·No text on this page.

·सटीका
वैद्यक-परिभाषा-प्रदीपः
श्रीमदगोविन्दसैनसंग्रहीतः।
पण्डितकुम्न पति
श्रीमज्जीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यात्मजेन
पण्डित श्रोशुबोध विद्याभूषणभट्टाचार्येण
विरचितया टोकया समलङ्कत: तेनेव प्रकाशितश्च ।
000000000-
हितीय मस्कराम ।
कलिकातामहानगाम्
वाचस्पत्यय न्वे मुद्रितः।
१८३४।
रचितसर्वस्वत्वकः।

·No text on this page.

·सूचीपत्रम् । प्रथमः खण्डः। विषयाः। पृष्ठाका:। विषया: पृष्ठाहा:। গল্প ঋীমঙ্গয়না नृपादौ औषधप्रयोग कन्य. निदेशः ... अङ्गलाचरणम् मत: परिचयः मूलनिर्देश: उपयागितानिर्देश: अभियानदेगः ... विषयसेदे द्रव्यग्रहणन अथ तुझे दे द्रव्यापइएमाह 39 सामान्धोतो ट्रयाइएमाह SD मासग्राविधिः .०० " A १८ ६ वृतदेखयो: शग याविधिः ... चतुष्पटेषु गाखस्य विशिष- निर्दशः 9 0 बध प्रथमतो मानसू लिख्यते कालिङपरिभाषा बादशुष्क द्रव्यापा मानविषये विशेषनिदयः कुडवमानस्य विशेषनियः योगाना नामनिर्देशविधिः वध मागध परिभाषा शुचाट्रंद्रबद्रव्याणां मानविधी विशेषनिदेशः शुष्क पेवया पाट्य हिगुपयाह- विधि: .०० ७ छागयो बवाच्यवहार: मुवादियों नियमनिर्देश: ... 4 মানুরী ঘঙঘ बधामाचे द्रव्यरहणम् ७ पचमादाप्रयोग विशेषविधि: ... মিলম্বিযুৎ ডিম্বঘ্ন निदेश: ... .. शावादमाह द्वितीयः खण्डः। अथ ट्रव्यायामुपयुबुपयुतीत्वमा प्रसङ्गात नेहा बागु समास रोगविशवे सोना ट्रव्यागा हेयोपा- देयत्वनिर्देश: साथ प्रशन देशाध्यमाह व निबंधमाल ... 9" ञ्चबिश्वकधाश्रमाह R ब्बरसमा - RE ६ स्वरसासाचे तदनुकस्यविधि: ." ... अथ भूतापमार अधोहारणम: मतान्तरम SD मानसानामा ·विषया:। पृष्ठाडाः। विषयाः पृष्ठाझा:। २७ पाचनादौ जलपरिमाणमाह खस भेदात् पुटशविधिमा २% महादिकाथ्यभेद जलपरिमाच- करकालोनार्थ मध्वादोगा नावा निदेशः निर्देश: अलपरिमापत: पाचनाना .. सल्करोष दाशमा पथ काधमाइ शापंधरः ट्रन्योरनापामा अथ यथावाद साधले नलोषजयो: U ... dal पानीयक'थप्य पानशाब मावा- निर्देशः परिमारामा पानीय साधने जलभषजयोः मान. निदेशः छाछे दोषभेदात् प्रक्षेधितामधुनोः नावानिदेशः . कल्क साध्या पेयामाह केशरी सौतमाश दौकाहारः ... ক্ষ্মশালা সীমান্থ যানধন বড় মানা नादि साधने दण्ड सप्रकार अथ फागठनाइ . . माह प्रादुखोदकामाच झापादेरवान्च रभेदालेहादिक बन्नादिवाथने जल परिमाण. भ मण्डादिबस माह 9 बटकादिनामदै कार. निश: ঘঘ দু ঘা মালিজি- মি इमलामवादीमावाविशेष. निदेशः यवाखा: यया विशेशभराया पाकविधि: व ... .. . ... . ... . যুক্ত নীস্থানীলা স্থাৰি স্ফী यवागूगुग्धाः विल प्या. पाकविधि पाश पेशारषयो. पाकविधिः पेयायपयोगा मत्स्य पाक विधि: गुखश मानुपाविधिः ... 23 धारमाहौला व्यवहारिकी ... 29 ... . बालिकाममाघचोलि अध मास साधन विधामा याशिमानयोः प्रमोगशाल. लाहारसाधनमा आय मलेपविधिना है ·... [३] विषयाः। पृष्ठाडा:। | विषया। पृष्ठाडा उपादोना महाप्रशारमा ४१ । विविधपाशलक्ष शाम मतान्तरमा इद्रयावशेषस्य पादि महितलौहपाकालक्ष पम् दो भेद मनपरयो: प्रक्षेप. भय भावनाविधिः मानमाइ भाबना आधपा कविधि: ... पौरादिपाकमाह ... पर चारोदकमाह 40 A २ 29 हरुकाट्रन्यग्रहम ४ तृतीयः खण्डः। क .60 पथे ने इसाधने काय्य लादे: सांस्य पाक्षनिषेधमार चोदो गुइय माहानिर्देश: पन्नाशब्देन निर्देश मावा विधि: अनुपाना करणे दोषनिदेशः अनुपानस्य हेतुनिदशः परिनापामाइ ... अध स्नेहनिष्यत्तिलामाइ ... ... अनूपाना: ... ६ 4 क्षारण्य पाकनि द्धन खपम् विविध. स्नेहपाक', तेषा लक्ष पानि च विषयविशेषे वृदादिपाकविधि: मृदादिपाकस्य प्रशस्त वादिनिर्देश: AR दोषभेटे अनुपाननिदेशः स्नेहपाने अनुपानविशेष: सामान्य तोऽनुपाननिदेश: ... ६ শ্বশ্মা কা দল থ য গ ... " अथानुपानमात्रामा ... 253 व्युष्य व्यष्य पावे हादौनी गुणवैशिक्ष निदेशः 0 .. ... व्यष्टोद्यादिकाथग्य सदोषत्वनिदेशः ५७ . अथ गुडपाकलक्षणमाइ 9 यतिभेटे मावानिदैग: पथ लौहानुपानमाह অজানালাল মলা रोगविशेष अनुपाननिधिः अथ शिशोषणपरिमाणम् अतिथियौ भौषधप्रयोगविधि: विविधबालनिर्देश: * যুমাত্র স্বত্ব मुग्गलु सेवनमावानिर्देश: ... अथ लोहशोधनादिपरिभाषाशाह 2 ..मे बधयोधनपरिभाषा শয় সমগ্র রব থানা क्वाथ्य द्रव्याणां वैविध्यनिर्देश: ... 39 रोगविशेष औषक्षुमक्षपकाल:... मतान्तर रोगविशेष पौषधमचा- ... पतञ्चलिशाह सामान्धपरिभाषां মাঘল साथ नौपाकलक्षणमा असम्यक्पश चौहचपम् .. कालः प्रथमकाम: हितीयशाखः ·[४] विषयाः। पृष्ठावा। वाडा तौयकाल: ७१ विषया:। अष्ट वर्ग: (जीवनीयाष्टकम्) भौवनौयगण: चतुर्थ काल: १ पञ्चमकाल: श्वेतमरिच, ज्ये डाम्बु सुखोद कञ्च . 33 ११ प्रशस्तकियाथा: निदेशः ... 0 99 गडाव वशवार: निन्दितकियाश 0 ... ... " क्रियामा निषेधः सायमार्थनिर्देश रसव्य परिपती दिनावधिनिर्देश: उचितक्रिया कालस्य अनुपदीयता अम्लमून शम् कटर विविधतकच दधिचि का तक कृर्चिवा च ... . . शुक्ताम् शोधुः, पासवः, मेरयम् निर्देश: ... .. " भारनालम् .. ঘৰ এম্বা স্ত্র .00 भन्नटका: b.d पञ्चत व पम् " ... 29 गौशारा विशावा ... चरमूवम् . " ... 29 अष्टौरम ... " " 3 चातजातक-विजादक सर्वगन्धः ... ... स्वल्पचुकम ... पासवारिष्टयोलक्षणम् शोधुमा मुराया: प्रकारभेद नानानि गडेतु सतीकाशुकानि ... तुवाम्ब सौवीरादीनि तुषोदशम कानिकम ra U विफनाइयम् ... . अषणं, विमदर पञ्चचीरितक्षा: ... 2 dra पञ्चपल्लवम् ... " ভিী ... " यक्षकोलम् .. १ षडषयाम् ... । " मधुश्तीम् खड्यषका कलि कथोर्लक्षयम्... সজ্জা নৰখ महत पञ्चमूलम् . ... " मन्यः .. खल्पञ्चमूल दशमलव पञ्चमूलम् उष्णोदाम् 9 F बल्लोपञ्चमूलम् ... ०६ भेषजनामानि 23 गण्डकपञ्चमूलम् ..

·[५] विषयाः । पृष्ठाडाः। विषयाः। इष्ठाडगा। चतुर्थः खण्डः। पवाम्यानामवस्थाविषि वाम्यत्व- जिदंश: मतान्तर क्वाथ सोत्तमादिमाचा- संशोधन प्रशांसा .00 निभः ... .00 पञ्चकर्म का नाम शोधनमज्ञाया हेतुः नखादिप्रयोग वयोनिर्देश: वमनप्रयोगविधि: शोधन प्रयोगाईमा सः ... २ कल्कादीनामुत्तमादिनाचा. निर्देश: बनने वैगियान्तिकौशुद्धोत्तमादित वेगनिदेशः दीपविधी द्रव्यविशेषनिहग: ... बिरेच विधि: . ” अव्युषणाटिकाले शोधनस्या- জন না ... साधारण- बयनिदेशः सम्यगयोग युक्तस्य विच नस्य गुणा: 24. सम्यगवमनलक्षणम् अवान्तस्य विरेचने दोषनिहशः... - वमनगुणा: .. दोष परि. असम्यग्वमिते दोषमा हारोपायः म .60 " .ve अतिवमिते क्रियाया उपयुक्त लालस्य अनुपेच. যীঘনা १० .. वैरे पनि कहालनिहेगः विरेचनानीः विरेचना: ... दोषभेदेन मृदादिकोष्ठनिहंश:... बिरेचने बगियान्तिकोशको अथ वमनभेषणमावामाह मनान्तरे मावानिदेशः ५ .. 9 बमने उष्णमधुन: अदोषत्वे हेतुः वमनानी. .. उत्तमादिवेगनिर्देश: रेचनिकषायाणां श्रेष्ठादिमावा. बमननिषेधस्य अपवादविधि: " निधः मतान्तरे-दोषभेदन मृदादिकोष्ठ- .00 अबस्थाविशेषे गुलिानो अमन- निर्देश: वमनविरेचनाहकाला वमना .. ... मतान्तरे उत्तमादिमावानिहेंशः शोधनचतुष्टयस्य नामनिर्देशः ।

·विवधा:। पृष्ठाडा विषया:। वमनविरेक यौगिकीशु डौं धन्यादि विधिसुखेन प्रधमनस्य लक्ष पनि वैगस्य तथा विदे के मानिकी शुद्धौर रचननस्यस्य विश्वयनिहगः सन्धादिमानस्य नियः स्नैहिसान स्टा स्य विषयः ... वमनादौ प्रस्थ मानस्य अबपीडन स्वस्थ वैशिट्य. प्रधमननस्यय १३ ... निः বুবত্রিকাহীবিহীমুললক্স नख भेद नकिनस्य य मावानिहाः नसकर्मोपयोगियोनिर्देश: ... समानिकोशडेमिशः नव्यान: ... " अनुवासनविधि: बाँस्त नेवस्य उपादाननिदेशः ... १०४ वमनविर कयोवगायाया विशेष. निहशः बमनश्श समय गयोगलक्षणेनान्तिकी. लेडिकौशुद्धिनिर्देश: विरकस्य सम्यगयोगलक्षणेन लैङ्गि क्यान्ति कौशुद्धिनिर्देश: योभ देन वस्ति नेवस्य परिमाणादि. ... निदाः शर्षिका ग्रन्यवस्था वस्तिपुट कसोप- विरेचनायोगस्य लक्षणम् ... करणानि च बलिपुट कस्य स्वरूपादिकाम वास्ति ने वस्ख परिमाणादिनिदशः " ... ५ ... बस्ति नेवस्य ग्रन्थान्तरोत्तम उपादानम वयोमर्दन ग्रन्थान्तरोक्त नेवपरिमापा. -- ... " दिकम बस्तिपट क्षस्य उपकरणादिनिर्देश: " ... " निरहस्य द्रब्द वास्तनिक्तिश... विरेचनातियोगस्य विरेचनानः अविरच्यानामवस्थाविौं विरच्यत्व- निदेशः नखस्य वैविध्यं कार्यञ्च निरुतिः पर्यायव टोषविशेषे नम्बदामकालनिर्देश: नस्यस्य पवान्तरभेदनिर्देश: অনিন সলিমসমাগল अबपीड स्य हैविध्यं नितिश ...। मस्यभेदरकन स्यस्य प्रयोगविषयः मतान्तरे नसभेदनिर्देश: " अपोलपम् बसिवधस्य प्रयोग कमः " उत्तरबस्ति: 688 " " मावाबस्तेमावानिदशः पनुवासनाम: पास्थापनानुपासनामहां. सम्यक प्रयुक्तस्य बस्तेमा: ऋतुभेदे नेकपन बालनिदेश: " ... म ·[ 8 ] .. ... 2 ... 4.. A " " ... 9 59 . " ००० ." ... " ... विषया: पृष्ठाडा:। विषया:। पृष्ठाङ्का: अनुवासने पसिस्निग्ध भोजन व पप. प्रयोगानन्स कम्यनिर्देश: कारितानिदेशः सम्यग्याजित निक लक्षणम प्रयोगावियोग यत्रयोर्दोषनिर्देश: मुटु कोहे बतियोगविधिः कनुवा मन खेदम्य उत्तमादिमावा. मावावरूपनिदेशः निदेशः क्रूरको शिप्रयोगविधिः ११२ क्योसेटे निहस मावानिदेश: वस्तिमितिविधि: अनुबाउनस्य १०५ मिथ सम्पयोग खुद एम सम्प गयोग न क्ष राम टुप्प युतानि वाम अधोमातियोगलक्षणम् पयोगातियोगयौरातिदेशिक वयम् निरूहाजुवास नयोतिप्रयोगे दोष उत्तरबस्ते रिमा गा दाना: निगः वयो देन मावानदेशः अनु वामनानी १. चरवास्त प्रयोग विधि: भास्थापनानाः ... स्त्रौपा वतिनेवस्य पारमा गादिनिदेशः अवस्थानुसार चिकित्साया कुत्तन्यता. खौबालोबमागे देयने व प्रमाण- निर्देश: निर्देश: अवस्थानुसार निषिडाया: कत्तव्यत्वे वारसटमले खोपामुत्सरबत प्रयोग दृष्टान्त: कालादिनिर्देश: निकहरयो सय दिनकालादिनिभा बीमा योलि बनायो: बालानां विरेचनादिप्रयोगे टिनाबधिनिदेशः १०८ मूबमानों को हमागानदेश: दोषभेटानिरूहाङ्गाना माचा. चौपा वखिप्रयोगविधिः मिशः अप्रत्याग ति दशौ कर्तव्यनिर्देश: मिथ बहुधावनिर्देश: धोनी दसवय नागमले व्यनिर्देशः पव्यायादिनिदेश: ... वस्ति देशदाई व स्तावधि: हेछादिमावानिर्देश: उत्तरवर्ग: जाड स्थान निर्देशच ११६ प्राथापमानका अति देशन अन्य योग तथादिनिर्देश: भास्थापना मलव खप विधि निरूहयोगविधिः भानन्दसेनामले उमरवल्यादीना जिल्हे से हस्तविध्यनिदेशः ... ... ... ... 29 29 ... ... . M .. ... 299 ·[] ... ... 9 ११ .. 30 ... ७ ... ... ... ... ... ... 29 ... ... विषयाः। पृष्ठाका। विषयाः। पृष्ठाड़ा धूमावश्याय नदोषनिर्देश: अथ रक्तमोक्षणविधिः १२१ धूमपान साध्यरोगा: ११० पतिरतानवि दोषनिदेशः प्रकालालिपीत थोधूनयोर्दोषाः विशुद्धरमपुरुषम्य लक्षणम् বন্সীহ্মা रनामोक्षोपयोगि स्थाननिदेशः १२२ पञ्चविवध माना नामानि तामोच पानुपयोगिवयः प्रतिनिधः धमोहोर ग हारनिदेशः ११८ पृतम छविधि- दोषाधामथानविशवे धुमपान मूर्छ नद्रव्याणं नामपरिमाणादौना मुच्छा- हानिदशः फलस्य च निर्देश: यमपञ्चशानां ट्रन्यनिदेशः कटतै चमूच्छाविधि: १२३ धमपानान मूछ नदया था नाममाबादोनां मूर्धा- गण्डकवल योयविनामनिर्देशः ११६ फलस्य च निर्देश: गण्डपशावर चतुष्टय साध्य दोषागा चतु परराड तेल मूहांविधिः विषयोयोदयाचाच निदेश: मुच्छ नद्रव्याण्णा नाम परिमाणादि- गण्डकन न घालं क्ष व गनभेट: निदशः জ্ঞে য য দ শ ন ব্রাধ कल्कप्य तिल तेलमू छांविधिः माननिदेशः १२० मूछ नद्रव्याचा नामनिर्देशादि: ... गण्डपक पस्न धारया पयोगियोनिर्देश, मुच्ची नद्रश्याण मावाया मूछा फलस्य च मण्डपधारो काव्य नामहानिदेशः निदेश: गण्ड प्रधार शस्य समभाव क्षिनिर्देश: पञ्चपल्लादिना मूछाया: कर्तव्य ताहि. पलिदेशन प्रतिसार या वलयाद्रव्य- निदेश: निदेशः पचपलबम प्रयोगातियोगयु हा यो: गण्डूष कपलयो घय सन्ध ट्रन्यम् १२५ सपन १२१ मषध सम्बर गया वयान मतान्तर सबल गए ण्ड अमोल तपगमेहन्त र म गन्धद्रव्यागा नाबानिदशः " ... " " . ... " ११ ... .०० . .

·सटीकः परिभाषा-प्रदीपः। प्रथमः खण्डः। - मङ्गलाचरणम्।- नमोऽस्तु नीरद-खच्छ वपुषे पीत-वाससे । यस्थास्येन्दुसुधा वंशो पपौ शब्दस्वरूपिणी ॥१॥ ग्रन्थकर्तुः परिच्यः । कृष्णवल्लभसेनस्य तनुजेन वितन्यते। श्रीमहोविन्दसेनेन परिभाषाप्रदीपक; ॥२॥ ग्रन्थस्य मूलनिर्देशः।- पूर्वैर्मुनिभिरादिष्टा स्वे स्ने तन्ने क्वचित् क्वचित् । परिभाषा मया सा सा समाहृत्य विलिख्यते ॥३॥ पध सहकत श्रौगोविन्दसेन: चिकौर्षितस्य ग्रन्धम्य निर्वाध परिसमोर प्रारम्भे शिष्टपरम्परानमोदितं मङ्गल माचरति. नम इति ।-शब्दस्वरूपिछी शब्दमयौ, बंश्या' शुषिरवत्वेन शब्द प्राधान्यात इति भाव:, पथच शब्द म्वरूपिणी वानयो, वाग्देवौति यावत. वशो यस्थ पौतवाससः, पास्यं मुखमेव. इन्दुः चन्द्र: तस्य प्रास्येन्दोः सखचन्द्रस्य, सुधाम अमृतं, पो पौतयती, बादलकाले मुखमयोगात, दाणावलमत्वाञ्चेति भाव:. नौरद: मेघः, नवज खधर इति यावत, सत स्वच्छ लिमलं. नेवसुभगमिति शाबत. वपुः शरै यम्य तस्मै नौरटम्वच्छ वपुषे नदन घर- ब्रमणीयविग्रहाय. पीतवामसे पीताम्बराय, तस्मै श्रीकृष्णाय, नमः अस्तु तितु, अमेति शेषः, श्रीकषणं नमामि इति फलितार्थः॥१॥ ग्रन्थ कलां बपरिषयं ददाति, पति-परिभाषा ग्रन्थ सङ्गपार्थम पयवाथे. अनादृत्य समुदायाथै विशिष्ट संज्ञाविशेष इति यादव, सा प्रदीप इस, दोपवत् अचलादीमा प्रशाशकत्वादिति परिभाषाप्रदीपः बत: a सः । होतो या प्रसाहारा सबसहप्रकाशकः, एव खबुद्धिजननहारा शास्त्रोपकारक: भाव:, ·परिभाषा प्रदीपः। . ग्रन्थस्य उपयोगित.निर्देशः।- ध्वान्ते पथि चरिष्ण नां यथा दोपः प्रदर्शकः । नानाशास्त्र ज्ञभिषजा सङ्ग होऽयं तथा भवेत् ॥ ४ ॥ खण्डेश्चतुर्मिरादिष्टः सङ्गाहो नातिविस्तरः । वैद्याः कुर्वन्वन यजं व्यवहारार्थमुद्यताः ॥ ५ ॥ अन्यस्य अभिधेयनिर्देशः।- अव्यतानुकालेशोत-सन्दिग्धार्थप्रकाशिकाः। परिभाषा: प्रकश्यन्ते दीपोभूता: सुनिश्चिता: ॥ ६ ॥ नियमविशेषः परिभाषा इति, तथा च कैयदः,-"अधिकारशब्देन पाराथ्यो शरिभाषाऽप्यच्यते, शित् परिभाषाय." इति ॥ २३ ॥ अस्य उपयोगितामाद, ध्वान्त इत्यादि।-ध्वान्ते अन्धकाराइते। व्यवहारा विवादार्थ, चिकित्सा कमछि ऊहापोवंशविविध मन्देहनिरसनाथम इत्य थः, "वि नामाऽऽय सन्द हे हरा हार उच्यो। नाना सन्दहहरात व्यवहार इति स्मृतः ॥" प्रति कात्यायनः; यदा-अर्थविशेष बोधमाय शब्दविशेषप्रयोगार्थमिव्य थे', अद्यता: कृतोद्यमाः ॥ ४॥५॥ "सिद्धार्थ सिद्धसम्बन्ध श्रोत श्रोता प्रवर्तते । ग्रन्थादौ वेन बताव्यः सधन्य: प्रयोजनः॥ अभिधेयफलज्ञान-विरस्तिमितोद्यमाः। श्रोतुं खपमपि नाट्रियन्ते हि साधवः ॥” इत्यु क्या प्रेक्षापता प्रवृत्त्य थम् अभिधेयादोमामवश्य वाच्या वादादौ पभिध्यादौनाइ, पन्योति । अव्यक्तादीनां चतुणी प्रकाशिका: बोषिक्षा: अन्यतानुकालेशील सन्दिग्धार्थप्रकाशिका:, तब अव्यक्तः अस्फुटः, सामान्ये लोक इत्यर्थः, सच शौत कषायः कार्य इति सामान्य नो को “पड्भिः पले शतुभिर्वा मलि खात् शीतफाण्टयोः। भासत भेषजपलं सारवायां पखवयम् ॥ इत्यादिरूपः, अनुक्तः अनिर्दिष्टः, सघ कालेज के प्रभातं स्वादको नटा भवेत्” इत्यादिरूपः, सेशोतः विसरण वहान्यानो बाहुल्य दोषपरिहारार्थ दिग्दर्शनार्थच अवयवेगोक्ति:, सब शाकद्रसे गोमयरस इन्दने रक्तचन्दनम् स्थानिविस्तरोतिरूपः, सन्दिग्वार्थ: गूढार्थः, सग्देहविषयौमृतार्थ इत्यर्थः, सच वागिन्धादिग ऐन बोरतर्वादिगोल वा मेड: प्रत्तव्यः इत्युक्षौ गणो माला लेषां का कल कायेन वा पत्ताच्यः इति बन्देहे "यवार्षिको- मोहिर्ग स्यात् स्नेह संविधौ। सबैव सल्कनिर्यादाविष्ये ते नेहवेदिमा ॥" बाद अनि सनरूप इति वाशिन्हा ते परिसाशन व्यता कालिया बातम्या, एक or ·प्रथमः खुराई। - अथ प्रथमतो मानसूत्रं लिख्यते।- परिमाणु विना कापि नागदाज्जायते फलम् । तस्मात् सर्वे यतन्तेऽन्न परिमाणविधौ सदा ॥ ७ ॥ शाधरस्वाह।- न मानेन विना युन्निद्रव्यागां जायते क्वचित् । अतः प्रयोगकाय्याथै मानमत्रोच्चवे मया ॥८॥ अन्यच्च मानापेक्षितमाचाा भेषजानां प्रकल्पनम् । मेनिरे यत्ततो मानमुच्यते पारिभाषिकम् ॥ इति ॥९॥ तत्तु (मानं) मतभेदान्नानाविधं भवति । अथ कालिङ्गपरिभाषा - जालान्तरगतैः सूर्यकरैः ध्वं सौ विलोक्यते । षड्ध्वसो भिमरीचि: स्यात् ताभिः षभिश्च राजिका ॥१०॥ सति सटधापकाशिक्षा परिभाषा यथा-कास्मिंशित योगे किमपि द्रव्य न लभ्यते चेत तदभावे कि ग्राहमिति सन्टेहे व्याभावे तु तत्तल्यं द्रव्यमेव प्रदीयते । मध्वभावे गुडो जौर्य शान्यभावे तु षष्टिक:॥” इत्यादि रूपा जेथा। एबच्चा व्यक्ताद्यर्थप काशन- मयाभिधेय मुक्तं भवति, तथा भव्य ताटिना मा पन्थ भ्य वाच्य वाचकलन सम्बन्धः, का यथाशास्त्र भेषज कल्पनेन पातुग रुगविनिवारणमिति ॥ ६ ॥ परिमाण ज्ञानस्य उपयोगितामाह, परिमाणमिति ।-नास्ति गदी रोगो यात् तसाात अगदान पोषधात्, “भेषनौषधभत्रज्यान्य गदो जायुरियपि इत्यमरः ॥ ७॥ परिमायज्ञान य उ योगितायां शाङ्गंधरवचनमाड, नेति। -मानेन परिमाणेन । युक्ति: योग', रोगनिवारणसमर्थः मुष्ठ योग इत्यर्थः। प्रथज्यले गोगनिशसार्थमिति प्रयोगः पौषधं. सकायां प्रयोगकाम्याथम औषधनिर्माणार्थमित्यर्थः। मक्ष्य मानन्य पच्छे टार्थ प्रयोग कार्यार्थमित्य क. भक्ष्य-मानस्य पृथगुत: ॥ पार ॥ 'मानच विविध पाह- कानिङ्ग मागधं तथा। कालि हात मागधं श्रेष्टमेवं मानविटी विदुः ॥ इति परकोत्या कालिगमागधभेदेन मानस्य हैविध्यात् पादौ प्रथमौद्दिष्ट जानिमाम मार, जालान्तरगतरित्यादि।-मागचेतत् सौश्रुतमिति केषाञ्चिन्मत, तव तु न किंचित् विशेष मामुपलभ्यते, ते तदुल्ले खादर्शनात् तथा कालिपरि , ·परिभाषा प्रदीपः.. तिसभी राजिकाभिश्च सर्षपः प्रोचते बुधैः। यवोऽष्टसर्षपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तचतुष्टयम् ॥ ११॥ षडूभिश्च रतिकाभिः स्यान्माषको हेमधामको। साश्चतुर्भिः शाण: स्याहरणं तन्निगद्यते ॥ १२ ॥ टङ्कः स एव कथितस्तयं कोल उच्यते। क्षुद्रो मोटरकश्चैव द्रक्षणं तनिगद्यते ॥ १३ ॥ कोलहयक्ष कर्षः स्यात् स प्रोत: पाणिमानिक: अक्ष: विचुः पागितलं किञ्चित् पाणिश्च तिन्दुकम् ॥१४॥ विडालपद कञ्चैव तथा पोशिका मता। करमध्यो हंसपदं सुवर्ण कवल ग्रहः ॥ १५ ॥ उडुम्बरच पायैः कर्ष एष निगद्यते । स्थात् कर्षाभ्यामईपलं शुक्तिरष्टमिका तथा ॥ १६ ॥ भाषायां पडभिः रतिकाभिः मुश्रुते च पञ्चभिः रक्तिकाभिः भाषकनिशादिनि मुधीभिर्विभाव्यम्। मालान्तरगत: गवाक्षविश्वनिपतितः । "सी" "बंधी इसि पाठान्तरम; सा तु "वसरणुः इति पर्यायान्तरेणापि' अभिहिती भवति। सानिका श" इति प्रसिद्धम। सर्षपः वेतसपः। "षभित्र रक्तिकाभिः इत्यव “पञ्चभी रतिकाभिःइति पाठान्तरम, एवञ्च सप्ताटनब दशवादशचतुर्दशभिर्युनाभिरपि क्वचित् क्वचित् मापको तथा श्रीकान्त:,-"गुजाभिदंशभिषि शतुर्दशभिरेव पन्यव पञ्चभिाषा बभिः क्वचिदुदाहृतः॥ सप्तभिर्न कमिवांजपि गुञ्जाभिाषशोऽपरः। षष्टाभिषिक: क्वापि गौड़े हादशभिस्तथा ।" हेमधामको ति माषपायो। हेमधामको इत्यत्र *हमपान्धको पाठान्तरमा शाय एव । सहवं शाययम्। "शुद्रो मोटरकश्चैव द्रन ला" त्यस क्षुद्रको बटक व बकप: *. इति, तथा "मोटरसः इत्यय "मोरटक:* इति च पाठान्तरइयम्। षोडशका फोज्यमापकपरिमिता। "उलयोरखधोव्याय बहुखम्' प्रति केचित् *वाबलयहः' "कबड्या" इत्यवि पठन्ति। अतिरमिका निभई पखपर्यायः अष्टमिका अष्टपापपरिमिता इति।

·प्रथमः खण्डः। शुक्तिभ्यास पलं ज्ञेयं मुष्टिमात्रञ्चतुर्थिका । प्रकुञ्चः षोड़शी विल्वं पलमेवान कोयते ॥ १०॥ पसाभ्यां प्रसूतिया प्रस्तञ्च निगद्यते । प्रमृतिभ्यामञ्जति: स्यात् कुड़वोऽईशरावकः ॥ १८ ॥ अष्टमामञ्च स शेयः कुड़वाभ्याञ्च मानिका। शरावोऽष्टपलं तहज्ज्ञेयमत्र विचक्षणः ॥ १८ ॥ शरावाभ्यां भवेत् प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाऽऽढ़कम् । भाजनं कंस-पात्रे च चतुःषष्टिपलञ्च तत् ॥ २०॥ चतुर्मिराढ़कोण: कलशो नल्वगोऽमणः । उन्मानञ्च घटो राषिोणपर्यायसंजितः ॥ २१ ॥ द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः । सूर्याभ्याञ्च भवेद्रोणो बृहद्रोणी च सा स्मृता॥२२॥ द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्म बुद्धिभिः । चतुःसहस्रपलिका षणवत्यधिका च सा ॥ २३॥ पलानां हिसहसच भार एकः प्रकीर्तितः। तुला पल शतं ज्ञेयं सर्वत्रैवष निश्चयः ॥ २४ ॥ माष-टाक्ष-विल्वानि कुड़वः प्रस्थ आढ़कम् । राशिोणी खारी चेति यथोत्तरं चतुर्गुणाः ॥ २५ ॥ "मुष्टिमावम" इत्यव "मुष्टि रामम" इति पाठान्तरम। चतुर्थि का चतुष्कर्ष इत्यर्थः । अरमानञ्च स ज्ञेयः इत्य व स: कुडयः। भाजनादिचतुष्टयमाढ कपर्यायः । “कमपावे पन्थ वा सपावच इति पाठान्तरम । “नव इस्य न "लवण: इति पाठान्तरम। "बदट्रीयो" इत्थव "वाडी गोणी" इति पाठान्तरम। घमबत्यधिकाच सा इत्यक सा खारो। तुलेति। -यदुता मन्धन “तुला पल शतं तासां विंशतिर्भार उच्यते । बारी भारयेनेव वृता षड्भाजनाधिका ।" इति। सबवेव इत्युतया सर्वदेशेप्नध इदं मानं, न केवलं कलिङ्गदेश, एक शब्दस्य निश्याथै कत्वात् । साधरण मोकाशो. वं मागषपरिभाषामध्ये पठितः देन पट्टीकाकारणादमलेन "न तु केवल ·परिभाषा-प्रदीपः। ट्रव्याशुष्कद्रव्या का मानविषये विशेषनिर्देशः।- गुञ्जादिमानमारभ्य यावत् स्यात् कुड़वस्थितिः । द्रवाशुष्कद्रयाणां तावन्मानं समं मतम् ॥ २६ ॥ प्रस्थादिमानमारभ्य हिगुणं तवायोः । मानं तथा तुलायाश्च द्विगुणं न क्वचित् स्मृतम् ॥ २७ ॥ कुडवमानख विशेषनिर्णयः।- मृक्ष-वेणु-लोहादेर्भाण्डं यच्चतुरङ्गुलम् । विस्तोच तथोचञ्च तन्मानं कुड़वं वदेत् ॥ २८ ॥ योगानां नामनिर्देशविधिः।- यदौषधन्तु प्रथमं यस्य योगस्य कथ्यते । तन्नाम्नेव स योगो हि कथ्यते तत्र निश्चयः ॥ २८ ॥ [इति क.लिङ्गपरिभाषा]. - मगधदेशे नि व्याख्या गता इति जेयम्। यथोक्तम् चतुर्मुघr' इति-मापापक्षया टा. टकापेक्षया पक्षः इत्यादिकमेव उत्तरोत्तर चतुर्गुणा ज्ञेया इत्यर्थः । उञ्चायन - माषा चतुर्गुणः शाण: शाणात् कर्षशत गुंगा: । कर्षाचतुर्ग बिल्कमित्याद्या प्रपरे मता: ॥ इति ॥ १०-२५॥ ट्रयादिट्रव्याप ग्रहणायें परिभाषामा, गुनादीत्यादि -यावत कुडथितिः कुडवप्राप्तिः, गुनामारभ्यः कुडवपर्ययन्तमित्यर्थ: कुडवमिन या दवा,द्रव्ययोः सम- परिमाणत्वे महान् मतभेदो वियते, स तु अग्रे. म्फ दो हविष्यति । সক मानम्॥ २६॥२७॥ कडवमिसट्रक व्यसोलनाथमुपायविशेषमाह, मृदिति ।- वनमाल दोघे चतुरङ्गख- अथश्च मृदादिपावं कुडयमित द्रवदन्याधारभित्यर्थः । लास्थिय लोशब्देन सवांद्यष्टविध सौहं बोध्यं, सच-वर्ण रजनतामाधोत्र : लौहामश्चम । चादिपदेन पाच वर्माटताना यहणम ॥ २८ ॥ पथ व्यवहारमोकांथे सिइभेषणानां संज्ञाविधान । यदित्यादि। बदौषधन्तु इत्यादि निदेश: प्रायिकत्वेन तथा जापत लाला रामबच पर्णदिविषयक जातव्यः, रसौषधेषु व्यभिचारदर्शनात् ।।

·प्रथमः खुराड: । [0] अथ मागधपरिभाषा - वसरेणुस्तु विज्ञेयः त्रिंशता परमाणुभिः । त्रसरेणुस्तु पर्याय-नाम्ना ध्वंसो निगद्यते ॥ ३० ॥ पड़ध्वं मौभिमरीचिः स्यात् षण्मरीच्यस्तु सर्षपः । षट्सर्षपैयवस्त्वेको गुज्जैका च यवैस्त्रिभिः ॥ ३१ ॥ गुजाभिर्दशभिः प्रोक्तो माषको ब्रह्मणा पुरा। हमश्च धामकश्चैव पर्यायस्तस्य कीर्तितः ॥ ३२॥ चतुर्भिर्माषकैः शाण: स निष्काष्टक एव च । धरणशब्दोऽत्र बोध्यः, अन्यत्र शाणपर्याये लिखितत्वात् । शाणी हौ द्रक्षगां विद्यात् कोलं वटकमेव च ॥ ३३ ॥ कर्षाई हिगुणः कर्षः सुवर्णञ्चाक्षमेव च । किचिद्दिड़ालपदकं पिचुः पाणितलं तथा ॥ ३४ ॥ उड़म्बरं तिन्दु कञ्च कवडग्रहमेव च । हे सुवर्णे पलाई स्यात् शुक्तिराष्टमिका तथा ॥ ३५ ॥ हे पला? पलं मुष्टिः प्रकुञ्चश्च चतुर्थिका । विल्वं षोडशिकाऽऽमञ्च हे पले प्रमृतं विदुः ॥ ३६॥ कुडव: प्रस्तास्यां स्यादन्जलि: स निगद्यते। अष्टमानं शरावाई तस्य पायमेव च ॥३०॥ G - इदानीं प्राकप्रदर्शितोद्देशानुसारेण चर कोक्तं मागधमानमाड, बसरेणुरिति । अरेणुरिति जालातरगतसूये करैयंत सूक्ष्म रजो दृश्यते, तदेव कमरेबि सेयः । सब परमाणुलचमाञ्चोक यथा जालान्तरगते मानौ यत सूक्ष्मं दृश्य ते रगः। विशनमो भागः परमाणः स उच्यते ॥” इति। "ध्वंसी' इत्यव "शी' इति पाटे- बंश रन्ध्र प्रविष्ट यत् रजस्तन बंशी, तस्या: विंधता परमाणभिः या मनमा सा वंशौति । चतुर्भिमाषकैः इत्यादी मा चतुर्भिः शाप: स्याधरणं तबिगदाते इति पाठान्तरम् । कांद्वमिति छेदः। द्विगुणः कर्षाबंदिगुणः, कोलायमित्यर्थः । शिश्चित् तथा विड़ाव पदकं पृथक् पदश्यम् । हे सुवर्ण को कौँ । बिल्वं षोशिकाइयच्च इत्यता: ..

·[] परिभाषा-प्रदीपः। कुड़वाभ्यां माणिका स्यात् शरावोऽष्टपलं तथा । माणिकाभ्यां भवेत् प्रस्थो जेयः षोड़शभिः पलैः ॥ ३८॥ चतुःप्रस्थैराढ़कः स्यात् पानं कंसच भाजनम् । अयं भिषांग्भराख्यातचतुःषष्टिपलैरिह ॥ ३८ ॥ चतुर्भिराढोण: कथितः पूर्वसूरिभिः । घट: कलश उन्मानो नल्वणोऽमण एव च ॥४॥ द्रोणपर्यायनामानि कीर्तितानि भिषग्वरैः । अयञ्च पलसवप्रातः षट्पशाशच्छतदयम् ॥ ४१ ॥ द्रोणाभ्यां सूर्पकुम्भौ च चतुःषष्टिशरावकः । सूर्याभ्याञ्च भवेद्रोणो वृहद्रोणौ च सा स्मता ॥ ४२ ॥ द्रोणोचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मबुद्धिभिः । चतुःसहस्रपलिका षणवत्यधिका च सा ॥ ४३ ॥ तुला पखशतं प्रोक्तं भारः स्याहिंशतिस्तुलाः । पलानां हिसहस्राणि भारः परिमिती बुधः ॥४४॥ माष-शाणौ कर्ष-पले कुड़व: प्रस्थ बाढ़कः । द्रोणो द्रोणी खारी चेति यथोत्तरं चतुर्गुणाः ॥ ४५ ॥ शुष्का-द्रवट्र व्याण मानविधी विशेष निर्देशः।- शुष्कद्रव्येष्विदं मानं हिगुणञ्च द्रवायोः । ज्ञातव्यं कुड़वादूई प्रस्थादिश्रुतिमानतः ॥ ४ ॥ पखपर्यायाः। श्रयम् पाटसः। मल्लका' इत्यत्र "खव:* पति पाठान्तरम् । अयञ्च दोष इत्यर्थः । षट्पसातयं षट्पञ्चायपिदिसपलानीत्यर्थः । सा खारी। पखातं साहायरामा इत्यर्थः । “माषक: भासिन्टुके पलं कुडय. प्रथमः। राबियो खारीचेति ययोत्तर चतुर्गुणा: " इति पाठस्तु प्रामादिका, यत: प्रखख चतुर्गुणे कसे पानको भवति, न तु राषि:, पब तु बाट कमरित्येक राधिपदोपादानात, विष मानधमानमध्ये द्रापपर्याय राषिपदासावेऽपि नपादानादिति सुपौभित्र्यम् । ३.-४॥

·प्रथमः खरा:। [eo अंत्र * कुड़वा मित्युक्तौ पारावस्य द्वैगुण्यं स्यादित्यत आह, प्रस्थादि- श्रुतिमानत इति, प्रस्थादिमानमारभ्य इत्यर्थः। कुड़वे किं द्वैगुखं न ? इत्यत आह, कुड़वा मिति । अयमभिसन्धिः -कुड़वादिति दिग्योग- लक्षणां पञ्चमौं ये वदन्ति, तन्मते कुड़वे द्वैगुण्यं नास्तीति, किन्तु कुड़वादन ल्यवलोप पञ्चमी, कुड़वं व्याप्येत्यर्थः, केचिदत्र एवं व्याचक्षते, तन्मते कुड़वस्थापि वैगुण्यम् । यथा- गुञ्जादिमानमारभ्य यावत् स्यात् कुड़वस्थितिः । द्रवाशुष्कद्रव्येषु तुल्यमानं प्रकीर्तितम् ॥ इति वचनात्। अस्वार्थः ।रक्तिकादिमारभ्य कुड़वादर्वाक तुल्यं मानं कुड़वमारभ्य द्वैगुण्यर, एतेन कुड़वस्यापि वैगुण्यं निश्चलकरेणैव व्याख्यातम् । अत एवोक्तम् ।- सर्पि:खण्डजलक्षौद्र-तैलक्षौरासवादिषु । अष्टौ पलानि कुड़वो नारिकेले च शस्यते ॥ अनित्या परिभाषेयं यथादर्शनमुच्यते । . पापडते, भवेति। कुडवादूई कुडवात् परं भाराषमानख खाभात् श्रावस्थापि डैगुण्याशङ्कन, अतस्ताव रासार्थ मा, प्रथादोति । एतेन शराबस्य बैगुण्याभाव: सिद्धः। पवैवं जातब्धं- "शुकद्रव्येष्विदं मानमेवमादि प्रकीर्तितम् । हिंगुणं तत् द्रवेष्विष्टं साथै वोड़तेषु च ॥" इति चरकवचने तथा “शष्काणामिद मानमा,द्रवाणास विग्रहम् इति सुश्रुतबचने च गुनादिमानमारभ्य कुड़वपयन्सामा ट्रवाशुष्काणां सममानत्वानुल्लेखात "ज्ञातव्य कुडवाई" "गुनादिमानमारभ्य- इत्यादि परिभाषा सरकादिभिरगाहता इति। एवञ्च चरकसुश्रुतप्रमाणातु- सारेण तथा "शुष्कद्रव्येषु यन्मानमाद्रस्य हिगुणं हि सत। शुष्कस्य गुरुतीत्वात् सवादई प्रयोजयेत् । पति वचनामुमारे च द्रवादयोः शुष्कापेक्षया महन्य. बोयत्वात् रतिमाषकादौ सर्ववैव हैगुण्यं याद्यमित्य केषां सुधियां सिद्धान्तः । भबत, कडवस्त्र हैगुण्या हैगुण्यविषये बायो मतभेदा विद्यन्ते, ते तु नामाभिरका समाधीयन्ते बहुविवादास्पदत्वात, सर्वथा व्यवहारः सम्प्रदायशानुसरणीयः । प्रयोगविशेषे कुड़वगुण्यसिद्धी मतान्तरमाह, मारियादि।-खुरुः विकास अलि सिनः। शीनानेन पिडित कुख्य वेगाने ·[१०] परिभाषा-प्रदोषः। दन्तौटते कुझुमाये तैलेोऽस अपयुज्यते ॥ न नारिवल खण्डे चलतली पलमिप्यते ॥ तथा च ।- यथा- ॥ कुड़वेऽपि कचित् हित्वं यथा दन्तीछते स्मृतम् । इति। अनेनापि निःसन्देहो न प्रतिपाद्यते इति, यतो दन्तीरतमाने द्वैगुण्य- मस्ति, न सर्वत्र, कण्ठोत्या क्वचिदिति पाठात् । अलोच्यते, कुड़वे माणिकायां तुलायां पलमाने च द्वैगुण्यं नास्तीति । कुड़वे माणिकायाञ्च तुलामाने तथैव च । पलोल्लेखागते माने न बैगुण्खमिहेष्यते ॥ इति । अत एव कुड़वस्य न वैगुण्य म् ; किन्तु निश्चलकरव्याख्या दन्तीरावे इव, नान्यत्रेति सङ्कपः ॥ (क) शुष्कापेक्षया आद्रस्य द्विगुणग्रहणविधिः- शुष्कद्रव्ये तु या मात्रा चाट्रेस हिगुणा हि सा । शुष्कस्य गुरुतीक्ष्णत्वात् तस्माद? प्रकीर्तितम् ॥४७॥ अस्यापवादमाह।- वासा-निम्ब-पटोल-केतकि-बला-कुष्माण्ड केन्दोवरी- वर्षाभू-कुटजाश्वगन्धसहितास्ताः पृतिगन्धामृताः । परमतसिई प्रदश्यं खमतमाह. अनियेति ।-अनिन्था पनियता, न सार्ववि. कौत्यर्थः । इयं सपिरादिपरिभाषा। यथादर्श नं यथाष्टम, प्राचार्यादि. सनिधी औषधप्रस्तुतविषये थाटक प्रत्यक्षीक तमित्यर्थः । यहा-यधादान यथाशास्त्रमा असो सपिरित्यादिपरिभाषा। -मानिकेलाटो पल शब्द- प्रयोगो न युज्यते इत्यर्थः । * नारिकेले खण्डे च तेलेऽष्टपण मिष्यते इति पाठान्तरे-नारिकेलादिवये कुरुवमाने अष्टपलरूपं हैगुण्यं नेष्यते इत्यर्थः। (क) नेति । 0 पादँद्रव्य यहणे विशेषनियममार, शुकत्यादि।-सा माना। पाट्रांपेक्षया इति शेषः ॥ ४०॥ अईम् इत्यन ·प्रथमः खण्डः। [११] मांसं नागबला सहाचरपूरौ हिवाके नित्यशः ग्राह्यास्तक्षामेव न विगुणिता ये चेक्षुजाता गणा: ॥४८॥ "गणा:” इत्यत्र “घनाः” इति वा पाठः । अल इन्दीवरी शरावरी। पूतिगन्धा प्रसारणौ। सहाचरः पीत- मिण्टी। इक्षुजाता गुड़ादयः। गणाः भद्रदादि-सालसारादि-दश- मूलीप्रभृतयः । घना इति पाठे-घनाः कठिनाः । न्यच्च- - गुडूची कुटजो वासा कुष्माण्डश्च शतावरी । अश्वगन्धासहचरी शतपुष्या प्रसारणौ ॥ प्रयोक्ताव्या: सदैवाद द्विगुणं न च कारयेत् ॥४॥ शाधरमतमेतत् । वासा-कुटज-कुष्माण्ड-शतपुष्पा-सहाऽमृताः । समारण्यश्वगन्धा च नागाख्यातिबलाबलाः॥ नित्यमा प्रयोकव्या न तासां हिगुणो भवेत् ॥ ५० ॥ हस्तिकर्णपलाश-बाट्यालक-गोरक्षतण्डुलाश्चैतत् । अथ द्रव्याणामुपयुक्तानुपयुत्तात्वमाह।- शुष्कं नवीनं द्रव्यञ्च योज्यं सकलकर्मसु । आईञ्च द्विगुणं विद्यादेष सर्वत्र निश्चयः ॥ ५१ ॥ weapon द्रवादंबाई गुण्य विधायक परिभाषाया अपवादमाह बारीत्यादि।- शोरच तण्डुस्खा। पुरः गुग्गुलुः। तत्काणम् उदारवण मे वेत्यर्थ: । “इक्षुणाता वना: इति पाठ-चरसनिष्पन्न गुड़ श क मा मत्स्य गिड़ कासितोपलादीनि कठिन- ट्रव्याणौ त्यर्थः । वासादीनि उद्धृत्य व ग्राह्याणि, न शुष्कापि न बा त गुण्यानौति मियमः, तथाविधानामे वेषां फलोपधायक बात। शतपुष्पा “शल फा' इति प्रसिद्धम् । भाद्री: सध उडताः. पशुष्का इति यावत् । सहा सहचर: मुगपणे वा। जागाख्यः इति कर्ण पलाशः, अतिबला गोरखण्डुला, बला तीतपुष्यभेदेन विविधो प्राध्यापकः , यहा-नागाख्य वखा लागवला गोरक्ष तण्डया, अतिपला श्वेतवला चला पौलपुष्पा बला॥४-५१ ॥ .

·परिभाषा-प्रदीपः। अन्यच्चा - द्रव्याख्यभिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधी। ऋते कृत-गुड-क्षौद्र-धान्य कृष्णा-विडङ्गतः ॥ १२ ॥ प्रसङ्गात् स्नेहादेर्गुणागुणमाह । - स्नेहः सिद्धो गुडादिश्च गुणहीनोऽब्दतो भवेत् । नेहाद्या: पूर्ण वौर्याः स्युरा चतुर्मासतः परम् ॥ ५३ ॥ अब्दाटूच घृतं पक्कं होनवीय॑न्तु तद्भवेत् । तैले विपर्ययं विद्यात् पक्केऽपक्के विशेषतः ॥ ५४ ॥ तैलमत्र तिलभवं, न सर्षपादिस्नेहसामान्यपरम् । अन्यच्च ।- गुणहीनं भवेत् वर्षादृष्ट्वं तद्रूपमौषधम् । मासहयात् तथा चणं होनवीय॑त्वमाप्नुयात् ॥ ५५ ॥ भेषणविधौ को गद्रव्य ग्राह्य तदाह-शुष्कमित्यादि। द्रव्यापीत्यादि।-धान्य धन्या कम। छणा पिप्पली! वृतादौना पुगपत्वमेव प्रशस्तमित्यर्थः, पुराणत्वचैतेषां संवत्सराइंमेव भवति प्रति विजेयम ॥ ५११५२ ॥ प्रदानी सर्वेषामे औषधाना नवत्व पुराण वादिभेदेन गुणगुणावाद, स्नेह इति । ने मतलब सामज रूपः। सिइ पक्कः। गुडादिश्च इत्य व पादिपदेन खण्डाव- लेहादौना ग्रहणम् । पच्दत: वत्सराव परमित्यर्थः । श्रा-चतुर्मासत: पर पाक समाप्ति- दिवसमारण्य चतुर्मासानन्तरम् अर्थात पञ्चममासमारम्य वत्मरं यावत् सेवादय; सम्पूर्ण योया वर्तन्ते, एतेन एक्कने कादयः चतुर्मास पर्यन्नमप्राप्त वौय्या: हादश भासा- नन्तरचीनबीयां इति विज्ञातव्यम्। केचित्त परम भन्दात् परम, पा चतुर्मासत चतुर्मासं यावत् इति व्याख्यान यन्ति, “ीना: स्यधु गतेला द्याश्यतुमा साधि कास्तथा? इति वक्ष्यमाषबचमान्तरदर्शनाल, तेम षोडश मामान पूर्ण वीयांसि पन्तौति फलितम । तेले विपथ यम इति वैपरीत्यं, पक्क तेल विशेषतचापक तेल घावधिक पुराणं भवेत, ताबदौयांधिकं भवेदित्यर्थः । गुति।-ट्रप धातुरसादिविद्यौनं केवलं बनौषधिविष्यमित्यर्थः । केचि तु तद्रूपमिति यादृशं ट्रव्य स्वरूपं तादृशमैव तटू धित, न तु चयदि कल्पितम् ; तथा प्र-धातुरूपं द्रव्य बजन श्रेष्ठं वासरोषितम्। इति व्याख्यानयन्ति । ड्रोन वीर्य स्वं बोर्खाल्प माया भावं, न तु सर्वथा कार्यराहित्य- .

·प्रथमः खण्डः। [१३] होनत्वं गुड़िकालेही लभते वत्सरात् परम्। होना: स्युततेलाद्याचतुर्मासाधिकात् तथा ॥ ५६ श्रोषध्या लघुपाला: स्युनि:- वसरात् परम् । पुराणा: स्युगयुक्ता पासवा धातवा रसाः ॥ ५० ॥ होनाः स्युटततैल द्या इति, तैलमन कटुतैलं, तन्निध्यादितदशा तलादि च ज्ञेयं, नान्यत्- "अब्दादू एतं पक्कं होनवीर्यत्वमाप्नुयात् । तेले विपर्यायं विद्यात् पक्केऽपके विशेषतः ॥” इति वचनात् । रोगविशेष गमोना ट्रव्याण योपादेयत्व निदेशः।- व्याधेश्युक्तं यद्व्यं गणोक्तामपि तत् त्यजेत् । अनुक्तमपि युक्तं यद्योजयेत् तत्र तत् बुधः ॥ १८ ॥ [शावरणेयोक्तम् । मिति बोडव्यं, भास्वारलवादीनां च षविशेषाणां बहुल परिमाणेन प्रस्तुतविधि- दर्शनान, न तु सावत्परिमाणं चयं के नाप्ये कैन मासइयाटुपयोक्तं शक्यते, तो मासइयाटूई चाईना किश्चित् वीर्य हानिर्भवति, न तु सर्वग्रा इति मुधोभिद्रष्टव्यम् । चतुर्मासाधिकादित्य वर्षादिति शेषः, तेम षोडशमासादनन्तरमित्यर्थः । चतु. मांसाधिकात" इत्य व चतुर्मासाधिका:" इति पाठान्त रम । अस्मिन् पाठ कैचित् चतुर्माख ग्रहणन वर्षाकाल मन्यन्ते, “वर्षाया मुषितः स्नेह: पक: कौनत्वमाप्नयात" इति वचनाता लघुपाका कोषध्य: यबगोधमादयः, निर्भया नि. शेषेण वीर्यौना:, न तु होनवौय्याः, “एतेषु य गोधूम-तिखलाषा नया हिता:। रूढाः पुरावा' विरसा: न तणा मुशारिण: ॥" नि वचनात्। “ नियां.' इन्य बीयां:- ति पाठे-नवीयवस्था इत्यर्थः। पासवा इव्यवपासवशब्दः सन्धित- भावस्थापलक्षणं, तेन पासवारिष्ट सरारनालाटौना ग्रह बोध्यम। धातवः सुवर्भदय:, तनिष्पादितौषधानोत्ययः । रसा: पारदाः, रसोपरसघटितोषधा- मोस्वयः ॥ ५३-५०॥ व्याधिविशेषे गपीनामाम घोषधीमामग्राह्यले अनुनानाच यायले परिभाषामा ब्यारिति ।-अयुन अनुपयोगि । ५८॥ प०-२

·[৪]
অৰিাষা-সীম:।
अथ प्रशस्तदेशजद्रव्यमाह ।-
আয়া বিমলা; ৰীক্ষ্মী মিমিমি:।
ননান্তীমানি : সমানি ক্লিয়াৰিখী। ২।
अन्येष्वपि प्ररोहन्ति वनेष पवनेषु च ।
নীলায়ি মিম বুল মাল মিল ও ।
স্বাঞ্ছ:-
লম্বায় ব্যায় ক্ষ্মীয়নৰামিন।
মুবাশ্বিন বা মনিমালী নাঘ: ॥ € ।
প্রলু ৰাভাৰয়া কম মূৱালন: সুবী।
অৰহ্মনবান্ধা স্বৰী স্বামী। ২
দু; বহি:, কলিজাজুলী: মুছলম্বী ঝু সুনি।
আমিষ্ট অদ্বিতীয়াৰি ছালৰা, আল্পা নি।-বিশ্রাব
যু ঞ্জ স্থানি গ্রীল অঙ্কু খায়। স্বর্য রা:,শ্লিীলা-
माग्नेयत्वात् सौम्ये व्याधी वेभ्यो ग्योताम्यौषधानि तथा हिमगिरी. सौम्यवादाग्नेश
গ্রাধী নানালি অধালি খ্রিঙ্ক স্কাল্প জ্ঞাখি ঘরলি । ২০।
মির্জা বালায় জ্বীয় থ া ল না, অধি।—শি ভাঙা
বল্প খমী কাজুবঘা ঋবি লা লা , লজ্জায় লাশ াশ,
অ অ অ অ ক্সাম ও ব্দ, মহিলা ক্ষ্ম থিসাঘাষেধ থাকবলাজু-
ম: অঘকাজধানঃ সৰিায়ী: প্রিয়মুখী দাম: ব্যানথিগৰামুখি
জা, নি। যাত্রী খৰিখ:, লগ্ন, বি যখন, য ভাষা
বমূৰিাজী: : :, অমলায় অল্প খিব লাশী:
সুষুম্বী মূখালী বিন সল্লখ ঘ:। ব্যাঘা কাঞ্চালীসম প্র যন্ত্র ব্য: ;
র লাক্সালিলি:, আলু অত্যা দুর “স্বল্পকালীনীছ
মীনালিৱী ভূছুনাবলম্বা শুধু স্কুলাঘাথলিলুমায, জ শালীমুয়িত্ব
Wান; চলি ; স্বাস্থ্যৰ জুলিয়া ** -“য় বা ভুলি: স্বাৰ ত্ব
?

·प्रथमः खण्डः । अत्र निषेधमाइ।- देवतालय व मोक-कूपरण्याश्म गानजा: । अकालतामूलोत्था न्यूनाधिकचिरन्तना: ॥ जनाग्निकिमि मसला प्रोषध्यस्तु न सिद्धिदाः ॥ ६३ ॥ अन्यच्च । बल्मो क-कुत्सितानप-श्मशानोषर-मार्गजाः । जन्तु-वति-हिमव्याप्ता नौषध्यः कार्यसाधिकाः ॥१४॥ अथ भूतापसारणः।-- ओं निवसन्ति हि भूतानि यान्यस्मिन् कानिचित् द्रुमे । अपकामन्त्वतस्तानि प्रजार्थं पाव्यते द्रुमः ॥ ५ ॥ ओं वेतालाच पिशाचाच राक्षसाच सरीसृपाः । ये भूतास्तेऽपसर्पन्तु वृक्षादस्मात् शिवाजया ॥ ६६ ॥ अथोद्धारणमन्त्रः । ओं येन त्वां खनते ब्रह्मा वेनेन्द्रो येन केशवः । तेनाहं त्वां खनिष्यामि मन्त्रपूतन पाणिना ॥ १७ ॥ उडारणविधिः।- भूतादिमुक्तयेऽभ्यर्च सायें प्रातरुदमुखैः। श्राद्धरुपोषितग्राह्य भेषजं कर्मकद्भवेत् ॥ ६८ ॥ अथ औषधद्रव्याङ्गग्रहणमाह ।- सारः स्यात् खदिरादीनां निम्बादौनाञ्च वल्कलम् । फलन्तु दाडिमादीनां पटोलादेश्छदस्तथा ॥ ६ ॥ शाधरस्वाह।- न्यग्रोधादेस्वचो ग्राद्याः सार: स्याहौजकादितः । मृता । द्रव्याणि यव तवैव तद्गुणानि विशेषतः ॥" प्रतिपक्षतं इस्वत्व कुश्मत्व- विवर्णत्वादिदोषविरहितम् । पनाकान्तं किमिवहिहिमादिभिरनभिहतम् । श६२ ।। पौषपद्रव्य मजा हे निषिद्धस्थानादिकमाह, देवतेत्यादि । -रच्या मार्गः। अशाख तकमूरलोत्था: अकालमभूता: वृक्षान्तरमूलममताच ॥ ६३-६८॥ द्रव्याचा कैषां बिमईयामित्याह, सार इत्यादि।-सार: महा। खदिरादी- " ·परिभाषा-प्रदीप तालौशादेव पत्राणि फल स्यात् त्रिफलादितः॥ ७० ॥ न्यग्रोधः वटः। अन्यच्च। महान्ति यानि मूलानि काष्ठग गियानि च । वेषान्तु वल्कन्न ग्राह्यं इस्खमूलानि कृत्वशः ॥ ७१ ॥ अन्यच्च।- अतिस्थूलजटा याच तामां ग्राह्यास्त्वचो ध्रुवम् । गृह्णीयात् सूक्ष्ममूलानि सकलान्यपि बुद्धिमान् ॥ ७२ ॥ निर्देश: श्रूयते तन्चे द्रव्याणां यत्र यादृशः । तादृशः संविधातव्यः शास्त्राभाव प्रमितिः ॥ ७ ॥ अस्थार्थः, यत्र यत्र द्रव्येषु अङ्गानामवयवानां यादृशो निर्देशः श्रूयते, शादृश एव ग्राह्यः। यथा अमृतादिपाचने “अमृतकृषपटोल निम्बपत्रम् इत्यत्र पत्रमेव ग्राह्यं, न वल्क तं, पत्रस्य कण्ठोक्त चात् । अङ्गसामान्योक्ती मूलस्य वल्कले नैव व्यवहार इति गुरवः, “अङ्गेऽन्य नुक्ते विहितन्तु मूलम्?" इति वचनात् । नृपाटौ औषधपयोगे कर्तव्यनिर्देश:- व्याधिप्रशमने पूर्व ज्ञापितानि पृथग्जने । विस्फारितान्योषधानि पश्चाद्राजनि योजयेत् ॥ ७४ पृथग्जने इति जनान्तरे । विस्फारितानि विशेषेण स्फूर्नानि । तयथा-गोपाल-तापस-याध-म लाकार-वनेचरान् । पृष्ट्वा नामानि जानीयात् भेषजानाञ्च शास्त्रतः ॥ (ख) बामित्यवादिशब्देन मालासनादीनां ग्राम। छदः पवाणि। बौनक: वियाख: चाहान्ति स्वचानि । प्रतिस्थ न जटा अस्तिस्य चमूनानि। सन्त्र शास्त्रे ॥ ६९-७३ ॥ অনিযুঘনী [রাঃী । সম্মানন্যা, ঘীলি।-বিশি वस्वमाषगोपाखादिभिज्ञपिसनामानि, गोपाखादिनिधो नामानि गुणांस जात्वा इत्यर्थः । पृथगनने प्रातमनुष्ये, “विवर्ण: पामरी नौष: प्रातच पृथमनने एवमरः। विस्फारितानि विशेषेण स्फुरणं गतानि, परीचितानीति यात प्रास्वतः कास्त्रो खक्षणामीवकादीनां च दृष्टा त्य ·प्रथमः खण्डः। [१०] विषयभेदे द्रव्यग्रहणम् ।- शरद्यश्विन कर्मार्थ ग्राह्यं मरसमौषधम् । विरकवमनार्थञ्च वसन्तान्ते समाहरेत् ॥ ७५ ॥ अथ ऋ तुभेद ,व्याङ्गग्रहणमाह ।- मूलानि शिशिर ग्रोमे पत्रं वर्षावसन्तयोः । त्वकन्दो शरदि क्षीरं यथ कुसुमं फलम् ॥ हेमन्ते सारमौषध्या ग्रहीयात् कुशलो भिषक् ॥ ६ ॥ अस्थार्थः । यथ तुं यस्मिन् ऋतो यत् यत् पुष्यं फलञ्च भवति, तस्मिन्नेव तत्तद्ग्राध्यमित्यर्थः । अथ सामान्योक्तौ द्रव्यग्रहणमाह ।- पात्रोक्तो चापि मृत्पात्रमुत्पले नीलमुत्पलम् । शकद्रसे गोमयरमञ्चन्दने रत्तचन्दनम् ॥ ७ ॥ सिद्धार्थः मषपे ग्राह्यो लवणे सैन्धवं मतम् । मूबे गोमूत्रमादेयं विशेषो यत्र नेरितः ॥ ८॥ प्रयः-सर्पिःप्रयोगेषु गम्यमेव प्रशस्यते । स्त्रियचतुष्पदे ग्राह्याः पुमांसो विहगेषु च ॥ ८ ॥ मांसयविधि: - जाङ्गलानां वयःस्थानां चर्मरोमनखादिकम् । हित्वा ग्राह्यं पूतमांस सास्थिक खण्डशः कृतम्॥८.॥ क में विशेषे पौषध घनाथ कालविशेषमाड, शरदौति।-अखि खबर्मार्थ होपनपाचनशोधनशमन भगाद्यमित्यर्थः । सरसम भाद्रंम् ॥ ७५।७६ ॥ लेनोक्त द्रव्ये तत्प्रकाशाय विशेष परिभाषामा, पाबौताविति ।-सिद्धार्थः शुक्लमर्षपः। विशेषो यव नेरित: बष ताम्रलोहादिपावं सौवर्चवादिस वर्ष महिषानादीमा ममिति विशेषो न उस इत्यर्थः। स्त्रियश्चतुष्पद ग्राधाः प्रति- श्राविक मार्गमित्याद्यतो घुमेषादिकं विहाय मेष्यादिकं बाध्यमित्यर्थः ॥ ७७-७८ ॥ मासे ग्टहीतव्ये कोशानां पशूनां पक्षियाच मांसं बोगविधिना ग्राह्यमित्याइ, जागाखानामिति ।-नानखानां नाखदेशनामां, पयःणामा तरुणानाम् ॥ १०॥"

·[१८] परिभाषा-प्रदीपः। इत्यर्थः। गते ल यो छाग गविधिः।- पत्तायमाजमाम विधिना कृततैलयोः । हित्वा स्त्री पुरुषञ्चापि क्लीवंतत्रापि टापयेत् ॥ ८१४ बन्लिनञ्च क्य:स्थ ञ्च सुवीयञ्च सुटेहिनम् । न हच्च न बालच अवौयं सावशोगितम् ॥ ८२ ॥ एतद्धेतुगर्भविशेषणम् । (ग) असन्धिस्तु छान्दस: । अथवा न वीर्यम- धौर्यम्, अल्पायें नञ्, तेनाल्पाक्रम् + अत एव काशीराजाभिप्रायेण नसकस्य विधिना सूचित मेव, शरीरारम्भ क चादत्यवीय॑त्वं वौर्य्यमत्येक अत: स्रावशोणितायाः छाग्य व उपयोगित्वन्, अर्थादखाव- शोणिताया ग्राह्य चम् इत्यर्थः । स्त्रीप्रकथा बन्ध्याछाग्या असाक- शोणितचम त्येव, तस्मात् बन्ध्या छाग्यपि यो ज्या इति नपुंसकाभावा- दनुशासन.त्। चतपटेष टगानय बिग पनि ।- शृगालबहिंगो: पाके पुमासं तत्र दापयेत् । मयरो जम्बको छागो बीर्य होना स्वभावतः ॥ ८३ ॥ छागमा मोइवेदाव्यहार: काशीराजमतेनेव छागमेव नपंसकम् । अभावादप्रतीक्षा हा वृह वैद्योपटेशनः । बस्या छ गो विपक्तव्या न तु शास्त्रमतं चरेत् ॥ ८४ ॥ म्तियश्चताय? याह्या यामाह. पती यमिति। -विधिमा यथाशास्त्रमा वीर्य पूवीर्यमा स्टेनं पांच पृष्टदह, ग तु मियर्थः। सावशोषित "नाशोनम.. इन्य बा. "सनशोणितम” इति पाठी युक्ताः । बीब मावशोषिकम त्यa "न स्स बद्दोजगापितामलिवाटारमा ८१८॥ स्वियश्चतपटे याह्या इलस्था: परिभाषाशः शगाले व्यभिचार्य प्रदर्शयति, झनाले न्यादि ।--बौं मयूरः । जम्बको टगाली॥३॥ नमककाग याविषये वे मतमार, काशीराजेति। -चप्रतीचात प्रबख- व्याधौ नमकान्वेषणाय कालविलम्ब कमशक्य वात य:॥४॥ (ग) टिति।-त् कन्निनमित्यादिकं, विशेषणं बोयाक्षिाये उपत्यक्षर्ण प्रतिहतकत्वादिति भावः। खतरनाम।

·प्रथमः खण्डः। [१८] अभावात् इति नपुंसकस्य अनाभात् । अथवा नपुंसकख वो-- भावात् वीर्यमति न वेति काक इत्तवत् । अप्रतीक्षाहा, शास्त्रमिति शासनम् आज्ञा, काशीराजमतेनैवेत्यादिरूपेण । केचित्तु कृत्रिमनपुंसक मपि ददति, तदसत् । स तु प्रक्रया च पुरुष एव । ननु बन्ध्याया नपुंसकस्य च छागस्य अपत्यजनकचं नास्ति, तत्कथमपत्यकामिनः प्रवर्तन्ते छगला दिसतादिषु कदाचित् क्रियासिद्धेरभावः स्थात् ? अतश्चिन्त्यम् । मुवादियश मिनिदेशः।- स्त्रीणां मूत्रं गवां तो हणं न तु मां विधीयते । पित्तात्मिका: स्त्रियो गस्मात् मौम्यास्तु पुरुषा मता: ॥८॥ क्षीरसूत्र पुगेषागि जोगहारे तु संहरेत् ॥ ८६ ॥ अथाजुक्तो द्रव्यग्रहण ।- कालेऽनुको प्रभातं स्यादङ्गेऽनुक्ते जटा भवेत् । भागेऽनुक्ते तु माम्यं स्यात् पात्रेऽनुते तु मृन्मयम् ॥ वेऽनुक्त जलं विद्यात् मत्रैष विनिश्चयः ॥ ८७ ॥ अथाभावे द्रव्यग्रहणम् ।- मधु यत्र न विद्यत नत्र जीर्णो गुडो मतः । पुरातनगुड़ाभावे गैट्रे यामचदष्टयम् ॥ ८८ ॥ संशुष्य नूतनं ग्राह्यं पुरातन गुहे.षणा । क्षीराभावे भवेन्माहो रमो मानूर एव वा ॥ 23 सिताऽभावे च व गड: स्यात् शाल्यभावे च षष्टकः । असम्भवे च द्राचाया गाम्भारोफ नमिष्यते ॥2॥ प्रयोगे पुजातीगो पातनादिकमा स्त्रोवामिणदि।-सौम्बा कफात्मिका:। जोपाहार माने ॥ ८५.८६ ॥ अनुभाशाले थे । शेषरभाषामा, काने चादि।-जटा मूडम् द्रवेऽनुते से हादिपासा खमकायादिदवपदार्थ थानवखे १८७॥ इत्यविशेवयानावे तन्य प्रा. मध्विति ·[२०] परिभाषा-प्रदोपः। न भवेहाडिमो यत्न वृक्षाल तत्र दापयेत् । सौराष्ट्र सदभावे च ग्राह्या पक स्य पर्यटौ ॥ १ ॥ नतं तगरमूलं स्यादभावे शिहलौजटा । प्रयोगे यत्र लौह. स्याढावे तन्मलं विदुः ॥ १२ ॥ सर्षपः शुक्लवर्णा यः स हि सिद्धार्थ उच्यते । तत्र सिद्धार्थकाभावे सामान्यः सर्षपो मतः ॥२३॥ चविकागजपिप्प यो: पिप्पलीमुलमेव च । अभावे पिप्पलीमूलं हस्तिपिप्पलीचव्ययोः ॥ २४ ॥ पाठान्तरमेतत् न पुनरुक्तदोषः । प्रभाव पृश्रिपयांश्च सिंहपुच्छो विधीयते । सिंहपुच्छी शालपर्णी। नित्यं मुजातकाभावे तालमस्त कमिष्यते ॥ २५ ॥ तालसदृशवक्षः, स च देशान्तरे ख्यातः, 'माञ्जफलम्" केचित् । कुमुमस्याप्यभावेऽपि निशा ग्राह्या भिषग्वरैः। मुक्ताऽभावे शङ्खचूर्ण वजाभावे वराटिका ॥ २६ ॥ इति . वत्सराधियः पुरातनः। मौगो रस: सुगयुषः। धाम्नं महाईक तिन्तिडीकं वा । पङ्गस्य पर्पटी कर्दमे शुष्क तदुपरिस्थ: पर्पटीवत् पदार्थविशेषः, “पा और चटा” प्रति प्रसिद्धः, सौराष्ट्रमृदभाव स्फटिकारिकामपि व्यवहरन्ति बद्धाः। शिलौजटा "शिउलीछोप" इति ख्यात: बलजोडिदिशेषः । तन्मल लौहमलं, मण्डरमित्यर्थः । मुन्नातकम "पौत्तराधिकः फलविशेषः" इति शिवदासः, “पुष्प शाकभेटः" इति राजवल्लमः। ताल मस्तकं ताल वृक्षस्य मस्तक स्थ मज्जा "तालमाधि इति बङ्गे प्रसिद्धम् । मुचातकाभावे तालमतकस्व ग्राह्यत्वम, एवं युश्चातकाभावेऽपि ; तथा हिचक्रसङ्गह अपधारचिकित्सायां "नित्यं युनातकाभावे लाल मस्त कमिष्यते । मस्थ व्याख्यायां "बातम औत्तरापथिक: कन्दः, तदभावे तालमस्तकम् ति शिवदासः। चक्र. शिवदासयोर्वितिदर्शनात् एवं प्रतीतिभवति यत् मुन्नातकं युबासकाममित्रमेव ॐव्य, पाठभेदमावमिति। निमा हरिद्रा । “शाचर्णम* इत्यत्र “शक्लिचूर्णम्” इति যখা ·प्रथमः खण्डः। [२१] मायालु चेष्यते बुधैः । सकंटशृङ्गकामावे धान्य कामावतो दद्यात् शनयुध्यां भिषग्वरः ॥२७॥ वाराहीकन्द सामावे चर्मकारालुको मतः । मूर्वाऽभावे त्वचो ग्राह्या जिङ्गिन्या ब्रुवते मदा ॥२८॥ प्रभावात् पौष्कर मूले कुष्ठं सर्वत्र प्यते । सामुद्रं सैन्धवाभावे विडं वा ग्राह्यते बुधैः ॥२८ कुस्तुम्बुरु न विद्येत यत्र तत्र च धान्य कम् । पुष्पाभावे फल चामं विभेटे विल्व नः फलम् ॥ १०॥ भल्लातकासहवे तु रक्तचन्दनमिष्यते। भन्नातामावतथिनं नन्नवेक्षोरभावतः ॥ १०१॥ मद्यामावे च शिण्डाको शुताभावे च काचिकम् । पाठान्तरमा बवाभावे हीरनामा। “बजे कान्समिष्यते थपि पाठी दृश्यते। माघाम्बु कालिद कलं. “तरमूग ति भाषा। कर्कट एशियाभावे मायाम्ब नमिष्यते इति पाठान्तरम। शतपुष्पा “शा अति ख्यातम। बाराकन्दः चर्मकारान:, राइनोमवत खोमवान् कन्दविशेषः, यदल चक्रपाणिमा नामिदा काराचन्द रिचये- बाराहीकन्द म जस्तु चर्मकारा- सुको मत:। पाश्मे दृष्टिगब्दाख्या बराइलोमानिव इति। ताशेक्षण- बाराडीकन्ट काभावे केवलचर्मकारालको शाह्यः, शिवदासन-- "बाराहीकन्दय दुल भतया चर्मकाराल कमेव गौडो वाराहीकन्द संस्या रह्यो। निधि मनिहायाः। पौका मन नामोरटे मनः पापवाकार- पविशिष्टः नमन. कन्दविशेषः। सामुद्रं करच इति प्रसिद्धम् । धामम् भपकमा विभेदे भोमारगंगे। “विड्भेदे बिल्लतः फलम इत्या "शुशाभावे नकाब पाठान्तरम। विभेटे विल: फलम बनेन विभेदादन्यव बिल्कको मृत पाहमियांदायातम। शिगडाको-“शिवानी राणिवायुक्तः स्थानमन बदलवे । मषं वरमेकांप भाखिपिटकमयत: रवि सवा लक्षितः सन्मानविशेष शुजा-"कट मूवफादादीनि समेहसवणानि । यब ट्रबेऽभिषयले समामधीयते बत्त्यमाखमा हा चितम् । प्रति ·[२२] परिभाषा प्रदीपः। यध्याह्वाभावतो विद्याच्च तस्याप्यभावतः ॥ १०२ ॥ मूलं मौषलिकं टेयममावे कुटजस्य च । रानाऽभावे च वन्दाक जौराभावे च धान्य कम् १०३ ॥ तुम्बुरूणामभावेऽपि शालि धान्यं प्रकोर्तितम् । रमाचनस्य चाप्राप्तौ दारूकाधं प्रयोजयेत् ॥ १०४ ॥ कर्पूरस्थाध्यभावेऽपि सुगन्धं मुस्तमिष्यते । कस्तुरीणामभावे तु ग्राह्या गन्धंगटी बुधैः ॥ १०५ ॥ अभाव कोकिलाक्षस्य गोक्षुरवौजमिष्यते । ऋद्यमावे बला ग्राह्या वृद्धाभावे महाबला ॥१०॥ मैदाभावे चाखगन्धा महामेटे च शारिवा। जीवकर्षभकाभावे गुड़चौ-वंशलोचने ॥ १० ॥ काकोलो-युगलाभावे निक्षिपेच शतावरीम् । चित्रकाभावतो दन्ती-क्षार: शिखरिजोऽथवा ॥१८॥ अभावे धन्वयासस्य प्रक्षेप्या तु दुरानभा । अहिंसाया प्रभाव तु मानकन्दः प्रकीर्तितः ॥ १० ॥ लक्षणांया प्रभावे तु नीलकण्ठ-शिखा मता। वकुलाभावतो देयं कहारोत्पल-पजम् ॥ ११ ॥ *नामावेकाधिकम" या "हाग्यभावे नपुंसवम् ति पाठान्तरम। बध्याहेत्यादितः कुटजस्त्यन्तेन एकैव परिभाषा, यष्टिमधुन: सभाधे एव चन्यादि देयमित्यर्थः । मौषणिकं मूलं ताबमूलीमूलम् । मध्यावाभावात् व्यं, चव्य स्थापि अमावे यष्टिमधुप्रतिनिधित्वे मौखिक मूल, सवा कुटमस्याभावेऽपि मौषलं मूलं देयमित्यर्थः। "मूलं मौलिकम्" इस्यब मूलमौषणिकम इति पाठान्तरे-धौषणिकं मूलं पिप्पलीमूलम् । तुकः লাক্সাৰম্মিমি:। दाकाथं दारिद्राकाथम् । कोडिसाच: "कुलेखाड़ा* इति वा “तानमख्ना" इति पश्चिमप्रदेश च ख्यातम् । शारिवा अनन्तमूखम। शिखरिण: अपामार्गमूलणः, चार इति शेषः। धन्वयासी दुरा. समाभेदः। बर्षिया काडा ति ख्यातम् । नीलकण्ठचिखा नीलकण्याख्य- ·घ्रथमः खण्डः। [२३] नोलोत्पलख्याभावे तु कुमुदं देयमिष्यते । जातोपुष्यं न यत्नास्ति लवङ्गं तत्र दीयते ॥ १११ ॥ अकैपर्यादि-पयसो ह्यभावे तसो मतः । पौष्कराभावतः कुष्ठं तथा लागल्यभावतः ॥ ११२ ॥ स्थौणेयकस्याभावे तु भिषाग्भीयते गदः । कुश्मामावतो दद्यात् कुसुम्भकुसुमं नवम् ॥ ११३ ॥ श्रीखण्डचन्दनाभावे कपरं देयमिप्यते । अभाव वेतोर्वेद्यः प्रक्षिपेद्रक्तचन्दनम् ॥ ११४ ॥ रक्तचन्दनकाभावे नवोशोर विदुर्बुधाः । चातिविषाऽभावे शिवाऽभावे शिवा मता ॥ ११५॥ अमावे नागपुष्पस्य पन केशरमिष्यते । मेदाजीवककाकोलो-ऋचिहन्देऽपि चायति ॥ ११६ ॥ वरी विदाय्यभन्न गन्धा वाराही च क्रमात् क्षिपेत् । सुवर्णावत: स्वर्ण-माक्षिक प्रक्षिपेत् बुधः ॥ ११ ॥ श्वेतं तु माक्षिकं ज्ञेयं बुधैः रजतवत् ध्रुवम् । माच्चिकस्याप्यभावे तु प्रदद्यात् खणंगरिकम् ॥ ११८ ॥ सुवामथवा रौप्यं मृतं यत्र न लभ्यते म शिखा अग्रभागः, सा र मन्नरौबटुत्थिता भवति ज्ञातव्यम । जाती नायबो" इति ख्याता। पपणादनमः अपर्ण: अकड़ना, पकांस मुकास्फोर- गारूविकीरणा:। मन्दार भाकपणे इत्यमरः, तदादिपय सः भांदिचौरख, पादिपदेन सुब्बादौना ग्रहपम। तदमा: अकंमूलरसः। लालो “ईशाअला" इति ख्यात सदभावे कृष्ठम। यो ग य क ग्रन्थि पण, "में चा इति यातन कुठभ। औरह एप वन्दनं भूतचन्दनम्। शिवाऽभाव शिवा हरीतपयमान सामाको नागपृष्णस्य नागकेशर पुष्पस्य । मेटासीमा दहे यजमे. * इन्ह व या थयमाशशब्दः प्रत्ये कैनाभिसम्बाध्यदे अनि नियमात् इन्द्र शब्दः मैदादीमा प्रत्ये के जावेतन्यः । वरी शतावरौ। हाराही बाराहीकान्दः। "वेतन्तु माचिन ज्ञेयं बुधैः गतवत् नम्" इति। मता देगा। कर ·परिभाषा-प्रदीपः। तत्र कान्तेन कर्माणि भिषक् काहिचक्षणः ॥ ११९॥ कान्तामा तीक्ष्ण लौहं योजयेद्यसत्तमः । मल्यण्डाभावतो दाभिषजः मितशर्कराम् ॥ १२०॥ असम्भो भितायास्तु बुधैः खण्डं प्रयुज्यते । सौराष्ट्राभावतो देया स्फटिका तहुणा जनैः ॥ १२१ ॥ तालौश-पत्रकाभाव खताली प्रशस्यते । माग्यभाव तु तालोशं कण्ट कारोजटाऽथवा ॥ १२२॥ रुचकामावतो दद्यात् लवणं पांशुपूर्वकम् । प्रभाव मधुयध्यास्तु धातकौञ्च प्रयोजयेत् ॥ १२३ ॥ अम्ल वेतमकाभावे चुक्र दातव्यमिष्यते । द्राक्षा यदि न लभ्येत प्रदेयं काश्मरीफलम् ॥ १२४ ॥ तयोरभावे कुसुमं बन्धकस्य मतं बुधैः । लवङ्ग कुसुम देयं नखम्यामावत: पुनः ॥ १२५॥ कस्तयभावे कक्कोल क्षेपणोयं बिटुर्बुधाः । क कालस्याप्यभावे तु जातोपुष्पं प्रदीयते ॥ १२६ । सुन्धि मुस्तकं देयं कर्पूराभावतो बुधैः । क पराभावतो देयं ग्रन्थिपणे विशेषतः ॥ यदि न स्यात् दानिशा तदा टेया निशा बुधैः । १२०॥ यत्र यशव्यम प्राप्त भेषज परपूर्वतः । ग्राह्य तद्पा मास्यात् तु न तन कापि टूषणम ॥ १२८॥ अन्यानि यानौह रसायनादौ योगे च वस्तांन च कीर्तितानि । तेषामलामेन च वृद्धवैद्य-प्रसिद्धितस्तानि इरन्ति वैद्या: ॥१२॥ भोप्याभावात रौप्यमाक्षिकं देवं साम्यात । कान्तन कान्तलोईना। सोवसाय लगाम् । खवणं पाशुपूर्वक पाशुखवणं, “पाङा समय शांत ख्यातम् । युत चादमा कासारीफल गाम्भावफलम। नखख नदीमामधद्रव्यमा झांस्यप टेवा इति ख्यातम् ॥ ८-१२९ ॥

·द्वितीयः खण्डः। [२] अनमोक्षप्रयोग विशेष विधिः- अन्तःसम्पार्जने जेया यजमोदा यमानिका। बहिःसम्मार्जने सैव विज्ञातव्याऽजमोदिका ॥ १३०॥ মমিলিথিয় মিনিম:। योगे यदप्रधानं स्यात् तस्य प्रतिनिधिर्मतः । व्यत्तु प्रधानं तस्यापि सदृशं नैव रह्यते ॥ १३१॥ इति परिभाषाप्रदीप प्रथमः खण्डः । द्वितीयः खण्डः। पञ्चविधकषायमाह - खो रसः खरसः प्रोक्ताः कल्को दृषदि पेषितः । कथितस्तु शृतः शीतः शर्वरीमुषितो मतः ॥ १ ॥ क्षिोणतोये मृदितः फाण्ट इत्यभिधीयते । पञ्चैताच समुद्दिष्टाः कषायाणां प्रकल्पना: ॥ गुरवः स्युर्यथापूर्व लघवः स्युर्यथोत्तरम् ॥ २ ॥ प्रयोगभेदे अजमोदाशब्देन याच द्रव्य विशेषमा, चन्तरिति ।-अन्तःसम्मानने कोष्ठ शोधनार्थ माश्यन्तरिक प्रयोगे इत्यर्थः । बधिसम्मानने त्वगादिष्टियोधनाय बायप्रयोगे त्यः ॥ १३०११३१ ॥ इति परिभाषाप्रदौपे प्रथमखण्हव्याख्या समाना। - अथ स्वरसादीनां द्रव्याधीनत्वात भेषजद्रव्यापांच मानापेक्षितत्वात् पादौ मान- बूतं ततो ट्रन्य गाविधानानि च प्रदर्श्य प्रयोगार्थ पञ्चविधं कषायमार, ख अलि-ख: निमः। दृषदि पाषाणे। कथितः भनौ पः। रीमुषितः सोषितः। मृदिव: मदितः ॥१२॥ ल ·परिभाषा-प्रदीपः। विश्वामित्रेण शौतफाण्टयोर्लक्षणमुक्तं, तद्यथा।- षडूभिः पलैश्चतुर्भिर्वा सलिलात् शीतफाण्टयोः । प्राप्लुलं भेषजपलं रसाख्यायां पलहयम् ॥ ३ ॥ अन्येऽप्याहुः।- अथ स्वरसकल्कौ तु शृतव शौतफाण्टको। जेया: कलाया; पञ्चैते गुरवः पूर्वपूर्वतः ॥ ४ ॥ स्वरसमाह।-- सद्यः क्षुसाव्यस्य वस्त्रयन्वादिपीडनात् । यो रसस्त्वभिनिाति स्वरसः स प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥ अत्यन- आहृत्य तत्क्षणाकष्टात् क्षुणात् द्रव्यात् समुद्धरेत् । वस्त्रनिष्योडितो यस्तु स्वरसो रम उच्यते ॥ स्वरसाभावे सदन कल्यविधिः।- शुष्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसम्भव वारिण्ययनुणे साध्यं ग्राह्य पादावशेषितम् ॥ ५॥ अन्यच्च।- प्रादाय शुष्क द्रव्यं वा स्वरसानामसम्भवे । जलेऽष्टगुणिते साध्य पादशिष्टन्तु रह्यते ॥ ८ ॥ मतान्तरम। कुड चूर्णितं द्रव्यं क्षिप्तं तद्दिगुणे ज़ले । अहोरात्र स्थितं तस्मात् भवेता रम उत्तमः ॥ 2 ॥ शीत फागदयो: नस्लभेषभयो परिमाणमाइ, षड्भिरिति । -रसाख्यायां बरसात्र भावात तीन कल्पे. पनवयं भेषणपन्न वय, अतःपजे जले पालतं कत्र्तव्यमिति शेषः । छनमान्यव-"हिपल भेषजस्थाब दत्ता जल चतुःपत्ते । मवेत्तेत निय्यांसो यः स्थात बरस उच्यते ॥ ति॥४॥ खरमस्थ लक्षणमाइ. मदा ति । - सद्यः तरहणम, उद्धार करणे एवेत्यर्थः ॥ ५॥६॥ स्वरमाप्राप्तौ तदनुवल्पमाछ, शुश्चेत्यादि।-रख: खरस इत्ययः ॥ १-८ ·द्वितीयः खण्डः। [२०] अस्य पानमालामाह। स्वरमस्य गुरुत्वाच्च पलमई प्रयोजयेत् । निशाषितञ्चाग्नि सिद्ध पलमात्र रसं पिवेत् ॥ १० ॥ खरसभेदात् पुटपाकविधिमाह ।- पुटे पक्कस्य द्रव्यस्य स्वरसो मुद्यते यतः। अतोऽयं पुटपाक: स्यात् विधानं तस्य कथ्यते ॥ ११ ॥ द्रव्यमापोथितं जम्ब-वटपत्रादिसम्पट। वेष्टयित्वा ततो बडा दृढ़ रज्ज्वादिना तथा ॥ १२ ॥ मृल्लेपं बगलं कुर्यादथवाऽङ्गलिमात्रकम् । दहेत् पुटान्तरादग्नी यावल्लेपस्य बताता ॥ १३ ॥ अन्यच्च/- - पुटपकस्य ककय स्वरमा रह्यते यतः । अतस्तु पुटपाकानां युक्तिरनोच्यते मया ॥ १४ ॥ पुटपाकस्य मात्रेयं लेपस्यारुणवर्णता । लेपञ्च बङ्गलं स्थूलं कुर्यादाऽङ्गुलिमात्रकम् ॥ काश्मरौवटजम्बादि-पत्रवेष्टनमुत्तमम् ॥ १५ ॥ खरसस्य मावामाह, स्वासस्येति।-गुरुत्वात् गुरूपाकिलात्, खरसस्व गुरुवञ्च * गुरव · स्यु यथापूर्व लवर: स्युर्य थोत्तरम् स्यनेन प्रागेव प्रदातम्। विशोषितं राविमषितं, “पिलं भेषजस्थाव” तथा “कुड़वं चर्याि तं द्रश्यम् इत्ये तान्यो प्रागकम पनुकल्प भूतम्। शीतकषायेण सह पस्यायं भेदो ज्ञातव्यः,-शीतलपाये भेषजन्य समानता जलस्य च षट्पलता, अब तु जलभेषजयोनिपरोयमिति । अग्निसिद्ध "शु क द्रव्यमुपादाय इत्यादिना प्रदर्शितान कल्परूपमित्यर्थः। “नि:शेषित- चापि सिद्धम* पति पाठान्तरमसाधु। रसं स्वरसामु खल्पमित्यर्थः ॥ १०॥ पुटपक स्वरसमा, पुटे इति।-पुट पावविशेष । पापोषितं कुट्टियम् । पस उपरिथमले पख "मावेयम्' इस्थव "पाकोऽयम्' इदि पाठान्तर काश्मरी गाम्भारी॥११-१५॥

·[२८] परिभाषा-प्रदीपः। कल्कमाह। - द्रव्यमा, शिलापिष्टं शुष्क वा जलमिश्रितम् । तदेव सूरिभिः पूर्वैः कल्क इत्यभिधीयते ॥ आवापस्त्वध प्रक्षेपस्तस्य पर्याय उच्यते ॥ १६ ॥ अन्यच्चा- द्रव्यमा, शिलापिष्टं शुष्क वा सजलं भवेत् । प्रक्षेपावापकल्कास्ते तन्मानं कर्षसम्मितम् ॥ १७॥ कल्कालीडनाथ मध्वादीनां मानिदेशः।- कल्क मधु वृतं तैलं देयं हिगुणमात्रया। सिता गुई समं दद्यात द्रवा देयाशतुर्गुणाः ॥ १८ कल्कस्येषझेदाचूर्णमाह।- अत्यन्त शुष्क यहव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् । चूर्णं तच्च रजः क्षोदस्तस्य पर्याय उच्यते ॥ १८ ॥ अथ क्वाथमाह शाधरः।- पानीयं षोड़शगुणं से द्रव्यपले क्षिपेत् । मृत्पात्रे क्वाथयेत् ग्राह्यमष्टमांशावशेषितम् ॥ २० ॥ कल्कमार, द्रव्येति ।-"द्रव्यमाम" या "द्रव्यमानम् इति पाठान्तरंग सम्यक॥ १६॥१७॥ पथ सेवनौये बल्के मध्वादौनां मानमार. कल्के इति।-कल्को यत पिण्ड इसपिष्टानां कल्कः स परिकीर्तितः” इत्यादिरूप, तथा उत्कभेदचूर्णेऽपौत्यर्थः, खेढव्ये ति यावत, दिगुण मावया क कस्य कर्ष-मानत्वात् कार्षदयमाक्या इत्यथे, वर्ष पूर्ण स्व कल्कस्य गुडियानाच सर्वशः। ट्रवक्त्या सलेद्यः पातयश चतु,कः ॥" अति परिभाषाबलात् मध्वादिना लढव्ये कल्क पति बोध्यम् । सितां गुडं सम दद्यात् इति “च वर्ण समो जेय: मोदके द्विगुषो गुड़ः" इति परिभाषावलात् । द्रवा: मध्वादिव ययतिरित्ता: काय खरसादिकपा: इत्यर्थः, पथिन् पचे करके पातव्ये कल्के इत्यर्थः, "पातव्यच चतुति शास्त्रात इति ॥ १८॥१६॥ क्वारविषिमाइ, पानीयमिति।-योडागुयं काथ्यपलापचया इत्यर्थः, "वर्षादौ ·हितीयः खण्डः। [२] तज्जलं-पाययेद्दोमान् कोष्णं महग्नि साधितम् । गृत: क्वाथः कषायश्च नियूहः स निगद्यते ॥ २१ ॥ अन्यच्च।- ट्रव्यादापोथितात्तोये वह्निना परिपाचितात् । निःसृतो यो रस: पूतः स शृतः समुदाहृतः ॥ काथः कषायो नियूहः पर्यायस्तस्य कौतितः ॥ २२ ॥ पानीयकापस पानकाल-मावानिर्देशः।- आहाररसपाके च सञ्जाते हिपलोन्मितम् । बद्धवैद्योपदेशेन पिबेत् काथं सुपाचितम् ॥ २३ ॥ क्वाथे दोषभेदात प्रवेप्यसितामधुनी: मावानिदेशः।- काथे क्षिपेत् सितामंशश्वतुरष्टकषोड़शैः । वातपित्तकफात विपरीतं मधु स्मृतम् ॥ २४ ॥ तु पलं यावत् दद्यात षोडशिकं मलम्" इति नियमात्, एतत्तु उत्तमबलानल - पुरुषापेक्षया बोद्धयम, "उत्तम पल मावा विभिचाच मध्य मे । जघन्यस्य पलाईन स्नेहकाथ्यौषधेषु च ॥ इति नियमात् । वर्तमानव्यवहारिको मावा नु वर्षमम्मिता था, “दशालिकमानेन ग्रहीत्वा तोलकायम। दवाऽम्भः षोडशगुणं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ इति वचनात्। अष्टमांशावशेषितमिति अत्यन्त कठिन- द्रव्यापषया बोद्धव्यम् ॥ २०॥२१॥ काचविधी मतान्तरमा, द्रव्यादित्यादि।-पव मखमेषमयीमनिऽवतोऽपि दशरनियमामेन एडीत्वा तीख कश्यम् । दत्वाऽन्यः षोडशगुणं ग्राह्य पादार शेषितम. प्रति "द्रव्यमापोषितं त्वा कांदिकपखान्ततः । जले षोडश पत्ता काय: स्यात् पादशेषितः । इति वा परिभाषानुसारच तयोमान ग्रामिति ॥२२॥ पानीयवापस पानवाल मावाच निर्दिशति, पाहारीक्षिा-पाहाररसपा वसमाते प्रभाते इत्यर्थः ॥ २३ ॥ काथे प्रषिप्यमापयोः शर्करामधुनीर्मानमार, क्वाथे इति।-अयमर्थ:-का शुरामचेपे वन्ये वासननितरोग काथ्यात् चतुर्थीशा, पितरोगे भटमांशा, कफरोने, ·परिभाषा-प्रदीपः। - - शीतमाह।- क्षुमं द्रव्यपलं सम्यक् षडभिजलपलेः मतम् । शर्वरीमुषितं सम्यक् जेयः शीतकषायकः ॥ २५ ॥ अवान्तरभेदात् तण्डुलोदकमाह ।- तण्डुलं कणश: कृत्वा पलं ग्राह्यं हि तण्डुलात् । चतुर्गु जलं देयं तण्डलोदककर्मणि ॥ २६ ॥ अन्येऽप्याहुः ।--- शोतकषायमानेन तगडुलोटककल्पना ॥ २७॥ अथ फाण्टमाह/- चतुःपलमित क्षुस्से द्रव्यपले सम्यगजल मुष्णं विनिक्षिपेत् । पात्रे ततस्तु स्रावयेज्जलम् ॥ सोऽयं पूतो द्रवः फाण्टो भिषभिरभिधीयते ॥ २८॥ प्रसङ्गादुषणोदकमाह ।- अष्टमेनांशशेषेण चतुर्थनाईकेन वा । अथवा कथनेनैव सिद्धमुष्णोदकं वदेत् ॥ २६ ॥ घोडशांशा शर्करा दातव्या, मधु च बाते. षोड़शांश, पिने अष्ट मां, कफि च चतुरंशं प्रक्षेप्यम् इति ॥ २४ ॥ शीतकषायविधिमाह, क्षुणमिति ।-शर्वरीमुषित भिशापर्युषितम् ॥ २५ ॥ शोतकषायभेदं लण्डलोदनमार, तण्डलमिति। -चतुर्गुणमिन्यव अष्टगुणमपि मतान्तर टेयम् । तथाप -"कण्डितं तण्डाल पलं मले त्वष्टगुणे क्षिपेत् । कृत्वा जलं तच्च तण्डलोदकमुच्यते ॥ शालितण्ड लपानीयं ज्ञेयं ज्येष्ठाऽम्बसंज्ञितम् ॥ शीतति ।-शौलकषाय मानेन "तुप ट्रव्यापलम्" इत्याद्युतपरिमाणे- नेत्यर्थः ॥ २६॥२७॥ फाटकघायमाड, तुझे इलि।-पावे मृत्यावे भेषमपलं चतुष्पले उनले अधिप्य प्रगाढं मयित्वा पावत्य व दण्डवयं वयं वा स्थाप्य, ततो वस्त्रेण विसार आम इति ॥२८॥ चोदयविधिमार, अष्टमेनेति ।-कपने नैव किञ्चित् पाकैवेस्वर्थः ॥ २६॥ .

·द्वितीयः खण्डः। काथादेरवान्तरभेदाल्लेहादिकमाह।- काथादेयत् पुनः पाकात् घनत्वं सा रसक्रिया। अवलेहच लेहश्च प्राश इत्युच्यते बुधैः ॥ ३० ॥ बटक्वादिनामभेदे कारणनिदेशः।- बटको मोदकः पिण्डी गुडो वर्तिस्तथा वटी। वटिका गुड़िका चेति संजाऽवान्तरभेदतः ॥ ३१॥ मात्राच्छायाऽऽतपच्छेद-वासविश्लेषपेषणः। मन्थपौड़नसंयोग-जलकालबलाबलैः ॥ ३२ ॥ ट्रव्ये गुणान्तराधानं विशिष्ट क्रियते यतः । तेन मोदकचर्णाटि-बटकाश्च यथाश्रुति ॥ ३३ ॥ अस्यार्थः । -मात्रादयश्चैते द्रव्याणां विशिष्टगुणान्तराधानं जनयन्ति मालादिभेदात्। एकमपि द्रव्यं मात्रादिभेदेन विकारविशेषं नाशयति । यथा रसशास्त्रे त्रिविक्रमः, नवायसलौहं शोथपाण्डादीन् हन्ति, त्रिकलयादिलोहञ्च ग्रहण्यादिकमित्यनयोद्रव्याणां भेदाभावः, किन्वनयोः लोहस्य केवलमात्राभेदत्वेनैव गुणभेदः, एवं सर्वत्र छायाऽऽतपादिष्वपि ज्ञेयम् । केषाञ्चित् भेषजद्रव्याणामवान्तरभेदविरहेऽपि छायाशोषत्वेन च गुणभेद इति गुरवः । लेहादिकमार, कापारिति-बापादरित्यवपादिपर्दन बरसानुकल्यादौनां यहम्। पुनः पाकात वस्त्रपूतस्य कायस्य पुनः पनो कथनात् । इत्युच्य ने बुधैः" इस्थ व "तन्मावा स्यात पलोन्धिता" इति पाठान्तरम् ॥ ३०॥ भेषनानां बटकमीद शादिनामकरण हेतं निर्दिशति, वटक इत्यादि।-माबा रतिकादिपरिमाणम्। छायाऽऽतप: छायायामात वा शुष्कोकरशम्। कैट:- छटनम, अणुशः स्थल शो वा छेदनमित्यर्थः । वासः करादिभिः सुगन्धीकरणम् । विशेषः पृथक्करणं, द्रव्यविशेषस्य वर्जनमित्यर्थः । पेषयाम् पनपशी बशी वा इत्यर्थः। प्रभातादिः। द्रव्याणां वीर्यवत्वम्। स्वाति . बपाशास्त्रम्।३१-३॥

·[३२]] परिभाषा-प्रदीपः। । अथ द्रव्याणां मात्राविधिलिख्यते।- स्थिति स्त्येव मानाया: कालमग्निं बलं वयः । प्रवतिं देशदोषौ च दृष्ट्वा मावां प्रकल्पयेत् ॥ २४॥ यती मन्दानला इखा होनसत्त्वा नरा: कलौ अतस्तु मावा तद्योग्या प्रोच्यते शुद्धसम्मता ॥२३॥ अन्येऽप्याहुः।- नात्यं हन्त्यौषधं व्याधिं यथाऽल्पाम्बु महानलम् । दोषवचातिमात्रं स्यात् शस्यमत्युदकं यथा ॥ ३६ ॥ अन्यच्च।- मात्रया हीनया द्रव्यं विकारं न निवर्तयेत् । द्रव्याणामतिबाहुल्यात् व्यापत् सञ्जायते ध्रुवम् ॥ ३७ ॥ अन्यच्च।- मात्राया नास्तावस्थानं दोषमग्निं बलं वयः। व्याधि ट्रव्य कोष्ठञ्च वौच्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तमबखानखादौ मावाविशेषनिर्देशः।- उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिचाव मध्यम । जघन्यस्य पलाईन स्नेहक्काथ्यौषधेषु च ॥ ३९॥ अस्यार्थः । -उत्तमस्य प्रबलाग्निबलपुरुषस्य, न पुनयंगविशेषजातस्य पुरुषस्य, क्षितो कलावेव शास्त्र प्रचारात्, सत्ययुगादौ व्याध्यभावात्, उत्तमादिशब्दानां युगादीनामभिधानाच्च । पलमत्र सोश्रुतमिति गुरवः, चरकाईपलोन्मानं, चरके दशरक्ति कैरिति सोश्रुतपलं चरकाईपलम् । विभिरबैरिति चरकस्य त्रिभिस्तोलैः। पलाईनेति चरके करेकेण, युग- प्रति কারাবিধিমুমিনি, হিনি। -काल नित्यगम्भावधिकच । बालवादिश्चम् । देशः प्रीतप्रधान उपप्रधानो बा। "शुद्धसम्मता' इत्यत्र *सर्वसम्मता इति पाठान्तरम् । ट्रव्य बौर्यवत् खल्लवीयं वा, कोष्ठं मृटुकोष्ठ 'क्रूरकोष्ठं वा ॥ ३४-३८॥ भावाया पवस्थानाभावेऽपि स्वल्पबुद्धीनां दियान प्रदर्शनार्थमाघ-प्रत्तमखेति ॥

·द्वितीयः खण्डः। on प्रभावात् जया एव सर्वे, अत एव जवन्या मात्रा सर्वेषां दातव्या । किञ्च "कर्षणो य कक य गुड़िकानाञ्च सर्वशः” इति जघन्यमानामाश्रित्य चक्रदतेन खसङ्ग लिखिमिति दिक् । काथ्य मित्य हणा| यत्, क्वाथ- महति इति काथ्यं, तेषु स्नेहक्काथ्योषवेषु ; अथवा क्वाथ्योषधषु चेति क्वाथ्यमोषधं यैः क्षोरजलकाञ्जिमादिभिः ; अतत्तानि क्षोरादौनि भक्षणी- यानि। अतो भक्षणमालेति गुरवः प्राहुः। गुडमोद सादौना व्यवहारिकी मात्रा -- साई पलं पलञ्चाई विदध्यात् गुड़खण्डयोः । श्रेष्ठमध्यम होनेषु मात्रेयं मुनिभिः कृता ॥ अत्र च्यात् सौश्रुतं पञ्च-रक्तिमाषात्मकं पलम् ॥ ४ ॥ मोदकं वटकं लेइं कर्षमान प्रयोजयेत् । कर्षयं पलं वाऽपि देयं कोष्ठाग्नापेक्षया ॥ ४१ ॥ श्रेष्ठमध्यमहीनेषु हादशाष्ट चतुष्टयैः । माषकैगुग्गलोर्मात्रा कोष्ठं वौच्यावचारयेत् ॥ ४२ ॥ धातुरसादौना व्यवहारिको मावा।--- गुनामानं रसं देवि ! हेमजीणञ्च भक्षयेत् । तारं विगुञ्जकं प्रोक्तं रविजोणं हिगुञ्जकम् ॥ ४३ ॥ लोहान नागवङ्गानां खपरस्य शिलाजतोः । षड्गुञ्जाप्रमिता मात्रा मलोपरसमाषकम् ॥ ४४ ॥ गुडादौनां मावाविधि निर्दिशति, साईमियादि।-पलचाई पल मई- पलञ्चेत्यर्थः । ४०-४२॥ धातुरमादौनां व्यवहारिौं मावा निर्दिशति, गुले यादि।-हमनौद्यक्ष जीर्ण सुवर्णमपि गुनामावमित्यर्थः । तारं रौप्यम्। रवित्रीण ताबमा नाग: मौसमम्। मलोपरसमाषक मनस्य लौहमलस्य मण्डरस्य, उपरखाना गन्ध जादौनाच, माषामानम्। उपरसास्तु-"गन्धक बनवैकान्तं बजा तालको शिला। खपरं शिखितुस्थञ्च बिमल हेममाथिकाम।। হৃামী আলবাসা बराटाञ्जनहिङ्गलम्। गैरिकं शाभूनागं टअनच शिलान, एते चौपामा:

·[३४]
।
AR
08
परिभाषा-प्रदीपः।
कांस्यपित्तलयोर्मानं भक्षयेत् ताम्रजीर्णवत् ।
यवमानं विषं देवि ! गुञ्जामावन्तु कुष्ठिने ॥ ४५ ॥
वजं यवइयमितं तालकं यवसप्तकम् ।
ततो बुड्डा भिषक् दद्यात् प्रायो मात्रेति कौर्तिता ॥ ४ ॥
कालिडात मागधस्य श्रेष्ठत्वोक्तिः
यम्माच्च हिविधं मानं कालिङ्गमागधं तथा ।
कान्तिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमेवं मानविदो विदुः ॥ ४७ ॥
कालिङ्ग मौश्रुतं मानं पञ्चरक्तिकमानतः ।
दशरक्ति कमानन्तु मागधं चरके रितम् ॥
तयोर्मागधमानन्तु प्रशंसन्ति भिषग्वरा: ॥ ४६॥
कालिगमागधयोः प्रयोगस्थल निर्देशः।-
कालिङ्ग शुद्धलौहादि-द्रव्यस्य कल्पने मतम् ।
कषायानुवासनादि-द्रव्यादाने तु मागधम् ॥ ४ ॥
पाचनादौ जलपरिमाणमाह ।-
कर्षादौ तु पलं यावत् दद्यात् षोडशिकं जलम् ।
ततस्तु कुड़वं यावत् तोयमष्टगुणं भवेत् ॥ ५० ॥
चतुर्गुणमतश्चो यावत् प्रस्थादिकं भवेत् ।
कायद्रव्यपले कुर्यात् प्रस्थाई पादरीषितम् ॥ ११ ॥
अस्थार्थः । -क्वाथ्यद्रव्यपले इति ।-प्रबलाग्निबलपुरुषापेक्षया क्वाथ्य-
द्रव्यस्य पलं ग्राह्यं, तत्वाधना) प्रस्थाढ़ें जलं दत्त्वा पादावशिष्टं
प्रोता:॥" इति। यवमावमिति-विषन्तु सर्वरोगेषु यवमानमा कुष्ठरोगिणे
तु गुनामावया दातव्यमित्यर्थः ॥ ४३-४८ ॥
कोही भेषजे कालिनमानानुसारच कौशे वा मागधमानानुसारेण द्रव्य
ग्राह्यं तद्रिदेष्टमाह, काखिमिति ।- शुद्धलौहादिद्रव्यस्थ इत्यव "गुड लोहादि.
द्रव्यख इति "गुल लोहादिद्रव्य स्य" इति च पाठान्तरइयम् ॥ ४६॥
पानीयवाचस्य स्नेहादिसाधनार्थकाषख च जवपरिमाणमाह, कर्यादाविति।
पीधिक षोड़शमुणम् । ॥५१॥

·हितीयः खण्डः। काय, प्रस्थाईत्वात शरावद्दयं पाद शेषण जलमष्टगुणं चतुष्टयं ग्राह्यमित्यर्थः । महादिकाथ्य भेदे जलपरिमाणनिर्देशः।- मृदौ चतुर्गणं देयं कठिनेऽष्टगुणं भवेत् । कठिनात् कठिनं यच्च दद्यात् षोड़शिकं जलम् ॥५२॥ मृहादिद्रव्यसङ्घाते मानानुतौ चिकित्मका: । मध्यस्योभयभागित्वादिच्छन्त्यष्टगुगां जलम् ॥ ५३ ॥ मृदादि इति ।-मृदु आर्द्रद्रव्यम्, आदिशब्दात् कठिनातिकठिन्यो- ग्रहणम् । एतेषां मिलितानां द्रव्याणाम् अनुक्तजलपरिमाणानां पाचनादिसाधनविधो जलपरिमाणं मध्यस्य मध्यस्थितस्य मृदतिकठिनयोः कठिनस्य जलपरिमाणं प्राक् यदुक्तम् अष्टगुणं तदेव दत्त्वा पक्तव्यम्, उभयभागित्वादिति-उभयोमुद्दतिकठिनयोः कठिनस्य जलपरिमाणं प्राक् यदुक्तं, मध्य एव भागोतत्वादिति जलमष्टगुणमुचितमेव इति गुरवः । जलपरिमाणप्रसङ्गतः पाचनानां द्रव्यपरिमाणमाह।- दशरक्तिकमानेन गृहीत्वा तोलक दयम् । टत्त्वाऽम्भः षोड़शगुणं ग्राह्यं पादावशेषितम् ॥ इमां मात्रां प्रकुर्वन्ति भिषजः पाचनेषु च ॥ ५४ ॥ "चतुर्गुण मतो थावत् प्रस्थादिकं भवेत्' इत्य स्था: परिभाषायाः ट्रव्यविशेषे अनेकान्तिकत्व माह, मृदाविति ।-कठिनात कठिनं चन्दनदिरकाहादिकम् । अञ्चस्व मृटुकठिनाति कठिनद्रव्याणा परस्परमेलनेन मध्य मगुणवत: इत्यथे:, उभय- भागित्वात महति काठनोभयपक्षगुणभावात् इत्यर्थः ॥ ५२॥५३॥ चरादौ पानीय क्वाथस्य व्यवहारिकी मावामाह, दशेति।-मुगमम । ५४ ॥ प्रस्थाईत्वात् नलमष्ट गुणमिति ट्रषगुण्यात घोडश पुणमित्यय:, अन्यथा मानस चष्ट गुणत्वे शरावस्यैव प्राप्ते: शरावयमिव्यसड़ः; एवञ्च वर्षादौ तु आज यावत् दद्यात् षोडशिकं जलम इति परिभाषाऽपि सहते इति ।

·[२] परिभाषा-प्रदीपः। अथ यवाग्वादिसाधने जलभेषजयोः परिमाणमाह।- काथ्यद्रव्याञ्जलिं तुम श्रपयित्वा जलाढके । पादावशेष तेनाथ यवाग्वाद्युपकल्पयेत् ॥ यूषांश्च रसकांश्चैव कल्पेनानेन साधयेत् ॥ १५ ॥ पानीयसाधो लभेषजयो: माननिदेशः।- यदम शृतशोतासु षड़ङ्गादि प्रयुज्यते । कर्षमात्र ततोद्धव्यं साधयेत् प्रास्थिकेऽम्भसि । पईशृतं प्रयोक्तव्यं पाने पेयादिसंविधौ ॥ ५६ ॥ कल्कासाध्यां पयामाह केशरीटीकाकारः।- बर्षा वा कणाशुण्ठयोः कल्कद्रव्यस्य वा पलम् । विनौय पाचवेयुक्त्या वारिप्रस्थेन चापराम ॥ ५७ ॥ अस्वार्थः,-कर्षा ईमित्यादि ।-कणा शुण्ठौ च तयोमिलित्वा कई हीत्वा कल्कद्रव्यस्य च तण्डुलादः पलं विनीय, विनौयेति पाठे-नौत्वा इयर्थः, विलोयेति पाठे-कल्कोकथेयर्थः । वारिप्रस्थेनेति एकत्वमवि- वचितम्, अानग्राद्यपक्षया अधिकैनेति यावत्, तेन प्रस्थदये जले साधयित्वा अईटतेन वारिप्रश्थेन युक्त्या किञ्चिन्नूानेन अधिकेन वा प्रबलाग्नि- युरुषापेक्षया इश्थञ्चापरां कल्कसाध्यां यवागं पाचयेत् सुसिद्धां कुर्थ्यादित्यर्थः । एवमन्यत्रापि पेयादिसाधने प्रबलाग्निपुरुषादौ युक्या प्रचुरतरं सलिलं कल्कद्रव्यं वा ग्राह्यम् । साधनक्रममाह-कणाशुण्ठयोः कर्षाई ग्रहीत्वा क्वाथ्यद्रव्यस्य पलञ्च प्रस्थइयेऽम्भसि अटतीक़त्य वारिग्रस्थं वस्त्रेण छान- यित्वा नातिसान्द्रां नातिस्वच्छां यवागू साधयेत् । कणाशुण्ठयोः प्रत्येक यबाग्वादिपाकै जलमेषजयोः परिमाणमार, क्वायेति ।-पन्जलिं कुडवम । थाहक ट्राई गुण्यात षोडशभरावे। एषा तु परिभाषा प्रबनानिबलपुरुषापेक्षया जातन्या। मतान्तरे तु पलमानं क्वाथ्यं मलाढके पक्का पडावशेष: करणीयः, तथा ष -क्वाथ्यद्रव्यपलं तुझं अपयित्वा नलाढके। बईतेन तेनाथ यवाग्वायुपक्षल्पना । इति। प्राथिके द्वगुण्यात् शरावचतुष्टये। मावा चैषा पल्पानिबलापचिपी ज्ञातव्या, उत्तममध्यमानिवलमपेक्ष्य तु माषा युक्त्या वर्डयितव्या इति ।-५ ·हितीयः खण्डः।। [१०] ७ कर्षाद्धं कृत्वा पृथग्योगोऽयमिति कश्चित् । ननु यद्येवं भैषनं वाय: सामान्याविक्य मपि, तत् किमर्थ-“कर्षमालं ततो द्रव्यं साधयेत् प्रास्थि के इम्भसि” इति षडङ्ग परिभाषा ? अत आह, षड़जपरिभाषायां प्राय इति प्राचुर्येण, प्रचुरस्थ ने षडङ्गापरिभाषैव पेयादिसम्मता पेयादिषु कीर्तिता, पयादिषु मन्यते इति यावत् । अयमर्थः,-प्रायेण षडङ्गपरि- भाषयैव व्यवहार इति षडङ्गपरिभाषोक्ता । प्रबलाग्निपुरुषे तु बहुभोक्तरि स्तोकतोयेन यवागून सिध्यति, युक्त्या काथप्राबल्यं क्वाथप्राबल्ये भैषज- प्राबल्यं के शाकट्या पतितमिति सर्वमवदातम् । निश्चलकरण तु पलमत्र सौशुतमित्यवधेयमिति व्याख्यातम् । अत्र नारायणदासेन व्याख्यातं- कणाशुण्ठयोः कर्षाई वेति तोक्षा द्रव्योपलक्षणं, कल्कद्रव्यस्य वा पलमिति मद्रव्योपलक्षणं, मृटुकठिनयोर्युक्या कर्षयमिति। अपरामिति ये यवाग्वादयः पड़गपरिभाषया सिद्धाः न तदर्थेयं परिभाषा, किन्तु तदितरायमित्य यः। आकृतिपूर्वमन्त्र ( पूर्वत्र ? ) कर्षमा त्वं द्रव्यमुक्तम्, अत्र तु कर्षा चिकमपि, पूर्वत्र तु प्रस्थ मात्र जलमुक्तम्, अत्र प्रबलाग्निबलपुरुषार्धं बहुयवागूसाधने प्रस्थाधिकमपि रयते, क्वचित् प्रस्थन्यूनेऽपि यूषः साध्यते । पूर्वम् अर्द्धश्टतजलमुक्तम्, अत्र तु क्वचित् पादावशिष्टमपि । मांसरसे साध्य माने पानयोग्यावशिष्टे इति युक्ति शब्दार्थः, तदेतद्युक्तं भवति- “यवागूः षड़ गुणे तोये प्रश्य प्रस्थाधि क्रेऽपि वा। रसेन पाके मांसस्य मुसिव्यति हि यावता ॥ अष्टशिष्ठो भवेत् यूषः क्वचित् पादावशेषतः अष्टादशगुणे तोये यूषः शार्ङ्गधरेरितः॥” इति। गुरववाहुः,-परिभाषेयं पानोयसाधनविषधिणो, चक्रपाणिदत्तेन पानोयसाधनप्रकरणे षडङ्ग- पानीय त्राङ्गपानौयानन्तरं पिप्पलोपानीयं लिखितं, कणाशुण्ठयोः कर्षाई वारिप्रस्थेन साध्यम् | ननु अत्र कल्कद्रव्यस्य वा पलभिति कथमुक्तम् ? अत आह नारायणान्तरङ्गः,-मृदुद्रव्यस्य उपलक्षणमिति। यद्यपि पिप्पलीये पानीये आनुषङ्गिकचात् युत्याऽपरान् यूषान् पयादीन् वा धात्वपेक्षया साधयेत्, तथाऽपि तण्डुलादीनां पलं कल्कीकृत्य वारिप्रस्थेनाईटतेन साध्यम्, अतः अतः पड़ङ्ग परिभाषैव प्रायः पेयादिसम्मतेत्युक्त्वा पश्चादेषा लिखितः, पियादयस्तु षडङ्गपरिभाषया सर्वत्र साधनीयाः ; प्रायःशब्दात प्रचुरस्थले पड़नपरिभाषा सम्मता, तदितरार्थेयमिति । A १ १ ·Incene परिभाषा-प्रदीपः। त यवागूसाधने तण्डुनप्रकारमाह।- यवागूमुचितालाचतुर्भागवतां वदेत् ॥ ८ ॥ उचिततण्डुलाचतुर्मागेकभागमानं क्षुद्रिततण्डुलमाः, आता यवागं वदेदित्यर्थः, “याउ” इति लोके । अन्नादिसाधने जलपरिमाणमाह ।- अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विलेपौ च चतुगुणे। मण्ड चतुर्दशगुणे यवागः षड्गुगोऽम्भसि ॥ ५९॥ मण्डादिलक्षणसाह ।- सिक्यकैः रहितो मण्डः पेया सिक्थसमन्विता। धवागूहुसिक्था स्थाहिलेपी विरलद्रवा ॥ ६ ॥ अन्यच्च --- बवाग्वा: यवागूविशेष कशायाश पाकविधिः।- यवागः षड्गुणे तोयै सिद्धा स्यात् कशरा धना । तण्डलैमगमाषेच तिला साधिता हि सा॥ १ ॥ • यथागूपाके तगममाममा, प्रवामिति । - इचितात অয়া, নাভূক্ত शावत् भो शक यात्, तावमानादित्यर्थः । गतदिवसीय बुभु चापेक्षया” इति शिवदासः ॥ ८॥ अन्नादिपा का जल परिमाणमा, अमिति। पञ्चगुखे इति सम्हनापेक्षया सगुणे वाले प्रत्यर्थः। यवागू. षड्गणेऽम्भसि इति यवागूशब्दे नाव पैया विचिता घयाया: पृथक बल मानानु तत्वात. यवागूशब्दस्य च सामान्यत: मडादिनन- बोधकत्वात्। कैचि च विलेप्यादीना जलमानैः सह अन्नम्थ पञ्चगुणं जलं संयोजनीयमिति वदन्ति व्यवहारन्ति च तथैव, एवञ्च विलेपो गावगुलो, हकोनविंशतिगुणे. या एकादशगुणे साध्या इति । ५९ ॥ मण्डादौना खपमा सिकछ कैरिति ।-सुगमम ॥१०॥ या तथा यवारविशेषकराचाहयवागूरिति ।-यमागूः षड्यणे सोये मिका शासोसि शेषः या चेत् नग्छ खादिभिः बागुण चतोये साक्षिता, तमा छना च खाना बड़ा मामलाः जना क्षेत्रा प्रति शेषः। सपा विधामा ·हितीयः खण्डः। [३] यवागूगुणा: बवागग्रोहिणी बच्या ताणो वातनाशिनी ॥ ३२ ॥ विलेप्या: पाकविधिर्गुणाच ।- विलेपौ च घना सिक्थः सिहा नोरे चतुर्गगो । विलेपो तर्पणी हृद्या मधुरा पित्तनाशिनी ॥ ३ ॥ पेयायुषयोः पाकविधि: । :- ट्रवाधिका धना सिक्था चतुर्दशगुणे जले। सिद्धा पेया बुधैजया यूषः किञ्चिद्धनः स्मृतः ॥ ६४ ॥ पेयायुषयोगुणाः।- पैया लघुरा जे या ग्राहिणी धातुष्टिदा । यूषो बल्यः स्मृतः कण्ठयो लघुपाकः कफापहः ॥ ६५ ॥ भक्तमय पाकविधि: गुपश। जने चतुर्दशगुणे तण्डुलानां चतुःपलम् । विपचेत् स्राववेन्मण्ड: स भक्तो मधुरो लघः ॥ १६ ॥ यव ग्वा: मापकता यवागू" इति शिवदासः । अया: विशति संज्ञान्तरं ज्ञातव्यं, तथा द्रव्य गुपङ्ग हे -"तिल तण्डनमा स्तु कशरा विशति पति ६१ ॥ सामान्पगुनमाड यवागूरिति ।-यवागूपाहिषीयव यवागू पेथा कशरा वा ॥ २ ॥ बिले प्या: पापविधि गुणचार-विलेपी चेति ॥ ६॥ पेयायषयो: मतान्तरसिद्ध साधनविधिमाह.ट्राधिकेति। -द्रवाधिका घना इत्यद धना बढी यधे , “पेया सिक्क्षसमन्विता" इति लक्षणात्। यषः किञ्चिद्धनः स्मृतः इत्य व घनत्वं चतुर्दशगु प न साधितपेयापेक्षया बोधव्यम् । अव यषस्य जलमानानुक्के: पेधायाश्चतुरंग गुप मे व यषेऽपि योजनौयं, यदुनामन्यत्र- अईशिष्टो भवेत् एषः कचित् पदावशेषितः। पटादशगुणे तोये यूषमिछन्ति के वन । चतुर्दशगुणे तोके यमि छन्ति चापरे ॥ इति ६४।६५ ॥ मराह ख साधनविधिमा मले इत्यादि।-मण्डः चतुर्दशगुएजल साधितत्वेन मण्डप्रायः इत्यर्थः, भताः भत्रम् ·परिभाषा-प्रदीपः। मगड पाकविधिः।-- नौर चतुर्दशगुगणे सिद्धो मण्डस्त्वसिक्थकः॥ १०॥ तण्डुलानामिति क्षुद्रिततण्डुलानामित्यर्थः । स्रावयेदिति वस्त्रादिना चालयेत्। असिक्थक इति सिक्थकरहित इत्यर्थः, अन्नादिरहित सिक्थकः कुटौति (सिटि) लोके। अथ मांसरससाधनविधानमाह।- द्रव्यतो हिगुगां मांसं सर्वतो हिगुणं पयः । पाटस्थं संस्कृतं चाज्ये षडङ्गो यूष उच्यते ॥ १८ ॥ पलानि हादश प्रस्थे धनेऽथ तनुके तु षट् । मांमस्य वटकं कुर्यात् पलमच्छतरे रसे ॥ ६ ॥ अस्थार्थः।-धने मांसरसे कर्तव्ये प्रस्थे जले मांसस्य द्वादशपले दत्त्वा पताव्यम्। तनुके रसे कर्तव्ये मांसस्य षट्पलं पानीयं प्रस्थमेव दातव्यम् । अच्छतरे रसे कर्त्तव्ये प्रस्थे जले मांसस्य पलं दत्त्वा एतन्मांस पिष्ट्वा प्रस्थाईशेषस्थितजले पत्ता अनुरूपं स्थाप्यं, वस्त्रेण छानयित्वा यः कार्यः । मांसस्य वटकं कुर्यादिति खिन्नमांसस्य पलं पिष्ट्वा वटकान् विधाय तादी भर्जयित्वा अच्छतररसं साध्यमित्यर्थः, अन्यथा मांसपलस्याति द्रवपाके विलयनं स्थादित्याशङ्कया वटकं कुर्य्यादित्याह । लाचारससाधनमाह।- षड्गुणे नाम्भसा लाक्षा दोलायन्ते ह्य पस्थिता । त्रिसप्तधा परिस्राव्या लाक्षारसमिमं विटुः ॥ ७० ॥ नौर चतुर्दशगुणे इत्यादिनीशा मण्डलक्ष हो तण्डलस्य उचितारतात चतुभाग त्वं खोडव्यं, म तु भतोक्ल चतुष्पलमानत्वम् । यहा-जले इत्यादि पसिक थक इत्यन्तेन साईनोके न केवल मगड लक्ष ज्ञातव्यम; पस्मिन् पक्षे-मण्ड' स भना: स भक्त' पानीयानविशेषः इत्यर्थः। सिद्धो मण्डः,-प्रदर्शितप्रकारेण साधित: भण्डाख्यः भक्त इत्यर्थः ॥ ६६/६७ ॥ मांसरसविधिमार,द्रव्यत इति।-ट्रव्यत: यमाधिकारे चक्रपापिकथितषडनायषोक बादिद्रव्यापेक्षयेत्यर्थः । सर्वत: मिलितद्रव्यमांसमानापेक्षयेत्यर्थः । पयः मलम् ॥६८ दरा लाचारमसाधनविधिमाल, षड्गुणेनेति ।-षड्गुणेनेति बाधामपेक्ष्य बोन्यम् । विसधा एकविंशनिवारान् ।।

·द्वितीयः खण्डः। [४] - अथ प्रक्षेपविधिमाह।- प्रक्षेपः पादिकः काथ्यात् स्नेहे कल्कसमो मतः । परिभाषामिमामन्ये प्रक्षेपेऽप्य चिर परम् ॥ ०१ ॥ अस्थार्थः। -ले हे पातयतादिसाधने तेलादिसाधने वा प्रक्षेपः शर्करा- मधुप्रभृतोनामिति कल्कसमो मतः ज्ञायते स इत्यर्थः । क्वाथ्यादिति पाचनादिद्यात् कर्षात प्रक्षेपः पाहिकश्चतुर्माषको ज्ञेय इति चक्र- याणिदत्तसन्मतः। अन्येऽपि वहादय इमां परिभाषां प्रक्षेपिऽपि अचिरे परिभाष याम्बभूवुः, अंत एव चक्रदत्तोऽपि तत् खोकाय खसङ्ग्रहे लिखितवान् । चूर्णादीनां भक्षणप्रकारमाह ।- कर्षश्चास्य कल्क स्य गुड़िकानाञ्च सर्वशः। द्रवशु स्या स लेढव्यः पातव्यश्च चतुर्द्रवः ॥ मात्रा क्षौद्रतादौनां स्नेहक्काथेषु चूर्णवत् ॥ ७२ ॥ अस्थार्थः । -चूर्ण कल्को गुड़िका, चकारात् वटिका च यद्यपयुज्यते तहि सर्वत्र वक्ष्यमाणविशेषं विना तोलकद्दयमुपयुज्यते । स चूर्णादः कर्षों यदि लेढ़या, तहि द्रवशत्या माक्षिकप्रभृतीनाम् अईपलेन तोलश- चतुष्टयेनेति यावत्, चूर्णस्य तथा लेढुं सुखत्वात् ; पातव्यश्चेत् तदा चतुर्द्रव इति माक्षिकादोनां चतुर्गुणेन पनेनेति शेषः, तथा सति चूर्णस्य पातुं सुख चादित्यस्य प्रधानार्थः साम्प्रदायिकेश्चक्रदत्तादिभिर्मन्यते । अन्ये तु। प्रक्षेपेऽप्येनां मन्यन्ते ; तथा हि तेषामयमर्थः, यत्र चूर्णस्य कल्कस्य गुड़िका- नाञ्च भेषजानामुपयोगस्तत्र कर्ष: प्रक्षेपो दातव्यः । शेषार्थः सुगमः । माला, क्षोद्ररतादीनामिति क्षोद्रप्रभृतीनां मधुरतगुड़ानां लेहे क्वाथे वा प्रक्षेप- शूर्णवत्, चर्णय उक्ततः , तर्हि यन्त्र छतादयः प्रक्षेप्यास्तत्रैषां शतक्षोद्रादीनां प्रक्षेप इत्यादि।-इमां वक्ष्यमाणाम्" इति शिवदासः; तेन “कर्ष शास्त्र कल्क स्य" इत्यादिना बक्ष्यमाणामित्यर्थः । *परम्" इत्यत्र "यथा" इति वक- . पाठः ॥ १॥ इविपरिभाषाप्रदीप हितीखा व्याख्या समाता।

·परिभाषा-प्रदीप: ११ तु शर्करा कर्ष इत्यर्थः । एतन्न, रानादिक्वाथ्यस्य कर्षस्य प्रक्षेप्यं मिलितयोः शर्करा- मनोः पादिकं माषवतुष्टयं प्रदेयमिति साम्प्रदायिकमतम् ; यदुक्तमन्यत्र, -"प्रक्षेपः पादिक: क्वाथ्यात् स्नेह कल्कसमो मतः” इति “अयमग्रातमः सर्व-वादिनामविवादतः” इति। अन्ये तु शर्करामधुनोः प्रत्येकं द्रणं कृत्वा मिलिचा द्रङ्गणद्वयं कषं दातव्यमाहुः ; “शाणौ द्वौ द्रङ्क्षणं विद्यात् तो हो कर्ष उडुम्बरः।” “परमतमव्याहतमनुमतमेव” इति न्यायात् चक्रदत्तानुमतमेतत्, किन्तु सर्वत्र मेवम् ; अपितु क्वचित् किञ्चिद्दोषवयो- वह्याद्यपेक्षया इत्यवधेयम् । वस्तुतस्तु वातज्वराः रासादिकषाय शर्करा- भाषकत्रयं मधुमाकं प्रक्षेप्तुमर्हति, यथा चैतत् तथा-“षोड़शाष्टचतुर्भागं वाते पित्ते को क्रमात् । क्षोद्रं कषाये दातव्यं विपरीता इति संहितोपाये स्वयमेव चक्रेण व्याख्यातम् । इह तु पादिकप्रक्षेपात् क्रियासिद्धिरित्यभिप्रायेण तनाभिहितं, हेयमन्यत् । किञ्च चूर्णवदिति प्रक्षेप्यक्षौद्ररतादीनामपि चूर्ण इब, चर्णय जरणादेर्यथा शाण: प्रक्षेपस्तथा कोद्रयतादीनामपि शाणो देयः इति गुरवः, प्रक्षेपः पादिकः काथ्यादिति वाक्यस्य एकवाक्यत्वान्मनोहरम् । क्वाथेन चर्णपानं यत् तत्र काथप्रधानता। प्रवर्तते न तेनात्र चूर्णापेक्षौ चतुर्दैवः ॥ ७३ ॥ अस्थार्थः ।-दत्र चूर्णपानं यौगिकं तत्र चर्णस्य प्राधान्यात् कर्षमानं, तस्मात् क्वाथ्यं चतुर्गुणं, तस्य काथस्य तत्र अप्राधान्यं, यत्र काधेन सह प्रक्षेप्यस्य चर्णस्य पानं तत्र काथस्य प्रधानत्वाचूर्णापेक्षी चतुर्द्रवः चतुर्गुणत्वं द्रवस्य न प्रवर्तते इति। मतान्तरमाह द्रव्यविशेषस्य RAN माषिकं हिङ्ग सिन्धूत्थं जरणाद्यास्तु शाणिकाः । सितोपलागुडक्षौद्रं सामान्यांशप्रकल्पनाः ॥ ७४ है अस्थार्थः । -हिङ्गसैन्धवयोः प्रक्षेप्ययोस्तैक्षणान्माषिकम् । जौरकाद्याः , पुनः क्वाथ्यात् पादिका एव । सितोपला-सिता-शर्करादौनाञ्च सामान्यानां सामान्य त्यानाम् उत्तमस्य पलं मात्रा इत्यादीनामिव अंशांपू कल्पना, ·हतीयः खण्डः। [४३ - १ - कार्या इति सामान्यांशं पलत्रिकर्षा ईपलरूपं सौश्रुतमित्यर्थः । सामान्य मिति प्रक्षेपः पादिकः क्वाथ्यादिति, तेन पादिकम् इति गुरवः । दोषभेदे मधुशर्करयोः प्रक्षेप-मानमाह ।- षोड़शाष्टचतुर्भागं वातपित्तकफात्तिषु । क्षौद्रं कषाये दातव्यं विपरीता तु शर्करा ॥ ७५ ॥ षोड़शाष्टचतुर्भाग मिति वायो पित्ते च कफे च करायपाने बौद्रं प्रक्षेप्यं वायो घोड़शांशं, पित्ते अष्टांग, कफे चतुर्थांशम् । पार्करायास्तु वायो चतुयीशं, पित्ते अष्टमांशं, क के षोड़शांशमिति वियरीतेति वचनसामर्थ्यात् । क्षीरादिपाकमाह ।- द्रव्यादष्टगुणं क्षौरं क्षोरात्तोयं चतुगुणम् । क्षीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाके त्वयं विधिः ॥ ७६ ॥ क्षीरमस्वारनालानां पाको नास्ति विनाऽभसा । सम्यक्पाकं न गच्छन्ति तस्मात् तोयं चतुगुणम् ॥ ०७॥ एतत्तु वचनं केवलक्षीरपक्वपाचनादौ क्षोरपञ्चमूल्यादावित्यर्थः, नान्यत्र तैल रतादिपाके, तत्र द्रवान्तरमत्येव, यत्र तैलादिपाकै केवलं चतुर्गुणं क्षीरमेवास्ति, न द्रवान्तरमस्ति, तत्र कण्ठोक्तत्वात् परिभाषा न प्रवर्तते ; यथा “अध्यक्तानुक्तलेशोक्तसन्दिग्धार्थप्रकाशिकाः” इत्यभिप्रेत्य व्याख्येयमिति गुरवः । इति परिभाषाप्रदीप द्वितीयः खण्डः । तृतीयः खण्डः। अथ स्नेहसाधने काथ्यजलादः परिमाणमाह ।- काथ्याच्चतुर्गुणं वारि पादस्थं स्याच्चतुगुणम् । स्नेहात् स्नेहसमं क्षौरं कल्कस्तु स्नेहपादिकः ॥ चतुर्गुणन्वष्टगुणं द्रवबैगुण्य तो भवेत् ॥ १॥ अधेदामो स्नेहपाशाविधिमाल, क्वाथ्यादिति ।-पादस्थं वाचतुर्गुणमित्वस्थ नेहा- दियने न सम्बन्धः। काय्य द्रव्यापचया चतुर्गुण द्रव हे गुण्यादष्टगुणं नलं पाकाय दत्त्वा बहारि चतुभांगावमिष्टं सत् खेहाचतुर्गणं कत्तंयमित्यर्थः ॥ १५ ·परिभाषा-प्रदोपः। - अपिच।- अत्र द्रवान्तरानुक्तौ क्षौरमेव चतुर्गणम् । ट्रवान्तरेण योगे हि क्षोरं स्नेहसमं भवेत् ॥ २ ॥ अन्यच्च - जलमष्टगुणं काथ्यात् क्वाथश्च जलपादिकः। क्वाथाच पादिक: स्नेहः स्नेहात् कल्कस्तु पादिकः ॥ ३॥ पञ्चप्रभृति यत्र स्यु भ्वाणि स्नेहसंविधौ तव स्नेहसमान्याहुरर्वाक् च स्याञ्चतुगुणम् ॥ ४ ॥ इयोः? अथवा केवरलेन चोरट्रवेष पक्तव्यस्य ने हस्य विधिमाल, पवेति ।-भव चौरषट्पलटते, ट्रवान्तरानुक्तो खरसकाथादिद्रवान्तराम लेखादित्यर्थः । परिभाषेयं व्यराधिकार चौरषट्पल के वृते खिखिता श्रीचक्रपाणिना ॥ २ ॥ ३ ॥ पञ्चप्रकृति इति। -अर्वा पञ्चभ्यो द्रवेभ्योऽांक एकदिविषतःपर्य सम् इत्यर्थः, चतुर्गुणमिति मिलिन्चा चतु गु गामित्यर्थः, “हात्तीय चतुर्गुषम" "नेहाचतुर्गुषो द्रवः" इति चरक सुश्रुतोतया चतुर्गुण ट्रय सेपाकस्योत्सर्ग- सिद्धत्वात्। पवाह प्रथितनामा गङ्गाधरः -- तत्र निजायं-सहचतुर्गुणो द्रव इति यदुक्तं तत् कि मेक स्थ द्रवस्य? अध किं या चतु:प्रभृतीनां सबषामित? तवाद कषित-एकमापि खातुर्गुण्यं, हाम्याच चातुर्गुण्य. विभिरपि चातुर्गुण्य, चतुर्भिस्तु सममिति पातु गं गयम। इत्येवमेव विविट बद्रव्येषु चतुर्गुष खन्यूने लेइ साधनप्रतिषेधा) *स्नेहाचतुर्गुणो द्रवः" इति सुश्रुस:, “सहासीयं चतुर्गुणम्" इति दृढ बल उतावान्, न तु पञ्चप्रतिद्रवेषु चतुगुणाधिक्ये प्रतिषेधार्थम् । तव 'भागेऽप्य नुक्त समता विधेया' इति परिभाषया सेहसमत्व प्रत्ये कमिति । पथै वञ्चेतहिं या चौरसेकमेवा द्रवं, तब क्षौरमेव चतुर्गा भवति भवतु, यव तु चौरवापरञ्च द्रवमेकं इयं वा. तब किं तौरव सहापरेण केन द्रवेण चातुर्गुण्ये कत्तं व्ये समता चौरापरयोः कतंच्या? तथात्वे छोर हिगुण द्रवासारव द्विगुणं भवति। चोरेण सह चापरयो- शातुर्गुण्ये च किं समता क तंत्र्या ? तब बयाणा चातगुण्ये ते प्रत्येक समयमिति । तवाह-वं, चोरे विशेषचनात, तदृश्था-"वान्तरं गोवंत चौरं चतुपमा द्रवान्तर प्रयोग तु चौर हसन मतम।" इति। नन्वे सेग ट्रयान्तरप्रयोग , बोरस नेहसमलावनेन तब यत् द्रवान्तरमेक इयं अयं बा, तत् किं भोर ·वतीयः खण्डः। [४] अस्थायः । -अत्र यशोधरव्याख्यामाह-अत्र मिलित्वैव चातुर्गुण्यं- सव क्निक न चातुर्गुण्ये, हाभ्यामपि चातुर्गुण्य, विभिरपि चातुर्गुरखें, चतुर्भिः सममिति चातुगुण्यं कर्तव्यम ? पथ कि चोरेण सहव , चौरेण सह द्रवान्तरमेकं यत्र विशेषोल्या कि वो बहसम द्रवान्तर मेकं निगु इयमपि विगुणं वयमपि विगुणमिति प्रत्येक सममिति तबाह-ौरे पास है। द्रवानरं चतुर्गुणं वर्तव्यं, तब चौरं ने इसमें; द्रवान्तरमेक बिगुणं, छयमपि बिगुणं, वयमपि विगुणमिति सधीरे चतुर्णा समत्वमिति । तटुक्त- पञ्च प्रकृति यन्त्र स्थावन्तु नेहसविधौ । तव ने इसमें प्राराक् च स्थाच्चतु पाम ॥ खेशात खेहसम चौर कल्कस्त नेपादिकः ॥ इति । स्नेह समं चौरमियतो राक् स्नेहाचतुर्गुणवचनेन. चोरण सहैवावांचा ट्रयाश चातुर्गुण्य, "स्नेहाचतुर्गुको द्रवः' इति अनुरुवचनात "खेडातोयं चतुर्गुणाम्” इति दृढबल बचनाञ्च इति। नैवं विज्ञायते, अर्वाक पक्ष प्रति द्रवात चेत् स्यात् सदा स्नेहाचत गुपमित्यतया धेकेन वान्तरेण चौरीको चौर खेडयम चिगुणमपरं ट्राम्। हाम्यां सह चोरोकौ चौरं खेहसम, योवानरयोः प्रत्येक खेडात माईगुणात्वमिति मिलितयोस्नैगुण्यम । चिभिः सह चोरोक्तो चतुओं चौरमहिताना प्रत्येक समत्वमिति चातुण्य यथा भवति, तथा किं चतुर्भिः सह चौरोक्तौ पञ्चप्रभृत्यतिर्भवति,तब प्रत्येक सममिति कौर स्नेहसममिति न ब्याहन्यते इति चेत्तढा "चतुप्रभृति यवोत्रम्" इव पाठात सिध्यति, व्यथे: पप्रमृतीति पाठः? द्रवात िविभिः सह चौरीको चयारिट्रवाणि भवन्ति, तब समभिवि सिध्यति, औरञ्च नेहसममित्यप पाते । एवन्त पपत्तो सत्य यत् पञ्च प्रभृतौति पठित, सेने विज्ञापिस, बव चोरेव महेक इयं वयं चतुष्टयं वा द्रवमुक्त, तत्र चौरातिरिक्त द्रवातराणामेकेनापि चातुर्गुण्यं, डायामपि चातुर्गुण्य, विभिश चातुर्गुण्यं. चतभिस्तु सममिति प्रत्येक मिलिचा चातुर्ग खमिति पत्र प्रभृति ट्रवान चौरातिरिना- दर्वाग के ट्रयान्तरमपि चतुर्गुणं, इयमषि मिलिन्दा चतुर्गुणां, वधमपि मिलित्वा च तमुणं, चतुष्टयमपि मिलित्वा चतुर्गु गामिति पत्ये कं समं. धीरच सर्वत्र खेसममिति यञ्चगणे पाक्षः : उच्च-रक डिविभिन्न कुर्थात नेहचतुर्गुणम्। चौरं स्नेहसमं तब मानानावयं विधि:।' पति"। केचित्त चतुर्गुणमित्य व मिखित्वा चार गुण्य न्याख्याने यव मेहे द्रवध सुष्टयं विद्यते, प्रत्येक द्रवस्य नेहसमखे पंच प्रभृति त्यपादामस्य वैश्वथ्यात् पर्वाक च स्याश्चतुर्गुणमित्यस्य एकादिचतुःपये लट्रवे विद्यमाने प्रतिद्रवस्य चतुराग त्वमिति न्यायच ते, तथा च--"द्र वापि यक्ष ने शेष तव ·[१६] परिभाषा-प्रदीपः मिति युक नेत्र एकादि वदवपर्य तम्, अन्यथाऽत्रानुपपत्ति: स्यात् । द्रवचतुष्टयविषयेण (?) चरितार्थ मेव तवचनं, तत्र द्रवचतुष्टयस मत्वे तु न वस्तु क्षतिः ; तस्माद केनापि चातुर्गुण्य न् इत्यादि चतुभिः सममित्यन्ता परिभाषा द्रवचतुष्टयविषये तावत् । यत्र स्नेहादः पाकविधो द्रवाणि पञ्चप्रभृतिषट्सप्ताष्टाधिकतरराणि च देयानि स्युः, तत्र स्नेहसमानानि देयानि ; अ गिति पञ्चशब्दस्य, अर्वाक् पञ्चमादित्यर्थः, तेन एकादि- चतुःपर्यन्तं द्रवाणां चातुर्गुण्यं स्नेहभागापेक्षया इति । एक-वि-निद्रव- योगेऽपि मिलि चा चातुर्गुण्यं, चतुर्भु द्रवेषु तु प्रत्येक स्नेहस्य भागापेक्षया चातुर्गुण्यमित्येके वदन्ति, एतेन चतुणा चातुर्गुणं, त्रयाणामपि इयोरपि एकस्यापि चातुर्गुण्यं, पञ्चापेक्षया एषाम् एकादिचतुणी प्रति चार्वाक्त्वमित्यभिप्रायः। अन्यच्च- एकहित्रिवद्रव्यैः कुर्यात् स्नेहाच्चतुगुणम् । क्षीरं स्नेहसमं देयं चतुर्भिश्च चतुर्गणम् ॥ ५ ॥ कल्काच्चतुर्गुण: स्नेहः स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम् । काथ्याच्चतुर्गुणं वारि क्वाथः स्नेहसमो भवेत् ॥ ६ ॥ जलने हौषधानाञ्च प्रमाणं यत्र नरितम् । पादः स्यादौषधं स्नेहात् स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम् ॥ ७ ॥ पञ्चादीनि भवन्ति हि। तब नेहसमान्याहुर्यथापूर्व चतुर्गुषम् ॥” अम यथापूर्व चतुर्गुप. मिति विषोमत: पूर्व पूर्व चतुरारभ्यशान्त द्रव प्रत्येक स्नेहाचतुर्गुण देयमित्यर्थः ॥ ४ ॥ मतान्तरमाइ, एकेति। -स्नेहाचतुर्गु पमिति मिलित्वा, चतुर्भिश्च चतुर्गुणमिति प्रत्ये कं बोडव्यं, पृथक् बचनात्। नेहात्तीयं चतुर्गुणमिव तोयशब्द: द्रवमावस्योप- खदपम्। क्वाथ्याच्चतुर्गुणं वारि त्य व चतुर्गु पन्त्व र गुणं द्रव हैगुण्य तो भवेत्” इति नियमात् जखमबाट गुणं बोहन्यम् ; अथवा मृदुद्रव्यविषयिौयं परिभाषा मन्तव्या, *मदौ चतुर्गुणं देयं कठिनेऽष्ट गुणं भवेत् इत्यादि पूर्वोतानियमात् । काथ: मेहसमो भवेत् इत्येषा परिभाषा पञ्चप्रभृतिट्रयविषयिषो सेया, अन्यथा एकादिचतुः पर्यन्तेषु দুখানিলাধার। "क्वाथ्यः खेसमो भवेत् * "काथ्य: क्वाथ समो भवेत्" इति पाठान्तरयम् । ५-७॥

·द्वतीयः खण्डः । [४०] वषादिकुसुमात् कल्क: केवलं स्नेहसिद्धये । यत्रोक्तः स्नेहपादाई: स्नेहकार्ये मनौषिभिः ॥ ८॥ अन्यच्च ।। नेहे सिध्यत्ति शुद्वाम्ब नि कायखर: क्रमात् । कल्क य योजयेदंश चतुर्थं षष्ठमष्टमम् ॥ ८ ॥ स्वरसक्षोरमाङ्गल्यै : पाको यत्ररितः कचित् । जलं चतुर्गण तत्र वोर्याधानार्थमावपेत् ॥ १० ॥ खरसोरमाङ्ग व्यै रनोपलक्षणे टतीया। माङ्गल्यं दधि । न मुञ्चति रस ट्रय क्षीरादिभिरुपस्कृतम् ॥ सम्यक पाको न जायेत तस्मात्तायं चतुगुगाम् ॥ ११ ॥ विष्णु तेलपाके केवलं दुग्धचतुर्गुणे पाकः, तत्र वीर्य्याधानानें जलं चतुर्गुण केचिदिच्छन्ति, तदसत् ; जायं क्षोरफ कः, किन्तु क्षोरचतुर्गुणे तैलस्य पाकः, नेदं तैलं द्र प्रधानन्, “एतदडूबरं तेल” इति ग्रन्थान्तर प्रादात्,अङ्गवरं कल्क प्रधानमित्यर्थः । अथवा पाको विविधः क्षोरस्य-क्षौर- करणकः, क्षोरकर्मकः । अत्र पुनः क्षोरकरणकः पाकः। क्षोरकर्मका क्षौरपाक: "द्रव्यादष्टगुणं क्षोर क्षोरात्तोयं चतुर्गुणम्” इति वचनात् अत्र चतुर्गुणं द्रव विना सम्यक् पाको न स्यादित्यर्थः । यदि तु विष्णुतैले जलं चतुर्गुणं ददाति तदा द्रवबाहुल्यदोषः स्यात्, चतुर्गुण दुग्धेनैव फत्वसिद्धे इति गुरवस्त्वाहा परिभाषा तु कण्ठोक्तं विना इति । स्नेहपाकविधौ यत्र क्षौरमकन्तु कथ्यते । तोयाटौनामनिर्देश क्षीरमेव चतुर्गणम् ॥ १२ ॥ एतदेव समाधानमत्युचितम् । 5 पुथ कल्क विषाय पों परिभाषामा, अषादौति ।--षादिकुममात बासकादि. पुष्पात, पादिर्दन शव कोविदाराना पाहणं, यदुतामन्य 4- कोविदारख कुमख भायन:। व काब्य बात पुष्य एक प्रस्थे पलचतुष्टयम्" । प्रति !, नेहपादाई: वेकारमा त्वः, यहत्य र कल्कस्तु य: खेहतब्बतीय जानतम् । ज्ञान का मांसस्तन पुरुष कल्यः पयसने * ka uct ·परिभाषा-प्रदीपः। प्रकल्कोऽपि भवेत् सेहो यः साध्यः केवले दुवे॥१३ नेहपाकविधौ यत्र प्रमाणं नेरितं क्वचित् । नेहस्य कुड़वं तत्र पचेत् कल्कपलेन तु ॥ १४ ॥ मानानुक्तौ कृते तैले प्रस्थ माहुश्चिकित्सका: ॥ १५॥ विगुणं त्रिगुणं वाऽपि बहुमानाच पादिकम् । योग यदि पचेन्मढ़ो होनवीर्यं भवेत् तदा ॥ १६ ॥ तुलाद्रव्ये जलद्रोणो द्रोणे द्रव्यतुला मता। अनुक्ते वकार्ये तु सर्वत्र सलिलं मतम् ॥ १७॥ अन्येऽप्याहुः ।- अङ्गेऽप्यनुते विहि तन्तु मूलं मागेऽप्यनुक्त समता विधेया। ट्रवेऽप्यनुक्त जनमेव देयं कालेऽप्यनुक्ते दिवसस्य पूर्वम् ॥१८॥ प्रसारण्यादिनिर्टिष्टं शतमेकं पृथक् पृथक् । जलद्रोणेन चैकैकं साधयेत् अक्षण कुट्टितम् ॥ १८ ॥ काथ्यद्रव्यस्य बाहुल्यात् उदकं स्वल्पमेव तु। सम्यक् पाकं न जायेत होनवौर्यन्तु केवलम् ॥ २० ॥ नेह इन्यादि।-उपकृत साधिसम ॥१-१३ ॥ निर्दिष्टप्रमाणाना सेहाना मावा निटिंशति, सेवेति ।-खेल कुडव बवेति परिभाषा नव्यविषधिग्यो ज्ञात श्या, *अमिटि टममाणानां खेहानां पुष्यते। नयादी स्नेह कडव इष्य ने हवेदिना ॥ इति शास्त्रात. "मागावतो वृते तैले प्रथमाइचिकित्सा:- इति वक्ष्यमाया शास्त्रविरोधाच। मानानुनाविवादि परिभाषा न म्ये तर विधिनी बोडव्या ॥ १४॥१५॥ हिगुम्पमिति ।-निर्दिष्ट मानात हिविगुणादि क्वम् अपमानं वा बेहादिक वक्तव्यमौषधं यदि पवेत, तदा तदौषध होनवीयं भवेदियः ॥ १६-१८॥ प्रसारण्यादौति।-प्रसारण्यादिषु कुलप्रसारपो-विशती प्रसारको सप्तशतीमसार- शतमेकं प्रत्येकाशप समित्यर्थः, विशतीप्रसारण्यादित लघु प्रतिमतपस्न काथ्याचे दोष मितं माल इत्वा शक् पृथक पलान्यं, प्रतिशतं द्रोपनियमा. दिव्यर्थः । १९॥ वादिषु निर्दिष्ट ·द्वतीयः खण्डः। [2] कल्ककाथावनिर्देश गणात तस्मात् ममाहरेत् ॥२१॥ समस्तं वर्गमई वा यथालाममथापि वा। प्रयुञ्जौत भिषक् प्राज्ञः कालसामाविभागवित् ॥ २२ ॥ यत्राधिकरणनीतिगंणे स्यात स्नेहसंविधी। तवैव कल्कनि!हाविष्थेते स्नेहवेदिना ॥ २३ ॥ यत्रेय दि।अधिकारितया यत्र गणवमधिकृतं तत्रोभयकल्पना, यत्र तन्नास्ति तत्र मुख्यतया कल्क कल्पनैव अतः चक्रपाणिकतसङ्गहें पिप्पल्यादिछते. तेनैव परिभाषा लिखिता। तल निश्चलकरीण व्याख्यातं -न चायं पिप्पल्यादिगणोऽधिकरणेन उक्तिरिति, अतः पिप्पल्यादेः कल्क- साध्यत्वं ज्ञेयं, न क्वाथकल्कौ कुर्यात् इति। अत्र चोक्तम् “एतद्दाक्यबलादेव कल्कसाध्यपरं छतम्” इति। यत्र स्नेहसाधने अधिकरणन उक्तिः स्यात्तत्र गणे कल्कनिय्यूंही साध्यौ , यत्र गणे अधिकरणेन उक्तिर्नास्ति तत्र कल्क- कल्पनैव, न क्वानः कार्य इति । . Kanp कककाथाबुको विधिमाड, कल्केति ।-यव आहे ' अयं हल्क: भयं काथ: सत्येवं निशो न विद्यते, अधच विहारोगन्धादिगणेन शालसारादिगोन' बाजिगन्धादिगोन वा स्नेहः साध्यः इत्ये बं निर्देश: छत:, तब तस्यै च गाम्य । कल्कं पादिकं वाच चतुगुणं दत्त्वा सेहः साधनीय इति। "समस्त्रं बर्गमई बा" इत्यादि परिभाषाऽपि गविथिणी शंषा ॥ २१॥२२॥ गग्रेन साधनोको कर्तव्यविधिमाड, बवेति ।-स्नेहसंविधौ स्नेहपाकविधौ गणे पधिबारणेन अधिशारल्या, गपमधिकृत्यार्थ उक्ति: स्यात. प्रारम्वधाटिगोन भद्रटादिगोन सेहः इत्येवमुक्तिविद्यते इत्यर्थः, नेस्वेदिना तवैव कल्क निर्य्य हौ मचाय कल्क कायौ दृष्येवे, कल्क एब इष्यत इत्यर्थः । प्रथिसमामा गङ्गाधरस्तु लोकमिम. अन्यथा व्याचष्टे-"यवाधिकरणे यखिन् स्थाने, स्नेहसंविधौ' मेहसाधनविधाने,, गणे द्रव्याणा समूह, कल्क काय याविशषेप नोक्ति. तवैब कल्वानियू हाति। विधिकरण शब्द स्तु खाने प्रयुज्यते सर्वैराचार्य तैत्तिरीयोपनिषद्युतम-अधाता मंजिताया उपनिषदं व्याख्या सामः खधिकरण विति'। तस्मादनिर्देश यावान् ट्रव्यागप: स्नेहसाधने निर्दिया, सच इन्य गण, बल्क तया, का यतया प्रयोलाच्या, माध्य' 3 ·[१०] परिभाषा-प्रदीपः। गणोक्तमपि यत् द्रव्यं भवेद्याधावयौगिकम् । तदुहरेत् यौगिकन्तु प्रक्षिपेत् यद कीर्तितम् ॥ २४ ॥ यत्र व्याधौ ये गणाः सन्ति तत्रैव धात्वपेक्षया न विहितास्तत्र गणोक्ता अपि अयोगिकत्वात् हेयाः, धातुव्याध्यनुरूपम् अकौर्जितमपि यौगिक प्रक्षिपेत् । यथा-वायौ रूक्ष गत्यादि, तीक्ष्ण कटकादि पित्ते, कफे स्निग्धमधुरादि, एतत् सवं गणोक्तमपि न देयं, वातादिषु यदुपयुक्तं तदेव देयम् ; यदुक्त लौह शास्त्रे पतञ्जलादयः,-"उचितमपि हेयमौषधमनु- चितमुपादेयम्” इति सझेपः, उचितम ययौगिकं हेयम्, अनुचितं योगिक मपि धात्वनुरूपसुपादे ग्रायमित्यर्थः । शाङ्गधरस्त्वाह - कल्काच्चतुर्गुणोक्वत्य कृतं वा तैलमेव वा। चतुर्गुणद्रवे साध्यं तस्य मात्रा पलोन्मिता ॥ २५ ॥ पलोन्मितेति पानादौ माला देया निष्पन्नस्या छतादेः । निक्षिप्य क्वाथयेत्तोयं क्वाथ्यद्रव्याच्चतुर्गुणम् । पादृशेषं गृहीत्वा तु स्नेह तेनैव साधयेत् ॥ २६ ॥ खोरे हिरानं स्वरसे विरात्रं तकारनालादिषु पञ्चरात्रम् । न चायं गपशब्दो गणमंतया यो यो गम: पञ्चमूलादिसक्तः, तन्मावे विधिना, किच विभूतिदय समूह विचितः, गगतिमादत्यः" इति । २०२४ ॥ इदानी स्नेहसाधने शाङ्गधरमसमुप व्यवसिक कादिति तय माया पलीन्मिना प्रति उत्तम बलान स्वादिविभिटपुरुषापचया, "उत्तमस्य पल मावा बिभिशा मध्य मे। नन्यस्थ पखान नेताथ्योषधेषु च ॥” इति पूर्वांना स्मरचात् । २५।२६ ॥ "वृततै छ गुडादांश ने बाहाद वनार येन् । व्युषि ताम्नु प्रकुर्वन्ति विशेष या गुणान् घन' पति सरणात गुछ वैशिट्याथै छौरादिना पक्रय खेम विरामका व माह, मोरे इति।-चौरेण सह पक्त व्यस्नेहस्य एका है नेद पाको न निष्पादनीयः, प्रथमदिन सिञ्चित् चोरावशेष पक्का अवतार्थ चापयेत्, नती हितोयदिने पाक शेष कुय्याक व स्वरमादिपि यथामिदंश कर्तव्य पथवा चोर म पक्का, विधि घोरावशेषमवतायं विराब स्थापयत्, नत सोयदिने पाक शेष कुर्यात, तथा अभिवर्षे पावान्तर यथा-- नेहाब विपाध्यक्ष विराम ये चीरे विरा वारसे बिराबम्। कक सपायेषु च प्रवराज दयारताले पुनरे काम *

·No text on this page.

·[१२] परिभाषा-प्रदीपः। - हादशाहन्तु मूलाना वल्लोना क्रममेव च । एकाह वाहिमामानां पाकं कुय्याहिच क्षणः ॥ २० ॥ चतुर्गणं मृदुद्रव्ये कठिनऽटगुण जल्लम् । तथाच मध्यमे द्रव्ये दद्यादष्टगुणं पयः ॥ अत्यन्त कठिन द्रव्ये नोरं षोडशिकं मतम् ॥ २८ ॥ कर्षादित: पन्नं यावत क्षिपेत् षोड़शिकं जलम् । तदृट् कुड़वं यावत् भवेत् अष्टगुण पयः ॥ प्रस्थादितः क्षिपेनौरं खारौ यावच्चतुर्गुणम् ॥ ३० ॥ अम्बुक्काथरसैर्यत्र पृथक स्नेहस्य साधनम् । कल्कस्यांशं तत्र दद्याच्चतुर्थं षष्ठमष्टमम् ॥ ३१॥ तब कल्क गर्भ दत्त्वा, तत्तत् चौरादिकञ्च प्रत्येक दत्त्वा संन्य पत्ता खखोत कालं विरामयेत्-चोर हिरावं, खरसे विरावं, कपाये 'पञ्चरावं, दान एकरावम, पारनाले चैकरात्रमिति। बल्क चानुक्ता दवे यत्र नेपाल, तव चतुर्गुणं जलं कल्कञ्च ऐकध्यं संसृज्य पवा पञ्चरावं विरामयेत् शेषेण गुगु धानाधैम, उक्तं हि-ततैलगुडादौंच ने बाहादवतारयेत् । व्यषितास्तु प्रान्त "विशेषेण गणान् यत:॥ इति। चौरादिग्यो वेभ्योऽन्य व द्रवे तक्रसुरासबाटो नेहपामा एकदिने सम्भवति, तघाइत्यथ नै काहादिति। बिरामरावात् न्युनत्वे तु विशेष गुणाधानाभावमावं, न तु स्नेहपाकासिडि:, . पधिक च न दोषः इति निष्कर्ष इति। हादशाहमिति ।-वैवलेन मूलेन बनान्तरविरहितेन अनुक्तद्रवेण प केवलमूलनातोयेन ' कल्कोन तथा कैवलया बला बा बङ्गान्तरविराहतेन अनुनद्रवेण च केवलसतानातीयन करकेनेत्यर्थः, पतन्यस्य स्नेहस्य ' हादशाह पाक: सम्पादनीयः, न तु त्वगाद्यनान्तरयुतोन बलीमूलेन पताव्यस्य, और हिरावमित्यादि परिभाषयैव सम्वत्वात् इति। एकाई बौहिमासाना- मिति कैवलनोहिमांस क्वाथाभ्यां पत्ताव्यस्य स्नेहस्य पाक: एकाइनेव सन्चादनीयः, न तु क्वाधान्तरसंसृष्टाभ्यां केवलब्रीहिमांस क्वाथयोयुष्ट योर्दोषलत्वात्, तदुक्तं "केवल बौहिनन्त्वना काथो व्युष्टस्तु दोषलः। स्थालतो वर्जयेडाष्टमन्यमियो न दोषल: । इति ॥ २७-३०॥ पछुवाथेति । -अम्बुकायेत्यादि परिभाषाइयं परकमश्रुतविरुदत्वात् कैपिट .

·हतोयः खण्डः। [५३] एवं दनि, अस्यार्थः।-केवलजलसिद्धे ने हमाले कल्कस्य चतुर्थांशं नेहापक्षया देयम् । एवं कमात् कवल तु काथसिद्धे कल्क व घड़ा देयम् । रसेरिति स्वरसैः सिद्धे कल्क याष्टांग देयमित्यर्थः । दुग्धे दनि रसे तक्र कल्का देयोऽष्टमांशिकः । कल्क व्य सम्यक् पाशार्थ तोयमत्र चतुगु गम् ॥ ३२ ॥ अस्यार्थः ।-केवल दुग्धसिद्धे तैलादौ स्नेहादष्टांशिकः कल्क; कार्य:, * रसे इति स्वरसे, तके इति पारिभाषिकतके, सर्वत्राष्टांशिकः कल्को देयः । एतेषां घनत्वेन कदाचित् सम्यक् पाकाभावत्वात् सर्वस्मि- बपि चतुर्गुणं जलं दापयन्ति वृद्धाः । द्रवाणि यत्र नेहेषु पजादौनि भवन्ति हि। तत्र स्नेहममान्याहुर्यथापूर्वं चतुगुणम् ॥ ३३ ॥ पञ्चादीनौति पञ्चषट्सप्ताष्टकानि तदतिरिक्तान्यपि यत्र स्नेहे द्रवाणि दयानि स्युः, तत्रेमानि स्नेहतुल्यानि भवन्ति । यथापूर्वमिति प्रतिलोमरीत्या पूर्वे पूर्व चतुःप्रभृत्येकपर्यन्तं प्रत्येकं स्नेहाच्चतुर्गुणं द्रवं देयमिति केचिदाहुः। अन्ये तु एकादिचतुःपर्य्यन्तं मिलित्वा चतुर्गुणं ददते, तेनैकस्यापि चातुर्गुण्यं इयोरपि त्रयाणामपि चतुर्णामपि चातुर्गुण्यमिति ; यथा महेश्वरश्चक्र- शेषटोकायामाह-गुडूचोतैले गुडूचीक्काथं द्वादशशरावं टुग्धं शराव- चतुष्टयम् इति मिलिचा षोड़शश रावं टीकायां लिखति । एवं द्राक्षारसस्य षोड़शशरावं दत्त्वा एकस्य द्रवस्य चतुर्गुणं लिखति। एवं यष्टिमधुगाम्भारि- फलयोनिलियोः चतुःषष्टिपलं स्टहीत्वा पाका) चतुःषष्टिशरावे पानीय पक्वाऽवशिष्टषोडशशरावं दत्त्वा तैलत्रयं पचति ; यथा-"गुडूची- मार्षमाहुः। रसे खासे। सके चतुधाशणले नाखोहिते इत्यर्थः, “तक पादनलं प्रोक्तम्" इत्यतीत्वात् ॥ ३१॥३२॥ द्रवाचौति।-व्याख्यातोऽवं प्राक् ॥ ३ ॥ * "रसे इति बरसे इत्यव "रसे इति वारूपे" इति पाठ-स्वरूपे स्वरसात्मक प्रसिद्ध रसे, न तु पारिभाषिकमांसरसात्मके रसे इत्यर्थः। स इति पारिभाषिकतके व पादनलं प्रीतम् इत्यादिरूपे इत्यथः, न. कसामान्थे।

·[५४]] परिभाषा-प्रदोषः। क्वाथदग्धाभ्यां तैलं द्राक्षारसैन वा। सिद्धं मवुकसाश्मयं-रसैर्वा वातरता नुत् ” इति। ट्रव्ये कैवलेनैव स्नेहपाको भवेत् यदि। तत्राम्बुपिष्टः कल्कः स्वाज्जलचान चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥ काथेन केवलेनैव पाको यत्रेरितः क्वाचित । कायद्रव्यस्य कल्कोऽपि तत्र स्नेहे प्रयुज्यते ॥३॥ कल्कहोनस्तु य: नेहः स साध्या केवले द्रवे ॥१६॥ युष्यकल्कस्तु यः स्नेहस्तव तोयं चतुर्गुणम् । नेहात स्नेहाष्टमांशस्तु पुष्पकल्कः प्रयुज्यते ॥ ३७॥ अथ स्नेहनिष्यत्तिलक्षणमाह।- मेहकल्का यदाङ्ग त्या कर्तितो पतिवद्भवेत्। बह्रौ धिमे च नो शब्दस्तदा मिहिं विनिर्दिशत् ॥ ३०॥ शब्दस्योपरम प्राप्ते फेनस्योधरम तथा। गन्धवर्णरसादीनां सम्पत्तौ सिद्धिमादिशेत् ॥ फेनोऽतिमा तैलस्य शोषं तवदादिशेत् ॥ ३८॥ ट्रव्येति ।-ट्रब्धा कल्कदमो वयः । "वे इति पाठान्तरमसाधा व्येण तथा काथेने यादि परिभाषायं परमसुश्रुतादिभिरग्टडीतलनानार्थत्वात बहरव्यवहतम ॥ ३४-३७॥ पथ लेख पाकासालयमा, सेहवाका इति।-"तदा सिडि विनि दिशेत्” इस नन्तर "कानो नरोति शब्दं नाइट लेफी विपदोऽपि नास्ति ।। संपतितो कसिमुपैति कस्को निष्पत्तरेषा ततेख यो ।” इत्यधिक. पाठः कचित दृश्यते। तब नौ नौ । किन्दः लिममर्शकपिच्छिक इन्व्यर्थः । परमे निवृत्तौ। नववर्णमादीनां सम्पत्तो यस्य नेहम्य यादृशः मावा, याय: वर्ण बाहो का रस: सि:, लेषा निष्कतौ इत्यर्थः। एतान्तु निष्पन्न म्य हास्य। बस विशेषतक्षामा, फन इति ।-निष्यने तु न फेनविरतियते, तल्ले विमा गोहमो भाव, पबत् वाकडदरदिन निषः १८९..

·द्वतीयः खण्डः। [१] पारम्य पासिडिलधाम - एवमेव क्षारतोयं साधयेत्तु क्षतादिषु । फेनोदयस्य निष्पत्तिर्नष्टदुग्धसमाकृतिः ॥ स एव तस्य पाकस्य कालो नेतरलक्षणम् ॥ ४०॥ विविध: नेहवाल:, तेषां लक्षणानि च ।- स्नेहपाकस्त्रिधा प्रोक्तो मृटुर्मध्य. खरस्तथा । ईषत्सरसकल्कस्तु स्नेहपाको भवेन्मृदुः ॥ ४१ ॥ मध्यपाकस्य सिद्धि कल्का नौरसकामलः। ईषत्कठिनकल्कश्च स्नेहपाको भवेत् खरः ॥ ४२ ॥ तटूई खरपाकः स्यात् दाहचविष्ययोजनः । श्रामपाकच निर्वीर्यो वहिमान्यकरो गुरुः ॥१३॥ चतादिषु प्रतिमारपौयचारपाकलक्षणमार, एवमिति ।-*फेनोदयस्य इत्यन "फेनोद्गमेड इनि पाठान्तरम् ॥ ४०॥ महादिभेदेन विविधस्य पाकस्य लबमा, सेहपाक इति ।- कल्को नौरस. कोमख: इयन “क के गोरस शोमले ति पाठान्तरम् । खरपाकः 'दग्धपाक" ति पाठः साधु । भामपाकः असम्पूर्ण पाकः । “बह्निमान्दा करो गुम:* यनन्तरं-वतिंवत् नेइकल्कः स्थादडुच्या च विपत्तितः। शब्द. नोऽग्रिनिधिमः स्नेहमिही भवेत्तदा। यदा नाङ्गमले फेनहोनस्तु सपिषि। वगन्धरसोत्पत्तो नेहमिडिस्ता भवेत ।" इत्यधिकः पाठः क्वचित् पुस्तके । बेहपाविज्ञान मुक्तं सुश्रुतेन यथा-"पत जई स्नेहपाककम मुपदेक्ष्यामः, स छ विविध:, तद्यथा-मदुमध्यः खर इति । तब नेहौषविवेकमात्र यव भेष समरिति। मशिष्टमिव विशदमविलेपि यस भेषजं, स मध्यमः। सबमोहियदं पिक पञ्च यव भष, सखा ति। पत कई दग्धसेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत्। तव पानाभ्यवहार योमः, नस्यायननयोर्मध्य मः, वस्तिका पुरणयोस्तु खर इति। घरके ऽप्यु ती ~ "पाकस्त्रिधा जेथो मृटुमध्य: खरस्तथा । तु व्यः करके म निथ्यांसो से जाना मृदु स्मृ॥ शम्पाक निर्यात मध्ये दौं विमुञ्चति। शौर्यमाणे तु निर्वास बनाने खरस्तथा। खरोऽम्बले भूतः पाको मध्यो नत किया। मृपास्तु मानाएं दस्तौ बाऽपि नियोन येतार ·परिभाषा-प्रदीपः। नस्यार्थ विषयविशेष म्हादपाकविधिः।- स्यान्मदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मसु । अभ्यङ्गार्थ खरः प्रोक्तो युञ्जमादेवं यथोचितम् ॥ ४४ ॥ अन्यच्च ।- मृदुर्नस्ये खरोऽभ्यङ्गे वस्ती पाने च मध्यमः । तुल्ये कल्के च नि-से भेषजानां मृदुः स्मृतः ॥ ४५ ॥ शम्पाक इव निर्यासो मध्या टर्वी विमुञ्चति । शौर्यमाणे तु निर्यासे वत्यमाने खरः स्मृतः ॥ ४६॥ महादिपाकस्य प्रशस्त तादिनिर्देशः।- सर्वेषामिह द्रव्याणां मध्यपाकः प्रशस्यते । वरं पाको मृदुः कार्यः तथाऽपि न खरो मतः ॥ किञ्चिदीयं मृदुर्धत्ते तज्जहाति खरः पुनः ॥ ४७ ॥ अन्यत्याकलक्षणमाह।- वर्तिवत् स्नेहकल्कः स्यात् यदाऽङ्गुल्या विवर्तितः । शब्दहीनाऽग्निनिक्षिप्तः सहः सिक्षा भवेत्तदा ॥४८॥ यदा फेनोहमस्तेले फेनहोनस्तु सर्पिषि। वर्णगन्धरसोत्यत्तौ स्ने हलिहिस्तदा भवेत् ॥ ४२ ॥ - व्युष्य व्यष्य पाके स्नेहादीनां गुणवैशियनिर्देशः।- कृत-तेल-गुड़ादींश्च नै काहादवतारयेत् । व्युषितास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् यतः ॥५०॥ इति। अन्यवाप्यती 'स्नेहस्य विविधः पाकी मृदुम भ्यः खरस्तथा। स्नेहपाको स्निले पनि ॥ न ग्टह्वात्यङ्गलिं मध्य: शौर्य माणे खरः स्मृतः ॥ नस्खे मदर्भवेत कि पेये किन्तु मध्यमम। मातिखरं पचेत बस्तौ खर- मन्यञ्जने पचेत॥ इति । शम्पाक: पारग्वा, तस्य मज्जा। "शम्पाक: इन्यव "संयाव:* इति पाठान्तरम्। शौर्य माणे भन्यमाने ॥ ४१-४९॥ एकमिन्नेव दिने वृतादोना पावशेषस्य च कर्तव्यतामा, घृतेत्यादि ।-व्युषिता: बुषिताः, कनिषिविनानि दपविरामा प्रत्ययः ॥ ५॥ भवेत् बाल्के मृदुरङ्गा ·तृतीयः खण्डः। व्युष्ट व्रीह्यादिनाथस्य सदोषत्वनिदेश: ।- केवलं प्रीहिजन्वङ्गा-क्वाथो व्युष्टस्तु दोषलः ॥ ५१ ॥ अथ गुड़पाकलक्षणमाह ।- यदा दर्वीप्रलेप: स्यात् यदा वा तन्तुलीभवेत्। तोय पूर्णं च पावे तु क्षिप्तो न लवते गुडः ॥ ३२ ॥ क्षिप्तस्तु निश्चलास्तष्ठेत् पाततस्तु न शायांत । एष पाको गुडादीनां मर्वेषा परिकीर्तितः ॥ ५३ ॥ मुखमदः सुखस्पर्शी गन्धवरमान्वितः। पीड़ितो भजते मुद्रां गुड़ः पाकमुपागतः ॥ ५४ ॥ I- गुग्गुलुपाक लक्षणम् गुड़वदगुग्गुलोः पाकः सबन्धस्तु विशेषत: ॥ ५५ ॥ . ट्रव्यविशेष व्युषित करणक्य दोषमार, कैवलमिति। -प्रीहिनन् अक्वायः बोहोरा भाष मसूदौली जन्तानां छागाटिमांमादौना, वाचव्युष्टः पर्युषित:। "दोषण:" न्यनन्तरं “कृत तैलगडातौंध माधयेक वासरे। : प्रकुटन्त्यषिता ये ते विशेषात गुण- सश्चयम ॥" इत्याधिक: पाठ: कचिन ॥५१॥ अथ गुडपावलक्षणमार,यति ।-पाककाले प्रदा दयी लिम्पत्ति, सन्तुलीभवति शकंगहिपाके तन्तु वत् सानुबभौमवतीत्यर्थ: न लवते सोयोपरि प्लवमानोन वक्त इत्यर्थः । न शौयति परितः , चौमृत दुव न प्रसरतीत्यर्थः । मुद्रा अङ्गालोगेखाम । ५२-५४ ॥ गुग्गनपाकम्न हरव मातिदिशति, गडवटिलि।- वनम: पिगडा कारत्वेन गाडिकादि- रुपेग वा बन्धमाह: इत्यर्थः । सुपको गुड: गाढ द्रवो भवति, गुम्गलस्तु पिगड यत् बन्धन योग्यो भवति इति गुग्गल गुड्यो: पाक ने शियम । "मबस्तु” 'सुगन्ध स्तु” “यसो गन्धो पति च पाठान्तररथम । "गुडवटुगग्गलो: पत्य व "मो गन्ध: शुभः पाके पति: स्यात गाढमदनात* पति पूर्वा: कैनचित पठ्यते॥ ५५७ ·परिभाषा-प्रटौंपा। गग्गल सेवन मावानिर्देशः।- श्रेष्ठ मध्यम होनेषु हादशाष्टचतश्यैः । माषकेगुग्गुलोर्मात्रां व्याधि बौक्षा प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥ अथ लोह शोधनादिपरिभाषामाह।- (थदाहुस्त्रिविक्रमादयः लोहप्रदीप )- शुद्धा) त्रिफला लौहात् कतव्या द्विगुणा सदा । चतुर्गुणं फलात्तोयमईभागावशेषितम् ॥ ५७ ॥ एष एव विधिनित्यं क्षालनेऽपि प्रशस्यते ॥ १८॥ बधार्थं विफना ग्राह्या लोहान्नित्यं चतुर्गणा । तोयमष्ट गुगां तत्र चतुर्भागावशेषितम् ॥ १८ ॥ भानुपाकार्थमिच्छन्ति त्रिफलामयमा समाम् । मलिलं हिगुणं तत्र चतुर्भागावशेषितम ॥ १० ॥ पायदव्यात् तु पाकाथै विफला त्रिगुणेरिता । स्यात् षोडशगुणं तोयमष्टभागावशेषितम् ॥ ११ ॥ अन्यानि यानि वस्तूनि योत यानि पुटादिषु । तानि लौहसमान्याहुजलं प्रागेव कौर्तितम् ॥ १२ ॥ गुग्ग नोर्मावामा, श्रेष्ठत्यादि । - श्रेष्ठ मध्यमहीनेषु उत्तममध्य माधमबखानल. विशिष्टेषु पुरुषेषु इत्यर्थः। हादयाष्ट चतुष्टयरिति क्रमात बोडव्यम् । ५६ ॥ इदानीं लौमारणार्थ तस्य शोधनादिविधिमार, शुार्थ मिति ।-शुाथ लौहशोधनार्थम्। फलान विफलातः। चालनेऽपि धौत करणेऽपि, एष एव विधि: योधनार्थ विफलायाः काथकरणस्य यो विधिः, स एव विधि:, शोधनानन्तरं लौह- प्रधान ने कर्तव्ये पूर्वविधिना विफनाया: क्वार्थ कला तेन क्वाधेन प्रक्षालये. टियर्थः। बधार्थ मारणार्थ, शोधनपालनामन्तरं मारणकायां मित्यर्थः। भानु. पाक सूर्यकिरणे शोषणार्थ, सौहसमां विफला दिगुणणलेन क्वाथयित्वा पाटाव- पाषं यहीयान, सबिन क्वाथे लोई प्रक्षिप्य क्वाथ शीर्ष यावत सूथ्य मन्ताप स्थापयेत् इति। पाचद्रव्यात लौहादियर्थः । पाका स्थालीपाकार्थम्। पन्यानि धानि बरूनि लौहप्रदीपोनानि विफलाव्यतिरिक्तानि यानि पेषणायट्रव्याणीत्यर्थः पुटादिषु लौह पुटनादिकर्म। नलं प्रागेव कौचितं "मृदौ चतुर्ग देयं ·तीयः खण्डः। [12] लभ्यते खरसो येषां तेषां काथोऽत्र नेष्यते । त्रिफलाव्यतिरेकेण मतमेतत् पतञ्जलेः ॥ ६३ ॥ एष एव विधिनित्यं क्षालनेऽपि प्रशस्यते ॥६४ ॥ श्रमशोधनपरिभाषा- लोहवत् त्रिफला ब्योम्नि विफलावत् पयो मतम् । प्राक् कीर्तितं जलञ्चात्र मृदुमक्ष्यादिभेदतः ॥ ६५ ॥ क्वाथ्य द्रव्यागा व विध्यांनदेशः।- मृदुमध्यकठाइत्वात् काथ्यद्रव्य विधा मतम् । काथ्यद्रव्यानुसारंण दयं स्थाप्यं जलं विधा ॥ ६६ ॥ पतञ्जलिश्चाह सामान्यपरिभाषां लौहमारणार्थम् ।- हिगुणा त्रिफला लोहात् फलात् षोड़शिकं जलम् । अष्टभागावशिष्टन्तु मारणे जलमिष्यते ॥ ६७ ॥ समा च त्रिफला ग्राह्या जलवाष्टगुणं तथा । बधार्थे स्थापयेत तोयं तस्याई वस्त्रशोधितम् ॥ १८॥ . बधार्थन समं ग्राह्यं पाकार्थच समं फलम् । पयः जलम। कठिनेऽष्ट गुणा तथा इण्यादिना पूर्वोक्तम् । হয় । ৰিখিলি বান্যৰি সম ৰ हौस्य प्रक्षालनकर्मण्यपि विफजाव्यतिरिक्ताना येषा स्वर सो लभ्यते, तेषा स्वरसव प्रक्षालनं क शव्य, न तु कान, विफलायास्तु क्वाथे नैय कर्तव्यम् इति ॥५७-६४ ॥ इदानौं लौहशोधनपरिभाषामनेऽपि अतिरिशति, लौ बदितिः।-व्याम्नि भो। प्राक् कोर्शित "मृदो चतुर्गुणं दंछ कठिनेऽट गुण तथा इत्यादिला मागुतम् । यमर्थ:.-अचमारणे कर्तव्ये लौशोधनविधिवत पचात् हिगुण विफला महोत्वा चतुगुप जन पका च अडविशेषं कुर्यात, वेनेव अभ शोधयेस, एक लौवत् हाल नादिकमपि कुश्यांत । एव पुठादिकमध वाचे क क्वाथ्य द्रव्य स्य मृदुमध्यादिभेदन जलमपि चतुर्ग सादिक दातव्यमिति ॥ ६५ ६६ ॥ खौमारणे पतञ्जलिमतमा, हिगुलि । - फखात् कोशिकं " इत्यह सचेत पोषिके जाले' इति पाहान्तम्। बधान समं यात्रा पाकाच बाई ·परिभाषा-प्रदीपः। अष्टभागावशिष्टच पाकाथु जलमिष्यते ॥ एवं जलं फलं प्रोक्त यथासङ्खनन योजयेत् ॥ ६॥ अथ लौहपाकलक्षणमाह, तदुक्तं पतञ्जलिना । तावल्लौह पचेकैद्यो यावहस्त्रेण गालितम् । समुद्रं जायते व्यक्तं न निःसरति सन्धिभिः ॥ ७० ॥ अन्यच्च अङ्गुलिभ्यां निकृष्टन्तु यदा चर्णत्वमागतम् । तदा सिद्ध विजानीयालौहं लौहविदां वरः ॥ ७१ ॥ अन्यच्च- अञ्जनाभं धनं स्निग्धं लक्षाभूतमलेपनम् । अलिन्नमम्भसि क्षिप्तं सम्यक् पक्कस्य लक्षणम् ॥ ७२ ॥ घसम्म कपक्व लौहल च गाम् ।- मन्दमाहुरधो लौहमलब्धाखिललक्षणम् । - फलं-वधार्थवत पाशार्थमपि समं लोहसमं फलं बेफल ग्राह्यमित्यर्थः, अवाद्यः सम शब्द तदित्यर्थे भव्ययं, रितीयः सम-शब्द: समाना प्रयोज्यः। “पाकाश "ममं फन्नम्" इत्य व “पा कार्थञ्च मलं फलम्" इति पाठकल्पना सुख बोधानुकूदा। यश्वासान लौइमानानुसारेगोत्ययः ॥ ६७-६९। लोहन्य पाकसिद्धिलक्षणे माह, तावदिति।-समुद्रम् चद्भुलौरेखायुक्तम्, सन्धिभिः बस्त्रकि ट्रेरित्यर्थः । अयमर्थः-वस्त्रोपरि मंस्थाप्य अङ्गलौभिघर्षणे कते यदा पगुलौरेखा लोहे । मुद्रिता भवेत, तथा वस्त्र रन्ध्र लिखा तिठेत, न निम्नप्थपाते पतेत. तदा सुपक्व लौहमिति विजानीयात् इति। सन्धिभिः' इत्यत्र स्यन्दिभिः इति पाठान्तरम। "सिद्धम” इत्य व "सिद्धिम" पति पाद: नाधमङ्गतः। शजला, घनं गाढ़, गाढवाज लाममित्यर्थः। श्वशाभूत सचिक्कणं, सखस्पमिति यावत्। “महाभूकम्" इत्यव 'महा मूलम्" इतिः पाठान्तरम् । अलेपनं नाङ्गुलिविले पौत्यथ । भक्तिभन्भसि पित गले बिचित मत न विद्यति, उपरि प्यते इत्यर्थः, वारितरमिति यावत् ॥ ७०-७२ ॥ प्रामपक्र-खरपक्रयोलचमाज, मन्दमिति ।- मन्दं, हीनपतमित्ययः । अजनाभ ·हतीयः खण्डः। तिपान तज्ज्ञेयं वरमुमितलक्षणम् ॥ ७३ ॥ अमोघ-तले चोक्तं-- विषिप्रपाकलणाम ! पाकस्तु विविधः प्रातो मृदुमध्यमतीक्षण कः। वैविध्यात् मर्वधातू ना पित्तानिल कफात्मनाम् ॥ ७४ ॥ दों पाश्नि यते यत्तत् स्वरं स्ख नति वा न वा। मृदुपाकं विजानीयात् पित्ते तदीक्षा योजयेत् ॥ १५ ॥ सिक्तापुञ्जोपमं यत् तु मूषिकेश समन्वितम् । तटयः खरपाकं स्यात् श्लेष्मण्येव प्रजौर्तितम् ॥ ७६ ॥ एकेक गुगायोगित्वान्न तदिन्ति तहिदः । सर्व प्रतिसेयवान्मध्यमं बहुपूजितम् ॥ ०७ ॥ गुडादिसहितलौहपाकल नाम :-- गुड़ादिः प्रविशत् यत्र तत्र पाकोऽस्य मुद्रया ॥ ७८ ॥ अथ भावनाविधिः ।- ट्रवेण यावता द्रव्यमकाभूयार्द्रतां व्रजेत् । तावत् प्रमाणं कर्तव्यं भिषम्भिावनाविधौ ॥ ७॥ - अलवाखिलवयाम पसनाती तावनामादिल पप समूहमित्यर्थः । कित- चापम पतिकान्त खना, सम्यकपाक लक्षणे सनातेऽपि यदि पाकात न विरमति वदा पतिकान्त लक्षण त्वात खरपक्व भवतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ पाकसिको घमौ वतन्त्रात वचन माह. पाक रति ।- सबंधातूनां लौहाभाद- प्राका धातू नाम्। पितानि नकात्म ना, पुतामिति शेषः, पित्तानिल कफात्मना, पुंसां वैविध्याद सर्व धातू ना पास्तु मुटुमध्यमत्रीय कस्विविय: प्रोतः इत्यन्वयः । सिकानोपमं वास्तु शाराशिम मृषि के प समन्विनं मूषिकोखात मृत्तिका- तुभ्यम् । “सिकानापम यत्तु मूषिके ण म मन्वितम इचव मिकताभं भवेत यत् वा मुषिकाकरसन्निभम" इति पाठकल्पना सखबोधानुकूला। सिना En "सिता" इति चक्रटोकाया शिवदासकृतपाठः। सप्रतिसेयत्वात वातादि- विविध प्रकतिसेयत्वात् ॥७४-७८ ॥ अथेदानीमौषधानां ' भानाविधिमाक, टूबणेति ।- धुर्ण कल्कादिशा - प्र- ·। परिभाषा-प्रदीपः। - अत्र जलं पाक.र्थ मष्टगुणं देयं ग्रन्थान्तरदर्शनात् । भाव्य द्रव्यसम काथ्यं क्वाथ्यादष्ट गुणं जना” इति पश्चाल्लिखिर नेत्र । केचित् तु अनुक- जलपरिमाणे चतुर्गुणं जलं दत्त्वा द्रवत्वादिविदस्तु (?) अष्टांशशेषं ग्टहन्ति । दिवा दिवाऽऽतपे शुष्क रात्रौ गतौ च वासयेत् । लक्षणं चर्णी कृतं द्रव्य सप्ताहं भावनाविधिः ॥ ८ ॥ ग्रन्थान्तर च- भावना क्वाथपावाविधिः- भाव्यद्रव्यसम कायं कायादष्टगुणं जलम् । अष्टांशशेषित: क्वाथो भाव्याना तेन भावना ॥१॥ अथ क्षारोदकमाह।- पानौयो यस्तु गुल्मादौ तं वारानेकविंशतिम् । सावयेत् षड्गुणे तोये केचिदाहुश्चतुर्गणे ॥ २ ॥ क्षारात् घड़गुणं जयं दत्त्वा वस्त्रेण दोलायन्त्रं विधाय तदधः पात्रे घातयिचा क्षारोदकं ग्राह्य । एवमेकविंशतिवारं पुनःपुनः सावयित्वा ग्राह्यम्। अथवा कैचिदाहुः क्षाराच्चतुर्गुणं जलं दत्त्वा चतुर्थावशिष्टे (1) भक्षावयित्वा तज्जलं ग्राह्यम् । अश्व विरक्तद्रव्यग्रहणम् । वृतनैलादियोगे च यद्रव्यं पुनरुच्यते। जातव्यं तदिहाचार्येांगतो द्विगुणेन हि ॥३॥ आदिशब्देन चूर्णवटिकाले हप्रभृतिषु ज्ञेयमिति । अथ चूर्णस्य पाकनिषेधमाह ।- प्रायो न पाकथूर्णानां भूरिचूर्णस्य तेन हि । भर औषधद्रव्यम् । तावतपमापमित्यव द्रवमिति शेषः । बासवेत् स्थापदित्यः। पवासयेत्' या भावयेत् इति पादान्तरममाव। शव्यम्" इत्यव "अष्कम् इति पाठान्तरम ॥ १८॥ पए काग भावनाविषो क्वाथ्यादौना परिमाणमाइ, भाव्येति।-अनेक मिyिना नाथ यात्वा लेन एकदिन भावयितव्यम्, एवं सप्ताहम् ॥ ११ ॥ M ·तीयः खण्डः। A पासवपाके प्रक्षेपः स्वल्पस्य पाकमागते ॥८४॥ प्राय इति प्राचुयेण, प्रचुरार्थे इति। आसन्नपाके इति उपस्थित पाके, न तु पाकमापन्ने, तथा सति प्रचुरचूर्णानां प्रवेशो न स्यादित्यर्थः । खल्यस्य चूर्णस्य पाकान्ते, कटुणादशायां प्रक्षेप इति शेषः । सर्यादौ गुडस्य मावानिर्देशः।- चणे पूर्ण समो ज्ञेयो मोदके हिगुणो गुड़ः ॥ ८५ ॥ पखशब्देन निदेश मावायविधिः।- सङ्ख्या पलानां शतश: पलं प्रश्रूयते यतः । तदा चाकतिमानेन तेषान्तु ग्रहणं विदुः ॥ ८६ ॥ आऋतिमानेनेति यदनुरूपसङ्ख्या येषां तया तेषां द्रव्याणां ग्रहण विदः, एतेन मृदादोनां बैगुण्यं नानुष्ठेयं, “पलोल्लेखागते माने न द्वैगुण्य- मिहेष्यते” इति वचनात् । अथानुपानविधिमाह- चनुपानाकारणे दोषनिदेशः।- स्थिरतां गतमल्लिनमत्रमद्रवपायिनः । भवत्याबाधजनकमनुपानमतः पिबेत् ॥ ८७ ॥ आबाधमिति आ सम्यक् प्रकारेण, बाधजनक पीड़ाजनकमित्यर्थः । पनुपानण्य हेतुनिर्देशः।- यथा अलग तैलं क्षणेनैव प्रसपैति । पानोयक्षारविधिमार, पानीय इतिा-पानीय इति श्रीषः ॥ ८२-८४ । चूर्णदौ गुडस्य परिमाणं निर्दिशति, चणे इत्यादि।-चूर्ण सम इत्यत्र गुड इति शेषः। मोदकै हिगुणो गुड इत्यत्र सर्वचर्णत हिगुण पुस्य थेः ॥ ८५ ॥ सङ्ख्यांत ।-यत: पलाना सझा शतश: बहुवारान, सर्यवेवेत्यर्थ , पलं प्रवते पञ्चमेव श्रूयते, न प्रस्थादिवत् हैगुण्य नेत्यर्थः, या-घतः शतश:-पलाना अत्पखानामपौत्यर्थः, सहा पल पल मेवे त्यर्थः, प्रश्रय ते, न तु प्रथाट कादिवत् हैगुण्ये ने यः, ततः तेषां पलानाम् पाकतिमानेन खरूपेण, पखमानेनैव, न तु हैगुण्येनेत्यर्थः, ग्राणं विदुः ॥२६॥ इत्यव ·ranj परिभाषा-प्रदीपः। तथा भैषज्यमङ्गेषु प्रमन्यनुपानतः ॥ ८८॥ पनाम गगा:- गेचनं बंडणं वृथं दोषघ्न वातभेदनम् । ন मार्टव कर श्रमलमहरं परम ॥ ८ ॥ दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम् । रसवर्ण करञ्चापि अनुपानं मटोच्यते ॥ २० ॥ वातापिक्षितो येन अगस्त्येन हिजोत्तम । अनुपानं कतं तेन का कथा मर्वदेहिनाम् ॥११॥ अनुपानं करोत्यज्जा टप्तिं व्याप्तिं दृढां गतिम् । अन्न सङ्घातशेथि ल्य-विक्लित्तिजारणानि च ॥ १२ ॥ व्याप्ति शरीरव्यापनम् । विक्लित्तिर्विक्लिन्नता इत्यर्थः । दोषभेद अनुपान निर्देश:- স্নিাথ নান মন্ত্র বিন মুখীন। कफेऽनुपानं रूक्षोषणं क्षये मांसरसं पयः ॥ १३ ॥ स्नेहपाने पनपानविशेषः।- उष्णोदकानुपानञ्च स्नेहानामथ शस्यते। ऋते भल्लातकस्ने हात् तत्र तोयं सुशोतलम् ॥ २४ ॥ पनुपानस्य अत्तंचतायां यक्तिमाह, सिरतामिति। -स्थिरतां गतं यथाभुती खितमित्यर्थः ॥ ८८८॥ अनुपानस्थ गुचमाह. रोपनमिति । -हणं बर्डन, पुष्टिणम नमित्यर्थः । "टोपनं बाप्तभेदनम" यब दोष मतभेदन" तथा "रसवर्णकरचापि" यब "बल्यं वर्षकरं सम्यक् इति सुश्रुने पाठ। "रसवर्णकरचापि पनुपानम" पवामश्विस्तु छान्दमः। पनपानम्यावस्य शर्तव्यताया दृष्टान्तमा, वातापिरिति ।-वातापि: सविदहरविशेषः। सन्जां बनम्। विक्तित्ति: किनौभाः॥९-१२ ॥ कनिन् दोष कोट्टग्रसगुणवद्दयमानुपेयमियाज, विग्धोषमिति ।-"क्यः इप "परम्" इति पाठान्तरम् । २०२४॥

·तृतीयः खण्डः । अन्यच्च। dada भल्लाततीवर नेहे शौतमेव जलं पिबेत् । जलमुणं ते पेयं यषस्तैलेऽनुशस्यते ॥ वसामउजास्तु मण्डः स्यात् सर्वेषणमथाम्बु वा ॥ २५ ॥ अन्यच्च । सामान्यतोऽपानाम:।- शीतोष्णतोयासवमद्ययष फलाम्नधान्याम्लपयोरसानाम् । यस्यानुपानन्तु भवेहितं यत्तस्मै प्रदेयं विह मात्रया तत् ॥ अन्यच्च- यूषो मांसरसो वाऽपि शालिमुगादिभोजिनाम् । मांसादौनां चानुपानं धान्याम्लं दधिमस्तु वा ॥ २७॥ अथानुपानमालामाह।- अनुपाने प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेमभवे पलम् । पलवयन्वनिलजे पित्तजे तु पलवयम् ॥२८॥ गुड़ क्षौद्रसितादोनां पलाईञ्च विशेषत: ॥ २८ ॥ पलमत्र सौश्रुतम् ।* . तव अनुपानविषये मतान्तरमाह, भल्लातेति ।-भल्लाततीवर नेहे भजात कफल- साधिते तुररसाधिते च नेहे इत्यर्थः । तुवर कास्य विज्ञानं यथोक्न सुश्रुतसंहिताया- पवैस्तु के शराकारः कलायसदृशैः फलैः । इक्षस्तुबरको नाम परिमाणवतोरजः। पारुष्करं तौबरक कषाय काटुपाकि च। उषां मिञ्च माह मोहोदावर्तनाशनम् ॥” इति। तैले" इव्यव "लेहे" पति पाठान्तर- अमाधु, चरखाद्य सम्म तत्वाव। शोतोणशब्दो तोये चनेनान्वीयेते, तेन शौरतोयमुण। तोयशेयर्थः। फलाम्नं वोग पूरादिकम् । “फलाम्न इयत्र “फलाम्बु इति पाठ: [सताबद्धः। धान्यानं काश्निकम् । प्रतिपालोचनया व्यक्तिमनबुध्येत, ती सदेव यथामावया प्रदातव्यमित्यर्थः। "यूषः" इत्यव "पयः, वक्ष मांसादीनाम्" इत्यव "भाषादः" इति पाठान्तर सनुते ॥ ८५-९०॥ दोषभेदनापानमावामाह-अनुपानमिति ॥ मारा चमन सौमिति पञ्चरतिमाषात्म कमियर्थः ।। यस्य पत ·परिभाषा-प्रदीपः। व्यक्ति भेद मावानिदेशः।- दौलाग्न यो महाकायाः स्नेहसात्मया महाबलाः। विसर्पोन्मादगुल्माताः सर्पदंष्ट्राविषार्दिताः ॥ ज्येष्ठां मात्र पिबेयुस्ते पलान्यष्टौ विशेषतः ॥ १० ॥ अथ लौहानुपानमाह।- माहिषं गव्यमाजच पयो ग्राह्यं विधाऽयसि। माहिषं भरके देयमाज क्षोरं पुनर्मतम् । १०१॥ कोष्ठदोष कके श्वासे कासे चापि नवज्वरे गव्यमन्यत्र सर्वत्र समवारिप्रसाधितम् ॥ १०२॥ सर्वत्र गन्यमेवेति मतमाह पतञ्जलिः । अनुपान प्रयोता.व्यं लोहात् षष्टिगुणं पयः ॥ १०३ यटा तु वद्धितं क्षीरं तदाई भोजने पिबेत् । ह्वात् समशने तस्य योऽत्यर्थं क्षौण पावकः ॥ १०४॥ अथानुपानविशेषमाह।- अनुपानं हिमं वारि यवगोधूमयोहितम् । शेने। दौतामादीनां विशेषविधिमाह दौसा नाय इतिः। -ज्येष्ठा मावामुला मी नावामिल: १०० ॥ पर खोडसेवने ते समानुपानमा, माहिषमितिः।-पर्याय लौहे, खौ सेवने लाते वयः। भलो तीक्षणानौ, मारिषस्यास्यभिष्यन्दित्वात, द्रव्य गुणे पाय निम्- মিলা। অত্র আনৰীয়াৰ समबारिप्रसाधिज्ञ तुल्लमानणलेन सा पकं, गव्यमित्यनेनान्वयः। सर्वक स सिन् रोग, भखके सपा कोष्टदोषादौ चेति बाक्त। बदेति।-खोस्य मावावडा यदा दुग्ध स्थापि माarefr: बायो, तदा खोह मेक्त्विा ई दुग्धं भोजनकाले । दुग्ध सेमियः। पतियोस्तु भोजनशाले एक देयं, न खौरसेवकार इसरविवा११-१00, ·वतीयः खंगह। - दधिमण्डे विष क्षौद्रेनष्प पित्तामयेऽपि च ॥ १०५ ॥ रोगक्शेि पनुपाननिषेधः।- अ जगदे श्वास का सोग:क्षतपौनसे । गोतभाष्य प्रसक्तेषु स्वरभेदे न तहितम् ॥ १०॥ न पिबेत् श्वासकासातॊ रोगे चाप्यूई जत्रुगे। चतोरस्कः प्रसेको च यस्य चोपहत: स्वरः ॥ १०॥ अथ शिशोभैषजपरिमाणमाह।- प्रथमे मासि जातस्य शिशोर्मेषजरलिका। अवलेह्या तु कर्तव्या मधुक्षौरसिताहतैः ॥ १०८ ॥ एक कां वईयेत् तावत् यावत् संवत्सरो भवेत् । तदूई माषवृद्धिः स्यात् यावदाषोड़शाब्दिकः ॥ १० ॥ ततस्तु सप्ततिं यावत् कर्षमात्रां प्रयोजयेत् । एवमेव विभागोऽयं तदूई बालवत् क्रिया ॥ ११० ॥ जातस्य शिशोलिकस्व प्रथमे मासि भेषजस्य रक्तिका माला मध्वादिभिल, दातव्या । प्रथममासादारभ्य हादशमासपर्यन्तं मासं मास प्रति रक्तिकैकावृद्धिः कार्या, * नात्र दशरक्तिकपरिमाणमाषकविभाग: किन्तु संवत्सरपूर्णार्थं द्वादशरक्तिका दयेति माला भावः। द्रव्यविशेष दोषविशेष च अनुपानविशेषमा, पनुपानमिति।-अनुषणमित्या धारि इति शेष ॥१०५ ॥ निषिद्धानपान रोगमार, कत्यादि।-तत् अनुपानमित्यर्थः । १०६.१०७॥ मिशीरौषधमाकामार, प्रथम इति ।-मासै वर्षीयशिशो: रक्तिका मावा, सत मासि मासि रतिकावडिं झत्वा हितीय वर्षादी मापनद्या घोडशे व वर्षमाचा :दातव्या, षोडशवर्षीयस्थापि बाखवेमाभिधानात, यदुक्तं वागभटे- * नाव दशकिपरिमाणमापकविभागः; पयमयः,-हितीयबमारभ्य पीडश बर्षपर्यन्त मायकवडा षोडशमाषक यावन देयांमत्यग्रे वक्ष्य ति. एतदनुसार प्रथममासादारभ्य दशममामपन्त रक्तिकका दशमे मासि माषकापरपक दशरतिके सम्पूर्ण, एकादशे तथा हादशे मासि भाषकमानमेव न रवितव्य, विन्तु एकै कर तिझा दादाखिव मावा कार्यात्यर्थः ।

·[a] परिभाषा-प्रदीपः। तह मिति द्वादशमास द्वं, तेन द्वितीय वर्षे प्रथममासादारभ्य घोडशवर्षपर्यन्तं माषकव या कर्षपूरणं कार्यम्। ततः घोडशवर्षात सप्ततिं यावत् तावदेव करेणेव व्यवहारः। तदई सप्ततः परं बावज्जीवन- पर्यन्तं बालवत्, माला काय॑ति शेषः । अन्येऽन्याहुः,- रक्तिमारभ्य कर्षन्तु मानं बालगदे मतम् । कर्षादौ तु जलश्रुत्या काथ्यस्य कार्षिको मतः ॥ १११॥ कर्षादाविति प्रामुक्तं परिभाषया "कर्षादौ तु पलं यावत् दद्यात घोड़शिकं जलम्" इत्याख्यायेति शेषः । अतिथिमी पोषधयोगविधिः- यस्तु स्यात् क्षीरपो बाल: कषायं पातुमक्षमः । तदा भिषक् कुमारस्य तस्य धात्रीच पाययेत् ॥ ११२ ॥ ये गदानाञ्च ये योगा: प्रोताः खे खे चिकित्सिते। तेषां कल्केन संलिप्तौ कुमारं पाययेत् स्तनौ ॥ ११३ ॥ विविधवालनिदेशः।- त्रिविधाः कथिता बाला: क्षौरानोभयवर्तिनः । खास्थ्य ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां व्याधिसम्भवः ॥ ११४ ॥ बालास्तु त्रिविधा भवन्ति-क्षीरवत्तौं, अन्नवत्तौं, उभयवत्तौ च । उभयवत्तौति क्षीरानाभ्यां हान्यां वर्तनं येषामिति । अथ भैषज्यभक्षणकालमाह ।- भैषज्यकालो भक्तादौ मध्ये पश्चान्मुहुर्मुहुः । सामुहं भक्तासम्मुक्त ग्रासे ग्रासान्तरेऽष्टधा ॥ ११५ ॥ “वयवाषोड़शाहालं तब धाखिन्दियौनसाम्। हिरासतमध्यं वाडि: पर चयः ॥” इति । १०८-१११॥ अतिशिशौ औषधप्रयोगविधिमार-यत्यादि। शिशास्त्रेषिध्यमार, विविधा इति ।-चोराचोभयवर्तिनः पौरवर्तिनः, अब्रवर्तिनः तथा धीरानोमयवर्तिन इत्यर्थः। ताभ्यां चौराबाम्याम् ॥ ११२-११४ ॥ रोगभेद दोषभेद भैषज्यायोगकाखमा, भैषज्येत्यादि-मधे भनास मध्यमोजने। पसात भोजनाको। सामु सम्पुट अमित सम्पुट कमिया १ ·वतीयः खण्डः । [६] रोगविशेष पौषधमक्षणकाल: ।- अपाने विगुणे पूर्व समाने मध्यभोजने । व्याने तु प्रातरशनमुढाने भोजनोत्तरम ॥ ११६ ॥ वायौ प्रागो प्रदुष्टे तु ग्रासे ग्रामान्त इष्यते । श्वासकामपिपासासु तत्तु कायं मुहमहुः ॥ ११७ ॥ सामुह हिकिने देय लघुनाऽन्नेन संयुतम् । मभोज्यं त्वौषधं भक्ष्ये विचित्ररुचौ हितम ॥ ११८ ॥ सामुगमिति-“सामुग भेषजं विद्यादन्नस्याद्यवसानयोः” इति। अन्ये त्वाहुः,- प्रभक्तं पूर्वभक्तञ्च मध्य भतं ममता कम । भतोपरिष्टात मामहं भतास्यैवान्तरेऽपि च ॥ ११ ॥ ग्रास ग्रामान्तरे चैव मुहुमहुरिति स्पतः । काला दशैते धीमद्भिगैषधस्य ममासतः ॥ १२०॥ मतान्तर रोगविशेष औषधभनगा काल - बलिनो महतो व्याधेरभुक्त भेषजं हितम् । सर्वव्याधिहरं पथ्यं पूर्वभक्तं महौषधम् ॥ १२१ ॥ मध्यकायगतान् रोगान् मध्ये भक्तं निहन्ति च । सभक्तं सुकुमाराणां बालानामौषधदिषाम् ॥ १२२ ॥ भक्तोपरिष्टात् शस्तञ्च जडेजविकारिणाम् । सम्बन्धे वर्चमां मुझं दीप्ताग्निवन्तिनां हितम् ॥ १२३ ॥ मतायोरन्तरे ज्ञेयं भोजनहयमध्यत:। तच्च नित्यं प्रयुञ्जीत मध्यदेहविकारिणाम् ॥ १२४ ॥ भोजनम्य पाद्यन्तकाले से वितयोरौषधयोर्मध्ये पतित प्य मुक्तद्रव्य स्य सम्पटमध्य- थितत्वादिति यावत् । यासान्तरे च्योगांसयोमध्ये । पाने इयर बायाविति शषः। पूर्व भन्नादौ । समाने वायाविति बोध्यं, विगुणे इति शेषः। एवं बानोदानादापि बोद्धव्यम् । पमतं प्रातरित्यर्थः। भलस्वैवान्तरे दिवामीजनन्य - ·te.] परिभाषा-प्रदीपः। ग्रासे ग्रास कशाग्नीनां वाह्यासताधियामपि । ग्रामान्तरे हितं विद्यात् कुष्ठमेहविकारिणाम् ॥ १२ ॥ खासकामषिणामानां तत्तु मुहुर्मुहुः ॥ १२६॥ कायं अन्यच्च।- भेषज्यमभ्यवहरेत् प्रभाते प्रायशो बुधः । कषायांस्तु विशेषेण नत्र भेदस्तु टर्शितः ॥ १२० ॥ भेदः पुनः कषायपानन वा पयस्तु (१) प्रातः सायं मध्याह्ने रात्रौ च याधिविप्र-धातुविशेष-प्रकृतिविशेषतारतम्यतया यमित्यर्थः । प्रथमकालः।- जेयः पञ्चविधः कालो भैषज्य ग्रहणे नृणाम् । किञ्चित् सूर्योदये जाते तथा दिवसभोजने ॥ १२८॥ सायन्त ने भोजने च मुहुवापि तथा निशि। प्रायः पित्तकफोदेके विरकवमनार्थयोः ।। १२८॥ लेखनाथं च भैषज्य प्रभातेऽनन्त्रमाहरेत् । एवं स्यात् प्रथमः कालो भैषज्यग्रहणे नृणाम् ॥ १३ ॥ द्वितीयकालः।- भैषज्यं विगुणेऽपाने भोजनाग्रे प्रशस्यते । अरुची चित्रभोज्येच मिश्रं रुचिरमाहरेत् ॥ १३१॥ समानवाते विगुणे मन्दोऽग्नावपि दीपनम् । हाधिभोजनम्य च मध्यभागे इति यावत् । मुझं सामुहम्। वाह्यास तधियो विषयासत चैतमाम। तब भेदस्तु दर्शित:. अयमभिप्रायः,-कपारपाने सामान्यत: प्रभातकालस्यैव प्रशास्तत्वेऽपि व्याध्ययष्यादिकं वीक्ष्य कालान्तरमपि प्राशस्त्येन गण्यते, यथा नोगंवरहरनिदिग्धि क्षादिक्काथ: सविज्वरे सायं दिवाउचरे प्रातः प्रयोज्यः, यदुक्त चमटीकाया शिवदासेन "तच राविवरे सायमन्यव प्रातरिष्यते । मामकासविनाशाय मन्दानौवनाय परवेश निवृत्त्यर्थ प्रातात्याय a पिबेत् ।" इति। यथा बा माषचादिकापस्य सायं पेयत्वेनाभिधानम् इति ॥ ११-१२० ॥ इतमेवाचं तन्वान्तयिषचनेनाइ, जेय इति । -लेखमा वर्शनार्थ, यथा ·हतीयः खण्डः। [१] । दद्यात् भोजनमध्ये तु भैषज्यं कुशलो भिषक् ॥ १३ ॥ व्यानकोपे च मैषज्यं भौजनान्ते समाहरेत् । हिक्काक्षेपककम्पेषु पूर्वमन्ते च भोजनात् ॥ एवं हितोयकालच प्रीतो भैषज्य कर्मणि ॥ १३३ ॥ टसीयकालः।- उदाने कुपिते वाते स्वरभङ्गादिकारिणि । ग्रासे ग्रासान्तरे देय भैषज्यं सान्ध्यभोजने ॥ १३४ ॥ प्राणे प्रदुष्टे साध्य स्य भक्त स्यान्ते च दीयते औषधं प्रायशो धीरैः कालोऽयं स्यात् वतीयकः ॥ १३५ ॥ चतुर्थकालः ।- मुहुर्मुहुश्च टट्छईि-हिक्कावासगरेषु च । साबञ्च भेषजं दद्यादिति कालश्चतुर्थकः ॥ १३६ ॥ पञ्चमकाल:- ऊर्बुजवुविकारेषु लेखने वहणे तथा। पाचने शमने देयमनन्नं भेषजं निशि ॥ इत्ययं पञ्चमः काल: प्रोक्तो भेषज्य हेतवे ॥ १३७ ॥ अथ क्रियाकालव्यवस्थामाह- प्रशसकिथायाः निदेशः।- या तूदोर्ण प्रमयति नान्यं व्याभिं करोति च । स्थौल्यादी। "साध्यभोजने तथा साध्य थ' इत्यच “सात्माभोजने तथा *सात्मास्य" इति पाठान्तरदयं प्रामादिकम् । मनु प्राणादिभेदेन पक्षविषय बायो: प्रकोपे पृथक् पृथक् भैषज्य शाख: प्रदर्शित:. पित्त कफयोस्तु पाखोचकादिभेदभिन्न यो: न तथा, तत् बाथमिति चेदुच्यते-दोषेषु बायोर प्रतिवायवीय वादाचारित्वान बहुविधविकारकारित्वाच्च प्राधान्येन पित्त कफपीरवि प्रकोपकत्वेन च बायो: पृथक दति:, न पित्तशफयाः; तथा च- बयम्भुरेष भगवान् बायरित्यभिशब्दित अचिन्त्य वोयों दोषाणां नेता रोगसमूहाट् ॥” इति ॥ १२८-१३७ ॥ पप समासतनिकित्साविधिमाल, यति ।-उदीम् उत, मातमित्य थे ।

·परिभाषा-प्रदीपः। सा क्रिया न तु या व्याधि हरत्यन्यमुदीरयेत् ॥ १:८॥ अन्यमिति ज्वरादीनाम् अन्यतमं न उदीरयेदिति च वर्डप्रेत, न जनयेदित्यर्थः । तथा च चरकचिकित्साप्राभृतीयाध्याये- याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीर धातवः समाः । सा हि क्रिया विकाराणां कर्म तद्भिषजां मतम् ॥ १३ ॥ भिषजां चिकित्सकानामित्यर्थः । निन्दिनकियाया: निर्देश ।- अल्पे गदे महत् कर्म क्रिया लघी महागदे । इयमेतदकौशल्यं कौशल्य युक्त कर्मता ॥ १४ ॥ क्रियामाहाय्य निषेधः।- क्रियायास्तु गुणालामे क्रियामन्यां समाचरेत् । पूर्वस्या शान्तवेगाया न क्रियासकरो मत: ॥ १४१ ॥ सङ्गरो व्यामिश्रता। अतो मुख्यप्रयोगाणां मिश्रणम् एकस्मिन्नेव रोगिणि न कर्त्तव्यं, परस्परगुणविरोधात् भैषज्यगुणवैकल्यादग्निमान्य जननत्वाच तथापि साीमाह- साइप्यायनिदेशः।- क्रियाभिस्तु न्यरूपाभिः क्रियासायमिष्यते । भिन्नरूपतया यास्तु ता: कुर्वन्ति न दृक्षणम् ॥ १४२ ॥ तुल्यरूपाभिः क्रियाभिः क्रियाताय मिष्यते, तु पुनः, ता: क्रिया: चैजिन्नरूपा भवन्ति तदा न स झर्य मिति तु- शब्देनेतदुच्यते । अतो भिन्न- रूपतया अतुल्यरूपाभिः क्रियाभिन क्रियास.अय्य भवतीत्यर्थः । * एतेनैवं धातव: वासादयः रसादयश. रसादौनामिव बाबादौनामपि शरीरधारकत्वेन पातशब्दनाभिधीयमानत्वात। अल्पे गदै लघुत्र्याधौ. महत् काम गरुन्याच पयागिनी चिकित्सा। कियायाः चिकित्सा कसं ., प्राक प्रयत्ता स्यौषध स्यात यावत् । । पूर्वप्रयुकाया कि थाया, शान्तवगाया निवृत्तगुणायामित्य था, पूर्वप्रयुक्ती यौषधी किया यदा भन्दोभवति तदा पन्या क्रिया समाचदित्यथ. ॥ १३८-१४२ ॥ व्याख्यानांमदं न ममनोहरम् ।

·हतीयः खण्डः। [७३] - बोधयति-पाचन तयोईयोर्गुड़वटकले हगुडिकादौनाञ्च पाचनयुक्ताना- मकस्मिन्नेव रोगिण्येकदिने प्रयोगः कर्तव्यो यथा-व्याधरनुपानं यद्यत् पाचनं विहितमिति ; किन्तु भिन्नरूपेणौषधद्दयेन दोषप्रसङ्गः स्यादेव, (?) अतः परस्परविरोधित्वेन औषधयकल्पना न कार्या, यथा गुड़िकाइये लेहदयमधिकमिति दिक् । रसस्य परिणौ दिनाधिनिशः।- घभिः केचिदहोरात्रैः केचित सप्तभिरेव च । इच्छन्ति मुनयः प्रायो रसस्य परिवर्तनम् ॥ १४३ ॥ उचितक्रियावालस्य अनुपक्षीयतानिदेशः।- शौते शीतप्रतीकार उष्णे चोष्ण निवारणम् । कत्सा कुर्यात् क्रिया प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ॥ १४४ ॥ सर्वच रोग प्रशमाय कर कर्म होनातिरिक्त विपरीतकालम् । मिथ्योपचारान्न हि तरिका शान्तिं न यत् पथ्यमपि प्रयुक्तम् ॥ १४ ॥ अथ पारिभाषिकीसंज्ञामाह- चतुरखं पञ्चाम्लञ्च ।- वृक्षालमातुन्नुङ्गाम्लो बटरालालवेतसो। चतुरलमिदं तद्धि पञ्चाम्लञ्च सदाडिमम् ॥ १४६ ॥ पञ्चलवणन् ।- सौवर्चलं सैन्धवञ्च विड़मौद्भिदमेव च । - रमय रतलेन परिणती दिनाधिमा, षभिरिति ।-रसस्य रसधाती, बटुक्तं चरके-“बाभ केचिदशोरावैरिच्छन्ति परिवर्तनमा सन्तत्या मोज्यधातूनां पारत्तिनु चक्रवत् ॥” इति , यहा--रसस्य रसौषधस्येत्यर्थः ॥ १४३ ॥ उपयुक्त वाले चिकित्साया अनुपेक्षपौयतामा, शौत इति ।-झापयेत पार- विजेत, अति काम्येदिति यावत् ॥ १४४११४५ ॥ पारिभाषिक सज्ञामाहाचान्नेत्यादि। दान महाद्रकम् । पौड़द "भाम्बर" य ·[४] चरिभाषा-प्रदोषः। सामुद्रेण सहैतानि पञ्च खुलवणानि च ॥ एक-हि-वि-चतुः-पञ्च-लवणानि क्रमाद्विदुः ॥ १४७॥ अष्टमूलम् । अविमूत्रमजामूलं गोमूत्रं माहिषञ्च यत् । हस्तिमुत्रमथोष्टस्य हयस्य च खरस्य च ॥ इति प्रोक्तानि मूत्राणि यवासामर्थ्ययोगत; ॥ ११८ ॥ चतुःस्नेहा: ।- सर्पिस्तैलं वसा मज्जा सेहोऽप्युक्ताश्चतुर्विधः । पानाभ्यञ्जनवस्त्य, नस्यार्थञ्चैव योगतः ॥ १४ ॥ अष्टक्षौरम् ! - अविक्षौरमजाक्षौर गोदौरं माहिषञ्च यत् । डष्ट्रीणां हस्तिनौनाच्च बडवायाः स्त्रियास्तथा ॥ १५० ॥ चातुर्जातक-लिजातक ।- चातुर्जातं समाख्यात वगेलापत्रकेशरैः । तदेव त्रिसुगन्धिः स्यात् विजातकमकेशरम् ॥ १५१ ॥ सर्वगन्धः।--- चातुर्जातककपरक कोलागुरुशितकम् । लवङ्गसहितञ्चैव सर्वगन्धं विनिर्दिशेत् ॥ १५२ ॥ त्रिफलाइयम् । प्रथ्या विभीतक धात्री महतो त्रिफला मता। खल्पा काश्म व्यखजर-परूषक फलैसवेत् ॥ १५३ ॥ - इति प्रति इम्। छामुद्रं "कर कचः इति ख्यातम। अविमूत्र मेषीमूवम। बड़ा बाया, पश्चिमा। लक् "सावचिनि' इति ख्यातस्। १ तेजपवम्। बेशक नागवैधरः। देश पातालकमेव । असे परं नागकेशरहितम्। शिव के मिनारसर पनि प्रसिङ्गम् । काममय मासाग। प्ररुषकं "फूलसा" इति सात ·तृतीयः खगई। [1] लाषणं, त्रिमदश्च । पिप्प नो शृङ्ग बेरञ्च मरिचं नाषणं विदुः । विडङ्गमुस्तचित्रैश्च विमदः समुदाहृतः ॥ १५४ ॥ पञ्चक्षोरिवक्षाः । उडुम्बरो वटोऽवस्थो वेतमः लक्ष एव च । पञ्चैते क्षौरिणो वृक्षाः संज्ञायां समुदाहृताः ॥ १५५ ॥ वेतसोऽत्र गन्धिन इति ख्यातः, गधनत इत्युत्तरदेशे यस्य प्रसिद्धिः । मक्ष इति वटः, अथवा पर्कटोत्यश्वथभेदः । पञ्चपल्लवम् ।- पान जम्बू-कपित्यानां वोजपूरकविल्वयोः । गन्धकर्मणि सर्वत्र यत्राणि पञ्चपल्लवम् ॥ १५६ ॥ पञ्चकोलम् -- पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरम् । पञ्चकोलमिदं प्राहुः पञ्चोषणमथापरे ॥ १५७ ॥ पंडषणम् ।- पञ्चको समरिचं षडषणं मुदाहृतम् ॥ १५८ ॥ महत् पञ्चमूलम् । विल्वयोणाकगम्भिारो-पाटलागणिकारिका। एतन्महत् पञ्चमूलं संज्ञया समुदाहृतम् ॥ १५॥ खन्यपञ्चमूलं दर्शमूलच ।- शालपर्णी पृश्निपर्णी बहतोहयगोक्षुरम् । कनौय: पञ्चमूलं स्यात् उभयं दशमूलकम् ॥ १६ ॥ टणपञ्चमूलम् ।- कुश: काश: शरो दर्भः इक्षुश्चैव णोद्भवम् । पञ्चट पमिदं ख्यातं जं पञ्चमूलकम् ॥ ११ ॥ "बरं शुहो। शाखाक्ये तु “वैतसः" इत्यव "मधुकं पठित्वा पञ्च क्षौरिखचा व्याख्याताः। वौजपूरक: "विजौरा" इति ख्यात: जम्बौरभेदः। गन्ध धर्मणि, तेलादीनामिति शेषः। दृतीयं लेती करदकारी च। यानीयः स्वल्पम् ।

·[at] परिभाषा-प्रदीपः। वल्लीपञ्चमूलम् ।- विटारी चाजशृङ्गी च रजनी सारिवाऽमृतम् । वल्लोज पञ्चमूलञ्च कथितं मुनिपुङ्गवः ॥ १६२ ॥ कण्टकपञ्चमूलम् ।- करमर्ट: श्वदंष्ट्वा च हिंसा झिण्टी शतावरी। कण्ट काख्यं पञ्च मूलं निर्दिष्ट सूक्ष्म बुद्धिभिः ॥ १६३ ॥ करमदः करञ्जः । श्वदंष्ट्रा गोक्षुरकः। हिंसा कुड़वकालो, कालियाकड़ा पष्टमन्यत्। अष्टवर्ग: (जीवनौयाष्टकम् )।- ऋर्विडिश्च मेटे हे तथर्षभकजीवको। काकोलो-क्षौरकाकोलौत्यष्टवर्ग: प्रकीर्तितः । १६४॥ जीवनीयगणः।- अष्टवर्गच पणिन्यौ जीवन्तो मधुकं तथा। जीवनौयगणः प्रोक्तो जीवनश्च पुनस्तत:॥ १६५ ॥ श्वेतमरिचं, ज्येष्ठाम्बु सुखोदकञ्च।- शोभाञ्जनस्य यही तत् खेतमरिचं स्मृतम् । ज्येष्ठाऽम्बु तण्डलाम्बु स्यात् उष्णाम्ब च सुखोदकम् ॥१६६॥ गुड़ाम्खु।- गुड्योगात् गुड़ाम्ब स्थात् गुडवर्णरसान्वितम् ॥ १६॥ वेशवारः।- निरस्थि पिशितं पिष्टं खिन्नं गुडतान्वितम् । कृष्णा-मरिचसंयुक्त वेशवार इति स्मृतः ॥ १६८ ॥ अन्नमूलकम् ।- काञ्जिकव्यषितं पकं मूलकं त्वम्बमूलकम् ॥ १५ ॥ विदारी विदारीकन्दः, “भूमिमाड" इति लोके । पानी कटनी। रजनी हरिद्रा । सारिया अमलमूलम्। पमृतं गुरुची। "हिंसा" इत्यव “पहिसा इति पाठान्तरम् । पन्धिौ मुङ्गपणे माषपर्षों का मधुकं यष्टिमधु । व्युषित पर्युषितं, ·'तीयः खण्डः। [७७) कटरं त्रिविक्तक्रञ्च ।- दनः ससार कस्यात्र तक्र कटरमिष्यते । तकं ह्यदश्विन्मथितं पादाम्बुम्बुि निर्जलम् ॥ १७० ॥ दधिकूर्चिका तक्रकूर्चिका च । -- दना सह पयः पक्कं सा भवेद्दधिकूचिका । तक्रेण पक्कं यत् क्षीरं सा भवेत्तक्रकूचिका ॥ ११ ॥ शुक्तम् । कन्दमूल फालादौनि सस्नेहलवणानि च । यत्र द्रवेऽभिषयन्ते तच्छता मभिधीयते ॥ १०३ ॥ शोधुः, आसवः, मैरेयम् ।- शोधुरिक्षुरसैः पक्कैरपक्कैरासवो भवेत् । मेरेयं धातकीपुष्प-गुड़धान्यानसंहितम् ॥ १७३ ॥ आरनालम् ।- आरनालन्तु गोधर्मरामैः स्यान्विस्तुषोकतैः। पौर्वा सन्धितैस्तत्तु सौवीरसदृशं गुणैः ॥ १७४ ॥ अनवटकाः।- मन्यनी नूतना धाऱ्या कटुतैलेन लेपिता । निर्मलेनाम्बुनाऽऽपूयं तस्यां चर्ण विनिक्षिपेत् ॥ १७५ ॥ राजिकाजोरलवण-हिङ्गःशुण्ठोनिशालतम् । साजिशाध:स्थितं मृतकमम्नमूल कमित्यर्थः । ससारकस्य अनुतनवनीतख । पादाम्ब - म्बुिनिज लमिति पदवयं तक्रादिभिस्त्रिभिः क्रमेण योजनीयम्। कूचि का *छाना" इति भाषा। अभिषयन्ते सन्धानीकि यन्ते, कालान्तरेणान्नोभूतानि जायन्ते इत्यर्थः। शोधुरिति-चिञ्चित् पकः सुरस: मृत्पावें सन्धानीत: মীযিনি इक्षुरसः तथाभूतः प्रति जेयः अायचासक: “यदपवौषधाम्बुभ्यां सिई मद्यं स पासकः' इत्युत्तादासवादन्यो ज्ञातव्यः। मेरेये घान्याम्नं बाशिकम। भाभैरपक्के: सन्धितः बालान्तर बनानाम्बैरित्यर्थः । भौगौर बच्चामा पम्। मन्थनो स्थानीय सेयः। श्रपक्कः आसव ·[७८ Banand परिभाषा-प्रदीपः। निक्षिपेहटकांस्तत्र भाण्ड स्यास्यञ्च मुद्रयेत् ॥ ततो दिनत्नवाटूवमन्नाः स्युवटका ध्रवम् ॥ १७६ ॥ कशरा त्रिशरावा- तिल्लतण्डलमाषैश्च कशरा त्रिशीति सा ॥ १७ खल्यचुक्रम् ।- यन्मस्त्वादि शुचौ भाण्ड सगुड़क्षौद्रकाचिकम् । धान्या राशौ त्रिसत्रस्थं स्वल्पचुक तदुच्यते । १७८ आसवारिष्टयोर्लक्षणम् ।- यदपक्कौषधाम्बभ्या सिद्ध मद्यं स पासवः। अरिष्टः कासिद्धः स्यात् सम्पको मधुरट्रवः ॥ १० ॥ शौधुमाह।- श्रागृतश्चापि शोधुः स्यादित्याहुस्त हिदो जनाः ॥ १८० आघटत इति सम्यक् पकः । सुरायाः प्रकारभेदे नानानि।- सुरामण्डः प्रसन्ना स्यात् ततः कादम्बरी धना। तदधी जगलो जेयो मेदको जगलाधनः ॥ १८१ वक्कसो हृतसारः स्यात सुरावोजञ्च किण्वकम् । यत्तालखजूररसैः सन्धिता सैव कारुणौ ॥ १८२ ॥ गुड़ेक्षुमृद्दीकाशुक्तानि ।- गुड़ाम्बु ना सतैलेन कन्दशा कफलस्तथा । आशृतं चाहतां जातं गुड़शुक्तां तदुच्यते ॥ १३ ॥ एवमेवेक्षुशक्तं स्यात् मृहीका सम्भवं तथा ॥ १८४ ॥ हरिदा। वटकान पिष्टविदखतान् “वडा" इति याताम् । स्वल्य चुके गुडादिमाग मुत्तरोत्तरं हिगुणं ग्राह्य, यदुक्तं चक्रसङ्गाहे-"हिगुणं गुडमध्वारमा लमस्तु क्रमादि पवादिशब्दात् दधि तक्रस ग्रामिष्यते। विराध समिति धर्मकालामिक शायेष, बांदिषु च क्रमाचतुस्वप्रष्टषड़ा खाफ्नीचं, यात्रा का पम् भवति अल्पचक्रम् . शक्तं चुका प्रति नामः साठ-बारुपी जी ·- तृतीयः खण्डः। [se] तुषाम्बु-सोवीरादौनि ।- तुषाम्बु चाशृतं ज्ञेयमामैर्विदलितर्यवैः। मुनिस्तुपैश्च पश्च सौवीरं चाशृतं भवेत् ॥ १८५ ॥ कुल्माषो धान्यमण्डेन चाशृतं कालिकं भवेत् ॥ १८६॥ अन्यत् यदाह चरकः- तुषोदकम् - मृष्टान्माषतुषान् सिद्धान् यवचूर्ण समन्वितान् । आशृतानमसा तहज्जातं तच तुषोदकम् ॥ १८७ ॥ काचिकम् ।-- आशुधान्यं क्षोदितञ्च बालमूलन्तु खण्डशः । कतं प्रस्थमितं पाने जलं तनाढ़क क्षिपेत् ॥ १८८॥ तावत् सन्धीय संरक्षेत् यावत् अम्लत्वमागतम् । काचिकं तत्तु विज्ञेयमेतत् सर्वत्र पूजितम् ॥ १८ ॥ शिण्डाको।- शिण्डाको चासुता जेया मूलकै: सर्षपादिभिः ॥ १०॥ मधुशुक्तम् ।- जम्बौरस्वरसप्रस्थं मधुन: कुड़वं तथा । तावञ्च पिप्पलीमूलादेकोसत्य घटे क्षिपेत् । धान्यराशी स्थितं मासं मधुशुक्तं तदुच्यते ॥ १८१॥ खड़यूषकाम्बलिकयोर्लक्षणम् । - तकं कपित्य चाङ्गरो-मरिचाजाजिचित्रकैः। मुपक्व: खड़यषोऽयमयं काम्बलिकोऽपरः । दध्यम्लो लवणस्नेह-तिखमाषसमन्वितः ॥ १९२॥ 00 "साडी इति खातम्। मधुशुतो पिप्पलोमूलादिति पिछली- मुख स्यापि कुड़वं ग्राह्यमित्यर्थः । खड्यूषे बकाप्रस्थे मारवादीना तो- चाटुल्पमान कपिय चायोमटुवार्यत्वात बमानं दत्वा दादयः बाध्या ·[.] परिभाषा-प्रदीपः। प्रमच्या तर्पणच ।- संज्ञा प्रमथ्या विहिता योगे दीपनपाचने । द्रवणालोड़ितास्ते स्य स्तर्पणं लाजशक्तवः ॥ १३ ॥ मन्थः।- शक्तव: सर्पिषा युक्ता: शोतवारिपरिप्लुताः । नात्यच्छा नातिमान्द्राश्च मन्य इत्यभिधीयते ॥ १६४ ॥ उष्णोदकम् ।- क्वाथ्यमानन्तु यत्तोब निष्फेनं निर्मलोकतम् । भवत्य वशिष्टन्तु तदुषणोटकमिष्यते ॥ १९५ ॥ भषजनामानि । चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्य साधन मौषधम् । प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रजातिस्थापनं हितम् ॥ १६ ॥ विद्या षजनामानि तच्चापि विविध स्मतम् । स्वस्थस्यौजस्करं किञ्चित् किञ्चिदात्तस्य रोगनुत् ॥ १८७ ॥ इति परिभाषाप्रदौपे वतीयः खण्डः । चतुर्थः खण्डः। अथ पञ्चकर्माण्या संशोधन प्रशंसा - दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता: कालेन पाचनैः । षयीनित्वात् मुगादौनाम्। खडयषस्यैव दध्यादियोगात् काम्बलिक संज्ञा ज्ञातव्या । हध्यम्न: दना पम्लोकतः॥ १४६-१९५॥ भौषधपायमाह-चिकित्सितमिति ।। १९६१६७ ॥ प्रति परिभाषाप्रदीप ढतीयख हव्याख्या समाधा। यथाशास्त्र सप्रयुक्तमपि भेषजं विना पञ्चकर्म न सम्बक्फखदं जायते, पत: पञ्चकर्म विचरादौ तस्स सामान्यतः उपयोमितामा, दोषा वि-कालेन विचित

·चतुर्थः खण्डः।
[१]
ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः ॥१॥
पाचनैरिति लग्नपाचनादिभिर्दोषहारिभिरित्यर्थः ।
पञ्चकर्म नाम ।-
वमनं रेचनं नस्यं निरूहश्चानुवासनम् ।
ज्ञेयं पञ्चविध कर्म मात्रा तस्य प्रयुज्यते ॥ २ ॥
शोधन संज्ञाया हेतुः।
-
यदावहेत् वहिर्दोषान् पञ्चधा शोधनं हि तत् ॥ ३ ॥
नस्यादिप्रयोगे वयोनिदेशाः।--
न नस्यं न्यूनसप्ताब्दे नातीताशौतिवत्सरे ।
न चोनहादशे धमः कवलो नोनपञ्चमे ॥ ४॥
न शुद्धिरूनदशमे न चातिक्रान्तसप्ततौ।
न न्यनषोडशेऽतीते सप्ततौ रक्षमोक्षणम् ॥
आजन्ममरणात् शस्तः प्रतिमर्षस्तु सर्वदा ॥ ५ ॥
बालानन्तरमित्यर्थः। पाचन: दोषपाचनौषधैः। संबोधः वमनविरेचनादिभिः
पञ्चक मंरूपैः ॥ १॥
पञ्चकर्मणां नामान्धाइ, वमनमिति।-रेचन विरेचनम्। निर: पास्थापन,
कृचवस्तारस्थधः। अनुवासनं संहतिः। मावा व्याधिवयोबलाद्यनुरूपमावा इति
थावत्॥२॥
वमनादीनां शोधनसंज्ञात्वे हेतुमाह, यदिति। -यत वार्म दोषान् वहिराबहेत
शरीराम्चन्तरात् वहिनि:सारयेत, सत् शोधन, शेयमिति शेषः । सच पञ्चधा॥३॥
बमनादौना तथा शोधनविशेषत्वात धमकबखरता मोचपानामपि प्रयोगयोग्य
बयो निर्देष्टुमार, नेति । व धूमकावखरनामोक्षणानामपि दोषनि:सारकत्वेन
देहशुद्धिकरत्वात् भोधनपञ्चके षु मध्ये पाठो न दोषावह
इति मन्तव्यम् ।
"न शुद्धिहमदशमे इन्यव शुद्धिर्वमनरूपा शुद्धिज्ञातव्या, “रचनं पञ्चमात्
वर्षात् धूमन्तु हादशात् परम्" इत्यनेम पक्षमवर्षादूई विरेचनविषानदर्शनान।
अतिमषं: नस्य भेदः, तविधानवाग्रे वक्ष्यति स्वयमेव ॥ ४॥५॥

·परिभाषा-प्रदीपः। - तत्रादी वमनमाह- व मनप्रयोगविधि:- पूर्वाह्ने पाययेत् पोतो जानुतुल्यासने स्थितः । तन्मना जातहल्लास-प्रसे कछर्दयत् ततः ॥ ६ ॥ चरकरत्वाह- शोधन प्रयोगाहमासः।- माधवप्रथमे मासि नभस्य प्रथमे पुनः । सहस्य प्रथमे चैव वाहयेहोष सञ्चयम् ॥ ७॥ माधवप्रथमे मासोति वैशाख प्रथमे भाग, भाद्रस्य प्रथमे, पौषस्य प्रथमे च, दोषप्त वयं दोषाणां सञ्चय उपवयं वाहमें सारयेदित्यर्थः । अन्यच्च। मधौ सहे च नभसि मामि दाषांस्तु वाहयेत ॥८॥ मधौ चैले मासि, सहे अग्रहायणे, नभसि श्रावणे दोषान् वाहये दित्यर्थः । पत्य णादिकाले शोधनस्या कत्तंन्यता।- अत्युष्य वर्षशीता हि ग्रीनवर्षांहमागमा:। औषधस्य शरीरस्य ते भवन्ति विकल्पकाः ॥ ८ ॥ विकल्पका इति विरुद्धकार्यजनकाः । ७ , पाषः। वमनविधिमाह, पूवाई इति ।-पाययत, वमनयोगमिति शेषः। नानु- तुच्यासने जानुप्रमाणान तामने । वमनविषये एव दत्ताभिनिवेशा। प्रसेक: मुखात् मलनिःसरणम् ॥ ६ ॥ वमनापयोगि काल माह, माधदेति ।-बाहवेत, वमनादिनेति "वाहयेत्" इत्य व "हार येत* पति पाठान्तरम। केचित्त माधवप्रथमे इत्यादीना- मेवमयं करोति. तद्यथा--माधवस्य वैशाख स्य प्रथमे पूर्वमिन् मासि त्रे, नमश्च स्य भाद्रपद न्य प्रथमे श्रावणे. साम्यस्य पौषस्य प्रथमे पग्रहायणे इत्यर्थः । पक्षेऽस्मिन् “मधौ" इत्यादि वक्ष्यमाण वचन मनुग्टहीतं भवेदिति ॥ ७॥ संशाधनानुपगेगिकाल माइ, पत्युषण ति।-इमागमः हेमन्त.। विकल्प का: ध्यापत्तिजनका:, काल स्यात्यु णा वर्ष योतत्वात् द्रव्याथा वीर्याल्पभावात् प्रत्यय गुरुवादित्वाच, यदुक्तं मुश्रुते -“तब बांसु पोषध स्वरूण्य मत्रीयां. दूधादि। .

·चतुर्थः खण्डः । [३] A उपयुक्तकालमाह- साधारण ऋतु वयनिदेशः।- प्रावट शचिनमो ज्ञेयो शरदूर्जसहौ पुनः । फाल्गुन मधुश्चैव वसन्त: शोधनं प्रति ॥ स्वस्थवत्तिमभिप्रेत्य व्याधी व्याधिवशेन तु ॥ १० ॥ सम्यक बनलदापामा- क्रमात् कफः पित्तमथानिलश्च यस्यैति सम्यक बमितः स इष्टः। हृत्पाश्व मुन्द्रिय मार्गशुद्धौ तनोलटुल्वेऽपि च लक्ष्यमाणे ॥११॥ आमाश्यस्थः कपाल स्मात् कपालुत्या तख प्रथमोहे.खः, ततस्तदधः पित्ताशयस्तम्मात् पित्तं, पक्वाश्यस्तदधस्ततोऽनिलः एति अगच्छति, क्रमादित्यनुक्रमात् । •. मधुः चैवः। एवौषधयः बालपरिणामात परि तबीयां बल बलो हेमन्ते भवन्ति, आप प्रसन्ना: सिग्धाः पत्यथ गव्यः' इत्यादि। पता एवौषधयः निदाध नि:सारा रुक्षा प्रतिमा त लघुयो भवन्ति" इत्यादि ॥ संशोधनोपयोगि कालमार, प्राइडित्यादि।-शुचि: भाषाढ़ः। नमः श्रावणः । अर्ज: कात्तिक:। सहः अग्रहायण:। शोधन प्रति बमनादिक- मुद्दिश्य एतत साधारणम् ऋतुवयं ज्ञातव्यम ; यदा चरकः,-"अत्यु या वर्षशीता हि गोष्णव हमागमाः। तदन्तरे पाहडाद्या: जया: साधारणास्त्र य: ॥” इति, पव साधारणा इवि अनुतोषाशीत वर्षा इत्यर्थः. साधारण तो वमनादौनामुत्सर्ग- सिद्धत्वात् इति। मतेऽम्युक्तं- “वर्षा हेमन्त योन्मेषु सचितानां शब इसका प्राइट्स च प्रकुपितानां दीषायां निहरणं कतव्यम्। हरेत् बसन्ते शमा बिका शरदि निरेत। अषांमु शमवेत बाधुं प्राविकारसमुच्छ्यान । इति, अव बांशब्देन प्राइट् । खस्थतिं स्वस्थ चयां, स्वस्थ स्य स्वाधारक्षणार्थ कालेश्वेत बमनादिविधेयः । व्याधी व्याध्यवस्थाया पुन: व्याधिवशेन व्याध्य नुसार अदा वमनादिकं कप्तं व्यं बुध्येत, तदेव कारदिति ॥ १०॥ सम्यग यो गज क्षमास, मादिति-क्रमादिति वचमेम कमलद्धनेन कफाद्यागमन सम्य भयोग लक्षणमिति बोषयति: असा छका दूई यदा पिच प्रबं तदा पिभागमपि वशिम . वमनन्य बथोता- पात ·[४] Liomami परिभाषा प्रदीपः। १ धमन गुणा:- कफप्रमे कस्वरभेदतन्द्रा-निद्राऽऽस्यटौगन्ध्यविषोपसर्माः। गुरुत्वकासग्रहणौप्रदोषा न सन्ति जन्तोमतः कदाचित् ॥१२॥ असम्यग्वमिते दोघमाह- दुर्दिते स्फोटककोठकण्ड- हृत लाविशुद्धिगरुगात्रता च । हृत् हृदयं, खमिन्द्रियम्, एतयोर विशुद्धिरित्यर्थः, अतः सर्वेन्द्रियस्या- विशुद्धित्वं सामान्यात्। अतिवमिते दोषमाह- टण्मोहमूछोऽनिलकोपनिद्रा- बलातिहानि वमितेऽति विद्यात् ॥ १३ ॥ क्रियाया उपयुक्त कालस्य पनपेक्षणीयता:- स्वस्थवृत्तिमभिप्रेत्य व्याधी व्याधिवशेन तु। कला शौतोष्णदृष्टीनां प्रतीकारं यथायथम् ॥ प्रयोजयेत् क्रियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ॥ १४ ॥ अथ वमन मेषजमालामाह- कायद्रव्यस्य कुड़वं श्रपयित्वा जलाढके । अधिः, किन्तु यदेवामाशयाधोगतं पित्तं बमनमानधति तदेव शुद्धिः, सच पित्तानधन कफानयनानन्तरमेव भवति। अनेनान्तिको तथा हत्यायादिना लैङ्गिको शुद्धिः प्रदर्शिता इति ज्ञातव्यम् । इन्द्रिय मार्ग. चक्षुरादिनीतासि ॥ ११॥ सम्बगवमनस्य गुमाह-अफ़ति १२॥ प्रयोगे अतियोगे न दोषमाइ, दुश्चर्दिने प्रति।-टुश्कटिते असम्यग्गमिते। इतखाविराजिः इद: हदय स्य, खानाम इन्द्रियसोतसाच, अविशुद्धिः हदिन्द्रियाण गौरमित्यर्थः ॥ १३ ॥ মীলাঃ আখী লিভিঞ্জাবি মুঘল খপ এনামুমনি, সি। -पतिशीतादिकालेषु शोधनाई पाथयिक व्याधी शीतोष्णादौना यथायों प्रकार कात्वा उपयुक्त क्रिया कुथ्यांल, न तु उपयुका कालम पोदासीन्ये नातिवायद अति। स प प्रतीकारो यथायथुम पागौवोपचारादिकप इत्यथा ॥ १४ ॥ R- बमनस्थ ·चतुर्थः खण्डः । [८५] चतुभांगावशिष्टन्तु वमनेष्ववचारयेत् ॥ १५ ॥ मतान्तर मावानिश - क्वाथ्यव्यपले वारि प्रस्थाई पाटशेषितम् । कर्ष प्रदाय कल्कस्य मधुसैन्धवयोस्तथा ॥ सुखाणं वितरदान्तौ मधषणं स्यात्र दोषवत् ॥ १६ ॥ वमने उणामधुनः अदीषले हेतुः।- प्रच्छदने निरूहे च मधष्णं न विरुध्यते । अलब्धपाकमावव तयोर्यस्मानिवर्तयेत् ॥ १७॥ यात्य धो दोषमादाय पच्यमानं विरेचनम् । गुणोत्कर्षात यात्यचम पक्कं वमनं पुन: ॥ १८ ॥ * तयारिति वमनविरेकयो; पक्कापक्कयोरित्यन्वयः (१)। वमननिषेधमाह।- बमनयोगे कर्तव्ये काध्यादौनां भानमाड, काध्येति-पथिल्बा काथयित्वा ॥ १५॥ मतान्तरमाह काथ्य ट्रव्यपले इति । काध्य द्रव्यपले प्रस्थाई व गुण्यात् शरावय, वारि दत्त्वा पादशेधित कुय्ांदिव्यधः । मधुमश्व वयोस्तथा प्रति कर्षमित्यर्थः । सबवेव मधुन सो प्रयोगा निषिद्धः, यमन योगे तु सत्प्रयोगी न दोषमावति इत्याद ममिति ।-वमनस्य अपक्कस्यैव महंगममाल उधमधुनः दोषावलं. यत: नागग्निपाके विरोधो भवतीति ॥ १६ ॥ दोषाभावे हेतुमार, प्रकटने इति ।-निरूहे भास्थापने। अलब्धपाकम् प्राप्तपाक. नाठरागिना पपकर्मवेज्य थे। तयोः प्रकटननिरूहयोः । निवर्तयेत् निमारयेत, पोतो यमनयोग इति शेषः । उष्णं मधु लाठराग्निना पक्व धातुभिः स है कोभूतमनर्वाध भवति, वमनयोगे तु बाब पौस तसोशामधुनी बहिनि मनात पाकाप्राप्ता न दोषवत्त्वमिति) वृद्धास्तु कदाचित् अयोगे पाकाशझया मधु नैव प्रातपन्तीति। बरेचने तु तथा न भवति इत्यत: तब मधुन या प्रयोगो दोषावरी निषिद्धच ॥ १७॥१८॥ 1 * कमिदं दुर्योध्यमसलमच ; मत्य, अयोरिति बमनिस्योरखपायो' रिव्यय., हात पाठो भवत्।

·परिभाषा प्रदीपः। वमनाना न वामवेत्तमिरिक न गुाल्मनं न चापि पाण्ड दररोगपीड़ितान् । स्थ लक्षतक्षोकशातिवृतानाऽदिताक्षेपकपोडिताच ॥ १८ ॥ रुक्षे प्रमेहे तरुणे च गर्भ गच्छत्यथाई रुधिरे च तीव्र । दुष्टे च काठे क्रिमिभिमनुष्यं न वामवेदसि चातिबद्दे ॥२०॥ बमननिषधस्य अपवादविधिः- एतऽप्यजीण व्यथिता वाया ये च विषातुराः । अत्युल्वणकफा ये च ते च स्युमधुकाम्बना ॥ २१ ॥ तभिरिकादयोपि एतादृश्यामवस्थायां वाम्या इति ज्ञेयम् । पवथाविशेष गालाना बमनानदेयः।-- मन्दाग्निवेदना मन्द्रा गुरुस्तिमितकोष्ठता। सोतलेशवाचिय॑स्य स गुल्मो वमनोपगः ॥ २२ ॥ अन्यच्च।- बमनविरेचनाईक शरतकाले वसन्ते च प्राट्काले च देहिनाम् । वमन रेचनञ्चैव कारयेत् कुचलो भिषक् ॥ २३ ॥ वमना:- बलवन्तं कफव्याप्तं हृलासादिनिपौड़ितम् । নয় अवास्य निर्दिशति, नेति ।-मिरिक बिमिराख्यनेवरोगवन्तम् । अमें चिरजाते सभ। गच्छत्य थोत कधिरे चतौड़ करंगरक्तपिते। दुष्ट छ कोष्ठे इत्यस्य किमिभिरित्यनेन सम्बन्धः ॥ १८॥ २० ॥ निषेध स्थापवादगाइ, एवेऽपोलि-मधु कावबा यष्टिमधुकवादसेत्यर्थः । २१॥ निषिवमनस्यापि गुझिनः अवस्थाविशेषे नमनाइत्वमार, मन्दासिरिति ।- गयौ मन्दाग्रौत्यादि लक्षणविशिष्टत् वमनाई: ॥ २२ ॥ शोधलाई काल निदिंशति, शदिति। पाव भारत कालादि शब्देन तत्समीपति साधारण काली बौद्रयः, यदुती शायणे कान के वे मासि साधारणे क्रमात् । प्रोमप षांहिमचिताबू बायादौनाश लिईरत ॥ ति। रेचन व इत्यव प-कारण बरापोयत्वम् । २१॥ - ·चतुर्थः बन गई। - तथा वमनमात्मा धौरचित्तच वामयेत् ॥ २४ ॥ विष टोणे स्तन्योग मन्टेऽग्नौ लोपटे बेटे । विमकुष्ठहृदाग महाजागाचमषु च ॥ २५ ॥ विटारिकाऽवचो काम खाम-पोनमवृद्धिषु । अपस्मार ज्वरोन्मादें तथा रक्तातिमारिषु ॥ २६ ॥ नामाताल्वाष्ठपाकेषु कर्णनावेऽधिजिह्न के । गलगण्डेऽतोसा च पित्तश्लेमगटे तथा । मेदोगटेऽरुचौ चैव वमन कारयेषिक् ॥ २७ ॥ वमनान न वामनौयस्तिमगे न गुल्मो नोटगै कशः । नातिवडा गाभणा च न स्थलो न क्षतातुरः ॥ २८॥ मटाता बालका रूत: क्षुधितश्च निहितः । उटाव वरक्ता च दुश्छद्यः कंवलानिलो ॥ पाण्डुरागा क्रिॉमव्याप्तः पठनात् स्वरघातकः ॥ २६ ॥ अबाम्यानामवण्याविशष वाम्यत्वनिर्देश ।- एतेऽप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विषपौड़िता: । कफयाप्ताश्च तं वाम्या मधुक्काथस्य पानत: ॥३०॥ ग्रन्थान्तरस्यान्यां* रसमात्रामाह- वममा निर्दियति, बलवन्तमिति ।-विदारिता क्षुद्ररोगोता। २४-२७॥ अवाम्य निर्दिशति, नेत्यादि । -टुश्कंदा. दु.खेन बामनीयः, यम्य वमन क्लेशन भति, स इयर्थः । केबलानिलो दोषान्तरासंशिष्वातरोगवान्। पउनात खरघातक: पन्य चेग्ध्य यमात बरभेटरोगवान् ॥ २८ २९ ॥ अवस्थाविशेष पवाम्यानों वाम्यत्वं तथा वममयोगचाह. तेऽपीन्यादि।-मधुक्काथ म्य मकवाय येत्यर्थः । 'मधुबाथस्य पानत: दूत्य व "मधुकनाथपानतः” इति पाठे: समीधीनः ॥३०॥ * रसमावानिय व रसशन्देन शाथी बोध्यः, द्रव व साधम्यांत् ।

·[Cel
परिभाषा-प्रदीपः।
मतान्तर कायसी समादिमावामिशः।-
काशमाने नवप्रस्था ज्येष्ठा मावा प्रकीर्तिता।
मध्यमा पगिमता प्रोक्ता चिप्रस्था च कनौयसौ ॥३१॥
प्रसङ्गादन्योषधानाञ्च मात्रामाह-
कल्कादौनामुत्तमादिमावानिर्देशः।-
कल्कचणवलेहानां त्रिपलं श्रेष्ठमात्रया।
मध्यमं हिपन्नं दद्यात् कनीयस्कं पलं भवेत् ॥ १२ ॥
बमने गियान्तिकौशुद्धौ उत्तमादिवेगनिर्देशः।-
वमने चापि वेगा: स्यरष्टो पित्तान्ता उत्तमाः ।
षड्वेगा मध्यमा वेगाश्चत्वारोऽप्यवरा मताः ॥ ३३ ॥
दोषांवशेष दयविशेषनिर्देशः।-
कर्फ कटकतीक्ष्णोष्णः पित्तं स्वादुहिमैर्जयेत् ।
सुस्वादुलवणाम्लाणः संसृष्टं वायुना कफम् ॥ ३४ ॥
[इति वमनम् ।
अथ विरेचनमाह शार्ङ्गधरः,-
-
पादीय काथव मावा गन्यान्तरोतांमार, काथपाने इत्यादि ! -मिमा षट.
प्रस्था इत्यर्थः ॥ ३१॥
वामक कल्कादीना मावामाइ, कल्केति। -मध्यम
कनीयस्कमित्य ब
मानमिति शेष: ॥३२॥
वमनवेगम्य शेशत्वादिशमाह, बमने इति।-वमने बमनविषये वित्तान्ताः
अष्टौ वेगा उत्तमा मता:, कफाशयाध; पित्ताशयावयानात् पादौ कफनि:सरणानन्तरं
पित्तं नि:मर्तुमारभेत. तथा चष्टौ बागन बमनानि भवेयः, सदा उत्तम-
वेगोऽव गन्तव्य:. एवं षट्चतगाभ्यां मध्यमावर वेगावमन्तब्यौ। एतेन वमने वैगिकी
भान्ति को च शुदिशिता इति। प्रवाष्टौ वेगा इति प्रथमवेगपरित्यागन गगनीया:,
याच्यति-वमने त पीतम प्रति ॥ ३३ ॥
टोषभेटात रसवीर्य निर्देशमुखेन बमनकारकद्रव्यविशेषमा, कफनिति।
"मुस्वादुलवोचौ श्व' इति पाठान्तरं न ममोचीनम्। संसृष्टं वायुना फमित्यनेन
केवलवायौ वमनं निषिद्धमिति प्रदर्शितम ॥ ३४॥

·चतुर्थः खण्डः ।
[]
विरेचनविधिः।-
स्निग्धखिन्न प्य वान्तस्य दद्यात् सम्यक् विरेचनम् ॥ १५ ॥
अस्य गुमामाह सुश्रुतः,-
सम्यग्योगयुक्तास्य विरेचन स्य गुणः।-
बुद्धेः प्रसादं बलमिन्द्रियाणां धातुस्थिरत्वं ज्वलनातिदीप्तिम् ।
चिराच्च पाकं वपुषः करोति विरेचनं सम्यगुपास्यमानम् ॥३६॥
अवान्तस्य विरेचने टोषनिर्देशः।-
अवान्तस्य वधःसस्तो अहणों छादयेत् कपः ।
मन्दाग्निं पौरवं कुयोज नयेहा प्रवाहिकाम् ॥ ३७॥
ग्रहणी अग्निवहा धमनी, तात्स्य्यादग्निमाहुः, तां छादयेत् ।
शबान्तव्य विरेचने दोषपरिहारोपायः।-
अथवा पाचनरामं बलासच विपाचयेत् ॥ ३८॥
वैरेचनिककालनिर्देशः।-
स्निग्धस्य स्नेहन: कायं खेदैः खिन्नस्य रेचनम् ।
शरदृतौ वसन्ते च देहशुद्धय विशेषतः ॥ ३८ ॥
विरेकनिषेधमाह-
-
विरचनांवधिमाह, स्निग्धेति।-नेहखेदवमनानन्तरं विरेचनं दातव्यं, न तु
प्रागेव पस्निग्धाद्याय ॥ ३५॥
सम्यक् विरेचनस्य गुणमाड, बुद्धेरिति। "ज्वलनातिदीप्तिम्" इत्यच “बख-
मग्निदीति" तथा "वपुषः' इत्यत्र “वयसः" इति पाठः मुश्रुतसम्मतः । चिराच
पाकं वपुष: देहस्य नोर्णत्वादिरूपं परिणाम, नरापलितादिकमिति यावत् । सम्य-
गुपास्य मानं न त्वयोगातियोगमिथ्यायोगैरूपास्य मानमित्यर्थः । ३६ ॥
प्रागवान्तस्य विरेचने दोषमार, अवान्तस्येति।-ग्रहणीम् भाधारभूत
अहण्याश्रितमग्निमित्यर्थः, यदुक्तं चरके-वण्या बखमग्रिम
अहणौं श्रितः" इति । विरचनयोगेनादौ पित्तं पश्चात कफी गि:मरति.
পঙ্গুল सं कफमनि:सार्येव विरेचने दत्ते प्रभूत तयाऽवस्थितः भामाशय स्था:
श: कफ: अध: चरित: अग्निमात्य मन्दाग्न्यादिकं जनयेदिति निष्का वः ॥ ३७॥
असतवमनस्य विध्यन्तरमाह, अधवैति ।-बलासे काफम् ॥१८॥

·[2] परिभाषा-प्रदीपः। विरेचनान :- बालवृद्धावतिस्निग्धः चतक्षोणो भयाटितः। श्रान्तस्तृषातः स्थू नश्च गभिणी च नवज्वरो ॥ ४० ॥ नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निच मदात्य यौ। शल्यादितच रूक्षच न विरेच्यो भिषग्वः । ४१॥ विरेच्चमाह- Fataaisi: जोगज्वरो गरव्याप्तो वातस्तो भगन्दरी। अशः पाण्डदरग्रन्यि-हृद्रागारुचिपीडिताः ॥ ४२ ॥ योनिरोगप्रमेहात-गुल्मप्लोहवणार्दिताः । विद्रधिच्छदिविस्फोट विसूचौकुष्ठसयुताः । ४३ ॥ कर्णनासाशिरोवत्र-गुदमेढामयादिताः । मौहशोधाक्षिरोगात्ता: क्रिमिरोगानिलार्दिताः । शूलिनो मूवघाताता विरेकाहीं नरा मताः ॥ ४४ ॥ दोष देन मृडादको निर्देश: बहुपित्ती मुटुः प्रोतो बहुश्लेष्मा च मध्यमः। बहुवात: क्रूरकोष्ठा दुविरेच्यः स कथ्यते ॥ ४५ ॥ तस्य मात्रामाह- विरेचने वैगिक्यान्तिकोशु उत्तमादिवगनिदेशः।- मात्रोत्तमा विरकस्य त्रिंशद्वेगे: कफान्तगा। विरेचनोपयोगिकाखमा. सिग्धखति।- वसन्ते व त्याच पकारात प्रा- ऽपि ग्रहण कार्यमिति । ३९-४१॥ बिरयानास, बोर्णज्वरोति-मरव्याप्त: विषा:। ४२-४४॥ दोषभेदेन मृदादिको पतामाह, बहिति ।-मटुः इत्य व कोष्ठ पति शेषः; एवं मध्यम इत्यवापि। स: बहुवातः ॥ ५ ॥ विरेचनस पान्तिको वैमिकीच शडि बनाम उत्तमादिवेनमाड, मावोत्तमेनि।- विशदैग: बिंशहारान् विरेचने मनावे इत्यर्थः। कमालगा सा प वेगमाना काफोऽन्ते -- ·चतुर्थः खण्डः । [2] वैगेविंशतिभिमंध्या होनोता दशवेगकैः ॥ ४६॥ वैरेचनिकषायण श्रेष्ठादिमावानिर्देशः।- हिपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमञ्च पलं भवेत् । पलाईन कषायाणां कनीयस्क विरेचनम् ॥ ४७॥ आनन्दसेनस्वाह- मतान्तर दोषभेटेन महादिको निर्देशः।- पित्तेन स्यान्मृदुः कोष्ठः करो वातकफाश्रयात् । मध्यमः समदाष: स्यात् मात्रा योज्याऽनुरूपतः ॥ ४० ॥ मतान्तर उत्तमादिमावानिर्देशः।- पलन्तु श्रेष्ठमाख्यातं मध्यन्वईपलं भवेत् । कर्ष-मानं कनीयः स्यात् ज्ञेयं श्रेष्ठाद्यपेक्षया ॥ ४॥ वमनविरेकयोश्चतुर्दा विशुद्धिमाह- -- गच्छति यस्याः तादृशी, पितनि:सरणानन्तरं यदा कफ: नि:समारभेत, तदा उत्तमवेगमाया विरेचनं नातामत्यवगन्तब्यमित्यर्थः। एव विश-दशवेगाभ्या मध्य होन- वेगो बोडन्यो। पत्र प्रथम द्विविवेग पारत्यज्य वेगगणना कार्या. "हिवान् सविट्कान्ग इल्याद्युतरिति । एतेन विरेचनस्य वैगिको पान्तिको च शुद्धिः पदर्शितेति ॥ ४६॥ विरेचने कराया था: श्रेष्ठादिमावामा, हिपसमिति। कषायाणां रेचनिया- कषायावाम ॥४७॥ पित्तेनेति ।-करो वातकफायात् सफल थिरमन्दादिगुणेन सुष्टु मला- नि:सारणात् बफेऽपि करकोष्ठत्वमवधातव्यम्। यच “बहुश्लेभा च मध्यमः" इत्यनेन कफवाहुल्य मध्य कोष्ठता उता. तत्तु तम्य खिग्धत्वादिगुणेन कदाचित मलनि:सरणा- दगन्तव्या। स्मृति वैधवटुभयमपि मतं प्रमाणम्। यहा-संसर्गसन्निपातने कोष्ठ कफस्य योगवाहित्वात् वातकफे क्रूरकोष्ठत्व मगन्तब्य, यदाद खरनादः,- “वातीलण स्थात् ग्रहपी क्रूरकोष्ठस्य देहिनः । पित्तला मुटुकोष्ठस्थ योगवाने तयो: कफः ।" इति । मुश्नुतेनाप्य तं-बहुवावमा क्रूरः" इति। समदोम प्रतिस्थवातादिकः पुरुषः ॥ ४८॥ वैरेचनिककषायाचा श्रेष्ठादिमाने मतान्तरमार, पलमित्यादि।-श्रेष्ठायपेक्षा श्रेष्ठबखानखापेक्षया। “कोठावपेचया" इति पाठान्तरम्। यत्त हिपल भिन्यादिन माना वैषज्यं प्राक प्रदर्भिवं तत्तु मुटुव्यसाधिनविरेचनयोगापेक्षया महन्तव्यम् अति : -- ·[२] परिभाषा-प्रदीपः। ७ शोधनचतुरयस्य नामनिटश: - वैगिकी मानिको चापि आन्तिको लैङ्गिको तथा। चतुर्विधा शुद्धिरुता वमने च विरेचने ॥ ५० ॥ बमनबिरयोगिकौशद्धौ धन्यादिवेगव्य तथा बिरे के मानिकोशुडी जघन्याटिमानग्य निर्देशः।- जघन्यमध्यप्रवर तु वेगाचत्वार इष्टा वमने षडष्टी। दर्शव ते हित्रिगुणा विरके प्रस्थस्तथा हित्रिचतुगुणश्च ॥५१॥ जघन्येति ।-जवन्ये वमने चचारो वेगाः, मध्यमे षड़वेगाः, प्रवरे- टिवेगाः। तथा च जघन्यविरेके दश वेगाः, मध्यमे विरे के दशद्विगुणा विंशतिवेगा इत्यर्थः, प्रवर श्रेठे विरेकै दशत्रिगुणा त्रिंशद्वेगा इत्यर्थः। विरे के दोष-मानेनापि जघन्यादित्वमाह, प्रस्थ इत्यादि। विगुणः प्रस्थो जघन्ये, त्रिगुणो मध्यमे, चतुर्गुणः प्रवर इत्यर्थः । बमनविरेचनयोश्चतष्प कारत्वमाइ, बगियोति--गिशी वेग: होनमध्यो त्तभैः चतु:- घडभिवमनवेगः तथा दशभिविशस्त्रिशे विरेचनवेग: ज्ञायते इति तादृशौ। मानिकी मानेन वान्नद्रव्यस्य होनमध्योत्तमेन प्रस्थ-साईप्रथ-प्रस्थयमानेन तथा विरितामलख वि-वि चतुःप्रस्थमानेन ज्ञायते इति तादृशी। पान्तिको अन्तेन वमने पितान्न विरेचने कफान्तेन ज्ञायते इति तादृशी। लैगिकी लिन्तिविरितसम्यक लक्षणैर्जायते इति ताशी॥ ५० ॥ वेगानुसारेण बमनरेचन यो: मानानुसारेण च विरेचनस्य झोनमध्यप्रवरत्वमार, नवन्येति ।-बारचतुष्टयवमनेन सोनवान्तत्वं অঙলল मध्यवान्तत्वम् अष्ट वारवमनेन प्रबर वान्तवमवगन्तव्यमिति। विरे के तु दशैव ते विवि गुणा: दशविंशविशद्वार: विरेचने, गधन्धादित्वं क्रमात ज्ञातव्यमिति । यद्यपि वेगानुसारतो विरेचनस्य उत्तमत्वादिकं मागेवोक्त तथाऽप्य व वमनविषयक प्रसङ्गे राज्य पुनरुतिः सम्पपश्नो कानुरोधात न दोषाय इति । न धन्धादिभेदेन वमनरेचनयोगिक शुद्धिमभिधाय सम्प्रति केबलविरेचनस्य जघन्यादिदोषमानभेदेन मानिकी शुद्धिमाह. प्रस्थस्तथा द्विविचतुर्ग श्वेति-दविंशविंशमै: नितमलब्ध 'समुदायस्य मानवेत् विप्रस्थं विप्रस्थं चतुःप्रस्थञ्च स्थात् तदा वामशः नधन्यादि- विरेचन नातमिति भिषग्मिरवधातव्यम्। शोकस्यास्थ प्रथमपादवयेष वमनरचनयो: बागको नया भव्यपादन विरेचनस मानिकी:मर्दिर्शिता इति बोइन्यम् ॥३१॥ - ·चतुर्थः खण्डः। [2] बमनाटौ प्रथमानम्य वैशिस्यनिदेश: वमने च विनके च तथा शोगितमोक्षगो । साडेत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुर्मनीषिणः ॥ ५२ ॥ वमनबिरेकयोसन्ति कोडे मनच मानकीशुडेनिटेशः।- पित्तान्तमिष्टं वमनं विरकादई कफान्तञ्च विरेकमाहुः । वमनावरे कयागमाया बिशेषनिर्देश:/- हिवान् सविट्कानपनीय वेगान् मेयं विरेके वमने तु पोतम् ॥५३॥ पित्तान्तमिति ।-आन्तिको शुद्धिः । विरकादर्द्धमिति-विरेके यत् प्रस्थादिना जघन्यादित्वमुकं तदर्द्धपरिमाणेन जघन्यादित्वं वमने क्षेयम् । कफान्तमिति ।-कफान्तमित्यनेन विरेचने आन्तिको शुद्धिरुता। विरेक दिलान् सविट्कान् वेगान् अपनौय त्यक्त्वा मेयं मेयं गणनीयं पर्वलोके “पस्थ सथा' इत्युक्त म. दानौं तं प्रथमेव विन डोति, बमने इति ।- प्रथशब्टेन षोडणपणमुच्य ने, परन्तु वमनादिषु विष प्रशशब्दाऽथ माई त्रयोदशप- रूपतया गणनीय:, न तु षोडशपलरूपतया इति ॥ ५२ ॥ व मानविरचनयारान्ति को तथा वमनस्य मानिकौं शुडि दर्शयति,पित्तासमिति मौतवम नभेषजस्य यदा पित्तं नि:समारभेत, सदाऽव गन्तव्यम् भामाशयस्थ: टुट: कफ: कारन व नि:स्तबान, पत. सम्यग्बममं भूतम् ; एवं विरेचनेऽपि कफातम् व्याख्याऽगन्तव्या इति। "पिनान्तमिष्ट बमनं क फान्तञ्च विरेचनमः इति पाठस्तु असम्पूर्ण 04, चकमहादौ भिन्नाविधपाठशंमा विवादईम इति ग्रन्थ कर्तः बालव्याख्याया पासाङ्गकत्वाच इति मन्तव्यम् । जधन्यमध्येबादिना बमनपिनवनयावेंगानुमारेण नत्तमादिमावा निर्टिटा, तव विशेषमा. दिवानिति। -दिवाति बनेकान्तिकवचनेन मलभागस्थामयता दाता ॥ ५३ ॥ इति पटय * पितान्तमिति। -प्रान्ति की शुद्धिः वमने पित्तान्तन विरेचने र कफान्तेन या जायते ताशी। “विर कादहंम इत्य “विरकाईभेषजमावया कार्या" इति व्याख्या तपमङ्गता. लेखकप्रमाटादेषाऽमसिरिति मन्ये । उनिरियं निसतटोषम्य परिमाण ज्ञापिका. नतु पौषश्चय परिमाण ज्ञापिया, तथा च चकटौ काया पौशिवदास:.-- “बिरादमियनेन वमनस्य दोषप्रमाणोपखचिता मानिकी शुद्धिकता. जघन्व- मध्य प्रबरे बिरे के प्रस्थ तथेत्यादिना यद्दोषमान मुक्तं तदपेक्ष्य बमने पद्धमित्यर्थ: इति ।

·परिभाषा-प्रदीपः। . परिमाणं काये, विरेकसङ्ख्या कर्तव्ये व्यर्थः । तथा वर्मने पोतम् ओषधमजोब मानं कर्तव्यं, वेगानामित्यर्थः । शिरे के पूर्वदिनाहार- मलविरेकात् प्रथमत: वेगवयं लयं वा परिहृय सङ्ख्या कर्तव्या इति । वमनेऽपि पोतमोषधं प्रथमवेगेन वहिनिःसरति, अतस्तन्न गणनीयमतोऽनन्तरं सङ्ख्या कायेति दिक् । वमनस्य मम्य गयोग न त यो नान्ति कौले शिकौइनिशः।- क्रमात् कफः पित्तमथानिलच यस्यैति मम्यग्वमितः स इष्टः। हृत्पाश्वमूडन्द्रियमार्गशुडौ तनोनघुत्वेऽपि च लक्ष्यमाणे ॥५४॥ विरकस्य मम्यग योगनवसेन ले क्यिान्ति कोहिनिदेश- स्रोतोविशुद्धोन्द्रिय मम्ममाटो लघुत्वमूर्नोऽग्निरनामयत्वम् । प्राप्तिश्च विपित्त कफानिन्नानां सम्यग्विरिक्त प्य भवेत् क्रमेण ॥५५॥ प्राप्तिरिति प्रवृत्तिरित्यर्थः। विरचनायोगम्य लक्षणाम।- स्यात् श्लेष्मपित्तानिलमम्प्रकोपः माटस्तथाऽग्ने गरुता प्रतिश्या। तन्द्रा तथा च्छर्दिररोचकच वातानुलोम्यं न च दुर्विरित ॥५६॥ विरेचनातियोगष्य लक्षणम।- कफास्रपित्तक्षयजानिलोत्थाः सुस्यङ्गमर्दल मवेपनाद्याः । - क्रमात् कफ इति । -व्याख्यातोऽयं प्राक् ॥ ५४ ॥ विरेकस्य सम्यग्योग लक्ष एमाइ. स्रोत इत्यादि।-स्रोतोविशुद्धिः शिरा. धमन्यादिछिट्राचां स्फुटोभावः। लत्वमित्य व देहस्य मलाशयस्य चेति शेषः । कर्णाऽग्निः प्रवनाग्निः। कमेण विपित्त कफानिलामा प्राप्तिः पादौ मन तत: ततोऽनिलो नि मरति चेत् स मम्यगविरितो मन्तव्यः । भवान्ते वायनि सरण विपित्तादिनि:सरणेन रिता कोष्टतया ज्ञातव्यमिति । प्रदर्शित कमलङ्घनेन विडादिप्रवृत्तौ तु न सम्यग् योगलक्षणं भवतीति ज्ञातव्यम् । विवाद पूर्वांग विरेचनस्य लेखिको लेङ्गिको तथा पराईनान्तिको হাবিনি भेषम् ॥५५॥ वित्तं ततः कफ: 4

·चतुर्थः खण्डः ।
[१]
-
निद्राबलामावतमःप्रवेशा: सोन्मादहिकाच विरचितेऽति ॥५॥
विरकनिषेधम ह-
विरंचनानी-
क्षीणः क्षतोरःक्षतबालवृद्धा दोनोऽथ शोषी भयशीकतप्तः ।
शान्तस्तषातों यारजाणभक्तो गर्मिण्य धो गच्छति यस्य चासक् ॥५८॥
नवप्रतिश्यायपरीतदेहो नवज्वरो या च नवप्रसूता ।
कषायनिष्ठ। न विरेचनीया: स्नेहादिभिर्ये त्वनु पस्कृताच ॥५॥
अविरच्या नामवस्थाविशप बिरच्यत्वानदेश.-
अत्यापत्ताभिपरातदहान् विरचयत्तानपि मन्द मन्दम् ।
विरचयान्ति नरा विनाशमज्ञप्रयुक्त रविरेचनाया: ॥१०॥
[इति विरंचनम् ।
अथ नस्यमाह-
नस्यस्य हैविध्य कायच।-
नस्यभेदो विधा प्राको रचनं स्नेहनं तथा ।
रेचनं कर्शणं प्रात स्नेहनं वृंहणं मतम् ॥ ६१ ॥
वचनं कृफादौनामित्यर्थः ।
नस्यस्य निमांतः पय्य यश्च ।
नस्यं तत् कथ्यते धौनासाग्राह्य यदौषधम् ।
नावनं नस्य कर्मेति तस्य नामदयं मतम् ॥ २॥
नातियागयुतायोविरिक गोल चकमा, सादिवि-गुरुता शरीरस्य कोष्ठा
व गुरुत्वम ॥ ५६।५०॥
प्रबिरि च्यामार, प्रौष पति-पतीरात इसरोगी उरचतो च। शोषी
यमी।
अधो कति यस्य
चासक अघोगरता पित्ती।
कषायांना काय-
रममवन शौला:। चनु पस्कृता: संस्कृताः। तान् नोवादोत् । मन्द-मन्द मुटु
यथा तथा ॥ ५९-१०॥
पथक मंसु वमनविरंचते उका इदानी नस्य माह. नर भेद पति-जन .
शिरोविरेचनम् ॥ ६१॥
तस्य निकातामय्यांयावा-नसमिति ॥ २॥

·[24] परिभाषा-प्रदीपः! दोषविशेष नखदानकालनिर्देशः।- कफपित्तानिलध्वंसे पूर्व मध्येऽपरालिके । दिनस्य गृह्यते नस्यं रानावप्युकट गदे ॥ ६३ ॥ अन्यच्च।- - जस्यव्य अबान्तरमेटनिटे प्रतिमर्थोऽवपौडश्च नस्यं प्रवमनं तथा। शिरोविरेचन व नस्त. कर्म तु पञ्चधा ॥ ६४ ॥ प्रातमश लक्षणम् ।- ईषदुच्छिङ्घनात् स्नेही यावान् वक्त्रं प्रपद्यते। नस्तो निषिक्तस्तं विद्यात् प्रतिमश प्रमाणत: ॥ ६५ ॥ प्रातम प्रयोजनम । - प्रतिमर्शञ्च नस्यार्थं करोति न च दोषवान् ॥ ६६ ॥ पवपीडम्य विध्य निरुक्तिश्च ।- शोधन: स्तम्भनश्च स्यादवपीडो विधा मत:। . । नस्थदानय समयमा, कफेति । --दिनस्य पूर्व पूर्वाहे कफवसाथै, मध्याने पित्तध्वनाथ अपराच वातनाशार्थ नस्य दातव्यम् । भात्यायके व्याधौ रावावाय नस्य दयामांत ॥ ६३॥ रचनसहनमदन विविधस्य तस भवान्तरभेदमार, प्रतिमश इति ।- शिरोविरेचनामात-यद्यपि अवपौडादिभिरांप शिरावरच भवति, तथापि यत् प्राधान्ये न शिविरचनाथमेव दौथत तदैव शिरोविरेचन मन्तव्यम । ६४ ॥ नम्बमद प्रतिमाशय मावामाह, ईषदिति ।-ईषटुच्छि धनात किविदाकर्षणात, मस्ता निषित: नासाया प्रदत्त . यावान खेह. वक्वं मुख, प्रपद्य से प्राप्रोति, प्रमागातः मावामाश्रिय, त नस्य प्रतिमश विद्यात। इटन्तु स्नाहक नम ॥ ६५ ॥ নিমঞ্জ प्रयोजनमाड. प्रतिमति शोधनञ्चव हिब नस्य मुच्यत" इति चर कवचनात् नस्यार्थ नस्यस्य स्नेहनशोषनरूपयोजन साधनाथम् । मा दोषवान् न च व्यापतित ॥ ६६ ॥ भबपोड़ाह, शाधन इति । -भाषन, दोषसोधनः। तभनरतापनादौ .

·चतुर्थः खण्डः। - भाषीय दीयते यस्मादवपीड़स्ततः मतः ॥ ३७॥ भस्यभेदसैहिवनस्यस्य प्रयोगविषयः।- नेहाथै शून्यशिरसां ग्रीवास्कन्धोरसां तथा। बलार्थ दीयते नेही नस्तः-शब्दोऽत्र वर्तते ॥८॥ अन्यच्च- - मतान्तरे नव्य सेटनिर्देशः।- प्रवपीड़: प्रधमन है. भेदावपरौ स्मृती। शिरोविरेचनस्थार्थ तौ तु देयौ यथायथम् ॥३॥ मसान्तरे अवपौडलक्षणम् ।- कल्कोजतादौषधात् यः पीड़ितो नि: तो रसः । सोऽवपौड़ः समुद्दिष्टः तीक्ष्णद्रव्यससुद्धवः ॥ ७० ॥ विधिमुखेन प्रधमनस्य खाणनिमः।- षड़गुला हिवता या माडी चणं तया धमेत् । तीक्ष्णं कोलमितं वन-वातैः प्रधमनं स्मृतम् ॥ ७१ ॥ इनलम्भन इत्यर्थः। अबपौड़ स्य न्यत्पत्तिमाह, पापोहोति ।-चापौद्य सम्यक मोडयित्वा । "पापौघ" इत्य व “वपौध इति चक्रोक्तपाठः ॥ ७॥ मयमामक नस्यमा, खेशार्थमिति।-शून्यशिरसां नेहार्थ गौवादीमा पक्षान यः सोही दीयते नस्यार्थ नेहवामस्यं दीयते। पब मस्तः-शब्दो बन मसः-शब्दो नस्य पर्यायव इत्यर्थः ॥ १८॥ मतान्तरमाह, अषपौड़ प्रति-शिरोविरेचन स्थार्थ शिरसी बफारिदोष- संशोधनार्थमित्यर्थः । सो अवपौडप्रथमने । यद्यायचं यथाव्याधि विवियेत्यर्थः ।।दा भबपौडखरूपमा, अल्कोक्रतादिति।-कल्कोकसात् दृशदि पेणितात, भौषधात् तौयवीयौँषधात् । “नि:सुत:" इत्य व "निष्णुतः" इति पाठान्तरम् । तीक्षा द्रव्य समजबः श्रा,कादितीक्षा व्यसाधित इत्यथैः ॥७॥ प्रथमनमाह, षडङ्गलेति ।-पाङ्गला बडगा खदौर्धा, हिबका उभयतम्किट्र- विशिष्टा। धमेत फुल्का दद्यादित्यर्थः, वजाबातैरियमेनान्वयः। सौहां कोलमित- লিশি জুলিয় নির্মময়। चोख प्रमाणे तौमा द्रव्य कृतं चर्षम उभयत- मिछलिमिटाया नखिकायां निषाय नासापुटे संस्थाप्य मुखेन फुल्काई द्यादिवि ॥ ०१५ प०-2 ·[24] परिभाषा-प्रदीपः। - वैश्चमनस्यस्य विषयनिशः। -- कई जत्रुगते रोगे कफजे च स्वरक्षये । अरोचके प्रतिश्याये शिरःशूले च पौनसे। भोपापस्मार कुष्ठेषु नस्यं वैरेचनं हितम् ॥ २ ॥ मेडिकनखस्य विषयः भोरखीवशबालानां नस्यं स्नेहेन शस्थते ।। ७३ ॥ अबपीडनस्य स्थ विषयः।- मलरोग सनिपात निद्रायां सविष व्वर । मनोविकारे क्रिमिषु युज्यते चावपौड्नम् ॥ १४ ॥ प्रधमननस्य स्य विषयः।- अत्यन्तोत्कटदोषेषु विसंत्रेषु च दीयते । चणं प्रधमनं धौरैस्तद्धि तौक्षण तरं यत; ॥ १५ ॥ नव भेदसैङ्गिकनख स्थ सावानिदेशः।- जस्यस्य हिकस्यान देयास्त्वष्टौ च विन्दवः । प्रत्येक शो नस्तकयोनणामिति विनिश्चयः ॥ ७६ ॥ शिरोविरेचन नय स्य विषयमाघ, कई गते इति ।-नवं रचनं शिरो. विरेचना नवमित्यर्थः ॥ ७२|७३ ॥ पबपौडस्य विषयमाह, गरोगे इति ।-निद्रायां निद्राधिक्ये। सविधे ज्वरे विषने करे। सविध ज्वरे प्रत्यव "विषमज्वरे" इति पाठान्तरम ॥ ४ ॥ प्रश्वममस विषयमाह, अत्यन्तेति ।-तत् प्रधमनम् ॥ ७५५ नस्वाभिधेयख मेरिकन स्यस्य भावामाह, नम्र स्यात प्रत्येकाश: नकायों: तिनासारन्ध्रे इत्यर्थः, अष्टो बिन्दय: क्षेमध्ये सनीपई युग्मनिमन्जनेन धावाब मेधः अस्यितो भवेत, ब बिन्दुः. एचमटौ विन्दवः शुन्य परपर्याया: पश्चिम् नासाविवरे दातव्या इति। यदुत-"कराहुलीपर्वयुम द्रवमध्ये निमन बैन। सवनं बाबटुति छेस् द्रवं तत विन्दुमकम् । स्ये तु विन्द व- सटी मनमौष युग्ममाः। सेस्स मावा सा शुभिानस्यं नायममुच्यते ॥ शुक्ति: बरमा लिपापिय तस्विधा नमा अष्टो षोडश हाबिहिन्दवः प्रमशश ता" हाति महिन्दु समाधि शुक्तिहिसिषीयते। हे शुकौ परसा लियः माणिशक्षिपदा ·चतुर्थः खण्डः। [ee] नस्य कर्मोपयोगिक्योनिश: अश्वर्षप्य बान्न प्य नस्तः कर्म ममाचरेत् । अशातिवांदूकच नावनं नैव ढोयते ॥ ७७ ॥ निषेधमाद- नम्यान:- तथा नवप्रतिश्यायो गर्भिणी गरदूषितः । अजीर्णी दत्तवस्तिश्च पोतनेहोटकासवः ॥ ७८ ॥ डः शोकाभितप्तश्च वषार्ता वृद्धवाल को। वेगावरोधी नातच नातुकामच वर्जयेत् ॥ ७e [इति नस्यम् । प्रधानुवासनमाह- अनुबासमविधिः।- भवेत् सुखोणच तथा निरति सहसा सुखम् । विरिक्तस्त्वनुवास्यः स्यात् सप्तरावात्परं सदा ॥ ८॥ अन्यत्र चोतम्- विरेचनात् सप्तरावे गते जातबलाय कताहाराय साया वस्तियोऽनुवासन: ॥८१॥ अनुदिनं दीयते इत्यनुवासनः । वै मुंथा " प्रति । चक्रसङ्गहे तु “क्तिश पाणितिय मावास्तिसः प्रकीर्तिताः प्रति मोकाई मधिक तया दृश्यते। बिन्दुःशुत्यादौना खरूपनिर्णये बहको मतभेदा दृश्यन्ते ॥७६३ नयोपयोगि यो निर्देष्टमार, अष्टेति ।-केषाश्चिन्यते था सप्तवर्षादारभ्य न डातव्यमिति बटुक्त-"न नस्थमून सप्ताब्दे नातीलामोतिवत्सरे" इति ॥ ७॥ मस्यामहानाहा तथेति।-"सात कामः" इथव "शान्त कामः" इति पाठे-- प्रान्त: निवृत्तः, काम: इच्छा, मस्य ग्रहणेति शेष:, यस्य सः शान्तकाम: GIRI अचानुवासनविधिमार,भवेदिति।-मुखोपरत्यन सिरिति शेषः,वसि: मुखोण: कार्य:, वथा सति सहसा सुखं निरीति। चक्रसङ्ग है तु पस्य-"म तु सैन्धवचन हताहेन च संयुत: प्रति पूर्वाडौं दृश्यते । पस्यैव योगस्य मुखनिर्गमनसोक्त: परिभाषा- मामौशस्थाने शोकाईस्थान सनिवेशः कस्यापि लेखनस्य प्रमादकत पनि मन्ये 1.5gu ·[१०.] परिभाषा प्रदीपः। बस्ति ने वन्य उपादाननिर्देशः।- सुवर्ण-रोग्य त्रपु-तान रोति-कांस्यायसास्थिद्रुमवेणुदन्तेः । नलैर्विषाणमणिभिस्तु तैस्तैः कार्याणि नेत्राणि सुकणिकानि॥८॥ क्योभेदेन वतिनेवस्य परिमाणादिनिदशः।- षड्-दादशाष्टाङ्गुल सम्मितानि षड्-विंशति-दादशवर्षजानाम् । स्युर्मग कर्कन्धु-सतीनवाहिच्छिद्राणि वा पिहितानि चापि ॥८॥ यथावयोऽङ्गाष्टकनिष्ठिकाभ्यां मूलाग्रयोः स्युः परिणाहवन्ति । ऋजनि गापुच्छसमाचतौनिनक्षणानि च स्युगंडिकामुखानि ॥८४॥ कसिंकायव्यवस्था बस्ति पुटकस्योपकरणानि च।- स्यात् कर्णिक काऽग्रचतुर्थभागे मूलाश्रिते वस्तिनिबन्धने हे। बलिनेवस्य सामग्रीमाह, सुवर्णति ।-वपुः वङ्गम्। रौति: पित्तलम् । पायर्स बौद्धम्। अस्थि स्त्यादौनाम, एवं दन्तमपि। विषाण: महिषादिष्टः । सुकर्णिकानि वस्तिपुटबन्धनाथै कर्ण इययुनानीत्यर्थः ॥ २ ॥ क्योभेदेन वस्तिनेवस्य देव्यादिकं निर्दिशति, पडित्यादि।-बहादशाटाछुल. सम्मितानि षड्-विशीत-हादश वर्ष नानाम इति यथासका नेवस्य देयमवगन्तव्यम् । एव मुसादिवाहिच्छिद्राणि इत्यवापि यथासङ्ख्यत्वमवगन्तव्यम् । ककंन्धुः क्षुद्रबदरम् । सतौनो व लक बायः। वा द्रव्यान्तरप्रवेश वलिद्रव्यनिर्गमननिरासाथै वस्त्रादीनां वा इत्यर्थः । “वत्त्यां” इत्यत्न "वस्तैः” इति पाठ-वस्तैः धर्मभिः, पाठोऽयं न चरकादिसम्मत: ; पिहितानि पाच्छादितानि, नेवाणि इत्यस्य विशेषणम्। बयो- इनतिक्रम्यति यथावयः वयोऽनुरूपमित्यर्थः, मूले अनुवास्थ स्थ खानुष्ठ प्रमाद्यानि अग्रे च खकनिष्ठाङ्गुलिपरिमाणानि परिणाहवन्ति विशालतापिशिष्टानि, स्थ खानौत्यर्थः । ऋजनि सरलानि। गोपुच्छ समातीनि क्रमशः सूक्ष्माणि। गुडिका सुखानि गुडिबावत् वर्तुलाकारमुखानि ॥ ८८४ ॥ सुकर्णिकानि नेवाणि बायांषि इत्यु, सा कणिका कुछ कार्या इत्यपेक्षाया- माज, स्यादिति।-अयचतुर्थभागे नेवस्य मूलादारभ्य तृतीयभागानन्तरं, षडङ्गुल. दौर्धनेवस्य साईचतुरङ्गलात् परमित्यर्थः, एका वर्णिका कार्या, गुदमध्ये ·चतुथैः खण्डः। [१०१ जारी माहिपहारिणो वा स्यात् शौकरो वस्तिरजस्य वाऽपि॥५॥ बलिपुट कस्य खरूमादिकम् ।- दृढ़स्तनुनष्टशिशे विगन्धः कषायरक्तश्च मछुः सुशुः । नणां वयो योच्य यथाऽनुरूपं नेत्रेषु योज्यस्तुं सुबहसूत्रः ॥ ८६ ।। वाशिनेबस्य परिमाचादिनिमः।- व एवस्तेस्तु नेलं स्यात् लक्षण मष्टालोन्मितम् । मुगच्छिद्र ध्रपक्ष-नलिकापरिणाहि च ॥८॥ वास्तन वन्य अन्यान्तरोनम् उपादानम् । नेत्रं कार्य सुवर्णादि धातुभिवृक्षवेणुभिः । नलैदन्तेविषाणामणिभिर्वा विधीयते ॥ ८८॥ क्योभेदन पन्थान्तरीक्त नेवपरिमाणादिकम् ।- एकवर्षात षडूवर्ष यावन्माना षडङ्गुलम् । - काशिलाधिकस्य प्रवेशनिरोधार्थ म्। मूलाविते बस्तिनिवधनाचे कणिक काय । मारवाडगोभवः। बनस्य कागख ८५॥ दृढ़ इचादि।-तनुः सूमः, मष्टभिर: शिराविरहित:, समुशिरासमूह इयर्थः, कषाय विफलादिकषाय,व्यभावनया, रता: रक्षितः, चत एव विगन्ध: विगतपूतिगन्धः। सशुद्ध: मलिनताविरहितः । यथाऽनुरूपं बयोऽनुरूपम। नेवेषु अस्तिने वेषु. सुबतूं वः सुदृढ़ बन्धनसूबः, बस्तिोन्यः । अयभाग एकाकायता कनिष्ठाङ्गलिपारमावस्यूला मूले च बाणिसाइयवतीम् पङ्गुष्ठमानस्थलाच बयो- इनरुपा पड़ाबङ्गल दोघी' सुवणदिमयोम् ऋचादिविशेषणपशिष्टाच नलिकामा उथ्यांत, सुहादिनिगलना छिद्रवन कार्यम् ; दाब्यादिगुणविशिष्ट मरनवादी- नामन्यतमय बस्ति नलिकायालयाः मूलवार्षिकोहदसूबेष बनीयात् यदि निष्कर्ष: । ८६॥ शोधनवस्तिमुना नाड़ौद्रणे दोषमान पति वियोति, पबोरिति ।- अखरोगे, नाडोवणे नाते दीयमानो गाँस्त: व्रणवतिः। मुरच्छिदं मुद्रवेशाईछि. विशिष्टम् । “मृच्छिद्रम्" इति पाठे-खल्पच्छिद्रमित्यर्थः । ग्धपक्षनखिकापरिचालि घटना पचे या नलिका मक्षाब खरोमहिलांविशेषः, तात् स्थ खम् ॥८७ ॥ योधनवसर्थ अन्यान्तरो नेषस्य उपादानं परिमाणादिषधा, बमिदिर ·[१०] परिभाषा-प्रदीपः। ततो हादशकं यावत् मानं स्यादष्ट सम्मितम् ॥ ६ ॥ ततः परं हादशभिरङ्गलैर्नेत्रदीर्घता । मुगच्छिद्रं कक्षायाभं छिद्रं कोला स्थिरन्धकम् ॥ २० ॥ यथासङ्ख्य भवेन्नेनं लक्षणं गोपुच्छ सन्निभम् । आतुराङ्गुष्ठ मानेन मूले स्थूलं विधीयते ॥ २१॥ कनिष्ठिकापरोणाहमग्रे च गुड़िकामुखम् । तम्मले कणिके हे च कार्ये भागाच्चतुर्थकात् । योजयेत्तत्र वस्तिस्तु बन्धविधानतः ॥ २२ ॥ बपिल पुट कास्य उपकरणादिनिर्देशः। सुगाजशूकरगवां महिषस्थापि वा भवेत् । मृत्रकोषस्य वस्तिस्तु तदलाभेन चर्मजः ॥ कषायरतः सुमृदुर्वस्तिः स्निग्धो दृढ़ो हितः ॥२३॥ amon- अन्यच्च ।- निरूख द्रव्यं वस्तिनिक्तिशा- कषायचीरतलयों निरूहः स निगद्यते । वस्तिभिर्दीयते यस्मात् तस्मादस्तिरिति स्मृतः ॥२४॥ बस्तियस्य प्रयोगकमः।- तनानुवासनाख्यो हि वस्तिय: सोऽत्र कथ्यते। पूर्वमेव ततो वस्तिनिरूहाख्यो भविष्यति ॥८॥ कलायाभं वत्तुंसक सायाभम् । तदलाभेन मूवकोयलामाया पर्मन: मुगादौनो चमविनिर्मितः॥८८-८॥ पायापणापराय निरुवस्से द्रव्यं पस्तिनिश्चिा, अपायेति।-"कापाय सत्य विधिस्तु इति पाठान्तरम् । कतिभिः समादौनां मूवशोषमय वरिख मिरियर्थः ॥ १४॥ बस्तिहयस्य प्रधोगकाममार, तवेति:-पूर्वमेव इति हेदः। बवासनायो यो अस्तिः, स एव पूर्वमेव कथ्यत, पायापनात मागेव दीयते इत्यर्थः । मनः मनुपासना ·चतुर्थः खण्डः। [१०] उत्तरवरितः। निरूहादुत्तरश्चैव वस्तिः स्यादुत्तराभिधः ॥ ६ ॥ मावावस्तेमावानिदेशः।- अनुवासनभेदश मात्रावस्तिरुदीरितः । पलयं तस्य मात्रा तस्मादोऽपि वा भवेत् ॥२७॥ अनुवासनानि :- अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली। नानुवास्यस्तु कुष्ठो स्यान्नेही स्थूलस्तथोदरी ॥ २८॥ भास्थापनानुबासनानः।- नास्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादरड्युताः । शोथमूळऽरुचिभय-श्वासकासक्षयातुराः ॥ ८ ॥ सम्यक् प्रयुतास्य बस्तेर्गुणाः।- शरीरोपचयं वर्णं बलमारोग्यमायुषः । कुरते परिवृद्धिञ्च वस्तिः सम्यगुपासितः ॥ १०॥ ऋतुभेदे नेहवस्से:शालनियः।- दिवा शौते वसन्ते च स्नेहवस्तिः प्रदीयते । ग्रीष्मवर्षाशरकाले रावौ स्यादनुवासनः ॥ १०१॥ उत्तरवस्तेः खरूपं निरुक्तिञ्चार, निहादिति ।-निरूहादुत्तरश्चैव निकामनाए- मित्यर्थः।- उत्तराभिधी बस्ति: उत्तरपतिः स च मूवहारण देयः ॥ १६ ॥ मावाबस्ते: स्वरूपं मावाचाह, अनुवासनेति ।-तख मावावस्तेः॥१७॥ अनुवासमीयमा, पदवाख इति ।-केवखानिखी दोषान्त रामिष्ट वासरोगी। निषिद्धाशुवासनामार-नेति॥ वस्त्यन नाह-मास्थाप्यति ॥१९॥ बलिगुणमार, शरीरीपचयमिति। -समय गुपासितः सम्यक्से वितः, यथायी दत्त इत्यर्थः ॥ १०॥ ऋतुसेटे नेहवस्तिदानसमयमा, दिवेति-नेहस्ति; अवामगस्ति;

·[१४] परिभाषा प्रदीप अनुवासने पतिसग्धोजन पकारितानिर्देशः।- न चातिस्निग्धमशनं भाजयित्वाऽनुवासयेत् । मदं मूच्छाञ्च जनयत् द्विधा स्नेहः प्रयाजितः ॥ १०२ ॥ अयोगातियागयुती यादोषानदेशः।-- होनमानावुभौ वस्ती नातिकाय्य करौ स्मृती। अतिमानो तथाऽऽनाहलमातीसारकारको ॥ १.३५ पवासमोत्तमादमावानिदेशः ।- उत्तमस्य पले: षडभिः मध्यमस्य पस्त्रिभिः । पलैकाईन होना स्यादुक्ता मानाऽनुवासन ॥ १०४ ॥ अन्यच्च amoda वर्गभेद निस्य मोवानिर्देशः।- निरूहमात्रा प्रथने प्रकुञ्चो वत्सरं परम् । प्रकुञ्चद्धिः प्रत्यब्द यावत् षट्प्रस्तास्ततः ॥ १०५ ॥ प्रसृतं वयैटू हादशाष्टादशस्य तु । पा-सप्तरिद मान दशव प्रसूता: परम् ॥ १०६॥ अनुवासनात् प्राक् पतिविग्धभोगन निषेधयति, न पनि।-बिधा भान्छ. विधया वतिविधया च इत्यथ: ॥ १० ॥ पयोगातियोगयुक्तयाः वस्त्याः दोषमा, सोनवि।-भौं भास्थापना बासमाख्यो। १०३॥ पवासना दयोषश्वस्य उत्तमादिमावामा, उत्तमति ।-समख सचम- बलानखविशिष्टख । एव मध्यमसाप व्याख्या काया। पले काम साईपखन ॥१०॥ बयाभदैन निमायामा, निकहता-प्रथम वत्सर एकपषौंथस्य धियोः। अकुञ्चः पखम्। पर प्रथमषांदनन्तरम् । यावत् षट्पता: हादशपक्षपर्यन्तम तेन एकांत बादशवर्ष याबत एकैकपल याबादशपलं भवेदियः। मई कादशवर्षाडमिन्यथः, प्रस्थब्दमको क प्रसृत मला वईयेत यायत बादशामना मन्ति शादर्शति छेदः, तेन हादगाई अयोदशवषमारभ्य अष्टादश अष्टादशवर्षीयस्य अमृत पलयाला बईयेत, तन अयोदशवर्षादारभ्य प्रतिवर्ष पश्या REAN पानिपखानि मामा शुरणय बासमवे; समानापश्यन्नमा ·चतुर्थः खण्डः। [१५] अनुवासनस्य नावानिदेश: यथायथं निरूहस्य पादो मात्राऽनुवासने ॥१०॥ अनुवासनस्य सम्यग योग हणम ।- सानिलः सपुरोषश्च स्नेहः प्रत्येति यस्य वै । विना पौड़ां त्रियामस्थः स सम्यगनुवासितः ॥ १०८॥ पनुवास नस्य पयोगातियोगलक्षणम् ।- विष्टब्धानिलविण्मूत्रः स्नेहो होनेऽनुवासने । दाहलमपिपासात्ति-करचात्यनुवासने ॥ १० ॥ निरूहानुवासनयोतिप्रयोगे दोषनिदेशः।- स्नेहवस्तिं निरूहं वा नैकमेवातिशीलयेत् । स्नेहात्पित्तकफोल्लेदो निरूहात् पवनाद्भयम् ॥ ११ ॥ चतुविशतिपलं मानम्। परं सरतेकडू, दशैव प्रस्ता: विंशतिपलानि मावा प्रयोज्या इत्यर्थः ॥ १०५।१०६॥ निरूहनावातिदेशेन पयोमेटे अनुवासनस्य मावामाह, यथायथमिति ।- यथायथं यथावय:, निहस्य पादो मायाऽनुवासने मिरूदस्य मावा, अनुवासने तस्य पादमावा देया, तेन प्रथमे बत्मरे अनुवासनस्य कर्षमावा, एवं कर्षाभिधा बादशवत्सरे प्रकुञ्चवयं माचा स्यात् । एवं बयोदशादिष्वपि एतदनुसार मावा निर्णया इति । १०७ ॥ सम्यगनुवासनखक्षणमाछ, सानिला इति ।-प्रत्येति प्रत्यागच्छति, बहिर्देशमिति शेषः, वहिरागच्छतीत्यर्थः । “प्रत्येति शुन्य व "प्राप्नोति" इति पाठान्तरम् । विधामस्थ: पक्काशये एक प्रहरवयं हातावस्थानः। “विना पौडां वियामस्थः" इत्य व जपाचोषी बिमा शोब्रम्" इति सुश्रुते तथा "उपद्रव विना शौनम्" इति च शार्ङ्गधरे पाठः ॥१०॥ होनास्य नुवासनयोर्लक्षणे आह, विष्टब्धेति ।-विष्टब्धानिलविण्सवः विष्टब्बानि पनिलविण्मचापि यस्मात् तादृशः, स्नेह इत्यस्य विशेषक, वातमूबपुरीषाण सम्भकरः इत्यर्थः ॥ १०९। केवलानुवासनस्य केवलाथापनस्य वा पतिप्रयोगनिषेधमान, सेहवस्तिमिति। एकमेव परस्परानन्तरितम् । क्षेत्रात् अनुवासने प्रयुक्तात स्नेहादित्यर्थः । पित्तकफोतवेदः पित्तक्षपोरगमः। "नेहात् पित्तक फोरलेदः" इत्यत्र "हात् पित्त कफोत्तोश:" ..

·परिभाषा-प्रदीपः। अनुवासनानहा: ।- अनास्थाप्या येऽभिधेया नानुवास्याच ते मताः। विशेषतस्त्वमी पाण्ड-कामला-मेह पौनसाः ॥ १११ ॥ निरन्नप्लोहविड्भेदि-गुरुकोष्ठकफोटराः । অর্মিষ্মম-জ্জিামান। पोते विषे गरेऽपच्यां श्लोपदी गलगण्डवान् ॥ ११२ ॥ पाण्थापनाम:- अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कशः। प्रामातिसारी वमिमान् मंशुद्धो दत्तनावनः ॥ ११ ॥ खासकामप्रसकार्शी-शिक्कामानाल्पवयः। पायुशूल: कताहारो बहच्छिद्रोटकोदरी। कुष्ठौ च मधुमेहौ च मासान् सप्त च गर्भिणौ ॥११॥ पक्षणानुसारेण चिकित्मायाः कव्यतादिनिर्देशः।- न चैकान्तेन निर्दिष्टे कुर्य्यादभिनिवेशनम् । भवेत् कदाचित् कार्याऽपि विरुद्धाऽभिमता क्रिया ॥११॥ - इति तश "उतले शाग्निबधौ स्नेहात्' इति च पाठान्तरम्। पदमाइयं वायहडित, निरन्तरनिहास्य रोक्ष्यातिमय करत्वात् ॥ ११० ॥ अनुवासनानहानाह, अनास्थाप्या इति ।-निरन. उपवासक्तियः। गुरुकोछ. फोदरा: गुरुकोष्ठबन्त: कफारिश्च । पायमारुत: जल भो ॥१११११२॥ बास्थापनानांनाह, अनास्थाप्या इति। तोरस्क: रचती। संशः मिरित', "मिमान्” इन्य नेन वमन न्योतात्वात । इतनावमः टसमस्य: । " अल्पवय: इस "बन्यवर्चमः" तथा "पाथमः" इत्य व "शूनपायुः" इति पाठान्ताम् । बद्धच्छिट्रीट शोटरी बहगुमोदरी किटान्त्रादरी जलोदरी ॥ ११३ ११४ ॥ शोधनान अपि कदाचिदव स्थावशात् शोधनमहंन्ति तथा शोधनार्थ पपि बदाचिदवस्थाबशात शोधनं नहिन्ति इत्या, न चेखिा-एकान्तेन अभिनिवेशन स्थीत मेव कार्यमिति निर्बन्धमित्यर्थः। भवेत् पदाचित् कार्याऽपि बिरुवाऽभिमता शिवा पदाचित् विरुदापि शास्त्रानमिमताऽपि किया अभिमता इटा, पत एक - ·चतुर्थः खण्डः। [१०७] अवशानुसार निषिद्धाया: कान्यत्वे दृष्टान्तः।- छर्दि-इंद्रोग-गुल्मार्त वमनं खे चिकित्सिते । अवस्था प्राप्य निर्दिष्टं कुष्ठिनां वस्ति कर्म च ॥ ११ ॥ [इत्यनुवासनः]। अथ निरूहमाह- निप्रयोगय दिनकालादिनिर्देशः।- अनुवास्य स्निग्धत ढतीयेऽङ्गि निरूहयेत् । मध्याथे किञ्चिटाहत्ते प्रयुक्त बजिमङ्गले ॥ अभ्यता लेदितोत्सष्ट-मलं नातिबुभुक्षितम् ॥११॥ किञ्चिदाबत्ते इत्यल्पलिते। टतीयेऽनि प्रायोवादात्, पञ्चमेऽप्यति क्रियते ; यदाह वाग्भटः, - “पञ्चमेऽथ टतीये वा दिवस साधके शुभे? निरूहयेदिति दोषं निर्हरदित्यर्थः, अत एवाह सुश्रुतः, "दोषनिहरणाच्छरोररोहणाहा निरूहः” इति। अस्थास्थापनमित्यथि नाम ; “वयःस्थापनादायुःस्थापनाहा” आस्थापनमिति सुश्रुत एव। यथा- on कार्यो भवेत, तथा च घरके पाप्यताम्-- उत्पद्यले हि साऽवस्था देशकालबर्ड प्रति। यहां कार्य मकासं स्थात कर्म कार्यञ्च वज़येत् ॥ इति ॥ ११५ ॥ अवस्थायशात निषिद्धस्य कार्यत्वे दृष्टान्तमार, छर्दिरिति ।-खे चिकित्सिते यमनादिचिकित्साधिकार। ला दिवोगिको निषिद्धवमना पाप यथा पवस्वावधान कदाचित् वमनमन्ति, एवं निषिद्धवस्तयोऽपि कदाचिदात्यायके व्याधौ बल्युचिताः भवन्ति, पती ज्ञानवान् भिवगातुरावस्था बिमिच्य योधनं प्रयुनीत, निर्दिष्टे एक विषये एबान्ताभिनिवेशं न अादिति निष्कर्षः । "ष्ठिनां वस्तिक च" इत्यत्र “वास्त कर्म न योगयत्" इति पाठान्तरमसद्धतम् ॥ ११६ ॥ तिझइवस्तिप्रयोगश्य दिनकालादिकमाइ, चानुवादि।-निरनतई सम्यनिग्ध- কিন্তু ঘ:, বলিম্বিলিনি আমল, অলিম্মুি লিলিথ। “নিৰ दस्थ व "खिनधतनुम् इति पाठान्तरम्। बतौयेऽङ्गि अनुपासनातृतीये दिवसे। किञ्चिदान्ते विश्विदपगते यः। अभ्यता खेदितीत्मृष्ट मखम् पञ्चविधया जिग्न स्विनं त्यजपुरापरीषञ्च ॥ ११५५ ·[Rar] परिभाषा-प्रदीपः। विरेचनादिप्रयोग दिनावधिनिदेशः।- यक्षाहिरको वान्तस्य ततः पक्षात् निरूहणम् । सद्यो निरूढ़ोऽनुवास्यः सप्तराताहिरचितः ।। ११८॥ दोषभेदाद्रिबहानामा मावानिदेशः।- मधुस्नेहनक ल्काख्य-कषायावापतः क्रमाद । त्रीणि षट् हे दश त्रीणि पलान्यनिलरोगिषु ॥ ११ ॥ पित्ते चत्वारि चत्वारि हे हिपञ्च चतुष्टयम् । षट् वीणि हे दश बौणि कफे चापि निरूहणम् ॥ १२ ॥ मेहनं पकनेहः, आमस्य निषिद्धत्वात्, "न * चामं प्रणयेत् स्नेह स ह्यभिष्यन्दयेद्गुदम्" इति दृढ़बलवचनात्। पक्कस्नेहश्च वातव्याधी निर्दिष्टः नारायण-प्रसारणी-सैन्धवादितैलादिकः, एवमनुवासनऽपि । कल्को मदनफलादीनाम् । कषायो दशमूलादौनाम् । आवापः काञ्जिक-जम्बीर- रस-मांसरसादौनाम् । बौणि इत्यादि । वातरोगे क्रमात् यथाक्रमं मधु- विरेचनादीनां कालावधिमाल, पचादिति ।-बान्तस्य पचारिक: वमनाव बचदशदिवसानन्तरं विरेचन दातव्य, सत: विरेचनानन्तरं पक्षात पश्चददिवसात् परं निरूपणं कर्तव्यम्। “तत: पक्षात् स्थव "तत: पचात् इति मत पाठः। निष्ट: भास्थापितः, सद्यस्त तो येऽनीत्यर्थः, “सद्यसदहरेव पति कैषित, पनुवाख:, तथा विचितः सप्त रावात् सप्तदिगानन्तरम्, अष्टमे दिने अनुवास्थः। खिग्धं खिनच घुरुष बामयित्वा तसंसर्जन पचानन्तरं विरेचयेत, तबः सप्तदिनानन्तरमनुवाब तीये दिषसे निरूहयेत. निरूपन्य रूक्षण त्वात् हमार्थ निरूढं पुमस्वतीयेऽङ्गि अनुवासयेत्। यस्तु पनुशासनं नाईति, स विरेचनानन्तरं पश्चात् निकायितव्यः, *वयपक्षाधिकरणम्" इत्यु तात्वात् इति निर्गलितार्थः । ११८ ॥ निकहवस्तौ देयमध्वादीनां मानमाड, मध्विति ।-बाल्क: पाख्या यस्य सः बल्काख्यः कल्क इत्यर्थः, अब कल्क इत्यनेनैवेष्टसिद्धौ पाख्याशब्देनैवं पोषयति यत् निकहणे कल्क: एव देयः न तु कल्काभेदचर्णम् इति। पावाप: प्रक्षेपः। भावापत: भाषापानामिन्यर्थः । पब "सर्ववितिभ्यस्तसिल* इत्यनेन षष्याससिल् ॥११९।१२०॥ * भामम् अपकम् । सः चपक्वखेडा अभिष्यन्दयेत् क्रुदयेत् । हालवाचनापि पामोधो निषिद्ध इत्यर्थः।

·चतुर्थः खण्डः ।
[१०]
नस्त्रीणि पलानि, स्नेहस्य घट, कल्कस्य हे, कषायस्य दश, लौणि च
आवाप्यस्य। एवं पित्ते मवुनश्च चारि, स्नेहस्य च चत्वारि, कल्क स्य हे,
कषायस्थ बिपञ्चेति दशेत्यर्थः, आवाप्यस्य च चतुष्टयमिति। एवं कफे
मधुनः षट्पलानीत्यादि योज्यम् ।
शाङ्गधरमतमाह-
निरम्य बहुधात्वनिटेंशः।-
निरूहवस्तिबहुधा भिद्यते कारणान्तरैः।
तैरेव तस्य नामानि कतानि मुनिपुङ्गवैः ॥ १२१॥
निरहस्स पर्यायादिनिटेश।
निरूहस्यापरं नाम प्रोलमास्थापनं बुधैः ।
स्वस्थान स्थापनाहोष-धातूनां स्थापनं मतम् ॥ १२२ ॥
निरूहस्य श्रेधादिमावानर्देश.
निरूहस्य प्रमाणच प्रस्थ पादोत्तरं परम् ।
मध्यमं प्रस्थमुद्दिष्टं होनञ्च कुड़वास्त्रयः ॥ १२३॥
पाण्यापनानहां: ।-
अतिस्निग्धोक्लिष्टदोष: क्षतोरस्क. क्रशस्तथा ।
आमानच्छटिहकार्श: कासश्वासप्रपीडितः॥ १२४ ॥
गुदशोथातीसारातॊ विसूची कुष्ठसंयुतः ।
मभिणी मधुमेही च नास्थाप्यश्च जलोदरी ॥ १२५ ॥
पाण्थापना:-
वातव्याधावुदावर्त वातामुग्विषमज्वर ।
मूछोटष्णोदरानाइ-मूवच्छाश्मरोषु च ॥ १२६ ॥
..
माघरोतनिकमाइ, निरूहेति । -: कारण भेदेरित्यर्थः ॥ १२१ ॥
निरूह नामान्तरं तस्य च निनिमाड, मिरूस्यांत ।-खस्थान स्थापनात
बिमार्गगताना दोषध तूना व स्थाने पानयनादित्यर्थः ॥ १२२ ॥
निरहस्य हदिमावामा, निरहर प्रमाणामाता -प्रस्थं वादातर साशा
स्यमा परम उत्तमम् । कुडवास्वय. हादपलानि ॥ १२३॥
अनास्था यानाश-कीति॥ १२०॥ १२॥

·[११] घरिमाया-प्रदोषः। वृद्यसग्दरमन्दाग्नि-प्रमेहेषु निरूहणम् । शूलेऽन्तपित्ते हृद्रोगे योजये विधिवदुधः ॥ १२० ॥ निसहप्रयोगविधि- उत्सृष्टानिलविण्मत्रं स्निग्ध विनमभोजितम् । मध्याह्न रहमध्ये तु यथायोग्य निरूहयेत् ॥ १२८॥ निरूह स्नेहवास्तविध्यातिदा ।- सेहवस्तिविधानेन बुध: कुर्यान्निरूहणम् ॥ १३ ॥ प्रयोगानन्त कर्तव्यनिर्देश: 1- जाते निरूहे च ततो भवेदुलाटकासनः । तिष्ठन्मुहर्तमान न्तु निरूहागमनच्हया ॥ १३० ॥ अनायान्तं मुहन्तेि निरूह शोधन हरेत् । निरूहैरेव मतिमान् क्षारमूवाम्लसैन्धवैः' १३१॥ सम्यनिरूहस्य लक्षणमाह चिकित्यामृत यथा- सम्यगयोणितनिरूहलतपम ।- न धावत्योषधं पाणिं न तिष्ठत्यवलिप्य च। . खास्याप्यामाइ-बात व्याधाविति ॥ १२६।१२७॥ प्रयोगविधिमा, उमटेति ।-अभोजित "न तु भुक्तवले देयमापथापनमिति स्थितिः। भामं तद्धि हरेस मुक्ती दि दोषाच कोप येव ॥” इति भुक्तावत: आस्थापन निषेधात् । मध्याई पपगतमाय मध्याहे. "मव्याज किञ्चिदाइत्ते" इति दर्शनात् ॥१२॥ पतिदेशेन निरूविधिमाइ, ते इति ।-नेहवालविधानेन अबुवासभोता- स्था॥ १२६॥ জনকিয় ৰূ মনা, গান इति ।-उल्लाटु कामग. करंजानुः सन् विध इत्ययः। कथ मुल्कटकाखनो भवेत ? इत्यार, निहागमने या दत्तस्य साधादेवहिन सरणार्थम । शियन् कालं मवेत या. मुह मातम काल्प समयम, विशनमा वामहमित्यर्थः । सुन्नेि प्रक्षागते काव्यमा, मनायान्त- मिति ।-बारम्बान केन्ध : चारादियुत: भोधन : शोधनद्रव्य है। मस्तिभित. वरित दहिरानवेन् । १३९।१३१॥ चिकित्सासन * निश्चित निकास लक्षणमा, बेति।ौषई सिकिसमसादिकपं निरूकोषध पाणिं न चावति तदतथा प्रचालितमाय हवं T समय ·'चतुर्थः खण्डः। [११] न करोति च सीमन्तं स निरूहः सुयोजितः ॥ १३२ ॥ कल्कनेहकषायाणामविवेकाभिषग्वः। वस्तिस्तु कल्पितः प्रोक्त स्तस्यादान तथाऽथै कत् ॥ १३३ ॥ न धावति न पृथग्भवति। सोमन्तं तैलादिरखान् । एतेन मधु नेहादीनाम् अपृथग्भाव इत्युक्तं भवति, अत एवोक्तं कल्केत्यादि। मदकोष्ठे बस्ति प्रयोगविधिः।-- पूर्वोक्त न विधानेन गुदे वस्तिं निधापयेत् । त्रिंशन्सानास्थि तो वस्तिस्ततस्तत्कटको भवेत् ॥ १३४ ॥ उत्कटुको भवेदिति वस्तेरागमनाय । उत्कटुक इति उगत इति * एतच्च मुटुकोष्टं प्रति वैगिनञ्च । मावास्वरूपनिदेशः।- यावत पय्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम् । निमेषोन्मेषकालो वा सा मात्रा परिकीर्तिता ॥ १३५ ॥ लोके। कारोतीत्यशः. नातितरलं भवतीति यावत तथा अतिसान्द्र तया औषधं पाणिनव- लिप्य न तिति, तथा सोमन्त मीमतपत तैलादिरखादिक, न करोति स निरु: सुयोगिता सुमिश्रितः. बस्तिदानकाले एवम् कारण चेत् वस्तिद्रव्य मिश्रित भवेत. सदा स एव निकः सम्यक् कार्यसाधकत्वात् मुथोजित इति मन्तव्यम् । चविवेकात चपृथगभावात, सम्यक् मित्रोभावादियधः । तब उतारूपेण सुयोजितस्य बस्ते:, पादानं प्रयोग इति यायत. तथाऽजत् मयोजितम्य वोऽथः कर्मसाधन- कपस्तेत्कृत। "तस्थादानं तपाऽर्थात् इत्यव "तस दानं यथार्थकत प्रति सुश्रुते पाठः ॥ १३२।१३३ ॥ मुटुको प्रति बस्तिमयोगविधिमा पूर्वाननेति । पूर्वोतन विधानेन उत्सष्टा- निलविण्सव तथा न धावत्यौषधं पाणिम् इत्यायुता विधानेनेत्यर्थः। विंशमावास्थितः स्वस्ति प्रयोगानन्तर विशद्वारं निमेषोन्मेषे बावान् समयो गच्छति तावन्से कालमवस्थित सन् इत्यधः ॥१३४॥ विशन्माना इत्यु न, तखा मापाया: स्वरूपमाह, यावदिति। -मध्येति पर्या- मछति, परिवेष्टयतीत्यर्थः । दक्षिणं इस्लामियन्वयः ॥ १३५ ॥ . * एतत-विशम्मावावस्थानम। देगिनं-सातपुरोषगम् ।

·[११२] परिभाषा-प्रदीपः। अवेगिनं करकोष्ठञ्च प्रति यथा- क्रब कोठे बस्ति प्रयोगविधि: ।- जानुमण्डलमावख्य दत्तं दक्षिणापाणिना। सष्टनेवछटाशब्द शतं तिष्ठेटवेगवान् ॥ १३६ ॥ हितोयं वा हतीयं वा चतुर्थं वा यथाऽईनः । पुट प्रदापयेवैद्यो वुवा रोगबन्नाबलम् ॥ १३७ ॥ कष्टनेत्रो वहिष्कृतनलिकः । छटा “तुड़ो” इति ख्याता । यथाऽहंत इति यो यावन्तं पटमर्हति तस्मे तावन्तं पटं दापयेदित्यर्थः । वस्तिनिप्रतिविधिः- मम्यनिरूढ़लिङ्गे तु प्राप्ते वस्तिं निवारयेत् ॥ १३८ । अन्यच्च- निरूहस्य सम्यग्योगलक्षणम।- नाभिप्रदेशच कटिञ्च गत्वा कुक्षि समान्लोद्य पुनश्च सृष्टः । मंस्निह्य कायं सपुरोषटोषः सम्यक् सुखेनैति च यःम वस्तिः ॥ १३९। प्रसृष्टविण्मत्रममौरणत्वं रुचाग्नवद्याशयलाघवानि । वेगोपशान्तिः प्रकृतिस्थता च बलञ्च तत् स्यात् सुनिरूढलिङ्गम ॥१४॥ का कोष्ठस्य पवेगिनश्च पवस्थानकालनियममाह, जान्विति। -भवेगवान् पुरुषः बस्तिन नवकिरणानन्तरं दक्षिणाधिना जानुमण्डल वेष्टयित्वा शतच्छीटिकोप- योगि कालमपेक्ष्य तत. उत्कटको भवेत इत्यर्थः ॥ १३६-१३८ ॥ सम्यक नरूढस्य लक्षणमाड, नाभौति हट प्रयुताः, यः वस्तिः नाभ्यादिक गत्वा पुनः कविं ममानोडा कार्य मंस्निह्य च। “सृष्टम्" इति पाउ. अमाधः । "सृष्टः" "मम” इति वा साधुः। समिति पाठे-कायमिन्य व्य विशेषणम। चरके "पार्थम" इति पाठः। सपुरोषदोष' दोषी वातादिः पुरोषटोषाम्या म, सुखेन प्रयवं विन्व सम्यक् एति कहिरागच्छति, सवस्तिः सुप्रयुक्ता अयुताव बस्तिरित्यर्थः । पाशय: मखाशय: तस्य लाधवम् । वेगोपशान्ति: व्याधिवेगी. भमनं पुरीषवेगानागमनं वा। "वेगोपशान्तिः" इत्य "रोगोपशान्तिः” इति घर के मम्यक पाठः ॥ १३९।१४०॥

·चतुर्थः खण्डः ।
[११३]
--
असम्यनिरू हलक्षणमाह -
दुष्यं यता निरूतलक्ष गाम /-
स्यात् हृच्छिरोरुक गुटकुक्षिलिङ्गे शोथः प्रतिश्या परिकर्तिका च
इल्लासिकामारूतमूत्रसङ्गः श्वासो न सम्यक् च निरूहिते स्यात्
mib
पयोगातियोगयीरातिदेशिक लक्षणम् ।-
अयोगवातियोगश्च निरूहस्य विरैकवत् ॥ १४२ ॥
[इति निरूहवस्तिविधि:11
अथोत्तरवस्तिमाह, यदाह शाधरः,-
उत्तरवस्तेनैवपरिमाणादिनिर्देशः।-
अतःपरं प्रवक्ष्यामि वस्तिमुत्तरसंज्ञितम् ।
द्वादशाङ्गलक नेत्रं मध्ये च कृतकर्णिकम् ।
मालतीपुष्पबन्तामं छिद्रं सर्षपनिगमम् ॥ १४३ ॥
वयोमेदन समावानिशः।-
पञ्चविंशतिवर्षाणामधो मात्रा हिकार्षिको।
तदृद्धं पलमात्रा च स्नेहस्योता भिषग्वः ॥ १४४ ॥
असाधुनिष्टस्य खक्ष एमाह, स्वादिति ।-परिकर्तिका गुर्दे कतैनवत् पौडा।
हल्लासिक्षा हमास एव॥१४१ ।।
प्रयोगातियोगयुक्तयोः निरूयोल चा मतिदेशेनाह, पयोग इति ।-विरकवत्
विरहनस्थ पद्योगातियोगयोर्यत लक्षणं निकस्यापि पयोगातियोगयीस्तदैव लक्षा-
मिति ॥ १४२॥
शाईधरीता मुत्तरवस्तिमाह, भतः परमिति ।-मुवमार्गेण देवी वस्तिकतरवस्ति ।
उत्तरवस्त्यर्थ नेवविधिमाह. द्वादशति ।-मध्य मेवमध्यदेशे। माखतीपुष्पवताभ
मालतीपुष्यन्त यात स्थलं लक्षा मुज्ज्वलञ्च नेवं कायम ॥ १४३ ॥
क्योभेदेन नेहमालामाइ, पञ्चविंशतीति ।-पञ्चविंशतिवाणामः इति चतु.
विमतिवपर्यय तिमि व्यर्थः । तदूई पञ्चविंशतिवर्ष मारभ्येत्यर्थः ॥ १४ ॥

·(११४] परिभाषा-प्रदीपः। - अवस्तिप योग विधिः।- अथास्थापन शुहस्य हप्तप्य स्नानभोजनैः। स्थितव्य जानुमात्रे च पौठेन्विष्य शलाकया ॥ १४॥ स्निग्धया मेडमार्गा ततो नवं नियोजयेत् । शनैः शनैर्वताभ्यक्तं मढरन्धेऽङ्गलानि षट् ॥ १४६ ॥ ततोऽव पौड्य हस्तिं पानेर्नेत्रञ्च निहरेत् । तत: प्रत्यागते नेहे नेहवस्तिकमा हितः॥ १४७॥ स्त्रोणा बस्तिने वय परिमाणादानर्देशः।- स्त्रोणा कनिष्ठिकास्थल नेत्रं कुर्याद्दाङ्गलम् । मुगप्रवेश्यं योज्यञ्च योन्चन्तचतुरङ्गलम् ॥ १४८ ॥ स्त्रीवाद योधमा टेयनेवप्रमानिदेशः।- हाङ्गलं मुत्रमार्गे च सूहां नेत्वं नियोजयेत् । मूत्रकृच्छविकारेषु बालानामेकमङ्गलम् ॥ १४ ॥ यदाह वाउमट:- वाग्भटमते स्वौणामुत्तरवक्षिप्रयोगे कालादिनिर्देशः।- स्त्रीणामात्तवकाले तु योनिगृह्णात्यपाता। विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यये ॥१५॥ योनिविवशशूलेषु योनियापद सृग्दरे। वस्ति दानविधिमार, अथेति ।-भागमा जानुपमाणोचते । "जानमावे” इति पाठे-जान प्रमाणोचतया उपलचिते, जानमावीन ते पाय य:, पौठे पास स्थित स्वर विधया कृताद्यम्यतया शलाकया, पविष्य अश्मयादिकमनुसन्धाय । सत: वलिदाना नन्तरम् । वस्ति स्नेहादिपूर्ण वस्तिपुट कमिस्थ थे: । निहरेत् वहिष्क यात ॥१४५-१४७॥ লীঘা ইসলাঘা, দীঘা জলি।-লিহ্মিাজুল জলিঙ্গাঙ্গুৰি ! दशालं दशाङ्गुल टीर्घम् । मुगप्रवेश्य मुगप्रवेशाईच्छिविशिष्टमा ॥ १४८ ॥ स्त्रीबालयोव मागे देयाय नेवस्थ प्रमाणमाइ, प्राङ्गालमिति ।-हाङ्गलं मूत्रमार्ग च स्त्रीयामेव मृबस्रोतसि हाल नेव प्रवेशयेत् । बालानां कन्यवानाम् ॥ १४६ ॥ बाग्मटोक्तं स्त्रीणामुत्तरवस्तिदान काजमार, स्त्रीणामिति ।-योनिर्गलास्थपास्ता विडता योनिः ग्यजाति, वस्तिमिति शेष:, पार्तब काले जरायुमुखविकाश नात् । तदा भार्गव काले, विदधीत, तिमिति शेषः । अमृतावपि बायये योनिविभपादौ .

·चतुर्थः रखगडः।
[११५]
शनैनिकम्पमाधेयं सूक्ष्म नेत्रं विचक्षणैः ॥ १५१॥
स्त्रोदा योनि-मुखमागयो: वाणानां मूवमार्गे च स्नेहमावानिदेशः।-
योनिमार्गेषु नारीणां स्नेहमात्रा हिपालिको।
मूत्रमार्गे पन्नोन्माना बालानाच्च हिकार्षिको ॥ १५२ ॥
स्त्री वस्ति प्रयोगविधिः।-
उत्तानाय स्त्रिय टद्यादूचजान्वै विचक्षणः ॥ १५३ ॥
अप्रत्यागकृति वस्तौ कर्तव्यनिदेशः।-
अप्रत्यागच्छति भिषग्वस्ताबुत्तरसंहिते।
भूयो वस्ति निदध्याञ्च संयुक्त शोधनेगणैः ॥ १५४ ॥
योनौ दत्तवस्त्व नागमने सत्तंन्यनिदेशः।-
फलवत्ति निदध्यात् वा योनिमार्ग दृढ़ भिषक् ।
सूत्रविनिर्मितां स्निग्धां शोधनद्रव्यसयुताम् ॥ १५ ॥
बस्तिदेशदाई वतिविधि:
दह्यमाने तदा वस्तौ दयाहस्तिं विशारदः ।
क्षोरिवृक्ष कषायेण पयसा शीतलेन वा ॥ १५६ ॥
श्रात्ययिक व्याधौ अनावशालपि वस्तिं विदधीत प्रत्यर्थः। कथं विदधोत?
অপৰিসি -निष्कम्प यथा तथा प्रयागका इस्तो बधा न पाम्पेत तथा
इत्या,
ब
इत्यर्थः ॥ १५०।१५१॥
स्त्रीया योनिमार्ग-मुत्रमार्ग योस्तथा दालानाञ्च मूत्रमार्गे मेहमाचामार, योनि-
मागेष्ठिति ।-योनिमार्गेषु अपत्य पथेषु इत्यर्थः । बालानां कन्य कानाम् ॥ १५२॥
वस्तिदानविधिमार. उत्तानाथै इति ।-उत्सानायै जईमुखशायिन्यै । जान्दै
जानुहयं सडोच्य ऊडी कृत्य च स्थिताय ॥ १५३ ॥
पनि सुते यस्तो वातव्यमाड, अप्रत्याग तोति। संयुक्त शोधगण: वस्तिशोधक
द्रव्य मम् है: मंसृष्टम। “सयतम" इत्या संयुक्तैः” इति पाठान्तरम् ॥ १५४ ॥
योनौ दत्त यस्तावनि.मृत कर्तव्यमाह, फलवत्तिमिति ।-फलपति मदनफलादि.
निमिता वर्तिम ॥ १५५ ॥
ट्रव्याणामनि.सरणात वस्तिदा उपभाममाह, दह्यमाने इति ।-वस्तो बस्तिदंश।
वस्तिम् उत्तरवस्तिम्। पीरिक्षकषायेण ध योधादोनो काधेन ॥ १५६ ॥

·[११]
परिभाषा प्रटीपः।
.
--
उत्तरवते गुण: मिषित स्थाननिशिय।-
वस्तिः शुक्ररुजः मां स्त्रोणामात्तेवजा कजाम् ।
इन्यादुत्तरवस्तिस्तु नोचितो मेहिनां क्वचित् ॥ १५७ ॥
पतिदेशेन सम्यग्योगलक्षणादिनिर्देश -
सम्यक् दत्तस्य लिङ्गानि व्यापदः क्रम एव च ।
वस्तरुत्तरसंज्ञस्य समानं स्नेहवस्तिना ॥ १५८॥
फलवत्ते: स्वरूपं विधि-
वृताभ्य ते गुदे क्षेप्या लक्षणा स्वाङ्गुष्ठ मनिभा ।
मलप्रवर्तिनी वर्तिः फलवर्तिश्च सा स्मता ॥ १५ ॥
आनन्दसेनस्वाह, वस्तिमात्रा यथा-
भानन्दसे नमते उत्तरवस्त्य दीनां मावानिशः।-
अनुवासनभेदश मानावस्तिरुदीरितः।
पलाई मुत्तरो वस्तिर्मानाबस्ति: यल हयम ॥ १६० ॥
यापना नेहवस्तिश्च हावेतौ षट्पलान्वितौ ।
पिच्छावस्तिर्भवेत् प्रस्थः पाटोन: कौतितोऽपरः ॥१६१५
यापनावस्तिरिति वातविकारयापनार्थ यो वास्तरित्यर्थः ।
अथ धूमपानविधिः-
धमावश्यायजदोषनिदेशः।-
धम: पित्तानिलो कुऱ्यांदवण्यायः कफानिलो ॥ १६२ ॥
उत्तरवस्ते पनाह, वस्तिरिति ।
बसिरुत्तरवस्ति. ॥ १५७ ॥
सम्यगयोगादोगा लपमतिदेशेन निर्दिशति, सम्यगिति ।-क्रम: चिकित्सा
प्रणाली ॥ १५८॥
फलवर्ने: स्वरूपमाह-कृताभ्य ते इति ॥ १५ ॥
धानन्दसे नमते उत्तरवस्त्यादीनां मातामाह, अनुवासने ति।-पादोगः कीर्मिती-
ऽपरः पपर: एतहातिरिक्तसिद्धवस्त्यादिः पादोन प्रय. चतुदंश पलानीश्वर्थः ।
*पाटोन" इचव "सपाहः" इति पाठातरम ॥ १६०।१६१ ॥
अथ धूमपानविधि वक्तमादौ धूमावश्याययोदोषमा, धूम इति ।-धुमा
भासासुख भविष्ट, धुम इत्यर्थः । अवश्यायः, -प्रयाध शब्दे नाव कुमटिकावन्त सा,
धमसदृशत्वात् ममषिौति संशान्तरत्वाच ॥ १६२ ॥

·चतुर्थः खण्डः।
[११]
धूमपानगुणमाह-
धुमपानमाध्यरोगा:
मौरवं शिरसः शूलं पोनमोऽडावभेदकः ।
कर्णाक्षिशूलं कामश्च हिक्काखामौ गलग्रहः ॥ १६३ ॥
दन्तदोबल्यमानाव: श्रोन प्राणाक्षिदोषजः ।
पूतिघ्राणास्य गन्धच दन्तशूलमरोचकम् ॥ १६४ ॥
हनु-मन्याग्रहः कण्डः किमयो मुखपाण्डुता ।
लेमप्रसेको वैवयं गलगण्डाधिजिवके ॥ १६५ ॥
खालित्यं पिचरत्वञ्च केशानां पतनं तथा ।
क्षवथुशातितन्द्रा च बुद्धेर्मोहोऽतिनिद्रता ।
धूमपानात् प्रशाम्यन्ति बलं भवति चाधिकम् ॥ १६६॥
सकालासिपीतयोर्धमयोोषा: तत्प्रतीकार ष ।-
रक्तपित्तान्ध्यबाधियं-टएमच्छीमदमोहकत् ।
धूमोऽकालेऽतिपोतो वा तत्र शोतो विधिर्मतः ॥ १६७ ॥
पञ्चविधधमानां नामानि ।-
प्रायोगिक: स्नेहि कश्च वैरेचनिक एव च ।
कामहारी वामनौयो धमः पञ्चविधो मतः ॥ १६८ ॥
प्रायोगिकः प्रयोगः स्वस्थस्य । स्नेहकारी स्नैहिकः । दोषविरेचनात्
वैरेचनिकः । कण्टकार्यादिभिधूमपानात् कासहरः। वमनकारी
वामनीयः।
धूमपान गुणमार, गौरवमिति।-श्रीनप्राणाचिदोषजः पासाय: कर्णदिसावा।
अधिनिक जिह्वागतरोगभेदः। कैद्यानां पिचरत्वं पिङ्गलवर्णता, पतनमपि
केशानाम। चवथः बिका, “डाचि" इति लोके ॥ १६३-१६६ ॥
चकाले पातिशय्येन च पौतस्य धमस्य सप्रतीकारं दोषमाह, रक्तपित्तति
तव पविधिपौतधमजरक्तपित्तादौ ॥ १७ ॥
कार्यभेदैन धूमस्य पञ्चविश्वत्वमाड, प्रायोगिकः इति ।-प्रयोगे खस्थस्य नित्य
प्रयोगडित: प्रायोगिकः। वैरेचनिकः शिरस्थ क फनि:सारवा: ॥ १६॥

·[११] परिभाषा-प्रदीपः। धूमोहोरण डानिदेशः।- वक्त्रोणैव वमेडमं नस्तो वस्त्रेण वा पिबन् ॥ १६ ॥ दोषाणामवण्थानविशेष धुमपान हार निर्देशः।- उर:कण्ठगते दोषे वक्त्रेण धुममापिबेत् । नासया तु पिबेहोष शिरोघ्रामाक्षिसं श्रये ॥ १७ ॥ धमपञ्चकानां ट्रयनिर्देशः।- गन्धैरकुष्ठतगतिः प्रायोगिको मता। नैहिके तु मच्छिष्ट-स्नेह गुग्गुलु मजकः ॥ १०१ ॥ शिरोविरेचनद्रव्यैर्वतिरेचने मता। कासवेरेव कासनी वामनामनी मता ॥ १०२ ॥ निषेधमाह- धूमपानान :- योज्या न पित्तरताति-विरितोटरमेहिषु । तिमिरोहीनिलायान रोहिणी-दत्तवस्तिषु ॥ १७३॥ येन हार धम: पातव्यः येन वा त्यस्ताव्यस्त दाह, वोणेति। नत: नामियर बक्केण मुखेन वा धर्म पिवम् बक्के व वमेत उशिरेत, नत नासया बमेत इत्येव- कारार्थः, तथाकरणे दोषश्रुतेः, यदुनी चरके-"प्रतिलोमं गतो ह्याशु मो हिंस्याद्धि चक्षुषो" इति ॥ १६९॥ नतो वो ण वा पिवन इत्युक्तां, तब कुब महत: कुछ बा वीण पातब्य इत्या- काझायां दोषस्य अवस्थानभेदात् धमपानमार्गमाइ-उर: इति ॥१७०॥ पविध मानां पृथक् पृथगुपादान सामग्रीमा, गरिति । गरिति ।--अकुष्ठ तगरः कुष्ठतगरविरहितः, कुष्ठतगरयोरतितीक्ष्ण त्वेन मस्तुलुइसावकत्वात्, गन्यैः अगुवादिभिः गन्धद्रव्यैः. वतिः धमवत्तिः। मच्छिष्ट सि कथक, "मोम इति प्रसिद्धम् । शब्दनाव तवमयोहण. "वसात मच्छिष्ट." पति परशवचनात् । शिरोविरेचन- द्रव्यैः श्वेताज्योतिष्मत्यादिभिश्वर कोक्तः, देवदालौकटमा लादिभिवां । कासन्न. बहतो- कण्ट कार्यादिभिः सतोक्तः । वामनः बमनकारक: स्नायु धर्मखुरङ्गादिभिः सुश्रुतीतः । १७११७२॥ धमानहानाह, योज्या इति। -तिमिरः पञ्चरोगभेदः। जानिल: अईवायुः - .

·चतुर्थः खण्डः। [११] मत्स्यमद्यदधिक्षौद्र-क्षीरने हविषाशिषु । शिरस्यभिहत पाण्डु-रोग जागरिते निशि ॥ १७४ ॥ रोहियो कण्ठरोहिणो। आशिष्विति मत्वादिभिः सम्बध्यते पाने भोजने च । अथ कवलगण्डषधारनामाहा यदाह शाधरः, गण्डपक व लोचत विधनाननिश. ---- चतुविधः स्याह ण्डू ष: स्नेहिकः शमनस्तथा । शोधनो रोपणश्चैव कवल चापि तहिषः ॥ १७५ ॥ जा यहषकवल चतुष्टय साध्यदाषागा चतुर्विधयालयाद्रव्यागाच निर्देश । स्निग्धाणः साहको वात स्वादुशौतेः प्रसादनः । वित्त कट म्ललवणेरुशौः संशोधनः कः ॥ १७६ ॥ कषायतितमधुरैः कटपो राप गो ब्रो। चतुःप्रकारो गण्डयः कबलवापि कौर्तितः ॥ १७७॥ : गण्डषक व खघोल क्षण मतभेदः।- असञ्चारी मुखे पूर्ण गण्डष; कवलवरः । - घकार इत्यर्थः । दसवस्ति कतनिक हव विधु । शिरसि अभिने दक्षादिभिः सहते ॥ १७३।१०४ ॥ घष कवल गगषधोनाम च तथ्यमाह, चतुर्विध इति । नैहिक: अवगतरोमे स्नेहकार कः। शलन: दोषप्रसादनः । शोधनः फनि:सारख। दोपण: मुखस्यव्रण- पूरहः। कब लक्षावित क्षैहिकादिभेदेन चतुर्विधः ॥ १७५ ॥ स्वदिकादौना विषयमुपादानञ्चार, जिग्धोशोरिति ।-पित्ते बादशौः प्रसादन: शमन इत्यर्थः। "छौः सशोधनः' इत्यत्र "कचोषणैः शोधन.” इति सुश्तै तथा 'उसो ११ इत्या "कते." सपा कटषोः' इत्यद "कपल" इति सकसङ्ग३ : पाठ ॥ १०६ १२७ ॥ पख हरुख ग गण्डषयोला क्षणिक भेदमा सारीति-अनवासी सक्षारणानमः गगा कर ७ ·परिभाषा प्रदीपः। तत्र द्रवेण गण्डमः कल्केन कवलः स्मृतः ॥ १७ ॥ गण्डू प्राय चूर्ण स्ठ कवलाध कल्क य च माननिदेशः । - दद्यात् द्रवेषु चूर्णञ्च गण्डषे कोलमात्रया। कर्षप्रमाणः कल्कच कवले दीयते बुधैः ॥ १० ॥ गण्डकाबलधार गोपयोगिवयोनिदेशः।- धायन्ते पञ्चमाहाहण्डूष कवलादयः ॥ १८० ॥ गण्डषधारणे कर्तव्यतासमानिदेशः।- गण्डषान् सुस्थितान् कुर्यात् खिन्नभालगन्नाननः । मनुथ स्त्रोन् तथा पञ्च सप्त वा दोष नाशनान् ॥ १८१॥ गण्ड वधारस्य समयावधिनिदेशः।- कफपूर्णाश्यता यावच्छेदो ढोषस्य वा भवेत् । नेत्रवाणबुतिर्यावत् ताव मण्डूषधारणम् ॥१८२॥ पतिर्दशन प्रक्षिारमा सवल योन्यमिदेशः।- यस्योषषस्य गण्डवस्तस्यैव प्रतिसारणम् । कवलशापि तस्यैव ज्ञेयोऽत्र कुशलनरैः ॥१८॥ . घर: सधारण चमः सवस्तः। द्रवेण सरसकाथादिरूपेण । कल्कन किञ्चिदवालोडितेन चल्वन ।। १७८॥ गह पकवलार्थ प्रयोज्य यो. चूर्ण कल्क यो: मात्रामाह-दद्यादिति ॥ १७९ ॥ गण्ड यशवलाय योगि वया निर्देष्टमाइ, धाप्यन्त इति । - सलादब इत्यव पादित शन्दात् प्रतिमारणस्य ग्रहणम् ॥ १८०॥ ৰাৰ খাদ্য सहवामाड. गण्डपानिति। -सुस्थितान् सुकतानित्यर्थः। 'मस्थितान्" इत्यक्ष नितरति शाङ्गंधरोत: पाठ. साधुः । बिनभानगखाननः खाटादिषु कतखेद इत्यर्थः ॥ १८१ ॥ बावन्त काल गण्डूब कवलो पार्यों सदाइ, कफोति ।-छको दोषस्य कठिनीभूत- का सहातभेदनम् ॥ १२ ॥ अतिदेगन कवल प्रतिसारण योन्य मा, यथेति। -प्रति सारण घृक्ष, ई. कादिसिरिति श्रेष्ठ. ॥ १८ ·चतुर्थः खण्डः। [१२] - आयोगातियोगय कधी: गगड प क वन पोलंक्षणम् ।- हीनयोगात् कफोत्लेशो रमाजानारूची तथा । अतियोगात मुखे पाक; शोषस्तृष्णा लमो भवेत् ॥१८४॥ गण्डपम्य सम्यगयोगा क्षमा म ।- व्याधेिरपच्यस्तुष्टिशद्यं वबालाघवम । इन्द्रियाणां प्रसादच गण्डले शुद्धिलक्षणम् ॥१८॥ ad करन या रडप्रयोल चा नसभेदान्त यम ।- मुखं सञ्चाव्य ते या तु मा मात्रा कबले हिता। असञ्चायां तु या माना गण्ड सा प्रकोतिता ॥१८॥ अथ रक्तमोक्षण विधिः । अतिरकसावे टोषनिर्देश:/- प्रतिसतो हि मृत्युः स्याहाणा वाऽजिलामया: ॥१८॥ विशुन रक्तपरूष व्य लक्षणमा- प्रसन्न वर्णेन्द्रि प्रमिन्द्रियायोनिच्छत्तमव्याहतपत वेगन् । सुखान्वितं पुष्टिवलोप पन्नं प्रसन्न रतां पुरुषं वदन्ति ॥१८॥ होनातियोगयतपोल सामाई, हीनयोगादिति -पाक शोषः इत्यु भयोरव सुखे इत्यनेनान्वय' ; मुखे पाक: मुख पोषश्च ।। १८४ ॥ नम्यक मस्य लशपमाह, व्याधेरिति ।-बश दाम् अच्छि ल्यं, नुखस्येति Romam शेषः।। १८५॥ प्राक उत्तमपि ग बाईप कब म यो दं मतान्तरमाश्रिन्यास, सुस्वमिति। गमम ॥१८॥ रक्त मीच विधि बलमिच्छ गटो पलिकताब वे दोष माह, अतिसताविति!- अनिलाममा वा तव्यायः ॥ १८७ ॥ विशु इशोषितस्य पुत्र य ल च माह, प्रअन्नेति ।-इन्द्रियाधीन रूपरसादौन. इन्त यथावयमभिनन्तम् । प या लपत वेगम अश्या इत: अपहिराइ पक्ता नाठरादन्न', वेग पुरीषादीना प्रवत्तिय ८ म्य ताशं दौमानि यथाय थ नि.स्वतनूब पुरोधादि अञ्च अर्थ : "पत' इत्यत्र “शति" इति पाठ. प्रामादिषः ॥ १८० -- ·[१२] परिभाषा-प्रदोषः। रतमोक्षणोपयोगिथाननिभः।-- ममहीने यथाऽऽ मन्न-प्रदेशे वेधयेच्छिराम् ॥१८॥ वना भीक्षापयोगिवन प्रतिनिटेंशः न धनषोडशातीत-सप्त यन्दननास् जाम् । अस्निग्धात्वेदितात्यर्थ-स्खेदितानिन्नरोगिणाम् ॥१८॥ गर्भिणी सूतिकाऽजोगा-पित्तात्रखाम कासिनाम् । श्रतिमारोटरच्छदि-पाण्डु सर्वाङ्गशोथिनाम् ॥११॥ सहपोत प्रयुक्तेधु तथा पञ्चसु कर्मसु । नार्यान्चता शिरां विध्ये न तिय॑नाप्यनुस्थिताम् ।। नातिशीतोष्ण वातावेष्वन्यत्रात्ययिकानदात् ॥१८॥ अथ ततैलमूर्छाविधिः । एतमू विधिः- मूच्चन द्रमा का नाम परिमाणाटीना मूछाफल प्य च निदेशः -- यथ्याधानीविनीतैलधररजनीमातुलुङ्गवैश्च द्रव्यैरतेः समस्तः पलकपरिमितमन्दमन्दानलेन । रक्तमोक्षार्थ शिरावेध स्थानमा ਜ ਜੇ ਮੇਂ -यथाऽमन्नप्रदेश व्याधित थान ममोपे। "महीने यथाऽसन शन्या व्यथयेच्छिशम्" इति वाग्भटे माठ.। व्यध्यशिराणामदर्शने नजित तामोपदेश या अन्या. शिरा दृश्यन्टो ता एक वेध्या इति तस्याः॥ १८॥ अवेध्यशिाना, न हौति । "सप्तत्यब्द" इत्यद "सप्तत्य र अति पाठः प्रामादिक: खताना शस्त्राद्याघातेन येषा रक्तं नि सृतं, प्राक शिरावधादिमा बा वैषा रक्त नि.सारित तेषाम्। "सवांसाथिनाम" इन्यत्र “सर्वा शोषिणाम" इति पाठान्तरं न सोचौ नम्। स्नेहपौते स्नेहपानानन्तरमवेयर्थ, पूर्व मविग्ध स्य शिगवेधनिषेधात; पतिसिग्धे इत्यर्थों वा । नायन्त्रिता नाबद्धाम। तिव्येक वक्रभावेन । धनु त्यताम् उपयतो यन्त्र दिनापि स्फोथा चाकामिताम इत्यर्थः। प्रात्यथिकानदान शिरावेवमन्तरेण विपत्तिशन का रोगादियः, पाययि के तु व्याधौ एनेश्वपि शिरा व्यध्ये वेत्यर्थः ॥ १९०-१९२॥ पथ सत्तेखयोः संस्कारविशेषं विवक्षुगदी छतस मूच्छ विधिमार, पथ्येति ।

·चतुर्थः खण्डः । [१२३] पाज्य प्रस्थं विफेनं परिचयलगतं भूच्छयेहैद्यराजः तत्मादामोपदोषं हरति च सकलं वोर्यवत् सौख्यदायि ॥१९॥ कटुसलमू निधिः- मुर्च नद्रयाणा नाममाबादौना मच्छी फलस्य ध निर्देश: वयःस्थारजनौदनुस्त-विल्व टाडिम के शरैः। शपाजोरककोबेर नलिकः सविभौतकः ॥ १४॥ एतैः समांशैः प्रस्थे च कार्ष मात्र प्रयोजयेत् । काटतैलं पचेत् तेन आमदोषहरं परम् ॥ १८५ ॥ হাভ নল মুচ্ছাবিছি, मुच्छ नद्रव्यागा नामपरिमाणादिनिशः।-- विकमा मुस्तकं धान्यं त्रिफला वैजयन्तिका। होबेरवनखजर-वट शुङ्गा निशायुगम् ॥ १८६ ॥ नलिका भेषज देयं केतकी च सम समम् । प्रस्थे टेयं शामितं मूछने दधि काजिकम् ॥ १७ ॥ तिल तैलमूििवधिः, मुच्छ न द्रव्यागा नामनिर्देशादिः।- हात्वा तैलं कटाहे दृढ़तरविमले मन्दमन्दाननै स्तत् लेलं निष्फे नभावं गतमिह च यदा शैत्य युक्तं तदेव । --पथ्या हरीतकी। वादी पामलको। जलधरः सुस्त सम। रानी हस्ट्रिा भाज्य भस्थ वृतशराव तुष्टयम । विफेनं निष्फन यथा तथा परिचपाल गत सामावन द्रवीभूनमित्यर्थ । किम मूच्छ रित्याइ, तस्यादिति-तस्मात मूच्र्छनात ॥१६३ ॥ सापोल मूच्छ नविधिमाह, वय स्टोसि । -- -वय स्थाइरोतको। कैश रम। होबे बालकम् । प्रस्थे प्रस्थमिते ले। समावमिति वय स्थादीना प्रत्येकम ॥ १६४ १६५ ॥ एरण्ड तेल मू छांविधिमाह, विक से ति ।-बियामा मनिला। वैजयसि का जयन्ती। धन: मुमत कम । बटरांगा वटावोस: निशामा हरिद्रा दारुहरिद्राच । भेषज शुगठी। शामितमिति प्रत्ये कम । दधि काचिकमपि प्रत्येक शापमितम ॥ १९६ १६७ ॥ लिन नमू छाविधिमाताले सि-10 यी भोलीभूतम्, एतेन अन्य सायां

·(१२४]
परिभाषा प्रदीप:
मनिष्ठारात्रिनोजनधरनलिके मामले: माक्षपथ्यैः
सूचीपुष्याधिनीरैरुपहितमथितैर्गन्धयोगं जहाति ॥ १८ ॥
मून द्रव्याण मावाया मूलांक नम्य च निदेशः।-
तैवस्येन्दु कला शिकै कवि कमाभागोऽपि मूच्छीविधी
ये चान्ये त्रिफलापयोटरजनीङ्गोवरलोभान्विताः ।
सूचौपुष्प वटावरोहनलिकास्तन्याश्च पादाशिका:
दुगधं विनिहन्ति तैलमरुणं सौग्न्यमाकुर्वते ॥ १८ ॥
पचपन्न वादिना म्च्छांया: क तंत्र्य तादिनिर्देश: ।-
पत्नं पञ्चरसैर्युक्त्वं दधिलाक्षासमन्वितम् ।
मूच्छनं कारयेत् प्राज्ञो गन्धवणं जहाति च ॥ २० ॥
पञ्चपल्लवम।-
आवजम्बकपित्थानां वीजपूर कविल्वयोः ।
गन्धकर्मणि सर्वत्र पत्राणि पञ्चपल्लवम् ॥ २०१ ॥
सत्या मुईनद्रव्यप्रक्षेपो निषिध्य ते इति मन्तव्य म । पर्व विभौतकम। सूची पूर्ण
केतकी, तम्य मूलं ग्राह्यम। भवि. वटावरोहः । सूचीपुष्पाद्धिरित्ये क पदमिति
केचित. तथावे के त कोसू नमित्यर्थः । नौरं बाल कम। उपहितमधित: मिश्रित.
कहितरित्यर्थः । गन्धयोग तथा स्थ दौथ्यादि कम ॥ १९८॥
मनिपादिक मुच्छ नद्रव्य कियता मानेन याय मिन्याह, तेल स्वेति ।-इन्टुं-
कलाशिकविकमाभागः मनिष्ठाया: तेलापेक्षया षोडशभागकभागः। तस्याः
मनिष्ठाया:, पादाशिका: चतुयायाः, तेन च विफ क्षादीनां प्रत्येक मञ्जि छापादायो
.
..
ग्राह्यः ॥ १९॥
लन्य सौगन्ध मौवर्ण सम्पादनाथ पञ्चपल्लवादिना मुछ नस्य कर्तव्यनामाइ,
पवनिति । -पचरमर्युक्तं पत्रं वक्ष्य नाग मानादौना पदमि यथः ; यहा-सैः युक्त
सरमम, माईमित्य थे, न तु शुक, पञ्च पधविध, पबम् भामादौना पवम ।
तेलस्य स्वाभाविक्षवणंम् ॥ २० ॥
गन्ध न्याय विशुद्विसम्पादनायें पञ्चवमाह, पामेति।-वीजपूरक “टाबा" इति
प्रसि इजम्बो पविशेष । गन्धकमपि ते न य दुर्गन्धनारी सौरश्य पम्पादने चे यर्थः ॥२०१॥

·चतुर्थः खण्डः। [१३५] अर्थ गन्धद्रव्यन् । एलाचन्दन कुश्मागुरुमुराक कोलमांसोशटी श्रीवा वामच्छदग्रन्थिपर्णशशभृत्क्षौगिध्वजोशौरकम् । कस्तुरीनख पूतिशैलजशुभामधील वङ्गादिक गन्धद्रव्यमिदं प्रदेवमखिलं श्रीविष्णुतैलादिषु ॥ २०२ ॥ अपरं गवद्रव्यम् ।- देवदारुमरलागुरुत्वचं तेजपत्नधनकुष्ठकुङ्गमम् । अस्थिपर्णशटिकोग्रगन्धक मासिकासुनवखोटि कुन्दुरु॥२०३॥ पूतिक मधुरिकेलया नखो चन्दनं सपमई प्रियङ्ग कम् । मेथिकामसुवास्य चम्पक देवताड़नालकास पृक्तया ॥२०४॥ ककोलक कल्कममानि तैले देयानि सर्वाणि सुगन्धिकानि। अन्यान्चशेषाणि हितानि वैद्यैर्वातापहारोणि सुयोजितानि ॥२०॥ मतान्तरम् ।- कुष्ठश्च नालुका पूतिरुशोर खेतचन्दनम् । जटामांसी तेजपत्रं न खो सुगमट: फलम् ॥ २०६॥ कक्कोलं कुगुमं चोचं लताकस्तूरिका वचा । सूक्ष्मलाऽगुरु मुस्तञ्च कपूरं अज्यिपर्ण कम् ॥ २०७॥ पथ खाना सौमध्यापादनाथ गुणोल्कर्षविधानार्थच सन्धपापयोगिद्रव्यमाई, एक त ।-चन्दनं वेतचन्दन, सुगन्धिवात । मुरा मुरामासौं। श्रीवासः नवनौत. हीटिः। छदं तेजपवम। शशभृत् कर्पूरः। चौणीध्वन: गुण्डारीधना शित के बा। नखं नवौ। पूति: खट्टायो। शुंभा लता कतरिका । २०२ ॥ मतान्तरीयगन्धद्रव्यमाह, देवदार्विति ।-त्वचं "दारूचिनि" इति प्रसिद्धम् । उगन्ध कं वचा। मासिका जटामांसी। सुनवखोटि: नवनीतखोटि:। कन्दरः कुन्दरूखोटि'। पमरा गन्ध द्रव्यमेट: तया मह वत्तमानं सपमरम । मद: कस्तरौं। सुवास्य चम्पक सुगन्धि धम्प कम । देवताः गन्ध ट्रव्यविशेषः । पृका पिडित इति जसिडम! कल्कसमानि लेइकल्कतुल्यानि ॥ २०३-२०५ ।। भवान्तर गन्धद्रव्यमार, कुष्ठञ्चेति। -फलं प्रियङ्गुकम्। चोचं "दाधिनि' इति ·परिभाषा-प्रदीपः। श्रीवासः कुन्दुरुर्देव-कुसुमं गन्धमाका । शिकं मिषिका मेथी भद्रमुस्तं शटी तथा ॥ २०८ ॥ जातौफलं शैलजञ्च देवदारु सजीरकम् । एतानि गन्धद्रव्याणि तैलपाकेषु युतितः ॥ २० ॥ अन्यान्तरस्य- गन्धद्रयाणां मावानिदेशः तैलात् गन्धस्य पादाई दद्यात् तच्छा स्वविद्धिषक् । केचित् कल्क सेमं प्राहुः सर्वत्र गन्धकमणि ॥ २१ ॥ इति चतुर्थः खण्डः। प्रसिद्ध । देवका सुमनपाम। गन्धमाशा व नामप्रसिद्धा शिक्षक शिलारस इति प्रसिद्धम्। मिषिका मधुरिका ॥ २०६-२०१॥ गन्धद्रव्याणा परिमाणमाह. तेलादिति ।-पादाईम अष्टममागम् । २१० ॥ रतिपरिमाषा-दौपे चतुर्थ खण्ड्याख्या समाधा। समाप्तोऽयं ग्रन्थः।

·No text on this page.