·INTRODUCTION. * The work presented in the following pages is a fate historical work, dramatizing an important event in the history of Gujarat, The present work-The Hammiramadamardana is a drama in five acts; dramatizing the repulsion of an attack of the Mabomedans on Gujarat. It is not to be confounded with the Hammiramabäkävya of Nayachandra Sari, dealing with the history of Hammira, the Chowhan king of Mewar, composed about two centuries later. The present drama was acted on the occasion of the festival of the procession of the God Bhimeśvara at Cambay, under the orders of Jayantasinha, son of Vastupala. The Author.- The author of the drama is Jayasinha Súri, the pupil of Virasati and the Acharya of the temple of Munisuvtata at Broach. Tejahpala had been once on a pilgrimage to this temple, when the author recited a poem praising and requesting him to provide twenty-five Devakulikas in the sakuniki Vibâra of Âmbada with golden staffs. Tejahpåla with the consent of Vastupala granted his request and erected twenty-five golden flag staffs. Jayasinha Säri, in order to commemorate this gift, composed a beautiful long Prasasti (panegyric) praising the brothers for their donation. It seems to have been jacised on a slab of stone in the walls of that temple. The Sakunika Vibára has been turned into a mosque but the Prasasti has been saved for us through the copy preserved at the end of the Ms. of Hammiramadamar. dana. The donation seems to have further actuated the author to compose the present drama to glorify the two brothers and their lord Viradhavala, Our author need not be confounded with Jayasinha Sari of Kysbnarshi Gachchha, pupil of Mahendra and the author of the commentary on the Nyâyasära and of Kumarapala Charitra composed in 1365 A. D. The Date of the Drama. The exact date of the composition of the drama cannot be fixed, but it must be put after Samvat 1276, the beginning of Vastupala ministry and before Samvat 1286, the date of the present Ms. The Ms. Material.-The present edition is based on two Miss, of the drama-(1) palm leaf and (2) paper Ms. The palm leaf Ms. is preserved very zealously in the famous Bhandar in the fort at Jaisalmere. The other MIs. belongs to the Bhandar of the Vadi Pârsvanatha'a temple at Pattan and is, as in the case of many or at that th... leaf Ms. The palm le folios 1—90. (2) V: 10. One leaf seems to be missing at the end as the Stutikávyas are not complete. The Ns. is tell preserved but some letters here and there and one whole side ·vi of a leaf are abliterated and it would have been very difficult to edit from this Ms. alone without the help of the paper Ms. The paper Ms, consists of 20 leaves (1) Hammiramadamardana 1-15 a. (2) Prašasti 15b-18a. (3) Stutikavyas 18b-20a. The paper Ms. seems to have been copied under the orders of Jinabhadra Sûri from the original palm leaf Ms. about Samvat 1480-1490 when copies of other works of the palm leaf Mss. removed by him to Jaisalmere were taken to Pattan. The present edition was undertaken only on the strength of the paper Ms. and the first form was even struck off, But in the meanwhile I had to go to examine the Jaisalmere Bhandars. Further printing of the work was, therefore, stopped, and when I went to Jaisalmere in October 1916, I carefully revised the press-copy with the help of the original palm leaf and paper Mss. Otherwise there would have remained many doubtfnl passages and mistakes particularly in the Pråkſta portion. Analysis of the Play.—The play consists of five acts. It opens with a salutation to the Eternal Lustre. Then follows a dialogue between the stage manager and the actor. Jayantasiaba, son of Vastupala, has ordered the performance of a play with nine sentiments on the occasion of the festival of the procession of God Bhimeśvara at Cambay. The Hammiramadamardana, * composed by Jayasinha Sûri, pupil of Vira Sari of Broach, is decided to be acted on the occasion. The prelude being over, Viradhavala and Tejabpâla enter the stage. Viradhavala praises his minister Vastupala for his unique statesmanship. He remembers bow Vastupala had brought about friendship with Sri Sinha, ruler of Broach, who was formerly an enemy when he was afraid of the march of Sinhaņa and the hopes of his getting help from the king of Malva were slackened. Tejanpåla replies that it was only due to the heroism of the lord that the intellect and tact of the ministers are successful. Viradhavala replies that he shonld not obscure his true description of the minister's tact by his over-praising his lord. Viradhavala then goes on to describe how Vastupala had on former occasions foiled Sangrâmasinha, nephew of Sinha, the lord of Latadeśa and sou of Sindhurája, who had, remembering the enmity with his father, called in aid the army of Simhana in his attempt to attack his tear. Even now the situation is serious. On one side Siulana encouraged by Samgråmasinha is ready for march with his army. On the other side the Turushka warrior with a large cavalry, and the mighty-armed king of Malva too have matched. This compact of enemies from all sides can be scattered only if Vastupala's intellect comes to help. Vastupala now enters and begins to praise the enthusiasm which Lâvangasinha, Teja pala's sod, is displaying in state matters. He tells how some spies employed by Lavanyasinba without the knowledge of war-officers are roaming all throughout the conntry and kings play as puppets in their hands. Viradhavala congratulates himself on this good fortune. Vastupala and Tejahpåla, then, begin to praise the king, the latter specially referring to his feats of valour on the battle-field ·V11 of Panchagrama Viradhavala then tells of his intended match against the Turushha Warrior Hammira Vastupala warns him against the dangers of a hand to hand fight and of pursuing the enemy too tar He, then, advises Vira dhavala to start immediately and win over to his side the Dlárvår lings before they join the approaching lord of the Allećichlias Act II —Lâvanyasınha enters He tells how the Matvar kings, Soma sinha, Udayasında and Dháråvarsha, on account of the quick march of Viradhavala arranged by his upcle, joined of their os n accord the army and Bhimasında of Surashtra las quickly come to help The lirg Vikiorraditya and Sahajapala, who had once formed a close coalition Lut were jut at variance at the time of Subaça s attach, base also come vitg with cach other to please Viradhavala Armies of other mall chiels, ico, base alco come up Thus has borne fruit the desire fulfilling herb 10 lhe form of the intellect of Vastupala The spy Nipunaha, then, enters and begins to relate how he has been able to effect a split between Sangrâmasisha and Sinhaņa He (Nipugala) went to the camp of Sinbana His younger brother Suvega, who was, as previously arranged serving under guise of the horse keeper of Devapala of Malva, stole away bus best horse and gave it to Sangrâmasipha, who was leading the army of Sinhana Nipuñala then goes on to tell that he, too, entered the camp of Sichana saying that he was the spy Sucharta, who was deputed to watch the movements of the Guspara hing He then told the Ling how the boundaries of the Gurjara Lingdom were ravaged by the marches of the arnıy of Hammira, that King Viradbavala had proceeded against him with forced parches and that there will be a fight within a week or so Siobana was deligheed to hear this and intended to march over Gujarat but Nipunala advised him that it would be easy to inflict a defcat on Viradhavala alter the mols of his amy barc been thinned in the battle with Hammira, and that be should, therefore, divert himsell for the time being in the forests of the Taptı, on the bifurcation of the roads leading to Balua and Gujarat Sinbana approved of this and encamped sn the forest of the Tapti Suvega tinder the guise of a Tapasa came there and Sabang went to pay him his obeisance but in the meanwhile Sarega ran away This created suspicion and lie was caught by the hings soldiers He was brought before the king and a letter addressed to Sangrimasınba was found from his matted hair It was mentioned in the Ictter that a horse mashed with the name of Desapala was sent as present to Sangrimasiaba by the Malaya log and that the former sememberag tbc murder of his father should draw his sword against Sinbana when the Maları king attacked Siabaña on bus entenog Gojarat Sipuana asled Aspanaka to ascertain the fact about the horse Nipunala informed Sangramasında through Savega that the Liog ris angty with blm Sangtimisinha, ebas Inghtened, fed away liere ends the prelade Vatsupala thes caters the stage and begins to descnbe the bright line of bus lord His spy Kufalala then enters and informs ·Vill how Sangramasıaha, seceded from Suphana through Vastupala's intellect, is proceeding to besiege Cambay Vastupala gives orders for the mobilization of the army for the protection of Cambay and calls Sangrâmasınha's minister Bhuvanaka before him Bhuvanaka tells that his master is matching to the help of Viradhavala Bhuvanaka is then dismissed Nipunala tells Vastupala that he left Sangrâmasinha ready to cross the river Mahi Vastupåla, aiter mahing arrangements for the protection of Dholka, proceeds to Cambay Act III --Viradhavala and Tejahpala enter It is really the outbreak of dawn Viradhavala goes on to describe the setting of the moon and says that the hostilities with the mighty end only in serious troubles Viradhavala is anxious to get the news about Hammira, who was to begin hostilities against the Mewar king Jayatala, who priding himself on the strength of his sword had tot joined him Then enters the spy Kamalaha and tells how the whole Mewar was burnt by the soldiers of the enemy and how the people were killed with dismay by the entrance of ruthless Mlechóhba warriors in the capital Viradhavala asks if Jayatala fought furiously against the enemy Kamalaka with a smile tells that he sees others like himself just as a child on a seesaw sees others revolving like himself Kamalaka, then, goes on to relate how there came forward do Kshatriya to their rescue The people through terror preferred dying at their own hands Some fell into wells, sonte set fre to their houses and burnt themıselves, some hapged themselves, while others filled with avger fell on the enemy Kamalaka, who was there in the guise of a Turushka moved by the screams of the children, whom the cruel soldiers had begun to murder, at once cried out 'Fly away, dy away, Viradhavala is commg to the rescue of the people” Hearing this the Turusbka warrious fled away and the people began to look eagerly in all the directions, where Varadhavala was Kamalaka then, removed his guise and told them that Viradhavala was fast approaching The people encourged by him pursued the enemies who ran away through fear of Viradhavala Viradhavala ascribes all this to the intellect of Vastupala and says that it is through his plans that he has been able to conquer all his enemies except the Mlechchhas Tejahpala tells him not to worry him self about Hammira, as Vastupala has laid out plans for his discomfture too Viradhavala then marches to win over the allied kings Act IV -Two spies Luvalayala aud Sighraha 10 the guise of Turu shkas enter Sigurala begins to praise the policy of Tejabpala, which is purified by that of Vastupala and has scattered the whole circle of enemies Sightaka then tells Kuvalayala how he was sent by Tejahpala to the Khaliph of Bagdad, the over lord of all the Mlechcha tribes as a messenger came from Khapparkhana and told him that Milachchhtikára througli arrogasce did not obey his orders On hearing this the Khaliph sent him with an order to Khapparbhan to send Mulachchbrikåra to bim 10 ·chaias. Seeing this order Ehappara Khan watched over the terntonies of Mlachchhnikâra He acted as a secret spy of the son of Milachchbrkara and informed him about thus march and his son was sent to him to take this news to Milachchrkara Kuvalayaka also tells how he also won over the Gurjara chiefs Gulavála, Pratapsında &c. by telling them that Viradhavala will give then the whole country of Turushlas when they are killed in battle The whole circle of the enemy is thus shattered Both of them depart to do their work Here ends the interlude Then enters Alilachchhtikara troubled with feelings of anxiety, anger, gnef and shame, with his minister Gor Isaph Mulachchhnhåra then tells the country of Matburâ has been ruu over by the forces of Khappar Khan, who, taling advantage of his encounter with the enemy, is marching against him The king of Gujarat, too, knowing the march of Khappar Khan is proceediug to meet lum He tells his minister that he has sent his two preceptors Radi and Kádı for the pacification of the anger of the Kbalıph and asks his advice for further steps The minister advisee a retreat in order to protect his own country from Khappar Khan Milachchhahara is much enraged at this advice and says-"Let my country go into the mouth of the devil Let my son even meet a sudden death I do not care for this " Then a noise of the march of an army is Heard It is of the army of Viradhavala whose soldiers fall upon the army of Mulachculinara and search for Milachchhrihara and his minister Then suddenly the voice of Viradhavala is heard and both of them fly away Viradhavala enters with his bard who praises hun for his valour Viradhavala is disap painted to find tbat the enemy bas slipped out of his hands The bard is then dismissed and Tejahpala is called in Tejabpala enters praising the valour of Viradhavala Viradhavala then tells that the enemy has fled away from his hands but will not go from the plans laid out by Vastupala and then goes on to praise the intellect of Vastupala Act V The chamberlain enters musing on his old age and thinking out means for direitsag queen Jayataladevi, who is is a forlors condition on account of the long separation from her lord Viradhavala He hears the voice telling that Viradhavala returns to Dholka with his heart filled with joy by the light of Hapimira Then enter Visadhavala and Tejahpëla descabing the places coming on their way to Dholala After passing over Mount Abu the seat of God Achaleśvara, the Vasishtbasrama and the ascetics living there, Chandravati, the capital of the Parmata kings, the sacred niser Sarasvati and the lemple of Bhadranabalála on it, Achilarida the capital of the Gurjara Wags, Karnavall on the banks of the Sabarmau keld by LAranyaprasad, they reach Dholla Viradhat ala alights in the pleasure garden of his queca, whic Tejalpada enters the city in order to make preparations for the entry of the blog Viradbasals meets bis queen Jayataladev, pioing through his separation. Vastupila and Tejabpila caler suddenly to reccnc the Ling 2 ·Tejabpala tells Vastupala that duning his absence be consulted Yasovira, sot of Udayana and the minister of Udayasinha Vastupâla replies that it was well done, as they regarded Yasovira like their elder brother Malladeva Vastapâia seeing the king, alights from the horse and while going to male obeisance is embraced by the king Viradhavala tells how he can pay the debt of Madanaders who nounshed him in his infancy, of Lavanaprasåda who maintained him in this youth, and of Vastupala those intellect accomplished the stability of his kingdom It is merely through his satellect wluch brought his heroism to a higher pitch that the Hammira, the crest of the circle of of devils is so much frightened that he now does not again proceed against him Vastupala then, further informs hint that the true preceptors of Milachchhr kara, Radi and Kadı were coming in a ship with their chief officer Vajradia getting from the Khaliph the favour of establisbiog a Lingdom He got thus news from his secret spies and seat at once ships with warriors for their capture They were captured and lept in Cambay Milachchbrılara often sent his ministers for their release This has resulted in a life long peace with him All then enter the city The city is decorated, the people gar lapded and the ladies are dancing Comwg to the palace, Viradhavala at once enters the temple of Siva, whom he begins to praise with much devotion Pleased with his devotion the God appears 15 person and tells fum to ask boons Viradbavala says that he has already got through his favour the wonder working ministers Vastupala and Tejahpala, his fame and glory are vying with the moon and even his enemies are vying with cach other in offenog their services to him Still he would ask that there may be plenty of rajas and crops, there may arise masy Lings who may achiese glonous conquests, the learned may take themselves to poetry and good men may incessantly do pious deeds After the end of the drama the poet has added two poems telling us this attempt of bus is as useless as that of besmearlag the moon with sandle paste, throwing of mill in a pool of nectar and periuming of lowers The drama offered as sent to him by the Goddess of Learning Herself The Vastupala Tejahpala Prasasti The Psasasti seems to basc been escribed on a slab of stone in the Salunikavihara in order to commemorate the gifts of Tejalpala to the temple The Prasasu begins with a salutation to Munisuvrata and Sudatband and then goes on to describe the geocalogy of the Chaulukyas from Malaraja forward to Viradhavala Mularåja bumbled the Ling of Kachchha and pat to agitation the King of Siadh Thirty Sex Lings came to wait on him daily Chimu daraja decorated the earth with the beads of ctes princes His sword is compared to the well of the God dess Larasıddls, where the ruthless enemies, prepared for death, earacd fame by pounag their blood of Bhimadera, it is said that it was proper that ou hus attack the Goddess of Wealth left the beatt, the Goddess of learniog tbc ·mouth; and the sword the hand of Bhoja. Jayasinha's victory over the Malaya King is referred to. Kumärapåla adopted Jainism, overcame Arņoraja with arrows, took Konkaņa, enhanced the glory of Siva and stopped the practice of conflscating the wealth of those who died heirless. The child Malaraja fghting in the battlefield uprooted the enemies. Bhimadeva was very charitable. He made Lêvanyaprasáda son of Arnorāja, who has made enterprising in battles, his regent to revise the glory of his Kingdom. The poet then goes on to praise Lavanyaprasåda's son Viradhavala. Viradhavala requested King Bhima to give him some good minister. King Bhima, therefore, told him—"There flourished Chanılapa of the Porrad clan, foremost among ministers, who was as it were, the ornament of the capital of Gujarat. The mighty plan of his intellect fulfilled the desires of the kings of Gujarat. His son Chandaprasada is described as the favour of the Goddess of Learning. His fame extended to the three worlds. His son Soma was, as it were, a clear mirror of the council of Siddharâja. He believed in na God except Jina, no preceptor except Haribhadra and no lord except Siddharaja. He had through bis wife Sita a son named Abyarâja, who was much devoted to his mother. He has a son named Malladeva. His two younger brothers Vastupala and Tejahpåla are working as my minlsters. I shall give them to you as a matter of friendship." Bhima, thus, gave to Viradlavala these two brothers like his dear wealth. Vastupila overcanie the army of Sinbaña with the valour of his hands. He erected an Indramaņdapa before the God Reabha on Aſt. Satrunjaya with the temples of Parsvanatha and Neminátha on both the sides, a toraña on the temple on mt. Satrunjaya, a lakc in Palitana and Drkapáleka. He also built the temple of Nabehya and Parsva in the temple of Neminátha and also restored the temple of Nábbeya. Neminatha and Stambhaneša. He built many other temples, wells, tanks, resting houses for yatis, gardens and places for drinking water and supplied golden staffs to many temples. Vastupala consecrated the images of Parsva. natha and Vira in the Sakusikivihåra at Brosch. Tejahpåla once told his brother that Jayasinha Sari had shown him, when he had been on a pilgri. mage to Broach, twenty-five devakulikas without golden stafls, and asked his permission to supply them. Vastupila granted the request and Tejahpala supplied twenty-five golden staffs. The poet then goes on to praise the brothers for this gift. The Sukritakintikilolini.—This is a Prasasti composed by Udayaprabha Sari the religious preceptor of Vastupala. As its name implies it is an eulogy of the pious deeds and the glory of the two brothers Vastupila and Tejabpala. It seems to bare been composed on the occasion of Vastupala's pilgrimage to Satrunjaya and be inscribed the Praſasti on a slab of stone in the Indra-Vapdapa erected by him. Notwithstanding its high poetic mcrits, the Pralasti is very important for its historical value, Like the Sakrtasan kirtang ·+ of Arısınha at gives the genealogy of Vastupila and descnbes both the Chapot hata and the Chalukya hings The other important words of our author are Dharmabhyudaya or Sangkadhipatichantsasiahdhavya composed on the occasion of Vastupala's pilgrimage, Årambha Siddhi a work on Jyotisha and Vpadesamála Karnıld a commentary on the Upadesamála composed in Samvat 1299 Summary of the Historical Events Mentioned in the Sukstakirtikal loline-After affering salutation to the Junas and the Goddess of learung, the poet begins to describe the kings of Gujarat. There arose some heroic warnsor from the forest, King Vanarâja by Aame, conquered by whose glory even in hıs infancy the sup did not remove the shade of the tree to which his swing was tied He, both a log (also moon) and a bero (also the Sun) with bus 10creasing glory in the west, fulfilled the vow of the King of Kanoj, who was collecting the revenges of Gujarat through his daughter vowing that there would be goverament in the country when the Sun and the Afoon ever rose 18 the rest He built a new capital named Anabiapâtaha and a temple named Pauchåsata Yagataja Ratråditya, Vairisunha, Eshemaraja, Chimundaraja, Abada, and Bhabbata lord of Pahld successively succeed bin Then came to the throne his sister's son Aidhataja who built the temple of Tripurusha prasada and defeated Laksha, King of Sindhu Vallabhardja's victory over the Dalava king and his appellation of Jagat bampana are noted Jayasinha's Lilliug of Barbara in the precinets of the towns is extolled Kumärapula con quered Amorâja the Ling of Jangala, the king of Konhan and built temples on mountain Mulataja took tnbute from Hammira (Amin of Sindh) and defeated Ham (Amir of Siddh?) and defeated the Turushlas His brother Bhima, who succeeded him, was very charitable considering that Amoraja son of Dhavala, the cluef of Bhimapalli, who was an object of Kumarapala's favour, made him liog, Bhuma entrusted his Lingdom to Lavanaprasada, s011 of Arnotája who killed in battle the kings of Maddul and Chandravati The poet, then, goes on to eulogise the glory and berolster of Lavanaprasâda aud his son Viradhavala Viradhavala once asked him that in the Pragvata clan there founsbed one Chandapı His SON was Chandaprasađa His wife Jayasn was much devoted to the worship of the Jigas They had two sons, Sora and Soma who acknowledged no God except Jina and no lord except S.daharaja Soms wife was Sita Through her he got a son named Ásatája His wife was Kumaradesi They had four sons and seven daughters of the four sons Lipanjaaga (Luniga) died in zafascy His younger brother vas Balladera His younger brother Vastupala is endowed with great 10- tellect and his next younger brother as Tejalıpåla who appreciates hterary works and is charitable His intellect, subserting the schesies of enemy kiugs, leads to the advance of the kings whom he senses The councillors told him to make him the chief of the ministers The poet then praises Tejabpala and ·Xii his elder brother who protects the State when Viradhavala was out on expeditions and routed Sankha alias Sangrâmasinha, son of Sindhuraja. The pilgrim. age of Vastupala is then described. It was customary for the pilgrims to give something out of courtesy to the Tâpasas of Mt. Gitar. This was, in course of time, made as a tax on pilgrims by them. Hearing this Tejabpala called the Tapasas and giving them 2500 drammas got this tax removed. Bhimasinha, the king of Sorath, gave up the tax on the Jain temples for the religious merits of his parents but Tejahpåla gave him a sum of 500 for the protection of the Tirtha. The poet, then, gives the lineage of the spiritual preceptor of the brothers. There was in the Nagendragaccha, Mahendrasdri, well read in all the scriptures. His pupil was Šantisûri. His two pupils Anandachandrasdri and Amarachandra Sari were known as tiger-cubs in dialectics. Haribhadra Sari succeeded them. After him came Vijayasena Sari. Through his religious lectares the brothers began to build a series of religious places—Indranandapa with temples of Stambhanapärsyanatha and Neminátha of Mt. Girnar by the sides of the temple of Adinatha on Mt. Shatrunjaya with images of their ancestors. Behind the image of Adinatha he erected a Prshthaputa of gold and in the front an image representing Mahivira at Sachor. He also dag a tank in Palitana. He built at Dholka a temple on the model of the temple on the Satrunjaya and the Panchasara temple in the Capital of Gujarat. He built the temple of Asvavatara and consecrated therein the image of Munisuvrata and a prapa in the village of Ankavilaya, which was given over by royal order to the temple on mt. Satrunjaya. He huilt many Paushadba Salas and restored the temple of Parsvanatha at Stambbana (Skampa near Umreth) and 19 golden capitais taken away by a general of the King of Malva from the temple of Vaidyanatha at Dabhoi. There he raised images of Viradhavala and his „wife Jayataladevi, of Malladeva, Tejahpåla and himself. Sinhana the Yadava king and the Relations between the Yadava and Gurjara Empires.-Singhana or Sinhaga was the Yadava king of Devagiri, who ruled from A.D. 1169 to 1247. The kiugdoms of Gujarat and Deva. giri were neighbours. The powerful Yadava king taking advantage of King Bhima idvaded the southern frontier of the Gurjara empire which lay adjacent to their territories. It is not certain how many attacks were made. The "Kirtikaumudi" tells of one attack of Sinhana as far as the banks of the Narbuda when Lavanaprasada and Viradhavala were cogaged in putting down the rebellion of the Marvar kings. The Hammiramadamardana says that at this time dic fas invited by Sankba. The same drama relates another invasion of Sinhapa as far as the banks of the Tapti, when Viradhavala was engaged in repulsing an attack of the Mahamodans. The Vasantavil sa besides the jarasion in the Kinikaimudi, mentions another invasion as far as Broach, Fhea Sankha sas taken as a prisoner. The Lekhapanchasika gires ar illustration of the form of a treaty or an alliance signed betweca Sinhara and ·Viradlasala As thic mnter has in this work put Samsat 1258 througliout, it is to be considered as the date of making the collection and not that of the tients The date 1289 is thus tot to be talen as the actual date of the treaty Il eica such a treaty was signed, it was merely a truce because from the Boruda "the solcanic fire to day at the occan of the army of Siobana" of Vasaladera guen in a grant of lus reign dated Samiat 1317, it must be un derstood that Sialana might has cosce more attached Gujarat in Visaladera's time and might have been delcated by him In an iosctiption at Ambem two ia asions of Sinkara Orer Gujarat are referred to Hercig a Brahman chief named holeſsara is spoken of as having hurt the pride of the Gurjara prince and luis son Rama lcd, as a general of Siobana, an expedition of Gujarat Rama advanced upto the Narbada where a battle ras fought and Rama was killed It appears from the Prasasta to the Vratakhaqda of Hemadn that hostilities between the two cmpires continued even dunng the times of Sunlana's successors Later ou we find the last of the Ganana Ling Karana when defeated by Allaudia, talıgg refuge in the fort of Baglan, and planning a marnage of uis daughter with Sanlarades a, son of Ramadera, successor of Malladeva From this it would appear that the Lings of Deragin and Gujarat were often at war with each other Attracted by the internal mismanagement of the Gurjara empire, the Yadara Lipgs ran over the territories of Gujarat ad jolding their countries and at the best could reach as far as Broach There they seem to have been checked and pitched battle tool piace Sometimes the Yadava armies were repulsed and sometimes they have been propitiated with presents Nottathstanding this there were times of truces and these peace ful times tended to a freci communication between the capitals of both the empires Jahlaņa the commander of troops and elephants of the Yadava ling Krishna, bas included in his work Saltimultávali the poems of many authors of Gujarat-Hemachandra, Siddharaja, Śrpala, Somaprabha, Vastupala, Arast Thakara, Vijaya pala etc The works composed at the capital of Gujarat also found their way in the capital of the Yadava king as is attested by the miss of Vardhamana s Gupa ratnamahodadbı written at Devagin in Sala 1151 (1229 A D) in Sinhana's time From the Jain works moreover, we find that many Jain mercbants of the capital of Gujarat went to Devgin on business and bult temples there Sankha alias Sangramasinha-He is another prisce frequently mentioned 10 the present drama He is described as Mandalesvara and Garjaramaht- Lhandamaņdalahiyai He was the son of Sindhuraja, brother of Sinha the king of Låtadesa Sinhana, the YAdava king, frequently invaded the Lata desa the southern portion of the Gurjar empire and thus the main burden of the attacks fell on the king of Broach Sapkha led the Lata army against the forces of Sunbana, which has come up to the banks of the Narbuda and ·Xv was successful 11 repulsing the hostile attacks The Vasantavılåsa informs as that Saukha was once taken prisoner and was shackled in the jail of the Yadava king Though attached on one side by the sons of Arnorâja (Lavanaprasada and Viradhavala) the brave warrior Sankha, maling the Mâlava king to interfere, repulsed an attack of the Yadava army which had been attracted by the conflict Images of twelve hings were tied to his feet At the time of the invasion of Hammira, he joined the army of Sınhana but was seperated through the plans of Vastupala He then attacked Cambay Lata was under the control of the Garjara kings We find that Governors were sent to Broach by them But during Bhima's time Mandalesvaras of Broach raised their heads and tried to become independent, but they seem to have been suppressed by Viradhavala as we find from the colophon of a palm-leaf ms that Lavânyasinha, son of Tejahpåla, high minister of Viradhavala and Visåladeva, was the governor of Broach in Samvat 1296 The princes of Broach were of the Chahamâna clat, 200 as late as Sam 1533 we find that there were m922- cipalities of the Chahamapas in the Lâtadesa The other works, Kirtikaumud and Vasantavılása, written by contemporary poets, give the same account. The later wnters, however, have made some confusion in this matter The Prabandhachintamani tells that Vastupala had a quarrel with the sea-merchant, Said, who called in his belp Mahasådhanka Sánkha, from Broach The Prabandhakosa and Jinabarsha's Vastupâlacharitra give the names of the merchant sailor as Sadika and Sankha chief of the port of Vadva which is some five miles from Bhavnagar. The cause of the quarrel is given as the losult given by Sadika to Vastupala in disregarding his authonty.

·ॐ श्रीजयसिंहसूरिविरचितं हम्मीरमदमर्दनम् प्रथमोऽङ्कः रोहन्मोहतमोहतिव्यतिकरमस्तारसारस्वतं ध्येयं ब्रह्महरीश्वरप्रभृतिभिज्योतिर्जयत्यव्ययम् । यस्मिन्नद्भुतशूरमण्डलसमुद्भूतात्रिलोकीगृह- मोडोद्दीपनदीपिकास्तृणलवायन्ते प्रतापोर्मयः ॥१॥ (नान्द्यन्ते) सूत्रधारः-अहो! महोदधिमुखमुखरलहरीमधुराधरपानमहमहनीयम- हीसरिन्मुखमण्डनदक्षिणकुण्डलायितस्तम्भतीर्थनगरीगरीयोरत्नाङ्करस्य त्रि- भुवनविभुविनम्रमौलिमुकुटमणिकिरणधोरणीधीतचरणारविन्दस्य वृन्दारकट्ट- न्दविक्रमचमत्कृतिपरिपाकलुण्टाकदुष्टदनुतनुजविजयश्रीभीमस्य श्रीभीमेश्य- रस्य यात्रायां, सकलकविकुलकवित्वरसरहस्यनिस्यन्दवशंवदहृदयेन निखिल- खलदलनविदितमहोदयेन समस्तसचिववास्तोप्पतिश्रीवस्तुपालकुलकाननके- लिसिंहेन श्रीमता जयन्तसिंहेन समादिष्टोऽस्मि, यदिह बहुभिरपि बहुदेशा- भ्युपेतैर्भयानकमयान्येव प्रकरणानि प्रपश्चयद्भिरनेकशः कुशीलवसार्थः कर्थि- तोऽयं लोक, तदधुना मधुरितनवरसयन्धप्रसरवन्धुरं कमपि प्रबन्यमभिनय- अभ्युपनय पुनरपि प्रमोदपदवीं सभासद इति । तदहमिदानीमाहय पर्यालो- चयामि प्रियवयस्यमिति । (नेपथ्याभिमुसम्) अये इत पवाभिवर्तते प्रियवयस्यः । (ततः प्रविशति नटा) सूत्रधारः-मारिप! अहमितः । इत इनो भवान् । नटः-(अमृत्य) आर्य ! कृतचिन्नाक्षोभवन्न इव भवन्तः ।

·२ दम्मीरमरमाने सूत्रधारः-प्राधमुरीयल्प लमसररमांम्पलम् । भपानारमोहिमांस्तापपिप्ये मभामदः ॥२॥ नटः-प्रेमस्थेमपिफम्पदम्पतिमनोऽन्योन्यानुषमभी- भामा बन्चरमी नोटसुमुग्गीसद्गृपमोऽधांगमः । यन्कान्येषु पदं प पशनि निरायानप्रियालासन- प्रोतिस्फीनयभूविलोचनविभायशयिगागुरु ॥३॥ अरिकरिजयसिंरः क्षमापतिपय नेता नयरमनयदुन्धाम्भोधियिष्णुः फरिभ । फमपि तमुपनीय साध्यान्वं प्रबन्ध स्वयमभिनयदक्ष मीणयामुं ममाजम् ॥ ४॥ सूत्रधारः-(सपम काम्मितग) अये! दग्यिधमधुमधुरगुणग्रामराम- णोपकानुपिद्धप्रबन्धप्रस्तुतिपु जयसिंर इत्यक्षराणि श्रवणदोलारेलिभिरन्दी- लयता भवताऽनुस्मारितोऽस्मि । सूरिः श्रीवीरसरि गुमुनिनगरीकर्णपरारविन्द- प्रापः श्रीसुव्रताद्विहितयमधुकरः श्रेपसां भूः पराऽभूत् । रारा भेजुर्जनानामुरसि सरसपत्यूक्तिपीयूपपान- प्रागल्भ्यप्रदकर्णाशलियुगलगलहिन्दुयन्दानुवादम् ॥५॥ तचरणपरिचरणरोचमानमानसः प्रतिकविमानसमुद्रलोपलोपामुद्रापतिः सिनाम्बरमुनिशतसेव्यमानपदपमो निश्छद्मविद्याविद्योतितसमग्रदिग्जयश्री: श्रीजयसिंहनामा कविरस्ति । वासाम्भोजसमुद्भयमधुलवैर्वधा घ्यधाधद्विरं पाणी पाणिविलासपभजनितैस्तां सिञ्चतीयान्वहम् । हृद्यं पद्यमृतोर्मिसेकविकसत्कापट्टमस्वादत- स्तमादाय नदन्ति नन्दनवनक्रीडापिकीजानयः ॥६॥ अस्ति तदाननेन्दुकौमुदीस द्यायमानम्, असमानलसनवरसातिपरण- परिगलितप्रत्यक्षनिस्यन्दसुन्दरसुधाकुण्डमण्डितमहीमण्डलमूलं, दृगरसनान- वणरसनीयं, शरीरबदिव यशः चुलुश्यकुलकाननकल्पतरोः श्रीवीरधवलदे- वस्य, सहृदयहृदयमुदामुद्धाटकं हम्मीरमदमद्दनं नाम नाटकम् । तदभिनयमानः स्मयमानयामि सामाजिकान् ।

·प्रथमोऽङ्कः ३ (विमृश्य सोलाप्तम् ) अहो ! महनीयमिदमस्मदीयं खलु निखिलमप्युत्तरो- त्तरगुणोपनिषत्परिपदाराधकं साधनम् । तथाहि- एते नाटककर्ममर्मसु नटा. प्रत्येकमुत्कर्पिणः सभ्योऽयं च जयन्तसिंहसचिवधिपचूडामणिः । शौर्यश्रीसदनं च वीरधवलोऽधीशः कविश्वाद्भुत- प्रज्ञः श्रीजयसिंहसरिरिति मे कोऽप्येप पुण्योदयः ॥७॥ नटः-नन्विदं वदामि कविरयं कथमिव त्रिभुवनभवनाङ्गणप्रगुणकीर्ति- लतावितानच्छायाविष्टरनिविष्टहष्टविद्धनमनःसम्भावनाभूयास्यपि प्रथमपृथि- चीपतिशतचरित्राणिपरिभूय वर्तमानमानवाधिपतिचरितमुरीकृत्य च निचितसु. घाकवचनाभिर्निजवचनरचनाभिमचितज्ञचूडामणिः प्रवन्धममुमनु सानुवन्धः । सूत्रधारः-अये ! न तापजानाति भवान् ! । यतः- के कर्नाम न रामराघवप्रथापुत्रादिपृथ्वीभृतां विदश्चिरितानि तानि परितः सभर्वितान्यादितः । एकत्रैव तदन वीरधवले तेपांगुणानुल्बणान् पश्यन्नेप कवीन्दुरस्य चरितं सूक्तामृतैः सिञ्चति ॥८॥ (नेपथ्ये गीयते) हेयरायमंडलकरप्पसरो सरस्स सारही पुरओ। परिमिलियमलिणतमलमलणो गरजग्गओ जयइ ॥ ९॥ अये! कथमारब्धमेव महोत्सवप्रवर्तकर्नर्तक, यदियं श्रीवीरधवलदेवक्षि- तिघवमूर्तप्रतापस्य मतिसंरम्भस्तम्भितसकलरिपुराजकुलस्य प्रसृमरतेजस- स्तेज पालाग्रजन्मनः श्रीवीरधवलसचिवस्य प्रावेशिकीध्रुवा । (परो निरूप्य सोत्साहम्) अही ! कथमिव महामन्त्रिणा तेज:पार्लन सह किमपि मन्त्रयमाणः श्रीवीर- घयलदेवपतिस्तिष्ठति । तदेहि, क्षितिपनीनामपदक्षीणं हि पाहुण्यम्, इत्या- चामप्यनन्नरकरणीयोपकरणाय प्रगुणीभयाय इति । (निमानी) प्रस्तावना १हनगजमण्डलकायमगे सूरम्प मारपिः पुरतः । परिमिटिकमरिनतम शुदमर्दनो गुरुमागरकः भयनि ।।

·४ हम्मीरमदमर्दने (ततः प्रविशति भद्रपीठोपविष्ट. श्रीवीरधवलः पुरोनिविष्टस्तेज.पालश्च) वीरधवल:-यचारप्रचयैः सहस्रनयनो यन्नीतिवाक्यैः सुधा- हारो यजनितार्जुनैश्च कनकक्षोणीभृदोकास्थितिः। ऐन्यं सोऽहमथाप येन च गुस्मायेण पुण्योदयः शङ्के कोऽपि पुराकृतः स तनुमान्मे वस्तुपालः कृती ॥१०॥ ( सविमर्शम् ) अहो ! सहोत्यप्रतिभाप्रतिभासमानमानसस्य किं महेऽस्य महेच्छस्य । यस्यैमिः शान्तदीतैरुपचयशुचिभिश्चन्द्रिकाधर्मकल्पै- (सङ्कल्पैरनल्पैरमृतभरमहातापवृष्टिप्रकृष्टैः। सोऽहं लब्धप्रभावः सततसमुद्यन्मण्डलाभोगराजी राजा शूरश्च जातः कुवलयकमलामोदरोचिप्णुरोचिः ॥ ११ ॥ (सोत्कर्षे च ) मम वल्लभे अपि प्रभुत्साहशक्ती मन्मनोवशीकरणकर्म- कर्मठाया यदुक्तमन्त्रशक्तेर्मुखनिरीक्षणेनैव प्रतिक्षणमवाप्य क्षणमेते मां निपेवेते। ( सप्रमोदानुरागम् ) नूनमनूनमतेरस्य सचिवपतेरुपमानदानव्यावर्णनेन यशक्षीराणवेऽपि जन्मापूर्व पड्कारोपणमपि स्यात् । यतः- देवेन्द्रः पततापि मन्त्रितगुरुस्तायेण जिग्ये पुरा शुक्र सत्यपि तत्र मन्त्रिणि बिलं निन्ये बलिं वामनः । शत्रूनुत्पततोऽपि तुगिमकलाभाजोऽपि जित्वा पुन- य॑श्चक्रे कति नाहमत्र सचिवे श्रीवस्तुपाले सति ॥ १२॥ (सविस्मयस्मितम्) सखे तेजःपाल ! अस्य महामात्यमौलिमाणिक्यस्य मतिसुधासक्षीवितचाणक्यस्य तन्नीतिचातुरीचरितं वज्रसदृशि समुत्कीर्ण- मिव घर्तते मन्मनसि । यस्तदा- दूराकृष्टप्रकृष्टोत्तरलयदुमहीपालसेनाभयार्त- वस्तश्रीमालवोर्योधवशिथिलसुहृयक्रसाहाय्यशक्तिः। श्रीसिंहोऽनेन निन्ये मयि कृतकरिपुर्लाटदेशाधिनाथ: प्रज्ञासम्पृक्ततेजस्तृणगणितजगचक्रवालोऽपि मैत्रीम् ॥१३॥ तेजःपालः-देव त्रिविक्रमविक्रम ! पतिप्रतापतपनातपं विना कदा- चिदपि विपुलशास्त्रामृतसिक्तेप्वपि न प्ररोहन्ति मतिप्रतानिन्यः सचिवहृदया- लचालवलयेपु।

·प्रथमोऽङ्कः
५
यन्मुञ्चन्त्यमृतानि चन्द्रदृपदो वहिं च सूर्योपला.
सर्वोऽप्येप विभावरीविभुविभाधोशप्रभावोदयः ।
मन्त्रीन्द्रस्य फलन्ति यन्मतिलताश्चिन्तानुरूपं फलं
किञ्चित्प्रौढतमप्रतापवसतेरेतद्विभोवैभवम् ॥ १४ ॥
किन । क्षत्रस्याग्नेरपि महः सहज परदाहकृतनिमित्तमात्रं, मन्त्रीन्द्रा
मम्नश्च तदुन्नतौ। (सोच्छासं च) देव ! सङ्कदनमनासष्यमितविक्रमचमत्कृतेस्तव
चरितामृतरसमनिशं रसयता न तृप्यतेऽस्मन्मनसा ।
श्रुत्वा धनरवमिव तव गलगर्जितमूर्जितं निरन्धनभः ।
इह मण्डलेशगोपीगोविन्दस्त्वदसिसागरेऽमज्जत् ॥ १५ ॥
( सप्रकप च ) तद्वाहवो तव सुधाविवरात्तमार्ग-
स्त्वत्खद्गभिन्नरिपुकुन्चरकुम्भरत्नैः।
पातालमूलतिमिराप्यपि युद्धदक्ष
नक्षत्रमण्डलमवापुरलब्धपूर्वम् ॥ १६ ॥
किमेकमेकरसनया रसयामि तव विक्रमोत्कर्पम् ।
नीच कृत्य प्रसादं मदनविजयिनो विप्रधानानां
न्यकृत्याशीर्वचांसि प्रतिपदमधरीकृत्य वान्छामपि स्वाम् ।
मन्त्रीन्द्राणां च नीतिप्रचयमनुचरीकृत्य नित्यं तदं
स्वामिन्नैश्वर्यमूर्जस्वलमजनि भुजाविनामेरमामेण ।। १७ ॥
वीरधवल:-( सविटक्षस्मितम् ) ससे चण्डपकुलमण्डन ! मदुक्तां सचि-
वेशचरितकथनयथातंयोक्ति मदर्णनमयीभिरत्युक्तिभिरभिभयितुमुद्यतोऽसि ।
(सचमत्कारशिरःकम्पम् ) अहो ! महामात्यशमस्य विक्रमयिनीदितमपि कम्पित.
सुरासुरशिरशेग्वरम् । यतस्तदा मयि मस्नरेन्द्रनिग्रहविग्रव्यग्रेतपितृवै-
रमनुस्मरतः स्मरारिपौरपस्य सिन्धुराजतनुजन्मनो लादेशाधिपसिंहभ्रातृव्यस्य
समाकृष्टसिंहनसेनापतिततेः सवामसिंहस्य मत्पाणिग्राहसाइसिकमनसो
ऽनुधावतः फुधावना तेन युडसनडेन स्वलितमरच्यत सचिवचाणक्येन ।
(सौसातहासम् ) फोपाफुलेऽस्मिन् सनिये न शरत्रा-
भ्यासो रिपूणां फलदस्तदाऽभूत् ।
तेपां क्षणाचाहनवाहयेगा.
भ्यासलु सयाफलदो वन्य ॥ १८ ॥

·६ हम्मीरमदमर्दने अधुना तु सचिवपतिरचितपराभवप्रज्वलितपूर्वविरोधेन सैन्धुराजिना जनितोत्साहोऽस्मान्प्रति प्रयाणकाय प्रगुणीवभूव वलाम्बुधिमग्नानेकभूभृदाभोगः श्रीसिंहनभूपतिः । इतस्तु विस्तीर्णतरतुरगचमूचलनचलचलाचक्रस्तुरुप्कवीरो- ऽपि प्रयाणकमकार्षीत् इतस्तु दुस्तरतरतेजोवानलज्वलत्सकलरिपुकुल: कुलि- शकेतुकुतूहलोज्ज्वलभुजवलो मालवमहीन्दुरप्यकृतप्रयाणोपक्रमम् , इत्यस्माक- माकस्मिकः सर्वतोऽपि सङ्कटसङ्घटः । तदेतद्विघटनभटी मत्प्रमोदनाटिकानटी विजयपरिभोगसम्मुखी यदि श्रीवस्तुपालस्यैव शेमुपी । ( पुरोऽवलोक्य) अये ! किमयमित एवाभिवर्त्तते सचिवचूडामणिवस्तुपालः । (ततः प्रविशति श्रीवस्तुपालः) वस्तुपालः-(कतिचित्पदानि दत्त्वा सरोमाञ्चम् ) एते तातस्य शास्त्रप्रसरसुरगुरोरश्वराजस्य शिक्षा- क्षीराम्भोधेस्तरङ्गा इव विमलरुचो मन्मनीपाविशेपाः । उल्लासं किश्चिदुच्चैर्दधति वसुमतीभर्तुरस्य प्रतापे वीरस्य ग्रीष्मभीप्मे लसदसुखदवप्लुटभूभृत्कुटुम्बे ॥ १९ ॥ (पुरो निरूप्य सप्रमोदम् ) किमयमिहैव विनयविनतमौलिना तेजःपालेन प- रिचर्यमाणचरणोपान्तो महाराजः श्रीवीरधवलदेवः । ( इत्युपगृह्य प्रणमति) वीरधवलः-महामात्य ! इहास्यताम् (इति पादपीठं दर्शयति) वस्तुपालः–(उपविश्य विहस्य च ) अहो ! महोत्साहस्य तेजःपालतनु- जन्मनो लावण्यसिंहस्य कियदनालस्यं राजकार्येषु । वीरधवलः कथमिदम् ? । वस्तुपालः तेन हि मदाज्ञायशेनसन्धिविग्रहिकस्याप्यविदिताः केऽपि स्वकीया गूढप्रणिधयः प्रयुक्ता विश्वेपामपि विश्वम्भरापतीनां सन्धिविग्रहव्या- पारिणः सेवमानाः सततमस्मद्वितीर्णवित्तसुखिनो निरीहतया हितविहिततद्- नेकप्रयोजनप्रकाशास्तत्र विश्वासपात्रीबभूवुः । वीरधवलः-(सोल्लासम्) ततस्ततः । वस्तुपालः--ततश्च । अमी तदाज्ञया तदिश्वासगृढपुरुपीभूय देवस्य हितमेवाचरन्तःसञ्चरन्ति निखिलेप्वपि राज्पेषु। तदिदानीमस्मदादेश्यचारचक्षुपः ·प्रथमोऽङ्कः सर्वेऽपि राजानः क्रीडाकाष्ठकयन्त्रपुत्रका इव गुणप्रपञ्चेन यथा यथा सञ्चार्यन्ते तथा तथा सञ्चरन्ति । वीरधवल:-(सरोमाञ्च तेजःपाल प्रति) सखे सोमान्वय ! पश्य ! पश्य !। महापयोधिरिव दुर्लयोऽयं मम भाग्योदयः । श्रीवस्तुपालभितगृहमन्त्रस्फुरन्महावर्तविवर्तिताङ्गाः । उच्छासमौनत्यभृतोऽपि यत्र कदापि न क्षोणिभृतो भजन्ते ।। २० ॥ (सहर्पम् ) विश्वालोकनिवन्धनाय नयनीभूतैः प्रभूतैश्चर- रेवायं शृणुते समस्तभुवनोगीणं कथापक्रमम् । एवं दृक्श्रवसामधीश्वर इव नीवस्तुपालः क्षिति धत्ते क्ष्माभृदहं गरिष्ठकटकस्तारकारी पुनः ॥ २१ ॥ वस्तुपाल:-(सळजारोपम् ) देव महीचक्रसङ्कन्दन ! मैवं वोचः । तेपु त्वङ्गरसिंहनाधटया प्रस्तेपु दिग्दन्तिपु क्षीणे त्वद्धजिनीगजबजरदाभ्यासेन भूभृद्गणे । त्वत्कोतिश्रुतिभिन्न कम्पितशिरोभागे भुजङ्गप्रभौ धत्ते त्वगुज एव सम्मति महीगोलं विलोलं यदि ॥ २२ ॥ (ससंरम्भम् ) पश्यन्तो भुजगाधिपं तव भुजभ्रान्त्या भृशं भीरयः पातालं न पराभवन्ति दनुजाः क्षमारक्षणकक्षम !। त्वद्भिन्नारिनयोनदैवतनः शमोऽपि न फ्रोधिभि- जेयः शत्रुजनैर्जगत्रयमुदे त्यतिक्रमनीटितम् ॥ २३ ॥ तेजःपालः–देव महीसहस्रांशो! भृशगस्तय न पवित्रं यचः प्रपञ्चप- त्यायः । पञ्चग्रामसनामसङ्कट स्वकीयनयनपधपधिकीकृतभवतिक्रमेणाहमपि पचित्रपामि निजरसनां स्फुटव्यावर्णनेन । तपाहि- यत्त्वद्धानधकृतेऽपि शिरसि क्ष्येटानिनादं मुग्वैः कुर्वन्नः करवालपाटपट्योऽधायकवपिः । तन्मन्ये कटुकोपपाटलानं त्यां वीक्ष्य विस्मारित- सत्माणापनिक्षणोऽपि चरितः कीनाशदासैस्तदा ॥ २४ ॥ वीरधवला--(सोपमिव नमरान मृगयमाणो, वस्नुपालं प्रति ) नदमिती मनि- ·८ हम्मीरमदमर्दने भिरेव प्रतिनृपतिशतानि स्तम्भयत्सु भवत्सु, साम्प्रतं मम हम्मीरवीरं प्रति प्रयाणप्रयत्नः। (नेपथ्ये) सुखाय विजयाय च भवतु देवस्य । ( सर्वेऽपि उपश्रुतिशकुनशुभवचनमभिनन्दयन्तः सप्रमोदमुल्लास नाटयन्ति ) (पुनर्नेपथ्ये) स एप मध्याह्नसन्ध्यास्फटिकतिलकायमानः कमलिनीजानिः । प्रक्रीडरिभवो भवानिव करैराक्रम्य दिमण्डलं लोकानां तिलकायताकृतिरयं प्रौढप्रतापो रविः । सन्ताप्य क्षितिभृत्कदम्बमवनीमम्मोधिवेलावनी- पर्यन्तामभिदीप्य सम्प्रति धृतस्थैर्यश्चिरं चञ्चति ॥२५॥ अपि चामीपामियमिदानीम्, देव ! त्वयेव सूरेण मूर्ध्नि प्रतपताऽभितः । व्यलोपि भूभृतां छाया दूरभूपितभूरपि ॥ २६ ॥ वस्तुपालः-अहह ! अदृष्टदेवतशुभवचनमिव किञ्चिद्वैतालिकसुभा- पिनमिदम् । (वीरधवलं प्रति ) देव पुरन्दरसुन्दर ! त्वरितं रिपुजयप्रतिष्ठायै प्रतिष्ठतां भवान् । न पुनः समीपकाय कापेयं कापि करणीयम् । यतः- कुसुमसमरमपि कुसुमेपोरिव कदाचिदनङ्गत्वाय जायेत, न च रणातिरे- कजनितं जयश्रीताण्डवमपि पाण्डवानामिव पुत्रपौत्रादिप्राणप्रियजनविरहनि- रहद्धृतीनां शवायमानवपुपां सुखाय स्यात् । किश्च- रणोत्सझं शृगारयतु रिपुरद्यायमबल: क्षमोऽहं हहोऽसौ विजयिषु जयश्रीर्विधिवशा। अतापव्यापारः स्फुरितपरितापौघमकरः करश्रेणीसान्द्रं कवलयति राहुर्दिनकरम् ॥ २७ ॥ न च कदाचिदपि चकितः पलायमानो मानिना रिपुरन्वेष्टव्यः स हि स- हचरैश्चमूचरचनर्निकटानुधावदहितभयादाम्यद्गतिभिरविघटितगुल्मैः समम- वश्यागतमृत्युमुग्वगतम्मन्यो बलमानमादु तपोम्पो वहुमस्तीगमनश्रमविघटि- तमुभटपटलस्वल्पितपरिवारेण तेनाप्यस्खलनीयप्रतापः समुद्धरत्येव दुर्यशोज- सचिमन्जितां जयश्रियम् ।

·प्रथमोऽङ्कः ९ - किञ्च- द्वावेव दिव्यसुदृशः सदृशैः प्रहास- धिमुर्वते रणविलोकनकौतुकिन्यः । मुक्तनपं समरसोम्नि पलायते य- स्तस्यापि पृष्ठमनु यश्च ददाति घातम् ।। २८ ।। अपरं तु, परित्रस्तोऽपि रिपुर्जीवन गतः पुनरपि विक्रमेणोपक्रममाणश्चि- रमुढेगाय सम्भवति । तद्विशुद्धबुद्धया बुधा एव राजानः सुखिनो जयिनश्च । यतः, प्रतापाग्निप्लुष्टं मुहुररिमहीवल्लभमही. रूहां वृन्दं प्रादुर्भवति शतशाखं समयतः । इदं मूलादुन्मूलितमतिशयोत्तुगमपुन:- प्ररोहाविर्भावं विधति पुनर्वडिसरिता ॥ २९ ॥ अपि च- पौरुपयदहनः कचिहितवनं दहति ननु न च कचन । अभितोऽप्यनन्यमहिमा मतिहिमपातः पुनर्दहति ॥ ३०॥ तदिदानी म्लेच्छचक्रवर्त्तिनममुमभ्यर्णवर्तिनमननुमविशत एव मापती- नुररीकरोतु देवस्त्वरिततरसश्चरणेन । तदयमपि भवत्सामीप्यभयजर्जरबुडपैय विघटनीयः। इति तेनःपालस्य कर्णे एवमेव, वीरधवलं प्रति देव महीमहेन्द्र ! अहमपि चरमचयप्रपञ्चाय प्रगुणीभवामि । ( इति निष्कान्ताः सर्वे) प्रथमोऽङ्कः

·द्वितीयोऽङ्कः
(ततः प्रविशति लावण्यसिंहः )
लावण्यसिंहः-(सर्वतो निरूप्य) अये ! सायम्प्राय इच दिवसः ।
तथाहि-
आगत्य प्रत्यगुर्वीधरशिरसि चिरभ्रान्तिजश्रान्तिजिह्मो
विश्रान्तस्तापमौज्झज्झरिजलकणिकासेवनेनेव साक्षात् ।
अप्यात्मीयानि पश्यन्निव दिवसपतिर्वञ्चितानि प्रतीची-
सिन्धोरूचीपु शोणः प्रतितपनचभूकोपरोपादिवाभूत् ॥ १॥
(विचिन्त्य च ) अहो ! महान्तोऽपि विवशा एव दिवसात्ययेन ।
यतः, अत्पद्भुतैरभिमृताजनभोगभाग्यः
सैप प्रणुन्न इव सम्प्रति चण्डरोचिः।
अब्धौ पतत्यपरशैलशिखाग्रभाग-
विक्रीडदुन्मुखकरप्रकरावलम्वः ॥२॥
(ऊर्वमवलोक्य )
शट्टेऽभ्यर्णस्थपट्टेम्हगहनपरिम्लानिदानोग्रताप-
श्चित्ते चकाङ्गनानामिह विरहदवोदचिरुचैःप्रदीप्सः ।
उद्धान्तध्वान्तधूमावलिरुडवलयव्याजपिङ्गस्फुलिङ्गः
सन्ध्यादम्मेन यस्मान्नभसि सरभसः कोऽपि कोलाकलापः ॥३॥
(घान्ताधिस्य विभाव्य)
व्योम व्याप्तं गन्धीकृतदुरितभरैरित्वरीलोकलीला.
कान्ताररधिमग्नामणिकरगणालातनिर्माणधूमः ।
विप्रालीगीतसामप्रभवकरिकुलैः सवरत्कामसेना-
रेणुव्यूहैवियोगिव्ययविकृपनिशादुर्यशोभिस्तमोभिः ॥४॥
( विमृश्य सविपादम् ) अहह ! निरस्तशरमहसि मलिनसमये कियदुल्लसन्ति
क्षुद्रतेजसः । तथाहि सम्प्रति,
उचैःकृतप्रतिष्ठानि प्रमीडन्तो महीतले।
सारफाणि हसन्तीय प्रनृत्यन्तीय दीपकाः ॥५॥

·द्वितीयोऽङ्कः ११ ताश्चेदानीम्, मसमरतिमिरालीकालसर्पण दुष्टा इय दिवसविधातुः काम्तयः कान्दिशीकाः । अचलनिचयचूलाचक्रमाक्रम्य सम्यक् सपदि पदमकुर्वनीपधीपु प्रदोपे ॥६॥ (निरूप्य च ) अहो ! निरतिशयता तिमिरनिकुरम्यस्य । अडिस्पर्शमिता मही ननु तनूमात्रावकाशं विय- दृष्टिबुद्धिगतैव वस्तु मृगयत्यक्षान्तरैर्लक्षितम् । ध्वान्तकार्णवतां गते त्रिभुवने तेजोऽभिधानं महा- भूतं यद्यधुनाऽस्ति वीरधवले वीरालिमालामणौ ॥ ७ ॥ (विमृश्य विहस्य च ) अहो ! सुगृहीतनामधेयानां मतिभिरतिशयेन दीप्यते सहजदीप्तोऽपि प्रभुप्रतापः । तथाहि स्वदेशसदेशमभिसरत्सु स्वेच्छया म्लेच्छराजसैन्येपु तातकारितया प्रयाणकस्य भृशमदीर्घकारितया तया निर- तिशयामाशामाशङ्कां च प्रपश्चयन्तः स्वयममिलन्नमी मन्देशनरेशाः श्रीवी- रधवलस्य । तदिदानीम्, श्रीसोमसिहोदयसिंधारावरमीभिर्मदेशनाथः । दिशोऽष्ट जेतुं स्फुटमष्टयाहुन्निभिः समेतैरभवत्मभुनः ॥ ८॥ अपि च । आराध्ययुनिसुधासेकसोटेकस्य मदनदेवीनन्दनप्रेमपादपस्य प- रिपाकपेशलं फलं फलयितुमिय त्वरिततरमाजगाम सट्टामभासुरः सुराष्ट्रासी. मन्तमणिः श्री सहः । ( सविमर्शम् ) अहो ! ज्येष्ठनातमतिकल्पलतिका सम्प्रति फलति स्म। पत्तदा मदान्धसिन्धुरदुर्डरयधराधवरन्द्ररस्माभिर्विघटा संहतायेव स्पृ- रन्ती पियका पशब्दाथायिव दुभंदी महीनटमहीपतिलाइदेगदेशाधिपनी वि. प्रमादित्यमहजपालाभिधी भेदपित्वा पृथपियनाम्। तदिदानीमन्योन्यामनन्यम- न्युमहोत्मादायहम्पविरुपा स्वयं ममाजन्मनुरस्मदधिपष्टदयायजनाय । अन्पर-उच्चदानां भूभृतां सन्यमेपां विस्तीर्णाभियांहिनामिमिलित्या। कोटीसहयाः मर्यनः क्षुद्रमभूदाहिन्योऽपि मापुरस्मटलान्धिम. ॥५॥ (पिनय) करमपापि दक्षिगायनिपान्दमादयनरायांपांनानिमन्त्रणामप- भाप मपारिता निपुणकमुपेगाभिवानी चिरपतधरमपानी। (FIRE:)

·हम्मीरमदमर्दने निपुणक:- जो वत्युवालस्स मई कमेह तिलोययं एगवएण सिग्छ । तं चिंतयंतस्स सया विमझ कुदो सुदूरागमणे वि खेओ ॥ १०॥ (पुरोऽजलोक्य )अये तिमिरचकवालपंकमज्झमि परायपुंजपिंजरियं मय- रमिहुणसोहियं पंकेरुहब्व किमिदं दीसदि? । ( उपलक्ष्य सप्रमोदम् ) मैणिघडघडियकिरोडप्पहापहावेण पयडियं पुरओ। दीसह वियसियनयणं वयणं सिरिलूणसीहस्स ॥ ११ ॥ (किञ्चिदुपसृत्य) 'देव अणुवमाउयरकमलमराल ! पणमामि । लावण्यसिंहः-(वदाकर्ण्य स्वगतम् ) अये ! विनयवेदग्ध्यमधुरोऽयं स्वरो निभृतरिपुचरितनिवेदननिपुणं निपुणकमावेदयति । (प्रकाशम् ) अये निपुणक ! कुशलं भवतः। निपुणक:- "देव ! तुह मुहचंददसणेण, रिपुरायसुहडघडचिहणावणेण य । लावण्यसिंहः-(सहर्षम् ) कथमिव विघटितं रिपुसुभटपटलमिति श्रुतिवान्छा समुत्सुकयति श्रुतियुगलम् । निपुणका-सया तुम्ह चयणंदुवयणचंदियाचओरीभविय गओहं सिंघणदेवखंधावारं । इत्थंतरे तेणावि पुब्बसंकेदिदेण मह लहुसहोयरेण कुस. लयाभिहेण मालयनरिंदस्स चिरयालवल्लहयवालीभूएण मालयरजलच्छीजी- वियं व सयलसाहणसेहरो हरी अवहरिऊण देवपालनरिंदनामंकिओ दुफिओ दाहिणधरणिसुणासोरसिन्ननासीरवीरस्स संगामसीहस्स। १ या वस्तुपालस्य मतिः नामति निलोककमेकपदेन शीघ्रम् । तां चिन्तयतः सदाऽपि मे कुतः मुदूरागमनेऽपि खेदः ।। २ तिमिरचरवालपङ्कमध्ये परागपुनपिचरितमधुकरमिथुनशोभित पङ्केरुहमित्र किमिदं दृश्यते। ३ मणिघटापटितक्रीिटप्रभाप्रभावेण प्रकटितं पुरतः। दृश्यते विकसित्तनयनं वदनं श्रीलावण्यसिंहस्य ।। ४ देव अनुपमोदरकमलमराल ! प्रणमामि । ५ देव । तब मुसचन्द्रदर्शनेन रिपुराजसुभट. घटाविघटनेन च । ६ तदा युष्मद्वदनेन्दुवचनचन्द्रिकाचकोरीभूय गतोऽहं सिंहनदेवस्कन्धावारम् । अत्रान्तरे तेनापि पूर्वसङ्केतितेन मम लघुसहोदरेण कुशलकाभिधेन मालवनरेन्द्रस्य चिरकालबल्लभ- हयपालीभूतेन मालपराज्यलक्ष्मीजीवितमिव सकलसाधनशेखरो हरिः अपहृत्य देवपालनरेन्द्रनामा- कितो ढौकितो दक्षिणधरणीसुनासीरसैन्यनासीरवीरस्य सड्डामसिंहस्य ।

·द्वितीयोऽङ्कः १३ लावण्यसिंहः-(साक्षेपम् ) ततस्ततः । निपुणकः-तओ वि य अमुणा अस्सहारिणा सुपयट्टियवयणो एसो त्ति मज्झ समप्पियं तुरयरयणमिमं । इय चितिऊण संगामसीहेणावि पसाइ- ऊण य पासंमि रहाविओ एसो। लावण्यसिंहः-(स्वगतम् ) अहो ! रहोविचाररुचिरोऽयं प्रपञ्चश्वर- चक्रस्य । (प्रकाशम् ) ततस्ततः। निपुणकः-तओ अहं वि य तत्थ सुचरिओ नाम चरो गुज्जरच- रियाणि चरिदुं पुद्धि पेसिदो आगढुत्ति संधिविग्गहवावारिणा रायस्स सया- सं नीदो। तो तस्स सुहोदकं च विनवियं भए । जं देव ! जजरिओ गुज्जरध- राए परिसरंतो पसरतेहिं हम्मीरखंधारेहि।तं सुणिऊण समुच्छरिओ समस्य- पञ्चत्थिसत्थेहिं विग्गहुत्तिकयत्युव्व उद्घसिअंगो घसिओ गुजरधरुद्धरणध- चलो सिरिवीरधवलो गरुयगरुएहिं पयाणेहिं । संपत्तो वि य नियधरित्ती- सीमंते सीमंतिए रिजरायराईहिं । लावण्यसिंहः-(सप्रमोदम् ) साधु निपुणक ! साधु । त्वद्वचनमिदं हृद- यगोचरीभूतं कामवस्थामनयत्समवनीधवम् । निपुणक:-तेओ परिसपोरिसुक्करिसकहाचमझारायंक्पुलकियकंपिय- सरीरेण कहं चलियनियसिन्नमत्तओ पत्तो सत्तुसंमुहो एसुत्ति पुच्छियम्हि तेण महामहिंदेण। लावण्यसिंहः-ततस्ततः। १ ततोऽपि च अमुना अश्वहारिणा मुप्रवर्तितवदन एप इति मम समर्पितं तुरगरत्नमि- दम् । इति चिन्तयित्वा सहामसिंहेनापि प्रसाद्य च पाचे रक्षापित एपः । २ ततोऽहमपि च वत्र मुचरितो नाम चरः गूर्जरचरित्राणि चरितुं पूर्व प्रेपितः आगत इति सन्धिविमव्यापारिणा राशः सफाशं नीतः । ततस्तस्य गुभोद च विज्ञप्तं मया । यद्देव जरितो गुर्जरघरायां परिसरन् प्रसरहिः हम्मीरस्यन्यावारः । तच्छुया समुच्चलितः समर्थप्रत्यर्थिसाथैः विग्रहोचितार्य इत्र उद्धसि- तागो भावितः गरिधरोद्धग्णधवल श्रीपीरधवलो गुरुगुरको प्रयाणैः । सम्प्राप्तोऽपि च निजय. रित्रीसीमंते सीमन्तिते रिपुगजरामिभिः । ३ तत एतादमपोगपोत्कर्षम्याचमत्कारातात्पुलकित- कम्पितशरीरंग कयं परिवनिनसैन्यमानमा प्राप्तः शत्रुसम्मुस एप इति पृष्ठोऽस्मि तेन महामहीन्द्रेण। w- -- ·हम्मीरमदमर्दने निपुणका-मेए भणियं । जोण्हाकणुब्व तिमिराण मुहे रिजणं पुव्वं पि वीरधवलो मिलिओ झडत्ति। पच्छा पयासि कुमुयं उइयं कमेण तं रायमंडलमसेसकलाणिवेसं ॥१२॥ तओ सव्वो वि महसिन्नमुहमारुदेणावि तिणुव्व पलायदि रायसो । एसो उण अम्हाण भुयजुयलाभोयभायधेएण रणत्यं फुडं फोरविउत्ति वि. हसिओ सो वि हम्मीरो तुरयवई । तओ संपइ तत्थ सत्तढदिणमझमि जुझं संभावीयदित्ति मह वयणं सवणभूसणीकरिऊण हरिसिएण भणियं तेण भूवइणा जं इयाणि महाविग्गहनिग्गहविग्घिएसु तेसु खत्तिएसु सुहसाहियं गुज्जररजसिरिकरग्गहणं, तो अम्हाणं न जुज्जए पयाणकालक्खेवो । लावण्यसिंहः-(साशङ्कम् ) ततस्ततः। निपुणकः-तोहसिझण जंपियं मए । जं नाह सुरगुरुमईणं तुम्हाणं पुरओ केरिसी अम्हाणं सेमुही। तहा वि य जारिसं तारिसं चिय ससंभमुन्व मह भासियं संभावेसि त्ति तुह् पसाएण तुराविदो किंपि जंपिस्सं ।अहुणा अ- ओ ठाणाओ न उचियं लेव पयाणयं, कोणासकिंकरकोडिकड्डयसुहडपरिवा- डिपयडियफुडफालकरालविकमाणं ताणं रणरहस्सं जाव, जहा जियजुज्झो वि जमकवलियपयंडबहुसुहडलहुयविहुरपरियरो सुहेण गहणीओ होइ गुज्जर- राओ । इत्य पराजिएऊण तारिसनिकरुणसुक्कतुरघासंहरणजणिया जयलच्छी १ मया भणितम् । ज्योत्स्नाकण इव तिमिराणा मुखे रिपूणा पूर्वमपि वीरधवलो मिलितो झटिति । पश्चाप्रकाशि कुमुदमुदितं क्रमेण तद्राजमण्डलमशेषकलानिवेशम् ॥ ततः सोऽपि महासैन्यमुखमारुतेनापि जरत्तृणमिव पलायते राजवंशः । एष पुनः अस्माकं भुजयुगलाभोगभागधेयेन रणाथै स्फुटं स्फोरित इति विसितः सोऽपि हम्मीरस्तुरगपतिः । ततः सम्प्रति तत्र सप्ताष्टदिनमध्ये युद्धं सम्भाव्यत इति मम वचनं श्रवणभूपणीकृत्य हर्पितेन भणितं तेन भूपतिना यदिदानी महाविप्रहनिप्रविनितेषु तेषु क्षत्रियेषु सुखसाधितं गूर्जरराज्यश्रीकरग्रहणं, ततो. ऽस्माकं न युज्यते प्रयाणकालक्षेपः॥२ ततो हसिला जल्पितं मया यन्नाथ सुरगुरुमतीनां युष्माकं पुरतः कीहशी अस्माकं शेमुपी। तथाऽपि च यादृशं तादृशमेव ससम्भ्रममिव मम भापितं सम्भावयिष्यसीति तव प्रसादेन लरितः किमपि जल्पिथ्ये । अधुना अनः स्थानात् न उचितमेव प्रयाण, कीनाशकिङ्कर- कोटिकटुकसुभटपरिपाटिप्रकटितस्फुटफालकरालविक्रमाणां तेषां रणरहस्यं यावत्, यथा जितयुद्धोऽपि यमकवलितप्रचण्डबहुमुभटलघुविधुरपरिकरः सुसेन ग्रहणीयो भवति गूर्जरराजा । अन पराजित्य ·द्वितीयो १५ अप्पाणं गुज्जरमहीगहणकित्तीए कन्नकुंडलीहोइ । अन्नहा अहुणा गहियवि- ग्गहेसु तुम्हेसु जइ वेरिचीरेहिं कयसंधाणो ताणं परिग्गहं गहिऊण अप्पाणं संमुहो परागच्छदि, ता केण साहिउं सकीयदि मंतसत्तिसमुच्छंगियपहुच्छाह- सत्ती सिरिलूणप्पसायअंगुन्भमिओ ।ता इहज्जेव गुजरमालवएसप्पवेसमग्ग- जुयलमुहसन्निवेसम्मि ठाऊण तावीतीरवणगहणविहारकोदृहलेण कीरइ तज्जु- ज्झपवहिं जाव समयविलंबो। लावण्यसिंहः-(सौत्सुक्यम् ) ततस्ततः । निपुणक: तेओ एवंविहमंतवियारहरिसिपहियओ तहाणपरिहाविय- कडयुकेरो न हु पणिहिमन्तपओयजुग्गोसित्ति भणिऊण पहाणपुरिसगा- रवेण मं समंजेव गहिऊण विहरिओ तवणतणयातहिणीतीरतरुसंडेसु दाहि- णभूमंडलाइडलो। लावण्यसिंहः-(सममोदम् ) निसृष्टार्थशिरोमणे ! भवादशैरेवावनी- पालसचिवरोपिताः सफलतां नीयन्ते मतिप्रतानित्यः । तथाहि-मतिप्रकाशे जातेऽपि कृतमोहतमोहती। अमात्याः क प्रगल्भेरन्नस्फुरचारचक्षुपः ॥ १३ ॥ ततस्ततः। निपुणकः- (संस्कृतमाश्रित्य ) ततश्च मन्मतिपचयनिश्चितविजयजात. सन्तोपपोपश्चिरं चिक्रीड तापीतीरकान्तारतरुलतानिकुन्जेपु । तथाहि-फचिद्दोलाकेलि फचिदपि च पुप्पावचयनं फचित्स्वैरालापं कचिदपि च तूर्यत्रिकरसान् । साशनिकरुणरणगुप्फतुरटफसंहरणजनिता जयलक्ष्मीरात्मना गूर्जरमहीपदणकीयाः कर्णकुण्डली. भरति । अन्यथा मधुना गृहीतविग्रहेषु युग्मत्सु यदि वैरिवारैः कृतसन्धानः तेषां परिमहं गृहीत्वा आत्मनां सम्मुरः परागच्छति । तत् फेन सापयितुं गस्यते मंत्रशधिसमुस्कृतितप्रमूत्सा. दशकि. श्रीलबगासादागोश्यः । वर्दिव गुर्जरमालवदेशप्रवेशमार्गयुगमुररसंनिवेमो पिता तापोती. रयनगहनविदारकौतुहटेन क्रियता सगुदप्रवृत्तिः यावन् समयविलम्यः ।। १ सनः एवंविधमन्त्रविचारपिनदयः तस्यानपरिभापितस्टकोका न रालु प्रणिविमा न्यप्रयोगग्योऽसि इति मणित्वा प्रधानपुरुषपरिवंश मां सममेव गृहीला विहतः वपनतनयातटिनी- चौरतरसपु दक्षिणभूमण्डलासण्डलः।

·१६ हम्मीरमदमर्दने सिपेवे देयोऽसौ प्रणयलयलीलामयमनो- गलच्चैतन्याभिः सह सहचरीभिः प्रतिलवम् ॥ १४ ॥ तदनु च- अनुकृतकरलीलालोलकल्लोलतापी- नलिनवदनतादृक्चुम्बनक्रीडयेव । मृदुतरगतिरागात्सम्मुखीन: समीरो भृशमवनिविनेतुस्तीरमभ्यागतस्य ॥ १५॥ लावण्यसिंहः तावदमन्दानन्दरसार्णवमग्न एवायमभवद्वनिधयः । ततस्ततः। निपुणका-ओ तत्व तावीतरंगभुअपरिसंगरंगेहि कलियजलसी- अरनिउरंवं सत्तियसेअंबुचुंबिउव्व समीरणं सेवमाणस्स तस्स कुसुमिय- तीरतरुमूलसुहनिविट्ठस्स नरिंदस्स सुवेगो कलियतयोहणवेसो तडिणीतडपय- डियमज्झण्हसंझज्झाणो नयणगोयरं गदो । अवारसंसारसायरपरिसोसणप्प- लयकालाणललद्धतवतेअनिही मह पुन्नायडिओ सयंजेव महेसरुव महीवीढं अवयरिओ एसो । एवं भासिऊण तप्पयपणामसमूसुअहिअओ तुरिय- तुरिएहिं चलणक्खेयेहिं चलियो राआ। लावण्यसिंहः-(सोपहासम् ) अहो ! मोहस्तस्य महीशस्य । ततस्ततः । निपुणकः-समुहं चेव पयाइलोअपरिवारियं पहुवीपई परावडिदं पि- विखऊण पलाइदो एसो तावसो । लावण्यसिंहः-(सहासम् ) ततस्ततः। निपुणकः-तो- को वि कस्स वि गूढपुरिसो एसो गिन्नह गिन्नहित्ति नरिंदपेसिभरिय- भटेहिं गहिओ मह जीवियं रक्ग्यध रक्ग्यध । १ ततः तत्र तापीतरङ्गमुञपरिसङ्ग : फलिनजलशीकरनिकुरम्यं सात्विासकाम्युचुम्यित- मित्र समीरणं सेवमानस्य सस्य कुमुमिततीरतरुमूलमुसनिविष्टस्य नरेन्द्रस्य मुगः, फलिततपोधनवेपः सटिनीतप्रकटितमध्याहसन्ध्याय्यानः नयनगोचरं गतः। अपारसंसारसागरपरिशोपणप्रलयकालानल. लयतपस्तनोनिधिः मम पुण्याकृष्टः स्वयमेर महेश्वर इव महीपीठमवतरित एप: । एवं भापित्वा सत्पदमणामसमुत्मुसहदयः त्वरितत्वरितैः पलन पैः चलिनो रागा ॥२ सम्मुग्रमेन पदातिलोकप- रिवारितं पृथ्वीपतिं परापतित प्रेक्ष्य पलायिन एप तापसः । ३ ततः कोऽपि फरयापि गूढपुरुष ·द्वितीयोऽङ्कः एरिसं पुणो पुणो वि जंपतो बलाइडियबाह विसमविसमकयपय- संचारो अनिच्छंतुव्व आणिओनरिंदस्स पुरओ। तओ अहं न कस्स वि गृढपु- रिसो नत्यि किंपि मह जटाजूडमज्झम्मि कीरिसो वि लेहो ता कहं अहं धरि- ओत्ति विहुरं चिलवंतस्स कंपियसयलसरीरस्स तस्स जडामंडलमूलम्मि मए विणिहियहत्येण मंडलेसरसंगामसीहस्स एयनामंकिओ पाविओ लेहो। तओ मह हत्याओ गहिऊण राया उग्गंठिऊण जाव पलोवइ ताव तत्व न हु लिविलवो वि चिट्ठइ । पच्छा किमेयं ति रायपुच्छिएण मए ग्वणमित्तं चिंतिऊ- ण निवेइयं जं कस्स वि लेहवडसवन्नस्स लेवस्स लिवो संभावीयदि, ता ग्वणं तरणितावे दाऊण एयस्स जेब कबडतावसस्स तुंबीहलाहारच्छारेण विच्छडिया फुडीभविस्सइ । तओ एयं काऊण महाराएण वाचिऊण लेहो महज्जेव समप्पिओ । एसो सो। (इति ग्रन्थिनः समाकृष्य लेम्वं समर्पयति।) लावण्यसिंहः-( गृहीत्वा वाचयति ) स्वस्ति श्रीमहाराजदेवपालदेवः सद्धामसिंहमण्डलेश्वरं समादिशति । अस्माभिर्निजविजयश्रीवशीकरणकारणं त्वत्कृते प्रहितमिदमश्वरत्नम् । त्वया तु सततमत्रैव कटके स्थातव्यम् । यदा गूर्जरावनि प्रविशतोऽस्य नृपस्य वयमाकस्मिफागमनेन समरसंरम्भं सम्भा- चयामः, तदा निजपितृवधभववैराणयोत्तरणाय तरीकरणीयः करवाल इति । (लेखार्थमवधार्य नर प्रति) तदित्यवगत्य किं प्रतिपन्नमनेन मानिना मेदिनीजानिना । निपुणका-तओ अहंजेय तुरयदंसणम्मि पेसिओ पहुवीपगुणा । तो तत्थगयेण मए एसो गुन्नरमहीहंटमंडलाहिबई मा विमुत्तीअनुत्ति नि- पलहुसहोयरकुसलयमुहेण तुम्हाणं कुविओ रापत्ति मंगामसीहस्स कहा- एष गृहीत गृहीत । नरेन्द्रप्रपितत्वरितभटै गृहीतो मम जीवितं ग्क्षत ग्भत ।। तादृगं पुन. पुनरपि गन्यन् याटमाटु विषमविपमनपदसञ्चारः अनिच्छनिर आनी. नरेन्द्रम्य पुग्त | मनोर न फरयापि गढपुरषा, नास्ति किमपि मा जटाजूटमध्ये कोहगोऽपि रोग, नरकयमा धृन नि विधु विलपन. कम्पिउमरलारीरस्य तस्य गटामाटरमूले मया विनिहितहसन मण्डलेश्वरसला. मसिंहस्य एनन्नामादितः मासो रेयः । ततो मा हम्ना गृदीपा गया अभ्य यारोग्यनि पावासा न प लिपिलगेऽपि नियति । अत्र किमनदिति गमष्टन मया अगमात्र चिन्तयिन्या निवेदितं, यरस्थापि स्टससंगम्य ऐपस्य लिपि सम्भाव्यते, तक्षा ताणिनापं दवा एनम्यंत्र फपटवापमम्य तुम्योपलाधारभारेण पिच्छादिता सुटीभविष्यति । तत मृत्वा मदागर्जन पायरित्या रंगे ममेर ममर्पित । एष म.॥ १ नन. अहमेव तुरगदर्शने प्रेषितः गृधीप्रमुगा । नत. समगन मया एर गूधामहीरमग्दगविनिः मा विशम्यामिति निगोदावहारामुग्न ·१८ हम्मीरमदईने विदं । अत्थि रविरहवाहाणं अट्ठमो विय मालवियरायनामंकिओ तुरिओ त्ति विनवियं सीणदेवस्स । इत्यंतरे भूवइभएण पलाइदो संगामसिंहो । तओ कवटेण वि अंगीकयगंगाहरवेसो एसो न मारि जुन्नइ त्ति मए सुवेओ मिल्लाविओ। लावण्यसिहः--साधु निपुणक साधु । साधु प्रज्ञानिधे साधु ।। कस्त्व- दन्योऽस्मन्मतिमियन्तं महिमानमानेतुमीष्टे । ततस्ततः । निपुणक:-तेओ अइकोवानलपजलिओ चलिओ मालवम्मि मेइ- णीनाहो । सिरिदेववालदेवो वि तस्स सम्मुहल्लेव परावडिदो । ग्यं सत्य पर- प्परगरयविरगहगहियगव्यस्मि रिउजुयले एरिसकद्राकरणथं मिरिवत्युवाल- पासम्मि सुवेअं पेसिऊण अहं पि तुम्हाणं सभीवं समागओ। लावण्यसिहः-अहो महनीयः कश्चिदेप सामग्रीविशेषः । तथाहि-त्रैलोक्यातिगमेय वीरधवलक्षोणीपतेः पोरूपं पूज्यानामपि शेमुपी सुरगुरुप्रागल्भ्यदीक्षागुरुः । पतेऽपि प्रतिपक्षपार्थिववलस्तम्भैकमन्नाश्चराः माहात्म्यं बत मादृशोऽपिलभते यन्मध्यमध्यासितः॥१६॥ तदिदानीमिदमशेपमपि चरितं निवेद्यामो जगदेकवीरस्य श्रीवीरधव- सदेवस्य। (इति निवान्तौ) विषम्भक (तत प्रविशति वस्तुपाल ) वस्तुपालः–(पुरोऽवलोक्य) अये हिमकरकिरणाकुरसीमन्तितति- मिरचिरनिरम्या न करम्बपति प्रमोदन कस्य दयानि दिगसो वासवा- धियासिता। युग्माक एपितो गजति सवामसिंहस्य क्यापयिनम् । अस्ति गविस्यवाहानामष्टम इव मारपी. यगजनामादितो तुरग इति विपत सिंहनदयस्य । अनान्तर भूपविभयन पलायित सशामसिंह। धन पपरमाधि अङ्गीवानापरवय एप न मारयितु युध्यत इति मया मुगो मोचिन । १ तत अतिकोरानटममलिलिलो मारवपु मदिनीनाय । दुपारदबोऽपि तत्य सम्मुगमन परापतित । तत्र परसरमा विमहगृहीतग रिपुयुगडे एताशयाश्यनार्थ श्रीनग्नुपापाचे मुग प्रेष्य करमपि युमा समीर समागत ।।

·द्वितीयोऽङ्कः सम्प्रति हि, वल्गन्ती नभसि हिमांशुधामलेश- व्याजेन प्रथममुदित्वरी पताका । कामोर्वीकमितुरनीकिनीमनीचै- रायान्ती कथयति जेष्यतो जगन्ति ॥ १७ ॥ (विभाव्य च) अयमुद्यमहीभृदंशसवटजन्मा दव इव जयतीन्दोः पिञ्जरः कान्तिपुनः । इति हृदयनिकेतं लग्नकामस्फुलिङ्ग- ज्वलितमिव वधूनां मङ्गु मानो मुमोच ॥ १८॥ अहह ! सहस्रद्युतिपतनमहामहारोच्छलितजलधिलहरिदूरप्रणुन्नमिव चि- रादचुम्बदम्बरमिदमिन्दुविन्वम् । ( विमृश्य च) अहो महत्त्वसुहृदोरम्बराम्युना- धयोरुपकृतिप्रत्युपकृतिचरितरुचिरः कश्चित्ममोद्मपश्चः । तथादि- यददित निजरत्नं भास्करं व्योमदेश- स्तदुरलहरिलासैरग्युराशिननर्स। यदयमपि हिमांशुं प्रत्यदादात्मरत्नं सपदि तमुनाऽपि ज्योत्स्नया हस्यते स्म ॥ १९ ॥ नीलानि पट्पदकुलानि हसन्मुखीनां लीनानि भान्ति हृदयेषु कुमुदतीनाम् । दृराभ्युपेतनिजकान्तकरान्तसङ्ग- पीयूपशान्तविरहानलसन्निभानि ॥२०॥ हन्त अशक्यावलोकनः सुजनस्य व्यसनयोग इव रिपोरभ्युदयाभोगः । यदसौ, उन्मीलद्विप्रलम्भव्यतिकरविधुरं मण्डलं चक्रनाम्नां धानां वृन्दैरपीन्दु सुरभितककुभं द्रष्टुमप्यक्षमेव । निर्यगीभुजङ्गच्छलबहुलगलकजलावियाप्पं साक्षादम्भोजदम्भादहह कमलिनी मोलयामास नेत्रम् ॥२१॥ (गगनाङ्गणमवलोक्य ) सोऽयं मन्दं मन्दमुवति देवः । भृङ्गीसति वियत्तटागकुमुदं कस्तूरिका निशा- न्त्रीवक्त्रं सितिधामचामरधरः कन्दर्पवीरः स्फुरः। रक्षाभोगिविभूषितं भुवनहक्पीयूपकुण्डं वपु. नैर्मल्यस्फुटदृश्यपीततिमिरप्रख्याङ्कपको विधुः ॥ २२ ॥ तान्यपि,

·हम्मीरमदमर्दने
२०
अपि चेदानीम,
प्रगुणितमिव मन्मथेन दृष्ट्वा
विपधरदिव्यघटोपमं मृगाङ्कम् ।
किल सपदि मदः पलायितः प्रा.
गपहृतम्पतिकामकेलिचित्तः ॥२३॥
( चन्द्रिकातिशय विमान्य) नूनमिदानीम् ,
भृता भृङ्गकुलेषु पुष्पितलतालीनेपु पुप्पभ्रमा-
ल्लीयन्तेऽभ्रमुवल्लभभ्रमभृतोऽन्योन्यं नमन्ति द्विपाः ।
ते भोगीन्द्रधिया च भर्गभुजगा भक्ति भजन्ते मिधः
पीयपत्विपि कौमुदीसमुद्यादेत समातन्वति ॥ २४॥
(सहोलासं च ) अहो ! नहि कदाचिदपि स्वजनैर्भुज्यमाना विलीयन्ते
विभूतयः । तथाहि-
आभ्रान्तापि जगद्विलोचनपरीणाहैश्चफोरीकुलै-
रापीतापि निरन्तरं कुमुदिनीवृन्दैरपि स्वीकृता ।
व्यक्तं शुक्तिकुटुम्बक कवलिताप्याकाशकोशालय-
कोडान्तः प्रतिवर्द्धते प्रतिलवं सान्दैव चान्द्री रुचिः ॥२५॥
( इन्दौर्वेशद्यातिशपमुद्भान्य )
वद्धस्पर्डी बदनसदनोचनैरगनाना-
मङ्गीचके तुहिनकिरणोत्सङ्गसझं कुरङ्गः ।
दर्शदर्श चत जितनियात्मानमत्राप्यमीभिः
श सङ्कोचयति निचितवीडपीडः क्रमेण ॥ २६ ॥
अपि च । भुवमविरलतारासीकरोत्क्षेपहारि
व्यधित गगनगडावारिणि स्नानमिन्दुः ।
प्रथमजलधिमध्योत्थाननीरमचार-
प्रचितमिव यदङ्गादडपडू मुमोच ॥ २७ ॥
(तारकतुच्छता च सञ्चिन्त्य)
कनीयस्यो दृश्या न ग्बलु दिवि तारा यदिह त-
अपावेशानेशुः कमितरि विधौ विस्तृतकरे।
वनक्ष्माग्वण्डेयु क्षितिरहलतामण्डलदला-
न्तरस्फ़र्जज्ज्योत्स्नाकणतिलकसन्दोहमिपतः ॥ २८ ॥

·द्वितीयोऽङ्कः २१ अहह ! महद्भयोऽपि महान्तो महनीयतामावन्ति । यतः- बडस्प विरोधात्कवचयतु पयः सिन्धुवीचीमरीची- नुचैः सन्नद्यतां वा कुमुदसमुदयोदश्चदंसुमपञ्चैः । चन्द्राइमद्रावकुल्यामयरुचिनिचयादस्तु संवर्मितं वा तचान्द्रं धाम सान्द्रं तदपि निभमभून्मत्प्रभोनैव कीर्तः ॥२९॥ (विचिन्त्य ) अहो मत्प्रभोभाग्योदयः परमां सौभाग्यभङ्गीमगीकरोति। येन हि, स्फारचारनयनैर्निरीक्षिता वैरिवीरपृतनाः समन्ततः । स्तम्भभावमसिदम्भवणयः कुम्भिकुम्भकुचसम्भृता दधुः ॥३०॥ ( सविमर्श च ) सुवेगवदनारविन्दमकरन्देन विघटितसवामसिंहस्य सिंह- नदेवस्योदन्तेन प्रमोदपदवीमारोपिताः स्मः । स ग्वा तमेतद्देशीयमग्रेसरं विना न विनाशयितुमीप्टे किश्चिदप्यस्मदीयम् । तीवोऽपि हि कुठारो दारुदण्डं विना न दारू दारयितुमुदारतामासादयति । (सचमत्कारोत्कर्षम् ) सत्यं वाचामगोचराणि सशामसिंहस्य जगत्पवित्राणि तानि चरित्राणि। अन्वक द्युतिशालिनोऽनु शशिनं सौम्यस्पृशोऽन्वर्जुनं योद्धारोऽनु बलिं च दानचतुरा जातेति नित्या श्रुतिः । एकत्रैव तु सिन्धुराजतनये तादृग्यशो जल्पतां चेविनाय विभाति वीरधवलक्ष्माभृगुणानुस्मृतिः ॥ ३१॥ (सानुस्मरण च) दुस्साधं बत बाहुकोटिभिरपि श्रीसिंहनोधिव- स्कन्धावारभरं भुजव्यसग्वः श्रीसैन्धुरार्जियन् । रेवाया विलुलोप विस्मयरसं सट्टामजानद्दश- ग्रीवाहइतिहुतार्जुनभुजासम्भारसम्भाविनम् ॥ ३२ ॥ सोऽपि सम्पति ततो विघटितः समागच्छन्निह सन्धानमिच्छनिजप्रधान- पुरुष भुवनकाभिधानमनुयुज्यसुवचनोपायनादिभिरस्मानावर्जयामास। तदनेन पुराणपुरुपपौरपेण कृतको मैत्रीमातन्वता प्रभुपृष्टिघातरक्षणगुल्मोऽपि मम समर्थः स्यात् । तदयमिदानी क भविष्यतीति कुतः प्रवृत्ति लप्स्यामहे ।

·हम्मीरमदमर्दने (ततः प्रविशति पटाक्षेपेण कुशलकः) कुशलकः-आयंतो पुव्यबेरं तरलियतुरयपेरपायप्पहार- प्पम्भारुक्खित्तधूलीवलयकवलियासेससरप्पहायो । तुम्हाणं सेमुहीहिं कडयविडिओ संपइत्थंभतित्य- त्वंभत्थं एइ रोसप्पसरकलुसिओ नाह संगामसीहो ॥३३॥ वस्तुपालः--(पुरोऽवलोक्य ससंरम्भम् )किमात्य भो कुशलक किमात्य ? ! कुशलक झायंतो पुन्ववेरं, इत्यादि पुनः पटति वस्तुपालः--(सक्रोधम् ) अये प्रहितप्रधानपुम्पप्रपञ्चेन विनतार्य चिर- मस्मानाकस्मिकपपातेन स्तम्भपुरीं परिभूय पूर्वकलुपितं यशो विशदयितुमि- च्छति सैन्धुराजिः । धिम् मौट्यममुप्य । यन:-क्षत्रस्य त्रस्यतो युद्धे दुर्यशोयल्लिगलसेत् । मा स्यान्मक्षरिता योडं छद्मना पुनरेप्यतः ॥ ४॥ (सारम्भ च ) कः कोऽन भो ?। (प्रविश्य ) पुरुषः-आणवेद महा। वस्तुपाला-अहिणु स्तम्भनीय वीरचर्गोदनां सैन्यमामग्रीमिहाका- रय च भुवनकाभिधानं महामसिंहमधानम् । पुरुषः-- आदिमदि देवो । ( इति निष्क्रान्त.) ( नत प्रविशति भयवेपमानापूर्भुवनकः) भुवनकः-(स्वगतम् ) कथमिव प्रकाशनां गतोऽयमर्थः । अश्या अती. न्द्रिगजानमयं नयनमिर विमकृष्टकालाध्यप्रयोगालोकनेऽपि विभवति गुप्त- पालम मनियननायनिनाम । (पुरोऽपोय प्राशम् ) अयेयाम्ति मनिलनालयाला शत्रुकवलनकाला श्रीवस्तुपाला। (मयमन्मगगि फनिनिपानि दरसा प्रगमति) वस्तुपाल:-(साहित्पर पम्) इहास्यनाम । (मुना विति) ·द्विदीयो २३ (नेपथ्ये) भो भो सेनासुभटाः ! द्रुतगतिभिः स्तम्भतीर्थावष्टम्भसंरम्भिणो भवन्तु भवन्तः। कृष्णाङ्गी यमुनाऽतिपाण्डुरतनुर्गङ्गेति सद्यो महा- नद्योरप्युपघुष्टदूपणपदः साक्षादयं जायताम् । क्रुध्यदीरविदारितारिपृतनाकीलालकालेयका- लेपस्मेरमहीसरिस्कृतपरीरम्भानुरक्तोऽर्णवः ॥ ३५ ॥ ततश्च समरसमालोकनसमेतदिविषत्परिपदानन्दसन्दर्भाय, कुर्वद्भिर्गलगर्जितानि मुरजस्वानोद्भटानि स्फुटं वीरेन्द्रैरपि तारगीतरुचिरं हेपारवं वाजिभिः । त्रस्यदैरिमहोत्सवकसुभगे श्रीस्तम्भतीर्थे जवा- दास्तां ताण्डवडम्बरव्यसनिनी देवी जयश्रीः स्वयम् ॥ ३६ ।। वस्तुपालः-(समाकर्ण्य सहर्पसंरम्भम् ) अये स्तम्भतीर्थ प्रति प्रयाणकाय प्रगुणीभवन्ति सरपालादयः सेनापतयः । ( भुवनकं प्रति ) तेन भवत्मभुणा त्वत्प्रेरणादस्मान्विप्रतारयता कपटावरकन्दकन्दलितकलडाकरेण सवामसिंह इति निजनामार्थ व्यर्थं समर्थयता सम्मति, शड्डे पडूनिधिर्यशोमयपयःसिन्धुः प्रधावन्महा- वाहव्यूहखुरक्षतक्षितिरजश्चक्रेण चक्रे चिरात् । ताहग्दूरतरप्रचाररभसाविर्भूतसेनाभट- प्रस्वेदाम्बुकदम्बकेन शमितः सोऽपि प्रतापानलः ॥ ३७ ॥ इदानीमपि तत्सैनिकनिकराः, दूरावस्कन्दयात्रारभसभरसमुतखेदापनोद निर्मातुं स्फारधाराम्भसि मदतिमहासिन्धुपूरै निमज्ज्य । ते सद्यः स्यादयन्तस्तुहिनकरकलाचकवालोपदंश- स्वाद्यं स्वर्धामरामाधरमधुरमधु स्वास्थ्यभावं भजन्ताम् ॥ ३८ ॥ (नेपथ्ये हयहेपारवः स्यन्दनवाचीत्कारश्च ) भुवनकः-(समाकर्ण्य स्वगतम्) कथं चलितमेव समलमपिवलं स्तम्भनी- , य।अहो!त्वरितकारिता सचिवशेश्वरस्य । तदिदानीमशुभोदक इव सहानेन

·२६
हम्मीरमदमदने
तेनाऽधुनाऽभिनवदीधितिकैतवेन
प्रोधादिवापुरपराः ककुभोऽरुणत्वम् ॥५॥
अहो! महस्विना सह विग्रहारम्भो निशितव्यसनोल्लासायैव ।
काष्ठायद्धान्तरिक्षावभुवि विकसत्तारकापुष्पहस्तः
संपूर्णश्चन्द्रयोहा कृतकरवित्ततिः स्फायमानस्फुरश्रीः ।
दृष्ट्वा शराङ्ककारं निहितकरगणं दूरतोऽप्युत्पतन्त
वस्तः संन्यस्तहेतिझगिति गिरितटे लक्ष्मघात: पपात ॥६॥
हरियह रिदकन्यस्तमूत्तिः समस्तां
कवलयति करानेरेप नक्षत्रमालाम् ।
उदयदतुलतापो दादिमीवीजराजी-
सदृशमुखचिकीर्णामम्बरे वालसूर्यः॥७॥
( विमान्य घ) अये! घालप्रद्योतनपादानमहतः कञ्चुक इय क जगाम
कुमुदिनीजानिः । सम्प्रति हि,
अम्मोजिनीभिरमुना तपनातपेन
त्यस्ता तुपारकरजायकृतेच मूळ ।
कान्तप्रसङ्गरजनीकृतजागरेव
साक्षादियं कुमुदिनी च ततान निद्राम् ॥८॥
तेजःपालः–देव ! गतानुगतिक एवायं लोकः । तथाहि-
सुधादृष्टिव्यग्रे विलसति सुधाधामनि सुधा-
मवर्पनुत्कर्षानिशि शशिहपतिः क्षितिभृतः।
वितन्याने तापव्यतिकरमिदानी दिनकरे
फराला ज्वालालीस्तरणिमणिभिर्विभ्रनि पुनः ॥९॥
वीरधवला-नूनं तनुमतां यथारुच्यव रोचते वस्तुपु स्वभावः ।
रथादानद्वारे रिच हिमकरो नतमसिच.
न्मयूपैः पीयूपरिष ग्यरफरः सम्प्रति पुनः ।
प्रदीपप्रागल्भीमालयनुलूकस्य तिमिरं
तमस्तिन्यां किश्च धुमणिमधुना ध्वान्तपदचीम् ॥ १० ॥

·तृतीयोऽङ्कः (तेज:पालं प्रति ) मन्त्रिमाणिक्य ! प्रमोदातिशयादग्रहणीयदूपणमनुभव- पुनरुक्तं किमपि बदामि। लीलानुरक्षितमहीवलयः सहस्र- पत्रप्रकाशनपरः किरणप्ररोहः । निन्येऽधुना दिनपतिं महिमानमुच्चैः श्रीवस्तुपालसचिवो ननु मामिवासी ॥ ११ ॥ (विहस्य च ) सोऽपि तावदद्भुतभुजभुजङ्गराजकृष्णायमानकृपाणवशी- कृतश्रीः सैन्धुरा जिरपि मैत्र्यधुरामधिरूढोऽस्माकं सचिवेन्द्रशेमुपीगुणावल- म्बेन । तं पुनः प्रतिपार्थिवायुर्वायुकवलनमसर्पदसितसायमाणकृपाणदर्प स्मित- मस्मदमिलितं मेदपाटपृथिवीललाटमण्डलं जयतलं विग्रहीतुं कृतादरस्य हम्मीरमहीशितुः किंवदन्ती निवेदयितुमद्यापि न कोऽपि दूतः समुपैति । (ततः प्रविशति सम्भ्रान्तः पुरुषः) पुरुपः-(पुरो निरूप्य) अये किमिहय्येव सुरनाहविहप्पइब्व सिरि- वीरधवलतेअवालसचिवपाया चिट्ठति । (इति सत्वरं किञ्चिदुपसृत्य नृपं प्रणमति) तेजपालः- ( नरेन्द्र प्रति ) देव ! स एवायं कमलको नाम चरस्तुरष्क- चरितानि चरितुं प्रहितोऽभूत् । कमलकः-गाह ! दाहविहं सअलंपि मेअवाडयं हम्मीरवीरेहिं । वीरधवलः-कथमिव ?। कमलक:-चिंतियचलिपहिं तेहिं अकिवत्तणकणकड्यडिएहिं व अयालजणकवलणकोऊहलबहुलीकयकयंतमुहनीहरिपरसणेहिं खग्गसणाहको. हिं दसमदारदृरुल्लसियकूरज्झाणकिरणनिउरुवसरिसकविसकेसेहिं पलयारंभ. त्थत्यंभियसधूमकालानलविप्फुलिंगपिंगनयणेहिं धम्मिट्ठलोयनिट्ठवणुकंठियक- १ अये किमिहैव सुरनायवृहस्पती इव श्रीवीरपालतेजःपालपादाः तिष्ठन्ति । २ नाय ! दाहितं सफलमपि मेदपाटकं हम्मीरवीरैः। ३ अचिन्तिवचलितस्तैः अपयाणकूटघटितरिवाकालजनकवलनकौतुहलपहुलीकृतवान्त- मुसनिस्मृरितरसनैः सद्गसनायकः दशमद्वारदूरोहसितऋथ्यानकिरणनिारम्यसदृशकपिशकैशः प्रलयारम्भायात्यम्भिवसधूमकालानलविसुलिङ्गपिङ्गनयनैः धर्मिष्ठलोकनिष्ठापनोत्कण्ठितमलियाला ·२८ हम्मीरमदमर्दने लिकालकियनियंगपूगेहिं वई(?)सरिच्छजीवियसयलकप्पकीणासकुटुंबेहिं व ग- भिणीगन्भगालणगरुअगहिरसीहसद्देहिं उच्चंडियकोअंडगुणटंकारकवलियह- यहेसियरवेहिं मारेह मारेहिसि भासमाणेहिं दावानलकीलाकलावेहिं व पुर- पविटेहिं विहुरिओ सयलोवि लोओ। वीरधवलः-तदिति पुरपारवश्यं निरूप्य किं प्रतिपन्नं मेदपाटपतिना ?। कमलकः-किं पडिवन्नं ! जं हम्मीरवीरेहिं पसरियपहरणेहिं पडिव- जीयदि । वीरधवल:-(सरोमाञ्चम् ) किमेप निजपरुपपौरुषोत्तेजनाय शाणीचक्रे रिपुचक्रम् । कमलकः-(संहासम् ) भमिपरिभमियसरीरो वालुव्व सव्वंपि अप्प- णसरिसं पेक्खेसि । को तुह विणु सुसमत्यो इत्थं हम्मीरअहिमुहो फुरइ । विणु कालचित्तयलयं को जलपूरस्स संमुहं चडइ ॥ वीरधवलः-(सावक्षमिव) किमयमप्यन्ध इव परिहृतप्रवीरमार्गः पपात दुर्यशोऽन्धकूपे ?। कमलकः- वीरधवल:-(सनिश्वासम् ) धिर धिग रे पौरुपं जन्मान्तर अतिथीभ- विष्यति मृत्यौ किमिव परिहृतं धारातीर्थमिदम् । युद्धे दृग्जलकल लैर्भुजभृतः शत्रुप्रियाणां निज- स्त्रीणां वा घनेन्दुमण्डलमहो चिन्होचितं कुर्वते । तनिजाङ्गपूगैः (१)सदृशजीवितसकलपल्पकीनाशकुटुम्बैरिव गर्भिणीगर्भगालनगुरुकगभीरसिंहशब्दैः उञ्चण्डितकोदण्डगुणटकारक्वलितहयहेपितरवैः मारयत मारयतेति भापमाण. दावानलकीलाकला- परिव पुरप्रविष्टैः विधुरितः सर्वोऽपि लोकः । २ किं प्रतिपन्नं । यत् पतिपन्नं यत् हम्मीरवीरै. प्रसृताहरणे. प्रतिपाद्यते । ३ भ्रमिपरिभ्र- मितशरीरो चाल इव सर्वमपि आत्मसदृशं पश्यसि ।। पस्तव विना मुसमर्थ एवं हम्मीराभिमुख स्फुरति । विना कालचित्रफलतां का जलपूरस्य सम्मुसं चटति ।। -अह किं। 1 ·- तृतीयोऽक: आत्मानं च परांश्च गोत्रमपि च क्षत्रव्रतं च क्षणा- त्पालेयांशुकलं कलङ्कयति कस्त्रस्यन्भवन्तं विना ॥ १२ ॥ ततस्ततः। कमलकः-तओ कयसतिणन्भवहारेसु कुकइकव्वेसु व बहुयवालबंभ- णगोउलमहिलामहणपयटिएसु तेसु हा रक्खध रक्खध पधावद पधावद धुत्तेहि व मिच्छुअहिदेवएहिं मारिज्जंतं सयललोयमिमं । कथं तिहुयणे विन कोवि विप्फुरद खत्तियफुलिंगो । न कस्सवि विहसइ हिययम्मि साहसरसो। पडिओ कत्थ वि अंधकूवे पोरिसुकरिसो। तेजःपाल:- *तेऽपि त्वत्पदपूरपिष्टपृथिवीपातभ्रमात्पन्नगाः पाताले विकलं वलंति किमु तत्पाताऽसि विश्वत्रयीम् ॥ वीरधवल:-(सत्रपातिरेक कोशकवलितकरवालः समुपविश्य क्रमलकं प्रति) ततस्ततः। कमलकः-तओ नूणं अवीरप्पसवा एसा भयवई पुहवी न उण कावि खत्तिणी कथवि परदुक्खदुक्खियं तणयं पस्यत्ति झत्ति कलियाउलकलय- लेसु तेसु नयरिनिवासिलोएसु न कोवि कुदोवि उकंठिअंगो धाविओ खत्ति- यकुमारो। वीरधवलः-( सखेदम् ) धिक कष्टमियमुत्सन्नैव क्षितौ क्षत्रजातिः। ततस्ततः। कमलकः-तओ ताणं अविसंकियहिययाणं तिब्वतरवारिदारियज- उअरुच्छलियरुहिरवारुणीरसणोवदंसीकयकालहंडहंडाणं कोलालकद्दमिय- कुच्चयकेसाणं मलिणजाईणं अइभएण ताणं । १ ततः कृतसतृणाभ्यवहारेषु कुरुविकाव्येष्विव वहुबालगोपालप्राह्मणगोकुलमहिलामयनप्रव. तितेपु तेषु हा ! रक्षत रक्षत, धावत, धावत धूतरिव मृत्य्वधिदैवतैः मार्यमाणं सकललोकमिमम् । फथं त्रिभुवनेऽपि न कोऽपि विस्फुरति क्षत्रियस्फुलिङ्गः, न कस्यापि विहमति हृदये साहसरसः, पतितः कुत्राप्यन्धकूपे पौरुषोकपः । * Ink having faded on leaves 46 b (of 2 lines) and 47 b (of 4 lines) of the palm-leaf ms, it is impossible to make out 6 lines of 45 letters each and hence that much portion is left out before this. २ ततो नूनमवीरप्रसवा एपा भगवती पृथ्वी न पुनः कापि क्षत्रिणी कुत्रापि परदुःसदुःसितं तनयं प्रसूतेति झटिति कलिनाकुलकलकलेपु तेषु नगरनिवासिलोकेषु न कोऽपि कुतोऽपि उत्कण्ठितालो धावितः क्षत्रियकुमारः। ३ ततस्तेपामविशतिदयानां वीमत- ·हम्मीरमदमर्दने हा ताय हा तणय हा पिय हा मइच्छि हा भाय हा भगिणी हा भड हा सुणाह । एवं जणाण विहुराण परप्परम्मि कोलाहलेहि फुडियं हिययं न कस्स ॥ वीरधवलः-(सवाप्पकण्ठगद्दाक्षरम् ) ततस्ततः । कमलक:-तओ मलिणजणहत्यमरणेण न होइ गई । इय चिंतिऊण गलनिगडियरडंतवालाई कूएसु पडियाई काइवि मिहुणाई । कत्थ पच्छावि चिअदहणदहणं विणावि गइसंभवो होइत्ति केवि सयलनियकुडुंवपूरियंतरेसु सव्वओवि जलणं पजालिऊण पविट्ठा सयंजेव नियमंदिरेसु पुरिसा। न हु पिक्खिस्सं मारियमाणस्स नियजणस्स दुहंति केवि कंठसंठवियरज्जुग्गहा कयपरिकंदेसु कुटुंबेसु मरणं संपत्ता । केवि पडतेसु रिउखग्गवग्गधाएसु विहुरनियगन्भख्वव्याणं उपरिपरिवडियनियकलत्तमरणखणविग्घख्वीभूया। केवि पुट्ठिसंठावियनिहुयरडंतनियकुटुंबा अमरिसरसुल्लसिया उद्धसिअंगा धसिऊण रिउसिन्नसमुद्दे वडवग्गिफुलिंगत्तणं पत्ता । वीरधवलः-साधु भोः सुभटचूडामणयः ! साधु ! साधु भो विपक्ष- पक्षकक्षाशुशुक्षणयः साधु ! । युष्मानेव दोप्मतः सात्त्विकराजान् धारयन्ती राजधानीति सान्ययमभिधानमत्त मेदपाटपुरी । यतः- रवारिदारितजनोदरोच्चलितरुधिरवारुणीरसनोपदंशीतकालसण्डसण्डानां कीलालकई मितपूर्चक- फेशाना मलिनजातीनामतिभयेन तेपा । हा तात हा तनय हा प्रिय हा मृगाक्षि हा भ्रातः हा भगिनि हा भड हा सुनाथ । एवं जनानां विघुराणां परस्परं कोलाहलैः सुटिवं हृदयं न कस्य ।। १ ततो मलिनजनहस्तमरणेन न भवति गतिरिति चिन्तयित्वा गलनिगडितरवालानि कूपेषु पतितानि फान्यपि मिथुनानि । कुन पश्वादपि चितादहनं विनाऽपि गतिसंभवो भरतीति केऽपि निजउटुम्बपूरितान्तरेषु सर्वतोऽपि चलनं प्रग्बाल्य प्रविष्टाः स्वयमेव निजमन्दिरेषु पुरुषाः । नसलु प्रेझिप्ये मार्यमाणस्य निजजनस्य दुःसमिति केऽपि कप्ठसंस्थापितरग्जुग्रहाः कृतपरिक्रन्देषु फुटुम्येषु मरणं सम्प्रातः। केपि पतसु रिपुसद्वर्गयातेपु विधुरनिजगभरूपच्युतानामुपरि परिपति- तनिजकलनमरणक्षणविनरूपीमूताः । केऽपि पृष्ठसंस्थापितनिमृतरुन्निनकुटुम्या अमर्परसोल्लसिता उद्धसितामा धसित्वा रिपुसैन्यसमुद्रे वाडवामिस्फुलिङ्गत्वं प्राप्ताः ।

·तृतीयोङ्कः अस्तेपु तेषु सुभटेयु विभौ च भग्ने मनासु कीर्तिपु निरीक्ष्य जनं भयार्तम् । यो मित्रवान्धववधूजनवारितोऽपि वल्ग- त्यरीन्प्रति रसेन स एव वीरः॥ ततस्ततः। कमलकः-तओ जणणि जणणि अहंपि समंज्येव समागमिस्सं, अंब अंब मं खुहियतिसि परिहरिऊण कत्थ वचसि, ताय ताय सव्वयावि मं गहिऊण नयरमज्झम्मि जाएसि, ता कहं अहुणा मं मिल्हसित्ति, संतदृपिय- रजणमुकाई विलचंताई वि बालयमंडलाई मारिदुं पय:सु तेसु निग्धिणेसु कलियतुरावेसेण तम्मज्झवटिणा लोअकरुणाए मए गरुअसद्देण भणियं जं पलायघरे पलायध विकमकमियतियलोओ कुदोवि जणरक्खणत्थं संपत्तो एसो वीरधवलो । एरिसेण अलियवयणेण वि भयभंगुरपोरिसा सव्वओ विप्पणट्ठा ते दुट्टा । तेण पुरीलोएण वि मह वयणं सुणिऊण नाह नाह साहस- निहाण एदे अम्हाणं कुटुंबं मारिऊण रिउणो तुह पिक्खंतरस पलायंति । वीरधवलः-( कृाणिकानिहितपाणिः समुत्याय ) कामी कामी । (इति उद्धतपद्- पातभारभूविभागं प्रधावति) तेजःपालः-देव ! देव! कोऽसौ ते साहसरसक्शंवदहृदयस्य पुनः पुन- रपि मतिविभ्रमः। वीरधवल:-(सलजमपसृत्योपविश्य च) ततस्ततः । फमकलः-तओ । एयं जपंतेण कत्य कत्य सो अम्हाण अगालना- यगो कत्थ कत्थ सो अम्हाणं जीवियसंधाणकारओ, कत्थ कत्थ सो तिहुयणस्स १ ततः जननि जननि अहमपि सममेव समागमिध्ये, अन्न अन्य मां क्षुधिततृपितं परिहृत्य कुन प्रजसि, तात तात सर्वदापि मां गृहीत्वा नगरमध्ये यासि, तत्कथमधुना मां मुञ्चसीति, संत्रस्तपितृज- नमुस्तानि विलपन्त्यपि वालकमण्डलानि मारितुंप्रवृत्तेपु तेषु निर्पणेषु कलितनुरुष्कवैपेण तन्मध्यव- तिना लोकारुणया मया गुरुकशब्देन भणितं यत्पलाम्बरे पलायध्वं विक्रममितत्रिलोकः कुतोऽपि जनसंरक्षणार्थ सम्प्राप्त एप वीरधवलः । एतादृशेन अलीकवचनेनापि भयभंगुरपौरुषाः सर्वतः विन गष्टाः ते दुष्टाः । तेन पुरीलोकेनापि मम वचनं श्रुत्वा नाय नाय साहसनिधान एते अरमाकं कुटुम्यं मारयित्वा रिपवः तव प्रेक्षमाणस्य पलायन्ते ।२ ततः । एतत्कथयता कुन कुन सोऽस्माकमकालनायकः, ·३२ हम्मीरमदमर्दने विहुरवंधू, कत्थ कत्थ सो वसणवडियाणं विहिणा अलिहियं भायधेयंति, विर- इयपमोयसद्देण विसुमरियरिउधायजायपीडेण, हरिसुल्लसियरोमंचराइराइयस- रीरेण हिययमज्झम्मि अमायंतेहिं व पमोयरसेहिं नीसरंतेहिं वयणमग्गेण हसि. यमयूहेहि धवलियनहंगणेण मलिणरिउजणदसणमलिणीकयाई सुज्झविदुं स- वर्णतवित्थरियाई नियलोयणाई तुह मुहसुहाकुंडदसणथं सरसाई सव्वासु दिसासु परिक्ववियाई । तओ तुम अपिक्खतेण दंसणुकंठिएण परिधाविअं सयलनयरमग्गेसु । कत्य सो कत्य सो नाहुत्ति भासमाणे तुह अदंसणवि- हुरिए तत्थ लोए तक्खणमुफतुरुशवेसेण मए भणियं । वीरधवलः--(सौत्सुक्यम्) किं तत् । कमलकः- (संस्कृतमाश्रित्य) यदयमदद्यारिदारणदारुणकृपाणमचिनिचय- रचितमूर्तकालरात्रिप्रपश्चः दादशार्कीकर्कशलसविलोचनरोचिर्गतिस्तम्भितवन- संरम्भेण निजमनसेव त्वरमाणेन तुरगेण हम्मीरचीरानयमनुधावति वीरधवलः। इत्याकर्ण्य गिरं ममोत्सुकनमो लोकस्तदालोकन- व्यासङ्गेन यथा यथा द्रुतगतिर्जातोऽनु शत्रूनिमान् । तृणं तेऽपि तथा तथा भयभूतो नेगुस्तुरग तै- रासन्नोऽयमुपैति वीरधवलोऽस्मान् हन्तुमित्यातुराः ॥ तेजःपाल:-धिर धिम् रे मूढाः! अमरूदधियामपरमार्थदर्शिनां कोऽयं भवनां भयातिरकः समरसमारम्भेपु । पूर्व शरघूमहार्जुनमुर्धन्यैव निन्ये परां प्रागल्भीममुनाऽहमेव तु चिरादित्युन्मदोऽमिच्दा । अभ्यर्य क्षतहस्तिमस्तकमणिस्तोमः प्रतीपाचिंपा यं नीराजयते स वीरधवलो नाम्नाऽपि भीत्यै न किम् ।। तुप बुध मोभमा जीवितसन्धानकारफः, पुत्र पुन मः विधुण्यन्धु, पुत्र पुन म स्यमनपतिनानां विधिना गरिमितं भागधेयमिति विरचितामोदादेन सिम्मृनरिपुपातनावीन हपोलसिनगेमा- धराभिगतिसरीरेण हदयमध्ये समादिग्यि प्रमोदरम: निसाशिः पदनमागेंग इप्सितमयूमः भा. लिननभोगणेन मलिन रिपुमनदर्शनमरिनीरनानि शोधयितुं अमगान्तविस्तृतानि निजलोपनानि सा मुरगुणादर्शनार्थ सग्मानि सशंग दिसामु परिमानि । या युप्मानप्रमाणेन नोक- छिन परिभाग्निं मम्ानगरमागे । बुध स पुत्र स नाय इति भापमाणे सर अदर्शनविरित सत्र सोके वनगुप्मुहाग मया मगितम् ।

·तृतीयोऽङ्कः वीरधवलः-सखे तेजःपाल! मास्मेदं वादीः । किं कदाचिदपि मयापि कृपाणपाणिना किमपि समरकर्म निर्मीयते स्म । शश्वदैवतपूर्वदैवतगुरुधन्वेन बद्धस्पृह साक्षादीक्षितया फलव्यतिकरव्यक्तीकृतारम्भया । बुद्ध्यैव प्रलयं नयन रिपुचयं मन्नाम भीमं चिरा- चक्रे चण्डपगोत्रमण्डनमणिर्मकामचिन्तामणिः ॥ युक्तं च तत्र तत्रमुर्मंदपाटलुण्टाका मन्दधियो वराकाः । सन्दोहस्य सुरदुहामिव कविर्वाचस्पतिः स्वर्गिणां वर्गस्येव ममैप चण्डपकुलालङ्काररत्नाङ्कुरः। किं तस्याप्यरिसञ्चयस्य सचिवः कश्चिचमत्कारिणी शिक्षां वक्ति यया स्फुरन्ति फलिनस्ते विक्रमोपक्रमाः॥ (सशिरोननं च) किमेकमहं महेयमस्य माहात्म्यं महामात्यश्रीवस्तु- पालस्य। मतिः कल्पलता यस्य मनास्थानकरोपिता । फलं गूर्जरभूपानां सङ्कल्पितमकल्पयत् ॥ किञ्च-सिक्तोऽस्य युडिसुधया विभवत्युत्साहपादपोऽयं मे । नृपनिकरमौलिधार्या यत्कुसुमस्रग् ममाज्ञैव ॥ (समहर्षे च) दूरादुज्झितमानशुद्धमनसः शान्तप्रतापांशुम- तत्कालोदितदुर्यशोमयतमश्चक्रोचितं चक्रिरे । तैरेतन्मतिदूतिकापरिचयैरभ्येत्य भूमीभुजो भूमेर्मत्पदपीठशेखरजुपः सर्वाङ्गमालिङ्गनम् ॥ किश्च । मया सचिवेन्द्रमतिमयायुधेन व्यजीयत सकलमपि न्लेच्छकुला. पशिष्टमेतदिष्टपम् । तेजःपालः-देव! शौर्यश्रीविलासवासनिलय ! हम्मीरशक्तियिलयकृ- तेऽपि कृतप्रयोगोत्यार्यः । तदिहापि निश्चिन्तीभवतु भवतां मनः । वीरधवलः-तन कर्मण्यवधीयतां भवद्भिः । अहमपि मिलिताखि. लक्षितिपालवर्गप्रेमसंवर्गणेन निराशीकरोमि रिपुनृपतिगूढचरचक्रवालम् । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) तृतीयोऽ ·चतुर्थोऽङ्कः (ततः प्रविशति तुरुष्करूपधारी चरः) चरः-(सान्तस्तोपम् ) अम्महे अपुरवो महंदोविय कोवि मंतो सिरिते- अवालस्स । जेण जन्जरिदं सयलंपि अरादिभूवदिजादं । (सप्रमोदपक च) सिरिवत्थुवालसिवाकद्गहलखोदसंगमुल्लसिदा । अहरिदरिउउलपंका जयदि मदी तेअवालस्स ॥१॥ (पुरोऽवलोक्य सस्मितम् ) कैथं इधजेव कुवलयाभिहाणो मह पुरवभूभादा आगच्छदि । (ततः प्रविशति तद्वेषधारी कुवलयक ) कुवलयकः-पैयदे नाधपसादे अम्हाहं भस्टजादिभूदाई । एसे तुलुकवेसे लक्खसतुल्लेविय सुहद्धं ॥२॥ (पुरो निरूप्य ) अये मह लहुयवंधवे सिग्धगनामधेए पुलदो पेकदे । (शीघ्रक उपसृत्य प्रणमति ) यत्स ! कुदो दाणिं पत्थीयसि । शीघ्रकः-अंन्न ! मए सिरितेअवालमंतिमंतिदपधिदपयोगेण खप्पर- खाणभूवदिच्छलदूदीभोदृण सयलमिलिच्छजादिनरिंदनाघस्स बगदादिविसय- वसुहाहिवस्स खलीपनामधेयस्स पुरो गच्छिय विन्नत्तं । जं नाह ! फुरिदाह- १ अहो ! अपूर्वो महानेव कोऽपि मन्त्र. श्रीतेज पालस्य । येन जर्जरितं सफलमपि अराति. भूपतिजातम् । २ श्रीवस्तुपालशिक्षाकतकफलक्षोदसममोहसिता । अधरितरिपुफुलपा जयति मति तेज पालस्य ।। ३ कथमिहेव कुवलयाभिवानो मम पूर्वभूतभ्राता आगच्छति । ४."नाथप्रसादः अस्माकं भट्टजातिभूतानाम् । एप तुरष्मवेष. राक्षसतुल्योऽपि सुसार्थम् ।। अये मम लघुरुवान्धवः शीव कनामधेय. पुरत प्रेक्ष्यते । वत्स कुत इदानी प्रतिष्ठसे । ५ आर्य! मया श्रीतेज.पालमतिमन्त्रितप्रहितप्रयोगेन सर्परसानभूपतिच्छलतीभूय सकलम्ले. न्छनातिनरेन्द्रनाथस्य वगदादिविश्यवसुधाधिपस्य सलीपनामधेयस्य पुर गत्वा विज्ञतम् । यन्नाथ !

·चतुर्थोऽङ्कः ३५ कारहुंकारमुहरिदकंठंतरो तिहुयणतवणीभूदपयावाहं तुम्हाहपि सयलरायचू- डामणिपहाणाए आणाए न वदि कदमुट्टिमंगीकारो मीलच्छीकारो । ता एदं आकन्निदूण कुविदेण तेण पिधिवीनाघेण तए निगडिदूण कदाहिणिवेसो अम्हाहं पासम्मि पढावइदब्युत्ति लिहिदायादेसहत्थो अहंजेब पेसिदो । ता मए तत्थ वगदादिनरिंदपेसिदो दूदोहं आगदुत्ति खप्परखाणनरिंदस्स सो रायादेसो समप्पिदो । ता तस्स रायादेसस्स दंसणमत्तेणवि मीलच्छीकार- देसोवरि चलिदो खप्परखाणराया । अध मए गूणपणिधिस्वेण देसरक्षण- वियक्खणस्स मीलच्छीकारनंदणस्स निवेदिदं तं विग्गहाणं । ता इमिणा वि आउलीभूदेण मीलच्छीकारस्स कधिहूँ पधाविदुम्हि । कुवलयकः-भो मदिशालिया शाहु शाहु तए लविदं । मावि गूढ- पुलिशत्तं पत्तेण गुज्जललाया तुम्हाहं मालिदतुलुक्कदेशपि शयलंपि दाइ- स्सदि । ता तुम्हेहिं शमलशमयंमि न जुज्झियव्यंति वयणेहिं तोसिदूण भेदिदे गुलवालपदावसीहपभिदिगुजलमंडलेशलसमूहे। ता जबलियं सयलं पि लिउलायचर्क। शीघ्रकः-अम्हहे फलिदा सचिवरायस्य मदिलदा । दाणिं खप्पर- खाणपयाणकधाए विहुरं करेमि मीलच्छीकारस्स कड़यं । स्फुरिताहकारहुकारमुसरितकण्ठान्तरः त्रिभुवनतपनीभूतप्रतापानां युप्माकमपि सकलराजचूडामणि- प्रधानायामाज्ञायां न वर्तते कृतमहत्त्वानीकारो मीलच्छीकारः। तदेतदाकर्ण्य कुपितेन तेन पृथ्वी- नायेन त्वया निगडयित्वा कृताभिनिवेशोऽस्माकं पार्श्वे प्रस्थापयितन्य इति लिखितरामादेशहस्तः महमेव प्रेपितः। तन्मया तत्र धगदादिनरेन्द्रप्रेपितः दूतोऽहमागत इति सर्परसाननरेन्द्रस्य स राजादे- शः समर्पितः । तत्तस्य राजादेशस्य दर्शनमात्रेणापि मीलच्छीकारदेशोपरि चरितः सर्परगनराजः । अय मया गूढप्रणिधिरूपेण देशरक्षणविचक्षणस्य मीलच्छ्रीकारनन्दनस्य निवेदितं तद्विमहोत्यानम् । तदमुनापि माकुलीभूतेन मीलच्ट्रीकाराय फययितुं प्रधारितोऽस्मि । १ भो मतिशालिन् साधु साधु त्वया लपितं । मयापि गृहपुरुषत्वं प्राप्तेन गूर्वररामः युष्माकं मारिततुलाफदेशमपि सरलं दास्यति । तगुप्माभिः समरसमये न योद्धव्यमिति वचनैः तोपनिया मेदितः फुरपालयतापसिंहप्रभृविगूर्जरमण्डलेश्वरसमूहः । तत्ररितं सकलमपि रिपुरामचरम् । २ महो ! फलिदा सचिव राजस्य मविलवा । इदानीं सरसानप्रयाणापया विधुरं फरोमि मोलच्ट्रीकारस्य फटयम् ।

·हम्मीरमदमर्दने कुवलयकः-हेगे विय भेदिविपक्खपक्खनलवइकिंवयंतीए हलसियं कलिय दावइस्सं पयाणयं सिलिवीलधवललायादो। इति निष्कान्तौ । (प्रवेशकः) (ततः प्रविशति चिन्ताको विषादवीडाविभज्यमानमानसो यथोचितवेषो गोरीईसपनाम्ना प्रधानपुरुषेण सह मीलच्छीकारः) मील०-चाणामि त्तासितं तं चनवतमधुला खप्पणक्खानलावा जं पत्तो सो छलेहिं लिउचनविधुलं मंचिलं चाणितृण । मंतृनं तेसफंकं कडयफडखडावचलासाविवाता ताही तत्तं पयानं निचफुचमतिना कुच्चलेसेन तेन ॥३॥ (प्रधान प्रति ) चैलमुहादो चानितून तं विग्गहुट्ठाणं ताव पिसितं मए कुवितपगतातिफूवतितोसणनिमित्तयं रदीकादीफिहाणं निचकुलुयुकलं तुह मंतपयोकेन । ता किं दाणिं जुत्तं । प्रधानः- (साभिप्रायोडाप्त) तेर्व तनुतनुचकुलचाल विचालं।संपतिअ. चदालनं ज्येव लपित्तन लश्किळते निचतेसो। अन्नधाखप्पलखानलावलंटितनि- चचनवतसोगतनमानसोज्झित्तनजुवलावो तुम्हाहं पवुत्तावहितपसलं छविन्न । ता इत्य लियुचयचयलच्छी नहितए कामं तत्थं होति । मील०--(सक्रोधहासावेशम् ) धिरे धिक् ले फपलाचलावघाती सति सहितए मह पोलिसपातपुग्गूलनमत्ततंताक्लुच तुद्द मंतो। १ अहमपि भेदिवविपक्षपझनरपतिकिंवदन्त्या हर्पितं कृत्वा दापयिष्ये प्रयाण श्रीवी- रक्षवलराजात्। २ आनामि प्रासितं तं मथुराजनपदं सर्परसानराजः यत्प्राप्तोऽसौ छले रिपुजनविधुरं मां चिरं ज्ञात्वा । मत्वा देशभद्रं पटरभटपटाप्रत्यला तस्मादत्तं प्रयागं निजमुनगारेशेन तेन ॥ ३ घरमुग्गम् मात्वा तद्विपदोत्यानं तावटोपितं मया कुपितयगदादिभूपतितोपगनिमित्तं रदी. पागभिवानं निमगुरयुगलं तर मन्वायोगेग । तत्तिमिदानी युखम् । ४ देर दनुननुज पुल पार पिचारमा सम्प्रति अवधारणमंत्र " नरभिप्यते निदेशः । भन्यया सर्परपानराजष्टितनिजमन- परशोकनमानसोक्षित 'युप्माकं मवतु । वन रिपुमयमय रस्मी Tho text ecems corrupt. ..... ......... भयदि।

·चतुर्थोऽङ्कः तेसो एस पयातु लक्कशमुहे अक्कालकत्तलता सो पुत्तो वि छडित्ति जातु मलणं किं तेहिं सोहं उण । संकटे मिलने पतंयति पलं दत्थून ता कंपते सल्लं वालिनिथी पयोथलखडापाणेहिं निट्ठीयति ॥४॥ (नेपथ्ये कलकलः) (सभयसंभ्रमम् ) कधं एसो कप्पंतकुवियकीनाशकठोलताठाचब्वियमानश- लीलस्स सयलस्सवि अतिमधितपयोनिथिसमुच्छलियकालकूडालोयनपलाइत- मुलासुलुक्केशलविलवितकोलाहलसतिसो कलयलो सुणीयति कंधावालस्स। (पुनर्नेपथ्ये) नाध! नाध ! लक्ख ! लक्ख ! एदे कवलनुकंठिययमकिंकला इव पह- लनपूलकलालकला इधजेव धावंति केवि सुफडा। मील० के एसे अपुरव्वुप्पातुब्व मह सिविलमज्झम्मि । (पुनर्नेपथ्ये). त्य रे कत्थ! सो नियभुयजुयलवलगलहत्थियकीनाशसारो मोल- च्छीकारो। मील०-(समयकम्पम् ) अले ! वीलधवल पलग्गे सलथाणुकयोलणिको. वनातिव्व एसो। .... सष्टे मिलिते (पुनर्नेपथ्ये) नूनं नत्धि कत्थवि अम्हाहं नाहो । अन्नधा कथं एतिसेहिंवि विधुलविधु- लेहिं कोलाहलेहिं अम्ह लक्खणत्यं न धावति । १ देश एप प्रयातु राक्षसमुसे स पुरोपि झटिति जातु मरणं किं तैः सौख्यं पुनः । यलं द्रमा तं फम्पते शल्यं वारिनिधिः पयोधरपटापानीयैः निष्ठीयते ॥ फ्यमेप फल्पान्तपितकीनाशकठोरदादाचर्कामानशरीरस्य सम्लस्यापि अतिमयिवपयोनिधिसमु- दलितकालयूटालोफनपलायिवमुरामुरेश्वरविलपितकोलाहलसदृशः फलफलः श्रूयने स्कन्धाधारस्य । २ नाथ ! नाय ! रस! रक्ष! एते फवलनोत्कष्ठितयमकिहरा इव प्रहरणपूरकगलरा इहैव भापति फेऽपि मुमटाः।३ क एषोऽपूजोतात इव मम शिपिरमध्ये। ४ पुत्र रे पुत्र स निजनुभयुगलपलगलह- स्तिवकीनाशसारो मीटन्ट्रीकारः।५ अरे! वीरपाल प्रलमः शारधनुभोरपी त्रापि अस्माकं । नायः अन्यया फ्यमेवारसैरपि विधुरविधुरैः मोटाइटैरम्मा रक्षणाय न धावति । ....ए.।६ नूनं नास्ति ·३९ चतुर्थोऽङ्कः विश्वत्रयीसुभटविक्रमसङ्कथासु सद्यो महान्तमनयन्महिमानमद्य ॥८॥ (अरित्रासत्वरातिरेकं विभाव्य) धात्रा सैनिकसप्तयः खलु भवद्भाग्यानुरूपश्रियं ध्यात्वान्तर्मनसैव ये विद्धिरे तेषां गतिं किं स्तुमः । तेभ्योऽपि सनत्वरागतिभरादायुः स्थिरं निर्मितं येषां ते जवमन्जुलेन तु कृता द्रव्येण केन द्विपः ॥९॥ किञ्च- अरयस्त्वरया जग्मुरस्माकं पश्यतामपि । इति व्रीडाभरणेव न्यमुखास्तव वाजिनः ॥ १० ॥ भृशमद्भुतानामपि परपरिभवपरिरम्भो विडम्बनडम्बराय जायेत । तथाहि- गतिजित इव पुच्छोच्छालनच्छद्मनैव स्वयमनुचरभावं प्राप येषां समीरः। सदहितगतिश्रीतर्जितास्तेप्यकीर्ति विद्धति धुतधूलीकैतवात्त्वत्तुरगाः ॥ ११ ।। (सोत्प्राप्तहासम्) आत्मीयरूपसमदा इव येऽविधूत- धूलीभयादतितरां त्वरिताः स्फुरन्ति । क्षित्वा रजो निजपदाहतमेव तेपां त्वदाजिनामपि मुसे रिपवस्त्रसन्ति ॥ १२ ॥ (सावेशं च ) देव ! देव ! परिहर त्यं समरसमारम्भसरम्भममुम् । यतः- क्रुद्धः सैप परेपु वीरधवलः सूरेपु साक्षादिति वासेनेव हतप्रतापमहिमा सङ्कोच्य दूरं करान् । अर्कोऽपि स्वमगोपपद्दिवि रजःपूरण कोऽन्यः पुरः स्थातास्ति त्वयि विष्टपैरमुकुटे दिग्जैत्रयात्राकृति ॥१३॥ (सप्रमावातिशयम) म्लेच्छा स्फ़र्जति नैव वीरधवलक्ष्मापालवनक्षतो मामित्याप पतिस्त्यिपां ददि मुदं शनाविद ग्रामिनि ।

·४०
हम्मीरमदमर्दने
एतत्पादरजाप्रसङ्गजनितं तस्याहरिष्यत्पुनः
कः शोक यदि मा भविष्यदभितस्त्वत्कीतिमन्दाकिनी ॥१४॥
वीरधवल:-कथं हस्ततः अस्त एव चिरकालोपस्थितोऽपि समरसमा-
रम्भोऽयमस्मगुजस्तम्भयोरभाग्यरहस्येन ।
(सनिर्वेदं च)
एतस्मिन्सुचिरोपवासविपुलः क्षुत्पारणार्थ समा-
कृष्टप्रौढनरासिचन्द्ररसनाभीमे भृशं मगुजे ।
धिग्यातः किमु दौकितोऽद्य कवलः पूर्वं त्वयाऽसौ हृत.
श्वेत्पश्चापि कस्तवाप्ययमुपालम्भोऽथ कर्मेदृशम् ॥ १५ ॥
दारभट्टः-देव! परिहरावेशमुत्तरगम् । गतोयमतिरमलीकसुरता-
भिनिवेशस्त्यङ्गपभद्रस्वेच्छागतिः म्लेच्छाधिपतिः।
वीरधवलः (तया विधाय मह प्रति ) त्वमप्यत्रैव निवेशय शिविरं, प्रवे.
शय च सचिवमरालं श्रीतेजःपालम् ।
भट्टः यदादिशति देवः । ( इति निष्कान्तः )
(ततः प्रविशति तेन.पालः)
तेजःपालः-(सहर्षप्रकर्पोत्कटम्) कटरि! पौरुपोत्कटता श्रीवीरधवलदेवस्य ।
श्रीलावण्यप्रसादाइजशिविरचरा दीप्रकुन्तमदीपा
यावदावन्ति शष्ठं तमसि रणरजोजन्मनि द्रष्टुमेनम् ।
तापदायामिदोपाकरतरणिशतैरप्यभेचं समन्ता-
दुष्कीर्तिध्यान्तमन्तः कृततरलगतिः प्राविशत्सैप दक्षः ॥१६॥
(किन्निदुपसत्य राजानं प्रणमति)
वीरधवलः-ससे ! ससेदा इव घयमस्मिन्नसुहृदि माणग्राहमपि प्रणश्य
प्रपाते। अपवा-
दीप दी गृहफुरती याहामेत्यन्धकारः
फाति पत्तां प्रमरतु पुनः कुन दीसे दिनेशे।
मतगद्नेऽस्मिालसति समिनः म प्रणय प्रयातु
फासो गन्ता पुनमानिते घस्तुपालमपशे ॥ १७ ॥

·चतुर्थोऽङ्कः तेजःपालः-देव दिव्यशक्तिसम्पृक्तभुजादण्ड ! । उत्कय प्रभवति भुवः पौरुपाम्भोधिरन्त- मनमाभृत्ततिरतितरामुत्तरगस्तवैव । वीरधवल:- (सस्मितम् ) भृशमीदृशमेवैतत् । रङ्गगङ्गालहरिरुचिरैवस्तुपालाननेन्दु- ज्योत्स्नाजालैरुपचितरुचिः सैप शिक्षाविशेपैः ॥ १८ ॥ तेजःपालः-सत्यमेवेदम् । स्वामिन्नुग्रप्रतापस्तव सचिवपतेर्वस्तुपालस्य बुद्धि- गौरी प्रेमातिरेकादजनि तदनपोरर्द्धनारीश्वरत्वम् । तेनैकामेव कान्तौ निधतुरपृथग्यत्नजाग्रत्प्रयोग- प्रागल्भ्यैकप्रभावी सुरसरिदुपमामुच्चकैः कीर्तिमेती ॥ १९ ॥ वीरधवलः किं वच्मि सचिवपतिमतिचरितम् । युद्धे व्योमालयाले जलमधि मधिरैः खड्गकृत्तारिगर्भा- वृष्टान्तःसत्त्वशोचिःकणजनितजनियत्मतापैकशाग्वी। सद्यः प्राप्नोति वृद्धि वियति कुसुमतां नेतुमेतं द्युतीनां नाथं कालाग्निद्रं भुजगजगति च स्फारमूलानुकारम् ॥ २० ॥ सोऽपि सम्प्रति प्रतिभटघटाविघटनपटुना अस्य मन्त्रीन्दोमन्नाटोपेन भृशमभिहतारम्भो मवलोकनादेव तथा पलापितवान् हम्मीरवीरः, यथा- घिग धिग् मुक्तपरामामस्य समिती पृष्ठे लगत्यस्य यः स्विन्नास्य कलङ्कपङ्कपदवीमायाति सोऽपि ध्रुवम् । मत्त्वेतीय समीरजित्यरगतेरस्थाधुना अस्पतो रेणुः स्वक्रमसम्भवोऽपि न भृशं पृष्ठं परिस्पष्टवान् ॥ २१ ॥ (नेपश्ये) द्रष्टुं त्वत्सैनिकायासमिय व्योमाग्रसङ्गनः । क्षणं स्थिरगतिः शर्मकर्म साक्षीकरोतु ते ॥ २२ ॥ त्वद्याइन्यूट्योहाधुतधरणिरजचकवाल समन्ना- दुपहिः पूर्वमस्तानिरजनि जगलोचनं पण्डरोचिः।

·४२ हम्मीरमदमर्दने धौतस्त्वत्कीर्तिदुग्धैरिव पुनरघुना सैप नैर्मल्यशाली श्रीलावण्यप्रसादोद्भव! तव सुखदो लब्धमध्याह्रसन्ध्यः॥२३॥ तेजःपालः-अहो! वचनचातुर्य वैतालिकस्य । यत्सैन्यनिवेशादेव पौर- पावेशमध्याहसन्ध्योपदेशमयीभिस्तिमृभिर्भङ्गिभिस्तरगितमेकमेव वचनं क- र्णावतंसयत्यस्माकम् । वीरधवलः-सखे सचिवशेखर ! मध्याह्नसन्ध्येति स्वयमागतानाग. तजनज्ञानपरायणो भव । वयमपि क्षत्रकुलोचितं सान्ध्यं कर्म कुर्महे। ( इति निष्मान्ता सर्वे) चतुर्थोऽङ्क ·पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति कन्चुकी) कञ्चुकी-(नराजनराणि कतिचित्पदानि प्रदाय सनिधदम् ) सोऽहं यष्टिगतिस्त्रिविक्रम इति ख्यातः शृणोति श्रुति- स्तारं वक्तरि भाषुकेऽर्पितमुखे नामेव दातुं शिशोः । अङ्गुष्ठाकुलिभिन्नपक्ष्मपुटके किञ्चिदृशौ पश्यतः सर्वे जीर्णमिदं स्पृहैव तरुणी नाद्यापि मां मुञ्चति ॥ १॥ अपि च-सर्वाङ्गं पलितच्छलेन जरया मुक्ताः कटाक्षच्छटाः स्वात्मा कम्पयते शिरश्च विषयाभोगानिषेधन्निव । आलोकाय मुहुर्जलं वितरतो बाष्पच्छलाचक्षुपी देहोऽद्यापि तथापि सङ्कचति मे मृत्योझियेवाधिकम् ॥२॥ ( सविमर्शम् ) कथमधुना दयितजयलक्ष्मीदोलायमानमनसमानन्दयिष्ये देवीं श्रीजयतल्लदेवीम् । चिरविरहखिन्नाया हि देव्या , घटिका प्रहरायते पुनः प्रहरोऽस्या दिवसायतेऽधुना। दिवसस्तु युगायते दिधुमन्ते तपनोत्करोत्कटम् ॥ २॥ तदेतन्मनोविनोदनाय किमुचितं स्यात् । (आकाशे) (कराकृष्टशष्कुलीविकस्वरविवरास्वलितपतद्वणे कर्ण दत्वा) किमात्थ भोः? । “समीक- समयस्फुरदनीकभयपलायितहम्मीरप्रमोदपुलकिनशरीरः श्रीवीरधवलदेवो है. वीवदनारविन्दद्युतिमकरन्दपानोत्सवोत्सुकविलोचनरोलम्बयुगलो धवलक प्रति प्रयाणकं कृतवान् " इति । तदहमप्यनयैव प्रवृत्त्या प्रवर्त्तयामि देवीम् । ( इत्यौत्सुक्यत्वरितनरास्वलितपदं किञ्चिदुत्सर्पति) (ततः प्रविशति नरविमानाविरूटः श्रीवीरधवलदेवत्वेनःपालश्च ) वीरधवलः-(पुरोऽवलोक्य तेजः पालं प्रति ) सखे! क एप नभोमण्डलमण्ड. पाषष्टम्भमूलस्तम्भायमानो गिरिः । तेजपाला-देव! धरित्रीधम्मिल्लो विलसति वसिष्मतुगत. स्फुरदूमः श्यामीकृनवपुरसापर्युदगिरिः ।

·हम्मीरमदमर्दने - इमे ताराभारास्त्वदहितयशापट्दजुपो यदङ्गं रगन्तः कुसुमभरभगीमविभः ॥३॥ वीरधवलः-अहो किपत्सौभाग्यतुगतालङ्कतोऽयं गिरिः । तथारि- उत्सझे विनिविष्ट एव फणभृत्पुर्या भुजङ्गबज- व्याजस्फुर्जदतुच्छकजलमिलद्वाप्पाम्बुपूरस्पृशः । चुम्वत्येप दिवं परिस्फुरदुड्डस्वेद्धार्दा भुवा कान्तारप्रकराड्डरच्छलचरद्रोमाञ्चयाऽऽलिङ्गितः॥४॥ तेजपालः- पतदिह मरताऽमुनैव मन्ये गगनमधारितरां धराधरेण । जलनिधिजलकैतवादिदं तु च्युतभवलक्षमलक्ष्यतैच दिक्षु ॥५॥ वीरधवलः-अमुमेव मौलिविभूपणतया विभूपयति भगवानचलेश्वरः। यच्चूलाभाजि चन्द्रे विजयिनि विगलचन्द्रकान्तद्रवौधे. रस्मिन् धत्ते पतझोपलपटलशिखी न प्रतापं दिवापि । शड्ढे पड्केरुहाणि श्रियमतिशयिनी न श्रयन्ति श्रवन्ती- सन्तानेपु मतानं कुमुदसमुदयो न कचिन्मुश्चत्ते च ॥ ६॥ (सचमत्कार च) ते मेरुपमुखाः क्षयक्षणसमुद्धाम्यन्मरडम्बरै- रुहीना दिवि कर्करोत्करतुला भूमीभृतो विभ्रति । शैलोऽयं परिकम्पतेऽपि न पुनस्तां सप्तपातालिकां भित्त्वोच्चरचलेश्वरेण चलता संरम्भतः स्तम्भितः ॥७॥ तेजपाला-देव काश्यपीकामुक ! पश्य पश्य पर्वतस्योपत्यकापरि- सरेपु कृतप्रतिष्ठो वसिष्ठाश्रमोऽयं न कस्प विश्रमपति नयनानि । इह हि- तृणकवलनलीलायातसारङ्गकान्ताविरहविधुरमुद्यत्कन्दनं वालमेणम् । अपि मृगरिपुपत्नी दृरितातङ्कमड्ढे कलयति करुणा दुग्धपानोत्सवाय॥८॥ अहो! महामुनिमाहात्म्यवशंवदा इव, कुसुमसमुद्यान्ततान्तभृङ्गीकलकलक्लप्समियाकथाविनोदाः । अनुवनमपवरमात्र वासं दधतितमामृतवोऽपि तुल्यकालम् ॥९॥ - ·पञ्चमोऽङ्कः (सप्रमोदानरागम् ) अहह महर्पिसंहादिव, कार्यस्पष्टशिराभरोपमलतासंवेष्टिताङ्गा जदा- जूटप्रायदलप्रतानमुकुटाः सौख्योपविष्टा ध्रुवम् । उत्फुल्लानि तपोधना इव वनोत्सङ्गे भृशं विभ्रते शुभ्रध्यानविभानिभानि शिरसा पुष्पाण्यमी पादपाः ॥१०॥ वीरधवला-मन्त्रिमाणिक्य ! पवित्रय नेत्रमितोऽप्यत्र तपोधनेषु । अमी हि नियमनिरुद्धभ्वासनिष्कम्पवपुपः पद्मासनोपविष्टा एव संसारसागरं तरन्त इव न कस्य चमत्कारयन्ति चेतांसि । तन्मालिन्यं दधति विपयग्रामपङ्कप्रपञ्चैः पञ्चाप्यन्तःकरणकुहरे स्थापयित्वेन्द्रियाणि । एते नित्यं मुनिपरिवृढाः क्षालयन्ति क्षणेन ध्यानाधानस्फुरितपरमानन्दपीयूपपूरैः ॥११॥ किश्- अनाहत्तरवोत्तरं परमसौरभं भास्वर- प्रभापरिमलं सुखामृतमयं महाशैत्यवत् । ग्रहीतुमिव दुर्लभं प्रशमिनां परं ब्रह्म तत् विशन्ति करणान्यहो हृदि समाधिदीपस्मिते ॥ १२ ॥ तेजःपालः-(सहर्षानुरागम् ) देव ! निस्तन्द्ररौद्ररसव्यसनविवशानामपि मनांसि शमयत्ययं पवित्रो महामुनिचरित्रोत्सवः । तथाहि- एता भान्त्यनुरक्तमुक्तिवनिताचश्चत्कटाक्षच्छटा. क्षेपाः कीर्तिलताकुराः शमरसक्षीराधिनीरोर्मयः । सद्धर्मध्वजिनीनवध्वजपटाः कर्पूरपूरश्रियः शुद्धध्यानवशवतीन्द्रदशमदारोद्गता दीसयः ॥ १३ ॥ किच- वृक्षत्वग्वसनं फलालिरशनं सारङ्गचर्मासनं तल्पो भूतलमङ्गभूपणमहो भस्मैव वेश्माटवी । इत्येते सुकृतानि कष्टकलया क्रीणन्ति धन्याः सुखी स्वामिन् ! धन्यतमोऽस्त्यमून्पुनरवन्पुण्यांशभागी भवान् ॥१४॥ वीरधवलः-(पुरोऽवलोक्य ) केयं पुनरुक्तितपुरंदरपुरा पुरी परितः परि- तोषयति जननयनानि ।

·हम्मीरमदमर्दने
तेजःपाल:-देव! भविष्यत्पद्मभूवैभवेन जगनिर्माणकर्मण्यात्मपरी-
क्षानिष्ठेनेव भगवता वशिष्टेन विरचितस्य विक्रमातिबान्तसुरासुरचक्रस्य पर-
मारवीरस्य वंशोडूवानामवनिधयानामेकमहिषी महोन्नतचैत्यालाचलध्वजाच-
लचुम्बितचन्द्रा चन्द्रावती नाम नगरी।
या निर्मलाम्युस्थशि दीर्घिकायां नभनवन्त्यामपि जातविम्वा ।
कृतप्रयाणेव समं रराज भुजगमस्वर्गिपुरीजयाय ॥ १५॥
अपि च-
नानारत्नकलापकल्पितमहाप्रासादवृन्दोदित-
ज्योतिश्चित्रितचञ्चलध्वजपटमारभारदम्भच्छदः ।
आहर्ता कलिकालकालफणिनं न्यायैककेकी सदा
यस्यां जातघनोदयमसमरानन्दो नरीनृत्यते ॥ १६ ॥
वीरधवलः-परमारवीरभुजापरिघपरिपालिता परपरिभवानामभूमि-
भृशमसौ विराजति राजधानी ।
तथाहि-
उन्मीलत्कीर्तिदुग्धार्णवनयपरिखाभूपितान्तं प्रताप-
ज्वालाजिदोनिताग्रं लसदसममहाशस्त्रसम्पानरौद्रम् ।
प्राकारत्वं प्रमारान्वयनृपतिभुजायुग्ममुचैः प्रतेने
यस्याः प्रत्यर्धिपृथ्वीपरिवृढपृतनासहदुर्लवमेव ।। १७ ॥
(नरविमानातिवेगनाटितकेन)
(पुरोऽवलोक्य ) अये प्राप्तव भगवती सरस्वती नाम महानदी।
पुनाति लानेन त्रिदशतटिनी दर्शनवशा-
त्पुनर्देवी रेवा विरचयति पावित्र्यमतुलम् ।
इयं दरे नामश्रुतिभिरपि दत्ते च शुचितां
मुना घातुः पूतं निजगदपि भूतं तदनया ॥१८॥
तेजःपालः–देव ! सुरासुरमहिना त्रिभुवनहितायैव घायन्यसौ। यतः-
प्रैलोम्योपकृतिकमेण जननादोहपरोदन्महः-
मन्दोहः महमाऽनया जलनिधी क्षिप्तः शिग्यी याडयः ।
तत्तापोपामेच्छया हदि घृतं मम्भारमम्भोम्हा-
मेपा नैव कदापि दापितमधुस्यन्दोवयं मुश्चति ॥ १९॥

·पञ्चमोऽङ्कः अपि च-मयि सत्यामपि भुवने नरका इति कथमियं कथाऽद्यापि । निर्मूलयितुमिवैतानित्येपा प्रविशति भुवोऽन्तः ॥ २०॥ वीरधवलः-(सोखासम् ) नूनमस्याः सिद्धपुरपुरपरिसरे प्राचीमुख- मसमरं पयःप्रवाहमधिवसन् सुचिरविरश्चिशिरःकर्त्तनसञ्जातपातकविशुद्धयर्थ- मिव भगवान् भद्रमहाकाली, चूलागलवलसिन्धुपयःप्रवाहो व्यालोलचामरतुलां तनुते त्रिसन्ध्यम् नृत्यन्नसौ प्रसृमरानलचक्षुरस्या नीराजनीभवति च स्वयमेव देवः ॥२१॥ अये! स्वर्गसीनि सुकृतानामनायव्ययेन यमानैरगण्यपुण्यार्जननैपुण्या- थिभिरमरैरमरावतीवेयमस्यात्रिभुवनपावित्र्यपरायणायास्तीरेऽधिरोपिता पि- सामहसगावधिरधिरोहति नयनपदयीमद्वीपसी गूर्जरराजभुजपालिता रा- सघानी। उच्चत्यानभागः स्वलितमिह महत्त्वद्रयागस्य भावि स्थाने स्थाने तदस्मानिभृतमित इतो गम्यतां दूरदूरम् । इत्यस्यां भूरिभासो दिनकरसुदः शातकुम्भीयकुम्भा मित्रं शश्वत्पताफापटकपटकरमीडया ज्ञापयन्ति ॥ २२॥ तेजःपालः-देव ! पश्य पठ्यामी। किं महारशृगायलिविभवभरोऽहारि हारीभवद्भिः साक्षादस्यामितीयावनिधरयिभुना वेष्टिता यप्रयेपात् । तीव्रांशुं तप्तलाहोपमममरगृहा व्योमगहाम्बुरहा- मॉलिरनाताः पनामावसनरसनयालेटिहन्तो नु शुद्धाः॥२३॥ वीरधवलः-(सम्मितम् ) निशि निशि तुहिनांशुज्पोज्नया जानजाया. गृतिरिव रविमृत्पांमुसमन्यां हमन्याम् । घर सुरगृहपहियामा यामाऽमी बत तपनि पनाकारलयिस्तारणेन ॥२४॥ गनां पुनरनन्तश्रीमपटनीषां मण्डपत्येककृण्डलमिन महसमसामशि- शेपरसुरापनमुनाफटपटनाटिटानं मणपुरारतस्टनायिनान- पनपिनान्तरीपमपमरस्तमणिनिफरवरानं निनानाननीरजरजापरिरम्म.

·४८ हम्मीरमदमर्दने सम्भावितशातकुम्भशोभमभो बिभ्राणं जगदानन्दनिधानं सिद्धसागराभि- धानं सरः। महाम्भोधिर्गम्भीरिमगरिममाधुर्यविभवै- जितो येन श्यामोऽजनि जनितनुःखव्यतिकरः । वहत्यौर्वव्याजादुरसि परितापं न घटते सरस्वत्याप्येतदिरचितपरीरम्भपरया ॥२५॥ सदा पूर्णेऽभ्यर्णस्थितहरसहस्रालिकशशि- प्रभाचश्चश्चन्द्रोपलपटलसोपानसलिलैः। क सम्भाव्यो यत्र प्रलयसमयवादशरवि- च्छविलोपैः शोपः कथितधुपाधोधिभिरपि ॥ २६ ॥ तेजपालः-देव ! एवमेवैतत्। यत्रौर्वप्रकराः स्फुरन्ति गिरिशमासादकुम्भप्रति. च्छन्दैः कुम्भचयाः पिबन्ति च सदा नाभूत्तथाप्यूनता । एकौवैज्वलनैककुम्भतनयक्रीडानिपीतोदक- ब्रीडातः पुरतः क तस्य सरसः क्षीरार्णवो वर्ण्यताम् ॥ २७ ॥ (पूजितनमस्कृतसमुत्तीर्णायां सरस्वत्या नरविमानवेगं विभाव्य) देव ! देव ! पश्य- ये दुरक्षितिमण्डलस्थितिजुपो दृष्टा निविष्टा इव त्वां सद्योनु विमानवेगरभसायातं निरूप्यैव ते । अभ्युत्थानमिव क्षणात् क्षितिरहः कुर्वन्ति ते सर्वतः स्मरत्पुष्पततिस्मितद्युतिभृतो विस्तीर्णशाखाभुजाः ॥ २८ ।। वीरधवल:--(बङ्गल्या दर्शयन् ) नयनमार्गमियभायातैव महीमहेलाक- र्णावतंसकुसुमं कर्णावती नाम नगरी । यस्यामनवरतमपि, तटस्फुदत्साभ्रमतीतरहरगन्मृदङ्गध्यनितेन लक्ष्मीः । अस्मपितुः श्रीलवणाप्रसाददेवस्य नर्नति कराजरङ्गे ॥ २९ ॥ तेजःपाल:---देव महीमण्डलमण्डन ! किमुच्यतेऽस्थाश्वारूत्वम् । एका साभ्रमती सरिल्लहरिपु स्वरं द्वितीया वियत्- कुल्यावीचिपु रोचमानरजतादर्शाज्यलासु ध्रुवम् ।

·पञ्चमोङ्कः ४९ तन्वाते निविडं तपः फणि रीगीर्वाणपुयौं सदा न्यमुख्यौ परिलम्बिबिम्वमिपतो यस्या ग्रहीतुं श्रियम् ॥३०॥ वीरधवलः-अहो ! त्वरातिरेको नरविमानस्य । गृह्णाति दूरस्थितमेव वस्तु विलोचनं यावदिदं पुरो मे । दूरेण पश्चात्पतितं निमेपात्तत्तावदामोति वलन्मुखस्य ॥ ३१ ॥ तेजःपालः–देव ! प्रथमप्रसृत्वरहृदयानन्दगुणवलाकृष्टमिव पुरः पपात नयनवर्त्मनि धवलककं नाम नगरम् । वीरधवलः-(पुरोऽवलोक्य) धवलकपुरलक्ष्मीलीलाधम्मिल्ल इव लक्ष्यते देव्या जयतलदेव्या विलासोद्याननिवेशः । अस्योपरि स्फुरति वायुहतप्रसन- व्यूहोद्भवा गगनसीम्नि परागराजिः । अन्तःप्रवेष्टुमसहा मिहिरस्य दीप्ति- छायाच्छिदे प्रकुपितेव विकम्पमाना ॥ ३२॥ तेजःपालः-अहो! अहितेन विहितः प्रतिप्रयोगोऽपिमहतां हितायैव जायेत । तथाहि- वेल्लबल्लिच्छदनविवरै छेत्तुमत्रातिदूरं छायापूरं क्षिपति खलु यां कर्कशां कान्तिमर्कः । साप्येतस्य भ्रमरनिकरश्यामधान्नः पिशङ्गी रङ्गत्यङ्गेऽरुणमणिमयाकल्पसन्दोहकल्पा ॥ ३३ ॥ वीरधवलः-नूनमिदानीमिहैवात्मानं रमयमाणाऽस्ति देवी । तथाहि- भान्ति तद्वनचन्द्रचन्द्रिकाचन्द्रकाः कुसुमगुच्छकच्छलात् । शाखिमौलिपु चलद्दलावलीमध्यलन्धनिगमा इवोद्गताः ॥३४॥ तेजःपालः-देव ! धवलकपुरप्रवेशमुहर्तमहोत्सवं यावदिहैवोद्यानले. खासु खेलनीयं देवेन । पुनरहं पुरि पुरो गत्त्वा कारयामि प्रवेशोत्सवप्रगुणताम् । (इति तुरङ्गमं समारुह्य निष्क्रान्तः) वीरधवल:-(नरविमानादुत्तीर्य परिजनं प्रति) कासौ अस्माकं प्रियवयस्यः । ७ ·हम्मीरमदमर्दने (ततः प्रविशाति विदूषकः) विदूपकः-(उपसृत्य) देवे ! मह वालवंभणीसिरकलियपलियकलावुन- लजसपसरविहसियतिहुयण ! नियघरघरिणीचरणनहसिहासिहिविहियनिच्च- अग्गिहुत्ताणं अम्हाणं बंभणाणं वयणेहिं सव्वहा सुही होहि । वीरधवलः-(सहासम् ) वयस्य ! क स्थितो भवानियन्तं समयम् । विदूपकः-देव ! नियमंतिपरप्परकहायसणपडिएसु तुम्हेसु नियवा- हणपुष्टि अद्वंगठावियनियरिणीसिहिणदक्खाहलपत्तंकुरकरणपरमत्थलग्गो समंजेव अणुवडिओ। वीरधवलः-अहो! महीयानयं ,अस्मयसनोपचयचकितस्य भयतः परमार्थप्रकपः। (इत्यमुनैव सह उद्यानेप्रवेश नाटयति.) विदूषकः-(पुरो निरूप्य सेय॑म् ) पैयडियफुल्लकरंबा मह खुहियमुहस्स सम्मुहं अहुणा । वाअंदोलियसाहंगुढं नचावयंति लया ॥३५॥ (विलोक्य) नाह ! पिक्ख ! पिक्खो हढायड्डियं सहस्सनयणस्स नयणसहस्सं प- रिपुंजियं सीसे वहंती कावि कुटिणी भयाउली भातुरिएहिं पएहिं एयस्स लयाजालस्स मज्झम्मि परावइ । वीरधवलः-(विगेक्य) नूनमत्रैव लतावितानकान्तारे मदिरहविह्व- लीभूताऽस्ति देवी जैत्रदेवी । यदियं हंसिका नाम तच्चरणपरिचारिका शिरसि कमलमण्डलं धारयन्ती त्वरितमितो ब्रजति । ( विदूषकं प्रति ) धिग् धिम् रे मूढ ! गौर्या गौरत्वं पाण्डुरोगपदे पतितम् । १ देव! मम वालवाहाणीशिर.कलितपलितकलापोज्ज्वलयश प्रसरविभूपितत्रिभुवन । निजगृह- गृहिणीचरणनसशिखाशिसिविहितनित्याग्निहोनाणामस्माक ब्राह्मणाना वचनै सर्वथा सुखीभव । २ देव निजमन्त्रिपरस्परपरक्याव्यसनपतितेपु युष्मासु निमवानपृष्ठे अर्थाशस्थापितनिजगृहिणी- स्तनद्राक्षाफ्लपत्राङ्कुरकरणपरमार्थलग्न सममेव अनुपतित.। ३ प्रकटितफुलारम्बा मम क्षुधितमुसस्य सम्मुसमधुना। वातान्दोलितशासागुष्टं नयन्ति लता.॥ नाथ! प्रेमस्व! प्रेक्षस्व हठाइष्ट सहस्रनयनस्य नयनसहस्रं परिपुखितं शीर्षे वहन्ती कापि पुटिनी भयाकुलीभूता सरितत्वरित. पदै एतस्य लताजारस्य मध्ये परावर्तते।

·५ लक्ष्मीविलासभरने हदये इसटिवि सुरत देव्याः। एतनुरागिनलिनमकमेव धीरथालय ।। पञ्चमोऽङ्कः ५१ विदूषकः-(सक्रोधम् ) नै हु अहं तुह् पासंमि हाइसं। वटियतिलपि- डपंडुरतुंडीए निअर्वभणीण खुरसरसिजाई सेविस्सं । (इति अपसरति) वीरधवलः-भो भो क्यस्य ! कथमिव मयि क्रोधवान् । विदूषकः-मह पडिवेसिओ नवनवइवरिसओ महापंडिओ अजवि पढ- णस्स अणिविन्नो माइयापढमक्खरं सिक्खंतो आसि।ता कहं मं मुटुं कहिसित्ति। वीरधवलः-वयस्य ! देवीवदनारविन्दविलोकनविसंष्ठलस्य ममेदभ- विचारतः पतितं वचसि स्खलितम् । बहुक्षमेण क्षम्यतां भवता । तदिदानी- मेोहि लतान्तरित एव पश्यामि तावदात्मनः प्राणेश्वरीम् । (इति उपसृत्य लतागुल्मगुप्तवपुर्निखिलसखीमतिप्रतिक्रियमाणविरहरहस्यवेदिनी प्रेमाकुर- मेदिनी देवीं विलोकयति) देवी-(सखी प्रति ) नै हु एस संतायो हिययम्मि नलिणसंठवणेण नि- . हवीयदि । जं पीयूसमयूहफरसेण वि होइ विरसियप्पसरं । तं कह विरहहयासणविणासणं.फुरउ सहि कमलं ॥३६॥ विदूषकः-अरे रासहरायसरिसगमणाओ ! कहं देवीतावोवसमणम्मि सयलसलिलायरनलिणुम्मूलणेण अप्पा किलामीयदि । लेंच्छीविलासभवणं हिययम्मि झडित्ति कुणह देवीए । पय सुपाणिनलिणं एगं चिय वीरधवलस्स ॥ ३७॥ ( इति सर्वा अपि ससम्भ्रममूर्चमवलोक्य) १ न सलु अहं तव पार्श्वे स्थास्यामि । वर्तिततिलपिण्डपाण्डुलुण्ड्या निजामण्याः सुरसर- सिजानि सेविये । २ मम प्रातिवेशिकः नवनपतिवर्षरयाः महापण्डितः मद्यापि पठनस्यानिर्विणः मातृकाप्रथमाक्षरं शिक्षनासीत् । तत्क्यं मा मूढं कथयसीति । ३ न सटु एप सन्तापो हृदय नलिनसंस्थापनेन निष्ठाप्यते । य-पीयूपमयूसरस्पदशेनापि भाति विरसितासरम् । सत्ययं विरहहुताशनविनाशनं पुरनु सपि फमटम् ।। ४ अरे रासभराजसदरागमनाः ! फयं देवीतापोपगमने सकलमलिग्राफरनलिनोन्मूख्नेन आत्मा हाम्यते।

·५२ हम्मीरमदमर्दने सख्यः-'देवि! देवि! पिक्ख ! पिक्ख ! तुह विवक्खभूयमयणं निय- स्वेण निजिणंतो पत्तो कोवि कस्सवि पाणवल्लहो । (देवी दयितमुखमवलोक्य अविद्यावीरधवललिपिलक्षविलोकसततविलक्षापि सखीवचनप्रत्या- यितहृदया सत्वरमुत्तिष्ठन्ती प्रलयपरवशवपुरुषविशति) सख्यः-(सावहित्यस्मितम् ) देवि! देवि ! विरहहयासणविहुरीकया उहिदुं पि न समत्थीभूआसि । वीरधवलः-(सहोडासम् ) व्याजेन नव्यपुलकस्फुटितस्य कार्य- केयूरितस्य वलयप्रकरस्य देव्याः । देवः स्मरः शतमितानि शरासनानि मां जेतुमुत्सुक इव प्रगुणीचकार ॥ ३८॥ (देवी सखीकरावलम्बनात्कथञ्चिदुत्थाय समुपसर्पति) (देव्याः कार्यातिशयं विलोक्य ) नूनममौविन्धवन्धुरधन्वापि त्रिजगतीं विजित्य, अधुना विजेतुफामो मामिय कामोऽयमुत्सुका कामम् । अतिकृशतामनयदिमां मौर्वामिव धनुपि निर्मातुम् ॥ ३९ ॥ (इत्युपसर्पति । देवी सत्रपातिरेक विवलितग्रीवमास्ते) (सखेदम्) अतिकृशमिदमङ्गं वीक्ष्य मे मा विलक्षी- भवतु हृदयनाथः प्रेममन्नान्तरात्मा। स्वमिति विपुलवेणीलीलया गोपयन्ती मयि विचलितकण्ठी कम्थुकण्ठी बभूव ॥ ४० ॥ ( इति त्वरिततरपदपातमनतो गत्ता सहपंदैन्यम् ) वपुरपचितरोचिस्तावकं देवि! ताहर रसयति रसि चक्षुर्नित्यमप्यान्तरं मे । कृशमपि चिरकालादेनयोर्वीक्षितुं तत् सुमुखि ! नयनयोः किं छन्नमद्यापि भाग्यम् ॥ ४१ ॥ १ देवि! देवि! तब विपशभूतमदनं निजरूपेण निर्जयन् प्रातः कोऽपि कस्यापि प्राणवल्लभः। २ देवि ! देवि ! विरहहुताशनविधुरीझवा उत्यितुमपि न समर्थीभूतासि ।

·पञ्चमोऽङ्कः १३ किञ्च । तादृक्षे विरहेऽपि यस्य कथमप्यत्यक्ततादृग्भवे लीलालुप्तसरोरुहद्युतिरसावद्यापि दासः शशी। देवि ! त्वबनेन तेन नयनबन्दं ममैतवृतं वन्दीकृत्य कुतो गमिष्यति कृशेप्वङ्गेपु शृङ्गारिणि ॥ ४२ ॥ हंसिका-देवं ! पिक्ख ! पिक्ख !। देवीए तारिसघणविरहानलकरसिआई अंगाई।' अहुणा तुह दसणकयपुलकुन्गमपूरियाई रेहति ॥४३॥ अवि या तुम्हंगसंगमरमुल्लसिएहिं नूणं पीणत्यणेहिं हढतोडिदसंधिवन्धं । नो कंचुयं मुयइ कंटगसेयलग्गं देवीइ पिक्ख हिअयं अइलज्जियं व॥४४॥ (नेपथ्ये) देव धवलकुलधुराधौरेयधवल ! त्वर्यतां त्वर्यताम् । प्रत्यासीदति पुर- प्रवेशमुहतः। वीरधवलः-(अनाकर्णितकेन) आनन्दकन्दलनकेलिसुधारसेन देवि ! प्रसादविशदेन विलोचनेन । अङ्गं कृतार्थय मदीयमनङ्गशक्ते! कर्णद्वयं सुललितेन च भाषणेन ॥४५॥ हंसिका-देव ! सुचिरागयम्मि दइए सुमुहीणं लज्जलुलियनयणाणं । हिययरसणग्गकयघणगयागयं भासियं हवइ ॥ ४६ ॥ (पुनर्नेपथ्ये) देव कीर्तिकुमुदिनीकौमुदीकामुक । त्वबदनावलोकनकुतूहलोत्तरलनय- नोऽयं वर्तते सकलोऽपि लोकः । मुहुर्तमात्रान्तरायः भवेशमुहर्मोऽपि मूर्ती जनानन्द इव पर्यापतितः। १ देव ! प्रेक्षस्व ! प्रेक्षस्य ! । देव्यास्तादृशघनविरहानलकृशानि अगानि । अधुना तव दर्शनकृतपुलकोद्गमपूरितानि रेहन्ति । अपि च । तवाङ्गसङ्गमरसौहसितैः नूनं पीनस्तन. हठनोटितसन्धिबन्धम् । नो फञ्चुकं मुञ्चति कण्टकस्वेदलमं देव्याः प्रेक्षव हृदयमतिललितं च ॥ २ सुचिरागते दयिते सुमुखीनां लन्नाकुलिननयनानाम् । हृदयरसनाप्रकृतघनगवागवं भापित भाति ॥

·हम्मीरमदमर्दने वीरधवल:--(समाकर्ण्य देवी प्रति ) अस्मदीयहृदयानन्दपरमाणुमयमूर्त देवि! सश्चर्यताम् । प्रत्यासन्नो हि प्रवेशमहोत्सवः यदयं तेजःपालमुखेन श्रीव- स्तुपालसचिवपतिमा त्वरयति । (इति तुरङ्गमारुह्य सुखासनस्थितया देव्याऽनुगम्यमानः सकलपरिवारपरिवृतः सञ्चरति) (ततः प्रविशतस्तुरगारूदौ महामात्यश्रीपस्तुपालतेजःपाली) तेज पालः–आर्य ! सर्वकार्यप्रपञ्चेपु युष्मच्छिक्षया युष्मानिव श्रीम- दुदयसिंहसाचिव्यरचितोदयमुदयननन्दनमुदयमानयशसं श्रीयशोवीरमेवा- पृच्छन्, भवदास्यसुधांशुवाक्सुधारसनेनेव तदीयशिक्षया । अहमन्वहमत्यजं मुहुः परितापं कटकक्लमोत्कटम् ॥४७॥ वस्तुपाल:-वत्स! साधु विहितं भवता । तातस्यैवाद्भुतमतिनिधेरश्चराजस्य शिक्षा चेतोऽस्माकं सुरसरिदिव क्षालयामास शुद्धा । सूते मन्ने कथमपि तथाप्येकतो महदेवा- द्वन्धोज्येष्ठादिव ननु यशोवीरतो विद्म कृत्यम् ॥ ४८ ॥ (पुरतो निरूप्य) मियाप्रेडद्वेपिग्रजविजयतेजःशिखियश:- सुधावीचीचञ्चदपुरिच पुरो वीरधवलः । चिराद क्षोद्यजडिमयिधुरस्यापि विरहा- तपच्याप्तस्याऽपि प्रमदमयमक्षणः प्रतनुते ॥ ४९॥ (इत्युपसृत्य प्रणमनाय तुरगादुत्तरन्हयवेगनाटितकेन वीरधवलेन भुनाम्यामालिङ्गयमानः सप्रमोदातिरेकम् ) देव ! देय ! अङ्किप्रणामयोग्यं मां समालिङ्गन्भुजोरसा । यं प्रसादं व्यधास्तस्य भविष्याम्यनृणः कुतः ॥५०॥ वीरधवलः-मन्त्रिमाणिक्य ! मा मैयम् । अहमेव तवाधमणोऽस्मि । अकृत मदनदेवी शैशवे लालनं य- नयवयसि यदर्णोराजसूनुश्व पोपम् ।

·पञ्चमोऽङ्क
तव मतिरधुनाऽसौ यच राज्यस्थिति मे
कथमहमणः स्यामत्र मन्त्रिन्नमीपाम् ॥ ५१ ॥
यत:-सिद्धसिन्धुविशुद्धया तब बुद्ध्यैव मिथोविरोधवद्धसकलविरो-
धकुलया ममापि शौर्य कमपि महिमानमानयन्त्याऽसूरचक्रचूडामणिरपि तथा
त्रासितः सोऽपि हम्मीरवीरः यथा पुनरपि विक्रमेण नोपक्रमते ।
तेजःपालः–देव चुलुक्यकुलकमलकलहंस ! कंसविक्रमोऽपि मील-
सीकारः सन्धानपदवीमप्ययमधुनाऽधिरोपितो बुद्धिचातुर्यैरार्यस्य ।
वीरधवलः- (सहोत्सुक्य वस्तुपाल प्रति ) कथमिव ।
वस्तुपालः-देव ! तस्मात्सलीपक्षितिपते राज्यस्थापनामयं प्रसादमा-
साद्य तत्प्रधानपुरुषेण वज्रदीननाम्ना पुरस्कृतं रदीकादीनामधेयं मीलच्यीका-
रस्य गुरुद्वयं पायोनिधिपथेन प्रवहणारूढमागच्छत् गुसचरमुखेन्यो मत्त्वा
द्रुतप्रेपितप्रचुरप्रवणाधिस्टैः प्रवीरैर्वन्दीकृत्य स्तम्भतीर्थे धृतमभूत् । ततस्त-
न्मुक्त्यर्थं प्रेषितागतप्रधानपुरुषगतागतप्राचुर्येण आजन्मापि सन्धानमकारि
मोलच्छीकारेण ।
वीरधवलः-( सप्रमोदम्)
त्वमेव मे भुजद्वन्दं स्कन्धावारस्त्वमेव मे ।
त्यमेव मे महत्पुण्यं मन्त्रिराज ! दिपजये ॥ ५२ ॥
( इत्युपसर्पति)
तेजःपालः-देव ! पश्य ! पश्य !
हसतीगाग्रतः सोधरुचिसञ्चयलीलया ।
नृत्यतीव ध्वजभुजैः पुरीयं त्वयि वीक्षिते ॥ १३ ॥
(इति पुरप्रवेश नाटयन्ति)
वस्तुपालः-देव । दिग्जयजागरूकशक्ते !
तेजोदिवाकरयशोरजनीकरश्री-
भिकृति पुरि निरीक्ष्य चिराड्यन्तम् ।
तुल्यं मुगान्युजविलोचनरवाणि
लोकस्य पश्य कलयन्ति विकासफेलिम् ॥८४ ॥

·हम्मीरमदमर्दने तेजःपालः- देव सौभाग्यभाग्यनिधे ! वीक्षातृहलमिलत्तणीकटाक्ष- कान्तिच्छदाविशदभासि हृदि त्वदीये । आनन्दिनः पुरजना विकचप्रसून- मालाधिरोपपुनरुक्तिममी सृजन्ति ॥ ५५ ॥ वस्तुपाल:-देव वसुधासुधाकर ! पर्वतेष्विव मश्चेषु त्वत्कीर्तय इवाभितः । नृत्यन्ति दिव्यगौराङ्गयस्त्वय्यायाते जितदिपि ॥५६॥ वीरधवल:-(तेनःपालं प्रति ) सखे! रिपुविजययशाकुसुमिताया मन्त्री- शमतिलतायाः प्रत्यक्षफलमियावलोकयामि पुरतः प्रथितरसालङ्करणनिजाग- मनमहोत्सवमहनीयमिदं नरेन्द्रसदनम् । (इति घक्टगृहप्रवेशं नाटयित्वा तुरद्वादुत्तीर्य निविभक्तिमराकान्तस्त्वरिततरसञ्चरणेन देवतालयं प्रविष्टः प्रकृष्टपरिमलमिलदलिकुलगीयमानगुणैरनणुभिः कुसुमैरम्यर्षितं भगवन्तं भवानी- पनिममतो विमान्य समुद्धिनरोमाकुरकचुरशरीरः स्तुतिमकरोत् । ) त्वदालनयनोदर्चिस्त्वच्चूलाचन्द्रधामभिः। त्वन्नमस्कारिणां नाथ ! तेजः कीर्तिश्च चञ्चतः ।। ५७ ।। प्रसन्ना पत्र जायेत भवन्नेत्राम्युजत्रयी। स स्पास्त्रिविषयीरश्रीभृरिसौरभ्यभाजनम् ॥ ५८॥ (इत्यमद्गुरमष्टिवशीकृत हृदय: पूनाकुसुमसमुदयान्तर्गत एव यक्षः प्रत्यक्षीभूय वीरधवलं प्रति) शम्भुः-वत्स ! भवत्सहजोज्ज्वलभावभगिभिरतिप्रीतोऽहं किं ते मियमुपकरोमि। वीरधवल:-त्वत्पादाजप्रसादाजयति मम चमत्कारकृदस्तुपाल- स्तेजःपालच मन्त्रिपमियमवनिः साधुवादेन पली। फीतिस्तेजश्व शीतच्चविरविविभवस्पदिनी नित्यसेवा- हेयाफिडेपिएथ्वीपरिपृढपटलं राज्यमेकानपन्नम् ॥२९॥ किमतःपरमपि मम प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु- पृष्टिं प्रत्पन्दमन्दा विदधनु यसुधाऽनेशस्यमस्या भूपाझ्यांसि भूपा जगति जयजुपो योजयन्तां यशांमि ।

·पञ्चमोऽङ्कः ५७ वाणीवीणारवोद्यन्मधुमधुरगुणाः कोविदाः काव्यभङ्गी- मङ्गीकुर्वन्तु सर्वे सुकृतमविरतं साधवः साधयन्तु ॥ ६०॥ शम्भुः-एवमस्तु। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) पञ्चमोऽङ्कः चन्द्रे चन्दनचर्चनव्यतिकरः पीयूपकुण्डे पय:- प्रक्षेपः सरसीरुहे च सुमनोवासोऽयमासूत्रितः । श्रीमचण्डपगोत्रमण्डनमणे श्रीवस्तुपाल स्वयं वाग्देव्या त्वयि दौकितं यदधुना मन्त्रिन् ! मया नाटकम् ॥१॥ आकल्पं ककुभामरस्त्वदसुहृदुत्कीर्तिभृङ्गाप्रिया- सम्पृक्तव भवद्यशस्ततिमयी मालेयमालम्वताम् । एतन्नाटककाव्यमण्डलमयी माला तु नित्यं सतां कण्ठे क्रीडतु दुर्जनाननविभाभृङ्गाङ्गनासङ्गिनी ॥२॥ इति श्रीहम्मीरमदमर्दनं नाम नाटकम् । संवत् १२८६ वर्षे आपाढवदि ९ शनौ हम्मीरमर्दनं नाम नाटकम् ।

·APPENDIXI. श्रीवस्तुपालतेजःपालप्रशस्तिः श्रेयः श्रीमुनिसुनतः स तनुतां यो मन्दरागस्तले तन्वानः कमठाधिनाथममृतोहारैकधौरेयकः। निर्मप्यनमधर्मकर्मलहरीपूरैरपारं भवा- कृपारं पुरुपोत्तमाय न तमां दत्ते स्म कस्मै श्रियम् ॥१॥ यस्मै रहिमभरो गभीरिमगुणकान्तेन कहोहिनी- कान्तेनाञ्जनपुलमझिमजयी शके स्वकीयोऽर्पितः । यस्येव फ्रमसेवनाय च मुदा मुक्तोऽभूः कच्छपो लेभे लान्छनतां स यच्छतु सनां श्रीसुबतो निय॒तिम् ॥२॥ आनन्दाय सुदर्शनाऽस्तु जगतां यस्या मुखेनाग्रतो नम्राया मुनिसुव्रतकमनखादर्शप्रतिच्छन्दिना । आत्मदादशतां वहन्नहरहर्दवो हिमांशुर्महा- कल्पानल्पपतङ्गपाटयतिरस्कारे चकारोद्यमम् ॥ ३॥ रक्षादक्षो दिवि दिविपदा कोऽपि सन्ध्यासमाधि ध्यातुर्घातुश्चुलकजलतः शौर्यराशिः पुरासीत् । प्रेसत्खड्गप्रतिमितितया सम्मुखीनो वभूव भूसंरम्भत्रसदसुहृदो यस्य युद्धे य एव ॥ ४ ॥ वंशे विश्वत्रितयविदितः पर्वणां वेश्म तस्मा- च्चौलुक्याख्यः समजनि समुन्मीलदौन्नत्यलीलः । तच्चूलाग्रस्मितसितयशश्चलतानातिरेका- देकच्छन्नामतनुत महीं मूलराजो महीन्दुः ॥५॥ कृत्वाऽधः कच्छपं सिन्धुराजप्रक्षोभशोभितः। अमन्दरोचितभुजोऽप्यभवद्यः श्रियः प्रियः ॥६॥ कीर्तिस्तोमसुधाभृतानि वसुधाखण्डानि रेजुः सुधा. कुण्डानीव नवत्रिविष्टपसदा स्वाद्यानि यस्मिन्विभौ ।

·वस्तुपालतेभापालप्रशस्तिः निन्यं धन्दिग्रहमपि निजं वह्वमन्यन्त मन्ये धन्यम्मन्या रिपुयुवतयो यस्य रूपं निरूप्य ॥ १६ ॥ यद्गमयटनोत्सप्टैः परमाणुगणैरिव । विधिविधाय कन्दपं सदी द्यामपि व्यधात् ॥ १७ ॥ सप्ततन्तुप्रपञ्चेन यस्तां कीर्तिपटी व्यधात् । चतुर्दशापि विश्वानिच्छादयाश्चक्रिरे यया ॥१८॥ व्यजयत जयसिंहदेवभूपस्तदनु दिशस्त्रिदशप्रभुप्रभावः । यशसि यदसिपे नु दुग्धमुग्धैः श्रितमुटुभिर्दिवि दोहफेनसाम्यम् ॥ १९॥ तत्रैलोक्यनिमत्रिभूमिकगृहमोउस्फुरन्मालव- क्ष्माभृत्कीर्तिनितम्बिनीमुखपरिक्षेपाय पांसत्करम् । लीलालसजगद्व्यं परसुरोल्वानक्षमामण्टल- च्छिद्रौधेरगालयेऽपि तुरगा यस्य क्षणाचिक्षिपुः ॥२०॥ विश्वस्योपकृतिव्रतव्यतिकरैस्तैर्यधशस्तेजसोः मामान्यप्रतिपत्तिमप्यसुलभां लब्धेन्दुतीवद्युती कान्ती चिरनन्दितामिव तयोरायुःवृदयौपी द्रष्टुं काशन काशनक्षितिधरोपान्तेऽपि ती भ्राम्यतः ॥ २१ ॥ तत्कालं कलहे निहत्य किमपि प्रत्यायिताः शत्रवः स्वर्गस्त्रीपरिरम्भणेऽपि न मनःस्वास्थ्यं समासेदिरे। यं कल्पान्तकृतान्तयमकुहराकारस्फुरत्कार्मुकं पश्यन्तःप्रसरन्तमद्भुतभयावेशेन मीलदृशः ॥ २२ ॥ अपश्यनाशु कृपाणपातं विरोधियोरानमन नियाभिः। यस्याङ्गिपहेमहयावासां लक्ष्मी च दक्षा रभसादगृहन् ॥ २३ ॥ स्वरेय महतैर्विपद्भिरमरीमतः सुरीभिः समं गीतं मीतिरसैः स्वमेर हपिते तस्मिन् पशः शृण्यति। धमां पाति स्म कुमारपालपनियत्कीर्तिकालुप्यदं तद्वाप्पासनकदमलं न मदतीवित्तं सवित्तोऽग्रहीत् ॥ २४ ॥ जैन धर्ममुरीरकार मरमाणोराजमग्रासयद याण: फुटणमग्रहीदपि गुरूपके स्मरध्यमिनम् । इत्यं पश्य परिक्षनक्षिनिभृतो मावलीनिर्मले रामरपेर निरन्तरं नययशारिदिशः परिताः ।। २५ ।।

·६१
पस्तुपालतेजःपालप्रशस्तिः
तादृग्दानपरम्पराभिरभितो निष्काश्य कालं कलि
त्रेतादापरयोरहम्प्रथमिकाबडस्पृहं पश्यतोः ।
श्रेयश्चन्दनतो विशेषकविधिं कृत्वा यशोजावी-
पाथोभिः कृतिना स्वयं कृतयुगो येनाभिषिक्तः क्षितौ ॥२६॥
अजयद्यपालभूमिपाल: क्षितिमथ मन्मधमन्जुलेन येन ।
त्रिपुररिपुरपि प्रसनवाणैरिव पिहितः सहसा यशःसमूहैः ॥२७॥
अन्तयत्कीर्त्तिकासारं कृतस्नानस्य सर्वतः ।
लग्नफेनलवायन्ते तारागगनदन्तिनः ॥ २८ ॥
वालः श्रीमूलराजोऽथ विक्रीडन्समराङ्गणे ।
दिपल्लनामतानानि समूलमुदमूलयत् ॥ २९ ॥
आपपे प्रसूतिसम्भ्रमेण यत्तेजसा रिपुयशासुधारसः ।
तेन निर्गलितविन्दुवृन्दवद् द्योतते वियति तारकाततिः ॥ ३० ॥
भूमीभारमथो वभार भुजयोः श्रीभीमदेवो विभु-
दीनारम्भविजृम्भमाणविभवप्रागल्भ्यगर्जद्यशाः।
गीतो यत्तुलया विरोचनसुतः पातालवैतालिक-
रर्थोत्तालमनोभिरन्वहमहङ्कारं चकार स्मितः ॥ ३१ ॥
यदाननसरोजेन नित्यस्मेरेण निर्जितः।
सज्जलज इवामजत् यद्यशोजलधौ विधुः ॥ ३२ ॥
अर्णोराजागाजातं कलकलहमहासाहसिक्यं चुलुक्यं
श्रीलावण्यप्रसादं व्यतनुत स निजश्रीसमुद्धारधुर्यम् ।
यस्य प्रत्येकधाराव्यफलितभुजायुग्मशाली रिपूणां
कोलाले पीतवासा इव समिति चतुर्बाहुतामेति खड्गः ॥२३॥
ताकम्पव्यतिकरभृतां सर्वतः पर्वतानां
व्यातन्यद्भिः क्षयसमयमरुत्पूरशङ्कातिरेकम् ।
यत्मत्पपिक्षितिघववधूवर्गनिश्वासयात-
बातोत्पातैरिव दिवि सदा धेमुरन्दुताराः ॥ ३४॥
भूभारोबृतिधुर्यदुर्द्धरभुजस्तस्याङ्गजन्मा स्फुर-
कीर्तिः श्रीधवलोऽस्ति वीरधवलोऽहडारलङ्कन्धरः ।
यस्मिनिमति मार्गणै रिपुगणं हप्यन्ति तस्याङ्गनाः
कामोऽयं कुरुते मदेवशगं चित्तेशमित्याशया ॥३५॥

·वस्तुपालतेज.पालप्रशस्तिः
विक्रीडतो यस्य नवप्रतापयशाकुमारी जगदगणान्तः ।
प्रभावभाजी लसतस्तद्गरक्षासु दक्षाविव स्तरराजौ ।। ३६ ॥
पाताले बलिराजराज्यविशदे विश्वम्भरामण्डले
यल्लीलायितमञ्जले सुरपुरे कल्पद्रुमुद्राजुपि ।
दारिद्येण भयद्रुतेन सहसा यदैरिवीराश्रया-
दश्रान्तप्रसरेण शैलशिखरिकोडेपु विक्रीडितम् ॥ ३७॥
यस्यासिरम्भोदसहोदरश्रीः शौर्य द्विपस्येव मदप्रयाहः ।
सपन्सदीरिनरेन्द्रकीर्तिकासारपूरं कलुपीचकार ।। ३८ ॥
सचिवप्रवरं कश्चित्प्रार्थितस्तेन पार्थिवः ।
श्रीमान् भीमो मुदा वाचमुवाच श्रवणामृतम् ॥ ३९ ॥
वाग्देवताचरणकाञ्चननूपुरश्रीः
श्रीचण्डपः सचिचचक्रशिरोऽवतंसः ।
प्राग्याटवंशतिलकः किल कर्णपूर-
लीलायितान्यधित गूर्जरराजधान्याः ॥ ४०॥
मतिकल्पलता यस्य मनःस्थानकरोपिता ।
फलं गूर्जरभूपानां सङ्कल्पितमझल्पयत् ।। ४१ ॥
वाग्देवीप्रसादः सूनुश्चण्डप्रसाद इति तस्य ।
निजकीर्तिजयन्त्या अनयत गगनागणे गद्गाम् ॥ ४२ ॥
पातालमूले पिहितांशुभासः पृथ्वीविभागेऽपि हराहासः।
स्वर्गऽपि दुग्धान्धिपयोविलासः कीर्तिर्यदीया त्रिजगत्युवास ॥ ४३ ॥
फीतिकश्मलितपार्वणसोमः सोम इत्यजनि तस्य तनूजा ।
सिहराजगुणभूपणभाजः संसदो विशदर्पणकल्पः ।। ४४ ॥
उत्कर्पप्रगुणां गुणागुणपरिज्ञानौचिती मन्महे
तस्य प्रीतिरसादनन्यमनसा येनान्वहं सेविताः ।
देवस्तीर्धकृदेव केवलनिधिविधानिधानं गुरम
सूरिः श्रीहरिभद्र एवं गुणधीः सिद्धेश एवाधिपः ॥ ४५ ॥
सीताकुक्षिसरोवरकवरलाकान्तोऽश्वराजास्यया
तस्याभूत्तनुभूः सदापि जननीभक्तौ च यः पावनः ।
स्फूर्जर्जटिजूटकोदरपदन्यासोत्यपापच्छिदे
स्वनचाऽपि समाभितः सितलसत्कीर्तिच्छविच्छझना ॥ ४६॥

·वस्तुपालतेजःपालप्रशस्तिः सप्तलोकचरी सप्ततीर्थयात्रासमुद्भवा । गङ्गां जिगाय यत्कीर्तिर्विश्वत्रितयविस्तृताम् ॥ ४७ ॥ भैमीव नैपधमहीरमणस्य तस्य कान्ता सती समजनिष्ट कुमारदेवी। यन्मानसे जिनपदाम्बुजभाजि शुद्ध- पक्षद्वयः पतिरराजत राजहंसः ॥४८॥ श्रीमल्लदेव इति तत्तनुभूर्वभूव यत्कीर्तिपूरशशिनोगगनापीठे। स्पोडुरं प्रसृतयोरिव साम्यदण्डं स्वर्दण्डमेव विधिरन्तरधत्त हृष्टः ॥ ४९ ॥ विद्यते हृद्यविद्यौ तदनु तदनुजौ धीनिधी वस्तुपाल- स्तेजःपालश्च तेजस्तरणितरुणिमस्फूतिरोचिष्णुमूर्ती । श्रीमन्नेतौ निजश्रीकरणपदकृतव्याप्ती प्रीतियोगा- तुभ्यं दास्यामि विश्वं जयतु नवनवं धाम तन्मन्त्रमित्रम् ॥५०॥ इत्युक्त्वा प्रीतिपूर्णाय श्रीवीरधवलाय तौ। श्रीभीमभूभुजा दत्तौ वित्तमाप्तमिवात्मनः ॥५१॥ अन्ये केचन रोचमानमतयो मन्त्रीश्वरा भास्करा लप्स्यन्ते वत वस्तुपालसचियाधीशेन साम्यं कुतः । साई यल्लघुवन्धुनाऽपि दिविषवृन्दैकमान्यः स्वयं सामान्यप्रतिपत्तिगौरवपदं वाचस्पतिर्वाञ्छति ॥ ५२ ॥ वीरश्रीवरधाम्नि वीरधवले सिंहारवान्मारवान् जेतुं यातवति प्ररूढपुलकैरङ्करयन्पौरुपम् । यस्ती| यदुसिंहसिंहणवलाम्भोधिं भुजक्रीडया गर्जन्नर्जितवान् यशस्त्रिजगतीमुक्तालतामण्डनम् ॥ १३ ॥ सम्पूर्णे भुवने घनेन रजसा श्रीतीर्थयात्रापरि- स्यन्दिस्यन्दनवृन्दतारतुरगवातक्रमोत्पातिना । यत्कीर्तेः सह पांशुकेलिसुहृदो नन्दन्ति मन्दाकिनी- दुग्धाम्भोधिविभावरीविभुककुपकुम्भीन्द्ररुद्रादयः ॥ ५४॥ येनाऽकारि तमोनिकारि कलशालङ्कारि शत्रुक्षय- माभृन्मण्डनमिन्द्रमण्डपमही नाभेयभाः पुरः ।

·६४ वस्तुपालतेजःपालप्रशरितः तेनैकां द्युधुनीं धदिमगिरिः पार्श्वस्थपार्चप्रभु- श्रीमन्नेमिनिकेतकेतनयुगाभोगेन निर्भत्सितः ॥ ५५ ॥ यः शत्रुञ्जयशेखरं जिनगृहश्रीतारहारं स्खल- त्ताराधोरणि तोरणं यदसृजत्तन्मूर्ध्नि लक्ष्मीः स्थिता । शङ्केऽभूदुदितद्विपक्षवदना नन्तुं समागच्छतो नाभेयं प्रणिपत्य च प्रचलतो यस्यास्यवीक्षाशया ॥५६॥ श्रीशत्रुञ्जयङ्गसीन्नि सरसि प्राप्याम्बु यत्कारिते नीचत्थाय सुधाकराय विबुधाः कुर्वन्ति नोपक्रमम् । इत्यूहं कृतिनोऽन्वहं विद्घते कुन्दावदाताता भास्वच्छाश्वतराकया जगति यत्कीर्त्या परीतेऽभितः ॥ ५७ ॥ येन व्यधाप्यत विधुद्युतिहारिवारी श्रीपादलिप्सनगरीमुकुरस्तडागः । यद्यस्त्यगस्तिरिह कोऽपि तदेतु तन्या- होःस्फालनं मुहुरितीय महोर्मिभिर्यः ॥ ५८ ॥ अर्कपालितकग्रामे तेन तेनेऽद्भुतं सरः। यस्य निस्पन्दलेखेच पाधं वहति वाहिनी ॥ ५९॥ येनोजयन्तगिरिमण्डननेमिचैत्ये नाभेयपार्श्वजिनसभयुगं व्यधायि । अन्तास्वयंघटितनाभिजनेमिनाथ- श्रीस्तम्भनेशगृहमप्युद्धारि हारि ॥ ६० ॥ स्वर्ग यद्गुमचैत्यतोरणशिरः पद्यापदैः मापय- द्वापीकूपतडागमार्गचलनः पातालमूलं ययौ । मा यत्पौपधमन्दिरोदरवरारामप्रपामध्यभू- विश्रामश्रयणेन भूमिमपि यत्कोतिर्मुहुर्ताहते ॥ ६१ ॥ यन्निर्मापितदेवमन्दिरशिर:कल्याणकुम्भप्रभा- प्रारभारैर्विधे सदा सुदिवसं सर्वत्र धात्रीतले । दृश्यः शाश्वतिकस्तथा प्रमृमरश्यामच्छविच्छद्मना यस्खद्गातवैरिचामनयनावक्त्रेपु रात्रिक्षणः ॥ ६२ ॥ अस्थापयस्थिरमतिः शकुनीविहारे संसारतारिलसम्बडधर्मपुझे।

·वस्तुपालतेजःपालप्रशस्तिः श्रीपार्श्ववीरजिनपुङ्गवयुग्मम्भा- यो यामिकन्यमिवाग्रिमधर्मबन्धुः ॥ ६३ ॥ तमेकदा करारोपभर्सितस्वर्णशेखरः। श्रोतेजःपालमन्त्रीशो मुदा ज्येष्ठं व्यजिज्ञपत् ॥ ६४ ।। सुव्रतनमनमस्कृतिहेतोर्यातयान्भृगुपुरं प्रति सोऽहम् । काव्यमुज्ज्वलनयो जयसिंहसरिरित्यपठदन मदने ॥ ६५ ।। तेजःपाल कृपालुधुर्यविमल प्राग्वाटवंशध्वज! श्रीमन्नम्बडकीर्तिरद्य वदति त्वत्सम्मुखं मन्सुग्वात् । आजन्मावधि वंशयष्टिकलिता भ्रान्ताऽहमेकाकिनी वृद्धा सम्पति पुण्यपूर्ण भवतः सौवर्णयप्टिस्पृहा ॥ ६६ ॥ इत्युक्त्वा मम पञ्चविंशतिमितास्तेन स्वयं दर्शिता- स्तस्मिन्सुव्रतधाम्नि देवकुलिकाः कल्याणकुम्भस्पृशः । ताः सौन्दर्यभृतोऽपि कान्तिनिधिभिः कल्याणदण्टेविना सीमन्तैरिव सुभ्रवो विदधते नान्तः सतां सम्मदम् ॥ १७ ॥ आदेशं देव यद्येवं दत्से स्वच्छेन चेतसा । हेमदण्डानिमानत्र तदहं कारये रयात् ॥ ६८॥ इत्यन्तःस्मितवस्तुपालसचिवादेशाल्लसत्तेजस- तेजःपालमहामतिर्थरचयत्कल्याणदण्डानिमान् । प्रत्येकं हरहासहारिमहसो येषां शिखासु स्थिता नृत्यन्ति प्रतिवासरं परिचलत्केतुच्छलात्कीर्तयः ॥ ३९॥ जुह्वन्पातकपादपैकदहने तीर्थेशधर्मे निजां कर्माली न कति मतूनकृत स श्रीवस्तुपालानुजः । दण्डा यूपवदुरसुव्रतगृहक्ष्माभृद्भयायाममी तत्तेनाम्बडमण्डलेश्वरयशःसिन्धी समारोपिताः ॥ ७० ॥ दत्ते चेतसि सम्मदं सुकृतिनां तेनेयमुत्तम्भिता चशचाम्मरीचिवीचिफलिता कल्याणण्टायलिः । पूर्यो घरकृञ्चतः प्रसरता प्रातर्वियत्कानने यत्रागत्य भियेव गोपतिगवीन्देन मन्दायते ॥ ७ ॥ यावग्रण्डपगोत्रमण्टनमणेः कीर्तिपिपठाहिनी- हस्ता दिग्गजगर्जियाद्यविभवोमागणे नृत्यनि ।

·वस्तुपालतेज पालप्रशस्ति तेनैकां युधुनी धद्धिमगिरिः पार्श्वस्थपार्श्वप्रभु- श्रीमन्नेमिनिकेतकेतनयुगाभोगेन निर्भत्सितः ॥ ५५ ॥ यः शत्रुञ्जयशेखरं जिनगृहश्रीतारहारं स्खल- त्ताराधोरणि तोरणं यदसृजत्तन्मूर्ध्नि लक्ष्मीः स्थिता । शकेऽभूदुदितद्विपक्षवना नन्तुं समागच्छतो नाभेयं प्रणिपत्य च प्रचलतो यस्यास्यवीक्षाशया ॥५६॥ श्रीशत्रुञ्जयशृङ्गसीन्नि सरसि प्राप्याम्पु यत्कारिते नीचत्थाय सुधाकराय विबुधाः कुर्वन्ति नोपक्रमम् । इत्यूहं कृतिनोऽन्वरं चिदधते कुन्दावदाताता भास्वच्छाश्वतराकया जगति यत्कीर्त्या परीतेऽभितः॥ ५७ ॥ येन व्यधाप्यत विधुद्युतिहारिवारी श्रीपादलिसनगरीमुकुरस्तडागः । यद्यस्त्यगस्तिरिह कोऽपि तदेतु तन्या- होस्फालनं मुहुरितीव महोर्मिभिर्यः ॥५८॥ अर्कपालितकग्रामे तेन तेनेऽद्भुतं सरः। यस्य निस्यन्दलेखेव पाच वहति वाहिनी ॥५९॥ येनोजयन्तगिरिमण्डननेमिचैत्ये नाभेयपार्वजिनसमयुगं व्यधापि । अन्तःस्वयंघटितनाभिजनेमिनाथ- श्रीस्तम्भनेशगृहमप्युदधारि हारि ॥ ६ ॥ स्वर्ग यद्गुरुचैत्यतोरणशिरः पद्यापदः प्रापय- दापौपतडागमार्गचलनः पातालमूलं ययो। सा यत्पौषधमन्दिरोदयरारामप्रपामध्यभू- विश्रामश्रयणेन भूमिमपि यत्कोतिर्मुर्गारले ॥ ३१॥ यन्निर्मापितदेवमन्दिरशिरःकल्याणकुम्भप्रभा- प्राग्भारविंधे सदा सुदिवसं सर्वत्र धात्रीतले । दृश्यः शाश्वतिस्तथा प्रसृमरश्यामच्छविच्छद्मना यत्वद्गातवैरिवामनयनावस्त्रेषु रात्रिक्षणः ॥ ६२ ।। अस्थापयस्थिरमतिः शकुनीविहारे संसारतारिलसदम्बडधर्मपुत्रे।

·APPENDIX II.
स्तुतिकाव्यानि
स्वस्तिनी वस्तुपालाय बभी यहुद्धिसुभ्रवः ।
क्रोडीकृताम्बरं रौप्याञ्जनभाजनवद्यशः ॥ १॥
अन्ताक्षारं रिपूणां घनमपि कवलीकृत्य तृष्णातुरेव
त्वत्कीतिर्नाप तृप्ति भुवि सचिव ! जवात्क्षीरनीराकरेऽपि ।
तस्मादाकाशनाकोरगनगरचरस्वर्द्धनीपानहेतोः
सर्वत्रापि त्रिलोकीहितचरित! चिरं सम्भ्रमाद्वम्भ्रमीति ॥२॥
भवडुजभुजङ्गोऽसौ वस्तुपाल! द्विपां भिये।
असिं दधाति फुत्कारविपोद्गारसहोदाम् ॥ ३ ॥
औपधीशसखः सत्यं वस्तुपालयशोभरः ।
येन प्रसर्पता पश्य विश्व मुक्तामयं कृतम् ॥४॥
शेपदेपविधायिनीमपि भवत्कीर्ति सुधासोदरां
श्रीमन्त्रीश ! मुखस्फुरदिपभिदे गायन्ति नागाङ्गनाः ।
शम्भुः स्वाहविरोधिनीमपि पुनर्नित्योपरोधादिमा
देवीर्गाययते विषाकुलगलश्यामत्वसंलुप्तये ॥५॥
कल्पद्रुमसवावतंसमधुपीझङ्कारलब्धोपमाः
कामं कामगवीनवीनपयसां पानेन तारस्वराः ।
ताश्चिन्तामणिरश्मिभस्मिततमास्तोमे सुमेरोगुहा-
गर्भ चण्डपगोत्रमण्डन! भवद्दानानि देव्यो जगुः ॥ ६ ॥
देव ! त्वत्प्रतिपन्थिपार्थिवपुरीसौधाग्रभागादिव
प्राप्य व्योमविहारदुर्लभमपि प्रौढमढप्रभः ।
श्रीमचण्डपगोत्रमण्डन ! भवत्कीर्त्या जितो यामिनी-
जीवेशस्तनुते तृणं निजमुखे लक्ष्मच्छविच्छद्मना ॥७॥
गुणग्रामे रामे जितसितकरे सत्यपि निजे
स्वयं गृह्णासि त्वं परगुणमताहक्षमपि यत् ।
अयं लोभक्षोभश्चतुर ! चतुराम्भोधिरसना-
वनीशिक्षादक्ष! स्फुरति किमु ते मन्त्रिमुकुट! ॥८॥

·स्तुतिकाव्यानि भोगीन्द्रस्त्वट्टजेन त्रिपुररिपुरपि त्वत्प्रभुत्वप्रभावैः शीतांशुस्त्वन्मुखेन त्रिदशसरिदपि त्वचरित्रप्रपञ्चैः । शोभस्त्वद्गतेन प्रसभमशुभतां लम्भिताः सजलज्जं निर्मजन्ति स्म तस्मिन्सचिव तव यशस्तोयधौ वस्तुपाल ! ॥९ भर्ती भोगभृतां विभर्ति वसुधामेव प्रभावाद्भुतां दिग्दन्तीन्द्रकरस्तु हन्ति च रिपून धत्ते च धात्रीमिमाम् । श्रीमन्त्रीश! भवद्भुजस्तु कृतिनां दत्ते च वित्तव्रज भिन्ते च द्विपतो द्धाति च धरामेषांक साम्यं मिथः ॥ १० ॥ · इन्दुनिन्दति कौमुदीसमुदयं मुक्तामणीनां तति- मुक्ताहतिरस्तचण्डिमहिमं दप्पी न साधिपः । गवं शर्वघराघरो न कुरुते न स्वर्डनी स्पर्दिनी श्रीमन्त्रीश्वरवस्तुपालयशसि त्रैलोक्यमाक्रामति ॥ ११॥ वलिकर्णधीचिकीर्तयः कलिपङ्कार्पितमत्यजन्मलम् । तव दानपयोनदीकृतस्नपनाश्चण्डपगोत्रमण्डन !॥ १२ ॥ शङ्के पङ्कजिनीपतिः क्रतुभुजां साथैः स्वयं प्रार्थितः कप कर्पमिलातलादनुदिनं त्वद्दानतोयच्छटाः । श्रीमचण्टपवंश्य! सिञ्चति शचीचित्तशलीलावनं नैवं चेत्कथमन्यथा विटपिनामप्यत्र दानक्रिया ॥ १३ ॥ These Stutikal yas are incomplete, as it seems one leaf in the palm-leaf mos is missing at the end.

·APPENDIX III
सुकृतकीर्तिकल्लोलिनी
चिन्तातीतफलप्रदः स दिशतु श्रेयो युगादिप्रभु-
भैंजुर्जन्मनि यस्य कल्पतरवः सर्वेऽप्युपादानताम् ।
नेत्यं चेत्कथमन्यथा वसुमतीमस्मिन्नलकुर्वति
त्रैलोक्यैकगुरौ न गोचरममी जग्मुर्जगचक्षुपाम् ॥ १॥
पापं पङ्कजयन्मदं कुमुद्यन्मोहं तमःस्तोमयन्
बुद्धि तोयदयन्नतिप्रणयिनां चन्द्राश्मयन् लोचनम् ।
पीयूपप्रतिमल्लनिर्मलगवीप्रक्षालितक्ष्मातल-
स्तापव्यापदपास्तयेऽस्तु जगतः श्रीमान्मृगाङ्को जिनः ॥२॥
श्रीनेमिनवनीलनीरजरुचिः श्रेयांसि निःश्रेयस-
श्रीविश्रान्ततनुस्तनोतु कृतिनां सौभाग्यभङ्गीगुरुः ।
सजः कजलकालिमा त्रिजगतीलीलावतीनेत्रयो-
यद्देहद्युतिपानचिह्नवदसावद्यापि विद्योतते ॥३॥
परमपदपुराग्रद्धारभूतो विभूत्यै
स भवतु भवभाजां पार्श्वनाथो जिनेन्दुः ।
यदुपरि परिणाम तोरणस्रग्दलानां
कलयति महहेतु गिनेतुः फणाली ॥ ४ ॥
छद्मोत्सेकितनोरभीरभिनभोगभं सगीकृत-
च्छायस्य च्छविभिः सुरस्य शिरसि स्वर्णद्युतिः शैशवे ।
वीक्ष्यैव क्षणतः प्रदक्षिणविधिप्रहेषु वैमानिक-
प्राम्भारेपु सुपर्वपर्वततुलां वीरः श्रयन्यः श्रिये ॥५॥
पुण्यैकहेतुं रसिनीरजन्मप्रभापटू रूपचितप्रभावैः।
श्रीवर्द्धमानस्य जिनेश्वरस्य याचं ग्रामौ वक्रमपि स्मरामि ॥६॥
लीलासचरणं च नूपुररणत्कारश्रियं च स्वयं
वोडं साधु निपेव्यते खगकुलोत्तंसेन हंसेन या।
किझल्कनसनप्रसक्तमनसस्तस्यैव हेतोः फरे
कुर्वाणा कमलं सदा भवतु सा ब्राह्मी परव्रामणे ॥७॥

·सुतकीर्तिकल्लोलिनी
जीयासुः कवयो नवोत्तमगुणग्रामाभिरामश्रियः
सर्वे शास्त्रतरगिणीपरिवृढोल्लासकचन्द्रोदयाः ।
येपां कीर्तिरुदारवैभवभवत्मौहमवन्धावली-
कल्लोला भुवनेषु पञ्चमपयोराशिश्रियं गाहते ॥८॥
राजा श्रीवनराज इत्यभिधया चापोत्कटः कोऽप्यभू-
गोत्रेण क्रियया च कश्चन वनादीरः समभ्युत्थितः ।
सूर्येणापि जितेन यस्य महसा वाल्येऽपि दोला-
तरुच्छाया नाम न नामिता दिशि दिशि क्रोधारुणं धावता ॥९॥
सूर्याचन्द्रमसौ कदाप्युदयतश्चेत्पश्चिमायां ततो
राज्यं स्थादिह सन्धयेति सुतया देशं समुद्राहयन् ।
येनास्यां दिशि वर्द्धमानमहसा राज्ञा च शरेण च
प्राप्तेनाभ्युदयं महोदयपतिः पूर्णप्रतिज्ञः कृतः ॥ १० ॥
भूपा भुवोऽणहिलपाटकनामधेया
येन व्यधायि किल गूर्जरराजधानी ।
पत्रोदयन्नवनवातभोगभाग्य-
श्रीणां नृणां वहुतणं त्रिदशौकसोऽपि ॥ ११ ॥
एकाऽपि प्रमदा मदालसवपुर्यत्र प्रपापालिका
बिभ्राणा करकैरयेण करकं पूर्ण जलैरुज्ज्वलैः।
रत्नस्तम्भभवन्निजप्रतिकृतिप्रान्ते कृतप्राञ्जलीन
यूनो वीक्ष्य मृदुस्मितेन तनुते लज्जाविलक्षस्थितीन् ॥ १२ ॥
अस्मिन्नुन्नतवेइममौलिषु भवान् भावी सखेदः सखे
चक्रप्रस्वलनाकुलीकृतरथस्तस्मादितो गम्यताम् ।
भिन्नान्तस्तमसः सुवर्णकलशाश्चैत्यालिचूलाजुपः
सन्ज्ञां चक्रुरधीरकेतनकरैर्यत्रेति मित्रं प्रति ॥१३॥
स्फूर्जर्जरमण्डलावनिवघूयकोपमेऽस्मिन्पुरे
चैत्ये किश्च विशेष व्यरचयत्पश्चासराहू नृपः।
यस्योचैकलशचकास्ति रुचिभिः किञ्चिद्विभिन्नाम्वर-
श्यामत्वव्यपदेशकेशपदवीसीमन्तसीमामणिः ॥ १४ ॥

·सुकृतकीर्तिकल्लोलिनी
७१
धात्रीधुरीणभुजनिर्जितभोगिराज:
श्रीयोगराज इति भूरमणस्ततोऽभूत् ।
यस्य प्रतापतरणिस्तरवारिमेघ-
मूर्त्यन्तरेण नवकीर्तिजलं ववर्प ॥ १५ ॥
आसीदीशो दोष्मदादित्यरत्नादित्यो रत्नादित्य इत्यस्य पढे ।
तीव्र तेजो घहिमहाय यस्याऽयपत्खड्गः शत्रुसंवर्तकाब्दः ॥ १६ ॥
जातः करीन्द्रोहरवैरिसिंहः श्रीवैरिसिंहस्तदिलाविलासी।
यत्कीर्तिकुल्या तिकैनवेन चिक्रीड लोकाननकाननेषु ॥ १७ ।।
श्रीक्षेमराज इति तद्विरराज राजा येनोवृतेऽपि भुवने कृश एव शेपः ।
विस्मृत्य नृत्यदुरगीभरगीयमानतत्कीर्तिपानरसिको रसनं सुधायाः ॥ १८ ॥
राजा चामुण्डराजस्तद्भुमण्डलमण्डयत् ।
ससर्प विश्वे यस्याज्ञा नरेन्द्ररप्पलड्विता ॥ १९ ॥
आइडस्तद्जनि क्षितिनेता यस्य पाहुरिह नूतनराहुः ।
एककालगिलितो रिपुतेजाकीर्तिसूर्यशशिनौ न मुमोच ॥ २० ॥
नम्रारीन्दुमुखीमुखेन्दुविजयस्मेरक्रमाम्भोरुहः
श्रीभूमिभुवनकभूषणमभूत्पहचिभुभूभटः ।
यत्कीर्तिर्गगनेऽपि पुप्पनिकरः स्वर्गेऽपि दुग्धोदधिः
क्ष्माग्वण्हेऽपि हरस्मितं विलसति श्चभ्रेऽपि चन्द्रमभा ॥२१॥
पीनश्री जपन्नगोजनि यशोयार्द्धिर्जम्भे मुरः
फम्पं सद्गलता ततान परितो लज्याल तेजोऽनला।
यस्प क्षुण्णविपक्षयर्गयनितानिश्वासयातोर्मिभि-
जैतुः केतुचलाप्यभृविचला चित्रं जयश्रीरसी ॥ २२ ।।
स्वस्त्रीयः श्रयति स्म तस्य पद्यों चौलुस्यलक्ष्मीगिरो.
माणिस्य हिमपरिजिष्णुमहिमा श्रीमूलराजो नृपः।
रेने पस्य ममोरिपुग्निपुग्पमामादयेनुच्छला-
दाफादोऽपि पिशामिकादाविसदा कीर्तिरित्रमार्गा नदी
स्वमीतसिन्धुपनिलक्षममुजनश्री-
कोदिर्पदीयतरयारिरयारितीजाः।
फीरगंजमदियि हरि मुरदन्यदोष.
शुभममिन्धुरुलिनाममिश्रितम् ॥२४॥

·सुकृतकीर्तिकल्लोलिनी तेजःस्फूर्जितदीपदीपिनि सुधाशोमैर्यशोभिः शुभे विश्वच्छद्मनि वाससद्मनि चशी भूमिं भुनक्ति स्म यः । शशुखीनयनोदविन्दुजतृणस्तोमेन रोमाञ्चितां सेनाभिः परिकस्पिनी परिवृढो वोढा नवोढामिव ॥ २५ ॥ पापड्या पाग्वण्डिवेपं वहति न वहति वातसम्पातभीरुः कीरः कर्णाटवीरस्त्यजति रणभुवं व्याकुलो मालवेन्द्रः । वाच्य किञ्चिन्न काचीश्वरचरितमसायातुरः कस्तुरका क्ष्माचकाक्रान्तिभीमे प्रसरति सततं यत्प्रतापप्रभावे ॥ २६ ॥ भेजे तेजो गगनगहने यस्प पिङ्गस्फुलिङ्ग- भ्रान्ति बालारुणमणिरुचं प्राप कोय॑नायाम् । ईशो भासामपि दिवि दिवा किश्च खद्योतपोत- च्छायामायात्प्रतिपतिघटादुर्यशोदुर्दिनेषु ॥ २७ ॥ युद्धोडामरमण्डलाग्रदलितोद्दण्डारिमुण्डोद्गतिः क्रीडापण्डितकाण्डमण्डपसुरप्रत्यक्षदोर्डम्बरः । चण्डांशुद्युतिचण्डिमा तद्भवचामुण्डराजः क्षमा- जानिर्यस्य विभात्यखण्डविभुतापाखण्डमाखण्डलः ॥ २८ ॥ रोदः क्षीरोदनीरैरखिलदिगवलानव्यनिर्धूतचोरै- दिमागस्फारहारैरमरपतिपुरझोडपुष्पोपहारैः। क्षोणी चन्द्राश्मशालैरपि भुजगजगचन्द्रिकाचक्रवाल: फुल्लत्काशप्रकाशैस्त्रिभुवनमभितो भाति यत्कीर्तिहासः॥२९॥ मेरुश्चेत्परिकम्पते जलपतेर्मुश्चन्ति चेदीचयो मर्यादां द्युतिमर्यमा त्यजति चेदुर्वी दिवं याति चेत् । तद्भज्येत परैरसाविति सतां सन्धां मुधा यो व्यधात् सङ्घयक्षोभविघूर्णितावनिरजाक्सेऽपि तत्तादृशे ॥३०॥ खेलत्वद्गपडनिचेल्लितभुजावल्लि वो वल्लभः श्रीमान्वल्लभराज इत्यजनि तद्यत्तेजसा ताडितम् । शीतं स्फीतमभूत्तमश्च जगतः प्रत्यर्थिसाथैर्गतं नेदं चेदिह कम्पकालिमगुणो कस्मादकस्मादिमौ ॥ ३१ ॥ श्वनं सिन्धुरभुग्नया वसुधया भूमि भटोधैर्दियं ससिक्षिप्तरजोभरण पिदघे सोऽयं जगज्झम्पनः ।

·मुरुतकीर्तिरसोलिनी ७३ यः श्रीमालवभूपभालफलकमस्वेदविन्दुच्छल- प्रत्यग्नाधितप्रशस्तिविकसदोर्विक्रमोपक्रमः ॥ ३२॥ तस्मान्नेत्रसुधाननः समजनि श्रीदुर्लभो मल्लिका- फुल्लोत्फुल्लयशा चिशामधिपतिर्जीमूतपूतोन्नतिः। येनोचैस्तरबारिवारितपरक्ष्माभृत्प्रतापाग्निना विश्वाचासकरेण सूरमहसामन्तर्दधे मण्टलम् ॥ ३३ ॥ कराम्भोज भेजे सततविततं यस्य कमला प्रियारागादागादनु दनुजभेत्ता स्वयमसिः । यशासूनुनूनं तदनि तयोरग्रजकथा- सर्पः कन्दर्पद्विपमपि रुपाऽयो व्यधित यः ॥ ३४ ॥ तस्माद्भस्मीकृतरिपुटपः क्षमापतिः शौर्यसीमा भीमः श्रीमानजनि यजनैर्यस्य नश्यत्तमोभिः । प्राप्तास्तृप्ति दिवि दिविपदो नेन्दुमास्वादयन्ते लोकः शामिति समतनोत्कीर्तिभिर्विपलब्धः ॥ ३५ ॥ यत्रारिक्षत्रगोत्रक्षयकरणरणादैतवैतण्डिकेऽपि क्ष्मापालाः क्रुद्धकालादिव निरगुरसेर्यत्प्रसादेन वेगात् । ताबद्रीनम्रदेहाः करपरिमलनर्मानयन्तो नयन्तो मूर्भोऽप्यूवं लघीयस्त्रिदशगृहगुहागर्भगुप्ताः प्रसुप्ताः ॥ ३६ ॥ सेवालन्ति पयासमुद्रति दिशामन्तेपु मध्येनभः सारङ्गन्ति शशाङ्कति दुभुवने दानन्ति दन्तीन्द्रति । पुप्पस्तोमति पटुपदन्त्यनुलताखण्डं सुधाकुण्डति श्वभ्रान्तर्भुजगन्ति यस्य यशसि प्रत्यार्थिदुष्कीर्तयः ॥ ३७॥ तत्कामधीरजनि जगतीकामुकः कर्णदेवः किं वर्ण्यन्ते सुकृतसुकृता यस्य शुद्धान्तवध्यः । अस्वप्नीभिर्मनुजसुदृशो बह्वमन्यन्त धन्य- म्मन्या ध्यानव्यसनजनितस्वनयभोगभाजः ॥ ३८॥ कान्तं यं वीक्ष्य यान्तं प्रणयमयरुपा स्वपलब्धं प्रबुद्धा- स्तहद्ध्या न्यस्तहस्ता लिखितरतिपतेरश्चले चञ्चलाक्ष्यः । मूर्छालाश्चित्रशालाभुवि भवति विभुर्नायमित्यस्तहस्ता- स्तत्ता हन्ति स्म मृत्तः स्वपरिभवभवन्मानभूमिमनोभूः ॥ ३९॥ १० ·मुस्तकीतिरहोलिनी कान्ते कृष्णेऽभिभूते जगवनपुपा याहुना विग्रहेण क्षिते सूनापनते पितरि जलपतौ निजिते सैन्यपूरैः। बन्धी दोपाकरे तु प्रथममपि मुखालोकमग्नमभावे लक्ष्म्यास्तेनेह तेने हरणमुन्यगोदौत्यदत्तस्पृहायाः ॥ ४० ॥ मौक्तिकद्युतिजलोज्चलमन्तम॒निं कुम्भयुगलं कलयङ्गिः। योऽवरोधविधुरैर्मिलितारिभिः करिकुलश्च सिपेवे ॥४१॥ अधिव्यर्धितहास्थविधिलिपिटिकुम्भिकुम्भच्छिदा- सिंहः श्रीजयसिंहदेवनृपतिः श्रीवेश्म तस्मादभूत् । सङ्ख्यासङ्ग्यहतायनीधयनवस्वासिसन्तुष्टये चने यः क्रतुचमावालमवनीशमो न शमश्रिये ॥ ४२ ॥ पद्मा पद्ममपास्य पङ्काजनितं यस्यारिकेशाचली. रोलम्बप्रधिरोलदडलिदलं भेजे कराम्भोरुहम् । शेपं वायुपर्श विसृज्य सवलं दोनांगमागादसिः कृपणोऽपि नियमेलकाभिधमभूत्तत्तीर्थमेतदुजः ॥ ४३ ॥ न्यस्यावश्यं शिरसि विरसं क्रन्दतां पादमेपां राज्यं ग्राह्यं द्रुतमिति रणे यः प्रतिज्ञा प्रतेने। एतत्पादोपरि तु परितः स्वं परिन्यस्य मौलिं मोतेरन्तः प्रतिपतिभिः प्रत्युत प्रापि लक्ष्मीः ॥४४॥ घाजभाजितवाजिराजिधरणनुपक्षमामण्डल- प्रोयत्क्षोदकदम्बडम्बरपरिच्छन्नाम्बरे सगरे । यत्कौक्षेयकदण्डखण्डितरिपुमापालमालावृति- व्यासता न परं पुरन्दरपुरीमार्यः स्वकार्यक्षमाः ॥४५॥ शोषः सैप जवायशोजलनिधौ शान्तिः प्रतापानले शत्रूणां शिरसि च्युतेऽपि हसितं नृत्तं करन्येष्वपि। सत्यं सगरसङ्गरस्य महिमा सोत्साहमन्त्रस्थिते- यस्योथैः करवाल एव स कथं सिद्धो न सिद्धाधिपः ॥ ४६॥ विटीजसि गते भयादनिविडोजसि स्वगिरि तदीयदिशि यः स्फुरनिह महोयशादमारही।

·सुरुतकीर्तिकहोलिनी ७५ अरोपयदहो पय:पतितटेऽधुनाप्यन्वहं ततोऽभ्युदयतो नवी रविनिशाधवी पल्लवी ॥४७॥ रक्ष्यां रक्षितुमक्षमे दिशमपि श्यामे सदुःखे यमे यमृत्यैरभिभूतदक्षिणककुम्भागैदिपो भाविभिः। मा स्म द्राक्ष्महि दुःसहैरिति नताः पाराय वारांनिधे- भैजुः सेतुभुवं ततः कपिभयाच्चुक्षोभ रक्षोभरः ॥ ४८ ।। विलुप्ताशः पाशं निजतनुविनाशाय वरुणः शुचा भेजे विभ्रत्यपरहरितो यस्य च यशः । किमन्यचन्द्रार्काविह दिशि गतौ यस्य च यश:- प्रतापाभ्यामम्भापतिपयसि दीनौ निपततः॥४९॥ यस्मिन्नुत्तरदिग्गते बलचलच्चूर्णावलीभिः स्थली- भूवं मेति नदीपतिर्दृतमयं मेरोः परेणागमत् । तेने किञ्च निकेतनं धनपतिः कैलासशैले सुख- ग्राह्यम्मन्यमना मनागपि न चामुश्चत्तदं शूलिनः ॥५०॥ तेजोवहिहुताष्टदिग्नृपसमिद्यज्ज्ञानयूपोपमै- नहकोऽपि पतिः क्षितेरिति दिशामू_द्गुलीसन्निभैः । आलानमतिमैदिंगीशफरिणां दिग्मण्डपोत्तम्भन- स्तम्भस्तोमनिभैश्च यस्य विजयस्तम्भैर्दिगन्ता वभुः ॥५१॥ शद्धं शाईपरस्प शेम्वरमणि शुलायुधस्य द्विपं वज्रास्त्रस्य रदं परश्वभृतः स्वर्लोकलीलाजये। उत्कर्षार्थतया विलम्पतु भदो विश्वकधामा यशो- नामा यस्य हहा जहार तु कुतो युग्यं जरब्रह्मणः ॥५२॥ अस्य विक्रमविक्रमस्य न मुदे श्लाघा जगजाड्डिकी- लड्डयानामपिकष्टमष्टककुभां जेतायमेतावती। क्षोणीकम्पिनि धूतधूलिनि बले यस्याहि विश्वेश्वरः शेपो नाम ननाम धाम मुमुचे भानुर्नभोभूषणम् ॥५३ ॥ फ्रान्तशकवलो भग्नभोगिलोका क्षिति जयन् । येन बर्वरदैत्येन्द्रः पुरीपरिसरे हतः ।। ५४ ॥ हृष्टोऽभून्मुशलध्वजः स्वकुशलध्यानेन जिष्णुः स्मय- भ्राजिष्णुमुदितः समुद्रशयनो रुद्रोऽपि मुद्रामुदा ।

·७७
सुकृतकीर्तिकल्लोलिनी
जगडन्यम्मन्यः प्रबलजलदुर्गार्जनमयै-
यदीयैरुद्यद्भिर्बलपरिवृतः पौरुपदृढैः।
हयोत्खातक्षोणीविततरजसा सिन्धुपरिखां
स्थलीकृत्य क्रीडासमिति शमितः कौङ्कणपतिः ॥६५॥
पदं विजयसम्पदामजयपालदेवोऽखिल-
द्विपन्नृपतिमृत्युभूरथ बभूव भूवल्लभः ।
रराज सुरराजवजगति यस्तनूडिम्बित-
प्रियाचयविलोचनाम्बुजसहस्रनेत्राञ्चितः ॥ ६६ ॥
यस्मिन्पश्यति वेश्मनोऽङ्गणभुवि भ्रान्तेऽपि मत्तद्विपे
नेशु शु नृपा व्यवायरुचयः सेवामयब्रीडया।
शोकश्यामतमानिमानपि पुनः प्रेक्ष्य द्विपो नापियत्
दग्धक्ष्मारहखण्डखण्डनविधौ कुर्वन्नवज्ञामिव ।। ६७ ॥
आजन्मत्रासहेतुश्रमसमददः कण्टकाः कण्टकट्ठ-
द्रोणीचीत्कृत्त्वचोऽपि स्खलदुपलशिलाभोगभुग्नाइयोऽपि ।
अङ्गुष्ठं नर्तयित्वा भृतपद्मभवन्यस्य सेनाभटानां
निस्वानध्वानजैत्रत्वरतुरगभृतां पश्यतामप्यदृश्याः ॥ ६८॥
तमहतमहं वद्धा वध्वा समं न समानये
यदि तद्वनीनेता नेति प्रणीतरणो रिपुः ।
किमपि न पुनः कर्तुं भर्तुः स यस्य शशाक त-
नियतममुचत्प्राज्यं राज्यं सतामचलं वचः ॥ १९॥
मूलं कीर्तिलताततेः समजनि श्रीमूलराजो नृप-
स्तत्पट्टे करकेलिकन्दुककलक्ष्मापालको वालकः ।
यस्मै दण्डमखण्डहर्पकृतये हम्मीरभूमीरुह-
प्रस्वेदप्रभवं समर्पितवती मातेव कौतुहलात् ॥ ७० ॥
सन्तापं यत्मतापस्य तुरुप्कैरसहिष्णुभिः ।
आपादमस्तकं चक्रे ध्रुवं यासोऽवगुण्ठनम् ॥ ७१ ॥
रिपुस्त्रीनेत्राम्भोघयरयनदीमातृकयशा
विशामीशो भीमः समभवदुदात्तस्तदनुजः ।
अलब्धाथिस्तोमः पुरपु विभक्तार्थिपु फल-
प्रदेपुमिपं विरचयति दान करसिकः ॥७२॥

·सुकृतकीर्तिकल्लोलिनी ७९ कायच्छायाऽनुगस्त्री प्रतिदिनमशनं कन्दमूलं दुकूलं वल्कं दारिद्यकल्कं सचिव इति शुचिर्यदिषां राज्यलक्ष्मी।।८०॥ न किं स हरितुल्यतास्तुतिपु लज्जते यजितै- ररातिनिधहर्महागिरिगुहागृहैकस्पृहः । विजित्य भृगवैरिणो निजपुरे नियुक्ताः स्वयं गृहोपवनभूरुहां विरचयन्ति रक्षां किल ॥८॥ दूरं दुर्ललितेन यस्य महसा शङ्केऽम्बरं त्याजिता कीर्तिर्वीरमहीभृतां तव भवदैलक्ष्यकृष्णच्छविः । गूढक्ष्माधरकुञ्जपुञ्जसदनोत्सझे तम छमना चक्रे नाशविनाशमेव रुदतीवाष्पोपमैर्निरैः ॥ ८२॥ अन्तर्योमनवन्तीमधुरमधु विधुच्छाशुभ्रच्छदं दिक्- पत्रं नक्षत्रलक्षच्छलजलकणिकं भानुमद्भापरागम् । भ्रान्तध्वान्तविरेफबजमजरगिरिव्याजकिचलमेत- लीलां नीलाम्बुजस्य श्रयति वियदहो यद्यशस्तोयराशी ॥२॥ अप्राप्ततादृशगुणां युवतिं नितम्ब- स्तम्बस्तनस्तवकभारभृतोऽहसन याः। प्राप्तासु यस्य पृतनासु पुरे रिपूणां तास्त्रासकाललसिता हसितास्तयाऽपि ।। ८४ ।। प्रतिदिनमपि रौद्रेयस्य ततः प्रतापै- रिति समिति समेतः सम्प्रविष्टोऽसिदण्डे । जिगमिपुररिवर्गः स्वर्गमग्रे तडागं हिममयमिव मेने भानुमानन्दमग्नः ॥ ८ ॥ यस्य न्यश्चितचापचापलचलन्नाराचवीचीचय- व्यस्तत्रस्तसमस्तसैनिकजनव्यालोकशोकाकुलाः । खेदस्वेदमयं पाकणगणं भाले दधु रुषु व्यक्तं भौक्तिकपड्यन्धनमिव प्रत्यर्थिपृथ्वीभुजः ॥ ८॥ फुद्धे युद्धेषु यस्मिन् रिपुनृपनिकरः केशवव्योमकेश. ब्रह्मादीनां पदान्जैरपि मनसि धृतै रक्षितो नक्षतेभ्यः । रक्षनात्मानमात्मामकमलयुगप्राप्तवेगप्रसादा- देताभ्यो देवताभ्यः कथमिव भुवने नाधिकोऽभूत्मभावैः ।।८।।

·मुतकीतिकल्लोलिनी
यत्खड्गक्षतकुम्भिकुम्भविगलत्कोलालकलोलिनी-
पनिपतयसोमहीरहमहो निर्मूलयन्ती द्विपाम् ।
तेपामेवमहोदवानलभर शान्ति नयन्ती ययौ
मुक्तामण्डलमण्डिताम्युधिमगात्तेनैव रत्नाकरः ।। ८८ ॥
यद्दोमपटलकुण्डलीकृतधनुस्मोडीनकापदावलि-
न्यासत्रासपरराः परं प्रियतमा नेशुर्दिपां वक्षसः ।
तासाभप्युरसो रसोत्तरलसहःखातुराणामयं
कन्दर्पः करकोटिकुनदरादरेण तृणं ययौ ।। ८९॥
प्रत्याकारच्छलगुरुदरीनिःसृतः श्यामकान्तिः
सर्पन्सपैश्रियमकलयद्यस्य पाणौ कृपाणः ।
यं व्यालोक्य प्रमृमरयशोराशिनिर्मोकभाज
देपिक्षोणीपरिधृढमहोदीपकः प्राप शान्तिम् ॥१०॥
युद्धपर्वणि कदापि न दृष्टं यस्य पृष्ठमसुहृनिकुरम्वैः ।
सप्रतिज्ञमिव वीक्षितुमुक्तस्तैश्विरादनुचरत्वमभाजि ॥ ११ ॥
कुण्डलपतिमितस्वभुजाभ्यां यश्चतुर्भुज इच प्रतिभाति ।
चारुचक्रमनुवन्धि धानो वाणयुद्धजितकामविपक्षः ॥ १२ ॥
यत्पदाम्बुजयुगं रणधूलीधृसरं चिकुरमार्जनिकाभिः ।
मार्जयन्ति विनता रिपुनार्यः श्रीनिकेतमिव हस्तधृताभिः ॥९३॥
यदानप्रभवप्रभूतकनकप्रारभारसारस्फुर-
नेपथ्यप्रचयं प्रकम्पितरुचःप्रेक्ष्य दिजातिप्रिया।
विन्ध्योल्हासभयाटोद्भवभुनेर्योग्योप्युपेतो न य-
ल्लोपामुद्रिकया तिरस्कृतिगिरा तस्मादुपालभ्यते ॥ १४ ॥
यस्मिन्दाननिदानकाञ्चनचयस्मेरत्करे कर्णिको-
त्तालस्तालदलं न वान्छति जनः प्राणप्रियाप्रीतये ।
तस्मान्मूलपयेऽखिले फलगलन्मैरेयसिकोलस-
तृपाभिस्तृणराज एप समभूत्तथ्याभिधानस्ततः ॥ ९५ ॥
भ्रूभगिप्रतिबिम्बतोरणदलं प्रौढप्रतापोच्छल-
त्मोद्यद्दीपमदभ्रशुभ्रयशसा लिप्तं सुधास्पर्धिना।
पद्मासा विभाति वीरधवलक्षोणीशखङ्गं पुरो
युद्धकुडविरोधिरोधिपरिग्वाविस्फारधाराजलम् ॥९६ ॥

·सुतकीर्तिकल्लोलिनी उपार्जि विभुताऽद्धता वसुमती च नीता वशं क सम्पति महामतौ धृतभरे भवेयं सुखी। अनेन गदितैरिति स्फुटसभाजनैर्भाजनैः श्रियामिति सभाजनैः शुचिविचारमूचे वचः ॥ १७ ॥ वंशोऽयं प्रथितोन्नतिः प्रभवति प्राग्वाट इत्याह्वया पुण्यः पुण्यसुधारसेन शुचिना सोद्रेकसेकक्रियः। दिव्यामम्बरलम्बिनी सुचरितप्रासादमासादयन् कीति केतनकौतुकेन तनुते यः स्वधुनीस्पर्द्धिनीम् ॥९८ ॥ अच्छिद्रो यदि तत्कृतो गुरुगुणश्चेन्निर्जलस्तत्कुत- स्तेजस्वी यदि धीमतां हदि गतश्चूडामणिश्चेत्कुतः । वंशेऽस्मिन्नजनिष्ट विष्टपचमत्कारीति कीर्तिप्रभा- शुभ्रो मौक्तिकरत्नवनवनवश्रीमण्डितश्चण्डपः ॥ ९९ ॥ चण्डप्रसाद् इति तस्य सुतस्ततोऽभू- द्यत्कीर्तिभिर्धवलितेऽम्बरभित्तिभागे । लीलां ललौ लिपिरथस्य रथाङ्गबन्धोः कीटारथः प्रकटमेकरथाङ्गशोभी ।। १०० ॥ समजनि जिनसेवानित्यहेवाकवृत्तिः प्रगुणगुणगणश्रीस्तस्य कान्ता जयश्रीः । जगति घनतमोभिः कश्मले मानसान्तः किल विलसति यस्याः शुद्धहंसो विवेकः ॥ १०१ ॥ माधुर्यधुर्यमधुलोभगुणैकशोभ- निष्कम्पसम्पदलिनीनलिनीवनश्रीः । सूरस्ततस्तनुभवोऽनुभवोपभुक्त- भाग्यप्रभावविभवो नयभूर्बभूव ॥ १०२॥ स श्रीमानुदयाचलोज्ज्वलरुचिमैत्र्यं धानो जने शूरः क्रूरतमः समुच्चयभिदाशूरः कथं वर्ण्यते। अन्योन्यव्यतिपड्गसङ्गतरुचिव्योमच्छले पल्यले तेजाकीर्तिमिपेण चक्रमिथुनं संयोजयमास यः ॥१०३ ॥ भ्राता वातायन इव धियां तस्य निःसीमकीर्ति- स्तोमः सोमः समजनि जनालोकनीयः कनीयान् ।

·सुतकीर्तिकल्लोलिनी देवो देवेष्विव जिनपतिर्मानसे मानसेका- द्यस्यावश्यं नृपतिपु पतिः सिद्धराजो रराज ॥१०४॥ विश्वानन्दकरः सदा गुरुरुचिर्जीमूतपूतोन्नतिः सोमः कोऽपि पवित्रचित्रविकसद्देवेशधर्मोन्नतिः । चक्रे मार्गणपाणिशुक्तिकुहरे यः स्वातिवृष्टिनज- मुक्तमौक्तिकनिर्मलं शुचि यशो दिकामिनीभूपणम् ॥ १०५ ॥ एतस्य विकसद्धारामस्याजनि वल्लभा । सीता भूतनयाप्येपा न कुशीलवलन्मतिः ॥ १०६ ॥ आशाराज इति व्यराजयदथ क्ष्माखण्डमाखण्डल. क्रीडासिन्धुरपश्यतोहरयशास्तोमेन पुत्रस्तयोः । श्रीमान्सोमसमुद्भवो निजभयेऽम्भोधी गिरीशान्गुरू- न्सेतृकृत्य तिरोधे स्वकुलजाहकारमुप्णद्युतः ।। १०७ ॥ यस्तीर्थाणां प्रकरमकरोटोकनिर्माणकर्मा- लङ्कर्मीणो विधिरधिगतः सोऽम्युजन्माङ्गजन्मा । आभ्यामुच्चैस्तदपि विजितं यो विचिन्त्येति चित्ते भक्तिं धीमानकृत जननीपादयोरादरेण ॥ १०८ ॥ दत्तालोकेऽर्थिलोमे सुरसुरभिरिव भ्राजते यस्य वाणी चेतोवृत्तिश्च चिन्तामणिरिव फलदः कल्पशाखीय पाणिः । स्तुत्योऽसौ कस्य न स्यादमरगिरिसमः सूरसोमप्रसर्प- तेजःपुक्षामितश्रीर्लसितसितयशोदम्भजम्भारिकुम्भी ॥ १० ॥ तस्य प्रिया मुदमधत्त पिनाकपाणेर्देवी कुमारजननीव कुमारदेवी। इन्दुः सदा रिपुरजीयन पङ्कजश्रीसर्वस्वदानमुदितेन मुखेन यस्याः ॥११०॥ कान्तस्वान्तसरोवरेकवरला कल्पद्रुकल्पाङ्गज- श्रेणीनन्दनभूमिरद्भुतमतिक्षीरोदयन्द्रद्युतिः। शश्वविश्वविनाशतत्परिभवाधःकारभागीरथी या मुक्ताफलनिर्मलद्युतिगुणाभिव्यक्तिशुक्तिर्वभो ॥ १११ ।। चत्वारस्तनया नयाहृतिरसाः कंसारिदोर्विक्रमा गोदावर्य इवोज्ज्वला दुहितरः सप्त प्रमृतास्तयोः । आत्मवादशनां यदीययनैलेंभे सुधादीधिति- चंद्धरपई इयाग्निलाग्यरतोच्छेदाजगन्मोदयन् ॥ ११२ ।।

·३
मुस्तकीर्तिकल्लोलिनी
लावण्याङ्ग इति द्युतिव्यतिकरैः सत्याभिधानोऽभवत्
शङ्के शङ्करकोपविभ्रमभरादासीदनङ्गः स्मरः ।
सर्वाङ्गं सुभगोऽयमित्यनिमिपस्टेण्येन वाल्ये हृतः
त्यक्त्वा भूवलयं सुरेन्द्रसदसि क्रीडातति निर्ममौ ॥ ११३ ।।
मल्लदेव इति देवताधिपश्रीरभूत्तदनुभूर्विभूतिभूः।
धर्मकर्मधिपणाचशो यशोराशिदासितसितद्युतिद्युतिः ॥ ११४ ॥
रक्तः सद्दतिभावभाजि चरणे स्मेरास्यपढेरह-
प्रक्रीडन्परमेष्टिवाहनतया प्राप्तः प्रतिष्ठां पराम् ।
खेलन्निर्मलमानसेन समयं कापि अयन्पटिलं
विश्वे राजति राजहंस इव यः संशुद्धपक्षद्वयः ॥ ११५ ॥
आस्ते तस्य सुधारहस्यकवितानिष्ठः कनिष्ठः कृती
वन्धुर्वन्धुरबुद्धिबोधमधुरः श्रीवस्तुपालाभिधः ।
ज्ञानाम्भोरुहकोटरे भ्रमरतां सारगसाम्यं यश:-
सोमे शौरितुलां च यस्य महिमक्षीरोदधौ ग्वं दधौ ॥ ११६ ॥
हस्ताग्रन्यस्तसारस्वतरसरसनप्राप्तमाहात्म्यलक्ष्मी-
स्तेजःपालस्ततोऽसौ जयति वसुभरैः पूरयन्दक्षिणाशाम् ।
यद्बुद्धिः कल्पितोरुदिपगहनपरक्षोणिभृवृद्धिसम्प-
लोपामुद्राधिपश्च स्फुरति लसदिनस्फारसञ्चारहेतुः ॥ ११७ ।।
तदिमं मौलिपु मौलिं कुरुषे पुरुषेश! सकलसचिवानाम् ।
क्षितिधव ! तत्तव दोप्णोर्धिष्णोरिव भवति विश्रामः ॥ १२८॥
श्रुत्वेति मुदितहृदयः पुण्यप्रागल्भ्यलभ्यसभ्यगिरम् ।
अनयोरनयोज्झितयोर्धरणिधवं व्यधित धरणिधवः ॥ ११९ ।।
सोऽयं प्रख्यातकीर्तिः सुजनजनमनःपद्मयोध्युष्णधामा
श्रीतेजःपालनामा स्फुरति मतिलतास्थानकल्पद्रुवृक्षः ।
पाठारम्भाय लक्ष्म्या दुहितुरिव द्धत्पटिकां वर्ण्यवर्णी
मुक्तादम्भेन गम्भीरिमगरिमगुणैर्यः पयोराशिरासीत् ॥ १२० ॥
दिग्यानोत्सवयीरवीरधवलक्षोणीधयाध्यासितं
प्राज्यं राज्यरथस्य भारमभितः स्कन्धे दधल्लीलया ।
भाति भ्रातरि दक्षिणे समगुणे श्रीवस्तुपालः कथं
न श्लाघ्यः स्वयमश्वराजतनुजः कामं स यामस्थितिः ॥ १२१ ॥

·८४ सुस्तकीर्तिरहोलिनी यत्कीतिप्रसरः परस्परपरिस्पोर्चवर्धिष्णुभि- देरं दारितमेतदम्बरमिह भ्रष्ट भुवो मण्डले। राशीभावचरिष्णुमोनमकराद्याकीर्णमर्ण:पति- व्याजादञ्जनमन्जुलच्छवि न कैः प्रत्यक्षमुत्प्रेक्ष्यते ॥ १२२ ॥ नीता वशं विषमवारिगुणेन बाहु- स्तम्भे धृता कनकद्धलिकाभियोगात् । श्रीर्यन सिन्धुरवधृरिव भूरि वर्ष- दानप्रमोदितघनोदितमार्गणालिः ॥ १२३ ।। धाम्नि स्वर्धामशैलं प्रियवचसि सुधामानने यामिनीशं कण्ठे वैकुण्ठशल भुजशिग्वरयुगे जम्भजित्कुम्भिकुम्भौ । पुण्योत्पन्नस्य यस्य स्वयमसमचमत्कारिरूपस्य पाणी प्रत्यक्ष कल्पवृक्षं जगति जनयतश्चातुरी भातु धातुः ॥ १२४ ।। 'लावण्यद्रवकृपरूपसुभगे निःशेपचेतस्विना- मन्तर्वासिनि वाग्वशंवमधौ राजप्रसादोज्यले । एतस्मिन्सुमनोमनोरमगुणैर्विश्वं च विश्वत्रयं वश्यड्डर्वति सोऽपि सम्प्रति पद्मष्टो मनोभूरभूत् ॥ १२५ ॥ अम्भोदभ्रमभाजि दुर्जनजने श्यामायमानाती तन्याने भुवनेषु दुस्तमतःस्तोमं कुकीर्तिच्छलात् । लब्धोचश्रमराममार्गणमुग्वख्यातश्रुतिद्वारत- स्तृर्ण मानसमानशे सुमनसा हंसोज्ज्वलयद्गुणैः ॥ १२६ ॥ मूलस्थूलहरित्करिस्थिरपदं शुभ्रप्रभ भूमिभृट्- दम्भस्तम्भभरं नभासुरसरियाजध्वजभ्राजिनम् । उत्तुझं जगतीतलेऽतुलयशःप्रासाद्मासाद्य य: श्चिन्तातीतफलप्रदोऽवनिजने देवोऽस्तु सेवोन्मुखे ॥ २७ ॥ इन्तुर्विन्दुरपां सुरेश्वरसरित् डिण्डीरपिण्डः पति- भीसां विद्रुमकन्दलो विभु नभः श्रीवत्सलक्ष्मा किल । कैलासत्रिदशेभशम्भुहिमवत्मायोऽस्तु मुक्ताफल- स्तोमः कोमलवालुकास्य च यशाक्षीरोदधौ कौमुदी ॥ १२८ ।। गर्जनिर्जरकुलर मुरजिति प्रौढोमिभिनत्यति क्षीराब्धौ कलहंसिकाकलकलैगगाजले गायति ।

·सुतकीर्तिकल्लोलिनी
८५
श्यामाकामुकपारिपार्श्वकयुतो विश्वत्रयीसम्मद-
क्रीडानाटकसूत्रधारपदवीं यत्कीर्तिपूरो ययौ ॥ १२९ ॥
उद्धृतप्रतिभातस्य मतिमचन्द्रस्य चिद्रूपता-
माहात्म्यं स्तुमहे किमस्य निखिलग्रन्थाधिमन्यात्मनः ।
दुःस्थानां प्रतिभूभृतीय विदधौ भालस्थलस्थापिता
दृकपातैर्वितथैव येन कविता कापि त्रिलोकीकवेः ॥ १३० ।।
यत्कीर्तः स्वैरमैरावणमसमभ्रान्तभृशालिगीतैः
स्फूर्जगर्जानिनादस्फुरदुरुमुरजोल्लासितायाः सितायाः।
नित्यं वृत्तं सृजन्त्याः शिरसि सुरगिरेश्वारुचारीप्रचार-
स्पष्टप्रभ्रष्टहारावलिगलितमणिभ्रान्तिमायान्ति ताराः ॥ १३१ ॥
अस्मद्गोत्रकमित्रं त्वमसि निशि शशी क्रीडया पीडयेन्नः
शङ्के पड्केरुहैः श्रीरिति गदितुमिव प्रीतियुक्ता नियुक्ता ।
तत्प्राप्स्या यस्य नाम्नः कुपित इव करो दानशोभी यशोभि...
भृत्यैश्चके तथेन्दुं विजगति स यथा लक्ष्यते नेक्षितोऽपि ॥१३॥
जाता कृष्णपदामिया जलनिघेर्दुष्कर्मभिर्निम्नगा
बढेवं परिभाव्य यत्किल दधौ झम्पां पुरा वैभवे ।
तन्मन्येऽस्य कराग्रसम्भृतजनिभूत्वा गुणश्रेयसी
कीर्तिः ख्यातिमवाप्य काप्यभिनवा गड्नेयमुज्जृम्भते ॥ १३३ ।।
भर्तुर्वपमयं विधाय कितवः कोऽप्येति मामुन्मना-
स्तेना, विजये ! निवारय यतो मे नीलकण्ठः प्रियः।
जल्पन्तीति सती यदीपयशसा शुनीकृते सर्वत-
स्त्रैलोक्येऽपि पिनाकिना सशपथं प्रत्यायिता पार्वती ।। १३४ ॥
क्षीरान्धिलठति क्षितौ फणिपतिः स्फारस्फुरत्स्फूत्कृति-
गंगा निम्नमुसी करोत्यलिवधूलोकैरयंकै रवम् ।
अन्तःसन्ततमङ्कपकमिपतश्चन्द्रोऽपि तद्रोपित.
म्लानिनियरस्य यस्य यशसा तृणं ते वैभयः ॥ १३६ ।।
प्रतीता नीतीनामुपरि परिपारेन रमते
मतिर्देवे सेवा सफलफरणकान्तकरणम् ।
अरो यस्यावश्यं शठरिपुरटपाणहरणं
रणं दीने दानं सपदि विपदेकक्षयलयः ॥१३॥

·सुकृत्तकीतिरहोलिनी
कोपाटोपपरैः परैश्चलचमूरहत्तरदक्षत-
क्षोणिक्षोदरशादशोपि जलधिः स्तम्भतीर्थ पुरे ।
स्वेदाम्भस्तटिनीघटाघटनया श्रीवस्तुपालस्फुर-
तेजस्तिग्मगभस्तिना प्रतनुभिस्तैरेव सम्पूरितः ॥ १३७ ॥
यः प्रत्यर्थिक्षितिपतिकरिच्छेदमेदखिशक्ति-
मुक्तागौरैरवनिवलयं कीर्तिपूरैरपूरि ।
तं घल्गन्तं युधि विधुरयामास सवामसिंह
निस्त्रिंशो यत्करपरिचितः कृष्णसारोऽपि चित्रम् ।। १३८ ।
ख्यातः सङ्कामसिंहो या शहो या सिन्धुराजभूः ।
संयुध्य भज्यमानोऽस्य युद्धे सत्याभिधोऽभवत् ।। १३९ ।।
भग्नः शङ्ख इति स्वर्दिविपदामाक्षिप्य लक्ष्मीमुखं
लक्ष्मीशः किल शद्धलक्ष्मणि करे चिक्षेप चक्षुश्चलम् ।
कीर्त्या लुप्तमवीक्ष्य शङ्खममलं यस्य स्वयं विस्मयं
गच्छन्कश्मलसिन्धुराजतनुभूकीर्त्या कृतार्थीकृतः ॥ १४० ॥
असौ कीर्तीः स्वका मन्त्री कामं त्रीणि जगन्त्पनु ।
वस्तुपालोऽरिसामन्तयशसामन्तकोऽक्षिपत् ॥ १४१ ॥
पद्माभिरामहस्तेन महस्तेन प्रतन्वता।
रविणेव तमास्तोमः समस्तो महता हतः ॥ १४२ ॥
संयोजितेन मणिमण्डितशातकुम्भ-
कुम्भत्विपा शुचिनखेन करद्वयेन ।
मौलिस्थितेन जिननाथसनाथमध्य.
प्रासादवद्दिनमुखे क्षणमीक्ष्यते यः ॥१४३ ॥
मालिन्यं मुमुचे जगत्रयशुचेरकॅन्दुमन्दाकिनी-
सम्पर्कादपि यत्र दुर्दमतमासम्बन्धबन्धकृतम् ।
आकाशेन तदप्यमुच्यत चिरं यत्तीर्थयात्रारजा-
स्नात्रा दृश्यतदात्वनिर्मलमिलत्कीर्तिद्युतिद्योतिना ॥ १४४ ॥
मा भून्मभूवनेऽपि दुस्तरतमास्तोमस्तथा मा स्म भू-
नेत्रेऽपि युसदा सदा विकसिते सम्मीलनं भर्त्यवत् ।
इत्युगामिरजःसमुच्चयभयाद्दम्भोलिपाणिर्मही-
मम्भोभृद्भिरसीपिचत्प्रतिदिनं यत्तीर्थयानोद्यमे ॥ १४५ ॥

·७ सुकृतकीर्तिकलोलिनी यद्दिफुम्भिकुलाद्रिकोलकमठच्यालेश्वराः रोचराः कष्टादेव धुस्तलं तदवनेर्विष्णुश्चतुर्भिर्भुजैः । ग्वद्गाठून भुजेन वीरधवलो मुद्रामुलीलीलया तेजःपालकरस्तदेव सवलः ख्यातो वलिभ्योऽप्यसौ ॥१४६ ॥ सङ्गोऽधिरोहन्निह रैवताद्री वस्त्रापथस्थानतपोधनानाम् । ददौ यदौचित्यधियाऽपि किञ्चित् कालेन नीतं करतां तदेतैः ॥ १४७ ॥ यात्रापर्वणि रैवतक्षितिधरे प्राज्ञोऽत्र मन्त्रीश्वर- स्तेजःपाल इदं निशम्य जनतोऽथाहय तांस्तापसान् । साई द्रम्मसहस्रयुग्ममुचितं दत्त्वोत्तमर्णवजा- त्तद्राम परिमोचयन्करम, सन्त्याजयामासिवान् ॥१४८ ॥ (युग्मम्) किश्चैतेन गुणैः शशाङ्कशुचिभिः कृष्टः सुराष्ट्रापतिः पित्रोः पुण्यकृते जिनेश्वरकरं श्रीभीमसिंहोऽमुचत् । तीर्थारक्षकहेतवे तु कृतिना देवादितो दापिता सेयं पञ्चशती सुराष्ट्रपतये तस्मै पुराभ्यर्थनम् ॥ १४९ ॥ वभूव गोत्रैकगुरुगरीयानेपामशेषागमपारदृश्वा । नागेन्द्रगच्छे स महेन्द्रसरिर्महेन्द्रनागेन्द्रयशा मुनीन्द्रः ॥ १५० ॥ कर्मसाक्षिभवतापपीडितं फ्रीडितं शमरसोघपल्वले । क्षालिताखिलमदं स्म दन्तिवा त्यजन्ति खलु कश्मलालयः॥१५१॥ पन्या ग्रन्थाटवीनां मुनिरजनि ततः कोऽपि कल्याणवल्याः कन्दः कन्दर्पदर्पद्रुमवनदहनभ्रान्तिसः शान्तिमृरिः । प्रत्यग्रक्षुब्धदुग्धार्णवनवलहरीकल्पजल्पेन यस्मिन् जल्पाके कोविदेशे मतिमकृत कृती को विदेशेन गन्तुम् ॥१५२॥ आनन्दचन्द्रामरचन्द्रसरी तत्पलक्ष्मीशुचिभूपणाभौ । अन्तःस्फुरद्रत्नसपत्नभूतगुरुतमाम्भोजनगावभूनाम् ॥ १५३ ॥ दन्तौ धर्ममतङ्गजस्य दुरितक्षोणीकरच्छेदने गच्छव्योमतलस्य सोमतरणी मोरान्धकारव्यये । सम्यक्त्वक्षितिपस्य दुर्दमरिपुभ्रंशे भुजो शासना- रण्यस्थौ प्रतिवादिकुम्भिदलने यो व्याघसिंहौ श्रुती ॥ १५४ ॥ श्रीमांस्ततोऽजनि मुनिः स तदीयपह- श्रीपयन्धमुकुटो हरिभद्रसरिः।

·८८ सुस्तकीचिकल्लोलिनी एकत्र सोमशतपत्रगुणी मुखाने शश्वदिवोधसधुरौ समवासययः ॥ १५५ ॥ मणां यत्पदपद्मयोर्भुवि भवत्यौन्नत्यहेतुर्नति- भर्भालन्यस्तरजोवजो वितनुते सर्वप्रकर्पोदयम् । आधत्ते च नखेन्दुदीधितिभरः पद्माकरोल्लासनं स्तौमि श्रीहरिभद्रसरिसुगुरोस्तस्याद्भुतं वैभवम् ॥ १५६ ॥ जयति विजयसेनसूरिस्रीकृतसुकृतस्तयं तदीयपहे। जितजगदपि मन्मधो न यस्य व्यधित तनुमतिपन्थिनोऽपि तापम् ॥१५॥ इन्दुः पत्रावलम्यं व्यधित कुवलये दुर्भदात्मा प्रपेदे गर्जन्पर्जन्यदन्ती व्यतनुत जगति स्तम्भभावं फणीन्द्रः । चिक्षेप क्षीरसिन्धुर्दिशि विदिशि तृणैः संयुतं चारिजातं यस्पोद्दामप्रमाणैर्यशसि पिसृमरे ते तु सन्तोऽप्यसन्तः ॥ १५८ ॥ यस्मादभ्युदयं भजेन्ननु जनो धर्मस्य तस्याप्यसौ दूरारतरं चरत्यनुदिनं संवर्द्धमानः श्रिया। दुर्दैवव्ययमानवैभवभरस्तादृक्षलक्ष्मीकृते तस्यैवाभिमुखं हि धावति सुधाभानुर्यथा भास्वतः ॥ १५९ ॥ दोपोन्मुद्रणमुद्रितेऽपि दिवसारम्भस्मितेऽपि स्थिते भाग्याम्भोहि निर्विशेषितमनःसन्तोपपोपस्थितिः । अन्तःसन्ततधर्मनिर्मलमधुस्वादकतानाशयः साधुर्माधुकरी विभर्ति विरलो वृत्तिं जनः कश्चन ॥ १६०॥ आयुर्वायुद्तोर्मिवत्तरुणिमा घुर्मिभ्रमत्कम्युय- कम्युप्रस्रवदम्युबुहदकवलक्ष्मीलयोऽप्यन्यहम् । सद्योबुहुदबिन्दुभेदकणवत्तोपोऽपि दोपादिक- घरमाइनिधी कुकर्मजलधी साक्षादिय प्रेक्ष्यते ॥ १६१ ।। ईयूपगुरूपदेशविशदस्वाभाविकस्वच्छधी- स्तेजःपालनिजानुजानुचरितः श्रीवस्तुपालकृती। शुभ्राद्भ्यशामसनसुभगश्रीवटिफन्दोपमा धर्मस्थानपरम्परां रचयितुं धत्तेतमामुद्यमम् ॥ १२ ॥ मनन्तीमत्रनीमवेक्ष्य दुरिताम्भोधौ नयं भूधर- भाग्भार रचयाशकार यमसौ तीर्थशचैत्यकलात् ।

·सुकृतकीर्तिकलोलिनी तत्रैनाप्रतिदन्तिनाशसुभगः प्रेक्षामुदद्वस्वन- गर्जद्विश्वजयी जयत्यनुदिनं धर्मदिपो भूतले ।। १६३ ॥ स्तम्भनपुररैवतगिरिदैवतचैत्ये प्रपञ्चिते येन । शत्रुक्षयजिनपुरतस्तीर्थत्रयगतिफलं कुरुतः ॥ १६४॥ शत्रुञ्जये भवपयोधितरार्थतीर्थ येनेन्द्रमण्डपमखण्डपद व्यधायि । तस्मादुरकरचताद्भुतकुम्भशक्त्या तीवा तमोजलमयन्ति जना जिनाग्रे ॥१६५ ।। अस्मिन्नाभिभुवः प्रभोस्तनुभवश्वकी स चक्रे पुरा चैत्यं श्रीभरतः परे तु सगरक्ष्मापालमुख्या व्यधुः । देवो दाशरथिः पृथासुतपतिः प्राग्वाटभूर्जावद्धिः शैलादित्यनृपः स वाग्भटमहामन्त्री च तस्योमृतिम् ॥ १६६ ॥ व्यातन्वन्नमरेन्द्रमण्डपमयं श्रीरवतस्तम्भना- लङ्कारप्रभुनेमिपावसहितं तीर्थेऽत्र शत्रुञ्जये । माग्वाटान्वययादिवर्द्धन विधुर्धात्रीशमन्त्रीशिता लाध्यः सद्यापतिः सतां विजयते श्रीवस्तुपालोधुना ।। १६७ ॥ (युग्मम्) किं चित्रं यदि यत्सवत्सलतया स्वच्छाश्ममूर्तिच्छला- दवाखण्डलमण्डपे सुरपुराभ्याययुः पूर्वजाः । एतस्य प्रतिपन्नसनुपदवीभाजोऽपि येनाद्भुत- प्रीत्यावासमिह व्यघाविधिपुरं त्यक्स्वाऽपि वाग्देवता ॥ १६८॥ पृष्ठे काञ्चनपट्टिकं जिनपते राज्यस्य भामण्डल- श्रीतुल्यं पुरतोऽपि सत्यपुरभूवीरावतारं मुदा । कुम्भान्पञ्च च पनपातकतमश्चण्डद्युतीमण्डपे श्रीशत्रुक्षपदन्तिदाननवचके तडागं च यः ॥ १३९ ।। चक्रे च यो धवलके विमलाद्विचैत्यं पञ्चासरं च पुरिगूर्जरकर्णिकायाम् । तत्केतुकैतवकरदयनर्सनेन शुनप्रभा नभसि नर्तयति स्म कोतिन् ॥ १७० ।। प्रतिष्ठाप्य च मन्त्रीशस्तीर्थेशं मुनिसुव्रतम् | ·९० मुफ्तफीतिफलोलिनी योऽश्वावतारतीर्थस्य मन्दिरं विदधे कृती ॥ १७२ ।। ग्रामे शासनदत्ते च विदघे योऽपालिते। तडाग सागराकारममात्यः प्रपया सह ॥ १७२॥ व्याजात्पौषधशालानां नासत्यरुचिचेष्टितः। यः पापौषधशालानां श्रेणि श्रीमानकारयत् ॥ १७३ ॥ येन स्तम्भनकाधिदेवतजिनप्रासादमुट्टत्य तं तत्तेने किमपि प्रपादयमपि श्वेतांशुशुभ्रप्रमम् । यत्पश्यन्ति पुरो जिनेश्वरपदानुध्यानयात्राधना धीमन्तो निजमूत्तिकीतिसुकृतश्चञ्चद्वयाडम्बरम् ॥ १७४ ।। श्रीमालवेन्द्रसुभटेन सुवर्णकुम्मा- नुत्तारितान्पुनरपि क्षितिपालमन्त्री। श्रीवैद्यनाथसुरस नि दर्भवत्या- मेकोनविंशतिमपि प्रसभं व्यवत्त ॥ १७ ॥ तत्रैव वीरधवलक्षितिवल्लभस्प मूर्तिस्तदीयसुदृशोऽपि च जैत्रदेव्याः । स्वीयानुजस्य च निजस्य च मल्लदेव- मन्त्रीश्वरस्य च चकार स भूपमन्त्री ॥ १७६ ॥ नृत्यन्त्या व्योमरझे फ्रमकटकझणत्कारतारं घुगड्डा- रङ्गचक्राङ्गनादं सचिवकुलपतेर्वस्तुपालस्य कीतः । खेदप्रस्वेदविन्दुश्रियमियमयते पद्धतिस्तारकाणां यावत्तावत्पताकाञ्चलचलनविधि चैत्यमाला विधत्ताम् ॥ १७७ ॥ इमामकृत सद्गुरोविजयसेनहरिप्रभोः क्रमाम्युजरजोमूजा विमलमानसोल्लासभृत् । प्रशस्तिमुद्यप्रभा प्रभवद्भुतप्रातिभ- प्रभावभरभासुरः सुकृतकीर्तिकल्लोलिनीम् ॥ १७८ ॥ . प्रसादादादिनाथस्य यक्षस्य च कपर्दिनः । वस्तुपालान्वयस्थास्तु प्रशस्तिः स्वस्तिशालिनी ॥ १७९ ।। समाा सुमतकोतिकलोलिनीसम्झकेयं प्रशस्तिः । कृतिरियं पण्डिवपुण्डरीकश्रीमढुंदयप्रमस्य ।

·NOTES. P.1.1. 12. भीमेश्वर-The god of the Bhimesa temple in Cambay on the occasion of whose festive procession the present drama was first acted, Vastupala erected a golden flag-staff and knob for this temple. of. कलशवजदण्डं च यः कार्तस्वरमास्वरम् । भीमेशवेश्मनः शृङ्गे स्वप्रतापमिव व्यधात् ॥ जिनहर्प-वस्तुपालचरित्र. IV-720. श्रीस्तम्भतीर्थनगरे रचयाञ्चकार भीमेशवेश्मनि च काञ्चनकेतुकुम्भौ । मूव कीर्तिरनिशं वरवैजयन्ती नत्ति यत्र दिवि देवनदी जयन्ती ॥ मुकृतसङ्कीर्तन I-3. P. 1. 1. 15 जयन्तसिंह or जैनसिंह---for whose delectation the present drama was first staged at Cambay, was the only son of Vastupala by his first wife Lalitadevi. He was governor of Cambay from Samvat 1279 forward. of. महामात्यश्रीवस्तुपालस्यात्मने मई० श्रीललिवादेवीकुक्षिसरोवरराजहंसायमाने महं० श्रीजयन्तसिंहे सं० ७९ पूर्व श्रीस्तम्भतीर्थमुद्राव्यापारान् व्याण्वति सति Mt. Girnar inscription. In Somesvara's Mt. Abu prasasti, we find the following about him. दयिता ललितादेवी तनयमीतनयमाप सचिवेन्द्रात् । नाम्ना जयन्तसिंह जयन्तमिन्द्रात्पुलोमपुत्रीव ॥४॥ यः शैशवे विनयवैरिणि बोधयन्थ्ये धत्ते नयं च विनयं च गुणोदयं च । सोऽयं मनोभवपराभवजागरूकरूपो न के मनसि चुम्बति जैत्रसिंहः ॥ श्रीवस्तुपालपुत्रः कल्पायुरयं जयन्तसिंहोऽस्तु । कामादधिकं रूपं निरूप्यते यस्य दान च ॥ As to his liberalities st. गिरावन ववर्ष श्रीजैनसिंहोऽपि सर्वतः । यथा हेमाम्बुदख्याति लेभे कविसमर्पिताम् ॥ जिनहर्ष-वस्तुपालचरित्र VI-618. He had two sous Pratápasiņha and his younger brother whose bate is rot known. brother Vastu. p ct. पौत्रप्रतापसिंहस्य तद्रातुश्च कनीयसः । तत्राईदेवकुलिक श्रेयस + चकार सः । After the death of Vastupala, Visaladeva attracted with his valour, made Jaitrasiņha the governor of Petlad. t. पेटलाद्रपुरैश्वर्य जैत्रसिंहाय मन्त्रिणे । पराक्रमगुणीतः प्रसन्नोऽदात्ततो नृपः ।। It was at his instance that Balachandrasûri composed bis Vasantavilása. Hc outlived bis uncie Tejahpala who lived 10 years after Vastupala. For this memory of his uncle, Jaitrasiqka erected a temple with a testhouse, an almshouse and a tank at Chandroamânapara (Chanasma ?) ..

·९० सुस्तकीतिकहोरिनी योऽश्यावतारतीर्थस्य मन्दिरं विदधे कृती ॥ १७१ ।। ग्रामे शासनदत्ते च विदधे योऽर्कपालिते। तडागं सागराकारममात्यः प्रपया सह ॥ १७२ ।। व्याजात्पौपधशालानां नासत्यरुचिचेष्टितः। यः पापौपधशालानां श्रेणिं श्रीमानकारयत् ।। २७३ ॥ येन स्तम्भनकाधिदैवतजिनमासादमुकृत्य तं तत्तेने किमपि प्रपाद्वयमपि श्वेतांशुशुभ्रप्रभम् । यत्पश्यन्ति पुरो जिनेश्वरपदानुध्यानयात्राधना धीमन्तो निजमूर्तिकीर्तिसुकृतश्चञ्चद्धयाडम्वरम् ॥ १७४ । श्रीमालवेन्द्रसुभटेन सुवर्णकुम्भा- मुत्तारितान्पुनरपि क्षितिपालमन्त्री। श्रीवैद्यनाथसुरस नि दर्भवत्या- मेकोनविंशतिमपि प्रसभं व्यधत्त ।। १७५ ।। तत्रैव वीरधवलक्षितिवल्लभस्य मूर्तिस्तदीयसुदृशोऽपि च जैत्रदेव्याः । स्वीयानुजस्य च निजस्य च मल्लदेव- मन्त्रीश्वरस्य च चकार स भूपमन्त्री ।। १७६ ॥ नृत्यन्त्या व्योमरने क्रमकटकझणत्कारतारं द्युगद्गा- रडूचकाङ्गनादं सचिवकुलपतेर्वस्तुपालस्य कीर्तः । खेदमस्वेदविन्दुश्रियमियमयते पद्धतिस्तारकाणां यावत्तावत्पताकाञ्चलचलनविधि चैत्यमाला विधत्ताम इमामकृत सद्गुरोविजयसेनहरिमभोः क्रमाम्बुजरजोमजा विमलमानसोल्लासभृत् । प्रशस्तिमुदयमभः प्रभवद्भुतपातिभ- प्रभावभरभासुरः सुकृतकीर्तिकल्लोलिनीम् ॥ १७८ प्रसादादादिनाधस्य यक्षस्य च कपर्दिनः । वस्तुपालान्वयस्थास्तु प्रशस्तिः स्वस्तिशालिनी ॥ १७९ समाता सुस्वकीर्तिकल्लोलिनीसञकेय प्रशस्ति । कृतिरिय पण्डितपुण्डरीकत्रीमदुदयप्रभस्य ।

·॥ also अथ भद्रेश्वरे वेलाकूले लोलेवरपिणि । श्रीपतिश्रेणिसहीगें स्वर्गस्थितिविजित्वरे ॥ ६६ । पराक्रमगुणेनोामपरः किल मार्गवः । भीमसिंहः प्रतीहारकुलकाननमण्डनम् ।। ६७ ॥ नृपोऽस्ति वासितानेकशत्रुसन्ततिरुत्करः । श्रीकोशसैन्यसम्पत्या तृणवद्गणयन्परान् ॥ ६८ ॥ पीरमानी महादानी लक्षायामिव रावणः । समुद्रपरिखाविष्टदुर्गदुर्गमसंस्थितिः ॥ ६९ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ अन्यदैत्यादिशद्वीरधवलस्तं क्षितीश्वरम् । भूयास्त्वं सेवकोऽस्माकं सगामे वाऽतिधिर्भव ॥ ७० ॥ सोऽपि प्रत्यादिशत्तस्मै तथैव व्यथितोऽधिकम् । यतः प्रदीयते यादृक् तादृगेवात्र लम्यते ॥ ७१ ॥ वतो गौरभूमीशो दिगोशोपमविक्रमान् । क्रमेणामेलयद्भूपान्भीमसिंहजिगीपया ॥ ७२ ॥ भद्रेश्वरमहीजानिः सजीकृत्य निजं बलम् । देशसीमानमाक्रम्य तस्यौ यज्ञार्गलोपमः ॥ ७३ ॥ इतो मरुस्थलीमालस्थलीतिलकसन्निभे । जाबालिनगरे स्वर्णगिरिशृङ्गारकारिणि ॥ ४ ॥ राश: समरसिंहस्य पुत्रः सत्ताप्रणीः । श्रीमानुदयसिंहोऽस्ति प्रथितः पृथिवीपतिः ॥ चाडमानकुलाकाशे यस्मिंस्तपवि मास्वति । लोके दोषान्धकारस्य नावकाशोऽभवत्कचित् ॥ ७६ ॥ सहोदरास्त्रयस्तस्य प्रशयस्पितिशालिनः । प्राप्तरेखाः प्रवीरेषु विख्याताः मामृता धुरि ॥ ७ ॥ सामन्सपालभूपाल: प्रथमः पार्थविक्रमः । द्वितीयोऽनन्तपालश्च फलावानिव सत्कलः ॥ ८॥ निलोकसिंहनामान्यो मान्यचासोन्मनस्विनाम् । स्वौजसा गणपन्त्येते प्रयोऽपि तृणवजगत् ॥ ७९ ॥ निभिर्विशेषकम् ॥ मासमात्रे पापात्रे ज्येष्ठभ्रातापितेऽप्यमी । महेच्छत्यादकुर्वाणा अपि स्वहृदये धृतिम् ॥ ८ ॥ कल्पस्थायि न जीवितमेश्वर्य नाप्यते यदाभिमतम् । लोकस्तपाप्यकार्य कुस्ते कार्य समुद्दिश्य ॥ ८॥ इति सूक्तं स्मरन्तोऽन्तायधर्मवता नराः । स्वरन्धुवधर्ज पापं न चिकीर्षन्ति कहिचित् ॥ ८२॥ समाने सोदरले तु प्रशावेजोवलोऽवले । रामसेवकभाषोऽयं दुःसहो हि मनस्विनाम् ।। ८३ ॥ भवृत्तिमयमन्त्याना मध्याना मरणाद्भयम् । उत्तमानां च मयानामपमानात्परं भयम् ॥ ४ ॥ वरं विदेशगमनं वरं काननसेवनम् । मध्ये खजनवर्गस्य नापमानेन यर्तनम् ॥ ८५ ॥ इति चिन्तामृतस्ते तु प्रयोऽपत्रपरिन्छदाः । बन्धुराज्य परित्यज्य पदाम्म हर चातकाः ॥ ८६ ॥ श्रीवीरधवलोपास्ति स्वमनोऽभीष्टदायिनीम् । चिकीर्पयः समाजग्मुर्धवलकपुर तदा ॥ ८७ ॥ युग्मम् ॥ वत्र भीवस्तुपालस्य वैभवं ध्रुतपूर्विणः । ते पूर्व प्रापुरावास मारिफयेदिनः ॥ ८ ॥ दृष्ट्वा राजकुमारस्तान्कुमारस्पारवेजसः । निजगेडागणे प्राप्तान्सां समगस्थितीन् ॥ ८en आसनादिविधि मृत्यैः कारयित्या सगौरपम् । बमापे घीससाधीश एवं सस्नेहमानसः ॥ ९ ॥ पुण्यवन्तो मवन्तोऽत्र वुत: स्थानात्समागताः । किं प्रयोजनमुदिप भूभुनः शत्रियोत्तमाः ॥११ विनय राजपुत्रम्य इति सूक्तस्य सन्यताम् । नयन्तो नम्रभूधांनोऽपिक से मन्त्रिणः पुरः ॥ १२ सम भानुभूपस्य निरूप्प निसिल निनम् । यथास्थिततया मोचुरे भगालमनरः ॥ १३॥ फवाविरामाणिक्य सोनोगगुणोदयम् । भत्या मान्च चौडापराम्पाश्मीपुल्धरम् ॥ स्वदतिरुमलोगस्ति वयं कर्तुमिहागताः । भीपरिपपरस्यामिसेपासलat भिनाः ॥२५ इत्याकर्थ ययः कर्म रोपा मन्यिपुरन्दरः । मुप्रसन्नमना: प्रोपे यस्तोऽयतिरिगः ॥ पाटेमहिरभूदय नृपापागरभवः । पप्प मे परमाता राजानोऽतीय दुलमाः ॥ १०॥ युग्मम् ॥ ।

·iv वतो नानाविधैभोज्योजयित्वा सगौरवम् । सन्तोष्य च विशेषेण दिव्यवनविभूषणैः ॥ ९८ ॥ कर्पूरपूरसम्मिश्रताम्बूलार्पणपूर्वकम् । हेमरत्नमयीस्तेषां स ददौ यमदष्ट्रिकाः ॥ ९९ ॥ युग्मम् ॥ आपयो सार्धमाकार्य ततस्तान्नृपनन्दनान् । सर्वार्यनन्दनो मन्त्री चौलुक्यनृपंपर्षदि ॥ ४०० ॥ मरेन्द्र ते नमस्कृत्य भक्तिपूर्वमवीवदन् । वस्तुपालमहामात्यं स्वरूप स्वं यथास्थितम् ॥ १ ॥ आकर्ण्य च जगादेवं प्रमोदी मेदिनीपतिः । दन्तद्युतिसुधासारैः सिञ्चस्तान्मभुजोऽनजान् ॥ २ ॥ अयं प्राचीनपुण्यानां प्ररोहः समभन्मम । युष्मदनिरजोराजियपुनाति गृहाङ्गणम् ॥ ३ ॥ स एव दिवसः श्लाघ्य: सैव वेला प्रशस्यते । गृहस्थस्य गृहं यत्र कश्चित्कार्यमाश्रयेत् ॥ ४ ॥ परं शौण्डीरगनारकारिणां पृथिवीभुजाम् । कीदृशी भवतां वृत्तिः कर्तव्येति निगद्यताम् ॥ ५ ॥ वृत्तिः शतसहस्राणां द्वितयं द्वितयं पृथक् । द्रम्माणां दीयतां देव ! वदन्ति स्म तदेति ते ॥ ६ ॥ तदुक्तं नृपतिः श्रुत्वा कृपणश्रेणिशेखरः । तान्वीरप्रवरान्प्रोचे प्रम्लानवदनाम्बुजः ॥ ७ ॥ इयनिर्धनलः भवन्ति शतशो भटाः । सहीतास्ततो यूयमधिकं कि करिष्यथ ॥ ८ ॥ यूयमेव नृपा श्रूत ममेयद्दविशव्ययः । कमर्थ खलु पुष्णाति भृत्यमात्रकृतेऽधुना ॥ ९ ॥ तदन्यत्र नृपस्थाने यूयं यात यथारुचि ! इत्युक्त्वा भूपतिर्दत्वा ताम्बूलं विससर्ज तान् ॥ १० ॥ भत्रान्तरे महीपालं वस्तुपालोऽब्रवीदिति । महान्तो नैव मुच्यन्ते स्वामिन्नेते मनस्विनः ॥ ११ ॥ धनं न बहु मन्तव्यं राजन् पुरुषसङ्ग्रहात् । पदे पदे भवेद्यच्छी राशा समृत्यसङ्ग्रहात् ॥ १२ ॥ यतः-तुङ्गानामपि मेघाः शैलानामुपरि दधति छायाम् । उपकर्तु हि समां भवन्ति महतो महीयांसः ॥१३॥ सचिवेनैवमुक्तोऽपि स्तोकम्पचगणाग्रणी: । नादरं नृपतिश्चक्रे मरुवीरेषु तेष्वहो ॥ १४ ॥ ततोऽमी चुलुकाधीश मुक्त्वा मुक्ताफलोज्ज्वलाः । बीटकप्राप्तिसन्तुष्टाः कृतज्ञजनमौलयः ॥ १५ ॥ भीमसिंहं प्रतीहार भद्रेश्वरपुरेश्वरम् । सपत्नं गौर्जरेन्द्रस्य शिधियुः श्रितवत्सलम् ॥ १६ ॥ कार्पण्यं जुलुकेशस्य श्रुत्वा प्रीतमनास्ततः । तेपामकारयत्ति द्विगुणों भीमभूपतिः ॥ १७ ॥ कलावतां नृणां सम्पजायते हि पदे पदे । समुद्रान्निर्गतश्चन्द्रः शम्भुमौलिमशिभियत् ॥ १८ ॥ अय अपद्धितोत्साहः स्वामिकार्यचिकीर्षुभिः । सामन्तपालभूपालप्रमुखवीरकुञ्जरेः ॥ १९ ॥ रोषणः प्रेषयामास प्रतीहारलूपेश्वरः। प्रति चौलुक्यभूपालं भट्ट प्रकटवादिनम् ॥ २० ॥ (युग्मम् ) गत्वाऽसौ भट्टराजोऽपि दत्वाऽऽशीर्वचनं मुदा । श्रीमद्गीर्जरराजाय निविष्टो विष्टरेऽभवत् ॥ २१ ॥ नीते नागपुर पुरन्दरपरित्राणाय तत्रासुरे सौहार्देन धनञ्जयस निधनं राधासुते प्रापिते । विश्वं निःस्ववदेतदीयविरहादालोक्य तदुस्थितिच्छेदायावततार वीरधवलव्याजेन विष्णुः स्वयम् ॥ २२ ॥ पर निवेद्यते भीमसिंहने महोभुजा । दीप्यमानसमीपेन चाहुमानमटैखिभिः ।। २३ ॥ भावयोश्चिरकालीनो रणरजमनोरयः । कण्डूलभुजयोपर्योऽस्ति सोऽधुनाऽस्तु फलेपहिः ॥ २४ ॥ भुत्वा तद्गौर्जरस्वामी स्फुरद्रोमाञ्चकन्चुकः । ययाचि प्रदानेन तमानन्याऽनवीदिति ॥ २५ ।। पश्चग्रामाभिधे प्रामे क्षेत्र प्रघनसाधनम् । सृजन्त मां हि जानीहि चमूनागत्य सत्वरम् ॥ २६ ॥ स्वमपि द्रुतमागच्छ क्षेत्र तत्र स्वसैन्यवान् । मरुवीरनिमिः साकं पाकशासनविक्रमः ॥ २७ ॥ एवं शारयते वीरधवल, प्रबलप्रमः । गत्वा निवेदय स्वस्मै स्वामिने मट्युञ्जर ! ॥ २८ ॥ (त्रिभिर्विशेषकम्) ·vi तदुक्तं चुलुकस्वामी विधाय श्रवणातिथिम् । दत्वा यथोचित दान तमुवाच स्मिवाननः ॥ ६१ ॥ प्राप्तमेव रणे प्राय जानीत मामपि । सर्वेषामपि त्रैय द्रस्य मुजसौरवम् ॥ १२ ॥ तेपामपि त्वयाख्येय एवं सन्देशको मम । सोऽपि गत्वा समाचल्यो तेभ्यस्तभुजोदितम् ॥ ६३ ॥ समप्राप्यय सामग्री राजादेशाद्वलदये । रजन्यामेव राजन्यनिर्ममे रणकर्मणे || ६४ ॥ अयोदिते जगत्कर्मसाक्षिणि दादशात्मनि । उमयोः सैन्ययोस्तुल्यं दध्यान रणदुन्दुभिः ॥ ६ ॥ तद्धानश्रवणोद्भूतभुजकण्डूकरालिताः । योढुं संवर्मयामासुस्तकाल वीरपुङ्गवाः ॥ ६६ ॥ प्रातःकृत्यं समाधाय श्रीवीरधवलः प्रभुः । सर्वात्तिशान्वये दानं ददानो मार्गणबजे ॥ ६ ॥ क्षनादित्य इवाप्रेक्ष्यो लचससथेपर्वृतः । गीयमानगुणमाम आजगाम रणावनिम् ॥ ६८ ॥ (युग्मम्) जेहुलप्रमुसा वीरा हयारूढा महौजसः । नरेन्द्र परितस्तस्थुर्विविधायुधपाणयः ॥ ६९॥ कृत्वा प्रामातिकी पूर्जा सौवर्णकववाहिती । यहन्तावायुधश्रेणिमश्वराजात्मनो जवात् ॥ ७० ॥ मन्त्रिराजौ रणशोणि प्राप्य जात्याश्वसस्थिती । राजश्चौलुक्यचन्द्रस्य पायोस्वस्थतः स्थिरम् ॥ ७१ (युग्मम्) भीमोऽपि भीमवनीमः सीमा नि:शेषदोष्मताम् । श्रेयास्थाने ददद्दान याचकेषु पदे पदे ॥ २ ॥ युतो राजन्यचक्रेण चक्रपाणिरिवोल्वणः । रणशोणिमलञ्चके यफ्रेवणनिमीषणः ॥ ७३ ॥ (युग्मम्) तदा सामन्तपालाद्याः सोदराः शकसोदराः । स्वकीयद्रम्मलक्षाणि रद्दीत्या भीमभूपते: ।। ७४ ॥ निघायाव्ययकोशेषु पात्रेषु विविधेष्वपि । नानायुधधृत: कुन्तपाणय: कवचोज्ज्वलाः ॥ ७५ ॥ प्रक्षरेर्गरुडाकारधारिणो जात्यवाजिनः । आरुह्यासह्यघामान आजिसीमानमाययुः ।। ७६ ।। (त्रिभिर्विशेषकम) रणन्यैर्गजव्यूहबृहणेहयहेपितेः । वीरकोटीरहुकारेः शब्दादेतं तदाऽजनि || ७७ ॥ नाममा वंशमाह च बन्दिनः । एयजयाराव प्रतिवीरमतालिकाः ॥ ७८ ॥ कोमलस्तुमुलारम्मो जयश्रीवरणोपमः । मिथ: स्वस्वामिसन्तोषी ततोऽभूदुलयोस्तयोः ॥ ७९ ॥ मावर्तन्त महायोधा योदूं क्रोपान्धदृष्टयः । मर्मणि क्रूरकर्माण: प्रहरन्तः परसरम् ॥ ८० ॥ गलद्रुधिरधारामिपूंषि विदर्भटाः । कुङ्कुमद्रवरक्तानि परित स्वःभियं किल ॥ ८१ ॥ शरोधर्मण्डपं वीरास्तेनुराकाशमण्डले । अन्योन्य भानुसन्तापसझारस्य विधित्सया ॥ ८२ ॥ तस्थुषोंगन्धकाराभै रजोभिविस्तृतस्तदा । दुःखभारादिवाच्छाद्य स्वाननानि दिगगनाः ॥ ८३.॥ अयाजनि जगत्साक्षी ललाटन्तपमण्डलः । निपेतुः शतशो योघाः शन्नधातार्दिता भुपि ॥ ४ ॥ भूमण्डलमिवालोक्य पिच्छाय स्वबलं तदा ! सावधानोऽभवदीरधवल: प्रेरयन्मयान् ॥ ४५ ॥ तस्थुः स्वस्वामिरक्षायै दक्षा दक्षतयाधिकम् । मन्त्र्यादिसुमटागण्यः कुर्वन्तः शरदुर्दिनम् ॥ ८ ॥ अत्रान्तरे तिरस्कृत्य मदास्थट्ट बलोत्कटाः । मारवास्ते महावीरभैरवा भलपाणयः ॥ ८७ ॥ भवोचसनिधि मा भीवीरधवरमभुम् । भमी वयं त्वसौ देवः सावधानो भवाधुना ॥ ८८ ॥ रक्षणीयस्त्वया स्वारमा यलतो वीरशेखर!। तदनेः स्वीकदा योधा अपि त्वां पालयन्त भोः ।। (त्रिमिविशेषकम् ) ·Vii श्रीवीरधवलः स्माइ किं मुंघाऽन विकत्यनैः । क्रिययैव स्वदोःस्थाम महद्भिर्हि प्रकाश्यते ॥ ९० ॥ वेषां ततोऽभवद्घोर युद्ध क्रोधान्यचक्षुषाम् । भुवि प्रहारवेगार्ता निपेतुळेहुलादयः ॥ ९१ ॥ दतः-पुरैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । युद्धे विजयसन्देहः प्रधानपुरुषशयः ॥ ९२ ॥ नानाराजकुमारेषु मन्त्रीन्द्रद्वितये तथा । यलतो निकटस्थेषु रमत्स्यपि निजं नृपम् ॥ ९३ ॥ कुन्तत्रयं तदा मालस्थले चौलुक्यभूभुजः । प्रदत्तं प्रकटीभूय तैर्वदद्भिरिति द्रुतम् ।। ९४ ॥ एवं हन्मो वयं देव ! त्यामेकं किन्तु बीटकम् । अस्माभिश्च तदास्यादि त्वया दत्तं स्वपाणिना ॥२५॥ अनृणीकर्तुमस्माभिः साम्प्रतं तन्नराधिप । जीवन्मुक्तोऽसि याहि त्वं वहूनामुदरम्भरिः ॥ ९६ ॥ यया तया न हन्तव्यो भूयसामुपकारकः । अस्तंगते रयौ यस्माद्विश्वं तमसि मजति ॥ ९७ ॥ । - रत:-सन्त्रास्य मुभटश्रेणि स्वौजसैव तटस्थिताम् । ते वीरघवलं येगाद्भपीठेऽधादलोठयन् ।। १०० ।। अयोपरवटं वाजिरत्नमादाय ते गताः । सन्ध्यायां च मटाः सर्वे विरेम रणकर्मणः ॥ १ ॥ उत्पाट्य नृपति लब्धलक्षा मन्त्रीश्वरादयः । जवादुत्तारकं प्रापुः सचिन्ताः स्वचमत्ताः ॥ २ ॥ जितकांशी निजावासं भीमसिंहोऽपि जग्मिवान् । समं सामन्तपालाधैः प्रमोदद्विगुणप्रभैः ॥ ३ ॥ रजन्यां विषदन्तेऽय भीमसिंहभटा मियः । श्रीवीरघवलोऽस्माभिरस्माभि यि पातितः ॥ ४ ॥ मारवारते भटा: पोचुर्युष्माभिर्यदि पातितः । वादापहमभिशानं तदा किश्चित्प्रदर्यताम् ।। ५ ।। एवं जयविधौ वादे भटानां कोटिमागते । आनीय दर्शयामासुरवं ते भीमभूभुजः ॥ ६ ॥ उचैःश्रवासमाकारं स्वर्णपर्याणशालिनम् । वल्गुवलगामनोशास्य रत्नमालाविभूषितम् ॥ ७ ॥ श्रीचौलुक्यनराधीशतेजोराशिमिवापरम् । तदुपरपटं वाजिरत्न सल्लागान्वितम् ॥ ८ ॥ यीश्य भद्रेश्वरस्वामी कामीव युवतीमुखम् । तुष्टोऽतीव मुघावृष्टिं यचोयानादिनिर्ममे ॥ ९ ॥ (त्रिमिर्विशेषकम् ) विशुद्धोमयपशेष न्यस्ता भी पसनुषु । अनेकधा फलत्या मुपाने दानवदुवम् ॥ १० ॥ उदपोपि नृपः सर्मस्वीर्जितं जितम् । प्रमाणं हय एवात्र श्रीवीरघपलासनम् ॥ ११ ॥ नयेन नेता विनयेन शिष्यः शीलेन नारी प्रशमेन लिङ्गी । प्रौदावदावेन मटः प्रचण्डो धर्मेण जन्नुध सदा विभाति ॥ १२॥ एवं मीमयले यामुपास्याद वितन्वताम् । त्रियामाप्यगमत्रा धगययियीभुजाम् ॥ १३ ॥ रात्री किधिपतीकारः सजीभूतोऽतिसाहसी । गौराधिपतिः मावधिसेल तलना ॥ १४ ॥ खात्या लीलायित ताहग भीचौडक्यमहीभूतः । प्रतीहारनरेन्द्रार विशति मन्त्रिको मधुः ॥ १॥ समृदः सप्तराज्याविशेषामन्त्रिसमदा । राजमिवरमूलोऽन देयादेशम भूरविः ॥ १६ ॥ सतो रागानुना साकं नाकपालोपमभिया । पिरोघो नापतौ भेषकरः फस्यानि हरपते ॥ १७ ॥ :-अनुचितकारम्भः स्वजनविरोधी बलीपसा स्पर्धा । प्रमदानविधासो मन्युभरानि चन्चारि ॥ १८॥ भागन्तुकाल प्राप्प मम्पान्याभूचियत् । नाति: मायुले जनता ॥ Rem सदनेन सम सन्धिः कर्वमो देव सामाम् । मलोस रा सम्पुकायुमरिचरणाम् ।। २०॥ मात्य मविपनो मत्या मयि भीमोऽयमन्या ! तिगती मा कोहि निमः ॥२१॥ पर महाररटेनाकारि सद्रामसमरः । भवन्तिपुर सावित्रीबलर दि ॥ २२ ॥ १३ ·Vill योटु प्रचक्रमे वीरेयांवदन्योन्यमुत्कटेः । तावद्भटेः कृतो मेल: प्रमोदी मेदिनीमुनोः ॥ २३ ॥ सयोपरयटे वाजिरानै राजेन्द्रवाहनम् । पश्चात्समर्पयामामुस्ते धीरा गौ रेशितुः ॥ २४ ॥ भद्रेश्वरपुरेणेव शुद्धोन्छेनैव साधुना । परणीया धृतिमीमसिंहनापि धमामृता ॥ २५ ॥ पाठनीया न हि कापि स्वात्मनो विरुदावली । व्यवस्थेति स्पिरीचके वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥ २६ ॥ भीमसिंहास्यम् कृत्या दानभेदाशुपायतः । वीरान सामन्तपालादीन् विधाय निजसेवकान् ॥ ८६ ॥ मन्त्री प्राप्तपरमाणनमाद्वाणरिपूपमः । द्रष्टुं चौलुक्यदेयायापराप्यन्तमनेकधा ॥ ८ ॥ भीमसिंह समुच्छिद्य समूलं कूलवृक्षवत् । नरेन्द्रशासन के सर्वत्रास्खलितप्रभम् ॥ ८८ ॥ (निभिविशेषकम् ) श्रीवीरभवलाधीशो नरसिंह पुराऽजयत् । वीरः श्रीवलुपालस्तु राजसिहं सुदुःसहम् ।। ८९ ॥ पञ्चकोटी: मुवर्णस्य वाजिनामयुतं तथा । मन्त्री भद्रेश्वराधीशमनामफरम्मासवान् ॥ ९ ॥ ददौ सामन्द्रपालाय स्थित्यै सत्यपुरं पुरम् । स्वभूपशासनान्मन्त्री शूराचन्द्र द्वयोः पुनः ॥ ९१ ॥ अन्नाम्बुहेमवत्राणां दातारः स्युः पदे पदे । वस्तुगल: परै राशा पुरग्रामप्रदोऽभवत् ॥ ९२ ॥ भयभ्रान्तस्ततो भूपैः प्राभूतानि पिटेनिरे । वाजिराजिमणिग्रामप्रमुखैः सारवस्तुभिः ॥ १३ ॥ महामात्यबलोपेतं श्रीवीरधवलं प्रति । समुद्रते प्रभाधीशे को हि नार्थ प्रयच्छति ॥ ९४ ॥ (युग्मम् ) प्रतापरचुटकेन्द्रस्य कराक्रान्तमहीभृतः । प्रासरत्परितो नित्यं विश्वविश्वोपकारिणः ॥ ९५ ।। जिनहर्ष-वस्तुपालचरित्र II ct. also अथान्यदा पञ्चप्रामसद्भामाधिरूदयोः श्रीवीरघवललवणप्रसादयोः श्रीवीरघवल्टपल्ली राशी मयतलदेवी सन्धिविधानहेतवे जनक प्रति श्रीशोभनदेवमुपागता । किं वैधव्याद्रीः सन्धिबन्धं कारयसीति तेनाभिहिता । वीरचूडामणे: पत्युः श्रीवीरधवलस्योन्नतिमारोपयन्ती सा पितृकुलविनाशशया भूयो भूयोऽहमे व्याइरामि, तुरगपृष्टाधिरूढे तस्मिन्वीरधवले स कोऽस्ति मुभयो यस्तत्सन्मुखे स्यास्यतीति व्याहृत्य सामव प्रतस्थे । अथ तस्मिन्समरसंरम्भे प्रहारव्ययाव्याबुले श्रीवीरघवले भुवस्तरमलष्यति, यः पञ्चग्रामसद्भामभूमौ मीमपराक्रमः । धातेः पपात समातेरश्वतो न नु गर्वतः ।। इति किञ्चिदन्तर्भने समरसुभटवर्गे एक एवायं पत्ति: पंतित इति सकल निजबलमुत्साहयन् श्रीलवणम- सादः समस्तानपि रिलीलयैव समूलकार्य कषितवान् । इत्यमेकविंशतिकृत्त्वः सत्वगुणरोचिष्णू रणरसिक्तया क्षेत्र पितुरने पतितः। प्रबन्धचिन्तामणि-265