·गरेर
पुनरjrier
भावनगर.
बामदाप्त विभुवनदास
ही-से. भोजन बत्मा-
नन्द सभा-मावनगर

·No text on this page.

·No text on this page.

·प्रस्ताविक निवेदन. - आ श्रावकधर्मविधि प्रकरण नामनो अति प्राचीन ग्रन्ध घणी प्रसिद्धिमा आन्यो होय एम जणातुं नथी. कारणके घणा हस्तलिखित प्राचीन पुस्तक भण्डारोनी तपासना परिणामे हुँ वेज पुस्तको मेळवी शक्यो ढुं. जो आ अन्यनो विशेष प्रचार थयो होत तो घणा आदर्शो मळी आवत. आ अपूर्व प्रन्थ नष्ट न थांय अने लोकोना उपयोगमा आवे तेवा हेतुथी आ लघु पण रहस्य- पूर्ण प्रन्थने जनसमाज आगळ जाहेरमा मूकवा प्रयास कर्यो छे. आ प्रकरणनुं जेवू नाम छे तेज तेमा वर्णन छे. तेथीज आ प्रकरण- जे नाम राखवामां आव्युं छे ते यथार्थ छे. जो के आ प्रकरणमा जे विपयनुं वर्णन छे तेज विपयनुं वर्णन या प्रक- रणना कर्त्ता याकिनीमहत्तरासूनु श्रीमद् हरिभद्रसूरिए आवश्यक- वृहवृत्तिआदिमां घणा विस्तारपूर्वक गुंथेलुं छे. परंतु तेवा अति- गहन ग्रंथोनुं अवगाहन नहि करी शकनार अल्पबुद्धिवाळा जिशा- मुमो आवा विपयथी सर्वथा अज्ञात न रहे एवा उद्देशथी तेश्रोना उपकार माटे आ प्रकरणनी रचना थइ होय तो ते संभावनीय छे. श्रा प्रकरणना कर्ता असाधारण विद्वान् अने सकलजिना- गमपारगामी होवाथी एमनी कृतिमा सहज गंभीरता आवे ए स्वभाविक छे. या प्रकरणमा रहेला गंभीर आशयोनुं स्पष्टीकरण करवा माटे कोइक महर्षि महाशये आ प्रकरण उपर विस्तृत टीका ·४ लसी हती एम मा प्रकरएनी 'प्रशस्तिमा पार काव्य उपरपी स्पष्ट जणाय थे परतु से टीका साप्रत कालमा कोर पर ठेचा ऐना पुस्तक महारमा दृष्टिगोचर यती नयी ए विस्तृत टीकाना आधारे श्रीमान् मानदेवमूरिए मादिशंफरूप श्रा टीग रची के प्रशस्ति उपरथी स्पष्ट थाय ये मा प्रकरण प्राकृत भाषामा एफसो वीस गायामा गुयेलु धे तेमां भावकधर्मना स्वरूपने देखाडवा रूप मुख्य विषयनु भने पीजा केटलाएक मुख्य विषयना अगभूत अवातर विषयोनु पण वर्णन थे मा प्रकरणनी अतिम गायामा-" भरविरहवीयभूमो एयो पाठ होवाची अने पृत्तिमा पण-"ह घ 'विरह इति सिवावरहिरिभद्राचार्यस्य कवेरक " एवो उमेख करवायी तेमन विरहपदाकिन सघठा प्रयो याकिनीमहत्तरासूनुश्रीहरिभद्र सूरिए करेला छे एम जिनेश्वरसूरि, अभयदेवसूरि, मुनिचद्रसूरि विगेरे पणा प्रमाणिक आचार्योंने पण अभीष्ट होयाथी प्रस्तुन प्रक- रएना कर्ता श्रीमद् हरिभद्रसूरि निर्विवाद मिद्ध थाय छे "एव धीदरिमनपरिरचित तत्रेऽत्र वृति मया प्राय पूनिवशक्तिवतो दिमाप्रपाभिमाम् । २' इति विहितवतोचवृत्तिमता स्वशक्त्या यभिमतममीहापरि पुण्यं मयाऽऽप्तम् । तदुदितशुभभक्त्या धर्ममवेति भव्या ! दिनु यतिभका माधुसन्मनदेवा ॥२॥'

·" श्रीमद् हरिभद्रसूरिना समय निर्णयमाटे हालमां वे मत पडेला देखाय छे. तेमां एक पक्ष प्रद्युम्नसूरि आदि घणा आचा- योना उल्लेखना आधारे श्रीमद्नो कालनिर्णय छट्टी शताब्दी अने वीजो पक्ष प्राकृत कुवलयमालाकथा ना उल्लेखने आधारे आठमी शताब्दी सिद्ध करे छे. माटे श्रीमद्ना समय निर्णयना. विशेप जिज्ञासुओए मुद्रित धर्मसंग्रहणी उपर मुनिश्रीकल्याणवि- जयजीए लखेली विस्तृत प्रस्तावना अने श्रीयुत जिनविजयजी संपादित साहित्य संशोधकनो वर्ष १ अंक १ जोइ लेवो. आ प्रकरणना टीकाकार श्रीमान् मानदेवसूरिनो समय निर्णय करवो घणो मुश्केल छे. कारणके एमना संबंधमां साक्षात् कोइ प्रबळ प्रमाण मने मळी शक्युं नथी. तेमज लघुशांतिना कर्ता विगेरे अनेक मानदेवसूरि थया छे. तेमांथी कया मानदेवसूरिए आ टीका करी ? ए कहे, प्रमाणना अभावे दुर्घट छे. पूज्यपाद श्रीमद् हंसविजयजी महाराजना स्वर्गवासी शिष्य मुनिश्रीदौलतविजयजीना सदुपदेशथी सौराष्ट्रदेशमा श्रावेला मांग- रोळ बंदरना रहेवासी हाल मुंबइ वसता उदाराशय शेठ प्रेमजी नागरदास, शेठ जमनादास मोरारजी अने शेठ फुलचंद वेलजीए आ प्रकरण छपाववामां जे आर्थिक सहाय करी छे. ते माटे तेमना आ शुभ कार्यनी कोइ पण प्रशंसा कर्या विना रहेशे नहीं. आ सटीक प्रकरण तैयार करवामां वे पुस्तकोनी ज मदद मळी छे. तेमां अ पुस्तक भांडारकर इन्स्टीटयुटर्नु हतुं जे गूजरात ?

·४
,
लखी हती एम या प्रकरणनी 'प्रशस्तिना आद्य काव्य उपरथी
स्पष्ट जणाय छे परतु ते टीका साप्रत फालमा कोइ पण ठेका
ऐना पुस्तक भटारमा दृष्टिगोचर थती नयी ए विस्तृत टीकाना
आधारे श्रीमान् मानदेवसूरिए मार्गदर्शकरूप आ टीका रची छ
ए प्रशस्ति उपरथी स्पष्ट थाय छे
आ प्रकरण प्राकृत भाषामा एकसो वीस गाथामा गुयेलु के
तेमा श्रावकधर्मना स्वरूपने देखाडषा रूप मुरय विपयनु भने
वीजा केटलाएक मुरय विपयना अगभूत अवातर विषयोनु पण
वर्णन छे
आ प्रकरणनी अतिम गाथामा-" भवविरह्यीयभूमओ
एवो पाठ होवाथी अने वृत्तिमा पण-इह च 'विरह
इति सिताबरश्रीहरिभद्राचार्यस्य कवेरक ' एवो उल्लेख करवाथी
तेमज विरहपदाकित सघळा प्रथो याकिनीमहत्तरासूनुश्रीहरिम
सूरिए करेला छे एम जिनेश्वररि, अभयदेवरि, मुनिचद्रसूरि
विगेरे घण प्रमाणिक प्राचार्योने पण अभीष्ट हावाथी प्रस्तुत प्रक
रणना कर्ता श्रीमद् हरिभद्रसूरि निर्विवाद सिद्ध थाय छ
एव श्रीहरिभरवरिरचिते तत्रेऽत्र वृत्तिं मया प्राय पूनियाविशतो
दिमात्ररूपामिमाम् ।
२ इति विदितवतोचवृत्तिमेना स्वशक्या
यभिमतममीहारि पुण्यं मयाऽऽतम् ।
तदुदितशुभभक्त्या धममेति मन्या !
दिनु यतिभका सागुम मानदेवा ॥1
"

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणगाथाकारायनुक्रमः । ७ अन्नाईणं सुद्धाण s୧ २४ २३ २६ ६२ १२ २८ गाथाद्यपादः गाथा इह सहसभक्खाणं अइसेसइड्डिधम्म ६७ चियं सेवइ वित्ति १०१ उड्डाहोतिरियदिसिं अप्पडिदुप्पडिलोहिय- १०० उस्सुत्तमगुवइद अव्वंभे पुण विरई ११६ | उस्सुत्तमायरंतो अविरुद्धो ववहारो ११४ । उस्सुत्तं पुण एत्यं अह मन्नसि होइ चिय एए पुण विणेया अह सो सम्मदिट्टी ४५ । एएसुं चिय खवणा- अहिगारिणा खु धम्मो ३ / एएहिं तदहिगारि- आउयपरिहाणीए ११८ | एत्तो थिय तेसिमुव- आरंभे मिच्छत्ते ३८ एत्थ उ सावगधम्मे आरंभे विव मिच्छे ३७ एत्थ य पासत्थाई- आह तिहाऽणुमई जं ३६ एत्थं पुण अइयारा आहारदेहसकार ९९ एमाइ बहुविगप्पं इच्छापरिमाणं खलु एयं अणंतरुत्तं इड्डीओ णेगविहा ५८ | एवमसंतो वि इमो इय आरंभेऽणुमई एवं वाया न भणइ इय मिच्छाओ विरमिय एवं संवासको इय सपरपक्खविसयं ३१ ओगाहइ तत्येव उ इहरा ठएइ कसे २९ । करदाणेण य सव्वे - २२ १०३ २७ ३२ १०८ ४२ ४० ·६ पुरातत्त्व संशोधक मंदिरना आचार्य श्रीयुत-जिनविजयजी मारफत अने बीजुं च पुस्तक पाटण सागरगच्छना पुस्तक उपरथी उतरावेलु पूज्यपाद प्रवर्तक श्रीमत्कान्तिविजयजी महाराज पासैथी मळ्युं हवं. श्रा पन्ने पुस्तको घणणं अशुद्ध हता, भा प्रकरणतुं संशोधन करवामां आगमप्रकरणादिसंशोधक श्रीमत् सागरानंद- सूरिजीए जे मदद करी छे. तेमना वे उपकारने हुँ कदी भूली शकतो नथी. उपर बतावेल यन्ने पुस्तकोना आधारे पणा प्रयत्नयी श्रा सटीक प्रकरण शोधीने वैयार कर्यु छे. तो पण अक्षरयोजकना दोपथी के दृष्टिदोषथी कोइ ठाणे अशुद्धि रहेवा पामी होय तो ते ठेकाणे वाचक महाशयो मुधारीने यांचशे एवी नम्र प्रार्थना करी विरमुं . लि. मुनि चतुरविजय.

·२९ ७१ ५२ ६३ वाहगदोसविवक्खो वंधवहछविच्छेयं भंगसयं सीयालं मणवयणकायदुप्पणि- मिच्छत्तमणेगविहं लोगुत्तमदेवम्मि वि वजइ इत्तरिअपरि- वजइइह आणयण- वनइ इह तेणाहड वज्जइ उडाइकम वजणमणंतगुंवरि वयणविसंवायाओ विउगच्छ त्ति व गरहा विचिगिच्छ देस एग विचिगिच्छाए विज्जा- वंदणपूयणसक्कार- वंदणमेयं मल्लाइ सचित्तनिक्खिवणयं सञ्चित्तं पडिवद्धं ११९ / सच्छंदमइविगप्पिय ८० सम्मत्तमूलिया ऊ सम्मा पलियपुहुत्ते ९६ सव्वजणवल्लहत्तं १६ सव्वे दुवालसंगं १८ । सव्वे सव्वमयाई ८६ / साहम्मियवच्छल्लं ९८ । साहम्मियवच्छल्लम्मि सिक्खावयं तु एत्थं ९. सुत्तविउद्धस्स पुणो सुत्ता उवायरक्खण- ३० सुत्तापडिकुट्ठो जा- ४९ / सुलसा अमूढदिट्ठी सुस्सूस धम्मराओ ५७ / संभवमहिगिधेयं संलेहणा य अंते संसयकरणं संका १०२ । होति समत्थो धम्म ९२ ११७ १०४ - ६ ६५ ६९ - ११० १८ ·v १०७ ७५ ५० । ६० फरसम्मममुहरोया- काम सहायसिद्ध पालतिण्ण य गुणिया फरा देसे एग फदप पुग्युदय रायणे घेयायये सेत्ताइहिरणाई गहणा उवरि पयत्ता गिदि धम्मकदापीई गुरमूले मुयधम्मो गुरुविणो तह काले गोसे भणियो य विही जइविस्सामणमुचित्रो जद राया सिट्ठजो ज मा अदिगयरायो तत्तत्सद्दहाण तत्थ विहा सम्मत्त तत्यहिगारी अत्थी तम्हा निच्चसईए तह अतिथियाए तह चेईहरगमण तह पत्थडविरई ता कह सवासागुम- ६४ / विणि तिया तिणि ७६ / नित्यकरभत्तीए ५३ दिविह विविहणिको ९४ तुल्ले जीयत्ते कह ६. थूलगपाणिवहस्सा थूलमुसावायस्स य १०५ घूलादत्तादाणे ९ दिसिवयगद्दियस्म दिसा ७९ चिनाईयगिहणि १० न फरेद सय मिच्छ १२. नमिऊण घद्धमाण १११ / नवकारेण वियोहो ३९ निवसेन सत्य सड्डो निस्सरिय निकसिय ६८ निस्सकियाइरूप परदारस्स य विरई परलोगहिय सम्म १०६ पास योसणकुसील- १९ पुन्वपुरिसा अहोइय पूयं च असएपाणा- पच उ असुब्बयाई ११२ ४७ २ - ७२ ·श्रावकधर्मविधिप्रकरणवृत्त्यंतर्गतपद्यानामकारादिक्रमः। - ऊसरदेसं दडलयं ८ -- पद्याद्यचरण: पत्रांकः पद्यायचरणः पत्रांकः अग्निदहति नाकाशं ४२ / उचिअत्तेण पवित्ती अत्यम्मि रागभावे १०८ चिया य दाणकिरिया १०३ अनिरिक्खया पमजिय ८९ उत्सर्गब्रह्मचारित्व- अप्पग्गंथमहत्य उवसामगढिगयस्स १६ अर्थी समर्थः शास्त्रेणा- २६ अलियमुवघायजणयं ४५ / एगाहिअवेहिपतेहि- अवहितगतिः समंतात् १०६ । एमेव अहाछंदे २८ अविराहियसामणस्स ५१ एमेव जारिसेणं असदृशगुणं तस्मात्तस्मा ४६ एमेव य मूलुचर २३ आणाए चेव चरणं ८ एयं पि जुज्जइ चिय आयं भावारोग्यं एवं अप्परिवडिए ६३ आयुरपूर्वापूर्वैः १०६. एवं ककारलंभो ६ आलोयणाए विणए १५ एवं खु जंतपीलण- ८२ आवस्सगसज्झाए २२ एस कमो नरएसु वि १०७ आवस्सयाइयाई २२ | ओसो वि य दुविहो इच्छे वेयावडियं १०८ ओसन्नो वि विहारे इह खलु कप: शुद्धः सिद्धो ४६ कइया वञ्चइ सत्थो इह हि रमणीशस्त्राक्षा- कककुरुया इमा या इंगाले वणसाडी ८२ | कयसामइओ पुट्वि ८९ २२ २४ ८४

·No text on this page.

·२ २३ १ ८९ धम्माधम्मपएसा धर्मानुष्ठानवैतथ्यात् धीरपुरिसपरिहारिण नरएमु सुरवरेसु अ न सरइ पमायजुत्तो नागमवचनं तद्वत् नाणे नाणायारं निखिलमखिलैः सम्यम् 'निहाविगहापरिवन्नि- निहोसं सारवंतं च निपुणधिपणाऽऽयुष्यान् निर्जितमदमदनानां पञ्चक्खाणं तु तहा पडिसेवणपडिसुणण 'पढमवीआ गिलाणे पासत्याईएK पासत्याई वंदमा- पासत्या भोसमा पासत्यो बोसो पाहुणविसेसदाणे पिता दासो दामो भ- पिंडविसोही समिई ४३ | पुंसस्तस्यां प्रवृत्तस्य ६ पंचासवप्पवत्तो ५१ । प्रेक्षापूर्वकृतां प्रायः १०७ वालवीमन्दमूर्खाणां ब्रह्मचारी गृहस्थश्च ब्रह्मदेवो ब्रझतपो ५ २२ मगइ एत्य विमासा ४९ मङ्गलं शास्त्रसंबंधः मिच्छतं जमुइलं मिच्छसणमहणं ४५ मूलं द्वारं प्रतिष्ठान- ३ य इह गदिताः स्वा- १०७ यदपि च वचस्तद्वति- ६८ यदपि च भवेदल्पग्रन्थ ३२ यल्लज्जनीयमतिगोप्य- ૨૭ यूनो वैदग्ध्यवतः २३ २४ रायविदूसगमाई २१ लफलमाणमेचं वयसमणधम्मसंजम- वहमारण्यभक्खा- ११ ९२ २६ १ १६ १०२ १५ ३७ ४६ ५५ १०५ - यो येन रक्तस्तमनु- ९ ६८ ५९ १०७ विपरीता वितरा न्यान् ५९ । विमलमपि हि चेतः ५ ४८ ·१०८ १०७ १०५ २९ तत्त्वे मूढ ! भनागपि कर मामाझ्यसामो जा सजमया जीवे- काऊए सकारण चिय ८९ जीवतस्म इह जसो काले दिणरस पहे- जे दसण्यावणा वालो इह विणेत्री १३ जो जेए पाहिजह पा भी प्राण्यामनन ज अपाणी कम्म किसम्म च पसमा ज विसयविरताण खुपमाणो विनिवित्ति ३८ तासयारनिसको गुणमाणो विय गिरिय कुलनिस्साए विहरह २२ तन प्रणाम. प्रगति २ केई भणवि गिहियो ६८ वम्हा कम्माशीय ३८ कोउपभूईवम्मे २२ / तिथि पर्वोत्सवा सर्वे शीणेषु विनवीजेषु २, तिनिहो होइ दुसीलो सीम्मि उदम्मि १६ / तिव्ययरे उ पोसे १०७ सीणे दसणमोहे १६ / तीयाइभावकहण गोत्ते सडेह गोणे ८४ तीरात्तीरमुपैति रौति १०५ गूढसिराग पत्त तेसि नमो सेसि नमो गोणे जहा चलतो २२ तो यह णिग्जुत्तीए चवाग मजमाएस्स ८० त्रिधा शुद्ध मे जलमपि १०५ घोएद घेवाण २६ | दुप्पसहत परख जम्दा न धम्ममग्गे ८ | दुर्गविप्रस्तान् जीवान जह चिरसचिअमिंधण- १०७ देसम्मि उपासत्यो २२ जह चेष उ मोक्खफला ६ । दोसम्मि य सयमेत ९४ २२ २२ ·सटीकं- श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्।

·No text on this page.

·॥ अहम् ॥ ॥ न्यायाम्भोनिधिश्रीमद्विजयानन्दसूरिभ्यो नमः ॥ याकिनीमहत्तरामनुश्रीहरिभद्रमूरिसंहब्धं श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्। -- (श्रीमानदेवसरिविवृतवृत्युपेतम् ) द्वेधा धर्मप्रणेतारं, नत्वा वीर जिनेश्वरम् । वक्ष्ये श्रावकधर्माख्य-तन्त्रे वृत्तिं समासतः ॥ १ ॥ अत्र चाचार्यः शिष्टसमयप्रतिपालनाय विघ्नविनायकोपशा- न्तये प्रयोजनादिप्रतिपादनार्थ चादाविदं गाथासूत्रमुपन्यस्तवान्-- नामऊण बद्धमाणं, सावगधम्म समासो वोच्छं । सम्मत्ताईभावत्य-संगयं सुत्तणीईए ॥१॥ " नमिऊणे" त्यादि ॥ इह हि शिष्टाः कचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्तमानाः सन्त इष्टदेवतानमस्कारपुरस्सरमेव प्रवर्तन्ते । तदुक्तम्- प्रेक्षापूर्वकृतां प्रायः, प्रारम्भेपु चतुष्टयम् । वक्तुं युक्तं विनेयानां, प्रवृत्त्युत्साहवर्धनम् ॥ १ ॥ मद्गलं शास्त्रसंवन्धः, शरीरं सप्रयोज- नम् । चतुष्टयमभिप्रेतं, प्रत्यूहापोहि मङ्गलम् ॥ २ ॥” इत्यादि। अयमप्याचार्यों नहि न शिष्ट इत्यतः शिष्टसमयप्रतिपालनाय । तथा श्रेयांस बहुविनानि भवन्तीति । उक्तं च-" श्रेयांसि बहुविवानि, अत्राचार्यः" इति अ-पुस्तके। २ "वृत्त्युत्साहविवर्धन" इति अ-पुस्तके १ ·" हरिभत्रमूरिमहा भवन्ति महनामानि । अभयमि प्रवृत्ताना, पापि यान्ति बिनायका. ॥।॥" इति । स च प्रकरण सम्यग्दर्शनादिहेतुत्वान् अयोभूत वर्नतेनो विमविनायकापशान्तये, सिद्धा होयम् , इष्टदेवतास्तुनि- प्रामपुण्यप्रभायात् । नदुहम्" नन प्रणाम. पति-प्रहता है. पता प्रति । मनोगामायणाना, शिष्टेटविषये गतिः ॥ १॥ पुमस्तस्या प्रवृत्तम्प, भेयसो जन्मकर्मणः । तेन न्यश्वमामा, 'तीयन्ते विप्रदेवयः ॥२॥ सीणेषु विमपीजेषु, जायते निरुपद्रया । मोहव्याख्याविषय-व्यापारपिरम्परा ॥३॥ इति । तया प्रयोजनादिरहिते मेधावन्तो न प्रवर्तन्ते, तदुतम्-" सर्वस्यैव दि शामम्य, कर्मणो वापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजन नोक्तं, तावस- त् भेन गृह्यताम् ? ॥१॥" तथा- सिद्धार्थ सिद्धसवन्ध, श्रोतु भोता प्रवर्तने । शायादौ तेन वक्तव्यः, सबन्धः सप्रयोजन प्रत प्रयोजनादिप्रतिपादनाय च । वन " नमिऊरण बदमाण "मित्सनेनेष्टदेववानमस्तारमाह, अयमेव चोकन्यायाद्विनी- परामहेतु । " सावगधम्म" मित्यादिना त्वभिधेयादिनयम् । त- थादि-भावकधर्म समासतो वक्ष्ये' इति वदता साक्षान् श्रावस्थ. मोऽभिधेयतया निर्दिष्टः । सामाच तत्परिज्ञानापनन्तरादि प्रयोजन साध्यसाधनादिलक्षणश्च सपन्ध इति समुदायार्थ । अययनार्थ पुनरियालक्षणानुरोधार योजनीयः, सफेदम् ( स पायम् )- " समुदितपदामादौ विद्वान् वैदेदिह सहिता, वदनु च पर हस्यैवार्थ विविनायक पशान्तिलिय । २ "प्रति प्र- अ।३"शिष्ट विषय गति "इति अ-मुस्तके। ४ पदविह" इति षा " ·. " इत्यस्य धातोः । श्रावधर्मविधिप्रकरणम्। वदेदय विग्रहम् । निपुणभरिणसिं तस्याऽऽक्षेपं तथाऽस्य च निर्णयं, बुधजनमता सूत्रव्याख्या भवेदिति पद्धविधा .॥ १ ॥ "निपुणधिपणाऽऽयुष्यान् शिष्यानपेक्ष्य तथेतरान , बहुतिथपथान- र्थान् सार्थान् प्रतीत्य तथा परान । चर्दिछ यचसा भावार्थस्य प्रशा- सनमञ्जसा, तदिति विदुषां व्याख्वालदम प्रतीतमतः परम् ॥२॥" इत्यादि । इह च गमनिकामात्रफलत्वास प्रस्तुतप्रारन्मत्यानन्तरल्या- ख्यालक्षणानुरोधेन भून्ना भावार्धकथनं क्रियते । शेषव्याल्यानंतण- योजना तु स्वयमेव सूरिभिवर्णनीया ।। तत्र " नमिऊण बद्धगाण" मिति " णमे प्रहत्वे शब्दे एकककयोः त् इति क्त्वा प्रत्यये पत्यानुग (मः) तूण-तुभारणा इति प्राकृतलक्षणेन क्त्वस्तूणादेशे “ कगचजतदपयवां लोपाय - श्रुतिः" इति तलोपे “इंश्च क्त्वातुम्तव्येपु" इतीकारेण नमिण मिति भवति । नत्वा-प्रेणिपत्य, धिपतिम् , अत्रापि " सर्वत्र लवरां" इति रलोपं : इति नस्य णत्वे चैवं प्राकृतपाठः । चत्वाप्रत्यचत्योत्तरक्रियासापेक्षा- त्वादुत्तरक्रियामाह-" सावगधम्म समासो वोच्छ : मिति भी- वकाः-वक्ष्यमाणशव्दार्थास्तेषां धर्मः-निःश्रेचसनिबन्धनं सन्यरत्यादि- परिणमः सः, यतो निःश्रेयससिद्धिः इति वचनात् तक्षेतुभ बाह्य- चेष्टा कारण कार्योपचारात् श्रावकधर्मस्तम् , 'समासतः संजर त्यात्मनः प्रस्तुतप्रवृत्तेः प्रयोजनमाह । 'वक्ष्ये अभिधात्ये, “ उच" इत्यादिना च प्राकृतलक्षणेन 'वोच्छ ' मिति भवति । एवं कम् ? ' वर्धमानं ' वर्तमानतीर्था- नोए" वचोज । " १ सम"व। २ प्रतिसत घ।

·(४) - हरिभद्रसूरिसंघ सर्वत्र प्राकृतलक्षणप्रसिद्ध स्वयमेव दृश्यम्, सर्व हि नोच्यते मन्म- विस्तरभयात्, विशेषप्राय तु मणिध्याम । किविध श्रावकधर्मम् । इत्याह---" सम्मत्ताईभावत्यसगय" सम्यक्त्वम्-अभिधास्यमान- स्वरूपम्, श्रादिशब्दादणुव्रतादिग्रह , सम्यक्त्वादीना भावार्थ -पर- मार्थ सम्यक्त्वादिभावार्थ , हस्वदीर्घा मिय " इति वचनात्पूर्व- पदस्य दीर्घत्वम , सम्यक्त्वादिमावार्थेन सगत-युवं सम्यक्त्वादि- भावार्थसगतम् । सूत्रनीत्या ' आगमन्यायेन, अनेन तु सर्वज्ञा-- गमानुवृत्त्या प्रवरणस्य प्रामाण्यमाह ॥ १ ॥ एवमाद्यगाथायां मालादिचतुण्यमभिधाय श्रावकधर्मस्य प्र. स्तुतत्वात् भायकपदस्यान्वर्थमाह- परलोगहिय सम्म, जो जिणवयण मुणेइ उपउत्तो। अइतिश्यकम्मविगमा, सुकोसो सायगो एत्य ॥२॥ ' परलोग ' गाहा व्यारया--जिनवचन य शृणोति स श्रावक इति योग । तत्र " श्रु शवणे" अस्मात् लुणि प्रत्यये:- फाशे ऐध्यादेशे च श्रावक इति भवति । सतश्च श्रवणकिया- योगात् श्रावक , एव धातिप्रसङ्ग , प्रविनियतश्च भावकव्यपदेशमागा- गमे रूद, यदुतम्-" सम्मत्तम्मि उ ल , पलिअपहुचेण सा- पओ होजा" इत्यादि । ततो नियमयमाह-जिनवचन य . होति स श्रावक । जिनपचनतरूपमाह-परलोगहिम' पर लोक-देवादिजन्म प्रधानजन्म या तम्मे हिव-मध्य परलोकहितम्, जिनपचनश्रवणाद्धि परलोकोकस एव भवति । सम्यगिवि श्रवणे वनाति प्र. प्रारश्मिा- ।२ ·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्। (५) क्रियाविशेषणम् । 'सम्यग् ' अवैपरीत्येन श्रवणविध्याराधनेन, न तु च्छलान्वेपणादिनेत्यर्थः । श्रवणविधिश्वायम्-" निहाविगहा- परिव-जिएहि गुत्तेहि पंजलिउडेहिं । भत्तिवहुमाणपुव्वं, उवउत्तेहिं सुणेयव्वं ।। १ ।।" इत्यादि । तदेवाह उवउत्तो 'त्ति 'उपयुक्तः दत्तावधानोऽपरशुश्रूषापरिहारेण, तया हि तत्त्वपरिणतेरभावात् । तदुक्तम्-" विपरीता वितरा स्यात्, प्रायोऽनय देहिनां सा तु । या सुप्तनृपकथानकशुश्रूपावस्थिता लोके ॥१॥" एवंविधश्रवणे हेतुमाह-'अइतिव्वकम्मविगमा' इति अतितीव्रस्य-अत्युत्कटस्य कर्मणः-ज्ञानावरणीयमिथ्यात्वादेर्विगमाद्-विनाशादतितीत्रकर्मविग- मादिति । " उसेदुहि लोपः" इति सेलोपे । जसडन्स्यासु दीर्घत्वे चैवं भवति । ततश्चातितीव्रकर्मविगमाद्धेतोर्यः शृणोति स श्रावकः, नहि तीव्रकर्मविगममन्तरेण सम्यक् वणसंभवः, परिणते- रभावात् । विशिष्टफलं च श्रवणमभिप्रेतम् , तञ्चैवमेव । तदुक्तम्- "कह सामाइयलाभो ?, तस्सव्वविघाइदेसवाघाई। देसविघाईफङ्ग- अणंतवड्ढीविसुद्धस्स ॥१॥ एवं ककारलंभो, सेसाण वि एवमेव कमलंभो ।" इत्यादि । शेषं तु दूरभव्यस्य श्रवणमप्यश्रवणकल्पम्, तदुक्तम्-" आद्यं भावारोग्यं, वीजं चैया परस्य तस्येव । अधिका- रिणो नियोगा-धरम इयं पुद्गलावर्ते ॥ १॥ स भवति कालादेव, प्राधान्येन सुकृतादिभावेऽपि । ज्वरशमनौषधसमयव-दिति समय- विदो विदुर्निपुणम् ।। २ ।। नागमवचनं तद्वत्, सम्यक् परिणमति नियम एषोऽत्र । शमनीयमिवाभिनवे, ज्वरोदयेऽकाल इति कृत्वा १ “पुढेहिं" इति अ। २ “ तथा हि" ब । ३ "-श्रवणरेतु-" ।

·- हरिमद्रसूरिसराध !! ३ ॥" इत्यादि ।। 'स' इत्यादि। स त्यानन्तरोदिष्ट 'उत्तृष्ट' प्रधान , मुख्यधावफव्यपदेशनिवन्धनभाजनवान् तस्य । यद्वा शुल" शुलपादिक ‘स ' उक्तस्वरूप आवक अत्र 'प्रस्तुते, न तु श्रवणक्रियासबन्धमात्रेणेति गाथार्थ ॥२॥ ननु किमिति सम्यक्ट्रवणनिरन्धनकमहासवानेवात्र भाव- कोऽधिनियते नापरः १, उच्यते-तस्यैव कियाफ्लयोगेन प्रस्तुता- नुष्ठानाधिकारित्वादन्यस्य तत्करणे दोपसभवादित्याह- अहिगारिणा खु धम्मो, कापथ्यो अपहिगारियो दोसो। आणामंगायो चिय, धम्मो प्राणाऍ पडियद्धो ॥३॥ अहिगारिणा " गाहा व्याख्या--अधिकरणमधिकार:- प्रस्तुतक्रिया प्रति योग्यत्वम्, स च प्रदर्शितकमहासलक्षणे वय- माणार्थित्वादिचिहव्यगायः, स विद्यते यस्यासावधिकारी, मत्वर्थीये- विधानात् , तेनाधिकारिणा । 'खु ' इति निश्चयवितर्कसभावनासु इति निश्चयादिवचनः खुर्निपातः । ततश्चाधिकारिणव धर्मः कर्तव्यो नापरेण, अधिकारिण एव क्रियाफ्लयोगात्, इतरस्य बानर्थस्यापि समवान् । एतदेवावधारणपलद्वारेणाऽऽविष्करोति-"यणहिगारिणो दोसो" ति । अधिकारी यो न भवति सोऽनधिकारी-प्रतिपादित- प्रतीप तस्य दोष -अनर्थो धर्मकरण इति गम्यते, अनधिकारिणो दिविण्पनानिधन्यनोऽनर्थ एव । अस एषोतम्---"प्रविधिता- दरमकृसमेव" । तथा चागमः-"जह घेव व मोक्सफला, आणा मायहिमा जिपिंदाण । ससारदुषस्वफ्लया, वह घेव विराहिमा होई॥१॥" तथा-"धर्मानुधानवैतध्यात्, प्रत्यपायो महान् भवेत् ।

·। श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्। (७ रौद्रदुःखौघजनको, दुष्प्रयुक्तादिवोपधात् ॥ १ ॥ ननु यावं कथं चतुर्थभङ्गपतितरूपकोपमितचैत्यवन्दनाधिकारेऽभिहितम् ?-- "एवं पि जुजइ चिय, तयणारंभा उ तप्फलं व जत्रो । तप्पञ्चवायभावी, वि हंदि तत्तो न जुत्तो त्ति ।। १॥" इत्यादि । अत्र हि विधिही- नभावशून्यचैत्यवन्दनाया अपि लौकिकत्वेन लौकिकवन्दनाफलमुक्त- मेव, अत्रोच्यते-नन्वत्राप्येकान्तानाराधनाद्वारेण विराधनाजनिता- नर्थफलाभाव एवोक्तः, न हि किल चिकित्साक्रियाभासमानच्यापारप- रोऽपि पुरुपोऽत्र तथाविधचिकित्सापक्रियाकृतमपकारमवाप्नोति । विराधनासद्भावे तु तन्निवन्धनोऽनर्थः प्राप्तव्य एव तत्प्रवृत्तेन प्राणिना । आराधनापक्षेऽपि यद् दर्शनलाघवादिनिदानमसद्विधानमा- धत्ते तन्निमित्तं विशेपतोऽनर्थमवाप्नोत्येवासी । तदुक्तम्- " सीयलविहारओ खलु, भगवंतासायणानियोगेणं । तत्तो भयो अणंतो, किलेसबहुलो जो भणियं ॥ १ ॥” इत्यादि, तन् स्थित- मिदमनधिकारिण: कारणे दोप इति । अत्रैव हेतुमाह-"श्राणा- मंगानो चिय" इति । आना-सर्वनवचनं तस्या भगः-उल्लाइन तत एव, “चिय चेय एवार्थे " इति एवकारार्थे चियनिपातः; आज्ञाभङ्ग एवात्र दोपकारणम्, शेपरयाशुभभावादेरत्रैवान्तर्भूतत्यात् नापरमित्यवधारणार्थः । नन्वेतदेव कथं यदुताऽऽक्षाभङ्गे दोपो धर्मस्तु न भवति ? इत्याह-"धम्मो प्राणाएँ पडिवो” इति । “दुर्गति- प्रमृतान जीवान्, यस्माद्धारयते ततः । धत्ते चैतान् शुभे स्थाने, तस्माद्धर्म इति स्मृतः ॥१॥” इति वचनात् 'धर्म: । । ? उक्तस्वरूपः १ "करणे" अ॥

·. , , - (८) हरिभद्रमूरिमहाय आझाया उक्षस्वरूपायामेव, टाइमिडम्डीनामिदेददात इति डेरेदादेश । 'प्रतिबद्ध सबद्धो व्यवस्थित इति यावत् । तथा चोक्तम्--"प्राणाए शिम चरण, तन्भगे" गाहा ।। नथा-- "जम्हा न धम्ममग्गे, मोत्तूण आगम इह पमाण । विचर छउम त्माण, तम्हा तत्येव जइयव ॥१॥' इत्यादि । इति गाथार्थ ॥३॥ अधिकारिणमेव च्छद्मस्थज्ञानिलक्ष्य माहावाह- तत्यहिगारी अत्यी, समत्यो जो य मुतपडिहो। अत्यी उ जो विणीनो, समुवठिो पुच्छमाणो य ॥४॥ "तत्यहिगारी" व्यारया-'तत्र' इति प्रस्तुते भावक धमें 'तत्र' एवव्यवस्थिते पा सर्वथैव धर्म अधिकारी' योग्य क्रियाफ्लभागित्यर्थ । किविध ? इत्याह–अर्थी समर्थको यो न सूत्रप्रतिकुष्टः । तत्रार्य -प्रयोजनमभिधास्यमानलिङ्गगम्य यस्यास्ति सोऽर्थी, पुरुषार्येषु धर्मस्य प्राधान्यात् तत्राऽऽसेवनातत्पर इत्यर्थः, न तु पापलिद्गधर्मपध्यारुचिमान । तया समर्थ एव समर्थक, याषादेराकृतिगणत्वात्स्वार्थिक कन्, 'जातौ वा स्वार्थे केल्लोला' इति या प्रारत कप्रत्यय । 'समर्थ शक्त, न त्वगीकृतमपि धर्म परेभ्यो भेयान् त्यजति । तया यो न सूनप्रतिकुष्ट', 'य' इति रो, य एषविध सोऽधिकारीति योग, सूत्रेण-मागमेन प्रति कुष्ट-निवारितो नेति योग, कयचिदर्यित्वसामर्थ्ययुक्तोऽपि शाखे निवारितोऽनधिकार्यवेत्यभिप्राय । तथाऽन्यैरप्युक्तम्---" अर्थी समर्थ शाखेणपयुदस्तो धर्मेऽधिक्रियते' इति । एषा पार्थित्वादि . १ भैया छ।

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । गुणानामेवमेव प्रवर्तकनिरूपणाप्रवृत्तेरित्थमुपन्यासः । तथाहि- नानर्थिनि सामर्थ्यनिरूपणावसरः, अर्थित्व एव तत्संभवात् । अत एव कैश्चिदुच्यते---" यो येन रक्तस्तमनुप्रवेष्टुमव्याहतस्तस्य स एव पन्थाः । अर्थित्वसंक्षोभजडेक्षणेन, नोद्वीक्षणीयस्त्वमरेश्वरोऽपि ॥ १ ॥" न चासमर्थे शास्त्रपर्युदासपर्यालोचनावकाशः, असाम- येनैव शेपचिन्ताया निरवकाशत्वात् । एपामेवाझंदिगुणानां कार्य- लिङ्गगम्यं स्वरूपमाह-'अत्थी उ जो' इत्यादि, अर्थीति व्याख्ये- यनिर्देशः, तुशब्दः पुनःशब्दार्थे । ततश्चायमर्थ:--अर्थी पुनः कथं लक्ष्यः ? तत्राह-'यो विनीतः समुपस्थितः प्रच्छंश्च ' तत्र विनी- तः-धर्मप्ररूपकं प्रति प्रतिपत्तिरूपाभ्युत्थानादिविनयं कुर्वनर्थीति लक्ष्यते, तथा सम्यग् उप-सामीप्येनोत्थितः-धर्मश्रवणादौ व्यक्तीक- तसम्मुखीभावः, न तु प्रयोजनान्तरैरेव क्रोडीकृतत्वादसम्मुखीन:, तथा प्रच्छंश्च “ प्रच्छ शीप्सायाम् " इति धातोः शतु: "न्तमारणों शतृशानचोः” इति माणादेशे प्राकृते पुच्छमाण इति स्यात् । शीलार्थो वा "शक्तिवयःशीलेपु" इति लट: शानजादेशः। 'प्रच्छन्' ज्ञीप्सन् , धर्मस्वरूपग्रहणविध्यादिकमिति गम्यते । चशब्दस्तूक्त- द्वारेण त्रिभिरपि लिङ्गः समुदितैः प्रायोऽर्थित्वं परिपूर्ण लक्ष्यत इत्याह । इति गाथार्थः ॥ ४ ॥ समर्थ व्याचष्टे- होति समत्थो धम्मं, कुणमाणो जो न वीहइ परेसिं । माइपिइसामिगुरुमा-इयाण धम्माणभिएणाणं ॥ ५ ॥ "होइ समत्यो" गाहा व्याख्या ---'भवति' जायते 'समर्थ:

·- हरिभप्रसूरिसष्टम्धं इति व्याख्येयम् । किविध ? इत्याह -धर्ममित्यादि धर्म, उक्तस्वरूप विकीर्षित 'कुर्याण' इति वर्तमानसामीप्यनिर्देशा करिष्यमाण-धर्म विधास्यमानो य न विमति' नो प्रस्यति, "भियो भाषीहौ " इति मियो बीहादेश । 'परेभ्य ' आत्मव्य तिरिकेभ्य , “कचित् पश्चम्या " इति पष्ठीभावः । परानाह- 'मावापिटस्वामिगुर्वादिभ्य ' मात्रादय प्रतीता , तेपा द्वन्द्व कृत्वा दिशब्दस्य यथायोग योग । ततश्च मातापित्रादिभ्यो न बिभेति, अनेन च योनिसबद्धा बन्धको गृहीता । तया " स्वाम्यादिभ्य " इत्यनेनापि रक्षकसहायादिरूपा राजामात्यमिनादय उपात्ता । सथा " गुर्वादिभ्य " इत्यनेन चान्वयाद्यागता अपरधर्मदातार फेलो पाध्यायादयश्च तदाश्रिताश्चोणचा द्रष्टव्या । भ्यश्च किंभूतेभ्यो भय सभषति ? इत्याह–'धर्मानभिज्ञेभ्य ' अधिकृतधर्माकुश लेभ्य, अधिकृतधर्मकुशलास्तु तदनुकूला एव भवेयुरित्यभिप्राय । ससचैतेभ्यो यथोत्तरकालभाविभ्यो बहुतमादिभयनिबन्धनेभ्यश्च यो न विभेति स भयत्रयमुक्त समर्थोऽत्र द्रष्टव्य । इति गाथार्थ ॥५॥ सूत्राप्रतिकुष्टमाह- मुतापडिकुट्टो जो, उत्तमधम्माण लोगविक्साए। गिहिधम्म बहु मरणइ, इहपरलोए विहिपरो य ॥ ६ उचियं सेवइ वित्ति, सा पुण नियकुलकमागया सुद्धा । माणसनियवासा-ण मुद्धसुदाण नियनियगा ॥७॥ "सुत्तापडिबुट्ठो” गाहा" चित्र" गाहा व्याख्या-सू कुलोपाध्यायादयश्र " 1 प।

·शूद्राणां च चतुणों वर्णानाम् , शुद्धविशेषणं शूद्राणां तथाविधीवरा- श्रायकधर्मविधिप्रकरणम् । (११) त्राप्रतिकुष्ट इत्युक्तस्यार्थमाह-" जो उत्तमधम्माण " इत्यादि । य इत्युद्देशः, यत्तदोर्नित्याभिसंवन्धाद् य एवंविधः स सूत्राप्रति- कुष्ट इति योगः । ' उत्तमधम्माण ' इति उत्तमधर्मेभ्यः, प्राग्वत् पञ्चम्याः पष्टी । ' लोकापेक्षया ' लोकाश्रयेण, लोके हि-"ब्रह्मचारी गृहस्थश्च, वानप्रस्थो यतिस्तथा । " इत्यादयो ये धर्मा रूढास्तेभ्यः सकाशाद् गृहिधर्ममिति सामान्यनिर्देशेऽपि प्रक्रमादधिकृतं श्रावकधर्म वहु मन्यते' ज्यायांसं प्रतिपद्यते, लोकधर्मापेक्षयैव श्रावकधर्म बहु मन्यते, न तु लोकोत्तरयतिधर्मापेक्षयापीत्यभिप्रायः । इहपरलोके विधिपरश्च सूत्राप्रतिकुष्ट इति सण्टकः । तत्रेह-इत्यस्मिन् जन्मनि, परलोके–अन्यजन्मनि, पृथक् पदे समाहारद्वन्द्वात् सप्तम्येकवचनम् , विषयसप्तमी चेयम् , इहलोकविषये परलोकविपय इत्यर्थः । इति श्राव- कधर्माधिकारनिरूपणावसरे वा परलोके विधिपर: परलोकनिवन्ध- नधर्मानुष्ठाने प्रकृतकल्पाराधनपरायण इति भावः । 'च: ' समुपये ॥६॥ तथा 'उचितां' प्रकृतधर्माप्रतिकूलां 'सेवते' श्राश्रेयते'वृत्ति वर्त- नम् , लोकधर्मविरुद्धवृत्तिपरिहारेणोचितामेव वृत्तिं यः सेवते स सू- त्राप्रतिकुष्ट इत्यर्थः । वृत्तिमेवाह-'सा पुनर्निजकुलक्रमागता शुद्धा सा तु वृत्तिर्निजकुलक्रमेण-म्यान्वयपरिपाट्याऽऽगता-प्राप्ता शुद्धा- तथाविधदोपरहिता, अनेन कुलक्रमागतामपि तथाविधाशुद्धां योनि- पोपणादिकां वृत्तिमनुचितामाह । सा तु ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यानां शुद्धr दिव्यवच्छेदार्थम् । 'निजा निजा' आत्मीयाऽऽत्मीया, वीप्सायां द्वि- इत्यस्यार्थ-" व । २ "प्राकृतकल्पा-" व । १ "आद्रियते "व। १ ·- (१२) हरिभवक्रिमहरु को पूर्वस्य स्वत्वे के च प्राकृत 'नियनियगा' इति भवति । ततश्चैवंविधा वृत्तिं च य शुद्धां सेवते स सूत्राप्रतिकुष्ट इत्यादितं भवति ॥ ७॥ सदेवं यहुमानविधिपरतोचितवृत्तिभिर्ययोपन्याससमविनीमि सूत्राप्रविकुष्टत्यमेवोप्य सांप्रत बहुमानित्यादिगमकानि प्रत्येकं पन पक्ष लिङ्गानि जिज्ञापयिपुराचार्य संबन्धमारवयन्निदमाह-- एए पुण विएणेया, लिंगेहितो परोवयारीहि । ताई तु पंच पंच य, विएई पि हवंति एयाई ॥८॥ "एए" गाहा व्याख्या-'एते' इति बहुमान्या (माना)- पय , पुनःशब्दो भिन्नवाक्यवायाम् , ' विज्ञेयाः ' ज्ञातव्याः 'लि- अभ्य ' गमकचिहेम्य , " भ्यसश्च हिंवो मुंतो "इति भ्यसन्तमि- दम् । 'परोपकारिमि ' परोपकाराय धर्मव्यारयादानायुद्यतैराचा- यादिभिरित्यर्थः । ‘प्रवर्तकादिभिः ' इति पचित्पाठः, तत्रापि त एव प्रवर्तकाः, आदिशब्दाहायक शिक्षकादिपरिमहः। तानि तु लिङ्गानि पञ्च पञ्च 'त्रयाणामपि' बहुमान्या(माना)दीनां भवन्ति' सन्ति । एतानि वक्ष्यमाणानि । इति गाथार्थ ॥८॥ तान्येवाह- गिहिधम्मकहापीई, निंदासवणं च तदणुकंपा य । सविसेसजाणणिच्छा, चित्तनिवेसो तहिं चैव ॥६ "गिदिधम्म " गाहा व्याख्या--' गृहिधर्मकथाप्रीतिः' "अयोध्य . - १ ·आयकर्मविधिप्रकरणम् । (१३) अस्तुतश्रावकानुष्ठानकथने प्रेमेति परमार्थः, सा बहुमानजन्यत्वाद्- बहुमानगमकं लिङ्गम् , एवं सर्वन योज्यम् । तथा निन्दाऽश्रवणं, प्रक्रमात् श्रावकधर्मनिन्दाया अश्रवणम् । 'चः समुच्चये । 'तद- नुकम्पा' निन्दाप्रवृत्तप्राणिकरुणा, साऽपि बहुमानकार्यमेव तद्वहु- मानाद्धि तन्निन्दोद्यतान् श्रापदास्पदं प्रतिपद्यमानोऽनुकम्पते, क्लिश्य- मानानामनुकम्पास्पदत्वात् । न तु द्वेष्टि, पुरुषार्थानुपयोगात् । एवं बहु- मानकार्यत्वमुत्तरयोरपि द्रष्टव्यम् । 'चः' समुच्चये । तथा सविशेषाः ज्ञानेच्छा-जिज्ञासा सविशेषज्ञानेच्छा, प्रस्तुतगतेति गम्यते । तथा । चित्तनिवेशस्तत्रैव ' इति चित्तस्य-अन्तःकरणस्य निवेश:-न्यासः 'तत्रैव ' प्रस्तुतधर्म एव । इति गाथार्थः ॥ ६॥ विधिपरतालिङ्गान्याह- गुरुविणो तह काले, नियए चिइवंदणाइकरणं च । उचियासण जुत्तसरो, सज्झाए सययमुवोगो ॥१०॥ "गुरु" गाहा व्याख्या- गुरवः-मात्रादयः प्रस्तुतधर्मर दातारो या तेपामुचितप्रतिपत्तिर्गुरुविनयः, स हि सर्वत्र धर्मश्रवणदो क्रियमाणो विधिपरतां गमयति । तथा ' काले निजे. चैत्यवन्दना- दिकरणम्' तत्र चैत्यवन्दनाया निजः कालः सन्ध्यात्रयादिलक्षणः । यदुक्तं पूजानुषङ्गेरण----" कालो इह विएणेश्रो, संझाओ तिरिण ताव ओहेणं । वित्तिकिरियाऽविरुद्धो, अहवा जो जस्स जावइभ ॥१॥ चैत्यवन्दनादेः' इत्यादिशब्दात् प्रस्तुतधर्मश्रवणमहणा देश्वोचिते काले करणं-विधानम् । चः प्राग्वत् । तथोचितास - - १ दृश्य ·. हरिभद्रसिंह सर्वत्र धर्मश्रवणादौ, छन्दोभङ्गभयादुत्तरेण समस्तनिर्देशः । तथा 'युक्तस्वरः' उचितध्वनिः सर्वत्र चैत्यवन्दनादौ । तथा स्वाध्याये' सिद्धान्तप्रसिद्ध ' सतत ' सर्वदा ' उपयोगः' उपयुक्तता, सर्वम- वदधिकृतेभ्यत्र च क्रियमाण विधिपरता गमयतीतिविधिपरतालि- इत्वमस्य द्रष्टव्यम् । इति गाथार्थः ॥ १०॥ उचितत्तिलिङ्गान्याह- सव्वजणवल्लहत्तं, अगरहियं कम्म धीरया बसणे । जहसत्ती चागतया, मुलद्धलक्खत्तणं धम्मे ॥ ११ ॥ "सव्वजण" गाहा व्याख्या-सर्वजनयाल्लभव' सक- ललोकप्रियत्वम , वद्धि समुचितत्तिपत्त्यैव निवर्तयतीति उचित- चेर्लिगम् । तथा 'गर्हित' अनिन्दिन 'कर्म' जीयिकालक्षणम् । " तत् मस्कृतात् सिद्धान् माध्यमानाच" इति वचनात्मिशावस्थाया विवतितत्वात् सस्कृतकृत एव सेर्लोप, प्राकृते तु · कम्म' इति भाव्यम् । तथा वीरता ' देन्यानाश्रयणरूपा 'व्यमने ' विपदि। तथा ' यथाशक्ति' शक्त्यनविक्रमेण, प्राकृतत्वादसरयसमासेऽपि दीर्घः । ' त्यागतपसी ' प्रतीते, " द्विवचनस्य यष्ट्रवचन " इत्यौतो असि 'चागतया ' इति भयति । तथा 'सुलन्धलक्ष्यत्व' परमा- पततत्व धर्मे' धर्मविषयम् । एतदप्यसिलमौचित्यत्तिनिमि- समेव प्राय इति तमिगत्व सिद्धम् । इति गाथार्यः ॥ ११ ॥ प्रकृत निगमयमाह- एपहि तदहिगारिचणं धुवं लक्खणेहि नाउणं । गिहियम्मं गाहिका, सिद्धतपिराहया इहरा ॥१२॥ । ।

·- - - आयकधर्मविधिप्रकरणम् । (१५) गाहा व्याख्या- एतैः' अनन्तरोद्दिष्टेरर्थिवा. दिभिः तदधिकारित्वं' प्रकृतनावकधर्मयोग्यत्वं 'ध्रुवं ' निश्चितम् , लक्ष्यते तैरिति लक्षणानि-लिङ्गानि तैः 'ज्ञात्या' अवबुध्य 'गृहि- धर्म' प्रकृतं ग्राहयेत्, तद्ग्रहणायोपस्थितमिति गम्यते । मानापों वा गृहातिः, तेन बोधयेदप्येवंविधमेव, अन्यत्र दोपसंभवात् । तमे- वाह-सिद्धान्तविराधना' सर्वज्ञाशाखण्डना, तथाहि तदाहा- "आलोअणाए विणए" इत्यादि । ' इतरथा' अन्यथा, पूर्वोदित- निरूपणामन्तरेणापि तद्ग्राहणयामित्यर्थः । इति गाथार्थः ॥१२॥ तमेव पाहणीयतयोदितं आवकधर्म संपिण्ड्याइ- सम्मत्तमूलिया ऊ, पंचाणुल्चय गुणव्वया तिथि। चउसिक्खावयसहिओ, साचगधम्मो दुवालसहा ॥१३॥ गाहा व्याख्या-~-सम्यक्त्वं मूल-प्रथम कारणं येपा तानि सम्यक्त्वमूलानि, " कमलाकृतयो वा इति पुल्लिङ्गता । ' तुः' अवधारणे, सम्यक्त्वमूलान्येव, नहि सम्यक्त्व- मन्तरेणाणुव्रतादिसंभवः । तदुक्तम्---" मूलं द्वारं प्रतिष्ठानमाधारो भाजनं निधिः । द्विपटकस्यास्य धर्मस्य सम्यग्दर्शनमिष्यते ॥१॥ पश्चेति संख्या, अणूनि-लघूनि महानतापेक्षया प्रतानि-प्रतीतान्य- णुव्रतानि । तथा गुणवतानि त्रीणि, पुँलिगता प्राग्वत् । चत्वा- गति संख्या, शिक्षा-अभ्यासः तत्प्रधानानि व्रतानि शिक्षावतानि पुनः चतुःशब्देन समासः संज्ञात्वात् प्राकृतत्वाद्वा; तैः सहित:-यत १ ग्रहधातुरित्यर्थः, इकिश्तिव स्वरूपार्थ " सि. ५-३-१३८ तिवप्रत्यये 'गृह्णाति ' इति । अनन्तर सिप्रत्यये सिद्धमिदं रूपाम् ।

·- हरिभप्रसूरिमंत्र श्रावकधर्मोऽधिकृत 'द्वादशधा' द्वादशप्रकारो भवतीत्यध्याहार । इति गाथार्य ॥ १३ ॥ सम्यक्त्व वावदाह- तत्य तिहा सम्मत्त, सइय उवसामियं रामोवसमं । मिच्छत्तपरिचाएण होइ तबग्जणं चेयं ॥१४॥ " तत्थ " गाहा व्याख्या-तर' श्रावकधौ ‘विधा' त्रिप्रकार 'सम्यक्त्व' शुभात्मपरिणामविशेषरूपम् । वैविध्यमाह- 'ज्ञायिक ' क्षयनिष्पन्नम् , तथा ' श्रीपशमिक ' उपशमनिष्पन्नम्, तथा 'हायोपशमिक 'क्षयोपशमाभ्या निष्पन्नम् । सत्त्वरूप सूत्र- कृतवैवमन्यत्रोक्तम्-" मिच्छत जमुइएण, त सीण अणुइय च उवसत । मीसीभावपरिणय, येइज्जत पोवसम ॥ १ ॥ उवसा मगसेढिगयस्स होइ उवसामिश्र तु सम्मत्त । जो वा अकयतिपुनी, अखविधमिन्छो लहइ मम्म ॥२॥ वीणम्मि उइएणम्मी, अणु इजते अ सेसमिच्छत्ते । अतोमुहुत्तमेत्त, उवसमसम्म लहइ जीवो । ३ ।। ऊमरदेस दहदेलय व विभा घणदयो पाप । इअ मि च्छस्स अणुदए, उवसमसम्म लहइ जीगे ॥ ४ ॥ खाणे दमण मोहे तिविम्मि वि भवनियाणभूयम्मि । निप्पञ्चवायमऊल, सम्मत्त साहय होइ॥५॥" इह च प्राधान्यात् क्षायिकादिक्रमेणोपन्यास, अत पश्चानुपूर्त्या गाथाभि स्वरूपमेषां द्रष्टव्यम् । रोचकनिसर्गरु- भ्यादिरूप तु वझेदान्तर्भाव्येवेति न पृथगुप्तम् , अन सक्षेपस्य प्र स्तुतत्वात् । तञ्च तत्वार्थश्रद्धानशुद्धात्माभ्यवसायस्वरूपमग्रतो य क्ष्यति । तथ परोक्षशानिनामुचितानुचितप्रवृत्तिनिवृत्तिव्ययम्, अ. ।

·. श्रावकधर्मधिधिप्रकरणम् । (१७) तस्तदभिधानमुखेंन तत्रापि चानुचितनिवृत्तिपूर्वकत्वादुचितप्रवृत्तेरनु : चितनिवृत्तिद्वारेण तावत्तत्स्वरूपमाविश्चिकीपुराह-मिच्छे' त्यादि । मिथ्यात्वम्-अभिधास्यमानस्वरूपं तत्परित्यागेन-तत्परिहारेण भवति जायते । यद्यपि तत् परमार्थतः कर्मप्रन्यिभिदातः प्रादुरस्ति, तथापि तस्यामपि मिथ्यात्वपरिहारादयः कारणीभवन्त्येवेत्येतद्धा वाभिधानम् । 'तर्जन' मिथ्यात्ववर्जनम् , चः पुनःशब्दाथै, मिथ्यात्ववर्जनं पुनः 'एतद् ' वक्ष्यमाणम् , ' एवं ' वा वक्ष्यमाण- प्रकारेण, प्राकृतत्वाच कगच-"इत्यादिसूत्रेण वलोपे समान एवं पाठः । इति गाथार्थः ॥ १४ ॥ तदेवाह- न करेइ सयं मिच्छं, न कारवेई करंतमवि अएणं । नो अणुजाणइ मणसा, एवं वायाएँ कारणं ॥१५॥ " न करे " इत्यादि व्याख्या-न करोति स्वयं नवि- धत्ते आत्मना — मिथ्या ' मिथ्यात्वम्, प्राकृतत्वाञ्चैवम् , न का- स्यति' न प्रयोजको भवति, मिथ्यात्वमित्यनुवर्तते, 'कुर्वन्तमन्य- न्यं विदधतमप्यन्यं न समनुजानाति ' नानुमन्यते 'मनसा मनोयोगेन ।' एवं ' ति कृतकारितानुमतिभिः वाचा' पान्यो- गेन । ' कायेन' काययोगेन, एवमित्यनुवर्तते । ततश्च निविधेनापि योगेन त्रिविधमपि कृतादिभेदं मिथ्यात्वं परिहरतीत्यावेदितं भवति मनःप्रभृतिभिश्च कृतादिरूपमुत्तरत्र स्वयमेवाभिधास्वतीति । इति गाथार्थः ॥ १५ ॥ त्यतस्तद्धा अ॥ २," वक्ष्यमाणेन.व। ३ । १ ·+- (१८) हरिमनरिसा मिथ्यात्वस्वरूपमायिप्युवस्तकार्यभूता प्रवृत्तिमाह- मिच्छरमणेगरिहं, सुपाणुमारेख होई विष्णेयं । लोइयदेवेमु पसत्यमणकायवागरी ॥ १६ ॥ "मिच्छत्त" गाहा व्याख्या--मिथ्यात्व' विपर्यस्ता रमाभ्यवसायरूपम्, इह प यद्यपि जीवपरिणाम एव मिथ्यात्व तथापि परिहारविषयीकतामेव प्रवृत्ति हेतुफलभावेन मिथ्यात्वमाह । 'अ. नेकविध ' अनेकप्रकारम, देवतादिप्रतिवरतुविपर्ययसभवात् । 'शु- तानुसारेण ' धागमानुसारेण । भागमस्तु- समणोषासमो पुष्यामेव मिच्छत्तानो पडिकमइ सम्मच उक्सपजह । णो मे कप्पर अन्नप्पभिई अण्णतित्यिए वा अरणवित्थिप्रदेवयाणि वा धरणति- स्थिश्रपरिग्गहिआणि अरहवचेदयाणि वा यदित्तए वा एमसित्तए पुचि अणालत्तेण बालवित्तए वा सलवित्तए घा, तेसिं थ सए या पाण या साइम वा साइम या दाउ वा अणुप्पदाउ या पएणत्य रायाभियोगेण गणाभियोगेण बलामिओगेए देवयाभि- ओगेण गुरुनिग्गहेण वित्तीसतारेण" । इत्यादि । तदेव लेशत पाह-' लौकिकदेवेषु' भवानीपतिश्रीपतिप्रजापतिशचीपविरतिपति सथागतप्रभृतिषु, किम् ? 'प्रशस्तमनोवाकायव्यापार ' प्रशस्ताना- मुक्षिनिमित्चाराध्यतासूचकाना मनावाकायाना योगाना सस्मृति- खविप्नायैापार -च्याप्टवत्व प्रशस्तमनोवाकायव्यापार इति समास । मिथ्यात्व विशेयमिति सबन्ध । इति गाथार्थ ॥१६॥ एव च यथाऽईति बन्दनादिप्रत्ययकायोत्सर्गादिना प्रवृत्ति सहिति धा . 1 घ।

·. ५ श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (१९) सम्यक्त्वं एवं लौकिकदेवेषु तत्प्रवृत्तिर्मिथ्यात्वम् । वन्दनादि- स्वरूपं त्वाह- चंदणमेयं मलाइ पूयणं वत्यमाइ सकारो । माणसपीई माणो, एमाई सुहुममइगम्मं ॥ १७ ।। "वंदण" गाहा व्याख्या-वन्दनम् , किम् ? " एतत् अनन्तरोद्दिष्टं प्रशस्तमनोवागादि, “ वदि अभिवादनस्तुत्योः" इति धातुपाठात् । ' माल्यादि ' पुष्पदामादि देवतागतम्, किम् ? पूजन-पूजाशब्दवाच्यम् , आदिशब्दाद् धूपादिग्रहः । 'वस्त्रादि वसनादि, तद्विपयः 'सत्कारः' सत्करणं सत्कारः, साध्वर्थसत्शब्द- पूर्वात्करोतेर्षन् । मनसि भवा मानसी सा चासौ प्रीतिश्च मानस- प्रीतिः, किम् ? ' मानः' सम्मानोऽत्राऽभिप्रेतः । एवमादि' एवंविधं वन्दनकरणश्रद्धादि 'सूक्ष्ममतिगम्यं' निपुणधिपणावधा- यम् , मिथ्यात्वमिति संवन्धः । इति गाथार्थः ॥ १७ ॥ एवं लौकिकमिथ्यात्वमभिधाय लोकोत्तरमप्येतद्विभागेनाह- लोगुत्तमदेवम्मि वि, लोइयदेवाण जाणि लिंगाणि । इच्छापरिग्गहाईणि तेसिमारोवणं मिच्छा ॥ १८॥ " लोगुत्तम " गाहा व्याख्या--' लोकोत्तमदेवे' 'अपि:' समुच्चये, न केवलं लौकिकदेवगतमेव मिथ्यात्वं किन्तु लोकोत्तरदेवेऽपीत्यर्थः । 'लौकिकदेवानां ' प्राक्प्रदर्शितानां 'यानि कानिचित् । लिङ्गानि ' इति लिङ्गयते रागादिरेभिरिति लिङ्गानि- तथाविधान्तरङ्गरागादिगमकानि तथाविधतनुसन्निवेशवेपादिरूपाणि। " प्रागुपदर्शितानां" च । अर्हति १ ·, (२०) हरिमद्रपूरिसंहाय सान्येवाह---इच्छा-अमिलाप तस्या परिप्रह-आश्रयण इच्छाप रिह , पार्थे वा ममास , स आदिर्येषां वेपपरिपहादीनां तानि । सथाहि लौकिकदेयानां दृश्यन्त एव तथाविधलिङ्गानि, तेषां 'प्रारो पण' प्रकल्पनं 'मिप्या' इति मिथ्यात्वम् । इति गाथार्थ ॥१८॥ एव देवगत मिथ्यात्वमभिधाय लिङ्गिगतमाह--- वह भएपवित्यिपाणं, वापससकाइलिंगधारीणं । पुवालवणाद परिचयो य तव्ययणकरणाई ॥१६॥ सह" गाहा व्याख्या-' तथा ' देवोदितप्रकारेण अ. न्यवीथिकानां' जैनधर्मयहिभूतानाम् । तानेवाह- तापसशाक्या दिलियारिणा' वापसशाक्यादिलिग धारयन्तीत्येवशीलास्तापस शाम्यादिलिङ्गधारिणस्तापसादय एव तेषाम्, 'पूर्वालापादि प्राक्सभापणादि "पुधि अणालतण्ण" इत्यादिमूत्रप्रदर्शित 'परिचय ' सस्तव , चराब्दस्य तु समुश्यार्थस्योत्तरन सबन्ध । तद्वचनकरणादिश्व व्यापारो मिध्यात्यमिति सबन्ध' गाथार्य ।। १६॥ " , तथा- - वंदपप्पणसकारणाइ सम्वं न कप्पए काउं। लोगुत्तमलिंगीण वि, केसिंचेवं जो मणियं ।। २० ॥ " वंदण" गाहा व्याख्या-'वन्दनपूजनसत्कारणादि । प्राग व्याख्यानम् , केवल सवारण सत्कारण वा सत्कारशब्दान्य थे, एयन्ताल्ल्युन्युर्वा । तत् 'सर्व' बन्दनादि मिथ्यात्वमतः 'न कल्पते' न युज्यते 'कतुं' विधातुम् । क्या ' लोकोचमलिङ्गिनामपि ' ·- আন্ধগমষিকিয়ামু। जोहरणादिधारिणामपि केपावित् पार्थस्थादीनां एवं अभिहितविधिना न कल्पते । ' यतः ' यम्मान ' भणितं । मागमे । इति गाथार्थः ॥ २० ॥ यदुक्कं तदाह--- पासत्थोसएणकुसीलणीयसंसत्तजणमहाछंदं । नाऊण तं सुविहिया, सव्वपयत्तेण वजंति ।। २१ ॥ " पासत्यो" गाहा व्याख्या-~~पार्श्वे जानादीनां तिष्ठतीति पार्श्वस्थः । तथाऽवसीदति स्म अवसन्नः । तया कुत्सितं शीलमस्येति कुशीलः । तथा.नित्यमेकत्र वसनान्नित्यः । तथा संसजनात् संसक्तः । जनशब्दस्य समूहार्थस्य प्रत्येकमभिसंवन्धः, पार्श्वस्थजनमित्यादि । तथा यथाच्छन्दो वक्ष्यमाणस्वरूपस्तं च, पृथग निर्देशस्त्वस्य सवि- शेपदोपज्ञापनार्थः । 'ज्ञात्वा' अवबुध्य ' तं' आगमकथितस्वरूपं पार्थस्थादिजनं ' सुविहिताः ' इति शोभनं विहितं-अनुष्ठानं येषां ते सुविहिताः साधवः 'सर्वप्रयत्लेन' सर्वादरेण 'वर्जयन्ति' परिहरन्ति वन्दनादिना । इह यद्यपि सुविहिताः साधव एव प्रती- तास्तेषां चैव परिहारः प्रतिपादितस्तथाऽपि श्रावकाणामपि तद्वन्द- नादेर्दोपहेतुत्वेन सुविहितानुसारत एव प्रस्तुतपरिहारः प्रोक्त एव प्रतिपत्तव्यः । अतः प्रकृतसमर्थनात एवोक्तमणुव्रतविधौ-" पास- त्या ओसरणा, होति कुसीला तहेव संसत्ता । समणाण सावगाए य, अवंदणिजा जिणमयम्मि ॥ १ ॥ सत्थो ओसरणो, होइ कुसीलो तहेव संसत्तो । अहछंदो वि अ - . " आगमेऽप्युक्तम्--" पा- १ एव चोक्तं" ·- (२१) हरिमारिमा एए, अपंदविना जिणमयम्मि " पार्भस्थादिस्वरूपंप परिमागमयो मायादयसेयम्-" सो पामत्यो दुविहो, सम्ये से अहोइ नापथ्यो । सबमि नापासणधरणाएं जो पास. स्यो॥ १॥देमम्मि उ पामत्यो, मित्रायरप्रमिहापयपि पानीयं प भागरि, मुंगर निवारण पंव ॥ २ ॥ इलनिस्साए पिहरा, ठवणमाणि अकारणे विसर । संघडिपलोअगाए, गच्या नद गंधर्व पुणइ ।। ३ ॥ प्रोमएणो विध दुरिहो, मव्ये देसे असत्य सव्यम्मि । उबद्धपीढफ्लो, रविचगमोई य नायथ्यो ॥ ४ ॥धाषस्सगसग्माए, पडिलेहणमाएभिवसमत भाग मणे निग्गमणे, टाणे अनिसीधण तुमहे॥५॥श्रावस्मयाइ- याई, न करेई ब्रह्म हीणमहिमा । गुरुवपरायला तहा, मणि- ओ एगो उ प्रोसपणो ॥ ६ ॥ गोणो जहा पलतो, मजद ममिलं सो वि एमेष । गुरुययणं अकरतो, यलाइ कुणई च प्रोसोलु ॥ ७ ॥ तिविदो होइ कुसीलो, नाणे दह दमणे चरिते थ। एसो अपंदणिनी, पएणधो चीयरागेहिं ॥ ७॥ नाणे नाणायारं, जो जविराहेर कालमाईय । दसणे सणायाएं, घरणकुसीलो इमो होइ ॥ ६ ॥ कोउपभूईफम्मे, पमिणापसिणे निमित्तमाजीवी । कककुलमा य लक्सण, अवजीवद विनमंताई ॥ १०॥सोहग्गाइ- निमित्तं, परेसि एवणाह योउर्ग भणिजिरिबाद भूइदाणं, भूई- फम्म विपिदिह ॥ ११ ॥ मुविणगविनापहिअं, आईसणिपंटि- आइकहि था । समिइ अपेमि, पसिणापसिणं, हयइ एवं ।। १२ ।। तीयाइभावकहणं, होइ निमित्तं इमं तु भाजीपं । जाइ- ·श्रावधर्मविधिप्रकरणम् (२२). कुलसिप्पकम्मे, तवगुणसुत्ताद सत्ताविहं ।। १३ ।। यापपुरयाइ मा- या, नियडीए डंभणं तु जं भणिशं । थीलप्सराइ लक्षण, वि- जामंताइया पयडा ॥ १४ ॥ संसत्तो उ झ्याणिं, सो पुण गोम- चलंदए चेव । उचिठमणुगिळं, जं किंची छुभई सव्यं ॥ १५ ॥ एमेव य मूलुत्तर, दोसा य गुणा य जत्तिा केई । ते तन्मी स- एिणहिआ, संसत्तो भरपाई तन्दा ।। १६ ॥ गयविदूरागमाई, अ- हवा वि नडो जहा उ बस्त्री । पावा वि मेलगो विव, इलि- हरागाइवहुवरणो ।। १७ ।। एनेय जारिनेणं, सुझमसुखेण वाय संमिलइ । तारिसी मित्र हबई, संतत्तो भएणई तन्हा ॥ १८॥ सो दुविगप्पो भगिनो, मिरहिं जिनरागहोसमोहहिं । एगो उ सकिलिट्ठो, असंफिलिटी तमा अपणो ॥ १६॥ पंचासवाण- वत्तो जो खलु तिहि गारबेहि पडियो । इत्धिगिहिसंफिलिहो, संस- तो संकिलिट्ठो उ ॥२०॥ पातत्थाईपमुं, संबिन्गेर्नु च जस्थ गि- लई उ । होइ सहि तारिनो, पियधन्नो साहब इयरो ॥ २१ ॥" || २१ ।। तद्वर्जने शेतुमाह- एत्थ य पारात्थाईहिं संगयं चरणनासयं पायं । सम्मत्तहरमहाछंदहि उतलक्षणं चेयं ॥ २२ ॥ गादा ग्यास्था--- अत्रच निर्धारणसप्तमी चैयन् , पार्थस्थादिपु मध्ये, 'चः' याश्योपन्या सार्थे, 'पार्श्वस्थादिभिः ' जास्वरूपैः । संगतं , किन ? यन्दनादिरूपं 'परगनाशक ' चारित्रापहारि । यसमा- एत्थ पार्थसादिगु, . परिचितम्, ·"" “ . (२४) हरिभद्रसरिसंहब्धं गमे-पासस्थाई बंदमाणस्स, नेय कित्ती न निजरा होई । फायकिलेसं एमेव, कुणई तह फम्मबंधं च ॥ १॥ किकम्मं च पससा, सुहसीलजणम्मि कम्मबंधा य । जे जे पमायठाणा ते ते उववूहिया होंति ॥ २ ॥ सम्यक्त्वहरं' सम्यग्दर्शननाशि यथान्छन्दै । तुर्भिग्नवाक्यतायाम् , ' तल्लक्षणं' यथाच्छन्दस्वरूपं •च: ' पुनरर्ये 'एतत् ' वक्ष्यमाणमागमे उक्तमिति गम्यते ॥२२|| उस्मुत्तमायरंतो, उस्मुत्तं चेव पण्णवेमायो । एसो उ प्रहाचंदो, इच्छाउँदो त्ति एगत्या ॥२३॥ उस्मत्त " गाहा व्याख्या--सूत्राद्-' -बागमादतिवृत्तमु. सूत्रं तदुत्सूर्य ' आचरन् ' कुर्वन् , ' तत् ' उत्सूनमेव 'प्रज्ञाप- यन् ' प्ररूपयन् , अनेन संविप्नपाक्षिकस्य यथाच्छन्दताव्यवच्छेद- माह । तदुक्तमागमे-" होज हु वसणप्पत्तो, सरीरदोपल्लयाए असमत्यो । चरणकरणो असुद्धे, सुद्धं मग्गं परूवेजा ॥१॥ ओमनो वि विहारे, कम्मं मोहेइ सुलहबोही उ । चरणकरणं वि. मुद्धं, उवयूहेंतो परूवेतो ॥ २ ॥” इत्यादि । ' एषः ' अनन्तरो- दिवरूपः, 'तुः ' पुनरर्थे, 'यथाच्छन्दः' यथा-येन प्रकारेणाss- गमाननुपात्येव च्छन्दोऽस्य ययाच्छन्द इति । 'इच्छाच्छन्द इति' इच्छया च्छन्दोऽस्य स तथैकार्थम् । तथाह्ययं युक्त्यागमानपेतं " हरितोपरिवर्तिडगलकग्रहणमेकवोपरि शेपवस्त्रादिप्रत्युपेक्षणं कर्तव्यम् " इत्यादिरूपां वक्ष्यमाणां च प्ररूपणामागमाननुपातिनी- मेवाह । इति गाथार्थः ॥ २३ ॥ उत्सूत्रपई व्याख्यातुमाह- - .

·दीनां द्वन्द्वः, तत्र प्रतिवद्धः-यामिप्या: ऋद्धिमुलरसगौरवगृद्ध श्रावधर्मविधिप्रकरणम् । ( २५) उस्सुत्तमणुवइ8, सच्छंदविगप्पियं अणणुवाई । परतत्तिपवित्त तितिणो य इणमो अहारूंदो ॥ २४ ॥ उस्सुत्त " गाहा व्याख्या-उत्सूत्रमनुपदिष्टम् , अागमे इति गम्यते । तच्च किंविधं स्यात् ? इत्याह----'स्वच्छन्दविकल्पितं' स्वाभिप्रायघटितम् । एवंविधमपि फिल फिनिदर्धादविरुद्धं स्वादत आह-'अननुपाति' नाऽऽगमे कथश्चनाप्यनुपततीत्यर्थः । तदेवं- विधमेवोत्सूत्रमभिप्रेतम् , तदाचरणदिना यथाअन्दः, अतोऽन्यथाs: प्येनमाह-- परतप्तिप्रवृत्तः' इति परेपां-गृहत्यादीनां तप्ति:- कार्यचिन्तनादिरूपा परतप्तिः तत्त्वां प्रवृत्तो यः स तथा, 'तिन्तिनः ययालब्धभक्तादिना अनि तत्वेनाभीषणं रुटफ इलर्थः । चः प्रया- रान्तरेण यथाच्छन्दलक्षणमेतदित्ताइ । इगो' अयं-अनन्त- रोहिष्टो यथाच्छन्दः । इति गाधार्यः ॥ २४ ॥ प्रकारान्तरेणाप्येनमाह---- सच्छंदमइ विगप्पिय, किंची सुहसायविगइपडिबद्धो । तिहि गारवेहि मजइ, तं जाणाही अहाछंदं ॥ २५ ॥ " सच्छंद " गाहा व्याख्या--'स्वच्छन्दनत्या' स्वामिभाय- मननेन, प्राकृतत्वाञ्च सुब्लोपेन निर्देशः क्रियाविरोपणं या, स्व- च्छन्देन मननं यत्र विकल्पने तत्तथा । 'विकल्यचर्चरित्या किञ्चिद्' इत्यनिर्दिष्टस्वरूपम्, 'शुभसातविकृतिप्रतिबद्यः' इति शुभं-ऋद्धिरूपमुपकरणादि सात-सुसं वितिः-गृतादिका, शुभा- - इत्यर्थः । तथा चाह-'त्रिमिरिय: उसस्वरूपैः भागाति' परवशी-

·प्रयोग
हरिमरिमा,
मवदितं जानीहि यथाच्छन्दम्, अयमपि यथाच्छन्द इत्यर्थः॥२५॥
उन्सूत्र दियात्रेणोदाहरणीकुर्वग्निदमाह--
उस्मुचं पुष एत्यं, थाररपाोगकरपाई ।
उन्मूहगकरउप्पा-यपाइ घम्माहिगारम्मि ॥ २६ ॥
" उस्मुत्तं " गाहा व्याख्या उत्सूत्रं पुनरररूपम्, वय-
था--' स्थावरमायोगकूपकरणादि ' इति स्यावरं-गृहम्,
भवं प्रायोग्ये वा भव प्रायोग प्रायोग्यं या-तयाधिवृद्धिप्रयुके
धान्यादि, कूपकरणं-पसननम् , अादिशब्दायटिकादिपरिप्रहः ।
सयान्द्रुतिक - अमिनवापूर्व कर:-उत्पन्नद्रव्यरिमागमहरालक्ष-
ण तस्योत्पादन प्रवर्तनम् , श्रादिशब्दादेवप्राय अन्यदप्यागमनि-
पिद्ध यतेश्धेन्यप्रयोजनचिन्तनादि धर्माधिकारे । धर्मप्रयोजनाच-
न्वायाम् । इति गायार्थ ॥ २६ ॥
एमाह बहुविगप्पं, उस्मुर्च श्रायरंति सयमेन ।
अन्नेमि परपति य, मिच्चाए जे अहाछंदा ।। २७ ।।
एमाह गाहा व्याख्या-'एवमादिठि " कग-
चज " इत्यादिना यलोपे मन्धी चैव मववि, प्रोष्ठयायमन्यदापि
दृष्टन्यमित्यर्थ । यया-" घोण्ड चेझ्याणं, मदिरपणादगाम•
गायाई । लम्गदस्म 3 जहणणे, तिगरणमुद्धी कई ए भवे ? ॥
शा" इति पूर्वपतमात्रदर्शनार्दव केचिद्यवेधैरसंवन्धिक्षेत्रादिचिन्त-
नचैत्यवीकरपादो धर्ममधारयन्ति, सूझाननुपावि चैतन् । यस
एवमग्रीचरप्रन्य -"मरपद एत्य विमासा, जो एयाई मय दि-
मागेमा । नहु होइ तस्स मुद्धी, अद फोर रेन एयाई॥१॥

·ढमवीया गिलाणे, तइए सरणी चउत्यि साहम्मी । पंचमगम्मिश्र भावकवर्मविधिमकरणम्। सव्यत्यामेण ताहिं, संवेणं होइ मग्गिाप्रव्यं ति सपरितऽचरितारा य, एवं सव्वेसि कनं तु ॥ २ ॥ अत्र दि. किल दर्शनपरिभव- प्राये पूर्वराजादिदत्त क्षेत्रादिलोपप्रस्ताव एव यतेरपि क्षेत्रादिचिन्त- नमुक्तम् , न तु सामान्येन; अलमतिप्रसन्नेन । स्वयमेवंप्राय भाग- मोर्जेयम् । 'बहुविकल्पं ' अनेकप्रकारमुत्सूत्रमाचरन्ति प्ररूपणा- दिना स्वयमेव । तथा ' अन्येभ्यश्च ' घोटभ्यः प्रज्ञापयन्ति त- त्प्रापरणाकरणादिभिः । कथम् ? ' स्वेच्छया' स्वकीयाकूतकार्या- नुयातया युक्त्या, न तु सिद्धान्ताधीनतया । य एवंविधा यतिवे- पधारिणो यथाच्छन्दास्ते । इति गाथार्थः ।। २७ ।। एवं यथाच्छन्दवन्दनादि मिथ्यात्वनिवन्धनं परिहार्यतयाऽभिधा- यागमविशेपेणात्यर्थ तनिषेधनं प्रस्तुतफलवदेचेत्यावेदयन्निदमाह- एत्तो चिय तेसिमुवस्सयम्मि तु दिवससमागओ साहू । तेसिं धम्मकहाए, कुणइ विधायं सह वलम्मि ॥२८॥ " एत्तो थिय" गाहा व्याख्या-'अत एव अत एव ' इति यत एव तेषां सम्पर्कमात्रादेव मिथ्यात्वनामिसंभवोऽत एव तेषां । यथाच्छन्दानामुपाश्रये तु 'दिवससमागतः' कथञ्चनाप्यागत्याऽऽगतः, साधुः तेषां धर्मकथायाः ' उत्सूत्रप्ररूपणारूपायाः 'करोति वि. घातं ' विधत्ते प्रतिक्षेपं ' सति बले ' विद्यमाने सामर्थ्य इति, अ- भिहितं सिद्धान्त इति गम्यते । तथाह्योधनियुक्तौ उक्तम् । A वसही, छठे ठाणहिओ होइ ॥ १॥" इति । वसतिद्वारं व्या चक्षाणेनोक्तम्-~-“ संविग्गसन्निभद्दगमुन्ने नीयाइ मोत्तुहावंदे ।

·" " (२८) हरिमररिसर पंतम्सपमुं, यमहाए मग्गणा होद ॥ १॥" एवं ययाचन्दानां सर्पया प्रत्यासत्तेः परिहारमभिधायागयाप्रत्यासत्तिममवेभिहितन् । " एमेय यहाददे, पहिहणणा ग्माण भग्मयण करणा। ठाण- हियो निसामे मुषणाहरणाइगहिएणं ॥ १ ॥ रावध यथाकथ- विद् यथारमन्दयपनाश्रवणमाभिहितम् !! २८ ।। इदमेवाह- इहरा ठएइ करणे, तस्मरणा मिच्छमेह साह नि । अग्लो किस जो सट्टो, जीवाजीपाइमणमिएको ॥ २६ ॥ इहरा" गाहा व्याख्या-इतरया' तत्कयाप्रतिघा- ताराप्तो तयाविषयचनपाटवाभायादिनाऽसत्यां किम् ?' स्थगयति' करादिना पिपत्ते • कणों ' श्रुती तपनमवणपरिपन्थितया, उपल- रणं चैतत्, उदितागमगदितानामध्ययनादीनां तत्कयाविघातहेतू- नाम् । किमर्यमेवमसो फरोति ? इत्याह--'तन्छ्यणान् ' यथा- च्छन्दपचनभवणान् ‘मिथ्यात्वमेति ' विपर्ययं याति ' साधुरपि' संभवद्विरोपभुतो यति रपि यथाच्छन्ददेशनया विपरिणम्यते, किं पुनः पावकः? इत्यपिशब्दार्थः । तथा चाह-'प्रपल'सथाविधा- गमाभ्यासरहितत्वेन सन्मार्गे विशिष्टावष्टम्मरहित उत्तरदानादाव- समर्थ किं पुनः किम य: 'श्राद्ध ' श्रद्धावान् श्रावकः?, सतु मुतरां विपरिणमते । निमित्तमाइ-जीवाजीवयोरनभिज्ञः, तथा- विधागमामहणादित्यभिप्राय । इति गाथार्थ ॥२६॥ कथं विपरिणमति ? इत्याद- ·1 . श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (२९) वयणविसंवायाओ, उप्पज्जइ संसो फुडं जं से। तम्हा तमणाययणं, मिच्छं मिच्छत्तहेऊ वि ॥ ३० ॥ वयण" गाहा व्याख्या-वचनयोः सन्मार्गप्रकाशका- ख्याताधुनाख्यायमानयोर्विसंवादात्-परस्पराघटमानत्वलक्षणात् 'उ- स्पद्यते संशयः । संभवति संदेहः-किं तत्सत्यमिदं वा ? इत्यादि- रूपः । स्फुटं ' प्रकटम् , संशयकारणस्य प्रेवलत्वान्नाप्रकटत्वं संश- यस्येति स्फुटार्थः । ' यत् ' यस्मात् सन्मार्गसंशीतेर्निवन्धनं 'से' एतस्य ' तत् ' तस्माद् यथाच्छन्दवन्दनादि निपेध्यतया प्रकृतम्, तत् ' वा यथाच्छन्दवञ्चनस्थानादि, किम् ? ' अनायतनं' श्रा- गमपरिभापितमशुद्धिस्थानम् । तदुक्तं तत्र--- सावज्जमणाययणं, असोहिठाणं कुसीलसंसग्गी । एगट्टा हुंति पया, विवरीआ चेव आययणे ॥ १॥ ननु कथमिदं लौकिकदेववन्दनादि यथाच्छ- न्दवन्दनाद्यवसानं मिथ्यात्वम् ? यावता विपर्यस्ताध्यवसायरूपमे- व मिथ्यात्वमागमेऽभिहितम् , अतः कथं मिथ्यात्ववर्जनावसरे व- य॑तयाऽभिधानमस्य ? इत्याह -'मिच्छं' इत्यादि । मिथ्यात्वमत्र मिथ्याहेतुरूपमप्यभिप्रेतं हेतुफलभावेन, यथा “ तन्दुलान् वर्पति पर्जन्यः" इति; विपर्यस्तपरिणामकारि मिथ्यात्वनिवन्धनं चैतद्- न्दनादि, तेन तत्कार्यरूपं मिथ्यात्वं परिहारयता तद्धेतुरपि परि- हार्य एवोच्यते; नहि हेतुविनाशं विना फलविनाशः, अविकल- कारणसद्भावेऽवश्यंभावित्वात् फलस्य; अन्यथा हेतुफलभाव एव न प्रचलत्वात् ना० " १ १ ब।

·(.) हरिभद्रगरिसा भषेन् । अममनिप्रसङ्गेन । म्यिवमेतत्--मिथ्यात्वचरपि विध्या स्थम्, भतस्तम् परिहार्यम् । इति गाया ॥ ३०॥ प्रस्तुतनिगमनापाह- इस सपरपयसविस, सशरणं जाषिजण मिच्य। परिसय विद विविहेप पालणाभारया एवं ।। ३१ ।। "इय " गाहा म्याग्या-इविशद एवप्रकार्य । एवं प्रकार मिध्यान्य ज्ञात्वेति योग । प" वेरितेषांक्यात" इति इतेरिनोऽदादेरो गपज "त्यादिना शलोपे सत्येय पाठ । स्यपरपद्धविषय 'प्रदर्शितयिभागी लोकलोकोत्तराश्रयमित्यर्थ । सकारण ' सह धारणेन 'मिध्यात्य' हेतुरूपमपि प्रदर्शित मात्वत्यर्थ । प्रत्यारयाय ' परिहारेणाझीकृत्य 'निधा' कृत. कारिनानुमोदने निविधेन ' मनसा याचा कायेन वथैव पाल ये इत्युत्तरनियाभ्यार, 'परक्या' इति तु पाठे इयमेयोत्तर. मिया। पालनाभावना विधा चिनिधन मिध्यात्यपरिहारनिर्वाहणपर- मार्य इत्यर्थ । ' एवं ' अभिधास्पमानप्रकारादिति गाथार्थ ॥३१॥ सामेय भायनामाह- एवं भयंतरुन, मिच्छ मणसा न चिंतइ कमि । सयमसो य करेऊ, भएणण कए वि मुटु कयं ॥ ३२ ॥ "एय " गाहा व्याख्या---एतदनन्तरोक्त 'मिथ्यात्व' लौकिकदेवचन्दनादिक 'मनसा' चेतसान चिन्तयति' नाभि सघते, यया करोम्यहमिद मिथ्यात्य 'स्वय ' पात्मना, कन- ·भाषकधर्मपिधिप्रकरणम्। (३१) मिदं मनसा; एप वा करोत्विति तु कारितम्; अन्येन कृते वा सुष्टु कृतमिति मनःसम्प्रधारणमनुमोदनम् । इति गायार्थः ॥ ३२ ॥ तथा वाचा त्रिविधमाह- एवं वाया न भणइ, करमि अएणं च न भणइ करेहि । अन्नकयं न पसंसइ, न कुणइ सयमेव कारणं ॥ ३३ ॥ " एवं " गाहा व्याख्या-' एवं ' मनोवद् वाचा न भण- ति, यथा करोम्यहं मिथ्यात्वम् । अन्यं न भणति, यथा कुरु त्व- म् । अन्यकृतं न प्रशंसति, यथा शोभनमिदं कृतम् । कायेनाऽऽह-- न करोति स्वयमेव कायेन । इति गाथार्थः ॥ ३३ ॥ करसन्नभमुहखेवाइएहिं न य कारवेइ अन्नेणं । न पसंसह अन्नकयं, छोडियहसियाइचेट्टाहिं ॥ ३४ ॥ " कर " गाहा व्याख्या ---' करसंनाभ्रूक्षेपादिभिः । का- यव्यापाररूपेः प्रतीतरेव नो कारयति, मिथ्यात्वमिति सर्वत्र प्रक- तमेव, 'अन्येन ' परेण। अन्यकृतं न प्रशंसति ' छोटिकादसिता. दिचेष्टाभिः ' प्रतीताभिरेव । इति गाथार्थः ॥ ३४ ॥ एवं त्रिधा त्रिविधेन मिथ्यात्वपरिहारे श्रावकस्य प्रतिपादिते प्राणातिपातादाविव त्रिधा त्रिविधेन विरतिमसंभावयन् कदाचित्स- रो ब्रूयात् , यथा- आह तिहाणुमई जं, संवासुवभोयपडिसुणणभेया । गिहिणो य सयावासो, बहुमिच्छादिहिमज्झम्मि ॥ ३५ ।। आह "गाहा व्याख्या आह ' परो ब्रूते ' विधा' त्रिप्रकारा ' अनुमतिः ' अनुमोदनरूपा ' यत् ' यस्मात् । त्रैवि- ·हरिमरिता भ्यमेवाह---सपास:-मिथ्यारष्टिमि सहेवप्रयास, उपमोग-त. रातोपजीयनम् , प्रतिमय-तत्तुर्यत दुर्वित्यादिना प्रवर्दनम्, सानि मेदा यस्या सा तया, तदादिति था। गृहिणश्व मदानासः प्रकृतभाषकस्य प नित्य निषसन सभयेन 'पद्धमिध्यादृष्टिमध्ये' मिथ्याष्टीना यहुत्यादित्यमिमाप । इति गायार्थ ॥ ३५ ।। " कर ता कह संवासाणुमइवअणं संभवइ सुग्यसु एत्थं । नजियमयम्मि संगासमिती अणुमई इट्टा ॥ ३ ॥ गाहा व्यास्या---'तत् ' सम्मात् केन प्रकारेण सयासानुमते -सयासयशागतमिष्यात्वानुमोदनस्य पर्जन-परिहार. ' सभवति ' समस्ति ? इत्येवं परेणोते सत्याह सूरि:- गृणु 'पाकर्णय अत्र मिथ्यात्वे, अन्यत्र त्वाश- फारम्भादो " पहिसेवण पडिसुपा, संवासगुमोमणा य प उरो " इत्यादियचनेव्यते वानुमतिः सवासनिबन्धनाभिहितेत्यभि- नहु' व 'जिनमते ' अहंन्यासने सपासमात्र' मिथ्यादृष्टिमिः सबैकत्रयसनादेवेत्यर्षः, 'अनुमतिः' अनुमोदना इटाभिप्रेता भागमरिति गम्यते । इति गाथार्य ॥३६॥ विपचे वाधकमाह-- आरंमे विव मिच्छ, सव्येसि सबहिं अाइपसंगो। को पुण एत्य विसेसो, मन्नद इणमो निसामेहि ॥ ३७॥ "भारंभे विष" गादा व्याख्या-'प्रारम्भे पृथिव्या- शुपमर्दनलपणे, " पिवमिवविष वा इवार्थे " इतीमा विवादेश । प्राय, - ·- श्राययधर्मविधिप्रकरणम् ।। (३३) ततश्चारम्भ इवेति व्यतिरेकदृष्टान्तः, मिथ्यात्वेऽनुमती अङ्गीक्रिय- माणयां किं स्यात् ? इत्याह-' सर्वेषां ' जिनयत्यादीनां सर्वन' लौकिकवदेव वन्दनादिरूपे मिथ्यात्वे ' अतिप्रसङ्गः' अतिच्यामिः स्यात्, केवलिनोऽपि मिथ्यात्वानुमतिः स्यादित्यभिप्रायः । पर आह-कः पुनरत्र विशेषः ? येनाऽऽरम्भे संभवत्यनुनतिन तु मि- ध्यात्वे । आचार्य आह----' भएयते ' कन्यो "श्रयं पश्यमारणत- या प्रत्यक्षो विशेपोऽयं भण्यत इति संटनः, 'निशामय ' शृशु । इति गाथार्थः ॥ ३७॥ तत्र तावत् सामान्येनाऽऽरम्भमिथ्यात्वचोलुमतेः परिहार्य- तयाऽभीष्टायाः स्वरूपमाह- आरंभे मिच्छत्ते, व वट्टमाणस्स जं पड़ विगप्पो । में अणुमन्नइ एसो, होइ अाहोत्र)णुमइ तस्स तत्थेव ॥२८॥ " आरंभे" गाहा व्याख्या-' प्रारम्भे ' अभिहितत्य. रूपे ' मिथ्यात्वे वा ' व्यस्तनिर्देशे वर्तमानस्य' प्रवर्तमानन्त्य, आरम्भादाविति गम्यते । 'यं प्रति यं श्रावकादिकमुद्दिश्य 'विफ- ल्पः ' हृदयाकूतम् , तदेवाह-' मामनुगन्यते ' मामारम्भादिप्रय- त्तमनुमोदते । एषः' श्रावकादिः, एवंरूपो विकल्पो में प्रतिभ. वति ' जायते ' अनुमतिः ' अनुमोदना ' तस्य' तकविकल्प विषयीकृतस्य 'तत्रैव' आरम्भादौ, यो हि किलाऽऽरम्भादी वर्तना- नस्य तथाऽऽनुकूल्यं दर्शयति यथा तस्यैवं मनः त्या----' यदुरा मामेषोऽत्र प्रवर्तमानमनुमन्यते' तत्र तस्यामनुमतिरिति हृदयन् । इति गाथार्थः ॥ ३८॥ - ·- दरिम सूरिसंहा एवं सामान्येनानुमतिस्वरूपमभिधाय माम्यतं प्रकृतमारम्भानुम- त्या मिथ्यात्वानुमतेसहरयमभिधातु संवामादारम्भानुमतिमाह- जह राया सिट्टजयो, कलजीनी पगड़ अंठवासीय। सच्चे मनंदनं, वसाम अनानसंगहिया || ३ || " जह" गाहा व्याख्या---' यया ' इत्युदाहरणोपन्यासे, निगामायातस्य मिथ्यात्वस्यानुमतेरिदमुद्दाहरणमित्यर्थः । 'राजा' नृपतिः, शिष्टजन 'अमात्यादिः, श्रेटिजन इति कचित् पाठः, 'कलाजीबिन' परिणगादय, हवदीर्घा मिथ " इति इस्वत्वं कलाशदत्य, "प्रकृठय' मालाकाराया, 'अन्तवासिन'जननमा- दय । ' च ' समुभये । 'सर्वे ' प्रागुता मन्यन्ते' युध्यन्ते 'एप' अभिधास्यमानस्वरूपम् , यथा वसामो वयमा 'अन्यो- न्यममहिका । परस्परोपकारवन्त इत्यर्थ, 'अन्योन्यसनाहिता वा' अन्योन्यसङ्ग-परस्परसबन्ध हिता-पतास्तेन या हिदा --उपसारिए इत्यर्थ । ते विविधा घसाम इत्येव मन्यन्ते । इति गाथार्य ।।३।। तथा- करदाणेण य सव्वे, अन्नोन्नुवगारियो फुडं चेय। राया जाणवयाई, सिप्पकलाजीवणणं च ॥४०॥ कर "गाहा व्याख्या- करदानेन' प्रामाज्यद्रव्यप्र- बेशरूपेणामात्यादयः, घशब्दात् तद्ब्रहणेन राजाय अन्योन्यो- पकारिण. ' परस्परोपष्टम्महेवद 'फुर्ट' प्रकटम्, ''ति विपचेय एवाय" इत्येवा घेयनिपावः । राजाय पालका: . ।

·प्रायकधर्मविधिप्रकरणम् । (३५) जनपदादयः पाल्याः, शिल्पकलाजीवनेन चोपकारिणः स्फुटमेव । इति गाथार्थः ॥ ४० ॥ प्रकृतं निगमयन्नाह- इय आरंभेष्णुमई, किरियासामग्गिसंगयं जम्हा । मिच्छं पुण भावकयं, सो पुण भावो न परजाणिो ॥४१॥ इय गाहा व्याख्या--इतिहेतोरारम्भेऽनुमतिः, संवा- साद्भवतीति गम्यते । प्रोक्तमेव हेतुं किञ्चिद्विशेपितमाह-क्रिया- सामग्रीसङ्गतं यस्मात् ' इति क्रियासामय्याम-आरम्भप्रवृत्तिसमग्र- तायां सङ्गतं-साङ्गत्यमन्योन्योपष्टम्भरूपं यस्मात-येन कारणेन तस्मादारम्भेऽनुमतिः स्यादित्यभिप्रायः । अत एव यतेः क्रियासा- मग्रीसङ्गतरभावान्न संवासादनुमतिप्रसङ्गेनातिप्रसङ्गः । नन्वेवं मि- ध्यात्वे किं न भवति ? एतदाह- मिथ्यात्वं पुनर्भावकृतम् । मिथ्यात्वं हि भावकृतम-अध्यवसायनिर्वर्तितम् , विपर्यस्ताध्यवसा- यरूपत्वात्तस्य । पुनःशब्द प्रारम्भव्यापारादस्य वैशिष्ट्यमाह, ततश्च किम् ? ' स पुनर्भावः ' मिथ्यात्वरूपः 'न परजनितः ' न सहवा- सिनिष्पादितः । यद्यपि श्रावकराजादिनोपष्टभ्यमानो मिथ्याष्टिलौं- किकदेववन्दनादि मिथ्यात्वं निर्वाहयति तथापि न तस्य तत्रानु- मतिः, अध्यवसायस्यैव मिथ्यात्वात् । तस्य चोपष्टम्भः कृतः स्याद् यद्यसो व्यक्तानुकूल्यव्यापाररम्यैवं विकल्पमुत्पादयेत्--'यदुत मामेवं . मिथ्यात्वे प्रवर्तमानमनुमन्यते एपः' इत्यभिप्रायः। इति गाथार्थः ॥४१॥ प्रसाधितमर्थ निगमयति-- ·- हरिभद्रपरिसर एवं संासको मिच्छतेश्णुमइसमयो नत्यि । मह तत्प नि इच्छिमइ, ता सम्मने वि सो होइ ॥ ४२ ॥ "ण्य" गाहा व्याख्या-'' उसनीत्या संवास- पृत ' महयासानिमित्त मिथ्यात्वे अनुमते:-परेणाऽऽमञ्जिवाया सं. भव -प्रसङ्गः 'नानि 'न वियते । तदभ्युपगमेप्रतिप्रसङ्गं थाध- कमाह --'अय तत्रापि इप्यते 'यादे संयासेऽप्यधिकृता अनुमतिर- भ्युपगम्यत इत्यर्थः, ततथ 'सम्यक्त्वेऽपि ' मोसयतमूलफल्पे 'म ' संपासमात्रप्रापितानुमतिसंमयः ' भवेत् ' जायेस भवभि- प्रायेण । इति गाथार्थ ॥ ४२ ॥ पराभिप्रायमेवाह- अह ममसि होइ चिय, कह न अभव्याणमणुमई सम्मे । सिय तेस वि को दोसो, भोक्रापसंगाइबहुदासा ॥ ४३ ॥ अह" गादा व्याख्या-'अय मन्यमे भवत्येव' इति यदि युध्यसे सवासमानादेवानुमतिरारम्भादाविव सम्यक्त्वेऽपि भ. पत्येवेत्यर्थ , ततश्च धं' केन प्रकारेण “ मांसादिपु घ" इत्यनुस्वारलोपः, 'न' इति निषेधे अभव्यानां' मुक्तिगमना- योग्यानां । अनुमतिः । संवासनिमित्तेति प्रकृतम् ! ' सम्मे' इति सम्यक्त्वे, एवं प्रभम्यानां सम्यक्त्वानुमतिरपि सादित्यर्थः । स्या- म् मन्यसे 'तेप्वपि ' अभव्येषु' को दोपः ? ' किं दूपणं स्पान् । अनोच्यते--मोक्षप्रसङ्गादयो यहको दोपा, एवं हिमोक्षायभ्य- पीजसम्यक्त्वलाभसंभवनामध्यानामपि मोक्षगमनपश्चोत्तर(श्वानु) नि प्रवे प्रकला" । १ १" सम्यक्त्वेऽपि "। " ।

·श्रायफधर्मयिधिप्रकरणम् । १३७) विमानोत्पादादयः सिद्धान्तनिपिद्धा भूगांलो भावाः संभवेयुरिति भावः । इति गाथार्थः ॥ ४३ ॥ एवं सम्यक्त्वप्रतिपत्तिप्रसङ्गप्राप्तां मिथ्यात्वानिवृत्ति विविध त्रिविधनाभिधाय निगमयति इय मिच्छाओ विरमिय, सम्म उवगम्म भणइ गुरुपुरो। अरहंतो निस्संगो, मम देवो दक्षिणा साहू ।। ४४ ॥ इय मिच्छात्रो" गाहा व्याख्या-' इति ' उदितनीत्या त्रिविधं त्रिविधेन — मिथ्यात्वात् ' उक्तस्वरूपात् 'विरम्य ' विरत्य- जीकारं कृत्वा ' सम्यग्' आगमाभिहितेन जिनप्रतिमापूजादिवि- धिना — उपगम्य ' सामीप्येन गत्वा ' भणति' प्रतिजानीते 'गु- रुपुरतः ' दीक्षादायकाचार्यादेरग्रतः । यद्भणति तदाद.--'अन्' इत्यष्टमहाप्रातिहार्यरूपां सुरकृतां सपर्यामहतीहन, "न्तमाणी शतृशानचोः" इति शतुादेशः । किंविधोऽसौ ? इत्याह-नि- स्सङ्गः ' निर्गतो बाह्याभ्यन्तरो रागकपायादिरूपः नमोऽल्लादिति निस्सङ्गः, प्रतिकृतिः प्रवचनादिप्रतीयमानाशेषनागादिकागुप्यदोपवि- रहः, तदुच्यते--"इह हि रमणीशस्त्राक्षालीधराः सुरगूर्तयो, निपुण- सुगमान् रागद्वेपभ्रमान शमयन्त्यलम् । तब पुनरियं त्यानसमा तनुः कृतकृत्यता, प्रसभमुशति स्वामिन् ! सत्यं प्रयति तदत्ययम. ॥ १ ॥ य इह गदिताः स्वात्मारामा गवाक्षिकमाश्रिताः, अपिजिन! जडैस्तेपां तत्त्वं कथं किल तत्त्वतः ? | तब तु निखिलं. बालान्त:- स्थं परिग्रहमुज्झतो, मुनिवर ! भवेद् युक्त्या युतं तदेतदयाधित ॥२॥" इत्यादि। मम' इत्यात्मनिर्देशे देवः' गोशायारा- " ·हरिमरिसरणे पनीया देवतेत्यय ।' दहिया 'परिणी पूण गुरव यर्थः, 'मापवः' तपः । इति गायायः ॥ ४४ ॥ सम्यक्त्याभ्युपगमानन्तरं यदस्य पालनी वाह- मह सो सम्मदिट्ठी, संपुमं मारपरमिन्धेती। पालेर दंसपायारमट्टहा सो पुरा इमो नि ॥ ४ ॥ प्रह" गाहा व्याया- 'सम्यस्त्वाविपश्यन न्तर · स: ' उसस्प: मम्माधि: 'भविपर्यस्वरष्टिः । मंपू. एम' अमए भावपरए 'प्रयोपरामारिनिपन्धनं तास्विर पारित इग्मन' अभिज्ञान पालयनि' मम्यगानेयते । परां. नापार विस्ताविपत्तिनिमित्तमनुशान भटया' मटरका. रम् । • म पुन: 'सनुपरांनापारः इति ' यायमारः। नहि दर्शन निशिगायनापी र सपोदय भि- पार । गुणम्-"रामा पिप गिरिम, परिषदो गि मायामागे। दंतोनि दुरम्म उरं, न जिगर पो पराधी ॥ ॥ शमा विगिति, परिपती शि गएमागे । देवो मि इदम उर, मिगारहीन पिणा ना. म्मानीय, मेरो दंगरश्मि यात्रा दमाचीहि महमान होनि सपनाउभरताति"तीमापा: ॥१५॥ पसनापारमारिट निस्-ि निम्नक्रिम निरंगिय, निविनिगिया ममूहाती प। उगविर्गकरगे, परमार मा ॥ १६ ॥ " निरामर-frira'निin.

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (३९) शको जीवादिपु ।' निष्कासितः ' निर्गताऽऽकारोऽन्यतीर्थिकमतेपु । 'निर्विचिकित्सः ' निःसंदिग्धोऽनुष्ठानफलं प्रति । ' अमूढदृष्टिः कुतीर्थिकविद्यादिदर्शनेः । 'चः' ममुचये । एवं गुणगुणिनोः क- थश्चिदभेदावेदनद्वारेण दर्शनाचारमभिद्धता तद्वदभिधानमुखेन असौ उक्तः । अतस्तं ततो भेदेनाप्याह-उपवृंहणमुपहा-गुणवत्स्तुति- रूपा, स्थिरीकरणं-धर्मे चलाचलस्य स्थिरत्वापादनलक्षणम् तत्र, समाहारद्वन्द्वात्सप्तम्येकवचनम् , तद्विपयो दर्शनाचारः, प्राकृतत्वान् प्रथमान्तं वा । तथा वात्सल्यं वत्सलभावः-साधर्मिकाणामाहारा- दिभिरुपष्टम्भकरणमित्यर्थः, तथा प्रकर्पण भावना-जिनशासनमा- हात्म्याऽऽविष्करणरूपा तत्र, शेपं पूर्ववत् । ' अष्टो' अमी दर्शना- चारा इति गाधाऽक्षरार्थः । भावार्थ स्वयमेव ग्रन्यकृदाभिधास्यति॥४६|| तत्र तावन्निःशक्षितादीनां दर्शनाचाराणां येपां यथा स्वरूप- मवतिष्ठमानमिहाभिधातव्यं तेपां तथाऽऽह- निस्संकियाइरूवं, विवक्खचाएण होइ केसिंचि । तेसि विवक्खसरूवं, भन्नइ सेसाण नियस्वं ॥ ४७ ॥ " निस्संकिअ" गाहा व्याख्या-'निःशङ्कितादिस्वरूपं' निःशासितादीनां दर्शनाचाराणां स्वरूपं-स्वलक्षणं तद् विपक्षत्या- गेन' शङ्कादिरूपप्रतिपक्षपरिहारेण ' भवति ' जायते ' केपाश्चिन्' निःशक्षित-निष्कासित-निर्विचिकित्सा-ऽमूढदृष्टिरूपदर्शनाचाराणा- तेपामत्र विवृण्वता 'विपक्षस्वरूप शङ्कादिरूपं साक्षात् भएयते' प्रतिपाद्यते । 'शेपारणां' तूपहादीनां 'निजरूपं' यात्मस्वरूप- म्। 1. mms. ... ।

·(४०) हरिभद्रसूरिसंघब्ध तदेवाह- संसयकरणं संका, पंखा अन्नानदंसणग्गाहो । संतम्मि वि वितिगिच्छा, सिज्झेज न मे अयं अट्ठो ॥४il 'ससय' गाहा व्याख्या--'संशयकरणं शक्षा भगव- दहाणीतेषु पदार्थेषु धर्माधर्माकाशादिप्वत्यन्तगहनेषु मतिमान्या- दिभ्योऽनयधार्यमाणेषु संशय इत्यर्थः, किमेवं स्यात् १ नैवम् इति; इय तु वक्ष्यमाणप्रकाराभ्या द्विधा । काला 'अन्योन्यदर्शनप्राहः अपरापरप्यभिलापः, तथैवेयमपि द्विधा । 'सत्यपि विचिकित्सा' सिध्यम मेऽयमर्थ इति । अयमत्र भावार्थ:-'विचिकित्सा' म- तिविभ्रमो युस्याऽऽगमोपंपन्नेप्वप्यर्थेषु फल प्रति सम्मोहः, किमस्य महतस्तपःलेशायासस्य मिकताकवलचर्वणप्रायस्य कनकावल्यादे- रायत्यां मम पलं भाविष्यति किं वा न? इति, उभयथा हि शिफलवत्यो निष्फलाश्च दृश्यन्ते पीपलादीनाम् ।न चेयं श- कातो न भिद्यते इत्याशङ्कनीयम्, शक्का हि सक्लासकलभाक्त्वेन दव्यगुणविषया, इय तु कियाविषयैव, तत्त्वतस्तु सर्वेऽप्येते प्रा- यशो मिथ्यात्वमोहनीयोदयतो जीवपरिणामविशेषाः सम्यक्त्वाति- चारा उन्यन्ते, नानवमन्तर्भावादिनाऽतिसूक्ष्मतिका कर्तव्या, प्रज्ञा- तज्ञापनद्वारेण तथाविधविनेयोपकारस्य अन्यकृता पिकार्पितत्वात् । कृत प्रसङ्गेन । इति गाथार्थः ॥ ४८ ।। विचिकित्मास्थाने पाठान्तरेण प्राकृतत्वादान्तरेण वाऽभ्य- याप्यनामाह- 1"पपन्नऽप्य "अ। १ उमयबद " " ·वित्र गह 'नमा an भाषकधर्मविधिप्रकरणम्। (१) विउगुच्छ ति व गरहा, सा पुण माहारमोयमसिखाई। संका दुबिहा देसे. सच्चम्मि य तत्थिमा देसे ॥ ४ ॥ गाहा व्याया--' विगुच्य पियतिनि- द्वांसः-साधयः नेपां कुत्मा-निन्दा विशनुमा 'इति दा' इनि प्रफागन्तरसूचनम् । नत्र फुत्मार्थमाद गर्दणं ' मा पुनः गहां तु फिरूपा ? इत्या..---'याहारमोपास्नानादानि' पाहार:-पानादिमोजनरूपः, मोक:-कायिफव्यापारी यनिजननी- नप्रक्रियया, मकारस्तु प्राशनानुरोधान, अस्नान-नर्मदा देदमलाइ. झालनरूपम , 'प्रादिशब्दाच्छौचादि च मुनिजनोपितमिनपानीया- दिना; फरिददृष्टशाग्रपरमार्थत्वेन शिष्टमम्मतशीचच्यवहागनीनशु- चिपोहताप्रहेण वाऽायिविषयां गहां फरोतीत्यर्थः । मार्ग श. हाभेदानाद.---' मका' इत्यादि । 'शहा' यास्यरुपा 'निरिधा' द्विप्रकारा, फथम ? देशे ' प्रतिनियनविषया, 'नम्मिन' निशेप- विषया च । तत्र 'ri' वक्ष्यमाणा देशे । इति गाथार्थः ॥४॥ तामेवोदाहरणव्यनक्ति- तुल्ले जीवने कह, एगे मव्वाज्यर अमच्च ति । अहवेगाणपुन्ने, खेत्तपएसे कहं अन्नो ॥ ५० ॥ तुम्ने " गाहा व्याख्या---' तुल्ये' ममाने 'जीयले उपयोगलक्षणत्वेन एके' केचिद् पभादयः 'भन्याः' मुक्तिगामिनः, 'अपरे' अन्येऽजारमर्दकादयः प्रभव्याः ' सदा भयावस्थिताः नमाने हि जीवतो किं निवन्धनमेपामनादिभव्यत्वं अन्येषां त्वम- व्यत्वम् ?, प्रनिनियनम्बहतुनिर्मितं हि दार्यादेः प्रविमादियोग्य , ·- रिमरिसर योग्य इष्टमिति हृदयम् । इह चैवं नास्त्येव वस्तुतः शफारा, यत स्वहेतुपरम्परामापितमेय वेपो तत्यम्, न हि भावा प्रतिनिय सहेतुपरम्पराप्रापित प्रतिनियतमात्मरूपमापन्ना पर्यनुयोगाही भव. न्ति । तथा तुल्ये यस्तुत्ये मूर्ता परमाणुप्रभृतय अमर्ता मानादय इति कोऽत्र पर्यनुयुज्यताम् ? वस्तुस्वभावत्वादस्य । तदुकम्- " अग्निदेहति नाकाशं योऽत्र पर्यनुयुज्यताम् । " इत्यादि । उदा. हरणान्तरमाह--' अथवा ' इति प्रकारान्तरद्योतक , ' एकाणुपूर्णे एकपरमाणुपूरिते क्षेत्रप्रदेशे आकाशनिर्विभागभागलक्षणे कथं ' केनप्रकारेण 'अन्य द्वितीयादिः परमाणुरिति प्रकृतम्, अवगाहते इति क्रिया तूत्तरगाथायों पयति । इति गाथार्थः ॥१०॥ भोगाइ तत्येव उ, न य परमाणुण लइयरत्नं पि । न य अन्योन्नपवेसो, ता कहमेयं धडिज ति ॥ ५१॥ " भोगाइ" गाहा व्याख्या-थवगाहते' श्रयति छते मातीत्यर्थ , ' तवैव ' तस्मिन्नेव प्रदेशे, 'तु' विशेषणे, श्रमा. वपि सर्वव्यापितया तत्रावतिष्ठत इति विशिनष्टि । अथ परमाणना- मपि पूर्वरूपालघुतरत्वापस्याऽयमर्थ सभविध्यतीत्याशयाई-~- न च ' इत्यादि । 'न घ' नैप परमाणूना लघुतरत्वम् येन बहयोऽपि तत्रैव मायुरित्यभिप्राय , अपिशब्दाद् वृहत्तरत्वमपि नास्ति । अथान्योन्यानुप्रवेशादणूनामेयमेवत्, वदपि नास्तीत्याह-'न' नेव‘अन्योन्यप्रदेश: ' परमाणे परमाएवन्तरेतर्भाव इत्यर्थः। निगमयति-वत् ' तस्मात् कथं एतत्' उक्त 'घदेव' युज्येत । "लिडोम " इति लिहो मादेश । 'इनि: 'देतो, अस्मात् ·। भावकभर्मषिधिमकरणम्। (४) उदितहेतोः । कथमेतत् ? इत्येवंरूपा वा देशशंक्षा । यदि हि प्रदे- शो निर्विभागः [ भागः ] परमाणूनां च लघुतरत्वं अन्योन्यार्नु- प्रवेशश्च न संभवति अतः कथमेकपरमाएवामान्त एवं प्रदेशेऽन- न्तानां तेषां तत्रैवावस्थानम् ?, लोकाकाशप्रदेशेभ्योऽनन्तगुणत्वात्प- रमारणूनाम् । यदुतम--." धम्माधम्मपाएसा, तुल्ला परमाणयो श्रणंतगुणा । तावन्तश्च लोकाकाशप्रदेशा इत्यवश्यमनन्तानामेके- कश श्राकाशदेशेऽवस्थितिरभ्युपगन्तव्या । न च परमाणुभिर्विभा- गेन प्रदेशपूरणम् , प्रदेशस्य सविभागत्वप्रसङ्गादिति । संभविनी इयं देशशङ्का । अत्र चैवं परिहारो द्रष्टव्यः-इह हि यद्यपि परमा- शूनां लघुतरत्वमन्योन्यानुप्रवेशो वा नास्ति तथापि परिणामान्त- रापत्तिर्भवत्येव, तेनैकाणुपूर्णेऽपि प्रदेशे परमाण्वन्तरावगाहो न दुण्यति; न चेयमेव लघुतरत्वापत्तिः नत्परिणामान्तरत्वमिति वक्त- व्यम् , यतो निर्विभागत्वममुम्चन्नेवासी परिणतिविशेपं प्रतिपद्यते । न हि सक्नुपरमाणवो जलेनार्दीकृताः परिणामान्तरमापद्यमाना निर्वि- भागरूपमात्मरूपं मुश्चन्ति, तौल्यादिनाऽपि पूर्वरूपसंवाददर्शनात् , अथ चावगाहान्तरं प्रतिपद्यन्ते । न चात्रापि परमाणूनामन्योन्या- नुप्रवेश इति वक्तुं युक्तम , एवं ह्यपरापगणुप्रवेशसंभवेनाणूनामल्प- त्वेन तौल्यादितत्त्वव्यत्ययोऽपि तेपां स्यात् । न चासो परिणामा- न्तरापत्तिमात्रेण लक्ष्यते, दृश्यते चैकप्रदीपप्रभापरमाणुपरिपूरितेऽ- प्यपवरकाभ्यन्तरेऽपरप्रदीपप्रभापरमाणुनामयस्थितिः । न चात्रांपर- परमाणुनामामलकफलपूर्णघट इव जलादेरन्तरालावस्थानेन तथाप्र- ।

·- रिमनमरिसर तिमासनमिति पाठयम्, शभ्यासनेन दरांना न पटनुप- पमं नाम । इति गाथाभावार्थः ॥ ११॥ मशेदाहरणमाह- सो दुवालसंगं, गणिपिडगं पगयमामपदं जं । पम्हा पागयपुरिमेहि कप्पियं मा न होज सि ॥ ५२ ॥ " मम्वे" गाहा व्याख्या-मस्मिन् ' सर्पविषया रा. सर्प । 'पास' भापारादिरूप 'गणिपिटक ' गणधरसर्व- स्वभूतं लोकोतरभुनमित्यर्यः, 'प्रातभाषापद' इति प्राकृतभाषा हिफिल विश्वतोमुखा नायिगानेन शिष्टाभीष्टा, प्रतिनियताराण पाला- मलादिवधनयोग्या, नहि सया प्राययो विद्वांस प्रगल्मास्तत्त्वमभि. पपति, तया पर्व-प्रथिवम् । अत्र "पदातो यथादिषु " इति प्राहाकारस्थानादेश, "इस्वदीर्या मिथः" इति भाषाकारह- सत्यम् । प्रावमापाचवं ' यत्' यस्मान् कारणात् गणिपिटक वस्मात् 'प्राइतपुरुष ' इति इतरजनैरदर्शिभिरेव 'प्रकल्पि' पर्षिवम्, 'मा न' इति सशयवचनम्, 'भवेत् 'स्यान् । दमत्र रदयम्--मापा हि किल फेमिन्मतेन पट् प्रसिद्धा । यदुक्तम्- " संस्कृतमातमागधपिशाचमा सूरमेनी च । पष्ठोऽत्र भूरि- भेदो देशविरोपावपभ्रंश' ॥१" अपरेपा तु संस्कृताधतरिता भाषा प्राकवा, अपभ्रंराश्व रूढा । तत्र पकिल संस्कवा भाषा पाणि न्यादिराम्दानुशासनप्रतिपादितपतिनियतप्रयोगसङ्गता स्फुटपदार्थप्र- विपादनप्रत्यला सकलशिष्टाभीष्टा विशिष्टा यकु युका । माच्या "चौरसेनी" - ·আকমলিমিস। (५) तु विश्वतोमुखा प्रायोनियतलक्षणा प्राकृतपुरुपाणामपि प्रयोगयो- ग्या, तद्भणने न कश्चिद्वकृत्वाद्यतिशय आत्मनो ज्ञापितो भवति । गणिपिटकं तु प्रायस्तदन्तःपात्यर्धमागधिकाभिधानया भापया निव- द्धम् , अतः कादाचित्कत्वशक्विवियुक्तैरेव कैश्विचर्चितमिति तदुक्तः सर्वोऽप्यर्थः संशीतिविपय इति मिथ्यात्वनिवन्धना संभविनी सर्व- शक्षा । अस्याश्चैवमपनयनं विधेयम्-इह हि यद्यपि सकलोपका- र्यवालावलाद्युपकारकरणप्रवणेर्गणघरस्तत प्राकृतभापया निवध्यते, तदुक्तम्- " बालन्त्रीमन्दमूर्खाणां, नृणां चारित्रकादिणाम् । उप- काराय तत्त्वज्ञैः, सिद्धान्तः प्राकृतः कृतः ॥ १ ॥ तथापि विशि- टानन्यसाधारणाल्पग्रन्थत्वादिगुणगणयोगादगार्हतगरिमवैतत् । त- दुक्तम्-अप्पग्गंधमहत्यं, बत्तीसा दोसविरहिअं जं च । लक्स- एजुत्तं सुत्तं, अहि अ गुणे, उववेयं ।। १ ॥" द्वात्रिंशद्दोपा- स्तु-" अलिअमुवघायजणयं, अवत्यगनिरत्यगं छलं दुहिलं । निस्सारमहिअमूणं, पुणरुत्तं वायमजुत्तं ॥ २ ॥ अष्टौ गुणाः-" निहोसं सारवंतं च, हेउजुत्तमलंकिअं । उवणीयं सोवयारं च, मियं महुरमेव य ॥ १ ॥" तथा--" स्फुटमुपगव- प्रामाण्य स्वैरमन्यसमैर्गुणैर्गदितुरुदितं सर्वज्ञत्वं प्रकाशयदञ्जसा । अपरवचसामप्रामाण्यं प्रशासदलन्तरामिति जिनवचो लक्ष्यं साक्षा- परीक्ष्य विचक्षणैः ॥ १ ॥ यदपि च भवेदल्पग्रन्थं वथाऽपि थेकं, करगुणमितेदोंपैस्त्यक्तं गुणैर्युतमष्टभिः । तदपि च परं लक्ष्मे- 1"मूट इत्यादयः । महा- । स्मृतः ·होमहाग तर प्रतीमा पर, प्रमिनमपचारप्रतीर्षिपस्थितम् ॥२॥ प्रसारागु सम्मानमा पप पिता नापिलपिबीपमप्र शामिनि निम । नदापि पर पाराग्यपुरराम, पति- मामिल प्रांम प ठीगमयापिनम ॥३॥"ममा सम्लपिमरसम्मवर- निगपादिमिभेदमेव निपरितमाम -"एस कर यस मिटा पुरषधार्यते, साहविषयावरदेवः पर परिलायवे । प्रयपटना प्रारयाप: प्रतीतिर मतामिति जिनमते म्यहा पतो गम्मान) प्रमालविनिधिमी ॥१॥ यदपि र पसरविधि- बागि दिल कल्यो, गाखिलायितः मायान्तर्गतं सनु सायन् । दिनिरिगल रन रनारमभव भयेनपराधि प्रापः प्रा परं तत व तत्॥ ५ ॥ " तपा [--" मुनिग्रामपाइनिहरा, भूमाहि- प भूगमाषणमणाप । भमिश्रमजिन महत्पं, माणुभायं मा विमय ॥१॥" इत्यादि। विश्वतोमुपत्य अनियतलपणन्य प परित्मसतेऽपि मुस्पम, पत परप्रतीतिरपलं भारतं प्रयोकुं युष:- मंति नगराधाराः । ति गापार्यः ॥ १२ ॥ हामपि देरामविपयां विधामाह--- फंसा देसे एगं, कुवित्यिमपमिच्दर जाहेत्यं पि । मणियमहिसागुफपमुकयफलं सग्गमोक्साई ॥ ५३ ।। “कंग्ग" गादा व्यापया-पाहा' प्रारमतिपादिवरण- रूपा देरी। देराविषया र्यत इति गम्यते । 'पुत्राधिमत' माल्यादिपरीनं इददि ' अभिजाति, मौसमवया मन्यव इत्य. पं । यथा मन्यते हया-यमा' इति प्रकारवयन, यथा ·-- मायकशर्मा प्रकरणम्। 'अन' सौगतादिदर्शने 'भणितं ' अभिहितम् । किम् ? 'अ- हिंसादुष्कृतसुकृतफलम् ' इति, अहिंसा-प्राणिपीडापरिहारलक्षण, उपलक्षणेन च सत्यादिपरिग्रहः, यद्वाऽहिमा व्रतवृतिरूपत्वेनाशेप- व्रतस्याहिंसवैकं व्रतम् ; दुप्कृतं-प्राणव्यपरोपणादि, सुकृत- ध्यानाध्ययनदानादि, तस्य प्रतिषेधविधिरूपहिंसाऽध्ययनाद्यात्मकस्य सुकृतस्य दुप्कृतस्य च फलं-कार्य ' स्वर्गमोक्षादि । त्रिविष्टपापवर्ग- सुखप्रभृतीत्यर्थः, प्रादिशब्दस्य यथायोगं योगाद् दुष्कृतफलं नरका- द्यपि । अत्रापि किल सांख्यादिदर्शने सुकृतदुप्कृतफलमभिहितमेवे- ति इदमपि न क्षेपार्ह मिति देशकाता । इति गाथाहृदयार्थः ॥५३॥ सव्ये सव्यमयाई, कंखइ जहमणियकारणेहिंतो। संकाए पेयपाई, कंखाए अमचरायाणो ॥ ५४ ॥ गाहा व्याख्या सर्वस्मिन् ' सर्वविपया का- हेति प्रकृतम् , ' सर्वमतानि ' सर्वदर्शनानि जैमिनिकणभक्षाक्षपा- दशाक्यकपिलादिप्रतिवद्धानि, किम् ? ' कासते ' मोक्षागतयाङ्गी- फरोतीत्यर्थः । 'यथामणितकारणेभ्यः ' प्राक्प्रदर्शितसुकृतफला- भिधानादिभ्यः, “ भ्यसश्च हिंतो सुंतो" इति पञ्चमीभ्यसो हितो- आदेशः । ऐहिकप्रत्यपायप्रत्ययत्वमपि शङ्काकाङ्क्षयोराविष्कुर्वन्नुदा- हरणे श्राह---' संका' इत्यादि गाथार्धम् । शङ्कायां पेयापायिनी कुमारकावुदाहरणमिति गम्यते । काथायाममात्यराजानावुदाहरण- म् । इति गाथाऽक्षरार्थः ।। ५४ ॥ 1 "तिभूतत्वेनाशेषतमावस्य सव्वे" ·- । हरिमारिसहाय भावार्यस्तु कथानकगम्य , ते चैते- " जहा एगम्मि नयरे एगस्म सेहिस्स दोरिण पुचा लेह- मालाए पदति । सिणेहा य से माया मा कोई पेच्छिही। अप्पसारि- ए मइमेहाकर श्रोमहिं पेय देह । तत्य परिभुजमाणाण चेय एगो चिंतेइ, नूण मन्छियाया गयाो । तस्म सकाए चेय माणसदु- क्यपुव्वग सारीर ति वग्गुलीयाही जाओ मधो अ। इहलोगभो. गाण अणाभागी जाओ | अवरो न माया अहि चिंतेत तिनि- स्सकिओ पढिउमारतो । परिणया पेना, निरएण य गहिओ वि ज्जाकलायो । इहलोगभोगाण आभागी जाओ ति॥' यथाऽसावविषयविषया शङ्का कुर्वन्नेहिकापाय माप, अविषय विषयता चात्र शङ्काया सपत्नीमातुरपि व्यक्तस्नेहकार्योपलम्भेन सथाविधशङ्काया वस्तुतो निर्विपयत्यात् तथा जिनमतगता शङ्का कुर्वभनेकपारत्रिकापायपद स्यात् । तदुक्तम्- • विमलमपि हि. चेत शङ्कया पहिल स्यात् , पय इव च पयोधे कर्दमोहामयोगात् । तदनु च जिनवाक्ये प्रत्यय स्यादगाढ , स च खलु परिपन्या तत्त्वहष्टरनिष्ट' ॥१॥' इत्यादि । तथा--- राया कुमारामयो य आसेपायहरिश्रा अडविं पविट्ठा । छुहावरद्धा वरणफ्लाणि खायति । पहिनियत्ताण च राया चिंतेह, लडुअपूयलगमाईणि सव्वाणि चक्खामि । आगया दो वि जणा। रएका सूचारा मणिश्रा, ज लोए पयरद त सव्य रधेह ति । वहिं रणेसा उपहाविध प रयो । सो गया पेच्छादित फरे । क- ।

·" श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (४९) प्पट्टिया वलिदहिं धाडिनंति, एवं मिट्ठस्स अवगासो होहिइ । कणकुंडगमंडगाईणि वि खाइयाणि, तेहिं सूलेण मश्रो। अमञ्चेण पुण वमणविरेयणणि कयाणि, आभागी भोगाणं जाओ"त्ति ॥ एवमिहाप्यपरनिरपेककनयमतमात्रनिर्मितकुतीर्थदर्शनानि कास्माणः तेषामपरापरप्रतिक्षेपद्वारेण प्रायः प्रवृत्तेः सर्वत्रानाश्वासः, सर्वनयमतव्यवस्थितवस्तुतत्त्वानधिगतेरनेकामुप्मिकापायभाग भव- ति । तदुच्यते-~" निखिलमखिलैः सम्यगहब्धं नयैर्न किलैकशो, यदिति बहुधा वोधाध्वानस्त्वया प्रथिताः प्रभो ! । तदिति कुशो व्याचक्रोशन्त्यनेकपथस्थिता, असकलदृशो हस्तिन्यन्धा यथा किल कुर्वते ॥ १॥ इति गाथार्थः ।। ५४ ॥ विचिकित्सामपि प्रागुक्तां द्विधाऽऽह-~- विचिगिच्छ देस एगं, चिइवंदणनियमपोसहाईयं । सफलं विफलं व होज, न नजए सच सध्याणि ॥ ५५ ।। " विचिगिच्छ " गाहा व्याख्या-'विचिकित्सा' उदि- तस्वरूपा, इस्वत्वं तु च्छन्दोभङ्गभयात् । 'देशे' देशविषया यथा-'एकं' किञ्चित् चैत्यवन्दननियमपौपधादिकं अनुष्ठानं सफलं विफलं वा भवेत् न ज्ञायते इति विचिकित्सतीति योगः । तत्र नियमाः-विविधाभिग्रहविशेपाः अणुव्रतादिरूपा वा, पौपधं- शिक्षाव्रतान्त:पाति, आदिशब्दादर्शनप्रतिमादिपरिग्रहः । तदेषां चैत्यवन्दनादीनां मध्येऽन्यतरद्विचिकित्सते, यथा ' सफलं' २" प्रागुदितां"। ។ " दृष्टं" वा ·हरिमरिता गौरिका हेतु: 'विरु' सादरीत कापोराकनमात्र या दि. चिकित्सा । सस्मिन् ' मविपया विचिकि मेवि प्रहम् । किवि- धामणि' इति सामान्येव चैत्यकामनादन्यनुनानि विचिकित्सति, यया न हायवे सर्वस्व पै यानादेगगममात्र- प्रतिष्ठितमनस्यास्माकिं फलमति ? उनी। इति गयार्थः॥५५॥ सत्यपि निःशक्षित जीवाचस्सिने विचिकि सानिवन्धनम- भिप्रापमाह- पुषपुरिसा जहयिय (जहोइय),मगरा पडरवेमु फलमोगो महेश घिरसंघरपरिरहमो न तह देसि फल ॥ ५६ ॥ " पुष्यपुरिमा " गहा पाख्या- पूर्वगुरुग' कामदे- धादय 'ययोदितमार्गवरा ' आगमनिर्दिवर्मनिधन पारिगुणा- मेविन इत्ययः, 'ययोचितमार्गवरा या' सर्वमोचित्याचरणरा- यणा इति भाष , अत 'ने' तद्विषय 'पटते ' युग्यते 'फ- लयोग' भागमाभिहितनिपिटासदोलादेकारवारवादिधर्मकिपाका- यंसंबन्ध । 'अस्मामु' अस्मद्विरये, तुरामो भिमशक्रतायान्, "क " आदिमूत्रेण च तलोपे सन्यौ पैवं भवति । ‘धृतिसंहन- नविरहत ' तयाविधानुष्ठानप्रवृत्तिनिमिततनुशक्यभावादित्यर्थः । 'न' इति निषेधे । ' तथा ' तेन पूर्वपुरुषप्रतीतप्रकारेण 'तेपां' चैत्यरन्दनादीना धर्मव्यापाराणा ' फलं' माथ्यकार्य स्वादिनेति संबन्धः । एवंरिधा विचिकित्सा पस्तुतो मिथ्यात्वनिबन्धनव, यतो महि संभवोऽस्या विपर्यय विना । तथाहि-यया पूर्वपुरुपाणां धृ. त्यादियुजा सम्यक्त्यादेः स्वर्गादि फलं तदानींतनानामपि जप- ·धायकधर्मविधिप्रकरणम् । ( ५१ ). न्चादिभेदं तदेव । यत श्रागमः--"अविरादिप्रसामरणस्म मा- हुणो सावनस्म य जहरणो । सोहम्मे उववाश्री, भणियो तेलो- पादंसीहिं ॥ १ ॥ न चेदानीमागममनुसरतामपि सम्यक्त्वाद्य- संभवः । तदुक्तम्-~-" दुप्पसदंतं चरणं, भणिग्रं जं भगवया इहं खेचे । प्राणाजुत्ताणमिणं, न होइ अहण ति यामोहो ॥१॥ तथा--" जा संजमया जीवेसु ताव मूला उत्तरगुणा य । इत्तरिअछेलसंजम, निग्गंथ वसा य पटिसेवा ॥ २ ॥ तदेव तीर्थावसानममयानुगामानि सम्यगनानदर्शनचारित्राणि, तद्वतां च कालावपेचमनुष्टानमवश्यं मुक्तिफलवदेव । अत एवेनं कालमपेक्ष्य संभवद्यतनागुणेन संयममाराधयतां साधूनां हीलाविधायिनामागमे महाननर्थोऽभिहितः। यदुक्तम् ---" धीरपुरिसपरिहाणे, णाएं नंदधन्मिया केई । हीति विहरमाणं, संविग्गजणं अबुद्धीमा ॥१॥" तेपां चेदं फलम्-" संतगुणछायणा खलु, परपरि- वाओ अ होइ अलिअं च । धम्मे श्र अबहुमाणो, साहुपत्रोसे अ संसारा ।। १ ॥” इत्यादि । तस्मात्संहननाद्यनुरूपं धर्मे परा- कामतामवश्यं यथाभिहितं फलमस्तीति निर्विचिकित्सेन भाव्यम् । इति गाथार्थः ॥ ५६ ॥ सांप्रतं द्विरूपाऽपि विचिकित्सैहिकस्याप्यपायस्य निदानम् , एतद् दृष्टान्तेन दर्शयति- विचिगिच्छाए विजासाहंताऽसडचौर दिटुंतो । विउगुच्छाए पचंतवासिणो समृगस्स सुया ॥ ५७ ।। " विचिगिच्छा" गाहा व्याख्या--' विचिकित्सायां , ·- - हरिभद्रपूरिसंहब्धं उत्तस्वरूपाया ' विद्यामाधयदश्राद्धचौररष्टान्त 'इति विद्या साध- यन विद्यामाधयन्निति शत्रन्तेन समामो गमकत्वा । तदुक्तम्--- " द्रव्यसज्ञायकात्ताभ्या, समासी न निषिध्यते ।" प्राकृतेन वा समास. । ततश्च विद्यासाधयश्चाऽसावश्राद्धश्चेति विद्यामाधयद श्राद्ध स च चौरश्चेति चार्थ, तो ' दृष्टान्त ' उदाहरणम् । 'वि द्वज्जुगुप्साया' अभिहितरूपाया प्रत्यन्तवासिन । तथाविधसा- ध्वापातरहितप्रामवासिन ' श्रावकस्य ' श्राद्धस्य ' मुता' दुहिता । इति गाथाऽक्षरार्थ । भावार्थस्तु कथानगम्य । तेचैते कथानके-- " सापयनदीसरवरदीवगमण दिव्यगधाण देवसर्घ सण- मित्तस्स पुन्छण, विज्ञापयाण, साहणं, मसाणे चउपायं सिकगं हेटा इगाला साइरो श्र सूलो । अट्ठसयवारा परिजवेत्ता पाओ सिक्कगस्म बिजई | एक वितियो तइश्रो। चउत्थे च्छिष्णे आगा सेण वश्चइ । तेण सा विजा गहिश्रा । कालचउद्दसिरत्ति साहेइ । मसाणे चोरो य नगरारक्सगेहिं परद्धो परिब्मममाणे तत्थेव अह- गयो । ताहे. वेढेउ मसाण ठिा पभाए घेपिहिरति । सो भ- मतो विज्ञासाहग पेच्छह । तेण पुच्छिो सो भणइ, विज्ञ सा- हेमि । चोरी भणइ, केण दिएणा । मो भणइ, मावगेणं । चोरेण भणिय, इम दव्य गेपदाहि विञ देहि । सो सडो विगि- छह ति सिम्झेजा न वत्ति तेण दिण्णा । चोरो चिंतेद, सायो कीहिश्राप वि पीड नेच्छद, सबमेय, मो साहेउमारो । इयरो सहोदो गहियो । तेणागासगएण लोगो भेमियो, साहे सो मुशो, ते वि सट्टगा जाय चि ॥" । ।

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । एवमिहापि निजानुष्ठानफलं विचिकित्समानोऽसुमान प्रामु- मिकापायभाग भवति । तदुक्तम्-" तत्त्वे मूढ ! मनागपि श्र- (प्य )रुचिर्जिनदृष्टभावविपयेयम् । विद्यागतेव तत्साधकस्य तत्फ- लविघाताय ॥ १ ॥” इति । विद्वज्जुगुप्सायां श्रावकसुता च- एगो सड्डो पञ्चंते परिवसइ । तस्स धूआविवाहे कह वि साहु- णो आगया । सा पिउणा भणिया, पुत्तिग ! पडिलाहेहि साहु- यो । सा मंडिअपसाहिआ पडिलाहेइ, साहूणं जल्लगंधो तीए आगो । सा चिंतेइ, अहो ! अणवज्जो साहूण धम्मो देसिनो। जइ पुण फासुरण रहाएज्जा को दोसो होज्जा ? | सा तस्स हाण- स्स अणालोइयपडिकंता कालं किच्चा रायगिहे गणियाए पोट्टे आ- या गभगया चेव अरई जणेइ । गम्भपाडणेहिं पि न पडइ । जाया समाणी उज्झिा । सा च गंधेण तं वणं वासेइ । सेणियो तेण पएसेण निग्गच्छइ सामिणो वंदओ, सो खंधावारो तीए गंधम- सहंतो परम्मुहो भग्गो । रगणा पुच्छि, किं एयं ? | तेण क- हिअं, दारियाए गंधो । गंतूण दिवा । भणइ, एसेव पढमपुच्छ त्ति । गो वंदित्ता पुच्छइ । तो भगवया तीए उहाणपारिया- वणा कहिआ । भणइ राया, काहिं एसा पञ्चगुभविस्सई सुहं वा दुहं वा ? | सामी भणइ, एएण कालेण वेइयं । सा ते चेव भजा भविस्सइ, अग्गमहिसी अह संवच्छराणि | जा य तुझ रममा- णस्स पट्टीए हंसोलीले काहिइ तं जाणेज्जासि | बंदित्ता गो । सा य अवगयगंधा आभीरेण गहिश्रा, संवडिआ जोअणत्या जाया । कोमुइवारं मायाए समं आगया | अभत्रो सेणिओ अ ·। हरिभद्र रिसंहष्य पच्छण्णा कोमुइवारं पच्छति । तीसे दारिआए अंगपासण सेणि- ओ अग्मोववएणो नाममुदं दसिश्राए तीए बंधा! अभयस्स क. हिअं । नाममुदा हारिश्रा मग्गाहि । तेण मगुस्सा दारेहि पद्धहि ठवित्रा | एकेक माणुस पलोएऊणं निणिनइ । मा दारिमा दिहा, चोरि ति गहिया परिणीत्रा । अएणया य यन्म केण रमं. ति रायाण राणियाओ पोत्तेण वाहिति, इयरी पोर्स देतीया चैत्र विलग्गा, रगणा सरियं मुका य, पम्वइया " ॥ ५ ॥ अधुनाऽमूढदृष्टिरूप दर्शनाचारमाह-~- अड्डीओ णेगविहा, विजाणिया तबोमयाओं य । येउब्धियलद्विकया, नहगमणाई य दणं ॥ ५ ॥ पूयं च असणपाणाइवत्थपनाइएहि विविहहिं । परपासंडत्थाणं, सोलूयाइणं द8 ।। ५६ ।। धिाईयगिहीणं, पासत्थाईश चापि दणं । जस्स न मुज्झइ दिट्ठी, अमूढदिहि वयं विति ।। ६० ।। उड्डीओ" गाहा व्याख्या--' ऋद्धी ' विभूती वक्ष्य- माणरूपा इट्वा यस्य दृष्टिर्न मुद्यतेऽ(ति अ)मूढदृष्टिं तक संबन्धः । किंविधा ऋद्धी ? अनेकप्रकारा बहुविधा । मयैवाह-- 'बिगाजनिता वशीकरणादिविद्यामम्पादिता, · तपोमयीन ' विकृष्टोपवासादिप्रापिताश्चेत्यर्थः, ' वैकियलब्धिताः ' काञ्चनपद्मा- दिनिर्माणरूपा, नभांगमनादिकाश्व' श्राशगमनादिका 'दृष्ट्वा' उपलभ्य । इति गाथार्थः ॥ १८ ॥ तथा-- J . मुवत इति , ·- भावकममै विधिप्रकरणम्। (५५) पूर्य " गाहा व्याख्या-पूजां सपर्या, चशब्दाः स- बेऽत्र समुचये, अशनपानाभ्यां-मोदनद्राक्षापानादिरूपाभ्याम् , आदिशब्दात्खादिमरवादिमाभ्याम् , तथा वस्नपात्राभ्यां प्रतीताभ्या- म्, आदिशन्दादासनादिपरिग्रहः, सर्वेषां पदानां चार्थसमासेन नि- देशः, तैः । 'विविधैः' अनेकप्रकारैः । केपाम् ? इत्याह-पर- पापण्डस्थानां' परपापण्डे-शाक्यादिलिङ्गे तिष्ठन्ति ये ते तया से- पाम् । तथैवाह- शाक्योलूकादीनां ' बौद्धभौतप्रभृतीनां । उपलभ्य । इति गाथार्थः ॥ ५९॥ तथा- " घिजाईय" गाहा व्याख्या-धिगजातीयाः-द्विजातयः त एव गृहिणः, अन्ये वा गृहिणो धार्मिकंमन्यास्तेपाम, तथा 'पा- वसादीनां ' प्रागभिहितस्वरूपाणामाईतानामेव । वा-अपिशब्दो समुपये। यस्य न मुखते(ति) ' न भ्रान्तिमुपयाति 'दृष्टिः पर्शनममूढदृष्टिं ' तकं ' एवंविधं 'बुवते' प्रतिपादयन्ति पूर्वा- चायः । यो हनेकप्रकारैरपि मोक्षमार्गविगुणैर्विभूतिविशेपैः परपा- पण्डादिगतै वय॑ते तममूढदृष्टिमाहुः । इति गाथात्रयभावार्थः ॥६०॥ उपहादर्शनाचारमाह- खवणे वेयावच्चे, विणए सज्झायमाइउज्जुत्तं । जो तं पसंसए एस होइ उवव्हणा नाम ॥ ६१ ॥ "सवणे" गाहा व्याख्या—'क्षपणं' अविकृष्टविकृष्टरूपं पष्ठाष्टमादि तत्र, 'वैयावृत्त्ये' व्यावृतभावलक्षणे आचार्यादिगते, ' विनये' अभ्युत्थानादिरूपे, स्वाध्याये-वाचनादौ, आदिशब्दाद- । - ·- हरिमनसूरिसंदृष्य न्यत्र च साधुकृत्ये चरणकरणरूपे उद्युकं-उद्योगवन्तं यत्र 'प्रशं. सति ' स्तौति, 'प्पा' इति कर्तृघरेण निर्दिष्ट्रा प्रशंसाक्रिया भवति 'उपवृहणा नाम' उपहारूपो दर्शनाचार । इति गाथाः ॥६॥ स्थिरीकरणदर्शनाचारमाह- एएसं चिय खवणाइएमु सीयंतु चोयणा जाउ । बहुदोसे माणुस्से, मा सीय थिरीकरणमयं ।। ६२ ॥ " एएसुं" गाहा व्याख्या-'एतेष्वेव ' प्राग्गाथाकथिवेषु) क्षपणादिपु ' क्षपणवैयावृत्त्यविनयखाध्यायादिषु 'सीदत ' प्रमा धतः साध्वादेरिति गम्यते, 'चोदना प्रोत्साहना तथाविधवचना दिभिः प्रवर्तनेत्यर्थ , ' या तु ' या पुनरेवंविधा क्रिया तन स्थिरीक- रणमिति योग । कथं चोदना ? इत्याह-" यहुदोसे" इत्यारे, बहवो दोषा प्रस्तुतधर्मविघ्नभूवा रोगादयो यस्मिंस्तत्तया तत्र, 'मा- नुपे' मनुष्यस्वे ' मा सीद ' मा प्रमादीः स्थिरीकरण 'एन' एषविधम् । इति गाथार्थः॥ ६२ ॥ वात्सल्यदर्शनाचारमाह- साहम्मियवच्छन्नं, आहाराईहि होइ सम्वत्थ । श्राएसगुरुगिलाणेतवस्सिपालाइमु विसेसा ॥ ६३ ॥ "साहम्मिय " गाहा व्याख्या--पार्मिकाणा-सवाणां साध्वादीनां यथासंभवं वात्सल्यं-वत्सलमावलक्षणं साधर्मिकवात्स- ल्यं 'आहारादिभि ' भकपानवखपात्रादिभि भवति' जायते कर्तव्यमिति शेषः, 'सर्वत्र' साधुवर्गे, विशेषमाह-पादेशगुजा- 1 - ·- । 1 श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (५७) नतपस्विवालादिपु विशेषात् ' तत्र आदेशाः-प्राघूर्णकाः, गुरवः- आचार्याः, ग्लानाः-रोगादिपीडिताः, तपस्विनः-विकृष्टतपोयुक्ताः, चालाः-तुल्लकाः, आदिशब्दाच्छैक्षकमहोदरादिपरिग्रहः, तेप्वादेशा- दिपु विशेपात् ' अतिशयेन वात्सल्यं कार्यम् । यदुक्तम्-- पाहुणविसेसदाणे, निजर कित्तीय इहर विवरीयं । " इत्यादि। इति गाथार्थः ॥ ६३ ॥ सांप्रतं प्रभावनोच्यते, तत्र प्रकर्षण भावना-जिनशासनस्य स्वशक्तया दीपनेत्यर्थः । नन्वेवमसौ जिनशासनस्य स्वमहिम्नैव सिद्धा किं तत्रापरपुरुपव्यापारः ? अत एवोच्यते---" मकलवि- पयज्ञानाधीनं प्रमाभिरबाधितं, सकलममलं सत्संवादं वदन्निति सं- पदा । भवति भगवन् ! सर्वज्ञत्वं सदाऽभिदधद् दृढ़, जयति भवतः सिद्धान्तोऽयं परैरपराजितः॥१॥" सत्यमित्यमिति हदि निधायाह- कामं सहावसिद्ध, तु पवयसं दिप्पए सयं चेव । तहवि य जो जेणऽहियो, सो तेण पयासए तंतु ॥ ६४ ॥ " काम" गाहा व्याख्या-'काम' अनुमतमिदं 'स्व- भावसिद्धं' निजप्रभावप्रतिष्ठितमित्यर्थः । 'तुः' अवधारणे, स्व- भावसिद्धमेव, अतः 'दीप्यते ' प्रकाशीभवति 'स्वयमेव' आ. मनैव; तर्हि कथं प्रभावनाकरणम् ? इत्याह.--' तथापि' यद्यपि एवं यः' अवधिज्ञान्यादिः । येन' अतिशयादिना 'अधिकः अपरप्राणिभ्य उत्कलितः 'सः' अवधिज्ञान्यादिः । तेन' तेन' श्रा- १ तपोवन्तः २"इत्यादीनि "ब। ।

·“ " हरिभद्रसिंह त्मातिशयन 'प्रकाशते 'प्रदीपयत्येव । 'तन् 'प्रवचनम्, 'तुः' अवधारणे, प्रकाशत इत्यस्मात्परतो योजित एव । इदमत्र हृदयम्- यद्यपि जिनप्रवचनमनेकातिशयनिधानत्वेन प्रभावनाप्राप्तमेव तथापि यथा सत् तत्त्वेन मव्यानां मनस्सु विश्राम्यति तया सम्यग्दृष्टिभिर्यति- सव्यम् । इति गाथार्यः ॥ ६४॥ अमूढदृष्टयादाबुदाहरणन्याह--- मुलसा अमूढदिट्ठी, सेणिय उववृह थिरीकरण साढो । पच्छलम्मि य बहरो, पमावगा अट्ठ पुण हुंति ॥६५॥ सुलसा गाहा व्याख्या-मुलसाश्राविकाऽमूढदृष्टावु- दाहरणम-यथाऽसावम्मट (ऽसावम्बड) परित्रादकृतविद्यानिमित्ता- द्भुनभावैर्न सम्यग्दृष्टी मुमोह, ण्यममूढहिना भाव्यम् । भेणिको राजा उपहायामुदाहरणम-यथाऽमी किल सुरमायानिर्मितस्य मृत. कस्य शुलदन्तादिप्रशंसाद्वारेणेपहा, चकार, यथा वा स एव सम्यक्त्वनिश्चलत्यादी शक्रेणोपवृहितः, एवं क्षपणादी साधूनामुप- हा विधेया। 'थिरीकरण साढ' इति स्थिरीकरणे अार्याषाढा- चार्यो मातम्-यथाऽसौ किल धर्मे चलाचलः मन् अत्रज्या तित्याः तुल्लकजीवदेवेन स्थिरीकृतः एवं स्थिरीकरणं कर्तव्यम् । 'वात्स- ल्ये वैरः' इति पात्सल्ये वैरस्वामी ज्ञावम्-यथाऽसौ श्रमसंघ दुर्भितादधेविद्यानिमितपटपोतेनोत्तारणायोद्यतो दात्रलूनशिखेन श- य्यातरेणाभिहितः, यथा-'भगवन् ! मामपि साधर्मिकमेवावधार्यो- त्तारयातो विपदः' इति विज्ञमच नमपि साधर्मिक्वात्सल्य चिकी. पुंस्तथैवोत्तारितवान , एवं साधर्मिकवात्सल्यं विधेयम् । एतत्संबद्ध- ·प्रभावकाः mara- " भावकधर्मविधिप्रकरणम् । कथानकानि तु प्रायः प्रसिद्धत्वाद् अन्यविस्तरभया न लिग्न्यन्ते । प्रभावनायाः कर्तारः ‘अष्टी' वक्ष्यमाणरूपाः, पुनः ' भिन्नवाक्यतायान् , प्रभावकाः पुनः इति द्रष्टव्यम् । 'भ- वन्ति ' सन्ति । इति गाथार्थः ।। ६५ ।। साम्प्रतं प्रभावनायाः कर्तव्यतामागमादाविष्कुर्वन्नपरमपि त- सहचरिततया निर्दिष्टमाह--यद्वा यदार्यवैरः मूत्रं स्मरद्भिः मा- धर्मिकवात्मल्यमकारि तमा- साहम्मियवच्छल्लम्मि उज्जया उजया य सज्झाए । चरणकरणम्मि य तहा, तित्थस्स पभावणाए य ॥६६॥ साहम्मिय गाहा व्याख्या---'साधर्मिकवात्सल्ये कथितस्वरुपे ( उद्यताः' उद्योगवन्तः, ' उद्यताश्च स्वाध्याये । [ स्वाध्याये ] चोदता इति द्रष्टव्यम् , चरणकरणन्मि" ति चर्यत इति चरणं-व्रतादि, तदुक्तम्--" वय५ समणधम्म१० सं- जम१७, वेयावञ्च१० च अंभगुत्तीयोह । नाणाइतिगं३ तव१२ कोहनिग्गहाई४ चरणमेअं॥ १॥" क्रियत इति करणम्-पिण्ड- विशुद्धयादि, तदुक्तम्- पिंडविसोही४ समिई५, भावण १२ पडिमा १२ य इंदियनिरोहो५ । पडिलेहण२५ गुत्तीओ३, अभि- गहा४ चेव करणं तु ॥ १॥ तत्र । चशब्द उद्यतक्रियानुकर्प- णार्थः । ' तथा ' आगमोक्तप्रकारेण ' तीर्थस्य प्रभावनायां' स्वरूपायाम् । चशब्दः प्राग्वत् । सुसाधवो हि मार्मिकवात्सल्या- दावुद्यता भवन्ति । इति गाथासमुदायार्थः ।। ६६ ।। भयानु"व। . . " १ ·" हरिभद्रमरिमर प्रमायानष्टायुरिटानार- भासेसविधम्मक हिवाइमायरियसपगनेमिनी । निआरायागयसम्मपा, नियं पमायति ।। ६७ ।। मामेन" गाहा म्याग्या-मतिरोग -अधिशानादय वैया शदियम्यामायदिशंपनि, भिन्न वा पर तदन्ती हरयो । धर्मकधी-धर्मकथालन्धियुग, पाद-पाइलन्धिमान, प्राचार्य भावनिक, अपक-विष्टता कर्ता, नैमित्तिक -मुनिश्चितातीना- दिनिमितयेदी, मर्यपामतिरोपरगारिपाना पार्यन निर्देश । वि- होत्युपलक्षणाद्विरायान, गगएमम्मता -प्रथिवीपतिमहाजनादि- यहुमता , म्यानहपमिदमेक बा, 'जस्य दीपों मिय ' इति पूर्वपददी- पंत्वम् । 'प.' ममुपये । 'तीय' प्रवचन स्वसमृद्धचा प्रभाव यन्ति 'मध्यस्यप्राणिना बहुमानगोचरीपुर्वन्ति । इदि गाया ॥१७॥ ण्य हेयहानद्वारेण सम्यक्त्वमभिधायाधुना विधिद्वारेण नदेषाह- तचत्यमाहाणं, मम्मत्तमसम्गहो न एयम्मि । मिच्छत्तराभोवसमा सुस्माई उ हाँति ददं ॥ ६ ॥ " तत्तत्य " गाहा व्याख्या-तत्त्वार्थाना-सर्वविदुपदिष्ट- जीवादिभावाना भद्धान-एवमेतदिति प्रतीति. वस्त्यार्थप्रदान सन् सम्यक्त्यम्, यावरूधर्ममूलतयोदिष्टम् । इदमेवेवानी कार्यविनर्ग- म्यमेवाइ-असद्महः' अस्थाननिर्वन्धरूपो न 'एतस्मिन् सम्यक्त्वे सति, मिथ्यात्वक्षयोपशमान्' उक्तस्वरूपान, उपलक्षण- स्वापारयोपराभात्तत्क्षयाम हेतो । 'शुश्रूषादय 'वक्ष्यमाण गुणा .

·.. आयकधर्मविधिप्रकरणम्। (६१) भवन्ति ' जायन्ते 'दर्द' अतिशयन । एभिः सम्यक्त्वं व्यक्ती भवति । इति गाथार्थः ।। ६८ ॥ शुश्रूपादिगुणानेवाह - सुस्सूस धम्मरामओ, गुरुदेवाणं जहासमाहीए । वयावचे नियमो, क्यपडिवत्तीऍ भयणा उ॥६६॥ मुस्सूस" गाहा व्याख्या-श्रोतुमिच्छा शुश्रूपा । इस्व- त्वं तु प्राग्वत् । सद्बोधावन्ध्यनिबन्धनधर्मशागता परमशुश्रूपे- त्यर्थः । तदुक्तम्-" शुश्रूपा चेहाद्यं, लिग खलु वर्णयन्ति विद्वांसः। तदभावेऽपि श्रावणमसिरावनिकूपखननसमम् ॥ १ ॥ शुश्रूपाऽपि द्विविधा, परमेतरभेदतो बुधैरुका । परमा क्षयोपशमतः, परमाच्छू- वणादिसिद्धिफला ॥ २ ।। यूनो वैदग्ध्यवतः, कान्तायुक्तस्य कामि- नोऽपि दृढम् । किन्नरगेयश्रवणादधिको धर्मश्रुतौ रागः ॥ ३ ॥" इत्यादि । धर्मे-धर्मनिवन्धने सदनुष्टाने रागः-कान्तारोत्तीर्णक्षुत्क्षा- मब्राह्मणहविःपूर्णाभिलापातिरिक्ता कर्तव्यतानीतिरित्यर्थः । देवानां' इति गुरवः-धर्मोपदेशका प्राचार्यादयः, देवाः-श्रारा- ध्यतमा अर्हन्तः, गुरुपदपूर्वनिपातस्तु विवक्षया गुरूणां पूज्यतरत्व- ख्यापनार्थः; न हि सदा गुरूपदेशं विना सर्वविद्देवावगम इति हु- दयम् । तेषां गुरुदेवानां ' यथासमाधि' स्वसमाधेरनतिक्रमेण, प्राकृतत्वादसंख्यसमासादपि तृतीयाया अलुक्, समासाभावो वा। वैयावृत्ये ' तत्प्रतिपत्तिविश्रामणाभ्यर्चनादौ 'नियमः' अवश्यं- कर्तव्यताङ्गीकारः । 'व्रतप्रतिपत्तौ ' अणुव्रतादिग्रहणाङ्गीकारे 'भ- ·-- हरिभद्रसरिसंह, जना' विकल्पना, क्दाचिद्भवत्यसो कदाचिनेति । 'दुः'पुनरर्थे। मतप्रतिपत्तो पुनर्भजनेति द्रष्टव्यम् । इति गायर्य: ।। ६६ ।। भजनाकारणमेवाह- जैसा अहिगयराओ, कम्मखयोवसमत्रो न य तयो वि। होइ परिणाममेया, लहुं ति वम्हा इहं मयणा ॥ ७० ॥ "जैसा" गाहा व्याख्या---' यन्' यम्मान् कारणात् 'सा' प्रतप्रतिपतिः 'अधिकतरात् ' मम्यस्त्वसंप्राप्रिनिमित्तभू- तादर्गलतरात् कर्मक्षयोपशमनः' इति फर्मणा-चारित्रमोहनीय- लक्षणाना क्षयोपशमस्ततः, उपलक्षणत्वाच अस्योपशमात् क्षयान । म ण्व सम्यक्त्वलाभे किं न भवति ? इत्याह--'नच 'नेव 'तो' इति 'सक ' कर्मक्षयोपशमः, तुशब्द पुनःशब्दार्थे, स पुनरिति च इष्टव्यम्, ' भवति ' जायते ‘परिणामभेदात् ' तथा- मव्यत्वनिदानफर्मयोपशमावन्ध्यनियन्धनादात्माध्यवसायविशेषा- दित्यर्थ , 'मधु' मटित्येव 'इति ' सम्यक्त्वयन् , ' तस्मान् ' तत कारणात् ' इ६ ' प्रतानिपत्तौ भजना, शुश्रूपादिपु तु निय- म । इयमन भावना-प्रद्यपि कर्मपन्थिभेदादेव सम्यक्त्वमुदति, तस्मिंश्च व्रतप्रतिपत्तिमेवोपादेयतरामध्यवस्यति तथाऽपि न यावत्या कर्मस्थिती सम्यक्त्वलाभः संपन्नस्तावत्यामेव प्रतप्रतिपत्तिरपि त- खतो भवति । इति गाथार्थः।। ७०॥ इदमेवाह--- सम्मा पालय इत्तेऽवगए कम्माण भावनो हुति । चयपभिईणि भवएणवतरंडतुस्राणि नियमेण ।। ७१ ।। ।

·। - भाषकधर्मविधिप्रकरणम् । (६३) सम्मा गाहा व्याख्या-'सम्म' त्ति सूचनात् सूत्रमिति न्यायात्सम्यक्त्वात् प्रामात् सम्यक्त्वलाभकालसंभाविकर्मस्थितेरिति हृदयम् । ' पल्योपमथक्त्वे ' सिद्धान्तप्रसिद्धे। तदुक्तम्---" ए- गाहिरबेहिअतेहिआण उफोस सत्तरत्ताणं । सम्महं सन्निचिअं, भरिअं वालग्गकोडीणं ॥ १ ॥ इत्यादि ॥ द्विप्रभृतिरानवभ्य इति पृथक्त्वपरिभाषा । तस्मिन् पल्योपमपृथक्त्वे 'कर्मणां' तदा- वारकाणां' अपगते ' याते वेदिते इत्यर्थः, 'भावतः परमार्थ- गत्या, न तु बाह्यप्रवृत्तिमात्रमाश्रित्य, तथात्वेन मिथ्याटेरपि रजो- हरणादिधारणक्रियाया अपि संभवात् । यदुक्तम्-" सन्वजियाणं जम्हा, सुत्ते गेवेनगेसु उववाओ । भणिो जिणेहिं सो न य, लिंगं मोत्तुं जो भणिअं ॥ १ ॥ जे दंसणवावरणा, लिंगग्गहणं करेंति सामणे । तेसि पि अ उववाओ, उकोसो जाव गेवेना॥२॥" इत्यादि । ' भवन्ति । जायन्ते 'व्रतप्रभृतीनि' अणुव्रतलाभादी- नीत्यर्थः । किंविधानि ? ' भवार्णवतरण्डतुल्यानि ' संसाराकूपारो- त्तारणे तरण्यादिकल्पानि 'नियमेन' अवश्यंतया । तदुक्तम्- " सम्मत्तम्मि उ लद्धे, पलिअपुहुत्तेण सावत्रो हुन्ना । चरणोक्स- मखयाणं सागरसंखंतरा होति ॥ १ ॥ स च तथाविधः कर्म- स्थितिहासोऽनुक्रमवेदनाद्वा स्याद् वीर्योल्लासविशेषात्करणान्तरप्रवृत्ते- रतिशीघकालेन वा । तदुक्तम्---" एवं अपरिवडिर, सम्मत्ते देव- मणुअजम्मेसु । अन्नयरसेढिवजं, एगभवणं च सन्याई ॥१॥ " अरेते" अ। तदुक्तम्" व । १ " ។ ·- १ हरिमाक्षरिसंह के त्रिविधं योग कृतं कारितमनुमतं प्रत्यारक्षायस्यैक एवागव- फलम्, सर्वप्रकारे प्रत्याख्यातत्लाद्विकल्पान्तराभाव इत्यर्य । एक- तरत्रिकेण सता त्रय एव मनाविकल्पा भवन्ति, तेष द्वितीयतृतीय- चतुर्थसप्तमेपु द्रष्टव्या । त्रिविरहिते भगकरयाने नव माविक- स्था, से प पक्षमपष्टाष्टमनवमस्थानेषु । ' सर्वे ' अनन्तरोरिष्टाः पुनरेका मिलिता एकोनपश्चाशदियं स्यात् । इति गाथाद्वयघट- ना ॥ भावार्यस्तु स्थापनया दयते, सा चेयम्- .. योगा भावना चान-"नक- रेइ न कारवइ करेंत कि २ करणानि अएणं न समगुजाणः मणेणं यायाए कारणं । ३३.३३ आगनम् आगतम् | को भेो १॥इयाम्ि पीयो-न रेइ न कारपेइ फरेंट थएणं न समणु- जाणद मणेण वायाए पो । तहा मणेण कारण पीभो । सहा वायाए कारण य तइयो । पीयो मूलभेो गयो २॥ इयाणि तइयो-न करेइन कारवेइ करेंपि अरणं म समगुजाणइ मणेण ण्डो१, वाया२, कारण य३ । गो पद- यो मूलभेओ ३ । इयाणि चउत्यो-न करेइ न कारवेइ म- देणं पाया काण य गो१ । न करेइ करेंतं नागुजाणह थीऔर । न पारवेइ करतं नाणुजाणइ३ । चउत्यो मूलभेओ४ ॥ इयापि पंचमो--न परेहम कारपेइ मरणं शयाए एको । म कोइ करेंतं नाणुजाणइ विइयो २ । न फारवेइ फ्रेंत नाणुजा- थ ·आवकधर्मविधिप्रकरणम् । (६७) रणइ ३ । एए तिरिण भंगा मणेण वायाए य लद्धा । अण्णे विति- 'रिण मणेण कारण एवमेव लभंति । तहा अवरे वि वायाए कारण य लभंति तिरिण । एवं एए सव्वे वि नव । पञ्चमोऽ- प्युक्तो मूलभेदः ५॥ इयाणिं छटो-न करेइ न कारवेइ मणेण एक्को १ । तहा न करेइ करेंतं नाणुजाणइ मणेण वीओ२ । न कारवेइ करेंतं नाणुजाणड तइओ३ । एवं वायाए कारण वि तिरिण तिरिण लन्भंति । उक्त: पष्टो मूलभेदः ६ ॥ सप्तमोऽभिधी- यते-न करइ मणेणं वायाग कारण य एको १ । न कारवेइ -मणाईहिं बीओ २ । करेंतं नाणुजाणइ तइओ ३ । सप्तमोऽप्युक्तः ।। इदानीमष्टमः-न करेइ मणेणं वायाए य एको१ । तहा मणणं कारण य विइओ२ । तहा वायाए कारण य तइयो३ । एवं न कारवेइ एत्वं पि तिरिण भंगा एवमेव । करेंतं नाणुजाणइ पत्थं पि तिरिण भंगा । उक्तोऽटमः ८ ॥ इदानीं नवमः-- न करेइ मणेणं एको १ । न कारवेइ वीओ२ । करेंतं नाणुजाणइ तइयो । एवं वायाग वि तियं कारण वि होइ तिअमेव नवमोऽ- प्युक्तः ६ । एवं सर्वसंपिण्डने सत्येकानपञ्चाशत् ।। ७५ ।। ततश्च- कालतिएण य गुणिया, सीयालसयं तु होइ भंगाणं । विसयवहिं भंगतियं, चोयालसयं सविसयम्मि ॥ ७६ ॥ " काल" गाहा व्याख्या-'कालत्रिकेण' अतीतानाग- तवर्तमानलक्षणेन गुणितास्त एकानपञ्चाशद्गङ्गाः सप्तचत्वारिंशं मत्येकोनपञ्चागत्" । , ·. (६८) हरिभरिसर शनं तु भवनि भगाना 'निय एकानपभ्राशना मिलिना माच- त्वारिंशं शन भवतीत्यर्थः । तदुकम्- लफलमाणमेयं, भगा उ भयंति अरणपरणामं । तीयायागयसंपाणिनं कालए होड इम ॥ १ ॥ मीयाल मंगमय, कह कालतिण्ण हो? गुणणाओ । तीयस्म पदिकमण, पपघुप्पएणस्म संवरणं ॥ २॥ पनक्साएं तु तहा, होइ एस्मस्स एप गुपणाओ | कालतिएं भणि, निण- गणहरवायगहिं च ॥३॥" नन्येवं भावस्य निधिविविध- निवृनो सत्या संमयति, मा चास्यानुमतेरप्रतिपिद्धत्वादमभत्रिनी, अतष नियुक्तिकृताम्-" दुनिह निविहेण " इत्यादि इति हद्या- पायाह---'विपयावहिः' भरतमध्यमपएडाहिरित्यर्थः, 'भद्ग- विक अनुमतिनिधसहितन् | चतुश्चत्वारिंशं शत स्वविपये, समवयवहारगोचरे अनुमतिवर्जनस्य सामान्यनामभयात् । इदमन रदयम्-~-यद्यपि पावरस्य सामान्य नानुमतिवर्जनं न सम वति, सभयत्मव्यवहारविषयेऽनुमतेरागतिसंभवान, तथापि विशे- पविपय गृहतोऽम्यानुमविवर्जनमपि सभविपक्षमाभित्योक्तम् । तथा चोक्तम्-" केई भनि गिहिणो, विविहं तिविहेण नत्यि मंवरणं । त न जो निरिडं, पएणतीय विसेसे ॥१॥ तो कह निग्जुसीएऽणुमइणिसेहो ति मी सविसयम्मि | सामणे वा तत्य उ, तिविहं तिविहेण को दोमो ॥२॥" इति गाथार्थः ॥७६|| नन्वेवमपि न करेइ न कारवंद करत नागुजाण मणेण यायाए " इत्यादिषु भगकेषु कायप्रवृत्तरप्रत्यास्न्यातत्वात सत्प्रवृत्ती चमनःप्रवृत्तेरपिप्रसङ्गान् कथ प्रत्यारयानपालनासंभवः इयाह-- -- ·, श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (६९) संभवमहिगिचेयं, नियविसनो भरह प्रारियं खंडं । तस्स बहिं सव्ववया, साहुसरिच्छा सविगिहीणं ॥७७॥ " संभव " गाहा व्याख्या-'संभवं ' भङ्गकविरचनाल- क्षणं संभवमात्रमधिकृत्यैवं प्रदर्श्यते, न तु सर्वभङ्गेपु प्रत्याख्यातार इत्यर्थः । यहा संभवं-सामान्येन प्रत्याख्यातृगतां विचित्रां विव- क्षामाश्रित्येत्यर्थः । कदाचित्संभवं स्वविपयं तद्वहिर्वेत्यनपेक्ष्य सा- मान्येनैवमभिधीयत इत्यर्थः । स्वविषयमुद्दिष्टं व्याचष्टे-'निय' इत्यादि । निजविपयः ' स्वविषयः, कोऽत्र ? ' भरतं' भरत- क्षेत्रम्, तत्रापि ' आर्य खण्डं ' मध्यखण्डं आर्यार्धपड्विंशतिजनप- दैरुपलक्षितम्, तत्र किल संभवत्संव्यवहारवशेनानुमतेरागतिसंभव इत्यर्थः । तस्मात् ' भरतात् ' बहिः' अपरक्षेत्रेष्वित्यर्थः, इह " कचित्पञ्चम्याः" इति पष्ठी, संबन्धमात्रविवक्षया वा । सर्वव्रतानि ' प्रागुद्दिष्टानि · साधुसहक्षाणि ' यतितुल्यानि त्रिविधं त्रिविधेनेत्यर्थः, तत्रानुमतिवेर्जनस्यापि संभवात् ' सर्वगृहिणां समस्तश्रावकाणाम् । इति गाथार्थः ॥ ७७॥ एवं व्रतग्रहणप्रकारं संभवत आविष्कृत्य प्रतस्वरूपमाह- थूलगपाणवहस्सा, विरई दुविहो य सो वहो होइ । संकप्पारंभेहिं, वजइ संकप्पो चिहिणा ।। ७८ ॥ गाहा व्याख्या-' स्थूलकप्राणवधस्य विरतिः' स्थूरा एव स्थूरकाः-द्वीन्द्रियादयः तेषां प्राणाः-शरीरोन्द्रियोच्छा- मायुर्लक्षणाः तेपां वधः-जिघांसनं तस्य विरतिः-निवृत्तिरित्यर्थः । १ "-वर्जनसमवात्" य । . च सूत्रे थूलग" ·हरिमहिला विविधभामो वयो भवति । थन् ? संयम्पारम्भाभ्यां ' सत्र व्यापापनाभिमशि मकन्पः, ज्यादिकत्यारम्भ । विजयति मानः परिहरन्यमी भाव प्राणयां मंकल्पन, नत्यागम- दोषि, तत्र नियमन प्रातः । विधिना' प्रयगनोरन वर्जयनि, मनु यथाकनिन । उनि गापार्य ॥८॥ स चाय विधि:---- गुरम्ले गुपधम्मा, मंरिग्गा इचरं य इयरं या । वजितु नभो सम्मं, पर इम मायारे ।। ७६ ॥ " गुरुमूले " गाहा म्यारया---' गुरुमूले ' धाचार्यप- न्तिके 'भुतधर्मा' आकगितागुग्रतादिः, 'मविग्न ' मोसमुन्या- भिलागी, न तु शुद्धिकाम', 'इन्वर ' पातुर्माम्यादिसलापधिना 'इतरता ' यावलथिकमेव 'वर्जयित्या प्रत्यास्याय यधमिति प्रधनमा मन सदनम्तर मम्यक् ' अभ्यवसायविशुद्धगा • वर्जयनि ' परिहरी, विरतिपरिणतो प्रत्याग्याने मत्येव प्रवृत्ति- व नारय मभवतीत्यर्थ । 'इमान' वक्ष्यमाणलक्षणा, कान ? अतिधरणान्यनीचागः-प्रत्याग्यानमलिनताईतयों व्यापागस्तान । इति गाथार्थः ॥ ७॥ तानेकाह- पंधवहछविच्छेयं, अहमारं मत्तपायवाच्यं । कोहाइसियमणो, गोमणुयाईण ना कुा ।। ८० ॥ " बघयह " गाहा व्याग्या--पन्धययच्छविम्छेदान अ. विभार भक्तपानव्यवछेद शोधादिदूषितमना गोमनुवादीनां न ·भावकधर्मषिभिमकरणम्। कुर्यात् । तत्र यन्धनं पन्धः-संयमनं रज्जुदामकादिभिः, हननं, वधस्ताटनं कपादिभिः, छवि:-शरीरं तस्य च्छेदः-पाटनं फरपत्रा- विभिः । भरणं भारः अतीव भरणमतिभारः, प्रभूतस्य पूगफलादेः स्कन्धप्रवादिष्वागंपणमित्यर्थः । भा-अशनमोदकादि, पान- पंयमुदकादि, तस्य व्यवच्छेदः-निरोधोऽदानमित्यर्थः । एतान स. माचरन अतिचरति प्रथमाणुनतम् । एतान क्रोधादिदुपितमना न कुर्यादिति । अनेनापयादमाह-अन्यथाकरणाप्रतिषेधावगमान । तत्र चायं पूर्वाचार्योक्तो विधिः-.-." वंधो दुपयाणं च उप्पयाणं च अ- द्वाप अणहाग श्र । अणहाग न बइ धिरं । अढाए. दुषिहो सावकग्यो निरवकग्यो य । गिरयेक्खो निशलं धणियं जं बंधद। सावेवग्यो दामगंटिणा, जं च सफाइ पलीवणाइसुं मुंचि दिदि वा, ण संसरपासाण बंधिअव्वं । एवं ताव चउप्पयाणं । दुप. यागणं पि दासो दामी या चोगे वा पुत्तो या णपदंतगाइ जा यति नो साविकमाणि बंधिव्याणि रविवअन्याणि य, जहा अग्गिभयाटमु न विरणसति । ताणि फिर दुपयचउप्पयाणि साव- गेण गिरिह अव्वाणि जाणि अयद्धाणि चेव अच्छति । वहो कि तह चेव । वधो नाम ताडणा | अद्याप निरपेक्यो निद्दयं ना. लेइ । सावेक्यो पुग्ण पुव्वामेव भीअपरिसेण होअव्वं 1 जइ न करेजा तो मम्म मोत्तूण ताहे लयाए दोरेण वा एक या दोरिण वा वार । छविच्छेश्रो अणहाए तहेव । निरवेक्खो हत्यपायकरण्न. भाइ निहो छिदइ । सावक्सो गंडं वा अरसं वा छिदेजा व १ "चिट्ठति"व।

·(७२) हरिभद्रपूरिम रहेन वा । हमारो न आरोएअनो। पुधिरजा पाए जीविश्रा सा मोत्तम्या । न होना अरण जोवित्रा साहे दुपये जं मयं उक्खिवह प्रोप्रारेड या भारं एवं वहावित्रा वालाणं जहा- मामाविमो वि भारामो ऊपी कीरइ, हलसगडेसु बिके लाए चैव मुबई ) श्रासहत्यीसु रि एसेव विही । भत्तपाणतो- न्छेनी न करस वि कायव्यो, निक्खनुहो मा मरेना । वहेव अ- णद्वारा दोसा परिहरेना। साक्खो रोगनिमित्तं था वायाए वा भणेजा, अञ्ज ते न देमि नि । सतिनिमित्त वा उपवास कार- बेजा । मबत्य पि जयणा, जहा थूलगपाणाइवायरम अइयारो न इरह तहा पयाअब्ब। इति गाथार्थः ॥८॥ उक मातिचार प्रथमाणुनतम्, सांप्रत द्वितीयमुच्यते- धूलमुसारापस्म य, विरई सो पंचहा समासेण । कपणागोभूमालियनासहरणसरिखजे ॥१॥ थूल " गाहा व्याख्या--स्थूलमृपावादस्य प विरतिदि- तीयमणुमत भवतीति गम्यते । तत्र द्विविधो मृपावादःस्थूलः सू- स्मश्च | तत्र परिस्थूरवस्तुविषयोऽतेदुष्टविवज्ञासमुद्भव स्यूलः, वि- परीतस्त्वितर , न च तेनेह प्रयोजनम्, श्रावकधर्माधिकारानस्थूल- म प्रकान्तलान् । तथा चाह-सपञ्चधा मृपावाद' पञ्चधा- पचारकार; 'समामेन, 'समामेन' सहेपेण, शेषभेदानां मुमारातादीनां मजातीयत्वेनावान्तभाव इति दयम् । पनविधत्वमाह-'कन्या- भूम्यलीकन्यासहरपलसाक्षित्वे 'इति, अलीकराद प्रत्येक क- न्यादिपदेषु योजनीयः, तद्यथा-मन्यालीकमित्यादि, - " . इन् पानी- ·मावकधर्मविधिप्रकरणम् । (७३) यादिपु" इत्यलीकशब्द-ईत इदादेशः । तत्र कन्याविपयमलीकम- 'भिन्नकन्यामितरां वक्ति विपर्ययं वा । एवं गवालीकमपि, अल्प- क्षीरां बहुक्षीरां विपर्ययं वा वक्ति | भूम्यलीकं तु परसत्कामेवात्म- -सत्कां वक्ति । व्यवहारे वा नियुक्तोऽनाभवद्वयवहारेणैव कस्य- चिदेकस्य रागाद्यभिभूतो वक्ति, अस्यैवेदमाभवतीति । न्यस्यत इति न्यासः-रूपकाद्यर्पणं तस्य हरणं, येन वचनेन न्यासमपलपति स मृपावादः, तद्ग्रहणं त्वदत्तादानमेवेति भावः । कूटसाक्षित्वं तू- स्कोचामत्सराद्यभिभूतः प्रमाणीकृतः सन कुटं वक्ति, यथाऽस्म्यह- -मत्र साक्षी । इति गाथार्थः ॥ ८१ ॥ अतिचारानाह- इह सहसभक्खाणं, रहसा य सदारमंतभेयं च । मोसोवएसयं कूडलेहकरणं च यजेजा ॥ २॥ गाहा व्याख्या- इह ' मृपावादविरतो सह- सा-अनालोच्याभ्याख्यानं ' सहसाभ्याख्यानं' असध्यारोपणम् । तद्यथा-" चौरस्त्वं पारद्वारिको वा" इत्यादि । रहः-एकान्तः तत्र भवं रहस्यं तेन तस्मिन् वाऽभ्याख्यानं रहस्याभ्याख्यानम् , ए. तदुक्तं भवति--एकान्ते मन्त्रयमाणानभिधत्ते, एते हीदं चेदं च राजविरुद्धादिक मन्त्रयन्त इति । ' स्वदारमन्त्रभेदं च ' स्वकलत्र- -विश्रब्धभापितान्यकथनं चेत्यर्थः । ' मृपोपदेशं' असत्योपदेशम् , इदमेवं चैवं च बृहीत्यादिलक्षणम् । ' कूटलेखकरणं च नाममुद्राक्षरविम्बस्वरूपलेखकरणं च वर्जयेत् । यत एतानि समा- चरन्नतिचरति द्वितीयाणुव्रतम् । इति गाथार्थः ।। ८२ ॥ “ , अन्य- ·विध ' द्विप्रकारम्, (७१) हरिमामुहिम उ सातिचार दिनीयमणुप्रतम, अधुना सुनीयमाह- लादत्तादाणे, विरह वे दुविह मा उ निदिद। सचित्ताविसु, लवणहिरएखाइमत्युगपं ॥३॥ " धूलादत्तादाणे " गाहा व्याख्या-इहादत्तादान द्विविध, स्थूल सूक्ष्म प । तत्र परिरथूलवस्तुविषयं चोर्यागेपणहेतुत्वेन प्र तति स्थूलम, तद्विपगन तु सूदमम् । नत्र ' स्थूलादत्तादाने ' वद्धि- पया 'विरनि 'निवृत्तिस्तृतीयमणुप्रतमिति प्रक्रम । तनु 'दि मो' इति निपान पादपूरणे, 'तु पुन- रथे भिन्नममच, सात्विनि योनित प्य। 'निर्दिय' कथिनमागम इति गम्यते । तदेय द्वैविध्यमार-सभित्ताचित्तेषु' सचित्तविष यमचित्तविषय घेत्यर्य । न्याह---लवणहिरण्याग्विस्तुगतम् , इति जीयानीवरूपत्यान तम्य अाशिदश्ववस्त्रारिपरिपह । मि- श्रादत्तादान त्वनयोरेयान्तर्भूत वान्न पृथग्विषनितम् , मलेपस्यैव प्रस्तुतत्वान । इति गाथार्थ ॥८३ ॥ वहातिचारानाह- वजह इह तेनाइड तकरजाग विरुद्धरज च । डतलकडमाण, तप्पडिस्व च ववहार ।। ८४ ॥ गाहा व्याप्या- वयति ' परिहरते ह' अदत्तादानविरता स्तनाहतम' तत्र स्नना -चौरास्तैपहन-आनीत फिश्चित् कुकुमादि देशान्तरान् तत् समर्घ इति लोभान गृहीयात् । तथा ' तस्करयोग ' तस्करा-चौरास्तेपा योग-हरक्रियाया प्रे रण अभ्यनुज्ञा "हरत यूयम्' इति तम्बरप्रयोगस्त च वर्जयेत्। - " वजा ·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (७५) - " - विरुद्धराज्यं ' इति च सूचनात् सूत्रमिति विरुद्धराज्यातिक्रमं च वर्जयेत् , विरुद्धनृपयो राज्यं तत्रातिक्रमः, न हि ताभ्यां तत्र तदागमनमनुज्ञातमिति । तथा • कूटतुलाकूटमानं ' तुला-प्रतीता, मानं कुडवादि, कूटत्वं-न्यूनाधिकत्वं, न्यूनया ददाति अधिकया गृह्णाति । तथा ' तत्प्रतिरूपं च व्यवहारम् ' तेन-अधिकृतेन प्रति- रूपं सदृशं तत्प्रतिरूपं तेन व्यवहारम् , यद् यत्र घटते ब्रीह्यादिघृता- दिपु पलम्ज्यादिवसादि तस्य तत्र प्रक्षेपेण विक्रयस्तं वर्जयेत् , यत एतानि समाचरन्नतिचरति तृतीयाणुव्रतम् । इति गाथार्थः ॥८४|| उक्तं सातिचारं तृतीयाणुव्रतम । सांप्रतं चतुर्थमाह- परदारस्स य विरई, ओरालविउवभेयो दुविहं । एयमिह मुणेयव्यं, सदारसंतोस मो इत्थ ।। ८५ ।। " परदार" गाहा व्याख्या-परे-आत्मव्यतिरिक्तास्तेषां दाराः-कलत्राणि परदारास्तेभ्यस्तेषां वेति, प्राग्वत् पष्ठी । एकवच- नान्तता तु प्राकृतत्वात् । परकलत्रस्यैव विरतिः, न वेश्याया अपी- त्यर्थः । चतुर्थमणुव्रतमिति प्रक्रमः । चशब्दः समुच्चये। स्वदारसं- तोपश्चेत्यत्र द्रष्टव्यः । ' औदारिकवैक्रियभेदतो द्विविधमेतद् ज्ञातव्यं इति एतदिति प्राकृतत्वेन नपुंसकर्निर्देशः, 'एते' परदारा इति द्रष्टव्यम, औदारिकवैक्रियभेदतः । द्विविधाः' द्विप्रकाराः । तत्रीदारिका नार्यः तिर च्यश्च । वैक्रिया विद्याथों देव्यश्च । स्वस्य दाराः स्वदारा:- स्वकलत्रं तैः संतोपः स्वदारसंतोपः, मैथुनासेवनं प्रति वेश्यादेरपि वर्जनमिति हृदयम् । स्वदारसंतोपचतुर्थाणुव्रतमिति योजितमेव । अत्र चतुर्थाणुव्रते वर्जयतीत्युत्तरेण योगः । इति गाथार्थः ।। ८५ ॥ - । ' .

·(७६) हरिभद्रमूरिमंहग्ध अतिचारानाह- पजइ इत्तरिमपरिग्गहियागमणं अणंगकीडं च । परवीवाहकरणं, कामे तिव्याभिलासं च ॥ ६ ॥ " गाहा व्याख्या- वर्जयति ' परिहरति, किम्' इत्यर्रावि, अटनशीला इत्यरी "पनेः शीले स्वरत"-"श्रादीती बहुल" इत्यादन्तता म्तोक्कालगृहीता, तम्यां गमनमिति संबध्यते, भाटिप्रदानेन क्यिन्तमपि कालं स्वशीकृतयेश्यामैथुनासेवनमित्य- र्थः । ' अपरिगृहीतागमनं ' अपरिगृहीता नाम वेश्या अन्यसत्क- गृहीतभाटिः, पुलागना वाऽनायेति तद्गमनम् । यथाक्रमं स्वदारसं- तोपवन परदारयर्जिनोरनिचारौ । श्रनगक्रीडा नाम कुचकक्षोम्नाभि- वदनान्तरपीडा, तीनममामिलापेण या परिसमाप्तरतस्याप्याहाथैः म्यालकादिभिर्योपितोऽयान्यप्रदशासेयनमिति । परविवाहकरणं" अन्यापत्यम्य कन्याफ्ललिप्सया स्नेहसंबन्धेन वा विवाहकरणम्, म्वापत्येप्यपि संख्याभिग्रही न्याय्य इति । 'कामे तीवाभिलाषं च' इति सूचनान् 'कामभोगनीतामिलाप:' कामाः-शब्दान्यो भोगा:- रसादय एतेपु तीत्राभिलाप:-अत्यन्ततध्यरमायित्वम् । एतानि ममाचरन्ननिचरनि चतुर्याणुप्रतम् । इनि गाथार्थ. ॥ ८६ ॥ 'उक्त साविचारं चतुर्थमणुप्रतम् । साप्रतं पञ्चममुन्यते- इच्छापरिमाणं खलु, श्रमयारंभरिणिवित्तिमंजणयं । खिचाइवत्पुनिसयं, चिचादगिरोहयो चित्रं ॥ ७ ॥ "इच्छा"गाहा व्याख्या-च्छाया इच्छया या परिमाणं इच्छापरिमाणं पश्चममणुप्रनमिति पत्रमगम्यम् । सदेच्छापरिमाएं - ·m- भाषकधर्मपिधिप्रकरणम्। ( ७७) किंफलम् ? इत्याद–'असदारम्भविनिवृत्तिनंजनकं असुन्दरारम्भ- प्रत्याख्याननिवन्धनम । तम क्षेत्रादिवस्तुविपर्य' क्षेत्रादीनि च- स्तृनि विपयोऽस्यति ममामः । तदुक्तम-" धणं धरणं खेत्तं वत्थु रूपं सुवरणं कुविधे दुपयं चउप्पयं च " इत्यादि । अत्र चादिशब्दः प्रकारवचनः । क्षेत्रादयः नेत्रप्रकारा धनादय इत्यर्थः । 'चित्ताधवराधान' चित्तवित्तदेशवंशाचाश्रयण 'चित्र' अनेका- कारम् । इति गाथार्थः ॥ ८ ॥ अत्रातिचारानाह- खेत्ताइहिरएणाईधणाइदुपयाइकुप्पमाणकमे । जोयणपयाणवंधणकारणभावेहि नो कुणइ ॥ ८८ ॥ खेत्ताइ " गाहा व्याग्न्या-~' क्षेत्रादिहिरण्यादिधनादि- द्विपदादिकुप्यमानकमान ' क्षेत्रादिगृहीतपरिमाणातिकमानित्यर्थः । ' योजनप्रदानवन्धनकारणभावः ' एभिर्योजनादिभिर्यथासंग्व्यं न करोति ' न विधत्ते इति समुदायार्थः । तत्र क्षेत्रवास्तूनां योजनेन द्वित्रादीनां गृहीतपरिमाणभन्नभयाद् वृत्याद्यपनयनादिनकत्वाद्यापादने- नेत्यर्थः । एवं हिरण्यसुवर्णयोः प्रदानेनागृहीतपरिमाणावधिकालात्प- रत उग्राहणीययोवृद्धिप्रयुक्त्या धनधान्ययोर्वन्धनेन-सत्यवारादिना नियन्त्रणन | द्विपदचतुष्पदयोः कारणेन-गर्भाधानप्रयोजनेन, कु- प्यस्य च भावन-अध्यवसायेन तदर्थित्वरूपेण, एतत्तु सर्वमपि प्र- दानादि परिमाणावीकृतचतुर्मासकादिकालादर्वागवं कराति-किल म- मैतदवीकृतकालात्परत एवं परिग्रहविपयीभविष्यत्यध्यवसायेन । १" अनेकप्रकार" । ब!

·- नदाह- (७८) हरिभद्रपूरिसंसा अत्र धादिशब्दा आगमपाठप्रसिद्धवास्त्वादिमाहकाः। तथा चाग- धणधएणप्पमाणाइकम सेत्तवत्थुपमाणातिकमे हिरण- मुवएणप्पमाणाडपमे दुपयच उप्पयापमाणासमे कुविअपमाणा- बमे | " पंचसंख्याविषयत्वं च मज्ञातीयत्येन शेषभेटानामनैवान्त- भावानिछप्यहितत्वेन च प्रायः मर्वत्र मध्यमगतेर्विवक्षितस्यात् पत्र- कमल्ययेवातिचारपरिगणनम्, अतश्चतुष्पहादिसंख्ययातिचाराणा- मगणनमुपपनम । इति गाथार्थः ॥१८॥ उक्तान्यणुप्रतानि, मांप्रतं गुणवतान्याह---तत्रापि प्रथम दिग्व्रतम् , उड्डाहोतिरियदिसि, चाउम्मासाइकालमाणेणं । गमणपरिमाणकग्णं, गुणवयं होइ विएणेयं ॥६॥ उड्वाहो गाहा व्याख्या-3 धस्तिर्यग्दिशम्' इति ऊर्द्ध-पर्वतारोहणादी, अधः कूरपदेशादी, निर्यग्-पूर्वाधासु दिनु, दिक्शन्दः प्रत्येकमभिसंबध्यते, अदिदिशमीकृत्य 'चा- तुर्मास्यादिकालमानेन ' चतुरो मासान , अटी वा यावत् इत्यादि । 'गमनपरिमाणकरणम्' अभिप्रेतक्षेत्रान् परतो गमननिवृत्तिरित्यर्थः। • गुणवतं' अणुतानामेच गुणकरमित्यर्थः, भवति विज्ञेयं प्रय- ममिति गम्यते । इति गाथार्थः ॥ ८॥ अनातिचारानाह-- वाइ उड्डाइक्रममाणयणप्पेसपोभयविमुद्धं । वह चेर खेत्तबुद्धि, कहिचि मइअंतरद्धं च ॥१०॥ गाथाविभागा" " " " भा ·কমবিঘিমনু। वजह " गाहा व्याख्या- वर्जयति' परिहरते ऊ र्दादिक्रमम् ' इति, कादिषु दिन फ्रमः-क्रमणं विवक्षिततेत्रात्पर- त इति गम्यते अतिक्रमो वा क्रमोऽभिप्रेतः तम् । अनेन प्रयोs- तिचाराः प्रतिपादिताः । तद्यथा--" उदिमिपमाणाइकमे१, अ- होदिसिपमाणाइकमे२. तिरिदिसिपमाणाइफमे३ । " एवं चोर्डा- दिदिगतिक्रमं द्विविधं त्रिविधेन ग्रहणे ' आनयनप्रेपणोभयविशुद्ध' वर्जयति, तन प्रानयनं-परेण विवक्षित क्षेत्रात्परतः स्थितस्य, प्रेप- णं ततः परेण नयनम् , उभयं-उक्तद्वयं अप्येकदेव तैः वि- शुद्धं-निर्दोपम् । तथैव ' तेनैव प्रकारेण ' क्षेत्रवृद्धि ' पूर्वादिदि- परिमाणस्य दक्षिणादिदिशि प्रक्षेपलक्षणां वर्जयतीत्यनुवर्तते । * कथञ्चित् ' केन प्रकारण स्मृत्यन्तर्धानं च' स्मृते:-मनपरिमा- णयोजनादिसंख्योपयोगस्यान्तर्धानं-तिरोधानं भ्रंशनमित्यर्थः । स्मृ- तिमूलं हि नियमानुष्ठानम् , तभ्रंशे हि नियमत एव तभ्रंश इत्यतिचारता । इति गाथार्थः ।। ६०॥ तत्र वृद्धसंप्रदायः---उष्टुं जं पमाणं गहिनं तस्स उवरि पव्वयसिहरे रुक्खे वा मफाडो पक्खी वा सावयस्स वत्थं प्राम- रणं या गिरिहर्ड पमाणाइरेगं भूमि वजा तत्थ से न कप्पइ गंतु, जाहे तं पडिअं अएणेण वा आणि ताहे कप्पइ, एनं पुण अहावयउजेताइसु हवेना । एवं अहे कूविआइसु विभासा । तिरि- अं जं पमाणं गहिरं तं तिविहेण वि करणेण नाइकमिअव्वं । खेत्तबुड्डी न कायव्वा, कहं ? सो पुवेणं भंड पुव्वेणं भंड गहाय गो जाव तं परिमाणं, तो परेणं भंडं अग्यइ ति काउं अवरेण जाणि- ·" " हरिमरिसरम्य जोभणाणि ताणि पुनदिमाए न छुभेजा । मित्र वोलीणो होत्रा निअत्तिव्य ति, जाणिए वा ण गतव्व । अएणो न विसनि श्रव्यो । यणाणा कोई गया होना ज विमुमरिअखत्तगएण लद्ध प्रणाणा ति गण वा त न गेण्हेज" ति॥ उक्त सातिचार प्रथम गुणवतम् , अधुना द्वितीयमाह- वजणमणवगुरिअञ्चंगाण च भोगो माण । कम्मामा सरकम्माइयाण नवर इम मणिय ।। ६१ ॥ वजए गाहा व्याव्या-वन' परिहार 'अण- तगुवरि 'ति अनन्तकायस्य-आर्द्रमादेगगमप्रसिद्धम्य, यदुक्तम्- " चकाग भजमाणस्स, गठी धुएएघणो भवे । पुदविसरिसेण भेएण, अणतजीव वियाणाहि ॥ १ ॥ गूढसिराग पत्त, सच्चीर जच होद लिच्छीर । न पि अपणहसचि, अपनीव रियाणा- हि॥ २ ॥ सव्वा वि दनाई, सूरणकदा अ यज्ञादी अ । श्र लहरिदा य तहा, अल्ल तह अलकन्चरो ॥ ३ ॥ सत्तावरी बिर ली, थुरि गिलोई अ होइ नायव्यो। गन्नर लोणा लोढा, विरह वह लालवत च ॥ ४॥" इत्यादि । एवं प्रसिद्धस्यानन्तकस्य वर्जनमिति योग । तथा उदुम्बरीति-सिद्धान्तप्रसिद्वाना वटपिप्प- लोदुम्बरसक्षकदुम्बरपलानामत्यङ्गानाम्-अतिभोगाङ्गाना धुमासादीनाम्, चस्य तूनरन योग, ' भोगमाश्रित्य “मानं च'-परिमाण च । इद हि स्लि द्विनीय गुणवत उपभोगपरि मोगगुणप्रताभिधान द्विधा भवति भोजनत मंतश्च । तत्रोपभुज्यत १ "राई । मद्यम- . भागत ·प्रावकधर्मविधिप्रकरणम्। (८५) इत्युपभोगः-अशनादिः, सकृदर्थत्वादुपशब्दस्य, अन्तरर्थत्वादन्त- ोंगो वा। परिभुज्यत इति परिभोगः वस्रादेः,आवृत्त्यर्थत्वात् परिश- ब्दस्य, वहिरर्थत्वाद्वा बहिर्भोगः । एष चात्मक्रियारूपोऽपि विषय- विषयिणोरभेदाद्विषय एवोपचरितः, अत एव तन्निवन्धनकर्मण्य- प्ययमत्रोपचर्यत इत्याह- कर्मतः' कर्माश्रित्य 'खरकर्मादीनां' कोट्टपालकर्मादीनां वर्जनमिति प्रकृतम् । 'अपरं' अन्यद् द्वितीयं गुणवतमिदं ' भणितं' प्रतिपादितं पूर्वाचारिति गम्यते ॥ तथा च वृद्धसंप्रदायः-" भोअणो सावगो उस्सग्गेण फासुग्रं एसणीअं आहारं आहारेजा । तस्सासइ अणेसणीयमवि सञ्चित्तवनं । तस्सासइ अणंतकायवहुवीयगाणि परिहरेजा। श्र- सणे अल्लयमूलगमंसादि, पाणे मंसरसमजाई, खाइमे पंचुंबराई, साइमे महुमाई । एवं परिभोगे वि वत्थादौ-थुल्लधवलप्पमुल्लाणि परि- मित्राणि परिमुंजेना । सासणगोरवत्थमुवरि विभासा, जाव देव- दूसाइपरिभोगे वि परिमाणं करेजा । कम्मओ वि अकम्मा न तरह जीविउ ताहे अञ्चतसावजाणि परिहरेजा । एत्यं पि एकासि वेव जं कीरइ कम्मं पहरववहरणाइविवक्खाए तमुवभोगो, पुणे पुणो यजं तं पुण परिभोगो त्ति । अण्णे पुण कम्मपक्खे उवभोग- परिभोगजोयणं न करेंति । उवन्नासो अ एअस्सुवभोगपरिभोगका- रणभावेणं । " इति ॥ ६१ ।। उभयरूपेऽप्यत्रातिचारानाह- सञ्चित्तं पडिबद्धं, अपउलदुप्पउलतुच्छभक्खण्यं । वाइ कम्मयो वि हु, एत्थं इंगालकम्माई ॥१२॥ - ·. (4) हरिमरिसंहा " सचित्त " गाहा व्याख्या-श्रावकण हि भोजनत कि- न उत्सर्गतो निरवद्याहारमोजिना माव्यम् , कर्मवश्व प्रायो निरवद- कर्मानुष्टानेन भवितव्यम् । अतस्तदपेक्षया यथासभवममी अति- चारा दरया , वत्र च भोजनसस्तावदाह-सभित्त' इत्यादि। 'स- चित्त' कन्दादि, इह च सर्वत्र निवृत्तिविषयीकृतप्रवृत्तावप्यतिचाय भिधान प्रतसापेतमवृत्तानाभोगादिनिमन्धप्रवृत्त्या दृश्यम्, अन्यथा भङ्ग ण्य स्यात् । तथा तनिवृत्तिविषयीकृत सचित्त वर्षयतीति योग । प्रतिबद्धमिति सचित्तप्रतिबद्ध-वृत्तस्थगोन्दादि पक्फ्लादि या। 'थपलिय' इति अपक' फणिकादि सभवरसचित्ताव यवम् ।' दुप्पउलिब' इति 'दुप्पक अर्धस्विन्नप्राय यवावपूल कादि । तुच्छ--यत्र बहुनाऽपि भतितेन न विञ्चित् तथाविधमाहार- कार्यम् , सभवदवद्य वाऽनिष्पन्न मुद्गफल्यादि । भक्षणशद प्रत्येक मभिसबध्यते, सचित्तमत्तणमित्यादि । 'वर्जयति 'परिहरते कर्म- तोऽपि च ' कर्माश्रित्य पुन 'अन' द्वितीयगुणवतेऽझारकर्मादि वर्जयतीति योग । कर्मवो हि द्वितीयगुणनते पञ्चदशातिचारा भ. वन्ति । तदुक्तम्-"इगाले वणरसाडी३माडीफोडीसु१ घनए कम्म । वाणिज्न चेव यदतलक्खररसकेसविसविसय५॥१॥ एष बु जतपीलएकम्मर निलकणरच दवदाण३ | सरदहतलाय- असईपोस५ च यजेना ॥२॥" भावार्थस्तु वृद्धसम- दायादवसेय , स चायम्- इगालकम्म ति इगाले सहि विरियड, तत्य छण्ड पायाण बहो, त न कप्पा । वणकम्म जो वण किएइ, पच्छा सोस४, ·माधकधर्मविधिप्रकरणम् । (८३) कक्खे छिदिउं मोल्लेण जीवइ, एवं पत्तगाइ पडिसिद्धा होति । सा- गडिकम्मं सागडिअत्तणेण जीवइ, तत्थ वंधवहाइ दोसा। भाडी- कम्मं सएणं भंडोवक्खरेणं भाडारणं वहइ, परायगं न कप्पइ, अरणसिं वा सगडं वलदे अ देइ, एवमाइ काउं न कप्पइ । फो- डीकम्मं उडत्तणं हलेण वा भूमीए फोडणं । दंतवाणिजं पुन्वि चेव पुलिंदाणं मुलं देइ, दंते देजाह ति, पच्छा पुलिंदा हत्थि घाएंति, अचिरा सो वाणिअओ एइ त्ति काउं, एवं कम्मगराणं संखमुलं देइ, पुव्वाणि किणइ । लक्खवाणिज लक्खवाणिज्जे वि एए चेव दोसा, तत्थ किमिआ होति | रसवाणिज्ज कल्लवाल- तणं, तत्थ सुराइ अणेगे दोसा मारणाकोसवहाइ जम्हा तम्हान कप्पई । केसवाणिजं दासीओ गहाय अएणत्थ विकिरणइ जत्थ अग्धंति, एत्थ वि अणेगे दोसा परवसत्तादो । विसवाणिजं वि- सविको सो न कप्पइ, तेण यहूण जीवाण विराहणा । जंतपी- लणकम्मं तेल्लिअजंतं उच्छुजंतं च, तकम्माई य न कप्पइ । निलं- छणकम्मं वद्धेउं गोणाइ न कप्पइ । दवग्गिदावणयाकम्मं वणवं देइ खेत्तरक्खणनिमित्तं जहा उत्तरावहे, पच्छा दड्डे तरुणगं तणं उढेइ, तत्य सत्ताणं सयसहस्साण वहो । सरदहतलागपरिसोसण- या सरदहतलागाईणि सोसेइ, पच्छा वाविजइ, एवं न कप्पश् । असईपोस त्ति जहा गोल्लविसए जोणीपोसणगा दासीण तणिभं भाडि गेरहति ।" प्रदर्शनं चैतद् बहुसावद्यानां कर्मणामेवंजातीया- नाम् , न पुनः परिगणनमिति ॥ इह चैवं विंशतिसंख्यातिचाराभि- धानमन्यत्रापि पञ्चातिचारसंख्यया तज्जातीयानां व्रतपरिणामका- ·" वह हरिभद्रसूरिमार नुष्यनियन्धनविधीनामपरेपो मंदो द्रष्टव्य इति मापनार्थम, सेन स्मृत्यन्तधांनाइयो ययाममयं सर्वननेवतियाण हरयाः। नं प्र. सझेन । इति गाथार्य ॥६॥ उत साविपारं द्वितीयं गुणवतम् । सानी नीयमाह- वहणत्थदंडविरई, मन्नं म पउम्बिहो भवनमाणे । पमपायरिए हिंसप्पयाण पायोवएस य ।। ६४ ॥ गाहा व्याग्या-सया' तेनैव प्रकारेण "गु- समूले " इत्यादिना निर्दिष्टेन 'अनदरडविरतिः' इति अर्य:- प्रयोजनम्, न विद्यतेऽर्थों यस्मिन सोऽनर्यः, दण्ज्यते आत्मा नेनेति दण्डः-निमह , अनयचासो दण्डवानयंदण्ड:-इहलोक- प्रयोजनमप्यङ्गीकृत्य निणयोननभूतोपमनात्मनो निह इत्यर्थ, तस्य विरतिः-उपरमः 'अन्यम्' अपरं तृतीयं गुणत्रसमिति हृदयम् । स पानर्थदरहः 'चतुर्विधः ' चतुष्पकारः। तदाह-- 'भपयाने' निष्पयोजनदुष्टभ्यानविषय इत्यर्थ । सदुपम्- कइया यशा सत्यो १, कि मंडं ? क्त्य पेत्तिा भूमी । को कवियफालो, निम्यिसई कि कहिं पेण ? ॥१॥ इत्यादि । 'प्रमादाचरिते' इति मद्यादिः प्रमाद तदापरितविपय । अनर्थदण्डत्वं चास्योकशब्दार्थधरेण स्वयुद्धपा दृश्यम् । हिंसेति- हिंसाहतुत्वादायुधानलविषादयो हिसेत्युच्यन्ते, कारणे कार्योपचा- रान् । तेषां प्रदाने-अन्यस्मै तत्समर्पणे । 'पापोपदेशे च ' सूच- नात्सूत्रमिति ' पापकर्मोपदेशे 'कृघ्यायुपदिराने। तदुषम्-"खेते " 31 ·-- सावगस्स भाषकधर्मविधिमकरणम् । (८५) सडेह गोणे, दमेह एमाइ सावयजएस्स | उवदिसि रो फापर, जाणिजिणवयणसारस्स ।। १ ॥: ' समुपये । एवं च. तुर्विधोऽनर्थदण्डः । इति गाधार्थः ।। ६३ ।। अत्रातिचारानाह- कंदप्पं ककुइयं, मोहरियं संजुयाहिगरणं च । उवभोगपरीभोगाइरेगयं चेत्थ बजेइ ।। ६४ ॥ " कंदप्पं " गाहा व्याख्या-फन्दर्प काकुच्यं माखर्य सं- युताधिकरणं चोपभोगपरिभोगातिरेफतां चात्र वर्जयतीति पध- टना । कन्दर्पः-कामः तहेतुर्विशिष्टो वाक्प्रयोगोऽपि कन्दर्प उच्यते, मोहोद्दीपकं या नर्मेति भावः । इह च सामायारी- अट्टहामो न बइ । जइ नाम हसिव्वं तो ईसिं चेव विहसि- अवं” इति । कौकुच्यं-कुत्सितसंकोचनादिक्रियायुक्तः कुकुचः, तद्भावः कौकुच्यम् ; अनेकप्रकाग मुखनयनीष्ठकरचरणभूविकार- पूर्विका परिहासादिजनिता भाण्डानामिव विडम्बनक्रियेत्यर्थः । एत्य सामायारी~-" तारिसाणि भणिउ न कप्पति जारिसेहिं लोगस्स हासो उत्पन्नइ । एवं गईए ठाणेण वा ठाइर” इति । मौखर्य-धाष्टर्थप्रायमसंबद्धपलापित्वमुच्यते । " मुहेण वा अरि- माणेइ, जहा कुमारामघेण सो चारभडो विसजिओ, रएणो निवे- इय, ताए जीवियाए वित्ती दिएणा, अएणया रुटेण मारियो कुमारामयो । " ' संजुत्ताहिगरणं' अधिक्रियते नरकादिप्यनेने- त्यधिकरणं वास्युदूखलशिलापुत्रगोधूमयन्त्रकादि, संयुक्त अर्थक्रिया- १" उद्दिसिड " ·हरिभद्रसूरिसराय करणयोग्यम् , संयुक्तं च तदधिकरणं चेति समासः । तत्थ सामा यारी- सावण ने संजुत्ताणि चेव सगाईणि घरेअध्याधि एवं वासीपरसुमाईविभासा | " उवभोगपरिभोगाइरेगयं' नि उपभोगपरिभोगशब्दार्थो निरूपित एव, तदतिरेकता-सदाधिक्यम् , एम वि मामायारी-" उपभोगाइरित्तं जइ तेलामला बहु गिहा तो बहुगा रहायगा वति, तस्स लोलिआप अपये वि रहायगा वक्षति, परछा पूतराउकायवहो । एव पुरफयोलमाइविभासा । "वं न पट्टा । की विही मायगस्म उपभोगे एहाणे ? घरे बहाद. यव्वं, नस्थि साहे सेलामलाहिं सीमं घंमित्ता सम्वे सादिकर्ण तलागावीणं तडे निविडो यजलीहिं एहाइ | ण्यं जेसु अ पुप्फे कुंथुभाइ ताणि य परिहरति" ॥ ६४ ॥ उ सातिचार तृतीयं गुणप्रतम् । तदुत्तौ पोतानि गुणत्र तानि | अधुना शिक्षाप्रतान्युच्यन्ते, तत्र शिक्षा अभ्यासलत्प्रया नानि प्रतानि शिक्षाप्रतानि पुनः पुनरामेवनार्हाणीत्यर्थः । पानि च सामायिकादीनि चत्वारि, तत्र तावत् सामायिकमाह---- सिक्खापयं तु एत्य, सामाइय मो तयं तु विएणेयं । सारजेयरजोगाण चजणासेरणावं ॥ १५ ॥ गाहा व्याख्या--शिक्षा-परमपदापिका क्रिया, प्रधान व्रतं शिक्षाप्रतं ' 'मावकधौ । सामायि- कम् इनि समः-रागद्वेषवियुक्तः, आया-लाभ, समस्याय: समायः, समो हि प्रविक्षणमपूर्शानदर्शनधारित्रपर्यायनिरपमसुररहेतुभिरध:- कृतचिन्तामरिकल्पद्रुमैयुज्यते, सब समायः प्रयोजनमस्य क्रियान- ·भावकधर्मविधिप्रकरणम्। (८७) ठानस्येति प्रयोजन इति, किम्? सामायिकम् , प्राकृतत्वात्सुप्लुका निर्दे- शः । 'मो' निपातः पादपूरणे । 'तत्तु' सामायिकं पुनः 'सावद्येतरयो- गानां' सपापधर्मव्यापाराणां यथासंख्यं वर्जनासेवनास्वरूपं कालाव- धिनेति गम्यते। तस्मिन् गृहीते श्रारम्भादिपरिहारः स्वाध्यायादिविधि- श्च विधेयः । इह सावद्ययोगवर्जनवदनवद्ययोगासेवनमप्यहर्निशं कर्त- व्यमिति ज्ञापनार्थमुभयोपादानम् । एत्य पुण सामायारी-" सा- माइयं सावएण कहिं कायव्वं ति ?, इह सावगो दुविहो, इड्डीप- तो अ अणिडिपत्तो अ । जो सो अणिड्डिपत्तो सो चेइयघरे सा- हुसमीवे करेइ, घरे वा पोसहसालाए वा । जत्य वा वीसमइ अच्छइ वा निव्वावारो सव्वत्थ करेइ | सव्वं चउसु वि ठाणेसु नियमा कार्य- व्वं-चेइयघरे साहुसमीवे पोसहसालाए घरे आवासगं करेंति न्ति । तत्थ जइ साहुसगासे करेइ तत्थ का विही ? जइ परंपरभयं नत्थि, जइ वि अकेणइ समं विवाओ नत्थि, जइ कस्सइन धरेइ मा तेण अंछवियंछी कजिहीं, जइ धारणगं दट्टणं न गिण्हइ मा भन्जिही, जइ य वावारं न करेइ ताहे घरे चेव सामाइयं काऊणं वञ्चइ । पंचसमिश्रो तिगुत्तो इरियादुवउत्तो, जहा साहू, भासाए सावज परिहरेतो, एसणाए कटं वा लेझुगं वा पडिलेहिउं पमजिउं, एवं आयाणे निक्खेवे अखेलसिंघाणए न विगिंचइ, विगिंचतो वा पडि- लेहेइ पमन्जइ य, जत्थ चिट्ठति तत्थ वि गुत्तिनिरोहं करेइ । एयाए विहीए गंता तिविहेण नमिऊण साहुणो पच्छा सामाइयं करेइ, करेमि भंते ! सामाइयं सावजं जोगं पञ्चक्खामि जाव साहू पंज्जु- वासामि दुविहं तिविहेणं ति काउं, पच्छा इरियावहियाए पडिकमइ ।

·। हरिमरिसंह पच्छा पालोपत्ता वंदद आयरिधाइ जहा गयणियाए, पुणे वि गुरु वंदित्ता पडिलेहिता निविडो पुच्छइ पढइ था, एवं चेइएसुवि। जया सगिहे पोसहसालाए या तत्थ नवरि गमणं नथि । जो इडि. पत्तो सो सन्धिड्डीए एइ, तेण जणस्म अल्या होइ, आढिा सा- हुणो सुपुरिसपरिग्गहेणं । जइ सो कयसामाइनो एह वाहे आस- हत्थिमाई जणेण अहिगरणं न पट्टा ताहे न फरेड, फयसामाद- पण य पापहिं आगंतव्यं तेण न करेइ । जइ सो सावो लोम कोड उद्देइ । अह अहामहो पूचा फया होउ ति भणंति ताहे पुठवरइयं पासण कीरद, आयरिश्रा य उद्विश्रा अच्छति, वत्य उद्वैत-अणुढेत दोसा विभासियव्या । पच्छा सो इडिपत्तो सामा- इयं करेइ प्रणेण विहिरणा, करेमि भते । सामाइयं सावज जोग पयसामि दुविह तिविदेणं जाव नियम पन्जुवासामि, इति । एवं सामाइय काउं पडिझतो वदित्वा पुच्छह । सो अ किर सामाइयं करेंतो भउड़ अवणेइ, कुडलाइं नाममुदं पुष्फ भयोलं पावारग- माई वोसिरह । एसो विही सामाइयस्स" ॥६५॥ अस्यैवातिचारानाह- मणवपणकायदुप्पणिहाणं इह जसो विजेइ । सइअकरण्यं अणवाट्टियस्स तह प्रकरणयं चेव ॥ १६ ॥ "मण" गाहा व्याख्या-'मनोवचनकायदुष्पणिधान। मनःप्रमृतीनां सावधानां प्रवर्तनमित्यर्थः, इह' सामायिक 'य नत 'श्रादरेण विवर्जयति परिहरते । योऽमी अविचारा- 'सत्यकरणं' स्मृतेः-सामायिकविषयाया अनासेवनम्, एतदुक्तं , - ·आवकधर्मविधिप्रकरणम् (८९) भवति-प्रयलप्रमादान्नैवं स्मरति, अस्यां वेलायां सामायिकं कर्त- व्यं कृतं न कृतमिति वा, स्मृतिमूलं हि मोक्षानुष्ठानम् । अनव- स्थितकरणं-करणानन्तरमेव त्यजति, यथाकथञ्चिद्वाऽनवस्थितं क- रोतीत्यनवस्थितकरणं वर्जयतीति । 'चः ' समुथयार्थः । ' एवः' अवधारणे । अयमत्र भावार्थ:-" सामाइयं ति काउं, घरचिंतं जो उ चिंतए सड्ढो । अट्टवसट्टोवगओ, निरत्ययं तस्स सामइयं ॥ १॥ कयसामइओ पुन्वि, बुद्धीए पहिऊण भासिज्जा । सइ नि- रवज वयणं, अण्णह सामाइयं न भवे ॥ २ ॥ अनिरिक्खिया- पमजिअथंडिल्ले ठाणमाइ सेवेतो । हिंसाऽभावे वि न सो, कडसा- मइओ पमायाओ ॥ ३ ॥ न सरइ पमायजुत्तो, जो सामइयं कया हु कायव्वं । कयमकयं वा तस्स हु, कयं पि विफलं तयं नेयं ॥४॥ काऊण तक्खणं चित्र, पारेइ करेइ वा जहिच्छाए। अ- णवहिअसामइयं, अणायराओ न तं सुद्धं ॥ ५ ॥ ॥१६॥ उक्तं सातिचारं प्रथमं शिक्षानतम् । सांप्रेतं द्वितीयमाह- दिसिवयगहियस्स दिसापरिमाणस्सेह पइदिणं जं तु । परिमाणकरणमेयं, अवरं खलु होइ विमेयं ॥ १७ ॥ " दिसिवय " गाहा व्याख्या--दिग्वतमुक्तस्वरूपम् , तत्र गृहीतस्य दिक्परिमाणस्य दीर्घकालिकस्येति गम्यते, ' इह ' श्राव- कधर्मे ' प्रतिदिनं' अनुदिवसम् , एतचोपलक्षणं प्रतिप्रहरादेः, 'यत्तु' यत्पुन: ' परिमाणकरणं' संक्षिप्ततरदिक्प्रमाणग्रहणमि- त्यर्थः, ' एतत् ' एवंविधं परिमाणकरणं 'अपरं'. अन्यहितीयं अधुना १ अ।

·रिमारिसर शिकायत देशावशिक रो-दिनवगृहीतपरिमाणविमागे- पकासो देशावयारा , सेन निवृत्त देशावकारिक भवति विक्षयम् । इति गाया ॥६॥ भवाविचारानाह- पसइ रहमाणपणप्पमोगपेसप्पमोगय चेत्र । साणुरूपयाय, तह पहियापोग्गलसेव ।। ८॥ " या " गाहा म्यारया-वर्जयति''दितीयशिक्षा- ग्रते आनयनप्रयोगमध्यप्रयोगतां धैय शम्दानुपात रूपानुपात तथा पहि पुदुलप्रक्षेपण इति सूत्रानुवृत्ते प्राकनत्याच पदपटना ! मा वार्थस्तु-६ मिशिष्टायधिक भूदेशावमहे परत म्यय गमनायो- गाद् यदन्य सबिचादिद्रव्यानयने प्रयुग्यने संदेशकप्रदानादिना त्वये- पमानेष इत्ययमानयनप्रयोग । तया प्रेध्यप्रयोगः यथा-अभिगृही सप्रविचारदेशव्यतिक्रममयादयायमेव गत्वा त्वया मम गवाद्याने यम्, इद वा तत्र कर्तव्यम इत्येवभूत विया रामानुपाव.-स्वगृह वृतिप्राकारादिष्यवन्धिानमूदेशाभिमई पहिः प्रयोजनोत्पत्तो वन म्वय गमनायोगात् वृतिप्राचारप्रत्यासनवर्तिनो मुखिपूर्वक सुत्काशि कादिशब्दफरणेन समवसितकान् योपयत , शब्दानुपात सन्दरयानुपावन-उच्चारण राब्दानुपात अधरणविवरमनुपतत्यसाविति । तथा रूपानुपाव: :-अभिग्रहीतदेशा ददि प्रयोजनभावे शब्दमनुचारयत एवं परेषा समीपानयनायै स्वशरीररूपप्रदर्शन रूपानुपात । तया पहि पुद्गलप्रक्षेप - भिगृहीतदेशादिहि प्रयाननभावे परेषा प्रबोधनाय लेनादिक्षेप पुद्र ताम् येन परकीय ·भावकधर्मविधिमकरणम्। लप्रक्षेपः इति भावना । देशायकाशिकमेतदर्थगभिगृपते-मा भूद्वहि- गमनाऽऽगमनादिव्यापारजनितः प्राण्युपमर्द इनि, म प स्वयं- तोज्येन वा कारित इति न कधिन फले विशेषः, प्रत्युत गुणः स्वयंगमने, योपविशुद्धः, परस्य पुनरनिपुणत्वान् नदशुद्धिः । इति गाथार्थः ॥८॥ सातिचारं द्वितीयं शिक्षानवम् । सांप्रतं तृतीयमुच्यते- आहारदहसकारवंमवावारपोसहो अन्नं । देसे सव्वे य इमं, चरमे सामाइयं नियमा ।। ६६ ।। "याहार" गाहा व्याख्या आहार-देहसत्कार-प्रमा-श्रव्यापा- रपोपधः' इति इह पौषधशब्दो रूढया पर्वतु वर्तते, पाणि चाष्ट- म्यादितिथयः पूरणात्पर्य धर्मोपचयहेतुत्वादित्यर्थः । पीपधशब्दश्चायं प्रत्येकमभिसंबध्यते, श्राहारपीपध इत्यादि । 'अन्यत् अपरं तृतीयं पोषधोपवासशिक्षाप्रतमित्यर्थः । देशे' देशविपर्य स्मिन् ' सर्वविषयम, 'चः ' समुधये, 'इदं पापधोपवासशिक्षाप्रतं 'चरमे ' सर्वतोऽव्यापारपोपधेऽङ्गीकृत । सामायिक ' उक्तस्वरूपं करणीयमिति गम्यते, 'नियमात् ' अवश्यंतया, अन्यथा सामा- यिकगुणाभाय इति पदघटना । तत्राहारः-प्रतीतः तद्विपयस्तन्निमि- तो वा पौषध आहारपोषधः, आहारादिनिवृत्तिनिमित्तं धर्मपूरणं पर्वेति भावना । एवं शरीरसत्कारपोपधः । प्राचर्यपोषधः, अत्र चरणीयं चर्यम् , " अचो यत्" इत्यस्मादधिकारात्, गदमद- चरयमश्चानुपसर्गे" ( पा०-३-१-१००) इति यत् । ब्रह्म- . - - सर्व- . - - १ अय mer ·दारमनारसहन्धं " कुशलानुष्टानम् । यथोक्तम्-" ब्रह्म देवो ब्रह्म तपो, ब्रह्म शान च शाश्वतम् । प्रा प तच्चर्य चेति समाम', शेष पूर्ववत् । तथा व्यापारपोफ्ध इति, एत्य भावत्यो पुण इमो--आहारपोसहो दु विहो, देसे सव्वे य | देसे अमुगा विगई आयनिल वा एकसि वा दो वा । सव्वे चरब्विहो याहारो यहोरत्त पच्चक्खायो । सरीरपी सहो एहाणुव्वदृणवएणगविलेवणपुष्फगधनबोलाण वत्याभरणपरि भागो य, सो रि देसे मव्ये य । देसे अमुग सरीरमकार न फरेमि मन्वे मर न करेमि ति । बभरपोमहो वि देसे सब्वे अ । देसे दिवा रतिं वा एकसिं पा दो या वारे ति | सब्वे अहोरत बभयारी हवा । अब्बावारपोसहो नि देसे सव्वे य । देसे अमुग यावार न करेमि । मञ्चे सव्व वा यावार चेय हलसगडयरपरिकम्माईय न फरेमि । एस्थ जो देसे पोसह करेइ सामाइय करेइ वा न वा । जो मव्वपोसह करेइ सो नियमा फयसामहा । जइ न करेइ वा नि यमा वचिनइ । त कहिं क्रेद १ चेइयघरे वा साहुमूले वा घरे वा पोमहसालाए या उम्मुक्कमणिसुवरणो पढतो पोत्यय वा वायतो ध. म्मग्माण माय । जहा एए साहुगुणे अह न समत्यो भदभगो धारे विभासा"॥६६॥ अगानिचारानाह--- अप्पडिदुप्पडिलेहियपमञ्जसजाइ बाई इस्थ । संमं व अणणुपालमाहाराईसु सव्वे ।। १०० ॥ " अप्परि० " गाहा व्याख्या- अपदिदुप्पडिलेहि. अपमनसेना" इति सूचनात् सूत्रमिति न्यायात् प्राकृतानुरोधाचाय- ।

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । ( ९३) मर्थः-अप्रत्युपेक्षितदुष्प्रत्युपेक्षितशय्यासंस्तारको तथाऽप्रमार्जितदु- प्रमार्जितशय्यासंस्तारको वर्जयतीति योगः । इह च शय्या प्रतीता, संस्तीर्यत इति संस्तारक:-पौपधवत उपयोगी दर्भकुशकम्बलीवना- दिः, तयोश्चाप्रत्युपेक्षणं-गोचरापन्नयोश्चतुपाऽनिरीक्षणं दुष्टं-उद्धा- न्तचेतसः प्रत्युपेक्षणम् , ततश्चाप्रत्युपेक्षितदुष्प्रत्युपेक्षितौ च तौ श- व्यासंस्तारको चेति समासः, शय्यैव वा संस्तारक इति । एवमन्यत्रा- प्यक्षरगमनिका कार्येति । उपलक्षणं च शय्यासंस्तारको, उपयोगिनः पीठकादेरपि । एत्य पुण सामायारी--" कडपोसहिओ नो अप्प- डिलेहिश्र सेजं दुरूहइ, संथारगं वा दुरूहइ, पोसहसालं वा सेवइ, दन्भवत्थं वा सुद्धवत्थं वा भूमीए संथरइ, काइयभूमीओ वा आग- ओ पुणरवि पडिलेहेइ, अण्णहा अइयारो। एवं पीढगाइसु वि विभासा ॥ तथा प्रमार्जनं-शय्यादेवस्रोपान्तादिना तदकरणमप्र- मार्जनम् , ' सम्यग् वाऽननुपालनम् ' यथावदविधान । आहारा- दिपु सर्वेषु ' प्रागुदिष्टेषु । इति गाथार्थः ।। एत्थ भावणा-कयपोसहो अथिरचित्तो आहारे ताव सव्वं देसं वा पत्थेइ, वीयदिवसे पारणगस्स वा अपएणो अट्टाए आढत्ति करेइ कारवेइ वा, इमं इमं व त्ति करेह न वट्टइ । सरीरसकारे स- रीरं उन्वट्टेइ, दाढिआओ केसे वा रोमाई वा सिंगाराहिप्पारणं संठवेइ, दाहे वा सरीरं सिंचइ, एवं सव्वाणिं सरीरभूसाकारणणि परिहरइ । बंभचेरे इहलोइए पारलोइए वा भोगे पत्थेइ संवाहेइ वा, अहवा सद्दफरिसरसरूवगंधा अभिलसइ, वंभेचरपोसहो कया पूरिही, चइयामो वंभचेरेणं ति ! अव्वावारे सावजाणि वावारेइ, -- ·रिमरिसर णमादेरदानयुद्धपा मावस्थानत एव । ' मचित्तपिधानं ' सरि- तेन-फलादिना पिघानं-स्थगनमिति समासः, भावना प्राग्वत् । 'कालाविक्रमः' इति कालस्यातिक्रम कालातिक्रम-इत्युचिचो यो मि• शाकाल माधूनां समनित्रम्य-अविल पानागत वा भुते, तदा घ किं तेन लव्येनापि ? कालातिकान्तत्वात् । सदुमम्--" काले दिएण- स्म पहेयस अग्यो न वीरण काउं। तस्मेव अथकपणामिअस्स गिएहतया नस्थि ॥" 'परल्यपदेशः' इति अात्मव्यतिरिक्तः परः सस्य व्यपदेशः परव्यपदेश इति समास । साधोः पोपोपवासपा- रएकाले भिताये समुपस्थितस्य प्रक्टमन्नादि पश्यतः श्रावकोऽभि- धत्ते परकीयमिदमिति नास्माकीनमतो न वदामि किधित्, याचितो धाऽभिधत्ते विद्यमान एवामुकत्येदमस्ति तत्र गत्वा मार्गत यूयमिति । मात्सर्यमिति-याचितः कुप्यति, परोन्नतिवैमनस्यं वा मात्मयं इति तेन तावद् द्रमण याचितेन दत्तं किमहं ततोऽपि न्यून इति मा. सर्याद्ददाति, कपायकलुषितेन वा चित्तेन वा ददतो मात्मर्यम् । इति गाथार्थ ॥ १०२॥ उक्तं सातिचार चतुर्थ शिक्षाप्रतम् । तदुप्तौ चोक्तानि द्वाद- शापि भाषकत्रतानि । साप्रत तत्रातिचारोक्तिमेव शोधयति । ननु यद्यविचारा अपि परिहारविषयमावेनामाभिधीयन्ते किमिति तेषा- मपि प्रतानामिव प्रत्याख्यानं त्रिधानिधादिविभागेन न प्रदर्शितमिति मनस्याधायाह- एत्थं पुष भइयारा, नो परिसुद्धेसु डुति सव्वेमु । अक्संडविरहमावा, वजइ सवस्था भणियं ॥ १०३॥ -- ·- १ श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (९७) ॥ एत्थं " गाहा व्याख्या-'अत्र ' एतेषु प्राणातिपाता- दिव्रतेपु, पुनःशब्दो विशेपणे, अतिचारगतमेतदव विशेपितमभि- धातव्यमित्यर्थः । 'नो' निषेधे, 'परिशुद्धेषु' विवन्धककर्मानु- दयागततात्त्विकविरतिपरिणामप्रतिपन्नेषु — भवन्ति ' जायन्ते 'म. र्वेपु ' द्वादशस्वपि । हेतुमाह-' अखण्डविरतिभावात् ' परिपूर्ण- देशविरतिसद्भावतः, नहि परिपूर्णदेशविरतिसद्भावे वधादिप्रतिप- त्तिर्भवतीति भावः । वर्जयति, अत्र इतिशब्दाघ्याहारो दृश्यः, वर्ज- यतीत्येवं सर्वत्र ' सूत्रे । 'अतः ' यतोऽखण्डविरतिभावाद् वधा- दिप्रवृत्तिर्न भवत्येव अस्माद्धतोः 'भणितं' उक्तम् । इदमुक्त भवति-~यद्यप्यतिचाराणां पृथक प्रत्याख्यानं नोक्तं तथापि प्राणि- वधादिप्रत्याख्यान एव शुद्धिप्राप्ते प्रत्याख्यातुर्वधवन्धाद्यतिचारपरि- हारप्रवणैव प्रायः प्रवृत्तिः स्यादतो व्रतप्रत्याख्यानमेवंविधविषय- व्यापीति नातिचारा अत्र पृथक् प्रत्याख्येयतयोच्यन्ते, किन्त्वेवंवि- धविरतौ वधादिरूपा प्रवृत्तिर्न भवतीति ज्ञापनाय सर्वत्रातिचारान् वर्जयतीत्युच्यते । इति गाथार्थः ॥ १०३ ॥ ननु यद्येवं विरतिविवन्धककर्महासवशागतविरतिपरिणाम स्वरसत एव वधादिपरिहारप्रवणैव प्रवृत्तिर्विरतिमतस्तर्हि तस्येदं विरतिविषयादिनिरूपकसूत्रं किंफलं देशविरतिं प्रति स्यात् ? इत्याह- सुत्ता उवायरक्खणगहणपयत्तविसया मुणेयव्वा । कुंभारचकभामगदंडाहरणेण धीरेहिं ॥ १०४ ।। "सुत्ता " गाहा व्याख्या-'सूत्रात् ' आगमात् उपाय- रक्षणादयः कुम्भकारचक्रभ्रामकदण्डोदाहरणेन धीरेातव्या इति - ·हरिमारिता योग | जोपायेन रक्षणमुपायरसणम्, परिशुद्धनलमहणादिन तणे प्रयत्नो प्रहएप्रयन , प्रताहणार्थ चतुर्मासका पुन पुन अषणादिविषय आदरविषय | सकल्पविषयीतमाएयादिरूप उपा यरपणादीना पार्थस्ते उपायरक्षणादय स्वाद् मातन्या । कथम् । बुम्भकारचमभ्रामकदण्डोदाहरणेन । इदम दयम्-यथा किल मुम्भरारचकस्याप्रमको भ्रमदो या दराडो भ्रमणतत्स्थैर्यनिबन्धनमे व भवति, एवमिहापि स्योपायरक्षणादयो निरूप्यमाणा विरति परिणामेऽसति मति प सभवद्विरतेरसुमतो गुणकरा एव । इस केचिद् विषयादिपदानि पश्चानुपूर्व्या विमागेनान्यथाऽपि व्यावसते, इह तु प्रतिपत्तिलाघवायेत्यमेव व्याख्यातानि । इति गाभार्थ ॥१०॥ प्रदर्शितोदाहरणमेव समर्थयति- गहणा उपरि पयत्ता, होइ असतो वि विरइपरिणामो। अकुसलकम्मोदययो, पडइ अवनाइ लिंगमिह ।। १०५ ॥ गहण " गाहा व्याख्या-'महणादुपरि ' " मूले " त्यादिसूत्रनिदर्शितत्रवोपादानोत्तरकालमित्यर्थ , प्रयत्नान्' पुन पुन श्रवणयादरात्, किम् ? ' भवति' जायते । अस अपि विरतिपरिणाम 'अविद्यमानोऽपि कर्मशासनिवधनस्तास्वि को रित्यव्यवसाय , अनेन च सूत्रादुपायरक्षणादयो निरूप्यमाण विरतिपरिणामेऽसति तदुत्पादका भवन्तीत्यावेरित भवति । सति तु तत्र फलमाह-'अकुशलकर्मोदयत ' अशुभरपायादिकर्मानुभावात् पतति अपयाति विरतिपरिणाम इति प्रकृतम्, अत सूत्रादु पायरक्षणादयस्वस्थिरवानिवन्धना भवन्तीत्यभिप्राय । तत्र प्रति- ॥

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (९९) पतिते चिह्नमाह-अवर्ण:-अश्लाघा अवज्ञा वा-अनादर आदिर्यस्य तत्तथा, आदिशब्दात्तद्रक्षणोपायाप्रवृत्त्यादि च । लिङ्ग' चिदं इह ' व्रतपरिणामपरिपाते । इति गाथार्थः ॥ १०५ ।। अतस्तस्यासत उत्पादनाय सतः स्थैर्याय यद्विधेयं तन्निग- मनद्वारेणाह- तम्हा निच्चसईए, बहुमाणेणं च अहिगयगुणम्मि । पडिवक्खदुगुंछाए, परिणइआलोयणेणं च ॥ १०६ ॥ तन्हा गाहा व्याख्या-~यस्मादेवमसन् भवति संश्च प्रमादात परिपतति विरतिपरिणामस्तस्मात् नित्यं सदा स्मृत्या-अ- धिकृताविस्मरणेन, ' बहुमानेन च ' भावप्रतिवन्धेन च 'अधिक- तगुणे' सम्यक्त्वाणुव्रतादौ, 'प्रतिपक्षजुगुप्सया' मिथ्यात्वप्राणि- चधाद्युद्वेगेन, 'परिणत्यालोचनेन च ' मिथ्यात्वप्राणिवधादीनां "दा- रुणफला एते" इति विपाकालोचनेन । इति गाथार्थः ॥ १०६ ।। तथा- तित्थंकरमत्तीए, सुसाहुजणपज्जुवासणाए य । उत्तरगुणसद्धाए, एत्थ सया होइ जइयव्वं ॥ १०७॥ "तित्थंकर" गाहा व्याख्या- तीर्थकरभक्त्या' तीर्थकरभक्त्या' परम- गुरुविनयेन ‘सुसाधुजनपर्युपासनया च ' भावयतिसेवनया च उत्तरगुणश्रद्धया च' सम्यक्त्वे सत्यणुव्रतामिलापेण तेषु सत्सु महाव्रतामिलापेण च 'अत्र' विरतिव्यतिकरे 'सदा' सर्वदा भवति । यतितव्यं ' उद्यमः करणीयः । इति गाथार्थः ॥ १०७ ॥ - ·- इरिमरिमर एवमसंती रि इमो, जायद जानो तिन पडद कयाई । ता इत्यं बुद्धिमया, अपमानी होइ काययो ।। १०८ ॥ गादा व्याख्या--' एवं ' उनन्यायेन प्रवृत्तों • अमपि अविनमानोऽपि 'अयं 'विरतिपरिणामः जायते' मवति, 'जानन ' संपमा ' न पनति कदाचिन्' नापति कशाच- दपि, 'तन् 'तम्मात् 'अत्र' नित्यरमरणा' बुद्धिमता' धी. मना 'अप्रमाद उनमो भवति कर्तव्यः । इति गाथार्थः ॥१८॥ उत्प्रनानामेवाऽवधिविशेष निदर्शयन्नाह- एत्य उ सावगधम्मे, पायमणुव्यपगुणवयाई च । भाषकहियाई मिक्सावयाई पुण इतराई ति ॥ १०६॥ गाहा व्याख्या--'अन' एतस्मिन् प्रस्तुते श्रावधर्म इति योगः, 'तुः ' अवधारणे, अत्रैव न शाक्यादि. धर्मे, 'प्राय: ' वाहुल्येन, प्रायोग्रहणेन परिममतादौ चतुर्मामका दिरूपमप्यवधिमाद । 'अणुधवगुणत्रनानि च ' इनि पाणुनतानि प्रतिपादितस्वरूपाणि श्रीणि गुणप्रतानि उपलक्षणान्येव यावक- थिकानि ' इति महदहीनानि यावचीवमपि धारणीयानि, “न तु नियोगतो यात्रनीवमेव " इति गुरवो व्याचक्षते, प्रतिचतुर्मास- कमपि सः, वृद्धपरपरायाततथासामाचार्युपलब्धे । 'शिक्षानता नि पुनरित्वगएि' इति शिक्षा-अभ्यासस्तस्या प्रनानि शिक्षान- नानि इत्वराणीति-इत्वरकालानि । नत्र प्रतिदिवसानुष्ठेये सामा- यिकदेशावकाशिके पुन पुनरमार्यते इति भावना, पौषधोपवासा. तियिसविभागो तु प्रतिनियादिवसानुष्ठेयो न प्रतिदिवसाचरणी- " ॥ एत्थ ·श्रावधर्मविधिप्रकरणम् । (१०१) यो । इति गाथार्थः ॥ १०६ ॥ एवं द्वादशविधेऽपि श्रावकधर्मेऽभिहिते संलेखनाभिधाना- वसरस्तत्राह- संलेहणा य अंते, न निरोगा जेण पन्वयइ कोई । तम्हा नो इह भणिया, विहिसेसमिमस्स वोच्छामि ॥११०॥ संलेहणा" गाहा व्याख्या--' संलेखना' चरमानश- नपूर्वक्रियारूपा आगमप्रसिद्धा ' अन्ते ' जीवितपर्यवसाने संभवि- नी, न 'नियोगात् ' अवश्यंतया ना गृहिणः संभविनी । कारण- माह-येन कारणेन ' प्रव्रजति ' यतिर्भवति 'कोऽपि तथाविधवि- रतिपरिणामवान् गृही · तस्मात् ' अतो हेतोः · नो' नैव ‘इह' अत्रावसरे ' भरिणता' प्रतिपादिता । ' विधिशेपं ' श्रावककर्तव्य- मेवानुक्तं ' अस्य श्रावकस्य · वक्ष्ये' अभिधास्ये । इति गा- थार्थः ।। ११०॥ तमेवाह निवसेज तत्थ सड्ढो, साहूणं जत्थ होइ संपात्रो । चेझ्यहराइँ य जम्मि, तयन्नसाहम्मिया चेव ॥ १११ ॥ "निवसेज" गाहा व्याख्या--' निवसेत् ' आवसेत् 'तत्र' नगरादौ ' श्राद्धः' श्रावकः साधूनां यत्र भवति 'संपा- तः ' संपतनं संपात:-आगमनमित्यर्थः । चैत्यगृहाणि च यस्मिन् , तदन्यसमानधार्मिकाश्चैव श्रावकादयः, इति गाथार्थः ।। १११॥ एवंविधस्थाने निवसने किं फलम् ? [ इति चेदुच्यते- १ "-बसरमुत्रमाह"व ।

·(१०२) परिमन रिसंह गुणानां वृद्धिः । तथा ] पेदमभिहितमन्यत्र-" माहूण वंदणेणं, मासह पावं अमरिमा भाषा । फामुश्रदाणे निचर, उपग्रहो ना णमाईणं ॥ १ ॥ मिच्छरंसपमहणं, सम्मईसणविसुद्धिहेडं ध। पिहाणाहविहिणा, पएणत्तं वीयरागेहिं ॥ २ ॥ साइम्मिमधि- रकरणे, पच्छल्लं सासणम्स सारो त्ति ? मग्गमहायतणमो, महा अनामो अ धम्माओ॥ ३ ॥" तत्रापि प्रतिदिनकर्तव्यमाह-- नवकारेण विपोहो, अणुसरणं सायगो वयाइम्मि। जोगो चिरंदण मो. पथसाणं च विहिपुवं ।। ११०।। " नवकार" गाहा व्याख्या -'नमस्कारेण विमोध इति मुमोत्यितेन नमस्कार पठिनठय । सथाऽनुम्मरणं कर्तव्य भावकोऽहमिति, प्रतादौ विषये म्मरणम् । प्रतानि च मे इतिपाठ सतो योगः कायिफादि । 'चैत्यवन्दन ' इति प्रयत्लेन पेत्या न्दन कर्तव्यम् । सतो गुर्यादीनि अभिषन्य प्रत्याख्यानं च 'विधि पूर्वक ' गम्यगाकारशुद्ध प्राह्यम् । इति गायार्थ ॥११२ ।। तह घेईहरगमणं, सफारो चंदणं गुरुसगासे। पधक्खाणं सवणं, जइपुच्छा उचियकरणि ।। ११३ ।। तह " गाहा व्याख्या-तथा चैत्यगृहगमनं ' सथा- विधिनैव पञ्चविधाभिगमाराधनेन चैत्यगृहगमन-जिनयिम्बसदन- प्रवेशः । तदुतम्-" सश्चित्ताण दव्याणं विउत्सग्गणयाए, भ पिसाणं दवाण अविउस्मग्गण्याए, गगलसाडिएण उत्तरासगेण, "अणुग्गहो" न ·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्। (१०३) चक्खुप्फासे अंजलिपग्गहेणं, मरणसो एगत्तीभावेणं । 'सत्कारः' माल्यादिभिरभ्यर्चनमहत्प्रतिमाया इति गम्यते, 'वन्दनं' प्रततिं चैत्यवन्दनाविधानेन, ततो गुरुसकाशे ' प्रत्याख्यानं ' स्वयं गृहादिगृहीतप्रत्याख्यानस्य गुरुसाक्षिकत्वविधानमित्यर्थः, तत्रैव श्र- वणमागमस्येति गम्यते, तदनन्तरं ' यतिपृच्छा ' साधुशरीरसंयम- वार्ताप्रच्छनम्, तत्र च ' उचितकरणीयं' यतेग्लानत्वादावौपधप्र- दानोपदिशनादि विधेयम् । इति गाथार्थः ।। ११३ ॥ ततः तथा अविरुद्धो ववहारो, काले तह भोयणं च संवरणं । चेइहरागमसवणं, सकारो वंदणाई य ॥ ११४ ।। " अविरुद्धो" गाहा व्याख्या- अविरुद्धो व्यवहारः प्राक्प्रदर्शितपञ्चदशकर्मादानपरिहारेणाल्पावधप्रवृत्तिरित्यर्थः । 'काले' अवसरे देहारोग्यानुगुणे प्रत्याख्यानतीरितसमयस्वरूपे । भणितविधिना । यदुक्तम्---" उचिया य दाणकिरिया, भावनि- ोगो अहोइ कायम्वो । नायं पिवीलिगाणं, एत्यं च परिग्गहे. क्खायं ॥ १ ॥ उचिअत्तेण पवित्ती, ठाणुववेसो अ नियमसरणं च । तदहिगकिरिया विहिणा, वणलेवुवमाण उवभोगो ॥ २ ॥ इत्येवं । ' भोजनं ' आहाराभ्यवहारः । 'चः ' समुच्चये। संव- रणं' तदनन्तरं संभवतो ग्रन्थिसहितादेः प्रत्याख्यानस्य ग्रहण- मित्यर्थः । ततोऽवसरे 'चैत्यगृहगमनं ' स्वगृहादर्हदायतने यानम् , श्रवणं सिद्धान्तोपदेशादेः साधुसमीप इति गम्यते । सत्कारो वन्द- नादिश्चार्हचैत्यानां प्रस्ताव इति गम्यते । श्रवणविपीकृतसाधूनां ।

·(१०४) हरिभद्रसूरिसंध था, यतस्तेपामपि वन्दनावसरे प्राक्प्रदर्शिताभिगमोऽभिहित एवं यद्वा श्रवणपदात् प्रागेव सत्कारवन्दनान्पिदयोगोऽर्थतो दृश्य , तेनार्हद्विम्वविषयमेव सत्कारादि । इति गाथार्थः ।। ११४ ॥ " जइविस्सामणमुचियो, जोगो नवकारचिंतणाईओ। गिहिगमणं विहिसुवणं, सरणं गुरुदेवयाईणं ।। ११५ ।। गाहा व्याख्या-'यतिविभ्रमण' साधूनां वैया- त्यस्वाध्यायादिश्रान्ताना पुष्टकारणात्तथाविधभावकादपि देहखेदा- पनोदनमिच्छता तदपनयन करणीयमिति गम्यते, प्राकृतत्वाचा भ्यतेरुपान्तदीर्घत्वम् । यद्वा विश्राम्यतः प्रयोग इति शवन्तस्य रिणचि ल्युटि च विश्रामणमिति च भवति । ' उवित्तः ' स्वभूमि कायोग्य : योग ' व्यापार । तमेवाह-नमस्कारचिन्तनादिक', आदिशब्दात् परिपठितप्रकरणगुणनादिपरिग्रहः । ततो 'गृहगमन' निजवेश्मगमनम् । तर च विधिस्वपन' विधिना शयनक्रिया । तमेवाइ--'स्मरण ' मनसि धारणम् , उपलक्षणवादस्य गुणवर्ण नादि च 'गुरुदेवतादीनाम् ' गुरूणा-धर्मदायकाना देवताना प- अईताम् , आदिशब्दादन्येपा च धर्मोपकारकाणा प्रत्याख्याना- दीना च स्मरणम् । इति गाथार्थः ॥ ११५ ॥ अन्धमे पुण विरई, मोहदुगछा सतचर्चिताय । इत्यीकडेवराणं, विरएम च बहुमायो ।। ११६ ॥ "अच्यभे" गाहा व्यारया-अनहाणि स्त्रीपरिभोग- ·- श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (१०५) लक्षणे, पुनःशब्दा विशेषणे, मुख्यमार्ग विशिनष्टि । तदुक्तम्--- उत्सर्गब्रह्मचारित्वमसेवा पारिणामिकम् । अवश्यं तेन कर्तव्यं, दुरन्तः कामविड्वरः ॥ १॥” इति । ' मोहजुगुप्सा' स्त्रीपरि- भोगहेतुवेदादिमोहनीयनिन्दनम् । यथा--" यल्लज्जनीयमतिगोप्य- मदर्शनीयं, बीभत्समुल्वणमलाविलपूतिगन्धि । तद् याचतेऽङ्गमिह कामकृमिस्तदेवं, किं वा दुनोति न मनोभववामता सा ॥१॥" इत्यादि । ' स्वतत्त्वचिन्ता च' स्त्रीकडेवराणां वस्तुतत्त्वपर्यालो- चनं वा योपिदङ्गानाम् । तदुक्तम्-" का श्रीः श्रोण्यामजनं श्रव- दुदरदरीपूतिसान्द्रद्रवायां ?, का शोभा भूरिमांसोद्भवगडुपु निपा- तोन्मुखेपु स्तनेषु ? । का वा लीला सुलीलाचलितजललवालोल- केप्वीक्षणेपु ?, वीणां किं चास्ति रम्यं वदत बुधजनाः ! यत्र सक्तिं विदध्मः ? ॥१॥ शुक्रशोणितसंभूतं, नवच्छिद्रंमलोल्वणम् । अस्थिशृङ्खलिकामानं, हन्त योपिच्छरीरकम् ॥ २॥” इत्यादि । ' तद्विरतेपु च ' अब्रह्मविरतेपु च यतिपु वहुमान:-अन्तरङ्गप्रीति- रूपः । यथोक्तम् -- तीरात्तीरमुपैति रौति करुणं चिन्तां समा- लम्बते, किंचिद् ध्यायति निश्चलेन मनसा योगीव युक्तेक्षणः । स्वां छायामवलोक्य कूजति पुनः कान्तेति मुग्धः खगो, धन्यास्ते भुवि ये निवृत्तमदना धिग् दुःखिताः कामिनः ॥ १॥ तणसंथारनिस- एणो, वि मुणिवरो भट्ठरागमयमोहो । जं पावइ मुत्तिसुहं, कत्तो तं चकवट्टी वि ? |॥ २॥ जं विसयविरत्ताणं, सोक्खं सज्झायभावि- यमईणं । तं मुणइ मुणिवरो चिय, अणुहवओ न उण अण्णो ति ॥ २ ॥” इत्यादि । इति गाथार्थः ॥ ११६ ॥ , ।

·हरिमापरिसंह सुचविउद्धस्स पुणो, सुहुमपयत्येसु चिचविनासो। मवठिइनिरूपणे वा, अहिंगरणोवसमचिचेवा ॥ ११७ ।। सुत्त" गाहा व्याख्या-'सुप्रविबुद्धस्य पुनः' निद्रा- पगमेन जाप्रतस्तु श्रावकस्य ‘सूक्ष्मपदार्थेषु ' कर्मात्मपरिणामादित 'चित्तविन्यासः' मानसावेशनं करणीय इति गम्यते । 'भवस्थि- तिनिरूपणे ' संसारसंभवद्भावपर्यालोचने चित्तविन्याम इति प्रा. तम् । ययोक्तम्-"पिता दासो दासो भवति जनको बन्धुरहितो, रिपुर्यन्धुर्माता भवति दुहिता साप जननी । अनिष्टः स्यादिष्टः परिणमति शर्माऽमुखतया, जनो धिक् संसार तदपि रमति नो विर• मति ॥१॥" इत्यादि । वाशब्दः पूर्वापेक्षया पक्षान्तरपोवकः । 'अधिकरणोपशमचिचे वा' प्रवृत्तकलहहामणापर्यालोचने वा, कृष्यादीनि वाऽधिकरणानि । शेषं सुगमम् । इति गाथार्य. ॥११७॥ तथा- “ याउय । पाउयपरिहाणीए, असमंजसचेट्ठियाण व निवागे । खणलामदीवणाए, धम्मगुणेसुं च विविहेसुं ।। ११८॥ गाहा व्याख्या--'आयुःपरिहाणी' प्रतिक्ष- वायुप्कत्तयलक्षणायां चित्तन्यास इति योग । यमोक्तम्-"मा- युरपूर्वापूर्व, पूर्वोपारपात्तमिदमनिशम् । सपवितरां तीधातप- परिशोपितरोपमम्भ इव ॥ १॥ अविहतगति समन्तान, प्रति- दिनमामनठा समभ्यति । मृत्युस्वपापि जानन, विभव्य स्वपि- पि रजनीषु ॥ २॥" इत्यादि । 'असमञ्जसषेष्टिताना वा विपा- कति अमदाचरिवाना-प्राणिक्यादीनाम्, वा शब्दः प्रावत,

·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम्।
(१०७)
विपाके-नरकादिद्वारेण फलदायकत्वे चित्तन्यास इति प्रतिपदमस्य
योगः । यथोक्तम्---" वहमारणभक्खाणदाणपरधणविलोवणा-
ईणं | सव्वजहएणो उदओ, दसगुणिो इक्कसिकयाणं ॥ १ ॥
तिव्वयरे उ पोसे, सयगुणिो सयसहस्सकोडीगुणो। कोडा-
कोडिगुणो वा, हुज विवागो बहुतरो वा ॥२॥" 'क्षणलाभदीप-
नायां ' क्षणे-कालविशेषे स्तोकेऽपि काले इत्यर्थः, लाभस्य-कर्मनि-
जरापुण्योपार्जनादेर्दीपना-प्रकाशना क्षणलामदीपना तस्याम् ।
यथोक्तम्-~~-" जं अण्णाणी कम्म, खवेइ बहुआहिं वासकोडीहिं ।
तं गाणी तिहिं गुत्तो, स्त्रवेइ उसासमित्तेणं ॥ १ ॥ जह चिरसं-
चिअमिंधणमनलो पवणसहिओ दुधे डहइ | तह कम्मिंधणमामि-
अं, खणेण झाणानलो डहइ ।। २॥" तथा-"नरएसु सुरवरे-
सु अ, जो बंधइ सागरोवमं एकं । पलिओवमाण बंधइ, कोडिस-
हस्साणि दिवसेणं ॥ १॥ एस कमो नरएसु वि, वुहेण नाऊण
नाम एअं पि । धम्मम्मि कह पमाओ, निमेसमित्तं पि कायव्यो ?
॥२॥" 'धर्मगुणेषु च विविधेपु' धर्मगुणेपु-ज्ञानादिगुणविह-
लोकपरलोकार्थसाधनेषु विविधेपु-बहुविधेपु । यथोक्तम्---" जीवं-
तस्स इह जसो, कित्ती य मयस्स परभवे धम्मो । सगुणस्स नि-
ग्गुणस्स य, अयसोऽकित्ती अहम्मो अ॥१॥"
तथा-"नि-
र्जितमदमदनानां, वाकायमनोविकाररहितानाम् । विनिवृत्तपराशा-
नामिहैव मोक्षः सुविहितानाम् ॥ १॥ स्वशरीरेऽपि न रज्यति,
शत्रावपि न प्रदोपमुपयाति । रोगजरामरणभयेव्यथितो यः स
नित्यसुखी ॥ २ ॥” इत्यादि । इति गाथार्थः ॥ ११८ ॥

·रहिमनमूरिसर तया- । पाहगोमरित्रस्यो, धम्मायरिए य उज्नुयविहारे । एमाइचितनामी, मगरमायण देर ।। ११६ ।। पाहग " गाहा व्याया-पाधकदीपा -अर्थोपार्जना नुरागादयो ये यम्याध्यवसायकालुप्यतव म तदिपत्रे-वदपगमहे तो चित्तमाम विदयादिति योजना । यदुधम्-"जो 'नेए वाहिमर दोगरा येमणाविमण्णमा सनु मम्म विपक्य, तस्यिमय पेय भारना ॥ १ ॥ अत्यम्मि रागभावे, नस्लेव उ अ भाइसम । मावन धम्महेज, अभावमो तह य तस्मैव }} • || निम्मि य सयमत्त माइताई य म वागण । मोहम्मि प्रहार, वत्थुमदाय मुरबिहाए ॥३॥ इत्यादि । धर्माचार्य' घमें दातरि गुणवित्यर्य । ययोतन्-" इच्छे पैयारहिब, गुरुमाईए महागुमावाण । नेमि पभावणेय, पत्त तह पालिब चेव ॥ १ ॥ नेमि नमो नसि नमी, भावेण पुणो वि पेव तेमि नमो । अणुव कयारहियरया, जेष्य देनि जीवाण ॥ २ ॥" इत्यादि। उ नविहार' अप्रतिवद्धमासाल्पादिविहारे साधुगत इति गम्यते, य माचार्यविशेषण था । यथोत्रम्--"विधा शुद्ध भैत जलमपि मित प्रामुकतम, मले निग्न गात्र वमनममदेवायुतिकरम् | अम् यत्तित्व कचिदपि राम कोऽपि मनसो, नमस्याम साधूश्वरित मिति येषामाभिमतम् ।। एव च पित्तविन्यास फ्लानिर्देशन- रेण निगमयति-'एवमादिचितन्यास एचप्रकारमन्यदप्यात्म प्रमादनिन्दादिचिन्तनम् । ययोतन--"शिवराममूलमेक, दुरापमा ·श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् । (१०९) तोऽसि जीव ! जिनधर्मम् । तद्यदि सपदि तदिच्छसि, नोद्यच्छ- सि किमिति तत्र तराम् ? ॥ १ ॥ इत्यादि । किम् ? 'संवेगर- सायनं ' संवेगः-संसारनिर्वेदो मोक्षानुरागो वा रसायन-अमृतं निर्वृतिहेतुत्वात्संवेगरसायनं तद् ददाति ' प्रयच्छति, एवंचिन्तने हि संवेग उत्पद्यते । इति गाथार्थः ।। ११६ ।। - ततः -- गोसे भणियो य विही, इय श्रणवरयं तु चिट्ठमाणस्स । भवविरहवीयभूत्रो, जायइ चारित्तपरिणामो ॥ १२० ।। " गोसे " गाहा व्याख्या- गोसे' प्रत्युपसि भणितश्च विधिः, चशब्दस्य एवकारार्थत्वात् प्रत्युपसि प्राक्प्रतिपादित एव विधिः, यथा--" नवकारेण विवोहो " इत्यादिकः । एवं च प्रति- दिनानुष्ठानं फलप्रदर्शनद्वारेण निगमयति-' इति ' प्रागुक्तप्रका- रेण · अनवरतं ' सन्ततं ' चेष्टमानस्य' प्रदर्शितमनुष्ठानं विदध- तः श्रावकस्येति गम्यम् । किं भवति ? ' भवविरहवीजभूतः ' सं- सारवियोगकारणकल्पः 'जायते' संपद्यते चारित्रपरिणामः सर्व- विरतिपरिणतिरिति योऽर्थः । एवं हि देशविरतिमभ्यस्यते, उपायप्र- वृत्तेरवश्यं भवविरहवीजभूतश्चारित्रपरिणामस्तत्रान्यत्र वा भवे भवे- दिति हृदयम् । इह च " विरह " इति सिताम्बरश्रीहरिभद्राचार्य- स्य कवेरकः । इति गाथार्थः ।। १२० ॥ एवं श्रीहरिभद्रसूरिरचिते तन्त्रेऽत्र वृत्तिं मया, प्रायः पूर्वनिवद्धवृत्तिवशतो दिङ्मात्ररूपामिमाम ।

·हरभद्ररिसहरूध शक्त्या नाम नियध्नता यदविध किचिनियद्ध भवेन्, सत् सिद्धान्तविचक्षण समिजनै तम्य विशोभ्य तथा|१|| इति विहितवतोचैर्वृत्तिमेता स्वशक्त्या यदभिमतसमीहापूरि पुण्य मयाऽयम् । वदुदितशुभमन्या धर्ममेवेति मन्या , विदधतु यतिभक्ता साधुसन्मानदेवा ॥२॥ इति श्रीमानदेवमणिविरचिता श्रावधर्मविधिप्रकरणस्य वृत्ति परिसमाप्तेनि || प्रन्याप्रमुरेशतोऽनुष्टुप्परिकल्पनया पञ्चदशशतानि पहाविंशत्यु त्तराणि अङ्कतोऽपि १५२६ ॥ 900000000000000000000 ॥ समाप्तमिद सत्तिक श्रावकधर्मविधिप्रकरणम् ॥ පපට DOOD . चनुरा' । १४२६ म।

·(१११). आत्मानन्दग्रन्थरत्नमालायामद्यावधिमुद्रितानां ग्रन्थानों सूची. १ समवसरगस्तवः २ दुहिकमवप्रकरणम् ३ लोकनालिका ४ योनिस्तवः ५ कालसप्ततिका ६ देहस्थितिस्तवो लघ्यल्पवहुत्वं च ७ सिद्धदण्डिका ८ कायस्थितिस्तयः ९ भावप्रकरणम् १० नवताचप्रकरणं (भाप्यवितिस- मलंकृतम्) ११ विचारपद्यागिका १२ बन्धपदिशिका १३ परमाणु-पुल-निगोदपद्दिगिका १४ श्रावकवतमानप्रकरणम् १५ देववन्दनादिभाव्यत्रयम् १६ सिद्धपञ्चाशिका १७ अनायउन्छकुलकम् १८ विचारसप्ततिका १६ अल्पवहुत्लगर्भितवीरस्तयनादि. २० पञ्चसूत्रम् २१ जम्बूस्वामिचरित्रम् २२ रत्नपालनुपकथानकम् २३ सूकरत्नावली २४ मेघदूतसमस्यालेखः २५ चेतोदूतम् २६ मष्टादिकाव्यान्यानम् २७ चम्पकमालाकथानकम् २८ सम्यक्त्वकौमुदी २६ श्राद्धगुणविवरणम् ३० धर्मरत्नप्रकरण (स्योपज टीच्या समलंकृतम्) ३१ कल्पसूत्रं सुबोधिकानाम्न्या टीका या भूपितम्) ३२ उत्तराध्ययनम् (भावविजयगगि- विरचितटीकयोपेतम् ) ३३ उपदेशसप्ततिका ३४ कुमारपालप्रवन्धः ३५ आचारोपदशः २६ रोहिग्यशोकचन्द्रकथा ३७ ज्ञानसाराष्टकं (नानमरीनाम्न्या टीकया समशनम् ३८ गुरुगुणपत्रिंशत्पदनिशिकाकुलक (दिपिच्या भूपिनम् ) ३९ समयसारप्रकरणे सटीकम् ४० मुकृतसागरम् ४१ धम्मिलकथा ४२ धन्यक्रयानकम् ४३ प्रतिमाशतकम् ४४ चतुर्दिशतिस्तुतिसंग्रहः ·, ( १९२) "हायच्या त्रमाणावर (नीर १६ बदर उमामादि सामूपिम् ।) ६. घारीमा ४. अरविधि (विपिक मुनिया | ६- सति इम्पनका 1 यक्दननदभाष्यन् महन्महदी ७. पत्रपति १९ पदन्तममुघर ५.पषमुग्रह | १ योगदानन् १ धावसातमह चम्पम् ५. रन्दर प्रार्चनम्मंपन्या " दवनरकन्द भरकम् सम्बाधराति ७. महनदिकच नकद ० कुवल्यमाला कपा-मम्मत थकादिवि मत ५५ मामाचपापकर (स्वरक ७७ मधान गन् या भूचिम्) ७८ गुस्तानिधय सनिक ६ कदगाव उघनाटकम् । छपायेला परचुरण सस्कृत यो .७ मारपटवरित्रमहाकाव्यम् + मस्त्रयदराचा - महावीरबरिय .९ कौनुदी मित्रापन्दना १ मुपवम्वन् १. प्रवुदगैहपयम् ३ मुदनदरियन् (प्रथम मग) ६१ धमन्युरतम् ४ उत्पननी. ६. पचनिनन्यीपन नृतदपदमप्र । जनतामाथि दीपकरण ६ सयुभवकियात्राषि ६. रपयन्दरीकहा ७ नदमश्यन्यनम् ६४ सिद्धान्तम् ८ अनुनपनिकाम --

·No text on this page.