·इस पुस्तक की रजिस्टरी कराई गई है कोई छापने का विचार न करें।
म
॥ श्रीः॥
बशिष्ठ रामायणम्।
श्री मवेद व्यास विरचितम् ।
तदिदम्
रीवां नगर निवासि
वैश्य वंशोद्भव श्री प्रधान कामता प्रसादात्मजेन बाबू शिव प्रसाद
गुप्तेन वितरणार्थ प्रकाशितम् ॥
प्रथमबार
१०००

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ बाशष्ठ रामायण। श्री महेद ब्यास बिरचित । जिसे रीवां नगरस्य (हाईस्कूल) के संस्कृत प्रधान अध्यापक श्री जगन्नाथ शास्त्री द्वारा संशोधन करा के रीवां नगर निवासी वैश्य बंशोद्भव श्री प्रधान कामता प्रसादात्मज बाबू शिवप्रसाद ने वितरणार्थ छपवाया। पुस्तक मिलने का पता-बाबू शिव प्रसाद प्रधान तरहटी बाबा का कटरा रीवां । { केवल वितरणार्थ नि मिश्र जगन्नाथ बद्री प्रसाद "रघुराजनगर" सतना प्रेस में छपी। प्रथमवार १००० संवत् १६६५

·No text on this page.

·॥ ॥ भूमिका। भू.का. श्रीरामंपरमाराध्यं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ नामनामन्नृरूपन्त मिदंविज्ञापयामिवः ॥ १ ॥ ॥१॥ इन्ट्रेन्साख्यामाङ्गलभाषापरीक्षामुदवातरम् ॥ यदाततोयावदाप्तभृतिनसिंतदन्तरे ॥ २ ॥ संस्कृताध्ययनेजाता मतिमर्महितैषिणी ॥ प्रवृत्तोहंयदाध्येतु मन्तरायस्तदाभवत् ॥ ३ ॥ उपन्या- सादिरूपेण संस्कृताध्ययनंततः ॥ शैथिल्यमगमत्सर्व मनोरथशतैर्युतम् ॥ ४॥ यदाभृतिमानजात स्तदातद्व्यसनम्महत् ॥ उपन्यासादिपठन मयत्नविलयंगतम् ॥ ५॥ ततःपिपठिषाजाता ध्यात्मरामायणस्यमे ॥ अधीत्यतदहंकृत्स्न मार्षरामायणंबृहत् ॥६॥ आरब्धवांस्तदाध्येतुं काले- तस्मिन्सुखप्रदे ॥ मद्नेहसन्निधौ श्रीमद्रामलीलाभिलाषुकैः ॥ ७॥ आरब्धोभिनयस्तस्या लीला- याबालकैःक्रमात् ॥ प्रतिक्षणश्चमण्डल्यां च रामायणभवत् ॥ ८॥ तस्मान्मद्गमनंतत्र बाहुल्ये- नाभवत्सदा ॥ व्युदस्यार्षममरुचिः प्रवृत्तातुलसीकृते ॥ ९॥ रामायणेतिबहला प्राधीतंचमयास- कृत् ॥ भाषारामायणंसर्व सटीकंप्राज्ञतस्तदा ॥ १०॥ अथाभीक्ष्णंमार्गमाणो रामायणविधाअहम् ।। लब्धवान्कतिचित्तानि नामतोवच्मिसाम्प्रतम् ॥ ११ ॥ आदिरामायणमन्त्र रामायणमथापरम् ॥ आनन्दाख्यंचसत्याख्यं महारामायणंतथा ॥ १२॥ रामाश्वमेधहनुभन्नाटकंहृदयङ्गमम् ॥ अन्ये- १ रामकथास्वादुरसा ग्रन्थाविलोडिताः ॥ १३ ॥ एकदामत्सुहृद्विद्वान्म धुरोचकथत्कथाः ॥ रामा- ·यणंवसिष्ठेन प्रणीतमपिवर्तते ॥ १४ ॥ इतितद्वचनं श्रुत्वा तदर्थयतितंमया ॥ मुद्रायन्त्रालयाध्यक्षा भू.का., पृष्टाअस्याङ्कनम्प्रति ॥ १५ ॥ नक्कापिमुद्रितमिति सर्वैःप्रहितमुत्तरम् ॥ तदेवलिखितस्यास्य प्राप्तौ- यत्नोमयाकृतः ॥ १६ ॥ एकदासुहृदांमध्ये रामायणकथाहिताः ॥ कुर्वाणोहंपण्डितेन त्रिवेदेन द्विजन्मना ॥ १७॥ शर्मान्तबलदेवेन गदितःकृपयाहितम् ॥ वसिष्ठेनप्रणीतं यत्प्रख्यातंभुवि पापनुत् ॥ १८ ॥ रामायणमत्समीपे वर्ततेलेखितंशुभम् ॥ तदमृतसमंवाक्यं श्रुत्वासंहृष्टमानसः ॥ १९ ॥ रोमाञ्चितशरीरःसन् धन्यवादालपूरयम् ॥ मुद्रापयित्वातत्सर्वं शोधयित्वाविचक्षणः ॥२०॥ वितरिष्यामिसर्वेभ्यो भक्तभ्यइतिचाब्रवम ॥ ततोमत्सुहृदःस्निग्धाः प्राशंसन्मद्दचोखिलम् ॥ २१ ॥ तदेतद्राममोदार्थ भक्तानांहितकाम्यया । निय॑लोकनमनसा मयामुद्रापितंहितम् ॥ २२ ॥ तेन- श्रीभगवानामः करुणावरुणालयः॥ भक्तभक्तिप्रदोनित्यं प्रीयतांशंचमेदिशेत् ॥ २३ ॥ पाठालये राजकीये संस्कृताध्यापिशास्त्रिणम् ग्रंथसंशोधनकरं जगन्नाथंप्रपूजये ॥ २४ ॥ यःपुस्तकस्यंसंशोधे महान्तयत्नमांतनोत् ॥ मधुरंतम्प्रसादान्तं धन्यवादैःप्रपूजये ॥ २५॥ सर्वान्सुहृजनान्प्रेमपीयूष- रसपूरितान् ॥ मुद्रणानुमतेदातुन सहर्षस्तौमितानहम् ॥ २६ ॥ भक्तारामरसायनोत्थ परमान- न्दाञ्चिताःसूरयो दाक्षिण्यैकनिकेतनाः सुचरितानियाजदानोद्यताः ॥ सन्तोयेत्रवसन्तितान्परमया स्तुत्त्यास्तुवन्प्रार्थये पाठंचास्यविधायमांसुकृतिनंवृत्तार्थकंकुर्वताम् ॥ २७ ॥ यदापाटंकरिष्यन्ति २

·अन्थस्यास्यविमत्सराः । कृतकृत्यंतदात्मानं मंस्यामिविगतस्पृहः ॥ २८ ॥ श्रीरीवाराजराजात्सुन-
यनतरिपोःप्राप्तमन्त्रिप्रतिष्ठे जातोवंशेविशायःप्रघितगुणगणःकामदस्यप्रसादः ॥ तस्यैवाहंतनूजो-
भू०का०
गुरुपदनिरतोयःशिवस्यप्रसादो ग्रन्धरामायणाख्यंवितरतिपरतोयाचमानःशमिष्ठात् ॥ २९ ॥
॥३॥

·भूमिका भाषा। भू०का श्री सच्चिदानन्द परब्रह्म परमपूजनीय महाराज रामचन्द्र को बारंबार नमस्कार करके ॥ ४ ॥ वक्ष्यमाण वृत्तान्त प्रकाशित करता हूं ॥ पाठशाला से (इन्ट्रेन्स) की परीक्षा उत्तीर्ण करने के पश्चात् जब तक नौकरी नहीं मिली इस अन्तर में मेरी अभिरुचि संस्कृत पढ़ने की हुई और में संस्कृत पढ़ने लगा परन्तु साथही अकस्मात् प्रायः उपन्यासों के पढ़ने का व्यसन हुआ यहां तक कि संस्कृत का पढ़ना शिथिल प्राय हो गया परन्तु जब मैं नौकर हो गया तब उपन्यास पढ़ने का व्यसन आप से आप जाता रहा और मेरी इच्छा अध्यात्म रामायण पढ़ने की हुई उसको समाप्त करके बाल्मीकीय पढ़ने लगा ॥ बाल्मीकीय मेरी समाप्त नहीं हुई थी इसी समय में मेरे गृह से थोड़े ही दूर पर बालकों ने रामलीला करना प्रारम्भ किया रामलीला मण्डली में अहर्निशि रामायण ही की चर्चा हुआ करती और बहुधा वहां मेरा आना जाना हुआ करता था इस कारण से मेरी रुचि तुलसी कृत रामायण के तरफ हुई इसलिये उसको मैं आनुपूर्वी आदि से अन्त तक उसके अर्थज्ञों से पढ़ने की रीति से पढ़ डाला और बहुत सी टीकाओं को भी देखा ॥ ४ ·से ॥ ५॥ इसके पश्चात् ढूँढ २ कर जहां तक रामायण मुझको मिले अर्थात् आनन्द रामायण आदि भू.का. रामायण मंत्र रामायण सत्योपाख्यान महारामायण नृसिंह तथा पद्म पुराणान्तर्गत रामाश्वमेध हनुमन्नाटक अद्भुत रामायण प्रभृति ग्रन्थों को पढ़ा और सुना मैं पं० मधुर प्रसाद सुनता था कि एक ग्रन्थ वशिष्ट रामायण नामक है जिसको बहुत समय हुआ आप पढ़ चुके थे ॥ मैंने इस ग्रन्थ को सब यन्त्रालयों में पत्र प्रेषित करके अनुसन्धान किया परन्तु मुझको यही उत्तर मिला कि अब तक यह पुस्तक मुद्रित नहीं हुई तब मैं लिखी पुस्तक ढूँढ़ने लगा ॥ एक दिन मैं अपने मित्रों के साथ बैठा रामायण विषयक वाक्विनोद करता था अकस्मात् यहाँ के श्री त्रिपाठी पं० बलदेव राम जी के मुख से यह बात सुनी कि आप के यहां एक प्रति वशिष्ट रामायण की पुस्तक है । मुझको इस बात के सुनने से अत्यन्त हर्ष हुआ मैं उस पुस्तक के उपलब्धि के बदले उक्त पण्डितजी को अनेक धन्यवाद देकर कृतज्ञ बनता हूं ॥ मैंने उसी समय यह निश्चित किया कि इसको मुद्रित कराके वितरण करूं मेरी इस इच्छा को मेरे सभी मित्रों ने जो उस समय उपस्थित थे प्रशंसा की और मैं भी इस कार्य के ५ करने के लिये तत्पर हुआ ॥

·हाई स्कूल रीवां के प्रधान अध्यापक श्री जगन्नाथ शास्त्री जी ने इसके संशोधन में भू.का. अत्यन्त परिश्रम उठाया है अतएव में आप के इस उपयोगी कार्य पर अपना हार्दिक धन्यवाद प्रकाश करता हूं। ॥ ६ ॥ एवं पं० मधुर प्रसाद जी ने इस कार्य में उक्त शास्त्री जी के समीपवर्ती रह कर संशो- धनादि तथा समय पर बहुत सी उचित सहायता दी है अतः मैं इनको भी धन्यवाद का पात्र समझता हूं। मैं अपने मित्रों को भी जिनकी इस ग्रन्थ के छपने में अनुमति थी सहर्ष धन्यवाद देकर पाठकों का प्रार्थी होता हूं कि यदि आप लोग इसको सादर पढ़ें गे तो मैं अपने को कृत कार्य समझंगा ॥ अलम् आपका कृपा कांक्षी श्री प्रधान कामता प्रसादात्मज बाबू शिव प्रसाद मोहल्ला तरहटी (रीवां)॥ ६ ·व०रा० श्रीगणेशायनमः ॥ शतानन्दोमहातेजा वशिष्टसत्यवादिनम् ॥ अपृच्छद्रामचरित मारुर्विजय शुभम् ॥ १ ॥ प्राप्तराज्योरघुश्रेष्ठः सिंहासनस्थितःप्रभुः ॥ पूजयामासतान्सर्वान्मुनीशान्द्रष्टुमाग- ॥१॥ तान् ॥ २॥ उपविष्टेषुसर्वेषुआसनेषुसमंततः ॥ दधतुश्चामरेदिव्येसौमित्रिभरतावुभौ ॥३॥ धार- यामासशत्रुघ्नः श्वेतछत्रमनुत्तमम् ॥ विभीषणोपिधर्मात्माराक्षसैःपरिवेष्टितः॥ ४॥ वानराधिप- तिस्तत्र सुग्रीवस्सांगदस्तदा ॥ जांबवान्शरभःशूरो गवयोगन्धमादनः ॥ ५ ॥ गवोगवाक्षःपनसो हनूमान्मारुतात्मजः ॥ नलोदधिमुखोवीरः कुमुदोऽपिसितध्वजः ॥ ६ ॥ रंभःशतबलिनीलःसुषेणो दिविदादयः॥ उपतस्थुमहात्मानं सर्वेवानरपुंगवाः ॥ ७॥ स्थितेषुतेषुसर्वेषु आसनानिष्टथक्पृथक् अथाब्रवीद्रामचन्द्रोवशिष्ठमृषिसत्तमम् ॥८॥ शृणुध्वमुनिशार्दूलवचनममसाम्प्रतम् ॥अस्मत्प्रयोजन सर्वमांजनेयेनयरकृतम् ॥ ९ ॥ पुरागोदावरीतीरेपंचवट्यांमयिस्थिते ॥ मैथिलीलक्ष्मणाभ्यांयत्तत्रा- गत्यदशाननः॥१०॥ लक्ष्मणमांचवैदेहीवंचयित्वामृगेणसः॥ भिक्षुरूपेणताहत्वातदालंकामुपागमत् ॥११॥ हतंजटायुषंदग्ध्वा कबन्धंविनिपात्यच ॥ शवरीदर्शनंकृत्वा पम्पातीरेस्थितोस्म्यहम् ॥१२॥ विप्ररूपेणचागत्यकृत्वासम्भाषणंमया ॥ सूर्यात्मजेनहनुमान्ममयोहाकारयत् ॥ १३॥ हत्वातं वालिनंराज्येसुग्रीवमभ्यषेचयम् ॥ नानादेशस्थितान्सर्वानानयित्वाकपीश्वरः ॥ १४ ॥ दिशःप्रस्था- पयामाससीतायाःपरिमार्गणे ॥ अंगदप्रमुखैरिनिरैस्सहमारुतिः ॥ १५ ॥ दक्षिणांदिश मुद्दिश्य ॥ AR ·व०रा० በ ንዝ गृहीत्वामुद्रिकांमम॥ गत्वाऋक्षविलंतत्रपुनरुत्थायमारुतिः ॥ १६ ॥ सम्पातिवचनात्तत्रलंघयित्वा महोदधिम् ॥ लङ्काससिमालोक्य तत्राशोकवनेस्थिताम् ॥ १७॥ राक्षसीभिःपरिवृतां मैथिली मत्परायणाम् ॥ सम्भाष्यमुद्रिकांदत्वानिवेद्यकुशलंमम ॥१८॥ वनभङ्गंततःकृत्वाहत्वाशीतिसहस्त्र- कम् ॥ तोरणमर्दयित्वाथसप्तमंत्रिसुतानपि ॥ १९॥ निष्पिष्याक्षंजम्बुमालिं ब्रह्मास्त्रेननिवन्धितः॥ रावणेनचसम्भाष्यदग्ध्वाचालाग्निनापुरीम् ॥ २० ॥ पुनःसतांसमालोक्यशिरारत्नप्रगृह्यच ॥ पुन- श्वोदधिमुल्लंध्यवानरैस्तहसंगतः ॥ २१ ॥ जानक्याकुशलंसीता शिरोरत्नमदात्तदा ॥ ततःसुग्रीव सहितः सिंधुतीरमुपागमम् ॥ २२॥ नलस्यसेतुमार्गेणकृत्यासागरलंघनम् ॥ अतिकायंमहाकायं देवान्तकनरान्तकौ ॥२३॥ यूपाक्षंचविरूपाक्षेकुंभकर्णमहाबलं ॥ कुंभनिकुंभरक्षांसिशक्रजेतारमाहवे ॥२४॥ ततोमूलवलंसरावणंहतवानहम् ॥ आंजनेयसहायेनकृतमस्मत्प्रयोजनम् ॥ २५ ॥ आंजने यस्यमाहात्म्यमाश्चर्यमभवन्मम ॥ त्रिषुलोकेषुविख्यातोहनूमानतुलोभवत् ॥२६॥ इत्युक्त्वाविररामा थरामःसत्यपराक्रमः॥ सभ्यास्तेमुनयःसर्वे साधुसाध्वितिचाब्रुवन् ॥२७॥ ततःकोलाहलंचक्रूराजानः कपिकुंजराः॥ पूजयामासुरत्युग्रंमारुतिकपिकुंजरम् ॥२८॥ रामस्यवचनं श्रुत्वा वशिष्ठोवाक्यमब्रवीत्॥ रामराघवराजेन्द्र यद्द्वातंतत्वयोदितम् ॥ २६ ॥ अविज्ञातंत्वयाप्येतदाञ्जनेयकृतंशृणु ॥ आञ्जने यस्यमाहात्म्य विज्ञातंयोगचक्षुषा ॥३०॥ वशिष्ठस्यवचःश्रुत्वारामोऽपिपुनरब्रवीत् ॥ कदाकृतंहनु- २ ·व० रा मताह्याविज्ञातंकथंमया ॥३१॥ आंजनेयस्यमाहात्म्यंश्रोतुमिच्छामिसुव्रत ॥ तत्सर्ववदतत्वेनपरंकौतू हलंहिमे ॥३२॥ इतिवदतिचरामे मारुतेर्यत्तुवीर्य सकलमपितदानीं श्रोतृहर्षप्रदंच ॥ निखिलमुनि समाजेनित्यमानन्दकारिसवितृकुलपुरोधा अब्रवीत्तंवशिष्ठः ॥३३॥ इति श्री वाशिष्ठेरामायणे उत्तर ॥३॥ चरित्रे मैरावणबधे हनुमद्विजये प्रथमोध्यायः ॥१॥ श्रीवशिष्ठउवाच ॥ रामचन्द्रमहाबाहो साव- धानमनाःशृणु ॥ आञ्जनेयस्यमाहात्म्यं श्रोतॄणामघनाशनम् ॥ १ ॥ पुत्रपौत्रप्रदंनृणां सर्वसौभाग्य दायकम् ॥ सर्वाभीष्टप्रदनित्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ २ ॥ श्वेतद्वीपान्तरेरम्ये लवणोदधिवेष्टिते॥ लङ्कायाउत्तरेभागे पद्मकोशसरोवरे ॥ ३ ॥ योजनत्रयविस्तारे हैमपद्मोपशोभिते ॥ मत्स्यकच्छप संकीर्णेजलजन्तुविराजित ॥ ४॥ तस्मिन्सरसिप स्थादेकयोजनविस्तरम् ॥ पद्मस्यनालमार्गेण गमनंरक्षसांविभो ॥ ५॥ तत्रपाताललंकेति विख्याताभत्पुरीशुभा ॥ सौवर्णराजतंतानं कांस्य कालायसंत्रषु ॥ ६ ॥ स्फाटिकंतैर्विराचताः प्राकाराःसम्विरेजिरे ॥ देवतानामधृष्यासातुलायंत्रेण शोभिता ॥ ७॥ तत्रमैरावणोनाम राजारावणसोदरः ॥ शतास्योवर्ततेरामदेवदानवदर्पहा ॥८॥ सीताहरणकोपेन त्वयाभग्नेतनूभवे ॥ शकजेतरिसोदयेकुंभकर्णेमहाबले ॥ ९॥ कुंभेनिकुंभेऽति- ३ कायत्रिम निनरांतके ॥ देवान्तकेप्रहस्तेचरावणोदःखकर्शितः ॥१०॥ त्यक्त्वास्नानानपानानि चिंताग्रस्तोबभूवह ॥ तदासस्मारसोदर्यमैरावणमतीबलम् ॥ ११ ॥ तत्क्षणेनसमागम्यप्रणतःप्रा- ·व० रा० अलिस्थितः ॥ चिंतयाम्लानवदनं पप्रच्छाग्रजमादरात् ॥ १२॥ त्रिलोकजयिनोराजन् कथंचिंता तवाधुना ॥ गोप्यंचेन्नहिराजेन्द्र शृणुयांवदतत्वतः॥ १३ ॥ स्मरणादागतंदृष्ट्वापृच्छंतविनयेनतम् ।। दीर्घमुष्णंविनिश्वस्य रावणोवाश्यमब्रवीत् ॥ १ ॥ देवदानवगंधर्व रक्षोयक्षोरगैर्मम ॥ मृत्युः ॥ ४॥ पराजयोनास्ति माद्रामादुपस्थितः ॥ १५ ॥ हताःपुत्राःसुहृभृत्य बांधवामात्यसोदराः ॥ कुंभकर्णोमहावीर्यः शक्रजेतामहास्त्रवित् ॥ १६ ॥ त्रिलोकजयिनौशूरौहतौरामेणसंयुगे ॥ एतदर्थ महंदीनः सुतभ्रातृवधंस्मरन् ॥ १७ ॥ दुःखसागरसम्मग्नम्मामुद्धर्तुत्वमर्हसि ॥ पूर्वकदाचिन्नाहं- त्वांदैन्यंवचनमुक्तवान् ॥ १८ ॥ इत्युत्क्त्वामंत्रकालोयमस्माकंराक्षसोत्तम ॥ इतितस्यवचः श्रुत्वा हृदिध्यात्वासराक्षसः ॥१९॥ मैरावणोह्यवोचत्तंरावणंराक्षसाधिपम् ॥ मायावलसमायुक्तो गृही- वारामलक्ष्मणौ ॥ २०॥ हत्वाकपिवलंसर्वमागच्छेयंतवान्तिकं इत्युक्त्वासहसोत्थाय नमस्कृत्या- थराक्षसः ॥ २१॥ प्रदक्षिणत्रयंकृत्वाह्यथोप्लुत्यविहायसा। मैरावणोययौतत्रलंकापातालसंज्ञितां ॥ २२ ॥ इति श्री वाशिष्ठेरामायणे उत्तरचरित्रे हनुमहिजये द्वितीयोध्यायः॥२॥ वशिष्ठउवाच।। मैरावणः प्रविश्याशुलंकांपाताल संज्ञितां ॥ भार्यामाहूयमातंगीमवोचद्रावणोदितम् ॥ १॥ ममा- ब्रवीद्राक्षसेन्द्रोहत्वात्वंरामलक्ष्मणौ ॥ आगच्छशीघंयाहीति तेनप्रोक्तोस्म्यहं प्रिये ॥२॥ अवग- च्छामिरामस्यतत्त्वनारदवाक्यतः ॥ रावणःकुत्रगच्छेहातपकिंसांप्रतविभा ॥ ४॥ देवदेवोत्तमो ४ ·रामोरक्षोनाशायजातवान् ॥ सीतालक्ष्मीस्तुसंभूतासर्वराक्षसनाशिनी ॥५॥ किंदेवदेवदेवेन रामेण सहविग्रहः ।। मायाहिशृणुमद्वाक्यं रामलक्ष्मणसंनिधिम् ॥६॥ भार्ययाचैवमुक्तःसनभार्यामेराव- व. रा. णोत्रवीत् ॥ चन्द्रहासेनमाहतुंदशास्यःक्रोधमाहरत् ॥७॥ गच्छामीतित्रुवन्तेन परित्यक्तोस्मि ॥ ५॥ सांप्रतम् ॥ अहंरामेणनिहतोमुक्तिंगन्तास्मिवल्लभाम् ॥८॥रावणेनहतस्यायनिरयोमेभविष्यति । इतिमत्वाप्रियेगन्तारामलक्ष्मणसंनिधि ॥ ९॥ सूचीमुखश्चघटको मंत्रिोममराक्षसौ ॥ गच्छामि ताभ्यांसहितो यत्रसावानरीचमूः॥ १० ॥ इतिश्रुत्वातुसरमापत्येदूतभयापयत् ॥ विभीषणनमस् कृत्यदूतोवाक्यमुवाचह ॥ ११ ॥ रावणप्रेरितश्चायंमैरावणइतिश्रुतः ॥ मायावलसमायुक्तोगृहीत्वा रामलक्ष्मणौ ॥ १२॥ यातुमिच्छतिदुष्टात्माह्यप्रमत्तोभवान्भव ॥ इत्युक्त्वासहसादूतः पुनर्लङ्का ययौतदा ॥१३॥ दूतस्थवचनंश्रुत्वाधर्मात्मासविभीषणः ॥ हनूमंतंसमाइयवचनंचेदमब्रवीत् ॥१४॥ मायावीवलवान्शूरो मैरावणइतिश्रुतः ॥ रावणेनप्रेरितःसनगृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥ १५॥ यातु मिच्छतिदुष्टात्माभवानक्षतुसांप्रतम् ॥ मध्येनिधीयतौसर्वान्परितःपरिवेष्ट्यच ॥१६॥ वालजाले- नचाच्छायाप्रमत्तोभवान्भवेत् ॥ शिविराणिपरामृश्यपुनर्यास्येतवान्तिकम् ॥ १७॥ एवमुक्तस्त्व सौतेनमध्येतौरामलक्ष्मणौ ॥ निधायवानरानीकंपरितःपरिवेष्ट्यच ॥ १८॥ वालेनावेष्ट्यसर्वत्र प्राकारसचिनातदा ॥ आपातालंप्रविश्याथसतस्थौकपिकुंजरः ॥ १९ ॥ गत्वाविभीषणःसोपिशिवि ॥ L ·॥ व० रा राणिपरामृशन् ॥ शाखामृगगणान्सीन वीक्षयन्विचचारसः॥ २०॥ ततःपरसवलवानमायावी राक्षसेश्वरः ॥ मंत्रिभ्यांसहितःशूरःकिंचिदूरमुपाश्रितः ॥ २१ ॥ कस्मिन्प्रदेशेसंतिष्ठन्घटकंवाक्य मत्रवीत् ॥ आगच्छशृणुमहाक्यंरामसैन्यविलोकयन् ॥ २२ ॥ करामलक्ष्मणौकुत्रह्मांजनेयोविभी- षणः ॥ विज्ञायसर्वमायाहि इत्युक्तोघटकोययौ ॥ २३ ॥ संप्राप्तःशिविरंतत्रदृष्ट्वातंतत्रमारुति ॥ प्रदक्षिणततःकृत्वाबालस्यास्यहनूमतः ॥२४॥ अशक्यइतिमत्वाथघटकस्तुसमाययो॥ अशक्यंतत्र गंतुंवावीक्षितुंवाकदाचन ॥ २५॥ बालेनपरिसंवेष्ट्यतत्रतिष्ठतिमासतिः ॥ इतिब्रुवाणंघटकंदृष्ट्वा मैरावणोब्रवीत् ॥ २६ ॥ अशक्यमितिमामुक्तंगच्छत्त्वंराक्षसाधम ॥ इतिप्रकुपितंतवैदृष्ट्वासूचीमु- खोब्रवीत् ॥ २७ ॥ अहंगच्छामिहेवीरदृष्ट्वातौरामलक्ष्मणौ ॥ तद्वानरवलंसर्वत्वत्समीपंतजाम्यह ॥ २८ ॥ इत्युक्त्वाप्रेषितस्तेनतत्रगत्त्वासराक्षसः ॥ तांभूमिभेदयामासत्रिंशद्योजनमायतां ॥ २९ ॥ तत्राप्यालोक्यतद्वालंवजाभकाठनंचसः ॥ प्रदक्षिणत्रयंकृत्वाह्यभेद्यमितिचिंतयन् ॥ ३० ॥ मैराव- णं पुनःप्राहयथाहघटकःपुरा ॥ सूचीमुखस्तदाप्राहश्रुत्वातद्वाक्यमद्भुतम् ॥ ३०॥ हनूमतोवलंस- वैवालप्रक्षेपणंतदा ॥ मैरावणस्ततोधै-चिंतयामासवीर्यवान् ॥ ३२॥ इतिश्रीवाशिष्ठे रामायणे उत्तरचरित्रे हनुमद्दिजये तृतीयोध्यायः ॥ ३॥ वशिष्ठउवाच ॥ दृष्ट्वातंमारुतिंतत्रवालप्राकारसंयु: तम् ॥ तद्वानरवलसर्वपालयन्तौनृपात्मजौ ॥१॥ अशक्यमितिमत्वायसोप्यचिंतयदात्मनि । ६ ·व०रा० ॥ ७॥ असौहनूमान्वलवानविख्यातवलपौरुषः॥ २॥ रावणेश्वरशक्त्यातुसौमित्रेमूर्छितस्यतु ॥ पुनर्यजी- वयामासह्यानीयौषधिपर्वतम् ॥ ३ ॥ तिस्रःकोटीश्चगन्धर्वान्तत्रहत्वातुराक्षसान् । मध्ये पुनर्यथा- स्थानस्थापयामासपर्वतम् ॥ १॥ एवंकृतंहनुमतामहत्कार्यपुराखलु ॥ इदानींतुकथंवीरोमयावंचयि- तुंक्षमः ॥ ५॥ इतिव्याकुलचित्तःसन्मुहूर्तसमचिंतयत् ॥ मायाविभीषणोभूत्वासमीपंमारुतेस्- तदा ॥ प्रहसन्मधुरवाक्यं हनमंतमभाषत ॥ ७॥ रामस्त्वयिवृथाकापंचक्रसौमित्रिणासह ॥ को हेतुस्तस्यकोपस्यवदतत्वेनमारुते ॥ ८ ॥ अत्रमातिष्ठहेवीरपलायनपरोभव ॥ विभीषणेनैवमुक्तः प्रत्युवाचानिलात्मजः ॥ ९॥ विभीषणशृणुष्वेदं त्वयाज्ञप्तोस्मिसांप्रतं ॥ अत्रस्थास्यामिहेवीरवाले नावेष्ट्यतावुभौ ॥ १०॥ अप्रमत्तोस्मिसर्वत्रसंरक्ष्येरामलक्ष्मणौ ॥ नास्तिमय्यपराधोपिनकृतोराक्ष सेश्वर ॥ ११ ॥ विभीषणउवाच ॥ मारुतेदूरतस्तिष्ठगत्वाद्याहंतदंतिकं ॥ तवस्नेहंकरिष्यामिरामेण सहमारुते ॥ १२॥ मायाविभीषणेनैवमुक्तस्तंहनुमान्कपिः ॥ अहंदूरंगमिष्यामिस्नेहंकुरुममानघ । १३॥ इत्युक्त्वानुमान्वालसंकोच्यदूरमास्थितः॥ ततःप्रविश्यशिविरंवीक्ष्यतौरामलक्ष्मणौ ॥१॥ नेत्रेचौरांजनंदत्वाललाटेतिलकंददौ॥प्रकार्यवानरानकिमत्तचूर्णशताननः ॥१५॥ माययातावदृश्यः सन्फेटिकायांनिधायच ॥ नभोमार्गेणपातालेलंकायांप्रविवेशह ॥१६॥ भद्रकाल्यालयेपेटीसंस्थाप्ये नाररक्षह ॥ शिविराणिपरामृश्यपुनरायाद्विभीषणः ॥ १७ ॥ विभीषणोववादीक्ष्यव्याकुलंमास्ता ७ ·व० रा० त्मजम् ॥ विहायवानरवलंदूरात्तौरामलक्ष्मणौ ॥१८॥ तत्रार्कतिष्ठसेवीरप्रमत्तइवमारुते ॥ इतिब्रुवं तहनुमान् विभीषणमुवाचह ॥ १९ ॥ त्वमेवतत्रतिष्टेतिमांसंप्रत्युक्तवानसि ॥ रामं च लक्ष्मणचैव ॥८॥ कोपितमायचानघ ॥ २० ॥ नास्तिमय्यपराधोत्र किंकृतोवामयाप्रभो ॥ अहमेवत्वयाज्ञप्तः स्थास्ये- दूरतरोवलात् ॥ २१ ॥ एवमुक्तेहनुमताज्ञात्वामेराबणेप्सितं ॥ आत्मरूपधरेणैवं वंचितौरामलक्ष्म णौ ॥२२॥ ततोहनुमतासाकं प्रविश्यशिविरंमहत् ॥ प्रमत्तंव्याकुलबलंदृष्ट्वाव्याकुलमानसः॥२३॥ श्रीरामलक्ष्मणंतत्रध्यात्वासोप्याहमारुति ॥ मैरावणस्यवृत्तांतं शृणुवक्ष्याम्यतंद्रितः ॥ २४ ॥ आदौ रामंनमस्कृत्यप्रवक्तुमुपचक्रमे ॥ २५ ॥ इतिश्री वाशिष्ठेरामायणे हनुमद्दिजये चतुर्थोऽध्यायः॥ ४ ॥ वशिष्टउवाच ॥ विभीषणस्ततोध्यात्वा हनमंतमुवाचह ॥ लकायाउत्तरेभागेश्धेतहीपेमनोहरे॥१॥ शतयोजनविस्तीर्णे नानामृगसमाकुले ॥ नानाविहंग संपुष्टे मृगराजविराजिते ॥ २ ॥ मत्तमातंग संयुक्ते गिरिनिर्भरशोभिते ॥ नानापुष्पफलोपेते लवणोदधिवेष्टिते ॥ ३ ॥ बहुराक्षसभूयिष्ठे सरोवर विराजिते ॥ अलिहेमारविंदाभ्यां पद्मकोर्शमहत्सरः॥ ४॥ योजनत्रयविस्तीर्ण मत्स्यकच्छपसंकुलं । कहारोत्फुल्लसंछन्नशैवालवातसंकुलं ॥ ५॥ तस्मिन्सरस्येकपद्मराजतेयोजनायतम् ॥ तस्यपद्मस्य नालंचत्रिंशद्योजनमात्रकम् ॥ ६॥ आसीनालान्तरेमार्गस्तेन मार्गेणगच्छतां ॥ रक्षसांभवनंतत्र दुर्घटत्रिदिवौकसां ॥७॥ लंकाप्रतिनिधिःसासीद्विश्वकर्मविनिर्मिता ॥ तत्रपाताललंकेतिविख्याता ·॥ सापुरीशुभा ॥ ८॥ सौवर्णराजतंकांस्यंताम्रकालायसंत्रपु ॥ सूर्यकांतिशिलाभिश्च काल्पितविश्व व० रा० कर्मणा ॥ ९ ॥ प्राकारैःसप्तभिर्युक्ता रक्षोगणनिषेविता ॥ शृंगैरहालकैरञ्चैर्गोपुरैःसमलंकृता ॥१०॥ योजनत्रयविस्तीर्णा योजनानांदशायता ॥ वाजिवारणसंपूीरथयूथसमावृता ॥११॥कश्यपस्यसुतः ॥ ९ ॥ श्रीमान्मायाबलसमन्वितः ॥ मैरावणइतिख्यातस्तांपुरीपर्यपालयत् ॥ १२ ॥ अस्माकमपिदायादो दैत्यःकामचरोवली । दुर्दडीभगिनीतस्यकालकेयायतांददौ ॥ १३ ॥ नीलमेघःकालनेमिस्तयोस्तत्तन- यावुभौ ॥ कालनेमिहतोयुद्धत्वयैवकपिकुंजर ॥ १४ ॥ मैरावणस्तुनिगडैर्वध्वातौपालयन्पुरीं ॥ रावणप्रेरितःसोद्यरूपमास्थायमामकम् ॥ १५॥ तौगृहीत्वाययौतत्रभद्रकाल्यालयेशुभे ॥ पेटिकायां विनिक्षिप्यस्वांतःपुरमुपाविशत् ॥ १६ ॥ प्रातःसूर्योदयेकाले भद्रकाल्यैसराक्षसः ॥ वलिंदास्यति क्षिप्रंतीभवान्तद्गच्छमारुते ॥ १७ ॥ तत्रमैरावणंहत्वा गृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥ प्रयाहिसूर्य्यात्प्रागे वयाहिशीघंभवानितः ॥ १८ ॥ विभीषणवचःश्रुत्वाविस्मयात्प्रत्युवाचतम् ॥ गच्छामिलंकापाताले हत्वामैरावणंततः ॥ १९ ॥ सूर्योदयात्तौप्रागेवगृहीत्यायामितेन्तिकम् ॥ इत्युक्त्वातंनमस्कृत्यध्या- त्वातौसकृतांजलिः ॥ २० ॥ उदीचींदिशिमुद्दिश्यलंघयामासमारुतिः ॥ श्वेतद्वीपंततःप्राप्य पद्म कोशसरोवरम् ॥ २१॥ एकयोजनविस्तारहमपनंददर्शसः॥ मशकीकृतगात्रःसन्पद्मनालेनमारुतिः ॥ २२ ॥ प्रविश्यतांसमीक्ष्यैवं विस्मयंपरमंगतः ॥ तत्रस्थित्वामुहूर्ततु पूर्वद्दारमुपागमत् ॥ २३ ॥ ॥ ॥

·॥१०॥
तत्रकश्चिन्महावीरः पुरुषःपुररक्षकः ॥ दृष्ट्वागतंहनूमंतमाययौमत्स्यवल्लभः ॥ २४ ॥ तंदृष्ट्वा
करा० चाप्यगणयन् जगामानिलविक्रमः ॥ गच्छंततंसमुद्दीक्ष्य तस्यमार्गमरुंधयत् ॥ २५ ॥ पंथानमव-
रुंधतंहनूमानिदमब्रवीत् ॥ गच्छामिरामकार्यार्थ त्यजमार्गमहामते ॥ २६ ॥ इतितद्वचनंश्रुत्वा
प्राब्रवीन्मत्स्यबल्लभः ॥ रक्षामिसर्वतोलंकामहमैरावणाज्ञया ॥ २७॥ जित्वामामत्रगंतव्यं युद्धं
कुरुमयासह ॥ इत्युदीर्यहनूमंतं रुंधमार्गसपूरुषः ॥ २८ ॥ मुष्टिनाताडयामास बज्राभेनसतं
कपिः ॥ मात्स्योपिकुपितस्तस्मिन् मुष्टिनाभ्यहनत्कपिम् ॥ २९॥ परस्परंमुष्टियुद्धे जघ्नतुर्जय-
कांक्षिणौ ॥ पर्वताविवयुद्धेन राजेतेहस्तिनाविव ॥ ३० ॥ कंठीरवकिशोरौद्दौ मल्लयुद्धविशारदौ ॥
चरणाभ्यांचहस्ताभ्यां स्वबलेनैवमारुतिः ॥३१॥ उत्पाटयामासरुषा मुहस्तंमत्स्यबल्लभः ॥
मुष्टिनाताडयामास मारुतेस्तत्रवक्षसि ॥ ३२ ॥ तस्यमुष्टिप्रहारेण मुहूर्तमूर्छितःकपिः ॥ शिरःकंपं
ततःकृत्वातमुत्थायाब्रवीत्पुनः ॥ ३३ ॥ भवान्कःकस्यपुत्रोसि कामातातवनोवद ॥ इत्युक्तःसमहा-
वीरो हनूमंतमुवाचह ॥३४ ॥ झषीमाताहनूमान्मे पिताहंमत्स्यबल्लभः॥ इतितद्वचनंश्रुत्वाविस्मितः
कपिरब्रवीत् ॥३५॥ हनूमानतितेजस्वी ब्रह्मचारीजितेन्द्रियः॥ हनूमतःकभा-स्तिकथंवाकुत्रसं-
१०
गमः॥३६॥ उत्पत्तिस्तेकथंवीरतत्सर्ववक्तुमर्हसि ॥ आंजनेयवचःश्रुत्वानामोत्पत्तिमुवाचसः॥३७॥
सीतामन्विष्यमाणःसन् रामस्यांगुलीयकम् ॥ आदायहनुमान्वीरोययौलंकापुरानघ ॥ ३८ ॥

·व०रा० गच्छन्वेगेनवलवानखेचरोलवणांवुधौ ॥ स्वेदविंदुससर्जाथभक्षयामासतंझषी ॥ ३९ ॥ तस्यामहं प्रजातोस्मि यतःसंप्रतिमाव्रज ॥ इतित्रुवंतंतधीरंपुरुषंमत्स्यबल्लभम् ॥ ४०॥ आलिंग्यहनुमाँस्तत्रत्व- त्पिताहंवचोब्रवीत् ॥ सहायंकुरुमेपुत्ररामकाऱ्यार्थिनोवयम् ॥ ४१ ॥ अहंरामस्यदासोस्मिसुग्रीव ॥११॥ सचिवोह्यहं ॥ मैरावणःसोर्द्धरात्रेप्रविश्यशिविरंतुनः॥ ४२ ॥ विभीषणस्यवेषेणमोहयित्वाखिला- श्चमा ॥ आययौमाययालंकांगृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥४३॥ तत्रगच्छामिवेगेनत्यजमार्गममाधुना ॥ इत्युक्तवंतपितरं हनूमंतमुवाचसः ॥ ४४ ॥ अहंमूछोगमिष्यामि तवमुष्टिप्रहारतः ॥ मम- वक्षस्थलेशीघ्र प्रहरस्वपुरीब्रज ॥ ४५ ॥ तत्वावचनंतस्यमुष्टिनाप्रहरत्तदा ॥ पातयित्वा सतंधीरं पुरुषंमत्स्यबल्लभम् ॥ ४६ ॥ तत्पुरोपांतभागेषु चचारकपिकुंजरः ॥ ४७ ॥ इति श्री वाशिष्ठे रामायणे उत्तरचरित्रे हनुमाद्दिजये पंचमोध्यायः ॥ ५॥ वशिष्ठउवाच ॥ मैरावणस्तु भगिनीमुदीक्ष्याहतदापुनः ॥ घटंगृहीत्वावेगेनजलमानयसांप्रतम् ॥ १॥ भद्रकाल्यास्तुपूजायै दुर्दडीयाहिसत्वरं ॥ तेनभ्रात्रासमादिष्टादुर्दडीभगिनीतदा ॥२॥ घटमादायवेगेनपूर्वद्वारमुपागता ॥ पत्तनाबहिरागत्यस्थित्वातत्राचिंतयत् ॥ ३ ॥ अर्धरात्रेगतःप्राहलंकांमैरावणोह्यसौ ॥ गत्वातत्र महावीरोभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ॥४॥ रूपलावण्यसम्पन्नौक्षत्रियौलक्षणान्वितौ ॥ तिरस्कृतरतीनाथा ११ वनूपमपराक्रमौ ॥ ५॥ आजहारासुरःश्रीमान्मायावलसमन्वितः ॥ पेटिकायांविनिःक्षिप्यभद्र ·MES काल्यालयेथुना ॥ ६ ॥ निधायगत्वास्ववेश्मभार्ययासहमोदते ॥ जातेमूर्योदयेतोहौवलिंदेव्यप्रदा स्यति ॥ ७ ॥ इतिचिंताकुलादीनानद्यास्तारमुपागमत् ॥ निशम्यवचनंतस्यासूक्ष्मरूपेणमारुतिः वरा ॥ ८॥ तामुपेत्यसुदुर्दडीमिदंवचनमब्रवीत् ॥ कासित्वंकुतआसीनानामकिंकरोषिकिं ॥ ९॥ कर्त- व्यतेमयातित्सर्वशंसितुमर्हसि ॥ कस्खंचानररूपेणकिंवक्ष्यसिवदस्वतत् ॥ १० ॥ अहंदासोस्मि रामस्यहनूमान्नामवानरः॥ वंचयित्वात्मनःसर्वान्गृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥ ११ ॥ आययोसणुनर्लका पातालेराक्षसेश्वरः ॥ भद्रकाल्यालयेतेनस्थापितौरामलक्ष्मणौ ॥ १२॥ अतोहमागतोदुरात्वंनवे- शयमापुरी ॥ त्वयास्माकमिदंकार्यपश्चादुपकरोमिते ॥ १३ ॥ इत्युक्त्वातेनदुर्दडीसाबवीन्मारुता- स्मज ॥ मैरावणोममभ्राताभगिनीतस्यचास्म्यहं ॥ १४ ॥ कश्यपस्यतनूजास्मिदुर्दडीतिसमाहृया ॥ ममपुत्रनीलमेघंकालकमंचमत्पतिं ॥ १५॥ निगडैवैधयित्वासौपालयत्यसुरःपुरीम् ॥ प्राकारान्तर मध्येतुगृहंमैरावणस्यच ॥ १६ ॥ द्वितीयेसालमध्येतुभद्रकाल्यालयोमहान् ॥ तस्मिन्देवालयेपेटी रामलक्ष्मणगर्भिताम् ॥ १७॥ वर्ततेन्तःपुरस्त्रीभिर्विनिक्षिप्यासुरेश्वरः ॥ वलिंदास्यतिदेव्यैस पूजानन्तरमेवतौ ॥ १८ ॥ पूजाजलार्थमायाता भ्रात्रातेनप्रचोदिता ॥ तुलायंत्रेणसंयुक्तां कथं प्रावेशथाम्यहं ॥ १९ ॥ भैरावणोविजानीयाद यदिमांहंतुमिच्छति ॥ एवमुक्तःसहनुमान् दुर्दड्या १२ पुनरब्रवीत् ॥ २० ॥ अहंप्रविश्यनगरं गृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥ हत्वात्वभ्रातरंयुद्धे सर्वानपिच ·राक्षसान् ॥ २१ ॥ त्वत्पुत्रायप्रदास्यामि नीलमेघायभामिनि ॥ इदंतुनगरंसर्व वस्तुमातसमाकुलं ॥ २२ ॥ इत्युक्तासाब्रवीद्दीर मदृश्यस्त्वंमयागमः ॥ मक्षिकारूपमाश्रित्य हनूमान्मारुतात्मजः ॥ ३०रा०॥ २३॥ पूर्णकुंभोपरिस्थित्वा प्रविवेशपुरींततः ॥ पूर्वद्वारेतुलायंत्रं विपरीतंबभूवतत् ॥ २४ ॥ वैपरीत्यं ततोदृष्ट्वा दूरस्थाराक्षसास्तदा ॥ कोन्यःपुमानिहप्राप्तोनःपुरीमितिमेनिरे ॥२५॥ मारुतितंसमुद्री- क्ष्यमक्षिकारूपधारिणम् ॥ ग्रहीतुकामास्तेसर्वे राक्षसाःप्रविवेष्टिरे ॥ २६ ॥ अगृणतंहनूमंतं मक्षि- कारूपमाश्रितम् ॥ ततोहनूमान्ववृधे कामरूपीमहाबलः ॥२७॥ जघानसन्समरे राक्षसान्काम रूपिणः ॥ बालेनबध्वाहस्ताभ्यां चरणाभ्यांचामुष्टिना ॥२८॥ चचारसमरेवीरविविक्रमइवापरः ॥ एवंतद्राक्षसान्हत्वा रूपसंक्षिप्यमारुतिः ॥ २६ ॥ प्राकारान्तान्समुत्तीर्य भद्रकाल्यालयंगतः ॥ तत्रस्थांपेटिकादृष्ट्वा रक्षांस्याहत्यरक्षिणः ॥ ३०॥ गृहीत्वापेटिकांतत्र पत्तनाद्वहिराययौ ॥ अधकारावृतेदिव्ये नानाकुंजविराजिते ॥ ३१ ॥ बहिःप्रदेश कांते वृक्षखंडोपशोभिते ॥ ऊर्ध्वपेटींसमुत्थाप्य दृष्ट्वातौरामलक्ष्मणौ ॥ ३२ ॥ प्रमत्तौमत्तचूर्णेन निद्रालूएवसंस्थिती आच्छाद्योपरितांपेंटीं तत्रैवस्थाप्यमारुतिः ॥ ३३ ॥ पुनःपाताललंकायां प्राविशद्धंतुमासुरान् ॥ हतशेषा:समागत्य मैरावणमथात्रुवन् ॥ ३४ ॥ मैरावणासुरश्रेष्ठ महद्भयमुपस्थितम् ॥ कोप्यन्य- १३ स्त्वत्पुरींप्राप्य गृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥ ३५ ॥ निहत्यराक्षसान्सर्वान् विजयीसपुनर्ययौ ॥

·पेटिकाहरणंश्रुत्वा क्रुद्धःसन्निर्ययोपुरात् ॥ ३६ ॥ इतिश्री वाशिष्ठेरामायणे उत्तरचरित्रे हनुम- द्विजये षष्ठोऽध्ययः ॥ ६ ॥ वशिष्ठउवाच ॥ अथमैरावणस्तत्र समाहूयससत्वरम् ॥ कालकेयं- व०रा० नीरमेघं घटकराक्षसोत्तमम् ॥ १॥ सूचीमुखंचरक्ताक्षं तदावाक्यमभाषत ॥ वयमुत्थायगच्छामो ॥१४॥ राक्षसैर्वहुभिवृताः ॥ २ ॥ आगच्छंतुरथारूढा राक्षसाःक्रूरदर्शनाः ॥ इत्युक्त्वाराक्षसान्सर्वान् रथमार ह्यसत्वरः ॥ ३॥ शक्तितोमरकुंतासि शूलपट्टिशसंयुतं ॥ अष्टवाजिसमायुक्तं सचापं- सहसारथिं ॥ ४ ॥ त्रिकोटिवलसंयुक्तो युद्धंकर्तुसमाययौ ॥ अनुजग्मुर्महात्मानः शूलशक्त्यसि- धारिणः ॥ ५॥ रथहस्तिहयारूढा राक्षसायुद्धकाक्षिणः ॥ सिंहनादंततःकृत्वा परिवत्रु:- समीरजं ॥ ६॥ दृष्ट्वागतान्सवेगेनशैलमुत्पाव्यतस्थिवान् ॥ तंवीक्ष्यनिर्भयवीरमसहायंमहाकर्षि ॥ ७॥ गजेनंतर्जनंकृत्वाकालकेयादयस्तदा ॥ ववर्ष शरवर्षाणिसवेलोकाश्चकंपिरे ॥ ८॥ सर्वा. स्तानपिचिच्छेदवालहस्तांघ्रिघट्टनैः॥ कालकेयस्तुशूलेनमहतामारुतात्मज ॥ ९॥ विभेदसमरेधीरः करवालेनचानन ॥ तस्यतीक्ष्णैर्दिव्यशरैः पुष्पितःकिंशुकोयथा ॥ १०॥ चकाशेसमरेधीमान् हन- मान्कपिकुंजरः ॥ पादपश्चिसमुद्धृत्यकालकेयंजघानतं ॥ ११ ॥ शूचीमुखंतुशैलेनवालेनघटकंतथा ॥ एवंहत्वाहवेधीमान् तिस्रःकोटीश्चराक्षसान् ॥ १२ ॥ अथमैरावणंदृष्ट्वा रथस्थंराक्षसेश्वरम् ॥ ऊर्द्वमुत्प्लुत्यसहसाध्वजचिच्छेदसंयुगे ॥ १३ ॥ द्रौशैलौतुकराभ्यांतुगृहीत्वैकमपातयत् ॥ तस्यशैल ॥

·ब०रा० प्रपातेनभग्नस्तत्स्यन्दनोमहान् ॥ १४ ॥ अन्येनसारथिंचाश्वान्हत्वारावणमब्रवीत् ॥ वंचयित्वा तुनःसर्वान्गृहीत्वारामलक्ष्मणौ ॥१५॥ त्वंपुरीप्रविशन्नद्यचौर्येणैवहिवर्तते ॥ नोगच्छसिमयादृष्टो नयामियममंदिरं ॥ १६ ॥ स्वामहंनत्यजाम्याशुकुरुयुद्धमयासह ॥ इत्युक्त्वाहनुमाँस्तत्रसमुत्पाव्य ॥१५॥ महीधरं ॥१७॥ मैरावणस्यशिरसि पातयामासवीर्यवान् ॥ मैरावणस्तीक्ष्णशरैस्तंविभेदमहीधरम ॥१८॥ धनुर्भग्नंचकाराशुपादपेनसवेगवान् ॥ मैरावणस्तुविरथोहताश्वोहतसारथिः ॥१९॥ मायया मोहयित्वाशखमाविश्यतमग्रहीत् । तस्यपादौचहस्ताभ्यांबध्वाभूमावपातयत् ॥२०॥ यन्मध्येससमु- स्थाययत्कण्ठमवलम्व्यसः ॥ उत्यायाशुशिरस्तस्यदूरतोविससर्जह ॥२१॥ तच्छिरश्चकवन्धश्चसंगतो समरेपुनः॥ तद्वीक्ष्यहनुमान्क्रुद्धस्तस्यवक्षस्यताडयत् ॥२२॥ मुष्टिनाभ्यहनत्सोपितेनमूर्छामवापसः॥ पुनःसंज्ञामवाप्याथ हनूमानदिवमुद्धतम् ॥ २३ ॥ गृहीखाचरणीतस्य वेधाभूत्वापतद्भुवि ॥ पुन- स्तोसंगतादृष्ट्वा विस्मयेनाचिंतयत् ॥ २४ ॥ तत्कन्तिकमागत्य यदस्यविविसंस्थिता ॥ मेरा- वणस्यप्राणाया वायवःपंचसंस्थिताः ॥ २५॥ शृंगस्वरूपास्तिष्ठन्ति गण्डशैलेहिमालये ॥ न यान्तिमरणंयादगास्तावत्सजीवति ॥ २६ ॥ पञ्चभृङ्गान्पुरोहत्वा ह्येनंसंहरमारुते ॥ इत्युक्त्वा १५ सापिदुर्दडी विवेशान्तःपुरन्ततः ॥ २७ ॥ निशम्यवचनंतस्याः संक्रुद्धोस्द्रसम्भवः ॥ रौद्राकारेण जज्वाल सर्वलोकभयङ्करः ॥ २८ ॥ मैरावणपातयित्वा मुष्टियुद्धान्मुडस्ततः॥ तस्यकण्ठेपदन्यस्य ·MARAT दक्षवामहिमाचले ॥२९॥ धर्षयित्वास्वदेहच त्रिविक्रमइवावभौ । गृहीत्वागण्डशैलतु मुंगेःसह व०रा० समीरजः ॥ ३०॥ कराभ्यांतचनिष्पीञ्च भृङ्गरूपमहाह्यसु ॥ शिरश्चोत्पाटयामास धीरःसमर मूर्द्धनि ॥ ३१ ॥ एवंहत्वासहनुमान् कालान्तकइवावभौ ॥ राक्षसाहतशेषाश्च दृष्ट्वामैरावणंहतं ॥१६॥ ॥ ३२ ॥ पाताललंकांविविशुर्भयसंत्रस्तचेतसः॥ ववर्षःपुष्पवर्षाणि देवाःसाग्निपुरोगमाः ॥ ३३ ॥ देवदुंदुभयोनेदुननृतुश्चाप्सरोगणाः॥ वृन्दारकैस्तूयमानो हनूमान्सम्बभौततः ॥ ३४ ॥ इति सकलसुरारिसंघानतुलपराक्रमोविजित्य ॥ रणभुविनिहत्यतंवभौ सुरमुनिसंघसुपूजितोहनूमान् ॥ ३५ ॥ इतिश्रीमद्वाशिष्ठेरामायणे उत्तरचरित्रे हनुमद्दिजये मैरावणवधोनाम सप्तमोध्यायः ॥७॥ वशिष्ठउवाच ॥ अथप्रविश्यलङ्कायां दुर्दडीमिदमब्रवीत् ॥ त्वद्भ्रातृपालितालकां त्वत्पुत्रायददाम्यह ॥१॥ इत्युक्त्वाहनुमान्वीरो नीलमेघतदात्मजम् ॥ तस्यांपाताललङ्कायामभिषिच्याविनिर्ययौ ॥२॥ पुरान्निर्गत्यसंकेत स्थानंवीक्ष्यसमीरजः ॥ उत्सृज्यपेटिकांतत्र भुजेनिक्षिप्यतावुभौ ॥ ३॥ आज- गामतदालङ्कां दशास्यपुरपालिताम् ॥ प्रविशन्नालमार्गेण शिविरेप्रविवेशह ॥ ४ ॥ विभीषणंपरि- प्वज्य नमस्कृत्येदमब्रवीत् ॥ आनीतौराक्षसश्रेष्ठ भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ॥ ५॥ विभीषणस्तुतौवीक्ष्य १६ भ्रातरौरामलक्ष्मणौ ॥ समालिंग्यकपिश्रेष्ठमिदंवचनमब्रवीत् ॥ ६॥ हरिश्रेष्ठमहाबीर कृतकार्य महत्त्वया ॥ इत्युक्त्वाबहुमान्यैनं प्रहर्षमतुलंययौ ॥७॥ ततःसूर्योदयेजाते उत्थितौरामलक्ष्मणौ ॥

·व०रा० उद्वीक्ष्यवानरानीकं उत्तस्थौतद्रणाङ्गणे ॥ ८॥ ततःकोलाहलंचक्रुर्वानरास्तमहौजसः॥ तच्छत्वा रावणोभूयो युद्धकांक्षीत्वयासह ॥ ९॥ स्वपुरान्निर्गतस्तस्मात् युद्धंकृत्वासुदारुणं ॥ अहोरात्रैस्त्व- यारामनिर्जितोरणमूनि ॥१०॥ तंरावणरणेहत्वा ह्यभिषिच्यविभीषणं । लङ्कायांसीतयासार्ध ॥१७॥ भ्रातृभिःसहसंगतः ॥ ११ ॥ निवृत्तवनवासस्त्वमयोध्याराज्यमाप्तवान् ॥ आंजनेयस्यमाहात्म्य प्रसंगात्तेमयोदितम् ॥ १२ ॥ अजानतात्वयाकर्म कृतमेतेनराघव ॥ एतत्समोवलीभक्तस्तवराम नविद्यते ॥ १३ ॥ वशिष्ठस्यवचःश्रुत्वा रामःसामात्यसोदरः ॥ संतुष्टःसन्नाञ्जनेयामिदंवचनमब्रवीत् ॥ १४ ॥ अत्रागच्छेत्भवान्वीर कृतमस्मत्प्रयोजनम् ॥ वयाशक्यमशक्यंतद्देवानामपिदुर्लभम् ॥ १५ ॥ एवमुक्तवाहनूमंतं परिष्वज्यरघूत्तमः ॥ वजकीलितसौवर्ण कमलोत्पलराजितं ॥ १६ ॥ अष्टपत्रशतैःपनेः संयुतहारमुत्तमम् ॥ ददौतस्मिन्सभामध्ये गृहीत्वाकपिकुंजरः ॥ १७॥ रामस्य चरणोस्पृष्ट्वाशिरसातद्दधारसः ॥ तेनहारेणशुशुभे हनूमान्वानरोत्तमः ॥ १८ ॥ तारागणसमा- युक्तः काश्नाचलसंनिभः ॥ निवस्य॑सर्वान्भूपालान्वानरानाक्षसानपि ॥ १६ ॥ अन्तःपुरंप्रवि- श्याथ सरेमेसीतयासह ॥ इदंपवित्रममलं महापातकनाशनम् ॥ २० ॥ हनुमाद्विजयंपुण्य मैरा. वणवधोज्वसम् ॥ विद्वत्प्रीतिकरंश्रोतुरायुरारोग्यकारणं ॥ २१ ॥ सर्वानीधप्रदनणां पुत्रपौत्र प्रवर्द्धनम् ॥ येशृण्वन्तिसदाभक्त्या येलिखन्तिपठन्तिच ॥ २२ ॥ तेपुत्रपौत्रैस्सहिता भुक्तवा * SANE १७ ·भोगाननेकधा ॥ तदन्तेमुक्तिमायान्ति यावदाचन्द्रतारकम् ॥ २३ ॥ इति श्रीमहासिष्ठे रामायणे व० स० हनुमाद्विजयोनामाष्टमोध्यायः ॥ ८॥ वशिष्ठ उवाच ॥ राघवस्याभिषेकार्थे स्वागतानाजबल्लभान् ॥ तदाप्रेषयितुंरामश्चकमेजानकीपतिः ॥ १ ॥ भरतंलक्ष्मणंचैव शत्रुघ्नभ्रातृवत्सलम् ॥ उवाचवचनं ॥१८॥ धीमानानयध्वंनृपानिह ॥ २॥ कौशलोभानुमन्तश्च मागधश्चित्रभाषणः ॥ युधाजित्केकयाधीशः काशिराजःप्रतर्दनः ॥ ३ ॥ सौराष्ट्राधिपति/मान् चित्रकेतुश्चवीर्यवान् ॥ अङ्गेश्वरोरोमपादो भीष्मोवैदर्भकोनृपः ॥ ४॥ मिथिलाधिपतिर्धीमान् जनकोराजवल्लभः ॥ विशालपुरनेताचसु- मतिनीमवीर्यवान् ॥ ५॥ सिंधुसौवीरकर्णाट लाटद्रविडगुर्जराः ॥ कलिङ्गचोलनेपाल मत्स्य भूनायकोत्तमाः ॥ ६ ॥ अन्येद्वीपान्तरेभ्योये समायाताधराधिपाः ॥ सर्वान्तान्मन्दिरेभोक्तुं निमंत्रय ममाज्ञया ॥७॥ रामस्थवचनं श्रुत्वाशत्रुघ्नभरतावुभौ ॥ गत्वातुसर्वभूपानांभोजनायनिमन्त्रिताः ॥८॥ आजग्मुःसर्वराजानो मुनयःशंसितब्रताः ॥ अगस्त्योनारदःकण्वोमार्कण्डेयोथगौतमः ॥ ९ ॥ विश्वामित्रोवशिष्टश्च दुर्वासाभृगुरङ्गिराः ॥ कात्यायनःकश्यपोत्रिभरद्वाजोवृहस्पतिः ॥ १० ॥ जाम- दग्न्योवामदेवो तथाच्यवनकौशिकाः ॥ रूदुर्घकण्डजावालिः सुतीक्ष्णःशखलेखकौ ॥ ११ ॥ आहू- १८ तालक्ष्मणेनैव मुनयोभोक्तुमाययुः ॥ दूताहतासमाजग्मुनिराजितकाशिनं ॥ १२ ॥ वानराधि पतिर्वीरः मुग्रीवोचंगदोनलः ॥ जाम्बवान्शरभोजम्भो गवयोगन्धमादनः ॥ १३ ॥ गजोगवाक्षः %3D

·व०रा०
पनसोहनूमान्धूम्रकेशरी, नीलोदधिमुखस्तारःकुमुदश्चशितध्वजः॥१॥रम्भःशतवलिस्तीत्रःसुषेणो
विनतोपरे॥अनुजग्मुर्महात्मानःसर्वेवानरपुङ्गवाः॥१५॥ पञ्चभिःकोटिभियुक्तोराक्षसेस्सविभीषणः॥
गौरीसरस्वतीतत्रानसूयाप्यस्न्धती ॥१६॥ अहल्यामुनिपल्यश्च लोपामुद्रातपस्विनी ॥ तारास्मा-
॥१९॥ दयःसर्वावानरीणांगणास्तदा॥१७॥शरमात्रिजटाचैवरामदर्शनलालसाः।मनुष्यवेषायोषास्तावानरा-
राक्षसास्तदा॥१८॥ दिव्याम्बरधराःसर्वे दिव्यभूषणभूषिताः। दिव्यमाल्यगुणोपेताःसाकेतनगरेययुः
॥ १९ ॥ चतुर्दशात्रवर्षाणि सुप्त्वायापुनरुत्थिता ॥ तांसमीक्ष्यसमासीनां वैदेहीवाक्यब्रवीत् ॥२०॥
उर्मिलेशृणुवृत्तांतमात्मनश्चसुशोभने ॥बनवासस्यगमनमुनीनादर्शनंतदा ॥२१॥ पञ्चवठ्यांनिवासंच
ह्यनसूयाभिभाषणं ॥ आत्मापहरणंचैव रावणेनदुरात्मना ॥ २२ ॥ जटायुषश्चमरणं लंकायाश्च
निवेशनम् ॥ अशोकवनिकामध्ये राक्षसीगणगर्जनं ॥ २३ ॥ ऋक्षवानरगोपुच्छैः सङ्गमोराघवस्य
च ॥ आंजनेयस्थसंवादं मुद्रिकाहरणंतथा ॥ २४ ॥ आंजनेयस्यमाहात्म्यं सर्वराक्षसनाशनम् ॥
शिरोरत्नप्रदानञ्च कुशलचात्मनस्तदा ॥ २५ ॥ रामयुद्धाभिगमनं समुद्रतरणंतदा ॥ लङ्कायास्तु
निरोधञ्च निधनंसर्वरक्षसाम् ॥ २६ ॥ रामरावणयोयुद्धं पंचत्वंरावणस्यच ॥ विभीषणस्यलङ्काया
मभिषेकंमहोत्सवं ॥ २७ ॥ अग्नौप्रवेशंस्वस्यास्तु पुनरागमनंततः ॥देवाभिभाषणंतत्र श्वशुरस्य
चदर्शनम् ॥२८॥ वरप्रदानंदेवानां पुष्पकारोहणंततः॥ किष्किन्धादर्शनंतत्र भरद्वाजस्यदर्शनम् ॥२९॥

·अयोध्यायांप्रवेशश्च सर्वतेभिहितंमया ॥ इतित्रुवंतीसासीता तयाचोमिलियासह ॥३०॥माण्डवि- श्रुतिकीर्तिभ्यां सहसान्तःपुरंययौ ॥ भरतंप्राहधर्मात्मा शत्रुघ्नस्तदनन्तरम् ॥ ३१ ॥ सर्वान्समा- ब०रा० गतान्वीक्ष्य राजानस्त्वागताइति ॥ शत्रुघ्नस्यवचःश्रुत्वा भरतःकैकयीसुतः ॥ ३२ ॥ सप्तकक्षान्तरं ॥ २०॥ दिव्यं सप्ताचिर्दीतिशोभितम् ॥ सप्तावलयसंछन्नं सप्ताश्चकुलसंकुलम् ॥ ३३ ॥ प्रवेशयामास तदा गृहंरत्नोपशोभितम् ॥ अलंकृतवितानाद्यैः प्रमदापुंजरंजितम् ॥ ३४ ॥ शारिकाशुकसंकीर्ण नीलकण्ठविराजितम् ॥ अरुन्धत्यादिनारीभिस्तस्मिन्संस्थाप्यराघवः ॥ ३५॥ आत्मनश्चगृहेरम्ये नानालङ्कारशोभिते ॥ आंजनेयांगदौतारं राक्षसेन्द्रविभीषणं ॥ ३६ ॥ सूर्यात्मजनलंनीलं स्थापया मासराघवः ॥ कुम्भसम्भवमुख्याश्च ऋषयोयेतपोधनाः ॥३७॥ कोशलप्रमुखाःशूराः राजानोमातु- लादयः॥मिथिलाधिपतिश्चैव रामेणसहसंस्थिताः ॥३८॥ लक्ष्मणस्यगृहेरम्ये हर्म्यमालाविराजिते । शत्रुघ्नस्यगृहेसर्वान्सैन्यान्संस्थाप्यराघवः ॥३९॥ साकेतनगरेधीमान् राजमार्गेषुसंस्थिताः॥राक्षसा- वानराश्चैव श्रेणीभूताश्चकाशिरे ॥४०॥ रम्भापत्राणिसामाणि सौवर्णानिवहून्यपि ॥ विप्राणांपुर- तस्तेषां दापयामासवीर्यवान् ॥४१॥ सौवर्णभाजनान्येव स्त्रीणामेवसमान्वतम् ॥ अयुतंपाचकानांच वावाश्यमभाषत ॥४२॥ शाकादीनत्रभोशीघ्र मानयंत्वितिसोब्रवीत् ॥ भरतस्यवचःश्रुत्वा ह्यति वेगेनपाचकाः ।। ४३ ॥ शाकादिसुपदार्थानि गृहीत्वातत्समाययुः॥ कौशल्याचमुमित्राचकैकेय्यन्या ·नृपाङ्गनाः ॥ ४४ ॥ सार्धत्रिशतकंस्त्रीणां तत्रतत्सर्वमाययौ ॥ सौवर्णेषुचपात्रेषु स्थापयामासमुव्रतः ॥४५॥ शाकादीनिचसर्वाणि व्यञ्जनानिचतास्त्रियः॥ अन्नकूटैश्चवहुभिःपर्वतैरिवसंस्थितैः ॥४६॥ व०रा० तदासूपकटाहैश्च शाकैर्लवणमिश्रितैः ॥ मरीचिचूर्णसंयुक्तैः राजसंसेचनैस्तदा ॥ ४७ सिद्धार्थ- ॥२१॥ रससंयुक्तैश्चूतखण्डैरलंकृतं ॥ तिलमाषादिचूर्णाद्यैरन्यैबहुभिरन्वितं ॥४८॥ चूतैश्चसहकारैश्च द्राक्षारम्भाफलैस्तदा ॥ पनसैर्नारिकेलैश्च फलैस्तत्कालसम्भवैः ॥४९॥ शर्कराखण्डसंयुक्तः कपित्थैःकदलीफलैः ॥ शकलैर्नारिकेलानां हिंगुगंधसमन्वितैः ॥ ५० ॥ शुद्धाशुविम्बसहरी मषिष्टष्ठकृतैस्तथा ॥ मरीचिखंडसंयुक्तैः शर्कराशकलैयुतः ॥५१॥ करजैर्वटकैरुच्चैर्भक्ष्यरुच्चावचैरपि ॥ लड्डुकर्मोदकैरन्यैः षड्रसैश्चसमन्वितम् ॥ ५२ ॥ शाल्योदनंविनिक्षिप्य नानावस्तूनिन्यक्षिपन् ॥ आज्यंप्राज्यंसमानीय स्वर्णपत्रपुटेषुच ॥ ५३ ॥ राजतेषुविनिक्षिप्य भुञ्जध्वमितिचाब्रुवन् ॥ अहोतृप्तास्मभद्ते इतितेषांप्रभुंजतां ॥ ५४ ॥ शुश्रावराघवःशब्दं तारतस्मिन्गृहोत्तमे ॥ जान- क्यासहरामस्तु भुक्त्त्वाशेषमनन्तरम् ॥ ५५ ॥ हनूमन्तंसमाहूय मधुरंवाक्यमब्रवीत् ॥ अत्रा- गच्छमहावीरमच्छेषंभोजनंकुरु ॥५६॥ इत्युक्त्त्वाप्रददौतस्मै स्वर्णपात्रंतुसंसदि ॥ आञ्जनेयस्तदा- दाय गृहीत्वाकवलत्रयम् ॥ ५७॥ भक्षयित्वासहनुमान्सभामध्येप्रसादजं ॥ ततस्तुरत्नसंयुक्त गृहीत्वास्वर्णभाजनं ॥ ५८ ॥ अतसीवृक्षमारुह्य संतस्थौकपिकुंजरः॥ मेलयित्वाचपत्राणि २१ ·अतस्यास्तद्वनौकसां ॥ ५६ ॥ सर्वेषांप्रददौधीरः सर्वशेषंसमुत्सृजन् ॥ हस्तप्रक्षालनंकृत्वा संतस्थुस्तेवनौकसः ॥ ६० ॥ आर्द्रकंपूगराशिंव नागवल्लीदलान्यपि ॥ भरतश्चसमानीय व०रा० ताम्बूलानिददौमुदा ॥ ६१ ॥ उच्छिष्टानिचपात्राणि हैरण्यानिततःपरं ॥ सागरेनगरस्यैव ॥२२॥ परिखायांविन्याक्षिपन् ॥ ६२॥ दृष्ट्वाशंखसहस्राणि स्वर्णपात्राण्यनेकशः ॥ शृंगाण्यारुह्यतेसर्वे वानराराक्षसास्तदा ॥ ६३ ॥ विभीषणश्चसुग्रीवो विस्मयंपरमंगताः ॥ अथावरह्यतेसर्वे राम- राजीवलोचनं ॥ ६४ ॥ ऊचुःपरमसंहृष्टाःकृतांजलिपुटास्तदा ॥ रामराघवराजेन्द्र ह्यस्माकं परमाद्भुम् ॥६५॥ किमेतन्महदाश्चर्यजायतेश्रोतुमिच्छताम् ॥ उच्छिष्ठस्वर्णपात्राणिसंत्यतानिवहू- न्यपि ॥ ६६ ॥ केषांतद्वदहेराम श्रोतुंकौतूहलंहिनः ॥ निशम्यवचनंतेषामुवाचैतान्महायशाः ॥६७॥ शृण्वन्तुमुनयःसर्वेसंभवामियुगयुगे॥ममरूपाण्यनेकानिसन्तिभूभारनाशने ॥६८॥ जन्मान्तरसह स्रेषुमयाभुक्तानितान्यपि ॥ पतन्तिस्वर्णपात्राणि परिखायांदिनेदिने ॥६९॥ अहंराक्षसनाशायवैकु- पठाद्भुविचागतः। मानुषंजन्मसंप्राप्यरावणंचसबांधवं ॥७०॥ हत्वाक्रूरंदुरात्मानमयोध्यांपालयेपुरी। एकादशसहस्राणि वत्सरंह्यत्रसस्थितः॥७१॥ मदीयमच्युतस्थानंयास्याम्यन्तेतपोधनाः॥ द्वादश्याम- तसीपुष्पै ये जंतिद्विजोत्तमाः ॥ ७२ ॥ तेषांमुक्तिम्प्रदास्यामि मदीयंस्थानमब्ययम् ॥ रामस्य वचनंश्रुत्वातापसाराक्षसास्तदा ॥७३॥ सूर्यास्मजपुरोगास्ते वानराहर्षमाययुः ॥ इति श्रीवाशिष्टे %3D २२ ·॥ रामायणेउत्तरचरित्रे श्रीरामभोजनप्रकरणंनामनवमोध्यायः ॥९॥ वशिष्ठउवाच ॥ ततोमहर्षि वरा भि-शाकंभातृभिर्वानरैर्नृपैः॥ रक्षोभिःसंभृतोरामःसभामण्डपमाययौ ॥१॥ दिव्यरत्नसमाकीर्णपितृ पैतामहंमहत् ॥ २॥ स्वर्णसिंहासनंतत्रययौरामः प्रतापवान् ॥ सिंहासनेस्थितेरामे पाश्र्वभागे- ॥२३॥ स्थितास्तदा ॥ ३॥ सौमित्रिर्भरतश्चैवशत्रुघ्नस्तदनन्तरम् ॥ उभेचचामरेदिव्येश्वेतच्छत्रंसमादधुः ॥ ४ ॥ कुम्भसम्भवमुख्याश्च उपतस्थुमहर्षयः ॥ सुग्रीवाङ्गदमुख्याश्च बानराःसविभीषणाः ॥५॥ तस्यैकतस्समातिष्ठन्नासनेषुसमंततः ॥ राजसंघाःपुरोभागेव्यतिष्ठनाघवस्यच ॥ ६॥ आसनाधि- ष्टितैःसाकंराजभिर्मुदमाययौ ॥ तस्मिन्नवसरोनिद्रासौमित्रिभ्रातृवत्सलं ॥ ७॥ आप्रापवीरस्तत्का- लेदृष्ट्वासोप्यहसत्तदा ॥ दृष्ट्वाहसन्तंसौमित्रिसभाशंकान्विताह्यभूत् ॥ ८॥ दशमासंस्थितापूर्व लङ्कायांयाचमैथिली ॥अधुनासैवनिर्लज्जाभर्तुरङ्कमुपस्थिता ॥९॥ सौमित्रिरितिमांदृष्ट्वाहसत्येवन- संशयः ॥ लज्जानम्रमुखीह्यासीत्ताम्राक्षीरामसन्निधौ॥१०॥ अग्रजवालिनंहत्वासंग्रामेतन्निरागसं॥ सूर्यात्मजस्तुसुग्रीवः कृतार्थइतिसंस्थितः ॥ ११ ॥ इतिसंप्रेक्ष्यसौमित्रिर्हसत्येवनसंशयः॥ इतिल- जाकुलोह्यासीत्सभायामप्यवाङ्मुखः ॥ १२ ॥ विभीषणोराक्षसेन्द्रोधर्मज्ञइतिविश्रुतः ॥ ज्यष्ठराव- णमाहत्यराज्यकांक्षीतिरस्कृतः ॥ १३ ॥ रामशरणमापन्नइतिमांवीक्ष्यसाम्प्रतम् ॥ लक्ष्मणोयंहस- त्येवइतिचिंताकुलोभवत् ॥ १४ ॥ चतुर्दशाहिवर्षाणिवनवासंकुरुप्रभो॥ इतिमात्रानियुक्तस्यभरतः ॥ २३ ·कैकयीसुतः ॥ १५॥ इदानींभ्रातुरङ्केस्य सापत्नेविनयान्वितः॥ हसत्यस्मानिरीक्ष्यैवह्ययमेवनसंशयः ॥ १६ ॥ रावणेनहृतांसीतालंकापुरनिवासिनी ॥ परहस्तगतांभार्यातस्याःपालनतत्परः ॥ १७ ॥ व०रा० इतिमत्वातुसौमित्रिर्मामुद्दीक्ष्यहसत्यसौ ॥ इतिव्याकुलचित्तोभूद्रामोराजीवलोचनः ॥ १८ ॥ ॥२४॥ अङ्गदःपितृहन्तारंसुग्रीवंसमुपाश्रितः ॥ इत्येषमांसमुद्वीक्ष्यहसत्येवनसंशयः ॥ १९ ॥ इतिचिन्ता कुलश्चासीदेवंसभ्याःप्रशङ्किरे ॥ अथरक्तारविन्दाक्षोरोषेणमहतावृतः ॥ २०॥ अब्रवीत्परुषवाक्यं सौमित्रिभ्रातरंतदा ॥ सिंहासनद्यसौमित्रसभायांकेनहेतुना ॥ २१ ॥ ब्रूहिसत्यंभवान्वीरनोचेद्धन् म्यत्रत्वामहम् ॥ इत्युक्त्वाखड्गमादायहन्तुसमुपचक्रमे ॥२२॥ कुपितंराघवंज्ञात्वासमुत्तिष्ठन्कृता- अलिः॥ सौमित्रिरब्रवीद्वाक्यंविनयेनमहायशाः॥ २३ ॥ अहोदासोस्मितधीरकोपंमयितुमाकृथाः॥ अकारणस्यहासस्य कारणंवच्मिसाम्प्रतम् ॥ २४ ॥ भवानहंचसीताचगङ्गातीरमुपाश्रिताः ॥ इंगु दीतरुमूलेतुस्थितानांसाचशर्वरी ॥ २५ ॥ मयाविरचितांशय्यांप्राप्यत्वंसीतयासह ॥ सुप्तोसितत्र- युवयोर्गुहेनसहपालने ॥ २६ ॥ स्थितोस्मिसशरोधीरार्धरात्रेसमाविशत् ॥ निद्राममाप्यहंतावद्विह- सन्वीक्ष्यचाब्रुवम् ॥ २७ ॥ निद्रेत्याहिवर्षाणिपत्न्यांमेनवपञ्चभो ॥ मदागमनपर्य्यन्तमुर्मिलायांतु २४ त्वंवस ॥ २८॥ इत्युक्तासामयानिद्रा झुर्मिलामवसत्पुरा ॥ चतुर्दशसमाराम निद्रामेनास्ति- कानने ॥ २९ ॥ आहारोवापिमेनास्ति मयात्वेवंसमाश्रितम् ॥ सानिद्रामामनुप्राप्ता कृतोहासो ·व०रा० भयाधुना ॥ ३० ॥ एवंब्रुवतिसौमित्रौ सभायांराघवस्यच ॥ लक्ष्मणस्यवचःश्रुत्वा जाम्बवानिद मब्रवीत् ॥ ३१ ॥ रामराघवराजेन्द्र क्रोधमाकुरुलक्ष्मणे ॥ रावणि सुतपस्तप्त्वाबरदविधिमब्रवीत् ॥ ३२ ॥ तपसाममनुष्टश्चेद्दोहिमबध्यतांप्रभो ॥ निशम्यवचनंब्रह्मामेघनादमथाब्रवीत् ॥ ३३ ॥ ॥२५॥ नैतत्सिध्यतितेपुत्रवरमन्यंददामिते ॥ यामायाःसंतिलोकेषुत्वयितिष्ठन्तुता:सदा ॥ ३४ ॥ मेघ मण्डलमध्यस्थः करिष्यतिभवान्णम् ॥ अग्ने शताङ्गोनिर्यातु तंखेसारथिसंयुतं ॥ ३५ ॥ आरु- ह्यत्वंरिपणांवह्यदृश्योविजयीभवेः ॥ यदान्तरायोजायेततदानाशीभविष्यति ॥३६॥ चतुर्दशहि वर्षाणिनिद्राहारविवर्जितः ॥ रामस्यावरजोयस्यतेनमृत्युभवेत्तव ॥ ३७ ॥ इत्युक्त्वासहितोदेवैस्त त्रैवान्तरधीयत ॥ तदाप्रभृतिलोकेषुदुर्जयोदेवदानवैः ॥ ३८ ॥ अदृश्यःसन्विनिर्जित्यपाकारिरण मूर्धनि ॥ भ्रात्रासौमित्रिणासंख्येलङ्कायोनिहतःकिल ॥ ३९ ॥ अभवत्खलुसौमित्रिनिद्राहारवि वर्जितः ॥ चतुर्दशहिवर्षाणिवनवासेतचानघ ॥ ४० ॥ हासस्यकारणचैतत् क्रोधंमाकुरुलक्ष्मणे ॥ इतिजाम्बवतोवाक्यं श्रुखारामःसविस्मयः ॥ ४१ ॥ ससमालिंग्यसौमित्रिमुदावाक्यमभाषत । इदंमयानविदितखलुऋक्षेश्वरोवदत् ॥ ४२ ॥ वनवासेजागरणनिद्राहारविवर्जितः ॥ निद्रांप्राप्नुहि २५ याहित्वंसौमित्रेमत्पुरंविश ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वाराघवःप्राह शत्रुघ्नंभरतानुजं ॥ एहिशत्रुघ्नसौमित्रिं प्रवेशयगृहोत्तमं ॥ ४४ ॥ रामस्यैवंवचःश्रुत्वाशत्रुघ्नेनसमन्वितः ॥ पादौस्पृष्ट्वाथसौमित्रिजगाम ·॥ %D प्रीतमानसः॥ ४५ ॥ ततः संमंत्र्यरामणप्रविश्यान्तःपुरंतदा ॥ शत्रुघ्नकल्पिताशय्यामवाप्यरघु- व०रा० नन्दनः ॥ ४६ ॥ निद्रांकृत्वामहातेजालक्ष्मणःपुनरुत्थितः ॥ स्नात्वाकृत्वाहिकंकर्मरामान्तिकमु ॥ पाययौ ॥ ४७ ॥ इति श्री वाशिष्ठेरामायणे उत्तरकाण्डे भोजनलक्ष्मण निद्राख्याननाम दशमो- ध्यायः ॥ १०॥ शतानन्दउवाच ॥ शतानन्दोमहातेजावशिष्ठंसत्यवादिनं ॥ अष्टच्छद्रामचरितं सीताविजयसंज्ञकम् ॥१॥ वशिष्ठउवाच ॥ शतास्योनामदनजः सीतयानिहतःपुरा ॥ वक्ष्येह शृणुभद्रंततदाख्यानमहामुने ॥ २ ॥ रावणस्य चवृत्तान्तंकुम्भजान्मुनिसत्तमात् ॥ रामाश्रुत्वाप्रहृष्टो भन्मुनिभिातृभिःसह ॥ ३ ॥ अवोचद्राममुदीक्ष्यनभोवाणीमहाभूतम् ॥ प्रहृष्टाचास्मिभोराम दशास्यवधमानतः॥ ४ ॥ शतास्योनामदनुजःसर्वलोकभयङ्करः ॥ शाकद्वीपान्तरेरम्येदधिसागर वेष्ठिते ॥ ५ ॥ मायापुरमितिख्यातं स्वर्णप्राकारसंयुतं ॥ तस्मिनपुरेद्यापिवसन्भातियुष्मजिगीषया ॥ ६ ॥ रामस्तुवचनंश्रुत्वाविस्मयाकुलमानसः ॥ पृष्टवान्कुंभसंभूतं वाशितमुखस्यच ॥ ७ ॥ अगस्त्यउवाच ॥ शृणुराघववक्ष्यामि शतास्यास्यकथामिह ॥ कश्यपस्यदनुर्भार्या तत्तनूजःशताननः ॥८॥ तेनघोरेणतपसानन्दितश्चतुराननः ॥ प्रसन्नचेतसस्तस्मात् जग्राहविविधान्वरान् ॥ ९॥ २६ अभूत्तस्यवपुर्नूनं सहस्रशतयोजनं ॥ योजनानांसहस्रंच पटुत्वंवपुषोभवत् ॥ १० ॥ तारातस्य- शिरोभागे पुष्पमालाइवस्थिताः ॥ बन्दीकृतेन्द्रवरुणो मण्डलाकृतिकुण्डलः ॥ ११ ॥ सराक्षसः- ·॥२७॥ पूजयित्वा काशीपत्तनवासिनं ॥ अजरत्वममर्त्यत्वं प्रपेदेतरोत्तमं ॥ १२ ॥ त्वयालोक- हितार्थाय कर्तव्यंतद्विनाशनम् ॥ तस्यत्तहचनंश्रुत्वा चिंतयामासराघवः ॥ १३ ॥ श्रीरामउवाच ॥ व०रा० मुनेकेनप्रकारेण वध्योमेराक्षसेश्वरः ॥ वदतत्वंहिनिश्चित्य करिष्येतत्प्रयोजनं ॥ १४ ॥ रामराघव राजेन्द्र तवामोघाःपतत्रिणः ॥ नासाध्यंकुत्रयत्किंचि कुस्तस्यनिवर्हणं ॥ १५॥ श्रीरामउवाच ॥ तथैवाईकरिष्यामि मुनीशतवशासनात् ॥ शतास्यनिग्रहंसत्यं गोब्राह्मणहितायच ॥ १६ ॥ इतितंमुनिमामन्त्र्य रामोभ्रातृनथाब्रवीत ॥ शृण्वन्तुभ्रातरस्सर्वे मद्वाक्यं धर्मसंहितं ॥ १७ ॥ अहंरावणसङ्ग्रामे श्रान्तोस्मिसहलक्ष्मणः ॥ लवणासुरसंहारे शत्रुघ्नोपिश्रमान्वितः ॥१८॥ भरतस्यतुगांधर्वे संहारेहिश्रमोभवत् ॥ कोस्यशक्तोवधेकृत्वा बहुसागरलंघनं ॥ १९ ॥ इत्युक्त्वा- परिडतोवीक्ष्य हनूमंतमथाब्रवीत् ॥ आंजनेयभवच्छौयं त्रिषुलोकेषुविश्रुतं ॥ २०॥ नास्ति- किंचित्वयासाध्यं त्रैलोक्येसचराचरे ॥: कर्तब्बंमेत्वयावीर दानवस्यनिवहणम् ॥ २१ ॥ रामस्यवचनं श्रुत्वा हनुमानरूद्रसम्भवः ॥ वचःसंगृह्यशिरसा मधुराक्षरसन्नवीत् ॥ २२ ॥ श्री हनुमानुवाच ॥ मदीयस्कन्धमारुहा सानुजःसपरिच्छदः ॥ जहिशत्रुमहावीर शाकद्वीपनिवा- सिनम् ॥ २३ ॥ एवमुत्तोहनुमता रामःसंतुष्टमानसः ॥ एतस्मिन्नन्तरेसीता रामवचनमब्रवीत् ॥ २४ ॥ द्रष्टुमिच्छामियोद्धारं रणेत्यांसहराक्षसैः ॥ मयानदृष्टःसंग्रामो रावणस्यपुरानघ ॥ २५ ॥ २७ ॥ ।

·॥२८॥ वैदेहीवचनंश्रवा अंतरङ्गेविचार्यसः ॥ अङ्गीचकाररामोपि जानक्यागमनंतदा ॥२६॥ तन्मारुति- बैंच प्रत्वा समालिंग्यकपीश्वरम् ॥ समारुह्यससैन्योसौ सानुजःसहसीतया ॥७॥ प्रयाणा- व० मिमखोभूत्वा सजगामविहायसा ॥ तेनरामेणययतुः सूर्य्यात्मजविभीषणौ ॥ २८ ॥ रक्षसां कोटयःपञ्च बानरावलवत्तराः॥ सर्वेप्यनुययुस्तंतु वलिनोयुद्धकाक्षिणः ॥२९॥ नानाविधायुधोपेता वायुवेगसमन्विताः ॥ लवणेक्षसरासर्पिः पारावारान्यथाक्रमं ॥ ३० ॥ जम्बूप्लक्षकुशकोंच हीपातीत्वासकाननान् ॥ कोटीनांसप्तसाहस्त्रं पञ्चपञ्चाशतांतदा ॥ ३१ ॥ लक्षाणायोजनाना- च द्वादशैवंयथाक्रमं ॥ शाकद्वीपोत्तराशायां दधिसिंधुसमावृतम् ॥ ३२ ॥ मायापत्तनमासाद्य शतबकेणपालितं ॥ बाजिवारणसम्पूर्ण रथयूथैःसमन्वितं ॥ ३३ ॥ श्वेताभ्रचयसकाशेः प्रासादें- श्चमनोहरम ॥ पुष्पमालावितानाढ्यं पताकाध्वजशोभितं ॥ ३४ ॥ मुवर्णकलशोपेतैःपुरद्दारैरलङ्- कृतं ॥ नानावस्त्रसमाकीर्णसप्तप्र कारशोभितम् ॥ ३५॥ दुर्गत्रितयसंयुक्तंदुर्गमदेवदानवैः ॥ रामः पश्यन् पुररम्यं तदाहर्षमवापसः ॥ ३६ ॥ राघवस्तत्पुरोपान्तेकाञ्चनमशोभिते ॥ नन्दना महो- द्यानंसंविवेशमनोहरम् ॥ ३७॥ तस्मिन्वनेरामसैन्यंप्राविशत्तत्सराक्षसं ॥ चक्रुःकोलाहलंसराम २० वाक्यप्रणोदिताः ॥ ३८ ॥ राक्षसःमुमहाघोरोयुक्तस्ततपुररक्षकः ॥ कालकेयःसतान्वीक्ष्ययोमुसमु. पचक्रमे ॥ ३९ ॥ अथरामाज्ञयाचक्रुः पुरीवाघांप्लवंगमाः ॥ तेचारंकालकेयाद्याः युद्धकर्मपरायः ·णाः ॥४०॥ रथहस्तिहयारूढाःराक्षसाःपुररक्षकाः॥ शस्त्रास्त्रपाणयःसर्वेसाट्टहासास्तदाययुः ॥४१॥ परिवेष्ट्यवलंसर्ववानराणांचरक्षसां ॥ वानराराक्षसान्जघ्नुःशाखिपर्वतराजिभिः ॥ ४२ ॥ तदैत्य- व०रा० सैन्यकालापैर्वीरबानरतर्जनैः ॥ विभीषणचमूनादैःसर्वेलोकाचकम्पिरे ॥ ४३ ॥ समुद्राक्षुभितात् सर्वेवेपमानाचमेदिनी ॥ सूर्यचन्द्रसमावास्तांगगनंसघनंतदा ॥ ४४ ॥ शतास्यवाहिनीघोराराम ॥२९॥ सैन्येनसर्वदा ॥ मासयंमहायुद्धंचक्रेन्योन्यजिगीषया ॥ ४५ ॥ तस्मिन्कालेयुद्धवार्ताश्रुत्वाशतमु- खोसुरः॥ विसृज्यशङ्करध्यानमौनीलोकभयंकरः॥४६॥ आत्मानंवीक्ष्यहस्तेषुधृत्वाचापायुधानिसः॥ निर्ययोस्वपुरात्तस्मात्जगजर्जावर्तकोपमः ॥ ४७ ॥ शताननंसमुद्वीक्ष्यरामोविस्मयमागतः ॥ असौन दृष्टपूर्वोहिकथंवध्योमयाभवेत् ॥ ४० ॥ र तग्रीवोमहावीर्योब्रह्मादिसुरपूजितः ॥ इत्यालोच्यमहावीरं हनूमंतमलोकयत् ॥४९॥ इतिचिंताकुलंरामंमारुतिःप्रसमाक्ष्यसः ॥ जगादविस्मयाविष्टंपरमात्मानम- व्ययम् ॥५०॥श्री हनुमानुवाच॥ त्यजचिन्तांमहावाहोकुरुदानवमर्दनम् ॥ मदीयदेहेस्थित्वात्वंदानवं हंतुमर्हसि ॥ ५१ ॥ इत्युक्त्वाराममार.प्यनिजदेहसमारुतिः ॥ तारकाक्रान्तरोमालिःखेचरःसंव- भौमहान् ॥५२॥ संसक्तग्रहनक्षत्रातस्थवालसमुन्नतिः॥ ब्रह्माण्डकूटसंभिन्नरामद्रावितराक्षसा॥५३॥ २९ इति श्री वाशिष्ठेर मायणे उत्तरकाण्डे सीताविजये एकादशीध्यायः ॥ ११ ॥ श्री वशिष्ठउवाच ॥ दिग्विदिक्षुसमुद्दण्डशुण्डाकारभुजइयम् ॥ दंष्ट्राकरालबदननृसिंहमिवसंस्थितं ॥१॥ तारकाक्रान्त ॥

·॥३०॥ हृदयंताराहारैश्चशोभितम् ॥ वीरंरामाधिकाकारहनूमंतमथोत्थितम् ॥२॥ कालानलशतद्योततं ददर्शशताननः ॥ सोपिदृष्ट्वामहावीरसिंहनादोन्मुखस्थितम् ॥ ३॥ पीडयामासहनूमानशतास्य च०रा० मुष्टिमईनैः ॥ मुहूर्तमात्रयुद्धेनतेनमूर्छामवापसः ॥ ४ ॥ ज्ञात्वावलंमुरारातिस्तुत्वाचायुतनूद्भवम् ॥ तदाहवेवृहच्छूलंविससर्जलराक्षसः ॥ ५॥ भग्नःशूलोहनमतावज्राभकठिनेनसः ॥ वासुदेवायशा- न्तायरामायाक्लिष्टकर्मणे ॥ ६ ॥ प्रद्युम्नायरिपुनायभरतायैकधन्विने ॥ संकर्षणायर द्रायलक्ष्मणाय महात्मने ॥ ७॥ अनिरुद्धायनित्याय शत्रुघ्नायनमोनमः ॥ इतिध्यात्वारामभक्त्या विजयंप्राप पावनिः ॥ ८ ॥ अनेनस्तवराजेन शत्रुनाशोभवेन्नृणाम् ॥ अथरामोहनूमंतं दृष्ट्वासंप्रमुमोदह ॥ ९ ॥ वशिष्ठउवाच ॥ सर्वत्रमण्डलमतीत्यपरंचपुस्त चक्रेप्रमोदरभसंरघुपुङ्गवस्य ॥ दृष्ट्वाशतास्य वदनानिरघूत्तमोपि जग्राहलक्ष्मणकरस्थमधिज्यचापम् ॥ १० ॥ राक्षसस्तस्यवदनं वीक्ष्यरामस्य धीमतः ॥ कृताहासर्वदनै ज्वलज्ज्वालानलोपमैः ॥ ११ ॥ गर्जनंतर्जनंकृत्वा संहारायप्रचक्रमे ॥ इतितौभीषणाकारौ मृगेन्द्राविवहस्तिनौ ॥ १२ ॥ मेरुमन्दरनामानौ पर्वताविवदुष्करौ ॥ एत- स्मिन्नन्तरेबीरौ पुरीमासाद्यसर्वतः ॥ १३ ॥ विभीषणश्चसुग्रीवः पीड़यामासतुर्भृशं ॥ शस्त्रास्त्रशैल पाषाण पादपानांप्रवर्षणैः ॥ १४ ॥ तंदृष्ट्वाराक्षसःङ्करस्तेनयुद्धंचकारसः ॥ सोपिपादप्रहारेण चिक्षेपासुरवानरान् ॥ १५ ॥ लङ्काद्वीपनिपतितौ सुग्रीवश्चविभीषणः ॥ स्वस्वस्थानेषुपतिताः ॥ ३० ·वानराराक्षसास्तदा ॥१६॥ गोलांगूलाश्चऋक्षाश्च राजानोयेसमागताः ॥ भरतोलक्ष्मणश्चैव येचान्ये वराला स्वगृहययुः ॥१७॥ एवंस्ववलमालोक्य चिन्तयामासराघवः ॥ सीतारामाराञ्जनेयत्रयस्तत्रव्यव- स्थिताः ॥१८॥ सीतारामौचिन्तयाना वालोक्यात्रमहावलः॥ आंजनेयस्तदातेषां पुनरागमनायसः ॥३१॥ ॥१९|| बवन्धसागरान्सर्वान् हनूमान्बालसेतुना ॥ तन्मार्गेणैवमुग्रीवः समायातोविभीषणः ॥२०॥ भरतोलक्ष्मणश्चैव शत्रुनश्चसमन्विताः ॥ दिव्यास्त्रशस्त्रैःसंधामं कृत्वामासचतुष्टयम् ॥ २१ ॥ परि- श्रमपरास्तत्र स्वयमेवविमोहिताः ॥ दृष्ट्वातान्सोदरान्सर्वान् हनूमन्तंमहाबलं ॥२२॥ रामःसस्मार कोवेरं पुष्पकंरत्नभूषितं ॥ पुष्पकेतत्समारुह्य जानकीसहितत्तदा ॥ २३ ॥ कोटिसूर्याग्निसका शस्तारकब्रह्मसंज्ञकः ॥ वानराणांचमूस्तत्र राक्षसानांचभूभुजा ॥ २४ ॥ शतास्यदर्शनेनैव मोहिताः पतिताभुवि ॥ बिभेदरामस्तीक्ष्णास्त्र शस्त्रैश्वधनुषच्युतैः ॥ २५ ॥ रक्त्वप्रवाहैःसंभूतं शतास्यशतकं वभौ ॥ एवंतयोर्महद्युद्धमभवहिस्मयाकरम् ॥ २६ ॥ ब्रह्माण्डेषुचसर्वेषु शतवक्त्रमयजगत् ।। शताननसहरीस्तैयुद्धचकेरघूत्तमः ॥ २७ ॥ ब्रह्मनारायणाजाचदिव्यास्त्रैर्विविधैरपि ॥ तस्थतीक्ष्णे- दिव्यशरैः रामाविमुखीकृताः ॥ २८ ॥ परस्परशरोभिन्न देहनिमृत्तशोणितौ ॥ राघवःशतवक्तू-३१ स्तावभूताकिंशुकप्रभो ॥ २९ ॥ एवंकृतंशतास्येन षण्मासंकदनंमहत् ॥ आलोकयनमंतं रामोवायुतनूद्भवम् ॥ ३० ॥ तद्रहस्यंतदाज्ञात्वा हनूमान्मास्तात्मजः ॥ हत्वाशंखसहस्राणि ·realsatta व०रा० शतास्यानारणेतदा ॥ ३१ ॥ चकाशेकपिबॉपि बजाभपदघट्टनैः ॥ हनुमद्दलमाश्रित्य सर्व- वानरयूथपाः ॥ ३२ ॥ विभीषणादयःसर्वे क्षेमंयान्तिरणाजिरे ॥ भरतोलक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नदच- गतश्रमाः ॥ ३३ ॥ हनमांश्चविमानाग्रे चित्रिताइवसंस्थिताः ॥ वीक्ष्यतत्समरंधोरं राघवासुर- ॥३२॥ वीरयोः ॥ ३४ ॥ देवामहर्षयःसर्वे विस्मयंपरमंगताः ॥ रामःशताननंवीक्ष्य सुराहितपराक्रमं ॥ ॥ ३५ ॥ स्तुत्वामुहुर्मुहुर्बीर परिश्रान्तइवस्थितः ॥ रामंदृष्ट्वातदानान्त मतिविस्मयमानस ॥ ३६ ॥ वीरपत्नीतदाप्राह पतिराजीवलोचनं ॥ करोम्यनेनभोयुद्धं शतास्येनाप्रभो ॥ ३७॥ जानकीवचनंश्रुत्वा रामोज्ञानवताम्बरः ॥ स्मृत्वास्मृत्वाभवंवीरं रक्तवीजंशताननं ॥ ३८॥ ज्ञात्व तांशक्तिरूपांच सीतालोकैकवन्दितां ॥ इतिविज्ञायमनसा स्त्रीबध्योसोशताननः ॥ ३९ ॥ सीतामाहूयरामोपि तस्यांनिक्षिप्यस्वांशकं ॥ ददौरथीरथंदिव्यं सीतायैकार्मुकंशरं ॥ ४० ॥ सागृहीत्वाविभोश्चापं तूणावक्षयसायकौ ॥ रामस्यपुरतःस्थित्वा जायालक्ष्मीरिवावभौ ॥ ११ ॥ सरामःपरमोदारः सुमुख सुमहायशाः ॥ ज्ञात्वातुहृदयंतस्या मधुरंवाक्यमब्रवीत् ॥ ४२ ॥ ज्ञावा- वधंहिदैत्यस्य कुरुयुद्धंवरानने ॥ ऐकान्तिकवचःश्रुत्वा वीरपत्नीधरासुता ॥ ४३॥ युद्धंचक्रे- ३२ महाघोरं शतास्येनमहाहुतम् ॥ सीताशतास्यविशिखै नीरन्ध्रमभवन्नभः ॥ ४४ ॥ उत्पातश्चमहो- पातो रक्तवर्षमभूत्तदा ॥ शतास्यशरसंविद्धा सीताभूपतिताभवत् ॥ ४५ ॥ मुहूर्तमात्रंसास्थित्वा ·व०रा० वभूवपुनरुत्थिता ॥ संज्ञामवाप्यवैदेही रोषयुक्तातदाभवत् ॥ ४६ ॥ विश्वरूपामहाकाली महिषासुरमर्दिनी ॥ शताननवधोयुक्ता ह्यासीद्रक्तासुरान्तका ॥ ४७ ॥ जिह्वांप्रसार्य्यभूमौसा पीत्वातद्रुधिरंवहु । देवदानवगंधर्व सिद्धानाभयदायिनी ॥ ४८ ॥ पर्तिध्यात्वामलमति राम- ॥३३॥| राजीवलोचनं ॥ रावणासुरसंहारं कुम्भकर्णातकंविभुं ॥ ४९ ॥ देवदानवदुर्धर्ष जगद्भयदभी- षणं ॥ अनन्तायुधदोर्दण्ड मृत्युमृत्युंजगत्प्रभुं ॥ ५० ॥ ब्रह्मास्त्रमपिसंधाय सीताधनुषिसत्वरम् ॥ अहंसीतेतिविख्याता पतिसेबापरायणा ॥ ५१ ॥ रामोपिसत्यसन्धश्च यदिस्या वनत्रये ॥ शताननोपिदैत्येन्द्रो हानेनैवसहन्यताम् ।। ५२ ॥ इतिप्रतिज्ञापूर्वसा विज्यामोघसायकं ।। तदा- नृपपुरोभागे कालरात्रिरिवावभौ ॥ ५३ ॥ शताननोपिदिव्यास्त्रै वारयामाससायकम् ॥ ब्रह्मास्त्र- मपिचोत्सृष्टं वैदेधारामसन्निधौ ॥ ५४ ॥ कृत्वासर्वाणिशस्त्राणि प्राविंशत्तस्यवक्षसि ॥ सहमादित्यतुल्येतु तरक्षणेराक्षसप्रभुः ॥ ५५ ॥ रणेचनिहतश्चासीहजेणकुधरोयथा ॥ कुंभकर्ण- निपातेन लघणाम्वुनिधिर्यथा ॥ ५६ ॥ तथातस्यनिपातेन पूर्णितोदधिसागरः ॥ ववर्षः पुष्पवर्षाणि देवादिव्याङ्गनायुताः ॥ ५७ ॥ सीतारामचन्द्राग्रे प्रणम्यस्तुतिपूर्वकम् ॥ हनुमदभे- पितदा तुष्टाःसर्वेजगजनाः ॥ ५८ ॥ देवीददोलक्ष्मणाय रामदेवस्यशासनात् ॥ स्मितवक्रोनुज- चापं तूणीचाक्षयसायकौ ॥ ५९ ॥ वानराराक्षसास्तेन विजयेनप्रहर्षिताः ॥ मायापुरेनीलकेतु ३३ ·मभिषिच्यतदात्मजम् ॥ ६० ॥ रामाप्रसन्नवदनः सीतायैरत्नशोभितम् ॥ निजहारंददौतस्यै व०रा० सानोवाचनिजेश्वरम् ॥ ६१ ॥ एतस्याभरणस्याहः पावनिःपवर्तोपमः ॥ भवानेकोमहावीरः परमाद्भुतविक्रमः ॥ १२ ॥ एकोवीरःपावनिस्त्वं भवतःस्वप्रभावतः ॥ अनेननिहताःसर्वे ॥३४॥ शतास्या पर्वतोपमाः ॥ ६३ ॥ मायालुरोहतस्त्वेक स्त्वत्प्रसादान्मयाप्रभो ॥ प्रयासोभ्यधिकोघोर एतत्कपिवरस्यतु ॥ ६४ ॥ एतज्जयनिधानंनो हनुमच्छौर्यमेवहि ॥ इत्युक्त्वातदनुज्ञाता ददौहार- मनुत्तमम् ॥ ६५ ॥ जानकीकृपयायुक्तं श्रीयुक्तंवायुसूनवे ॥ रामोपिपरमोदारस्तस्मै ब्रह्मत्वमव्य- यम् ॥ ६६ ॥ भाविब्रह्मपदंतातभवान्स्था स्यतिनिश्चयः ॥ अयंहारःपुरादत्तो ब्रह्मणाविष्णुनासह ॥ ६७ ॥ इक्ष्वाकवेविरञ्चेन दत्तश्चकृपयाततः ॥ पट्टाभिषेकसमये साकेतनगरेवरे ॥ ६८ ॥ तद्वंशसम्भवानान्तु धार्यमेतद्विभूषणं ॥ मदीयवंशजैःपूर्वैर भिषिक्तैश्चसर्वशः ॥ ६९ ॥ धारितं- भूषणंह्येत दष्टोत्तरशतान्वितं ॥ भवताधार्यमेतत्तु भवान्ब्रह्मेशपावनः ॥ ७०॥ इत्युक्त्वाभगवा- न्वीरः सर्वभूतमनोहरम् ॥ ददौहनुमतेहार सूर्यविम्वसमप्रभम् ॥७१॥ धृत्वाहारंपवनज स्तारागण- समन्वितः ॥ कपिवीरसमायुक्तः सुमेरुरिवसोबभौ ॥ ७२ ॥ इतिश्रीवाशिष्ठे रामायणे उत्तरचरित्रे ३४ सीताविजयोनाम द्वादशोध्यायः ॥ १२॥ वशिष्टउवाच ॥ सीतासमेतंतंरामं हनुमद्दाक्यकोविदम्॥ शतास्यविजयोदीर्ण देवाब्रह्मपुरोगमाः ॥ १ ॥ नमस्कृत्यययुःसर्वे पुराणपुरुषंविभुं ॥ सानुजः- ·सचा:शः सीतयासहितस्तदा ॥ २ ॥ सुधावृष्ट्यामृताशेषाः स्वान्स्वान्प्राणान्प्रपेदिरे ॥ व तत्पुष्पकंतुकौवेरं प्रेषयित्वारघूद्वहः ॥ ३ ॥ हनुमद्वाहनोभूत्वा तीवीतासागरान्पुनः ॥ तदीपानिचरम्याणि तथैवोत्तरकोशलान् ॥ ४ ॥ रत्नसानुंसुरावासं गत्वातत्रसुरेश्वरः ॥ ॥३५॥| संपूजितंसुकैलासं प्रपेदेशंकरालयं ॥ ५ ॥ समागतमहात्मानं रामंसौमित्रिवत्सलं ॥ पार्वत्या- सहसर्वेशः शंकर प्रमथाधिपः॥ ६॥ संदर्शयित्वात्मविभुं तारकब्रह्मसंज्ञितम् ॥ प्रार्थयामासका- कुत्स्थं सगृहागमनायसः॥ ७ ॥ अवतीर्यहनमंत मवलम्ब्यचतत्करम् ॥ सुग्रीवादत्तमाणिक्य पादुकाद्वितयेतदा ॥ ८ ॥ पादौनिक्षिप्यकृपया सीतयासहसोदरः ॥ विभीषणेनरक्षोभि वानरै- स्तद्गृहंययौ ॥९॥ रत्नसिंहासनासीनं जानकीसहितंवि ॥ षोडशैरुपसंचारैः पूजयामासभक्तितः ॥ १० ॥ पुनःपुनःप्रसम्याथ पादतीर्थमनोहरं ॥ रामदेवस्यसशिवः शम्भुःपुण्यमधारयत् ॥ ११ ॥ प्रदक्षिणांनमस्कारं कृत्वातस्यपुनःपुनः ॥ तुष्टावदेवेदेवेशं पूर्वोक्तंचारुरूपिणं ॥ १२ ॥ रामः साक्षात्परब्रह्म परमात्मापरात्परः ॥ प्रसन्नहृदयोभूत्वा पूजितस्तेनशंभुना ॥ १३ ॥ ददौतस्मैहनु- मते शंभवेलक्ष्मणायच ॥ भरतायरिपुन्नाय पार्वत्यै सीतयासह ॥ १४ ॥ विभीषणाद्यर्कजाय विश्व- रूपप्रदर्शनम् ॥ स्वस्ययोगिवराणांच देवतानांचदुलभम् ॥१५॥ तदिव्यरूपंसर्वत्र पर्वताश्चशिला ३५ द्रुमाः ॥ ब्योमादीन्यतुलादीनि भुवनानिचतुर्दश ॥ १६॥ आदित्यावसवोरुद्रा स्ताानंतादिवों- ·व०रा० कसः ॥ वेदादिविद्याःपरमाः पंचरात्रादिकागमाः ॥ १७ ॥ अस्मदाद्याः सप्तर्षयः पशवोश्वाश्चरा- क्षसाः ।। गन्धर्वयक्षसिद्धाद्याः विष्णोःसर्वेचतारकाः ॥ १८॥ यच्चभूतंभाविष्यंच पर्वतपञ्चभौतिकं ॥ तत्संवैतत्क्षणेनैव प्रत्यक्षसमपश्यत ॥ १९॥ रामंश्याममहात्मानं सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ निमग्नाः ॥३६॥ परमानन्द सागरेतत्परायणाः ॥ २० ॥ प्रशशंसुस्तदारामं सर्वेहनुमदादयः ॥ देवर्षयोनारदाद्या । स्सनकायामहर्षयः ॥ २१ ॥ श्री हनुमानुवाच ॥ नमस्तेदेवदेवेश महापुरुषपूर्वज ॥ रामराघवस- ज्ञ सीतानायकभेप्रभो ॥ २२ ॥ अक्षीणवाणतणीर समारोपितका क ॥ करोविभक्तैकशर श्रीराम शरणंमम ॥ लक्ष्मण उवाच ॥ अहंज्येष्ठइतिज्ञात्वा मोहितस्त्वप्रभावतः ॥ त्वत्प्रसादात्- कृतार्थास्मिरक्षरक्षमहाप्रभो ॥ २४ ॥ शंकरउवाच ॥ रामायरामभद्राय रामचन्द्रायवेधसे ॥ रघु. नाथायनाथाय सीतायाःपतयेनमः ॥ २५ ॥ पार्वत्युवाच ॥ दक्षिणेलक्ष्मणोयस्य वामेचजनकात्म- जा ॥ पुरतोमासतिर्यस्य तम्बन्देरघुनन्दनम् ॥ २६ ॥ भरतउवाच ॥ नीलोत्पलदलश्यामः पुण्डरी कनिभेक्षणः ॥ धृतकोदण्डतणीरो सदाभवगतिर्मम ॥ २७ ॥ शत्रुघ्नउवाच ॥ राममिन्दीवरश्याम राजीवायतलोचनं ॥ ज्याघोषनिर्जितारातिं जानकीरमणभजे ॥ २८ ॥ सुग्रीवादिमहाभक्ताः स्तुत्वासर्वेश्वरप्रभुं ॥ विभीषणश्चमुनयः सर्वतेशरणंययुः ॥ २९ ॥ कृपयादेवदेवोपि निरीक्ष्यहनु- मन्मुखम् ॥ तत्रसौम्यवपुर्भूत्वा दत्वातेषांमनोरथान् ॥ ३१ ॥ अथचैत्ररथेरामो सौगंधिकमनोहरैः॥ ३६ SECS:

·ववरा० ॥ विहारान्विविधान्कृत्वा तद्वस्तुनिचयानपि ॥ ३२ ॥ गृहीत्वाराजराजोहि पूजनतत्सरोवरे ॥ निवृ. त्यशङ्करंगौरी सीतयासहितस्तदा ॥ ३३ ॥ तमारुह्यकपिश्रेष्ठं सानुजःसपरिच्छदः ॥ पर्वतान्वहु- लान्देशान्नदीस्तीत्वावहदकाः ॥ ३४ ॥ वाराणसीसमासाद्य स्नात्वागङ्गानदीजले ॥ निर्वृत्यकृत्यं ॥३७॥ | गंगायां दृष्ट्वाविश्वेश्वरंशिवम् ॥ ३५॥ ददर्शरामोविघ्नेशं दुढिराजंदयानिधि ॥ पितृभ्यःपिण्ड दानंचदत्वा रामोयथाविधि ॥ ३६॥ गयायांपिण्डदानेन स्वपितृनप्यतर्पयत् ॥ एवंकृत्वाविधा- नेन सानुजःसहसीतया ॥ ३७॥ तमारुह्यकपिश्रेष्ठं मारुतप्रियनन्दनम् ॥ शोभनालंकृतंपुण्यं वितानध्वजशोभितं ॥ ३८॥ कैलासशिखराकारं सौधपंक्तिविराजितम् ॥ वाद्यघोषसमायुक्तं साकेतनगरंययौ ॥ ३८॥ नृपालसंधैरसुरैःप्लवंगमैः सहोदरैमंत्रिवरुथिनीवरैः ॥ युक्तोविदेहात्म जयारघूरामः साकेतपुय्र्याप्रमुमोदविज्वरः॥ ४०॥ इति श्री वाशिष्टे रामायणे उत्तरचरित्रे सीता विजयोनाम त्रयोदशोध्यायः ॥ १३ ॥ श्रीसूत उवाच ॥ कैलाश शिखरेरम्ये कल्पवृक्षोपशोभिते॥ गन्धर्वगणसंम्पूर्णे राजतैःशिखरैर्युते ॥ १ ॥ विद्याधरैरप्सरोभिः प्रमथैश्चविराजिते ॥ रत्न- सन्नद्धपीठेषु समासीनंतुशंकरम ॥ दृष्ट्वासापावतीप्राह वचनंधर्मसंहितम् ॥ ३७ श्रीपार्वत्युवाच ॥ भगवन्सर्वधर्मज्ञ रामस्यचरितंशुभम् ॥ ३ ॥ श्रीराम विजयनाम ब्रहि- मेकरुणाकर ॥ तस्यास्तद्दचनश्रुत्वा पार्वतीप्राहशंकरः ॥ ४ ॥ श्रीईश्वर उवाच ॥ २ ·TE शृणुदेविप्रवक्ष्यामि प्रीतयेगिरिकन्यके ॥ श्रीरामविजयंनाम सहस्रग्रीवनाशनम् ॥ ५॥ सर्वपाप- वराव प्रशमनं सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ पुत्रपौत्रप्रदंनृणां चतुर्वर्गफलप्रदं ॥ ६ ॥ रामोदाशरथिः श्रीमानयोध्यायामभून्नृपः ॥ इक्ष्वाकुवंशसंभूतः सर्वराक्षसमर्दनः ॥ ७ ॥ कुम्भकर्णमहाकाय ॥३॥ दशास्येन्द्रजितांवधं ॥ कृत्वाह्ययोध्यांसंप्राप्तः सीतयाभावृभिर्युतः॥८॥ यदाभिषिक्तोराजन्यैर्व शिष्ठायैर्महात्मभिः ॥ भ्रातृभिःसहितोरामः सम्यग्राज्यमपालयत् ॥ ६ ॥ एवंबहुतिथेतीते रामोराजीवलोचनः ॥ हयमेधंततःकर्तुं मारेमेरावणान्तकः ॥ १० ॥ मधुमासि रघुश्रेष्टो ह्यलंकृत्यहयोत्तमम् ॥ चतुरङ्गबलैर्युक्त मृत्विग्भिश्चसमन्वितम् ॥ ११ ॥ रिघुनंभरतंक्षिप्रंसशत्रुघ्न- मवोचत ॥ भरतभ्रातृसहितो ह्यनुसृत्यत्वमात्रज ॥ १२॥ चारयामासदेशान्तान् सर्वदेशबहुनिच ॥ सौराष्ट्रसिंधुसौवीर मागधाहूंणकोंकणाः ॥ १३ ॥ कालिङ्गयवनाः शूरा वाह्रीकाःकोशलादयः ॥ अङ्गवङ्गनृपालाश्च द्राविड़ागुर्जराश्चये ॥ १४ ॥ केरला कैकयाश्चैव पाश्चात्याऔत्तरीयकाः ॥ पाण्डयाः पुलिन्दामत्स्याश्चयेद्वीपान्तरवासिनः ॥ १५ ॥ ललाटपहलिखितं सौवर्णराघवीयकं ॥ अयोध्याधिपतिः शूरो रामोदशरथात्मजः ॥ १६ ॥ हयमेधंकरोत्यद्य सरयूतीरसंस्थितः ॥ कौशल्यायाःकुमारोभू दंशोविष्णोर्महात्मनः ॥१७ ॥ यज्ञियाश्वोह्ययंतेन मोचितोद्ययथाविधि ॥ ३८ तस्याश्वोहयमेधीयो शूरागृहंतुतंहयम् ॥ १८ ॥ एवंविलिख्यतंपत्रे सौवर्णरमणीयके ॥ वाच- ·व०रा० %3D यन्तोनृपास्सर्वे तेबभूवुःपराङ्मुखाः ॥ १९ ॥ सवहित्वाहयंभूमौ ससैन्यःपरिपालयन् ॥ भरतो भ्रातृसहित स्तिन्धुतीरमुपाश्रितः ॥ २०॥ राजीवोत्पलकल्हार मत्स्यकच्छपराजितं ॥ विमलोदक कल्लोल द्विजचक्रोपशोभितम् ॥ २१ ॥ सिन्धुतीरंसमुद्रीक्ष्य वासंचक्रेरघूद्वहः ॥ सहस्रकण्ठोदैत्ये- ॥३९॥ न्द्रः कश्यपस्यमुतोवली ॥ २२ ॥ मंत्रिवर्गणधीरेण रक्ताक्षेणसुसंयुतः ॥ यदृच्छयासंचरित्वाद्वी पान्सवीन्भुविस्थितान ॥२३॥ सिंधुतीरमुपाश्रित्य दृष्ट्वातभरतंतदा॥ आइयराक्षसंधीर मिदंवचन मब्रवीत् ॥ २४ ॥ लोहिताक्षभवान्गत्वा गृहीत्वायाहिघोटकं ॥ विसृज्यसशरंचापं तदोद्वीक्ष्यहयो त्तमम् ॥ २५ ॥ निधायतिलकंभाले मत्तचूर्णविकीर्यसः ॥ भरतंसवलंतत्र माययामोहयन्निशि ॥ २६ ॥ यज्ञीयाश्वगृहत्विासौ योचित्रवतीपुरीम् ॥ ततःप्रभातेविमले वलंदृष्ट्वाहनश्वकं ॥ २७ ॥ भरतोभ्रातृसाहतो वलेनमहतावृतः ॥ विध्यहिमालयमेरु मदूरनिषधंगिरि ॥ २८ ॥ हेमकूटंपारि पात्रं शैलारण्यंनदीपुरीः ॥ सर्वादिशश्चविदिशो जम्बुद्वीपंव्यचिन्वत ॥ २९॥ अदृश्यमानंतु रगंभरतश्चिन्तयन्विभुः ॥ लिखितंलेखयित्वातु शरेवध्वासराघवः ॥३०॥ संधायकार्मुकेतं- तुविससर्जेन्द्रसन्निधौ ॥ सददर्शशरंदिव्यं सलेखमयवातदा ॥ ३१ ॥ भरतं सिन्धुतीरस्थं ३९ सभ्रातृकमुपेत्यसः ॥ उवाचवचनंधीरो गुरुणासहदैवतैः ॥ ३२ ॥ इन्द्रउवाच ॥ नजानेह- रघुश्रेष्ठ याज्ञियंतेतुरंगमं ॥ त्रिदिवेनास्तितेबाजी क्रोधंत्वंमयिमाकृथाः ॥ ३३॥ एवंब्रुवतिदेवेन्द्रे ·॥ वृहस्पतिरुवांचतम् ॥ वृहस्पतिरुवाच ॥ तुरङ्गमस्यवृत्तान्तं वदामिशृणुराघव ॥ ३४ सहस्रकण्ठोदैत्येन्द्रः कश्यपस्य सुतोबली ॥ दैत्यायां ससमुत्पन्नस्त्रिषु लोकेषुविश्रुतः ॥ ३५ ॥ व०रा० ब्रह्माणंतपसोग्रेण तोषयामासराक्षसः ॥ सराक्षसश्चित्रवती पुष्करद्वीपवर्तिनीं ॥ ३६ ॥ शृङ्गाट्टा- ॥४०॥ लकसंयुक्तां चैत्यप्रासादसंकुलाम् ॥ द्वात्रिंशद्वारसंयुक्तां नानारत्नोपशोभिताम् ॥ ३७॥ हस्त्यश्व- गणसम्पूर्णा रक्षोगणनिषेवितां ॥ दुर्गमांदेवतानीकै र्दुर्गत्रयविशोभिताम् ॥३८॥ समवाप्यप्रसादेन सप्तप्राकारशोभिताम् ॥ तस्यामास्तेसदेत्येन्द्रः दैवेनचोदितोधुना ॥ ३९ ॥ राक्षसः कश्चिदागत्य गृहीत्वातुरगंययौ ॥ तस्यतद्दवचनं श्रुत्वा विस्मयाद्भरतोब्रवीत् ॥ ४० ॥ अहंकथंगमिष्यामि जित्वा- नेष्यामितंकथं ॥ तच्छृत्वाभरतेनोक्तं पुनःप्रावृहस्पतिः ॥ ११ ॥ हेराजन्शृणुमेवाक्यमसाध्यं- नास्तितेक्वचित् ॥ गन्तुंतेपुष्करद्वीप मशक्यंतवसाम्प्रतम् ॥ ४२ ॥ रामेणसंयुतास्सर्वे गत्वा चित्रवतीपुरीं ॥ आगमिष्यसितंजित्वा गृहीत्वातुरगंपुनः ॥ ४३ ॥ इत्युक्तःप्रययोशीघ्र पूजितो वैसुरोत्तमैः ॥ तच्छ्रुत्वावचनंतस्य ससैन्यः संनिवृत्यसः ॥ ४४ ॥ सभामण्डपमासाद्य वशिष्ठादि- मुनीश्वरैः ॥ मन्त्रिभितृभिस्सर्वे रराजरघुपंगवः ॥ ४५ ॥ सविस्मयोदाशरथिस्तदानघः सहस्रकण्ठस्य पुरविजेतुं ॥ इयेषभूपालमहीसुरान्वितः समन्त्रिवर्गः सहिराजसत्तमः ॥ ४६ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे उमामहेश्वर सम्बादे श्रीराम विजयो नाम चतुर्दशोध्यायः ॥ १४ ॥ ४० ·व०रा० ईश्वरउवाच ॥ शृणुदेविप्रवक्ष्यामि रामस्यचरितंशुभम् ॥ रामेणयत्कृतंकर्म सहयग्रीवनाशनम् ॥ १॥ सिंहासनगतोराम आनयामासतानृषीन् ॥ वशिष्टोवामदेवश्च बाल्मीकिर्नारदोभृगुः॥२॥ अगस्त्योरैव्यकःकण्वः कण्डःशौनकपर्वतौ ॥ सुतीक्ष्णःशंखलिखितौ मार्कण्डेयोत्रिगौतमौ ॥ ३ ॥ ॥४१॥ जाबालिर्जमदग्निश्च शतानन्दोप्यथापरे ॥ रामादयोमुनिश्रेष्टाः प्राप्तास्तेस्तस्यमंदिरं ॥ ४ ॥ समा- गतान्मुनीन्वीक्ष्य सहसोत्थायचासनात् ॥ प्रणम्यदत्वासनानि पूजांकृत्वापृथक्पृथक् ॥ ५ ॥ स्थित्वासनेचिरंध्यात्वा प्रोवाचमुनिसत्तमान् ॥ शृणुध्वंमुनयस्सर्वे मदीयवाक्यमुत्तमम् ॥ ६ ॥ मयाविसृष्टस्तुरगो गृहीतःकेनरक्षसा ॥ किंकर्तव्यंमयातत्र भवद्भिस्तद्विधीयताम् ॥ ७ ॥ रामस्य- वचनंश्रुत्वा ह्यगस्त्योवाक्यमब्रवीत् ॥ रामचन्द्रमहावाहो शृणुमद्वचनहितं ॥ ८॥ कश्यपस्यसुतो- दैत्यो सहस्रवदनोभवत् ॥ सएवोग्रंतपस्तप्त्वा सम्यग्दत्तवरःसुरैः ॥ ९ ॥ जित्वात्रिलोकान्दैत्येन्द्रो ह्यष्टौदिग्पालकानपि ॥ मुक्तिकामस्तपश्चक्रे वत्सगणांसहस्रकम् ॥ १०॥ तदाताक्ष्येसमारुह्य आविरासीद्रमापतिः ॥ विष्णुरुवाच ॥ किमर्थतप्यतेदैत्य बहिसर्वमशेषतः ॥ ११ ॥ अभीष्टंतवदा- स्यामि तपसातोषितोस्म्यहम् ॥ इत्युक्तःसहदैत्येन्द्र स्तंप्राहरघुपुंगवम् ॥ १२ ॥ मुक्तिकामोह्यहं- विष्णो दातव्यं त्वत्पदंमम ॥ इतितद्वचनश्रुत्वा विष्णुःप्राहासुरंपुनः ॥ १३ ॥ भोदैत्यमानुषोभूत्वा दास्येहंतवकांक्षित ॥ कुलेदशरथस्याशु ममजन्मभविष्यति ॥ १४ ॥ तेनैवजन्मनाहत्वा रणेत्वां-

·॥४२॥
दैत्यवल्लभ ॥ शेषत्वतेप्रदास्यामि शयनंमेभविष्यति ॥ १५ ॥ मदीयंशयनंभूत्वा मदीयंस्थानमेष्यति ॥
व०रा० इतीरितस्त्वयाराम दैत्येन्द्रःपुरमन्वगात् ॥ १६ ॥ त्वदागमनमाको क्षन्नास्तेचित्रवतीपुरे ॥ तस्मि-
न्सपुष्करद्दीपे शुद्धपायोधिवेष्टिते ॥ १७ ॥ मरणार्थिनोस्यदूतो सौरक्ताक्षइतिविश्रुतः ॥ चोदितो
दैत्यराजेन गृहीत्वातुरगंययौ ॥ १८ ॥ भवानहिपुष्पकारूढः सुग्रीवादिगणान्वितः॥ गत्वातंपुष्कर
द्वीप जित्वाशघुरणेधुना ॥१९॥ देवतानांसुखंकृत्वा गृहीत्वातुरगंपुनः ॥ अयोध्यापुरमागत्य कुरु-
भूयोमहाक्रतुं ॥ २०॥ सहस्त्रास्यस्त्वयासोपि निर्जितःशेषतांगतः॥सहस्त्रफणवानुभूत्वा तवशय्या-
भविष्यति ॥ २१ ॥ इत्युत्काविररामाथो अगस्तिर्भगवान्नृषिः॥ अगस्त्यस्यवचःश्रुत्वा राघवःपर-
वीरहा ॥ २२ ॥ निवर्त्यसर्वानाजर्षी न्सोदरैःसाहतोनघः ॥ सस्मारपुष्पकरामः स्मरणेनाययो
चतत् ॥ २३ ॥ दृष्ट्वातत्पुष्पकराम आरुरोहससानुजः॥ सुग्रीवोवानरैःसार्द्ध माञ्जनेयाङ्गदादिभिः
॥ २४ ॥ विभीषणोपिरक्षोभिः सायुधैःशतकोटिभिः ॥ नानादेशस्थितायेच नानाद्वीपनिवासिनः
॥ २५ ॥ हस्त्यश्वरथपादाता आहरन्पुष्पकंतदा ॥ अथरामोमहातेजा ययौचित्रवतीपुरीं ॥ २६॥
तत्तत्प्राकारशोभाभि रग्निज्वालाभिरावृत्ताम् ॥ द्वात्रिंशद्वारसंयुक्त वातायनशतैर्युतां ॥२७॥
वीक्ष्यविस्मयमापन्नः पुरहारसुपागमत् ॥ चित्रवर्णःशुकाङ्गस्स प्राकारान्तानलंघयत् ॥ २८ ॥ ४२
गत्वातत्पुरतस्थित्वा सौधोपरिसमीरजः ॥ शुकश्चचारतंदैत्यं लोभयन्देहकान्तिभिः ॥ २९ ॥

·व०रा० सहस्रकण्ठोदैत्येन्द्रो मंत्रिभिःपरिवेष्टितः ॥ स्थित्वासभायांपक्षीन्द्रं ददर्शशुकरूपिणम् ॥ ३० ॥ चित्रवर्णशुकंवीक्ष्य लोहिताक्षमथाब्रवीत् ॥ कोयंशुकश्चित्रवर्णः कागतस्तुकिमागतः ॥ ३१॥प्रेषि- तःकेनयःकश्चित् गृहीतव्योधुनात्वया ॥ इतितेनसमादिष्टो लोहिताक्षोब्रवीच्छुकं ॥ ३२ ॥ कस्मा- ॥४३॥ देशादागतोसिपिता तेकवचसाम्प्रतम् ॥ इन्द्रेणहव्यवाहेन यमेनवरुणेनवा ॥ ३३ ॥ वायुनानैऋते- नाथ शूलिनाधनदेनवा ॥ केनत्वंप्रेषितश्चाति भवान्कोवहितत्वतः ॥ ३४ ॥ इत्युक्तोमारुतिस्त त्रसहस्त्रधीवमत्रवीत् ॥ सहस्रकण्ठदेत्येन्द्र मदीयागमनंशृणु ॥३५॥ रामोदाशरथिःश्रीमान् राव- णासुरमर्दनः ॥ यःकरोतिक्रतुंदिव्यं हयमेधमहाफलं ॥ ३६॥ तेनैवप्रेषितश्चास्मि सुग्रीवसचिवो- स्म्यहम् ॥ आञ्जनेयइतिख्यातो वानरोवायुनन्दनः ॥ ३७॥ त्वदीयेनैवदूतेन याज्ञीयाश्वोहृतः किल ॥ सरामःसोदरैस्ताई सुग्रीवोवानरैस्सह ॥ ३८ ॥ विभीषणोराक्षसैश्च भत्वाहीपनिवासिनः॥ युष्मत्पुरसमीपेतु आगताःसमरैषिणः ॥ ३९ ॥ रामचन्द्रःपुरोवाह्ये स्थित्वामांप्रेषियक्किल ॥ अहंतुभ्यंहितंवच्मि शृणुमहाक्यमुत्तमम् ॥ ४० ॥ सहस्रग्रीवदैत्येन्द्र हयंतस्मैप्रदापय ॥ नाचत्तवहरिष्यन्ति रामवाणाःशिरांसिवै ॥ ४१ ॥ इत्युक्तःक्रोधताम्राक्षः सहस्त्रा- स्थोबर्व दिदम् ॥ रामःकाकोभवानद्य कुतआयासिवानर ॥ ४२ ॥ अत्रकितिष्ठसेवीर ४३ नमोक्ष्येतुरगंक्वचित् ॥ निवेदयत्वंगच्छाद्य तस्मैरामायमद्वचः ॥ ४३ ॥ इत्युक्त्वाराक्षसानाह ·व०रा० गृह्यतामेषदुर्मतिः ॥ इत्युक्तद्वचःश्रुत्वा शुकरूपंविसृज्यसः ॥४४ ॥ खेचरःकपिरूपेण निपत्य- तस्यमूर्धम् ॥ पातयित्वाकिरीटानि भूषणानिविदाय॑सः ॥ ४५ ॥ उत्पाट्यस्तम्भमेकंतु ताडया- मासमारुतिः ॥ एतस्मिन्नन्तरेदैत्या लोहिताक्षादयःकपि ॥ ४६ ॥ मुङ्गरैःपरिघेस्तीक्ष्णैः ॥४४॥ शूले कुन्तैःपरश्वधैः ॥ वाणैःसंताड़यामासुः सहस्रग्रीवचोदिताः ॥ ४७ ॥ हनूमानपिवालेन ताडयामासराक्षसान ॥ एवंगृहीत्वातान्सर्वान भ्रामयित्वाबिन्यक्षिपत् ॥ ४८ ॥ ततोहनूमानुहृत्य रामसन्निधिमाययौ ॥ नमस्कृत्वाथरामाय सहस्सग्रीवभाषितं ॥ ४९॥ न्यवेदयत्सतत्सर्वश्रुत्वारामो- महाबलः ॥ सुग्रीवादिकपिश्रेष्ठान ब्रवीत्समितिंजयः ॥ ५० ॥ गच्छन्तुवानरास्सर्वे युद्धायसह- राक्षसैः॥ इत्युक्तास्तकपिश्रेष्ठा प्रापुस्तेतत्पुरींततः॥५१॥ शृङ्गाण्यारुह्यकपयः प्राकारानवतीयंच॥ सिंहनादंततश्चक्रुः सुग्रीवप्रमुखास्तदा ॥ ५२ ॥ सहस्रकराठानु चरानिर्ययुर्नगरात्ततः ॥ गज- वाजिरथारूढ़ा स्सहस्रग्रीवचोदिताः ॥ ५३ ॥ सिंहनादंप्रकुर्वाणा स्तस्थुर्युद्धाभिकाक्षिणः ॥ दृष्ट्वाङ्गन्दःसमायातान् सुग्रीवःपवनात्मजः ॥ ५४ ॥ गजोगवाक्षोगवयः शरभोनीलरम्भको ॥ सुषेणजाम्बवत्तार मैन्दद्विविदधूम्रकाः ॥ ५५ ॥ एतेचान्येकपिश्चेष्ठा पर्वतानपिपादपान ॥ गृहीत्वासंययुस्तत्र तदारामप्रचोदिताः ॥ ५६ ॥ ज्वालामुखेनसुग्रीवो लोहितास्यनचाङ्गदः । नीलोपितीक्ष्णदंष्ट्रण रक्ताक्षोपिहनूमता ॥ ५७ ॥ युद्धंक्रुर्महात्मानः अन्योन्यजयकां क्षिणः ॥

·॥४५॥ पादपै पर्वताप्रैश्च जघनुस्तेराक्षसान्वहून् ॥ ५८ ॥ राक्षसास्तेशरैस्तीक्ष्णै निजघ्नुःकपिकुंजरान् ॥ व०रा० ज्वालामुखोबवर्षाजी सुग्रीवेशरसंततिम् ॥ ५९॥ तानन्तरिक्षेसुग्रीवः पदपैराच्छिनतदा ॥ ज्वलामुखंचसुग्रीवः चरणाभ्यामताडयत् ॥ ६०॥ तस्यपादप्रहारेण ममारसहिराक्षसः ॥ रक्ता. क्षोमारुतितत्र लोहितास्योगन्दंतदा ॥ ६१ ॥ तीक्ष्णदंष्टोपिनीलंच बबर्षशरसंतति ॥ लोहितास्य- मङ्गदस्तु मुष्टिनाप्राहरद्युद्धि ॥ ६२ ॥ यन्मुष्ठिनैवनिहतः सोपिदेहममुञ्चत ॥ हनूमानापिरक्ताक्षं बालेनावष्टयखेचरः ॥ ६३ ॥ भ्रामयित्वापातितंच चूर्णतांसमुपानयत् ॥ नीलोपिवजदंष्ट्रस्य गृहीत्वाचरणौतदा ॥ ६४ ॥ द्वेधाविभज्यतंवीरं पातयामासभूतले॥ तेतानसुरसंघातान सहस्त्रास्य- स्यवानराः॥ ६६ ॥ शैलेवृक्षःकरैर्वा पिनिजघ्नुर्दशनैःपदैः ॥ एवंविनिहतास्सर्वे राक्षसाःकपिभि- स्तदा ॥ ६७ ॥ हतशेषाःसमाजग्मुः सहस्रग्रीवसन्निधिं ॥ तेगत्वामरणंतेषां राक्षसानांन्यवेदयन् ॥ ६८ ॥ ततःपरंराक्षसपुङ्गवानां निशम्यनाशंकपिसैन्यमुख्यैः ॥ सहस्रकण्ठोप्रलयानलोयथा जाज्वल्यमानःसरणायनिर्ययौ ॥ ६९ ॥ इति श्री पद्मपुराणे श्रीराम विजयोनाम पंचदशोध्यायः ॥ १५ ॥ ईश्वरउवाच ॥ सहस्रकण्ठोदेत्येन्द्रः कोटीनकोटिभिवृतः ॥ राक्षसानांच मुख्यानां युद्धेविजयकाक्षिणाम् ॥ १ ॥ पताकाध्वजमुख्यैश्च मौक्तिकच्छत्रचामरैः ॥ वन्दिमागधसूतैश्च तूर्यघोषैरलंकृतः ॥ २॥ भेरीमृदंगनादैश्च चतुर्वाद्यविघोषितैः ॥ नागाश्वरथ- ·PATRNETTERTAL a पादातै निर्ययुनगरात्ततः ॥ ३ ॥ उल्लयसप्तप्राकारान् योजनानांशतोन्नतान् ॥ हस्तान्प्रसार्य- संगृह्य सुग्रीवादीनभक्षयत् ॥ ४॥ वदनेषुप्रविश्यै ते कर्णेभ्यःकपिकुंजराः ॥ नासिकाभ्यश्चानगरीय वरा रामसनिधिमाययुः ॥ ५॥ एतस्मिन्नन्तरेदेवा यक्षविद्याधरोरगाः॥ किंपुरुषाःकिन्नराश्चैव सिद्धा- ॥४६॥ स्साध्याश्चगुह्यकाः ॥ ६ ॥ ब्रह्मर्षयोमहर्ष्यायाः पिशाचादैत्यराक्षसाः ॥ द्रष्टुंसमागतायुद्धं राम- साहस्त्रकण्ठयोः ॥ ७॥ सहस्त्रकन्धरंदृष्ट्वा बभूवुर्युद्धकोक्षिणः ॥ शत्रुघ्नोभरतस्तत्र लक्ष्मणश्चमहा- वलः ॥ ८॥ स्वसैन्यभक्षितंदृष्ट्वा राघवःसोदरैस्सह ॥ आहूयराक्षसेन्द्रंतं मुग्रीवाङ्गदमारूतीन् ॥ ९॥ पुष्यकेतान्समारोप्य स्वयमप्यारुरोहतत् ॥ सर्वेपिपुष्पकेस्थित्वा युद्धंकर्तुप्रचक्रमुः ॥१०॥ अन्तरिक्षगतेतस्मिन् पुष्पकेकामगेशुभे ॥ सर्वान्निक्षिप्यरामोपि विभीषणमुवाचह ॥ ११ ॥ विभीषणासुरश्रेष्ठ पश्यसाहस्रकन्धरम् ॥ कुम्भकर्णोतिकायश्च दशास्य शतकन्धरः॥१२॥ ईदृशो- राक्षसःकश्चिन्न चकुत्रापिदृश्यते ॥ इत्युक्त्वाज्ञाययद्रामो युद्धायकपिराक्षसान् ॥ १३ ॥ अनुज्ञातः सरामेण ह्यन्तरिक्षगतोब्रवीत् ॥ विभीषणोहंदैत्येन्द्र युद्धंकुरुमयासह ॥ १४ ॥ इत्युदीय॑तदातीक्ष्णा न्सवबर्षवहूनपि ॥ विभीषणविमुक्तां स्ताञ्छरान्चिच्छेदसायकैः ॥१५॥ ततःपरन्तुशत्रुघ्नो भरतो- ४६ लक्ष्मणोधनुः ॥ सजंकृत्वाप्रमुमुचुः शरवर्षाणिसंयुगे ॥ १६ ॥ सहस्रकण्ठस्तान्छित्वा शक्ति- तोमरमुद्गरैः विभीषणसमालिङ्गय वध्वोरिक्षप्पकरैर्भुवि ॥ १७ ॥ पदाभ्यांवरितंतेन मूञ्छितोभूद्वि- ·॥४७॥ भीषणः धृत्वाधषिहस्तानां सहस्रेणतदासुरः ॥ १८ ॥ शरान्हस्तसहस्रेण ववर्षकापकुंजरान् ॥ व०रा० सुग्रीवमङ्गदधूनं मलंनीलंसमीरजम् ॥ १९ ॥ तारंदधिमुखरंभ सर्वान्वानरपुङ्गवान् ॥ पातयामास विशिखै रनेकै सप्टथक्टथक् ॥ २० ॥ संधापविविधास्त्राणि शत्रुघ्नंभरतंतदा ॥ लक्ष्मणंचमहावीरो ववर्षाम्वुदसन्निभः॥२१॥ एकंदशशतंतेषु सहस्त्रमयुतंतदा ॥ नियुतंप्रयुतं कोटिप्रकोटी शतकोटिकाः ॥२२॥ अर्बुदान्यवंदान्येव संधायविशिखान्धनौ ॥ शिरोङ्गपादपर्यन्तं भेदयामासवानरान् ॥ २३ ॥ भरतस्यचसौमित्रेः शत्रुघ्नस्यव्यदारयत् ॥ आभान्तिशरनिर्भिन्नाः पुष्पिताइवकिंशुकाः ॥ २४ ॥ तदालक्ष्मणशत्रुघ्न भरताःसमितिजयाः ॥ प्रमाणातीतसर्वाङ्गे सहनशतयोजने ॥ २५॥ मेरुनि- युतविस्तार योजनोदैत्यवल्लभः ॥ राक्षसेन्द्रोद्रिसंघाते वेष्टितःसइवावी ॥ २६ ॥ तस्यगात्रसमा- ल्किष्टा वानराःसंप्रकाशिरे। सुरालयसमाश्लिष्ट लोकाइवरणाङ्गणे ॥ २७॥ सहस्त्रकण्ठःसंगृह्य पाणिभिस्तानभक्षयत् ॥ अईयत्पादसंघातैः दिव्याौरप्यपातयत् ॥ २८ ॥ सहस्त्रवाणेविव्याध सुग्रीवंसविभीषणम् भरतंलक्ष्मणंतत्र शत्रुघ्नंयुगपत्पृथक् ॥ ३९ ॥ तस्यतीक्ष्णशराघतैः सर्वेनिपतिताभुवि ॥ पातयित्वाच सर्वा ससुग्रीवंसराघवम् ॥ ३० ॥ सराक्षसस्तदाकृत्वा सहनीवावी ॥ दृष्ट्वारामोमहातेजा श्च विस्मयमानसाः ॥ ३१ ॥ ससज्यंधनुरादाय सशरोभिमुखोययौ ॥ एवंसमुद्यतवीरं राघवरणकोविदं ॥ ३२ ॥ समालक्ष्यतदाधीरः प्रलयाम्बु- ४७ ·29 %3D धरोयथा ॥ आजगामतदागर्जन् ज्वलज्वालानलोयथा ॥ ३३ ॥ कृताहहासवदनः कुर्वनामस्य- विस्मयम् ॥ दिव्यास्त्रशस्त्रसंयुक्तः प्रपेदतंरघूत्तमम् ॥ ३४ ॥ त्रैलोक्यवीरेणरघूत्तमेनवै मृगाधिपे. व०रा० नेवसहस्रकंधरः ॥ आयोधनेमत्तगजेन्द्रवत्तदा समाययाबात्तभुजैःसहस्रशः ॥ ३५ ॥ इति श्री ॥४८॥ पद्मपुराणे उमामहेश्वरसम्बादे श्रीरामविजये सहस्रमुखयुद्धं नामषोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ ईश्वरउवाच ॥ सहस्सकन्धरोहस्तेषू तवाणशरासनः ॥ रामस्याभिमुखस्थि त्वाजगादपरुषाक्षरम् ॥१॥ त्यत्काराज्यभवान् रामदण्डकारण्यमाश्रितः विराधञ्चकवन्धञ्च हत्वाप्राप्यसमीरजं॥ २ ॥ सुग्रीवसहितःसंख्ये वालिनंवलशालिनम् ॥ हत्वातंवानरैर्युक्तः सीतायाःकुशलंतदा ॥ ३ ॥ ज्ञात्वाजलनिधिंती रुन्धलन्लङ्कापुरींततः ॥ जित्वादशास्यसंग्रामे पौलस्त्यलोककंटकम् ॥ ४ ॥ अयोध्यांसीतयासार्ध प्राप्तवानसिराघव ॥ दशास्यप्राकृतंजित्वा बलवानितिगर्वितः ॥ ५॥ द्वीपान्तीत्वोदधीनता किमायासिममान्तिकम् ॥ इन्द्रादिलोकपालाश्च जित्वाहरणकर्मणि ॥ ६ ॥ प्राकृतानिहतायेवै राक्षसारावणादयः ॥ मन्यसेमांतथाराम प्रख्यातवलपौरुषं ॥ ७ ॥ अवेहित्वंरणेशूर सहस्रग्रीवमुत्तमम् ॥ त्वदीयाश्वनमोक्ष्येह मनुजानामित्वाधुना ॥ ८॥ गच्छे- दानीवलैर्युक्त स्त्वदीयंपत्तनंपुनः ॥ पश्यतस्तेनचेत्सर्व बलमत्रवनौकसां ॥ ९ ॥ भक्षयिष्याम्य हंत्वाद्य रणेसभ्रातृकंनृप ॥ निशम्यराघवोधीरः सहस्रग्रीवभाषितम् ॥१०॥ अब्रवीद्राक्षसंवाक्यं ·व०रा० सहस्त्रग्रीवमुदधृतम् ॥ त्वंमुधाकथ्यसेदैत्य दर्शयत्वंपराक्रमम् ॥११॥ मदीयंतुरगंचाद्य याज्ञीयमेदद- स्वतं ॥ नोचेन्मद्विशिखैस्तीक्ष्णैः पातयिष्येशिरांसिते ॥१२॥ इत्युक्तःसचदैत्येन्द्रो ववर्षशरसंततिम् ।। रामोपिविशिखैस्तीक्ष्णै राच्छिनद्विशिखावलिं ॥१३॥ शक्तितोमरकुन्तासि भिण्डिपालैरभेदयत् ॥ ॥४९॥ ऐंद्रंपाशुपतयाम्यं वायव्यवारुणंतदा ॥१४॥ सौरंब्राम्यसकौवेरं द्याग्नेयवैष्णवंपरम् ॥ दैत्येन्द्रस्यवि- नाशाय मुमोचास्त्राणिराघवः ॥१५॥ जहारसमरदैत्यस्त दस्त्राणिशरोत्तमैः ॥ इत्थंराघवदैत्येन्द्रो भ्रामयन्तौपरस्परम् ॥१६॥ वलयागामिनोधारौ नानागतिविशारदौ ॥ कण्ठीरवनिभौतूभा बन्योन्य- जयकांक्षिणौ ॥१७॥ युध्यमानौतदाशूरौ पर्वतेन्द्राविवस्थितौ ॥ आशोभेतामुभौयुद्धे प्रख्यातवल- पौरुषो ॥१८॥ अन्तरिक्षान्तरस्थौ द्वौमल्लयुद्धविशारदौ ॥ परस्परोपमौख्यातौ पारावारौगिरीइव ॥१९॥ सर्वेदेवाःसदैतेया यक्षाःसाध्याश्चखेचराः विस्मयंपरमंचक्रुः समुदीक्ष्यरणतयोः ॥२०॥ सुग्रीवोह्यङ्गदोनीलो हनूमांश्चविभीषणः ॥ पादपैःपर्वतैर्दन्तै खैरशृङ्गय॑पोथयत् ॥२१॥ निजघ्नू- राक्षसान्सर्वान् ज्वलज्ज्वालानलापमान्॥यामाईनिहतास्सर्वे राक्षसाःशंखकोटयः॥२२॥ अथरामो महातेजाभल्लैराशीविषोपमैः ॥ छेदयामासहस्तांश्चशिरांस्यथबहूनिच ॥ २३ ॥ समुद्दीक्ष्यतदारामं स्वशिरःकरघातकम् ॥ गृहीत्वाभ्रामयित्वालं वेगेनाक्षिपतक्षितौ ॥२४॥ अर्द्धचन्द्रेणान्तरिक्षे छित्वा- तस्यकरौभुवि ॥ पातयामासरामोपि लाघवंदर्शयन रिपोः ॥२५॥ सहस्रकण्ठोदैत्येन्द्रो बिस्मयाकुल- ·व०रा० मानसः ॥ राममालक्ष्यसमरे प्रवृद्धरणपण्डितम् ॥ २६॥ एकावशेषितशिरा उवाचरुषयान्वितः कुतोगच्छसिरामत्वं रणेवांनत्यजाम्यहम् ॥२७॥ यज्ञीयाइवंनदास्यामि भवान्यादपुमान् भवेत् ॥ जित्वामांसमरेराम गृहाणतुरगंतव ॥२८॥ नोचेत्प्राणानहरिष्यामि सर्वेषांचवनौकसाम् ॥ ससो- ॥५०॥ | दरस्यसेनायाः बृथायासेनकिंप्रभो ॥२९॥ विदार्यमारणायास्यं हत्वैनमुक्तिवल्लभम् ॥ इत्युक्तवन्तं- दैत्येन्द्रं सहस्त्रास्थरघुत्तमः ॥३०॥ नारायणास्त्रसंधा यकामुकेमुमुचेतदा ॥ तदनंमन्त्रजुष्टंसत् ज्वल- ज्वालामलंमहत् ॥३१॥ प्रविश्यहृदयंतस्य प्राणान्हत्वाययोपुनः ॥ सहस्रकण्ठनालेभ्यस्तद्रामा- न्तिकमाययौ ॥३२॥ रामवाणावनिर्भिन्न शरीरंसंत्यजत्रणे ॥ सहस्रफणवान्शेष आसीद्विष्णुपदं- गतः ॥३३॥ रामेणनिहतेदैत्ये श्रेष्टेशेषाःप्रदुद्रुवुः ॥ ततोहृष्टाःसगन्धवाः देवाःसर्षिगणस्तदा ॥३४॥ अभूबनाक्षसगणा विभीषणवशानुगाः ॥ ब्रह्मादयोदेवमुख्याः पतन्तंरणमूर्धनि ॥३५॥ अगस्त्यदर्श- नाद्भू मिबिशन्तमिवभूधरम् ॥ विन्ध्याख्यरामचन्द्रस्य सायकैर्निहतंरणे ॥३६॥ सहस्त्रकण्ठमुद्दीक्ष्य रामस्यनिकटंययुः॥ ब्रह्मादिभिःसुरैस्लाई पुष्पवृष्टिंमुदान्विताः॥३७॥ ततोयमृतवृष्टिंच बबर्षमघवा- तदातद्वभूवोत्थितंसर्व रामसैन्यसविस्मयम् ॥३८॥ सहस्रग्रीवतनयं पुष्कराक्षविभीषणः॥ आदाय- ५० रामपदयोः पातयित्वावचोब्रवीत् ॥३६॥ सहस्रग्रीवतनयो विधेयस्तवकिङ्करः ॥ रामराघवराजेन्द्र शरणागतवत्सल ॥ ४०॥ श्रुत्वाविभीणवचः पतन्तंचरणद्वये ॥ पुष्कराक्षसमालक्ष्य उत्तिष्ठतिवचो- ·व०रा० ब्रवीत् ॥ ४१ ॥ अस्यांपुर्याचित्रवत्यां पुष्कराक्षसुखंबस ॥ कुरुतातस्यसंस्कार भयम्मत्तोस्तिनो. तब ॥ ४२ ॥ इत्युक्त्वाभरतंप्राह शरणागतवत्सलः ॥ एनभादायगच्छत्वपुरी चित्रवतींशुभां ॥४३॥ सहस्रगीवसंस्कारं कारयित्वायथाविधि पुष्कराक्षचित्रवत्या मभिषिच्यतदात्मजं ॥४४॥ तंमत्रि- ॥५१॥ वर्गसहित मानयित्वातदन्तिकम् ॥ इत्युक्तोभरतःश्रीमान् पुष्कराक्षेणसंयुतः ॥ ४५ ॥ प्रविश्य राजमार्गेण ददर्शभवनोत्तमम् ॥ सहस्रग्रीवसदनं सुमेरुशिखरोपमम् ॥ ४६ ॥ सारिकाकीरसंघुष्ट केलिमालाविराजितम् ॥ नानारत्नसमाकीर्ण कपाटद्वारशोभितम् ॥ ४७॥ शातकुंभमयैर्दिव्यैः कलशैःसुमनोहरम् ॥ मेरुप्राकारसंयुक्तं वातायनशतान्वितम् ॥ ४८ ॥ पताकाध्वजसंकीर्ण वितानालंकृतमहत् ॥ मुक्तामणिस्वास्तिकेश्च सर्वतोभद्रसंयुतम् ॥ ४९ ॥ नानाकुसुमसच्छन्नं प्रमदापुञ्जरजितम् ॥ रासमण्डलसंदीसं सौधराजिविराजितम् ५० ॥ तस्मिन्नन्तःपुरेधीमान प्रवि- शन्भरतस्तदा ॥ दु:खितस्त्रीजनवीक्ष्य चाश्वास्वकृपयापुनः ॥ ५१ ॥ सहस्त्रग्रीवसंस्कार कारया- माससूनुना ॥ दशाहानन्तरंकाय प्रेतकर्मसमाप्यच ॥५२॥ रत्नसिंहासनेदिव्ये कृतकौतुकमङ्गले॥ संस्थाप्यवेपुष्कराक्ष मभिषिच्यतदात्मजं ॥ ५३ ॥ सर्वतीर्थोदकैस्तत्र सौवर्णकलशस्थितैः ॥ मन्त्रिवर्गसमायुक्तं छत्रचामरशोभितम् ॥ ५४ ॥ पुष्कराक्षसमादाय रामान्तिकमुपाययौ ॥ अथ- रामस्वचरणौ स्पृशन्वैसरसेक्षणः ॥ ५५ ॥ आनीयतुरगंप्रीत्या भक्त्यारामायसंददौ ॥ किंकरोह ·व०रा० तवविभो तदाज्ञापययन्मतम् ॥ ५६ ॥ एवंविनिर्जित्यसहस्त्रकन्धरं सुग्रीवरक्षोनृपसंघयुक्तः ॥ ब्रह्मादिभिर्देवगणैस्सुपूजि तस्तदावभौतत्रसुखेनरामः ॥ ५७ ॥ इति श्रीपद्मपुराणे वशिष्टरामायणे सप्तदशोध्यायः ॥ १७ ॥ ईश्वर उवाच ॥ शृणुदेविप्रवक्ष्यामि ब्रह्मादेवर्षिसंयुतः॥ उवाचवचनंतत्र ॥५२॥ रामराजीवलोचनं ॥ १॥ ब्रह्मोवाच ॥ त्वमेवपरमंब्रह्म त्वयिसर्वप्रतिष्ठितं ॥ दृश्यतेसर्वभूतेषु ब्राह्मणेषुविशेषतः ॥ २॥ दिक्षुसर्वासुगगने पर्वतेषुवनेषुच ॥ अन्तपृथिव्यास्तलिले वायौवही महोदधौ ॥ ३ ॥ अहंतेहृदयंराम जिह्वादेवीसरस्वती ॥ देवागात्रेषुरामस्य महादेव्योप्यहंकृतिः ॥४॥ सप्तर्षयोवशिष्टाद्याः देवास्साग्निपुरोगमाः ॥ पशुपक्षिमृगाकीटा समुद्राःकुलपर्वताः॥ ५॥ स्थावराजङ्गमाये येभुवनानिचतुर्दश ॥ सर्वगतःसर्वसाक्षी चिन्मयःतमसःपरः ॥ ६ ॥ निर्विकल्पो निराभासोनिः शंकोनिरुपद्वः ॥ निर्लोपःसकलाध्यक्षो महापुरुषईश्वरः॥७॥ ब्रह्माविष्णुश्चरुद्रश्च शंकरश्चनिरंजनः ॥ त्वत्तोनान्यःपरोदेव स्त्रिषुलोकेषुविद्यते ॥ ८॥ इतिस्तुत्वादेवगणैश्च तुर्वक्तो- बर्वात्पुनः ॥ रामत्वंदुष्टनाशाय द्यवतीर्णोरघोःकुले ॥ ९ ॥ अस्माभिःप्रार्थितः पूर्वतत्सत्यंकृत- वानासि ॥ याहिरामगृहीत्वाश्च यज्ञशेषंसमापय ॥ १०॥ कलास्तवसुरेन्द्राद्याः संतर्पयविधानतः ॥ एकादशसहसाणा मद्वानांपालयक्षिति ॥ ११ ॥ ततःपरंनिजधाम यास्यसित्वंपरात्परम् ॥ पुनस्त्वांयज्ञशालायां दीक्षितंसहसीतया ॥ १२॥ द्रक्ष्यामहेसुरैस्सार्ध शंकरेणमहर्षिभिः ॥ इति- ५२ ·॥ विज्ञाप्यदेवेशो ययौदेवगणैस्सह ॥ १३ ॥ रामस्यचरणद्वंद्व रत्नपुष्पैरपूजयत् ॥ एवंसंपूजितस्तेन वरा पुष्कराक्षेणराघवः ॥ १४ ॥ पुष्कराक्षसंनिवर्त्य रामःसैन्यसमावृतः ॥ पुष्पकंतत्समारुह्य देवता- गणभूषितः ॥ १५ ॥ सप्तद्वीपानतिक्रम्प हेमाद्रिसमुपागमत् ॥ तत्रदेवगणाहित्वा मेरौस्थित्वा- ॥५३॥ महावलः ॥ १६ ॥ मेरुणादत्तमखिलं रत्नजातंप्रगृह्यतः ॥ भेरीरवैस्तूयंघोषै विदारितदिगन्तरः ॥१७॥ मङ्गलालङ्कृतंदिव्य मयोध्यानगरंययौ ॥ सीतयासहितःश्रीमान श्वमेधेमहाकतौ ॥१०॥ कृत्वाथऋत्विग्वरणं वशिष्ठादीन्महामुनीन् ॥ वशिष्टोवामदेवश्च विश्वामित्रोथगौतमः ॥ १९ ॥ जावालिजमदग्निश्च मार्कण्डेयोपिमौद्गलः ॥ कश्यपोत्रिभरद्वाजः सुतीक्ष्णोगस्त्यनारदौ ॥ २०॥ रामादयोमुनिश्रेष्ठा रामस्यपरमात्मनः ॥ यथाशास्त्रमनुक्रम्य ह्यश्वमेधेमहाकतौ ॥ २१ ॥ शाला- श्वसरयूतीरेता सुवेदी प्रकल्प्यच ॥ सीतयासहितंरामं सदीक्षमुपवेश्यच ॥ २२ ॥ आदौतुप्रातः सवनं पश्चान्मध्यंदिनंतदा ॥ तृतीयसवनंचेति कर्मकुर्युर्यथाविधि ॥ २३ ॥ स्वाहाकारवषट्कारैः ऋग्यजुःसाममंत्रजैः॥ अग्निष्टोमातिरात्रौच पौण्डरीकमतःपरम्॥२४॥ वपनंगारुड़होमं प्रकृतिर्वि- कृतिस्तथा।कोविदारैत्रिभिःषभिर्वि विल्वोदुम्वरखादिरैः॥२५॥ वस्त्रालङ्करणोपेता यूपास्तत्रैकविं- शतिः॥ रात्रावश्वस्यश्रुश्रूषां कुर्वतीजानकांतदा ॥२६॥न्यवसत्शान्ततोदेवा स्समाहूता:समाययुः॥ ववन्धतत्रयूपेषु कुशाग्रेस्त्रिशतान्पशून् ॥ २७ ॥ यूपामेरज्जुभिर्वद्धं मंत्रपूतंहयंततः ॥ छेदयित्वा- ५३ ·व०रा० वशिष्ठस्त द्वपासुदृत्त्यसविजः ॥ २८ ॥ प्रोभावयेतिमन्त्रेण हव्यवाहेव्यनिक्षिपत् ॥ देहस्यकृन्तनं- कृत्वा घ होममथाकरोत् ॥ २६ ॥ एवंशतत्रयस्यापि पशूनामङ्गाहोमज ॥ रामस्ययमेधतंद्रष्टुम- भ्यागताजनाः ॥ ३० ॥ ब्राह्मणाःक्षत्रियावश्याः शूद्रास्तत्रसविस्मयाः ॥ अहोरात्रंददावन्न ॥५४॥ सर्वेभ्यश्चसुसंस्कृतं ॥ ३१ ॥ अन्नकूटैश्चवहुमिः पर्वतेरिवसंस्थितैः ॥ यूधैर्नानाविधैःशाकेः हिंगूल- वणमिश्रितः ॥ ३२ ॥ मरीच्येलाज्यसंमि रसालफलसंयुतैः ॥ तिलभाषादिचूर्णाक्तै रन्नहुभिर- न्वितं ॥ ३३ ॥ द्राक्षेक्षुरंभापनस नारिकेलफलैर्युतम् ॥ सिद्धार्थरससंयुक्त इचूतखण्डैरलङ्कृतम् ॥ ३४ ॥ सौधणेराजतेरत्ने भाजनेपर्णनिर्मिते ॥ शाल्योदनंविनिक्षिप्य प्राज्यमाज्यपुटेषुच ॥ ३५॥ यथारुचिप्रभुंजवं भुअध्वमितिचाब्रुवन् ॥ गृह्यतांगृह्यतामन्नं भूयोभूयोध्यपेक्षितं ॥ ३६ ॥ इति- सर्वेषुतृतेषु भक्ष्यैरुच्चावचैरपि ॥ हयमेधेमहायज्ञे राघवःसीतयासह ॥ ३७॥ दीक्षान्तेवभृथस्नातो शतकोटीसुवर्णकाः ॥ आनीयब्राह्मणेभ्यश्च ऋत्विग्भ्यःप्रददौनृपः ॥ ३८ ॥ अध्वयूद्रातृहोतृभ्यो दशकोटिसुवर्णकम् ॥ बहुमान्यतदाभूपान् नानाद्वीपेभ्यागतान् ॥ ३९ ॥ यथाहमहणकृत्त्वा परिवारसमन्वितान् ॥ सुग्रीवंराक्षलेन्द्रच प्रस्थाप्यपरिवारकैः ॥ ४०॥ सीतयासहरामोपि सोदरः सहितोनघः ॥ दशवर्षसहस्राणि ह्ययोध्यांपालयन्पुरीं ॥४१॥ चकेरामोश्वमेधाना मेकोनशतमे षसः ॥ अथतांजानकीत्यक्त्वा बाल्मीकेराश्रमंप्रति ॥ ४३ ॥ सीताप्रतिनिधिकृत्वा सुवर्णप्रतिमा ५४ ·वरा तदा ॥ भूमिनीलादिनारीभि रश्वमेधंचकारसः ॥४३॥ पश्चाद्वर्षसहस्रच पालयन्पृथिवीमिमां ॥ अयोध्यायांविनिक्षिप्य पुत्रौकुशलवाविह ॥ १४ ॥ सोदरैःसहितोरामः साकेतपुरवासिभिः । तृणपाषाणवृक्षायैः स्नात्वैवसरयूजले ॥ ४५ ॥ निजनामयशोभमौ स्थापयित्वादिवंययो । राम- ॥५५॥ स्यपुरतःसीता प्रविवेशधरातलम् ॥ ४६ ॥ पुनर्वैकुण्ठमासाद्य चिक्रीडेरमयासह ॥ वैदहीरूपया- रामो विष्णुरूपेणसर्वदा ॥ ४७ ॥ ईश्वरउवाच ॥ श्रीरामविजयंनाम पवित्रंपापशोधनम् ।। रामस्यचरितं पुण्यं सहस्रग्रीवमईनम् ॥ ४८ ॥ येशृरावन्तिसदाभत्त्या येलिखन्तिमनीषिणः ॥ येवाचयन्तिसततं मुच्यन्तेसर्बपातकैः ॥ १९ ॥ युद्धोद्यतेविवादेच नतेयान्तिपराजयम् ॥ तेप्राप्नुव- न्तिविजयं दुर्बलाश्चवलीयसा ॥ ५० ॥ पुत्रैःपौत्रैश्चसदासदारैःसुखमेधते ॥ गजबाजिरथोघेश्च धनेर्धान्यर्दिनेदिने ॥ ५१ ॥ भुक्त्वाभोगानक्षितौभूरि तेयान्तिपरमंपदम् ॥ मारुतेःपुरतोनित्यं सर्वकाममवाप्नुयात् ॥ ५२ ॥ सूतउवाच ॥ ईश्वरेणोदितंसर्व श्रीरामविजयशुभम् ॥ निशम्यपार्व- तीतत्र रामभक्तिसमन्विता ॥ ५३ ॥ स्तुवन्तीशंकरंभूयो शश्वत्प्रीतिपरायणा ॥ इतिसूतस्य वचनंश्रुत्वातेऋषयस्तदा ॥ ५४ ॥ सविस्मयाशौनकाद्या रामभक्तिसमन्विताः ॥ श्रीरामविजया- ५५ पुण्यात् प्रीतिमापुस्तदाभृशम् ॥ ५५ ॥ जगदुदयलयस्थितीशमेतं गुणरहितंगुणसङ्गिनामुदारम् ॥ निजचरणसरोजभक्तभक्तं धरणिसुतारमणश्रयामनित्यम् ॥ ५६ ॥ इति श्री पद्मपुराणे ·A उमामहेश्वर सम्बादे श्री रामविजयो नामाष्टादशोध्यायः ॥१८॥ शुभसम्बत् ॥ १९६५ के ॥७ व०रान ॥५६॥ ॥ इति ॥

·-