·॥श्रीमते रामानुजाय नम BHAR भूमिका ।। GITTIMIT.' इदमिह सर्वे विपश्चितो विदाकुर्वन्तु श्रीमत्परमहंस परिव्राजकाचार्य जगदगुरु श्रीरामानुन भग- ऋत्पादीय सनातन परमवैदिक सत्संम्प्रदायाचार्याः श्रीमद्वेदमार्ग प्रतिष्ठापनाचार्योभयवेदान्तप्रवर्तकाचार्याः श्रीकाशीप्रतिवादिभय- करसिंहासनाधीश्वराः श्रीमदनन्ताचार्यस्वामिन. सनातनपरम- वैदिकसहर्मसत्सम्प्रदायप्रचारकामनया सर्वत्र, भारते पर्यटन्तो मार्गक्रमेण वाराणसीमप्यतीतापादमासे समागता वार्षिकम्मासद्वयं तत्रात्यवाहयन् । धार्मिकाणि कानिचिव्याख्यानानि प्रावर्त- यन्, काशीवासिनः पण्डिनाँश्च सममानयन् । अथ तेप्वाचार्येषु १३-९-१६ दिने काशीनः प्रस्थानार्थ कृतमन्नाहेषु सत्सु रुद्रभट्ट- नामा कोऽपि किमपि विज्ञापनपत्रं तस्मिन् दिने सायं प्राकाशयत, यस्मिन्नेव दिने रात्रौ निश्चितमभूत्मस्थानम् । तत्र च तेन विशिष्टाद्वैत सिद्धान्तो ऽवैदिक इति, तस्य सिद्धान्तस्यावैदिकत्वमात्मना साध्ये तेति, विद्वत्परिपदि चिकीर्पितायां सभायां तत्सिद्धान्तपक्षपाति- भिरात्मना सह शास्त्रार्थपिचारः क्रियतामितिच प्रकाशितमभूत् । इदं च सम्प्रदायनिन्दागमित प्रकाशनपत्रं दृष्ट्वा स्वामिनो निश्चित- मपि प्रस्थान न्यरुन्धन! परदिने च विद्वत्परिणदि स्ट्रटेन कृतयां ·सभायां तत्पक्षपातिजनमचुरायां स्वयं गमनमनुपितम्मन्यमाना- सभावृत्तान्तावगमाय स्वीयान पुरुषान् प्रैपयन् । रुद्रमस्तु स्वप्र- तिज्ञानुसारेण विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तावैदिकत्वसाधने प्रवर्तमानः कांति स्मश्नानवातारयकेवलम्पूजनीयानाचार्यभाष्यकारादीनप्यधिक्षिपन् । तत्रोपस्थितेषु देशिकवरदाचार्यण तेषां प्रश्नानामुत्तरेपुक्रमेण दीय मानेप्वपूर्ण एव कार्ये सभापतिपदालतवता महाशयेन समा ज्यसयत । एतादृशीमव्यवस्थामाकण्यं स्वामिभिस्तत्परदिने कोऽपि सभायां न प्रेषितः । रुद्रभस्तत्पक्षपातिनश्च सम्मिलिना विशिष्टा- ट्रेनसम्प्रदायावलम्बिनः कस्यापि पुरुषस्यानागमनमाकलयन्तो विज- योद्घोषस्यानुकूला स्थिति मन्यमानास्स्वपक्षविजयमुदघोपयन् । ततः श्रीमदाचार्याणामाज्ञया किमपि प्रकटनपत्रं प्रकाशित कार्यकत्री । तत्र च सभावृत्तान्तोल्लेखपूर्वकं, स रुद्रभटशी शास्त्रार्थविचा- रार्थ श्रीमदाचार्याणां सन्निधिं प्रत्यागच्छत्वित्युल्लिखितमभूत् । चत्वारश्च दिवसाशास्त्रार्थविचारस्य सुमयतया पर्यकल्प्यन्त । सतु रुद्रमहस्वयं शास्त्रार्थविचारार्थमनागच्छन्नेव, यत्र कुत्रापि सर्वजनसाधारणे स्थाने सभा प्रवर्तयितव्येति मध्यस्थश्च. कोपि. विद्वान् परिकलनीय इति श्रीकाशीरानस्समापतिः कल्पनीय इति समायास्सर्वोऽपि प्रबन्ध आचार्यैरेवे विधेय इति, तथा परिकल्पि- तायां समायामागमिप्यामीति च किमपि विज्ञापनपत्रं प्रकाश्य तूष्णीम्भावमवालम्बत । अत्रान्तरे काशीवासिषु पण्डितेषु प्रधानतया प्रगण्यमानस्य श्रीब्रह्मण्यशास्त्रिणः पुत्रेण विश्वेश्वरशास्त्रिणा , ·" । किमपि विज्ञापनपत्रं प्राकाश्यत । तत्र च तेन श्रीरामानुनीयश्री- भाष्ये शतं विरोधान् प्रदर्शयामीति प्रतिज्ञापूर्वकं चत्वारो विरोधा- भासास्समुल्लिखिता अभवन् । तान् विरोधामासान् परिहरता मया 'विरोधपरिहारनामकः कोपि निबन्धः प्रकाशितोऽभूत, विश्वेश्वर शास्त्री तु स्वयं तस्य खण्डनमकुर्वन्मौनमवालम्बत । तत्प्रेरितो वा स्वयमेव वा स एव रुद्रभट्टो विरोधपरिहारखण्डनं नाम कमपि प्रबन्धं प्राकाशयत्, तत्र च "स्वगृहीतशशस्य त्रयः पादा" इति न्यायमवलम्बमानेनेव यहा तद्वा लिखता विश्वेश्वरशास्त्रिणः 'पक्षं साधयितुमस्मदुक्तं खण्डयितुं च बहु प्रयतितमनेन । तमिम प्रवन्धमत्र परीक्षिप्यामहे वयम् । प सारासारविवेकज्ञा गरीयांसो विमत्सराः । प्रमाणतन्त्रास्सन्तीति कृतो वेदार्थमंग्रहः ॥ इति भगवत्पादीयां सूक्ति प्रमाणयन्तो वयमत्र कर्मणि प्रवृत्ता इति नास्ति पुरोमागिनां निन्दया कापि हानिरस्माकम् । गुणदोपविवेचकास्सन्तो न स्वकीयात्स्वभावात्प्रच्युता भविष्यन्तीति त्वस्मदीयः प्रत्ययः । इति । श्रीकाची श्रीप्रतिवादिभयङ्कराचार्य- 1 देशिक वरदाचार्य: संस्थानम् ! काशी । ७-११-१६ आस्थानपण्डितः। .

·श्रीमते रामानुजाय नमः
--
Eents
दुर्वाद-विधूननम् ।
-
ते दक्षिणामूर्तिमुखास्स्फुरन्ति
यच्छक्तिलेशादयपदेश्यवाचः।
देवस्समे वाजिमुखः प्रसन्नो
जिह्वाग्रसिंहासनमभ्युपैतु॥
रामानुजो मुनिर्जीयाद्यत्सूक्यम्युविशोधितम् ।
कुदृग्दुर्वादमलिनं ब्रम निर्मलमुहमौ ॥
श्रीरामानुजभाष्ये विश्वेश्वरशास्त्रिणा विरोधा ये ।
उद्भाविता मया ग्वलु समाहितास्तेविरोधपरिहारे॥
श्रीरुद्रभशर्मा व्यधत्त तस्यापि खण्डनं किमपि ।
दुर्वाधूननेऽस्मिन् तस्य करिष्यामिखण्डनं सम्यक् ।।
विरोध परिहारे खलु आरम्भे काशीमागतानों श्रीमतां
प्रतिपादिमपरायणं भयानिश सहमानामामध्यामा-

·२ दुर्याद-विधूननम् । - . मतएव निन्दाक्षराणि प्रयुञ्जानानां पुरुषाणामन्यतमो विश्वेश्वर शास्त्र्यपीत्युक्तम् । तत्र खण्डनकार इत्थं प्रतिवक्ति- "कियदिदं नाम वभवं भवद्भिर्लोकोत्तरत्वेनावगम्यमान . श्रीमतामाचार्याणाम् ? यत्ते नाम न सहेरन् ! भवदीयाचार्यापे- क्षया शतगुणितवैभवातिथयशालिमा वल्लभाद्यनुयायिनां फाइयां सत्वात" इति। अनेदं वक्तव्यम्, न खलु वैभवस्य लोकोत्तरत्वं तदसहिष्णुतायां प्रयोजकम्, अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दा प्रकुर्वते । इति हि सूक्तिः । स्वीयवैभवापेक्षयोऽतिशयितवैभवासहिष्णुत्वं चासूयालूनां स्वाभाविकम् । अस्मदीयाचार्यापेक्षयातिशयितवै. भवाः पुरुषा लोके न सन्तीति च नास्माभिरुक्तम् । कार्याकारणा- नुमानं च सर्वत्र प्रसिद्धम् । परकीयसम्प्रदायदूषणे प्रथमप्र- तिहिं तत्कारणं किमपि सूचयेदेव । असूयैव तत्कारणं भवितुमर्ह तीति चास्माभिरनुमितम् । तत्र यहा तद्वा वदता : खण्डनकता न किमपि समाहितम् । इति " यत्तु काशीस्थानां विदुषामनसूयालुतां स्थापयत्ता • खण्डन कारेणोक्तम् - किन्तु सुरासुरकुन्दसेवितचरणारविन्दयुगलस्प भगवतो विश्वेश्वरस्य काशीमागत्यापि । दर्शनमकृत्वा स्वगोष्ठयां सदनादरद्योतकानि-वचनानि प्रयुञ्जानान, भस्मरुद्राक्षधारिण- स्तद्भक्तांचोपहसतो मवदाचार्यानाकर्ण्य फेवलमनुफम्पापरा- यणाः खेद प्रकाशयन्तो योधयन्ति यत् भत्सिद्धान्तानुसारेण .

·दुर्याद-विधूननम् । 4 शिवस्य श्रुतिस्मृतिपुराणजेगीयमानमहिमातिशयस्य भवदीया- चार्योपेक्षयोचमत्वं विद्यत इत्यत्र नास्ति सन्देहलेशोपि । अद्य यावत् वाराणसी समागता विभिन्नमतानुयायिनोप्याचार्या विश्वे भ्वरदर्शनं विधायैव निवासं प्रति प्रस्थिताः । आचार्यपदवीमा- रुरुक्षनः 'श्रीमदनन्ताचार्य स्वामिनःपूर्वाचार्यसरणिमतिझामन्तो विपश्चिता सहृदयानां चेतस्सु विस्मयमादयतीति महान् खेद इति."-इति । । अत्र बदामः । अस्तु सुरासुरवृन्दसेवितो विश्वेश्वरः अस्तु चेदानी तस्यवेयं काशीनगरी, तथापि नास्ति कोपि तादृशो नियमः काशीमागतेस्सर्वैरपि विश्वेश्वरस्य दर्शनं कर्तव्यमिति । यः खलु पुरुषो यां देवतामनन्यभावेनोपास्ते, सचेदनन्यताभङ्गभिया देवतान्तरोपासना, न कुर्या त्तत्र तस्य कोवा दोषो वक्तुं शस्यः । ".अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना. पर्युपासते । तेषां नित्याभियु- क्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ।" इति " मामेकं शरणं वन" इति, " मां च योऽव्यभिचारण भक्तियोगेन सेवते । " इत्यादिषु भगवदनन्योपासकत्वं हि स्पष्टमभिधीयते । "कामस्तस्तै त- ज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः " इति कामिनामेवान्यदेवतायननं प्रतिपाद्यते । ततश्च निष्कामानां परमैकान्तिनामनन्यवैष्णवानां म्योपास्यदेवतातिरेकेणान्यदेवतायजनमनावश्यकमनुचितं च भवति । स्पष्टमेव । च परमेकान्तिधर्मप्रतिपादकेषु शास्त्रेषु देवतान्तर- दर्शनादिकं तेषामधिकारिणां निषिध्यते । अधिकारभेदेन सर्वाणि कमोणि व्यवस्थितानि । इत्थञ्च परमैकान्तिना केनचित्स्वोपास्य- ·४ दुर्वाद-विधूननम् । . देवताभिन्नदेवतापूजनादिकं चेन क्रियेत, न तेन स दोपभाग्मवति । परमेकान्तिभिरपि वाराध्यदेवताराधनाङ्गतया प्राप्तं देवतान्तरार्चना- दिकं न परित्यज्यते । शास्त्रीयेषु कमस्ववर्णनीयतया प्राप्त देवता- न्तरोद्देश्यक होमादिकमपि तैः कियत एव ! परन्तु तत्र सर्वत्र तत्तदन्तर्यामी परमात्मैव पां समाराप्यो भवति । स्वतन्त्रतया तत्तद्देवतान्तराराधनादिकं तु निपिई तैर्न क्रियते । नखलु शिवनिर्मा- स्याभोजनमात्रेण कश्चिच्छिवद्वेपी कध्यते । तत्र चेच्छास्त्रनामा. ण्यावावस्था, अत्रापि तथैव कुतो न भवति । शिवदर्शनाकरण- मान्नेण शिवद्वेषस्तु नानुमातुं शक्यते, उदाप्तीनकोटी सादृशाधि- कारिणां निवेशनात अस्मदाचार्या भस्मरुद्राक्षधारिपुरुषानुपहसन्तीति तु प्रत्यक्ष विरुद्धम् । तस्मिन् खलु दिन पण्डितसमायां काशीवासिनो भस्म- रुद्राक्षधारिणः पण्डिता एव समाहूय सम्मानितास्स्वामिभिरिति सबै कोशीवासिनो जानन्ति । अस्मत्सम्प्रदायावलम्बिदु वैरागिनामकेषु बहवो भस्मधारिणो भवन्ति । प्रतिदिनं च बहवो भस्मरुद्राक्ष- धारिणः पुरुषाः श्रीमदाचार्याणां सन्निधिमुपापान्ति । काशीपासिनः पण्डिता अनुकम्पापरायणाः खेदं प्रकाशयन्तो बोधयन्तीनि तूपहास्यम्, अनुकम्पायाः खलु कारणं न किमपि प-' श्यामः । पादुःखदुःखित्वं वा परदुःलासहिष्णुत्वं वापाःसानिरात्रि- की या दयाशब्देनाच्यो । इयमेव चानुकम्पा । एतादृश्या अनुकं. पाया अत्र का प्रसक्तिरुपयोगी वा । कस्य दुःखेन दुःखिनः कस्य ।

·दुर्वाद-विधूननम् । . वा दु.खस्या सहिष्णवो निराचिकीर्षवो वा काशीवासिनः पण्डिताः, किमर्थं वा ते खेदं प्रकाशयन्ति । अहो नु खलु काशीवासिनाम्प- ण्डितानामस्थानेऽनुकम्पा ? एतादृशा दयालवः काशीवासिनः पण्डिताः पवन्धवधिरादिषु दयनीयेषु कियती दयां प्रतिदिन प्रकाशयन्तीति पाठका एव परीक्षन्ताम् । अस्मदाचार्यायेक्षया शिवस्य केनचिदाकारेणोत्तमत्वं काम भवतु नाम, उत्तमत्त्चनीचत्वे सप्रतियोगिके प्रायस्सर्वत्र सम्भवतः । नोखल्त्तमात्सर्वेऽपि सवैर्वन्दनीया इति नियमसम्भवति । कस्मा- चिह्मविदोऽपेक्षया धनेनोत्तमो वणिकश्चित्तस्य न वन्दनीयो मवति । सर्वेश्वरेण भगवता जगत्संहारेऽधिकारिनो ज्ञानप्रदो देव- देवश्शिवः कामिनां पूननीयो भवतीति , सत्यं सर्वैरभ्युपगम्यते । अस्मदाचार्यास्तु परमेकान्तिना निवृत्तिमार्गनिष्ठा निष्कामा अनन्य- वैष्णवा इति तेषां विश्वश्वरादर्शनमधिकारानुरूपमेव । अद्य यावत वाराणसी समागता विभिन्नमतानुयायिनोप्याचार्या विश्वेश्वरदर्शन विधायैव निवास प्रति प्रस्थिताः--इति स्यात्, तत्रास्मत्सम्प्रदायिन अचार्या नान्तर्भवन्नीति तु तत्त्वम् । न खलु 'परमैकान्तिन आचार्या अनन्ययाजिनस्स्वोपास्यदेवतातिरिक्तदेव- तादर्शनमकुर्वन्निति सम्भवदुक्तिकम् । एतेन--" पूर्वाचार्यसरणिमतिकामन्त " इत्यपि समाहितम् , न.खलु सर्वेषां सर्वेपि पूर्वाचार्या भवन्ति । श्रीवैष्णवसम्प्रदायावल- बिनस्तु पूर्वाचार्याः काशीमागता विश्वश्वरदर्शनमकुर्वन्नित्यत्र नास्ति - - ·दुर्वाद-विधूननमः। . . - किमपि प्रमाणम् । नचामाकमस्मदाचार्याणां का शिव महाभागवते कोऽपि प्रद्वेषः । शास्त्रं तु परमैकान्तिधर्मप्रतिपादकं प्रतिषेधतिः । कोनोऽपराधोऽत्र । यतु-" मतोऽत्रत्येषु विद्वद्वरेषु एतादृशामयाधारोप पपिडत विश्वेश्वरशासिणितदन्यतमत्त्वारोपच महदनौचित्यं भवतामभिव्यनक्की"ति। अत्र बमः-विनैव कारणं श्रीविशिष्टाद्वैतप्ताभदायस्यावैदिकत्वं प्रतिज्ञाय, रुद्रभट्टशर्मा शास्त्रार्थविचाराय विद्वत्परिपदि चिकीर्पितायां सभायां तत्सम्पदायपक्षपातिन आहृतवान्, तेन रुतायां सभायां काशीवासिनस्सर्वेऽपि पण्डितास्तत्पक्षावलम्विनस्सममिलन् । तत्पक्षमवलम्ब्य बहवोऽभाषन्त । शिवनारायणो नाम कश्चिदिनैव कोरणमपशब्दान प्रयुआन आचार्यानपमानयतिस्म । तेन सतायां समायां च काशीवासिनः पण्डिता बहबस्तत्वाफालकास्तममिलन् । श्रीमुब्रह्मण्यशास्त्रिणः पुत्रो विश्वेश्वरशास्त्री श्रीरामानुजमाप्ये विरोधानसत एवोद्भावयन् प्राकाशयत । तत्परिहारे प्रकाशिते पुन- स्तत्खण्डन रुद्रभटनाम्ना प्रकाशितम् । सर्वमिदं काशीवासिनामस्- यालुतां न व्यक्ति चे स्किमन्यदव्यनक्ति : अोच्येतापि किमपि कारणं विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तदूपणारम्भस्य, यथा खलु रुद्रभटेन म्वीये प्राथमिक विज्ञापनपत्रे प्रकाशितम्" इत्यं श्रूयते रामानुन मतानुयायिनो विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तोपदेशकाः केचनाचार्या गरीयसी वाराणती प्राध्यापि निखिलश्श्रुतिस्मृतिपुराण गीयमानमहिमातिशयस्य ·दुर्याद-विघूननम् । भगवतो विश्वेश्वरस्य दर्शन तन्नामग्रहणश्च न कुर्वन्ति " इत्यादि । अयुक्तं तुचत, रामानुनमतानुयायिभि. कश्चिदाचायश्शिवदर्शना- करणे शैवैरामानुजसिद्धान्तस्य दूपणं कर्तव्यं कथमापद्यते । तैरा- चार्यः शिवदर्शनं न कृतमित्येतावदेवात्र सत्यम् । शिवनाम अवणेन भस्मरुद्राक्षधारणशीलपुरुपदर्शनमात्रेण च दन्दह्यमानमानसा भवन्तीति तु मिथ्योक्तिरियम् । अयमर्थः पूर्वमेव प्रपञ्चितः । रुद्रम- हेनापि नायमर्थः स्वानुभवावगत इत्युच्यते । अपितु श्रयते-इति । काकाणकया श्रुतं यं कमप्यर्थ हेतूस्त्यानादिसिद्धश्रीविशिष्टा- द्वैतसिद्वान्तस्यावैदिकत्वप्रतिपादने प्रवृत्तिहिन विवकिनां सत्यं भवति । केनिदाचार्या रिशवनामश्रवणेन भस्मरुद्राक्षधारणशलिपुरुषदर्शन- मात्रेण च दन्दह्यमानहृदया भवन्तीत्यनेन श्रुतोऽर्थस्सत्य इत्येव स्वीकारेपि वा श्रीविशिष्टाद्वैतमिहान्तदूषणप्रवृती किंकारण मुक्तं भवति । पृष्ठताडनाद्दन्तभङ्गन्यायः प्रवर्तेत ! तयावे खलु भस्मरुद्राक्षपक्षपतिनां तुद्धारणस्य शास्त्रीयत्वावश्यकत्वादिसाधनं कर्तव्यं भवति । नतु नत्लनिवन्दितया विशिष्टाद्वैतसिद्धान्तस्यावे. दिकत्वसाधनम् । अतश्च काशीगामिनां पण्डितानां सत्यमिदं सूचयत्येवासूयालुतामिति सिहं भवति । यत्तु - " महदनौचित्यं भवनामभिव्यनक्ति " इति लेखनम, तदविचारितरमणीयम्, अनौचित्यं खल्लस्मदीये कुत्रापि कर्मणि प्रदश्यमानं 'युक्तं भवति । त्वदीयं कर्मेदमनुचितमिति व्यवहारः प्रामाणिका, नतु त्वमेवानुचितोऽपीत्यपि व्यवहारो भवति ।

·दुर्वाद-विधूननम्। विरोधपरिहारे--शास्त्रिणसिद्धान्ने ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्य मिथ्याभूतत्वात् श्रीरामानुनमाये तत्प्रदर्शिता विरोषा अपि भ्रान्तिपरिकल्पिता इति युक्तमित्युक्त खण्डयता खण्डनकोरण यदुक्तम्-- "यंच-शास्त्रिणो मते प्राव्यतिरिक्त सर्व मिध्यति रामानुजमते प्रदश्यमानानां विरोधानां तथाविधत्वनैव भाव्यमित्युपपाध-युत्तामेवेदं सिद्धान्ताभिमानिनोस्पेति भन्यामहे चयम्" इत्यनेन परिहसनं । तदपि भङ्गयन्तरेण तदुनावितानां दोपाणां सत्यसाधकं भवतीति मन्यामहे । यतः " या सर्व विज्ञानमिति चेदचिदांमतम् ।" इत्यादि भवदाचार्योपदिष्टभायोक्तरीत्या भ्रमस्थले अधिष्ठानशुक्ति- कादायारोप्यस्य रजतादेः पारमार्थिकसत्त्वमभ्युपगम्यमान्ति विज्ञानस्य यथार्थत्वं साधयता भवतां मते भ्रान्तिसमुद्भावि- लानामपि 'दोषाणां पारमार्थिकसत्वस्यावश्याभ्युपगन्त r - व्यत्यात" इति। अत्र मः- :- यथाय सर्वविज्ञानमिति, श्रीमद्भगपदाप्यकाराणां सिद्धान्त इत्यत्र नास्ति सन्देहः । यथार्थख्यातिवादिनः खलु ते । भ्रमस्थलेऽपि ज्ञानस्य याथार्थ्यं सत्यमत्माभिः प्रसाच्यते । परन्तु परोक्षापरोक्षरूपविषयभेदेन भ्रमो द्विविधः । तत्रापरोक्षप्रमस्थले पदार्थसद्भावमन्तरा सन्निकपीसम्भवात पदार्थसद्भावो नानाविधः प्रकारैरुपपाद्यते । भूते भूतान्तरभूमस्थले त्रिवृत्करण पञ्ची-' करण प्रक्रियया भूने मतान्तरसझावः प्रसाध्यते । सदशे सदृशान्तर- भ्रमस्थले प्रतिनिधिन्यायन वस्तुनि तरसदृशवस्वन्तरावयवसझाव ·दुर्याद-विधूननम् । उपपाद्यते । पीतश्शल इत्यादौ नयनवत्तिपित्तद्रव्यगत पतिम्नस्स- दाव उपपाद्यते । एवमन्यत्रापि । अपरोक्षभ्रमस्थले तु वस्तुसद्भावोs नावश्यकः । याथार्य तु भ्रमस्थले सर्वत्र निरूप्यनिरूपकमावापन्न- विषयताशालिज्ञानहयाङ्गीकारेण निर्वाह्यम् । इदं रजतमिति भ्रमस्थले- इदमर्थविषयकस्य ज्ञानस्य रजतविषयकस्य च ज्ञानस्य विषयतयो- निरूप्य-निरूपकभावाङ्कीकारात, नत्र स्वावच्छेदकावच्छिन्नामावक- निष्ठस्वनिरूपितविपयतानिरूपकत्व - स्वनिरूकत्वोमयसम्बन्धाव- च्छिन्नविषयतात्वावच्छिन्नाभाववज्ञानस्वरूपं याथार्थ्यमक्षतम् । इत्थं च विश्वेश्वरशास्त्रिणः श्रीभाष्यावरोधविषयकस्य भ्रमस्य परो- क्षत्वेन तत्र वस्तुसद्भावस्य सिद्धिकथा दूरोत्सारिता । किश्च भ्रमस्थले वस्तुसद्भावो हि त्रिवृत्करणप्रक्रियया प्रतिनिधिन्यायेन वा मुख्यतया समर्थनीय'। त्रिवृत्करणप्रक्रिया तु भूते भूनान्तरभ्रमस्थल एवोपयुज्यते । सहशे सदृशान्तरभ्रमस्थले प्रतिनिधिन्याय उपयुज्यते । नचात्र ताशी गतिस्तम्भवति । श्व प्रकारान्तरेण वा वस्तुमदाव उपपादयि- तुशक्यते । अतश्च धूलीपटले धूमधाल्या जायमानानुमितिस्यले ग्रहणस्मरणात्मकं ज्ञानद्वयमभ्युपगम्य देशान्तरकालान्तरदृष्टस्य वनस्स्मरणेन 'अयं 'वद्विमान्' इति ग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयीय- विषयतयोनिरूप्यनिरूपकमावाच याथार्थ्य यथोपपादनीय,तथैवात्रा प्युपपादनीयमिति न विश्वेश्वरशास्त्रिणो भ्रमस्य वस्तुसत्तोपपादकत्व- सम्भवः । किन्तु समतभाष्ये वाऽन्यत्र वा बुद्धं विरोधमेवात्र स्मरति स इति मिद्धं भवति । किंच-म्रमस्थलेऽस्माभिमा॑नस्य याथार्योप- ·दुर्याद-विघ्ननम् । पादनेऽपि न हानोपादानादिव्यवहारक्षतिः । अयमर्थश्च - "बाध्य भाधकभावश्च भूयस्त्वेनोपपद्यते । शुक्तिभ्यस्त्ववेकल्प साकल्प ग्रहरूपतः" इत्यादि भाप्येनोपपादितस्तत्रैव दृष्टव्यः । एवं च विश्वे- श्वरशास्त्रिणः श्रीमाप्यविरोधविषयकज्ञानस्यास्मदीयज्ञानयाधार्य- सिद्धान्तानुसारेण यथार्थत्वेऽपि बाध्यत्वस्यापरिहरणीयतया न तया भ्रान्या कस्याप्यर्थस्य सर्वलोकसाधारणस्य सिद्धिसम्मव इत्य वधेयम् । . - . यत्तु-विरोधवरूथिन्या दुर्गन्यत्वे भवन्मते ऽ सामञ्जस्य- प्रदर्शनेनैव वा कारणान्तरं, किश्चिदस्ति वेति विकल्प्य, "यद्यांद्यः पक्षस्तहि : सिद्धान्तान्तरेषु दोपोद्भावनपरत्वदीयग्रन्यस्य कुतो 'न . दुर्ग्रन्थत्वमिति वक्तव्यम् । " इति खण्डनकतोक्तम् । तत्रेदम- वधीयताम् । विरोधवरूथिन्यां प्रदर्शिता विरोधामासारसर्वेऽपि भ्रान्तिमात्र समुद्गाविता आपातरमणीया निरूपणे सत्यसद्रूपा भवन्ति । सष्टश्यायमर्थः कुदृष्टिध्वान्तमार्तण्डादिपु । तत एव चासद्विरोधनिरू- पंणदम्पर्येण प्रवृत्तस्स ग्रन्थी दुराग्रहमात्रस्तो दुर्मन्य इति । यदपि -- विश्वेश्वरशास्त्रिणा विरोधाभासा इमे स्वबुद्धिपला- विकृतत्वेन स्वगोष्ठयां प्रकाशिता इति कथं निरधारीति खण्डन रुतोक्तम् । तत्रोच्यते । प्रायःखलु ग्रन्थकृतोऽन्यदीयअन्धेभ्यो विषयानुदरन्तस्तयन्यनामग्रहणपूर्वकं तथा कुर्वन्नो दृश्यन्ते । नामग्रहणं विना न्यदीयमन्यगतान् विषयानुद्वरन्तो निन्धमानाच दृश्यन्ते । सबनसमाहतोऽयं पन्थाः । ये खलु स्वयं किमपि ·दुर्वाद-विधूननम् । विषयं नवीनतया कल्पयितुमसमर्था अपि सुखेन ख्यातिसम्पादनं कि कामास्तेऽन्यदीयग्रन्थगतानानविकलं ताद्रूप्येण वा किञ्चिदन्य- थाभावेन वा समुद्धरन्तोऽपि पठितृहृदयेषु स्वीयत्वबुन्हिसमुत्पादनेन तदीयसवहुमानवीक्षणपात्रमावाय तद्ग्रन्थनामादिकमनुलिखन्त- स्तूप्णीम्भावमाश्रयन्ति । तादृशी च सरणिर्विश्वेश्वरशास्त्रिणा समवलम्बिता दृश्यते । तेनेदमनुमितं यच्छास्त्रिमहाशयस्स्वीयगो. ध्यां स्ववुद्धिबलाविकतानेतान् विरोधाभासान् प्रकाशयति इति । नै खल्वनेन विरोधा एते विरोधवरूथिनीकारेण समुद्भाविता इति कुत्रचिल्लिखितम् । नयाऽनेन कुत्रचित्तथोक्तमिति सुवचम् । यच “विप्रतिपधाच्चासमञ्जसम् " इति सूत्रानुपूर्व्या विले- खनीयायां " विप्रतिषेधाच्चासामञ्जस्यम्" इति सूत्रानुपूर्वी विश्वे. श्वरशास्त्रिणा लिखितेति विरोधपरिहारसतोक्त समादधता खण्डन कारण- "मवदाचार्यरद्य यावत् प्राचीनपुस्तकेप्वनुपलम्यमानानि सूत्राणि यथा कानिचित्प्रकाशितानि कुत्रचित्पाठमेदोऽपि कृतः । तावता च न तेपाठभेदाः सूत्राणि वा न सन्तीति केनचि- द्वक्तुं शक्यम् । तहदेवास्मदीयमाचीनलिखितपुस्तके 'असम- ज्जासम् ' इतिस्थाने ' असामञ्जस्यम्' इति पाठमुपलभ्य यदि नाम तथा विलिखितम्, तावता 'अन्यादृशं वेदान्तदर्शन- ज्ञानमस्य व्यक्तीभवतीत्युपहासकरणं न प्रेक्षावत' शोमते ". इत्युक्तम् । - ·१२ दुवाद-विधुननम् । . तत्र ब्रूमः-सत्यं तैरते प्यकारेभिन्नभिन्नपाठानि सूत्राणि पठि- तानि । अन्यभाष्यकारापठितानि च कानिचिसूत्राण्यपि पठित्तानि । को नु खलु प्रसङ्गोऽस्य विषयस्येदानीम् । न खलु कोऽपि श्रीशङ्करमा- प्योवाहनसूत्रानुपूर्वी दुष्टेति कथयति । अपि तु विश्वश्वरशास्त्रिपठिता- नुपूर्वी न तथा भवतीति । यः खलु सूत्रपाठः श्रीशङ्कराचार्याहतः तथान्येश्च माष्यकारेसमादृतस्तं पाठ परित्यज्यान्याशस्य पाठस्या- दरणे को या प्रमलतरो हेतुरसमुपस्थितोऽभूत् , येने शास्त्रिणा स्वगृहस्थित प्राचीनतमे पुस्तकेऽन्त्रिप्यापूर्वः कश्चित्पाठस्समाविष्कृतो नियन्तश्च ? किं श्रीशङ्कराचार्याहते पाठे कोऽपि महान् दोषोऽपरिहरणी- योऽस्ति, येनेवं शास्त्रिणा प्राचीनपाठान्वेषणप्रयासोहीलनः । अहो नु खलु भोः समाधानवैखरी खण्डनरूतोऽन्धादशी ! न खलु वयमस्मदा ध्यकारादृतपाठभिन्नत्वाच्छास्त्रिणा पठितः पाठो दुष्ट इति ब्रूमः । यः पाठःश्रीशङ्कराचार्याणामभिमत स्ततोऽप्ययं विलक्षणः पाठोभायादिक- मनालोक्य शास्त्रिणा लिखित इत्येतावदेव बदामः । . यस-खण्डनकना-"विप्रतिषघाचासमनाम् इति खल्लु मां- ख्याधिकरणसूत्र" इति विरोधपरिहारगतं वाक्यमातियतोक्तम् - अत्र च 'विप्रतिषेधाधासमन्नसम् ' इति खलु सांख्याधि- करणान्तगतं सूत्रमिति वक्तव्ये यत् सांख्याधिकरणमूत्र मिति प्रत्यपादि, तद्भवतोऽसाधारणमधिकरणज्ञानमभिव्य- नक्ति । 'रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ' इत्येतत्किलाधिकरण- सूत्रम् । विप्रतिपेधात्' इत्यादि सूत्रन्तु अन्तिम मिति ·दुर्वाद-विधूननम् । कथमधिकरणसूत्रपदवाच्यं भवेदिति निष्पक्षपाताः मुधिय एव विचारयन्तु । "-- इति । अत्र चूमः-" विषयो विशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् । सङ्गति- श्चेति पञ्चाङ्ग शास्त्रोऽधिकरणं स्मृतम् ॥ " इति, " विषय- संशयश्चैव विचारो निर्णयस्तथा । प्रयोजनेन सहितमेतत्स्यादन- पञ्चकम् ॥” इति चोक्तरीत्या पञ्चाङ्गमधिकरणं भवति । आवश्यक- तानुसारेण चाधिकरणान्येकानेकसूत्रकाणि भवन्ति । क्वचित्पूर्वपक्ष- सूत्रमेव न भवति, केवलं सिद्धान्तसूत्रमेव च भवति । क्वचिञ्च पूर्वप- क्षसूत्रम्, सिद्धान्तसूत्रम्,' पूर्वपक्षयुक्तिसूत्रम्, सिद्धान्तयुक्तिसूत्रं च एथगेव भवति । यावद्भिस्सूत्रैः पूर्वपक्षसिद्धान्तादिकं प्रतिपाद्यते तावन्ति सूत्राणि सम्मिलितान्याधिकरणतामापद्यन्ते । नतु केवलं सिद्धान्तसूशमा. त्रेऽधिकरणत्वं पर्यवस्यति । अतएवास्याधिकरणस्य पूर्वपक्षमूत्रामिदं सिद्धान्तसूत्रमिदमिति तुल्यतया व्यवहारो भवति । अधिकरणसम्ब- धित्वं च तदपिकरणान्तर्गतानी सर्वेषां सूत्राणामविशिष्टम् । तथा च सिद्धान्तसूत्रस्येव पूर्वपक्षादिसूत्राणामपि तदधिकरणसूत्रत्वव्य- वहारो नानुपपन्नः । आदिमं सूत्रमेवाधिकरणसूत्रमिति नास्ति कोऽपि निर्बन्धः । आदिमस्येवान्तिमस्य मध्यगतानां च सूत्राणामधिकरण- सम्बन्धित्वेऽविशिष्टसत्यादिमस्येवाधिकरणसूत्रत्वं नान्तिमस्यति नियमे मानाभावात् । अधोच्येत-अधिकरणसिद्धान्तसूत्रमेवाधिकरणसूत्र त्वेन व्यवहियते, सिद्धान्तसूत्रं च सर्वत्राधिकरणेबादिममेव भवति, यथा-ईक्षत्यधिकरणानन्दमयाधिकरणाकाशाधिकरणादिषु, तेपु हि - ·दुर्याद-विधूननम्। " ५. ईक्षते शब्दम् " आनन्दमयोभ्यासात्' " आकाश- स्तडिङ्गात् " इत्यादि सिद्धान्तसूत्राणि तत्तदधिकरणादिमसूत्राण्येव दृश्यन्ते, तथा चान्तिमसूत्रोप्वधिकरणसूत्रत्वव्यवहार एव नाङ्गी- क्रियत इति । तदयुक्तम् -- सर्वत्राधिकरणादिमसूत्रस्यैव सिद्धान्तसूत्र- त्वमिति नियमस्यैवाप्तम्भवात् । बहुप्वधिकरणेप्यादिमसूत्रस्य सिद्धा- न्तसूत्रत्वाभावात् । “इतरव्यपदेशाद्विताकरणादिदोपप्रसक्तिः" इति द्वितीयाध्यायप्रथमपादीयसप्तमाधिकरणे “ अधिकं तु भेदनिर्देशात् " इति द्वितीयसूत्रस्य, " म प्रयोजनवत्वात् ॥ इति द्वितीयाध्यायप्रथम- पादीयैकादशाधिकरणे "'लोकवत्तु लीलाकैवल्यम्" इति द्वितीय- सूत्रस्य च श्रीशङ्करभाष्ये सिद्धान्तमूत्रात्वदर्शनात् । अधिकरणसम्ब- न्धित्वे पूर्वपक्षसिद्धान्तादिसूत्राणामविशिष्ट क्वचित्तदधिकरणसूत्रत्व- व्यवहारः क्वचित्तु नेति नियमस्य निर्मूलत्वाचेति । "विरोधवरूथिनी" इति लेखितव्ये थकारस्थाने धकारो लिखि. तः परिहारकतेति खण्डनकारः परिहारकदुपरि दोपमाह, तत्राक्षर- व्यत्यासोऽक्षरसंयोजकशोधकादिप्रमादकत इति सुखावगमेऽस्मिन्नX5 स्य दोषस्य परिहारेकटुपर्यारोपणमनुचितं विदुषां मनसे न रोचते । एवं नाम परिहारकतोऽक्षरव्यत्यासदोषं प्रदर्शयता खण्डनकृता 'ले खितव्ये ' इति प्रयोक्तव्ये 'लिखितव्ये । इति प्रयुञानेनात्मनोऽपि महावैयाकरणस्तं प्रकाशितमेवेति मन्यामहे वयम् । यद्यपि केचित्ताचीना : लिखनम् "लिखितव्यम्' इत्यादयः प्रयोगाउपलभ्यन्ते, तथापिले प्रामादिका एवेति मामरणिका मन्यन्ते । -- ·दुर्घाद-विधूननम् । १५ . यद्यपि च-" गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्डित् !" इत्यत्र कुटादिपदस्य कुट आदियेषां ते कुटादयः कुटस्य आदिः कुटादिः कुटादिश्च कुटादयश्च फुटादयः-इति समासद्वयमश्रित्य कुटपूर्वस्य लिखधातोरपि ग्रह्णा- लिखनमिति प्रयोगसिद्धयतीति केचिदाहुः, परंतु, 'गाड्लिखादिभ्य' इति सत्रयितव्ये कुटादिभ्य इति पठनस्य स्वारस्यभङ्गापत्तेः,"शकुनि- प्वालेखने" इति सौत्रमयोगविरोधात् , वृत्तिकार हरदत्नादिग्रन्थविरोधा- पत्तश्चायुक्तोऽयं पक्ष इति स्थित प्राचां ग्रन्थेप्विति नात्राधिकं प्रपञ्च्यते । " शास्त्रप्राप्तस्य शास्त्रेण निषेधे समानचलत्वाद्वाव्यवाधकमा- वासम्भवादनन्यगत्या पोडशिग्रहणाग्रह्णवहिकल्प एवाश्रयितव्यः, वस्तुनि विकल्पासम्मवाद्विरोध एवापद्यते "-- इति विश्वेश्वरशास्त्रिण उक्तिः। विरोधपरिहारकता चात्रैवमुक्तम् - शास्त्रमाप्तस्यापि शास्त्रो- ण बाध्यत्वं भगवता शङ्कराचार्येणारम्भणाधिकरणे मापितम् । अपच्छे- दन्यायेन भेदावलम्बिनः पूर्वशास्त्रस्य परेणाभेदशास्त्रेण बाध्यत्वमढे- तसिद्धान्तिनामभिमतम् । ततश्च शास्त्रप्राप्तस्य शास्त्रण बाध्यत्वास- म्भवकथन स्वाचार्यसिद्धान्तविरुद्धमिति । अत्राह खण्डनकारः- 'पोडशिग्रहणाग्रहणवत्समानवलशास्त्रद्वयबोधितयोविरुद्धयोर्क- ध्यबाधकमावो न सम्भवतीति विकल्प आश्रयितव्यः । नहीं- तावता शास्त्रस्य शास्त्रान्तरवाध्यत्वं नास्तीति तेन प्रतिपा- द्यते । विरोघे हि वलीयसा दुर्बलं वाध्यत एव, यथा-'मा हिं- स्यात्सर्वा भूतानि ' इति सामान्यशास्त्रं विशेषशास्त्रेण 'अग्नी पोमीयं पशुमालभेत' इत्यनेन । अद्वैतशास्त्रेण च विधि- ·दुर्वाद-विधननमः। निषेधशास्त्रं वाच्यते, कस्य हेतोः? द्वयोरपि समानबलत्वापा- वात् । अद्वैतशास्त्र पविधतात्पर्यनिर्णायकलिङ्गैरवगमिता- द्वैततात्पर्यमनन्यपरलेन प्रबलमिति युक्तो भेदप्सत्यवता- सर्यशून्यस्य व्यावहारिकभेदमात्रेण सावकाशस्य 'दुर्बलस्य तेन वाध्यबाधकभावः । न च तथा पोडशिग्रहणाग्रहणपति- पादकयोः शास्त्रयोः प्राबल्यं दौर्बल्यं च, अतस्तत्र न बाध्यबाधकमावों भवितुमर्हतीति विकल्पः पर्यवस्यति" इति । " शास्त्रप्राप्तस्य 'शास्त्रण निषेधे सामानबलत्वाद्वाध्यबाधक- भावासम्भवात् " इति वाक्येन प्रापंकप्रतिपंधकयेईयोश्शास्त्रत्वे तौ- केनापरस्य बाधो न सम्भवति, उभयोश्शास्त्रत्वेन समानबलत्वादित्येव स्वरसतोऽर्थोलभ्यते, तादृशस्थले चानन्यगत्या पोडशिग्रहणाग्रहणव- हिकल्पस्समाश्रयणीयो भवति, विकल्पश्च वस्तुनि न सम्भवति-इत्येव चोपरितनवाश्यस्य स्वरसलभ्योऽर्थः । नतु पाडशिग्रहणाग्रहणप्रति- पादकशास्त्रवत्समानबलशास्त्रहयबोधितयो वाध्ययापकभाषासम्भत्रा- द्विकल्प इति विशेषत्रोधस्तादशवाक्यलभ्यः । यदि खण्डनकारोन्नातं एवार्थो विवक्षितस्तदा खलु वाक्येनैवविधेन माव्यम्-समानवलयोविधि- निषेधशास्त्रयो प्यपाधकमावासम्भवाच्छोडशिग्रहगाग्रहणवद्विकल्प- स्समाश्रयणीयः स्यात् , स च प्रकने न सम्भयति, वस्तुनि विकलासम्म- वात, ततश्र तयोविरोधोऽपरिहार्यः, इति । पूर्वोक्तवाश्याकोर्यः स्वरसलम्या कश्चनेत्ययमर्यस्सहृदयहृदयेकवेद्य इति त एवात्रयुक्तम युक्ता विवेचयिप्यन्तीति न वयंमत्र विशेषतो लेखिनी चालयामः ।

·दुर्वाद-विधूननम् । 2 - यत्तु-"युक्तो भेदसत्यत्वत्तापर्यशून्यस्य व्यावहारिकभेदमात्रेण सावकाशस्य दुर्बलस्य तेन बाध्यबाधकभावः” इति ग्रन्थलेखनम्, तद्विदुषां हासाय भवति, युक्तस्तेन दुर्बलस्य बाध इति लेखनं शोभते, नतु वाध्यबाधकमाव इति । सहृदया इदं विवेचयन्तु | "माहिस्यादिति" सामान्यशास्त्रं "अग्नीषोमीय पशुमालभेत" इति विशेपशास्त्रेण बाध्यत इत्यपि मन्दं वचः, उपयोःपरस्पर विरोधस्यवाभावेन बाध्यबाधकमावस्याभावात् । तत्र "मा हिंस्यात्सर्वा- भूतानि " इति वाक्यं सर्वभूतहिंसासामान्यनिषेधपरम् । “ अग्नी- पोमीयं पशुमालभेत " इति वाक्यं चेद्धिसाविशेषविधायकं स्यात् तदा तयोईयोश्शास्त्रयोविरोधः स्यात् । न चैतदेवम्, "अग्नीपोमीयं पशुमालमेत " इत्यस्य यागविधायकतायाः "द्रव्यसयोगाचोदना पशुसोमयोः" इति पूर्वतन्त्रतीयोकाधिकरण समर्थितत्वात् । अढतशास्त्रेण द्वैतशास्त्रस्य यादृशो बाघो ऽरैतिनामभिमतस्ता- दृशो बाधः कुत्रापि तान्त्रिकैः कस्यापि शास्त्रस्य सनातीयेन केनापि शास्त्रेण नाङ्गीक्रियते । व्यावहारिकातात्विक भेदपरत्वं खलु भेदशास्त्र- स्याद्वैतवादिभिरुच्यते । तथात्वे शास्त्रास्यातात्विकमिथ्याभूतार्थप्रति. पादकत्वेन सर्वथाप्यप्रामाण्यं भवति । नवमप्रामाण्यं वैदिकवाक्येषु कस्याप्यङ्गीक्रियते । अर्थवादवाक्यानामपि प्रातीतिकार्थस्य कचित्म- माणान्तरविरुदत्वेनासत्यत्वेऽपि तात्पर्यविषयीभूनार्थसत्यत्वेन प्रामा- ण्यं व्यवस्थाप्यते । भेदप्रतिपादकश्रुतीनां तु प्रत्यक्षसिद्धभेदानुवा- दित्वमद्वैतिभिरुच्यमानं न केनापि प्रकारेण प्रामाण्यसंरक्षणायालम् ।

·। दुर्वाद-बिघूननम् । . । . उत्सर्गापवादन्यायस्पलेऽप्यपवादशास्त्रेणोत्सर्गशास्त्रस्यैतादृशो बाधो नाङ्गीक्रियते । अपितु विशेषशास्त्रविषयातिरिक्त सङ्कोचलक्षणो बाघ एवाङ्गीक्रियते । नच तेनोत्सर्गशास्त्रस्याप्रामाण्यं भवति, उत्सर्गशास्त्रघटकसामान्यशब्दानामपवादशास्त्रघटकविशेषवोधक श- ब्दानुसारेण विशेषार्थपरतामात्रस्य स्वीकारेण तादृशस्थलेऽतात्विक- मिथ्याभूतार्थप्रतिपादकत्वानङ्गीकारात । कस्यापि शास्त्रस्य बाधम: न्तरैव सर्वशास्त्रसमन्वयोपपत्ती याढशस्तादशोऽपि वा बाधः शास्त्रस्य नाङ्गिीकर्तव्यः । बाधमन्तरेव--सर्वशास्त्रसामरस्येनार्थनिर्णयश्च कृतः एवाचायः । किंच-द्वैताद्वैतशास्त्रयोरपरिहार्यविरोधे,सति खलु कस्यचिद्वा- ध्यत्वावश्यकतायामुपस्थितायां किं बाधकं किंच, बाध्यमिति विवेचने बलाबलविवेचनेनाधिकबलस्य, बाधकत्वं न्यूनबलस्य वाध्यत्व- मित्यादिचिन्ता । उभयोरपि शास्त्रयो रविरोधस्योपत्तो कः प्रसंगो बाध्यबाधकमावस्य बलाबलविनारस्य वा ? अविरेघश्चापपादितो मुख्यतयवास्मदाचार्येराकरेषु स्पष्टम् । किंच-भेदशास्त्र भेदसत्यत्वतात्पर्यशून्यं व्यावहारिकमिथ्या- भूतानर्यावहभेदमात्रेण सावकाशं चेनि कलने तयाविधार्थप्रतिः पादनेन शास्त्रस्य किं फलं सिद्ध्यति ? न खलुन्मतालापव- दसम्बद्धं निरर्थक निप्रयोननं नार्थ प्रतिपादयनि शास्त्रम् । मिथ्यामनातात्विकार्थप्रतिपादनेन संसारिणामनर्थ एवं खलु, सम्मा- तयाविषशास्त्रार्यज्ञानेन संमारिणामनर्थप्रातिमन्तरा व्यने ।

·दुर्याद-विधूननम् । १९ नार्थमाप्तिसम्भाव्यते । सर्व च शास्त्र प्रयोजनपर्यवसायि भवति । तदेवमसदर्थप्रतिपादनेन शास्त्रस्य साधु संरक्षितं प्रयोज- नपर्यवसायित्वम् । सर्वमिदं स्पष्टं प्राचीनाचार्यग्रन्थेपिति नात्र विस्तरः क्रियते । अथ च पत्युरसामञ्जस्यात् " इति सूत्रेण वेदबायपा- शुपतागमागतपाशुपतादिमतानामप्रामाण्यं बुवां वेदविरुद्धागमा- दिमामाण्यं त्रुवतां तदनुष्ठायिनां च मतमप्रामाणिकमित्यापादितम् " इति विश्वेश्वरशास्त्रिणा लिखितम् । विरोधपरिहारकता चात्रैवमुक्तम्- पत्युरसामञ्जस्यादि ' त्यधिकरणे श्रीशङ्करमाप्यानुसारेण वेदवि- रुद्धत्वेन कारणेन कस्याप्यागमस्यागमसिद्धम्य मतस्य वाऽऽप्रामाण्य न साध्यते, अपितु असामअस्येन कारणेन केवलनिमित्तकारण- श्वरवाद. प्रतिषिद्धयते - इति । अत्र खण्डनकार एवमाह - "यच्चाग्रे-शस्त्रिणः ‘पत्युरसामञ्जस्यादि' त्यधिक- रणार्थापरिज्ञानमूलकं दोपोद्घाटनं प्रकाशयितुकामेन भवता भगवत्पादभाष्यस्य कञ्चनाशं समुद्धृत्य तदावोपवर्णनं, तजले निमजतोऽसहायस्य दुर्वावलम्बनमनुकरोति । अहो भवदीयाधिकरणार्थज्ञानम् । यच्छ्रुत्वा मन्यामहे- अव- श्यमिदानी सर्वे भवतां. शिप्यतां यास्यन्ति ! एवंविधज्ञानवता भवता मायाक्षराणि स्वसम्पदायमाप्यं च नावलोकित मित्येव वक्तव्यं भवति । भवदीयमाप्यकारो हि पत्युरधि- करणस्योपक्रमे .स्पष्टाक्षरैवेदविरोधात्पाशुपतागमस्याप्रमाण्यं .

·२० दुर्वाद-विधूननम्। . ~ बूते । तथा च भाष्यम् - कापिलकणादसुगतार्हतमतानाम- सामञ्जस्याद्वेदबाह्यत्वाच्च निःश्रेयसार्थिभिरनादरणीयत्वमुक्तम् । इदानी पाशुपतमतस्य वेदविरोधादसामञ्जस्याचानादरणीय- तोच्यते ।" इति । तदेतद्वाप्यमनवलोक्यान्यथैवाधिकरणाथै परिकल्प्य परपक्षं पयितुं प्रवर्तमानौ भवान् स्वहस्तेन पादयोः कुठाराघातं कुर्वन्तमनुकरोति । येन हि दूषणेन परपक्ष आक्षिप्यते, तेनैव स्वोपजीव्यमाप्यमप्याक्षिप्तं स्यात् । नच भगवत्पादानामप्येतादृशोऽभिप्रायो यत् प्रतिनिमित्तयो- भिन्नत्वकथनेनैव पाशुपतागमस्याप्रमाण्यम् । किन्तु वेद- विरुद्धत्वादेव । अतएव “ वेदबाह्येश्वरकल्पना तावदनेक- प्रकारा ।"-इत्यादि तदधिकरणोपक्रमभाष्यम् । एत- त्पादारम्भेऽपि चे मुमुक्ष्वमिलपितं 'ब्रह्मज्ञानमेव 'प्रति- पादनीयं, किमिति परविद्वेषकरः परपक्षप्रतिक्षेपः क्रियते इत्गशड्क्य,न परपक्ष इति कृत्वा परपक्षप्रतिक्षेपप्रधानं प्रकरणमारभ्यते, किन्तुं प्रथमाध्यायप्रतिपादितसमन्वयस्य प्रतिपक्षभूनत्वात्तानीतराणि दर्शनानि निराकियन्ते, इति ब्रुवाणो भाष्यकारः स्पष्टमेव वेदविरुडत्वमेव द्वितीयपादे निषेध्यत्वेन प्रतिपादितानां मतानां निराकरणीयत्वे कारण- मिति स्वाभिप्रायं प्रकाशयति । तदेतदापाततो ऽवलोक्य दूपणममिदधतो भवतः न ोप स्थागोरपराधः-यदेनमन्धो न पश्यति इत्यादि वाक्यगोचरता स्पष्टमभिव्यज्यते ।"- इति ।

·दुर्चाद-विधूननम्। अत्र ब्रूमः-विरोधपरिहारकता हि विश्वेश्वरशास्त्रिणास्वमत- माप्यकाराभिप्रायविरुद्धमुक्तमित्येव प्रतिपादितम् । विश्वेश्वर- 'शास्त्रिणो वचनं तन्मतेभाप्यकाराभिप्रायविरुद्धमित्येतच्च ताप्या- युदाहरणेन निरूपितम् | नतु स्वाभिप्रायेण वा स्वमतभाप्यकारामि प्रायेण वा पत्युरसामञ्जस्यादि' त्यधिकरणपूतिपाद्योर्योऽय मित्यु- क्तम् । ततश्च भगवद्रामानुजपूज्यपादभाप्यानुसारेण पत्युरसाम- जस्यादि । त्यधिकरणे वेदविरुद्धत्वेन कारणेनापि पाशुपतमतस्या नादरणीयतायाः प्रतिपाद्यत्वेऽपि विरोधपरिहारकारस्य न स्वमत- माप्यार्थानभिज्ञत्वं सिद्धयति । न खलु तत्र स स्वमतमाप्यानुसारेण तदधिकरणपूतिपाद्यार्थनिर्धारणे प्रवृत्तः । अपितु श्रीशङ्करभाष्या- नुसारेण तदधिकरणप्रतिपाद्यार्थ वर्णयित्वा तद्विरुद्धं शामिणः कथनमित्येतावन्मात्रकथने । ततश्च शास्त्रिणः पक्षस्य दूपणाय तन्मतभाष्यानुसारेणाधिकरणार्थ कथयति विरोधपरिहारकर्ति स्वमतभाप्यानभिज्ञत्वविरुद्धभापित्वादिवर्णनं खण्डनसतोऽयुक्तमिति सिद्धं भवति । यातु श्रीशङ्कराचार्याणामपि तस्मिन्नधिकरणे वेदविरुद्धत्वादेव हेतोः पाशुपतमतस्याप्रमाण्यं साध्यतयाभिप्रेतमित्युकि, सा प्रत्यक्षा- पंलापरूपा तद्भाप्यार्थसम्यविचारामावमूला च । यद्यपि केवलान- मित्तकारणेश्वरवादो वेदविरुद्धः, वेदान्तविहितब्रह्मैकत्वपूतिपक्षम्- तश्च । तत एवच वेदान्तिनामवश्यपूनिषेभ्यश्च । तथापि केवलनिमित्त- करपावरवादोन वेदविरुद्धवेन हेतुनाऽनुपपन्न इत्युच्यने, अपित्वमा- ·दुर्गाद-विधुननम् । मञ्जस्येन हेतुना । इदमेव श्रीशहराचार्याणामभिप्रेतम् । इत्यं हि तदधिकरण श्रीशङ्करमाप्यम-" पत्युरीश्वरस्य मधानपुरुषयोरधि- टातृत्वेन जगत्कारणत्वं नोपपद्यते । कस्मात् ? असामञ्जस्यात् । इति । अत्र च, “ पत्यु रित्यारम्य ' नोएपद्यते ! इत्यन्तं साभ्यां शनिरूपणापरम् । " असामञ्जस्यात् " इति च तत्र हेतुकथनम् । तथा नासामञ्जस्पेन हेतुना प्रधानपुरुपयोरधिष्ठातृत्वेन पत्युरी- श्वरस्य जगत्कारणत्वमनुपपनमित्युच्यते । असामञ्जस्य च हेतुमूतं-- न वेदविरुदत्वमयुक्तम् । किन्तु तादशस्येश्वरस्य रागः द्वेषादिनसक्लेरनीश्वरत्वप्रसङ्गादिरूपम् । उक्तं हि तत्र भाप्ये श्रीशवाचार्यः " किं पुनरप्तामास्यम् ? हानमभ्यमोत्तमभावेन,हि प्राणिभेदोन्विदधन ईश्वरस्य · रागपादिदोपप्रसोरेस्मदादिवदनी- श्वरत्वं प्रतज्येत " इत्यादि । तदधिकरणारम्भेऽपि पाशुपंतागमस्य वेदविरुद्धत्वेनामामाण्यं तस्मिन्नधिकरणे · साध्यमित्यभिप्रायद्योतक किमपि पदं न दृश्यते । इदानों केचलाधिष्ठात्रीश्वरवादः प्रति- पिद्धचते " इति च तदधिकरणारम्भे भाष्यम् । इदं च येपर येषा मते केवलनिमित्तकारणमीश्वरस्तेषां सर्वेषामस्मिन्नाधिकरणे; निरा-! करणीपत्त्वमभिप्रेतमिति चयति । तेच माहेश्वराः सांख्याः पाताला वैशेषिका अन्ये। च । अत एव तदधिकरणमधभत्रव्याख्याने प्रथमतो माहेश्वरादिमतानुसोरण दूषणमुक्या “ अपि च प्रवर्तना लक्षणादोषाः, इति न्यायवित्समयः" इत्यादिना नैयायिक्रमतेन दूपणम्, " पुरुषविशेषत्वाभ्युपगमाञ्च." इत्यादिना पातम्जालमतेन दूपर्ण ·• दुर्याद-विधूननम्। २३ , चोक्तम् । अत एव च 'सम्बन्धानुपपत्तेश्च' इति द्वितीयस्त्र व्याख्यानान्ते " तस्मादनुपपन्ना साङ्ख्ययोगवादिनामीश्वर कल्पना । एवमन्यास्वपि वेदबाह्यास्वश्विरकल्पनासु यथासम्भरमसामनस्पं योजयितव्यम्, " इति साडययोगादीनां मतेप्वसामञ्जस्ययो ननम्, " अधिष्टानानुपपत्तेश्च " इति सूत्रव्याख्याने "ततश्चानुपपत्तिस्तार्कि- कपरिकल्पितस्येश्वरस्य " इत्युक्तिश्च सङ्गच्छते । "वेदवाह्येश्वर- कल्पनाऽनेकप्रकारा." इनिवाक्ये वेदवाह्यपद माहेश्वरादिमत- वादिनामीश्वरकल्पनासु वेदवाह्यत्वं बोधयदपि, तासां वेदयाह्यत्वेन कारणेनायुक्तत्वं न बोधयति । सूत्रे-" असामञ्जस्यात् " इनि हेतुवाचकपदोपादानेनासामञ्जस्यस्यैव हेतुत्वावश्यम्भावात् । असामनस्यं न वेदवाह्यत्वप्रयुक्तमभिप्रेतमिति च पूर्वमेवावेदितम् । वेदवाणनां मतानां निराकरणं वेदान्तप्रतिपाद्यपक्षप्रतिपक्षभूत- त्वादेवावश्यकर्तव्यमापद्यत इति तु सर्वेषां वेदान्तिनामभिमतमेव वेद- बाह्यत्वावेतोरेव तन्मतनिराकरणे वैदिकानां प्रवृत्तिः । नहि वेदानु- कूलानि मतानि निराक्रियेरन् ।, परन्तु पादेऽस्मिन् मायादीनां यौक्तिकवादा युक्तिभिरेव निराक्रियन्ते - इति तु श्रीशङ्कराचार्या- णामभिप्रायः । अत एवैतत्पादारम्भे-सावयादिपक्षानां प्रतिक्षेपस्य कामाच नानुमानापेक्षा " इत्यादिसूत्रः पूर्वमेव रुतत्वात्पुनरत्र तत्पक्षप्रतिक्षेपे पोनरुक्त्यमाशङ्कयं, तत्र तेषां वेदान्तवाक्यव्याख्यानान्ययुक्तानीति । समर्थितम्, इह तु तदीययुक्तिप्रतिपेधमात्रम् क्रियन इत्युक्तम् - " इह तु वाश्यानर-. " ईक्षतेर्ना शब्दम् “ ·दुर्याद-विधूननम् ।। पेक्षः स्वतन्त्रस्ताक्तिप्रतिषेधः क्रियत " इत्यादिना । किंच पाशुपतागमस्य वेदविरुद्धत्वादेवामामाण्यमिति कथयता खण्डनकता कस्मिन् सूगे पाशुपतागमसिद्धः कोऽर्थः कस्य वेदवाक्यस्य विरो- धादयुक्त इत्युक्तं सूत्रकता भाष्यस्ता वेति निरूपणीयम् । नच. तल्कियते।। सत्यं भाप्यकारो वेदान्तसिद्धपक्षप्रतिपक्षभूतत्वादेव केवलनिमित्तकारणवादनिरासस्यावश्यकता पक्ति। नतु वेदविरुद्ध- त्वात्केवलनिमित्तकारणेश्वरवादिपाशुपतागमो प्रमाणमिति वक्ति । तत्पक्षनिराकरणे वेदान्तिनां प्रवृत्तिर्वेदान्तपक्षप्रतिपक्षभूतत्वेन कार- णेनेत्येतावदेव भाप्यसतोच्यते । तथा चैतत्पादारम्भे भाप्यम्-"यद्य- पीदं वेदान्तवाक्यानांमैदम्पर्य निरूपयितुं शास्त्रं प्रवृत्तम्, न तर्क: शास्त्रवत्केवलाभियुक्तिमिः केचिसिद्धान्तं साधयितुं दूपयितुं वा प्रवृत्तम् । तथापि वेदान्तवाक्यानि व्याचक्षाणैः सम्यग्दर्शनप्रतिपक्ष भूतानि साहयादिदर्शनानि निराकरणीपानीति तदर्थः परः पादः प्रवर्तते । ” इति । '. "यत्तु "वेदविरुद्धानां स्मृत्यादीनामप्रामाण्यं हि पूर्वकाण्डे वि- रोषाधिकरणे समर्थितम् ". इति. परिहाररुदुक्तं खण्डयता खण्ड- नकारण- इत्युक्तिस्तु तवैवं शोभते । यतोऽनयोक्त्या कि वेद- विरुद्धत्वेन स्मृतीनामप्रामाण्यसाधने पौनरूतत्यं वक्तुमध्यवसि- 'नोति । तथा सति 'स्मृत्यनक्काशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्य- 1. : स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गात् ' इत्यादिसूत्रैर्वेदविरुद्धानां स्मृती- .

·दुर्घाद-बिधूननम् । . नामप्रामाण्यप्रदर्शनास प्रवृत्तः श्रीमाप्यकारोऽपि त्वया प्रति. क्षिप्तः स्यादिति- ' श्रुतिविरुद्धा कपिलोपलब्धिान्तिमूलेति न तया ययोक्तो वेदान्तार्थश्चालयितुं शक्यते, इति तत्रत्य- भाप्याक्षराणि दुष्टानि प्रसज्येरन् "-इत्युक्तम् । तत्र वदामः स्मृत्यधिकरणं वेदविरुद्धानां स्मृतीनामप्रामाण्यसा- धनाय न प्रवृत्तम् । पूर्वतन्ने विरोधाधिकरण एव तथाविधानां स्मृतीनामप्रामाण्यस्य समर्थितत्वात् । तावन्मात्रसाधनाय प्रवृत्ती पौनरु- त्यप्रसङ्गात। किन्तु साङ्ख्यस्मृतिविरोधेन प्रथमाध्यायनिरूपितं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं चालयितुं शक्यते न वेति परीक्षणार्थं तदधिकरणं प्रवृत्तम् । पूर्वतन्त्र एव वेदविरुद्धानां स्मृतीनामप्रमाणत्वे सिद्धेऽपि अधिकाशकया तदधिकरणोत्थानमिति ह्याचार्याणामभिप्रायः। यद्यपि पूर्वतन्त्रे " विरोधे त्वनपेक्षं स्यादमति ह्यनुमान" मिति प्रत्यक्षश्रुति- विरुद्वानां स्मृतीनामप्रामाण्यं समर्षितम् , परन्तु यन श्रुतीनामर्थनि- र्णय. स्मृतिन्यायनिरपेक्ष स्वन एवाव्याकुलत्वेन भवति तत्र तादृश- श्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनामनपेक्षत्वं भविष्यति, वेदान्तवाक्यानामर्थस्य नानाशिरस्कत्वन व्याकुलनया स्वत एव स्मृतिन्यायनिरपेक्षमसम्भ- वात् स्मृत्यनुसोरणैव तदर्थनिर्णयस्य. कर्तव्यतया ब्रह्मणो जगत्कारण- त्वे कपिलस्मृतिविरोधात्तदुपबृंहणानुसारेणेव वेदान्तार्थस्य निश्वेत- व्यतया प्रथमाध्यायनिरूपितं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वमनुपपन्नम् इत्यधिका शङ्का तत्राभिप्रेता । श्रुतेरयमर्थ इति निर्णयानन्तरं खलु स्मृतीनां श्रुतिविरुहत्वं निर्णेयम् । श्रुत्यर्थनिर्णयस्य स्मृतिसापेक्षत्वे ·दुर्वाद-विधूननम् । यस्मृत्यनुसारेण यस्याः श्रुतेरर्थनिर्णयः कृतः कथं तादशश्रुतिविरोधेन तस्मृतेरप्रामाण्यं साभ्यताम् । ततश्च स्मृतिनिरपेक्षमेव यातां श्रुती. नामनिर्णयो भवति ताटशप्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनामप्रामाण्यमेव. विरोघाधिकरणे समर्थितम् । प्रकृतेच वेदान्तार्थस्य मानांशिरस्कत्वेन व्याकुलतया स्वतोनिर्णयासम्भवेन स्मृतिसापेक्षत्वात् कपिलस्मृत्यनु- सारेन वेदान्तायनिर्णय एव कर्तव्यः, नतु मन्दिग्धार्थनिविरोधेन कपिलस्मृतेरामाण्यं वक्तव्यमित्यधिकाशङ्का भवतीति तात्पर्यम् । तथाच. १. भाप्यम् - " कथं स्मृतिविरोधाच्छ्रुतेरन्यपरत्वम् ? उक्तं हि . विरोघेरवनपेय स्यादिति श्रुतिविरुद्धायास्मृतेरनादरणीयत्वम् । स- त्यम् - औदुम्बरीस्टष्ट्वोद्गायेदित्यादिपु स्वत एवार्थनिश्श्शयसम्भवाः तंविरुद्धास्मृतिरनादणीयैव । इहतु वेदान्तवेद्यतत्वस्य दुरखापत्वेन- परमर्पिप्रणीतस्मृतिविरोधे सत्ययमर्थ इति निश्चयायोगास्मृत्या थुनेर- तत्परत्वोपपादनमविरुद्धम्।" इति । " स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेतू." इति सूत्रखण्डेन वेदान्तानां ब्रह्मकारणत्यपरत्वे कपिलस्मृते- रनवकाशनाप्रसङ्ग इति पूर्वपसमुद्भाव्य, "नान्यस्मृत्यनवकाशदोषपस मात्" इति सूत्र शेषेण तत्परिहारःकृतः। कपिलस्मृत्यनवकाशत्वप्रसङ्गा- तदनुसारेण चेद्वेदान्तार्थनिर्णयः क्रियते, तदा मन्वाद्यन्यस्मृतीनामनव- काशत्वंप्रसङ्ग इत्यर्थः । नया च तदनुसोरणव वेदान्तार्थनिर्णयः कर्तव्य इति तात्पर्यम् । अयमभिप्रायः -- यद्यपि वेदान्तार्थस्य स्मृति- मनपेक्ष्य स्वतो निर्णयासम्भवात् स्मृत्यानुगुण्येनेव तन्निर्णयः कार्यः ! तंत्र कपिलस्मृत्यानुगुण्येनाधनिर्णयः कार्योवान्यस्मृत्यानुगुण्येन वैति ·दुर्वाद-विधूननम् । २७ प्राप्ते मन्वाद्यन्यस्मृत्यानुगुण्येन तन्निर्णय एवयुक्त इत्यापद्यते । कपि- लस्मृत्यनवकाशपूसङ्गभिया तदानुगुण्येन चेदनिणयः क्रियते तदाप्रथमा यायोक्तन्यायवैगुण्यम् । मन्वादिस्मृतीनामनवकाशत्वप्रस- गश्च । ताश्च बहुसंख्याकाः, परमाप्तमन्वादिमहाप्रणीताश्च । ततश्च- न्यायाननुगृहीताप्तमात्रकपिलमणीनैकस्मृत्यानुगुण्यापेक्षया न्यायानुग्र- हातपरमाप्ततममन्वादिप्रणीतानेकस्मृत्यानुगुण्यमेवादरणीयम् । इति । " श्रुतिविरुद्वा कपिलोपलब्धि न्तिमलेति न तया यथोक्तो वेदा- न्तार्यश्चालयितुं शक्यः' इति भाप्यस्य चायमभिप्राय:-कपिलस्य स्वस्मृत्यनुसारिणी चेत्तत्वोपलब्धिरस्ति,तर्हि सा बहूनां स्मर्तृणां तत्वोप- लब्धिविरोधादू भ्रान्तिरिति निश्चेतव्यमिति । तथाच तत्रत्या श्रुत- प्रकाशिका • “ यदि कापलस्य स्वस्मृतिप्रकारेणोपलब्धिरस्ति सा बहूनां स्मर्तृणां तच्योपलब्धिविरोधाभान्तिरित्यर्थः" इति । तथा चास्मिन्नधिकरणे श्रुतिविरुद्धायास्स्मृतेरप्रामाण्य न साध्यते, अपितु- वेदान्तानां परमाप्तभूतमन्वादिस्मृत्यानुगुण्यनेयो निर्णयस्य कार्यवा- प्रथमाध्यायोक्तं ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं कपिलस्मृतिविरोधेन न विचालयितुं शक्यत इत्युच्यते । फलतश्च कपिलस्मृते न्तिमूलत्वं पर सिद्ध्यति । श्रुतिविरुद्धानां स्मृतीनामप्रामाण्यं तु पूर्वतन्त्र एवं साधितं न पुनरत्र साध्यते । वेदान्तदीपे चायमर्थस्पष्टः । तथाच ." वेदान्तानां समस्तचिदचिद्वस्तुविलक्षणास्टष्ट हेयगन्ध सर्वज्ञताद्यनन्तकल्याणगुणाकर ब्रह्मैकपरत्वं प्रतिपादित कापिलस्मृतिविरोधन चालयितुं शक्यं-उननेति संशयः। शक्यमिति तत्रत्यो अन्य:

·३० दुर्वाद-विधूननम् । स एवात्र तस्यैव भगवता यादरायणेन द्वितीयपादे' उत्पत्यसम्भवात' इत्यादिचनुस्मघ्या पाचरावतन्त्रस्य वेदविरुद्धत्वेनाप्रामा- ण्यस्य प्रतिष्ठापितत्वात, तदनुयायिनाचाचार्यभगवत्पादेन स्पष्टीकृतत्वादित्यस्य सर्वजनप्रसिद्धत्वात् " इति। अत्र वदामः-यः खलु भगवान् बादरायणशारीरकशास्त्र- प्रणेता स एव महाभारतस्यापि प्रणेतेत्यविवादम् । महाभारते न शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेपु नारायणीये पाश्चरात्रशास्त्रत्य प्रामाण्यं स्पष्ट व्यवस्थापितं दृश्यते । इत्थं महाभारते 'यस्य पाञ्चरात्रस्य प्रामाण्यं येन बादरायणेन व्यवस्थापितम्, शास्त्रस्यापामाण्य प्रतिष्ठापयतीति कथमिदं सम्भवदुक्तिकं वा भवति । वस्तुतस्तु तेन . पाञ्चरात्रशास्त्रस्य प्रामाण्यमेव संरक्षितमनापीति तु भगवद्भाष्यकारव्याख्यानेन सुस्पष्टः । श्रीशङ्कराचार्यास्तु अद्वैत- सिद्धान्तस्थापकाः पाञ्चरात्रशास्त्रस्य कायेन प्रामाण्याङ्गीकारे स्वसिद्धान्तस्य मूलतो हानिः स्यादित्यनुपश्यन्तः शास्त्रस्यास्यांशिक- मप्रामाण्यमसाधयन् । पाश्चराधशास्त्रोक्तानां येषां जीवोत्पत्यादीनां वेदविरोधेन .. नदशऽप्रामाण्यं श्रीशङ्कराचार्यय॑वस्थापितम् , ..ते जीवोत्पत्यादयोर्या न कुत्रापि तस्मिम् शास्त्रे प्रतिपाद्यन्ते । प्रत्युत तद्विरुडा जीवनित्यत्वादय एवं प्रतिपाद्यन्त इति तत्वस्थितिः । अत एव भगवद्वामानुजाचार्यपादाः श्रीशङ्कराचार्योक्तानान् प्रति- . क्षिपन्तो भगवद्वादरायणाभिमपाश्चरात्रप्रामाण्यव्यवस्थापनपरतयेत्र- नेपां. सूत्राणां व्याख्यानमकार्षुः । स्पमिदं पाश्चरागशा- स्वाभिज्ञानां श्रीभाप्यमन्याच्यायिनाञ्च । एवं स्थिते वस्तुतत्वे- ६ ·दुर्वाद-विधूननम् । ३१ भगवद्वादरायणेन पाश्चरागाप्रामाण्यं व्यवस्थापितमिति, तदनुयायिनी भगवद्रामानुजाचार्यपादानाम्मतमप्यप्रमाणमिति घोपोऽयं समुद्रघोप- तुल्य एवावतिष्ठते । यदप्युक्तं खण्डनकृता- ." यद्यपि श्रीमाप्यकारैस्सपा चतुस्सूत्री पाश्चरात्रमतस्य प्रामाण्यसाधनपरत्वेनैव योजिता, तथापि प्रामाण्यसाधन न तदर्थः, तथा सति पादासगतिप्रसङ्गात् । अयं हि द्वितीयः पादः स्वातन्त्र्यण परपक्षाणामनपेक्ष्यत्वसाधनायैव प्रवृत्त इति भवदीयभाष्यकारैरैवामिहितम् । तत्कथमकाण्डे 'स्वम- तस्थापनं कर्तुं प्रवृत्तस्सूत्रकार. । तत्तु प्रथमाध्यायसङ्गतम् । अतएव तस्य समन्वयाध्याय इति संज्ञा । द्वितीयाध्यायश्चा- विरोधाध्यायः। तत्रच प्रथमपादे स्वपक्षे स्मृतिन्यायविरोध परिहारोमिहित इति केवलं द्वितीयपादेन परपक्ष पप निषेध्य इति तस्मिन्नेव पादे स्वपक्षस्थापनमसङ्गतमेव "-इति । उत्पत्यसम्भवात् " इत्यादिचतुस्सूत्री पाच- रात्राप्रामाण्यशङ्कातन्निवारणपरतया व्याख्याता भगवद्रामानुजा- चार्यपादैः। तच्छास्त्राप्रामाण्यस्थापनपरत्वेन यदन्येषां व्याख्यान तत्सूत्राक्षराननुगुणं सूत्रकाराभिप्रायविरुद्धं चेति स्पष्ट प्रमाणयुक्तिमि- निरूपितञ्च | नथा च तस्मिन्नधिकरणे पाश्चरात्रप्रामाण्यं सुप्ठु व्यव- स्थापितम् । यत्तु-प्रामाण्यसाधनस्य तदर्थत्वे पादासङ्गतिप्रसङ्ग इति । नन्न, तन्त्रान्तरसामान्यात्पाञ्चरात्रशास्त्रेप्यप्रामाण्यमाशय प्रसङ्गादेव तत्मामाण्यव्यवस्थापनेने पादसङ्गत्तेरनावश्यकत्वात् । तदिदमुक्तं तत्रोच्यते-- - 4- ·दुर्वाद-विधूननम्। श्रीमाप्ये-- " उत्पत्त्यसम्भवात् " इति सूत्रव्याख्याने -" कपिलादि- तन्त्रसामान्याद्भगवदभिहितपरमनिःश्रेयससाधनावबोधिनि रावतन्त्रेयप्रामाण्यमाशङ्कय निराक्रियते” इति । भवति चैवं प्रसङ्गा: दर्थान्तरस्यामि निरूपणमन्यत्रापि । यथा प्रथमाध्याय तृतीयपादे ब्रह्मविद्यायां देवादीनामधिकारनिरूपणम्, शूद्रादीनामनधिकारनि- रूपणश्च । इत्थं प्रसङ्गादेव पाश्चरात्रप्रामाण्यस्य व्यवस्थापितत्वात सूत्रकारस्य प्रवृत्ति काण्डे ताण्डवायते, अपितु खण्डनकारस्येव प्रवृत्तिरकाण्डे ताण्डवायते । पाञ्चरात्रप्रामाण्यव्यवस्थापनस्य प्रथमाध्याये सङ्गतत्वोक्ति- रपि खण्डनकृतोऽविचारितरमणीया । समन्वयाध्याये ब्रह्मणो সাক্ষাতকানিক पाञ्चरात्रशास्त्रप्रामाण्यव्यवस्थापनस्य सङ्गत्तत्वाभावात् । न खलु पाञ्चरात्राशास्त्रप्रामाण्यव्यवस्थापन ब्रह्मणो जगत्कारणत्यव्यवस्थापनोपयोगि, येन तत्रास्य सङ्गतिरस्यात् । द्वितीयपादेन केवलं परपक्ष एव. निषेध्य इत्यप्यसङ्गतम स्वपक्षदोपसमाधानस्यापि, कियमाणतादर्शनातू । महद्दीनद्वा हस्वपरिमण्डलाम्याम्" इत्यस्मिन्नधिकरणेहि परमाणुकारणवादिमि- ब्रह्मकारणवादिनि यो दोपस्समुद्भावितस्तत्समाधानं , क्रियत इति 'श्रीशङ्करभाष्यप्रक्रिया । तथा च तदधिकरणारम्भभाप्यम् - तत्रादौ तावद्योऽणुवादिनावावादिनिदोष उत्प्रेक्ष्यते स प्रतिसमाधीयते" इति । यत्तु टिप्पण्यां " अयं भावः" इत्यारम्य - महता प्रपश्चन पांचरात्रप्रामाण्यव्यवस्थापने दोक्तिविरुद्धत्वादिदोषोदावन " . . खण्डन- ·दुर्वाद-विधूननम् । ." कारेण सनम्, तत्रोच्यते । “ महद्दीर्घवटा हूस्वपरिमण्डलाभ्याम् " इति सूत्रं श्रीमद्भिः शङ्कराचार्यः ब्रह्मकारणवादे परमाणुकारणवादि- मिरसमुद्भावितानां दोपाणां समाधानपरतया व्याख्यानम् । तदिदं व्याख्यानमसङ्गतमिति भगवद्रामानुजाचार्यपादस्तत्सूत्रव्याख्याने नि- रूपितम् । ब्रह्मकोरणवादे परोक्तानां दोषाणां पूर्वस्मिन् "पाद एव परिहनत्यादत्र पुनस्तरकरणमसङ्गतं पोनरुच्छ्यदोषग्रस्तं चेत्येताव- देव तेस्तत्रोक्तम्, न तु सामान्यतस्स्वमतदूषणपरिहारेण स्वमतप्र. तिष्ठापनं न सूत्रार्थ इति । स्सष्टं चेदं तत्रत्यभाप्ये । इत्थञ्च तद्भा- यत्तु परैः ब्रह्मकारणवाददूपणपरिहारपरमिद सूत्रं व्या- ख्यातम्, तदसङ्गतम्, पुनरुक्तश्च । ब्रह्मकारणवादे परोक्तान् दोपान् पूर्वस्मिन् पादे-परिहत्य परपक्षप्रतिक्षेपो ह्यस्मिन् पादे क्रियते । चेतनाद्ब्रह्मणो जतदुत्पत्तिसम्भवश्च ' न विलक्षणत्वादि' त्यत्रैव प्रप. ञ्चितः " इति । अत्र च ब्रह्मकारणवाद परोक्तानां दोपाणां परि- हारपरत्व एवासाङ्गत्यं पौनरुक्त्यं चोक्तम् । नतु सामान्यतः स्वम- तोपरि परोदावितानां दोषाणां परिहारपरत्वेऽपि । " उत्पत्यसम्भ. वात " इत्यादि “चतुस्सूत्र्याश्च न ब्रह्मकारणवादे परोद्धावितानां दोपाणां परिहारपरतया व्याख्यानं कृतम्, अपि तु पाञ्चरात्रशास्त्र- स्याप्रामाण्यमाशड्य तन्निराकरणपरतया । ततश्च का क्थासाङ्गत्य स्य पोनरुक्त्यस्य वा । प्रमशाच्चेदं कृतमिति च पूर्वमेवोक्तम् । अतश्च स्वोक्तिविरुद्धत्वदूषणोद्धावनमयुक्तमित्येव सिध्यति । '.: यदपि टिप्पण्यां- विप्रतिषेधाच्चासमञ्जसम् . । इति - सूत्रं ·दुर्वाद-विधूननम् । सर्वेष्वेवाधिकरणेष्वनुवर्तते -इत्युक्तम् । तदयुक्तम् , अस्य नियमत्य " महदीर्घवहा हूस्वपरिमण्डलाम्याम् । इत्यधिकरण एव परित्यक्त- व्यत्वात् । तस्यधिकरणं श्री शङ्कराचार्यःपरमाणुकारणवादिभिर्बी कारणवादिनि समुद्भावितस्य दोपस्य समाधानाय प्रवृत्ततया भापितम् । नच तत्रास्य " विप्रतिषेधाचासमञ्जसम्!". इति. सूत्रस्यानुवर्तन सम्भवति, तस्याधिकरणस्य परपक्षप्रतिक्षेपपरत्वाभावात् । तथाले सति हि विप्रतिपेधाचासमञ्जसं तदर्शनमित्यर्थस्समन्वितस्स्यात् । यदपि-" तदनुसारेण ' विप्रतिषेधाच्च ' इत्यन्तिमसूत्रस्यादि भगवत्पादोक्तार्थपरत्वमेव न्याय्यम् । न तु जीवोत्पत्तिमतिषेधपरत्वम् । इति । तदपि न, सर्वेष्वधिकरणेषु सायाधिकरणस्थस्य 'विप्रति- पेषाच्चासमञ्जसम्, इति सूत्रस्यानुवृत्तिरिति नियमस्य महद्दीर्घाधि- करण एव श्रीशङ्करमाप्यानुसारेण व्यभिचारादस्मिन्नधिकरणे तदनु- वृत्तरेवासिद्धौ तदानुगुण्यस्याकिश्चित्करत्वात् । तत्राधिकरणेऽपि वा 'विप्रतिषेधात ' इत्यस्य वेदविप्रतिषेधार्थकतया व्याख्यानेऽनन्य- थासिद्धप्रमाणाभावेन तत्रैव तदर्धकल्लासिही तदानुगुण्येनैतदधिकर- णस्थस्य ' विप्रतिषेधाच ' इति सूत्रस्य वेदविप्रतिषेधार्थकताया असिद्धः । उत्पत्यसम्भवाधिकरणे "विज्ञानादिमावे वा तदप्रतिषेधः" इत्यस्य सूत्रस्य बाकारतंदप्रतिपेचपदस्वारस्यांनुगुण्येन सिद्धान्तपर- तथा तदुत्तरस्थत्य 'विप्रतिपेधाच' इत्यस्य सिद्धान्तानुगुणांनीवो- त्पत्ति विप्रतिपेपपरताया एव युक्तत्वात् । पाश्चराने गुणगुण्यादिक-. स्पनरूपविप्रतिषेध वेदविप्रतिषेधयोरमावस्य प्रत्यक्षमुपलम्यमानतया, .

·दुर्याद-विधूननम् । तदर्थकताया असङ्गतत्वाच्च । निरूपितश्च मगवद्रामानुनाचार्यपादै पाश्चरात्रे विप्रतिषेधाभावस्तत्सूत्रभाष्ये । एतेन टिप्पण्या " नन्वि " त्यादिना " सिद्धान्त" इत्य- न्तेन ग्रन्थन कृतस्सोऽपि कोलाहलो निर्मूलो निरस्तो वेदितस्य । "विप्रतिषेधाञ्चासमञ्जसम्" इति सूत्रानुष्टत्तरेवासम्भवात् , उत्पन्य- सम्भवाधिकरणस्थस्य " विप्रतिषेधाच्च " इति सूत्रस्य वेदविप्र- तिषेधार्थकत्वासम्भवाच्च । अयमर्थश्वोपरि निरूपितोऽस्माभिः । यच्च टिप्पण्या-" आचार्यभगवत्पादेन " इत्यादिना श्रीम- च्छङ्कराचार्याणा " महद्दीर्घवढा हूस्वपरिमण्डलाम्याम् ” इत्यधि- करणस्य ब्रह्मकारणवादे परोद्भावितदूषणसमाधानपरतया व्याख्या नमाशङ्कय वैशेषिकमतासामञ्जस्यकथनतात्पर्योन्नयनम् , तदयुक्तम् , भाप्यतयाख्यानादिषु स्पष्टमेव तस्याधिकरणस्य स्वपक्षदुषणसमा- धानपरतया वर्णितत्वात् । श्रीशङ्करभाष्ये तावत् " महद्दीविद्वा हूस्वपरिमण्डलाम्याम् " इति सूत्रावतरणिकायामित्यमुक्तम् - " तत्रादौ तावद्योऽणुवादिना ब्रह्मवादिनि दोष उत्प्रेक्ष्यते स प्रतिसमाधीयते " इति । रत्नप्रभाव्याख्यायाञ्च- " वृत्तानुवादेन महद्दीर्धवत् ' इति स्वमतस्यापनात्मकाधिकरणस्य सद्भतिमाह , (प्रधानेति ) यद्यपि सायमनिरासानन्तरं परमाणुवादो निराक- तव्यः, स्वमतस्थापनस्य स्मृतिपादे सङ्कनस्वात, तथापि पूर्वत्र प्रधान- गुणाना सुखादीना जगत्यनन्वयात्प्रधानस्यानुपादानवमुक्तम् तया .

·दुर्चाद विधननम् । . ब्रह्मगुणचैतन्यानन्ययाह्मणोऽपि नोपादानवामिति दोपो दृष्टान्तस- अतिलामादन समाधीयत इत्यर्थः " इतिग्रन्ये शङ्कापूर्वकमस्या- धिकरणस्य स्वमतस्थापनात्मकत्वं व्यवस्थापितम् | आनन्दगिरीये व्याख्याने च-"स्वपक्षदोपनिरासस्य स्मृतिपादसम्बन्धेऽपि मधान- गुणानन्धयान्न चेजगत्तत्प्रकृतिक तर्हि ब्रह्मविशेषगुणानन्वयान्न ताम- कतिकमपि स्यादित्यवान्तरमा सतिलामादिहेदमधिकरणमिति भावः ।। स्वपक्षदोपसमाधिद्वारा समन्वयदृढीकरणादध्यायादिसङ्गतयः " इति अन्येऽस्याधिकरणस्य स्वपक्षदोपनिररासपरत्वं स्वीकृत्यैव सत्यादिकं . प्रदर्शितम् । भामत्यामपि ॥ तत्र वैशेषिका ब्रह्मकारणत्वं दूपयांम्ब- भुवुः" इत्यारम्य 'ब्रह्मकारणवादे वैशेषिकरच्यमानं दूपर्ण विस्तरे- णोपपाद्य, इति दूपणमदूषणीक्रियते व्यभिचारादित्याह “महद्दीर्घ- वडा-हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ” इति पूजावतराणेका दत्ता । उभ यथापि न कतिस्तदभावः ॥ इति सूत्रभाष्ये च "'इदानी परमा- गुकारणवादं निराकरोति ।" इति भाप्यकारस्तस्यैव सूत्रत्य परमा गुकारणवादनिरासपरतोक्ता र तत्सूत्रभाष्यव्याख्यानान्यंप्येतदर्थपरा प्रियव दृश्यन्ते । तस्मात् " महदीर्घकद्धा " इत्यादि पत्रस्य स्वमनस्थाप- नार्थत्वेन योनितस्यापि न तदर्थकत्वमित्यादिकथनं टिप्पणीकृतो वृथापरिश्रममात्रफलक स्वपक्षरक्षणार्थव्यर्थप्रयत्नरूप मयुक्तमित्येवा- वगन्तव्यम् । “यत्तु खण्डनरुता-उत्पत्त्यसम्भवाधिकरणे " उत्पच्यासम्म वातू 11- नचं कर्तुः करणम्" इति इयोस्सूत्रयोः पूर्वपक्ष- ·दुर्घाद-विधूननंम् । ३७ " परतां । विज्ञानादिभावे वा तदप्रेतिषेधः" विप्रतिपंधाच्च। इति द्वयोस्सूत्रयोस्सिद्धान्नपरतां च भगवद्रामानुजाचार्यपादोक्ता दुपयता, तदर्थ पादस्यास्य परपक्षप्रतिपधप्रधानतां व्यवस्था- पयतोक्तम् - अस्मिन् पादे यायन्त्यधिकरणसूत्राणि वर्तन्ते तान्ति नञ् घटितानि दृश्यन्ते, भनेनैव प्रत्यभिज्ञानेनायं पादः परपक्षप्रतिषेधप्रधान इति निधीयते" इति । अत्रेद विचार्यते । अधिकरणसूत्राणीत्यधिकरणसिद्धान्तसूत्राणि खण्डनरूनो विवक्षितानि, तेषां सर्वेषां नञ्चटितत्तमस्तीति च स आह । तत्र नवटिनत्वमित्यसमस्तनध्याटितत्वं विवक्षितम् - समस्त- नञ्चटितत्वं वा, अन्यतरघटितत्वं वा? " महद्दीवहां हूस्वपरिमण्ड- लाम्याम् " इत्यस्मिन् सिद्धान्तसूत्रे समस्तस्यासमतस्य वा नसो ऽदर्शनात्पक्षत्रयमप्यनुपपन्नम् । तत्र पूर्वाधिकरणान्तिमसूत्रात् “अस- मनपम् " इति पदानुवृत्तिश्च तस्य मूत्रस्य श्रीशङ्करमाप्यानुमारण स्वपक्षपणनिरासमात्रपरत्वादनुपपन्ना । हूस्वपरिमण्डलाम्याम् -- द्वयणुकपरमाणुभ्यां, यथा, महद्दी-त्र्यणुकाणुके, उत्पद्येत, तथा चेतनादचेतनं जायते इनि हि सूत्रार्थः, तत्राममन- समित्यनुवृत्ती नदर्धस्य कुत्रान्वयः स्यात् । अतश्च तत्र सूत्रे नाप्स- मंजसपदानुषः । अनुपहेंऽपि चा ऽममस्तनम्पदामावादाद्यः पक्षो दुष्टः । द्वितीयोऽपि पक्षाऽननुपङ्गपक्षे " महद्दीघवहा इस्वपरिमण्ड- लाभ्याम् " इत्यस्मिन् सिद्धान्तमूत्रे नमोऽभावागुष्टः । अनुपमो न ·दुर्याद-विधूननम् । " सम्भवतीति व पूर्वमेवांतम् । तृतीयोऽपि तत एव दुष्टः, तत्र सम स्तस्यासमस्तस्य वा नत्रोऽभावात् । यदपि खण्डनकृतोक्तम् । उत्पत्यसम्भवात् सूत्रमपि तद्वन्नपदघटितम, अत इदं कथं पूर्वपक्षसूत्रं भवेत्" इति। अत्र वदामः-एवं कथयतः खण्डनकृतः यद्यपदघटित सूत्रं तत्तसिद्धान्तसूत्रमिति नियमः कोऽप्यभिप्रेत इति प्रतिभाति । तादशश्च नियमोऽसम्भवी, नभपदघटितानां सूत्राणां सर्वेषां सिद्धा. न्तमत्रत्वस्यायोगात् । सांख्याधिकरण एव " रचनानुपपत्तेइच नानुमान प्रवृत्तश्च " इत्येकस्य सिद्धान्तसूत्रत्वपि “अन्यत्रामावाञ्च न तृणादिवत् ” इति सूत्रस्य नश्पर्धाटेतस्यापि सिद्धान्तसूत्र- खामावात् । किञ्च-उत्पत्यसम्भवादित्यस्य 'यादशं नपदघटितत्वं तादशं “ विज्ञानादिभावे वा तदमतिपेवः " इत्यास्मिन्नपि,सूत्रे वर्तत इति तस्यैव सिद्धान्तसूत्रत्वं कुतो न भवति । यतु-"विज्ञानादिमाये वः" इति सूत्रे नम्पदामायेन वदधिकरणसून मयिनुमईति इति मण्डनमतोक्तम् । तदयुक्तम् "विज्ञानादिभावे वा " इत्यस्मिन् मत्रखण्डे नो ऽमावेऽपि “विज्ञानादिमावे वा नदप्रतिषेधः " इत्यस्मिन् पूर्णम्ने नो घंटकत्वात् । नव तस्मिन्सूत्रे न नास्तीति वाच्यम्, "उत्स- च्यसम्मवादियस्मिन् सूत्रे असम्भयादिति । समस्तपघटकनयेष, . १ ·दुर्वाद-विधूननंम् । विज्ञानादिभावे वा तदपूतिषेधः" इत्यस्निन्नपि सूत्रे " तदप्रति- पेध" इति समस्तपदघटकतया ननसत्त्वात् । यत्तु-" अतःपारिशेप्यादस्यैव सिद्धान्तसनत्य वाच्यम् । तया च सति स्वमतप्रतिष्ठापनार्थत्वेन सूत्रव्याख्यान न शोमत इति पाञ्चरात्रमतस्याप्रामाण्यसाधनार्यमेवैषा चतु- स्सूत्री प्रवृत्ता।" इति खण्डनकारेणोक्तम् । तदयुक्तम्, तदुक्तरीत्यापि सिद्धान्त सूत्रत्वमयोजकस्य नघटितत्वस्य " उत्पत्यसम्भवात् " इति सूत्र इव " विज्ञानादिभावे वा तदमतिषेधः" इत्यस्मिन्नपि सूत्रे सवेन पारिशेप्यस्यैवासिद्धेः । स्वमतप्रतिष्ठापनार्थत्वेन सूत्रव्याख्यानं तु सर्वत्रापि युज्यत एवेति पूर्वमेवोक्तमस्माभिः । महाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मेषु नारायणीये महता प्रबन्धेन पाश्चरानवैभवं प्रकाशितवत- स्सूत्रकारस्य तदप्रामाण्यसाधनार्थ सूत्रप्रणयनासम्भवेनोक्तचतुस्मू- न्यास्तत्प्रामाण्यव्यवस्थापमपरतैव च युक्ता । यदपि-“घेटविरुद्धत्वांशस्य विवरणं तु भगवत्पादेरेय छमिति नेह तनिरूपणाय प्रयत्यत" इति । तदपि न, श्री शङ्कराचार्यैः प्रदर्शितस्य वेदनिन्दादिरूपस्य वेदविप्रतिषेधस्य वा, जीवोत्पत्यादेर्वेदविरुद्धार्थस्य वा कुत्रापि पाञ्च- रात्रग्रन्थेऽदर्शनेन प्रत्युत जीवनित्यत्वादेरेव पाश्चराने प्रतिपादनदर्शने न च पाञ्चरात्रे वेदविरुद्धांशसद्भावकथाया एव कल्पितत्वनिश्चयात् । श्रीरामानुजभगवत्पादाचापरेवायमर्थस्पाटं विस्तरेण माप्ये वर्णित ·.४० दुर्वाद-विधूननम्। इति न वयमपि विस्तराय प्रयतामहे । यत्-" अनेनै निरूपणेन भवत्सम्प्रदाये वेदतुल्यप्रमाण- त्वेनाभ्युपगतद्राविडभापामयप्रयाधस्य चेदधिरुद्धत्वेनाप्रामा- यं सूपपादितं भवति । तथा च वेदविरुद्धत्वादप्रामाण्य- मुतभापामयत्वात् ' इत्यादिविकल्पानामनवसरदुःस्थत्वमेव' इत्युक्तं खण्डनसता तदसत्, पाश्चरात्रस्य वेदविरुद्धांशवटितत्व- निरूपणेन. वा तदीयांशविशेषस्य वेदविरुहत्येन हेतुनाऽप्रामाण्य- निरूपणेन वा, तस्य शास्त्रस्य परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादकत्वेन कार- णेनाप्रामाण्यनिरूपणेन या द्राविडभापामयप्रबन्धस्य वेदविरुद्वत्वेना- प्रामाण्यस्योपपादितत्वाप्तम्भवात् । नान्यस्याप्रामाण्यकथनेनान्यस्या- प्रामाण्यमुपपादितं भवति । अथोच्येत, वेदविरुद्धस्य पाञ्चरात्र शास्त्रस्य वेदविरुद्धत्वेनाप्रामाण्यनिरूपणावेदविरुद्धस्य द्राविडभाषा- मयप्रबन्धस्यापि वेदविरुदत्वेनाप्रामाण्यमुपपादितं भविष्यतीति । तन्न , यथा पाञ्चरात्रशास्त्रांशस्य वेदविरुदत्वं श्रीशङ्कराचार्येभीप्ये निरूपितम् तथा द्राविडभाषामयप्रबन्धस्य वेदविरुद्धतायास्ता खण्डनकतावाऽद्याप्यनिरूपणेन तदसिद्धी तेन कारणेनामामाण्यस्यो- पपादितत्वासम्भवात्।तत एव च विकल्पानामवसरस्य तदवस्थत्वाच । येत्तु-"अभ्युपगम्यापि मामयतु तावद द्वाघिढमापामयः प्रबन्धस्य वेदाविरुद्धायम । न तापता तस्य तुल्यं प्रामा व्य साधयितुं शक्यम् तस्यायाधिता सन्दिवानधिगतविष- यंशानजनकत्वाभावात् । स्त्रोंप्रेक्षामूलकत्वेन फलिताना नदीनामशातत्वस्थानाधितत्वस्थ नासम्मवात् । सम्भवेऽपि - ·दुर्याद-विधूननम् । ---- घा न म्लेच्छित नापभापितवै" " म्लेच्छाह या एप यदपशब्दः " इत्यादिमिनिपेधैर्यदुश्चारणस्य पापजनकत्य- मुक तस्य वेदतुल्यं प्रामाण्यं समर्थयानो भवन नूनं स्त्रस्या- वैदिकत्वमाविस्करोति'. - इति- खण्डननोक्तम् । तत्र व्रमः-" विद ज्ञान " इति धातो. निष्पन्नस्य वेदशब्दस्य ज्ञानफरणार्थस्य " प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । यत्तं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदना " इत्याद्यनुसारेण प्रमाणान्तराप्राप्तार्थबोधकत्वावच्छिन्ने शक्तिरङ्गी- क्रियते तान्त्रिकै । अपौरुपेरत्यनित्यस स्वत प्रमाणत्वादिकं तस्य लक्षण्यम् । तस्य प्रामाण्यश्च प्रमितिजनकत्वम् । अप्राप्ताथै- विषयकप्रमितिजनकत्वपर्यवसितम् । तथा च वेदतुल्यं प्रामाण्यं नाम वेदस्येवाप्राप्तार्थप्रमितिजनकत्वमेव विवक्ष्येत । वेदाश्च ऋगा. दिभेदभिन्ना अनन्तशासाश्च । सर्वेषामेव वेदानाग्मन्त्रब्राह्मण- रूपाणां प्रामाण्यमेकरूपमेव । तत्र मानाशाखाम्बेकाविधायि- काश्श्रुतयो दृश्यन्ते । एकशाखागतश्चतिममितस्याप्यर्थस्य विधानं शाखान्तरीयश्रुत्या क्रियते इति तु सर्वाभ्युपगतम्। तत्र या गतिस्सै- वात्रापि भवति । ततश्च द्वाविडोदानामपि प्रामाण्ये न कोऽपि दोपः। यतु-"अवाधिनासन्दिग्धानधिगतविषयकशानजनकत्या- भावाद्वेदतुल्यं प्रामाण्य न सम्भवति" इति। तन्न । वेदानामेवावाधिता सन्दिग्वानधिगतार्थ ज्ञानननकत्वा- सम्भवात् । अनधिगतार्थज्ञानजनकत्वं यथाश्रुते वेदानां न सम्भवति, वेदबोध्यानामर्थानां. स्मृत्यादिगम्यत्वेन सामान्यतोऽनधिगतत्वासम्म- . - ·૨૨ दुर्वाद-विधूननम् । वात । स्मृत्यादीनां वेदमूलकत्लेन' स्वानुपजीविमानान्तरानधिगतत्व- विवक्षया तद्दोपपरिहारेऽपि, शाखान्तराधिगतस्यैव शाखान्तरबोध्या त्यातदोपतादवस्थ्यम् । स्वविजातीय स्वानुपजीविमानान्तरानधिगत- स्वविवक्षया तोपपरिहारे च द्राविडवेदानामपि तादृशार्थबोकत्वं सम्भवत्येव । असन्दिग्धार्थज्ञानजनकत्वं संस्कृतवेदे न सम्भवति, अध्ययनमात्रवतो जायमानस्य बोधस्य सन्दिग्धत्वात् । अत एव हि, विचारशास्त्रस्य प्रवृत्तिः । अन्यथा वेदैरव मीमांसानिरपेक्षम- सन्दिग्धार्थबोधे मीमांसाया वैयर्थ्यमेव ' स्यात् । द्राविडवेदानां सन्दिग्धार्थबोधकत्वं च नास्ति, तैरसन्दिग्धस्यैवार्थबोधस्य जायमा- नत्वात् । नच तध्यिमाना, अर्था बाधिताः, तेषामनिरूपणादेव । तथा च संस्कृतवेदानां यादृशं अबाधितत्वादिविशिष्टार्थज्ञानजनकत्वं तादशमेव द्राविडवेदानामपीति न काऽपि क्षतिः । यत्तु- स्वोत्नेक्षामूलकत्वेन कल्पितानां तदर्थानामज्ञातत्वस्या- बाधितत्वस्यचासम्भवादिति । तन्न, संस्कृववेदार्थानामिव. द्राविडवेदा- नामपि नियजिभगवत्कृपाकटाक्षमात्रप्रतिभातत्वेन स्वोत्प्रेक्षामूल- कत्वाभावात् । अज्ञानत्वाबाधितत्वयोश्च पूर्वमुपपादितचात . । यत्त-"नम्लेच्छित " "नापमापितधे" म्लेच्छो हवा एप यदपशब्दः" इत्यादिभिनिषेधैर्यदुश्चारणस्य पापजनकत्य- मुक्तम, तस्य वेदतुल्यं प्रामाण्यं समर्पयानोमवान् नून स्वस्था वैदिकत्वमाविषकरोतीति। तन्मन्दम् ; "म्लेच्छो ह वा एप यदपशब्दः" इति श्रुत्येव . - ·दुर्वाद-विघ्ननम् । . ४३ "नम्लेच्छितवै" इति श्रुत्यर्थस्य व्यक्तीकृततया, संस्कृतभाषा- अपभ्रंशभूतभापौच्चारणस्य निषेधविपयत्वेऽपि संस्कृततुल्यायास्तद्वत्स्व- तन्त्राया द्वाविडभाषाया उच्चारणस्य निषेधविषयत्वाभावात् । यदा हि संस्कृतभाषामूलकानां प्राकृतादिपडूभाषाणामपि नापभ्रंशभापात्वं तदा का कथा स्वतन्त्रभाषायाद्राविड्या अपभ्रंशत्वस्य । द्राविडभाषा- वैभवातिशयश्च मात्स्यादिपुराणेषु विशेषतश्च शम्भुरहस्ये विस्तरेण वार्णितस्तत एवावगन्तव्यः । विश्वेश्वरशास्त्रिणा प्रथमविरोधोपपादनावसरे-तथाहि 'शास्त्र- योनित्वातू' इत्यत्र रामानुजभाप्यम् - इत्युक्त्वा ." तदिदं कारणं ब्रह्म सिद्धयत्येवानुमानतः । अतोऽविचार्या वेदान्ता ननु सिद्धानुवा- दिनः ।। नैतत्साध्वनुमानादे नक.क्यादि सिद्धयति । अतस्तत्कारणं ब्रह्म वेदान्तेकप्रमाणकम् ॥” इति श्लोकद्वयं भाप्यत्वेनोदाहृतम् । विरोधपरिहारकारेणेदं श्लोकद्वयं भाप्ये नास्तीत्युक्तम् । तत्र खण्डन- कार: माह- "रामानुजीयं माप्यम् -इत्यत्रापिभाप्यभावार्थ इत्येवार्थः समभिप्रेतः । तमेव, भावार्थ स विरोधवरूथिनीस्थेन । स्लोफवयेनोल्लिखन विरोध प्रतिपादयितुं प्रववृते ।" इति । खण्डनकारस्य व्याख्यानसामर्थ्यमिदं नूनं युक्तायुक्तविवेककुश- लान् विदुषो विस्मापयिप्यति । इत्थञ्चाभिप्रायवर्णनं कुर्वता महा- शयेनानेन 'घंटपदम् ' इत्यस्य घटपदार्थ इति व्याख्यानं क्रियतेति मन्यामहे वयम् । एतादृशं व्याख्यातारं प्राप्य नूनमितस्सर्वेऽपि . .

·४४ दुर्वाद-विधूननम् । मूलमन्थकारो भविष्यन्ति । “ रामानुनीयं भाप्यम् " इति लेखितू रामानुजमाप्यभावार्थप्रतिपादको श्लोको-इति लेखनेन को वा महान अमो भवितुमर्हति । अहो संक्षिप्तलेखनसामर्थ्यम् । विश्वश्वरशास्त्रिणा प्रथमविरोध दर्शयता शास्त्रयोनित्वाधिक रणभाप्यार्थप्रतिपादकश्लोकहयोदाहरणानन्तरं- " इत्थं कारणत्व स्य वेदान्तकप्रमाणकत्वमुक्त्वा इति अन्थेन जगत्कारणत्वस्य वेदान्तकप्रमाणकत्वं शास्त्रयोनित्वाधिकरणप्रतिपाद्यमित्युक्तम् । परि- हारकता च ब्रह्मणशास्त्रकप्रमाणकत्वं शास्त्रयोनित्वाधिकरणप्रति- पाद्यं, न तु जगत्कारणत्वं शास्त्रप्रमाणकं न वेति विचारस्तस्मिन्नं. धिकरणे रुन इत्युक्तम् । तदुपरि खण्डनकारेण महता अन्धेन शास्त्र. योमित्वाधिकरणे जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणो वेदान्तवेद्यत्वं समर्थ्यते, नतु ब्रह्मणो वेदान्तवेद्यत्वमात्रमित्युक्तम् । तत्र बमः- " अथातो ब्रह्मनिज्ञासा" इत्यादिः तत्तु सम. न्वयात्" इत्येतदन्ता चतुरसूत्री शास्त्रारम्भार्थत्यस्मदीयसिद्धान्तः। । व्युत्पच्यमावः प्रतिपत्तिदोस्स्थ्यमन्येन लम्यत्वमथाफलत्वम् । एतानि वै सूत्रचतुष्टयेनानारम्भमूलानि निरास्तानि " । इति प्राचा लोकेऽयमर्थः प्रतिपादितः । नत्र शब्द सामान्यस्य कार्ये शक्तिरिति पक्षं निरस्य सिद्धे व्युत्पत्तिसमर्थनं प्रथमसूत्रेण क्रियते । शब्दस्य कार्यरूपेऽर्थ एंव, व्युत्पत्तिसम्मवासिद्धब्रह्मणि व्युत्पत्यमावात् वेदान्तानां ब्रह्मबोधकत्वासम्मवान ब्रह्मजिज्ञासान कर्तव्येति पूर्वपले शब्दस्य कार्यरूपेऽर्थ एवं व्युत्पत्तिरिति नियमाभावारिसद्धवस्तु- ॥ .

·दुर्वाद-विधूनन । न्यपि व्युत्पत्तिसम्भवात् वेदान्तानां सिब्रह्मबोधकत्वं सम्भवतीति- 'अथातो ब्रह्मनिज्ञासा' इत्यनेन अध्यातकर्तव्येतिपदसहितेन ब्रह्म- जिज्ञासा कर्तव्येत्युच्यते । ब्रह्मशब्देन निरतिशयवृहनविशिष्ट- वस्तुबोधनान्निरतिशयबृहत्त्वस्य दुर्निरूपत्वेन तद्विशिष्टब्रह्मणो,बाधित- त्वात्, ममाणभूनशब्दत्वरूपविशेषधर्मावच्छिन्नस्य निरतिशयबृहस्व- रूपविशेषधर्मावच्छिन्नतात्पर्यकत्वं न सम्भवतीति ब्रह्मनिज्ञासा न कर्तव्येति शङ्कायां: तादशब्रह्मणोऽवाधितत्वप्रतिपादनेन प्रमाणभूत- शब्दत्वरूपविशेपधर्मावच्छिन्नस्य तत्तात्पर्यकत्वसमर्थनाब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति द्वितीयेन जन्मादिसूण साध्यते । श्रुतित्वावच्छिन्नस्य प्रमाणान्तरानधिगतार्थ एव तात्पर्याद्ब्रह्मणश्चानुमानगम्यत्वेन तत्र तात्पर्यासम्भवान्न वेदान्तानां ब्रह्मतात्पर्यकत्वसम्भव इति ब्रह्मनिज्ञा- सा न कर्तव्यति शङ्कायां ब्रह्मणः प्रमाणान्तरागम्यत्वेन शास्त्रैकसम धिगम्यत्वात्तत्र वेदान्तानां तात्पर्य सम्भवतीति :ब्रह्मनिज्ञासा कर्त- व्येति तृतीयेन " शास्त्रयोनित्वात् " इति सूत्रेण समर्थ्यते । शास्त्र योनित्वाधिकरणश्रीभाष्ये च ब्रह्मणशास्त्राप्रमाणकत्वसमर्थनपर मेव सूत्रं व्याख्यातं दृश्यते भाप्यकता । तथा च तत्रत्य भाप्यम् -- " जगजन्मादिकारणं ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तम् । तद्युक्तम् , तदि न वाक्यप्रतिपाद्यम्, अनुमानेन सिद्धेरित्याशङ्कयाह-'शास्त्रयो- नित्वात् ' शास्त्रं यस्य योनिः कारणं-प्रमाण-तच्छास्त्रयोनि • तस्य भावश्शास्त्रंयोनित्वम् । तस्मात् । ब्रह्मज्ञानकारणत्वाच्छास्त्र- स्य तद्योनित्वं ब्रह्मणः । अत्यन्तातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषय ·दुर्गाद-विधूननम् । तया ब्रह्मणश्शास्त्रकममाणकत्वादुक्तस्वरूपं ब्रह्म 'यतो या इमानि भूतानि ' इत्यादि वाक्यं बोधयत्यरत्यः. -इति। यद्यपि ब्रह्म- जगत्कारणमूनम्, ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यं च 'यतो वा' इत्यादिकम्, तयापि ब्रह्मणोऽनुमानगम्यत्वेन वाक्यं तन्न प्रतिपादयितुं शक्नो- नीनि पूर्वः पक्षः, ब्रह्मणोऽनुमानागम्यत्वेन शास्त्रैकप्रमाणकत्यात्मतिपा दयितुं शक्नोनीति च सिद्धान्तस्तदधिकरणे विवक्षितः । नतु भेग- कारणत्वं प्रतिपादयितुं न शश्नोतीति पूर्यः पक्ष:- जगत्कारणत्व- मनुमानागम्यत्वेन शास्त्रेकममाणकत्वाद्वाक्यं नत्प्रतिपादयितुं शक्नो नीति सिद्धान्तों वा केवल नंगकारणत्वावलम्बनेने तत्मो विवक्षिन इत्येवारमाकं कपनम् । तत्सूत्रमाप्यटीकायां तदधिकरण- संशयपूर्यपक्षादिप्रतिपादनपरमन्येन चायमस्पष्टः । इत्यं न तत्र. त्यष्टीकाग्रन्थः-"यनो वा इमानीति वाक्यं कि ब्रह्मणि प्रमाण-उत नेति संशयः । तदर्थ किं ब्रह्म मानान्तरागोचरः-न घेति तदर्थ कि सामान्यतो दृष्टमनुमान जीवविलक्षणमयगमयति-नेति । यदाऽव- गमयति तदा मानान्तरगोचरात् 'पनो वा इमानि ' इत्यादि वास्यं न ब्रह्म प्रतिपादयनीति वेदान्तानां ब्रमणि प्रामाण्यामावा. सहिनारानारम्मः पूर्वपक्षे फटिनः । राद्धाने तु सामान्यतो दृष्टा. नमानस्य जीवविन्टमण प्रमाणत्वामान ब्रह्मणो मानानरागोवरस्यात् यतो या इमानि ' इत्यादि पारयं ब्रह्मगि प्रमाणामिनि सर्ववेदा- नायपानां सत्र प्रामाण्याहिनारसगाग्मणीयल फाटिनम् - इति । अत्र च ब्राह्मगो, मानान्नागोचायतदगो नात्यविचारपूर्वक सत्रक- ·दुर्वाद-विधूननम् । " . प्रमाणकत्वं समर्थितं तस्मिन्नधिकरण इति स्पष्टम् । तथाच-विश्वश्वरशा स्त्रिणः- "इत्थं कारणत्वस्य वेदान्तकप्रमाणकत्वमुक्त्या" इति लेखन- मयुकमेवेति तत्पक्षसमर्थनाय प्रयस्यतः खण्डनकारस्य प्रयासो निरर्यक इति सिद्धम्भवति । यत्तु " यदि जगत्कारणत्वं ब्रह्मणस्सिद्धमेष, केवलं वेदा- न्तैफवेद्यत्नमेव साध्यत इत्युच्यते-फथं ताई. अने भाष्य- फोरणानुमानन कारणत्येन ब्रह्मप्रसाव्य तत्खण्डनं कृत्वा 'यतो .चा इमानि भूतानि जायन्ते ' इत्यादि वाक्ययुक्तलक्षणं ब्रह्म प्रतिपादयत्तीत्युपसंहारः कृतः सङ्गतः स्यात्, “यतो वा', इत्यादिवास्येन हि ब्रह्म कारणत्वेनैव योध्यते स्वरूपतस्तु • 'सत्यं ज्ञानर' इत्यादिवास्यः प्रतिश्यते । इत्युत्तर तत्र, वदामः। सत्यं कारणत्वं ब्रह्मणसिद्धमेव, नानेन सूत्रेण ब्रह्मणः कारणत्वं साध्यते । शास्त्रवेद्यत्वं न सम्भवति - अनुमानवेद्य- त्वात् इति पूर्वपक्षनिरासेन तदेकवेद्यत्वं समर्थ्यवे । 'यतो वा इमानि' इत्यादि वाक्य ब्रह्म जन्मादिकारणत्वेन प्रतिपादयतीत्यत्र को विप्रतिपद्यते । शास्त्रयोनित्याधिकरणे जगत्कारणत्वं शास्त्रप्रमाणकं न- वेति विचारो,न क्रियते -अपितु ब्रह्मणः शास्त्रेकप्रमाणत्वम्- इत्ये वास्माकं कथनम् । तत्र भाप्यासागत्यं कथं भवति । ब्रह्म खलु जग- ज्जन्मादिकारणत्वलक्षणकमेव । तलक्षणकमेव च ब्रह्म 'यतो चे' त्यादिवाक्यं प्रतिपादयति ब्रह्मणश्शास्त्रैकप्रमाणकत्वमेव च तदधिक- रणे विचार्यम् । ब्रह्मणः शास्त्रयोनित्वाद्ब्रह्मनिज्ञासा कर्तव्येति हि' 'प्रथमसूत्रेणान्वितस्यास्य सूत्रस्यार्थः। योनिशब्दस्य कारणमात्रवाचि- त्वपक्षेऽपि ब्रह्मानिज्ञासाशब्दनिर्दिष्टस्य ब्रह्मज्ञानस्य प्रमितिरूपस्य ·दुर्वाद-विधूननम् । धमिवात्तस्मिन् शास्त्रककारणत्वेन हेतुना कर्तव्यत्वं साध्यत इत्य- भ्युपगन्तन्यम्, तथैव सूत्रयोरन्ययबोध उपपद्यते। जगत्कारणत्वस्य शास्त्रयोनित्वप्रतिपादनं चेदधिकरणकार्य, तदा प्रथमसूत्रान्वितस्यास्य- कविशिष्टायबोधकत्वं न सम्भवति । 'सत्यज्ञानम् इत्यादि वास्थमपि सत्यत्वादिधर्मपुरस्कारेणेव ब्रह्म बोधयति न केवलस्वरूपमात्रेण । यदपि--" कारणत्वं घेदान्तैफगम्यं न भवतीत्युद्धोपिते. भाग्यविरोधः मधे परिहतस्स्यात्-ति । अत्र चूमः । कस्तावदाह कारणत्वं वेदान्तेकगम्यं न भव- तीति । बह्मणो जगत्कारणत्वं वेदान्तैकगम्यमेव शास्त्र- योनित्वाधिकरणे तु ब्रह्मणः शास्त्रममाणकत्वं विचार्यते न भग- कारणत्वस्येत्येतावदेवाच्यते । एवं च का प्रसङ्गो भाग्यविरोधस्य । यदपि--" फिथ्य 'प्रतिश्च प्रतिशायान्तानुपरोपा. पित्यधिकरणे एवं निरोश्वरसाये निरस्ते सेश्वरसास्यः प्रत्ययतिष्ठते-पचपीक्षणादिगुणयोगात सर्पसमाचर जगत्का- रंगत्येन घेदान्ता प्रतिपादयन्ति तथापि.वेदान्सरेव आदुपा. दानतया प्रधानमेव प्रतिपाचन इति मतीयते इति पूर्णपक्ष- माचरन् धीमायकार: ष्टं जगत्कारणत्यं घेदान्तशतमधि गम्यं, नानुमानसमधिगम्पमित्येष शाखयोनित्याधिकरणस्य साश्यममिति"-त्युकम् । तदप्यकाण्डे ताण्डवमाशम् । अस्मामिगत्कारणत्वं वेदान्त- मेयं न मानीत्यनुक्तेः, शास्त्रयोनित्याधिकरणे जगत्कारणरयस्य शास्वप्रमाणकत्यनदमावविचारोन क्रियत इत्येतावन्मात्रस्योक्तवान् । प्रत्यविकाणमान्येऽपि नामटुका पविरुद्धं किमपि दृश्यते ।

·दुर्वाद-सिंधूननम् । - जगदुपादानत्वेन वेदान्तः प्रतिपाद्यमानं प्रधानमेव न ब्रह्मेति सेश्वर- सायपक्षानुवादमातस्य तत्र क्रियमाणत्वात् , ईक्षणादिगुणयोगा- सर्वज्ञस्येश्वरस्य जगत्कारणताया वेदान्तः प्रतिपत्तावपि तत्कारणत्व निमित्तत्वमात्ररूपम् उपादानकारणं तु प्रधानमेवेति तदीयपूर्वपक्षस्य तत्र वर्णनं क्रियते । एतावता शास्त्रयोनित्वाधिकरणे जगत्कारणलस्य वेदान्तकसमधिगम्यत्वं प्रतिपाद्यमिति कयमवगम्येत । जगत्कारणत्वेन ब्रह्म वेदान्तवेद्यमित्युक्तिमात्रेण तदधिकरणार्थ निरूपणं कृतं न भवति। एतेन-एतद्विषयक खण्डनसतोऽन्योऽपि सर्वः प्रसङ्गस्स- माहितो वेदितव्यः । शास्त्रयोनित्याधिकरणे ब्रह्मणश्शास्त्रवेद्यत्वं सम्भवति न येत्ययमेव विचारः कुतः, नतु जगाकारणत्वस्य शास्त्रे. कममाणकत्वतदभावविचार इत्येतावन्मात्रमेव यस्माकं कपनम् । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं वेदान्तकवेद्यमिति त्वस्मदीस्तमेव । विरोधपरिहार प्रधानप्रतिपाद्यार्थखण्डनात्पूर्व प्रासङ्गिकतया येऽर्थाः खण्डनकृतोक्ता, नेपामेतावतास्माभिः समाधानं लिखितम्। इतः परमेव विरोधपरिहारखण्डनस्य प्रधानार्थविषये लेखिनी चालयिष्यामः। प्रथमं विरोधं परिहरता " आत्माधिकरणे शास्त्रयोनित्वा- धिकरणोक्तार्थविरुद्धं किमपि श्रीभाप्यरुता न भाषितमित्युक्त्वा, आत्माधिकरणभाप्यमुदाहृत्य, आत्माधिकरणेऽपि ब्रह्मणः कारणत्व- निर्वाहीपायकं स्थूलदशापनचिदचिद्वैशिष्टयरूपविकारपन्चमुक्तम्, स्वरूपान्यथाभावधर्मान्यथाभावरूपविकारयोरभाव एवब्रह्मणि वर्तते, यावनिष्टावही, न तु ताशचिदचिद्वैशिष्ट्यरूपविकाराभावोऽपी.

·दुर्वाद-विधननम् । . त्युपपादितं परिहारकता । तमिमं परिहारमन्धमुट्टत्य खएइनं कुर्वता खण्डनकता " तत्रोत्तर " इत्यारम्य यदुक्तम् । तत्र घूमः । ब्रह्माण एवावस्थाभेदेन कारणत्वे कार्यत्वे चाङ्गीकने कथं तस्य नित्यत्वमिति खण्डनकारः पृच्छति । यथा खलु मृहव्यस्यैवा-' वस्थाभेदेन कारणत्वकार्यत्वयोरङ्गीकारेऽपि मृ व्यस्य नित्यत्वं तथेति वयं वदामः । तत्र घटो जायते, घटो नश्यतीति व्यवहारः, न तुं मृजायते नश्यतीति, मृहव्यस्यैवावस्थाविशिष्टस्य घटत्वेऽपि 'घटस्प . नश्यतीति व्यवहारविषयत्वेऽपि च यथा मृदो नानित्यत्वप्रसङ्गः । तथैव जगदुत्पद्यते नश्यतीति, व्यवहारेऽपि वस्तुतो ब्राह्मण एव स्थूलचिदचिच्छरीरकस्य जगच्छब्दवाच्यत्वेऽपि वा ब्रह्मणो जानित्यत्वप्रसङ्गः " ब्रह्मणो विभक्तनामरूपस्यूलचिदचिद्विशिष्टत्वे स्वरूपान्यथाभावः कथं नो क्तः स्यात् । इति खण्डनकारः एच्छतिः। सततपरिणामशीलपञ्चभूतमय शरीरविशिष्टत्वेऽपि जीवस्य. यथा न स्वरूपान्यपामावस्तथैव ब्रह्मणोऽपि स्यूलचिदचिद्विशिष्टत्वेऽपिन स्वरूपान्यथाभाव इति । विभक्तनामरूत्यूलचिदचिहिशिष्टत्व उच्यमानेऽपि न स्वरूपान्यथाभाव उक्तो भवति-रत्यवगन्तव्यम् । यद्य-".यादृशं हि स्वरूप कारणावस्थायां विद्यते, तादृशमेव चेकार्यावस्थायामपि, तहि कार्यकारणावस्थयो: 3.को विशेषः?" इति । ..: तत्रोच्यते । यादशं स्वरूपं मृदः कारणीभून पिण्डत्वावस्थायां तादृशमेव कार्यभूतघटस्वास्यायामपीति · उभयोरवस्थयोत्स्वरूप- भेदाभावेऽपि कार्यकारणावस्थयोर्यथा नाविशिष्टता लव पहारत- .

·दुर्वाद-विधूननम् । रूपस्य कार्यकारणावस्थयोर्भेदाभावेऽपि तदवस्थयोन विशिष्टना, स्वरूपेऽपि तत्तदवस्थाविशिष्टत्वरूपो विशेषस्तयोरवस्थयोर्भवतीति च सष्टम् । इति । यदपि-"विशेषाभ्युपगमे चागन्तुकविशेषरूपेण तस्यैव ब्रह्मण. परिणामात्कौटस्थ्यं कथं संरक्षितं स्यात्" इति । तदपि ना पटकारणीभूनेषु तन्तुषु कार्यावस्थाया तन्त्व- न्तरसंयोगादिरूपविशेषाङ्गीकारेऽपि स्वस्वरूपप्रहाणेन स्वरूपान्तर- परिग्रहादर्शनेनागन्तुकविशेषस्य कार्यावस्थायामङ्गीकारमात्रेण स्वरूप- अच्यूत्यभ्युपगमस्यानावश्यकत्वात् । ब्रह्मण स्वरूपस्य कारणाव- स्थाया सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य कार्यावस्थाया स्थूलचिदचिद्वैशिष्ट्य- रूपविशेषसद्भावेऽपि तद्रूपेण साक्षात्परिणामानावश्यक्त्वात् । अस्मन्मते कौटस्थ्यस्याद्वैतमत इव निर्विकारत्वरूपत्वाभावेन यस्य क्स्यचिद्विशेपस्याङ्गीकारमात्रेण कूटस्थताहानिप्रसाभावाच्च । यस्य कस्यचित्कुलस्य कूटस्थे पुरुपे युवत्ववृद्धत्वाद्यवस्थापरिवृत्तावपि कूट- स्थताभास्यादर्शनाच्च । । यत्तु- 'यधुच्येत स्वरूपे न कश्चन विकार उत्पद्यते, केवलस्थूलचिदचिवस्तुवैशिष्टयमात्रमेघ तन भयति-अतोन कूटस्थत्वक्षतिरिति। तदपि नोपपद्यते। यखि विकारिवैशिष्टय कार्यावस्थस्य ग्रहण रात नित्यम् उतागन्तुकम् ? यदि नित्यम्, क्थ तहिं तस्य कार्यत्वम् । कथं घा तेन ब्रह्मणोऽपि फार्यत्वव्यवहार ? यद्यागन्तुकम, तागन्तुमविकारिवै- शिष्टयस्य ब्रह्मण्युत्पन्नत्वे नानित्यतापत्तिरपरिहार्य प्रस- ज्येत ॥” इति ॥

·दुर्वाद-विधूननम् । दृष्टः" इति ब्रह्मणः परिणामः कीदृश इति शङ्कायां भाप्यरुतदाह "जगच्छरीरतयाऽत्माने परिणमयती " ति । अत्र जगद्रूपेणात्मानं परिणमयतीत्यनुक्त्वा " जगच्छरीरतयात्मानं परिणमयती" त्युक्त्या विभक्तनामरूपस्थूलदशापन्नचिदचिदात्मकजगच्छरीरतयाऽवस्थानमेव ब्रह्मणः परिणामविशेष इत्युक्तं भवति । तच्च साक्षात्परिणामाश्रय- जगदन्तर्यामित्वं परम्परया परिणामाश्रयत्वपर्यवसितं भवति । तद यमर्थः" इत्यारभ्य भाप्यकारः जगत्सृष्टिप्रतिपादकश्रुयर्थसंक्षेपं कुर्वन् " आत्मानं तत्तच्छरीरक परिणमय्य" इति परिणामस्वरूपं व्यक्ती- चकार । "एवं परमात्मचिदचित्सदातरूपनगदाकारपरिणामे परमात्म- शरीरभूतचिदंशगतास्सर्वएयापुरुषार्थाः, तथाभूताचिदंशगताच सर्वे विकाराः, परमात्मनि कार्यत्वं नदवस्थयोस्तयोनियन्तृत्वेनात्मत्वम् इति ग्रन्थे च कार्यावस्थापनचिदचिदन्तर्यामितयाऽवस्थाय नियन्तु त्वमेव ब्रह्मणः कार्यत्वमित्युक्त्या ब्रह्मस्वरूपे स्यूलरूपापन्नचिद- चिदात्मकनगदन्तर्यामित्वेनावस्थानादधिक साक्षात्परिणामादिकं ना- स्तीति स्पष्टमुक्तं भवति । साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपम्याचिंद्वत्परिणामो नास्ति, स्थूलायस्थापन्नचिदचिदन्तरात्मतयाऽवस्थाय तद्रूपापत्तिरेव . परिणाम इत्ययमर्थः श्रीभाष्यकारेण वेदान्तसारे सष्टमुक्तः । तथा च तबत्यो. ग्रन्थः- अविभक्तनामरूपातिसूक्ष्मचिदचिहस्तुशरीरकः कारणावस्थः परमपुरुषस्वयमेव 'सोऽकामयत वहुस्यां प्रजायेयति, विभक्तनामरूपचिदनिद्वस्तुशरीरको भवेयमिति सङ्कल्प्य - इदं सर्वममृजन यदिदं किये ' ति स्वशरीरभूनमतिसूक्ष्म निदानद्वस्तु । -- .

·दुर्वाद-विधूननम् । T - इति। स्वस्माद्विभज्य-'तत्सृष्ट्वा तदेवानुप्रविशत इति स्वस्माद्विभक्त चिदचिव- स्तुनि स्वयमेवात्मतयानुप्रविश्य 'सच्चत्यञ्चामवत् । निरुक्तञ्चानिरुक्तं ची निलयनचा निलयनं च | विज्ञानं चाविज्ञानं च। सत्यं चानृतं च सत्य- मभवत् ' इति हि स्वस्य बहुभवनरूपपरिणाम उपदिश्यते" इति । अत्र च ब्रह्मणः परिणामो नामरूपविभागविभक्तस्थूलदशापन्नचिदचि- दन्तर्यामित्वेनावस्थितस्य तत्तद्रूपतापत्तिरेवेति स्पष्टं प्रतीयते- बहु भवनरूपपरिणाम इति शब्देन । इत्थञ्च सहारकपरिणामाश्रयस्य ब्रह्मणो नित्यत्वे न किमपि बाधकं नाम । यत्तु-" यत परिणामो नाम तत्समसत्ताकोऽन्यथामाय: स यादृशस्तादृशो या भवतु, सर्वधा दिस्वरूपायथाभाव एष 'पर्यवस्पति" अत्रोच्यते-तत्समसत्ताकोऽन्यथामाव. परिणाम इत्यत्र तच्छब्देन यस्य परिणामो भवति सपरिणामाभयपदार्थो विवक्षणीयः । तत्समसत्ताकत्वं च व्यापकत्वव्याप्यत्वोमयसम्बन्धेन तत्सत्ताविशिष्ट- सत्ताकत्वम् । तच्च कुत्रापि मरिणामे न सम्भवति, सर्वत्र परिणा- मस्य तदाश्रयद्रव्यमत्तान्यूनतत्ताकत्वात्।स्वरूपान्यथाभावविलक्षणश्च ब्रह्मणः परिणामः पूर्वमस्माभिरुपपादितः । तथा च परिणाम इत्युक्ते स्वरूपान्यथाभाव एव, नान्य इत्यय नियमोनावश्यक इति सिई भवति। पि-" किञ्च विकारिवैशिष्ट्यस्य ब्रह्मणो ऽभिन्नत्वे ग्राम स्वरूगन्यधाभावं भजत इति व्याहतम् । प्रकारे पर्त- मानस्य विकारस्याऽनित्यत्वाविनामाथिनोऽभ्युपगमे तद मित्रत्ये ग्रह्मणोनित्यत्वं न भवतीति कथनं कथं युक्तिस- इतं स्यात् " इति। . - ·'दुर्वाद-विधूननम् । . तदपि मन्दम् । अनित्यविकाराश्रयप्रकारवैशिष्ट्यमात्रेण प्रका- "रिणोऽनित्यंवराङ्गाभावात् । यदा हि-अनित्यदण्डवैशिष्टयेन देवदत्तस्य नानित्यत्यमसङ्गः, यदा च अनित्यशरीरवैशिष्टयेन जीवानां नानित्यवसङ्गः, तदा का कथानित्यविकाराश्नयप्रकारवै- शिष्टयेन ब्रह्मणोऽनित्यत्वप्रसङ्गस्य । प्रथमं विकारिवैशिष्टयस्य ब्रह्मा- भिन्नते ब्रह्मणः स्वरूपान्यथाभावाभावकथनस्य व्याहतत्वमुक्त्वा ऽनित्यविकाराश्रयप्रकारामिन्नत्वकयने ब्रह्मणोऽनित्यत्वाभावकयन- मयुक्तं भवतीति खण्डनकारः कस्य पक्षमाश्रित्य ववीतीति न ज्ञायते। यथा संयोगेन दण्डवैशिष्टंचं देवदत्तस्य न देवदत्ताभिन्नम्, अपि तु दण्डसंयोगरूपमेव तथा ब्रह्मणोऽपि विकारिचिदचिद्वैशिष्टयमपृ. थक्सिडिलक्षणसंयोगेनेति ब्रह्मनिष्टं तद्वैशिष्टयं विकारि चिदचिद. प्थक्सिद्विरूपमेव सिद्धयति । न पुनमामिन्नं तवैशिष्ट्यम् । प्रकारे वर्तमानेन विकारेणाभिदश्च न ब्रह्मणा- इत्यनित्यविकारामिन्नत्वे ब्राह्मणोऽनित्यत्यापत्तिरित्यपि न भवति प्रसङ्गः । ब्रह्मणः प्रका- रभूतचिदचिदभिन्नत्तमपि नास्माभिरही क्रियते । तदभिन्नत्वे ब्राह्मणोऽनित्यत्वं नास्नीति" इत्यत्र तदभिन्नत्वशब्देन विकाराभिन्नत्वं- विवक्षितं वा विकारिप्रकारामिन्नत्वं विवक्षितं वेति तु न विवे] प्रभूयने । उभयमपि चास्मदनभिमतमिति पूर्वमेव मपश्चिमम्माभिः । -"यदि यिकारिवैशिस्थ ब्राह्मणो मिनं तदि कप सेन ब्रह्मणो विकारित्यम् । रति । तदपि न मनोहरम् । ब्रह्मणि ‘स्यलावस्थापनचिदचिहशि- एचररूपम्येव विकारस्यास्माभिरभ्युपगमेन तस्य अभिनवे मि .

·दुर्वाद-विधूननम् । ५७ - ब्रह्मणि वर्तमानत्वात्तेन बहाणो विकारित्वस्याक्षतेः । दण्डविशिष्टे पुरुष पुरुषाद्भिन्नस्य दण्डवैशिष्टयस्य सत्वे तस्य दण्डसम्बन्धित्वं यथोपपद्यते, तथैवात्रापि ब्रह्मणि विकारिवेशिष्टयरूपविकारवत्वमुपपद्यते । यस्तु-विकारिवैशिष्टयस्य ब्रह्मभिन्नोऽपि तत्सम्बन्धो बृह्मण्य- स्तीति कंचन पक्षमुत्याप्य, तत्र स सम्बन्धो जन्यो नित्यो वेति विक- रुप्य दूषणम् ; तन्न । संयोगेन दण्डवैशिष्टयम्य दण्डसंयोगापेक्षया- तिरिक्तस्वाभावाद्यथा तस्य सम्बन्धान्तरानपेक्षा, तथैवाएथसिद्धिस- म्बन्धेन ब्रह्मणि स्थूलचिदचिद्वैशिष्ट्यस्यैव विकारिवैशिष्टयरूपतया तस्य च स्थूलचिदचित्प्रतियोगिकाध्यसिद्धिसम्बन्धरूपत्वेन तस्य सम्बन्धान्तरानपेक्षत्वात् । यदपि -विकाग्वैिशिष्टयप्रतियोगिकसम्बन्धस्य 'जन्यत्वे पूर्वा- वस्थाविनाशेन तद्वारा म्वरूपान्यथात्वप्रसङ्गेन पुनरनित्यत्वापत्ति- स्तदवस्थे ति । तदपि न जीवे बालयुवादिशरीरवैशिष्ट्यस्य जन्य वेऽपि यथा न स्वरूपस्यानित्यत्वापत्तिस्तथैवात्राप्यनित्यत्वापत्तर- भावात् । मृत्तिकाया घटत्यावस्थायामिव ब्रह्मणोऽपि कार्यावस्थायां स्वरूपपरिणामश्चेत्स्यात्तदातस्या अवस्थाया विनाशपूर्वकमवस्थान्तरा- पत्तो स्वरूपान्यथाभावेनानित्यत्वस्याऽऽपादनं युज्येत । न चैवमङ्गी- क्रियते, किन्तु, स्थूलावस्थापन्नचिदचिद्वैशिष्ट्यरूपावस्था ब्रह्मणो- भवतीत्युच्यते, न चात्र स्वरूपस्य परिणामः । ततश्च स्थूलसूक्ष्माव; स्थापन्नचिदचिद्वैशिष्टयरूपावस्थयोरुत्सत्तिविनाशाङ्गीकारे ,पि न माणः स्वलान्यवानाप शनि ननित्यत्वप्रसङ्गः) - ·दुर्वाद-विधूननम् । यदपि-“चिदचिद्वस्तुनोः प्रकारभूनयोः स्थौल्यं सौम्य चषिभक्तत्वञ्चाविभक्तत्वश्च स्वरूपान्यथाभावरूपमित्यघश्या. भ्युपगन्तव्यम् । अभ्युपगतं च भवता-'अचिदंशस्य कारणा- वस्थायां शब्दादिविहीनस्य भोग्यत्वाय शब्दादिमत्तया स्वरूपान्यथामायरूपविकारो भवति' इत्यादिना, चिदंश- स्यापिधर्मा यथात्वं स्वरूपान्यथात्वे पर्यवस्पतीत्युपरिष्टादुप- पादयिष्यते"-इति। तदपि न । स्थौल्योक्ष्म्ययोरचिदंशगतयोः कथञ्चित्स्वरूपा:- न्यथाभावपर्यवसितत्वसम्भवेऽपि विभक्तत्वाविभक्तत्वयोस्स्वरूपान्य- थाभावपर्यवसानाभायात् । न खलु विभागमात्र स्थौल्यम्, विभागानन्तरं स्थौल्यसम्पत्या तयोरेकत्वासम्भवात् । चिदंशगत वर्मान्यथात्वं ज्ञान- सोचविकासमात्ररूप-न स्वरूपान्ययात्वे पर्यवसितामिति वयमप्यु- पीरटादेयोपंपादयिष्यामः । . यदपि-" एवं च सति भन्यथाभाघमापद्यमानेन प्रकारेणा सह यस्सम्बन्धस्सोऽप्यन्यथामांव न प्राप्नोतीति न वक्तुं शक्ष्यम, सम्बन्धी अन्यथाभवति न च सम्पन्धस्तथेत्यस्य व्याहतत्वात् । "- इति । तदपिन | तादृशस्य कस्यचिन्नियमस्यासम्मवात् । पाल्या द्यवस्थास्वन्यथाभावमापद्यमानेऽपि शरीरे तत्सम्बन्धस्यात्मनि 'वर्त- मानस्यान्यथाभावाङ्गीकारस्थानावश्यकत्वात् । किमपि वस्त्रं वसाने पुरुपे तस्य वस्त्रस्यैकदेशच्छेदेन वस्त्रस्यान्यथाभावे जातेऽपि पूर्वसम्बन्धस्यैवानुवर्तमानतया सम्बन्धान्तरानुपपत्तेस्सम्यन्धान्यया- मावापावात् । कमपि दीर्घ दण्डं हस्ते कलयति पुरुपे तद्दण्डान- मागच्छेदेनदण्डस्यान्यथामाये जातेऽपि दण्डपुरुषसंयोगान्यथाभावा- ·दुर्वाद-विधूननम् । . मावान् हस्ते धृतत्येव दण्डस्याग्रभागच्छेदेन तद्दण्डपुरुषसयोगा- न्यथामावाननुभवाच । यत्तु-" तथा च तादृशसम्मघवत्य च ब्रह्मण्यपूर्वमुत्यचत इत्यवश्य स्वीकरणीयम् । स्वीकारे प्रधणाऽपि दुष्परिहर स्वरूपाभ्यथामाव "-इति तत्रोच्यते-अत्र ' तादृशसम्बन्धवचमि' त्यनेनान्यथामा वमापद्यमानस्सम्बन्धो विवक्षितश्चत्तादशसम्बन्धोत्पत्या। ब्रह्मणस्स्व- रूपान्यथाभान आपादितो भवति । अयुक्तं चेदमापादनम् पिठरपाक- वादिमते घटस्यामनिक्षिप्तस्वरूपापरावृत्ती, पाकजरूपस्य नवीनन्योत्पत्ती, तत्सम्बन्धस्यापि नवीनस्योत्पत्तावपि घटस्वरूपान्यथाभावादर्शनात् । आम्रादिफलेषु पूर्वरूपरसगन्धादिनाशेन नवीनाना तेषामुलत्ती तत्सम्बन्धानामप्युत्पत्तावपि फलस्वरूपान्यथाभावस्यादर्शनात् । वाल्ययोवनाद्यवस्थाभेदेनान्यथाभावमापद्यमानस्य शरीरस्यात्मनामहा न्यथाभावमापद्यमानस्य सम्बन्धस्योत्पत्तावप्यात्मस्वरूपेऽन्यथाभाव स्यानङ्गीकाराच्च । ब्रह्मणि स्थूलदशापन्नचिदचिद्वैशिष्टयमुत्पद्यमानम- पिन स्वरूपान्यथाभावमापादयतीति चासरुदुक्तमेव पुनरत्रापि वदाम । यत्तु -ब्रह्मस्वरूपेऽन्यथाभावो न भवति किन्तु ब्रह्मणि स्वीक्रियमाणस्य सम्बन्धस्य विकारस्य वान्यथाभाव, तथाविधस- म्बन्धस्य विकारस्य चाश्रयभूतमपि ब्रह्मणस्स्वरूप तथैव तिष्ठती- त्युक्तो-प्रकारभूताचिदशस्यापि स्वरूपान्यथाभावो न भवति धर्मान्यथाभावमात्र-स्वरूप तु तस्यापि तथैव तिष्ठतीत्यङ्गीकार- सम्मवात्तस्यापि ब्रह्मवन्नित्यत्व केन वार्येनेत्युक्तम् । तत्र बम -ब्रह्मणि न स्वरूपान्यथाभावो नापि धर्मान्यथा ·दुवाद-विधूननम् । , भावो भवनि, प्रकारभूतचिदशे स्वरूपान्यथाभावः, चिदशे च. धर्मान्यया भावः - इत्ययमर्थः पूर्वमेवोक्तः । ब्रह्मणि तु स्थूलसूक्ष्मा- वस्थापनचिदचिद्वैशिष्टयमात्रं कार्यकारणदशयोर्भिद्यते । सनु न. स्वरूपान्यथाभावो न वा धर्मान्ययाभावः । धर्मान्यथामावो हि धर्म स्य नानारूपनापत्तिः । स्थूलचिदचिवशिष्ट्यरूपस्य सूक्ष्मचिदचि?- शिष्ट्यरूपस्य वा धर्मस्य ब्रह्मण्यङ्गीक्रियमाणस्य नास्त्यन्यथाभावः। कार्यकारणदशयोभिन्नयोरेव तयो ब्रह्मण्युरपच्या एकस्य धर्मस्या- न्ययाभावाभावात् । न खलु मृद्रव्यमेकमेव यथा घटाद्यवस्थाः प्राप्नोति तथा स्थूलचिदचिद्वैशिष्टयं वा सूक्ष्मचिदविशिष्टयं वा ऽन्यथाभावं प्राप्नोतीत्युच्यते, येन तस्य वैशिष्टयरूपस्य धर्मस्यान्ययाभावेन बूह्याण धर्मान्यथामाव आपद्येत । ब्रह्मस्वरूप इव प्रकारभूताचिदंशेऽ पि स्वरूपान्यथाभावो नाङ्गीक्रियते इत्युक्तिस्तु प्रत्यक्षविरोधाच्छास्त्र- विरोधाच न सम्भवति । मृदाधचिव्याणां घटादिरूपेण स्वरूपपरि- णामस्य प्रत्यक्षमनुभूयमानत्वान, " सततविक्रिये प्रति प्रातर्विकि यमाणता श्रुतेश्च नखल्वस्माभिरदृष्टाश्रुतचरः कोऽप्यर्थः कल्प्यते अपि तु यथादर्शनं यथाशास्त्रं चाहीक्रियते तत्र कः प्रसङ्गो नित्यत्त्वापत्तेः । यस्तु-" या हि मृव्यस्य घटशरावादिनानाधमायनि- यमाणस्य सर्वायस्थायां मृत्स्यरूपमत्यमिताने सत्यपि तस्य नित्यत्वं नाभ्युपगम्यते, तहत्यकारस्यापि अन्यथाऽन्यथा विक्रियमाणस्य नित्यत्वं नाम्युपगन्तुं शक्यम् । इति सत्र वदामः-सत्यमेवमेतत्। यसर्वदा विक्रियमाणं घट नस्य निस्यत्वं न फेनाप्यङ्गीक्रियते । अपिंदंशस्सर्वदा विक्रियमाण ·" दुर्याद-विधूननम्। इति तस्य स्वरुपनित्यत्वं ब्रह्मवन्नास्ति । चिदंशस्य तु स्वरूपतो नित्यस्यैव धर्मभूते ज्ञाने नित्ये सङ्कोचविकासरूपावस्यावत्त्व मङ्गीक्रियते । अतस्सोंऽशस्स्वरूपतो नित्यः । यत्तु-"वस्तुतो धर्मान्यपात्वेऽपि धर्मिणोऽन्यथास्वं न भवतीति कथन सर्व लौकिक तान्त्रिकसम्प्रदायविरुदम् " इति । तत्र घूमः-धर्मो धर्मी चेति पदार्थद्वयमहीकुर्वतां मते धर्मा- न्यथात्वेन धर्मिणोऽप्यन्यथात्व मित्ययं प्रसगो न भवितुमर्हति। धर्मश्चापृथक्सिद्धविशेपणभूवः कादाचितः स्वनिष्ठश्चेति द्विविधो भवति । घटादीनां धर्मिणामन्यथाभावाभावेऽपि उद्धर्माणां रूपादीनामन्यथाभावो भवन दृश्यते, दण्डकुण्डला- दीनामन्यथामावे जातेऽपि धर्मिणः पुरुषस्यानन्यथाभावो दृश्यते । शरीरस्य प्रतिक्षणमेव वृद्धिहामभाजोऽन्यथाभावे जायमानेऽप्यात्मनस्वरूपस्यान्यथाभावो न जायते । अन्यथा- मावो नाम यदि पूर्वप्रकारादन्याशप्रकारवैशिष्टयमान सदा सततपरिस्पन्दमानवायुसंयोगादिरूपप्रकाराणां प्रतिक्षणमेवा न्यथाभावात्तद्वैशिष्टयमात्रेण सर्वेपामेवान्यथाभावव्यवहार- आपद्येत । स्वरूपान्यथाभावो धर्मान्यथाभाव इति योऽ यं व्यवहारभेदस्सोऽपिलुप्येत । धर्मान्यथाभावमानण घेद्धार्म गोऽप्यन्यथाभाव आश्रीयते भगवतइच्छापरिगृहीतदिव्याविन- हाणामन्यथाभावे जायमानेऽपि भगवत्स्वरूपस्यान्यथाभावो- वैदिकैः कैश्चिदपि नाङ्गीक्रियते । थाल्पत्ययस्य पूकारवाचि. त्वात्प्रकारभेदे सति यद्यप्यन्यथाभावो-ऽन्यपूकारविशिष्टवेपेण सद्भाव उपपादायितु शक्यते । परन्तु पुरुषस्य कस्यचिद्वस्त्रा. दिपरिवर्तने सति वेषस्त्वन्यो नातश्शरीरं तु तथाविधमेव ·। दुर्घाद-विधूननम् । तिष्ठतीति व्यवहारदर्शनाद्धर्मवैलक्षण्यमात्रेण धर्मिणोऽन्यथा. त्वव्यवहारो नाङ्गीकर्तुं शक्यते । तस्मात्सर्वलौकिकतान्त्रिक- सम्पूदायविरुद्धत्वकथनमयुक्तमेव । इति । यत्तु-"मीमांसकसांख्ययोगादय: सर्वेऽपि हि स्वरूपान्यथा धां- न्यथात्वं च भिन्नतया नाभिप्रयन्ति ।" इति । तत्र ब्रूमः-नात्र मीमांसकानां सांख्ययोगादीनां , वा सिद्धान्तस्य कोऽप्युपयोगः । ते यद्वा तद्वा यथा तथा वाऽभिपूयन्तु । न खलु तदभिप्रेतं मर्वमविकलं. वेदान्तिनः स्वीकृर्वन्ति, सांख्ययोगादिमतानां भगवता बादरायणेनैव निरस्तत्वात् ! वेदान्तसिद्धान्तः खलु वेभ्यो विलक्षणः शास्त्रकसमधिगम्यो. भवति । ततश्च मीमांसकादीनामभिप्रायविरोधेऽविरोधे, वा नास्ति काऽपि क्षति भोवेति तत्प्रदर्शनमत्रानावश्यकमेव । एतेन योगदर्शनभाप्योदाहरणमपि प्रत्युक्तम् । योगभाध्यकर्तुः कोऽभिप्राय इतीदानीमत्र विचार एवानावश्यकः ! तस्य धर्मिणो धर्मस्य चाभेद एवाभिप्रेतो. भवतु, कामम ! नात्र तदभिप्रायनिरूपणमुपयुक्तम् , " एतेन योगः,, प्रत्युक्तः ।" इति मगवता बादरायणेनैव खण्डिवस्य पातञ्जलसिद्धान्तस्यानुरोधे कारणाभावात् । धर्मान्ययात्व-गाम-धर्मस्यान्यथामावः, स्वरूपान्यथात्वं- स्वरूपस्यान्यथात्व-खासाधारणाकारान्यथाभावः । अद्वैतसिद्धा- न्ते प्राणों ज्ञानं स्वरूप नंतु धर्म इति खलु प्रतिपादनं भवति । यदि पुनर्वस्तुतो धर्मिणो धर्मो नाम नातिरिकः पदार्थः कुत्रापि अमित तानिरिषेध एवामान मापदाले । .

·- - - दुर्याद विधूननम् । पतु-"यदि च नेयापिकमतमाश्रित्य धर्मधर्मिणा दानीकारेण धर्मा- जामन्यधात्वेऽपि धर्मिणो नान्यधात्वमिति प्रकाराण प्रतिक्ष णमन्यधामवतमिदनिशिष्यस्य सवाभ्युपगमेऽपि न कूट- स्थताहानिरित्युच्येत । तया सति तुल्यन्यायेनाचिदंशस्यापि धर्मान्यपालनैव कुटस्थत्यापतिरपरिहायो प्रसज्येत"- इत्युक्तम् । तत्र बदाम । सत्यमस्माभिर्नैयायिफवदेव धर्म, धर्मिणोभदाऽङ्गीक्रियत । किं धर्मधर्मिणोरभेदपक्षमवलम्य प्रसहा एते क्रियन्ते खण्डनकृता? किंवा भेदपक्षे नैते दोषा- स्सम्भवन्तीति खण्डनदभिप्रेति । तहि व्यर्थोऽय प्रयासोऽशी कृत सण्डमकृता परपक्षमविचार्येव दूपणप्रदाने प्रवर्तमाने- नेति वक्तव्यं भविष्यति । धर्मान्यथात्वमेव स्वरूपान्यथात्व मित्यादयो बादास्ताहिक प्रक्षमाश्रित्य प्रवर्तिता खण्डनकवा ? धर्मधर्मिणो दाभाव वस्तुतो धर्मिण एव धर्मवे धर्मान्यधात्व. धर्म्य यथात्वयोर्भेदं कोवा मूर्यो घूयात् । यस्य सण्डनायेयान्म- यासोऽङ्गीकृत । धर्मधर्मिणो दोऽस्मदभिमत इति स्थिते पूर्वो. फास्सर्वेऽपि दोषाएकोक्त्या समाहिता भवन्तीत्यायातमिदानीम्। नून वृथा प्रयासस्स्वयमप्यङ्गीकृत खण्डनकारेण तथास्मभ्य मपि वृथा प्रयासो दत्तो महाशयेन । यत्तु तुल्यन्यायेनाचिदा स्थापि धर्मान्यथात्वेनैव कूटस्थत्त्वापादनम् , तदप्यविचारित- रमणीयम् । तुल्यन्याय इति कोऽय न्यायोऽभिप्रेत स्यात् यदि चिदशस्येवाचिदशस्यापि स्वरूपान्यथाभावाभावो धर्मा • न्यथात्वमान च प्रमाणप्रतिपमे स्यांताम् नून तुल्यन्यायेना- चिदंशस्यापि खण्डनकारमतानुसारेण निर्विकारत्वपर्यवासित कूटस्थत्वमापयेत ।' प्रमाणानि वंचिदंशस्य स्वरूपपरिणाम ?

·. . . । दुर्वाद-विधूननम्। प्राहयन्ति । प्रत्यक्षत एव मृदादीनामचिदिकाराणां स्वरूपप- रिणामस्यावगमात् । "वहीं प्रजो जनयन्ती सरूपाम्" "अचे- वना परार्थाच नित्या सततविक्रिया"-इत्यादिप्रमाणैरचिदंशभू. तजडप्रकृतेरस्वरूपपरिणामप्रतिपादनाच्च । प्रमाणप्रतिपन्ने- नुभवसिद्ध चार्थेऽभ्युपगम्यमानेऽचिदंशेऽपि धर्मान्यथात्वमेव भवतु मारतु स्वरूपान्यथाभावः-इत्याचापादनस्य कः प्रसङ्गः । न खल्वस्माभिः प्रमाणानुभवासम्प्रतिपन्नोऽर्थःफोमि । परिः कल्यते। येनैवमापात । एतेन-तत्रापीटापत्तौ ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य तस्यैव नित्यत्वेन ब्रह्मणि शातेऽपि तज्ज्ञातत्वायम्भवेनैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिशाव्या- कोपप्रसङ्गः।" इति निरस्तम् , जडाया: प्रकृतेरस्वरूपपरिणामस्यानुभव: शास्त्रसिद्धत्वेन, तत्कार्यताया अपि प्रमाणसम्प्रविपन्नत्वेनेक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रविशाब्याकोपप्रसङ्गाभावात् ।। "अन्नदमपि विचारमईति" इत्यारभ्याथोभागे टिप्पणी रूपेण यदुपन्यस्तम्, तदन विचार्यते यदुक्तं-" सूश्मचिदीदिघिटं ब्रह्म स्थूलचिदचिद्विशिष्टरझोपादान- मिति पर्छ मिन्नयोरेवोपादानोपादेयमावालीकारेण ब्रमणधि. दचिदम्याममेदामावारयोझोपादेयत्वं न स्यादिति बझाणि हातेऽपि तयो तित्यानुपपत्यकावशानेन सर्वविज्ञानप्रतिभाया वाप प्रसङ्गः" इति ।' वनोच्यते-"येनाश्रुतं श्रुतं भवति" इत्यत्रैकविज्ञानेन सर्व विज्ञान प्रतिज्ञासमित्ययमर्थ एव नोपपद्यते, सर्वपदस्यादर्शनात्। 4 ·. दुर्वाद-विधूननम्। ६५ येन श्रुतेनाश्रुतं श्रुतं भवतीति कारणयूझविज्ञाने कार्यज्ञानं भवतीति हि सन्नाभिप्रेतम् । तच्च नानुपपन्नम् , स्थूलचिदचि- द्विशिपब्रह्मरूपकार्यस्य सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टयूद्दारूप कारणज्ञानेन झाततासम्भवात् । कार्यकारणयोरभेदात् । दृष्टान्तानुसारादु- पादान ज्ञानेनोपादेयज्ञानं भवतीत्येतत्प्रतिज्ञायत इति लभ्यते । तथाच सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टब्रह्मरूपोपादानज्ञानात्स्थूलचिदचि- द्विशिष्टनह्मरूपोपादेयज्ञानं भवतीति किमतानुपपन्नम् । नच तस्य वा कथं ज्ञानम् . धर्मिण ऐक्येऽपि कारणतावच्छेदककार्य तावच्छेदकघटकसौक्ष्म्यस्थौल्ययोविभेदेन सौभ्यविशिष्टस्य ज्ञानमात्रेण स्थौल्यविशिष्टस्य ज्ञानासम्भवादिति वाच्यम् , रष्टा. न्तेऽपि पिण्डत्य घटत्वयोः कारणतावच्छेदककार्यतावच्छेदक योभेदेन पिण्डत्वविशिष्टस्य ज्ञाततामात्रेण घटत्वविशिष्टस्य ज्ञात- स्वासम्भवाशङ्कायास्सम्भवात्तत्र घटत्वेनाश्रुतमपि द्रव्यं पिण्ड- स्वन श्रुतं श्रुतं भवत्येव-द्रव्यैक्यादिति तात्पर्यस्य वक्तव्यतया दा- धान्तिकेऽपि स्थौल्यसौक्ष्ययोर्विभेदेऽपि विशिष्टब्रह्मस्वरूपस्या- विशेषात् कारण श्रवणेन कार्यश्रवणोपपत्तेः प्रतिज्ञानिर्वाहात् । “ननु "येनाश्रुतमि"त्यादिनकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमेव प्रतिपिपादयिषितम् , " एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोप- पादनमुखेन सच्छद्ववाच्यस्य परस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्व- मिति" भवदीयभाष्ये भापितं च । " आत्मनि खल्वरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्व विज्ञातं भवती" ति मैत्रायणीयश्रुती सर्वशदश्रवणेनास्य श्रुतिवाक्यस्य तत्समानार्थकत्वाच्चैकस्य ज्ञानेन सर्वस्य ज्ञाततायामेव तात्पर्यम् । इत्थं च स्थूलचिदचि- विशिष्टस्य बाण सूक्ष्मचिचिद्विशिष्ट यूगाभिन्नत्वेन तझाते- .

·दुर्वाद-विधूननम् । न झाततासम्भवेऽपि यूह्मविशेषणयोश्चिदाचतोस्ततो मिन्नयों झातित्वासम्भवात् प्रतिज्ञोपपादनं न सम्भवति ।-मैवम् । सूक्ष्म- चिदचिद्विशिष्टयूह्मविषयकज्ञाने हिं कार्यतावच्छेदकघटकस्यौ- ल्यस्यैवाविषयता-मृत्पिण्डज्ञाने घटस्येव । चिदचिद्विशिष्टस्य तु विषयत्वमस्त्येव । तथा च ब्रह्मणो विशेष्यतया चिदचितो विशेषणतया च ज्ञानविषयत्वाज्ज्ञातता वर्तत एवेत्येकविज्ञा- नेन सर्वेषां ज्ञातता सङ्गच्छत एव । वस्तुतस्तु-मैत्रायणीय- श्रुती सर्वशब्दश्रवणेऽपि तदनुसारेणात्र सर्वशब्दाध्याहारेऽपि तस्य सर्वशरीरकपरतया न काप्यनुपपत्तिः । सूक्ष्मचिदचिद्वि- शिष्टत्वेन ब्राह्मणा श्रुतेनाश्रुतमपि स्थूलचिदचिद्विशिष्टं ब्रह्म श्रुतं भवतीत्येवोदाहृतश्रुतिवाक्येन पोधान्न फाप्यनुपपत्तिर- स्मन्मते । प्रत्युत विवर्ववाद एवैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानपूति पादनं दुर्घटम् । तथा हि-सर्वस्य ब्रह्मण्यध्यस्तस्याधिष्ठान- भूतब्रक्षाविज्ञानन कथं ज्ञातवा? नह्यधिष्ठानस्वरूपं तत् ? तथात्वे अत्यत्वीमध्यात्वयोरविरोधपूसङ्गात् । मिथ्याभूतस्य वस्तुनो वस्तुतस्स्वरूपं नास्तीत्यधिष्ठानस्वरूपत्वकल्पनमप्यनुचितम् । नहि स्वरूपं नास्तीत्येतावता विरुद्धवस्त्वन्तररूपत्वकल्पनं घटेत । सत्यशब्देनानृताब्यावृत्तिरभिधीयत इत्याचक्षाणरनृतस्य पूपश्वस्य स्वरूपमधिष्ठानभूतं बझैवेति वक्तुं न शक्यते । येत श्रृंतेनाश्रुतमन्यन्मिध्यात्वेन श्रुतं भवतीत्यर्य इति चेत् ? अयमपः तस्समागत: ? अस्मादेव वाक्यालन्ध इति चेत् १ मिध्या- त्वेनेत्यस्य किमध्याहारः ? अध्याहारे घ तस्यैवाध्याहार इत्यत्र किं नियामकम् १. सत्यत्वेनेत्यांप खल्वंध्याहतुं शक्यते ? अध्या -रामयणरूपदोपलहितता परं फलमपशिष्यते श्रुतं? - ·दुर्वाद-विधूननम् । मवती'त्यस्यैव मिथ्यात्वेन श्रुतं भवतीत्यर्थ इति चेत् , अहो वृश्चिकमयात्पलायितस्य व्याघ्रमुखे पवनम् । अध्याहार दोष परिजिहीर्पता लक्षणादोपस्सम्पादितः । तत्रैव लक्षणेत्यन नियामकं ध न दृश्यते । ननु दृष्टान्तविशेषप्रदर्शनमेव नियाम- कमिति चेत् ? हन्त वाक्यस्वारस्यग्रहणपाटवम् । दृष्टान्तेन हि सत्यमेव प्रतीयते, मृद्धटदृष्टान्तात् । नहि शुक्तिरूप्ययोरि यानयोरधिष्ठानाध्यस्तभावः। सर्वस्य ब्रह्मण्यध्यस्तत्तया मिथ्या स्वसङ्गतिरितिचेत् ? ब्रह्मणस्सर्वाधिष्ठानत्येन घटायधिष्ठानत्वे ऽपि मृत्पिण्डस्य तदधिष्ठानत्वासम्भवात्मृत्पिण्डाहणानौचित्य- मपरिहार्यम् । मृदवच्छिन्नचैतन्यस्य तथात्वात्तदौचित्यमिति चेत् ? यथाकथञ्चित्सगम्यता स्वसङ्केतेन। नैतावत्ता दृष्टान्त- भावमईति । दृष्टान्तेन हि सुविदितेन भाव्यम् । नहोदमुपदेशत. प्रागेव सुविदितं श्वेतकेतो.-यद्ब्रह्मण्यध्यस्तं घटादिकं सर्व- मिति, तथा सत्युप्रदेशवयात् । कारणेपु कार्यस्याध्यस्तत्वं प्रायोऽविदितमित्याशयेनैव दृष्टान्तविशदीकरणाय श्रुतिरेव प्रयतते-"वाचारम्भण विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इत्यादनेति चेत् ? कुतोऽयं महान् केशस्समाहत:-यहुर्मह दृष्टान्तमुदाहृत्य तदुपपादनायान्य आरम्भः क्रियते । कि सुविदित दृष्टान्तालाभादयं शस्सह्यते ? रज्ज्वैकया विदितया सोदि विदितं स्यादिति हि सरलमुदाहरणम् । 'वाचारम्मण विफार' इत्येतावतैव विवक्षितार्थलामे नामधेयग्रहणं व्यर्थम् । तस्मादृष्टान्तस्वारस्यान्मिथ्यात्वेन ज्ञातं भवतीत्यध्याहारो. ऽसङ्गत एव। अक्षणस्सर्वाधिष्ठानत्वज्ञापनफलफ महाविज्ञानस्यप्रिपथ. , ·. दुर्याद-यिधूनगम्। निध्यात्वज्ञानप्रयोजकत्वं पेदिह विवक्षितं स्यात् येनान्य- द्विशातं स्यादित्येव श्रुत्या भाग्यम् । 'अधुतं श्रुतमम मतमविज्ञातं विशात स्यात्, इति प्रतिद्वन्द्विनिर्देशो निष्प. योजनकस्यात् । श्रवणेन याऽन्येन वायेन फेनापि प्रविमानेन प्राव्यतिरिक्त मिध्यात्वस्यायगमात् । इत्यं स्वमते जागरूकमेकांवमानेन सर्वविधानप्रतिक्षामा मनालोच्य परपक्षे तमारोपयितुं प्रयतत्ते खण्डनकारः। गुणिवप्यसतो दोपानागेपयितुमुद्यतः । आत्मनो दोपमुद्भवं पश्यन्नपि न पश्यति ।। मय-"एवं विशिष्टरप विशिरूप जगदन्तर्वामित्वमपि न स्यात् , নয়গী मक्षान्वयामिकत्यासम्मयात्। फेयलप्रपनरस विशेष्यमात्रा तमि. कमऽपिरिशिष्टान्तर्यामिकरयामायात् । तया "फरत्नस्य जगतोमदा. कार्यतया सदन्तयामिकतया पदारमहरयनस्यात् सत्यस्यनाकमाना- स्पं निषिप्यरो, महासिदान्तस्यस्यमा परयामाप्रपति । सदापि माप्यायांपरिमानविजम्भितम् । तपादि-'फस्नरय जगसो प्रयकार्यतये' सब जगच्छदो जगच्छरीरफरसपर एय प्रमश सूक्ष्मपिपिरिशिष्टप्रपरः । श प विशिष्टरप प्राण: कारणत्वादिशिष्टस्य पश्येय कार्यत्यागतः कथं प्रय. कार्यवं फपं वा पक्षात्मकत्वमिति शशया नावाः। 'सद- रायोमिकतये त्यत्र समावस्तु विशेष्यमात्रपरः । विशिष्टस्य प्रभानोपस्यापित मिशेयस्यापि प्रत्यार । गत इरप- प्पाहारः । तदपंधियपिदपप्रपम्पमानम् । मय प बदलयां. मित्यादि मान्यपः । एवेन भूयमाणरय जगणारय सम. कापरवाम्बमानुगेन नगरहरीरमपरस्त्रयाभिवत्वायुध- .

·- दुर्याद-विधूननम् । 'णपूच बूमान्तर्यामिकत्वासम्मवादसागसमिति शङ्का निरस्ता. जगत इत्यस्याध्याहृतत्वात् । तथा च विशिष्टे विशिष्टकार्यत्वस्य विशेषणांशे विशेष्यान्तर्यामिकत्वस्य चानेन वाक्येन प्रतिपा- दनान कश्चिद्विरोधः । पदप्युक्तम्--"यदि सन्मलास्सत्पतिष्ठा इत्यत्र प्रजाशन्दस्य प्रापर्यन्त: त्वं सच्छन्दस्यापि विशिष्टपरत्वं, 'सदायतना' इति शरी- रात्ममावप्रतिपादकांशे तु प्रजाशब्दस्य विशेषणमात्रपरत्वं मच्छन्दस्य विशेष्यमानपरत्वमुच्यते, तथा सति सकृपयुक्तस्य मजाशब्दस्य वैरूप्यं सन्छन्दानां च वैरूप्यं प्रसज्येत" इति । "तत्रोच्यते--नेदं दूषणाय, नहि पूर्वमुत्तरत्र प विशिष्टयो- घकसच्छब्दसमवधानेन तन्मध्यगतेन सच्छब्देनापि तब्दोधके- नैव भाव्यमिति नियमः । ननु न वयं नियम धूमः, परं त्वर्था- न्तराश्रयणेन धैरूप्याद्वाक्यस्वारस्य भज्यतेति चत् ? "बन्धुरा- स्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मनाजितः" इति श्लोके पूर्वमुत्तरत्र. घान्तः करणपरात्मशब्दसमभिव्याहारे सत्यपि तन्मध्यगतस्या- स्मशब्दस्य भूतसङ्घातपरतया व्याख्यानं श्रीशङ्कराचार्याणाम- स्वरसं फि न स्यात् । अर्थानुगुण्याददोप इतिचेत् । तदत्रापि तुल्यम् । ननु कारणत्वमाधारत्वं लयाऽधिष्टानत्वं चैकन्नेह प्रति. पिपादयिपितमिति सच्छन्दैरेकार्थकैरिह भाव्यमिति घेत्. ? एकार्थकत्वमेषां केन परित्यक्तन् ? "सदायतना" इत्यत्र सच्छ- ब्देन विवक्षितं हि — सन्मूलास्सत्पूतिष्ठा' इत्यत्र सच्छन्दतः पूतीयमानान्नार्थान्तरम् । एवेन--पूजाशब्दव्याख्याने दोपो दावनमपि. निरस्तम् । यद्वा-स्थूलचिदचिद्विशिष्टं पूति सूक्ष्म- चिदचिद्विशिष्टस्योपादानत्वमगीकुर्वद्भिर्विशेष्यस्य ब्रह्मणः - ·दुर्चाद-विधूननम् । कार्यविशेषणीभूत स्थूलचिदचिद्वर्ग प्रति कारणस्वमिष्यते । सादात्म्यापृथक्सिध्धन्यतर सम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपित. तादाम्यसम्बन्धावच्छिन्नकारणताया एव चोपादानकारण- तारूपत्वम् । इत्थं चेह प्रजाशब्दस्य चिदचिन्मात्रपरत्वाभ्यु. पगमात्सच्छन्दस्य च केवल ब्रह्म परत्वाभ्युपगमाद्वैरूप्यशङ्काया नावकाशः। कृत्स्नस्य जगतो ब्रह्मकार्यतया तदन्तर्यामिकतया सदात्मकत्वादि, ति श्रीभाध्यग्रन्थेऽपि जगच्छन्दस्य चिदचि प्रपञ्चमानपरताया ब्रह्मपदस्य केवलब्रह्मपरतायारस्वीकारा- त्तत्रापि तस्यापू शङ्कायानाधकाशः। तदात्मकत्वं नाम जग- तस्तत्प्रकारतकस्वभावतया पृथगवस्थानाभावात्तदन्तर्गतत्त्रम् -- ऐक्यं च तेन प्रकारेणेह विवक्षितम् । अतो न कश्चिविरोधः । यदुक्तम्--"एवं 'प्राशैनात्मना सम्परिष्वक्तः, इति वाक्य प्राशन्दिते मिन्ने परमात्मनि जीवस्य परिष्वक्षरूपलयश्रवणमप्युपरुध्यत, विशेषणस्य ब्रह्मापादानकत्वाभावन तम लयासम्भवात् । नच परिष्वजो न लप:, किन्यन्य एष संसर्गविशेष इति • वाच्यम् 'स्वाप्ययात्' इति सूत्रभाज्यव्यापानपर्यालोचनायां तयोः समानार्थकत्वस्योपलम्यमानत्वात् ।' इत्यादि । सत्रोच्यत-"प्राझनात्मना सम्परिष्वक्तः" इत्यादिवाक्ये प्रासशविदतन परमात्मना जीवस्य परिप्वङ्गोऽभिधीयते । परिष्वङ्गश्च लयः । प्राक्षशब्दश्च जीवरूपेणावस्थित परमात्मा वाची। परिवश्वकः प्राज्ञो देवमनुष्यादि नामरूपाभिमान. रागलोमांचौपाधिकयाह्याभ्यन्तगकाराभिमानकालुप्यविरहित जीपशरीरः परमात्मा, परिवण्यश्च देवमनुष्यादि नामरुपा भिमानरामलोपायगुणपहिर्मुखज्ञान प्रसरंचनागरितावस्थ- . .

·दुर्वाद विधूननम् । जीवविशिष्टः परमात्मा। लयो नाम कार्यता रूपविसदृशावस्था महाणेन कारणान्तर्भावः। एवं च कारणावस्थेप्रमाणि कार्यावस्थ. स्य तस्य जीवशब्दवाच्यस्य लयोऽत्राभिधीयते । कार्यस्य लयो हि कारण एव भवति । कारणं च ब्रह्मणो न निष्कृष्टस्वरूपम् । वस्य नित्यनिर्विकारस्योपादानत्वायोगात् । अपि तु जीवरूपेणा वस्थितः परमात्मा। तथा च तत्र नामरूपाद्यौपाधिकोकाराभिमा- नाविरहितजीवविशिष्टत्वरूपकारणावस्थे ब्रह्मणि तद्विसदृशता दृशाभिमानसहितजीवविशिष्टतारूपकार्यावस्थावतो लय उप. पन्नः। सुषुप्तिदशायां च नैतदपेक्षया विलक्षणो जीवस्य लयरसम्भवति । जीवभावस्यामोक्षात्सर्वेरेव सत्त्वाभ्युपगमेन स्वापदशायामेव तन्निवृत्यसम्भवात् । अत एव "सुपुप्त्युत्का. न्यो देन" इति सूत्रे सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्भेदेन निर्देशाभिलापोऽप्यु पपन्नतरः । परिष्वज्य परिष्वतक भावादिना भेदनिर्देशो हि तत्राभिमतः । यदुक्तम्--"भाविस्थूलावस्थावत:पूर्वभाविसूक्ष्मावस्थायोगिधुपादानम् ? अवस्थाववं च प्रमाणामपिचिदचिदीश्वराणामद्वारकसद्वारकं च वर्तत एवेति न काचिदनुपपतिरित्युच्यते । तथासति भामिमहत्वाकारत्वाद्यवस्थावत्परमात्मानं प्रति अव्यक्तत्त्व-क्ष- णपूर्वावस्थामयस्याचेतनस्याप्युपादानत्वप्रसङ्गः " इति । सन्न । महत्वाकारत्वाद्यवस्थावत्त्वस्येव अव्यक्तत्वलक्ष- णावस्थावत्त्वस्यापि परमात्मन्येवाभ्युपगमेन परमात्मवियुक्त जद्रव्यमानस्य कारणत्वामाषेन च महत्त्वावस्थाविशिष्टं पर- | मारमानं प्रत्यव्यक्तावस्थाविशिष्ट्रस्य परमात्मन एवोपादा- . ।

·७२ -- दुर्वाद-विधूननम्। 'नत्वात्। न खत्वव्यक्तमिति शुद्धजहद्रव्यमानस्य नाम भवति । अपि तु तदवस्थपरमात्मन एव । उपादानत्वं च तादात्म्यांपृथ- सिद्धपन्यतरसम्बन्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादाम्यसम्ब- न्धावच्छिन्नकारणतावत्स्वरूपम् । विशिष्टस्य विशिष्टं प्रति विशेष्यस्य विशेषणं प्रति चोपादानत्वमित्थं सुनिर्वहम् । विशिष्ट निष्टकार्यतायास्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्वात् , विशेषणनिष्ठ- कार्यताया अपृथसिद्धिसम्बन्धावच्छिन्नत्वाञ्च । महत्त्वावस्थावि- शिष्टं परमात्मानं प्रति च जद्रव्यस्याव्यक्तस्य.कारणत्वं नैवं सुवचम् । जडेऽव्यक्ते तादात्म्येन वाऽपृथक्सिद्धिसम्बन्धेन वा महत्वावस्थाविशिष्ट परमात्मनो ऽसम्बद्धत्वात् । एतेन---"चाव्यक्तत्वमहत्वाद्यवस्थाया, अव्यक्तमहदादिनिष्ठत्वेऽपि नहानिष्ठत्वामावेन ब्रह्मणः पूर्वावस्थायोगित्वाभावात्कथमुपा दानत्वम् । इति निरस्तम , ब्रह्मण एव तत्तदवस्थायोगित्वेन वतच्छन्द बाच्यताया नामरूपव्याकरणश्रुत्या बहुभवनसझल्पश्रुत्या च लाभेन महत्त्वाद्यवस्थाविशिष्टं परमात्मानं प्रत्यच्यतत्वाद्यवस्था 'विशिष्टस्य तस्योपादानत्वसम्भवात् । यदपि अवस्थाश्रयत्वस्य ब्रह्मण्यङ्गीकारे तस्य नित्यत्वोपपादन न सम्भवतीति। तदपिन, ब्रह्माणस्साक्षात्परिणामाभावस्य तत्तदेवस्थतत्तच्छरीरकवरूपाच- स्थायोगित्वस्य स्वरूपतो नित्यत्वस्य ध पूर्वमेवोपपादितत्वात् । यदपि-'किंच-उत्पाद्यमुपादेयं भवति । उत्पाद्यं च भवन्मते न द्रव्यम्, तस्य नित्यत्वस्वीकारात् । शब्दसादिलक्षणावस्याया एबो- त्पत्त्या तस्सा प्रणा सहाभेदगन्धस्यामाधेन तज्ज्ञानेन तस्या .: शातत्योपपादनासम्मपात्" इति । - ·दुर्वाद-विधूननम्। • , तदपि न । उत्पत्तेरवत्थान्तरप्राप्तिरूपतया द्रव्यस्यैव पूर्वाव स्थानहाणेनावस्थान्तरप्राप्त्या तस्यैवोत्पाद्यत्वात् । प्रत्युतावस्थाया एवानुत्पाद्यत्वात् , अवस्थाया एवोत्पत्तिरूपत्वेन स्वीकृतत्वात् । उक्तं चारम्भाधिकरण श्रीभाप्ये अवस्थावत एवोत्पतिमत्त्वम्-- "अस्माकं त्ववस्थानां पृथक्प्रतिपत्ति कार्ययोगानहत्वावस्था- वत एवोत्पत्त्यादिकं सर्वमिति निरवद्यम् "-इति । अवस्थैवो. त्पत्तिरिति च तदधिकरण टोकायां स्पष्टम् । इत्थं हि तत्र टीका--"अवस्थैव, वस्तुन उत्पत्तिः । नत्ववस्थाया उत्पत्तिर्ना मास्तीति स्वपक्षवपम्यद्योतनार्थस्तुशब्दः " इति, “अवस्थै- वोत्पत्तिरित्यभ्युपगमादवस्थाया, उत्पत्तिमत्व चोदनमुत्पत्तेक त्पत्तिमत्व चोदनमेवेति जात्युक्तिरिति " इति च । 'एतावानत्रार्यसक्षेपः' इत्यारम्य स्वोक्तार्थसंक्षेपं कुर्वता-"--- क्षणः कूटस्थत्वमभ्युपगम्यते नवा ? आये विकारिवशिष्ट्यकृत विकारित्वं कथं कटस्थताया नव्याघातकम् ? कूटस्थत्याविधा- तकं तु विवर्तकारणत्वमेव भवति । नच विवर्तवादो भवताss. श्रीयते । द्वितीये चिदचितोर्विकारित्वेनानित्यत्ववद्बह्मणोऽ- प्यनित्यत्वं न वारयितुं शक्यम् ।" इत्युक्तम् । तत्रोच्यते-ब्रह्मणः फूटस्थत्व काममभ्युपगम्यते ऽस्माभिः। परंतु कूटस्थत्वं न विकारसामान्याभावरूपम् , "अथवा नेदमेव नित्यलक्षणम् । ध्रुवं कूटस्थमविचाल्यन- पायोपजनविकार्यनुत्पत्त्यवृद्धाव्यपयोगि यतन्नित्यमिति " इति महाभाष्ये पूथमाध्यायपूयमपादे पूथमाहिके, "नित्येषु प शब्देषु फूटस्थैरविचालिभिवणेमवितव्यमनपायोपजनविका. रिभिः" इति द्वितीयाहिकेच निर्विकारपरशब्दान्तरसाइच- , ·दुर्वाद-विधूंननम् । येण फूटस्थपदपूयोगदर्शनेनान्याशतालाभात् । तच फिरूप- मिति मात्र निरूपणमावश्यकम्। निर्विकारत्वरूपं न भवतीत्ये- तामन्मानस्यैवात्र वक्तव्यत्वात् । एवं घ बूणि स्थूलावस्थाप न्ननिविद्वैशिष्ट्यरूपविकारविशेषसद्भावेऽपि न कूटस्थत्व व्याघातः। "कूटस्थत्वाविघातकं तु विवर्तकारणत्वगवे" ति खण्डन- कारोक्तमनविचारयामः । विवों हि विविध वर्तनम्-विभिन्ना- कारेण वर्तनरूपम् , तच्छ पूर्वाफारभिन्नाफारेण वर्तनम् । रूपान्तगपत्तिरिति फलितम्। साध रूपान्तरापत्तिः पागवस्था तोऽवस्थान्तरापत्तिरूपविकार एव पर्यवस्यति । तथा च विवर्त कारणमावेऽपि विकारवत्त्वस्यावतायतया विकारसामान्य-' शून्यत्वरूप फोटस्थ्यं भग्नं भवति । पिंच श्रीशङ्कराचार्यः पूत्यधिकरणे "आत्मकृतः परिणामादिति" सूत्रभाष्य मृदाद- धादिरूपेणेव ब्रह्मणोऽपि विकारात्मना परिणामोड गोकृतो दृश्यतो । तथा च तत्रत्य भाष्यम्-"पूर्वसिद्धोऽपि हि सन्नात्मा विशेषण विकारात्मना परिणमयामासात्मानमिति" इति "तपय पूतिर्मदा, यत्कारणं बंदाण' एव विकारात्मना परिणामः इति च। यद्यप्यारम्भणाधिकरणे परिणाम- प्रक्रियाश्रयणं व्यवहारार्थमुपासनाध चेत्युक्तम् ,, कार्यप्रप- धाश्रयणमपि तदर्थमेवेत्युकम्, 'तावता ब्राह्मणो जगत्कारण त्वमपि परमार्थतो नास्तात्यायाति । विवर्तकारणवादरतु श्रीश-' रांचायप्रन्यांननुगुण:इत्येवावगम्यते । अस्तु ताषयं विवर्त कारणयादो येन केन वाऽपि प्रवर्तितः । अनुपपन्नतेकवेपोऽयं' वियतकारणवाद इति तु पतच्यं भवति । विवस्य कारणमिति' - ·" दुर्वाद-विधननम्। वा विवर्तरूपं कारणमिति वा विवकारणशब्दार्थस्स्यात्। आये विवर्त शब्दस्य विभिन्नरूपेण वर्तते-पूर्वाकारभिन्नाकारण वर्तवे इति व्युत्पन्नस्य पूर्वाफारभिन्नाकारवत्समर्पकतया, तादृशस्य प्राविवर्तभूतस्य जगतः कारणं ब्रह्मत्युक्तं स्यात्, तदपि न मुख्यतया ब्रह्माणि स्वीक्रियतेऽद्वैतवादभिः अज्ञानमंव घुपादानं जगतस्तन्मते । यथोक्तं वार्तिक कृता- अस्य द्वैतेन्द्रजालस्य यदुपादानकारणम् । मज्ञानं तदुपाश्रित्य ब्रह्मकारणमुच्यते ।। इति । एवं च "यतो वा इमान भूतानि जायन्ते " इत्यादि श्रुतिस्मृतिभिः ' जन्माद्यस्य यतः" इत्यादिभिश्च धूमलक्षण. तया प्रतिपाद्यमानं जगत्कारणत्वं वह्मणो मुख्यं नास्तीति सिध्ध. ति। विवर्तस्य कारणं-अज्ञानं तद्विषयत्वमानं च ब्रह्मणि स्वी कुर्वतां मते विवर्तकारणत्वमसत्कल्पमेव भवति बाण इति हि स्पष्टम् । वियर्तकारणीभूताज्ञानविषयत्वमेव ब्रह्मणो विवर्त फार- णत्वमित्ययमर्थश्च स्पष्टमेनोको प्रन्थकारैः । यथा-अद्वैतसिद्धी अपादानत्वोपपत्तो-'परिणामितयोपादानत्वाभावेऽपि विवर्या धिष्ठानतयोपादानत्वसम्भवात् । विवाधिष्ठानत्वं च विवर्त कारणाज्ञानविषयत्वमेव" इति। "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुप- रोधात्" इत्यादिभिस्सूखकारेण जगतो ब्रह्मनिमित्तमुपादान चति समर्थितम् । अभ्युपगतं चेदं श्रीशङ्कराचार्यैरपि तदधिका- णभाप्य-"प्रकृतिश्च-उपादानकारणं च ब्रह्माभ्युपगन्तव्यम् निमित्तकारणं च" इति व्याचक्षणैः । जगत्कारणल चद्विवर्त. कारणत्वस्वरुपमेव तच्च विवर्तकारणाज्ञानविषयत्वमात्रम् । चर्हि साधु ''समर्थितं ब्रह्मणो जगदुपादानत्वम् वस्तुतो विवर्तस्योपादानमज्ञानं तद्विषयभूतं च ब्रह्मति सलून्यते ।

·V ७६ दुर्वाद विधूननम् । अज्ञानं चदुपादानं, ब्रह्मण उपादानत्वं कथं सिध्द्येत् ? किम- ज्ञानं ब्रह्म चेति नार्यद्वयम् ? किंब्रह्मैवा ज्ञानम् ? तर्हि वाक्यार्थ- शानेनाज्ञाननिवृती ब्रह्मनितिरिति स्यात् । ब्रह्म विवर्तत इति । व्यवहारपूचास्मिन्पक्षेऽनुपपन्नः, ब्रह्मणोविवर्तकारणमात्रत्वात्। नच ब्रह्मकारणकस्यापि विवर्तस्य मृत्कारण कस्य घटस्य मृद्रूप- स्वमिव ब्रह्मरूपत्वमुपपन्नमिति ब्रह्म विवर्तत इति व्यवहार उपपन्न इति वाच्यम् ; उपादेयस्योपादानाभिन्नत्येन मृदुपादे यस्य घटम्य मृदमिन्नत्वसम्भवेऽपि विवर्तस्य । ब्रह्मोपादान कवाभावेन ब्रह्माभिन्नत्वासम्भवात् । अज्ञानं खलु विवर्ती- पादानम् । अज्ञानं विवर्तत इति तु युक्तो व्यवहारस्स्यात् । नचैतादशो व्यवहारो नास्त्येव । "नयविद्यासाहित्येऽपि ब्रह्म परिणमते। किन्तु विवर्तत" इत्यद्वैतसिद्धौ दर्शनात् । अनेन च व्यवहारेण ब्रह्मण एव विवर्तत्वं लभ्यते । विवर्त एव च जग- दित्यायाति, विवर्तकारणत्वेन जगत्कारणत्वोपपादनात् । विवर्त- कारणं च ब्रह्मेति चोच्यते। तथा च विवर्तरूपस्य ब्रह्मणो ब्रसव कारणमित्युक्तौ ब्रह्मण एव कार्यत्वकारणत्वयो भात् , परिणामि- न एव कार्यकारणरूपत्वदर्शनात् , ब्रह्मणः परिणामो जगदिति स्वरूपपरिणामवादप्रसङ्गः । तेन सविकारत्वप्रसङ्गश्च । इत्यादयो बहवो दोषाः 'प्रसज्यन्ते। द्वितीय विवर्त च तत्कारणं चेति पक्षे कारणभूतस्य ब्रह्मण एव विवर्तत्वाश्रयणात्पूर्वोत्कात एव दोषाः । कूटस्थत्वमङ्गश्च, पूर्वोकरीत्या ब्रह्मणो विकारित्व: प्रसङ्गात् । विवर्तस्याज्ञानो पादानकत्वं चाद्वैतसिद्धिकारादिमि- रुच्यमानमसङ्गतं स्यात् , कारणभूतस्य ब्रह्मण एव विवर्तत्वेन तस्याज्ञानोपादानकवाभावात् । भावे वा तस्यानित्यत्वापतिः। , ·तदपि न। 'दुर्वाद-विधूननम्। सर्वकारणत्वमङ्गश्च । इत्यादयो बहवो दोषा अस्मिन्नपि पक्षे प्रसज्यन्ते । तदेवमनुपपन्नतैकवेषो विवर्तकारणवादस्वीकृतोऽपि न कूटस्थताव्याघातक इति स्थितम् । ,यदपि-"चिदचितोर्विकारित्वेनानित्यत्व वह्मणोऽप्यनित्यत्वं न निवार- यितुं शक्यम् " इति । विकारसामान्यस्यानित्यत्वापादकत्वमिति नियमाभावात् । अत एव हि धर्मान्यथात्ववतो जीवस्वरूप- स्य नित्यत्वम्। स्वरूपान्यथात्वरूपविकारवत एव चानित्यत्वं दृष्टमिति ब्रह्मणस्वरूपान्यथात्वरूपयिकाराभावेन नानित्यत्वा. ধনি! ভিক্ষুকাৰকাৰিবিবন্ধনে चत्वमेवाङ्गीकृतमस्माभिः, न स्वरूपान्यथाभाव. । यत्त-"वैशिष्ट्यरूपविकारस्यापि ब्रहाधमत्वेन तस्य कारणावस्थायां कार्यावस्थायां च विलक्षणस्वेन धर्मान्यथात्वरूपविकारित्वस्यापी- पूयरेऽविशिष्टत्वात् ।"-इति । तन्न । स्थूलचिदचिवैशिष्ट्यरूपस्य ब्रह्मनिष्ठस्य विकारस्य धर्मभूतस्यान्यथात्वाभावात् । यथा खलु जीवस्य धर्मभूतं शानं सङ्कोचविकासकपान्यथामापं भजते न तथा ब्रह्मनिष्ठो वैशिष्ट्यरूपो धर्मोऽन्यथाभावं भजते । अपि तु स्थूलचिद- चिद्वैशिष्ट्यं सूक्ष्मचिदचिद्वैशिष्ट्यं चेति धर्मछयमिदं भिन्न- कालयोरुत्पद्यते । यद्येक एव धर्मोऽवस्थावयेऽप्यनुवर्तमानोऽ. न्यथामावमाम् भवेत् तदा धर्मान्ययात्वं स्यात् । न चैवम्, ·दुर्वाद-विधूननम् । अतश्च ब्रह्मणो न धर्मान्यथाभावः । अपि त्वनेकधर्मव. स्वमानम्। यन्तु-धर्मान्यथात्वं च स्वरूपान्यपात्वमन्तरा न संम्भवती-प्रत्यदि । तन्त्र पूर्वमेव सर्वमपि वक्तव्यमुकमिति पुन: नान प्रपञ्चयते। तथा च धर्मान्ययात्वस्वरूपान्यथालयोविभिन्नत्वात् ब्रह्मणि धर्मान्यथात्वस्य धा स्वरूपान्यथात्वस्य पाऽभावानानिस्यत्व प्रसङ्गगन्धोऽपि। धर्मात्ययात्वेऽपि जीववदेव नित्यत्वं सूपपादमिति च स्पष्टमेतत् । यच्च-"अन्यथात्वं त्रयाणामविशिष्टमिति कयनेन साम्यमेवाऽऽपद्यते ।" तत्-अबद्धं पठित्वा कुचोद्यं करोतीति न्यायानुसरणम् । "विकाराणामेषां भिन्नरूपत्वेऽपि विकारत्वमविशिष्टम् । इत्येव विरोधपरिहारे चाक्यमुपलभ्यते । 'नत्वन्यथात्वं त्रयाणामवि. विशिष्टम्। इति। धस्तुतश्च विशेष्यभूते ब्रह्मणि यः स्यूलचिदचिवैशिष्ट्य. रूपो धिकारः, विशेषणीभूतेऽचिदंशे यस्स्वरूपान्यथामावरूपो विकारः, चिदंशे व यो धर्मान्यथात्वरूपो विकारः, तेषु शिवपि विकारत्वं धर्तत एवेति न तत्र किमप्यनुपपन्नम् । तेषां . विकारत्वेन साम्यं काममास्तां नाम, तावता ब्रह्मनिष्ठस्य स्वरूप धर्मान्यथाभावानात्मकस्य स्थूलचिदचिद्वैशिष्ट्यरूपस्य विका- रस्य नानित्यत्वापादकत्वम् । यदा खलु धर्मान्यथात्वस्यैव नास्त्यनित्यत्वापादकत्वम् , तदा का कथाऽस्य विकारस्या- ·दुर्वाद-विधूननम् । ७8 नित्यत्वापादकतायाः । "विकाराणामपां भिन्नरूपत्वेऽपि विकारत्वमविशिष्टम् " इति, विरोधपरिहारवाक्यमेव चेत् "अन्यथात्वं त्रयाणामविशिष्टम्" इत्यनेनार्थतोऽनूद्यते खण्डन- कृता, तदा तु धर्मधर्मिभावविस्मरणेन तथा लिखितमिति वक्तव्यं भविष्यति, यतो विकार एवान्यथात्वम् । विकाराणाम- वैशिष्ट्यमन्यथात्वत्वेन स्यात्-नतु अन्यथात्वेन । यत्तु-यदि च मया स्वसङ्केतवलेन प्रयाणामपि विकाराणां विकारित्व- लक्षणसाम्येऽपि शास्त्रीयपरिभाषानुसारेण स्वरूपान्यथात्वशान सङ्कोचविकासरूपविकारित्वमेवानिष्टावहम्-अन्यविधन्तु नास्मा- भिरनिष्टापादकमङ्गीक्रियत इत्युच्यते । तथा सति मृद्रव्यस्य घटरूपेण यथा परिणामस्तथा तन्तोन भवति, तस्य तु पटरूपेणेव परिणामो भवतीति घटरूपेण परिणाम एवानित्यत्वापादक न पटरूपेण परिणामोऽनित्यत्वापादक इति तन्तुनित्य एव, मृद्रव्यमेवानित्यमिति यदि कश्चिद् व्यात्तदा तत्कथनमसङ्गत न स्यात्, तथापरः कश्चिद् घटादेः शम्दादिरूपधर्मान्यथात्वमेव विकारित्वापादकं, . पटस्याग्निसंयोगादिना ऽवस्थान रापत्तिन विकारित्वापदिकेति यदि भूयात्तत्कथनमसङ्गत न स्यात् । अतः स्वसङ्केतानुसारेण स्वरूपान्यथात्व धर्मान्यथात्वमेवानित्य- खापादकं न विकारिवैशिष्ट्यमनित्यत्वापादकामति कयनमसन- तमेव, इति । तनोच्यते-अचिद्गतः स्वरूपान्यथाभावः चितो धर्मान्यः थाभावः ईश्वरगतं स्थूलचिदचिवैशिष्ट्यं च विकारशब्देन ध्ययहियते, अतएष प्रयाणामेषां विकारत्वमविशिष्टमित्युक्त ·- दुर्याद-विधूनतम् । विरोधपरिहारे । एतेषु यस्यानिष्टावहत्वं युक्तिप्रमाणसिद्धं तस्य तयात्वसही क्रियते, यस्य तु म, तस्य नेत्युच्यते । मृदादीनां स्वरूपान्यथामावो जीवानां धर्मान्यथाभावश्चानिष्टावहो दृष्ट इति तयोस्तथात्वं स्वीकुर्मः। स्थूलावस्थापनचिदविद्वैशिष्ट्य तच्छरीरकत्वपर्यवसित फर्मसम्बन्धगन्धरहितस्य परमेश्वरस्थ प्रमाणसम्प्रतिपनं नानिष्टाय भवतीति व प्रमाणानुसारादही- क्रियते । तत्र प्रतियन्देः कः प्रसः। यथैव हि घटरूपेण मृदः परि- पामस्तथैव तन्तूनां पटात्मनापरिणामस्तविलक्षणोप्यनिष्टावहो रए इति तन्तूनां नित्यत्वस्य कथं प्रसनः । यत्तु-पटादेशशब्दा. दिरूपधर्मान्यथात्वकथनम, तद्धर्मान्यथाभावशन्दानालोचन. मूलकम् । यतो धर्मान्यथात्वं नाम धर्मस्थानुवर्तमानस्यैव सदोचविकासादिरूपोऽयस्थाविशेषः । नतु कस्यचिद्धर्मस्य नाशेन धर्मान्तरोत्पत्तापपि धर्मान्यथायव्यवहारः। एवं च शब्दादीनां धर्माणां नाशोत्पत्त्योस्सत्योर्धर्मान्यपात्यव्यवहारो न मयति । धर्मस्यान्यथामायो हि धर्मान्यधामायः। धर्मना- शोत्पत्त्योस्तु धर्मिण पवान्यथामायो भयति न धर्मस्य । तत्र धर्मस्यय नष्टयेनान्यथामायाश्रयस्यैयामापात । यदि तु पुनः धर्मनाशोत्पत्योरपि धर्मान्यथामायव्ययहारः प्रामाणिकस्ताद रात्र किमपि लक्षएपमपश्यमभ्युपगन्तव्यम् । धर्मखरूपेऽनु. वर्तमान पप यस्तधान्यधामापो भपति यश्व धर्मनाशोत्प. तिम्यां धर्मिण्यन्यधागायः, तयोर्यलक्षएवं अनुभवसिद्धम् । घरादीनांतु कदाचिद्रूपादिधर्ममात्रनाशेन धर्मान्तरोत्पठिा, " ·दुर्वाद-विधूननम् । कदाचिच्च धर्मिण एव नाशो भवति, अतश्च तत्र न केवलं धर्मान्यथाभावोऽपि तु धर्मिणोऽप्यन्यथाभावः । उमपोरनयोर- न्यथाभावयोर्यथायोग्यमनित्यत्वापादकता च भवति । यथैव च घटस्य दण्डाघातादिना नाशस्तथैव पटस्याग्निसंयोगादिना नाशो भवतीति तयोरविशेपेण विकारित्वापादकत्वमेव । स्वर- पान्यथात्वधर्मान्यधात्वयोर्मध्ये स्वरूपान्यथात्वमनित्यत्वापादक धर्ममात्रस्यान्यथात्वं तु न तदाश्रयस्यानित्यतापादकम्-इति दृष्टम् । यदा स्खलु धर्मान्यथात्वस्यानित्यत्वापादकत्वं नास्ति- तदाऽन्यथाभावसामान्यस्यानित्यत्वापादकत्वनियमोऽसम्भवी। एवं च ब्रह्मनिष्ठस्य धर्मान्यथात्वस्वरूपान्यथात्वविलक्षणस्य स्थूलचिदचिद्वैशिष्ट्यरूपविकारस्यानित्यत्वापादकत्वं कथमु. च्येत। यत्तु-"पूर्वावस्थामपहायावस्थान्तरप्रातिरेव विकार इति विकारविदो वर्णयन्ति, नूतनस्य धर्मस्य सम्बन्धस्य वोत्पत्तौ स्वीक्रियमाणाया- मेतद्विकारलक्षणमविशिष्टमिति विकारित्वप्रयुक्तानित्यत्वापत्तिस्तद- यस्यैव"-इति । तत्र पूर्वावस्थामपहायावस्थान्तरमाप्तिर्विकार इति कार्म भयतु । नूतनस्य धर्मस्य सम्बन्धस्य वोत्पत्ताविति सामान्यतो यस्य कस्यापि धर्मस्य सम्बम्धस्प चोत्पद्यमानस्य विकारित्वा पादकत्वं तु न सम्भवति, उदासीनवायुसंयोगादिरूपधर्माना- दायापि विकारित्वव्यवहारप्रसङ्गात् । घिकारित्वप्रयुक्तमनित्य- त्वमिति सामान्यतो विकारित्वमात्रस्यानित्यत्वप्रयोजकत्वमपि ·. दुर्वाद-विधुननम् । न सम्भवति, अपितु विकारविशेषविशिष्टत्वस्य, अत एवं धर्मान्यथामावरूपविकारस्थानित्यत्वप्रयोजकत्वाभावः 1 जो- घानां धर्मान्यपामाववतामपि नित्यत्वं जंगीक्रियते। दीपस्प प्रभासोचधिकासयोस्सत्वेन धर्मान्यथाभावसद्भावेऽपि तत्म. युक्तानित्यत्वामावो हानीकर्तव्यः । यद्यपि दीपोऽनित्यः, तस्य नाशानुभवात्, परंतु प्रमासहोचविकासदशायां दीपस्य नष्ट- स्यव्यपहारामायेन ग तत्प्रयुक्त दीपस्यानित्यत्वम् । अपितु कारणन्तरप्रयुक्तम् । एवं च ब्रह्मणि पूर्वोपद सद्भावेऽपि न तायन्मात्रेणानित्यत्वापत्तिः ।

·दुर्वाद विधननम् । सत्कार्यपादिनः । ततश्च सहसूतन्तुसंयोगोत्यनस्यापूर्वस्य पर स्य निरन्धयविनाश एव तदभिमतः । विवादितन्तुनाशे सत्यपि यदि कश्चिचाटशपटसद्भाव प्रत्येति व्यवहरति चा, तर्हि सभ्रान्त इत्येव वक्तव्यं भवति। अस्मन्मते पाऽन्येपावेदान्तिनां मते या तन्नान्यथाभावोऽङ्गीक्रियत एव, सहस्रतन्तुरूपाययघ- समुदायात्मकस्य तस्य पंटस्यावयवनाशे सत्मन्यथाभाव- स्याङ्गीकर्तव्यत्वात् , न चैवं ब्रह्मस्वरूपमवयवसमुदायरूपम्, न वा तत्र विशेषणीभूतानामचिदादीनामन्यथाभावेऽप्यचयधैक- देशनाशो भवति । येन ब्रह्मस्वरूपनाशेनानित्यत्यापत्तिःस्यात्। अत एव हि कर्मानुसारेण संसरतो जीवस्य सततपरिणाम शील विशेषणीभूतशरीरान्यधाभावेऽपि न नाशो भवति । नचानित्यत्वम् । यस्य वस्तुनस्स्वरूपनाशहेतुभूतोन्यथाभावो. भवति स एव नष्ट इति व्यवहियते । सततपरिस्पन्दमान- घायुसंयोगादिरूपधर्माणां प्रतिक्षणमेवोत्पत्तिविनाशयोस्स स्येऽपि तत्मयुक्तवैलक्षण्यमात्र नानित्यताप्रयोजक भवतीति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् । तत एव चात्र ब्रह्मणि विशेषणीभूतचिद' चिदन्यथाभावप्रयुक्तवैतक्षण्यस्य सर्वदोत्पत्तावपि नतावताऽ. नित्यत्वापत्तिः । इति । एतेन-"तथा च सति साम्येन नियाम्यनियामकभावादिक किमपि नोपपद्यतेति सर्वच मीमासोन्मलितास्यात् ।" इति समाहितम् । पूर्वोत्तरीत्या ब्रह्मणश्चिदचितोश्च नानाविधवैलतरयसद्भावात्साम्यप्रसकरेधाभावात् येनकेनापि.

·२२ दुर्याद-विधननम्। न सम्मपति, अपितु विकारविशेषविशिष्टत्वस्य, अत पर धर्मान्यथाभावरूपविकारस्यानित्यत्वप्रयोजकत्वाभावः । जी. घानां धर्मात्यथाभाववतामपि नित्यत्वं जंगीक्रियते । दीपस्य प्रमासहोचविकासयोस्सत्वेन धर्मान्यथाभावसद्भावेऽपि तत्प. युकानित्यत्वाभावो घनीकर्तव्यः । यद्यपि दीपोऽनित्यः, तथा नाशानुभवात्, परंतु प्रभासकोचविकासदशायां दीपस्य नट- त्वन्यपहारामावेन न तत्प्रयुक्त दीपस्यानित्यत्वम् । अपि तु कारणान्तरप्रयुक्तम् । एवं च ब्रह्मणि पूर्वोपदर्शितविकारविशेष. सद्भायेऽपि न तापन्माणानित्यत्वापत्तिः । यंत्तु-"यथा हि सहसतन्तुफरय पटस्य द्वित्रपु तन्तुषु पपगतेषु वसं. योगरूपापमयायिकारणस्य विनाशसहस्तन्तुकस्य पटस्य भास. मानस्वरूपेऽन्ययामायस्य स्पष्टं सर्वजनानुभवधिपपत्याभा वि. नायो नैयायिकैरभ्युपगतस्तदेव मयन्मतेऽपि किञ्चिद्वलक्षण्यमा- प्रेणैवावस्थान्तरापतिस्वीमियत इति विनाशस्वीकृत: स्यात् । इतरथा वस्यापि प्रपञ्चस्य प्रमाण इय प्रतिक्षणं यत्किञ्चिद्वल. क्षण्यसत्वेऽपि नित्यत्वमेव स्वीकर्तव्यं भवेत् । " इति । तत्र घूम:--सहस्त्रतन्तुकपटोत्पत्तो नेपापिकमते क्रमेण सहस्रस्य तन्तूनां संयोगा अपेक्षिताः, पवं सहसूतन्तुसंयोग- जन्यस्य सहसूतन्तुकपटस्य तदन्तर्गतकतन्तुनाशेऽपि नाया भवति, तत्र विवेचकानामेकनुपादितन्तुनाशेऽपि तदवयथिना. शोऽनुभयविषयो मपत्येय । तदानी तादृशस्य पटस्प नाश- व्यवहारमपि ते कुर्वन्त्येय ! नच नैयायिका घेदान्तिन इय - ·दुर्वाद विधननम्। सत्कार्यपादिनः । ततश्च सहसूतन्तुसंयोगोत्पन्नस्यापूर्वस्य पट स्य निरन्वयविनाश एव तद्भिमतः। विनादितन्तुनाशे सत्यपि यदि कश्चित्ताशपरसद्भावं प्रत्येति व्यवहरति चा, तर्हि सभ्रान्त इत्येव वक्तव्यं भवति । अस्मन्मते घाऽन्येपावेदान्तिनां मते वा तनान्यथाभाघोऽलीक्रियत एच, सहनतन्तुरूपाधयय. समुदायात्मकस्य तस्य पंटस्यावयवनाशे सत्मन्यथामाव. स्थानीकर्तव्यत्वात्, न चैवं ब्रह्मस्वरूपमवयवसमुदायरूपम्, न वा तत्र विशेषणीभूतानामचिदादीनामन्यथाभावेऽप्यधयबैक- देशनाशो भवति । येन ब्रह्मस्वरूपनाशेनानित्यत्वापत्तिःस्यात्। अत एव हि कर्मानुसारेण संसरतो जीवस्य सततपरिणाम. शीतविशेषणीभूतशरीरान्यथाभावेऽपि न नाशो भवति । नचानित्यत्वम् । यस्य वस्तुनस्स्वरूपनाशहेतुभूतोन्यथाभावो. भवति स एव नष्ट इति व्यवडियते । सततपरिस्पन्दमान- घायुसंयोगादिरूपधर्माणां प्रतिक्षणमेवोत्पत्तिविनाशयोस्स स्वेऽपि तत्प्रयुक्तवैलक्षण्यमानं नानित्यताप्रयोजकं भवतीति सर्वैरभ्युपगन्तव्यम् । तत एव चात्र ब्रह्मणि विशेपणीभूतचिद' चिदन्यथाभावप्रयुक्तवैलक्षण्यस्य सर्वदोत्पत्तावपि नतावताऽ. नित्यत्वापत्तिः । इति। एतेन-"तथा च सति साम्येन नियाम्यानयामकभावादिकं किमपि नोपपद्यतेति सर्वैव मीमांसोमलितास्यात् ।" इति समाहितम् । पूर्वोक्तरीत्या ब्रह्मणश्चिदचितोश्च नानाविधवैलक्षण्यसद्भावात्साम्यप्रसक्तरेवाभावात् येनकेनापि.

·८४ दुर्षाद-घिधूननम् । रूपेण साम्यस्य प्रमेयत्वादिनेवाकिञ्चित्करत्वात् । यत्त-"ब्रह्मणः कूटस्थत्वं कामयमानेन सर्वप्रकारोऽपि विकारः परि- । दर्तव्यः । इति । तन्न । अमन्मते कूटस्थत्वस्याद्वैतमत इघ विकारराहित्य- रूपत्वामावेनानिष्टावहचिकारराहित्यमा प्रमाणानां तात्पर्याच कूटस्यत्वं कामयमानानामपिसर्वप्रकारविकारपरिहारस्थानाय- 'श्यकत्वात्। विरोधपरिहार- चिदचिदंशयोरेव विकारित्वं ब्रह्मणस्तु विकारवैशिष्ट्य मात्रं न विकारित्वमित्युक्तं इति विश्वेश्वर- शाख्रिणा यदुक्तम् तदयुक्तम् । भाग्यकता स्पष्टमेव स्थूल. चिदचिवैशिष्ट्यरूपविकारस्य ब्रह्मणि, सद्भापप्रतिपादनात् इत्युक्तम्। तत्राह खण्डनकार:- "भवदमिमतमाप्याऽशरलब्धानियावहविकारामायाभिप्रायेणेव शास्त्रि- महाशयेन विकारित्वामावप्रतिपादनात् । विकास्वैिशिष्ट्यरूप- चिकारित्वं नास्तीत्यप्रतिपादनाच --इति । अत्र पदामः- माग्यकारेण ब्रह्मणि विकारिवैशिष्टयरूप. विकारस्थाभ्युपगतस्यादनिष्टायचिदचिद्गतधिकारतुल्ययिका. रामावमात्रप्रतिपादनाच सामान्यतो विश्वेश्वरशास्त्रिणा ब्राह्मणो धिकारिवैशिष्टधमान विकारित्वमित्युक्तं भाष्यकृतेति यषणमुक्तं सदसगतमिति विरोधपरिहारे प्रतिपादितम् । यदि पुनः "अत्र चिदचिदंशयोरेव विकारित्यं ब्रह्मणो विकारिवं. शिष्यमात्रम, न विकारित्वमित्युक्तं इत्यत्रानिष्टायविकारा- ·. तथा च- "अत्रचिद- दुर्वाद-विधूननम् । भावो भाष्यकारेणोक इत्येव विश्वेश्वरशास्त्रिणोऽभिप्रेतं स्यात् , तदा-एकत्र ब्रह्मणः कारणत्वमुत्त्वाऽन्यत्र तद्विरुद्धमुकं भाष्यकृतेति विरोधोद्भावनं कथं सगतं स्यात् । कारणत्वस्य विकारमात्रनिर्वाह्यत्वेनानिष्टावह विकाराभावोक्तावपि कारण- त्वविरोधाभावेन विरुद्धोक्तेरसम्भवात् । नखल्वनिष्टावह विकार एव कारणत्य निर्वाहकोऽन्यादृशस्तु न तथेति सम्भवति । - "इत्थं कारणत्वस्य वेदान्तकप्रमाणकत्वमुक्त्वा- 'नात्माश्रुतेर्नित्यत्वाच्च ताभ्यः' इत्यस्मिन्नधिकरणे तद्विरुद्धं रामानुजेनोक्तम् ।" इत्युक्त्वा भाप्यमुदाहृत्य चिदंशयोरेव विकारित्वं, ब्रह्मणो विकारिवैशिष्ट्यमानं न विकारित्वमित्युक्तम्-इति लिखतो विश्वेश्वरशास्त्रियो 'न विकारित्वमित्युक्तम्' इत्यस्यानिष्टावहविकाराभावाभिप्राय- कत्ववर्णनं कथमिव सङ्गच्छते । यां भाष्यपंक्तिमुदाहृत्य तन्निर्ग: लितार्थतया शास्त्रिणाऽयमों लिखितो न खलु तत्रा निष्टा- - वहविकारसदसद्भावप्रस्तावोऽपिवा वर्तते । तस्मात् खण्डन- कृत इदमभिप्रायवर्णनमयुक्तमित्येव सिद्धं भवति । चिदचितोः प्रकारयोः प्रकारिण ईश्वरस्य च कस्सम्बन्ध इति विश्वेश्वरशास्त्रिकृतस्य प्रश्नस्य अपृथक्सिद्धिलक्षणस्सं. योग एव प्रकारप्रकारिणोस्सम्बन्ध इत्युत्तर दत्तं विरोध परिहारकृता । अत्र यदाह खण्डनकार:-"मवदाप्यकार: 'महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्ड- लाम्याम्' इति सूत्रव्याख्यानावसरे वैशेषिकाभ्युपगतपरमाणुवादप्र.

·. दुवाद-विधूननम्। कियां दूषयन्-~-'परमाणूनां प्रदेशमेदाभावे सति सहसपरमाणु संयोगेऽपि सत्येकस्मात्परमाणोरनतिरिक्तपरिमाणतयाऽणुत्व हुस्खत्व. महत्चदीर्घत्वाधसिद्धिः स्यात् । प्रदेशभेदाभ्युपगमे परमाणवोऽपि सांधाः स्वारस्ते च स्वीयैरंशः' इत्यादिनन्थेनानवस्था प्रति. पादयन् निरवयवानां संयोग नाभिप्रेति ।" इति । तत्रोच्यते। असिन खण्डनकदुदाहते भाष्य अन्य निरवयवानां 'संयोगानीकाराभिमायद्योतकं किमपि पदं न दृश्यते । परमा. शूनां संयोगद्वारा अवयव्यारम्भकत्वे तेषां निरवयवत्वेन सह- स्रपरमाणुसंयोगेऽप्येकपरमाएवधिकपरिमाणासिद्धयाऽणुत्वमा हत्वाचसिद्धिः स्यात् । सशस्वेचानवस्थाप्रसनः । इत्येताय. देव च तत्र प्रतिपाद्यते, निरवयवानां संयोगो न भवतीत्ययम- र्थस्तन न प्रतिपाद्यते । इत्थं हि तत्र भाष्यम्--"अन्यथा पर. मारपूनां प्रदेशभेदाभाचे सति सहसपरमाणुसंयोगेऽप्येकरगा- परमाणोरनतिरिक्तपरिमाणतयाऽणुत्वहखत्वमहत्त्वदीर्घत्याध. सिद्धिः स्यात्, प्रदेशभेदाभ्युपगमे परमाणयोऽपिसांशाः स्वकी. येरंश:-ते व खकीयैरीरित्यनवस्था" इति । एतद्धिकरणमा- प्यटीकायां विप्रतिपत्तिमदर्शनसमये-"परमाणुना संयोगद्वा- राऽवयव्यारम्मशचे कारणानपस्थितिकार्यप्रयिमासिद्धयोरन्य. सरप्रसकिरवजनीया नैति" इति कथयता दीकाकारण'भा. प्यार्थः स्पीकृतः। अग्रे च "परमाणुनामि ति प्रतीकमुपा- दाय व्याचक्षाणैः-निरवयवत्वे सहस्रपरमाणुसंयोगेप्येकपर- मारवनतिरिकपरिमाणतया सर्पपमहीधराख्यधपसिद्धः पर. .

·दुर्वाद-विधूननम्। माणूनां सांशत्वमास्थयमित्यर्थः इत्युकं व्यासायैः। तेनेदं स्पष्ट तत्र निरवयघानां संयोगाङ्गीकारानङ्गीकारचर्चेव नास्तीनि । यतु---संयोगस्य चाव्याप्यवृत्चित्वेन निष्प्रदेशस्य संयोगोऽज्याप्यवृचिन भवितुमर्हतीति तस्य व्याप्यवृतित्वाभ्युपगमे चिदचिदर्गस्य ब्रहाणा समं सवारमना संयोगस्यावर्जनीयतया स्वाभिमतं परि- च्छिन्नत्वं विहत स्यात् । अथवा बहाण एव व्यारकत्व विनष्टं मंदित्यवश्यमभ्युपगन्तव्यमिति व्यापकतामञ्जकत्वामाव संयोगस्य मवानेव विचारयतु " इति । तमोच्यते-संयोगस्याच्याप्यवृत्तित्वेऽपि निप्रदेशेऽपिसंयो. गोमवितुमर्हत्येव । तत्राप्यौपाधिकांशसम्भवात्। नैयायिकादिन- ये निष्पदेशेष्याकाशे भेर्यवच्छेदेन शब्दोत्पत्तिवदशापित्तत्तत्पदार्था घच्छेदेनेश्वरे संयोगसम्भवात्।नैयायिकादिनये निरषयवस्याप्या काशस्य घरादिसंयोग एवमेवाच्याप्पवृत्तिरुपपादनीयोभवति । यच-संयोगस्य व्याप्यवृत्तित्वाभ्युपगमे चिदचिद्वर्गस्य परि- च्छिन्नत्वानुपपत्तिरिति- तन्न । घटाकाशसंयोगस्यैकस्मिन् सम्बन्धिनि घटे घटीययावत्प्रदेशव्यापित्वेऽपि सम्बन्ध्यन्तर भूत आकाशे यथा न यावत्मदेशव्यापित्वं तथैव ब्रह्मणोचित्य- दार्थस्य च यस्संयोगस्तस्य यावदचित्मदेश व्यापित्वेऽपीश्वरीय यावत्प्रदेशव्यापित्वाभावात् । तत एव चिदचितोः परिछिन्नत्वे याधकाभावात् । यदपि यूह्मणोध्यापकत्वहानिरिति । तदपि न, ब्रह्मणश्चिदचियापकत्वस्य तदीयान्तर्वहिस्सम्बन्धित्वरूपतया सम्बन्धस्प व्याप्यवृत्तित्वाङ्गीकारमात्रेण तस्य क्षत्यभावात् । - ·दुर्घाद विधूननम्। यदपि-"निरवच्छिन्नसंयोगस्याप्रसिद्धत्वेन तत्सम्बन्धविच्छिन्नावच्छे. दकताकप्रतियोगिताकभेदस्यैवाप्रसिद्धत्वाचटितव्यापकत्वनिर्व- चन मतिमन्दम्" इति । तदपि न, विभुद्वयसंयोगानीकर्तृणां मते तत्संयोगस्यैव निरवच्छिन्नत्वसम्भवात् । “यच्च किञ्चिज्जगत्यस्मिन् दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्वहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः " इत्यादिप्रमाणैस्सर्वेषांपदार्थानामन्तर्य हिश्च भगवव्यासताला- भेन भगवत्प्रतियोगिकसंयोगस्य तत्तत्पदार्थनिष्ठस्य निरवच्छि- नतासम्भयात् । एकस्मिन् पदार्थे संयोगतदभावयोस्सत्ये विरोधपरिहारायावच्छेदकभेदस्य कल्पनीयतया तादृशसंयो. गस्यावच्छिन्नत्वावश्यकत्येऽपि भगवत्संयोगस्य कुत्रापि पदार्थे स्वाभावसमानाधिकरणत्वाभावेन विरोधाभावादवच्छे दकाकल्पनेन तस्य निरवच्छिन्नत्येबाधकामावात् । नच संयोग- स्य द्विनिष्ठत्वेन भगवत्संयोगस्य तत्वत्पदाविव भगवत्यपि सत्त्वेन तत्रैव स्वाभावसमानाधिकरणतया निवरोधमअनाया- बच्छेदक कल्पनीयमिति तस्यापि न निरवच्छिन्नत्यसम्भव इति वाच्यम्, अन्तर्यामिस्वरूपस्य प्रतिवस्तु पूर्णवृत्तितया घटादिवस्त्वसंयुक्तप्रदेशविशेषस्यैवाभावेन प्रारूपे सम्यन्य. न्तरपि तस्य संयोगस्य स्वाभावसमानाधिकरणत्वाभावेनाव. च्छेदफस्याकल्पनीयतया निरवच्छिन्नत्यसम्भवात् । अव्याप्यवृ: तिप्रतियोगिकसम्पन्धस्याव्याप्यवृत्तित्वावश्यकत्वेऽपि व्याप्य- ·दुर्वाद-विधूननम् । म वृत्तिप्रतियोगिकसम्बन्धस्यतथात्यामायेन तस्य निरयच्छिन्न त्यसम्मयात् । साइनरुदुक्तरीत्या ब्रह्मणि प्रदेशभेदाभाषेन प्रदेशमेदेन संयोगतदमाययोरेका पृत्यमायेनापच्छेदका पल्पनात्तत्तत्पदाप्विय भगवत्यप्पनयच्छिन्नस्यैव वृत्ति. सम्मवाघ । भगयत्सयोगस्य भगवत्प्रतियोगिकसंयोगरूपस्य तेन रूपेण भगवचिन्नद्रव्येय सत्येन निरवच्छिन्नतासम्भ. पाय। संयोगस्य निरपच्छिन्नत्य केनापिप्रकारेण न सम्मपती. त्पनीकारेऽपि वा संयोगस्थाने संयोगसम्पन्धापच्छिन्नाधि. फरणताया एय निरयच्छिन्नायाः प्रदेशेन व्यापकतापरिकार स्सम्भवति । तथा च सति स्वमिन्नद्रव्यत्वसमानाधिकरणभेद प्रतियोगितापच्छेदकतासयोगसम्यन्धायच्छिन्ननिरयच्छिन्ना. धिकरणसासम्यन्धावच्छिन्ना प्राधा । सा चाधिकरणता न ग्रह्मनिष्ठा । अपितु तत्तत्पदार्थमात्रनिष्ठा निरयच्छिन्नेव, प्रदेशमेदेन तस्यास्स्याभाषसामानाधिकरण्यामावेनावच्छेदका. कल्पनात् । यदि ग्रह्मनिरूपिताधिकरणत्यं कुत्रापि नास्ति, तदा अधिकरणतास्थाने सयोगानुयोगितच निवेशनीया। स्व. भिन्नद्रव्यत्यसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानिरूपित संयोग सम्यन्धावच्छिन्नापच्छेदकताशुन्यत्वमानस्य व्यापकतारूपत्वे ब्रह्मणस्तत्तद्रव्येपुयत्किञ्चित्मदेशमात्रसम्यन्धेऽप्येताहशयाप. कतानिर्वाहणाभिलपितसर्यदेशव्याप्तिलामासम्भवान्निरवच्छि. प्रसंयोगस्य घाऽधिकरणताया था प्रवेशः। यदपि-"निरवच्छिन्नसंयोगस्वीकारे प्रयाणामेव समानपरिमाणत्यमेव न ·-- दुर्चाद-पिघूननम् । प्रसज्येतेति गतमात्मनोऽगुत्ववादेन तपेश्वरस्यापरिच्छिन्नत्य- पादेन च " इति । तदपि न । चिदवितोः कास्न्येन भगवव्याप्ततया माव- स्वरूपासंयुक्तप्रदेशविशेषाभावेन तत्संयोगस्य निरवच्छिन्नत्वे ऽपि भगवत्समानपरिमाणत्वप्रसङ्गामावात् । यहूनां घटपटा• दीनां भगवत्संयुक्ततया तेषु कस्यापि पदार्थस्य भगद्व्याप्य. यायदेशव्यापित्याभावेन तत्समानपरिमाणत्वासम्भवात् । यच्च-"मवद्भाध्यकानिरवयवसावयवयोश्च संरलेपलक्षणसंयोग जतु- काष्ठवदनभ्युपगच्छन्द्रिः" इत्यादि । तत्पूर्वमेव निरस्तम्, अस्मद्भाष्यकारैः कुत्रापि तदनुक्तः। अचियूलपोस्तथाषिधयोस्संयोगस्याङ्गीकृतत्वाच्च । यत्तु-"किंच 'अप्रासयोस्तु या प्रांति: सेप संयोग ईरितः' इत्यादि नैयाथिकोकप्रकारेण परिच्छिन्नानामपरिच्छिन्नेन बहाणा सहापाते रनभ्युपगमेन तदीयसम्बन्धस्य संयोगविशेषरूपत्वं कथं वर्ण- यितुं शक्यम्" इत्युक्तम् । तत्रोच्यते-'अप्राप्तयोस्तु' इत्यादेः असम्बद्धयोर्यस्स म्वन्धस्ससंयोग इत्याही कारेऽसम्पन्धपूर्यफस्सम्बन्धस्संयोग इत्युक्तस्यात् । सम्पन्धाभावोत्तरकालिकस्सम्याधाति फलित- म् । तथा चासम्बन्धदशायां विभागस्य सत्याद्विमामोत्तर- कालिकस्सम्बन्धस्संयोग इत्युक्तं भवति । इदं चायुक्तम् , विभागस्थ संयोगनाशकतया नैयायिकैरभ्युपगतस्य संयोग- नाशपूर्वमायित्वाभ्युपगमस्यावश्यकत्येऽपि संयोगपूर्व कासंस.

·दुर्वाद-विधननम्। त्तानियमस्थानावश्यकत्वात् । पयोदयोस्संयोगस्तयोः पूर्व- विमागेन माध्यमिति तु नियमोऽसम्मषी, संयुक्तयोरेय कयो. श्चित्सम्बन्धिनोत्पत्तिदर्शनात् । पाम्रफले पोज मांसस्थानमय धस्तु त्वचेत्येतानि परस्परसंयुक्तान्युत्पद्यन्ते, तत्र पोजमा सयोः कमपि फालं विमकास्थित्यनन्तरं संयोगो जात इति को या प्रतिमातुं शहोति । महेय घलु तयोरात्पत्तिःप्रामाणिकी। तन योजमांसयोस्संयोगस्प विमागपूर्वकत्वं न दृश्यते । अतश्चेदं सकपकपनमात्रम् । किंच 'अप्रासयोरित्यादिकं कि संयोगलक्षणपरम् , उत स्वरूपकथनपरम् । संयुक्तव्यबहार. हेतुत्वस्य पा संयोगत्वमातिमत्त्यस्य चा तल्लक्षणत्वेन नैयायिकैर्यहुभिस्वीकृतत्वाल्लाघवेन तस्यैव स्वीकरणीयत्वाथ न प्रथमः। द्वितीये तु न सर्वेषां संयोगानामिदं सम्भवतीति सम्भवाभिप्रायकं स्यात् । किंच-नैयायिफनये योऽपिकोऽपि घा भवतु संयोगः । अस्माकं तु मते संयुकप्रत्ययहेतुत्यमेव संयोगलक्षणम् । संयोगश्च कार्यरूपोऽकार्यरूपश्चेति द्विविध । विभुद्रयसंयोगोऽकार्यसंयोगमध्येऽन्तर्भवति । ततश्च विमा- गपूर्वक पब संयोगो भवतीति नायं नियमोऽस्मन्मते । एवं च सर्वदा भगवतिशेपणभूताभ्यां चिदवियां ब्रह्मणो विभा- गाभावपिन संयोगसद्भावे वाधकं किमपि दृश्यते इति । पतेन "कथंचिदित्यादिकमम्मन्मतानाफलनमूलकं सर्वमपि निरस्तं बेदितव्यम् । सर्वावस्थास्यपृथसिद्धयोरपि संयोगाह्रीकारे पूर्वोकरीत्या याधकानुपलम्भात् ।

·६२ दुर्याद-विधूननम्। यतु-"भतश्चिदचिदीश्वराणां संयोगकथनं युक्तिविरुद्धं शास्त्रविरुदं स्वसमयविरुद्धं च" इति । तत्र युक्तिविरोधः परिहतः। स्वसमयविरोधश्च भ्रान्त्युद् मावितः परिहतः । शास्त्रविरोधश्च न प्रदर्शित इति कः परि- ह्रियताम् । यत्तु---" भवदीयभाष्यगन्ये एकविशानेन सर्वविज्ञानप्रतिशोफ्पत्तये ब्रह्मजगतोरभेदस्यापश्चिततया तस्य च स्वयमनङ्गीकारात्स्व- रूपैक्यपयुक्तैक्याभावेऽपि देशबुद्धिजात्यादितः सर्वे, गावः सायं गोष्ठ एकीभर्वान्त, सर्वे राजान एकीभूताः, एको ब्रीहि- रित्यादिस्थलध्वस्यव्यवहारोपपादनयत् प्रकृते नगद्ब्रह्मणोः स्व- रूपतो भिन्नयोः केनचिदाकारेणाभेदो वक्तव्यः । स क इति विचारे अपृथसिद्धाविशेषणत्वमिति सहसूकृत्वोऽभ्यस्ताप क्सिद्धक्यमेव भगवद्भाध्यकृन्सम्मतम् ।"-इति । तत्रोच्यते-एकविज्ञानेन सर्वविधानप्रतिक्षोपपत्तये सत्यं जगवलणोरैक्यमपेक्षितम्। स्थूलावस्थचिचिद्विशिष्टब्रह्मण पव जगच्छन्दवाच्यत्वात्सूदमावृस्थापनचिचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एव कारणत्वाच्च कार्यकारणयोरभेद इति कारणब्रह्म विशानेन कार्यभूतब्रह्मविज्ञानं साधु सम्पद्यत इत्येकविधानेन सर्वविज्ञानप्रतिशोपपत्ति: । "तदेतत यहुस्यां प्रजायेयेति" इति यहुभवनसङ्कल्पपूर्वकं तेज आदिपदार्यसृष्टेः अनेन जीवे. नात्मनाऽनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति जीवशरीरकपर- मात्मानुप्रवेशपूर्वकनामरूपव्याकरणस्य, "तदनुप्रविश्य सच्च त्यच्चामपदित्यनुप्रवेशपूर्वकसत्यद्भावस्य च श्रूयमाणतया, ·दुईद-विधूननम् । मर्वावस्थावस्थितयोश्चिदनितोः परमात्मशरीरतया शरीरवा- चिनां शब्दानांशरीरिपर्यन्तवाचितया च, सर्वेपांशदानामचि- जीवविशिएशरमात्मवावित्वाच्च, सूदमावस्थापनचिदचिच्छ- रीरकमच्छन्दवाच्याद्वितीयकारणयूह्मणः स्थलावस्थापन चिद- बिच्छरीरकसत्त्यच्छन्दवाच्यकार्यबह्मणाऽभेद एवेति कारणा- स्कार्यस्यानन्यत्वात्कारणवूह्मविज्ञानेन कार्यविज्ञानं भवतीत्येक- विक्षानेन सर्व विज्ञानमनिझोपपत्तिर्जगदाचिशब्देस्सह यूहवाच. कशन्दानां सामानाधिकरण्योपपत्तिश्चेति भगवान् भाप्यका- रोऽभिप्रेति । स्थूलारस्थापनचिदचिच्छरीरकं बूझैव जगदिति च भगवता भाप्यता स्पष्टमेवाभिहितं धर्तते । तथा चार- म्मणाधिकरणमाप्यम्-"अचिद्वस्तुनि सगीये यूह्मण्यात्मतया ऽवस्थिते नामरूपव्याकरणवचनाच्चिदचिद्वस्तुशरीरफ होय जगच्छब्दवाच्यमिति"--इति । एवं च जगबृह्मणोस्स्वरूपतो মিম্বষীঘনিষ্টথম মাস্কামিমনমিস্তুর্কিনি सिद्धयति 1 घूहह्मण एव जगत्वेन जगबृह्मणोर्मेदाभावात् । विशेषणीभूतयोश्चिदचितोजंगच्छदार्यान्तर्गतयोस्तु बृह्मणो- पृथक्मिद्धविशेषणत्वमेव न स्वरूपैक्यम् । यतु- सिद्धिनाम स्थितिः प्रतिपाश्चि, 'पृथस्थितिप्रतिपत्त्ययोग्यः' इति वदीयमन्येषु बहुशो व्यवहारदर्शनात् , स्थिातिप्रतिपस्योरै- क्यमवयवावयधि जाति व्यक्ति गुण गुणस्थलेषु पृथस्थिति- प्रतिपस्योरभावादवसीयते --इति । तत्रोच्यते-अपृथक्सिद्धानां पदार्थानां यदपृथक्तिद्धास्ते ·- दुर्वाद विध्ननम् । ततः पृथक्प्रतिपत्तियोग्यत्वं नास्ति । तत्र पृथपप्रतिपयन हत्य स्यप्रतीत्यैपये पर्यवसानेऽपि पृथक्स्थित्ययोग्यत्वं स्वित्यैयरूपं न भयति। घटतद्गतरूपयोरपृथसिद्धयोरपि स्वित्यैक्यानुपल. म्भात् । न खलु घटस्थितिरेव रूपस्थितिरिति सम्भवति । स्थि. तेस्सत्तारूपत्वेन तयोभिन्नत्वात् । घटस्य स्थितिभूतलादी, रूप- स्प तु घटे, अपस्थिति म घटाभितस्यैव रूपस्य सर्वदा स्थितिः । घटानाधितं रूपं कदापि न तिष्ठतीत्यर्थः। तथा'च घटापृथक्स्यितिः घटानुयोगिकसम्बन्धविशिष्टतारूपा रूपस्य । चैशिष्टयं स्यप्रतियोगित्व सामधिकरणकालवृत्तित्व सम्बन्धा- वच्छिन्नस्यनिष्टप्रतियोगिताफात्यन्ताभावत्योभयसम्पन्धेन घटानुयोगिफसम्बन्धानधिकरणकाले रूपं न वर्तत इति भावः। ततश्च घटतदीयरूपयोरपृथस्थिति न स्थित्यैक्यरूपेति सि- धम् । पृथक्प्रतिपत्ययोग्यत्वं तु-ततः पृथक्प्रतिपत्त्ययोग्यत्वस्य स्वीयलौकिकाविषयताव्यापकतद्विपताकत्वरूपत्वेन यत्र पत्र झाने स्यविषयता तनतत्र तद्विपयताऽपीत्येतदर्थपर्यवसानाफ- सतस्सयतीतिस्नन्प्रतीतिश्चैयेत्यस्यार्थस्य प्राप्त्या प्रतीत्यैपये- कथंचित्पर्यवस्यतीति योध्यम् । तस्मात् पृपपिस्थतिप्रतिपय नईत्वं स्थित्यैश्यप्रतीत्येक्यरूपीमप्युक्तिरयुक्ता। पल--"नतु संयोगविश्वलक्षणमपृथक्सिदत्वं माध्यायनुमतमितीति । तत्रोच्यते-चिदचितोह्यापृथक्सिविशेषणत्यं भाप्याद्य- नुमतमिति त्यविचादम् । तच्च शरीरत्वपर्ययसितमित्यपिस्त- एम् । शरीरशरीरिणोः फेनचित्सम्बन्धेन विशेषणविशेष्य.

·1 ३५ दुर्याद-विधूनर्गम्। भावः स्वीकर्तव्यः। वैशिष्टयस्य सम्बन्धनियतत्वात् । चार्य सम्बन्धोऽपृथसिद्धिसम्बन्ध इत्युच्यते । स च नाति. रिक्तः पदार्थः। अपि तु संयोगविशेप एव । नैयायिकादि. भिस्समवायस्येवातिरिक्तस्यानभ्युपगमात् । अनेनाभिप्रायेणा पृथसिद्धिलक्षणसंयोगविशेष इत्युक्तं विरोधपरिहारे । अंस्म- संप्रदायग्रन्थेषु च प्राचीनैराचारस्य सम्बन्धस्योल्लेखः कृतो वर्तते । तत् केन कारणेन खण्डनकारस्स्वमतापरिहानं परि- हारकृतः स्थापयतीति न जानीमो घयम् । यदि न संयोगवि- शेषः. अपृथक्सिविशेषणयोर्ब्रह्मणा सह सम्बन्धो माध्यानु- मतः क इति स्खण्डनकार एवं प्रदर्शयतु । अपृथक्सिद्धिलक्ष. णस्संयोगविशेष इति परिहारे कथितम् । पृथक्स्थितिप्रतिप. स्यना अपृथक्सिद्धा भवन्ति । तावता यपृथक्सिद्धा ये पदा. स्तेि तदभिन्ना इति न वक्तुं शक्यते । यावत्सत्तमसम्बन्धान- - हाणामपृथक्सिस्सम्बन्ध इति सम्प्रदायविदः । संयोगवि- .शेष एव स इतिच। यत्तु-"ननु । इत्यारभ्य, नैयायिकोकमयुतसिद्धत्वमेवा- पृथक्सिद्धत्वमस्त्वित्याशक्य "तथा सति नियताश्रयायि. 'भावलक्षणायुतसिद्धत्वस्य भेदैकसाधकत्वेन प्रकारक्यासाधक- त्वादि" त्युक्तम् । तत्र व्रमः । तहि किमस्मन्मते प्रकारप्रकारि- पोरैक्यमभिमतमिति खण्डनकारो मन्यते । यद्येवं तर्हि नूनं प्रमाद्यत्ययमिति वक्तव्यं भविष्यति । नास्माकं मते प्रकार 'कारिणोरैक्यमभिमतम्, अपि तु भेद एव, प्रकारद्वयविशि.

·दुर्गाद-विधूननम् । एस्य प्रकारिण ऐक्यमस्माभिरुच्यते। विशिष्टान्तर्गतत्वात्प्र. कारयोस्समुदायस्यैकत्वव्यवहारो भवति । विशेषणविशेष्य- भावापन्नचिदचिदीश्वरसमुदायरूपं जगत् । तादृशमेव च तत्का. रणभूतं सच्छन्दवाच्य वस्तु । तयोर्विशिष्टयोः कार्यकारणरूप.' योरेकत्वादेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानिर्वाह इति योध्यम्। यत्तु-"पृथक्मतिपरिकार्याणामेव पृथगुत्पत्यादिकमपेक्षितम् . इत्यादि- श्रुतप्रकाशिकाग्रन्थपर्यालोचनायां यस्योत्पतिविनाशाप क्षयसत्ताद- कमाश्रयोत्पत्त्यादिनय व्ययहियते तरादपृथक्तिद्धमिति फलति । ततश्च यदुत्पत्योत्पद्यत इति व्यवाह्रयते यत्माया सदिति व्यवहि- यते नतु सचान्तरमपेक्षते तत्तदपृथक्सिमिति । ततश्च विकृतेः । प्रकृतिसत्तातिरिक्तसत्ताशून्यत्वादभिन्नसत्ताककारणत्वमुपादानत्वं ब- झण इति धूाव्यतिरिक्तचेतनाचेतनवर्ग प्रति ब्रह्मणोपृथकिमद्ध कारणल्य लक्षणामिन्नसशाककारणत्वरूपोपादनत्वप्रकृतित्यापरपर्या- यात्मकस्य सत्त्वादात्मभूते तस्मिन् शाते इतरत्सवै शातमेव इत- रस्य पृथक्प्रतिपनियोग्यस्य ज्ञातव्यस्यामाचाचासतया सदिति व्यव- हारवत् तज्ज्ञाततया ज्ञातमिति व्यवहत शक्यत्वात्-इत्येव मत्र- दीया प्रक्रिया । तां विस्मृत्यालीकम्योग विशेष ध्रुवाणः कथं नोपदास्यो भवेदिति सुधिय एवं विचारयन्तु !"--दांत । तदिदमबद्धं पठित्वा कुचोद्यं करोतीत्यामाणक स्मारयति, सर्वस्याप्यस्य सकपोलकलिस्तत्वात् । अस्मदीयग्रन्थेषु कुत्रा प्येवंविधस्य निरूपणस्यानुपलम्मात् । प्रारम्भणाधिकरणश्री. भाष्ये सत्कार्यवाद निरूपणावसरे-'द्रव्यस्योत्तरोत्तरसंस्थान. योगः, इत्पादिनोतिविनाशस्वरूपं निरूपयदि प्यकारैरव- .

·दुर्वाद-विधूननम् । ९७ स्था नाम पूर्वाणामुत्पत्तावसत्कार्यवादप्रसङ्ग इति चौद्ये प्रतिबन्दी प्रदश्य समादधद्भिः-" अस्माकं त्ववस्थानां पृथकप्रतिपत्तिकार्या- नहत्वावस्थावत एवोत्पच्यादिकं सर्वमित्युक्तम् । इदं व्याकुर्वता टीकाकारण- " पृथक्प्रतिपत्तिकार्यानहधर्माः पृथगुत्पत्तिनिरपेक्षाः अतएव द्युत्पत्तेरुत्पत्यादिनैरपेक्ष्यम् । तस्मादपृथक्सिद्धधर्मास्तु ,स्वयं धर्मिण उत्पच्याद्यवस्थाभूना इत्यर्थः ।" इत्यत्रापृथक्सिद्धधर्माणां पृथक्प्रतिपत्तिकार्यानहणिां स्वयमेवोत्पत्तिरूपत्वात्प्टथगुत्सच्यादिनरपे- क्ष्यमुत्पत्तेरुत्पच्यन्तरनेरपेदयदृष्टान्तेनोपवर्णितम् । अत्र च पृथक्प्र- तिपत्तिकार्ययोगार्हाणां धर्माणां 'पृथगुत्पत्यादिनरपेक्ष्यमात्रमुक्तम् । नं तु तदेवापृथक्सिद्धत्वमिति । अतएव-" अपृथक्सिद्ध- धर्मतया पृथक्प्रातिपत्तिकार्यानहव्यतिरिक्तानामुत्पत्त्यादिकं प्रथगपे- क्ष्यते " इति तत्पूर्ववाक्ये अष्टथक्सिद्धधर्मत्वस्य पृथक्प्रीतपत्ति- कार्यानहत्वप्रयोजकत्वकथनं टीकाकृतस्साच्छते । यदुत्पच्योत्पद्यत इत्यादिकं च खण्डनकारोक्रमष्टथक्सिद्धत्वं जीवादिषु भगवदष्टय- सिद्धेप्वव्याप्तम् । ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं चास्माभिरित्थं निरुह्यते । अचिज्नीवविशिष्टेश्वररूपसमुदायस्य जगच्छब्दवाच्यस्य तादृशेश्वररू- पसमुदायः कारणम् । तत्र विशिष्टं प्रति विशष्टस्य कारणत्वं विशे- प्यांशस्य विशेष्यांशं प्रति विशेषणांशं प्रति च कारणत्वमस्ति । वि. शेयभूतेश्वरस्वरूपस्योपादानत्वरूपकाणत्वं विशेषणहारा ..स्वरूप परिणामाभावेन विशेषणीभूताचिदंशद्वारापरिणामात् . ...,सद्वारकमपि परिणामिलं मुख्यमेव, "-येनाचतं श्रुतं भवती " त्याद्यकविज्ञानेन .

·९८ दुर्वाद-विधननम् । ।' सर्वविज्ञानप्रतिज्ञास्थले कारणवस्तुविज्ञानेन कार्यविज्ञानमभिप्रेतम् । तच्च कार्यकारणयोरुभयोरेवाचिज्नविविशिष्टब्रारूपस्त्वेन सूपपादं भवति । इयमेवास्माकं प्रक्रिया । आकरेषु सर्वमिदं स्पष्टम् । तस्मा स्वयमेवास्मदीयां' कामपि प्रक्रियां परिकल्प्य दूपणमनीचतमेव । अष्टथसिद्धिसम्बन्धस्य संयोगविशेषरूपत्वं पूर्वमेवास्माभिनिरूपितम् । तत्र च न कामप्यनुपपत्तिं पश्यामः । 'नच कस्यापि ग्रन्थस्य विरोधः इति । । यत्तु - "वस्तुतस्त्वेयरूपमपृथक्तिद्धत्वं विवर्तवाद एव 17 पर्यवस्यति । तथाहि प्रपञ्चस्य ब्रह्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ता- भावे शुक्यादाथारोपितस्य रजतस्य मिथ्यात्यमिय प्रपञ्च: स्याप्यसत्यत्वमेव प्रसज्येत" इति । तत्र प्रपञ्चशब्दार्थो यद्यस्मसिद्धान्तानुसारेणाचिज्नीवविशिष्टं ब्रह्म, तर्हि तस्य ब्रह्मणो ब्रह्मसत्तांतिरिक्तसत्ताकत्वं नास्तति युक्त- मेव'। यदि विशेषणीभूतचिदचिन्मात्रम् । नहिं तयोर्चासत्तातिरिक्त- सत्ताभावकथनमयुक्तम् । चिदचित्तोब्रह्मणश्च स्वरूपाणां परस्परं मिन्न- तया तत्सत्तानामपि भिन्नत्वात् । सत्तायाः सन्निति प्रतीतिसिद्धाया- दिचिदीश्वरेषु एथक्टथग्विद्यमानत्वात् । सत्ता यदि वर्तमानत्वं-- कालसम्बन्धलंपा, तदापि तत्तन्निष्ठस्य कालसम्बन्धस्य सम्बन्धिभेदेने 'भिन्नस्यैक्यं । कथं भविष्यति ? यदि यंत्र कुत्रचिद्वर्तमान- मधियत्यपर्यवसितम् । तदाऽपि सा भिन्नैव तेपु । विवर्त वाद एव पर्यवस्यत्ती ' त्युक्त्वा, प्रपञ्चस्य ब्रह्मसत्तातिरिक्त- 'तामा " इति कथयता प्रपञ्चे ब्रह्मसत्तांतिरिक्तंसतामांवों ब्री- ·दुर्वाद-विधूननम् । ८९९ सत्तानतिरिक्तसत्तावत्व स्वीक्रियत इति ज्ञायते । तत्र यदि प्रपञ्चे ब्रह्मसत्ताऽभिन्ना सत्ता वर्तते तहिं ब्रह्मण इव प्रपञ्चस्यापि सत्यत्वं कुतो न भवति ? प्रपञ्चसत्ताया ब्रझसत्तायाश्चाभिन्नत्वे ब्राह्मणो वा मिथ्यात्व स्यात् । " अध्यक्सिद्धत्व विवर्तवादे पर्यव- म्यती" ति क्थयतो ब्रह्माविशेषणतया प्रपञ्चसद्भाव किमभिमनः तथात्वे मिथ्यात्वं कथं सेत्स्यति । इदमत्र बोध्यम् -अपृथक्सिहाना पदार्याना यदपृथसिद्धा- स्ते तत्सत्तातिरिक्तसत्ता नास्तीति नास्माक सिद्धान्त । घटापृथक्सि द्वाना रूपादीनां घटसत्तातिरिक्तसत्ता नास्तीति कोऽङ्गीकुर्यात् । जीवापृथक्सिहाना शरीराणां नीवसत्तातिरिक्तसत्ताया अभावो वा कथं वक्तु शक्य । अपितु केपाचिदपृथक्सिद्वाना यदपृथक्सिद्धास्ते तत्सत्ताधीनसत्ताकत्वं भवति । यथा जीवमत्ताधीनसत्ताकत्व शरीरस्य, घटसत्ताधीनसत्ताकत्वं घटगतरूपादीनां च ततश्च ब्रह्मापृथक्सिद्ध चिदचिद्वर्गस्य ब्रह्मसत्तानिरिक्तसत्ता नास्तीति पक्षमवलम्ब्यास्मसि द्धान्तदूषण भ्रान्तिमूलकमेवेति । यत्तु-आश्रयसत्ताया एव तदाश्रितपदार्थेषु सत्ताव्यवहार- विषयत्वमिति शङ्का तद्दपणत्व तहचविचाररूपम् अस्मामिस्साक्षा- देव चिदचिदीश्वरेषु 'प्रत्येकं सच्चाङ्गीकारणाश्रयसत्ताविषयकत्वेन व्यवहारनिर्वाहम्यानावश्यकत्वात् । एतेन-प्रपञ्चे साक्षात्सत्ताभावपक्षावलम्बनेन प्रवृत्तान्यन्या- 'न्यपि दूषणानि निरस्तानि वेदितव्यानि । अस्माभिसाक्षादेव प्रपञ्चे ·१०० दुर्वाद-विधूननम् । सत्ताङ्गीकारात् । अत्रेदं बोध्यम्, सत्ता नाम कालसत्बन्धित्वं वा मानसंबंधाहत्वं वा भवनापरपर्यायः कश्चिदतिरिक्तो धर्मों वा स्यात् । आधे सम्बन्धस्य सम्बन्धिभेदेन भिन्नतया घटतद्गत्त- धर्मेष्विव चिदचिदीश्वरेष्वपि भिन्नभिन्नैव सा | द्वितीयेऽपि ब्रह्म- पश्चिदचितोश्च प्रत्येकं भिन्न एव सः | मानसम्बन्धस्य, प्रमितिवि षयतापर्यवसितम्य विषयभेदेन भिन्नतया तेषु प्रत्येक भिन्नस्यैव तस्यावश्यकस्वात् । घटयपृथक्सिदस्य घटरूपस्य नियमेन घटविषय- कज्ञान एवं विषयत्वेपि घटरूपनिष्ठयोर्विषयतयोभिन्नतायास्सर्व. सम्प्रतिपन्नत्वात् । चिदचितरिश्वरात्पृथक्सिहयोनियमेनेश्वरविषयक- ज्ञान एव विषयत्वे ऽपि तत, एव विषयते मिन्ने । तृतीयेऽपि चिद- चिदीश्वरेषु प्रत्येकं भिन्नैव सा । ईश्वरो भवति नीवो भवति प्रकृति र्भवतीति तुल्यतया व्यवहारादेकत्रैव सा नान्यत्रेति वक्तुमशक्यत्वात् । तथाच चिदचिदीश्वरनिष्ठानां सत्तानां भिन्तत्वादीश्वरसत्तयैव चिदवि- तोरपि सत्ताव्यवहारविषयत्वे तयोमिथ्यात्वापत्तिरित्यादयः. प्रसङ्गा नोदयमहन्ति । एतेन प्रपञ्चस्यासत्यत्वप्रसङ्गोऽपि समाहितः । समा- हिताश्च जातिरूपतापक्षे प्रदर्शिताश्च दोषाः । 'यतु --सत्ता सती असती वेति विकल्प्पानवस्थादोपप्रदर्शनी जग- मिथ्या न वा मिथ्या चेत्तद्गतं मिथ्यात्वं मिथ्या न वा, मिथ्या चेत्तद्ग- तमपि तथा न वा इत्याद्यनवस्थादोष स्वशिरसि पतन्तं विस्मृत्य कतम् । यत्तु - सन्'सन्-इति-प्रतीतेरनुगताकारत्वेन . सद्पमेकं । स्वीकरणीयमिति सदुद्देस्लादेशानुगतप्तदमेदविषयकत्वे, घटपटादी- .

·दुर्याद-विननम् । नामपि परस्परमभेदप्रसङ्गेनाद्वैतवादस्साधितो भवतीति तत्रोच्यते - ययेवं तहिं घटो नीलः पटो नीलः कुज्यं नीलमिति प्रतीतेरप्यनुगता- कारत्वेन नीलमप्येकमगीकरणीयमिति,तादृशनीलबुद्धेस्तादृशानुगत- नीलाभेदविषयल्वे नीलघटपटकुयादीनामपि प्रत्यक्षविरुद्धो भेदः स्यात् । तत्र यदि घटपटादिनीलानां तद्गतनीलरूपाणां च भिन्नत्वेऽपि यत्किश्चिदनुगतधर्ममात्रेण तादृशानुगतनीलमतीतरुपपत्तिस्तह्यत्रापि सतस्तनस्य च भिन्नभिन्नत्वेऽपि यत्किंश्चित्तद्गतानुगतधर्ममात्रेणेव ताह- शानुगत प्रतीतिनिर्वाहान्न तेन सत ऐक्यं वा घटपटादीनामभेदी वा सिद्धयतीति सन्तुष्य ताम् । सत्त्वस्य च कालसम्बन्धादिरूपत्वं पूर्वमुक्तम्। एतेन-सतोऽनुवर्तमानत्वाद्धटादीनां च व्यावर्तमानत्वादनुवर्त- मानव्यावर्तमानयोरमेशाप्तम्भवात्कल्पिताभेदस्य स्वीकरणीयतया घटा- दीनां ब्रह्मणि कल्पितत्वसिद्धिरिति परास्तम् । सवस्य तत्तत्पदार्थ- भेदेन भिन्नतया तस्यानुवर्तमानत्वाभावात । सत्ताया घटादिनिष्ठाया धर्मरूपतया तस्याश्च घटाद्भिन्नत्वेनभिदस्यैवाभावेन तत्कल्पनाया अना- वश्यकत्वेन च घटादीनां काल्पतत्वासिद्धेश्च । यत्तु-" तथा च प्रयोगः-घटादयः स्वानुगतप्रतिभासे पिस्तुनि कल्पिताः । विभक्कत्यात, यथा सर्पमालादिकं स्वानुः । गतप्रतिभासे रज्जाविदमंशे विभज्यते, एवं प्रमण्यनुगच्छति घटादिकं विभज्यते । सन् घटः सन पट इत्यादि स्वानुगतप्र- तिभासत्वं चस्यतादात्म्येनस्वरूपतोभावयोग्यत्वम् । स्वता- दात्म्यविषयतानिरूपित्तनिरवच्छिन्नप्रकारताश्रयत्वमिति या वत् सप्तम्या व्यापकत्वमर्थः । व्यापकतानिरूपमत्वं च तादा । . न - ·दुर्वाद-विधननम् । म्यसम्पन्न कल्पितत्वं च ज्ञाननिर्वय॑त्वं स्वामावति शेयत्वं धातथाच घटादयः स्वतादाम्यविषयतानिरूपितनिर: घच्छिन्नप्रकारताव्यापफस्वनिवतकंधोविपयताकाः । उक्तत. कारताव्यापकत्वात्यन्तामावका वेति साध्यं पर्यवसितम। "विमक्तवं च स्वसमानसत्ताफभेवप्रतियोगित्व तथा चैवम्भूतेनानुमानेनापि घटादेः कल्पितत्वसिद्धिः।" इति । तत्रोच्यते-अन घटादय इत्यादिपदप्रयेशात् प्रपञ्चमात्रस्य कल्पितत्त्वसाधनमभिप्रेतमित्यवगम्यते । घंटपटादीनां प्रपञ्चान्तर्ग: तानां सर्वेषां पदार्थानां घटत्वपटत्वादिना पक्षान्तर्भावोऽसर्वज्ञदुर्विज्ञे- यत्वान्न सम्भवति । अनुगतानतिप्रसक्तं च पक्षतावच्छेदकं' किमपि खण्डनकता नोक्तम् । घटादीत्यादिपदेन ब्रह्मणोऽपि ग्रहणसम्भवे बाधः । पक्षतावच्छेदकस्य । शुक्तिरजतसाधारण्य सिद्धसाधनम् । घटत्वादिना प्रत्येकं घटादीनां पक्षीकारेऽपि - पक्षतावच्छेदकस्या- निर्वचनीयघटादिसाधारण्यादवच्छेदकावच्छेदेन . साध्यसिद्धरुद्देश्यले ''तस्य मिथ्यात्वाइगीकर्तृणाम्मते ऽसनसिद्धसाधनम् अस्मन्मतरी, त्या तस्य मिथ्यात्वाभावेन तत्र, सिद्धसाधनामावोपपादने । दृष्टान्ता- सिद्धिः । प्रतिवादिभीरज्जुसर्पस्यापि मिथ्यात्वानङ्गीकारात् । घटादि- कतिपयपदार्थमात्रे : कल्पित्वसिद्धावप्यन्तिरं दुरिम, उत्स्नस्य जगतः कल्पितत्वाप्ति : 1 स्वतादात्म्यविपयतानिरूपितनिरवच्छिन्न- प्रकारताव्यापकत्यादिसाध्यमप्ययुक्तम् । सन् घट इत्यादि सतो विशे- प्यत्वे तत्र घटतादात्म्य भासत, इत्यङ्गीकारेऽपि तस्य विशेष्यत्वेन प्रकारवाभावात, सत्वावच्छिन्नत्वेन तस्यानिरवच्छिन्नत्वाभावात् । -- ·दुर्गाद-विधूननम् । घटस्सन्निति,ज्ञाने सतः प्रकारकत्वेऽपि तत्प्रकारताया निरवच्छिन्न- स्वाभावात् । भस्मन्मते रज्जुसपीदेनिनिवर्त्यत्वाभावेन दृष्टान्तश्च साध्यविकलः ।। साभ्यघटकीभूतत्वचस्य दृष्टान्तपक्षसाधारण्यो: भावन पक्षस्य स्वपदेन ग्रहणे दृष्टान्ते साध्यवेकल्यस्य, दृष्टान्तग्रहणे बाधस्य च प्रसङ्गः । हेती सत्ताया.येन केनचिपेण साम्यविवक्षायां ब्रह्मणि व्यभिचारः । तत्रापि व्यावहारिकभेदप्रतियोगित्वसत्चात् । तस्यापि येन केनचित्प्रमेयत्वादिना ब्रह्मसमानसत्ताकत्वात् सत्तावि- भाजकोपाधिनासाम्यविवक्षायामसिद्धिः। एतदनुमानात्पूर्वं जगन्मिथ्या- स्वासिद्धया व्यावहारिकादिभेदासिद्धेः । मेदप्रतियोगित्वमात्रेणेतादृशं मिथ्यात्वं न कैरपि तान्त्रिकैः कस्याप्यङ्गीकृतम् । रज्जुसपोदीनां मिथ्यात्वं येऽङ्गीकुर्वन्ति तेऽपि न .भेदप्रतियोगित्वेन हेतुना तदङ्गीकुर्वन्ति । अन्यथा तेषांम्मते सर्वेषामेव भेदप्रतियोगित्वेन सत्यमिय्यार्थविभेदाभावमसात तस्मान्नाननानुमानेन जगत; कल्पि: तत्वसिद्धिरिति । यत्तु-" अम्प्युपगम्याप्युक्तविधमपृथक्सिद्धत्यं जगत्सत्यत्यं - चैविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिमा थमुपपद्यते इति वक्तव्यम् । गभगवद्धिमहगोपुरमाकारनित्यरिप्रभृतिनित्यविमूर्ति प्रति प्र- झणः फारणत्यामायेनोगदानत्वाभायादारमत्यासम्भवो नात्म- भूतें तस्मिन् विशांतेऽपि तेषां विज्ञातत्यासम्मवाद !" इति ! तत्रोच्यते-" येनाचतंश्रुतं भवत्यमतं मतमि " त्यादिसद्वि- द्यामकरणगतमेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञावाक्यम् ।.:" आत्मनि - .

·दुर्वाद-विघ्ननम्। खतरे दृष्टे श्रुते मते विज्ञाते इदं सर्वं विज्ञातं भवति" इति मैत्रायणीपश्चत्यनुसारादत्र इदं सर्व-इति श्रुत्तेन मतेन विज्ञान, इति चाध्याहारः । तथाच-येन श्रुतेनाश्रुतं श्रुतं . भवति येन। मतेनामतं भवति येन विज्ञानाविज्ञात भवति- इत्यर्थः । इदं सर्वमित्यस्य परिदृश्यमानस्थूलचिदचिच्छरीरकमिति . तदर्थः श्रुतेन येनाश्रुतमिदं सर्व श्रुतं भवतीत्यादिरीत्याऽर्थो योभ्यः । श्रुतेनेत्यस्य शाब्दयोधविशेषविपयेणेत्यर्थः । येनेति तृतीयार्थोऽभेदः श्रुतपदार्यान्वयी । अश्रुतमित्यस्य स्थूलरूपावच्छिन्नशाब्दबोधीय- विषयताशून्यमित्यर्थः । तस्य च सर्वपदार्थऽन्वयः तथा च-- स्पूलावस्थावच्छिन्नशान्दवाधीयविषयताशून्याभिन्न प्रत्यक्षविषयस्थू- लचिदचिच्छरीरकं ब्रह्म शाब्दबोधीयविशिष्टाविषयतास्माचिदचि- द्वैशिष्ट्यावच्छिन्नशाब्दबोधीयविषयाश्रयो ' भवतीति वाक्यार्थः । अत्र'च इदं सर्वमिति प्रत्यक्षविपयतया निर्दिष्टस्यैव कार्यभूतस्य जगतः कारणब्रह्मविज्ञानेन विज्ञानत्वं भवतीत्युच्यत इति । नित्य- विभूत्यादीनामप्रत्यक्षाणामकार्यभूतानां. कारणब्रह्मविज्ञानेन ज्ञातत्वा- सम्भवेऽपि नेकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञानुपपत्तिः । छान्दोग्यगत- सद्विद्याप्रकरणे इदं सर्वमिति पदाभावेन मैत्रायणीयश्चैत्यनुसारेण तत्पदाध्याहारान्नायमर्थो लम्यत, इति चेत ? तहि तत्रैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानमपि न प्रतिज्ञातम् । अपितु कारणविज्ञानेन कार्यविज्ञानमा- 'त्रम् सर्वपदाभावात्। किंच-तत्रेकविज्ञाने न सर्वविज्ञानप्रतिज्ञोपादन- प्रकरणे "सदेव सोम्येदमग्र आसीदि "ति प्रत्यक्षतयाँ परिदृश्यमानं .

·'दुर्चाद-विधूननम् । जगत इदमिति निर्दिश्य, तस्य प्रलये सद्रूपतापर्ति प्रतिपाद्यानन्तरं नंगत्सृष्टयादिप्रतिपादनमुखेन तस्यैव सछब्दवाच्यब्रह्मकारणता- मुपदिश्य दृष्टान्तप्रदर्शनादिना कारणविज्ञानेन कार्यविज्ञानस्यैव प्रतिज्ञानात् पूर्वोक्त 'एवार्थो'लब्धौ भवतीति नित्यविभूत्यादीनामकार्य भूतानां कारणविज्ञानेन विमानासम्भवेऽपि नेकविधानेन सर्वविज्ञान- प्रतिशानुपपत्तिः । एतेन " ननु " इत्यारम्य वियदादिवन्नित्यविभूत्यादीनाम- प्युत्पत्तिशंकासमाधानादिकमपि समाहित बेदितव्यं तेषामनुत्पत्तावपि प्रतिज्ञानुपपत्त्येभावस्योपपादितत्वात् । “ यया सोम्येकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मय विज्ञातं भवतीति दृष्टान्ते यथैकमृत्पिण्डारब्धकार्याणामेव अहणं तथा दार्शन्तिकेऽपि ब्रह्मकार्यभूतानामेवं ग्रहणेनीकार्यभूता- नां नित्यविभूत्यादीनां ज्ञाततायाः प्रतिज्ञाविषयत्वस्यैवाभावेनादोपात । पतेनैव-"एवं च स्थूलसूक्ष्मचिदद्विशिष्टब्रह्मण एककार- पत्यं कार्यत्व.चेति पक्षो निर्मल इति सिद्धम् ।" इत्यपि निरस्तम् । प्रतिज्ञाविरोधादीनां परिहतत्वेन तस्य पक्षस्य सम्यक् स्थापितत्वात् । विवर्तवादिनामेव च पक्ष एकविज्ञानेनन सर्व विज्ञानप्रतिज्ञान- मनुपपन्नमिति तु पूर्वमेवोक्तम् । विवर्तकारणज्ञानेन विवर्तज्ञानं भवतीत्यम्युपगमेऽपि वा ऽनादिसिद्धाया अविद्याया ब्रह्मकारणक- स्वाभावन तज्ज्ञनिन ज्ञातत्वाप्सम्भव इति चात्र पुनरुच्यते यत्त-"चिचितोः स्थूलत्वं सूक्ष्मत्वं फोदशम् ? भण- महत्पारमाणरूपत प्रत्यक्षयोयत्वतदमावस्या 'मार, 1 - ·दुर्वाद-विधूननम् । ** 1- अणोरचिदंशस्यैकत्वे निरवयवत्वेन महत्परिमागवत्यानु- पपत्तः । उपपत्ती वा चिदंशस्यापि महत्परिमाणवत्त्वापत्त्या स्वसिद्धान्तावरोधोऽनित्यत्वं चापधेयाताम्।" इति । तत्रोच्यते - स्थूलत्वसूक्ष्मत्वे परिमाणरूपे एव । अणुत्वं च नास्मन्मते नैयायिकाद्यभिमताणुल्वरूपम् । अस्मन्मते जालकरन्धः विनिर्गत सौरालोकदृश्यमानत्रसरेणुशब्दवाच्यद्रव्यातिरिक्तपरमाएव. नङ्गीकारात् । " अव्यक्तमक्षरे लीयते. अक्षरं तमसि लीयते, तमः परे देव एकीमवती." ति श्रुतिप्रतिपन्नतमस्त्यावस्थापन्नद्रव्यस्यैव मूलप्रकृतित्वेन तस्या भगवत्सङ्कल्पल्पानुरेधिननानापरिणामवत्वस्य माणसम्प्रतिपन्नतया तत्रापत्तेरयोगात केवलयुक्तिकल्पिशायदे- सादांपत्तीनां प्रदर्शनसम्भवेऽपि : 'श्रुतिप्रतिपन्नार्थे " Qतेस्तु शब्दमूलत्वात् । इत्युक्तरीत्यैतादृशाशकानामयुक्तत्वात् । श्रीतेऽर्थे यथा श्रुतिप्रतिपत्तव्यमिति हि पैदिकाः प्रकृतनिरक्यत्वं सावयवत्वं चेति कल्पवयमाकरपु मुनिरूपितम् । प्रमाणपतिपन्नेऽर्थेऽपि युक्तिप्रस- रकल्पनायां जलस्यैव शीतलत्वं कथम्, अग्नेरेवीण्यं करमात ? इस्याद्याशङ्कानामवतारप्रसङ्गात् । अत एव हि " शक्तयस्सर्व- मावानामचिन्त्यज्ञातगोचरा भवन्ति तपता श्रेष्ठ पावकस्य ययो. गाना ।" इत्यायुक्त पुराणरत्ने । निरवयवस्यापि महत्परिमाणा- टीकारे चिदंशस्यापि महत्तरिमाणापत्तिरित्युपहात्यम् । निरवयव- स्यापि ब्रह्मणो महत्परिमाणवत्वाङ्गीकारात् । “एपोऽणुरारमा चेतसा वेदितव्यः” इत्यादिनमाणप्रतिपन्नाशुपरिमाणवतश्चिदंशस्य युक्त्या- ।

·दुर्वाद-विधूननम् । *2e9 भासन महत्परिमाणवयापादनं च, पूर्वोक्तन्यायेनायुक्तम् ।। ' . . . यत्तु-" चिदंशस्य चाणुत्वाभ्युपगभेन महत्त्वस्याहीफारेड नित्यत्वापरया सिद्धान्तविरोधापत्तेः । "--इति । तन्न । अस्माभिनीवानामणुत्वेताम्युपगतानां 'साक्षासम्बन्धेन महत्त्ववत्त्वानभ्युपगमात् | आत्मधर्मभूतज्ञानस्य विभोरसकोचविका- माइगीकारेण तद्गतपरिमाणमादायैव जीवानां स्थूलसूक्ष्मावस्योप- पादनात् । • यदप्युक्तम्-"प्रत्यक्षे महत्तस्य कारणत्वाश्चिदशे प्रत्यक्षवि. पयत्वस्य कदाऽप्यभावेन चितिमूक्ष्मत्वस्थूलत्ययोर्वक्तुमश- 'क्यत्वात् ।" इति “तदपिन, प्रत्यक्षे महत्वस्य हेतुत्वानङ्गीकरात् । न च न च परमाणूनां प्रत्यक्षापत्तिः, जालसूर्यमरीचिकास्पस्य त्रसरेणुशब्दवाच्यस्यैव पर- माणुत्वेनेष्टापत्ते । अस्माभिविषु साक्षात्सम्बन्धेन महत्वानीकारेऽपि धर्मभूतज्ञानगतसङ्कोचविकासानुसारेण स्थूलसूक्ष्मावस्थयोरुपपादनाच्च । एतेन-"नामरूपविभागानहत्वं ममशब्दार्थः" इत्यारम्योकं सर्वमपि समाहितम् । नामविभागानस्वस्थायास्सूक्ष्भावस्थारूपत्वेऽपि तस्या अपि ज्ञानगतसकोचावस्थावलम्बनेनैव निर्वाहात् । नामरूपविभागानईत्वस्य सूक्ष्मशब्दार्थत्वे विभागस्य भेदेक- रूपतया भेदस्य सार्वदिकत्वेन तदहताया उभयदशायामप्यविशिष्ट- त्वात्स्थूलावस्थायामपि 'सूक्ष्मत्वव्यवहारापत्ति' रित्यपि न । नाम्ना रुपेण च विभक्तन्यवहारानहत्त्वस्यैव नामरूपविभागानुई त्वरूपतया विभागस्य वाम्मन्मने संयोगमध्येऽन्तक्तिस्य भेदरूपत्वाभावेन , -- ·दुर्षाद-विघूननम्। - तस्य सार्वदिकत्वाभावात्सर्वदा विभक्तव्यवहारामावात्स्थलावस्थायामपि सूक्ष्मत्वव्यवहारापत्तेरभावात् । यत्तु-" किञ्च जिज्ञास्यमशातं ब्रह्म सर्यथाऽसम्भावित सम्भाधयितुं 'जन्माद्यस्य यतः' इतिसूत्रेण मृत्युक्तजगज- न्मादिकारणत्वं लक्षण प्रतिपादनीयम ।ता जगच्छन्देन- स्थूलचिदचिद्विशिष्टं प्रक्ष परिगृह्य तस्य कार्यत्वोपपादनद्वारा तत्कारणत्वेन ब्रह्म किमर्थ लक्षणीयम् ? किं ब्रह्म स्वस्य कारण भवति न वेति संशयः पूर्व प्रसक्तः । येताशकार्य- कारणभाव उच्यने । न खल्वनन्मत्तः कोऽपि स्वस्य स्वयं कारणं भवति न वेति जिज्ञासते प्रतिपादयति धा। किंपुन स्तद् ब्रह्म यज्जिशास्यामित्याशङ्कया हि जन्माधिकरणं प्रवृत्तम् । कार्यकारणावस्थयोब्रह्मणोऽभिन्नत्वेनोभयावस्थ. स्थापितस्य पूर्वमशास्तत्वात्कार्यावस्थापनस्याऽसम्भावितस्य तस्यैच लक्षणत्वकथनमसङ्गतमेव । प्रसिद्धं हि लक्षणं ५ भवति नाप्रसिद्धम्-अतो ब्रह्मण कार्यत्वप्रसाधनलक्षणत्य फयनमनुपपन्नम् ॥ इति । तत्रोच्यते - " अथातो ब्रह्मजिज्ञासा " इत्यनेन ब्रह्मनि- ज्ञासाया' कर्तव्यतायां विहितायाम् । किं पुनस्तब्रह्म' यजिज्ञास्यमु. च्यत इत्याशङ्काया जन्माद्यस्य यत." इत्यनेन जगजन्मादि- कारणं ब्रह्मेत्युक्तम् । तच्च जगत्किरूपमिति तु न तत्राधिकरणे विचार्यते । “सदेव सोम्येदमग्र आसीत् " इत्यारम्य ब्रह्मणो बहु- भवनसङ्कल्पपूर्वक तेजोवन्नादिपदार्थसृष्टिमुक्त्वा, तस्य 'अनेन जोवे- नात्मनाऽनुमविश्ये त्यादिना जीवशरीरकपरमात्मानुप्रवेशपूर्वक नाम- " . "I 11 .

·दुर्वाद-विघ्ननम् । रूपव्याकरणप्रतिपादनादचिनीवविशिष्ट ब्रह्मैव तेजोऽवन्नादिरूप नगदित्यवगम्यते । तत्स्टष्ट्वा तदेवानुप्राविशत् । तदनु प्रविश्य सच त्यञ्चाभवत् ॥ इति श्रुत्यन्तरेऽपि परब्रह्मण एव जीवशरीरक- स्यानुप्रवेशेन सत्यद्भाव उक्तः । तस्माञ्चिदचिच्छरीरकं ब्रह्मेव नग- दिति निश्चीयते जगत्तु यहा तहा भवतु । जगजन्मादिकारणं प्री- त्येतावदेव तेन सूत्रेण प्रतिपाद्यते । स्वस्य स्वयं कारणं भवति न वेति न संशयो नापि तत्समाधान तस्मिन्नधिकरणे भवति, यनु कार्या- वस्थापन्नग्रहणः पूर्वमशातत्वात्तत्कारणत्वस्य लक्षणत्वकथनमसगत- मिति । तन्न । वस्तुतो ब्रह्मपर्यन्तस्यैव जगच्छब्दार्थत्वेऽपि वेदान्त- मानवता तादृशजगच्छब्दार्थज्ञानसम्भवेन लक्षणशानमम्भवात् । अपरिचितवेदान्ताना ब्रह्मविशेषणीभूतचिदचिन्मानं जगद्गुष्यताम् । तावन्मात्रकारणतारूपेणैव जगत्कारणत्वबोधसम्भवेन लक्षणशानोप- ‘पत्तेः । इयमेव गतिर्नगच्छब्देन ब्रह्मभिन्नस्यैव ग्रहणमभ्युगच्छता पक्षेऽपि स्वीकर्तव्या । अन्यथा नीवानामप्यदृश्यमानत्वेन जगच्छ• ब्दान्तावेऽपि झानासम्भवात्तावन्मात्रकारणत्वमप्यप्रसिद्ध लक्षणं न भवितुमर्हति । स्थूलचिदचिच्छरीरकस्य ब्रह्मणः कार्यत्वं जगच्छ- ब्दार्थत्वं च पूर्वमुपपादितमेवेति नानासम्भावितं किमपि । प्रह्मणः कार्यत्वप्रसाधनपूर्वकं लक्षणत्वं नात्र सूत्रे कल्पते, अपितु परिदृश्य मानस्य जगतो यस्य कस्यापि सत. कारणत्वमानं लक्षणं कथ्यते तेन न काचिदनुपपत्तिर्नाम। . यत्तु-"कार्यत्वं वास्तवमुत कल्पितम् । माघे चिदचि. ।

·दुर्वाद-विधूननम् । 0 । द्वैर्गस्य ब्रह्मोपादानकत्वमभ्युपगच्छतां भवतां मते उपादा- नोपादेययोः कारफव्यापारार्थवत्वाय भेदस्याङ्गीकर्तव्यतया तदनुरोधेन ब्रह्मण्यपि भेदप्रसङ्गेनैकमेव ग्रझोभयावस्थं भव. तीति सिद्धान्तमङ्गप्रसङ्गः- इति । तत्रोच्यते- कल्पितत्ववास्तविकत्वकथा नास्माकं मते वस्तिविकमेवास्माकं मते कार्यत्वम् । उत्पत्तिविनाशादयः कारण- भूतस्य द्रव्यस्यावस्थाविशेष एव । व्यस्य तत्तदवस्थत्वं कारकव्यापा; रायत्तमिति तस्य सार्थकता । अवस्थाश्रयद्रव्यस्य तु कार्यकारणाव- स्थयोरक्यमेव न भेदः । मृदव्यस्पैकस्यैव घटत्यकपालत्वचूर्णत्वा- द्यवस्थासूत्पद्यमानास्वध्यनुवर्तमानतादर्शनात् । सर्वमिदमुक्तमारम्भणा- धिकरणमाप्ये-" यदुक्तं नसत्यामेव मृदि घटो नष्ट-इति व्यवहा- रात्कारणादन्यत्कामिति । तदुत्पत्तिविनाशादीनां कारणभूतस्यैव द्रव्यस्यावस्पाविशेषत्वाम्युपगमादेव परिहतम् | तत्तदर्वस्थस्यैकस्यैव द्रव्यस्य ते ते शब्दास्तानि तानि च कार्याणीति युक्तम् । द्रव्यस्य तत्तदेवस्थत्वं कारकव्यापारायत्तमिति तम्यार्थवत्त्वम् । " 'इति । तथा च ब्रह्मणः कार्यकारणावस्थयोरेकत्वेप्यवस्थोत्पच्या कारक- व्यापारसायक्यारेदप्रसझामावेनास्मसिद्धान्तभङ्गस्य नास्ति प्रसङ्गले. शोऽपि । उपादानोपादेययोर्भदस्यावश्यकताकथनं त्वसत्कार्यवा- दिनामेव शोमते। यत्तु --" स्वं यदि स्वजन्यं स्यात् तदा स्वभिन्नं स्यातू " इति तर्कमदर्शनम् । तत् मृदः कारणस्तस्यैव घटरूपेण जन्यत्वदर्शना- प्रत्यक्षपराहततर्क इत्युक्तमेव । -- - ·२१५ 'दुवाद-विधूननम् । . " - 'यत्तु =" एवं'चे " त्यारभ्य, धर्मान्यथाभावस्यापि स्वरूपा न्यथामाव एवं' पर्यवसानात् परमेश्वरो ऽनित्य-विकारास्पदत्वात् इति शक्यमनुमातुमिति पूर्वोक्त्यैव पुनरुक्तम् । तत्स्वरूपा- न्यथाभावधर्मान्यथामावयोविभेदम्य पूर्वमेव निरूपिततया, ब्रह्मण्यु- भयोरपि तयोरभावस्य च निरूपिततया साक्षात्सम्बन्धेन विकाराभावेनानित्यत्वानुमानासम्मपात् । अत्र वक्तव्यं सर्वमपि पूर्वोक्तं न पिष्टपेषणं क्रियतेऽत्र । एतेन - पूर्वोक्तानुमाने साक्षात्सम्बन्धेन परिणामरुपविकारवत्व- स्योपधित्वं परिहाररुदुक्तमयुक्तमित्युक्तमपास्तम् । ब्रह्मणि साक्षा- सम्बन्धेन परिणामाभावस्य पूर्व निरूपितत्वात् । - । यदपि-" वस्तुत उपाभ्युद्भावनं लेखकस्याज्ञानमूलकमेव शास्त्रिमहाशयेन हि विकारिवैशिष्ट्यस्य स्वरूपतादात्म्यसम्बन्धरूप- त्वे विकारित्वेन साक्यक्तयाऽनित्यत्वापातादित्युक्त्वेदमनुमानं प्रद- शितम् । तास्मन्ननुमाने साक्षात्सम्बन्धेन परिणामत्रत्वस्योपाधित्वकथन पक्षे साधनाव्यापकत्वप्रदर्शनं च कथं शोभते " -इति । तदपि 'न बूदानिष्ठस्य विकारिवशिष्टयरूपस्य विकारस्य स्वरू- पत्वे वा' तादात्म्यसम्बन्धरूपत्वेऽपि वा तस्यपरिणामरूपत्वामावेन, साक्षात्सम्बन्धेन ब्रह्मणि परिणामरूपविकाराभावेन तादृशोपाधेसा- धनाव्यापकत्वकथनस्य मुसङ्गतत्वात विकारिवैशिष्टयं च विकारिसं- योगविशेषरूपमिति 'च'पूर्वमेवोक्तम् । परमेश्वरोऽनित्यः विकारास्पदत्वादिति स्वमदर्शितेऽनुमाने - ' 1 ·दुर्वाद-विधननम् । ११३ य-"सङ्कोचविकासयोरनित्यत्वापादकत्वं नास्तीति- फथनं व स्वमाप्यविरुद्ध यथाभुतप्रतिपत्तृशिष्यप्रशामतारण- मानं च,भवद्भाष्यकारेण हि जीवस्य पुत्तिकाशरीरपरिपाणस्य गजादिशरीरेष्यकारयमिति दोषमुद्भाव्य सङ्कोवविकासा- भ्यामुक्तदूषणामावशङ्कयां-'नच पयायादप्यविरोधो विका रादिभ्यः, इति सूत्रेण, चिकारतत्प्रयुक्तानित्यत्वादिदोपप्रस- पत्या जैनमते जीवस्येव धर्मज्ञानस्यापि सङ्कोचविकासशालि- नो घटादिघदनित्यत्वस्य प्रतिष्ठापनात्।" इति । तत्रोच्यते-जीवानां शरीरपरिमाणवाहीकारे हस्त्यादिशरीरे- ऽवस्थितस्यात्मनस्ततो न्यूनपरिमाणे पिपीलिकादिशरोरे प्रविशतो- ऽल्पदेशव्यापित्वेनापूर्णता प्रसज्यते- इति " एवं चात्माऽकायम् । इति सूत्रेणोक्तम्, तदुपरि आत्मनस्सकोचविकासरूपावस्थाङ्गीका- रानायं दोष इत्याशङ्कायां "नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः" इत्यनेन दूपणमुच्यते । आत्मस्वरूपस्य सङ्कोचविकासाङ्गीकारे ज. न्मनाशादिविकारतत्प्रयुक्तानित्यत्वादिदोपप्रसक्तघटादितुल्यत्वप्रसइंग इति तत्सूत्राभिप्रेतोऽर्थः । अत्रदं बोध्यम् -तपनातपरत्नालोकादीनां स्थिरधीमधर्मभूतानां सोचविकासवतामपि यावद्धर्मिसम्बन्धं विनाशो नोपलभ्यते । आनयनाशे सत्येक नाशो भवति । यस्य स्वरूपमेव सङ्कोचविकासशालि, तस्य धर्मिणरसङ्कोचविकासवतो जन्मनाशा- दिविकारवत्वमवर्ननीयमनित्यत्वं च । घटादीनां तथाविधानां तथात्वोपलम्भात । एवं च नित्यनीव स्वरूपाश्रितधर्मभूतमान- स्यापि सोचविकासशालिनोऽप्याश्रयस्वरूपस्य नित्यत्वान्न विनाशा- ·૪૨ दुर्धाद-विधूननम् । जडत्वस्योपाधिमाशङ्कय धर्ममूतज्ञानप्रकाशान्तर्मावन साथ्याव्यापक- स्वान्न तस्योपाधित्वमित्युक्त विश्वेश्वरशास्त्रिणा परिहारकता तु प्रकाशाख्यः कश्चनातिरिक्तो धर्म एवं नास्तीति न साध्यान्यापकते- त्युक्तम् । अत्राह खण्डनकारः- 'स्फुरणस्वरूपस्यैव पदार्थस्याहीकारेण तव त्वदीयो- पाधेः साध्यव्यापकत्यासम्मवात् । त्वयैव स्पष्टाक्षरेण व्यव- हारानुगुण्यरूपस्य तस्य धम्यतिरिक्तस्य स्वीकारात् । धर्य- नतिरिक्तत्वेऽपि सङ्कोचविकाससत्वेनानित्यत्वस्यापि सत्या- दुपाघेस्लाघ्याव्यापकत्व एव विधामात् " इति : अत्र धूमः "धर्मभूतमानस्य नित्यत्वमस्मदम्युपगतम् । सको चविकासावत्थे तस्य स्तः । तस्य प्रकाशो व्यवहारानुगुणता, नाति- रिक्तो धर्मः । इत्थं च सति प्रकाशाख्ये धर्मे "जडस्यानित्यत्वा- व्यापकरवोपपादनं कथं . सनाच्छते । व्यवहारानुगुण्यमित्युक्तत्या- तस्य धर्मत्वं, स्वीकृतमिति खण्डनकारो वदति.. तच्च धमिस्वऊपं नातिरिक्तमिति वयं वदामः । धर्मिस्वरूपं चाजडम् । तथा च कथं तदवच्छेदेन सोध्यव्यापकत्वं जडत्वस्यः । अन्धकारावस्थितो घटो न प्रकाशते । स एव सूर्यालोके सति प्रकाशते । तत्र सूर्यालो- काभावदशायां धर्मिस्वरूपातिरिकः कोऽपि नवीन: प्रकाशाख्यः पदार्थो नोत्पन्नः केनाप्यनुभूयते । व्यवहारानुगुण्यमात्रं सम्पाद्यते तस्यालोकेन । तद्वदेवात्रापि शानस्य कदाचिद्यवहारानुगुण्यं भवति कदाचिन्न भवति । तावताऽतिरिक्तपदार्थाङ्गीकारो न युक्तः तस्मा- सान्यत्वव्यापकता ऽपि प्रतिपक्षिमते मवत्येव, इति । . जडत्वस्य ·दुर्वाद-विधूननम् । यतु-"सङ्कोचविकासयोरनित्यत्वापादकत्वं नास्तीति- कथनं च स्वमाप्यविरुद्धं यथाभूतप्रतिपत्तृशिष्यप्रज्ञामतारण- मानव,भवद्भाग्यकारेण हिजीवस्य पुत्तिकाशरीरपरिमाणस्य गजादिशरोरेप्यास्यमिति दोषमुद्भाव्य सङ्कोचधिकासा- भ्यामुक्तदूपणामावशङ्कमयां --'नच पर्यायादप्यविरोधी विका रादिभ्यः, इति सूत्रेण, विकारतत्प्रयुक्तानित्यस्वादिदोषप्रस- पत्या जैनमते जीवस्येव धर्मशानस्यापि सङ्कोचविकासशालि- नो घटादिघदनित्यत्वस्य प्रतिष्ठापनात्।" इति । तत्रोच्यते-जीवानां शरीरपरिमाणवाहीकारे हस्त्यादिशरीरे- ऽवस्थितस्यात्मनस्ततो न्यूनपरिमाणे पिपीलिकादिशरीरे प्रविशतो- अल्पदेशव्यापित्वेनापूर्णता प्रसज्यते- इति “एवं चात्माकान्यम् " इति सूत्रेणोक्तम्, तदुपरि आत्मनस्सकोचविकासरूपावस्थाङ्गीका- रामायं दोष इत्याशङ्कायां "नच पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः" इत्यनेन दूषणमुच्यते । आत्मस्वरूपस्य सोचविकासाड़गीकारे ज- न्मनाशादिविकारतत्प्रयुक्तानित्यत्वादिदोषमसक्तेपटादितुल्यत्वप्रसङ्ग इति तसूत्राभिप्रेतोऽर्थः । अत्रदं वोध्यम् -तपनातपरत्नालोकादीनों स्थिरीमधमभूतानां सोचविकासक्तामपि यावद्धर्मिसम्बन्ध विनाशो - नोपलभ्यते । आनयनाशे सत्येव नाशो भवति । यस्य स्वरूपमेव सोचविकासशालि, तस्य धर्मिणस्सङ्कोचविकासवतो मन्मनाशा- दिविकारवचमवर्जनीयमनित्यत्व च । घटादीनां तपाविधानां तथात्वोपलम्भात । एवं च नित्यजीव स्वरूपाश्रितधर्ममूतमान- स्यापि सोचविकासशालिनोऽप्याश्रयस्वरूपस्य नित्यत्वान्न विनाशा- ·दुर्वाद-विधूननम् । दिप्रसङ्गः । जीवस्वरूपस्यैव सङ्कोचविकासाङ्गीकारे तु तस्य जन्म- 'नाशादिविकारवञ्चमनित्वत्यं च घटादिवदेव प्रप्सयन इति । इदमत्र तत्वम्-अपृथक्सिद्धिसम्बन्धन नाशं प्रति अपृथक्सि- दिसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन द्रव्यस्य प्रतिबन्धकत्वमनुभवा- -नुरोधादीकार्यम् ! तपनातपरत्नालोकादीनां सङ्कोचविकासवतामपि यावदाश्रयसम्बन्धं विनाशादर्शने नेतादृशपतिवध्यप्रतिबन्धकमाव- कल्पनस्यावश्यकत्वात् एतादृशप्रतिबध्यप्रतिवन्धकमावाङ्गीकारेणैव च नैयायिकादिभिनित्यगतैकत्वादीनां नित्यत्वं संरक्षणीयम् । तैः प्रतियोगितासम्बन्धेन नाश, प्रति समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतास- म्बन्धन द्रव्यस्य प्रतिबन्धकत्वस्य कल्पनीयत्वात्। तथा च प्रकृते धर्मशानस्य सङ्कोचबिकासशीलनोऽपि नविनाशापत्तिः । प्रतिवन्ध- कसद्भावात् । जीवस्वरूपस्य सङ्कोचविकासाङ्गीकारे । तु तस्य विना- शादिकमननीयमिति । ". ज्ञानं चास्य नित्यस्य स्वाभाविक- धर्मत्वेन नित्यम् " इति भगवान् माप्यकारः । “नच पर्यायादप्य- विरोधो विकारादिम्यः" इति सूत्रमाप्यटीकायां धर्मभूतशानानित्य त्वाक्षेपपूर्वकमित्यमेव समाहित वर्तते । तथा चंतत्रत्या टीका--" ननु खन्मते धर्मभूतमानस्य सङ्कोचविकासाम्युपगमे कथं नित्यत्वादि ! ' रूपेण नित्यस्य वस्तुनो निरुपाधिकधर्मत्वादिति बमः ": । इति । तस्मान्नास्माकं : मतेधर्मभूतज्ञानस्य सोत्रविकासशालिनोऽपि -घटादिवदनित्यत्वमसङ्ग इति ! ! ! 1. . यत्तु-" सङ्कोचविकासावययविनाशोत्पत्तिरूपौ, तत्कय ३ ·दुर्वाद-विधुननर्म। - 1 सङ्कोचविकासादिधर्मकस्य नित्यत्वं स्यात् । इति । तन्न । तपनातपमणिकिरणादीनां सङ्कोचविकासयोरवयवविना; शोत्पत्तिरूपत्वादर्शनात । अन्यथा प्रतिक्षणं मोचविकासयो - यमानयोविंशीवियवकत्वेन तपपनादीनां प्रतिक्षणविनाशमसङ्गात् । पुतेनेतत्सम्बन्धिनोऽन्येऽपि प्रसङ्गा 'निरस्ता वेदितव्याः । सङ्कोचविकासयो यमानयोरवयवविनाशोत्पत्योरङ्गीकारे सति प्रति- क्षणं नवनवद्रव्योत्पत्तिमसङ्गादेव । यत्त-" एवंम्सूतधर्ममतज्ञानाश्रयत्वं ज्ञानरूपस्य धर्मिणः । पतत्तान्त्रिकसम्प्रदायविरुद्धं । तथा विभुरूपधर्मस्याश्रयत्न मणोः । विभुनस्सङ्कोचविकासयत्त्वं च ।" इति । तन्न । ज्ञानरूपस्यैवात्मनो “ विज्ञातारमरे केन विजानीयात्" जानात्येवायं पुरुषः " इत्यादिभिः प्रमाणैर्शानाश्रयत्वप्रतिपादनेन यथाप्रमाणमभ्युपगच्छतामस्माकं यत्किञ्चित्तान्त्रिकसम्प्रदायविरोध- स्याकिश्चित्करत्वात् । तेनोदव्यस्य दीपादेः प्रभाख्यतेनौद्रव्याश्रय- त्ववत्तदुपपत्तेश्च । " एपोडणुरात्मा " इत्यादिभिरात्मनोऽणुत्वस्य " सर्व ह वश्यः पश्यती " त्यादिभिर्धर्मभूतज्ञानविभुत्वस्य च प्रमाणप्रनिपन्नत्वेन तत्र केवलयुक्तरकिञ्चित्करत्वात् । न विज्ञातु- विशातर्विपरिलोपो विद्यते " इत्यादिभिर्मिमूतज्ञानस्य नित्यताला- मेन सोचविकासस्वीकारमन्तरा नष्टमुत्पन्नमित्यादिव्यवहारनिर्वाहा- सम्भवेन तथा स्वीकारात् । 'यदपि-"धर्मस्य मानरूपत्वानोकारे धर्मिणो शानकात्या- ड्रीकारे किमपि प्रयोजनं न पश्यामः ।" इति । -- ·दुर्वाद-विधूननम् । तदपि न । प्रयोजनानुसारेणास्माभिरस्पार्थस्य कल्पने प्रयो- जनामाववर्णनस्य युक्तत्वेऽपि यथाप्रमाणमभ्युपगच्छतां प्रयोजनामाव- स्याकिञ्चित्करत्वात् । यदपि-"जडत्वस्य साध्यव्यापकत्वसाधनं तु न प्रमाण- पदवीमधिरोहति । -इति। तदपि न । तत्र दोपस्याप्रदर्शनेनानित्यानां सर्वेषां जडत्यद- र्शनेन च प्रमाणपदव्यारोहणात् । यच्च--द्वितीयविरोधाभाससमर्थनाय प्रवृत्तेन खण्डनकारणो- तम् - " सोऽपि कोलाहलमात्रपर्यवसाय्येव " इत्यादि । तदिदम- युक्तम् । तिमत्त्वमात्रेणात्मनस्स्वरूपान्यथाभावप्रसङ्गः । नैयायिका- दिमिरप्यात्मनः कृतिमत्वमभ्युपगच्छद्भिर्न स्वरूपहानिरुद्भाविता । यतु-"कृतेरपि धर्मत्वेन तस्यानित्यत्वानभ्युपगमात् परि- पामभूतत्वस्यैव घक्तव्यत्वेनात्मगतत्याही कारे, आत्मपरिणाम- रूत्वमवश्यं वक्तव्यम्। इति खण्डनरुतोक्तम् । सत्रेदं विचार्यते । नित्यत्वानभ्युप- गमात्परिणामभूतत्वस्यैव वक्तव्यतयेति बदतोऽनित्यत्वे परिणामभू- तत्वव्याप्यत्वमाभिप्रेतं भवति, तर्हि व्यस्मादिसौ निजतमयम् । अविद्या खल्वात्मैक्यापरोक्ष्यविनाश्या ! सा न कस्यचित्परिणतिः । यदि च नित्यत्वशब्देन प्रागमावाप्रतियोगित्वे सति वंसाप्रतियोगित्वं विवक्ष्यते ? किं तेन ? अविद्या तादृशनित्यत्वामाववत्येव । ननूक्तं नित्यत्वानम्युपगमादिनि । आशयस्तु जन्यत्वाभावानम्युपगमादित्ये- , H - ."

·दुर्वाद-विधननम् । वेति चेत् ? मनस्यन्यद्वचत्यन्यत् । नहि प्रयुक्तोऽयं शब्दोऽभिप्रेतमर्थ गमयति । किंच-रूपादिजन्यमपि विनाश्यपि न कस्यचित्परिणतिः । द्रव्यत्वाम्युपगमादित्यपि पूर्यत इति चेत् ? पूर्यतां नामतः परम् । इदानीं तु प्रकटिते लेखे गर्न एव अहो वाक्यग्रपनकौशलम् । यदपि-"आत्मगतत्वाङ्गीकारे आत्मपरिणामरूपत्यमवश्य वक्तव्यम् -इति। तदप्यसत् । रुतिरात्मनो धर्म इत्येतावता कथमात्मपरिणा- मरूपता तस्या आपद्येत । नहि धर्मधर्मिणोरभेदस्सम्मतः । तस्मा- कतिरात्मागताऽप्यात्मनो न परिणतिः । ननु मृत्पिण्डगतो हि घटः परिणाममतो मृत्पिण्डस्यैव, कनकगतानि कटकमकुटादीनि कनक- परिणामभूतानि दृष्टानि । मैवम् । नहि घटादयो मृत्पिण्डगताः । नचाऽवयवावयविनोराधाराधेयभावः परंतु तादात्म्यमेव । ननु प्रागुपादाने विद्यमानस्यैव कार्यस्य पश्चादाविर्भाव इति खलु सत्का- र्यबादः । यदि घटादयो न मृत्पिण्डादौ, कथमेतदुपपत्तिरिति चेत् ? हन्त भगवद्रामानुजासिद्धान्तानभिज्ञस्य मापितम् | सत्कार्यवादस्वरूपं श्रीमाप्ये निपुणमुपपादितम् । कापिलवासनावासितेन तु स्वैरमुखोप्यते किमपि नात्र मृत्पिण्डघटयोरिवाधाराधेयभावोऽपि ननु- 'कृतेरपी' त्यादिना ' आत्मगतत्वाहीकार' इत्यन्तेन रुतेः परिणामरूपत्व- मात्मधर्मत्वं चेत्युपपादितम् । तथाविधकृतेरात्मपरिणामत्वापादक तु " पूर्व हि' स्वरूपान्यथामावधर्मात्ययात्वविकारिवैशिष्टयस्वरू- पाणां विकाराणामेकरूपत्वस्यैव व्यवस्थापितत्वेन जीवे धर्मान्यथा- ·दुर्वाद-विधूननम् । स्वस्य च त्वयेवाङ्गीलतत्वेन " इत्येतदन्तेनोपपादितम् । तदविचार्य क्रियमाणं पश्चात्तनवाक्यदूषण साहसमेव व्यनतीति चेत् ? तद्विचार्यमाण विशेषतो हानय एव खण्डनकारस्य । तथाहि- स्वरूपान्यथावधर्मान्यथात्वविकारिवशिष्टयरूपविकारत्रयस्यैकरूप. त्वेन जीवे धर्मान्यथात्वस्वीकारेण च कस्यनित्परिणतिभूताया आत्मध-. मभूतायाः कृतेरात्मरिणामत्वापादनं कथम् १ . त्रयाणां, विकाराणां विकारत्वनैव हि साम्यम्, नतु स्वरूपान्यथाभावत्वादिना ! तथात्वे खलु तशुज्यते । धर्मान्यथामावस्यापि स्वरूपान्यथामावरूपत्वं तु निरस्तं प्रागव । यत्तु: "यदि कतर्नित्यत्वममविष्यत् आत्मधर्मत्वं वा नामविप्यत्, नहिं नात्मपरिमाणरूपत्वं तस्यामविष्यत् " इति । तत् किं यो यस्य : धर्मोऽनित्यश्च स तत्परिणाम इति कोऽपि नियमो भवति ? घटधर्मभूतस्यानित्यस्य घटरूपस्य घटपरिणामत्वं न दृश्यते तत्कुतो हेतो. यदुक्तं-तृतीयविरोधपरिहारं पण्डयता खण्डनकोरण: धर्मशानस्यात्मशब्दार्थत्यं स्वीक्रियते न घा? यदि स्वीकि- यते तहिं आत्मनो विभुत्वमणुत्वं चोक्तमिति ध्याघातेन पूर्वापरविरोधः 'प्रसज्येत ।"- इति । तत्रेदमुत्तरम्-धर्ममृतज्ञानस्यात्मशब्दार्थत्यं न स्वीक्रियते इति । परिहार एवायमर्थ उक्तः। " आत्मा हि धर्मी, सच यद्यपि ज्ञान- रूपः । अयापि तस्य धर्मज्ञानशब्दितत्वं नास्मसिद्धान्ने । धर्मपून शानं ह्यात्मनों धर्मिणो धर्मनयांऽस्माभिस्स्वीरूतम् । " इत्यादिना ! तथा चात्मनोऽणुत्वमात्रमेव । धर्मभूनहानस्यय विमुत्वम् । " ·दुर्वाद -विधूननम् । 7 - -- यदप्युक्तम्-"यदि न स्वीक्रियते तर्हि जैनमते ये दोपास्ते भवता स्वपक्ष प्रसज्यमाना न परिहर्तु शक्यन्ते । सूत्रकृता हि शरीरपरिमाण आत्मेति पक्षे क्रमेण पुत्तिका- शरीरस्थस्थात्मनो गजादिशरीरप्राप्तावकायंदोषः प्रदर्शितः 'मात्मशब्दाथस्याणुले सुतरामफात्म्य प्रसज्येतेति धर्मशा- महारैवस दोपःपरिहर्तव्य" इति। 'तदिदमसारम् । आत्मनोऽणुत्येऽप्यात्माकास्यदोषप्रसक्तेर, भावात् । " एव चात्माकान्यम् " इति सूत्रे विवक्षितमात्मनो- ऽकात्य॑म् - अपरिपूर्णत्वरूपम् । तच्चैव प्रसज्यते जनमते-आत्मनः शरीरपरिमाणत्वे, हस्तिशरीरेऽवस्थितस्यात्मनस्ततो न्यूनपरिमाण- शरीरप्रवेशे सति शरीरपरिमाणत्वसम्पत्तये आत्मैकदेशस्य तत्रामात- स्तच्छरीरावहिवावस्थानमावश्यकमित्यत्स्नता-अपरिपूर्णता भव तीति। न चास्माकं मते शरीरपरिमाण आत्मा।येनैवमधिकपरिमाणस्य सतो न्यूनपरिमाणशरीरप्रवेशप्रयुक्रमकान्यं प्रसनेत् । अपि त्वणु- परिमाण एव सदा । अणुनवात्माल्पशरीरान्महच्छरीर या महतोड रूप वा प्रविशन् स्वरूपेणैव प्रविशति । नचात्मनश्शरीरपरिमाणत्व- सम्पादनाय न्यूनाधिक्भावः कल्पनीय एव चाकात्य॑परिहारो धर्म- ज्ञानद्वारा कर्तव्य इत्यनुपपन्नम् । स्स्ननिरवशेपशब्दो पर्याय तया प्रयुज्यमानौ दृष्टो, लत्स्नमानय-निरवशेषमानयेति समानार्थ- तया प्रयोगात् । तत् कास्य चेन्निवशेषत्वम् - अन्य सावशेष- त्वरूप भवति । तथा चात्मनोऽकाय॑ नाम सावशेषत्वमेव । तच्चा धिकपरिमाणस्य सतो न्यूनपरिमाणशरीरप्रवेशे सति कस्यचिदाग- ·दुवाद-विधननम् । . स्यावशेषाद्भवति । नतु न्यूनपरिमाणस्याधिकपरिमाणशरीरप्रवेशे । तदाहि शरीरकान्यं स्यात् । आत्मना न्यूनपरिमाणेनाव्याप्तस्य शरीरांशस्य सावशेषत्वात् । अत एव च सूत्रस्यास्य ' पुत्तिकाश- रीरस्थस्यात्मनो हस्तिशरीरं प्रविशतोऽकास्न्यं भवतीति व्याख्यान- मुपेक्षणीयम् । इदं च शरीरपरिमाणत्वमङ्गीकुर्वतां मते प्रसज्यते । अस्माकं स्वणुपरिमाणमात्मानमभ्युपगच्छतां शरीरस्य हृदयस्थाने स्थितमङ्गीकुर्वतां एकदेशस्थस्यापि तस्य " गुणाद्वालोकवत् " इति सूत्रोक्तप्रक्रियया शानद्वारा सकलशरीरावच्छेदेन सुखदुःखोपलब्धि समर्थयता नायं दोपः प्रसज्यते । यत्तु-" तथा सति सर्वाङ्गीणसुखदुःखाद्युपलम्मकत्वं धर्मस्यैव न धर्मिण इत्यापत्त्या अणोर्जीवस्यानध्यप्रसन्न 'यशाप्नोपि यदादत्ते यश्चात्तिविपयानिह इत्यादिस्मृत्युका- स्मलक्षणस्य धर्म एव सद्भावायर्मिण्यभावाच नाणोरात्मत्वं स्यात्। -इति । तन्मन्दम् । सूर्यदीपादीनां आतपादिद्वारा तापादिकर्तृत्वव- दात्मनो ज्ञानद्वारा सुखदुःखाद्युपलधृत्यस्योपपत्तेः । अन्यथा तत्रापि आतपादीनामेव तापादिकर्तृत्वं न सूर्यादेरित्यापत्तो- " याभिरादित्य- 'स्तपति रश्मिभिः " इत्यादिप्रयोगांनुपपत्तेः । तत्र आतपादीनां साधनमात्रत्येऽत्रापि तथात्वसम्भवात् । अणुपरिमाणस्याप्यात्मनशा रीरान्तयतिर्विपयादनादेश्च सम्भवेन, स्मृत्युपरोधाभावाच्च । एयम्भूतस्य च भानस्य सङ्कोचविकासाघभ्युपगच्छता जैनवदात्मनोऽपि शरीरपरिमाणत्यमेव स्थापितम् ! अभि- . 17 नत्वात् ।

·दुर्याद-विधूननम् । १२१ इत्यपि मन्दम् आत्मनस्तद्धर्ममूतस्य ज्ञानस्य च भेदव्यवस्था- पनात् , धर्मभूतशानस्यापि कृत्स्नशरीरव्यापिनस्सकोचविकासाझीका- रमात्रेण शरीरपरिमाणत्वाभावस्य पूर्वमेव निरूपितत्वात् । आत्म- मइशरीरपरिमाणत्यप्रसक्तेरेवाभावात् । न च पर्यायादप्यविरोधो विकारादिभ्यः " इति सूत्रमाप्ये सङ्कोचविकासयोर्विकारित्वानित्यत्वापादकत्वकथनं तु स्वरूपगतसको- चविकासाभिप्रायकं नतु नित्यस्वरूपाश्रितधर्मगतसङ्कोचपिकासाभि- प्रायकमिति प्रथमविरोधपरिहारसमर्थनावसर एव निरूपितमिति तदुपष्टम्मेन" " इत्यादिभाष्येण सङ्कोचविकासवत्त्वस्य विकारित्या- नित्यत्यादिदोपप्रसजकत्वस्योक्तत्वात" इत्यादिना यदुक्तम् । तद् दूरापास्तम् । यसु " भवद्भाप्येणापि धर्मधामणोरभेद एवं प्रतिभासते । पवं हि माघ्यम् -'पतंदुक्तं भवति यथा एकमेव तेजो. द्रव्यं प्रभाप्रभावदूपेणावतिष्ठते । यद्यपि प्रभाप्रमावव्यगुण- भूता, तथापि तेजौद्रव्यमेव । न शोषल्यादिवगुणः । स्वाश्र- यादन्यत्रापि वर्तमानत्वादपबत्त्याच तेजोद्रव्यमेव । एच. मात्मा चिद्रूप एव चैतन्यगुणक इति । चिद्रूपता च स्वय- प्रकाशता ।। इति । अत्र हि 'एकमेव तेजो द्रव्यम' 'तेजो- द्रव्यमेव 'नार्थान्तरम्' इत्यादि शब्दैः प्रमाप्रमावतारमेदः स्पष्ट प्रतिमासते । इतरथा 'एकमेव ' इतिशब्दस्यासाङ्ग- त्यप्रसङ्गात् । 'एवमात्मा चिद्रूष एव चैतन्यगुणफ ' इति . , .

·१२२ दुर्वाद-विधूननम् । शब्देन दीपदृष्टान्तेन धर्मधर्मिणोरभदं सूचयति भाष्य- कारः:-इत्यादि। तन्मन्दम् । यथा घटशरावदीपादयस्तत्तब्यक्तित्वेन भिन्नास्स- न्तोऽपि मृहव्यमेव । नार्थान्तरम् । तथा प्रमाप्रभावन्तावपि तेनो- द्रव्यमेव नार्थान्तरम् । अत्र चोभयास्तेजस्त्वनात्यनुत्तिमात्रमभिप्रे-' तम् । न तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावोऽपीति स्पष्टम् । एवमेव च आरमतद्धर्मभतज्ञानयोः परस्पर तत्तद्वयक्तित्वेन भिन्नयोरपि ज्ञानत्वमविशिष्टम् । शानत्वं च स्वयम्प्रकाशत्वम् । इदमेव च भाष्य- तात्पर्यम् । नतु धर्मधर्मिणोळक्त्यैक्यमप्यभिप्रेतम् । "यद्यपि प्रभा- प्रभाव व्यगुणभूता तथापि तेनोद्रव्यमेव " इति वाक्येन हिं प्रमायाः प्रभावतो द्रव्यस्य गुणभूतत्व-विशेषणीभूतत्व स्पष्टमेवाच्यते । उभयोरपि प्रभाममायनोरेकनातीयव्यवाभिप्रायेण तु " 'तेजो- द्रव्यमेव " इत्युक्तम् । न त्वद्रव्यभूतं नापि तेजोभिन्नद्रव्यमिति चाभिप्रायः ।, तस्मादेतद्वाप्यावष्टम्भेनास्मन्मते. धर्मर्मिणोरभेदस्या- ङ्गीकृतत्ववर्णनमयुक्तमेव । । । यत्तु-प्रभायास्सङ्कोचविकासावस्थयोः परिमाणरूप- स्वाभायं परिहारेकदुक्तमाक्षिान् खण्डनकार प्राह-"मान- व्यवहारासाधारणकारणं हि परिमाणम् । यादशमानव्यय. होरोजोयते तदुचितपरिमाणमेवं स्वीकर्तव्यम् ।" इति । तत्रं वूम - परिमाणं कादाचित्कं न भवत्योपाधिकं या अपितु द्रव्यस्यानोपाधिकरस्यामाविकंश्च धर्मः। अतएव सोचविका- सायस्थयोः परिणामरूपत्वं न भवनि । अन्यथा दशहस्तदीर्घस्य । -- ·दुर्गाद-बिधूननम् । सर्पस्य कुण्डलितस्यात्पपरिमाणत्वं प्रसृतस्याधिकपरिमाणत्वं च स्यात् । दशहस्तदीर्घ किमप्यान्तरीय सङ्कोचितमेकहस्तादि दीर्घ स्यात् । तथात्वे प्रतिदिनमापणेषु विक्रीयमाणनाम्पीताम्बरादीना सङ्कौचिताना दशहस्तत्वादिव्यवहारो न स्यात् । स्याच्चैकहस्तदीर्घमान्तरीय- मिदमिति । यत्तु-" तथा सति उत्पद्य द्विनक्षणमवस्थायोपरतस्य घटस्य निष्परिमाणकत्वमेव प्रसज्येत । फादाचिकात्' इति तन्न | आश्रयद्रव्यापेक्षया कादाचित्कत्वस्य विवक्षितत्वात् । यावदाश्रयद्रव्यपावि धर्म एव परिमाण न त्वाश्रयद्रव्येऽनुवर्तमाने सङ्कोचविकासमानि तत्तदवस्थाभेदेन तस्य परिमाणभेद इत्येवा- भिमायः। यदपि-" पानिषिक्तद्रुतपारदादिप्रतिमाया निप्परि- माणकत्वं प्रसज्येत । तत्परिमाणस्यौपाधित्वात् "- इति । तदपि न । पारदप्रतिमाया वीमावानन्तर पारदप्रतिमात्वा- भावेन पदार्थान्तरोत्पत्या परिमाणान्तरस्याप्युत्पन्नत्वेन तस्य तत्प- दार्थ मति स्वाभाविकत्वात् । यत्तु-" न च विभुत्वेनाभ्युपगतस्य झानस्य सोच- विकासाउपपद्यते । तथा सत्याकाशस्यापि सङ्कोचविकास- प्रसङ्गात् ।" - इति। , तन्न । पदार्थस्वभावा युक्तिनियाम्यत्वाभावात् । यम्य पदार्थ- स्य यस्स्वभाव प्रमाणप्रतिपन्नस्स युक्तिसहस्रेणापि नापनोद्यो भवति, ·१२४ दुर्वाद-विधूननम् । , यस्य च पोन प्रमाणप्रतिपन्नस्सोऽपि नारोपयितुं शक्यः । अग्निजला- दीनामुष्णत्वशीनत्यादीनां स्वाभाविकधर्माणां युक्तिसहस्रणाप्यन्य- थयितुमशक्यत्वात् । तथा च झानसोचविकासयोः प्रमाणसम्प्रति- पन्नत्ये प्रतिबन्दीमात्रेण किं कर्तुं शक्यते । यदपि-प्रशस्तभाप्यवाक्यं किमप्युदाढत्य सावयवानामेव सङ्कोचविकासौं निरवयवानां नस्त इत्युक्तम् । तदपि न । मूर्तद्रव्य- गतसङ्कोचविकासयोस्तद्रूपत्वेऽप्यमूर्तद्रव्यगतयोस्तयोरन्याशत्वस- म्भवात् । निरवयवानामप्यौपाधिकप्रदेशविशपस्यानावयंवादित्यक- त्पनेन तल्लक्षणसमन्वयसम्मवाच । एतेन-" निरवयवे शाने तदभ्युपगमः सुतरामयुक्तः।" : इति प्रत्युक्तम् । अस्मत्सिद्धान्ते संयोगविशेषस्यैव कर्मत्वेनाकुश्च- नादिरूपकमविशेषस्य संयोगविशेषात्मकस्य शानद्रव्ये सम्भवाच्च । यत्तु-शानरूपस्य धर्मस्यात्मनश्च धभिगोमेदं सिद्ध- पत्कृत्यशानस्य धिमुत्येनात्मनोऽपि विमुत्यात्सर्वात्मना परस्पर संयुक्तत्याद्भोगसाङ्कापादनम् । तत्, धर्मधर्मिणो. शानात्मनोमदसाधनेन निरस्तम् । तुर्यविरोधपरिहारखण्डनावसरे विरोधपरिहारप्रकारमनाकल- य्येव विरोधोद्रावकशस्त्रिणोक्तमेव शब्दान्तरण कथयताखण्डनका- रेण को विशेषस्साधित इति न विद्मः । परिहाररूना हि-सम्पद्या- विवाधिकरणे स्वाभाविकस्वरूपाविर्मावो भवतीत्यतावन्मानं प्रति- " ·दुर्वाद-विधूननम् । १२५ पाद्यते । अभावाधिकरणे तु सङ्कल्पानुगुणं सशरीरत्वमशरीरत्वं चेति विषयविवेचनेन विरोधः परिहतः । यञ्च-स्वोद्भावितविरोधाभाससमर्थनाय " आगन्तुकदेहप- रिग्रहे हि ' स्वेन रूपेणे' ति विशेषणमनर्थकं स्यात् । अविशेष णेऽपि तस्य स्वकीयरूपत्वसिद्धेः" इति तदीयभाप्यग्रन्थ इत्युदा- हियते विरोधोद्भावकेन खण्डनकारेण च । तदिदमतिसाहसकार्यमबई पठित्वेत्यादि न्यायमनुसरति । यतः आगन्तुकविशेषपरिग्रह ", इत्येव शुद्धः पाठो दृश्यते प्राचीनेषु कोशेषु । दक्षिणदेशमुद्वितेषु च कोशेपु। तस्मात्खण्डनकारस्य परिहारखण्डनपरिश्रमोऽयं वृथापरिश्रम- मात्ररूप इति, विदुपो विदाइकुर्वन्तु । श्रीकाश्ची-प्रतिवादि-7 इति-श्रीस्वामिनामनुमनः भयङ्कराचार्यसंस्थानम् । । देशिकवरदाचार्यः, देशिकवरदाचार्यः, आस्थानपण्डितः

·Author & Publisher :
Shri Deshik Varadacharya,
Asthan Pandit, Shri Prativadıbhayankar Math,
Conjeerveram.
Printers
G. K. Gurjar at Shri Lahshmi Narayan Press,
Jatanbar, Benares City.
& B. L. Pawagi at the Hitchintak Pres»,
Ranghat, Bénages City.