवति आलम्बनाविद्यौर्जित्येप्वर्थषु घटि सत्यपि न है ।। अवष्टनाति दुर्गम् अवतष्टम्भ अवाष्टनात् । अवष्टनाति शरत् अवतष्टम्म अवाष्पन्नात् । अवष्टनाति नृपलः अवतष्टम्भ अवाटनान् । हे अवातस्तम्भत् ॥ १५६३ वेश्च स्वनोऽशने ४।२।२५४१ वरवाच परस्य स्वनतेः सस्य विर्भवति अशने अर्थे व्यटि सत्यपि ॥ विष्यणति विपप्वाण व्यव. १ अडे इत्यस्यानुवर्षणार्थवकार । भारम्नमाधयण । अविरस्य भाव आविर्य मार्जित्यमोल एतेष्वर्येषु और्जित्यमूर्जितत्व । ऊर्ज यलप्राणनयो । २ वि इत्येतस्मादवाचोपसर्गप्परस्य 'स्वन भवतसने' इत्येतस्य धातारराने मोज- के प्रत्यर्थ ।

·३२८ शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे । गत् अवघ्वणति अवपप्वाण अवाप्यणत् । अभोजने विस्वनति मृदङ्ग । अवस्वनति घण्टा ॥ १५६४ सदोऽमतेलौं त्वादेः ।।२।२२५अप्रतेरुपसर्गात सद सस्य पिर्भवति व्यटि सत्यपि लिटि तु द्वयोरादेरेव भवति ॥ निपी दति निपापद्यते न्यपीदत् निषसाद । अप्रतेरिति किं । प्रतिसीदति ।। १५६५ स्वन्जेश्च ।४।२।२२६॥ उपसर्गात् स्वन्ने सस्य पिर्भ वति घटि सत्यपि लिटि तु द्वयोरादे || परिप्वजते । परिपिप्वझते पर्य प्वजत परिपखजे॥ १५६६ पारनिवेः सेवः ।४।२।२२७/ परिनिविभ्य सेव सस्य पिर्भवति व्यटि सत्यपि ॥ पेड् सेवने । परिसेवते परिपिपेविपते पर्यपे. वत नियेयते नियिविपते न्यपेवत विषेवते विरिषेविषते व्यपेरत ॥ १५६७ सदस्तुस्वां वा त्वटि ४।२।२२९। परिनिविभ्य सडादीना सस्य पिर्भवति अटे तु वा ॥ परिष्करोनि पर्यप्रोत् पर्यस्क रोत् । परिष्टोति पर्यष्टौत् पर्यस्तात् । निष्टौति न्यष्टोत् न्यस्तात् । विष्टौति व्यष्टोत् व्यस्तोत् । परिप्वजते पर्यप्यजत पर्यस्वनत । निवजते न्यप- जत न्यस्वजत । विप्वजते व्यप्वजत व्यस्वनत ॥ १५६८ सीसहोऽडेऽसोः ।४।२।२३०। परिनिविभ्य परस्य सीवूसहो सस्य अडे पिर्भवति वा त्वटि न सोभाये ।। परिपीव्यति पर्यपीव्यत् पर्यसीव्यत् । निपीव्यति न्यपीव्यत् न्यसीयत् । विपीव्यति व्यपीन्यत् व्यसीन्यत् । परिपहते पर्यपहत पर्यसहत । निपहते न्यपहत न्यसहत । विपहते व्यपहत व्यसहत । अह इति । पर्यसीपिवत् न्यर्स पिवन व्यसीपियत् पर्यसीपहत् न्यसीपहत् व्यसीपहा । असोरिति किरा परिसोदव्य निसोटा विसोढा ।। १८६९ स्यन्दतेाऽभ्यनोयामाणिनि १२२३११ अभ्यनो परिनिविभ्यश्च स्यन्दते सम्य भिवनि या अशामिणी पनीर सहि ।

·तिवन्ते पत्यप्रक्रिया। आभप्यन्दते अगिस्यन्दते । अनुष्यन्दते अनुस्यन्दते । परिप्यन्दते परिस- न्दते । निप्यन्दते निस्यन्दते। विप्यन्दते पिस्सन्दते ते । प्राणिनि अगिस्य- न्दते मत्स्यः॥ १५७० पे स्कन्दोक्तयोः ४१२।२३२१ के. म्फन्दः गम्य पिर्भवति वा न तयोः ॥ विष्फन्दति रिकन्दनि । भन्योरिनि । विस्काः निस्यनयान् ॥ १८७१ परेः १।२।२३३३ परेः स्कन्दः सम्य पिर्या भयनि ।। परिप्फन्दति परिस्कन्दति । परिफनः परिस्कन्न । १५७२ स्फुरस्फुलोनिनः ।४।२।२३४१ निनिभ्यां स्फुरस्कुला सस्य पिर्वा भवति ।। नि.प्फुरति नि.म्फुरति निष्फुरति निम्फुगति । नि.. लति निस्फुलति निष्फुलति निफुलति ॥ १५७३ वैः ।।१२।२३५। वे. स्फुरस्फुलो सस्य पिर्ग भनि ।। विष्फरति विस्फुरति । विप्फुलनि विस्शुलनि ॥ १५७४ स्क: २२३६॥ यः स्कमातेः सस्य पिर्निन्यं भवति ।। विष्फभाति । सापचनाधादेः । किम्मते ॥ १५७२ निस्सुचेरसमसतिस्वपोऽयः ।४।२।२३७ निमादि. भ्यः समसूत्योर वकारस्य स्वपेर्यातोश्च सत्य पिभवति ।। निपन. दुप्पम. सुपमः विपम. निवृतिः दुष्पतिः मुनिः रियूनिः नियुप्यने दुगुप्तः सुषुप्तिः विपु प्तिः । अब इनि किं । दुःस्यमः मुखमः ॥ . १ अफयो न चेन सरूवा परता भव । नाभ्यो परिवहन मानुगृति २ नगदम् मुशियोग्य मोन्य FERRY गुलशन्दर र अमर स्वधात विदरो भात । रामती करतेने न माने निम्मान मम । निरगत दुगत ॥ ये मनमः । नियमविदुर ।

·शाकटायनप्रक्रियासहे। अथ णत्वविधिदर्श्यते ॥ १५७६ हिनुमीनानिणोद्धरोऽन्तरश्च णः ।४।२।२३८ पानी ण इति परिभाषोपतिष्ठते । अदुर उपसार्गादन्तरश्च परस्य हिनु मीना आनि इत्येतेषां णादेशस्य च नस्य जो भवति ॥ प्रहिणोति प्रमीणाति प्रभवाणि प्रणयति अन्तर्णयति अन्तर्भवाणि । अदुर इति किं । दुर्नयति ॥ १५७७ शः ।४।२।२३९। अदुर उपसर्गादन्तरश्च परस्य शकारान्तस्य धातोर्नस्य णो भवति ॥ प्रणश्यति अन्तर्णश्यति । अदूर इति किं । दुर्न- श्यति । अशान्तले णो न भवति । मनष्ट !! १५७८ नेघुमानद्गत्पत्पदिस्यतियातिवातिद्रातिप्साति- हन्तिवपिच हिशमूचिदेग्धौ ।४।२।२४० अदूर उपसर्गादन्त रश्च परस्य नादौ पातौ परे णो भवति ॥ प्रणिदधाति प्रणिददाति । प्रणिमयते प्रणिमिमीते । णद अव्यक्त शब्दे । प्रणिनदति प्रणिगदति । प्रणिपतति प्रणिपयते । प्रणिप्यति । प्रणियाति । प्रणिवाति । अणिद्राति । मणिप्साति । प्रणिहन्ति । प्रणिवपति । प्रणिवहति । प्रणिसाम्यति । प्रणि- चिनोति । प्रणिदेग्धि । अन्तर्णिदधाति इत्यादि । अदुर इति किं । दुनिंद- याति दुर्निदेग्धि ॥ १ हिनु गतिवृध्यो स्वादि । माग हिसायो। दुवर्जितात् ॥ हिन्वादीति वि. अनृत्यति । नुति मन्दि नशि नदि नकि नादि मारणा गोपदेशाभावान भवति ।। प्रवपानि भारत न्तनपुसकलिङ्गोऽय । मासानीत्यानीत्यनर्धक लेडादशोऽर्यवान् इति न भवति ॥ प्रगता नायकोऽस्मात्प्रनायका देश प्रादेरस प्रत्ययार्थेन योगो न धानुनस्य नुपर्स गत्वम् । परिनद- नमिति नदनशब्दस्य सुम्नादौ पाठान्न भवति । प्रतक्ष्यतीत्या पारप्रायत्यसत्याग्न भवति २ शेरणोपदेशात्प्णासिध्दे विष्यथा योग । २ नेरिति मि इत्युपसर्गस्य । पु हति सशा 1 मा नद् गद् पर पवि स्पति (पा. अन्तममणि) याति पाति दाठि (का पुत्सायाम् ) पाति ( पारस) हन्ति यदि हामयिम् देग्धी (दिहि उपदेहे) इत्येतेषु परत । देपास्यस्य रातमी । निनिदेशो पाभिवृश्यर्थ । तेन प्रनिसायाति प्रनिरागसतीत्यादी न भवति। अन्यत्र भगति प्रति ददानि ॥ मा मे मारोहण ·सिडन्ते णत्यप्रक्रिया। ३३१ १५७९ शेषेऽपान्तकखपाठे वा ।४।२।२४१1 अदुर उपसर्गा- दन्तरश्च परस्य नेः शेपे घ्यादिभ्योऽन्यस्मिन् धातुपाठे निर्दिष्टे परे णो या भवति न पान्ते कखादौ च ॥ प्रणिपचति प्रनिपचति । अन्तर्णिपचति अन्तर्निपचति । प्रणियोजति प्रनियोजति । अन्तर्णियोजति अन्तनियोजति । अपान्तफखेति किं । प्रनिपिनष्टि । प्रनिकिरति । प्रनिखनति । पाठ इति किं । प्रनिसासाति प्रनिपापचीति ॥ ५५८० परेरनितेः।४।२।२४२। परेरनितेनस्य णो वा भवति ।। पर्यनिति पर्यणिति ॥ १५८१ अन्ते च ।४।२।२४३॥ अदुर उपसर्गादन्तरश्च परस्यानिते- नस्य णो वा भवति पदान्ते अपदान्ते च ॥ प्राणिति अन्तरणिति । हे प्राम् हे पराण । अदुर इति किं । दुरनिति ।। १५८२ व्योः।४।२।२४४। अदुर उपसर्गादन्तरश्च परस्यानिद्धि- र्भावे द्वयोर्णो भवति ॥ प्राणिणिपति प्राणिणत् । अन्तरणिणिपति अन्तराणिणत् ॥ १५८३ घ्नः ।४।२।२४५। अदुर उपसर्गादन्तरश्च परस्य हनो नस्य णो भवति ।। प्रहण्यते अन्तहण्यते ॥ १५८४ म्बि वा ।४।२।२४६। अदुर उपसर्गादन्तरश्च परस्य हनो नस्य मवयो वा भवति ॥ प्रहमि प्रहन्मि । महण्वः महन्वः । अन्त- हमि अन्तर्हन्मि । अन्तहण्य. अन्तर्हन्वः ॥ १५८५ निंसनिक्षनिन्दः कृति वा ।।२।२४८। अदुर उप- सर्गादन्तरश्च परस्य निसादीनां नस्य णो वा भवति कृति परे ॥ णिमुर् चुम्बने । णिक्ष चुम्बने । णिदु कुत्साया। प्रणिसनं प्रनिसनं । प्रणिक्षणं मनिक्षणं । प्रणिन्दनं प्रनिन्दनम् । अन्तर्णिसनमित्यादि । १ शेषे पादिभ्योऽन्यस्मिन्धानी । पाठे धातूपदेदो। अपान्त अफसादी परे इत्यर्थ.।।

·शाम्टायनप्रक्रियासदहे। १५८६ अंबोडचोऽभाभूपूकंगंप्यायिबेपः ।।२।२४९/ अपकारान्ताददुर उपप्तदन्तरश्च पराद्धातोः परस्य कृत. अच, परस्य नत्य णो भवति न भादेः ।। प्रयाणं प्रहाणम् अन्तर्याणं | अप इति किं । निप्पानम् । अच इति किं । प्रभग्नः । अभादेरिति किं । प्रभान प्रभवनं अपवनं प्रक्रमन प्रगमनं प्रप्यायनं । दुवेपड् चलने । प्रवेपनं ।। १५८७ नमीजादेरेव ।४।२।२५०१ अपकारान्ताददुर उपसर्गाद- न्तरश्च परस्य इजादेरेव धातोर्नमि सति अचः परस्य कृतो नस्य णो भवति ॥ इखु गतौ । प्रेसणं परेङ्गणम् । इजादेरिति किं । मकुद् मण्डने । प्रमङ्कनं ॥ १५८८ णिहलिजुपान्यादा ।४।२।२५११ अपकारान्ताददुर . उपसर्गादन्तरश्च परात् प्यन्तात् हलः परो य इच् तदुपान्त्याच धातोरचः परस्य कृतो नस्य णो भवति वा न भादेः ।। प्रयापणं प्रयापन । कुप क्रोधे । प्रकोपणं प्रकोपनं । न भादेः प्रमापना प्रभावना प्रपावना प्रका मना प्रगमना प्रप्यायना प्रवेपना ।। १५८९ रो लोऽयौ ।१२।२५३। उपसर्गस रेफस्य अयिभातौ परे लो भवति । पलायते ।। १५९० निष्प्रतेवी ।।२।२५४१ निष्पत्यो रेफस्य अयिधातो परे १ कृतीति धर्तते । अवकारान्तावर उपसर्गादन्तरथ परात् भू मा पुम् कम् गम् प्यायि वेप् इत्येतदर्भितादातो परस्य कृत्प्रत्ययस्थस्य नकारस्याचः परस्य नारा. देशो भवति ॥ अब इति किं निधान । नीति सिं? प्रापन । मिति मारा. नुबन्धोपादानार डकारानवन्यस्य भवति प्रवपण प्रामाण• ॥ अपमादित्युपसर्ग: दित्यस्य विशेषण न धातो.॥ २ हल पर इच् हलिव् स उपान्त्य यस्य स हलिजुपान्त्य । गिध हलिनुपा न्वय तस्मान् । हल्पहण कि प्राहण पराहण । तुपान्यस्य हलन्तत्यान् गि- चारात हल परो य इच् तदुपान्त्यादिति सम्बध्यते । इनुपान्त्यादिनि कि प्राण । भप इति सिनिम्पायन।

·तिडन्ते तड्विधिः । लोया भवति ॥ निलयते निरयते । प्रत्ययते प्रत्ययते इत्यादि । शेष शाले ज्ञातव्यम् ॥ अथ तविधिरभिधीयते ॥ १५९१ असोवापसर्गात् ।११११३॥ उपसर्गात् पराभ्यामूहि आनु इत्येताभ्यां परस्य लस्तङ् वा भवति ॥ समूहप्ति समूहते । असू क्षेपणे । निरस्यति निरस्यते ॥ १५९२ युजोजुदः १११११४। अजन्तादुदश्योपसर्गात् परत् युऋयो लस्तड् भवति ॥ प्रयुट्ने, उद्युके। १५९३ परिव्यचात् क्रियः १११४।६। परिव्यदेभ्यः क्रोनो लस्तड् भवति ।। परिकीणीते विक्रीणीते अयक्रीणीते ।। १५९४ परावर्षे: ११४१७ परविभ्यो जेलस्तह् भवति ।। पराज- यते विजयते ॥ १५९५ समस्तृतीयया ।१।४।९। तृतीयया युक्तात् समश्चरेर्लस्तर भवति ।। अश्वेन संचरते ॥ १५९६ फ्रीडोऽफूजे ।१।४।१०) समः फ्रीडो लस्तङ् भवति न कूजने ॥ क्रीड विहारे संक्रीडते । कूजने सक्रीडति रथः ॥ १५१७ पर्यन्वा, ११११११ पर्यन्वाड्भ्यः क्रीडो लस्तड् भवति!! परिमोडते अनुकीडते आक्रीडते ॥ शपनाथ इति तङ्ः ।। शपि आक्रोशे । देवदत्ताय शपते । अन्यत्राकोशे शपति चैत्र । नाङ् णायर याच्याशी- रुपतापेश्वर्येषु । सर्पिषो नाथते । यानादौ नाति । कलामु शिक्षते । अन्यत्र शिक्षति । ओदनं भुक्ते । त्राणे भुव भुनक्ति ।। १ अघ उद्घ तस्मात् अजुद ॥ २“धर्मणो दवर Miter" इत्यतचर इत्यनुकृष्यते । तथाच सम्पूर्वाञ्चरते- स्तृतीयान्तेन योगे सतीति सभ्यते ॥ तृतीययेति ति उभी लौको सञ्चरति । - ·३३४ शाकटायनप्रक्रियासह हे। १५९८ हो गतिताच्छील्ये ११४।१३। गतिताच्छील्ये हो लातङ् भवति ॥ पैतृरुमनुहरते अश्वः । पितुरागतं गमन स्वभावतो गच्छतीत्यर्थः ।। १५९९ न्यः सम्माननाचार्यकभृत्युत्सजनज्ञानव्पयधि गणने ।१४।१४। सम्माननादिप्वर्थेषु णामो लस्तड भवति ॥ सम्मानने नयते वैये । आचार्यके माणवकमुपनयते । भृतौ कर्मकरानुपनयते । उत्स- ञ्जनमुत्क्षेणं । तत्र दारकमुदानयते । ज्ञाने नयते विद्वान् स्याद्वादे । व्यये शतं विनयते । विगणने वृपल: करं विनयते ॥ १६०० लोः कृपः ११११११८१ कृपेलृटस्तङ् वा भवति । कल्प्सासि कल्पितासे ॥ १६०१ शुद्भयो लुङ: 1१।४।१९। धुतादिभ्यो लङस्तह् वा भवति ॥ अद्युतत् अद्योतिष्ट । अनृपत् अकास्पिष्ट अकृप्त १६०२ वृद्भ्यः सस्यात् ।११।२० घृतादिभ्यः सनस्याभ्यां तड् वा भवति ॥ विवृत्सति विवर्तियते । वर्त्यति चर्तियते । अवय॑त् अवर्तिप्यत । चिक्लप्सति चिकल्पिपते चिक्लप्सते। कल्प्स्यति कल्पिप्यते १ तस्य शील स्वभावो यस्य तच्छीलं तरछीलस्य भावस्तारय । गलेस्ता रसील्य गतिताछील्य तस्मिन् । हरतलारस्य पूर्ववतहो भवन्ति गतेस्तान्सांस्य गम्यमाने । मातृक गवोऽनुहान्त ॥ स्वभावतो गरोत पितृदन्माषण गमनमेको स्वभावत एतीसर्थ ॥ २ सम्मानन पूजनं । तर नयते विद्वान् स्यामाद प्रमाण-यापारविन त्यहाद जावादीन् पदार्यान् युधिभिः पिहित्य सम्मानयन् सिम्ययुद्धि प्रारयतासः । आचारस भाव कम मा आचार्य मोविन्धन करोतासर्प । मागवरायो सस्य स्वयमाचार्यों मागवमात्मामारे मारपतीत्ययः । भृतिपनि भूतिदानेन मकरानाग्मगमापे घरोतीत्यर्थ ॥ उर्व गम्जन रायन सपण माशामुदानको उक्षिपति अपरिपत पालक वर्ग मयतीव॥ अमनचयो शान तोरनर येथे गधास जाना ॥ धादिपु पिनियोगी मयः । पर्मा दश विनियर हर्ष । अपामा भने विपन मितिभित्र नगीत प्रामम् ॥

·३३५ तिडन्ते तविधि । कलूप्स्यते अकल्प्स्यत् अकल्पियत अकल्प्स्यत ॥ १६०३ क्रमोऽनुपसर्गात् ।१।४।२१। अनुपसर्गात् क्रमो लस्त या भवति ॥ कमते कामति । उपसर्गात् । सकामति ॥ १६०४ घृत्तिसर्गतायने ।।४।२२। वृत्त्यादिषु क्रमो लस्तङ् नित्यं भवति ॥ वृत्तौ शास्त्रे बुद्धिः क्रमते । सर्गे तात्पर्ये सूत्राय क्रमते । तायने क्रमन्ते गुणा । क्रमते राजा भुवनं ॥ १६०५ परोपात् ।।४।२३। परोपाभ्यां कमो लस्तद् भवति ।। पराक्रमते उपक्रमते ॥ १६०६ वेः पादविक्षेपे ।१।४।२४। वे. क्रमो लस्तङ् भवति पादविक्षेपे ।। सुष्ठ विक्रमते अश्व' अन्यत्र विक्रामति राजा ॥ १६०७ प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ।१।४।२५। प्रोपाभ्यां सम' भ्या क्रमो लस्तङ् भवति ॥ भोक्तु प्रक्रमते उपक्रमते । प्रारभत इत्यर्थ ।। १६०८ ज्योतिरुद्गतावाङः ।१।४।२६। आङ, क्रमो लस्तत् भवति ज्योतिषामुदये । आक्रमते चन्द्र । अन्यत्र आक्रामति शैल ॥. १६०९ नुदामच्छः ।१।४।२७) आडो नुदापच्छिभ्यो लस्तङ् १ वेति निवृत्तम् । वृत्त वृत्तिरात्मयापन अप्रतिवन्धो वा । तात्पर्यमुत्साहो वा सर्ग । सन्तान पालन या तायनम् ।। शास्त्रेऽस्य बुद्धि क्रमते वर्तते तपारमान यापयतीत्यर्थ । सूनाय क्रमते तदर्थ तत्परो भवति उत्सहते वेत्यर्थ ।। २ ज्ञालाऽऽरम्भ उपक्रम । अवृत्त्याद्यर्थ आरम्भ । अन्ये लिह वृत्यादीनपेक्षन्ते । पूर्वनानुपसर्गदिति तताय सोपसर्गार्यमारम्भी भवति । ३ सम् सङ्गत समान अर्थोऽभिधेयो ययोस्ती समयौं ताभ्या। स चार्य आदिकर्म अड्डीकारो वा । तेनादिकर्मण्यड्डीकारे च वर्तमानाभ्यां भवतीत्यर्थः प्रक्रमते शुश्रूषामुपक- मते शुश्रूषामगीकरोतीत्यर्थ ॥ प्रगाभ्यामिति कि पूर्वेयु प्रक्रामति गच्छतीत्यर्थः । १. रेधुरुपक्षामति आगच्छतात्यर्थ ॥ ४ ज्योतिषां चन्द्रादीनां उद्गती वर्तमानादाड्पूर्वात्कमो लकारस्य । आक्रमन्ते ज्याती पि उदस्यन्तीत्यर्थ ॥ ज्योतिर्महण कि? क्रमति धूम ! उतिहण किं? नभ समाक्रम ते नष्टवर्तनास्थितकचक्रेण रथेन भास्करो व्यानोतीत्यर्थ ॥

·शाकटायनप्रक्रियासद्महे ।
भवति || आनुते सृगाल । धनमादत्ते | आपृच्छते गुरु ॥
१६१० गमेः प्रतीक्षायाम् ।१११।२८। आडो ण्यन्तात् गमे
लस्तद् भवति प्रतीक्षायाम् ॥ आगमयते गुरुम् । अन्यत्र आगम
यति विद्या॥
१६११ ह्रः स्पर्धे ।१।४।२९। आडो हेनो लस्त भवति स्पर्धे ।।
मल्लो मल्लमायते । अन्यत्र आह्वयति मित्र ।
१६१२ संनिवः ।।४।३०। सन्निविभ्यो हेलो लस्तड् भवति ।।
सहयते निहयते विहयते ॥
१६९३ उपात् ।१४।३१। उपात् हेलो लस्तड् भवति ॥ उपह्वयते ॥
१६१४ यमो विवाहे १।४।३२। उपाद्यमो लस्तड् भवति
विवाहे ।। उपयच्छते कन्याम् । अन्यत्र उपयच्छति शकट । गृह्णातीत्यर्थ ।।
१६१५ स्थः पथिमंत्रीदेवार्चासङ्गममन्त्रकरणे ।१।४।३३।
उपात्तिष्ठतेर्लस्तद् भवति पथ्यादिप्वर्थेषु ॥ अय पन्था झुम्ममुपतिष्ठते ।
मैया चैत्रमुपतिष्ठते । देवा या जिनेन्द्रमुपतिष्ठते । सङ्गमे गङ्गा यमुनामु
पटिठते । मन्त्ररणे मृत्युञ्जयेनोपतिष्ठते ।।
१६.६ लिप्सौ या १।४।३४। उपातिष्ठतेस्तड् वा भवति
लिप्सौ कर्तरि ॥ भिक्षुर्गृहगृहमुपतिष्ठते ।।
१६१७ उदोऽनूहे ११४३५) उदस्तिष्ठतेस्तड् भवति
अनूचे ईहे चेष्टायाम् ।। शास्त्रे उत्तिष्ठते । उद्युक्ते इत्यर्थ । अन्यत्र
आसनादुतिष्ठति । ग्रामे शतमुपतिष्ठति ॥
१६१८ संविभावात् ।।४।३६। सविप्रावेम्य तिष्ठते लस्त
मयति ॥ सन्तिष्ठते वितिष्ठते प्रतिष्ठते अवतिष्ठते ।।
१ उर्ध्व न भवतीत्यनूय अनु वर्तमान ईहोऽन्ध्यदस्तस्मिन् । शार उपतिष्ठते त
प्रोद्योग कोतात्य । अनूह इति हिंअस्मादप्रामादन्छन्तमुपरिप्रति उत्पयत इत्य.
पशन जन उत्थाय मापार फरोतीत्यर्थ शतमुपतिप्रतीत्यस्य ।

·तिडन्ते तविधि । १६१९ स्ययप्रकाशने ।१।४।३७) स्थेये प्रमाणभने विगये प्रका- शने च तिष्ठतेर्लस्तद् भवति ॥ तिष्ठते प्रमेयमफलके । तिष्ठते कन्या छात्रेभ्य ॥ १६२० प्रतिज्ञाने ।११४:३८१ प्रतिज्ञाने अभ्युपगमे तिष्ठतेर्लस्त भवति ।। सर्वमनेकान्तात्मकमातिष्ठते जेन ॥ १६२१ समो गिरात् ।१।४।३९। प्रतिज्ञाने समो गिरतेर्लस्तत् भवति ।। उपयोगलक्षणमात्मान सहिरते जैन ॥ १६२२ अवात् ।१।४।४०। अवाद गिरतेलस्तङ् भवति ॥ अव. गिरतेऽन्नम् ॥ १६२३ संप्रतेर्मोऽस्मृती ।१।४।४११ सप्रतिभ्या जानालस्तङ् भवति न स्मृतौ ॥ सज्जानीते प्रतिजानीते । स्मृतौ मातर सञ्जानाति ॥ १६२४ निहवे ।१।४।४२। निहवे अपलापे जानातेर्लस्तह् भवति ।। शतमुपजानीते । अन्यत्र चैत्रमुपजानाति ॥ १६२५ सनोऽननोः ॥११४१४३। सनन्ताज्जानातर्लम्तर् भवति नानो ॥ धर्म जिज्ञासते । अनो शिप्यमनुजिज्ञासति ॥ ११२२ श्रुवोऽप्रत्याउः ।१।४।४४। सनन्तात् शृणोतेर्लम्तड् भवति न प्रत्याभ्याम् ॥ धर्म शुश्रूषते । प्रत्याइभ्या तत्त्व प्रतिशुभूपति । आशुश्रूपति ॥ १ तिष्टत्यस्मिति स्थय दिशब्दाऽय । विवादपदे निणता प्रमाणभूत पुरुष स्थये इयुच्यते । प्रकाशा प्रफ्टन पुनर्द्वन्द्व । स्थर्यानपपायर्या किया। प्राशन च वर्नमातित ॥ विरुद्धाबद्धवारतालरुद्धयामुग्धबुद्धिषु ॥ सश्रद्धयमनाप्लेषु सान स्वयि तिष्ठते ॥१॥ इति दागमस्तोने॥ प्रकाशने तिष्टते पली ग्रामपनभ्य स्वाभिप्रापप्रकाशनाय तत्समर्थमाचरतीत्व । तत्सम चरणेन स्वाभिप्रपत्र प्राशयती सर्थ ॥ २ गृ निगरणे। गृ इत्यनुक्त्या परादिति शविरणनिर्देशेन गिरतेम्रहण न गृगाते । उपयोगक्षणमात्मानमित्यत्र ज्ञानदर्शामुपयोग स लक्षण चिढ्न यस्य स उपयागः रक्षगस्तमा मान न अदीकरोनीलर्थ ॥

·३३८ शाकटायनप्रक्रियासमहे । १६२७ स्मृदृशः ११४।४५। सनन्ताभ्या स्मृघशिभ्या लस्तड् भवति।। सुस्मूर्पते दिक्षते॥ १६२८ गन्धानावक्षेपसेयासाहसप्रतियनामकथाव्यये ११।४।१९। गन्धनादिपु कृओ लस्तड भवति ॥ गन्धने सूचने कार्यमुत्- कुरुते । अवक्षेपे दुर्वृत्तानपकुरुते । सेवाया गणकान् प्रकुरुते । साहसे परदारान् प्रकुरुते । प्रतियने एधो दकस्योपस्कुरुते । प्रकथाया व्याख्यान प्रकुरुते । व्यये शत प्रकुरुते ॥ १६२९ प्रसंहने धेः १११४१५०। प्रसहने अभिभवे अधे कृतो लस्तङ् भवति ॥ चैत्रमधिकुरुते । अन्यत्र मामे अधिकरोति । स्वामिन करोतीत्यर्थ ॥ १६३० दीप्तिज्ञानहाविमत्युपसम्भाषोपमन्त्रणे बदः ।१।४।५१। दीप्त्यादिषु वदे लस्तह भवति ।। दीसौ स्याद्वादे वदते विद्वान् । ज्ञाने वैये वदते । ईहाया धर्मे वदते । विमती तत्त्वे विवदते । १ उत्साहने च हिंसायां सूचन चापि गधामित्यमर ॥ गन्धनमपकारात्मक्सूचन प्रोत्साहनादिक गन्धनम् । अवक्षेपणमुपक्षेप कृत्सन भत्सन का। इयनो पतिकामुप स्कुरुते भर्सयतीयर्थ । सहसा प्रवृत्ति साहस साहसिक दम परदारान् प्रस्तुरुत तान् हठात् गृह्णातात्यर्थ ॥ दकस्येत्यन 'कृष प्रतियने' इति षष्टी । उपस्तु रुते सतस्तस्य प्रकर्षायान्यापत्तये विचित्करोतीत्यर्थ । प्रवण क्थन प्रारम्भो वा प्रकथा व्याख्यान प्रकुरुते प्रकर्येण कथर्यात कथयितु प्रारमते वा इत्यथ ॥ धमा द्यर्थ विवियोगो व्यय ॥ २ प्रहसनमभिभव पराजयो वा। तथाच निरस्क्रियायामुपमा । अधेरिति किर शन प्रकरोति ॥ ३ दातौ स्याद्वादे विवदते विद्वान् दीप्तो वदतीत्यर्थ । ज्ञाने ज्ञात्वा वदतीरयर्थ वदितु जानीते इत्येके। ईहा था यन उत्साह तर भ्रत पदले तहिपयम साह वाचा भाविध्करोतीत्यर्थ ॥ नाना मतिविमति तन तत्त्वे विपदते विमत्या विधि दायते इत्यर्थ ॥ उपसम्भाषा उपसा जनमुपालम्भो वा उपवदते उपसा त्वयति उपालभते का इयर्थ ॥ उपम तण रहस्युपच्छादन बधूम्पपदते रहसि वशीकर तात्य।

·तिइन्ते तविधि । ३३९ उपसम्भाषाया कर्मकरानुपवदते । उपमन्त्रणे रहसि वधूमुपवदते ॥ १६३१ व्यक्तवाचां सहोती ।१।४।५२। व्यक्तवाचा सहोतो वदेर्लस्त भवति ॥ सवदन्ते जैना । व्यक्तवाचामिति किं. सम्प्रवदति खुकुटा ॥ १६३२ विमलापे वा ।१।४।५३। विप्रलापे वदेर्लस्तड् वा भवति। विप्रवदन्ते विप्रवदन्ति कुतीर्थ्या ॥ १६३३ कर्मण्यसत्यनोः ।१।४।५४। अनोर्वदेलस्तड् भवति कर्म ण्यसति ॥ गुरोरनुवदते शिप्य । कर्मणि वाद्युक्तमनुवदति ॥ १६३४ ज्ञोपस्थः ।१।४।५५। कर्मण्यसति जानातेरुपातिष्ठतेश्च लस्तड् भवति ।। सर्पिषो जानीते। योगी योगे उपतिष्ठते । कर्मणि स्वरेण पुत्र जानाति । राजानमुपतिष्ठति ॥ १६३५ सेमोऽर्तिस्वरतिथुश्विप्रच्कृच्छः ॥१४॥५६कर्म- ण्यसति समोऽर्त्यादिभ्यो लस्तङ् भवति ।। समियते सस्वरते सशृणुते सम्पश्यते सवित्ते सगच्छते सम्पृच्छते समृच्छते । कर्मणि रूप सम्पश्यतीत्यादि । १६३६ यनः स्वेऽने चाडः ११४५८। कर्मण्यसति स्वास १ विप्रलापो विरोधोक्ति । विरुद्ध प्रलापा विप्रलाप विप्रलापात्मिकायां सहोजा वित्यर्थ । विप्रवदन्ते परस्परप्रतिषधन युगपत्प्रलपन्तीत्यर्थ । विप्रताप इति किए सम्प्रवदन्ते वैयाकरणा । व्यक्तिवाचामिति किं विप्रवदन्ते शकुनय । सहाकाविति किं? मौर्तिी मुहुर्तन वदति क्रमेण वदतीत्यर्थ ॥ २ अनु इत्युपसर्गात् गुरोरनुवदते गुर्यथा वदति तथा वदतात्यर्थ । अनु सा दृश्य पश्चादर्थे या। गुरुणा वा पूर्वमुने पचारिठघ्यो वदतीत्यर्थ ॥ कर्मण्यसतीति कि जिमदत्तनोक्तमनुक्दति देवदत्त पुनर्वदतीत्यर्थः ॥ व्यावाचामिति वर्तत एव । कुत अनुवदति वीग ॥ ३ ऋप्रापण घेत्यधाद' + गताविति वादेय प्रहणमात्यनेन । वििित नित्य मेवातप्राप्तिमद्भिरयादिभि साहचर्याद्वित्तियमते न विन्दति ॥ ४ स्व आत्मीये चाड़े। स्वाङ्ग इति समासे अविकारोव मूतमिनि परिमापाप्रति पत्ति स्यात् प्रसिद्धवलायस्त्वात् तर परादेऽपि स्यादिन्यपारिमापिकार्थोऽसमास । अत्रासमासादेव तन 'या स्वाक्षात्' इत्यादौ पारिभाषिक साग। कर्मभ्यमुपैयनेन ·३४० शाकटायनप्रक्रियासहे। फर्मणि च आङो यमिहनिभ्यां लस्तङ् भवति ॥ आयच्छते आहते। आयच्छते पाणिम् । आहते शिर । अस्वाहे आयच्छति रज्जुम् । आहन्ति चोरं ।। १६३७ व्युदस्तपः ।१४।५९। कर्मण्यसति स्वाङ्गे कर्मणि च व्युन्या तपेर्लस्तङ् भवति ॥ वितपते उत्तपते राजा । वितपते उत्तपते पाणिम् । अस्वाह्न वितपति भुवं सविता ॥ १६३८ न प्राणिन्यणिनी णिस्तस्य ११५६० अकर्मका- दणिअन्ताघिणो लस्तक न भवति प्राणिनि कर्तरि ॥ आस्ते देवदत्तः आमयति देवदत्तम् । एवं शाययति बालम् । अप्राणीति किं शोपयते ब्रीहीन ॥ १६३९ भीष्मिल्यांपाकारे ।११४१६२। णिजन्तानां भीप्मिलीनां पाकारयोर्लस्तङ् भवति ॥ मुण्डो भीषयते । जटिलो विस्माफ्यते । श्येनो चर्तिकामपलापयते।। १९४० गृधिवच्योर्विप्रलम्भे ।।४।६३। विप्रलम्भे गृधिवाञ्च. भ्यां णित्रो लत्तङ् भवति ॥ माणवके गर्धयते । माणवकं पञ्चयते । प्रता- रयतीत्यर्थः ॥ धेट्पादिति वा तड् फलेशले। धापयते शिशुं । पाययते आदयते दमयते आयामयते आयासयते परिमोहयते रोचयते नर्तयते वादयते चासयते । चल्यद्यर्थादिवर्जितेभ्य । एधयते वेधयते । अफलेशत्वे । धापय, तीत्यादि । पदान्तरात् ज्ञाते फलेशत्वे वा तङ् स्वं पुत्रं धापयते धापयती. स्यादि । चल्यवर्थादिप्रतिषेध. किं । चालयति शाखां । कम्पयति गमयति । आशयति निगारयति भोजयति । अध्यापयति भावयति द्रावयति सापयति चोधयति योधयति नाशयति जनयति ।। सर्वस्य निषेधे स्वाड़े मणि भवति। स्व इति कि? आयच्छति पादौ देवदत्तस्य आहन्ति शिरो देवदत्तस्य । अङ्ग इति कि स्वामायर उति रज्जु । स्व पुत्रमादन्ति । घकारीमतीलस्याभिसम्पन्धार्थ ।।

·३११ निइन्ने साविधि। १६४१ यमासमुदाटोऽग्रन्धे ॥१४॥६७) गगुदायां समा लस्त ह भवनि फलेगे करि पदान्तगा फलेशले जाते तु या न मन्थे । संयच्छते नीदीन् । उद्यच्छो भागम् । आयन्ने रग्जम् । अन्यत्र सयच्छनीत्यादि । अमन्य इति पिम् । उनच्छति व्याकरण न्यारणति. पये उद्योग परानीत्यर्थः । १६४२ न पर्याट्ये रमः ११४१६८। पयोनिभ्यो रमन्ना न भवति ॥ परिरगति आरमति विरमति ।। १६४३ उपात् ।११४१६९। उपादमेलम्तइ न मपनि ।। उपरमनिचा १०४४ पाऽकर्मसात् ।१।४१७०१ अर्मशाहुपाश्मतनम्न वा न भवति ॥ उपरगति उपरमते दोपात् ।। १६४२ व्यौदामोऽपराहे ।१।४।७१॥ व्यादानो लम्तह् न भवति अपराझे कर्मणि ॥ व्याददाति मुख व्याप। पराने ज्याददते पिपीलिका पतामुस ॥ १६४६ परानोः कुः ।।४।७२। परानुभ्यां जो लम्तर्न भाति ।। पराररोति अनुकरोति ॥ १६४७ प्रत्यत्यभेः क्षिपः ।।४।७३। प्रत्यत्यभिभ्य. शिपनीतर न भवति ॥ प्रतिक्षिपति अतिक्षिपति अभिक्षिपति ।। १६४८ मारहः १४१७४। प्रादहेर्लम्तद् न भवनि ॥ प्रहति ।। १६४९ परेपेच ११४७५। परेमृोदेध लम्तद् न भाति ।। परिमृष्यति । परिवहति ॥ १६९० व्यतिहतेऽगतिहिंसाशन्देशवाहयापरस्परान्यो- १ अन्य इति !ि उपगी नियत बिगते प्रत्ये उपर रोक विभाद् इयुमपातपरस्य दाम । मनरो देर निारय । मारपी परन्न भर न भने। नुदामच मीदिशी मनसे । दो दसे मरत विदस सारिदते। २ परसरममधदर मोदर । तागमन दरमन महन सरर कलेत तसा। राप्र५ मा रेग्न्यस्य च पाई और यमनरल दर मान्न । परस्तपदादर ·शाफटायनप्रत्रियासहहे। न्येतरेतरे।१।४७६] व्यतिहारे गतिहिंसाशब्दार्यवर्जिताद्धातोहरतिवहति- भ्या च लस्तड् भवति न परस्परादिप्रयोगे ॥ न्यतिभवन्ते ग्रामा । व्यतिलुनते वृपला सम्प्रहान्ने राजान । व्यतिवहन्ते नव । गत्यर्थस्य व्यतिगच्छन्ति। हिंसात्य व्यतिघ्नन्ति । शब्दार्थस्य जल्प रप लप व्यक्ताया वाचि । व्यति- जत्पन्ति । परसरादिप्रयोगे व्यतिलनन्ति परस्परस्य अन्योन्यस्य इतरे। तरस्य वा । इति सर्व योज्यम् ॥ अथ लकारार्था निर्दिश्यन्ते । सतीति वर्तमानाथ लट । पचति ।। १६५१स्मे च लट् ।४।३।२१५। पुरास्मशब्दयोरुपपदयोर्भूतानद्यत. नेऽथे लड् भवति ॥ पचतिस्म । पचति पुरा । पुरास्म पचति ॥ १६५२ ननौ पृष्टोक्तौ ।।३।२१६॥ पृष्टोक्तौ प्रतिवचने भूतार्थ धातोर्लङ् भवति ननुशब्दे उपपदे ! किमकाी देवदत्त । ननु करोमि ।। १६९३ किंवृत्तेऽर्थित्वे (१६३२२८६। प्रष्टुरर्थित्वे सति किंवृत्ते उपपदे भविष्याते लड्वा भवति || को भवता भिक्षा ददाति दास्यते । कतमो भवतो भोजयति भोजयिष्यति ॥ १६५४ अर्थ्यसिद्धौ १३१२८७। अर्यस्य दातु फलसिद्धी विवक्षिताया भविष्यति लड् वा भवति ॥ यो भक्त ददाति स स्वर्ग गच्छति । यो भक्त दास्यति स स्वगै गमिष्यति ॥ १६५५ लेटि हेतौ ।४।३।२८८। लेडन्ते उपपदे लेटो लेडन्तार्थस्य तस्मिन्नसति ॥ परस्परादिशब्दानो प्रयोगे राति तहन । हवहिमण प्रतिभा । कियाया व्यतिहारो व्यतिनैव यातित इति पातरादिमि तत्कर्मभिसम्यध्यते परस्प- ररय केदारमिति ॥ १ किमा किंशब्देन वृत्त निष्पन्न किंवृत्त तस्मिन् । अर्षत इत्येव शीलोऽर्थी तस्य भावोऽयित्न तस्मिन् गम्यमाने इत्यर्थ ॥ वृत्तपणे तद्विभक्त्यन्त इतरडतमी चेति वैयाकरणस्मृति । तेन फिन्तरां किन्तमा ॥ किं पुरुप इत्यादौ न भवति । अयित्वे इति कि पाटलापुन गमिष्यति गन्ता । पक्षे बलटावपि भवत को भवतां भिक्षा दाता के भक्तो भोनयति । वनां प्री इतमश्च ।

·तिदन्ते तविधि । ३४३ हेतौ निमित्ते वय॑त्यर्थे धातोलट् प्रत्ययो वा भवति ॥ उपाध्यायश्चेदाग- च्छति अगमिप्यति अथ सूत्रमधीप्य ॥ १६५६ लेड् चोर्ध्वमार्तिके ।।३।२८९। लेडन्ते उपपदे त- द्धतौ ऊर्ध्वमोहूतिके भविष्यति लेड् लट् च वा भवत् ॥ ऊर्व मुहूर्तादुपा ध्यायश्चेदागच्छेत् आगच्छति आगमिष्यति अथ त्व सूत्रमधीप्य ॥ १६५७ गहेऽपिजातील ११०१ अपिजात्वोरुपपदयोग? गम्यमाने धातोर्लड् भवति ।। अपि सयतो भवानादाय कृत सेवते । जातु तत्रभवान् हिनस्ति । १६५८ कथमि लेड् च वा ।४।४।१११॥ कथशब्दे उपपदे गर्दै लट् लेड् च वा भवतः ॥ कथ तत्रभवान् भूतानि हिनस्ति हिंस्यात् हिंसि- प्यतीत्यादि । अनद्यतने लड् ॥ अपचत् ।। २६५९ लड् च सेन ।४।४।१३८। सेन सह माडि उपपदे धा तोलड्लुडो भवत ॥ मास्म करोत् मास्म कात् ि|| आशिषि लेट् ॥ पचतु ॥ १६६० इच्छार्थे लेड् लेट् ।४।१।१२५/ इच्छार्थे धातावुपपदे धातोलेंड्लेटौ भवत ॥ इच्छामि भुजीत भुक्ता भवान् ॥ विधिनिमन्त्रणेति विध्यादिषु लेडलेटौ भवत । विधौ नियोगे पचेत् पचतु भवान् । निमन्त्रणे नियमत कर्तव्ये । सन्ध्यासु मवान् वन्दना कुर्यात् करोतु ॥ आमन्तणे कामचारत कर्तव्ये । देवदत्त इह भवानासीत आस्ताम् ॥ अधीष्टे सरकारपूर्वकव्यापारे । भगवान्न प्रसीदेत् प्रसीदतु ॥ सम्प्रश्ने सम्प्रधारणे । किं नु खलु ब्याकरणमधीयीय अध्ययै उत धर्मशास्त्र । प्रार्थने याच्याम् । आज पुत्र अधीयीथा अधीप्य ।। १ अपि तुरित्येतयोपपदयो ॥ कालसामान्यऽय लट् परत्वालालविशेषविहि तानपि प्रत्ययान् वाधते । एवमुत्तरप्रापि ॥ अपि तवभवान् भूतानि हिनस्ति ॥

·३४४
शाक्टायनप्रक्रियांसद्धहे ।
१६६१ भैपानुजावसरे लेद्ध्यप् ४१४४१२५॥ प्रैषादिषु पातो.
ठंड्यपी भवतः ॥ प्रैपे चैत्रौदन पच । अनुज्ञायां साधो वन्दना करु ।
अवसरे सम्प्रति समच्छ ।
१९९२ अधीष्टे |४|४|१३०) स्मशब्दे उपपदे अघोप्टे लेट् भवति ।
अङ्ग राजनणुनतानि रक्षस्म ।।
१६६३ भृशाभारणे लेद तस्मिन् तथाथै १४१४११३९ भू.
मामीदायोलड् भवति तस्मिन्नेव धातो तथायें साधनोपमहयिशिष्टे उपपद
सति ॥

·तिडन्ते तड्विधि । ३४५ लटी भात ॥ कि तत्रभवान् अनृत त्रूयात् वक्ष्यति ॥ १६६८ अमश्रद्धेऽन्यत्रापि ४१४११३। किवृत्ते अनिवृत्तेऽ प्युपपदे अमर्षे अश्रद्धाया लेड्लूटी भवत ॥ न क्षमे न श्रद्दधे कि तलभ- चान् अदत्त गृह्णीयात् ग्रहीप्यति । न क्षमे न श्रद्दधे तत्रभवान्नाम अदत्त गृह्णीयात् ग्रहीप्र्षति ।। १६६९ यद्यदियदाजातौ लेह ।।४।११५. यादिगु उपपदेषु अमीश्रद्धयोर्लङ् भवति ॥ न क्षमे न श्रद्दधे यत्रभवान् अकल्प्य सेवेत । यदि गुरुरसत्य ब्रूयात् । यदा सयतो हिंस्यात् । जातु धर्म सुस १६७० गहे च यच्चयो ।४।४।११६। यच्चयत्रयोरुपपदयो गहें अमश्रिद्धयोश्च लेड् भवति ॥ धिग्गी न क्षमे न श्रद्दधे यच तत्रभवाना कोशेत । यत्र गुरुरसत्य ब्रूयात् ॥ १६७१ चित्रे ।४।४।११७। यच्चयत्रयोरपपदयोश्चित्रे विस्मये लेह भवति ॥ चित्रमिद यञ्च तत्रभवान् अक्लप्यं सेवेत । यत्र गुरु प्रतारयेत् ॥ १६७२ पाढेऽप्युते लेड् ।४।४।११९। पादार्थयोरप्युतयोरुपपदयो- लेड् भवति ॥ अपि कुर्यात् उस कुर्यात् १६७३ सम्भाव्येऽलम्यात् ।४।४।१२० सम्भाव्येऽर्थे धातो लेड् भवति अलम्यर्थाच्छक्तौ गम्यमानायाम् ॥ अपि पर्वत शिरसा व्यभिचरेत् ।। . भिन्द्यात् ॥ १६७४ सतीच्छार्थात् ।१।४।१२२। इच्छार्थाद्धातोस्सति वर्तमाने लेड वा भवति ।। पक्षे लट् । इच्छेत् इच्छति । उश्यावृष्टि ।। १७. वयति फलकारणे ।४।४।१२३। भविष्यति फ्ले १ अमा असना । अश्रद्धा असम्भावना । अमर्ष श्रद्धयागम्यमानयो । अयन भक्वृित्त । आपरा दा िकवृत्तऽप्यपदे। वचनभेदायथासस्य न भवति ।। २ यत् यदि यदा जातु इत्यतपपपदषु । अमरों मे। न श्रद्धधन प्रत्ययो में। रेडनि मित्तमनाम्तीति । अवृत्ती लुट् भवान । यदि तत्रभवानक यमविध्यन न क्षम प्रधे इति प्रत्येक सम्बध क्तव्य । अरथ्यमयाग्यम् ।।

·- शाकटायनप्रक्रियासरहे। कारणे चार्थे वर्तमानाद्धातोर्लेड वा भवति ॥ पक्षे लूट् । यदि गुरून् उपासीत उपासिप्यते शास्त्रान्त गच्छेत् गमिष्यति ॥ १६७६ कामाविष्कारेऽकञ्चिति १४।४।२४। कामाविष्कारे इच्छाप्रकाशने धातोर्लेड् भवति न अञ्चित्युपपदे ॥ इच्छागो मुजीत भवान् । कचिति । कच्चिज्जीवति ते पिता ॥ विघ्यादौ लेड् प्रागेव दर्शित ॥ १६७७ लेंडयदि १५१३२। यदि सति कालवेलासमयेधूपपदेषु अवसरे धातोर्ले भवति ॥ कालो वेला समयो यद् भुञ्जीत भवान् ।। १६७८ वृध्यप् चाहे ।४।४।१३३५ अर्हे धातोर्ले तृध्यपौ च भवन्ति ।। भवान् खलु कन्या विवहेत् ॥ १६७९ शक्ती लेड्घ्यप् |४१४।१३५। शक्तो गम्यमानाया धातो- लेड्यौ भवत ॥ भवान् खलु भार वहेत् ।। आशिषि लिड पच्यात् ।। परोक्ष इति लिट् ॥ पपाच किल । १६८० अत्यन्तापहवे लिट् ।४।३१२११। अत्यन्तापहवे सर्वथा. पलापे भूतानद्यतने लिड् भवति ।। किं त्व कलिङ्गेपु स्थितोऽसि नाह कलि- शान् जगाम ॥ भूते लुद्द अपासीत् ॥ १६८१ माडि लुइ ।।।४।१३७) माङयुपपदे धातोर्खद् भवति । अमाडेति नाट् । मा भवान् पाक्षीत् ॥ यरिदेने लुद् पक्का । लेनिमिते इति लुड् यद्यपक्ष्यत् तदा अभोक्ष्यत ॥ १६८२ वा शेषात् ।।४।१०९तृच्छेपेऽयदाविति सूत्र यावत् येऽर्था वक्ष्यन्ते तेषु वृह या भवति ॥ कथ नाम तनमगन् भूतान् अहिंसि- प्यत् । किं तत्रभवान् अनृतमवक्ष्यत् । न क्षमे न श्रद्दधे तत्रभवान् नामाद- १ वालवेलासमयावसरे तु वा ॥१३॥ इत्यधिकृत्य ।। २ अपनवो निहनुतिरपरापोऽनयुपगमो बा । अन्समपनयो यत्सदमदार किचिदभ्युपैति सबै मूलतोऽपलपति तत्र भूतानद्यतनेऽध यर्तमानाद्धातो | सोपवाद । भत्यन्तप्रहमदेकदेशस्यापहनवे छुडेद माह कलिडेववतिष्ठ। मा भूत् । तन्मा भनि न ·तिबन्ते तनिधिः । सममहाप्यत् । यतत्रभवानकल्प्यमसेविप्यत । यत्तत्रभवानाक्रोश्यत् ।। भविष्यति लुत् पक्ष्यति ॥ १६८३ स्मृत्यर्थेऽयदि लद ।।४।२०९। स्मृत्यर्थे उपपदे भूतानघ- तने लड् भवति न यदि ॥ अभिजानासि देवदत्त काश्मीरेषु यत्म्यामः । यदि । अभिजानासि देवदच यत्कलिप्यवसाम ।। १६८४ साकांक्षे वा १४।३।२१०1 साकाझे वाक्यान्तरे सति स्मृत्यर्थे उपपदे भूतानयतने लट् वा भवति । स्मरसि देवदत्त पाश्मीरपु वस्यामस्तत्र भोजन च भोक्ष्यामहे । स्मरसि देवदर काश्मीरप्ववसाम तत्रौदन च अगुजमहि ॥ १६८५ किकिलास्त्यर्थयोल ।।४।११४। किंफिलशब्दसमवाये अस्त्यर्थं चोपपदे अमर्याश्रद्धयोर्धातोर्लद् भवति ।। न क्षमे न अद्दधे किंकिल नाम तत्रभवानरल्प्य सेमिप्यते । अस्ति नाम तय भयानकल्प्य सेविप्यते। १६८६ लंद छेपेऽपदौ ।४।४।११८॥ शेपे यच्चयत्राभ्यामन्य- स्मिन् उपपदे चित्रे धातोर्लद् भवति न यदौ । आश्चर्य नाम पद्गु पर्व- तमारोक्ष्यति । यदी आश्चर्य यदि पङ्गु पर्वतमारोहेत् ॥ ॥ इति तिडन्तसह ॥ जयति जगदीशमस्तकमणिकिरणकलापकल्पितार्यविधि । जिनचरणकमलयुगल गणधरगणनीयनखरकेशररुम् ॥ || श्रीरस्तु॥ १ अपेक्षा भारक्षिा तद्वान् साक्षिस्तस्मिन् साज्ञि वाक्यासरापेक्षे सति ।। १ पाश्यार्थो नामशब्द ॥ मपिरो न'म व्याकरण श्रेष्यति । मुत्रा नाम धर्म कथीर, यति । शेष इति ति यथयप्रयोले । अयदो पूर्वयोग सावकाश । ययभावे तु यः श्वस्त्रयारपि परवाइयमेव सादति श्रेषग्रहण ।

·॥ श्रीरस्तु ॥. ॥ अथ कृत्संग्रहः॥ । मणम्रमनतापुण्यकृतं महतदुप्कृतम् । श्रीवर्धमानमाराध्य कृत्संग्रहमई ब्रुवे ।। अथ धातुभ्यः कृत्प्रत्ययाः प्रदर्श्यन्ते ॥ १६८७ ध्याद्यतिङ् कृत् ।१।११४३॥ श्यणादिप्रत्ययरूपं कृत्संज्ञ भवति न तिड् ॥ १६८८ कृद् बहुलम् ।४।३६५८। कृस्मत्यया निर्दिष्टे अनिर्दिष्टे चार्थे बहुलं प्रयोगानुसारेण भवन्ति । १६८९ घ्यण् ।४।३।६०। धातोर्यण् प्रत्ययो भवति ॥ साप्याना प्यादिति सकर्मकात् कर्मप्यकर्मकाद् भावे । घणावितौ । अहें शक्तौ वा । एध्य देवदत्तेन । अनुपान्त्यत्वान्नात आत् । बन्धः । स्वायः । लोवृन् दर्शने । लोच्य त्राप्य पान्यः पाण्यः सेव्यः । शिक्षि विद्योपादाने । शिक्ष्य. आशंस्य.. १६९० जनाप्ल्यापतो घ्यण् ।४।३१५११ जनादिभ्यो ध्यणप्र- त्ययो भवति कर्तरि वा ॥ आप्लाख्योऽयम् आप्लाव्यमनेन आपात्योऽयम् आपात्यमनेन | धार्य घोत्यं सार्य तार्य निगाचं नाट्य । जल्प रप लप व्यक्ताया वाचि । राप्यं लाप्यम् आचाम्यं वाप्यं ॥ १६९१ तेनिटचजः कुर्धिति।४।१।१७१। तेऽनिटश्चजान्तस्य धातोपिति प्रत्यये कुर्भवति ॥ आसन्नः पाक्यं ।। १६९२ घ्यण्यावश्यके ४११:१७६॥ आवश्यके यणि जो कुर्न भवति ॥

·हात्मदह। १६९३ लुग्ध्यप्यवश्यमः २।२।६८। अवश्यमा प्यपि लह भवति ॥ अवश्यपाच्य । त्यज हानी | घ्यणि ॥ १६९४ त्यज्यजः ४।१।१७९। त्यग्यजोग्रणि कुर्न मरति ।। त्याज्यः । अत एव यजो यो ध्या। यान्य. । भाग्यः रम्य याच्य. हार्यम् ।। अथादादि । आये वेचं पात्यः ।। १६९५ वाक्यांनिदाघावदाघं नानि ।४।१।१७२। वाक्या. दयो यग्यजन्ता निपात्यन्ते नाम्नि विषये ॥ वाक्यं पदममुदाय. । अन्यना- कुत्व । वाच्य । जागर्य याव्यम् आशास्यं ॥ दीव्यं योध्य । जन्योऽयं । मजन्यध इति नात् जन्यमनेन । कार्य शार्थ सेक्य मोक्यं मार्य ।। १६९६ पाणिसमवात् सृजः ।४।३१६१। पाणेः समपाच राजे- येण भवति ॥ क्यपोऽपवादः । पाणिना मुच्यत इति पाणिसा रज्जु.। स्वकृतास्युक्तगिति समामः समवमन्य ससृज्यः । अणीति अडित्त्वादेड् । कोट्य । तान्यः मान्य रोध्य रेक्य वेक्यं योग्यं ।। १६९७ निमाधुजः शकि ।४।१।१७७। निप्राभ्यां युजो व्यणि कुर्न भवति शक्यर्थे । नियोक्तु शफ्यो नियोज्यः प्रयोज्यः। अन्यत्र । योग्य. प्रयोग्य ॥ १६९८ भुजोऽदौ १४।१।१७८१ भुजो ध्यण्यवर्धं कुर्न भवति । भोज्यमनम् । अन्यत्र । भोग्यो देशः । पाल्यः व्यङ्ग्यः ।। १६९९ चौधारेऽमावस्या ४।३१६३॥ आधारे अमावस्येति या निपात्यते ॥ पक्षे ध्यग् । अमा वसतोऽस्यां तिथी सूर्याचन्द्रमसी इति अमावस्या अमारास्या ॥ १ यजो यप्रत्यय एव भवेत् प्वचत्तकोलादिना । तथापि यो व्यगि परे पुत्व नेरे. धवचनात् यजो प्यणपि सिद्ध । अन्यथा तड्यन म्यर्थ स्यात् । अतो ध्या या भवतीति भाव ॥ध्यभावपक्षे प्यचकीत्यादिना वक्ष्यमाणप्रत्लयो योग्यः ।। २ व योग्य वाश्य । भईगन । निदहन निदाप । भवदहन अदाए निम्नति किं वाच्य अहं निदाह अवदाइ ॥ वनियमाप वापर मेति नि तनम् ॥ ३ अमा महेलम । समा सह मम सासमिति धनजय।

·३५० 'शाकटायनप्रक्रियासद्महे । १७०० प्रास्त्रि प्राप्तोऽसमः ।४।३१५९) स्त्रियां विनित्यत: प्राक् यः प्रत्ययो वक्ष्यते स एकस्मिन्नर्थे असरूपो विसदृशः प्राप्तो भवति नापवादी ॥ १७०१ तव्यानीयाँ ।४।३।६७ धातोस्तव्यानीयौ प्रत्ययौ पर्यायेण भवतः ॥ एधितव्यम् एधनीयं देवदत्तेन । बीभत्सितव्यं धीमत्सनीय । वन्दितव्यो चन्दनीयः । हत्तव्यं दनीयं । तितिक्षितव्यं तितिक्षणीयं । तेजितव्यं तेजनीय । जुगुप्सितव्यं जुगुप्सनीयं गोपित्तव्यं गोपनीयं । बृप्तव्यं त्रपितन्यं त्रपणीयं । मीमांसितव्यं मीमांसनीयं । पनायितव्य पनितव्यं पनायनीयं । पणायितव्यं पणितव्यं पणायनीयं पपानीयं । क्षन्तव्य क्षमितव्यं क्षमणीयं । कामयितन्यं कामनायं । कामितव्यं कमनीयं । सेवितव्यं सेवनीयं । गाढव्यं गाहितव्यं गाहनीय । स्तव्यं स्मयनीयं । कोतव्यं फवनीयं धर्तव्यं धरणीयं । मातव्य मानीयं । पवितव्यं पपनीयं । डयितव्यं डयनीयं । वर्तितव्यं नर्तनीयं । स्यन्तव्यं स्यन्दितव्यं स्यन्दनीयं । कल्तव्यं कल्पितयं कल्पनीयं । स्मर्तव्यं स्मरणीयं । सोढव्यं सहितव्यं सहनीय । रन्तव्यं रमणीय । बोद्धव्यं योधनीयं । सत्तव्यं सदनीयं । कोप्टव्यं कोशनीयं । रोढव्यं रोहणीयं । भवितव्यं भरनीयं । स्रोतव्यं स्रवणीयं ।। १७०२ प्रपस्मोनीयः ।।३।५०) प्रपस्थाभ्यामनीयः कर्तरि वा भवति ॥ पक्षे कर्मणि । उपस्थातव्यो गुरुः शिष्येण 1 उपस्थानीयो गुरोशिशष्यः । उपस्थानीयो गुरुशिष्येण । ध्यातन्यं ध्यानीयं । तरितव्यं तरीतव्यम् तरणीयम् । मतीयितव्यम् ऋतीयनीयम् । अर्तितव्यम् अर्तनीय। चिकित्सितन्यं चिकित्सनीय निन्दितव्यं नन्दनीयं । सङ्क्तव्यं सञ्जनीयं । गोपायितव्यं गोपायनीयं । गोहव्यं गोपितन्य गोपनीयं । धूपायितव्यं धूपा- यनीयं । धूपितव्यं धूपनीयं । गन्तव्यं गमनीयं । सप्तव्यं सतव्यं सर्पणीयं । नन्तव्यं नमनीयं । यन्तव्यं यमनीयं । ऋमितव्यं क्रमणीयं अमितव्यं भ्रमणीयम् । अष्टव्यम् अक्षितव्यम् अक्षणीयं । द्रष्टव्यं १ प्राति प्राप्तोऽसम इत्यारभ्य लिया क्तिन' इति मूत्रपर्यन्तनिसर्थ । । -- ·कृरसंग्रहः । दर्शनीयं । श्वयितव्यं श्वयनीयं । वस्तव्यं वसनीयं । यष्टच्यं यजनीयं !. चोढव्यं वहनीय । पक्तव्यं पचनीयं । रक्तव्यं रञ्जनीय । दीदांसितव्यं दीदासनीयं । शीशांसितव्य शिशांसनीय । शप्तव्यं शपनीयं । गोढव्यं गृहितव्यं गूहनीयं । श्रयितव्यं श्रयणीयं । हर्तव्यं हरणीयं । कर्तव्यं कर- णीयं । नेतव्यं नयनीयम् ॥ अथ अदादिः ॥ भत्तव्यम् अदनीयं । वेदितव्यं वेदनीयं । हन्तव्यं हननीयं । माव्यं मार्जितव्यं मार्जनीयं । वक्तव्यं वचनीयं । रोदितव्यं रोदनीयं । स्वप्तव्यं स्वपनीय । जागरितम्यं जागरणीयं । दरिद्वितव्यं दरि. द्रणीयं । रवितव्यं रवणीयम् । एतव्यम् अयनीयम् । ईशितन्यम् ईश- नीयं । सोतव्यं सवितव्यं सदनीयं । शयितव्यं शयनीयं । दोग्धव्यं दोहनी- यम् ॥ । अथ हादिः ॥ होतव्यं हवनीयम् ॥ अथ दिवादिः ॥ देवितव्यं देव- नीयं । नर्तितन्यं नर्तनीयं । शोष्टन्यं शोषणीयं । शक्तव्यं शकनीयं । शमितव्य शमनीयं । रोष्टव्यं रोपितव्यं रोषणीयं । लोब्धव्यं लोमितव्यं लोमनीयं । रद्धल्यं रधितव्य रन्धनीयं । नंष्टव्यं नशितन्यं नशनीयं । ऋप्तव्यं तर्तव्यं तर्पितव्यं तर्पणीयं । दोग्धव्य द्रोढव्यं दोहितव्यं द्रोहणीयं । बहुलवचनात् कर्तृकरणयोरप्यनीयः ॥ मोहयत्यात्मानं मुखत्यनेनात्मेति या मोहनीयं कर्म । एवं ज्ञानावरणीयादयः । मन्तव्यं मननीयं । स्रष्टव्यं सर्जनीयम् ॥ अथ स्वादिः ॥ सोतव्यं सवनीयम् । अष्टव्यम् अशितव्यम् अशनीयम् ॥ अथ कयादि || केतव्य क्रयणीयं ! ग्रहीतव्यं ग्रहणीयं । ज्ञातव्यं ज्ञानीयं । वरितव्य वरीनव्ये वरणीयम् ॥ अथ तुदादिः॥.तोच- व्य तोदनीय । भ्रष्टव्यं भष्टव्यं प्रजनीयं भर्जनीयं । क्रप्टव्यं कर्टव्यं कर्प णीय । कर्तितव्यं कर्तनीयं । करितव्यं करीतव्य करणीयं । मकन्य मन्जनीयम् । एष्टव्यम् एपितव्यम् एपणीयं । कुटितव्यं कुटनीयं । दुवि- तव्यं कुधनीयम् । उद्वेजितस्यम् उद्वैजनीयम् । आरब्धव्यं रमणीय । लब्धव्यम् लम्भनीयम् ॥ अथ तनादि. ॥ तनितव्यं वननीयं । मनितव्य ·३५२ शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे । मननीयम् ॥ अथ, रुधादिः ॥ रोद्धन्यं रोधनीयं । भक्त यं भञ्जनीयम् । अक्तव्यं अमितव्यम् अञ्जनीयम् ॥ अथ चुरादिः । चोयितव्यं चोरणीयं ।। १७०३ प्वचेत्तकिशक्शसियत्सहियजोऽयवासुवपरप- लपापत्रपडिपदभचमुर्यः ।४।३।६८। पवर्गान्तादजन्ताचतादेश्च धातो. र्यो भवति न य्यादेः ऋवर्णान्ताच ॥ध्ययोऽपवादः । बीभत्स्यं । यनै प्रयत्ने । यत्यं । गोप्यं । लवुङ् अवसंसने । लम्व्यं । वल्मि भोजने वल्भ्यं । क्षम्यं काम्यं कम्यं स्मेयम् । एडयौ । कन्यं ॥ १७०४ ये ४।२।८८। आदन्तस्य यप्रत्यये ईद्भवति ॥ एङ् । मेयं देयं । पव्यं क्षोभ्यं सह्यं वम्यं ।। १७०५ भूगो यो वा ४।३।४९भूगाभ्यां यः कर्तरि वा भवति !, भन्यो देवदत्तः । भव्यं देवदत्तेन । सव्यं जेयं धेयं पेयं प्रेयं ध्मेयं स्थेय नेयं देयं । गेयं । गेयो गाधानां चैत्रः । गेया गाधा चैत्रेण । देयं गोप्यं धूप्यं तप्यं गम्यं नम्यं क्रम्यं भ्रम्यं शस्यं श्वेयं यज्यं वेयं हेयं । चतेड् याचने ॥ चत्यं शप्यं श्रेयं नेयं ॥ अथ अदादिः ॥ स्वप्यं दरिद्यं रव्यम् आख्येयं सव्यं शेयम् अध्येयम् ऊर्णव्यम् ॥ अथ हादिः ॥ हव्यं हेयं मेयं धेयम् देयं ॥ अथ दिवादिः ॥ क्षेप्यं शक्यम् शम्यं दम्यं तम्यं श्रम्य क्षम्यं सेयं सव्यम् ॥ अथ स्वादिः ॥ श्रव्यं ॥ क्यादिः ॥ क्रेयं प्रेयं लन्यं ज्ञेयम् । णू स्तवने । कुटादित्वान्नैङ् । मणूयः आरभ्यं लभ्यं ।। १७०६ स्याङः ।४।२।२०४। आडो लभो यादौ प्रत्यये नम् भवति । क्रोधः॥ १७०७ स्तुतापात् ।४।२।२०५1 उपालभः यादौ प्रत्यये स्तुतौ नम् भवति ॥ उपलम्भ्यो देवः । अन्यत्र उपलभ्यं धनं । चोथै मृग्यम् इत्यादि। १ प्वादिप्रतिषेधः कि? याय्य आसान्य वाप्य राप्य लाप्य आपत्राप्य दाभ्यं भावा- म्य कार्य तायें।

·कृत्संग्रहः। ३५३ १७०८ गन्मद्यमोऽनुपसर्गात् ।४।३२६९। अनुपसर्गेभ्यो गदा- दिभ्यो यो भवति ॥ गद्यं मयं यम्यम् । अनुपमर्गादिति किं । निगाचं प्रमाद्य नियाम्यं ॥ १७०१ चरः।४।३१७०१ अनुपसर्गाचरो यो भवति ॥ चर्य अचम् । उपसर्गात्सश्चार्योऽक्षः ॥ १७१० आङोऽगुरौ ।४।३१७१। आइश्चरेर्यो भवति न गुरा ।। आचयों धर्मः । गुरा आचार्यः समन्तभद्र ।। १७११ पणोपरावयदायितुमत्युपेयाग ।४।३१७२। पणादिभ्यो यथासङ्ख्यं विक्रयादिप्वर्येषु यो भवति ॥ पण्यं विक्रयम् । उपसर्या ऋतुमती। वर्या उपेया वेश्या । अवयं गी पापम् । अन्यत्र । पाण्यो गुरुः । उपसार्यस्साधुः । वृत्या गौ. । अवाघो जनवादः ।। १७१२ स्वामिवैश्येऽतः ४।३।७३॥ अनुपर्गादर्तयों भवति स्वामिवैश्ययोः ।। अर्य. स्वामी । अर्यो देश्य । अन्यत्र आर्यः ॥ १७१३ क्षय्यजय्यौ शक्ती ।।२।१०७। एतौ यान्ती शक्ती निपात्येते !! क्षेतुं शक्यः क्षय्यः । जेतुं शक्य जय्यः ।। १७१४ कय्यः फ्रयार्थे ।४।२।१०८। क्रयविषये ऋय्य इनि .. निपात्यते ॥ १७१५ सङ्गतेऽजर्यम् ।।३।४७। साते विशेष्ये अजयमिति फतौर निपात्यते ।। अजय सस्तम् ॥ १७१६ ओरावश्यके 1४४३६२। उवर्णान्तादावश्यके द्योत्ये घ्यम् भवति ॥ भाव्यम् अवश्यभान्य कायम् अवश्यमान्य । पान्यम् अपश्य- १ उपपूर्वस्मृ गती । वृष वरणे। नम्वाद ॥ पश्य विक्रया इत्य । उपसयां गौ । उपमयो घडया अनुमती काया प्रजनहर. । कन्यो पार्या प्रजने ॥ शतेन वयं सहधेग या तो उसे ग सम्भासया मिश्रीकन्या इयर्थ । नाभि सति दद कार च इति कापोऽपवाद । बाद मेला निरन् यी पथन् कम्बल । पाया गी.

·। शाकटायनप्रक्रियासहे। पाव्य । लाव्यम् अवश्यलाव्य । साव्यम् अवश्यसाव्य । धायम् अव श्यधाव्यम् ॥ १७१७ वदः सुपः क्यप् च ।४।३।७४। सुनन्तादनुपसर्गाद वदः, क्यप् यश्च भवत ॥ कपावितौ क्यपीक् । ब्रह्मोद्य ब्रह्मवद्य ॥ १७१८ हत्याभूयं माये ।४।३।७५। सुपोऽनुपसर्गात् हत्या भूय- मिति भावे निपात्यते ॥ ब्रह्मणो हनन महत्या स्त्रियामेव । बन्धोर्भाव' बन्धुभूय नपुसक एव ॥ १७१९ अग्निचित्या १४।३१७६१ स्त्रिया भावे इद निपात्यते ।। अमेश्चयनमग्निचित्या ॥ १७२० खेयमृषोद्यम् ।४।३१७७। खन. क्यपि खेयमिति निपा- त्यते मृषाद्वदो मृपोद्यमिति । न भावे ॥ १७२१ कुप्याज्यभिद्योद्ध्यसिध्ययुग्यं नाम्नि १४।३।७८॥ एते नाम्नि क्यबन्ता निपात्यन्ते ॥ कुप्य धनम् । आज्य घृत । भिद्योध्यौ नदौ । सिध्य पुष्यनक्षत्र । युग्य यान ॥ १७२२ शामवृअजुपस्त्वेत्वृदुपान्यादनुच्कृप्तः ।४।३ ७९। शासादिभ्य ऋदुपान्त्येभ्यश्च क्यप् भवति न झस्कृप्चूभ्यः । शिप्य ॥ १७२३ स्वस्य तक् पिति कृति ।।१।४२। ह्रस्वान्तस्य धातो पिति कृति तम् भवति ॥ अकाक्तिौ । आवृत्य जुष्य स्तुत्यम् १ हत्येति हन्ते स्रीभाव क्या तकारश्चान्यादेश । भ्रूणहत्या दरिद्रहत्या स्वह त्या। भूयेति भवतेर्नपुसके भाव क्यप् । ब्रह्मभ्य देवभूय ब्रह्मच देवत्व गत इत्यर्थ भावे धात्वर्थ । २ गोपायते इति कुप्य । अज क्षेपणे अज्यते इति आज्यम् । भिनत्ति क्लमिति भिद्यो नद । उज्झत्युदकमिति उभ्यो नद । उज्य उत्सगे। सिध्यन्त्यर्था अस्मि निनि सिध्ध पुष्यनक्षत्र। युज्यते गमने इति युग्य । युग्य पत्र च धोरण । यु योगे॥

·कृत्संग्रहः । ३५५ इत्यम् अधीत्यं वृत्यं वृध्यं नृत्यं कृत्यं कृप्यमित्यादि । ऋचादेः । अर्य कल्प्यं चयै ।। १७२४ ग्रहः पदास्वैरिवाद्यापक्ष्ये ॥३८पदादिप्वर्थेषु ग्रहः क्यप् भवति ॥ प्रगृह्यं पदं । कर्मगृह्यः आत्मा कर्मपरतन्त्रः । कुल- गृह्या स्त्री कुलबाह्या । वायेति स्त्रीनिर्देशात् न पुनपुंसकयोः । धर्मगृह्यः' साधुः । धर्मपक्ष्यः॥ १७२५ भृशोऽनाम्नि ।१।३।८२। भृशः क्यप् मवति न नाम्नि । भृत्योऽनुजीवी । भृत्यं कुलं । नानि भार्या वधूः । ७२६ समो वा ।४।३१८३। समो भृनः क्यप् भवति वा । सम्भृत्यः सम्भार्यः ॥ १७२७ कृमृज्पशन्सगुहबुहजपः ।४।३।८४। क्रादिभ्यो वा क्यप् भवति ॥ कृत्य कार्य मृज्य मार्य । वृपू सेवने । वृष्यं वर्ण्य शस्यं शंस्यं गुह्यं गोह्य दुह्यं वोमं जप्यं जाप्यं । १७२८ रुच्याव्यथ्यौ ।४।३।४८॥ एतो क्यवन्तौ कर्तरि निपात्येते। रोचत इति रुच्यः मोवकः । न व्यथते इति अव्यथ्यश्चैत्रः' १७२९ ण्वुनतिहादिभ्यश्च ।४।३।८५। धातोलिहादिभ्यश्च ण्वु तृ अच् प्रत्यया भवन्ति ।। णचावितौ । वोरकः । एधत इति एधकः एपिता एधः । वीभत्सकः बीभत्सिता बीमत्सः । यन्दक. वन्दिता बन्दः। हत्ता हदः । तितिक्षकः तितिक्षिता तितिक्षः । तेजक. तेजिता तेजः। सुगुप्सकः जुगुप्सिता जुगुप्सः । गोपकः गोपिता गोपः । त्रापकः त्रपिता खप्ता त्रपः । मीमांसफः मीमांसिता मीमांसः । पनायकः पनायिता पनायः । पानकः पनिता पनः । मजन्वध इति नात् । क्षमकः क्षन्ता क्षमिता क्षमः। फामकः कामयिता कमिता कामः कमः । सेवकः सेविता सेयः। गाहकः । १ मुवन्त पद । स्वयमीते इति स्वैरी न स्वैरी अस्वैरा स्वेच्छाचारी न भरतार्थ बहिर्भवो याय.। पक्षे भव पक्ष्यः पयः। प्यणोऽपवादः ॥ २ भृत्यः पोष्य इत्यर्थ.। भार्यानाम्नी क्षत्रिया काचित्रारी॥

·३५६ शाकटायनप्रक्रियासरहे। गाढा गाहिता गाहः । म्मायकः स्मेता स्मयः । कावकः कोता कवः । धारकः धर्ता धरः। मायकः माता मायः। पावकः पविता यवः । वर्तकः वर्तिता वर्तः । स्यन्दकः स्यन्दिता स्यन्ता स्यन्दः । कल्पक: कल्ला कल्पिता कल्पः । स्मारकः स्मर्ता स्मरः । साहकः सोढा सहिता सहः । रामकः रन्ता रमः । बोधकः बोद्धा बोधः । क्रोशकः कोप्टा कोशः। रोहकः रोहा रोहः । भावकः भविता भवः । सावकः स्रोता सवः । तारकः सरिता तरीता तरः। चिकित्सक चिकित्सिता चिकित्सः । नन्दकः नन्दिता नन्दः। सञ्जकः सङ्क्ता सञ्जः। गोपायकः गोपायिता गोपायः । गोपकः गोप्ता गोपिता गोपः । गामकः गन्ता गमः । सर्पकः सप्ता सप्ता सर्पः । नामकः नन्ता नमः । क्रमकः कमिता कमः । म्रमकः अमिता भ्रमः । अक्षकः अष्टा अक्षिता अक्षः । दर्शकः द्रष्टा दर्शः । श्वायकः श्वयिता श्वयः । वासकः चस्ता वसः । याजकः यष्टा यजः । वाहकः योढा वहः । पाचकः पक्का पचः । रजकः रक्ता रञ्जः । शापकः शप्ता शपः । गृहकः गोढा गृहिता गृहः । श्रायकः श्रयिता श्रयः । हारकः हर्ता हरः । कारकः कर्ता करः । नायकः नेता नयः॥ अथ अदादिः ॥ आदकः अत्चा घसः । वेदकः वेदिता देव. । घातक: हन्ता हनः । मार्जकः माटी मार्जिता मार्जः । याचकः वक्ता वचः । स्वापकः स्वप्ता स्वपः | जागरकः जागरिता जागरः । दरिद्रायः दििदता दरिद्रः । रावकः रविता रवः । आयकः एता अयः। ईशकः ईशिता ईशः। सावकः सोता सविता सवः । शायकः शयिता शयः । दोहकः दोग्धा दोहः । लेहकः लेदा लेहः ।। अथ हादिः । हावकः होता हवः ॥ अथ दिवादिः ।। देवकः देविता देवः । नर्तकः नर्तिता नर्तः । शोपक. झोष्टा शोषः । लेपका लेटालेयः । शाकका शक्ता शकः । शमकः शमिता शमः। रोगकः रोटा रोपिता रोपः। फोपका कोपिता कोपः । लोभ लोया लोभिता लोमः । मकः रधिता रदा रन्धः । नाशक. नंष्टा नशिता नशः। तर्पकः तर्पिता प्रप्ता तप्ता तपः। - ·कृत्सङ्ग्रहः। ३५७ चोरः इत्यादि ॥ द्रोहकः द्रोग्धा द्रोढा द्रोहिता द्रोहः । मानकः मन्ता मनः। योधक: योद्धा योध. । सर्जकः स्रष्टा सर्जः । अथ स्वादिः ॥ सावकः सोता सवः। आशकः अष्टा अशिता अशः ॥ अथ क्यादिः ॥ कायकः क्रेता क्रयः । ग्राहकः ग्रहीता ग्रहः । ज्ञायक. ज्ञाता ज्ञ. । वारकः वरिता वरीता वरः ।। अथ तुदादि. ॥ तोदक. तोता तोदः । भ्रज्जक. भर्जकः भ्रष्टा भर्दा भ्रजः भर्जः । कर्पक. क्रष्टा की कर्षः । कारक: करिता करीता करः । मज्जकः मता मजः । एषकः एटा एपिता एप. । कोटकः कुटिता कुट. । कावकः कुविता कुवः । उद्वेजकः उदेजिता उद्वेजः । आरम्भकः आरब्धा आरम्भः । लम्भकः लब्धा लम्भ. || अथ तनादिः ॥ तानकः तनिता तनः । मानक मनिता मन |॥ अथ रुधादिः ।। रोधक रोद्धा रोधः। भञ्जकः भक्ता भञ्जः। अञ्जकः अक्ता अञ्जिता अञ्जः ॥ अथ चुरादिः ॥ चोरकः चोरयिता १७३० नन्द्योदिभ्योऽनः ।४।३१८६) नन्द्यादिभ्य. अनप्रत्ययो भवति कर्तरि ॥ नन्दयतीति नन्दनः वासनः वामनः दूपणः भूषणः साधनः वादन. शोभनः रोचनः सहनः तपनः मदनः जनार्दनः मधुसूदनः वित्तना- शनः कुलदमन इत्यादय. शिष्टप्रयोगानुसारेण नेयाः ॥ १७३१ ग्रहादिभ्यो णिन् ।४।३।८७ग्रहादिभ्यो णिन् भवति कर्तरि ।। गृहातीति ग्राही उत्साही उद्वाही उद्भासी स्थायी मन्त्री सम्मर्दी पिसारीत्यादयः प्रयोगगम्याः ।। १७३२ नेर्वपश्रुशाविशरक्षः ।४।३१८८। नेपादिभ्यो णिन् भवति कर्तरि ॥ निवापी निश्रावी निशायी निवेशी निरक्षी ।। १ नन्दादयो धातुपाठे न निर्दिछा किन्तु नन्दनरमणेत्यादिप्रातिपदिकमहणे प्रोदत्य ये पच्यन्ते तेऽन शुद्धन्ते इत्याद ॥ दूषण अन 'अदुषो पो' इत्यत् ॥ रोचरः अन्न ण्यन्तेभ्यः ॥ मदयतीति मदन एते सज्ञायां स्त्रीपुसी मदयतीति मदन ॥ जनानर्दयतीति जनार्दनः अर्द गतियाचनयो ॥ पूदिक्षरणे मधुसूदन अत्राणिप्यते ॥ २ प्रहादय. प्रातिपदिरपाठादेवापोष्टताः । प्रहादिराकृतिगण. तेन विसारीत्यादि सिद्धम् ॥

·।
शाटायनप्रक्रियासरहे।
१७३३ नो याच्याहसंव्याहव्रजवदवसः [४१३१८९।
नगो यात्रादिभ्यो णिन् भवति ।। अयाची अन्याहारी असंव्याहारी अवाजी
अवादी अवासी ॥
१७३४ अचोऽचित्ते ।४।३।९० नमोऽजन्तेभ्यो णिन् भवत्यचिते
कर्तरि ।। अकारी परशुः । अहारी गन्धः । सचित्ते । अकर्ता चैत्रः ।।
१७३५ रुधराधोऽपात् ।४।३।९११ अपाद्धराधिभ्यां णिन् भव.
ति ॥ अपरोधी अपराधी ॥
१७३६ इन्च परिभ्वः ।।३।९२। परर्भुवः इन्जिनौ भवतः ॥
परिभवी परिभावी ॥
१७३७ शाकृगृमीगुपान्त्यात् कः ।।३।९४। ज्ञादिभ्यः इगुपा-
न्त्येभ्यश्च कर्तरि को भवति ।। अचोऽपवादः । क इत् । इटि चातो लुगि-
त्यातो लुक् । प्रज्ञः फिरः अवकिरः गिरः निगिरः गिलः निगिल. मियः
विलिखः बुधः युधः विकृपः ॥
१७३८ उपसगोदातोऽनिक ।४।३।९५उपसर्गादादन्तात् को
भवति के च यो नेक् ।। प्रस्थः ॥
१७३९ प्रष्ठोऽग्रगामी ।।२।१४६॥ अग्रगामिन्यथै प्रष्ठ इति नि.
पात्याते | मुग्लः सुम्लः मुत्रः सुरः व्यालः। अनिगिति किम् । आहः
प्रहः प्रज्यः॥
१७४० पाघ्रामाधेड्दृशश्शः।४।३।९६। उपसर्गात् पादिभ्यः
शो भवति ॥ कापवादः। श इत् । शित्त्वात् पियादि । उपियः उजि.
घः विधमः विधयः उत्पश्यः ।।
.
भ
१५ आगमः। उपसर्मादिति किं? जाता भात इति किस प्रहा। अन्यथा
इग्यम. स्यात् । यथा जहुवत् ।।
२ पा इति पिवतेहण न पाते । केचिदुपसगादिति नानुवर्तयन्ति पश्य इति हि
दृश्यते ईलाई । व्यप्रति व्याघ्रादिभिगोपस्तदनुको इति निर्देशासिद्ध ।

·कृत्संग्रहः ३५९ १७४१ धारिपारिवेधुदेजिचेतिसातिसाहिलिम्पवि- न्दोऽनुपसर्गाद ।४।३२९७) अनुपसर्गेभ्यो धार्यादिभ्यो ण्यन्तेभ्यो लिम्प- विन्दाभ्यां च शो भवति ॥ धारयः पारयः वेदयः उदेजयः चेतयः सातयः साहयः लिम्पः विन्दः । उपसर्गात् । सन्धारयिता प्रलिपः प्रविदः ॥ १७४२ धुन्यो णः ।४।३।९८। अनुपसर्गाभ्यां धुनीभ्यां णो भवति॥ धावः नायः । उपसर्गात् । प्रधवः प्रणयः ।। १७४३ सहादिग्रहादा ।४।३।९९। अनुपसर्गेभ्यस्सहादिभ्यो ग्र. हेश्च णा वा भवति ।। साहः सहः रामः रमः बोधः बुधः ज्वालः ज्वल: चालः चलः हाल. हलः पातः पतः पादः पदः मादः मदः बामः वमः क्षारः क्षरः सादः सदः शादः शदः भावः भवः ग्राहः ग्रहः । उपसर्गात् । विबुधः उ- ज्ज्वलः प्रभवः इत्यादि ॥ १७४४ श्यात्तन्व्यधात्रुसंस्ववसावद्दतीणश्वसः ।४।३। १००। श्यङः आदन्तात्तनादिभ्यश्च णो भवति ॥ प्रतिश्यायः धायः दायः ग्लायः नायः तानः उत्तानः व्याधः आसावः संसावः अवसायः अवहारः अत्यायः श्वासः उच्छ्वासः ॥ १७४५ नृत्खनजो बुद् च्छिापिनि ।४।३।१०१। नृतादिभ्यो १ चितै सम्ज्ञाने । तै हिंमायां प्रथने च सौत्रो धनुः ॥ सात करोतीति णिच् अथवा “ सादेरगतो त." इति कातन्त्रसूननियमात् तादेश। २ अनुपसर्गाभ्याम् ॥ छत्रधारः कुज्यलेप. इति मध्येऽपवादा पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरानित्यण् भवति । निलिम्पाः निलिम्पा नाम देवा. । गोविन्दः अर- विन्दः कविन्द. कुरुविन्दः इति सज्ञा एताः, अत्र लिपिविदिभ्या प्रत्ययः । पश्चाद्- तादिषु इति समासः ॥ व्यध बाइपूर्वस गती सम्र्वसृ गती अवपूर्वस गती पो अन्तर्मणि अवपूर्वहन हरणे अतिपूर्वइण् श्वस प्राणने ॥ अदन्ताहणेनैव सिद्दे पुनः श्यादिग्रहण, अन्यथा सोपसर्गत्वे उपसर्गाद्धातोरिति कप्रत्यय । प्रतिशय. ॥ अनुपसर्गात् वेति चेह निवृत्तम् ।। ४ रजि रागे। शिल्प कियासु कौशल्य तद्वान् शिल्पी तस्मिन् शिल्पिनि । सातीति सुब्धातुः ॥ ३ तनू ·। ३६० शाकटायनप्रक्रियासद्धहे । वुड् भवति शिल्पिनि कर्तरि ॥ टित्त्वात् स्त्रियां डी । नर्तकः नर्तकी खनकः खनकी । अत एव निपातनात् लुक् । रजकः रजकी ।। १७४६ पाणिवद ताडघद् ।४।३।१०२। एतौ शिल्पिनि कतरि निपात्यते । पाणिना इन्तीति पाणिघः पाणिधी मार्दगिकादि । तालं हन्ती- ति तालघः तालघी ॥ १७४७ गस्थकः ।४।३।१०३। गायतेः शिल्लिनि कर्तरि थको भव- ति। गायकः ॥ १७४८ टन (४।३।१०। गायतेः शिल्पिनि कर्तरि टनण् भवति। टणाविती । यम् | गायनः गायनी ।। १७४९ हो त्रीहिकाले ।४।३।१०५। जहातेष्टनम् भवति ग्रोही काले चार्थे ।। हायना बीयः । हायनः कालः ॥ १७५० प्रसृल्वः साधौ वुच् ।४।३।१०६) प्रवादिभ्यः साधुत्वविशि- ऐऽर्थे वुच् भवति ॥ च इत् । साधु प्रक्ते प्रवक. एवं सरकः लवकः । अ. न्यत्र एवः । प्रावकः सारकः लावकः ।। १७५१ आशिषि वन् ।४।३।१०७) आशिपि धातोन् भवति ॥ न इत् । जीवतादित्याशास्यमानो जीवकः जीवका । नित्त्वान्नेत् । एवं भव- कः शयकः ॥ १७९२ नान्नि क्तिः।४।३।१०८ आशिपि धातोः तिर्भवति नानि ।। शमयतात् पापानीत्याशास्यमानः शान्तिः । विजलीति दीर्घः । ग्रहादिनियमान्नेट् । भूति पादि॥ १७५३ कर्मणोऽण् ।४।३।१०९। कर्मणः पराद्धातोरण भवति ॥ १ पाणिताइशब्दस्य हन्तः शिल्पिनि कर्तरि अटप्रत्ययो घादेशश्व निपात्यते । ढकारो उयर्थः । पाणि हन्तरित वा। शिल्सिनीति कि? पाणिघातः ॥ २ ओहान त्यागे जात्युदकमिति हायनो ब्रीहिः । जहाति भावानिति हायनः सवत्सर' ।। ३ अभीष्टस्य प्रार्थना आशास्तस्यां गम्यमानायामित्यर्थः । त्यायदाद्यत इति नेत् ॥

·कृत्संग्रहः ।। अजाद्यपवादः ॥ कुम्भं करोतीति कुम्भकारः काण्टलावः वेदाध्यायः चर्चा- पाठः छत्रधारः द्वारपाल: भारवाहः गोदोहः । स्त्रियां कुम्भकारी इत्यादि । १७५४ सत्यागदास्तोः कारे ।२।२७३। सत्यादीनां कारशब्दे मम् भवति ।। सत्यं करोतीति सत्यंकार.। अगदं करोतीत्य गदंकारः । अस्तुंकारः ।। १७२५ प्राधान्योरिन्धे ।२।२१७१। म्राष्ट्राग्न्योरणन्ते इन्धशब्दे परे मम् भवति ।। भ्राष्ट्रमिन्धः अशिमिन्धः ।। १७२६ शीलिकामिभक्ष्याचरीक्षिक्षमो पः ।४।३।११०। कर्मण शील्यादिभ्यो णो भवति ॥ धर्मशीलः धर्मशीला धर्मकामः पायुभक्षः कुशलाचारः परापेक्षः । क्लेशक्षमः ॥ १७५७ गोऽनुपसर्गात् टक् ।।३।१११॥ कर्मणोऽनुपसर्गाद गायतेप्टक् भवति ।। टकावितौ । इटि चातो लुक् । वक्तुंगः वक्तगी ।। १७५८ सुराशीधोः पिद्यात् ।।३।११२ सुराशीधुभ्यामनुप- सर्गात् पिबतेप्टक् भवति ॥ सुरापः सुरापी शीधुए. शीधुपी ॥ १७२९ आतोऽहावामोऽट् ।४।३।११३। कर्मणोऽनुपसर्गादाद- न्ताद्धातोरड् भवति न हावामाभ्यः ॥ ड इत् । अन्त्याजादिलम् । धनदः तनुनमित्यादि । हावामाभ्योऽम् । जिनहायः तन्तुवायः धान्यमायः ॥ १७६० दाज्ञः प्रे १४३।११४। कर्मणः प्रपराभ्यां दाजाभ्यामड् भवति ॥ सुखपदः वचनप्रज्ञ ॥ १७६१ क्लेशतमसोऽपे ।।३।११७१ क्लेशतमोभ्यामपान्तरद् भवति ॥ क्लेशापह तमोऽपहः ।। १७६२ अमनुष्ये टक् ।४।३।११९। कर्मणो हन्तेष्टक् भवति १ सदभिधान नित्य ॥ नास्ति गदो व्याधियंम्यासावगदा नीगेग दल्यर्थः । अभ्युपगमे वर्तमानो निपात अस्त्विति उच्यते । अस्तुकारोऽभ्युपमगे इति कोशात् ॥ २ वक्त छन्दोभेद । अनुपसर्गादिति सि वक्तसगाय ॥ ३ अन्यस्मात् क्षीरपा याला । पियादिति सि मुरा पातीति सुराणाम ·। शाम्टायनप्रक्रियासरहे। अमनुष्ये कतरि ।। वातनमाविक क्षीरं पित्तनं माहिपं पयः । पतिजी पाणि- रेखा । मनुष्ये कर्तरि । आखुघातः वृपलः । पापघातः मुनिः ।। १७६३ जायाफ्तेलक्षणे ।।१३।१२० जायापतिभ्यां हन्तेष्टा भवति मनुष्ये कर्तरि लक्षणे गम्यमाने ॥ जायाप्नो वर. ! पतिघ्नी कन्या ॥ १७६४, राजघः ।४।३।१२२। राजानं हन्तीति राजघ इति निपात्यते ।। १७६५ अर्होड: ४।३।१२३॥ कर्मणोऽर्हः अप्रत्ययो भवति । अणोऽपवादः । पूजा? जिनः । पूजाऱ्या प्रतिमा ॥ १७३६ शक्तिलागलाङ्कुशयष्टितोमरधनुर्घटाद् ग्रहः १४।३।१२४। शक्त्यादिभ्यो ग्रहेरड् भवति ॥ शक्तिग्रहः लागलग्रहः अङ्कु- शग्रहः यष्टिग्रहः तोमरग्रहः धनुग्रहः घटग्रहः । अन्यस्मात् । पाशग्राहः ।। १७६७ सूत्रोद्धारणे ।४।३।१२५/ सूवाद् अहेरड् भवति धार- णेऽर्थे । सूत्रग्रहः ॥ १७६८ हृो वयोऽनुद्यमे ।४।३।१२६॥ कर्मणो हमोऽद भवति वयस्यनुद्यमे च कर्तरि ॥ कवचहरः कुमारः। विपहरो मणिः । उद्यमे भारहारः।। १७६९ ऑडि शीले ।४।३।१२७) कर्मणः आडो होऽ १ लक्षण शुभाशुभसूचक शरीरस्थ विचित्तिलालबादि ॥ मनुष्यार्थ आरम्म । २ अर्थ सूचयति सक्षेपतो गमयतीति सून तस्मात् ॥ कालान्तरादिस्मरणशक्ति- धारण तस्मिन् । धारण इति कि? यो हि सूकम्पादत्ते स सूनमः ॥ ३ प्राणिना कालहताऽवस्था यौवनादिवय । उद्यम उत्क्षेपणा आकाशस्थस्य या धारण वयसि क्रियमाण सम्भाव्यमानो वा उद्यम उच्यमानो वयो गमयतीत्युद्यमा वयोग्रहणम् ॥ अस्थिहार शा अस्थ्युरक्षेपणसमर्थ वयसि यतते इत्यर्थ । वयाग्रह- पस्य उद्यमार्थवादशहर इत्यस्य अश भाग स्वीकरोति न तूत्क्षिपतीत्यर्थ ॥ ४ शोल्यते इति शील स्वभाव इत्यर्थ तस्मिन् । यस्य कतुं पुशायाहरणे न स्वभावादन्यो हेतुरस्ति स एवमुच्यते ।। आइति किं? पुष्पाणि हर्ता । खोलेनि ? पाहार ॥

·.. कृत्संग्रहः । भवति शीले स्वभावे द्योत्ये । पुप्पाण्याहतु शीलमस्य पुप्पाहरः सुखाहरः॥ १७७० दृतिनाथात् पशाविः।४।३।१२८। तिनाथाभ्यां हन इद् भवति पशावर्थे ।। इतिहरिः नाथहरिः पशुरित्यर्थः । १७७१ फलेग्रयात्मम्भरिकुक्षिम्भरि ।४।३।१२९। फलेन- यादयः इदन्ता निपात्यन्ते ॥ फलेग्रहिः वृक्षः । आत्मम्भरिः कुक्षिम्भरिः । एती स्वादरपूरके। २७७२ शकृत्स्तम्बादत्सवीही कृमः ।४।३।१३०। शकृत्- स्तम्बाभ्यां कृत्र इद् भवति यथासस्यं वत्से ब्रीही चार्थे ॥ शकृकार- वत्सः । स्तम्बकरिबीहिः । अन्यत्र कतरि । शकृत्कारः स्तम्बकारः ।। १७७३ किंयत्तद्वहोरः ।४।३।१३१। किमादिभ्यः कृमोऽड्भ- वति ॥ किंकरः यत्करः तत्करः बहुकरः । स्त्रियां किंकरेत्यादि ।। १७७४ दिवाविभानिशाप्रभाभास्कारारुष्कर्बन्तान- न्तादिनान्दीलिपिलिपियलिचित्रक्षेत्रजङ्घाबाहहर्धन क्तसङ्ख्याः १४।३।१३२। दिवादिभ्यः कृत्रप्टो भवति । दिवाकरः विभाकरः निशाकरः प्रभाकरः भास्करः कारकरः अरुप्फरः कर्तृकरः अन्त- करः अनन्तकरः आदिकरः नान्दीकरः लिपिकरः लिविकरः बलिकरः चित्र- करः क्षेत्रकरः जवाकरः बाहुकरः अहस्करः धनुष्करः भक्तकरः एककरः द्विकरः इत्यादि । स्त्रियां चित्रकरीत्यादि । १ शडी इतिहरि थहरिस्तियञ्चपक्षिण । २ अहेजाद्यर्थोऽयमारम्भ । सूत्रे भास्करारुष्करस्य निपातनात् जिहवामूलीयविस- जनीयो न भवतः ॥ अगष्करधनुष्कर इति समासे समस्तस्येति विसर्जनीयस्य सः अहस्फर इति याकमिकसेत्यादिना सिः । दिवाशन्दोऽन्यया. नव्ययरूपी वर्तते ॥ सख्यावाचिन सत्येत्यर्थग्रहण तेनयादिपरिप्रहः ॥ देव द्वजन- पादीनामाशीर्नान्दीति कीर्तिता । नान्दीवादी नान्दीकर समौ ॥ लिपिकारोऽशरचणः परचञ्चुश्च लेसके। लिपिर्तिपिरभे लियाम् ॥ प्रत्ययान्तरण निया इचये भककरी ।। शास्यमीति पत्व च ।।

·३६४ शाकटायनप्रक्रियासद्महे । १७७५ हेतुतच्छोलानुकूलेऽशन्दचोककलगाधावर- चासतमन्त्रपदात् ।४।३।१३३॥ कर्मणः कृञः हेतौ तच्छीलेऽनुकूले च कर्तरि यो भवति न शब्दादेः ॥ यशस्करी वधा । पूजाकरः प्रेषकरः । शब्दादेः । शब्दकारः श्लोककारः कलहकारः गाधाकारः वैरकारः चाटुकारः सूत्रकारः मन्तारः पदकारः ॥ १७७३ भृती कर्मणः ।४।३।१३४) कर्मण. कृलप्टो भवति भृतौ घोत्यायाम् ॥ कर्मफरः । अन्यत्र । कर्मकारः ॥ १७७७ क्षेमनियमद्रात् खाण ।५।३११३५क्षेमादिभ्यः कृतः खाणौ भवतः ॥ १७७८ खिलरुर्विपतवानव्ययस्य ।२।२१७८१ अजन्तस्यारु- पिताश्च खिदन्ते उत्तरपदे मम् भवति नाव्ययस्य [[ अमावितौ क्षेमकरः क्षेमकार. प्रियंकरः प्रियकार. मद्रंफर. मद्रकार. ॥ १७७९ मेघर्तेः खच् ।४।३११३६। मेघर्तिम्यां कृषः खन् भवति ॥ खचावितौ । मेधकरः ऋतिकर. ।। १७८० भयात् ।।३।१३७। भयात् कृन. स्वच् भवति ॥ भयंक- रः अभयंकरः। ५७८१ मियवशाददः ।४।३।१३८१ प्रियवशाभ्यां वदः सच भ- चति ॥ प्रियंवदः वशंवदः ॥ १७८२ द्विषत्परात्तस्तापः ।४।३।१३९। द्विपत्पराभ्यां तापे; खच् भवति ।। १ अथवामहण पर्तन्य मिग्महणेन । वे हि विकल्पिने पक्षे पर्मणोऽणित्यणेव भवतीति चन् विपिते पक्षे यथाप्राप्त स्यात्ताह इत्यादिविवक्षितेपु फमो देतत्वातू शीलेत्यादिना ट. स्यात् । अतो हेत्यादिविवक्षायामपि अणेव स्यात टो मा भूत् । मद. दर मदर । हेत्वादिविवक्षायामपि इमावेव प्रत्ययौ ॥ योगक्षेमकरी लोकरयेति तदन्तविज्ञानाभावात् भवति । सकारो मसर्थ ॥ २ इह वर्मण इत्येतद्रयादेलनेन विशेष्यत तेन भयाद्रयान्ताच कर्मण परात, पण सचमत्ययो भवति । अभयकर.॥

·कृत्सङ्ग्रहः।
१७८३ खचि ।४।१।२०८1 ण्यन्तस्य राचि हम्रो भवति ॥ मम्
द्विपंन्तपः र: परन्तप. ॥
१७८४ मितनखपरिमाणात् पच. 1४।३।१४०। मितनखाभ्यां
परिमाणवाचिनश्च पचः खच् भवति ॥ मितम्पचा ब्राह्मणी । नसम्पचा
यवागूः । प्रस्थम्पचं कुलं ॥
१७८५ हूस्वः ।२।२।७९। अनव्ययस्याजन्तस्य सिदन्ते उत्तरपदे
हूस्वो भवति ॥ खारिपचं कुलं ।
१८८६ करीपाभ्रकूलात् कपः ।४।३।१४१। करीपादेः कपः
खच् भवति ॥ करीपंकप अभ्रंकपः कूलंकपः ॥
१७८७ सर्वात् सहश्च ।४।३।१४२। सर्वात् कपः सहश्च खच्
भवति ॥ सर्वकप. सर्वसहः ॥
१७८८ भृतृवृधारिजिदमितपश्च नाम्नि ।।३।१४३। कर्मणो
प्रादिभ्यः सहश्च खच भवति नाम्नि ॥ विश्वम्परा भूः। रथन्तरं साम ।
पतिवरा कन्या । वसुन्धरा भूः । शत्रुञ्जयो गिरिः । अरिन्दमः शत्रुतपः
शत्रुसहः इत्येते क्षत्रिया.॥
१७८९ वाचयमो व्रती 1४।३११४४। वाचयम इति निपात्यते
प्रतिन्यर्थे ।
१७९० मन्याणिन् ।१३।१४५। कर्मणो मन्यतेणिन् भवति ।।
पण्डितं मन्यते इति पण्डितमानी ॥
१७९१ कर्तुः खः ।४।३।१४६। कर्मणो मन्यतेः श्खो भवति
'कर्तरि कर्मणि !! शित्त्वात् इयः । पण्डितमात्मानं मन्यते पण्डितमन्यः
विद्वन्मन्यः । अनव्ययस्येति न मम्हस्वौ । दोषामन्यो दिवसः ।।
१७९२ एजेः ।४।३।१४७ कर्मण एजेय॑न्तात् रखो भवति ।
अजमेजयः ।।
१ द्विषतप । जरि जर. रवे वा इति लुक् । पदस्येति वा तकारस्य नित्य शुरू ॥

·श.कटायनप्रक्रियासद्धहे। १७९३ शुनीस्तनाद्धेटः १४१३१४८। शुनीस्तनाभ्यां धेटः श्खो - भवति ॥ शुनिन्धयः म्तनन्धयः ॥ १७९४ कूलादि रुज्वहः ।४।३।१५१। कूलादुदो रुजिवहिभ्यां श्खो भवति ।। शित्त्वान्नेड् । कुलमुगुज. कूलमुद्वहः ।। १७९५ चहाभ्राल्लिहः ।४।३।१५२। वहाम्राभ्यां लिहः इखो भवति ॥ वहलिहः अम्रलिह. ॥ १७९६ विध्वस्तिलानुदः १११३।१५३। विध्वस्तिलेभ्यस्तुदः श्खो भवति ।। विधुन्तुदः । सत्य जश्त्वचा । अरुन्तुदः तिलन्तुदः ।। १७९७ शर्धललाटवातात् हातपाजः ।४।३।१५। शर्थात् हाक. श्वो भवति ललाटात्तपः वातादजः ॥ शर्धजहः ललाटंतप. वातमजः॥ १७९८ पुरन्दरभगन्दरेरम्मदोग्रंपश्यासूर्यपक्ष्याः ॥१३॥ १५५। एते श्खान्ता निपात्यन्ते । पुरन्दरः शक्रः । भगन्दरो 'प्रणम् । इरम्मदो मेघामिः । उपपश्यः शत्रुः । अय॑म्पश्या. राजदाराः ।। १७९९ सुभगाब्यस्थूलपलितनमान्धप्रियात् सुपोऽच्चे- शच्या वस्नुखुकभुषः १४१३६१५६। अळ्यन्तेभ्यः सुभगादिभ्यः सुबन्तेभ्यो भुवश्च्च्यर्थे रुस्नुखुमनौ भवत. ॥ खनाविती माविद् नित्यान् । अमुभगः मुभगो भवतीति सुभगंभविष्णुः सुभगम्मायुकः । आढामविष्णुः आव्यम्भावुकः । स्थूलम्भविष्णुः स्थूलम्भावुकः पलितम्भविष्णु. पलित- म्भावुकः । नमम्मविष्णुः नमम्भावुकः । अन्धम्मविष्णुः अन्धम्भावुकः । प्रियम्भविष्णुः प्रियम्भानुफः ॥ १८०० कमा करणे खनन ।१३।१५७) जच्च्यन्तेभ्यः सुभगा- दिभ्यः नः व्यर्थे खनट् भवति करणे याच्ये ' अमुभगं मुभगं करोति' १५ शब्दपूर्वाधारयते; पत्र थमचालुक् निपात्यते । पुरसदान पुरपर इतन भवति ॥ मग धारयतीति भगन्दरी व्याधि अत्र स रा मुरा राया माया दरम्मद इराकरणान्मायने. । उप पश्यतायुभपश्य पर्मनी रशे ॥ पूर्य न पश्यन्नीति अमूर्य पश्यन्तीति या आयपरा सदाय । भापनि मुखानि । नमो शिनाऽप्राभिगमन्ध न गये ।।

·उत्सग्रह ३६७ अनेनेति मुभगकरण धन । सुभगकरणी विद्या । आध्य करण स्थूलकरण पलितकरण नग्नकरणम् अन्धकरण प्रियकरणम् ।। १८.१ भावे चाशितंभवः ।४।३।१५८। भारे करणे चाशित भव इति निपात्यत ॥ आशितस्य भवन आशितो भवत्यनेनेति वा आश- तभव ओदन ॥ १८०२ गमः ग्वखड्डाः ।४।३।१५९। सुबन्ताद्गम खखड्डा भवन्ति ॥ डित्य त्याजादिलुक् । भुजङ्गम तुरङ्गम भुजग तुरङ्ग दूरग सर्वग इत्यादि बहुल योज्यम् ॥ १८०३ विहायसो विहश्च ।४।३।१६०। विहायसो गम खख ड्डा भवन्ति विहायसो विहश्चादेश ॥ विहगम विहग विहग ॥ १८०४ उरगः ।४।३।१६१। उरसा गच्छतीत्युरग इति शिष्टम् ॥ १८०५ सुगदुर्गमाधारे ।४।३।१६२॥ आधारे एतौ निपात्यते ।। सुखेन गम्यते अस्मिन्निति सुग देश । दुखेन गस्यते अस्मिन्निति दुर्ग ॥ १८०६ नाम्न्यः शमः ।४।३।१६४। शमोऽध्ययाद्धातोरद् भवति नाम्नि ॥ शम्भव शङ्कर शवद इत्यादि ।। १८०७ आधारात् ।४।३।१६५! आधारात् सुप शीडोऽद् भवति । १८०८ तत्पुरुपे कृति यहुलम् ।२।२।१४। हलन्ताददन्ताच सप्तम्या कृदन्ते उत्तरपदे लुम् बहुल भवति तत्पुरुषसमासे ॥ रिले शेते निलाय पिलेशय । खे शेते खशय खैशय इत्यादय ॥ १८०९ भिक्षासेनादायाच चरष्टः ।४।३।१६८। भिक्षादेराधा- राच्च चरप्टो भवति ॥ भिक्षा चरतीति भिक्षाचर सेनाचर आदायचर । आदायेति प्यान्त । कुरुपु चरतीति कुरुचर ॥ १ आशितम्भव इत्याशितशब्दादशातिभव या पर्तृवचनात्सुयन्तात्पराद्भवते इस प्रत्ययो भारे करण च निपात्यत । आशितस्य भवनमाशितम्भवो वर्तन आशितल मित्यर्थ । आशितो भवत्यनन आशितम्भव ओदन ॥ अत एव निपातनात् करि १ दीर्घश्च ॥ २ टकारो ड्यथ । आदायेति प्यान्त , स्वाकृत्य चरतालथं ॥

·शाकटायनप्रक्रियासमहे । १८१० कृदन्ते वा मम् रात्रेः ।२।२१७२॥ रात्रः कृदन्ते उचर- पदे मम् वा भवनि ॥ राति चरतीति रात्रिचरः रात्रिचर.। खियां मिक्षाचरीत्यादि। १८११ पुरोऽग्रतोऽग्नेः सतेः ।४।३।१५९। पुरसादिभ्य. सतेप्टो भवति ॥ पुरस्सरः अग्रतस्सरः अग्रेसर. । पुरस्सरीत्यादि । १८१२ स्थः कः ।।३।१७१। सुपस्तिष्ठतः को भवति॥ कित्वादा- तो समे तिष्ठतीति समस्थ । एवं विषमस्थः स्वस्थ.॥ १८१३ गोऽभ्याम्बसधापदित्रिभूम्पग्निमञ्जिपुजिशेकु- शङ्खफङ्गुवहिदिविपरमेः छः ।२।२।१४५] गवादिभ्यः स्थस्य पत्व- पुत्वे निपात्यते ॥ गोष्ठम् अम्बाठ अम्बष्ठः सव्यष्ठ अपठ. द्विशः त्रिष्ठः भूमिष्ठः अग्निष्ठ, मञ्जिष्ठः पुञ्जिष्ठ शेकुष्ठः शङ्कुष्ठ. कुठ अङ्गुष्ठ. बर्हिष्ठः दिविष्ठ. परमेष्ठः १८१४ दुहो घश्च ।४।३।१७२। सुपो दुह को भवति । हो पश्च !! कामदुधा ॥ १८१५शोकांपनुदतुन्दपरिमजस्तम्बरमकणजपास्सुखा- हरालस्यहस्तिसूचकाः ।४।२।१७३। शोकापनुदादय कान्ता यथा- सवयं सुखाहराद्यर्थेषु निपात्यन्ते । शोकापनुदः सुखहर । तुन्दपरिमृजोड- लस. । स्तम्बेरमो हस्ती । कर्गेजप. सूचकः ।। १८१६ मूलविभुजादयः ।।३।१७४। मूलविभुजादयः कान्ताः शिष्टमयोगानुसारेण साधयो वेदितव्याः ।। मूलानि विभुजतीति मूलविभुजो रथः । नखान मुञ्चन्तीति नखपुचानि धषि । कौ मोदते कुमुदं । द्वाभ्यां पिवतीति द्विप. । एवमनेकप. कच्छप. पादपः मधुपः इत्यादयः ॥ १ शोकादय प्रलयान्ता निपात्यन्ते यथामस्य मुसाहरालयहस्तिसूचकार सारो चाच्या भवन्ति । शोरुमपनुदति शोकापनु । मुरास्थाहता सुसाहर.। भलस एल्स्य । स्तम्भे रमतीति स्तम्यरमो इस्ती।

·कृत्मग्रह । ३६९ १८१७ विग् भज १४।३।१७।। सुपो मजो विग् भवति ।। स सर्वोऽप्रयोगी । गुणभाक् देहभाक् कर्मभाक् शोभाविभाजि ॥ १८१८ स्पृशोऽनुदकात् किम् ।४।३।१७६। सुप स्पृश किम् भवति नोदकात् ॥ स सर्वोऽप्रयोगी । वृतम्पृश् । उदकात् उदकम्पर्श ॥ १८१९ अदोऽनन्नात् ।।३।१७७। मुपोऽद किप भवतिनानात् ॥ भासुकमचीति प्रामुकात् भक्तात् । अनन्नादिति किम् । अन्नाद ॥ १८२० क्रव्यात्क्रव्यादावामपकादौ ।४।३।१७८१ ऋव्याद द आममासमक्षे क यादिति किनन्तो निपात्यते । पकमासभक्षे कन्याद इति अण् निपात्यते ॥ १८२१ मन्वनकनिविच दृश्यते ।।३।१७९५ मुबन्ताद्धातो मन् वन् कानप् विन् क्विप् च प्रत्ययो दृश्यते ॥ मनि । शर्म वर्म कर्म हे म धाम दामेत्यादि । वनि ।। १८२२ वन्यनुनासिकस्या ।४।१।२६६। पातोरनुनासिकस्य आद् भवति वनि प्रत्यये परे ॥ विजावा अग्रेमावा सुखावा अतिकाया । कनिपि स्वस्येति तक । कृत्वा परिमृत्वा । ईहल्यप्ये इतीत् । धीवा पीवा स्त्रिया डी॥ १८२३ डयां वनो र १११३१७७/ वनो रो भवति ज्या परत ॥ कृत्वरी धीवरी पीवरीत्यादि । विचि । विश प्रवेशने । वेट् । जाग आयतन पटन। - १ दृशिग्रहणं प्रयागानुसरणाथ तन सवत्म दत प्रत्यया भवा त निरुपपदादपि भवन्ति ।। भा र विद्युत् प्रावस्तत् । विध्य तर भवते क्वाचदाघच जू सू श्री व चत् द्विवचन च क्षार जगत् । जुहे तामचनदीप व च जहः । द्रूगाते रस्व वाद्ववचन च ददत् । ददातायतेया विरिति दृश्यते इत्याप घ लम यव स्मायत । पृ हिंमाया गृणात दु समिति शम मुखम। वृष वरण वृणात शरीरमिति घम त्तनम् । आत्मान परत स करातीति कर्म। हिनता हनात गच्छति व्यवहारमिति हम ॥ २विजायत इति विनावा। म्लु गता अग्रगावा पारा लाग्यल्प । आनऋवा कम् पादाव। सनम् अवधारण । बहुसार ·३७० शाकटायनप्रक्रियानहरे। शुभंया. । सो पिरतीति सोमया । फिरि । अन्तरिक्षसन् दिरिषत् सन् सुशत् शतरः मित्राद्विद् द्विद् मित्रभुक् मिनध्रुट् ॥ १८२४ नदितिरापिच्याधिसहिदतनिसचे की सिकार- कस्य ।२।२।९०। अजन्तस्य तेः काररस्य च पिरन्ते गादानुपरपदे दीपों भवति ॥ उपान्त् नौटत् प्राट् मर्मापित् जलासद् ॥ १८२२ गमादीनां की ।।२६४। हनादीनां गमादीना न भवति ।। परीतत् नीहरू ! गोडर कामगुरु अधपुर । युर त. त्ववित् पाठभित् मित् ठित् मच्छित शत्रुजित् भनिन् अनन्तजित् अप्र. जीः । ग्रामं नयतीति प्रामणीः। नी पर । विराट समान स्वाराद मिामः पतिम् स्वयम्म् । उपाया. मसते उसागत् पर्ण र दिमाद माह मयर सम्यद् सध्यत् कारिए इत्यादय, दृश्यत इनि वचनाा यथासम्भय पे. चलादपि धातो. शिष्टपयोगेषु लक्षणीया । मलाविकारात् पतममरणा. रिकारकरिनिया प्रयोज्या.॥

·कृत्संग्रह। ३७१ १८२८ व्रताभीक्ष्ण्ये ।४।३।१८३॥ सुपो धातोर्वताभीक्ष्ण्ययोणिन् भवति ॥ स्थाण्डिलशायी अम्बुपायी ॥ १८२९ सोधौ ।४।३।१८४। सुपो धातोस्साधौ गिन् भवति ॥ साधुकारी साधुदायी ॥ १८३० ब्रह्मवादी।४।३।१८५। साधु ब्रह्माणं वदतीति ब्रह्मवादी ॥ १८३१ व्योर्भुवो भूते ।४।३।१८६॥ व्यभिभ्यां भुवो भूतेऽर्थे णिन् भवति ॥ विभूतवानिति विभावी । अभिभूतवान् अभिभावी ।। १८३२ करणाद्यजः ।४।३।१८७१ करणाघजो भूते णिन् भवति ।। महामहेनायाक्षीत् महामहयाजी ॥ १८३३ नो णिन् ।४।३।१८९। कर्मणो हन्तेभूते णिन् भवति कुत्सायाम् ॥ मातृघाती ॥ १८३४ ब्रह्मभ्रूणवृत्रात् किम् ।४।३।१९०। ब्रह्मादिभ्यो हन्ते ते किम् भवति ॥ ब्रह्माणं हन्तिस्म ब्रह्महा । एवं भ्रूणहा वृत्रहा ।। १.८३५ सुकर्मपापमन्त्रपुण्यात् कृत्रः ।४।३।१९११ स्वादिभ्य. कृनो भूते किं भवति ॥ सुष्टु अकार्षीत् सुकृत् । कर्मकृत् पापकृत् मन्त्रकृत् पुण्यकृत् ॥ १८३६ दृशःकनिम् ।४।३।१९५। भूते कर्मणो दृशः कनिप् भवति ॥ कपेत इतः । विश्वं दृष्टवान् विश्वदृश्वा ।। १८३७ राजसहात् कम्युधिभ्याम् ।४।३।१९६। राजसहाभ्यां कृनो युधेश्च भूते कनिए भवति ॥ राजानं कृतवान् राजकृत्वा । एवं राजयुध्या सहकृत्वा सहयुध्वा ॥ १ नत शास्त्र तो नियमः। आभीक्ष्श्य पीन.पुन्यम् ॥ कपायपायिणो गान्धारा । क्षीरपायिणो उशीनरा। सौवीरपायिणो यह्वीकाः ॥ अशालार्थजात्यथै वचनम् ॥ २ कुशलो योग्यो हितश्च साधुरित्युच्यते ॥ ३ ब्रह्ममपूर्वाद्विदेर्णिन्प्रत्ययो निपात्यते। अशीलार्थमसमनिरत्त्यर्थं चैद वचनम् ॥ ४ मुर्मपापमन्तपुण्यादेयेति धातुनियमो नेच्यते । भवति । वेचिदिह धानुनियममपीच्छन्ति शास्त्रकृत् तीर्थकदित्यभूते इत्साहु. ॥ शासन् तीर्थकृत् इयपीद ·शाकटायनप्रक्रियासइहे। १८३८ जनोऽना डः ।४।३।१९७) कर्मणोऽनो जनो मूते डो भवति ।। 3 इत् । पुमांसमनुजाता पुमनुजा । एवं स्यनुजः ।। १८३९ सप्तम्याः ।४।३।१९८८ सप्तम्यन्ताजनो भूते डो भवति ॥ सनौ जातः तनुजः ॥ १८४० योनिमतिचरजेऽपः ।२।२११५/ अपशब्दात् सप्तम्याः यरत्यये योनिमतिचरजे च श्लुग् न भवति तत्पुम्पे ॥ अप्सुजं सरसिज । बहुलाधिकारादबूजं सरोजम् इत्यादि ।। १८४१ अजातेः पञ्चम्याः ।।३।१९९। पञ्चम्यन्तात् जनो भूते डो भवति न जातिवाचिनः ॥ ज्ञानाजातं ज्ञानजं सुखम् । इन्द्रियजम् इत्यादि । जातेः । अश्वाजात इत्येव ॥ १८४२ फैचित् ।४।३।२००५ अन्यस्मादपि सुपो जनो भूते अन्य- स्मिन्नपि विषये डो भवति ॥ किं जातेन किंजः । द्विजातो द्विज : न जातः अजः। परिजाः केशाः । प्रजायते प्रजा । अनुजः स्त्रीजमनृतं । पुंसानुजाता पुंसानुजा । ब्राह्मणाच्छंसीत्यनुत् ॥ १८४३ नृपोत् ।।३।२०१। जयो भूते अतृ भवति ।। ऋदित् । १८४४ सुयजो बनिए ।४।३।२०२। पुञ्यन्भ्यां भूते ड्यनिम् भवति ॥ स्पाविती । मुत्वा यज्वा । . जरन् ।। 4 १ अन्यिायपगो उपादे । अणोऽपवादोsm | पुमासमनु जानेवा: 'टाऽनुना' इति द्वितीया । 'सस्ताऽभ्यु' इति समागे पदसम्शया पुगशदस्य सकार 'पाय' इति उर मनुना । प्रत्ययायनिरस्यर्थ पनम् ॥ २ या योनिध मतिष परा जप पुनस्नयोगस्तरिम समोरारमानि भाग्य । भोनिः। भशुमांतः। भगुपाः। अपुत्र ॥ THE fm यस्य जन्म नियमिति विदग्धः । प्रियन यापम । मायामः॥ र दन्तायता दिन मनाक्षी वादिरो मादिरशी रामसीतामा रमा रोमियरमारraif सर॥

·कृत्सङ्ग्रहः। ३७३ १८४५ भस्मादयः ।।३।२०३। भस्मन्नित्यादयो भूते मन्नन्ताः साधवः ॥ भसितं भस्म । एवं चर्म वर्त्म कर्म इत्यादयः प्रयोगगम्याः ।। १८४६ तक्तयतू ।४।३।२०४) धातोभूते तक्तवत् भवतः ।। कोताविती । साप्यानाप्यादिति सकर्मकात् कर्मण्यकर्मकाद् भावे क्तः । क्तवतुः पुनः कर्तर्येव । एध्यते स्म एधितमनेन । एधते स्म एधितवान् । एवं स्पर्धितं स्पर्धितवान् वन्दितः वन्दितवान् ।। १८४५ उति शपः तयोर्भावारम्झे ।।१।१५३। शपभाजो धातोरुकारे उपान्त्ये सति भावारम्भविहितयोरिडायोः तक्तवत्योः परतः कित्कार्य वा भवति ॥ मुदितमनेन मोदितमनेन । प्रमुदितः प्रमुदितवान् प्रमोदितः प्रमोदितवान् ॥ १८४८ क्योश्यौदित्तूयत्यादेर्दस्य चामन्मूर्छः ।४।१ .१२४६। दान्तात् रान्तात् श्यैडः ओदितः सूयत्यादेश्च तकाराद्योः तक्तव- त्वोरादेस्तस्य नो भवति पूर्वस्य दस्य च नः न मन्मूर्योः ॥ हन्नमनेन हन्नवान् । हादैड् सुखे ॥ १८४९ न डीयश्व्यदिवेटोऽपतः ।४।२।१४३। डीयश्विभ्यामै- दितो विकल्पितेटश्च क्तयोरिट् न भवति न पनः । नत्वं ।। १ शप्यान् राप् तस्य शपः । तश्च तवतुश्च तो तया. 'कयोः ॥ आरम्भ आदिकर्म २ दकारान्तादेफान्तात् भ्यायतेरोदितः सूयत्यादेश्च गर्दिछवर्जिताद्धातोः परयो. स्तकाराद्यो. कयोः क्ततवत्वासदेदवारादेशो भवति तत्सग्नियागे पूर्यस्य दकारस्य च नकारादेशो भवति ॥ भिन्न. भिववान् । मदै हपंग्लपनयोः मत्त' मत्तवान् । मत मृतवान् एलगिति छस्य लुगन । कयोरित किं? भित्ति. चूति ॥ द्विवचनादर्थव. ग्रहणानपेक्ष फफयत्वोप्रहणम् । दयौदित्सूयत्यादेरिति किं? कृतवान् । रात्परेणा- उभागेन व्यवधान ! ऋकारस्य हि मध्येऽर्थमानो रेफ: पूर्व पश्चाञ्च तुरीयोऽज्भाग: प्रतीयते ॥ सूयतीति इयनिर्देशः सुतिसूयतिनिवृत्त्यर्थः ॥ थममूर्छ इति किं? मत्त मत्तवान् । ३ यकारो दिवादित्वसूचनार्थः । वेट इत्यस्य यन कुत्रापि विकल्पितेद इत्यर्थः ।।

·शाकटायनप्रक्रियासइई। १८५० हादोऽक्ति ।४।१।२४४। हाद आतस्तादौ मिया भयति ॥ हन्नमनेन हुन्नवान् । यतै प्रयत्ने ! प्रयत्तः प्रयत्तवान् । स्फुटित स्फोटितमनेन स्फुटितवान् स्फोटितवान् । त्रप्त बप्तवान् ॥ क्षीबृङ् मदे ॥ १८५१ अनुपसर्गाः क्षीवोल्लाघकृशपरिकृशफुलोत्फ- ल्लसंफुल्लाः ।४।१।२५८१ अनुपसर्गाः क्षीवादयः कान्ता निपात्यन्ते ॥ क्षीयः । मीमांसितः मीमांसितवान् । पनायितः पनायितवान् । किजलीति दीर्घः । क्षान्तः क्षान्तवान् कामित- कामितवान् । ल्यूदित इति वेट्त्वान्नेट । कान्तं कान्तवान् । ऊयैड् तन्तुसन्ताने ॥ ऐदित्त्वान्ने । यलुक् । ऊतः ऊतवान् । स्फायैङ् ओप्यायैङ् वृद्धौ ।। १८५२ स्फायः ।।११।१२९१ स्फायः कयोः साचो यत्र इग् भवति ।। १८५३ दीर्घोऽचोवः ।४।१।१३५॥ अजन्तस्य साचो यन इग् दीर्घो भवति प्रत्यये परतः न वेभः । स्फीत. स्फीतवान् ।। १८५४ क्तयोरनुपसर्गस्य ११।१११२७) अनुपसर्गस्य प्यायः कयोः साचो यत्र इग् भवति ।। पीन.. पीनवान् ॥ १८५५ आडोऽधूधसोः।४।१।१२८। आड. प्यायः क्तयोस्साचो हादः म. इत्यम हादः परम्य विसर्जनीयस्य रिलोत्वे पदान्तेत्येड इति एडादेश ह्लादोरिति सिध्यति । तकारादी किति परे इत्यर्थ । हादतरुपान्त्यस्य फि तारादी किति प्रत्यये परे अकारादेशो भवति । फोतिमि हादित्वा । क्यारः कि' जाहाति इदमेव लिङ्ग प्रकृतिमहणे ययोऽपि प्रहणमित्यस्य । वफारः कि प्रह्लाद प्रहलाद प्रहलादन ॥ २ धृट् सामर्थे । अनुपता इति प्रिक्षोभित प्रोशपितः । अरे क्षीपपानि- यपिस्पमिच्छन्ति। ३ साच इत्यस्य पूणाचा सहितस्येति चिन्तामणायुक्तम् ॥ जयोरिति मिति ! ४ अब इति दि उप्त उक्त. उशित ! अब इति चैम् तन्नुसन्ताने इत्यस्य प्रह णम् । ऊन स्यूतमुत चेति नितय सन्तुरान्तता ।

·कृत्संग्रहः या इग् भवति अन्धूधसोरर्थयोः ॥ ऑपीनोन्धुः आपीनवान् आपीनमापी- नवदूधः । अन्यत्रोपसर्गाच क्तयोयलुक् । प्रप्यानः प्रप्यानवान् । शिक्षितः शिक्षितवान् । मस्तः सस्तवान् । गादः गाढवान् । स्मितं स्मितवान् ।। १८५६ द्रवमूतौ श्यः।४।१।१३१४ श्यैडः क्तयोस्सानो यन इम् भवति द्रवमूर्ती काठिन्येऽर्थे !! शीनं शीनवद् घृतम् । अन्यत्र । संश्यानो वृश्चिक. । शीतमिति निपातनात् सिद्धं । धृतः धृतवान् । १८५७ दोसोमास्याक्ति ।४।२।१०९। थत्यादीनां तादी इग- यति ॥ विनिमितः विनिमितवान् । १८५८ दद् घोर्दः ।४।२।११२। घुसजस्य दः क्तादी दद् भवति । दत्तः दत्तवान् ॥ प्यैड् वृद्धौ ॥ आत्वे ।। १८५९ दलो यत्र आतोऽध्यायः ।४।१।२४७। लः परापनः आतस्तायोः क्तयोस्तस्य नो भवति न ध्याख्याभ्याम्॥ प्यानः प्यानवान् ॥ त्रैङ् पालने ॥ १८६० हीत्राद्राघोन्दनुदिन्तेः।।१।२५४। हियादिभ्यः क्तयो- स्तस्य नो वा भवति पूर्वस्य दस्य च नः ॥ प्राणः त्राणवान् बातः त्रात. वान् ॥ लिशौ विबाधने । १८६१ पूइक्लिशो वा ।४।२।१६०। पूक्लिगिभ्यां क्तयोः क्त्वाया- श्व इड्वा भवति ॥ पूतः पूतवान् । १ आपान इत्यत्र प्याय् इत्यस्य आकारस्य परेण यकारेण सह डाक गते राति प. यात्पूर्वण यकारेण सह इक् भवति तेन आपीन इति रूप दिया। २ दो सो इत्योकारान्त निर्देशात दो अपराउने पो भन्तकांगड्यनयोः प्रति दासा इत्यालानिदेशे खेनन् न सात् । मा इति मामेमाहा महान् । पति ! अवसाय । कारः कि? अवदाता अवसाता। द्यतेदंडावस्थापगः ३ हल इति किं? यात । अवदात.॥ यन इति किं प्रभात मातं माता भात इति कि च्युत. च्युतवान् । अध्यात्य इनि !ि प्यात प्यातवान् ।। ही लबायाँ । पाटने। स्व। प्रा गन्धाशने । उन्दै दने । नुदे यव- शेपे । विदि विभारणे । रधादिसामम् । धादिभण नामकन्याथै प्रयास प्रहमन् ॥ - ·शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे । १८६२ शीडीपस्विनिदिश्विदृषो न १।१।१५३) शीडादीना इडाद्यो क्तयोः फिद्वन्न भवति ।। पवितः पवितवान् । डयितः डयितवान् । धुतितमनेन घोतितमनेन प्रद्युतितवान प्रयोतितवान् । शुभि- तमनेन शोभितमनेन शुभितवान् शोभितवान् || निमिदाड् हने । १८६३ आदितः ।४।१।१५१। आदितोः धातोः क्तयोरिड् न भव- ति || मिन्न. मिन्नवान् । निविदाइ मोचने च ॥ विन्नः स्विन्नवान् ।। १८६४ भावारम्भे वा ।४।२।१५३। आदितः क्योरिड् वा भवति भावारम्भयो । स्विन्नमनेन स्वेदितमनेन प्राचिन्नवान् प्रस्वेदित- वान् । शुभि सच्चलने ॥ १८६५ क्षुब्धस्वान्तःध्वान्तपरिवृढलग्नालिष्टविरिब्धका- पटवादं मन्थमनस्तमःप्रभुसत्तास्पष्टस्वरानायासभृशे १४ २।१५०। क्षुब्धादयः क्तान्ता अनिदका निपात्यन्ते यथासळ्यं मन्यादि- प्वर्थेषु ॥ क्षुब्धः समुद्रः मथित इत्यर्थ. । अन्यत्र क्षुभितः क्षुभितपान समु. द्र सञ्चलित इत्यर्थः। विसन्धः विसधवान् । भ्रष्ट. भ्रष्टवान् । ध्वस्तः ध्वस्तवान् । वृत्त. वृतवान् । कुलप्तः कल्प्तवान् ।। १८६६ वमरुष्यमत्वरसङ्धुपास्वनः १४१२।१५६। वमादि- भ्यः क्योरिड् वा भवति ॥ त्वरितः त्वरितवान् । अनिट्यून् । तूर्णः तूर्णवान् । स्मृतः स्मृतवान् ॥ १८६७ माल्वादेः कक्तिनान्नोऽमः ।४।१।२४५] ऋदन्तात् ल्यादिभ्यश्च कयो क्तिनश्च तस्य नो भवति न पृ इस्यत. ॥ दीर्ण. दीर्ण- वान् । पाणः श्राणवान् । अमन्मुर्छ इति न न मत्त. मत्वात् । शुब्धा- दित्वात् ध्यान्तं तमः । अन्यत ध्वनितान् । स्वान्तं मनः । अन्या स्वनितं स्वनितवान् । आपूर्वते । वमरपति वेद । आस्वान्तं आत्यनि- ते। फाण्टमनायासकपायः । अन्यत्र फाणित फणितवान् । सोहः सोढ- ' परिपूर्वबह वृद्धी । वृद्ध साद। तर अग्यताया यादि । रंग अप पद। पणि व्यवहारे । मारम् प्रयाने ।

·कृत्संग्रहः। चान् । हन्मन्येति मलुक रतः रतवान् । बुद्धः बुद्धवान् । चलितः चलि. तवान् । अपत इति वचनात् इट् पतितः पतितवान् । वान्तः वान्तवात् । वमितः वमितवान् । आसन्नः आसन्नवान् । कुष्ट. मुष्टवान् । १८६८ श्विपशीस्थापास्वसजरुहारम्भात् क्तः।४ । ३१५२॥ श्लिादिभ्यः आदिकर्मार्थेभ्यश्च यः क्तः स कर्तरि वा भवति ॥ आरूढो वृक्षं चैत्रः । आरुढो वृक्षश्चैत्रेण | आरूढवान् वृक्षं चैत्रः ॥ १८६९ गत्यकर्मण्याधारे च ।४।२५३। गत्यर्थादकर्मकाच्च धातोः क्तः कर्तर्याधारे च वा भवति ॥ भूतः भूतवान् चैत्रः । भूतं चैले- ण । जितः जितवान् । पीतः पीतवान् | प्रातः घातवान् । प्राण घ्राण- चान् । ध्मातः ध्मातवान् । स्थितः स्थितवान् । इदमस्य स्थितं । स्थित. मनेन । दत्तः दत्तवान् । अवदातः अवदातवान् । ग्लानः ग्लावान् । म्लानः म्लानवान् । निद्राणः निद्राणवान् । द्रातः द्रातवान् द्राणः द्राणवान् । गीतः गीतवान् । स्त्यानः स्त्यानवान् । १८७० स्त्यः प्रपूर्वस्य ।४।३।१३०। प्रपूर्वस्य स्त्यायतेः क्तयोः साचो यन इग् भवति ।। १८७१ प्रस्त्यो मः ।४।१।२५५। प्रात् स्त्यः क्तयोस्तो मो वा भवति ॥ प्रस्तीमः प्रस्तीमवान् । प्रस्तीतः प्रस्तीतवान् ।। १८७२क्षः।४।१।२५६। क्षायतेः क्तयो स्तो मो भवति ॥क्षामः क्षामवान् । ओयै शोपणे । वानः वानवान् । आध्यख्य इति वचनात् न न. । ध्यात ध्यातवान् स्मृतः स्मृतवान् । ऋतः ऋतवान् । तीर्णः तीर्णवान् । चिकित्सित. चिकित्सितवान् । चित्तः चिचवान् । सिद्ध. सिद्ध- चान् ।। अर्द गतियाचनयोः ॥ १ गती अमके यायें वर्तमानादातर क आधारे चकारातीर वा भवति । अक मंगा अपि धातव सोपसगी सकर्मका भवन्तीति शिष्टादीना प्रहणम् । अन्यथा उत्तर. सूत्रेण सिद्ध्यति ॥ अमेणाति यस्य कालादि धर्म नास्ति तनिर्देश- तेन कृतो देवदत्त, हनो देवदत्त इत्यविवक्षितर्मकात् कर्तरि न भवति । मुक्का ग्राह्मणा. पीता गाव इत्यात मलायोडशर ॥

·३७८ शाकटायनप्रक्रियासङ्घहे। १८७३ अविदूरेऽ: ।।११५/ अभेरर्दः कयोरिड् न भवति अविदूरे समीपे ।। अभ्यर्णम् । अन्यत्र अभ्यर्दितः अभ्यर्दितवान् । वन्दितः वन्दितवान् । स्कन्नः स्कन्नवान् ॥ शुच शोके । शुचितः शुचितवान् ।। १८७४ लुभ्यश्चेर्विमोहाचें ।४।२।१५९। लुभ्यञ्चिभ्यां तयोः क्वायाश्च इड् भवति क्रमेण विमोहे अर्चायां च ।। अश्चितः अश्चितवान् । अन्यत्र उदक्तं जलम् । उदक्तवान् कूपात् । म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि । क्षुब्धेति निपातनात् म्लिष्टमविस्पष्टम् । अन्यत्र म्लेच्छित । मूर्तः मूर्तवान् । मूर्तमनेन मूछितमनेन प्रमूर्तः प्रमूर्तवान् प्रमूर्छित. प्रमूर्छितवान् । सक्तः सक्तवान् । गोपायितः गोपायितवान् । गुप्त. गुप्तवान् । १८७५अप्सश्वस्तापचितम् ।४।२।१५५१ जप्तादय. क्तयोरनिट्का वा निपात्यन्ते || जप्त जप्तवान् जापितः जापितवान् । गतः गतवान् । मृप्तः मृप्तवान् । इदमहेः सृप्त । मृप्तमनेन । कनै दीप्तिकान्तिगतिपु ॥ कान्तः कान्तवान् । यतः यतवान् । आचान्तः आचान्तवान् । कान्तः क्रान्तवान् । भ्रान्तः प्रान्तवान् । शिफला विशरणे ॥ तिचाताय॒दित्युत् । प्रपुल्तः प्रफु- ल्तवान् । फुल्ल विकसने । अनुपसर्गा इति निपातनात् फुल्ल उत्फुल्लः सम्फुल्लः । चरितः चरितवान् । ऊच ध्यतः प्रसूतवान् । धुर्च हिसायाम् । यो लुक् । धूर्तप्रशंसारूढैरिति निपातनान्न नः । धूर्त. धूर्तवान् । कप हिंसायाम् ॥ १८७६ कपः कृच्छगहने ।४।२।१४७१ कपःक्तयोरिड् न भवति कृच्छे गहने चार्थे । कट याचितं । कष्टं विपिनम् अन्यत्र निरुपितं स्वर्णम् ।। १८७७ शसिपः प्रगल्भे ।४।२।१४६ शसिधृषिभ्यां क्योरि- इन भवति प्रगल्भेऽर्थे ॥ शस्तः प्रगल्भः । अन्यत्र शासितः दासितवा- न् । धृष्टः धृष्टवान् । मृयू सहने च ।। १८७८ पृपः क्षन्ती 11१।१५५/ मृपः इडायोः क्तयोः किद्वन्न भवति क्षान्ती । मर्पितः मर्पितवान् । अन्यत्र अपमृषितं पक्ति । अनिटि मृ मृष्टवान् । कृष्टं कृष्टवान् । हप, अोके ।।

·कृत्संग्रहः। २८७९ हृपेलामविस्मयप्रतिघात ।४।२।१५४ा पेः क्तयो- रिड्वा भवनि लोमविस्मयप्रतिघातेषु ॥ हृष्टानि हपितानि लोमानि । दृष्टो हपितः पिस्मितः। हृष्टाः पिता दन्ताः प्रतिहता इत्यर्थ । भन्यत्र ह. टोऽलीके ॥ पृ शब्दे ॥ १८८० घुपोऽविशब्दे ।४।२।१४८1 घुपः क्तयोरिह न भपति, न विशब्दे ॥ घुष्टी पादौ सम्बद्धावित्यर्थः। विशब्दे विधुपितानि याक्या- नि । दृष्टः दृश्वान् । शस्तः शस्तवान् । दग्धः दग्धरान । मीढ. मीट- वान् । रहितः रहितवान् । दृह हहु पूप यह वृद्धी ॥ १८८१ दृढः स्यूलयलिनोः ।।२।१४९। स्थूले बलिनि चार्थ दृढो निपात्यते ॥ अन्यत्र दृहितः दृहितवान् इंहितः । शुन्धेति निपात- नात् परिवृढः प्रभुः । अन्यत्र परिवहितः । यहु शब्दे च। परिवृहित. । इग्दीक़ शून. शूनवान् ॥ १८८२ क्तक्त्वां क्षुध्वसः ।४।२।१५८। क्षुधिवसिभ्यां क्तयोः पत्वायाश्चेड् भवति ।। उषितः उपितवान् । उदित. उदितवान् । इष्टः इष्ट- वान् । उप्तः उप्तवान् । ऊटः ऊढवान् । अव इति न दीर्घः। उतः उतवान्। वीत. वीतवान् । आहूतः आइतवान् । ऊच्यैन् धौतः धौतवान् । १८८३ शुप्पचः कम् ।४।१।२५। शुषः क्तयोस्त. को मरति पचो यः ।। पकः पकवान् । भक्तः भक्तवान् । रक्तः रक्तवान् । जप्तेति निपातनात् । चाय पूजायां च। अपचितः अपचितवान अपचायितः अपचायितवान् ॥ १८८४ जन्सन्खनाम् ।४।१।२६७ जनादीनां अदिति जलादौ नस्य आद भवति ॥ खातः सातवान् । दीदाप्तितः दीदासितवान् । म्हः गूढवान् । श्रितः श्रितवान् । हतः इतवान् । कृतः कृतवान् । नीतः नीतवान् ॥ अथादादिः॥ १८८५ जम्धदः प्ये च ।४।२।११८। अदः तादौ किति प्य च ·३८० शाकटायनप्रक्रियासङ्ग्रहे। जग्छ भरति ॥ जग्धः जग्धवान् । अदोऽनन्नादिति निपातनादन्नमित्यपि ॥ १८८६ वित्तं धनप्रतीतम् ।४।१।२६० धनप्रतीतयोविचमिति निपात्यते ॥ वित्तः प्रख्यातः। वित्तं धनम् । अन्यत्र विदितः विदितवा- न् । हतः हतवान् । सृष्टः मृष्टवान् । उक्तः उक्तवान् । मुप्तः सुप्तवान् । माणितः प्राणितवान् । विश्वस्तः विश्वस्तवान् । विश्वसितः विश्वसितवान् । जागरितः जागरितवान् । दरिद्राणः दरिद्राणवान् । शिष्टः शिष्टवान् । उशितः उशितवा । कित्युगिति नेट् रुतः रुतवान् । इतः इतवान् यातः यातवान् । १८८७ निर्वाणोऽवाते ।४।१।२५०। अवाते कर्तरि निर्वाण इति निपात्यते । निर्वाणो मुनिः । वाते निर्वातोऽवातः । दातं बर्हिः । ख्यातः ख्यातवान् । मितः,मितवान् । ईशितः ईशितवान् । आसितः आसितवान् । अध्यासितो ग्रामम् । इंदमध्यासितं । यसितः वसितवान् । पृचैड् सम्पर्चने। संपृक्तः सम्पृक्तवान् । सूतः सूतवान् । शयितः शयितवान् । अतिशयितो गुरुम् । अधीतः अधीतवान् । द्विष्टः द्विष्टवान् । लीढः लीढवान् । उक्तः उक्तवान् ॥ अथ हादिः ।। हुतः हुतवान् । ह्रीतः हीतवान् । ह्रीणः हीण- वान् । हीनः हीनवान् । हानः हानवान् । मितः मितवान् । भृतः भृतया- न् दत्तः दत्तवान् ॥ १८८८ तोच उपसर्गात् ।४।२।११३॥ अजन्तादुपसर्गात् घुसंज्ञकस्य दस्तादौ किति श्तो भवति ॥ अशावितौ शियात्सर्वस्य । आत्तः आत्तवान् । १८८९ धामो हिः ।।११६। धानस्तादौ किति हिर्भवति ।। १ घातार्थरहिते। निर्वाणो मुनिबन्धादी निर्यात गुगतेऽनिले ॥ निर्वाण प्रदीपो पातेनेत्या वातो हेतुः परणे वा न पता। वेचिनिर्वाणो घात नेरछन्ति तेषां पाते पतरि प्रत्यये राति प्रतिषेध.॥ २ अन इति !ि निर्दत ॥ उपरागादिति कि अधिदत्त अतिदर्श । घोरिति कि? अवदात मुखम् ॥

·कृत्सवह ३८१ हितः हितवान् । निक्त निक्तवान् ।। अथ दिवादिः ॥ ऊन् । द्यूत द्यूतवा- न् । स्यूत. स्थूनवान् नृतं नृतवान् । त्रस्त. वस्तात् । क्षिप्त क्षिप्तवान् । विद्ध. विद्धवान् । पुष्ट पुष्टवान् । शुप्फ. शुप्फवान् । तुष्ट तुष्टवान् । दुष्टः दुष्टवान् । आश्लिष्ट. कन्यां देवदत्तः । आश्लिष्टा कन्या देवदत्तेन । आलिसवान् ।। १८९० शकेः कर्मणि ।४।२।१५३। शकेः कर्मणि क्तस्येवा भव- ति || शक्त: । शफितः कट कर्तु चैत्रेग । अन्यत्र शक्त शक्तवान् । क्रुद्धः झुद्धवान् । क्षुधित क्षुधितवान् । शुद्ध शुद्धवान् । सिद्धः सिद्धवान् । शान्तः शान्तवान् । अस्त. अस्तवान् । उचित. उचितवान् । भ्रष्टः प्रष्टवा- म् । अनुपसर्गादिति निपातनात परिकशः परिकृशवान् । तृषित• तृपितवा- न् । रुष्टः रुष्टवान् । कुपितः कुपितवान् । लुमिता. केशाः । अन्यत्र लुब्धो देवदतेन । क्लिन्न क्लिन्नवान् । रद्ध रद्धवान् । मुग्ध मुग्धवान् । मूढः मुढवान् । अनुजीर्णो वृपली वृपल.॥ १८९१ शो व्रते।४।२।११० शस्तादौ कितीड् भवति व्रतशब्दे उत्तरपदे ॥ सशितव्रतः॥ १८९२ छश्च वा ।४।२।१११। शश्छश्च तादौ कित्तीवा भवति । शित. शितवान् । शातः शातवान् । छितः छितवान् । छातः छातवान् । सित. सितवान् । दितः दितवान् । जातः जातवान् । दीप्तः दीप्तवान् । पूर्ण पूर्णवान् । नूर्ण जूर्णवान् । क्लिशि उपतापे । क्लिष्ट लिष्टवान् । क्लि- शित. क्लिशितवान । पन्न पनवान । विन्नः विन्नवान 1 खिन्नः खिन्नवान । मत मतवान् । युक्त युक्तवान् । सृष्टः सृष्टवान् । सूनः सूनवान् । दूनः दूनवान् । दीन, दीनवान् । मीन मीनवान् । रीण• रीणवान् । लीनः लोनवान् । नद्धः नद्धवान् ।। अथ स्वादिः । सुतः सुतवान् । स्तृतः स्तृत- वान् । वृत वृतवान् । धूत धूतवान् । दुदु उपतापे ।।

·३८२ शाकटायनमक्रियासइहे १८९३ दुग्योदीर्घश्च ।४।१।२५१। दुगुभ्यां क्तयोस्तो नो भवति दीर्घश्व धातोरचः ॥ दूनः दूनवान् । श्रुतः श्रुतवान् । हितः हितवान् । राद्धः राद्धयान् । प्रगस्मे । घृटः पृष्टवान् । अन्यत्र धर्षितः धर्पितवान् । अष्टः अष्टवान् ॥ अथ स्यादिः ।। मीतः शीतवान् । गृहीतः गृहीतवान् । लूनः लूनवान् । धूनः धूनवान् । स्तीर्णः स्तीर्णवान् । शीर्णः शीर्णवान् । कीर्णः कीर्णवान् । अप इति वचनात् न नः । पूर्तः पूर्तवान् । चोर्णः ची- णवान् । उदीर्णः उदीर्णवान् । गीर्ण. गीर्णवान् । जीन. जीनवान् । ज्ञात. ज्ञातवान् । बद्धः बद्धवान् । मृदितः मुदितवान् । १८९४ क्तयोः ।४।२११४२। निकुषः क्तयोरिड् भवति ॥ निय- कुपितः निषितवान् । अशितः अशितवान् । मुपितः मुपितवान् । अथ तुदादिः ।। तुन्नः तुन्नवात् । भृष्टः भृष्टवान् । क्षि निवासगत्योः ॥ १८९५ क्षेरंध्ये १२२५२१ क्षेः क्तयोः तो नो भवति धातोश्च दीर्घः न ध्यणाद्यर्थे भावे कर्मणि च ॥ क्षीणः क्षीणवान् । मृतः मृतवान् । आइतः आइतवान् । पृष्टः पृष्टवान् । मनः मनवान् । रुग्णः रुग्णवान् । भुमः भुग्नवान् । स्पृष्टः स्पृष्टवान् । नुन्नः नुन्नवान् नुत्तः नुत्तवान् । वृक्णः वृक्णवान् । उज्झितः उज्झितवान् । लभितः लभितवान् । दृधः हब्ध- वान् । इष्टः इष्टवान् । लिखितः लिखितवान् । स्फुरितः स्फुरितवान् । नूतः नूतवान् । गु पुरीपोत्सर्गे। गूनः गूनवान् । कृतः कूतवान् । गुरैङ् उद्य. मने । आगूर्णः आगूर्णवान् । जुष्टः जुष्टवान् । विमः विग्मयान् । लमः १८ उपताऐ । गु पुरीपोत्सर्ग । द्विवचन किमय? पष्टपभिव्यक्त्यर्थम् । दुगोरि- त्येक्वचने किमिय पछी पञ्चमीत सन्दिधेत । तर पश्चमीप्रतिपत्ती तयोरिव दीर्घा नकारक्ष स्यात् स दोप। द्विवचने यष्ठभिव्यक्ति ॥ सप्तम्यनुयपत्ति भन्यस्याधेय स्यात्राभावात् । दुग्योदीर्घ. ताभ्यां परयो कयौनकार इत्यर्थवशाद्विभचिविपरिणाम इति पञ्चमी च॥ २ दिये। क्षिप हिंसायामिलस्यात्र ग्रहण न भवति सानुगन्धकादिले । श्रुत. पाल इति शाब्दिक तु प्रहण मन्यन्ते ।। ..

·कृत्संग्रहः ३८३ लग्नवान् । स्वक्तः स्वक्तवान् । रब्धः लब्धवान् । लव्य, लव्धवान् । अथ तनादि. ॥ ततः ततवान् । सातः सातवान् । क्षतः क्षतवान् । घृतः वृतवान् । मतः मतवान् ॥ अथ रुधादिः ॥ रुद्धः रुद्धवान् । भिन्नः मिन्नवान् ।। १८९६ भित्तं शकलम् ।४।१।२५९। शकले खण्डे भित्तमिति निपात्यते ॥ छिन्नः छिन्नवान् । रिक्तः रिक्तवान् । क्षुण्णः क्षुण्णवान् । युक्तः युक्तवान् । इद्धः इद्धवान् । वित्तः वित्तवान् । विनः विन्नवान् । शिष्टः शिष्टयान् । भग्नः भन्मवान् । भुक्तः भुक्तवान् ।। उन्दै क्लेदने । उत्तः उत्तवान् । उन्नः उन्नवान् | अक्तः अक्तवान् ।। अथ चुरादिः ॥ रिक्तति णिलुक् । चोरित. चोरितवान् । कथित. कथितवान् इत्यादि । णिज- न्तेभ्योऽप्येवम् ॥ १८९७ दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नजप्ता वा ।।२। १०२। एते ण्यन्ताः के वा निपात्यन्ते ॥ दान्तः दमितः । शान्त. शमित.। पूर्णः पूरितः । दस्तः दासितः । स्पष्ट स्पासितः । छन्नः छादितः । ज्ञप्तः ज्ञापितः ज्ञपितः। शेषं सर्व चुरादिवत् । भावितः भावितवान् । कारितः कारितवान् । आदितः आदितवानित्यादि ॥ १८९८ वयाशक्तिशीले ।४।३।२१९। धातोः सति वर्तमानेऽर्थे शानो भवति चय शक्तिशीलेषु गम्येषु ॥ शित्त्वाच्छयादि । वयसि शिख- ण्डं वहमानः । शक्ती द्विपमभिभवमानः । शीले वितरमाणः इत्यादि नेयम् ।। १८९९ धारीङः शत्रकृच्छ्रे ।४।३।२२०। धारीभ्यां सति कर्तरि शतृ भवति अकृच्छ्रे अक्लेशे गम्ये | व्याकरणं धारयन् । प्रवच- २ नमधीयन् ॥ १ अन्यनाराकलपर्याय भिन्न शक्ल भिन्न भित्त। अन्यभिनशब्द क्रियाविशिष्टका रक्साची । अत एव शक्ल भित्तमिति च विशेष्यमुपादीयते ॥

·૨૮૭ शाकटायनप्रक्रियासच । १९०० तु साधुधर्मशीलेषु ।१।२।२२२। धातोः सति सूप- त्ययो भवति साधर्मशीलेषु ॥ साधी दान कर्ता । धर्मे जिनमचिता । शीले हसिता इत्यादि नेयम् ॥ १९०१ भूवृतवृषभ्राजसहचररुचापत्रपाल कृनिरा- कृश्यजनोत्पचोत्पतोत्पदोन्मदादिष्णुः ।४।३।२२३। भूवादि- भ्यः सति इष्णुर्भवति साधुधर्मशीलेषु ॥ भविष्णुः वर्तिप्णु, वर्धिष्णुः भ्रा- जिष्णुः सहिष्णुः चरिष्णुः रोचिष्णुः अपत्रपिष्णुः अलङ्करिणु. निराकरिप्णुः मजनिष्णुः उत्पचिष्णुः उत्पतिष्णुः उत्पदिष्णु. उन्मदिष्णुः ॥ १९०२ भूजेः स्नु ।४।३।२२४। मुजिभ्यां सति स्नक् भवति साधुधर्मशीलेषु ॥ कित्त्वान्नैड । भूप्णुः जिष्णुः ॥ १९०३ ग्लास्था स्तुः ।४।३१२२५/ ग्लास्याभ्यां सति स्नुर्भवति साध्वादिषु ॥ ग्लास्नुः स्थास्नुः ।। १९०४ गृधिधृपिक्षिप्त्रसः कः ११३।२२६) गृधादिभ्यः सति क्नुर्भवति साध्वादिषु ॥ क इत् । गृचः धृष्णुः क्षिमुः त्रस्नुः ।। १९०५ समिक्षाशनस्विनदिच्छादुः ।४।३२२२७सन- न्तात् भिक्षादिभ्यश्च सत्युभवति साध्वादिषु || वुभूपुः चिकीर्षुः भिक्षुः आशंसुः वेत्तीति विन्दुः निपातनानम् । इच्छुः ।। १९०६ शृवन्दादासः ।४।३।२२८। शृवन्दिभ्यां सत्यारुर्भवति साध्यादिषु ॥ शरारुः वन्दारुः ।। १ कुशल योग्यो हितध साधुरुच्यते। धर्मोऽनुवृत्त आचारः । धर्मे वधूमूढा मुण्ड. यिनारः साविष्टायना मुण्डन तेषां कुलधर्म इति कुलाचारः। दान यती कृलामकस्यांत पष्ठी अवुणलतण्यार्थादिति निषेधान भवति ॥ २ समिति प्रलयग्रहण न धातोः । आशीति आइः शासूद इच्छायामित्यस्य प्रहण न शस स्तुतावित्यस्य । विन्दीति विद ज्ञाने । प्रत्ययसभियोगे निपातनामगारः । इन्टेति इरउते.च्छकारः॥

·कृत्संग्रहः। १९०७ निद्रीतन्द्राश्रद्धास्थ्हिगृहिपतिशीदयादालुः ४।३।२३०। निंद्रादिभ्यः सत्यालुभवति साध्वादिषु । निद्रालुः तन्द्रालुः श्रद्धालुः स्पृहयालुः गृहयालुः पतयालुः शयालुः दयालुः॥ १९०८ भूपस्थागृहनकम्गमादुकण् ।४।३।२३३। भूवादिभ्यः सत्युकम् भवति साध्वादिषु ॥ ण इत् । भावुकः वर्षुकः स्थायुकः शारुकः धातुकः कामुकः गामुकः ।। १९०९ लपपत्पदः ।४।३।२३४। लपादिभ्यः सत्युफण् भवति साध्वादिषु ॥ लापुक. पातुकः पादुकः ।। १९१० क्रुभूयार्थसृगृधज्यलजुशुभश्चानः ।४।३।२३५। क्रोधार्थात भूषार्थात् सादिभ्यो लपादिभ्यश्च सत्यनो भवति साध्वादिषु ॥ कोधन. कोपन. भूपण. मण्डनः सरणः गर्धनः ज्वलनः जवनः शोभना लपणः पतनः पदन ॥ १९११ हलांद्यन्ताद डिदितः।४।३।२३७। हलादिहलन्तादक- मकात् डितः इदितश्च सत्यनो भवति सावादिषु ॥ वर्तनः स्पर्धनः मीमां- सनः चेतनः । अविवक्षितकर्मकस्याकर्मकत्वम् ।। १९१२ यज्यदशजपादकः ।४।३।२४०। यडन्तेभ्यो यजादि- भ्यासत्यूको भवति साध्वादिपु ॥ यायजूकः वापदूक दन्दशूका जनपूकः।। १ निदा तन्द्रा इति नितत्पूर्व द्रायति. = स्वमे द्रात्साया गतौ च । तन्द्रल्पा दकारस्य नकारी निपातनात् ॥ २ हल् आद्यन्ते यस्य स इलायन्तस्तस्मात् । डितो हलाद्यन्तान इदितच हलायन्ता दमादिति यावत् ॥ इलायन्तादिति किं? एधिता धर्ती। डित इति हि पक्ता लायन्त एक एच विज्ञापते तेन यायापरय च न भाति ॥ अम्र्मकादिति सिंह वसिता वनम् । एक अनार्मादिति नापेक्षन्ते ।। ३ यायक. अध्यायका जिल्लादिना यडि एडिमिदहाकोरिति पूर्वस्य दीर्घ, 1 यत्रः अारस्य अन इति लुचि हलो य इति यलुर ॥ इज्याशीलो वायजूको वावकोऽति चकार ।

·शाकटायनप्रक्रियासद्महे । १९१३ जागुः १४।३।२४१। जागुः सत्यूको भवति साध्वादिषु ॥ जागरूकः॥ १९१४ शमष्टकदुपदिपद्रुहदहयुजत्यजरजनजाभ्याह- नानुरुधो घिनञ् ।४।३।२४२। शमष्टकाहुपादिभ्यश्च सति पिनम् भवति साध्यादिषु ॥ अद्घन इतः ॥ शमी दमी तमी श्रमी भ्रमी क्षमी कमी मादी दोपी द्वेपी द्रोही दोही योगी त्यागी रागी भागी अग्याधाती अनुरोधी ॥ १९१५ समः पृच्सजज्वरोऽकर्मकान् ।।३।२४४। अर्म- केभ्यः समः पृलादिभ्यस्सति घिनञ् भवति साध्वादिषु ॥ सम्पर्की संसर्गी संज्वारी॥ १९१६ वौ विचकपकत्यसन्सलसः।४।३।२४५/ वेर्विचादि- भ्यः सति विनञ् भवति साध्वादिषु ॥ विवेकी विकापी विकत्थी विस्रम्भी विलासी ॥ १९१७ लपोऽपे च ।।३।२४६। अपविभ्यां लप. सति घिन भवति साध्वादिषु || अपलापी विलापी ॥ १९१८ चरोऽती च ४।३।२४७) अत्यपाभ्यां चरस्सनि घिनन् भवति साध्यादिषु ॥ अतिचारी अपचारी ॥ १९१९ लप्यूगुमथवदवसः प्रे।४।३।२४८। प्रालपादिभ्यः सति घिनश् भवति साध्वादिषु ॥ प्रलापी प्रसारी प्रदावी प्रमाथी प्रवादी प्रवासी ॥ ११२० परेः सृवद्दहमुहः (४।३।२४९। परेः सादिम्यस्सति धिनञ् भवति साचादिषु ॥ परिसारी परिवादी परिदाही परिमोही ॥ १ शमश्मष्टक मटक दिवादिषु सम् दम् उपशमने इति क्रमपटितम् ॥ युजेति युज्यतियुनत्याग्रहणमविशेषात ॥ २ विइत्युपमर्गे उपपदे सति । विज़ह पृथग्भावे । काय वाघायाम् । लस श्लेषण श्रीहनयो.॥

·कृत्संग्रहः ।
३८७
१९२१ क्षिपरटः ।४।३।२५११ परे. क्षिपरटाभ्यां सति धिनन्
भवति साध्यादिपु ॥ परिक्षेपी परिराटी ॥
१९२२ वादेश्च बुन् ।४।३।२५२। परेर्वादेः क्षिपरटाभ्यां च सति
चुन् भवति साध्यादिपु ॥ परिवादकः परिक्षेपफः परिराटकः ॥
१९२३ निन्दाहिंसलिश खादविनाशिव्याभापास्यात्
१४।३।२५३। निन्दादिभ्यस्सति वुञ् भवति साध्वादिषु ॥ निन्दक हिंसकः
केशक खादक विनाशकः व्याभाषकः असूयक. ॥
१९२४ कुटिलुण्टिवृजल्पिभिक्षादाकद् ।।३।२५५। कुट्टादि-
भ्यः सत्याकदप्रत्ययो भवति साध्वादिषु ॥ ट इत् । कुट्टाक. लण्टाकः
वराकः जल्पाक. भिक्षाक. । स्त्रिया कुट्टाकीत्यादि ।
१९२५ दक्षीण्वमज्यव्यथाभ्यम्परिभूविश्रेरिन् ।४।३।२५।६।
द्रादिभ्यस्सतीन् भवति साध्वादिषु ॥ आदरी क्षयी उदयी वमी जयी
अव्यथी अभ्यमी परिभवी विश्रयी ॥
१९२६ प्रात् सूजोः ।४।३।२५७ प्रात् सूजुभ्यां सतीन् भवति
साध्वादिषु । प्रसवी प्रजवी ॥
१०२७ मरक् सद्घसः।४।३।२५८। स्रादिभ्यः सति मरक् भवति
साध्वादिषु ॥ क इत् । सृमर. अमरः घस्मरः ।।
१९२८ सञ्जभासमिको घुरः ।४।३।२५९) भञ्जादिभ्यस्सति
घुरो भवति साध्वादिपु ॥
१९२९ घुरकेलिमकृष्टपच्यं कर्मणि ।४।३।१६। घुरकेलिमौ
प्रत्ययौ कृष्टपच्यश्च कर्मणि कर्तरि भवति ॥ भज्यते स्वयमेव मड्गुर वपु ।
अत एव वचनाद्धातो. केलिम. पचेलिम. उद्भिदेलिम इत्यादि । मासादेः
तीर भासुर मेदुर. ॥
१९३० वेत्तिच्छिद्भिदः कित् ।४।३।२६०। विदादिभ्य, सति
१ ह आदरे । क्षीति निरनुबन्धकग्रहण न क्षिप । इण् गतौ । नम्पूर्वव्याधिर भय.
चलनयो । अभिपूर्व अम रोगे। क्षि निवासगलो ॥ जयी जिनि अभिभवे ।

·।
३८८
शाक्टायनप्रक्रियासनहे।
घुरो भवति साधादिपु स च कित् ॥ बहुलाधिकार त् कर्तर्यपि । निदुरः
कर्मच्छिदुरः भिदुरः ॥
१९३? सर्तीश्नरजेष्टुरप् ।४।३।२६१! सादिभ्यः सति दूरप
भवति साध्वादिषु स च कित् ॥ टपावितौ । तक् । मृत्वर. इत्वरः नश्वरः
जित्वरः । स्त्रियां सृत्वरी ॥
१३९२ गत्वरः ।४।३।२६२। सति साध्वादिपु गत्वर इति
निपात्यते
१९३३ नंकम्यजस्कम्पस्मिहिंसदीपो रः ।४।३।२६३।
नमादिभ्यस्सति रो भवति साध्वादिपु ॥ नम्रः कम्र अजस्रं कम्प्र स्मेरः
हिंस्रः दीप्रः॥
१९३४ स्वप्तृपिधृपो इनन् ।४।३।२६४। स्वपादिभ्यः सति
नन् भवति साध्वादिषु ॥ ङ इत् । स्वप्ना तृप्णक् धृष्णक् ॥
१९३२ भ्यःकुकुक्लुकाः ।४।३।२६५। विभेतेस्सति क्रुकनुका
भवन्ति साध्यादिषु ॥ क इत् । भीरु भीरुकः भीलुकः ।।
१९३६ स्थेशनासपिसकसो वरः ।४।३।२६६। स्थादिभ्यः
सति वरो भनति साध्वादिपु ॥ स्थावरः ईश्वर. भास्वरः पेस्वर विकस्वरः ।।
१९३७ यायावरच ४।३।२६७ सति साध्वादिषु यायावर इति
निपात्यते ॥
१९३८ संविप्राव भुवोऽनाम्न्युड ।४।३।२६८। चानुकृष्टत्वात्
साधुधर्मशीलेप्विति निवृत्तम् । सविप्रेभ्यो भुवः उड् भवति न नाम्नि ॥
सम्भुः विभुः प्रयु. । नाग्नि । विभूरित्यादि ।
१९३९ मितव्यादयः।४।३।२६९। सति मितढ इत्यादयो निपा-
त्यन्ते ।। मितद्रु. शम्भुः इत्यादयः शिष्टप्रयोगेपु लक्ष्याः ॥
१९४० इन प्यो दैवते ।४।३।२७०। प्व इत्रो भवति दैवते
कर्तरि । पूयात् पवित्रो भगवान् मनो मे ॥
१.गवर इति गमः स्वरप् मलपवेति निपात्यते। नत्यया यवननिया।

·कृत्सवहः।
३८९
१९४१ संजपौ करणे ।४।३।२७१। पुवः करणे इलो भवनि
संज्ञायाम् ऋपौ चाभिधेये ॥ पवित्रा नदी । पवित्रो जिनमुनिः ॥
१९४२ लूधूसूखनसहचरतः ।४।३।२७२। स्वादिभ्यः परणे
इत्रो भवति ॥ लूयते अनेनेति लवित्रम् । एवं वित्रं सवित्र खनित्रं सहित्रं
चरित्रम् अरित्रं ॥
१९४३ प्यो हलक्रोडमुखे ब्रट् ।४।३।२७६। पस्त्रद् भवति
हलमुखे कोडमुख च करणे ॥ ट इत् । अत्रवपुणादेरिति नेट् । पोत्रं ॥
१९४४ दांनीशस्युज्युसिसिस्तुतुमिहनदंशपतः ।।
।३।२७७। दावादिभ्यः करणे त्रद् भवति ॥ दानं नेत्रं शत्रं योक्तं योत्रं
सेक्त सेनं स्तोत्रं तोत्र मेदूः नी । दंष्ट्रा अजादित्वादाड् । पतं ॥
१९४५ धात्री।४।३।२७८। धेटो धानश्च कर्ममि ब्रटि धात्रीति
निपात्यते ॥
१९४६ मतिपूजार्थनीच्छील्यादिभ्यः क्तः १४।३।२७९॥
इच्छार्थेभ्य. ज्ञानार्थेभ्यः पूजार्थेभ्यः जीभ्यः शील्यादिभ्यश्च सत्यर्थे तो
भवति ॥ सता मतः । सतामिष्ट. । सतां ज्ञातः । सतां विदितः । सतां
पूजितः । सतामर्चितः । मिन्न. स्विन्न. इद्धः ।।
शीलितो रक्षितः क्षान्त आकृष्टो जुष्ट उद्यत ।
संयतश्शयितस्तुष्टो रुष्टो रुपित आशितः ॥
क्रान्तोऽभिव्याहृतो हृष्टो दृप्तस्रप्तो मृतस्तथा ।
लिप्तस्निग्धश्च दयित इत्याद्याः सति लक्षिता. ॥
१९४७ उणादयः ।।३।२८०। धातोः सत्यर्थे उणादयो बहुलं
भवन्ति ॥ कारुः वायु. करण्डः वरण्ड इत्यादयः उणादिवृत्तौ ज्ञातव्याः ॥
१ पवित्र व्यजन तयचित मृगचर्मणा ॥ खनित्रमुपधारणम् । अरित्र के निपातक ॥
२ दाव् नी शस् यन् यु सि सि स्तुत् तुद् मिह नह दश पत् इत्येतेभ्यो धातुभ्य ।।
३ बहुलप्रहण प्रयोगानुसरणार्थ । तेन ये येभ्यो धातुभ्यो यस्मिनर्थे यथा दृश्यन्ते
तेभ्यस्तस्मिन्तथा भवन्तीनि धात्वर्थकार्यमियम सिद्धो भवति ।।
.

·३०० शाफटायनप्रक्रियासदहे १९४८ गम्यांदिवस्पति २८१ वयति भविष्यति गम्यादयो निपात्यन्ते || गमिप्यतीति गमी आगमी भावी प्रस्थायी प्रति- बोधी प्रयायी॥ इति ध्यणादिपरिच्छेद.॥ १९४२ पद्रुजो घन् ।४।४।१। पदिरुजिभ्यां कर्तरि घन् भवति ।। घावितौ । पद्यत इति पादः । रुजतीति रोगः ।। १९५० सुः स्थिरव्याधिमत्स्ययले ।४।४।२। स्थिरव्याधिमत्स्य- चलेषु कर्तरि सर्तेर्पञ् भवति ।। स्थिरे । चन्दनसारः वजसारः ॥ १९५१ घञ्युपसर्गस्य च ।२।२।८८। उपसर्गस्याची घअन्ते परे बहुलं दीर्घो भवति ॥ अतिसारः अतीसारः । मत्स्ये विसारः वीसारः । बले सारः ॥ १९५२ अकर्तरि ।।१४।३१ अकर्तरि कारके भावे च धातोर्घन् भवति ॥ भवनं भावः । पचन पाकः । श्रायः । एवं त्यागः । प्रास्यत इति प्रासः । दायः लामः आहारः॥ १९५३ घी भावकरणे 1४।१।२२७। रज्जो नस्य भावकरण- योनि लुग् भवति । रञ्जनं रज्यते अनेनेति वा राग । अन्यत्र रज्यत इति रङ्गः॥ १९५४ स्यदो जवे ।४।१।२२८स्पन्दतेर्षभि जये सद इति निपात्यते ।। अन्यत्र । स्यन्दः॥ १९५५ मधहिमश्रधधाबादौद्मदशनम् ||२२९। एते घबद्यन्ता निपात्यन्ते ॥ श्रन्थेपनि प्रश्रयः । हिमश्रथः । इन्धेरेधः । अवा- ५ गम्यादि शब्दगण इनादिप्रत्ययान्तो वस्यतिधात्वर्थे साधुर्वेदितव्य । पदे सामा- न्यवृत्तावन्या प्रकरणाच्छन्दाद्वाऽन्तरसन्निधेर्वा विशेषप्रतिपत्तिर्भवति ॥ श्वो गमी माम मिति वाक्या ।। २ घीति कि रजन । भावफरणे इति विरज्यत्यस्मिमिति रग । रजनी रज- नरज इत्यणादय ॥

·कृरसंग्रहः
३०.१
दुन्देरवोदः । उन्देर्मनि ओम | दंगेरनटि दमनम् ।।
१९५६ विश्रमो धजि 121१।२३४। विश्रमो पन्याद्वा भवति ।।
विश्रमः विश्रामः ॥
१९५१ नोद्यमोपरमः ।४।१।२३५॥ उदो यम उपाद्रमश्च घ.
व्याद् च भवति ॥ उद्यमः उपरमः । अन्यत्र नियामः विरामः । मजनिति
नात् । शमः जनः वधः । यमादेरात् । नामः वामः काम. चाम. प्रसाद:
पासादः अतिचारः अतीचारः ॥
१९५८ घग्वे चोपसर्गात् ।४।२।२०७१ उपसर्गालमो पनि से
ध्यमि च नम् भवति ।। प्रलम्भः उपलग्भ. । वास्येति नाग्नि कुत्वम् अर्थः
निदाघ. अवदाघ. । अनाम्नि अहः निदाहः अवदाहः । अदो घम् पास. ॥
१९५९ स्फुरस्फुलोजि ।।१।२८२॥ स्फुरस्कलार्धात्वोरचो धन्या-
द् भवति ।। विस्फार- विस्फालः॥
१९६० इङः ।४।४।४। इडोऽकार घञ् भवति ॥ अध्यायः
उपाध्यायः ॥
१९६१ पूलूनीरोर्निरभ्ययोपसर्गे ।४।४।६। निसः प्व. अमे-
वः अवान्नियः उपसर्गसामान्याद्रोश्वाकर्तार घञ् भवति ॥ निप्पाव. अभि-
लावः अवनायः विराव. संरामः॥
१९६२ मध्यदोऽच् ।।१७। उपसर्गात् भूश्यादिभ्योऽतरि गन्
भवति ।। च इत् । प्रभवः परिभवः विभवः प्रश्रयः परिश्रयः प्रघमः
१९६३ नौ णश्चादः ।४।४।८। नेरदो णोऽच्च भवति ॥ न्यादः
विघस.॥
निघसः ।।
१ श्रम तपसि । घटादिकंग इलादिना उपान्त्यस्यन्यनुवृत्ति । विग्रहण कि?
धम आश्रम ! पति कि विश्रमी ।।
२ पनीति कि कार । वृगवाटरप्रदोऽजिति वश्यमाणस्याचोऽपवाद
. ३ मुइचोरुपसर्ग एव नियमाथै प्रहणम् । अव भयो भयोऽपाद । चार गृह
पम् इति प्रतिमहणार्थ । उपमर्ग इति किस भाव भाव पाम ॥

·शाकटायनप्रक्रियासहे । १९६४ स्वनसत्कणपठो वा १४.९॥ ने स्वनादिभ्योऽकतरि अन् या भवति ॥ पक्षे छन् । निस्वनः निस्वानः । निगदः निगादः । निनदः निनादः 1 निकण निकाणः । निपठः निपाठः ॥ १९६५ यमः सन्निव्युपे ।४।१।१०) सन्निव्युपेभ्यो यमोऽकर्तर्य. ज्वा भवति ॥ संयमः संयामः । नियमः नियामः । वियमः पियामः उपयमः उपयामः॥ १९६६ कणो वैणे ।४।४।११। उपसर्गात् कणो वैणेऽर्थे अज्या भवति ॥ प्रकणः प्रकाणः ।। १९६७ घोः किः १४१४।१२। धुसंत्रादकर्तरि किर्भवति ॥ किया. दातो लुक । आदिः प्रधिः विधिः सन्धिः । असमत्वात् धनपि । आदाय.॥ १९६८ आप्यादाधारे ।।४।१३। आप्याद् घोराधारे किर्भवति ।। जलानि धीयन्तेऽस्मिन्निति जलधिः इषुधिः ॥ १९६९ वृगंवश्वृरणग्रहोऽच् १।४।१४। इवान्तादुवर्णान्ता. दृदन्तात् गमादिभ्यश्च अकर्तर्यच् भवति ॥ अय. प्रत्ययः नयः प्रणयः जवः प्रजवः आसवः लवः पयः दरः.तरः गमः अधिगमः वशः वरः संवरः रण: आदरः ग्रहः प्रतिग्रहः ।। १९७० समुद्यजः पशौ ।।४।१५) समुभ्यामजोऽकर्तर्यच भवति पशुसम्बन्धे ॥ समजः उदजः पशूनान् । अन्येषां । समाज: उदाजः॥ १९७१ प्रमदसम्मदी हर्षे ।४।४।१७। एतौ हर्षे अजन्तौ निपा- त्यते ॥ प्रमदः सम्मदः हर्ष इत्यर्थः । अन्यत्र प्रमादः सम्मादः ।। ५९७२ घणमघाणौ कोष्ठकांशे १११११९॥ एतौ कोष्ठकोशे १ आप्यात्कर्मण. परात् घोराधारे प्रत्ययो भवति । शरधि. बारधिः।। २ अज भक्षणे । पशुविषयश्चेत्स धात्वर्थो भवति । समजः पशूनां समवाय इत्यर्थ! उदज पशूनां प्रेरणमित्यर्थः । समुदिति ? व्याज पशूना । पश्ना समजोऽन्ये- पो समाज..

·कृमंग्रहः। ३९३ निपात्यते । प्रवण प्रयाणः । अन्यत्र प्रघातः ॥ १९७३ छनोद्घनापधनोपन निघोसिया मूर्त्ययाधा. नानासन्ननिमितप्रशस्तगणाः ।।४।२०। धनादयो यथामा मूर्त्यादिगु निपात्यन्ते । घनो मूर्तिः उद्घनोऽत्याधानं तक्षणे आधारकारम् । अपघनोऽङ्गम् । उपनः आसन्नः । निघः निमित. परिणाहः । उद्घः मशस्तः । सद्धो गण. । अन्यत्र उद्घात. अपघातः इत्यादि । १२७४ हो घओश्चिन्यभ्युपे ।४।४।२१। विन्यभ्युपेभ्यो हयते. रच् भवति वा इत्यस्य च उम् ॥ विहयः निय. अभिहय. उपहयः । अन्यस्मात् संहाय.॥ १९७५ आडि युद्धे ।।४।२२। आडो हयतेरन् भवति वश्च उश युद्धेर्थे । आह्व. । अन्यन आहायः ॥ १९७६ निपानमाहावः ।।४।२३। निपाने आहाव इति निपा. स्यते ॥ पश्चादीनां पानार्थो जलाधार आहावः ।। १९७७ भावेऽनुपसर्गात् ।।१।२४। अनुपसर्गात् इभो मारे अन् भवति वश्चोर ॥ हानं हव. ।। १९७८ मढ्यधजपः ।४।४।२५। अनुपसर्गेभ्यो मदादिभ्योऽर्न: यन् भवति ॥ मद व्यध. जप.। उपसर्गाद्धम् । उन्मादः अनुव्याघ. । उपजाप । १ पन उद्घन अपघग उपर निप उद्घ सघ इत्येते सदा अजन्ना निपात्यन्ते मधासम् य मूर्यादा वारयेषु । अभ्रघन. दधिपन । घन दौति धय॑भियान गुण शब्दोऽय गुणिन्यपि वन ॥ यस्मिन् काष्ठे म्यापयि वा कामानि तक्ष्यन्त स उपन ॥ अपहन्यते अनेनेति अपधनोऽग पाणी पादौ वा न मर्वम् ॥ उपहन्यंत ममीपनिति शावत इत्युपन्न । अन् नभावध ॥ आमन समीरमुच्यते पर्वतोपन प्रा.मोरना। स्यादुप- मोऽनिकाये ॥ निहन्यते निर्विशेष निश्येन शयत इति निघ । निषा शा. नि: शालय ॥ उद्दन्यते उत्कग शयते इ.युद्ध ॥ महति गप: गर समुदाय । २ नियमेन पिबन्त्यस्मिन्निति निपन । आद्यन्ते पशुभि पराव पानाय ने आर. प। आत्यस्तु निपान स्वान्।

·. शाकटायनप्रक्रियासद्महे । १९७९ कण्यंहस्स्वन्यो वा ।४।४।२६। अनुपसर्गेभ्योऽकर्तर्यज्या भवति ॥ कणः काणः । यमः यामः । हसः हासः । स्वनः स्वानः। नयः नायः । उपसर्गात् । प्रकाणः प्रयामः प्रहासः विप्वाणः प्रणयः ।। १९८० आडिप्लोः ।४।४।२७१ आडो रुप्लुभ्याम् अकर्तर्यज्या भवति ।। आरयः आरायः आप्लव. आप्लावः । अन्यस्मात् । विरावः विप्लवः ।। १९८१ ग्रहोऽवे वर्षे ।४।४।२८। अवाद् ग्रहोऽज्वा भवति वर्ष- सम्बन्धे ॥ अवग्रहः अवग्राहः । वर्षस्य विघात इत्यर्थः । अन्यत्र अवग्रहः ।। १९८२ प्रे युग्यतुलासूत्रे 1४।४।२९। प्राद् ग्रहोऽकर्तर्यज्या भवति युग्यसूत्रतुलासूत्रयोः ॥ प्रग्रहः प्रग्राहः । अन्यत्र । प्रग्रहः ॥ १९.८३ हुँर्वस्त्रे 1१1१।३०) प्रादृशोऽर्तर्यज्या भवति वस्त्रेऽर्थे । प्रवरः प्राचार. वस्त्रविशेषः । अन्यत्र । प्रबरो मुनिः ॥ १९८४ उदि नीधिः ॥३१॥ उदो नीप्रिभ्यां अकर्तर्यज्वा भवति ॥ उन्नयः उन्नायः । उच्ट्रयः उच्छायः ॥ १९८५ पूढयौतेघ १४१४५३२॥ उदः पूठ्यौतिभ्योऽकर्तरि पञ् भवति ।। उत्पावः उद्रावः उद्यावः ॥ १९८६ ग्रहः ।४।४।३३। उदो महोऽनरि पञ् भवति ॥ उदाहः ।। १९८७ समि ऍष्टी ।४।४।३४। समो ग्रहोऽकतरि घञ् भवति मुष्टिविषयेऽथें ॥ अहो मल्लस्य सद्धाहः । मुटेर्दाळमित्यर्थ. । अन्यत्र सदः॥ १९८८ युट्ठदोः ।।४।३५समो युद्धदुभ्योऽकर्तरि घम् भवति संयायः संद्रावः सन्दावः ॥ १ प्राप्तकालस्य वर्पणस्य कृतधिनिमित्तादभावो धान्यध.। घर्प इति ]ि अवहः शानमित्यर्थः । भम निस्मेवाच् ॥ २ यग बहसीति युग्य. अभी यलीवों वा । प्रमहरयाविनियुकामादिसंयमनरगु. पुरादिसुन चाभिधीयते ॥ ३ निवगचि प्राप्त पिल्प.1 प्रारोरारागही। डायणम् ॥ भविशनिदेशी मुरिः म परिमानम् । परिमाण मानगिरी ·कृत्संग्रहः । १९८९ स्तोय ।।१४।३६। समस्तोरफर्तरि घन् भवति यनविषये ॥ संस्तावो यागभूमिः । अन्यत्र संस्तवः ।। १९९० टुस्तुस्रोः १४१४१४०। प्राइम्तुभ्योऽकर्तरि घम् भवति । प्रद्रायः प्रस्तावः । प्रसावः ।। १९९१ स्त्रोऽयज्ञे ।४।४४४१॥ प्रात् स्तृजोऽकर्तरि पन् भवति न यजविषये ॥ नयप्रस्तार. विगानप्रस्तारः । यजे शान्तिमस्तरः ।। १९९२ धौ प्रथनेऽशब्दे 1१1१।४२॥ येः स्तृमोऽतिरि प्रथने विशालत्वे घञ् भवति न शब्दविषये ॥ विस्तारः पटस्य । विस्तर. प्रवचनस्य । १९९३ क्षुश्रोः ।।४।४३। वेः क्षुश्रभ्यां अफर्तरि घञ् भवति ।। विक्षायः विधावः ॥ १९९४ व्युपे शीङः क्रमे ।४।४।४४। व्युपाभ्यां शोहोऽकतरि धञ् भवति ।। क्रमविपये ॥ विशाय उपशायः क्रमप्राप्तं शयनम् । अन्यत्र विशयः उपशयः ।। १९९५ हस्तादेयेऽस्तेयेऽनुदश्थे ।४।४।४५। अनुदश्चिनोऽकसीर घम् गवति हस्तादेयविषये न स्तेये । पुष्पप्रचायः क्रियते वधूभिः । स्तेये पुष्पप्रचय. क्रियते चोरेण । उदः युप्पोचयः ॥ १९.६ चित्यसमाधानावासदेहे कश्चादेः ।४।४।४६। १ सस्तावस्तु तुप या स्तुतिभूमिर्द्विजन्मनाम् । स्तुवन्त्यति सस्तायः छन्दोगाना यत्र देशे छन्दोगा रामेख स्तुवन्ति स देश सस्ताव उच्यते । यश इति !ि रास्तावोऽन्यदधि ॥ २ उपशायो विशायय पर्यायायमार्यौ ॥ वितों विशय शका मन्द। ३ हस्तेनोपायान्तरनिरपेक्ष यथा तथा तु पयते । स्तेयं । हस्तादेये इतिए प्रयासत्तिरुच्यते । तेन तत्प्रत्यारानसर्मविषय यात्व माने मियमा विशयमन. ये एवेति ॥ हस्तादेयमिति हि प्रमाण मुच्यते यद्धस्ते सम्मति न तदस्तादरियत इति । तेन हस्तादये वेति स्तेये मानेऽपि पुष्पप्रचाय इयेव माति ।। ४ चीयते इति चिलग्न्याध र.। प्रकोणांनामकोपारे उपराशिभावन करणारा माधनम् । आपसन्स मेलावासी निवास ॥ - ·शाकटायनप्रक्रियासरहे। चित्यादिविपयेथे चिनोऽकर्तरि घन् भवति आदेश्वस्य क्श्च ॥ चितो आफाय । उपसमाधान गोमयनिकाय । आगासे मुनिनिकाय । देहे काय ।। अन्यतचय॥ १९९७ सद्धेऽनुपरो ।४।४।४७) सद्देऽर्थे चिमोऽस्तरि घञ् भाति आदेश्च क नापरिभावे ।। देवाश्चतुर्निकाया । उपरिभावे सूकरनिचय ॥ १९९८ माने १४१४१४८ माने सङ्ख्यापरिमाणयोरकरि घम् भव ति ॥ एको निघास । द्वो निघासौ । तण्डलसग्राह इत्यादि । १९९९. न्युदि ग्रः (१।४।१९। न्युच्या गिरतेरपतरि पञ् भवति ।। निगार उदार । न्युदीति किं । गर सहर । २००० को धान्ये ।४।१।५०। न्युझ्या किरतेरकर्तरि घञ् भवति धान्यविषये ॥ निकारस्तण्डुलानामुत्कार. राशिरित्यर्थ । अन्यत्र फलाना निकर । गुणोत्करै । करे ॥ २००१ नो वुः ११४५१। नोऽकर्तरि पन् भवति धान्ये ।। नीवार । अन्यत्र निवर ॥ २००२ इणोऽभ्रेषे १४४५२। नेरिणोऽकर्तरि घञ् भवति न श्रेषे ॥ न्याय । श्रेपे न्ययो नाश ।। २००३ परौ क्रमे ।४।४।५३॥ परेरिणोऽकर्तरि घम् भवति क्रमेऽथे।] पर्याय स्तूनाम् । अन्यत्र पर्यय ॥ २००४ भ्वोऽवज्ञाने वा १४४५५। परे वोऽकर्तरि पञ् वा भवत्ययशाने ॥ परीभाव परिभाव । अपज्ञाने असति । परितो भव परिभव ॥ २००५ स्थादिभ्यः कः ।४।४५६। स्थादिभ्योऽतरि को भवति ॥ सन्तिष्ठतेऽस्यामिति सस्था । एव व्यवस्था मपिवन्त्यस्यामिति प्रपा । विह- १ अभेषविषये। श्रम स्वरुपाञ्चलन प्रयति । एषाऽत्र भ्याय एतदर सारित्यर्थ । २ तव पयाया मस्तु । क्रमेण पदार्थाना कियासम्बध पयाय । काऽस्य पय यासातपात ॥

·कृत्सवहः। न्यते अनेन अस्मिन्निति वा विघ्नः । आयुध्यते अनेन इत्यायुधं इत्यादयः प्रयोगगम्या । बहुलाधिकारात् विघात इत्याद्यपि २००६ डेवितोऽधुक्ती ।४।४।५७) द्वितोऽधातोरकर्तरि अशुभ वति ड्वितः रितः॥ क इत् । वेपथुः श्वयथुः स्फूर्जयु. नन्दथु. भरथुः वमथुः। २००७ किरिमे ।३।२।२०। झिारमपर एव प्रयोज्यः ॥ पाकेन निर्वृत्तं पक्तिमम् । उम्मिं कृत्रिमं विहित्रिमं याचित्रिम भृत्रिमं दत्रिमं मतिमं ॥ २००८ यज्यत्मच्छस्वव्रक्षो नः ।४।४।५८। यजादिभ्योऽकर्नरि नो भवति ॥ यज्ञः यत्नः । छाय शः । प्रश्नः स्वमः रक्षण. ॥ २००९ विच्छेनङ् ।४।४।५९। विच्छेरकर्तरि नड् भवति ॥ विश्नः ।। २०१० व्याप्तौभावेऽन सिन् ।।१४।६। धातो वे अनो निन् च भवतः व्याप्तौ गम्यमानायाम् ॥ २०११ अनिमोऽण् ।३।४।१३९। आन्तात् जिनन्ताच स्वार्थे अण् भवति । सड्कुटनं साहोटिनमेषां । संरवणं सांराविणं सेनायाः ॥ २०१२ स्त्रियां क्तिन् ।४।४।६१। धातोरकर्तरि स्त्रीलिङ्गे तिन् भवति ॥ कनावितौ ॥ २०.३ तेहादिभ्यः ।।२।१३५॥ ग्रहादिभ्य एव चरिद् भव- १ टुश्च डुश्च टुडू तो इतौ यस्यासौ टुड्वित् तस्मात् । टकारानुबन्धादथुप्रलय । उकारानुबन्धात् क्तिप्रत्यय । टुवेइ चलने। टुबोश्वि गतिवृष्यो । टुवोस्पूर्जा वननिघोपे। टुनद समृध्दी । टुढभृन् धारणपोषणयो.॥ २ इमेप्रत्यये परे स्त्रिप्रत्ययो भवति । " भावादिम १७७०।" टान्ताद्धावप्रत्यया- न्तात् इमो भवतीति तद्धित ॥ पावन निवृत्त पाकिम । तद्धितसूत्रेण लुक् । दुपचिप पाके । दुवपि वीजसन्ताने । दुकन् करणे । डुधार धारणे । धानो होति हि ॥ दुयाचून याचने । भृत् । डुदान् ॥ ३ तेहादरेवेति नियमार्थ वचन । तेनान्यत्र तेर्न भवति । वान्ति दीप्ति. पाक्ति.। तेरेर महादेरिति नियमो न भवति उत्तरवालिटीति प्रतिषेधात् ।।

·३९८ • श.कटायनपक्रियासह ति ॥ इति नियमादन्येभ्यो न भवति । हनि. यत्तिः । पचुट् व्यक्तीकरणे पतिः भ्राष्टि. गुप्ति ॥ २०१४ लादिभ्यः १११४१६२। लभादिभ्योऽकर्तरि क्तिन् भवति ।। लब्धिः शान्तिः कान्तिः । यर । ऊाते पूतिः तातिः स्वस्तिः अहि. यादि. स्मितिः इतिः प्युतिः धृतिः पितिः दत्तिः प्यातिः मित्तिः स्विचिः क्षुब्धिः अष्टिः ध्वस्तिः वृद्धिः स्यत्ति. क्लप्ति. तूर्तिः जूर्तिः स्मृति. । ऋल्यादेरिति तस्य नः । दीर्णि- मत्ति. राष्टिः रतिः बुद्धिः । ग्रहादित्यादि। निपतितिः वान्ति. सतिः कृष्टिः । ग्रहादित्यादिट् । निकुचितिः रूदि. भूतिः मुतिः हृतिः जितिः धीतिः पीतिः प्रातिः स्थितिः । लभादित्वात् व्यव- स्थितिः दातिः॥ २०१५ ग्लाज्याहो निः ।४।४।७४१ ग्लादिभ्योऽकर्तरि स्त्रियां निर्भवति ॥ ग्लानिः ज्यानिः गीति. ध्यातिः सुतिः ऋति. तीणिः चित्तिः । अहादित्वादिट् । अचिंतिः । छलुक् । हूर्तिः मूर्तिः स्फूर्तिः सक्तिः । ग्रहादि- स्वादिट् । निपठितिः तप्ति. जप्ति. यन्धिः गतिः सृप्तिः भणिति कान्तिः न- तिः यति. आचान्तिः भ्रान्ति फुल्तिः क्ष्यतिः प्ठभूति ऊति. वृष्टिः पुष्टिः हृष्टि. प्रष्टिः पृष्टि. दृष्टिः दष्टि. शन्तिः दग्धिः शृति. उपितिः उदिति. ईष्टिः उप्तिः उढिः उतिः वीति, हतिः धौतिः पक्ति भक्ति. ॥ २०१६ क्तिन्यपचायः ११११२४३१ अपाचाय उपान्त्यस्य क्ति- नीर भवति ।। यलुक् । अपचिति । न आत् । खाति मादि गृदि. भितिः हृति. भृतिः कृतिः नीतिः ॥ अदादि ॥ जग्धिः विति. मृष्टि. उक्तिः सुप्ति- उप्टिः रुतिः इतिः ख्याति. मिति. इति. आशास्ति ( शिष्टिः ) पृक्ति. सू. तिः शीतिः अधीति न्हुति. द्विष्टि. ॥ हादिः ॥ हुतिः भौतिः हानि. मितिः दत्तिः हिति निक्तिः ॥ दिवा- दिः ॥ धूतिः स्यूतिः नृतिः क्षिप्तिः विद्धिः शुष्टिः दुष्टिः लिष्टि. शक्तिः शुद्धिः सिद्धि. शान्तिः दान्ति. श्रान्ति. यान्तिः प्राणि: कृष्टि रुष्टिः १ पिचिन्तिरधिपूजीत्यादिना प्राप्तखांझेऽपवाद ॥

·कृत्सगह सुन्धि ऋद्धिः गृद्धि रद्धिः नष्टि तृप्ति. दृप्ति. मुग्धि, मूढिः जीणि. शितिः शातिः छिति छातिः सितिः दिति जातिः दीति पूर्ति क्लिष्टिः पचि वित्ति. युक्ति सृष्टिः प्रीति नद्धि. शप्तिः ॥ स्वादिः ।। सुतिः विस्तृति वृतिः धूतिः दुति. श्रुतिः प्रहितिः आप्तिः राद्धिः साद्धि. धृष्टि ।। क्यादि ॥ क्रीति गृहीति. । तो नः लान. धूनि स्तीर्णिः कीर्णिः पूर्णि. शीणि मूर्णिः पूर्तिः चीणिः ईणिः गीणिः ज्यानि. लीनि ज्ञाति. अप्टि' वृत्तिः ॥ तुदादिः ॥ तुत्तिः दिष्टि. लिप्तिः सिक्तिः मुक्ति लुप्ति. कृत्तिः क्षितिः मृति. धृति. पृष्टि. मक्तिः स्पृष्टि. मृष्टि. दृब्धि इष्टि. गूर्तिः पृति जुष्टिः स्वक्ति रधिः लब्धि. ॥ तनादिः ।। तति साति. क्षति मति. ॥ रुधादि ॥ रुद्धिः छित्ति इद्धि शिप्टिः पिष्टि. भक्ति भुक्ति अक्तिः ॥ प्यन्तात् ॥ पाक्तिः याष्टिः इत्यादि शिष्टप्रयोगानु- सारेण ज्ञातव्यम् ॥ २०१७ स्त्रिप्यजस्तोः करणे ४४/६३। स्वादिभ्यः करणे स्त्रिया क्तिन् भवति ।। अनटोऽपवादः । सवन्त्यनयेति सुतिः । इच्छन्ति यजन्ति का अनयेति इष्टि । स्तुवन्त्यनयेति स्तुति ॥ २०१८ गापापचो भाये ४४४६४। गादिभ्यो भावे स्त्रिया क्तिन् भवति ।। अडोऽपवाद । सङ्गीति. प्रपीति पक्ति. ॥ २०१९ स्थो वा ।४।४।६५। स्थो भावे स्त्रिया क्तिन् भवति वा । व्यवस्थिति । पक्षे अड् । व्यवस्था । २०२० व्यतिहारे जः |४|४।६६। व्यतिहारे भावे धातो. स्त्रियां ओ वा भवति ॥ व्याकोशी व्याक्रुष्टिर्वर्तते । व्यावलेपी व्यावलिप्ति. ॥ २०२१ ण्युक्षः 1४१४६७) ण्यन्तादुक्षश्च व्यतिहारे भावे स्त्रिया मो वा भवति ॥ व्यातिचोरी व्यातिची व्यात्युक्षी ॥ १ उपगर्गादात इति वक्ष्यमाणसूत्रेण अङ् प्राप्ति । पिचिन्ताति प्राप्ति । २ परस्परमानोशरस्वैव प्रयुज्यते । नियामिति किं व्यतिहारो वर्तते ॥

·शाकटायनप्रक्रियासको । २०२२ ज्यज: क्यम् ।।४।६८। नज्यजिभ्या भाने स्त्रिया क्यप् भवति ॥ व्रज्या इया । २०२३ कृनः शक्तिन् च ४|११७११ नोऽतरि निया श तिन् क्यप् च भवति ॥ किया कृति कृत्या ॥ २०२४ सम्पदादिभ्यः क्तिन् किम् ।४।१।७२। सम्पदादिभ्यो कतरि स्त्रिया तिन्धिपी भवत ॥ सपत्ति विपत्ति आपत्ति प्रपत्ति सविति । किम् । सम्पत् विपत् आपत् प्रतिपत् आशी । आउश्शारद इच्छायाम् । शास डिति इतीत् । सवित् परिपत् २०२५ यूतिजतिसातिहोतिकि-टाट्यान्मृगयेच्छाया आकृपाः।४।४।७३। यत्यादय त्रियामकर्तरि निपात्यन्ते ॥ यूति जूति साति हेति कीर्ति आटाट्या मृगया इन्छा याच्या कृपा ॥ २०२६ णिवेत्त्यासश्रन्थघट्टवन्दो नः ।४।४।७५! ण्यन्ते भ्योऽवेत्त्यादिभ्यश्च स्त्रियामकरि अनो भवति ॥ एधना भावना पाचना कारणा हापना चोरणा लक्षणा योजना वेदना आसना अन्यना धट्टना बन्दना॥ २०२७ मृचरो यः ४४७८ परे सूचरिभ्या स्त्रियामकर्तरि यो भवति ।। परिसर्या परिचर्या ।। २०२८ जागुरश्च १४१४१७९। जागर्तेरकतार खियामह भवति यश्च ॥ जागरा जागर्या । २०२९ प्रत्ययात् ।४१४३८० प्रत्ययान्तात् स्त्रियामर्तरि अद् भय ति ॥ गोपाया चिकित्सा तितिक्षा चिकीपी कण्डूया लोलया पुनीया पुत्रकाम्या ।। ३ यु मिश्रण अन दीप तिपात्यते । जु इति सौनो धातु । पो अतकमी) अल स्थतरित्वाभाव । हेति ह तेहिनाना ह भाय । पृत सराब्दने कार्तयने सशाया त्तिन् ॥ अटतेयं यदा द्विवचनम् । मृगयतरिच्छतेवर सर च । पच्छी भावे। भर राति साम येनापिकारऽप्यभिधानताऽर्थश्ययस्या।।

·२ धर्माद्य परिचिताराक्षगनुराधा ! उसादिति फिर दति । श्रति प्रजायद्धा- ३ गो। तिनावरवाद । गोपालिस महति गोमाटिकामुपभाक्नु ममयों भवे. कृमंग्रहः। ४०१ २०३० गुरोहलः ।४।४।८१। गुरुमतो हलन्ताद्धातोरकरि स्त्रिया- मद् भवति ।। स्पर्द्धा वाधा ईक्षा भिक्षा ईहा चेष्टा ईडा सेवा इत्यादयः ॥ २०३१ पिचिन्तिपूजिकधिकुम्भिचय॑न्तोऽङ् ।४।१८२॥ पितश्चिन्त्यादिभ्यश्च स्त्रियामकतरि अङ् भवति ॥ ड इत् । घटा व्यथा प्रथा म्रदा त्वरा । ऋदृशोऽरित्यर् । जरा क्षिया चिन्ता पूंजा था कुम्भा चर्चा अन्तर्धा | लिङ्गान्तरे प्रत्ययान्तरमपि । चर्च. अन्तर्धिरित्यादि । २०३२ उपसर्गादातः ।४।४।८३१ उपसर्गादादन्त त् धातोः स्त्रि- यामकतरि अड् भवति ॥ प्रज्ञा प्रदा उपधा ॥ २०३३ भिदादयः कचित् ।४।४।८४। भिदादयः स्त्रियामकतार निपात्यन्ते कचिदर्थविशेपे ॥ भिदा विदा खिदा छिदा आरा धारा हारा गुहा इत्यादयः प्रयोगगम्याः ॥ २०३४ संज्ञाभावे तुः ४४१८५। धातोरकर्तरि संज्ञायां भावे च स्त्रियां ण्वुर्भवति ॥ प्रच्छर्दिका प्रवाहिका प्रस्कन्दिता विचिका एवंना- मानो व्याधयः । भावे । आसिका शायिका इत्यादि । २०३२ प्रश्नाख्याने वेश्च ।४।४।८६। प्रश्ने प्रतिवचने च धानो- फर्तरि स्त्रियामिन् ण्वुश्च वा भवतः ॥ पक्षे यथा प्राप्तं च । कां कारी का कारिका का क्रिया का कृति का कृत्या वा अकार्षी । सर्वा• कारीः कारिका किया कृती कृत्या अकार्पम् । एवं पाठी पाठि का पठिति. पाचा पाचिका पक्ति गणी गगिका गगना इत्यादि ।। २०३६ पर्यायोत्पत्त्यहणे ण्णुः ।।४।८७1 धातोरकीरे मिया १ गुरिति कि? निपनि । निगृहीति । हल इति कि सीति शसाति । अभा. दिवादाप्ति । राद्धि । दीप्ते । दस्ति । चीवृत्तेणे इति निपातनासिद्धम् ।। नात्यर्थ ॥

·४०२ शाकटायनप्रक्रियातनहे। वुर्भवति पर्यायादौ । भवत आसिका । भवत शायिका । भवतो गामिका आसनादिपर्याय इत्यर्थ । घृतमोजिका उदपादि । गोपालिकामर्हति भवान् । इक्षुभक्षिका धारयसि ।। २०३६ बालोऽनिः शापे ।४।४।८८। नो घातोरकर्तरि सियाम- निर्भवति गाये ।। अगमनिस्ते वृपल भूयात् इत्यादि । २०३८ नभाये तोऽभ्यादिभ्यः १४१४१८९। धातोर्नपुसके भावे को भवति न भ्यादिभ्य ॥ हसित जल्पित शयितम् आसित नृत्त स्फुरित भाषितम् इत्यादि । भ्यादिभ्यः । भय वर्षमित्यादि ।। २०३९ करणाधारे चानद् ।४।४।९०। करणे आधारे नव्भावे च धातोरनड् भवति न भ्यादिभ्य ॥ ट इत् । विचयनी इध्मनश्चन फलशा. तन श्मश्रुकतैन । आधारे शयनम् अधिकरण गोदोहनी तिलपीडनी राज धानी दशन । प्रश्रथेति नलुक् । नन्भावे भवन हसन जल्पन शयन कथ न तक्षणमित्यादि । निष्ठीवन निठेवन सीवन सेवनम् इति बहुलाधिकारात् ॥ २०४० पुन्नान्नि घः प्रायः १।४।९१। पुन्नाम्नि पुल्लिङ्गे न नि फरणाधारयोर्धातोपों भवति ॥ २०४१ घेऽयोद्युपसर्गस्य १४।१।२१०) एकोपसर्गस्य छदेरुपा न्त्यस्य घपरे गौ द्वस्वो भवति ॥ प्रच्छायते अनेनेति प्रच्छद उरदछद दन्तच्छद सितच्छद प्लन कर । अधिकरणे । आलीयते अम्मिन्नित्या' लय आकर प्रायोग्रहणादनडादिरपि ॥ १ क्वचिन भवतीत्यपीत्यर्थ । पुनाम्नीति मि' हरणो दण्ड । पुग्रहण कि? विच यनी प्रसादन । प्राय इति मि दाइन प्रसादन । घकारो घेऽव्याधुपरार्गस्येति विशे पणार्थ ॥ २ यद्यपि याय ज्यादय राति तस्य द्वावपि रत तथापि सरयोत्तरोपमायगाना राम पिता सत्यान्तरे रारयान्तरकृत वापदेश निर्वतयति। न हि लोके द्विपन गानीयता गित्युक्ते निपुत्र आनीयते इत्यादिप्रणम् । द्वि आदिपा ते पादय उपसगी यस्यासी तोफ पुर्नाम् ॥ एत्य कुर्वन्यस्मिन्निति आकर ।

·कृत्सग्रह । ४०३ २०४२ गोचरसश्चरफपनिकपग्बलभगवहनजव्य जाप- णनिगमम् ।४१४१९२। गोचरादय करणाधारयो पुनानि घान्ता निपा. त्य ते ॥ गावश्चरन्त्यस्मिन् इति गोचर सञ्चर कप निरुप सल भग वह व्रज व्यज आपण निगम ॥ २०४३ हलो घञ् ।४।४।०३। हलन्तात् पुनाग्नि करणाधारयोर्थन् भवति ॥ लेस वेष्ट बन्ध वेग अपामार्ग मार्ग आराम प्रासाद ॥ २०४४ तृस्त्रोऽधात् ।४।४।९४। अपात् तृस्तृभूभ्या पुन्नाग्नि कर- णाधारयोर्घञ् भवति ॥ अवतार अवस्तार ॥ २०४२ समश्च हनः ।४।४।९५! समनाम्या हुन पुन्नाग्नि करणा- धारयोर्घञ् भवति ।। सहार अपहार ॥ २०४६ जारदाराध्यायन्यायोद्यावानायाधारावायाः ।४।४।२६। जारादय पुन्नान घन्ता निपात्यन्ते ॥ जार दारा अ यायः न्याय उद्याव आनाय आपार आनाय || २०४७ दुस्स्वीपत. कृच्छाकृच्छ्रे यः ।।४।९९। कृच्छ्रे दु खे दुस अकृच्छ्रे स्वीषद्भ्यां च धातो खो भाति ॥ स च सकर्मकात् कर्म- णि अकर्मकाद् भावे ॥ रा इत् । दु खेन भूयते अनेन दुर्भव । सुखेन १ हलो पोऽपवाद । समरत्यनेनति सच' । कपालस्मिानति का । सलान रामिन्यतेऽस्मिन्निति खा । वद सदप्रदेशे । व्या अन क्षेग्गे ॥ अ पनि व्याहा न्यस्मिगियापय । नियमेन गच्छन्स स्मिन्निति निगम ॥ पदमिति सुद् पदमित निया तनात्सिद्धम् ॥ २ जायतेऽनेनेति जार । दायते पुरुष एभिरिति दारा । अधीयतेऽस्मिानित्यध्याय । नयत्यस्मिनिति अनेनेति वा न्यय । उद्यानयोनेति उद्याव । भानीयतेऽनेनेत्यानाय आनाय पुगि जाउ स्यादित्यमर ॥ आध्रियतेऽस्मिानयाधार ॥ एल वयन्त्यस्मिनि स्यानाय । ३ इत करणाधारयोरिति निनम् । दुरा अकृपछ मुखम् । घनाथपवाद। सम्भवापेक्ष विदोषगम् । दुस्सापत इति कि कृच्छ्रेग कार्या। कृष्छाकृच्छ्र हात किं ईपभ्य अपभ्यनिलय । सार उत्तरत्र ममर्थ साति विशेषणार्थन।

·शाकटायनप्रक्रियासरहे। भूयतेऽनेन मुभवम् । ईपद्भवम् । एतं दुश्शयं मुशयम् ईपच्छय । दुः- खेन कियते दुप्फरः । मुखेन क्रियते सुकरः ईपत्करः एवं दुर्योध. सुबोधः इसद्बोध. दुर्लभः सुलभ. ईपल्लमः इत्यादि सर्वत्र योज्यं ॥ २०४८ च्ची काप्याद् भूकृतः ।४।४।१००। कृच्छ्राकृच्छ्यो- दुःस्वीपभ्यः पराभ्यां च्च्यर्थे वर्तमानाभ्यां कर्तृकर्मभ्यां परात् भुवः कृनश्च खो भवति ॥ खित्वात् मम् । दुःखेनानाटोनाट्येन भूयते दुगढमवं देवदत्तेन । एवं स्वायंभवम् ईपदाढ्यंभवं । दुखेनानाढ्यः आढ्य. क्रियते दुराढ्यंकरः स्वायंकरः ईपदाढ्यंकर. ॥ २०४९ आतोऽनः ।४।४।१०१। कृच्छ्राकृच्छ्योर्दुस्वीपन्यः आइ- न्तात् धातोरनो भवति ॥ खापवादः । दुर्ज्ञानं सुज्ञानं ईपज्ञानम् इत्यादि । २०५० शास्युधिशिधृपिभूपः ।४ ४११०२। कृयाकृच्छ्यो. ईस्वीषद्भ्यः शासादिभ्योऽनो भवति ॥ दु शासनः सुशासनः ईपच्छासन. दुर्योधनः सुयोधनः ईषद्योधनः दुर्दर्शनः सुदर्शनः ईषद्दर्शनः दुर्धर्षण. सुधर्ष- णः ईपद्धर्धणः दुर्मर्पणः सुमर्पणः ईपन्मर्पणः । योगविभागात् सोऽपि । दुर्द्धर्प इत्यादि । २०५१ निषेधेऽखलौ क्त्वा ।४ ११११। अलमि खलौ चोपपदे धातों का वा भवति निषेधे ॥ क इत् । तस्वदित्यव्ययत्नम् । अलं कृत्वा । खलु कृत्या ! पक्षे । अलं करणेन । अनिषेधे । अलङ्कारः इत्यादि । २०२२ परावरे ।४।४।१४२। परावरत्वे गम्ये धातोः क्त्व. प्यो वा भवति ॥ २०५६ क्त्वोऽनमा प्यः १२१२११७११ समासान्तस्य पत्त, प्यो १निषेधे वर्तमानयोरल सतु इत्येतयोस्पपदयालो काप्रत्ययो वा भवति ।। वा. बचनायथाप्राश च ॥ अल साले मदित्वा अरु बाले साइते नेत्यर्थ । लावाये राउशन्दो निषेधार्थो द्रव्य । अलख गरिति किट मा भाविनाऽ रुदितेन ॥ २ अनप इत्यनेन नम्मदशमव्यय ग्रह तेन परमहत्या इसादी प्यादशो न भनि ।।

·हस्मदह । भवति न नमः ॥ प इत् । पर्वतमतिकम्य नदी। नदीमगता पर्वत ॥ २०५४ प्राफाले ।१।४।१४४! अपरकालेन धातुनैकककात् प्रया. ले वर्तमानात् धातो - क्त्वा भवति ॥ भोजन पूर्व पश्चाद्जन । मुक्त्वा प्रजाति । एधित्वा वन्दित्सा । यो हलादेरिति वा कित्त्व । मुदित्या मोदि त्या हत्त्वा तितिक्षित्त्वा तिजित्ला तेजित्वा पित्या त्वा मीमांसित्ता पना- यित्वा पनित्या क्षमित्ला । शिजलीति दीर्घ । क्षान्त्या कामयित्वा ॥ २०५५ व्यदितः ।४।२।१६१। अदितो धातो क्त्याया इवा भवति ॥ कामत्वा कान्त्वा क्नूयित्वा गाहित्या गाद्या हिमत्या च्युत्वा धृता मित्या दत्त्वा पवित्वा पूत्वा डयित्ता मेदित्वा स्वेदित्ला समभित्या सध्या ससित्ता स्रस्त्या अशित्वा भ्रष्ट्वा ध्वसित्वा वस्त्वा ।। २०५६ कि ।४।१।१५६। पातोरिडादौ काया फिद्वन्न भवति ।। वर्तित्वा वृत्त्वा स्यन्दित्वा ॥ २०५७ स्कन्दस्यन्दः ।४।१।१५७। स्कन्दस्यन्दो' स्काया निद्वन्न भवति ॥ स्यन्त्वा कल्पित्वा प्त्वा स्मृत्वा । कित्युगिति नेद् । दी| सोवा सहित्वा रत्वा वुध्वा पतित्वा वमित्या वान्त्या सत्त्वा शत्या रुवा भूत्वा जित्वा धीत्वा पत्विा धात्वा ध्मात्वा स्थित्वा दात्वा ग्लात्वा गीत्वा ध्यात्वा तीवा चिकित्सित्वा सेधित्वा सिधित्वा सिध्या स्कन्ता अश्चित्वा अत्वा । लुच अपनये ॥ २०५८ धफवशिलुय्च्यतितापिपिकृश इटि 1१1१४१५१॥ नोपान्त्ययो स्थफान्त्ययोर्वञ्च्यादर्दाना च इडादौ त्वाया किद्वद्वा भवति । १ नगर उपान्त्ये सति यकारान्तकान्तयोवधि लुचि ऋति तृषि मृषि कृश इत्ये. तेषां च इडादौ काप्रत्यये विद्वकार्य भवति वा ॥ स्वीति प्रतिषेधीवकय । अधिया अन्थित्वा प्रन्धित्वा । गुपित्वा गुम्पित्वा । न्युपान्य इति कि कुथ को पित्ता। पुथ पायित्वा । रिफ रेपित्वा । न्युपान्त्य इति याविशेषण नान्येया सम्मपन्यभिचारान। रछायामिति किर ग्रथित प्रथितवान् । इनीति कि' वा मृदा । वच् मृा इसदिनी रवण्या विकल्पितटी। .

·शाकटायनप्रक्रियासवहे सुचित्वा तुञ्चित्या लोचित्या वत्का त्यत्वा ॥ २०५९ नशजस्ति त्वि न्युपान्त्ये १४११।१५०। नश नोपा- न्त्यस्य च जान्तस्य तादौ त्वायां फिद्वद्वा भवति ।। सइका सत्का गोयायि- त्वा गुपित्वा गुप्त्वा गोपित्वा गत्वा नत्वा यत्वा क्रमित्वा !! २०६० क्रमस्त्वि ।४।१।१४०। कमो जलादौ स्कायामचो दी। या भवति ॥ क्रान्त्वा क्रन्त्वा भ्रमित्या प्रान्त्वा शसिला शस्त्वा । मृपू सह ने । मृपित्वा मर्पित्या मृष्ट्वा कृष्ट्वा मुपित्वा प्लोपित्वा प्वा दृष्ट्या दष्ट्वा शसि- त्या शस्त्वा दग्ध्वा । इटि क्त्वात्यकित्त्वान्नेक् । श्वयित्वा । तत्वामिती ॥ २०६१ मृमृगुदकुपक्लिन्वहसः।।११५८। मृडादीनामिडादा कायां किद्वद् भवति ॥ उपित्या उदित्वा इष्ट्वा उप्त्वा उड्ढा उत्वा चीत्वा हूत्वा धावित्वा धौत्वा परका भरवा रत्वा रड्का खनित्वा सात्वा शप्त्वा गूहित्वा गूट्वा श्रित्वा हृत्वा नीत्वा ।। अथादादिः । जग्ध्वा विदित्वा हत्वा भूत्वा मार्जित्वा मृष्ट्वा उरका रुदित्वा मुप्त्वा जागरित्या दििद्रत्वा शासित्वा शिष्ट्वा वशित्वा रस्वा इत्वा यात्वा मित्या ईशित्वा सूत्वा शयित्वा द्विष्ट्वा ऊर्गुत्वा स्तुत्वा उत्वा ॥ अथ हादिः ॥ २०६२ हाकस्स्वि ।४।२।११७४ हाकस्तादौ कायां हिमवति ।। हित्वा मित्वा भृत्वा दत्त्वा हित्वा नित्का। अथ दिवादिः ॥ देरित्वा । उच् । द्यूत्वा नर्तित्वा क्षिप्त्वा विद्ध्वा पुष्टता क्षुधित्वा सोधित्वा शुद्धा शमित्या शान्त्या असित्वा अस्त्वा प्रशित्वा अष्ट्वा पित्वा तपित्वा रपित्या रोपित्वा रुष्ट्या क्लिदित्वा फ्लेदित्या किया गर्धित्वा गृद्ध्या राधित्वा रद्ध्या नशित्वा नवा नवा हित्वा द्रोहित्वा सुग्ध्या दृट्वा १नकार उपान्त्ये सति । नोपान्य इति विशेषण जान्तस्य । ताति सि विभग्य । ॥ स्वाति कि नया २ ल्यूदित इति इद् विकरप्यते । बिजलि विस्यनुनानिए इसादिना निलं दीपंपा. सायनेन विस्प॥ ३ मृट् गुमराहने । मृदक्षो । एद परिने । गुर निपी। नि निगम की निषेध यो हलादेरिति किन प्राप्त पयाम ॥

·संग्रह २०६३ टश्चस्त्यि ।४।२।१५७ नृश्चिभ्या त्याया इड् नित्य भाति ।। जरित्वा जरीत्वा शित्वा शात्या छित्वा छात्वा सित्वा दिला ज. निला जात्वा क्लिशित्वा क्लेशित्वा लिट्वा युध्वा मत्या सृष्ट्वा सूत्वा लीत्या नध्या ।। अथ स्वादि ॥ सुत्वा नृत्वा दुत्वा दूत्वा श्रुत्वा आधा दम्मि- त्या दब्ध्वा अशित्वा अष्ट्वा ॥ अथ क्यादि । क्रीमा गृहीत्या पूना पूर्जा ई. जीत्वा ज्ञात्वा वध्या । फिद्वत्त्वे नमुक् । श्रथित्वा श्रन्थित्या मथित्वा मन्थित्वा प्रथित्वा अन्थित्वा मृदिला मृडित्वा कुपित्वा सुमित्वा क्षोभित्ता क्लिशित्या हिष्ट्वा अशित्वा मुपित्या ॥ अथ तुदादि. ॥ तुत्वा भृट्वा लिप्त्वा सिक्त्वा मुस्त्वा लुप्त्वा कार्तत्वा शिवा मृत्वा कीवी इत्या पृष्ट्या मक्त्वा मड्का रुक्त्वा मुस्त्वा स्पृष्ट्वा मृष्ट्या विष्ट्वा नुत्वा पश्चिल, उज्झित्या लुमित्वा लोभित्वा । गुफ गुम्फ ग्रन्थने । गुफित्वा गोफित्सा गुम्. फिल्या इपित्वा एपित्या इदना कुटिला गुरित्वा पिजित्वा स्वक्त्या स्वइ. क्त्वा रब्ध्वा लञ्चा ॥ अथ तनादि । तनित्वा तत्वा सनित्वा सात्या क्षणित्या क्षात्वा मनित्वा मत्वा ॥ अथ रुधादि । रद्ध्या मित्त्वा युक्त्वा इन्धित्वा पिष्ट्वा भक्त्वा भड्क्त्वा अजित्वा अक्त्वा अङ्क्त्वा ।। अथ चुरा- दि । चोरयित्वा कथयित्वा इत्यादि । उपसर्गपूर्ववे ॥ २०६४ डाच्यूर्याद्यनुकरणं च ति।१।१।२६। डाजन्त च्च्य- न्तपूर्याद्यनुकरण उपसर्गाश्च धातो सम्बन्धि तिसज्ञ भवति ॥ तिदुम्म्वतीति २०६५ कोऽनत्रः प्यः ।२।२।१७१। समासान्तत्वाया प्यो भवति न नन ॥ प इत् । तगर्थ । प्रैध्य अभिवन्ध प्रहद्य अपत्रप्य प्रक्षम्य । णिलफ । प्रकाम्य प्रोग्य विगाह्य विस्मित्य प्रच्युत्य विघृत्य ॥ १ जू वयाहानी इति श्यादि । जुपाति देवादकस्य सानुबन्धस्यट् । यादी जीवी शत चिन्तामणावकत्वात् ॥ २ हाच विश्व ऊर्यादि च अनुकरण चेति द्वन्द्व । लघुष्यनाइदत्यानत्य॑ममिति चे पूर्वनिपात प्रामाति । अननु विश्व ऊर्यदि च अनुकरण चेनि द्वन्द्वै पुन चा ध्यमाण शब्दो व्यक्तोऽ अक्षो चा अभेदापचारेण कुनश्चिमा दगदनु समासे ॥ द्वदू। कियते तदनकरणम् ॥

·शाकटायनप्रक्रियासद्धहे। २०६६ इ मेङः १४।२।१०५ मेड: प्ये इद्वा भवति ।। अपमित्य अपमाय प्रदाय परित्राय प्राय उड्डीय प्रमिद्य प्रविध विसभ्य वित्रस्य अवश्य प्रध्वस्य विवृत्य प्रस्यद्य प्रक्लप्य विम्मृत्य प्रदीर्य प्रसह्य ।। २०६७ मो वा ४१२६३१ हनादीना मध्ये मान्तस्य प्ये भवति ।। विरम्य विरत्य निबुध्य विपत्य प्रवम्य प्रसद्य प्ररह्य अनुभूय विजित्य प्रधाय अपाय आघ्राय आध्माय प्रस्थाय प्रदाय प्रग्लाय सहाय आध्याय वितीर्य विचिन्स्यि प्रसिध्य प्रस्कद्य प्राश्य चिलुच्य प्रवच्य सन्त्यज्य प्रसज्य प्रगुप्य प्रणत्य प्रणम्य नियत्य नियन्य प्रक्रम्य विनम्य प्रमुप्य विकृप्य सम्पृप्य सन्दृश्य विदश्य प्रशस्य प्रदह्य प्रतिशुत्य प्रोप्य अनूध समिज्य प्रोप्य । प्ये चेति नन् । पवाय ॥ २०६८ व्यः ।।१।११३। व्येन. प्ये परे या इग्न भवति ।। सव्याय ।। २०६९ परेवा ।।११११४। परेव्येन. प्ये यन इग्वा भवति ॥ परिव्याय परिवीय आहूय प्रधाव्य विपच्य सम्भज्य विरज्य प्रखन्य प्रवाय अभिशस्य विगुह्य आश्रित्य प्रहत्य प्रकृत्य प्रणीय ॥ अदादि ॥ प्रजग्थ्य संविध ॥ २०७० प्ये ।।१।२६२। हनादीनां प्ये लुग् भवति ॥ प्रहत्य प्रमृज्य प्रोच्य मरुय प्रसुप्य प्रजागर्य प्रदरिय अनुशिप्य समुश्य प्ररुत्य समित्य अधीत्य प्रयाय प्रमाय अधीश्य प्रसूय अतिशय्य अधीत्य प्रद्विप्य पोर्तुत्य प्रस्तुत्य प्रोच्य ॥ हादिः ॥ आहुत्य विहाय प्रमाय निभृत्य प्रदाय विधाय मणिज्य | दिवादि. ॥ दीर्घ । प्रदीच्य प्रत्त्य संक्षिप्य आविद्य प्रपुष्य प्राध्य संशुध्य प्रशम्य प्रास्य मनश्य वितृष्य प्रकुप्य विल्लिय अभिगृथ्य प्रणश्य अभिद्रुह्य निर्यि निशाप निच्छाय व्यवसाय प्रदाय प्रनाय प्रजन्य संहिश्य नियुध्य अभिमत्य उपयुज्य विसृज्य प्रसूय विलीय सन्नध । स्वादिः ।। प्रमुत्य आयत्य विध्य संश्रुत्य प्राप्य प्रधृप्य प्रदभ्य व्यस्य ।। क्यादि. ॥ विक्रीय प्रगृह्य सम्पूर्य आपूर्य आचार्य ॥ २०७१ ज्यः ११.१२ज्यः प्ये यन इग्न भवति ॥ मध्याय विज्ञाय सबध्य प्रश्नथ्य विमथ्य समय समय सम्मृत्य प्रगुध निप्पप्य ·ऋत्सग्रह । ४०१ संक्षुभ्य सप्लिश्य प्राश्य प्रमुष्य || तुदादिः ।। रितुद्य प्रभृज्य आलिप्य निपिच्य विमुच्य विलुप्य विकृत्य ।। २०७२ क्षेरीः१४।२।१०६१ क्षे प्ये ईद भवति ॥ प्रक्षीय प्रमृत्य विकीर्य आय आपृच्छ्य निमज्य प्ररुज्य सस्पृश्य आमृश्य निविश्य वि. नुध प्रवृश्च्य प्रोज्य प्रलुभ्य निगुमय अभीप्य सफुट्य आगूर्य उद्विग्य आस्वज्य आरभ्य उपलभ्य ॥ तनादि ॥ प्रतत्य प्रसत्य प्रसाय प्रक्षत्य विमत्य ॥ रुधादि । निरुध्य विभिध नियुज्य समिध्य प्रपिप्य विभज्य व्यज्य | चुरादि ॥ प्रचार्य प्रचिन्त्य ॥ २०७३ लघोहलः प्येऽय् ।४।२।१०३। लघो परो यो हल् तत: परस्य णे प्येऽय् भवति || प्रकथय्य विगणय्य विघटग्य प्रशमय्य ॥ २०७४ वाऽऽनोः ।४।२।१०४६ आमोतेणे प्ये अय् वा भवति । प्रापय्य प्राप्य । डान् । पटपटाइ य । च्चि । शुक्लीकृत्य । ऊर्यादि । ऊगंकृत्य । अनुकरण । खात्कृत्य ।। २०७० तिरोऽन्तधौं ।१।१।३१। अन्ती पिधाने तिरस् इत्य यय घातो सम्पन्धि तिसन भवति । तिरोभ्य तिरोधाय || २०५६ नित्यं हस्तेपाणी स्वीकृती ११११।१६। हस्ते पागै इत्येते अव्यये स्वीकृती कृनो धातो सम्बन्धिनी तिसज्ञे भरत ॥ हस्ते कृत्य पाणाकृत्य ।। २०७७ प्राध्वं यन्धे १११११३६। आनुकूल्ये प्राध्यमित्यव्ययं कृनो धातोरसम्बन्धि विसज्ञ भवति ॥ प्राध्वकृत्य । शेष सर्व शास्त्रे ज्ञेय ।। २०७८ पूर्नाग्रे प्रथमाभीक्ष्ण्ये खमुन् ।४।४।१४५। पूर्वादिषूपय. १ धातायो पुस्तन परा या हल तस्मात्परस्य प नित्य भय इत्यादशी भवान ।। लधारति ४ि प्रतिपाद्य गत । हल् इति भूतप्रगतिच्युदासार्थम् । लघोरिति च्यमाने इल इत्यसति प्ये रघोरव्यवहतो णिनं भवति । तत्र रिमोन वर्णन व्यवधानमात्रय उस भूतपूरगतिरिति सन्दित । तर पूर्वगी प्रश्य इन्यादानेर सान् । २ प्राध्यामात मकारान्तमव्यय आनुकल्ये वर्तते । आनुकल्यार्थक प्राध्वमिलामा ॥ तदानुकूल्य यन्धहेतुक बन्ध इन्युच्यते। तधार बन्धहेतुके आनुकल्ये मान्त समिति श० कृ धाता सम्बधी तिसज्ञो भवनि ॥ पन्ध शत विं? प्रगतमध्धान प्रध। ३ पूर्व अन्न प्रथम इत्यतष्पपदेषु आभाग्यव थापाचौ वक्ष्यमाणे तुल्यकतकेऽन - ·४१० शाकटायनप्रक्रियासङ्ग्रहे। देंपु आभीक्ष्ण्ये चार्थविशेषणे प्राकाले धातो. खमुञ् वा भवति। खुतौ अश्वेतः । पूर्वभौजे अग्रेभोज प्रथमभोज दायंदाय । पक्षे त्वा । पूर्व भुक्त्वा इत्यादि ।। २०७१ अन्यथैवंकथमित्यमः कृतोऽनर्थकात् ।।१४।१४६। अन्यथादिभ्य स्वार्थरहितात् कृअस्तुल्यकर्तृके खमुञ् वा भवति ।। अन्यथा- कारम् एवंकारं कथंकारम् इत्थंकारं मुक्ते । पक्षे । अन्यथा कृत्वा भुक्ते इत्यादि । २०८० आप्यादाकोशे १४३१४८ आक्रोशे गम्ये कर्मण: कम प्राकाले खमुन् वा भवति तुल्यकर्तृके । चारंकारमाकोशति । चोरं वृत्या आक्रोशति । चोरोऽयमित्याक्रोशीत्यर्थः ।। २०८१ विशिभ्यः कात्स्न्ये पम् ।४।४।१५०। कर्मणो विदादिभ्यो दृशेश्च प्राकाले तुल्यकर्तृके णम् वा भवति कान्ये गम्ये ॥ अतिथिवेदं भोजयति । कन्यादर्श वरयति ।। २०८२ यावतो जीवविन्दात् ।४।१।१५१। यावतो जीववि- न्दाभ्यां णम वा भयति तुल्यकर्तृ ॥ यावचीवमधीते । यारजीवति ताव- दधीते इत्यर्थः । यावद्वेद गृह्णाति । यावद्विन्दति तावद्गृहातीत्यर्थः ।। २०८३ चर्मोदरात् पूरेः ।४।५।१५२। नर्मोदराभ्यां पूरे. प्राकाले तुल्यकर्तृके णम् वा भवति ॥ चर्मपूरमास्ते । उदरपूरमास्ते । चर्मोदरं च पूरयित्वा आस्ते इत्यर्थः ॥ २०८४ तृतीयोपदंशः।४।४।१५५/ तृतीयान्तेन युक्तादुपदंशः प्राकाले तुल्यकर्तृके णम् वा भवति। मूलकोपदंशं भुक्ते मूलकेनोपदश्य भुक्ते इत्यर्थः २०८५ हिंसााव तुल्याप्यात् ।४।४।१५६। तृतीयान्तेन युक्ता- तुल्यकर्मणः तुल्यकर्तृकाच हिंसार्थाद्धातोः प्राकाले णम् वा भवति ॥ सद्ग- महारं शत्रु जयति । खडेन प्रहत्य शयु जयति इत्यर्थः ॥ वर्तमानादातो ततो समुन् प्रत्ययो का भवति । समग मुक्त पत्र ॥ अलाय वाक्या, यो भवति पूर्व भज्यते ततो प्रजतीति पूर्वशब्दोऽन प्राकाले न तत्पदे ।। १ यहुवचनात तयाणामपि विदीनां ग्रहण। अन्यथा अदाधनदायोरदादेव पहा निरनुबन्धरस्येति । वाल्य इति कि अतिथि विदिवा भोजयति । वन्यो स्ट्या परयति । विध विच विश्व विदः । विदश शिव विदश्यवस्नेभ्य इति समास ।

·कृगंग्रह। २०८६ तणेऽशदानेन ।४।१११५९॥ सपाटानेन युक्ताहातो प्राकाले तुल्यकतके णम् या भपति नूर्ण गम्ये ॥ शम्योचायं पापनि । शय्याया उत्थाय तूर्ण धारतीत्यर्थः ।। २०८७ मितीयया ।४।४।१६० द्वितीयान्तेन युक्तासातो. प्रागले तुल्यकके णम् वा भवनि तूर्गे गग्थे ॥ यष्टिमा धापति। यहिं गृही या तूर्ण धावतीत्यर्थः ॥ २०८८ तृप्यसः कालेनान्तरे ।४।४।१६३। कालपानिनादिनी. यान्तेन युक्ताभ्यागन्तरे तृप्यभिप्यां प्रापाले तुल्यकर्तृ णम् वा मानि ।। व्यस्तपै । दाई तापित्या गावः पिबन्ति । अतर्मुर्तात्यामम् । अन्तर्गतमत्याय पर्याप्तिं लभते इत्यर्थ.॥ २०८९ ग्रहादिगो नाना ।४।४।१६४॥ द्वितीया-तेन नामगन्दन युक्तात् ग्रहेरादिशेश्च प्राशाले नुय के णन् या भवति ।। नाममारमा. ख्याति । नामादेश वक्ति । नाम गृगचा व्याम्यातीत्यादि । २०९० तृणीमा ।४।५।१६८। तूणीमित्यव्ययेन युक्त उ भुः मायाले तुल्यकर्तृके पम् कन्या च भवन ॥ तूणीम्भा तूप्नीम्भूय निष्ट- ति । तूष्णीं भूत्वा तिष्ठतीत्यर्थ ॥ २०९१ स्वाझाव तसा कृभ्यः ।४।४।१६९। तरान्तेन स्थानमा चिना युक्तात को भुपच पर कसा च भरत. ॥ मुमत कार मुन्चन . त्य मुसतोभायं मुसनोभूय गतः ॥ १गितृषा पिपासायाम। अागा मियामन्तरस्ती यन्नर फिर म्यानमार फोपिन्दस्तम्मिन् । वियापिरऐदी मध्यस्थ । पहना गदादे पूर्वपरराना तर वृष्यति । तृष्यम इति यमुपस्य भुर्त । कारनेनि । सोनी या गान पिरन्ति । अन्तर fr' अइरत्यारा पन् न । नियमो. न्तयन नि क्रियापदण गफिगते । २ 'भुवोऽन्नानुन intty दयाय! भूदयेरमदादरनंगने. नव्ययेन योगे आनुम्ये गम्यमाने पम्प्रत्ययो मान । भानन्देन्यमय परांचनाराधा । अन्यमा अन्नम्भूय अभूता ने मना भने मोपाती।

·४१२ शाकटायनप्रक्रियासङ्ग्रहे। २०१२ च्ची धाविनानाना ।४।४।१७०। च्यर्थ धाणन्तेन विनानानाभ्या च युक्तात् कृत्रो भुवश्च प्राकाले तुल्यकर्तृके णम् त्वा च भवत ॥ अद्विधा द्विधा कृया द्विधाकार । द्विधाकृत्य ! एव द्विधाभाव द्विधाभूय । ऐकध्यकार ऐकध्यकृत्य ऐकध्यभावम् ऐकध्यम्य । विनाकार विनाकृत्य विनाभाव विनामूय । नानाकार नानाकृत्य नानाभाव नानाभूय ।। २०९३ शुष्कचूर्णरूक्षादाप्यात् पिपस्तस्मिन् णम् ।७४४ ११७१। शुप्फादिभ्य कर्मभ्य पोणम् वा भवति तस्मिन्नेव पिपायुपपदे ॥ शुष्कपेप पिनष्टि । चूर्णपेष पिनष्टि । रूक्षपप पिनष्टि ॥ २०९४ कृञ्ग्रहोऽकृतजीवात् ।४।४।१७२। अतशब्दात कृमो णम् वा भवनि । जीवशब्दात् ग्रहे तस्मिन् धातावुपपदे ॥ अकृतकार करोति । जीवग्राह गृद्धाति । २०९५ निमूलात् कपः ।४।४।१७३। कर्मणो निमूलात् कर्णम् वा भवति तस्मिन् धातावुपपदे ॥ निमूलकाप फपति ।। २०९६ समूलाद्नश्च ।४।४।१७१। कर्मणस्समूलात् दन्ते कपश्च णम् या भवति । तस्मिन् धातावुपपदे ।। समूलपात हन्ति । समूलकाप कपति।। २०९७ करणात् १४१४११७५/ करणवाचिन सुब ताद्धन्तेर्णम् या भवति तस्मिन् धातावुपपदे || पाणिघात हन्ति पाणिना हन्तीत्यर्थ । एव खगघात हन्ति खड्गेन हन्तीत्यर्थ ।। २०९८ नाम्नि बन्धः १४१४११७८। करणवाचिनो नाम्नो बन्धेर्णम् वा भवति तस्मिन् धातावुपपदे ।। मर्कटबन्ध बध्नाति । मर्कटनाम्ना बन्धे- न बनातीत्यर्थ ॥ १ च्वाविात किंकर द्विधा कृत्वा वाधान गत । सख्याया धाइयारभ्य स तद्वत धाण इते प्रत्याहार ॥ २ बच इत प्रकात मावशेषण च । वध्ययस्य वधनस्य यन म तद्विपया क रणवाचिन । उहाउसरावधयानाति । चण्हा राय धबध्नाति। काञ्चयन बध्नाति महिपिकाप ध यानाति । अहारयादी बननाम स्थानि बनाता यर्थ । ये नाम्ना प्रत्ययापाधि मन्यन्त । प्रत्ययात वनाम गवति ॥ तगालिका यधस्तमि त्यामादीनि पचनामधयानि ।।

·कृत्सग्रह। . नियते इत्यादि। २.९९ आधारात् ।४।४।१७९। आधारवचिना नान्नो बन्धेणग्या भवति तस्मिन्नुपपदे ॥ चक्रबन्धं बध्नाति । चक्रनानि बन्धे बनातीत्यर्थः ।। २१०० कर्तुजीवपुरूपानशिवरः १४।४।१८० कर्तृवाचिनो जीवशब्दानशर्णम् वा भवति पुरुषशब्दावःः तस्मिन्नुपपदे ! जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थ. । पुरुषवाहं वहति । पुरुषो भूत्वा वहतीत्यर्थः ।। २१०१ वात् पूश्शुषः १४१४११८१५ कर्तुशब्दात् परिशु. पिभ्या णम् वा भवति तस्मिन्नुपपदे ।। ऊर्ध्वपूरं पूर्यते अर्धे पूर्यते इत्यर्थ. । ऊर्वशोष शुप्यति अर्ध्व शुप्यतीत्यर्थः ।। २१०२ आप्याच्चेचे ।।४।१८२। आपम्ये कर्मण. कर्तुश्च पराद्धातोः णम् वा भवति तस्मिन्नुपपदे ॥ रतनिधाय निदधाति रलमिय दधातीत्यर्थः। सैकतभेदं भिनत्ति शैल । धनचायं चिनोति धर्म । कर्ता महामतिनाशं नश्यति नास्तिकः तद्वन्नश्यतीत्यर्थः । एवं पण्डितमारं नियते । बालमारं २१०३ समस्त्यर्थधृपज्ञाशकग्लायटसहाहरिभला- फ्रमे तुम् ।४।४।१८३। समर्थास्त्यर्थयोरुपपदयोऽपादिपु चोपपदेषु धातो- स्तुम् वा भवति ॥ भोक्तुं समर्थः । भोक्तुं पर्याप्तः । भोक्तुमस्ति । भोक्तुं सम्भवति । भोक्तुं धृष्णोति । भोक्तां जानाति । भोक्तुः शनोति । भोक्तुं ग्लायति । भोक्तुं घटते । भोक्तुं सहते । भोक्तुमर्हति । भोक्तुमारभते । भोक्तुं लभते । भोक्तं प्रक्रमते । पक्षे भोजनसमर्थ इत्यादि । २१०४ तदर्थायां क्रियायां वुण् ल च ।४।१।१८४) १ भौपम्ये सादृश्ये गम्यमाने । धनमिव धर्म चिनोति । महावलस्य मन्ती महामतिरिति चिन्मिथ्यादष्टि । २ समर्थश्च अस्तिश्व समर्यास्ति तो अर्थी अभिधेयो येषा ते समर्थास्त्या पुनद्र । विभूषा प्रागल्भ्ये । शक मर्पणे । भोवन समर्थ इत्यत्र भोजने सामय प्रतीयते मोस्तु प्रक्रमते अन भनेरेयाद्यावस्थाने क्रियान्तरम् ॥ शक्तिहणमसमर्था समयमेवविध पमिति सोयय प्रतीयते सम्भवो वा ॥ शक्त्या भुज्यते इत्यादावनभिधानाम भवति ।। ३ तदीया तस्य इथ तदा तस्या तनिमितायाम् । वसाहातो स तुम्प्रत्ययों तदभिधेया) चेरिल्यानतर गम्यते ततस्तुम् । क्रियायामिति !ि भिक्षिये । ।

·४१४ शाकटायनप्रक्रियासरहे धातोपुण्लटौ तुम् च भवन्ति । तदर्थाया क्रियाया प्रयुज्यमानायाम् ॥ भोजको व्रजति । भोक्ष्ये इति व्रजति । भोक्तु उजते ।। २१५ लेतुमिच्छार्थे तुल्यकर्तृके (१।४।१८६॥ इच्छार्थे तुल्यकर्तृके तदर्थे क्रियान्तरे उपपदे पातोले इतुमो भवत ॥ भुञ्जीयेतीच्छ ति भोक्तुमिच्छनि कामयते । इन्याद्यनुक्त सर्व शास्त्रे ज्ञेयम् ।। ॥ इति कृत्सहस्समाप्त ॥ वन्दारवन्दपरिघट्टविलोलिताक्षवृन्दारकेश्वरकिरीटतटावकीणे. ॥ मन्दारपुप्पनिकरैविहितोपहार वन्दामहे जिनपते पदपमयुग्मम् ॥ १ ॥ यो जानाति सम समस्तमनिश य सूरयस्सश्रिता येनादर्शि विमुक्तिवम सुधियो यस्मै स्पृहा कुर्वते ।। यस्मात्तत्त्वविनिश्चयोऽप्रतिहत यस्यैव शास्त्र जया यस्मिन् विस्मयनीयपुण्यमहिमा भूयात् स व श्रेयसे ॥ २ ॥ मुविवेचितपदरूपा मकरणरचनाप्रवेशमुखसुभगा । वाङ्मयमूर्तिस्सौरी कृतिरियमधिवसतु वुधहृदयम् ॥ ३ ॥ गहन व्याकरण स्यात् तत्रापि प्रक्रिया महागहनम् ।। लिबलुड्सन्यड् कप्ट, तस्मादपि धेट्पर महाकप्टम् ॥ ४ ॥ अम्भोजनेत्र हरितोरुगान दयाकलत्र परशतिपात्रम् ।। भव्याब्जमिन भुवने पवित्र नाभेयपुन प्रणमामि नित्यम्॥ ५ ॥ मुकुरविमलगण्ड चन्द्रसकारातुण्ड गजकरभुजदण्ड कामदाहासिकुण्डम् ॥ विनुतमुनिपपण्ड गोमठेशप्रचण्ड गुणानवहकरण्ड नौमि नाभेयपिण्डम् ।। ॥ इति प्रक्रियासग्रहसहित शाकटायनव्याकरण समाप्तम् ।। ॥ श्रीरस्तु ॥ १ वर्तमाने इच्छार्थ तस्यर्तृके उपपदे यस्माद्धातार्ने तुमौ उत्पयते तदस्य येत् पता इच्छाथस्यापि भवति ॥ इच्छार्थ इति कि भोनको प्रजाति । तुल्यकर्तृक इनि कि इच्छामि भुक्ता भवान् । क्यिायां तदर्थायामिति कि इच्छन् भत्ते ॥

·२१ प्राग्देशे ॥ शाकटायनीयसूत्रपाठः॥ अदउम् । ऋक् । एओड् । ऐऔन् । हयवरलन् । अमडगनम् । जगडदश् । झभघढधप । खपछठथन् । चटतम् । काय् । शप- सबxक पर । हल् ।। १ सात्मेतेत् १९ यस्याक्ष्यादिरादैच २ उता म्ब २० (देश एवैद छादी) ३ तेयान् ४ भाव्योऽम् २२ क्रियार्थो धातु ५ अप्रयोगात् २३ दाधा व ६ स्वस्थानास्यैक्ये २४ प्रादिन प्रत्यये ७ आसन्न २५ तस्यागतार्थाधिपर्य स्वत्य- ८ (सन्धिना सम्बन्धे) तिक्रमात्युपसर्ग प्राक ९ बहुति सख्या २६ डाच्च्यूर्यायनुकरण च ति १० बहुगण भेदे २७ (कारिकालमदोऽन्तस्मदसत ११ (कसमासेऽध्यर्ध) स्थित्यादिभूपानुपदेशापरी १२ अर्धपूर्वपदो उत् प्रहादरक्षेपे) १३ पोनादि युद्धम् २८ (कणेमन श्रद्धोच्छेदे) १४ प्रपौत्राद्यम्स्रीवश्यज्यायोप्रा २० अस्त पुरोऽव्ययम् ३० गत्यर्थवदोऽच्छ. १५ (सत् सपिण्डेऽधिवयस्थाने ३१ तिरोन्ती चा) ३२ कृमो वा १६ (युववृद्ध कुत्सा) ३३ (मनस्युरस्युपाजेऽन्याजेम १७ नाम दु ध्येपनिवचने) १८ (पदादि) ३४ (म्बाम्येऽधि) ब्रो सति युवा १ समस्थ सूव प्रक्रियामाहे न सरहानमिति ज्ञेयम् ।।

·. ॥ शाकटायनीयसूरपाठ ॥ ३५ साक्षादाद्यच्चि ३६ मित्य हस्तेपाणी स्वीकृती ३७ (जीविकोपनिषदिवे) ३८ प्राध्वं बन्धे ३९ तस्वन्डामधण्तस्यांक्वान्तु- न्तिसुडप्तस्वाभस्वरादीन्यव्य- यम् ध्यसख्यद्वन्द्वपतीदुत् ४१ प्रत्ययः कृतोऽपष्ठयाः ४२ इजाद्यायातद्धितः ५९ (प्रत्ययम्यक्प्यप्रकृत्यादेः) ६० ( कृत्सतिकारकस्यापि) ६१ तिङा वाक्यम् ६२ मुङ् पदम् ६३ नं क्ये ६४ सिद्वल्यधातोः ६५ नवृत्यन्तः ६६ स्त मत्वर्थे ६७ ( मनुर्नमोऽङ्गिरो वति) ६८ विरामेऽगिदनाङ्चाद्यण्यानु- नासिक. ४३ घ्यायतिङ्कृत् ६९ चर्जश. ७० न . ४४ पर ४५ मिदचोऽन्त्यात् ४६ (स्पर्धे) ४७ षष्ठयाः स्थानेऽन्तेऽलः ४८ तस्मादादेः ४९ शिदडिदल् ५० स्थानीवाऽनलाश्रये ५१ परेऽचः प्राचोऽविदीर्घयद्या- सदस्क्लुम्विधौ ५२ छुचीगेनत् ५३ टिदादिः ५४ फिदन्तः ५५ (विशेषणम् ) ५६ (प्राक्पश्चमी) ५७ (नसप्तम्यध्यादिषु) ५८ (तस्यादेः) ७१ एचोऽच्ययवायावू ७२ यवादिक. ७३ अखे ७४ हस्वो वापदे ७५ऋत्यकः ७६ (ऋश्चोस्साचः) ७७ दीर्घः ७८ शस्यक ७९ नन्तः पुंसः ८० दलुच्यणः ८१ सहिवहोऽम्योः ८२ इक्वेडर ८३ एजूच्यैन् ८१ प्रस्योटोदय पध्ये ·॥प्रथमाध्यायस्य प्रममः पादः। ११० शल्यनुस्वारः १११ मम्मो हलि तो ११२ (हि व्यग्नि) ११३ सम्राट ८५ स्वरस्यैर्यशौहिण्याम् ८६ ओमाडि परः ८७ (एवेऽनियोगे) ८८ वौष्ठौती समासे ८९ आतृतीयाया ऋते ९० प्रदशार्णवसनकम्बलवत्सत- रस्थणे .९१ नात्यारुपसर्गस्य ९२ (सुपि वा) ९३ तथानिणेध्येडचे ९४ पदान्तेऽत्येडः ९५ गोरोद्वा ९६ अयोऽच्यनक्षे ९७ इन्द्रे ९८ वातायनेऽक्षे ९९ ने प्लुतस्यानितौ १०० गितः १०१ चादरचोऽनाडः १०२ ओत. १०३ (सौ वेतौ) १०४ (ऊँ चोत्रः) १०५ (मयोऽचि योऽसन्) १०६ हलोऽनुनासिकेऽनुनासिकः स्वः १०७ प्रत्यये १०८ स्योः १०९ मां जय्यपदान्ते ११४ (खय् खयशरिया) ११५ (शरोऽनु द्वे) ११६ (यो मयः) ११७ अचो होऽहूचः ११८ अदीर्घात् ११९ न संयोगे १२० (पुत्रस्यादिपुत्रादिन्याकोशे) १२१ ( अचि) १२२ शरः १२३ हूस्वान् डमः पदान्ते १२४ दीर्घाच्छो या १२५ (प्लुतात) १२६ अजायाङः १२७ ( डाउभाजोऽतो लगिती) १२८ (न व्युक्तेः) १२९ (त:) १३० डाच्यादौ १३१ दो दि १३२ ( हलो यमि यमो (मा) वा) १३३ ( बार जामस्थ वा) १३४ उदस्थास्तम्मः १३६ जपि जश् ·४ ॥ शाक्टायनीयसूत्रपा ॥ १३८ प्टौ १३७ श्यौ थू स्त्वो द १३९ न शात् १४० टो. पदान्तेनामगरीनवतेः १४१ तोप्पि १४२ लि लः १४३ जशो हो झप्वा १४४ शरछोऽमि १४५ डो गडक् शरि १४६ ड्भस्तद् सोऽश्च. १४७ नश्शि जक् १४८ नृन पि रीर १४९ कास्कान् सीमक् १५० छव्यम्यप्रशान. १५१ पुमः खयि १५२ ( समस्स्कृसि ग्लुक् च ) १५३ व्योऽप्याघोमोभगो १५४ (अच्यस्पष्टश्च) १५५ वानुञ्यात् १५६ रेर्य १५७ अतोऽद्धप्युः १५८ हल्यनसमासे लुक्तस्मात् १५९ (तद पादपूरणे) १६० रोऽहोऽप्यमुपरात्रिरथन्तरं १६१ विसर्जनीयस्य १६२ (वाहर्पत्यादिषु ) १६३ सश्यशार १६४ शार वा १६५ लक् सयि परे १६६ कुपौx पम् १६७ तिरसस्तेस्सि १३८ नमस्पुरस. १६९ चतुर्निहिरावि प्रादुसाम् १७० सुचो वा १७१ इसुसोऽपेक्षायाम् १७२ (नाक्रियैकार्थे) १७३ (समासेऽसमस्तस्य) १७४ (पदेऽधश्शिरस) १७५ कृमिसकुशाफर्णो कुम्भ- पात्रेऽनोऽनव्ययस्य १७६ प्रत्यये १७७ न रन्ह काम्ये १७८ हूस्वात्सुपस्ति १७९ निसोऽनासेवाया तपे १८० कस्कादिषु ॥ इति शाफ्टायनीयसूनपठे प्रथम स्थाध्यायस्य प्रथम पाद समाप्त १ नपोऽचो दूस्थः २ पञ्चतोऽनेकतरस्यान्यादर्दछ स्वमो. ३ अलुम्वा ४ अतोऽम् ·॥प्रथनाध्यायस्य निीय पाद ॥ ६ (नरसो वा ७ इको लुक् ८ पुमांश्चान्यतोऽच्यापि ९ दयन्थित्तववक्ष्योऽन १० नम् सुपि ११ शावच. १२ जलाम् १३ (तत प्रागार्यवज्रस्य) १४ अज्झेश्शतु. १५ न नम् १६ डीग्योदन १७ शपश्यात् १८ जश्शसरिशः १९ आइश्चौतो गी. २० डितो याद २१ टौम्येत् २२ इदुतो गिग्योतोऽस्त्रे. २३ जस्येड् २४ डिरौत् २५ न्यशादाम् २६ घेरनाटि २० नास्त्रीट २८ डये २९ स्त्रिया वाद ३० योऽपुस ३१ वेयुवोऽस्त्रिया. ३२ नामाम ३३ नम् इत्याटसाटः ३४ रणा सख्यानाम् ३५ ओस्त्रय ३६ मोऽणोऽमः ३७ जराया डसिन्दम्याच ३८ धातास्तकारकममस्ताने का- चोऽतत्सयोगाद्ययोः ३९ दृन्पुन करवपीभिर्भुव. ४० प्रत्ययेऽसुधीण ४१ यूहल्भोधेयुग ४२ स्त्रिया ४३ वामशाग ४४ दो मोऽस्यादसो मागुश्चापि- न्यसन् १५ वाऽद्रे ४६ गी बहुप्वे १७ न्युर सुवाश्रये ४८ (श्योऽलुचि) ४९ परे ५० +रानो ण ५१ शुटुस्ती नान्तरे ५२ घिन ५३ (पदेऽनाचतद्धिते) ५४ अन्तशुनादीनाम् ५५ नृतेर्यट. +१ चिह्नितानि सूनाण प्रक्रियागत- हटाशया रिमृतानि ·६ ॥शपटायनीयस्वपाठ ॥ ५६ अभिन्ने ७८ ( यडोऽन्येपाम) ५७ (पुर्वपदस्थाद्वान्तनम्मुप) ७९ (घेस्तथ ) ५८ सकेकाचो ८० अध ५९ (क्तोऽपि) ८१ इञो लिलुडा धो ढ ६०+विनर प्पि ८२ वेड्ने ६१ +शनम ६२ सिचोन यडि ८४ दादेरेधादे ६३ (सुजस्स्यसनि) ८५ नि न ६४ (सेधतेर्गती) ८६ गृहनुहस्नुहनिहो या ६५ शास्वसिघस्सिकृतस्यासक् ८७ नहो ध सातोऽबहुपदात् ८८ चो कु ६६ पढ कस्सि ८९ युज्यञ्चिकुश्श ६७ र पदाते विसर्जनीय ९० नश्चमम्जमृजमृनयनरात- ६८ धातो:ग्दीपर्पोऽयहनि चा ग्राजच्छश प च्छु रो ९१ सयोगस्यादिस्सोलर ६९ म्योश्च मोनि ९२ पदन्य ७० अनवदुष्णिग्दिग्दरस्पृग ९३ (रास) दक्परिबाट ९४ा ७१ (नमा) ९५ न ७२ सनूरहस्सोऽतिप्यास्मन्यु ९९ मान्तोपातनयो मतोर्मा व ध्वन्सोरि २७ (नालि) ७३ सिपि दश्च या ९८ (अष्ठीपचीसविर्म ७४ र मुप्सि प्पद्रमण्यत्) ७५ जरो जम् ०९ (अन्धा चोद पान्) ७६ यशो मा शपम्म्योश्चयाच १०० रानपान् मुराशि मत्यये १.१ नोर्यादिम्य ७७ पायो जनि च १०२ वायुनोऽपाया ·॥ प्रथमाध्यायस्य द्वितीय. पाद ॥ १०३ डातो डुः १०४ ख्यत्य उः १०५ एडो लुक् १०६ एदे १०७ डित्यन्त्याजादेः १०८ नः पथिमथ्यभुक्षः १०९ श्यनप्सुट्यन् ११० थो नट् १११ आस्स्यनः १२८ वाः १२९ न डान्लुरू १३० सखित ऐ च १३१ क्रोष्टो कोष्ट १३२ याच्यापि १३३ अपम्वमुनमनेष्टुत्पष्टुसत्गृहो- तृपोतृप्रशास्त्रदीर्घः १३४ न्या १३५ स्महतः १३६ इन्हन्पुपार्यम्णयौ १३७ सावतोच १३८ असोऽनेधादेः ११२ द्यौः १४० नाम्यतिसृचतुप्पः १४१ नुर्वा १४२ ( सख्याविसायादहस्याहन्- डौ) ११३ अनडुहो नम् ११४ उगिदचोऽनेधादेः ११५ युबोऽसमासे ११६ पुंसो डस् ११७ ओत औ ११८ डाम्शसः ११९ मत्सखीदुशनस्पुरुदंशोऽने. हसस्सोः १२० हल्डयाइदीर्घाल्लुक् १२१ वोशनोशनन्नयोभगोभोस्स्व- मश्चैकामन्त्रणे १२२ इस्योऽन्नित्याटः १२३ व्यचोऽम्बार्थस्य १२४ एदाडः १२५ हूवतो लुचि चारे १२६ ( पुत्रेऽर्हे मातु कचोऽड्) १२७ वोऽनडुच्चतरो. १४३ पद्दन्नोमासहृनिशसन्यूपन्दो- पन्यकन्शकन्नुदन्नासंश्चामुटि १४४ पादोऽपदस्य ग्यसुच्छि- ज्यादा पद् १४५ कस उम् १४६ श्चोऽचः १४७ उदई १५८ श्वयुवन्मघोनां वस्येमुप्युश १४९ नोऽनोऽहल्वमात् १५० डिग्यो ·८ ॥ शास्यायनीयनराठ॥ १५. आतोऽनाडः सुक १७६ मामामः १५२ दतिप्ण सत्यानां जरशसः १७७ युप्मदम्मम्चामारु १५३ अप्ट और १७८ डश्शोभ्यसोऽनाभ्यम् १५४ अव्ययस्य १७९ भ्योऽसोऽद १५५ अव्ययीभावस्य १८० डेसुटोऽन् १५६ नात. १८१ दोर्जु ११७ अमपञ्चम्या. १८२ (वा) १५८ तृतीयाया या १८३ अमौद्धल्याः १५९ सप्तम्या: १८४ यौसि य १६० (नवृद्धवंश्यस्य) १८५ मन्तस्य युवायो द्वयो १६१ परस्परान्योऽन्येतरेतरस्यां १८६ त्वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चैक. सुपो वा पुति स्मिन् १६२ भ्यत्या. १८७ + त्याहौ सौ १६३ वहोसि स्भ्येत् १८८ + यूयवयौ जसि १६४ ऐम् मिसोऽमशः १८९ + तुभ्यमहों डाय १६५ डसास्येस्स्येनाद्यम् १९० +तवममौ सि १६६ सर्वादेवस्ये स्मिन्मात्स्नै १९१ पदावास्यस्य वनसौ युग्धि. १६७ जसशिशः १७८ नेमार्थप्रथमचरमाल्पकति १९२ वानावौ द्वित्वे पयतयस्य वा १९३ तेमयारेकत्ये १७९ (द्वन्द्वे) १९४ त्वामी द्वितीयाया- १७० न सर्वादि. १९५ नेवामन्त्र्य पूर्वम् १७१ ( पूर्वावर तृतीयायोगे) १९६ (जम्विोप्य वाऽमन्व्ये) १७२ नव पूर्वा यादी १९७ (न) १७३ तीय डिति १९८ पादायो १७१ विदिर च १९९. मनसीक्षार्थः १७५ रम्याथ्यस्य २०० चवाऽहययोगे ·॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीय पादः ।। . २ गुरूपोचमस्थानोऽपत्ये- णिनःप्यड् २०१ नित्यमन्वादेशे २०२ (पदात् प्रथामाया वा) २०३ त्यदां द्वितीयाटौस्येनदेतद. २०४ इदमः २०५ (स्भ्येऽश्) २०६ अकः २०७ टौस्यनः २०८ दो मः २०९ सौ २१० पुंसीदोऽय् ३ (गोत्रावयवे वृद्धे) ४ (रूढादिभ्यः) ५ ( देवयज्ञशुचिवृक्षसत्यमुग्र- कण्ठेविद्धाद्वा) ६ (सूत्याभोज्ये युवतिक्षत्रिये) ७ नृदुगिदश्चोऽस्वस्रादेढी ८ (न हपोऽनुर्वन.) ९ पादो वा १० कुम्भपद्यादौ ११ + ऋच्या १२ मन्नन्बहुबाहेन च १३ अजाद्यताम् १४ ठिट्टण्ढेत्रणगौरादिभ्यः १५ योऽपावटात् १६ ( यज्यालोहितादिशकला. न्तकौरव्यासुरिमाण्डूका २११ इय २१२ औस्सुलक् चादसोऽनोः २१३ वाकोऽस्योः २१४ दस्स: २१५ तोऽष्टानाम् २१६ तसौ चात् २१७ + किमः कः २१८ भेऽपोऽद् २१९ वाष्ट आः २२० राय. स्भि २२१ त्रिचतुर. स्त्रियां तिसूचनमृ २२२ (रोऽनपोऽच्युः) २२३ (ड्यौटि नीचो वा) फट् ) १७ वयस्यनन्त्ये १८ (बहुव्रीहेम्संख्यादेर्हायनात्) १९ (दान) २० ऊनः २१ (अशिशोः) २२ भवतो वा २३ (नाम्नि) २४ अनाच्छादनाजातेः पूर्वर- ॥ इति शाक्टायनीयसूनपाठे प्रथम स्याध्यायस्य द्वितीय पाद समाप्त ॥ १ क्रोप्टोर ·शाक्गयनायमूत्रपाठ ॥ दात् क्तादजनकृतमितपति- पक्षात् २५ पाणिगृहीतीति पली २६ वाऽस्वाहात् २७ असहनश्चिद्यमानान्नासिको दरोष्ठजवादन्तकर्णशृङ्गा गातकण्ठाबहचसयोगोपा नत्यात् स्वाहात्' समासात् २८ (दीर्घजिह्वात् ) २९ (पुच्छात्) ३० (कबरमणिविपशरात्) ३१ ( पक्षाचोपमानात् ) ३२ (न नखमुखान्नाप्ति) ३३ ( कोडादिम्य ) ३४ (वरणात् मीतात् ) ३५ (क्तादल्पे) ३६ द्विगो ३७ ( परिमाणादेव "लुचोऽपि स्ताचितकम्बल्यात् ) ३८ ( काण्डादक्षेत्रे) ३९ (पुरुषात् प्रमाणाद्वा) ४०न पत्यन्तस्य ११ सपल्यादौ ४२ पतिवल्यन्तर्वन्यावविधवा गर्भिल्यो ४३ रोहिणरेवतान्नक्षते ४१ नीलात् प्राण्योषध्यो ४५ ( नाम्नि ताच वा) ४६ ( केवलमामकभागधेयपापा- वरसमानार्यकृतसुमङ्गलमेष जात्) ४७ ( कुण्डमाजगोणस्थलनाग कुशकामुककटकचरात् पात्र श्राणावपनाकृत्रिमस्थूलायस- मैथुनेच्छुभोगिकेशवेशे) ४८ आर्यक्षरियाद्वान् ४९ धवाद्योगादज्येष्ठादिभ्य ५० पूतकत्वानिवृषाकपिकुसित- कुसीदादैन च ५१ मनोर्वा डैन् ५२ मातुलाचार्योपाध्यायादान च ५३ वरुणेन्द्रमृडमवशर्वरद्रादान् ५४ ( सूर्याद्देवतायाम् ) ५५ आड् ५६ ( यवनयवाल्लिपिदुष्टे) ५७ हिमारण्यादुरौ ५८ वेदत्तिनो की ५९ गुणादुतोऽचोऽखरो ६० (चन्द्रभागानधाम् ) ६१ वहादे ६२ ( शोणश्यतैतहरितभरतरो हिताद्वर्णात्तो नश्व) ६३ कोऽसितपलितात् ६८ कालशबलसारङ्गपिशङ्गपिङ्ग ·प्रथमाध्यायाय हनीय पार। ८० स्वनाजगनाधातुभ्यः ८८ बेगमूनान्दारकम्य ८९ (यौ वनिश) ९० त्यामदाद्यतः ११ नरिका गामिका ९२ तारकापर्णाज्योतिम्तान्तो ९३ योगे लकरमापात् ६५ जातेरस्त्रीयद्रात ६६ (पाकर्णपर्णवालान्नात् ) ६७ ( पुप्पादसत्काण्डमान्तश• कायः ६८ (फादसमसाजिनकशणपि- ण्डात्) ६९ (मूलादनन) ७० नुरित ७१ उरतोऽप्राणिनश्चायुरज्या दिभ्यः ७२ +अरूत्तरपदादीपम्ये ७३ सहराफसहितसहितरक्ष्मण- चामाद ७४ (बाहन्तकद्रुकमण्डोनामि) ७५ नारी सम्बी पगू श्वथ ७६ यूनम्तित् ७७ ड्या वनो रः ७८ लुगत ७९ गत्स्यनक्षितस्य लो यः सूर्यागस्त्ययोच्छे च ८१ (लच्यगोणीसूच्यो प्यत) ८२ (गोण्या दम्यो मेये) ८३ (फेऽइच) ८४ न फचि ८५वाह ८६ इयापुमोऽनिस्क्याइचयपः ९४ ( जातिबदुवकारयाम् ) ९५ (ो चास्मशेऽरिशेषणे ) ९६ (फल्गुनी प्रोगपदम्य नक्षतम्) ९७ अन्ययाव म्यानम् ९८ एकद्विवही ९९ आमन्त्र्ये १०० हाधिसमयानिकोपर्युपर्य ध्यध्योऽयोऽत्यन्तरान्तरेण- तम्र्पयोमसंयमयश्वामया- नेऽमाटा १०१ चीपम्यलक्षपोत्यभरनेच भिना १०२ भागिनि च प्रतिपयनुभिः १०३ (सार्थेऽनुना) १०४ उत्गृहेऽन्न १०५ कर्मणि १०६ दिन करने वा. १०७ (कर्म च) १०८ (न मिनिमेय ताण) ·॥ शाक्टायनीयसनपाठ॥ १३१ ( काले भाद्वाधारे) १३२ प्रसिताववद्धोत्सुकै १३३ + समो ज्ञोऽस्मृती चाप्ये १३४ + दाणाधर्मे तद् च देयेः १३५ डे भ्यां भ्यस् १३६ स्थानिवुणः १३७ क्रुद्रुहेासूयार्थैर्य प्रति कोपो न च कर्म १३८ मुद्रुहानोपसर्गात् १३९ स्पृहा १४० मन्यस्याकाकादिषु यतोऽव- १०९ (वोपसर्गात) ११० पणव्यवहो. १११ स्मृत्यर्थदयीशां कर्म ११२ कृमः प्रतियले ११३ ( रुजोऽज्वरिसंताप्योः कर्तरिमावे) ११४ हिंसाया जासनाटकाथपि- पनिप्रभाम् ११५ आशिषि नाथः ११६ (दृश्यभिवाद्योर्णस्तङि) ११७ (अकर्मकात्) ११८ (नित्यकर्मममिज्ञाद्यर्थश ब्दकर्मदृशोऽसाददिकन्दश- ब्दायहः ११९ (भक्षेहिसायाम् ) १२० (वहे. प्रवेयम्) १२१ को १२२ शाड्नस्थासोऽधेरापार. १२३ वसोऽनूपाध्याड. १२४ अभिनिविशश्च १२५ कालाध्यमावदेशं वा कर्म चाकर्मणाम् १२६ कालाध्वनोाप्तौ १२७ टाभ्याभिस्सिद्धौ १२८ हेतुकर्तृकरणेत्यभूतलक्षणे १२९ सहार्थन १३० य दैस्तद्वदाख्या १५१ भद्रायुप्यक्षेमसुखार्थहितार्थ- हितैराशिपि १४२ शक्तार्थवषड्नमस्खस्तिस्वा- हास्वधाहितैः १४३ रुचिक्लप्यर्थधारिभि प्रेय- विकारोतमणेषु १४४ (प्रत्याउ श्रुवाभ्यर्थके) १४५ (प्रत्यनोगुणाल्यातरि) १४६ ( राधीक्षौ यदैवे) १४७ उत्पातन ज्ञाप्ये १४८ लापन्हुइस्थाशपा प्रयोज्ये १४९ गल्हादिभिहुलम् १५० यदर्थम् १५१ परिक्रये करणे वा १५२ उसिभ्याभ्यस्तोकाल्पकति.

·॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीय पद ॥ पयकृच्छादसत्त्वे १५३ आरार्थ १५४ हेतौ गुणेऽस्त्रियाम् १५५ ऋणे १५६ अपायेऽधौ १५७ आख्यातयुपयोगे १५८ आडा १५९ वर्येऽपपरिणा १६० प्रतिनिधिप्रतिदाने प्रतिना १६१ स्थानियकर्माधारे १६२ दिक्च्छब्दान्यार्थाराहहिरि तरै १६३ डसोसाम् १६४ स्ताचा १६५ करणे ज्ञोऽज्ञाने १६६ कृत्कामुकस्यावुण्लक्तण्. सार्थाव्ययैप्यणेन कर्मक- त्री १६७ क्तस्य सदाधारे १६८ ( वानाकस्य क्तध्यद्धिप्राप्ते. १७५ (उपेनाधिकिनि) १७६ आधारे १७७ सुजथै काले वा १७८ ( कुशलायुक्तेनासेपायाम ) १७९ +सामीश्वराधिपतिदायाद- साक्षिपनिभूप्रसतश्च १८० यद्भावो भावलक्षणम् १८१ वय त्रयी विभक्ति १८२ प्रथमादि १८३ +पष्ठी चानादरे १८४ (गते स्थानिन्यध्वान्तेनैक) १८५ (सप्तमी) १८६ कारकमध्येऽश्वकाले पञ्चमी च १८७ चेष्टागत्याप्येऽनाक्रान्ते द्वि- तीयाचतुर्थी १८८ तुल्यार्थस्तृतीया १८९ पठी १९० द्वितीया चैनेनानञ्चे १९१ पश्चमी चर्ते १९२ पृथमाना तृतीया च १९३ विनेमास्तिस्रः १९४ सप्तमी चासत्त्वारादर्थात् १९५ हेतौ हेत्वर्थे सर्वा. प्रायः कतर) १६९ ( कर्मणि गुणे) १७० (न ध्यप ) १७१ क्तेनो ड्योस्सुप् १७२ हेतौ कर्मणा १७३ (साधुनिपुणेना याम्) १७४ स्वेशेऽधिना ॥ इति शाकटायनीयसूत्रपाठे प्रथम- स्थाध्यायस्य तृतीय पद समाप्त।

·॥ शावः यन नपठ ॥ २३ परोपान २४ वेः पदविक्षपे २५ प्रोपाभ्या समर्थाभ्यार २६ ज्योतिरहुतावाड, २७ नुसामच्छ. २८ गमे प्रतीक्षायाम् २९ हस्पर्धे 1 F ३० सनिवः ३१ उपात् १ लोऽन्ययुष्मदम्मा लिप्त- झिसिप्थस्थमियमः २ ताताझथारााथाध्यामिल्नहि. गहिडिदिच्छीयसपर. स्कृनिविगः ३ ऊपसोपसर्गार, ४ युजोऽजुदः ५ (न यज्ञे तत्पात्रे) ६ परिव्यवात् क्रिया ७ परावेजें: ८ ( कर्मणोदश्चरः) ९ समस्तृतीयया १० क्रीडोऽकूजे ११ पर्यन्वाडः १२,शपनाथशिक्षभुजादुमलम्भ- नाशीर्जिज्ञासात्रा १३ हो गतिताच्छील्ये १४ न्यस्सम्माननाचार्यकमृत्युत्स- अनज्ञानव्ययविगणने १५ ( कतृम्थेऽतनापाप्ये) १६ म्रियते ड्लिङलले १७ क्यपो वा १८ लो कृप. १९ बुन्योलड; २०वृभ्यस्सस्यात् २१.क्रमोऽनुपसर्यात् २२ वृत्तिसन्तायने ३२ यमोऽनित्र हे ३३ स्थ. पथमैत्रीदेवा सझम- मनकरणे ३४ लिप्सो वा ३५ उदोऽनूहे ३६ सविनावात् ३७ स्थेयप्रकाशने ३८ प्रतिज्ञाने ३९ समो गिरात् ४० अवात् ४१ सप्रज्ञोऽस्मृती ४२ निवे ४३ सनोऽननोः १४ श्रुवोऽप्रत्याङः ४५ स्मृदृशः ४६ प्राग्वत् ४७ आम. कृला १८न ·॥ प्रयम वायस्य चतुर्थ पाद ॥ १५ ४९ गन्धनावक्षेपसेवासाहसप्रति यत्नप्रकथा यये ५० प्रसहनेऽधे ५१ दामिज्ञानहाविमत्युपसम्मा पोपमन्त्रणे वदः ५२ व्यक्तनाचा सहोतो ५३ विप्रलापे वा ५४ कर्मण्यसपनो ५५ ज्ञोपस्थ ५६ समोऽर्तिस्वरतिश्रुवृश्विद्गम्म च्हच्छ ५७ (वे कृत्र शब्दे चानाशे) ५८ यज स्वेऽझे चाड ५९ व्युदस्तप ६. न प्राणिन्यणिनो णिजन्तस्य ६१ (अनात्मन्यनाध्याने) ६२ मीमित्या पाकारे ६३ गृधिवच्योविप्रलम्भे ६४ (मिथ्या जोऽभ्यासे) ६५ धेट्पादमायमायस्परिमुहरु- चिनृतिवद्वस्यचल्यद्यर्थेड् प्रद्रुसबुधयुधनराजन फलेशे पदागते तु वा ६६ मीदिदपवदानुपसर्ग ६७ यमस्समुदाडोऽनन्थे ६८ न पर्याड्वे रम ६० उपात् ७० वाऽर्मसात् ७१ व्यादानोऽपराओं ७२ परानो कु ७३ प्रत्यत्यभे शिप ७४ पाहत ७५ परे पश्च ७६ व्यतिहतेऽगतिहिंसाशब्दे वहश्चापरम्परान्योन्येतरेतरे ७७ कर्मभाने ७८ ( माइलटश्शापेऽतइतन- च्छत्रानशौ) ७९ सल्लड्ययष्टो वानिती ८० लिट कसुकानौ ८१ विण्वस्सदोऽनुवैचश्च करि भूते ८२ अनाश्वान् ८३ दयायास्फास्गुर्विजाद्यने का. चोऽनृच्छाराम् कृभ्वस्लिट् चानु ८४ जाग्रुपसमिन्धो वा ८५ भीहीमहोब्बत् ८६ विदात् फित् ८७ लेट लेट ८८+झोऽन्त ८९ युक्तिजक्षपञ्चतोऽत् ९० तडोऽनत ९१ शीडो रन् ·१६ ॥ शाक्टायनीयसूत्रपाठ ॥ ९२ वेत्तेर्वा ९३ ए रित ९४ वटामो गेश् ९५+यासस्से ९६ लोराझाड्डारीरस् १०६ एतोऽगै ११७ स्वो वाम् ११८ भृशादौ हि ११९ (थस्य वा) १२० (ध्वेस्व) १२१ (तक) १२२ तुह्योस्ताद्वाशिपि १२३ हि चाप ॥ इति शास्यायनीयसूनपाठे प्रथम स्याध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ समाप्तोऽध्यायश्च प्रथमः ॥ ९८ लिटस्तझत्यशिरे ९९ णमेरोशात १०० मिपोऽश १०१ अतडाण्णशतुसुस्थाथुस प्रणश्चमा १०२ +विदो लटोवा १०३ शतु वसु १०४ वस्तिप्पन्चतो णइपञ्च ब्रुवश्चाह १०५ एहितो लुक् १०६ आदिपो शेर्जुस्वा १०७ सिविदग्भ्य १०९ च्याटक्यासद ११० रनो झलो १११ टीम् ११२ सद् त्यीया हि ११३ तस्सस्स्यस्मस्गेम्तान्ततरमा रेदध ११४ साम्येर्युन्या ११५ म्गादेष्टाए १ ( सुप्मुपा समासो बहुलम) २ सुज्याथै सरया संख्यया सख्येये बहुव्रीहि ३ (आसन्नादराधिकाध्यार्धा दिडद्वितीयाद्यन्याधे ) ४ अव्ययम् ५ एकाच ६ मियोमणे महरणे च स रूप युद्धव्ययीगाव ७ (नदीगिनात) ८ (साव्यावश्येच पूर्वपदार्थ) ९पारे मध्येऽन्तप्पष्ठा १० यावदयधारणे ११ यदि पर्यपाटा १२ रमणेनाभिमत्यानिगुपये ·॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथम पाद ॥ १७ १३ दैव्येऽनुः १४ समीपे १५ (तिष्ठद्वादयः) १६ नित्यं प्रतिनाऽल्पे १७ ( परिणाऽक्षशलामासंख्य द्यूते जये) १८ शब्दपधासम्पत्समृद्धिवृद्य- भावात्ययासम्मतिसुप्पधा- घुगपद्यथासदृक्साकल्यान्ते- ऽव्ययम् १९ यथाथा. २० तिदुस्स्वत्याङ्कन्यस्तत्पुरुषः २१ गतादिपु प्रादयः २२ स्वकृतास्युक्तम् २३ (टा) ३५ ईपद्गुणवचनैः ३६ तृतीया तत्कृतः ३७ साधनं कृता ३८ (पूर्वायूनाथः) ३९ चतुर्थी प्रकृतिस्वार्थार्थादिभिः ४० तयालम् ४१ पञ्चमी भयादिभिः ४२ ( नासत्त्वे) ४३ पठचयत्तात् ४४ याजकादिमिः ४५ (पत्तिरथं गणकेन) ४६ (बुनाजीवे ) ४७ न कर्तरि ४८ कर्मणि लाच ४९ (तृतीयायाम् ) ५० तृप्ताव्ययनिर्धायडच्छत्रा- नरगतिपूजाधारकै. ५१ (गुणैरस्वस्थ.) ५२ सप्तमी शौण्डादिभिः ५३ (नानि) ५४ (ध्यपारश्यक) ५५ (तत्राहोरानाश तेन) ५६ (काकादिभिश्च क्षेपे) ५७ पात्रसमितादय. ५८ विशेषण व्यभिचार्यकार्य क- मधारयश्च ५९ ( पूर्वकालैकसर्वजरपुराण- २४ नन् २५ पूर्वापराधरोचरमशिनाभिन्ने- न २६ समेऽयम् २७ (द्वित्रिचतुर्डद्वा) २८ ( कालो द्विगौ च मैयैः) २९ स्वयं सामि केन ३० (द्वितीया खट्टा क्षेपे) ३१ (कालः) ३२ व्याप्ती ३३ श्रितादिभिः ३४ (प्रासापन्न तया च) ·शाक्टायनीयसूरपाठ ॥ नवफेवलम् ) ७९ मयूरव्यसकादय. ६० (दिगधिकं संज्ञातद्धितोत्तर ८० द्वन्द्वस्सहोक्ती पदे) ८१ (समानामेक) ६१ संख्या समाहारे च द्विगु ८२ (सुप्यसख्येय) श्वानाम्न्ययम् ८३ त्यदादिः ६२ निन्द्योऽपापाणकेन ८४ (प्रातपुत्रास्स्वसूदुहितृमि) ६३ गौणस्तेन ८५ पिता मात्रा वा ६. व्याघ्रादिमिर्गौणैस्तदनुक्ती ८६ (श्वशुरः श्वश्रूभ्याम्) ६५ (पूर्वापरप्रथमचरमजघन्य ८७ वृद्धो यूनानन्यार्थप्रकृती समानमध्यमध्यमवरिम्) ८८ (पुरुष) ६६ (श्रेष्यादि कुतादिभिश्च्यौ) ८९ (स्त्रिया) ६७ (क्तन्नादिभिन्नै) ९० (साम्यद्विखुरसपेऽशिशौ सी १८ (नानिटेट) प्राय) ६९ (सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टं पू. ९१ (नपुसकमन्येनैक च वा) जायाम्) ९२ (पुप्यार्थात् पुनर्वसुज्योतिषि ७० वृन्दारकनागकुञ्जरैः ९३ द्वन्द्वो वा ७१ (कतरकतम जातिप्रश्भे) ९४ (विरोभ्यद्रव्यमभेदे) ७२ +कि क्षेपे ९५ (अश्वघडवपूर्वापराधरोचरा) ७३ पोटायुवतिस्तोककतिपयर ९६ (पशुन्यञ्जनानि) प्टिधेनुवशावेहदप्कयणीप्रव. ९७ (तरुतृणधान्यमृगपक्षिबह- क्तृश्रोत्रियाध्यायकर्तप्रसं- सारूढैर्जाति. ९८ सेनागक्षुद्रजन्तु ७४ (चतुष्पाद्गर्मिण्या) ९९ फल जाति ७५(खलतिजरसलितवलिनैर्युवा) १०० (शेषोऽप्राणी) ७६ (ध्यप्तुल्यात्यमजात्या) १०१ प्राणितूर्याम् ७७ (वर्णवर्ण) १०२ (चरण स्थणो लुड्यनुवाद) ७८ कुमार श्रमणादिना १०३ (नित्यवैरा पैरे) थोश) ·॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ १०४(पाव्यशूद्वानपुंसकाध्वर्युक्रत्व- धीत्यासन्नविलिझनदीपूर्देश- নাগ্রাৰি) १०५ न दधिपयआदिः १०६ (संख्याने) १०७ (पाऽन्तिके) १०८ सूक्तं पूर्वम् ९०९ (राजदन्तादो) ११० विशेषणसर्वादिसंख्यं बहु- ११२ (कालाकृतिसुखादिभ्यो वा) ११३ (प्रहरणात् सप्तमीच) ११४ (गड्वादिभ्यः) ११५ (भार्योदादिषु) ११६ (प्रियः) ११७ (कडारादयः फर्मधारये) ११८ (धर्मार्थादिपु द्वन्द्वे) ११९ लधुध्यजाद्यदल्पाजय॑मेकम् १२० वर्णनात्रनुपूर्यम् १२१ (मकसंख्याच्) १२२ सहचाल्पा समासे १२३ न्यग्गोप्यतोऽनंशीयोबहुत्री- हेर्हस्वः १२४ (अन्तः) १२५ (न नञः) १२६ +किमः क्षेपे १२७ मार टात् स्वतेः पूजायाम् १२८ (बहो.) १२९ (कन् नामि) १३० ईयसः १३१ (सहात्तुल्ये) १३२ (आतुरस्तुतौ) १३३ (नाडीतन्त्र्यास्स्या) १३४ (निप्प्रवाणिः) १३५ इज्युद्धे १३६ (विदण्ड्यादिः) १३७ सोऽपडक्षाशितावलंफर्मा- लंपुरुपात् १३८ (वाऽञ्चोऽदिक्खियाम्) १३९ ऋक्पःपथ्यपोऽत् १४० धुरोऽनक्षस्य १४१ (संख्योदक्पाण्णुकृष्णा) १४२ उपसर्गादध्वनः १४३ प्रत्यन्वयात् सामलोग्नः १४४ प्रतेरुरसस्सप्तम्याः १४५ समवान्धाचमसः ११६ (तप्ठान्ववादहसः) १४७ ब्रह्मास्तिराजपल्यावर्चसः १४८ (अक्ष्णोऽमाण्य) १४९ (संस्टाभ्याम्) १५० (प्रत्यकोरव्ययीभावात्) १५१ (शारदादेः) १५२ जरत्या इस ·॥ शाक्टायनीयाय॥ १७६ (मगोचरपूर्वाच्च सा.) १७७ (सरोऽनोऽश्मायसो जाति- नाम्लो) १५३ अनः १५४ नपुंसकावा १५५ गिरिनदीपौर्णमास्याग्रहाय. णीजयः १५६ (संख्याया नदीगोदावर्याः) २५७ सरजसोपशुनाऽनुगवम् १५८ जातमहवृद्धादुक्ष्णः कर्म- धारयात् १५९ स्त्रियाः पुंसो द्वंद्वाच १६० धेन्वनडुहर्यभुपाहोरात्रन- क्तदिवरात्रिंदिवाहर्दियोष्ठी- वपदष्ठीवाशिध्रुवदारगवम् १६१ (चुदपहस्समाहारे) १६२ द्विगोरनहोऽद १६३ ( द्विरायुष.) १६४ (अञ्जलेम्धालुचः) १६५ (खार्या वा) १६६ +(अर्धाच्च) १६७ नाव: १६८ गोस्तत्पुरुषात् १६९ राजन्सखे. १७० (प्रामकौटातक्ष्ण) १७१ (राष्ट्राख्यात् ब्रह्मणः) १७२ (कुमहतो वा) १७३ (शुनोऽतेः) १७४ (गौणात) १७५ (अप्राणिनि) १७८ (उरसोऽमे) १७९ अहः १८० (सड्सयाताद्वाहश्च) १८१ सङ्ख्याव्ययसाशात् १८२ पुण्यवर्षादीर्घसहयातेकाचा- द्राः १८३ (श्रेयसचोवतीयसनि- श्रेयसपुरुपायुपगोष्ठश्वद्वि. स्तावनिस्तावा) १८४ (नजव्ययात् संख्याया डः) १८५ संख्याव्ययादड्गुले. १८६ (बहनीहः काठे ट) १८७ (सक्थ्यक्ष्णस्स्वाङ्गे) १८८ (द्विqों वा) १८९ प्रमाणीसंख्याड्डः १९० (त्रिचतुरोपचतुराचतुरविच- तुरसुचतुरसुप्रातसुश्वसदिवै- मापदाजपदप्रोष्ठपदचतुरश्र- शारिकुक्षा) १९१ (प्रधानसीडयोऽप) १९२ (अन्तर्वहिन्यो लोग्नः) १९३ (नबहोचो माणवचरणे) १९४ (भानेतुः) १९५ (नाभेर्नाग्नि) ·॥ द्वितीय ध्यायस्य प्रथम पद ॥ १९६ (नदुस्सो सक्थिहलेा) १९७ अस् प्रजाया १९८ (अल्पाच मेधाया) १९९ धर्मादन् द्विपदात् २०० (सुहरित तृणसोमानभात) २०१ (लुब्धेन दक्षिणेर्मा) २०२ जातेगच्छस्सामान्यवति २०३ (भृतिप्रत्ययान्मासाठ) २०४ सुरपूतिसुरभेर्गन्धादिद्गुणे २०५ वाल्पे २०६ योपमानात् २०७ सुसख्याचाहस्त्यादे पादस्य २२१ (वे खुनमा) २२२ (सम्प्राज्ञानोबुझौ) २२३ वोर्ध्वात् २२४ ( मुर्हन् मिजामिने) २२५ (स्त्रियाभूधसो नड्) २२६ इन कच् २२७ उर प्रभृत्यूनित्याट २२८ नमोऽर्थात् २२९ शेपात् सिद्धनन्दिन ॥ इति शाक्टायनीयसूनपाठे द्वितीय. स्याप्यायस्य प्रथम पाद ।। २०८ (वयसि दन्तस्य दत) २०९ (स्त्रिया नामि) २१० (श्यावारोकाद्वा) २११ (अप्रान्तशुद्धशुभ्रवृपवराहा. हिमूपिकात्) २१२ (पूर्णायकाकुदस्य) २१३ (व्युद) २१४ (त्रे ककुदस्याद्री) २१५ (अवस्थायाम्) २१६ जायाया जानि २१७ (धनुर्नाति) २१८ (सरसुरान्नस् नासिकाया) २१९ (नसोऽस्थूलाच) २२० (उपसर्गात) १ प्रत्ययस्य च सुपरला २ (नोत्तरपदेऽसत्त्वे) ३ (खितीच एकाचोऽम) ४ ओजोजस्सहोऽम्भस्तपसष्ट ५ (डत्यात्मन) ६ (मनस आजायिनि) ७ (नानि) ८ डेाकरणे ९ (हलतस्सप्तम्या) १० (कारे प्राचा हलि) ११ (मध्यान्ताद्गुरौ) १२ अकामेऽमूर्धमस्तकात् स्वा- शात्) १३ (पन्थे पनि वा) १४ +तत्पुरुपे कृति बहुलम् ·1) शाक्टायनीयसूत्रपाठ ॥ १५ ययोनिमतिचरजेऽप १६ (युप्रायड्दशिरत्कालाजे) १७ (क्षरवरशरवद्विा) १८ (शयवासिवासेऽकालान) १९ (कालाद् उतनट काले) २० (नेन् सिद्धस्ये) २१ ब्राझणाच्छसिपुंसानुजजनु- पान्धगोपुचरदिवोदासदेवा- नाप्रिया २२ + (पष्ठचा आक्रोशे) २३ (पुत्रे वा) २४ चारदिपश्यतो युक्तिवण्ड- हरे २५ (शेफपुच्छलाङ्गुलेषु ना- ३८ (दिवस् पृथिव्या वा) ३९ (वर्चस्कादिप्ववस्करादय ) ४० (सर्वादिस्सर्वोऽपि पुमान्) ४१ मानिस्त्र्येकार्थयोत्स्न्यन्यतो ऽनू ४२ पिति तद्धित ४३ (जातिश्च ण्यज्यि) ४४ (देऽग्नि) १५ ( गुणस्त्वते) ४६ (बहल्पार्थईशसि ) ४७ ( मृगक्षीरादिपु ) ४८ ( नाजारैच्तद्धितोऽरक्तवि- कारेऽरित्स्वार्थे) ४९ (डदुतद्धितकोपान्त्याख्या) ५० (स्वा जातिश्चामानिनि) ५१ (प्रियादी) ५२ ( रूपकल्पडगोत्रमतहतचे. लड्बुरे हस्यश्च वोगित.) ५३ (डयोऽनेकाच ) ५४ (भोगवद्गौरिमतोनि) ५५ ( नित्याटो वा) ५६ (मास्साकमास्पचने) ५७ ( दगर्थेऽन्यस्याषष्ठीतृतीय- स्य) ५८ ( रागोत्सुकास्थितोत्याशा स्थाशिपि) ५९ (छकारके) नि शुन) २६ गोप्पद सेवितप्रमाणे २७ (असेवितेऽगोप्पदम्) २८ (ता विद्यायोनिसम्बन्धे) २९ सस्पत्यो ३० मातरपितरं द्वन्द्वे या ३१ आङ् ३२ (पुत्रे) ३३ इन्द्रासोमादिषु देवतानाम् ३४ (पोमवरुणेऽमेरी) ३५ ( नात्यविष्विन्दे) ३६ ( उपासोपस ) १७ (दिवो द्यावा) ·। द्वितीयायायाय द्वितीयः पादः॥ ६० नमोऽश् ६१ (तिहि क्षेपे) १२ ( एकादनाद्गौ) ६३ ( वागोपाणिनि) ६४ अशोऽचि नट ६५ (विष्वग्देवसर्वादेईद्रिगश्चि ३६ सम्सहस्य समिसध्रि ६७ तिरसस्तिये ६८ लुग्ध्यप्यवश्यमः ६९ तुमो मनस्कामे ७० (समः) ७१ (हिततते वा) ७२ कृदन्ते वा मम् रात्रे ७३ सत्यागदास्तोः कारे ७४ प्राष्ट्राग्न्योरिन्धे ७५ (भद्रोष्णयोः करणे) ७६ ( लोकंपृणमध्यंदिनानभ्या- शमित्यधेनुभव्याः) ७७ (गिलगिलगिलयोरचोड- गिलस्य) ७८ खित्यरुपितश्चानव्ययस्य ८३ (चाडो बहुलं नाग्नि) ८४ (त्वे) ८५ (शुनो दीर्घः) ८६ (वले) ८७ आदिजन्ते ८८ पञ्युपसर्गस्य च ८९ (काशतीक:) ९० नहिवृतिवृषिव्यधिसहितनि- रुचि को तिकारकस्य ९१ (चितेः कचि) ९२ (स्वचिहस्याविष्टाष्टपञ्चभि- नच्छिन्नच्छिद्रसवस्वस्ति- कस्य कर्णे) ९३ (हविर्युक्तेष्टनः कपालगवे) ९४ (नानि) ९५ (कोटराजनादीनां वनगिरी) ९६ (पहच्शरादीनां मत्यनजि- रादेः) ९७ (वहेऽपील्वादीकः) ९८ (विश्वस्य नरे) ९९ (ऋयौ मित्रे) १०० (वसुराटोः) १०१ एकादश पोडश पोइन् ७९ हूस्वः पोढा पट्ठा ८० मालेपीकेष्टकस्यान्तस्य च भारितूलचिते ८१ ध्रुवोऽच्च कुटिकुंसे ८२ (कोऽनीडीयुज्यत्रः) प्रार १०२ द्वाष्टात्रयोऽनशीतो शतादबहुचीही १०३ चत्वारिंशदादौ वा ·२४ ॥ शाक्टायनीयसूनपाट । १३७ लुग्वा १०४ महतः करपासविशिष्टे डा. १३१ (शस्यच) १०५ (व्य) १३२ (मिश्रशब्दधोपनिप्के वा) १०६ जातीयकार्थ १३३ (पूर्य एकहल्युदकस्योद) १०७ आ पादृशक्षे १३४ (मन्यौदनसक्तुबिन्दुवजवी- १०८ किमिदम, कीर वधभारहारगाहे) १०९ सस्समानस्य धर्मादिषु च १३५ (पिपेपघासवाहने) ११० (सब्रह्मचारी) १३६ नाम्न्युत्तरपदस्य च २११ सहस्साकालेऽव्ययीभावे ११२ (मन्थान्ताख्याधिक्याश्ये) १३८ (यन्तरुपसर्गादीदपोऽनात्) ११३ वान्यार्थे १३९ (देशेऽनोरु) ११५ (नाशिष्यगोवत्सहले) १४० (दिक्शब्दात्तीरस्य तारोवा) ११५ (पन्धौ प्यस्पेश्) १४१ मातृपितुस्वसुप्पि ११६ (मातमातृमातृके वा) १४२ उः ११७ (पुत्रपत्योस्तत् पुरुष) १४३ (विकुशमिपरेप्टल) ११८ को कदचि १४४ (कपेगोत्र) ११९ (स्थवदेषु) १४५ गोऽम्बाम्बसव्यापद्वितिभूम्य. १२० (कति) निमजिपुजिशेकुशकुक- १२१ पुरुपे का वा गुहिदिविपरमेष्ठ १२२ (अल्पे) १४६ प्रष्टोऽग्रगामी १२३ पथ्यक्षयोः १४७ +(ज्योतिरायुषप्टोम) १२१ काकवी वोणे १४८ (प्णुचामे) १२५ (नस् नासिकायास्तस् क्षुद्रे) १४९ (निर्दुस्सो सेधसन्धिसानाम) १२६ (येऽवणे) १५० (भीरुष्ठानादिषु) १२७ हृदयस्य हृयाण्लासे १५१ (निनद्यास्स्नातेः फौशले) १२८ (लेखे) १५२ (प्रतेप्प्णात सूने) १२९ (पदः पादस्याज्यातिगोपहते) १५३ (प्णान नाम्नि) १३० (पत् कापिहिमहतिये) १५४ (विटाराभिनिष्टानं छन्दोवर्णे ·॥दिनीयाध्यायस्य मृनाय. पाद ॥ ४ (उसरडतमी समानां ग्मी- भार) १५५ (वृक्षासन रिटरः) १५६ (गुविगवेष्ठिरः) १५७ (एत्यग.) 1५८ (भावा) १५९ (गोड) १६० (पुरगामिश्रकासिघ्रकाशारि- फाकोटराद्वणम् ) १६१ (प्रान्तनिश्शरामसदिर- कार्य्यपीयूक्षारक्षात) १६२ (द्विाग्भ्योऽनिरिकादिभ्यो वृक्षौषधादिभ्यो वा) १६३ (गिरिनद्यादीनाग) १६५ (पाणं भाषफरणे) १६५ (देशे) १६६ मामाप्राणी १६७ (णसः) १६८ (अतोऽह) १६९ (वयसि चतुरर्हायण) १७० (वाशाद्वाहणम्) १७१ कोऽनमः प्यः १७२ प्रपोदरादय. ५ (पूर्वमयमायन्यतोऽनिया) ६ प्रोपोत्म पादपूरणे, ७ सामीप्येऽधोऽयुपार ८ वी-सायाम् ९ (श्नुस् कस्यादी मुपः) १० द्वंद्वं वा ११ (गर्यादोक्तिव्युत्मचन्तियज्ञ पालप्रयोगरहस्ये) १२ ( लोकज्ञातेऽत्यन्तसाहचर्य) १३ (भाराधे) १४ (रिद्गुणः सदृशे या) १५ (प्रियसुखे चाहच्छे) १६ (वाक्यस्य परिर्वने) १७ [आयामन्न्य सम्मत्यमू- यासोपेऽश्यन्त्यश्च प्लुतः १८ (भर्सनेऽन्यतरस्याम्) १९ (तिहोऽक्षस्थान) २० (शियाशो मेपे) २१ ओमः प्रारम्भ २२ (पतिथयानिगृयामुयोग) २३ (चिती) २४ (पूर्वन्य विधा) २५ (हे मनाम्याने) २६ (प्रश्ने च पतिपदम्) ॥ इति शारटायनीय सूबरठे द्वितोप- खान्यायस्य द्वितीय पाद । १ संभ्रमेऽमात् २भृशाभीण्यापिच्छेदे प्राग द्वि ३ (नानावधारणानुपूर्याधिक्य) २७ दगदामयन्त गुरुषको ·शाकटायनीयसूत्रपाठ.॥ ५० वर्षः लनृत् ४८ वृद्धस्य च ज्यः २८ (हेहैप्वेषामेव) ४९ ज्यायान् २९ (मोश्च प्रत्यभिवादे चास्त्री- शुद्रे) ५१ बाढान्तिकयोस्साधनेदौ ३० (पूजाविचारप्रने चादिदु ५२ पियस्थिरस्फिरोरुगुरुबहुल- त्परः सन्धेयस्यैचः) तृपदीर्घवृन्दारकस्सेनि च ३१ छघढस्वफ प्रत्ययस्येयियेयी प्रास्यास्फावर्गहतब्दाप- नायन् न्दम् ३२ इक्ठः ५३ रः पृथुमृदुकृशमृशदृढपरि- ३३ दोसिसुमुगशश्वदकस्मातः दृढस्योः ५४ बहोतीष्ठे भूय् ३४ वोरकः ५५ मूर्लक् चैः ३५ लुग्थ्योर्वरको ५६ स्थूलदरयुवहस्वक्षिपक्षुद्रस ३६ ओदौतोऽवाव्यि स्वादेरेन चेक. ३७ क्यच्यसक्सग्लालसायाम् ५७ त्रन्त्याजादेः ३८ वृषाश्वयोमैथुने ५८ नैकाचः ३९ क्षुतृगर्थेऽशनायोदन्यधना ५९ (दण्डिहस्तिनः फे) यम् ६० वाशिजिमाश्यध्वाथर्वयूनः ४० च्ची चास्यानन्ययस्यः पिढखठाके ५१ यलेद्कृति चर्दचोरीदीयों ६१ येनोऽव्ये ४२ (शिरसोऽप्ये तद्धिते शी. ६२ अणि ६३ (गाथिविदथिकेशिपणिगणि- ५३ (केशे वा) संयोगादेरिन.) १४ (शीर्षोऽचि) ६४ (अनपत्ये) १५ विन्मतोरला काष्ठेयसि ६५ (मोऽवर्मणः) ५६ कन्वाल्पयूनोः ६६ (प्रामम्) ५७+शस्पस्य भ. ६७ (जाती) पन्) ·॥दिनीमायायाय तृतीय पाद ॥ १७ ६८ (अक्षम्। ८९ (न्यमोषस्य प्रकृतेः) ६९ सब्रह्मचारिपीठसर्पिकलापिकु. ९० मस्वादेः पुमिततलिजाजलिलामलि ९१ (वादेरी) शिलालिशिखण्डिसूकरसम ९२ (इनः) सुपरनोऽपदस्थ ९३ (पदस्यानी वा) ७० (चर्मशुनः कोशसंकोच) ९४ (मोठमद्राजाते) ७१ विकारापत्येऽश्महितनामो वा ९५ (अंशाहतो.) ७२ स्वरादीनाम् ९६ (मुसर्यादाटस) ७३ विंशतेस्तेडिति ९७ (दिशोऽमद्रस्य) ९८ (पाग्मामाणाम् ) ७५ (अन्होऽसाटि) ९९ (संख्याधिकाम्यां वर्षम्या- ७६ (पन्बन्धृतराज्ञोऽणि) भाविनि) ७७ तैपपौष मात् १०० (मानसंवत्सरस्याचाणकुलि. ७८ (विल्वकां छस्य) जस्यानामि) ७९ (हलो यभिच्वक्यानात्याप १०१ (परिमाणस्पानतोऽर्धाद्वादेः) त्यस्य) १०२ (पाद्वाहणस्य ३) ८० (राजन्यमनुप्पयो के) १०३ (दस्य) ८१ (ओऽका) १०४ (नमश्चेश्वरक्षेत्रजकुशलच. ८२ अवस्वयम्भुव. पलनिपुगशुचे) ८३ (केकयमित्रयुमलयस्सेप्यादे १०५ (जालधेनुवलजात्य बोचर- मिति) पदस्य २) ८५ आरैचोऽश्वाः १०६ हदगसिन्योः ८५ (देविकाशिशपादार्पसत्र १०७ (नगरस्य प्राक्षु) यसां तत्प्राप्तेरा.) १०८ अनुभविकादीनाम् ८६ (वहीनरस्यैत्) १०९ (राजपरिप्यम् ८७ पदेस्वष्ठेन् ११० (देवतादादो) ८८ द्वारादेः १११ (नेन्दवाणम्मत) ·२८ ॥ आपटायनीयसूधपाटः । ११२ (प्रोणदत्यपैयत्यसारवैश्वास- मैत्रेयहिरण्मयम्) ११३ (पान्तमान्तितमान्तितोऽ. न्तियान्तिपद्) ॥ इति पास्टायनीयसप्रपाठ द्वितीय- स्याध्यादरय गायः पादः।। . १ (वाया) २ (गोत्रोत्तरपदानोतादिवाजि- साहरितकात्यात्) .३ (गोर्योऽचि) ४ प्राग जितादण् ५ (धनादेः पत्युः) ६ पत्युत्तरपदयमादित्यदित्य- दितेन्योऽणपवादे चात्वे ७ (पहिपष्टीकणच) ८ कल्यग्ने ९,पृथिव्या लाञ् १०(उत्सादेरन) .:-११ (बप्कयादसमासे) १२ देवायच १३ (स्थाम्नोऽत्). १४ (लोग्नोऽपत्येपु) १५(झुग द्विगोरलुचोऽनपत्येऽ- ज्यादेः). १६ स्त्रीपुंसात् टनलड्वतः १८ उसोऽपत्ये १९ (गाद्यात्) २० वृद्धायूनि २१ अत इन् २२ (गोले वासादिभ्यः) २३ (वर्मनोऽपकात) २४ (अजादिभ्यो धेनोः) २५ (मालपाद्वा). २६ (साम्भूय्याम्भ्यामितीज्यो. दिपाडिवालिः) २७ सुधातृव्यासवरुटनिषादच- ण्डालविम्बस्याकडच २८ पुन पुत्रहिननान्दभ्योऽ नन्तरेऽन् .२९ (पारशयः) १० (बिदादेद्धेऽनृप्यानन्तये) ३१ (कुजादेमी) ३२ (नडादिभ्यः फण्) ३३ यनिमः ३४ (हरितादेरशः) ३५ (मोडशहोर्लक्.च) ३६ (शरद्वच्छनकरणामिशर्मक- दर्भाद् भूगुयत्सयसिउनुष गणवामणामायणे) ३७ (द्रोणपर्वतजीवन्ताद्वा) ३८ गर्गादेर्यम् . ३९ (मधुवभ्रोलिणकौशिक) १७ (त्वे-वा) :

·द्वतीयाध्यायस यतुध पाद ॥ ४० +(कपियोधादागिरसे) ४१ (वतण्डात्) ४२ (खिया छुक्) ४३ (अश्वादे फ) ५४ (शफमरवाजादानेये) ४५ (भत्रियागर्तभारद्वाजे) १६ (शिवाप्यन्धकवृष्णिकुरु भ्योऽपत्येऽण) ४७ (विकर्णच्छगलाद्वात्स्याय) ४८ (शुजाभ्या भारद्वाजे) ४९ कन्यानिवण्यो कनीनत्रिन- णौ च ५० (विश्रयसो नद्रवणी) ५१ सख्यासभद्रान्मातुई ५२ (नदीमानुपीनामोऽयो) ५३ (पोलामण्डूकादा) ५४ दितेश्च दण ५५प्यत ५६ (बचोऽनद्या) ५७ (इतोऽनिन ) ५८ (शुमादिभ्य) ५९ (लक्ष्मणश्यामाद्वासिष्ठे) ६० (विकर्ण कुपीतकात् काश्यपे) ६१ (ौवेश ६२ कल्याण्यादेर्दिन् च ६६ + (कुलटाया था) ६७ (क्षुदाभ्यो दण या) ६५ (गोधाया दुष्टे) ६६ (पण्डजण्डाचार) ६७ (चरफादरण) ६८ (चटका) ६९ (गृष्टचादिचतु पायो डन्) ७० (वाडवेयो वृषे) ७१ भातुर्य ७२ स्वमुख ७३ मातृपित्रादेदृण्ठगी ७४ (रेवत्यादेष्टर) ७५ (स्त्रीद्धाद्गहे णश्च) ७६ (सुयान सौवीरेयु फि) ७७ (फाण्टाहतिमिमताण्गश्च) ७८ (मागविचितार्णपिन्दवाक. शापेयागहें ठण वा) ७९ (वृपयामयमुन्दात् फिन. ८० (कुर्वादेर्व्य) ८१ (समाज क्षनिये) ८२ (कारिसेनान्तलक्षगादिच) ८३ (तिकादे फिन) ८४ (दगुकोसलकर्मारछागल्या- घट् च) ८५ (यचोऽण) ८६ (दोरद्धव) ८७ (पुतान्तात्) ८८ (बालसानियारेथवा- .

·॥ शास्रायनीयसूत्रपाठ ॥ न्तात् १११ (कौण्डिन्यागस्त्ययो कुण्डि नागस्ती च) ११२ (भृगुकुत्सवसिष्ठगोतमानि रोऽत्रे) कट्यचमिवर्मिणश्च कच ८९ (प्रायोऽदो फि) ९० +कुलात् खः ९१ (टकज्यौ वासमासे) ९२ दु कुलादण ९३ महाकुला खञ् ९४ श्वशुराध. ९५ जातौ राज्ञः ९६+क्षत्रादः ९७ मनोर्याम् पक्च ९८ राष्ट्रराज्ञस्सरूपाद्राजापत्येऽ त्रिः ९९ (गान्धारिशाल्वेयाभ्याम्) १०० (पूरुधमगधकलिगशूर- मसादण्) १०१ (साल्वाशाश्मककलकूटप- त्यप्रथादि) १०२ (नादिद्वितकुरुकोसलाजादा- ज्य:) १०३ (पाण्य) १०१ (शकादिभ्य शुक्) १०५ (कुन्त्यवन्तस्त्रियाम्) १०६ (कुरोर्वा) १०७ (रतोप्रामादे.) १०८ बहुप्वस्त्रियाम् १०९ (यस्कादेोत्रे) ११० यात्रोऽगोपवनाविश्यापर्णा- ११३ (बहच प्राम्मरतेप्विा) ११४ (वोपकादे) ११५ (तिककितवादी द्वन्द्वे) ११६ (नथा ज्यादे) ११७ (वान्येन) ११८ (यादेव्येकेषु षष्ठयास्तसु- रुपे) ११९ (नाणर्थेऽचि) १२० (गर्गभार्गविका) १२१ (यूनि) १२२ (फफिनोर्वा) १२३ (बी) १२४ (निदा दाणित्रो) १२५ (पैलाधविप्रात) १२६ (प्रविञ) १२७ (न तौल्वल्यादे) १२८ भिक्षादेश्च समूहे १२९ (क्षुद्रकमालवात्सेनानामि) १३० गोत्रोक्षवत्सोष्ट्राजोरप्रवृद्ध मनुष्यराजन्यराजपुत्रराज्ञो बुन् १३१ केदाराण्ण्यश्च ·॥ द्वितीया यायस्य चतुर्पः पाद.॥ ३१ १३२ कवचिहस्त्यचिचाच ठय १३३ धेनोरनमः १३४ ब्राझणमाणववाडवाय: १३५ गणिकाया ण्यः १३६ केशाद्वा १३७ च्छोऽश्चात् १३८ (पार्श्वम्) १३९ (पृष्ठचाहीनौ तौ) १४० (चरणाद्धर्मवत्) १४१ गोरथवाताकव्योलम् १४२ पाशादेश्च यः १४३ ग्रामजनवन्धुगजमहायातल् १४४ श्वखलादिभ्योऽभिन् १४५ पुरुषात् कृनहितवधविकारे १५८ +(उदागुन १५९ (कोमोर्णात) १६० (मानात् क्रीतयत्) १६१ हेमादिभ्योऽञ् १६२ वाऽभक्ष्याच्छादने मयट् १६३ शराद्यकाचः १६४ दोरमाणिनः १६५ गोबीहेशकृत्पुरोडाशे १६६ (तिलयवपिष्टादनाम्नि) १६७ पिष्टिकाहैयनवीनम् १६८ (नातोऽफलद्रुक्यात) १६९ बहुलं सुक् गुप्पमूले १७० फले १७१ प्लक्षादेरण १७२ जम्ब्या वा १७३ बोध्येत्रोः १७४ न्यायादिपदकल्पलक्षणान्त.) ऋत्वाख्यानाख्यायिकाढण् १७५ (अकत्सात् सूत्रात) १७६ अधर्मक्षत्रसंसर्गानेर्विधा- १७७ (याज्ञिकौश्यिकलौकायति कानुब्राक्षणी) १७८ (शतषष्टेः पयष्ठद) १७९ (पदोत्तरपदेम्यष्ठः) १८० (शिक्षामीमांसामक्रमप- दादुच्) १८१ (ससदेश्यह) च दन् १४६ विकारे १४७ (पाण्योपधिवृक्षेभ्योऽवयवेच १४८ (तालाद्धनुषि) १४९ अपुजतोप्पा च १५० (शम्या लक्) १५१ (परशन्यस्य यलक) १५२ कंसीयायः १५३ (हेमार्थान् माने) १५४ (दोय.) १५५ (पयोद्रोर्यः) १५६ (एण्या ट) १५७ कौशेयम् ·शाकायनीयमूत्रपाट । १८२ (सत्यासत् सूने) शा-धर्यवराहदात्या १८३ प्रोतात दिभ्य) १८४ (वेन्माह्मगम्) २०३ सास्य पौर्णमासी १८५ मातृपिनुर्भातर्युलड्व्यम् २०४ (आग्रहायण्य वत्साहर) १८६ पियो महद २०५ (चैत्रीकार्तिकीफार पुनीश्रव १८७ (दुग्धेऽप्रेम्सोढदूसमरीसम्) णाद्वा) १८८ (राऐऽनङ्गादिभ्य) २०६ देवता १८९ (भौरिक्यपुकार्यादेविधभक्त २०७ (पैसाक्षिपुत्रादिशुभाच्छयम्) २०८ (शतरुद्रापोनपादपालपात १९० + राजन्यादिभ्यो वुन् । स्तृ चात) १९१ (वसाते;) २०९ महेन्द्राद्वा १९२ निवासादूरभवाविति देशे २१० (धावापृथिवीशुनासीरामीषो- नाम्नि ममरुत्ववास्तोप्पतिगृहमेधा १९३ सोऽत्रास्ति च्छयौ) १९४ तेन निवृत्त च २११ (वायूप पितृतोर्य) १९५ (नद्या मतु) २१२ कसोमायण ११६ (मध्वादे) २१३ (महाराजप्रोष्ठपदाह) १९७ कुमुदनडवेतमसहिषाहित् २१४ (कालाद्भववत्) १९८ नडशाडाद्वल २१५ (आदेशरच्छन्दस प्रगाथे) १९९ (शिखाया) २१६ युद्धेऽर्थयोदृभ्य २०० शिरीपाट्टकम् २१७ (भावघोऽस्या) २०१ शर्करायाष्ठणच्छाण च २१८ (श्यैनम्पातातेलम्पाते) २०२ (रेनसेलबुयेन्यादणूफ २१९ प्रहरणात् क्रीडाया ण फिञ्च्छछण्फकण २२० टो रागादक्ते ठणोऽश्मप्रेक्षातृणकाशारी २२१ लाक्षारोचनाढण् हणसुपन्थि सुतगमबलाह २२२ (शफलकर्दमाद्वा) रस खिपन्धिकोतकरनडक २२३ (नीलपीतकम्) ~ ·॥ तृतीयाध्यायरस प्रथम पाद ॥ २२३ (गुरुदयादाधुक्तेऽब्बे) २२५ चन्द्रोपेतात् काले २२६ (लुगप्रयुक्त) २२७ (द्वन्द्वाच्छ) २२८ श्रवणावत्यान्नाम्न्य २२९ (दृष्टे सामि) २३० (गोपादकवत्) २३१ (वामदेव्यम्) २३२ (जाते चाण् द्विर्डिद्वा) २३३ छन्ने रथे २३४ (पाण्डुकम्वली) २३५ +(तत्रोद्धृतममनेभ्य) २३६ स्थण्डिले शेते व्रती २३७ सस्कृते गक्षे २३८ शूल्योख्यौरेयदाधिकौदाधि त्कौदग्धितम् २३९ कचित् ५ (कुण्ड्याया यलुक् च) ६ कुलक्षिनीवाच्यासलकारे ७ दक्षिणापश्चात्सुरसस्त्यण ८ फेहामातस्रात्यन् ९ (निसो गते) १० वैपमोखाश्वस ११ चूदमागपामतीचो य १२ (कन्थायाठण्) १३ (वर्णो दुञ्) १४ (बल्हयुर्दिपर्दिकापिश्या- एफट) १५ (रको प्राणिनि वा) १६ (रूप्योत्तरपदादरण्यापण) १७ (दिगादेरनान) १८ (मद्राद) १९ (उदग्पामाघकृल्लोग्न) (गोष्ठीतैकीगोमतीशूरसेन- वाहीकात्) २१ (शकरादेवद्धात्) २२ (इज़) २३ (नद्यच प्राग्मरतेषु) २४ भवतष्ठणूछस् २५ जनपरराज्ञोऽक्छ २० ॥ इति शाफ्टायनीयसूत्रपाठे द्वि तीयस्याध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ दितीयाध्याय समाप्तः। २६ दोश्छ १ नद्यादिराष्ट्रदूरोतराड्ढण्ये- त्याहञ् २ पारावारवारपारेभ्य ख ३ ग्रामाद्यखञ् २७ (उप्णादिभ्य काला) २८ व्यादिभ्यप्ठपिणठो २९ (काश्यादिचाहीक्ग्रामात्) ४ कत्र्यादेव ढकम् ·शाकटायनीयसूत्रपाठ ॥ ५२ (कटादेः प्राचः) ५३ (पर्णकृकणादारद्वाजात) ५४ (पर्वतानरे) ५५वा ३० (वोशीनरमामात्) ३१ (बजिमद्राद्देशात् कः) ३२ (ओष्टण) ३३ (दोरेव प्राचः) ३५ (ईरोपान्त्यादु) ३५ (प्रस्थपुरवहान्तयोपान्त्यध- न्वनः) ३६ (राष्ट्रेभ्यः) ३७ (बहुविषयेभ्यः) ३८ (धूमादिकच्छागिवातवर्ती- त्तरपदात) ३९ (सौवीरेषु कुलात्) ४० (समुद्रान्नुनावोः) ४१ (नगराकुत्सादाक्ष्ये) ४२ (पथ्यध्यायन्यायविहारनि- भेऽरण्याव) ४३ (गोमये वा) ४४ (कुरुयुगन्धरात) ५५ (साल्वादोययाग्वपचौ) ५६ (कच्छादेनृस्थे) ४७ (कोपान्त्याच्चाण) ४८ (पृथिवीमध्यानिवासान्मध्य- मश्वास चरणे) ५६ (वेणुकादिभ्यण) ५७ युप्मदस्मदोऽखी याक चैकस्सिंस्तनकममकम् ५८ योऽर्थात् ५९ सादेष्टण ६० (दिगादेस्तौ) ६१ (मामराष्ट्रस्याण्ठणौ) ६२ (परावराधमोचमादेर्यः) ६३ (अन्तायोऽधसो मः) ६४ समानादिलोकोत्तरपदाया- स्मादिभ्यठण ६५ (ऊर्ध्वाद्दमदेहान्मकोर्ध्वस्यै.. केषाम्) ६६ वर्षाकालेभ्यः ६७ (शरदः कर्मणि श्राद्ध) ६८ (रोगातपे वा) ६९ निशापदोषहेमन्तात् ७० लक्तोऽणि ७१ पुराणम् ७२ श्वसस्तट् च ७३ पूर्वाहापरावाचन ७१ सायंचिरंप्रापगेऽव्ययात् ७५ (चिरपरुत्परारस्नः) ५० (गहादिगर्वोचरपदेभ्यः) ५१ (दोः कन्थापलदनगरग्राम- हृदोतरपदकखोपान्त्यात) ·॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद ।। १५ १०० (स्थानान्तगोशालारशा- लात्) १०१ (सोदर्यसमानोदी) १०२ कालान्साधुपुष्प्यत्पच्यमाने १०३ उते ७६ मनुसन्ध्यादेरण ७७ (संवत्सरारपर्वफले) ७८ प्रावृप एण्यः ७९ ण्योवधिद्वीपात् ८० पश्चादायातामादिमः ८१ मध्यान्मः ८२ उत्कर्षापर्पयोरः ८३ (स्थामाजिनान्ताच्लर) ८४ : कृतलब्धकीतसम्भूने ८५ कुशले ८पथोऽकः ८७ (कोऽश्मादेः) ८८ जाते ८९ मायूषष्ठः ९० (शरदो वुन् नाति) ९१ (सिन्ध्वपकरात्काणी) ९२ +(पूर्वासापराचा मूलमदो- पावस्कराचुन्) ९३ (पन्धक:) ९४ (वाश्थामावास्याया) ९५ (भविष्ठापाटाच्छाच) ९६ (फल्गुन्या) ९७ (पुण्यार्थपुनर्पसुहत्यविशाला- नुराधारहुलास्यातेर सुक्) ९८ (चित्रारेवतीरोहिण्यासि याम्) ९९ (यान्यवत्सशाला) १०१ +(आश्वयुज्या युन्) १०५ प्रीमवसन्ताद्वा १०६ देय ऋणे १०७ (फलाप्यचत्यपयासोमा. उपासपमसोऽ.) १०८ + (मीप्मावरसमाबुन) १०९ (संवत्सराप्रहायण्याष्टण्च) ११० रुपति मृगे १९१ जयिनि च ११२ भवे ११३ दिगाधनांशायः ११४ मध्याच्यादिना मक ११५ जिह्वामूलागुलेध छः ११६ वर्गान्तात् ११७ यसो चाशब्दे ११८ (दतिकुनिकाशिरम्पहेर्दम्) ११९ (आस्तेयम्) १२० (भीगाया अपच) १२१ (चतुर्मासानाति) १२२ (यज्ञे न्य.) १२३ गम्मीरपञ्चजनपहिर्देवान् १२४ (परिनुवादेरन्ययोमावान) ·॥ शाकायनीयसूत्रपाठ ॥ लक्षणे या) १६१ उछ १२५ (पर्यनोर्मामा) यहृचनटाळ्य) १२६ (उपाज्जानुनीविकर्णात्माये) १५२ (आथर्वणोऽ) १२७ अन्त पूर्वात् १५३ (शाकलात्सङ्घघोपाइ- १२८ (ठोऽन्त पुरादूदौ) १२९ (कर्णकलाटात्क) १५४ (गोत्रादन्यनिन) १३० सो व्याख्याने च अन्यात् १५५ (खुमशिप्यदण्डमाणवे) १३१ ऋग्व्यजियाभ्यष्ठण १५६ (रेवतिकादेछ) १३२ (पेरध्याये) १५७ +(कौपिञ्जर हास्तिपदादण्) १३३ (बतच प्राय) १५८ डसेरागते १३४ (पौरोडाशपुरोडाशाहटौ) १५९ विद्यायोनिसबन्धाद् बुञ् १३५ (छन्दसो य) १६० पित्र्य वा १३६ (शिक्षादेश्वाण) १३७ उसस्स्वे १६२ आयस्थानात् १३८ (हलशीराहण) १६३ शुण्डिकादेरण १३९ (समिध आधाने टेन्यण) १६४ नृहेतुभ्यो मयडूप्यो या १४० (आमीध्र गृहे) १६५+(गोत्रादयत्) १४१ (स्थात्सादेश्च वोदूने) १६६ +प्रभवति १४२ य १६७ त्यदादेर्मयट १४३ (वाहनादेरञ्) १६८ वैडूर्य १४४ (वाहनात्) १६९ ट प्रोके १४५ वाह्यपथ्युपकरणे १७० (मौदादिभ्य) १४६ (वहेस्तुरिट् च) १७१ (कठादिभ्य लुग्वेदे) १४७ (द्वन्द्वाद्विवाहे वुच्) १७२ +(तित्तिरिवरतन्तुखण्डिको १४८ ( देवासुरादिभ्य) खाच्छण्) १४९ (चरणावु) १७३ (उगलिनो दिन्) १५० (धर्माम्नाये) १७४ (शौनकादिभ्यो णिन्) १५१ (छन्दोगौक्थिकयाज्ञिक १७५ (पुराणे करपे) ·॥ तृतीयाण्यामरा द्वितीयः पादः॥ १९८ (अभिजनात्) १९९ (छोऽस्त्राजीवेने) २०० (तुदीवर्मत्या ढण्) २०१ (शण्डिकसिन्ध्वादिशलातु- ২যাপ্ত) १७६ (काश्यपकौशिकाद्वेदवय) १७७ (शिलालिपाराशर्यानट- भिक्षुमूले) १७८ (शाशाश्वकापिलेयकर्म- न्दादिन्) १७९ एकदिशि १८० तर १८१ (यश्चोरसः) १८२ +उपज्ञाते १८३ नामि कृते १८४ (कुलालादेवुन्) १८५ (छन्दस्योरस्यौरससर्व- चर्माणसार्वचर्माणाः) ॥ इति शाम्टायनीयात्रपाठे तृतीयायायायस्य प्रथमः पाद १८६ अन्थे १८७ अमोऽधिकृत्य १८८ ज्योतिषम् १८९ (द्वन्द्वेन्द्रजननादिभ्यः प्रायम्छ:) १९० गच्छति पथिदूते १९१ अभिनिष्क्रामति द्वारे १९२ भजति १९३ महाराजाचित्ताददेशका. लावण १९४ (पामुदेवार्जुनागुम्) १९५ (गोतक्षत्रियेभ्यः प्रायो वु) १९६ (सरपाझे राष्ट्रवत्सर्वर) १९७ सोनिवासादस्य १ ठण् २ टो जितजयदीन्यत्खनत्सु ३ संस्कृते ४ कोपान्त्यकुलस्थादण ५+तरति ६ नौद्यचष्ठः ७+चरति ८ पर्यादेष्ठ ९ (पदिकः) १० (श्वगणाद्वा) ११ वेतनादे यति १२ वस्नक्रयविक्रयेभ्यष्ठः १३ छश्वायुधात् १४ (वातीनम्) १५ (भस्त्रोत्सनादेठदृश् हरति) १६ विवघवीवधात् १७ +(अग् कुटिलिकाया) १८ निर्वतेशातादेः १९ भावादिमः ·॥ शाक्टायनायमूत्रपाठ ॥ ४५ प्रभूतादिभ्यो रुवति ४६ (माशब्दमित्यादिभ्य) ४७ शान्टिकदार्दरिकलालाटिक- कौक्कुटिका ४८ (हसो धर्ये) ४९ (नराद्युतोऽ ५० (वैशस्त्रवैभाजिते) ५१ वक्रये २० क्तिरिमे २१ याचिताऽपमित्यात्कण २२ +ससृठे २३ चूर्णलवणमुद्गादिनाण २४ +व्यञ्जनैरुपसिक्ते २५ +ओजस्सहाऽम्भसा वर्तते २६ (तत्प्रत्यनोर्लोमकूलपात्) २७ परेर्मुखपार्थात् २८ (दधानेऽवृद्धेगी) २९ (कुसीदाहद्) ३० (दशैकादशाहश्य) ३१ रक्षदुतो ३२ मीनमत्स्यपशिमृगार्थाद मति ३३ परिपन्य तिष्ठति च ३४ (परिपथम्) ३५ (मायोसरपदपदव्याक्रन्दा द्धावति) ३६ पश्चात्यनुपदात् ३७ परदारादीन्यति ३८ (प्रतिपथाहश्च) ३९ पदोत्तरपदपदार्थललामप्रति कण्ठाइसति ५. धर्माधर्मों चरति ४१ सम्हान्समवेते ४२ परिपद ण्य ४३ सेना या ४४ सुम्नातादीन्पृच्छति ५२ + तदस्य पण्यम् ५३ (किशरादेछट्) ५४ (शलालो) ५५ + शिल्पम् ५६ (मड्डुकाराद्वाण) ५७+ प्रहरणम् ५८ (परश्वथाद्वाण) ५९ शक्तियटेष्टीकण ६० (इष्टादिभ्योऽन्येषाम् ) ६१ दैटिकास्तिकनास्तिका ६९+ शीलम् ६३ छत्त्वादेर ६४ तूष्णीक ६५ (वृतोऽपपाठोऽनुयोगे) ६६ (बहत्पूर्वपदाट्ट) ६७ (भक्षोऽसै हितम्) ६८ (नियुक्त दीयते) ६९ (भक्तोदनाद्वार ठट्) ७० (प्राणागामादनाह) ·। तृतीया यायस्य द्वितीय पाद.॥ २७ ७१ (नवयज्ञादयोऽस्मिन्वर्तन्ते) ७२ तल नियुक्त ७३ ठोऽगारान्तात् ७४ + अध्यायिन्यदेशकालात् ७५ (संस्थानप्रस्तारतदन्तकठि- मान्तेषु व्यवहरति) ७६ निकटादिषु वसति ७७ सतीर्यः ७८ (संख्यादेश्चाईदलचः) ७९ (गोदानादीनां ब्रह्मचर्ये) ८० चन्द्रायणं च चरति ८१ देवव्रतादीन डिन् ८२ (ड्वुश्चाष्टाचत्वारिंशधातुर्मा- स्सं यलुफ) ८३ (तुरायणपारायणं यजमाना- धीयाने) ८४ संशयं प्राप्तेऽर्भ ८५ (कोशयोजनाच्छताघोजना- याभिगमा) ८६ (तचात्येभ्यः) ८७ पयछण ८८ नित्यं ण. पन्यश्व ८९ (शत्तराजवारिस्थलना- लझान्तारादिनाहते च) ९० (स्थलादिनाण्मधुकमरिने) ९१ योगादये शके ९२ योग्यफार्मुके ९३ (यजानां दक्षिणाया) ९४ (तेषु देये) ९५ काले कार्य व भवन ९६ (युष्टादिप्यम्) ९७ तेच हस्तयथास्थाचायणम् ९८ संपादिनि ९९ कर्मवेपायः १०० कालात्परिजय्यलभ्यकार्यमु. करे १०१ निर्व १०२ (तस्से मृतादिष्टे) १०३ (तं माविमूते च) १०४ (पण्मासापग्यदौ) १०९ +(समायाः ख.) १०६(रात्यहस्संवत्सराच द्विगोर्वा) १०७ (वर्पादश्च) १०८ (प्राणिनि भूते) १०९ (मासाद्वयसि य.) ११० (ख) १११ (षण्मासाठण्यण्याः) ११२ (सोऽम्य ब्रमचर्यतद्वतो) ११३ समयात्प्राप्तात् ११४ प्रात्यादिभ्योऽम् ११५ कालाद्यः ११६ (दीर्घात) ११७ प्रयोजनम् ११८ (एकागाराचोरे) ·॥ शाकटायनीयसूत्रपाठ ॥ ११९ चूलादिभ्योऽ १४४ (मुवर्णकापिणात) १२० (विशाखापाढान्मन्थदण्डे) १४५ (द्वित्रिनहोर्निफाबस्तात) १२१ उत्थापनादेश्छः १४६ मूल्यैः कीले १२२ (विशिपदिरुहिपूरिसमा. १४७ तस्य वापे पोऽनासपूर्वपदात्) १४८ (वातपित्तश्लेप्मसनिपाता १२३ खर्गस्वस्तिवाचनादिभ्यो य च्छमनकोपने) १४९ (हेतौ संयोगोत्पाते) १२४ (आकालिकं ठश्चाधन्ते) १५० (यज्ब्रह्मवर्चसाद्योऽसख्याप १२५ (त्रिंशद्विशतेरनाम्याहा॑त् रिमाणाश्चादे) १२६ सङ्ख्याडतेश्चाशतिप्टे. कः १५१ (पुत्राच्छयौ) १२७ (अनादेश्शतादतस्मिन्यठौ) १५२ (पृथिवीसर्वमिभ्यामञ्) १२८ (वातोप्ठ) १५३ ईशे १२९ (सहस्रशतमानादण) १५४ (ज्ञाते) १३० (सार्धादृट्) १५५ लोकसर्वलोकात् १३१ (अर्धात्पलकसकर्षात) १५६ (तदत्रास्मै वा वृद्ध्यायलाभो. १३२ (कार्षापणात्पतिश्चात्य वा)) पदाशुल्क देयम्) १३३ (शूर्पाद) १५७ (डदर्धाह) १३४ (वसनात्) १५८ (भागावठी) १३५ (विंशतिकात्) १५९ (वसाशभृत्यस्य) १३६ (द्विगो. खः) १६० मानम् १३७ (खारीकाकणीभ्य. फन्) १६१ (संख्यायास्सहसूत्रपाठे १३८ (माषपणपादाद्य.) १६२ (नाग्नि) १३९ (शताद्वा) १६३ (शचात्वारिंश) १४० (शाणात्) १६१ पञ्चदग्दर्गे या १४१ (द्विनरेन) १६५ स्तोमे हद १४२ (अलुचो नाम्नि सुह) १६६ (तद्धरदहदामहत्सु वंशाः १४३ (पाण.) भारत) ·॥ मृतागायाया दिनीयः पाद.॥ १६७ (वसद्रव्याट्टकम्) १६८ (पनत्यच द्रोणात् ) १६९ (संभवदयहरतोश्च) १७० (पासावकारितात्सो या) १७१ (द्विगोछद्गी) १७२ (शुक पुलिजात्) १७३ गई ति १७४ (दण्डादियजाधघं) १७५ पातात् १७६ फडारदक्षिणास्थालीविला. च्यो १०७ शालीनकोपीनाचिजीनाः १७८ (छेदादेनित्यम्) १७९ पैरहिका १८० (शपिच्छेदायो वा) १८१ यः १८२ वहति रथपासकान् १८३ धुरो यद १८४ वामाद्यादेः सः १८५ (अधैकादेः) १८६ +शरटादण १८७ हलसीराहण् १८८ (विध्यत्यनन्येन) १८९ धनगणं लब्धा १९० (पोशा) १९' +पदमस्मिन्दमन् १२२ नोगितामध्ये १९३ न्यायादिनयेते १९४ मदम्य करणे १५ वश्या व्यायामधेनुभ्यागा- ईपत्यजन्यवयायमूम्पर १९६ तल साथी १०७ पथ्यतिथियस निस्वार्दर १९८ +(मक्तापग.) १९९ परिषदो ण्यश्च २०० सर्वजनात्सव २०१ प्रतिजनादेः २०२ कथादेष्ठण २०३ (देवतान्तातदर्थ) २०४ पायाध्य २०५ प्वोऽतिथेः २०६ (हलत्य सादेश्व का) २०७ (सीतया राहते) २०८: २०९ (हपिरनभेदापादों या) २१० (युगायोयः) २११ (शुन्यगन्योदन्यनन्याः) २१२ (फम्पानाम्नि) २१३ तस्मै हिने रानाचार्य प्राम पहप्तः २१४ रथगनविष्यमापन २२६ जोडी ·शाकटायनीयसूत्रपाठ ॥ २१७ भोगोत्तरपदात्मन्भ्यां खः २१८ पञ्चसर्वविश्वाजनात्कर्मघा- रयात् २१९ (सर्वमहतष्ठण) २२० सर्वाणो वा २२१ परिणामिनि तदर्थे २२२ (चर्मण्य) २२३ (ऋषभोपानहाळ्य) २२४ (छदिलेढण) २२५ (परिखास्यस्यात्) २२६ (अत्र च) २२७ (तत्) ॥ इति शाफ्टायनीयसुत्रपाठे नृतीय स्याध्यायस्य द्वितीय पाद ॥ १२ वय प्राणिजातेर १३ युवादिहायनान्ताद १४ लघ्वादेशिक १५ छदयपुरुषादसमासे १६ सखिवणिग्दूताद्य १७ स्याईन्त्यबौलम् १८ कपिज्ञातेढ १९ योपान्त्याद्गुरूपोतमागुञ् २० (द्वन्द्वचोरादे) २१ (गोत्रचरणाच्छ्लाघात्याका- रावाये) २२ +(होत्राभ्यग्छ) २३ +(ब्रह्मणस्त्व) २४ शाकटशाकिनी क्षेत्रे २५ धान्येभ्य खन् २६ व्रीहिशालेढ २७ यवयवकपष्टिकाद्य. २८ वाणुमापात् २९ भङ्गोमातिलात् ३० (रजस्यलाव्वाश्च कट.) ३१ (गम्ये ख) ३२ कुलाजल्पे ३३ तुल्ये फरराजाप्रतिष्कृत्यो ३४ (न नृपूजार्थध्वजचित्र) ३५ (जीवनेऽपण्ये) ३६ (देवपयादिम्य) ३७ (यस्तेईन) १ तस्याहे कृत्ये वत् २ सुप इवे । ३ (तन) ४ (तस्य) ५ भावे त्वतल् ६ (मात्कादगडलादे.) ७ (नञ्तत्पुरुषादबुधादेः) ८ पृथ्वादेर्वेमन् ९ वर्णदृढादिम्यष्टकर १० पतिराजान्तगुणागराजादि- भ्यः कृत्ये च ११ सहायाद्वा ·॥ तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद ॥ ३८ शिलाया ढञ्च ३९ (शाखादेर्य) ४० (बोर्भव्ये) ४१+कुशापाच् छ ४२ काकतालीयादय ४३ (शर्करादेरण) ४४ (एकशालायाष्ठ) ४५ (गोण्यादेश्च ठण) ४६ (कर्कलोहिताट्टीकण्च) ४७ (पील्यादे कुण पाके) ४८ कर्णादिपक्षाजाहति मूले ४९ शीतोष्णतृप्रादसह आलु ५० (हिमादेलुस्सहे) ५१ (बलवातादूल) ५२ यथामुखसम्मुखाद्दर्शने ख ५३ सर्वादे पथाङ्गकर्मपत्रपात्रश- रावाद्यापिनि ५४ आप्रपदम् ५५ (यथाकामानुकामात्यन्तपा. रावारावारपारान्गामिनि) ५६ (अनुग्वलम्) ५७ अध्वान यखौ ५८ कश्चाभ्यमित्रम् ५९ परोवरीणपरम्परीणपुत्रपौ. त्रीणसर्वानीनायानयीना नुपदीनागवीनाद्यश्वीनाद्यप्रा तीनसमासमानसाप्तपदानम् ६० तदस्य प्रमाणान्मालट् ६१ (हस्तिपुरुषाद्वाण) ६२ वोध्यै दघद्वयस ६३ (श्लुम्मानात) ६४ द्विगोस्सशये च ६५ (मात्र) ६६ (शन्शद्विशते) ६७ डिन् ६८ घत्विदकिम. ६९ एतदो वो घ ७० यत्तद ७१ किमश्च सख्याया इतिश्च ७२ अवयवात्तय ७३ द्वित्रिभ्या लुग्वा ७४ (यादेर्गुणान्मूल्यक्रये मयट) ७५ अधिकमस्मिन्शतसहस्रेत- त्सख्य शतिशद्दशान्ताद ७६ सख्यापूरणे डट् ७७ घतोरिथट् ७८ (बहुगणपूगसद्धात् तिथट्) ७९ षट्कतिकतिपयात् प्थन् ८० चतुर ८१ यछौ च लुक ८२ विंशत्यादेस्तमड्या ८३ शतादिमासार्धमाससवत्स रात् ८४ पष्टयादेरनादे ·४४ ॥ शाकटायनीयसूत्रपाट । ८५ नो मट् ८६ द्विस्तीयद्रेश्च नम् ८७ (पूर्वमनेन सादेश्चेन्) ८८ इष्टादे ८९ (श्राद्धमद्यमुक्त ठेनौ) ९० (क्षेनेऽन्यस्मिनाइये घ) ९१ श्रोनियो वा छन्दोऽध्यायी ९२ इन्द्रियम् ९३ तेन विचे चुञ्चुचणौ ९४ (डतो ग्रन्थस्य ग्राहके कलुक) ९५ (ग्रहणाद्वा) ९६ (सस्याद्गुणात्परिजाते) ९७ (पार्धकायश्शूलिकदाण्डा- जिनिकानुपद्यन्वेष्टा) ९८ (धनहिरण्येऽमिलापे) ९९ स्वाद्ने पु सक्ते १०० उदरे ठणाधूने १०१ कर्मठो घट १०२ (अश हारिणि) १०३ (शीतकोप्णको कारिण) १०४ (तन्ता बोते) १०५ कमितर्यन्वभ्यभीम्य १०६ (विशालविशङ्कटविकटसङ्क टोत्कटप्रफटनिकटावकटाव- कुटारानटीटावनाटावमटनि विडनिनिरीसचिवचिकिन- चिपिटचिलपिल्लचुल्लोपत्यका धित्यका ) १०७ (तदस्मिन्प्रायोऽन्न नानि) १०८ (कोल्मासीवटकिन्यो) १०९ (ब्रामणकोप्णिके) ११० (काल प्रयोजनमस्य रोगे) १११ मुख्य ११२ (शृङ्खलक करभे) ११३ उन्मनम्युत्सो ११४ सञ्जात तारकादिभ्य इत ११५ (गर्भादप्राणिनि) ११६ अस्त्यस्मिन्वेति मतु ११७ (आयात्) ११८ (वातदन्तबलल्लाटादूल) ११९ प्राण्यङ्गादातोल १२० सिध्मादिरक्षुद्रजन्तो १२१ प्रज्ञापणोदकफेनाल्लेलौ १२२ (काडाजटाघाटात् क्षेपे) १२३ वागालाटो १२४ ग्मिन् १२५ (मधुकृषिलोगपिच्छादिभ्यो रवलशेला) १२६ (नोऽड्गादे) १२७ (शाकीपलालीदना हूस्वश्व) १२८ (विषुणलक्ष्मणौ) १२९ प्रज्ञाश्रद्धार्चावृत्तर्ण १३० ज्योत्स्नादिभ्योऽ ·॥ तृतीया यायस्य पृताय पाद ॥ १३१ सिकतारात् १३२ इलश्च देशे १३३ (छुद्रोर्म) १३४ (काण्डाण्डमाण्डादीर) १३५ कच्चा डर १३६ दन्त उन्नत १३७ (मेधारथाद्वेर) १३८पाहृदयादाल १३९ (केशाद्ध) १४० (मण्यादिभ्य) १४१ स्वानाद्वीनाद १४२ अमादिभ्य १४३ (शृङ्गादारक) १४४ फलबर्हान १४५ मलादीमसश्च १४६ (मस्पर्वणस्त) १४७ (वलितुण्डिवटेर्भ) १४८ ऊर्णाहशुभमो युस् १४९ (कशमस्तियुस्तुयस्तवमा) १५० तपस्सग्मायामेधासो विन् १५१ तमिसार्णवोर्जस्वोर्जस्वि- नामयाविन्गोमिन् १५२ नौशिखादिभ्या ठेनी १५३ ब्रीह्याधतोप्नेकाच १५४ (अशिरसोऽशीपश्च) १५५ (अर्थार्थान्ताद्भावान्) १५६ नीहितुन्दादोलिश्च १५७ (स्वाहाद्विवृद्धात्) १५८ गुणादिभ्यो य १५९ (म्पात् शम्ताहतात) १६० (गवादेष्ठग्) १६१ (निप्फादेशतसहस्रा) १६२ (एकादे कर्मधारयात्) १६३ (सर्यादेरिन्) १६४ (द्वन्द्वरुमिन्द्यात् प्राणिस्थाद- स्वाहात) १६५ वातातिसारपिशाचाकक १६६ (वयसि डत) १६७ सुसादे १६८ (मालात् क्षेपे) १६९ (धर्मशीलवर्णा तात) १७० वार्वादेर्यलात १७१ (मन्मानाम्नि) १७२ हस्तद तराजाती १७३ (पुप्फरादेदेशे) १७४ वर्णी ब्रह्मचारी १७५ (सूक्तसाम्नि छ) १७६ (झुग्गाध्यायानुवाके) १७७ (विमुक्तादेरम्) १७८ (घोपडादेवु) १७९ प्रकारो जातीयर १८० फोऽण्यादे १८१ (कृष्णयानीपुरावदानगो मुवातिनीहिसाबहिसुग ·॥ शाक्टायनीयगूनपाठ ॥ च्छादने) ॥ इति शाकायनीयसूत्रपाठे तृतीयस्या ध्यायस्य तृतीय पाद ॥ १ भूतपूर्वे प्चरट् २ (गोष्ठात्खञ्) ३ (षष्ट्या रूप्यचर) २१ पूर्वापराधरोचरान्यान्यतरेत- रादेयुस् २२ उभयाधुश्च २३ परुत्परार्येषमो वर्षे २४ अनद्यतने हि २५ प्रकारे था २६ कथमित्यमु २७ सहचाया धा २८ (विचाले च) २९ वैकाध्यम् ३० द्वितेर्धमेधौ ३१ तद्वति धण् १ व्याश्रये तस् ५ (व्याचे प्रतीकारे) ६ पर्यमेस्सर्वोमये ७ आधादिभ्य ८ (क्षेपातिमहाव्यथे कर्तुस्तु तीयाया) ९ (पापहीयमानेन) १० (पञ्चम्या प्रतिना) ११ अहीयरुहोऽपाये १२ अ धादिवपुल्यासादिकि ३२ वारे कृत्वम् बहो उस् १३ इतोऽत कुर १४ (भवदायुष्मदीर्घायुर्देवाना प्रियैकार्थाद) १५ (त्रच) १६ ककुत्रानेह १७ सप्तम्या १८ किंयत्तत्सर्वकान्यात्काले दा १९ सदैतर्पधुनेदानींतदानसिध २० परेद्यव्यति ३३ चतुस्त्रिद्वेस्सुच ३४ सकृत् ३५ (बहोर्यासन्ने) ३६ (दिशो दिग्देशकाले तृती यायुज) ३७ परावरात्स्तात् ३८ (दक्षिणोत्तराचातस्) ३९ (अघराचात्) ४० पश्चोऽपरस्य दिगादेश्वाति ४१ वोचरपदेऽर्धे ४२ पुर पुरस्तादवोऽवस्तादधोऽ धस्तादुपर्युपरियात् ४३ (दक्षिणाद्वापञ्चम्या) ४४ (आहि दूरे) ·॥ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।। ६६ (सङ्ख्यादेः पादादिभ्यो दानदण्डे च वुच् लक) ६७ प्रकृते मयट ६८ अस्मिन् ६९ (तयोस्समूहवच्च रहुपु) ७० निन्ये पाश १५ (उत्तरात्) ४६ एनोऽदूरे ४७ श्चुगचेः ४८ तीयशम्बबीजारकृषौ कृषा टा ४९ सहचादेर्गुणात् ५० सपननिष्पत्रादतिपीडने ५१ मद्रभद्रान्मुण्डने ५२ प्रियसुखादानुकूल्ये ५३ दुःखनिष्कुलशूलसमयस- स्यात्मातिकूल्यनिष्कोपपाक- यापनाशपथै ५४ अनेकानोऽव्यक्तानुकरणा- स्कृभ्वस्तिम्यां विश्व ५५ कर्मकर्तृभ्यां पागतचत्वे च्यिा ५६ चेतोमनोरहोरजोऽरधापो लक् च्चो ५७ ३सुसोर्बहुलम् ५८ ईरहलः ५९ व्याप्तौ सात ६० जातेस्संपदाच ६१ तत्राधीने ६२ (देये त्राच) ६३ (देवादिभ्यस्सप्तमीद्वितीयात्) ६४ बहल्पार्थात्कारकाच्छसीटा- निष्ठे ६५ सहचैकाद्वीप्सायाम् ७१ तिश्च प्रकृष्टे तमप् ७२ द्वयोर्विभज्ये च वरप् ७३ (सौ ) ७४ अव्ययैत्कितिकोऽसत्त्वे तयोर्खाम् ७५ गुणानाद्वेष्टेयस् ७६ प्रशस्ते रूप ७७ ईषदसमाप्तेऽडादेः कल्पन्दे- श्यब्देशीयर ७८ सुपः प्राग्बहु ७९ (महादेः कपोऽच्छिन्ना दिभ्यः) ८० (अनत्यन्ते) ८१ प्राकात्कप् ८२ तिड्सर्वादेरवन्त्यात्पूर्वोऽ ८३ युष्मदस्मदोस्सुपोऽसोभि ८४ को विश्वव्ययस्य ८५ तूप्णीकाम् ८६ कुत्सिताल्पाज्ञाते ८७ अनुकम्पातन्नीत्योः ८८ (बहचो नृनानोऽजातेष्ट- ·॥ शाक्टायनीयाप्रपाटः ॥ घेला वा) ८९ (जधी चापादेः) ९० (उकोऽचो लुककृत्या च) ९१ लुच्युत्तरपदस्य प्कन् ९२ (झुक्काजिनात्) ९३ (अपडेकापूर्वपदस्याचि) ९४ (द्वितीयादचः) ९५ (तेनैचः) ९६ (शेवलसुपरिविशालवरुणा. र्यमादेस्तृतीयात्) ९७ (कचितुर्यात्) ९८ (पूर्वपदस्य वा) ९९ इस्वे १०० (कुटीशुण्डाद्रः) १०१ (शम्या रुरौ) १०२ (कुतुपः) १०३ (कासूगोण्याः प्तर) १०४ (वत्सोक्षर्षभाश्चाद् हासे) १०५ यत्तत्किमन्यायोर्निर्धार्ये ११३ (शीतोपणादृत्ती) ११४ (लूनविहानात्पशौ) ११५ (तनुपुत्राणुस्नातवृहतीशू- न्यातून कृत्रिमनिपुणसमाप्त- वेदाच्छादनरिक्ते) ११६ कुमारीकीडनेयोऽव्यादिभ्यः ११७ तीयाट्टीकणविद्यायाम् ११८ मोऽष्टमादागे ११९ पाठात् १२० (माने कश्च) १२१ एकादाकिंश्वासहाये १२२ (तिलापिञ्जपेजो निष्फले) १२३ मृदस्तिकः १२४ सस्नो प्रशस्ते १२५ बहुलतोयसमात्र १२६ वर्णात्कारः १२७ भेषजातिहोत्रादेवेभ्यष्टयण्छ- तल् १२८ नामरूपभागाद्धेयः १२९ मादिभ्यो यः १३० नवात्नतनखञ्च नू च १३१ प्रात्पुराणे १३२ प्रज्ञादिभ्योऽण १३३ (कृष्णौयधिश्रोत्रान्मृगभेपण- शरीरे) १३४ (कर्मणस्सन्दिष्टे) डतरः १०६ वैकात् १०७ बहूनां प्रश्ने डतमश्च १०८ (एकात्) १०९ (क्ताद् डादेश्चानत्यन्ते) ११० +(न सामि वचने) १११ (लोहितान्मणौ कः) ११२ (रक्तानित्यवर्णयोः कासाच) १३५ वाचठण ·॥ चनुांगायम्य प्रथम. पाद ॥ ४९ १३६ विनयादिभ्यः १३७ पयिकम् १३८ (अनुगादिन.) १३९ अजिनोऽ १४० +(पिसारिणो मत्स्ये) १४१ (प्रिन्योऽमुस्यकात्यूगात्) १४२ (मातफादलियाम्) २४३ (शखजीरिसाहाद् व्यड्वा) १५४(बाहीकेप्यतामणराजन्येभ्यः) १४५ (दामनीयौधेयपर्धादिवृका- च्छामण्टेन्यण) १४६ (श्रीशमाशिसाशालोम- सभिजिद्विदभृतो गोत्रेणो यञ्) ७ चुरादिम्यो णिन् ८ युजादेवी ९ (मुः प्राप्तापिणि १० अध्यायेकालादिभ्योऽर- चिमुभिभ्या मृगाभीक्ष्ण्ये यह ११ गृनुप्सदहजजमचर्दशग- त्याभ्यां गर्यटिलयोः १२ सुबहुलम् १३ (अचि) १४ (नोऽनः) १५ प्रयुज्याप्याष्णिन्या १६ कम्येकर्तृकात्सन्नतत्मनः १७ सुप. कर्तुः काम्यः १८ क्यच्चामाच्ययात् १९ गौणादापाराचाचरि २० फर्नुः किर २१ (गल्भहीमहोदान्डित्) २२ प्क्यह २३ (तद्वत्योजस.) २४ सोया लक २५ अप्मरस २६ मृशादेची स्तः २७ निद्राविडाभ्यो धर्मिणि क्य २८ शिवहुलं कृमादिषु ॥ इति शाकटायनीय गनपाठे तु. तीयस्याम्पायरय चतुर्य पार तृतीयाध्याय समासः १ गुपौधून्विच्छिपपणेरायः २ फमृतेणिडीयह ३ नित्यारश्यपि ४ फितिज्गुपेर्भिपज्यादिक्षमा- निन्ये सन् . ५ शान्दान्मान्वधान्निशानाव- जिज्ञासावरूप्य ई ६ धातो. काट्यादेर्यक् २९ (नाधाचतग्गाडिनाहा.

·शाकटायनीयसूत्रपाठ ॥ रकस्याश्वतरेतकलुक) ३० (हलिकल्योरः) ३१ सत्यार्थवेदस्याः ३२ निरस्यङ्गेभ्य. कर्मणो णिह ३३ पुच्छभाण्डादस्ममाचौ ३४ (चीवरात्परिधार्योः) ३५ (सतकक्षकप्टकृच्छ्रगहना- स्पापे चिकीर्षी क्यङ्) ३६ वाप्पोष्मफेनादुद्वमि ३७ सुखादेर्भुजि ३८ शब्दादेः कृषि वा ३९ रोमन्थादुच्चर्वणे ४० नमोवरिवस्तपसः क्यच् ४१ चित्रको विस्मये ४२ हस्वस्य तस्पिति कृति ४३ द्विर्धातुः झुन्लिड्डे प्रत्यये प्रात्कच्यचः ४४ आयेफाच् ५४ (चरिचल्पतिवदोऽचि) ५५ (धनाधनपटुपटम्) ५६ (चिझिदचनसदाश्वत्साह- मीदवत्) १७ सी/ज्ञोप् सन्यवाज्ञपेन च ५८ धिव्धीप् दन्मः ५९ यौन्मुचोऽनाप्येऽचः ६० घुमीमारभलभशक्पत्पदा- मिस् ६१ राधेर्वधे ६२ लिटीडप्येत् ६३ त्रप्फलिभजवादकज्हादि- ददिशसिकृतस्यातोऽन्तहलोः ६४ फणादित्रस्नम्वमा वा ६५ श्रन्थग्रन्थोन्लुक ६६ दन्भः ६७ थे वा ६८ घोहि ६९ देलिटीगिः ७० पिवस्येन्डे ७१ हिप्नोऽडे कुः पूर्वात् ७२ जेलिट्सनि . ४५सन्यडश्च ४६ सुपः ४७ नाद्यन् ७३ चर्चा ४८ ततः ४९ नबन्द्रा बलि ५० द्विरेकेपाम् ५१ यकस्तृतीयः ५२ (ईय) ५३ (सन्या) ७४ सन्जेप्पिप्पणि ७५ नस्विदिस्वदिसाणिस्तोः ७६ पूर्वस्यास्वेऽवीयुख्योः ·॥ चतुर्याध्यापस्य प्रथम पार ॥ २१४ परेवी ७७ आजश्रग्झपः १०३ चेष्टिचेष्टा या ७८ धुतेरिः १०४ गणश्चे ७२ सरश्चर १०५ लिट्याटादेरतः ८० (ष्ठिवेप्टो पा) १०६ नकादायनोहलः ८१ लुक्सयि १०७ भव्यथोऽदित् ८२ हलोऽनादेः १०८ इन्यनस्साचोऽयोग्यम् ८३ (अच्या) १००न यः ८४ +यहोश्चः ११० वा ८५ यडोऽकरते. १११ प्ये च ८६ ऐडगिदाहाफोः ११२ ज्य: ८७चन्चमन्सध्वन्समन्शकस्पत्य- ११३ व्य. दिस्कन्दानीम् ८८ अतोऽनुनासिकस्य मम् ११५ च्यादिस्वचच मिति ८९ जजमदहदशभापसाम् ११६ वशिल्यचियधिज्यामहिन- ९० चर्फलाम् स्चिपच्छिमज्जा विकनि ९१ ति चातोर्युत् ११७ स्वापे? ९२ रीमृत्यताम् ११८ यशो न यहि ९३ रम् रिम् च लुचि ११९ स्वळ्याम्यम ९४ निजामेत् १२० चाय की ९५ पृभृहाइमाामित् १२१ युक्तौ ह. ९६+सन्यत १२२ पो सो ९७ ओ पुयज्ये ९.८ श्रुवप्रधुच्योर्ग । १२४ लिया ९९ स्वर्णावु. १२५ न १०० सन्पल्यौ ऽनग्लुनि १२६ (प्याय) १०१ लघोर्षोिऽनजादे १२७ तयारनुसनर्गम्य १०२ म्मम्तृत्वादिषयम्पशोऽन् १२८ आगेभलो १२३ श्री ·॥ शाक्टायनीयसूत्रपाटः ॥ १२९ स्फायः १३० स्त्यः प्रपूर्वस्य १३१ द्वयमूर्ती श्यः १३२ (प्रतेः) १३३ (वाभ्यवपूर्वस्य) १३४ (शृतं पके हविःक्षीरे) १३५ दीर्घोऽचोऽवः १३६ किजलि विडत्यनुनासिके १३७ सनि दृषो न १५५ मृप. क्षान्तौ १५६ वि १५७ स्कन्दस्यन्दः १५८ मृमृद्गुधकुपक्लिवद्वसः १५९ रुद्विन्मुपिग्रहिस्वप्रच्छा सनि च १६० सीकः १३८ इनः १३९ तनो वा १४० क्रमस्त्वि १४१ शूच्छ्चोऽनुनासिके च १४२ त्वमव्यविनिवोऽचश्च १४३ राक् १४४ गाङ्कुटां डिद्वदणि १४५ इटि विजः १४६ वोः १४७ श्ल्यलो १४८ किद्वल्लिटीन्धेश्वासंयोगात् २४९ स्वन्जेर्वा १५० नजस्ति स्वि न्युपान्त्ये १५१ थफवन्चिलुच्युतितृषिमृपिट- शहट १५२ या हलादेरलस्सत्त्वोः १५३ उति शपः क्तयोर्भावारम्भ १५४ शीट्टीदाहस्विमिदिश्वि- १६२ सिलौ तडि १६३ उः १६४ गमो वा १६५ (यमस्सो विवाहे) १६६ (गन्धने) १६७ नः १६८ घुस्थोरि च १६९ अन्त्योपान्त्यामिर १७० पुवादर १७१ तेऽनिटचजः कुर्षिति १७२ वाक्यार्पनिदाघावदापं नानि १७३ (उद्गादयः) १७४ (न गतौ वन्वः) १७५ (याजादयो यज्ञा) १७६ घ्यण्यावश्यक {৩৩ নিসালঃ হাজি १७८ भुजोऽदौ १७९ त्यज्यजः ·।। चनुाध्यायस्य प्रथम पदि.॥ ८३ २०३ शमोऽदर्शने २०४ यमोऽपरिवेषे णिचि च २०५ मारणतोपणनिशाने अश्व २०६ चहश्शाध्ये २०७ वानुपसर्गाज्ज्वलवलाल चनूवमनमग्लानाम् २०८ खचि २०९ (छदेर्मन्छौ) २१० घेऽध्याद्युपसर्गस्य २११ डेऽशास्वमाश्यदितः २१२ भाज्मास्भाप्दीप्पीड्मील्ली. वकणश्रवण्लुटां वा २१३ +उत् १८० एचोऽश्याः १८१ व्योऽलिटि १८२ स्फुरस्फुलापनि १८३ (अम्यपगुरो वा) १८४ डीडरसनि १८५ (प्याडि) १८६ (मिमीनोरखाचि) १८७ (लोड्लिनात्यो) १८८ पूजाप्रलम्भाभिभवे णौ १८९ क्रीड्जेः १९० सिध्यतेरज्ञाने १९१ प्रयोक्तुस्मिडः १९२ बिभेतेपिच १९३ चिस्फुरोर्वा १९४ (वेतेः प्रजने) १९५ लीलो नग्लक स्नेहवे १९६ रुहः प: १९७ कथादिपातिस्फायोडालर पम् १९८ प्रीधूनोर्न १९९ वाशयोबिघूननागत्योजक्ती २०० वेव्यापाहाशाच्छासो यिम् २०१ हीब्लीक्निदिमाय्यातां पक् २०२ घटादिकगेवनूजनै प्क- सूरज्ज्यमोऽकमिचम्यम्यप परिस्स्वद उपान्त्यस्याचो. जग्औ तु दी? या २१४ जिघ्रतेरिः २१५ तिष्ठतेः २१६ ऊपो णौ २१७ (चित्ते वा) २१८ लुड्लिटि भुवः २१९ गोहोऽचि २२० गम्हन्जन्खन्यसोऽनडय- चि लुक्डिति २२१ हलो नोऽनर्चान्च्युदितोः २२२ (लङ्गिकम्प्योरुपतापाइवि- कृत्योः) २२३ भञ्जनों वा २२४ दन्शसन्जरमपि २२५ रन्जः ·॥ शास्टायनीयसूत्रपाठ ॥ २२६ णौ मृगरमणे २२७ पनि भावकरणे २२८ +स्यदो जवे २२९ प्रश्रथहिमश्रथैधावोदौद्म- दशनम् २३० मिगत्यस्याः २३१ जागुर्जिणे २३२ मृजुः । २३३ आर्वाचि २३४ विश्रमो पनि २३५ नोधमोपरमः २३६ मजन्वधोऽयरनंगवंकंचमः कृनौ २३७ आतो यम् २३८ नो नस्तोऽमिणे २३९ हो घः २४० शासः विङत्यहलीत् २४१ (को) २४२ (आङ:) २४३ क्तिन्यपचायः २४४ हादोऽ: ति २४५ ऋल्वादेः क्तक्तिनां नोऽपः २४६ क्तयोर्द्रश्यौदित्स्यत्यादेर्द- स्य चामन्मूर्छः २४७ हलो यन आतोऽध्याख्यः २४८ (धादिव्यश्चे शानिगीपापा. दाने) २४९ (सेः कर्मकर्तरि प्रासे) २५० +निर्वाणोऽवाते २५१ दुग्धोदर्पिश्च २५२ क्षेरध्ये २५३ (दैन्य क्रोशे वा) २५४ हीताद्रानन्दनुद्विन्तेः २५५ प्रस्त्यो मः २५६ क्षः २५७ शुप्पचः कम् २५८ अनुपसर्गाः क्षीवोल्लाघकृश- परिकृशफुल्लोत्फुल्लसम्पुस्खा २५९ +भितं शकलम् २६० वित्तं धनपतीतम् २६१ हन्मन्यरंगनंवनतितनादेल- ग्जलि २६२ प्ये २६३ मो वा २६४ गमादीनां को २६५ (न क्तौ दीर्घश्च) २६६ वन्यनुनासिकस्याः २६७ जन्सन्सना २६८ सनि २६९ ये वा २७० तनो यकि २७१ ( सनस्तौ तौ) ॥ इति शाकटायनीयमूत्रपाठे चतुर्थ. स्याभ्यायस्य प्रथम पाद।

·॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वतीयः पाद. ॥ १ हिणोऽचीकलेले या २ वेकः ३ एश्शीडः १ ययय् . ५ उपसर्गादुदूहः ६ ल्येतेरित् ७श्वयत्यप्वच्पतोऽङ्यथगुम्फ- म् ८ नशो वेम् ९ ऋशोर १० जागुः किति ११ शृट्टषां लिटय वा २७ स्यस्तेस्सोऽः २८ अदोद २९ ईट् चाजदरुन्यः ३० वल इट् ३१ ईशीभ्यां ध्ये ३२ जल्हो) धिः ३३ शाध्येधिजहि ३४ अद्मव्यतः ३५ इय्यः ३६ आतोऽ: ३७ गुमि ३८ ः १२ स्कृच्छ्रुतः १३ हल्भ्यामृदर्तेः १४ यडचक्कचाश्शे १५ रिः १६ जुस्पक्वेडर १७ अक्डिल्लुग्घेता २८ हूस्वस्य हलः १९ युक्तेनधि ल्यलौ २० भूस्वोऽद्वेः २१ हल्योरौत् २२ वोर्णाः २३ ( अल्योत्) २४ तृणेह २५+ रुव ईद २६ यतुरुस्तोर्वहुलम् ३९ अतो हः १० असंयोगादोः ४१ म्चि लुगा ४२ कुर्यि च ४३ अतश्शि चोत् ४५.मगाने ४५ आसीनः ४६ नमस्त्योर्लक् ४७ भाज्झेरातः १८ हल्यघोरीः ४९ इद्दरिद्रः ५० भ्यो या ५१ हाकः ५२ + आ च हो ५३ यि लुक ·৭ মায়বনীকান্না। ५४ + क्सस्याचि ५५ दुहदिहलिहगुहस्तडि तुवि लुवा ५६ ओतश्श्ये ५७ यम्गमिषोशिश छः ५८ पानाधमास्थानादाण्ट्य. तिौतिधिन्वुकृण्वुशदंसदः पिवजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छप- श्यर्छशृधिकृशीयसीदम् ५९ सर्ते| वेगे ६० ज्ञाजनो जाः ६१ एमिदोऽमः ६२ प्वां हूस्वः ६३ शमां दीर्घोऽष्टानाम् ६४ ठियूक्लम्याचमः ६५ क्रमोऽतङाने ६६ सावारैचः ७७ ईटीटः ७८ धि वा ७९ तासस्त्योस्त्रि ८० एति हः ८१ तस्सिल्यश्लि ८२ च्याहः ८३ (डीडो यिडि त्यचि) ८४ इटि चातो ८५ हल्भ्यां लिङ्चेद्वा ८६ घुमास्थागापाहाक्सः ८७ ई हल्यप्ये ८८ ये ८९ प्राध्मोर्यहि ९० भो भी हिंसायाम् ९१ अस्तिषो वचौ ९२ चक्षः ख्शाञ् वाचि ९३ लिटि वा ९४ शो यः ९५ अस्जसोर ९६ लुङि लुग्दरिद्रः ९७ अस्सन्युण्ण्वने ९८ हलो यः ९९ (क्यो वा) १०० अतः १०१णेरिक्तानिडामाल्वन्तेत्न्वाय्ये १०२ दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छ- मज्ञप्ता वा ६७ हलाम् ६८ बज्लोऽतः ६९ वोर्णनहलादेलेपोरिटि ७० नक्षणशसिश्विजादिन्माश्च ७१ धूसुस्तुभ्य इट् ७२ यरनमातां सक ७३ घुपाभूते शुक् ७४ प्राधेशाच्छासो वा ७५ तन्भ्यस्थास्ते ७६ जल्हस्वाल्लुक्सस्तो ·शाक्टायनीयसूत्रपाठ ॥ १७८ प्रस्मस्सयुयविनित्यभुरुभाज' १७९ रभसस्वान्न्जः १८० अक्षुनुतुस्कन्भिच्छितिशय सहादः १८१ बन्नासायुवुकशुरुक्षुव्याद्धः १८२ आवलिलक्षिवृस्वतिशता १५४ हपेर्लोमविस्मयप्रतिपाते। १५५ जप्तवस्तापचितम् १५६ वमरुप्यमत्वरसंधुपास्वनः १५७ नृवृश्चास्त्वि १५८ क्तका क्षुधवसः १५९ लुभ्यश्चेर्विमोहाचे १६० पूक्तिशा या १६१ ल्यूदितः १६२ सहलुभेच्छरुपरिषस्ति १६३ प्राधदन्भतन्सन्पतिज्ञपि- श्रियूर्णभरस्वृत्रिवृतस्सनि १६४ क्रापूडम्यमशः १६५ न किंदाधुग्ग्रहगुहः १६६ ऋनस्स्ये १६७ कस्यैकाज्यसः १६८ गम्हन्विदृश्विशो वा १६९ कृतृनृच्घृच्छ्दस्स्यसौ १७० गमः १७१ अतः १७२ न वृभ्यः १७३ गलोरसुप्तडाने १७४ क्रमः १७५ (तु) १७६ शमच्छिविन्द्विद्यहन्वसिघ- स्यचोऽश्विश्रिशीड्डीप- कोदत. १७७ मुरिसिविपवाचः १८३ यरलाद्भः १८४ रयनगान्मः १८५ दन्टलिविस्टमृदिरुकुरेश्वशः १८६ शिशुद्वित्विकृपिनितुदोप्प. १८७ वनमिदुरुदिलिदाद् ह. १८८ स्विमन्सिधिलिपिपुपश्श्यात् १८९ कित्युरन्यूर्णनः १९० नित्यानिट्तासोऽत्वदच्मृ. ज्दृशस्थे वावृव्यातेः १९१ ऋतः १९२ कृञोऽसः १९३ मृभृवृस्तुद्वश्रुस्रोश्च लिटि १९४ सृदृशोऽम् जल्यकि १९५ दृप्तृप्सृपकृपिस्पृश्मृशो वा १९६ नश्मस्जसोर्नम् १९७ उदितः १९८ लिपादितृफहफगुफोभशु- भश्शे २९९ जभोऽचि २०० रध.

·॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २०१-नेव्यलिटि २०२ रमः २०३ लभः २०४ थ्याङः २०५ स्तुतावुपात् २०६ (ब्यमि वा) २०७ पन्खे चोपसर्गात् २०८ (सुदुर्य.) २०९ क्रीन्तन्यवस्थादे ग्बहुलम् २१० धानापेः २११ संपर्युपात्कृअस्सड् भूपसम- वाये २१२ उपाद्विकारप्रतियतवाक्या- ध्याहारे २१३ किरतेर्लवने २१४ प्रतेश्च वधे २१५ चतुष्पद्यपाद्धात् २१६ विशुनि भक्षाश्रयाय २१७ (वौ विकिरो वा) २१८ प्रानुम्पतेर्गवि २१९ प्रादुसध्याच्यस्तेप्पिः १२० सुबसूसोम्तुस्तुमोऽध्यप्यद्वेः २२१ स्थासेनिरोधसिसज्जा साटि २२२ स्तम्भोऽडप्रतिस्तव्यनि- २२५ सदोऽप्रतेली त्यादेः २२६ स्वन्जेश्व २२७ परिनिवेस्सेवः २२८ (सयसिते) २२९ सद्स्तुवन्ना वा स्वटि २३० सीवूसहोऽऽसोः २३१ स्यन्दतेर्वाभ्यनोश्चापाणिनि २३२ वेस्स्कन्दोऽक्तयोः २३३ परेः २३४ स्फुरस्फुलोनिर्नेः २३५ वेः २३६ स्कम्नः २३७ निर्दुस्सुवेस्समसूतिस्वपोऽवः २३८ हिनुमानानिणोऽदुरोऽन्तरश्च णः २३९ शः २४० नेधुमानगत्पत्सदिस्यतियाति- वातिनातिप्सातिहन्तियपिव- हिशमूचिन्देग्धौ २४१ शेपेऽपान्तकखपाठे वा २४२ परेरनितेः २४३ अन्ते न २४४ द्वयोः २४५ः २४६ वि या स्तब्धे ·६० ॥ शाक्टायनीयसूत्रपाट । २४९ अपोडचोडमामूपूकंगप्या- यिवेपः २५० नमीजादेरेव २५१ णिहालिजुपान्त्याद्वा २५२ (निर्विष्ण) २५३ रो लोऽयौ २५४ निप्पतेर्वा २५५ (परेोकयोगे) २५६ डश्चर्किंडादीनाम् २५७ ग्रोऽचि २५८ यङि २९९ (गरगलं विपप्राण्यङ्गे) २६० कृपोऽकृपीटादिषु २६१ आदेप्प्णोऽप्वकष्टयाठीव. स्स्नम् ९ स्तम्भूगुचुम्लुच्चूग्लचूग्लु- चूश्चिमोऽ १० ऋदितोऽतकि ११ सर्तिशास्तिलिदात्पुप्यादेः १२ वक्त्यसूख्यातेः १३ लिप्सिहाऽर्तेः १४ तडिया १५दीप्पूजम्बुधताय्प्यायस्ते निः १६ पदः १७ कर्मभावे १८ हन्दृशिमहज्भ्यस्सितास्स्य- सटां निड्वा १९ श्लेले यक् ॥ इति शाकटायनीयसूत्रपाठे चतुर्थ स्थाध्यायस्य द्वितीय पादः ॥ १ तास्स्यौ लुलोः २ सिलडि ३ दृपादेवासृपः ४ इकश्शलोऽदृशः क्सो नेट २० +(कर्तरि शप) २१ हृदादेशानुक् २२ दिवादेश्श्यः २३ भ्राशभ्लाशभमिक्रमित्रसि- त्रुटिलपो वा २४ +यसोऽनुपसर्गात् २५ (सम.) २६ अक्ष नुः २७ तक्षस्तनूकृती २८ स्वादे. २९ स्तम्भूस्तुन्भूस्कन्भूस्कुन्भू- स्कोरना च ३० यादेः ३१ हलरश्नो हावान चेत् ५ लिप ६ नानालिङ्गने ७ कश्रिद्रुमुणेर्डः कर्तार ८ घेट्वेर्वा .

·॥ चतुथाध्यायस्य तृतीय पाद.।। च ५६ (भीमादयोऽपादाने) ५७ (सम्प्रदागाचान्यलोणादय) ५८ कृदुलम् ५९ मास्त्रि प्राप्तोऽसमः ६० ध्यण ६१ पाणिसमवात् सृजः ६२ ओरावश्यके ६३ वाधारेऽमावस्या ६४ (कुण्डपाय्यसञ्चाय्यराज- सूयाः ऋतौ) ३२ तुझ्यश्शः ३३ कृन्तनादेरु. ३४ रुषांनं ३५ कर्मण्यसुवादीनां कर्मवलि ३६ तपस्तपसि ३७ (सजश्राद्धे) ३८ (करणे कचित्) ३५ (कुपिरजश्श्यान्न वा) ४० यज्दुहः ४१ रुधः ४२ (तपोऽनुतापे च) ४३ (णिश्रिस्तुतकर्मण) ४४ (भ्पार्थसन्दुहादीनां च नियर) १५ कृलोऽतुत्वाम् ४६ धुरकेलिमकृष्टपच्य कर्मणि ४७ सङ्गतेऽजर्यम् ४८ रुच्याव्यथ्यौ ४९ भूगोयो वा ५० प्रपस्थोऽनीय ५१ जनाप्ल्यापतो ध्यण ५२ लिपशीड्स्थानृपास्वसजत्रु- हारम्भात् क्त ५३ गत्यकर्मण्याधारे च ५४ (आदौ) ५५ साप्यानाप्यालकध्यपखार्थाः कर्मभावे ६५ (पाय्यधाय्यसान्नाय्यनिका. य्यप्रणाय्यानाय्य मान- विर्निवासासमत्यनित्ये ६६ (अमौ परिचाय्योपचाय्यम- मूचित्या.) ६७ तव्यानीय्यो ६८ प्वच्चत्तकिशम्शसियत्सहि- यजोऽय्यामुवपरपलपापत्र- पडिपदभचमुर्य ६९ गमयमोऽनुपसर्गात् ७० चर. ७१ आडोऽगुरौ ७२ पणोपमृबवदादिशेयर्तुमत्यु- पेयागर्दै ७३ स्वामिवैश्येऽते. ७४ चदस्सुप. क्यप् च ७५ हत्याभूयं भावे ·|| शमिटायनीय अपठ ॥ ९९ सहादिग्रहाद्वा १०० श्यात्तन्व्यधासुसंस्यवसाय- हतीपश्वसः १०१ नृत्खनजो बुद् शिल्पिनि १०२ पाणिवट ताडघट् १०३ गस्थका १०४ टनम् ७६ अमिचित्या ७७ खेयम्पोयम् ७८ कुप्याज्यभिद्योध्याप्तिध्ययु. ग्य नानि ७९ शास्सृञ्जुपस्त्वेत्युदुपा- न्त्यादन्नलफ्नृतः ८० (जिविन्यो हलिमुझकरके) ८१ ग्रहः पदास्वैरिबायापक्ष्ये ८२ मृञोऽनानि ८३ समो वा ८४ कृमृज्पशंसगुहहुहजपः ८५ ण्वुत्रम् लिहादिभ्यश्च ८६ नन्द्यादिभ्योऽनः ८७ अहादिभ्यो णिन् ८८ नेर्वपशुशाविशरक्षः ८९ नो याचव्याहृसंव्याहन- जवयसः ९० अचोऽचित्ते ९१ रुधराधोऽपात् ९२ इन्च परिभ्वः ९३ (वेश्शीशियो देशे) ९४ ज्ञाकृगृपीगुपान्त्यात्कः ९५ उपसर्गादातोऽनिक ९६ +पामाध्माड्दशशः ९७ धारिपारिवेद्युदेजिचेतिसाति- साहिलिम्पविन्दोऽनुपसर्गात् ९८ धुन्यो णः . १०५ हो नीहिकाले १०६ पुसल्यस्साधौ वुच् १०७ आशिपि चुन् १०८ नाम्नि क्तिः १०९ कर्मणोऽ ११० शीलिकामिभक्ष्याचरीक्षिक्ष. मोणः १११ गोऽनुपसर्मादक ११२ सुराशीधोः पिपात् ११३ आतोऽहावामोऽड् ११४ दाज्ञः प्रे ११५ (संख्य) ११६ (आशिपि न.) १०७ क्लेशतमसोऽपे ११८ (शीर्षकुमाराण्णिन्) ११९ अमनुप्ये टक् १२० जायापतेर्लक्षणे १२१ (हस्तिकवाटाच्छतौ) १२२ राजयः १२३ अर्होड ·१. चनुाध्यायस्य सृतीय पाद । १२४ शक्तिशालांशयष्टितोमर- धनुर्धटाद्रहः १२५ सूत्रद्धारणे १२६ हो वयोऽनुद्यमे १२७ आडि शीले १२८ दृतिनाथात्पशाविः १२९ फलेपद्यात्मभरिकुक्षिभार १३० शकृत्स्तम्बाद्वत्सनीही कृत्रः १३१ कियत्तटोरः १३२ दिवाविभानिशाप्रमाभास्का- राऽरुप्फन्तानन्तादिना- न्दीलिमिलिशिवलिचितक्षेत्र जवाबाहदर्धनुकसख्याः १३३ हेतुतच्छीलानुफुलेऽशब्द- श्लोककलहगाथावरचाटुसू- त्रमन्त्रपदात् १३४ भृतौ कर्मणः १३५ क्षेमनियमद्राखाण १३६ मेघत. खच् १३७ भयात् १३८ प्रियवशाद्वदः १३९ द्विपत्परावस्ताये १४० मितनखपरिमाणात्पचः १४१ करीपानफूलारकपः १४२ सर्वात्सहश्च १४३ भृतृधारिजिदमितपश्च ना- म्नि १४४ वाचयमो व्रती १४५ मन्याणिन् १४६ कर्तुश्श्वः १४७ एने. १४८ शुनीस्तनाद्धेटः १४९ (नाडीमुष्टिपटीखरीनासिका- वाताद्ध्मश्च) १५० (पाणेः) १५१ कूलादुदि रग्बदः १५२ वहाभाल्लिहः १५३ विध्यरुम्तिलाचुदः १५४ शर्थललाटयाला हातानः १५५ पुरन्दरभगन्दरेरम्मदोग्रंप- श्यासूर्यपश्याः १५६ सुमगाभ्यस्थूलपलितनमा- न्धपियारमुपोऽच्येश्चौ व. स्नुखकञ् भुवः १५७ कृा. करणे खनन १५८ भावे चाशितंभवः १५९ गम. खखड्डाः १६० विहायसो विहश्च १६१ उरगः १६२ मुगदुर्गमाधारे १६३ (निर्गो देशे) १६४ नाम्न्यश्शमः १६५ (पादिभ्यश्शीड) १६६ (उत्तानादिभ्यः कर्तु) ·॥श टायनीयसूत्रपाठ ॥ १६७ आधारात् १६८ भिक्षासेनादायाच चरष्टः १६९ पुरोऽगतोऽस्स: १७० (पूर्वोत्कर्तु) १७१ स्व. का १७२ दुहो घश्च १७३ शोकापनुदतुन्दपरिमजस्त- मेरमकर्णेजपास्सुखाहराल- स्यहस्तिसूचकाः १७४ मूलविभुजादयः १७५ विण्मजः १७६ स्पृशोऽनुदकात् कि {ওও অনন্যান্য १७८ ऋव्याकव्यादावामपक्कादौ १७९ मन्वन्कनिम्विच्च दृश्यते १८० त्यदाद्यन्यसमानागौणा- शेराप्ये किकटमाः १८१ (कर्नुणिन्) १८२ शीलेऽजाते १८३ अताभीक्ष्ण्ये १९१ मुकर्मपापमन्वपुण्यात्कृतः १९२ (सोमात्सुनः) १९३ (अमेश्वैः) १९४ (कर्मण्यग्न्यर्थे) १९५ दशः कनि १९६ राजसहात्कृञ्युधिभ्याम् १९७ जनोऽनौ डा १९८ सप्तम्या: १९९ अजातेः पञ्चम्याः २०० कचित् २०१ जुपोऽतृ २०२ मुयजो ध्वनिप् २०३ भस्मादयः २०४ कक्तवतू २०५+ लड़ २०६ (रातो वसोऽन्त्ययामास्वा- पेऽद्य) २०७ + अनद्यतने लड् २०८ (ख्याते दृश्ये) २०९ स्मृत्यर्थेऽयदि लुट् २१० साकाक्षे चा २११ अत्यन्तापहवे लिट् २१२ परोक्षे २१३ (हशश्वत्पञ्चाध्यन्तःप्रच्छये १८४ साधौ १८५ ब्रह्मवादी १८६ च्यभे वो भूते १८७ करणाद्यजः १८८ (हन्विक्यः कर्मणः कुत्स्ये) १८९ मो णिन् १०० प्रगणसारिकप २१४ (पुरि लुड्वा) २१५ स्मे च लद् ·॥ चाध्यायमा तृतीय पाद । २१६ ननी पृष्टोक्ती २१७ सति २१८ (पूड्यजश्शान) २१९ वयश्शक्तिशीले २२० धारोकशातच्छे २२१ (सुनूद्विपाईस्सव्यरिमशस्ये) २२२ तृ साधुधर्मशीलेषु २२३ भूतूवृधूभ्राजसहचररुचाप- नपालनिराकृमजनो- स्पचोत्स्तोत्पदोन्मदादिप्णुः २२४ भूजेस्स्नुस् २२५ ग्लास्थरस्नुः २२६ गृधिपिक्षिप्तसः कुः २२७ सन्भिक्षाशंस्थिन्दिच्छादु. २३९ (दक्रमो यर) २४० यज्यदराजपादूकः २४१ जागुः २४२ शमष्ट फदुपद्विपदुयुज. त्यजरजमजाभ्यानाऽनुरु- धोधिनम् २४३ (आह. क्रीड्यम्यस्मुपः) २४४ सम. पृन्सजनरोऽकर्मका- त् २४५ या विचापकत्थमन्भलसः २१६ लपोऽपेच २४७ चरोऽतौ च २४८ लप्सृटुमदवसः प्रे २४९ परेस्राबद्दहमुह. २५० (देवो णेश्च) २५१ क्षिपरट. २५२ वादेश्व कुञ् २५३ निन्दहिंसशिशखादनिना. शिव्यामापासूयात् २५४ (उपसर्गादेव देविकुश) २५५ कुट्टिलुण्टिड्जल्पिभिक्षा- दाकद २५६ दृक्षीण्वमज्यव्यथाभ्यम्परि- भूविश्रेरिन् । २५७ प्रात्सूजो. २५८ मरक्सदसः २५९ भजभाममिदो घुरः २२८ शृचन्दादारुः २२९ (सद्धाशद्धेट्सेरु) २३० निद्रातन्द्राश्रद्धास्पृहिगृहिप- तिशीइदयादालु २३१(सहियहिचलिपापतो यड इ) २३२ (ददिससिंचक्रिजज्ञिनेमिः) २३३ भूवृपस्यागृहन्कम्गमादुकण २३४ लपपत्पदः २३५ क्रुभूपार्थसगृधज्वल्नुशुभ- धानः २३६ (रुचलादकर्मकात्) २३७ हलायन्तान्डिदितः २३८ (नदीक्षदीप्यूख्रिड्य) ·शाकटायनीयसूत्रपाद.॥ २८४ (पुरायावतोर्लट) २८५ (कदाको) २८६ किंवृतेऽर्थित्वे २८७ अर्थ्यसिद्धी २८८ लेटि हेतौ २८९ ले चोर्ध्वमौहर्तिके ॥ इति शानदायनीयसूनपाठे च तुर्थस्याध्यायस्य तृतीय पाद ॥ १ पट्टजो पञ् २ सुस्थिरव्याधिमत्स्यबले ३ अकर २६० चेसिविद्भिदः कित २६१ सर्तीणून जेष्वरप् २६२ गत्वरः २६३ नम्कम्पजस्कम्पस्मिाइंसदी- पोरः २६४ स्वप्तृपिधृपो हुनन् २६५ भ्यः क्रुकक्लका. २६६ स्थेशभासपिसकसो वरः २६७ यायावरश्व २६८ सविप्रादुर्भुवोऽनाम्न्युड़ २६९ मितवादयः २७० इतः प्यो दैवते २७१ संजो करणे २७२ लघुसूखनसहचरर्तेः २७३ (न्ययो द्रोपन) २७४ (स्तम्बाद प्रश्थ) २७५ (वनपरिधम्) २७६ प्वो हलकोडमुखे तद् २७७ दानीशस्युज्युसिन्सिस्तुतुद्र मिहनहदन्शपत. २७८ धात्री २७९ मतिपूजार्थत्रीच्छील्यादिभ्यः क्तः २८० उणादयः २८१ गम्यादिर्वस्यति ५ (थो वायुवर्णनिवृत) ६ पूलनीरोनिरभ्यबोपसर्ग ७ भूश्यदोऽच् ८ नौ णश्चाद. ९ स्वन्नद्गत्कण्पठो वा १० यमस्सभिव्युपे ११ कणो वैणे १२ घोः कि १३ आप्यादाधारे १४ प्यूगम्यश्वरमहोऽम् १५ समुघर्जः पशौ १६ (सतिग्लहपण. प्रजनाक्षेय. २८२ लुट् २८३ परिदेवनानयतने लुत् १७ +अमदसम्मदी हर्षे ·॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ ४३ क्षुश्रोः ४४ व्युपे शीड में ४५ हस्तादेयेऽस्तयेऽनुदश्चः ४६ चित्युपसमाधानावासदेहे कचादेः ४७ सधेऽनुपरौ ४८ माने ४९ न्युदि में ५० को धान्ये ५१ नौ १८ (देशेऽन्तर्घनान्तणों) १९ प्रघणप्रपाणी 'कोष्ठकाशे २० घनोद्धनापचनापत्रनिघोद्ध- सहा मूर्त्यत्याधानागास- बनिमितप्रशस्तंगणाः २१ हो वश्चोश्चिन्यभ्युपे २२ +आहि युद्धे २३ निपानमाहावः २४ भावेऽनुपसर्गात् २५ मध्यपजप: २६ कण्यम्हस्स्वन्यो वा २७ आडि रुप्लोः २८ ग्रहोऽवे वर्षे २५ मे युग्यतुलास्ते ३० र्वने ३१ उदि नीभित्रः ३२ पूढयौतेर्षञ् ३३ मंहः ३४ +समि मुष्टौ ३५ युद्रुदोः ३६ स्तोर्यज्ञे ३७ (परौ ग्रहः) ३८ (न्यवे शापे) ३९ (लिप्सायां में) ४० द्वस्तुस्रो ४१ स्त्रोऽयज्ञे ४२ वी प्रथनेऽशब्दे ५२ इणोऽभ्रेषे ५३ परौ क्रमे ५४ (घुते न्यः) ५५ भ्योऽवज्ञाने वा ५६ स्थादिभ्यः कः ५७ दुईवितोऽधुक्ती ५८ यज्यत्प्रच्छस्वत्रक्षो नः ५९ विच्छेन ६० व्याप्ती भावेऽनजिन् । ६१ स्तियां तिन् ६२ लभादिभ्यः ६३ स्विय॑जस्तोः करणे ६४ गापापचो भावे ६५ स्यों वा ६६ व्यतिहारे ः ६७ ण्युक्षः ६८ प्रग्यजः क्यप् ·६८ ॥ शाक्टायनीयसूत्रपाठः ।। ६९ (नाम्नि भृतः) ७० (समजनिषदनिपद्मन्विदी ण्यशीलः) ७१ कृत्रशक्तिच ७२ सम्पदादिभ्यः क्तिन् किए ७३ यूतिजूतिसातिहेतिकीर्त्या ट्यामृगयेच्छायाच्ञाकृपाः ७४ ग्लाज्याहो निः ७५ णिवेत्त्यासश्रन्थघट्टवन्दोऽनः ७६ (इपोऽनिच्छायाम्) ७७ परेची ७८ सृचरो यः ७९ जागुरश्च ८० प्रत्ययात् ८१ गुरोहल: ८२ पिच्चिन्तिपूजिकथिकुम्भिच- य॑न्तोंडद ८३ उपसर्गादातः ८४ भिदादयः कचित् ८५ संज्ञाभावे प्युः ८६ प्रश्नाख्याने वेश्च ८७ पर्यायोत्सत्यहण ः ८८ नमोऽनिदशापे ८९ नमावे तोऽभ्यादिभ्यः ९. फरणाधारे चान १ पुनामि पः प्रायः १२ गोचरगनरकनिकागद. भगवाजव्यजापणनिगमम् ९३ हलो पन् ९४ तृखोऽवात् ९५ समश्च हनः ९६ जारदाराध्यायन्यायोद्यावा- नायाधारावायाः ९७ (उदकोऽजले) ९८ (खनोऽइडरेकेकयकाच) ९९ दुस्स्वीपतः कृच्छाकृले सः १०० च्यौ फाप्याकृतः १०१ आतोऽनः १०२ शास्युधिदृशिधृषिमृपः १०३ (वाशंस्ये सद्भूतवत्) १०४ क्षिप्राशंसाथै लड़ लेछ १०५ (आयेऽवासनापिच्छित्योः) १०६ (वय॑त्यनहोरालेऽयोऽवधी) १०७ (काले परे वा) १०८ लेनिमित्तेऽवृत्तौ भूते च १०९ वा शेषात् ११० गईऽपिजायार्लट १११ कथमि लेङ् च या ११२ किंवृत्ते लेड्लूटी ११३ अमपाश्रद्धेऽन्यत्रापि ११४ किंफिलास्त्यर्थयोर्लर ११५ यपदियदानाती ले ११६ गहें न यययो ·॥ चतुथाध्यायस्य चतुर्थ पाद ।। ९ १४२ परावरे १४३ (न्यतिहारे मेटस्तुल्याक) १४४ माकाले ११७ चित्रे ११८ लृट् रोपेऽयदा ११९ बाढेऽप्युते लेड १२० सभाव्येऽलम्यर्थात् १२१ (धातूक्तौ वायदि) १२२ सतीच्र्थात् १२३ वर्त्यति फलकारणे १२४ कामाविष्कारेऽकञ्चति १२५ इच्छार्थे लेड लेट १२६ विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधी- प्टसप्रश्नप्रार्थने १०७ प्रैपानुज्ञाऽयमरे लेट् ध्यप् १२८ (लेड् चोर्ध्व मुहूर्तात्) १२९ (लेट् स्मे) १३० अधीष्ट १३१(कालवेलासमयावसरे तु वा) १३२ लेड् यदि १३३ नृध्यप्चाहें १३४ (णिन्ध्यपावावश्यकाधमणे) १३५ शक्ती लेड घ्या. १३६ लिड लेडाशिषि १३७ +माङि लुङ १३८ लड्च स्मन १३९ मृशानीदप्ये लेट तस्मिस्तथार्थे १४० प्रचये वा सामान्यार्थे। १४१ निषेधेऽलड्सली का १४५ पूर्वाने प्रथमाभीक्ष्ण्ये खमुन् १४६ अन्यथैवकथामित्थम कृोऽनर्थकात्, १४७ (यथातथादीप्रित्युक्तौ) १४८ आप्यादाक्रोशे १४९ (स्वादोरप्यच्चे) १५० विदृशिभ्य कास्न्यं णम् १५१ यावतो जीविन्दात् १५२ चौदरात्पूरे १५३ (वृष्टीयत्त्वेऽस्यो लुग्वा) १५४ (चेलार्थात् कोपे) १५५ तृतीययोपदश १५६ हिंसात्तुल्याप्यात् १५७ (तत्सप्तम्योपात्पीडुधकृष) १५८ (प्रमाणसमासत्त्यो) १५९ तूर्णेऽपादानेन १६०१ वित्तीयया १६५ (स्वाना वाघाध्येन) १६२.विशिपतिपदिस्कन्दाद्वीप्सा- भीक्ष्ण्ये १६३ तृप्यस काले नान्तरे १६१ ग्रहादिशो नाम्ना १६५ (कृजोऽन्ययेनानिष्टोक्तौ मुत्को) ण ·। शारटायनीयमपाठ ॥ १६६ (तिरवापवंगें) १७७ (स्वस्नेहनाशुनिष) १६७ ( भुवोऽनूचानुलोम्ये) १७८ नाम्नि बन्ध १६८ तूप्णीमा १७९ आधारात १६९ स्वाहाचसा कृभ्व १८० कर्तुर्जीवपुरुषानशिवह १७० च्चा धाण्विनानाना १८१ उर्ध्वात्पृश्शुप १७१ शुष्कचूर्णरूक्षादाप्यापिष- १८२ आप्याच्चेवे स्तस्मिन् णम् १८३ समास्त्यर्थधृपज्ञाशकाला १७२ कृमहोऽमृतजीवात् घटसहारिभलभक्रमे तुम् १७३ निम्लात्कप १८४ (क्रियाया तदर्थाया धुण १७४ समूलाद् प्रश्च १७५ करणात् १८५ कर्मणोऽण १७६ (हस्तादृतूवर्तिमह) १८६ लेदतुमिच्छाथै तुल्यकर्तृक ॥ इति श्रुतकेवलिदेशीयाचार्यस्य शाकटायनस्य कृतौ शब्दानुशासने चतुर्थस्याध्यायस्य चतुर्थ पाद ॥ ॥ समाप्तोऽध्यायश्च चतुर्थः ।। गणनेय सूत्राणामनुष्टुभामर्थसप्तमशतीह । त्रीणि सहस्राणि शते द्वे पत्रिंशच्च योगानाम् ।। सज्ञानियमनिषेधाधिकारनित्यापवादविधिपरिभाषा । अतिदेशविकल्पाविति गतयश्शब्दानुशासने सूत्राणाम् ॥ ॥ शाकटायनीयसूत्रपाठस्समाप्तः । ॥ ओम् ॥

·দানাগাদ शाकटायनीयसूत्रपाठशुद्धिपत्रम् पृष्ठाङ्क: सूनाक १९ दैन् ~ १ ३६ १५८ १७४ ५ ६० १२७ स्वर दे. अशुद्धम्. गुद्धम्. देच परग्रहा. परिग्रहा. हस्तेपाणो हम्तेपाणी मुडतम्या मुइतस्या- लुक्तस्मात् लुत्तम्मान शिशरस शिरस दृन् पुन हन्पुन किनर प्पि किनस्मणि पतरो चनुरोः म्बसादे- ययन- यन्यन् तरीयीमसेवाभैय- तस्पर्यभिसयोंमरे हिंसायाम् हिंसायान् हमो हनो मृत्युत्सअन भृत्युत्मजन कतृस्मे फतृम्य हवहश्चा. हवथा- मध्यमवरिम् मध्यमवीरम् कुतादि वृतादि- जानोजजी जानोर्जुनी मुहद शुन शुन. शियायो सियासी १०० १२ १४ १४ १५ ६५ २१ २२२ २२४ २५ २० २२ २५ ·२ ॥ शाकटायनीयसूत्रपाठः॥ पृष्ठाङ्क: सूत्राको ४५ २७ ७६ ভযুক্ত विम्मतोश्लड् पन्हन कहाः द्रण २९ . ६४ ९३ ३० ३० ३२ १९७ १४ १९ ३८ ३८ क्षत्राः वेतमसहि- बल्ह घुर्दि- हलधोरा- नरातो- इटादिभ्यो- पुत्राच्छयौ कश्चा: समांसमनि- मयट शुद्धम्. विन्मतोल पन्हन् कवाः दूण कुलाद क्षलादः वेतसमहि- बलार्दि- हलसीरा- नरावृतो इष्टयादिभ्यो- पुत्राच्छयौ छश्चा- समांसमीन- मयट् दद्वा देरिलश्च अव्यादि सर्वैका- प्रामततत्वे, नित्यश्शन भृशादेश्च्चौः पटूपटम्, अन्योर्छ ४० ५८ ४३. ४३ ४३ ७४ ४४१ दबा ४६ १२७ १५६ १२ १८ ५५ ३ ४७ दोलिश्च अद्यादि- सर्वका- प्रागदत्तत्वे निल्याश्श्य. मुशादेवी- पटुपटम् अन्योल- ४९, ५० ६५ ·प्रक्रियासग्रहात्तराद्धस्य शुद्धिपत्रम पृष्ठाङ्क सूत्राः ५४ २५३ २५४ ५४ अशुद्धम्. दैन्य क्रोशे हीता- त्यप्वच्प- अन. सते? दोप्पः ५५ ३४ शुद्धम्. दैन्यामोशे होत्रा स्यस्व आम- सतधा दोपः लियु- सूज- सूत्रा- नृपो ५८ ६० १८६ ११ लि. ६३ ६४ १२५ २०१ सज- सूत्र जुपो प्रक्रियासंग्रहोत्तरार्द्धस्य शुद्धिपत्रम्. पृष्ठं पति अशुद्धम्. शुद्धम्. १२ १२ २० २१७ २१७ २१७ २२१ २२४ २२५ २२८ २३० २३० २४८ १२ ३ ६ ११ अदत्ताम् अदत्तम् दाधाथाम् गृहणीप्य अदिम् अभुश्चत ब्राजि अकाद्यत कद्यताम् वृवीष्ट अधत्ताम् अधत्तम् दधाथाम् गृणीय अदित अमुन्नत रुचि ७ अच्छाद्यत ७ छाद्यताम् वृपोष्ट ·प्रक्रियासमहोत्तराद्धस्य शुद्धिपत्रम् पृष्ठं पति २ २६८ २९३ २९१ २९९ " शुद्धम्. जुगोप अरोदीत् अलिक्षामहि अवस्यत् वय॑ति अशीशांतिप्यत् ध्यणि अनुपसर्गा आष्ट्राग्न्यो अहे: " २९९ अशुद्धम्. जगोर अरोदित् चलिक्षामहि अवत्त्यत् वत्स्यति अशोशांसिप्यत् ध्यपि अनुपर्गा प्राप्टाग्न्यो अ): कनःकरणे आरुढो ग्लावान् भ्रान्ति १ १२ ६ ३५३ कृम.करणे ३६२ ३६६ ३७७ ३७७ ३९८ ६ आरूढो ग्लानवान् भ्रान्तिः १५