·T जन्म संवत् १९१३ दीक्षा १९३६ सप्रतियोध्य ससारत उद्धृता, > समर्पणम् - जगम-युगप्रधान-भहारक-१००८ श्रीजिनकृपाचन्द्र- सूरीश्वरपरमगुरुवर्याः! खरतरगन्छाधीशैस्तत्रभवद्भिः अन्यान्यदेशवसतिषु विहृत्य भन्यजीवाश्र ज्ञानगुन्मीलनेन तथैव जेसलमेरभाण्डारसगृहतिप्राचीनताडपरग्रन्धान सहृदयैरेव प्रत्युद्धृताः, किंचानकस्थानेषु ज्ञानभाण्डारस्थापनाश्च विधापिता , किंबहुना, भवता कृपापाड्गलेशत एवेय साहित्योद्धारप्रेरणा हि समजनि, इति भवत्कर- कमलयोरिद कल्पमूत्राख्यं ग्रन्धरल सप्रश्रय समप्यते- भवचरणारविन्दमिलिन्दायमानेन मङ्गलसागरेण. आचार्यगद १०.७२. स्वर्गवास. १९९५ N SP ·निवेदनम्। पदवाक्यप्रमाण-पारावारपारीण-कविकुलकैरवोपाध्याय-श्रीसमयसुन्दरगणिविरचितकल्पलताख्यव्याख्यासमलकृतं श्रीभद्रबाहु- स्वामिप्रणीतं श्रीकल्पसूत्रं विद्वज्जनमनोविनोदाय प्रकाश्यते । अस्य मूलप्रन्थस्य प्रणेतारः पंचमश्रुतकेवलिनः श्रीभद्रबाहुस्वामिन इति आबालवृद्धेभ्यः सुप्रसिद्धमिति तद्विपयेऽत्र नाधिकं निवेद्यते । व्याख्याकर्तारः श्रीसमयसुन्दरगणिनस्तु केपां विनेयावतंसकाः ? कदा च भूमण्डलमिदमलश्चक्रुः ? इत्यादिजिज्ञासापरिपूर्वथ स्वकीयगुरुपरम्परापरिचयं वितन्वद्भिः स्वयमेव ग्रन्थस्याऽस्य प्रान्ते विनिवेशितानि तेषां पद्यान्येवाऽन यथावत् प्रत्युद्भियन्ते- "तद्गच्छे त्वभिधानतः 'खरतरे' यैः स्तम्भना' धीश्वरो, भूमध्यात् प्रकटीकृतः पुनरपि स्नानोदकागुग्गता । स्थानागादिनवाङ्गसूत्रविवृतिर्नव्याऽतिभव्या कृता । श्रीमन्तोऽभयदेवसूरिगुरवो जाता जगद्विश्रुताः ॥ ३ ॥ यो योगिनीभ्यो जगृहे ददौ च, वरान् वगन जामदनेकविधः । पश्चापि पीरान स्ववीचकार, युगप्रधानो जिनदत्तसूरिः ॥ ४ ॥ मुनिरपि यस्मिन् गच्छे बभूव जिनकुशलनामसूरिवरः । यस्य स्तूपनिवे सुयशःपुक्षा इवाभान्ति ॥ ५ ॥ तत्पट्टानुक्रमतः, श्रीमजिनचन्द्रसूरिनामानः । जाता युगप्रधानाः, 'दिल्ली'पतिपातिसाहिकृताः ॥ ६॥ अकबररअनपूर्व द्वादशसूवेषु सर्वदेशेषु । स्फुटतरममारिपटहः, प्रवादितो यैश्च सूरिवरैः ॥ ७ ॥ १ पूज्यपादानां चरितं वि० सं० १२९५ वर्षे सुमतिगणिविरचितगणधरसार्धशतकवृत्तौ विलोकनीयं जिज्ञासुभिः।

·Keeda यद्वारे फिल कर्मचन्द्रसचिवः श्राद्धोऽभवदीप्तिमान, येन श्रीगुरुराजनन्दिमहसि द्रव्यव्ययो निर्ममे । कोटेः पादयुजः शराग्निसमये दुर्भिक्षवेलाकुले, सत्राकारविधानतो वहुजनाः सञ्जीविता येन च ॥ ८ ॥ यद्वारे पुनरत्र सोमजि-शिवाश्राद्धौ जगद्विश्रुतौ, याभ्यां 'राणपुर स्य रैवत'गिरेः श्री अर्बुद'स्य स्फुटम् । गौडिश्री शत्रुञ्जयस्य च महान् सङ्घोऽनघः कारितो, गच्छे लम्भनिका कृता प्रतिपुरं रुक्मार्धमेकं पुनः ॥९॥ तेषां श्रीजिनचन्द्राणां, शिष्यः प्रथमतोऽभवत् । गणिः सकलचन्द्राख्यो, 'रीहडा'न्वयभूपणम् ॥ १० ॥ तच्छिप्यसमयसुन्दर-सदुपाध्यायैर्विनिर्मिताध्यायैः । 'कल्पलतानामाऽयं, ग्रन्थश्चक्रे प्रयत्नेन ॥ ११ ॥ प्रक्रियाहैमभाष्यादि-पाठकैश्च विशोधिता । हर्षनन्दनवादीन्द्र-श्चिन्तामणिविशारदैः ॥ १२॥" पद्यान्येतानि नितरां स्फुटीकुर्वन्ति तेपां गुरुक्रमः, परं पूज्यपादानां जन्मनिर्वाणसमयावेदकं न किञ्चित्र लभ्यते। पूज्यपादविनिर्मित- अन्थरचनासमयतस्तु विक्रमसंवत् १६४१ वर्पतः १७०० पप्पैर्यन्तमेते भूमण्डलं विभूपयामासुरिति तेषां सत्तासमयो सप्तदशशताब्द्या उत्तरार्ध एवेति सुतरां अवसीयते । श्रीसमयसुन्दरगणिप्रणीतग्रन्थानां रचनासमयो ग्रन्थाश्च सनामग्राहं तावत्र विनिर्दिश्यन्ते- १ कर्मचन्द्रमंत्रिवशप्रबंधे द्रष्टव्य । २ द्रौपदीसतीसम्बन्धः (गु०) रचना सं० १७०० । तथा च "संवत् १७०० वर्षे आसाढवदि १ दिने नीअमदावादनगरे हाजापटेलपोलमध्यवर्तिवृद्धीपाश्रये युगप्रधान-श्रीजिनचंद्रसूरिप्रधानशिप्य-पंडित-श्रीसकलचन्द्रगणिशिष्यश्रीसमयसुंदरोपाध्यायलिखिता-पादिवृंदकंदकंद- कुद्दालश्रीवाचनाचार्यहर्पनन्दनगणिसहिता ॥ छ ॥" इत्ययं समाप्तिलेखः श्रीसमयसुन्दरगणिहस्तलिखितस्य "तीर्थभाप्यछत्तिसी" इति नाम्नः पुस्तकस्य ११ पन्ने रॉयल एशियाटिक सोसाइटी (मुंबई) शाखायां संग्रहालये वर्तते । अत एवैपां १७०० सं० यावत् सत्तासमयो निर्विवाद एव ।

·मं० नाम ० नाम ... ... ... रचनासम्बत् १६८६ १६८७ १६८८ १६९१ १६९४ १६९५ १६९५ उपाध्याय-श्रीसमयसुन्दरगणिप्रणीता ग्रन्थाः- रचनासम्वत् *भावशतकम् १६४१ *गाथासहस्री अष्टलक्षी १६४६ जयतिहुअणवृत्तिः *रूपक्रमालाऽवचूरिः *नवतत्त्ववृत्तिः *चातुर्मासिकच्याख्यानम् १६६५ दशवैकालिकवृत्तिः... कालिकाचार्यकथा... *वृत्तरत्नाकरवृत्तिः *श्रावक-आराधना... *रघुवंशटीका सामाचारीशतकम्... १६७२ कल्याणमन्दिरस्तोगटीका विशेपशतकम् *सप्तस्मरणवृत्तिः *विचारशतकम् १६७४ ऋपभभक्तामरम् *विशेपसंग्रहः १६८५ दुरियरयसमीरवृत्तिः *विसंवादशतकम् १६८५ कल्पसून-कल्पलताख्य-वृत्तिः *एतारकृचिदारिता प्रथा अधारधि न कुनापि प्रशशिताः। ... ... " ... ... ... ... ... ...

·अन्या अपि गुर्जरभाषायां चौपाइ-रास-सवन-सझायादयः सुनिवद्धाः कृतयः कृतिमतां विलोक्यन्ते, किन्तु अन्यगौरवमयादतः परं फेपलं नामोल्लेगनत एव विरम्यते ॥ अम्य फल्पसूत्रस्य परमप्राचीना संदेहविपीपधीनाम्नी टीका सं० १३६४ वर्षे श्रीखरतरगणनायकजिनप्रभसूरिमहाराजेनाकारि, मा प गुदिना वरीपति, परं मूलस्त्रस्य केवलव्याख्यारूपत्वात् , वोधकारकदृष्टान्तरहितत्वाय न ताक् पिपठिपूणां श्रावकाणामानन्द- م کی برره روعه १ मुभिवपुलमिद अन्यकर्नुः प्रशस्तिरहितमेव मुद्रितं वर्तते, सा च प्रशस्तिः जिज्ञास्वर्थेऽत्र दीयते- "यदप्रोसूप्रमाधि मतिमान्यान्मया चित् । प्रसध जितमारसयैस्तद्विशोध्यं बहुश्रुतैः ॥ १ ॥ सूरीन्द्रस्यान्वये जातो नवांगीवृत्तिवेधसः । श्रीजिनेश्वरसूरीणां पौत्रः पुनमवेद सः॥ ३ ॥ पुनः श्रीमजिनसिंहसूरीणां रीणरेप (न) सां । जग्रंथ ग्रंथमेतं श्रीजिनप्रभमुनिप्रभुः ॥ ३ ॥ वैक्रमे खिलाविश्वेदेव (१३६४) संख्येऽनुवस्सरे । महाष्टम्यामयं पुर्यामयोध्यायां समर्धितः ॥ ४ ॥ उदयाकरगणिनामा विनीतविनयो विनेयमुजननः। प्रथमादरों न्यधित ग्रंथमिमं वाचनाचार्यः ॥ ५॥ यदयापमस्मि कुशलं पर्युषणाकल्पपञ्जिकाघटनात् । जिनवचनसुधारसपानसुस्थितस्तेन भवतु जनः ॥ ६ ॥ अपत्यसौ श्रीजिनसिंहसूरि (6) पद्मावती वागधिदेवता च । श्रिता यदहिस्मृतिपातमुच्चैः प्राप्ता न के वान्छितसिन्दिपारम् ॥७॥ प्रत्यक्षरं निरूप्यास्था ग्रंयमानं विनिश्चितं । सहस्रत्रितयं सैकचत्वारिंशदनुष्टुभाम् ॥ ८॥ संवत् ११३५ वर्षे कार्तिकवादि सप्तम्यां तिथौ गीर्वाणगुरदिने श्रीमजिनप्रभाचार्यान्वये भट्टारकश्रीजिनहितसूरिपूज्या:-तच्छिप्याः श्रीआनन्दराजपाठक- मिधाः ॥ तटिप्पा:-श्रीमदभयचन्द्रमहोपाध्यायाः तच्छिप्याः श्रीराजवर्द्धनगणयः॥ तच्छिच्याः श्रीराजमेरगणयः॥ तच्छिप्याः श्रीविनयराजगणयः॥ तच्छिप्याः ·सन्दोहवर्पिणी । दरीदृश्यन्ते खेतदर्वाचीनाः वहयष्टीकाः, परं नाद्यावधि संस्कृतव्याख्यानभूता काचिदेतादृशी सर्वागमनोहरा टीका वाच- कसुलभासीत् । प्रस्तुतैपा टीका चातिविस्तृतसरसकथासंवलितत्वात् श्रोतृजनश्रवणमुसावहत्याच प्रन्थमूर्धन्यत्वं चाप्नुयादित्यत्र न कोऽपि सन्देहः। कविसमयसुन्दरगणिमहोदयानां प्रकर्पपाण्डित्यं जिनागमपारगामित्वं च पूज्यपादरचितग्रंथावलोकनेनैव ज्ञास्यन्ति भावरसिकाः । प्रस्तुतप्रन्थफारमहोदयानां परणकमलभृङ्गायमाणाः शत (१००) शिष्याश्वासन इति श्रूयते (?) तेषां मध्ये मुख्यशिष्य विदुषामप्रेसरो वादिहर्पनन्दनोऽभवत् येन एतद्ग्रन्थस्य संशोधनमकारि, पुनश्च गुरुचरणरसिकः प्रचुरतरगुरुभच्या वि० सं० १७०५ वर्षे जेसलमेराभिधाने नगरे उपाध्यायमहोदयानां चरणपादुकयोः प्रतिष्ठापनं चकार, तदद्यापि उभयोः कीर्तिस्तम्भभूतं दरीदृश्यते भक्तः एतत्संस्करणसमये सशोधनार्थं सहायकतयोपगृहीतानां आदर्शपुस्तकानां संशोधनकार्यस्य च विपये सनामनिर्देशं वाचकमहोदयानां सविधे किञ्चिन्निवेद्यते- (१) प्रथमं पुस्तकं, अत्रैव (मुम्यापुर्याम् ) मुनि श्रीमोहनलालजी जैनसेन्ट्रल-लायब्रेरी-प्रधानपुस्तकालयतः, तत्कार्यसंपादकद्वारा संप्राप्तम् द्विपंचाशदधिकशत् (१५२) पत्रप्रमाणं शुद्धम्, ग्रन्थसमाप्तिलेखश्चेत्थं वरीवर्ति- श्रीशिवसुन्दरपाचकप्रवराः ॥ तच्छिप्येन देवातिलकेन मुमुक्षुणा लिपिकृतेयं प्रतिः श्री 'आगरा' नाम महाराजधान्या पातिसाहि श्रीभकम्मरराज्ये विद्यमाने । शुभमस्तु लेखकपाउकयोः ॥ श्रीरस्तु ॥" इति । डिस्क्रिप्टिव्ह कॅटलॉग ऑफ दि गम्हर्नमेट कलेक्शन्स् ऑफ मॅन्युस्क्रिप्टस भा० ओ० रि० इन्स्टिट्यूट, पूना. १९३६ (१८८ पग्ने)। १ संवत् १७०५ पोषवदि ३ गुरुपुपे श्रीसमयसुंदरमहोपाध्यायानां पादुके प्रतिष्ठिते वादिनीहनन्दनगणिभिः । भक्तिमाणगणीना (णितः)। (अयं लेसः जेसलमेरतः पं० प्र० वृद्धिचंदजीद्वारा प्राप्तः) ·संवत् १७५२ वर्षे श्रीमद्रराजनगरे पौपमासे कृष्णपक्षे पंचम्यां तिधौ सोमवासरे लिपिकृता प्रतिरियं स्ववाचनाय, : इति, शुभं भवतु ॥ सम्बत् १७६५ वर्षे भाद्रपदवदि रविदिने शोधितेयं पं० गुणविलासेन ॥ कल्याणमस्तु । श्रीः॥ टीकारो पुस्तक छै पं । प्र० । श्रीजैतसीजीदीनो सं० १८३२ रा प्रथम जेठ शुद २॥ (२) द्वितीयमत्रैव (मुम्पापुर्या) श्री अनन्तनाथजी-जैन-देरासरस्वज्ञानकोशात् शा० पदमसी हीरजी जे. पी. इत्यनेन महाशयेन आनीय प्रदत्तम् , एतावत् (१८०) पत्रात्मकं शुद्धप्राय, तत्समाप्तिलेखश्चेत्यं लभ्यते- 'सम्बत् १७३५ वर्षे कार्तिकमासे शुक्लपक्षे द्वितीयातिथौ सोमवासरे श्रीनवलखी-ग्राममध्ये पं० दयासागरमुनिनाऽलेखि ॥ कल्याणमस्तु वाचकलेखकयोः ॥ शाह-अचलदास डागा तत्पुत्री वाइ रुखमारी प्रतिऋषिश्रीगोइन्द्रजीतु वहरावी छइ । वीकानेरमध्ये ॥ श्रीः॥ (३) तृतीयमत्रैव (मुम्बय्या) धी बॉम्बे बॅच ऑफ्धी रॉयल एसियाटिक सोसायटी लायब्रेरीतः श्रीयुत हीरालाल-अमृतलाल शाह वी० ए०-इत्यनेन श्रेष्टिवर्येण अविपरिश्रमेण समानीवम् नवनखा(२०९)त्मकपत्रपरिमितं शुद्धं आदर्शपुस्तकं तत्प्रान्तविभूपितोऽयं । लेसो विद्यते, यथा- सम्बत्-अद्रि-निधि-मुनि-इन्दु-प्रमिते मासोत्तमे मासे सहसि वलक्षपक्षे त्रयोदश्यां तिथौ गुरुवासरे श्रीमज्जेसल- ६ मेरुदुर्गमहादुर्गे जङ्गमयुगप्रधान-भट्टारक-श्रीमजिनसागरसूरीणां पट्टप्रभाकर-भट्टारकयुगप्रवर श्रीमजिनधर्मसूरिवराणां ·रुदुर्गमहादुग जझमयुगमधान-भास्प-श्रीगजिनसागररीणां पहमभापार-धारफगुग[ग]पर श्रीमजिराधर्मसूरियराणां . .............InMan शिष्यदक्षमहोपाध्याय-श्रीसिद्धिवर्धन-गणिवराणां विनेयवरैः श्रीगुणविलासोपाध्यायैः लिपीकृता प्रतिरियं वाच्यमाना चिरं नन्द्यात् ॥ राउल श्रीअखयसिंहजी विजयराज्ये । श्रीः॥ (४) चतुर्थ सूर्यपुर (सूरत) श्रीमोहनलालजीजैन-शानभाण्डागारतः तत्कार्यसंवाहकद्वारा (१६९ पनमान) संप्राप्तम् , तत्प्रान्ते लेखोऽयमद्वितः यथा-- सम्बत् १८११ वर्षे माहवदि. १ दिने चन्द्रवारे लिखितोऽयं ग्रंथः॥ (५) पंचमम् (अमदावादस्थं) श्रीविजयसिद्धिसूरिजीमहाराजाणां कृपया संप्राप्तम् (९४) पनात्मकम् । (६) पष्ठं (सूरतस्थ) परम गुरुवर्यश्रीजिनकपाचन्द्रसूरिभिः-संस्थापित-श्री जिनदत्तसूरिशानभाण्डारतः तनस्थकार्यसंवाहक शाह- मोतीचन्द्र-भगुभाइनामकेन-आनाय्य प्रदत्तम् (१८९) पत्रमान रुम् ।। (७) सप्तमम् (बीकानेरस्थं) श्रीजिनकृपाचन्द्रसूरिज्ञानभाण्डागारात् तत्कार्यकनी शा० शंकरदानजी अगरचन्द्रजी नाहटानामकेन प्रेपितम् (१८१) संख्याफपत्रात्मकम् ।। श्रीकालिकाचार्यकथायाः संप्राप्तपुस्तकानि- (१) प्रथमं (वीकानेरस्थ)जं० जु० भ० व्याख्यानवाचस्पतिश्रीजिनचारित्रसूरेः प्रसादेन प्राप्तम् शरेन्दु (१५) पनात्मकम् ॥ (२) द्वितीय (जेसलमेरस्थं) म० उ० पं० प्र० वृद्धिचन्द्रजीनामकेन महाशयेन प्रेपितं नर (९) पत्रात्मकम् , तत्मान्ते समाप्तिलेसन्चैय- ·Xox.*०. श्रीमा वृहत्तरतरगच्छे श्रीजिनभद्रसूरिशाखायां उ० श्री १०८ श्रीक्षमाप्रमोदजीगणिवराणां शिष्यमुख्य या. श्री १०८ शानयाभजीगणिराणां शिष्य पं० प्र० श्री १०८ पुण्यकमलजीमुनिवराणां शिष्य पं० प्र० पद्महंसमुनिना लिसितेयं प्रति सहशिष्येण संवत् १८६३ वर्षे भाद्रपद शुदि ५ पंचम्यां बुधवासरे ॥ शुभं भवतु ॥ उपरिनिर्दिष्टपुसफसाहाय्यकारकाणां प्रशसचेतसां द्रव्यसहायकानां च महाशयानां स्मारं स्मारमुपकृतिर्मन्ये ॥ अन्य प्रन्यस्य संशोधनं अस्मत् गुरुपर्य-उपाध्यायसुखसागरगणिभिः तथा च-निर्णयसागरस्थेन "काव्यतीर्थ" इत्युपाध्यलङ्कृतेन शानि-नारायणाचार्यमहाशयेन अतिपरिश्रमेण प्रेसकॉपी विधाय सूक्ष्मेक्षिकया कृतेऽपि संशोधने दृष्टिदोपात् अक्षरयोजकप्रमादात् । मुद्रणयंगदोपाद् या समुत्पन्नान् अनल्पानप्यवद्यान् 'गच्छतः स्सलनं कापि भवत्येव प्रमादतः' इति न्यायेनोपेक्ष्य ग्रन्थगुणगौरवेणैव गुणैफपक्षपाविनो निर्मत्सरा विद्वांसस्तोपमेप्यन्ति सफलीकरिष्यन्ति चायं ग्रन्थो तत्पठनादिभिरित्याशास्ते- Ko/KNOROXo श्रीमहावीरस्वामि-जैनदेरासर-उपाश्रयः, पायधुनी-गुम्बई.३ सं० १९९६ आपाढ शु० २ श्रीसरतरगणावतंसकाऽनेकज्ञानभण्डारधार्मिकविद्यालयस्थापक- श्रीजिनकपाचन्द्रसूरीश्वराणां शिष्यरत्नोपाध्यायसुखसागरमहाराजाणां शिष्यो मुनिः मंगलसागरः ·INTRODUCTION Kalpasūtra or the Paryusaņā Kalpasūtra is a work of great importance and antiquity. It consists of thrco parts, namely the Jinacarita, the Sthavirivali and tho Simācīli. The first gives a traditional account of the lives of the first and the last three of the 24 Tirtharnkaras in a roverso ordor. Thus wo first get the life of Mrhivira, and then of Piráva, Ariştanemi and Rşabhadeva ia succession. Between the life of Aristanemi and that of Rşabhadeva, thero is merely a mention of the remaining Tirthamkaras and tho period which elapsed since the passing away of each of them. Even the account that is given in conncction with the four abovo mentioned Arbats, does not air supplying full details of their life, but has a distinct purpose of memorising the five great auspicious events--the Paſca Krulyānakāni of their life. At the beginning of overy account, theso five auspicious events are briefly mentioned and this loaves no doubt as to the roal purpose in the mind of tho author. Evidently the narration of the five events was intended to be a part of the ceremonial rites connected with the worship of tho Jinas, which had to be performed on the day of the Paryusaņa Parvan. The second part called the Sthaviravalt has also tho samo i. e. a liturgical purpose.

·XoXoXoXoXoXoXXXSCORT It briefly recounts the older Adryas, who helped in the propagation and preservation of the Jain Faith. Tho nimes of these Kairyas havo to be remembered by the devont Jainas on the day of the Parvan for the Baho of acquiring merit and also for strengthening their faith and devotion. Sthavirávali in its present form oxtends upto the name of Devardhigani, who is generally admitted as the editor of the Jaina Āganas nnsl among them also of the Kalpasūtra. It is homever, very probable that the Sthavirīvali of Devardhigani crtended only upto Vajrasena, Padma and Ratha, the three pupils of Vajra. The 14 Gāthās that follow lereafter, must have been added by subsequent Acīryas, who had rightly recognized the purpose of tho Sthaviršvall, namely the revival of tho holy memory of the important preachers of Jainism on the occasion of the Partan. That this was the purpose of the Sthavirāvali is also fully known to our commentator Samayasundara, who, at the end of the Sthavirūvali, briefly narrates the lives of many more recent Join Acīryas, as they also must be regarded as the Sthaviras; cf. fata calarerastati aftstraferent that: at ang salitan gerta atat init focad i Thus he gives a brief account of Aryarakṣita, Vrddhavādin, siddhasena, IIaribhadra, Bappabhatti, Padalipta, Malayagiri, Hemacandra, Ratnaprabha, Mānadeva, Mānatunga, Abhayadosa, Devendra, Vädiyetāla, Santi Sūri, Jivadeva, Vadi Devasûri and remarks at the end :-*** प्रभापकपुरषाः श्रीजिनशासने जातातेपि स्थविरावलीमान्ते वाच्याः ॥'

·The third part, which is really tho most important one and which gave its name to the Satra, treats of the duties to be observed by tho Jain monks and nuns during their stay at one place in the days of the miny season. Paryuşans' literally ineans 'dwelling overnight, but tho word is technically applied to their continued residenco in ono placo during the four months of rain, as agninst the 'Parivrajya' or the constant wandering during tho rest of the year. Cf. T90-guitarTANTE: HTET Part $67: F7797 11–Kalpalata, p. 281a. Paryuşaqı Kalps thus is a set of rules governing the mode of living of tho Jain Sadhus and nuns, during the rainy season. This part of the Kalpasūtra contains 28 such rules called the Saunīcāris, and the whole chapter is called the Simācārī on that account. According to the Jain tradition, the whole of the Kalpasūtra was composed by Bhadrababu, but this does not seem to be correct. It is probable that the third part or the Sāmīcāri was composed by him, but the other two parts do not appear to have originated from him. It is very likely that they wero added on to the Simācāri by Devardhigani. It is however, doubtful whether oven Devardhi was the author of these. It seems that for several years before the time of Devardhigaại, the Sámācārī was publicly read out and explained to laymen, partly for thu sako of reviving tho memory of the Sådhus who read it and partly for impressing the laymen who heard it, with the severity of the tapas which the Sadhus practised ·and thus for confirming their faith in the great religion. In course of time, its reading became more or less A regular formality to be gone through on the day of the Paryuşaņā Parvan. It had to be done as a sacred rito and as a part of the holy work enjoined for that sacred day. Naturally therefore, some introductory rites cimo gradually to be added to it. Among such rites, the two, namely, (1) the mention of the five auspicious cvents in the life of the Tīrthamkaras, who were the greatest pillars of the Jain Faith, and (2) the mention of the important preachers of Jainism coming after the Jinas, seem to have been generally accepted as compulsory for all. And probably this was the reason, which actuated Devardhigani to include the Jinacarita and the Şthavirávali in the final text of the Kalpasūtra, which he edited. Of the two, he must have himself composed the former, since a uniform text of it did not probably exist at his time. Different Acīryas narrated the five Kalyānakas in different words; what was common to them however, was the practice of narrating the Kalyānakas of only four Tirthamkaras, namely the last three and the first. This would perhaps explain why Devardhigani's Jinacarita contains the lives of only four Tirtharkaras. It was different on the other hand in the case of the Sthavirāvalī. It must have existed in an almost uniform text, as it consisted only of the names of important preachers of Jainism; yet it is not impossible that there existed many such lists which slightly differed from each other and that Davardhigaại consulted them all and prepared his own list with their help. As said above, however, Devardhi's Sthavirāvali must ·havo extended only upto the threo pupils of Vajra. If we remember all this, the 'disparity of subjects treated in the Kalpasūtra' can bo naturally and easily explained. In the early days, the Kalpasūtra was read completely in a single night. But later, it came to be divided into nine or more parts, and the reading was distributed over nine or even eleven or thirteen instalments; cf. Kalpnlatī, p. 1606, 241b &c. As tho Kalpalatā of Samayasundara was composed mainly for explaining the ceremonial connected with the reading of the Kalpasūtra (cf. Kalpalatú, v. 3 of the Introduction), it divided the text into nino Vācānās, or conveniently readable parts. There is bowover no complete agreement between the different Jain Acāryas as regards these divisions, After reading the Sthavirāvali, it seems to have been the general practice to read tho Kālikācāryakatha, for the purpose of commemorating the great event in the history of the Jain Church, namely, the transforence of the Paryuşanā Parvan from the 5th to the 4th day of the first hnlf of the month of Bhādrapada. Kalpalatā recommends its rending in the following words:—241 ta ta tri stramt 797 watatut di Surani na taras Parapianto E41 14p. 241b. There was no fixed text for the story, and the reader could choose any one from the large number of Sanskrit and Prakrit versions of it. Professor Brown of the Pennsylvania University in America has considered 17 different versions of the story ·ko K6 XXGXT-Xe in his work called 'The Story of Kālaka', 8 of them are in Sanskrit and 9 in Prakrit They were composed by different authors, some of whom have also commented upon the Kalpasūtra. Our commentator has composed ono such Kathā in Sanskrit and it is printed at the end of this book. Though the story of Kālaka has thus many different versions, yet its component parts or the episodes of which it is made up are genernlly tho same. The main episode 13 of course the one which deals with the change of the date of the Paryusanā Parvan, and the others came to be strung round it in course of time in order to lend colour and force to the story, as suggested by me in my Review of Prof Brown's work, at BUJ, Nov. 1935. I here draw the attention of my readers to the two Prakrit verses quoted in Utpala's commentary on Varāhamıhıra's Brhajataka, XV. 1, and which were for some time ascribed by scholars like Buhler, to one Kālakacārya The fact however is that the author of the two verses is a Bankālakacārya (Vankälakacārya) and not Kalakācārya This Vankalakacarya, who seems to have got this nickname from his curly hair, was in all probability a Jain author as the language ie the Prakrit shows. This work on Astrology of his enjoyed considerablo reputation, as the quotation in Utpala's commentary shows, and was called a Sambıtā It is indeed difficult to say who this Vankalaka was, though I have suggested that he was perhaps Bhadrabahu I give below the quotations in the hope that some one will be able to identify them and finally sottle the question of the identity of Vankalakacārya -"एव क्रमात् प्रवज्यापर्यायाः। एते बंकालकमतात् व्याख्याता ।

·राथा च बंकालकापार्य। सावसिगो विशनादे, धंदे फापालिओ सहा मणिभो। रायसे भूमिसुए सोमसुए एभदडीओ ॥ देवगुरउपमेगा कमेय जदयरमएपणाई ॥ तभा प कालकसहितान्तर पाते । गणहरासुग्गाकेसगारिमर्षभणग्गमग्गेसु । पिसाणं णाममा सूराइगहां फमेण शाहगा ।। Owing to its importanco und antiquity, tho Kalpasitra has a largo number of conimontorica written on it. [ast of them ar in Sinskrit, tlough tho orrliost commontary on tho Satra, namoly tho Carni, is written in Prakrit. This Carni is utilised and followod by almost all tho subsoquent commentators. Antho Satra lind to bo moud out and explained beforo an audienco consisting of laymen, thora algo aroso a number of Gujrati and Hindi commentarios called thio Stabinking or tho Bilívabollins. Among tho Smskrit esminentorics, tho most important and porhaps tho carliost among tho orhnustivo commontaries, is tho l'amoyika callod Sundohnvişnuşadli, compasel byJinaprabhasazi of tho Kharatun Gaccha, in Sun. 1364. It Waing both the Satra and its Niryukti, which lattor consists of G8 G.ithis and is genorally ascribod to ·eX-o Biadabibu There are two Sanal rit commentaries written a little earlier than the Pañjkâ, but they are no better than brief explanatory notes The first is the Tippanaka of Prthvicandra, pupil of Devasena, conposcil beforo Sam 1292, which is the date of a Palm Ms no 326 in the Sanghavı Pada Bhandar, Patan Another Mo. of the Tippans, llamely no. 5 in box no 63 of the New Sangh Bhandar at Vakhathi Sheri, Patnn, 19 dated Sam 1307 The second of the two above-mentioned commentaries is the Durgapadanırukta, composed in Sam 132J by Vinayacandra, pupil of Ratnasımla The Granthāgra of the Tippana is 670, ndule that of thc Niruhta is only 418 Among the Sanskrit commentaries written after the Pañjikā, the following were composed by the teachers who belonged to the Tapā Gaccha -(1) Kiranavalı, composed in Sam 1628 by Dharma- Fagaragani, pupil of Vijayıdınasūri, (2) Kalpalată, composed in Sam. 1671 by Subbavijayagani, pupil of Hiravinyasúra, (3) Prıdıpık., composed in Sam 1674, by Sanghavijayagaņi, pupil of Vijayasenasuri, (1) Diphi, composed in Sam. 1677, by Jayavijayagaņı, pupil of Vimalaharsagani, (5) Kalpalata composed about Sam 1688, by Guņavijayaganı, pupil of Kamalavijayagani, (6) Subodhıkā, composed in Sim 1696 by Vinayavijay agamı, pupil of Kurtivijayagaņi, (7) Kaumudi, composed in Sam 1707 by Sintis igara, Pupil of Srutasāgaia, (8) Danıdıpıkā, composed in Sam. 1722 by Danavajaya, pupil ·of Saravijaya; (9) and Kalpabodhini, composed in Sam. 1788, by Nyāyasāgarn, pupil of Uttamasāgara. The following are by the teachers of the Kharatara Gaccha :-( 1 ) Maſijarī, composed in Sam. 1685, by Sahajakirtigaņi and Srīsāra, both pupils of Hemanandanagaņi; (2) Kalpalato, composed before Sam. 1699, by Samayasundaragani, pupil of Sakalacandra; ( 3 ) and Kalpadrukalikā, which was composed about the middle of the 18th century of the Vikrama era, by Lakşmivallabhagaņi, pupil of Lakşmtkirti. All these 12 commentaries are quite exhaustive and give many stories, illustrating particular points in the text. In addition to the above-mentioned commentaries and Tippanas, we have a number of Antarvãoyas or Antarvīcanās, which also are a sort of commentary, intended to explain the ritual in connection with the ceremony of the reading of the Kalpa Sūtra. Samayasundara, the author of the Kalpalata which is published along with the text in the present edition, was a pupil of Sakalacandra, who was himself a prominent pupil of the famous Jinacandra Sūri of the Kharatara Gaccha, who has greatly honoured at the Court of Emperor Akabor. Samaynsundara was a learned and voluninous writer who lived and wrote in the second half of the 17th century of the Vikrama era. The earliest dated work of his is Blīvasataka, 'a small poem in a hundred stanzas composed in Sam. 1641. The commentary on the Kalpasūtra is not-dated; but according to the Prasasti, it was ·composed during the spiritual reign of Jingrāja Sūri of the Kharatara Gaccha, who died in Saṁ. 1699. His Aştalakņārthi, also called Artharatnāyali, composed in Sam. 1646, shows his wonderful command of the Sanskrit language. It consists of a single line namely, 'rājāno dadate saukhyam', interpreted so as to yield eight lacs of different senses! An exhaustive list of Samayasundara's Sanskrit, Prakrit and Gujarati works and their dates is given at p. 60 of the Introduction to Dalal's Catalogue of the Mss. in the Jesalmir Bhandar published in the Gaek. O. Series, no. XXI, Baroda, 1923. His lucid Kālıkācāryakathā, which is published in the present edition, was composed in Sam. 1665. Besides his works on Jainism, Samayasundara is known to have written compientaries on two non-jain works namely, the Vrttaratnākara and the Raghuvamsa. The editor of this work, Muni Mangalasagara has evidently taken great pains in see it through the press. In the Preface, he tells us that he used seven manuscripts for the text and two more for the commentary. His aim however, seems to be only to give us what he believes to be the original and correct form of the text and the commentary. Shastri Hall, Bombay 7. H, D. VELANKAR. 25th June, 1939.

·ઉપોદઘાત ૧ કલ્પસૂત્ર खामिययं समावियग्यं । उपसमियव्यं उपसमावियध्वं । सुमइ संपुष्टणा बहुलेणं होयन्वं । जो उयसमइ तस्स अस्थि आराहणा। जो न उपसमइ तस्स नस्थि भारहिणा । तम्हा अप्पणा घेय उपसमिया । से किमाहु भंते ! उवसमसारं सु सामण्णं ॥ ક્ષમા આપવી, ક્ષમા લેવી; ઉપશાંત થ–પોતે ઉપશમ રાખવો, ઉપરાંત અન્યને કરવા-ઉપશમ અન્ય પાસે રખાવો, સુમતિ એટલે રાગદ્વેષરહિત બુદ્ધિ- પૂર્વક સારી રીતે પછા કરવી-નિર્મલ અને કુરક્ષપ્રશ્નથી આલાપ કરવો. જે ઉપશમ કરે છે–ફોધાદિ કાને શમાવે છે તેને (શાનદિની) અધિના થાય છે, જે ઉપશમ કરતો નથી તેને આરાઘના થતી નથી માટે આભાવ જ ઉપશમ કરો. હે પૂજ્ય શા હેતુએ આમ કરવું? (ગુરુ ઉત્તર દે છે) પ્રામાણ્ય-શ્રમણભાવ નિશ્ચયે ઉપામપ્રધાન છે. -પરસ (પત્ર ૨૬૮), કલ્પસૂત્ર-પષણાકલ્પસૂત્ર શ્વેતામ્બર જૈનોમાં પર્યુષણપર્વમાં દરવર્ષે આદરપૂર્વક વંચાય છે તેને બારસો ગાથાનું ગ્રંથપ્રમાણ હેઈ બારસા સૂર પણ કહેવામાં આવે છે. શ્રીભબાહુસ્વામીએ (વિચ્છિન્ન થયેલાં પૂવો પૈકી) નવમા પૂર્વના આઠમા અધ્યયનને ઉલ્ફત કરી કલ્પસૂત્રની ઘટના કરી એમ કહેવાય છે. આ રીતે તે સ્ત્રનું માહીઓ અને પ્રાચીન છે. ક, એટલે આચાર. સાધુઓનો કપ-આચાર દશ પ્રકારનો છે. તેનાં ટુંક નામ-અલત્વ, શિક, શય્યાતર, રાજપિંડ, કૃતિકર્મ, વ્રત, જ્યા, પ્રતિક્રમણ માસ અને પર્યુષણ-કલ્પ છે. આ સૂત્રમાં પર્યુષણને ખાસ સંબંધ હોઈ તે પર્યુષણ-કલ્પસૂત્ર કહેવાય છે. જૈન સાધુઓ પરિ- કાજક છે, સ્થળે સ્થળે સદા પરિભ્રમણ કર્યો કરવું એ તેમનો આચાર છે; પરંતુ વર્ષાકાલમાં બમણું કરવું દોષિત હેઈ એક ક્ષેત્ર-સ્થલે વાસ કરવો પડે છે તેને વર્ષવાસ કહે છે. પર્યુષણને વ્યુત્પત્તિ અર્થ કરીએ તે પરિ ઉપસર્ગ છે તેનો અર્થ સમસ્તપણે થાય છે, ઉષણ એટલે વસ. વિશેષ ·વખત સુધી-ખાસ કરી વર્ષાકાલમાં એક ક્ષેત્રે-સ્થલે વાસ કરવો તે પર્યુષણ પર્યુષણા વિશેષ વખત સુધી-નિરંતર ગમન-પરિભ્રમણ કરવું તેનું નામ પરિત્રજ્યા. આ પર્યુષણમાં પર્વના ૮ દિવસો નિયત થયા છે. તેનો છેલ્લો દિન-ભાદ્રપદ શુકલ પંચમી યા ચતુર્થી સંવત્સરી” કહેવાય છે? આ સૂત્રમાં ત્રણ અધિકાર બતાવ્યા છે -૧ જિનચરિત, ૨ સ્થવિરાવલી અને ૩ પર્યુષણ–સામાચારી. જિનચરિતમાં ૨૪ જિન-તીર્થંકરો પૈકી પહેલા અને છેલ્લા ત્રણનાં ટુંક વૃત્તાંતો છેલ્લેથી લઈને એટલે પહેલાં આસનઉપકારી છેલ્લા એટલે ર૪ મા શ્રી મહાવીરનું, પછી ૨૩ મા શ્રી પાર્શ્વનાથનું, પછી ૨૨મા શ્રીઅરિષ્ટનેમિનેમિનાથનું અને પછી ૧ લા શ્રીષભદેવનું એ ક્રમમાં આપેલ છે. તે ચારે ચરિતમાં દરેકના જીવનનો વિસ્તાર નથી, સર્વમાં તે દરેકના ચવન, જન્મ, દીક્ષા, કેવલજ્ઞાન અને નિર્વાણ થયાના દિનો અવશ્ય આપેલ છે. તેને પવિત્ર અને સ્મરણીય દિન ગણું “કલ્યાણક’ દિન કહેવામાં આવે છે. વિરાવલીમાં શ્રી મહાવીર સ્વામીની પરંપરામાં તેમના ગણધરોથી માંડીને શ્રીદેવર્ધ્વિગણિ સુધીમાં જે સ્થવિરો-પ્રભાવશાલી આચાય થયા તેમને નામનિર્દેશ ગોત્રદિસહિત કરી તેમનું સ્મરણ કરેલ છે. (પત્ર ૨૩૭ સુધી.) પછી આ વૃત્તિમાં વૃત્તિકાર સમયસુંદરજીએ બીજા પણ સ્થવિરો પોતાને લાગ્યા તે નામે–આર્યરક્ષિત, વૃદ્ધવાદિ અને સિદ્ધસેન, હરિભક, બપ્પભદિ, પાદલિપ્ત, મલયગિરિ, હેમચંદ્ર, રતપ્રભ, માનદેવ, માનતુંગ, અભયદેવ, દેવ, શાંતિ, ઝવદેવ, વાદિદેવ નામના આચાર્યો-સૂરિ ગણાવ્યા છે ને છેવટે ત્રણ કાલિકાચાર્યનાં નામે આપી લખ્યું છે કે ત્રીજા કાલિકાચાર્ય વિરનિર્વાણથી ૯૭ વર્ષે અને વિ. સં. પર૩ માં થયા કે જેમણે પર્યુષણ પર્વ ભાદ્રપદ સુદિ પાંચમમાંથી ચોથમાં પ્રવર્તાવ્યું. તેમને વિશેષ સંબંધ પોતાની રચેલી કાલકાચાર્યકથામાંથી જુદો જોઈ લેવો. (પત્ર ૨૪૧.) પર્યુષણ–સામાચારીમાં શ્રમણ-સાધુઓને જાણવા અને પાલવા યોગ્ય સામાચારી-ક્રિયાઓ-વિધિઓ છે કે જેને આ વૃત્તિકારે અડાવીસ વાતની ૨૮ સામાચારી તરીકે જણાવી છે. (પત્ર ૨૪ થી ૨૮૧.) તેમાં ખાસ ૨૪ મીમાં શ્રમણને પરસ્પર ક્ષામણાધિકારરૂપે જે મૂળસૂત્ર છે તે આ વક્તવ્યના આરંભમાં મૂકેલું છે. તે જૈન સાધુઓ જ માટે નહિ, પણ સર્વ માટે–સમસ્ત જગતના માનવા માટે એક મહાન ઉપદેશ છે. Forgive ન રાખો, શાંત રાખો ને આપો. and Forbear-મા આપો, સહન કરો-એટલુંજ નહિ, પરંતુ ક્ષમા સામાપાસેથી લ્યો, ક્ષમા આપતાં ને લેતાં મનમાં કંઈ પણ ક્રોધાદિ વિકાર ·વૃત્તિકારે આ ત્રણ અધિકારને નવ વ્યાખ્યાનોમાં વિભક્ત કરેલા છે. (૧) પંચપરમેષ્ટિ નમસ્કાર અને શ્રીમહાવીરસ્વામીના સંક્ષેપે કલ્યાણકો પત્ર (૧૨) ૨૮ (૨) શ્રીમહાવીરદેવનાં વન અને ગાંપહાર કલ્યાણક પત્ર ૪૯ (૩) તેમની માતાને જન્મ પહેલાં આવેલ ૧૪ સ્વપ્રો પત્ર ૭૧ (૪) તેમનું જન્મકલ્યાણક પત્ર ૧૦૪ (૫) તેમનાં દીક્ષા, કેવલજ્ઞાન અને નિર્વાણ-કલ્યાણકો, પત્ર ૧૬૦ (૬) શ્રી પાર્શ્વનાથ અને શ્રી નેમિનાથનાં પાંચ પાંચ કલ્યાણકો, પત્ર ૧૮૫ (૭) અંતરકાલ અને શ્રી ઋષભદેવનાં પાંચ કલ્યાણકો, પત્ર ૨૧૪ (૮) સ્થવિરાવલી, પત્ર ૨૪૧. તે વ્યાખ્યાન અને જણાવ્યું છે કે વિરાવલી પછી વખત હેય તે કાલિકાચાર્યકથા વાંચવી ૯) પર્યુષણમાં સાધુસામાચારી. પત્ર ૨૮૧. ૨ “કલ્પલતા વૃત્તિ મૂલ ગ્રંથના અર્થ બતાવીને, ગ્રંથકર્તાનો આશય સમજાવીને, તેમાં રહેલી ગૂઢતાનો ઉકેલ કરીને, તે ગ્રંથને સ્પષ્ટ અને સુગમ કરવા માટે નિરૂક્ત (પદભંજન), પર્યાય, ટિપ્પન, ચૂર્ણિ, અવચૂર્ણિ, ભાષ્ય, ટીકા, વૃત્તિ એમ જુદાં જુદાં લગભગ સમાનાર્થ નામ આપી વિવરણ-વિવેચન કર્તાથી અન્ય વિદ્વાનો કરે છે. આમ કરવામાં પ્રસ્તુત અપ્રસ્તુત પ્રત્યે દૃઢ લક્ષ રહેતું નથી, કથા આડકથા વગેરે ઉમેરવામાં આવે છે તેથી ઘણી વખત મંદિર કરતાં કળશ મેટો” એવું બની જાય છે. આ ટીકાઓનાં ખાસ નામો જેવાં કે અથવબોધિકા, દીપિકા, પ્રદીપિકા, ટીકાકારો આપે છે. પ્રાકૃત ભાષા- પ્રચલિત લોકભાષા તસ્વરૂપે મટી ગઈતેનો અભ્યાસ ઓછો-નહિવત થયો, સંસ્કૃત કે જે મૃતભાષા હતી તેને ગીર્વાણ ભાષાતરીકે ખૂબ અભ્યાસ ચારે બાજુ વધ્યો એટલે જમાનાના બળે પ્રાકૃત ગ્રંથો પર સંસ્કૃત વૃત્તિ-ટીકા રચાતી ગઈ કલ્પસૂત્ર આર્ષ પ્રાકૃતમાં છે, અને તે પર આ સંસ્કૃત વૃત્તિ છે. આ વૃત્તિ રચવામાં જે હેતુ છે તે સંબધી કત્તના શબ્દો એ છે કે કતપસૂત્રનાં નવ વ્યાખ્યાને જુદા જુદા ગ્રંથને અનુસારે સ્પષ્ટ રીતે સુગમ અને સુબોધ કરીને હું કહું છું કે જેથી આ પુસ્તક વ્યાખ્યાન વેળાએ પાસે હોય-હાથમાં હેય તે ન તો સૂત્રની, ન અવસૂરિની, ન વૃત્તિની કે ન તે અન્ય પાનાની જરૂર પડે. (ગ્રંથારંભના શ્લોક ૨ અને ૩.) “કેટલાક અલ્પબુદ્ધિને ઘણું ઉપાય કરવા છતાં સભા સમક્ષ કલ્પસૂત્રનું વ્યાખ્યાન કરવું દુષ્કર થાય છે તેથી તેમના પર અનુકંપા કરીને આ સુગમ “કલ્પલતા” મે રચી છે કે જેથી આ એકમાંથી જ તે કહી શકાય.” (અંત પ્રશસ્તિના લોક ૧૫, ૧૬) જે ઇચ્છો તે સર્વ મળે એમ આ વૃત્તિમાં કર્યું છે એ બતાવવા કર્તાએ વૃત્તિનું નામ “કલ્પલતા” રાખ્યું લાગે છે.

·ખરતરગચ્છમાં શ્રી મહાવીર પ્રભુના ચ્યવન, જન્મ, દીક્ષા, જ્ઞાન અને નિર્વાણ એ પાંચ ઉપરાંત ગભીપહરણને એક વધુ ગણી તેમનાં છ ક યાણક સ્વીકારવામાં આવે છે અને વૃત્તિકાર તે ગચ્છના હોઈ તેમણે પણ તેજ મતવ્ય સ્વીકારી પ્રથમ સૂત્રનો ત૬ોગ્ય અર્થ કર્યો છે, પણ તેના પર તેમણે વિશેષ વિવેચન આ વૃત્તિમાં કર્યું નથી, જ્યારે તે પૂર્વે એટલે સં. ૧૬૨૮ મા કપરિણાવલીમા તપાગચ્છના શ્રીધર્મસાગર ઉપાધ્યાયે રચેલી ટીકા, કે જેનો ઉલ્લેખ સમયસુદરજીએ બે સ્થલે (કપલતા પત્ર ૧૩૦, ૨૮૦) કર્યો છે એટલે કે જે પોતે જોઈ છે તેમાં ગર્ભાપહાર- 'દિનને એક કયાણક ન ગણવામા શા કારણે અને આધાર છે તે બતાવવામાં ઘણું વક્તવ્ય કર્યું છે, તે કોઈને એમ પ્રશ્ન થાય કે આ કર્તાએ શા માટે તે સંબંધીના વાદપર મૌન સેવ્યું હશે ? આનો ઉત્તર પણ કોઈ એવો આપે કે તેઓ પોતે ખડનમડનમાં ઉતરવાની વૃત્તિવાળા નહીં હોય, અને ખાસ કરીને પર્યુષણ પર્વમા જે સૂત્રની વાચના થાય તે સૂત્રપર વૃત્તિ લખતાં તે પવિત્ર દિવસોમાં ખડમડનને વાદ ખડો કરી અશાત. વાતાવરણ ઉભું કરવું એ ઈષ્ટ નહિ એમ પોતાને લાગ્યું હશે, તેથી મૌન સેવ્યું હશે, પરંતુ મને લાગે છે કે તે વાદના ખડનમડનમાં પોતે આ વૃત્તિની પૂર્વે સ. ૧૬૭૨ મા પૂર્ણ કરેલા પોતાના “સામાચારીશતક' માં ઉતરીને પોતાના ગચ્છના મતવ્યનુ મંડન કરી શકાય તેટલા વિસ્તારથી પણ સૌમ્યપણે કરી નાખ્યું હોઈ અહીં તેનું પુનર્કથન કરવું એ પિષ્ટપેષણ થાય તેથી આ વૃત્તિમાં લાંબુ વિવેચન કર્યું નથી. જે સૂત્રના અર્થમાથી પાંચ અને છ કલ્યાણકનો વાદ ઉપસ્થિત થયો છે તે કલ્પસૂત્રમાં પ્રથમ “નમસ્કાર કહ્યા પછી તુરતજ આવતું સૂત્ર છે – ને કાલે તે સમયે શ્રમણ ભગવાન મહાવીરનાં પાચ હસ્તોત્તર (ઉત્તરાફાલ્યુની નક્ષત્રમાં) થયાં-નામે હતોત્તરામાં (દેવલોકમાથી) ચુત થયા અને સ્ત્રીને ગર્ભમાં ઉત્પન્ન થયા, હસ્તોત્તરામાં ગર્ભમાથી ગર્ભ સંત થયો-ગર્ભાપહાર થયો, હસ્તોત્તરામાં જન્મ થયો, હસ્તોત્તમા મુડિત થઈને ગૃહવાસમાથી અમારત્વ પામ્યા–સાધુદીક્ષા લીધી, હસ્તોત્તરામાં અનત, અનુત્તર-અનુપમ, નિર્યાબાધબાધારહિત, નિરવરણુ-આવરણ વગરનું, ઉસ-સમસ્ત, પરિપૂર્ણ પ્રધાન એવું કે વવજ્ઞાન- દર્શન સમુત્પન્ન થયું, સ્વાતિ (નક્ષત્ર)મા ભગવાન પરિનિવૃત્ત થયા-નિર્વાણ પામ્યા ૧ આ પ્રમાણે હસ્તોત્તરા નક્ષત્રમાં વન–ગર્ભ, ગર્ભાપહાર, જન્મ, દીક્ષા અને કેવલજ્ઞાન થયાં ને સ્વાતિમાં નિર્વાણ થયું, એમાં રચવનાદિસાથે ગર્ભાપહાર આવ્યો તેથી આવનાદિ કલ્યાણક છે તો તેને પણ કયાણક ગણવે, કારણ કે સંદેહવિષૌધિ ટીકામાં કહ્યું છે કે સમયૌ શીર- ·નાના વ જનાવો ત્યારે દેખર તો પોષિપાં વાળમક્ષ આમ છ કલ્યાણકનો મત ખરતર- ગરછમાં છે, જ્યારે તપાગચ્છવાળા પંચકલ્યાણક જેમ સર્વ તીર્થકરોના તેજપ્રમાણે શ્રી મહાવીરતીર્થંકરનાં છે એ અભિપ્રાયના છે. પોતાના સામાચારી-શતકમાં (પત્ર ૧૬ થી ૧૯) સમયસુંદરજી જણાવે છે કે-“(૧) આચારાંગ દ્વિતીય શ્રુતસ્કંધમાં ભાવનાધ્યયનમાં યવન, ગર્ભાપહાર, જન્મ, દીક્ષા, જ્ઞાનોપત્તિ હોરા નક્ષત્રમાં અને નિર્વાણ સ્વાતિ નક્ષત્રમાં થયાનું કથેલું છે. તે જ પ્રમાણે સ્થાનાંગસૂત્રના પાંચમા સ્થાનના પ્રથમ ઉદ્દેશકમાં પણ જણાવેલું છે. તે બને સૂત્રની વૃત્તિઓમાં તે પ્રમાણે અર્થ કરેલો છે. દશાશ્રુતસ્કંધની ચૂણિમાં આઠમા અધ્યયનમાં ઉક્ત અનાદિ છ વસ્તુ ભગવાન વર્લ્ડમાનસ્વામીની થઈ એમ દર્શાવ્યું છે. આમ “સ્થાન” કે “વસ્તુ કથેલ છે. પણ તે છને છે કરયાણક ક્યાંય કહેલ છે? ઉત્તરમાં “હા” તેની શાખ છે કે પૃથ્વીચંદ્રસૂરિએ પર્યુષણા-કલ્પ-ટિપ્પનમાં હસ્તત્તરાને બહુવચનમાં મૂકેલ છે તે બહુ કલ્યાણકની અપેક્ષાએ એમ જણાવ્યું છે; પુનરપિ પર્યુષણકપાધ્યયનનું નિરૂક્ત કે જે વિનયે (વિનયચંદ્ર) સૂરિએ સં. ૧૩૨૫ માં રચેલું તેમાં પણ તેજ પ્રમાણે જણાવી છનાં નામ જણાવ્યાં છે. એ રીતે (સ. ૧૩૬૪ માં અયોધ્યામાં રચેલી) કલ્પસૂત્ર પરની સંદેહવિધિ નામની ટીકા(ખરતરગચ્છીય)માં જિનપ્રભસૂરિએ છ કલ્યાણક એવા ચોખ્ખા શબ્દો વાપર્યા છે. આને સંમતિ આપનાર ગુણચંદ્રકૃતિ પ્રાપ્ત વીરચરિત્ર, પ્રવચનસારોદ્વાર અને આવશ્યકસૂત્રવૃત્તિ પ્રમુખ ગ્રંથો અવલોકવા. (૨) બીજી બાજુ હરિભદ્રસૂરિના પંચાશકસૂત્રમાં અને તે પર અભયદેવસૂરિએ રચેલી ટીકામાં શ્રી મહાવીર પ્રભુના ગર્ભાપહરણ દિનનો ઉલ્લેખ ક્યવગર તે સિવાયના અન્ય પાંચ પ્રશસ્ત દિન (કલ્યાણક) સ્પષ્ટ રીતે જણાવ્યા છે. આ છાનો નિષેધ કરનારું કથન નથી, છતાં તેમનો અભિપ્રાય બહુશ્રત જાણે. (વિશેષ ત્યાં જોઈ લેવું.) શ્રીધસાગર ઉપાધ્યાયે કિરણાલીમાં (પત્ર ૧૧ થી ૧૩) કંઈક ઉગ્રતાથી પંચકkયાણકવાદની તરફેણમાં કહેલું છે તેમાંથી કટુતા દૂર કરી સારભાગ અત્ર આપવામાં આવેછે પર્યાયાકલ્પચૂર્ણિ તથા દશાશ્રુતચુર્ણિમાં શ્રીવીરના વનાદિ છને “વસ્તુ” એમ કહીને જણાવેલ છે કે "પંચ હત્યુત્તરે–એટલે હસ્તોત્તર નક્ષત્રમાં ચ્યવનાદિ પાંચ વસ્તુ બની છે, નહિ કે “કયાણકો. એમ જો ન હોય તે જંબૂદીપ-પ્રાપ્તિસૂત્રમાં શ્રીકૃષભ- દેવના ચરિત્ર સંબંધે છે જરૂamર્દૂિ સામિલે જે ર” જણાવેલું છે, એટલે ૧ ચ્યવન, ૨ જન્મ, ૩ રાજ્યાભિષેક, ૪ દીક્ષા ·૫ જ્ઞાન–એ પાચ શ્રી ઋષભદેવને ઉત્તરાષાઢા નક્ષત્રમા થયા અને પરિનિર્વાણ અભિજિત નક્ષત્રમા થયુ આમા ઉત્તરાષાઢામા થયેલ પાચ વસ્તુ” મા રાજ્યાભિષેકને બતાવેલ છે, છતાં તે રાજ્યાભિષેકદિનને કલ્યાણક-દિન નથી ગણી શકાતે શ્રીહરિભદ્રસૂરિ જેવા મહાસમર્થ પ્રાચીન આચાર્યના યાત્રાપાશમા અને તે પરની શ્રીઅભયદેવસૂરિની ટીકામાં પ્રભુના શ્રી મહાવીરના પાચ કલ્યાણક તિથિ, પક્ષ, માસ આપીને ગણવેલ છે ને તેમા ગર્ભાપહારનો દિન કયાણક તરીકે નિર્દિષ્ટ કર્યો નથી આમ તપાગચ્છના પચફયાણકવાદનુ મત છે, અને બીજી બાજુ ખરતરગચ્છને કલ્યાણકવાદ છે મૂળ સૂત્રમા “કલ્યાણક એવો શબ્દ નથી, અમુક નક્ષત્રમાં શું બન્યું તે જણાવ્યું છે એવનાદિ સાથે ગર્ભાપહાર ગણાવ્યો માટે વનાદિને કલ્યાણક ગણીએ તો ગભપહારને પણ કયાણક ગણવો જોઈએ, એમ એક કહે છે તો બીજે કહે છે કે અમુક નક્ષત્રમાં ચ્યવનાદિ બન્યું અને તે જ નક્ષત્રમાં ગર્ભપહાર અન્યો શ્રેય તેથી સાથે સાથે જણાવાય, તેથી વનાદિની કલ્યાણકની કોટિ ગર્ભાપહારને પ્રાપ્ત થતી નથી આમ અર્થભેદ કરી તેપર માન્યતભેદ ખડે થયો છે, માન્યતા- ભેદને લઈને હૃદયભેદ-લેશ, ગાલિપ્રદાન, તિરસ્કાર, શબ્દ સચાન થવા ઘટે આમાં સિદ્ધાતભેદ જણાતો નથી, અનુદારતા અસહિષ્ણુતાને સ્થાન નથી પચમી-ચતુથવાદ-પર્યુષણ પર્વને અત્યદિન-સાવત્સરી પર્વ ભાદ્રપદ શુદ પચમી છે, પણ કાલિકાચાર્યજીએ અમુક કારણવશાત્ શાસન શોભા અને હિતાર્થે તે ફેરવી ચતુર્થીમા તેનું પ્રવર્તન કર્યું, આ ચતુર્થીમા ખરતર અને તપા એ બંને ગચ્છો માને છે, જ્યારે અચલગચ્છ આદિ પચમીમાં માને છે ધર્મ પક્ષો પાડવાનું શિખવતો નથી જુદી જુદી માન્યતાઓ પર વાડા-પક્ષો ઉભા કરવા એ ધર્મનો દુરૂપયોગ ગણાય એવા દુરૂપયોગથી ધર્મને અલગ રાખવો ઘટે ધાર્મિક સંસ્થાઓમાં સકુચિત માનસ કાર્ય કરે છે ત્યારે ઝઘડા ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેથી ધર્મ વગોવાય છે--અવહેલના પામે છે આવા ઝઘડાથી ત્રાસીને ધર્મને ખુદને નકામો–નિરર્થક ગણવાની વૃત્તિ કેટલાકની થાય છે તે પણ અયોગ્ય છે ધર્મ માનવજીવનમાં મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે દરેક મનુષ્યની પ્રકૃતિમાં જ ધર્મના બીજ રહેલા છે એ ધર્મબીજનો વિકાસ મનુષ્યને ઉદાત્ત, વિશાલહૃદયી અને સુસસ્કારી બનાવવામાં અને તેવો ને તેવી વ્યક્તિગત અને સમૂહગત જીવનમાં સદોદિત રાખવામાં પ્રબલ કારણભૂત થાય છે. જૈન ધર્મ તો રહ્યો અને કાતવાદી- ·સર્વ દ્રષ્ટિબિંદુઓને નજર સમીપ રાખી દરેક વસ્તુ કે અભિપ્રાય સુસંગત અને ન્યાયપૂર્ણ નિર્ણય કરનાર, અને તેથી જુદી જુદી માન્યતાઓનું પૃથક્કરણ કરી સમીકરણ શોધનારો તે માન્યતાને વિરોધપક્ષની કક્ષામાં મૂકવાની સંમતિ આપે જ નહિ. વૃત્તિકાર સમયસુંદરજી પોતે જ “સામાચારી-શતક'ની અતપ્રશસ્તિમાં સ્પષ્ટ કહે છે કે – जैना गच्छा जगति यहयो भिन्नभिन्नाभिधाना, मिनापारा निजानिजमतं स्थापयन्ति प्रमाणम् । गच्छाधीशाः भुवनिगदिता संमति दर्शयन्ति, सद्व्यामोहो न भपति कथं ? यद् जिनाशैव सत्या ॥ -જગતમાં જુદાં જુદાં નામના, જુદા જુદા આચારવાળા જેન ગો ઘણું છે, તે પોતપોતાના મતનું પ્રમાણ તરીકે સ્થાપન કરે છે, તે ગચ્છના અધિપતિઓ આગમમાથી પાડો કાઢી સંમતિ દર્શાવે છે. પછી ગનો વ્યામોહ કેમ ન થાયખરી રીતે જિનાજ્ઞા જ સત્ય છે. વળી ગુજરાતી ભાષામાં આલોચના–સ્તવનમાં તેઓશ્રી હૃદયના ખરા ઉદ્દગાર પોતાના સમયની સ્થિતિ પર નીચેના શબ્દોમાં કાઢે છે – દૂધમ કાલે દોહિલોજી, ગુરુસંયોગ, પરમારથ પ્રીછે નહિ, ગડર-પ્રવાહી લોક જિનધર્મ જિનધર્મ સહ કહે , થાપે અપણુજ વાત, સામાચારી જુઈ જુઈજી, સંપાય પડ્યાં મિથ્યાત જાણે અજાણપણે કરીજી, બોલ્યા ઉRાત્ર બોલ, રતને કાગ ઉડાવતા, હાય જનમ નિટોવા જૂદી જૂદી માન્યતા હોય, ભિન્ન ભિન્ન આચાર-સામાચારી હોય, છતાં પોતપોતાની માન્યતા ને સામાચારી રાખી–જાળવીને અન્ય માન્યતા છે. સામાચારી રાખનાર પ્રત્યે દ્વેષ, તિરસ્કા ઈષ્ય, વિરોધ, શત્રુતા ન જ હોવાં જોઈએ, કારણ કે ઉપશમપ્રધાન શ્રમણ્ય છે. આ કલ્પલતા વૃત્તિનો રચનાસંવત કર્તાએ ખાસ આપ્યો નથી, પણ અંતની પ્રશસ્તિમાં એમ જણાવેલું છે કે (૧) શ્રીજિનરાજસૂરિના રાજયમાં (ગચ્છનાયકપદ સં. ૧૯૭૪ ને સ્વર્ગવાસ સં. ૧૬૯) અને જિનસાગરસૂરિના યૌવરાજ્યમાં–તે બંને ગુરુના પ્રસાદથી તે વૃત્તિ કરી. ઉત જિનસાગરસૂરિ સે. ૧૯૭૪ થી બાર વર્ષ જિનરાજસૂરિની આજ્ઞામાં તેમના યુવરાજ તરીકે રહ્યા ને પછી અલગ પડી તેમણે સં. ૧૯૮૬ માં લવાર્ષિય ખરતર શાખા કાઢી-એટલે આ વૃત્તિ સં. ૧૯૮૬ પહેલાં રચાઈ એ નક્કી થાય છે. હવે વિશેષ ચોક્કસ વર્ષ તે પ્રશસ્તિની બીજી હકીક્તપરથી નિર્ણત થઈ શકે છે. (૨) લૂણકર્ણસર ગામે પ્રારંભી અને એક વર્ષમાં રિણીનગરમાં પૂર્ણ કરી _આ વાતનું પગેરું કાઢતાં જણાય છે, ·કે લૂણકર્ણસરમા પોતે સ ૧૬૮૪ માં હતા ને ત્યાં સંસ્કૃતમાં દુરિયસમીર વૃત્તિ, અને ગુજરાતીમાં સંતોષ છત્રીશી રચી, ને પછીના વર્ષમાં એટલૈ સે ૧૯૮પ મા રિણીમાં યતિ-આરાધના રચી એ તે તે થે અને પોતે દર્શાવ્યું છે, આ પરથી નિર્વિવાદપણે સિદ્ધ થાય છે કે આ વૃત્તિનો આરંભ સ ૧૬૮૪ મા કરી એક વર્ષની અંદર એટલે સ ૧૬૮૫ મા તેની સમાપ્તિ કરી કલ્પસૂત પરની મુકિત થયેલી ટીકાઓ સાત છે ૧ સંદેહવિપધિ (પ્ર હીરાલાલ હંસરાજ કે જેણે તેના કર્તા ખરતરગચ્છના જિનપ્રભસૂરિનું નામ મૂકયુ નથી ને તેની અતપ્રશસ્તિ કે જેમાં રચનાસ્થળ અયોધ્યા અને રસ્થા સંવત ૧૩૬૪ આપેલ છે તે ઉડાડી દીધી છે ) ૨ ધર્મસાગરકૃત કડકિરણ વલી (પ્રઢ ભાવનગર શ્રીઆત્માનંદ સભા), ૩ વિનયવિજયકૃત કાસુબોધિકા (પ્ર. એ સભા તેમજ દે લાટ નં. ૭, ૬૧, મફતલાલ ઝવેરચન્દ વગેરે) લક્ષ્મીવવભકત કલ્પદ્રુમકલિકા ટીકા (પ્ર. વેલજી શિવજી) પ સંઘવિજયકુત પ્રદીપિકા ૬ જયવિજયકૃત દીપિકા ૭ શ્રતસાગરઃ કૌમુદી ૩ વૃત્તિકાર સમયસુંદર तेषा शिष्या मुरया वचनकलाकविकलासु निष्णाता । तर्क-च्याकृति-साहित्य-ज्योति-समय-तत्वविद ॥ प्रज्ञाप्रकर्ष 'माग्याटे' इति सत्य व्यधायि य । येषा हस्तात् सिद्धि सताने शिष्यशिष्यादौ ॥ अष्टलक्षानर्थानेकपदे प्राप्य ये तु निग्रन्था । ससारसकलसुभगा विशेषत सर्वराजानाम् ॥ - (સક્લચક ગણિ)ના મુખ્ય શિષ્ય (સમયસુંદર) વચનકલા અને કવિકલામાં નિષ્ણાત, તર્ક, વ્યાકરણ સાહિત્ય, જ્યોતિષ, અને આગમના તત્વના જાણનાર હતા તેમણે પ્રજ્ઞા પ્રકર્ષ પોરવાડમા જ એ વિઘાન સત્ય કર્યું, તેમના હસ્તથી શિષ્યશિખ્યાદિ સતાનમા સિદ્ધિ મળે, તે નિન્ય એક પદના આઠ લાખ અર્થ કરવાથી વિશેષ કરી સમ્રા(અકબર)ને સંસારમાં સૌથી સુભગ જણાય –મુખ્ય શિષ્ય હનનત મધ્યાહૂન વ્યાખ્યાન પદ્ધતિ સ ૧૬૭૩, અગમ અર્થે અગાહ, સયમુખ સાચો હતો જેણે પ્રરૂપીયો, શિરૂઓ ગુરુ ગજોહુ, પરિવાર પૂરો હો જેહનો પરગડો કીધો કિયા-ઉદ્ધાર, સવત સોલે હો ઘણું સમે, ગૌતમને અણુહાર, પચાચાર પાલે હો ઘણુ વલી ખપ કરે -હર્ષદનના પ્રશિષ્ટ સમકાલીન રાજસોમ સ ૧૭૦ર પછી (એ જે કા. સંગ્રહ) ફ્રાન-પાધિ પ્રબોધવા રે, અભિનવ સરિહર પ્રાય, કુમુદચકે ઉપમા વહેરે, સમયસુંદર કવિરાય -પ્રશિષ્યના પ્રશિષ્ય વિનચકૃત ઉત્તમકુમાર રાસ સ ૧૭૫૮ ·આ વૃત્તિના રચનાર સમયસુદરજી જૈન શ્વેતામ્બર સંપ્રદાયના ખરતરગચ્છમાં એક પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન થયા તેમના વિષે મેં વિસ્તારથી લખ્યું છે.. (જૈ. સા. સંશોધક ખડર અક ૩-૪, આ. કા. મ. મૌ ૭) અને યુકમા કહેવાનું છે કે મારવાડના સાચોર ગામમાં પોરવાડ વણિક જ્ઞાતિમા શા રૂપસીને ત્યાં લીલાદેથી તેમનો જન્મ થયો જેમણે આચાર્ય અને ગચ્છનાયકનાં પદ સ ૧૯૧૨ માં પ્રાપ્ત કર્યો, એ જિનચંદ્રસૂરિએ સ્વહસ્તે તેમને લઘુ દીક્ષા આપી અને પોતાના પ્રથમ સ્વહસ્તદીક્ષિત શિષ્ય સકલચદ્ર ઉપાધ્યાયના શિષ્યતરીકે રાખ્યા (સ ૧૬૧૨ પછી ને સ ૧૬૪૧ પહેલા) તેમના વિદ્યાગુ વાચક મહિમરાજ (પાછળથી થયેલા જિનસિંહસૂરિ) અને વાચક સમયરાજ હતા (જુઓ તેમની અર્થ રત્નાવલીની પ્રશસ્તિ આય ૨૮ श्रीजिनसिंह मुनीश्वर-पाचकवर समयराजगणिराजाम् । मद्विबैकगुरणामनुप्रहो मेऽय विज्ञेयः ॥ [ કર્તા આ વૃત્તિનો પ્રારંભ દીક્ષાગુરુ અને જ્ઞાનગુરુ બંનેને પ્રણામ કરીને કરે છે] તેમણે તર્ક, વ્યાકરણ, સાહિત્ય, જ્યોતિષ અને આગમનો અભ્યાસ ઘણી કાળજીથી સતત ચાલુ રાખી તેના ફલરૂપે સસ્કૃતમા ગ્રંથો અને ગુજરાતી ભાષામાં કાવ્યો રચ્યા પ્રથમ પુસ્તક ભાવશતક સંસ્કૃતમા સ ૧૯૪૧ માં રચ્યું તે વખતે તેમની વય ઓછામાં ઓછી સોલ વર્ષની અને વધુમાં વધુ ૨૧ વર્ષની ગણી શકાય આ અને બીજા સસ્કૃતમાં રચેલા ગ્રંથોની સૂચિ આદિના નિવેદનના પત્ર ૩ મા આપી છે. તેમાં સુધારો વધારો એ કરવાનું રહે છે કે સામાચારીશતકનો પ્રારંભ સ ૧૬૬૮ માં કરી સમાપ્તિ કર્યાનો દર્શાવેલો સે ૧૬૭ર છે એટલે તે રચી પૂર્ણ કરવામાં ત્રણ વર્ષનો ગાળો ગયો ત્યા સવત્ વિનાના જણવેલ ચાર ગ્રથો પૈકી ત્રણના રચ્યા-સવત મળે છે–સમસ્મરણવૃત્તિ (નામે સુખબોધિકા) સ ૧૯૯૫ પાલણપુરમા, દુરિયરયસમીર વૃત્તિ એટલે જિનવલભસૂરિકૃત વીરચરિત્રસ્તવ પર વૃત્તિ સ ૧૮૪ લુણકર્ણસરમા, અને આ કપસૂત્રપરની કપલતા નામની વૃત્તિનો પ્રારભ સ ૧૬૮૪ માં લુણકર્ણસરમાં અને પૂર્ણ કર્યાનો સંવત્ ૧૬૮૫ રિમા છે રઘુવરાટીકા સ ૧૬૯૫ (જેસલ સૂચી) બદલે સ ૧૮૨ મા (નાહટા પ્રમાણે) રચાઈ ત્યા ઉમેરવાના ગ્રંથો એ છે કે -સવવાળા ગાથાલક્ષણ સ. ૧૬૭૩ મેડતામાં, ભક્તામરસુબોધિની વૃત્તિ સ ૧૯૮૭ પાટણ, તથા સંદેહદોલાવલી–પર્યાય સ ૧૬૯૩ અમદાવાદમા, અને સવત વગરના સારસ્વતરહસ્ય, વિમલયમલસ્તુતિવૃત્તિ, અલ્પ- બહુગતિસ્તવ સ્વોપર્સટીકા, વાભદાલકારવૃત્તિ અને પ્રશ્નોત્તરસારસગ્રહ-પદવિચાર. (જુઓ શ્રીનાહટાકૃત જિનચંદ્રસૂરિ પૃ ૧૬–૧૭૧) ·->-6-6-9-6K-------* લોકભાષામાં ગુજરાતીમાં તેમણે અનેક રાસ, ચોપાઈ સ્તવન, સ્વાધ્યાય-સઝાય, પદ આદિ રચ્યાં છે કે જેની વિગતવાર સૂચિ માટે જુઓ મારો “જૈન ગુર્જર કવિઓ' ભાગ ૧ પૃ. ૩૩૧ થી ૩૯૧ અને ભાગ ૩ પૃ. ૮૪૬ થી ૮૭૫. તેમાં સીતારામ ચોપાઈનો રસ્યા સંવત ૧૬૮૭ આપેલ છે તે ભૂલ છે–તે મેડતામાં રચાઈ કે જ્યાં નલદમયંતી ચોપાઈ સ. ૧૬૭૩ માં રચાઈ છે કે જેના આગ્રહથી તે રચાઈ તેના સગાના આગ્રહથી સીતારામ ચોપાઈ રચાઈ છે તેથી તેનો રચના સવત ૧૭૩ જોઈએ. તેમની આ ભાષાકૃતિઓ જોતાં તેઓ પોતાના જમાનામાં એક સારા કવિ હતા એમ સ્પષ્ટ જણાય છે. તેમની શિષ્ય પરંપરામાંથી એકે તેમને “કવિરાય” કહ્યા છે તે યથાર્થ છે. આમ છતાં તેમની મોટી કૃતિઓ- માંથી માત્ર એક કૃતિ નામે ચાર પ્રત્યેકબુદ્ધ રાસ-ચોપાઈ બે પ્રકાશક હાથે મુદ્રિત થયેલ છે (પ્ર. ભીમશી માણેક અને આ કામ મૌ. ૭) શક અને લજાનો વિષય છે કે તેમની બીજી કૃતિઓ પ્રજા સમક્ષ મૂકાઈ નથી. પુસ્તક પ્રકાશિની સસ્થાઓ જૈન સમાજમાં ઘણું છે છતાં તે પૈકી કોઈનું આ પ્રત્યે લક્ષ ગયું નથી. હજુયે તે ચેતશે ? અને આ કવિની કૃતિઓને પ્રકાશમાં લાવશે ? આ કવિએ તે મરતાં સુધી કાવ્ય, પદો વગેરે રચ્યાં જ કર્યો છે, છતાં તેના વારસોએ-આપણે તે પર દૃષ્ટિ પણ ફેરવી નથી !! “જાગ્યા ત્યાથી સવાર' ગણું આ અને આવા બીજા નામી જૈન કવિઓનું ગુર્જર પઘ-સાહિત્ય બહાર પાડી તેમના પ્રત્યેનું ઋણ અદા કરવા માટે આપણા શ્રીમતે આપણી સાહિત્યસમિતિઓ કટિબદ્ધ થશે અને જૈનેતર ગૂજરાતી કાવ્યસામગ્રી સાથે તેનો મુકાબલો કરાવશે. સં. ૧૯૪૯માં ખરતરગચ્છના નાયક શ્રી જિનચંદ્રસૂરિ સાથે આપણા નાયક લાભેર ગયા હતા તે વર્ષમાં અકબર બાદશાહે કાશ્મીરમાં બીજી વખત ચડાઈ લઈ જવાની તૈયારી કરી. સમયસુદરજીએ રાજે –એ વાક્યના આઠ લાખ અર્થવાળો ગ્રથ નામે અષ્ટલક્ષી અપરનામ અર્થરતાવલી સં. ૧૫૪૯ માં (ત્યાં સવત ૧૯૪૬ છપાયો છે તે નહિ, કારણ કે સંવત્સૂચક રસ શબ્દનો અર્થ શુગારાદિ રસ ૯ લેવાનો છે) લાહેરમાં પૂર્ણ કર્યો. તેમાં છેવટના ભાગમાં પોતે જણાવે છે કે -(મારૂ), સંવત ૧૯૪૯ (ગુજરાતી ૧૯૪૮) ના શ્રાવણ શુકલ ૧૩ દિને સંધ્યા સમયે કશ્મીરદેશ પર વિજય કરવાના ઉદ્દેશથી રાજા રામદાસની વાડીમાં પ્રથમ પડાવ નાંખી રહેલા અકબર બાદશાહ જલાલદીને ખાનદાન શાહજાદા સલેમ સુલતાન તથા સામંત મંડલિક રાજઓથી ભરેલી રાજસભામાં અનેક વૈયાકરણ, તાર્કિક, વિદ્વાનો અને ભદ્દો સમક્ષ અમારા ગુરુવર્ય યુગપ્રધાન ·' ખરતર ભટ્ટારક શ્રીજિનચંદ્રસૂરીશ્વરને આચાર્યશ્રી જિનસિંહસૂરિ પ્રમુખ શિષ્યવૃંદ પરિકરસહિત અતિ સન્માનપૂર્વક બોલાવીને આ અષ્ટલક્ષાથી ગ્રંથ મારી પાસે સરલ ચિત્તથી વંચાવ્યો, પછી તે અર્થશ્રવણથી ઉત્પન્ન થયેલ નુતન આનંદના અતિશયથી ચિત્તના ચમત્કારવડે બહુપ્રકારે બાદશાહે બહુ પ્રશંસાપૂર્વક પાન કરો-કરાવો–સર્વ વિસ્તાર કરો-સિદ્ધિ પામો’ એમ કહી સ્વહસ્તે આ પુસ્તક હાથમાં લઈને મારા હાથમાં આપી તેને પ્રમાણ ભૂત ગ્રંથ કર્યો. (જુઓ તે ગ્રંથનું પણ ૬૫ દેવ લાવ જૈન પુરુ ફંડ ગ્રંથાંક ૮૧.) તે જ વર્ષમાં (મારૂ તથા ગુજરાતી) સંવત ૧૬૪૯ ના ફાગણ શુદ ર જયતિથિએ કાશ્મીરપર વિજય કરી લાહોર આવ્યા પછી અકબરશાહે જિનચંદ્રસૂરિને “યુગપ્રધાન પદ આપ્યું-સાથે મહિમરાજ (માનસિંહ) વાચકને આચાર્યપદ આપી જિનસિંહસૂરિ નામ રાખ્યું, તે પ્રસંગે સમયસુંદર અને ગુણવિનય બંનેને “વાચક પદ અપાયું. જિનચંદ્રસૂરિ સં. ૧૯૭૦ માં સ્વર્ગસ્થ થયા. પછી ગચ્છનાયક ઉક્ત જિનસિંહસૂરિએ સમયસુંદરવાચકને ‘ઉપાધ્યાય અપાઠક” પદ લવેરેમાં સં. ૧૬૭૧ માં આપ્યું. (વાચક અને ઉપાધ્યાય કે પાઠક સમાનપદ સમાન પર્યાયવાચી છે, છતાં તેને જુદી ગણી જુદાં આપવાની પદ્ધતિ જોવાય છે.) સં. ૧૭૪ માં જિનસિંહસૂરિ સ્વર્ગસ્થ થતાં તેમની પાટે જિનરાજસૂરિ આવ્યા. તે સૂરિસાથે આચાર્યપદ પામેલા જિનસાગરસૂરિ બાર વર્ષ તેમની આજ્ઞામાં રહ્યા પછી તેમણે સં. ૧૬૮૬ માં અલગ શાખા-લવાચર્ચિય' ખરતર શાખા કાઢી ને ત્યારથી અંત સુધી રામસુંદર ઉપાધ્યાય તે જિનસાગરસૂરિની આજ્ઞામાં રહ્યા જણાય છે. (જુઓ તે વર્ષ ને ત્યારપછી રચેલા પોતાના ગ્રંથોની અંત–પ્રશસ્તિઓ, કે જેમાં જિનસાગરસૂરિનું રાજ્ય બતાવેલું છે.) ૧૬૯૧ માં રામયસુંદરજીએ ક્રિયા-ઉદ્ધાર પોતાના સમુદાયમાં કરેલો લાગે છે. સ. ૧૬૯૬ થી તે મરણપર્યત પોતાની વૃદ્ધાવસ્થાને લઈ અમદાવાદમાં હાજા પટેલની પોળના ઉપાશ્રયમાં રહ્યા હતા ને ત્યાં સં. ૧૭૦૨ ના ચૈત્ર શુકલ ૧૩ (શ્રી મહાવીર જન્મકલ્યાણક) દિને સ્વર્ગસ્થ થયા. પ્રથમ ગ્રંથ ભાવશતકની રચના સમયે-સં. ૧૯૪૧ માં તેમની વય ૧૬ કે ૨૧ ગણીએ તે તેમનું આયુષ્ય ૭૩ કે ૭૮ લેખી શકાય. તેમના શિષ્યોમાં હર્ષનદનગણિ (કે જેમણે આ કલ્પલતાવૃત્તિ શોધી છે), પંડિત મેઘવિજય, સહજવિમલ અને બીજા અનેક થયા અને શિષ્ય પરંપરા ઘણી ચાલી, પણ અત્ર વિસ્તારમયથી જણાવેલ નથી. (જુઓ વિનયચંદ્ર ન. ૪૦૯, આલમચંદ ને ૪૮૮, સમયનિધાન નં. ૮૫૯ જૈન ગૂર્જર કવિઓ ભાગ ૨-૩) ·૪ કાલિકાચાર્યકથા કાલિકાચાર્ય પણ સ્થવિર હતા, પરંતુ કાલિકાચાર્ય ત્રણ થયા–(૧) એક વીરાત સં. ૩૭૬ વર્ષ શ્યામાચાર્ય અપનામ કાલિકાચાર્યું કે જે પૂર્વના જ્ઞાતાઓના વંશમાં હાઈ પ્રજ્ઞાપના સૂત્રના કર્તા થયા, અને સુધર્મસ્વામિથી માંડી ૨૩ મા પુરુષ થયા અને જેમણે બ્રાહ્મણ વેષે આવેલ સૌધર્મેન્દ્ર પામે નિગોદનો વિચાર કહ્યો હતો. આ કેટલાકના કહેવા પ્રમાણે તે પ્રકારની ગાથા જોતાં વીરાત સં. ૩૨૦ માં થયા ને કેટલાકના કથનાનુસાર વીરાત સં. ૩૨૫ માં થયા. (૨) જ કાલિકાચાર્ય વરાત્ સં. ૪૫૩ માં સરસ્વતીના ભાઈ, ગર્દષિલના ઉચ્છેદક, અને બલમિત્ર અને ભાનુમિત્રના ભાણેજ થયા. અહીં પણ જે ચોથમાં પર્યુષણાની પ્રવર્તના કરનાર કાલિકાચાર્ય છે તે જ તે બંનેના મામા કહેલા છે. જે યથાસ્થિત હોય તે પ્રમાણ. (૩) ત્રીજા કાલિકાચાર્ચ હીરનિર્વાણાત સ. ૯૩ વ-વિક્રમ સંવત પર૩ વર્ષમાં થયા કે જેમણે વીરવાક્યપ્રમાણે પર્યુષણપર્વનું ભાદ્રપદ સુદિ પાંચમ- માંથી ચોથમાં પ્રવર્તન કર્યું” આમ કલ્પલતાવૃત્તિ (પત્ર ૨૪૧) માં સ્થવિરાવલીને અંતે જણાવી કર્તા કહે છે કે “તે ત્રણેનો વિસ્તરસંબંધ મારી કરેલી કાલિકાચાર્યકથામાંથી જુદો જ જાણવા યોગ્ય છે. આ કથા તેમણે કલ્પસૂત્રની વૃત્તિ પ્રારંભી તે પહેલાં ૧૮ વર્ષ ઉપર એટલે સં. ૧૬૬૬ માં રાઉલ તેજસીના રાજયમાં વીરમપુરમાં મુખ્યત્વે સસ્કૃત ગદ્યમાં રચી. આ વિરમપુર ગુજરાતનું વીરમગામ નહિ, પણ તેથી અન્ય પ્રાયઃ જેસલમેરના રાજ્યાંતર્ગત જણાય છે કે રાજા તેજસીને રાઉલ' કહ્યા છે તે “રાઉલ” થી જેસલમેરના રાજા ઓળખાય છે. હવે વિસ્તારભયને લીધે આ પ્રસ્તાવના વધુ ન લંબાવતાં કર્તાના શબ્દોમાં– િવૃદ્ધિમાલનાવિન્દ્ર, મા વારિ વિષ્ણાડા d છે –ઇરછી તેની સમાપ્તિ કરવા રજા લઉ છું. વાવાલા બિલ્ડિંગ, લોહારચાલ, મુંબઈ મોહનલાલ દલીચંદ દેસાઈ B.A. LL. B. Advocate ત, ૨૨-૭-૧૯૩૯ -- ·श्रीसूरिपरंपरा-प्रशस्तिः॥ नमः श्रीवर्धमानाय, श्रीमते च सुधर्मणे । सर्वानुयोगपद्धेभ्यो, वाण्यै सर्वविदस्तथा ॥१॥ अज्ञानतिमिरान्धानां, ज्ञानाञ्जनशलाकया । नेत्रमुन्मीलितं येन, तसै श्रीगुरवे नमः ॥२॥ रिमुद्योतनं वन्दे, वर्धमानं जिनेश्वरम् । जिनचन्द्रं प्रभुं भक्त्या-ऽभयदेवमहं स्तुवे ॥ ३ ॥ श्रीजिनवल्लभ-जिनदत्तसूरि-जिनचन्द्र-जिनपति- यतीन्द्राः ! लक्ष्मीर्जिनेश्वरगुरुः, कुर्वन्तु सुखानि सघस्य ॥ ४ ॥ वन्दे जिनप्रबोधं, जिनचन्द्रयतीश्वरं च जिनकुशलम् । जिनपद्मसूरि-लब्धी, जिनचन्द्र-जिनोदया जजुः ॥ ५॥ जिनराजं जिनभद्रं, जिनचन्द्रं जिनसमुद्रसूरिवरम् । सूरि श्रीजिनहंसं, जिनमाणिक्यं च वन्देऽहम् ॥ ६॥ आकार्य गुर्जरदिशो वरलाभपुर्या, श्रीसाहिना गुरुगुणान् निपुणान् निरीक्ष्य । सन्मानिता युगवरप्रवरावदाता, जाता वशीकृतसुरा जिनचन्द्रपूज्याः ॥ ७ ॥ तपट्टे जिनसिंहसूरिसुगुरुर्जातस्ततो धीमतां, मान्यः श्रीजिनराजसूरिमुनिपस्तत्पट्टसूर्योपमः । श्रीमच्छ्रीजिनरलसूरिंगणभृच्छ्रीजैनचन्द्रस्ततः, पूज्यः श्रीजिनसौख्यसूरिरभवद्विद्यावतामुत्तमः ॥ ८॥ तत्पट्टोदयशैलभास्करनिभस्तेजस्विनामग्रणी , श्रीमच्छीजिनभक्तिसूरिसुगुरुजज्ञे गणाधीश्वरः । तत्पादाम्बुजसेविनो युगवराः सद्भूतयोगीश्वरा, जाताः श्रीजिनलामसूरिगुरवः प्रज्ञागुणानुचराः ॥ ९॥ संवद्वेदहुताशनाप्टवसुधा-संख्ये शुभे चाऽs- श्विने, द्वादश्युत्तरवासरेऽसितगते श्रीमद्गुढाख्ये पुरे । येराप्तं पदमुत्तमं गुणगुरु श्रीसद्गुरोर्वाक्यतस्ते स्युः श्रीजिनचन्द्रसूरिगुरवः संघस्य कामप्रदाः ॥१०॥ श्रीसूरते श्रीजिनचन्द्रसूरिभिः, प्रदत्तपट्टाजितसर्वसूरिभिः । गुणान्विता रञ्जितभूरिसूरयो, जाताश्च ते श्रीजिनहर्पसूरयः ॥ ११ ॥ संवक्षेत्रनिधानसिद्धिवसुधासंख्ये सुलमोदये, मार्गे सत्तमसप्तमीगुरुयुतौ पक्षे सिते येन वै । श्रीमद्विकमपतने गुणनिधौ प्राप्तं पदं चोचम, जीयाच्छ्री- .

·BROK जिनपूर्वगो यतिपतिः सौभाग्यसूरिगुरुः ॥ १२ ॥ अब्दे शैलधराकरूपनिधने मासे सिते फाल्गुने, ऐशान्यां गुरुवासरे गुणनिधी देशे च श्रीविक्रमे । पत्रिंशद्गुणराजिते वरपदे खाप्यो हि योगीश्वरजीव्याच्छ्रीजिनहंससूरिसुगुरुमीन्यः सदा वाग्मिनाम् ।। १३ ।। संवत्सायकतिस्त्रअङ्क- वसुधासंख्ये सुलमोदये, धार्मिण्यां तपमासके शनियुते दुर्गे च श्रीविक्रमे । श्रीमच्छ्रीजिनहंससूरिसुगुरोः प्राप्तं पदं वाक्यतस्तेऽमी श्रीजिनचन्द्र- सूरिगुरवो नन्दन्तु भट्टारकाः ॥ १४ ॥ रस-शर-निधि-चन्द्रे विक्रमाब्दे सुमासे, असितशशिसुधले कार्तिके पञ्चमीशे। सुगुणमुनिपर्यः शर्म- कृन्नित्यवों, जयतु जिनसनाथः कीर्तिसूरीश्वरः सः ॥ १५॥ वर्षे वर्षगुहास्य नन्दवसुधासंख्ये शुभे मासके, माधे कृष्णसुधसपञ्चमिदिने प्राप्त पदं चोत्तमम् । श्रीखरतरगणनायकः सुविहितानुष्ठानचर्यावरः, श्रीमज्जिन[च चारित्रसूरिसुगुरुीमान् सदा नन्दतु ॥ १६ ॥ पत्रिशद्गुणरत्ननीरनिलयाः श्रीशङ्खवालान्वयाः, प्रस्फुल्लामलनीरसंभवगुणा व्याकोपहंसोपमाः। क्षोणीनायकनम्रकमदलना दीपाख्य[क्ष]साध्वङ्गजाः, शर्मश्रेणिकरा जयन्तु जगति श्रीकीर्तिरनाहयाः ॥ १ ॥ सम्यक्समाराधितसूरिमन्त्रं, श्रीमत्कृपाचन्द्रगुरुं वरेण्यम् । भक्तेन भक्त्या पुरि मोहमय्यां, कृत्वोत्सवं निधनव्ययेन ॥ १॥ नयनर्षिनिधीन्दुमिते, वर्षे श्रीखरतरीयसघेन । सूरिपदमलञ्चके, तमहं वन्दे कृपाचन्द्रम् ।। २ ।। युग्मम् ।। अब्धिलब्धिकदम्बस तिलको निःशेषसूर्यावले-रापीडः प्रतिबोधने गुणवतामग्रसरो वाग्मिनाम् । दृष्टान्तो गुरुभक्तिशालिमनसां मौलिस्तपाश्रीजुपां, सर्वाश्चर्यमयो महिष्ठसमयः श्रीगौतमस्तान मुदे ॥१॥ चंदामि भबाई, पाईणं चरमसयलसुयणाणिं । सुत्तस्स कारगमिसिं, दसाणुकप्पे अ ववहारे ॥२॥ ॥ इति श्रीसूरिपरंपराप्रशस्तिः ।। HOMEREMEMOXexexe ·॥ श्रीगुरुभ्यो नमः॥ कल्पद्रुमः तस्य गृहेऽवतीर्णः चिंतामणिः तस्य करे लुलोठ॥ त्रैलोक्यलक्ष्मीरपि तं वृणीते पुनाति यद्यस्य गृहेषु कल्पः॥१॥ (इत्युक्त्या कापपुस्तकं दीयते) सावयकुलंमि जम्मं पुन्नेहिं पाविओ तए भद्दे ।। देवगुरुणयभत्तो सम्मत्ते निचलो होज्जा ॥१॥ (इत्युच्या पालकशिरसि यासक्षेपः दीयते) नक्षत्राक्षतपूरितं मरकतस्थालं विशालं नभः, पीयूपद्युतिनालिकेरकलितं, चन्द्रमभाचन्दनम् ॥ यावन्मेरुकरे गभस्तिकटके, धत्ते धरित्रीवधूस्तावन्नन्दतु धर्मकर्मनिरतः श्रीसङ्घभधारकः॥१॥ व्याख्या–तावत्कालं श्रीसाध एव भट्टारकः पूज्यः श्रीसद्धभट्टारकः-नन्दतु समृद्धिं मामोतु । धर्मकर्मनिरतः-धर्मस्य कर्मक्रिया तत्र निरतः सायपान, तत्पर इति यावत् , पुत्र-पौत्रसंहितः इति पाठान्तरं । ] वर्गत्रये धर्मार्थकामसरूपे-धर्मस्यैव प्रधानमित्यतो धर्मकर्मेत्युक्तम्- धर्मकर्मस्य हेतुत्वं तयोः कार्यमित्यर्थः । तावदित्युक्ते यावत्स एव तयोः इतीति यावत्कालं धरित्री वधूः मेरुकरे मेरुः पर्वतोचमः स एव करो हस्तस्तसिगन्-विशालं नमः तदेव मरकतस्थालं मरकतो रनविशेषः, श्याम इत्यर्थः, तस्य स्थालं आकाशस्य मरकतस्थालोपमा तद्वत् धत्ते-बिति । कथंभूत ! नक्षत्रास्त एव अक्षताः तण्डुलास्तैः पूरितं-भरितम् न शून्यं । पुनः कथंभूतम् ! पीयूषद्युतिश्चन्द्रः स एव नारिकेलसेन कलितम् ·नारिकेलफलानां मंगलरूपत्याचन्द्रमसोपमा चन्द्रमाकान्तिः सैव चन्दनं यत्र-तत्तथा--कथंभूतं ? गभस्तिकटके-गभस्तिरेव-सूर्य एव कटकं कंकणं यत्र स तथा । कैश्चिदत्रैवं प्राहुः-धरित्रीवधूः श्रीसद्दभट्टारकं वर्धापयति-आकाशस्थाले नक्षत्रतण्डुलान् प्रक्षिप्य चन्द्रनालिकेरं चन्द्रमध्ये प्रक्षिप्य चन्द्रप्रभाचन्दनं कृत्वा-इति-यथा स्त्रीलोकैः तण्डुलैः कृत्वा वर्धापयति । इत्यनेन श्रीसङ्घस्य स्तुतिर्विहिता-इति कल्पमञ्जरीवृत्तौ ॥ श्रीजिनदत्तसूरि-प्राचीन-पुस्तकोद्धार-फण्डद्वारा मुद्रितपुस्तकानि गणधरसार्धशतकम् अनुयोगद्वारसूत्रमूलं द्वादशकुलकविवरणं जयतिहुअणवृत्तिः, कल्पदुमकलिकामापांतरं पटूस्थानकप्रकरणम् दिवालीकल्प: सवेगरंगशाला धन्यशालिभद्रचरित्रम् प्रश्नोत्तरसार्धशतकम् श्रीपालचरितं प्राकृत-भापांतरं धन्यचरित्रम् विशेपशतकः द्वादशपर्वव्याख्यानभाषा सामाचारीशतकम् संदेहदोलावलीवृत्तिः जीवचारादि प्रकरणभापा कल्पसूत्र-कल्पलताव्याख्या पंचलिंगिप्रकरणम् कल्याणमंदिरस्तोत्रटीका प्राकृतव्याकरणं चैत्यवंदनकुलकवृत्तिः भक्तामरस्तोत्रटीका विधिप्रपा (मुद्रणावस्थायां वर्तते) पुस्तकमाप्तिस्थानम्- श्रीजिनदत्तसूरि-ज्ञान-भंडार, गोपीपुरा, सीतलवाडी उपासरा, मु. सुरत.

·॥ अहम् ॥ श्रीस्तम्भनपार्श्वनाथाय नमः। श्रीमदकवरपातिशाहप्रतियोधक-जङ्गमयुगप्रधान-भट्टारक-श्रीजिनचन्द्रसूरि-मुख्यशिष्य-महोपाध्याय-श्रीसकलचन्द्रगणि- शिष्य-अष्टलक्ष्यायनेक ग्रन्थप्रणेन-उपाध्याय-श्रीसमयसुन्दरगणिविरचित-कल्पलताख्यत्तिसमलकृतम् चतुर्दशपूर्वधर-श्रुतकेवलि-श्रीभद्रवाहुखामिसमुद्धृतम् श्रीकल्पसूत्रम् । प्रणम्य परमं ज्योतिः, पनापि परमेष्ठिनः । दीक्षाज्ञानगुरूंश्चापि, ममोपकृतिकारकान् ॥१॥ वक्ष्येऽहं कल्पसूत्रस्य, व्याख्यानानि नव स्फुटम् । सुगमानि सुयोधानि, नानानन्धानुसारतः ॥२॥ न सूत्रं नावचूरिश्व, न वृत्तिर्नान्यपत्रकम् । ग्राह्यं व्याख्यानवेलायां, पुस्तकेऽस्मिन् पुरः(कर)स्थिते ॥३॥ प्रतिसङ्घाटकं प्राज्ञः, प्रायो व्याख्यानपद्धतिः। कृता तथाऽहमपि तां, कुवै खेच्छानुसारिणीम् ॥ ४॥ श्रीभीमपलासी लीलविलासी-ततो भीमपलासीरागेण श्रीपर्युपणापर्वव्याख्यानं कर्तव्यम् इति श्रीखरतरगच्छाम्नायः॥

·XoxoxoROCKEMOLOXARY नमः श्रीवर्द्धमानाय, श्रीमते च सुधर्मणे । सर्वानुयोगवृद्धेभ्यो, वाण्यै सर्वविदस्तथा ॥१॥ अज्ञानतिमिरान्धानां, ज्ञानाञ्जनशलाकया । नेत्रमुन्मीलितं येन, तस्मै श्रीगुरवे नमः॥२॥ अतःपरं खखगच्छीया खखसङ्घाटकीया गुर्वावली वाच्या, तस्या अग्रे-एप काव्यो वाच्यः। अब्धिलब्धिकदम्बकस्य तिलको निःशेपसूर्यावले-रापीडः प्रतियोधने गुणवतामग्रेसरो वाग्मिनाम् । दृष्टान्तो गुरुभक्तिशालिमनसा मौलिस्तप:श्रीजुपां, सर्वाश्चर्यमयो महिष्ठसमयः श्रीगौतम स्तान्मुदे ॥३॥ यंदामि भद्दवाडं, पाईणं चरमसयलसुयनाणि । सुत्तस्स कारगमिसिं, दसाणुकप्पे अ बवहारे ॥४॥ अर्हतभगवंतउत्पन्नदिव्यविमलकेवलज्ञान-दिवाकरशासनाधीश्वरश्रीमन्महावीरखामी पञ्चमगतिगामी तदु- पदिष्टविशिष्टनीपर्युपणापर्व तेहतणे समागमे गामगामे ठामठामे नगरनगरे (पुरपाटने) श्रीकल्पसिद्धांत पंचायें तेभणी इहां पिण श्रीसंघने आग्रहै श्रीकल्पसिद्धांत वंचायें यथासमाधि ॥ अन श्रीकल्पसूत्रे अधिकारत्रयं वाच्यं वर्तते । तथा हि- पुरिम-चरिमाण कप्पो, मंगलं वद्धमाणतित्थम्मि । तो परिकहिआ जिण-गण-हराइथेरावलिचरियं ॥१॥ जिनानां चरितानि १ स्थविरावली २ श्रीपर्युपणापर्वसामाचारी च ३ । तत्रापि श्रीमहावीरदेवो वर्तमान- तीर्थस्य खामी, पुनः आसन्नोपकारी, ततः श्रीभद्रबाहुखामिनः पूर्व श्रीमहावीरदेवस्य चरितं कथयन्ति । तत्रापि पूर्व साधूनां दशपकारः कल्पः (आचारः) कथ्यते; तथा हि- - ·आचेला-देसिअ-सिज्जायर-रायपिंड-किअकम्मे । वय-जिट्ट-पडिफमणे मासं पजोसवणकप्पो॥१॥ "अचेलत्वं" श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां वस्त्रं मानप्रमाणसहितं जीर्णप्राय धवलं च कल्पते । श्रीअजि- तादि २२ तीर्थकरसाधूनां तु पश्चवर्णम् ॥१॥ "औद्देशिकम्" श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां एकस्यापि साधोर्नि- मित्तं यत् कृतम् आधाकर्मादि तत् सर्वेपां साधूनां न कल्पते, अथ च अजितादि २२ तीर्थंकरसाधूनाम् यस्यैव साधोर्निमित्तं आधाकर्मादि कृतं तत् तस्यैव साधोर्न कल्पते, अन्येपां साधूनां कल्पते एव ॥२॥ "शय्यातरः"= उपाश्रयदाता वसतिस्वामी, तस्य पिण्डः चतुर्विंशतितीर्थंकरसाधूनामपि न कल्पते । तत्राप्ययं विशेपो यथा- शय्यातरगृहे साधुभिः द्वादशप्रकारः पिण्डो न ग्रायः। द्वादश भेदा यथा-अशन १ पान २ खादिम ३ खादिम ४ वस्त्र ५ पात्र ६ कम्बल ७ रजोहरण ८ सूची ९ पिप्पलक १० नखरदन ११ कर्णशोधन १२ द्वादश रूपाः एते अकल्पाः ॥ तृण १ भम २ डगल ३ मल्लक ४ पीठ ५ फलक ६ शय्या ७ संस्तारक ८ लेपादि ९ वस्तूनां सोपधिकशिप्यस्य च ग्रहणं कल्पते। यतो यायपरिभोगत्वेन तेपां भगवता आज्ञा-दत्ता अस्ति । शय्यातर- गृहं च इत्थं भवति-यस्य गृहे साधवो रात्रौ चतुरः प्रहरान तिष्ठन्ति जाग्रति च, परं प्राभातिकं आवश्यक प्रतिक्रमणं अन्यस्य आसन्नस्य कस्यचिद्गृहे प्रतिक्रमणं कुर्वति । तदा यस्य गृहे रानी सुप्ताः तस्य गृहं शय्यातरं न भवति, किन्तु यत्र प्रतिक्रमणं कृतं तत् शय्यातरगृहं स्यात् । अथ च एकस्य गृहे सुप्तं अन्यस्य गृहे प्रतिक्रमणं कृतम्, तदा द्वयोरपि शय्यातरगृहे भवतः ॥ ३॥ "राजपिण्डः" राजा छत्रधरः, तस्य पिण्डः नरORROR ·KOKeXX श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां न कल्पते। अजितादि २२ तीर्थङ्करसाधूनां तु कल्पते ॥४॥ "कृतकर्म" बंद- णकः-२४ तीर्थकराणामपि लघुसाधुना वृद्धसाधुः वन्दनीयो वन्दनकानि देयानि ॥५॥ "व्रतम्" महाव्रतानि श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां पञ्चमहाव्रतानि भवन्ति । अजितादि २२ तीर्थङ्करसाधूनां तु चत्वारि महाव्रतानि भरन्ति रखीणां परिग्रद्ररूपत्वेन पंचमवृत्ते एव आंतरभावात् ॥ ६॥ "ज्येष्ठः" सर्वेपां तीर्थङ्कराणां पुरुषज्येष्ठो धौ जातः, पतः शतवर्षदीक्षितया अपि साच्या अद्य दीक्षितोऽपि साधुर्वन्दनीयः, यदुक्तं- परिससयदिग्विआए, अनाए अजदिक्खिओ साहू । अभिगमणवंदणनमं-सणेण विणएण सो पुज्जो ॥१॥ अधया श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां ज्येष्ठत्वं उपस्थापनापर्यायेण वृद्धदीक्षापेक्षया, २२ तीर्थकरसाधूनांतु मूलदीक्षया ज्येष्ठत्वम् ॥ ७॥ "प्रतिक्रमणम्" श्रीआदिनाथमहावीरसाधुभिर्निश्चयेन उभयकालं प्रतिक्रमणं कर्तव्यम् । २२ तीर्थकरसाधुभिस्तु अतीचारे कारणे जाते प्रतिक्रमणं क्रियते, न जाते न क्रियते ॥८॥ "मासकल्पः" श्रीआदिनाथमहावीरसाधुभिः शेपकाले अष्टमासेपु मासकल्पः क्रियते। २२ तीर्थङ्करसाधुभिस्तु न मासकल्पः क्रियते ॥९॥ "पर्युपणाकल्पः” श्रीआदिनाथमहावीरसाधूनां वर्षाया अभावेऽपि क्षेत्रसद्भावे उत्कृष्टश्चतुर्मासिकस्थितिरूपः पर्युपणाकल्पः प्रोक्तः।क्षेत्रस्य अभावे तु भाद्रपदसुदिपञ्चमीयावतक्षेनगवेपणा- कायोः, भाद्रपदसुदिपञ्चमीतः आरभ्य ससति (७०) दिनस्थितिरूपोऽवश्यं कर्तव्य एव।तत्राप्ययं विशेपो यथा-' कदाचित् अशियमुत्पद्यते १, भिक्षा वा न लभ्यते २, राजा वा दुष्टो भवति ३, ग्लानत्वं च जायते ४, तदा ·HOM HOW ससतिदिनेभ्यः अर्यागपि अन्यत्र गमने कारणत्वान्न दोपः। अथ च कदाचित्-चतुर्मास्युत्तारेऽपि वान विरमति १, मार्गा पा दुर्गमा भन्ना भवन्ति २, चिखिलं वा मभूतं स्यात् ३, तदा अधिकमपि तिछेत्, न दोपः। २२ तीर्थकरसाधूनां तु सप्ततिदिनस्थितिरूपो नियमो नास्ति, पाया अभावे शेषकालवत् विहारं कुर्वन्ति ॥१०॥ यथा-मध्यम २२ तीर्थङ्करसाधूनां कल्पाः, तथा महाविदेहसाधूनामपि कल्पा ज्ञेयाः। मध्यम २२ तीर्थकराणां महाविदेहसाधूनां च-अचेलत्वं १, औदेशिकं २, प्रतिक्रमणं ३, राजपिण्डूः ४, मासकल्पू: ५, पर्युपणाक्- ल्पथ ६। एते पट्कल्पा अस्थितरूपा ज्ञातव्याः॥ शय्यातरपिण्डः १, चतुर्महावतरूपो धर्मः २, पुरुषः ज्येष्ठो धर्मः ३, वन्दनकवानं च ४। एते कल्पास्तु स्थिति(त)रूपाः ॥ इति १० कल्पाः॥ एप कल्पः श्रुतः पालिता सन् तृतीयौपधसहशो ज्ञातव्यः। तथा हि- तत्र दृष्टान्तो यथा-एकस्यापि राज्ञः पुत्रोऽतिवल्लभोऽभूत् , तेन राज्ञा विचारितम्-'यदि पुत्रस्य अनागते रोगे चिकित्सा कार्यते, तवा पुनः चिरशीची भवति। तस्मिन् प्रस्तावे त्रयो वैद्या राज्ञा आकारिताः पृष्टाश्य, तदा त्रयाणां मध्ये एकः माह-ममोप, व्याधिसद्भावे व्याधि गमयति, व्याधिः न भवेत् तदा नवं व्याधि- दोपं करोति । तदा राज्ञा प्रोक्तम्-अनेन औपधेन सुप्तसिंहोत्थापनकल्पेन अलम् ।' द्वितीयो वैद्यः माह- 'ममीपधं यदि व्याधिः भवेत् तदा तं व्याधिं गमयति, न भवेत् तदा दोपं न करोति । राज्ञा विचारितम्- जनेनाऽपि औपधेन भमनि (हुतमिव) कृतकल्पेन अलम् । तृतीयो वैद्यः प्राह-'ममौपधं यदि व्याधिः भवेत् | तदा तं व्याधिं गमयति, न भवेत् तदाऽपि सौभाग्य-तुष्टि-पुष्टि-दीप्ति-पराक्रमादीन् अनेकान् गुणान् ·करोति । राजा प्रोक्तम्-'इदमौपचं अतिभव्यम्, ततः पुत्रत्य कारितम् । एवमेप कल्पोऽपि तृतीयौपधसदृशः गदि कम्मरूपव्याधिर्भवेत् तदा तं गमयति, नवीनं कर्मव्याधिं आगच्छन्तं निवारयति, सौख्यं संपत्तिं च फरोति इति ॥ पुनरपि-आह- पुरिमाण बुपिसोझो चरिमाणं दुरणुपालओ कप्पो । मज्झिमगाण जिणाणं सुविसोझो सुहणुपालो य ॥ उजुताजा पठमा गलु नडाइनायाओ हुन्ति नायबा । वफजडा पुण चरिमा उजुपणा मज्झिमा भणिआ॥ मधमतीकरसमये साधूनां साधुधर्मो ज्ञातुमशक्यः-यदा जानन्ति तदा सम्यक् पालयन्ति, फजुजडत्वात् । परमतीर्धकरस्य समये साधूनां साधुधर्मा ज्ञातुं सुकरः, परं पालयितुमशक्यः, वक्रजडत्वात् । अजितादितीर्थ- करमाधूनां तु साधुपो ज्ञातुमपि सुकरः पालयितुमपि सुकरः, ऋजुप्राज्ञत्वात् ।। अत्र च दृष्टान्ताः- श्रीआदिनाथसाधूनां प्राजुजडत्वात् दुर्विशोध्यो भवति अयं कल्पः। यथा- फेचित् आदिनाथतीर्थकरवारकस्य यतयः स्थण्डिले गत्वा, गुरुसमीपं चिरात् समागताः गुरुणा पृष्टाः-'कि चिरादागता:'? जुम्वभावत्यात् ते प्रोचुः-'नटं नृत्यन्तं पश्यन्तो वयं स्थिताः। ततो गुरुभिः प्रोक्तम्-'नाऽय. माचारः साधूनाम्, अतःपरं न नटो नृत्यन् विलोकनीयः।' तैः प्रोक्तम्-तहत्ति' । पुनः अन्यदा ते एव साधवः १ पूर्वेषां दुर्दिशोप्यः परमाणां दुरनुपालकः कल्पः । मध्यमकानां जिनानां सुविशोध्यः मुखानुपाल्यश्च ।। २ मजुजताः प्रथमाः सलु नदादिशानाद् भनन्ति शावन्याः । यजडाः पुनश्चरमा उजुप्रज्ञा मध्यमा भणिताः ॥ .......*.k.x.

·तथैव पृष्टा:-किं चिरादागता'? ते ऋजुत्यात् प्रोचुः-'नटी नृत्यन्तीं पश्यन्तोऽद्य वयं स्थिताः तदा गुरुणा निर्भत्सिताः-'भो! यूयं जडत्वान्न जानीथ, यदि नटनाटकं साधूनां न द्रष्टव्यं, तदा नर्तकीनाटकं तु विशेषतो निपिद्धमेव ॥१॥ अथ कौऋणदेशीयसाधुदृष्टान्तः। तथा हि- एकः कश्चित् कौऋणदेशनाम्ना प्रसिद्धः कौऋणो वणिक पुत्रादिकुटुम्बं त्यक्त्वा, वैराग्यात् स्थविरसमीपे वृद्धत्वे दीक्षां जग्राह । एकदा स्थण्डिलादागत्य ईर्यापथिकीकायोत्सर्गे चिरं तस्थौ । गुरुणा मोक्तम्-'भो कौङ्क- णसाधो ! कथं प्रभूता वेला लग्ना कायोत्सर्गे ? तदा कोकणसाधुः ऋजुजडत्वात्माह-'हे स्वामिन् ! मया अद्य जीवदया ध्याता। गुरुणा मोक्तम्-'कथम् ? साधुः प्राह-'यदा पयं गृहे अवसाम तदा वर्पाकाले सर्वत्रक्षेत्रे वृक्ष- निसूदनं अकारयाम, पुनवं अमोचयाम, हलं अखेटयाम, निदानं असृजाम, तेन प्रभूतं धान्यं अस्माकं क्षेत्रे अभवत् । साम्प्रतं मम पुत्रादयः कृपौ न कुशला निरुयमाः तेन निश्चिन्ताः सन्तः तिष्ठन्ति, परं तेऽपि यदि चयमिव क्षेत्रोद्यमं कुर्वन्ति तदा सुखिनो भवन्ति, अन्यथा वराकाः क्षुधया मरिष्यन्ति इति जीवदया चिन्तिता ।' ततो गुरुराह-'भो साधो ! त्वया दुश्चिन्तितम् , यतो जीवसंहारं विना क्षेत्रकार्य न स्यात्, ततो मिथ्या दुष्कृतं देहि । तेन दत्तम्, जातः शुद्धः ॥ इति द्वितीयो दृष्टान्तः ॥२॥ श्रीमहावीरतीर्थकरवारकस्य साधवो वक्रा जडाश्च, तेन एपः कल्पो दुष्पालनीयो दुर्विशोधश्च । तत्रापि स एव नटनर्तकीदृष्टान्तः। तथा हि-केचित् किल चरमजिनसाधवः नटनाटकं पश्यन्तः चिरात् आगताः, तथैव गुरुणा पृष्टाः ऊचुः-'नटनाटकं ·DXOXEXEKOK. अजितनाधाद्विारकस्य साधयो नटनादकं दृष्ट्वा चिरादागता गुरुणा पृष्टाः ऋजुत्वात्मोचुः-'नटो नृत्यन् अस्मा- भिर्दष्टः तेन वेला लग्ना।' गुरुणा प्रोक्तम्-'अतःपरं नटनृत्यं न विलोकनीयं रागहेतुत्वात् ।' पुनरेकदा तैरेव साधुभिर्नर्तकी नृत्यन्ती दृष्टा, परं न तत्र विलोकनार्थ स्थिताः, यतः प्राज्ञत्वाद्विचारितम्-'गुरुभिर्नटदृत्यमपि निवारितम्, ततो नर्तकीनृत्यं निषिद्धमेव विशेपतः, तस्य विशेपतो रागहेतुत्वात् ।' जुमाज्ञास्ते इति ॥१॥ अथ च साधवश्चतुर्मास्यां यस्मिन् क्षेत्रे तिष्ठन्ति, तस्य क्षेत्रस्य उत्कृष्टतस्त्रयोदशगुणा विलोक्यन्ते, ते चामी- चिक्खिल्ल पाण थंडिल, वसही गोरस जिणाउले विजे । ओसह निचयाहिबई, पाखंडी भिक्ख सज्झाए ॥१॥ अर्थ:-यत्र क्षेत्रे न भूयान् कईमो भवति १, पुनर्यत्र न प्रभूताः संमूछिमाः प्राणा भवन्ति २, पुनर्यत्र स्थण्डिलस्थानं अनापातं असंलोकं च भवति ३, पुनर्यव्र वसतिः स्त्रीपशुपण्डकादिरहिता भवति ४, पुनर्यत्र गोरसं प्रचुरं भवति ५, पुनर्यत्र भूयान् जनो भवंति, सोऽप्यतीव भद्रकः स्यात् ६, पुनर्यत्र वैद्या भद्रका भवन्ति ७, पुनर्यन साधूनां औपधानि मिलन्ति ८, पुनर्यत् कुटुम्विकानां गृहाणि धनधान्यादिभिर्निचितानि ध्यापनीयः इति।' सोऽपि तत्रागत्य लोकान् दृष्ट्वा चिन्तयामास । इदानी लोकसमक्षं न वदेयम् । पित्रैव निपिद्धोऽस्मि-'उत्तालतया न जल्पनी- यम् । एवं ज्ञात्वा तत्रैवागत्य तूष्णी स्थितः, पटिकामेकां स्थित्वा शनैरागत्य कर्णे उक्तम्-'गृहे अमिर्लमोऽस्ति, त्वमागच्छ।' पित्रोकम्-'कियती पेला लमा १ तेनोक्तम्- 'घटिफेफाऽभूत्' । पित्रा उक्तम्-'रे मूर्ख! इयती बेला जावा, त्वया पुरा एवं कथं नोकम् १ तेनोक्तम्-'भयवैव निपिद्ध:-'लोकसमक्षम् उत्तालतया न वक्तव्यम् । एतादृशा वक्रडा जीवा भवन्ति पुनरपि बहवो धन-जडानां दृष्टान्ताः सन्ति ।।

·पीक्ष्यमाणाः स्थिताः। ततो गुरुणा निषिद्धाः। पुनरन्यदा नटीं वीक्ष्यमाणाः स्थिताः चिरादागता, गुरुणा पृष्टाः यस्तया उत्तरान्तराणि ददुः। पुनर्गुरुभिः अत्याग्रहेण पृष्टाः नटी नाटकं' उक्तवन्तः, ततो गुरुणा उपालब्धाश्च मन्तो जडत्यादूचुः- यथा नट एय न द्रष्टव्यः' इत्यस्माभिख़तमासीत् इति ॥१॥ द्वितीयस्तु प्रेष्ठिपुत्रदृष्टान्तः ॥२॥ अजितादितीर्थ तु ऋजुप्राज्ञत्वादुभयमपि सुकरमेव, दृष्टान्तस्तु नटनृत्याऽवलोकैकसाधोरेव । यथा केचित् १ यपा-परुलिन् नगरे फश्चिदेकः श्रेष्ठी वसति, तपुत्रो दुर्विनीतो वक्रो जडश्चासीत्, मातापित्रोः सम्मुखं जल्पति, शिक्षा न मनुते, एकदा मातृपितृभ्यां मधुरवात्यैः शिक्षा दत्ता-'हे पुत्र! स्वजनसंवन्धिजनसमक्षं, वृद्धानां सम्मुखं च कदापि न जल्पनीयम् ।' प्रत्युतरं न दावन्यम्, पुणोफम्-'साधु, एवमेय करिष्यामि । अन्यदा प्रस्तावे गृहस्य सर्वे मनुप्यास्तं पुत्रं गृहे मुक्त्वा, गृहं भलाप्य, अन्यत्र सजनगृहे गत्या, फायर्यादिकं कृत्वा यदा गृहे आगताः, पञ्चात् स च द्वारं पिधाय गृहमध्ये स्थित आसीत् , तैश्च कपाट पिहितं एप्पा स पुनो नाना शन्दितः-भोः पुत्रक! कपाटं समुद्घाटय, स च तेषां शब्दं श्रुत्वा, मातृपितृदत्तां शिक्षा स्मृत्वा, शृण्वानोऽपि प्रत्युतरं न ददाति, मध्ये इसति, गायति, जल्पति; परं तेभ्यः प्रतिवचनमेव न छूते । तदा तैरेव परवमना भूत्वा, गृहमध्ये उत्तीर्य, कपाटगुदाटय तग्ने निवेदिवम्-'फयं भोः पुत्र! त्वमस्माकं शब्दं शृण्वन् प्रत्युत्तरं नाऽदाः । तदा सोऽप्यवादीत्-'भवद्भिरेवाऽहं शिशिनो गृद्धानां सम्मुरं न जल्पनीयम् । तदा पित्रोक्तम्-'ईय॑या, उत्तालतया च न जल्पनीयम्' । तेनोक्तम्-'प्रमाणम् । अथ शनैरेय पश्यामि । अन्यदा प्रसाचे पिता लोकानां मध्ये हथाहिकायां स्थित आसीत् । तदा गृहे अग्निर्लग्नः । जनन्या प्रोकम्-'भोः पुत्र ! त्वं शीघ्रं गत्वा तय जनकमाहूय आगच्छ, कथय-त्वया शीघ्रम् आगत्य गृहमध्यात् सम्यक्ता वस्तु स निष्कासनीयम्, अमिर्षि- ·अजितनाथादिवारकस्य साधयो नटनाटकं दृष्ट्वा चिरादागता गुरुणा पृष्टाः ऋजुत्वात्मोचुः 'नटो नृत्यन् अस्मा- भिदृष्टः तेन वेला लग्ना।' गुरुणा प्रोक्तम्-'अतःपरं नटनृत्यं न विलोकनीयं रागहेतुत्वात् ।' पुनरेकदा तैरेव साधुभिर्नर्तकी नृत्यन्ती दृष्टा, परं न तत्र विलोकनार्थ स्थिताः, यतः प्राज्ञत्वाद्विचारितम्-'गुरुभिर्नटनृत्यमपि निवारितम्, ततो नर्तकीनृत्य निषिद्धमेव विशेपतः, तस्य विशेपतो रागहेतुत्वात् ।' ऋजुप्राज्ञास्ते इति ॥१॥ अथ च साधवश्चतुर्मास्यां यस्मिन क्षेत्रे तिष्ठन्ति, तस्य क्षेत्रस्य उत्कृष्टतस्त्रयोदशगुणा विलोक्यन्ते, ते चामी- चिक्खिल्ल पाण थंडिल, वसही गोरस जिणाउले विजे । ओसह निचयाहिवई, पाखंडी भिक्ख सज्झाए ॥१॥ अर्थ:-यत्र क्षेत्रे न भूयान् कर्दमो भवति १, पुनर्यत्र न प्रभूताः संमूच्छिमाः प्राणा भवन्तिं २, पुनयंत्र स्थण्डिलस्थानं अनापातं असंलोकं च भवति ३, पुनर्यत्र वसतिः स्त्रीपशुपण्डकादिरहिता भवति ४, पुनर्यत्र गोरसं प्रचुरं भवति ५, पुनर्यत्र भूयान् जनो भवंति, सोऽप्यतीव भद्रकः स्यात् ६, पुनर्यत्र वैद्या भद्रका भवन्ति ७, पुनर्यत्र साधूनां औपधानि मिलन्ति ८, पुनर्यत् कुटुम्पिकानां गृहाणि धनधान्यादिभिर्निचितानि ध्यापनीयः इति । सोऽपि तत्रागत्य लोकान् दृष्ट्वा चिन्तयामास । इदानीं लोकसमक्षं न वदेयम् । पित्रैव निपिद्धोऽस्मि-'उत्तालतया न जल्पनी- यम् । एवं ज्ञात्वा तत्रैवागस तूष्णी स्थितः, घटिकामेकां स्थित्वा शनैरागत्य कर्णे उक्तम्-'गृहे अग्निर्लग्नोऽस्ति, त्वमागच्छ ।' पित्रोक्तम्-'कियती वेला लमा १ तेनोक्तम्-'घटिकैकाऽभूत्' । पित्रा उक्तम्-रे मूर्ख! इयती वेला जाता, त्वया पुरा एव कथं नोक्तम्' ? तेनोक्तम्-'भवतैय निपिद्ध:-'लोकसमक्षम् उत्तालतया न वक्तव्यम् । एतादृशा वक्रजडा जीवा भवन्ति पुनरपि बहवो वक-जडानां दृष्टान्ताः सन्ति ।।

·मांहि जिम विनयगुण ४ , व्रतमांहि जिम ब्रह्मचर्यव्रत ५ , नियममांहि जिम संतोप १ , तपमांहि जिम उप- . व्याप्तानि यहनि भवन्ति १, पुनर्यत्र राजा अतीव भद्रको यतिभक्तश्च भवेत् १०, पुनर्यत् ब्राह्मण-तापस- भरडककुलिनिकाः साधूनां न अपमानं कुर्वन्ति ११,पुनर्यत् क्षेत्रभिक्षा सुलभा भवति १२, पुनर्यत् खाध्यायः सुकरो भवति, १३, तथाविधवसतिसद्भावात् इति ॥ अथ कदाचित् एते त्रयोदशगुणाः कथञ्चित् न भवन्ति, तथापि जघन्यतो गुणचतुष्टयं विलोक्यते एव । ते नामी- "महई विहारभूमी विहारभूमी अ सुलहसज्झायो। सुलहा भिखा य जहिं जहन्नं वासखित्तं तु ॥१॥ यत्र ग्रामे-महती विहारभूमिः (जिनायतन) १, पुनः शुद्धा स्थण्डिलभूमिः २, पुनः सुलभा भिक्षा ३, पुनः खाध्यायः सुकरः ४, इति ॥ पते द्वयोजघन्योत्कृष्टगुणयोः मध्यवर्तिनो मध्यमा गुणाः इति ॥ अथ च साधवो यत्र चतुर्मासी तिष्ठन्ति तत्र अस्मिन् पर्वणि आगते सति, मङ्गलार्थ इदं कल्पसूत्रं अवश्य याचयन्ति, ततोऽस्माभिरपि वाच्यते । अथ तस्य महिमा कथ्यते- "मन्त्राणां परमेष्ठिमन्त्रमहिमा तीर्थेषु शचुंजयो, दाने प्राणिदया गुणेषु विनयो ब्रह्म व्रतेपु व्रतम् । संतोपे नियमः तपस्सु च शमः तत्त्वेपु सद्दर्शनं, सर्वेपूत्तमपर्वसु प्रगदितः श्रीपर्वराजस्तथा ॥१॥" मंत्रमांहि जिम पंचपरमेष्ठिमंत्रमोटो १, तीर्थमांहि जिम शचुंजय २, दानमांहि जिम अभयदान ३, गुण- ·शम ७, दर्शनमांहि जिम जैनदर्शन ८, क्षीरमांहि जिम गोक्षीर ९, जलमां जिम गंगानीर १०, पद्दसूत्रमाहि जिम हीर ११, वस्त्रमांहि जिम चीर १२, अलंकारमांहि जिम चूडामणि १३, ज्योतिपिमांहि जिम निशा- मणि १४, तुरंगममाहि जिम पंचवल्लभकिसोर १५, नृत्यकलावंतमांहि जिम मोर १६, गजमांहि जिम ऐरावण १७, दैत्यमांहि जिम रावण १८, वनमांहि जिम नंदनवन १९, काष्ठमांहि जिम चंदन २०, तेजवंतमांहि जिम आदित्य २१, साहसीकमांहि जिम श्रीविक्रमादित्य २२, न्यायवंतमांहि जिम श्रीराम २३, रूपवंतमांहि । जिम काम २४, सतीमांहि जिम सीता २५, शास्त्रमांहि जिम गीता (भगवति) २१, वाजिनमांहि जिम भंभा २७, स्त्रीमांहि जिम रंभा २८, सुगंधमांहि जिम कस्तूरी २९, वस्तुमांहि जिम तेजनतूरी ३०, पुन्यश्लोकमांहि जिम नल ३१, पुष्पमाहि जिम सहस्रदलकमल ३२, धनुर्द्धरमांहि जिम अर्जुन ३३, इंद्रियामांहि जिम नयन ३४, धातुमाहि जिम खर्ण ३५, दातारमाहि जिम कर्ण ३६, गौमांहि जिम कामधेनु ३७, स्नेहमांहि जिम घृत ३८, जलमांहि जिम अमृत ३९, तिम लौकिकलोकोत्तरसकलपर्वमांहि श्रीपर्युपणापर्व मोटो जाणवो ॥ पुनर्यथा-भाद्वासुदिपंचमीपर्ष श्रीजिनशासने मान्यं वर्तते । तथा परशासनेऽपि ऋपिपंचमीपति मान्यम् । तत्सम्बन्धो यथा-पुष्पवत्यां नगयों गंगाधरनामा एको विप्रोऽभूत्, तस्य पितरौ मृतौ, क्रमेण पुत्रगृहे पिता बलीचो जाता, माता तु शुनी बभूव। अथ च तस्यैव पितुः श्राद्धदिनं समागतम्, तस्मिन् दिने पुनेन घलीवईः क्षोटयितुं तैलकस्य दत्ता, पुत्रेण दुग्धमानाय्य क्षैरेयी राधिता, पितृश्राद्धकरणाय बारमण- ·PXXXDXOXOXOXXo- भोजनाधं, निमंत्रिता । अस्मिन् प्रस्तावे गृहशुन्या मातृजीवेन कथंचित् ज्ञानविशेपात् सर्पगरलं क्षैरेयीमध्ये पतत् दृष्टम् ज्ञातं च, मा अनर्थी भावीति, शुन्या स्वमुखेन अपूतं कृतम् । ब्राह्मण्या च रोपात् शुन्याः कटिः भना, सा शुनी गमाणिस्थाने बद्धा । क्षैरेयी नवा राद्धा, ब्राह्मणा भोजिताः, सन्ध्यायां स बलीवईः सर्वदि- नवाहितः क्षुधातुरः तृपया पीडितो गमाणिस्थाने बद्धस्तैलिकेन, ततः शुनीं दुःखितां दृष्ट्वा बलीवन प्रोक्तम्- 'पापिठेन मम पुग्नेण अद्य अहं भृशं पीडितोऽस्मि, । तदा साऽपि खटिभजनदुःखं माह । तेन सुतेन पावे सुसेन द्वयोरपि वचनं श्रुतम्, तदा. ज्ञातम्-'अहो! मम इमौ पितरौ ।' ततस्तदैव उत्थाप्य द्वयोः क्षीरानं दत्तम् । ततस्तयोर्मातृपित्रोर्गत्यथै विदिशे गत्वा ऋषयः पृष्टाः । तैः प्रोक्तम्-आभ्यां अप्रस्तावे कामक्रीडा चक्रेते, तेन यलीवईशुन्यौ जाती। अथ त्वं अखेटितान्नं भाद्रपदि सुदि पञ्चम्यां भुत, यथा तयोर्गतिः स्यात्, तेन तथा कृतम् । ततोऽनन्तरं लोके ऋषिपञ्चमी नाम महापर्च प्रवृत्तम् । अथास्मिन् श्रीपर्युपणापर्वणि साधूनां धर्मकृत्यानि- संवत्सरप्रतिक्रान्तिः, लुञ्चनम्, चाष्टमं तपः । सर्वार्हद्भक्तिपूजा च, संघस्य क्षामणाविधिः ॥१॥ अस्यार्थः-संवत्सरप्रतिक्रान्तिः १, लोकचरणम् २, अष्टमतपःकरणम् ३, सर्वचैत्येषु अर्हदुक्तिः४, सङ्घस्य पर- स्परं क्षामणाकरणम् ५, अमीषां पञ्चानां कारणानां कृते तीर्थङ्करैर्गणधरैश्च श्रीपर्युषणापर्व प्रवर्तितम्॥ पुनरस्मिन् श्रीपर्युपणापर्वणि श्रावकाणां अमूनि धर्मकृत्यानि । श्रुतज्ञानस्य भक्तिः क्रियते १, अष्टमादि तपो यथाशक्ति ·कर्तव्यम् २, नगरे सर्वन अमारिघोषणा दापयितव्या ३, सुपात्रे दानं दातव्यम् ४, पुगी-नालिकेरादिभिः प्रभावना कर्तव्या ५, श्रीवीतरागदेवस्य प्रतिमा पूजनीयाः ६, श्रीसद्यस्य भक्तिः कर्तव्या ७, सचित्तपरिहार कार्यः ८, कायोत्सर्गः कर्मक्षयार्थ कर्तव्यः ९, ब्रह्मचर्य पालयितव्यम् १०, आरम्भो चर्जनीयः ११, निजवि- त्तानुसारेण द्रव्यव्ययः कार्यः १२, महोत्सवः कर्तव्यः १३, कल्पपुस्तकं क्षमाश्रमणदानपूर्व गृहे समानीय, रात्रिजागरणं कृत्वा, प्रातनागरिकजनान् आकार्य, काश्मीरजन्मच्छटाच्छोटकरणपूर्व ताम्बूलादि दत्त्वा, गजा- रूढकुमारकरस्थं विधाय, गीत-गान-तान-मानपूर्व गुरूणां हस्ते दत्वा वाचना कारपितव्या १४, वाचनायां प साहाय्यं दातव्यम् १५॥ अनेन विधिना अयं कल्पः साक्षरैः श्रुतः आराधितः सन् अष्टभवानां मध्ये मोक्षदाता भवति । पुनरयं कल्पः पापस्य मध्वंसका, मनोवाञ्छितपूरणे कल्पवृक्षसमानः। ये भव्यजीवा एनं कल्पं तपोवहनपूर्व कालग्रहणानि लात्वा, अष्टमं तपः कृत्वा, विधिना वाचयन्ति, ये च चन्दनकदानपूर्व प्रमाद-निद्रा-विकथा-परिहारेण विधिना शुण्यन्ति, ते द्वादशकल्पेषु विहत्य, तत्सुखानि भुक्त्वा, मुक्ति- स्त्रीसुखं लभन्ते ॥ पुना श्रीकल्पसूत्रप्रवणस्य माहात्म्यं वर्णयति- "पगग्गचित्ता जिणसासणम्मि,पभावणा-पूअपरा नराजे। तिसत्तवारं निसुणंति कप्पं, भवण्णवंते लहु संतरंति" ·ये मनुष्या निश्चलचित्ताः, जिनशासने प्रभावना-पूजासु सावधानाः सन्तः, त्रिसप्तवारम् (२१) श्रीकल्प- सूत्रम् सम्यक शृण्वन्ति, ते भव्यजीवाः शीघ्रम् संसारसमुद्रं संतरंति ॥ पुनरपि श्रीजीवाभिगमे प्रोक्तमस्ति-चतुर्मासिकत्रयेऽस्मिन् श्रीपर्युपणापर्वणि च सुरेन्द्रा अपि एकत्र सम्भूय, नन्दीश्वरादिपु अष्टाह्निकोत्सवं कुर्वन्ति । पुनरपि यत्(यः) ब्रह्मचर्येण, तपसा, कनकदानेन तीर्थयात्रया च कर्मक्षयो भवति, स कल्पसूत्रश्रवणेन भवति । पुनरपि अस्मिन् श्रीपर्युपणापर्वणि समागते नागकेतुवदष्टमतपः कार्यम् । नागकेतुसम्बन्धो यथा- चन्द्रकान्ता नाम नगरी, विजयसेनो राजा, श्रीकान्तः श्रेष्ठी, श्रीसखी तस्य भार्या, तयोः पुत्रो जातः। . एकदा कुटुम्वेन मोक्तम्-'श्रीपर्युपणापर्व समागतम् , वयं अष्टमं तपः करिष्यामः।' इति वचनं श्रुत्वा तस्य पुत्रस्य जातिस्सरणं ज्ञानं उत्पन्नम् । तेन बालेनापि अष्टमं तपः कृतम् । स्तन्यं न पिवति, मात्रादि- भिर्यहवः उपचाराः कृताः, परं तथापि न पिवति । ततो मूर्च्छया बालो निश्चेष्टो जातः, मृत इति ज्ञात्वा पिता दुःखात् हृदयस्फोटेन मृतः । तत्खजनैलो भूमौ निक्षिप्तः । राज्ञा श्रुतम्-“श्रेष्ठी अपुत्रो मृतः" ततो राज्ञा निजसेवका मुक्ता-"गच्छन्तु तद्धनं लान्तु ।" तस्मिन्प्रस्तावे धरणेन्द्रोऽवधिज्ञानेन विज्ञाय तत्रागत्य अमृतपानेन उपजीव्य, अपुत्रत्वेन श्रेष्ठिधनं गृहृतो राजपुरुपान् पुरुपरूपेण निवारयति स्म । ततो राज्ञा पृष्ठे । धरणेन्द्रो वालं जीवन्तं भुवि आकृष्य दर्शयित्वा पूर्वभवसम्बन्धं प्राह तथाहि-अस्य बालस्य पूर्वभवे बाल्ये KoKOK m ·एव माता मृता। विमाना अपमानितः सन् नित्यं दूनो दुःखितस्तिष्ठति । स्वमित्रस्य श्राद्धस्य वचनेन सर्वदुःखा- पहारि तपः कुर्वन् तिष्ठति। एकदा श्रीपर्युपणापर्वणि समागते खमिननाद्धवचनेन अष्टमं तपः कृत्वा, एकस्मिन् तृणगृहे सुप्सः, तावता आसन्न प्रदीपनं लग्नम् । ततो विमात्रा तन्मारणाय तस्मिन्गृहे अग्निः क्षिप्तः। ततः स तपोध्यानैकाग्रचित्तः तद्व्यथां अविज्ञाय मृत्वा अपुत्रस्य अस्य श्रेष्ठिनो गृहे पुत्रो जातः। ततः पूर्वभवसंस्का- रात् पर्युपणापर्वदिनं श्रुत्वा जातिस्मरणेन अष्टमं तपः कृतवान् । स्तन्यमपि अपिवन मूर्छया मृत इति ज्ञात्वा खजनभूमौ निक्षिप्तः, मया अमृतपानेन जी[व]वित इति । ततो धरणेन्द्रो बालस्याहारं दत्त्वा, खस्थानं गतः। राजा इति विस्मयकारिणी बालकथां श्रुत्वा, वालस्य मातुः कथयति स्म-'अयं पालो भव्यरीत्या रक्षणीय इति । तदादितः स्वजनैर्यालकस्य नागकेतुरिति नाम दत्तम् । अथ सू बालो वर्द्धमानः चतुःपा चतुर्थ, चतुर्मासके पष्ठं, पर्युपणायां अष्टमं कुर्वन् सामायिक-पौपध-देवपूजादि धर्मकर्तव्यतत्परः सन्, यौवनेऽपि जितेन्द्रियो बभूव । अन्यदा राज्ञा एकश्चौरो व्यापादितः, स मृत्वा व्यन्तरो जातः, तेन व्यन्तरेण अदृश्यीभूतेन पादेन आहत्य सिंहासनात् राजा भुवि पातितः, लोकश्च सर्वोऽपि व्याकुलीभूतः। पुनरपि व्यन्तरो नगरोपरि महतीं शिलां विकुळ दुर्वचनेन लोकान् भापयामास । ततो नागकेतुः श्रावकश्चतुर्विधसङ्घ-जिनप्रासादप्रतिमारक्षार्थ उच्चैः प्रासादोपरि चटित्वा, तां व्यन्तरमुक्ता महतीं शिलां करेण धृतवान् । तस्य तेजसा हतप्रतापो व्यन्तरःशिला संहृत्य नागकेतुं नत्वा राजानं समाधिमन्तं कृत्वा खस्थानं गतः। ततो नागकेतुश्राद्धो राजादीनां विशेषतो ·मान्यो जातः । अन्यदा नागकेतुः जिनप्रतिमापूजां कुर्वन् पुष्पमध्यस्थेन सर्पण दष्टः। शुभध्यानेन केवलज्ञानं प्राप्तवान् । शासनदेव्या च साधुवेपो दत्तः। ततः चिरकालं भव्यजीवान् प्रतिबोध्य मोक्षं गतः॥ ॥ इति अष्टमतपसि नागकेतुकथा ॥ तथा न चेदं श्रीजिनशासनं अर्वाचीनं, वेदे पुराणे स्मृतौ च सर्वत्र तस्य अधिकारदर्शनात् । तत्र यज्ञेषु मूलमत्रो यथा-सामवेदे परं वेदध्वनिना वहस्तन्यासेन च वक्तव्यः। ॐ लोकश्रीप्रतिष्ठान् चतुर्विशतितीर्थङ्क- रान् अपभादीन् वर्द्धमानान्तान् सिद्धान् शरणं प्रपद्यामहे । अथर्वणवेदे पवित्रमग्निमुपस्पृशामहे, येषां जातं सुप्रजातं, येषां धीरं सुधीरं, येपां नग्नं सुनग्नं, ब्रह्म-सुब्रह्मचारिणां उदितेन मनसा अनुदितेन मनसा देवस्य महर्पयो महर्षिभिर्जुहे याजकस्य यजन्तस्य च सा एषा रक्षा भवतु शान्तिः भवतु, तुष्टि भवतु, वृद्धिः भवतु, शक्तिः भवतु, स्वस्तिः भवतु, अद्धा भवतु, नियाजम् भवतु । ब्रह्माण्डपुराणेऽप्युक्तम् “नाभिस्तु जनयेत् पुत्रं, मरुदेव्यां महाद्युतिम् ॥ ऋपभं क्षत्रियज्येष्टं, सर्वक्षत्रस्य पूर्वकम् ॥ १॥ ऋषभाद् भरतो जज्ञे, वीरपुत्रशता- ग्रजः । अभिपिच्य भरतं राज्ये, महाप्रव्रज्यामाश्रितः” ॥२॥ पुनर्ब्रह्माण्डपुराणे-"इह हि इक्ष्वाकुकुलवंशो- द्भवेन नाभिसुतेन मरुदेव्या नन्दनेन महादेवेन ऋपमेण दशमकारो धर्मः खयमेवाऽऽचीर्णः, केवलज्ञानला- भाच प्रवर्तितः" इति ॥ तथा आरण्यकपुराणेऽपि यथा-"ऋपभ एव भगवान् ब्रह्मा, तेन भगवता ब्रह्मणा खयमेवाऽऽचीर्णानि ब्रह्माणि, तपसा च प्राप्तः परं पदम् ।" पुनः प्रभासपुराणेऽपि यथा-"युगे युगे महापुण्या, ' -- ·दृश्यते द्वारिकापुरी । अवतीर्णो हरियंत्र, प्रभासे शशिभूषणम् ॥१॥ रैवताद्रौ जिनो नेमि-युगादिविमलाचले। ऋषीणामाश्रमादेव, मुक्तिमार्गस्य कारणम् ॥२॥” तथा पुनरपि स्कन्धपुराणे-अष्टादश १८ सहस्रसङ्ख्ये नगरपुराणे अतिमसिद्धवृद्धनगरस्थापनादिवक्तव्यताधिकारे भवावताररहस्ये षट्सहस्रः श्रीऋषभचरित्रं समन- मस्ति । तथा तत्रैव भवावताररहस्ये-"स्पृष्ट्वा शत्रुजयं तीर्थ, नत्वा रैवतकाऽचलम् । लात्वा गजपदे कुण्डे, पुनर्जन्म न विद्यते ॥१॥” इत्यादि बहुपु स्थानेषु श्रीजिनशासनं वर्णितमस्ति । तथा अयं श्रीकल्पः पूर्व भाद्रपदसुदि ५ पञ्चम्यां रात्रौ वाच्यमानो अभूत् । एकः पार्श्वस्थो रात्रौ प्रतिक्रम- णानन्तरं श्रीकल्पसूत्रं पाठतो वाचयति । अन्ये सर्वेऽपि साधकः कायोत्सर्ग कृत्वा शृण्वन्ति । अयं विधिः पूर्वमासीत्, स तु व्यव[वि]च्छिन्न, तदनन्तरं श्रीवीरात् सं० ९८० वर्षे श्रीआनन्दपुरे सांप्रतं नाम्ना वडनगरे भुवसेनो राजा अभूत् । तस्य पुत्रः सेनाङ्गजो राज्ञोऽतीच वल्लभः। स च दैवात्पर्युपणाऽगमे मृतः, राजाऽतीव शोकाक्रान्तो जातः । धर्मशालायां नागच्छति, तस्य अनागमने 'यथा राजा तथा प्रजा' इति हेतोः अन्येऽपि श्रेछिव्यवहारिणो लोका नागच्छन्ति । ततश्च धर्महानिं जायमानं दृष्ट्वा गुरुभिर्भुवसेनराजसमीपे गत्वा मोक्तम्-'हे राजन् ! त्वयि(या) शोके क्रियमाणे सर्व नगरं सदेशं शोकातुरं जातम् । शरीरं अनित्यं विभवोऽपि अशाश्वता, आयुश्च चश्चलम् , असारः संसारोस्ति । न भवादृशां ज्ञातजिनधर्माणां अधिकशोक- करणं युक्तम् । अथ च भवता लाभा प्रदीयते । अश्रुतं श्रुतं श्रावयामः । श्रीभद्रवाहुखामिपादैर्नवमपूर्वादष्टमं B

·0.XXXX.*.*
गणपनं कल्पसूत्रनाम उद्भुतमस्ति । तच मगलभूतं महाकर्मक्षयकारकं विशेपशास्त्रं वर्तते । यदि धर्मशा-
म्यागामागम्पते तदायाच्यते। राज्ञा च अगीकृतम्। ततो राजादिसभासमक्षं नवभिर्वाचनाभिः समभावनाभिः
याचितम्, ततः प्रभृति लोकसमक्षं कल्पसूत्रवाचनाप्रवृत्तिर्जाता। ततो गुरुपरम्परया अस्माभिरपि भवत्समीपे
यायते । तथा इदं श्रीफल्पसूनं अनन्तार्थविपयं, यतः सर्वनदीनां ये वालुकाकणाः समुद्राणां च ये पानीय-
विन्दवः तेभ्योऽपि पुरुस्य सूत्रस्य अर्थोऽनन्तगुणः, ततो मया मन्दमतिना कथं व्याख्यातुं शक्यते । तथापि
गकिमपि अर्थलवलेशमात्रं कथयन् अस्मि तत् मम माहात्म्यं नास्ति, किन्तु गुरोरेव ॥ तदृष्टान्तो यथा-
"गद्रेणुर्विकलीकरोति तरणिं तन्मारुतस्फ़र्जितं, भेकबुंयति यद्भुजंगवदनं तज्जृभितं मंत्रिणः॥"
पैग्रे कुजति कोफिलः कलरयं यत्सा रसालटुम-स्फूर्ति ल्पति मादृशः किमपि यमाहात्म्यमेतद्गुरोः॥१॥
र मा त्म्यिम्, न रेणोः॥१॥ दर्दुरः सर्पमुखं चुम्वति-तत् गारुडिमन्त्रमाहा-
भर कूजति-तत् माहात्म्यम् आम्रमजाः, न कोकिलायाः॥२॥
okestheskieskhe
आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सब-
सिणो, मंगलाणं च सबसि पढमं हवइ मंगलं ॥१॥

·XX व्याख्यालेशो यथा-"णमो अरि०" नमः अश्या चतुःपष्टीन्द्रकृतां पूजां अहंतीति अतः, तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥ १ ॥ "नमो सि०" नमः सिद्धेभ्य: अष्टकर्माणि क्षपयित्वा सिद्धि प्राप्ताः तेभ्यो मम नम- स्कारोऽस्तु ॥ २॥ "नमो आ०" नमः आचार्येभ्यः आचारेषु पञ्चसु ज्ञान १ दर्शन २ चारित्र ३ तपो ४ वीर्य ५ रूपेषु साधवस्ते आचार्याः तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥३॥ "नमो उव०" नमः उपाध्यायेभ्यः द्वादशा- हानि सूत्रतोऽर्थतश्च ये पाठयन्ति ते उपाध्यायाः, तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥४॥"नमो लोए०" नमो लोके सर्वसाधुभ्या=ज्ञानदर्शनचारित्रैः कृत्वा मोक्षमार्ग ये साधयन्ति ते साधवः, सर्वशब्देन ये जिनकल्पिक- स्थविरकल्पिकादयः अर्धतृतीयद्वीपवर्तिनः तेभ्यः सर्वेभ्यः नमस्कारः अस्तु ॥५॥ अथ नमस्कारस्य फलमाह- "एसो पंच०” एषः पञ्चपरमेष्ठिनमस्कार "सबपा०" सर्वपापप्रणाशनः । “मंगला०” सर्वेषां मगलानां प्रथम भवति मङ्गलम् । अत्र नमस्कारे अष्टषष्टिः ६८ अक्षराणि, एकपष्टि, ६१ अक्षराणि लघूनि, सप्त च गुर्वक्षराणि नव पदानि, अष्टौ च संपदः, (विश्रामस्थानानि) पुनः फलं नमस्कारस्य एकाक्षरं गुणितं सप्तसागरोपमपापानि गमयति, सम्पूर्णो नमस्कारः पञ्चशतसागरोपमपापानि गमयति । कथं ? अहसद्विसत्तां ४७६ सप्त गुर्वक्षराणां 1४८३ नवनवपदानां ४९२ अष्ट सम्पदां जातानि ५००-सागरोपमाणि इति ॥ १ पुनरपि नमस्कारफलदृष्टान्ताः- "इह लोअम्मि तिदंडी सा दिवं माउलिंगवणमेव । परलोए चंडागलं-हुंडय-जक्खो य दिद्वता ॥ १०१२ ॥"

·अध्ययनं कल्पसूत्रनामकं उद्धृतमस्ति । तच मङ्गलभूतं महाकर्मक्षयकारक विशेपशास्त्रं वर्तते । यदि धर्मशा- लायामागम्यते तदा वाच्यते। राज्ञाच अङ्गीकृतम्। ततो राजादिसभासमक्ष नवभिर्वाचनाभिः समभावनाभिः वाचितम्, ततः प्रभृति लोकसमक्षं कल्पसूत्रवाचनाप्रवृत्तिर्जाता। ततो गुरुपरम्परया अस्माभिरपि भवत्समीपे घाच्यते । तथा इदं श्रीकल्पसूत्रं अनन्तार्थविपयं, यतः सर्वनदीनां ये वालुकाकणाः समुद्राणां च ये पानीय- विन्दवः तेभ्योऽपि एकस्य सूत्रस्य अर्थोऽनन्तगुणः, ततो मया मन्दमतिना कथं व्याख्यातुं शक्यते ? । तथापि यत्किमपि अर्थलवलेशमात्रं कथयन् अस्मि तत् मम माहात्म्यं नास्ति, किन्तु गुरोरेव ॥ तदृष्टान्तो यथा- "यद्रेणुर्विकलीकरोति तरणिं तन्मारुतस्फूर्जितं, भेकQवति यद्भुजंगवदनं तवृभितं मंत्रिणः॥" चैने कूजति कोकिला कलरवं यत्सा रसालद्रुम-स्फूर्ति ल्पति मादृशः किमपि यन्माहात्म्यमेतद्गुरोः॥१॥ रेणुः सूर्यमण्डलं स्पृशति-तत् वायोर्माहात्म्यम्, न रेणोः॥१॥ दर्दुरः सर्पमुखं चुम्बति-तत् गारुडिमन्त्रमाहा- त्म्यम्, न दर्दुरस्य ।। २॥ चैत्रमासे कोकिला मधुरं कूजति-तत् माहात्म्यम् आग्रमजाः, न कोकिलायाः॥२॥ अथ मनगालार्थ श्रीपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारो भण्यते- णमो अरिहंताणं, णमो सिद्धाणं, णमो आयरियाणं, णमो उवज्झायाणं, णमो लोए सब- साहूणं, एसो पंचणमोकारो, सबपावप्पणासणो, मंगलाणं च सवेर्सि पढमं हवइ मंगलं ॥१॥ اللي ·व्याख्यालेशो यथा-"णमो अरि०” नमः अहंदुभ्यः चतुःपष्टीन्द्रकृतां पूजा अहंतीति अर्हतः, तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥१॥ "नमो सि" नमः सिद्धेभ्यः अष्टकर्माणि क्षपयित्वा सिद्धि प्राप्ताः तेभ्यो मम नम- स्कारोऽस्तु ॥२॥ “नमो आ०" नमः आचार्येभ्या-आचारेषु पञ्चसुं ज्ञान १ दर्शन २ चारित्र ३ तपो ४ वीर्य ५ रूपेषु साधवस्ते आचार्याः तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥ ३॥ "नमो उप०" नमः उपाध्यायेभ्या द्वादशा- गानि सूत्रतोऽर्थतश्च ये पाठयन्ति ते उपाध्यायाः, तेभ्यो मम नमस्कारः अस्तु ॥४॥"नमो लोए०" नमो लोके सर्वसाधुभ्या ज्ञानदर्शनचारित्रैः कृत्वा मोक्षमार्ग ये साधयन्ति ते साधवः, सर्वशब्देन ये जिनकल्पिक- स्थविरकल्पिकादयः अर्धतृतीयद्वीपवर्तिनः तेभ्यः सर्वेभ्यः नमस्कारः अस्तु ॥५॥ अथ नमस्कारस्य फलमाह- "एसो पंच०" एपः पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारः “सबपा." सर्वपापप्रणाशनः । "मंगला" सर्वेपां मङ्गलानां प्रथम भवति मद्गलम् ॥ अत्र नमस्कारे अष्टपष्टिः ६८ अक्षराणि, एकपष्टि, ६१ अक्षराणि लघूनि, सप्त च गुर्वक्षराणि नव पदानि, अष्टौ च संपदः, (विश्रामस्थानानि) पुनः फलं नमस्कारस्य एकाक्षरं गुणितं सप्तसागरोपमपापानि गमयति, सम्पूर्णो नमस्कारः पञ्चशतसागरोपमपापानि गमयति । कथं ? अहसद्विसत्तां ४७६ सप्त गुर्वक्षराणां ४८३ नवनवपदानां ४९२ अष्ट सम्पदां जातानि ५००-सागरोपमाणि इति ॥ १ पुनरपि नमस्कारफलदृष्टान्ता:- "इह लोअम्मि तिदंडी सा दिवं माउलिंगवणमेव । परलोए चंडपिंगलं-हुंडय-जक्सो य दिद्वंता ॥ १०१२ ॥"

·ManKekkerkoton अपश्रीमद्भगवन्महावीरदेवस्य पश्चानुपूा आसन्नोपकारित्वेन पट् कल्याणकानि श्रीभद्रबाहुखामी वर्णयति- ते णं काले णं, तेणं समए णं, समणे भगवं महावीरे पंचहत्युत्तरे होत्था, तं जहा- हत्युत्तराहिं चुए चुइत्ता गभं वकंते । १। हत्थुत्तराहिं गब्भाओ गम्भं साहरिए ।२। हत्युत्तराहिं जाए । ३ । हत्युत्तराहिं मुंडे भवित्ता आगाराओ अणगारिशं पवइए। ४ । हत्थु- त्तराहिं अणंते, अणुत्तरे, निवाघाए, निरावरणे, कसिणे, पडिपुण्णे केवलवरनाण-दसणे समुप्पन्ने । ५। साइणा परिनिवुए भयवं । ६।१२। व्याख्या--"ते णं काले णं" 'ते' इति माकृतत्वात् तस्मिन् काले अवसर्पिण्याः चतुर्थारकलक्षणे तस्मिन् समये तद्विशेपे, यस्मिन् समये भगवान् श्रीमहावीरदेवो देवानन्दायाः कुक्षौ दशमलोकतः पुष्पोत्तरविमा- नमसारोऽर्थावहः, कथमिति ?, उदाहरणम् यथैकस्य श्रावकस्य पुत्रो धर्म नाश्रयति, सोऽपि श्रावकः कालगतः, स व्यवहाराहत एवमेव विहरति । अन्यदा तेषां (प्रावकजनानां) गृहसमीपे परिव्राजक आवासितः, स तेन समं मैत्री करोति, अन्यदा भणति-आनय निरुपहतं अनाथमृतकं यतस्त्वां ईश्वरं करोति, तेन मार्गितं लब्ध उद्बद्धो मनुष्यः, स श्मशानं नीतः, यच्च तत्र प्रायोग्यं । स च दारक: पिया शिक्षिको नमस्सारं, मणिवश्च-यदा विमीयास्तदैनं पठेः, विद्यैपा, स तस्य मृतकस्य पुरतः स्थापितः, तस्य च मृतकस्य हस्तेऽसिर्दत्तः, ·नात् च्युत्वा अवतीर्णः । “ण” शब्दो वाक्यालङ्कारे । यद्वा ससम्यर्थे इयं तृतीया । यो वा कालसमय ऋष- परिव्राजको विद्यां परिवर्तयति, उत्थातुमारब्धो पैतालः, स दारको मीतो हृदि नमस्कारं परावर्तयति, स पैतालः पतितः, पुनरपि जपति, पुनरप्युत्थितः, सुष्टुतरं परिवर्तयति, पुनरपि पलितः, निदण्डी भणति-किश्चित् जानी, भणति-न, पुनरपि जपति, तृतीयवारं, पुनरपि पृष्टः, पुनर्नमस्कारं करोति (परावर्तयति), तदा व्यन्तरेण रुष्टेन तं खड्गं गृहीत्वा स विदण्डी द्विखण्डीकृतः, सुवर्णकोटिकः, (सुवर्णपुरुषः) जातः, अङ्गोपाङ्गानि च तस्य युक्तयुक्तानि (पृथक् पृथक् ) कृत्वा सर्वरात्रौ न्यूढः ईश्वरो जातो नमस्कारफलेन, यदि नाभविष्यनमस्कारः, तदा वैतालेनामारिष्यत् स (च) सौवर्णोऽभविष्यत् ॥ कामनिष्पत्तिः,-कथम् ?, एफा श्राविका तस्या भर्ता मिथ्यादृष्टिरन्यां भायां आनेतुं मार्गयति, तस्याः सम्बन्धेन न लभ्यते तस्याः सापन्यमिति, चिन्तयति-फथं मारयामि ?, अन्यदा कृष्णसौ पटे शिस्वाऽऽनीतः, संगोषितः, जिमितो भणति-आनय पुष्पाणि अमुकस्मिन् घटे स्थापितानि, सा प्रविष्टा, अन्धकारमिति नमस्कार करोति (गुणयति ), यद्यपि मां कोऽपि खादेत् तद्दपि मम म्रियमाणाया नमस्कारो न नरक्ष्यतीति, हस्तः क्षिप्ता, सर्पो देवतयाऽपहृतः, पुष्पमाला कृता, सा गृहीता, दत्ता च तस्मै, स संभ्रान्तश्चिन्तयति-अन्यानि, कथितं, गतः पश्यति घटं पुष्पगन्धं च, नैवान कोऽपि सर्पः, आवर्जितः पादपतितः सर्व कथयति क्षमयति च, पश्चात्सैव गृहस्वामिनी जाता, एवं कामावहः ॥ आरोग्याभिरति:-एफ नगरं नद्यास्तीरे खरकर्मिफेण शरीर- चिन्तायै निर्गतेन नद्यामुह्यमानं वीजपूरकं दृष्टं, राज्ञ उपनीतं, सूदस्य हस्ते दत्त, जिमत उपनीतं, प्रमाणेनातिरिक्तं वर्णेन गन्धेनातिरिक्त तस्मै मनुष्याय तुष्टः, भोगो दत्तः, राजा भणति-अनुनदि मार्गयत यावल्लब्धं (भवति), पथ्यदनं गृहीत्वा पुरुपा गताः, दृष्टो वन- खण्डः, यो गृहाति फलानि स म्रियते, राक्षे फथितं, भणति-अवश्यमानेवव्यानि, अक्षपतिताः (अक्षपावनिकया) प्रजन्तु, एवं गवा EXXo ·10.com | भादिभिः श्रीवीरस्य पपणां च्यवनादीनां कल्याणकानां हेतुत्वे कथितः, श्रमणस्तपखी, भगवान् समग्रैश्वर्य- पानयन्ति, एकः प्रविष्टः स वहिनिक्षिपति, अन्ये आनयन्ति, स म्रियते, एवं काले व्रजति श्रावकस्य परिपाटी जाता, गतस्तत्र, चिन्तयति-मा विराधितश्रामण्यः कश्चित् भूदिति नैपेधिकी नमस्कारं च कुर्वन् गच्छति, व्यन्तरस्य चिन्ता, संबुद्धः, वदन्ते, भणति- अहं वनवानेष्ये, गतः, राक्षः कथितं, संपूजितः तस्य उच्छी दिने दिने स्थापयति, एवं तेनाभिरति गाश्च लब्धाः, जीवितवांश्च, किमन्यद् आरोग्यं !, राजापि तुष्टः ॥ परलोके नमस्कारफलं वसन्तपुरे नगरे जितशत्रू राजा, तस्य गणिका श्राविका, सा चण्डपिङ्गलेन पोरेण समं यसति । अन्यदा कदाचित् तेन राज्ञो गृहं अपहृतं, हार आनीतः, मीताभ्यां संगोप्यते । अन्यदोजानिकागमनं, सर्वा विभूपिता गणिका मजन्ति, तया सर्वाभ्योऽतिशायिनी स्यामिति (सर्वा अतिशये इति) स हार आविद्धः, यस्या देव्याः स हारस्तस्या दास्या स ज्ञातः, कथितं राक्षे, सा केन समं वसति ?, कथिते चण्डपिगलो गृहीतः, शूले भिन्नः, तया चिन्तितं-मम दोपेण मारित इति सा तस्मै नमस्कार ददाति, भणति च-निदानं कुरु यथा-एतस्य राज्ञः पुत्र उत्पद्य इति, कृतं, अग्रमहिष्या उदरे उत्पन्नः, दारको जातः, सा श्राविका क्रीडनधात्री जाता । अन्यदा चिन्तयति-कालः समो गर्भस्य च मरणस्य च, भवेत्कदाचित्, रमयन्ती भणति-मा रोदीः घण्डपिङ्गल इति, संयुद्धो, राजा मृतः, स राजा जातः, सुचिरेण कालेन द्वावपि प्रव्रजितौ ॥ एवं सुकुलप्रत्यायातिः तन्मूलं च सिद्धि- गमनं ॥ अथवा द्वितीयमुदाहरणं-मथुरायां नगर्या जिनदत्तः श्रावकः, तत्र हुण्डिकश्चौरः नगरं मुष्णाति, स कदाचिद् गृहीतः भिन्नः, प्रतिचरतः सहाया अपि तस्य ज्ञायन्त इति मनुष्याः प्रतिचरन्ति, स श्रावकस्तस्य नाविदूरेण व्यतिव्रजति स भणति-श्रावक ! त्वमसि अनुकम्पकः तृपितोऽहं देहि मह्यं पानीयं यन्निये, श्रावको भणति-इमं नमस्कार पठ यावत्तुभ्यमानयामि पानीयं, यदि विस्म- ·युक्ता, महावीरः कर्मशजयात् सार्थकनामा । “पंचहत्थु" हस्त उत्तरो यासां ता हस्तोत्तरा उत्तराफाल्गुन्यः हस्तात् उत्तरदिशि वर्तमानात् वा ताः पासु च्यवनादिकल्याणकेषु यस्य स पञहस्तोत्तरः। निर्वाणस्य तु खातो संभूतत्वात्, समासे हस्तोत्तरा इति बहुवचन बहुकल्याणकापेक्ष होत्या' इति अभवत्, अथ सूत्रं-"तं जहा-" हस्तोत्तरायां उत्तराफाल्गुन्या नक्षत्रे च्युतो देवलोकात् च्युत्वा च गर्भ व्युत्क्रान्तः ॥१॥ हस्तोत्तरायामेय एकरसात् गर्भात् अन्यस्मिन् गर्भ “साहरिए" त्ति-सामितः॥२॥ हस्तोत्तरागां जातः ॥ ३॥ हस्तोत्तरायां "मुंडे"त्ति-द्रव्यतो भावतभ मुण्डितो भूत्वा, अगारात्यहवासात् निष्क्रम्य प्रति गम्यम्, अनगारांसाधुतां प्रजिता अकर्षण गतः ॥४॥ हस्तोत्तरायां "फेयलपनरनाणसणे समुप्पो केवलं असहाग अत एव वरं ज्ञानं च दर्शनं चेति, ततः माकपदाभ्यां कर्मधारयः । ज्ञानं विशेषाऽपयोधरूपं दर्शनं सामान्याययोधरूपं । पर कीमशे ज्ञानदर्शने ? अनन्ते अनन्तार्थविषयत्वात्, अनुत्तरे सर्वोत्तमत्वात् , निवर्गापाते कदकुयाणप्रतिहत्यात्, निरा- घरणे क्षायिकत्वात्, कृत्ले सकलार्थनाहत्यात्, प्रतिपूर्ण सकलसांशसमन्वितस्पात् राकाचन्द्रमण्डलवत् ॥५॥ रिष्यसि तदाऽऽनीतमपि न दास्यामि, स तया लोछुपाया पठति भापको पानी गातीयाSSTRA, भागापामागीति नगरकार पोपयत एव निर्गतो जीवा, यक्ष ओयातः । भाषफसौर्गगुष्प्रदीराचौरमतदायक इति, राक्षे विलितगणति-परगति शूले गिग्स, आपातं नीयते, यक्षोऽपधि प्रयुफे, पश्यति आयफमात्मनश शरीरक, परागुत्पादन नगरस्योपरि लिरमा भणति-भाष भहारमान जानीय, क्षामयत, मा भवतः सर्यायधुरं, देपनिर्मितेन (वात् पैसा) पूर्णलो पखापतन छत । पर्व कई भ्गते गमरवारेणेति ।

·KOKIKOKal खाती नक्षत्रे भगवान् परिनिर्वृतः मोक्षं गतः॥६॥ इति श्रीमहावीरदेवस्य पट्कल्याणकानि संक्षेपेण प्रोक्तानि॥ [प्रथमव्याख्यानं तु मेघकुमारदृष्टान्तपर्यन्तं युकम् , तथैव फेपुषिदादर्शेपु पठितत्वात् , तथाऽकरणे द्वितीयव्याख्यानस्य च नितरां प्रलम्बा- यमानत्वात् तथा करणं सुफरं भूयात् ।। अध भगवतो दितीयवाचनायां च्यवनकल्याणकं गर्भापहारकल्याणकं च व्याख्यास्यते-ते वर्तमान योग, पि दिवसे आए एक भव्य जीवदान देइ, एक शील पाले, एक तप तपे, एक भावना भावे, ते श्रीशासना- श्वरश्रीमहावीरदेव-श्रीसुधर्मस्वामि-जम्बूखामि तावत् यावत् शाखानुक्रमश्रीवयरवनखामि ततः खग- छगुरुपरंपरा वाच्या, यावद्वर्तमानगुरु तेह तणी आज्ञाये श्रीसंघ प्रवत्त ।। व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य प्रथमं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थं पाठकाश्चक्रुः समयादिमसुन्दराः॥१॥ इति श्रीकल्पसूत्रस्य प्रथमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ HOM २ १. यत्तु पंचकल्याणकवादिभिः कल्पकिरणावलीकार-निवधर्मसागरोपाध्यायः सुवोधिकाकर्नादिभिश्च 'महावीरदेवस्य पंचकल्याण- कानि' इति प्रजल्पितं तत्तु मिघ्यैव, यतः स्थानागाद्यनेकमन्थेपु तपागच्छीयश्रीकुलमण्डनसूरिभिः तथैव कल्पावचूरौ अपि 'महावीरभगवतः नि' इति सुतरां प्रतिपादितम् वरीवर्ति, विस्तरतस्तु जिज्ञासुभिः सामाचारीशतकं ( १६ पत्रे) अवश्यं द्रष्टव्यम् ।

·अथ द्वितीयं व्याख्यानम् ॥ तत्र प्रथमव्याख्याने श्रीपशपरमेष्ठिनमस्कारः श्रीमहावीरदेयण संक्षेपवाचनगा पद्करपाणाकानि(ग) ध्यानया- तानि, द्वितीयवाचनायां श्रीमहावीरवेलस्य च्यपनकल्याणकं गर्भापहारफल्याण पगारणागते ॥ तत्र प्रथम श्रीमहावीरदेगगीन गमिान् भने राम्गत लभर, तत भारभ्ग स्शुला भषा लोकमसिनापा सप्तविंशतिः २७ विशेषगन्धानुसारेण अष्ठापिंशतिः च पश्यते, तपाहि- ग्रामेशखिवंशो भेरीचिरमरः पोमा परिसद रोरा, संसारो पन्त शितिरंगरोनारामणो मारकर सिंहो" नैरपिको भये पाश की सैरो गन्गा, श्रीपुष्पोरिनिर्वीरोग्यत भगा पीरश्रिलोकीगुगा ॥१॥ पथिममहाविदेहे नगसारो ग्रामचिन्राफोऽभूत् । सेन गार्ग गाना भने दाहारो वता, तब सम्यक्त्वं लब्धम् ॥ इति एको भपः॥१॥ ततः सोपी गो जातः ॥ इति द्वितीगो भना॥२॥ ततो गरी- चिनामा प्रापभदेवपौनो भरतरा पुनो जाता, तर पूर्ण दीक्षा लाल्या, ततो दीसा लतमा, विमण्डी भूत्वा, मदेन नीचे!यं कर्म पवा कपिलाने उत्साहपणेन सागरोगगनोजाकोबीयपनगणगुणार्जितवार ॥ प्रति ·तृतीयो भवः ॥ ३॥ ततः पञ्चमे देवलोके दशसागरोपमायुर्देवो जातः ॥ इति चतुर्थो भवः ॥ ४॥ ततश्च्युत्वा कोल्लाकसन्निवेशे कौशिकनामा विप्रो जातः । अंशीतिपूर्वलक्षायुः प्रान्ते बिदण्डित्वमाश्रितः ॥ इति पञ्चमो भवः ॥५॥ ततो मृत्वा द्वितीयदेवलोके ईशाने मध्यमायुर्देवो जातः॥ इति पष्ठो भवः ॥ ६॥ ततश्युत्वा स्थूलाख्यसन्निवेशे पुष्पमित्रनामा विप्रो जातः, द्वांसप्ततिपूर्वलक्षायुः प्रान्ते त्रिदण्डित्वमाश्रितः ॥ इति सप्तमो भवः ॥७॥ ततः प्रथमे सौधर्मे देवलोके मध्यमायुर्देवो जातः ॥ इति अष्टमो भवः ॥ ८॥ ततश्युत्वा चैत्यसन्निवेशे अग्निद्योतनामा विमो जातः । चतुःपष्टिपूर्वलक्षायुः प्रान्ते त्रिदण्डित्वमाश्रितः॥ इति नवमो भवः ॥९॥ ततो द्वितीये ईशानदेवलोके मध्यमायुर्देवो जातः ॥ इति दशमो भवः ॥१०॥ ततश्श्युत्वा मन्दिराख्ये सन्निवेशे अग्निभूतिनामा विप्रो जातः । पट्र्पश्चाशत्पूर्वलक्षायुः प्रान्ते त्रिदण्डित्वमाश्रितः ॥ इति एकादशो भवः ॥ ११॥ ततः सनत्कुमारे तृतीयदेवलोके मध्यमायुर्देवो जातः ॥ इति द्वादशो भवः ॥ १२॥ तत- ध्युत्वा श्वेताम्ब्यां नगर्यो भारद्वाजनामा विप्रो जातः । चतुर्थत्वारिंशत्पूर्वलक्षायुः प्रान्ते त्रिदण्डित्वमा- श्रितः ॥ इति त्रयोदशो भवः ॥ १३॥ ततो माहेन्द्रे चतुर्थे देवलोके मध्यमायुर्देवो जातः ॥ इति चतुर्दशो भवः ॥ १४ ।। ततश्श्युत्वा भवं भ्रान्त्वा राजगृहनगरे स्थावरनामा विप्रो जातः । चतुस्त्रिंशत्पूर्वलक्षायुः प्रान्ते त्रिदण्डित्वमाश्रितः ॥ इति पञ्चदशो भवः ।। १५ ।। ततः पञ्चमे ब्रह्मदेवलोके मध्यमायुर्देवो जातः॥ इति पोडशो भवः ।।१६।। ततश्श्युत्वा बहुभवं भ्रान्त्वा, राजगृहनगरे विश्वनन्दी इति (चित्रनन्दी-पाठान्तरम्) नाम ·राजा तस्य लघुनाता विशाखभूतिः युवराजा । तस्य पुत्रो विश्वभूतिनामा जातः । पितृव्यवञ्चनया जातवैराग्यो दीक्षा लात्वा, मथुरायां गवा सङ्घहने पितृव्यपुत्रस्य विशाखनन्दिनः सैनिकरुपहासहीलणाकरणे निदानं कृत- वान् । कोटिवर्पायुः वर्षसहस्र दीक्षां पालयति स्म ॥ इति सप्तदशो भवः॥१७॥ ततो महाशुक्रे सप्तमे देवलोके सप्तदशसागरोपमायुर्देवो जातः ॥ इति अष्टादशो भवः ॥१८॥ ततश्युत्वा पोतनपुरे प्रजापतिमृगावत्योः पुत्रः त्रिपृष्ठनामा वासुदेवो जातः । विशाखनन्दिजी सिंहं विवारितवान् । शय्यापालककर्णे नपु तसं विस्वा, त्रिखण्डं साधयित्वा, उग्रं कर्म पद्धा चतुरैशीतिवर्पलक्षायुर्जीवति म ॥ इति एकोनविंशतितमो भवः ॥ १९ ॥ ततो मृत्वा सप्तमनरके नारको जातः ॥ इति विंशतितमो भवः ॥ २०॥ ततः उद्भुत्य सिंहो जातः॥ इति एकविंशतितमो भवः ॥ २१॥ ततशतुर्थ नरकं गतः ॥ इति द्वाविंशतितमो भवः ॥ २२ ॥ ततो भवं भ्रान्तः। अत्र संवत् १३१४ वर्षे श्रीदेवभद्रकृते श्रीवीरचरिने एवमुक्तमस्ति । एकदा नयसारजीवो भवं भ्रमन रथपुरनगरे प्रियमित्रो राजा, विमला राज्ञी, तयोः पुत्रो विमलश्रीनामा जातः। सकलकलाकुशलस्य(तस्य) पित्रा राज्यं दत्तम् । एकदा वने क्रीडन् पाशपद्धं मृगं मोचितवान् । तेन अनुकम्पागुणेन भद्रकतया च मानु- प्यायुर्यद्धम् । प्रान्ते दीक्षां गृहीत्वा उग्रं तपस्तत्त्वा, चक्रवर्तिपदवीभोग्यं च कर्म उपाय मासिकी संलेखना कृतवान् ॥ इति त्रयोविंशतितमो भवः ॥ २३ ॥ ततः पश्चिममहाविदेहे भूकानगी धनायो नाम राजा, धारिणी राज्ञी, तयोः पुनः मियमित्रनामा चक्रवती जातः। तत्रभवे त्रुटितांगमायुः पालितम् । तत्ममाणं यथा- ·7 । "अउणैट्ठिसयसहस्सा सत्तीवीसं भवे सहस्साई । चत्तीं कोडाकोडी तुडियंगे वरिसमाणमिणं ॥१॥' अनाह शिष्यः-'सुरनेरइएहिं चिय हवंति हरि १ अरिह २ चकि ३ बलदेवा ४।' इत्युक्तत्वात्, कर्थ मनुष्यो मृत्वा चक्रवर्ती जातः । तत्रोत्तरं-यथा अस्मिन् क्षेत्रे दश आश्चर्याणि जातानि । तथा तस्मिन् क्षेत्रेऽपि इदं आश्चर्यमध्ये गणितमस्ति । पुनः तत्र नागकुमारतः तीर्थङ्करोऽपि जातोऽस्ति । तीर्थङ्करस्तु देवगतिमाश्रित्य वैमानिकदेवेभ्य एव आगच्छति । पुनर्वस्तरार्थिना देवभद्रकृतं वीरचरित्रं द्रष्टव्यम् । स प्रान्ते राज्यं त्यक्त्वा कोटिवणि दीक्षां पालयित्वा, चतुरशीतिपूर्वलक्षाणि आयुः पालयति स्म ॥ इति चतुर्विंशतितमो भवः ॥२४॥ ततः सप्तमे शुक्रदेवलोके सप्तदशसागरोपमायुर्देवो जातः॥ इति पञ्चविंशतितमो भवः ॥ २९ ॥ ततश्च्युत्वा जम्बूद्वीपभरतक्षेत्रे छत्रानामपुर्या जितशत्रुनामा राजा, भद्रा राज्ञी, तयोः पुत्रो नन्दननामा जातः, चतुर्विशति- वर्षलक्षान गृहे स्थित्वा, पोटिलाचार्यसमीपे वर्पलक्षं मासक्षपणैः पालयित्वा, विंशतिस्थानकसेवनेन तीर्थङ्कर- नामकर्म पद्धवान् ॥ इति पड्विंशतितमो भवः ॥ २६ ॥ ततः प्राणते(प्राणतकल्पे) दशमदेवलोके पुष्पोत्तरविमाने विंशतिसागरोपमायुर्देवो जातः ॥ इति सतविंशतितमो भवः ॥ २७ ॥ ततभ्युत्वा श्रीमहावीरदेवश्चतुर्विंश- तितमः तीर्थङ्करो जातः ॥ इति अष्टाविंशतितमो भवः ॥ २८॥ अथ भगवतश्चयवनकल्याणकवक्तव्यतामाह- ते णं काले णं ते णं समये णं समणे भगवं महावीरे जे से गिम्हाणं चउत्थे मासे, अहमे

·gokulkkakakikaxx
पक्ले,आसाढसुखे तस्स णं आसाढसुअस्स छट्ठी[पक्खे गं]दिवसे णं महाविजयपुप्फुत्तरपवरपु-
पडरीआओ महाविमाणाओ पीसंसागरोवमविश्आओ आउक्खएणं, भवक्खएणं, ठिइक्खएणं,
अणंतरं यं चहता हेव जंबुद्दीवे दीये भररहे वासे दाहिणभरहे इमीसे ओसप्पिणीय
सुसमसुसमाए समाए विश्कताए ।। सुसमाए समाए पिइफताए । सुसमदुसमाए समाए
विज्ञताए ।३। दुस्समसुसमाए समाए पहुविइफताए सागरोवमकोडाकोडीण पायालीसाए
पाससहस्सेहिं उणिआए पंचहत्तरीए वासेहिं अद्धनवमेहिं अ मासेहिं सेसेहिं इकवीसाए
तित्थयरेहिं इक्खागकुलसमुप्पन्नेहिं कासवगुत्तेहिं, दोहि अ हरिवंसकुलसमुप्पन्नेहिं गोय-
मसयुत्तेहिं, तेवीसाए तित्थयरेहिं विइफतेहिं ॥समणे भगवं महावीरे चरमतित्थयरे पुवतित्थ-
परनिपिढे माहणकुंडग्गामे नयरे उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगुत्तस्स भारिआए
देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि हत्युत्तराहिं नक्खत्तेणं
गोगगुयागए णं आहारवर्फतीए, भववकंतीए सरीरवकतीए, कुच्छिसि गम्भत्ताए, वकंते ॥३॥॥५॥

·स
व्याख्या-तस्मिन् काले तस्मिन् समये, श्रमणो-भगवान महावीरः ग्रीष्मस्य स्त्रीत्वं बहुत्वं च आपत्वात् ।
चतुर्थे मासे अष्टमे पक्षे आषाढसुदि "छट्ठीपक्खे णं ति" दिनरात्रिभ्यां अहोरात्रिभ्यां अहोरात्रस्य उभय-
पक्षत्वात् पठ्या अहोरात्रस्य रात्रौ, कापि “छट्ठीदिवसे णं त्ति” पाठः, तत्र दिवसशब्देन तिथियाह्या, तस्यां
रात्रौ महाविमानात् च्युत्वा । परं कीदृशात् महाविमानात्? । महान् विजयो यन्त्र । तच तत् पुष्पोत्तरं च पुष्पो-
त्तरनामकं तदेव प्रवरेषु पुण्डरीकमिव उत्तमत्वात् । पुनः किंविशिष्टात् महाविमानात्। विंशतिसागरोपमस्थि-
तिकात् । “आउक्खएणं त्ति" देवसंबंधिनः आयुपः क्षयेण, "भव त्ति" भवस्य देवगतेःक्षयेण, "ठिइक्खएणं"
स्थितेराहारस्य वैक्रियशरीरे अवस्थानस्य वा क्षयेण "अणंतरं त्ति"=अन्तररहितं पश्चादित्यर्थः। “चयं" देव-
सम्बन्धि शरीरं। “चइत्ता" त्यत्तवा, अथवा चयं च्यवनं "चिच्चा” कृत्वा, "इहेब जंबुद्दी' अस्मिन्नेव जम्बूद्वीपे
नान्यस्मिन्, यतो जम्बूद्वीपा अन्ये असङ्ख्याताः सन्ति । भरतक्षेत्रे अस्यां अवसर्पिण्यां सुषमसुपमानामके
प्रथमे अरे व्यतिक्रान्ते सति तत्खरूपं च इदम्-चतुष्कोटाकोटिसागरप्रमाणं, तत्र युगलकानां त्रिपल्यो-
पमायुः त्रिकोशममाणं शरीरम् , चतुर्थदिने तुअरीकणमात्रम् आहारं गृह्णाति, २५६ पृष्ठकरंडकः (पांशुल्यः)
४९ दिनानि यावत् अपत्यपाल ना करोतीति ॥ १॥ पुनः सुपमानामके द्वितीयेऽपि अरे व्यतीते सति तत्खरूपं
चेदम्-त्रिकोटाकोटिसागरप्रमाणं, तत्र युगलकानां द्विपल्योपमायुः क्रोशद्दयं देहप्रमाणम् , तृतीयदिने बदर-
प्रमाणम् आहारं गृह्णाति, १२८ पृष्ठकरंडकः (पांशुल्यः) ६४ दिनानि यावत् अपत्यपालनां करोतीति ॥२॥

·तृतीये सुषमदुःपमानामके अरेऽपि व्यतीते सति तत्वरूपमिदम्-द्विकोटाकोटिसागरप्रमाणं तत्र युगलकानां एकपल्योपमायुः, एकक्रोशप्रमाणं शरीरम्, एकान्तरे आमलकममाणं आहारं गृह्णाति, ६४ पृष्ठकरंडकः (पां- शुल्यः) ७९ दिनानि यावत् अपत्यपालनां करोतीति ॥ ३ ॥ दुःपमसुपमानामके चतुर्थारके ४२ सहस्रवपैंयूँने एकसागरोपमकोटाकोटिमाने व्यतीते तत्स्वरूपमिदम्-४२ सहस्रवर्पन्यून-एककोटाकोटिसागरममाणं तन मनु- प्याणां एकपूर्वकोटिवर्पायुः ५०० धनुर्देहमानं नित्यं आहारं करोतीति ॥ ४॥ पञ्चमो दुःपमानामा अरः, तत्खरूपमिदम्-२१ सहस्रवर्पप्रमाणं तत्र १०० वर्ष मनुष्याणां आयुः, सप्तहस्तदेहमानमिति ॥५॥पठो दुप- मदुःपमाभिधः अरः, तत्स्वरूपमिदम्-२१ सहस्रवर्पप्रमाणं १६ वर्षायुः (२० पाठान्तरे) नराणां एकहस्तप्रमाणं शरीरं मत्स्यमांसाहारी ॥ ६ ॥ इति उक्तं आरकाणां खरूपम् ।। अथ-"पंचहत्तरीए वासेहिं अद्धनवमेहिं अ मासेहि सेसेहिं" कोऽर्थः ? चतुर्धारकस्य तृतीया सप्तम्यर्थे । ततः पञ्चसप्ततिवर्षेषु सार्दाष्टमासाधिकेषु सत्सु ७५ वर्षे सार्ड्सष्टमासा ८॥ एतावता श्रीमहावीरदेवस्यायुः ७२ वर्षाणि । ततः परं त्रिभिर्वः सार्धाष्टमासैश्च एकोननवतिपक्षरित्यर्थः चतुर्थारकः पूर्णो जातः ॥ पुनरेकविंशति- तीर्थङ्करेषु इक्ष्वाकुकुलसमुत्पन्नेषु काश्यपगोत्रेपु व्यतिक्रान्तेषु सत्सु, पुनर्द्वयोर्मुनिसुव्रतनेमिनाथयोर्हरिवंश- कुलसमुत्पन्नयोगौतमगोत्रयोयंतिकान्तयोः सतोः। एवं त्रयोविंशतितीर्थङ्करेषु व्यतिक्रान्तेषु सत्सु चरमतीर्थ- करः पूर्वतीर्थकरेण श्रीपभदेवेन भरतस्य अग्ने निर्दिष्टः अयं मरीचिश्चतुर्विंशतितमतीर्थङ्करो भावीति कथितः ।

·HorroMeXOXO. ब्राह्मणानां "कुण्ड" आज्ञा यस्मिन् ग्रामे स ब्राह्मणकुण्डग्रामः, तस्मिन् ऋपभदत्तस्य ब्राह्मणस्य "कोडालस" इति नाम्ना गोत्रस्य तस्य या भार्या देवानन्दानाम्नी “जालन्धर" इतिगोत्रा तस्याः कुक्षौ गर्भतया व्युत्क्रान्ता उत्पन्न इत्यर्थः । कस्मिन् समये ? । पूर्वरात्रश्चासौ अपररात्रश्च स एव काललक्षणः समयो न समाचारादिलक्षणः तत्र मध्यरात्रे इत्यर्थः । आपत्वात् एकरेफलोपः, अपरात्रशन्दोऽयं वा । 'अर्धे गते सर्व गतम्' इति न्यायात् अपगता रात्रिः (यस्मात् सः) अपरात्रः । पुनः हस्तोत्तरानक्षत्रे चन्द्रेण सह योगमुपगते सति "आहारवकंतीए त्ति" आहारापकान्त्या=देवाहारपरित्यागेन अथवा आहारव्युत्क्रान्त्या अपूर्वाहारोत्पादेन मनुष्योचिताहारग्रह- णेनेत्यर्थः । एवमन्यदपि पदद्वयं व्याख्येयम् ॥ ते णं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे तिन्नाणोवगए आवि होत्था, 'चइस्सामि' त्ति जाणइ, 'चयमाणे' न जाणइ, 'चुएमि' त्ति जाणइ ॥ ज रयणिं च णं समणे भगवं महावीरे देवानंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए वकते, तं रयणिं च णं सा देवाणंदा माहणी सयणिज्जंसि सुत्तजागरा ओहीरमाणी ओहीरमाणी इमेएयारवे, उराले, कल्लाणे, सिवे, धन्ने, मंगल्ले सस्सिरीए चउद्दस महासुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा ||" ·तं जहा-गय-वसह-सीह-अभिसेय-दाम-ससि-दिणयर-झयं-कुंभं । पउमसर-सागर-- विमाण(भवण)रयणुच्चय-सिहिं च ॥ ४ ॥ तए णं सा देवाणंदा माहणी इमे एयारूवे उराले कल्लाणे सिवे धण्णे मंगल्ले सस्सिरीए चउद्दस महासुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा समाणी, हट्टतुट्ठचित्तमाणंदिआ पीअमणा परमसोमणसिआ हरिसवसविसप्पमाणहियया धाराहयकलंबु- गंपिव समुस्ससिअरोमकूवा सुमिणुग्गहं करेइ, सुमिणुग्गहं करित्ता सयणिज्जाओ अब्भुट्ठित्ता अब्भुटेइ, अतुरिअमचवलमसंभंताए अविलंबिआए रायहंससरिसीए गईए, जेणेव उसभदत्ते माहणे, तेणेव उवागच्छइ उवागच्छित्ता उसमदत्तं माहणं जएणं विजएणं वद्धावेइ, वद्धा- वित्ता सुहासणवरगया आसत्था वीसत्था करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलि कडु एवं वयासी ॥५॥ व्याख्या-श्रमणो भगवान महावीरो देवलोके गर्भेऽपि स्थितः त्रिज्ञानसहितोऽभवत् । तत्र यद्यपि देवानां पपमासशेषायुपां 'माल्यम्लानिः १ कल्पवृक्षप्रकंपः २ श्री ३ हीनाशो ४ वाससां चोपरागः ५। दैन्यं तन्द्रा ७ कामरागां ८ गभङ्गौ ९ दृष्टेनोन्ति १० र्वेपथुश्वारतिश्च १२॥ इति भावा जायन्ते, तथापि तीर्थङ्करसुराः ·Ener. पुण्योत्कर्षात् कान्तिविज्ञानादिना युक्ता भवन्ति "चइस्सामि" च्यवनकालं भगवान् जानाति "चयमाणे" च्यवमानो न जानाति च्यवनस्य एकसमयकत्वात् । छद्मस्थज्ञानोपयोगस्य च जघन्यतोऽपि अन्तर्मोहर्तिक- त्वात् । “जं रयर्णि” यस्यां रजन्यां रात्रौ श्रमणो भगवान महावीरो देवानन्दायाः कुक्षौ अवतीर्णः। तस्यां रात्री सादेवानन्दा शय्यायां सुप्तजागरा-नातिसुप्ता नातिजाग्रती "उहीरमाणी" वारंवारं ईषन्निद्रांगच्छन्ती, कल्पटिप्प- णकोक्तत्वात् । तृतीयनिद्रया प्रचलायमाना इमान् वक्ष्यमाणान् चतुर्दश १४ स्वप्नान् दृष्ट्वा प्रतिवुद्धा जागरिता । किविशिष्टान् स्वमान् ? । एतद्रूपान् एतदेव वर्णितलक्षणं रूपं येषां स्खमानां न कविकृतं न्यून अधिकं वा एतद्रूपाः ते तथा तान् । “उराले" उदारान-अधानान, कल्याणानां शुभसमृद्धिविशेषाणां कारणत्वात् । कल्पं नीरोगत्वं वा "अणंति" गच्छन्ति कल्याणाः तान् कल्याणान् शिवान् उपद्रवोपशमहेतुत्वात् । धन्या धनावहत्वात् मङ्गले दुरितोपशमे साधुत्वात् माङ्गल्यान-सश्रीकान् सशोभान । तद्यथा तान् चतुर्दशखप्नान नामत आह-प्रथमखमे देवानन्दा गजं पश्यति । द्वितीये कृपभम्, तृतीये सिंह, चतुर्थे श्रीदेवीसम्बन्धिनं अभिषेकम् , पञ्चमे पुष्पदाम, पप्ठे शशिनं चन्द्रम् , सप्तमे दिनकर सूर्यम् , अष्टमे ध्वजम् , नवमे पूर्णकलशम्, दशमे पद्मसरोवरम् , एकादशे समुद्रम्, द्वादशे देवविमानम् । तत्रायं विशेप:-यः तीर्थङ्करो देवलोकादवतरति तन्माता विमानं पश्यति । यस्तु नरकादागच्छति श्रेणिकादिवत् तन्माता भवन प्रासादं पश्यति । चतुर्दशैव एते खमा विमानभवनयोरेकतरदर्शनात् । त्रयोदशे रत्नोचयं-रत्नभृतं स्थालम्, चतुर्दशे शिखिन=नि ममग्निम् ।

·BOXOK ततश्चतुर्दश स्वमान् एतादृशान् दृष्ट्वा प्रतिवुद्धा समाना देवानन्दा ब्राह्मणी कीदृशी जाता? इत्याह-हृष्टा विस्मिता, तुष्टा-तोपवती, आनन्दितत्वात् । आनन्दितं चित्तं यस्याः सा चित्तानन्दिता, मकारःप्राकृतत्वात्, अथवा हष्टं विस्मितम्, तुष्टं तोषवत्-चित्तं यत्र तत्तथा, तद्यथा भवति एवं आनन्दिता। प्रीतिः आप्यायनं मनसि यस्याः सा प्रीतिमनाः परमं सौमनस्यं जातमस्याः सा, परमसौमनस्थिता हर्षवशेन विसर्पत्-विस्तार- यापि पदयं यस्याः सा तथा, एकाधिकानि एतानि हर्षाधिक्यप्रतिपादनार्थत्वात् । धाराभिमेघवारिधाराभिः आहतं यत् कम्पपुष्पं तदिय समुच्सितानि उन्तुषितानि रोमाणि कूपेपु-रोमरन्ध्रपु यस्याः सा । अथ देवानन्दा एताहशी सती किं करोति ? इत्याह-देवानन्दा ब्राह्मणी खमानां सरणं करोति, "विशिष्टफलादि विभावयतीरान्ये," स्सरणं कृत्वा शय्यातः उत्तिष्ठति । अत्वरित मानसौत्सुक्याभावेन, अचपलं-कायतश्चा- पल्गस्याभावेन, असम्भ्रान्तया अस्खलन्त्या राजहंससदृशया गत्या कृत्वा, यत्र स्थाने ऋपभदत्तो ब्राह्मणः तर आगच्छति, आगत्य प भाषभदत्तं नापणं वर्धापयति । केन कृत्वा ? जयेन, जया परैः अनभिभूयमानता प्रतापदिन तेन, विजयः परेपां असहमानानां अभिभवः तेन । अथवा जयः स्वदेशे, विजयः परदेशे, पापयित्वा । भद्रासने उपविष्टा सती कीडशी जाता।"आसत्या" आश्वस्ता, गतिजनितश्रमाभावात् । पुनः मिभूता।। “वीसत्या" विश्वस्ता सझोभाभावात् अनुत्सुका।पुनः किंभूता?। “सुहासनवरगया"सुखेण सुखं (पा शुभं या आसनवरं गता या सा, एवंविधा सती मस्तके अंजलिं-मुकुलितकमलाकारं कृत्वा एवं अवादीत्- COM ·किंविशिष्टं अञ्जलिं ? करतलाभ्यां परिगृहीतं आत्तम् । पुनः किंविशिष्टं ? । शिरसि आवतः आवर्तनं प्रादक्षिण्येन परिभ्रमणं यस्य स शिरस्यावतः तम् । पुनः किंविशिष्टं ? । दश नखा यस्मिन् स तम् । किं अवादीत् ! इत्याह एवं खल्लु अहं देवाणुप्पिया ! अज सयणिज्जसि सुत्तजागरा ओहीरमाणी ओहीरमाणी इमे एयारूवें उराले जाव सस्सिरीए चउद्दस महासुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा । तं जहा-गय जाव-सिंहिं च ॥ ६ ॥ एएसिं णं देवाणुप्पिया ! उरालाणं जाव चउद्दसण्हं महासुमिणाणं के मण्णे कल्लाणे फलवित्तिविसेसे भविस्सइ ? तए णं से उसभदत्ते माहणे देवाणंदाए माह- णीए अंतिए एअमटुं सुच्चा निसम्म हट्टतुट्ठ जाव हिअए धाराहयकयंवपुष्फगं पिव समुस्स- सियरोमकूवे सुमिणुग्गहं करेइ, करिता ईहं अणुपविसइ, इहं अणुपविसित्ता अप्पणो साभा- विएणं मइपुव्वएणं बुद्धिविण्णाणेणं तेसिं सुमिणाणं अत्युग्गहं करेइ, अत्थुग्गहं करित्ता देवाणंदं माहर्णि एवं वयासी ॥ ७ ॥ ११ ॥ व्याख्या-सूत्रं सुगमम्, नवरं हे देवानुमिय सुभग! अथवा देवानपि अनुरूपं मीणातीति देवानुभिया, तस्य ·सम्बोधन हे देवानुप्रिय ! 'मन्ये' इति वितर्कार्थे निपातः । एतेपां स्वमानां को मन्ये कल्याणफलवृत्तिविशेपो भविष्यति ? । ततः अपभदत्तव्राह्मणो देवानन्दासमीपे एतं अर्थं श्रुत्वा श्रोत्रेण आकर्ण्य, निशम्य-हृदयेन अवधार्य, हृष्टतुष्टादिविशेषणोपेतो जातः । ततः किं करोति ? इत्याह-ऋषभदत्तः खनावग्रहं अर्थावग्रहतः करोति । तत ईहां तदर्थपर्यालोचनलक्षणां अनुप्रविशति। ततः आत्मसम्बन्धिना खाभाविकेन-सहजेन, मति- पूर्वकेण-आभिनियोधिकमभावेण बुद्विविज्ञानेन । तत्र मतिः अप्राप्तविपया, बुद्धिः साम्प्रतदर्शिनी, विज्ञानं अतीताऽनागतवस्तुविषयम् , तेन तेषां खमानां अर्थावग्रहं स्वमफलनिश्चयं करोति, कृत्वा च देवानन्दां इत्यवा- दीत् । किं अवादीत् ? तदाह- उराला णं तुमे देवाणुप्पिए! सुमिणा दिट्ठा, कल्लाणा सिवा धन्ना मंगल्ला सस्सिरिआ आरोग्ग--तुट्ठि-दीहाउ-कल्लाण-मंगलकारगाणं तुमे देवाणुप्पिए ! सुमिणा दिट्ठा, तं जहा- अत्थलाभो देवाणुप्पिए ! भोगलाभो देवाणुप्पिए ! पुत्तलाभो देवाणुप्पिए ! सुक्खलामो देवाणुप्पिए ! एवं खल्ल तुमं देवाणुप्पिए ! नवण्हं मासाणं बहुपडिपुन्नाणं अट्ठमाणं राइं. दिआणं विइकताणं सुकुमालपाणिपायं अहीणपडिपुन्नपंचिंदियसरीरं लक्खणवंजणगुणोववेअं ·XEXOXOXOTO-KO-KOXOXOXOKOKE माणुम्माणपमाणपडिपुन्नसुजायसवंगसुंदरंग ससिसोमाकारं कंतं पिअदंसणं सुरूवं देवकुमा- रोवमं दारयं पयाहिसि ॥ ८॥ ॥१३॥ व्याख्या-हे देवानुपिये ! त्वया उदारादिविशेपणोपेताः स्वमा दृष्टाः, पुन: आरोग्य-नीरोगता, तुष्टि सन्तोपः दीर्घायुः चिरंजीवित्वं, तेषां कारकाः खमा दृष्टाः। अथ तेपां फलमाह-हे देवानुप्रिये ! अर्थ-लाभा- दयः तव भविष्यन्ति इति शेपः । पुनः एवंरूपान् उक्तफलसाधनसमर्थान् स्खमान् त्वं दारकं-पुत्रं प्रजनि- प्यसीति सम्बन्धः । परं कदा ?। नवसु मासेपु प्रतिपूर्णेषु । पुनः अर्ध अष्टमं येषु रात्रिविसेपु-अहोरात्रेषु एतावता नवमासेपु सार्थसप्तदिनेषु च गतेषु किंविशिष्टं पुत्रं ? । सुकुमारपाणिपादं सुकुमारौ पाणिपादौ हस्त- चरणो यस्य तं । पुनः किंविशिष्टं पुत्रं ? । अहीनानि लक्षणतः प्रतिपूर्णानि स्वरूपतः पञ्चेन्द्रियाणि यस्मिन् तत् तथाविधं शरीरं यस्य तम् । पुनः किंविशिष्टं पुत्रम् ? । लक्षणानि स्वस्तिकचक्रादीनि इह सामान्यपुरुषाणां मध्ये उत्तमनरस्य ३२ लक्षणानि भवन्ति । तद्यथा-यस्य नख १ चरण २ हस्त २ जिव्हा ४ ओष्ठ ५ तालु ६ लोच- नान्तानि ७ रक्तानि भवन्ति, स सप्ताङ्गलक्ष्मी भजति [ यस्य कक्षा १ हृदय २ हनु ३ नासिका ४ नख ५ मुखानि ६ उन्नतानि भवन्ति तस्य उन्नतयो जायन्ते । पुनर्यस्य दन्त १ त्वक २ केश ३ अङ्गुलीपर्व ४ नखाः सूक्ष्मा भवन्ति, तस्य धनं प्रभूतं स्यात् । पुनर्यस्य अक्षि १ स्तनान्तर २ नासा ३ हनु ४ भुजाः ५ दीर्घा ·भवन्ति, स दीर्घायुः स्यात् । पुनर्यस्य भाल १ हृदय २ मुखानि ३ विस्तीर्णानि भवन्ति स राजा स्यात् । पुनर्यस्य ग्रीवा १ जङ्घा २ पुरुषचिन्हं ३ लघु स्यात्, सोऽपि राजा स्यात् । पुनर्यस्य खर १ नाभि २ सत्त्वानि ३ गम्भीराणि भवन्ति, स सससमुद्रान्तपृथ्वीपतिः स्यात् इति ३२ लक्षणानि प्राकृतमनुष्याणाम् । यलदे- ववासुदेवानां एकशतं अष्टौ च लक्षणानि भवन्ति । चक्रवर्तितीर्थकराणां तु एकसहस्रं अष्टौ च लक्षणानि भवन्ति, यानि हस्तपादादौ स्फुटं प्रकटतया दृश्यन्ते । व्यञ्जनानि मप-तिलकादीनि तेषां गुणः प्रशस्तता, तेन उपपेतम्-उप १ अप २ इत ३ इति शब्दत्रयस्य स्थाने शकन्ध्वादिदर्शनात् उपपेतं इति स्यात् । यद्वा सहज लक्षणं पश्चाद्भवं व्यञ्जनं, गुणाः सौभाग्यादयः, तैः सहितम् । पुनः किंविशिष्टं पुत्रम् ? । मानेन १ उन्मानेन २ प्रमाणेन ३ च प्रतिपूर्णानि अन्यूनानि सुजातानि=सुनिष्पन्नानि सर्वाण्यङ्गानि शिरप्रभृतीनि यमिन् तत् तथाविधं सुन्दरं अहं-शरीरं यस्य स तम् । तत्र जलभृतकुण्डिकायां यसिन् नरे प्रविष्टे जलस्य द्रोणो बहिः पतति स मानोपेतः । द्रोणमानं यथा-द्विशतपट्पञ्चाशत् २५६ पलप्रमाणं द्रोणमान ॥१॥ तथा यस्तुलारूढोऽर्धभारं तुलति स उन्मानोपेतः । भारमानं यथा-पभिः सर्षपैरेको यवः, त्रिभिर्यवैरेको गुञ्जः स्यात् । बिभिजाभिः एकी वल्लः स्यात्, पोडशभिल्लेः एकः गद्याणः स्यात्, दशभिर्गद्याणैरेकं पलं स्यात् पलानां सॉर्धशतेन मणः स्यात् दशभिर्मणैः एका धटिः स्यात्, दशभिर्धटिभिः एको भारः स्यात् । १. जलदोगमद्धभारं, सुमुहाई समूसिओ जो न च ओ । माणुम्माणपमाणं, तिविहं खलु लक्खणं नेयं ॥ १॥ सदेहविः ।

·SkerKeKOKEKOKEKerkerKOKarko
एवं यः अर्धभारं तुलति स उन्मानोपेतः, ॥२॥ तथा यः स्वाङ्गुलेन अष्टोत्तरशतोचो भवेत् स प्रमाणोपेतः
॥३॥ सुमुग्वात् द्वादशाङ्गुलप्रमाणात् देहं नवगुणं, [अष्टोत्तरशैतमंगुलानां भवति] शेषपुरुपलक्षणमेतत् ।।
तीर्थकरास्तु विंशत्यङ्गुलशतमाना भवन्ति । तेषां हि मस्तके द्वादशाङ्गुलं उष्णीषं भवति । पुनः किंविशिष्टं
पुत्रम् ? । शशिवत्-चन्द्रवत् सौम्याकारो यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं पुत्रं? । कान्तं कमनीयं अत एव :
द्रष्ट्रणां प्रियं दर्शनं यस्य स तं, अत एव सुरूपं शोभनरूपं । पुनः स पुनः कीदृशो भावी ? तदाह-.
सेऽविय णं दारए उम्मुक्वालभावे, विण्णायपरिणयमित्ते, जोवणगमणुपत्ते, रिउल्लेअ-
जउवेअ-सामवेअ-अथवणवेअ-इतिहासपंचमाणं, निग्घंटुछट्ठाणं संगोवंगाणं, सरहस्साणं
चउण्हं वेआणं सारए, पारए, धारए, सडंगवी, सद्वितंतविसारए, संखाणे, सिक्खाणे,
सिक्खाकप्पे, वागरणे, छंदे, निरुत्ते, जोइसामयणे, अण्णेसु य बहुसु भण्णएसु, परिवायएसु
नएसु सुपरिनिट्ठिए आविभविस्सइ ॥ ९॥ तं उराला गं तुमे देवाणुप्पिए ! सुमिणा-
दिट्ठा जाव-आरोग्ग-तुहि-दीहाउय-कल्लाण-मंगलकारका णं तुमे देवाणुप्पिए सुमिणा दिट्ट-
त्ति कटु भुजो भुजो अणुव्हइ ॥ १० ॥

·व्याख्या-सोऽपि यालक उन्मुक्तयालभावः सातोश्टवः, पुनर्विज्ञातं-विज्ञानं परिणतमानं यस्य सः। फापि “विणयेति"पाठः, तत्र विज्ञ एव विज्ञका, स चासौ परिणतमात्रच फलादिषु इति गम्यम् । पुनः यौवनक- मनुप्राप्तःसन् । एतेषां ऋग्वेद १ यजुर्वेद २ सामवेद३ अथर्वण ४ वेदानाम्, अत्र प्राकृतत्वात् पष्ठीलोपः। किवि- शिष्टानां वेदानाम् । इतिहासपुराणं पञ्चमं येषां ते।पुनः किंविशिष्टानां वेदानां?।निघण्टुर्नाममाला पष्ठा येषां ते। पुनः किंभूतानां वेदानाम् ? । साङ्गोपाङ्गानां अङ्गैः उपाइँश्च सहितानाम् । तत्र अगानि-शिक्षा १ कल्प २ व्याकरण ३ छन्दो४ ज्योति ५निरुक्तयः ६पडिति, उपाङ्गानि-तेपांएव अद्गानांप्रपञ्चनपराः प्रवन्धाः। किंभूतानां वेदानाम् ? । सरहस्यानांऐदंपर्यसहितानाम् , सारका अध्यापनेन प्रवर्तकः मारको वा विस्मृतस्य सारणात् । पुनः पारगापर्यन्तगामी, धारकः अधीतान् धारयितुं क्षमः। कचित् "वारए" इति पाठः, तत्र-वारका, अशुद्धपाठनिषेधात् । पुनः पडङ्गावित्-शिक्षादि विचारका, ज्ञानार्थे तु पौनरुत्तयं न स्यात् । पुन : पष्टिरास्त- त्रिता अति पष्टितन्त्रम्-कापिलीयशास्त्रम् तत्र विशारदः। पुनः संख्याने संकलितव्यवकलितादिगणितस्कन्धे। "सिक्खाणे"त्ति शिक्षामणति प्रतिपादयति शिक्षाणं आचारशास्त्रम्, तत्र शिक्षा च अक्षरखरूपनिरूपकं शास्त्रम्, कल्पश्च यज्ञादिसमाचारीवाचकं चेति शिक्षाकल्पम् ।तत्र पुनः व्याकरणे शब्दलक्षणशास्त्रे, छन्दसि पद्यलक्षणनिरूपकशास्ने, निरुत्ते-पदभञ्जने । पुनः ज्योतिषां अयने ज्ञाने ज्योतिःशास्त्रेषु इत्यर्थः । अन्येष्वपि पहुपु ब्रामणकेपु-वेदव्याख्यानरूपेषु ब्रामणसंबन्धिपु ब्रामणहितेषु वा परिव्राजकदर्शनप्रसिद्धेषु नयेषु Ke ·आचारेपु न्यायशास्त्रेषु वा परिनिष्टितः सुनिश्नातश्चापि भविष्यति । पुनर्विस्तरतः शास्त्रनामानि-ब्रह्मपुराण १ अम्भोगहपुराण २ विष्णुपुराण ३ वायुपुराण ४ भागवतपुराण ५ नारदपुराण ६ मार्कण्डेयपुराण ७ अग्निदै- वतपुराण भविष्यत्पुराण ९ ब्रह्मविवर्तपुराण १० लिङ्गपुराण ११ वराहपुराण १२ स्कन्दपुराण १३ वामनपुराण १४ मत्स्यपुराण १५ कूर्मपुराण १६ गरुडपुराण १७ ब्रह्माण्डपुराण १८ इति अष्टादशपुराणानि तेपां ज्ञाता भवि- प्यति । पुनः मानवीस्मृति १ आत्रेयीस्मृति २ वैष्णवीस्मृति ३ हारीतीस्मृति ४ याज्ञवल्कीस्मृति ५ उशनसी- स्मृति ३ आशिरसीस्मृति ७ यामीस्मृति ८ आपस्तम्वीस्मृति ९ सांवीस्मृति १० कात्यायनीस्मृति ११ बाहे- स्पतीस्मृति १२ पाराशरीस्मृति १३ शाङ्ग्रीस्मृति १४ दाक्षीस्मृति १५ गौतमीस्मृति १६ शान्तातपीस्मृति १७ वैशिष्ठीस्मृति १८ इति अष्टादशस्मृतयः तासामपि ज्ञाता भविष्यति । पुन: ऐन्द्रव्याकरण १ पाणिनिव्याकरण २ जैनेन्द्रव्याकरण ३ शाकटायनव्याकरण ४ आपिशलीव्याकरण ५ चान्द्रव्याकरण ६ सरस्वतीकण्ठाभरण- व्याकरण ७ बुद्धिसागरव्याकरण ८ विश्रान्तविद्याधरव्याकरण ९ भीमसेनव्याकरण १० कालापकव्याकरण ११ मुष्टिव्याकरण १२ शैयव्याकरण १३ गौडव्याकरण १४ नन्दिजयोत्पलव्याकरण १५ सारस्वतव्याकरण १६ सिद्धहेमव्याकरण १७ जयहेमव्याकरणेति १८ अष्टादश व्याकरणानि, तेपामपि ज्ञाता भविष्यति। पुनः शिक्षा ? कल्प २ व्याकरण ३ च्छन्दो ४ ज्योतिष ५ निरुक्ति ६ इति ६ पडङ्गानि । वेदाः एवं १० मीमांसा ११ तर्कविद्या १२ धर्मशास्त्र १३ पुराण १४ इति चतुर्दश विद्याः, तासामपि ज्ञाता भविष्यति। पुनरपि ऋषभ- ·दत्तः किं करोति? इत्याह-'हे देवानुपिये त्वया प्रधानाः स्वमा दृष्टाः' इति कृत्वा इति भणित्वा, वारं २ खमान् अनुवृंहति अनुमोदयति । अथ देवानन्दा किं करोति? इत्याह- तएणं सा देवाणंदा माहणी उसभदत्तस्स अंतिए एअमटुं सुच्चा निसम्म हट्ठतु जाव हियया जाव करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु उसभदत्तं माहणं एवं वयासी ॥ ११ ॥ एवमेयं देवाणुप्पिआ! तहमेयं देवाणुप्पिआ ! अवितहमेयं देवाणु- प्पिआ ! असंदिद्धमेयं देवाणुप्पिआ! इच्छियमअंदेवाणुप्पिआ! पडिच्छिअमेअं देवाणुप्पिआ! इच्छियपडिच्छियमेअं देवाणुप्पिआ ! सच्चे णं एसमढे, से जहेयं तुन्भे वयहत्ति कटु ते सुमिणे सम्म पडिच्छइ पडिच्छित्ता उसभदत्तेणं माहणेणं सद्धिं उरालाई माणुस्सगाई भोगभोगाई भुंजमाणी विहरइ ॥ १२ ॥ ॥ १५ ॥ व्याख्या-"तएणं सा देवाणंदा-" ततः सा देवानन्दा ब्राह्मणी ऋषभदत्तस्य समीपे एतं अर्थ श्रुत्वा हृष्ट- तुष्टा सती मस्तके अञ्जलिं कृत्वा ऋषभदत्तस्य एवं अवादीत्-'हे देवानुप्रिय ! त्वया यदुक्तं तत् मम एवमे- तत् इति प्रतिवचने प्रत्ययाविष्करणम् । एतदेव स्फुटयति पुनः "तहमेय" तथैव एतद्यथा भवन्तः प्रतिपाद- ·KokekokakkokkXXXX. पन्ति, अनेन अन्ययः तद्वचनसत्यता उक्ता । पुनः अवितथमेतत्, व्यतिरेकाभावात् । पुनः असन्दिग्धमेतत् , मन्देहाभावात् । अत एव इष्ट ईप्सितं वा ममैतत् । पुनः प्रतीष्टं-प्रतीप्सितं वा अभ्युपगतं-युष्मन्मुखात् आगृहीतं वा धर्मद्वययोगोऽत्यन्ताऽऽदरख्यापकः सत्योऽयं अर्थोऽयं यूयं वदथ, इति कृत्वा तान् स्वमान् मन्यात मतीच्यति । ततः अपभदत्तेन ब्राह्मणेन समं भोगार्हा भोगा भोगभोगाः, तान् भुञ्जमाना विहरति । माकृतत्वात् नपुंसकत्वम् । अथ तस्मिन् समये किं जातं ? इत्याह- तेणं कालेणं तेणं समएणं सके देविंद देवराया वजपाणी पुरंदरे सयकऊ सहस्सक्खे मघवं पागसासणे दाहिणलोगाहिवई वत्तीसविमाणसयसहस्साहिवई एरावणवाहणे सुरिंदे अरयं- वरवत्थधरे आलइअमालमउडे नवहेमचारुचित्तचंचलकुंडलविलिहिज्जमाणगल्ले महिहिए मह- जुइए महावले महायसे महाणुभावे महासुक्खे भासुरबुंदी पलंववणमालधरे सोहम्मे कप्पे सोहम्मवडिसए विमाणे सुहम्माए सभाए'सकसि सीहासणंसि, से णं तत्थ वत्तीसाए विमा- णवाससयसाहस्सीणं, चउरासीए सामाणिअसाहस्सीणं, तायत्तीसाए तायत्तीसगाणं, चउण्हं लोगपालाणं, अट्ठपहं अग्गमहिसीणं सपरिवाराणं, तिण्हं परिसाणं, सत्तण्हं अणी- ·आणं, सत्तण्हं अणीआहिवईणं, चउण्हं चउरासीए आयरक्खदेवसाहस्सीणं, अन्नसिं च बहूणं सोहम्मकप्पवासीणं वेमाणिआणं देवाणं देवीण य आहेवचं पोरेवच्चं सामित्तं भहित्तं महत्तरगत्तं अणाईसरसेणावच्चं कारेमाणे पालेमाणे महयाहयनदृगीयवाइअतंतीतलतालतु- डियघणमुइंगपडपडहवाइयरवेणं दिवाई भोगभोगाई भुंजमाणे विहरइ ॥ १३॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं ति" तस्मिन् काले, तस्मिन् समये शक्रस्य आसनविशेषस्य अधिष्ठाता (सामी)। ततः शक्रः देवानां मध्ये परमैश्वर्यात् इन्द्र इति देवेन्द्रः देवेपु राजा, कान्त्यादिभिः अधिकं विराजमानत्वात् इति देवराजः, चनं पाणी-हस्ते यस्य स वज्रपाणिः । असुरादिपुराणां दारणात्-विदारणात् इति पुरन्दरः। शतं क्रतवो अभिग्रहविशेपाः पञ्चमप्रतिमानां कार्तिकभवे यस्य स शतक्रतुः। कार्तिकश्रेष्ठिसम्बन्धस्तु एवम्- पृथिवीभूपणं नाम पुरम्, प्रजापालो राजा कार्तिकनामा श्रेष्ठी राजमान्यो महर्द्धिकः परमजैनश्रावकः तेन श्रेछिना श्राद्धप्रतिमानां शतं कृतम्, तेन शतक्रतुरिति लोके प्रसिद्धिर्जाता । अन्यदा मासोपवासी गैरिकनामा परिव्राजकः समागतः । सर्वोऽपि राजादिको नगरलोकः परमभक्तो जातः, परं कार्तिकः श्रावकः तेन गैरिकं न मन्यते, तद्वृत्तान्तं ज्ञात्वा, गैरिको रुटो राजानं पाह-'हे राजन् ! अहं तव गृहे पारणं तदा करोमि यदा कार्ति- कश्रेष्ठी मम भुञ्जानस्य परिवेपयति । तदा राजा श्रेष्ठिगृहे गतः, श्रेष्ठिना सत्कृत्य प्रयोजन पृष्टः राजा प्राह- ·KarkokeXOXKXOXOXX 'हे भ्रातः ! हे महाश्रेष्ठिन् ! मम गुरुः गैरिकतापसः तं त्वं परिवेपणेन भोजय । श्रेष्ठी पाह-'अहं सम्यक्त्व- पारी श्रापको न मम योग्यता, परं तव पुरवासित्वात् "रायाभिओगेणं" इति आगारसद्भावाच करिष्यामि इति अगीकृत्य, राज्ञो गृहे आगत्य, क्षैरेयी परिवेषयित्वा भोजितः। स च (गैरिकतापसः) भुनानो निजा- तुल्या पृष्ठोऽसीति श्रेष्ठिनं निर्भयति स । श्रेष्ठी च तदा चेतसि चिन्तितवान्-'अहो ! यदा मया दीक्षा न गृहीना, तदा इयं मम हीलना जाता । ततः श्रीमुनिसुव्रतस्वामिसमीपे अष्टाधिकसहस्रवणिकपुत्रैः सार्धं दीक्षा गृहीता । द्वादशाद्गानि पठित्वा, द्वादशवर्षाणि दीक्षां पालयित्वा सौधर्मे प्रथमदेवलोके इन्द्रो जातः । गैरिक- तापसश्च मृत्वा इन्द्रस्य ऐरावणवाहनत्वेन जातः, इन्द्रं दृष्ट्वा पलायितः। इन्द्रेण धृतः इन्द्रोऽधिरूढः तदा मस्तकद्वयं चफे। इन्द्रेणापि रूपद्वयं कृतम्, एवं तेन मस्तकचतुष्टयं इन्द्रेणापि रूपचतुष्टयं, ततोऽवधिना ज्ञात्वा तर्जितः इन्द्रेण-रे! न जानासि त्वं गैरिको मम वाहनत्वेन जातः । ॥ इति कार्तिकश्रेष्ठिकथा ॥ पुनः इन्द्रः कीदृशोऽस्ति ? "सहस्सक्खे" सहस्राक्षः, पञ्चमन्त्रिशतानि सन्ति तेपां प्रत्येकं अक्षिद्वयसद्भावात् सहस्रनेत्राणि तानि इन्द्रस्य राजकार्य अक्षीणीव व्याप्तानि सन्ति। पुनः कीदृशः ? मघवा । मघाः देव विशेपाः वा वशे सन्ति यस्य सः। पुनः कीदृशः? “पागसासणे” पाका बलवन्तोऽरयः, पाको वा (दैत्य) दानवविशेपः, तान् तं वा शास्ति । पुनः कीदृशः ? दक्षिणार्धलोकाधिपतिः। मेरोः दक्षिणतः सर्वस्य तदायत्तत्वात् । पुनः फीदशः? ३२ द्वात्रिंशल्लक्षविमानाधिपतिः। पुनः किंभूतः? "ऐरावण" ऐरावणरूपः सुरो वाहनं यस्य सः। पुनः ·कीदृशः? "सुरिंदे" सुराणां इन्द्रः आह्लादकत्वात् । पुनः किंभूतः ? अरजांसि-निर्मलानि अम्बर-वस्त्राणि खच्छतया आकाशसहशानि वस्त्राणि धरति । पुनः कीदृशः ? "आलइय मालमउडे" आलिङ्गिती यथास्थान स्थापितो माला-मुकुटौ येन सः। पुनः कीदृशः ? नवाभ्यामिव हेम्नः सत्काभ्यां चारुभ्यां आश्चर्यकारिभ्यां- चंचलाभ्यां इतस्ततः चलनरूपाभ्यां कुंडलाभ्यां विलिष्यमानौ गल्ली यस्य सः। पुनः किंभूतः । “महड्डीए" महती ऋद्धिः छत्रादिराजचिन्हरूपा यस्य सः। "महजुई" महती द्युतिःकान्तिः आभरणादीनां द्युतिर्वा सम- मोचितवस्तुप्राप्सिर्यस्य सः “महवले" महत् यलं यस्य सः। “महायसे" महान्यशो यस्य सः। “महाणुभावे" महान् अनुभावा-प्रभावो यस्य सः। “महसुक्खें” महदेवसम्बन्धि सौख्यं यस्य सः। “भासुरयोंदी" भासुरा-दीप्तिमती बोंदि वपुः यस्य सः। “पलंबवणमालधरे” प्रलम्बा बनमाला-आभरणविशेषः पादा- न्तलम्यिनी पञ्चवर्णा पुष्पमाला यस्य सः। ईदृशः सन् सौधर्मे देवलोके सौधावतंसके विमाने सुध- ासभायां शक्रे सिंहासने स इन्द्रा, 'ण' चाफ्यालङ्कारे तत्र आर्पत्वात् स्त्रीत्वं, ३२ लक्षविमानानां, ८४ सहस्र- सामानिकसुराणां, तथा ३३ वयस्त्रिंशानां देवानां पूज्यस्थानीयानां मश्रिकल्पानां वा । तथा चतुर्णा सोम १ यम २ वरुण ३ कुवेराणां ४ लोकपालानां, तथा अष्टानां अग्रमहिपीणां-पमा १ शिवा २ शची ३ अंजू४ अमला ५ अप्सरा ६ नवमिका ७ रोहिणी ८ नानीनां सपरिवाराणां, तथा तिसृणां पर्पदां-अभ्यन्तर १ मध्यम २ यांय ३ रूपाणां, तथा सप्तानां अनीकानां-गन्धर्व १ नह २ हय ३ गय ४ रह ५ भड ६ वसह ७ रूपाणां, ·otokeXXXXX पुन: सप्तानीकाधिपतीनां, तथा चतुरशीतयः सहस्राः आत्मरक्षकदेवाः चतुर्दिशं वर्तन्ते । ततः ३६ सहस्रा- विफलक्षत्रयमितानां अगरक्षकदेवानां अन्येषां च यहूनां सौधर्मकल्पवासिनां वैमानिकानां देवानां देवीनां प "आहेव" अधिपतिकर्म-रक्षां । एतत् सामान्यत आरक्षकेणापि क्रियते, अत आह-"पोरेवचं" पौरावय, सर्वाग्रेसरत्वम् । तच स्वामिमान्यजनेऽपि स्यात्, अत आह-“सामित्तं" खामित्वं नायकत्वम् । तदपि पोपत्वं विनापि हरिणयूथाधिपस्येव स्यात्, अत आह-"भहित्तं" भर्तृत्वं पोपकत्वम् । अत आह-"महत्तरगत्तं गुरुतरत्वम् । तदपि आज्ञाविरहितः आज्ञाविकलस्यापि, यथा कस्यचित् वणिजः खदा- सदासीवर्ग प्रति स्यात्, अतः आह-"आणाईसरसेणावचं" आज्ञया ईश्वरः आज्ञेश्वरः सेनायाः पतिः तस्य कर्म आज्ञेश्वरसेनापत्यं खसैन्यं प्रति अद्भुतं आज्ञाप्राधान्यं इत्यर्थः । “कारेमाणे" कारयन् नियुक्तः, "पालेमाणे" पालयन स्वपमेच, एतादृशः सन् किं कुर्वन् आस्ते ? अत आह-"महता रवेण” इति योगः, अहतं अव्यवच्छिन्नं यन्नाट्यं तत्र यद्गीतं यानि च वादिवाणि तन्नी-वीणा-तलताला-हस्तस्फोटरवाः, यद्वा । तला-दस्ताः, ताला:-कांसिकाः । “तुडियत्ति" शेपतूर्याणि घनमृदङ्गो मेघध्वनिमर्दलः यच पटुपटहवादितं । ततः कर्मधारयगर्भो द्वन्द्वः, ततश्च तेषां यो रवः तेन दिव्यानि देवजनोचितानि भोगभोगानि, आपत्वात् नपुंसकत्वम् । भुजानो विहरति-आस्ते इति ॥ पुनः स किं कुर्वन् ? इत्याह- इमं च णं केवलकप्पं जंबुद्दीवं दीवं विउलेणं ओहिणा आभोएमाणे २ विहरइ, 'तस्थणं समणं १६ IN.KO.X ·भगवं महावीरं जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे दाहिणभरहे माहणकुंडगामे नयरे उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगुत्तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भ- ताए वकंतं पास, पासित्ता हतुवचित्तमाणदिए णदिए परमानंदिए पीअमणे परम- सोमणस्सिए हरिसवसविसप्पमाणहियए धाराहयनीवसुरभिकुसुमचंचुमालइयऊससियरोमकूवे 15 विकसियवरकमलनयणवयणे पयलियवरकडगतुडियकेऊरमउडकुंडलहारविरायंतवच्छे पालं- चपलंबमाणघोलंतभूसणधरे ससंभमं तुरिअं चवलं सुरिंदे सीहासणाओ अब्भुट्टेइ, अभु- द्वित्ता पायपीढाओ पञ्चोरुहइ, पञ्चोरुहिता वेरुलियवरिटुरिष्टुंजणनिउणोवि (वचि)अमिसिमि- सिंतमणिरयणमंडिआओ पाउयाओ ओमुअइ, ओमुइत्ता एगसाडिअं उत्तरासंगं करेइं, करिता अंजलिमउलिअग्गहत्थे तित्थयराभिमुहे सत्तट्ठ पयाइं अणुगच्छइ, सत्तट्ठ पयाई अणु- गच्छित्ता वामं जाणुं अंचेइ, अंचित्ता दाहिणं जाणुं धरणियलंसि साहहु तिक्खुत्तो मुद्धाणं धरणियलंसि निवेसेइ, निवेसित्ता ईसिं पञ्चुन्नमइ, पचुपणमित्ता कडगतुडिअथंभिआओ KEXEXEKEKe ·XXXXXXXXo) भुआओ साहरेइ, साहरित्ता करयलपरिग्गहिों दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवं वयासी ॥ १४ ॥ . . व्याख्या-अथ इन्द्रः इमं जम्बूद्वीपं केवलकल्पं सम्पूर्ण विस्तीर्णेन अवधिज्ञानेन "आभोएमाणे” आभोग- यन् पश्यन् विहरति आस्ते, तत्मस्तावे जम्बूद्वीपे दक्षिणभरतार्धे ब्राह्मणकुण्डग्रामे ऋषभदत्तस्य भार्यायाः देवानन्दायाः कुक्षौ भगवन्तं अवतीर्ण पश्यति, दृष्ट्वा च हृष्टः तुष्टः नन्दितः समृद्धितरतां प्राप्तः, परमानन्दितोऽ- तीवममृद्विभावं गतः, धाराहतं यत् नीपस्य-कदम्बस्य सुरभिकुसुमं तदिव "चंचुमालइयत्ति” पुलकितो अत एव "ऊससियत्ति” उच्छ्रितरोमकूपश्च यः स तथा, पुनः विकसितानि उत्फुल्लानि भगवतोऽवतरणात् उत्प- मात् आनन्दात् वरकमलवत् आननं नयने च यस्य । पुनः प्रचलितानि सम्भ्रमात् कंपितानि वराणि कटकानि= करणानि, टिकाय-याहुरक्षिकाः, केयूराणिन्याहुमूलभूपणानि च यस्य, मुकुटं च किरीटं च कर्णाभरणे कुण्डले यस्य ! पुनः हारविराजद्वक्षाः, ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। पुनः प्रालम्यो झुंबनकं मुक्तामयं प्रालम्बमानं "घोलंत" दोलायमानं भूपणं आभरणं धारयति यः सः। तथा ससम्भ्रमं सादरं सौत्सुक्यं “तुरिअ' वेगवच यथा स्यादेवं सुरेन्द्रः सिंहासनात् अभ्युत्तिष्ठति-ततः पादपीठात् अवतरति-उत्तरति, ततः पादुके अवमु. शति । परं पादुके कीदृशे स्तः ? इत्याह-वैडूर्यण मध्यवर्तिना वरिष्टे रिटाउने रनविशेषी ययोः ते ! पुनः निपुणेन शिल्पिना "ओवित्ति" परिकर्मिते । पुनः "मिसिमिसिंत" अत एव चिकिचिकायमाने । पुनः ·मणिभिः चन्द्रकान्तादिभिः रवीश्च कर्केतनादिभिः मण्डिते ये ते तथा। ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः।। एवंविघे पादुके मुक्त्या, ततः एकखण्डशाटकमयं उत्तरासङ्गं वैकक्षं करोति, कृत्वा च अञ्जलिना मुकुलितो मुकुलाकृती कृतौ अग्रहस्तौ येन, तीर्थकरस्य अभिमुखः सन् ससाष्टपदान अनुगच्छति, ततः वामं जानें "अचेइ दाहिणं जाणुं धरणियलंसि कटु" पृथ्वीतले कृत्या, "साहदु' इति पाठे तु संहृत्य-निवेश्य, "तिक्खुत्तो" निकृत्वा ग्रीन वारान् मस्तकं धरणीतले निवेश्य "ईसिं पचुन्नमइ” ईपत्-मनाफ प्रत्युन्न- मति। ततः एवं विधे मुजे “साहरेइत्ति” ऊर्ध्वं नयति स्तम्भिकोपमे करोति । कीदृशे भुजे ?! कङ्कण १ वाहुरक्षाभ्यां २ स्तम्भिते । ततः करतलाभ्यां परिगृहीतं कृतं "सिरसावत्तं" आवर्तनं-आवर्तः, शिरसि आवर्तो यस्य सः तम् । मस्तके अजलिं कृत्वा एवं अवादीत्- नमुत्थु ण अरिहंताणं भगवंताणं, ॥१॥ आइगराणं तित्थयराणं सयंसंबुद्धाणं ॥ २॥ पुरि- सुत्तमाणं पुरिससीहाणं पुरिसवरपुंडरीयाणं पुरिसवरगंधहत्थीणं ॥३॥ लोगुत्तमाणं लोग- नाहाणं लोगहियाणं लोगपईवाणं लोगपज्जोअगराणं ॥ ४॥ अभयदयाणं चक्खुदयाणं मग्ग- दयाणं सरणदयाणं जीवदयाणं वोहिदयाणं ॥ ५॥ धम्मदयाणं धम्मदेसयाणं धम्मनाय- गाणं धम्मसारहीणं धम्मवरचाउरंतचक्कवट्टीणं ॥ ६॥ दीवो ताणं सरणं गई पइट्ठा अप्पडि- KEKOKA ·हयवरनाणदंसणधराणं विअट्ठछउमाणं ॥७॥ जिणाणं जावयाणं तिन्नाणं तारयाण बुद्धरणं वोहयाणं मुत्ताणं मोअगाणं ॥ ८॥ सवण्णूणं सबदरिसीणं, सिवमयलमरुअमणंतमक्खंयम- वावाहमपुणरावित्तिसिद्धिगइनामधेयं ठाणं संपत्ताणं, नमो जिणाणं जियभयाणं ॥९॥ व्याग्न्या-"नमुत्यु णं” नमो नमस्कारो अस्तु-भवतु ।“ण” इति वाक्यालङ्कारे । नमोऽस्तु इति सर्वत्र सम्ब- ध्यते । मात्र प्राकृते चतुर्थीस्थाने पष्ठी । अत्र पाठवयम्-'अरहंताणं' १ 'अरिहंताणं' २ 'अरुहंताणं' ३ । तत्र तुःपष्टिसुरेन्द्रः, कृतां पूजा अर्हति इति अन्तिः तेभ्यः ॥ १ ॥ "अरिहंताणं" अग्नि कर्मरूपशत्रून् प्रन्ति उति अरिहन्तारः ॥२॥ "अमहंताणं" भवे अमरोहणात् बहुवचनम् । अद्वैतोच्छेदेन अर्हताम् , वहुत्वख्यापनार्थं नमस्कारकर्तुः फलस्य अतिशयज्ञापनार्धं च । भगवंताण” भंगशब्दस्य चतुर्दशः १४ अर्थाः-तत्र अर्कयोनि २ अर्थद्वयरहिता, द्वादश (१२) अर्थग्राह्यास्ते च एवं ज्ञानवन्तः १ माहात्म्यवन्तः २ यशखिनः शाश्वतवे- रिणां घेरोपशमनात् ३ वैराग्यवन्तः राजश्रीत्यजनात् ४ मुक्तिमन्तः ५ रूपवन्तः ६ घीर्यवन्तः अपरिमित- पलत्यात् ७ प्रयतवन्तः तपमणि उत्साहवत्त्वात् ८ इच्छावन्तो भवात् जन्तूनामुद्धरणे ९ श्रीमन्तः-चतु- त्रिंशदतिशयविराजमानत्वात् १० धर्मवन्तः ११ ऐश्वर्यवन्तः अनेकदेवकोटिसेव्यत्वात् १२ ततश्चतुर्थी तेभ्यः संपदा ? “आइगराणं" श्रुतधर्मस्य अर्थापेक्षया नित्यत्वेऽपि खखतीर्थपु आदिकरणात् “तित्थ्यराण" तीर्थ चतुविधः महः प्रथमगणधरो वा तत्स्थापनात् “सयंसंबुद्धाणं" स्वयं आत्मना बुद्धाः परोपदेशं विना ·Kokarketersexy तत्त्वाऽययोधात संपदा २। कुत एवम् ?। यतः "पुरिसुत्तमाण” पुरुपोत्तमेभ्यः पुरुपेषु संसारेऽपि परार्थप्राधा- न्यम् १ खार्थगौणत्वम् २ औचित्यम् ३ अदीनभावत्वम् ४ कृतज्ञता ५ गाम्भीर्यं च ६ इत्यादिगुणैरुत्तमाः, पुनरुत्तमत्वमेव उपमानयेण आह-"पुरिससीहाणं" पुरुपाः पुरुषेषु सिंहा इव कर्मशपु क्रूरत्वात् परीपहेषु सायही(हे)लनत्वात् उपसर्गेपु निर्भयत्वाच्च । पुनः "पुरिसवरपुंडरीयाणं" पुरुपाः वरपुण्डरीकाणि इय, पुण्ड- रीकाणि-धवलकमलानि यतो भगवन्तः कर्मपङ्गे जाताः भोगजलैर्वर्धिताः ततः उभयमपि त्यक्त्वां जग- लक्ष्मीनिवासा नृपादिसेव्याश्च जाताः, यद्वा वरपुण्डरीकाणि सेवकानां सन्तापहरत्वात् भूपाकृतित्वाच छनाणीव । पुनः “पुरिसवरगंधहत्थीण" पुरुपयरगन्धहस्तिभ्यः पुरुपा गन्धहस्तिन इच, यथा गन्धहस्तिनां गन्धेन अन्ये गजा भज्यन्ते, तथा भगवद्विहारेण ईतिमारिप्रमुखा उपद्रवा दूरतो यान्ति संपदा ॥३॥ पुनः "लोगुत्तमाण” लोकस्य भव्यलोकस्य मध्ये उत्तमाः, (३४) चतुत्रिंशत् अतिशयसहितत्वात् । पुनः “लोगना- हाण" लोकस्य-विशिष्टभव्यलोकस्य मध्ये नाथाः अलन्धसम्यक्त्वादेः प्रापणात्, योगस्य प्राप्तस्य रक्षणात् क्षेमस्य च कारित्वात् । पुनः "लोगहियाणं” लोकस्य एकेन्द्रियादिप्राणिगणस्य पञ्चास्तिकायात्मकस्य वा सम्यक रक्षण-प्ररूपणाभ्यां हितेभ्यः। पुनः “लोगपईवार्ण" लोकस्य-देशनायोग्यनरादिरूपस्य प्रदीपा इव प्रदीपाः तेभ्यः मिथ्यात्वतमोहरणात् । पुनः "लोगपज्जोअगराणं" लोकस्य लोकालोकरूपस्य प्रवचनप्रव- तनेन प्रदोतं-काशं कुर्वन्ति संपदा ॥४॥ पुनः "अभयदयाण" माणान्तकारिष्वपि न भयं ददते, अथवा ·orkkarxoxoxoxoxork- इहलोक १ परलोक २ आदान ३ अकस्मात् ४ आजीविका ५ मरण ६ अश्लोकरूप ७ सप्तभयहरणात् । "चपसुदगाणं' चक्षुरिव चक्षुः श्रुतज्ञानं तत्-दयन्ते । पुनः “मग्गदयाणं" मार्ग-सम्यक् दर्शनादिकं मोक्षपथं दयन्ते । पुनः “सरणदयार्ण" शरणं ग्राणं यहपद्रवैः पीडितानां तत्त्वतो निर्वाणं दयन्ते । पुन: "जीवदयाणं" जीवन जीयो भावमाणधारणं अमरणधर्मत्वं दयन्ते । अथवा जीवेषु दया येषां ते। पुनः फचित् “पोहिदयाणं" इत्यपि दृश्यते, तत्र योधि: जिनधर्ममासिः तांदयन्ते संपदा ॥५॥ पुनः “धम्मदयाणं" धर्म-देशसर्वचारित्ररूपं दयन्ते। पुनः “धम्मदेसयाणं" धर्म-श्रुतचारित्ररूपं देशयन्ति । पुनः "धम्मनाय- गाणं" धर्मस्य-क्षायिकज्ञानादिरूपस्य नायकाः तद्वशीकरणात् । पुनः “धम्मसारहीणं" धर्मरूपस्य रथस्य सारधय इय सारथयः, संयमतुल्यस्य रथस्य, आत्मतुल्यस्य रथिकस्य, प्रवचनतुल्यस्य तुरङ्गमस्य, सम्यक्- प्रवर्तनात् रक्षणाय ।। अत्र मेघकुमारदृष्टान्तो यथा- श्रेणिको राजा, धारिणी राज्ञी, तयोः मेघकुमारः पुत्रः श्रीमहावीरवाणीं श्रुत्वा प्रतिद्धः, अष्टौ भार्याः त्यक्त्या दीक्षां गृहीतवान् । रात्री प्रान्ते सुप्तस्य प्रविशद्भिः निर्गच्छद्भिश्च साधुभिः तथा सङ्घटितो यथा क्षणमपि निद्रां न पाप । ततो विचारितं मेघकुमारेण-'अहो ! एकस्यां रात्रौ अहमेयं सङ्घट्टितः, तदा सदा इत्थं कदर्थनां कथं सहिप्पे ?, ततः प्रातः प्रभुं पृष्ट्वा गृहस्थावासं श्रयिष्ये' इति चिन्तयित्वा भगवत्समीपे गतः । तदा भग- यता मोक्तम्-'हे वत्स ! त्वं इतो भवात् तृतीये भवे वैताव्यपर्वतथिव्यां सहस्रहस्तिनां यूधपतिः पड्दन्तः ·श्वेतश्च सुमेरुमभनामा हस्ती अभूः । तत्र वाग्निना भीतः सन् सरोवरे प्रविष्टः पड़े मनो वैरिहस्तिना दन्तै- विद्धः सप्तदिनानि व्यथां सहित्वा १३० वर्षाणि आयुः प्रपाल्य मृत्वा विन्ध्याचलपर्वते पुनश्चतुर्दन्तो रक्तवर्णः ७०० सप्तशतहस्तिनीनायको मेरुमभनामा हस्ती जातः । एकदा दावानलं दृष्ट्वा जातिस्मरणं समुत्पन्नम् । तेन योजनमानं स्थण्डिलं कृतम्, वारत्रयं तृणकाष्ठादिदूरीकरणेन शोधितम् । दावानले लग्ने सति अन्यैः जीवैः स्थण्डिले भृतेऽपि स्वयं स्थितः, कर्णमूले कण्डूयनार्थ पादः उत्पाटितः। तत्र पादस्थाने तत्क्षणे एवं शशक: स्थितः । त्वमपि कृपया तथैव स्थितो 'मा म्रियतां वराकः' इति । ततः सार्धद्वयदिने दावानल उपशान्तः । शशादयो गताः, तदा दिनत्रयान्ते त्वं पादं मुञ्चन् गिरेः शृङ्गमिव धरियां पतितः। कृपया मृत्वा त्वं मेघकु- मारो जातः। तदानीं हस्तिसङ्घने पादतोलनेन न दुःखी जातः । अधुना साधुसङ्घट्टितो दुःखी भवसि ? एवं श्रीमहावीरदेवेन धर्मे स्थिरीकृतः। ततो मेघकुमारेण अभिग्रहो गृहीतः-"अहं नेत्रद्वयं मुक्त्वा संचनादौ मनसाऽपि न दुःखं करिष्यामि।" ततः तपः तस्वा मासिकी संलेखनां कृत्वा विजये देवो जातः । ततः च्युत्वा महाविदेहे सेत्स्यति ॥ इति मेघकुमारदृष्टान्तः समाप्तः ॥ इति श्रीकल्पसूत्रस्य प्रथमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ ATE [? अत्रैव प्रथमव्याख्यानस्य समाशिः समुचिता, तथैव बहुपु मूलादर्शेपु निर्देशवत्त्वात् , वाचकानामपि पाठे सुकरत्वाच ।]

·.*०४-०५-०० अथ द्वितीयं व्याख्यानम् ॥ पुनः "धम्मवरनाउरंतचमवीणं" धर्मपु वरः श्रेष्ठः, तेन नरकादिचतुगत्यन्तकरणाचतुरान्तेन मिथ्यात्वा- दिरिपूच्छेदकत्वायफ्रेणेव वर्तितुं शीलं येषां ते संपदा ॥ ६॥ पुनः “दीवोताणं” इत्यादिपु पञ्चपदेषु चतुर्थ्यर्थ पष्टयन्तपदानि गोज्यानि । तत्र दीप इव दीपः समस्तवस्तुप्रकाशकत्वात् । अथवा दीपो भवाम्वुधौ दुःखकल्लो- लैरभिहतानां आश्वासहेतुत्वात् । पुनः “त्राणं अनर्थप्रतिहननं, तस्य हेतुत्वात् । पुनः “शरणं” अर्थसंपाद- नम् , नम्य हेतुत्यात् । पुनः “गई" गम्यते दुःस्यैः सौख्यार्थ आश्रीयते इति गतिः । पुनः “पइटवा” प्रतिष्ठन्ति अस्यां प्रतिष्ठा-आधारः संसारगत पततां जीवानां आलम्बनत्वात् । पुनः “अप्पडिययरनाणदसणधराण अप्रतिहते-कटादिभिः अस्खलिते परे क्षयिकत्वात् केवलज्ञानदर्शने ते धरन्तीति । पुनः “विअछउमाणं" पत्यारि घातिकर्माणि संसारो या छद्म उच्यते तत् व्यावृत्तं(क्षीणं) येभ्यस्ते संपदा ॥ ७॥ पुनः “जिनेभ्यो” रागादिजेतृभ्यः। पुनः "जापकेभ्यः" अन्यैरपि तान् रागादीन् जापयन्यः । पुनः "तीर्णभ्यः" संसार- समुद्रम् (भवाणेयपारंगतेभ्यः) । पुनः "तारकेभ्यः" अन्येपामपि उपदेशपर्तिनाम् । पुनः “युद्धेभ्यः" अज्ञान- ४ ·निद्रामसुप्ते जगति युद्धेभ्यः स्वयं तत्त्वं । पुनः “योधकेभ्यः" अन्यानपि तत्त्वं योधयन्तीति बोधका तेभ्यः । पुनः "मुक्तेभ्यः" याद्याभ्यन्तरग्रन्थियन्धनात् । पुनः "मोचकेभ्यः" परेपामपि तस्मात् संपदा ॥ ८॥ एतानि विशेषणानि भवावस्थामाश्नित्य उक्तानि, अथ सिद्धावस्थामाश्रित्य उच्यन्ते-पुनः “सबन्नूर्ण"सर्वविशेपरूपतया जानन्ति । पुनः “सघदरिसीणं" सामान्यरूपतया पुनः पश्यन्ति, नतु वैशेपिकमतवत् जडाः । पुनः कीदृशे- भ्यः? एवंविधं स्थान प्राप्तेभ्यः। किंविशिष्टं स्थानम् ?। शिवम् निरुपद्रवम्। पुनः किविशिष्टं स्थानम् ?। अचलम्, खभावप्रयोगकृतचलनाभावात् । पुनः किविशिष्टं स्थानम् १ । अरुजम् , आधिव्याध्यभावात् । पुनः किंविशिष्टं स्थानम् । अनन्तम्, अनन्तार्थविषयज्ञानखरूपत्वात्, अथवा अनन्तसुखादिरूपत्वात् । पुनः किंविशिष्टं स्थानम् ? । अक्षयं-अनाशम्, साद्यनन्तत्वात् । पुनः किंविशिष्टं स्थानम् ? । अव्यावाधम्, पीडाकारिकर्मा- भावात् । पुनः किंविशिष्टं स्थानम् ? । अपुनरावृत्ति, पुनःसंसारे अवतरणाभावात् । पुनः किंविशिष्टं स्थानम् । सिद्धिगतिनामधेयम्, सिद्धिः लोकान्तक्षेत्रम्, स चासौ गम्यमानत्वात् गतिश्च सैव नामधेयं यस्य तत् तादृशं स्थानं व्यवहारतः सिद्विक्षेत्रं, निश्चयतो यथास्थितं खं खरूपं प्राप्तेभ्यः अशेपकर्मक्षयेण। “नमो जिणाणं" नमो जिनेभ्यः आद्यन्तकृतो नमस्कारो मध्यव्यापीति । पुनर्जितभयेभ्यो भवप्रपञ्चनिवृत्तः संपदा ॥९॥ न चान पौनरुत्यम्, यतः "खाध्याये १ ध्याने २ तपसि ३ औपधे ४ उपदेशे ५ स्तुतौ ६ सगुणकीर्तने च वारं वारं कृतेऽपि पुनरुक्तदोपो न भवेत्” । अनेन जिनजन्मादिषु शक्रः स्तौति जिनान् इति शक्रस्तव उच्यते । अत्र ·*.xoxoxoxox... नमुत्यु शकस्त त्रयस्त्रिंशत् ३३ पदानि, नव ९ संपदः, द्वे शते द्वापष्टिश्च २६२ वर्णाः ॥ अथ पूर्वाचार्या एतत् शकस्तयानन्तरं त्रिकालभाविजिनवन्दनार्थ इमां गायां पठन्ति-"जे अ अईआसिद्धा" ये अतीताः सिद्धाः, "जे अ भविस्संति णागए काले" ये अनागते काले भविष्यन्ति, "संपइ अ वट्टमाणा" संप्रति ये वर्तमानाः "सपे तिविहेण बंदामि ॥ सर्वान् निविधेन मनो-वाक्-कायैः वन्दामि । ननु-द्रव्याहन्तोऽपि नरकस्था भाषाईत इव वन्दनाहा भयन्ति ? । ओम्, भरतेन मरीचिवत्, इति सामान्यतः सर्वान् भावार्हतः स्तुत्वा । अथ पुनरधिकं धीरं स्तौति- णं समणस्स भगवओ महावीरस्स आइगरस्स चरमतित्थयरस्स पुवतित्थयरनिद्दि- ट्ठस्स जाव संपाविउकामस्स ॥ वंदामि णं भगवंतं तत्थ गयं इह गए, पासउ मे भगवं तत्थ गयं इह गयंतिकटु समणं भगवं महावीरं वंदइ नमसइ, वंदित्ता नमंसित्ता सीहासणवरंसि पुरत्याभिमुहे सन्निसन्ने ॥ तए णं तस्स सक्कस्स देविंदस्स देवरन्नो अयमेआरूवे अभथिए चिंतिए पत्थिए मणोगए संकप्पे समुप्पजित्था ॥ १५॥ व्याख्या-"नमोऽस्तु" मम श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य आदिकरस्य चरमतीर्थकरस्य पूर्वतीर्थकरनिर्दिष्टस्य "जाप संपाविउकामस्स" अत्र यावत्करणात् । “सयं संयुद्धाणं' इत्यत आरभ्य "ठाणं संपत्ताणं” इतिपर्यन्त ·ग्राह्यम् । इह यद्यपि भगवतः सिद्धिगर्मने कामो नास्ति, तथापि तदानुरूपवेष्टनात् संपातुं काम इव संप्रासुकामः, तत्र असंप्राप्त इत्यर्थः । “वंदामि भगवंतं तत्थ गयं" तत्र ब्राह्मणकुंडग्रामे देवानन्दाकुक्षिगतं अहं "इह गए त्ति सौधर्मे स्थितः सन्, “पासउ मे भयवं तत्थ गए इह गयंतिक?" पश्यतु मां भगवान् तत्र गतः इह गतं मां इति कृत्वा इति भणित्वा श्रमणं भगवन्तं महावीरं, वन्दते-पूर्वोक्तस्तुत्या नमस्यति, शिरोनमनेन सिंहासने पूर्वाभिमुखः “सन्निसन्ने" उपविष्टम् । तत्र किं कृतवान् ? इत्याह-"तए णं तस्स"। ततः तस्य इन्द्रस्य एतद्रूपः सङ्कल्प उत्पन्नः । कीदृशः सङ्कल्पः? | "अन्भत्थिर" आत्मनि अधि अध्यात्म, तत्र भव आध्यात्मिक आत्म- विषय इत्यर्थः । पुनः कीदृशः ?। "चिंतिए" चिन्तात्मको न ध्यानात्मका, स च अप्रार्थितोऽपि स्यात् । अतः "पत्थिए" प्रार्थना संजाता अस्मिन् इति प्रार्थितः, अभिलाषात्मक इति भावः। पुनः कीदृशः? । “मनो- गतः" । कः सङ्कल्पः? इत्याह- न खल्ल एयं भूअं, न एयं भवं, न एवं भविस्सं, जं णं अरिहंता वा चक्कवट्टी वा बलदेवा वा वासुदेवा वा अंतकुलेसु वा पंतकुलेसु वा तुच्छकुलेसु वा दरिदकुलेसु वा किवणकुलेसु वा भिक्खागकुलेसु वा माहणकुलेसु वा, आयाइंसु वा, आयाइंति वा आयाइस्संति वा ॥१६॥ १ "मोक्षे भवे च सर्वत्र, निःस्पृहो मुनिसत्तमः ।।" इति वचनात् ।

·नायेन आरक्षरुत्वे ये नियुक्ताः तेपु १। " भोगकुलेसुवा " भोगा ये पूज्यत्वेन - गुरुत्वेन स्थापिताः तेपु २। “ राई- Anodiko.XXoxexexe- एवं खलु अरहंता वा चक्कबद्दी वा बलदेवा वा वासुदेवा वा, उग्गकुलेसु वा भोगकुलेसु वा राइण्णकुलेसु वा इक्खागकुलेसु वा खत्तियकुलेसु वा हरिवंसकुलेसु वा अन्नयरेसु वा तहप्प- गारेसु वा विसुद्धजाइकुलवंसेसु आयाइंसु वा आयाइंति वा आयाइस्संति वा ॥ १७ ॥ न्याया-"न एवं भूभ न एवं पूर्व जातम् ॥१॥ "न एवं भवं" नापि एवं भवति ॥२॥ "न एवं भविस्स" नापि पर्व भविष्यति ॥ ३॥ यत् अर्हन्तो चा १ चक्रवर्तिनो वा २ बलदेवा वा ३ वासुदेवा वा ४ एतेषु सप्तकुलेषु "मागाइंसु आयाति, "आयधातुः" आगमे जन्मनि प्रयुज्यते, तत्र आयासिपुर्जज्ञिरे १ आयान्ति वा जायन्ते २ "आगाइस्संति” जनिप्यन्ति ३। कीदृशेषु कुलेपु? । "अंतकुलेसु वा” अन्त्यानि अन्त्यवर्णत्वात् शब्दकुलानि तेपु १।"पंतफुलेसुवा” प्रान्तानि अधमानि तेपु २। “तुच्छकुलेसुया" तुच्छानि कुटुम्बस्य ऋद्धा अल्पत्वेन ३ । "परिपफुलेसुवा" दरिद्राणि सर्वधा निर्धनानि तेषु४। "किवणकुलेसु वा” किराटादितनाः(?) तेपु (कृपणकु०५। "भिकगागकुलेसु वा" भिक्षाचराः तालाचरादयः तेषु ६। "माहणकुलेसु वा” ब्राह्मणा धिगजातयः तेपु ७। पतेषु सप्तकुलेषु पते=अर्हदादयः चत्वारो न आगताः न आयान्ति न आगमिष्यन्ति ॥ परं एवं वर्तते-एते अहदादयः ४ उग्रादि ७ कुलेषु समागच्छन्ति । कीदृशेषु कुलेषु ? इयाह-"उग्गकुलेसु वा” उग्राः श्रीआदि- ·KO.KOKeKEKeXi नकुलेसु वा" राजन्या ये वयस्यतया मित्रत्वेन स्थापिताः तेषु ३ । "इक्खागकुलेसु वा" इक्ष्वाकुवंशे आद्य- वंश्याः तेषु ४ । “खत्तियकुलेसु वा" क्षत्रियाः श्रीमपभदेवेनैव शेषप्रकृतितया स्थापिता राजकुलीनाः तेषु५॥ "हरिवंशकुलेसु पा” हरिवर्पक्षेत्रात् आनीतात् युगलात् उद्भवेषु । "अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइ- कुलवंसेसु पा" अन्यतरेपु ज्ञात १ भट २ मल्लकि ३ लेच्छकि ४ कौरव्यादिकुलेषु तत्र ज्ञाताः श्रीमपभखजन- वंशजा इक्ष्वाकुवंश्या एव, १ नागा वा नगवंशजाः २ भटाः शौर्यवन्तो ये योधाः ३ मल्लकिनो लेच्छकिनश्च राजविशेपाः ४ कौरव्या-कुरुवंशजाः ५ जातिः मातृपक्षः, कुलं पितृसमुत्थं विशुद्धे जातिकुले येषु वंशेपु- पुरुषान्वयेपु, एपु उत्तमकुलवंशेपु आगताः १ आगच्छन्ति २ आगमिष्यन्ति ३ च । अथ च अयं श्रीमहावीरदेवो ब्रामणकुले आयातः तत् कथं ? इत्याह- अस्थि पुण एसेऽवि भावे लोगच्छेरयभूए अणंताहिं उस्सप्पिणीहिं ओसप्पिणीहिं विइकंताहिं समुप्पजइ, (१००) नामगुत्तस्स वा कम्मरस अक्खीणस्स अवेइयस्स अणिज्जिण्णस्स उदएणं जं णं अरहंता वा चकवट्टी वा वलदेवा वा वासुदेवा वा अंतकुलेसुवा पंतकुलेसु वा तुच्छ० दरिद्द० भिक्खाग० किविण० माहण० आयाइंसु वा आयाइंति वा आयाइस्संति वा, कुच्छिसि गब्भत्ताए वकर्मिसु वा वक्कमति वा वक्रमिस्संति वा, नो चेव णं जोणीजम्मणनिक्खमणेणं निक्खमिंसु kex ·XeKexexe कुलेहितो माहणकुलेहिंतो वा तहप्पगारेसु उग्गकुलेसु वा भोगकुलेसु वा रायन्नकुलेसु वा नायखत्तियहरिवंसकुलेसु वा अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइकुलवंसेसु जाव रजसिरि कारेमाणेसु पालेमाणेसु साहरावित्तए, तं सेयं खल्ल ममवि समणं भगवं महावीरं चरमति- त्थयरं पुवतित्थयरनिदिढ़ माहणकुंडग्गामाओ नयराओ उसभदत्तस्स माहणस्त कोडालसगु- तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छीओ खत्तियकुंडग्गामे नयरे नायाणं खत्तियाणं सिद्धत्थस्स खत्तियस्स कासवगुत्तस्सं भारियाए तिसलाए खत्तिआणीए वासिट्ठसगुत्ताए कुञ्छिसि गम्भत्ताए साहरावित्तए । जेऽविय णं से तिसलाए खत्तियाणीए गन्भे तंपिय णं देवाणंदाए माहणीए जालंधरसयुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साहरावित्तए. त्तिकट्ठ एवं संपेहेइ, एवं संपेहित्ता हरिणेगमेसिं पायत्ताणियाहिवई देवं सदावेइ, सदावेत्ता एवं वयासी ॥ २०॥ व्याख्या-"तं जीअमेअंति" ततः इन्द्राणां इदं जीतं आचरितं कल्पो वर्तते, त्रयोऽप्येकार्थाः। किंविशि- टानां इन्द्राणाम् ? । "तीअपचुप्पन्नमणागयाणत्ति” अतीतानां वर्तमानानां अनागतानां च "तीअत्ति” तीत्यादौ KOKOKEOXo ·KeXXXX६ वा निक्खमंति वा निक्खमिस्संति वा ॥ १८॥ अयं च णं समणे भगवं महावीरे जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे माहणकुंडग्गामे नयरे उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगुत्तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गब्भत्ताए वकंते ॥ १९ ॥ व्याख्या-"अत्यि पुण" अस्ति पुनः एषोऽपि भावो भवितव्यताख्या पदार्थः समुत्पद्यते, लोके आश्चर्य- भूतः, अनन्ताभिः उत्सर्पिणीभिः अनन्ताभिः अवसर्पिणीभिश्च उत्पद्यते, कथं नाम गोत्रस्य-गोत्रकर्मणः नामकर्मणोऽथया नाना संज्ञया गोत्रस्य-नीचैर्गोत्रस्य अक्षीणस्य स्थितेः अक्षयात् । पुनः अवेदितस्य तत् रसस्य अननुभूतत्वात्, पुनः अनिजीर्णस्य नाम तत्मदेशानां जीवप्रदेशेभ्योऽपरिशाटनात्, उदयेन यत् अहंदादयः चत्वारः अन्तकुलादिपु सप्तसु आगता आगच्छन्ति आगमिष्यन्ति परं "नो' नैव "जोणीजम्मण- निक्षमणेणं” योन्या जन्मार्थ निष्क्रमणेन निरक्रमिपुः निष्कामन्ति निष्क्रमिष्यन्ति ॥ अथ च अयं श्रमणो भगवान् महावीरदेवः जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे ब्राह्मणकुण्डग्रामे ऋपभदत्तस्य भार्याया देवानन्दायाः कुक्षी अव- तीर्णः। ततः किं कर्तव्यं ? इत्याह- तं जीअमेअंतीअपञ्चप्पन्नमणागयाणं सकाणं देविंदाणं देवरायाणं, अरहते भगवंते तहप्प- गारेहितो अंतकुलेहितो पंतकुलहितो तुच्छकुलेहिंतो दरिदकुलेहितो भिक्खागकुलेहितो किविण- १०.korket ·कुलेहितो माहणकुलेहिंतो वा तहप्पगारेसु उग्गकुलेसु वा भोगकुलेसु वा रायन्नकुलेसु वा नायखत्तियहरिवंसकुलेसु वा अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइकुलवंसेसु जाव रजसिरि कारेमाणेसु पालेमाणेसु साहरावित्तए, तं सेयं खल्लु ममवि समणं भगवं महावीरं चरमति- स्थयरं पुवतित्थयरनिविट्ठ माहणकुंडग्गामाओ नयराओ उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगु- तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसयुत्ताए कुच्छीओ खचियकुंडग्गामे नयरे नायाणं खत्तियाणं सिद्धत्थस्स खत्तियस्स कासवगुत्तस्सं भारियाए तिसलाए खत्तिआणीए वासिट्ठसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साहावित्तए । जेविय णं से तिसलाए खत्तियाणीए गम्भे तंपिय णं देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गब्भत्ताए साहरावित्तए- त्तिकटु एवं संपेहेइ, एवं संपेहित्ता हरिणेगमेसिं पायत्ताणियाहिवई देवं सदावेइ, सहावेत्ता एवं वयासी ॥२०॥ व्याख्या-"तं जीअमेअंति" ततः इन्द्राणां इदं जीतं-आचरितं कल्पो वर्तते, त्रयोऽप्येकार्थाः। किंविशि- टानां इन्द्राणाम् ? | "तीअपगुप्पन्नमणागयाणंत्ति" अतीतानां वर्तमानानां अनागतानां च "तीअत्ति" तीत्यादौ ·...........ONIROKe-ke-Kerke-kie इत्यनेन अकारलोपे तीतमिति । किं जीतं यत् अहंदादीन् अन्तकुलादिभ्यः सप्तभ्यः उग्रकुलादिपु “साहरावि- त्तए" संक्रमयितुं (मोचयितुं) "त्तिकट्ठ" इति कृत्वा, इन्द्रः किं कृतवान् ? इत्याह-"एवं संपेहेइत्ति", इन्द्र एवं पर्यालोचपति पर्यालोचयित्वा हरिनैगमेपिणं हरेरिन्द्रस्य नैगमेपी-आदेशपतीच्छकः इति व्युत्पत्त्या अन्वर्थ- नामानं "पायत्ताणियाहिबई" पदात्यनीकाधिपतिं "देवं सद्दावेइ" आकारयति । आकारयित्वा एवं अवादीत्= कथयति स। किं अवादीत् ? तदाह- एवं खल्ल देवाणुप्पिआ ! न एअं भूअं, न एअं भवं, न एअं भविस्सं, ज णं अरिहंता वा चकवट्टी वा वलदेवा वा वासुदेवा वा अंत० वा पंत. किविण० दरिद्द० तुच्छ० भिक्खाग०,, आयाइंसु वा ३, एवं खलु अरिहंता वा चक्क० वल० वासुदेवा वा उग्गकुलेसुवा भोग० राइन्न० नाय० खत्तिय० इक्खाग० हरिवंसकुलेसु वा अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइकुलवंसेसु आयाईसु वा ३ ॥ २१ ॥ अस्थि पुण एसेऽवि भावे लोगच्छेरयभूए अणंताहिं उसप्पिणीओस- प्पिणीहि विइकंताहिं समुप्पज्जइ(ति) ॥ व्याख्या-"एवं खलु देवाणुप्पिआत्ति" एवं खलु इति वाक्यस्य उपक्रमे, हे देवानुप्रिय ! न एतत् भूतम्न एतत् भवति, न एतत् भविष्यति यत् अर्हदादयः ४ अंत-प्रांतादिकुलेषु न आगता न आगच्छन्ति न आगमि- ·प्यन्ति, परं अहंदादयः ४ उग्रकुलादिष्वेव आगता आगच्छन्ति आगमिष्यन्ति । तर्हि भगवान् कथं ब्राह्मण- कुलेपु उत्पन्नः? इत्याह-परं इदं आश्चर्यम्-अनन्ताभिः उत्सर्पिणीभिः अवसर्पिणीभिश्च (व्यतिक्रान्ताभिः लोके दशप्रकारको आश्चर्यरूपः कश्चित् पदार्थ उत्पद्यते)॥ अत्र-अस्यां अवसर्पिण्यां दश आश्चर्याणि जातानि तानि कथ्यन्ते- उवसंग्ग-गन्भहरणं, इत्थीतिन्थं अभाविया परिसा । कण्हस्स अवरकंको, अवयरणं चंदसूराणं ॥१॥ हरिवंसकुलुप्पत्ती, चमरुप्पाओ अ अट्ठसयसिद्धो । अस्संजयाण पूआ, दसवि अणंतेण कालेण ॥ २॥ व्याख्या-"उवसग्गत्ति" प्रथमं श्रीमहावीरदेवस्य केवलज्ञाने उत्पन्नेऽपि गोशालककृत उपसर्गों जातः तत्सम्बन्धो यथा-एकदा श्रीमहावीरदेवः श्रावस्त्यां नगर्या समवसृतो गोशालकोऽपि तत्रास्ति, गौतमखामी गोचरि(चर्यायै ) गतः सन् लोकानां यहूनां इदं वचनं श्रुतवान्-यतः द्वौ जिनौ सर्वज्ञौ श्रावस्त्यां श्रीम- हावीरो गोशालकश्च । ततो गौतमस्वामिना भगवत्समीपे समागत्य गोशालोत्पत्तिस्वरूपं, पृष्टम् । भगवता मोक्तम्-'अयं मङ्खलिपुत्रो नायं सर्वज्ञः । कथं ? एको मङ्खलिनामा मङ्खोऽभूत्, तस्य सुभद्रा भार्या, तौ शरवणग्रामे गोवहुलब्राह्मणगोशालायां स्थितौ । तत्र पुत्रो जात, इति गोशालनाम * उपसर्ग-गर्भहरणं त्रियास्तीर्थम् अभाविता पर्पत् । कृष्णस्य अमरकचा अवतरणं चन्द्र-सूर्ययोः ॥ १ ॥ हरिवंशकुलोत्पत्तिः चमरोत्पातश्च अष्टशतसिद्धाः । असंयतानां पूजा दशाऽपि अनन्तेन कालेन ॥२॥ Ko ·९०xoxorko.Xo.ko.XXox दत्तम् । स कियत्काले मम मिलितः, पड्वर्षाणि छद्मस्थेन मया साधं विहृतः अस्मत्तः [मत्तः] एव बहुश्रुतवान् जातः, नायं जिनो नायं सर्वज्ञः' । इदं भगवतो वचनं श्रुत्वा, बहुजना नगर्या त्रिक-चतुष्क-चत्वरादिपु पर- स्परं एवं वदन्ति स्म-पत् "गोशालो मङ्गुलिपुत्रो न जिनो न सर्वज्ञ इति।" गोशालो लोकात् इति वचनं श्रुत्वा, फुपितः सन् गोचयां (गोचरचर्यार्थ-भिक्षार्थ) नगर्या आगच्छन्तं भगवतः अन्तेवासिनं आनन्दनामानं साधु पर माह-'भो आनन्द ! त्वं पहि, एकं दृष्टान्तं शृणु-केपि वणिजो धनार्थिनो नानाप्रकारक्रयाणकैः शक- दानि भृत्वा, देशान्तरं प्रति चलिता।, महाटव्यां प्रविष्टाः तृपापीडिताः सन्तो जलं गवेपयन्ति । तत्र चत्वारि पल्मीफशिपराणि शावलवृक्षाणां मध्ये दृष्टानि । अत्र पानीयं भावि इति ज्ञात्वा, एकं शिखरं तैः भिन्नम् । तय पानीयं निःसृतं आरुण्ठं पीतम्, भाजनानि च भूतानि । ततो लोभार्थिभिः वृद्धपुरुपेण कष्टदर्शिना वार्यमाणः अपि द्वितीयं शिपरं भिन्नम्, तस्मात् सुवर्ण निःसृतम् । एवं तृतीयं भिन्नम्, तस्मात् रत्नानि निःमृतानि । पुनः लोभायतुर्थमपि शिपरं भिन्नम्, ततः तस्मात् महाकालः कृष्णवर्णः रक्तलोचनः कोपारुणो लपलपायमानजिहः भुजङ्गमो निःसृतः, स सूर्यसन्मुखीभूय, दृष्ट्या सर्वान् समकालं ज्यालयामास । परं यो हितशिक्षादाता वृद्धयणिक अभूत्, स न्यायदर्शी इति हेतोः, वनदेवतया अनुकम्पया जीवन् रक्षितः सन् म्यस्थान प्राप्तः । पर्व त्वदीयं धर्माचार्य महावीरं आत्मीयसम्पदा अपरितुष्टं मम अवर्णवादविधायिनं अहं अद्य म्यफीयतपसा भस्मसात् करिप्यामि इति त्वं पश्य । एपोऽहं प्रचलितोऽसि, त्वां च न्यायदर्शित्वात् वृद्धपुरुपवत्

·रक्षिष्यामि।' एतत् गोशालकवचनं श्रुत्वा, भीतः आनन्दमुनिः, भगवत्समीपे आगत्य, सर्व कथित-
वान् । भगवताऽपि गौतमादीन आकार्य प्रोक्तम्-'भोः! गोशालकः समागच्छन्नस्ति, सर्वेऽपि दूरीभवन्तु,
न केनापि किमपि वक्तव्यम् । ततो गोशालक आगत एव, आगत्य च भगवन्तं प्रति प्राह-'भोः शोभन
आयुष्मन् काश्यप। त्वं मां मति एवं वदसि-यत् 'गोशालो मङ्खलिपुत्रः' यो गोशालः तव शिष्योऽभूत्,
स तु मृतः, अहं तु अन्य एवासि । परं गोशालकशरीरं परीपहसहनसमर्थ ज्ञात्वा मध्ये प्रविष्टोऽसि ।'
इत्यादि कल्पितवृत्तान्तं कथयति स्म । एवं सति सर्वानुभूतिसुनक्षत्रनामानौ द्वौ साधू स्वधर्माचार्यश्री-
वीरपराभवं असहमानौ गोशालकनिवारणाय प्रवृत्ती, गोशालेन कोपेन तेजोलेश्यया दग्धौ । ततः
भगवता मोक्तम्-'भो गोशालक! त्वं अन्यथा जल्पनेन किं आत्मानं अपलपसि ? त्वं मया मुण्डितो, मयैव
शिक्षितो, मयैव बहुश्रुतवान् कृतः, ततो मावादी वृथा। ततः पुनरपि गोशालकेन तेजोलेल्या मुक्ता, सा
श्रीभगवन्तं प्रदक्षिणीकृत्य भगवच्छरीरं अनुतापयन्ती गोशालकशरीरे एव प्रविष्टा । तया गोशालफशरीरं
दग्धम्। गोशाला सप्तमरावी कालं कृतवान् । भगवतश्च शरीरे तत्या लोहितस्थानं जातम्-इदमाश्चर्यम्, ततश्च
अश्वनिमित्तेन कृतेन औपधपाकेन रेवत्या सिंहोऽनगारः प्रतिलाभितः, सिंहेनापि भगवतः पाका प्रदत्तो
भगवता कोष्ठके प्रक्षिप्तः-समाधिश्च जातः॥ इति प्रथमं आश्चर्यम् ॥१॥
अप्ध-"गन्भहरणत्ति” गर्भहरणं प्रतीतं इदमेव वाच्यमानमाश्चर्यम् ॥ इति द्वितीयमाश्चर्यम् ॥२॥

·Xxoxo.Xox. अप-"इत्थीतित्यत्ति" तृतीयमिदं आश्चर्यम्-मल्लीकुमार्या स्त्रीवेदत्वेन तीर्थ प्रवर्तितम् । तत्सम्बन्धो यथा- श्रीमहाविदेहक्षेने सलिलावतीविजये वीतशोकायां नगयाँ चलो नाम राजा, तस्य धारिणीनाम्नी भार्या, तयोः महायल: पुमो द्विसप्तति-कलावान् । पित्रा यौवने कमल श्रीप्रमुखपञ्चशतकन्यानां पाणिग्रहणं कारितः। पञ्चश- तानि सोधानां रतस्वर्णरूप्यादीनां च पित्रा यौतके दत्तानि, चलो महावलाय राज्यं दत्त्वा चारित्रं गृहीतवान् , क्रमात् मोक्षं च प्रासः। अथ महायलस्य राज्ञः अचल १ धरण २ अभिचन्द्र ३ पूरण ४ वसु ५ वैश्रमणाः ६ पट मित्राणि मिलितानि । अन्यदा गुरोः पार्थे धर्म श्रुत्वा, पशिः मित्रैः समं चारिनं गृहीतम् । सप्तापि गुरुप्र- मादात् एकादशाहानि पेटुः । 'सर्वैः समानं तपः कार्यम्' इति प्रतिज्ञां कृत्वा, तपः कर्तु प्रारब्धम् । महाबलस्तु आगामिभयेपि 'अहम् एतेभ्यो अधिको भवामि' इति हेतोः, अधिकतपःकरणाय पारणकदिने 'शिरो मे इप्पति' इत्यादि मिपं कृत्वा मायया उपयासं कृत्वा, मायाप्रत्ययं स्त्रीगोत्रं कर्म बद्धवान् । विंशतिस्थानक- सेयनेन तीर्थकरनामगोत्रमपि पद्धयान् । ततः पशिः अपि लघुसिंहनिःक्रीडितं तपः प्रारब्धम् । तद्विधिः अगम्-प्रथमश्रेणां पारणे विकृतित्यागः १, द्वितीय श्रेण्यां निर्विकृतिमत्यागः २, तृतीय श्रेण्यां अलेपकृत् आहारः ३, चतुर्थश्रेण्या आचाम्लः ४, दिनमानमिदं वर्षद्वयम् दिनानि अष्टाविंशतिः १ एवं महासिंहनिःक्रीडितं अपि तपः मारब्धम् । तदपि पूर्ववत् । नवरं दिनमानमिदं पड्वाणि मासद्वयम् अष्टादश च दिनानि। ततः सर्वेऽपि मान्ते द्विमासिकी संलेग्वनां कृत्या, चतुरशीतिपूर्वलक्षाः चतुरशीतिसम्राश्च वर्पाणां आयुः प्रपाल्य समापि Xo-ko-kok ·FoXXX जयन्ते विमाने देशोन(ईपदून)द्वात्रिंशत्सागरोपमायुष्काः देवाः समुत्पन्नाः। ततश्युत्वा आयो अचलजीयोऽयो- ध्यायां प्रतिबुद्धिनामा राजा जातः१, द्वितीयो धरणजीवः चम्पायां चन्द्रच्छायो राजा जातः२, तृतीयो अभि- चन्द्रजीवः काशीनगर्या शको राजा जातः ३, चतुर्थः पूरणजीवः श्रावस्त्यां रुक्मीनामराजा जातः ४, पञ्चमो वस्तुजीवः कुरुपु अदीनशधुनामा राजा जातः ५, पष्ठो वैश्रमणजीवः कम्पिलायां जितशत्रुनामा राजा जातः ६ एवं पडपि पृथक पृथक स्थानेषु राजानो जाताः। महाबलजीवस्तु मिथिलानगर्या कुंभराज्ञः प्रियायाः प्रभावत्याः कुक्षी चतुर्दशखमसूचितः समुत्पन्नः, अश्विनीनक्षत्रे मार्गशीर्षशुक्लैकादश्यां ११ रात्रौ मल्लीकुमारीत्वेन अर्हन जातः । क्रमात् मल्ली यौवनं प्राप्ता, अवधिज्ञानेन पडपि पूर्वभवमित्रनुपान् अन्यान्यस्थानेषु उत्पन्नान् जानाति स । ततः तेपां प्रतियोधनाय रत्नमयं मोहनगृहं अशोकवाटिकामध्ये कृतम्, तस्मिन् मोहनगृहे पडपपरिकास- हिते जालमण्डपे रनमयीं शिरश्छिद्रां स्वमूर्ति चके। ततो मल्लीमतिदिनं एकैकां अन्नपिण्डी खहस्तेन मूर्ति- च्छिद्रे क्षिप्त्वा क्षिस्या रत्नोत्पलपिधानं ददाति। इतश्च अयोध्यायां सुप्रतिबुद्धिराजा पद्मावत्या खदेव्या नागयक्ष- मन्दिरे पूजार्थं रचितं अत्यन्तं अद्भुतं श्रीदाम दृष्ट्वा दूतान् पृच्छति स्म-'भो दूताः! ईदृशं फापि श्रीदाम दृष्टम् ? ।' तदा दूतैः प्रोक्तम्-'हे राजन् ! मल्लीकन्याया इतोऽपि अधिकतरं दृष्टम् , तस्याने इदं लक्षांशोऽपि नायाति ।' का मल्ली ? कीदृशी च ?, तैः सर्वं स्वरूपं निवेदितम् । ततः पूर्वभवप्रेमवशात् मल्लीयाचनार्थ राज्ञा कुंभराजानं प्रति दूतो मुक्तः (१) इतश्च चम्पानगर्या अरहन्नकप्रमुखा व्यवहारिणः सन्ति, ते च प्रवहणैः चलिताः BN ·- PAKodokoxoxoxoxoxo-x- गंभीरपत्तनं गत्वा, पुनः द्वीपान्तरं चलिताः। तस्मिन्नवसरे इन्द्रेण अरहन्नकश्रावकस्य सभासमक्षं प्रशंसा कृता-'अदा भरतक्षेत्रे अरहन्नकसदृशो दृढसम्यक्त्वस्य धारको अन्यः कोपि नास्ति । तद्वचनं श्रुत्वा, कोऽपि मिथ्यात्वी देवोऽसहमानः तत्रागय महत उत्पातान् कृतवान् । मिथ्यात्विलोकाः स्वकीयखकीयदेवान् हरिह- रादीन मारन्ति म । अरहन्नकस्तु श्रावकः साकारं अनशनं प्रत्याख्याय, वीतरागदेवं स्मरन् अक्षोभ्यः स्वितो, देवेन यहुप्रकारं क्षोभितोऽपि न क्षुब्धः, ततो देवेन प्रोक्तम्-'वीतरागदेवं मुत्तवा, हरिहरादिदेवान् मार, यथा उत्पातं निवारयामि, नो चेत् तव अधर्मेण सर्वान् समुद्रे योलयिष्यामि, पापं च तव ।' लोकैरपि । स: मोक्तम्-'अरहन्नका एवं कुरु, परं अरहन्नको निजसम्यक्त्वधर्मे दृढः स्थितः। ततः देवः तुष्टः चलत्कुण्डला- ६ भरणो भूत्या, प्रदक्षिणां दत्त्वा, करकमलं योजयित्वा, स्तुवति स्म-'अहो अरहन्नक! त्वं धन्यः, त्वं कृतपुण्या, तप जन्म जीवितं च सफलम् , इन्द्रः त्वां व्याख्यानयति, सन्याय (?) एव तुष्टोऽस्मि, याचस्व यत् कथयसि तत् ददामि।' अरहनका माह-'उभयलोकसाधको जिनधर्मों मया प्राप्तोऽस्ति, अन्यत्तु मम किमपि न विलोक्यते, अतो 'अमोघं देवदर्शनम्' इत्युक्त्या, अनिच्छतोऽपि कुण्डलचतुष्टयं देवो दत्त्वा स्वस्थानं गतः। अथ ते व्यव- हारिणः कुशलेन गंभीरपत्तनं प्राप्य क्रमात् मिथिलायां आगताः। तत्र कुम्भस्य राज्ञः कुण्डलद्वयं प्राभृती- कृतम्, राज्ञा च मलीकुमार्य दत्तम् । ततः चम्पायां आगताः तन्न चन्द्रच्छायराज्ञे स्वकीयस्वामिने अन्यत्कुण्ड- लद्वयं माभृतीकृतम् । तस्मिन्नवसरे राज्ञा पृष्टम्-'भो व्यवहारिणः ! परदेशे किमपि आश्चर्य दृष्टम् ?।' तदा तैः ·मल्लीकुमार्या रूपवर्णनं कृतम्-'न एतादृशं फापि रूपमस्ति!।' ततः चन्द्रच्छायराजेनापि कुम्भं प्रति दूतो मुक्त:-'यत् मल्ली मम देया' इति (२) पुनः इतश्च अन्यदा मल्लीकुण्डलं भग्नं कुम्भेन राज्ञा। कुण्डलसन्धा- नार्थ स्वर्णकार समादिष्टः। स प्राह-'हे देव ! इदं देवसम्बन्धि कुण्डलं न मया सन्धातुं शक्यते । ततो रुप्टेन राज्ञा स स्वर्णकारो देशात् निष्कासितो, गतो वाराणस्यां शङ्खराज्ञः समीपे निजवासार्थम् । राज्ञा पृष्टम्-'कथं खदेशं त्यक्त्वा अत्रागतः। तेन कुण्डलसम्बन्धं कथयता मल्लीरूपवर्णनं कृतम्, तेनापि शङ्खराजेन कुम्भं प्रति दूतो मुक्तः (३) इतथ रुक्मिराजेनाऽपि सुबाहुनाच्या निजपुश्या कृते चातुर्मासिकमजनविच्छित्तौ क्रियमा- पायां दूताः पृष्टाः, ते पाहुः-'मले मजनक[गृहस्थाने इदं लक्षांशेऽपि नायाति। तेनापि रुक्मिराजेन कुम्भ प्रति मल्ली निमित्तं दूतो मुक्तः (४) इतश्च कुम्भपुत्रेण मल्ले: लघुभ्रात्रा मल्लदिन्नेन चित्रकरैः चिनसभा चित्र- यिता । चित्रकरण लब्धिमता यवनिकान्तरितमल्लिपादाङ्गुष्ठं दृष्ट्वा, मल्लीरूपं (यथावत्) तत्वरूपं चित्रितमा- सीत् । तत्रैकदा मल्लदिन्नः खभार्याभिः सह क्रीडन्, मल्लीरूपं दृष्ट्वा लजितो रोपात् हस्तौ छित्त्वा चित्रकरो| देशान्निाकासितः। स हस्तिपुरं गत्या अदीनशत्रो राज्ञो मिलितः, मल्लीरूपवर्णने कृते अदीनशत्रुराजेनापि मल्ली- निमित्तं कुम्भं प्रति दूतो मुक्तः (6) इतश्च धर्मचर्चायां एका परिवाजिका चोखेति नाम्नी, मल्लीकुमार्या जिता मानभ्रष्टा कृता । सा रुष्ठा सती कम्पिलानगर्यां गत्वा, जितशत्रुराजस्याने मल्लीरूपं पटे लिखित्वा दर्शयति म। तेनापि राज्ञा रूपमोहितेन मल्लीकृते कुम्भ प्रति दूतो मुक्तः (६) एवं पण्णामपि राज्ञां पडपि दूताः समकालं XOXOKE ·XXXXX फुम्भसमीपे गताः, मल्ली पाचिता, राज्ञा सर्वेऽपि दूता अपमानिता:-"कस्यापि राज्ञो मम पुत्री अहं न दास्यामि।" ततः पडपि राजानो अभिमानेन निजं निजं सैन्यं लात्वा समकालमागत्य मिथिलानगरी रोधया- मासुः । कुम्भराजो पहिः निःसृत्य, युद्धं कुर्वन् भग्नो मिथिलां प्रविष्टः। ततो मल्लीप्रपञ्चवचनेन राज्ञा सर्वेऽपि आकारिताः, ते राजानो रतगृहं प्राप्ताः, पट्सु अपवरिकासु पृथक पृथक् प्रविष्टाः । तदा मल्ल प्रतिमां साक्षात् महिलमिव दृष्ट्वा मोहिताः । ततो मल्लीकुमार्या तत्रागत्य, तत्प्रतिमायाः शिरःपिधानं उद्घाट्य दूरीकृतम्। ततः उच्छलितो महादुर्गन्धः। ततः ते राजानो वस्त्रेण नासिका निपीड्य थूथूकुर्वन्तो नष्टाः । ततः तेषां प्रतिबोधाय माल्ली आगत्य कथयति स्म-हंहो राजानः ! यदि रत्नमय्यामपि पुत्तलिकायां आहारसंसर्गात् ईदृशो दुर्गन्धो जातो भवतां घातुं न शक्यो दुःखावहश्च, तदा खाभाविकदुर्गन्धासु स्त्रीषु किं एतावान् रागः प्रतिवन्धश्च क्रियते ? कथं रागान्धा जाताः ?' इत्यादिप्रतियोधवचनपूर्व पूर्वभवमित्रताकथनेन प्रोक्तम्-'सांप्रतं यूर स्वस्थाने गच्छत, मम केवलज्ञाने उत्पन्ने शीघ्र समागन्तव्यम्' तेऽपि सर्वे खखस्थानं गताः। मल्लिश्च समये त्रिशती(३००)राजपुत्रीभिः समं दीक्षां जग्राह । तस्मिन्नेव दिने केवलोत्पत्ती, तैः पभिरपि राजभिः मित्रैर्दीक्षा गृहीता मोक्षं गताः। महया च स्नीत्वेन तीर्थं प्रवर्तितम् ।। इदं तृतीयं आश्चर्यम् ॥३॥ अध-"अभाविआपरिसात्ति" श्रीमहावीरदेवस्य केवलज्ञानं उत्पन्नम् , देवैः समवसरणं रचितम्, सुरा नराध कोटिशः समागताः, भगयता देशना दत्ता, परं केनापि न सर्वविरतिः, नापि देशविरतिः, नापि सम्पत्त به راثية بي بي , ورود به نیه بر با ·Xexekeko च गृहीतम् , निष्फला देशना जाता । नहि कदापि तीर्थराणां देशना निष्फला भवति । इयं च प्रथमदेशना निष्फला जाता । अतः इदं चतुर्थ आश्चर्यम् ॥ ४॥ अथ-"कण्हस्स अमरकंकागमणं त्ति पंचमं व्याख्यायते-एकदा हस्तिनागपुरे पञ्चपाण्डवद्रौपदी-कुन्ती- प्रमुखपरिवारपरिवृतः पण्डुराजः सिंहासने उपविष्टोऽस्ति। तस्मिन्नवसरे सभायां कच्छुल्लनामा नवमो नारदः समागतः, परं कीदृशोऽस्ति नारदः, दर्शनेन अतिभद्रकः पुनर्विनीतः पुनः अन्तर्दुष्टचित्तः, पुनः आश्रितानां सौम्यप्रियदर्शनः, पुनः अमलिनं अखण्डं वल्कलचीरं येन परिधानीकृतं अस्ति । पुनः येन कृष्णमृगचर्मणां हृदये उत्तरासगः कृतोऽस्ति । पुनः यस्य जटाजूटेन शिरो दीप्तं वर्तते। पुनः यज्ञोपवीतरुद्राक्षकृतकलाचिका- भरणमुअमेखलावल्कलचीरप्रमुखतापसोपकरणानि धरन, हस्तकृतकच्छ[च्छु]पिका गीतप्रियः, पुनः आकाश- गामिनी-पातालगामिनी-स्तम्भिनी-मोहनी-प्रज्ञप्ती-गौरी-इत्यादि विद्याधरसंबन्धिविद्याभिः विख्याता कीर्तिः पस्य सः। पुनः श्रीरामकेशवयोः अभीष्टः। पुनः शाम्बप्रद्युम्नानिरुद्धनिषधसारणगजसुकुमालसुमुखादियाद- वसाधत्रयकुमारकोटीनां हृदयवल्लभः। पुनः कलहयुद्ध-कोलाहलप्रियः । पुनः भण्डनस्य अभिलाषी । पुनः बहुसङ्ग्रामाणां दर्शने उत्सुकः । पुनः लोकानां असमाधिकरः, एतादृशः सन्, गगनतलमुल्लयन् कलहकन्दलं अनुगवेपयन्-आगतः। ततः पण्डराजपमुखैः सन्मानितः ततः उत्थाय अन्तःपुरमध्ये गतः, तत्र द्रौपद्या अभ्युत्थानादिना न सत्कारितो न संमानितः, यतः अयं असंयती अविरतः अप्रख्यातपापकर्मा । ततो ·OXOXOX- नारदेन रुष्टेन विधारितम्-"इयं द्रौपदी रूपलावण्यादिना गर्विता, पञ्चभर्तृवल्लभा च, ततः एनां सपत्नीशत. संकटे पातयामि।" इति विनार्य नारदो घातकीखण्डे दक्षिणार्धभरते अमरकङ्कानगया स्त्रीलोलपस्य पद्मना- भस्य राज्ञः सभायां गतः। तता पद्मनाभेन स्वकीयसप्तशतसुन्दरीसौन्दर्यतो जातगर्वेण प्रश्नः कृत:-'भो नारद । मम अन्तःपुरसदृशं कस्यापि अन्तःपुरं दृष्टं न वा?' ततो नारदेन कूपमण्डूकदृष्टान्तदानेन मानमुत्तार्य द्रौपदीरूपवर्णनं कृतम् । ततः कन्दर्पदोन्मादेन पद्मनामेन पौषधशालायां गत्वा उपवासत्रयं कृत्वा, १. कूपमण्डूफदृष्टान्तश्च श्यं वरीयर्वि-एकदा कश्चित् समुद्रदर्दुरः यत्र फुत्र भ्रमन् कूपदर मिलितः । वं दृष्ट्वा परस्परयोः अपरिचि- वत्वेन पदारः अपृच्छत्-'अयि सजातीय ! त्वं क निवससि ?, फुतश्च समागतः । समुद्रदर्दुरश्च तं प्रत्युषाच-भोः ! समुद्रे भाई निषसामि, समुद्रारा समागमोऽहम् अन ।' ततश्च सकुतूहल: कूपदर्दुरः द पप्रच्छ-'भो समुद्रदर्दुर ! स समुद्रः कियान बृहत् । पृष्ट्वा पत्पं सपरणो परितः प्रसारयन् वंघ प्रदर्शयन् सन् पुनः अप्राक्षीत्-'सोऽयं समुद्रः एतावत्प्रमाणः किम् ?' सोऽप्यवादीत्-'नहि नहि, इचोऽपि वृहत्तमः ।' पतः पार्दुः पत्कूपस्य एककोणात् उत्प्लुत्य अन्यस्मिन् कोणे च प्राप्तः पृष्टवान्-'अपि नाम इयत्प्रमाणः फिम् ।। समुदईरधायदत्-'श्यापि महाप्रमाणः । तदा कूपदर्दुरः कूपस्यान्तः गत्वा परितो भ्रमणं च कृत्वा पप्रच्छ-'अथ किं इयत्रमाणः स समुद्रः ।।' ततश्च हसन् समुद्रदर्दुरः प्रोवाच-रे कूपमण्डूक ! समुद्रस्तु ततोऽपि महत्प्रमाणः । अनेन प्रत्युत्तरेण कोषातिरेफसंयुका अयादीम्-'रे असत्यवादिन् ! स एतावान् वृहत् समुद्रः कुत्राप्येव नास्ति, नाभूत्, नापि भविष्यति च, यतोऽयं न मया पुतः दृष्टो वा, योऽयं एतरमादपि वृहत्तम इत्येवं त्वं द्रूपे । दूरे याहि ।' इत्यूचिवाम् इति ।

·पूर्वसङ्गतिको देव आराधितः । तस्मै प्रोक्तम्-'भो! द्रौपदी शीघं आनय। ततः स देवः तत्र गत्वा, अव- खापिनीं निद्रां दत्त्वा, युधिष्ठिरस्य पार्वे सुप्तां द्रौपदी उत्पाव्य, पद्मनाभस्य अशोकवाटिकायां आनीय मुमोच । ततः पद्मनाभेन दृष्टा सती प्रार्थिता । तदा द्रौपद्या प्रोक्तम्-'मम प्रियमातुः भ्रातृव्यः कृष्णवासुदे- घोऽस्ति, स यदि षण्मासमध्ये मम शुद्धिं न करोति, तदा तवाग्रे असि।' ततः पद्मनामेन विचारितम्-'बलात् न प्रीतिः' इति हेतोः मौनमाधाय अन्तःपुरमध्ये मुक्ता, द्रौपदी च षष्ठषष्ठपारणे आचाम्लं कुर्वती तस्थौ । अध-द्रौपदीसंहरणानन्तरं पृष्ठो [पश्चात् किं जातं? तदाह-मुहूर्तात् युधिष्ठिरः प्रबुद्धो द्रौपदी पार्चे न पश्यति सर्वत्र विलोकिता, परं न कुत्रापि श्रुतिमात्रमपि प्राप्तम् । ततः पण्डदपाय खरूपं [निरूपितं] निवेदितम् । ततः पण्डराजेनापि कौटुम्पिकद्वारा सर्वत्र पुरमध्ये उद्घोषणा दापिता, परं न शुद्धिर्जाता। ततो ज्ञातम्- "केनापि देवेन दानवेन वा गन्धर्वेण वा किन्नरेण वा किम्पुरुषेण वा अपहृता ज्ञायते।" पुनः राज्ञा प्रोक्तम्-“यो द्रौपदीशुद्धिं वक्ति तस्मै खेप्सितां सम्पत्तिं ददामि।" परं न कोऽपि जानाति । ततः पाण्डुराजेन निजभार्या कुन्ती कृष्णपाधै शुद्धिकारापणाय मुक्ता । कुन्त्यपि द्वारिकाया उद्याने गत्वा, स्वयं स्थित्वा कौटुम्बिकेन निजागमनं ज्ञापयामास । कृष्णोऽपि हस्तिस्कन्धारूढः सपरिकरः सन्मुखमागल्य, हस्तित उत्तीर्य पादयोः निपत्य महाविच्छित्या निजपितृष्वसारं सां] निजमन्दिरे आनीतवान् । आगमनप्रयोजनं च पृष्टम् , कुन्त्यापि द्रौपदीसंहरणं ज्ञापितम् । ततः कृष्णेन प्रोक्तम्-“यस्या एको भर्ता भवति सोऽपि वकीयां भायाँ रक्षति, ·XXX पाण्डवैः पञ्चभिरपि एका भार्या न रक्षिता। अहं तु पोडशसहस्रगोपागनाः कथं रक्षामि ? ।' कुन्त्या कथि- तम्-"साम्प्रतं हास्यवेला नास्ति ।” ततः कृष्णेन प्रोक्तम्-'अर्धभरतमध्ये पाताले वा यत्र कुत्रापि द्रौपदी । भविष्यति, तत्र शुदि कारयित्वा तुभ्यं दास्यामि, न चिन्ता कार्या।' इति सत्कारसन्मानादिना सन्तोष्य, कुन्ती हस्तिनागपुरे प्रापिता। ततः कृष्णः कौटुम्बिकैः सर्वत्र उद्घोपणां दत्तवान्, परं न कुत्राऽपि शुद्धिः । प्राप्ता। ततः तम्मिन् प्रस्तावे किंकर्तव्यतामूढा यादवसभा जाता। ततः नारदः समागतः। कृष्णेन पृष्टम्- "अहो नारद ! भवद्भिः सर्वत्र भ्रमद्भिः कुत्रापि द्रौपदी [सदृशा दृष्टा श्रुता वा स्यात् ? तदा कथ्यताम् 10 ततो नारदेन प्रोक्तम्-"अन्पदा धातकीखण्डे दक्षिणभरतार्धे अमरकङ्कायां नगर्या पद्मनाभभवने मया द्रौपदीसदृशा दृष्टा ।" ततः कृष्णेन प्रोक्तम्-"भवतां एव इदं कर्म !!" ततः कृष्णेन पण्डुकृपाय दूतो मुक्ता : प्रोक्तं च-तत्र द्रौपदीशुद्धिः जाताऽस्ति, भवद्भिः पञ्चपाण्डवैश्चतुरगिनी सेनां लात्वा, पूर्वसमुद्रवेलातटे समागन्तव्यम् । ततो दूतो गत्या तथैव कारितवान् । ततः कृष्णवासुदेवोऽपि प्रयाणभेरी वादयित्या, समुद्र- विजयादिवशदशार्दादिपरिवारसहितो वासुदेवाविच्छिच्या हस्तिस्कन्धाधिरूढो धृतमस्तकच्छत्रः चामरैः वीज्यमानः पूर्वसमुद्रवेलाफूले सङ्केतस्थाने पाण्डवैः सह संमिलितः । ततः कृष्णेन पौषधशालायां अष्टमं कृत्वा सुस्थितनामा लयणाधिपतिर्देव आराधितः सोऽप्यागतः। कृष्णेन प्रोक्तम्-'भो सुस्थित ! द्रौपद्यानयनार्थ अहं यामि, पञ्चानां पाण्डवानां पष्ठस्य मम एवं पण्णां स्थानां मार्ग देहि । ततः सुस्थितो देवः प्राह, ·i.x.......... प्रयासं कुरु, पद्मनाभस्यापि पूर्वसंगतिकदेवेन द्रौपदी आनीय दत्ताऽस्ति न खयं, ततो यदि कथयसि तदा द्रौपदी, ततो लात्वा हस्तिनागपुरे मुञ्चामि, अथवा पद्मनाभं पुरवायलसमेतं समुद्रे क्षिपामि । ततो हरिः बलगर्वितः प्राह-'नैवं मम शोभा, त्वं मम मार्ग वितर।' ततो देवेन देवमायया मार्गों दत्तः। श्रीकृष्णः सर्वसैन्यं समुद्रस्य वेलाकूले मुक्त्वा, पञ्चपाण्डवैः समं समुद्रं रथैः उल्लङ्य, अमरकङ्कायां उद्याने गतः, स्थित्वा च तत्र दारुकनामा सारथिर्मुक्तः। प्रोक्तं च-'भो दारुक ! त्वया तत्र गत्वा पादेन पद्मनाभस्य पादपीठं आक्रम्प, कुन्ताग्रेण लेख अग्रे मुक्त्वा त्रिवलिं ललाटे चाटयित्वा, कोपं कृत्वा, इत्थं वाच्यम्-“रे पद्मनाभाख्य! रे अकाले मरणवाञ्छक रे दुरन्तप्रान्तलक्षण! रे हीनचतुर्दशीजात ! रे श्री-ही-धृति-कीर्ति- वर्जित ! अब त्वं न भवसि, यतो मम भगिनी द्रौपदी त्वया हृता, अथ शीघ्रं द्रौपदीं देहि, नो चेत् सामे सनो भव ।” ततः पद्मनाभोऽपि कृष्णस्य दूतस्य कुवचनं श्रुत्वा, कोपं कृत्वा, "अवध्यो दूतः” इति हेतोः दूतं, अहतं, असत्कारितं, अपमानितं, अपद्वारेण निष्कास्य, स्वयं हस्तिस्कन्धं समारुह्य, सर्वसैन्यं लात्वा, सन्मुखमागत्य स्थितः। ततः कृष्णः पञ्चपाण्डवान् प्राह-'भो पाण्डवाः ! यूयं किं युद्धं करिष्यथ ? किंवा द्रक्ष्यध ? । ततः ते प्रोचुः-'वयं युद्धं करिष्यामः, पश्चात् यदि वयं पद्मनाभात् हारयाम, तदा भवद्भिः युद्ध करणीय इति । अमङ्गलवचनं मुखे निःसृतम्, तथापि पाण्डवाः पद्मनाभेन समं युद्धं कर्तुं लग्नाः। परं पद्मनाभेन बलवता पञ्चापि पाण्डवा हतमहताः कृताः सन्तः कृष्णसमीपे समेताः। ततः कृष्णो युद्धं कर्तु ·KonkokokXXXXXXXX लग्नः। मधमं पाञ्चजन्यशसनादेन पद्मनाभसैन्यस्य त्रिविभागो नाशितः। ततः शार्ङ्गधनुष्टङ्काररवेण द्वितीय- विविभागो हतः। ततः पमनाभोऽवशिष्टयलत्रिभागो जीवं लात्वा नष्ट्वा, अमरककानगरीमध्ये प्रविष्टः । ततः कृष्णो नरसिंहरूपं कृत्वा, वमादिकं पातयित्वा नगरमध्ये प्रविष्टा, पद्मनाभो मरणभीत्या-“हे द्रौपदि। शरणे ! मां रक्ष रक्ष" इति कथयन् स्त्रीरूपं कृत्वा, द्रौपदीशरणे प्रविष्टः। कृष्णेन द्रौपदी पृष्टा-“तव पृष्ठे का एषा स्त्री ? । ततः पद्मनाभो हस्ते माभृतं कृत्वा कथयति स-"अहं पद्मनाभः तव मारणभीत्या द्रौपदीश- रणं प्रविष्टोऽस्मि ।" ततःकृष्णेन शरणागतो न हन्यते” इति कृपया जीवन्मुक्तः। ततः कृष्णो द्रौपदी अख- पशीलां लात्या, पञ्चपाण्डवैः सह प्रत्यागच्छन्, लब्धजयत्वात् हर्षेण शङ्ख पूरितवान् । तस्मिन्नवसरे तत्र क्षेत्रे पम्पायां श्रीमुनिसुमतसामितीर्थङ्करसमीपे व्याख्यानं शृण्वन् कपिलवासुदेवः शङ्खनादं अशृणोत् । ततः शङ्का जाता-"किं द्वितीयो वासुदेवो जातः?" तदा भगवता मोक्तम्-'भो कपिलवासुदेव! एकस्मिन् क्षेत्रे तीर्थङ्कराच- यर्तिनो पासुदेवा पलदेवा वा नोत्पायन्ते, परं जम्बूद्वीपसम्बन्धिभरतक्षेत्रस्य वासुदेवः कृष्णनामा त्वत्सहशो द्रौपदीं पद्मनामेन अन आनीतां तां लात्वा याति । तेन शङ्कः पूरितः । ततः कपिलधासुदेवः शीघं उत्थाय- 'मत्सदृशं पुरुषोत्तमं पश्यामि' इति हर्पण मिलनार्थ समुद्रतटे गतः, तावता कृष्णो दूरे गतः। परं कृष्णादि- रथानां पीतश्वेतादिध्वजाचिहानि दृष्ट्वा शर्बु पूरितवान् । तन्मध्ये ज्ञापितम्-"अहो श्रीकृष्णवासुदेव! कपिल: वासुदेवः त्वां प्रणमति।" कृष्णोऽपि तन्नादं श्रुत्वा, शङ्खनादं कृतवान्-"अहो कपिलवासुदेव कृष्णोऽपि त्वां ·प्रणमति ।" ततो कपिलयासुदेवो हर्ष प्राप्य पश्चात् वलित्वा पद्मनाभं देशात् निष्कासितवान्, तत्सतं तस्य पट्टे स्थापितवान् । ततः कृष्णोपि पाण्डवैः समं समुद्रमुल्लङ्घय, पञ्चपाण्डवानामेवं कथयति स यूयं गङ्गा- महानदी नावा उत्तरत । पश्चान्नौः वलमाना मम मोच्या । यथा अहं आगच्छामि, साम्प्रतं अहं सुस्थितं देवं सम्भाषयामि । ततः पश्चापि पाण्डवाः गङ्गामुत्तीर्णाः, परं मनसि विचारितम्-'कृष्णो याहुभ्यां गङ्गां तरितुं समर्थो न वा ?।' ततो वलमाना नौः कृष्णाय न मुक्ता। ततः कृष्णो नावं गवेषयन् क्षणं स्थितः, नौः नागता, एकया बाहा तुरङ्गमसारथिसहितं रथं गृहीत्वा, एकया च पाहा सार्धद्वापष्टि ६२॥ योजनवि- स्तीणां गङ्गां विलोडयन् पातालमध्ये हस्तं निक्षिपन्, उत्पेक्षते-'मा पाण्डवाः झुडित्वा अधस्ताद्गताः भवन्तु, ततो निष्कासयामि' इति उत्तरन् श्रान्तः। ततो गङ्गादेव्या साहाय्यं दत्तम्, ततो गङ्गा उत्तीर्य आगतेन कृष्णेन पश्चापि पाण्डवा उपालम्भिताः-'किमिति नौः न मुक्का?। ततः पाण्डवैः प्रोक्तम्-'युष्मच्छक्ति- परीक्षाविलोकनार्थम् । ततो हरिः कोपं कृत्वा प्राह-रे रे ! यदा मया द्विलक्षयोजनप्रमाणो लवणसमुद्र उल्ल- हितः, पुनः पद्मनाभं जित्वा द्रौपदी आनीता, तदा मम शक्तिर्न दृष्टा ?' इति कथयित्वा कोपात् लोहदण्डेन पञ्चापि पाण्डवान चूर्णयामि, पुनः कृपया विचारितम्-'नैतत् युक्तम्। ततः पञ्चापि पाण्डवानां रथान् भतया चूर्णिताः। पञ्चापि पाण्डवांश्च देशात् निर्विपयान आदिशति स्म, रथभजनस्थाने "रथमर्दननामा" कोहो जातः। तता कृष्णः खसैन्यं लात्वा द्वारिकां प्रविष्टः । पाण्डवा अपि द्रौपदी लात्या, सैन्यसहिता हस्तिनागपुरं प्राप्ताः । XOXOKe ·LKO-KOKEKO कुन्ती देशनिष्कासनखरूपं श्रुत्वा, पाण्डुराजप्रेरिता पुनः कृष्णसमीपे गत्वा, मृष्टवचनैः कृष्णं सन्तोष्य, नव्य- पाण्डुमधुराबासस्य आज्ञां लात्वा समागता। ततः पश्चापि पाण्डवाः सपरिवारा दक्षिणवेलातटे पाण्डुमथुरा नवीनां स्थापयित्या, अदृष्टसेवकाः सन्तो वसन्ति स्म। ततो गते कियति काले स्थविरसमीपे धर्म श्रुत्वा, संसारभयात् उद्विग्नाः। पण्डुसेनपुत्रं राज्ये संस्थाप्य, द्रौपद्या सह प्रव्रजिताः । षष्ठाटमादितपांसि कृत्वा चतु- दशपूर्वाणि अधीत्य, स्थविराज्ञया श्रीनेमिनाथवन्दनार्थ गिरिनाराय चलिताः, विहरन्तो हस्तिकल्पनगरे आगत्य युधिष्ठिरं बने मुत्त्वा, चत्वारः पाण्डवा मासक्षपणपारणे नगरमध्ये आहारार्थ गताः । उचनीचकुलानि अटन्तो लोकमुखात् श्रीनेमिनिर्वाणं श्रुत्वा युधिष्ठिरस्य कथयित्वा, विमनस्काः सन्तः आहारं परिठाप्य, शत्रुञ्जयोपरि द्विमासिकी संलेखनां कृत्वा, पञ्चापि पाण्डवाः सिद्धाः। द्रौपदी अपि एकादशाङ्गानि पठित्वा, मासिकी संले- खनां कृत्वा पञ्चमब्रह्मदेवलोके उत्पन्ना। ततः च्युत्वा, महाविदेहे क्षेत्रे सेत्स्यति, अत्र द्रौपदी चालिता इत्ये- तावता सम्बन्धेन प्रयोजनम् । अग्रेतनसम्बन्धस्तु प्रसङ्गात् लिखितोऽस्ति । वेला खेच्छा च भवेत् तदा वाच्या, नो चेत् न हि । अत्र उभयोः वासुदेवयोः [परस्परयोः शङ्खध्वनिश्रवणं ॥ इति पञ्चमं आश्चर्यम् ॥५॥ अथ-"अवयरणं चंदसूराणंत्ति"। पुनः कोशाम्ब्यां नगर्यां चन्द्रसूर्यो खविमानेन पश्चिमपारुष्यां श्रीमहावी- रचन्दनार्थं आगती, अत्र खकीयमूलविमानेन आगमनं ॥ इति पष्ठं आश्चर्यम् ॥ ६ ॥ अथ-"हरिवंसकुलप्पत्तित्ति” तत्सम्बन्धलेशो यथा-कौशाम्बीनगरी तत्र सुमुखो नाम राजा, वसन्त * KO.XXKe.

·समये गजारूढः सन् उद्याने क्रीडार्थ गतः। तत्र एको वीरनामा कुविन्दः तस्य भार्या अतिसुरूपा अतिसुलावण्या वनमालानाम्नी, राज्ञा दृष्टा। द्वयोरपि कामरागः उत्पन्नः। राजा तां पश्यन् स्थितः अग्रे न चलति । मत्रिणा मोक्तम्-'किमिति विलम्बः क्रियते?। राज्ञा खस्याऽभिप्रायो निवेदितः। मश्रिणा प्रोक्तम्- 'चिन्ता न कार्या, तां मेलयिष्यामि।' सर्वेऽपि खस्थानं गताः । मन्त्रिणा परिवाजिकामयोगेण सा वनमाला राज्ञो मेलिता, राज्ञा अन्तःपुरे क्षिप्ता, तया सह सुखेन राजा कालं गमयति। अथ कुविन्दो अतिलेहात् भार्यावियुक्तो अथिलो जातो, नगरमध्ये त्रिके चतुष्के चत्वरे च हा वनमाले! हा वनमाले ! इति विलपन गवाक्षस्थाभ्यां ताभ्यां दृष्टा, चिन्तितं च-अहह ! अस्माभिः उभयलोकविरुद्धं कृतम्।।' इति पश्चात्तापं कुर्वतो, तयोरुपरि विद्युत् पतिता, दावपि मृत्वा शुभध्यानेन हरिवर्पक्षेत्रे हरिहरिणीनामानौ युगलिनी जाती । वीरकुविन्दोऽपि तयोर्मत्युं ज्ञात्वा दुःखात् अज्ञानकष्टतपः कृत्वा, सौधर्मदेवलोके किल्यि- पिको देवो जातः । अवधिज्ञानेन ज्ञातं “मा एतौ मम वैरिणौ युगलित्वात् खर्ग यास्यतः" इति विचार्य तौ हरिह: रिणीयुगलिनो 'प्रवचनसारोदारवचनात् देहेन आयुपा च हवीकृत्य कल्पवृक्षैः समं उत्पाट्य, चम्पानगयों आनीतौ । तस्मिन् प्रस्तावे चम्पानगरीखामी इक्ष्वाकुवंशीयश्चन्द्रकीर्तिः राजा अपुत्रो मृतः। नगरलोका अपरं राजानं विलोकयन्ति, परं न तादृशो मिलति । तदाऽकाशे देवेन प्रोक्तम्-'भो लोकाः ! युष्माकं अयं हरिः राजा, इयं च हरिणी राज्ञी अस्तु, परं एतयोः कल्पवृक्षफलेन मिश्रो मांसाहारो यावज्जीवं देयः।' इति कथ- ·यित्या देवो गतः । लोकः अपि तथैव कृतम् । अथ हरिनामा राजा पृथिवीं साधयित्वा, महारम्भं कृत्वा, भार्यासहितो नरकं गतः। तस्मात् हरि-हरिणीयुगलात् जातो हरिवंशः। अत्र हरि-हरिणीयुगलं नरके गतम् ॥ इवं आभय सप्तमम् ॥७॥ अथ-"पमरुप्पाओत्ति" चमरोल्पातखरूपं च इदम् । तत् यथा-विभेलसंनिवेसे पूरणो नाम गाथापतिः माहासमृद्धः रात्रौ सुप्तेन चिन्तितम्-मया पूर्वभवेषु पुण्यं मभूतं कृतम्, तेन इह ऋद्धिः पाप्ता, तेन पुनरपि अन तपः करोमि, तदा आगामिभवेऽपि किश्चित् सुखं पामोमि इति विचिन्त्य, प्रभाते कुटुम्यं आकार्य, स्वपुर्व खपदे स्थापयित्वा, तापसी दीक्षा गृहीता यावज्जीवं पठपष्ठतपः कृतवान् । पारणकदिने काठमयं पतुःपुटं भाजनं कृत्या, भिक्षायां भ्रमति। तत्र प्रथमपुटे पतितां मिक्षां पान्थेभ्यो ददाति १, द्वितीयपुटे पतितां भिक्षा काकादिभ्यो ददाति २, तृतीयपुटे पतितां भिक्षा जलचरादिभ्यो ददाति ३, चतुर्थपुटे पतितां भिक्षा स्वयं मुझे ४॥ एवं द्वादशवर्षाणि अज्ञाततपः कृत्वा, पूरणः शुभध्यानेन मृत्वा, भवनपति- प्रथमनिकाये पमरेन्द्र एकसागरोपमायुः महर्द्धिको जातः । एकदा चमरेन्द्रः खसभायां चतुःपष्टिसहस्रसामा- न्यदेवसहितः एकस्यां एकस्यां दिशि चतुःपष्टिचतुःपष्टिसहस्रैः आत्मरक्षकैः परिवृतः उपविष्टोऽस्ति । अव- विज्ञानेन सौधर्मदेवलोके शक्रसिंहासने स्थितं सौधर्मेन्द्रं पश्यति म। तस्य च पादौ खमस्तकोपरि आगतो, ततः कुद्धः सन् वदति स-'अरे रे। कोऽयं दुरात्मा मम मस्तके पादौ धत्ते?।' सेवकमधानसुरैः प्रोक्तम्- ·'खामिन् ! अयं पूर्वोपार्जितपुण्यैः अत्राऽवतीर्णः, अस्य च इयं एव स्थितिः, न कोपः कर्तव्यः। एतत् श्रुत्वा विशेषतः क्रुद्धः माह-रेरे। ये सौधर्मेन्द्रपादौ खमस्तकोपरि सहन्ति ते चमरका अन्ये, अहं चमरेन्द्रः अन्या, अहं तत्र गत्वा सौधर्मेन्द्रपादौ गृहीत्वा अधः पातयिष्यामि।' इति कथयित्वा कोपं कृत्वा प्रधानैः वारितोऽपि स्वस्थानत उत्थाय चलितः, अग्रे गत्वा विचारितम्-'अर्हन्तो वा १ अर्हचैत्यस्य वा २ अनगारस्य वा भाविता- त्मनः ३ शरणं विना न गम्यते । तदवसरे छद्मस्थः श्रीमहावीरः सुसमारपुरात् पहिः कायोत्सर्गे स्थितोऽभूत् । तस्य शरणं कृत्वा, लक्षयोजनरूपं कृत्वा पादाभ्यां धरित्री आनन्, हस्ताभ्यां तालास्फोटं कुर्वन् , मेघवत् गर्जा- रवं कुर्वन् , विद्युदिव शात्कारं कुर्वन् , ज्योतिश्चक्रं त्रासयन्, एकं पादं सौधर्मावतंसकविमानवेदिकायां, द्वितीयं पादं सुधर्मसभायां दत्त्वा, प्रतोल्यां प्रहारं दत्त्वा, शक्रं आक्रोशयामास । देवा भयनान्ता जाताः, देवाङ्गना भीत्या देवानां कण्ठे लग्नाः। कोलाहलं श्रुत्वा इन्द्रो विस्मयं प्राप्तः पृष्टवान्-'भो देवा! कोऽयं उपद्रवः ।" देवैः प्रोक्तम्-'खामिन् ! कोपि लक्षयोजनरूपधारी महाबीभत्सो महाविकरालः समुत्थितः अस्ति ।' इन्द्रेण अवधिना ज्ञातम्-'अयं चमरकः असम्पूर्णभृतघटयत् समुच्छलितोऽस्ति । परं अस्य शिक्षा ददामि तदा वरम् । ततो ज्वलदग्निस्फुलिङ्गसहस्रसमाकुलं वजं चमरेन्द्र प्रति मुमोच । चमरोऽपि धर्म आगच्छत् दृष्ट्वा भीया अधोमुखः ऊर्ध्वपादो महाकाय सङ्कोचपन् कुण्डलहारादीनि आभरणानि पतन्यपि अगृह्णन्, कुन्थुकरूपं कृत्वा, हे श्रीमहावीर ! तव मम शरणम् तव मम शरणम्' इति कथयन् स्वामिपादयोः अन्तरे प्रविष्टः । वजं ·. अपि सामिपादाभ्यां चतुरङ्गुलै रतो भ्रमन् ‘मा तीर्थङ्करस्य आशातना भवतु इति शीघं पश्चादागत्य इन्द्रेण अप्राप्तं सत् गृहीतं, खामिनं वन्दयित्वा क्षमयित्या च चमरं प्रति इन्द्रः पाह-रे चमर! मुक्तोऽसि भगवत्म- सादात्, त्वं निस्सर, साधर्मिकत्वात् न किमपि वक्तव्यम्, परमेवं पुनः न कार्यम् । ततः शक्रः ममुं नत्वा स्वस्थानं गतः । ततः चमरेन्द्रोऽपि पादद्वयात् निःसृत्य प्रभुं प्रणम्य खस्थानं गतः। अत्र चमरेन्द्रस्य सौधर्म- देवलोके गमनम् ।। इति आश्चर्य अष्टमम् ॥८॥ अथ "अहसयसिद्धात्ति" अष्टापदपर्वते एकसमये उत्कृष्ठावगाहनायां (५००)पञ्चशतधनुम्ममाणायां एका श्रीपभदेवः (१) भरतं विना नवनवतिः (९९) भगवतः पुत्रा अष्टौ (८) च भरतस्य पुत्राः, एवं एक शर्त अष्टौ च (१०८) सिद्धाः। अत्र उत्कृष्टावगाहनायां १०८ सिद्धाः ॥ उक्तं च- "रिसंहो रिसहस्स सुया, भरहेण विवजिया नवनवई । अद्वेव भरहस्स सुया, सिद्धिगया एगसमयम्मि"॥१॥ इति नवमं आश्चर्यम् ॥९॥ अथ “असंजयाणपूयात्ति" ॥ श्रीसुविधिनिर्वाणात् कियति काले गते साधुधर्मस्य विच्छेदो जातः । १. वृपभो १ वृपभस्य सुता भरतेन विवर्जिताः ९९ नवनवतिः । अष्टौ ८ भरतस्य सुताः (१०८) शियं गता एकसमयेन ॥ १ ॥ २. "अस्संजतेसु पूआ" असंयता:-असंयमवन्त आरम्भपरिग्रहप्रसक्ता अनझचारिणः तेषु पूजा-सत्कारः, सर्वदा हि किल संयता एव पूजाहीः, अस्यां ववसर्पिण्यां विपरीत जातमित्याश्चर्य, (श्रीस्थानानसू० पृ० ५२४) Holkok.

·तदा लोफैः वृद्धश्रावकाः पृष्टाः-'भो! धर्ममार्ग कथयत ।' तैः निजज्ञानानुसारेण स्वखादार्थ च मोक्तम्-'भो। वृद्धभावकाणां धनं देयं, वसतिः देया, भव्यं भोजनं देयम् , कन्या देया, तेषां पूजा कर्तव्या।' ततः तेषां पूजा जाता । अत्र असंयतानां सतां साधुवुद्ध्या पूजा जाता ॥ इदं दशमं आश्चर्यम् ॥१०॥ ["दस वि अणतेण कालेण" त्ति अत एवाह-दशापि एतानि (आश्चर्याणि) अनन्तेन कालेन अनन्तकालात् संवृत्तानि अस्यामवसर्पिण्यामिति, ॥] उक्तं च- "ससु वि वासे(ए)सेवं, दस दस अच्छेरयाई जायाइं । उस्सप्पिणिए एवं तित्युग्गाली य भणियाइं"॥१॥ ननु एतानि दश आश्चर्याणि कस्य तीर्थकरस्य वारके जातानि ? इत्याह- एकं शतं अष्टाधिकं (१०८) सिद्धम् ऋपभदेवतीर्थे ॥१॥ असंयति-पूजा सुविधिनाथतीर्थे ॥२॥ हरिहरिणी- युगलिकनरकगमनं शीतलनाथतीर्थे ॥ ३ ॥ स्त्रीतीर्थङ्करः मल्लिनाथतीर्थे ॥ ४ ॥ शड्डयोः [परस्परं] शन्दश्रवणं नेमिनाथतीर्थे ॥५॥ शेषाणि (उपसर्गः १ गर्भहरणम् २ चंद्रसूर्यखविमानावतरणं ३ चमरोल्पातः ४ निष्फल- देशना ५) पञ्च श्रीमहावीरसम्बन्धीनि ॥ १०॥ उक्तंच- "रिसहे अट्टहिय सय-सिद्धे सीयलजिणम्मि हरिवंसो । नेमिजिणे अमरकंका-गमणं कण्हस्स संपन्नं ॥१॥ इत्थीतित्थं मल्ली, पूआ अस्संजयाण नवमजिणे । अवसेसा अच्छेरा, वीरजिणिदरस तित्थम्मि" ॥२॥ -> आश्चर्य दशकमितिः॥

·नामगुत्तस्स वा कम्मरस अक्खीणस्स अवेइअस्स अणिजिण्णस्स उदएणं, जं णं अरिहंता वा चक्कबद्दी वा बलदेवा वा वासुदेवा वा अंतकुलेसु वा पंतकुलेसु वा तुच्छ० किवण दरिद्द० भिक्खागकुलेसु वा आयाइंसु वा ३, कुच्छिसि गम्भत्ताए वकर्मिसु वा वकमंति वा वक्कमि- स्संति वा । नो चेव णं जोणीजम्मणनिक्खमणेणं निक्खमिंसु वा ३॥ २२॥ अयं च णं समणे भगवं महावीरे जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे माहणकुंडग्गामे नयरे उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगुत्तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गठभत्ताए वकंते ॥ २३ ॥ तं जीअमेअं तीअपचुप्पण्णमणागयाणं सक्काणं देविंदाणं देवराईणं अरहंते भगवंते तहप्पगारेहितो अंतकुलेहितो पंतकुलहितो तुच्छ० किविण० दरिद० वणीमग० जाव माह- णकुलेहिंतो तहप्पगारेसु उग्गकुलेसु वा भोगकुलेसु वा राइण्ण नाय० खत्तिय० इक्खाग० हरिवं० अन्नयरेसु वा तहप्पगारेसु विसुद्धजाइकुलवंसेसु वा साहरावित्तए ॥ २४ ॥ तं गच्छ णं तुमं देवाणुप्पिआ ! समणं भगवं महावीरं माहणकुंडग्गामाओ नयराओ उसमदत्तस्स माह- ·णस्स कोडालसगुत्तस्स भारियाए देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छीओ खत्तिय- कुंडग्गामे नयरे नायाणं खत्तियाणं सिद्धत्थस्स खत्तियस्स कासवगुत्तस्स भारियाए तिसलाए खत्तियाणीए वासिट्ठसगुत्ताए कुञ्छिसि गम्भत्ताए साहराहि, जेऽविअ णं से तिसलाए खत्ति- याणीए गन्भे तंपिअ णं देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साहराहि, साहरित्ता ममेयमाणत्तिअं खिप्पामेव पञ्चप्पिणाहि ॥ २५ ॥ व्याख्या-"नामगुत्तस्स त्ति" नाम गोत्रकर्मणोः अक्षीणस्य-अवेदितस्य उदयेन उत्पद्यते, तत् जीतं यत् अहदादयः ४ उत्तमपुरुपाः अन्त-प्रान्तादिकुलेषु आगताः आगच्छन्ति आगमिष्यन्ति परं न च एवं कदापि भवति, यत् योनितो निष्क्रमणं भवति ॥ "अयं च णं ति" अयं च श्रमणो भगवान् महावीरो जंबूद्वीपे| भरतक्षेत्रे ब्राह्मणकुण्डग्रामे प्रापभदत्तस्य ब्रामणस्य भार्यायाः देवानंदायाः कुक्षौ अवतीर्णः ॥ "तं जी. मेअंति" तस्मात् अतीतानां वर्तमानानां अनागतानां च इन्द्राणां इदं जीतं-कल्पः आचारो वर्तते यत् अई- दादीन [प्रति ] अन्त-प्रान्तादिकुलेभ्यः उग्रादिकुलेषु संक्रामयितुं । "तं गच्छणं त्ति" तस्मात् त्वं गच्छ देवानुप्रिय ! श्रमणं भगवन्तं महावीरं ब्राध्मणकुण्डग्रामात् अपभदत्तभार्यायाः देवानन्दायाः कुक्षितो लात्वा, क्षत्रियकुण्टग्रामे सिद्धार्थस्य राज्ञो भार्यायाः त्रिशलायाः कुक्षौ गर्भत्वेन संहर । अथ च यः त्रिशलागर्भः Join ·पुत्रिकालक्षणः तं देवानंदाकुक्षौ संहर । इमां मम आज्ञा आज्ञप्तिं वा क्षिप्रमेव प्रत्यर्पय, मदाज्ञां कृतार्थीकृत्य शीघं आगत्य निवेदयेत्यर्थः ॥ एवं इन्द्रेण आदेशे दत्ते सति हरिणैगमेपी देवः कीदृशो जातः ?, किं च कृतवान् ? तदाह- तएणं से हरिणेगमेसी अग्गाणीयाहिवई देवे सक्केणं देविदेणं देवरन्ना एवं वुत्ते समाणे हटे जाव हयहियए करयल जावत्तिकटु, एवं जं देवो आणवेइत्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणेइ, पडिसुणेत्ता उत्तरपुरच्छिमं दिसीभागं अवक्कमइ, अवक्कमित्ता वेउविअसमुग्घाएणं समोहणइ, वेउविअसमुग्घाएणं समोहणित्ता संखिज्जाइं जोअगाइंदंड निसिरइ, तंजहा-रयणाणं वइराणं वेरुलिआणं लोहिअक्खाणं मसारगल्लाणं हंसगम्भाणं पुलयाणं सोगंधियाणं जोईरसाणं अंज- णाणं अंजणपुलयाणं रयणाणं जायरूवाणं सुभगाणं अंकाणं फलिहाणं रिट्ठाणं अहावायरे पुग्गले परिसाडेइ, परिसाडित्ता अहासुहुमे पुग्गले परिआदियइ ॥२६॥ परियाइत्ता दुचंपि वेउ- विअसमुग्घाएणं समोहणइ समोहणित्ता, उत्तरवेउवियरूवं विउविइ, विउवित्ता ताए उक्किट्ठाए ·तुरियाए चवलाए चंडाए जइणाए उ आए सिग्घाए दिवाए देवगईए वीईवयमाणे २ तिरि- अमसंखिजाणं दीवसमुदाणं मझमझेणं जेणेव जंबुद्दीवे दीवे, जेणेव भारहे वासे, जेणेव माहणकुंडग्गामे नयरे, जेणेव उसभदत्तस्स माणस्स गिहे, जेणेव देवाणंदा माहणी, तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता आलोए समणस्स भगवओ महावीरस्स पणामं करेइ, करिता देवा- गंदाए माहणीए सपरिजणाए ओसोवर्णि दलइ, ओसोवणिं दलित्ता असुभे पुग्गले अवहरइ, अवहरित्ता सुभे पुग्गले पक्खिवइ, पक्खिवित्ता अणुजाणउ मे भयवंति कटु, समणं भगवं महावीरं अवाबाहं अवाबाहेणं दिवेणं पहावेणं करयलसंपुडेणं गिण्हइ, समणं भगवं महा- वीरं गिण्हित्ता जेणेव खत्तिअकुंडग्गामे नयरे, जेणेव सिद्धत्थस्स खत्तिअस्स गिहे, जेणेव तिसला खत्तियाणी, तेणेव उवागच्छइ, तेणेव उवागच्छित्ता तिसलाए खत्तिआणीए सपरिजणाए ओसोअणि ओसोअणिं दलित्ता असुभे पुग्गले अवहरइ, अवहरित्तासुभे पुग्गले पक्खि- वइ, पविखवित्ता समणं भगवं महावीरं अवावाहं अवाबाहेणं तिसलाए खत्तिआणीए कुच्छिसि ·गब्भत्ताए साहरइ, जे वि अ णं से तिसलाए खत्तिआणीए गन्भे तंपिअ णं देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुञ्छिसि गब्भत्ताए साहरइ साहरित्ता । व्याख्या-"तएणं त्ति” ततः सः हरिणैगमेपीदेवः देवेन्द्रेण एवम् उक्तः सन् हृष्टतुष्टो मस्तके अञ्जलि कृत्वा एवं अवादीत्-"देवः खामी आज्ञापयति तत् तथैव "आणाए" आज्ञया विनयेन च "वयणं" आदेश- वचनं, “पडिसुणेइ" प्रतिशृणोति कर्तुं अभ्युपगच्छति, प्रतिश्रुत्य च “उत्तरपुरच्छिमं दिसीभार्ग” ईशानकूणं अपक्रामति गच्छति गत्वा च "वेउविअसमुग्धाएणं" उत्तरवैक्रियरूपकरणाय प्रयत्नविशेपेण "समोहणई" "समुग्धत्ति" आत्मप्रदेशान् विक्षिपति, समुद्घातखरूपमेव प्राह-"संखिज्जाई जोअणाई दंडं निसिरह" दण्ड इव दण्डः, ऊर्ध्वाधआयतः शरीरबाहुल्यो जीवप्रदेशकर्मपुद्गलसमूहः तं दण्डं संख्यातानि योजनानि यावत् । निःसृजति निष्कासयति वितनोति तत्र च विविधान् पुद्गलान् आदत्ते इति दर्शयन् आह, तत् यथा-"रय- गाणं” इत्यादि । रत्नानां कतनानां एवं वज्र-वैडूर्य-लोहिताक्ष-मसारगल्ल-हंसगर्भ-पुलक-सौगन्धिक- जातिसर-अञ्जन-अञ्चनपुलक-जातरूप-सुभग-अङ्करत्न-स्फटिकरत्नानां दण्डेन यथा बादरान् असारान् दण्डनिसर्गगृहीतान् पुद्गलान् परिसाट्य (=परित्यज्य), यथा सूक्ष्मान सारान् पर्यादत्ते प्रत्यादत्ते दण्डनिसर्ग- गृहीतान् सामस्त्येन आदत्ते इत्यर्थः ॥ एवं द्वितीयवारं समुद्घातं करोति वाञ्छितरूपकरणार्थ, येन रूपेण ·देवा मनुष्यलोकं समागच्छन्ति, इह च यद्यपि रत्नादिपुद्गला औदारिका क्रियसमुद्घाते च चैफिया एव ग्राधा, तथापि इह तेपां रतादिपुद्गलानामिव सारताप्रतिपादनाय रत्नानाम् इत्यायुक्तम्, तच रत्नादीनां इव इति व्याख्येयम् ॥ अन्ये आचार्याः एवमाहुः-औदारिका अपि ते गृहीताः सन्तो वैक्रियतया परिणमन्ति । अथ उत्तरवैक्रियरूपं कृत्वा कीदृश्या गेल्या हरिणैगमेपिदेवो जम्बूद्वीपे आयाति? तदाह-तया देवजनप्रसिद्धया "ताए उकिटाए” उत्कृष्टया प्रशस्तविहायोगतिपु उत्कर्पवत्त्वात् “तुरयाए" त्वरितया मानसौत्सुक्यात् "चवलाए" चपलया कायतः "चंडाए" चण्डया संभारवत्त्वात्, “जयणाए" जयिन्या अशेष[कर्म] गतिजेतृत्वात् "उद्ध- याए" उद्यतया अशेपावयवकम्पनात् "सिग्घाए" शीघ्रया परमोत्कृष्टवेगवत्त्वात् “दिवाएं" देवजनोचितया "देवगईए" देवगत्या, अथवा गतिचतुष्टयमानं इदम्-यो देव एकया वीरेखया (गत्या) योजनानां लक्षद्वयं १ गतिमानं तु रीत्यन्तरेण सग्रहणीसूत्रे पट्यते, तथा हि- 'एयम्मि पुणो गुणिए, तिपंचसगनवहि होइ कममाणं । तिगुणम्मी दो लक्सा, तेसीइसहस्स पंच सया ।। ८५ ॥ असिई छ सद्विभागा, जोअण पउलक्स विसत्तरि सहस्सा । छय सया तेत्तीसा, तीस कला पंचगुणिमि ॥ ८६ ।। सत्तगुणे छल्लक्सा, इगसहिसहस्स छसय छासीआ। चउपन्न कला तह नवगुणम्मि अडलक्स सट्टा उ ॥ ८७ ॥ सत्त सया चत्ताला, अट्ठारकला य इअ कमा चउरो। चंडा चवला जयणा, वेगा य तहा गई चउरो॥ ८८ ॥ इति ॥' २ गतौ चीता विहारेर्या-परिसर्पपरिक्रमाः". ('इखु' गतौ, चीननं-चीद्वा) ॥ इति हेमचंद्रः ॥

·१ ) अथ च यो देव एकया वींखया योजनानां लक्षचतुष्टयं द्विसप्ततिसहस्राः पट्शतानि त्रिंशदधिकानि NEXeTeXOKEKOKOK अशीतिसहस्राः पञ्चशतानि अशीत्यधिकानि. पट् च पष्टिकभागा २८०५८०६ गच्छति सा चण्डा गतिः। त्रिंशच पष्टिका भागा ४७२६३०३ गच्छति सा चपला गतिः (२) अथ च यो देव एकया वींखया योजनानां पलक्षाः एकपष्टिसहस्राः पट्शतानि पडशीत्यधिकानि चतुःपञ्चाशच कलाः गच्छति ६६१६८६६४ सा जवना गतिः (३) अथ च यो देव एकया वींखया अष्टौ लक्षाः पञ्चाशत्सहस्राः सप्तशतानि चत्वारिंशदधिकानि अष्टादश भागा ८५०७४०१ गच्छति सा वेगवती गतिः (४) तया गत्या “वीईवयमाणे" व्यतिव्रजन् तिर्यगसंख्यातानां द्वीपसमुद्राणां मध्यभागेन यत्र जम्बूद्वीपे भरतक्षेने ब्राह्मणकुण्डग्रामे ऋपभदत्तस्य गृहे यत्र देवानन्दा ब्राह्मणी तत्र आगच्छति, आगत्य च "आलोए" आलोके दर्शनमात्रे श्रमणस्य भगवतो महा- वीरस्य प्रणामं करोति, कृत्वा च देवानन्दायाः ब्राह्मण्याः सपरिजनायाः अवखापिनी निद्रां ददाति, दत्त्वा च अशुभान् पुद्गलान् अपहरति, शुभान पुद्गलान् प्रक्षिपति, ततः 'अनुजानातु मां भगवान्' इत्युक्त्वा श्रमणं भगवंतं महावीरं "अघाया" भगवतो विशेपेण तत्पीडापरिहारात् “अबायाहेणं' सुखेन संहर्तुरपि पीडाभावात् । यतः तथाविधकरणव्यापारेण संस्पृश्य अथवा "अबाबाहेणं" सुखं सुखेनेत्यर्थः। योनिद्वारेण निष्कास्य देवप्रभावेण करतलसंपुटेन गृह्णाति, गृहीत्वा यत्र क्षत्रियकुण्डग्रामे सिद्धार्थराजस्य गृहे यत्र त्रिशला क्षत्रियाणी तत्र आगच्छति, आगत्य च त्रिशलायाःक्षत्रियाण्याः सपरिजनायाः अवस्वापिनी निद्रां ददाति, ·दत्त्वा अशुभान पुद्गलान् अपहरति, अपहृत्य च शुभान् पुद्गलान् प्रक्षिपति, प्रक्षिप्य च श्रमणं भगवन्तं महावीरं अव्यावाधं अव्यायाधेन त्रिशलायाः क्षत्रियापयाः कुक्षौ गर्भत्वेन छविच्छेदं अकृत्वैव गर्भाशये "साह्रइ” प्रवेशयति, "साहरित्ता" प्रवेशयित्वा, फचित् व्याख्यातम् , छविच्छेदकरणेऽपि ईपदपि वाधां नैव उत्पादयति, अन्यथा नखाग्रे वा रोमकूपे वा गर्भ प्रवेशयितुं हरिणैगमेपिदेवस्य शक्तिरस्ति । अथ-गर्भसंहरणानन्तरं हरिणैगमेपिदेवः किं कृतवान् ? तदाह- जामेव दिसि पाउन्भूए तामेव दिसिं पडिगए ॥ २७ ॥ उकिट्ठाए तुरिआए चवलाए चंडाए जवणाए उ आए सिग्घाए दिवाए देवगईए, तिरिअमसंखिज्जाणं दीवसमुदाणं मझमज्झेणं जोअणसाहस्सिएहिं विग्गहेहिं उप्पयमाणे २ जेणामेव सोहम्मे कप्पे सोहम्मवडिसए विमाणे सिकंसि सीहासणंसि सके देविंदे देवराया, तेणामेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता सकस्स देविं- दस्स देवरन्नो एअमाणत्तिअं खिप्पामेव पञ्चप्पिणइ ॥ २८॥ व्याख्या-अथ हरिणैगमेपिदेवः “जामेव दिसि पाउन्भूए” यस्यां दिशोऽवधेः प्रादुर्भूतः प्रकट्यभूत्, आगत इत्यर्थः, तामेव दिशं प्रति गतः॥ परं किं कुर्वन् ? तया उत्कृष्टया चण्डादिगत्या तिर्यक् असंख्यातानां ·द्वीपसमुद्राणां मध्येन योजनसाहतिकाभिः वींखाभिः "उम्पयमाणे" ऊर्व गच्छन् , यत्र सौधर्मदेवलोके सौधर्मावतंसके विमाने शके सिंहासने शक्रो देवेन्द्रो-देवराजः तत्र आगच्छति, आगत्य च शक्रस्य देवेन्द्रस्य देवराजस्य इमा आज्ञां क्षिप्रमेव प्रत्यर्पयति ॥ अन कदा गर्भापहारकं कल्याणकं जातम् ? तदाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे जे से वासाणं तच्चे मासे पंचमे पक्खे आसो- अवहुले, तस्स णं आस्सोअवहुलस्स तेरसीपक्खेणं बासीइराइदिएहिं विइकंतेहिं तेसीइमस्स राइंदिअस्स अंतरा वट्टमाणे हिआणुकंपएणं देवेणं हरिणेगमेसिणा सक्कवयणसंदिटेणं माहण- कुंडग्गामाओनयराओ उसभदत्तस्स माहणस्स कोडालसगुत्तस्स भारिआएदेवाणंदाए माहणीए जालंधरसयुत्ताए कुच्छीओ खचियकुंडग्गामे नयरे नायाणं खत्तिआणं सिद्धत्थस्स खत्तिअस्स कासवगुत्तस्स भारिआए तिसलाए खत्तिआणीए वासिट्ठसगुत्ताए पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि हत्थुत्तराहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं अवाबाहं अवाबाहेणं कुञ्छिसि गन्भत्ताए साहरिए ॥२९॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीरः वर्पाकाले श्रावणादीनां و بر ر ر ر ررره لاهه لاره اسبوع ·तं जहा- मध्ये तृतीये मासे आश्विने पञ्चभै पक्षे कृष्णपक्षे "तेरसीपक्खेणं" त्रयोदशीपक्षे पश्चाधरात्रौ धेशीतिरात्रि- न्दिनेषु व्यतिक्रान्तेपु त्र्यशीतितमस्य रात्रिन्दिनस्य "अंतरा वहमाणे" अंतरकाले रात्री "हिआणुकंपएणं" हितः शक्रस्य स्वस्य च, अनुकम्पस्तु भक्तो भगवतः, अनुकम्पा च अब भक्तिः, एवंविधेन हरिणैगमेपिणा देवेन शक्रवचनसन्दिप्टेन ब्राह्मणकुण्डग्रामात् ऋपभदत्तभार्यायाः देवानन्दायाः कुक्षितः, क्षत्रियकुण्डग्रामे सिद्धार्थभार्यायाः त्रिशलायाः कुक्षौ अर्धरात्रिसमये उत्तरफाल्गुनीनक्षत्रे चन्द्रेण सह वर्तमाने गर्भत्वेन संहृतः ॥ भगवतस्तदा कियत् ज्ञानं आसीत् ? तदाह- तेणं कालेणं तेणं समए समणे भगवं महावीरे तिन्नाणोवगए आवि हुत्या, साहरिजिस्सामित्ति जाणइ, साहरिजमाणे न जाणइ, साहरिएमित्ति जाणइ ॥ ३० ॥ व्याख्या-"समणे भगवं महावीरे” श्रमणो भगवान महावीरः ज्ञानत्रयसहितोऽभवत्, तेन मां संहरिष्यति इति जानाति? संहियमाणोन जानाति २ संहरणस्यापि एकसामयिकत्वात्। यद्यपिच अत्र अन्तर्मुहर्तकाला संभा- व्यते, तथापि छानस्थिकोपयोगादपि संहरणकालः सूक्ष्मतर इत्याम्नायिकाः । केचित्तु “साहरिजमाणे वियाणइ" इति पठन्ति, कथम् ? श्रीआचाराने तथैव दर्शनात्। परं न चायं पाठःसार्वत्रिकः। संहृत इति च जानाति ३॥ * उक्तमिति गर्भावहारकल्याणकम् ॥

·अत्राऽऽह कोऽपि शिवशासनी-'अहो ! जैनदर्शने एपा डिङ्गरूपा असम्बद्धा वक्तव्यता!। एवमपि गर्भ- परावर्तनं कदापि भवति ? तत्रोच्यते-शिवशासनेऽपि श्रीभागवते दशमस्कन्धे द्वितीयाध्ययने पलदेवस्य गर्भ- परावर्तनं श्रूयते। तनयं श्लोकचतुष्टयम्-"भगवानपि विश्वात्मा, विदित्वा कंसजं भयम् । यदूनां निजनाथानां, योगमायां समादिशन् ॥ १॥ गच्छ देवि! बजे भद्रे, गोपं गोभिरलङ्कृतम् । रोहिणी वसुदेवस्य, भार्याऽऽस्ते नन्दगोफुले ॥२॥ देवक्या जठरे गर्भ, शेपाख्यं धाम मामकम् । तत्संनिकृष्य रोहिण्या, उदरे संनिवेश- यत् ॥३॥ गर्भसंकर्षणात् तं वै, आहुः संकर्पणं भुवि । रामेति लोकरमणा-द्वलभद्रं पलाश्रयात् ॥ ४॥" पुनरपि पुराणे मान्धाताराजोत्पत्तिकथा यथा-विशाला नाम नगरी, तत्र यवनाश्वो राजा महासाम्राज्यधरः, परं अपुत्रः, तेन पुत्रार्थ १६०० पोडशशतकन्यापाणिग्रहणं कृतम्, परं तथापि पुत्रो न जायते, तेन मनसि अतीव दूनः चिन्तातुरः, यत्ता-"अपुत्रस्य गतिनास्ति, खगों नैव च नैव च । तस्मात् पुत्रमुखं दृष्ट्वा, खर्गे यान्ति हि मानवाः॥१॥” पुनः गेहंपि तं मसाणं, जत्थ न दीसंति धूलिधूसरमुहाई। उटुंति पडंति रडवडंति दो तिन्नि डिभाई ॥' इत्यादि, ततः कस्याप्युपदेशात् ८८००० अष्टाशीतिसहस्रम्पीणां भोजनं दातुं प्रवृत्तः। ३३ त्रयः त्रिंशत्कोटिदेवताऽऽराधनमपि कृतम्, तथापि पुत्रो न भवति । एकदा ८८ सहस्रकपिभिः विमृष्टम्-'अर्य राजा आत्मनां प्रत्यहं मिष्टान्नपानैः भक्तिं करोति, परं कस्यापि पुत्रकरणे शक्ति: नास्ति, सर्वेऽपि उदरम्भरयः ·पारणायै मिलिताः सन्ति । तदा तेपा मध्यादेकेन मुनिना मोक्तम्-'अहं जानामि उपायम् । तदा सुवर्णक- चोलके नीरं अभिमध्य, राज्ञो दत्तम्, प्रोक्तं च-'या तव अभीष्टा राज्ञी भवति तस्याः पाय्यम् पुत्रो भावी।' राजा नीरं लात्वा खायासे गतः। सर्वाभी राज्ञीभिः श्रुतो व्यतिकरः, सर्वाभिः दासीद्वारा कथापितम्- 'मम देयम् ।' राज्ञा विचारितम्-'राज्यो बयः, कस्या दीयते ?, एकस्या दत्ते अन्याः सर्वा अपि क्लेशं करिष्यन्ति, मरिष्यन्ति, मां अपि मारयिष्यन्ति ।' पुनः ताभिः प्रोक्तम्-'यस्या दास्यसि पानीयम् तां वयं मारयिष्यामः। राज्ञा चिन्तितम्-'प्रतापो १ गौरवं २ पूजा ३, श्रीः४ ही ५ यशः ६ सुप्रतिष्ठिता ७ तावत्कालं प्रवर्तन्ते, यावन्नोत्पद्यते कलिः ॥१॥” इति विचिन्त्य न कस्या अपि दत्तम् । नीरभृतं कचोलकं वस्त्रेण आच्छाद्य, पानीयस्थाने घटोपरि मुक्तम् । राजा खस्याऽऽवासे सुसः ।रात्रौ राज्ञः तृपा लग्ना, पानीयं मार्गितम् । राश्यः कथयन्ति-"या तव अभीष्टा भविष्यति सा पानीयं पाययिष्यति । तदा अन्यः कोऽपि पार्श्व नाभूत् । एका शव्यापालिका अभूत्, तया अजानत्या तत् कचोलकनीरं आनीय दत्तम्, राज्ञा च पीतम् , मन्त्रप्रभावात् गर्भो जातः । प्रतिदिन (दिने दिने) उदरं वर्धते, राजा लज्जया सभायां नायाति, प्रत्युत असमाधानं जातम् । राज्ञा ८८ अष्टाशीतिसहस्रमुनीनां उपालम्भो दत्तः, 'लाभं इच्छतो मम मूलक्षतिः आयाता। ततः ३३ कोटि- देवता ८८ सहस्रमुनिमेलापकेन आराधित इन्द्रः समागतः, तेन खसेवकदेवपार्धात् राज्ञो नाभिं विदार्य संपूर्णो गर्भो निष्कासितः। सर्वैः प्रोक्तम्-स्तन्यपानं कस्य करिष्यति? । इन्द्रेण प्रोक्तम्-'मां धास्यति । MASTI T-KOKe ·ततः इन्द्रेण स्त्रीरूपं कृत्वा, स्तन्यपानं कारितम् । क्रमेण वर्धमानो मान्धाता नाम राजा जातः इत्यादयो अनेके एवंविधा व्यतिकराः संति, ततो न जैनानां उपहासः कार्यः॥ * ॥ इति मान्धाताराजोत्पत्तिकथानकम् ॥ ॐ श्रीकल्पसूत्रस्य द्वितीयं व्याख्यानं परं अतिवृहत्तरं तेन सति वेलासद्भावे एतत् सर्वं वाच्यम् । वेलाया अभावे गर्भापहारवक्तव्यता तृतीयव्याख्याने आदौ वाचयित्वा पश्चात् चतुर्दश खमा व्याख्यातव्याः॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, द्वितीयं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः, समयादिमसुन्दराः ॥१॥ AWAAMANAVIWWWINNINNNNAVAMINAINMENT इति श्रीकल्पसूत्रस्य द्वितीयं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ WILLITIAN VINNINIUS ·141 min || ३ ९ ॥ अथ तृतीयं व्याख्यानम् ॥ अप एर्न गावाचनागा पंचपरमेशिनगरकारं पाख्यातं श्रीमहावीरदेवस्य संक्षेपवाचनया कृत्या पद- माणकानि पारूपातानि, द्वितीयवाचनागा भीगहापौरपरा गलनकरगाणपं पश आयर्याणि गर्भा- रिकल्माण नकापातानि तथा मौषधास्त्रोतानि गांभातागकार्तिगगुग्णानि संयंशानि व्याख्यातानि॥ अपततीगनानागा गया रामी परिणौगोपिक गर्भापहारः कृतः। तवा किं जातम् ? तवाह- जो रगचिरागणे शगम राहावीरे देवाणेदार माहणीग जालंधरसगुत्ताए कुच्छीओ निरालाए सविणाणीय पाशिराराताप कुनिसि गमताप साहरिण, तं रणिं च णं सा पान गाणी रागणिति सुरजागरा गोहीरगाणी २ इमेयारूपे उराले कल्लाणे सिवे नागरिरारी पदरा महारागिणे शिसलाप सतिगाणीप एडेत्ति पासित्ताणं पडिबुद्धा, ·व्याख्या-"जं रयर्णि" यस्यां रजन्यां रात्री सः श्रमणो भगवान् महावीरो देवानन्दायाः कुक्षितः त्रिशलायाः कुक्षौ गर्भत्वेन संहृतः, तस्यां रात्री सा देवानन्दा ब्रामणी शयनीये "सुत्तजागरा ओहीरमाणी" ईपन्निद्रां गच्छन्ती प्रचलानाम्नी तृतीयनिद्रां प्राप्नुवन्ती, एतान् एतद्रूपान् अग्रे व्याख्यास्यमानान् शिवादि- विशेषणोपेतान् पूर्वव्याख्यातार्थान् त्रिशला क्षत्रियाणी हृतान् दृष्ट्वा प्रतिवुद्धा-जागरिता । तान् कान् ? । गजवृपभादीन् पूर्व व्याख्यातान् । पुनः तस्यां रात्रौ किं जातम् ? तदाह- जं रयणि च णं समणे भगवं महावीरे देवाणंदाए माहणीए जालंधरसगुत्ताए कुच्छीओ तिस- लाए खत्तिआणीए वासिट्ठसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साहरिए, तं रयणिं च णं सा तिसला खत्तिआणी तंसि तारिसगंसि वासघरंसि अभितरओ सचित्तकम्मे वाहिरओ दूमि- अघट्ठमढे विचित्तउल्लोअचिल्लियतले मणिरयणपणासिअंधयारे बहुसमसुविभत्तभूमिभागे पंच- वन्नसरससुरभिमुक्कपुप्फपुंजोवयारकलिए कालागुरुपवरकुंदुरुक्कतुरुक्कडझंतधूवमघमघतगंधुद्ध- याभिरामे सुगंधवरगंधिए गंधवटिभूए । व्याख्या-"ज रयणि ति” पुनः यस्यां रात्री स श्रमणो भगवान महावीरो देवानन्दायाः कुक्षितः त्रिशला- ·क्षत्रियाणाः कुक्षी गर्भत्वेन संहतः, तस्यां रानी सा त्रिशला फीडशे वासगृहे सुप्ता अभूत् ? तस्य वासगृहस्य पर्णनं निगसे "संसि" तमिान थासगृहे । किविशिष्टे वासगृहे? । “तारिसे" तादृशके वक्तुं अशक्यस्वरूपे सारूप श्रीभद्रपासामी फागति न कोऽपि वर्णयितुं समर्यो भवति, एताहशे पुण्यवतां योग्ये इत्यर्थः । पुनः हिंविशिर पारागहे। "अम्भितरो सपित्तफम्मेत्ति" अभ्यंतरे अभ्यंतरतो भित्तिभागे भित्तेः मध्यभागे रागितामणि घिरीगुरु।पुनः फिविशिष्टे पासराहे ?| "पाहिरओ दूमिअवहम"पाहातो भित्तिः पहिर्भागे "तुमिणे" पपलितम् । पुनः मिलिशि पासगरे। पृष्ठम् कोमलपापाणादिना अत एव मृष्ट-मरणं यत् तथा तभिर । पुनः सिंविशिारे पासगहे ? । "विपित्तउल्लोअपित्तिातले" विचिग्रंआश्चर्यकृत, उल्लोचस्य- पडोगगराण, विधिविविध शिष्यानिमितिसंगुफर तसं अधोभागो यमिन् एतायता उपरि चन्द्रोदयो भयो स्ति, तरा रा नानामगारपिटासहितं पतते । “विपित्तउलोपिल्लिग" इति पाठे तु अघमर्थः- पित विविध विषयुक्त प्रयोग उपरिभागः "पिलि" दीयमानं तलं-अधोभागो यत्र । ततो विशे- पणामधारगः। पुनः फिनिशिः पासराहे । । “मणि" मणिरौः प्रणाशितं पूरे गमितान्धकारं यत्र तत् लागिार । पुनः किंगिशिरे पासराऐ । “मासमसुषिभराभूमिभागे" पाहु-अत्यर्थ, समान निनोनीचो Sule mari पापर्णमणिरुधिमकलितः । सुषिभक्तवतलस्तिको भूमिभागो यत्र तत्तस्मिन् । पुनः Vanit नागयो ? "पंगासरससरभिमुसाफगोपगारफलिए" पावर्णेन पुनः सरसेन, पुनः सुरभिणा, SU Ke ·पुनः मुक्तेन-क्षिप्तेन, एवंविधेन पुष्पपुञ्जलक्षणेन उपचारेण । कोयः ? । पूजया कलिते सहित । पुनः किंविशिष्टे वासगृहे ? । कालागुरुपवरकुंदुरुक्कतुरुक्कडझतधूवमघमघतगंधुद्धयाभिरामे" कालागुरु च कृष्णागुरु, प्रधान कन्दुरुष्कं च चीडनामा गन्धद्रव्यविशेषः, तुरुषकं च सेल्लकं धूपश्च दशांगादिः गंधद्रव्यसंयोगजा, ततो द्वन्द्वसमासे कृते तेषां संवन्धी यो मघमघायमानो अतिशयवान् गन्धः उद्धृतः उद्भूतः तेनाभिरामे मनोहरे । पुनः किंविशिष्टे वासगृहे ? । "सुगंधवरगंधिए" सुष्ठु गन्धवराणां प्रधानवासानां गन्धो यस्मिन् तत् सुगन्धवरगन्धिकं तस्मिन् । कचित् "सुगंधवरगंधगंधिए” इति पाठः। तत्र सुगंधा-सुरभयो ये वरगन्धाः प्रधानचूर्णाः तेपां गन्धो यत्रास्ति (तत् सुगंधवरगंधगंधिकम् ) तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे वासगृहे ? । "गंधयटिभूए" गन्धवर्तिः गन्धद्रव्ययुटिका कस्तूरिका वा तद्गुटिका गन्धवर्तिः तद्भूते सौरभ्यातिशयात् गन्धद्रव्यगुटिकाकल्पे इत्यर्थः । इत्यनेन वासगृहं वर्णितम् ॥ अथ तस्मिन् वासगृहे यस्मिन् शयनीये त्रिशला सुप्ता अभूत्, तस्य शयनीयस्य वर्णनमाह- तसि तारिसगंसि सयणिजंसि सालिंगणवहिए उभओ बिब्बोअणे उभओ उन्नए मज्झे णयगं- भीरे गंगापुलिणवाल्लुअउद्दालसालिसए ओअविअखोमिअदुगुल्लपट्टपडिच्छन्ने सुविरइअरयत्ताणे रत्तंसुयसंवुए सुरम्मे आइणगरूयबूरनवणीअतूलतुल्लफासे सुगंधवरकुसुमचुन्नसयणोवयारक- ·लिए, पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि सुत्तजागरा ओहीरमाणी २ इमेआरूवे उराले जाव चउद्दस महासुमिणे पासित्ताणं पडिबुद्धा, तं जहा-गय-वसह-सीह-अभिसेय-दोम-सैसि-दिण- यर-ईयं-कुंभ । पउमैसर-सांगर-विमाणभवण-स्यणुच्चय-सिहि" च १ ॥ ३२ ॥ व्याख्या-त्रिशला क्षत्रियाणी एतादृशे शयनीये सुप्ता सती चतुर्दश खमान् पश्यति स्म। किंविशिष्टे शयनीये । शय्यायां "तंसि" तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे शयनीये ? । “तारिसगंसि" तादृशे वक्तुं अशक्य- खरूपे । पुनः किंविशिष्टे शयनीये ? । “सालिंगणवहिए" सहआलिङ्गनवा शरीरममाणेन गण्डोपधानेन वर्तते यत्र तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे शयनीये? | "उभओ" उभयतः शिरोन्तपादान्तावाश्रित्य "विद्योअणे" उपधाने गंडके यत्र तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे शयनीये? । “उभओ उन्नए" अत एव उभयतः उन्नते । पुनः किविशिष्टे शयनीये ? । “मज्झे णयगंभीरे" मध्ये नतं च तत् गम्भीरं च महत्त्वात् नत गम्भीरम् , अथवा मध्येन च मध्यभागेन तु गम्भीरे अवनते । फचित् "पन्नगविद्योअणे” इति पाठो दृश्यते, तत्र सुपरिकर्मितगण्डोपधाने इत्यर्थः । पुनः किंविशिष्ट शयनीये ? । “गंगापुलिणवालुअउद्दालसालिसए" गङ्गापुलिनचालुकायां यो अवदाला=पादादि न्यासे अधोगमनम् तेन । "सालिसए" इति सदृशे अतिनन्नत्वात् । पुनः किंविशिष्टे शय- नीये? । "ओअविअखोमिअदुगुल्लपद्दपडिच्छन्ने", उवचितं-रचितं परिकर्मितं यत् क्षौम अतसीमयं, दुकूलं- ·LatakeneKOTikeko-Ko-KEKO तस्य युगलापेक्षया यः पदः एकशाटकः सः प्रतिच्छदः आच्छादनं यस्य तत् तस्मिन् । “पडि-:: वस्त्र च्छन्ने” इति पाठे प्रतिच्छन्ने आच्छादिते । पुनः किंविशिष्टे शयनीये? । “सुविरइअरयत्ताणे" सुष्टु विरचितं सुविरचितं । रजनाणं आच्छादनविशेपो अपरिभोगावस्थायां यत्र तत्तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे शयनीये?। "रत्तं सुअसंधुए" रक्तांशुकेन मशकगृहनान्ना वस्त्रेण संवृते आवृते। पुनः किंविशिष्टे शयनीये ? | "सुरम्मे" । अतिरमणीये अत्यन्तसुन्दरे अत्र शयनीये वस्त्रत्रयं उपरि जातम् । एकं अतसीमयः एकशाटकपट्टः, १॥ द्वितीयं अपरिभोगावस्थायां रजस्त्राणम् २॥ तृतीयं मशकमयं आच्छादनम् ३। पुनः किंविशिष्टे शयनीये ? । "आइणगरूअबूरनवणीयतूलफासे” आजिनकं चर्ममयो वनविशेषः, स च स्वभावात् अतिकोमल: स्यात्। 'रुतं' च कर्पासपक्ष्म । 'रो' वनस्पतिविशेषः। नवनीतं-मृक्षणम् । एभिः चतुर्भिः तुल्यः सदृशः स्पर्शी है यस्य तत्तस्मिन् । “तूलत्ति" पाठे तु तूलं-अर्कतूलं, एपा इव स्पर्शी यस्य तत् तसिन् । पुनः किंविशिष्टे शय- नीये ? । “सुगंधवरकुसुमचुन्नसयणोवपारकलिए" सुगन्धाभ्यां वररक्तकुसुमचूर्णाभ्यां प्रधानपुटपजाति १ चासयोगाभ्यां २ यः शयनीयस्य-शय्यायाः उपचार: पूजा तेन कलिते। अथ तस्मिन् शयनीये कदा कीदृशी जाता है। "पुवरत्तावरत्तकाले” इति मध्यरात्रौ, एतस्य व्युत्पत्त्यादिकं पूर्व कृतमस्ति । तस्यां शय्यायां । "सुत्तजागरा ओहीरमाणी ओहीरमाणी' ईपन्निद्रां गच्छन्ती इमान् एतद्रुपान् उदारादिविशेषणोपेतान् चतु: देशमहाखानान् दृष्ट्वा प्रतिवुद्धा जागरिता, तान् नामत आह-"गयवसहत्ति" प्रथमे खप्ने गजं पश्यति १, एवं ·द्वितीये धृपभम् २, तृतीये सिंहम् ३, चतुर्थे "अभिसेयत्ति' अभिपिच्यमानां श्रीदेवी ४, पंचमे "दात्ति" पुष्पमालाम् । ५, पप्ठे “ससित्ति” चन्द्रम् ६, ससमे "दिणयरत्ति” सूर्यम् ७, अष्टमे ध्वजम् ८, नवमे पूर्ण- कलशम् ९, दशमे पद्मसरोवरम् १०, एकादशे समुद्रम् ११, द्वादशे देवविमानम् १२, त्रयोदशे रतपुलम् १३, चतुर्दशे "सिहित्ति" अमिं पश्यति १४ ॥ अथ चतुर्दशवमानां वर्णनम् । तत्र प्रथमम् गजवर्णनमाह- तएणं सा तिसला खत्तिआणी तप्पढमयाए तओअचउदंतमूसिअगलियविपुलजलहरहार- निकरखीरसागरससंककिरणदगरयरययमहासेलपंडुरतरं समागयमहुयरसुगंधदाणवासियकपो- लमूलं देवरायकुंजरं (व) वरप्पमाणं पिच्छइ सजलघणविपुलजलहरगजियगंभीरचारुघोसं इभं सुभं सवलक्खणकयंविरं वरोरुं १॥ ३३ ॥ व्याख्या-ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी तत् प्रथमतया तेषां खमानां प्रथमतया पूर्व ईदृशं इभंगजं खमे पश्यति । अत्र कल्पसूत्रे प्रथमं इभदर्शनं प्रोक्तम् , तत्सामान्यवृत्ति आश्रित्य, यतो द्वाविंशतितीर्थकरमातरः प्रथमं गजमेव पश्यन्ति सा । अन्यथा ऋपभदेवमाता तु मरुदेवास्वामिनी प्रथमं वृपभ, महावीरदेवमाता त्रिशला च प्रथमं सिंहं अपश्यत् । अतः सामान्यवृत्तिं आश्रित्य प्रथमं गजो व्याख्यायते । कीदृशं इभम् ।

·"तओअचउद्दत” ततं विस्तीर्ण ओजो यलं येषां ते ततौजसः, एवंविधाः चत्वारो दन्ता यस्य सः तं । पुनः किंविशिष्टः ? । “ऊसियगलियत्ति' उच्छ्रितः उदग्रः “गलियत्ति” गलितः निर्जलः स चासौ विपुलजलधरो= विस्तीर्णमेघः। पुनः किंविशिष्टः ?। हारनिकरः पुञ्जीकृतहारः क्षीरसागरः क्षीरसमुद्रः, "ससंककिरणत्ति" चन्द्रकिरणाः, “दगरयत्ति” उदकरजांसि जलशीकराः रजतमहाशैलो वैताठ्यपर्वतः, एतेपामिव पाण्डु- रतरं-अतिशुभं पाण्डुरागं वा । पुनः किंविशिष्टम् इभम् ? । “समागयमहुरत्ति" समागता मधुकरा भ्रमराः यत्र तत्, एवंविधं यत् सुगन्धं दानमदः तेन वासितं कपोलमूलं यस्य स तम् । एतावता यस्य कपोलमूले भ्रमराः रणझणायमानाः सन्ति । इयमेव गजस्य शोभा, कचित् "महुअरत्ति" पदं न दृश्यते, तत्र समागतं सततं यद् वहमानं यत् सुगन्धं दानं तेन वासितं कपोलमूलं यस्य स तम् इति व्याख्येयम् । पुनः किंवि- शिष्टम् इभम् ? | "देवरायत्ति” देवराजस्य इन्द्रस्य कुञ्जरो-हस्ती ऐरावणः तद्वत् वरं प्रधानं प्रमाणं यस्य स तम् । शास्त्रोक्तदेहमानमित्यर्थः । पुनः किंविशिष्टम् इभम् । “सजलघणविपुलत्ति” सजलो-जलसहितो घनो-निविडः परस्परं मिलितो विपुलो विस्तीर्णो यो जलधरो मेघः तस्य गर्जितं तद्वत् गम्भीरः चारुः प्रधानो घोपो यस्य हस्तिनः स तम् । पुनः किंविशिष्टं इभम् ? । शुभं प्रशस्तं कल्याणकारिणं वा । पुनः किविशिष्टं इभम् । “सघलक्खणत्ति” सर्वलक्षणानां समस्तहस्तिलक्षणानां कदम्ब समूहो जातमस्येति सर्वलक्षणकदम्वितः तम् । पुनः किंविशिष्टं इभम् ?। वरोरुम् , वरवासी उरुः विशालश्च वरोरुः तम्। भद्र- ·हस्तिदर्शनात् यथा परचक्रं महत्तममपि भक्तवापि याति, तथा इभदर्शनादन्तरङ्गवैरिव्रजो नश्यति इति हेतोः इभदर्शनम् ॥ इति गजखनविचारः॥१॥ अथ द्वितीयसमे वृषभं त्रिशला क्षत्रियाणी पश्यति, तस्य वर्णनं कीदृशम् ? तदाह- तओ पुणो धवलकमलपत्तपयराइरेगरूबप्पभं पहासमुदओवहारेहिं सवओ चेव दीवयंत अइसिरिभरपिल्लणाविसप्पंतकंतसोहंतचारुककुहं तणुसुइसुकुमाललोमनिद्धच्छविं थिरसुवद्ध- मंसलोवचिअलट्ठसुविभत्तसुंदरंग पिच्छइ घणवट्टलट्ठउकिट्ठविसिट्ठतुप्पग्गतिक्खसिंगं दंतं सिवं समाणसोहंतसुद्धदंतं वसहं अमिअगुणमंगलमुहं २ ॥ ३४ ॥ व्याख्या-"तओ पुणो" ततः पुनः त्रिशला क्षत्रियाणी वृषभं पश्यति । पुनः किंविशिष्टंवृपभम् ? "धवलकम- लेत्ति" धवलकमलपत्राणां प्रकारात् समूहात् अतिरेका अधिका रुक्प्रभा यस्य स तम् । किं कारयन्तम् । “पहासमुदयेत्ति" प्रभायाकान्त्याः समुदाय समूहः तस्य उपहारा विस्तारणानि तैः सर्वतः सर्वदिशो दीपयन्तम् । पुनः किंविशिष्टं वृषभम् । “अइसिरिभरपिल्लणेत्ति अतिश्रिया उत्कृष्टशोभाया यो भर- सम्भारः तेन यत् प्रेरणं तेनैव विसर्पत्-उल्लसत् । अत एव कान्त-दीप्तं शोभमानं चारु प्रधानं ककुद ·है स्कन्धो यस्य स तम्। इदं ककुदं खभावेनैव उल्लसति , परं तत्र उत्प्रेक्षा क्रियते-इदं न स्वभावेन उल्लसति, किंतु सहजशोभासम्भारेण प्रेर्यमाणं उल्लसति । पुनः किंविशिष्टं वृषभम् ?। “तणुसुइसुकुमाललोमनिद्दच्छवि" तनो शरीरस्य शुचिसुकुमालरोम्णां लिग्धा छविः यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं वृपभम् ? । “थिरसुबद्धेत्ति" स्थिरं अत एव सुबद्धं, अत एव मांसलं, अत एव उपचितं लष्टं प्रधानं सुविभक्तं यथावत् संनिविष्टाऽवयवं सुन्दरं अङ्गं यस्य स तम् । एतावता यस्य वृषभस्य अङ्गानि अवयवाः स्थिराणि-सुबद्धानि मांसलानि उपचि- तानि प्रधानानि यथावत् संनिविष्टावयवानि सन्ति। पुनः किंविशिष्टं वृपभम् ? । “घणवलटेत्ति" घनेनिचिते वृत्ते-वर्तुले वलिते-लष्टात् अपि उत्कृष्ट अतिश्रेष्ठे 'तुप्पग्गे' म्रक्षिताग्रे-तीक्ष्णे शृङ्गे यस्य स तम् । कचित् "तुप्पपुप्फग्गतिक्खत्ति” पाठः, तत्र तुप्पे-प्रक्षिते पुष्पाग्रे पुष्पाकारं गोरोचनासत्तासूचकं विन्दुरूपं पुष्पं तत् अग्रे=उपरिभागे ययोः इति योज्यम् । पुनः किंविशिष्टं वृपभम् ?। दन्तम्, न दुर्दान्तम् । पुनः किंवि- शिष्टं वृपभम् । “सिवं" शिवं उपद्रवनिवारकम् । पुनः किंविशिष्टं वृपभम् ? । “समाणसोहंतसुद्धदंत" समाना-तुल्यप्रमाणाः अत एव शोभनाः शुद्धा निर्दोपाः श्वेता वा दन्ता यस्य स तम् । एतावता यस्य वृपभस्य दन्ताः तुल्यममाणाः शोभनाः निर्दोपाः श्वेताश्च वर्तन्ते । पुनः किंविशिष्टं वृपभम् ।। "अमिअगुणमं- गलमुह" अमितगुणानां मङ्गलानां मुखं इव मुख-द्वारम् । “मंगलमुहं" इति पाठे तु “अमिअगुणं" अत एव . "मंगलमुहं” कल्याणकरणसमर्थम् । १ ·वृषभदर्शने अयं परमार्थ:-पथा वृषभो भारं वहति हेलया, एवं खामी संपमभारवहनं करिष्यति ।। इति द्वितीयवृषभस्वम विचारः ॥२॥ अथ त्रिशला क्षत्रियाणी तृतीये खमे सिंहं ददर्श, स सिंहः कीदृशः? तवर्णनं कथ्यते- तओ पुणोहारनिंकरखीरसागरससंककिरणदगरयरययमहासेलपंडुरंग(२००)रमणिजपिच्छणिजं थिरलट्ठपउट्ठवट्टपीवरसुसिलिट्ठविसिट्ठतिक्खदाढाविडंविअमुहं परिकम्मिअजच्चकमलकोमलप- माणसोहंतलट्ठउटुं रत्तुप्पलपत्तमउअसुकुमालतालुनिल्लालियग्गजीहं मूसागयपवरकणगतावि- अआवत्तायंतवद्दतडियविमलसरिसनयणं विसालपीवरवरोरु पडिपुन्नविमलखंधं मिउविसयसु- हुमलक्खणपसत्यविच्छिन्नकेसराडोवसोहिअं ऊसिअसुनिम्मिअसुजायअप्फोडिअलंगूलं सोमं सोमाकारं लीलायंतं नहयलाओ ओवयमाणं नियगवयणमइवयंतं पिच्छइ सा गाढतिक्खग्ग- नहं सीहं वयणसिरीपल्लवपत्तचारुजीहं ३ ॥३५॥ व्याख्या-"तओ पुणो" ततः पुनः द्वितीयवृषभखमानन्तरं सा त्रिशला क्षत्रियाणी एवंविधं सिंह नभस्त- यात्-आकाशात् अतिपतन्तं अवतरन्तं निजवदनं-खकीयमुखं अभिपतन्तं प्रविशन्तं सिंहं पश्यति, परंतं ·सिंहं किंविशिष्टम् । हारनिकरेत्यादि-व्याख्या प्राग्वत् । तथापि अयं परमार्थः-यादृशो हारपुञ्जः १ यांशः क्षीरसमुद्रः २ पुनः यादृशाः चन्द्रकिरणाः यादृशानि पानीयरजांसि-शीकराः४ यादृशो वैताख्यः ५ तेपामिव यः सिंहो धवलो वर्तते । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । “रमणिजपिच्छणिजं” रमणीयं-अत्यन्तसुन्दरं अत एव प्रेक्षणीयं द्रष्टुं योग्यम्। पुनः किं विशिष्टं सिंहम्?। "थिरलटेत्ति" स्थिरी-दृढौ लष्टौ-प्रधानौ प्रकोष्ठौ लपीकान्ती, अस्य प्रयोगे लपितौ वा कान्तौ प्रकोष्ठौ कलाचिको यस्य स तम् । एतावता यस्य सिंहस्य कलाचिके दृढे प्रधाने कान्ते च वर्तेते । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । तथा वृत्ताः वर्तुलाः पीकरा: स्थूलाः सुश्लिष्टाः तीक्ष्णाः या दाढाः ताभिः विडम्पितं अलङ्कृतं शोभितं मुखं यस्य स तम् । ततः कर्मधारयः। “विडंविअत्ति विवृतं इत्यन्ये । पुनः किविशिष्टंसिंहम् ?।"परिकम्मिअत्ति" परिकर्मिती इव परिकर्मिती जात्या कमलकोमलौ। पुनः किंविशिष्टं ?! प्रमाणेन मात्रया शोभमानौ । “माइअसोभनत्ति” पाठे तु "माइअत्ति” मानोपेतौ मायान्विती क्रूरत्वात् शोभमानौ लष्टौ प्रधानौ ओष्ठौ यस्य स तम् । एतावता यस्य सिंहस्य ओष्ठौ कमलयत् कोमलौ प्रमाणसहितौ शोभमानी च वर्तेते. । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । "रत्तुप्पलेत्ति" रक्तोत्पलपत्रवत् मृदु-सुकुमारं तालु च निलोलिताना=निष्काशिताना जिला च यस्य स तम् । तालुस्थाने कचित् "तलत्ति” दृश्यते, तन रक्तोत्पल: पत्रवत् मृदु तलं यस्याः, एवंविधा निर्लालिताना लपलपायमानाना जिह्वा यस्य इति व्याख्या । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । “मूसागयपवरेत्ति" भूपागतं मृन्मयभाजनविशेपस्थं यत् प्रवरकनकं तदपि तापितं अग्निना ·अत एवं आवर्तमानं तद्वत् पृते विमलतडित्सदृशे नयने यस्य तम् । अन आर्पत्यात् विशेषणविशेष्ययोः पूर्यापरनिपातनाया अनियमः । एतावता सिंहस्य नयते मूपागतवह्नितापितवर्णविद्युत्सदृशे पीते वर्तते । पुनः किविशिष्टं सिंहम् ? | "विसालपीवरेवत्ति०" विशालौ पीचरौ [करौ] वरी ऊरू यस्य सः। पुनः परिपूर्णों अन्यूनो विमलः स्कन्धो यस्य सः, ततः पदद्वयस्य फर्मधारयः, तम् । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? | "मिउपिसयेति" मृदूनि-सुकुमाराणि विशदानि-धवलानि सूक्ष्माणि-तनूनि लक्षणैः प्रशस्तानि विस्तीर्णानि केसराणि-स्कन्ध- रोमाणि तेषां आटोपः तेन उद्धततया शोभितः तम् । एतावता यस्य सिंहस्य स्कन्धे सुकुमारा धवला सूक्ष्मा विस्तीर्णा उद्धता केसरसदा वर्तते। पुनः फिविशिष्टं सिंहम् ? । “ऊसिअसुनिम्मिअत्ति" उच्छ्रितं उपग्रं सुनिर्मित फुण्डलीकृतं सुजातं संपूर्ण आस्फोटित-आच्छोरितं लालंपुच्छं येन स तम् । एतावता येन सिंहेन उदय कुण्डलीकृतं संपूर्ण पुच्छं आच्छोदितं वर्तते । पुनः फिविशिष्टं सिंहम् । “सोम” सौम्यम् वा मनसा अङ्करम् । पुनः सिंहं कीदृशम् ? । “सोमाकारं” मनोहराकृतिम् । पुनः फिविशिष्टं सिंहम् ? । “लीलायंत" मंथरगति नतु धायमान। पुनः किविशिष्टंसिंहम् ?।जभायंतं जंभां कुर्वाणं (2)। पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । “गाढतिक्लग्गनहे" गादतीक्ष्णाग्राः नखाः यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं सिंहम् ? । “ययणसिरीपल्लवेत्ति" वदनस्य-मुखकुहरस्य निये-शोभार्थं पल्लव इय मृदुत्व-रक्ताभ्यां प्राप्ता=प्रसारिता चा=मनोहरा जिला येन स तम् । नच "निहालिपग्गजीह" इत्यनेन पौनरुत्त्यं, विशेपणान्तरोपादानात् । फचित् “वयणसिरीपलंगपत्तचारजीह" XosXO ·JKOTKETake-K इति पाठः, तत्र वदनस्य श्री शोभा तादृशी प्रलम्बमाना पत्रवत् चार्वी जिह्वा यस्य तम् । अत्र सिंहखम- दर्शने अयं हेतुः-यथा सिंहात् गजघटा भीत्या पलायते तथा भगवद्दर्शनात् भाववैरिणिः पलायते ॥ इति तृतीयसिंहसमविचारः ॥३॥ अथ त्रिशला क्षत्रियाणी चतुर्थे स्वप्ने श्रीदेवीं पश्यति, परं सा कीदृशी ? तद् वर्णनमाह- तओ पुणो पुन्नचंदक्यणा, उच्चागयठाणलट्ठसंठिअं पसत्थरूवं सुपइट्ठिअकणगकुम्मसरिसोव- माणचलणं अचुन्नयपीणरइअमंसलउन्नयतणुतंबनिद्वनहं कमलपलाससुकुमालकरचरणको- मलवरंगुलिं कुरुविंदावत्तवहाणुपुवजंघं निगूढजाणु गयवरकरसरिसपीरोरं चामीकररइअमेह- लाजुत्तकंतविच्छिन्नसोणिचकं जच्चंजणभमरजलयपयरउज्जुअसमसंहिअतणुअआइज्जलडहसु- कुमालमउअरमणिज्जरोमराई नाभीमंडलसुंदरविसालपसत्थजघणं करयलमाइअपसत्थतिव- लियमझं नाणामणिकणगरयणविमलमहातवणिजाभरणभूसणविराइयंगोवंगिं हारविरायंत- कुंदमालपरिणद्धजलजलिंतथणजुअलविमलकलसं आइयपत्तिअविभूसिएणं सुभगजालुज्जलेणं मुत्चाकलावएणं उरत्थदीणारमालियविरइएण कंठमणिसुत्तएण य कुंडलजुअलुल्लसंतअंसो- ·वसत्तसोभंतसप्पभेणं सोभागुणसमुदएणं आणणकुटुंविएणं कमलामलविसालरमणिजलो- अणं कमलपज्जलंतकरगहिअमुक्कतोयं लीलावायकयपक्खएणं सुविसदकसिणघणसपहलंय. तकेसहत्थं पउपमद्दहकमलवासिणिं सिरिं भगवई पिच्छइ हिमवंतसेलसिहरे दिसागइंदोरुपी- वरकराभिसिच्चमाणिं ॥ ३६ ॥ व्याख्या-"तओ पुणों" अथ सिंहदर्शनानन्तरं पुनः त्रिशला क्षत्रियाणी पूर्णचन्द्रवदना-चन्द्रमुखी श्रीदेवी खमे पश्यति । कविसमयः एवम्-'मानवा मौलितो वा, देवावरणतः पुनः।' इति ततः श्रीदेवीवर्णनं चरणतः क्रियते। पुनः फिविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “उचागयठाणलहसंठिों उचं आगतं मातम्, यद्वाउचो यो अगः पर्वतो हिमवान् तत्र जातः तम् उच्चागजं यत् स्थानं कमलं तत्र लष्टं यथा स्यात् एवं संस्थिताम् । किविशिष्ट श्रीदे- वीम् ? । “पसत्थरूपंत्ति” प्रशस्तरूपां अतिसुन्दररूपाम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “सुपइहिअकणगेत्ति" सुमतिष्ठौ समतलनिवेशितौ कनकमयफूर्मेण उन्नतत्वात् सदृशं उपमानं ययोः तादृशौ चरणौ यस्याः सा ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्याः चरणी सुवर्णकच्छपवत् उन्नतौ वर्तते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् । 'अशुग्नयपीणेति” अत्युम्नतं पीनं अनुष्ठायङ्गं तत्र रञ्जिता मृगरमणादन्यत्रापि मतेन न लोपो रञ्जिता इव लाक्षारसेन मांसला उन्नता मध्योन्नताः तनवः तलितास्ताना अरुणाः लिग्धा अरुक्षा नखा यस्याः सा, यद्वा XOXOXOXOXOX ·अत्युन्नतान् अपि-निजरूपदर्पोद्धरान् अपि प्रीणयन्तीति अत्युन्नतप्रीणाः इति नखविशेपणमेव कार्यम् एतावता यस्याः श्रीदेव्या नख्खा लाक्षारसरञ्जिता इव मध्योन्नता रक्ताः लिग्धाश्च वर्तन्ते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “कमलपलासत्ति” कमलस्य पलाशानिपत्राणि कमलपलाशानि तद्वत् सुकुमारं करचरणं यस्याः, सा चासौ कोमलवराङ्गुलिश्च ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्याः कमलपत्रसदृशौ सुकुमारौ करौ चरणौ कोमलाः प्रधाना अङ्गुलयश्च वर्तन्ते। पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “कुरुविंदावत्तवटाणुपुवजंघ" कुरुविन्दावर्ते भूपणविशेपः आवर्त विशेषो वा, तद्वत् वृत्तौ वृत्तानुपूर्वे जो यस्याः सा ताम् । एतावता यस्या जवयोः कुरुविन्दावर्तमानो [नामा ] आभरणविशेपो वर्तते आवर्तविशेषो वा चिहरूपो वर्तते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ?। “निगूढजाणूं" निगूढे जानुनी यस्याः सा ताम्। पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “गयवरत्ति" [गजेंद्र- शुण्डा] हस्तिवरकरशुण्डा तत् सदृशौ पीवरौ पुष्टौ अरू यस्याः सा तां, ऐरावणकरसदृशपीवरोरं इति स्पष्टम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ?।"चामीकररइअत्ति" चामीकरण सुवर्णेन रचिता मेखला चामीकररचितमेखला तया युक्तम्-सहितं कान्तं विस्तीर्ण श्रोणिचक्रं यस्याः सा ताम् । एतावता यत्याः कटितटं वर्णमेखलया विराजमानं वर्तते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “जचंजणभमरेत्ति" जाल्याजन १ भ्रमर २ जलदप्रकर ३ इव वर्णन तत्समा ऋज्वी सरला समा-अविषमा सहिता निरन्तरा तनुका सूक्ष्मा आदेया “सुकुमा- लमउअरमणिजरोमराई" सुकुमारेभ्योऽपि शिरीपपुष्पादिभ्योऽपि मृद्वी रमणीया मनोज्ञा रोमराजी यस्याः ·सा ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्या रोमराजी जात्याञ्जन १ भ्रमर २ मेघघटावत् ३ श्यामा शिरीपादि- पुष्पादिभ्योऽपि सुकुमारा निरन्तरा मनोहरा च वर्तते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ?। "नाभीमंडलेति' नाभीमण्डलेन सुन्दरं विशालं प्रशस्तं सुलक्षणत्वात् जघनं यस्याः सा ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्या नाभीमण्डलेन जघनं अत्यन्तसुन्दरं प्रशस्तलक्षणसहितं च वर्तते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? | "करय- लमाइअत्ति" करतलेन (मुष्टिना) मेयं मानं चा, प्रशस्तत्रिवलीकं शोभनवलित्रययुक्तं मध्यं यस्याः सा ताम् । एतायता यस्याः कटिमध्यं करतलेन ग्रायं वलित्रयशोभितं च वर्तते। पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् । "नानामणित्ति" नानाप्रकाराणि यानि भूषणानि आभरणानि या इति योज्यम् । मणयः चन्द्रकान्ताद्याः, रत्नानि =पैडूर्यादीनि, कनकपीतवर्णं तपनीयं-रक्तवर्ण, तच जात्यत्वात् विमल-महच्छब्दाभ्यां विशेपितं तेपां यानि आभरणानि अंगपरिधेयानि, भूपणानि उपायपरिधेयानि तैः विराजितानि यथाक्रम अगानि-शिरप्रभृतीनि, उपागानि अङ्गुल्यादीनि यस्याः सा ताम् । आगम आर्पत्यात् । एतावता नानाप्रकारैः चन्द्रकान्तादिभणीनां पर्यादिरतानां पीतसुवर्णस्य रक्तसुवर्णस्य च यानि आभरणानि तैः शिरप्रभृतीनि अगानि, भूपणैश्च अनुल्या- दीनि उपाङ्गानि यस्याः, विराजमानानि सन्ति । पुनः किंविशिष्ट श्रीदेवीम् ? । “हारविरायंत्ति" हारेण विराजत् कुन्दमालया च परिणद्धं । “जलजलिंतत्ति" जाज्वल्यमानम् , “जलजलितत्ति पाठे तु जलवत् भृशं दीप्यमानं स्तनयुगलमेव विमलौ कलशौ यस्याः सा ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्याः स्तनयुगलं हारेण कुन्दजातीय- ·पुष्पमालया च विराजितं कलशसदृशं च वर्तते । पुनः किंविशिष्ट श्रीदेवीम् ? । एवंविधन मुक्ताकलापेन मौक्ति- कहारेण सहिताम् । किंविशिष्टेन मुक्ताकलापेन ? । “आइयपत्ति" आहतैः आदरसहितैः प्रत्ययैः तैः आप्तैः वैज्ञानिकैः, विभूपितेन विरचितमण्डलेन । पुनः किंविशिष्टेन मुक्ताकलापेन ?"सुभगेत्ति" सुभगैः दृष्टिहारिभिः जालकैः गुच्छविशेपैः उज्वलेन । अथवा किंविशिष्टेन मुक्ताकलापेन ? । आचितैर्मर्यादास्थानौचित्येन न्यस्ता पत्रिका मरकतपत्राणि ताभिर्विभूपितेन इति योज्यम् । कचित् "आतिअपत्तिअत्ति दृश्यते,तत्र त्रिकं वंशस्य अधोभागः, तत्समीपोपलक्षितोऽग्रभागोऽपि त्रिकम् । ततः आत्रिकात्-त्रिकं यावत्, प्राप्तिः अवकाशो यस्य तत् आत्रिकमाप्तिकम् । एवंविधं विभूपित=विभूपा येन मुक्ताकलापेन तदवधि प्रलम्बमानत्वात् इत्यर्थः । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “उरत्थदीणारमालियेत्ति" उरस्थिया दीनारमालया विरचितेन विराजितेन वा कण्ठ- मणिसूत्रकेण च उपलक्षिताम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । आननकौटुम्बिकेन शोभागुणसमुदयेन च उप- लक्षिताम् । किंविशिष्टेन आननकौटुम्बिकेन ? । "कुंडलेत्ति" आपत्वात् , अंसोपसत्कं स्कन्धलग्नं विशेषणमपि परमेव । एवमन्यत्रापि यत् कुंडलयुगं तस्य उल्लसन्ती प्रशस्ता प्रभा यत्र तथाभूतेन । यथा किल राजा कौटुम्बिकैः शोभते एवमाननमपि शोभासमुदायेन इति, शोभा दीप्तिः, स एव गुणः तस्य समुदायः प्राग्भारः तेन उपलक्षिताम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “कमलेत्ति” कमलवत् अमले विशाले विस्तीर्णे रमणीये लोचने यस्याः सा ताम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “कमलेत्ति” प्रज्वलन्तौ दीप्तौ यौ करौ तद्गृहीताभ्यां ·" कमलाभ्यां मुक्तं क्षरत्तोयं मकरन्दरसो यस्याः सा ताम् । अत्रापि कमलशब्दस्य प्राकृतत्वेन पूर्वनिपातः । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ?।"लीलावायेत्ति" लीलया, न पुनः खेदापनोदार्थम् , तस्याः खेदस्यैव अभावात्।वातार्थ वातक्षेपार्थ कृतो यः पक्षका तालवृन्तं व्यञ्जनमित्यर्थः, तेन उपलक्षिताम् । केचित् लीला शोभा तदर्थ परैः सह स्पर्धया वादः तत्र कृतो विहितः पक्ष प्रतिज्ञापरिग्रहो येन स तथा। क-प्रत्ययेनेति शोभागुणसमुदयस्य विशेषणतया व्याचक्षते । तच्च दूरान्तरितत्वेन न प्रतीयते । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “सुविसदेत्ति' सुविशदः स्पष्टः, न पुनर्जटाजूटवत् अविवृत्तः, कृष्णः-श्यामो घनोऽविरलः सूक्ष्मः तलिनो लम्बमानः केशहस्तः केशपाशो यस्याः सा ताम् । एतावता यस्याः श्रीदेव्याः केशपाशः स्पष्टः श्यामो लम्बमानश्च शोभते। पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “पउमेत्ति” पद्मद्रहमध्यवर्तिकमलवासिनीम् । पुनः किंविशिष्टां श्रीदेवीम् ? । “दिग्गजेत्ति” दिग्गजैः उरुपीवरकरैः गरिष्ठपुष्टशुण्डादण्डैः अभिपिच्यमानां भगवतीं पूज्यां, हिमवच्छैलशिखरे पूर्वकृतवर्णनां श्रीदेवी त्रिशला क्षत्रियाणी पश्यति ॥ अथ श्रीदेवीस्वरूपं क्षेत्रखरूपं च क्षेत्रसमासादिपु प्रोक्तं लिख्यते ॥ तथाहि-अस्मिन् जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे हिमवान् पर्वतोऽस्ति । शाश्वतः परंस कीहक?। वर्णमयः, एक सहस्रं द्विपञ्चाशत् योजनानि द्वादशं कलाश्च १०५२१२ यः पृथुलो वर्तते । पुनः यः शत १०० योजनानि उचोऽस्ति । तस्य हिमवत्पर्वतस्य उपरि एकः पद्मद्रहोऽस्ति, स कीदृशः? दश १० योजनानि उंडः, पञ्चशत ५०० योजनानि ·पृथुला (विस्तृतः)। एकं १००० योजनसहस्रं च लम्यं, निर्मलजलेन संपूर्णः, तस्य पद्मद्रहस्य वज्ररत्नमयं तलं, वज्ररतमयं च पार्श्वद्वयं, तस्य पद्मद्रहस्य मध्ये एकं श्रीदेवीवासयोग्यं कमलं वर्तते । परं तत् कीदृशम् ? । एकं १ योजनं पृथुलं, एकं १ योजनं लम्यं, दश १० योजनानि पानीयमध्ये, क्रोशद्वयं २ पानीयस्य उपरि, त्रीणि ३ योजनानि सविशेपं तस्य परिधिः, वज्ररत्नमयं तस्य कमलस्य तलं, अरिष्टरत्नमयं तस्य मूलं, रक्तरत्नमयः तस्य कन्दः, वैडूर्यरत्नमयं तस्य नालं, रत्नस्वर्णमयानि(बहूनि) तस्य याह्यपत्राणि । किंविशिष्टानि? किञ्चिद् रक्तजाम्बूनदनामसुवर्णमयानि तस्य मध्ये अभ्यन्तरपत्राणि तस्य कमलस्य मध्ये वीजकोशरूपा वर्णमयी एका कर्णिका वर्तते । सा कीदृशी? रत्नस्वर्णमयाः तस्याः केसराः, क्रोशद्वयं सा लम्या, पृथुला च । एक कोशं यायत्, उचा पिण्डरूपेण कोशत्रयं सविशेपं तस्याः परिधिः, तस्याः कर्णिकाया मध्यभागे श्रीदेवीयोग्यं एक गृहं वर्तते । तत् कीदृशम् ? । एकं क्रोशं यावत् लम्ब, अर्धक्रोशं यावत् पृथुलम् , किञ्चिन्न्यूनकोशं यावत्-उचं, तस्य गृहस्य त्रीणि द्वाराणि-एकं द्वारं पूर्वदिशि १, द्वितीयं द्वारं दक्षिणदिशि २, तृतीयं द्वारं उत्तरदिशि ३, तानि द्वाराणि पञ्चधनु शतानि (५००) उच्चानि, सार्धद्विशतधघि (२५०) पृथुलानि सन्ति, तस्य गृहस्य मध्ये सार्ध- द्विशतधनुःप्रमाणा (२५०) एका मणिमयी वेदिका वर्तते । तस्या वेदिकाया उपरि एका श्रीदेवतायोग्या शय्या वर्तते । अथ मौलं इदं कमलं यत् कथितं, तत् कमलं अष्टोत्तरशतकमलैः १०८ वलयाकारेण परिवेष्टितं वर्तते । एतानि अष्टोत्तरशतकमलानि मौलमुख्यकमलात् अर्धप्रमाणानि ज्ञेयानि, तेषु अष्टोत्तरशतकमलेषु श्रीदेव्या ·KaKOKOK आभरणानि सन्ति ॥ इति प्रथमो वलयः॥१॥ पुनः प्रथमवलयस्य परितो वलयाकारेण कमलानां द्वितीयो वलयो वर्तते । तत्र पूर्वदिशि श्रीदेव्याः चतस्रो महत्तरा देव्यो वर्तन्ते, तासां चत्वारि कमलानि सन्ति (१), पुनः आग्नेयकूणे श्रीदेव्या अभ्यन्तरपर्पदि स्थातारो गुरुस्थानीया अष्टौ सहस्राणि देवा वर्तते । तेपां अष्टौ सहस्राणि कमलानि सन्ति (२), पुनः दक्षिणदिशि श्रीदेव्याः मध्यमपर्पदि स्थातारः दशसहस्रदेवा मित्रस्थानीया वर्तन्ते, तेषां दशसहस्रकमलानि सन्ति (३), पुनः नैनतिकूणे श्रीदेव्याः द्वादशसहस्रममाणाः किङ्करस्थानीया देवाः सन्ति, तेषां द्वादशैसंहस्रकमलानि सन्ति (४), पुनः पश्चिमदिशि श्रीदेव्याः [हस्ति-तुरंगम-रथ- पादाति-महिप-गान्धर्व-नाट्यरूपाः] सप्त अनीकाधिपतयः सन्ति (५), वायव्यकूणे १ उत्तरदिशि २ ईशा- नणे ३ च एतत्रयदिक्षु श्रीदेव्याः चतुःसहस्रममाणाः सामानिका देवाः वर्तन्ते, तेषां चतुःसहस्रकमलानि सन्ति॥ एवं दिशां अष्टकेन द्वितीयो वलयः॥२॥ पुनः द्वितीयवलयस्य परितो वलयाकारेण तृतीयो वलयो वर्तते, तस्मिन् वलये श्रीदेव्याः पोडशंसहस्रप्रमाणाः अदरक्षका देवा वर्तन्ते, तेषां पोडशसहस्रकमलानि सन्ति ॥ इति तृतीयवलयः॥३॥ पुनः तस्मात् तृतीयवलयात् परितो वलयाकारेण चतुर्थो वलयो वर्तते, तस्मिन् आभ्यन्तरवलये श्रीदेव्याः ये द्वात्रिंशल्लक्षा आभ्यन्तरा आभियोगिकदेवाः सन्ति, तेषां द्वात्रिंश- लक्षकमलानि सन्ति ॥ इति चतुर्थो वलयः॥४॥ पुनः तस्मात् चतुर्थात् आभ्यन्तरवलयात् परितो वलयाकारेण पञ्चमो मध्यमवलयो वर्तते, तस्मिन् वलये ये श्रीदेव्याः चत्वारिंशल्लंक्षा मध्यमा आभियोगिकदेवा वर्तन्ते, ·तेषां चत्वारिंशल्लक्षानि कमलानि सन्ति ॥ इति पञ्चमो वलयः ॥५॥ पुनः तस्मात् पञ्चमवलयात् परितो वलयाकारेण पठो बाधवलयो वर्तते, तस्मिन् वलये श्रीदेव्या अष्टचत्वारिंशल्लक्षा ये याद्या आभियोगिकदेवा वर्तन्ते, तेषां देवानां अष्टचत्वारिंशल्लक्षकमलानि सन्ति ।। इति पछो वलयः॥६॥ अथ कियन्ति सर्वाणि कमलानि जातानि ? तत्राह-एका कोटी विंशतिलक्षाः पश्चाशत्सहस्राः एकं शतं विंशतिश्च कमलानि शाश्व- तानि पृथिवीमयानि वनस्पतिकायकमलसदृशाकारतया दृश्यमानानि एतत्सर्वकमलवासिनो देवा देव्यश्च श्री(लक्ष्मी)सेवां कुर्वाणाः सन्ति। केचित् श्रीस्थाने लक्ष्मी कृत्वा वर्णयन्ति, तत् न सङ्गतिं अङ्गति, यतो लक्ष्मी- देवता तु ऐरावतक्षेत्रे शिखरिपर्वतद्रनिवासिनी, अथवा "लक्ष्मीः पद्मा रमा, या मा ता सा श्री कमलेन्दिरा" (कां० २ श्लो० १४०) इति श्रीहेमाचार्यवचनात् लक्ष्मी श्रीपर्यायत्वेन गण्यते, तदा लक्ष्मीनामग्रहणं अपि युक्तम्, नान्यथा ।। इति चतुर्थश्रीदेवीखमविचारः॥४॥ अथ पश्चमे खमे त्रिशला क्षत्रियाणी पुष्पमालां पश्यति, परं सा कीदृशी ? तत्राह- तओ पुणो सरसकुसुममंदारदामरमणिज्जभूअं चंपगासोगपुन्नागनागपिअंगुसिरीसमुग्गरंग- मल्लिआजाइजूहिअंकोल्लकोजकोरिटपत्तदमणयनवमालिअवउलतिलयवासंतिअपउमुप्पलपाड- लकुंदाइमुत्तसहकारसुरभिगंधिं अणुवममणोहरेणं गंधेणं दस दिसाओ वि वासयंतं सबोउ- FoXexe ·Henrran.seKanKaKKERKOREAKExam असुरभिकुसुममल्लधवलविलसंतकंतवहुवन्नभत्तिचित्तं छप्पयमहुअरिभमरगणगुमगुमायतनि- लिंतगुंजंतदेसभागं दामं पिच्छइ नहंगणतलाओ ओवयंतं ५॥ ३७॥ व्याख्या-"तओ पुणो" ततः चतुर्थखमदर्शनानन्तरं त्रिशला क्षत्रियाणी एवंविधं दाम-पुष्पमालां पश्यति । किंविशिष्टं (दाम-माला)? "सरसकुसुमेत्ति” सरसकुसुमं यत् मन्दारदाम तेन रमणीयभूतं-रम्यं संजातम् । एतावता पारिजात १ मन्दार २ हरिचन्दन ३ सन्तानकादि ४ कल्पवृक्षभेदपुष्पमालाभिः शोभितम् । पुनः किंविशिष्टं दाम ? "चंपकासोगेत्ति" चंपक-अशोक-पुन्नाग-नाग-प्रियङ्गु-शिरीप-मोग्गरक-मल्लिका-जाति- यूधिका-कोल्ल-कोज-कोरकण्ट-पत्र-दमनक-नवमालिका-वासन्तिका-पद्म-उत्पल-पाटल-कुंद-अतिमुक्तक- सहकाराणां सुरभिगन्धो वर्तते यस्मिन् तत् । पुनः किं कुर्वन् ? । अनुपमेन' गन्धेन दश दिशोऽपि वासयन् । पुनः किंविशिष्टं दाम ? । “सबओयेत्ति' सर्वऋतुकं यत् सुरभिकुसुममाल्यं तेन धवलं च तत्, विलसत् कान्तम् बहुवर्णभक्तिचित्रं चेति विशेषणकर्मधारयः। अनेन धवलवर्णस्य आधिक्यं लक्ष्यते। पुनः "पट्पदेत्ति” पट्पदमधुकरीभ्रमराः वर्णादिविशिष्टभ्रमरजातयः तेषां गणः समुदायः गुमगुमायमानो मधुरं वनन् निलीयमानः स्थानान्तरात् आगत्य तत्र लीयमानो, गुञ्जन-शब्दविशेष कुर्वन् , देशभागेपु-तस्मिन् देशे न्य, दान्नः गमकत्वात् एवमपि समासः। ततः पाश्चात्यविशेषणकर्मधारयेण सह पट्पदादिविशेषणस्य पुनः ·कर्मधारयः । पुनः किंविशिष्टं दाम?। नभोङ्गणतलात् अत्र पतत्-अवतरत् ॥ दानो दर्शनात् यथा पुष्पमाला- परिमलः सर्वदिक्षुः मसरति, तथा भगवतोऽपि यशःपुञ्जःप्रसरिष्यति तद्वत् सौरभो भावीति । दामदर्शनात्रि- भुवनलोके मस्तके धारयिष्यति ॥ इति पञ्चमदामखमविचारः॥५॥ अथ-पष्ठे खमे त्रिशला क्षत्रियाणी चन्द्रं पश्यति । परं स चन्द्रः कीदृशः ? तत्राह- ससिं च गोखीरफेणदगरयरययकलसपंडुरं सुभं हिअयनयणकंतं पडिपुन्नं तिमिरनिकरघणगु- हिरवितिमिरकरं पमाणपक्खंतरायलेहं कुमुअवणविवोहगं निसासोहगं सुपरिमट्ठदप्पणतलो- वमं हंसपडुवन्नं जोइसमुहमंडगं तमरिपुं मयणसरापूरगं समुद्ददगपूरगं दुम्मणं जणं दइअ- वजिअं पायएहिं सोसयंतं पुणो सोमचारुरूवं पिच्छइ सा गगणमंडलविलाससोमचंकम्ममा- गतिलगं रोहिणिमणहिअयवल्लहं देवी पुन्नचंदं समुल्लसंतं ६ ॥ ३८॥ व्याख्या-ससिं च सा देवी त्रिशला क्षत्रियाणी पष्ठे स्वमे शशिनं-चन्द्रं पश्यति । परं किंविशिष्टं शशि- नम्? | "गोखीरेत्ति” गोक्षीरं गोदुग्धम्, फेनः प्रसिद्धः । दकरजांसि पानीयशीकराः,रजतकलशो रूप्यघट: एतेपामिव पाण्डुरः शुभ्रः तम् । पुनः किविशिष्टं शशिनम् ? । शुभंकल्याणकारकम् । पुनः किंविशिष्टं शशि- नम् ।। "हिअयेत्ति” हृदयस्य नयनयोश्च कान्तम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । प्रतिपूर्ण संपूर्णम् । पुनः ·किंविशिष्टं शशिनम् ? । “तिमिरेत्ति" तिमिरनिकरेण धनगम्भीरं यस्य वननिकुञ्जादेः वितिमिरकरम् , तिमिराणां अभावो वितिमिरं, तत्करणशीलम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? | "पमाणपक्खत्ति" प्रमाणपक्षयोः वर्षादि- प्रमाणहेत्वोः शुक्लकृष्णपक्षयोः अन्तर्मध्ये राजन्ती लेखा यस्य स तम् । अथवा चन्द्रमासापेक्षया प्रमाण- पक्षयोः अन्ते-पौर्णमास्यां रागदा-हर्षदायिन्यो लेखाः कला यस्य स तम्, संपूर्णकलमित्यर्थः। पुनः किंवि- शिष्टं शशिनम् ? । “कुमुअत्ति" कुमुवनानां रात्रिविकासिकमलानां वियोधक-धकाशकम् । पुनः किंवि- शिष्टं शशिनम् ? । निशाया रात्रे शोभकं-शोभाकारकम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “सुपरिमद्वेत्ति" सुपरिमृप्टेन दर्पणतलेन उपमा यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । हंसस्येव पटुः धवलो वर्णो यस्य सतम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “जोइसेत्ति” अत्र "जोइसमुहमंडगं" इति पदं सर्वत्र दृश्यते, तच्च अधिकमिव लक्ष्यते, वृत्तौ अव्याख्यानात् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । तमसा अन्धकारस्य रिपुः-वैरी तस्य ध्वंसनात् । “तमोरिपु" इति पाठे तमसः अन्धकारस्य न रिपुः प्रस्तावो यस्मिन् स तम् । अत्र अकारस्य प्रश्लेपः कार्यः । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “मयणे त्ति" मदनस्य-कन्दर्पस्य शरापूरमिव-तूणीरमिव, उदिते हि चन्द्रे लक्षीकरोति कामः कामिनां खशराणाम्। पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “समुद्देत्ति" समुद्रस्य उदकं पानीयम् पूरयति चन्द्रिकया तस्य-समुद्रस्य उल्लासनात् । पुनः किं कुर्वन्तम् ? । “दुम्मणंति" जनविरहिणी- लोकं, पादैः किरणैः शोपयन्तम्, तापातिरेककरणात् । “पादकैरिति” प्रशंसायाम् कन् । पुनरिति योजित- ·मेव । पुनः किंविशिष्टं जनम्? । दुर्मनस्कंदुःखिनम् । कुतः । यतो दयितवर्जितम् भर्तृवर्जितम् । पुनः किंचि- शिष्टं शशिनम् ?। सौम्यचारुरूपम् । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “गगनेत्ति" गगनमण्डलस्य आकाशमण्ड- लस्य विशालस्य सौम्यं चक्रम्यमाणं जङ्गमं तिलकमिव, विभूपाहेतुत्वात् । “गगणगमणित्ति” पाठे तु-गम्यते अनेन अस्मिन् वा गमनम्-मार्गः । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । “रोहिणित्ति" रोहिण्याः मना=चित्तं तस्य हितदा=अनुकूलदायी वल्लभ प्रियः तम् । एकपाक्षिकप्रमनिरासार्थ हितद इत्युक्तम् । सर्वनक्षत्राधिपत्वेऽपि यत् अत्र रोहिणीवल्लभः इति विशेषणं तत् लोकरूढ्या । पुनः किंविशिष्टं शशिनम् ? । पूर्णो-अविकल: चन्द्र:= आह्लादो यस्मात् । अथवा पूर्णः चन्द्रो-दीप्तिः यस्य, मेघाद्यनावरणात् । अत एव समुल्लसन्तं प्रतिक्षणं दीप्य- मानम् । पुनः यस्य चन्द्रस्य सैन्यं एतावत् वर्तते-अप्टीशीतिमङ्गलादयो ग्रहाः, अष्टाविंशतिः नक्षत्राणि- अश्विन्यादीनि । पुनः ताराणां पट्पष्टिसहस्रकोटिकोट्यश्च नवशतकोटिकोट्यः पंचससतिकोटिकोट्यश्च एते सर्वेऽपि चन्द्रस्य सेवां कुर्वन्ति । चन्द्रखमदर्शनात् भगवान् चन्द्रसदृशवदनो भवतापसन्तापहारी लोकानां हृदयनयनानां आह्लादकारी च भविष्यति ॥ इति पठचन्द्रखमविचारः॥६॥ अथ सप्तमखमे त्रिशला क्षत्रियाणी सूर्य पश्यति, परं स कीदृशः? तत्राह- तओ पुणो तमपडलपरिप्फुडं चेव तेअसा पजलंतरूवं, रत्तासोगपगासकिंसुअसुअमुहगुंजद्धराग- ·सरिसं कमलवणालंकरणं अंकणं जोइसस्स अंवरतलपईवं हिमपडलगलग्गहं गहगणोरुनायगे रत्तिविणासं उदयत्यमणेसु मुहुत्तसुहदसणं दुन्निरिक्खरूवं रत्तिसुद्धंतदुप्पयारपमदणं सीअवे- गमहणं पिच्छइ मेरुगिरि सयय परिययं विसालं सूरं रस्सीसहस्सपयलियदित्तसोहं ७॥३९॥ व्याख्या-"तओ पुणों” ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी ससमे खमे एवंविधं 'सूरं सूर्य पश्यति । परं किंविशिष्टं सूरम् ? । "तमपडलपरिप्फुड" तमःपटलस्य अभावः अतमःपटलम्, तेन परिस्फुटम् । अथवा तमःपटलं परिस्फोदयतीति तमःपटलपरिस्फुटः । “खराणां खरा” इति ओत उत्दा पुनः किंविशिष्टं सूरम् । चेवशब्दस्य अवधारणार्थस्य व्यवहितसंबंधात् तेजसैव प्रज्वलद्रूपं । प्रकृत्या हि सूर्यमण्डलवर्तित्वाद् यादर- पृथिवीकायिका: शीतला एव। अथवा "चेवत्ति समुचयार्थः । पुन: किंविशिष्टं सुरम् ? । "रत्तासोगत्ति" रक्ता- शोकश्च १, प्रकाश किंशुकश्च पुष्पितपलाशः २, शुकमुखे च ३, गुजार्धश्च ४, इत्येतेपां रागेण सदृशः तम्, आरक्तत्यात् । एतावता रक्तोऽशोकवृक्षः १ पुष्पितकिंशुकवृक्षः २ शुकस्य मुखं च ३ गुञ्जाया अर्धभागो मुखं विना ४ एतानि चत्वारि यथा रक्तानि भवन्ति तद्वत्, सूर्योऽपि रक्तो वर्तते । पुनः किविशिष्टं सूरम् । "कमलेत्ति” कमलवनानि अलङ्करोति विकाशश्रिया विभूषयति इति कमलवनालङ्करणः तम् । पुनः किंविशिष्टं सूरम् ?।ज्योतिपस्य ज्योतिपांसमूहोज्यौतिपम्-ज्योतिश्चक्रम् तस्य अङ्कनं मेषादिराशिसङ्क्रमणादिना लक्षणं ·ज्ञापकम् । पुनः किंविशिष्टं सुरम् ?। अम्वरतले आकाशतले प्रदीप इव प्रदीपः तम्, आकाशस्य दीपकमिवेत्यर्थः । पुनः किविशिष्टं सुरम् ? "हिमपडलेत्ति" हिमपटलं गले गृह्णातीति हिमपटलगलग्रहः। अवश्यायः राशेः] अमा- वस्यायाः रात्रौ गलहस्तयिता तम् । पुनः किंविशिष्टं सूरम् ? । "गहगणोरुत्ति" ग्रहगणस्य उरु महान् नायकः तम् । पुनः किंविशिष्टं सूरम्?। रात्रिविनाशं इति स्पष्टम् । कचित् 'रतिविनास' इति पाठः, तत्र रात्रिव्यपनाशं इति व्याख्येयम् । पुनः किविशिष्टं सूरम् ? । “उदयत्थेत्ति” उदये अस्तमने च मुहूर्त यावत् सुखदर्शनम् । अन्यथा दुर्निरीक्ष्यरूपं इति व्यक्तम् । पुनः किंविशिष्टं सूरम् ? । “रत्तिसुद्धतेति रात्रौ मकारस्य अलाक्षणि- कत्वात् । उद्धावतः उच्घृङ्खलान् दुःप्रचारान-दुष्टमचारान् चौरपारदारिकान् प्रमर्दयति यः स तम् । “रत्तिसु- दंत"पाठे तु रात्रिरेव शुद्धान्तः अन्तःपुरम्, तन्न दुःखेन योऽसौ प्रचारः तत्पमर्दनम् । यथा हि राज्ञां अन्त:- पुरे प्रचारो दुष्करः तथा रात्रौ अपि तमोविलुप्तचक्षुपां पथिकानां, सूर्योदये तु सुकरः प्रचारः पथिषु इति । पुनः किंविशिष्टं सूरम् ? । शीतवेगमथनं जाड्यातिशयविध्वंसकम् । पुनः किंविशिष्टं सुरम् ? । “मेरुगिरित्ति" मेरुगिरि-मेरुपर्वतम्, सतत=निरन्तरम्, परिवर्तयति प्रदक्षिणयति इति मेरुगिरिसततपरिवर्तकः तम् । पुनः विशालं-विपुलम् । पुनः किंविशिष्टं सूरम् ? । “रस्सीसहस्सेत्ति" रश्मिसहस्रेण हेतुना प्रगलिता प्रदलिता वा दीसानामपि चन्द्रादीनां शोभा यस्मात् येन वा स तथा तम् । “पयडिअत्ति" पाठे तु रश्मिसहस्रेण प्रकटिता दीप्ता शोभा यस्येति ज्ञेयम् । अत्र रश्मिसहस्राभिधानं रूढ्या, अन्यथा आधिक्यमपि रवि-रश्मीनां लोकशा- Sexexexexexexex ·नेषु उच्यते, यथाऋतुभेदात् । पुनः तस्य अतिरिच्यन्ते रश्मयः । तथाहि-चैत्रमासे सूर्यस्य दौदिशशतानि किरणाः १, वैशाखमासे त्रयोदशशैतानि किरणाः २, ज्येष्ठमासे चतुर्दशर्शतानि किरणाः ३, आषाढमासे पञ्चदर्शशतानि किरणाः ४, श्रावणमासेऽपि चतुर्दर्शितानि किरणाः ५, भाद्रपदमासेऽपि चतुर्दर्शितानि किरणाः ६, आश्विनमासे पोडर्शितानि किरणाः ७, कार्तिकमासे एकादशशतानि किरणाः ८, मार्गशीर्ष- मासे सार्धानि दर्शशैतानि किरणाः ९, पोपमासे एक सहस्रं किरणाः १०, माघमासे एकादेशशतानि किरणाः ११ फाल्गुनमासे सार्धानि दर्शर्शतानि किरणाः १२, अयं विभागो 'व्याडिना' भिन्नभिन्नार्थः कृतो- ऽस्ति । पुनरपि अयं सूर्यः अरुणसारथि १ सूर्यकान्तमणि २ चक्रवाक ३ कमल ४ पथिकादीनां ५ प्रीतिकारकः। पुनरपि तारा १ चन्द्र २ दीपक ३ औपधि ४ घूक ५ अन्धकार ६ चौर ७ कुमुद ८ कुलटा ९ऽऽदीनां अनिष्टका- रको ज्ञेयः । सूर्यदर्शनात् भगवतः तेज प्रतापः प्रयलो भविष्यति तमवन्मोहं स रात्रिहन्ता इति सूर्यसदृशः स भामण्डललूनो भविष्यति ॥ इति सप्तमसूर्यस्खमविचारः॥७॥ अथ अष्टमे स्वमे त्रिशला क्षत्रियाणी ध्वजं पश्यति । परं स ध्वजा कीहक् ? तबाह- तओ पुणो जच्चकणगलट्ठिपइट्टि समूहनीलरत्तपीयसुकिलसुकुमालल्लसियमोरपिच्छकयमु- द्वयं धयं अहियसस्सिरीयं फालिअसंखंककुंददगरयरययकलसपंडुरेण मत्थयत्थेण सीहेण ·vi रायमाणेण रायमाणं भित्तुं गगणतलमंडलं चेव ववसिएणं पिच्छइ सिवमउयमारुयलयाहय- कंपमाणं अइप्पमाणं जणपिच्छणिज्जरूवं ८॥४०॥ व्याख्या-"तओ पुणों” ततः पुनः सा त्रिशला क्षत्रियाणी अष्टमे स्वप्ने एवंविधं ध्वजं पश्यति । किंविधं ध्वजम् ? । “जचकणगेत्ति" जात्यकनकस्य अत्यन्तशुद्धस्वर्णस्य या यष्टि तस्यां प्रतिष्ठितं-स्थापितम् । पुनः किंवि- शिष्टं ध्वजम् ? “समूहत्ति” समूहो अस्ति एपां इति समूहाः, अभ्रादित्वात् अप्रत्यये समूहवन्तः प्रचुरा इत्यर्थः, तैः नील १ रक्त २ पीत ३ शुक्लैः ४ कृष्णस्य नीलात् अनतिविप्रकर्षात् पार्श्ववर्तित्वात् इत्यर्थः । पञ्च- वर्णैः सुकुमारैः कोमलैः उल्लसद्भिः वातेन स्फुरद्भिः मयूरपिच्छैः कृता मूर्धजा इव केशा इव यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं ध्वजम् ? । अधिकं सश्रीकं अतीवशोभायुक्तम् । पुनः किंविशिष्टं ध्वजम् ? । एवंविधेन सिंहेन भगवल्लान्छनभूतसिंहाकारपताकया सिंहविशेषेण वा राजमानम् । किंविशिष्टेन सिंहेन ? । “फालियेत्ति" स्फाटिक स्फटिक शङ्खा कम्युः, अथवा स्फाटितो-भिन्नः शङ्खः अङ्को रत्नविशेषः, कुन्द-माल्यं दकरजांसि जलकणाः रजतकलशा रूप्यकुम्भः तद्वत् पाण्डुरेण । एतावता ध्वजायां सिंहरूपं वर्तते, तत् स्फटिक- अकरनकुन्द-जलकण ४ रूप्यकलश ५ वत् धवलं वर्तते । पुनः किंविशिष्टेन सिंहेन । मस्तकस्थेन, पुनरपि । राजमानेन-शोभमानेन । पुनः किंविशिष्टेन सिंहेन ? । गगनमण्डलं आकाशमण्डलं भेत्तुं-भेदनार्थ व्यवसि- ·तेन कृतोद्यमेन इव, अत्युचैस्तात् इति उत्भेक्षा । पुनरपि किंविशिष्टं ध्वजम् ? । शिवः (निरुपद्रवः)सौम्यः मृदुः अखण्डः यो मारुतो-वायुः तस्य लया=श्लेपः तेन आहतं आंदोलितं अत एव प्रकंपमान-इतस्ततो नृत्यन्तम् । अथवा शिवं मृदुकः मारुताहतलतावत् प्रकम्पमानं इति व्याख्येयम् । "लयायत्ति" आपत्वात् आहतस्य परनिपातः। पुनः किंविशिष्टं ध्वजम् ? । अतिप्रमाणं महाप्रमाणम् । पुनः किंविशिष्टं ध्वजम् ? । जनप्रेक्षणीयरूपं । ध्वजदर्शनात् भगवतो मस्तके छत्रत्रयसहिता ध्वजा देवैः धरिष्यते ॥ पुनः वंशे ध्वजाप्रायो भविष्यति धर्मध्वजश्रिया भूपितो भविष्यति ।। इति अष्टमध्वजखप्नविचारः॥८॥ पुनः सा त्रिशला क्षत्रियाणी नवमे खप्ने पूर्णकलशं पश्यति, परं स कलशः कीदृशः ? तत्राह- तओ पुणो जञ्चकंचणुज्जलंतरूवं निम्मलजलपुपणमुत्तमं दिप्पमाणसोहं कमलकलावपरिराय- माणं पडिपुण्णसवमंगलभेयसमागमं पवररयणपरायंतकमलट्टियं नयणभूसणकर पभास- माणं सवओ चेव दीवयंतं सोमलच्छीनिभेलणं सबपावपरिवजिअं सुभं भासुरं सिरिवरं सबो- उयसुरभिकुसुमआसत्तमल्लकुसुमदामं पिच्छइ सा रययपुण्णकलसं ९॥४१॥ व्याख्या-"तओ"सा त्रिशला क्षत्रियाणी नवमे खमे पूर्णकलशं पश्यति। किविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । जात्य- काञ्चनेन उत्मायल्येन ज्वलत् रूपं यस्य स तम् । पुनः किविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । “निम्मलेत्ति" निर्मलजलेन- ·पवित्रपानीयेन प्रतिपूर्ण भृतम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । उत्तम प्रधानम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकल- शम् । दीप्यमानशोभं ज्ञानं दीप्यमाना शोभा यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । कमलकलापेन कमलसमूहेन परि-समन्तात् राजमानम् (शोभायमानं)। कचिच " "कालमऊरकलावपरिरायमाणं" पाठः, सतु स्पष्टार्थ एव । पुनः किविशिष्टं पूर्णकलशम् ? प्रतिपूर्णकानां सर्वमङ्गलभेदानां समागमो मेलापकस्थानं, कचिच "पडिवुज्झतसवमंगलालयसमागम” इति पाठः, तत्र प्रतिवुद्ध्यमानानि-जागरूकानि यानि सर्वमङ्गलानि तेपां आलयो निवासभूतः समागमः-संमुखागमनं यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । “पवरेत्ति" प्रवररनैः प्रकर्पण राजति कमले स्थितम् , यद्वा प्रवरा रचना यस्य तथा पराग-पुष्परजः अन्तर्गर्भे यस्य तादृशे कमले स्थितम् । कचिच "पवररयणपसरंतकमलहिअंति" पाठा, तत्र प्रवराणि रत्नानि यत्र तच तत्प्रसर विकसत्कमलं च तत्र स्थितम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । “नयणे त्ति” नयनानां आनन्दकरत्वात् भूपण- करम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् प्रभासमानं स्वयं रचयंतं प्रभया वा असमानं अत एव सर्वा दिशो दीपयन्तम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । “सोमेति” सौम्यलक्ष्म्याः प्रशस्तसंपदो निहेलणंति देश्यत्वात् गृहम् । पुनः किविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । सर्वैः पापैः अशिवैः परिवर्जितम्, । अत एव शुभम् । पुनः भासुरं- दीप्तम् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् । श्रिया निवर्गसंपत्या वरं श्रेष्ठं, तदागमसूचकत्वात् । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । “सबोउअ त्ति” सर्वेभ्यः ऋतुभ्यः समुत्पन्नानां सुरभिकुसुमानां आसक्तं कण्ठस्थं माल्यदाम ·• XX.X.X07 माला यसिन् स तम् । अत्र 'दाम'शब्दः प्रशंसायाम् । यथा “वनान्तकपोलपाली" इत्यादी अन्त १ पाली २ शब्दौ । पुनः किंविशिष्टं पूर्णकलशम् ? । "रजते त्ति" रजतशब्दस्य रूप्यवाचकत्वेऽपि अन कनकवाचित्वं ज्ञेयम् । पूर्णकुम्भदर्शनात् भगवतो मङ्गलश्रेणिः भविष्यति ॥ इति नवमखमपूर्णकुम्भविचारः॥९॥ अथ दशमे खप्ने त्रिशला क्षत्रियाणी पद्मसरः पश्यति, परं तत् सरः कीदृशम् ? तत्राह- तओ पुणो पुणरवि रविकिरणतरुणवोहियसहस्सपत्तसुरभितरपिंजरजलं जलचरपहकरपरिहत्थ- गमच्छपरिभुजमाणजलसंचयं महंतं जलंतमिव कमलकुवलयउप्पलतामरसपुंडरीयउरुसप्प- माणसिरिसमुदएणं रमणिजरूवसोहं पमुइयंतभसरगणमत्तमहुयरिंगणुकरोलि(ल्लि)जमाण- कमलं कायंवगवलाहयचककलहंससारसगविअसउणगणमिहुणसेविजमाणसलिलं पउमि- णिपत्तोवलग्गजलविदुनिचयचित्तं पिच्छइ सा हिययनयणकंतं पउमसरं नाम सरं सररु- हाभिराम १०॥ ४२ ॥ व्याख्या "तओ पुणो पुणरवि किरण" ततः सा निशला क्षत्रियाणी शरत्कालीनरजनीकरवत् सौम्यं वदनं यस्याः सा चन्द्रवदनेत्यर्थः। पुनरपि एवंविधं पनसर:=पनसरोवरं पश्यति । परं किंविशिष्टं पद्मसरः ।

·"रविकिरणे ति" "तरुण शब्दस्य इह संबन्धात् । तरुणरविकिरणयोधितानि यानि सहस्रपत्राणि= पद्मानि तैः, सुरभितरं पिञ्जरं च पीतरक्तं जलं यस्मिन् तत् तथा । अथवा "पुणरवित्ति" पुनरपि रविकिरणः सूर्यः तेन तरुणेन=अभिनवेन बोधितानि इत्यादि योज्यम् । पुन: किंविशिष्टं पद्मसरः १ । "जलचरे त्ति” जलचरा यादांसि तेपां “पहकरत्ति” देश्यत्वात् समूहः, तेन "परिहत्थं ति" परिपूर्णम् जलचरपहकरपरिहत्थगं च तत् मत्स्यपरिभुज्यमानजलसंचयेति विशेषणकर्मधारयः । पुनः किंविशिष्टं पद्मसरः ? । महत् । पुनः किंविशिष्टं पद्मसरः ? । कमलं-सूर्यविकासि १ कुवलयं-नीलम् २ उत्पलं रक्तम् ३ तामरसं-महाम्भोजम् ४ पुण्डरीकं श्वेतम् ५ एषां उरुभिः विशालैः सर्पद्भिः-उल्लसद्भिः श्रीसमु- दयैः कान्तिपारभारः ज्वलदिव दीप्यमानमिव । पुनः किविशिष्टं पद्मसरः ?। अत एव रमणीयरूप- शोभम् । पुनः किविशिष्टं पद्मसरः ? । “पमुइयंति” प्रमुदितं अन्तश्चित्तं येपां (प्रमुदितानां) ते च ते भ्रमरगणाश्च मत्ता प्रमदा मधुकरीगणाश्च ते च ते भ्रमरजातिविशेषाः तेषां उत्कराः, समूहानामपि समूहाभिधानं अतिबहुत्वख्यापनार्थम् , तैः अवलिह्यमानानि खाद्यमानानि कमलानि यत्र तत् । पुनः किंविशिष्टं पद्मसर १ । “कायंबे त्ति" कादम्बका कलहंसाः १ वलाहका: बलाकाः २ चकाचक्रवाकाः ३ कला-मधुरध्वनयः हंसा-राजहंसाः ४ सारसा दीर्घजानुकाः ५ ते च ते गर्विता:-सुस्थानप्राप्स्या दृताः शकुनिगणाश्च-पक्षिसमूहाश्च ६ तेपां मिथुनः द्वन्द्वैः सेव्यमानं सलिलं यस्य तत् तथा । पुनः ·किंविशिष्टं पनसरः ? "पउमिणित्ति" पद्मिनीनां पत्रेपु उपलग्ना ये जलविन्दवः तेषां निचयेन चित्रं मण्डित- मिव । कचिच "जलयिंदुमुत्तचित्तं" इति पाठः, तत्र जलयिन्दव एव मुक्ता मौक्तिकानि ताभिः चित्रम् । पुनः किंविशिष्टं पद्मसरः । हृदयनयनानां कान्तम् । पुनः किंविशिष्टं पद्मसरः? । “सररुहाभिरामंति" सरस्सु- सरोवरेषु अई-पूज्यम् अत एव अभिरामं सरोरुहाभिरामं, "उचाईतीति" हकारात् पूर्व उकारः। सरोवर- दर्शनात् सरोवरवत् सुराऽसुरनररूपराजहंसादिसेव्यो भावी ॥ इति दशमपद्मसरोवरखमविचारः॥१०॥ अथ एकादशे स्वमे त्रिशला क्षत्रियाणी समुद्रं पश्यति, परं स कीदृशः ? तत्राह- तओ पुणो चंदकिरणरासिसरिससिरिवच्छसोहं चउगमणपवद्धमाणजलसंचयं चवलचंचलुच्चा- यप्पमाणकल्लोललोलंततोयं पडुपवणाहयचलियचवलपागडतरंगरंगतभंगखोखुन्भमाणसोभं- तनिम्मलुकडउम्मीसहसंबंधधावमाणोनियत्तभासुरतराभिरामं महामगरमच्छतिमितिमिगि- लनिरुद्धतिलितिलियाभिधायकप्पूरफेणपसरं महानईतुरियवेगसमागयभमगंगावत्तगुप्पमाणु- चलंतपच्चोनियत्तभममाणलोलसलिलं पिच्छइ खीरोयसायरं सा रयणिकरसोमवयणा ११॥४३॥ व्याख्या-"तओ पुणो चंदकिरणरासि" ततः पुनः सा त्रिशला क्षनियाणी क्षीरोदसागरं एकादशे खमे ·। पश्यति। किविशिष्टःक्षीरसागरः? | "चंदकिरणेत्ति" चन्द्रकिरणराशेः सदृशं श्रीः एव यस्य वक्षा मध्यभागस्तेन शोभा यस्य स तम् । वक्षाशब्देन अत्र मध्यभागो लक्ष्यते । पुनः किंविशिष्टं क्षीरसागरम् ? | "चउगम- त्ति” चतुर्गमनेपु-चतुर्दिङमार्गेषु प्रवर्धमानः परिवर्तमानः प्रसरन् जलसंचयो यस्य स तम् । “चउगुणप- यहमाणजलसंचपं” इति पाठः सुगम एव। कस्मात् चतुर्गुणत्वं इति अनपेक्ष्यैव अधिकमात्रस्यैव विवक्षितत्वात् । पुनः किंविशिष्टं क्षीरसागरम् ? । “चबलेत्ति" चपलेभ्योऽपि चञ्चलैः उच्चात्मप्रमाणैः-अत्युन्नततरमानैः कल्लोल महत्तरंगैः लोलत् तोयं यस्य स तम् । पुनः किंविशिष्टं क्षीरसागरम् ? | "पड्डुपवणेत्ति पटुपवनेन आहताः । सन्तः चलिताः प्रवृत्ताः अत एव चपला प्रकटा स्पष्टाः तरङ्गाः तथा रङ्गन्त इतस्ततः प्रेवन्तो भङ्गाः "भगस्त- रगो भेदे वा” इति वचनात् तरङ्गविशेपा एव रङ्गद्भङ्गाः । तथा "खोखुम्भमाणत्ति" अतिक्षुभ्यन्तः शोभमाना: निर्मला उत्कटाः दुःसहा ऊर्मयः, ततः तरङ्गान्त १ भगान्त २ ऊर्म्यन्त ३ पदानां द्वन्द्वः कर्तव्यः। अत्र कल्लोलाः सामान्येन तरङ्गाः, ते एव लघवो भङ्गाः, ते एव विच्छित्तिमन्तः ऊर्मयो-महाकल्लोलाः तैः सह- साधं यः सम्बन्धः तेन पूर्व धावमानः तीराभिमुखं सर्पन्, पश्चादभिनिवृत्तोऽत एव भासुरतरोऽतिभयङ्कर: अभिरामश्च हृद्यः धावमानः सन् भासुरतरोऽपनिवृत्तश्च सन् अभिराम इत्यर्थः । ततो "लोलंततोयान्त"पदेन सह फर्मधारयः । फचित् "उक्कडउम्मीसहस्संति पाठः, स च सुयोधः । ततः परं "पर्वधायमाणोनिअत्त- भासुरतराभिरामं” इति पाठः, तत्र प्रवन्धेन नैरन्तर्येण अयमानो गच्छन्, आयमानो वान्प्रत्यागच्छन् KOK ·प्रवन्धायमानः न विद्यते "निअत्तति" पश्यन् द्रष्टा यस्य तत्। “अनिअत्तं" केनापि अदृश्यमानदृरत्वात् । अत एच भासुरं भयङ्करम् यत् तदंपरपारं तेन अभिरामोन्वैपुल्येन मनोहारीत्यर्थः । ततः प्रचन्धाय पदेन सह कर्मधारयः । एतावता यस्य समुद्रस्य अतिचञ्चलकल्लोलैः लोलत् पानीयं वर्तते, पुनः यस्य वायुना आहता चलिताः चपला तरङ्गा-लघुकल्लोलाः वर्तन्ते, । पुनः यस्य समुद्रस्य भङ्गाः विच्छित्तिमन्तः तरङ्गा एव रगन्तः मेङ्गुन्तो वर्तन्ते, पुनरपि यस्य ऊर्मयो-महाकल्लोला अतिक्षुभ्यन्तः खोखुन्भमाणशब्दं कुर्वन्तः शोभमाना निर्मला उत्कटाश्च सन्ति, पुनः यः समुद्रः कल्लोलैः तरङ्गैः भङ्गैः ऊर्मिभिश्च सार्धं यः सम्बन्धः तेन तीरसम्मुखं धावमानो निवर्तमानश्च महाभयङ्करो वर्तते। तीर्थकरमातरासिंहमपि सौम्याकारमेव स्वमे पश्यन्ति, न दुरात्मानं कथं पुनः क्षीरसमुद्रं अतिभयंकरमिति स्वयमेवालोच्यम् । पुनः किंविशिष्टं क्षीरसागरम् ? । “महामगरेत्ति" महान्तो मकराश्च १, मत्स्याश्च २, तिमयश्च ३, तिमिगिलाथ४, निरुद्धाश्च ५, तिलितिलिकाश्च ६, जलजन्तुभेदार, तेषां अभिघातेन-पुच्छायाच्छोटनेन कर इव कर्पूर उज्वलत्वात् फेनप्रसरो यत्र स तम् । पुनः किंविशिष्टं क्षीरसागरम् ? | "महानईत्ति” महानदीनां गङ्गादीनां त्वरितवेगैः समागतनमा उत्पन्नभ्रमणो यो गङ्गावर्ताख्य आवर्तः तत्र गुप्यत् व्याकुलीभवत् अत एव उचलत् प्रत्यवनिवृत्तं च व्यावृत्तं भ्रममाणं भ्रमणशीलं लोलं स्वभावात् अस्थिरं सलिलं यस्य स तम् । पुनः यस्मिन् समुद्रे चतुर्दशलक्षाः पट्पञ्चाशत्सहस्राश्च (१४५६०००) नयः पतन्ति । कथं ? तत्राह-चतुर्दशचतुर्दश-सहस्रनदीपरिवारसहिता गङ्गा सिन्धुश्च भरतक्षेत्रसम्बन्धिनी ।

·Kodoron एवं चतुर्दशचतुर्दश-सहस्रनदीपरिवारसहिता रक्ता १ रक्तवती च २ ऐरावतक्षेत्रसम्बन्धिनी (२८), पुनः अष्ठा- विंशयष्यापिंशतिसहस्रनदीपरिवारसहिता रोहिता १ रोहितांशा २ हैमवतक्षेत्रसम्बन्धिनी, (५६), पुन: पद्- पवाशत्पदपचाशत्सहस्रनदीपरिवारसहिता सुवर्णकूला १ रूप्यकूला २ च ऐरण्यवतक्षेत्रसम्बन्धिनी (११२), पुनः पदपथाशत्पद्पश्चाशत्सहस्रनदीपरिवारसहिता हरिकान्ता १ हरिसलिला २ च हरिवर्पक्षेत्रसम्बन्धिनी (११२), पुनः पदपश्चाशत्पदपञ्चाशत्सहस्रनदीपरिवारसहिता नरकान्ता १ नारीकान्ता २ च रम्यकक्षेत्रसम्ब- धिनी (११२), पुनः पश्चलक्षद्वात्रिंशत्सहस्र (५३२०००) नदीपरिवारसहिता सीता १ सीतोदा २ च महा- विदेहक्षेत्रसम्पन्धिनी, एवं सर्वा अपि मिलिताः चतुर्दशलक्षाः पट्पञ्चाशत्सहस्राश्च (१४५६०००) भवन्ति । समुद्रदर्शनात् भगवान समुद्रवत् गम्भीरो भावी । अत्र शिष्यः प्राह-ननु-सूत्रमध्ये क्षीरोदधिः प्रोक्तः, तत्र तु नानाविधकहोलनदीवेलादीनां कथं सम्भवः, तत्र तेपामभावात् ? उच्यते यद्यपि क्षीरोदसमुद्रः मोक्ता, तथापि लवणसमुद्र एव संभाब्यते, परं क्षीरोदसद्दश इव, अन्यथा कल्लोलवेलानां असङ्गतिः स्यात् ।। इति एकादशसमुद्रसमविचारः॥ ११ ॥ अध द्वादशे समे त्रिशला क्षत्रियाणी देवविमानं पश्यति, तत्वरूपं आह- तओ पुणो तरुणसुरमंडलसमप्पहं दिप्पमाणसोभं उत्तमकंचणमहामणिसमूहपवरतेयअट्ठorkeko xak ·सहस्सदिप्पंतनहप्पईचं कणगपयरलंबमाणमुत्तासमुज्जलं जलंतदिवदामं ईहावि(मि)गउसभ- तुरगनरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरसंसत्तकुंजरवणलयपउमलयभत्तिचित्तं गंधवोपव- जमाणसंपुण्णघोसं निचं सजलघणविउलजलहरगजियसद्दाणुणाइणा देवदुंदुहिमहारवेणं सयलमवि जीवलोयं पूयंत, कालागुरुपवरकुंदुरुकतुरुकडझंतधूववासंगउत्तममघमघतगंधु- द्भुयाभिरामं निच्चालोयं सेयं सेयप्पभं सुरवराभिरामं पिच्छइ सा साओवभोगं वरविमाण- पुंडरीयं १२ ॥ ४४॥ व्याख्या-"तओ पुणो तरुणसूरमंडलत्ति" ततः एकादशखमानन्तरं त्रिशला क्षत्रियाणी द्वादशे खमे एवं- विधं विमानपुण्डरीकं प्रधानविमानं पश्यति । किंविशिष्टं विमानम् ? । "तरुणेत्ति” तरुणसूरमण्डलेन-नव- सूर्यविम्बेन समा ममा यस्य तत् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् । दीप्यमानशोभम् । पुनः किंविशिष्ट विमा- नम् ? । "उत्तमेत्ति" उत्तमकांचनमहामणिसमूहैः प्रवराणां, तेअत्ति' तेकन्ते-गच्छन्ति आधारभावं इति तेकाः, "लिहादित्वादचि,” यद्वा चायन्ते पतत् गृहं इति त्रेयाः यप्रत्यये स्तम्भाः तेषां अष्टोत्तरसहस्रेण (१००८) दीप्यमानं सत् नभः प्रदीपयति-प्रकाशयति यत् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् ? । “कणगेत्ति"। कनकमतरेषु ·है XXXXXXXXXXXX. गर्णपरकेपु लम्यमानाभिः मुक्ताभिः समुज्वलं कनकम(क)तरैः लम्बमानमुक्ताभिश्च समुज्वलमित्येकं पदम् । इदं पदं अधिकमिय(भाति)कापि अव्याख्यानात् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् ? | "ईहामिगेत्ति" ईहामृगा काः 'नाहर' इति प्रसिद्धाः १, "उसभेत्ति" वृपभाः २, "तुरगत्ति" अश्वाः ३, "भगरत्ति" मकरमत्स्याः ४, विहगा-पक्षिण: ५, “पालगत्ति" व्याला:-सः ६, किंनराः देवविशेषाः ७, रुरवो मृगभेदा: ८, शरभा अष्टापदजीयाः ९, चमराः चमरीगावः १०, संसत्तिः श्वापदविशेषाः ११, कुञ्जरा-हस्तिनः १२, वनलता अशोकस्यतायाः १३, पद्मलता: पद्मिन्यः १४, एतेपां भक्तिभिः विच्छित्तिभिः चित्रं नाना रूपम् । एतावता । यम्मिन् विमाने एतानि ईहामृगादीनां रूपाणि सन्ति (भवन्ति)। पुनः किंविशिष्टं विमानम् ? । “गन्धघोत्ति" गन्धर्यस्य गीतस्य उपचायमानस्य वादिनस्य च संपूर्णो घोपो यत्र । “उवोपेति" सूत्रेण "उवजमाण" इति रूपं, फचित् "गंधपोपपज्झमाण" इति पाठः, तत्र गन्धर्वाणां देवगायनानां उपवध्यमानपरस्परं सम्बन्धी भवन् , अत एव संपूर्णो घोषो यन्नेति योज्यम् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् । नित्यं शाश्वतम् । पुनः किं कुर्वा- णम् ? "सजलत्ति" सजलो घना अविरलः विपुल=पृथुः जलघर मेघस्तस्य गर्जितशब्दः, तदनुनादिना प्रतिः । रपयुक्तेन देवदुन्दुभिमहारवेण सकलं समस्तमपि जीवलोकं पूरयन्तं आप्याययंत चतुर्दशरज्वात्मकं वा लोकं व्यामुवन्तम् । पुनः किविशिष्टं विमानम् ? "कालागुरुत्ति” कृष्णागुरु च १, प्रवरकुंदुरुष्कः चीडाभिधानः सुग- धिद्रव्यविशेषः२, तुरुपकश्च सेल्लारसः ३, ते च पुनः दह्यमानो धूपश्च दशाङ्गादिः वासाङ्गानि च गन्धमालिनी- ·ग्रन्थोक्तसुरभिकरणोपायभूततत्तद्र्व्याणि तेषां उत्तमेन मघमघायमानेन गन्धेन उद्धृतेन इतस्ततो विप्रसृतेन अभिरामं यत् तत् तथा । कचित् "डझंतधूवसारसंग” इति पाठः, तत्र दह्यमानो यो धूपसारः उत्कृष्ट- धूपः तस्य सङ्गः तेन-हृदयङ्गमेन उत्तमेनेति व्याख्येयम् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् ?। नित्यालोकं नित्यमुयो- तयुक्तं, श्वेतं श्वेतप्रभम् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् ? । “सुरवरेत्ति” सुरवरान् अभिरमयति इति । अथवा सुराणां वरा अभिसमन्तात् रामाः स्त्रियो यसिन् तत् । पुनः किंविशिष्टं विमानम् ? । सातस्य-सातवे- दनीयस्य कर्मणः उपभोगो यत्र तत्, पञ्चधाविषयसुखसम्पत्तस्तत्र सद्भावात् । देवविमानदर्शनात् देवदेवी- सेव्यो भगवान भावी ॥ इति द्वादशखमदेवविमानविचारः ॥ १२ ॥ पुनः देवविमानदर्शनानन्तरं सा त्रिशला त्रयोदशसमे रत्नराशिं पश्यति । परं स कीदृशः ? तत्राह- तओ पुणो पुलगवेरिंदनीलसासगकक्केयणलोहियक्खमरगयमसारगल्लपवालफलिहसोगंधिय- हंसगम्भअंजणचंदप्पहवररयणेहिं महियलपइट्ठिअं, गगणमंडलंतं पभासयंत तुंगं मेरुगिरिसं- निकासं पिच्छइ सा रयणनिकररासिं १३ ॥ ४५॥ व्याख्या-"तओ पुणों" ततः पुनरपि सा त्रिशला क्षत्रियाणी त्रयोदशे खमे रत्नानां निकरः-समूहो रत्ननि- करा, तस्य राशिपुञ्जा,तं पश्यति.। किविशिष्टं रत्नराशिम् ? । “पुलगेत्ति” पुलकरत्नम् १, वज्ररत्नम् २, नीलरत्नम् ·XoxoxoXerXXX ३, "सासगत्ति" सस्पकरतम् ४, कर्केतनरत्नम् ५, लोहिताक्षरत्नम् ६, मरकतरत्नम् ७, मसारगल्लरत्नम् ८, प्रवा- लरदाम् , स्फटिकरनम् १०, सौगन्धिकरत्नम् ११, हंसगर्भरत्नम् १२, अञ्जनरत्नम् १३, "चंदप्पहत्ति” चन्द्र- फान्तरदाम् १४, पतैः रनैः कृत्वा गगनमण्डलांतं यावत् प्रकाशयन्तम् । पुनः किंविशिष्टं रत्नसमूहम् ?। महीतले प्रतिष्ठितम् । पुनः किविशिष्टं रत्नसमूहम् ? । तुझं उच्चम् । तुङ्गत्वं अनियतमित्याह-मेरुगिरेः संनिकाशंन्तुल्यम् । राराशिदर्शनात् भगवान् ज्ञानादिगुणरनराशिवान् भावी ॥ इति त्रयोदशवमरत्नराशिविचारः ॥ १३ ॥ अथ चतुर्दशसमे त्रिशला क्षत्रियाणी निघूमं अग्निं पश्यति । परं स कीदृशोऽग्निः? तत्राह- सिहिं च-सा विउलजलपिंगलमहुघयपरिसिञ्चमाणनिद्भूमधगधगाइयजलंतजालुजलाभिरामं तरतमजोगजुत्तेहिं जालपयरेहि अण्णुपणमिव अणुप्पइण्णं पिच्छइ जालुजलणगं अंबरं व कत्थइ पयंतं अइवेगचंचलं सिहि ॥ १४॥ ४६॥ व्याख्या-"सिहि च” सिखिंच-सा त्रिशला क्षत्रियाणी चतुर्दशस्खमे शिखिनं अग्निं पश्यति । अत्र 'गय: पसर' गाधाया अंते । सिहि च' इति यत् पदं तस्येदं ग्रहणकवाक्यं । अत एव ततः' इति नोक्तम् , विशेष्यपदं तु समवर्णकान्ते "सिहि" इति । किंविशिष्टं शिखिनम् ? । “विउलुङलेत्ति" विपुलेन उज्वलेन पिङ्गलेन च मधुरतेन परिपिच्यमाना निधूमा धगधगापमाना-धगधगिति कुर्वन्त्यः प्रज्वलन्त्यः दीप्यमाना ज्वाला अर्विषः

·ताभिः उज्ज्वलं, अत एव अभिरामम् । किंविशिष्टं शिखिनम् ? । ज्वालानां प्रकरैः-कलापैः समूहैरित्यर्थः
अन्योन्यं अनुप्रकीर्णमिव मिश्रितमिव स्पर्धया तस्य वहः ज्वालाः अन्योन्यं अनुमविशन्तीत्यर्थः । किंविशिष्टैः
ज्वालाप्रकरैः । “तरतमेत्ति" तरतमयोगो येपु तेतरतमयोगाः, अभ्रादित्वात् अप्रत्ययः । कथम् । एका ज्वाला
उचा, अन्या उचतरा, अपरा उच्चतमा इति तरतमयोगयुक्तैः । पुनः किंविशिष्टं शिखिनम् ? । “जालुत्ति'
ज्वालानां उत्-ऊर्ध्व ज्वलनं ज्वालोज्वलकं, आपत्वात् विभक्तिलोपः । पुनः किं कुर्वन्तम् ? । “कत्थईत्ति"
कचित्मदेशे, अम्बर-आकाशं पचन्तमिव । कचित् अनंलिहाभिः ज्वालाभिः आकाशमिव पक्तुं उद्यतमिति
भावः । पुनः किविशिष्टं शिखिनम् ? । अतिवेगेन चञ्चलम् । निर्धूमाग्निदर्शनेन भगवतो वह्निवत् तपस्तेजो
भविष्यति। निर्धूमाग्निवत् भगवान् मगलरूपो भावी ॥ इति चतुर्दशवमनिधूर्माग्निविचारः॥१४॥
एते च खमवर्णकाः बहुषु आदर्शषु न दृश्यन्ते, एवं येष्वपि सन्ति तेषु बहवो वाचनाभेदाः, अत एव बहुभिः
पर्युषणाकल्पोपनिवन्धकारैः व्याख्याताः । मया तु यथाऽनायं यथाऽवयोधं च किंचिद्व्याख्याताः इति ॥
अथ एतान् चतुर्दशखमान् दृष्ट्वा त्रिशला क्षत्रियाणी कीदृशी जाता ? तत्राह-
इमे एयारिसे सुभे सोमे पियदसणे सुरूवे सुविणे दट्टण सयणमझे पडिबुद्धा अरविंदु-
लोयणा हरिसपुलइअंगी॥ एए चउदस सुमिणे, सवा पासेइ तित्थयरमाया । जं रयणिं
वक्कमई, कुञ्छिसि महायसो अरहा ॥ १७ ॥

·व्याख्या-"इमे एयारिसे ति" इमान् एतादृशान् पूर्वन्यावर्णितस्वरूपान् शुभान-कल्याणहेतून् सौम्यान उत्तमा कीर्तिः पेभ्यः तत्सहितान् । प्रियं दर्शनं खमेऽवभासो येषां ते तथा । तान् सुरूपान्-शोभनखरूपान् (शोभनखभावान्) स्वमान् गजादीन शयनमध्ये निद्रान्तरे दृष्ट्वा प्रतिवुद्धा जागरिता । किविशिष्टा त्रिशला ?। अरविन्दयत-कमलयत् लोचने यस्याः सा! पुनः हर्पण पुलकिताङ्गी । एतान् चतुर्दश खमान् तीर्थङ्करमाता। यस्यां रात्रौ मातुः कुक्षौ अर्हन-तीर्थङ्करो व्युत्क्रामति-अवतारं लभते तदा। इत्यनेन त्रिश- ये चतुर्दश स्वमा दृष्टाः ते व्याख्याताः । पतुर्थवाचनायां त्रिशला क्षत्रियाणी सिद्धार्थराजसमीपे गत्वा खमफलपृच्छां करिष्यति । तत्र नयोगः । असिन् महापर्वणि समागते एके महानुभावा दानं ददति । एके शीलं पालयंति, एके तपः वयन्ति, तत् सर्व शासनाधीश्वरमहावीरदेवप्रसादात् । अग्रे खगुरुपरंपरा घाच्या ॥ तृतीयं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः समयादिमसुन्दराः॥१॥ WWWWWMWMUWALY ल्पसूत्रस्य तृतीयं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ Wwwwwwwwwwww TAMAT را به ما برات * .

·XOXO
अथ चतुर्थं व्याख्यानम् ॥
अथ चतुर्दशखप्नदर्शनान्तरं त्रिशला क्षत्रियाणी किं करोति ? तत्राह-
तएणं सा तिसला खतियाणी इमे एयारूवे उराले चउद्दस महासुविणे पासित्ता णं पडिबुद्धा
समाणी हट्ठतुट्ठ-जावहियया धाराहयकर्यवपुष्फगं पिव समुस्ससिअरोमकूवा सुविणुग्गहं करेइ,
करित्ता सयणिज्जाओ अब्भुटेइ, अन्भुद्वित्ता पायपीढाओ पञ्चोरुहइ, पच्चोरुहित्ता अतुरिअम-
चवलमसंभताए अविलंबियाए रायहंससरिसीए गईए जेणेव सयणिजे जेणेव सिद्धत्थे
खत्तिए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता सिद्धत्थं खत्तिअं ताहिं इवाहिं कंताहिं पियाहिं
मणुन्नाहि मणोरमार्हि उरालाहि कल्लाणाहिं सिवाहिं धन्नाहिं मंगल्लाहिं सस्सिरीयाहिं हिययग-
मणिज्जाहिं हिययपल्हायणिज्जाहि मियमहुरमंजुलाहिं गिराहिं संलवमाणी २ पडिवोहेइ ॥४॥

·XoXoXoXoXora व्याख्या-"इमे पपारिसे ति" इमान् एतादृशान् पूर्वव्यावर्णितखरूपान् शुभान-कल्याणहेतून् सौम्यान् उत्तमा फीर्तिः पेभ्यः तत्सहितान् । प्रियं वर्शनं खमेऽयभासो येपां ते तथा । तान् सुरूपान्-शोमनखरूपान् (शोभनम्यभायान्) म्यमान् गजादीन् शयनमध्ये निद्रान्तरे दृष्ट्वा प्रतिबुद्धा जागरिता । किविशिष्टा त्रिशला ?। अरविन्दवत्-कमलयत् लोचने यस्याः सा। पुनः हर्षेण पुलकिताङ्गी । एतान् चतुर्दश खमान् तीर्थङ्करमाता पश्पति । यदा यस्यां रात्रौ मातुः कुक्षी अर्हन-तीर्थङ्करो व्युत्क्रामति-अवतारं लभते तदा । इत्यनेन त्रिश- लाक्षत्रियाण्या पे चतुर्दश स्वमा दृष्टाः ते व्याख्याताः । अध अग्रे पतुर्धयाचनापां त्रिशला क्षत्रियाणी सिद्धार्थराजसमीपे गत्वा स्वमफलपृच्छां करिष्यति । तत्र पर्तमानयोगः1 अमिान् महापर्वणि समागते एके महानुभावा दानं ददति । एके शीलं पालयंति, एके तपः तपन्ते, एके भावनां भावयन्ति, तत् सर्व शासनाधीश्वरमहावीरदेवप्रसादात् । अग्रे स्वगुरुपरंपरा वाच्या ॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, तृतीयं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः समयादिमसुन्दराः॥१॥ AFRIMITILIMWWMUMAWWAMIN इति श्रीकल्पसूत्रस्य तृतीयं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ WAwwwKAAVAITANNIN ४

·SIXOXOXO
अथ चतुर्थं व्याख्यानम् ॥
अथ चतुर्दशखनदर्शनान्तरं त्रिशला क्षत्रियाणी किं करोति ? तत्राह-
तएणं सा तिसला खत्तियाणी इमे एयारूवे उराले चउद्दस महासुविणे पासित्ता णं पडिबुद्धा
समाणी हट्टतुट्ठ-जावहियया धाराहयकयंवपुप्फगं पिव समूस्ससिअरोमकूवा सुविणुग्गहं करेइ,
करित्ता सयणिज्जाओ अब्भुटेइ, अभुट्टित्ता पायपीढाओ पञ्चोरुहइ, पच्चोसहित्ता अतुरिअम-
चवलमसंभताए अविलंबियाए रायहंससरिसीए गईए जेणेव सयणिज्जे जेणेव सिद्धत्थे
खत्तिए तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता सिद्धत्थं खत्तिअं ताहिं इट्ठाहिं कंताहिं पियाहिं
मणुन्नाहिं मणोरमाहि उरालाहिं कल्लाणाहिं सिवाहि धन्नाहिं मंगल्लाहिं सस्सिरीयाहिं हिययग-
मणिजाहिं हिययपल्हायणिज्जाहिं मियमहुरमंजुलाहिं गिराहिं संलवमाणी २ पडिवोहेइ ॥४८॥

·व्याख्या-"तएणं" इत्यादीनां "जेणेव सयणिजे" इतिपर्यन्तानां पदानां पूर्व अर्थो व्याख्यातोऽस्ति, तथापि सम्बन्धलापनिकामात्रं प्रोच्यते । ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी इमान् एतादृशान् पूर्व व्याख्यातान् चतुर्दश- | म्यमान् दृष्ट्वा, हृष्टतुष्टा सती समावग्रहं कृत्वा शयनीयात् समुत्थाय पादपीठादपि समुत्तीर्य, अत्वरितया अच- पलया असम्भ्रान्तया अविलम्बितया राजहंससदृशया गत्या यत्रैव शयनीयं यत्रापि सिद्धार्थनामा क्षत्रियो राजा तत्रैय आगच्छति, आगत्य च सिद्धार्थ क्षत्रियं प्रति एतादृशाभिःगीर्भिः वाणीभिः एवं प्रतियोधयति जागरयति । किविशिष्टाभिः गीर्भि: । "ताहिति" या विशिष्टगुणोपेताःताभिः । पुन: किंविशिष्टाभिः गीभिः। इप्टाभिः तस्य सिद्धार्थस्य वल्लभाभिः। "स्त्रीणां वचनं वल्लभं भवति प्रायेण प्राकृतजनानामपि । पुनः किंवि- शिष्टाभिः गीर्भिः? कान्ताभिः अभिलपिताभिः सदैव तेन। पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः? । प्रियाभिः अद्वे- प्याभिः सर्वपामपि । पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः ? । मनोज्ञाभिः मनोरमाभिः कथयापि । पुनः किंविशि- ६ प्टाभिः गीर्भिः? | मनोरमाभिः मनःमियाभिः चिन्तयापि । पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः? । उदाराभिः उदार- नादवर्णाचारादियुक्ताभिः । पुनः किंविशिष्टाभिः गीभिः । कल्याणाभिा-समृद्धिकारिकाभिः । पुनः किंविशि- प्टाभिः गीर्भिः॥शिवाभिः गीर्दोपानुपटुताभिः। पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः।धन्याभिः धनलम्भिकाभिः। पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः। माङ्गल्याभिः मङ्गले साध्वीभिः । पुनः किंविशिष्टाभिः गीभिः? । सश्रीकाभिः अलकारादिशोभायतीभिः । पुन किंविशिष्टाभिः गीर्भिः ? । “हिययगमणिजाहित्ति" फचित् दृश्यते । तत्र ६ ·KOKOKORE हृदये या गच्छन्ति कोमलत्वात् सुबोधत्वाच ताः तथा ताभिः । पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः। 'हिययंपल्हाय- णिजाहिति' हृदयमहादनीयाभिः। पुनः किंविशिष्टाभिः गीर्भिः। "मिअमहुरेत्ति" मिता वर्णपदवाक्यापे- क्षयापरिमिताः, मधुराः-खरतः, मझुलाः मनोरमाः शब्दतो याः ताः, ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः। ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी किं कृतवती ? तंत्राह- तए णं सा तिसला खत्तियाणी सिद्धत्थेणं रण्णा अब्भणुण्णाया समाणी नाणामणिकण- गरयणभत्तिचित्तंसि भद्दासणंसि निसीयइ, निसीइत्ता आसत्था वीसत्था सुहासणवरगया सिद्धत्वं खत्ति ताहि इटाहिं जाव संलवमाणी २ एवं वयासी॥ ४९ ॥ व्याख्या-"तए णं" इति ततः अनन्तरं, “ण” वाक्यालङ्कारे। सा त्रिशला क्षत्रियाणी सिद्धार्थेन राज्ञा अभ्यनुज्ञाता सती एवंविधे भद्रासने-सिंहासने निपीदति-उपविशति। किंविशिष्टे भद्रासने ? । "नाणेत्ति" नानाप्रकाराणां वर्णरतानां भक्तिभिः-विच्छित्तिभिः चिने-विचित्रे । किंविशिष्टा त्रिशला ? आश्वस्ता, गतिजनितश्रमाभावात् । पुनः किंविशिष्टा त्रिशला ? । विश्वस्ता, सोभाऽभावात् अनुत्सुका । पुनः किवि- शिष्टा त्रिशला ?। सुखेन सुखं वा शुभं वा आसनवरं गता, सिद्धार्थ क्षत्रियं प्रति ताभिः इष्टादिभिः पूर्व व्याख्याताभिः गीर्भिः संलपन्ती, संलपन्ती एवं अवादीत् । किं अवादीत् ? तत्राहं- X ·0 एवं खल्लु अहं सामी ! अज तंसि तारिसगंसि सयणिज्जसि वपणओ जाव पडिबुद्धा, तं जहा-गयउसभ० गाहा। तं एएसिं सामी! उरालाणं चउदसण्हं महासुमिणाणं के मन्ने कल्लाणे फलवित्तिविसेसे भविस्सइ ? ॥ ५० ॥ व्याख्या-एवं 'खलु' निश्चयेन अहं है खामिन् ! अद्य तस्मिन् तादृशे शयनीये सुप्ता सती, एतान् गजादीन् चतुर्दश महास्वमान् दृष्ट्वा प्रतियुद्धा-जागरिता, तेपां वर्णकः प्रागुक्तो ज्ञेयः। तेपां स्वमानां कः कल्याणकारी फलवृत्तिविशेपो भविष्यति । ततः सिदार्थः किं क्षत्रियः कृतवान् ? तत्राह- तएणं से सिद्धत्थे राया तिसलाए खत्तिआणीए अंतिए एयमटुं सुच्चा निसम्म हट्टतुट्ठचित्ते आणदिए पीइमणे परमसोमणस्सिए हरिसवसविसप्पमाणहियए धाराहयनीवसुरभिकुसुम- चंचुमालइयरोमकूवे ते सुमिणे ओगिण्हेइ, ते सुमिणे ओगिणिहत्ता ईहं अणुपविसइ, ईहं अणुपविसित्ता अप्पणो साहाविएणं मइपुवएणं वुद्धिविण्णाणेणं तेसिं सुमिणाणं अत्थुग्गह 3 ·फरेश, फरिता तिसलं सत्तिमाणिं ताहिं हाहिं जाप मंगल्लाहिं मियमहुरसस्सिरीयाहिं पगहिरालामाणे २ गतं पयासी ॥ ५१ ॥ पापा-"तपणे से" ततश राः सिद्धार्थ क्षभिगो राणा, निशलागाः क्षत्रियाण्याः अन्तिके समीपे, एतं पुक्तिवर्ग शुरु हा रार, 'पीगणे पानिपतानि पूर्ण गागागानि सन्ति, तादृशः सन । “ते सुमिणे शोषिपोह"तार मार लागलाति गर्मायाहाअपराण मग, ईहा-सवपर्यालोचनलक्षणां अनुप्रवि- शति। तता "शापणो" पारममा साभानिगेल गतिपूर्णफेन पुलिपिज्ञानेन तेषां समानां अर्थाऽवग्रहं करोति । "अपणो" इलाविपनाना भी पूर्ववत् शेगः । शर्मालाई पत्ता त्रिशला क्षत्रियाणी ताभिः वाग्भिः लगानीत-"ताहि" इलानीनि पानि पुनः पिरारेण व्यापागन्ते-किपिशिष्टाभिः चाग्भिः । ताभिा=| गिलतितामिा पुनः शामिम्माभिाताभिर, पुनः कान्ताभिकमनीगशवाभिः, पुनः प्रियार्थाभिः। "ला गमगा सागरी रानपरतणा, भाषतः शुन्दरतरा शाः, साभिः । पुनः मनसा रम्यन्ते-गम्यन्ते, मा पुगी यारणात ताभिः । पुनः गगरारा गभिषिभिना भतिभालुफालं यावत् रमयन्तीति । पुनः vaynil Nोतिभा पुनः पाल्माणाभिः शुभामातिराधिकाभिः । पुनः शिवाभिा उपद्रवरहि- mat Ikqागणार हितागिरिराः । पुनः भन्गाभिनम्पिफाभिः । पुनः मागल्याभिः मङ्गले ·अनर्थप्रतिघाते साध्वीभिः । पुनः सश्रीकाभिः शोभायुक्ताभिः । पुनः हृदयगमनीयाभिा हृगतशो- कायुच्छेदिकाभिः । पुनः हृदयमाहादिकाभिः। पुनः मिताः अल्पाक्षराः, मधुराः कोमलाः, सत्रीका श्रिया सहिताः (मलाः शन्दतः) ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः । ताभिः वाग्भिः इष्टादीनि एकार्थिकानि या प्रायः, पयंविधाभिः याणीभिः संलपन्, सिद्धार्थी राजा एवं वदति स्म-किं अवादीत् ? । तत्राह- उराला णं तुमे देवाणुप्पिए ! सुमिणा दिट्ठा, कल्लाणा गं तुमे देवाणुप्पिए ! सुमिणा दिट्ठा, एवं सिवा, धन्ना, मंगला, सस्सिरीया, आरुग्ग-तुट्ठि-दीहाउ-कल्लाण-(३००) मंगलकारगा गं तुमे देवाणुप्पिए! सुमिणा दिट्ठा, तं जहा-अत्थलाभो देवाणुप्पिए ! भोग- लाभो० पुत्तलाभो० सुक्खलाभो० रजलाभो०-एवं खलु तुमे देवाणुप्पिए ! नवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्ठमाणं राइंदियाणं विइकंताणं अम्हं कुलकेउं, अम्हं कुलदीवं, कुलपवयं, कुलवाडिंसंयं, कुलतिलयं, कुलकित्तिकर, कुलवित्तिकर, कुलदिणयरं, कुलाधारं, कुलनंदि- करं, कुलजसकरं, कुलपायवं, कुलविवद्धणकर, सुकुमालपाणिपायं अहीणसंपुषणपंचिंदिय:- ·सरीरं लक्खणवंजणगुणोववेयं माणुम्माणप्पमाणपडिपुण्णसुजायसवंगसुंदरंग, ससिसोमाकारं, कंतं, पियदंसणं, सुरूवं दारयं पयाहिसि ॥ ५२ ॥ व्याख्या-उरालाणं तु मे देवाणुप्पिए !' हे देवानुप्रिये! हे सरलखभावे ! त्वया उदाराः कल्याणाः शिवाः धन्याः मङ्गल्याः सश्रीकाः आरोग्य-तुष्टि-दीर्घायुः कल्याण-मङ्गल्यकारकाः खमाः दृष्टाः। व्याख्यानं एतेषां पूर्ववत् । पुनः समप्रभावात् तव अर्थलाभो “भविष्यति" इति क्रिया सर्वत्र योज्या। अर्थो हिरण्यादिः तस्य लाभा, भोगा-शब्दादयः तेषां लाभः, पुत्रः सुतः तस्य लाभः, सौख्यं निर्वृतिः तस्य लाभः, राज्यं = सप्ताङ्गखरूपं तस्य लाभः तव भविष्यति । पुनः त्वं हे देवानुप्रिये ! नवसु मासेषु, बहुमतिपूर्णेषु सार्ध- सप्तदिवसेषु व्यतिक्रान्तेषु सत्सु, एवंविधं दारकं-पुत्रं जनयिष्यसि । किंविशिष्टं दारकम् ? । अस्माकं कुले केतु-चिह्न ध्वजं केतुरिव केतुः, अद्भुतत्वात् तम् । “कुलहेतुः” इति पाठान्तरे कुलस्य हेतुं कारणम् । पुनः कुले दीपं दीप इव दीपः, प्रकाशकत्वात् मङ्गलत्वाच तम् । पुनः कुले पर्वतं अनभिभवनीयस्थिरा- श्रयसाधात् । पुनः कुले अवतंसं-शेखरं, उत्तमत्वात् । पुनः कुले तिलकं, भूषकत्वात् । पुनः कुले फीतिः ख्यातिः तस्याः करम् । कचित् "कुलवित्तिकर" (इति) पाठः। तत्र वृत्तिा निर्वाहः तस्याः करम् । पुनः कुले दिनकर-सूर्य, अतिप्रकाशकत्वात् । पुनः कुले आधारं, पृथ्वीवत् । पुनः कुले नन्दिकर-वृद्धिकरम् । पुनः कुले यशः सर्वदिग्गामि तस्य करम् । पुनः कुले पादपं-वृक्षम्, आश्रयणीयच्छायत्वात् । पुनः कुले ·XOXY-01-01 Pour-.--1.4.1 विवर्धन-विविधैः प्रकारः वृद्धिकरम् । पुनः सुकुमालपाणिपाद, अहीनसम्पूर्णपञ्चेन्द्रियशरीरं, लक्षणव्यञ्जन- गुणोपपेतं, मानोन्मानप्रमाणप्रतिपूर्णसुजातसर्वाङ्गसुन्दराङ्गं, शशिसौम्याकारं, कान्तम्, प्रियदर्शनम् । सुकुमालादीनां पदानां व्याख्या पूर्ववत् । पुनः स दारकः कीदृशो भविष्यति ? तत्राह- सेऽविअ णं दारए उम्मुक्कबालभावे विन्नायपरिणयमित्ते जुवणगमणुपत्ते सूरे वीरे विकंते विच्छिन्नविउलवलवाहणे रजवई राया भविस्सइ ॥ ५३ ॥ तं उराला णं तुमे देवाणुप्पिया ! जाव दुचंपि तचंपि अणुवूहइ ॥ व्याख्या-सेऽविअ णं दारए'-सोऽपि दारकः उन्मुक्तवालभावः विज्ञातपरिणतमात्रः यौवनकं अनुप्राप्तः सन, शूरो दानतः, अभ्युपगतनिर्वाहणतो चा, वीरः सङ्ग्रामतः, विक्रान्तः भूमण्डलाऽक्रमतः, विस्ती- दपि विपुले अतिविस्तीण बलवाहने सैन्यगवादिक यस्य सः, राज्यपतिः राजा, खतन इत्यर्थः । तस्मात् त्वया उदाराः स्त्रमाः दृष्ट्वा, एवं द्विारं त्रिर्वारं तान् स्वमान् अनुवृंहति प्रशंसति । ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी किं कृतवती ? तत्राह- तएणं ता तिसला खतियाणी सिद्धत्थस्स रपणो अंतिए एयमढे सुच्चा निसम्म हट्टतुट्टा जाव-हियया करयलपरिग्गहिअं(य) दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवं वयासी HOMAXOModeokomotestere ·॥५४॥ एवमेयं सामी ! तहमेयं सामी ! अवितहमेयं सामी ! असंदिद्धमेयं सामी ! इच्छि- अमेअंसामी ! पडिच्छिअमेयं सामी ! इच्छिअपडिच्छिअमेयं सामी! सच्चे णं एसमढे-से जहेयं तुब्भे वयहत्तिक१ ते सुमिणे सम्म पडिच्छइ, पडिच्छित्ता सिद्धत्थेणं रपणा अब्भ- गुण्णाया समाणी नाणामणिरयणभत्तिचित्ताओ भद्दासणाओ अब्भुढेइ, अब्भुटेता अतु- रियमचवलमसंभंताए अविलंबिआए रायहंससरिसीए गईए जेणेव सए सयणिज्जे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता एवं वयासी ॥ ५५॥ व्याख्या-"तएणं सा त्ति" अयं आलापकः पूर्वं व्याख्यातोऽस्ति, परं सम्बन्धयोजनामात्रं तु इत्थम् । ततः सा त्रिशला क्षत्रियाणी सिद्धार्थस्य राज्ञः समीपे एतं अर्थ पुत्रप्राप्सिलक्षणं श्रुत्वा हृष्टतुष्टा सती अञ्जलि मस्तके कृत्या, एवं अवादीत्-एवं एतत् "खामिन् ! मम अवितथं असन्दिग्धं ईप्सितं सत्यमेतत् यत् यूयं वदर्थ" इति कृत्वा तान् स्वमान् सम्यक् प्रतीप्सति । ततः सिद्धार्थेन राज्ञा अभ्यनुज्ञाता सती, भद्रासनात् अभ्युत्तिष्ठति । ततः अत्वरितं यया गत्या आगता तयैव राजहंससदृशया गत्या यत्र खकीयं शयनीयं तत्र आगच्छति, आगत्य च शयनीयं अध्यारोहति । ततः एवं अवादीत् । किं अवादीत् ? तत्राह- ALS ·X मा मेते उत्तमा पहाणा मंगला सुमिणा दिट्ठा अन्नेहिं पावसुमिणेहिं पडिहम्मिस्संतित्ति- कहु देवगुरुजणसंवद्धाहिं पसत्थाहिं मंगल्लाहिं धम्मियाहिं लट्ठाहिं कहाहि सुमिणजागरिअं जागरमाणी पडिजागरमाणी विहरइ ॥ ५६ ॥ व्याम्पा-"मा मेते उत्तमात्ति" मा मम उत्तमाः सरूपतः प्रधानाः फलतः, मङ्गल्याः, मङ्गले अनर्थ- प्रतिघाते साधवः समाः, अन्यैः पापखः प्रतिहनिष्यन्ते, इति कृत्वा इति हेतोः, देवगुरुजनसंवद्धाभिः प्रश- स्ताभिः मगल्याभिः धर्मिकाभिः लप्टाभिः कथाभिः । “सुमिणजागरिअंति" स्वमसंरक्षणार्थं जागरिकां जाग्रती-विदधती, प्रतिजामती तान् स्वमान संरक्षणेन उपचरन्ती विहरति-आस्ते इति ॥ अथ प्रभाते सिदार्थों राजा किं कृतवान् ? तत्राह- तए णं सिद्धत्थे राया खत्तिए पचूसकालसमयंसि कोडुविअपुरिसे सद्दावेइ, सदावित्ता एवं वयासी॥ ५७ ॥-खिप्पामेव भो देवाणुप्पिआ ! अज सविसेसं वाहिरिअं उवट्ठाणसालं गंधो- दयसित्तं सुइअसंमजिओवलितं सुगंधवरपंचवण्णपुप्फोवयारकलिअं कालागुरुपवरकुंदुरुक- ·तुरुंकडझंतधूवमघमघंतगंधुडुयाभिरामं सुगंधवरगंधियं गंधवधिभूअं करेह कारवेह, करित्ता कारवित्ता य सीहासणं रयावेह, रयावित्ता ममेयमाणत्तियं खिप्पामेव पच्चप्पिणह ॥ ५८ ॥ व्याख्या-"तए णं"त्ति ततः सिद्धार्थो राजा क्षत्रियः प्रत्यूपकाललक्षणो यः समयः अवसरः तस्मिन्, प्रभा- तकालसमये इत्यर्थः । कौटुम्बिकपुरुपान् आदेशकारिणः, “सद्दावेत्ति" आह्वयति, आह्वय च एवं अवादीत्-क्षिण- मेव-शीघ्रमेव भो देवानुप्रियाः। अद्य सविशेपं वाह्यां आस्थानशालां आस्थानमण्डपं एवंविधां खयं कुरुत अन्यैः कारयत, कृत्वा सिंहासनं च रचयित्वा इमां मम आज्ञां कृत्वा प्रत्यर्पयत । किंविशिष्टां आस्थानशा- लाम् ? । गन्धोदकेन सिक्ताम् । पुनः किंविशिष्टां आस्थानशालाम् ? । शुचिका पवित्रा, संमार्जिता कचवराऽप- नयनेन, उपलिप्सा छगणादिना, या सा तथा ताम् । इदं च विशेपणं गन्धोदकसिक्तसंमार्जितोपलिप्तशुचिकां इत्येवं दृश्यम्, सिक्ताद्यनन्तरभावित्वात् शुचिकत्वस्य । शेपं पूर्ववत् । ततः ते कौटुम्बिकपुरुषाः किं कृतवन्तः ? तत्राह- तए णं ते कोडंविअपुरिसा सिद्धत्थेणं रण्णा एवं वुत्ता समाणा हट्ठतुट्ठ जाव हियया करयल जाव कद्दु एवं सामित्ति आणाए विणएणं वयणं पडिसुणंति, पडिसुणित्ता सिद्धत्थस्स खत्तिअस्स अंतिआओ पडिनिक्खमंति, पडिनिक्खमित्ता जेणेव बाहिरिआ उवट्ठाणसाला XEXE ·ungratul, er_KUKKerKok तेणेव उवागच्छंति, तेणेव उवागच्छित्ता खिप्पामेव सविसेसं पाहिरियं उवट्ठाणसालं गंधो- दगसित्तं जाव-सीहासणं रयाविति, रयावित्ता जेणेव सिद्धत्थे खत्तिए तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता करयलपरिग्गहियं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु सिद्धत्थस्स खत्ति- अस्स तमाणत्तिअं पच्चप्पिणंति ॥ ५९॥ व्याख्या-'तएणं ते कोटुंबित्ति ततश्च ते कौटुम्विकपुरुपाः सिद्धार्थेन राज्ञा एवं उक्ताः सन्ता, हृष्टा: तुष्टा एवं इति यथादेशम् , 'खामिन्' इति आमन्त्रणे, इतिः उपप्रदर्शने । विनयेन वचनं प्रतिशृण्वंति, प्रतिश्रुत्य च सिद्धार्थस्य क्षत्रियस्य अन्तिकात्-समीपात् प्रतिनिष्कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य च यत्रैव वाह्या उपस्थानशाला तनैव आगच्छन्ति, आगत्य च क्षिप्रं शीघ्रमेव बाह्यां उपस्थानशालां गन्धोदकसिक्तां संमार्जितां उपलिप्तां शुचिकां कृत्वा, सिंहासनं च रचयित्वा, यत्रैव सिद्धार्थो राजा क्षत्रियः तत्रैव आगच्छन्ति, आगत्य च दश- नखं मस्तके अञ्जलिं कृत्वा, सिद्धार्थस्य क्षत्रियस्य तां आज्ञां प्रत्यर्पयन्ति-"यदुत भवतां आदिष्ठा आज्ञा आस्थानमण्डपादिरचनारूपा कृता" इत्यादिरूपाम् ।। ततः सिद्धार्थः क्षत्रियः किं अकरोत् ? तत्राह- तए णं सिद्धत्थे खत्तिए कल्लं पाउप्पभायाए रयणीए फुल्लुप्पलकमलकोमलुम्मीलियंमि अहा- .

·पंडुरे पभाए रत्तासोगप्पगासकिंसुअसुअमुह{जद्धरागवंधुजीवगपारावयचलणनयणपरहुअंसु- रत्तलोअणजासुअणकुसुमरासिहिंगुलनिअरातिरेअरेहंतसरिसे कमलायरसंडवोहए उट्ठिअंमि सूरे सहस्सरस्सिमि दिणयरे तेअसा जलंते, तस्स य करपहरापरलुमि अंधयारे वालायव- कुंकुमेणं खचिअब जीवलोए, सयणिज्जाओ अन्भुढेइ ॥ ६०॥ अन्भुट्टित्ता पायपीढाओ पच्चोरुहइ, पञ्चोरुहित्ता जेणेव अट्टणसाला तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता अट्टणसालं अणुपविसइ, अणुपविसित्ता ॥ व्याख्या-"तए णं सिद्धत्थे ति” ततः सिद्धार्थः क्षत्रियः "कलं” इति श्वः, “प्रादुः" प्रकाशे, ततः प्रकाश- प्रभातायां प्रकटाऽहर्मुखायां रजन्याम् । पुनः प्रभाते च जाते सति । किविशिष्टे प्रभाते ?। “फुल्लप्पलेत्ति' फुलं-विकसितं तत् च तत् उत्पलं चम्प , कमलश्च हरिणविशेपः, कृष्णसारङ्गा-मृगः, तयोः कोमलं- अकठोरं उन्मीलितं दलानां नयनयोश्च उन्मीलनं उन्निद्रता यस्मिन् तत् तस्मिन् । पुनः किंविशिष्टे प्रभाते? । अथरजनीविभातानन्तरं, दीर्घत्वं च आपत्वात् , । पाण्डुरे-शुक्ले, पुनरेवंविघे सूर्ये उद्गते सति । किंविशिष्टे सूर्य ? । “रत्तासोगेत्ति" रक्ताशोकस्य तरोः प्रकाशप्रभा च १, किंशुकं च २, पलाशपुष्पं च ३, शुकमुख ·च ४, गुञ्जाया अर्धश्चेति ५ द्वन्द्वः, तेषां यो रागः तेन सदृशे। कचित्तु “गुंजद्धरागबंधुजीवगपारावयचल- णनयणपरहुअसुरत्तलोअणजासुअणकुसुमरासिहिंगलुयनियराइरेयसोहंतसरिसे” इति पाठः। तत्र च बन्धु- जीवकं-पुष्पचिशेपः, पारापतस्य चलनी नयने च, परभृतस्य कोकिलस्य सुरक्तस्य जात्यत्वात् लोचने परभृ- तस्य वा सुरक्ते, सुशब्देन कोपाविष्टत्वलक्षणात् कोपारक्ते लोचने “जासुअणकुसुमरासित्ति" जपापुष्पप्रकरः हिड्डुलकनिकरः, सुवर्तितकुरुविन्दगुलिका एतेभ्यः अतिरेकेण=आधिक्येन शोभमानः राजमानः सन् सदृशः, तस्मिन् , अरुणत्वमात्रेण सदृशे, विशिष्टदीप्या तु अतिरिक्त इति भावः । पुनः किंविशिष्टे सूर्ये? । कमलाकराः पद्मोत्पत्तिस्थानभूता हृदादयः तेषु यानि खण्डानिम्नलिनवनानि तेषां योधके विकासके। पुनः किंविशिष्टे सूर्ये? । उद्गते । पुनः किंविशिष्टे सूर्ये? । सहस्रं रश्मयो यस्य स तस्मिन् । पुन: किंविशिष्टे सूर्ये ?। दिनकरे- दिनकरणशीले। पुनः किंविशिष्टे सूर्ये ? । तेजसा ज्वलति सति । पुनः क सति? । तस्य च करा किरणाः तेषां तैः वा महार: अभिघातः, तेन अपराद्धेविनाशिते अन्धकारे सति । “पहरत्ति" प्राकृतलक्षणेन हखः। पुनः क सति ?। जीवलोके-मध्यजगति, यालातपः कुंकुममिव तेन खचिते इव=पिञ्जरिते इव, एवंविधे प्रभाते जाते सति सिद्धार्थो राजा शयनीयात् अभ्युत्तिष्ठति, अभ्युत्थाय च पादपीठात् उत्तरति, उत्तीर्य च अनिशालां व्यायामशाला अनुप्रविशति, अनुप्रविश्य च किं कृतवान् ? तन्नाह- अणेगवायामजोगवग्गणवामदणमल्लजुद्धकरणेहिं संते परिसंते सयपागसहस्सपागेहिं सुगं- ·धवरतिल्लमाइएहिं पीणणिज्जेहिं दीवणिजेहिं मयणिजेहिं विहणिजेहिं दप्पणिजेहिं सेविं- दियगायपहायणिज्जेहिं अभंगिए समाणे तिल्लचम्मंसि निउणेहिं पडिपुण्णपाणिपायसु- कुमालकोमलतलहिं अभंगणपरिमदणुवलणकरणगुणनिम्माएहिं छेएहिं दक्खेहिं पटेहि कुसलेहिं मेहावीहिं जिअपरिस्समेहिं पुरिसेहिं अट्ठिसुहाए मंससुहाए तयासुहाए रोम- सुहाए चउविहाए सुहपरिकम्मणाए संवाहणाए संवाहिए समाणे अवगयपरिस्समे अद्द- णसालाओ पडिनिरखमइ ॥६१ ॥ पडिनिक्खमित्ता जेणे मजणघरे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता मजणघरं अणुपविसइ ॥ व्याख्या-"अणेगत्ति” अनेकानि व्यापामनिमित्तं योग्यादीनि यानि तत्र योग्या गुणनिका १, वल्गनं च उल्लनं २, व्यामर्दनं च परस्परं वाहायशमोदनं ३, मल्लयुद्धं च प्रतीतं ४, करणानि च अङ्गभङ्गविशेषाः ५, तैः राजा श्रान्ता सामान्येन, परिश्रान्तः अगमत्यनापेक्षया सर्वतः । ततः 'सयपागत्ति तत्र शतकृत्यो यत् पर्फ अपरापरीपधीरसेन सह शतेन वा कार्यापणेन वा यत् पकं, एवं सहस्रपाकमपि, एवंविधैः सुगन्धि- तैलादिभिः अभ्यद्गः, आदिशब्दात् पृत-कर-पानीयादिग्रहः । किंविशिष्टैः अभ्यद्रैः? मीणनीयैः रस- ·रुधिरादिधातुसमताकारिभिः, । पुनः किंविशिष्टैः अभ्यङ्गः ? । दीपनीयैः दीप्तिजनकैः अग्निजननै । पुनः किंविशिष्टः अभ्यङ्गैः । मदनीयैः कामवर्धनैः । पुनः किंविशिष्टः अभ्यङ्गैः । बृहणीयैः मांसोपचयकारिभिः। पुनः किंविशिष्टैः अभ्यः १ । दर्पणीयैः बलकरैः । पुनः किंविशिष्ट अभ्यङ्गैः । सर्वेन्द्रियाणि सर्वगात्राणि च प्रह्लादयंतीति कर्तरि अनीयप्रत्ययः, तैः अभ्यङ्गैः लेहै। अभ्यङ्गः क्रियते स यस्य सः, अभ्यङ्गितः सन् , ततः तैलचर्मणि तैलाभ्यक्तस्य संवाधनाकरणाय यत् चर्मतूलिकोपरि कडवं (तैलचर्म) तन एवंविधैः पुरुपैः । "संचाहिए समाणे ति" योगः। किंविशिष्टैः पुरुपैः? । “पडिपुण्णेत्ति" प्रतिपूर्णानां पाणिपादानां सुकुमाल- कोमलानि अतिकोमलानि तलानि अधोभागापेक्षया येषां ते तैः। पुनः किंविशिष्टैः पुरुपैः १ । “अन्भंगणे त्ति” अभ्यङ्गपरिमर्दनोद्वलनानां प्रतीतार्थानां करणे ये गुणविशेपाः तेषु निर्मातारः सदभ्यस्ताः ये ते तैः। पुनः किंविशिष्टैः पुरुषैः ? । छेकै अवसरज्ञैः, द्विसप्ततिकलापण्डितैः इति वृद्धाः । पुनः किंविशिष्टैः । पुरुपैः ? । दक्षैः कार्याणां अविलम्बितकारिभिः। पुनः किंविशिष्टैः पुरुपैः । प्रष्टैः, वाग्मिभिरिति वृद्धाः। अथवा प्रष्ठैः अग्रगामिभिः । पुनः किंविशिष्टैः पुरुषैः । कुशलैः साधुभिः संवाधाकर्मणि । पुनः किंविशिष्टैः पुरुपैः ? । मेधादिभिः अपूर्वविज्ञानग्रहणशक्तिनिष्ठैः । "निउणेहिं निपुणसिप्पोवगएहिं ति" कचित् पाठः। तत्र निपुणैः उपायकुशलः, निपुणानि-सूक्ष्माणि यानि शिल्पानि अङ्गमर्दनादीनि तानि उपगतानि अधि- गतानि यः ते तैः । पुनः किंविशिष्टैः पुरुपैः । जितपरिश्रमैः । व्याख्यान्तरे-छेकैः प्रयोजनज्ञैः, दक्षैः है ·शीघकारिभिः। "पत्तट्टेहिं त्ति" प्राप्ताः अधिगतकर्मणि निष्ठां गतः । कुशलै आलोचितकारिभिः, 'मेधा- विभिः सकृत्श्रुतदृष्टकर्मज्ञैः, निपुणैः उपायारम्भिभिः, निपुणशिल्पोपगतैः श्लक्ष्णशिल्पसमन्वितैः । कया ? चतुर्विधया सुखकर्मणया, सुखासुखकारिणी परिकर्मणा-अङ्गशुश्रूषा तया। किंविशिष्टया सुखकर्मणया ? । अस्मां सुखहेतुत्वात् अस्थिसुखया, एवं मांससुखया, त्वसुखया, रोमसुखया संबाधनया संवाहनया वा विश्रामणया संवाहितः सन् राजा अपगतपरिश्रमो जातः। कचित् “अवगयखेअपरिस्समे त्ति" पाठः। तत्र खेदो-दैन्यं, श्रमो-व्यायामजं शरीरस्य अखास्थ्य, ततो अपगती खेदपरिश्रमी यस्मात् यस्य वा सः अपगतखेदपरिश्रमः, एवंविधः सन् राजा अहनशालातः प्रतिनिष्कामति, प्रतिनिष्क्रम्य च यत्रैव मज्जनगृहं तत्रैव आगच्छति, आगत्य च मजनगृहं अनुमविशति, अनुप्रविश्य च किं अकरोत् ? तन्त्र आह- अणुपविसित्ता समुत्तजालाकुलाभिरामे विचित्तमणिरयणकुटिमतले रमणिजे पहाणमंडवंसि नाणामणिरयणभत्तिचित्तंसि पहाणपीढंसि सुहनिसपणे पुप्फोदएहि अ गंधोदएहि अ उपहो- दएहि अ सुहोदएहि अ सुद्धोदएहि अ कल्लाणकरणपवरमजणविहीए मजिए, तत्थ कोउ- असपहिं बहुविहेहिं कल्याणगपवरमजणावसाणे पम्हलसुकुमालगंधकासाइअलूहिअंगे अह- यसुमहग्घदूसरयणसुसंवुडे सरससुरभिगोसीसचंदणाणुलित्तगत्ते सुइमालावण्णगविलेवणे ·आरिखमणिसुवण्णे कप्पियहारद्वहारतिसरयपालंबपलंबमाणकडिसुत्तसुकयसोभे पिणद्धगेविले अंगुलिजगललियकयाभरणे वरकडगतुडिअर्थभिअभुए अहिअरूवसस्सिरीए कुंडलउज्जोइआ- णणे मउडदित्तसिरए हारोत्थयसुकयरइअवच्छे मुद्दिआपिंगलंगुलीए पालंवपलंवमाणसुकय- पडउत्तरिजे नाणामणिकणगरयणविमलमहरिहनिउणोवचिअमिसिमिसिंतविरइअसुसिलिट्ठवि- सिद्धलटुआविद्धवीरवलए, किं बहुणा १ कप्परुक्खए विव अलंकिअविभूसिए नरिंदे । व्याख्या-"समुत्तत्ति" ततो राजा एवंविधे लानमण्टपे-लानपीठे सुखेन निपण्णः सन्-उपविष्टः सन् प्रयंविधैः पानीयैः लापितः। किंविशिष्टे लानमण्डपे ? । समुक्तेन मुक्ताफलयुतेन जालेन-गवाक्षेण आकुलो व्याप्तोऽभिरामय यः सः तस्मिन् । 'समन्तजालाकुलाभिरामे' इति पाठे तु समन्तात् जालैः जालकैः विच्छि- त्तिच्छिद्रवत् गृहाययय विशेपैः आकुलोऽभिरामश्च तस्मिन् । “समत्तजालाभिरामे" इति पाठे तु समस्तैः जालकै अभिरामे-मनोहरे । पुनः किंविशिष्टे लानपीठे ? । विचित्रमणिरत्नाभ्यां कुहिमतलं-पद्धभूमिः यत्र स तम्मिन् । पुनः फिविशिष्टे लानपीठे ? नानामणिरत्नानां भत्त्पा-विच्छित्त्या विचित्रे । अथ एवंविधैः उदकैः गन्धोदकैः मन्वितः।फिविशिष्ट उदकैः । पुष्परसमित्रैः श्रीखंडादिरसमित्रैः । पुनः उष्णोदकैः एकतप्तोदका, ·पुनः शुभोदकैः पवित्रस्थानाहतैः तीर्थोदकैः सुखोदकैः वा नात्युप्णैः । पुनः शुद्धोदकैश्च खाभाविकः, तत्र कथं मन्जितः ? इत्याह-"तत्थ कोउ०" तत्र लानावसरे कौतुकादीनां रक्षादीनां शतैः बहुविधैः। तत्रापि राजा कदा कीदृशश्च जातः ? तत्राह-कल्लाणगपवरमजणावसाणे' इति । अथ सिद्धार्थो राजा कल्याणकप्रवरमजनावसाने कीदृशो विभूपितो जातः ? तत्र कल्याणानि कायति-आकारयति कल्याणकं एवंविधं यत् प्रवरमजनं तस्य अवसानेपान्ते । एतावता कल्यागकारि प्रधानमन्जनकरणानन्तरं इत्यर्थः। कीदृशो नरेन्द्रः । पक्ष्मला पक्ष्म- यती सुकुमारा गन्धप्रधाना कापायिका-कपायरक्ता शाटिका तया लूपितं अहं यस्य असौ । पुनः किंविशिष्टो नरेन्द्रः? । कापि-"नासानीसासवायवज्झचक्खुहरवण्णफरिसजुत्तहयलालापेलवाइरेगधवलकणगखचिअंति" पाठः। तत्र नासानिःश्वासवातेन वाह्यं श्लक्ष्णत्वात् चक्षुः हरति विशिष्टरूपत्वात् चक्षुहरं चक्षुधरं वा, चक्षुरोधकं घनत्वात् वर्णस्पर्शयुक्तं हयलालायाः सकाशात्, पेलवं-मृदु अतिरेकेण-अतिशयेन धवलं यत्तत् तथा, कनकेन खचितं-मण्डितं अन्तयोः । पुनः किंविशिष्टो नरेन्द्रः १। अहतं मलादिना अनुपहृतं सुमहार्य बहुमूल्यं यत् दूप्यरनंचधानवस्त्रं तेन सुसंवृतः परिगतः, यदा सुष्टु संवृतं परिहितं येन सः। पुनः किंवि- शिष्ट नरेन्द्रः ? । सरससुरभिगोशीपचन्दनानुलिप्तगात्रः। सुगमम् । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ? । शुचिनी पवित्र माला च पुष्पमालावर्णकं विलेपनं च मण्डनकारि कुङ्कुमादिविलेपनं यस्य सः। यद्यपि वर्णकशब्देन चन्दनमुच्यते, परं "गोसीसचंदणाणुलित्ते” इत्यत्र तस्य चंदनस्य उक्तत्वात् । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः? आवि- ·द्वानि मणिसुवर्णानि यस्य सः, न धात्वन्तरभूपणं अस्तीत्यर्थः । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः। कल्पितो विन्यस्तो हारोऽष्टादशसरिका, अर्धहारो नवसरिकश्च त्रिसरिकं च प्रतीतं यस्य सः। तथा प्रालम्बो झुम्बनकं प्रलम्बमानो यस्य सः। कटिसूत्रेण-कट्याभरणेन सुठु कृता शोभा यस्य सः। ततः पदत्रयस्य कर्मधारयः। यद्वा कल्पि- तहारादिभिः सुकृता शोभा यस्य सः। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ?। पिनद्धानि-परिहितानि ग्रीवायां ग्रैवे- पकानि-प्रीवाभरणानि येन सः। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः १ । अङ्गुलीयकानि अङ्गुल्याभरणानि ऊर्मिकाललि- तानि शोभावन्ति कचाभरणानि पुष्पादीनि यस्य सः। कापि "पिणद्धगेविजअंगुलिजललिअंगयललिअकया- भरणे ति" पाठः, तत्र पिनहानि ग्रीवादिषु अवेयकामुलीयकानि येन सः, तथा ललिताङ्गे शरीरे अन्यान्यपि ललितानि-सशोभानि, कृतानि-विन्यस्तानि आभरणानि यस्य सः। ततः पदद्वयस्य कर्मधारयः। यद्वा पिन- द्वानि येयकामुलीयकानि ललितागदे च कचाभरणानि च येन सः । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः । वरकटकानि प्रधानहस्ताभरणानि, टिकानि याहाभरणानि तैः स्तम्भिती इव भुजौ यस्य सः । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः । अधिकरूपेण सश्रीकः । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ? । कुण्डलाभ्यां उड्योतितं आननं यस्य सः। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ? । मुकुटेन दीप्तं शिरो यस्य सः। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः? । हारेण अवस्तृतं आच्छादितं तेनैव मुष्ठुकृतरतिकं च वक्षो यस्य सः । पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ? । मुद्रिकाभिः-सरलाङ्गुल्याभरणैः पिङ्गला अहुलयो यस्य सः। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ? । मलम्वेन प्रलम्बमानेन च सुकृतं पटेन उत्तरीयं-उत्तरासंगो له ویرا شیخ ·येन सः। पुनः किंविशिष्टा नरेन्द्र।। नानामणिकनकर विमलानि महा_णि निपुणेन शिल्पिना "उवचिअत्ति" परिकर्मितानि, “मिसिमिसिंतत्ति' दीप्यमानानि यानि विरचितानि सुश्लिष्ठानि-विशिष्टानि लष्टानि मनोहराणि आविद्वानि परिहितानि वीरवलयानि येन, सः 'कोऽपि वीरो मां विजित्य एतानि वलयानि मोचयतु' इति स्पर्धया यानि वलयानि परिदधाति, तानि वीरवलयानि उच्यन्ते, किंबहुना वर्णितेन इति शेपः । कल्पवृक्ष इव अलङ्कृतो दलादिभिः, विभूषितश्च फलपुष्पादिभिः, राजा तु अलङ्कतो-मुकुटादिभिः, विभूपितो वस्त्रादिभिः । पुनः नरेन्द्रः कीदृशः? तनाह- सकोरिंटमल्लदामेणं छत्तेणं धरिजमाणेणं सेअवरचामराहिं उद्धृवमाणीहिं मंगल्लजयसद्दक- यालोए। व्याख्या-'सकोरिटत्ति एवंविधेन ध्रियमाणेन छत्रेण श्वेतवरचामरैः उद्धयमानैश्च सहित इति शेपः । किंविशिष्टेन छत्रेण ? । सफोरिण्टानि कोरिण्टाख्यकुसुमस्तयकवन्ति माल्यदामानि-पुष्पस्रजो यत्र तत् तेन । कोरिपटक-पुष्पवृक्षजातिः, तत्पुष्पाणि मालान्तेषु शोभार्थ दीयन्ते, मालायै हितानि माल्यानि-पुष्पाणि दामानि माला । वाचनान्तरे सूर्याभदेववत् अलङ्कारवर्णकः स चैवं-"एगावलिपिण?" इत्यादिराजप्रश्नीय- सूत्रे, तय विस्तरार्थिना राजमनीयसूत्रात् ज्ञेयम् । अत्र चामरस्य क्लीयत्वेऽपि स्त्रीत्वं "गौडमतेन"। पुनः किंविशिष्टः नरेन्द्रः ।। मङ्गलभूतो जयशब्दः कृतः आलोकेन यस्य स तथा । 'लोककृतमार्गदानः' इत्यन्ये ।

·" 1 . पुनः नरेन्द्रः कीटक सन् मजनगृहान्निप्कामति ? तत्राह- अणेगगणनायगदंडनायगराईसरतलवरमाउंविअकोडंविअमंतिमहामंतिगणगदोवारियअमच- चेडपीढमदनगरनिगमसिटिसेणावइसत्यवाहदूअसंधिवाल सद्धिं संपरिबुडे धवलमहामेहनि- ग्गए इव गहगणदिप्पंतरिक्खतारागणाण मज्झे ससिव पिअदंसणे नरवई नरिंदे नरवसहे नरसीहे अभहिअरायतेअलच्छीए दिप्पमाणे मजणघराओ पडिनिक्खमइ ॥ ६२ ॥ व्याख्या-ततः सिद्धार्थो नरपतिः ईटक सन् मज्जनगृहात् प्रतिनिष्कामति इति उक्तिः। किंविशिष्टः नर- • पतिः ।"अणेगेत्ति" अनेके ये गणनायकाः प्रकृतिमहत्तराः १, दण्डनायका तन्त्रपालाः २, राजानो माण्डलिकाः ३, ईश्वरा=युवराजानः, अणिमाद्यैश्वर्ययुक्ता इत्यन्ये ४, तलवरा:-तुष्टपदत्तपयन्धविभूपिताः राजस्थानीयाः ५, माडविका=छिन्नमडंयाधिपाः ६, कौटुंविका कतिपयकुटुम्बप्रभवोऽवलगकाः ग्राममह- त्तरा वा ७, मत्रिणः सचिवाः ८, महामत्रिणो महामात्याः मन्त्रिमण्डलप्रधानाः हस्तिसाधनाध्यक्षा वा गणका: ज्योतिपिका भाण्डागारिका वा १०, दौवारिका प्रतीहाराः राजद्वारिका वा ११, अमात्या राज्याधि- छापकाः १२, चेटा पादमूलिका दासाः १३, पीठमर्दा: आस्थाने आसन्नाः सन्तः सेवका वयस्या इत्यर्थः, वेश्याचायों वा १४, नागरा नगरवासिमकृतयोराजदेयविभागाः १५, निगमाः कारणिका वणिजो वा १६, .

·70.xaxortertek ठिना-श्रीदेवताध्यासितसौवर्णपदभूपितोतमाः १७, सेनापतपोनृपतिनिरूपिताः चतुरसेनानायकाः १८, सार्थवाहासार्थनायकाः १९, दूता: अन्येषां गत्वा राजासदेशनिवेदकाः २०, सन्धिपाला: राज्यसन्धि- रक्षकाः २१, एपा द्वन्द्वसमासः, ततःतैः । इह तृतीयायहुवचनलोपो द्रष्टव्यः । सार्धं न केवलं तत्सहितोऽपि तु तः समन्तात् परितो नरपतिः तस्मात् मननगृहात् निष्कामति । पुनः वार्तिकमपि अबार्थे-अनेकगणनायक- दण्डनायक-श्रीगरणा-ययगरणा-देवगरणा-जमगरणा-सामंत-महासामंत-मंडलीक-महामंडलीक-चउरा- सिया-मुफुटपद्ध-संधिपाल-दूतपाल-संधिविग्रही-पारविग्रही-अमात्य-महाअमात्य-श्रेष्ठि-सार्थवाह-व्यव- हारी-अंगरक्षक-पुरोहित-गणनायक-गृत्तिनायक-वहीवाहक-थईयायत-पडपडीयायत-कपटायत-टाकट: माली-इंद्रजाली-धर्मवादी-धातुर्यादी-मंत्रवादी-तंत्रवादी-यंत्रवादी-ज्योतिर्वादी-तर्कवादी-धनुर्धर-दण्डधर- पमधर-वाणहीधर-छत्रधर-चामरधर-पताकाधर-देवीधर-प्रतीहार-मालहार-सेजपाल-तंत्रपाल-अंगमर्दक- आरक्षा-मीठायोला-साचावोला-सुहयोला-साहयोला-कथायोला-गुणयोला-समस्यायोला-साहित्यबंधक- एक्षणपंधक-उदयंधक-अलंकारपंधक-नाट्यपंधक-गीतयंधक, इत्यादीनां परिवारेण परिवृतः। पुनः किंविशिष्टः नरपतिः ? । घपलमहामेघनिर्गत इव शशी । 'ससित्ति' ततोऽन्यत्र सम्बन्धः, ततो ग्रहगणदीप्य- मानाक्षतारकगणानां मध्ये इव वर्तमानः । पुनः किंविशिष्टः । प्रियदर्शनः नराणां पतिः रक्षिता गुनः सिंविशिष्टः नरपतिः ?। नरेन्द्रः, नरेपु ऐश्वर्यानुभयनात् । पुनः किंविशिष्टः नरपतिः ? । नरवृपभः, ·। 4 राज्यधुराधरणात् । पुनः किविशिष्टः नरपतिः ? । नरसिंहः, शौर्यातिशयात् । पुनः किंविशिष्टः नरपतिः । अभ्यधिराजतेजोलक्ष्म्या दीप्यमानः, एवंविधः सन् राजा मजनगृहात् । निष्क्रम्य किं करोति स्म? तत्राह- मज्झणघराओ पडिनिक्खमित्ता जेणेव वाहिरिआ उवट्ठाणसाला तेणेव उवागच्छइ, उवाग- च्छित्ता सीहासणंसि पुरत्याभिमुहे निसीअइ, निसिइत्ता अप्पणो उत्तरपुरच्छिमे दिसीभाए अट्ठ भदासणाई सेअवत्थपञ्चुत्थुयाइं सिद्धत्थयकयमंगलोवयाराइं रयावेइ, रयावित्ता अप्पणो अदूरसामंते नाणामणिरयणमंडिअं अहिअपिच्छणिज्जं महग्यवरपट्टणुग्गयं सण्हपट्ट- भत्तिसयचित्तताणं ईहामिअउसभतुरगनरमगरविहगवालगकिन्नररुरुसरभचमरकुंजरवणल- यफ्उमलयभत्तिचित्तं अभितरिअं जवणिअं अंछावेइ, अंछावेत्ता नाणामणिरयणभत्तिचित्तं अत्थरयमिउमसूरगुत्थयं सेअवस्थपचुत्थुअं सुमउअं अंगसुहफरिसं विसिटुं तिसलाए खत्ति- आणीए भदासणं रयावेइ ॥ ६३ ॥ व्याख्या-"मज्झणघराओ" ततो राजा मजनगृहात् निष्क्रम्य यत्रैव पाया उपस्थानशाला तत्रैव आग- ·च्छति, आगय च सिंहासने पूर्वाभिमुग्यो निपीदति, निपिद्य च आत्मन ईशानकोणे, अष्टौ भद्रासनानि रचयति, रचयित्वा, । किविशिष्टानि भद्रासनानि । श्वेतवस्त्रेण धवलवाससा प्रत्यवस्तानि-आच्छादितानि । पुनः किंविशिष्टानि भद्रासनानि ? । कृतः सिद्धार्थकप्रधानो मङ्गलाय उपचार पूजा येपु तानि, प्राकृतत्यात् कृतशब्यस्य पूर्वनिपातः। ततः आत्मनः सामंतं समीपं उभयोः अभावेन अतिदूरे नातिसमीपे इत्यर्थः । एवंविधा यवनिकां अंध्यतीति आकर्पयतीति संबंधः। किंविशिष्ट यवनिकाम् । नानामणिरतैः मण्डिताम् । पुनः किंविशिष्टां यवनिकाम् ? । अधिकं प्रेक्षणीयां अवलोकनीयाम् । कापि “अहिअपिच्छणिजरूवं" इति पाठः, (स च) सुबोधः । पुनः किंविशिष्टां यवनिकाम् ? । महार्घा चासौ वरपत्तने वनोत्पत्तिस्थाने उद्गतां च व्यूता वरपट्टनात् पा, प्रधानवेष्टनकादुगता-निर्गतां । पुनः किंविशिष्टां यवनिकाम् ?। सूक्ष्मपदृसूत्रमयो भक्तिशत- चित्रस्तानः स्तानको यस्यां सा ताम् । फचित् "भत्तिसयसमुवचिअमाण” इति पाठः, तत्र भक्तिशतैः समुपचितैः स्फीतो मानो बहुमानो यस्याः सा ताम् । फचिय "सण्हबहुभत्तिसयचित्तताणं सययसमुचिअं" इति पाठः, तत्र लक्ष्णानि बहुभक्तिशतानि यानि चित्राणि तेपां स्थानं, तत एव सततसमुचितां सर्वकालयो- ग्गाम् । पुनः किंविशिष्टां यवनिकाम् ? । ईहामृगाका: अपभतुरगनरमकरविहगाः प्रतीताः, व्याला श्वापदा भुजङ्गा वा, किन्नरा व्यन्तरविशेपाः, वो-मृगभेदाः, शरभाः अष्टापदाः, महाकाया=आटव्यप- शया, चमरा=आटव्यगावः, कुचरा हस्तिनः, वनलतापमलता लताभेदाः, ततः सर्वेषां पदानां द्वन्द्वः ·, कार्यः। ततः तासां विच्छित्तिभिः चित्राम् , एवंविधां अभ्यन्तरभागवर्तिनी यवनिकां, "अंछावेइ त्ति" आकर्पयति-आयतां करोतीत्यर्थः। पुनः यवनिका कीडशी ? । तत्रार्थे वार्तिकमपि, तथाहि-"गजरथतुरंगम- सीवृपभसुरअसुरकिंनरदेवविद्याधरगणगंधर्वविहगसरभसर्पफरभशुकराजसारसहरिणचामरवनलतापद्मल- ताशंपनंगावर्तपूर्णकलशस्वस्तिकभद्रासनआदर्शविमानहंसकोकिलनीलचासलाटस्त्रीविलासरथांगमृदङ्गपडह- तालभेरिमुंगललांगूलचतुःपदद्विपदवत्रीसपद्धनाटकराजहंसमोरसभाआतपत्रकेतुभवनवृक्षअचलनदीपुष्करि- णीसमुद्ररनमणिमाणिक्ययनवाडीप्रनुखलिखितरूपविचित्रां यवनिकाम् ।” ततो यवनिकावन्धनानन्तरं सिद्धार्थों राजा पवंविधं त्रिशलाक्षत्रियाणीनिमित्तं भद्रासनं रचयति। किंविशिष्टं भद्रासनम् ? । नानामणिरत्नभक्ति- चिन्नम् । पुनः किंविशिष्टं भद्रासनम् ? । आस्तरकेण प्रतीतेन मृदुमसूरकेण च अवस्तृत-आच्छादितम् , अथवा अस्तरजसा-मृदुमसुरकेण अवसृतम् । पुनः किंविशिष्टं भद्रासनम् ? । श्वेतवस्त्रेण प्रत्यवस्तृतं उपरि आच्छादितम् । पुनः किंविशिष्टं भद्रासनम् ? । सुमृदुककोमलम्, अत एव अङ्गस्य सुखा-लुखकारी स्पर्शी यस्य तत्। अथ राजा भद्रासनं रचयित्वा किं करोति ?, तत्राह- रयावित्ता कोडंविअपुरिसे सदावेइ, सदावेत्ता एवं वयासी ॥ ६४ ॥ खिप्पामेव भो देवाणु- ·WONam Re-Ko-KOKarKEKOKOKO-KOKEKOKS. प्पिआ! अटुंगमहानिमित्तसुत्तत्थधारए विविहसत्थकुसले सुविणलक्खणपाढए सदावेह ॥ तए णं ते कोथुविअपुरिसा सिद्धत्थेणं रपणा एवं वुत्ता समाणा हट्ठतुट्ठ जाव-हियया करयल जाव पडिसुणंति ॥६५॥ पडिसुणित्ता सिद्धत्थस्स खत्तियस्स अंतिआओ पडिनि- क्खमंति, पडिनिक्खमित्ता कुंडपुर नगरं मझमझेणं जेणेव सुविणलक्खणपाठगाणं गेहाई तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता सुविणलक्खणपाढए सद्दाविति ॥६६॥ व्याख्या-अथ भद्रासनरचनानन्तरं सिद्धार्थों राजा कौटुम्बिफपुरुपान् आकारयति, आकार्य च एवं अवादीत्-क्षिप्रमेव भो देवानुमियाः ! खमलक्षणपाठकान यूयं आयत । किं विशिष्टान खालक्षणपाठकान् । 'अटुंगेत्ति । अष्टाङ्गं अष्टावयवं, दिव्यो १ पाता २ ऽऽन्तरिक्ष ३ भौमा ४ ऽङ्ग ५ खर ६ लक्षण ७ व्यञ्जन ८ भेदात्, अङ्गविद्याप्रकीर्णादौ उक्तम्, अथवा “अङ्ग १ स्वम २ खर ३ भौम ४ व्यञ्जन ५ लक्षणो व त्पात ७ अन्तरिक्ष ८ भेदात्” अष्टभेदं यत् महानिमित्तं परोक्षार्थप्रतिपत्तिकारणव्युत्पादकशास्त्रविशेपः, तस्य यो सूत्रार्थी तो धारयन्ति, पठन्ति वा तयोः वा पारगा ये ते तान् । अनेन पाठवयं व्याख्यातम्-"धारए १ पाठए २ पारए ३ ति" । पुनः कीदृशान् स्वमलक्षणपाठकान् ? । विविधशास्त्रकुशलान् । ततः ते कौटुम्बिकाः पुरुषाः सिद्धार्थेन राज्ञा एवं उक्ताः सन्तः हृष्टतुष्टा जाताः, यावत्करणात् “हतुद्दचित्तमाणंदिया" इत्यादि ·........9000RXXXXXoks दृश्यम् , पुनः यावत्करणात् "परिग्गहं दसनहं सिरसावत्तं मत्थए अंजलिं कटु एवं देवो तहत्ति आणाए विणएणं ययणं पडिसुणंति त्ति" । अस्यार्थः-प्रतिशृण्वन्ति-अभ्युपगच्छन्ति वचनं, कीदृशेन विनयेन ? | "एवमिति" गथैव यूपं भणथ तथैव "देवोत्ति” हे देव ! "तहत्ति” नान्यथा, आज्ञया भवदादेशेन करिष्यामः, इत्येवं अभ्युपगमसूचकपदचतुष्कभणनरूपेण प्रतिश्रुत्य च सिद्धार्थस्य क्षत्रियस्य अन्तिकात्-समीपात् प्रतिनि- कामन्ति, प्रतिनिष्क्रम्य च कुण्डपुरग्रामस्य मध्ये भूत्वा यत्रैव खमलक्षणपाठकगृहाणि तत्रैव आगच्छन्ति, आगत्य च खमलक्षणपाठकान आह्वयन्ति । ततः ते खमलक्षणपाठकाः किं कुर्वन्ति ?, तबाह- तए णं ते सुविणलक्खणपाढया सिद्धत्थस्स खत्तिअस्स कोडंविअपुरिसेहिं सद्दाविआ समाणा हट्ठतु जाव हयहियया पहाया कयवलिकम्मा कयकोउअमंगलपायच्छित्ता सुद्धप्पावेसाई मंगलाई वत्लाई पवराई परिहिआ अप्पमहग्याभरणालंकियसरीरा सिद्धत्ययहरिआलिआक- यमंगलमुद्धाणा सरहिं २ गेहेहितो निग्गच्छंति, निग्गच्छित्ता खत्तियकुंडग्गामं नगरं मज्झं- मज्झेणं जेणेव सिद्धत्थस्स रपणो भवणवरवर्डिसगपडिदुवारे तेणेव उवागच्छंति, उवाग- च्छित्ता भषणवरबडिंसंगपडिदुवारे एगयओ मिलंति, मिलित्ता जेणेव बाहिरिआ उवट्ठा- ·KOKeXOKES णसाला जेणेय सिद्धत्थे खत्तिए तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता करयलपरिग्गहिरं जाव कह सिद्धत्थं खत्तिअंजएणं विजएणं वद्धाविति ॥ ६७ ॥ व्यापा-तप ण' ततस ते स्वमलक्षणपाठकाः सिद्धार्थस्य क्षत्रियस्य कौम्यिकपुम्पैः आहुताः सन्तः हास्तुष्टाः सन्तः खाता-कृतरलानाः। पुनः खानानन्तरं कृतं पलिकम स्वदेवतानां येःते। पुनः किविशिष्टाः स्वम- लक्षणपाठका ? । फूतानि कौतुकमशल्यान्येय प्रायश्चित्तानि दुःस्वमादिविघातार्थ अवश्यकरणीयत्वात् यैः ते राधा रायफौतुकानि-मपीतिलकादीनि मलानि च सिद्धार्थकदष्पक्षतदूर्वानुरादीनि। अन्ये त्याहुः-"पागच्छुत्ता" इति, पादेन पादे गा पा पधुपिपरिहारार्थ पावष्ठताः, कृताः कौतुकमङ्गलाश ते पादछुप्ताथेति समासः। पुनः किंगिशिष्टाः सामलक्षणपाटकाः। शुदात्माना लानेन शुचीकृतदेहाः। पुनः फिविशिष्टाः खमलक्षणपाठका ? | पम्माणि परिहिताः। किंविशिष्ठानि परराणि । “येसाई" चेपे साधूनि वेष्याणि, अथवा शुद्धानि च तानि प्रपेगानि प राजसभामवेशोषितानि चेति पदपेनापि घरनविशेषणं कार्यम् । पुनः किंविशिष्टानि वस्त्राणि ? | मालारणे सापूनि । पुनः फिविशिष्ठानि पक्षाणि?। प्रवराणि-प्रधानानि । पुनः फिविशिष्टाः स्वमलक्षण- पाठरताः। “अपेति" अल्पानि महापाणि-पाहमूलानि यानि आभरणानि तैः अलहतं शरीरं येपां ते । पुनः किपिशिताः समभणपाउका ? "सिरत्येत्ति" सिद्धार्थफाश सर्पपाः हरितालिका दूर्वाश कृता मङ्गलनिमित्तं मूर्धनि-शिरसि पैस्ते, एपंविधाः सन्तः रामलक्षणपाठकाः खफेभ्यः खकेभ्या आत्मीयेभ्यः आत्मीयेभ्यः xoxorkok XXX ·- इत्यर्थः, गृहेभ्यो निर्गच्छन्ति, निर्गस्य च क्षत्रियणग्राममध्ये प्रत्याप निद्राग्य गत "गण" भवनवरेपु-हर्येषु अवतंसक इव-शेखर इच मयनवरायांमफानण प्रतिकार शारगीर जागति, आगत्य च एकत्र मिलन्ति, मिलित्वा च यत्रेय याचा आम्यानमाया गया मित्राी रागा राग जाग- उछन्ति, आगत्य च अञ्जलिं मस्तके कृत्या, मिद्धार्थ क्षत्रियं जन विजन पीपयन्ति, " पर्षम" इति आचक्षते इत्यर्थः । तौ च प्रारम्याग्याती । पुनम मो:- "दीर्घायुभव वृत्तिमान् भव सदा, श्रीमान यानी 'मय!। प्रमावान गण परिमारणफणा-यानेकशीणो* व!। भोगादयो भव भाग्यवान् ‘मय ! महा-मामाग्यशाली मय! । प्रौपदीय कीर्तिमान 'भप ! सवा विश्वोपजीची भव! ॥१॥ व्याख्या-हे राजन् ! त्वं दीर्घायुः मय, श्रीमान् मय, यायी मप, प्रज्ञापान मप, मोगपान भय, गनुमान भव, भाग्यवान् भव, सौभाग्यवान् 'मय, फीर्तिमान 'मय, कोटिभरो भय ।।' पुनः प्रवदन्ति स्म- रो वः पायात्, कमनीयाञ्जनद्युतिः । किं प्रदीपः १, न हि, श्रीपः, किंतु वामांगजो जिनः ॥ १ ॥ बालावबोधार्थ अर्थो यथा-'हे राजन् ! दशावतारो यो युष्मान पायात-रक्षां करोतु । किवि- शावतारः।। कमनीयं अजनं कजलं, तस्मात् तद्वत् वा घुतिः यस्य सः। ईष्टशः तर्हि किं वीपः= KorXo- M+-- F- ·मी गति कथं सतरापि दशातो पर्तितोऽवतारो भवति । फमनीयाऽअनातिः भवति । तर्हि किं -II गरि तप पा अपतारा मत्स्यएविगो पर्तन्ते ? अथ च कमनीयाअना- तीत तिमो नेपा इलाह-माया पागागा अशगो पामागाजा श्रीपार्श्वनाथो यतः सोमवातारोमा भगतारामा गए रावशागतारः । पुनः कमनीयागनतिः श्यामवर्णत्वात्, st लाशीर्यानो पुल । शिवाण भीगार्णगापमापकरपेन श्रीमापाराजसूये मोफत्वात् । ततः ते MANITATE EATशा राता कि पुनित गा, तबाह- सर से रामिणलालणपाळगा सिरणं रणा पंदियशसफारिअसम्माणिआ समाणा पोश र पारसरणेसु भदासणेसु निसीयंति ॥ ६८॥ पाहणा-"तर ति" Ter ते समक्षणपाठमा सिवान राशा पन्विताः सगुणोत्कीर्तनेन, पूजिताः P Aकारिताः फरमाविकानेन, सन्मानिताः अभ्युत्थानादिप्रतिपक्ष्या। अन्पे त्वा:-पूजिता वरना- भि, सहकारिता अभ्युत्थानाविना, सन्मानिता शासनदानादिना । फपित् “अधिअवंदिअमाणि- ति जता पिताः पन्वनचर्यादिना, मानिता पष्ठिमणामता, पूजिताः पुष्पैः, “समात्ति" रोके पूयिसो भासनेषु निषीदन्ति । ततो राजा किं करोति ?, तत्राह- Dako ·तए णं सिद्धत्थे खत्तिए तिसलं खत्तियाणिं जवणिअंतरियं ठावेइ, ठावित्ता पुप्फफलपडि- पुण्णहत्थे परेणं विणएणं ते सुविणलक्खणपाढए एवं वयासी ॥ ६९॥ व्याख्या-"तए णं सि." ततः सिद्धार्थी राजा त्रिशलां क्षत्रियाणी यवनिकांतरितां स्थापयति, स्थापयित्वा पुष्पफलप्रतिपूर्णहस्तः सन् । एतावता पुष्पफलानि खालक्षणपाठकानां अग्रे मुक्त्वा प्रकृष्टेन विनयेन तान् स्वमलक्षणपाठकान् प्रति एवं अचादीत् । किं अवादीत् ? तबाह- एवं खलु देवाणुप्पिया ! अज्ज तिसला खत्तियाणी तंसि तारिसगंसि जाव सुत्तजागरा ओही- रमाणी २ इमे एयारूवे उराले चउद्दस महासुमिणे पासित्ता णं पडिबुद्धा ॥ ७० ॥ तं जहा- गयवसह० गाहा, तं एएसिं चउद्दसण्ह महासुमिणाणं देवाणुप्पिया ! उरालाणं के मन्ने कल्लाणे फलवित्तिविसेसे भविस्सइ ? ॥ ७१ ॥ व्याख्या-"एवं खलु देवाणु” एवं खलु भो देवानुप्रियाः ! अद्य तस्मिन् तादृशे शयनीये सुप्ता सती ईप- निद्रां गच्छन्ती एतादृशान् पूर्व व्याख्यातान् चतुर्दशमहाखमान् ‘गयवसह-गाथोक्तान् दृष्ट्वा प्रतिबुद्धा। ततो यूयं कथयत- एतेषां चतुर्दशमहाखमानां का फलवृत्तिविशेपो भविष्यति । ततः ते खालक्षणपाठकाः कीदृशाः सन्तः किं कुर्वन्ति स', तबाह- Hostettosterox-f..

·KOXOXKOROKE तए णं ते सुमिणलक्खणपाढगा सिद्धत्थस्स खत्तियस्स अंतिए एयमढें सोचा निसम्म हद्वतुट्ठ जाव यहियया ते सुमिणे ओगिण्हंति, ओगिण्हित्ता ईहं अणुपविसंति, अणुपवि- सित्ता अन्नमन्नेणं सद्धिं संचालेंति, संचालित्ता तेर्सि सुमिणाणं लट्ठा गहिअट्ठा पुच्छिअट्ठा विणिच्छियट्ठा अभिगयट्ठा सिद्धत्थस्स रण्णो पुरओ सुमिणसत्थाई उच्चारेमाणा २ सिद्धत्थं खत्तियं एवं वयासी ॥ ७२ ॥ व्याख्या-"तए णं ते" ततश्च ते स्वमलक्षणपाठकाः सिद्धार्थस्य क्षत्रियस्य अन्तिके समीपे एतं अर्थ श्रुत्वा, हटतुष्टाः सन्तः तान् स्वमान् गृह्णन्ति, गृहीत्वा च विचारणां कुर्वन्ति, विचार्य च अन्योन्येन सह "संचालति" संवादयन्ति पर्यालोचयन्तीत्यर्थः । फचित् 'संलाचिंति त्ति पाठः, तत्रापि स एवार्थः, ततःते कीदशा जाताः, तदाह-स्वमानां लब्धार्थाः लब्धोऽयों यैः ते लब्धार्थाः स्वत एव । पुनः कीदृशाः १ । गृहीतार्थाः पराभिमाय- ग्रहणतः । पुनः कीदृशाः । पृष्टार्थाः संशये सति परस्परतः । तत एवं विनिश्चितार्था अत एव च अभिग- तार्थाः अचूधारितार्थाः, अथवा लब्धार्थाः अर्थश्रवणतः, गृहीतार्थाः अवधारणतः, पृष्टार्थाः संशये सति अधिगतार्था या अर्थावयोधात्, विनिश्चितार्थाः ऐदंपर्यालोचनात्। सिद्धार्थस्य राज्ञः पुर।अग्रे खाशा- स्त्राणि समुचरन्तः सिद्धार्थ राजानं एवं अवादिपुर-किं अवादिपुः ?, तबाह-.

·एवं खल्लु देवाणुप्पिया ! अम्हं सुमिणसत्ये वायालीसं सुमिणा तिसं महासुमिणा चावतार सबसुमिणा दिट्ठा, तत्थ णं देवाणुप्पिया ? अरहंतमायरो वा चकवहिमायरो वा अरहंतसि (४००) वा चकहरंसि वा गम्भं वक्कममाणसि एएसिं तीसाए महासुमिणाणं इमे चउद्दस महासुमिणे पासित्ताणं पडिबुझंति ॥ ७३ ॥ तं जहा-गयवसह० गाहा, ॥ ७४ ॥ वासुदे- वमायरो वा वासुदेवंसि गभं वकमाणंसि एएसिं चउद्दसण्हं महासुमिणाणं अन्नयरे सत्त महासुमिणे पासित्ताणं पडिबुझंति ॥७५॥ वलदेवमायरो वा वलदेवसि गभं वक्कममा- गंसि एएसिं चउद्दसण्हं महासुमिणाणं अन्नयरे चत्तारि महासुमिणे पासित्ताणं पडिबुझंति ॥७६ ॥ मंडलियमायरो वा मंडलियंसि गम्भं वकममाणंसि एएर्सि चउद्दसण्हं महासुमि- णाणं अन्नयरं एग महासुमिणं पासित्ताणं पडिबुझंति ॥ ७७ ॥ व्याख्या-खमलक्षणपाठका एवं प्राहुः-एवं खलु भो देवानुप्रिय ! अस्माकं स्वमशास्त्रे द्विचत्वारिंशत् (४२) स्वमाः त्रिंशच (३०) महाखमाः, सर्वेऽपि द्विसप्ततिः (७२) खमाः दृष्टाः, तत् देवानुप्रिय! अर्हन्मातरो वा चक्रवर्तिमातरो वा अईति वा चक्रवर्तिनि वा गर्भ व्युत्क्रामति-प्रविशति सतीत्यर्थः, गर्भ वा व्युत्क्रामति- F ·उत्पयमाने एतेषां प्रिंशत्वमानां मध्यात् इमान् चतुर्दशमहाखमान् दृष्ट्वा प्रतिवुध्यति गजवृपभादीन् । अथ च पासुदेवमातरो वा वासुदेवे गर्भे व्युत्क्रामति सति चतुर्दशमहाखममध्यात् अन्यतरान् सप्त महाखमान् दृष्ट्वा प्रतिबुध्यन्ति । अथ च पलदेवमातरो पलदेवे गर्भे व्युत्क्रामति सति चतुर्दशमहाखममध्यात् चतुरो महास्वमान् दृष्ट्वा, प्रतिवुध्यन्ति । मण्डलीकमातरो वा मण्डलीके गर्भ व्युत्क्रामति चतुर्दशमहाखममध्ये एकं महासनं पश्यन्ति । "प्रतिविष्णुः महान् जज्ञे, खमत्रितयसूचितात्" प्रतिविष्णुमाता खमत्रयं पश्यति । पुनरपि खालक्षणपाठकाः माहु:- इमे यंणं देवाणुप्पिया! तिसलाए खत्तियाणीए चउद्दस [चोदस] महासुमिणा दिट्ठा, तं उरालाणं देवाणुप्पिया! तिसलाए खत्तियाणीए सुमिणा दिट्ठा, जाव मंगलकारगा णं देवाणुप्पिआ! तिसलाए खत्तिआणीए सुमिणा दिट्ठा, तं जहा-अत्थलाभो देवाणुप्पिया ! भोगलाभो०, पुत्तलाभो०, सुक्खलाभो०, देवाणुप्पिया! रज्जलाभो देवाणु० एवं खल्लु देवाणुप्पिया! तिसला खत्तियाणी नवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्ठमाणं राइंदिआणं वइकताणं तुम्हें कुल- केउं कुलदीवं कुलपवयं कुलवर्डिसगं कुलतिलयं कुलकित्तिकरं कुलवित्तिकरं कुलदिणयरं कुला- ·हारं कुलनंदिकरं कुलजसकरं कुलपायवं कुलतंतुसंताणविवद्धणकरं सुकुमालपाणिपायं अही- णपडिपुषणपंचिंदियसरीरं लक्खणवंजणगुणोववेअं माणुम्माणपमाणपडिपुण्णसुजायसवंग- सुंदरंग ससिसोमाकारं कंतं पियदंसणं सुरूवं दारयं पयाहिसि ॥७८॥ सेऽविय णं दारए उम्मुक्कबालभाषे विनायपरिणयमित्ते जुवणगमणुपत्ते सूरे वीरे विकंते विच्छिन्नविपुलबल- वाहणे चाउरंतचकवद्दी रजवई राया भविस्सइ, जिणे वा तिलोगनायगे धम्मवरचाउरंत- चक्कबद्दी ॥ ७९ ॥ तं उराला णं देवाणुप्पिया! तिसलाए खत्तियाणीए सुमिणा दिट्ठा, जाव आरुग्गतुट्ठिदीहाऊकल्लाणमंगल्लकारगा णं देवाणुप्पिआ ! तिसलाए खत्तियाणीए सुमिणा दिट्ठा ॥ ८॥ व्याख्या-ततो हे देवानुप्रिय! त्रिशलाक्षत्रियाण्या चतुर्दशमहाखमा दृष्टाः, तत उदाराः खनाः दृष्टाः । एवं पूर्ववत् खप्नवर्णको व्याख्येयः। ततः एतत्स्वप्नदर्शनप्रभावात् अर्थलाभो भविष्यति, यावत्पुत्रलाभो भवि- प्यति, पुनविशेपणानि सूत्रपाठसिद्धानि । सोऽपि च पुत्र उन्मुक्तबालभावो विज्ञातपरिणतमानो यौवनं प्राप्त शूरो वीरो विक्रान्तो विस्तीर्णवलवाहनश्चतुरन्तचक्रवर्ती राज्यपतिः राजा भविष्यति, जिनो चा त्रैलोक्यना- ·यको धर्मवरचक्रवर्ती भविष्यति । ततो हे देवानुप्रिय ! त्रिशलाक्षत्रियाण्या प्रधानाः शुभाः समाः दृष्टाः ।। पुनः खमविचारोऽप्येवम् हे राजेन्द्र ! धातुमकोपात् वायो प्रपले सति वृक्षपर्वतशृङ्गं आकाशलङ्घन स्वमे पश्यति १, पित्ताधिके वर्णरतदिवाकरवहिप्रमुग्वाणि स्वमे पश्यति. २, श्लेष्माधिक्ये सति अश्वचन्द्रनक्षत्र- शुक्लपक्षनदीसरोवरसमुद्रादीनां लखनं पश्यति ३, पुनः गोवृपभहस्तिप्रासादपर्वतगवनस्पतीनां आरोहणं विष्ठालेपनं रुदितं मृतिं च यः खमे पश्यति तस्य श्रेष्ठम् । पुनः यः खमे राजानं हस्तिनं अश्वं स्वर्ण वृषभं गावं कुटुम्यं च पश्यति, तस्य कुटुम्बपरिवारो वर्धते । पुनः यः प्रासादस्थितो भुते, समुद्रं च खमे तरति, स दासकुले उत्पन्नोऽपि राजा भवति । पुनः यो दीपं, अन्नं (अभ्रं) फलं पद्म कन्यां छनं ध्वजं च खमे पश्यति, स जयं लभते । पुनः यः खेप्सितं लिङ्गं प्रतिमां च खमे पश्यति, तस्य आयुःकीर्तियशोधनानां वृद्धिः भवेत् । पुनः यः कर्पासभस्मास्थितक्रवर्जितानि शुक्रवस्तूनि पश्यति, तस्य शोभनं भवेत् । पुनः यो गोहस्तिदेवाऽश्वनरेन्द्रवर्जितानि सर्वाणि वस्तूनि कृष्णानि खमे पश्यति, तस्य न शोभनं भवेत् । पुनः स्वम- मध्ये गाने रोदनं भवेत्, नतेने बन्धनं प्राप्नुयात्, हसने शोचनं लभेत्, पठने कलह लभते। पुनः खमे देवसाधुविमपितृराजवृपभाः यद्वदन्ति तत् सत्यं भवति । पुनः श्वेतसर्पण दक्षिणभुजे खममध्ये दप्टो भवेत्, तस्य सहस्रलाभो दशमदिने स्यात् । पुनः यो वृक्षं फलितं पुष्पितं क्षीरिणं स्वामध्ये अधिरोहति, तस्य ·प्रभूतधनप्राप्तिः भवेत् । पुनः यो गर्दर्भ उष्ट्रं महिषी महिषं वा एकाकी खप्ने अधिरोहति, तस्य शीघं मृत्युः स्यात् । पुनः यं पुरुपं श्वेतवस्त्रधरा श्वेतगन्धावलेपना नारी आलिङ्गयति, तस्य सर्वतोमुखी लक्ष्मीः भवति । पुनः या रक्तवस्त्रधरा कृष्णगन्धावलेपना नारी आलिङ्गयति तस्य रक्तहानिः जायते । परं या स्त्री गजादीनि चतुर्दशस्त्रमानि पश्यति, तस्याः पुत्रः चक्रवर्ती तीर्थङ्करो वा भवेत् । पुनः खमनिदानानि नव-श्रुतं १ अनु- भूतं २ प्रदर्शनं ३ सजलस्थानं ४ चिन्ता ५ प्रकृतिविकार ६ देव ७ पुण्य ८ पापानि ९ । आद्यानि पट निष्फ- लानि, अन्त्यं च त्रयं सफलं शुभाशुभं ददात्येव । पुनः रतिहासशोककोपउत्साहजुगुप्साभयक्षुधातपाभूत्र- विष्ठापीडोत्पन्नः खमो निष्फलः। पुनरपि प्रथमे पहरे दृष्टः स्वमो वर्पण फलति १, द्वितीये प्रहरे पड्भिः मासैः फलति २, तृतीये प्रहरे दृष्टः निभिः मासैः फलति ३, चतुर्थे प्रहरे एकमासेन फलति ४, रात्रिप्रान्ते घटिकाद्वये दृष्टो दशदिवसैः फलति ५, सूर्योदयवेलायां दृष्टः स्वप्नः शीघमेव फलति, न विलंयो भवेत् । अथ सिद्धार्थो राजा खमलक्षणपाठकेभ्यः पुत्रप्राप्तिफलं श्रुत्वा, किं अवादीत् ?, तत्र प्राह- तए णं सिद्धत्थे राया तेसिं सुमिणलक्खणपाढगाणं अंतिए एयमढे सोचा निसम्म हटे तुट्टे चित्तमाणंदिते पीयमणे परमसोमणस्सिए हरिसवसविसप्पमाणहिअए करयल जाव ते सुमि- णलक्खणपाडगे एवं वयासी ॥ ८१ ॥ एवमेयं देवाणुप्पिया ! तहमेयं देवाणुप्पिया !, ·NA SAR कर अवितहमेयं देवाणुप्पिया ! इच्छियमेयं० ‘पडिच्छियमेयं० इच्छियपडिच्छियमेयं देवाणु- प्पिया!, सच्चे णं एसमढे से जहेयं तुन्भे वयहत्तिकहु ते सुमिणे सम्म पडिच्छंइ, पडिच्छित्ता, व्याख्या-"अवित” ततश्च सिद्धार्थों :राजा तेषां खमलक्षणपाठकानां समीपे एतं अर्थं श्रुत्वा हृष्टतुष्टः सन् तान् स्खमलक्षणपाठकान् एवं अवादीत्-एवमेतत्, भो देवानुमियाः!, ईप्सितमेतत् देवानुपियाः!, सत्यमेतत् देवानुप्रियाः, यत् यूयं वदथ, यतो यूयं सुसिद्धिकाः, सुसिद्धिकानां सर्वत्र सिद्धिरेव स्यात् । गांगातैलीवत् । तथाहि- • कोऽपि विमो युवा विद्यार्थी प्रतिष्ठानपुरे दक्षिणदेशे गत्या भट्टपार्चे सर्वविद्यास्त्रिंशद्वर्यैः पठित्वा, जात- गर्यो मस्तके अशं धरन्, 'विद्यया उदरं मा स्फुटतु' इति उदरे बद्धपदः, यदि वादी नष्ट्वा आकाशे याति तदा निश्रेण्या आरुह्य अधः पातयामि, इति निश्रेणी सेवकस्कन्धे वहन, यदि वादी पाताले प्रविशति तदा कुदाल खानपित्या, निष्काशयामि, इति कुदालान् अपि सार्थे धरन्, यो ममाग्रे हारयति स तृणान मुखे गृण्हातु, इति तृणपुलक सेवककक्षायां धारयन्, वादेन दक्षिणगौर्जरमरुधरदेशवासिनो वादिनो निर्जित्य, सरखतीकण्ठाभरणादीन् विरुदान वादयन् , भोजराजसभा पञ्चशतपण्डितैः विराजमानां श्रुत्वा उज्जयिन्यां (धार) समेता, भोजराजेन प्रवेशोत्सवादिना सन्मानदानपूर्वं उत्तारितः समीचीनस्थाने । ततः सभायां . Xoxoxo ·आगतेन भोजराजसमक्षं वादकरणेन कालिदासक्रीडाचन्द्रभवभूतिमाघप्रमुखाः पञ्चशतपण्डिताः अपि जिताः । भोजराजेन विमृष्टम्-"अहो ! परदेशिना भट्टाचार्येण मदीया भद्दा जिताः, मम पण्डितसभा- माहात्म्यं गतम्" इति चिन्तातुरः क्रीडा) चने गच्छन्, एकाक्षं वहत् घाणीमध्यात् हस्तेन तैलं निष्काश्य क्षिपन्तं राजानं पश्यन्तं गांगानामकं तैलिकं पश्यति स्म । राज्ञा विचारितम्-'अहो ! द्विविज्ञान, युक्तं चैतत्, यतः- दोपाः, अशीतिमधुपिङ्गाले । शतं च टुंटमुंडेपु काणे सङ्ख्या न विद्यते ॥१॥" माकार्य, राजा पृष्टम्-'अहो ! त्वं भट्टाचार्येण सह वादं करिष्यसि ?।' तेन प्रोक्तम्-"ओं इति, मम स्थिति ? का प्रतिष्ठा अस्ति ? "अटमटान्यायेन" जयोऽपि भवति कदाचित् । ततः आदित्यवारे राज्ञा हाचापं आफ़ार्य, मोक्तम्-'भो श्रीभवाचार्य ! मम भट्टाः त्वया जिताः, तत् सत्यम्, परं अस्माकं एतेपां स्परको भट्टाचार्योऽस्ति, तेन समं अद्य वादः क्रियताम् ।' दक्षिणभट्टाचार्येण प्रोक्तम्-'भव्यम् ।' उपनिवेशितः। अन्येऽपि कालिदासक्रीडाचन्द्रप्रमुखाः पञ्चशतभदाः समेता, दत्तानि । ततो गांगातैलीभदाचार्यः परिधापितपश्चागवेपः स्वर्णाभरणादिना । तहस्तीय आनीतः। राजा उत्थितः, सर्वा सभाऽपि उत्थिता, यहुमानसन्माना। पारिवम्-'यवः राजा तु फतुं अफतुं अन्यथाफतुं या शाफोति, अतः यद्यहं यादे पराजितो भूत्वा, राजाव- - ·दिना राज्ञा सिंहासने निवेशितः। ततो दक्षिणीयभष्टाचार्येण विमृष्टम्-'अहं कृशवपुः, अयं स्थूलवपुः, कथ- कारं वादेन जयिष्यामि । ततः किं वाकलहेन ? तत्त्यं पृच्छामि ।' ततो दक्षिणीयभट्टाचार्येण एका अङ्गुलिः दर्शिता, भोजराजभद्देन क्रोधं कृत्वा अङ्गुलिद्वयं दर्शितम् । ततो जातचमत्कारेण दक्षिणीयभट्टाचार्येण मल- म्वन्तपञ्चाङ्गुलीको हस्त ऊ/कृतो दर्शितः। ततो भोजराजभट्टेन हढा मुष्टिः दर्शिता। ततो दक्षिणीय- भो मस्तकात् अङ्कुशं उत्तार्य, उदरात् विद्यापहुं छोटयित्वा, निश्रेणी भत्तवा कुद्दालान् दण्टाद्वियोज्य तृणपूलकं प्रज्वालयित्वा, गर्व भुक्त्वा सभासमक्षं भोजभहस्य पादयोर्लग्नः-'अहो ! अहं न केनापि जितः, परं त्वं महापण्डितः, त्वया जितोऽहम् ।' भोजराजेन पृष्टम्-'को यादः कृतः? अस्माकं श्राव्यताम् ।' दक्षिणीय- कृपापात्रो भवेयं तर्हि राजा मम वसमावरणादि अपहरेत्, उपानच क्षुद्रत्वात् नापहरिष्यति च इति विमृश्य, स्वपादत्राणं वस्त्रेण सम्यक वेष्टयित्वा कक्षायां च धृत्वा राजसभायां प्रविवेश १ दक्षिणीयभट्टाचार्यश्च तं तथाविधं गांगातेलीभट्टाचार्य दृष्ट्वा सविस्मयं पप्रच्छ- 'भो भट्टाचार्य ! किं नामेदं वेष्टनं यत् भवता खकक्षायो अलंक्रियते ?। गांगातैली च प्रत्यवादीत्-'भो दक्षिणीयभट्टाचार्य ! इदं खलु "कण्टकचूर्णपुस्तक" (कण्टकाः चूर्ण्यन्ते अनेनेति उपानत् इत्यर्थः) यत् मया धार्यते सर्वत्र । दक्षिणीयभट्टाचार्यः च अनेन प्रत्युत्तरेण (कण्टकाः प्रतिवादिनः शनवो वा चूर्ण्यन्ते-पराभूताः क्रियते अनेन इति एवंभूतो ग्रन्थः इति ज्ञात्वा) कृते तु वाग्यादे स्वपराजयो भूयात् इति ज्ञात्वा अमुल्यादिसंज्ञाभिरेव एनं पराजयिष्ये इति चिंतितवान् ।

·44 नापार्यः माह-"भो भोज! मया एकालिदर्शनेन ज्ञापितम्-'एकः शिवो जगत्कर्ताऽस्ति । भवदीयभट्टेन पेशेपो ज्ञापितोशलिद्वयदर्शनेन- यत् एकेन शिवेन किं ? द्वितीया शक्तिः अप्यस्ति ।' पुनः मया मल- पानुलिहस्तदर्शनेन ज्ञापितम्-'इन्द्रियाणि पश्च सन्ति ।' त्वदीयभट्टाचार्येण मुष्टिदर्शनेन ज्ञापितम्-'पञ्चेन्द्रि- आणि पद्धानि दमितानि भव्यानि । ततो भवदीयो भट्टाचार्यो महापण्डितो महावैराग्यवान् च (तस्य) किय- माहात्म्यं वर्ण्यते ? नेदृशः पण्डितः कुत्रापि।' ततो दक्षिणीयभट्टाचार्यों मानभ्रष्टः त्वरितं स्वदेशाय चलितः। तो भोजराजेन गांगातली पृष्टा-'पण्डितवर ! को वादः कृतः । ततः तेनोक्तम्-भो राजन्! मम तेन पहन एकालिदर्शनेन ज्ञापितम्-त्वं काणोऽसि ।' मया अहुलिद्वयदर्शनेन ज्ञापितम्-'अहं त्वां द्वयोश्चक्षुपोः गणं करिष्यामि । ततो दक्षिणीयभट्टेन प्रलम्यहस्तदर्शनेन ज्ञापितम्-'अहं त्वां चपेटया मारयिष्यामि ।' तो मपा रोपं कृत्या, मुष्टिदर्शनेन ज्ञापितम्-'अहं त्वां मुष्ट्या घुम्माधुम्मिकरणेन मारयिष्यामि ।' तदा जादिका सर्माऽपि सभा सहप हसति स्म-'अहो अस्य दिनानि समीचीनानि!, सुसिद्धिकोऽयम् । स च राज्ञा हुसन्मानादिना सन्तोपितः खसानं गतः। सिद्धार्थो राजा वदति स्म-यूयमपि सुसिद्धिकाः, तेन भवदुक्तं में सत्यं भवतु' इति ॥ अप सिद्धाों राजा स्वमलक्षणपाठकानां किं करोति स्म?, तत्राह- ते सुमिणलरखणपाढए विउलेणं असणेणं पुप्फवत्थगंधमलालंकारेणं सकारेइ सम्माणेइ, ·सकारिता सम्माणित्ता विउलं जीवियारिहं पीइदाणं दलयइ, दलइत्ता पडिविसज्जेइ ॥ ८ ॥ तए णं से सिद्धत्थे खत्तिए सीहासणाओ अब्भुढेइ, अन्भुट्टित्ता जेणेव तिसला खत्तियाणी जवणिअंतरिया तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता तिसलं खतियाणिं एवं वयासी ॥ ८३ ॥- एवं खलु देवाणुप्पिया ! सुमिणसत्थंसि वायालीसं सुमिणा तीसं महासुमिणा जाव एगं महासुमिणं पासित्ता णं पडिबुझंति ॥ ८४ ॥ इमे अ णं तुमे देवाणुप्पिए ! चउद्दस महा- सुमिणा दिट्ठा, तं उराला गं तुमे जाव जिणे वा तेलुकनायगे धम्मवरचाउरंतचकवट्टी ।। ८५ ॥ तए णं सा तिसला खत्तिआणी एअमटुं सुच्चा निसम्म हट्ठतुट्ठ जाव हयहिअया करयल जाव ते सुमिणे सम्म पडिच्छइ ॥ ८६ ॥ पडिच्छित्ता सिद्धत्थेणं रण्णा अब्भणुन्नाया समाणी नाणामणिरयणभत्तिचित्ताओ भद्दासणाओ अव्भुटेइ, अव्भुद्वित्ता अतुरिअं अचवलं असंभंताए अविलंविआए रायहंससरिसीए गईए जेणेव सए भवणे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता सयं भवणं अणुपविट्ठा ॥ ८७ ॥ KeXX ·व्याख्या-"ते सुमिणलक्खण ति"-अथ सिद्धार्थों राजा खमलक्षणपाठकान् विपुलेन अशनेन पुष्पैः- अग्रथितैः, यग्नः गन्धैर्यासैः, माल्यैः ग्रथितैः पुष्पैः, अलङ्कारैः-मुकुटादिभिः कृतसमाहारद्वन्द्वैः सत्कारयति, प्रवरवस्त्रादिना सन्मानयति । तथाविधवचनादिप्रतिपत्त्या सत्कारयित्वा-सन्मानयित्वा, विपुलं-विस्तीर्ण जीविकोचितं-आजन्मनिर्वाहयोग्यं वा प्रीतिदानं ददाति, दत्त्वा च प्रतिविसर्जयति । तेऽपि खप्नलक्षणपाठकाः माप्तसुवर्णरतमणिमाणिक्यरजतादिबहुधनाः स्वगृहे गताः, स्वभार्याभिरपि नोपलक्षिताः। ततः स्खमलक्षण- पाठकविसर्जनानन्तरं सिद्धार्थो राजा सिंहासनात् उत्थाय यत्रैव त्रिशला क्षत्रियाणी तत्रागत्य, त्रिशलां क्षत्रियाणी एवं अवादीत्-'हे देवानुप्रिये ! खमलक्षणपाठकः इत्थं प्रोक्तम्-'स्वमशास्त्रे द्विचत्वारिंशत् स्वप्नाः, तत्र त्रिंशन्महास्वमाः यावत् मण्डलीकमातरो मण्डलीके गर्भ गते एकं स्वमं पश्यंति, एतत्पर्यन्तः सर्वोऽपि समविचारः कथितः। ततः त्वयापि चतुर्दश स्वमा दृष्टाः, ततः तव पुत्रलाभो भविष्यति चक्रवर्ती वा त्रैलोक्य- नायको वा। ततः त्रिशला एनमर्थ श्रुत्वा हृष्टा तुष्टा सिद्धार्थेन राज्ञा अभ्यनुज्ञाता सती सिंहासनात् उत्थाय, अत्यरितादिकया राजहंससदृशया गया यत्रैव स्वकीयं भवनं तत्रागत्य खकीयं भवनं अनुप्रविष्टा । अथ यदा भगवान् सिद्धार्थराजभवने अवतीर्णः ततःप्रभृति तिर्यगज़ुभकदेवैः किं कृतम् ?, तत्राह- जप्पभिई च णं समणे भगवं महावीरे तंसि नायकुलंसि साहरिए तप्पभिई च णं वहवे ·वेसमणकुंडधारिणो तिरियजंभगा देवा सकवयणेणं से जाइं इमाइं पुरापोराणाई महानिहा. गाइं भवंति, तं जहा-पहीणसामिआई पहीणसेउआई पहीणगुत्तागाराइं, उच्छिन्नसामिआई उच्छिन्नसेउआई उच्छिन्नयुत्तागाराइं, गामागरनगरखेडकब्बडमडंबदोणमुहपट्टणासमसंवाह- संनिवेसेसु सिंघाडएसु वा तिएसु वा चउक्केसु वा चच्चरेसु वा चउम्मुहेसु वा महापहेसु वा गामट्ठाणेसु वा नगरट्ठाणेसु वा गामणिद्धमणेसु वा नगरनिद्धमणेसु वा आवणेसु वा देवकुलेसु वा सभासु वा पवासु वा आरामेसु वा उजाणेसु वा वणेसु वा वणसंडेसु वा सुसाणसुन्नागारगिरिकंदरसंतिसेलोवट्ठाणभवणगिहेसु वा संनिक्खित्ताई चिट्ठति ताई सिद्ध- स्थरायभवणंसि साहरंति ॥ ८८॥ व्याख्या-जप्पभिई' यत्प्रभृति श्रमणो भगवान् महावीरो राजकुलं संहृतः तत्मभृति यहवः तिर्यगज़- म्भकाः तिर्यग्लोकवासिनो जृम्भका देवाः शक्रवचनेन-शक्रेण वैश्रमण आदिष्टा, तेन-धनदेन च ते जृम्भकाः आदिष्टाः इत्यर्थः । किंविशिष्टाः तिर्यग्जृम्भकाः ? । “वेसमणकुंडधारिणों" चैश्रमणस्य कुण्ड-आय- चतां धारयन्ति ये ते एवंविधानि महानिधानानि, एतेषु स्थानेषु यानि तिष्ठन्ति तानि सिद्धार्थराजगृहे संह- ·. रन्ति प्रवेशयन्ति, वृष्टिं तेपां कुर्वन्ति इत्यर्थः । "से" इति-अथ-शब्दार्थे । पुनः किंविशिष्टानि महानिधा- नानि ?। यानि पुरा प्रतिष्ठितत्वेन पुराणानि-चिरन्तनानि पुरापुराणानि । किंविशिष्टानि महानिधानानि ? । "पहीणसामिआई" महीणा खल्पीभूताः खामिनो भूमिगतसहस्रादिसङ्ख्या द्रव्यसञ्चयका येषां तानि महीण- म्यामिकानि । पुनः किंविशिष्टानि महानिधानानि ? । “पहीणसेउआई” महीणा=अल्पीभूताः सेक्तार सेवकाः घनक्षेप्तारो येषां तानि महीणसेक्तृकानि प्रहीणसेतुकानि वा, सेतु-मार्गः। पुनः किंविशिष्टानि महा- निधानानि ? । “पहीणगुत्तागाराई" प्रहीणं-विरलीभूतं मानुषं गोत्रागारं येषां तानि, तत्र, गोत्रं धनवामिनः अन्वयः, अगारं-गृहम्, एवं.उच्छिन्नो निःसत्ताकीभूतः 'खामी येषां तानि । एवं उच्छिन्नगोत्रागाराण्यपि, व्याल्या प्राग्वत् । अध केपु केषु स्थानेषु तानि ?, तदर्शयति-"संघाडएत्ति” इत्यादि तत्र शृङ्घाटकं फलं तदाफारं त्रिकोणं स्थानम् १ त्रिकं यत्र रथ्यात्रयं मिलति २, 'चतुष्कं यत्र रथ्याचतुष्कं मिलति ३, चत्वरं- पारथ्यापातस्थानम् ४, चतुर्मुख-चतुर्दारं देवकुलादि, ५ महापथोराजमार्गः ६, ग्रामस्थानानि ग्रामपुरा- तननिवासभूमयः ७, नगरस्थानानिनगरस्य उद्वसिता भूमयः ८, पुनः ग्रामनिर्धमनानि ग्रामजलनिर्गमाः 'ग्वालं' इति प्रसिद्धाः ९, एवं नगरस्य निर्द्वमनानि १०, पुनः आपणानि हद्दाः ११, देवकुलानियक्षाद्यायत- नानि १२, सभाः जनोपवेशनस्थानानि । अत्र "एवासु वा” इति पदं वहुपु आदर्शपु दृश्यते, परं अतिरिक्तं सम्भाव्यते, वृत्त्यादी अव्याख्यातत्वात् । आरामाः कदल्यादिमच्छन्नानि ये स्त्रीयुतपुंसां क्रीडास्थानानि, ।

·उद्यानानि-पुष्पफलाद्युपेतवृक्षशोभितानि पहुजनस्य उन्नतमानस्य भोजनार्थ यानं येषु इति उद्यानानि, । वनानिएकजातीयवृक्षाणि, वनखण्डानि-अनेकजात्युत्तमवृक्षस्थानानि, । श्मशानं १, शून्यागारं २, गिरि- कन्दरा च, ३॥ एते त्रया प्रसिद्धाः; शान्तिकर्मस्थानानि । फचित् “सन्धि" इति पाठः। तत्र सन्धिगृहं- भित्त्योः अन्तराले प्रच्छन्नस्थानम् , शैलगृह-पर्वतं उत्कीर्य यत्कृतं, उपस्थानगृहं आस्थानगृहं-आस्थान- मण्डपः, ततः श्मशानादीनां द्वन्द्वः, कापि "भवणगिहेसु चा" इत्यादि दृश्यते, तत्र भवनगृहा:-कुटुम्बन वसनस्थानानि । एतेषु स्थानेषु “संनिक्वित्ताई" सम्यक निक्षिप्तानि, कापि “संनिक्खित्ताई संनिहिआई गुत्ताई चिट्ठति" इति पाठः, तत्र संनिहितानि सम्यक निधानीकृतानि, गुसानि-पिधानानि अनेकोपायैः प्रवेशयन्ति=निक्षेपयन्ति । फचित् “संघाडएसु वा" इत्यस्मात् पूर्व "गामागरनगरखेडकबडमडंबदोणमुह- पट्टणासंमसंवाहसंनिवेसेसु वा” इति दृश्यते । तत्र करादिगम्याः ग्रामाः, आकरा लोहाद्युत्पत्तिभूमयः, न एतेपु करोऽस्तीति नगराणि, खेदानि धूलीमाकारोपेतानि, कर्यटानि-कुनगराणि, मडम्बानि-सर्वतोऽर्धयो- जनात् परतोऽवस्थित ग्रामाणि, द्रोणमुखानिन्यत्र 'जलस्थलपथौ स्तः, पत्तनानि-जलस्थलपथयोः अन्यतरेण पर्याहारप्रवेशः, आश्रमातीर्थस्थानानि मुनिस्थानानि वा, संवाहाः समभूमौ कृषिकर्म कृत्वा येपु दुर्गभूमिपु धान्यानि कृपीवला: संवहन्ति रक्षार्थ, संनिवेशासार्थकटकाद्याः, ततो द्वन्द्वः तेषु । कापि “संनिवेसघोसेसु" इति पाठः, तत्र घोपाः गोकुलानि । KOK ·तथा भगवति तत्र अवतीण मातापितरौ कीदृशं मनोरथं अकार्टा ?, तत्राह- जं रयणिं च णं समणे भगवं महावीरे नायकुलंसि साहरिए तं रयणिं च णं नायकुलं हिरण्णणं वद्वित्था सुवपणेणं वद्वित्था धणेणं धन्नेणं रजेणं रटेणं बलेणं वाहणेणं कोसणं कोट्ठागारेणं पुरेणं अंतेउरेणं जणवएणं जसवाएणं वढित्था, विपुलधणकणगरयणमणिमोत्ति- यसंखसिलप्पयालरत्तरयणमाइएणं संतसारसावइजेणं पीइसकारसमुदएणं अईव २ अभिव- द्वित्था, तए णं समणस्त भगवओ महावीरस्स अम्मापिऊणं अयमेयांसवे अब्भथिए चिंतिए पथिए मणोगए संकप्पे समुप्पज्जित्था ॥ ८९ ॥ जप्पभिई च णं अम्हं एस दारए कुच्छिसि गम्भत्ताए वकंते तप्पभिई च णं अम्हे हिरणेणं वडामो सुवपणेणं धणेणं धन्नेणं रज्जेणं रतुणं वलेणं वाहणेणं कोसेणं कुट्ठागारेणं पुरेणं अंतेउरेणं जणवएणं जसवाएणं वडामो, विपुलधणकणगरयणमणिमुत्तियसंखसिलप्पवालरत्तरयणमाइएणं संतसारसावइन्जेणं ·पीइसकारेणं अईव २ अभिवडामो, तं जया णं अम्हं एस दारए जाए भविस्सइ तया णं अम्हे एयस्स दारगस्स एयाणुरूवं गुण्णं गुणनिप्फन्नं नामधिज्नं करिस्सामो-वद्धमाणुत्ति ॥१०॥ व्याख्या-"जं रयर्णि" त्ति ततश्च श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य मातापित्रोः अयं एतद्रूपोऽभ्यर्थितः चिन्तितः प्रार्थितो मनोगतः सङ्कल्पः समुदपयत, यत्प्रभृति अस्माकं एप दारकः कुक्षौ गर्भत्वेन व्युत्क्रान्तः, तत्प्रभृति तदादितः आवां हिरण्यादिभिः वर्धयायः, तत्र हिरण्यं रूप्यं, अघटितवर्ण इत्येके, खर्णन्वदितं धनं, गणिम-धरिम-मेय-पारिच्छेद्य-भेदात् चतुर्था- -तत्र-"गणिमं जाइफलपुष्फफलाई, धरिमं तु कुंकुम- गुडाई २ मिजं चोप्पडलोणाई ३, परिच्छिज रयणवत्थाई" ४॥१॥ धान्यं चतुर्विशतिधा, तथाहि- धन्नाई चउवीसं जव १ गोधूम २ सालि ३ वीहि ४ सहिआ ५ कोदव ६ अणुआ ७ कंगू ८, रालय ९ तिल १० मुग्ग ११ मासा य १२ ॥१॥ हरिमंथ १३ अयसि १४ भितिउडा १५ निप्पाव १६ सिलिंग १७ रायमासा य १८॥ उच्छू १९ मसूर २० तुबरी २१, कुलत्थ २२ तह धन य २३ कलाया २४ ॥२॥ इति । राज्यं ससाङ्गम्-खामी १ अमात्य २ देश ३ दुर्ग ४ संभार ५ सैन्य ६ मित्र ७ सप्ताङ्गरूपम् ॥ राष्ट्र देशा, बलं चतुरङ्गम्, वाहनं वेसरादि, कोशो-भाण्डागारं, कोष्ठागारं-धान्यगृहं, पुरं-अन्तःपुरं च, प्रतीतं, जनपदो-लोकः। कचिव “जसवारणं त्ति” पाठः, तत्र यशोवादान्साधुवादः तेन वृद्धि गच्छावः । पुनः ·-- विपुलपनं गवादिकं, कनकं घटिताचटितरूपं द्विधाऽपि, रत्नानि-कर्केतनादीनि, मणयः चन्द्रकान्तायो, मौक्तिकानि-शुक्तिकाऽऽकाशादिमंभवानि, शङ्खा दक्षिणावर्ताः, शिला राजपदादिकाः,प्रवालानि-विद्रुमाः, रसानि-पद्मरागाः आदिशब्दात् रक्षकंपलादिपरिग्रहः । ततः, एतेन कोऽर्थः ? । सत्-विद्यमानं सारं बापतेयं प्रधानं द्रव्यम् तेन, प्रीतिः मानसिकी खेच्छा, सत्कार वस्त्रादिभिः जनकृतः, ततो द्वन्द्वः, एतैः अतीच पर्षयाचा वृद्धि गच्छायः। ततो यदा आवयोः एप दारकः पुत्रो जातो भविष्यति, तदा आवां पतस्य पुत्रस्य "वर्धमानः” इति नामधेयंअधानं नामैच नामधेयम् करिष्यावः। किंविशिष्टं नामधेयम् । गुपपं, गुणेभ्य आगतं गौणम्, गौणशब्दः अप्रधानेऽप्यस्ति इत्याह-"गुणनिप्फन्नं ।" अथ भगवति मातुर्भक्त्या गर्ने निश्चले सति किं जातं ?, तबाह- तए णं समणे भगवं महावीरे माउअणुकंपणट्ठाए निचले निप्फंदे निरयणे अल्लीणपलीण- गुत्ते आवि होत्था ॥ ९१ ॥ तए णं तीसे तिसलाए खत्तियाणीए अयमेयारूवे जाव संकप्पे समुप्पजित्या-हडे मे से गम्भे, मडे मे से गम्भे, चुए मे से गम्भे, गलिए मे से गम्भे, १ आदिशब्दान् पक्कंयलादिपरिमहः, ततः तेन । एतेन किमुकं भवति ?, इत्याह-सत् विद्यमानं, न पुनः इन्द्रजालादाविव अवा- घरम् इति सन्देहवि० टीकायाम् । (७७ पने) ·त्रिशला ?। आर्तध्यानेन उपगता-याता। पुनः किंविशिष्टा त्रिशला?'। भूमौ गता दृष्टिः यस्याः सा । भूमिमुग्यमेव किंकर्तव्यजडतया वीक्ष्यमाणा ध्यायति । पुनः तदपि सिद्धार्थराजवरभवनं कीदृशं जातम् । "उबरयेत्ति" उपरतं-निवृत्तं मृदङ्गतन्त्रीतलतालैः प्राग्व्याख्यातैः, नाटकीयैः नाटकहितैः जनः पात्रैः "मणु- जंति" भावप्रधानत्यानिर्देशस्य मनोज्ञत्वंचारुता यस्मात् । अथवा उपरतं मृदङ्गतन्त्रीतलतालनाटकीयजनं "अणुज्झंति" अनूज अनोजस्कं वा, अत एव दीनं विमनस्कं विहरति आस्ते । एवंविधे व्यतिकरे जाते सति सा त्रिशला कीदृशं दुग्वं करोति स्म?, तदाह- 'अहो ! यदि मम गौं गतः, तदा नूनं अहं अभाग्या नि:पुण्या! । यद्वा अभाग्यस्य गृहे चिन्ता- मणिरवं कयं तिष्ठति?, अथवा दरिद्रस्य गृहे निधानं कथं प्रकटीभवति?, । अथवा कल्पवृक्षो मरुस्थले कथं चिरं अवतरति ?, ! 'नहि कदापि निःपुण्यानां तृपितानां अमृतपानेच्छा पूर्णा भवति ।' पुनः प्राह-रे दैव ! धिक त्वाम्, रे निण!, रे निर्दय !, रे निःकरुण !, रे पापिष्ठ !, रे दुष्ट, रे निकृष्ट !, रे अशिष्ट!, रे निठुर, रे पापकर्मकारक !, रे निरपराधजनमारक!, रे मूर्तिमत्पातक !, रे विश्वस्तजनघातक !, रे अकार्यसज्ज !, निर्लन !, किं निप्फारणं मम बैरी जातः । तव मया कि अपराद्धम् ? । प्रकटीभूय निवेदय । त्वया मम मनोरथकल्पवृक्षः समूलं उन्मूलितः । त्वयाऽहं दुःखानां खानिः कृता! । त्वया मम लोचने दत्त्वा गृहीते, त्वया मम निधानं हस्ते दत्त्वा उद्दाल्य गृहीतं !। त्वया अह मेरोः शिखरं आरोप्य भूमौ पातिता!, त्वया ·Kokok मम मुखागतः कवलो गमितः । त्वया मम निष्पन्नं शालिक्षेत्रं दुर्वातेन दूपितम् ।। त्वया मम 'क्रयाणक- भृतं परद्वीपादागतं प्रवहणं तीरे भग्नम् ।। त्वया(मया)निष्पादिता रसकूपी भग्ना। किंवा वृथा दैवस्य उपा- लम्भवानेन ? । अथवा मया कानिचित्पूर्वभवे महाकठोरपापकर्माणि कृतानि तानि उदये आगतानि ।। तद्यथा- "पसु-पक्खि-माणुसाणं वाले जो वि हु विओअए पायो। सो अणवयो जायइ अह जायइ तो विवजिज्जा ॥१॥" किंवा मया पड्डका त्यक्ताः त्याजिता वा?, किंवा यालवत्सानां मात्रा सह वियोगः कृतः, कारितो वा?, किंवा मया बालवत्सानां दुग्धान्तरायः कृतः, कारितो वा ?, । किंवा मया बालसहितानि उन्दुरबिलानि खनि- तानि ?, धूल्यादिना पूरितानि वा ?, किंवा मया नकुलकोलादिवालसहितेषु विलेपु उष्णनीराणि क्षिसानि, अथवा किं मया कीटिकादिनगराणि पानीयेन प्लावितानि ?, । किंवा मया शुकसारिकामयूरहंसचटकाकुर्कुटादि- पक्षिणां घालैः सह वियोगो दापितो दत्तो वा ?,। किंवा मया चटकादीनां माला अंडकशिशुसहिताः पातिताः ?, । किंवा मया कुवुद्ध्या धर्म ज्ञात्वा काकानां अण्डानि स्फोटितानि ?, । किंवा मया बालहत्या कापि कृता कारिता वा?, किंवा मया सपत्नीनां पुत्राशुपरि दुष्टचिन्तनं कृतम् ?, । किंवा मया गर्भस्य स्तम्भन- शातनपातनानि समाचरितानि ?, तन्मत्रा वा प्रयुक्ताः ?, किंवा तेषां औपधानि कथितानि ?, किंवा कस्या अपि शिशोर्विपये अद्गुलीभतवा शापः प्रादायि ?, । किंवा मया शिशवः त्यक्ताः त्याजिता वा अन्यदीयाः खकीया या ?,। किंवा केनापि विराधितेन ऋपिणा मम शापो दत्तः ?, । किंवा कस्या अपि मया रत्नानि ·KeXXXXXXXXXX पोरितानि ?, किंपा मया शीलग्वण्डनादि महापापं कृतम्, कारितं वा?,। अथवा व्रतानि गृहीत्वा चिरकालं पालपित्वा भन्मानि ?,। किंवा कस्यापि ग्रामो ज्वालितः?, । किंवा कोऽपि महान् वृक्षः छिन्ना, छेदितो वा ?, किंचा महत्तरं सरः शोपितं ?, किंवा नानाजीवव्याप्ते बने दावानलो दत्तो दापितोवा?,किंवा देवद्रव्यं जग्धं ?, मामादो या पातितः?,। अथवा दानदाने अन्तरायः कृतः कारितो वा?, । अथवा कस्यापि विष दत्तं, दापित या?, । अथवा वृक्षफलानि विदारितानि?, किंच अपकफलानि नोटितानि ?, किंवा अनन्तकायाऽभक्ष्यादीनि मक्षितानि ? । किं यकथनेन ?, किंचित् पापं (मया)कृतं, येन मम ईदृशं दुःखं पतितम् । अथ यदीदृशः चतु- देशममसूचितो गों गतः, तदा फिं सांसारिकसुखेन ? किं राज्येन?, किं जीवितेन त्रैलोक्यपूजितेन ?, ईदृशेन पुमरलेन विना अल मे विलापकरणेन!। अथ किं करोमि ?, क गच्छामि ?, कस्याने वदामि? 1 अथाऽहं निर- धकं नो जीयामि' एवं विलापान कुर्वती यूधभ्रष्टामृगीवत् इतस्ततः परिभ्रमति । एतस्मिन्नवसरे ईदृशीं त्रिशलां पामिनीं दृष्ट्वा चतुरसखीपरिवारेण पृष्टा-हे स्वामिनि ! कथं इंदृशं ?, किं दुःखस्य कारणं तव ?।' ततः त्रिशला अथुनिश्वासान् निक्षिपन्ती माह-हे सख्यः ! किमहं वदामि निर्भाग्या?, मम जीवितं गतम् ।। ततः सख्यो यदन्ति स्म 'हे स्वामिनि ! शान्तम् अमङ्गलम् । तव गर्भस्य कुशलं वर्तते ।।' त्रिशला माह- हे सगपः। यदि गर्भस्य कुशलं स्यात् तदा मम किं दुःखम् ? हा ! अहं देवेन सर्वखाऽपहरणेन हतास्मि ।।' इत्युन्या भूमौ मूच्र्छा प्राप्य पतिता । तदा सखीभिः शीतलपानीयच्छोटनेन व्यजनवातेन च सचेतना ·कृता । पुनः पृष्टा सती गद्गदखरेण गर्भखरूपं कथयति स्म । पुनः मूछो माप । पुनः सचेतना कृता, समु- स्थाय विलपति स्म। ततः सखीजनपरिवारोऽपि समस्तः तथैव दुःखभाग जातः प्राह च-रे देव ! त्वया' किं कृतम् असदीयखामिन्या गर्भोहालनेन ?, हा हा ! हे कुलदेव्यो यूयं कुत्र गताः? यत् उदासीनाः तिष्ठता ततो वृद्धस्त्रिया उपयाचितमन्नतन्नयनशान्तिकपौष्टिकादीनि कारयन्ति । निमित्तज्ञानं पृच्छन्ति, इष्टदेवादीन स्मरन्ति । ततो राजापि एतत् खरूपं श्रुत्वा दुःखपीडितो नाटकादीनि निषेधपति, वचनान्यपि गाढशब्देन निराकरोति । मत्रिणोऽपि किंकर्तव्यतामूदा जाताः। राजभवनमपि समस्तं शून्यमिव शोकस्य राजधानी- यत् प्रिया त्यक्तमिय, दुःखस्य भाण्डागारमिव, उद्वेगस्य आकर इव, सवेंदुःखानां सकर इव जातम् भोजनाच्छादनसम्भापणशयनादिव्यवहारोऽपि विस्मृतप्रायो जातः । पुनः तत्र निःश्वासैरेव उत्तरदानं जातम् , अश्रुपातैरेव मुखधावनं जातम् , शून्पचित्तैरेव उपवेशनादिका शरीरस्य स्थितिः जाता॥ तए णं से समणे भगवं महावीरे माऊए अयमेयारूवं अभत्थिअं पत्थिों मणोगयं संकप्पं समुप्पन्नं वियाणित्ता एगदेसेणं एयइ, तए णं सा तिसला खत्तियाणी हट्टतुट्ठा जाव हयहियया एवं वयासी ॥ ९३ ॥ नो खलु मे गम्भे हडे जाव नो गलिए, मे गन्भे पुर्वि नो एयइ, इयाणिं एयइत्तिकटु हट्ठ जाव एवं विहरइ, XXX ·XOXX व्याख्या-"तर णं” इति,-एतादृशं दुःखमयं व्यतिकरं ज्ञात्वा, श्रीभगवता अवधिज्ञानेन अवधार्य विचारि- तम्-'अहो ! किं क्रियते ?, अहहा ! मोहस्य गतिः ईदृशी ! अस्माभिः गुणः कृतः, स दुषेर्धातोः इव दोषनि- प्पत्तये जातः । मातुः प्रमोदाय कृतोऽपि गुणः दुःखाय जातः, नालिकेरपानीये न्यस्तकर्पूरवत् । इति विचिन्त्य, ६ भगवता त्रिभुवनखामिना किंचित् स्पन्दितम् । ततः त्रिशला गर्भस्य कुशलं ज्ञात्वा हर्प प्राप्य वदति स्म-हे सख्यः ! मम गर्भस्य कुशलं वर्तते कुशलं वर्तते !। हा धिग! भया अज्ञानेन विरहविलापादिना दुःखं कृतम् । सन्ति मम भाग्यानि प्रभूतानि, अहं धन्या, अहं कृतपुण्या, अहं त्रिभुवनमान्या, श्लाघ्यं मे जीवितं, कृतार्थ मे जन्म जीवितव्यं, सुप्रसन्ना मे जिनपादाः] श्रीजैनपादाः! मम श्रीगोत्रदेवीनां प्रसादा जाताः। मम आजन्मा- राधितः श्रीजिनधर्मः फलितः! । मम प्राचीनं समीचीनं कर्म प्रकटीभूतं, प्राप्तं मया अद्य मुक्तेरपि राज्यम्!। उल्लसितो मम रोमाञ्चकचकः,। विकसिते नयने, प्रफुल्लं वदनारविन्दम्, विहसिते कपोलफलके, प्रवृत्ताश्च युद्धरत्रीणां "जय जीव” इत्याशिपः, । प्रवर्तितानि कुलवधूभिः धवलानि, संस्थापितानि सर्वत्र अष्टौ अष्टौ । मद्गलानि, प्रदत्ता भित्त्यादौ कुङ्कुमच्छटाः, उत्तम्भिताः पताकापटाः, संन्यस्ता मौक्तिकखस्तिकाः, निर्वर्तिताः प्रवालनन्द्यावर्ताः, विकीर्णः पञ्चवर्णः पुष्पमकरः, । वासितः सर्वत्रापि कर्पूरागुरुचन्दनादिपरिमलनिकरः । निपानि तोरणानि, परिधृतानि आभरणानि, प्रणीतानि गीतानि, नाटितानि दिव्यनाटकानि, सूनितानि पादनाय पादित्राणि, मगुणितानि सधवस्त्रीभिः अक्षतपात्राणि, पठन्ति पन्दिच्छात्राणि, नृत्यन्ति नानापात्राणि, ·*ate पूर्गन्ते प्रमोदेन गात्राणि । राजभवनं च चतुभिरपि वर्णैः व्याप्तम्, वर्धापनाय आगताभिः स्वर्णकोटीभिः पूर्णम् । पुनः प्रमोवाफलटीभिः आफीर्णम्,। दिव्यरथैः संनियद्धपथ, तुरङ्गमैः दुर्गमम्, पत्तिनिवेशैः दुष्प- शम्, मूर्तिमरममोषमयमिष, समाससभ्युदयमिय, करकलितसफलसिद्धिकमिव, समुद्दीपितचतुर्बुद्धिकमिव, रामाणिभुगनमहाराज्यमिय, सर्पसंमासिमाज्यमिय । पुनरपि विधीयन्ते स्म हशोभा, प्रकटयन्ते स मञ्चो गोपु नापानि, पाणन्ते सा तुर्गनिर्णोपाः, लोकानां कोलाहलेन फर्णपतितमपि न श्रूयते, पुनरपि प्रयोजिताः श्रीजिनमासायेषु पूगार, पन्दिमोपनानि कतानि, सर्पन नगरमध्ये अमारिपदहो घोपितः, सुसाधूनां पर्यु- पारितः निसारिता, मारन्यानि साधार्मिफयात्सल्गानि, व्यक्तीकृता श्रीसधभक्तियुक्तिः, सवागारेषु महा- पानानि सूशितानि, गायकानां मनोरभयानानि पत्तानि, महावानेन, राजपुरुषाः कल्पवृक्षा इव जाता, राजा गरण इना न जाता, लोफा सोऽपि प्रभूतदिव्याभरणादिविभूत्या सुरलोक इव दृश्यते, गृहे गृहे च पहा महोत्रागा संपरा, सपा पा परमानन्यः मफटीपभूय । नगपान गर्भगतः फीपर्श अभिगाई गुहाति?, तबाह- - पा रागणे भगवं महावीरे गब्भत्थे चेव इमेयारूवं अभिग्गहं अभिगिपहइ-नो खल्लु मे MIS पापिउहिं जीयतेहिं मुंडें भविता अगाराओ अणगारिअं पवइत्तए ॥ ९४ ॥ re of mm" तमाश्रमणो भगवान महावीरः “गम्भत्थे चेप ति" पक्षाधिकमासपट्टे व्यति- Koteo ·| फ्रान्ते इत्यर्थः । इमं एतद्रूपं अभिग्रहं अभिगृह्णाति-"नो" नैव खलु-निश्चितं मम कल्पते । मातापितृपु जीवत्सु सत्सु मुण्डो भूत्वा, अगारात् अनगारतां प्रबजितुं” इति । अथ त्रिशला क्षत्रियाणी केन प्रकारेण कीदृशी सती गर्भ वहति ?, तबाह- तए णं सा तिसला खत्तियाणी पहाया कयबलिकम्मा कयकोउयमंगलपायच्छित्ता सबालंकार- विभूसिया तं गन्भं नाइसीएहिं नाइउण्हेहिं नाइतित्तेहिं नाइकडुएहिं नाइकसाइएहिं नाइअंबि- लेहिं नाइमहुरेहिं नाइनिधेहिं नाइलुक्खेहिं नाइउल्लेहिं नाइसुक्केहिं सवत्तुगभयमाणसुहेहिं भोयण- च्छायणगंधमल्लेहिं ववगयरोगसोगमोहभयपरिस्समा जं तस्स गन्भस्स हिअं मियं पत्थं गन्भ- पोसणं तं देसे अ काले अ आहारमाहारेमाणी विवित्तमउएहिं सयणासणेहिं पइरिकसुहाए मणोऽणुकूलाए विहारभूमीए पसत्थदोहला संपुण्णदोहला. संमाणियदोहला अविमाणिअदो- हला वुच्छिन्नदोहला ववणीअदोहला सुहंसुहेणं आसइ सयइ चिट्ठइ निसीअइ तुयहइ विहरइ सुहंसुहेणं तं गम्भं परिवहइ ॥ ९५ ॥ व्याख्या-"तए णं सा" ततश्च सा त्रिशला क्षत्रियाणी लाता कृतवलिकर्मा, कृतकौतुकमङ्गलमायश्चित्ता Karne--Keki ·सर्यालङ्कारविभूषिता तं गर्भ सुखेन वहति । कैः । एवंविधैः आहारादिभिः । किंविशिष्टेः आहारादिभिः । "नाइसीपहि" न अतिशीतैः, यतो अतिशीतं मारुतं प्रकोपयति, शीतादिपु हि कानिचित् वातिकानि, कानिचित् पैत्तिकानि, कानिचित् श्लेष्मकारीणि च स्युः । उक्तं च वाग्भट कृते अष्टाङ्गहृदय] ग्रन्थे- "वातलैश्च भवेद्गर्भः, कुनान्धजडवामनः। पित्तलैः खलतिः पिना, श्वित्री पांडुः कफात्मभिः॥१॥"(शारी- रस्था. अ. १ श्लो. ४८)। पुनर्नात्युष्णः, यतः-"अत्युष्णं हरति यलम्" पुनर्न अतितितः, नातिकटुकैः, नातिक- पापैः, न अति-अम्लो, न अतिमधुरैः नातिलिग्धैः नातिरूक्षैः नात्याः नातिशुष्कः, यतः एभिः आहारैः सेव्यमानः गर्भो यन्धनात् मुच्यते । पुनरपि कामसेवा १ यान २ वाहन ३ अध्वगमन ४ प्रस्खलन ५ प्रपतन ६ प्रपीडन ७ प्रधावन ८ अभिघातन ९ विषमशयन १० विषमासन ११ उपवास १२ वेग १३ विधात १४ अतिभोजन १५ अतिराग १६ अतिशोक १७ अतीसार १८ वमन १९ विरेचन २० प्रेसोलन २१ अजीर्णादिभिा गर्भपातो भवेत् । ऋतौ प्रथमदिवसात् प्रभृति ब्रह्मचारिणी दिवा खापांजन-अश्रुपात- लान-अनुलेपन-अभ्यग-नखच्छेदन-प्रधावन-हसन-कथन-अतिशन्दश्रवण-अवलेखन-अनिलायासान् परि- हरेत् । यतः एतत् कारणम्-'दिवाशयनेन शयनशीला, अञ्जनात् अन्धा, रोदनात् विकृतदृष्टिः, लानानु- लेपनात् दुग्यशीलः, तैलाभ्यङ्गात् कुष्ठी, नखापकर्तनात् कुनखी, प्रधावनात् चंचला, हसनात् (श्यावदन्तौष्ठ) संदर्शितोष्टनालुजिहा, अतिकथनात् प्रलापी, अतिशब्दश्रवणात् पधिरः, अवलेखनात् खलतिः, व्यञ्जन- १९XX ·DXOM KOR क्षेपनादिमारुन-आयाससेवनात्, उन्मत्तो गर्भो भवत्येव, एतानि परिहरेत्' इति सुश्रुते शारीरे (२ अध्याये, २५) । पुनः भोजनाच्छादनगन्धमाल्यैः, तत्र भोजनं आहारग्रहणम्, आच्छादन-प्रावरणम्, गन्धाः पटवासादयः, माल्यानि-पुष्पमालाः तैः । किंविशिष्टं आहारग्रहणम् ? । “सवत्तुगेत्ति” ऋतौ ऋतौ यधायथं भज्यमानाः-सेव्यमानाः, सुखाः सुखहेतवो ये तैः । किंविशिष्टा त्रिशला ? | "ववगयेति" व्यपगताः रोगाः-ज्वरादयः, शोकः इष्टवियोगादिजनितः, मोहः मूर्छा, भयं भीतिमात्रम्, परित्रासः अफन्माद्यं, परिवासस्थाने परिश्रमो वा व्यायामः, ततः कृतद्वन्द्वा यस्याः सा व्यपगतरोगशोकभयमो- हपरित्रमा, एवंविधा सती यत् तस्य गर्भस्य हितं गर्भस्यैव मेधायुरादिवृद्धिकारणं मितं=न अधिकं ऊनं वा, पथ्यं अरोगकारणत्वात् । कोऽर्थः ? । गर्भपोषणं देशे उचितपदेशे, तथाकाले तथाविधाऽवसरे आहारं अभ्यवहरन्तीति, विविक्तानि दोपवियुक्तानि लोकान्तरासंकीर्णानि वा, मृदुकानि च कोमलानि यानि तैः शयनाऽसनैः। पुनः विहारभूम्या=चतमणासनादिभूम्या । किंविशिष्टया विहारभूम्या ? । "पइरिया त्ति" प्रतिरिक्तया तथाविधजनापेक्षया विजनया, अत एव सुखया शुभया वा । पुनः किंविशिष्टया विहारभूम्या ? | मनोऽनुकूलया । पुनः किंविशिष्टा त्रिशला ?। प्रशस्ता अनिन्द्या दोहदा मनोरथा यस्याः सा । पुनः किं विशिष्टा त्रिशला ?। संपूर्णदोहदा अभिलापपूरणात् । पुनः किंविशिष्टा त्रिशला ?। संमानित- दोहदा प्रासाभिलपितस्य भोगात् । पुनः किंविशिष्टा त्रिशला ? । अवमानितदोहदा-नावज्ञातदोहदा, क्षणमपि ·न अपूर्णमनोरथेत्यर्थः । अत एवं व्यवच्छिन्नदोहदा=युटिताकाङ्क्षा । दोहदव्यवच्छेदस्यैव प्रकर्षाधानाय आह- व्यपनीतदोहदा, सुखं सुखेन गर्भाऽनायाधया "आसइ ति" आश्रयति आश्रयणीयं स्तम्भादि, शेते निद्रया, तिष्ठति ऊर्चा, निपीदति-आसने उपविशति, त्वम्-वर्तयति-निद्रां विना शय्यायां, विहरति कुहिमे । अन्न विशलाया विशेषणं प्रोक्तम्-"पसत्थदोहला संपुण्णदोहला" तन को दोहद उत्पन्नः ?, कथं च पूरितः? । तत्सं- यन्धः कथ्यते-एकदा त्रिशलाया दोहद उत्पन्नो यदुत इन्द्राण्याः कर्णयोः कुण्डले स्वयं परिदधामि, परं तस्य दुफ्फरत्वेन अपूरणात् प्रत्यहं दुर्मना जाता। तत इन्द्रेण आसनकम्पात् अवधिना ज्ञातम् , । ततः तत्पू- रणोपायार्थ इन्द्राणीप्रमुखं अप्सरोवृन्दं लात्वा, एकसिन् दुर्गमे पर्वतान्तर्वर्तिनि विपमे भूमिस्थाने, देवनगरं स्थापयित्वा इन्द्रः स्थितः। सिद्धार्थः सैन्यं कृत्वा निकटे गत्वा इन्द्रात् कुण्डले याचते स । इन्द्रो न ददाति, युद्धाय सन्नो जातः। ततः सिद्धार्थेन इन्द्रेण समं युद्धं कृतम् । इन्द्रः समर्थोऽपि जानन भग्नो नष्ट्वा गतः। ततः सिद्धार्थेन अप्सरोवृन्दं लुण्टितम्, इन्द्राण्याः पूत्कुर्वत्याः बलात् कुण्डले गृहीत्वा आनीय त्रिशलायै खप्रियायै दत्ते, तया च परिहिते, दोहंदा संपूर्णः संजातः। अथ त्रिशला गर्भमरालसा सखीजनेन.प्रत्यहं एवं शासिष्यते । तथा हि- "मन्दं सञ्चर, मन्दमेव निगद व्यामुञ्च कोपक्रम, पथ्यं भुक्ष्य पधान नीविमनघं, मा अट्टहासं कृथाः। आकाशे न च शेष्व, नैव शयने नीचैर्वहिर्गच्छ मा, देवी गर्भभरालसा निजसखीवर्गेण शासिप्यते ॥१॥ - ·uc ... KRKeXOXokeXOXOXO-Kelkoki "हे सखि ! त्वं मन्द मन्दं संचर, मन्दं मन्दमेव ब्रूहि, कोपकरणं मुश्च, पुनः पथ्यं मुंश्व, नीवी भव्यरीत्या पधान । पुनः अहाहहासं मा कृथाः, आकाशे भुवि च मा शेष्व, नीचैः मा गच्छ ।" इत्यादि । अथ भगवतो जन्मकल्याणकं कदा जातम् , तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे जेते गिम्हाणं पढमे मासे दुचे पक्खे चित्त- सुद्धे तस्स णं चित्तसुद्धस्स तेरसीदिवसे णं नवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्ठमाणं राइंदियाणं विइकताणं उच्चट्ठाणगएसु गहेसु पढने चंदजोगे सोमासु दिसासु वितिमिरासु विसुद्धासु जइएसु सबसउणेसु पयाहिणाणुकूलंसि भूमिसप्पंसि मारुयंसि पवायसि निप्फनमे- इणीयंसि कालंसि पमुइयपक्कीलिएसु जणवएसु पुत्वरत्तावरत्तकालसमयंसि हत्युत्तराहिं नक्ख- तेणं चंदेणं जोगमुवागएणं आरुग्गा आरुग्गं दारयं पयाया ॥ ९६ ॥ व्याख्या-तेणं ति' तस्मिन् काले तस्मिन् समये भगवान् श्रीमहावीरदेवः ग्रीष्मकालस्य यः प्रथमो मासः, तस्य यो द्वितीयः पक्षः। एतावता चैत्रसुदि त्रयोदशीरात्रौ नवसु मासेपु उपरि च सार्धसतरानिन्दिनेषु व्यतिक्रान्तेपु सत्सु, । पुनः ग्रहेषु उचस्थानगतेपु । ग्रहाणां उचराशयस्त्वेवम्- ·- रवेः मेपराशिः उचः १, एवं चन्द्रस्य वृपः२, मंगलस्य मकररा ३, बुधस्य कन्याराशिः ४, बृहस्पतेः कर्क- राशिः ५, शुक्रस्य मीनराशिः ६, शनैश्चरस्य तुलाराशिः ७, राहोः मिथुनराशिः (1) तेपाम् फलमाह- निभिः उचग्रहै। नरेन्द्रो भवेत् , पञ्चभिः वासुदेवः, पभिः चक्रवर्ती, सप्तभिः उच्चैस्तीर्थकरो भवेत् ॥१॥ अत्र तु सर्वग्रहाणां उचत्वं अंशकादि अपेक्ष्य घटनीयम् । तथा हि- सूर्यो दशमे निशांशे वर्तमानः परमोचः १, एवं चन्द्रः तृतीये त्रिंशांशे २, मंगलो अष्टाविंशे त्रिंशांशे ३, बुधः पंचदशे त्रिशांशे ४, बृहस्पतिः पंचमे त्रिंशांशे ५, शुक्रः सप्तविंशे त्रिंशांशे ६, शनैश्चरो विंशतितमे निशांशे वर्तमानः परमोचो ज्ञेयः ७॥ पुनः फ सति ? । “पढमे चंदत्ति" प्रथम प्रधाने, चन्द्रयोगे-चन्द्रयले अर्थात् नृपादीनाम् । पुनः सौम्यासु १ "अज-पम-मृगा-ना-कुलीरा, झप-पणिजी च दिवाकरादितुङ्गाः। दशशिखिमनुयुक्तिथीन्द्रियांशैः, विनवकविंशतिभिध तेऽस्तनीचाः ॥" इति बृहज्जातके (राशि० अ० १ शो०१३) सूर्यादीनां सप्तानां पहाणों मेपादयो राशयः शोकोक्ताः क्रमविशिष्टा उथस्थानानि । स्वस्थतुद्गा- (या)पेक्षया सप्तमस्थानानि नीचानि। अत्र उभेष्वपि दशमादयो राशित्रिंशांशा यथाक्रम उशेपु परमोगा, नीचेषु परमनीचाः इति श्लोकार्थः । मूर्यः १०। वृपः सोमः ३। मृगः मंगल: २८। कन्या बुधः १५१ कर्क: गुरुः ५। मीन: शुक्रः २७ तुलाः शनिः २०॥ इति ।। १ नयने चंद्रयोगे प्रथमशब्दस्य प्रधानार्थत्यात, चंद्रयोगचंद्रवले अर्थात् नृपादीनाम् अथवा तदानीं सूर्यस्य मेपस्थितत्वात् ·रजोपृष्टयावभावात् शान्तासु । पुनः वितिमिरासु भगवजन्मकाले सर्वत्र उद्योतभावात्, चन्द्रिकया ध्वस्त- ध्यान्तासु वा, विशुद्धासु उल्कापातदिग्दाहाद्यभावात् निर्मलासु दिक्षु सत्सु । पुनः सर्वशकुनेषु काको- लपोतफ्यादिषु, "जइपसु ति" जयोऽस्यास्ति एपु । जयिनो राजादीनां जयदायिनः तेपु । पुनः मारुते वायौ : "पयाहिणत्ति प्रदक्षिणश्चासौ अनुकूलश्च भगवतः प्रदक्षिणवाहित्वात् अनुकूलः तस्मिन्, अथवा प्रदक्षिणः प्रदक्षिणावर्तत्यात्, अनुकूलः सुरभिशीतलत्वात् । पुनः किंविशिष्टे मारुते ? । भूमिसर्पिणि मृदुत्वात्, चण्डयातो हि उचैः सर्पति, तादृशे वाते प्रयातुं आरब्धे, “निष्पन्ना" पुनः एवंविधे काले ऋतौ। किंविशिष्टे काले ?। निष्पन्नसशस्या मेदिनी यत्र स तस्मिन् । पुनः 'जनपदेषु' जनपदवास्तव्यलोकेपु एवंविधेपु सत्सु । किंवि- शिष्टेपु जनपदेपु? । प्रमुदिताः सुभिक्षसौख्यादिना प्रक्रीडिताः वसन्तादिपु क्रीडितुं आरब्धाः, ततो विशेपण- कर्मधारयः तेषु । अत्र यहुपु आदर्शपु “उच्चट्ठाण” इत्यादि न दृश्यते । पुनः “पुचरत्तेति" अर्धरात्रे हस्तो. त्तरानक्षत्रे उत्तरफाल्गुनीनक्षत्रे चन्द्रेण सह वर्तमाने, “आरोग्गा" अनावाधा माता "आरोग्गं" अनायाधं : "दारयं पयाया" दारक-पुत्रं प्रजाता=सुपुवे। 'जनि' धातुः सोपसर्गत्वात् सकर्मकः इति ॥ भगवतश मध्यराने जन्मभावात् तदा च मकरलग्नस्य संभयात् प्रथमायां चान्द्रयां होरायां 'समराशौ चंद्रतीक्ष्णांशोरिति वचनात्' अन्यया या मुधिया गृद्धोपदेशात् भावनीयम् ।। इति संदेहवि०॥ - इति श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकम् - ·Kok १.म. २ पु.४ पुन: स्कंदपुराणे विशेपश्चायम्-गतकलियुग संवत् २६९१ वर्षे चैत्रसुदिप्रयोदश्यां मङ्गलवारे उत्तराफाल्गुनी- जन्मकुण्डलिका निक्षत्रे रात्रिगतघटी १५ पल २२ समये मकरलग्ने चन्द्रहोरायां श्रीवीरजन्मेति । जन्मकुण्डलिका चेयम् । इत्यनेन महावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातम् ॥ अथ पश्चमव्याख्याने श्रीमहावीरस्य जन्मोत्सवो व्याख्यास्यते-स वर्तमानयोगः असिन्नवसरे एके दानं ददति, एके शीलं पालयन्ति, एके तपस्तपन्ति, एके भावना भावयन्ति, इत्यादि श्रीमहावीरस्वामी-सुधर्मखामी-जम्बूखामी तावत् यावत् शाखानुक्रमः श्रीवयरस्वामी, ततः स्वगच्छगुरुपरम्परा वाच्या, यावद्गुरुवर्तमान तेहतणी आज्ञाए श्रीसंघप्रवर्ते। व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, चतुर्थं सुगमं स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चाः, समयादिमसुन्दराः ॥१॥ १ "चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्-सहस्राणि कलिः स्मृतः ।" इति हि स्कन्दपुराणे ( माहेश्वरखण्डे अ० ३९ ) पाठः । २ अस्मन्निकट- स्वनैकप्राचीनादर्शेपु महावीरजन्मकुण्डलिफा विविधप्रकाराः अन्योन्यसंभिन्नाश्च लभ्यन्ते, याभ्यस्त्वेकेयं प्रतिकृतिः समुपन्यस्ताऽन्न यथा- यथम् । गतफलिफालस्तु २६९१ इति सर्पचैव लभ्यते, किंचाहते तद्गतकलिकाले सांप्रतगतकलिकालसंख्यया सद्यःकालीनवीरसंवत्संख्यया च गणनावैपम्यमामोति, तर त्येतविपये गणकसुधीभिर्विमर्शनीयम् ।।

·इति श्रीकल्पसूत्रस्य चतुर्थ व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥
RA.
PHOTOMORRHAIRAM
पण
चहल

·अथ पञ्चमं व्याख्यानम् ॥ ओं नमः श्रीवर्धमानाय । अथ पञ्चमं व्याख्यानं प्रारभ्यते । पूर्व प्रथमवाचनायां पञ्चपरमेछिनमस्कारो व्याख्यातः १, द्वितीयवाचनायां च श्रीमहावीरदेवस्य गर्भापहारकल्याणकं व्याख्यातम् २, तृतीयवाचनया च चतुर्दशखमा व्याख्याताः ३, चतुर्थवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातम् ४, अथ पश्चमवाचनया [श्रीमन्महावीरदेवस्य ] दीक्षाज्ञाननिर्वाणकल्याणकानि व्याख्यायन्ते । तत्र पूर्व जन्मोत्सवो व्याख्यायते। अथ भगवतो जन्मानन्तरं किं जातम् ?, तत्राह- जं रयणि च णं समणे भगवं महावीरे जाए सा णं रयणी बहहिं देवेहिं देवीहि य ओवयं- तेहिं उप्पयंतेहि य उप्पिंजलमाणभूआ कहकहगभूआ आवि हुत्था ॥ ९७ ॥ व्याख्या-"जरयर्णि-"यस्यां रजन्यां-रात्रौ श्रमणो भगवान् महावीरोजातः, तस्यां रात्री देवोयोतोऽभवत्।

·कैः काभिश्च ?। यहुभिर्देवैः बहीभिर्देवीभिश्च । किंकुर्वद्भिः किं कुर्वतीभिश्च ? । "ओवयंतेहिं" अवपतःि अवतरद्भिः उपरिष्टादध आगच्छद्भिः। पुनः "उप्पयंतेहिं” उत्पतद्भिः ऊर्ध्व गच्छद्भिः “हुत्थत्ति" अभवत् । "हुत्थत्ति” क्रिया सर्वत्र योज्या १, पुनः लोकश्चतुर्दशरज्वात्मक एकालोकः, एकः अद्वैतः आलोका-उयोतो यत्र सः। पुनः अर्थाद्विभक्तिव्यत्ययावा रजनिः एवंविधा अभूत् । किंविशिष्टा रजनिः । देवसंनिकाया चतु- विधदेवसंनिकायानां संनिपातो यस्यां सा । पुनः किंविशिष्टा रजनिः? । "उप्पिजलमाणभूआ” उत्पिजलोड भृशं आकुला, स इव आचरति इत्याचारः, किपि शतरि च प्राकृतत्वात् माणादेशे च उपिंजलमालभूआ त्ति" सिद्धम् । तद्भूता भूतशब्दस्योपमानार्थत्वात् उप्पिंजलंतीव । कापि "उत्पिजलमालभूआ" इति पाठः, तत्र उत्पिञ्जलानां देवादीनां माला-श्रेणिः तां भूताप्राप्ता। पुनः किंविशिष्टा रजनी? । “कहकहभूयं” “कहकहत्ति" अव्यक्तो नादः तद्भूता हर्षाट्टहासादिना कहकहारवमयी, अथवा तस्यां रात्री देवसंनिपाताः अभवन् । उत्पिजलेत्यादिविशेषणद्वयं देवसंनिपातानाम् । [तथा च तद्वर्णनम्-"उयोतस्त्रिजगत्यासीत्, दध्वान दिवि दुन्दुभिः । नारका अप्यमोदन्त, भूरप्युच्छ्वासमासदत् ॥१॥"] पुनः तस्यां रात्रौ किं जातम् ?, तत्राह- जं रयणिं च णं समणे भगवं महावीरे जाए तं रयणिं च णं वहवे वेसमणकुंडधारी तिरि- यजंभगा देवा सिद्धत्थरायभवणंसि हिरण्णवासं च सुवपणवासं च वयरवासं च वत्थवासं ·च आभरणवासं च पत्तवासं च पुप्फवासं च फलवासं च बीअवासं च मल्लवासं च गंधवासं च चुण्णवासं च वण्णवासं च वसुहारवासं च वासिंसु ॥ ९८॥ व्याख्या-"ज रयणि"पुनः यस्यां रानी भगवान् जातः, तस्यां रात्रौ यहवो वैश्रमणस्य धनदस्य कुण्डस्य आज्ञाया धारिणः तिर्यगम्भका देवाः सिद्धार्थराजस्य भवने हिरण्यादीनां पृष्टिं कुर्वन्ति १, तत्र हिरण्य- रूप्यं अघटितस्वर्ण, तस्य वर्ष अल्पतरं, सृष्टिस्तु महती, सुवर्णस्य घटितकनकस्य पृष्टिं फुर्वन्ति, २, चास्य हीरादेः वृष्टिं कुर्वन्ति ३, वस्त्रस्य बहुमूल्यदेवदृप्यादेः वृष्टिं कुर्वन्ति ४, आभरणस्य मुकुटकुण्डलादेः पृष्टिं कुर्वन्ति ५, पत्रस्य नागवल्लीपत्रादेः दृष्टिं कुर्वन्ति ६, पुष्पस्य मालतीचंपकादेः पृष्टिं कुर्वन्ति ५, फलस्य नारिकेलादेः वृष्टिं कुर्वन्ति ८, वीजस्य शालिप्रमुखवीजादेः पृष्टिं कुर्वन्ति ९, मालायाः ग्रथितपुष्पादेः पृष्टिं फुर्वन्ति १०, गन्धस्य कोष्ठपुटपाकादेः वृष्टिं करोति ११, चूर्णस्य गन्धद्रव्यसंयन्धिनो घृष्टिं कुर्वन्ति १२, वर्णस्य चन्दनादेः वृष्टिं करोति १३, वसूनि रत्नानि तेषां धारा तस्या वर्पे कुर्वन्ति १४॥ पुनः भगवजन्मसमये अचेतना अपि सर्वदिशो मुदिता इव मसेदुः । पुनः वायवोऽपि सुखस्पर्शाः सन्तो मन्दं मन्दं वान्ति सा। पुनः निमुयने महान् उड्योतो जातः । पुनः नारका अपि क्षणं ह प्रापुः । पुनः पृथिव्यपि उच्छ्वासं प्राप्ता । 'अथ अत्र समये पद्पश्चाशत् ५६ दिककुमार्य आगत्य भगवतो जन्मोत्सवं चक्रुः । तासां अनुक्रमं प्राह- * ·अथ अष्टौ दिकुमार्यः अधोलोकवासिन्यः याः गजदन्ताकारपर्वतानां अधस्तात् भवनवासेपु तिष्ठन्ति- भोगकरा भोगवंती, सुभोगां भोगैमालिनी । तोयधारो विचित्रों च, पुष्पमाला अनन्दिता ॥१॥ एता अष्टौ आसनकम्पात् अवधिज्ञानेन भगवतो जन्मकल्याणकं ज्ञात्वा आगत्य संवर्तवातेन जन्मगृहात् योजनं यावत् पृथिवीं शोधयित्वा भगवन्तं भगवतो मातरं च नत्वा ईशानकोणे सूतिगृहं चक्रुः ८। अथ अष्टौ दिक्कमार्यः अर्वलोकवासिन्यः या नन्दनवनकूटेपु तिष्ठन्ति- मेघंकरा मेघवती, सुमेघा मेघमालिनी । च सुवत्सा वत्संमिना, वारिपेणां चलाहिका ॥२॥ एता अष्टौ आगत्य भगवन्तं भगवतो मातरं च नत्वा पूर्वशोधितायां योजनप्रमाणभूमिकायां सुगन्ध- पानीयसुगन्धपुष्पवृष्टिं चक्रुः १६ । ततः पुनरपि अष्टौ दिकुमार्यः पूर्वरुचकवासिन्यो या रुचकाभिधानस्य त्रयोदशद्वीपस्य प्राकाराकारेण मण्डलव्यवस्थितस्य उपरि पूर्वदिग्व्यवस्थितेषु अष्टसु कूटेपु तिष्ठन्ति- अथ नन्दोत्तरा नन्दा, आनन्दा नन्दिवर्धना । विजयों वैजयन्ती च, जयन्ती अपराजिता ॥३॥ एता अपि अष्टौ आगत्य भगवंतं भगवतो मातरं च नत्वा आलोकार्थ भगवतोऽग्रे दर्पणं घरन्ति २४ । पुनरपि अष्टौ दिक्कमार्यः तत्रैव रुचकाभिधानत्रयोदशद्वीपे दक्षिणदिगन्यवस्थितगिरिकूटेपु अष्टसु याः तिष्ठन्ति- X.HOT........

·समाहारा सुपर्दत्ता, सुप्रबद्धा यशोधरा । लक्ष्मीवती शेपर्वती, चित्रगुंसा वसुन्धरा ॥ ४॥ एता अपि आगत्य च जिनं जिनमातरं च नत्वा जलभृङ्गान लानार्थ करे कृत्वा भगवतोऽग्रे गीतगानं कुर्वन्ति ३२॥ पुनरपि अपरा अष्टौ दिकुमार्यः तत्रैव त्रयोदशे रुचकद्वीपे पश्चिमदिराव्यवस्थितगिरिकूटेषु अष्टसु याः तिष्ठन्ति- इलादेवी सुरोदेवी, पृथिवी पद्मावती च । एकनासा नवमिका, भद्रा सीतेति नामतः ॥५॥ अपि आगत्य जिनं जिनमातरं च नत्वा, वातार्थं व्यजनं हस्ते गृहीत्वा भगवतोऽने तिष्ठन्ति ४०। पुनरपि अपरा अष्टौ दिकुमार्यः तत्रैव त्रयोदशे रुचकद्वीपे उत्तरदिग्व्यवस्थितगिरिकूटेपु अष्टसु याः तिष्ठन्ति- अलंयुसा मितकेशी, पुण्डरीका च वारुणी । हासा सर्वप्रभा श्री ही, अष्टौ दिग रुचकाद्रितः॥६॥ एता आगत्य, जिनं जिनमातरं च नत्वा, भगवतोऽग्रे चामराणि ढालयन्त्यः तिष्ठन्ति ४८॥ पुनरपि अन्याः चतस्रः तत्रैव त्रयोदशे रुचकद्वीपे चतुर्विदिगव्यवस्थितगिरिकूटेषु चतुर्पु याः तिष्ठन्ति- विचित्रा १, चित्रकनका २, तेजा ३, सौदामिनी ४॥ एता अपि आगत्य जिनं जिनमातरं च नत्वा, दीपं हस्ते गृहीत्वा भगवतोऽये तिष्ठन्ति ५२। पुनरपि अपराः चतस्रो दिकुमार्यः तत्रैव त्रयोदशे रुचकद्वीपे अभ्यन्तरव्यवस्थितगिरिकूटेषु चतुर्पु याः ·• तिष्ठन्ति-रूपा १, रूपासिका च २, रूपकावती ३, सुरूपा ४ एता आगत्य, जिनं जिनमातरं च नत्वा, भगवतो नालं चतुरङ्गुलतः छित्त्वा, खातोदरे क्षिपन्ति म । पश्चात् तं खातोदरं वैडूर्यरत्नैः पूरयित्वा तस्योपरि दूर्वया बद्धं पीठं चक्रुः ५६। ततो जन्मगृहात् पूर्वस्यां १, दक्षिणस्यां २, उत्तरस्यां ३, च दिशि केलिगृहत्रयं चक्रुः । ततो दक्षिणके- लिगृहे भगवन्तं भगवतो मातरं च नीत्वा द्वयोः अपि अभ्यङ्गं कुर्वन्ति स्म । ततः पूर्वकेलिगृहे नीत्वा, लानं कारयित्वा, विलेपनवनालङ्काराणि परिधापयामासुः । तत उत्तरकेलिगृहे अरणिकाष्ठाभ्यां अग्निं उत्पाद्य, चन्दनः होमं कृत्वा, रक्षापोहलिका द्वयोः हस्तयोः पयन्धुः । ततो 'हे भगवन् ! त्वं पर्वतायुः भव !' इति आशिपं दत्त्वा, अश्मगोलको कर्णयोः आस्फाल्य, जन्मस्थाने जिनं जिनमातरं च नीत्वा, वस्खदिक्षु स्थित्वा, गीतानि गायन्ति स्म । एताश्च षट्पञ्चाशत् ५६ दिकुमार्यः प्रत्येकं त्रिनिसहनमहत्तरादेवीभिः, चतु:- सहस्रसामानिकदेवीभिः, पोडशसहस्त्रैः अङ्गरक्षकदेवैः, सप्तभिरनीकैः, सप्तभिरनीकाधिपतिभिः, अन्यैः अपि महर्द्धिभिः देवैः सहिताः आभियोगिकदेवकृतैः योजनप्रमाणैः विमानैः अत्र आयान्ति । ततो भगवतो जन्मोत्सवं पूर्वविधिना कृत्वा, कृतार्थतां मन्यमानाः स्वस्वस्थानेषु गताः॥ ॥ इति पदपंचाशत्-दिकुमारीकृत-जन्मोत्सवः । ru ·अथ इन्द्रजन्मोत्सवमाह- तस्मिन् समये शक्रस्य-इन्द्रस्य आसनं चचाल । ततः अवधिज्ञानप्रयुञानेन सौधर्मेन्द्रेण श्रीमहा- वीरस्य जन्मसमयो ज्ञातः। ततः इन्द्रः सुघोपां एकयोजनममाणां घण्टा हरिणैगमेपिदेवपार्धात् अवा- दयत् । तद्वादने च सर्वदेवलोकमध्यवर्तिसर्वविमानघंटानादं चक्रुः । ततः सर्वेऽपि देवा इन्द्रादेश ज्ञात्वा, इन्द्रसमीपे समागताः। इन्द्रोऽपि पालफनाम्ना देवेन कृते लक्षयोजनप्रमाणे पालकनामविमाने उपविष्टः। इन्द्रस्य अग्रतोऽष्टौ अग्रमहिष्य उपविष्टाः, इन्द्रस्य वामपाचे सामानिकदेवाः स्थिताः, इन्द्रस्य दक्षिणपार्थे तिसृणां सभानां देवाः स्थिताः, इन्द्रस्य पृष्ठतः सप्तापि अनीकानि स्थितानि, अन्यैः अपि बहु- भिरपि देवैः परिवृतः सिंहासनस्थो गीयमानगुणग्रामः सन् इन्द्रश्वचाल । एवमन्येऽपि देवाः खखविमानानि आरुह्य चेलुः । तेऽपि केऽपि इन्द्रस्य आदेशात्, केऽपि मित्रस्य अनुवर्तनात्, केपि खस्त्रीणां प्रेरणात्, केऽपि तीर्थङ्करस्य रागात् , केऽपि कौतुकात्, केऽपि आश्चर्यात्, केपि भक्तितः। एवं सर्वेऽपि सुरा नानाप्रकारैः वाह- नयुक्ताः इन्द्रेण समं चलिताः । तस्मिन् प्रस्ताचे नानाप्रकारैः वाद्यनि?पैः घण्टानां कणितशब्दैः देवानां कोलाहलैश्च शब्दाऽद्वैतं विश्वं जातम् । मार्गागमने सिंहवाहनस्थो देवो हस्तिवाहनस्यं देवं वक्ति-'भो ! त्वदीयं वाहनं गजं दूरीकुरु, मदीयवाहनः केसरी दुर्धरोऽस्ति, ततो हनिष्यति १, एवं अश्वस्थो वेसरस्यं वक्ति २, मस्यः सर्पस्थम् ३, चित्रकस्थः छागस्थम् ४, इत्यादि । एवं सुराणां कोटिकोटीभिर्वाहनः विमानैश्च विस्ती- xoxoK ·गोऽपि आकाशमार्गः सकीणों जातः। तथा केपि देवा अग्रे गन्तुकामा मित्रत्वं परित्यज्य अग्रे ययुः। केपि दाक्षिण्यं परित्यज्य, केपि प्रतिज्ञा परित्यज्य अग्रे गच्छन्ति स । केचिद्देवाः वदन्ति-'भो मित्र! क्षणं प्रती- क्षख।' अपरे देवाः वदन्ति-'भो ! न वक्तव्यम्, मौनं कुरु, एतादृशे महोत्सवे कः कं प्रतीक्षते?' "पर्ववान सराश्च" संकीर्णा एव भवन्ति । तथा आकाशे आगच्छतां देवानां मस्तके यदा चन्द्रकिरणा लग्नाः तदा देवाः निर्जरा अपि सजरा इव दृश्यन्ते स्म । तथा तारका अपि मस्तकोपरि रूप्यघटाकाराः, कण्ठे अवेयकाभरण- समाः, देहे च प्रखेदविन्दुसमाः शोभन्ते स। ततो नन्दीश्वरे विमानानि संक्षिप्य जिनजन्मस्थाने समागत्य, जिनं जिनमातरं च त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, वन्दित्वा नमस्यित्वा च इन्द्रो वदति स-हे रत्नकुक्षिधारिके ! हे विश्वदीपिके ! तुभ्यं नमोऽस्तु ! अहं शक्रोऽस्मि, प्रथमदेवलोकात् आगतोऽस्मि। चरमतीर्थङ्करस्य जन्मोत्सवं करिष्यामि । हे देवि ! त्वया न भेतव्यम् । इत्युक्त्वा अवखापिनी निद्रां दत्त्वा, जिनप्रतिबिम्बं जिनमातृ- पाचे मुत्तवा, भगवन्तं करसंपुटे गृहीत्वा चलितः। तत्र योलाभं वाञ्छता कृतानि- एकेन रूपा की ·मिनः स्तुवन्ति । अनया रीत्या इन्द्रो मेरुपर्वतस्य शृङ्गस्थे पाण्डकवने मेरुचूलाया दक्षिणदिशि अतिपाण्डुक- म्यलाशिलातले श्रीजिनं उत्सङ्गे कृत्वा पूर्वदिक्संमुखो निपीदति स्म । देवाः सर्वेऽपि भगवत्समीपे समा- गताः। ततो द्वादशदेवलोकखामी अच्युतेन्द्रः आभियोगिकदेवान् इति आदिशति स्म-'भो देवाः ! यूयं कलशैः गगापद्मब्रहादितीर्थानां पानीयमानयत । परं ते कलशाः कीदृशाः कियन्तश्च ?, तदाह- एकसहस्राष्टौ कलशाः १००८ सुवर्णमयाः १,१००८ रूप्यमयाः२,१००८ रत्नमयाः ३,१००८ स्वर्णरूप्यमयाः (४, १००८ स्वर्णरत्नमया: ५, १००८ रूप्यरत्नमयाः ६, १००८ सुवर्णरूप्यरतमया:७, १००८मृन्मयाः ८॥ सर्वेऽपि अष्टौ सहस्राः चतु-पष्टिश्च (८०६४), सर्वेऽपि कलशा योजनाननाः। एवं भृङ्गारः। १ दर्पण २ रनकरण्डक'३ सुमतिष्ठक ४ स्थाल ५ पात्रिका ६ पुष्पचङ्गेरिका ७ आदीनि पूजाया उपकरणानि प्रत्येकं प्रत्येक एक सहस्र अष्टौ च ज्ञेयानि । एवं अच्युतेन्द्रो गङ्गादीनां महानदीनां चतुर्दशलक्षपट्पश्चाशत्सहस्र(१४५६०००)मितानां पानीयम्, मागधादितीर्थानां मृत्तिका, पनद्रहादीनां पनानि, क्षुल्लाहिमवद्वपंधरवैतापविजयवक्षस्कारदेवकुरू तरकुरुभद्रशालनंदनवनादीनां सिद्धार्थ १ पुष्प २ तुपर ३ प्रमुखगन्धान सवाँपधीश्च जलानि च आनाय- यत् । अथ ते देवाः तीर्घजलेन भृतान् कुम्भान् हृदये धरन्तः आकाशमार्गे,आगच्छन्तः कीदृशाः सम्भा- व्यन्ते ? । संसारसमुद्रतरीतुमिव हृदयाग्ने कुंभा धृताः सन्ति । अथवा भावद्रुमं सिञ्चन्तीव.२, अथवा ·गोऽपि आकाशमार्गः सङ्कीर्णो जातः। तथा केऽपि देवा. अग्रे गन्तुकामा मित्रत्वं परित्यज्य अग्रे ययुः। केऽपि दाक्षिण्यं परित्यज्य, केऽपि प्रतिज्ञां परित्यज्य अग्रे गच्छन्ति स्म । केचिद्देवाः वदन्ति-'भो मित्र! क्षणं प्रती- क्षख ।' अपरे देवाः वदन्ति-भो ! न वक्तव्यम् , मौनं कुरु, एतादृशे महोत्सवे कः कं प्रतीक्षते । “पर्चवा. सराश्च" संकीर्णा एव भवन्ति । तथा आकाशे आगच्छतां देवानां मस्तके यदा चन्द्रकिरणा लग्नाः तदा देवाः निर्जरा अपि सजरा इव दृश्यन्ते स्म । तथा तारका अपि मस्तकोपरि रूप्यघटाकाराः, कण्ठे अवेयकाभरण- समाः, देहे च प्रखेदविन्दुसमाः शोभन्ते स्म । ततो नन्दीश्वरे विमानानि संक्षिप्य जिनजन्मस्थाने समागत्य, जिनं जिनमातरं च त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, वन्दित्वा नमस्यित्वा च इन्द्रो वदति स-'हे रत्नकुक्षिधारिके ! हे विश्वदीपिके ! तुभ्यं नमोऽस्तु ! अहं शक्रोऽस्मि, प्रथमदेवलोकात् आगतोऽस्मि। चरमतीर्थङ्करस्य जन्मोत्सवं करिष्यामि । हे देवि ! त्वया न भेतव्यम् । इत्युक्त्वा अवखापिनी निद्रां दत्त्वा, जिनप्रतिविम्ब जिनमातृ- पाचे मुत्तवा, भगवन्तं करसंपुटे गृहीत्वा चलितः। तत्र पञ्च रूपाणि इन्द्रेण सर्वश्रेयोलाभं वाञ्छता कृतानि- एकेन रूपेण तीर्थकरो गृहीतः, द्वाभ्यां रूपाभ्यां चामरे गृहीते। एकेन रूपेणा छत्रं गृहीतम् । एकेन रूपेण चप्रं गृहीत्वा अग्रे चलितः ५। तस्मिन् समये इन्द्रो हर्पण एवं भावयति सा-'अद्य मम सहस्रनेत्राणि सफलानि है जातानि, यैः कृत्वा अहं भगवतः संपूर्णरूपं पश्यामि ।' पुनरपि अग्रगामिनो देवाः पृष्ठगान् देवान् स्तुवन्ते- 'धन्याः पृष्ठगा देवाः ! ये भगवंतं सम्यक् पश्यन्ति, खकीये नेत्रे च पश्चात् समीहन्ते । एवं पृष्ठगा अग्रगा- +- ·मिनः स्तुवन्ति । अनया रीत्या इन्द्रो मेरुपर्वतस्य शृगस्थ पाण्डुकवने मेरुचूलाया दक्षिणदिशि अतिपाण्डुक- म्पलाशिलातले श्रीजिनं उत्सङ्गे कृत्वा पूर्वदिक्संमुखो निपीदति स । देवाः सर्वेऽपि भगवत्समीपे समा- गताः। ततो द्वादशदेवलोकस्वामी अच्युतेन्द्रः आभियोगिकदेवान् इति आदिशति स-'भो देवाः। यूपं कलशैः गगापद्मद्रहादितीर्थानां पानीयमानयत । परं ते कलशाः कीदृशाः कियन्तश्च ?, तदाह- एकसहस्राष्टौ कलशाः १००८ सुवर्णमयाः१,१००८ रूप्यमयाः२, १००८ रत्नमयाः ३,१००८ स्वर्णरूप्यमयाः ४,१००८ खर्णरनमयाः ५, १००८ रूप्यरत्नमयाः ६, १००८ सुवर्णरूप्यरत्नमयाः७, १००८ मृन्मयाः ८। सर्वेऽपि अष्टौ सहस्राः चतुःपष्टिश्च (८०६४), सर्वेऽपि कलशा योजनाननाः। एवं भृङ्गारः। १ दर्पण २ रत्नकरण्डक'३ सुप्रतिष्ठक ४ स्याल ५ पात्रिका ६ पुष्पचनेरिका ७ आदीनि पूजाया उपकरणानि प्रत्येकं प्रत्येक एक सहस्रं अष्टौ च ज्ञेयानि । एवं अच्युतेन्द्रो गदादीनां महानदीनां चतुर्दशलक्षपट्पञ्चाशत्सहस्र(१४५६०००)मितानां पानीयम्, मागधादितीर्थानां मृत्तिका, पद्मद्रहादीनां पद्मानि, क्षुल्लहिमवद्वपंधरवैतात्यविजयवक्षस्कारदेवकुरू- त्तरकुरुभद्शालनंदनवनादीनां सिद्धार्थ १ पुष्प २ तुबर ३ प्रमुखगन्धान सापधीश्च जलानि च आनाय- यत् । अथ ते देवाः तीर्धजलेन भृतान कुम्भान् हृदये घरन्तः आकाशमार्गे आगच्छन्तः कीदृशाः सम्भा- व्यन्ते ? । संसारसमुद्रं तरीतुमिव हृदयाग्ने कुंभा धृताः सन्ति । अथवा भावद्रुमं सिञ्चन्तीव.२, अथवा ·गोऽपि आकाशमार्गः सङ्कीणों जातः । तथा केऽपि देवा अग्रे गन्तुकामा मित्रत्वं परित्यज्य अग्रे ययुः। केपि दाक्षिण्यं परित्यज्य, केऽपि प्रतिज्ञां परित्यज्य अग्रे गच्छन्ति स्म । केचिद्देवाः वदन्ति-'भो मित्र ! क्षणं प्रती- क्षख ।' अपरे देवाः वदन्ति-'भो ! न वक्तव्यम् , मौनं कुरु, एतादृशे महोत्सवे कः कं प्रतीक्षते ? ।' "पर्ववा- सराश्च" संकीर्णा एव भवन्ति । तथा आकाशे आगच्छतां देवानां मस्तके यदा चन्द्रकिरणा लग्नाः तदा देवाः निर्जरा अपि सजरा इव दृश्यन्ते म। तथा तारका अपि मस्तकोपरि रूप्यघटाकाराः, कण्ठे ग्रैवेयकाभरण- समाः, देहे च प्रखेदविन्दुसमाः शोभन्ते स । ततो नन्दीश्वरे विमानानि संक्षिप्य जिनजन्मस्थाने समागत्य, , जिनं जिनमातरं च त्रिः प्रदक्षिणीकृत्य, वन्दित्वा नमस्थित्वा च इन्द्रो वदति स्म-हे रत्नकुक्षिधारिके ! हे विश्वदीपिके ! तुभ्यं नमोऽस्तु ! अहं शक्रोऽस्मि, प्रथमदेवलोकात् आगतोऽस्मि । चरमतीर्थङ्करस्य जन्मोत्सवं । करिष्यामि । हे देवि ! त्वया न भेतव्यम् । इत्युत्तवा अवस्खापिनी निद्रां दत्त्वा, जिनप्रतिविम्बं जिनमात- पार्थे मुक्तवा, भगवन्तं करसंपुटे गृहीत्वा चलितः। तत्र पञ्च रूपाणि इन्द्रेण सर्वश्रेयोलाभं वाञ्छता कृतानि- एकेन रूपेण तीर्थङ्करो गृहीतः, द्वाभ्यां रूपाभ्यां चामरे गृहीते । एकेन रूपेण छत्रं गृहीतम् । एकेन रूपेण वत्रं गृहीत्वा अग्रे चलितः ५। तस्मिन् समये इन्द्रो हर्पण एवं भावयति स्म-'अद्य मम सहस्रनेत्राणि सफलानि जातानि, यैः कृत्वा अहं भगवतः संपूर्णरूपं पश्यामि ।' पुनरपि अग्रगामिनो देवाः पृष्ठगान् देवान् स्तुवन्ते- : 'धन्याः पृष्ठगा देवाः ! ये भगवंतं सम्यक् पश्यन्ति, खकीये नेत्रे च पश्चात् समीहन्ते । एवं पृष्ठगा अग्रगा- ·मिनः स्तुवन्ति । अनया रीत्या इन्द्रो मेरुपर्वतस्य शृगस्थे पाण्डकवने मेरुचूलाया दक्षिणदिशि अतिपाण्डक- म्बलाशिलातले श्रीजिनं उत्सने कृत्वा पूर्वदिक्संमुखी निपीदति स । देवाः सर्वेऽपि भगवत्समीपे समा गताः। ततो द्वादशदेवलोकखामी अच्युतेन्द्रः आभियोगिकदेवान् इति आदिशति स्म-'भो देवाः ! यूयं कलशैः गङ्गापद्मवहादितीर्थानां पानीयमानयत । परं ते कलशाः कीदृशाः कियन्तश्च ?, तदाह- एकसहस्राष्टौ कलशाः १००८ सुवर्णमयाः १,१००८ रूप्यमयाः२, १००८ रनमयाः ३,१००८ स्वर्णरूप्पमयाः ४, १००८ स्वर्णरतमयाः ५, १००८ रूपयरनमयाः ६, १००८ सुवर्णरूप्यरत्नमयाः७, १००८मृन्मया: ८। सर्वेऽपि अष्टौ सहस्राः चतुःपष्टिश्च (८०६४), सर्वेऽपि कलशा योजनाननाः। एवं भृङ्गारः । १ दर्पण २ रताकरपडक'३ सुप्रतिष्ठक ४ स्थाल ५ पात्रिका ६ पुष्पचङ्गेरिका ७ आदीनि पूजाया उपकरणानि प्रत्येकं प्रत्येक एकं सहस्र अष्टौ च ज्ञेयानि । एवं अच्युतेन्द्रो गङ्गादीनां महानदीनां चतुर्दशलक्षपट्रपञ्चाशत्सहस्र(१४५६०००)मितानां पानीयम्, मागधादितीर्थानां मृत्तिका, पभद्रहादीनां पनानि, क्षुल्लहिमवद्वपंधरवैतादयविजयवक्षस्कारदेवकुरू: त्तरकुरुभद्शालनंदनवनादीनां सिद्धार्थ १ पुष्प २ तुपर ३ प्रमुखगन्धान सर्वोपधीश्च जलानि च आनाय- पत् । अथ ते देवाः तीर्थजलेन भृतान् कुम्भान् हृदये धरन्तः आकाशमार्गे आगच्छन्तः कीदृशाः सम्भा- व्यन्ते । संसारसमुद्रं तरीतुमिव हृदयाने कुंभा धृताः सन्ति । अथवा भावद्रुमं सिमन्तीव २, अथवा ·- पापमलं क्षालयन्तीव ३॥ ततः सर्वे देवाः कुम्भान् तीर्थजलभृतान् तीर्थङ्करोपरि यावत् ढालयन्ति तावत् इन्द्रस्य संशय उत्पन्न:-'अहो! अयं पाल एतावतां कलशादीनां नीरधारां कथं सहिष्यति? मा प्लावन भवतु ।' तत इन्द्रेण क्षणं तेषां कलशढालनं निवारितम् । ततो भगवता अवधिज्ञानेन इन्द्रस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा, अनन्तवलेन पादस्य वामाङ्गुष्ठाग्रं ईपत् चंपितम् । ततो मेरुपर्वतोऽकम्पत । तत्कम्पनेन च किं जातम् ?, तदाह- पृथिवी कम्पिता १, पर्वतानां शृङ्गाणि त्रुटित्वा पतितानि २, समुद्राः क्षोभं प्राप्ताः ३, ब्रह्माण्डस्फोटसदृशः शब्दः प्रकटीवभूव ४, अप्सरसो भीतास्त्रस्ता खकीयपतिम्-आलिङ्गन अकरोत् ५ । अत्र कवेरुत्प्रेक्षा- मेरुणा ज्ञातं "अहमसंख्यातानां तीर्थङ्कराणां मध्ये न केनापि तीर्थङ्करेण पूर्व स्पृष्टः । अद्य चरमतीर्थकरेण पादानेण स्पृष्टः ततो मम महान् प्रसादः कृतः, अहं निष्पापः पवित्रश्च कृतः, ततो हर्पप्रकर्षात् नृत्यति म" इति । अथ मेरुकंपने इन्द्रेण रुष्प्टेन विचारितम्-'अहो! केन पापिष्ठेन देवदानवभूतप्रेतराक्षसव्यन्तरादिना शान्तिकरणसमये उपद्रवः कृतः ? ।' ततोऽवधिज्ञानप्रयुञ्जनेन ज्ञातम्-'अहो! अहमज्ञानी, तीर्थङ्करास्तु बाल्यावस्थायां अपि अनन्तपला भवन्ति ।' ततः सौधर्मेन्द्रेण आदेशे दत्ते, पूर्वमच्युतेन्द्रेण समकालं कलशैः लानाभिपेको भगवतः कारितः। ततोऽनुपरिपाटीतः सर्वैरपि लानाभिपेकः कारितो यावचन्द्रसूर्यादयः । ततः ।

·Kokoko-Ko- पुनरपि चत्वारि वृषभरूपाणि कृत्वा, अष्टशरैः दुग्धधाराभिः सानाभिपेकं इन्द्रः कारितवान् । स्नानाभि- चिके कृते मेरुः कीदृशो जातः?, तत्र कवेः उत्प्रेक्षा-सर्वपर्वताः सप्तशतानि ससपश्चाशच ७५७ तेषां मध्ये मेरुपर्वतस्य राज्याभिपेकः कृतः, लावनीरैः लानाभिषेको जातः । नीरनिर्झराणि मुक्ताहाराम, भगवतो मूर्तिः मस्तके मुकुटं, देववाद्यानि वाद्यानि, अप्सरो गीतानि गीतानि इति। ततो देवाः गीतगानतानमाननृत्यवा- द्यादिकं आरात्रिकापर्यन्तं जन्मोत्सवं कृत्वा, भगवन्तं मातुः पार्थे मुत्तवा, भगवत्प्रतिविम्यं संहृत्य, अवखापिनी निद्रां दूरीकृत्य, कुण्डलयुगलं भगवत उच्छी मुक्तवा, श्रीदामरत्नदामजदितं वर्णकन्दुकं उल्लोचे मुक्त्वा, स्वामिनोंडगुष्ठे अमृतं संन्यस्य, रत्नमयपट्टे रूप्यमयतण्डुलानां अष्टौ मगलानि लिखित्वा, द्वात्रिं- शद्रनवर्णकोटीः वैश्रमणदेवः इन्द्रवचनेन सिद्धार्थराजगृहे वर्पति स्म । तत इन्द्र आभियोगिकसुरैः उद्यो- पणां याद दापयामास-"भो भो ! यः कोऽपि भगवतो भगवतो मातुर्वा मनसापि अशुभं चिन्तयिष्यति तस्य शिरः आर्य(अर्जुन) मञ्जरीवत् सप्तधा स्फुटिष्यति ।" ततः चतुःषष्टिरपि इन्द्राः, असंख्यातः इन्द्रः] देवश्च सहिताः जिनजन्मोत्सवं कृत्वा, नन्दीश्वरे अष्टाहिकां कृत्वा, खखस्थानं जग्मुः । *8॥ इति चतुःपष्टिइन्द्रकृत-जन्मोत्सवः॥ १ पैमानिकेन्द्राः १०१ भवनपतीन्द्राः २० व्यन्तरेन्द्राः ३२॥ ज्यौतिष्केन्द्रौ २॥ इति चतुःषष्टिः ६४ ॥ SKOKEKOKOK ·अथ-इन्द्रजन्मोत्सवानन्तरं प्रियभापितानाम्नी दासी सिद्धार्थनृपं पुत्रजन्मनिवेदनेन वर्धापयति स्म। राज्ञाऽपि हटतुष्टेन दास्या मुकुटवर्जानि आभरणानि दत्तानि, मस्तकं क्षालयित्वा, दासीनामकर्म दूरीकृतम् इति ॥ अथ प्रभाते सिद्धार्थराजा किं कृतवान् ?, तत्राह- तए णं से सिद्धत्थे खत्तिए भवणवइवाणमंतरजोइसवेमाणिएहिं देवेहिं तित्थयरजम्मणा- भिसेयमहिमाए कयाए समाणीए पचूसकालसमयंसि नगरगुत्तिए सद्दावेइ, सदावित्ता एवं वयासी ॥ ९९ ॥ खिप्पामेव भो देवाणुप्पिया! कुंडपुरे नगरे चारगसोहणं करेह, करिता माणुम्माणवद्धणं करेह, माणुम्माणवद्धणं करिता ॥ व्याख्या-"तए णं से सिद्धत्थे' ततश्च सिद्धार्थो राजा क्षत्रियः भवनपतिव्यन्तरज्योतिर्वासिविमान- वासिदेवैः तीर्थङ्करजन्माभिषेकमहिमायां कृतायां सत्यां, प्रभातकालसमये “नगरगुत्तिए" नगरगुप्तिकान पुररक्षकान् “सद्दावेई" समाकारयति, “सद्दावित्ता" समाकार्य च एवं अवादीत्-'भो देवानुप्रियाः ! क्षिम शीघ्र क्षत्रियकुण्डग्रामे चारकशोधनं बंदिमोचनं कुरुत कारयत च । एवं "माणुम्माणवद्धणं" मानं रसधान्य विषयं, उन्मानं च तुलारूपं तयोः वर्धनं कुरुत, कारयत च। पुनः सिद्धार्थों राजा किं कृतवान् ?, तत्राह", ।

·कुंडपुरं नगरं सभितरवाहिरियं आसियसम्मजिओवलित्तं संघाडगतिगचउकचच्चरचउम्मु- हमहापहपहेसु सित्तसुइसमट्ठरत्यंतरावणवीहियं मंचाइमंचकलिअं नाणाविहरागभूसिअज्झय- पडागमंडिअं लाउल्लोइयमहिअं गोसीससरसरत्तचंदणददरदिन्नपंचंगुलितलं उवचियचंदण- कलसं चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागं आसत्तोसत्तविपुलवद्वग्धारियमल्लदामकलावं पंचवण्णसरससुरभिमुक्कपुप्फपुंजोवयारकलिअं कालागुरुपवरकुंदुरुकतुरुकडझंतधूवमघमघंत- गंधुदूआभिरामं सुगंधवरगंधिअंगंधवहिभूअं नडनदृगजल्लमल्लमुट्ठियवेलंबगकहगपाढगलासग- आरक्खगलंखमंखतूणइल्लतुंववीणियअणेगतालायराणुचरिअं करेह कारवेह, करिता कारवेत्ता य जूअसहस्सं मुसलसहस्सं च उस्सवेह, उस्सवित्ता मम एयमाणत्तियं पञ्चप्पिणेह ॥ १० ॥ व्याख्या-"कुंडपुर नगरं सम्भितर"-पुनरपि सिद्धार्थो राजा माह-"भो देवानुमियाः! क्षत्रियकुण्ड- नगरं ईदृशं कुरुत खयं कारयत चान्यैः । कीदृशं नगरम् ? । “सभितरवाहिरिअं' सह-अभ्यन्तरेण-मध्य- भागेन "याहिरिका"-बहिभागो यत्र तत् तथा, क्रियाविशेषणमिदम् । कीदृशं नगरम् ? । आसिक्तं गन्धो- ·. दकच्छटादानात् , संमार्जितं-कचचरशोधनात्, उपलिसं-गोमयादिना । पुनः शृङ्गाटक-त्रिक-चतुष्क-चत्वर- चतुर्मुस्व-महापथ-पथेषु पूर्व व्याख्यातेपु स्थानेपु सिक्तानि जलेन, अत एव शुचीनि-पवित्राणि, संसृष्टानि कचरापनयनेन समीकृतानि वा, रथ्यान्तराणि-रथ्यामध्यानि, आपणवीथयश्च-हमार्गा यस्मिन् तत् । पुनः कीदृशं नगरम् । मञ्चाः मालकाः मेक्षणकद्रष्टजनोपवेशनार्थं अतिमश्चास्तेपामप्युपरि ये तैः कलितम् । पुनः कीदृशं नगरम् । "नाणाविहरागभूसिअझयपडागमंडिअं" नानाविधरागैः कुसुंभादिभिः विभूपिता ये ध्वजाः सिंहगरुडादिरूपकोपेता वृहत्पटरूपाः, पताकाश्च ताभ्य इतराः ताभिर्मण्डितम् । पुनः कीदृशं नगरम् ? । “लाउल्लोइअं" छगणादिना लेपनं, सेटिकादिना कुड्यादौ धवलनं, ताभ्यां महितमिव पूजितमिव, यद्वा लिसं उल्लोचितं-उल्लोचयुक्तं महितं च पुष्पप्रकरादिना । पुनः कीदृशं नगरम् ? । “गोसीस- सरसरत गोशीर्षस्य चन्दनविशेपस्य सरसस्य-प्रत्यग्रस्य रक्तचन्दनस्य-चन्दनविशेषस्यैव, दर्दरस्य-दर्द- राभिधानपर्वतजातश्रीखण्डस्य, दत्ता त्यस्ताः पञ्चाङ्गुलयस्तला हस्तका यस्मिन् कुड्यादिषु, ददेरबहलेन चपेटारूपेण या दत्तपञ्चाङ्गुलितलं इत्येके । अन्ये त्याहुः दर्दरः चीरावनद्धकुण्डिकामुखं तेन गर्भितेन गोशी- पादिरसेनेति । पुनः कीदृशं नगरम् ? । "उवचिअचंदणकलस” उपचिता उपनिहिताः गृहान्त (कोण)चतुष्केषु चन्दनकलशामाङ्गल्यघटाः यत्र तत् । पुनः कीदृशं नगरम् ? । "चंदणघडसुकयतोरणपडिदुवारदेसभागं" चन्दनघटाः सुकृतास्तोरणानि च प्रतिद्वारं द्वारस्य द्वारस्य देशभागेषु यत्र तत् । कचित् घटस्थाने "घणत्ति" ·पाठः, तत्र वन्दना=चन्दनमाला, धनानि बहुनि सुकृतानि तोरणानि च प्रतिद्वारं देशभागेषु यत्र तत् । पुनः कीदृशं नगरम् ?। "आसत्ते" आसक्तो भूमिलना, उत्सत्तश्च-उपरिलग्नो विपुलो-विस्तीर्णो वृत्तो- वर्तुलो “वग्धारिअत्ति” प्रलंबितः पुष्पगृहाकारो माल्पदानां-पुष्पमालानां कलापसमूहो यत्र तत् । पुनः कीदृशं नगरम् ? । “पंचवन्न” पञ्चवर्णाः सरसाः सुरभयो ये मुक्ताः करमेरिताः पुष्पपुञ्जास्तैर्य उपचारो भूमेः पूजा तेन कलितम् । पुनः कीदृशं नगरम् ? । “कालागरुपवरकुंदुरुकतुरुकडझंतधूवमघमघंतगंधुभ्रूआभि- रामं सुगंधवरगंधिों गंधवद्दिभू" इति विशेषणत्रयस्य अर्थः। पूर्ववत् । पुनः कीदृशं नगरम् । “नड- नद्देत्ति" नटा:-नाटककारः १, नर्तकाः ये खयं नृत्यन्ति, "अकेल्ला" इत्येके २, जल्लाःवरबखेलकाः, राज्ञः स्तोत्रपाठका इत्यन्ये ३, मल्लाः भुजयुद्धप्रतीताः ४, मौष्टिका मल्ला एव ये मुष्टिभिः प्रहरन्ति ५, विड- म्बकाः विदूपकाः ये समुखविकारं उत्लुत्य उत्लुत्य नर्तकाः ६, कथका सरसकथाकथकाः ७, पाठकाः सूक्ता- दीनाम् ८, "पवगत्ति" पाठे प्लवका ये उत्प्लवन्ते, झंपादिना गर्तादिकं नद्यादिकं वा तरन्ति ९, लासका ये रासकान् ददति १०, आरक्षका तलवराः, आख्यायका वा शुभाशुभयोः ११, लंखा महावंशानखेलकाः १२, मंखाः चित्रफलकहस्ता भिक्षाका:-गौरीपुत्राः इति प्रसिद्धाः १३, तूणइल्ला भत्रकचित्ताः, तूणाख्य- वाद्यवन्तो वा १४, तुम्यवीणिकाः चीणावादकाः, अथवा तुम्बा=किन्नरी-आलापन्यादिवादकाः, वीणिकाः-- चीणावादकाः १५, अनेके ये तालाचरा तालादानेन प्रेक्षाकारिणः, तालान कुट्टयन्तो वा ये कथां कथयन्ति ·- कह तैः अनुचरितं सेवितं यत्तत्तथा, एवंविधं नगरं स्वयं कुरुत, अन्यैः कारयत, कृत्वा कारयित्वा च पुनरपि मद्गलार्थ यूपसहस्रं-मुसलसहस्रं फीकुरुत, कृत्या च मम एतां आज्ञां कृत्वा प्रत्यर्पयत ॥ ततः ते कौटुम्यिकपुरुषाः किं कृतवन्तः ?, तत्राह- तए णं ते कोडुवियपुरिसा सिद्धत्थेणं रपणा एवं वुत्ता समाणा हट्ठा जाव हिअया करय- लजावपडिसुणित्ता खिप्पामेव कुंडपुरे नगरे चारगसोहणं जाव उस्सवित्ता जेणेव सिद्धत्थे राया (खत्तिए) तेणेव उवागच्छंति, उवागच्छित्ता करयल जाव सिद्धत्थस्स खत्तियस्स रपणो एयमाणत्तियं पञ्चप्पिणंति ॥ १०१ ॥ व्याख्या-"तए णं ते कोडंपियपुरिसा' ततः ते कौटुम्बिकपुरुषाः सिद्धार्थेन राज्ञा एवं उक्ताः सन्तो हृष्ट- तुष्टहृदयाः करतलयुगलं मस्तके नियुज्य आदेशं अङ्गीकृत्य, शीघ्रमेव बन्दिमोचनं यावन्मुसलसहस्रं ऊर्ध्वं कारपित्या, यत्रैव स्थाने सिद्धार्थो राजा तत्रागच्छन्ति, आगत्य च करतलयुगलं मस्तके कृत्वा राज्ञा दत्तां आज्ञा तथैव कृत्वा राज्ञः समर्पयन्ति इति । ततः सिदार्थो राजा किं करोति , तत्राह- तए णं से सिद्धत्थे राया जेणेव अणसाला तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता जाव सबा- ·X.XOXOXOXOKEKO रोहेणं सवपुप्फगंधवत्थमल्लालंकारविभूसाए सवतुडिअसद्दनिनापणं महया इवीए महया जुईए महया वलेणं महया वाहणेणं महया समुदएणं महया वरतुडिअजमगसमगपवाइ- एणं संखपणवभेरिझल्लरिखरमुहिहुडुकमुरजमुइंगदुंदुहिनिग्घोसनाइयरवेणं उस्सुकं उक्करं उकिट्ठ अदिजं अमिजं अभडप्पवेसं अदंडकोदंडिमं अधरिमं गणिआवरनाडइज्जकलियं अणेगतालायराणुचरिअं अणु अमुइंग (५००) अमिलायमल्लदामं पमुइअपकीलियसपुर- जणजाणवयं दसदिवसं ठिइवडियं करेइ ॥ १०२ ।। व्याख्या-"तए णं से सिद्धत्थे राया" ततश्च सिद्धार्थो राजा यत्र अदृणशाला तत्र आगत्य दशदिवसान यावत् स्थितिपतितां करोतीति सम्बन्धः । स्थितौ कुलमर्यादायां पतिता आगता या पुत्रजन्मोत्सवप्रक्रिया तां केन प्रकारेण स्थितिपतितां करोति ?, तदाह-"जाव सबारोहेणं" समस्तान्तःपुरैः, यावत्करणात् “सघजुईए" इत्यादि दीक्षायां वक्ष्यमाणं "सघारोहेणं" इत्यन्तं अत्र नायम् । पुनः सर्वशुष्पगन्धवस्त्रमाल्यानि अलकारो मुकुटादिः तेपां विभूपया कृत्वा । पुनः केन ? । “सबडियसद्दनिनाएण” सर्वाणि यानि घुटितादिवादिनाणि तेषां शब्दो, निनादच प्रतिशन्दः तेन । कीदृशो राजा ? । "महया इडीए" महत्या प्राद्धया छत्रचामरादिकया ·1 युक्त इति गम्यम् । एवं “महया जुईए" युक्तिः (इत्यत्र) इष्टवस्तुघटनात्, द्युतिः वा दीप्तिः आभरणादीनां : तया । पुनः महता वलेन सैन्येन, पुनः महता वाहनेन शिविकावेसरादिना, पुनः महता समुदयेन संगता- भ्युदयेन निजपरिवारादिसमुदयेन या, पुनः महातुर्याणां यमकसमकं-युगपद्वादितेन ध्वनितेन । पुनः शंख = कम्युः, पणवो मृत्पडहः, भेरी-दफा, 'दमामा' इति नानी, झल्लरी-चतुरङ्गुलनालिः करटिसदृशी वलयाकारा उभयतो नद्धा इत्यन्ये । खरमुखी काहला, हुडका-तिविलितुल्या, मुरजो-मर्दलः, मृदङ्गो-मृन्मयः, दुन्दुभिः= देववाद्यम्, एतेपां निर्घापो-महाध्वनिः, नादितं च-प्रतिशब्दः तद्रूपो यो रवः तेन । पुनः कीदृशीं स्थितिपतितां?। "उस्सुक" उच्छुल्का उन्मुक्तशुल्फां, शुल्क-विक्रेतव्यभाण्डं प्रति मण्डपिकायां राजदेयं द्रव्यम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ?। उत्करां-उन्मुक्तकरां, करोगवादीन् प्रति प्रतिवर्ष राजदेयं द्रव्यम्, उन्मुक्तं कृष्टं कर्पणं यस्यां, लभ्येऽप्यार्पणनिषेधात्, अथवा उत्कृष्टां प्रधानाम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । अदेयां-विक्रेयनिषेधेन केनापि न कस्यापि देयम्, द्रव्येन विना दातव्यम् । पुनः कीदृशीं स्थितिपतिताम् । अमेयां फयविक्रयनिपेधादेव । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । अभटप्रवेशां, न विद्यते भटानां राजाज्ञादा- पिनां भद्दपुत्रादीनां प्रवेशः कुटुम्बिगृहेषु यस्यां सा ताम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ?। अदण्डिमको- दण्डिमं दण्डेन निर्वृत्तं दण्डिमं, कुदण्डेन निर्वृत्तं कुदण्डिमंराजद्रव्यं तद्वयमपि नास्ति यस्यां सा ताम् ।

·तत्र दण्डा अपराधानुसारेण राजनाथं द्रव्यम्, कुदण्डस्तु कारणिकानां प्रजापराधान्महत्यपराचे अल्पं राजग्राघम् । कचित् 'अदण्डकुदण्डिम' इति पाठः, तत्र दण्डलभ्यं द्रव्यं दण्डः, शेषं पूर्ववत् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । अधरिमं न धरिमंशाणं यस्यां सा ताम्, ऋणमुत्कलत्वात् । कुत्रापि 'अरिम' इति पाठः, केनापि कस्यापि अहरणात् । पुनः कीदृशीं स्थितिपतिताम् ? गणिकावरैः-विलासिनीप्रधानैः, "अगणियत्ति" पाठे, अगणितैः प्रतिस्थानाभावात् । असंख्यैः नाटकीयैः नाटकप्रतियद्धैः पात्रैः कलिताम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । अनेकतालाचरानुचरितांप्रेक्षाकारिसेविताम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । अनुद्भूता- आनुरूप्येण वादनार्थे उत्क्षिप्ता, अनुभृता वा वादनार्थे अपरित्यक्ता मृदा यस्यां सा ताम् । पुनः कीदृशीं स्थितिपतिताम् । अम्लानानि माल्यवामानि-पुष्पमाला यस्यां सा ताम् । पुनः कीदृशी स्थितिपतिताम् ? । प्रमुदितो-हृष्टः प्रक्रीडितश्च क्रीडितुं आरब्धः सहपुरजनेन जनपदो लोको यस्यां सा ताम् । कापि “पमुइ- अपकीलिअजणाभिरामा" इति पाठः, तत्र प्रमुदितैः अफ्रीडितैश्य जनैः अभिरामां । वाचनान्तरे-"विजय- वेजों" दृश्यते, तन अतिशयेन विजयो विजयविजयः, स प्रयोजनं यत्र सा विजयवैजयिकी ताम् । ततो राजा किं करोति ?, तनाह- तए णं से सिद्धत्थे राया दसाहियाए ठिइवडियाए वदमाणीए सइए य साहस्सिए य ·3 . सयसाहस्सिए य जाए य दाए य भाए अ दलमाणे अ दवावमाणे अ, सइए अ साहस्सिए अ सयसाहस्सिए य लंभे पडिच्छमाणे य पडिच्छावेमाणे य एवं विहरइ ॥ १०३ ॥ व्याख्या-तए णं से सिद्धत्थे -इति ततश्च सिद्धार्थों राजा दशाहिकायां दशदिवसप्रमाणायां स्थितौ कुल- मर्यादायां पतितायां वर्तमानायां शतिकान्-शतपरिमाणान्, साहस्रिकान्-सहस्रपरिमाणान्, शतसाह- विकान्-लक्षपरिमाणान्, यागान् देवपूजा, दायान-पर्वादौ दानानि, भागान्-लब्धद्रविणभागान् मानित- द्रव्यांशान् वा, ददन् दापयन्, लाभान् प्रतीच्छन्-गृह्णन् प्रतिग्राहयन् विहरति आस्ते । ततो भगवतो मातापितरी किं फुरुतः ?, तत्राह- तए णं समणस्स भगवओ महावीरस्स अम्मापियरो पढमे दिवसे ठिइवडियं करिति, तइए दिवसे चंदसूरदंसणिअं करिति, छठे दिवसे धम्मजागरियं करिति, इक्कारसमे दिवसे विइकंते निवत्तिए असुइजम्मकम्भकरणे, संपत्ते वारसाहे दिवसे विउलं असणपाणखाइम- साइमं उपक्खडार्विति, उवक्खडावित्ता ॥ व्याख्या-"तए ण" ततश्च भगवतो मातापितरौ प्रथमे दिवसे स्थितिपतितं कुलकमान्तर्भूतं पुत्रजन्मोचितं ·अनुष्ठानं कुरुतः । पुनरपि "तइए दिवसे चंदसूरदसणिों करिति” तृतीये दिवसे चन्द्रसूरयोः दर्शनिक उत्सवविशेपं कारयतो मातापितरौ यत्राधुना पालस्य दर्पणो दर्यते। तद्विधिरयम्-गृहस्थगुरुः स्फटिकमयीं रूप्यमयीं वा चंद्रमूर्ति विधिना अर्चित्वा स्थापयेत् । ततः तीर्थङ्करमातरं लातां सुवनाभरणां करद्वये धृत- पुत्रां चन्द्रोदये प्रत्यक्षं चन्द्रसंमुखं नीत्वा इति वदति-"औं अहं चन्द्रोऽसि, निशाकरोऽसि, नक्षत्रपतिरसि, सुधाकरोऽसि, औषधीगर्भोऽसि, अस्य कुलस्य ऋद्धिं, वृद्धिं कुरु कुरु खाहा।” इत्यादिचन्द्रमन्त्रमुच्चरन् मातृ- पुत्रयोः चन्द्रं दर्शयेत् । ततो माता सपुत्रा गुरुं प्रणमति, गुरुश्चाशीर्वाद ददाति । यथा-"सर्वोषधीमिश्रमरीचि- जालः [राजिः], सर्वापदां संहरणप्रवीणः। करोतु वृद्धिं सकलेऽपि वंशे, युष्माकमिन्दुः सततं प्रसन्नः ॥१॥" ततः स्थापितां इन्दुमूर्ति विसर्जयेत् । कदाचित् सा रात्रिः चतुर्दशी अमावास्या वा स्यात् साने वा आकाशे चन्द्रो न दृश्यते तदा तस्यां एव सन्ध्यायां चन्द्रदर्शन कार्यम् । अपरस्यां अपि रात्री चन्द्रोदये भवतु तत् । पुनः तस्मिन्नेव दिने प्रभाते वर्णमयीं ताम्रमयीं वा सूर्यमूर्ति पूर्वविधिना संस्थाप्य गृहस्थगुरुरिति वदति-"ओं अहं सूर्योऽसि, दिनकरोऽसि, तमोऽपहोऽसि, सहस्रकिरणोऽसि,-जगचक्षुरसि, प्रसीद (प्रसन्नो भूत्वेत्यर्थः) अस्य कुलस्य तुर्टि पुष्टिं प्रमोदं कुरु कुरु वाहा” इत्यादिसूर्यमत्रं उचरन, मातृपुत्रयोः पूर्वसूर्य दर्शयेत् । ततो माता गुरुं प्रणमति, गुरुश्च आशीर्वादं ददाति, यथा-"सर्वसुरासुरवंद्यः, कारयिता सर्वधर्मकार्याणां । भूयात् त्रिजगचक्षुः, मङ्गलदस्ते सपुत्रायाः ॥१॥” इति ॥ ततो मातापितरौ पठे दिवसे "धम्मजागरिअ' धर्मेण ·फुलधर्मण लोकधर्मण वा जाता जागरिका धर्मजागरिका रात्रौ धर्मजागरणं तां कुर्वन्ति । ततः एकादशे दिवसे व्यतिक्रान्ते-गते सति, पुन: "निघत्तिए असुइजम्मकम्मकरणे" निर्वर्तिते कृते, अशुचीनां अशोचवतां जन्मकर्मणां प्रसवव्यापाराणां नालच्छेदनादीनां करणे। "संपत्ते-वारसाहे दिवसे"-संप्राप्से द्वादशाख्यदिवसे, अधया द्वादशानां अहां समाहारो द्वादशाहं, तस्य दिवसो येन द्वादशाहः पूर्यते । तत्र “विउलं असणपाण- खाइमसाइमं उचक्खडार्विति" मातापितरौ विपुलं-विस्तीर्ण परिघलं, अशन १ पान २ खादिम ३ खादिम ४ चतुर्विधमपि आहारं उपस्कारयतोमरसवतीं निप्पादयतः उपस्कारयित्वा च । ततः किं कृत्वा, कीडशौ सन्तो मातापितरौ किं कुर्याते ?, तबाह- मित्तनाइनिययसयणसंबंधिपरिजणं नाए व खत्तिए अ आमंतेइ,आमंतित्ता तओ पच्छा पहाया कयवलिकम्मा कयकोउयमंगलपायच्छित्ता सुद्धप्पावेसाई मंगलाई पवराई वत्थाइं परिहिया अप्पमहग्याभरणालंकियसरीरा भोअणवेलाए भोअणमंडवंसि सुहासणवरगया तेणं मित्त- नाइनिययसंबंधिपरिजणेणं नायएहिं खत्तिएहिं सद्धिं तं विउलं असणपाणखाइमसाइम आसाएमाणा विसाएमाणा परि जेमाणा परिभाएमाणा एवं वा विहरंति ॥ १०४ ॥ व्याख्या-"मित्तनाइनियय" मित्राणि सुहृदः १, ज्ञातया सजातीयाः मातृपितृभ्रानादयः २, निजका १ ·Kokord स्वकीयाः पुत्रादयः ३, खजनाः पितृव्यादयः ४, सम्बन्धिना श्वशुरपुत्रश्वशुरादयः ५, परिजनो-दासीदा- सादिः ३, “नाएयखत्तिए"ति "उसमसामिसपणिजगा" प्रापभादितः पहानुपूर्फागताःतान् आमच्य-आकार्य, ततः लातौ कृतवलिकर्माणौ कृतकौतुकमंगलप्रायश्चित्तौ, भोजनवेलायां भोजनमंडपे सुखासनवरगतौ तेन मित्रज्ञातिनिजकसम्बन्धिपरिजनेन ज्ञातक्षत्रिपैश्य साधं तत् विपुलं चतुर्विधं आहारं “आसाएमाणा" आ-ईपत्, स्वादयन्ती बहु च त्यजन्तौ इक्षुखण्डादिवत्, “विसाएमाणा' विशेपेण-आधिक्येन खादयन्ती अल्पमेव त्यजन्तौ खजूरादिवत्, “परिभुजेमाणा" परिम्सामस्त्येन, उपभुनानौ अल्पमपि अत्यजन्तौ भोज्यम् , "परिभाएमाणा" परिभाजपन्तो-अन्योन्यं यच्छन्ती खाद्यम्, एवं मातापितरौ विहरता, सतः कीदृशी जाती, तत्राह- जिमिअभुत्त्तरागयाऽवि अ णं समाणा आयंता चोक्खा परमसुईभूआ तं मित्तनाइनियग- सयणसंबंधिपरिजणं नायए खत्तिए य विउलेणं पुप्फवत्थगंधमलालंकारेणं सकारिति संमा- णिति सकारिता संमाणित्ता तस्सेव मित्तनाइनिययसयणसंबंधिपरियणस्स नायाणं खत्ति- आण य पुरओ एवं वयासी ॥ १०५ ॥ व्याख्या-"जिमिअभुत्तुत्त" जिमिती-भुक्तवन्तौ भुक्तोत्तरकालं भोजनोत्तरकालं आगतौ उपवेशनस्याने ·इति गम्यम्, “समाणत्ति” सन्तो, पुनः कीदृशौ ? । आचांती-शुद्धोदकेन कृतशौचौ, चोक्षौ-लेपसिक्थाद्यप- नयनेन, अत एव परमशुचिभूतौ तान् मित्रादीन् प्रति एवं अवादिष्टाम् । अत्र पुनः ग्रन्थान्तरानुसारेण भोजनविच्छित्तिं पाह- मांयउ उत्तंग तोरणमांडवउ, तुरतनवउ वेसवानउ आंगणउ तेतउ नीलरतनतणउ । सखरामांड्या आसण, पैसतां फिसी विमासण । आगई मुंकी सोनानी आडणी, ते किम जायइ छांडणी। उपरि सोनाना धाल, अत्यंतघणुं विसाल । विचमे चोसह वाटकी, लगार नहीं जातिकाटकी । गंगोदक दीधा, थालक चोलानइ हाथ पवित्र कीधा। सगली पांति बैठी, तितरइ प्रीसणहारी पइटी। ते केहवी ? सोल शृंगार सज्या, वीजा काम त्यज्या । हाथनी रूडी, विडंबांहेखलकइ चूडी । लघलाघवी कला, मन कीधा मोकला । चित्तनी उदार अतिघणी दातार । दउलती हाथ, परमेसर देजे तेहनो साथ । धसमसती आवी, सगलारइ मनमावी । पहिलं फल हलि प्रीसह, सगलांरा हीयां हीसइ। पाका आंयानी कातली, ते बूराखंडसुं भरी अनइ पली पातली । पाका केला, ते वली खांडसुं कीधा भेला । सखराकरणा, तेवली पीला वरणा। नीली नारंगी रंगइ दीसती सुरंगी । नीकोली रायणि, पीसी भाइणी । दाडिमनी कली, खातां पूजइ रती। निमजानेइ अग्योड, ग्यातां पूजइ कोड । द्राखने विदाम, केई कागदी केई साम । सिलेमानी खारिकनइ खजुर, ते परीस्या भरपूर नालेरनी गिरी, मालवी गुलसुंभरी। नींबू खाटा नइ मीठा, एहवा तो कदे न दीठा । चारोली नइ ·पिसता, लोक जीमइ हसता। वली सेलड़ी ने सदा फल, ते पिण प्रीस्या परिघल । हिव पंकवान आणइ ते केहवा, वखाणइ सतपुडा खाजा तुरतना ताजा, सदला नइ साजा, मोटा जाणे प्रासादना छाजा । पछे प्रीस्या लाडू, जाणे नान्हा गाडू। कुण कुण ते नाम, जीमतां मन रहे ठाम । मोतियालाडू, दालिआलाडू, सेवि- यालाडू, कीटीरालाडू, नांदउलिरालाडू, तिलना लाडू, मगरीयालाहू, झगरीयालाडू, सिंहकेसरीपालाडू। वली वीजा आण्या पफान, जीमतां चाधइ मुखनो वान् । कुण कुण जात नवी नवी भाति, दहीवडा; गुंदवडा, फीणा, सफरासोट, माहे नही खोट । पातली सेव, प्रीसी रूडी टेव । तरताऊ घेवर, तल्या गुंद, कुंडलाकृत जलेवी, सीरा लापसी, मीठो मगद, आछोमालनिगद खांडरो चूरमो, साकरनो चूरमो, ॥ पछे पीसी दालि, ते जीमीयइ विचालि। ते कुण कुण भेद, सांभलतां उपजै उमेद । सुगंधसालि, सुवर्णसालि, धोलीसालि, रातीसालि, पीलीसालि, सुद्धसालि, कौमुदीसालि, कलमसालि, कुंकणीसालि, देवजीरसालि, रायभोगसालि, मीठी सालि, साठी चोखा, अखंडचोखा, निबली खांडया, सवली छड्या, हलुये हाथ सोया, नखचती वीण्या, उत्तम स्त्री ओखा, सुघडस्त्री साखा, सुजाणत्री उताखा । एहवा अणीयाला सुगंध सरस फरहरा कूर मीस्या ॥ वली दालि पीसी पणि ते कुण कुण अनइ केहवी ?-मंडोरा मुंगनी दालि, काबिली चिणानी दालि, गुजराती तूयरनी दालि, उडदनी दालि, झालरनी दालि, मटरनी दालि, वरणइ पीयली, परिणामइ सीपली वली परिपल पी प्रीस्या पणि ते केहवा ?-आजना तान्या गाइना घी मजीठवरणा घी, सुरहा घी, नाकपेय ·नीली पीपरिना सालणा , राईता सालणा , खाटा सालणा , खारा सालणा - धी, सदा आदेय घी ॥ हिवि पोली प्रीसी पणि ते केहवी ?-आछी पोली, धीमांहि अयोली, फुकरी मारी फलसई जाइ, एक पीसनउ एक कोलीयु थाइ ॥ हिवै सालणा प्रीस्या पिण ते केहवा ?-नीलीछमकाई डोडीना सालणा, टिंडोरांना सालणा, तिंडसीना सालणा, चीभडांना सालणा, कोहलांना सालणा, कंकोडांना सालणा, कारेलांना सालणा, करमदांना सालणा, कालिंगडांना सालणा, केलांना सालणा, आरीयांना सालणा, तूरीयांना सालणा, मुंठकचरना सालणा, खरबूजांना सालणा, मोगरीना सालणा, नींबूयांना सालणा, आंबोलियांना सालणा, वाल्होलना सालणा, वली चउलांनी फलीना सालणा, सरघूनी फलीना सालणा, सांगरीना सालणा, काचरीना सालणा, आमलांना सालणा, कयरना सालणा, फूलना सालणा, फोगना सालणा, नीलीमरिचना सालणा, मीठा सालणा, गल्या सालणा, तल्या सालणा, वघाखा सालणा, धुंगाखा सालणा, छमकाया सालणा ।। वली प्रीसी भाजी तेऊपर सहुको राजी, ते कुण कुण?-सरसवनी भाजी, सोयांनी भाजी, मूलांनी भाजी, पथुयानी भाजी, चिणांनी भाजी, चीयलिनी भाजी, चंदलेवानी भाजी, मेथीनी भाजी ॥ हिवै वडा आवइ ते केहवा ?-मरिचाला वडा, तल्या वडा, कोरा वडा, कांजीरा वडा, घोलवडा, भुंगांरी दालिरा वडा, उडदारी दालिरा वडा, घणइ घणि घोलिभीना, घणि तेल सीना, मरिचारा घj चमत्कार, अत्यंत सुकमार, हाथलीधा उछलतइ, मुंहडै पाल्यां तुरत गलइ, घणुं स्युं ? स्वर्गना देव देवी पणि खावानइ टलवलइ हिवे पलेव आये ·पणि ते केहवी ?-चोखानी पलेव, ज्यारिनी पलेव, बाजरीनी पलेव, हलदिया पलेव, पिंपलीया पलेव, सुंठिया- पलेव, सबडकिया पलेव ॥ हिवै भोजनवीचि, पीवाना पाणी आवइ, पणि ते केहवा?-साकरना पाणी, दास्त्रना पाणी, खांडना पाणी, गंगाना पाणी, पालर पाणी, कर्पूरवास्या पाणी, एलचीवास्या पाणी, ठाढा हीम सीतल पाणी ॥ हिवी दहीना घोल आवइ ते केहवा ?-गाइना दही, भईसिना दही, सघरा दही, काठा जाम्या दही, मधुरा दही, सखरासजीरालास, लवणाजाडा घोल, तेहना भया कचोल । चाउलांसुं जीमतां थया रंगरोल ॥ वली सरवरा कोरा गरवा । भरी आण्या करवा, । माहे घणी राई, जीमतां ढील नहीं काइ, उपरि जीरा लूणरु प्रतिवास, कारण हारी पणि खास॥ हिवे चलूना पाणी आवे ते केहवा ?-केवडाना पाणी, काथाना पाणी, कपुरवास्या पाणी, पाडलवास्या पाणी, चंदनवास्था पाणी, एलचीवास्या पाणी,सुगंधपाणी, गंगोदकपाणी, तिणसूं चलू कीधा ॥ हिवै मुंछण दीजै ते केहवा ?-वांकडी सोपारीनी फाल, चिवली सोपारीनी फाल, ते पणि केसर कपूर वासित । वली श्रीखा लवंग, जावंत्री, जाइफल, मोटा डोडा, पाका नागरवेलना पान, धणा आदरनइ मान । घणा गीतनै गांन, घणा ताननै मांन ॥ पछै भला वस्त्र पहिराया ते कुण कुण १-देवदूष्य वस्त्र, रत्नकंबल वस्त्र, पांभडीवस्त्र खीरोदकवस्त्र, अटाण वन, खासा वस्त्र, अधोतरी वस्त्र, नरमा वस्त्र, सेला. वस्त्र, कर्पूरवस्त्र, मलमलवस्त्र, कसवीवस्त्र, जरयापवस्त्र, मुखमलवस्त्र, चीणी वस्त्र, बुलबुल च समा वस्त्र, मसंजर वस्त्र, कथीपावन, पाटू वस्त्र, टसरिया चन, सणियावस्त्र, भव्यरववस्न, नारीकुंजरप्रमुख वस्त्र, पंचरंगीवागा ·पहिराया ॥ चली काश्मीरकेसरना छांटणाकीधा । वली भला भला विलेपन सुगंध लगाया, यावना चंदन विलेपन कीधा, सुगंध अरगजा लगाया, वली सखरा चोआ चंपेल, फूलेल, केवडेल, जाई, जुई, कुंद, मचकुंद, चंपो, मरुयो, मोगरो, दमणो, केतकी, मालती प्रमुखना फूल पहिराया। पछै वली मुगट, तिलक, कुंडल, हार, दोर, वीरवलय, अंगद, बहिरखा, नवग्रही, मुंद्रडी, कंदोरा, हाथना हथसांकला, पगनी सांकलीप्रमुख पहिराया। एहवी कुटुंब साहम्मीनी भक्ति विच्छित्ति कीधी। अध मित्रादीनां अग्रे मातापितरौ किं अवादिष्टाम् , तत्राह- पुर्विपि णं देवाणुप्पिया! अम्हं एयंसि दारगंसि गभं वकंतसि समाणंसि इमे एयारूवे अब्भत्थिए चिंतिए जाव समुप्पज्जित्था जप्पभिई च णं अम्हं एस दारए कुञ्छिसि गम्भ- ताए वकंते तप्पभिई च णं अम्हे हिरपणेणं वड्डामो सुवण्णेणं धणेणं धन्नेणं रजेणं सावइ- ज्जेणं जाव पीइसकारणं अईव अईव अभिवड्डामो, सामंतरायणो वसमागया य ॥ १०६ ॥ तं जया णं अम्हं एस दारए जाए भविस्सइ तया णं अम्हे एयस्स दारगस्स इमं एया- गुरूवं गुण्णं गुणनिप्फन्नं नामधिज्जं करिस्सामो वद्धमाणुत्ति, ता अज अम्ह मणोरहसंपत्ती जाया, तं होउ णं अम्हं कुमारे वद्धमाणे नामेणं ।। १०७ ॥

·है व्याख्या-"पुषिपि णं" भो देवानुमियाः! पूर्वमपि आवयोः एतस्मिन् दारकेचालके कुक्षौ गर्भस्थे सति अयं एतादृशो अभ्यर्थितः। चिन्तितः मनोरथः समुत्पन्नोऽभूत्-यत्प्रभृति आवयोः एप दारकः कुक्षौ गर्भ- त्वेन ब्युत्क्रान्तः, तत्मभृति आवां हिरण्येन वर्धावहे, सुवर्णेन वर्धावहे, धनेन वर्धावहे, धान्येन वर्षावहे, पुनः सापतेयद्रव्येण वर्षावहे, यावत्प्रीतिसत्कारेण अतीव वर्धापहे, सामन्तादयो राजानोऽपि वशं आगताः, ततो. यदा आवयोरेप दारको जातो भविष्यति, तदा आवां एतस्य दारकस्य एतदनुरूपं गुण्यं गुणनिष्पन्नं पूर्व व्याख्यांतार्थ सार्थकं नाम करिष्यावः “वर्धमानः" इति । यतः सर्वैः प्रकारैः आवां वृद्धिं प्राप्ती, ततः आवयोरद्य मनोरथसंप्राप्तिः जाता। ततो भवतु कुमारो वर्धमाननाना, ततः श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य मातापितरौ "श्रीवर्धमानः" इति नाम कुरुतः। अथ भगवतः सार्थकं नामवयं कथयन्ति, तत्राह- समणे भगवं महावीरे कासवगुत्ते णं, तस्स णं तओ नामधिज्जा एवमाहिजंति, तं जहा- अम्मापिउसंतिए वद्धमाणे, सहसंमुइआए समणे, अयले भयभेरवाणं परीसहोवसग्गाणं खंतिखमे पडिमाण पालगे धीमं अरइरइसहे दविए वीरिअसंपन्ने देवेहिं से नामं कयं 'समणे भगवं महावीरे' ॥ १०८ ॥ X ·व्याख्या-"समणे भगवं" श्रमणो भगवान महावीरः काश्यपगोत्रस्तस्य त्रीणि नामानि एवं व्याख्या- यन्ते अधीयन्ते वा, तद्यथा-मातृपितृसत्कं नाम "वर्धमानः" इति १, “सहसंमुइआए समणे" सहभाविनी समुदिता-रागद्वेपाभावः तया श्राम्यतीति अमणः तपोनिधिः, "श्रम् च खेदतपसोः" इति वचनात् २, तथा भयं-अकस्मात्, भैरवं-सिंहादिभयम् , तयोः विषये अचला=निष्पकम्पः, तदगोचरत्वात्, परीपहाः क्षुत्पि- पासादयो द्वाविंशतिः, उपसर्गाः दिव्यादिभेदेन पोडश तान् क्षान्त्या क्षमते, न तु असमर्थतया यः सः। पुनः प्रतिमानां-भद्रादीनां एकरात्रिक्यादीनां वा तदभिग्रहविशेषाणां वा पालकः पारगो वा । पुनः धीमान्-ज्ञान- चतुष्टयवान् । पुनः अरतिरत्योः सहा-समर्थः, तन्निग्रहे क्षमः। पुनः द्रव्यं तत्तद्गुणभाजनं, "द्रव्यं च भव्यं" इति वचनात् रागद्वेपरहित इति वृद्धाः । पुनः वीर्यसम्पन्न:-खस्य सिद्धिगमने निश्चितेऽपि तपश्चरणादौ प्रवर्त- नात्, अतो महावीर' इति नाम देवैः कृतम् ३।अथ भगवान् किंचिन्यूनाप्टवीयो जातः। परं कीदृशः। दिव्य- रूपधारी, ज्ञानत्रयसहितः, धवलदन्तपक्तिः, पद्मगर्भगौरवर्णः, सुगन्धश्वासोच्छ्वासः, देवमनुष्यैः परिवृतः, एकदा बालैः सह तिदूसकेन क्रीडाविशेषेण लोके "आमलकीक्रीडा' इति प्रसिद्धेन अरमत, तत्खरूपं चेदं- बहवो वाला मिलन्ति, तेपांमध्ये एको वाम[का]गात् अधस्तात् लकुटं बलात् निक्षिपति, अन्ये च सर्वेऽपि द्रुतं सनीपवर्तिवृक्षस्योपरि चदन्ति, एकः तं लकुटं लात्वा आगत्य वृक्षाधोवर्तिधूलिपुञोपरि रोपयित्वा, वृक्षोपरि चटिताऽचटितानां मध्ये, यो हस्तेन पादौ स्पृशति, स हारितः। अथ उपरिचटितानां मध्ये कोऽपि अकस्मात् ·Latek MAHAR उत्तीर्य तं लकुटं गृह्णाति, तदा तद्ग्राहको जितः। प्राक्तनः पुनः हारिता, जेता च हारितपृष्ठे [ष्ठौ] चटित्वा सक्षेतितं स्थानं याति । एतस्यां क्रीडायां जायमानायां सत्यां, इन्द्रेण सभामध्ये प्रोक्तम्-“भो देवाः ! अब श्रीमहावीरस्य पालत्वेऽपि यादक निर्भीकत्वं अनन्तयलवत्त्वं च वर्तते, ताइफ कुत्रापि नास्ति ।” ततः एको देवः तपनं अभधानो पालरूपं विधाय क्रीडनवृक्षं महामुजङ्गमेन धुडे अवेष्टयत्, तं च महाभयंकरं फूत्कुर्वन्तं सर्प पहा सर्वेऽपि पाला नष्टाः। श्रीमहावीरेण निर्भीकेन गृहीत्वा रसुवत् दूरे उल्लालयित्वा निक्षिप्तः। पुनः सरभिनायति-"इत्थं गिनोन भीतः, अन्यथा भापयिष्यामि।” अत्रान्तरे श्रीवीरः तिंदूसकक्रीडां करोति। तत्र सोप सुरो पालरूपं कृत्या फुमारैः समं क्रीडति । सुरपालो हारितो रममाणः । ततस्तं वाहनीकृत्य चचाल छोपरि गठितो भगवान् । ततः स सुरवालो वेतालरूपं कृत्वा, सप्ततालदेहमानः सन् भगवद्भापनार्थ वर्धितुं महराः। रातो भगवता शानेन तत्खरूपं ज्ञात्वा वज्रमयमुष्टिप्रहारो दत्तः। ततो मायी देवः आरार्टि [मुक्त्वा] कृत्या, शशकवत् शरीरं संकुच्य पतितः। ततो भगवद्वलादिगुणरञ्जितः चलत्कुण्डलाभरणो भूत्वा भगवन्तं प्रणम्य, करकमलयुगलं संयुज्य एवं अस्तावीत्-“हे स्वामिन् ! याहशस्त्वं सभामध्ये इन्द्रेण वर्णितः ततोऽप्य- धिकतरः प्रत्यक्षं हष्टः, वारं वारं निजापराध क्षामयामि ।" इति पादौ प्रणम्य देवः खस्थानं गतः॥ एति आमलकीक्रीडाकरणम् [रमणम् ॥ भए भगपतो लेखशालाकरणं कथ्यते । तस्य विस्तारस्त्वयम्-शुभदिवसे शुभमुहूर्ते पूर्व मातापितरौ ·समस्तमिग्रज्ञातिकुटुंवादीन भोजनवस्त्राभरणकेसरछंटनतिलककरणादिना सत्कुर्वते । पुनः लेखशालिकानां दानार्थ, वरसोला साकर खांड अखोड गुंदवडा द्राक्ष खारिक टोपरा खजूर सिंघोडा अखोड बदाम चारउली } पारवी फलहलि नालेर सोपारी सोनाना खडिया रत्ननावरतणां रूपानी पाटी फूलफल पानना-चीडाप्रमुख- नानाविधवस्तूनि साधं लात्वा, भगवतः लानं कारापयित्वा, प्रधानवस्त्राणि परिधाप्य, खर्णरत्नाभरणानि मुकुटकुण्डलतिलकादीनि यथास्थाने परिधाप्य, हस्तिस्कन्धे भगवन्तं निवेश्य, मस्तकधृतछन्नवीज्यमानचामर- गीयमानगीतदीयमानदानवाद्यमानविविधनि|पनृत्यनाटकादिविच्छित्या उपाध्यायशालाद्वारदेशे भगवान् आनीतः। तावता पाठकब्राह्मणेन चिन्तितम्-"इतः पूर्वं मम शालायां सामान्यछात्राः पठनाय आगताः, परं अब तु राज-पुत्रो मम समेतः।" ततो गणोच्चैः आसनं स्थापयित्वा खयं विविधवस्त्राणि दिव्याभर- णानि परिधाय उपविष्टः । अत्रान्तरे इन्द्रस्य आसनं चलाचलं जातं । किंवत् ? । वातकम्पितध्वजावत्, पुनः समुद्रसंक्रान्तचन्द्रवत्, पुनः मत्तहस्तिकर्णवत्, पुनः कुलटाचित्तवत्, पुनः मूपातापितहेमवत् । ततः इन्द्रः अवधिना ज्ञात्वा आगत्य, प्रभोः पुरः माह-"अहो! मात्रादीनां मोहः !, भगवन्तो हि विनापि अध्ययन विद्वांसो भवन्ति । नहि आने तोरणबन्धनं, नापि सुधाया माधुर्यकरणं, नच सरखत्या भाले [भोलामींडी] पाठन, नहि चन्द्रस्य धबलीकरणं सम्भवति । परं भवन्तु मातापित्रोः मनोरथाः पूर्णाः।” ततः इन्द्रो वृद्ध ब्रामणरूपं कृत्वा, श्रीभगवन्तं उच्चैः योग्यासने उपवेश्य, उपाध्यायमनोगतान् सन्देहान् भगवन्त - ·पृच्छति स्म । भगवांश्च तेपा उत्तराणि दत्तवान्, उपाध्यायश्च भगवता कथ्यमानानि उत्तराणि ऋण्वन् एवं अचिन्तयत्-"अहो ! एते व्याकरणसन्देहा मम बाल्यावस्थात आरभ्य अभूवन, परं न केनापि पण्डितेन भना, अनेन बालेनापि भमा।। अहो ! एतस्य पालस्य ज्ञानम्।।" इति आश्चर्य क्रियमाणे इन्द्र उपाध्याय- पण्डितं माह-“भो ! एनं यालमात्रं त्वं मा जानीहि । अयं त्रिभुवनस्वामी ज्ञानत्रयसहितः सर्वज्ञमायो महावीरदेवः। इन्द्रेण दशधा सूत्राणि पृष्टानि-संज्ञासूत्रं १, परिभाषासूत्रं २, विधिसूत्रं ३, नियमसूत्रं ४, प्रतिपेधसूत्रं ५, अधिकारसूत्रं ६, अतिदेशसूत्रं ७, अनुवादसूत्रं ८, विभापासूत्रं ९, निपातसूत्रं १०। भगवता च एतेषां दशानां व्याकरणसूत्राणां प्रत्युत्तराणि दत्तानि । तदा तत्र स्थाने "जैनेन्द्रव्याकरणं" जातं । ततः उपाध्यायविप्रेणापि भगवान् श्रीमहावीरदेवो गुरुः कृतः । ततो विप्रस्य यहुदानादिना सन्तोपं कृत्वा, श्रीभग- वान् तयैव विच्छित्त्या खगृहे गतः । इन्द्रोऽपि भगवन्तं प्रणम्य खस्थानं गतः॥ इति लेखशालाकरणम् ॥ अथ प्रभोः विवाहकरणम् ॥ अथ यदा भगवान् यौवनावस्थां प्राप्तः भोगसमर्थो जातः, तदा प्रसेनजित् सामन्तभूपस्य पुत्रीं यशोदा मातापितृभ्यां परिणायितः। तया सह सुखं अनुभवतो भगवतः प्रियदर्शनानाम्नी पुत्री जाता। सा निजभागिनेयस्य जमाले परिणायिता। भगवतश्व अष्टाविंशतिवाणि जातानि तदवसरे मातापितरौ देवलोकं गतो, आवश्यकाभिप्रायेण चतुर्थ देवलोकं । श्रीआचाराङ्गाभिमायेण श्रीपार्श्वनाथस्य श्रावकत्वात् अच्युतं द्वादशं देवलोकं गतौ इति ॥

·• Anumeroll । अथ भगवतः पितृप्रमुखकुटुम्बस्य नामानि प्राह, तत्राह- समणस्स णं भगवओ महावीरस्स पिआ कासवगुत्ते णं, तस्स णं तओ नामधिज्जा एवमा- हिजंति, तं जहा-सिद्धत्थे इ वा, सिजसे इ वा, जसंसे इ वा ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स माया वासिट्ठी गुत्तेणं तीसे तओ नामधिज्जा एवमाहिति, तं जहा-तिसला इ वा, विदेहदिन्ना इ वा, पीइकारिणी इ वा ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स पितिजे सुपासे, जितु भाया नंदिवद्धणे, भगिणी सुदंसणा, भारिया जसोआ कोडिन्ना गुत्तेणं ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स धूआ कासवी गुत्तेणं, तीसे दो नामधिज्जा एवमाहि- जंति, तं जहा-अणोजा इ वा, पियदंसणा इ वा ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स नत्तुई कोसिअ (कासव) गुत्तेणं, तीसे णं दुवे नामधिज्जा एवमाहिजंति, तं जहा-सेसवई इ वा, जसवई इ वा ॥ १०९ ॥ व्याख्या-"समणस्स णं भगवओ" भगवतः पिता काश्यपगोत्रीयः, तस्य त्रीणि नामानि-सिद्धार्थः १, , - F ·श्रेयांसः २, यशखान यशखी] ३, १॥ भगवतो माता वासिष्ठगोत्रीया, तस्या अपि त्रीणि नामानि- त्रिशला १, विदेहदिन्ना २, प्रीतिकारिणी ३, च २॥ पुनः भगवतः पितृव्यः सुपार्श्वः ३, ज्येष्ठो भ्राता नंदि- वर्धनः ४॥ भगवतो भगिनी सुदर्शना जमालेः माता ५॥ भगवतो भार्या यशोदा कौण्डिन्यगोत्रीया ६॥ भगवतः पुत्री काश्यपगोत्रीया, तस्याः नामद्वयम्-अनुजा १, प्रियदर्शना २ च, सा जमाले दत्ता ७॥ भगवतो दौहित्री कौशिकगोत्रीया, तस्याः नामद्वयम्-शेपवती १, यशोवती २, च ८॥ अथ भगवान् कीदृशो जातः ?, तत्राह- समणे भगवं महावीरे दक्खे दक्खपइन्ने पडिरूवे आलीणे भद्दए विणीए नाए नायपुत्ते नायकुलचंदे विदेहे विदेहदिन्ने विदेहजच्चे विदेहसूमाले तीसं वासाइं विदेहंसि कडु अम्मा- पिऊहिं देवत्तगएहिं गुरुमहत्तरएहिं अब्भणुन्नाए समत्तपइन्ने ॥ व्याख्या-"समणे भगवं" श्रमणो भगवान महावीरः, दक्षः कलासु, दक्षा प्रतिज्ञा तन्निर्वाहकतया पट्टी प्रतिज्ञा यस्य सः। प्रतिरूपः-तद्गुणसङ्कमणे दर्पणत्वात्, आलीनः सर्वगुणैराश्लिष्टो गुप्तेन्द्रियो वा। भद्रका सरलः भद्रो-वृपभः तद्वत् गच्छतीति भद्रगो भद्रदो वा-सर्वकल्याणदायित्वात् , विनीतो विनयवान् सुशिक्षितो वा जितेन्द्रियो वा । विनयो हि इन्द्रियजयः तत्सहितश्च शास्त्रं पठितुं अहेति, तस्य च पाठकाः प्रसीदन्ति, ·ततश्च सर्वनियो भवन्ति इति, ज्ञाता प्रख्यातः । ज्ञातः-सिद्धार्थः तस्य पुत्रो ज्ञातपुत्रः । न च पुनमात्रेण काचित् सिद्धिः स्यात् , अतः आह-ज्ञातकुलचन्द्रः, विदेहः विशिष्टदेहा, प्रथमसंहननसंस्थानोपेतत्वात् । अथवा 'दिहींक उपलेपे' विगतो देहो लेपो यस्मात् स, विदेहो भोगेष्वपि वैराग्यवत्त्वात्, विदेहदिन्ना-त्रिशला तस्याः अपत्यं वैदेहदिन्नः । संस्कृते तु विदेहदत्तायाः अपत्यं वैदेहदत्त इति तस्या एव औरसपुत्रत्वाभिधानाय आह- "विदेहजचे ति"। "भीमो-भीमसेन” इति न्यायात् । विदेहा-त्रिशला तस्यां जाता विदेहजा अर्चा-शरीरं यस्य सः विदेहजार्चः । अथवा विदेहो-अनंगः कन्दर्पः स यात्यः पीडयितव्यो यस्य सः विदेहयात्यः। विशेपेण दियते-लिप्यते पापैर्जीवोऽस्मिन् इति विदेहो गृहवासः, तत्रैव सुकुमारो न पुनः व्रते, कालचक्राद्युपसर्ग- सहने तु वनकर्कशत्वात् । त्रिंशद्वणि गृहवासे कृत्वा स्थित्वा, तत्र भगवान् अष्टाविंशतिवर्षान्ते माता- पित्रोः देवलोकं गतयोः । आवश्यकानुसारेण चतुर्थदेवलोकं । आचाराङ्गानुसारेण तु श्रीपार्श्वनाथस्य श्रावक- त्वात् अनशनेन द्वादशदेवलोकं प्राप्तयोः। प्रतिज्ञां पूर्णा ज्ञात्वा, दीक्षायां उद्यतो जातः, तदा नन्दिवर्धनेन ज्येष्ठमात्रा प्रोक्तम्-"है पन्धो! क्षते क्षारं मा क्षेप्सीः! पित्रोविरहार्तस्य मम दुःसहा तव विरहः इति स्थीयतां त्वया वर्षद्वयम् ।” ततः पितृस्थानीयज्येष्ठभ्रातृनन्दिवर्धनस्य आग्रहेण भावमुनीभ्य, वस्त्रालङ्कार- विभूपितोऽपि वैराग्यात् निरवद्यवृत्तिः सन् तस्यौ । ततो गुरुयेष्ठनातनन्दिवर्धनः महत्तरकाश्च राज्यमधानाः तैः अभ्यनुज्ञातोवतार्थ दत्तानुमतिः “समत्तपइण्णों' समाता-पूर्णीभूता प्रतिज्ञा-"नाई समणो होहं KakoseKOK

·अम्मापिअरंमि जीवंते" इत्यादिरूपा यस्य सः। एतत्समये खामिवृहद्माता नन्दिवर्घनो राज्ये प्रधान
स्थापितः। अथ यदा भगवान् जातोऽभूत् तदा लोके एवं प्रसिद्धिः जाताऽभूत्-यत्-"एप महावीरः चतुर्दश-
खमसूचितो जातः इति हेतोः अयं चक्रवर्ती भविष्यति ।” ततः एनां प्रसिद्धिं श्रुत्वा, खखमातापितृभिः
खखकुमारपुत्राः श्रेणिकचण्डप्रद्योतनादयो भगवत्सेवार्थ मुक्ता अभूवन । भगवति च गृहस्थावासे घोरानुष्ठान
कर्तुं प्रवृत्ते सति 'नायं चक्रवर्ती भविष्यति' इति खगृहे गताः।
अथ भगवतो घोरानुष्ठानेऽपि क्रियमाणे वर्पमेकं जातम् । एतावता एकोनत्रिंशत्तमे वर्षे व्यतीते किं
जातम् , तबाह-
पुणरवि लोगंतिएहि जीअकप्पिएहिं देवेहिं ताहि इटाहि कंताहिं पिआहिं मणुन्नाहिं मणामाहि
उरालाहिं कल्लाणाहिं सिवाहिँ धन्नाहिं मंगल्लाहिं मिअमहुरसस्सिरीआहिं हिययगमणिज्जाहिं
हिययपल्हायणिजाहिं गंभीराहिं अपुणरुत्ताहि वग्गूहि अणवरयं अभिनंदमाणा य अभियुव-
माणा य एवं वयासी ॥ ११०॥ "जय जय नंदा ! जय जय भद्दा ! भदं ते, जय जय
खत्तिअवरवसहा !, बुज्झाहि भगवं लोगनाहा !, सयलजगजीवहियं पवत्तेहि धम्मतित्थं,
हियसुहनिस्सेयसकरं सबलोए सबजीवाणं भविस्सइत्तिकटु जयजयसई पउजति ॥ १११ ॥

·कृतं यैस्ते , जीतकल्पिताः , जीतेन वा अवश्यंभावेन कल्प - इति कर्तव्यता जीतकल्पः , सः एपां अस्तीति जी व्याख्या-"पुणरवि लोगंतिएहिं त्ति" पुनरपि-इति विशेषद्योतने, एकंतावत् खयमेव समासप्रतिज्ञा, विशेपतश्च लोकान्तिकदेवैः योधित इति गम्यं, तृतीयाया अन्यथा अनुपपत्तेः । लोकान्ते भवाः लौकान्तिका ब्रह्मलोक- वासिनः सारखताद्या एकान्तसम्यग्दृष्टयः, स्थानावृत्ती लोकान्ते वा उदयिकभावलोकावसाने भवा अन- न्तरभवे मुक्तिगमनात् इत्युक्तत्वात् एकावतारिणः। कचित्तु संग्रहण्यवचूर्णी तु एते च नियमेन अष्टमे भवे सिद्धयन्ति इत्युक्तम् । न च भगवान् तेषां उपदेशमपेक्षते, खयंयुद्धत्वात् । जीत अवश्यमाचरणीयं कल्पितं कल्पिकाः तः, विभक्तिव्यत्ययात् ते लोकांतिकाः देवाः ताभिः इष्टादिभिः पूर्वं व्याख्यातार्थाभिः वाग्भिः वाणीभिः गंभीराभिः महाध्वनिभिः अपुनरुक्ताभिः। कापि-"मिअ १ महुर २ गंभीर ३ गाहिआहि" इति त्र . . धार्यमप्यर्थं श्रोतॄन ग्राहयन्ति याः ताः ग्राहिकाः, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः। अनवरतं र समृद्धिमन्तं आचक्षाणाः, अभिष्टुवन्तश्च गुणौ कीर्तनं कुर्वन्त, एवं अवादिपुः= जय जय! जयं लभख, संभ्रमे द्वित्त्वम्। “नंदत्ति” नन्दति-समृद्धो भवति इति त्विात् । अथवा जय त्वं जगन्नन्द-भुवनसमृद्धिकारक! एवं "जय जय! भद्दा" ल्याणकारी वा, भद्रं ते भवतु ! इति विशेषः। हे क्षत्रियवर वृपमा क्षत्रियाणां मध्ये बुद्ध्यख! भो लोकनाथ ! धर्मतीर्थ धर्मप्रधान तीर्थ प्रवचनं प्रवर्तय!। किंविशिष्टं ·धर्मतीर्थम्?। हितं-पथ्यान्नवत् १, सुखं शर्म शुभं वा, कल्याणं निःश्रेयसं मोक्षः तस्य [तेपा] कर । केपां?। सर्वलोके सर्वजीवानां सूक्ष्मादीनां रक्षोपदेशदानादिना भविष्यंति" इति कथयित्वा जयजयशन्दं प्रयुञ्जते ॥ अथ भगवान लोकान्तिकदेवमतियोधात् पूर्वमपि कीदृश आसीत् ?, तत्रांह- पुदिपि णं समणस्स भगवओ महावीरस्स माणुस्सगाओ गिहत्थधम्माओ अणुत्तरे आभोइए अप्पडिवाई नाणदंसणे हुत्था, तएं णं समणे भगवं महावीरे तेणं अणुत्तरेणं आभोइएणं नाणदंसणेणं अप्पणो निक्खमणकालं आभोएइ, आभोइत्ता चिच्चा हिरपणं, चिच्चा सुवणं, चिच्चा धणं, चिच्चा रज्ज, चिचा रटुं, एवं बलं वाहणं कोसं कुट्ठागारं, चिचा पुरं, चिच्चा अंतेउरं, चिच्चा जणवयं, चिचा विपुलधणकणगरयणमणिमुत्तियसंखसिलप्पवालरत्तरयणमाइयं संतसारसावइज्ज, विच्छड्डइत्ता, विगोवइत्ता, दाणं दायारेहिं परिभाइत्ता, दाणं दाइयाणं परिभाइत्ता ॥ ११२ ॥ व्याख्या-"पुयिंपिणं"श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य पूर्वमपि,मनुष्योचितात् गृहस्थधर्मात् विवाहादेः अनुत्तरं सर्वोत्कृष्टं परमावधेः किंचिन्यून आभोगिकं-आभोगप्रयोजनं अमतिपाति-आकेचलोत्पत्तेः अनिवर्तकं अव- ·व्याख्या-"पुणरवि लोगंतिएहि ति" पुनरपि-इति विशेपद्योतने, एकं तावत् स्वयमेव समासप्रतिज्ञः, विशेपतश्च लोकान्तिकदेवैः चोधित इति गम्यं, तृतीयाया अन्यथा अनुपपत्तेः। लोकान्ते भवाः लौकान्तिकाब्रह्मलोक- वासिनः सारखताद्या एकान्तसम्यगहष्टयः, स्थानाङ्गवृत्तौ लोकान्ते वा उदयिकभावलोकावसाने भवा अन- न्तरभवे मुक्तिगमनात् इत्युक्तत्वात् एकावतारिणः । कचित्तु संग्रहण्यवचूर्णी तु एते च नियमेन अष्टमे भवे सिद्ध्यन्ति इत्युक्तम् । न च भगवान् तेषां उपदेशमपेक्षते, स्वयंवुद्धत्वात् । जीत अवश्यमाचरणीयं कल्पितं- कृतं यैस्ते, जीतकल्पिताः, जीतेन चा अवश्यंभावेन कल्प-इति कर्तव्यता जीतकल्पा, स: एपो अस्तीति जीत- कल्पिकाः तैः, विभक्तिव्यत्ययात् ते लोकांतिकाः देवाः ताभिः इष्टादिभिः पूर्व व्याख्यातार्थाभिः वाग्भिः- वाणीभिः गंभीराभिः महाध्वनिभिः अपुनरुक्ताभिः। कापि-"मिअ १ महुर २ गंभीर ३ गाहिआर्हि" इति पाठः, तत्र दुरवधार्यमप्यर्थं श्रोतॄन ग्राहयन्ति याः ताः ग्राहिकाः, ततः पदचतुष्टयस्य कर्मधारयः। अनवरतं भगवन्तं अभिनन्दयन्तः, समृद्धिमन्तं आचक्षाणाः, अभिष्टुवन्तश्च गुणौ कीर्तनं कुर्वन्त, एवं अवादिषुः व्यजिज्ञपयन्-“हे भगवन् ! त्वं जय जय! जयं लभख, संभ्रमे द्वित्त्वम् । “नंदत्ति" नन्दति-समृद्धो भवति इति 'नंद आमन्त्रणे' दीर्घत्वं माकृतत्वात् । अथवा जय त्वं जगन्नन्द-भुवनसमृद्धिकारक ! एवं "जय जय! भद्दा” नवरं-भद्रः कल्याणवान् कल्याणकारी वा, भद्रं ते भवतु! इति विशेषः। हे क्षत्रियवर वृपभ! क्षत्रियाणां मध्ये अत्यन्तश्रेष्ठ, हे भगवन् ! त्वं बुद्धयख ! भो लोकनाथ ! धर्मतीर्थ धर्मप्रधान तीर्थ प्रवचनं प्रवर्तय!। किंविशिष्टं ·धर्मतीर्थम् ? । हितं-पथ्यान्नवत् १, सुखं शर्म शुभं वा, कल्याणं निःश्रेयसं मोक्षः तस्य तेपां] करं । केषां? । सर्वलोके सर्वजीवानां सूक्ष्मादीनां रक्षोपदेशदानादिना भविष्यति' इति कथयित्वा जयजयशब्दं प्रयुञ्जते । अथ भगवान् लोकान्तिकदेवप्रतिवोधात् पूर्वमपि कीदृश आसीत् ?, तबाह- पुर्विपि णं समणस्स भगवओ महावीरस्स माणुस्सगाओ गिहत्थधम्माओ अणुत्तरे आभोइए अप्पडिवाई नाणदंसणे हुत्था, तएं णं समणे भगवं महावीरे तेणं अणुत्तरेणं आभोइएणं नाणदसणेणं अप्पणो निक्खमणकालं आभोएइ, आभोइत्ता चिच्चा हिरण्णं, चिच्चा सुवणं, चिच्चा धणं, चिच्चा रज, चिच्चा रटुं, एवं बलं वाहणं कोसं कुट्ठागारं, चिच्चा पुरं, चिच्चा अंतेउरं, चिच्चा जणवयं, चिच्चा विपुलधणकणगरयणमणिमुत्तियसंखसिलप्पवालरत्तरयणमाइयं संतसारसावइज्जं, विच्छड्डइत्ता, विगोवइत्ता, दाणं दायारेहिं परिभाइत्ता, दाणं दाइयाणं परिभाइत्ता ॥ ११२ ॥ व्याख्या-"पुर्विपिणं" श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य पूर्वमपि,मनुष्योचितात् गृहस्थधर्मात् विवाहादेः अनुत्तरं सर्वोत्कृष्टं परमावधेः किंचिन्न्यूनं आभोगिकं-आभोगप्रयोजनं अप्रतिपाति-आकेवलोत्पत्तेः अनिवर्तकं अव- ·विज्ञानं अवधिदर्शनं च आसीत् । तेन कारणेन भगवान तेन अनुत्तरज्ञानदर्शनेन आत्मनो निष्क्रमणकालं- दीक्षासमयं "आलोएइ” विलोकयति, विलोक्य च किं कृतवान् ?, तत्राह-"आभोइत्ता चिचा हिरण्णं" विलो- कयित्वा त्यत्त्वा, हिरण्यादीनां पदानां व्याख्या पूर्ववत् ज्ञेया। "विच्छड्डइत्ता" विशेपेण त्यक्त्वा, विगोप्य गुप्तं सत् प्रकाशीकृत्य दानातिशयात्, अथवा विगोप्य 'गुपि गोपन-कुत्सनयो', कुत्सनीयमेतदस्थिरत्वात् इत्युक्त्वा, दानं दीयते इति दान-धनं, दायाय-दानार्थं आमच्छन्ति इति 'अचि' प्रत्यये दायारा-याचकाः तेभ्यः "परिभाइत्ता" परिभाज्य,-विभागेन दत्त्वा, अथवा दातृभिः खपुरुपैः दानं परिभाज्य-दापयित्वा, दायो-भागोऽस्ति येषां दायिका:गोत्रिकाः तेभ्यो दानं धनं विभागं परिभाज्य-विभागशो दत्त्वा । तन भगवता वर्प यावत् कियत् दानं दत्तम् ?, तत्राह-प्रातः भोजनकालं यावत् । “ज्ञाता-वृत्तिः" अनुसारेण तु प्राभातिक भोजनकालं यावत् प्रहरद्वयादिकमित्यर्थः । “चत्वारिंशत् वल्लैः एकः सुवर्णः स्यात्” इति श्रीविक्रमा- दित्यप्रवन्धे, “अष्टौ हाटककोटयः" इति अत्र व्याख्यातत्वात् । एका सुवर्णानां कोटिः अष्टौ च लक्षाः प्रत्यहं दीयन्ते “वरह वरं वरह वरं” इति वरवरिका, त्रिकचतुष्कचत्वरादिपु स्थानेषु घोष्यते, यश्च यत् याचते तत् सर्व इन्द्रादेशात् देवा आनीय पूरयन्ति । वार्षिकदानमानं यथा-त्रीणि शतानि अष्टाविंशतिश्च कोटयः । अशीतिलेक्षाश्च सुवणोनाम् । अथ यदा भगवान् दीक्षायां उद्यतो जातः, तदा नन्दिवर्धनो राजा इन्द्राद्याश्च देवाः कीदृशं दीक्षामहो- u F ·त्सवं कुर्वन्ति ?, तमाहू-पूर्व नन्दिवर्धनो राजा अष्टोत्तरसहस्र १००८ सुवर्णमय १ रूप्यमय २ मणिमय ३ सुवर्णरूप्यमय ४ सुवर्णमणिमय ५ रूप्यमणिमय ६ खर्णरूप्यमणिमय ७ मृन्मयान ८ कलशान निष्क्रमणा- भिपेकसामग्रीनिमित्तं कारयन्ति, एवं इन्द्रा अपि आभियोगिकदेवपार्धात् सुवर्णादिकलशान तावन्तः अष्टधा कारयन्ति, ते दिव्याः कलशाः नन्दिवर्धनकारितकलशेपु दिव्यानुभावेन प्रविष्टाः, ततोऽतीव नन्दिवर्धनकलशाः शोभन्ते स्म । ततो नन्दिवर्धनो राजा भगवन्तं वर्णसिंहासने पूर्वाभिमुखं निवेश्य, देवानीतक्षीरोदनी। तीर्थमृत्तिकाभिः सर्वकपायैः च अभिपेकं करोति । एवं इन्द्राथा अपि देवाः तैः स्वकीयैः कलशैः अभिपेकं कृतवन्तः। ततो देवा भृशारदर्पणादीनि हस्ते गृहीत्वा भगवदग्ने जयजयशब्दं प्रयुञ्जानाः तिष्ठन्ति । ततो देवसम्यन्धिचन्दनेन गात्रं अनुलिप्तं, कल्पवृक्षपुष्पमालाः परिधापिता, एकं श्वेतं वस्त्र परिधापितं यस्य मूल्य लक्षम् । ततो मुकुटतिलककुण्डलकेयूरहारकटककटिसूनमुद्रिकादिसर्वाभरणैः सर्वे शरीरं विभूपितम् ॥ ततो नन्दिवर्धनेन राज्ञा चन्द्रमभानाम्नी शिविका आनीय स्थापिता,सा कीदृशी? इत्यादि । अनेकस्तम्भशतसन्निविष्टा मणिकनकविचित्रा पञ्चाशद्धनुर्दीर्घा, पञ्चविंशतिधनुर्विस्तीर्णा, पत्रिंशद्धनुरुचा । एतस्याः शिपिकाया मध्ये देवानीतशिबिका प्रविष्टा । तेन दिव्यानुभावेन अतीव सुन्दरा जाता । तस्याः शिविकाया मध्ये स्वर्णसिंहासनं स्थापितं । तत्र श्रीभगवान् पूर्वाभिमुखः उपविष्टा, प्रभोदक्षिणतः कुलमहत्तरिकाहंसलक्षणं पटशाटकमादाय तिष्ठति । वामपाचे प्रभोः अम्बधानी व्रतोपकरणमादाय तिष्ठति । पृष्ठे च एका स्फारसारशृङ्गारा तरुणी-स्त्री 6 Xe Xe K9 Kg Xê- ·धवलछत्रं मस्तके धृत्वा तिष्ठति। ईशानकोणे च एका स्त्री गङ्गानीरभृतं भृङ्गारं गृहीत्वा तिष्ठति। आग्नेय- कोणे तु एका स्त्री कनकदण्डमणिविचित्रं व्यजनं लात्वा भद्रासने निषीदति । ततः पूर्व तां शिविका यावता नन्दिवर्धनराजादिष्टाः पुरुपाः उत्पादयन्ति । अत्रान्तरे शकः शिविकाया दाक्षिपयां उपरितनी बाहामुत्पा- दयति १ एवं ईशानेन्द्र उत्तरां उपरितनी बाहां २। चमरेन्द्रोऽधस्तनी दाक्षिणात्यां वाहां ३ । बलीन्द्रोऽधस्तनी उत्तरां वाहां ४। शेपा भवनपति ५ व्यन्तर ६ ज्योतिष्क ७ वैमानिकेन्द्राः यथायोग्य शिविका उत्पादयन्ति । ततः शफ्रेशानवर्जाः तां शिविका उद्वहन्ति, शक्रेशानौ तु चामराभ्यां वीजयतः। तदवसरे देवा दुन्दुभि ताडयन्ति स्म । पञ्चवर्णानि पुष्पाणि सर्वत्र विक्षिपन्ति स्म ॥ आगच्छद्भिः देवैः विविधैर्गगनतलं कीदृशं शोभते स्म ? । यथा कुसुमितं वनखण्डं १ यथा वा शरत्काले पद्मसरः २। अथवा यथा अतसीवनं कुसुमितं ३ अथवा यथा चम्पकवनं तिलकवनं पुष्पितं नन्दनवनं वा शोभते । पुनरपि स्त्रियो निजनिजकर्तव्यं- स्वकीय-खकीयव्यापारांश्च मुक्त्वा तुर्यनिर्घोपं श्रुत्वा, कौतुकोत्सुका विव्हलाः सत्यो भगवद्विलोकनाय समा- गताः । पुनः भगवतो दीक्षामहोत्सव विच्छित्तिं प्राह-भगवति शिविकारूढे प्रनज्यायै गन्तुं प्रवृत्ते, तत्पथ- मतया रत्नमयानि अष्टौ मङ्गलानि पुरतः क्रमेण प्रस्थितानि । तथाहि-खस्तिकः १ श्रीवत्सः २ नंद्यावतः ३ वर्धमानः ४ भद्रासनं ५ कलशः६ मत्स्ययुग्मं ७ दर्पणः ८ च । तदनन्तरं आलोकदर्शनीयानि क्रमेण पूर्णकलश- भृङ्गारचामराणि । ततो गगनतलमुल्लिखन्ती लहलहायमाना वैजयन्ती । तदनंतरं विमलवैडूर्यरत्नमयं प्रलम्य- ·मानकोरण्टमाल्यदामशोभितं चन्द्रमण्डलसदृशं छत्रं । तदनन्तरं मणिकनकविचिन्नं पादपीठसहितं सिंहासनं । तदनन्तरं १०८ आरोहणरहिताः तुरङ्गमाः। तदनन्तरं १०८ प्रधानकुञ्जराः । तदनन्तरं १०८ घण्टापताका- नान्दीघोपनानाप्रकारपहरणैः भृताः रथाः। तदनन्तरं १०८ सुन्दररूपवन्तः पुरुपाः। तदनन्तरं यानीकं, ततो गजानीकं, ततो रथानीकं, ततः पदात्यनीकं, ततः आकाशतलं उल्लिखन लघुपताकासहस्रमण्डितो योजन- सहस्रप्रमाणो रत्नमयो महान्-उचैः महेन्द्रध्वजः। ततो पहवः खगनाहाः कुन्तग्राहाः, पीठमाहा फलकग्राहाः, ततो हासकारका नर्मकारकाः, कान्दर्पिका: उग्रभोगा राजन्याः, क्षत्रिया=राजानो माण्डलिकाः मत्रिणो- महामन्त्रिणः श्रेष्ठिनः सार्थवाहा देवा देव्यश्च सर्वेऽपि अग्रे गच्छन्तो भगवतो जयजयशब्दं प्रयुञ्जते । भगवतः पृष्ठे हस्तिस्कन्धारुढकोरण्टमाल्यदामसहितेन ध्रियमाणछत्रेण विराजमानः श्वेतचामराभ्यां वीज्यमानः चतुरङ्गसेनापरिवृतो नन्दिवर्धनो राजा अनुगच्छति ॥ इति ॥ अथ श्रीभगवान् कदा कया विच्छित्या नगरमध्ये निस्सरति ?, तनाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे जे से हेमंताणं पढमे मासे पढमे पक्खे मग्गसिरवहुले, तस्स णं मग्गसिरबहुलस्स दसमीपक्खणं पाईणगामिणीए छायाए पोरि- सीए अभिनिवदाए पमाणपत्ताए सुबएणं दिवसेणं विजएणं मुहुत्तेणं चंदप्पभाए सीआए ·. सदेवमणुआसुराए परिसाए समणुगम्ममाणमग्गे, संखियचक्कियनंगलिअमुहमंगलियवद्ध- माणपूसमाणघंटियगणेहिं ताहि इटाहि कंताहिं पियाहिं मणुन्नाहि मणामाहिं उरालाहिं कल्लाणाहिं सिवाहिं धन्नाहिं मंगल्लाहिं मिअमहुरसस्सिरीआहिं वग्गूहिं अभिनंदमाणा अभि- थुबमाणा य एवं वयासी ॥ ११३ ॥- व्याख्या-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तमिन् समये यो हेमन्तस्य ऋतोः प्रथमो मासः प्रथमः पक्षो मार्गशीर्पयतुलः । एतावता मार्गशीर्षमासस्य कृष्णदशमीदिवसे “पाईणगामिणीए छायाए" पूर्व दिग्गामिन्यां छायायां "पोरिसिए” पौरुपयां पाश्चात्यायां-चतुर्थप्रहरे अभिनिवृत्तायां जातायां प्रमाणप्राप्तायां कोटिप्राप्तायां अग्रभागमाप्सायां, सुव्रते दिवसे विजये मुहूर्ते चन्द्रप्रभायां शिबिकायां आरूढं इति गम्यम् । सह-देवैमनुजैः असुरैः वर्तते या सा सदेवमनुजासुरा तया परिपदा-जनसमुदायेन समनुगम्यमानं=अनुव्रज्यमानं भग- वन्तं "अग्गेत्ति" अग्रे भगवतोऽग्रभागे शंखिकाद्यैः परिवृतं । तत्र शखिकाः चन्दनगर्भशंखहस्ता मङ्गल. कारिणः शंग्ववादका चा, चाक्रिका चक्रमहरणहस्ताः कुंभकारतैलिकादयो था, लाङ्गलिका-गलावलम्बित- वर्णादिमयहलाकारधारिणो भद्दविशेपाः कर्षका वा, मुखमाङ्गलिकाः-मुखे मङ्गलं येषां ते मुखमाङ्गलिका मगलपाठकाः, वर्धमानाः स्कन्धारोपितनराः, पुप्यमाणा-मागधाः पुरोहितस्थानीया मान्या वा, घण्टया चर- ·न्तीति घाण्टिका, राउलिकाः तेषां गणाः तैः, तामिः इष्टादिविशेपणादिभिः वाग्भिः अभिनन्दते अभिष्टु- वन्तश्च प्रक्रमात् कुलमहत्तरादिपु स्वजना एवं अवादिपुः, किं ? तदाह- जय जय नंदा!, जय जय भद्दा !, भई ते खत्तियवरवसहा ! अभग्गेहिं नाणदसणचरि- तेहिं, अजियाइं जिणाहि इंदियाइं, जिअं च पालेहि समणधम्मं, जियविग्धोऽवि य वसाहि तं देव ! सिद्धिमझे, निहणाहि रागद्दोसमल्ले तवेणं धिइधणिअबद्धकच्छे, महाहि अट्ठ कम्मसत्तू झाणेणं उत्तमेणं सुकेणं, अप्पमत्तो हराहि आराहणपडागं च वीर ! तेल्लकरंग- मज्झे, पावय वितिमिरमणुत्तरं केवलवरनाणं गच्छ य मुक्खं परं पयं जिणवरोवइटेणं मग्गेणं अकुडिलेणं हंता परीसहचमू, जय जय खत्तिअवरवसहा ! वहूई दिवसाई वहुई पक्खाई वहूई मासाइं, वहूइं उऊई बहूइं अयणाई वहुई संवच्छराइं, अभीए परीसहोवसग्गाणं, खंति- खमे भयभेरवाणं, धम्मे ते अविग्धं भवउ तिकटु जयजयसदं पउंजंति ॥ ११४ ॥ व्याख्या-"जय जये"त्यादि प्राग्वत् । अभग्नैः-निरतिचारैः ज्ञानाद्यैः उपलक्षितः त्वं अजितानि इन्द्रियाणि- जय-वशीकुरु जितं च सात्म्यापन्नं श्रमणधर्म पालय, जितविनोऽपि च त्वं हे देव ! निवस-वस सिद्धिमध्ये, ..........

·अपि प समुचये । अन सिद्विशन्देन भ्रमणधर्मस्य वशीकारः तस्य मध्यं-लक्षणया प्रकर्षः। तत्र त्वं निरन्तरार्य तिष्ठ इत्यर्थः । अत एव रागद्वेपमल्लो तपसा पाह्याभ्यन्तरेण साधकतमेन निजहि-निगृहाण । कीदृशः सन् ? । "विघणिअपद्धकच्छे" धृतौ-सन्तोपे धैर्य वा धणिअं-अत्यर्थं यद्धकक्षः सन् । पुनः अष्टकर्मशत्रून् मर्दय, फेन ध्यानेन आर्तरौद्रनिषेधाय आह-"उत्तमेणं" उत्तमसा-तमोऽतीतेन शुक्लेन अप्रमत्तः सन् गृहाण च । आराधना जयपताका हे वीर त्रैलोक्यमेव रजा-मल्लाक्षवाटकः तन्मध्ये प्राप्नुहि । वितिमिरं-अनुत्तरं केवलज्ञानं गचा च मोक्ष-परमं पदं । केन, किं कृत्वा ? । पभादिजिनोक्तेन मार्गेण रनत्रयरूपेण सरलेन- अक्षेपेण मोक्षमापकत्वात् , हत्वा परीपहचमूं। जय क्षत्रियवरवृपमा जात्यक्षत्रियो हि परचमूं हन्ति, स्वौजसा पहनि दिवसानि पहून् पक्षान्, यहून् मासान् , यहून् ऋतून् हेमन्तादीन् बह्वनि अयनानि-पण्मासानि दक्षिणायनोत्तरायणरूपाणि, बहनि वर्षाणि यावत् अभीतः परीपहोपसर्गेभ्यः भैरवभयानां क्षान्त्या क्षमो न तु असामर्थ्यादिना, तर धर्मे प्रस्तुतसंयमे अविन-विनाभावो भवतु "त्ति कटु" इति उचार्य जयजयशब्द, प्रयुजते सजना एव । पुनरपि श्रीभगवान् कया विच्छित्त्या नगरमध्ये निर्गच्छति, तबाह- तए णं समणे भगवं महावीरे नयणमालासहस्सेहिं पिच्छिजमाणे २, वयणमालासहस्सेहिं अभिधुवमाणे २, हिययमालासहस्सेहिं उन्नंदिजमाणे २, मणोरहमालासहस्सेहिं विच्छिप्प- ।

·KEKOKOKa माणे २, कंतिरूवगुणेहिं पत्थिन्जमाणे २, अंगुलिमालासहस्सेहिं दाइजमाणे २, दाहिणह- त्थेणं बहूणं नरनारीसहस्साणं अंजलिमालासहस्साई पडिच्छमाणे २, भवणपतिसहस्साई समइच्छमाणे २, तंतीतलतालतुडियगीयवाइअरवेणं महुरेण य मणहरेणं जयजयसदघोस- मीसिएणं मंजुमंजुणा घोसेण य पडिबुज्झमाणे २, सविडीए सबजुईए सबबलेणं सबवाहणेणं सवसमुदएणं सवायरेणं सबविभूईए सवविभूसाए सवसंभमेणं सबसंगमेणं सवपगईहिं सवना- टएहिं सबतालायरेहिं सबोरोहेणं सवपुप्फगंधमल्लालंकारविभूसाए सवतुडियसदसन्निनाएणं ॥ व्याख्या-"तए णं समणे" ततश्च श्रमणो भगवान् महावीरः कीदक सन् नगरमध्ये निर्गच्छति ? । नयन- माला:-श्रेणिस्थितजननेत्रपतयः तासां सहस्रः प्रेक्ष्यमाणः, एवमग्रेऽपि । वचनमालासह वदनमालासहस्रः वा अभिष्ट्रयमानः, हृदयमालासहस्त्रैः उन्नन्द्यमानः-उत् प्राबल्येन समृद्धिं नीयमानो जय जीव नन्देत्यादि- पालोचनात् । मनोरथमालासहस्रः अस्याज्ञाकरा भवाम इत्यादिभिः जनविकल्पैः-विशेपेण स्पृश्यमानः कान्तिरूपगुणैः हेतुभिः प्रार्थ्यमानो-भर्तृतया स्वामितया वा स्त्रीपुरुषजनेनाभिलष्यमाण इत्यर्थः । अङ्गुलि- मालासहस्रैः "दाइज्जमाणत्ति दर्यमानो यहूनां नरनारीसहस्राणां असलिमालासहस्रः प्रतीच्छन्-गृह्णन्, ·. भयनपछिमहस्राणि समतिकामन-उल्लयन् । तं आदीनां गीते गीतमध्ये यत् वादितं वादनं तेन यो रवा, : तेन । कीदृशेन ?। मधुरेण-मनोहरेण । पुनः कीदृशेन?। जयशब्दघोपमिश्रितेन । पुनः कीदृशेन ? । मझुम ना, न ज्ञायते फोऽपि किमपि जल्पतीति । अतिकोमलेन वा घोपेण च लोकानां वरेण प्रतिबुध्यमान सावधानी- भवन् । पुनः सर्वर्या-समस्तछन्नादिराजचिन्हरूपया, द्युतिः आभरणादीनां, युतिवा इष्टवस्तुयोगतः तया, मर्वयटेन-पलं-हस्यम्वरधपदातिरूपं चतुरङ्गसैन्यं, सर्ववाहनेन वाहनं करभवेसरशिविकाशकटयानादिसमु- यायः। “सपसमुदपूर्ण' पौरादिमेलापकेन सर्वादरेण सर्वोचित्यकृत्यकरणेन, सर्वविभूत्या विभूति: संपत् नगा, मर्यविभूपया विभूपा-शोभा तया, सर्वसंभ्रमेण संभ्रमाप्रमोदकृतौत्सुक्यम्, सर्वसङ्गमेन संगमा म्यजनमेलापकः, सर्वभकृतिभिः-प्रकृतयोऽष्टादश नैगमादिनगरवास्तव्यलोकास्ताभिः, सर्वनाटकैः-नाटकादीनि सुगमानि, सर्वतालाचरैः सर्वावरोधेन सर्वपुष्पगन्धमाल्यालङ्कारविभूपया। व्याख्या पूर्ववत् । सर्वतूर्यशब्द- सनिनादेन सर्वतूर्यशब्दानां मीलनेन यः संगतो निनादो-महाघोपः तेन । अल्पेप्यपि ऋद्धयादिपु सर्वशब्द- प्रवृत्तिः दृष्टा इत्यत आह- महया इडीए महया जुईए महया वलेणं महया वाहणेणं महया समुदएणं महया वर- तुडियजमगसमगप्पवाइएणं संखपणवपडहभेरिझलरिखरमुहिहुडुकदुंदुहिनिग्घोसनाइयरवेणं १ ·कुंडपुरं नगरं मझमज्झेणं निग्गच्छइ, निग्गंच्छित्वा जेणेव नायसंडवणे उज्जाणे जेणेव असो- गवरपायवे तेणेव उवागच्छइ ॥ ११५ ॥ उवागच्छित्ता असोगवरपायवस्स अहे सीयं ठावेइ, ठावित्ता सीयाओ पच्चोरुहइ, पञ्चोसहित्ता सयमेव आभरणमल्लालंकारं ओमुअइ, ओमुइत्ता सयमेव पंचमुट्ठियं लोअं करेइ, करित्ता छटेणं भत्तेणं अपाणएणं हत्युत्तराहि नक्खत्तेणं जोग- मुवागएणं एगं देवदूसमादाय एगे अवीए मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारिअं पवइए ॥११६॥ व्याख्या-"महया इडीए" इत्यादि॥व्याख्या प्राग्वत् । महत्या प्राद्धया, महत्या धुत्या, महता पलेन, महता चाहनेन, महता समुदयेन, महता परतूर्ययमगसमगमवादितेन । पुनः शंखपणवपटहभेरिझल्लरिखरमुखिदुन्दु- भिनिर्धोपनादितरवेण कुंडपुरं नगरं "मज्झमज्झेणं" मध्ये भूत्वा निर्गच्छति, निर्गत्य च यत्रैव ज्ञातखण्डवन- उत्पानं यत्रैव अशोकपरपादपः तत्रैव उपागच्छति, उपागत्य च अशोकवरपादपस्य अधस्तात् शिविकां"ठावेई" स्थिरीकरोति, स्थिरीकृत्य च शिपिकातः प्रत्यवरोहति अवतरति, उत्तरतीत्यर्थः । उत्तीर्य च, खयमेव आभ- रणमाल्यालङ्कारं उन्मुशतीत्यर्थः । तचाभरणं कुलमहत्तरिका हंसलक्षणपदशाटकेन प्रतीच्छति, उन्मुक्त्या प, खयमेव पत्रमुष्टिकं [एकया मुष्ट्या कूर्चस्य, चतसृभिस्तु शिरस इति पञ्चमौष्टिकं] लोचं करोति । BK ·NOKINNA शक्रश्च हंसलक्षणपटशाटकेन केशान् प्रतीच्छय-गृहीत्या क्षीरसमुद्रे प्रवाह्यति । तस्मिन् प्रस्तावे शक्रेण वायनिघाँपो वाद्यमानः स्थापितः । अङ्गुलीमूवीकृत्य 'निरोल' इति मोक्तं च, तदा भगवान् सिद्धानां नमस्कार कृत्वा, सर्वसावद्ययोगं समुच्चरति, तथाहि-"करेमि सामाइअं सवं सावजं जोगं पचक्खामि” इत्यादि । अत्र "भंते" इति पदं नोचरति, तस्य गुरोः अभावात्, तथैव कल्पत्वाच । केन तपसा?। अपानकेन चतु विधाहारेण पाठेन तपसा उत्तरफाल्गुनीनक्षत्रे च चन्द्रेण सह योगं गते सति । “एगं देवदूसमादाय” एकं देवदूष्यवस्त्रं दिव्यवस्नविशेपं इन्द्रेण भगवतः स्कन्धे अर्पितं, तत् आदायगृहीत्वा, एको रागद्वेपसहाया- भावात् अद्वितीय एकाक्येव । न पुनर्यथा अपभः चतुःसहरुयां राज्ञां, मल्लिपाश्चौं त्रिभिस्त्रिभिः शतैः, वासु- पूज्यः पशतैः, शेषा एकोनविंशतितीर्थकराः सहस्रैः समं प्रबजिताः । मुण्डो भूत्वा द्रव्यतः शिरःकूर्चलुचनेन भावतः क्रोधाद्यपनयनेन अगारात्-गृहात् निष्क्रम्पति शेपः । अनगारतां साधुतां आगमोक्तविधिना प्रबजित: श्रमणीभूतः। भगवता यदा चारित्रं गृहीतं तदानीमेव भगवतः चतुर्थ मनःपर्यवज्ञानं समुत्पन्नं । ततः इन्द्रादयः सर्वेऽपि देवाः श्रीमहावीरं वन्दित्वा, नन्दीश्वरद्वीपे यात्रां कृत्वा स्वस्थानं गताः । श्रीभगवानपि पन्धुवर्ग आपृच्छय विहृतः, वन्धुवर्गोऽपि भगवन्तं वन्दित्वा, विपणचित्तः सन् निवृत्य खगृहे गतः॥ ॥ इति श्रीमहावीरदेवस्य दीक्षाकल्याणकम् ॥ PIONORMA HeXOXXX ·अथ भगवान् ततो विहत्य, जनमार्ग त्यत्वा पल्लीमार्गेण मुहूर्तशेपे दिवसे कुम्मारग्रामसमीपे रात्री कायो- त्सर्ग स्थितः। तत्र एको गोपो दिवसे पभान् वाहयित्वा, सन्ध्यायां पतत्पावें चरन्तु इति कृत्वा गोदोहार्थ ग्रामे गता, प्रत्यागतश्च तान् अपश्यन स्वामिनं माह-"फ गता मे वृषभाः बेहि।" श्रीभगवान् मौनत्वात् न ब्रूते, ततोऽन्यत्र रात्री ते गवेपिताः, परं न दृष्टाः कापि, पुनः भगवत्समीपं आगतः, तदवसरे वृषभा अपि अन्यत्र भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा, भगवत्समीपं आगताः गोपेन दृष्टाः । तदा गोपेन कथितम्-"रे पाखण्डिन् । त्वया ज्ञातं अहमेतान् वृषभान लात्वा यास्यामि ! इति प्रच्छन्नं त्वया वृपभा एतावन्तं कालं स्थापिता अभूवन् ।” ततो गोपो रुपा रोपा] क्रान्तो दामनं गृहीत्वा, यावत् ताडनार्थ उद्यता, तावता अवधिना ज्ञात्वा इन्द्र आगत्य, तं स्तम्भयामास, प्रोक्तयांश्च-"रे! सिद्धार्थराजपुत्रं अद्य प्रनजितं त्वं न जानासि ?" इति दूरीकृतः। ततः इन्द्रो भगवन्तं प्राह-“हे स्वामिन् ! तव प्राकृतं कर्म प्रभूतं अशुभं वर्तते, तेन तव द्वादशवर्षाणि यावत् उप- सर्गा भविष्यन्ति। तावन्तं कालं अहं तान् उपसर्गान् वारयन् तव वैयावृत्यं करोमि।" प्रभुः प्राह-"भो इन्द्र ! न एअं भूयं, न एअं भविस्सइ, न एअं भवइ, जन्नं अरिहंता देविंदस्स वा असुरिंदस्स वा निस्साए केवलनाणं उपार्डिसु सिद्धिं वा वचंति ।" अनावसरे-"मारणान्तोपसर्गस्य वारणार्थ बिडौजसा । सिद्धार्थः स्थापितः खामि मातृप्यनेयव्यन्तरः ॥१॥” इत्युक्तत्वात् , सिद्धार्थनामा व्यन्तरो भगवतो मातृष्वस्रया, अन्तर्वांच्यादी तु खामिपितृव्यः सिद्धार्थ इत्युक्तमस्ति, स समागत्य इन्दं माह-"अहं श्रीभगवतो वैयावृत्यं करोमि, ममादेश ·देहि।" ततः इन्द्रेणोक्तम्-"त्वया भगवान् न मोच्यः।" इत्युक्त्वा कौशिकोऽपि इन्द्रोऽपि] स्वस्थानं गत इति । द्वितीयदिने कोल्लाकसंनिवेशे बहुलब्राह्मणगृहे भगवता गृहस्थकांस्यपात्रे पायसेन मधुप्तसंयुक्तेन पारणं कृतं । प्रथमपारणकं गृहस्थपाने परमान्नेन चकारेति आगमिकान्तवाच्ये। प्रथमपारणकं सपात्रधर्मज्ञाप- नाथं पाने पच विहितवान् इति कल्पकिरणावयां । देवैश्च पञ्चदिव्यानि प्रकटितानि चेलोत्क्षेपः१ गन्धोदक- पुप्पष्टिः २ दुन्दुभिनादः ३ आकाशे अहो दानमिति घोपणं ४ सार्धद्वादशकोटिसुवर्णवसुधारावृष्टिश्चेति ५। इयं वसुधाराष्ट्रष्टिः उत्कृष्टा, जघन्या तु सार्धद्वादशलक्षसुवर्णवृष्टिः ज्ञेया। ततो भगवान विहृत्य, मोराक- संनिवेशं गतः। तत्र सिद्धार्थवयस्यो दुइजंतकनामा कुलपतिः मिलितः, भगवता पूर्वाभ्यासात् बाहुः मसारितः, तेनापि कुशलवार्ता पृष्टा । तत्र एकरात्रि स्थित्वा, प्रभाते विहारकरणे दुइजंतकेन प्रोक्तम्- "हे सामिन् ! अष्टौ मासान् शेपकाले अन्यत्र भ्रान्त्वा चर्पाकाले अत्र स्थेयमिति” भगवताऽप्यङ्गीकृतं । ततो भगवान् शेपे कालेऽन्यत्र विहृत्य तत्र मोराकसंनिवेशे आगत्य एकस्य कस्यचित् कुलपुत्रस्य [तृणगृहे] उटजे ममुः स्थितः, दैवयोगेन मेघवृष्टिः न जाता, तेन गावः तृणानि भक्षयन्ति, भगवान् न निवारयति, ततः ऊलपुत्रस्य अमीतिः जाता। तदा भगवता अभिग्रहपञ्चकं गृहीतम् । अप्रीतिस्थाने न स्थेयं १, कायोत्सर्गे स्थातव्यं २, मीनं कार्य ३, पाणिभोजिना भाव्यं ४, गृहस्थस्य विनयो न कार्यः ५ चेति । श्रीभगवद्गात्रं च इन्द्रेण सुरभिचन्दनादिना अनुलिसमासीत् दीक्षासमये, स च गन्धो मासचतुष्टयेनापि न गतः । तेन PA...- ·तद्गन्धाकृष्टैः भ्रमरैः गात्रं कर्थितं । सुन्दररूपत्वात् तरुणस्त्रीभिः भर्तृत्वेन प्रार्थना कृता, तरुणपुरुषैः स्वामि- त्वेन प्रार्थना कृता ॥ एवं श्रीभगवतः चतुरो मासान् साधिकान् यावत् अनुलोमप्रतिलोमा उपसर्गा जाताः॥ अथ श्रीभगवान् कीदृशो जातः, तत्राह- समणे भगवं महावीरे संवच्छरं साहियं मासं जाव चीवरधारी होत्था, तेण परं अचेलए पाणिपडिग्गहिए ॥ समणे भगवं महावीरे साइरेगाई दुवालस वासाइं निचं वोसट्ठकाए चियत्तदेहे जे केइ उवसग्गा उप्पजंति, तं जहा-दिवा वा माणुसा वा तिरिक्खजोणि वा, अणुलोमा वा पडिलोमा वा, ते उप्पन्ने सम्मं सहइ खमइ तितिक्खइ अहियासेइ ॥११७॥ व्याख्या-"समणे भगवं" श्रमणो भगवान् महावीरः साधिकमासं संवत्सरं यावत् चीवरधारी दीक्षाग्रहणे यामरकन्ये इन्द्रसमर्पितवस्त्रधारकः अभवत् । ततः साधिकमासवर्षात् ऊर्व अचेलको वस्त्रविवर्जित आसीत् । कथमित्युक्ते संबन्धमाह- भगवता यदा दीक्षा गृहीता तदा शक्रेण देवदूष्यवस्त्रं भगवतो चामस्कन्धे स्थापितम् । ततः पश्चात् भगवतः पितृमित्रः सोमदेवो विमो महादरिद्रः करद्वयं योजयित्वा दीनहीनवचनैः श्रीवीरम् इति विज्ञपयति स्म- KOKe

·"हे कृपानाथ ! हे परदुःखममाय ! हे मम मित्रपुन ! हे दारिद्रलतालवित्र ! मम मूलतो विज्ञप्ति अवधारय,
मां च निस्तारय, यो मम सहायो, मयैव सह जातो, मयैव समं वर्धितः, परिणयनसमयेऽपि मत्तः पूर्व
मम पढ़ीं परिणीतवान् , किंबहुना ?, तनुच्छायेच खकर्मप्रकृतिरिव मम केटकं क्षणमपि न अमुश्चत् । स मया
धनार्जननिमित्तं परदेशप्रस्थिति]तिसमये भणित:-
"रे दालिद्द ! विअक्षण!, वत्ता एक सुणिज । अम्ह देसंतरि-चल्लिया, तुं थिर घरे रहिज ॥१॥"
ततो मया सह आजन्मनीति अमुञ्चन् दरिद्रसहचरः प्राह-
"पडियन्नउ गिरुआं-तणउ अविहड जाण सुजाण । तुम्ह देसंतरि चल्लिआ तओ अम्हे अग्गेवाण ॥ २॥"
ततो मया निवारितोपि भया समं एव (तिष्ठति)-
"गङ्गां योऽवतरत् तथैव यमुनां यो नर्मदा शर्मदां, का वार्ता शरदम्बुमज्जनविधौ यश्चार्णवं तीर्णवान् ।
सोऽस्माकं चिरमाश्रितो यमधुनाश्रीवीर ! विश्वाधिप!, त्वद्दानाम्बुसरित्प्रवाहलहरीमग्नोऽद्य सम्भाव्यते ॥१॥"
ततः तत्प्रभावात् परदेशे प्रतिगृहं प्रतिजनं भिक्षां याचमानं प्रत्यक्षतोऽग्रे वर्तमानमपि मां नं कोऽपि
। पश्यति । यदुक्तम्-
"दीसंति जोगसिद्धा, अंजणसिद्धा-वि केवि दीसंति। दारिद्दजोगसिद्धा पासे वि ठिआ न दीसंति ॥१॥

·पुनरपि “रे दारिद्र्य ! नमस्तुभ्यं, सिद्धोऽहं तव दर्शनात् । अहं सर्वत्र पश्यामि, न मां पश्यति कश्चन ॥२॥" इति हेतोः उद्यमे कृतेऽपि परदेशे बहुपरिभ्रमणे भाग्यहीनोऽहं न किमपि धनं लब्धवान् । यथा गतः तथैवाऽऽगतः । ततो दारिद्र्यपुरस्सरं स्वगृहे प्रविशन्तं मां मम भार्या अनार्या दुर्निवार्या यष्टिमादाय सम्मुखं धाविता, निष्ठुरकठोरवचनैः प्राह च-“रे निर्भाग्यशिरोमणे ! रे आजन्मदारिद्र्य ! रे दुर्भाग! रे निर्गणनाथ ! रेढोलण! अहं त्वां धनं विना साक्षात् दारिद्र्यरूपं किं करोमि?, त्वया किमपि नानीतं, ममापि गृहे तव सहचर- सांनिध्यात् "अन्नं नास्त्युदकं नास्ति, नास्ति गृहे युगन्धरी । शाकं च लवणं नास्ति, तन्नास्ति यच भुज्यते ॥१॥ एतादृशं स्वरूपं वर्तते । अपि च मम गृहे किमपि नास्ति, अतो मम गृहे दारिद्रयमेव लहकति । यदुक्तम्- 'जसु घरि भइंसि न रीकइं पाडउ, जसु घरि बलद न दीसइ गाडउ । जसु घरि नारि न चूडीखलकइ, तसु घरि दालिद लहरे लहकइ ॥१॥' अपि च धनेनैव मान्यता स्यात्, यदुक्तम्- 'धनैर्दुष्कुलीनाः कुलीनाः क्रियन्ते, धनैरेव पापात् पुनर्निस्तरन्ति । धनिभ्यो विशिष्टो न लोकेऽपि कश्चित्, धनं चार्जेयध्वं धनं चार्जयध्वम् ॥१॥ पुनः धनं विना जीवन्नपि मृत इव यतो- "धनमर्जय काकुत्स्य !, धनमूलमिदं जगत् । अन्तरं नैव पश्यामि, निर्धनस्य मृतस्य च ॥१॥" SXSXSXE ·पुनरपि- - 'पुत्ता य सीसा य समं विभत्ता, विसी देवाय य समं विभत्ता । मुक्खातिरिकग्वा य समं विभत्ता, मुआ दरिदा य समं विभत्ता' ॥१॥ पुनः सा माह-रे भाग्यहीन ! श्रीवीरेण वार्पिकदाने दीयमाने सर्वेपां च दारिद्रयदुःखप्रलयं विधीयमाने त्वं च परदेशे कथं गतः । द्राक्षापचनसमये काकस्येच तव चक्षुपाको जातः। अथवा मेघे वर्षति त्वं नदी- तटस्थजयासावनस्पतितुल्यो जातः ।। अथवा रात्री दिवा मेघे वर्पति सत्यपि पलाशे पनत्रयमेव स्यात् ! रे अनिष्ट ! रे पापिष्ठ ! रे पाण्टुरपृष्ठ !” इत्यादिभिः निष्ठुरवचनैः बहुभिः निर्भर्त्य, गलग्राहं तया गृहात् निष्कासितः । ततः- "आगिई दालिद पाछइं दालिद दालिदचिहुंए पासे। पिंट्याणी मुंनइ मारणमांट्यउ तिण हुँ आयउनासे ॥१॥" इति हेतोः अनन्यगतिकत्वात् प्रत्रजितोऽपि कृपापरत्वाच ध्रुवं दास्यति । किंचिन्मम वीर इति विचार्य प्रतीति निसर्य तब समीपं समेतोऽस्मि । ततो श्रीमहावीर ! त्वं मम दारिद्रयं चूरय, मम मनोरथं पूरय । नच ज्ञेयं पार्पिकदानावसरे सर्वैः प्राप्तम् , त्वया फिमपि कथं न प्राप्तम् ? यतः- "खामिन् ! कनकधाराभिः, त्वयि सर्वत्र वर्षति । अभाग्यछत्रसंछन्ने मयि नायान्ति विन्दवः ? ॥१॥"

·मया विचारितम्- 'रेमन ! अप्पउ खंचकरि चिंता जालि म पाडि । फल तेतउही पामीयइ, जे तउ लिखउ निलाडि ॥१॥" पुनः किं जातं ? एकं तव दानं न प्रासम्, प्रत्युत तव्यतिकरण पन्या गृहात् निष्कासितश्च । यतः- "त्वयि वर्षति पर्जन्ये, सर्वे पल्लविता द्रुमाः। अस्माकमवृक्षाणां, पूर्वपत्रेषु संशयः॥१॥” इत्यादि- लल्लिपल्लिवचनैः कृपाहृदयेन श्रीभगवतापि विचारितम्-'अहं निर्ग्रन्थः, मम पार्श्वे किमपि नास्ति, अदाने च इन्द्रादिसर्वलोकसमक्षं प्रार्थनाभङ्गः स्यात्, तद्भङ्गे च लघुता स्यात् । यतः- "तणलहुअंतुसलहुअंतणतुसलहुयं च पत्थणालहुअं। तत्तो वि सो अलहुओ, पत्थणभंगो कओ जेण ॥" पुनरपि- "यान्तु यान्तु यत प्राणाः, अर्थिनिर्व्यर्थतां गते । पश्चादपि हि गन्तव्यं, क सार्थः पुनरीदृशः॥१॥” इत्यादि- शिष्टाचारविचारमाचरन् श्रीमहावीरदेवः कृपया चीवराध विप्राय अदात्, अपरेपां च इति आज्ञापयत्-- "जां संपह तां देहु धण, इण परिअक्खइ वीर । पितामित्त पांभणभणी, आधओ दीधओ चीर ॥१॥" १ "एमाइ दीणयावसगलंतनयणंसुधोयवयणेणं । तह तेण विनविजइ जह मिजद वीयरागोऽवि ॥१३॥ भगवयावि एवमायपिणऊण समुच्छलियापरिकलियकारनपुण्णचित्रेण भगिर्य-"भो भो देवाणुप्पिय ! परिचचासेससंगोऽहं संपर्य, तुर्म च अञ्चंतदोगचभरविहुरिय- सरीरो, अओ जइवि असारिच्छमेयं तहावि गिण्हसु इमस्स देवदूसस्स अद्धति" इति ॥” (प्रा० महावीरचरित्रे)। - ·vNLal ततो विमः चीराध लात्वा स्वगृहाय चलिता, द्वारसमीपे समागच्छन्तं सचीरं विप्र दृष्ट्वा ब्राह्मणी हर्पिता सती समुत्थाप, सम्मुखं आगत्य करद्वयं योजयित्वा एवं अवादीत्-'हे प्राणनाथ ! हे मम जीवन ! हे कान्त ! हे सुभग! मेघस्पेव मार्गे दृश्यमाने त्वं समेता, त्वां विना अहं-जलं विना मत्सीय टलवलन्ती आस्था इत्यादि। मृष्टविशिष्टयचनरचनाकथनपूर्व अपूर्वरीत्या प्रीत्या लानमन्जनभोजनपानताम्बूलप्रदानसन्मानसुखशय्याशयन- भोगममुखसुखोपचारैः उपचरितो भार्यया भृशं मुदं आदधानो गतः तूर्णकारसमीपं दशिकायन्धार्थ । ततः तूर्णकारेणापि पुटितं न ताहक [भवति] इति विचार्य, सोमविप्रस्य प्रोक्तम्-"रे विप्र! एतस्य द्वितीयं ग्वण्डमानय यधासन्धितं सत्, लक्षमूल्यं भावि । ततः तव मम च द्वयोः दारिद्र्यनाशः स्यात् ।” ततो विमः पश्चात् पलित्या प्रवर्धमानलोभो वर्धमानखामिसमीपं आजगाम । परं पुनः याचने जातलज्जो विमृशति स्म-"कथं पुनर्याचे ? अतिलोभोऽपि पुंसां न युक्तः।” अथ भगवानपि ज्ञास्यति-"अहो ! विप्रस्य लौल्पं, ततो मार्गणं न युक्तम्" इति मौनं कृत्वा स्थितः। न पुनः वाचा मार्गितं चीराध लज्जया, यतः- "लबा वारेइ मुहं, असंपया भणइ मग्गिरे मन्गि । दिन्नं मानकवाडं देहीति न निग्गया वाणी ॥१॥" एवं साधिकमासं वर्षे यावत् भगवतः पृष्ठमनुगच्छन् , दक्षिणवाचालासन्नसुवर्णवालुकानदीतटस्थतरुकण्टके विलग्नं देवदूप्याधं अग्रहीत् । भगवानपि सिंहावलोकनेन तत् अद्राक्षीत् । ममत्वेन इत्यन्ये १, स्थण्डिले पतितं अस्याण्डिले वा इत्यन्ये २, सहसात्कारेण इत्यपरे ३, शिष्याणां वस्त्रपात्रादि सुलभं भावि न वा इति - .

·केचित् ४, कण्टके लग्नत्वात् वसन्ततेः कपायबाहुल्यात् कण्टकमायतां आकलय्य निर्ममतया पुनः न जग्राह । ततो विप्रोऽपि कृतकृत्यमात्मानं मन्यमानः संपूर्णमनोरथः तूर्णकारपार्वे खंडद्वयं सन्धयित्वा तूर्णकारस्यापि खेप्सितं दत्त्वा, स्वयं सोमविप्रो यावज्जीवं सुखी यभूव इति ॥ [अयं सम्बन्धः कौतुफार्थ विस्तरतया लिखितोऽस्ति । नवाधिकवाचनायां केलायां सत्यां वाच्यः, नो चेत् नहि । ] तथा पाणिपतम्राहिकः-पाणिपात्रः, खामी हि समावरणधर्मव्यवस्थापनार्थ यथा [देवदूष्यं] वस्त्रं गृही- तवान् । तथा प्रथमपारणकं सपात्रधर्मज्ञापनार्थ पात्रे एवाऽकरोत् “तेंण परं अचेलए पाणिपडिगहिए। [विहितवान् ] ततापरं पाणिपान इत्याम्नायः । श्रमणो भगवान महावीरः साधिकानि द्वादशवर्षाणि नित्यं व्युत्सृष्टकाया-परिकर्मवर्जनात्, पुनः त्यक्तदेहः परीपहसहनात्, ये केचन उपसर्गा उत्पद्यन्ते दिव्या वा मानुष्या वा तिर्यक्संबंधिनो वा तान् सम्यक सहते भयाभावेन, क्षमते क्रोधाभावेन, तितिक्षते दैन्यस्य अनवलम्बनेन, अध्यासयति अविचलकायतया । पुनः श्रीभगवान दीक्षानन्तरं कीदृशो जातः, तदाह- तए णं समणे भगवं महावीरे अणगारे जाए, ईरियासमिए भासासमिए एसणासमिए आयाणभंडमत्तनिक्खेवणासमिए उच्चारपासवणखेलजल्लसंघाणपारिट्ठावणियासमिए मण- समिए वयसमिए कायसमिए मणगुत्ते वययुत्ते कायगुत्ते गुत्ते गुर्तिदिए युत्तवंभयारी अकोहे - ·अमाणे अमाए अलोहे संते पसंते उबसंते परिनिवुडे अणासवे अममे अकिंचणे छिन्नगंथे निरुवलेवे, कंसपाई इव मुक्कतोए १, संखे इव निरंजणे २, जीवे इव अप्पडिहयगई ३, गग- णमिव निरालंबणे ४, वाऊ इव अप्पडिवद्धे ५, सारयसलिलं व सुद्धहियए ६, पुक्खरपत्तं व निरुवलेवे ७, कुम्मे इव गुत्तिदिए ८, खग्गिविसाणं व एगजाए ९, विहग इव विप्पमुक्के १०, भारंडपक्खी इव अप्पमत्ते ११, कुंजरे इव सोंडीरे १२, वसहो इव जायथामे १३, सीहो इव दुद्धरिसे १४, मंदरे इव निकंपे १५, सागरो इव गंभीरे १६, चंदो इव सोमलेसे १७, सूरो इव दित्ततेए १८, जच्चकणगं व जायरूवे १९, वसुंधरा इव सबफासविसहे २०, सुहु- यहुयासणो इव तेयसा जलंते २१ ॥ इमेसि पयाणं दुन्नि संगहणिगाहाओ-कंसे संखे जीवे, गगणे वाऊ य सरयसलिले अ। पुक्खरपत्ते कुम्मे, विहगे खग्गे य भारंडे ॥ १॥ कुंजर वसहे सीहे, नगराया चेव सागरमखोहे । चंदे सूरे कणगे, वसुंधरा चेव इयवहे ॥ २॥" व्याख्या-"तए णं" ततश्च दीक्षाग्रहणानन्तरं भगवान् अनगारो जातः, न विद्यते अगारं-गृहं यस्य सः ·KNOXOXOXOXOXOXOM अनगारः। पुनः कीदृशः १ । ईर्यायां-गमनागमनादौ समिता सम्यक प्रवृत्तः। पुनः फीदृशः । मापायां- भापणे समितः। पुनः कीदृशः ?। एपणायां-द्विचत्वारिंशदोपविशुद्धाहारग्रहणे समितः। पुन: फीहशः ।। आदाने-ग्रहणे उपकरणस्येति गम्यम् । भाण्टमात्रायां-वस्त्राद्युपकरणरूपपरिच्छदस्य अथवा भाण्डस्य वस्त्रादेः मृन्मपभाजनस्य वा मावस्य-पात्रविशेषस्य निक्षेपणे-विमोचने समितः सुमत्युत्क्षेपणादिना। पुनः कीदृशः । उचार:=पुरीपं, प्रस्रवणं-मूत्रं, खेलो-निष्ठीयनं, सिंघाणो-नासिकामला, जहः शरीरमल: तेपां परिठापना परित्यागः तत्र समितः शुद्धस्थण्डिलाश्रयणात् । एतचान्त्यसमितिद्वयं भगवतो भाण्डसिंघानायभावेऽपि समितिनामाऽखण्डनार्थ इत्यमुक्तं । पुनः कीदृशः? | "मनःसमित" इत्यादि मनःप्रभृतीनां कुशलानां प्रवर्तका "मनोगुस" इत्यादि तेषां अशुभानां निपेधको, यतः समितिः-सत्मवृत्तिः गुप्तिस्तु-निरोधः, अत एव गुप्तः सर्वधा गुप्तत्वात् गुप्तेन्द्रियः शन्दादिपु रागावभावात् । “गुत्तयंभयारी" गुप्तं नवगुप्तिमत् ब्राम चरतीत्येवंशीलः। "गुत्तिदिअभयारी” इति पाठे तु गुप्तानि इन्द्रियाणि शब्दादिपु रागावभावात् श्रोत्रादीनि ब्रामचर्य- मैथुनविरतिरूपं वसत्यादि नवगुप्तिमत् चरति-आसेवते इत्येवंशीलो यः सः। पुनः कीदृशः। अक्रोधः, अमानः, अमायः, अलोभः इति पदचतुष्टयं सुगमार्थम् । पुनः कीदृशः ? । अत एव शान्तो अन्तर्वृत्त्या । पुनः कीदृशः। प्रशान्तः यहिवृत्त्या । पुनः कीदृशः ? । उपशान्तः उभयतः, यद्वा मनःमभृत्यपेक्षया शान्यादीनि पदानि । अन्ये त्याहुः-शान्त उपशमी प्रशान्त इन्द्रियनोइन्द्रियैः। उपशान्तः क्रोधायकरणेन, ·-- अथवा प्रान्तो भवभ्रमणात् । प्रस्वान्तः प्रकृष्टचित्तत्वात् । उपशान्तो निवृत्तः पापेभ्यः प्रशमप्रकर्षाय, एकार्य पदनयमिति । अत एव पुनः कीदृशः ?। परिनिर्वृतः सकलसन्तापवर्जितः । पुनः कीदृशः? | अनायो-हिंसादिसप्तदशाभवनिवृत्तः। पुनः कीदृशः ? । अममा-आभिष्वङ्गिकममेति शब्दरहितः। पुनः कीदृशः । अकिश्चनो-निर्द्रव्यः । पुनः कीदृशः १ । छिन्नग्रन्थो-मुक्तहिरण्यादिग्रन्थः । कचित् “छिन्नसोएत्ति" पाठः, तत्र छिन्नशोकः छिन्नस्रोतो या, छिन्नसंसारमवाह इत्यर्थः । पुनः कीदृशः ?। “निरुपलेपो" द्रव्यभाव- मलरहितः, तत्र द्रव्यतो देहमला, भावतो मिथ्यात्वादिमला, ताभ्यां रहितनिरुपलेपत्वमेवोपमानैराह-पुन: कीदृशः । कांस्यपात्रीच मुलं-त्यक्तं तोयमिव तोयं-वन्धहेतुत्वात् लेहो येन सः । पुनः कीदृशः । शङ्ख इव निरञ्जनः, रञ्जनं रङ्गणं वा रागाद्युपरञ्जनं तस्मानिर्गतः । पुनः कीदृशः ?। 'जीव इव' अप्रतिहतगतिः-सर्वत्र औचित्येन अस्खलितविहारात् । संयमे वा अप्रतिहतवृत्तिः । पुनः कीदृशः? । गगनमिव निरालम्बनो , देशमामकुलादिनिभारहितत्वात् । पुनः कीदृशः ? । वायुरिव अप्रतिवद्धः, क्षेत्रादौ प्रतिवन्धाभावेन औचित्येन सततविहारित्वात् । पुनः कीदृशः ?। शारदसलिलमिव शुद्धहृदयः, कालुप्याभावात् । पुनः कीदृशः ?। पुष्कर-पनं तस्य पत्रमिव निरुपलेपः, पङ्कजलकल्पखजनविपयलेहरहितत्वात् । पुनः कीदृशः ? । कूर्म इव-कच्छप इय गुप्तेन्द्रियः, स हि कदाचित् ग्रीवापादचतुष्टयरूपाङ्गपश्चकेन गुप्तः स्यात्, एवं भगवानपि । इन्द्रियपञ्चकेन । पुनः कीदृशः ? । खड्गो गण्डकाख्यो जीवः तस्य विपाणं-शृङ्गं एकमेव स्यात् तद्वदेको । ...klese esko Raskaro he ·XXXOKoerKOKE जात एफजात एकभूतो रागादिसहायवेकल्यात् । पुनः कीरशः । विहग श्य विममुक्को-मुक्तपरिफरत्वात् अनियतयासाय । पुनः कीमशः । भारण्डपक्षीच अप्रमत्तो निद्रावाभावात् । भारण्डपक्षिणः किल एक शरीरं प्रधगमीयं निपावं च स्यात्, तौ च अत्यन्तं अप्रमत्ततयैप निर्वाहं लभेते शति तयुपमानम् इति करपाय- रिव्याख्यानम् ॥ भारण्उपक्षिणो हि एफोदराः पृथग्नीयाः अन्योन्यफलभक्षिणी जीववयरूपा भवन्ति । ते सर्ववा पकितचित्ता भवन्ति इति ज्ञातागृत्ती पथमाध्पपने पयमेव घ्याल्यातम् । पाईयत्ती-औपपातिकवृत्ती प"भारण्डपक्षिणः स्याताः, विपदा मर्त्यभापिणः। द्विजिहा विमुला एको-दरा भिन्नफलैपिणः ॥१॥” इति तपागच्छीयमतिक्रमणगृत्ती । पुनः कीदशा ? । फुसर श्व शौपपीरः फर्मशासैन्यं प्रति शरः । पुनः कीदशः? । पृषभ श्य जातस्थामा-खीकृतमहावतभारवहनं प्रति जातपलो-निर्याहत्यात् । पुनः कीदशः । सिंह श्व मुर्धपीपरीपहादिमृगैः न अभिभवनीयः। पुनः कीरशः । मेरिव अनुकूलप्रतिकूलोपसर्गयातः अच- लितसत्यः । पुनः कीरशः? सागर इव गम्भीरो हर्षशोकादिकारकसंपर्कऽपि अविकृतचित्तः। पुनः कीदृशः। चन्द्र इव सोमलेदयः अनुतापहेतुमनःपरिणामः । पुनः कीदृशः । सूर इच दीसतेजाः द्रव्यतः पारीरदील्या भावतो शानेन परेपां क्षोभकत्वाद्वारा पुनः कीदृशः १) जायफनफमिय जातं-संपकं रूपं-पररूपं रागादि- फुद्रव्यविरहात् यस्य अपगतदोपरूपकुदव्यत्वेन उत्पनखखभाव इत्यर्थः । पुनः कीदशः ?। वसुन्धरा श्य सनि अनुपलेतरान् शीतोष्णादीन् उपसर्गान् विपहते यः। पुनः कीदृशः । सुगुतो-तादितर्पितःस ·ميا، ونيا، ,ما میا مهر ۹۱,ممة مله، وسما * दुनिसंघयणि गाहाओं" इति वाक्यपूर्विके द्वे गाथे कचित् आदर्श दृश्येते- "कसे संखे जीवे, गगणे वाऊ य सरयसलिले अ । पुक्खरपत्ते कुम्मे, विहगे खग्गे य भारंडे ॥१॥ कुंजर वसहे सीहे, नगराया चेव सागरमखोहे । चंदे सूरे कणगे, वसुंधरा चेव हूयवहे ॥२॥” इत्यादि । पुनः श्रीभगवद्गुणोत्कीर्तनं प्रकारान्तरेणाऽऽह- नत्थि णं तस्स भगवंतस्स कत्थइ पडिवंधे, से अ पडिबंधे चउबिहे पन्नत्ते, तं जहा-दवओ खित्तओ कालओ भावओ, दव्यओ णं सचित्ताचित्तमीसेसु दवेसु, खित्तओ णं गामे वा नगरे या अरण्णे वा खित्ते वा खले वा घरे वा अंगणे वा नहे वा, कालओ णं समए वा आव- लिआए वा आणपाणुए वा थोवे वा खणे वा लवे वा मुहुत्ते वा अहोरचे वा पक्खे वा मासे वा उउए वा अयणे वा संवच्छरे वा अन्नयरे वा दीहकालसंजोए, भावओ णं कोहे वा माणे वा मायाए वा लोभे वा भए वा हासे वा पिजे वा दोसे वा कलहे वा अब्भक्खाणे वा पेसुन्ने वा परपरिवाए वा अरइरई(ए) वा मायामोसे वा मिच्छादसणसल्ले वा, (६००) तस्स णं ·भगवंतस्स नो एवं भवइ ॥११८॥ से णं भगवं वासावासवजं अट्ठ गिम्हहेमंतिए मासे गामे एगराइए नगरे पंचराइए वासीचंदणसमाणकप्पे समतिणमणिलेढुकंचणे समदुक्खसुहे इहलोगपरलोगअप्पडियद्धे जीवियमरणे अ निरवकंखे संसारपारगामी कम्मसत्तुनिग्घायण- ट्ठाए अन्मुट्ठिए एवं च णं विहरइ ॥ ११९ ।। व्याख्या-"नत्थि त्ति” नास्ति अयं पक्षो यदुत तस्य भगवतः कुत्रचित्पतिवन्धो भवति, स च प्रतिवन्ध- शतुर्विधो भवति। तद् यथा-द्रव्यतः सचित्ताऽचित्तमिश्रितेपु द्रव्येषु १, क्षेत्रतश ग्रामे वा नगरे वा अरण्ये वा क्षेप्रे-धान्यनिष्पत्तिभूमी, खले-धान्यमलनपचनादिस्थण्डिले, गृहे वा अङ्गणे वा नभसि आकाशे प्रतियन्धो भवति २, फालतसमये, समयः-सर्वनिकृष्ट काला उत्पलपनशतव्यतिभेद-जरत्पटशाटिकापाटनाविष्टान्त- साध्या, आपलिकायां-असंख्यातसमयरूपायां "आणपाणूए" इति उच्चासनिःश्वासकाले स्तोके-सप्सोच्छ्वास- माने क्षणे बहुतरोग्यासरूपे, लवे-ससस्तोकमाने, मुहर्ते ससससतिमाने, अहोरात्रे वा पक्षे या मासे वा माती [हेमन्तादौ] हिमादी वा, अपने-दक्षिणायनादी, संवत्सरे-वर्षे वा अन्यतरमिन् दीर्घकालसंयोगयुग- पूर्वादी प्रतिबंधो न भवति ३। भावतस्थ क्रोधे वा माने वा मायायां या लोभे वा भये इहलोकादिसप्तविधे हास्ये हर्षे चा"पिज्जत्ति" अनभिव्यक्तमायालोभखभावे अभिष्वङ्गमाने प्रेमणि, येपे अनभिव्यक्तकोधमान- ·स्वरूपे अप्रीतिमात्रे, अधया रागः-सुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साधनेऽपि अभिरमते विपयो गर्धः प्रेम तमिान्, द्वेपो दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने च अप्रीतिः तत्र,कलहे-असत्यवचनराठ्यादौ "अन्भरग्वाणे वा" अभ्याख्याने-असद्दोपाविष्करणे, पैशून्ये-प्रच्छन्नं असद्दोपाविष्करणे, पुनः परपरिवादे- विप्रकीर्ण परदोषवचने, अरतिः मोहनीयोदयाचित्तोद्वेगफला, रतिः-मोहोदयाचित्ताभिरतिः समाहारे- अरतिरतिः तत्र, मायामुपे मायामोपे वा-वेपान्तरभाषान्तरकरणेन परवञ्चनं, मायया सह मृपा मायामृपा, मायया वा मोपो मायामोपः तस्मिन्, मिथ्यादर्शनं मिथ्यात्वं शल्यमिव अनेकदुःखहेतुत्वात् । तत्र एवं अमुना प्रकारेण तस्य भगवतो न भवति प्रतिवन्ध इति प्रकृतं । वासु-प्रावृपि वासो-वर्षावासः तद्बर्ज अष्ट- मासान ग्रैप्महेमन्तिकान , ग्रामे एकरात्रौ वासमानतया अस्ति यस्य स एकरात्रिका, एवं नगरे पञ्चरात्रिका, पासीचन्दनयोः प्रतीतयोः, अथवा वासीचन्दने इव वासीचन्दने अपकारोपकारयोः समानो निद्वैपरागत्वात् , कल्पो-विकल्पः समाचारो वा यस्य सः। पुनः कीदृशः। समानि-तुल्यानि उपेक्षणीयतया तृणादीनि मणिलोटकांचनानि यस्य सः। पुनः कीदृशः?। समसुखदुःखः। पुनः कीदृशः?। इहलोके परलोके च अप्रतिवद्धः। पुनः जीविते मरणे च निरवकाङ्क्षः। पुनः कीदृशः ? । संसारपारगामी । पुनः कीदृशः । कर्मशत्रुनिर्घातनाय अभ्युत्थितः। "एवं च णं विहई" इति । एवं ईर्यासमियादिगुणयोगेन विहरति आस्ते इति ।।

·अथ श्रीभगवतो गङ्गापुलिने चक्रानुशादिलक्षणचिन्हितानि पादयोः पदानि दृष्ट्वा, कोऽपि सामुद्रिका पुरुषः पदानुयायी भगवत्समीपे समागतो, भगवन्तं निर्ग्रन्थं दृष्ट्वा विषादं प्राप्तः, चित्ते चिन्तयितुं लग्न:-"अहो ! मया लक्षणानुसारेण ज्ञातमासीत्, अयं चक्रवादिः महापुरुषः कोऽपि भावी, मम दारिद्रयं चूरयिष्यति ।" ततः इन्द्रेण आगत्य प्रोक्तम्-"भो सामुद्रिक ! अयं धर्मचक्रवर्ती सुरासुरनमस्कृतः, एतस्य पादरजोऽपि दारिदयं हरति" इति भर्णित्वा, इन्द्रेण पहुधनकनकरत्नमदानसन्तोपेण संतोपितः] आशा पूरिता । अथ श्रीभगवान् आपाढचतुर्मात्या अर्धमासादनन्तरं अस्थियामे गतः। तत्र प्रथमचतुर्मासके शूलपाणि- यक्षायतने स्थितः, स च यक्षो रौद्रखभावः, कस्यापि मानवस्य रात्री वासं न ददाति, कदाचित् कोऽपि वसति तदां तं मारयति । श्रीभगवता इन्द्रशर्मनामयक्षपूजकपार्धात् रात्री वासःप्रार्थितः, तेन प्रोक्तम्-"सर्वग्राम- लोकानां आज्ञा लाहि" भगवता ग्रामलोकाः पृष्टाः सन्त:, स्वकीयां स्वकीयां वसति ददति, परं यक्षायतनस्य न, कुतः, तस्य क्रूरत्वात् , ततो श्रीभगवानेव ग्रामलोकान् अनुज्ञाप्य यक्षप्रतियोधनार्थ प्रासादकोणे स्थितः, चतुर्मास्यां रात्रौ न स्थातव्यं इति ग्रामलोकैः निवारितोऽपि । अथ अस्थिग्रामस्य उत्पत्तिः कथ्यते-धनदेवसार्थ- वाहस्य धौर्यो वृषभोऽभूत, ग्रीष्मे नद्यां बहुवालुकायां अन्ये वृषभाः शकटोत्तारणे असमर्था जाताः। तत एकेनापि स्वामिना प्रशंसितेन पञ्चशत (५००) शकटानि उत्तारितानि, परं त्रुटितः, ततो धनसार्थवाहेन चारि- (तृण)पानीयनिमित्तं वर्धमानग्रामवास्तव्यानां वृद्धभेष्ठिणां बहु द्रव्यं दत्त्वा प्रोक्तम्-"एतस्य वृपभस्य सारणा ·कर्तव्या" गतः सार्थवाहः, पश्चात् तैर्द्रव्यं मनोमानितं कृतं, निर्दयत्वेन तस्य सारणा न कृता। ततो वृषभः क्षुधातृपापीडितः पादौ निक्षिप्य मृत्वा शूलपाणिः यक्षो जातो, रुष्टो ग्रामलोकोपरि मारि विकुळ मारिता पढ्दो लोकाः। ततो लोकेन भीतेन विज्ञप्तिः कृता-“योऽस्मान् मारयति स प्रकटीभवतु ।” ततो देववाणी जाता, "अहं पृपभजीयो ग्रामलोकैः कुमरणेन मारितः, मया च कुपितेन मारिः पातिता । अथ मम देवगृहं कार- यन्तु, पृपभरूपां यक्षप्रतिमां कारयन्तु, [यातां] यात्रां नित्यं पूजां च कारयन्तु, यथा उपद्रव उपशाम्यति।" ततो ग्रामलोकतधैव कृतं, मरकोपद्रवो निवृत्तः, कल्याणं च जातं । मृतकानां अस्मां स्थाने स्थाने पुलो दृश्यते मा । ततो वर्धमानग्रामस्य अस्थिग्राम इति प्रसिद्धिः जाता। स्वामी शूलपाणियक्षप्रासादे अर्धमासिकत- पसा प्रथमचतुर्मास्यां स्थितः। रात्री च रुप्टेन यक्षेण अट्टाहास १, हस्ति २, पिशाच ३, नागानां ४, उप- सर्गाः कृताः, परं खामी न क्षुब्धः । पुनः शिरः १, कर्ण २, नासा ३, दन्त ४, नख ५, चक्षुः ६, पृष्ठाणां ७, सप्तानां समवेदनाः कृताः, परं भगवान् ध्यानात् न चलितः। तत्समये सिद्धार्थेन प्रोक्तम्-"रे शूलपाणे! त्वं न जानासि, पनं सिद्धार्थराजपुत्रं यस्य इन्द्रः सेवकोऽस्ति, अतो भीतः सन् प्रतियुद्धो, भगवन्तं क्षामयति स उपशान्तश्च श्रीभगवतो महिमानं अकरोत् । ततः प्रभातकाले मुहूर्तमानं निद्राममादं चकार । तदा खामिना दश खमाः दृष्टाः । तालपिशाचः १, श्वेतकोकिला २, विचित्रकोकिलायुग्मं ३, पुष्पमालाद्विकं ४, गोवर्गः ५, हे सरः ६, सागरः ७, सूर्यः ८, अन्नाणि ९, मेरुपर्वतश्च १०, प्रभाते श्रीभगवतो वन्दनाथं लोका आगताः।।

·श्रीभगवन्तं दृष्ट्वा संतुष्टाः सन्तो महिमानं चक्रुः । तत्र श्रीपार्श्वनाथस्य शिष्याभाषो गृहस्थ उत्पलनामा श्रीभगवतो महिमार्थ खामिदृष्टनवखप्नानां फलं कथयति स्म । तथा हि-“हे खामिन् ! त्वं तालपिशाचदर्शनात् मोह पिशाचं निराकरिष्यसि १ । श्वेतकोकिलातः शुक्लध्यानं प्राप्स्यसि २। विचित्रकोकिलातः द्वादशाङ्गीरूपं प्रवचनं कथयिष्यसि ३ । पुष्पमालाद्वयखप्नविचारं न जानामि ।" ततः सिद्धार्थेन प्रोक्तम्-“यति-भावकधर्म कामरूपयिष्यसि ४। गोवर्गतः चतुर्विधसंघस्थापनां करिष्यसि ५। सरोवरदर्शनात् सरोवरवत् देवजनहंससेव्यो भविष्यसि तासागरतः संसारसागरं तरिष्यसि । सूर्यात् केवलज्ञानं लप्स्यसे ८। अन्तरतो यशो लप्स्यसे ९॥ मेरुतो धर्मे मेरुवत् निष्पकम्पो भविष्यसि १०॥ ततः श्रीभगवान् मोराकसंनिवेशस्य पहिरुद्याने कायोत्सर्गे तस्थौ । ततः सिद्धार्थो भगवतः पूजानिमित्तं प्रभोः मुखे अवतीर्य, गोपानां अग्रे निमित्तं प्राह-"भो गोप! त्वया खमे अब मोदका भक्षिताः, पुनः प्रभाते कझुकूरं भुक्त्वा क्षेत्रे गच्छता भवता सो दृष्टः, क्षेत्रे च त्वं गमिष्यसि” इत्यादि वलु सत्यं ज्ञात्वा, गोपाः प्रभोर्महिमानं चक्रुः । लोकानां च पुरस्तात् वदन्ति सा-"अयं ज्ञानी तपस्वी च।" ततः केनाऽपि पृष्टं-"अन्न अच्छन्दको निमित्ती वसति, तस्य कीदृशं ज्ञानं ?" ततः सिद्धार्थन प्रोक्तं-"न किंचित् ।" ततो अच्छन्दकेन पाखण्डिना जातद्वेपेण तृणं अंगुलीभ्यां गृहीत्वा पृष्टं-"भो सिद्धार्थ ! इदं तृणं भवयते न वा ? ।” सिद्धार्थेन प्रोक्तम्-"नेति” । ततः श्रीभगवतो वचनस्य अलीककरणार्थ भञ्जनाय उद्यतः। तदा शक्रेण अङ्गुली छिन्ना । अच्छन्दकश्च द्वेपं वहन् उपसर्गान् करोति । तदा सिद्धार्थेन लोकानां ·पुरस्तात् मोतं-"अनेन अच्छन्दकेन वीरचोपस्य दशपलकं वद्दलकं छन्नं गृहीत्वा, महिपेन्दुवृक्षस्य श्रीआवश्यक- चूर्णिवचनात् ग्वर्जुरीवृक्षस्य पूर्वस्यां दिशि हस्तात् अधः स्थापितं अस्ति । १ पुनः इन्द्रशर्माब्राह्मणस्य अनेन छागो भक्षितोऽस्ति, तस्य अस्थीनि एतस्य दक्षिणस्यां दिशि उत्कुरुडके गृहयदर्या अधः सन्ति २, तृतीय तस्य भार्या कथयिष्यति । ततः तैलोकै गत्वां तथैव सर्व दृष्टं, भार्या पृष्टा पाह-"मत्पतिः भगिनीपतिरस्ति।" ततो अच्छन्दो लजितः माह-“हे खामिन् ! यूयं अन्यत्र यास्यथ, परं अहं कुत्र यामि?" इति अप्रीतिं ज्ञात्वा, 'अप्रीतिस्याने च न स्पेयं' इति अभिग्रहं स्मृत्वा, भगवान् विहृतः । वर्धमाननामान्तराले द्वे नद्यौ-वर्ण- वालुका रूप्यवालुका च, उत्तरवाचालगमनाय मार्गद्वयं-एको वक्रा, द्वितीयः सरलः, तत्र सरलमार्ग त्यत्तवा, वक्रमार्गेण यत्र कनकग्वलनामा तापसाश्रमः तत्र गतः यक्षगृहमंडपे स्थितश्च । तत्राश्रमे चण्डकौशिकनामा सर्पोऽस्ति, तस्य सम्यन्यो यथा-कमिंश्चिद् ग्रामे गुरवः स्थिताः। एकः साधुः क्षुल्लकसाधु सहायीकृत्य, पारणार्थे गोचरचर्यायां गतो, वर्षाकालत्वेन समुत्पन्नां एकां भेी-मण्डूकीं साधुः चचम्प।तदाक्षुल्लकः प्राह-"भो साधो! त्यया मण्डूकी हता।" साधुः ईय॑या माह-"एपा पूर्व एव मृताऽभूत्, न मया मारिताऽस्ति, यदि अधिक वक्ष्यसि तदा मुखं भवयामि । ततः क्षुल्लको मौनं कृत्वा स्थितः। ततःप्रतिफमणे आलोचनाप्रस्तावे क्षुल्लकेन पुनः प्रोक्तं-"भो साधो ! मण्डूकी त्वया मार्गे चम्पिता, सा आलोचयितव्या।" ततो रुष्टः साधुः क्षुल्लकं हन्तुं समुत्थितो धायमानः स्तम्भे मस्तकं भग्नम्, मृत्या ज्योतिप्कदेवेषु समुत्पन्नः। ततःच्युत्वा पञ्चशततापसपतिः ·InFM , ना गम्परपम्पलायां स निराकृतः । तयोगत्पत्तिरियं मथुरानगयों गिनवास सायकोलभूत जाता, परं महामण्डप्रकृतिः। एकदा राजकुमारान् खकीयस्य आश्रमस्य फलानि गृह्णतः दृष्ट्वा, कोपेन हस्ते परयं नहील्या तन्मारणाय भावन, अन्धकूपे पतितो मृत्वा फनकखलतापसाश्रमे चण्डकोशिको जाता। स.प सो दग्विषो रोपेण स्लोभेन च वनं सर्वतः मदक्षिणीकुर्वन, पशुपक्षिमनुष्यादिकं यं पश्यति त सूर्गसंमुखीग जशा ज्यालयति । पूर्व तापसाश्रमे तापसा एव ज्यालिताः, अर्धदग्धाश केचन नधाा, स मार्गी लोकेर गुफा, भगवान लाभं ज्ञात्या लोगो निवारितोऽपि पत्र सर्पपिलं तत्पावे कायोत्सर्गेण स्थिता, सण निर्गल प्रगतः, पिरंग गोक्षीरसहशं प्रवलं दृष्टं, सर्पण ज्ञातं-"अन्य अहं दशामि तवा रा भगीभवति । गत तु धिरगपि रकंन निरतं ।" खामिनापि प्रोक्तं-"रे चण्डकौशिक ! गुणगारे पराक!" सतः सर्पण जातिमारणज्ञानं समुत्पर्ष, पूर्वभयो इष्टः, ततः प्रतिवुद्धेन पक्षं गायत् अनशन (फरपा, कर्मक्षयाग पिलमुखे गुणं त्या अस्थात् । मभुः तं प्रतिबुद्ध ज्ञात्वा ततश्चचाल । सोऽपि लोगोरा- मानो पेपना सम्पगधिसहा श्रीप्रभोः ध्यानात् सहस्रारे अष्टमदेवलोके देवो जातः । श्रीभगवता प र नागसेनगऐ कृतं । ततः ताम्यां नगर्गा मदेशिराजेन महिमा कृता । ततः श्रीभगवान् गुरमिपुर In गङ्गानां नाणं गारदः श्रीभगवान् , तवा पुराजवासितं शब्दः श्रुत्या खेमलिको विशा माग- जातको भविष्यति, परं गप मुनेः प्रभावात् दलिष्यति ।" ततः सिंहजीयः सुवाटनागकगारो ना ·स च आमीरस्य मित्रत्वात् विवाहावसरे खण्डखाद्यघृतादिकं पूरयामास । स च आभीरो हृष्टः तस्मै द्वी वृषभी कम्यलशम्बलनामानौ दत्तवान् । स च जिनदासो अष्टमीचतुर्दश्योः पौपधं सोपयासं करोति, पलीयौ अपि खामिनं तथाविधं पुण्यं कुर्वाणं दृष्ट्वा, चतुर्दश्यां उपवास चक्रतुः । एकदा जिनदासेन पौपधे गृहीते सति कोऽपि सुहृत् तौ वलीवौ लात्वा, भाण्डीरयक्षयात्रायां अवाहयत्। तौ तथा निर्दयत्वेन वाहिती, यथा अतीव पीडिती रुधिरेण भृतौ पश्चादानीय मित्रगृहे मुक्तौ-क्रमात् मन्दी जाती, पानीयमपि न पियतः । ततोऽनशनं गृहीत्वा, समाधिना मृतौ नागकुमारी देवी जाती ॥ इति कम्बलशम्बलोत्पत्तिः॥ ततः श्रीभगवान् द्वितीयचतुर्मासी राजगृहे नालिंदापाटके तन्तुवायं अनुज्ञाप्य, तन्तुवायशालायां एकदेशे मासक्षपणतपसा स्थिता, तन्त्र गोशालको मिलितः। तत्र विजयेन शुद्धान्नपारणं दत्तम् । ततो देवैः श्रीभग- वता पश्चदिव्यानि प्रकटितानि,तानि दृष्ट्वा गोशालो दध्यो-“यदि एतस्य शिष्यो भवामि तदा ममापि मृष्टान्न- पानं लोका ददाति ममाऽपि मानयन्ति च, ततोऽहं तव शिष्योऽस्मि" इत्युक्त्वा श्रीभगवता समं विहरति स्म । एकदा खामी सुवर्णखलग्रामं याति, गोपैः पायसं पच्यमानं दृष्ट्वा, गोशाला माह-"भोजनं एपां भावि न वा?" सिद्धार्थेन मोतं-"भङ्गो भावी।" ततो गोशालकवचनेन तैः विशेषतः सुरक्षिता स्थाली भग्ना। ततो गोशालेन मतं अङ्गीकृतं 'यत् भाव्यं तत् भवत्येव ।' पुनरेकदा खामी सिद्धार्थपुरात् कूर्मग्राम प्रस्थितो मार्गे सिद्धार्थेन वहुमिलितलोकानां अग्रे श्रीभगवन्मुखे अपतीर्य प्रोक्तं-"अयं तिलस्तम्भो महान भावी, अस्य ·oKOKOKAIKOKEXX शम्पायां सप्तपुष्पजीवास्तिलत्वेन निष्पत्स्यन्ते । ततः श्रीभगवतो वचनं कुपात्रत्वात् अन्यधाकर्तुं तिल- स्तम्भ मूलत उन्मूल्य, अन्यत्र निक्षिप्तवान् । ततः कियद्दिनैः व्याधुट्यमानेन गोशालेन श्रीभगवतः पृष्टं- "फ स तिलस्तम्भः १।” ततः श्रीभगवान यस्मिन् स्थाने स निक्षिसोऽभूत्, तत्र देवेन धनवृष्टिः कृता, गोक्षुयो चम्पिते भूम्यन्तर्मूलानि प्रविष्टानि, तिलस्तम्भः फलितोऽस्ति तन्मार्गे गतः। ततो गोशाला तं तिलस्तम्भ तथाविधं फलितं दृष्ट्वा, विशेपतः खमतं दृढीकृत्य, तं उन्मूलयितुं लग्नः। तावता इन्द्रेण हकितः-"रे दुष्ट ! त्वं प्रभोः वचनं अन्यथा करिष्यसि ?" तदा गोशालो रुष्टो विशेपत उपसर्गान् अकरोत् । ततो ब्राह्मण- ग्रामे श्रीभगवान् गतः। तत्र द्वौ पाटको-एको नन्दस्य, द्वितीय उपनन्दस्य, नन्दन स्वामी प्रतिलाभितः। उप- नन्देन गोशालं परं कथितवासि कदन्नं दत्तम् । ततो रुटेन मोक्तं-"मम धर्माचार्यतपाप्रभावात् दधता" एतद्दं तत् तथैव जातं ।। ततः तृतीयचतुर्मास्यां द्विमासक्षपणेन चम्पायां स्थितः । ततः कालायां संनिवेशे शून्यगृहे सीहो ग्रामणीपुत्रो गोमतीदास्या सह रममाणो गोशालेन हसितः, तेन वाढं कुहिता, तदा प्राह- "हे आर्य ! किं न निवारयसि ?" ममुस्तु मौनावलम्बी न वक्ति । तदा सिद्धार्थः प्राह-"एवं कार्य तव कुर्वत इदं अल्पं फलं, परलोके तु पहुदुःखभाक भविष्यसि ।” अथ एकदा स्वामी कुमाराख्यं संनिवेशं गतः। तत्र श्रीपार्श्वनाथशिष्यो मुनिचन्द्रनामा अस्ति, तस्य साधून दृष्ट्वा, गोशाला माह-रे! के यूयं ? ।” तदा तैः उक्तं- "वयं निर्मन्याः।" गोशालः माह-"क यूयं निर्ग्रन्थाः ? फ मे धर्माचार्यों निर्ग्रन्थः । महदन्तरम् । यादृशः त्वं ·ابرماه به ميه KOKOKO KORO KO KOXOXOXOXOX तादृशस्ते धर्माचार्यो भविष्यति।" पुनर्भणितं-"खामितपसा युष्माकं उपाश्रयो दह्यताम् ।” परं न दग्धः, ततः स्वामिसमीपे प्रत्यागत्य मोतं-“हे खामिन् ! अद्य श्वो वा तव प्रभावो न ताहम् दृश्यते ।" सिद्धार्थन पोक्तं-“साधवो न दह्यन्ते।” ततो रात्री स मुनिचन्द्रो जिनकल्पतुलनां कुर्वन् कायोत्सर्गस्थः कुम्भकारेण चौरभ्रान्त्या व्यापादितः, अवधिज्ञानं उत्पाद्य वर्ग जगाम, तन्महिमाथं सुरैः आगत्य महान् उड्योतः कृतः। तं दृष्ट्वा गोशाला पाह-"अहो ! अद्य तस्य खोहडं [उपाश्रयः] दह्यते, सत्यः खामिप्रभावः!" ततः सिद्धार्थेन यथा खरूपं प्रोक्तं । तथापि कुपात्रः तत्र गत्वा तस्य शिष्यान निर्भर्सयामास। ततः खामी चौरायां गतो हैरकाविति कृत्वा आरक्षका भगवन्तं कृपे क्षिपन्ति, तत्र पूर्व गोशाला पश्चात् भगवान् । ततः सोमा-जयन्त्यौ उत्पलभगिन्यौ संयम दुष्करत्वेन परित्यज्य प्रवाजिकीभूते उपसर्ग ज्ञात्वा, तं उपसर्ग उप- शामयतः। ततो भगवान् पृष्ठचम्पायां गत्वा चतुर्थमासक्षपणेन चतुर्थचतुर्मासी स्थितः। तत्र प्रतिदिनं जीर्णश्रेष्ठिनिमन्त्रितेनापि श्रीभगवता अभिनवश्रेष्ठिगृहे पारणं कृतं, विस्तरसम्बन्धः आवश्यके । ततः श्रीभ- गवान् कयङ्गले गतः। तत्र माघमासे दरिद्र-स्थविर-नामकाः पाखण्डस्थाः जागरणदिने गायन्ति । गोशाल: तान् हसन तैः कुहितः, पर आर्यशिष्यत्वात् मुक्तः। ततः श्रावस्त्यां गतः, तत्र पितृदत्तस्य भार्या परं सन्तानं न जीवति । तया शिवदत्तनैमित्तिकः पृष्टः । तेन प्रोक्तं-गर्भमांसमिश्रं पायसं भोजन दर्शनिनो देहि यथा सन्तानं जीवति ।” तस्मिन् समये गोशालेन स्वामी पृष्ठ:-"अहं अद्य कीदृशं भोजनं लप्स्ये १।” सिद्धार्थनोक्तं- ·"मांसमिश्र।" तया गोशाली भोजितः। स च आगत्य भगवतः कथयामास-"मया पायसं भुक्तं।" भग- यता प्रोक्तं-"तत् मांसमिश्रं अस्ति ।" ततो भगवतो वचनेन वमने कृते तथैव पुष्पितसूक्ष्ममांसखण्टे दृष्टे । सप्टेन गोशालेन प्रोक्तं-रे पापिष्ठे! तव पाटको मम स्वामितपःमभावात् दाताम्" तथैव वग्धश्च । तत एकदा बहुकर्मनिर्जरार्थ लाददेशे गतः । अन्तरा द्वौ चौरी मिलितो, खङ्ग उत्पाट्य मारणाय धावितो, प्राणान्तं उपसर्ग ज्ञात्वा इन्द्रेण हतौ । पुनः स्वामी हरिद्रवृक्षस्य अधोऽवतस्थे । पथिकमज्यालिताग्निना कायोत्सर्ग- स्थस्य भगवतः पादौ दग्धौ । भगवान् न अपसरति स, गोशालस्तु नष्ट्वा गतः ४ ॥ ततो भद्रिकायां खामी चतुर्मासक्षपणेन पचमचतुर्मासी स्थित एकदा कृपिकसंनिवेशं गतः, चौरिक इति गृहीतो, विजयया श्रीपार्च- शिष्यया खामी मोचितः । गोशालश्च पृथक भूतः, परं यत्र यत्र याति तत्र तत्र मारिः मस्तके पतति । ततः पुनः विचारितं-“वरं स्वामिनैव साध" ततो मार्गयितुं लमा, खामी वैशाल्यां गतः। तत्र लोहकार- शालायां श्रीभगवान् कायोत्सर्गे स्थितः। ततः पण्मासान्ते एको लोहकारः पण्मासरोगविनिर्गमने नीरोगः सन उपकरणानि लात्वा, शालायां आगतः स्वामिनं दृष्ट्वा अमङ्गलं इति ज्ञात्वा, घनेन हन्तुं प्रवृत्तः। तावता इन्द्रेण आगत्य लोहकारो हतः, पण्मासान्ते गोशालोऽपि मिलितः । ततः पुनर्भद्रिकायां पष्ठचतुर्मासी स्थितः । तत्र अष्टमासी यावत् श्रीभगवान् निरुपसर्गोऽभवत् ।६। ततः सप्तमचतुर्मासी आलभिकायां देव- कुले स्थितो, गोशालो चलदेवमुखे लिङ्ग लगयति। ततः पूजकादिलोकः कुहितः। एकदा नवपरिणीताया KEKO-KOK ·दन्तुरवध्वा हसितः, तत्रापि कुहितः। एकदा बहुसालग्रामे सालवनोद्याने श्रीभगवान् कायोत्सर्गे स्थितः। तत्र त्रिपष्ठभवे अपमानितया अन्तःपुर्या कटपूतनाव्यन्तर्या शीतोपसर्गाः कृताः, विघ्नोपशमे देवैः महिमा कृता ॥ ततोऽष्टमचतुर्मासी राजग्रहे श्रीभगवान् स्थितः । ततोऽनार्यदेशै नवमचतुर्मासी स्थितः । तत्र यहवः ।। उपसर्गाः जाताः । एकदा खामी मगधे राजगृहे चम्पायाः अन्तराले स्थितः। गूर्वरग्रामे कौशाम्बीकौटिकेन ? आसन्नभग्नग्रामात् यहि पतितं अपत्यं दृष्ट्वा, अपुत्रत्वेन गृहीतं । तस्य माता च चौरैः चम्पायां विक्रीता वेश्या जाता । सोऽपि तत्र यौवने व्यापारार्थ गतः, तां वेश्यां गच्छन् गोवत्सरूपगोत्रदेवीप्रपञ्चेन मातरं ज्ञात्वा, प्रतियुद्धः सन् माणायाम-दीक्षां जग्राह । स वेश्यायनपिनाम्ना प्रसिद्धः कूर्मग्रामे आतापनां करोति । गोशालेन पार्थे गत्वा "त्वं यूकाशय्यातरोऽसि इति वचनैः हीलितः । ततः तेन रुष्टेन तेजोलेश्या मुक्ता, खामिना तस्य रक्षणार्थ शीतलेश्या मुक्ता । ततो गोशालेन सिद्धार्थपार्थे तेजोलेश्योपायः पृष्टः, तेनापि कथितः ।। ततो भगवान् दशमचतुर्मासी श्रावस्त्यां स्थितः । तत्र गोशालेन तेजोलेश्या पण्मासान यावत् सनखमुष्टि- मध्यस्थकुल्मापभक्षणेन चुलुकममाणपानीयपानेन आतापनादिविधिना च साधिता, अष्टाङ्गानिमित्तं च शिक्षितं । ततोऽजिनोऽपि जिनमलापी जातः । एकदा खामी म्लेच्छदेशं गतः, तत्र श्वानागुपसगाः जाताः, ते सर्वेऽपि सोढाः। पुनः श्रीभगवान् दृढभूमौ पोहाल] पेढालोद्याने पोलासचैत्ये अष्टमभक्तेन कायोत्सर्गे स्थितो- ऽस्ति, तदवसरे सौधर्मेन्द्रेण श्रीवीरप्रशंसा कृता । लोकत्रयं मिलित्वा उपसर्गान् यदा करोति तदापि श्रीवीरो ? X ·ध्यानात् न चलति, तद्वचनं श्रुत्वा इन्द्रस्य सामानिकदेवोऽभव्यः सङ्गमनामा 'अर्हन्तं चालयिष्यामि, कोऽयं धान्यकीटको मदने' इति अमर्ष कृत्या, आगत्य एकत्या रात्री विंशतिमुपसर्गान् अनुलोमप्रतिलोमान् अक- रोत् । तथाहि-प्रथमं रजोवृष्टया अक्षिकर्णादिस्रोतःपू. स्वामी निरुच्छासः कृतः १, वज्रतुण्डकीटिकाभिः खामिदेहः चालनीतुल्यः कृतः, तेन ताः एकेन स्रोतसा प्रविशन्ति, अन्येन निःसरन्ति २, पुनः वज्रमुखैः उदंशैः देहस्तुदितः ३, तीक्ष्णतुण्डिकाभिः घृतेल्लिकाभिः भक्षितः ४, एवं वृश्चिकैः ५, नकुलैः ६, सः ७, भूपकैः८ च भक्षितः। पुनः हस्तिहस्तिनीभ्यां शुण्डया उल्लालितः ९, चरणयोरधो मर्दितश्च १०, पिशाचरूपं कृत्वा अद्दाह- हासादिना भापितः ११,व्यानरूपेण दंष्ट्रानखैः [विरितः] विदारितः १२, सिद्धार्थरूपं त्रिशलारूपं च कृत्वा कर- णाविलापादिना उपसर्गितः १३, सूपकाररूपेण प्रभोः पादयोः मध्ये अग्निं प्रज्वाल्य स्थाली उपस्थाप्य च अन्नं पचति म १४, चाण्डालरूपेण तीक्ष्णमुखपक्षिणां पतराणि प्रभोः कर्णवाहुमूलादिपु लम्बितानि, ते च पक्षिणो मुखैः भक्षयन्ति स्म १५, खरवातो विकुर्वितो यः पर्वतान् अपि विकम्पयन, प्रभु उत्क्षिप्य उत्क्षिप्य पातयति म १६, कलकलिकायातेन श्रीभगवान् चक्रवत् भ्रामितः १७, पुनर्येन मेरुचूलापि चूर्णी स्यात् तादृशेन भार- सहस्रलोहमयचक्रेण भगवान आहतो भूमौ आजानुनिमग्नः १८, प्रान्ते प्रभातं विकुळ भणितो-"भगवान हे देवार्य ! अद्यापि कथं तिष्ठसि ?" प्रभातं जातं, खामी ज्ञानेन रात्रिं वेत्ति १९, ततो देवर्द्वि विकुळ, दर्शयित्वा च भणति-“हे महर्षे! अहं तुष्टोऽस्मि, त्वं वृणीष्व वरं, तव खर्गेण मोक्षेण वा प्रयोजनं स्यात् तदा ·POXXX - ददामि । तथापि अक्षुब्धं दृष्ट्वा, पुनः देवाङ्गनानाट्यगीतगानतानमानहावभावविभ्रमलीलाविलासादिभिः । उपसर्गितः, परं श्रीभगवान न कुत्रापि रोममात्रमपि क्षुब्धः २०, ततः खामिनो वालुकाख्यग्राम मे] गच्छतोऽ- न्तराले पञ्चशतचौरा विकुर्विता मातुल इति चढ़नादादिना विडम्बितः। ततः सुभूमग्रामे स्वामिरूपं आवृत्य, स्त्रीणां प्रार्थनाखलीः करोति स, काणाक्षि च दर्शयति स, पिशाचरूपं विकुऱ्या यादीन् भापयति स्म। पुनः हस्तिशीर्पयामे स्त्रीदर्शने त्वचं अपकृष्य विकृति लिङ्गं करोति स्म। ततः कुनोपसर्गो जातः । स्वामिनापि चिन्तितं-"एप यादं उड्डाहकारकोऽनेपणां च करोति, ततो ग्रामे प्रवेशो न युक्तो मम" इति ग्रामात् बहिरेव तिष्ठति श्रीभगवान्, तथापि कुशिष्यरूपं विकुऱ्या खात्रं पातयति, जनैः मार्यमाणो वक्ति-"नाऽहं जाने, गुरुणा प्रेषितः।" ततो मोसलिग्रामे गृहान्तराणि विलोकयति । जनैः पृष्टः प्राह-"ममाचार्यों रात्रौ खात्रं खनिष्यति" इत्यादिकान् उपसर्गान् पण्मासी यावत् अकरोत् सङ्गमः, ततो विपण्णः सन् खर्गमगात् । यावन्तं कालं सङ्गमेन उपसर्गाः कृताः, तावन्तं कालं सौधर्मवासिनः सुरा निरानन्दा निरुत्साहा उद्विग्नाः ६ सन्तः स्थिताः । इन्द्रोऽपि मुक्तनेपथ्याङ्गरागोऽत्यन्तदुःखितः सङ्गीतकादिसुखविमुखः सन् स्थितः । ततः सङ्गमं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, कोपात् परामुखीभूय वामपादेन हत्वा स्वर्गात् निष्कासितोऽयमहिपीयुतोऽन्यपरिवारवर्जितः मेरुचूलायां गत्या स्थितः। तस्य सागरोपमायुः अस्ति, साम्प्रतं च तत्र वर्तते ॥ इति संगमोपसर्गाः ॥ ततो बजग्रामे गोकुले वत्सपाल्या-स्थविरया परमानेन पण्मासिकतपःपारणे प्रतिलाभितो, वसुधारावर्पणं जातं, FOR Xoxe ·GXGX3 X4X4X9 X9kg-X X9 X9 X9 इन्द्राद्याः सुखसमाधिएच्छार्थ समागताः ॥१०॥ ततः श्रीभगवान् वैशाल्यां नगर्या एकादशचतुर्मासी स्थितः । सुसमारग्रामे चमरोत्पातो जातः। इतश्च भगवता कौशाम्न्यां नगर्या पौपवदि १ दिने अभिग्रहो गृहीतो द्रव्यतः कुल्मापान शूर्पकोणकस्थितान १, क्षेत्रतो देहिल्यां एकं पादं मध्ये कृत्वा एकं पादं आरतः कृत्वा २, कालतो मध्याहे ३, भावतो राजसुता दासीत्वं प्राप्ता पादयोः निगडिता मस्तके मुण्डिता अष्टम- भक्तिका, सापि रुदन्ती दास्यति, तदा भिक्षा माया पारणं च कर्तव्यं, इत्येवं अभिग्रहं लात्वा, सर्वत्र भ्रमति म । इतश्च चम्पापुरी नगरी दधिवाहनो राजा धारिणी भार्या, तस्याः पुत्री वसुमती, द्वितीयनाम चन्दनवाला इति । तत्समये कौशाम्बीनगरी, तत्र शतानीको राजा, तेन शतानीकेन परस्परं विरोधभावात् , चम्पानगरी भन्ना, सेनाचरैः यथेच्छं लुपिटता च निःस्वामितया। एवं सति केनचित्पदातिना मातृयुता चन्दना धृता आनीता च, कौशाम्न्यां गत्या गेहिनी करोमीति श्रवणात् मार्गे धारिणी मृता, पश्चात् त्वं मम भगिनी' इति आश्वास्य चन्दनवाला जीवन्ती स्थापिता, खगृहे च आनीता, परं पत्या हफितः-'किं अन्यां इमां करिष्यसि ?' ततः तत् भयात् तेन पदातिना चन्दना चतुष्पथे विक्रेतुं मण्डिता । तदा सुरूपत्वेन वेश्याभिर्ग्रहीतुं वाञ्छिता । तदा पन्दनया ताः पृष्टाः-युष्माकं क आचारः?' तदा ताः मोचुः-'अस्माकं गृहे मृष्टान्नपानाहारो भुज्यते, उत्तममधानयहुमूल्यवस्त्राणि परिधीयन्ते, मनोमान्यः पुरुषः सेव्यते' परं चन्दनायाः स आचारो न रुचितः। ततस्ताभिः यलात्कारे क्रियमाणे शासनदेवतया कासांचित् नासिका छिन्ना, कासांचित् कर्णो छिन्नौ । ततः ·" प्र ता. मीता नवा गताः। ततो जिनधर्म क्रियमाणं धनावहश्रेष्ठिनं आकार्य, चन्दना प्रोचे-"मां त्वं गृहाण' ततो धनायहेन मुल्यं दत्त्वा गेहे आनीता। तस्य भार्या मूला तां दृष्ट्वा दध्यो-"मम पतिः नवीनां भार्या करिष्यति" ततो द्वेपं वहति । एकदा पादधावने चन्दना वैणी भूमौ रुलन्तीं दृष्ट्वा, श्रेष्ठी तां उच्चस्तरां नीतवान् । तदा तथाकुर्वन्तं पति दृष्ट्वा दध्यो-"मम पतिः 'पुत्री पुत्री' (इति) वक्ति, परं रागग्रस्तः पनी करिष्यति, मा मम सपनी भवतु” इति हेतोः कार्या) गते ग्रामे श्रेष्ठिनि, मूलया मस्तकं मुण्डयित्वा, पादयोः निगडं क्षिात्या, कौरकवरनं परिधाप्य, अपवरकमध्ये कोष्ठिकायां क्षिप्ता। चन्दना च तत्रस्था नमस्कारान् गुण- यन्ती स्वफर्म निन्दन्ती तिष्ठति । उपवासत्रयं च जातं । अत्रान्तरे श्रेष्ठिना आगत्य पृष्टं-"क गता चन्वना ?।" मूला मोचे-अहं न जानामि, सा सर्वत्र परिभ्रमति ।” तदा श्रेष्ठी परिवारं पप्रच्छ-तदा मूला गृहद्वारं दत्त्या, कुचिकां रहसि मुक्तवा, अन्यत्र गता। तदा वृद्धदास्या प्रोक्तं-“यदि चन्दना विलोक्यते तदा अम्मिन् अपवरके विलोकयत।" तदा श्रेष्ठी तत्र गत्वा, गृहदारं उत्घाट्य, कोष्ठिकामध्यात् बहिः निष्का- सितवान् । चन्दना च एकं पादं उदम्बरात् पहिः, एक पादं मध्ये कृत्वा स्थिताऽस्ति । तदा क्षुधितां दृष्ट्वा, गृहद्वारस्य जटितत्वात् रन्धनगृहे कृल्मापान दृष्ट्वा, शूर्पे क्षिप्त्वा "हे पुत्रि ! पारणं कुरु" इत्युक्त्वा दत्तवान् । स्वयं श्रेष्ठी निगडभजनार्थ लोहकाराकारणाय गतः। अत्रान्तरे गोचरी कुर्वन् [गच्छन्] श्रीभगवान् तत्र आगतः । मडं दृष्ट्वा, चन्दना हर्पिता सती प्रभु पाह-“हे स्वामिन् ! शुद्ध आहारं गृहाण, पादौ पिाणौ] प्रसारय, ·मां च निस्तारय ।" ततः स्वामिना उपयोगो दतः, ममाऽभिग्रहश्चतुर्विधोऽपि पूर्णी जातो दृश्यते द्रव्यक्षेत्र- कालभावैः, परं नो रोदितीति निवृत्तः प्रभुः, तदा चन्दना दुःखात् रोदितुं लग्ना । ततः श्रीभगवता कुल्मा- पाहारो गृहीतः, देवैः पञ्चदिव्यानि प्रकटितानि । सार्धद्वादशवर्णकोटिवृष्टिः जाता। निगडाः स्वर्णमयी- भूय पतिताः । मस्तके वेणी पूर्वावस्था जाता। राज्ञा आगत्य प्रोक्तं-“हे पुत्रि! इदं धनं वसुधारावर्गणरूपं त्वं गृहाण, गृहं मण्डय।” चन्दना माह-"मम पत्या प्रयोजनं नास्ति, अहं दीक्षा ग्रहीप्ये ।" तावता तत्र संपुलो नाम दधिवाहनस्य कशुकी चन्दनापादयोः निपत्य अरुन्न:-"कथं मृगावत्या भगिनी पप्मावती सा दधिवाहनेन परिणीता?" धारिणी च पश्मावत्याः सपती इति हेतोः धारिण्यपि मृगावत्याः भगिन्येवेति, तयापि मृगावत्या मम भगिनीसुता एपा इति उपलक्षिता। ततः इन्द्रेण आगत्य, चन्दना शतानीकस्य. समर्पिता, कथितं च-"भव्यरीत्या रक्षणीया। यावत् श्रीभगवतः केवलज्ञानं नोत्पद्यते । ततः एपा श्रीभगवत्पाचे दीक्षां लास्यति, केवलज्ञानमपि शीघ्रमेव भावि।" अन श्रीभगवता पञ्चदिनैः ऊनया पण्मास्या भिक्षा लब्धा ११, ततः श्रीभगवान द्वादशचतुर्मासी चम्पायां स्थितः १२, ततः त्रयोदशचतुर्मास्यां वडग्रामे यहि कायो: त्सर्ग स्थितस्य श्रीभगवतः कर्णयोः कांस्यशलाके गपां अदर्शने गोपः चिक्षेप, ते च मिथो मिलिते तदने छित्त्या, अदृश्ये चकार । स गोपः पूर्वभवे शय्यापालकोऽभूत् , यस्य कर्णयोः त्रिपृष्ठवासुदेवेन महावीरजीवेन तसं वपु क्षिसमासीत् । ततः श्रीभगवान वेदनाक्रान्तोऽतिदुर्वलो मध्यमपापायां सिद्धार्थवणिग्गृहे गतः। तेन ·mr.lar Xorkonkovkotkoko.X कर्णकीलफखरूपं ज्ञात्वा, खरकवैद्याय प्रोक्तं । ततो द्वाभ्यां मिलित्वा, कर्णकीलकमान्ते अम्लिकावृक्षशाखायां च दुकूलदवरको यध्वा, समकालं मुक्ती, कीलको निर्गतौ । कापि सण्डासकाभ्यां कर्पितौ इति लिखितमस्ति । फापि अन्यप्रकारेणापि । प्रभुणा च राटिर्मुक्ता, पर्वतो द्विधाऽभवत् । वडग्रामे श्राद्धौ द्वौ, ताभ्यां प्रभुपादुके चक्राते । ततः प्रभुः नीरोगो जातः । गोपः सप्तम्यां नारक्यां गतः, सिद्धार्थखरको देवलोकं गतौ । पपु उपसर्गपु जघन्येषु कटपूतनाकृतं शीतं १, मध्यमेपु कालचक्रं २, उत्कृष्टेषु कर्णशल्योद्धारः शा +६इति उपसर्गाः संपूर्णाः ॥ अथ श्रीभगवतः तपोदिनमानं शिष्यव्यामोहटालनार्थ वार्तिक-संस्कृताभ्यां लिख्यते-छमासी १ तस्याः मासाः ६, चउमासी ९ तासां मासाः ३६, त्रिमासी २ तयोर्मासाः ६ वेमासी ६, तासां मासाः १२, एकमासी १२ तासां मासाः १२, अर्धमासी ७२ तासां मासाः ३६, दौढमासी २ तयोर्मासाः ३, अढाईमासाः २ तयो- र्मासाः ५, छम्मासीपंचदिनोन १ तस्या मासाः ५ दिन २५, छठ २२९ तेषां मास १५ दिन ८, एकभद्रप्रतिमा तस्या दिन २, एकमहाभद्रप्रतिमा तस्या दिन ४, एक सर्वतोभद्रप्रतिमा तस्या दिन १०, एकरात्रिकी प्रतिमा:-त्रिदिवसकीः प्रतिमाः १२ [अष्टमभक्तेन एकैकां चरमरजनीनिष्पन्नामिति] तासां मास १ दिनानि । ६॥ अथ सर्वे तपोमासा १३७ दिन ५५ दिनानां मासकरणे मास १ दिन २५ सर्वतपो मासमीलने मास १३८ दिन २५ पारणानां मासा ११ दिनानि [दीक्षादिन १] २० तपसः पारणमासानां दिनानां च तपसो ·मासदिनेषु प्रक्षेपे कृते मासा १४९ दिन ४५ दिनानां मासकरणे मासमध्ये प्रक्षेपे सर्वमास १५० दिन १५ मासानां वर्षकरणे वर्षाणि द्वादश १२ मासाश्च पद ६ दिनानि १५ एतावता बादशवर्षाणि १२ त्रयोदश- पक्षाश्च १३ श्रीभगवतः छद्मस्थकालः । अनाह शिष्यः-ननु द्वादशवाणि त्रयोदशपक्षाव्य कथं मिलन्ति ? श्रीभगवता दीक्षा गृहीता मार्गशीर्षवदि दशमीदिने, केवलज्ञानं तु वैशाखसुदि दशमीदिने उत्पन्नं । एवं च सति एकादशुपक्षा एच वर्धन्ते न त्रयोदश, एतावता एको मासो हीयते । अत्रोच्यते-शृणु सावधानीभूय, सार्धद्वादशवः सार्धे द्वे युगे भवतः। अथ च युगे युगे मासद्वयं वर्धते, एवं सार्धे युगद्वये पश्चमासा वर्धन्ते । अथ च प्रतिवर्प पड्दिनानि हीयन्ते, एवं सार्धद्वादशवर्षेः पञ्चससतिर्दिनानि हीयन्ते । एतावता सार्धमासद्वयं हीयते । एकमासस्तु पक्षद्वयसंवन्धी पूर्वोक्तो हीयते, एवं सार्धमासत्रयं हीयते। तत् पञ्चमासेभ्यः पात्यते, इत्थं त्रयोदश पक्षा भवन्ति, परं सार्धमासः पञ्चमासमध्ये वर्धते । तत्राऽयं परमार्थः श्रीआचाराने उपधानश्रुनाख्ये नवमे अध्ययने चतुर्थीद्देशके एवं श्रीभगवतस्तपः प्रोक्तं अस्ति, तथाहि-"छट्टेण एगया मुंजे अदुवा अट्टमेण दसमेणं, दुवालसमेण एगया भुंजे" इति । ततः सर्व मिलति । परं श्रीआवश्यकादौ छप्रस्थपर्यायः तपःसंकलनायां केनापि कारणेन आचाराङ्गोक्तपष्ठादितपःसंकलना न कृता, तत्परमार्थ ते एच जानन्ति । एवं सर्वतपसि श्रीभगवतो जघन्यं तपस्तु पठं, न चतुर्थ, सर्वमपि तपो अपानकं सर्वछद्म- स्थावस्थामध्ये प्रमादस्तु अन्तर्मुहर्तकालः । तथा भगवतो नन्दनभवसंबन्धि तपोऽप्येवं नन्दनपेण २४ चतु- ·ܐ ܝ ܙ ܝܙ ܝ !vi Nexon-KOKe-Koka-ki-ka-X विशतिलक्षवभ्यः पश्चात् पोटिलाचार्यसमीपे दीक्षा गृहीता, तत्र लक्षवर्षदीक्षायां मासमासक्षपणेन पारणं परे। ततो लक्षवपु ११ एकादश लक्षा ८०ऽशीति सहस्रपट ६ शत ४५ पञ्चचत्वारिंशत्पारणानि उपरि दिन ५ वर्पलक्षस्य ३६६ गुणने दिनानि ३६०००००॥ जातानि, तेषां तपोदिन ३० पारणकदिन १ एवं ३१ दिनभीगे दत्ते ११ एकादशलक्षादि पूर्वोतं मानं स्यात् ॥ इति श्रीवीरतपःसंकलना ॥8- अथ श्रीभगवतो ज्ञानकल्याणकं पाह- तस्स णं भगवंतस्स अणुत्तरेणं नाणेणं अणुत्तरेणं दंसणेणं अणुत्तरेणं चरित्तेणं अणुत्तरेणं आलएणं अणुत्तरेणं विहारेणं अणुत्तरेणं वीरिएणं अणुत्तरेणं अजवेणं अणुत्तरेणं मद्दवेणं अणुत्तरेणं लाघवेणं अणुत्तराए खंतीए अणुत्तराए मुत्तीए अणुत्तराए गुत्तीए अणुत्तराए तुट्ठीए अणुत्तरेणं सच्चसंजमतवसुचरिअसोवचिअफलनिवाणमग्गेणं अप्पाणं भावमाणस्स दुवालस संवच्छराई विइकताई, तेरसमस्स संवच्छरस्स अंतरा वढमाणस्स जे से गिम्हाणं दुचे मासे चउत्थे परखे वइसाहसुद्धे, तस्स णं वइसाहसुद्धस्स दसमीपखेणं पाईणगामि- ·णीए छायाए पोरिसीए अभिनिविद्याए पमाणपत्ताए सुबएणं दिवसेणं विजएणं मुहुत्तेणं जभियगामस्स नगरस्त वहिआ उज्जुवालियाए नईए तीरे वेयावत्तस्स चेइअस्स अदूरसामंते सामागस्स गाहावईस्स कट्ठकरणंसि, सालपायवस्स अहे गोदोहिआए उक्कडुअनिसिजाए आयावणाए आयावेमाणस्स छट्टेणं भत्तेणं अपाणएणं हत्थुत्तराहिं नक्खत्तेणं जोगमुवा- गएणं झाणंतरिआए वट्टमाणस्त अणंते अणुत्तरे निवाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुण्णे केवलवरनाणदंसणे समुप्पन्ने ॥ १२०॥ व्याख्या-"तस्स णं त्ति” तस्य भगवतः अनुत्तरेण प्रधानेन ज्ञानेन-मतिज्ञानादिचतुष्टयेन दर्शनेन-चक्षुर्दर्श- नादिना सम्यत्त्वेन वा । अनुत्तरपदं सर्वत्र पदेपु विशेपणीभूतं कार्य, चारित्रेण-महाव्रतादिना आलयेन-ख्याद्य- संसक्तवत्सत्यादिना, विहारेण-देशादिषु चंक्रमणादिना, वीर्येण=विशिष्टोत्साहेन, आर्जवेन=मायानिग्रहेण, मार्द- वेन-माननिग्रहेण, लाघवेन-क्रियासु दक्षत्वेन, अथवा लाघवं-द्रव्यतोऽल्पोपधित्वं भावतो गौरवत्रयत्यागः तेन, क्षान्त्या-क्रोधनिग्रहेण, मुक्त्या=निर्लोभतया, गुल्या मनोगुत्यादिकया, तुल्या-मनाप्रहात्या [प्रसक्त्या] सत्यं सूनृतं, संयमंन्याणिदया, तपो-द्वादशभेदं, तेपां सुष्टु-विधिना चरितं आचरणं, उपचयनं-उपचितं सह ·-- REKOKum. بسمة है उपचितेन-उपचपेन वर्तते सोपचितं, सत्यसंयमतपः सुचरितेन सोपचितं-स्फीतं फलं मुक्तिलक्षणं यस्य सः। तथा स चासो निर्वाणमार्गश्च-रत्नत्रयलक्षणः तेन आत्मानं भावयतो-वासयतः अनेन आत्मज्ञानमेव मोक्षस्य प्रधानं साधनमिति उक्तं । द्वादशवर्षाणि व्यतीतानि, त्रयोदशस्य वर्षस्य पक्षाधिकषण्मासलक्षणे वर्तमानस्य ग्रीष्मकालस्य द्वितीयो मासः, चतुर्थः पक्षः। एतावता वैशाखसुदि दशमीदिवसे प्राचीनगामिन्यां छायायां पौरुप्यां अभिनिवर्तमानायां प्रमाणप्राप्तायां प्रहरत्रये व्यतीते इत्यर्थः । सुव्रतनामदिवसे, विजय- नाममुहर्ते, जृम्भिकानाम नगर्या पहिः ऋजुवालिका नाम नद्यास्तीरे, व्यावृत्तचैत्यत्वात् व्यावृत्तचैत्यं तस्य जीर्णोद्यानस्य इत्यर्थः । जीर्ण व्यन्तरायतनस्य विजयावर्तनानो वा चैत्यस्य अदूरसामन्ते-दूरासन्ने उचितप्रदेशे इत्यर्थः । श्यामाकनानो गृहपतेः-कौटुम्बिकस्य "कट्ठकरणंसि" क्षेत्रे-धान्योत्पत्तिस्थाने, शालपादपस्याधः । गोदोहिकायां-उत्कुटिकनिषिद्यायां, तयोः लक्षणं-"पुतपाणिसमायोगे, प्राहुरुत्कुटिकासनम् । पाणिभ्यां तु मुवस्त्यागे, तत् स्थागोदोहिकासनम् ॥१॥" आतपनां कुर्चतः १ पष्टेन तपसा अपानकेन उत्तराफाल्गुनी- मक्षने चन्द्रेण सह योगमुपागते, ध्यानान्तरिकायां वर्तमानस्य तत्र ध्यानं चतुर्धा, पृथक्-त्ववितर्क सविचारं १ पकत्ववितर्फ अविचारं २ सूक्ष्मक्रियमप्रतिपाति ३ उच्छिन्नक्रियं अनिवर्ति ४ एपां आद्यभेदद्वये ध्याते । शेपं भेदद्वयं अप्रतिपन्नस्य केवलज्ञानमुत्पन्नं, केवलज्ञानोत्पत्तौ श्रीभगवान् कीदृग जातः ?, तबाह ६ ·तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे अरहा जाए, जिणे केवली सबन्नू सब- दरिसी सदेवमणुआसुरस्त लोगस्स परिआयं जाणइ पासइ, सबलोए सबजीवाणं आगई गई ठिई चवणं उववायं तकं मणो माणसिकं भुत्तं कडं पडिसेवियं आवीकम्मं रहो- कम्म, अरहा अरहस्सभागी, तं तं कालं मणवयकायजोगे वट्टमाणाणं सबलोए सबजी- वाणं सबभावे जाणमाणे पासमाणे विहरइ ॥ १२१ ॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं" ततश्च भगवान महावीरः अर्हन् जाता-संपन्ना, अशोकादिमहापूजाहत्वात् अर्हन् । कचित् "अरिहा" इति पाठः, तत्र अरीन्-रागादीन् हन्तीति अरिहा, 'अथवा अविद्यमान रह: एकान्तं प्रच्छन्नं सर्वज्ञत्वात् यस्य सः । "अरहा” इति, कचित्, “जाए" इत्यत्र "जाणए" इति पाठः, तत्र ज्ञायको ज्ञाता रागादिभावसंवन्धिनां-खरूपकारणफलानां । पुनः कीदृशः जिनः ? । रागादिजेता, केवलानि-संपूर्णानि शुद्धानि अनन्तानि चा ज्ञानादीनि यस्य सन्ति स केवली । अत एव सर्वज्ञः-एकस्मिन् समये विशेपावयो- धनात्, सर्वदर्शी-द्वितीयसमये सामान्यावयोधनात्, सदेवमनुजासुरस्य लोकस्य पर्यायं, जातौ एकवचनं पर्यायान् उत्पादव्ययलक्षणान् जानाति केवलज्ञानेन पश्यति केवलदर्शनेन । न च पर्यायान् इत्युत्ते द्रव्यं न जानाति इत्याशइयं, उत्पादव्यययोः निराधारयोः अनुपपत्तेः। तयोज्ञातयोः अविष्वग्भावेन वर्तिष्णु ·IREONYEOX6 अन्वयि द्रव्यमपि ज्ञातमेय स्यात् । अत एवाह-'सर्वलोके सर्वलोकवर्तिनां जीवानां आगति-यतः स्थानात् जीवा आगच्छन्ति विवक्षितं स्थानं । गतिं यत्र मृत्वा उत्पद्यन्ते, स्थिति-कायस्थितिं भवस्थितिं च च्यवनं देवलोकात् देवानां मनुष्यतिर्यक्षु अवतरणं, उपपातं देवनारकाणां जन्म तेषां जीवानां, तत्कं तदीयं, मना=चित्तं, मानसिक-चित्तगतं चिन्तारूपापन्नपुगलजातं, यद्यपि मनो-मनोगतयोः नास्ति वास्तवो भेदः, तथापि व्यवहारनया अनुसरणात् अस्त्येव भेदः । तथा च वक्तारो वदन्ति-"मम इदं मनसि वर्तते” इति । भुक्तं अशनादि, कृतं चौर्यादि, प्रतिसेवितं-मैथुनादि परिपेवितं वा, आविःकर्म प्रकटीकृतं रहाकर्म प्रच्छन्न- कृतं जानाति पश्यति चेति, 'डमरूकमणिन्यायेन' अत्रापि संवध्यते । "अरहा" प्राग्वत्, अरहस्यभागी-न रहस्य-एकान्तं भजते, जयन्यतोऽपि देवकोटिसेव्यत्वात् , “तं तं कालं ति” तत्र तत्र काले मनोवचनका- ययोगे वर्तमानानां सर्वजीवानां सर्वभावान्-गुणपर्यायान् , तत्र सहभाविनो गुणा ज्ञानादयः, क्रमभाविनः पर्याया होदयः तान् , जानन् पश्यन् च विहरति-आस्ते ॥ अथ श्रीभगवतः केवलज्ञाने उत्पन्ने देवैः समवसरणं कृतं, बहवो-जनाः कोटिशो-देवाश्च आगत्य उप- विष्टाः । श्रीभगवता धर्मदेशना क्षणं दत्ता, परं न कोऽपि प्रतियुद्धा, न केनापि प्रत्याख्यानादि अपि कृतम्, आश्चर्यभूतत्वात् । ततः श्रीभगवान् लाभाभावात् , ततो रात्रौ एव विहत्य नववर्णकमलेषु पादौ धरन, अष्ट- महामातिहार्यविराजमानो देवकोटिपरिवृतो द्वादशयोजनैः मध्यमपापायां महसेनवने अगात् । तत्र नगरे । KOKe ·सोमिलो ब्राह्मणः तेन यज्ञार्थ एकादशद्विजोत्तमा आहूताः सन्ति, ते किनामानः कियत्परिवाराश्च ?, तदाह- इन्द्रभूतिः १ अग्निभूतिः २ वायुभूतिः ३ व्यक्तः ४ सुधर्मा ५ मण्डितः ६ मौर्यपुनः ७ अकम्पितः ८ अचल- भ्राता ९ मेतार्यः १० प्रभासचेति ११ पश्चानां पञ्चशतपरिवारः, द्वयोः प्रत्येकं सार्धत्रिशतपरिवारः, द्वयोर्यु. गलयोः चतुर्णामित्यर्थः । प्रत्येक त्रिशतपरिवारः, एवं सर्वेपां परिवारमीलनः चतुश्चत्वारिंशत् शतानि ब्राह्मणानां । एतेभ्योऽपि अन्येऽपि वाडवा: व्याकरणछन्दस्तकज्योतिःप्रमुखशास्त्रविदो मिलिताः सन्ति, तन्नामानि यथा- उपाध्याय १, शङ्कर २, ईश्वर ३, महेश्वर ४, धनेश्वर ५, सोमेश्वर ६, जानी ७, गङ्गाधर ८, गदाधर ९, विद्या- धर १०, महीधर ११, धरणीधर १२, भूधर १३, श्रीधर १४, दामोदर १५, दवे १६, महादेव १७, शिवदेव १८, रामदेव १९, वामदेव २०, कामदेव २१, सहदेव २२, नरदेव २३, वासदेव २४, श्रीदेव २५, त्रिवाडी २६, विश्वपति २७, उमापति २८, प्रजापति २९, विद्यापति ३०, लीलापति ३१, गणपतिः ३२, भूपति ३३, महीपति ३४, लक्ष्मीपति ३५, देवपति ३६, गङ्गापति ३७, पण्डित ३८, जनार्दन ३९, गोवर्धन ४०, विष्णु ४१, कृष्ण ४२, मुकुन्द ४३, गोविन्द ४४, माधव ४५, केशव ४६, पुरुषोत्तम ४७, नरोत्तम ४८, जोसी ४९, त्रिवाडी ५०, हरिशर्म ५१, महाशर्म ५२, अग्निशर्म ५३, नागशर्म ५४, देवशर्म ५५, यज्ञशर्म ५६, नरहर ५७, हरिहर ५८, नारायण ५९, नीलकण्ठ ६०, वैकुण्ठ ६१, श्रीकुण्ठ ६२, खयंभू ६३, ब्रह्मभू ६४, ममुखाः सर्वेऽपि मिलित्वा, यज्ञकर्माणि कुर्वन्ति, तस्मिन् समये यज्ञपाटकस्य एकस्मिन् देशे श्रीवीरः समवस्तो देवैः समव- ·(OXOXOXOXOXOXOXOXOXOXOX सरणं मण्डितं । देवाश्च श्रीभगवतो वन्दनार्थ समागच्छन्तो वाद्यनिर्धापं कुर्वन्ति । ब्राह्मणाश्च तं वाद्यनि- घोपं श्रुत्वा, हर्पिताः मोचुः "अहो ! अस्माकं यज्ञकर्मणि यागहोममन्त्रादिना आकृष्टाः सन्तो देवा आग- च्छन्ति, परं ते देवा चाण्डालपाटकमिव यज्ञपाटकं मुक्त्वा गताः! श्रीभगवत्समवसरणे । तत इन्द्रभूतिना अमर्पण चिन्तितं-"अहो ! मयि सति अन्योऽपि कोऽपि पण्डिताभिमानी आडम्बरकर्ता वर्तते । अहो! लोका भ्रमन्ति, परं देवाः सर्वज्ञवुद्ध्या कथं तन गत्वा स्तुवन्ति?, वन्दन्ते अहो ! । देवा यागं त्यक्त्वा, यान्ति ते किंवत् ?, तीर्थपानीयं वायसा इव १, सरोवरं मण्डूका इव २, चन्दनं मक्षिका इव ३, सदृशं करभा इव ४, क्षीरानं शूकरा इव ५, सूर्योदयोतं धूका इव ६, निधानं निर्भाग्या इव ७, रत्नत्रयं पार्श्वस्था इव ८, खशीलं कुलटा इव ९, सुगुरुं कुशिष्या इच १०, अथवा सदृशो योगो यादृशा एते देवादयः तादृशो ज्ञानी इन्द्रजा- लिका, तथाप्यहं न सहिष्ये एनं इन्द्रजालिकं । न च सूर्यद्वयं आकाशे १, नापि केसरिद्वयं गुहायां २, न च खड्ग- द्वयं कोशे तिष्ठेत् ३॥ ततः इन्द्रभूतिना केपि लोकाः पृष्टा:-"भो! अयं इन्द्रजालिकः कलाकुशलः सर्वज्ञता घरन्, वाग्विलासेन देवानपि विप्रतारयन् कीदृक वर्तते ।" लोकाः प्रोचुः-"अयं सर्वज्ञः, केन अस्य खरूपं कथयितुं शक्यते ?।" ततः इन्द्रभूतिः प्राह-"अहमेनं सर्वज्ञं न सहे, किंवत् ? तमास्तोम सूर्यवत् १, करस्पर्श अग्निवत् २, श्वापदशब्दं सिंहवत् ३, रिपुं क्षत्रियवत् । मया चादीन्द्रा अपि तूष्णीं स्थापिताः, तदा कोऽयं ममाग्रे गेहे शूरः । येन अग्निना शैला दग्धाः, के तदने वृक्षाः १।१ येन वातेन गजा उत्पाटिताः, का तदने ।

·रूतपुम्भिका ? । २, अग्निभूतिः प्राह-“हे भ्रातः! तव एतदुपरि पराक्रमचालनं किम् ?। कीटकोपरि काक-
टकी १, पङ्कशोपणे सूर्यस्य का आदरः ? २, कमलनालछेदने किं खड्गोत्पाटनं ?। ३, मृगोपरि किं सिंहस्य
फालदानं ? ४। ततो गौतमः प्राह-"भो । मया सर्वेऽपि वादिनो जिताः, तथापि अयं तिष्ठति, किंवत् ?
मुद्गपाके करडूकणवत् १, पीलितेषु तिलेपु अखण्डतिलवत् २, दलितेपु गोधूमेपु अखण्डगोधूमकणवत् ३,
सूडितेपु क्षेत्रेषु अखण्डतृणवत् ४, अगस्तिपीते समुद्रे पानीयविन्दुवत् ५, सवलस्त्रीसूर्पछडिते तण्डुले तुप-
वत् ६ तथा अजितेऽस्मिन् मया न किमपि जितं, स्वल्पमपि छिद्रं विनाशाय, यतः खल्पमपि वेध्यं समुद्रे
पोतमजनाय, दुर्गाशपातोऽपि दुर्गग्रहणाय स्यात् ।" पुनः गौतमः प्राह-"ममाने लाटा वादिनो दूरे गताः ।
कर्णाटास्तु अदृश्यतां गताः। मालवाः मौनमाश्रिताः, मागधा मूका जाताः, गौर्जरा गर्व मुक्तवन्तः, काश्मीरा
आगत्य प्रणताः, तिलकाः पलायिताः। न कः अपि अस्ति यो मया सह वादं करोति, चेत् अयं कर्तुमिच्छति,
ततो मण्डूकः कृष्णसर्पस्य चपेटां दातुं उद्यतः, अथवा उन्दिरो भुजङ्गमस्य दंष्ट्रा पाताय उत्थितः, अथवा
वृपभः शृङ्गैः ऐरावणं प्रहर्तुं काङ्क्षति, अथवा हस्ती पर्वतपाताय उत्सुको जातः, शशको वा केसरिस्कन्ध-
केशान् आक्रष्टुं इच्छति । अथवा अवागमनेन यदहं कोपितः तत् किं कृतं ?, वायुसंमुखं स्थित्वा दावाग्निः
ज्यालितः, सौख्याय कपिकच्छूलता देहेन आलिङ्गिता, शेषनागस्य मस्तके स्थितं मणिं लातुं हस्तः प्रसारितः।
अपि च-"तावद्गर्जति खद्योता, तावद्गर्जति चन्द्रमाः। उदिते च सहस्रांशी, न खद्योतो न चन्द्रमाः ॥१॥

·" है है KKKKKOXOXO-Koike-K: हस्ती तावद्गर्जति यावत् सिंहस्य नादं न शृणोति । अथवा यामि तस्य पाचँ “यमस्य मालवो दूरे नास्ति, वचनचातुरीवतां अपोपितो रसो नास्ति । न हि चक्रिणोजेयं किमपि, सुधियां किं अज्ञेयं ?, योगिनां किं न ? अखाद्यं ?, क्षुधितस्य किं न खाद्यं ?, कल्पवृक्षाणां किं न देयं ?, निर्विपणानां किं अत्यजं ?। गच्छामि तर्हि तस्य समीपे तत्पराक्रमं पश्यामि, लक्षणे मम दक्षत्वं, साहित्ये मम संहिता मतिः, तर्के मम कर्कशता अस्ति, कस्मिन् शास्त्रे मम अमो नास्ति ?, अपितु सर्वत्र । ततः तत्र गत्वा इन्द्रजालिक हतप्रतापं कृत्वा सर्वज्ञा- डम्बरं दूरीकरोमि।" इत्युक्त्वा वादं कर्तुं पञ्चशतच्छात्रैः पव्यमानविरुदः चलितः। विरुदावली यथा-सरस्वती- कण्ठाभरण, वादिविजयलक्ष्मीशरण, ज्ञातसर्वपुराण, वादिकदलीकृपाण, जितवादिवृन्द, वादिगरुडगोविन्द, वादिघूकदिवाकर, अज्ञानतिमिरनिशाकर, धादिमुखभञ्जन, राजसभारञ्जन, कुवादिप्रस्तरखण्डन, पण्डितस- भामण्डन, वादिगोधूमघरद्द, मर्दितपादिमरद्द, वादिमृगसिंहशार्दूल, वचोवात्याविक्षिप्तवादिशूल, पड्भापाव- हिमूल, परवादिमस्तकशूल, वादिकन्दकुद्दाल, रञ्जितानेकभूपाल, वादिवेश्याभुजङ्ग, शब्दलहरीतरङ्ग, सरस्व- तीभण्डार, चतुर्दशविद्यालङ्कार, सर्वशास्त्राधार, [द्वाससति] बहुत्तरिकलाभार, महाकवीश्वर, प्रत्यक्षपर- मेश्वर, कूर्चालसरखती, प्रत्यक्षभारती, जितानेकवाद, लब्धसरस्वतीप्रसाद इत्यादि । अग्रे गत्वा श्रीमन्महा- ६ वीरं दृष्ट्वा, सोपाने स्थितो ध्यो-"किमयं ब्रह्मा ?, किंवा ईश्वरः ?, किंवा विष्णुः । अयं सूर्य इव दुःप्रेक्षः! - समुद्र इच दुर्लयो दृश्यते । अस्याऽग्ने कथं पुरार्जितं महत्त्वं रक्षणीयं ?, कीलिकानिमित्तं प्रसाद को भडं w Ker ·( विपरीत का कामकुम्भभ कुरते । तत भत्यासभगमने श्रीभगषता गौतमो भाषित : - “ हे इन्द्रभूते a गुस्पाग पुनस्तान्येव अनुविनश्यति , न मेखसंज्ञाऽस्तीति " जीवाभावः त्वया स्थाप्यते , परं काफा CA पागशासित , अपितु अस्त्येष इति जीयसत्ता पुनरपि " सधै अयमात्मा ज्ञानमयः तन्यमयो । पोषण आत्मा पानया चक्षुमेयः श्रोत्रमयः प्राणमय आकाशमयो वायुमया तेजोमयो । RA षमणो हर्षमयो धर्ममयोऽधर्ममयो पे आत्मा ददद " इति दकारप्रयो वेत्ति । वानं | pm मारा गयापारी तथा भवति , साधुकारी साधुः भवति , पापकारी पापो भवति , पुपयः wantra पापणा मपति । " इति पजुर्वेयोपनिपदि माफ शति जीवसत्ता । पुन : इवं शरीरं का को पार मोटयेत् , लोहार्य समरेको नीम कुर्यात् ?, भम्मानिमित्त का चन्दनं बहेत ?, साग त त । ततो गीतमाता भाभगम भाभा जानाति, अथवा जगति प्रसिद्धस्य मम नाम को न जानाति । सानाति मापनमामि, यमा पापं न करोति । परं नाह तुष्यामि, इन तत् न कपित गमातेन जान्दोलितं पतेत पगाव मम मनोगतं संशयं जानाति छिनत्ति पवा मे विगो भवेत्, सर्षशंग जानामि।" ततः श्रीभगवता मोरा-“हे गौतम! तय संशयो वर्तते- "जीपोऽस्ति न पा । पर स्पं पेपदानामर्थ न जानासि।" इत्युच्यमाने श्रीवीरध्वनिः कीटक शुशुभे । पशेमपमान इग, याहन गहाप्रपाहो पा, आविब्रह्मणोध्यनिर्या, पेवपदानि इमानि "विज्ञानघन एव एतेभ्यो वि महावार वयमाणेहि य उप्पयन XCX

·विद्यमानभोत्कृतं भोग्यत्वात्, ओदनादिवत्, यथा-क्षीरे घृतं, तिलेपु तैलं, काष्ठे अग्निः, पुष्पे सौरभ्यं,
चन्द्रकान्ते सुधा, तथा जीवोऽपि देहान्तर्गतो ज्ञेया, शरीरात् पृथक" इति श्रीवीरमुखात् वेदपदानां अर्थ
ज्ञात्वा जीवसत्तां च अङ्गीकृत्य, संशयं छित्त्वा, श्रीभगवतः समीपे पश्चशतनिजशिष्यवाह्मणैः सह दीक्षां
जग्राह, त्रिपदी लात्वा द्वादशाङ्गी निर्ममे ॥ इति गौतमदीक्षा ॥ इति प्रथमो गणधरः ॥१॥
अथ अग्निभूतिः द्वितीयो भ्राता गौतमं प्रव्रजितं श्रुत्वा चिन्तयति-"इदं कथं भवति ? न हि पर्वतो द्रवेत्,
न हि जलं ज्वलेत, न हि चन्द्रो वहिं वत्, न हि वह्निः शीतलो भवेत् , नाऽपि अमृतात् मृत्युः, न च विषभक्षणे
जीविताशा । तथापि तत्र गत्वा इन्द्रजालिक हताहतं कृत्वा बान्धवं लात्वा आगमिष्यामि । ततो गतः
श्रीभगवत्समीपे, तथैव खागतप्रश्नानन्तरं मनोगतः संशयो भग्नः, नवरं तस्येति संशयः । “कर्म अस्ति न
वा ?, तत्र 'पुण्यः पुण्येन, पापः पापेन कर्मणा इति कर्मसत्ता ॥' पुनः भवनोदरवर्ति सौभाग्यदौर्भाग्यविरु-
पतादरिद्रतादि वस्तु समस्तमपि अविकलकारणजन्यं कार्यत्वात्। यद् यत् कार्य तत् तदविकलकारणजन्यं यथा
घटपदादिः एवं अनुमानसिद्धापि कर्मसत्ता स्फुदैव ।" एवं वीरमुखात् वेदार्थ श्रुत्वा छिन्नसंशयः प्रव्रजितः ॥
इति द्वितीयो गणधरः ॥२॥ एवं तृतीयोऽपि तथैव प्रतिबुद्धो दीक्षा जग्राह । नवरं तस्य संशयस्तु-अयं जीवः
शरीरात भिन्नो न, किंतु शरीरमेव जीवः ॥शा एवं चतुर्थों व्यक्तोऽपि तस्य संशयः-'पञ्चभूतानि सन्ति न वा?
॥४॥ एवं पञ्चमः सुधर्मा गणधरोऽपि तस्य संदेहः-'पुरुपो मृत्वा पुरुष एव जायते, स्त्री मृत्वा स्त्री एव जायते ॥५॥

·एवं पष्ठोऽपि मण्डितः तस्य संदेहः कर्मणां यन्धमोक्षौ वर्तेते न वा ? ॥ ६॥' एवं ससमो मौर्यपुत्रः, तस्य संदेहः-'देवाः सन्ति न वा ? ॥७॥ एवं अष्टमोऽकम्पितः, तस्य संदेहः-'नारकाः सन्ति न वा ? ॥८॥ एवं नवमः अचलभ्राता, तस्य सन्देहः- पुण्यपापानि वर्तेते न वा ? ॥९॥' एवं दशमो मेतार्यः, तस्य संदेहः-परलोकोऽस्ति न वा ? ॥१०॥ एवं एकादशोऽपि प्रभासः, तस्य सन्देहः-'निर्वाणं अस्ति न वा?॥११॥ एवं एकादशापि गण- धराः श्रीवीरमुखात् वेदपदानां अर्थं श्रुत्वा, भग्नसंशया उत्पन्नवैराग्याः प्रतियुद्धाः सन्तो निजनिजपरिवार- सहिताः दीक्षां जगृहुः। सर्वेऽपि गणधराः त्रिपदी लात्वा, द्वादशाङ्गी रचयामासुः। विस्तरगणधरवादस्तु श्रीआवश्यकतत्परिकरादिभ्यो ज्ञेयः, मया तु अतिविस्तरभिया न लिखितोऽस्ति ।। * इति गणधरवादः समाप्तः ॥* अथ श्रीभगवतः सर्वचतुर्मासीसङ्ख्यामाह, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे अट्ठियगाम नीसाए पढमं अंतरावासं वासावासं उवागए १, चंपं च पिट्ठचंपं च नीसाए तओ अंतरावासे वासावासं उवागए ४, वेसालि नगरि वाणियगामं च नीसाए दुवालस अंतरावासे वासावासं उवागए १६, राय- ·He .. विद्यमानभोक्तृकं भोग्यत्वात्, ओदनादिवत्, यथा-क्षीरे घृतं, तिलेपु तैलं, 'काठे अग्निः, पुष्पे सौरभ्यं, चन्द्रकान्ते सुधा, तथा जीवोऽपि देहान्तर्गतो ज्ञेयः, शरीरात् पृथक" इति श्रीवीरमुखात् वेदपदानां अर्थ ज्ञात्वा जीवसत्तां च अङ्गीकृत्य, संशयं छित्त्वा, श्रीभगवतः समीपे पञ्चशतनिजशिष्यब्राह्मणैः सह दीक्षा जग्राह, त्रिपदीं लात्वा द्वादशाङ्गी निर्ममे ॥ इति गौतमदीक्षा ॥ इति प्रथमो गणधरः ॥१॥ अथ अग्निभूतिः द्वितीयो भ्राता गौतमं प्रव्रजितं श्रुत्वा चिन्तयति-"इदं कथं भवति ? न हि पर्वतो द्रवेत्, न हि जलं ज्वलेत्, न हि चन्द्रो वह्नि वत्, न हि वह्निः शीतलो भवेत्, नापि अमृतात् मृत्युः, न च विपभक्षणे जीविताशा । तथापि तत्र गत्वा इन्द्रजालिक हताहतं कृत्वा वान्धवं लात्वा आगमिष्यामि । ततो गतः श्रीभगवत्समीपे, तथैव खागतप्रश्नानन्तरं मनोगतः संशयो भग्नः, नवरं तस्येति संशयः । “कर्म अस्ति न वा ?, तत्र 'पुण्यः पुण्येन, पापः पापेन कर्मणा इति कर्मसत्ता ।।' पुनः भवनोदरवर्ति सौभाग्यदौर्भाग्यविरू- पतादरिद्रतादि वस्तु समस्तमपि अविकलकारणजन्यं कार्यत्वात् । यद् यत् कार्य तत् तदविकलकारणजन्यं यथा घटपटादिः एवं अनुमानसिद्धापि कर्मसत्ता स्फुटैव ।” एवं वीरमुखात् वेदार्थं श्रुत्वा छिन्नसंशयः प्रव्रजितः ॥ इति द्वितीयो गणधरः ॥२॥ एवं तृतीयोऽपि तथैव प्रतिबुद्धो दीक्षा जग्राह । नवरं तस्य संशयस्तु-'अयं जीव: शरीरात् भिन्नो न, किंतु शरीरमेव जीवः ॥३॥' एवं चतुर्थी व्यक्तोऽपि तस्य संशयः-'पञ्चभूतानि सन्ति न वा ? ॥४॥ एवं पश्चमः सुधर्मा गणधरोऽपि तस्य संदेहः-'पुरुपो मृत्वा पुरुष एव जायते, स्त्री मृत्वा स्त्री एव जायते॥५॥'

·एवं पष्ठोऽपि मण्डितः तस्य संदेहः-'कर्मणां बन्धमोक्षौ वर्तेते न वा ? ॥६॥' एवं ससमो मौर्यपुनः, तस्य संदेहः-'देवाः सन्ति न वा ? |॥ एवं अष्टमोड़कम्पितः, तस्य संदेहः-'नारकाः सन्ति न वा ? ॥८॥ एवं नवमः अचलनाता, तस्य सन्देहः-'पुण्यपापानि वर्तेते न वा ॥९॥' एवं दशमो मेतार्यः, तस्य संदेहः-परलोकोऽस्ति न वा ? ॥१०॥' एवं एकादशोऽपि प्रभासः, तस्य सन्देहः-'निर्वाणं अस्ति न या ?॥११॥ एवं एकादशापि गण- धराः श्रीवीरमुखात् वेदपदानां अर्थ श्रुत्या, भग्नसंशया उत्पन्नवैराग्याः प्रतियुद्धाः सन्तो निजनिजपरिवार- सहिताः दीक्षां जगृहुः। सर्वेऽपि गणधरा त्रिपदी लात्वा, द्वादशाङ्गी रचयामासुः। विस्तरगणधरवादस्तु श्रीआवश्यकतत्परिकरादिभ्यो ज्ञेया, मया तु अतिविस्तरभिया न लिखितोऽस्ति । 8 इति गणधरवादः समाप्तः ॥ॐ अथ श्रीभगवतःसर्वचतुर्मासीसङ्ख्यामाह, तबाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे अट्ठियगामं नीसाए पढमं अंतरावासं वासावास उवागए १, चंपंच' पिट्ठचंपं च नीसाए तओ 'अंतरावासे वासावासं उवागए ४, वेसालि नगरि वाणियगामं च नीसाए दुवालस अंतरावासे वासावासं उवागए १६, राय- ·गिहं नगरं नालंदं च वाहिरियं नीसाए चउद्दस अंतरावासे वासावासं उवागए ३०, छ मिहिलाए ३६ दो भहिआए ३८ एगं आलंभियाए ३९ एगं सावत्थीए ४० एगं पणिअभू- मीए ४१ एगं पावाए मज्झिमाए हत्थिवालस्स रपणो रज्जुगसभाए अपच्छिमं अंतरावास वासावासं उवागए ४२ ॥ १२२ ॥ तत्थ णं जे से पावाए मज्झिमाए हस्थिवालस्स रपणो रज्जुगसभाए अपच्छिमं अंतरावासं वासावासं उवागए ॥ १२३ ॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीरोऽस्थिग्रामस्य निश्रया प्रथम अन्तरावासं वरात्रं “वासावासंति" वर्षासु उपवसनं उपागतः। अन्तरावास इति वरात्रस्य आख्या, यदुक्तं-"अंतरघण सामलो भयवं," वोरात्रघनश्यामल इत्यर्थः १, चम्पा च पृष्ठिचम्पा च निश्रया अवलम्ब्य त्रयो वर्षा रात्राः ४ा एवं वैशाली वाणिज्यग्रामं च निश्रया द्वादश १६॥ नालन्दाबाहिरिकाः राज- गृहात उत्तरस्यां शाखापुरविशेषः । तत्र चतुर्दश ३०। पट् मिथिलायां ३६। द्वौ भद्रिकापुयाँ ३८। एक आलंभि- कायां ३९। एकः श्रावस्त्यां ४०। एकः प्रणितभूमौ वज्रभूमाख्ये अनार्यदेशे ४१। एकः पापायां-मध्यमायां हस्ति- पालस्य राज्ञो रिनुका-लेखकाः तेषां सभा अपरिभुज्यमाना करणशाला-जीर्णशुल्कशाला तस्यां प्राक किल तस्या अपापेति नाम । देवैस्तु पापेत्युक्तं कथं ? श्रीभगवतः तत्र निवृतत्वात् छद्मस्थत्वे जिनत्वे च द्विच- ·त्वारिंशद्वरात्राः । “पच्छिमे अंतरावासे वा०" पश्चिमशब्दः पर्यन्तवाची, मङ्गलार्थ च अपश्चिम इत्युक्तं २५ श्रीभगवान् अन्त्य-वर्षावासं उपागतः। अथ भगवतो निर्वाणकल्याणकं माह- तस्स णं अंतरावासस्स जे से वासाणं चउत्थे मासे सत्तमे पक्खे कत्तिअवहुले, तस्स णं कत्तियबहुलस्स पन्नरसीपक्खेणं जा सा चरमा रयणी, तं रयणि च णं समणे भगवं महा- वीरे कालगए विइकंते समुज्जाए छिन्नजाइजरामरणवंधणे सिद्धे बुद्धे मुत्ते अंतगडे परि- निबुडे सवदुक्खप्पहीणे, चंदे नाम से दुच्चे संवच्छरे, पीइवद्धणे मासे, नंदिवद्धणे पक्खे, अग्गिवेसे नाम से दिवसे, उवसमित्ति पवुच्चइ, देवाणंदा नाम सा रयणी, निरतित्ति पञ्चइ, अच्चे लवे मुहुत्ते पाणू थोवे सिद्धे नागे करणे सवठ्ठसिद्धे मुहुत्ते साइणा नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं कालगए विकंते जाव सबदुक्खप्पहीणे ॥ १२४ ॥ जं रयणिं च णं समणे भगवं महावीरे कालगए जाव सवदुक्खप्पहीणे सा णं रयणी बहूहिं देवेहिं य देवीहि य ओवयमाणेहि य उप्पयमाणेहि य उज्जोविया आविहुत्या ॥ १२५ ॥ जं रयणिं च णं समणे Xxoxo ·. भगवं महावीरे कालगए जाव सवदुक्खप्पहीणे सा णं रयणी वहहिं देवेहि य देवीहि य ओवयमाणेहिं उप्पयमाणेहि य उप्पिंजलगमाणभूआ कहकहगभूआ आविहुत्था ॥ १२६ ॥ व्याख्या-"तस्स णं” तत्र च “जे से त्ति" यस्मिन् अन्तरावासे वाराने वर्पाकालस्य चतुर्थे मासे सप्तमे पक्षे एतावता कार्तिकवदि अमावसीदिवसे या सा चरमा-रजनी दिनापेक्षया पश्चाद्भाविनी रात्रिः, यद्वा अमावस्या रात्रेः पर्यन्तः तस्यां रजन्यां-रात्रौ तत्र भगवान् कालगतः कायस्थितिभवस्थित्योः काला गतः व्यतिक्रान्तः संसारात् समुद्यातः सम्यक् अवं यातः, न सुगतादिवत्, ते हि वते- "ज्ञानिनो धर्मतीर्थस्य, कर्तारः परमं पदम् । गत्वाऽऽगच्छन्ति भूयोऽपि, भवं तीर्थनिकारतः॥१॥" छिन्नं जात्यादीनां जरामरणवन्धनहेतुभूतं कर्म येन सा, सिद्धः साधितार्थः, बुद्धो ज्ञः मुक्तो-भवोपग्राहि- कर्माशेभ्यः, अन्तकृत् सर्वदुःखाना, परिनिर्वृतः कर्मकृतसकलसंतापविरहात् । किमुक्तं भवति-सर्वाणि दुःखानि शारीरमानसानि च महीणानि यस्य । युगे हि पञ्च संवत्सराणि भवन्ति । तत्र तृतीयं पञ्चमं च अभि- वर्धिताख्यं, शेपाणि त्रीणि चन्द्राख्यानि । स च द्वितीयः चन्द्रसंवत्सरः तत्ममाणं-त्रीणि-शतानि चतुःपञ्चाशत् अधिकानि अहोरात्राणि द्वादश च द्विपष्टिभागा दिवसस्य दिन ३५४ भा० १३ ततः चन्द्रनानि द्वितीये संवत्सरे, प्रीतिवर्धननानि मासे, नन्दिवर्धने पक्षे, अग्निवेशे दिवसे "उवसमेत्ति" इति शब्दो वाक्यालकारे, ·FoXXX । ........... उपशम इत्यपि तस्य नामेत्यर्थः । देवानन्दा नाम सा अमावास्या-रजनी नितिरित्यप्युच्यते । तस्यां अर्च- नाम्नि लवे, मुहर्तनानि प्राणे प्राणापाने फचित्तस्य मुक्तेति नाम, सिद्धनाग्नि स्तोके एकादशकरणान्तर्वति- शकुन्यादिस्थिरकरणचतुष्टयमध्ये तृतीये नागनाग्नि करणे अमावास्या उत्तरार्धे हि तन्नागकरणं भवति । सर्वार्थसिद्धनाम्नि मुहूर्ते, खातिनक्षत्रे चन्द्रेण सह योगं वर्तमाने “जे से वासाणं चउत्थे मासे” इत्यत आरभ्य सूत्रे सर्वत्र प्रथमा अस्ति । फलितार्थकरणेन परमार्थतोऽत्राधिकरणत्वात् सप्तमी लिखिता अस्ति २६ ॥ अथ यस्यां रात्रौ श्रीभगवान् कालगतः तत्र देवदेवीभिः किं कृतं ?, इत्याह-"जं रयणि च णं" आलापकदयं सुगम, पूर्वं व्याख्यातं च । अथ श्रीभगवति मोक्ष गते गौतमस्य किं जातं ?, तत्राह- जं रयणिं च णं समणे भगवं महावीरे कालगए जाव सवदुक्खप्पहीणे तं रयणिं च णं जिट्ठस्स गोअमस्स इंदभूइस्स अणगारस्स अंतेवासिस्स नायए पिज्जवंधणे वुच्छिन्ने, अणते अणुत्तरे जाव केवलंवरनाणदसणे समुप्पन्ने ॥ १२७ ॥ व्याख्या-"ज रयणिं च णं" यस्यां रात्रौ भगवान् मोक्षं गतः, तदा ज्येष्ठस्य अन्तेवासिनः शिष्यस्य Xo-NEX ·Kno. गौतमस्य गोत्रेण इन्द्रभूते नः ज्ञातशे-श्रीमहावीरविषये "पिजवंधणेत्ति” लेहबंधने व्यवच्छिन्ने सति त्रुटिते सति केवलं उत्पन्नं, शेपं सुगम २९ । अनायं गौतमसंबन्धः- भगवता खनिर्वाणसमये देवशर्मणः प्रतिबोधार्थ कापि गौतमो मुक्तः, तं प्रतिबोध्य पश्चादागच्छन् देवसं- निपातं उपयोगेन खामिनिर्वाणं ज्ञात्वा वजाहत इव शून्यचित्तः क्षणं तस्थौ । अब्रवीच-“हे वीर! त्वयि सूर्येऽस्तमिते अद्य मिथ्यात्वरूपं तिमिरं प्रसरति, कुतीर्थिकघूकाः गर्जन्ति, दुर्भिक्षडमरवैरादिनिकराः प्रादुर्भ- वन्ति । हे वीर ! त्वं विना भरतक्षेत्रं राहुग्रस्तं चन्द्र आकाशमिव विध्यातप्रदीपं गृहमिव जातं! । हा हा वीर, त्वया किं कृतं । यत ईदृशे अवसरे अहं दूरीकृतः, किमहं आडकं मण्डयित्वा, बालकवत् तवाञ्चले अलगिष्यम्, अथवा केवलज्ञानभागं अमार्गयिष्यम्, किंवा त्वयि अहं कृत्रिमरागः अभविष्यम्, किंवा मुक्तौ सांकीयं, किंवा तव अणखकरोऽभवं, किंवा तव भारोऽभवम् ? । हे वीर ! कथं विस्तारितोऽहम् ? अथ कस्याग्रे संदेहान् संप्रक्ष्ये ?। को मां गोयमा इति वादयिष्यति । हे वीर ! विरहं कुर्वाणेन त्वया महान् विरामः कृतः!, कस्याग्रे कथयामि ?। वीर वीर ! वीची मे लग्ना।" पुनः विचारितं-“हुं हुं ज्ञातं, वीतरागा अलेहा भवन्ति, धिक् मम एकपाक्षिक स्नेहं ! अलं लेहेन ! एकोऽमि, नास्ति मे कोऽपि दितीयः" एवं ध्यातवतः केवलज्ञानं उत्पन्नं । प्रातः इन्द्राद्यैः महिमोत्सवपूर्व पदाभिपेकः कृतः । सर्वश्रीसङ्घस्य प्रमोदो जातः । पुनः तस्यां रात्रौ किं जातं ?, तनाह- ·जं रयणिं च णं समणे भयवं महावीरे कालगए जाव सबदुक्खप्पहीणे तं रयाणं च णं नव मलई नव लेच्छई कासीकोसलगा अट्ठारसवि गणरायाणो अमावासाए पाराभोयं पोस- होववासं, पट्टविंसु, गए से भावुजोए, दनुज्जोअं करिस्सामो ॥ १२८ ॥ व्याख्या-"जं रयणिं च णं समणे" तस्यां रात्री काशिदेशस्य राजानो मल्लकिज्ञातीयाः नव, तथा कोशल- देशस्य राजानो लेच्छकिज्ञातीयाः नव, ते कार्यवशात् गणमेलापकं कुर्वन्ति, इति गणराजानो अष्टादश ये चेटकमहाराजस्य श्रीभगवन्मातुलस्य सामन्ताः ते तस्यां अमावास्यां पारं पर्यन्तं भवस्य आभोगयति आलोकयति-पश्यति यः सः पारालोकः-संसारसागरपारमापणप्रवणः तं, अथवा पारं पर्यन्तं यावदालोको विस्तारो यस्य सः पारालोको अष्टमाहरिकः, प्रभातं यावत् संपूर्ण इत्यर्थः, तं तथाविधं पौपधोपवासं पौपध- युक्तोपवासं "पहर्विसु ति" प्रस्थापितवन्तः कृतवन्तः । कचित् "वाराभोए" इति पाठः, तत्र द्वारं आभो- गते अवलोक्यते यैस्ते द्वाराभोगा-पदीपाः तान् कृतवन्तः। आहारत्यागपापधरूपं उपवासं अकार्युः इति प व्यापक्षते । एतदर्धानुपाति च उत्तरसूत्रं-गतः स भावो ज्ञानरूपो-ज्ञानज्ञानिनोः कथंचित् अभेदात् शानमयो उठ्योतो भगवान् गतो-निर्वाणं, अतो द्रव्योध्योतं प्रदीपरूपं करिष्यामः इति हेतोः तैः प्रदीपाः निना। नतः प्रभृति दीपोत्सवः संवृत्तः । कार्तिकशुलपतिपदि च देवैः केवलमहिमा चक्रे, अतः तत्रापि ·जनप्रमोदः । नन्दिवर्धननृपश्च श्रीभगवनिर्वाणं श्रुत्वा शोकातः सन्, सुदर्शनया भगिन्या संयोध्य, सादरं खगृहे आकार्य भोजितः। ततो "भ्रातृद्वितीया पर्व" प्रवृत्तं । पुनः निर्वाणसमये किं जातं ?, तत्राह- जं रयणि च णं समणे भगवं महावीरे जाव सबदुक्खप्पहीणे तं रयणि च णं खुदाए भास- रासी नाम महग्गहे दोवाससहस्सठिई समणस्स भगवओ महावीरस्स जम्मनक्खत्तं संकंते ॥ १२९॥ जप्पभिई च णं से खुद्दाए भासरासी महग्गहे दोवाससहस्सठिई समणस्स भगवओ महावीरस्त जम्मनक्खत्तं संकेते तप्पभिई च णं समणाणं निग्गंथाणं निग्गंथीण य नो उदिए २ पूआसकारे पवत्तइ ॥ १३० ॥ जया णं से खुद्दाए जाव जम्मनक्खत्ताओ विइकते भविस्सइ तया णं समणाणं निग्गंथाणं निग्गंथीण य उदिए २ पूआसकारे भविस्सइ ॥ १३१॥ व्याख्या-"जं रयणिं च णं समणे" यस्यां रात्रौ भगवान् सर्वदुःखप्रहीणो जातः तस्यां रात्रौ क्षुद्रात्मा क्रूरखभावो भमराशिनामा त्रिंशत्तमो महाग्रहः, द्विवर्षसहस्रस्थितिः एकराशौ एतावन्तं कालमवस्थानात् श्रीभगवतो जन्मनक्षत्रं संक्रान्तः। यदा च जन्मनक्षत्रं संक्रान्तः तदा तस्य फलमिदं-यत्प्रभृति श्रमणानां سورمه Mपलहन ·निर्गन्धानां निर्गन्धीनां च उदित उदितः-स्फीतः स्फीतः पूजा-अभ्युत्थाना-हारदानादिभिः सत्कारो-यस्त्रा- दिभिःनो प्रवर्तते । यदा च अयं भसराशिग्रहो जन्मनक्षत्राद् व्यतिक्रान्तो भविष्यति, तदा पुनरपि निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च पूजासत्कारो भविष्यति । अत एव इन्द्रेण तत्समये खामी विज्ञस:-“हे खामिन् ! त्वयि मोक्षे गते तव सन्तानस्य वर्पसहस्रदयं यावत् पीडां करिष्यति । ततः क्षणमायुर्वर्धनेन भस्मग्रहमुखं विफलय ।” ततः खामिना प्रोक्तं-“हे इन्द्र ! त्वं मत्तीर्थभक्तः एवं वदसि ? परं नैवं भूत भविष्यति भवति वा । यत् कोऽपि तीर्थकरो वा चक्रवादि, खकीयं त्रुटितं आयुः सन्धातुं समर्थो भवति । भवितव्यतानु- सारेण भस्मकग्रहस्योदयो जातः। पुनः कल्कि-कुन्टपे मगदरपुत्रे पडशीतिवायुपि सङ्घस्य उपप्लवं कुर्वति वर्षसहस्रद्वये संपूर्णे जाते, त्वया तस्मिन् हते भाकगृहे व्यतिक्रान्ते कल्किन्पे पुत्रस्य धर्मदत्तस्य त्वया स्थापितस्य राज्यात् आरभ्य तीर्थस्य पूजासत्कारो भविष्यति । अथ श्रीभगवति कालं गते किं जातं , तनाह- जं रयणि च णं समणे भगवं महावीरे कालगए जाव सबढुक्खप्पहीणे तं रयणिं च णं कुंथू अणुद्धरी नामं समुप्पन्ना, जा ठिया अचलमाणा छउमत्थाणं निग्गंथाणं निग्गंथीण य नो चक्खुफासं हवमागच्छति जा अठिआ चलमाणा छउमत्थाणं निग्गंथाणं निग्गंधीण य ·XOXOXOXOXO चक्षुफासं हवमागच्छइ ॥ १३२ ॥ जं पासित्ता बहूहिं निग्गंथेहिं निग्गंधीहि य भत्ताई पञ्च- क्खायाई, से किमाहु भंते ! ?, अजप्पभिई संजमे दुराराहे भविस्सइ ॥ १३३ ॥ व्याख्या-"जं रयणि च णं” यस्यां रात्रौ भगवान् मोक्षं गता, तस्यां रात्री कौ=भूमौ तिष्ठतीति कुन्थुः प्राणिजातिः, नोदतुं शक्यते इति अनुद्धरी नाम समुत्पन्ना। "अणू-सूक्ष्म देहं धरतीति अणुधरी" इति चूर्णिः । स्थिता इत्यस्या व्याख्यान-या-अचलमाना सती छद्मस्थानां निर्ग्रन्थानां निर्गन्धीनां च नो-नैव चक्षुःस्पर्श दृष्टिपधं "हवंति” शीघं आगच्छति । या च अस्थिता चलमाना सा निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च चक्षुम्स्पर्श समायाति, यां अणुधरीं दृष्ट्वा, बहुभिः निम्रन्थैः वहीभिः निर्ग्रन्थीभिश्च भक्तानि प्रत्याख्यातानि-अनशनं कृतमित्यर्थः । अत्र शिष्य आह-"किमाहुः भदन्ता-गुरवः ? किं कारणं अणुधर्या उत्पत्तौ भक्तप्रत्याख्याने वा ?" इति शिष्येण पृष्टे गुरुः आह-"अद्यमभृति दुराराध्यः संयमो भविष्यति, जीवाकुलत्वात् पृथिव्याः संयमयोग्यक्षेत्राभावात्, पाखण्डिकसङ्कराच ३७॥ अथ श्रीभगवतः चतुर्विधसङ्घसंपदं आह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स इंदभूइपामुक्खाओ चउद्दस सम- णसाहस्सीओ उक्कोसिआ समणसंपया हुत्था ॥ १३४ ॥ समणस्स भगवओ महावीरस्स ·अजचंदणापामुक्खाओ छत्तीसं अजियासाहस्सीओ उक्कोसिया अजियासंपया हुत्था ॥ १३५॥ समणस्स भगवओ महावीरस्स संखसयगपामुक्खाणं समणोवासगाणं एगा सयसाहस्सी अउद्धिं च सहस्सा उक्कोसिया समणोवासगाणं संपया हुत्था ॥ १३६॥ समणस्स भग- वओ महावीरस्त सुलसारेवईपामुक्खाणं समणोवासिआणं तिन्नि सयसाहस्सीओ अट्ठारस सहस्सा उक्कोसिआ समणोवासियाणं संपया हुत्था ॥ १३७ ॥ समणस्स णं भगवओ महा- वीरस्स तिन्नि सया चउद्दसपुवीणं अजिणाणं जिणसंकासाणं सबक्खरसन्निवाईणं जिणो- विव अवितहं वागरमाणाणं उक्कोसिआ चउद्दसपुवीणं संपया हुत्था ॥ १३८॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स तेरस सया ओहिनाणीणं अइसेसपत्ताणं उक्कोसिया ओहिनाणी संपया हुत्था ॥ १३९ ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स सत्तसया केवलनाणीणं संभिण्ण- वरनाणदसणधराणं उक्कोसिया केवलनाणि संपया हुत्था ॥ १४०॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्त सत्तसया वेउवीणं अदेवाणं देविहिपत्ताणं उकोसिया वेउवियसंपया हुत्या ·KOK ॥ १४१ ।। समणस्स णं भगवओ महावीरस्स पंच सया विउलमईणं अड्डाइजेसु दीवेसु दोसु अ समुद्देसु सन्नीणं पंचिंदियाणं पजत्तगाणं मणोगए भावे जाणमाणाणं उक्कोसिआ विउल- मईणं संपया हुत्या ॥ १४२ ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स' चत्तारि सया वाईणं सदे- वमणुआसुराए परिसाए वाए अपराजियाणं उक्कोसिया वाइसंपया हुत्था ॥१४३॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स सत्त अंतेवासिसयाई सिद्धाइं जाव सबदुक्खप्पहीणाई, चउद्दस अजियासयाई सिद्धाई ॥ १४४ ॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स अट्ठ सया अणुत्तरो- ववाइयाणं गइकल्लाणाणं ठिइकल्लाणाणं आगमेसिभदाणं उकोसिआ अणुत्तरोववाइयाणं संपया हुत्था ॥ १४५॥ समणस्स णं भगवओ महावीरस्स दुविहा अंतगडभूमी हुत्था, तं जहा-जुगंतगडभूमी य परियायंतगडभूमी य, जाव तच्चाओ पुरिसजुगाओ जुगंतगडभूमी, चउवासपरियाए अंतमकासी ॥१४६॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं" तसिमन् काले तसिन् समये श्रमणस्य भगवतो महावीरस्य इन्द्रभूतिप्रमुखाः SKo-xoxori ८ है ·चतुर्दशसहस्राः (१४०००) उत्कृष्टाः श्रमणानां संपदोऽभवन् । श्रीमहावीरस्य आर्यचन्दनाप्रमुखाः (३६०००) पत्रिंशत्सहस्राः आर्याणां संपदोऽभवन् । श्रीमहावीरस्य शङ्कुशतकादीनां श्रावकाणां एकं लक्षं एकोनपष्टि- सहस्राव (१,५९०००) संपदोऽभवन् । श्रीमहावीरस्य सुलसा नागभार्या द्वात्रिंशत् पुत्रजननी, रेवती मसलि- पुत्रमुक्ततेजोलेश्या जातातिसारस्य श्रीभगवतः तथाविधौपधदानेन आरोग्यकी, तथाविधसुलसारेवती- प्रमुखाणां श्राविकाणां-त्रीणि लक्षाणि अष्टादशसहस्राः (३,१८०००) श्राविकासं०४॥ श्रीवीरस्य त्रीणि शतानि (३००) चतुर्दशपूर्वधराणां संपदः। किंविशिष्टानां ?। अजिनानामपि असर्वज्ञानामपि सतां सर्वाक्षरसंनिपाता वर्णसंयोगा ज्ञेयतया विद्यन्ते येपां ते तेपां अतो जिन इव अवितथं सत् भूतार्थ व्याकुर्वाणानां केवलिश्श्रुत- केवलिनोः प्रज्ञापनायां तुल्यत्वप्रतिपादनात् ५। श्रीमहावीरस्य त्रयोदशशतानि (१३००) अवधिज्ञानिना संपदः । किंविशिष्टानां? अतिशेषा-अतिशया आमीपध्यादयः तान् प्राप्तानां ॥ श्रीमहावीरस्य सप्तशतानि (७००) केवलज्ञानिनां संपदः । किंविशिष्टानां ?। संभिन्ने सिद्धसेन-दिवाकरमतेन अन्योन्यं मिलिते एकसमय- भाविनी, जिनभद्रगणिक्षमाश्रमणमतेन तु सं सम्यक भिन्ने पृथक समयभाविनि संपूर्णे वा संभिन्ने चरज्ञान- दर्शने घरन्ति येते तेपां०७१ श्रीमहावीरस्य सप्त शतानि (७००) वैक्रियलब्धिधराणां संपदः । किविशिष्टानां? अदेवानामपि देववत् ऋद्धिधराणां ८। श्रीमहावीरस्य पञ्चशतानि (५००) विपुलमतिधराणां संपदा, किंवि- शिष्टानां । विपुला घटोऽनेन चिन्तितः स च सौवर्ण इति द्रव्यतः १, पाटलिपुत्रकीय इति क्षेत्रतः २, शारद- ·इति कालतः ३, कृष्ण इति भावतः ४, इत्यादि विशेषणोपेतमन्यमानवस्तुमाहित्वेन विस्तीर्णा मतिः=मनः- पर्यायज्ञानं पेषां ते विपुलमतयः तेपा। तथा किं कुर्वतां ?। संपूर्णेपु अर्घतृतीयद्वीपेषु द्वयोः समुद्रयोश्च स्थितानां संशिनां पर्याप्तानां पश्चेन्द्रियाणां मनोगतभावान् दर्शनाभावात् जानानां । ऋजुमतयस्तु सामान्यत एच तेपां अर्थतृतीयाङ्गुलन्यूनमनुप्यक्षेत्रे व्यवस्थितानां संज्ञिनां मनोमात्रग्राहकत्वं, ततो "न पासमाणाण" इत्युक्तं यच फचित् । श्रीप्रापभचरित्रादौ उभयं दृश्यते, तन पश्यतामिव पश्यतां साक्षात्करणात् इति व्याख्ये- यम् । श्रीमहावीरस्य चत्वारि शतानि वादिनां (४००) संपदः । किविशिष्टानां ? । सदेवमनुजासुरायां सभायां अजेयानां जेतुं अशक्याणाम् १०॥ श्रीमहावीरस्य सप्तशतानि (७००) अन्तेवासिनां-शिष्याणां सिद्धानि सर्वदुःखमहीणानि १३ श्रीमहावीरस्य चतुर्दशशतानि (१४००) आर्याणां सिद्धानि १२॥ श्रीमहावीरस्य अष्ट- शतानि (८००) अनुत्तरोपपातिनां शिष्याणां जातानि । किंभूतानां शिष्याणां? । गतिः देवगतिरूपा कल्याणं पां ते तेषां पुनःस्थितिः देवायुरूपा कल्याणी उत्कृष्टा येषां, अथवा गती-प्राणगमनेऽपि स्थिती जीवितेऽपि फल्याणं येषां "तपनियमसुद्विआणं" कल्याणं इत्यादिवचनात् । अत एवं आगमिष्यभद्राणां आगामिभवे सेत्स्यमानत्वाद् अभयकुमारादीनामिव १३३ श्रीमहावीरस्य द्विविधा अन्तकृत् भूमिः, अन्तकृती-भवान्तकृतो निर्वाणयापिनः तेपां भूमिः कालः एकयुगान्तकृभूमिः । युगानि-कालमानविशेपाः तानि च क्रमवर्तीनि, तत्साधयां ये क्रमवर्तिनो गुरुशिप्यमशिष्यादिरूपाः पुरुपाः तेऽपि युगानि तैः ममिता अन्तकृदूभूमिः या सा ·युगान्तकृभूमिः १, द्वितीया पर्यायान्तकृभूमिः २, पर्यायः-तीर्थङ्करस्य केवलित्वकालः तं आश्रित्य अन्तकृत् भूमिः, तथा "तचाओ ति" पञ्चमी वितीयार्थे । यावत् तृतीयं पुरुष एव युगं पुरुपयुग, श्रीवीरादारभ्य तृतीयं पुरुपयुगं यावत् साधवः सिद्धाः, श्रीवीरः १, श्रीसुधर्मखामी २, जम्बूश्च ३, ततः सिद्धिगतिच्छेदः चतुर्वपर्याये केवलपर्यायापेक्षया भगवति जिने सति अन्तं भवान्तं अकापीत्, तत्तीर्थे साधुः न आरात् कश्चित् अपीति केवलोत्पत्तेः चतुर्वपु सिद्धे गमनारम्भः। अथ श्रीभगवतः सर्वायुर्वर्पसङ्कलनामाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता साइरेगाई दुवालस वासाइं छउमत्थपरियागं पाउणित्ता देसूणाई तीसं वासाई केवलिपरियागं पाउणित्ता वायालीसं वासाई सामण्णपरियागं पाउणित्ता वावत्तरि वासाइं सवाउयं पालइत्ता खीणे वेयणिजाउयनामयुत्ते इमीसे ओसप्पिणीए दूसमसुसमाए समाए वहुविइकंताए तीहिं वासेहिं अद्धनवमेहि य मासेहिं सेसेहिं पावाए मज्झिमाए हस्थिवालस्स रपणो रज्जुयसभाए एगे अवीए छटेणं भत्तेणं अपाणएणं साइणा नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं पचूसकालसमयंसि संपलि- ·HOX-ioskioskus, अंकनिसपणे पणपन्नं अज्झयणाई कल्लाणफलविवागाई पणपन्नं अज्झयणाई पावफलविवागाई छत्तीसं च अपुट्ठवागरणाई वागरित्ता पहाणं नाम अज्झयणं विभावेमाणे २ कालगए विइकते समुजाए छिन्नजाइजरामरणवंधणे सिद्धे बुद्धे मुत्ते अंतगडे परिनिबुडे सवदुक्खप्पहीणे ॥१७॥ व्यापा-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीरः त्रिंशदणि आगारवासे उपित्या, सार्धपण्मासाधिकानि द्वादशवर्षाणि छद्मस्थपर्यायं प्रतिपाल्य, सार्धपण्मासन्यूनानि त्रिंशद्वर्षाणि केवलपर्यायं प्रतिपाल्य, द्विचत्वारिंशद्वर्षाणि दीक्षा प्रतिपाल्य, द्वासप्ततिवर्षाणि (७२) सर्वमायुः प्रतिपाल्य, "खीणे सति" वेदनीयायुर्नामगोने अस्यां अवसर्पिपयां दुपमसुपमायां बहुव्यतिफ्रान्तायां त्रिपु वर्षेषु सार्धाष्ट- मासेषु प शेपेषु नयाशीतिपक्षेपु अवशिष्टेषु इत्यर्थः । मध्यमपापायां नगर्या हस्तिपालस्य राज्ञो रज्जूसभायां, एका कर्मसहायविरहात् अद्वितीयः एकाकी न पभादिवत् दशसहस्रादिवृतः, अपानकेन पठेन तपसा खाति- नक्षत्रे पन्द्रेण सह योग उपगते प्रत्यूपकाललक्षणो योऽयसर: समयः तसिन्, पद्मासनस्थ संगतः पर्यक:- पमासनं तत्र निपपणः-उपविष्टः । पञ्चपञ्चाशद् अध्ययनानि कल्याणफलविपाकानि । पञ्चपञ्चाशद् अध्य- यनानि च पापफलविपाकानि, पत्रिंशद् अष्टव्याकरणानि प्ररूपयित्वा कथयित्वा पुण्यफलविपाकाध्ययने प्रधानं नाम अध्ययनं ममदेवाध्ययनं विभावयन्-मरूपयन् कालगतः इति । सर्वदुःखमहीणः शेषं सुगमम् ॥ سما ·अथ श्रीभगवति निर्वाणं माते पश्चात् कियति काले लोकसमक्षं कल्पवाचना जाता ?, तबाह- समणस्स भगवओ महावीरस्स जाव सवदुक्खप्पहीणस्स नव वाससयाई विइक्वंताई दस- मस्स य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ, वायणंतरे पुण अयं तेणउए संवच्छरे काले गच्छइ इइ दिसइ ॥ १४८॥ २४ ॥ इति ॥ व्याख्या-"समणस्स भगवओ" श्रीवीरनिर्वृतेः नवसु वर्षशतेपु अशीत्यधिकेपु इयं वाचना जाता इत्यर्थे व्याख्यायमानेन तथा, चतुराणां प्रीतिः अस्य सूत्रस्य श्रीवीरनिर्वाणात् [१७०] सप्तत्यधिकवर्षशतोत्पन्नश्री- भद्रवाहुना प्रणीतत्वात् । तस्मात् इयति काले इयं वाचना पुस्तकेयु न्यस्तेति संभाव्यते। देवर्द्धिगणिक्षमा- श्रमणैर्हि व्यवच्छित्तिं दृष्ट्वा, इयति काले सर्वे ग्रन्थाः पुस्तकेषु न्यस्ता, इत्यत एव तत्र ग्रन्थे वक्ष्यमाणस्थवि- अरावलीमान्ते देवर्द्धिगणिनमस्कारं वक्ष्यति'। पूर्व तु गुरुशिष्याणां श्रुताध्ययनाध्यापनव्यवहारः पुस्तकनिर- पेक्ष एव प्रवडते । केचित्तु इदं आहुः-यदि यत्कालातिक्रमे ध्रुवसेननृपस्य पुत्रमरणार्तस्य समाधये आनन्द- पुरे सभायां अयं ग्रन्थो वाचयितुं आरब्धः इति । यहुश्रुता एव यथावत् विदन्ति । विनवतियुतवर्षनवशत- पक्षेपु इयता कालेन पञ्चम्याः चतुर्थ्यां पर्युपणापर्व प्रववृते । तेणउअनवसपहि, समइतेहिं बद्धमाणाओ। पजोसवणचउत्थी, कालगसूरीहितो ठविआ ॥१॥ वीसहि दिणेहिं कप्पो, पंचगहाणीइ कप्पठवणा य । - XXXX ·नवसयतेणउपहि, धुच्छिन्ना संघआणाए ॥२॥ सालाहणेन रन्ना, संघाएसेण कारिओ भयवं। पज्जोस- पणउत्थी, पाउम्मासं घ घउदसीए ॥ ३॥ चउमासयपडिकमणं, पक्खिअदिवसंमि चउविहो संघो। नवसय- तेणउएहिं, आयरणं तं पमाणंति ॥४॥” इति तीर्थोद्गारादिपु भणनात्। - इति श्रीमहावीरचरित्रम् ॥४- यं पंपमी याफ्ना अतिपित्तरा जाता अस्ति, परं यदा फल्पसूत्रस्य एकादशवाचनाः योदशवाचनाः पंचदशवाचनाः सप्तदशवाचना पा भवन्ति, तदा पंचमीवाचनायाः पाचनाद्वयं कार्य । नववाचनासु च-भोजनविच्छित्ति १, विप्रयाचना २, जादयोऽधिकाराः सत्यां पेलायां पान्या, नो पेत् नहि ॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, पञ्चमं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः, समयादिमसुन्दराः॥१॥ इति श्रीकल्पसूत्रस्य पञ्चमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥ .

·अथ षष्ठं व्याख्यानम् ॥ ॥ अहम् ॥ अथ पष्ठं व्याख्यानं व्याख्यायते ॥ तत्र प्रथमवाचनायां पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारः, पुनरपि श्रीमहा- वीरदेवस्य संक्षेपवाचनया पट्रकल्याणकानि व्याख्यातानि । द्वितीयवाचनायां श्रीमहावीरदेवस्य च्यवनकल्या- णकं दशाश्चर्यसहितं गर्भापहारकल्याणकं च व्याख्यातम् । तृतीयवाचनायां श्रीमहावीरस्य मात्रा निशला- क्षत्रियाण्या ये चतुर्दश खमाः दृष्टाः ते व्याख्याताः ३॥ चतुर्थवाचनायां श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातम् ४१ पञ्चमवाचनायां श्रीमहावीरदेवस्य दीक्षा १ ज्ञान २ निर्वाण ३ कल्याणकानि व्याख्यातानि५॥ अथ पठयाचनायां पश्चानुपूा श्रीपार्श्वनाथस्य श्रीनेमिनाथस्य च पञ्चकल्याणकानि व्याख्यायन्ते । तत्र पूर्व श्रीपार्श्वनाथस्य, तत्रापि पूर्व श्रीपार्श्वनाथस्य दश भवाः, तथाहि- पोतनपुरं नाम नगरं, तत्र अरविन्दो राजा, तस्य पुरोहितस्य द्वौ पुत्री भ्रातरौ, ज्येष्ठा-कमठः, लघुः-मरु- भूतिः, तत्र कमठः प्रकृत्या शठो दुराचारी, मरुभूतिश्च धार्मिकः। कमठस्य, स्त्री वरुणा, मरुभूतेश्च स्त्री ·वसुन्धरा, परं सा स्त्री जातिखभावेन चपलखभावा । एकदा कमठो वृद्धभ्राता प्रच्छन्नवृत्त्या प्रधानभूपण- फलादिमदानेन अनुकूलां कृत्वा वसुन्धरां मार्थयामास । जातः संबन्धः। ततः कमठस्त्रिया वरुणया तत्व- रूपे ज्ञाते असहिष्णुतया देवरस्य मरुभूतेः मोक्तं-“हे देवर ! मम भर्ता तव भार्यया समं लुब्धोऽस्ति, न मन्यसे (चेत्) तदा परीक्षां कुरु।" ततो मरुभूतिः कपटेन ग्रामान्तरं गत्वा आगत्य प्रच्छन्नं वेपान्तरं गुटि- फाप्रयोगेण खरभेदं च कृत्वा, रात्री खगृहद्वारे जानन सुप्तः सन् सर्व स्वभ्रातृदुराचारं ददर्श । ततः क्रुद्धः सन् प्रभाते राजसभायां गत्वा, राज्ञोऽग्रे भ्रातदुराचारं कथयति स्म । ततो सप्टेन राज्ञा मयूरवन्धनेन बध्या विटम्पनां कृत्या नगरमध्ये भ्रामयित्वा कमठो यहिः निष्कासितः। ततः तापसो भूत्वा, पर्वते तपस्यां कुर्वन् तिष्ठति, नगरमध्ये नायाति । ततो नगरलोकाः तपखिनं ज्ञात्वा, तत्र गत्या भोजनादिना भक्तिं कुर्वन्ति प्रशंसन्ति च । तदा माभूतिरपि अचिन्तयत्-"अहमपि भ्रातृसमीपे गत्वा स्वापराधं क्षामयामि, चरणकमले पतामि।" इति विमृश्य, तत्र गत्वा अधोभूय यावत् पादयोः पतितः तावत् तेन कमठेन कोपात् शिला मस्तके मुक्ता, मृतो मरुभूतिः ॥ इति प्रथमो भवः ॥१॥ ततः कमठो भ्रातृघातकः संमेतशिखरपर्वते फुर्कुटसो जातः। मरुभूतिरपि तत्रैव स्थाने हस्ती जातः । अथ एकदा अरविन्दराजेन संध्यासमये पञ्च- वर्णाभ्रपटलवरूपं दृष्ट्वा वैराग्येन दीक्षा गृहीता। पश्चात् अरविन्दसाधुः संमेतशिखरं तीर्थयात्रार्थं व्रजन् ।

·अटवीमध्ये सरोवरतीरे तपस्यां कुर्वन् कायोत्सर्गे स्थितः। मरुभूतिजीवोऽपि हस्ती सरोवरे नीरपानार्थ आगतः, तं हस्तिनं मदोन्मत्तं क्रुद्धं दृष्ट्वा, यात्रार्थ आगतः, तत्र स्थितः सङ्घः पलायितः। ततोऽरविन्देन राजर्षिणा अवधिज्ञानेन उपलक्ष्य हस्ती प्रतियोधित उपशमं गतः, । जातिसरणं ज्ञानं उत्पन्नं, श्रावकवता- भिलापी सन् मुनि प्रणम्य, हस्ती स्वस्थानं गतः । मुनिरपि यात्रार्थ चलितः। अथ एकदा मरुभूतिजीवो हस्ती उष्णकाले तृपातः सरोवरे पानीयपानार्थ प्रविष्टः । तदवसरे कमठजीवेन कुर्कुटसर्पण कुम्भस्थले दष्टो मृतः॥ इति द्वितीयो भवः॥२॥ ततो जैनधर्मवासनया मरुभूतिजीवो हस्ती सहस्रारे अष्टमे देवलोके देवो जातः। कुर्कुटसर्पो हस्तिघातपापेन पञ्चमे नरके नारकी जातः॥ इति तृतीयो भवः ॥ ३ ॥ ततो मरुभूति- जीवः ततः च्युत्वा किरणवेगनामा विद्याधरो राजपुत्रो जातः, स च रूपलावण्यादिगुणसुन्दरः प्राप्तरा- ज्योऽपि वैराग्यात् कुलक्रमागतं राज्यं त्यक्त्वा, दीक्षा जग्राह । स च प्रतिग्रामं विहरन् एकदा पर्वतगुहायां स्थितः । तदानीं कमठजीवोऽपि पञ्चमनरकात् निःसृत्य, तत्र सर्पः समुत्पन्नोऽभूत् । स सर्पो मुनिं दृष्ट्वा पूर्च- रात् क्रोधेन दशति स्म, मुनिः विपाक्रान्तोऽपि समाधिना मृतः ॥ इति चतुर्थों भवः ॥४॥ ततो मरुभूति- जीवो द्वादशे अच्युतनानि देवलोके देवो जातः। सो मृत्वा पुनः पञ्चमे नरके नारकी जातः ॥ इति पञ्चमो भवः ॥५॥ ततो मरुभूतिजीवो द्वाविंशतिसागरोपमायुःक्षयात् द्वादशदेवलोकात् च्युत्वा, पश्चिममहाविदेहे वजनाभनामा राजा जातः । सोऽपि वैराग्यात् कुलक्रमागतं राज्यं परित्यज्य, दीक्षा ललौ। ग्रामनगरादिषु

·३
विचरन् मिल्लपल्लयां गतः। तत्र कमठजीवोऽपि संसारं भ्रान्त्वा भिल्लत्वेन उत्पन्नोऽस्ति । संसारनमणं विना
पञ्चसागरोपमान्तरं न मिलति । यतः श्रीपार्श्वनाथचरित्रेऽपि भवक्रमादिति हि प्रोक्तं, तथाहि-
"अहिजीवोऽपि नरका-दुहृत्याभूद्भवक्रमात् [भवं भ्रमन् ] । ज्वलनाद्रौ सुकच्छस्थे-भिल्लो नाम्ना कुरङ्गका
। ॥१०९५॥" [स०३] इति तेन भिल्लेन आखेटकार्थ गच्छता निजगृहात् निर्गतेन प्रथम स साधुः सम्मुखं
आगच्छन् दृष्टा, "अपशकुन' इति विचार्य, बाणेन हतो मृतः॥ इति षष्ठो भवः॥ ६॥ ततः साधुः समाधिना
मृत्वा, मध्यमग्नैवेयके देवो जातः। भिल्लोऽपि महापापी सप्तमनरके उत्पन्नः ॥ इति सप्तमो भवः॥७॥ अथ
मरुभूतिजीवो देवो मध्यमवेयकात् च्युत्वा, महाविदेहक्षेत्रे सुवर्णवाहुनामा चक्रवर्ती जातः । पट्खण्डराज्यं
पूर्व भुत्त्वा, प्रान्ते वैराग्यात् राज्यं त्यक्त्वा दीक्षां जग्राह । चतुर्थपष्ठाटमादितपः कुर्वन् विंशतिस्थानकानि
सेवित्वा, गिरिगहने विहरति स्म । तत्र तदवसरे कमठजीवोऽपि यो भिल्लः अभूत् स नरकात् निःसृत्य, सिंहो
जातोऽस्ति । स सिंहः तं साधुं दृष्ट्वा पूर्ववैरात् क्रोधेन विदारितवान् ॥ इति अष्टमो भवः ॥ ८॥ ततः साधुः
समाधिना मृत्वा प्राणते दशमे देवलोके देवो जातः । साधुविदारक सिंहस्तु चतुर्थे नरके नारकी जातः ॥
इति नवमो भवः ॥९॥ अथ मरुभूतिजीवो दशमदेवलोकात् च्युत्वा, श्रीपार्श्वनाथो जातः । कमठजीवः
• कठो नाम तापसो जातः। द्वयोः संवन्धः सूत्रे वृत्तौ च अग्रे कथयिष्यते इति दशमो भवः ॥१०॥

·अथ पार्श्वनाथस्य संक्षेपेण पञ्च कल्याणकानि कथयति, तथाहि- तेणं कालेणं तेणं समएणं पांसे अरहा पुरिसादाणीए पंचविसाहे हुत्था, तं जहा-विसाहाहिं चुए चइत्ता गभं वक्ते १, विसाहाहि जाए २, विसाहाहि मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगा- रिअं पवइए ३, विसाहाहि अणंते अणुत्तरे निवाघाए निरावरणे कसिणे पडिपुपणे केवल- वरनाणदसणे समुप्पन्ने ४, विसाहार्हि परिनिबुए ५॥ १४९ ॥ अर्थलेशो यथा-"तेणं कालेणं ति" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रीपाोहन पुरुषादानीया पुरुषाणां प्रधानः पुरुषाणां वा मध्ये आदानीय-आदेयो ग्राह्यनामा पञ्चविशाखोऽभवत्, पश्चापि कल्याणकानि विशाखानक्षत्रे जातानि । तथाहि-विशाखानक्षत्रे देवलोकात् च्युत्वा गर्भे व्युत्क्रान्तः । विशाखानक्षत्रे जातः २। विशाखानक्षत्रे मुण्डो भूत्वा, अगारात् अनगारतां प्रपन्नः ॥ विशाखानक्षत्रे केवलज्ञानं समुत्पन्नम् ४ विशाखानक्षत्रे परिनिर्वृतो मोक्षं गतः इति ५॥ अथ च्यवनकल्याणक विस्तरतया आह- तेणं, कालेणं तेणं समएणं पासे अरहा पुरिसादाणीए जे से गिम्हाणं पढमे मासे पढमे SAXosXg .

·" OXo-Ka-. पक्खे चित्तवहुले, तस्स णं चित्तवहुलस्स चउत्थीपक्खे णं पाणयाओ कप्पाओ वीसंसागरोव- मट्ठिइयाओ अणंतरं चयं चइत्ता इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे वाणारसीए नयरीए आससे- णस्स रण्णो वामाए देवीए पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि विसाहाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं आहारवकंतीए (७००) भववकंतीए सरीरवकंतीए कुच्छिसि गम्भंताए वकते ॥१५० ॥ अथ-अर्थलापनिका-"तेणं कालेणं तेणं समएणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रीपार्श्वनाथः अर्हन पुरुषा- वानीय उष्णकाले प्रथमे मासे प्रथमे पक्षे, एतावता चैत्रवदि-चतुर्थीदिने विंशतिसागरोपमानि यत्र स्थितिः वर्तते, ईशात् प्राणतदेवलोकात् च्युत्वा अस्मिन्नेव जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे चाणारसीनगयों अश्वसेनो नाम राजा, तस्य वामानाम्नी पद्दराज्ञी, तस्याः-चामायाः कुक्षौ अर्धरात्रिसमये विशाखानामनक्षन्ने चन्द्रेण सम योगं वर्तमाने गर्भत्वेन अवतीर्णः । तदा श्रीभगवतः कीदृशं ज्ञानमासीत् , तत्राह- पासे णं अरहा पुरिसादाणीए तिन्नाणोवगए आविहुत्था, तं जहा-चइस्सामित्ति जाणइ, चयमाणे न जाणइ, चुएमिचि जाणइ, अर्थः-पूर्व श्रीमहावीरदेवाधिकारे व्याख्यातोऽस्ति, तथापि अर्थलेशो यथा-देवलोकस्यो भगवान् अवधि- {. है ·ज्ञानेन जानाति-'यदहं इतः स्थानात् सांप्रतं च्यविष्यामि १ च्यवनसमयं न जानाति, तस्य अतिसूक्ष्मत्यात् २ च्यवनानन्तरं जानाति, यदहं ततः स्थानात् च्युत्वा अवस्थाने समागतः ॥ अध गर्भस्थे भगवति किं जातं, तबाह- तेणं चेव अभिलावेणं सुविणदसणविहाणेणं सर्व जाव निअगं गिह अणुपविट्ठा, जाव सुहं- सुहेणं तं गम्भं परिवहई ॥१५१ ॥ अर्थलापनिका यथा-"तेणं चेव अभिलावेणं" श्रीमहावीरदेवाधिकारे यथा चतुर्दशखामदर्शनप्रमुखाधिकारो जातः, तथाऽत्रापि ज्ञेयः। पामा राज्यापि चतुर्दशखमा दृष्टार, खमलक्षणपाठकान आकार्य विचारः पृष्टः। तैरप्युक्तं-"त्रैलोक्यनायकः पुत्रो भावी ।" पुनः ये ये दोहदाः प्रधाना उत्पन्नाः ते ते सर्वेऽपि राज्ञा पूरिताः। अथ सुखेन वामा गर्भ वहति, ततः कदा जन्मकल्याणकं जातं ?, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं पासे अरहा पुरिसादाणीए जे से हेमंताणं दुच्चे मासे तच्चे पक्खे पोसवहुले, तस्स णं पोसवहुलस्स दसमीपक्खे णं नवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्ठ- माणं राइंदिआणं विइताणं पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि विसाहाहि नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं ·आरोग्गा आरोग्गं दारयं पयाया ॥१५२॥ जं रयणिं च णं पासे० जाए सा रयणी बहूहिं देवेहिं देवीहि य जाव उप्पिंजलगभूया कहकहगभूया याविहुत्था ॥ १५३ ॥ सेसं तहेव, नवरं जम्मणं पासाभिलावेणं भाणिअई, जाव तं होउ णं कुमारे पासे नामेणं ॥१५४ ॥ अर्थलेशो यथा-"तेणं कालेणं तेणं" तस्मिन् काले तसिन् समये श्रीपार्श्वनाथः शीतकाले द्वितीयमासे तृती- यपक्षे एतावता पौपयदि दशमीरात्रौ नवसु मासेपु संपूर्णपु गतेषु, पुनरपि सार्धेषु सप्तसु दिनेषु उपरिगतेपु सत्सु, विशाखानामनक्षत्रे चन्द्रयोगेन समं वर्तमाने वामा राज्ञी पुत्रं अजीजनत् । तस्मिन् समये श्रीमहा- वीरदेवाधिकारवत् पट्पञ्चाशत् (५६) दिकुमारीभिः मेरौ इन्द्रश्च जन्मोत्सवो यथा कृतः तथा अत्रापि वाच्यः। पुनः स्थितिपतिकामहोत्सवकरणानन्तरं द्वादशे दिने “पार्श्व' इति नाम सार्थकं दत्तं । यतो गर्भस्थे भगवति शयनस्था वामा राज्ञी माता अन्धकारे महाघोरे गच्छन्तं कृष्णसर्प पश्यति म, इति निरुक्तिवशात् पार्श्वः । अथ कीदृशःश्रीभगवान् ?,तत्राह-नीलकमलवत् नीलछविः, सर्पलाञ्छना, नवहस्तप्रमाणोचशरीरः, पञ्चभिः धातृमातृभिः पाल्यमानः क्रमात् यौवनं प्राप । तस्मिन् प्रस्तावे कुशस्वलनगरस्वामी प्रसेनजित् राजा खपुत्रीं । प्रभावती लात्वा, अश्वसेनराजसमीपे समागत्य पाह-"एपा मत्पुत्री मया श्रीपाय दत्ता।" ततोऽश्वसे- नेन अनिच्छतोऽपि पार्श्वस्य बलात्कारेण परिणायिता । यतो "भोग्यं कर्म न अभुक्तं क्षीयते"। एकदा गवाक्ष- ·स्थेन श्रीभगवता यहवो नगरलोका गच्छन्तो दृष्टाः, पृष्टं-“भो ! किं?" इति । ततः कोऽप्याह-"दरिद्रकुले कोऽपि द्विजसुतोऽभूत्, लोकः कृपया जीवितः, कठ इति नाम्ना प्रसिद्धिं गतः।", अन्यदा व्यवहारिपुत्रान् आभरणालङ्कारभूषितान् दृष्ट्वा, 'ईदृशा देवा' इति जातिस्मरणं समुत्पन्नं, ततो वैराग्यात् तापसवतं ललौ सांप्रतं थाणारसीपहिरुद्याने पञ्चाग्नितपः तपति, कन्दमूलादिभोजी महामहाकष्टं करोति । तत् वन्दनार्थं नगर- लोका इमे यान्ति । ततः कौतुकात् खाम्यपि गजारूढः तत्र जगाम । दृष्टः कठतापसः पञ्चाग्नितपः कुर्वन् ततो ज्ञानेन काष्ठमध्ये सर्प ज्वलन्तं दृष्ट्वा भगवान् प्राह-"अहो ! अज्ञानकष्टं अज्ञानकष्ट, अहो तपखिन् ! तव मूढता, धर्मस्य तत्त्वं दया, त्वं तु दयां न वेल्सि, दया-कष्टयोः अन्तरं महत्, यथा मेरु-सर्पपयोः, समुद्र- कूपयोः, सौवर्ण-रूप्यनाणकयोः, राम-रावणयोः, हस्ति-गर्दभयोः, सिंह-शृगालयोः, काश्चन-लोहयोः, राज- रङ्कयोः, राज्ञी-दास्योः, सूर्य-खद्योतयोः, सजन-दुर्जनयोः, कस्तूरी-खलयोः, कर्पूर-लवणयोः, साधु-गृहस्थयोः वा अन्तरं।" ततः कठतापसेन प्रोक्तं-"कथं जीवदया नास्ति ?, कथं च अज्ञानकष्टं मम?" ततः श्रीभग- वान् अग्निकुण्डात् एकं काष्ठं निष्कास्य, कुठारेण द्वेधा कारयित्वा, तन्मध्ये ज्वलन्तं सर्प अदर्शयत् । सर्पस्य पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारान् श्रावयन् सोऽपि नमस्कारप्रभावेन श्रीभगवतो दर्शनेन समाधिना मृत्वा धरणेन्द्रो जातः । स्वामी स्वगृहे समागतः । कठतापसस्तु तैः एव लोकै निन्द्यमानः अज्ञानकष्टतपः कृत्वा भवनवासी मेघकुमारमध्ये मेघमालीनामा देवो जातः ।

·- अथ श्रीभगवतो दीक्षाकल्याणकं कथ्यते, तत्राह- पासे णं अरहा पुरिसादाणीए दक्खे दक्खपइन्ने पडिरूवे अल्लीणे भद्दए विणीए तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता पुणरवि लोगंतिपहिं जीअकप्पेहिं देवेहिं ताहि इट्ठाहिं जाव एवं वयासी ॥ १५५ ॥-"जय जय नंदा ! जय जय भद्दा !, भदं ते" जाव जय जय सई पउं- जंति ॥१५६ ॥ पुर्विपि णं पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स माणुस्सगाओ गिहत्थ- धम्माओ अणुत्तरे आभोइए तं चेव सवं जाव दाणं दाइयाणं परिभाइत्ता जे से हेमंताणं दुच्चे मासे तच्चे पक्खे पोसवहुले, तस्स णं पोसबहुलस्स इकारसीदिवसे णं पुवण्हकालस मयंसि विसालाए सिविआए सदेवमणुआसुराए परिसाए, तं चेव सवं नवरं वाणारसिं नगरिं मझं-मज्झेणं निग्गच्छइ, निग्गच्छित्ता जेणेव आसमपए उजाणे जेणेव असोगवरपायवे तेणेव उवागच्छइ, उवागच्छित्ता, असोगवरपायवस्स अहे सीयं ठावेइ, ठावित्ता सीयाओ पच्चोरुहित्ता सयमेव आभरणमल्लालंकारं ओमुअइ, सय० ओमुइत्ता सयमेव पंचमुट्ठियं X with a thout in the in ·लोअं करेइ, करित्ता अट्ठमेणं भत्तेणं अपाणएणं विसाहाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं एर्ग देवदूसमादाय तीहिं पुरिसस एहिं सद्धिं मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पवइए ॥ १५७॥ अस्य आलापकस्य व्याख्या पूर्ववत् ज्ञेया। अर्थलापनिका तु इयं, तथाहि-"पासे णं अरहा" श्रीपार्श्वनाथो दक्षो दक्षप्रतिज्ञो विनीतच जातः । त्रिंशत् वर्षाणि गृहस्थवासे स्थितः, ततो लोकान्तिकदेवैः प्रतियोधितः सन् वार्पिकदानं दत्त्वा, शीतकालस्य द्वितीये मासे तृतीये पक्षे, एतावता पौपस्य एकादशीदिवसे पूर्यालकाले विशालायां-शिषिकायां स्थितो, देवमनुष्यासुरपर्पदा समनुगम्यमानो बाणारसीनगरमध्ये भूत्वा यत्रैव के आश्रमपदं नाम उद्यान, यत्रैव अशोकनामा वृक्षः तत्रैव आगच्छति, आगत्य च शिविकां स्थापयति, स्थापयित्वा शिविकातः उत्तरति, उत्तीर्य च खयं एव आभरणालङ्कारं मुश्चति मुक्त्वा च खयं एवं पञ्चमुष्टिकं लोचं करोति, कृत्वा च चतुर्विधाहारेण अष्टमेन तपसा विशाखानक्षत्रे चन्द्रेण समं योगं वर्तमाने एक देवदूष्यवस्त्रं स्कन्धे समारोप्य, त्रिभिः पुरुषशतैः सार्ध मुण्डो भूत्वा अगारात् अनगारतां अङ्गीकृतयान, दीक्षां जग्राह इत्यर्थः॥ अध दीक्षाग्रहणानन्तरं श्रीभगवान् कीदृशः सन्, किं करोति ?, तत्राह- पासे णं अरहा पुरिसादाणीए तेसीइं राइंदियाइं निचं वोसट्ठकाए चियत्तदेहे जे केई उव- ·सग्गा उप्पजति, तं जहा-दिवा वा माणुस्सा वा तिरिक्खजोणिआ वा अणुलोमा वा पडि- लोमा वा, ते उप्पन्ने सम्म सहइ खमइ तितिक्खइ अहियासेइ ॥ १५८ ॥ "पासे णं अरहा" शब्दार्थः पूर्ववत्, संवन्धलापनिका तु इयं-श्रीपार्श्वनाथो दीक्षानन्तरं त्र्यशीतिदिनानि ८३ यावत् देहममतां मुक्त्वा, ये केचन देवसंवन्धिनो मनुष्यसंवन्धिनः तिर्यसंवन्धिनो वा अनुकूलाः प्रति- कूला वा उपसर्गा उत्पन्नाः तान् उपसर्गान् सम्यक सहते। तत्र पूर्व दीक्षां गृहीत्वा विचरन् , द्वितीये दिवसे श्रीभगवान् कोपकटनाम्नि संनिवेशे धन्यस्य गृहिणो गृहे 'पायसेन' पारणं अकरोत्। देवैः वसुधारावृष्टिः कृता। अन्यदा खामी छद्मस्थः सन् विहरन् कादम्बयां अदव्यां गतः। तत्र कलिङ्गिरिपर्वतस्य अंघस्तात् कुण्डनामसरोवरतीरे कायोत्सर्गे स्थितः । तत्र महीधरो नामा हस्ती पानीयपानार्थ समागतः, श्रीभगवन्तं जातिस्मरणं ज्ञान प्राप। स्वकीयपूर्वभवो दृष्टः। स पूर्वभव एवं-हेमलनामा कुलपुत्रको वामनः अभूवं, खजनैः हस्यमानः सुप्रतिष्ठनाना मित्रेण गुरुपायें नीतः। तस्य पार्थे श्रावकधर्मो गृहीता, परं अन्त्यावस्थायां स्वकीयं लघु देहं निन्दन् महादेहनिदानं कृत्वा मृत्वा अहं अत्र हस्ती महाकायो जातः' इति । ततो हस्तिना कमलैः भगवतः पूजा कृता । ततः तस्य हस्तिनो वृत्तान्तं ज्ञात्वा, चम्पावासी करकण्ठूराजा तवागतः। परं । करकण्डूः भगवन्तं अदृष्ट्वा प्रभूतं खेदं कृतवान् । ततः तस्य भत्तया इन्द्रेण नवहस्तप्रमाणा श्रीपार्श्वनाथप्रतिमा xiokioskhootokHorostoriesktoin ·तत्र स्थाने प्रकटीकृता, करकण्डूनृपेण भत्त्या पूजिता, चैत्यमपि तत्र कारितं। तत्र स्थाने 'कलिकुण्डनाम तीर्थ जातं । स हस्ती मृत्वा तत्र चैत्ये व्यन्तरोऽधिष्ठायकोऽभूत् ॥ अथ एकदा राजपुरनगरखामी ईश्वरनामा राजा अभूत्, तेन श्रीपार्श्वनाथं कायोत्सर्गस्यं दृष्ट्वा मूर्छा प्राप्ता, जातिस्मरणं ज्ञानं उत्पन्नं । मन्त्रिणा पृष्टं खकीयं पूर्वभवं प्राह-“वसन्तपुरनगरे एकः कुष्ठी ब्राह्मणोऽभूत्, स च दुःखात् गङ्गानद्यां मरणार्थ पतन् चारणेन ऋपिणा रक्षितः प्रतियोधितश्च । एकदा स कुष्ठी चैत्ये गत्वा प्रत्यहं प्रणमन् पुष्कलिश्रावकेण दृष्टः । ततो मुनिपाधैं गत्वा पुष्कलिश्रावकेण पृष्टं-"एतस्य कुष्ठिनः चैत्यागमने दोषो न वा ?” मुनिना प्रोक्तं-"दूरात् जिनं प्रणमतो न कोऽपि दोपः। पुनरपि अयं कुष्ठी ब्राह्मण आगामिभवे राजपुरे नगरे ईश्वरनामा राजा भविष्यति । पुनरपि श्रीपार्श्वनाथं कायोत्सर्गस्थं दृष्ट्वा जातिसरणज्ञानं प्राप्स्यति । स कुष्ठी ब्राह्मणोऽहं : जातः। ततः ईश्वरनृपेण भक्त्या प्रभोः प्रसादः कारितः, मध्ये प्रतिमा च स्थापिता। ततः तत्र 'कुकुटेश्वरनाम' तीर्थ प्रसिद्ध जातम् । अथ श्रीभगवतो मेघमालिदेवेन कृत उपसर्गों व्याख्यायते । अथ एकदा श्रीभगवान् विहरन् नगरपाचव- तिनं तापसाश्रमं समाजगाम । तस्मिन् प्रस्तावे सूर्यश्च अस्तं गतः । भगवान् वटवृक्षस्य अधस्तात् कूपस्य समीपे मेरुवत् निष्पकम्पः कायोत्सर्ग स्थितः, रात्रौ तदवसरे मेघमाली अधमदेवः पूर्ववैरं सरन् कोपाक्रान्तो भगवन्तं उपसर्गयितुं समागतः। पूर्व तेन वेताला विकुर्विताः, ततः सिंहाः, ततो वृश्चिकाः, ततः सर्पाः, ततो ·हस्तिनः, परं भगवान् न क्षोभं प्राप्तः, मर्यादां समुद्र इव नाऽमुञ्चत् । ततो विशेपेण क्रुद्धः सन् चतुर्दिक्षु कालरात्रिसदृशान मेघान विकुर्वितवान् । ततो महावातान् , ततो विद्युज्झात्कारान्, ततो गर्जारवान्, ततः प्रलयकालवत् चर्पितुं लग्नो मुसलधारामिा, क्षणात् पानीयपूरो भगवतः कण्ठं यावत् समागतः, तथापि श्रीपान्यों नासिकाग्रे दत्तदृष्टिःमनागपि न चचाल । तस्मिन् प्रस्तावे कम्पितासनो घरणेन्द्रो पद्मावतीप्रमुखाभिः अग्रमहिपीभिः सार्धं समागत्य प्रणम्य च श्रीपार्श्वनाथं खकीयमस्तकोपरि कृत्वा प्रभोरुपरि फणान् विस्तार- यामास । प्रभोरग्रे आकाशे पद्मावतीप्रमुखा अग्रमहिप्यो वेणुवीणादिवन्धुराणि गीतनृत्यानि चक्रुः। ततो धरणेन्द्रोऽवधिज्ञानेन मेघमालिनं वर्पन्तं ज्ञात्वा कुपितोऽब्रवीत्-"अरे! किमिदं त्वया आरब्धं?, रे दुर्मते! अनन्तशक्तिरपि श्रीभगवान् कृपावान् सहिष्यते, परं अहं तद्भक्तो न सहिष्ये । रे पापिष्ठ ! श्रीभगवतः : सदुपदेशोऽपि तव वैराय जातः !, उपरपृथिव्यां मेघवर्पणं लवणाय यथा स्यात् । ततो मेघमाली भयभ्रान्तः प्रभोः शरणे प्रविष्टः । प्रभुं प्रणम्य खापराध क्षामयित्वा 'न पुनः करिष्यामि' इत्युक्त्वा च स्वस्थानं गतः । • इन्द्रादयोऽपि खस्थानं जग्मुः। शिवापुर्या इन्द्रो दिनत्रयं प्रभोः शी फणाछत्रं दधौ । ततः सा नगरी "अहिच्छन्ना" इति प्रसिद्धिं गता। अथ कीदृशस्य सतो भगवतः केवलज्ञानं समुत्पन्नं ?, तत्राह- तएणं से पासे भगवं अणगारे जाए इरियासमिए भासासमिए जाव अप्पाणं भावेमाणस्स m - ·तेसीई राइंदियाई विइकताई, चउरासीइमे राइंदिए अंतरा वमाणे जे से गिम्हाणं पढमे मासे पढमे पक्खे चित्तबहुले, तस्स णं चित्तबहुलस्त चउत्थीपक्खेणं पुत्वण्हकालसमयंसिर धायईपायवस्स अहे छद्रेणं भत्तेणं अपाणएणं विसाहाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं झाणंत- रिआए वमाणस्स अणंते अणुचरे निवाघाए निरावरणे जाव केवलवरनाणदंसणे समुप्पन्ने र जाव जाणमाणे पासमाणे विहरइ ॥ १५९ ॥ अथ अर्थलापनिका-"तएणं से पासे” ततः श्रीपार्श्वनाथो भगवान् ईर्यास मितो जातो भाषासमित एपणासमित एवं पञ्चसमितिभिः समितः, तिसृभिः गुप्तिभिः गुप्तो जातः । एवं श्रीमहावीराधिकारे यः साधुवर्णकः प्रोक्तः सः अत्रापि ज्ञेयः। तथा श्रीभगवतो दीक्षानन्तरं व्यशीतिदिनानि (८३) व्यतिक्रान्तानि । ह चतुरशीतितमस्य दिनस्य अन्तरा वर्तमानस्य ग्रीष्मकाले प्रथमे मासे प्रथमे पक्षे एतावता चैत्रवदिचतुर्थीदिने । पूर्वाहकालसमये घातकीवृक्षस्य अधः पठेन तपसा, कचित् अष्टमेन तपसा अपानकेन विशाखानामनक्षत्रे चन्द्रेण सह योगं वर्तमाने ध्यानान्तरे वर्तमानस्य केवलज्ञानं केवलदर्शनं च समुत्पन्नं । तेन सर्वे भगवान् जानन पश्यन् विहरति । देवैः समवसरणं विरचितं, चतुर्विधसङ्घस्य स्थापना कृता।

·अर्थ भगवतो गणधरादि-परिवारमाह- पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अट्ट गणा अट्ट गणहरा हुत्था, तं जहा-सुभे य ? अज्जघोसे य २ वसिढे ३वंभयारिय । सोमे ५सिरिहरे६ चेव, वीरभद्दे७जसेऽविय ८॥१६०॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स अजदिण्णपामुक्खाओ सोलससमणसाहस्सीओ उक्कोसिआ समणसंपया हुत्था ॥ १६१ ॥ पायस्स णं अ० पुप्फचूलापामुक्खाओ अट्ठत्तीस अजियासाहस्सीओ उक्कोसिआ अजियासंपया हुत्था ॥ १६२ ॥ पासस्स० सुवयपामुक्खाणं समणोवासगाणं एगा सयसाहस्सीओ चउसटुिं च सहस्सा उक्कोसिआ समणोवासगाणं संपया हुत्था ॥ १६३ ॥ पासस्स० सुनंदापामुक्खाणं समणोवासियाणं तिपिण सयसाह- स्सीओ सत्तावीसं च सहस्सा उक्कोसिआ समणोवासियाणं संपया हुत्था ॥ १६४ ॥ पासस्स० अद्भुट्ठसया चउद्दसपुवीणं अजिणाणं जिणसंकासाणं सबक्खर जाव चउद्दसपुवीणं संपया हुत्था ॥ १६५ ॥ पासस्त णं० चउद्दस सया ओहिनाणीणं, दस सया केवलनाणीणं, ·इकारस सया चेउवियाणं, छसया रिउमईणं, दस समणसया सिद्धा, वीसं अज्जियासया सिद्धा, अट्ठमसया विउलमईणं, छसया वाईणं, वारस सया अणुत्तरोववाइयाणं ॥ १६६ ॥ पासस्स णं अरहओ पुरिसादाणीयस्स दुविहा अंतगडभूमी हुत्था, तं जहा-जुगंतगडभूमी परियायंतगडभूमी य, जाव चउत्थाओ पुरिसजुगाओ जुगंतगडभूमी, तिवासपरिआए अंतमकासी ॥ १६७॥ एतस्य आलापकस्य अर्थस्तु सुगम एव, पूर्वमपि व्याख्यातश्च । परं अर्थयोजनामात्रत्वं प्रदर्श्यते-"पासस्स णं अरहओ" श्रीपानाथस्य अष्टौ गणा एफवाचनिकायतिसङ्घा अभूवन्, अष्टौ च गणधराः, तेषां गणानां नायका सूरयोग्भूवन् । आवश्यके तु दश गणधरा उक्ताः, इह स्थानाङ्गे च अष्टौ, ततो द्वौ सप्तमाष्टमगण- धरौ अल्पायुष्कत्वात् नोक्तौ इति संभाव्यते । यतः श्रीपार्श्वनाथचरित्रे दशगणघरसम्बन्धेषु ससाष्टमगणघरौ जय १ विजय २ नामानौ श्रावस्तीतपपुत्रौ, रात्रौ तथाविधखमविशेषोपलम्भनेन स्वकीयं आयुः अल्पं ज्ञात्वा, दीक्षां जगहतुरिति । गणधरनामानि यथा-शुभः १ आर्यघोषः २ वाशिष्ठः ३ ब्रह्मचारी ४ सोमः ५ श्रीधरः १ धीरभद्रः ७ यशः ८ इति । पुनः श्रीपार्श्वनाथस्य आर्यदिन्नममुखाः षोडशश्रमणसहस्राः (१६०००) अभूवन् । पुनः श्रीपार्श्वनाथस्य पुष्पचूलाममुखा अष्टत्रिंशत् आर्पासहस्राः (३८०००) अभूवन् । पुनः श्रीपार्श्वनाथस्य ·सुनतप्रमुखाः श्रमणोपासकाः श्रावका एकं लक्षं चतुःषष्टिश्च सहस्राः (१,६४०००) अभूवन् । पुनः श्रीपार्श्व: नाथस्य सुनन्दाप्रमुखाः श्राविकाः त्रीणि लक्षाणि सप्तविंशतिश्च सहस्राः (३,२७०००) अभूवन् । पुन: श्रीपार्श्वनाथस्य सार्धानि सप्तशतानि (७५०) चतुर्दशपूर्विणः केवलिन इवः अभूवन् । पुनः श्रीपार्श्वनाथस्य चतुर्दशशतानि (१४००) अवधिज्ञानिनः । पुनः दशशतानि (१०००) केवलज्ञानिनः । पुनः एकादशशतानि (११००) वैक्रियलब्धिधराः। पुनः पट्शतानि (६००) ऋजुमतयः साधवः । पुनः दशशतानि (१०००) सिद्धानि साधूनां । पुनः विंशतिशतानि (२०००) साध्वीनां सिद्धानि । सार्धानि सप्तशतानि (७५०) । विपुलमतीनां सिद्धानि । ऋजुमति-विपुलमतीनां विशेषः पूर्व उक्तोऽस्ति । पट्शतानि (६००) वादिनां। पुनः द्वादशशतानि (१२००) अनुत्तरोपपातिनां साधूनां । पुनः श्रीपार्श्वनाथस्य द्विविधा अन्तकृतां केवलिनां भूमिः, स्थान-युगान्तकरभूमिः पर्यायान्तकरभूमिश्च । तत्र श्रीपार्श्वनाथात् आरभ्य चतुर्थ पुरुपयुगं यावत् सिद्धिगमः प्रवृत्तः स युगान्तकरभूमिः। अथ च श्रीभगवतः केवलज्ञानोत्पत्तेः पश्चात् त्रिपु वर्षेषु सिद्धिगमारम्भो जातः, स पर्यान्तकरभूमिः ॥ अथ च श्रीभगवतः कदा निर्वाणकल्याणं जातं?, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं पासे अरहा पुरिसादाणीए तीसं वासाई अगारवासमझे वसित्ता ·तेसीइं राइंदिआई छउमत्थपरिआयं पाउणित्ता देसूणाई सत्तरि वासाई केवलिपरिआयं पाउ- णित्ता पडिपुण्णाई सत्तरि वासाई सामपणपरिआयं पाउणित्ता एकं वाससयं सवाउयं पालइत्ता खीणे वेयणिज्जाउयनामयुत्ते इमीसे ओसप्पिणीए दूसमसुसमाए समाए बहुविइकताए जे से वासाणं पढमे मासे दुचे पक्खे सावणसुद्धे, तस्स णं सावणसुद्धस्स अट्ठमीपक्खे णं उप्पिं संमे- असेलसिहरंसि अप्पचउत्तीसइमे मासिएणं भत्तेणं अपाणएणं विसाहाहि नक्खत्तेणं जोगमुवा- गएणं पुवाहकालसमयंसि वग्धारियपाणी कालगए विइकंते जाव सबदुक्कप्पहीणे ॥ १६८ ॥ अर्थालापनिका यथा-"तेणं कालेणं तेणं समएणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रीपार्श्वनाथ त्रिंशद्वर्षाणि गृहे स्थित्या, ज्यशीति(८३)दिनानि छमस्थपर्यायं पालयित्वा, यशीतिदिनैः न्यूनानि सप्तति(७०)वर्षाणि फेवलपर्यायं पालयित्वा, प्रतिपूर्णानि-संपूर्णानि सप्तति(७०)वर्षाणि दीक्षापर्यायं पालयित्वा एक वर्षशतं (१००) सर्वायुः प्रतिपाल्य क्षीणे वेदनीयायुनर्नामगोत्रे कर्मणि, अस्यां अवसर्पिण्यां दुःपमसुषमायां यहुव्यति- कान्तायां वर्षाकाले प्रथमे मासे द्वितीयपक्षे एतावता श्रावणसुदि अष्टमीदिवसे संमेतशिखरपर्वतस्य उपरि अपस्त्रिंशत् (३३)साधुभिः सह मासिकभक्तेन अपानकेन तपसा विशाखानक्षत्रे चन्द्रेण समं योगं वर्तमाने पूर्वालकालसमये "पुषरतावरत्तकालसमयंसि" इति पाठस्तु लेखकदोपात् मतभेदाद्वा ज्ञातव्यः।

·"वग्धारिअपाणि त्ति" कायोत्सर्गे स्थितत्वात् प्रलम्बितभुजद्वयः सन् कालं गतो व्यतिक्रान्तो यावत् सर्वदुःखैः प्रहीणो जातः, मोक्षं जगाम इत्यर्थः॥ अथ श्रीपार्थनिर्वाणात् पुस्तकारुढसिद्धान्तस्य कियदन्तरं ?, तत्र आह- पासस्स णं अरहओ जाव सवदुक्खप्पहीणस्स दुवालस वाससयाई विइकंताई, तेरसमस्स य अयं तीसइमे संवच्छरे काले गच्छइ ॥ १६९ ॥ २३ ॥ इति ॥ "पासस्स णं अरहओ" अयं परमार्थः-श्रीपार्श्वनाथनिर्वाणात् श्रीमहावीरसार्धशतद्वयेन ( २५०) सिद्धः। श्रीमहावीरनिर्वाणात् नवशतैः अशीत्यधिकैः (९८०) वः श्रीसिद्धान्तः पुस्तकारूढो जातः । इति हेतोः द्वाद- शशतानि त्रिंशदधिकानि (१२३०) वर्षाणि ज्ञेयानि । इत्यनेन श्रीपार्श्वनाथस्य पञ्चकल्याणकानि व्याख्यातानि ॥ * इति श्रीपार्श्वनाथचरित्रम् १५ अथ श्रीनेमिनाथस्य पश्चानुपूा पञ्चकल्याणकानि व्याख्यायन्ते- तन्नापि पूर्व यादवानां उत्पत्तिः कथ्यते-तत्र पूर्व वृपभस्वामी, ततः कुरुनृपः, ततो वीर्यनृपः, ततः सुभूम- चक्रवर्ती, ततो बहुपु राजसु गतेपु शान्तनराजा अभूत् । तस्य व भार्य-गङ्गा सत्यवती च, गङ्गायाः पुत्रो गाङ्गेयः, येन कुमारावस्थायामपि स्वयं शीलवतं गृहीतं, खकीयः पिता शान्तनो राजा रत्नशेखरविद्याधरस्य ·पुत्री नाविकगृहे वर्धितां सत्यवतीं परिणायितः । शान्तनस्य सत्यवत्या द्वितीयभार्यायाः पुत्रदयं-चित्राङ्गादा चित्रवीर्यश्च । चित्रवीर्यस्य भार्यानयं-अम्बिका १ अम्बालिका २ अम्या ३ च, तासांच तिसृणां अनुक्रमेण एते प्रयः पुना:-अम्बिकाया धृतराष्ट्रः परं जात्यन्धा, अम्बालिकायाः पुत्रः पण्डपाण्डा, अम्बायाः पुत्रो विदुरो जातः। धृतराष्ट्रस्य गान्धारीयसुयलो राजा, तस्य पुत्रः शकुनिनामा राजा, तस्य सप्त पुन्यो गान्धारीप्रमुखाः परिणायिताः । गान्धार्याः पुत्रो युद्धकरण-जनमारणादि-अशुभखमसूचितो दुर्योधनो जातः। परं स्वमात्रा अनिष्पन्नो पलात् पातितः त्रिशन्मासान् गर्भे स्थितो मासपटुं च पेटिकायां चर्धितः। एवं धृतराष्ट्रस्य पुत्रशतं जातं । पण्डोः भार्याद्वयं-कुन्ती माद्री च । कुन्ती शौर्यपुरखामिनः अन्धकवृष्णेः पुत्री समुद्रविजयादीनां दश- दशार्हाणां भगिनी गान्धर्वविवाहेन परिणायिता । तस्या एकः पुनः कर्णः, स प्रच्छन्नं जातमात्र एव कांस्यपेटी- मध्ये प्रक्षिप्य, गङ्गायां वाहितः, हस्तिनापुरवासिना सूतनाम्ना सारथिना गृहीतः, स्वपुत्रीकृत्य खगृहे वर्धितः। पुनः कुन्त्याः पुत्रत्रयं-मेरु १ क्षीरसमुद्र २ सूर्य ३ चन्द्र ४ श्रीः ५ खमपञ्चकसूचितः प्रथमो युधिष्ठिरः१, द्वितीयो भीमः २, तृतीयो गजारूढशक्रखमसूचितोऽर्जुनः ३ एवं कुन्त्याः पुत्रचतुष्टयं । द्वितीया भायों पण्डोः मात्री सा मद्रकराजस्य पुत्री स्वयंवरे परिणीता तस्याः पुत्रद्वयं-नकुलः सहदेवश्च । अथ अम्बिकायाः यः पुत्रो विदुरोऽभूत्, स देवकराजपुत्रीं कुमुदिनीं परिणीतवान् । हरिवंशे अथ यदुनामा राजाऽभूत्, तस्य पुनः सूरनामा जातः । तस्य द्वौ पुत्रौ जाती-शौरी सुवीरश्च । सूरराजा शौरिनामपुत्रस्य मथुराराज्यं, सुवीरनामपुत्रस्य च

·युवराज्यं दत्त्वा स्वयं दीक्षां ललौ। शौरिपोऽपि समये खकीयं मथुराराज्यं लघुनातरि सुवीरे स्थापयित्वा,
स्वयं कुशावर्तदेशे गत्वा, खनाना शौरिपुरं नाम नगरं अस्थापयत् । अथ शौरिपुरे शौरिन्पो राज्यं करोति,
सुवीरो मधुरायां राज्यं करोति । द्वापपि सगीनौ भ्रातरौ । अथ शौरिनृपस्य अन्धकवृष्णिनामा पुनो जातः ।
सुवीरस्य मथुराखामिनो भोजकवृष्णिनामा पुत्रो जातो। भोजकवृष्णिनृपस्य उग्रसेनः पुत्रो यस्य कंसः पुत्रो
यस्य च सत्यभामा-राजीमतीप्रमुखाः पुन्यः । अथ च शौरिपुरनगरवामिनोधकवृष्णिनामभूपस्य दश पुत्राः
समुद्रविजय १ अक्षोभ्य २ स्तिमित ३ सागर ४ हिमवन्त ५ अचल ६ धरण ७ पूरण ८ अभिचन्द्र ९ वसु-
देवनामानो १० दश पुना जाताः । दशापि दशाही इति कथ्यन्ते । अथ अन्धकवृष्णिनामा राजा खकीयं
शौरिपुरराज्यं ज्येष्ठपुत्रस्य समुद्रविजयस्य दत्त्वा, दीक्षा ललौ । एवं भोजकवृष्णिनामा राजापि खस्य पुत्रस्य
उग्रसेनस्य मथुराराज्यं दत्त्वा, चारित्रं अग्रहीत् । एवं सति मथुरायां नगर्यो उग्रसेनो राजा राज्यं करोति,
शौरिपुरनगरे च समुद्रविजयो राजा राज्यं करोति ॥
अथ श्रीनेमिनाथस्य पञ्चकल्याणकानि संक्षेपवाचनया आह-
तेणं कालेणं तेणं समएणं अरहा अरिट्ठनेमी पंचचित्ते हुत्था, तं जहा-चित्ताहिं चुए चइत्ता
गम्भं वकंते, तहेव उक्खेवो जाव चित्ताहिं परिनिवुए ॥ १७० ॥

·- अयमर्थः-"तेणं कालेणं तेणं समएणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये अर्हन अरिष्टनेमिः पञ्चचिन्नोऽभवत्।। चित्रानक्षत्रे पन्द्रेण सह योगं वर्तमाने देवलोकात् च्युत्वा गर्भे भगवान् व्युत्क्रान्तः १ एवमुक्खेवओ ति" पूर्ष उक्तस्य आलापफस्य उपारणं श्रीपार्श्वनाथाधिकारे विशाखानक्षत्रेण कृतं, तथाऽन चिनाभिलापेन कार्गमिसः । तपाहि-पिवानक्षत्रे जातः २, चित्रानक्षत्रे दीक्षा गृहीता ३, चित्रानक्षत्रे केवलज्ञानं उत्पन्न ४, निशानक्षने निर्वाणकल्याण जातं ५ इति ॥ अप विसारणापनागा श्रीनेमिनाथस्य च्यपनकल्याणफं फथ्यते, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं अरहा अरिद्वनेमी जे से वासाणं चउत्थे मासे सत्तमे पक्खे कत्ति- अपहले, तस्त णं फत्तियपहुलस्स पारसीपक्खे णं अपराजिआओ महाविमाणाओ बत्तीस- सागरोवमठिइआओ अणंतरं चयं चइत्ता इहेव जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे सोरियपुरे नयरे समुपविजयस्स रण्णो भारिआए सिवाए देवीए पुप्तरत्तावरत्तकालसमयंसि जाव चित्ताहिं गाचाए पफते, स तहेव सुमिणदसणदविणसंहरणाइअं इत्थ भाणियवं ॥ १७१ ॥ तथापि लापनि का प्रदर्यते-"तेणं फालेणं तेणं समएण" तस्मिन् काले तस्मिन् समये KKKOK im गगगगग, ·- . आईन अरिष्टनेमिः वर्पाकालस्य चतुर्थमासे ससमे पक्षे, एतावता कार्तिकवदि द्वादश्यां अपराजितनामविमा- नात् पतुर्धानुत्तरविमानात् पम्मिन् द्वात्रिंशत्सागरोपमस्थितिः वर्तते । कचित् त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमानीति, तमात् च्युत्या, अम्मिन् जंबूद्वीपे अम्मिन् भरतक्षेत्रे शौरिपुरनामनगरे समुद्रविजयो राजा, तस्य भार्या शिवादेवी, तस्याः कुक्षी अर्धरात्रिसमये चित्रानक्षने चन्द्रेण सह योगं वर्तमाने भगवान् गर्भत्वेन अवतीर्णः अप्रापि समदर्शनं, समलक्षणपाठकपाचे स्वमानां पृच्छा, तत्फलं श्रीसमुद्रविजयनृपस्य गृहे द्रविणसंहरणं प इत्यादिकं मयं महावीरवत् वाच्यम् ॥ अय कदा भगवतो जन्मकल्याणकं जातं?, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं अरहा अरिढ़नेमी जे से वासाणं पढमे मासे दुच्चे पक्खे सावण- सुद्धे, तस्स णं सावणसुद्धस्स पंचमीपक्खे णं नवपहं मासाणं जाव चित्ताहि नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं जाव आरोग्गा आरोग्गं दारयं पयाया ॥ जम्मणं समुदविजयाभिलावेणं नेयवं, जाव तं होउ णं कुमारे अरिट्ठनेमी नामणं ॥ अर्थलेशः-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तसिन् समये अईन् अरिष्टनेमिः वर्षाकालस्य प्रथमे मासे द्वितीये ·पक्षे एतावता श्रावणसुदि पञ्चम्यां नवमासेषु प्रतिपूर्णपु सार्घसप्तदिनाधिकेषु व्यतिक्रान्तेयु चित्रानक्षत्रे चन्द्रेण समं योगं वर्तमाने आरोग्या-कष्टरहिता शिवा आरोग्यं पुत्रं अजीजनत् । जन्मोत्सवः सर्वोऽपि दिकु- मारी-चतुःपष्टीन्द्रकृतः श्रीमहावीरदेवाधिकारवत् अत्रापि वाच्यः । पुनः स्थितिपतिकादिकर्तव्यता समुद्र- विजयाभिलापेन वाच्यः । रिष्टरममयं नेमिचक्रं आकाशे उत्पतन् माता शिवादेवी खमे अद्राक्षीत् इति रिष्ट-- नेमिः । ततो अपश्चिमशब्दवत् नम्पूर्वत्वे अरिष्टनेमिरिति नाम दत्तं । कुमारस्तु अपरिणीतत्वात् । अथ एकदा पालनथे भगवति इन्द्रेण नेमेः यलस्य वर्णनं कृतं, तदा असहमानाः केपि सुरा वलं परीक्षितुं आगत्य, पालनस्थं भगवन्तं अपजहुः । योजनानां सपादलक्षे अतिक्रान्ते श्रीभगवान् अवधिज्ञानेन सुरविकारं ज्ञात्वा, चलं प्रयुङ्क्ते म । ततः ते सुराः श्रीभगवतो वलं असहमाना अधस्तात् पेतुः, शतयोजनी धरित्रीमध्ये गताश्च । तत इन्द्र आगत्य, अनुकम्पया सुरान् मोचयित्वा, प्रभु पालने मुक्त्वा स्तुत्वा अपराधं च क्षामयित्वा खगै गतः। अथ एकदा मथुरायां उग्रसेनो राजा पहिः क्रीडार्थ गतोऽभूत् । तेन तन कोऽपि तापसो दृष्टा, पार- णार्थ निमत्य, राजा खगृहे गतः । परं राज्ञो बहुराजकार्यव्यग्रत्वेन पारणा-कारापणं विस्मृतं, पुनरपि द्वितीयमासक्षपणे तथैव निमन्त्रिता, तथैव विस्मृतं । पुनः तथैव तृतीयवारेऽपि निमन्त्रितः, तथैव विस्मृतं । ततः तापसेन कोपाक्रान्तेन निदानं चक्रे–“यदुत चेत् मत्तपः [फलं] प्रमाणं तदा अस्य उग्रसेनराजस्य दुःख- दायको अहं स्याम्” इति । ततः स तापसो मृत्वा, उग्रसेनराजस्य भार्या धारिणी तस्याः कुक्षौ अवतीर्णः ।

·• धारिण्याश्च सपतिहृदयमांसभक्षणदोहदो जातः स दोहदःमन्त्रिभिः यथाकथश्चित् पूरितः। जन्मानन्तरं नाम- मुद्रिका-पत्रिकाभ्यां सहितं पुत्रं कांस्यपेटायां प्रक्षिप्य, राज्ञा यमुनायां पेटा वाहिता । सा कांस्यपेटी वहन्ती शारिपुरनगरे गता । तस्मिन् समये प्रातःकाले शौचार्थम् अगतेन रसवणिजा सुभद्रनाम्ना सा पेटा आगच्छन्ती गृहीता । पहिरानीय उद्घाटिता । मुद्रिका पत्रिकां च भव्यस्थाने रक्षयित्वा, मध्यस्थं बालकं खप्रियायाः समर्पयामास । तस्य नाम कंस' इति दत्तं, स च कंसः प्रवर्धमानो राजवीर्यत्वात् रममाणो डिम्भान् कुद्द- यति । ततो डिम्भमातृपित्रादयः कंसमातापित्रोः उपालम्भं ददति । कंसश्च शिक्षा न मन्यते । ततः सुभद्रेण प वसुदेवकुमारस्य सेवार्थ समर्पितः । अथ कंसो वसुदेवसेवां कुर्वन् तिष्ठति । अस्मिन् प्रस्तावे राजगृहनगरे जरासन्धनामा प्रतिवासुदेवो राज्यं पालयति । तस्य सर्वेऽपि यादवराजानः सेवकाः सन्ति । तस्य जरासंधस्य जीवयशानान्नी पुत्री वर्तते, सा राज्ञो जीववत् मिया । एकदा राज्ञो नैमित्तिकस्य जीवयशाजन्मपत्रिका दर्शिता-"एपा कीदृशी भविष्यति?” इति पृष्टं च । ततो नैमित्तिकेन प्रोक्तं-"सत्यं वक्ष्यामि, न रोपः कार्यः। एषा परिणीता सती उभयकुलक्षयकारिणी भविष्यति । ततो राज्ञा प्रच्छन्ना वार्ता रक्षिता। तस्मिन् समये यादवराजानो दीतिमन्तः सन्तः जरासन्धस्य आज्ञा सम्यक् न मन्यन्ते । ततो जरासन्धेन समुद्रविजयपस्य आज्ञा दत्ता-“यदुत वैताठ्यपर्वतपार्चे सिंहपुरे नगरे सिंहनामा राजास्ति । सः अस्मदाज्ञा न मन्यते, त पध्या यः समानयति तस्मै अहं जीवयशापुत्री नगरमेकं च ददामि ।" ततः तद्वन्धनार्थ चदन्तं समुद्रविजयं ·निवार्य, वसुदेवः कंसेन सहसैन्यः चचाल । तत्र गत्वा अग्रगामिना कंसेन सिंहराजा घध्या वसुदेवाय सम- पितः। वसुदेवेन च जरासन्धप्रतिवासुदेवाय समर्पितः। ततो वसुदेवाय दीयमाना जीवयशा, ज्ञातपरमार्थेन वसुदेवेन कंसेन स सिंहराजा बद्ध इति कंसाय परिणायिता। अथ कंसोजीवयशा भार्या परिणीय पितृवैरं मरन मथुराराज्यं लात्वा, प्रपलसेनया सह मथुरायां गत्वा, स्वपितरं उग्रसेनं काष्ठपजरे नि:क्षिप्य वयं राज्यं करोति स । तस्मिन् समये अतिमुक्तकः कंसस्य लघुभ्राता पितृदुःखात् वैराग्येण दीक्षा ललौ । अमिन प्रस्तावे वसु- देवः शौरिपुरनगरे स्त्रीवल्लभा कुमारपदवीं भजमानः तिष्ठति । स्त्रीवल्लभत्वं कथं उपार्जितं? तत्र पूर्वभवो यथा-नन्दिपेणनामा कोऽपि एकः कुलपुत्रक आसीत् । स कीहक ? । कुतीर्थी इव कुदर्शनः, स्थालीवुनमिव श्यामः, बिडालवत् पिञ्जरनेत्रः, गणेश इव लम्बोदरः, हस्ती इव दन्तुरः, उष्ट्र इव लम्बोष्ठः, वानर इव शूर्पकर्णः, कुष्ठरोगी इव चिपिदघाणः, त्रिकवत् त्रिकोणमौलिः । किं बहुना, कुरूपाणां दृष्टान्तीभूतः तस्य मातापितरौ मृतौ । ततो मातुलगृहे कार्याणि कुर्वन् युवा जातः, ततः परगृहभजिना लोकेन तस्य मनो भग्नं,-"भो! किं वृथा दासवत् कार्याणि कुरुपे ? परं मातुलः त्वां परिणाययति अपि न ?" ततो भग्नः रुष्टः सन् कार्याणि न करोति, न परिणायित इति हेतोः । ततो मातुलेन बहुस्थानेषु कन्या मार्गिताः, परं नन्दिपेणं न कापि परिण- यति, कुरूपत्वात्, ततो निजपुत्र्योऽनुक्रमेण अभ्यर्थिताः, परं ताः सर्वो अब्रुवन्-"विषभक्षण-पाशीग्रहण- प्रमुखं करिष्यामा, परं न चैनं परिणयिष्यामः।" ततो वैराग्यात् नन्दिषेणेन दीक्षा गृहीता । सर्वसाधूनां मया XDKE ·वैपायसं फार्य इति अभिग्रहो गृहीतः । देवेन परीक्षा कृता, तत्र परीक्षामपि प्रातः । ततो नेमिचरित्रसंमत्या द्वादशसहस्रपाणि, वसुदेवहिण्डिसम्मत्या च पञ्चपञ्चाशत् ५५ वर्षसहस्राणि दीक्षां पालयित्वा, प्रान्तावस्थायां 'ग्नीपालमा भूपास' इति निदानं चक्रे । ततो मृत्वा देवलोके सुखं भुक्त्वा च्युत्वा वसुदेवो जातः। स पूर्वभवा- भ्पस्ततपःप्रभावनिदानेन स्त्रीवल्लभो जातः। यत्र यत्र नगरे भ्रमति तत्र तत्र नगरस्त्रियो गृहकार्याणि अर्ध- कृतानि मुक्तचा, पृष्ठतः परिभ्रमन्ति । तत उद्विग्नैः नागरिकैः समुद्रविजयो विज्ञप्तः। ततो राज्ञा नागरिकाणां सन्तोपं कृत्या वसुदेवस्य कथितं-"त्यया राजलोके एव कलाभ्यासादिक्रीडा कर्तव्या । नगरमध्ये बहिर्वा ग्रमणं न कार्य, अद्यवो वैरिभीतिः श्रूयते ।" ततो वसुदेवेनापि वृद्धभ्रातृवचनं पितृवत् मान्यमिति तथैव कृतं। अन्पदा ग्रीष्मकाले शियादेव्या विलेपनार्थ चन्दनादि कश्चोलकं दासीहस्ते समुद्रविजयाय स्खभर्तुर्मुक्तं । प्रतोल्यां अन्तरास्थितेन वसुदेवेन गच्छन्ती दासी दृष्टा, पृष्टं-"किं लात्वा यासि ?, देहि मम” सा न ददाति । वसुदेवेन उत्याप पलात् हस्तात् गृहीत्या स्वदेहे विलेपितं । ततो रुष्टया नीचजातित्वात् दास्या मर्मवाक्यं प्रोक्तं- "भो । ईदृशोऽसि तदा राज्ञा गृहमध्ये क्षिसोऽसि ।" वसुदेवेन पृष्टं-"कथं ततो दास्या सर्व वरूपं कथितं ?” ततो वसुदेवोऽमपं कृत्या, रात्रौ शौरिपुरनगरात् निर्गत्य, चितां वन्हिना प्रज्याल्य, तन्मध्ये. एकं मृतक दरध्या, खांजहां विदार्य, तद्रुधिरेण प्रतोल्यां लिलेख-"वसुदेवः चितायां प्रविष्टोऽस्ति ।" ततो वसुदेवः प्रतिदेशं प्रतिग्राम प्रतिनगरं वर्पसहस्रं यावत् भ्रमन् विद्याधरप्रमुग्वनरेश्वराणां द्वासप्तति(७२)सहस्रकन्यानां ·. पाणिग्रहणं पके । नानाविधाच रूपपरावर्तनादिविद्या शिक्षिताः। ततः पुनः व्याघुव्य शौरिपुरनगरे समा- गतः परं षामनं कुजं च रूपं कृतं । तस्मिन् समये च तत्र रोहिणीखयंवरःप्रारब्धोऽस्ति । अनेकेषु राजसु तत्र स्थितेषु प्रान्तस्थाने धामनोऽपि मर्दलं पादयन स्थितः, रोहिणी मौलं वसुदेवरूपं पश्यति, अन्ये वामनमेव । । समुद्रविजयादगो राष्टाः कथं अस्मासु सत्सु अयं वामनाया लात्वा याति?" परस्परं युद्धं लग्नं । ततो वसुदेवेन विराष्टं न गुरू भाषा समं युद्धकरणं।" ततः समुद्रविजयाय पाणो मुक्तः। तत्र पाणे लिखितमस्ति- "वसुदेषः प्रणमति" इति । ततोऽक्षरपाचनानन्तरं समुद्रावजयनात "अयं मम भ्राता, परं केनापि कार- णेन वामनरूपं कृतमस्ति ।" ततः सर्वेऽपि मिलिता, पसुदयस्य रोहिणी परिणायिता। कालेन गज १ सिंह २ पन्द्र ३ समुद्र ४ समचतुष्टयसूचितः पुत्रो जाता, तस्य 'राम' इति नाम । ततः कंसेन खमित्रलेहात् वसुदेवः रापुर्गा-मथुरायां समानीतः। पचात् पसुदेवस्य मृतिकायतीनामनगरवामिनी देवकराजस्य पुत्री देवकी कंसेन परिणापिता, गोफोटिसहितं नन्द-यशोदाभवानं फरमोपने कृतं । एकवा जीवपशा कंसपनी खस्कन्धे देवकी पित्या गर्थेण नृत्यन्ती क्रीडति । तसिन् समपे फंसस्य लशुभ्राता अतिमुक्तको मुनिः समेतः, जीवयशा *दि नेपर! आवाभ्यां रम्पते।" कण्ठे लगिस्या उन्मत्ता सती उपसर्ग कुर्वती न निवर्तते । तदा अति- लागातारणार्थ प्रोक्तं-"२ मूर्खे! किं नृत्यसि ?, अस्याः-देवक्या सप्तगर्भमध्ये एको गर्भ: न्यादि न्यादा ·तय भर्तृदन्ता भविष्यति। [इति श्रुत्वा-सा वृत्तान्तः कंसस्याने प्रोक्ता] तेन हेतुना कंसेन वसुदेवपार्थे सस गो याचिताः, वसुदेवेन अगीकृतं दास्यामि । अध देवक्या ये पद पुत्रा अनुक्रमेण जाताः, ते भद्दिलपुरे नागो नाम श्रेष्ठी, तस्य भार्या सुलसा,तया पुत्रार्थ हरिणैगमैपी देव आराधितः । तेन प्रोक्तं-"त्वं अङ्गजान पुत्रान्-मृतानेव जनयिष्यसि, परं देवकी पुत्रान् जात- मात्रान् आनीय प्रच्छन्नं तव दास्यामि ।" इति सुलसाया देवकीपुत्रा दत्ताः। यतो देवक्याः पूर्वभवे सपन्याः सप्त रतानि अपहतानि आसन्, परमेकं रनं रुदन्त्याः तस्याः समर्पितं, तेन कृष्णस्य सुखं किमपि प्राप्त । -अध सुलसापुत्राः पडपि मृता एव देवकीपाचे मुक्ताः, ते सर्वेऽपि कंसेन शिलायां आस्फाल्य मारिताः। सप्तमे गर्भ जाते देवपया सिंह १ सूर्य २ वह्नि ३ गज ४ ध्वज ५ विमान ६ पद्मसरोवराणि इति सप्त ७ स्वमा दृष्टाः। तेन देवषयाः यशोदायाः प्रोक्तं-"तवाऽपत्यं मम देयं, मम पुत्रः त्वया प्रच्छन्नं रक्षणीयः" इति । अप कृष्णजन्मसमये कंसेन माहरिका विशेषतो मुक्ता अभूवन् । परं तेपां निद्रा समागता गर्भमभावात् । गरः शन्दं चकार, तदा परमेपोऽपि तव पुत्र इति श्रवणात् न शब्दं चकार । वसुदेवः कृष्णं लात्वा निर्गच्छन् प्रतोलीफपाटोद्धाटने उग्रसेनेन "कोऽसि ?" इति पृष्टः। वसुदेवेन प्रोक्तं-"मौनं कुरु, यः काष्ठपञ्जरात् त्वां निष्कास्य राज्ये स्थापयिष्यति, सोऽयं ।" ततो वसुदेवः कृष्णं यशोदाया दत्तवान् । यशोदा पुत्री च देवकी- 3 पार्चे मुमोच। प्रभाते कंसःतांसुतामपि छिन्ननासां चकार । अथ कृष्णो नन्दगोकुलीगृहे वर्धते देवकी पुघलेहात् १ १ । 3 ·अवसरे अवसरे यशोदापार्चे पर्वमिपं कृत्वा याति । अद्य वत्सयारसि १ काजलीवीज २ गोपूज ३ गोत्राट ४ इत्यादिमिथ्यात्वपळणि जातानि । एकादशे वर्षे जाते कृष्णस्य वालक्रीडावर्णनं-किवारइ कृष्ण पाणीना घडा ढोलइ, किवारह पैसइ मानह खोलइ, किवारइ दहीनी गोली घोलइ, किवारइ तरतउ माखण छासिमाहे पोलइ, किवारइ माता सांड कान शाली आणई, किवारइ जसोदानउ कंचुय उताणइ, किवारइ जातउ साप साहइ, किवारइ आगिनइ हाथ वाहइ, किवारइ हसीनइ मा साम्हओ जोयइ, किवारइ रूसणउ मांडिनइ रोयइ, किवारइ सूतउ उठाडतां आलस मोडइ, किवारइ रीसणउ उत्रेवड फोडइ इत्यादि । अत्र पोडशवार्पिके कृष्णे जाते गोचारणं गोवर्धनपर्वतोत्पाटनं गोपागनारमणं च लोकप्रसिद्धं सर्व वाच्यम् । अथ तदवसरे पुनः कसेन नैमित्तिकः पृष्टः-"पूर्वोक्तं तव निमित्तं तु विघटितं, अथ पुनः वद-मम कस्मादपि भयं वर्तते ?” ततो नैमित्तिकः प्राह-"भो फंस! यः कोऽपि तर अरिष्टनामानं वृषभं १, केशिनामानं हुयं २, खर-मेपनामानौ खरौ हनिष्यति ३-४, पुनः कालिनामानं सर्प वश्यं करिष्यति ५, शाङ्नाम धनुः आरोपयि- प्यति ६, पुनः मल्लयुद्धाऽयसरे चाणूर ७, मौष्टिकनामानौ मल्लौ जयिष्यति ८, पुनः गोपुरे तिष्ठन्तौ चम्पक- पद्मोत्तरनामानौ ९-१० गजौ यो हनिष्यति स तव हन्ता ज्ञेयः ।" ततः कंसः तस्य पुरुषस्य शुद्धिकृते अरिष्टादीन पने मुमोच । कृष्णेन सर्वेऽपि ते हताः। पुनः धनुरारोपणावसरं श्रुत्वा कृष्णेन पलभद्रसहितेन यसुदेववारितेनाऽपि रथं आरु तत्रागत्य धनुः आरोपितं । पुनः मल्लयुद्धोत्सवं द्रष्टुं रामकृष्णौ समागतो, ·द्वारे चम्पक-पद्मोत्तरनामानौ गजौ हतवन्तौ। ततः कंसेन प्रोक्तं-"यः चाणूर-मौष्टिकनामानौ मल्लौ जयति तस्मै अहं खकीयां-खसारं सत्यभामां ददामि।" ततः तद्वचनश्रवणेन उत्कण्ठिताभ्यां ताभ्यां सह युद्धं कुर्वाणाभ्यां-तौ मल्लौ हतौ। ततो भीतेन कोपं कृत्वा कंसेन प्रोक्तं-"अरे! एतौ कृष्णसपी केन पोपितौ?" केनापि प्रोक्तं-"नन्देन।" कंसः प्राह-"अरे! आनीयतां स नन्दः यथा शिक्षा ददामि।” ततः कृष्णेन कंसो मश्चात् भूम्यां पातयित्वा हतः। उग्रसेनेन वपुत्री सत्यभामा त्रिंशतवर्षीया ३०० पोडशवार्षिकाय कृष्णाय परिणायिता । श्रीसमुद्रविजयरामकृष्णैः उग्रसेनो राजा काठपारात् निष्कास्य, मथुराराज्ये स्थापितः । जीवयशा कंसपत्नी च रुदन्ती राजगृहनगरे स्वपितृश्रीजरासन्धपार्थे गत्वा जरासन्धपाय सर्वोऽपि कंस- मारणवृत्तान्तः कथितः। जरासन्धप्रतिवासुदेवेन मोक्तं-“हे वत्से ! स्वस्था भव, दुःखं मा कुरु, सर्वं भव्यं भविष्यति ।" ततो जरासन्धनपेण सोमकनृपो निजदूतो यादवपाचे मुक्तः, कथापितं च-"भो यादव- राजानः ! भव्यं कृतं, मम जामाता कंसो हतः, मम पुत्र्या वैधव्यं दत्तं, अथ ज्ञास्यते ततो यादवभूपाः सर्वेऽपि भयभ्रान्ता जाताः । ततः समुद्रविजयो राजा कृष्ण-बलभद्र-श्रीनेमिकुमारादिसहितः शौरिपुरनगरात् एकादशकुलकोटी, उग्रसेनो राजा सप्तकुलकोटी: मथुरात एवं अष्टादशकुलकोटीः यादवानां लात्वा, पश्चिम- दिशि गन्तव्यं, यत्र सत्यभामा भानु-भ्रमरनामकं पुत्रयुगलं जनयति तत्र स्थातव्यं । तत्र भवतां जयो भावी ।" इति नैमित्तिकवचनं श्रुत्वा, चलिताः पश्चिमां दिशमुद्दिश्य । तस्मिन् प्रस्तावे कोपाक्रान्तं ३ ·यादवमारणार्थ चटन्तं जरासन्धं नृपं निवार्य, कालककुमारः पञ्चशतकुमारसहितः प्रतिज्ञा कृत्या, यादवकेटके चटितः। अत्यासन्नमागतं कालककुमारं ज्ञात्वा, यादवानां रक्षणाय यादवकुलदेवी स्थविरारूपं कृत्वा मार्गे चितानां सहस्रं कृत्वा मार्गे उपविष्टा सती रोदितुं लग्ना । कालककुमारेण प्रोक्तं-“हे स्थविरे! काऽसि त्वं ?, किं तव दुःखं ?, कथं च रोदिपि?" ततः सा स्थविरा पाह-"अहं यादवानां कुलदेवी, यादवाश्च कालक- कुमारागमनं श्रुत्वा अग्रे गन्तुं असमर्था एतासु चितासु प्रविश्य ज्वलिता मृताः। अथ मम कः पूजां करि- प्यति? इति हेतोः रोदिमि । अहमपि चितायां प्रविक्ष्यामि ! किं दुःखदग्धया स्थितया मया ?" ततः कालक- कुमारोऽपि अज्ञानात् तान कर्पितुं रोपात् चितायां प्रविष्टो मृतश्च । ततो यादवा निर्भयाः सन्तः चलिताः, यत्र स्थाने सत्यभामा पुत्रयुग्मं प्रसूता, तत्र सर्वेऽपि स्थिताः । श्रीकृष्णेन सुस्थितनामा लवणसमुद्राधिपतिः देव आराधितः, उपवासनयेण स देव आगत्य, कौस्तुभरत्नं पाञ्चजन्यशङ्खच प्राभृतीकृतवान् । ततः कृष्णेन प्रोक्तं-“भो ! देहि नवमवासुदेवाय भन्नाय आगताय स्थानं पूर्वरीतिव्यवस्थां च पालय ।” ततः 'ओम्' इति भणित्वा इन्द्रो विज्ञप्तः । इन्द्रेण च धनदपार्धात् नवीनां द्वारकां कृत्वा, कृष्णाय समर्पिता । कीद्दशी सा द्वारका ?। द्वादशयोजनानि दीर्घा, नवयोजनानि पृथुला, यस्याः वप्रो नवहस्तोचो नवहस्तो भूमिगतो द्वादशहस्तः पृथुलः सर्वखर्णमयो रत्नपिशीर्षः सार्धदिनत्रयं यावत् रत्नसुवर्णमणिमाणिक्यविविधवस्त्रविविधाभरणवि- विधधान्यादिसर्ववस्तुवृष्टिकरणेन धनदेन भृता नगरी, सप्तभौमिकाऽष्टादशभौमिकैकविंशतिभौमिकै आवासैः ·विराजमाना साक्षात् खर्गपुरीवत् दृश्यते । अथ सर्वेऽपि यादवा निर्भयाः सन्तो मुदिताः सन्तः तिष्ठन्ति । श्रीसमुद्रविजयादिभिः भाविनं वासुदेवं मत्वा कृष्णो राज्ये स्थापितः । अथ गते कियति काले रनकम्बल- व्यवहारिणो वणिजो द्वारकायां रत्नकम्बलानि विक्रीय राजगृहे गताः। तत्र जीवयशां रत्नकम्बलं अल्पमूल्येन मार्गयन्ती प्रति ते प्राहु:-"वरं द्वारका यत्र कृष्णो राजा, यत्र अस्माकं रत्नकम्बलानां बहुमूल्यं समागतं" इति व्यतिकरेण-वृत्तान्तेन यादवजीवनखरूपं ज्ञात्वा, कोपं कृत्या जरासन्धः सर्व सैन्यं लात्वा, समागतः । ततः कृष्णोऽपि जरासन्धं समागच्छन्तं श्रुत्वा द्वारकातो निर्गत्य, पश्चचत्वारिंशद्योजनानि अतिक्रम्य सम्मुखः समागतः। पाडला-पञ्चासराग्रामसीनि चतुर्योजनान्तरे सैन्यद्वयमपि स्थितं, परस्परं युद्धं लग्नं, लक्षशो मनुष्या मृताः । ततो युद्धे कृष्णं अजेयं ज्ञात्वा, जरासन्धभूपेन जराविद्या मुक्ता । तया कृष्णस्य सैन्यं रुधिरं वमन् भूमौ पपात ॥ ततः श्रीनेमिनाथवचनेन श्रीकृष्णेन उपवासनयं कृत्वा पद्मावती आराधिता । तया प्रत्यक्षी- भूय, धरणेन्द्रस्य देवालयात् भावितीर्थङ्करस्य"श्रीपार्श्वनाथस्य” प्रतिमा आनीय दत्ता। तदा मङ्गलनिमित्तं हृष्टेन कृष्णेन शङ्खो वादितः, तत्रैव स्थाने विम्वं स्थापितं । शङ्खपूरणात् "शद्धेश्वर" इति तीर्थ जातं ॥ पुनः श्रीनेमिनायेन इन्द्रेण मातलिसारथिना समं मुक्तो यो रथः तमारुह्य, शङ्खनादः कृतः। तेन जरासन्धसैन्य निष्पतापं जातं ॥ ततो दिनत्रयं श्रीशङ्ग्रेश्वरपार्श्वनाथप्रतिमानात्रोदकेन श्रीकृष्णस्य सैन्यं सजं जातं । पुनः जरासन्धेन कृष्णाय स्खकीयं चक्रं मुक्तं, परं न प्रभवितं, ततः तदेव चक्रं गृहीत्वा, कृष्णेन मुक्तं । तेन ·जरासन्धस्य मस्तकं छिन्नं, मृतो जरासन्धः। देवैः कृष्णस्योपरि पुष्पवृष्टिः कृत्वा, उच्चैः प्रोक्तं-"रे रे। श्रीकृष्णो नवमो वासुदेवो जातः। अत एनमेव सर्वेऽपि अयध्वं ।” ततः सर्वमपि जरासन्धसम्बन्धि सैन्य श्रीकृष्णस्य मिलितम् । अथ श्रीकृष्णवासुदेवो द्वारकां आगत्य, त्रिखण्डराज्यं मुञ्जानः तिष्ठति । अथ द्वारकायां द्वासप्तति ७२ कुलकोट्यो, द्वारकातो बहिश्च पष्टिकुलकोट्यो यादवानां वसन्ति । पुनः द्वारकायां के के महापुरुपा वसन्ति ?, तान् आह-श्रीसमुद्रविजयादयो दश दशाहाः १, बलदेवादयः पञ्चमहावीराः २, श्रीउग्रसेनादयः पोडश (१६) सहस्राः राजानः ३, प्रद्युम्नादयः सार्धत्रिकोट्यः कुमाराः ४, शाम्पादयः पोडशसहस्राः दुर्दान्त- कुमाराः ५, वीरसेनादय एकविंशति (२१) सहस्राः वीराः ६, महासेनादयः पट्पश्चाशतसहस्राः बलवन्तो राजानः७ रुक्मिणीप्रमुखा द्वात्रिंशत्सहस्राः ३२ राश्या८, अनङ्गसेनादयो अनेकसहस्रा: गणिकाः९ एवं प्राज्य राज्यं कुर्वाणेपुयादवेषु सत्सु।एकदा इन्द्रमहाराजेन श्रीनेमे बलवर्णनं कृतं । ततो मिथ्यादृष्टिदेवा असहमानाः आगत्य, श्रीगिरिनारस्य मेखलायां सुरधारानाम नगरं स्थापयित्वा, मर्त्यरूपाः सन्तः तस्थुः। यहून् द्वारका- लोकान् उपद्रवयन्ति-पीडयन्ति । तदा श्रीवसुदेवस्य पुत्रः श्रीनेमिनाथस्य भ्राता वीरमानी अनादृष्टिः तेषां निर्घाटनार्थ गतः, तैः मायामानवैः जित्वा, खकीयनगरमध्ये नीतः। तं वृत्तान्तं श्रुत्वा, श्रीसमुद्रविजयं गच्छन्तं निवार्य श्रीरामकृष्णौ गतौ । तौ अपि सङ्ग्रामे जित्वा वपुरीमध्ये क्षिप्तौ । ततो दारकायां कोलाहलो जातः- ·"यदुत रामकृष्णो अपहृतौ।” ततः सत्यभामाप्रमुखनारीभिः श्रीनेमिनाथर्विज्ञप्त:-"त्वयि अनन्तवलवीर्य सति तव भ्रातॄन शबवोऽभिभवन्ति, तत् तवैव लजा।।” ततो भगवान श्रीनेमिः एकाकी एव रथमारुह्य, शत्रुनग- रस्य चतुर्दिा समन्तात् रथं भ्रामयति स्म । ततो वमस्य कपिशीर्पाणि पेतुः। ततो मायाचिदेवैः सिंहाः विकु- विताः । खामिना च धनुष्टंकारेणैव त्रासिताः १, पुनः तैः अन्धकार विकुर्वित, भगवता उद्योतवाणो विमुक्तः २, पुनः तैः मेघवर्पणं प्रारब्धं, भगवता वायव्यं शस्त्रं मुक्तं ३, पुनः तैः अद्गारवृष्टिः प्रारब्धा, भगवता पानी- येन उपशामिता ४, पुनः भगवता मोहनशस्त्रं मुक्तं, तेन सर्वेऽपि ते शत्रवो मूछा गताः अतीव पीडिता जाताः। तत इन्द्रेण आगत्य, श्रीनेमिर्विज्ञप्त:-“हे खामिन् ! मुश्च मुश्च वराकान, एते अज्ञानिनोऽनन्तवलस्य भगवतो माहात्म्यं न जानन्ति ।” ततो भगवता कृपया मुक्ताः। ततः ते देवा महामहोत्सवेन नगरमध्ये मुक्तवा, प्रणम्य खस्थानं गताः। अथ श्रीनेमिनाथस्य त्रीणि वर्षशतानि जातानि, परं पाणिग्रहणं न वाञ्छति । तदा शिवादेवी माता नेमिपुत्रं प्रति एवं अचादीत्-“हे पुत्र ! त्वं अस्माकं मनोरथपूरणाय कथं विवाहं अद्यापि न कुरुपे?" तदा नेमिः माह- "हे मात:1 अहं कांचित् योग्यां कन्यकां विलोकयन् अमि, यदा लप्स्यते तदा तव कथयिष्यामि ।" ततो मौनमाधाय माता स्थिता । अथ एकदा श्रीनेमिनाथः आयुधशालायां गतः, पूर्व चक्र कुम्भकारचक्रवत् भ्रामितं । पुनः शाङ्गनाम धनुः मृणालवत् नामितं । पुनः पेन कृष्णस्य कौमोदकीनाम्नी गदा यष्टिवत् उत्पाट्य ·खकीयभुजा वृक्षे शाखावत् कृता । पुनः येन पाञ्चजन्यनामा शङ्ख पूरितः । तस्मिन् पूरिते किं जातं ?, तदाह- स्तम्भान उन्मूल्य हस्तिनो नष्टाः १, बन्धनानि वोटयित्वा अन्वा नष्टाः २, नादेन विश्वं बधिरं जातं ३, धरा घडहडिता ४,' नगरीयमश्वकम्पे ५, पर्वताः संचेलः ६, समुद्रा उच्छलिताः ७, दिग्गजाः वासं प्रापुः ८, यादवा मूञ्छिता इव जाताः ९, ब्रह्माण्डं भयविव्हलं जातं १० । पुनः मल्लाखाटके हरिः हरिवत् भुजाशाखायां हिपडोलितः। ततो हरेर्मनसि चिन्ता जाता-"नाऽहं वासुदेवा, मत्तो बलाधिकतया अयं वासुदेवः किं ?" तदा आकाशे कुलदेवतावचनं जातं, तथाहि- "राज्यं यो न समीहते गजघटा-टङ्कारसंराजितं, नैवाकाङ्क्षति चारुचन्द्रवदनां लीलावतीं योजनाम् यः संसारमहासमुद्रमथने भावी च मन्याचलः, सोऽयं नैमिजिनेश्वरो विजयते योगीन्द्रचूडामणिः ॥१॥" ततः कृष्णस्य समाधानं जातं । अथ एकदा शिवादेव्या नेमिकुमारं नीरागमिव ज्ञात्वा, गोपीनां मोतं- "वसन्तसमयोऽस्ति, नेमिकुमारं जलक्रीडाथ लात्वा यान्तु यथा तथा सरागक्रीडया नेमिः विवाहं मन्यते तथा कर्तव्यं ।” तत: द्वात्रिंशत्सहस्राः सत्यभामाद्या जलक्रीडायां नेमि लात्वा गताः। तन खेच्छया नाना- विधायां क्रीडायां क्रियमाणायां तत्र एका प्राह-“हे देवर! तव भ्राता श्रीकृष्ण द्वात्रिंशत्सहस्रभार्याः परि- णीतवान् । त्वं एका अपि भार्यां कथं न परिणयसि ?" अन्या प्राह-"हे सुभग! एतादृशं यौवनं पुनः दुर्लभं कथं निरर्थकं गमयसि ?। मातृपितृप्रमोदाय एकां वधू परिणय । वधूमुखदर्शनेनैव मातृपितृसन्तोपो भवेत्।"

·पुनरपि मक्मिणी पाह-"र वल्लभ देवर! यदि त्वं मुक्तिं वाञ्छसि तदापि गृहिधर्म समाश्रय, ततो धर्ममार्गे संचर । यतः पापभादयः तीर्थङ्करा अपि विवाहं पूर्व कृत्वा, स्त्रीभिः सह भोगान् भुक्त्वा, मुक्तिमपि लेभिरे। त्वं तु नवीन एव मुक्तिगामी उत्थितः।" ततः कोपं कृत्वा सत्यभामा प्राह-“हे सख्यः! अयं चेत् देवरो न मानयति आत्मनां कथितं, तदा वलात्कारेण दृढं गृह्यते।" ततो लक्ष्मणाप्रमुखाः प्रोचुः-"अयं देवरः पूज्यो वर्तते, तेन न चलात्कारः कार्यः, विनयेन लेहेन च यदि मानयति तदा मानयतु ।” ततः सत्यभामादिभिः सहासं नेमिर्भणित:-“हे देवर ! एवमभ्यर्यमानोऽपि यदेकां अपि कामिनी न परिणयसि तत् ज्ञातं गृहभार- कातरतया, तनिहाभावेन च उद्यम मुक्त्वा स्थितोऽसि । परं त्वं यदि निर्वाहं कतुं न शक्तः तथापि तव भ्राता श्रीकृष्णः त्रिखण्डभोक्ता समर्थोऽस्ति, यथा द्वात्रिंशत्सहस्रस्त्रीणां निर्वाहं करोति, तथा तव स्त्रिया अपि निर्वाहं करिष्यति। तदा नेमे किंचित् मुखे हास्य समागतं । तदा सर्वाभिर्गोपीभिः हस्ते ताली दत्त्वा, भणितं "मानितो मानितो देवरेण विवाहः।" नेमिः निःस्पृहोजपि दाक्षिण्येन मातृपितृप्रमुखाणां हर्षभनभयेन च मौन- मेव आश्रितः। ततः शिवादेवीप्रेरितैः श्रीकृष्णसमुद्रविजयप्रमुखभूपैः श्रीउग्रसेनगृहे राजीमती कन्या मार्गिता सहर्ष दत्ता च । अथ विवाहसामग्र्यां उभयत्र स्याने जायमानायां सत्यां लग्नदिने श्रीनेमिः परिणयनार्थ अचा- लीत् । अथ श्रीनेमिः कीदृशः। हस्तिस्कन्धारूढः, चामरीज्यमानो, धृतमस्तकछत्रः, आकाशे देवीभिः धरित्र्यां च सधवस्त्रीभिः गीयमानगुणग्रामः खभगिन्या उत्तार्यमाणलवणः समुद्रविजयादिभिः अनेकाभिर्यादवकुल- ·निमिस्तान् तथाविधान् दृष्ट्वा सारथि प्राह- " भोः किमेतत् ? " सारथिना प्रोक्तं- “ हे खामिन् ! तव - सेनेन तप गौरवनिमित्तं रक्षिताः सन्ति , तव गौरवकर्तव्यं एतैः मारितैः भावि । " श्रीनेमिः । HIT- " अहए अहो ! इदं श्रोतुमपि अशक्यं , परं जीवप्राणापहारेण निजोत्सवकरणं नरक -1 REXXYAYARIX कोटीभिः समनुगम्यमानः अनेकवायनि|पेपु जायमानेषु अनेकनरनारीभिः सहर्ष वीक्ष्यमाणो गतः श्रीनेमिः श्रीउग्रसेनराजधवलमन्दिरसमीपे। पृष्टः श्रीनेमिना सारथि:-"भोः कस्येदं धवलमन्दिरं ?" सारथिना प्रोक्तं- "तव श्वशुरस्य-श्रीउग्रसेनराजस्य।" तमिन् समये गवाक्षस्थया राजीमत्या सखी पृष्टा-“हे सखि फ मेमाणप- तिर्नेमिः तदा तादृश्या महत्या विभूत्या आगच्छन् नेमिः सख्या दर्शिता, राजीमत्या विचारितं-"एतादृशं मम महाभारगं षर्तते, यत् नेमिःमा परिणयति?" तस्मिन् क्षणे राजीमत्या दक्षिणाङ्गानि स्फुरितानि,जाता व्यग्रा । रारुपा मोरा-हे सलि। कयं हर्पस्थाने विपाद: ।" तदा राजीमती प्राह-“हे सखि ! अगित्ताकारैज्ञायते, मम लिभषति ।" सख्या मोक्तं-“मा अमङ्गलं वद, तोरणागमने का सन्देहः?" तस्मिन् प्रस्तावे श्रीनेमिना पशु- पाटको बधा, तत्र तत्र के के जीवाः क्षिप्ताः सन्ति । तथाहि-अज-एडक-गडुरक-महिप-शशक-सूकर-शम्बर- हरिण-रोश-ए-अमुग्णाभतुष्पावाः । पुनः तित्तिर-मोर-पगला-सूयटा-हंस-सारस-सारिका-नील-चाप- गोर-गायाफ-शोल-डीक-पारेवा-लावक-चिडकला-होला-भमुखाश्च पक्षिणः सर्वेऽपि संकीर्णस्याने एकत्र " सन्ति । फेचित् विरहिणा, केचित् क्षुधार्ताः, केऽपि तृषापीडिताः, महादुःखिनः आखिरं कुर्वन्तः तिष्ठ- ·पाताय भवति, अलं मम विवाहेन !, हे सारथे! रथं वालय ।" तसिन् समये एको मृगः श्रीनेमिं पश्यन् सकीयग्रीवया सभार्या-मृगीग्रीवां पिधाय प्रेमवशात् भणति-"अरे! मा कोऽपि एतां मम प्राणप्रियां मृगी अपहरतु । हे सामिन् ! यतः एतस्या विरहो मम मरणादपि अधिको दुःसहः । ततो मृगी श्रीनेमिमुखं दृष्ट्वा, खप्रियं मृगं पाह-“हे प्रिय ! एप महापुरुपः कोऽपि प्रसन्नवदनः त्रिभुवनखामी, अकारणो वन्धुः कृपावान् दृश्यते । सर्वजीवानां रक्षा एनं विज्ञपय ।" ततो हरिणो मुखं ऊर्वीकृत्य नेमि प्रति प्राह-“हे करुणानाथ ! वर्ष यने वसामः, तृणानि भक्षयामः, निझरणपानीयं च पियामः, तेन निरपराधानपि अस्मान मार्यमाणान् त्वं रक्ष रक्ष।" एवं सर्वेऽपि पक्षिणः स्वकीयभापया पूत्कुर्वन्ति स्म । ततः श्रीनेमिः प्राहरिकान पाह- "भो! भवत्वामी मम गौरवार्थ एतान् मारयिष्यति, ततो नाऽहं विवाहं करिष्यामि । मुश्चत मुञ्चत एतान् ।" ततः प्राहरिकैः मुक्ताः पक्षिण आकाशे उड्डयन्त आशिपं ददुः । नेमिः सारथिं प्राह-"चालय रथं, अनेन विवाहेन विपवृक्षसमानेन नरकदायकेन मम अलं!" वालितो रथः। ततः समुद्रविजयशिवादेवीप्रमुखा पहवोऽन्तराले पतिताः, परं नेमिः नामानयत् । माह च-“यथा एते जीवा यन्धनैर्वद्धा दुःखमनुभवन्ति, तथा चयमपि विवाहकरणे कर्मपन्धनैर्वद्वाः संसारे तिष्ठामः । तस्मिन् प्रस्ताव राजीमती पश्चाद्वलितं श्रुत्वा विरह- विलापान चकार । तान् आह-"हा दैव ! किं जातं ?" इत्युत्तवा मूच्छी गता । ततः सखीभिः चन्दनपानीयैः शीतलन्यजनवातैश्च सावधानीकृता, तथापि किं अकरोत् ?, तदाह-

·गौरवर्णं तु गौरत्वं अपगुणाय भवेत् , यथा-क्षीरं लवणं च अग्नौ दयते, हिमं च गलति तापेन, अतिगौरः
कुष्ठी पोच्यते, गोधूमादिचूर्ण स्त्रीहस्तमर्दनं सहते।" ततो राजीमती प्राद-“हे सख्यः ! नेदं वचनं श्राव्यं,
अगिन् भवे नेमिरेव प्रियो, यदि तेन न परिणीता-हस्तेन हस्तो न गृहीतः, तदा तय हस्तं अहं मम मस्तके
दापयिष्यामि दीक्षाग्रहणात् ।” सख्यः प्राहुः-“हे राजीमति ! साधु साधु त्वया मोक्तं, सुलब्धं तव जन्म !
यस्या ईदृशं शीलं त्रिभुवनराज्यादपि दुर्लभं ।" पुनरपि राजीमत्या श्रीगिरिनारगिरेः उपालम्भः प्रागपि
कथापितः-“हे गिरिनारगिरे ! त्वया नेमेः तत्राऽगतस्य स्थान न दातव्यं, यथा तेन राज्यलक्ष्मीः त्यक्ता अहं
च त्यक्ता तथा त्यामपि सत्तवा यास्यति, अयं यजनस्वभावोऽस्ति, तवाऽपि न चिरस्थायी भावी ।" तदा
गिरिनारेणापि राजीमत्याः प्रत्युत्तरं दत्तं-“हे राजीमति ! यदि मां वक्ष्यति तदा बजतु, परं तदीयस्थित्या,
मम तु तीर्थत्वभवनेन महिमा भविष्यति, अथ च त्वमपि अत्रैव आगमिष्यसि।" इत्यादि कविघटना।
अथ राजीमती सुखेन शीलं पालयन्ती पितृगृहे तिष्ठति ॥
अध भगवतो दीक्षा-कल्याणकं प्राह-
अरहा अरिटुनेमी दक्खे जाव तिणि वाससयाई कुमारे अगारवासमझे वसित्ता णं पुणरवि
लोगंतिएहिँजीअकप्पिएहिं देवेहिं तं चेव सवं भाणियर, जाव दाणं दाइयाणंपरिभाइत्ता॥१७२॥

·गारवाई नगरीए मशमशेणं निग्गच्छा , निग्गच्छित्ता जेणेव रेवयए उजाणे तेणेव पपोरुहिता राग सागरणगाशलंगारं ओमुगइ , सयमेव पंचमुद्रियं लोयं करेइ , करिता तिनातियोगितासंगररारदानगरपा , पगाण गमे गासे द्वितीये पक्षे एतापता , आपण- | माता उत्तरपुरानागशिधिको गामण , देनेगल रामनुगम्यमानमार्ग : द्वारकानगरी -1 पात गरमा अशोक्षण अपस्तार शिपिकात उत्तीर्ग , खगमेव आभर -1 लोग पारा पाउन रापसा अमानन विमानामनक्षने पन्द्रेण समं | kak जे से पासाणं पढमे मासे दुच्चे पक्खे सावणसुद्धे, तस्स णं सावणसुद्धस्स छट्ठीपक्खे णं पुगाफालसगमंसि उतरकराप सीयाए सदेवमणुआसुराए परिसाए अणुगम्ममाणमग्गे TIME, उगागजिया असोगारणायगरस आहे सायं ठाइ, ठायित्ता सीयाओ पञ्चोरुहइ, छद्रेणं भरोण अपाणपण निशानगरोण जोगगुणागाणं गं देवदूसमादाय एगेणं पुरिसस- नरोण राहिं मुझे भगिता अगाराशो गणगारिग पाइप ॥ १७३ ॥ मालिका-"भरणा गरिनेगी" गर भनिमिः पाणि पर्णपातानि फुमारः सन् गृहणासे उपित्या, -- ता संपया हुत्था ॥ १८० ·योगं वर्तमाने एक देवदूष्यं वस्त्रं इन्द्रेण स्कन्धे अर्पितं आदाय, सहस्रपुरुपैः सार्धं मुण्डो भूत्वा, दीक्षां जग्राह । तदेव चतुर्थ मनःपर्यायज्ञानं च उत्पन्नम् । अथ भगवतो केवलज्ञान-कल्याणकं आह- अरहा णं अरिट्ठनेमी चउपन्नं राइंदियाई निचं वोसट्ठकाए चियत्तदेहे, तं चेव सवं जाव पण- पन्नगस्स राइदियस्स अंतरा वहमाणस्स जे से वासाणं तच्चे मासे पंचमे पक्खे आसोय- बहुले, तस्स णं आसोयवहुलस्स पन्नरसीपक्खे णं दिवसस्स पच्छिमे भाए उजितसेलसिहरे वेडसपायवस्स अहे छट्टेणं भत्तेणं अपाणएणं चित्तानक्खत्तेणं जोगमुवागएणं झाणंतरियाए 1 त्तरे जाव सबलोए सबजीवाणं सवभावे जाणमाणे पासमाणे हतः अरिष्टनेमिनः चतुःपञ्चाशद्दिनेषु गतेपु दीक्षातः पञ्चपञ्चाशत्तमे से पञ्चमे पक्षे एतावता, आश्विनवदि अमावस्यां दिवसस्य चतुर्थे महरे 1 अधः पठेन भक्तेन कचिदष्टमेन अपानकेन चित्रानक्षत्रे चन्द्रेण सह योगं वर्त- पन्नं । देवैः समवसरणं मण्डितं, भगवता चतुर्विधसङ्घस्य स्थापना कृता ।।

·अथ भगवतः परिवार-सहयां आह- अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स अट्ठारस गणा अट्ठारस गणहरा हुत्था ॥ १७५ ॥ अरहओ णं अरिद्वनेमिस्स वरदत्तपामुक्खाओ अट्ठारस समणसाहस्सीओ उकोसिया समणसंपया हुत्था ॥ १७६ ॥ अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स अजजक्खिणीपामुक्खाओ चत्तालीसं अजियासा- हस्सीओ उकोसिया अज्जियासंपया हुत्था ॥ १७७ ॥ अरहओ णं अरिट्टनेमिस्स नंदपामु- खाणं समणोवासगाणं एगा सयसाहस्सीओ अउणतरं च सहस्सा उक्कोसिया समणोवा- सगाणं संपया हुत्था ॥ १७८ ॥ अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स महासुवयापामुक्खाणं समणो- वासिगाणं तिपिण सयसाहस्सीओ छत्तीसं च सहस्सा उकोसिआ समणोवासिआणं संपया हुत्था ॥ १७९ ॥ अरहओ णं अरिट्टनेमिस्स चत्तारि सया चउद्दसपुवीणं अजिणाणं जिणसं- कासाणं सबक्खर-सन्निवाईणं जिणो विव अवितहं वागरमाणाणं उक्कोसिआ चउद्दसपुवीणं संपया हुस्था ॥ १८० ॥ पन्नरस सया ओहिनाणीणं, पन्नरस सया केवलनाणीणं पन्नरस ·योगं वर्तमाने एक देवदूप्यं वस्त्रं इन्द्रेण स्कन्धे अर्पितं आदाय, सहस्रपुरुपैः सार्ध मुण्डो भूत्वा, दीक्षां जग्राह । तदैव चतुर्थ मनःपर्यायज्ञानं च उत्पन्नम् । अथ भगवतो केवलज्ञान-कल्याणकं आह- अरहा णं अरिढ़नेमी चउपन्नं राइंदियाई निचं वोसट्टकाए चियत्तदेहे, तं चेव सवं जाव पण- पन्नगस्स राइंदियस्स अंतरा वढमाणस्स जे से वासाणं तचे मासे पंचमे पक्खे आसोय- वहुले, तस्स णं आसोयवहुलस्स पन्नरसीपक्खे णं दिवसस्स पच्छिमे भाए उजितसेलसिहरे वेडसपायवस्स अहे छटेणं भत्तेणं अपाणएणं चित्तानक्खत्तेणं जोगमुवागएणं झाणंतरियाए वट्टमाणस्स अणंते अणुत्तरे जाव सबलोए सबजीवाणं सबभावे जाणमाणे पासमाणे विहरइ ॥ १७ ॥ अर्थ:-"अरहा णं अरिट्ठनेमी” अर्हतः अरिष्टनेमिनः चतुःपञ्चाशदिनेषु गतेषु दीक्षातः पञ्चपञ्चाशत्तमे दिने वर्तमाने चर्पाकालस्य तृतीये मासे पञ्चमे पक्षे एतावता, आश्विनवदि अमावस्यां दिवसस्य चतुर्थे पहरे श्रीगिरिनारपर्यते वेतसवृक्षस्य अधः पठेन भक्तन कचिदष्टमेन अपानकेन चित्रानक्षत्रे चन्द्रेण सह योगं वर्त- माने श्रीभगवतः केवलज्ञानं समुत्पन्नं । देवैः समवसरणं मण्डितं, भगवता चतुर्विधसङ्घस्य स्थापना कृता ।

·XOXOXEXo अथ भगवतः परिवार-सहयां आह- अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स अट्ठारस गणा अट्ठारस गणहरा हुत्था ॥ १७५ ॥ अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स वरदत्तपामुक्खाओ अट्ठारस समणसाहस्सीओ उकोसिया समणसंपया हुत्था ॥ १७६ ॥ अरहओ गं अरिहनेमिस्स अजजक्खिणीपामुक्खाओ चत्तालीसं अज्जियासा- हस्सीओ उक्कोसिया अज्जियासंपया हुत्था ॥ १७७ ॥ अरहओ णं अरिट्टनेमिस्स नंदपामु- क्खाणं समणोवासगाणं एगा सयसाहस्सीओ अउणत्तरं च सहस्सा उक्कोसिया समणोवा- सगाणं संपया हुत्था ॥ १७८ ॥ अरहओ णं अरिट्टनेमिस्स महासुव्वयापामुक्खाणं समणो- वासिगाणं तिणि सयसाहस्सीओ छत्तीसं च सहस्सा उकोसिआ समणोवासिआणं संपया हुत्था ॥ १७९ ॥ अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स चत्तारि सया चउद्दसपुवीणं अजिणाणं जिणसं- कासाणं सबक्खर-सन्निवाईणं जिणो विव अवितहं वागरमाणाणं उक्कोसिआ चउद्दसपुहीणं संपया हुत्था ॥ १८० ॥ पन्नरस सया ओहिनाणीणं, पन्नरस सया केवलनाणीणं पन्नरस KeXOK ·सया वैउविआणं, दस सया विउलमईणं, अट्ठ सया वाइणं, सोलस सया अणुत्तरो- क्वाइआणं, पन्नरस समणसया सिद्धा, तीसं अज्जियासयाई सिद्धाई ॥ १८१ ॥ अरहओ णं अरिट्ठनेमिस्स दुविहा अंतगडभूमी हुत्था, तं जहा-जुगंतगडभूमी परियायंतगडभूमी य जाव अट्ठमाओ पुरिसजुगाओ जुगंतगडभूमी, दुवासपरिआए अंतमकासी ॥ १८२ ॥ अर्थलेशो यथा-"अरहोणं अरिट्टनेमिस्स" श्रीनेमिनाथस्य अष्टादश गणा अभूवन १,एवं अष्टादश गण- घराः २, पुनः श्रीनेमिनाथस्य वरदत्तप्रमुखा अष्टादशसहस्राः (१८०००) साधवोऽभूवन ३, पुनः श्रीनेमिनाथस्य आर्ययक्षिणीममुग्याः चत्वारिंशत् सहस्राः (४००००) उत्कृष्टतरसाध्व्योऽभूवन् ४, पुनः श्रीनेमिनाथस्य नन्द- ममुग्या एकं लक्षं एकोनसप्ततिश्च सहस्राः (१,६९०००) श्रावकाः५, पुनःश्रीनेमिनाथस्य महासुव्रताप्रमुखाः त्रीणि लक्षाणि पत्रिंशत् सहस्राः(३,३६०००) श्राविकाः अभूवन ६, पुनः श्रीनेमिनाथस्य चत्वारि शतानि (४००) चतुर्दशपूर्वधराः अभूवन् ७, पुनः श्रीनेमिनाथस्य पञ्चदशशतानि (१५००) अवधिज्ञानिनः ८,पुनः श्रीनेमिनाथस्य पादशशतानि (१५००) केवलिनः ९, पुनः नेमिनाथस्य पञ्चदशशतानि (१५००) चैक्रियलब्धिधराः १०, पुनः श्रीनेमिनाथस्य दशशतानि (१०००) विपुलमतिधराः ११, पुनः श्रीनेमिनाथस्य अष्टशतानि (८००) वादिनः साधकः १२, पुनः श्रीनेमिनाथस्य पोडशशतानि (१६००) अनुत्तरोपपातिनो देवाः जाताः १३, पुनः tel-Hetau.

·KEOXOKe श्रीनेमिनाथस्य पञ्चदशशतानि (१५००)श्रमणाः सिद्धाः१४, पुनःश्रीनेमिनाथस्य त्रिंशच्छतानि (३००)साध्व्यः सिद्धाः १५ । पुनः श्रीनेमिनाथस्य द्विविधा अन्तकृतां भूमिः स्थानं, तत्र श्रीनेमितोऽष्टपुरुपयुगानि यावन्मोक्ष- मार्गः प्रवृत्तः, स युगन्तगडभूमिः १, अथ श्रीनेमिनाथस्य केवलज्ञानोत्पत्तेः अनन्तरं द्वादशवः मोक्षमार्गों व्यूढः, स पर्यायान्तकृदभूमिः २, श्रीभगवतः केवलज्ञानोत्पत्यनन्तरं राजीमती भगवतः समीपे गत्वा दीक्षा जग्राहातदा भगवद्वन्दनागतेन श्रीकृष्णेन राजीमत्याः लेहकारणं पृष्टं, श्रीनेमिः नवभवान् माह-"प्रथमे भवे धनपतिनामा राजा, तदा धनवतीनाम्नी भार्याऽभूत् १, ततो द्वितीये भवे सौधमें प्रथमदेवलोके मित्रत्वेन देवौ जातौ २, तृतीये भवे चित्रगतिनामा विद्याधरो जातः, तस्य भार्या रत्नवती विद्याधरी ३, चतुर्थे भवे पञ्चमब्रह्मदेवलोके मिन्नत्वेन देवी जातौ ४, पञ्चमे भवे अपराजितनामा राजा जातः, तस्य भार्या प्रियमती ५, पृष्ठे भवे एकादशे आरणनामदेवलोके मित्रत्वेन देवी जाती ६, सप्तमे भवे शङ्खनामा राजा जातः, तस्य भार्या यशोमती ७, अष्टमे भवे मित्रत्वेन देवी जातौ ८, नवमे भवे श्रीनेमिः राजीमती च ९, इति नवभवेषु लेहवत्त्वं । एकदा रथनेमिः चारित्रं लात्वा, जिनं नत्वा बजन मेघवृष्ट्या बाधितो गुहायां प्रविष्टा, राजीमत्यपि अजानाना तत्र प्रविष्टा, कामातुरो रथनेमिः राजीमत्या प्रतियोधितो मोक्षं गतः। राजीमत्यपि चत्वारि वर्ष- शतानि (४००) गृहवासे स्थित्वा, वर्षमेकं छद्मस्थावस्थायां स्थित्वा, पञ्चवर्षशतानि (५००) केवलज्ञानं प्रति- पाल्य, नववर्षशतानि वर्षमेकं च सर्वमायुः पालयित्वा, नेमेः पूर्व मोक्षं गता।" नेमेः पूर्वं कथं मोक्षं गता ? | XEX- ·तत्र विघटना-राजीमत्या ज्ञातं-"यो नेमिः दिव्यरूपां मां त्यत्तवा मुक्तिं गन्तुमिच्छति, सा मम सपत्नी मुक्ति कीदृशी वर्तते तां विलोकयामीति।" ननु-राजीमती कियता कालेन नेमे पूर्व मोक्षं गता?। तत्रोच्यते- "नेमेशतेनाये, ययौ राजीमती शिवम् ।" इति श्रीतिलकाचार्यकृतदशवकालिकटीकावचनात् । नेमि- निर्वाणात् वर्षशतमन्तरं नेमेरायुर्वर्पसहस्रं राजीमत्या नवशतानि वर्षाधिकानि शतवर्पण पूर्व शिवं गता। ततो राजीमती यदा एकवर्षीया अभूत् तदा नेमेर्जन्म । उत्तराध्ययनकमलसंयमीवृत्तौ तु (३९० पत्रे) एवं प्रोक्तं- "लाल्यमानः पाल्यमानो, धानीभिः प्रेमपूर्वकं । प्रभुर्जातोऽष्ठवर्षीयान, वर्धमानः कलाऽऽदिभिः ॥२९॥ तथाऽपराजिताच्युत्वो-ग्रसेननृपतेस्तदा। देवो यशोमतीजीवो, राजीमत्यभवत् सुता ॥ ३० ॥" ततो राजीमती नेमेः अष्टवः लध्वी । कचिद्रासभापादौ तु अन्यथा दृश्यते । तत्त्वं पुनः केवलिगम्यमिति । अथ श्रीभगवतो निर्वाणकल्याणकमाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं अरहा अरिटुनेमी तिणि वाससयाई कुमारवासमझे वसित्ता चउपन्नं राइंदियाई छउमत्थपरिआय पाउणित्ता देसूणाई सत्त वाससयाई केवलिपरिआयं पाउणित्ता पडि- पुण्णाई सत्त वाससयाइं सामण्णपरिआयं पाउणिवा एग वाससहस्सं सवाउअंपालइत्ता खीणे वेयणिज्जाउयनामगुत्ते इमीसे ओसप्पिणीए दुसमसुसमाए समाए बहुविइकंताए जे से गिम्हाणं FOLX5 ·चउत्थे मासे अट्ठमे पक्खे आसाढसुद्धे तस्स णं आसाढसुद्धस्स अट्ठमीपक्खे णं उप्पिं उर्जितसे- लसिहरंसि पंचहिं छत्तीसेहिं अणगारसएहिं सद्धि मासिएणं भत्तेणं अपाणएणं चित्तानक्खत्तेणं जोगमुवागएणं पुत्वरत्तावरत्तकालसमयंसि नेसज्जिए कालगए (८००) जाव सवदुक्खप्पहीणे॥१८॥ अर्थलापनिकातु एवं-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रीनेमिनाथः त्रीणि वर्षशतानि कुमारवास- मध्ये स्थित्वा, चतुःपश्चाशदिनानि छद्मस्थावस्थापर्यायं पालयित्वा देशोनानि चतुःपञ्चाशदिनैः ऊनानि सप्त वर्ष- शतानि केवलिपर्यायं पालयित्वा संपूर्णानि सतवर्षशतानि दीक्षां पालयित्वा एक वर्षसहस्रं सर्वमायुः पालयित्वा क्षीणे वेदनीयादिकर्मचतुष्के अस्यां अवसर्पिण्यांदुम्पमसुपमानान्नि अरे बहुव्यतिक्रान्ते ग्रीष्मकालस्य चतुर्थेमासे अष्टमे पक्षे एताचता, आपाढसुदि अष्टम्यां गिरिनारपर्वतोपरि पञ्चभिः साधुशतैः पशिदधिकैः सार्धं मासिक- भक्तेन अपानकेन चित्रानक्षत्रे चंद्रेण समंयोगं वर्तमानेऽर्धरात्रिसमये मोक्षं गतः यावत् सर्वदुःखैः प्रक्षीणोजातः। अथ श्रीनेमिनाथनिर्वाण-पुस्तकारूदसिद्धान्तयोः कियदन्तरं?, तत्राह- अरहओ णं अरिहनेमिस्स कालगयस्स जाव सवदुक्खप्पहीणस्स चउरासीई वाससहस्साई विइकंताई, पंचासीइमस्स वाससहस्स नव वाससयाई विइकताई, दसमस्स य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ ॥ १८४ ॥ २२ ॥ .. XOXKoka ·अर्थ:-चतुरशीतिवर्षसहस्राणि संपूर्णानि तदुपरि नवशतानि अशीत्यधिकानि (८४९८०) कथं ?, इत्याह- श्रीनेमिनिर्याणात् श्रीपार्श्वनाथः अशीतिवर्षसहस्रैः सार्धसप्तवर्षशतैश्च सिद्धः । अथ च पार्श्वनाथनिर्वाणात श्रीमहावीरदेवः सार्धाभ्यां द्वाभ्यां शताभ्यां (२५०) सिद्धः । ततो दाभ्यां अन्तराभ्यां कृत्वा वर्पसहस्रं जातं । नेमिपार्धयोः अन्तरमीलने पशीतिवर्षसहस्राणि (८३०००)जातानि । ततः परं तु नवशतैः अशीत्य- भिः (१८०) सिद्धान्तः पुस्तकारूदो जातः ॥ इति कृत्या पष्ठी वाचना संपूर्णा जाता ॥ श्रीपार्थनापश्रीनेमिनाथयोः पथ पश्च कल्याणकानि व्याख्यातानि । अथ सप्तमवाचनायां चतुर्विंशति- तीर्थराणां प्रयोपिंशतितीर्थराणां आन्तरालकालाः कथयिष्यन्ते । ततः श्रीआदिनाथस्य पश्चकल्याणकानि पाल्पायन्ते स वर्तमानयोगः ॥ इति श्रीनेमिनाथचरित्रम् ।। व्यायानं कल्पसूनस्य, पठं च सुगम स्फुटम् । शिष्या) पाठकाथा, समयादिमसुन्दराः ॥१॥ इति श्रीकल्पमूत्रस्य पष्ठं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥

·अथ सप्तमं व्याख्यानम् ॥ तत्र पूर्व प्रथमवाचनया श्रीपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारो व्याख्यातः । पुनः श्रीमहावीरदेवस्य सर्वोपवाचनया पटुकल्याणकानि व्याख्यातानि ॥१॥ द्वितीयवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य च्यवनकल्याणकं गर्भापहारकल्या- णकं च व्याख्यातं ॥२॥ तृतीयवाचनया चतुर्दशखमा व्याख्याताः ॥३॥ चतुर्थवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातं ॥४॥ पञ्चमवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य दीक्षा १ज्ञान २ निर्वाण ३ कल्याणकत्रयं व्याख्यातं ॥५॥ पष्ठवाचनया च श्रीपार्श्वनाथनेमिनाथतीर्थङ्करयोः पञ्च पञ्च कल्याणकानि व्याख्यातानि ॥६॥ अथ सप्तमवाचनायां अन्तराणि श्रीआदिनाथस्य पश्चकल्याणकानि व्याख्यायन्ते । तत्रापि पूर्व चतुर्विंशति- तीर्धकराणां त्रयोविंशतिः २३ अन्तराणि व्याख्यायन्ते, तबाह--- नमिस्स णं अरहओ कालगयस्स जाव सबदुक्खप्पहीणस्स पंच वाससयसहस्साई चउरा- सीई च वाससहस्साई नव य वाससयाई विइकंताई, दसमस्स य वाससयस्स अयं असीइमे Pu ·. संवच्छरे काले गच्छंइ ॥ १८५ ॥ २१ ॥ मुणिसुवयस्स गं अरहओ कालगयस्स इकारस वाससयसहस्साई चउरासीई च वाससहस्साइं नव वाससयाइं विइकंताई, दसमस्स य. वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ ॥ १८६ ॥ २०॥ मल्लिस्स णं अरहओ जाव सबदुक्खप्पहीणस्स पन्नटुिं वाससयसहस्साई चउरासीइं च वाससहस्साई नव वाससयाई विइफताई, दसमस्त य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ ॥ १८७ ॥ १९ ॥ अरस्स णं अरहओ जाव सवदुक्खप्पहीणस्स एगे वासकोडिसहस्से विइकंते, सेसं जहा मल्लिस्स, तं च एयं-पंचसर्व्हि लक्खा चउरासीइं सहस्सा विइकंता, तंमि समए महावीरो नितुओ, तओ पर नव वाससया विइकंता दसमस्स य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ । एवं अग्गओ जाव सेयंसो ताव दट्ठवं ॥ १८८ ॥ १८ ॥ कुंथुस्स णं अरहओ जाव सबदुक्खप्पहीणस्स एगे चउभागपलिओवमे विइकते पंचसद्धिं वाससयसहस्सा, सेसं जहा मलिस्स ।। १८९ ॥ १७ ॥ संतिस्स णं अरहओ जाव सबदुक्खप्पहीणस्स एगे चउभा- ·हिं उणिआ विइकंता , एयमि समए वीरो नितुओ , तओऽविय णं परं नव वासm नाद , दसमस्स य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ ।।. १ ९ ६ ॥ गणे पलिओचमे विइकते पन्नढेि च, सेसं जहा मल्लिस्स ॥ १९० ॥ १६ ॥ धम्मस्स णं अरहो जाय समदुक्खप्पहीणस्त तिपिण सागरोवमाई विइकंताई पन्नहिँ च, सेसं जहा मलिस्स ॥ १९१ ॥ १५ ॥ अणंतस्स णं अरहओ जाव सवदुक्खप्पहीणस्स सत्त सागरोवमाई विइकांताई पनर्द्वि च, सेसं जहा मलिस्स ॥ १९२ ॥ १४ ॥ विमलस्स णं अरहओ जाव सबदु- वखप्पहीणस्स सोलस सागरोवमाइं विइफताई पन्नटुिं च, सेसं जहा मल्लिस्स ॥ १९३ ॥ १३ ॥ घासुपुज्जस्स णं अरहओ जाव सबदुक्खप्पहीणस्स छायालीसं सागरोवमाई विइकताइं पन्नहि च, सेसं जहा मलिस्स ॥ १९४ ॥ १२ ॥ सिजंसस्स णं अरहओ जाव सबदुक्खप्पहीणस्स पगे सागरोवमसए विइकंते पन्नाद्धिं च, सेसं जहा मल्लिस्स ॥ १९५ ॥ ११ ॥ सीअलस्स णं 'पारो जाव सबदुक्खप्पहीणस्स एगा सागरोवमकोडी तिवासअद्धनवमासाहिअवायालीस- ·- । ॥ १० ॥ सुविहिस्स णं अरहओ पुप्फदंतस्स जाव सवदुक्खप्पहीणस्स दस सागरोवमको- डीओ विइकंताओ, सेसं जहा सीअलस्स, तं च इम-तिवासअद्धनवमासाहिअवायालीस- वाससहस्सेहिं ऊणिआ विइकंता इच्चाइ ॥ १९७ ॥ ९॥ चंदप्पहस्स णं अरहओ जाव पही- णस्स एर्ग सागरोवमकोडिसयं विइकंतं, सेसं जहा सीअलस्स, तं च इम-तिवासअद्धनव- मासाहियवायालीसवाससहस्सेहिं ऊणगमिच्चाइ ॥ १९८॥ ८॥ सुपासस्स णं अरहओ जाव पहीणस्स एगे सागरोवमकोडिसहस्से विइकंते सेसं जहा सीअलस्स, तं च इम-तिवास- अद्धनवमासाहिअवायालीसवाससहस्सेहिं ऊणिआ इच्चाइ ॥ १९९ ॥७॥ पउमप्पहस्स णं अरहओ जाब पहीणस्स दस सागरोवमकोडिसहस्सा विइकंता, तिवासअद्धनवमासाहिय- वायालीसवासहस्सेहिं इचाइयं, सेसं जहा सीअलस्स ॥ २०० ॥ ६॥ सुमइस्स णं अरहओ जाब पहीणस्स एगे सागरोवमकोडिसयसहस्से विइकते, सेसं जहा सीअलस्स, तिवासअद्ध- नयमासाहिययायालीसवासहस्सेहिं इच्चाइयं ॥ २०१ ॥ ५॥ अभिनंदणस्स णं अरहओ जाव ·ROK पहीणस्स दस सागरोवमकोडिसयसहस्सा विइकंता, सेसं जहा सीअलस्स तिवासअद्धनव- मासाहियवायालीसवाससहस्सेहिं इच्चाइयं ॥ २०२ ॥ ४ ॥ संभवस्स णं अरहओ जाव पही- णस्स वीसं सागरोवमकोडिसयसहस्सा विइकता, सेसं जहा सीअलस्स, तिवासअनव- मासाहियवायालीसवाससहस्सेहिं इच्चाइयं ॥ २०३ ॥ ३॥ अजियस्स णं अरहओ जाव पही- णस्स पन्नासं सागरोवमकोडिसयसहस्सा विइकंता, सेसं जहा सीअलस्स, तं च इम- तिवासअद्धनवमासाहियवायालीसवाससहस्सेहि इच्चाइयं ॥२०४॥२॥॥ इति अन्तराणि ॥ DxoSOKHo.

·सुखाववोधाय परस्परं श्रीतीर्थकराणाम् अन्तरसूचकः पटः॥
अों यथा-२३ श्रीपार्वतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः २१ श्रीनमिनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं ।
अन्तरं साधं ये शते वर्षाणां, ततः परं (९८०) वर्षेः पञ्चलक्षाः चतुरशीतिसहस्राश्च (५,८४०००) वर्षाणि,
सिद्धान्तः पुस्तकारूदो जातः॥१॥
ततः परं (९८०) वः पुस्तकारूढः॥३॥
धीपावनावस्यामिक निर्वाण पाद दोसो पचास २५० वर्षे श्रीनमिनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके पांच लाख चौरासी "
भीपीरप्रभुका निर्माण हुआ, उसफे याद नयसौ अस्सी १८० वर्षे हजार ५८४००० वर्षका अन्तर है, उसके वाद ९८० वर्षे
सिद्धान्त लिसे गये ॥१॥
सिद्धान्त लिखे गये ॥३॥
२२ श्रीनेमिनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
गतुरशीतिसहस्र(८४०००) वर्षाणि, ततः परं (९८०)
२० श्रीमुनिसुव्रततीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
पर्वः पुस्तकाद्धः ॥२॥
एकादशलक्षाः चतुरशीतिसहस्राश्च (११,८४०००)
मीनेमिनाथजीके और श्रीमहावीरस्यामिके ८३००० चौरासी
ततः परं (९८०) वः पुस्तकारूढः॥४॥
हजार पर्वका अन्तर है, उसके राद नवसो अस्सी ९८० वर्षे श्रीमुनिसुव्रतस्वामिके और श्रीमहापीरस्यामिके ११ लाख ८४ हजार
सिसानालिसे गये ॥२॥
वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥ ४ ॥

·१९ श्रीमल्लिनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं १७ श्रीकुन्युनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
पञ्चपष्टिलक्षाः चतुरशीतिसहस्राश्च (१५,८४०००) पल्योपमस्य एकः चतुर्थो भागः पञ्चपष्टिलक्षाः चतु-
रशीतिसहस्राश्च वाणि, ततः परं (९८०) वः
वर्षाणि, ततः परं (९८०) वः पुस्तकारूढः ॥५॥
पुस्तकारूढः ॥७॥
श्रीमदिनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ६५ लाख ८४ हजार श्रीकुन्थुनाथजीफे और धीमहावीरस्वामिके एक पल्योपमका
घर्षका अन्तर है, उसके याद ९८० य सिद्धान्त लिखे गये ॥५॥ चौथा भाग ६५ लाख ८४ हजार वर्षका अंतर है, उसके बाद
९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥७॥
१८ श्रीअरनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
१६ श्रीशान्तिनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयो अन्तरं
एकसहस्रकोटिः पञ्चपष्टिलक्षाः (६५) चतुरशीतिसह-पादोनं पल्योपमं पञ्चपष्टिलक्षाः चतुरशीतिसहस्राश्च
नाश्च वर्पाणि, ततः परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारूढः ॥२॥ वर्षाणि, ततः परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारूढः ॥८॥
श्रीभग्नाथजीके और श्रीमहावीरस्यामिके एक हजार प्रोड
श्रीशान्तिनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके पौना पल्योपम ६५
१. साप ८५ हजार वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे लाख ८४ हजार वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त
द्विान टिम गरे॥६॥
लिखे गये ॥८॥

·२५ श्रीधर्मनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं १३ श्रीविमलनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरदेवयोः अ-
प्रीणि मागरोपमाणि पापष्टिलक्षाः चतुरशीतिसह-, न्तरं पोडश (१६) सागरोपमाणि पश्चपष्टिलक्षाः
म्राश वाणि, ततः परं (९८०) वपैः पुस्तकारूढः॥९॥ चतुरशीतिसहस्राश्च ६५,८४००० वर्षाणि, ततः परं
भीमनारनीले और श्रीमहावीरग्यामिक ३ सागरोपम ६५
(९८०) वः पुस्तकारूढः ॥११॥
माग ८१ हजार वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त
ऑविमलनाथ के और श्रीमहावीरस्वामिके १६ सागरोपम ६५
लाख ८४ हजार वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त
दिये गये ॥९॥
लिसे गये ॥ ११ ॥
१२ श्रीवासुपूज्यतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
१४ श्रीअनन्तनाथतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं , पट्चत्वारिंशत् (४६)सागरोपमाणि पश्चपष्टिलक्षाः
वर्षाणि, ततः परं (९८०) वः पुस्तकारूढः ॥ १०॥
सप्तमागरोपमाणि पशुपष्टिलक्षाः चतुरशीतिसहस्राश्च । चतुरशीतिसहस्राश्च वर्षाणि, ततः (९८०) वर्षेः पुस्त-
कारूढः ।। १२॥
सीमनन्ननापतीके और श्रीमहावीरस्वामिके ७ सागरोपम ६५
श्रीवासुपूज्यजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४६ सागरापम ६५
साग ८४ हजार यपंग अन्तर है, उसके याद ९८० वर्षे सिद्धान्त
लास ८९ हजार वर्षका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त
लिये गये॥१०॥
लिसे गये ॥१२॥

·११ श्रीश्रेयांसतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं एक ९ श्रीसुविधिनाथतीर्थङ्करः-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
सागरोपमं शतं पञ्चपष्टिलक्षाः (६५) चतुरशीतिसह दश सागरोपमकोट्यः । परं ताः कीदृश्यः। द्विच-
स्राश्च वर्षाणि, ततः परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारूढः॥१३॥ त्वारिंशत्सहस्रः त्रिभिः सार्धाष्टमासैश्च ऊनाः,
श्रीश्रेयांसनाथजीके आर श्रीमहावीरस्वामिक एकसौ १००
ततः परं ९८० वर्षेः पुस्तकारूढः ॥ १५ ॥
सागरोपम ६५ लाख ८४ हजार वर्षका अन्तर है, उसके वाद ९८०
सुविधिनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष
और ८॥ मास न्यून दश कोटि सागरोपमका अन्तर है, उसके बाद
वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥ १३ ॥
९८० वर्प सिद्धान्त लिखे गये ॥१५॥
१० श्रीशीतलनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं ८श्रीचन्द्रप्रभखामितीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं
एका सागरोपमकोटी । परं सा कीदृशी ? । द्विचत्वा-, एकं सागरोपमकोटीशतं । परं कीदृशं तत् । द्विच-
रिंशत्सहस्रैः विभिर्वर्यैः सार्धाष्टमासैश्च ऊना, ततः । त्वारिंशत्साहौः त्रिभिः वः सार्धाप्टमासैश्च ऊनं
परं (९८०) वः पुस्तकारुढः॥ १४ ॥
ततः परं ( १८०) वः पुस्तकारूढः ॥१६॥
श्रीशीतलनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष श्रीचन्द्रप्रभस्वामिके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष
और ८॥ मास न्यून एक क्रोड सागरोपमका अन्तर है, उसके वाद। और ८॥ मास न्यून एकसो क्रोड सागरोपमका अन्तर है, उसके
९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥१४॥
वाद ९८० वर्ष सिद्धान्त लिखे गये ॥१६॥

·७ श्रीसुपार्श्वतीर्धकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं एक ५ श्रीसुमतिनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं सागरोपमकोटिसहस्रं । परं तत् कीदृशं ? । द्विचत्या- एकं सागरोपमकोटिलक्षं । परं तत् कीदृशं ? । द्विच- रिंशत्सहस्रः त्रिभिः सार्धाप्टमासैश्च ऊन, ततः त्वारिंशत्सहस्त्रैः त्रिभिः सार्धाप्टमासैश्च ऊनं, परं (९८०) वः पुस्तकारूढः ।। १७ ।। ततः परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारुदः ॥ १९ ॥ भीमुपायनापजीके और श्रीमहापीरस्यामिके ४२ हजार ३ वर्ष । श्रीसुमतिनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष और ८॥ मास न्यून एक हजार नोड सागरोपमका अन्तर है, और ८॥ मास न्यून एक लाख क्रोड सागरोपमका अन्तर है, उसके उसके पार ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥१७॥ वाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥१९॥ ६ श्रीपद्मप्रभतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं दश ४ श्रीअभिनन्दनतीर्थकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं सागरोपमझोटिसहस्राः। परं कीदृशाः ? । द्विचत्वा- दशसागरोपमकोटिलक्षाः। परं कीदृशाः। द्विचत्वा- रिंशत्सहस्रः त्रिभिः सार्धाष्टमासैश्च जनाः, ततः रिंशत्सहस्रः त्रिभिवः सार्धाष्टमासैश्च ऊनाः, ततः परं (९८०) वर्षः पुस्तकारूढः ॥ १८ ॥ परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारूढः ॥ २० ॥ श्रीपमममस्यामिके और श्रीमहावीरस्यामिके ४२ हजार ३ वर्ष श्रीअभिनन्दनजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष और ॥ मास न्यून दश हजार नोड सागरोपमका अन्तर और ८॥ मास न्यून दश लाख क्रोड सागरोपमका अन्तर है, उसके उसके पाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥१८॥ वाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥२०॥ .

·३ श्रीसंभवनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं २ श्रीअजितनाथतीर्थङ्कर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं त्रिंशत्सागरोपमकोटिलक्षाः। परं कीदृशाः। द्विच-, पञ्चाशत्सागरोपमकोटिलक्षाः। परं कीदृशाः। द्वि- त्वारिंशत्सहस्त्रैः त्रिभिः सार्धाष्टमासैश्य ऊना, चत्वारिंशत्सहस्रः विभिर्वः सार्धाष्टमासैश्च ऊना:, ततः परं (९८०) वर्षः पुस्तकारुढः ॥ २१ ॥ ततः परं (९८०) चर्पः पुस्तकारूढः ॥ २२ ॥ श्रीसंभवनाथजीके और श्रीमहावीरस्यामिके ४२ हजार ३ वर्ष श्री अजितनाथजीके और श्रीमहावीरस्वामिके ४२ हजार ३ वर्ष और <! मास न्यून तीस लाख क्रोड सागरोपमका अन्तर है, , और ८॥ मास न्यून ५० लाख क्रोड सागरोपमका अन्तर है, उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥ २१ ॥ । उसके बाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥ २२ ॥ १ श्रीआदिनाथतीर्थंकर-श्रीमहावीरयोः अन्तरं एका सागरोपमकोटाकोटिः। परं कीदृशी ? । द्विचत्वारि- शत्सहस्रैः निभिः वः सार्धाष्ठमासैश्च ऊना, ततः परं (९८०) वर्षेः पुस्तकारूढः ॥ २३ ॥ ॥ इति चतुर्विशतितीर्थकराणां त्रयोविंशत्यन्तराणि ॥ श्रीआदिनाथजीके और श्रीमहाकीरस्वामिफे ४२ हजार ३ वर्ष और ८॥ मास न्यून एक कोटिकोटि सागरोपमका अन्तर है, उसके पाद ९८० वर्षे सिद्धान्त लिखे गये ॥ २३ ॥ ये २४ तीर्थकरोके २३ आंतरे ॥ pruvanayanewuneuuuunrurnnaruning इति तीर्थङ्कराणामन्तराणि ॥ --- SIC របល់ ·अप श्रीआदिनाथस्य पञ्चकल्याणकानि कथ्यन्ते । तत्र श्रीआदिनाथस्य त्रयोदश भवाः प्रथमं कथ्यन्ते। पण १ मिहुण २ सुर ३ महाल ४ ललियंग य ५ वयरजंघ ६ मिहुणो अ७ सोहम्म ८ विजू ९ अचू य १० पकी ११ सपट १२ उसमे अ १३ ॥१॥ जम्बूद्वीपे पश्चिममहाविदेहक्षेत्रे सुप्रतिष्ठितनामनगरे प्रियङ्कर- नामा राजा राज्यं करोति । तन नगरे धनसार्थवाहः, स एकदा वसन्तपुरे गमनाय साथ मीलयति स्म । तदा श्रीधर्मयोपसूरयोऽपि वसन्तपुरे गन्तुकामा धनसार्थवाहं पृच्छन्ति स्म । धनसार्थवाहेन प्रोक्तं-"आगच्छन्तु।" तम्मिन् प्रस्तावे केनचित् आम्रफलानि सार्थवाहस्य अग्रे दौकितानि । ततः तानि धनसार्थवाहेन सूरीणां दातुं प्रारब्धानि । ततो गुरुभिः ४२ द्विचत्वारिंशत् आहारस्य दोपाः प्ररूपिताः। "एतानि सचित्तानि फलानि, ततः साधुभिर्न गृप्यन्ते ।" इत्युक्त्वा न गृहीतानि । ततो धर्मघोपसूरयः सार्थेन सह चलिताः। वर्षाकाले पृष्टिगोगात् साधों मार्ग स्थितः । यहुभिः दिनैः शम्बलं क्षीणं, ततो लोकाः पुष्पफलादिना आजीविकां फुर्वन्ति । श्रीधर्मघोपसूरयस्तु पकान्ते धर्मध्यानं कुर्वन्तः तिष्ठन्ति । ततो बहुवर्पाकाले गते धनसार्थवाहेन पनिमरात्री साधवः स्मृताः-"अरे! अदव्यां तिष्ठतां यहुदिनानि जातानि, शम्पलं सर्वेषां क्षीणं । ततो न फोऽपि तेषां आहारदाता, न च ते सचित्तं पुप्पफलादि गृह्णन्ति । ततः कथं ते प्राणवृत्तिं कुर्वन्ति । मया तु साथै गृहीताः, परं न तेषां चिन्ता कृता । अथ कथं तेपां मुखं दर्शयामि?" (इति) लजितोऽपिप्रभाते साधूनां पन्दनार्थ गतः । साधुगुणान् दृष्ट्वा, धर्मापदेशं श्रुत्वा अपराधं क्षामयित्वा, आहारार्थ निमश्य खस्थाने २ .

·आनीताः। ततो निर्दोपं घृतं शुद्धभावेन दत्तं । तत् पुण्येन सम्यक्त्वं उपार्जितं, ततः सुखेन सर्वेऽपि वसन्त- पुरे प्राप्ताः। धनसार्थवाहोऽपि तत्र नगरे क्रयविक्रयं कृत्वा खकीये सुप्रतिष्ठितनगरे आगतः । ततः कियन्तं कालं गृहस्थावासं सुखं भुङ्क्तवा, प्रान्ते सम्यक्त्वं वान्त्वा भद्रकपरिणामेन मृतः॥ इति प्रथमो भवः ॥१॥ ततः उत्तरकुरुक्षेत्रे युगलिको जातः ॥ इति द्वितीयो भवः ॥२॥ ततः सौधर्मे प्रथमे देवलोके देवो जातः॥ इति तृतीयो भवः ॥ ३॥ ततः च्युत्वा पश्चिममहाविदेहक्षेत्रे गन्धलावतीविजये शतवलनामा राजा, चन्द्र- कान्ता भार्या राज्ञी, तयोः पुत्रो महायलनामा राजा जातः परं अत्यन्तमहाविषयलोलुपो महाभोगपुरन्दरः विनयवत्या राज्यां अन्याखपि नारीपु असन्तरागवान धर्म न करोति । धर्मवार्तामपि न शृणोति । सर्वदा गीतगानतानमाननाटकप्रियः तिष्ठति । महामोहनिद्रया कालं गमयति । एकदा नाटके जायमाने राज्ञः प्रतियोधाय खयंवुद्धनाम्ना मन्त्रिणा प्रोक्तम्- "सवं विलंपिअंगी, सवं नई विडंबणा । सधे आभरणाभारा, सघे कामा दुहावहा ॥१॥ सर्व गीतं विलपित्त-विलापसदृशं, सर्व नाटकं विटम्बना, अङ्गोपाङ्गमञ्जनात्, सर्वाणि आभरणानि भारभू- तानि, सर्वेऽपि कामा दुःखावहाः ।" राज्ञा श्रुत्वा मन्त्रिणे प्रोक्तं-"भो मन्निन् ! अप्रस्तावे कथं एवं प्रोक्तं ?, कथं रागावसरे विरागः?" ततो मन्त्रिणा प्रोक्तं-“हे राजन् ! मया प्रस्तावसदृशमेव प्रोक्तं, यतः चारणश्रमणद्वयेन ममा प्रोक्तं तव खामिनो महायलराजस्य मासमेकं आयुरस्ति ।” ततो भीतेन राज्ञा प्रोक्तं-"भव्यं जातं, सुप्तोऽहं ·त्वया जागरितः । परं अग्नी लग्ने कथं कृपखननं भविष्यति ?।" तदा मन्त्रिणा प्रोक्तं-"मा भयं विपादं च कुरु । एकदिवसपालितमपि व्रतं-चारित्रम् स्वर्गमोक्षदायकं स्यात् । ततो हर्पितेन राज्ञा पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा । सप्तक्षेत्रेषु दानं दत्त्या, अर्हत्येपु अष्टाहिकामहोत्सवं कृत्वा, सुगुरुसमीपे दीक्षा ललौ । ततो महायलो राजर्षिः द्वाविंशति (२२) दिनानि दीक्षा पालयित्वा, अनशनं कृत्वा कालं गतः॥ इति चतुर्थो भवः॥४॥ ततः ईशाने द्वितीये देवलोके श्रीमभविमाने ललितागनामा सामानिकेन्द्रो देवो जातः । तत्र खयम्प्रभानाम्नी देवी तया सह विषयसुगं भुनानः तिष्ठति । एकदा स्वयंप्रभादेवी च्युता, ललितागदेवो विरहवियोगेन मूर्छा प्राप्य रुरोद महता शन्देन । ततः स्वयंवुद्धः पूर्वभवमन्त्री तत्रैव उत्पन्नोऽस्ति । तेन अवधिज्ञानेन स्वामिनः शोकं ज्ञात्वा, पूर्ववत् धर्मोपदेशो दत्तः, परं न लमः । ततः प्रोक्तं-“हे स्वामिन् ! तव भार्या मया ज्ञातास्ति, तव (यथा) मिलिष्यति तथा करिप्यामि, शोकं मा कुम । तस्या मिलनोपायो यथा-धातकीखण्डे पूर्वमहाविदेहे क्षेत्रे मालयतीविजये नन्दिग्रामे नागिलनामा एको गृहस्थो यसति, परं महादरिद्री, तस्य भार्या नागश्रीः, तयो- मापरि पुत्रीपटूं जातं । प्रायो दरिद्राणां पुत्र्यो यहयो भवन्ति । ततो नागिलेन विचारित-"पुनरपि पुत्री मपिप्पति, तदा मुग लात्या गृहं त्यक्त्वा विदेशे यास्यामि।" ततः सप्तमा-अपि पुत्री जाता, ततः उद्विग्नो गतो विदेशे, नागपीः दुःखिता जाता । तस्याः पुत्र्याः नाम अपि न दत्तं । ततो लोके नामाभावात् 'निनामिका' इति प्रसिद्धा जाता । लोकानां गृहेषु दासीकर्म कृत्वा आजीविका करोति । अन्पदा. धनवतां ·व्यवहारिणां पालिकानां हस्ते मोदकान् दत्तान् दृष्ट्वा, अनामिका मातुः पाच मोदक याचते स्म । माता माह- "तव पिता मोदकान् आनेतुं विदेशे गतोऽस्ति, स यावत् आयाति तावता त्वं अम्बरतिलकनामपर्वतात् काष्ठानि आनय ।" ततः सा रजु आदाय अश्रूणि मुश्चन्ती गता काष्ठमणार्थं पर्वते । तत्र युगन्धरमुनेः केवल- ज्ञानं उत्पन्नमस्ति, व्यन्तरैमहिमा प्रारब्धाऽस्ति । साऽपि तं नमस्कतुं गता । नत्वा धर्म च श्रुत्वा गुरुं पाह- "मम ईदृशी दुःखाऽवस्था कथं ? ।" गुरुः प्राह-“हे भद्रे ! त्वया पूर्वभवे धर्मों न कृतः। धर्मात् एव सुखं प्राप्यते । ततो धर्म कुरु ।" ततः तथा सम्यक्त्वं श्रावकवतं च गृहीतं, उपाश्रये स्थिता श्रावकधर्म करोति ।। लोकाश्च धर्मिणी धर्मिणी' इति वदन्ति स्म । ततः सा तपांसि तत्त्वा, युगन्धरगुरोः पार्वे अनशनं चकार । ततो हे ललिताश! त्वं तत्र गत्वा तस्याः स्वकीयं रूपं दर्शय ।" ततो मन्त्रिवचनेन तत्र गत्वा, ललिताङ्गेन रूपं दर्शितं । तया च तदीय-रूपमोहितया निदानं कृतं-"मम तपामभावात् ललिताङ्गदेवस्य पत्नी भूयास" इति । ततोऽनामिका मृत्वा स्वयम्प्रभादेवी जाता । तया समं ललिताङ्गदेवः सुखं भुते स्म ॥ इति पञ्चमो भवः ॥५॥ ततो ललिताङ्गः ततः च्युत्वा, जम्बूद्वीपे पूर्वमहाविदेहे पुष्कलावतीविजये लोहार्गलपुरे सुवर्ण- राजा, लक्ष्मी राज्ञी, तयोः पुत्रो वज्रजङ्घनामा जातः । खयंप्रभादेवी च तत्रैव विजये पुण्डरीकियां नगर्या वनसेननामा चक्रवर्ती, तस्य पुत्री श्रीमतीनाम्नी जाता। एकदा यौवनावस्थायां चन्द्रशालायां स्थिता सती कस्यचित् साधोः केवलज्ञानं उत्पन्नमभूत्, तत् वन्दनार्थं आगच्छतो देवान् दृष्ट्वा जातिस्मरणं ज्ञानं प्राप । जबो ·घेतसि पिचारित-"मम भर्ता ललिताद्गदेवः कुत्र समुत्पन्नोऽस्ति ?, तमेव परिणयामि, तदा भव्यं ।” तदा तं मनानती मौनमाश्रिय स्थिता । अनेके उपचाराः कृताः, परं न जल्पति । ततः एकान्ते धातृमात्रा पृष्टा सती पर पट जालिम्प दत्ते म्म । पण्डिता घातृमाता वज्रसेनचक्रवर्तिनो वर्षग्रन्थिमहोत्सवे यत्र अनेके राजकु- माराः ममागनाः सन्ति, तत्र तं पटं लात्या, राजमार्ग स्थिता । तत्र अनुक्रमेण समागतो वज्रजङ्घा, तं पदं रखा जातिन्मरणं ज्ञानं पाप कथयति म च-"स्वयम्प्रभया मम पूर्वभवमार्यया इदं पटे चरितं, लिखित- मम्ति ।" पुनः पण्डिताया अभिज्ञानान्यपि अपूरयत् । ततो धातृमात्रा श्रीमत्यै सर्व खरूपं कथितं श्रीमत्या प गपिने मोतं-"प्प मे पूर्वभयपतिः।” ततो वनसेनचक्रवर्तिना तं वनजङ्घ आकार्य, श्रीमती परिणा- पिना । ततः क्रियन्ति दिनानि स्वित्या, श्रीमती लात्वा वज्रजङ्घः स्वकीयनगरे समेतः । ततः स्वर्णजो गी मन पुत्रं राज्ये स्थापयित्या न्ययं दीक्षां जग्राह । अथ वनजङ्घो राजा श्रीमत्या सह चिरकालं नो रात्री सुप्तः मन् एवं चिन्तयति-"प्रभाते पुत्रस्य राज्यं दत्त्वा अहं दीक्षा ग्रहीष्यामि । तस्यां यग्रहणाग उत्सुफेन पुत्रेण विपधूमप्रयोगेण मातापितरौ मारितौ ॥ इति पष्ठो भवः ॥ ६॥ ततः ए उत्तरफुरक्षेत्रे युगलिनी जातौ ॥ इति सप्तमो भवः ॥७॥ ततः सौधर्म प्रथमे देवलोके मित्ररूपी ॥ इति अष्टमो भयः ॥ ८॥ ततः च्युत्वा वनजङ्घो जम्बूद्वीपे महाविदेहक्षेत्रे क्षितिप्रतिष्ठितनाम: धेः-चेयस्य आनन्दनामा पुत्रो जातः । तस्मिन्नेव दिने तत्र नगरे अन्ये चत्वारः पुत्रा जाताः ।

·तथाहि-प्रसन्नचन्द्रस्य राज्ञो महीधरः पुत्रो जातः १, सुनासीरनाममन्त्रिणः सुवुद्धिनामा पुत्रो जातः २, धन- नामश्रेष्ठिनो गुणाकरनामा पुत्रो जातः ३, सागरनामसार्थवाहस्य पूर्णभद्रः पुत्रो जातः ४, अथ श्रीमतीजी- वोऽपि सौधर्मदेवलोकात् च्युत्वा ईश्वरदत्तनामश्रेष्ठिनः केशवनामा पुत्रो जातः ५। एवं ते पञ्चापि आनन्दस्य श्रीआदीश्वरजीवस्य परममित्राणि । ते पडपि सहभोजिनः सहचारिणः सहरममाणाः सुखेन कालं गम- यन्ति । अन्यदा वैयपुनस्य आनन्दस्य गृहे एकः साधुः समागतः । परः कीदृशः? । कुष्ठीकृमिसमाकुल- कायः । ततो राजपुत्रेण मोक्तं-"भो वैद्य ! तव औषधज्ञानमस्ति, परं कृपा नास्ति । यत् ईशस्य साधोः चिकित्सां न करोपि । ततो वैद्यपुत्रेण प्रोक्तं-"एकं तैलं मम अस्ति, परं गोशीर्पचन्दनं रत्नकम्बलं च नास्ति ।। ततः तैः पञ्चभिः मित्रः द्रव्यं मेलयित्वा हद्दे गत्या वृद्धवणिजस्य मोक्तं-“भो ! गृहाण इदं द्रव्यं, देहि गोशीर्षचन्दनं रत्नकम्बलं च ।" ततो वणिजेन प्रोक्तं-"किं युष्मार्क कार्यमस्ति ? ।” तैः मोक्तं-“साधुरेका कुष्ठरोगपीडितो वर्तते, तस्य प्रतिचयां करिष्यामः । ततो वृद्धो वणिजो धन्या एते युवानो येषां ईदृशी धर्म- वाञ्छा इति प्रतिबुद्धः सन् गोशीर्पचन्दनं रत्नकम्बलं च तेभ्यो धर्मार्थ दत्त्वा, खयं दीक्षां लात्वा प्रतिपाल्य च मोक्षं गतः । ततः ते पडपि मित्राणि औपधसामग्री लात्वा मुनेः अनुज्ञां लात्वा चिकित्सां कर्तुं लग्नाः । तथाहि-पूर्व तैलेन सर्वस्मिन् अङ्गे अभ्यङ्गं चक्रुः । तस्य प्रभावेण साधुः अचेतनो जातः, कृमयश्च जीवा आकुलव्याकुलाः सन्तो बहिर्निर्गताः । ततो आनन्दो वैद्यो रत्नकम्बलेन साधुशरीरं आवृणोति स्म । ततः ·सर्वेऽपि कृमयः शीतलत्वात् रत्नकम्बले लग्नाः । ततः तान् वैद्यो गोकलेवरे अक्षिपत् । ततः साधु आश्वास्य गोशीर्पचन्दनेन देहं लिम्पन्ति स्म । प्रथमे अभ्यने त्वग्गता जीचा निर्गताः, द्वितीये अभ्यङ्गे मांसस्थाः, तृतीये अभ्यङ्गे अस्थिस्थाः कृमयो निर्गताः । ततः संरोहिण्या औपध्या साधु सजं चकार, जातः साधोः समाधिः, उपार्जितं महापुण्यं, पड्भिरपि रत्नकम्बलगोशीर्षचन्दनयोः विक्रयेण चैत्यं कारितं । ततः साधुसमीपे पड्- भिरपि मित्रैर्दीक्षा गृहीता । चारित्रं प्रतिपाल्य जन्म सफलं चक्रुस्ते ॥ इति नवमो भवः ॥९॥ ततस्ते कालं कृत्वा पडपि द्वादशे अच्युतदेवलोके देवा जाताः ॥ इति दशमो भवः ॥ १०॥ ततो देवलोकात् च्युत्वा, जम्बूद्वीपे महाविदेहक्षेत्रे पुष्कलावतीविजये पुण्डरी किण्यां नगर्यां तीर्थङ्करो वनसेनो राजा, धारिणी राज्ञी, तयोः पञ्च-पुत्राः जाताः। तत्र वैद्यजीव आनन्दो वज्रनाभनामा चक्रवर्ती जातः १, राजपुत्रो महीधरजीवो वाहुनामा जातः २, मन्त्रिपुनः सुबुद्धिजीवः सुवाहुनामा जातः ३, श्रेष्ठिपुत्रो गुणाकरजीवः पीठनामा जातः ४, सागरसार्थवाहपुनः पूर्णभद्रजीवो महापीठो नामा जातः ६, पष्ठः केशवश्रीमतीजीवः सुयशोनामा राजपुत्रको जातः ६, स वज्रनाभस्य चक्रवर्तिनः सारथिः जातः, अथ वज्रसेनतीर्थङ्करो वज्रनाभं पुत्रं राज्ये स्थापयित्वा, लोकान्तिकदेवैः प्रतियोधितः सांवत्सरिकं दानं दत्त्वा, दीक्षा ललौ, वज्रनाभो राजा जातः। चतुरो भ्रातॄन लोकपालानिव अकरोत्, सुयशोनामानं राजपुत्रकं खकीयं सारथिं अकरोत् । श्रीवज्रसेनतीर्थङ्करस्य केवलज्ञानमुत्पन्नं, तदैव वज्रनाभस्य चक्ररत्नं समुत्पन्नं । ततः पूर्व श्रीभगवन्तं ततः चक्ररतं च पूजयित्वा, ·सकलां पृथिवीं साधयित्वा खनगयाँ समागत्य द्वादशवर्षे राज्याभियेकं कारयित्वा चक्रवर्ती जातः। अन्यदा वज्रसेनतीर्थङ्करः समवस्तः १॥ वज्रनाभो धर्मदेशनां श्रुत्वा, चतुर्भिःभ्रातृभिः सारथिना च सह खपितुः तीर्थ- करस्य पार्थे दीक्षां जग्राह । वज्रनाभो द्वादशाङ्गीधरो जातः । अपरे एकादशाङ्गधरा जाताः। तत्र याहुनामा साधुः पञ्चशतसाधूनां भक्तपानानि अपूरयत् १ सुबाहुनामा साधुः सर्वसाधूनां विश्रामणां अकरोत् २ पीठमहा- पीठसाधू एकान्ते खाध्यायं अकुरुतां ३ ततो याहुँ १ सुबाहुं २ च आचार्या लोकाश्च प्रशंसन्ति । धन्यौ एतौ वैयावृत्यं सुदुष्करं कुरुतः। ततः पीठमहापीठयोः अप्रीतिः जाता । आवां स्वाध्यायकारको प्रति न कोऽपि प्रशंसति । ततो ज्ञायते 'वल्लभं कर्म न चर्म,' ततो वज्रनाभो राजर्पिः विंशतिस्थानानि संसेव्य, तीर्थकरनाम गोत्रं कर्म पद्धवान् १, वाहुनामा साधुः चक्रवर्तिश्रियं २, सुयाहुसाधुः वाहुवलं ३, पीठमहापीठसाधू स्त्रीगोत्र- फर्म बद्धवन्तौ ५, इति एकादशो भवः ॥ ११ ॥ ततः ते सर्वेऽपि मृत्वा सर्वार्थसिद्धिं गताः॥ इति दादशो भवः ॥ १२ ॥ अथ श्रीआवश्यकचूर्णी एवं प्रोक्तमस्ति-श्रीआदीश्वरजीवो वज्रनाभः सर्वार्थसिद्धिं गतः । ततः पश्चात् पट्पूर्वलक्षा व्यतीताः। ततः पश्चात् पाहु १ सुबाहु २ पीठ ३ महापीठ ४ प्रमुखाः सर्वार्थसिद्धिं गताः। नो चेत् कथं मिलति ? । श्रीआदीश्वरस्य पदपूर्वलक्षा जाताः, ततः पश्चात् पाहु १ सुबाहु २ पीठ ३ महापीठ ४ प्रमुखा जीवा भरतादयः पुत्रा जाताः॥ LOKOKOKary ·- KOKOKOKA अथ श्रीआदिनाथस्य पञ्चकल्याणकानि कथ्यन्ते । तत्राह- कालेणं तेणं समएणं उसमे णं अरहा कोसलिए चउउत्तरासाढे अभीइपंचमे हुत्था, तं उत्तरासाढाहिं चुए चइचा गम्भं वकंते जाव अभीइणा परिनिवुए ॥ २०५ ॥ तेणं •णं तेणं समएणं उसमे णं अरहा कोसलिए जे से गिम्हाणं चउत्थे मासे सत्तमे पक्खे उस को-सणं आसाढवहुलस्स चउत्थीपक्खे णं सबढसिद्धाओ महाविमाणाओ विआओ अणंतरं चयं चइत्ता इहेब जंबुद्दीवे दीवे भारहे वासे इक्खाग- कुलगरस्स मरुदेवीए भारिआए पुवरत्तावरत्तकालसमयंसि आहारवकंतीए गठभत्ताए वक्रते ॥ २०६॥ T-"तेमालेणं तेणं समएणं" तमिन् काले तस्मिन् समये अस्याः अवसर्पिण्याः मुमदुःपमा- न्ते चतुरशीतिपूर्वलक्षेषु नवाशीतिपक्षाधिकेपु शेपेपु श्रीऋषभदेवः अर्हन् । पुनः - कोशलायां अयोध्यायां भवः उत्पन्नः यः सः, ग्रीष्मस्य-उष्णकालस्य चतुर्थे मासे णपक्षे तस्यापि चतुर्थीदिने सर्वार्थसिद्धात् महाविमानात् यत्र ३३ त्रयस्त्रिंशत्सागरोप- ByXX ·माणि स्थितिः वर्तते, ततः पश्चात् चयं शरीरं त्यक्त्वा, अत्रैव जम्बूद्वीपे भरतक्षेत्रे इक्ष्वाकुभूमौ नाभिकुल- करस्य मरुदेवीभार्यायाः कुक्षी गर्भत्वेन उत्पन्नः॥ अथ कुलकराः कदा कथं च उत्पन्नाः?, तत्स्वरूपं इदम्- तृतीयस्य अरस्य पल्योपमस्य अष्टमे भागे शेपे सति दक्षिणभरतार्धमध्यमखण्डत्रिभागे गङ्गासिन्धुनद्योः मध्ये कुलकराणां उत्पत्तिर्जाता । तथाहि- पश्चिममहाविदेहे द्वौ वणिजौ अभूताम् । तयोः मध्ये एका सरलः व्यवहारिणः पुत्रः सागरचन्द्रनामा, एकश्च अपरः वक्रो मायावी च, द्वावपि दानरुचिनी, तेन मायाविना समसागरचन्द्रस्य परमप्रीतिरस्ति । एकदा सागरचन्द्रो मित्रेण समं वसन्ते क्रीडायां वने गतोऽभूत् । तदा कापि अपरव्यवहारिणः कुमारी चौरैः गृही- ताऽभूत् । सा आभरणलोभेन मार्यमाणा सागरचन्द्रेण मोचिता, तसिन् गुणरक्ता जाता, प्रस्तावे परिणीता च, परं कामातुरेण मित्रेण एकान्ते प्रार्थिता । परं तया सः हकयित्वा, फिकः कृतः। ततो बलमानो मित्रेण शोककारणं पृष्टं, तेन मायया खदोपः तस्यै दत्तः । तेन मित्रभार्ययोः दोपं अवगणय्य प्रीतिरेव कृता । काले त्रयो मृताः, दम्पती मृत्वा युगलिको जातौ । द्वितीयो यो मायावी अभूत् स हस्ती चतुर्दन्तो जातः! एकदा हस्ती तं युगलिनं दृष्ट्वा, जाति स्मृत्वा स्वस्य स्कन्धे आरोग्य चचाल । ततोऽन्यः युगलिभिः विमलं वाहनं -KOKED ·अस्येति विमलवाहनो नाम राजा कृतः। अथ कालवशात् कल्पवृक्षाणां हानिर्जाता, ततः परस्परं कलहे जायमाने विमलवाहनो राजा जातिस्मृतित्वात् नीतिज्ञः कल्पवृक्षान् विभज्य दत्तवान् । अपराधिनां च 'ह' इति दण्डनीति कृतवान् । अपराधे कृते 'ह' इति उक्ते अपराधी जानाति मम सर्वखं अपहृतमिति । तस्य विमल- वाहनस्य चन्द्रयशाः प्रिया नवशतधनुःप्रमाणं (९००) शरीरं ॥ इति प्रथमः कुलकरः॥१॥ तस्य विमलवाह- नस्य पुत्रः चक्षुष्मान् चन्द्रकान्ता भार्या, अष्टशतधनुःप्रमाणं [८००] शरीरं तस्यापि 'ह' इति दण्डनीतिः॥ इति द्वितीयः कुलकरः॥२॥ तस्य पुत्रो यशस्वी सुरूपा भार्या सप्तशतधनुःप्रमाणं [७०० ] शरीरं स्तोकापराधे 'ह' इति महापराधे च 'म' इति दण्डनीतिद्वयं कृतवान् ॥ इति तृतीयः कुलकरः॥३॥ तस्य पुत्रः अभिचन्द्रः प्रतिरूपा भार्या, सार्धपट्शतधनुःप्रमाणं (६५०) शरीरं तस्यापि हकार-मकारेति दण्डनीतिद्वयं ॥ इति चतुर्थः कुलकरः ॥ ४॥ तस्य पुत्रः प्रसेनजित्, चक्षुःकान्ता भार्या, पट्शतधनुःप्रमाणं (६००) शरीरं हकार- मकारदण्डनीतिकथनेऽपि न निवर्तन्ते कलहात् युगलिनः ततो हम २धिक ३ दण्डनीतित्रयं कृतवान् ॥ इति पञ्चमः कुलकरः ॥५॥ तत्पुत्रो मरुदेवः, श्रीकान्ता भार्या, सार्धपञ्चशतधनुःप्रमाणं (५५०) शरीरं 'ह' १ 'म' २ 'धिक ३ दण्डनीतित्रयं ॥ इति पष्ठः कुलकरः॥६॥ तस्य पुत्रो नाभिराजा, मरुदेवी भायों, सपादपञ्च- शतधनुःप्रमाणं (५२५) शरीरं 'ह' १ 'म'२ 'धिक ३ दण्डनीतित्रयं ॥ इति सप्तमः कुलकरः ॥७॥ इति ससकुलकरस्वरूपं कथितम् ॥

·अथ श्रीभगवतः च्यवन-कल्याणकं आह-च्यवनसमये कीदृशं त्रैकालिकं ज्ञानमासीत् ?, तत्राह-- उसभेणं अरहा कोसलिए तिन्नाणोवगए आविहुत्था, तं जहा-चइस्लामित्ति जाणइ ॥३॥ अयं आलापकः सुगमः पूर्व व्याख्यातश्च । ततश्च च्यवनानन्तरं किं जातं?, तत्राह- जाव सुमिणे पासइ, तं जहा-'गयवसह' गाहा । सवं तहेव, नवरं पढमं उसभं मुहेणं अइंतं पासइ, सेसाओ गयं । नाभिकुलगरस्स साहइ, सुविणपाढगा नत्थि, नाभिकुलगरो सयमेव वागरेइ ॥ २०७॥ व्याख्या-"जाव सुमिणे" मरुदेवावामिनी त्रिशला क्षत्रियाणीवत् चतुर्दशखमान् ददर्श । नवरं प्रथमं वृषभ पश्यति । मुखे प्रविशन्तं, शेपास्तीर्थङ्करमातरः प्रथमं गजं पश्यन्ति । त्रिशला तु सिंहं । ततः खप्नदर्शनानन्तरं मरुदेवी नाभिराजपाचे गत्वा स्वमफलं पप्रच्छ । वमलक्षणपाठकाः तदा न सन्ति । ततो नाभिराजा खयमेव पुत्रप्राप्तिं पाह-परं इन्द्र आगत्य मरुदेव्या अग्रे खप्नानां फलं विस्तरेण खप्नलक्षणपाठकवत् कथयति स्म- "हे देवि! चतुर्दशखमप्रभावात् चतुर्दशरजुलोकस्वामी पुत्रो भविष्यति।"

·w अस्येति विमलवाहनो नाम राजा कृतः। अथ कालवशात् कल्पवृक्षाणां हानिर्जाता, ततः परस्परं कलहे जायमाने विमलवाहनो राजा जातिस्मृतित्वात् नीतिज्ञः कल्पवृक्षान् विभज्य दत्तवान् । अपराधिनां च 'ह' इति दण्डनीतिं कृतवान् । अपराधे कृते 'ह' इति उक्ते अपराधी जानाति मम सर्वखं अपहृतमिति । तस्य विमल- वाहनस्य चन्द्रयशाः प्रिया नवशतधनाप्रमाणं (९००) शरीरं ॥ इति प्रथमः कुलकरः ॥१॥ तस्य विमलवाह- नस्य पुनः चक्षुष्मान् चन्द्रकान्ता भार्या, अष्टशतधनुःप्रमाणं [८००] शरीरं तस्यापि 'ह' इति दण्डनीतिः॥ इति द्वितीयः कुलकरः॥२॥ तस्य पुत्रो यशस्वी सुरूपा भार्या सप्तशतधनुःप्रमाणं [७००] शरीरं स्तोकापराधे 'ह' इति महापराधे च 'म' इति दण्डनीतिद्वयं कृतवान् ॥ इति तृतीयः कुलकरः॥३॥ तस्य पुत्रः अभिचन्द्रः प्रतिरूपा भार्या, सार्धपदशतधनुःप्रमाणं (६५०) शरीरं तस्यापि हकार-मकारेति दण्डनीतिद्वयं ॥ इति चतुर्धः कुलकरः ॥ ४॥ तस्य पुत्रः प्रसेनजित्, चक्षुःकान्ता भार्या, पट्शतधनु-प्रमाणं (६००) शरीरं हकार- मकारदण्डनीतिकथनेऽपि न निवर्तन्ते कलहात् युगलिनः ततो ह १म २ धिक् ३ दण्डनीतित्रयं कृतवान् ॥ इति पञ्चमः कुलकरः॥५॥ तत्पुत्रो मरुदेवः, श्रीकान्ता भार्या, सार्धपञ्चशतधनुःप्रमाणं (५५०) शरीरं 'ह' १ 'म' २'धिक' ३ दण्डनीतित्रयं ॥ इति षष्ठः कुलकरः ॥ ६॥ तस्य पुत्रो नाभिराजा, मरुदेवी भार्या, सपादपञ्च- शतधनु-प्रमाण (५२५) शरीरं 'ह' १ 'म २ 'धिक ३ दण्डनीतित्रयं ॥ इति ससमः कुलकरः॥७॥ इति सप्तकुलकरखरूपं कथितम् ॥ है ·अथ श्रीभगवतः च्यवन-कल्याणकं आह-च्यवनसमये कीदृशं त्रैकालिकं ज्ञानमासीत् ?, तबाह- उसभेणं अरहा कोसलिए तिन्नाणोवगए आविहुत्था, तं जहा-चइस्सामित्ति जाणइ ॥३॥ अयं आलापकः सुगमः पूर्व व्याख्यातश्च । ततश्च च्यवनानन्तरं किं जातं?, तत्राह- जाव सुमिणे पासइ, तं जहा-'गयवसह' गाहा । सवं तहेव, नवरं पढमं उसभं मुहेणं अइंतं पासइ, सेसाओ गयं । नाभिकुलगरस्स साहइ, सुविणपाढगा नत्थि, नाभिकुलगरो सयमेव वागरेड् ॥ २०७॥ व्याख्या-"जाव सुमिणे" मरुदेवावामिनी त्रिशला क्षत्रियाणीवत् चतुर्दशस्खमान ददर्श । नवरं प्रथमं धूप पश्यति । मुखे प्रविशन्तं, शेपास्तीर्थङ्करमातरः प्रथमं गजं पश्यन्ति । त्रिशला तु सिंहं । ततः खनदर्शनानन्तरं मरुदेवी नाभिराजपाचे गत्वा खमफलं पप्रच्छ । वमलक्षणपाठकाः तदा न सन्ति । ततो नाभिराजा खयमेव पुत्रप्राप्तिं प्राह-परं इन्द्र आगत्य मरुदेव्या अग्रे खमानां फलं विस्तरेण खमलक्षणपाठकवत् कथयति स- “हे देवि! चतुर्दशस्वमप्रभावात् चतुर्दशरजुलोकखामी पुत्रो भविष्यति ।"

·XXX... EXOXOXOKOKXOXO-KOKO-KO अथ श्रीभगवतो जन्म-कल्याणक पाह- तेणं कालेणं तेणं समएणं उसमे णं अरहा कोसलिए जे से गिम्हाणं पढमे मासे पढमे पक्खे चित्तबहुले तस्स णं चित्तबहुलस्स अट्ठमीपक्खे णं नवण्हं मासाणं बहुपडिपुण्णाणं अट्ठमाणं राइंदियाणं जाव आसाढाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं जाव आरोग्गा आरोग्गं दारयं पयाया ॥ २०८॥ "तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रीकपभोऽर्हन कौशलिकः यः सः ग्रीष्मकाले प्रथमे मासे प्रथमे पक्षे चैत्रवदि अष्टमीदिने नवमासेषु संपूर्णेषु सार्धसप्तदिवसेपु च गतेषु उत्तराषाढानक्षत्रे चन्द्रेण सह । योगं वर्तमाने जातः आरोग्या-कप्टरहिता आरोग्य-नीरोगं पुत्रं युगलसुमङ्गलारूपं माता मरुदेवी प्रसूता। ततः किं जातं ?, तत्राह- तं चेव सर्व, जाव देवा देवीओ य वसुहारवासं वासिंसु, सेसं तहेव चारगसोहणमाणुम्माण- वडणउस्सुकमाइयट्ठिइवडिययवजं सर्व भाणिअवं ॥ २०९ ॥ व्याख्या-"तं चैव सर्व जाव देवा" तदेव यावत् देवा देव्यश्च आगता वसुधारावर्पणं चक्रुः, परं पन्दिगृह- ·शोधनं, १ मानोन्मानवर्धनं २ शुल्कमोचनं ३ स्थितिपतिकाकरणं ४ यूपं ५ च नास्ति, तदानीं तेषां व्यवहारा- भावात् । अथ नामकरणं पाह- उसमे गं अरहा कोसलिए कासवगुत्ते णं, तस्स णं पंच नामधिज्जा एवमाहिजंति, तं जहा- उसभे इ वा, पढमराया इ वा, पढमभिक्खायरे इ वा, पढमजिणे इ वा, पढमतित्थयरे इवा ॥ २१० ॥ व्याख्या-"उसमे णं अरहा" ऋपभोऽर्हन कौशलिकः काश्यपगोत्रीयः तस्य पञ्च नामानि सार्थकानि एवं कथ्यन्ते। तथाहि-ऋपभः' ऊर्वोः वृपभलाञ्छनत्वात् १, 'प्रथमो राजा' इन्द्रेण प्रथम राज्ये स्थापितत्वात्' 'प्रथमो भिक्षाचर' प्रथमं भिक्षाभ्रमणं याचनां च प्रासत्वात् ३, 'प्रथमो जिनः' चतुर्विंशतितीर्थङ्कराणां आयत्वात् ४, 'प्रथमः तीर्थङ्करः प्रथमं चतुर्विधसद्यरूपतीर्थप्रवर्तनात् ५। अथ आहाराधिकारः कथ्यते-आहारं च श्रीतीर्थकराणां अङ्गुष्ठे अतिमनोज्ञं देवाः संचारयन्ति । ततः आहा- राभिलापे सति तीर्थङ्कराः सुधारसमयं खकीयमङ्गुष्ठं मुखे क्षिपन्ति, परं न स्तन्योपयोगं कुर्वन्ति । बाल[ला- भावे अतिक्रान्ते च अग्निपकं आहारं आहरन्ति, परं श्रीपभदेवस्तु यावत् दीक्षा न गृहीता तावन्तं कालं देवैः आनीतं आहारं अकरोत् ।

·XXXXX अथ श्रीभगवतो वंशस्थापनां पाह-किश्चिन्यूने वर्षे जाते सति "रिक्तहस्तः कथं खामिसमीपे गमिष्यामि" इति विचार्य महतीं इक्षुयष्टिं हस्ते गृहीत्या, इन्द्रो नाभिराजस्य उत्सङ्गे स्थित श्रीपभदेवं नत्वा उपविष्टः। मामी प तस्यां इक्षुयष्टौ दृष्टिं अक्षिपत् । ततः इन्द्रः प्राह-“हे भगवन् ! तब इक्षी आकु: अभिलापः, किं इधुं भक्षयिष्यसि ?" ततः श्रीभगवान् हस्तं प्रसारयामास तेन हेतुना इन्द्रेण "इक्ष्वाकुः" इति वंशस्थापना कृता । पुनः भगवतः पूर्वजाः अपि काश्यं इक्षुरसं अपियन् , अथवा काश्यप्यां जातं इति काश्यप गोत्रं । अब भगयति पाल्पे व्यतिक्रान्ते जाते सति कश्चित् युगलिकः पुत्रपुत्रीरूपं युगलं तालवृक्षस्य अधो मुक्त्वा, मोदनं गृहं प्रविष्टः, तदा प्रपलवातेन कम्पितात् तालवृक्षात् एकं महत् फलं पपात । तेन पुत्रो मृतः, पुत्रिका स्थिता, तां पुनिकां दिव्यरूपां दृष्ट्वा 'एपा ऋपभस्य भार्या भविष्यति' इति विचार्य नाभिराजेन अन्तःपुरे मुक्ता । एवं सुनन्दा-सुमङ्गलाभ्यां सहितः । तत्र सुनन्दा युगलिनी, सुमगला च खस्य भगिनी, स्वामी ज्ञान- प्रयसहितः कान्ति-बुदिममुग्यगुणैः सह वर्धते । अथ एकदा धूलिधूसरमुखं रममाणं श्रीकृपभपुत्रं माता मरु- देवी गृहीत्या हदपे आश्लिप्प क्षणमेकं आनन्देन मीलितनयना सती इदं प्राह-“हे पुत्र! त्वं सुधारसभोजी मम स्तन्यपानमपि न करोपि, त्वं सदैव सौभाग्यगुणेन देववधूभिः लाल्यसे, मम उत्सङ्गेऽपि न आयासि, अहं तय माता केन गुणेन ? तय प्रसादात् अहं इन्द्रादिदेवानां अपि मान्या जाता, परं मम मातुः भवः [व] : तप न कोऽपि उपकारः। अथ इन्द्रेण आगत्य भगवतो विवाहः चक्रे । सुनन्दा-सुमहालाकन्ये परिणायिते। .

·तत्र वधूकर्तव्यानि विवायोग्यानि सर्वाणि देवीभिः सह इन्द्राणी अकरोत् । अथ चरकर्तव्यानि देवैः सह इन्द्रः अकरोत् । ततो विवाह विधिः प्रकटीपभूव । स विधिः विवाहतो ज्ञेया, न मया लिख्यते, सिद्धत्वात् । अध भगवतो विपयसुख मुझानस्य पर्वलक्षाणि अतिक्रान्तानि । तदा याहुजीयो भरतः, पीठजीयो नामी इति सुमङ्गलायाः मिथुनकं जातं । एवं सुयाहुजीयो पाहुबली, महापीठजीयः सुन्दरी इति मिथुनकं सुनन्दाया जातं । एवं पुनरपि सुमंगलाया एकोनपश्चाशत् ४९ युगलानि पुत्ररूपाणि जातानि । एवं भगवतः पुत्राणां शतं पुत्रीद्वयं च जातम् । अथ श्रीभगवतो राज्यस्थापनां प्राह-तस्मिन् समये कपाययाहुल्यात् जीवानां हकार-मकार-धिकार- दण्उनीतित्रयमपि अतिक्रान्तं, न कोऽपि दण्डनीतिं मन्यते । ततो युगलिकैः श्रीपभदेवसमीपे आगत्य विज्ञप्त- "हे स्वामिन् ! न्यायं कुरु।" ततो भगवान् आह-"नाऽहं राजा, राजा श्रीनाभिः। ततः ते गता नाभिस. मीपं । नाभिः प्राह-"भयतां राजा ऋपभो भवतु, स न्यायं करिष्यति।" अत्रान्तरे इन्द्रस्य आसनं कम्पितं, अवधिज्ञानेन राज्याभिषेकसमयं ज्ञात्वा, इन्द्र आगत्य सिंहासने निवेश्य, मुकुट-हार-कुण्डलायाभरणानि परिधाप्य राज्याभिषेकं भगवतः कृतवान् । यौगलिका इन्द्रादेशात् पद्मसरोवरे जलानयनार्थ गताः। परं इन्द्राभिषेकानन्तरं समागताः । ततो भगवन्तं सिंहासने उपविष्टं दिव्यवस्त्राभरणादिविभूपितं इन्द्रादिदेवैः परिवृत्तं दृष्ट्वा क्षणं विचार्य उत्पन्नविवेकाः पानीयं भगवतः पादयोरुपरि चिक्षिपुः । तत इन्द्रेण मोक्तं-"साधु, ·workonkan.orkeko-kokok-KO-KO- विनीताः पुरुपाः अत्र जाता, तत एपा नगरी विनीता।" अथ सा कीदृशी ? | इन्द्रण वश्रमणपाश्चात् निमा- पिता । तदाह-द्वादशयोजनदीर्घा नवयोजनपृथुला अष्टद्वारा महाविषमवप्रा, ईशाने कोणे नाभिराजस्य चतुरस्रं सप्तभूमिकं गृहं कृतं १, पूर्वस्यां दिशि सप्तभूमिकं भरतगृहं २ । आग्नेयकोणे बाहुबलिगृहं । तेषां मध्ये एकविं- . शतिभूमिकं श्रीकपभदेवगृहं अष्टोत्तरशतं च श्रीजिनभवनानां । पुनरपि अश्वाः १ हस्तिनः २ गावश्च ३ एते चतुप्पदा गृहीताः, तेषां संग्रहः कृतः । पुनरपि केऽपि युगलिनः अपराधानुसारेण दण्डदायका उग्राः स्थापि-: ताः१। केऽपि गुरुस्थानीयत्वेन भोगाः स्थापिताः। केपि मित्ररूपा मण्डलाधिपत्यकरणेन राजन्याः स्थापिताः ३ । शेषाः पदातिप्रमुखाः क्षत्रियाः स्थापिताः१। इति चतुर्धा पुरुपव्यवस्था कृता। अथवा ब्राह्मण १ क्षत्रिय २ वैश्य ३ शुग ४ भेदात् तन-"ब्राह्मणा ब्रह्मचर्येण १, क्षत्रियाः शस्त्रपाणयः २। कृषिकर्मकरा वैश्याः ३, शूद्राः प्रेक्षणकारकाः।४।" ॥१॥ पुनः विनीतानगरीमध्ये चतुरशीति चतुष्पथाः स्थापिताः, तथाहि-सौगन्धिक १ गान्धिक २ ताम्बूलिक ३ कान्दविक ४ सुवर्णकार ५ मणिकार ६ सौवर्णिक ७ मणिवर्तक ८ नाणावर्तक ९ सुपभक्षिकाकारक १० कणापणिक ११ दौष्यिफ १२ चर्मकारक १३ कांस्यकार १४ मालाकार १५ घृतापणिक १६ तैलिक १७ सौत्रिक १८ काासिक १९ भाण्डशालिक २० काष्ठशालिक २१ रजक २२ पद्दिक २३ वैज्ञानशालिक २४ तन्तुवाय २५ तुन्नारक २६ नापित २७ सूचीपति २८ चित्रकर २९ लेखक ३० गांछिक ३१ कल्पपाल ३२ भ्राष्टकारक ३३ पन्धारक ३४ अनारक ३५ नीलीकारक ३६ पत्रकारक ३७ नीलवर्णकारक ३८ प्रमुखाः चतुष्पथाः॥

·कन . अथ श्रीपभदेवः कीदृक् सन् राज्यं भुजन् किं कृतवान् ?, तबाह- उसभे णं अरहा कोसलिए दक्खे दक्खपइण्णे पडिरूवे अल्लीणे भदए विणीए वीसं पुवसय- सहस्साइं कुमारवासमझे वसइ, वसित्ता तेवद्धि पुवसयसहस्साई रजवासमझे वसइ, तेवढ़ि च पुवसयसहस्साई रज्जवासमझे वसमाणे लेहाइआओ गणियप्पहाणाओ सउणरुयपज्जव- साणाओ वावत्तरि कलाओ चउसद्धिं महिलागुणे सिप्पसयं च कम्माणं, तिन्निऽवि पयाहि- आए उवदिसइ, उवदिसित्ता पुत्तसयं रजसए अभिसिंचइ, अभिसिंचित्ता व्याख्या-"उसभे णं अरहा कोसलिए" श्रीनपभदेवोऽहन कौशलिको दक्षो दक्षप्रतिज्ञःप्रतिरूपः आलीनो भद्रको विनीतश्च जातः । ततो विंशतिपूर्वलक्षाणि कुमारवासमध्ये वसति, उपित्वा च त्रिषष्टिपूर्वलक्षाणि राज्यवासमध्ये वसन् लिप्यादिका गणितप्रधानाः शकुनरुतपर्यवसाना दासप्तति ७२ कलाः पुरुषसत्काः- संवन्धी, पुनः चतुष्पष्टि ६४ महिलागुणाः, पुनः कर्मणां कृपिवाणिज्यानां मध्ये शिल्पशतं कथं?। घटकार १ लोह- कार २ चित्रकार ३ वनकार ४ नापितानां ५ पञ्चशिल्पानि सन्ति, तानि प्रत्येकं विंशति-विंशतिभेदयुक्तानि, ततः तेपां शतमेव भगवता उपदिष्टं । अत एव आचार्यस्य उपदेशं विना यत् जातं तत् कर्म कथ्यते । यच ·PKOTKOKOKEKO KO-Koike-to-Ke-Ko- आचार्यस्य उपदेशेन यत् जातं तत् शिल्पं उच्यते । कर्म-शिल्पयोः अयं विशेषः-कर्माणि तु खयं क्रमेण प्रवृत्तानि, त्रीण्यपि एतानि प्रजाहिताय लोकानां उपकाराय उपदिशति । पुत्रशतं च राज्ये अभिपिञ्चति-स्थाप- यति । पूर्व युगलिनो यदा कालमाहात्म्यहान्या कल्पवृक्षा वाञ्छितं न ददाति, तदा कन्दाहाराः मूलाहाराः पनाहाराः पुष्पाहाराः फलाहारा अभूवन् । ततो अपकं धान्यं भुञ्जते स्म परं न जीयति, ततः स्वामी विज्ञप्तः । वामिना प्रोक्तं-"हस्ताभ्यां घृष्ट्वा आहारयध्वं । तथा कृतेऽपि अजीर्णे निस्तुपतण्डुलान् कृत्वा मुजध्वं । तथा कृतेऽपि अजीर्णे हस्ततलपुटे खेदयित्वा भुग्ध्वं । तथा कृतेऽपि अजीणं तस्मिन् प्रस्तावे वनमध्ये वंशघर्पणात् अग्निरुत्थितः, तं ज्वलन्तं दृष्ट्वा, अपूर्वमिदं रत्नमिति वुद्ध्या ग्रहीतुं लग्नाः, ततो दह्यमाना भीताः सन्तः श्री- पभदेवसमीपे आगत्य कथयामासुः-“हे स्वामिन् ! एक अपूर्व रत्नं उत्पन्नं वर्तते, परं महाक्रोधि, अत्यासन्न- गमने ज्वालनाय धावति । श्रीभगवता ज्ञातं अग्निरुत्थितः । ततो भगवता प्रोक्तं-"पार्श्वस्थानि तृणलता- दीनि छेदयित्वा अग्निरनं गृहीत्वा, ततः तस्मिन् धान्यपाकं कुरुत।" ततः ते मनुष्याः तथा कृत्वा अग्नौ धान्यं प्रक्षिपन्ति स्म । ततो धान्यं दग्धं । ततः तैः आगत्य स्वामी विज्ञप्त:-“हे खामिन् ! अयं अस्मत्तोऽपि क्षुधा- तुरः, सर्वे धान्यं भक्षितं, न किमपि पश्चात् दत्तं ।" ततः प्रभुणा प्रोक्तं-“यदा अहं हस्तिस्कन्धारूढो निःस- रामि तदा भवद्भिः मृत्पिण्ड आनीय देयः।” तैः तथा कृते भगवता हस्तिकुम्भस्थलोपरि मृत्पिण्डं स्थाप- यित्वा नानाप्रकाराणि हाण्डी-कुण्डीप्रमुखाणि भाजनानि कृत्वा दत्तानि । अथ ईदृशानि कृत्वा अग्नौ पाच- ·यित्वा पानीयं धान्यं च मध्ये प्रक्षिप्य, अग्नेः उपरि स्थापयित्वा पाकः कर्तव्यः। तथा कृते पचनारम्भप्रवृत्तिः जाता ॥ इति युगलिनां आहारविधिः॥ अत्र लिपिः भगवता ब्राहया दक्षिणहस्तेन दर्शिता । सा लिपिः अष्टादशधा, तथाहि- हंसलिपि १ भूतलिपि २ यक्षलिपि ३ राक्षसलिपि ४ उड्डीलिपि ५ यावनीलिपि ६ तुरकीलिपि ७ कीरी- लिपि ८ द्राविडीलिपि ९ सैन्धवीलिपि १० मालवीलिपि ११ नाडीलिपि १२ नागरीलिपि १३ लाटीलिपि १४ पारसीलिपि १५ अनिमित्तिलिपि १६ चाणकीलिपि १७ मूलदेवीलिपि १८ इति । अथवा देशादिविशेषाद्-. अन्यथापि-लाटी १ चोटी २ डाहली ३ कान्हडी ४ गुजरी ५ सोरठी ६ मरहट्ठी ७ कोंकणी ८ खुरासाणी ९ससी १० सिंहली ११ हाडी १२ कीरी १३ हमीरी १४ परतीरी १५ मागधी १६ मालवी १७ महायोधी १८ इति । तथा गणितं भगवता सुन्दर्या वामहस्तेन दर्शितं । पुनः भरतस्य रूपकर्म दर्शितं । पुनः वाहुवले पुरुपादि- लक्षणानि दर्शितानि । तन्न नन्दिसूत्रे उक्ताः ७२ पुरुपकलाः इमाः-लेखन १ पठन २ गणन ३ गीत ४ नृत्य ५ ताल ६ पटह ७ मरुज ८ वीणा ९ वंश १० भेरी ११ एतेषां वादनकला, हस्ति १२ तुरगशिक्षा १३ धातुर्वाद १४ दृग्वाद १५ मन्त्रवाद १६ वली-पलितविनाश १७ रत्नलक्षण १८ नारीलक्षण १९ नरलक्षण २० छन्दोयन्ध २१ तर्कवाद KO ·Konke. २२ सुनीतिपालन २३ तत्त्वविचार २४ काव्यकरण २५ ज्योतिर्विचार २६ श्रुति २७ वैद्यक २८ पड्भापा २९ योग ३० रसायनाञ्जन ३१ लिपि ३२ इन्द्रजाल ३३ स्वप्न ३४ कृषि ३५ वाणिज्य ३६ नृपसेवा ३७ शकुन ३८ वायुस्तम्भन ३९ अग्निस्तम्भन ४० मेघवृष्टि ४१ लेपन ४२ मर्दन ४३ ऊर्ध्वगमन ४४ घटबंध ४५ घटभ्रम ४६ पत्रछेदन ४७ मर्मभेदन ४८ कलाकृष्टि ४९ अम्बुवृष्टि ५० लोकाचार ५१ जनानुवृत्ति ५२ फलभरण ५३ खड्गधरण ५४ क्षुरीबन्धन ५५ मुद्रा ५६ लोहघटन ५७ दन्तसमारण ५८ काष्ठछेदन ५९ चित्रकरण ६० वायुद्ध ६१ दृष्टियुद्ध ६२ मुष्टियुद्ध ६३ दण्डयुद्ध ६४ खड्गयुद्ध ६५ वागयुद्ध ६६ गरुडदमन ६७ सर्पदमन ६८ ? भूतदमन ६९ योगध्यान ७० अष्टज्ञान ७१ नामावलि ७२ इति पुरुपाणां ७२ कलाः ॥ स्त्रीणां अपि ६४ कला : यथा-नृत्य १ औचित्य २ चित्र ३ वाद ४ मन्त्र ५ तत्र ६ ज्ञान ७ विज्ञान ८ दण्ड ९ जलस्तंभन १० गीतगान ११ तालमान १२ मेघवृष्टि १३ फलाकृष्टि १४ आरामरोपण १५ आकारगोपन १६ धर्मविचार १७ शकुनमचार १८ क्रियाकल्प १९ संस्कृतजल्प २० प्रसादनीति २१ धर्मनीति २२ वर्णिकावृद्धि २३ सुवर्णसिद्धि २४ सुरभितै- लकरण २५ लीलासंचरण २६ गजतुरगपरीक्षा २७ पुरुपस्त्रीलक्षण २८ सुवर्णरतभेद २९ अष्टादश लिपिपरिच्छेद ३० तत्कालवुद्धि ३१ वास्तुसिद्धि ३२ वैद्यकक्रिया ३३ कामक्रिया ३४ घटनम ३५ सारिपरिश्रम ३६ अञ्जनयोग ३७ चूर्णयोग ३८ हस्तलाघव ३९ वचनपाटव ४. भोज्यविधि ४१ वाणिज्यविधि ४२ मुखमण्डन ४३ शालि-: खण्डन ४४ कथाकथन ४५ पुप्पग्रथन ४६ वक्रोक्ति ४७ काव्यशक्ति ४८ स्फारवेप ४९ सफलभापाविशेष ५० ·अभिधानज्ञान ५१ आभरणपरिधान ५२ नृत्योपचार ५३ गृहाचार ५४ काव्यकरण ५५ परनिराकरण ५६ । धान्यरन्धन ५७ केशयन्धन ५८ वीणानिनाद ५९ वितण्डावाद ६० अङ्कविचार ६१ लोकव्यवहार ६२ अन्त्या- क्षरिका १३ प्रश्न-प्रहेलिका ६४ ॥ इति स्त्रीणां ६४ कलाः ।। श्रीमापभदेवस्य पुत्रशतनामानि यथा-श्रीभरत १ श्रीवाहुबलि २ श्रीमस्तक ३ श्रीपुत्राझारक ४ मल्लिदेव ५ अङ्गज्योति ६ मलयदेव ७ भार्गवनाथ ८ अङ्गदेव ९ वसुदेव १० मगधनाथ ११ मानवर्तिक १२ मानयुक्त १३ वैदर्भदेव १४ वनवासनाथ १५ महीपक १६ धर्मराष्ट्र १७ नायकदेव १८ आश्मक १९ दण्डक २० कलिङ्ग २१ ईपिकदेव २२ पुरुपदेव २३ अकल २४ भोगदेव २५ वीर्ययोग २६ गणनाथ २७ तीर्णनाथ २८ अर्बुदपति २९ आयुर्योर्य ३० वल्लीवसु ३१ नायक ३२ काक्षिक ३३ आनत ३४ सारिक ३५ गहेप ३६ रुरुदेव ३७ कच्छनाथ ३८ सुराष्ट्र ३९ नर्मद ४० सारस्वत ४१ तापसदेव ४२ कुरु ४३ जङ्गल ४४ पञ्चाल ४५ शूरसेन ४६ पुटपुर ४७ कलिङ्गदेव ४८ काशीकुमार ४९ कौशल्य ५० भद्रकाश ५१ विकाशक ५२ त्रिगर्त ५३ आवर्प ५४ सालु ५५ मत्स्यदेव ५६ कुलीयक ५७ मूपकदेव ५८ पाल्हीक ५९ काम्योज ६० मधुनाथ ६१ सान्द्रक ६२ आत्रेय ६३ यवन ६४ आभीर ६५ वानदेव १६ वानस ६७ कैकेय ६८ सिन्धु ६९ सौवीर ७० गान्धार ७१ काष्ठदेव ७२ तोपक ७३ शौरक ७४ पद्मनाभ ७५ भारद्वाज ७६ सूरदेव ७७ प्रस्थाल ७८ कर्णक ७९ निपुर- नाथ ८० अवन्तीनाथ ८१ देवपति ८२ किष्किन्धि ८३ नैपध ८४ दशाकर्ण ८५ कुसुमवर्ण ८६ भोपालदेव ८७ ·पालनाथ ८८ कुशल ८९ पदम ९० विनिद्राय ९१ वैकेश ९२ वैदेह ९३ कच्छपति ९४ भद्रदेव ९५ वज्रनाथ ९६ सान्द्रभद्र ९७ सेनज ९८ वत्सनाथ ९९ अङ्गदेव १०० इति श्रीआदिनाथपुत्रशतम् । तत्र श्रीभगवता अयोध्यायाराज्यं ज्येष्ठपुत्राय श्रीभरताय दत्तं, तक्षशिलानगरीराज्यं श्रीवाहुबलये दत्तं, अन्येषां च पुत्राणां अगवङ्गादिदेशानां राज्यानि दत्तानि ॥ अथ श्रीभगवतो दीक्षा-कल्याणकमाह- पुणरवि लोअंतिपहिं जीअकप्पिएहिं देवेहिं ताहिं इटाहिं जाव वग्गूहि, सेसं तं चेव सर्व भा- णिअवं, जाव दाणं दाइआणं परिभाइत्ता जे से गिम्हाणं पढमे मासे पढमे पक्खे चित्तबहुले, तस्स णं चित्तबहुलस्स अट्ठमीपक्खे णं दिवसस्स पच्छिमे भागे सुदंसणाए सीयाए सदेवम- णुआसुराए परिसाए समणुगम्ममाणमग्गे जाव विणीयं रायहाणि मज्झंमज्झेणं णिग्गच्छइ, णिग्गच्छित्ता जेणेव सिद्धत्थवणे उज्जाणे जेणेव असोगवरयायवे तेणेव उवागच्छइ, उवाग- च्छिता असोगवरपायवस्स अहे जाव सयमेव चउमुट्टि लोअं करेइ, करित्ता छट्टेणं भत्तेणं अपाणएणं आसाढाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं उग्गाणं भोगाणं राइपणाणं खत्तियाणं च ·चउहि पुरिससहस्सेहिं सद्धिं एगं देवदूसमादाय मुंडे भवित्ता अगाराओ अणगारियं पव- इए ॥ २११॥ व्याख्या-"पुणरवि लोअंतिएहिं" अथ पुनरपि श्रीपभदेवो लोकान्तिकदेवैः प्रतियोधिता सांवत्सरिक- दानं दत्त्वा ग्रीमफाले प्रथमे मासे प्रथमे पक्षे एतावता चैत्रवदि अष्टमीदिने दिवसस्य पश्चिमे भागे सुदर्श- नानामशिविकामारुय देवैः मनुजैः असुरैः समनुगम्यमानमार्गः विनीतां राजधानी मध्यभागेन निर्गच्छति, निर्गत्य यत्रैव सिद्धार्थनाम उद्यानं यत्र अशोकवरपादपः तत्र आगच्छति, आगत्य च अशोकवरपादपस्य अधस्तात् चतुर्युष्टिकं लोचं करोति । एकां हि मुष्टि इन्द्रस्य आग्रहेण रक्षितवान् । यतः स्कन्धस्था एका-केश- मुष्टिः वायुना आन्दोलिता सती स्वर्णकलशोपरि नीलोत्पलपिधानसहशी शोभते स्म । तथा पठेन तपसा अपानकेन उत्तरापाढानक्षन्ने चन्द्रेण सह योगं वर्तमाने उग्राणां १ भोगानां २ राजन्यानां ३ क्षत्रियाणां ४ च चतुर्भिः पुरुषसहस्रः खयं कृतलोचैः यथा श्रीभगवान् करिप्यति तथा वयमपि करिष्यामः इति जानद्भिः तैः सार्ध एकं देवदूष्यं वस्त्रं आदाय मुण्डो भूत्वा अगारात् अनगारतां साधुतां प्रव्रजति म । तदैव भगवतः चतुर्थ मनःपर्यायज्ञानं समुत्पन्नं । अथ श्रीपभदेवो कृपभगतिः सन् घोरं अभिग्रहं कृत्वा त्यक्तदेहः परि- भ्रमति स । तदा भिक्षां न कोऽपि जानाति, न कोऽपि ददाति । के कीडशाश्च भिक्षाचराः?, का कीदृशी च ·। Kokokam XeKEkake-Ko-ke-KOK भिक्षा? । ततः चत्वारोजपि सहस्राः उग्रादयः क्षुधापरीपहपीडिताः गगानदीदक्षिणकूले वनमध्ये तापसा जाताः। परं कीदृशाः? । खयंपतितपत्रपुष्पफलाहारिणः वल्कलचीरधारिणः श्रीपभदेवमेव ध्यायिनः। अथ श्रीभगवता यदा दीक्षा गृहीता, देशाः पुत्राणां च दत्ताः, तदा कच्छमहाकच्छसुतौ नमिविनमी पुत्रवत् पालिती पार्श्वे न अभूतां, पश्चात् आगतौ राज्यार्थिनी व्रतस्थमपि भगवन्तं सेवितवन्तौ । तदा धरणेन्द्रो भगवन्तं नमस्कर्तुं समागतः, तदा नमिविनमी प्रभोः पादयोः अग्रे जलच्छण्टकं दत्त्वा पुष्पप्रकरं अग्रे मुक्त्वा विज्ञर्सि चक्रतुः-“हे स्वामिन् ! राज्यं देहि" तदा धरणेन्द्रः प्राह-"प्रभुः त्यक्तराज्यसङ्गा, देयं किमपि नास्ति, युवां भरतं याचेथाः।" ताभ्यां प्रोक्तं-"यथा भरतः सुतः तथा आवां अपि जिहाजल्पितौ सुतौ, तस्मात् [आयां] अन्यं न आभयावहे ।” ततः स्वामिभक्तिसन्तुष्टो धरणेन्द्रः अष्टचत्वारिंशत् ४८ सहस्रविद्याः । पाठसिद्धा अदात्। ततो गौरी-गान्धारी-प्रज्ञप्ति-रोहिणी-देवताधिष्ठातृ-महाविद्यावलेन खजनान् उपलोभ्य सर्वान् विद्याधरान् कृत्वा वैताढवपर्वतस्य दक्षिणोत्तरश्रेण्योः पञ्चशतरथनूपुरचक्रवालादिनगराणि पष्टिश्च गगनवल्ल- भादिनगराणि अनुक्रमेण स्थापयित्या राज्यं कुर्वाते स्म । अथ च घरणेन्द्रोऽपि इत्थं विद्याधराणां शिक्षां दत्त्वा खस्थानं गतः । का शिक्षा ?, इत्याह-"रे विद्याधराः ! यो जिनानां १ जिनचैत्यानां २ चरमशरीरिणां ३ प्रति- . माप्रतिपन्नानां साधूनां ४ पराभवं लङ्घनं वा करिष्यति, परस्त्रियं अवाञ्छती बलात् यो रमयिष्यति (तस्य) विद्या निष्फला भविष्यति ।" इति, रत्नभित्तौ प्रशस्ति अपि लिलेख । ततः खामिसेवाफलं भरताय कथ- ܕ ܐ ·XXo-Kok यित्वा खजनं आदाय दक्षिणश्रेणेः नमिः राज्यं कुरुते स । उत्तरश्रेणी च विनमिः राज्यं कुरुते स । इति नमिविनमिसम्बन्धः॥ एकदा खामी विहन् बहुलीदेशे तक्षशिलां नगर्या आगतः, तत्र सन्ध्यायां उद्याने कायोत्सर्गेण स्थितः। तत्र उद्यानपालकेन श्रीवाहुबलेः प्रभोः आगमनं कथितं, तसे पारितोपिकं दानं दत्त्वा, बाहुबलिः विचारितवान्-“साम्प्रतं त्रीणि लक्षाणि पुत्राः तथैव प्रपौत्रादयः परिवारो मिलितो नास्ति।" ततः प्रभाते 'महत्या विच्छित्त्या वन्दनाय गमिष्यामि' इति सन्ध्यसमये न गतः । ततः प्रभाते सर्वपरिवार मेलयित्वा नगरीशोभां कृत्वा गजारूढो गतो भगवद्वन्दनार्थ, परं श्रीभगवान् वायुरिव अप्रतिबद्धविहारि- त्वात् सन्ध्यायामेव क्षणं स्थित्वा विहृत्य गतो दूरदेशे । ततो याहुबलिः तन्न श्रीभगवन्तं अदृष्ट्वा महाखेदं चकार । कर्णयोः अङ्गुलिं क्षिप्त्वा उचैः रुरोद । सम्प्रदायात् एवं श्रूयते-तत्र “वाया आदम' इति वदन्तो "यांग" ददति । ततो यांगप्रवृत्तिः। ततो वाहुबलिः खामिभक्त्या यत्र खामी कायोत्सर्गे स्थितः तत्र स्थाने धर्मचक्र नाम अष्टयोजनविस्तीर्ण एकयोजनोचं सहस्रारं रत्नमयं पीठं चकार । तदुपरि भगवतः पादुके स्थापयित्वा अयं श्रीभगवानेव इति बुद्ध्या ननाम । लोका अपि सर्वे तथैव महिमां चक्रुः । इति तक्षशिलानगयाँ पाहुयलिसम्बन्धः॥ अथ श्रीभगवतः कियता कालेन कस्मिन् नगरे केन पारणं दत्तं तत्वरूपं कथ्यते । तथाहि- अथ श्रीभगवान् वर्षे यावत् आहारं विना स्थिता, परं मेरुवत् अप्रकम्पो अदीनमनाः एकदा विचरन् ·• 9X • • •k 4K & K & X X X 9-K 9X • गजपुरे नगरे समागतः। तत्र गजपुरखामी बाहुबलिपुत्रः सोमप्रभो राज्यं करोति । तस्य पुत्रः श्रेयांसो गुवराजा वर्तते । तस्यां रात्रौ श्रेयांसः खमे मेरुपर्वतं श्यामं जातं सन्तं अमृतकुम्भैः धौतं अधिकं शोभमानं ददर्श १, मोमप्रभो राजा एका सुभटो वैरिभिः आक्रान्तः सन् श्रेयांससाहाय्यात् जयं लब्धवान् इति ममं ददर्श २, सुबुद्विश्रेष्ठी सूर्यस्य किरणान् पततः श्रेयांसः तान् सूर्यमण्डले स्थापयामास इति खमं ददर्श ३, राजा प्रभाते आन्याने आगय स्थितः । समविचारे क्रियमाणे सर्वैः प्रोक्तं-"अद्य कोऽपि श्रेयांसकुमारस्य महान् लामो भविष्यति।" तम्मिन् समये श्रीपभदेवः प्रतिगृहं गोचरी भिक्षां परिभ्रमति । लोकाः केचित् कन्यां ददति, फेऽपि प्रधानवनाणि, केपि स्वर्ण, केऽपि मणिमाणिक्यरत्नमवालादीनि प्रयच्छन्ति । परं भगवान् न गुमाति । ततः कोलादलो जातः । तसिन् मस्ताचे श्रेयांसकुमारो गवाक्षे स्थितः प्रपितामहं श्रीपभदेवं दृष्ट्वा, जातिम्मरणं पाए । पूर्वमवसम्यन्धं ददर्श । स्वामी ललितागः तदा अहं स्वयंप्रभा देवी १, स्वामी बज्रजो राजा नदा आई श्रीमती भार्या २, ततः उत्तरकुरुक्षेत्रे स्वामी युगलिकः अहं युगलिनी ३, सौधर्मे देवलोके मित्ररूपी देवी , गामी वैयपुन आनन्दः, तदा अहं श्रेष्ठिपुत्रः केशवनामा मित्ररूपः ५, स्वामी अच्युते देवलोके देवः, आहे यामिनो मित्रदेवः ६, सामी यजनाभश्चक्री, अहं खामिनः सारथिः ७, स्वामी सर्वार्थसिद्धिविमाने देवः, आहमपि तत्रैव देवः ८, स्वामी अपभदेवस्तीर्थकरः, अहं श्रेयांसनामा भगवतः प्रपौत्रः ९ इति नवभव- मम्पन्धो मम भगवता सह । ततो गवाक्षात् उत्तीर्य प्रदक्षिणानयं दत्त्वा विधिना अभिवन्य, खगेहागणे ·POXOXOXOXOXO आनीय स्वप्राभृते आगतानां इक्षुरसघटानां शतेन समूहेन या निमन्त्रयति स्म-“हे भगवन् ! गृहाण इम ४२ द्विचत्वारिंशद्दोपरहितं शुद्धं इक्षुरसं, निस्तारय मां” इत्युक्ते स्वामी मौनेन स्थितः। युगन्धरी-खलगाहने याह्य- मानानां वृपभाणां मुखानि [यावत् ] द्वादश प्रहरान् छिफकया पद्धानि इति पूर्वभवोपार्जितं अन्तरायकर्म च घटितं । परं अत्रान्तरे दक्षिणहस्तः श्रेयांसंप्रति गद्गदखरेण यभापे-"अहो श्रेयांस! शृणु । अहं श्रीऋपभदेवस्य आजन्मतः सेवकः, मया च श्रीऋषभदेवस्य प्रसादेन महान्ति उत्तमकर्तव्याणि कृतानि, तेन अहं महती प्रतिष्ठा प्राप्तः । कर्तव्यानि शृणु-इन्द्रादिदेवानां प्रत्यक्षं खामिनो छेन सुधापानं कारितं १, पुनः वंशस्था- पनायां इन्द्रहस्तात् इक्षुयष्टिं गृहीत्या मया स्वामिनो चान्छा पूरिता २, पुनः मया भरतस्य तिलकं कृत्वा विनीतायां राज्यं दत्तं । पट्खण्डभोक्ता कृतः। एवं वाहुबलिनः तक्षशिलानगरीराज्यं दत्तं। शेपाष्टनवतिपुत्राणां अपि राज्याः दत्ता ३, पुनः सुनन्दा-सुमद्गलाकन्याद्वयं मयैव गृहीत्वा खामिनो दत्तं ४, पुनः वयं यावत् खेप्सितं दानं दत्त्या, जगत्रयं पूर्णवाञ्छितं कृतं ५, पुनः अहं छत्र-चामर-चक्र-गदा-खड्ग-धनुरनुश-वन-शहादिशु- भलक्षणैः विराजमानः ६, पुनः अहं तीर्थयात्रा-पुत्रप्राप्ति-राज्यमाप्ति-भाग्य-सौभाग्य-पशा-कीर्तिसूचकरेखाधरः ७, पुनः चोक्षप्रेक्षादिकर्मणि व्यापारवान्, पुनः दाने भोजने देवपूजायां परमेश्वरमरणे प्रीतिवन्धे अविश्वासे जाते पोलदाने सर्वत्रापि भव्यकर्मणि ममैव अधिकारः। कथं ईदृशोऽहं खल्परसस्य [इक्षुरसस्य ] अधो भवामि ? पुनः [८]ज्यशीतिपूर्वलक्षाणि श्रीभगवता राज्यसाम्राज्यं पालितं । तस्य भगवतो मया अग्रे भूत्वा कथं याचना ·Xorkotoxoxoxo फागते? । तम्मादेय कारणात् मया ग्वायनाटकनेपथ्यके लिलीलां विना मौनी सन् वनगहने श्रीपभदेवो ग्रामितः । ततो न अमुं इक्षुरसं सीकरोमि ।" इत्युक्ते दक्षिणहस्तेन चामहस्तः माह-"रे निर्लज्ज ! मा मुधा आत्मानं प्रशंमसि [प्रशंसख] । परैः प्रशंसितो निर्गुणोऽपि गुणवान, स्वयंमोक्तगुणस्तु सगुणोऽपि लघुतां गाति, गुणिनां गुणास्तु स्वयं प्रकटीभवन्ति कर्पूररत्नमण्यादीनामिव, एकत्रवसतोः द्वयोरेको अपर- स्याग्रे गुणवर्णनं करोति तत् न युक्तं, मातुः अग्रे मातृकुलस्य वर्णनं यथा-अहो श्रेयांस! श्रीपभदेवप्रपौत्र ! ममाऽपि कर्तव्यानि शृणु-"जिनेन यत् स्वीकृतं कन्याद्वयं तस्य मया स्थानं दत्तं, स्त्रीणां वामागशायित्वात् १, मनामे रोटकं अग्रे मृत्वा स्वामिनं अहं रक्षामि, खग उत्पाव्य दक्षिणपाणिः पश्चात् याति २, धनुः अग्रे त्या आईतिष्ठामि, अयं तीरं लात्वा कर्ण प्रविशति पिशुनयत् ३, अङ्गानां गणनव्यवहारो मयि ४, ग्राम- पलने परोऽपि मरिशि आगत्य व्रवीति तदा सिद्धिदाता स्यात्। एवं देव्यादयोऽपि ५, एवं प्रथमप्रयाणे-प्रथमयामे रात्री शुगाला अपि मदिशिस्या एवं सिद्धिदाः ६, रोगादौ विशेपतो वामे पार्थं शयनं समाधिदायकं ७, चामे मोमे [परे] पन्द्रनाडीरूपे यमाने कृतं कार्य शुभकारि स्यात् ८,पुनः शृणु, अनेन परिणयनावसरे कन्याद्वयहस्तो गृहीतः, तदा नाऽहमाकारितः९, कंसारोऽपि एकाकिना एव भक्षितो, न ज्ञातं मम सहचरोऽप्यस्ति, परमयं उपरम्भरिः १०, पुनः भोजनान्ते दक्षिणायाचकः ११, पुनः मृष्टान्नपानभोजने मम पार्थात् मक्षिका उडापयति, नारं सुदाक्षिण्पात् नाकृतं कथयामि १२, पुनरेतस्य चातुर्यगुणोऽपि नास्ति, यतोऽयं मस्तके मुकुटं यथा तथा actorxoto.xox ·वेष्टयति, परं रचनया सुन्दरसंस्थानं अहं करोमि १३, पुनः अयं चौर्यकारी १४, द्यूतकारी १५, किंयत् कथ्यते । आवयोः भव्याभव्यखरूपं सर्व जगत् वेत्ति, इत्थं आवयोः विवादं कुर्वतोः वर्प एकं गतं । ततो भगवान् वार्पिकतपःकारी जातः । कुटुम्पविरोधो हि न श्रेयान्, कथंचित् विरोधे जाते आत्मीया एव आत्मीयान् प्रति- योधयन्ति । पुनरपि श्रीभगवतः केवलज्ञानोत्पत्तौ तीर्थप्रवर्तने सङ्घस्थापनायां निर्वाणे च भवत एव कार्य महतां च खकीयं कार्य परार्थमेव । यतो मातृभिः पीतं दुग्धादि बालकाय स्यात् । तस्मात् विरोधं टालय।" इत्युक्त्वा विरते वामहस्ते श्रेयांसः प्राह-"भो हस्तौ ! युवां द्वाचपि खखकार्ये भव्यौ । परं इमां मम प्रार्थना सफलां कुरुत । एकत्र मिलनं यथा वर्पक्षुधितस्य श्रीभगवतः पारणं स्यात्, मम च उत्तमदानेन संसारसमु- द्रोत्तारणं स्यात् । ततः श्रेयांसाभ्यर्थनया द्वावपि हस्तौ वेडाकारौ मिलितो, श्रेयांसेन च शुद्धभावेन इक्षुरसो विहरापितः, तच्छिखा च ऊर्ध्वं निस्ससार । परं विन्दुमात्रं नाऽधः पपात । एतत् कियत् ? । भगवतो लब्ध्या पाण्योर्घटसहनं माति, समुद्रा वा सर्वे मान्ति । श्रीभगवता च तत्रैव साने पारणं कृतं । पञ्चदिव्यानि प्रकटि- तानि-गन्धोदकपुष्पवृष्टिः १ वसुधारावृष्टिः २ चेलोत्क्षेपः ३ देवदुन्दुभिः ४ अहो दानमहो दानमिति उद्घष्टं ५ तद्दिनमपि वैशाखसुदितृतीयारूपं पर्वत्वेन मान्यं जातं । पारणास्थाने रनपीठं कारितं । कोऽपि प्राह-"अरे! यदि मार्गितं स्यात् तदा एवं भवतु, ऋपभदेवसदृशं सुपात्रं १ इक्षुरससमः शुद्ध आहारः २ श्रीश्रेयांससमो भावश्च ३।” इति श्रीभगवतः पारणाधिकारः॥

·अथ सामिदीक्षानन्तरं मरुदेवीस्वामिनी पुत्रलेहेन चिन्तयति-“हे पुत्र! त्वं मां म्लानपुष्पमालामिव १ जीर्णवनग्यण्डमिय २ वस्नलग्नरजोवत् ३ त्यक्त्वा वने भ्रमसि, अहं शृणोमि त्वां क्षुधातुरं, परं अहं दुर्मरा न निये।। हे सख्यो! मम पुत्रस्य सुन्दरीहस्तकरणझणत्कारः-कणत्कारः पूर्वमासीत् । सांप्रतं तु मशकश्रेणि- भणत्कारः श्रूयते १, पुनः मत्पुत्रस्य पूर्व छन्नं प्रियमाणमासीत् । अधुना तु सूर्यमण्डलं अत्यन्तमुष्णं मस्तके तपति २, पुनः पूर्व हस्ति-घोटक-सुखासन-यानचारी आसीत् । इदानीं तु अनुपानत्कः सन् एकाकी भ्रमति ३, पुनः पूर्व सुकुमालशय्याशायी अभूत्, सांप्रतं तु कठिनपृथिव्यां तिष्ठति, कायोत्सर्ग च करोति ४, भरता- दया सर्वेऽपि पृथियीं पालयन्ति, परं मम पुत्रस्य न कोऽपि वार्तामात्रमपि पृच्छति । इति दुःखकरणेन मरुदेवी अन्धा जाता । तस्मिन् समये श्रीभगवतः केवलज्ञानं उत्पन्नं, तबाह- उसभे णं अरहा कोसलिए एगं वाससहस्सं निचं वोसट्ठकाए चियत्तदेहे जे केइ उवसग्गा जाव अप्पाणं भावमाणस्स इकं वाससहस्सं विइकंतं, तओ णं जे से हेमंताणं चउत्थे मासे सत्तमे पक्खे फग्गुणबहुले, तस्स णं फग्गुणवहुलस्स इकारसीपक्खेणं पुवण्हकालसमयसि पुरिमतालस्स नयरस्स वहिआ सगडमुहंसि उज्जाणंसि नग्गोहवरपायवस्स अहे अट्ठमेणं Fory-..-Nex ·भत्तेणं अपाणएणं आसाढाहिं नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं झाणंतरिआए वमाणस्स अणंते जाव जाणमाणे पासमाणे विहरइ ॥ २१२ ॥ व्याख्या-"उसभे णं अरहा" ऋपभोर्हन कौशलिकः एकं वाससहस्रं नित्यं व्युत्सृष्टकाया-त्यक्तदेहः सन् ये केचन उपसर्गा उत्पद्यन्ते यावत् आत्मानं भावयतः एक वर्षसहस्रं व्यतीतं । ततो हेमन्तस्य चतुर्थे मासे ससमे पक्षे एतावता फाल्गुनवदि एकादशीदिने पूर्वाह्नकालसमये पुरिमतालनामनगरस्य यहि शकटमुखे उद्याने वटवृक्षस्य अधः अष्टमेन भक्तेन अपानकेन उत्तरापाढनक्षत्रे चन्द्रेण सह योगं वर्तमाने ध्यानान्तरे वर्तमानस्य भगवतः केवलज्ञानं उत्पन्नं । तेन यावत् सर्वे जानन् पश्यन् विहरति ॥ तस्मिन्नेव दिने भरतस्य-राज्ञः आयुध- शालायां चक्ररत्नोत्पत्तिः जाता, ततो भरतः केवलज्ञानोत्पत्ति-चक्रोत्पत्तिभ्यां समकालं वर्धितः । क्षणं भरतेन मोहात् विचारितं-"पूर्व चक्रपूजां करोमि किं वा तातपूजां?" ततो मोहं परित्यज्य सम्यक विचारित- "श्रीताते पूजिते सति चक्रमपि पूजितमेव । चक्रपूजा इहलौकिकी, तातपूजा तु पारलौकिकी ततोऽधिका।" ततो भरतः पुत्रनिमित्तं दुःखं कुर्वतीं मरुदेवी हस्तिस्कन्धे संस्थाप्य भगवन्तं नन्तुं चलितः। मार्गे देवदुन्दुभिं श्रुत्वा मरुदेवी माह-"भरत ! कस्य एतानि वादिवाणि?” भरतेन प्रोक्तं-"तव पुत्रस्य । ततः पुत्रसम्रद्धि- दर्शनार्थं उत्सुकतया उन्मीलिते नेने गतं अन्धपटलं, दृष्टं समवसरणसाम्राज्यं देवैः कृतं । ततः खेदं ·GKOKHO-KO-KO-KORO- चकार-"अहो ! पुत्रेण ईदृशी ऋद्धिः मासा, न कदापि मम कुशलक्षेमसमाचारो दत्तः। न कदापि पुत्रेणं अहं स्मृता, अहं तु पुत्रदुःखेन अन्धा जाता। अहो ! मम सरागता, अहो मम पुत्रस्य नीरागता!। न मे कोपि, नाहं कस्यापि ।" इति अनित्यभावनया मोहकर्म कंपयित्वा, मरुदेवी केवलज्ञानं प्राप्य सिद्धा । अत्र द्वयोः मातपुत्रयोः श्लाघ्यता जाता। तथाहि- श्रीमपभदेवसमः सुपुत्रो न भूतो न भविष्यति, येन वर्षसहस्रेण भुवं भ्रमता क्षुधादिपरीषदुःखं सहता यत् फेचलरनं प्राप्तं तत् निजमातुः आनीय दत्तं । अथ च मातापि ईदृशी न भूता न भविष्यति । यतो यया निजपुत्रार्थ मुक्तिकन्यां शिवमन्दिरे स्थितां पुत्रात् पूर्व निरीक्षितुं गता। ततो देवैः केवलमहिमा कृता । ततः शरीरं क्षीरसमुद्रे प्रवाहितं । भरतचक्रवर्ती समवसरणे गत्वा प्रभुं नत्वा उपविष्टः। श्रीभगवता च देशना दत्ता । तत्र भरतस्य मरीचिप्रमुखाः पञ्चशतपुत्राः सप्तशतपौत्राश्च प्रतिबुद्धाः दीक्षां जगृहुः । तेषां मध्यात् पुण्डरीकादयः चतुरशीतिगणधरा जाता, ब्राह्मी च प्रवर्तिनी जाता। सुन्दरी तु सुरूपत्वात् 'स्त्रीरत्नं मम भविष्यति' इति भरतेन स्थापिता। कच्छमहाकच्छौ विना अन्ये तापसा भगवतः शिष्या जाताः । यस्य वृक्षस्य अधः श्रीभगवतः केवलज्ञानं उत्पन्नं, तस्य पूजा जाता। कालक्रमेण तस्य वृक्षस्य 'प्रयागवट' इति नाम जातम् । अथ भरतेन गृहे आगस चक्ररतस्य अष्टाहिकामहोत्सवः चक्रे,। अथ श्रीभरतः पखण्डसाधनाय सैन्येन ·सह चलितः। अग्रे चक्ररतं सहस्रदेवाधिष्ठितं प्रस्थितं यावती भुवं गत्वा तिष्ठति, तावत् योजनानि भरत- सैन्यं चलितं, तदनुक्रमेण भरतो महीं पटूखण्ड पप्टिसहस्रवः साधयामास । तत्र गङ्गादेव्या सह वर्प- सहस्रं विषयसुखानि बुभुजे । नमिविद्याधरपुत्री नचीनस्त्रीरत्नोत्पत्तौ। पष्टिवर्षसहस्राणि सुन्दर्या आचाम्लानि कृतानि, तेन दुर्वला, ततो भरतेन अनुज्ञाता सती सुन्दरी साध्वी जाता। भरतो अयोध्यायां समेतः तस्मिन् प्रस्तावे शस्त्रागारस्य अधिकारिणा विज्ञसं-“हे खामिन् ! तव यान्धवाः तव आज्ञा न मन्यन्ते, ततः चक्ररनं आयुधशालायां न मविशति ।" ततो भरतो दूतैः ज्ञापयामास-"यदि भवतां राज्यवान्छाऽस्ति तदा आगत्य मम सेवां कुरुत ।" तदा तैः अष्टानवतिकुमारैः विचारित-"तातेन अस्माकं राज्यं दत्तं, किमर्थ भरतं सेवा- महे? " ततः तातपार्चे गताः, खामिना च अङ्गारकारकदृष्टान्तेन चैतालिकाध्ययनश्रावणेन प्रतियोध्य शिष्याः कृताः । तथापि चक्ररतं न प्रविशति, ततो भरतो मुख्यमन्त्रिणं विश्वम्भरं माद । ततः सोऽपि प्रणम्य माह-“हे खामिन् ! सुरासुरनरेष्वपि तवाऽऽज्ञा यो न मन्यते स कोऽपि नास्ति, परं तव लघुभ्राता गर्वपर्वतो महाबली बाहुबली वर्तते, यस्य दोर्दण्डप्रचण्डमहारेण पर्वता अपि चूर्णीभवन्ति। ततो भवता समू- लत एव छेदनीयो व्याधिवत् । ततो भरतेन सुवेगनामा दूतो वाहुयलिं प्रति प्रेपितः । प्रथमतः चलनसमये वस्त्रं कण्टके लग्नं १, ततो रथः स्खलितः २, संमुखं छिका जाता ३, दक्षिणे रासभोचवीत् ४ इत्यादिभिः अपशकुनैः वार्यमाणोऽपि महादवीं समुल्लङ्घ्य गतो बहुलीदेशसीमस्थाने । ततो मार्गरजोधूसरं श्रमाकुलं ·परदेशिनं दृष्ट्वा शालिक्षेत्रगोप्यः पानीयहारिकाश्च पृच्छन्ति स्म-“भो ! कुतः समागतः ?, कस्तव स्वामी ?" तेनोक्तं-"भरत" इति । ताभिः प्रोक्तं-"अस्माकं कशुलिकायां एको भरतः १, धातुसम्बन्धी भरतः २, उदरे रोगविशेपो भरतः, ३, एतत् भरतत्रयं विना अस्माभिः भरतो राजा कर्णैः अपि न श्रुतः।" ततः सुवेगेन विचारितं-अहो आश्चर्य ! अहो बाहुपले प्राज्यराज्यसाम्राज्यं ।।" ततो गतः तक्षशिलानगरी खर्गपुरीसदृशीं पश्यन् राजद्वारे क्षणं तत्र द्वारे प्रतीहारैः निरुद्धोपि राजाज्ञया गतो बाहुपलिसमीपं,भ्रूसंज्ञया आसने स्थापितः पृष्टं-"भो! भरतस्य सपादकोटीपुत्रादीनां च कुशलं वर्तते? ।" सुवेगः प्राह-"देव! यस्य सेवा यक्षलक्षः क्रियते, यस्य च श्रीऋपभदेवः सांनिध्यं करोति, तस्य कुतोऽकुशलं ?, परं तव सेवां विना राज्यं निष्फलं जानाति । ततो देहि खस्य सङ्गमं । न च ज्ञेयं इयन्ति दिनानि नाऽगतः, अथ कथं गच्छामि। यतो वृद्धो भ्राता लघोः अपराधं सहिष्यति । कुलीनानां च ज्येष्ठो भ्राता पितृवत् मान्यः पूज्यश्च भवति।" ततो वाहुबलिः चमत्कृतो ज्ञातपरमार्थोऽवादीत्-"रे दूत ! त्वं अवध्यः स्वस्वामिसेवाकार्यसावधानः, परं तव खामिनः लेहो ज्ञातो लघुभ्रातृराज्यहरणात् । परं मम तव खामिसेवायां प्रयोजनं नास्ति ।” ततो दूतः प्राह-“भो! बाहुपले ! यदि तव राज्येन देशेन कोशेन कुटुम्वेन जीवितव्येन च वाञ्छा वर्तते, तदा श्रीभरतं सेवख ।" ततः कोपं कृत्वा सुवेगदूतो बाहुयलिना तिरस्कृतोऽपद्वारेण निष्कासितः। सोऽपि जीवं लात्वा गतो भरतसमीपं, द्विगु- णवातेया प्रकोपितो भरतः चतुरङ्गिण्या सेनया सह दापितभम्भानादो, मस्तके धृतछत्रो वीज्यमानचामरः ।

·कृतवन्दिजनजयजयारवः चचाल । परं मार्गे किं कुर्वन् ? । सेनया सरोवराणि शोपयन् , गजानां मदजलैः स्थल- मपि सरः कुर्वन्, बहुलीदेशसीन्नि गतः सैन्यं च तत्र स्थापितवान् । ततो पाहुबलिरपि भरतं समागतं श्रुत्वा खसैन्यं लात्वा दत्तफ्याणढक्का सम्मुख समागत्य स्थितः कियदन्तरे । अथ प्रथमं भरतचक्रवर्ती श्रीऋषभ- देवं पूजयित्वा वज्रसंनाहं [यगतरं] धृत्वा यक्षसहस्राधिष्ठितं हस्तिरत्नं समारोह । पृष्ठतश्च सपादकोटिपुत्राः, एवं मपौत्रादयः, एवं सुभटकोटिपरिवृतः सुपेणसेनानीः, ततः ८४ लक्षहस्तिनः, ८४ लक्षा अश्वाः, ८४ लक्षा रथाः, ९६ कोटिपदातयो वह्वो विद्याधरा यक्षाः किन्नराश्च चलन्ति स्म । ततो भरतेन रणपहूं मस्तके वध्वा सुपेणसेनानीः अग्रे कृतः। ततो पाहुवलिरपि श्रीपभदेवं पूजयित्वा, सम्यक् प्रणम्य च वज्ररत्नमयं संनाहं परिधाय, सर्व जगत् तृणवत् मन्यमानो भद्रहस्तिनं समारुरोह । पृष्ठतः त्रीणि लक्षाणि पुत्राः, एवं प्रपौत्राः, द्वादशसहस्रराजानो वहवो विद्याधराः सुभटाः पदातयश्च चेलुः । ततो वाहुबलिनाऽपि निजपुत्रः सिंहरथः सेनानीः कृतः । ततो द्वयोः सैन्ययोः सम्मुखं चलतोः पृथिवी कम्पिता। तारामण्डलं क्षुभितं, समुद्राः समु- छलिताः। भरतसैन्ये १६ पोडशलक्षरणतूराणि वाद्यन्ति । एवं बाहुबलिसैन्येऽपि कियन्ति लक्षाणि उभय- सैन्ययोः 'सिन्धूडारागे' आलाप्यमाने खामिभ्यां बहुपुत्कारे क्रियमाणे युद्धं लग्नं । अश्ववारैः समं अश्ववाराः लग्नाः, एवं गजारूढैः गजारूढाः, रथिभिः समं रथिनः, पदातिभिः समं पदातयः, राजभिः समं राजानः, खेचरैः समं खेचराः, एवं न्याययुद्धे जायमाने सुपेणसेनानीः सिंहरथं सम्मुखं आगच्छन्तं दृष्ट्वा एवं अवोचत- ·X.x.x Xesxe ..X.Xorx परदेशिनं रष्ट्वा शालिग्रगोप्यः पानीयहारिकाश्च पृच्छन्ति स-"भो! कुतः समागतः ?, कस्तव स्वामी ?" तिनोतं.-"भरत' इति । ताभिः प्रोक्तं-"अस्माकं कलिकायां एको भरतः १, धातुसम्बन्धी भरतः २, उदरे रोगविशेष भरतः, ३, एतत् भरतत्रयं विना अस्माभिः भरतो राजा कर्णः अपि न श्रुतः।" ततः सुवेगेन रिपारित-अहो आमयं ! अहो पाहुपले माज्यराज्यसाम्राज्यं ।।" ततो गतः तक्षशिलानगरी खर्गपुरीसदृशीं पदपन रानद्वारे क्षणं तय द्वारे प्रतीहारैः निमदोऽपि राजाजया गतो याहुबलिसमीपं, भ्रूसंज्ञया आसने स्थापितः पृष्ठं-"भो! भरतस्य सपादकोटीपुत्रादीनां च कुशलं वर्तते ? ।” सुवेगः प्राह-"देव! यस्य सेवा यक्षलक्षैः । क्रियते, पस्य प श्रीनापभदेयः सांनिध्यं करोति, तस्य कुतोऽकुशलं ?, परं तव सेवां विना राज्यं निष्फलं : जानाति । ततो देहि यस्य सम्मं । न च ज्ञेयं इयन्ति दिनानि नाऽऽगतः, अथ कथं गच्छामि। यतो वृद्धो ग्राता लयोः अपराध महिप्यति । फुलीनानां च ज्येष्ठो भ्राता पितृवत् मान्यः पूज्यश्च भवति।" ततो पाहुबलि: गातो शातपरमार्थोऽयादीत्र दूत ! त्वं अवध्यः सखामिसेवाकार्यसावधानः, परं तव स्वामिनः लेहो । गानगरयारणात । परं मम तय स्वामिसेवायां प्रयोजनं नास्ति।" ततो दूतः प्राह-"भो! याहुबले ! man- । H ·SKOKE आयाति । तदा लवणसमुद्रजलमध्ये वज्रपञ्जरं कृत्वा पण्मासी स्थितः । ततो ग्रीवा यहिः निष्कासने चफ्रेण मारितः। पुनरपि अनेके सुभटाः परस्परं युद्धं कुर्वन्ति स्म । पुनः सूर्ययशः-सोमयशसोः युद्धे जायमाने सूर्य- यशाः कटकमुल्लङ्घ्य याहुयलिसमीपे प्राप्तः उवाच-"आगच्छ पहिः, गृहाण शस्त्राणि, मारय मा ।" ततो याहुबलिरपि विहस्य पाह-रे पुत्र! तव पराक्रमेण अहं तुष्टोऽस्मि, इक्ष्वाकुवंशे ईदृशा एव साहसवन्तो भवन्ति । परं मम मुष्टिः दुर्धरा अस्ति । त्वं याहि याहिं' इति देवैः वारितः । एवं द्वादशवर्षाणि युद्धं जातं, न कोऽपि हारितो, न कोऽपि जितः, परं मनुष्याणां संहारो जातो, रुधिरनद्यो व्यूढाः । ततो महाऽनर्थ जायमानं दृष्ट्वा सौधर्मेन्द्र-चमरेन्द्राभ्यां भरतः पूर्व प्रतियोधित:-"भो! ऋषभखामिना जगतः सृष्टिः कृता, भवता तु जगतः संहारः प्रारब्धः ।" ततो भरतेनोक्तं-"अहं किं करोमि ? मम चक्रं न प्रविशति । बाहुवलिः आज्ञा न मन्यते, एवं चेत् तहि द्वाभ्यां एव योद्धव्यं, किमन्यसंहारेण?" ततो भरतेन अङ्गीकृतं । ततो द्वावपि इन्द्रो वाहुबलिसमीपे गतौ । विज्ञप्तिस्तुतिकरणपूर्व प्रोक्तं अङ्गीकृतं च वाहुबलिनापि । ततो भरतेन वाम- हस्तकनिष्ठाङ्गुलिचालनात् खातिकापरतोऽन्योन्यशृङ्खलाबद्धकटकापकर्पणात् खवलपरीक्षा कृता । अथ इन्द्रादि- देवैः पञ्चयुद्धानि स्थापितानि-दृष्टियुद्ध १ वाग युद्ध २ पाहुयुद्ध ३ मुष्टियुद्ध ४ दण्डयुद्धानि ५, एतैः पञ्चयुद्धः । यो जितः स जितो ज्ञेयः । अत्रान्तरे देवैः श्रीआदीश्वरशपथं दत्त्वा द्वयोः सैन्यं दूरे स्थापितम् ॥ अथ सुगन्धपानीयसंसिक्ते विकीर्णपञ्चविधपुष्पे रणे द्वावपि धृतसंनाही मुकुटटोपविराजमानौ संमुखौ समा- ह ·komo.XX . nik KOKOK9Komox "अहं श्रीभरतस्य पदातिः अस्मि, त्वं च श्रीवाहुवले पुत्ररत्नं मम स्वामी, ततः त्वं प्रथमं शस्त्रं वाहय।" ततः सिंहरथेन वाहिते शस्त्रे कुद्धः सेनानीः खर्टी मुमोच। तावदन्तराले सिंहरथस्य भ्राता सिंहकेतुः तेन सम्पलितः। ततो विशेषतः क्रुद्धः सुपेणसेनानी, पाहुबलेः सेनां विलोडयन तृणवत् भटान अवगणयन् बाहु- पलिपा गतः। तावता अनिलवेगनामा विद्याधरो बाहुपलेः पादौ प्रणम्य संमुखं गतः एवं प्राह-"हे सुपेण ! त्वं श्रीभरतस्य सेनानीः, अहं तु श्रीवाहुवले पदातिः सामान्योऽस्मि, परं मम बलं पश्य।” इत्युक्त्वा लग्नः। अध तो साक्षात् महौ इव मदोन्मत्तहस्तिनी इव अमिलतां । ततः शराशरि मुष्टामुष्टि युद्धं जातं । सुपेणः गलं गृहीत्वा सिंहरवस्य मस्तके यावत् मुश्चति तावता सूर्योऽस्तं गतः । तत्र व्यवस्थात्रयं कृतमस्ति-श्रीऋ- पभदेवाज्ञा १ सूर्यास्तगमनं २ मेघवृष्टिश्च ३ एतत्रये जाते न कोऽपि युध्यति, न कोऽपि घातं मारयति । अथ सन्ध्यायां ये मृताः ते मृता एव । अब ये किंचिनीवन्तः ते भरतसैन्ये काकिणीरत्नजलेन सज्जीनियन्ते । पाहुपलिसैन्पे तु सोमयशोहृदयाभरणजलेन । पुनः प्रभाते युद्धे जायमाने सुपेणसेनानीः अनिलवेगं दृष्ट्वा । अग्निरिय ज्वलन् अनिलवे मारणाय आगतः। तावत् सिंहरथो मध्ये प्रविष्टः । अथ अनिलवेगः सवा सेना समुलध्य यत्र भरतो हस्तिनां दुर्गत्रयं कृत्वा मध्ये सुखेन सुप्तोऽभूत् तत्र आगत्य हस्तिनः कर्करानि च आस्फालयन् आकाशे महारूपं विकुर्त्य सेनां व्यलोडयत् । ततो भरतो बहिरागस दुर्धरं विद्याधरं विज्ञाय 'मा मम सुरतभगो भावी इति चक्र मुमोच । तत् दृष्ट्वा अनिलवेगः प्रणष्टः सन् यत्र यत्र याति तत्र तत्र चक्र ·आयाति । तदा लवणसमुद्रजलमध्ये वज्रपक्षरं कृत्या पण्मासी स्थितः । ततो ग्रीवा पहिः निष्कासने चक्रेण मारितः । पुनरपि अनेके सुभटाः परस्परं युदं कुर्वन्ति स । पुनः सूर्ययशः-सोमयशसोः युद्धे जायमाने सूर्य- यशाः कटकमुल्लङ्घ्य याहुयलिसमीपे प्राप्तः उवाच-"आगच्छ यहिः, गृहाण शस्त्राणि, मारय मां।" ततो याहुयलिरपि विहस्य प्राह-रे पुत्र! तय पराक्रमेण अहं तुष्टोऽस्मि, इक्ष्वाकुवंशे ईदृशा एवं साहसवन्तो भवन्ति । परं मम मुष्टिः दुर्धरा अस्ति । 'त्वं याहि याहि इति देवैः वारितः । एवं द्वादशवर्षाणि युद्धं जातं, न कोऽपि हारितो, न कोऽपि जितः, परं मनुष्याणां संहारो जातो, रुधिरनद्यो व्यूढाः । ततो महाऽनर्थ जायमानं दृष्ट्वा सौधर्मेन्द्र-चमरेन्द्राभ्यां भरतः पूर्व प्रतियोधित:-"भो! ऋपभखामिना जगतः सृष्टिः कृता, भवता तु जगतः संहारः प्रारब्धः ।" ततो भरतेनोक्तं-"अहं किं करोमि ? मम चक्रं न प्रविशति । बाहुबलिः आज्ञा न मन्यते, एवं चेत् तर्हि द्वाभ्यां एव योद्धव्यं, किमन्यसंहारेण ?" ततो भरतेन अङ्गीकृतं । ततो द्वावपि इन्द्रो याहुयलिसमीपे गतौ । विज्ञसिस्तुतिकरणपूर्व प्रोक्तं अङ्गीकृतं च वाहुयलिनापि । ततो भरतेन चाम- हस्तकनिष्ठाजुलिचालनात् खातिकापरतोऽन्योन्यगृङ्खलापद्धकटकापकर्षणात् खवलपरीक्षा कृता । अथ इन्द्रादि- देवैः पञ्चयुद्धानि स्थापितानि-दृष्टियुद्ध १ वाग युद्ध २ बाहयुद्ध ३ मुष्टियुद्ध ४ दण्डयुद्धानि ५, एतैः पञ्चयुद्धैः यो जितः स जितो ज्ञेयः। अत्रान्तरे देवैः श्रीआदीश्वरशपथं दत्त्वा द्वयोः सैन्यं दूरे स्थापितम् ॥ अथ सुगन्धपानीयसंसिक्ते विकीर्णपञ्चविधपुष्पे रणे द्वावपि धृतसंनाही मुकुटटोपविराजमानौ संमुखौ समा- A ·orkoXoxoxoxoxorXOXOXoxordu "अहं श्रीभरतस्य पदातिः अस्मि, त्वं च श्रीवाहुबलेः पुत्ररत्नं मम खामी, ततः त्वं प्रथमं शस्त्रं वाहय।" ततः सिंहरथेन वाहिते शस्ने क्रुद्धः सेनानीः खङ्गं मुमोच । तावदन्तराले सिंहरथस्य भ्राता सिंहकेतुः तेन स्वलितः । ततो विशेषतः क्रुद्धः सुपेणसेनानी, बाहुवलेः सेनां विलोडयन तृणवत् भटान अवगणयन् बाहु- पलिपा गतः। तायता अनिलवेगनामा विद्याधरो बाहुबलेः पादौ प्रणम्य संमुखं गतः एवं प्राह-"हे सुषेण ! त्वं श्रीभरतस्य सेनानी, अहं तु श्रीवाहुवलेः पदातिः सामान्योऽसि, परं मम वलं पश्य।” इत्युक्त्वा लग्नः। अथ तो साक्षात् महौ इव मदोन्मत्तहस्तिनौ इव अमिलतां । ततः शराशरि मुष्टामुष्टि युद्धं जातं । सुषेणः पडं गृहीत्वा सिंहरथस्य मस्तके यावत् मुञ्चति तावता सूर्योऽस्तं गतः । तत्र व्यवस्थात्रयं कृतमस्ति-श्री- पभदेवाज्ञा १ सूर्यास्तगमनं २ मेघवृष्टिश्च ३ एतत्रये जाते न कोऽपि युध्यति, न कोऽपि घातं मारयति । अथ : सन्ध्यायां ये मृताः ते मृता एव । अथ ये किंचिजीवन्तः ते भरतसैन्ये काकिणीरत्नजलेन सज्जीक्रियन्ते । पाहुयलिसैन्ये तु सोमयशोहृदयाभरणजलेन । पुनः प्रभाते युद्धे जायमाने सुपेणसेनानीः अनिलवेगं दृष्ट्वा अग्निरिव ज्वलन् अनिलवेगं मारणाय आगतः। तावत् सिंहरथो मध्ये प्रविष्टः । अथ अनिलवेगः सर्वा सेनां समुलथ्य पत्र भरतो हस्तिनां दुर्गत्रयं कृत्वा मध्ये सुखेन सुप्तोऽभूत् तत्र आगत्य हस्तिनः कर्करानि च आस्फालयन् आकाशे महारूपं विकुर्त्य सेनां व्यलोडयत् । ततो भरतो बहिरागत्य दुर्धरं विद्याधरं विज्ञाय 'मा मम सुरतभद्गो भावी' इति चक्रं मुमोच । तत् दृष्ट्वा अनिलवेगःमणष्टः सन् यत्र यत्र याति तत्र तत्र चक्र - ·KOKE-KE-KE-KO आयाति । तदा लवणसमुद्रजलमध्ये वजपजरं कृत्वा पण्मासी स्थितः । ततो ग्रीवा बहिः निष्कासने चक्रेण मारितः। पुनरपि अनेके सुभटाः परस्परं युद्धं कुर्वन्ति स । पुनः सूर्ययश:-सोमयशसोः युद्धे जायमाने सूर्य- यशाः कटकमुल्लध्य वाहुबलिसमीपे प्राप्तः उवाच-"आगच्छ बहिः, गृहाण शस्त्राणि, मारय मां।" ततो याहुबलिरपि विहस्य पाह-रे पुन! तव पराक्रमेण अहं तुष्टोऽस्मि, इक्ष्वाकुवंशे ईशा एवं साहसवन्तो भवन्ति । परं मम मुष्टिः दुर्धरा अस्ति । 'त्वं याहि याहिं' इति देवैः वारितः । एवं द्वादशवर्षाणि युद्धं जातं, न कोऽपि हारितो, न कोऽपि जितः, परं मनुष्याणां संहारो जातो, रुधिरनयो व्यूढाः। ततो महाऽनर्थ जायमानं दृष्ट्वा सौधर्मेन्द्र-चमरेन्द्राभ्यां भरतः पूर्व प्रतियोधित:-"भो! ऋपभखामिना जगतः सृष्टिः कृता, भवता तु जगतः संहारः प्रारब्धः । ततो भरतेनोक्तं-"अहं किं करोमि ? मम चक्रं न प्रविशति । बाहुबलिः आज्ञा न मन्यते, एवं चेत् तर्हि द्वाभ्यां एव योद्धव्यं, किमन्यसंहारेण ?" ततो भरतेन अङ्गीकृतं । ततो द्वावपि इन्द्री बाहुबलिसमीपे गतौ । विज्ञप्तिस्तुतिकरणपूर्व प्रोक्तं अङ्गीकृतं च बाहुबलिनापि । ततो भरतेन वाम- हस्तकनिष्ठाङ्गुलिचालनात् खातिकापरतोन्योन्यशृङ्खलावद्धकटकापकर्पणात् खवलपरीक्षा कृता । अथ इन्द्रादि- देवैः पञ्चयुद्धानि स्थापितानि-दृष्टियुद्ध १ वागयुद्ध २ बाहुयुद्ध ३ मुष्टियुद्ध ४ दण्डयुद्धानि ५, एतैः पञ्चयुद्धः यो जितः स जितो ज्ञेयः । अत्रान्तरे देवैः श्रीआदीश्वरशपथं दत्त्वा द्वयोः सैन्यं दूरे स्थापितम् ॥ अथ सुगन्धपानीयसंसिक्ते विकीर्णपञ्चविधपुष्पे रणे द्वावपि धृतसंनाही मुकुटटोपविराजमानौ संमुखौ समा- ·X-Ok6XOXOXOXOXXXoxoxo . गती, देवाश्य आकाशेसाक्षिणःस्थिताः पश्यन्ति । ततोद्वावपि भरत-याहुवलीसम्मुखं धावितौ। परं कीहशौ?। अनिमिपी स्फाटिताक्षौ रक्तमुखौ महाशूरवीरौ अभङ्गभटौ काश्चनवौँ शैलसमुन्नतौ अन्योन्यालोकनतत्परौ क्षणमात्रं जाती। ततो भरतस्य नेत्रयोः सूर्यदर्शनादिवत् जलं समागतं, मिलिते नेत्रे । ततो देवैः पुष्पवृष्टिः कृता, प्रोक्तं च-"जितं याहुबलिना १।” पुनः वाग्युद्धे प्रारब्धे महाघोरः कम्पितपर्वतो भरतेन सिंहनादः कृतः। ततो याहुपलिनापि ब्रह्माण्डस्फोटकारका क्ष्वेडानादः कृतः, तेन सिंहनादेन भरतनादः प्रतिहतः। भरतनादेन पाहुपलिः उत्कणों जातः।पाहुवलिनादेन च भरतेन कौँ पिहितौ । अत्रापि देवैः प्रोक्तं-"जितं बाहुबलिना२।" पुनः याहुयुद्धं प्रारब्धं । भरतेन गोपुरस्य अर्गला इच पाहुः प्रसारितः। ततो बाहुबलिः कमलनालवत् पाईं नामयति स्म । ततो याहुबलिना याहुः प्रसारितः। तं भरतो न अनामयत्, प्रत्युत शाखायां वानरबत् हिण्डोलितः। ततो देवैः प्रोफ-"जितं याहुवलिना ३॥" पुनः मुष्टियुदं प्रारब्धं । ततः कटीबद्धपटीको वीर- कुखरौ पादन्यासकम्पितधरणीतली कृतमहानादौ ताडितनिजभुजदण्डौ संमुखं आगतौ । ततो भरतेन मुष्टिना याहुयलिस्ताडितो मस्तके आजानुमनः। पुनः निमीलितनेत्रः क्षणं स्थित्वा बाहुवलिः भरतं कन्दुक वत् आकाशे उच्छालयित्या पतन्तं पुनरनुकम्पया भुजाभ्यां धृत्वा मस्तके प्रहारं ददौ। तेन भरतः आकण्ठं मग्नः । पुनर्देवैः प्रोक्तं-"जितं याहुयलिना ४।" ततो दण्डयुद्ध प्रारब्धं, पूर्व भरतेन लोहदण्डो मुक्तः, तेन ।' पाहुयलिमुकुटः चूर्णीकृतः जीर्णभाण्डवत्, पाहुयलिरपि मेदिन्यां आजानु ममज । ततो पाहुयलिनापि लोह- ·SXOXOKEKTRO-KON: दण्डो भृशं भ्रामयित्वा मुक्तः भरतसंनाहः चूर्णाकृतः। भरतोपि आकण्ठं मेदिन्यां निमजति स । ततो देव- भणितं-"जितं बाहुबलिना ५ " ततो युद्धपश्चकेपि वाहुबलिर्जितो भरतो हारितश्च । ततो भरतस्य शङ्का जाता-"किमयं चक्रवर्ती? न अहं?" अथवा चक्रवर्तिद्वयं समुत्पन्नं । ततो लक्षयक्षाधिष्ठितं चक्रं हस्ते गृहीत्वा भ्रामयित्वा च प्रतिज्ञातो भ्रष्टेन भरतेन पाहुबलिशिरश्छेदाय मुक्तं, परं स्वगोत्रे चक्रं न प्रभवतीति बाहुबलिं प्रदक्षिणीकृत्य पुनः व्याधुट्य सहस्ते समागतं । ततो जातप्रचण्डकोपेन वाहुवलिना भरतमारणाय मुष्टिं उत्पाट्य जातसंवेगेन खमस्तके लोचः कृतः । देवैः पुष्पवृष्टिः कृता, जातो महामहोत्सवः। ततो भरतेन बहु- विलापदुःखितेन बाहुबलिपुत्राय सोमयशसे तक्षशिलाराज्यं दत्त्वा अयोध्यानगर्यां समागतं । बाहुबलिरपि 'लघुवान्धवान् कथं वन्दिष्ये?' इति विचार्य, एकं वर्ष यावत् कायोत्सर्गे स्थितः। ततः श्रीपभदेवेन प्रतियोधाय ब्राह्मी-सुन्दरीसाध्वीद्वयं मुक्तं । ताभ्यां प्रोक्तं-“हे वीर ! गजात् अवतर" इति । वचनश्रवणात् जातसंवेगो वन्दनार्थ पदोत्पाटने जातकेवलज्ञानो, गतः केवलिपर्पदि । इति श्रीभरतबाहुबलियुद्धाधिकारः॥ अथ अन्यदा अष्टापदे भगवति समवस्ते भरतः पञ्चशत(५००)शकटानि आहारेण भृत्वा आगत्य कुटुम्बसहितं श्रीभगवन्तं भोजनार्थ निमन्त्रयति स । श्रीभगवता प्रोक्तं-"राजपिण्डोऽयं १ आधाकर्मेदं २ अभ्याहृतं च ३” इति दूपणत्रयं साधूनां अग्रामिति न गृहीतं । तत इन्द्रेण भरतस्य आश्वासनार्थे अवग्रहाः पृष्टाः। खामिना प्रोक्तं-देवेन्द्र १ राजेन्द्र २ गृहपति ३ सागारिक ४साधर्मिकावग्रहाः पंच५॥ तत्र इन्द्रेण खक्षेत्रं ·POXOXOXOXOKX साधूनां अनुज्ञातं १, भरतेनापि पखण्डाः अनुज्ञाताः २, भरतेन प्रोक्तं-"आहारेण किं करोमि।" इन्द्रेणं मोतं-"त्वत्तो ये गुणाधिकाः तान् भोजय ।” ततो भरतः शुद्धझावकान अभोजयत् । ते च भोजनं कृत्वा जितो भवान् वर्धते भयं तसात् ‘मा हुन मा हन' इति भरतं प्रति उक्तवन्तः। बहूनां मिलने काकिणीरत्नेन देवगुरुधर्मरूपरेग्वात्रयं च कृतवान् । ततो लोके यज्ञोपवीतं श्रावकाणां प्रसिद्धं जातम् ॥ अध एफदा भरतेन इन्द्रं पृष्टं-"मौलं रूपं दर्शय।" तत इन्द्रेण स्वस्य कनिष्ठा अङ्गुली दर्शिता । ततो भरतः तां तेजःपुसज्वालामालाकुलां दृष्ट्वा चमत्कारं प्राप्य प्रतिवर्प इन्द्रयष्टिमहोत्सवं चकार ॥ अथ भगवतः परिवारसख्यामाह, तबाह- उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स चउरासीई गणा, चउरासीई गणहरा हुत्था ॥ २१३ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स उसभसेणपामुक्खाणं चउरासीइओ समणसाहस्सीओ उक्कोसिया समणसंपया हुत्था ॥ २१४ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स वंभीसुंदरी- पामुक्खाणं अज्जियाणं तिपिण सयसाहस्सीओ उक्कोसिया अजियासंपया हुत्था ॥ २१५ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स सिजंसपामुक्खाणं समणोवांसगाणं तिणि सयसाहwikelkestakeXXEXESe ·स्सीओ पंच सहस्सा उक्कोसिया समणोवासगसंपया हुत्या ॥ २१६ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स सुभदापामुक्खाणं समणोवासियाणं पंचसयसाहस्सीओ चउपण्णं च सहस्सा उक्कोसिया समणोवासियाणं संपया हुत्था ॥ २१७ ॥ उसभस्त णं अरहओ कोसलिअस्स चत्तारि सहस्सा सत्त सया पण्णासा चउद्दसपुवीणं अजिणाणं जिणसंकासाणं जाव उक्को- सिया चउद्दसपुविसंपया हुत्था ॥ २१८ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्ल नव सहस्सा ओहिनाणीणं उक्कोसिया समणसंपया हुत्था ॥ २१९ ॥ उसमस्त णं अरहओ कोसलिअस्स वीस सहस्सा केवलनाणीणं उक्कोसिया केवलनाणि संपया हुत्था ॥ २२० ॥ उसभस्स णं अर- हओ कोसलिअस्स वीस सहस्सा छच्च सया वेउबियाणं उक्कोसिया समणसंपया हुत्था ॥ २२१ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स वारस सहस्सा छच्च सया पण्णासा विउल- मईणं अड्डाइजेसु दीवसमुद्देसु सन्नीणं पंचिंदियाणं पज्जत्तगाणं मणोगए भावे जाणमाणाणं पासमाणाणं उक्कोसिआ विउलमइसंपया हुत्था ॥ २२२ ॥ उसमस्स णं अरहओ कोसलिंअस्सं.

·NokomoNOKOKOKOROXXX.orko वारस सहस्सा छच्च सया पण्णासा वाईणं संपया हुत्था ॥ २२३ ॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स वीसं अंतेवासिसहस्सा सिद्धा, चत्तालीसं अजियासाहस्सीओ सिद्धाओ॥२२४॥ उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्त वावीस सहस्सा नव सया अणुत्तरोववाइयाणं गइकल्ला- णाणं जाव भदाणं उकोसिआ० संपया हुत्था ॥ २२५ ।। व्याख्या-"उसभरस णं अरहओ" श्रीकपभस्य (८४) चतुरशीतिर्गणा गणधराश्च अभवन् १, ऋपभ- देवस्य अपभसेनममुखाणां चतुरशीतिसहस्राः (८४०००) श्रमणानां संपदा अभवन् २, ऋपभस्य ब्राह्मी- सुन्दरीप्रमुग्वाणां त्रयो लक्षाः (३०००००) आर्यिकाणां उत्कृष्टाः संपदा अभवन् ३, ऋपभस्य श्रेयांसप्रमु- पाणां त्रयो लक्षाः पञ्चसहस्राश्च (३०५०००) श्राधकाणां सं० ४, ऋपभस्य सुभद्राप्रमुखाणां पञ्चलक्षाः चतुःपनाशत्सहस्राश्च (५५४०००) भाविकाणां सं०५, ऋपभस्य चतुःसहनाः सप्तशतानि पश्चाशच (४७५०) चतुर्दशपूर्विकाणां सं०६, अपभस्य नवसहस्राः (९०००) अवधिज्ञानिनां सं० ७, अपभस्य विंशतिसहस्राः (२००००) केवलज्ञानिनां सं०८, प्रापभस्य विंशतिसहस्राः पशतानि (२०६००)च वैक्रियलब्धिधराणां सं०१, ऋपभस्य द्वादशसहस्राः पट्शतानि पश्चाशच (१२६५०) विपुलमतीनां अर्धतृतीयद्वीपस्थित-संज्ञि- पञ्चेन्द्रियाणां पर्याप्तानां मनोगतभावान् , ज्ञायमानानां साधूनां सं० १०, अपभस्य द्वादशसनाः पट्शतानि ·पश्चाशय (१२६५०) वादिनां सं० ११, ऋपभस्य विंशतिसहस्राः (२००००) अन्तेवासिनां सिद्धाः १२, प्रापभस्य चत्वारिंशत्सहस्राः (४००००) आर्यिकाणां सिद्धाः १३, ऋपभस्य द्वाविंशतिसहस्राः नवशतानि (२२९००), अनुत्तरोपपातिकानां गतिकल्याणकार्णा सं०१४॥ अथ श्रीभगवतोऽन्तकृमिविचारं आह- उसभस्स णं अरहओ कोसलिअस्स दुविहा अंतगडभूमी हुत्था, तं जहा-जुगंतगडभूमी य परियायंतगडभूमी य, जाव असंखिज्जाओ पुरिसजुगाओ जुगंतगडभूमी, अंतोमुहत्तपरिआए अंतमकासी ॥ २२६ ॥ व्याख्या-"उसभस्स णं अरहओं" अपभस्य द्वेधा अन्तकृभूमिः-युगान्तकृभूमिः पर्यायान्तकृभूमिश्च । यावत् असख्येयानि पुरुपयुगानि भगवतो वंशे पदानुक्रमेण सिद्धानि इति युगान्तकृभूमिः । अन्तर्मुहूर्तपोये अन्तं अकार्षीत् । भगवतः केवलज्ञाने समुत्पन्ने अन्तर्मुहूर्तेन मरुदेवी खामिनी सिद्धा। इति पर्यायान्तकृदूभूमिः॥ अथ भगवतः मोक्ष-कल्याणकं प्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं उसमे णं अरहा कोसलिए वीसं पुवसयसहस्साई कुमारवासमज्झे वसित्ताणं तेवद्धिं पुवसयसहस्साइं रजवासमझे वसित्ताणं तेसीई पुवसयसहस्साई अगारवा- ·i4EOXBX8XOX RAN समझे वसित्ताणं एग वाससहस्सं छउमस्थपरिआयं पाउणित्ता एगं पुवसयसहस्सं वाससह- स्सूणं केवलिपरिआयं पाउणित्ता पडिपुण्णं पुवसयसहस्सं सामण्णपरियागं पाउणित्ता चउरा- सीई पुवसयसहस्साई सवाउयं पालइत्ता खीणे वेयणिज्जाउयनामगुत्ते इमीसे ओसप्पिणीए सुसमदूसमाए समाए वहुविइकंताए तीहिं वासेहिं अद्धनवमेहि य मासेहिं सेसेहिं जे से हेमंताणं तच्चे मासे पंचमे पक्खे माहबहुले, तस्स णं माहबहुलस्स (अं. ९००) तेरसीपक्खे उप्पिं अट्ठावयसेलसिहरंसि दसहि अणगारसहस्सेहिं सद्धिं चोदसमेणं भत्तेणं अपाणएणं अभीइणा नक्खत्तेणं जोगमुवागएणं पुवाहकालसमयंसि संपलियंकनिसपणे कालगए विइकंते जाव सवदुक्खप्पहीणे ॥ २२७ ॥ व्याख्या- तेणं कालेणं' इति सूत्रस्य व्याख्यानं सुगम, तथापि अर्थलापनिका यथा-तस्मिन् काले तस्मिन् समये ऋपभदेवो विंशतिपूर्वलक्षाणि कुमारवासमध्ये स्थित्वा, विपष्टिपूर्वलक्षाणि राज्यवासमध्ये स्थित्वा, पोति लक्षाणि गृहस्थावासमध्ये स्थित्वा, एक वर्षसहस्रं छद्मस्थपर्यायं प्रपाल्प, एकेन वर्षसहस्रेण ऊनं पर्यायं प्रपाल्य, संपूर्णपूर्वलक्ष श्रामण्यपर्यायं साधुत्वं प्रपाल्य, चतुरशीतिपूर्वलक्षाणि सर्वायुः Insur a ·प्रपाल्य, क्षीणे वेदनीयायुर्नामगोत्रे, अमुष्याः अवसर्पिण्या:सुपमदुम्पमायाः समायाः त्रिभिः वर्षेः अर्धनवमैः- मासैः नवाशीतिपक्षैः इत्यर्थः । शेपे सति-उने सति शीतकालस्य तृतीये मासे पञ्चमे पक्षे एतावता माधवदि- त्रयोदशीदिने [१३] अष्टापदपर्वतोपरि दशभिः साधुसहस्रः सार्ध चतुर्दशभक्तेन उपवासपट्रेन अपानकेन अभिजिदूनक्षत्रे चन्द्रेण समं योगं वर्तमाने पूर्वाह्नकालसमये संपल्यङ्कनिषण्णः कालगतो व्युत्क्रान्तो यावत् सर्वदुःखप्रक्षीणो जातः, देवैः श्रीमपभस्य १ गणधराणां २ साधूनां ३ च चितात्रयं कृत्या संस्कारः कृतः। अथ अन्तरकालं आह- उसभस्स णं अरहओ कोसलियस्स कालगयस्स जाव सबदुक्खप्पहीणस्त तिणि वासा अद्ध- नवमा य मासा विइकंता, तओऽवि परं एगा सागरोवमकोडाकोडीतिवासअद्धनवमासाहिय- वायालीसाए वाससहस्सेहिं ऊणिया विइकंता, एयंमि समए समणे भगवं महावीरे परिनि- बुडे, तओऽवि परं नव वाससया विइकता, दसमस्स य वाससयस्स अयं असीइमे संवच्छरे काले गच्छइ ॥ २२८ ॥ इति ॥ व्याख्या-"उसमस्त अरहओ" ऋषभस्य मोक्षप्राप्तस्य यो वर्पाः अर्धनवमासाः सार्धाप्टमासा इत्यर्थः व्युत्कान्ता व्यतीता इत्यर्थः । ततः परं एका सागरोपमकोटाकोटिः। परं कीदृशी ? । द्विचत्वारिंशद्वर्ष- ·सहस्रः, त्रिभिः वर्षेः अर्धनवमैः मासैश्च ऊना एतस्मिन् समये श्रमणो भगवान् महावीरो निर्वृतो मोक्षं गतः। ततः परं नवशतवाणि अशीयधिकानि (९८०) गतानि, तदा अयं आगमः पुस्तकारूढो जातः । एतेन कृत्वा अन्तरकाला॥ श्रीआदिनाथस्य पञ्चकल्याणकानि च व्याख्यातानि, अग्रे स्थविरावली व्याख्यास्यते स वर्तमानयोगः ततोऽस्मिन् पर्वणि समागते एके भव्यजीवा दानं ददति, एके शीलं पालयन्ति, एके तपः तपन्ति, एके भावनां भावयन्ति, स शासनाधीश्वरश्रीमहावीरस्य प्रसादः, ततः परम्परया श्रीसुधर्मखामी श्रीजम्बूस्वामी श्रीप्रभव- खामी तावद् यावत् श्रीवत्रस्वामी, ततो गच्छपरम्परया वर्तमानभद्दारकस्य आज्ञया श्रीसङ्घःप्रवर्ततां ॥ इति ॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, सप्तमं सुगम स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः, समयादिमसुन्दराः ॥१॥ EXEXXEME-MEERXX. इति श्रीकल्पसूत्रस्य सप्तमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम्॥

·अथ अष्टमं व्याख्यानम्॥ अध अष्टमं व्यान्यानं प्रारभ्यते । तत्र पूर्व प्रथमवाचनायां श्रीपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारो व्याख्यातः । पुनः श्रीमहावीरदेवाधिदेवस्य संक्षेपवाचनया पट्कल्याणकानि व्याख्यातानि ॥ द्वितीयवाचनायां च श्रीमहावीरदेवस्थ च्यवनकल्याणकं गर्भापहारकल्याणकं च व्याख्यातं ॥ तृतीयवाचनया च चतुर्दशखमा व्याख्याताः ३॥ चतुर्थवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातं ४॥ पञ्चमवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य दीक्षा १ज्ञान २ निर्वाण ३ कल्याणकत्रयं व्याख्यातं ५। पष्ठवाचनया च श्रीपार्श्वनाथ-श्रीनेमिनाथतीर्थकरयोः पञ्चकल्याणकानि व्याख्यातानि ६॥ ससमवाचनायां च अन्तरकालः श्रीऋषभदेवस्य पञ्चकल्याणकानि व्याख्यातानि ७॥ अथ अष्टमवाचनया स्थविरावली व्याख्यास्यते, तत्राह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणस्स भगवओ महावीरस्स नव गणा, इक्कारस गणहरा हुत्था ·} ॥ १॥ से केणद्वेणं भंते! एवं बुच्चइ-समणस्स भगवओ महावीरस्स नव गणा, इकारस गणहरा हुत्था ? ॥ २॥ समणस्स भगवओ महावीरस्स जिट्टे इंदभूई अणगारे गोयमगुत्ते णं पंच समणसयाई वाएइ, मज्झिमए अग्गिभूई अणगारे गोयमयुत्ते णं पंच समणसयाई वाएइ, कणीअसे अणगारे वाउभूई गोयमगुत्ते णं पंच समणसयाई वाएइ, थेरे अजवियत्ते भारदाए गुत्तेणं पंच समणसयाई वाएइ, थेरे अज्जसुहम्मे अग्गिवेसायणे गुत्तेणं पंच समण- सयाई वाएइ, थेरे मंडियपुत्ते वासिटे गुत्तेणं अद्भुट्ठाई समणसयाई वाएइ, थेरे मोरिअपुत्ते कासवे गुत्तेणं अद्भुट्ठाई समणसयाइं वाएइ, थेरे अकंपिए गोयमे गुत्तेणं-थेरे अयलभाया हारिआयणे गुत्तेणं, पत्तेयं एते दुपिणवि थेरा तिण्णि तिपिण समणसयाइं वाएंति, थेरे अज- मेइज्जे-थेरे अजपभासे, एए दुपिणवि थेरा कोडिन्नायुत्तेणं तिण्णि तिणि समणसयाई वाएंति । से तेणटेणं अजो! एवं वुच्चइ-समणस्स भगवओ महावीरस्स नव गणा, इकारस गणहरा हुत्था ॥ ३॥ सवेऽवि णं एते समणस्स भगवओ महावीरस्स एकारसवि गणहरा KE-Ko-KOKE.KE.KE.

·दुवालसंगिणो चउदसपुविणो समत्तगणिपिडगधारगा रायगिहे नगरे मासिएणं भत्तेणं अपां- णएणं कालगया जाव सबदुक्खप्पहीणा ॥ थेरे इंदभूई थेरे अन्नसुहम्मे य सिद्धिगए महा- वीरे पच्छा दुपिणवि थेरा परिनिनुया, जे इमे 'अजत्ताएं' समणा निग्गंथा विहरंति एए र्ण सवे अजसुहम्मस्स अणगारस्स आवचिजा, अवसेसा गणहरा निरवच्चा वुच्छिन्ना ॥४॥ व्याख्या-"तेणं कालेणं तेणं समएणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये अमणस्य भगवतो श्रीमहावीरस्य नव गणाः एकादशगणधराश्च अभवन् । “से केण त्ति "से"शब्दो अथशब्दार्थः। केन अर्थेन ? कारणेन । हे भदन्त ! एवं उच्यते गणा नव, गणधरा एकादश कथं ? यतो "जावइआ जस्स गणा तावइआ तस्स गणहरा इति" पचनात्, यस्य तीर्थङ्करस्य यावन्तो गणाः भवन्ति तावन्तः तस्य गणधरा भवन्ति, सर्वजिनानां गणगणधर- मानयोः तुल्यत्वेऽपि श्रीवीरस्य एवं कथं ? तत्रोत्तरं आह-अकम्पिताचलभ्रात्रोः एकरूपैव वाचना जाता। एवं मेतार्यप्रभासयोः अपि, यत एकवाचनाधारयति [वाचयति] समुदायो हि गणः इति नवगणाः । श्रीमहा- धीरस्य ज्येष्ठ इन्द्रभूतिनामा अनगारो गौतमगोत्रीयः स पश्चशतश्रमणान् वाचयति वाचनां ददाति १, मध्य- मोऽमिभूतिनामा अनगारो गौतमगोत्रीयः सोऽपि पञ्चशतश्रमणान् वाचयति २, कनिष्ठो लघुः वायुभूति- नामा गौतमगोत्रीया, सोपि पञ्चशतश्रमणान् वाचयति । एते त्रयोऽपि भ्रातरः ३, चतुर्थ आर्यव्यक्तनामा ·भारद्वाजगोत्रीयः, सोऽपि पञ्चशतश्रमणान् वाचयति ४, पञ्चमः सुधर्मस्वामी अग्निवैश्यायनगोत्रीयः, सोऽपि पञ्चशतश्रमणान् वाचयति ५, पष्ठो मण्डिकपुत्रो वासिष्ठगोत्रीयः, मण्डिकश्चासौ पुत्रश्च धनदेवस्य मण्डिकपुत्रः, केचित्तु एवं व्याख्यानयन्ति । मण्डित इति धनदेवस्य नामान्तरं, तस्य पुत्रो मण्डितपुत्रः, सः सार्धत्रिशत- श्रमणान् वाचयति ६, सप्तमो मौर्यपुत्रः काश्यपगोत्रीयः, सोऽपि सार्धत्रिशतश्रमणान् वाचयति । अन्न मण्डिक १ मौर्यपुत्रयोः २ एकमातृकत्वेन भ्रानोरपि यत् भिन्नगोत्राभिधानं तत् पृथक् जनकापेक्षया, यतो मण्डिकस्य पिता धनदेवो, मौर्यपुत्रस्य तु सूर्यः [मौर्यः] पिता, माता तु द्वयोरपि एकैव विजयदेवी, एवं विरोधोऽपि न, यतः तत्र देशे एकसिन् पत्यौ मृते द्वितीयपतिकरणे न दोपाय इति वृद्धाः ७ अष्टमोऽकम्पितो गौतमगोत्रीयः ८ अचलभ्राता नवमो हार्यायणगोत्रीयः, एतौ द्वावपि गणधरौ त्रिशतश्रमणान् त्रिशतश्रमणान् वाचयतः ९॥ दशमो मेतार्यः एकादशमः प्रभासः, एतौ द्वावपि कौण्डिन्यगोत्रीयौ त्रिशतश्रमणान् त्रिशतश्रमणान् ३०० वाच- यतः ११, तेन कारणेन नव गणा एकादश गणधराश्च, एतेषां परिवारः इयान् जात:-चत्वारः सहस्राः चतुः शतानि च (४४००)। एते एकादश गणधराः कीदृशाः ?, इत्याह-एते सर्वेऽपि गणधराः वृद्धा द्वादशाङ्गिनः- आचारांगादिदृष्टिवादान्तश्रुतवन्तः । कथं ? । स्वयं तेषां प्रणयनात् । पुनः कीदृशाः । चतुर्दशपूर्विणः, पूर्वाणां अशान्तर्गतत्वेऽपि पूर्व प्रणयनात् अनेकविद्यामनार्थमयत्वात् महाप्रमाणत्वाच प्राधान्यख्यापनार्थं पुनः उपादानं । पुनः कीदृशाः। द्वादशाङ्गित्वं सूत्रमात्रेऽपि स्यात् , अत आह-समस्तगणिपिटकधारका गणोऽस्या- ·स्तीति गणी-भावाचार्यः, तस्य पिटकमिव रत्नादिकरण्डकमिव गणिपिटकं-दादशाङ्गी, तदपि न देशतः स्थूल-6 भद्रस्येव, किन्तु समस्तं-सर्वाक्षरसंनिपातित्वात् तत् धारयन्ति सूत्रतोऽर्धतश्च । पुनः कीदृशाः राजगृहे नगरे, मासिकभक्तेन अपानकेन कालं गताः, तत्रापि नवगणधरा भगवति श्रीमहावीरे जीवति सति मोक्षं गताः, परं श्रीगौतमस्वामी वीरनिर्वाणात् द्वादशवः मोक्षं गतः । अथ च श्रीसुधर्मखामी पश्चमो गणधरो वीर- निर्वाणात् विंशतिवर्षैः मोक्षं गतः, परं "अन्जत्ताए" आर्यतया अद्यतनयुगे वा ये इमे श्रमणा निम्रन्था विहरन्ति, एते आर्यसुधर्मस्य अपत्यानि तत्सन्तानजा इत्यर्थः । अवशेषा गणधरा निरपत्याः शिष्यसन्तानरहिताः जाताः वस्त्रमरणकाले स्वखगणस्य सुधर्मखामिनि निसर्गात् ॥ अथ श्रीसुधर्मतः स्थविरावली प्राह, तन्नाह- समणे भगवं महावीरे कासवगुत्ते णं । समणस्स णं भगवओ महावीरस्स कासवगुत्तस्स अजसुहम्मे थेरे अंतेवासी अग्गिवेसायणगुत्ते १, थेरस्स णं अजसुहम्मस्स अग्गिवेसायणगु- त्तस्स अज्जजंबूनामे थेरे अंतेवासी कासवगुत्तेणं २, थेरस्स णं अज्जजंबूणामस्स कासवगुत्तस्स अजप्पभवे थेरे अंतेवासी कच्चायणसगुत्ते ३, थेरस्सं णं अजप्पभवस्स.कच्चायणसगुत्तस्स अज- Kaike Ko-Roko.

·सिज्जंभवे थेरे अंतेवासी मणगपिया वच्छसगुत्ते ४, थेरस्स णं अजसिज्जभवस्स मणगपिउणो वच्छसगुत्तस्स अज्जजसभद्दे थेरे अंतेवासी तुंगियायणसगुत्ते ५॥५॥ अथ व्याख्या लापनिकामात्रेण-"समणे भगवं महावीरे" श्रीमहावीरस्य अन्तेवासी अग्निवैश्यायनगोत्रीयः श्रीसुधर्मस्वामी १, श्रीसुधर्मखामिनोन्तेवासी काश्यपगोत्रीयः जम्बूस्खामी २, श्रीजम्बूस्खामिनोऽन्तेवासी कात्यायनगोत्रीयः श्रीमभवस्वामी ३, श्रीप्रभवस्वामिनोऽन्तेवासी मनकपिता वत्सगोत्रीयः शय्यम्भवः ४, शय्यम्भवस्य अन्तेवासी तुझियायनगोत्रीयो यशोभद्रः ५, अथ एतेपां पञ्चानां स्थविराणां सम्वन्धः अनु- क्रमेण एवं ज्ञेयाः, तथाहि-अथ श्रीवीरपट्टे श्रीसुधर्मस्वामी, तस्य सम्बन्धोऽयं, तथाहि-कुल्लागसन्निवेशे धम्मि- ल्लनामा ब्राह्मणः, तस्य भार्या भद्दिला, तयोः पुत्रः सुधर्मा, १४ चतुर्दशविद्यानिधानं पश्चाशत् वान्ते श्रीवीर- समीपे दीक्षा ५०, त्रिंशद्वणि यावद्वीरचरणकमलसेवा ८०, द्वादशवाणि श्रीवीरमोक्षात् छद्मस्थावस्थायां स्थितः ९२, अष्टौ वर्षाणि केवलपर्यायः १००, एवं सर्व वर्षशतं आयुः प्रपाल्य श्रीजम्बूस्वामिनं स्वकीयपट्टे स्थाप- यित्वा मोक्षं गतः ॥१॥अथ-श्रीजम्बूखामिचरितमिदम्-एकदा श्रीमहावीरदेवसमवसरणे अनेकदेवचतुरग्रदेवी- सहितो महातेजापुञ्जविराजमानो देवो धीरं वन्दितुं समागतः, तदा श्रेणिकेन पृष्ट- हे स्वामिन् ! अस्य देवस्य एतादृशी विस्मयकारिणी अधिका कान्तिः कथं? । ततः स्वामिना प्रोक्तं-“हे श्रेणिक ! अनेन देवेन पूर्वभवे F00,10,100, 100, Xext.

·उत्तमवस्तूनि विच्छेदं गतानि, तथाहि-मन:पर्यायज्ञानं १, परमावधिज्ञानं २, पुलाकलब्धिः ३, आहारकशरीरं ४, क्षपकणिः ५, उपशमश्रेणिः ६, जिनकल्पिमार्गः ७, परिहारविशुद्धिचारित्रं, सूक्ष्मसम्परायचारित्रं, यथाख्यातचारित्रं च इति संयमत्रिकं ८, केवलज्ञानं ९, सिद्धिगमनं च १० इति । श्रीजम्बूखामिनो अहो अधिकं सौभाग्य! यतोऽयं पतिं प्राप्य अद्यापि शिवश्री अन्यं पतिं न वाञ्छति । पुनः जम्बूसमः कोऽपि ईदृशः कोहपालो न भूतो न भविष्यति, यः चौरानपि मोक्षमार्गवाहकान् साधून् अकरोत् । पुनः जम्बूकुमारोऽपि वणिग्जातित्वात् महालोभी यतो मुक्तिनगरे प्रविश्य अनन्तसौख्यं प्राप्य अन्यागमनिरोधाय मुक्तो कपाट दत्तवान् ।” इति श्रीजम्बूखामिसम्बन्धः॥२॥ श्रीजम्बूस्वामिना श्रीप्रभवः सूरिपदे स्थापितः। अथ श्रीमभव- खामिना गच्छमध्ये सङ्घमध्ये च उपयोगो दत्तः। कस्य सूरिपदं दीयते? गच्छे पट्टयोग्यं साधु अदृष्ट्वा, परतीर्थे राजगृहे यज्ञं कुर्वन् शय्यम्भवभहो दृष्टः । ततः श्रीप्रभवसूरिणा साधुदयं शिक्षयित्वा मुक्तं, तेन तत्र गत्वा प्रोक्तं-"अहो ! कष्टं, अहो कष्टं ! तत्त्वं न ज्ञायते पुनः।" शय्यम्भवभठून श्रुतं । ततः तत्त्वज्ञानपृच्छार्थ गुरुपार्चे गत्वा पृष्टो गुरुः खड्ग उत्पाब्य-"तत्त्वं वद ।” गुरुणा विचारितं-"शिरश्छेदे तत्त्वं वक्तव्यं, न दोपः। भो! यज्ञकीलकस्य अधोभागे श्रीशान्तिनाथप्रतिमा शान्तिकरी वर्तते, तेन शान्तिः जायते।" इति उक्त्वा स्तम्भ- मुत्पाव्य दर्शिता प्रतिमा। ततो जातजैनधर्मरचिः गुरुपार्श्व गत्वा धर्म श्रुत्वा दीक्षां जग्राह शय्यम्भव भट्टः । अथ श्रीप्रभवखामी गृहवासे त्रिंशत् (३०) वर्षाणि छद्मस्थावस्थायां च पञ्चपञ्चाशत् (५५) वर्षाणि सर्व आयुः ·.xarkarkin WORKKo . पक्षाशीति (८५) घर्षाणि पालयित्वा श्रीशय्यम्भवं खस्य पहे स्थापयित्वा वर्ग जगाम ।। इति प्रभवम्यामि- सम्पन्धः ॥ ३ ॥ अथ प्रभवस्यामिना श्रीशय्यम्भयः सरिपदे स्थापितः, पथात् सगर्भा शरयम्भवेन भार्या मुकाऽभूत, सगा पुत्रो जनितः, तस्य "मनक" इति नाम जातं । स लेखकशालायां पठन् कलिफरणे पुसिकरैः नि:पियक इति मोतं । ततो दुग्गं कृत्या मातृपार्थे आगत्य पितृनाम पृष्टं, तया मोतं-"शयपम्भवः।" तेनो-"कुमाऽस्ति?" माना दीक्षाखरूपं मोकं । ततो गतः तन नगरे गुरोः पहिर्गतस्य पफान्ते मिलितो मनफा, पाट मनगेन-"जय शगम्भयसूरिः भूगते, स फुग्रास्ति ? ।” गुरुणा मोकं-"किं प्रयोजनं ?" मनफेन सलीगं लारूप भागमनभयोजन प शापितं । ततो गुमा प्रकारान्तरेण आत्मानं शापयामास, संसारख असा- तवा तं पयामि।" मनकेन पतिपरा, सतो पीक्षा पता । गुगणा स्तोगं आगुः ज्ञात्वा सिमान्तात् जागरण भीषशकालिकं फ्ल्या मनकरण पठनाग पतं, पण्मासेन पठितं । ततो मनफर पारिन आराध्य सर्ग गतः। भावा भगिसंस्कार कृल्पा गुरुपार्ने आगताः, तवा गशोभद्रः पार्थाऽभूत, गुरुभिः उपदेशो पत्तः । तथा गो गायोः गभूणि पेतुः । ततो गशोभद्रेण सोन प मोतं-“हे पुज्याः । गुप्माकं अनेफे साभपः परलोकं पति, पर फवाऽपि अगुपातो न इटः, सांमतं फवं अनुपातः? " गुरु पाए-"मोहात् । को मोहः।" WE मोग:-"अगं गनफोऽमा पुनो भवति ।" साधुभिः प्रोक्तं-"कथं न शापितः पुत्रसम्पन्धः।"

·गुरुणा प्रोक्तं-"यदि पुत्रसम्बन्धो ज्ञाप्यते तदा न कोऽपि वैयावृत्यं कारयति । तस्य अकरणे च कथं आत्म- निस्तारः स्यात् ? ।” ततो गुरुभिः दशवकालिकं सिद्धान्ते पश्चात् क्षिप्यमाणं सद्धेन निवारितं । ततः श्रीशय्यम्भवसूरयः स्वकीयपट्टे श्रीयशोभद्रसूरि स्थापयित्वा, श्रीवीरात् अष्टानवति ९८ वर्षेः खर्ग जग्मुः। अथ यशोभद्रसूरितोऽने संक्षेपवाचनया स्थविरावली कथ्यते, तत्राह- संखित्तवायणाय अज्जजसभद्दाओ अग्गओ एवं थेरावली भणिया, तं जहा-थेरस्स णं अज- सभहस्स तुंगियायणसगुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा-थेरे अजसंभूअविजए माढरसगुत्ते, थेरे अजभवाहू पाईणसयुत्ते ६, थेरस्स णं अजसंभूअविजयस्स माढरसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजथूलभद्दे गोयमसगुत्ते ७, थेरस्स णं अजथूलभद्दस्त गोयमसयुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा- थेरे अज्जमहागिरी एलावच्चसगुत्ते, थेरे अजसुहत्थी वासिद्धसगुत्ते ८, थेरस्स णं अज्जसुहत्थिस्स वासिट्ठसगुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा-सुट्ठियसुप्पडिबुद्धा कोडियकाकंदगा वग्यावच्चसगुत्ता ९, थेराणं सुट्टियसुप्पडिबुद्धाणं कोडियकाकंदगाणं वग्यावच्चसगुत्ताणं अंतेवासी थेरे अजइंददिन्ने यगुत्ते १०, थेरस णं अजइंददिन्नस्स कोसियगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजदिन्ने गोयमस- X3XGXOXOXOXOROXEXXatha ·गुत्ते ११, थेरस्स णं अजदिन्नस्स गोयमसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजसीहगिरी जाइस्सरे कोसि- यगुत्ते १२, थेरस्त णं अजसीहगिरिस्त जाइस्सरस्स कोसियगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अज्जवइरे गोयमसगुत्ते १३, थेरस्त णं अजवइरस्स गोयमसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजवइरसेणे उक्कोसिय- गुत्ते १४, थेरस्स णं अनवइरसेणस्स उक्कोसिअगुत्तस्स अंतेवासी चत्तारि थेरा-थेरे अजना- इले १ थेरे अजपोमिले २ थेरे अजजयंते ३ थेरे अज्जतावसे ४, १५, थेराओ अज्जनाइलाओ अज्जनाइला साहा निग्गया, थेराओ अज्जपोमिलाओ अज्जपोमिला साहा निग्गया, थेराओ अज्जजयंताओ अजजयंती साहा निग्गया, थेराओ अज्जतावसाओ अज्जतावसी साहा निग्गया ४ इति ॥ ६॥ व्याख्या-"संखित्तवायणाए" संक्षेपवाचनया कृत्वा आर्ययशोभद्रात् अग्रतः एवं स्थविरावली भणिता, तथाहि-श्रीआर्ययशोभद्रसूरे तुनिकायनगोत्रस्य द्वौ शिष्यो-एकः संभूतिविजयो मादरगोत्रीयः १ द्वितीयो भद्याहुः प्राचीनगोत्रीयः २॥ भद्रपाहुसम्बन्धो यथा- प्रतिष्ठानपुरवासिनौ वराहमिहर १ श्रीभद्रयाहु २ नामानौ द्वौ भ्रातरौ ब्राह्मणौ अभूतां, श्रीयशोभद्रसूरि- XRKETRO-KOM ·गुरुणा मोतं-“यदि पुत्रसम्बन्धो ज्ञाप्यते तदा न कोऽपि वैयावृत्यं कारयति । तस्य अकरणे च कथं आत्म- निस्तारः स्यात् ? ।” ततो गुरुभिः दशवकालिकं सिद्धान्ते पश्चात् क्षिप्यमाणं सङ्घन निवारितं । ततः श्रीशम्यम्भयसूरयः म्बकीयपट्टे श्रीयशोभद्रसूरि स्थापयित्वा, श्रीवीरात् अष्टानवति ९८ वर्षैः स्वर्ग जग्मुः। अध यशोभद्रसूरितोऽग्रे संक्षेपवाचनया स्थविरावली कथ्यते, तत्राह- संखित्तवायणाए अज्जजसभद्दाओ अग्गओ एवं थेरावली भणिया, तं जहा-थेरस्त णं अज- जसभद्दस्स तुंगियायणसगुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा-थेरे अज्जसंभूअविजए माढरसगुत्ते, थेरे अजभद्दवाहू पाईणसगुत्ते ६, थेरस्स णं अजसंभूअविजयस्स माढरसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजथूलभद्दे गोयमसगुत्ते ७, थेरस्त णं अज्जथूलभद्दस्स गोयमसगुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा- थेरे अजमहागिरी एलायचसयुत्ते, थेरे अजसुहत्थी वासिद्धसगुत्ते ८, थेरस्स णं अजसुहत्थिस्स वासिट्ठसगुत्तस्स अंतेवासी दुवे थेरा-सुट्ठियसुप्पडिबुद्धा कोडियकाकंदगा वग्यावञ्चसगुत्ता ९, थेराणं सुट्टियसुप्पडिबुदाणं कोडियकाकंदगाणं वग्यावच्चसगुत्ताणं अंतेवासी थेरे अजइंददिन्ने कोसिययुत्ते १०, थेरस्स णं अनइंददिन्नस्स कोसियगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अजदिन्ने गोयमस- ..!"

·IA गुत्ते ११, थेरस्त णं अनदिन्नस्स गोयमसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अज्जसीहगिरी जाइस्सरे कोसि- ययुत्ते १२, थेरस्त णं अज्जसीहगिरिस्स जाइस्सरस्स कोसियगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अज्जवइरे गोयमसगुत्ते १३, थेरस्स णं अजवइरस्सं गोयमसगुत्तस्स अंतेवासी थेरे अज्जवइरसेणे उक्कोसिय- गुत्ते १४, थेरस्स णं अजवइरसेणस्स उक्कोसिअगुत्तस्स अंतेवासी चत्तारि थेरा-थेरे अजना- इले १ थेरे अज्जपोमिले २ थेरे अज्जजयंते ३ थेरे अज्जतावसे ४, १५, थेराओ अज्जनाइलाओ अजनाइला साहा निग्गया, थेराओ अज्जपोमिलाओ अज्जपोमिला साहा निग्गया, थेराओ अजजयंताओ अजजयंती साहा निग्गया, थेराओ अज्जतावसाओ अजतावसी साहा निग्गया ४ इति ॥६॥ व्याख्या-"संखित्तवायणाए" संक्षेपवाचनया कृत्वा आर्ययशोभद्रात् अग्रतः एवं स्थविरावली भणिता, तथाहि-श्रीआर्ययशोभद्रसूरेः तुनिकायनगोत्रस्य द्वौ शिष्यो-एकः संभूतिविजयो मादरगोत्रीयः १ द्वितीयो भद्रयाहुः प्राचीनगोत्रीयः २॥ भद्रयाहुसम्बन्धो यथा- प्रतिष्ठानपुरवासिनो वराहमिहर १ श्रीभद्रयाहु २ नामानौ द्वौ नातरौ ब्रामणौ अभूतां, श्रीयशोभद्रसूरि- ·पाचे धर्म श्रुत्या प्रबजिती, क्रमात् चतुर्दशपूर्वधरौ जाती। गुरुणा भद्रवाहोः विनीतत्वात् सूरिपदं ददे । वराहमिहरस्य तु अविनीतत्वात् न दत्तं । कथं ? यतो यो गणधरशब्दो गौतमादिगणधरैः महापुरुषैः न्यूढः, तं शब्दं यो गुरुः कुपात्रे-अयोग्ये स्थापयति स गुरुः महापापी अनन्तसंसारी च स्यात् । ततो वराहमिहरो रुष्टः सन् गच्छात् पहिर्निर्गतः, गुरोपं वहति स्म । चतुर्दशपूर्वभणनात् नवीनानि ज्योति शास्त्राणि करोति म्म । पाराहीसंहितानामा अन्धो येन कृतः । साधुवेपं मुक्त्वा द्विजवेपं कृत्वा निमित्तैः जीवति स्म । पुनः लोकानां अग्रे एवं कथयति-"भो लोकाः! मया एकदा नगरात् वहिः एक लग्नं मण्डितमासीत् परं विस्मृत्या लग्नं न भग्नं, गृहागतेन विचारितं-"अहो! मम ज्ञानस्य विराधना जाता ।" ततः तं लग्नभङ्गं कर्तुं पुनरई तत्र स्थाने गतः-लग्नस्य उपरि तस्य अधिष्ठायकं सिंहं पुच्छाच्छोटकं कुर्वन्तं अपश्यं, तथापि लग्नभत्त्या साहसं कृत्या लग्नोपरि हस्तक्षेपे कृते सिंहः सूर्यो भूत्वा माह-"भो वराहमिहर ! बरं वृणु, तुष्टोऽस्मि ।” तदा मया मोतं-"नक्षत्रादीनां चारं साक्षात् दर्शय ।” ततः तेन अहं सूर्यादीनां यन्न मण्डलानि तत्र नीतः, सर्व सर्वेषां ग्रहाणां चारोदयास्तमनवक्रातिचारखरूपं दर्शितं । ततोऽहं सर्वज्योतिष्फवलेन अतीताऽनागतवर्त- मानस्वरूपं जानामि ।" इति कथयन् राजादीनां चमत्कारदर्शनेन मनांसि रञ्जयामास । तस्मिन् नगरे श्रीभद्र- पाहुखामी समागतः, श्रावकैः प्रवेशोत्सवकरणादिना महती महिमा कृता। परं वराहमिहरो न सहति, तेपां माहात्म्यपातं वान्छति । ततो राजसभायां गत्वा राज्ञोऽग्रे प्रोक्तं-"इतः पञ्चमे दिने पूर्वतो मेघः समेष्यति ·१ तृतीयमहरमान्ते २ पुरोलिखितं कुण्डलिकाया अन्तः ३ द्विपञ्चाशत् पलमितो मत्स्यः पतिष्यति ।" इति निमित्तं भापितं, श्रुत्वा श्रावकैः श्रीभगवाहुस्वामिनः प्रोक्तं । गुरुणा प्रोक्तं-"किंचित् सत्यं, किश्चित असत्यं ।” कथं ? । ततो गुरुणा प्रोक्तं-"मेघो न पूर्वतः समेष्यति, किन्तु ईशानकोणतः, तृतीयमहरमान्ते न, किन्तु दिनघटीपट्टे शेपे सति । कुण्डलिकायां मध्ये न, किंतु किश्चित् यहिः, द्विपञ्चाशत्पलमानो न, किन्तु वायुना भक्षितत्वात् सार्धेकपश्चाशत्पलमानः तुलितो भविष्यति ।" भद्रवाहुविशेषज्ञाननिमित्तमपि राज्ञा श्रुतं । ततः पञ्चमदिने मेघवृष्टिः जाता। परं सर्व श्रीभद्रवाहुखामिवचनं सत्यं जातं, वराहमिहरः सत्यासत्य- वादी लोकमध्ये जाता, भद्रयाहुखामी तु सत्यवादी जातः । पुनरेकदा राज्ञः पुत्रो जातः वराहमिहरेण वर्ष- शतायुर्वर्तनेन जन्मपत्रिका लिखिता। ततः सर्वेऽपि लोका अक्षतभाजनानि लात्वा वर्धापनाय राज्ञो गृहे समेताः । एवं दर्शनिनो लोका अपि आशीपदानाय समेताः विना भद्रयाहुँ, ततो वराहमिहरेण राज्ञोऽग्रे प्रोक्तं-“हे राजन् ! भवदीयपुत्रजन्मभद्रयाहो न रुचितं, तेन न आगतः। एतत्स्वरूपं श्रावकैः भद्रबाहु- स्वामिनः प्रोक्तं गुरुभिः प्रोक्तं-"वारं वारं कथं गम्यते ?, एकवारं यास्यामि, कथं एवं? " गुरुणा प्रोक्तं- "अष्टमे दिने रात्री विलाडितो मरणं राजपुत्रस्य भावि” इति । राज्ञापि एतत् वाक्यं श्रुत्वा बिलाडिकाप्रवेंश- नादौ यनशतं कृतं कारितं च । ततोऽष्टमे दिने दैवयोगात् दासी हस्तात् अर्गला पतिता बालकोपरि । मृतो वालकः । वराहोऽवदत्-"विलाडिकातो न मृतः ।” गुरुणा अर्गलायां बिलाडिकारूपं दर्शितं । ततो वराहो ·PXOXXX लग्नितः। ततो वराहोऽन्यत्र गत्या मृत्वा व्यन्तरो भूत्वा, जैनानां मरकोपद्वं करोति स्म । ततः श्रावकाणां उपद्रवनिवारणाय महानायमयं “उयसग्गहरस्तोत्रं कृत्वा अर्पितं । ततः सङ्घन सर्वत्र प्रतिगृहं पठितं । तत्म- भावेण व्यन्तरो नष्ट्वा गतः । जातं सर्वत्र शुभं महाप्रभावस्तोत्रं, गौरपि कदाचित् कथन्नित् दुग्धं न दत्ते, तदापि लोका इदं स्तोत्रं गुणयन्ति । ततः शेषनाग आगस विघ्नं वारयति । एवं प्रत्यहं प्रतिगृहं आगच्छन् शेषनागः खिन्नः सन् श्रीगुरुं विज्ञपयति स-"अहं सङ्घपार्थात् क्षणमपि स्थातुं न शक्नोमि । ततः पष्ठी गाथा अतिशयभृता दूरीक्रियतां । अहं खस्थानस्थोऽपि गाथापञ्चकेनापि विनं स्फोटयिष्यामि ।” ततो गुरुणा पष्ठी गाधा भाण्डागारे क्षिप्ता । श्रीभद्रयाहुखामिना कृताः श्रीआवश्यकनियुक्त्यादयोऽनेके ग्रन्थाः सन्ति । एवंविधाः श्रीभद्रयावामिनो वीरात् ससत्यधिकवर्षशतेन १७० वर्ग जग्मुः ६॥ श्रीसंभूतिविजयस्य माढरगोत्रस्य अन्तेयासी शिष्यः श्रीस्थूलभद्रो गौतमगोत्रीयोऽभूत् , तस्य चायं संबन्धः- श्रीपाटलिपुरनगरे नवमनन्दमन्त्री शकडालः, भार्या लाञ्छलदे, तयोः पुत्रद्वयं-स्थूलभद्रः १ सिरियाकश्च । एकदा वरमचिः भट्टः आगतः । सः राजानं प्रत्यहं अष्टोत्तरशतकाव्यैः स्तौति, परं मिथ्यात्वित्वात् मन्त्री न प्रशंसति, तस्य प्रशंसां विना राजा न किमपि दत्ते । तदा भद्देन लाञ्छलदे मन्त्रिणि आवर्जिता। तत्पेरणया मत्रिणा मोक्तं-"भव्यानि कान्यानि ।" ततो राज्ञा तुष्टेन प्रत्यहं अष्टोत्तरशत (१०८) दीनारदान क्रियते स्म । ततो मत्रिणा द्रव्यक्षयं ज्ञात्वा एकादिपाठसिद्धाः सप्त पुत्रिका अभूवन् । तासां श्रावणात् तासां XX ·मुखतो भणनाच 'न नवीनानि काव्यानि' इत्युक्त्वा निर्भर्त्य निष्कासितो राजकुलात् । ततो गङ्गामध्ये यन्न- प्रयोगेण सन्ध्यासमयमुक्तानि दीनारपनशतानि गङ्गां स्तुत्वा लाति, वक्ति च-"मम गङ्गादेवी तुष्टा सती ददाति।" इति ख्याति लोकमध्ये अकरोत् । ततो मत्रिणा तत् धनं गुप्तं आनाय्य नृपादिसमक्षं तदीयकूटप्रपञ्च: प्रकटीकृतः । ततो मन्त्रिणः उपरि द्वेषं वहन् छात्रान् पाठयन् तेषां मुखेभ्यः इति कथापयति सम- "राउ नंद नवि जाणही जं सगडाल करेसि । नंदराउ मारि करी सिरियउ रज्ज ठवेसि ॥१॥ राज्ञा श्रुतं सिरियाकस्य विवाहसामग्री युद्धसामग्री इति ज्ञात्वा रुष्टो राजा कुटुम्बसहितं सगडालं मारयि- प्यामि ।” ततो मत्रिणा कुलरक्षणार्थ सिरियाकस्य प्रोक्तं-"राज्ञः प्रणामसमये त्वया मम मस्तकं छेदनीयं ।" ततो राजसमीपगमने शकडालेन प्रणामः कृतः, राजा पराभुखो जातः । ततः सिरियाकेन मोक्तं-"अरे ! यो राज्ञो द्वेपी भवति, स हन्तव्य एव ।” खड्ड्रेन हतः पिता। ततः हृष्टेन राज्ञा मोतं-"भो सिरिया! त्वं गृहाण पितुरधिकारं ।" स माह-"मम पृद्धभ्राता स्थूलभद्रोऽस्ति, तस्य अधिकारो दीयतां ।" राज्ञा प्रोक्तं-"सक अस्ति ? ।” तेनोक्तं-"द्वादश १२ वर्षाणि जातानि कोशावेश्यागृहे तिष्ठति, द्वादश १२ खर्णकोट्यश्च तया सह भक्षिताः । राज्ञा स्थूलभद्रं आहूय प्रोक्तं-"गृहाण पितृमुद्रां।" ततः स्थूलभद्रो वररुचिभप्रपञ्चे पितृमरणं श्रुत्वा, संसारं असारं ज्ञात्वा वैराग्येण खयं कृतलोचो रनकम्बलेन कृतरजोहरणः श्रीसंभूतिविजयपा) दीक्षा ललौ । तदा राज्ञा सिरियाकस्य मन्त्रिमदा दत्ता । श्रीस्थूलभद्रो गुर्वादेशात् कोशागृहे चतुर्मासी स्थितः -KOK ·NOKOkokot-Koxox : १, अन्यो द्वितीयः साधुः सिंहगुहायां स्थितः २, तृतीयः सर्पविलमुखे स्थितः ३, चतुर्थकूपविचालकाष्ठोपरि स्थितः ४, तत्र स्थूलभद्स्य काठिन्यं यथा- "वेश्या रागयती सदा तदनुगा पड्भी रसैीजनं, रम्यं धाम मनोहरं वपुरहो नव्यो वयासंगमः। कालोऽयं जलदागमस्तदपि यः कामं जिगायादरात् तं वन्दे युवतिप्रवोधकुशलं श्रीस्थूलभद्रं मुनिम् ॥१॥" कालस्तु वर्पाकालो मेघा गर्जन्ति, विद्युत् झात्कारं करोति, मयूराः केकारवं कुर्वन्ति, बप्पीहा:-पक्षिणः मियु प्रियु इति जल्पन्ति, दर्दुरा रदन्ति, स्वयं चित्रशालायां स्थितः पड्भिरपि रसैः सदा भोजनं कुरुते, कोशा रागवती पोडशझारान् रचयित्वा सखीभिः सह नृत्यं कुर्चती कामोद्दीपकसरागवचनानि वदन्ती नाटकं अकरोत् । परं महापुरुपो रोममात्रमपि न क्षुब्धः, प्रत्युत धर्मोपदेशदानेन कोशावेश्यां श्राविकां अकरोत् । चतुर्मासीपारणे चत्वारोऽपि साधवो गुरुसमीपे गताः । तदा निपु आगतेपु गुरुणा किंचित् उत्थाय "म्यागतं भो! दुप्फरकारकाः।" इत्युक्तं । श्रीस्थूलभद्रे आगते तु गुरुणा उत्थाय "खागतं दुष्करकारक :- दुष्करकारका" इत्युक्तं । ततः तेषु यः सिंहगुहावासी साधुः सोऽमर्पण आगामिचतुर्मात्यां स्पर्धया गुरुवा- रितोऽपि कोशावेश्यागृहे गतः तां रूपवती दृष्ट्वा क्षुब्धः। वेश्यया प्रोक्तं-"धनं आनय ।" तेनोक्तं-"तत् कुत्राऽस्ति ?" कोशया मोक्त-"नेपालदेशे राजा याचकानां सपादलक्षं रनकम्बलं ददाति ।" तदानी हि ततः तेन वाफालेऽपि गत्वा राजपार्धात् रनकम्यलं प्राप्य आनीय वेश्याया दत्तं । तया च स्लानं कृत्वा ।

·ke-Ko-ke-Kerks: अगमोञ्छनं कृत्वा तत्मतियोधार्थ खालमध्ये प्रक्षिप्तं । साधुः आह-"अहो! त्वया अज्ञानेन किं कृतं ? मया कप्टेण आनीतं अमूल्यं रताकम्पलं खालमध्ये क्षिप्तं!" कोशा पाह-रि मूर्ख! त्वया किं कृतं ? चारित्रं दुर्लभं उभयलोकसोधकं रनकम्पलादपि अनन्तमूल्यं, मम अङ्गेषु मलाविलेषु अशुचिपु निक्षिसं । ततः प्रतियुद्धो, गुरुसमीपे आगत्य मिथ्या दुष्कृतं ददे । एवं खकामिनं रथकारं पुछपवार्पितेः बाणैः दूरस्थानलुम्ब्या- ऽऽनयनकलागर्वितं सर्पपराशिस्थसूच्यग्रपुष्पोपरि नृत्यन्ती पाह- "न दुफरं अंबयलुवितोडणं, न दुफर सरिसवनचिआए। तं दुफरं तं च महाणुभावो, जं सो मुणी पमयवर्णमि चुच्छो ॥१॥" ततो रथकारो व्रतं जगृहे । अन्यदा द्वादश १२ वर्षदुर्भिक्षमान्ते पाटलीपुरे नगरे अगुणनादिना विस्मृतां एकादशाङ्गी ज्ञात्वा सङ्घन मिलित्वा दृष्टियादपठनाय श्रीभद्रयाहुखामिसमाहृतिकृते मुनिद्वयं मुक्तं तत्र गतं, परं, श्रीभगवाहुखामी पाह-"मया साम्प्रतं महाप्राणायामध्यानं प्रारब्धं, ततो न आगमनं भावि" इति मुनिद्वयं पश्चात् प्रहितं । पुनः सङ्घन कथापित-"सङ्घादेशं यो न मन्यते, तस्य को दण्डः ?" भद्रयाहुखामिना मोक्तं-"गच्छात् बहिः क्रियते, परं आगमने ध्यानभगो भवति । ततः श्रीसङ्घ शिप्यान अत्र प्रहिणोतु, यथा पाठयामि ।" ततः स्थूलभद्रादि ५०० शिष्याः पहिताः । गुरुभिः वाचनासप्तके दत्ते अन्ये उगमाः, स्थूलभद्रस्तु दशपूर्वाणि वस्तुद्वयेन ऊनानि पपाठ । अन्यदा यक्षायाः सप्ताऽपि साध्व्यः ·Xoxorkorxxx स्थूलभद्रभगिन्यो चान्धयवन्दनार्थं समागताः । गुरुं वन्दित्वा ताः मोचुः-"क स्थूलभद्रः।" गुरुणा प्रोक्तं- "गिरिगुहायां पूर्वाणि गुणयन् अस्ति ।” ततो गतास्तत्र ता आयन्तीः ज्ञात्वा ज्ञानवलेन स्थूलभद्रः चम- कारदर्शनाप सिंहरूपं पुच्छाच्छोटं कृत्वा स्थितः । ताः सिंहं दृष्ट्वा भीता गुरुपार्थे गताः प्रोचुः-"तत्र अम्मा भ्राता नास्ति, सिंहः स्थितोऽस्ति ।” तदा गुरुभिः ज्ञातं-"विद्यायलं प्रयुक्तं" । पुनः प्रोक्तं-"पुनः यात, माना तत्रैवाऽस्ति ।" पुनः ताः तत्र गताः, भ्रातरं दृष्ट्वा हर्षेण चन्दन्ते स्म । पुन: यक्षा साध्वी स्वकीयकथां बभ्रातृस्थूलभद्राग्रे कथयति स्म । तथाहि-अस्माभिः सह [श्रीयकः] प्रव्रजितोऽभूत् । श्रीपर्युपणापर्वणि मया उपवासं कारितः स्वगं गतः । ततोऽहं तत्मायश्चित्तयाचनाय श्रीसद्धे कायोत्सर्गे स्थिते शासनव्या आगत्य सीमन्धरम्बामिममीपे नीता । तन्मुग्यात् चलाद्वयं लात्वा अनाऽऽगता। ततः ताः गुरून वन्दित्वा स्वस्थाने गताः । अन्यदा श्रीस्थूलभद्रः पूर्वमित्रत्राह्मणगृहे गतोऽभूत् । पृष्टं-"क मे मित्रं?" । भार्यया मोक्तं-"दरिद्र- त्पेन भिक्षार्थ जगाम ।" स्थूलभद्रेण ज्ञानेन ज्ञात-"अहो! अस्य गृहस्य अमुकस्याने निधानं वर्तते, परं न । जानाति ।" ततो निधानस्थान दर्शयित्वा दृशा निर्गतः । मित्रेण आगत्य भार्यावचनेन तत् स्थानं खनितं, महानिधानं प्रकटितं, स ब्रामणः सुखी जातः। ततः सिंहविकुर्वणं निधानदर्शनं च अपराधं ज्ञात्वा वाचना- ग्रहणाय आगतस्य स्थूलभद्रस्य प्रोक्तं-"त्वं अयोग्योऽसि, न अतः परं वाचनादानं ।" तथापि श्रीसङ्घा- ग्रहेण "अन्यसो त्वया न देया” इति शपथ कारयित्वा, अग्रतः सूत्रतो वाचना दत्ता, परं न अर्थतः। एवंविधः है KOOOK ·Kokarka - श्रीस्थूलभद्रो वीरात् पञ्चदशाधिकद्विशतयः २१५] खगं गतः । तथा जम्बूखामी चरमकेवली १ प्रभव. स्वामि १ शय्यम्भवसूरि २ यशोभद्रसूरि ३ संभूतिविजय ४ भद्रयाहु ५ स्थूलभद्राः ६ एते पडपि श्रुतकेच- लिनः७। श्रीस्थूलभद्रस्य द्वौ शिष्यो-आर्यमहागिरिः एलापत्यगोत्रीयः १ द्वितीयः आर्यसुहस्ती वाशिष्ठ- गोत्रीयः२। तत्र आर्यमहागिरिणा व्यवच्छिन्नेऽपि जिनकल्पे जिनकल्पतुलना कृता । पुनः यस्य आर्यमहा- गिरेः गोचर्या भ्रमतः संस्तवनश्रेष्ठिगृहे स्थितः, तत्पद्दे श्रीआर्यसुहस्तिसूरिः कृतवान् ८॥ अथ श्रीआर्यसुहस्तिसूरिसंवन्धो यथा- अन्यदा दुःकाले जाते धान्यं न लभ्यते, लोको दुःखी जातः, राजानोऽपि रका जाताः । तथापि श्रावकाः साधूनां विशेषतः दानं ददुः । एको भिक्षुः साधून यहुभिक्षा प्रतिगृहं लभमानां दृष्ट्वा माह-"भो! मथं भिक्षा दत्त।" साधुभिः प्रोफ-"गुरवो जानन्ति ।" ततो गुरुसमीपे समागतः । गुरुभिः लाभं विभाव्य दीक्षां दस्या यथेच्छ भोजितः । परं विपूचिकया चारित्रानुमोदनात् मृत्या उज्जयिनीनगरे श्रेणिकराजपट्टे कोणिकः २ तत्पद्धे उदायिराजा ३ तत्पद्दे नवनन्दाः १२ तत्पढे चन्द्रगुप्तः १३ तत्पद्दे विन्दुसार १४ तत्प। अशोकश्री. १५ तस्य पुत्रः कुणालः १६ तस्य पुनः संपतिनामा राजा अभूत् । तस्य हि जातमात्रस्यैव पिता- महराज्यं मन्त्रिभिः दत्तं । अनुक्रमेण त्रिखण्डभोक्ता जातः। एकदा रथयात्रार्थ आगतं श्रीआर्यसुहस्तिसूरि दृष्ट्वा जातिस्मरणं ज्ञानं उत्पन्नं । तत आगत्य गुरूणां पृष्टं-“हे स्वामिन् ! अव्यक्तसामायिकस्य किं फलं ?"

·*restsko HD *HOXOXOXO-OXXSEXXXX ततो गुमभिः प्रोक्तं-"राज्यादिकं । ततो विशेषतः प्रत्ययो जातः । गुरुभिः अपि उपयोगेन ज्ञाता, तस्य पूर्वभयः प्रतियोधितश्च, गृहीतः श्रावकधर्मः । ततः संप्रतिभूपेन [१२५०००] सपादलक्षनवीनप्रासादाः कारिताः, सपादकोटिविम्यानि [१२५०००००] कारयित्वा प्रतिष्ठापितानि । [१३०००] त्रयोदशसहस्राः जीर्णो- द्वारा कारिताः। [२५०००] पञ्चनयतिसहस्रपित्तलप्रतिमा कारिताः। ससशतानि ७०० दानशाला-सत्राकार- शाला मण्डिताः । देवगृहमतिमादिभिः त्रिखण्डामपि पृथिवीं मण्डितां अकरोत् । कर मुक्त्वा पूर्वसाधुवेप- धारिम्बवण्ठमेपणादिना अनार्यदेशान् अपि साधुविहारयोग्यान् अकरोत् । अनार्यदेशीयभूपान् जैनधर्म- रतान् अकरोत् । पुनः ये वस्नपात्रअन्नदधिदुग्धवृतादिकं प्रासुकद्रव्यविक्रयं कुर्वन्ति, तेषां संप्रतिभूपेन ज्ञापितं-"भो! साधूनां अग्रे सर्व टोकनीयं, यच ते साधवो लान्ति तत् तेभ्यो देयमेव । भवतां च तन्मूल्यं लाभसहितं मम कोठगारिकः प्रच्छन्नं दास्यति । तैः तथा कृतं, साधुभिः अशुद्धमपि शुद्धबुद्ध्या गृहीतं । संप्रतिभूपः श्रीआर्यसुहस्तिसुरिप्रतियोधित एवंविधो बभूव । एवंविधाः श्रीआर्यमुहस्तिसूरयः चारित्रं प्रतिपाल्प खग जग्मुः ॥ श्रीआर्यसुहस्तिसूरेः द्वौ शिष्यो-कौटिक-काकन्दकनामानौ। किंविशिष्टौ कौ०१। सुस्थिती-सुविहितक्रिया- निष्ठौ । पुनः किंविशिष्टौ कौटिक-काफन्दकनामानौ ?। सुप्रतिबुद्धौ-सुज्ञाततत्त्वौ। अन्ये तु आचार्या एवमाहुः- सुस्थित-सुप्रतियुद्धनामानौ । किंविशिष्टौ कौटिक-काकन्दकनामानौ ?। कोट्यंशसूरिमन्त्रजापपरिज्ञानादिना : 7 ·KOKOK कौटिकी । पुनः किंविशिष्टौ कौटिककाकन्दको ?। काकन्यां नगयां जातत्वात् काकन्दको इति विरुदमायं विशे- पणद्वयं ११ कौटिककाकन्दयोः व्याघापत्यगोत्रयोः शिष्य इन्द्रदिन्नः कौशिकगोत्रीयः १२ इन्द्रदिन्नस्य शिष्यो गौतमगोत्रीयो दिन्ननामा जातः १३ दिनस्य शिष्यः कौशिकगोत्रीय आर्यसिंहगिरिः जातिसरो जातः १४ आर्यसिंहगिरेः शिष्यो गौतमगोत्रीयः श्रीवज्रवामी १५ श्रीवजखामिशिप्य उत्कौशिकगोत्रीयः श्रीवनसेनो जातः १६ वनसेनस्य चत्वारः शिष्याः स्थविरा जाता:-नागिलो १ पोमिलो २ जयन्तः ३ तापसश्च ४॥ पतेभ्यः चतुर्व्यः चतस्रः शाखाः खखनाम्ना निर्गता:-नागिला १ पोमिला २ जयन्ती ३ तापसी ४ इति २०॥ अत्र श्रीसिंहगिरि १ श्रीवनखामि २ श्रीवनसेन ३ सूरीणां संलग्नः सम्बन्धो यथा- श्रीसिंहगिरिगुरोः पाचँ सुनन्दाया भ्राता आर्यशमितो, भर्ता च धनगिरिः द्वौ अपि दीक्षां जगृहतुः। सुनन्दा च तदा तुम्बवनग्रामे गर्भवती मुक्ताऽभूत, जातः पुत्रः । जन्मसमये एव पितुर्दीक्षां श्रुत्वा जाति- मरणं ज्ञानं प्राप । ततो मातुरुद्वेगार्थ निरन्तरं रोदिति, चारित्राभिलापी जातः। माता उद्विग्ना जाता सती तिष्ठति, जानाति त्यजामि कचित् ददामि कस्मैचित् । तस्मिन् प्रस्तावे श्रीसिंहगिरिसूरयः समेताः धनगिरिः | यदा विहां निर्गतः तदा गुरुभिः लाभं ज्ञात्वा प्रोक्तं-"अद्य गोचरीगमने सचित्ता अचित्ता वा या भिक्षा लभ्यते सा साधा।” ततो धनगिरिर्गतः सुनन्दागृहे, सुनन्दा माह-“तव पुत्रेण सन्तापिताऽहं, गृहाण आत्मीय पुत्रं ।” साधुना प्रोक्तं-"अद्य त्वं ददासि परं पश्चात् दुःखं करिष्यसि ।" तया प्रोत-"नाऽहं करिष्यामि।

·-- otoXXKOKok ततो धनगिरिः बहुस्नीजनान् साक्षिणः कृत्वा पुत्रं लात्वा झोलिकामध्ये क्षिप्त्वा समेतो गुरुपाथै, गुरुणा च वजयत् भारत्वात् 'चन' इति नाम दत्तं, ततो न रुरोद । शय्यातरश्राविकाभ्यः पालनार्थ दत्तः, स च माध्वीशालायां पालनस्थः पण्मासवयाः साध्वीभिः पठ्यमानानि एकादशाङ्गानि पपाठ । ततः सा पुत्रं । त्रिवार्पिकं जातं ययाचे । राजसमक्षं सङ्घो मेलितः, राजाज्ञया गुरुभिः मुखवस्त्रिकारजोहरणादीनि साधूप- करणानि यालस्य अग्रे मुक्तानि । मात्रा तु सुखभक्षिका-कन्दुक-बालक्रीडनकानि मुक्तानि । गुरुणा प्रोक्तं- 'रजोदरणं गृहाण ।" मात्रा तु प्रोक्तं-"सुखभक्षिकादीनि । ततो घालेन चारित्रं वाञ्छता गृहीतं रजो- हरणं मस्तके धृत्वा नृत्यति स्म । भग्नो वादः, अष्टवान्ते गृहीता दीक्षा, पश्चात् मात्रापि दीक्षा गृहीता। पुनः यस्य पूर्वभवमित्रः जृम्भकदेवैः महाटव्यां उन्नयिनीमार्गे वृष्टौ निवृत्तायां कूष्माण्डभिक्षायां गृहस्थरूपैः दीपमानायां अनिमिपत्यादिना 'देवपिण्डः अयं' इति निश्चित्य भिक्षाया अग्रहणे तुष्टैः वैक्रियलब्धिः दत्ता । पुनः यस्य ग्रीष्मकाले घृतपूरैः परीक्षां कृत्वा आकाशगामिनी विद्या दत्ता २। पुनः अन्यदा वज्रमुनिः गुरुपु । यहिभूमौ गतेषु साधुपु च विहाँ गतेपु साधुसंस्तारकवेष्टिका एकीकृत्य स्वयं विचाले स्थित्वा शिष्याणामिव एकादशानां अगानां पृथक पृथक वाचनां दातुं आरेभे । गुरुभिः द्वारे आगत्य स्थित्वा च सर्व श्रुतं । ततः साधूनां तस्य अतिशयज्ञापनार्थ अन्यदा ग्रामान्तरं गच्छद्भिः गुरुभिः प्रोक्तं-"भो शिष्याः। भवतां वाच- नाचार्यो चोऽस्ति" इत्युच्या चलिताः । पश्चात् वज्रेण तेषां विनीतानां तथा वाचना दत्ता । यथा अनेक 95 ar ·वाचनाभिः पठ्यते तथा एकैकया वाचनया पठितं । साधुभिः विचारित-"यदि गुरवः कियन्तं कालं विल- म्वन्ते तदा वरं, यथा अस्माकं शीघ्रं श्रुतस्कन्धः पूर्णो भवति ।" तत आगतैः गुरुभिः पृष्टं-"भो! भवतां सुखेन वाचना जाता?" तैः प्रोक्तं-"अतः परं अस्माकं वाचनाचार्यों वन एव भवतु।" पश्चात् गुरुणा स्वय- मपि वज्राय ११ एकादशाङ्गयाचना दत्ता । ततो वज्रस्वामिना दशपुरात् उन्नयिन्यां गत्वा गुर्वाज्ञया श्रीभद्र- गुप्ताचार्यसमीपे दशपूर्वाणि अधीतानि । ततः आचार्यपदे स्थापितो गतः पाटलीपुरे, 'रूपेण मा लोकानां मनःक्षोभो भवतु' इति व्याख्याने रूपं संक्षिप्य सामान्य रूपं कृत्वा राजादीनां अग्रे देशना दत्ता। द्वितीयदिने साधुभिः लोकमुखात् श्रुतं-"अहो ! गुरूणां देशना अमृतस्राविणी, परं न तादृशं रूपं ।" गुरुभिः साधु- मुखात् श्रुत्वा सहस्रदलवर्णकमलोपरि स्थित्वा खाभाविकदिव्यरूपेण धर्मोपदेशो दत्तः । सर्वेऽपि लोका विस्मयं प्राप्ताः । पुनरपि यो धनत्रेष्ठिपुत्री रुक्मिणी साध्वीभ्यः पूर्व प्रभु [वज्र ] गुणश्रवणेन जातानुरागां पित्रापि धनकोटिसहितां दीयमानां प्रतियोध्य प्रावाजयत् । पुनः येन वजखामिना पदानुसारिलब्ध्या श्रीआ- चाराङ्गमहापरिज्ञाऽध्ययनाद् यस्य मानुपोत्तरपर्वतं यावद्गमन विषयः सा आकाशगामिनी विद्या उद्धृता। पुनः योऽन्यदा उत्तरस्यां दिशि दुर्भिक्षे जाते श्रीसङ्घ पट्टे संस्थाप्य पानीयग्रहणार्थं गतं दत्तनामार्थं शय्यातर- मपि लोचकरणेन 'साधर्मिकोऽहं भवतां' इति वदन्तं पटे आरोग्य आकाशं स्थित एव स्थाने-स्थाने मार्गे-मागें चैत्यानि वन्दमानो महानसीं पुरीं प्रापयामास । तत्र तु सुभिक्षं परं बौद्धो राजा श्रीपर्युपणापर्वणि समागते ·Ke Kokel-Ko-RoKOX- XXX-XC. पौद्धश्रावकप्रेरितेन राज्ञा जैनचैत्येपु पुष्पाणि निपिद्धानि । सङ्घन वज्रस्वामी विज्ञप्त:-"मा चिन्ता क्रियता" इत्युक्त्या आकाशगामिनीवियया आकाशे उत्पत्य माहेश्वरीपुर्या हुताशननामदेवस्य वने पितृमित्रं आरामिक तडिलनामानं पुष्पमेलनाय सावधानीकृत्य हिमवद्भिरौ प्राप्तः। तत्र श्रीदेव्या वन्दितः, तदानीं तया देवपूजार्थ पूर्व लक्षदलकमलं आनीतं आसीत्, तदेव तया दत्तं, तत् गृहीत्वा पुनः पश्चात् वलमानेन हुताशनवनादपि विंशतिपुप्पलक्षाणि लात्या आकाशे विमानं आरूढः प्राक्तनमित्रजृम्भिकदेवकृतगीतगानवादित्राद्मिहोत्सवः आगत्य पुप्पलक्षाणि श्राद्धानां दत्त्वा चैत्येपु महिमां अकारयत्। हर्पितः सङ्घः चमत्कृतो राजा जातो जैनश्च । पुनः अन्यदा दक्षिणापथे विहरन श्रीवज़खामी श्लेष्मणि जाते साधूनां अकथयत्-"अद्य गोचरीगमने शुण्ठिः आनेया।” तैः आनीता गुरुभिः कर्णोपरि धृता, परं विस्मृत्या न भक्षिता, परं प्रतिक्रमणे [प्रतिलेखनवेलायां] कर्णमतिलेखने पतिता गुरुभिः विचारित-"मम दशपूर्वधरस्य का विस्मृतिः।" परं आयुः अल्पं ततोऽनशनं । कृतं । द्वादशवर्षीयं दुर्भिक्षं ज्ञात्वा वशिष्यस्य वनसेनस्य प्रोक्तं-"त्वं सोपारकपत्तने याहि । 'कदा सुभिक्षं भावि ?' इति पृष्टे-"यस्मिन् दिने लक्षमूल्येन एकां हण्डिकां पच्यमानां द्रक्ष्यसि, तदिनात् अग्रिमदिने सुभिक्षं भविष्यति" इत्युक्त्या मुक्तो वज्रसेनः। पश्चात् निजपाचस्थितान् साधून भिक्षां अलभमानान् विद्यापिण्डेन कियद् दिनानि भोजयित्वा संविनान् पञ्चशतमितान् साधून् आदाय अनशनार्थ वार्यमाणमपि अतिष्ठन्तं पकं लघुक्षुल्लकं अपि मोहात् विप्रतार्य पर्वतं आरोहयत् । क्षुल्लकस्तु "मा भूत् गुरूणां अभीतिः" . F ·(इति) पश्चादागत्य पर्वतमूल एव तप्तशिलायां सुप्सोऽनशनं कृत्वा सुकुमालशरीरत्वात् क्षणमेव शुभध्यानतः वर्ग जगाम । देवैः तस्य महिमानं क्रियमाणं ज्ञात्वा साधवो विशेषतो धर्मे स्थिरा जाता। परं तत्र मिथ्या दृष्टिदेव्या मोदकादिभिः निमन्त्रणेन अनशने कृते उपसगिताः । ततः तत्र तस्या अप्रीतिं ज्ञात्वा, ततः स्थानात् उत्थाय अन्यत्र आसन्नपर्वते अनशनं कृत्वा शुभध्यानेन सर्वेऽपि वनस्वामिप्रमुखाः खर्ग जग्मुः। ततः इन्द्रेण रथसहितेन गिरि प्रदक्षिणीकृत्य साधयो वन्दिताः, तेन तस्य पर्वतस्य उपरि रथचक्ररेखापतनात् “रथा- वर्त" इति नाम जातं। तत्रस्था वृक्षा अपि साधूनां नमनाभ्यासात् अद्यापि नम्रीभूता इव तिष्ठन्ति दृश्यन्ते च तथैव । तसिन खर्ग गते दशमपूर्व चतुर्थ अर्धनाराचं नाम संहननं च विच्छिन्नं । तथा तदनु श्रीवज्रसेन सोपारके जिनदत्तावकः, तस्य भार्या ईश्वरी, तत् द्वयमपि पूर्व श्रीवनस्वामिना प्रतियोधितमासीत्, तस्य गृहे भिक्षार्थ गतः। तसिन् मस्तावे ईश्वरीभाविकया चतुःपुत्रयुतया धान्याऽभावात् लक्षमूल्येन धान्यमानीय हण्डिका पाका) अग्नौ स्थापिताऽस्ति, विचारितं-"मध्ये विषं क्षित्वा धान्यभोजनेन अनशनं कृत्वा सपुत्रा अहं मरिष्यामि।" वनसेनेन विषं क्षिपन्ती दृष्टा, पृष्टं-"किमिति मरणोपायः क्रियते?" तया प्रोक्तं-"धनं बहु वर्तते, परं धान्यं नगरमध्ये न लभ्यते। ततो वज्रसेनेन प्रोक्तं-"श्रीपूज्येन मम अभिज्ञानं लक्षमूल्येन धान्यहण्डिकापाकरूपं प्रोक्तं वर्तते । आगामिदिने सुभिक्षं भावि ।” तस्या अपि श्रीपूज्यवचनस्य आस्था । ततः तया कथितं-"यदि एवं जातं, तदा मम पुत्राः चत्वारो वर्तन्ते, ते मया दत्ता भवतां पार्वे दीक्षा ग्रही- ·HONKormony प्यन्ति" इति प्रतिज्ञा कृता । ततो द्वादश १२ प्रहरैः पूर्व दुर्वातेन दूरतटे निक्षिप्तानि युगन्धरीवाहनानि सुवा- तेन आगतानि, सुभिक्षं जातं, युगं उद्धृतं, ततो 'युगन्धरीनाम' जातं । ततः तया चत्वारोऽपि निजपुत्रा नागेन्द्र १ चन्द्र २ नियुति ३ विद्याधर ४ नामानः तेपां दीक्षा दापिताः, पश्चात् स्वयमपि मातापितरौ दीक्षा ललतुः। ते चत्वारोऽपि यहुश्रुताः सूरयो जाताः, तेभ्यः चतस्रः शाखा जाताः, ता अद्यापि दृश्यन्ते ॥ इति श्रीसिंहगिरि १ वज्रस्वामि २ वज्रसेन ३ सम्बन्धः २३॥ एवं श्रीमहागिरि १ श्रीसुहस्तिसूरि २ श्रीगुणसुन्दर- सूरि ३ श्रीश्यामाचार्य ४ श्रीस्फन्दिलाचार्य ५ रेवतीमित्र ६ श्रीधर्म ७ श्रीभद्रगुप्त ८ श्रीगुप्त ९ श्रीवज्रस्वामि १० नामानः पते युगप्रधाना दशपूर्वधरा जाताः, तथा पूर्व तु संक्षेपवाचनया स्थविरावली उक्ता व्याख्याता च । सांप्रतं विस्तरयाचनया स्थविरावली आह-तत्र सूत्रम्-"वित्थरवायणाए पुण” अत्र आलापके इदं रहस्य-विस्तरवाचनायां यहवो याचनाभेदा लेखकवैगुण्यात् जाताः, तत् तत्स्थविराणां च शाखाः कुलानि च - प्रायः सांप्रतं न अययुध्यन्ते । नामान्तरतिरोहितानि वा भविष्यन्ति, अतो निर्णयः कर्तुं न पार्यते पाठेषु । ग्यासु । कचिदादर्श 'कोटुंबाणि' इति दृश्यते कचित् 'कुंडधारी' इति, तथा कचित् 'पुण्णपत्तिया' इति, तचित् 'सुवण्णपत्तिा' इति । एवं कुलेवपि कचित् 'उल्लगच्छत इति" पाठः, कचित् 'अह-उल्लगंथन इति' तसात् अत्र यहुश्रुता एव प्रमाणं, मा भूत् उत्सूत्रमिति । तत्र कुलं एकाचार्यसन्ततिः, शाखास्तु तस्यां पर सन्ततो पुम्पविशेषाणां पृथक पृथक् अन्ययाः। एकवाचनाऽचारयति समुदायो गणः, अथवा शाखाविव- ।

·XOXOXOX क्षिताऽऽयपुरुपसन्तानो यथा-वैरखामिनाम्ना वैरशाखाऽस्माकं । कुलानि तु तच्छिष्याणां पृथगन्ययाः, यथा- गानं फुलं, नागेन्द्रकुलं इत्यादि । "अहावया या” इति यथार्थानि अपत्यानि, न पतन्ति येन जातेन दुर्गती अशा पर पूर्णपाः रादपत्यं मुशिष्याश, सत्ताः पूर्वजान् गुरुन् न पातयन्ति, प्रत्युत प्रभासयन्तीति । मा एनिशा परमाता, स्थानिरापलीसूत्रपाठो यथा-'थेरस्स णं अजजसभहस्स” इत्यादि । विभिलागणार पुण अजाजसभदायो पुरओ थेरावली एवं पलोइज्जइ, तं जहा-थेरस्स णं समाजमिस तुनियागणरागुरारा इगे दो थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिषणाया हुत्था, से लात-रे अजमना पाईणरागुरो, मेरे गणसंभूअपिजए माढरसगुत्ते, थेरस्स णं अजभ- दुचा पाईरा इसे पसारि मेरा जोपासी अहायचा अभिण्णाया हुत्था, तं जहा- मेरे गोदारी रे अभितो २ मेरे जाणवते २ थेरे सोमदत्ते ४ कासवगुत्तेणं, थेरेहितो गोनातितो सारा पहिलो र गोदारागणे नामं गणे निग्गए, तस्स णं इमाओ चत्तारि Hो मानिजलि, जहा-सामलिसिया , कोठीपरिसिया २, पंडुवद्धणिया ३, दासी- .341 4, गेयस अाभूगरिनगरा गाउररागुत्तस्रा इमे दुयालस थेरा अंतेवासी ·"'", Fo16.! ... अहावच्चा अभिण्णाया हुत्था, तं जहा-नंदणभहु १ [उप] वनंदण-भद्दे २ तह तीसभद्दे ३ जस- भद्दे ४ । थेरे य सुमणभद्दे ५, मणिभद्दे ६, पुण्णभद्दे ७ य ॥१॥ थेरे अ थूलभद्दे ८, उज्जुमई ९, जंबुनामधिज्जे १०, य । थेरे अ दीहभदे ११, थेरे तह पंडुभद्दे १२ य ॥२॥ थेरस्स णं अज्ज. संभूअविजयस्स माढरसगुत्तस्स इमाओ सत्त अंतेवासिणीओ अहावच्चाओ अभिण्णायाओ हुत्या, तं जहा-जक्खा १ य जक्खदिण्णा २ भूया ३ तह चेव भूयदिपणा य ४ । सेणा ५ वेणा ६ रेणा ७, भइणीओ थूलभदस्स ॥ १॥ अध विस्तरस्थविरावल्या विवरणं क्रियते-तत्र श्रीयशोभद्रसूरितः कतिस्थविराः १ कतिगणाः २ कति- शाग्वाः ३ कतिकुलानि जज्ञिरे?, तत् सर्वं सूत्रपाठानुसारेण कथ्यते-यशोभद्रः स्थविर, तस्य दो शिष्यो- भद्रयाहुः १ संभूतिविजयः २ जाताः स्थविराः । ३ श्रीभद्रवाहुखामिनः चत्वारः शिष्याः-गोदासो १ ऽग्निदत्तो २ यज्ञदत्तः ३ सोमदत्त ४श्च स्थविराः ७। गोदासतो गोदासनामगणो गणः निर्गतः १ गोदासगणस्य चतस्रः शाग्वा निर्गताः-तामलित्तिआ १ कोडीवरिसिआ२ पांडवणिआ ३ दासकव्वडिआ ४ शाखाः४। संभूति- विजयस्य द्वादश शिप्या जाता:-नंदणभद्द १ उपनंदनभद्द २ तीसभ६ ३ जसभद्द ४ सुमणभद्द ५ मणिभद्द ·Karko ६ पुण्णभद ७ यूलभद्द ८ उजुमई १: जम्बू १० दीहभद्द ११ पंडभइ १२ जाताः स्थविरा एकोनविंशतिः १९ पुनः श्रीसंभूतिविजयस्य सप्त अन्तेवासिन्यः साध्व्यो जाताः । जक्खा १ जक्खदिन्ना २ भूआ ३ भूयदिन्ना ४ सेणा ५, सेणास्थाने पहुषु आदर्शपु एणा दृश्यते, वेणा ६ रेणा ७ च एताः स्थूलभद्रस्य भगिन्यः । थेरस्स णं अजथूलभद्दस्त गोयमसयुत्तस्स इमे दो थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिण्णाया हुत्था, तं जहा-धेरे अजमहागिरी एलावच्चसगुत्ते १, थेरे अज्जसुहत्थी वासिट्ठसयुत्ते २, थेरस णं अजमहागिरिस्स एलावञ्चसयुत्तस्स इमे अट्ठ थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिषणाया हुत्था, तं जहा-थेरे उत्तरे १, थेरे बलिस्सहे २ थेरे धणड्डे ३, थेरे सिरिढे ४, थेरे कोडिन्ने ५, थेरे नागे ६, थेरे नागमित्ते ७, थेरे छलए रोहयुत्ते कोसिययुत्तेणं ८, थेरेहितो णं छलूएहितो रोहगुत्ते- हिंतो कोसिययुत्तेहितो तत्थ णं तेरासिया निग्गया। व्याख्या स्थूलभद्रस्य द्वौ शिष्यो-आर्यमहागिरिः.१ सुहस्ती २ एवं स्थविराः एकविंशतिः २१, श्रीआर्य- महागिरेः अष्टौ शिष्याः-उत्तर १ पलिस्सह २ घणहु ३ सिरिह ४ कोडिन्न ५ नागे ६ नागमित्त ७ छलूयरोह- गुत्त ६, एवं स्थविरा एकोनविंशत् २९ । अत्र छलूयरोहगुप्ततः त्रैराशिकमतं निर्गतं कथं ?, तत्रोच्यते- ·श्रीधीरात् चतुश्चत्वारिंशदधिकपञ्चशतवपु [५४४] व्यतीतेषु, अन्तरञ्जिकायां नगयों श्रीरोहगुप्ताचार्यस्य श्रीगुप्तः शिष्यो वर्तते, तस्मिन् प्रस्तावे एकोवादी पोशालनामा परिव्राजकः समागतः। परं कीशा। वृश्चिक १ सर्प २ मूपक ३ मृगी ४ वराही ५ काकी ६ शकुनिका ७ विद्याभिः उदरं मे स्फुटतीति बद्धोदरपदः, पटहं नगर- मध्ये पादयामास-"यो मया सह यादं करोति स पटहं स्पृशतु।” ततः रोहगुप्त उत्थितोऽहं वादं करिष्यामि । ततो गुरुणा तदीयविद्याः प्रजैतृविद्याः मयूरी १ नकुली २ विडाली ३ व्याघी ४ सिंही ५ उलूकी ६ हो[उ]लावकी ७ प्रमुग्या दत्ताः। पुनः प्रोक्तं-"अन्यविद्याप्रयुआने इदं मया अभिमन्त्रितं रजोहरणं भ्राम्यं, त्वं अजेयो भवि- प्यसि।" ततो रोहगुप्तेन बलश्रीनामराजसभायां तेन वादिना समं वादः कृता, परं न जीयते स्म । वादिना जीवाऽजीवी स्थापिती। ततोरोहगुप्तेन दवरक-आवर्तदानेन भूमौ क्षित्वा चलाऽचलो दर्शितःप्रोक्तं-"जीवोजीयो नो जीवश्च ३ एवं राशिवयं स्थापयित्वा, तं निर्जित्य जयं लब्ध्वा महामहोत्सवेन गुरुसमीपे समागतः। गुरुणा मोक्तं-"त्यया यादी जितः, श्रीजिनशासनस्य उद्दीपना च कृता, तत् 'चारु, परं नोजीवो नास्ति ।” ततः सत्समक्षं मिथ्यादुष्कृतं देहि । स च अभिमानी न ददाति । उवाच-"नोजीचोऽप्यस्ति, कथं मिथ्या दुष्कृतं ददामि ?" ततो गुरुणा समं पण्मासान् वादः कृतः । ततः कुत्रिकापणे गत्वा जीवाजीव-नोजीव- मार्गणे जीवाजीयौ देवेन दत्ती, नोजीवो न दत्तः, असत्त्वात्। तथा चतुश्चत्वारिंशताधिकशतेन १४४ पृच्छा- भिर्जितो गुरुणा, कोपेन भसमल्लकं मस्तके भक्त्या गच्छात् यहि कृतः। सोऽपि वैशेपिकमतं प्रवर्तयति ·सम-कथं नवविधं (९) द्रव्यं ?, सप्तदशविधा (१७) गुणाः २६, पञ्चविधं (५) कर्म ३१, त्रिविधं (३) सामान्य ३४, एकविधो (१) विशेषः ३५, एकविधः (१) समवायः ३६, ततो जीवा १ जीव २ नोजीव ३ नोऽजीव ४ भेदैः चतुर्गुणिताः १४४ प्रश्नभेदानामव्युत्पत्तिरपि इयं । षट्पदार्थरूपकत्वात् पड्गोत्रेण उलूकत्वात् उलूका, पद चासौ उलूकश्च पडलूकः । तमेव व्यनक्ति-"कोसियगुत्तेणं त्ति” उलूक-कौशिकयोः न भेदः। थेरेहितो णं उत्तरवलिस्सहेहिंतो तत्थ णं उत्तरवलिस्सहे नामं गणे निग्गए, तस्ल णं इमाओ चत्तारि साहाओ एवमाहिज्जति, तं जहा-कोसंबिया १, सोइत्तिया २, कोडवाणी ३, चंदनागरी ४, थेरस्स णं अजसुहत्थिस्स वासिट्ठसयुत्तस्स इमे दुवालस थेरा अंतेवासी अहा- वचा अभिण्णाया हुत्था, तं जहा-थेरे अ अजरोहणे १, जसभद्दे २ मेहगणी ३ य कामिट्टी ४ । सुट्ठिय ५ सुप्पडिबुद्धे ६, रविखय ७ तह रोहगुत्ते ८ अ ॥१॥ इसिगुत्ते ९ सिरिगुत्ते १०, गणी अ वंभे ११ गणी य तह सोमे १२ । दस दो य गणहरा खल्लु, एए सीसा सुहत्थिस्स ॥२॥ व्याख्या तथा उत्तरवलिस्सहस्थविरात् उत्तरपलिस्सहनामा गणो निर्गतः। एवं गणो द्वौ २ तस्य उत्तरवलि- KCXEKAROKEKOKARORAKX ·xxxentorxorkok सहगणस्य पतम्रः शाया जाता:-कोसंविया १ सुत्तिवत्तिया २ कोडवाणी ३ चंदनागरी ४ एवं शाखाः ८। सुदस्तिस्यविरस्य द्वादश शिष्या जाताः-अजरोहणे ? जसभद्दे २ मेहेय ३ कमिड्डी ४ सुटिअ५ सुप्पडिबुद्धे ररिग्वय ७ रोहगुत्ते ८ इसिगुत्ते ९सिरिगुत्ते १० चंभे ११ सोमे १२ इति एवं स्थविरा एकचत्वारिंशत् ४१ । थेरेहितो णं अजरोहणेहिंतो णं कासवगुत्तेहिंतो णं तत्थ णं उद्देहगणे नामं गणे निग्गए, तस्सिमाओ चत्तारि साहाओ निग्गयाओ, छच्च कुलाई एवमाहिति । से किं तं साहाओ ?, साहाओ एवमाहिजंति, तं जहा-उर्दुवरिजिया १, मासपूरिआ २, मइपत्तिया ३, पुण्णपचिया ४, से तं साहाओ, से किं तं कुलाइं?, एवमाहिनंति, तं जहा-पढमं च नागभूयं, विइयं पुण सोममूइयं होइ । अह उल्लगच्छ तइअं३, चउत्थयं हत्थलिजं तु ॥ १॥ पंचमग नंदिजं ५, छठं पुण पारिहासयं ६ होइ । उद्देहगणस्सेए, छच्च कुला इंति नायवा ॥२॥ थेरेहितो णं सिरिगुत्तेहिंतो हारियसयुत्तेहिंतो इत्थ णं चारणगणे नामं गणे निग्गए तस्स णं इमाओ चत्तारि साहाओ, सत्त य कुलाई एचमाहिजंति, से किं तं साहाओ ?, साहाओ एवमाहिजति, ·तं जहा-हारियमालागारी १, संकासीआ २, गवेधुया ३, वजनागरी ४, से तं साहाओ, से 'किं तं कुलाई ?, कुलाई एवमाहिति, तं. जहा-पढमित्थ वत्थलिप्नं १, बीयं पुण पीइध- म्मिअं२.होइ । तइ पुण हालिजं ३ चउत्थयं पूसमित्तिनं ॥ १॥ पंचमगं मालिजं ५, छटुं पुण अजवेड्यं ६ होइ । सत्तमयं कण्हसहं ७, सत्त कुला चारणगणस्त ॥ २॥ व्याख्या रोहणस्थविरात् उद्देहनामगणो निर्गता, एवं गणाः त्रयः ३ उद्देहगणस्य चतस्रा.शाखा जाता:- उदंपरिजिया १ मासपुरिया २ मइपत्तिया ३ पुन्नपत्तिया ४ एवं शाखा द्वादश १२ । पुनः उद्देहगणात् पट्ट कुलानि जातानि । नागभूयं १-सोमभूइअं २ उल्लगच्छं ३ हत्थलिजं ४ नंदिजं ६ पारिहासयं ६ एवं कुलानि पद । श्रीगुत्तिस्थाविरात् चारणनामा गणो निर्गतः । एवं गणाः चत्वारः ४ चारणगणात् चतस्रः शाखा निर्गताः-हारिपमालागारी १ संकासिआ २ गवेधुया ३ वजनागरी ४ एवं शाखाः पोडश १६, पुनः चारणगणात् सस कुलानि जातानि-वत्थलिज १ पीइधम्मियं.२ हालिनं ३ पूसमित्तिजं ४, मालिज्ज ५ अजवेडयं ६ कण्हसहं ७ एवं कुलानि सप्तदश १७ ॥ थेरेहितो भद्दजसेहितो भारदायसगुत्तेहिंतो इत्थ णं उडुवाडियगणे नामं गणे निग्गए, तस्स X8X ·णं इमाओ चत्तारि साहाओ तिणि कुलाई एवमाहिजंति, से किं तं साहाओ ?, साहाओ एवमाहिबंति, तं जहा-चंपिजिया १ भद्दिजिया २ काकंदिया ३ मेहलिज्जिया ४, से तं साहा- ओ, से किं तं कुलाई ?, कुलाई एवमाहिजंति, तं जहा-भद्दजसियं १ तह भदगुत्तियं २ तइयं च होइ जसभई ३ । एयाइं उडुवाडियगणस्स, तिपणेव य कुलाई ॥१॥ थेरेहिंतो णं कामिहीहितो कोडालसगुत्तेहिंतो इत्थ णं वेसवाडियगणे नामं गणे निग्गए, तस्स णं इमाओ चत्तारि साहाओ चत्तारि कुलाई एवमाहिति । से किं तं साहाओ ?, साहाओ एवमाहि- जंति । तं जहा-सावस्थिया १, रजपालिआ २, अंतरिजिया ३, खेमलिजिया ४, से तं साहाओ, से किं तं कुलाइं?, कुलाई एवमाहिजंति, तं जहा-गणियं १ मेहियं २ कामिट्टि ३ च तह होइ इंदपुरगं ४ च । एयाई वेसवाडियगणस्त चत्तारि उ कुलाई ॥१॥ व्याख्या-भद्रजसस्थविरात् उडुवाडियनामा गणो निर्गतः । एवं गणाः पञ्च ५, पुन: उड्डवाडियगणस्य पतयः शाखा जाता:-पंपिजिया १ भद्दिजिया २ कार्कदिया ३ मेहलिविया ४ एवं शाखाः विंशतिः २० २ ·-KOLKO-KOK पुनः उडुवाडियगणस्य त्रीणि कुलानि जातानि-भद्दजसियं १ भद्दगुत्तियं २ जसभई ३ एवं कुलानि १५ ॥ कामड्डिस्थविरात् वेसवाड़ियनामा गणो निर्गतः, एवं गणाः पट ६। तस्य चेसवाडियगणस्य चतस्रः शाखाः जाता:-सावत्थिया १ रज पालिआ २ अंतरिजिया ३ खेमलिजिया ४ एवं शाखाश्चतुर्विंशतिः २४ । पुनः वेसवाडियगणस्य चत्वारि कुलानि जातानि-गणियं १ मेहियं २ कामड्डिअं२ इंदपुरगं च ४ एवं कुलानि एकोनविंशतिः १९। थेरेहितो णं इसियुत्तेहितो काकंदरहितो वासिट्ठसगुत्तेहितो इत्थ णं माणवगणे नामं गणे निग्गए, तस्स णं इमाओ चत्तारि साहाओ तिणि य कुलाई एवमाहिजति, से किं तं साहाओ। साहाओ एवमाहिजंति, तं जहा-कासवजिया १ गोयमज्जिया २ वासिट्ठिया ३ सोरविया ४ । से तं साहाओ, से किं तं कुलाइं?, कुलाई एवमाहिजंति, तं जहा-इसिगुत्ति इत्थ पढमं १, वीयं इसिदत्तिअं मुणेयवं २ । तइयं च अभिजयंतं ३, तिणि कुला माणव- गणस्स॥॥ थेरेहितो सुट्ठिय-सुप्पडिबुद्धेहिंतो कोडिय-काकंदएहिंतो वग्धावच्चसगुत्तेहिंतो इत्थ णं कोडियगणे नामं गणे निग्गए, तस्स णं इमाओ चत्तारि साहाओ चत्तारि कुलाई एवमा- EXOXoxoxox ·Koka-KOKOM हिजति । से किं तं साहाओ।, साहाओ एवमाहिति, तं जहा-उच्चानागरि १ विजाहरी य २ वइरी य ३ मज्झिमिल्ला ४ य । कोडियगणस्स एया हवंति चत्तारि साहाओ॥१॥से तं साहाओ, से किं तं कुलाइं। कुलाई एवमाहिजंति, तं जहा-पढमित्थ वंभलिजं १, बिइयं नामेण वत्थलिजं तु २। तइयं पुण वाणिजं ३ चउत्थयं पण्हवाहणयं ॥१॥ व्याख्या तथा प्रापिगुप्तस्थविरात् माणवनामा गणो निर्गतः, एवं गणाः सप्त ७। तस्य माणवगणस्य चतस्रः शाग्वाः जाता:-कासवजिया १ गोयमिजिया २ यासिट्टिया ३ सोरहिया ४ एवं शाखाः अष्टाविंशतिः २८ । पुनः मानवगणस्य त्रीणि कुलानि जातानि । इसिगुत्तियं १ इसिदत्तियं २ अभिजयंतं ३ एवं कुलानि द्वाविं- शतिः २२ । सुत्थित-सुमतियुद्धस्थविरतः कोडियनामा गणो निर्गतः, एवं गणां अष्टौ ८। तस्य कोडियगणस्य पतम्रः शाया जाताः-उच्चानागरी १ विजाहरी २ वइरी ३ मज्झिमिल्ला ४ । एवं शाखा द्वात्रिंशत् ३२ । पुनः कौटिकगणस्य चत्वारि कुलानि जातानि-यंभलिजं १ वत्थलिनं २ वाणिज्नं ३ पण्हवाहणयं ४ एवं कुलानि पर्विशतिः २६ । पण्ड्याहणयकुलात् मलधारगच्छो जाता, थेराणं सुट्ठिय-सुप्पडिबुद्धाणं कोडिय-काकंदयाणं वग्यावच्चसगुत्ताणं इमे पंच थेरा अंतेवासी 3 ENJOYode au ·अहावचा अभिषणाया हुत्था, तं जहा-थेरे अज्जइंददिने १ थेरे पियगंथे २ थेरे विजाहरगो- वाले कासवगुत्ते णं ३ थेरे इसिदिन्ने ४ थेरे अरिहदत्ते ५। थेरेहितो णं पियगंथेहिंतो एत्थ णं मज्झिमा साहा निग्गया, थेरेहितो णं विजाहरगोवालेहितो कासवगुत्तेहिंतो एत्थ णं विजाहरी साहा निग्गया। थेरस्स णं अज्जइंददिन्नस्स कासवगुत्तस्स अज्जदिन्ने थेरे अंतेवासी गोयमसयुत्ते । थेरस्स णं अज्जदिन्नस्स गोयमसगुत्तस्स इमे दो थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिषणाया हुत्था, तं जहा-थेरे अज्जसंतिसेणिए माढरसगुत्ते १, थेरे अजसीहगिरी जाइस्सरे कोसिययुत्ते २।थेरे- हिंतो णं अज्जसंतिसेणिएहितो माढरसगुत्तेहिंतो एस्थ णं उच्चानगरी साहा निग्गया । थेरस्स णं अजसंतिसेणियस्स माढरसगुत्तस्स इमे चत्तारि थेरा अंतेवासी अहावचा अभिषणाया हुत्था, तं जहा (यं० १०००) थेरे अजसेणिए १ थेरे अज्जतावसे २ थेरे अज्जकुबेरे ३ थैरे अज्जइसि- पालिए ४ । थेरेहितो णं अज्जसेणिएहिंतो एत्थ णं अजसेणिया साहा निग्गया, थेरोहितो णं अज्जतावसहिंतो एत्थ णं अज्जतावसी साहा निग्गया, थेरेहितोणं अजकुबेरेहितो एत्थ णं अज्ज- ·है WI-Ko-KO-KO-Ko-KOXOXOXOXOXOXOM कुवेरी साहा निग्गया, थेरेहितो णं अजइसिपालिएहिंतो एत्थ णं अज्जइसिपालिया साहा निग्गया। थेरस्स णं अज्जसीहगिरिस्स जाइस्सरस्स कोसियगुत्तस्स इमे चत्तारि थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिपणाया हुत्था, तं जहा-थेरे धणगिरी १ थेरे अजवंइरे २ थेरे अज्जसमिए ३ थेरे अरिहदिन्ने ४ । थेरेहितो णं अजसमिएहितो गोयमसगुत्तेहिंतो इत्थ णं वंभदीविया साहा निग्गया, थेरेहितो णं अज्जवइरेहितो गोयमसगुत्तेहिंतो इत्थ णं अजवइरी साहा निग्गया, व्याख्या-सुटिअ-सुप्पडिबुद्धानां पश्च शिष्या जाताः-अनइंददिन्ने १ पियगंथे २ विजाहरगोवाले ३ इसि- दत्ते ४ अरिदत्ते ५ एवं स्थविराः पट्चत्वारिंशत् ४६। मियग्रन्थस्थविरसंबन्धस्तु एवं श्रीहर्पपुरे नगरे अज- मेरवासने जिनमन्दिराणि यत्र त्रीणि शतानि ३००, लौकिकदेवगृहाणि चत्वारि शतानि ४००, अष्टौ सह- माणि ब्रामणगृहाणि ८०००, वणिजानां गृहाणि पत्रिंशत्सहस्राणि ३६०००, आरामा नव शतानि ९००, वाप्यः ससशतानि ७००, सत्रागाराः सप्त शतानि ७०० यन्त्र वर्तन्ते, तस्मिन् राजा सुभटपालनामा, एकदा ग्रामणेः यज्ञे प्रारब्धे छागो हन्तुं आरब्धः, तत्र श्रीप्रियग्रन्थसूरयः समागताः। तैः श्रावकस्य हस्ते वास- क्षेपोऽभिमत्र्य दत्तः, तेन छागमस्तके क्षिप्तः । ततो अम्बिका छागं अधिष्ठितवती । ततः छागः उड्डीय । है ·गाफाशे स्थित्वा उवाच-"भो! यथा युष्माभिर्दयारहितैः निरपराधी अहं हन्ये, तथा अहं चेत् निर्दयः स्यां सपा सर्वान युष्मान हन्मि । पुनः हनुमता राक्षसाणां फुले यत् कृतं तत् भवतां अप्यहं करोमि, परं यदि पा अन्तरायकारिणी न भपेत् ।" पुनः मोतं-"पशुदेहे यावन्ति रोमकूपाणि सन्ति तत्पशुमारणे रोमकूप- तुरुमानि पर्पसहसाणि गागर नरके पशुपातमाः पच्यन्ते । पुनरपि यो दाता खर्णमे विभज्य याचकानां गते । पुनः गः मिती रागरसा पत्ते, एतहानागपुण्यात् अपि एकं जीवं मार्यमाणं रक्षेत् तत्पुण्यं अधिः ।। पुनरपि वक्षिणासहिता मागा एकरा, परास्तु भयभीतस्य प्राणिनो रक्षणं तदधिकं । पुनः पानानां महता- माझा मते, पर अभगवानस क्षग एप नास्ति । तया यशकारकः प्रोसं-"फस्त्यं आत्मानं माग ।" लेनो-मशिनो मग पं पाहनं जागरूपं फर्य होतुमारचं?" ते मोसं-"धर्मार्थ।" देन प्रो-"पशुपये महापा।" अशा भिगान्धसुरगः प्रष्टव्याः। ततः तैः सूरगः पुष्टाः जीवदयारूपं शनिधर्म मानतो गाशि तागा पहनो लोकाः प्रतिगुलाः । जाता जैनधर्ममहिमा। प्रियग्रन्धसूरितो मध्यमा या निर्गता १ विणाहरगोगादितो निजादी शाला निर्गता २ पपं शासातुरिंशत् ३४। इन्द्रदिपरय Varगो तितो जातः । रसविराः रातपरणारिपात् ४७, आर्गवियरय पो शिष्मी-अजसंतिसेणिए १ अजसीहगिरी Nilam नपभाशत् ४९ । परतिरोणित उगानागरी-शाला जाताः ३५ एवं शाखाः पानिंशत् I भावातिरीनिकरारे पत्यारः शिष्या जागा-अजसेणिए १ अन्नतापसे २ अजाकुवेरे ३ ·Xorkok अजइसिपालिए ४ एवं स्थविराः त्रिपञ्चाशत् ५३। आर्यसैनिकसूरित:-अजसेणिया-शाखाः निर्गताः१ अन्जताः इससूरितोऽवतायसी-शायाः निर्गताः २ अजकुवेरसुरितोऽनकुवेरी-शाखाः निर्गताः ३, अजइसिपालिसूरि- तोऽनसिपालिपा-शापाः निर्गताः ४ एवं शाखा एफोनचत्वारिंशत् ३९। सीहगिरिसूरेः समुत्पन्नजातिभरण- शानस्य चत्वारः शिष्याः-धणगिरि १ बइरे २ समिए ३ अरिहदिन्ने ४ । एवं स्थविराः सप्तपञ्चाशत् ५७ । आर्य- ममितसूरितः पंसदीविया-शागाः निर्गताः १ वइरस्वामितो वइरी-शाखाः निर्गताः.२ एवं शाखा एकचत्वारिं- शत् ४१ पंभदीवियाशापाया उत्पत्तिः यथा- आभीरदेशे अचलपुरासन्ने कन्न-पन्नानद्योः मध्ये ब्रमद्वीपोऽभूत् । तत्र पञ्चशततापसाः प्रतिवसन्ति, तेपु पर तापसः पादलेपेन पादुकस्सेन वेन्नानदी उत्तीर्य पारणाय याति । लोकाः तपस इयं शक्तिः इति ज्ञात्वा तापमभका जाताः, श्रादान प्रतिनिन्दन्ति “यत् भवतां गुरुषु न कोऽपि प्रभावः" इति । ततः श्रावकैः श्रीपसम्यामिमातुलाः श्रीआर्यसमितसूरपः आकारिताः । तैः प्रोक्तं-"स्तोकमिदं पादलेपशक्तिरियं, न तपमः शक्तिरिति । ततो गुरूपदेशात् श्रावकैः स तपखी भोजनार्थं गृहे निमन्य पादपादुकाधावनपूर्व भोजितः सत्कृतश्च । ततः तेन समं पायका नदीतटे गताः। स प्रविष्टमात्र एव लेपाऽभावात् त्रुडितुं लग्नो, जाता अपमानना । ततः श्रीआर्यसमितसूरयः तत्र समागता लोकयोधनार्थं चप्पटिकां दत्त्वा प्राहुः-“वेन्ने ! पर पारं यास्यामः" इत्युक्ते मिलितं कूलद्वयं लोका विम्मयं प्राप्ताः । ततः सूरयः पौरलोफसहिता एच गताः برما 9.xoxoxox ·तापसस्थाने धर्मोपदेशेन प्रतियोधिताः, सर्वेऽपि तापसाः पञ्चशताः ते दीक्षिताः । चूर्णप्रयोगोऽयं न तेपां तपाप्रभावः इति जिनशासनमहिमा जाता। सूरयः सङ्घसहिताः खस्थान प्राप्ताः । ततः तेभ्यः तापस- साधुभ्यो ब्रह्मद्वीपिका-शाखाः जाताः ॥ थेरस्त णं अजवइरस्स गोयमसयुत्तस्स इमे तिपिण थेरा अंतेवासी अहावच्चा अभिण्णाया हुत्था, तं जहा-थेरे अज्जवइरसेणे १ थेरे अज्जपउमे २ थेरे अजरहे ३ । थेरोहितो णं अजवइ- रसेणेहिंतो इत्थ णं अज्जनाइली साहा निग्गया, थेरेहितो णं अजपउमेहिंतो इत्थ णं अज- पउमा साहा निग्गया, थेरेहितो णं अजरहेहिंतो इत्थ णं अजजयंतीसाहा निग्गया। थेरस्स णं अजरहस्सं वच्छसयुत्तस्स अजपूसगिरी थेरे अंतेवासी कोसिययुत्ते १६ । थेरस्स णं अज- पूसगिरिस्स कोसिययुत्तस्स अज्जफग्गमित्ते थेरे अंतेवासी गोयमसगुत्ते १७ । थेरस्स णं अज्ज- फग्गमित्तस्स गोयमसगुत्तस्स अजधणगिरी थेरे अंतेवासी वासिट्ठसगुत्ते १८ । थेरस्स णं अज्ज- धणगिरिस्स वासिट्ठसयुत्तस्स अजसिवभूई थेरे अंतेवासी कुच्छसगुत्ते १९ । थेरस्स णं अज- KOKarkOME ·L KaKOXOXOXOXOXOXOXOXOXOX सिवभूइस्स कुच्छसयुत्तस्स अजभद्दे थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते २० । थेरस्स णं अजभहस्स कासवगुत्तस्स अजनक्खत्ते थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते २१ । थेरस्स णं अजनक्खत्तस्स कासव- गुत्तस्स अज्जरक्खे थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते २२ । थेरस्स णं अज्जरक्खस्स कासवगुत्तस्स अज्ज- नागे थेरे अंतेवासी गोअमसयुत्ते २३ । थेरस्स णं अजनागस्स गोअमसगुत्तस्ल अजजेहिल्ले थेरे अंतेवासी वासिट्ठसगुत्ते २४ । थेरस्स णं अजजेहिल्लस्स वासिट्ठसगुत्तस्स अज्जविण्हू थेरे अंतेवासी माढरसगुत्ते २५ । थेरस्स णं अज्जविण्हुस्स माढरसगुत्तस्स अज्जकालए थेरे अंतेवासी गोयमसगुत्ते २६ । थेरस्स णं अज्जकालयस्स गोयमसगुत्तस्स इमे दो थेरा अंतेवासी गोयम- सगुत्ता-थेरे अजसंपलिए १, थेरे अजभद्दे २, २७ । एएसि णं दुण्हवि थेराणं गोयमसगु- ताणं अजबुढे थेरे अंतेवासी गोयमसगुत्ते २८ । थेरस्स णं अजवुद्धस्स गोयमसगुत्तस्स अज्ज- संघपालिए थेरे अंतेवासी गोयमसगुत्ते २९ । थेरस्स णं अज्नसंघपालिअस्स गोयमसयुत्तस्स अजहत्थी थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते ३० । थेरस्स णं अजहत्थिस्स कासवगुत्तस्स अजधम्मे ·O- XXX-KOK थेरे अंतेवासी सावयगुत्ते ३१ । थेरस्स णं अजधम्मस्स सावयगुत्तस्स अज्जसिंहे थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते ३२ । थेरस्स णं अज्जसिंहस्स कासवगुत्तस्स अजधम्मे थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते ३३ ॥ थेरस्स णं अजधम्मस्त कासवगुत्तस्स अजसंडिल्ले थेरे अंतेवासी ३४ ॥ व्याख्या-अथ वइरखामिनः त्रयः शिष्याः-वइरसेणे १ पउमे २ अजरहे ३ एवं स्थविराः पष्टिः ६०॥ वनसेनतो नाइली-शाखाः निर्गताः १ पद्मसूरितः पउमाशाखाः निर्गताः २ अनरहसूरितो जयन्ती शाखाः निर्गताः ३, एवं शाखाः चतुश्चत्वारिंशत् ४४ । आर्यरथसुरेः शिष्यः पूसगिरी, पूसगिरिसूरेः शिष्यः फग्गुमित्ते २, फग्गुमित्तसूरेः शिष्यो धणगिरी ३, धणगिरिशिष्यः सिवभूई ४ शिवभूतिशिष्यः एको बोटकनामाऽभूत् । तस्मात् वीरात् सं०६०९ वर्षे बोटकमतं जातं, दिगम्बरमतमित्यर्थः। शिवभूतिशिष्यः अनभद्दे ५, आर्यभद्रस्य शिष्यः अजनक्खत्ते ६, अजनक्खत्तशिष्यः अजरक्खे ७, अजरक्वशिष्यः अजनागे ८, अजनागशिष्यः अजजेहिले ९, अनजेहिलशिष्यः अन्नविण्ह १०, अजविण्हुशिष्यः अनकालए ११, अबकालगस्य द्वौ शिष्यो- अजसंपलिए १ अजभद्दे २ एतयोः द्वयोः शिष्यः अज्जबुहे १४ अज्जवुहृशिष्यः सङ्घपालितः १५ सपालि- तशिष्यः अजहत्थी १६ अजहत्थिशिष्यः अजधम्मे १७ अजधम्मशिष्यः अजसीहे १८ अनसीहशिष्यः अजधम्मे १९ अजधम्मशिष्यः अज्जसंडिल्लः २० एवं स्थविराः अशीतिः जाताः विस्तरवाचनासत्काः ८०।

·वंदामि फग्गुमित्तं च गोयमंधणगिरिंच वासिट्ठाकुच्छं सिवभूइंपिय, कोसिय दुजंतकण्हे अ॥१॥ ते बंदिऊण सिरसा, भई वंदामि कासवसगुत्तं । नक्खं कासवगुत्तं, रक्खंपिय कासवं वंदे ॥२॥ यंदामि अजनागं च गोयमं जेहिलं च वासिटुं। विण्डं माढरगुत्तं, कालगमवि गोयमं वंदे ॥३॥ गोयमगुत्तकुमारं, संपलियं तहय भयं वंदे । थेरं च अजवुई, गोयमगुत्तं नमसामि ॥४॥ तं वैदिऊण सिरसा, चिरसत्तचरित्तनाणसंपन्नं । थेरं च संघवालिय, गोयमयुत्तं पणिवयामि ॥५॥ पंदामि अजहत्थिं च, कासवं खंतिसागरं धीरं । गिम्हाण पढममासे कालगयं चेव सुद्धस्स ॥६॥ वंदामि अजधम्मंच, सुवयं सीललद्धिसंपन्नं । जस निक्खमणे देवो, छत्तं वरमुत्तमं वहइ ॥७॥ १ पन्दे फल्गुमियं प गौतमं धनगिरि प याशिष्ठम् ।। फुच्छं शिवभूतिमपि प कौशिफ-दुर्यान्त-कृष्णं च ।। १ ।।सं वन्दित्या निरमा, म परे पाश्यपसगोत्रम् ॥ नशं काश्यपगोत्र, रश्मपि च फाश्यपं वन्दे ॥ २॥ पन्देऽहम् आर्यनागं च, गौतम जेहिलं प पाशिधम् ॥ विष्णुं माउगो, पालामपि गौतम पन्दे ।। ३॥ गौतमगुप्तकुमारं संपलितं तथा च भद्रकं पन्दे ॥ स्थविरं पाऽऽर्ययुद्धं गोगमगोत्रं गमय ।। ४ ॥ यं पन्दित्या शिरसा, सिरसत्व-परित्र-मानसंपन्नम् ॥ स्थविरं च सरपालितं, गौतमगोत्रं प्रणमामि ॥ ५ ॥ यो आर्गदमित पपाश्यपंक्षान्तिसागरं धीरम् ॥ प्रीप्मस प्रथममासे, फारगत चैत्रशुष्ठस्य ॥ ६॥ वन्दे आर्यधर्म प, ·हत्थं कासवयुचं, धम्मं सिवसाहगं पणिवयामि । सीहं कासवयुत्तं, धम्मंपिय कासवं वंदे ॥८॥ तं वंदिऊण सिरसा, थिरसत्तचरित्तनाणसंपन्नं । थेरं च अजजंबु, गोयमयुत्तं नमंसामि ॥९॥ मिउमद्दवसंपन्नं, उवउत्तं नाणदंसणचरित्ते। थेरं च नंदियंपिय, कासवगुत्तं पणिवयामि ॥१०॥ तत्तो य थिरचरितं, उत्तमसम्मत्तसत्तसंजुत्तं । देसिगणिखमासमणं, माढरयुत्तं नमसामि ॥११॥ तत्वो अणुओगधरं, धीरं मइसागरं महासत्तं । थिरयुत्तखमासमणं, वच्छसगुत्तं पणिवयामि ॥१२॥ तत्तो य नाणदसण-चरित्ततवसुट्ठियं गुणमहंतं । थेरं कुमारधम्म, वंदामि गणिं गुणोवेयं ॥१३॥ सुप्रतं शीललब्धिसंपन्नम् ।। यस्य निष्क्रमणे देवः छनं वरमुत्तमं वहति ॥ ७ ॥ हस्तिनं काश्यपगोत्र, धर्म शिवसाधकं प्रणमामि ॥ सिंह काश्यपगोत्र, धर्ममपि च काश्यपं पन्दे ॥ ८॥ तं वन्दित्वा शिरसा, स्थिरसत्त्व-चरित्र-सानसंपन्नम् ।। स्थविरं चाऽऽर्यजम्बु, गौतमगोनं नमस्कुर्वे ॥९।। मृदुगार्दवसंपन्नं, उपयुक्तं शान-दर्शन-चरित्रेषु ॥ स्थविरं च नन्दितपितरं काश्यपगोत्रं प्रणमामि ॥ १० ।। ततश्च थिर- चारित्रं, उत्तमसम्यक्त्वसत्त्वसंयुक्तम् ।। देशिगणिक्षमानमर्ण, माढरगोनं नमस्कुर्वे ॥११॥ ततोऽनुयोगधरं, धीरं मतिसागरं महासत्त्वम् ॥ स्थिरगुप्तक्षमाश्रमणं, वत्ससगोत्रं प्रणमामि ॥ १२ ॥ ततश्च ज्ञान-दर्शन-चरित्र-तपस्सु स्थितं गुणमहान्तम् ॥ स्थविरं कुमारधर्म, वन्दे

·.
-
सुत्तत्थरयणभरिए, खमदममद्दवगुणेहिं संपन्ने । देविह्रिखमासमणे, कासवगुत्ते पणिवयामि ॥१४॥
॥ इति स्थविरावली-सूत्रम् ॥
अध श्रीसुधर्मखामि १ जम्बूखामि २ प्रभवस्खामि ३ शय्यंभवसूरिः४ स्थविराः संक्षिप्तवाचनासत्काः
चत्वारः सन्ति, तेषां मीलने स्थविराः चतुरशीतिः ८४, शाखाः पञ्चचत्वारिंशत् ४५, गणा अष्टौ ८, कुलानि
सप्तविंशतिः २७ सन्ति । अत्रान्तरे “वंदामि फग्गुमित्तं च” इत्यादि गाथावृन्द बहुपु आदर्शषु दृश्यते, कति- ६
पयपुस्तकेषु च “थेरस्स णं अजफरगुमित्तस्स गोयमसगुत्तस्स अन्नधणगिरी थेरे अंतेवासी वासिठ्ठगुत्ते" इत्यादि
यावत् “धेररस णं अज्नसीहस्स कासवगुत्तस्स अजधम्मे थेरे अंतेवासी कासवगुत्ते घेरस्स णं अजधम्मस्स
कासवगुत्तस्स अबसंडिल्ले थेरे अंतेवासी” इति पर्यन्तं दृश्यते, तदनन्तरं च “वंदामि फग्गुमित्तं च" इत्यादि-
गाधाः, तत्र च गद्योऽर्थः पुनः पद्यैः संगृहीत इति न पौनरुक्त्यं भावनीयं। गाथाश्च सुगमा एव अतो न विवृताः।
तथा अत्र स्थविरावलीमध्ये श्रीआर्यरक्षितादयो नोक्ताः, परं तेऽपि स्थविरा एव इति तेषां सम्बन्धो
लिख्यते-
गणि गुणोपेतम् ॥ १३ ॥ सूना-ऽर्थरतभरितं, क्षम-दम-मार्दयगुणः संपन्नम् ॥ देवर्धिक्षमाश्रमण, काश्यपगोनं प्रणमामि ॥ १४ ॥

·पापुरे नगरे सोमदेवः पुरोहितः, भद्रसोमा भार्या, तयोः पुत्रः आर्यरक्षितो विदेशे गत्वा चतुर्दश लिया पहिल्या भागतः, राज्ञा हस्तिस्कन्धे समारोप्य महामहोत्सवेन गृहे प्रापिता, मातुः चरणी ननाम । पर माता मताशी एर्षिता, फ? ति पृष्टा माह-"एं तु परमाईता प्राविका, त्वया तु नरकपातकारिण्यो विगा भणिता, तिाभिः गदि मो मन्पसे, सुदिन तवा दष्टिवादं पठ।"ततः तं भणितुं इच्छन् दृष्टीना मर्शमामा पाविचारणा "रधिपाद" इति नामापि शोभनं अस्य इति ध्यायन , रात्रौ मातरं रक्षा तत् पना पालितानासा समागला तोरालिघुगणार्गस्य समीपे अग्रे गजातः सम्मुखं मिलनार्थ सागर विभिननिस एसो सार्थनग ९॥ श्रुगाठगो इष्टाः। शपुनं विचारितं, दृष्टिवाएं सार्धनवपूर्याणि गामार पतियामि । ततता मातुः अर्पणाम जादिश्य गतः । तेषां उपायबारे बहरायफेण रामे गुहार पनि भने उपवि, भावपार पन्नात् गुरुभिः अभिनपनाद्धः वारश्नाला उत्तः । गि अपति श्रीगुरुणा भागिनेगो भगति । गुरुभिः देशनां वृत्त्या योग्यतां ज्ञात्वा सांसारिणा- rIT गला दीक्षितः। तपास शुतो पानि पुगिगनार्थ श्रीयालामिसमीपे मुता, तो Kunt उगविना भीभारगलरिकतानशन निरगापयामास । तेन कधित-"पखामितः पुषगुणाभये Hip मराज सोपकमागुष्क एकरारिमपि पसेर, सतेनासए नियते" इति। ततः तप गल्या भीषण- मात्मा गाभगे पनि मुरत्या सगं पुपस्थित भीमजलामिना सवागगनरानी रामोनो ·XOXOXe यथा-"अस्मत् पायसपानं केनचित् माघूर्णकेन आगत्य पीतं, किंचित् स्तोकमेव स्थितं ।” ततः मातः आग- तस्य आरक्षितस्य पूर्वाणि अध्यापयन् दशमपूर्वयमकेषु अघीयमानेपु पितृभिः सन्देशकारकैः आकार- ६ णेऽपि अनागमनेऽपि तस्य लघुनाता फल्गुरक्षितो मातृप्रमुखैः मुक्तः, सोऽपि प्रतिबोध्य दीक्षितः । ततः खजनान् प्रतियोधयितुं गमनाय समुत्सुकः पप्रच्छ-"दशमं पूर्व अद्यापि कियत् तिष्ठति ? " गुरुभिः मोक्तं- "विन्दुमा पठितं समुद्रतुल्यं तिष्ठति ।” ततो भणनाय भग्नोत्साहोऽपि कियत् पपाठ । ततो गुरुभिः शेप- श्रुतस्य स्वस्मिन् विच्छेदं विज्ञाय अनुज्ञा दत्ता । ततः फल्गुरक्षितो दशपुरे गतो, राज्ञा प्रवेशोत्सवः कृतः, मातृ-भगिन्यादीन् असारसंसारखरूपं दर्शयित्वा प्रावाजयत् । पिता तु पुत्रानुरागेण प्रव्रजितः स्नुपादिलजया घौतिक १ यज्ञोपवीत २ छत्रिक ३ उपानह ४ कमण्डलूनि ५ न मुञ्चति। ततो गुरुशिक्षिता वालादयो वदन्ति- "सर्यान् साधून वयं वन्दामहे, परं छत्रिकावन्तं न ।” ततो वन्दनावश्चितः छत्रिकां मुमोच । एवं क्रमेण [कमण्डल] कुण्डिकां यज्ञोपवीतं उपानहीच अमुञ्चत्, धौतिकं तु तथापि न मुक्तवान् । अन्यदा अनशनं कृत्वा फोऽपि साधुः मृतः, गुरुशिक्षया वैयावृत्तिकरणार्थ साधुपु विषदमानेपु सोमदेवेन पृष्टं-"किमन महानिर्जरा वर्तते ? ।" गुरुणा मोक्तं-"एवं ।" "तर्हि अहं वहामि झम्पानं [शिविकां]।" गुरुणा प्रोक्तं-"उपसर्गसहने शक्तिः भवति तदा वहुत, नो चेत् नहि, अन्यथा अरिष्टं भवति । ततः तं उत्क्षिप्य [उत्थाप्य] मार्गे वजन् गुरुशिक्षितैः पालैः धौतिकमपकृप्य चोलपटं परिधापितः । पश्चात् स्थितनुपादिप्रनजितपरिवारेण दृष्टो ,ko-Kok ·लजितः माह-"अथ चोलपपरिधापनेन किं ?, यद् द्रष्टव्यं तदु दृष्टं" इति। गुरुभिः प्रोक्तं-"चोलपटः तिष्ठतु।" तथा भिक्षार्थ न याति, लज्जा वही। ततो गुरुभिः साधूनां प्रोक्तं-"भवद्भिःन आनीय देया, स्वयं यास्यति ।" इत्युक्त्वा गुरवोऽन्यत्र विहृताः । साधुभिः आनीय स्वयं आहारः कृतः, तस्मै न दत्तः। स च क्षुधित एव तस्थौ। द्वितीयदिने गुरव आगताः, "किं न वृद्धस्य आहारो दत्तः" इति कृत्रिमः कोपः कृतः। साधुभिः प्रोक्तं-"स्वयं कथं न याति?" ततो गुरवः खयं तदर्थं पारिताः, ततोऽविनयं ज्ञात्वा खयमेव तत्र गतः कस्यापि इभ्यस्य गृहे, परं अज्ञानात् अपद्वारेण गच्छन् गृहखामिना प्रोकं-“भो ! मुख्यद्वारेण एहि ।" स ऊचे-"भो। लक्ष्मी यत्र तत्र आयान्ती भव्या, को विचारः१।” तत्र द्वात्रिंशन्मोदकान् भिक्षया लब्ध्वा आगतः, गुरुभिः विचारित-"दात्रिंशत् शिष्या अस्माकं भविष्यन्ति, प्रथमलाभत्वात् ते मोदकाः साधूनां दत्ताः । पुनः गत्वा परमानं आनीय खयं बुभुजे । लब्धिसंपन्नत्वात् गच्छाधारश्च जज्ञे । तस्य गच्छे त्रयः साधवः पुष्प- मित्रा लब्धिसंपन्नाः-दुर्यलिकापुप्पमित्र १ घृतपुष्पमित्र २ वस्नपुष्पमित्राः ३ चत्वारश्च महामज्ञाः-दुर्यलि- कापुप्पमित्रः १ पन्ध्यः २ फल्गुरक्षितः ३ गोठामाहिलाः ४ अन्यदा इन्द्रेण श्रीसीमन्धरखामिवचसा कालि- काचार्यवत् निगोदसूक्ष्मविचारष्टच्छया परीक्षिताः, पन्दित्या स्तुति कृत्वा शालाद्वारं परावृत्य गत इन्द्रः खस्थानं । ततः श्रीआर्यरक्षितसूरिभिः बुद्धिहानिं ज्ञात्वा अनुयोगश्चतुर्धाऽपि पृथक पृथक व्यवस्थापितः। एवंविधाः श्रीआर्यरक्षितसूरयः स्थविरा जाताः । एवं विद्याधरगच्छीयौ वृद्धवादि-सिद्धसेनौ, तयोः सम्य- KX ·.., ६ xºXeXpXXgXe.XvX, 9X न्यलेशो यथा-एकः साधुः वृद्धत्वेऽपि उच्चैःस्वरेण पठन् राज्ञा दृष्टः, प्रोक्तं च-"त्वं किं मुसलं फुल्लयि- प्यसि ?" ततः तेन वाग्देवी आराध्य विद्यां प्राप्य चतुप्पथे मुसलं ऊर्य मण्डयित्वा राजसमक्षं फुल्लयितं । काव्यं च प्राह-"मुद्गोः शङ्गं शक्रयष्टिप्रमाणं, शीतो चन्हिस्तिो निष्पकम्पः । यस्मै यद्वा रोचते तत् न फिशित्, वृद्धो वादी भापते कः किमाह ॥१॥" तेन वृद्धवादिना सिद्धसेनो विप्रो वादे जितः तस्यैव शिष्यो जातः । सिद्धसेनेन श्रीविक्रमादित्यनामा राजा प्रतियोधितः। विक्रमादित्येन च श्रीशत्रुञ्जययात्रा कृता । तस्य सरे १७० स्वर्णमया देवालया आसन् । पुनः श्रीसुरिणां उपदेशेन अन्येऽपि राजाना तीर्थोद्वारं । पफुः । श्रीमूरिसांनिध्यात् विक्रमादित्यो राजा संवत्सरं प्रवर्तयामास । पूर्व तु श्रीवीरसंवत्सरं आसीत् ॥ इति पृद्धवादिसिद्धसेनसम्बन्धः॥ एवं श्रीहरिभद्रसूरिरपि महाप्रभावकः, तत्सम्यन्धो यथा- हरिभद्नामा विमो महाव्याकरणादिशास्त्रपारगः सन् प्रतिज्ञा चक्रे-“यस्य उक्तस्य अर्थ अहं न वेद्मि, तस्य शिष्यो भविष्यामि । एकदा सन्ध्यायां नगरमध्ये गच्छन् साच्या गुण्यमानां गाथां शुश्राव- "पितुगं हरिपणगं, पणगं चफीण-फेसवो चफी। केसव चकी केसव, दु-चकी केसीय चकी य ॥१॥" श्रुत्वा च माह-"भो साध्यि ! कोऽयं चिगचिगायमानः शब्दो जायमानोऽस्ति ?।" साध्वी प्राह-"नवीने १ पनितिकं हरिसय पच चक्रिणां केशवश्यकी, केशवश्चकी केशवद्विवक्रिकेशिनौ प चक्री च ।। १२ चक्रवर्तिनः ९ वासुदेवाय, ·लिम्पिते चिगचिगाटो जायते । एतत् श्रुत्वा विप्रो दध्यो-"मया हारितं, अर्थाऽनवगमात् । कोऽयोऽस्या गाथायाः ?" साध्वी प्राह-"अस्माभिः प्रायो गृहस्थस्य अग्रेर्थो न कथ्यते। अस्मद्गुरव उद्याने सन्ति ते कथ- यिष्यन्ति ।” ततः तत्र गत्वा गाथार्थ श्रुत्वा प्रतिज्ञापालनार्थ दीक्षां ललौ। जैनशास्त्राण्यपि भणित्वा सूरिपदं प्राप्तः । तस्य श्रीहरिभद्रसूरेः हंस-परमहंसौ शिष्यौ यहुशास्त्रपारगौ अभूतां । परशासनविद्यारहस्यग्रहणार्थं चौद्धाचार्यसमीपे पठितुं गतौ, छात्रीभूत्वा यौद्धगुरुपाद्ये पेठतुः। एकदा पुस्तकेषु खदिकां दत्तां दृष्टाऽक्षरेषु जातं सूरिणा कावपि जैनौ स्तः । तत्परीक्षार्थ गुरुः उपरिभूमौ छात्रभणनार्थ उपविष्टः। छात्रा उपरि आगत्य भणन्ति, सोपानकेपु जिनप्रतिमा मुक्ता परीक्षार्थ, बौद्धसाधवः प्रतिमोपरि पादौ दत्त्या उत्तरन्ति । हंस-परमहंसौ जिनप्रतिमां वीक्ष्य खदिकया प्रतिमाहृदये यज्ञोपवीतं कृत्वा उत्तीर्णी । ततो बौद्धैः ज्ञाती मरणभयात् शङ्कितो वपुस्तिकां लात्वा खदेशं प्रति चेलतुः । बौद्धवचनात् राज्ञा पश्चात् कटकं प्रेपितं, प्रथमं तेन सहस्रयोद्धा हंसो हतः, पश्चात् वहुवलं आगच्छन् दृष्ट्वा चित्रकोटदुर्गपर्यासन्नागतः परमहंसोऽपि हतः। तेन पूर्वमेव स्वपुस्तिकां आकाशमार्गे गुरुसमीपे क्षिप्ता आसीत्, तत्सैन्यं पश्चात् गतं । एतत्वरूपं ज्ञात्वा गुरुः कोपाक्रान्तो जातः। गुरुणा उत्तप्ततैलपूरितः कटाहः कृतः मनं जपित्वा यदा गुरुः कटाहे कर्करं क्षिपति तदा यौद्धः तपखी मन्त्राकर्पितः तस्मिन् कटाहे पतित्वा म्रियते, एवं गुरुणा बहवो बौद्धाः आकर्पिताः तथापि इर्ष्या न निवर्तते, तदा एकः श्राद्धः एतां गाथां श्रावयामास- - KAL ·oX-Xoxoxoxo-ko-koXXOXOKS "जह जलइ जलउ लोग, कुसत्धपवणाहओ कसायग्गी । तं चुजं जं जिणवयणअमियसित्तो वि पजलइ ॥१॥ एतां गायां श्रुत्वा श्रीहरिभद्रसूरिः कोपात् उपशान्तः । कुत्रापि एवं लिखितमस्ति-याकिनी महत्तरा श्राविकां लात्या शालायां आगत्य गुरून पश्चेन्द्रियवधालोचनां पप्रच्छ । गुरुणा पञ्चकल्याणे प्रोक्त साध्वी माह-"अज्ञानेनापि एकमिन् पश्चेन्द्रियय एतावती आलोचना दीयते, तदाजानतां भवतां एतावद्वौद्धाऽकर्षणे फिपती समेष्पति ?" ततः कोपात् उपशान्तेन पश्चात्तापं कृत्वा चौद्धा मुक्ताः, खपापशुद्धिकृते आकर्पित- पौदप्रमाणानि १४४४ प्रकरणानि पूजापनाशकादि ५० पञ्चाशक-अष्टक-पोडशादीनि अकरोत् । पुनः श्रीआ- पद्यकात्तिप्रमुग्गा वृत्तयोऽपि कृतवान् , एवंविधाः श्रीहरिभद्रसूरयो जाताः । एवं वप्पभहिरिरपि प्रभा- यफो पेन गोपनगरम्यामी 'आम' नामा राजा प्रतियोधितः, गुरुवचनात् येन शत्रुञ्जययात्रा कृता, तीर्थोद्धारश्च । कारितः। अभिग्रहपद्स्य गच्छतो देवतया 'खिरसंडी' ग्रामे शत्रुश्चयावतारस्य प्रासादप्रतिमापादुकामण्डि- तस्य दर्शने अभिग्रहोऽपि पूर्णो जातः । तत्र शत्रुक्षयाभिग्रहः पूर्यते । पुनः तेन आमभूपेन गोपनगरे १०८ गजोगैस्तरमासादे १८ भारहेममपी श्रीवीरप्रतिमा स्थापिता। सा च अद्यापि भूमध्येऽस्ति एवंविधाः श्रीयप्प- ! 'मदिसूरयः, एवं पादलिप्ताचार्योऽभूत् यः पादलेपेन आकाशे उशीय शत्रुञ्जय-गिरिनार-आबू-अष्टापद- संमेतशिवरादितीर्थपु देवान् वन्दित्वा पारणमकरोत् । पुनः यत्कृता निर्वाणकलिकादयो ग्रन्थाः, एवं श्रीम- १ या यदि पलनं टोके कुशालपपनाहतः कपायामिः । तयोयं यजिनवचनामृतसिसोऽपि प्रज्वलति ।।

·लयगिरिः यत्कृता विशेपावश्यकवृत्तिममुखा अनेके अतिसुगमा ग्रन्थाः सन्ति । एवं श्रीहेमचन्द्रसूरिः पूर्ण- तल्लगच्छे सार्वत्रिकोटिग्रन्थकर्ता अष्टादशदेशस्वामिश्रीकुमारपालप्रतिपोधको लब्धपद्मावतीवरो यभूव । एवं उकेशवंशगच्छे श्रीरत्नमभसूरिः येन ओसियानगरे कोरण्टानगरे च समकालं प्रतिष्ठा कृता, रूपद्वयकरणेन चमत्कारश्च दर्शितः । एवं श्रीमानदेवमुरिः शान्तिस्तवकृत् । एवं भक्तामरस्तोत्रकर्ता श्रीमानतुगसूरिः, एवं श्रीखरतरगच्छे नवाशीवृत्तिकारकश्रीस्तम्भनपार्श्वप्रकटकश्रीअभयदेवसूरिः। एवं श्रीतपागच्छे भाष्यकर्म- ग्रन्थादिशास्त्रकारकश्रीदेवेन्द्रसूरिः। पुनरेवं वादिवेताल-श्रीशान्तिसूरिः । पुनरेवं परकायप्रवेशकृत् श्रीजीवदेव- सूरिः । पुनरेवं कुमुदचन्द्रदिगम्बरवादिजेता श्रीवादिदेवसूरिः । एवं अनेके प्रभावकपुरुषाः श्रीजिनशासने जाताः सन्ति । तेऽपि स्थविरावलीमान्ते वाच्याः। तथा श्रीकालिकाचार्योऽपि स्थविरः, परं कालिकाचार्याः त्रयो जाताःतत्रैकः श्रीवीरात् सं० ३७६ वर्षे श्रीश्यामाचार्याऽपरनामा कालिकाचार्यः श्रीपज्ञापनासुबकर्ता पूर्वविदा वंशे। श्रीसुधर्मखामिन आरभ्य त्रयोविंशतितमः पुरुषो जातः, येन ब्राह्मणीभूतसौधर्मेन्द्रस्याग्रे निगोदविचारः कथितः। केचित् वदन्ति-अयं कालिकाचार्यःतथाविधगाथादर्शनात् वीरात् सं० ३२० वर्षे जातः। केचित् वदन्ति ३२५ वर्षे । केचित् वदन्ति चतुर्थ्यां पर्युपणापर्वप्रवर्तक एव निगोदविचारो व्याख्यातः। यथास्थितं बहुश्श्रुता एव विदन्तीति १ । द्वितीयस्तु कालिकाचार्यों वीरात् सं० ४५३ वर्षे सरखतीनाता गर्दभिल्लोच्छेदको चलमित्रभानु- मित्रयोः भागिनेयो जातः॥ अत्रापि यः चतुर्थ्यां पर्युपणामवर्तककालिकाचार्यः स एव तयोर्मातुलः प्रोक्तोऽस्ति, ·५२३ वर्षे जातो, येन श्रीवीरवाक्यात् श्रीपयुंपणापचे श्रीभाद्रपदसुदिपञ्चमीतः चतुथ्यो प्रवर्तित ३। एवं : कालिकाचार्याः त्रयो वाच्याः, तेपां विस्तरसंबन्धस्तु मत्कृतकालिकाचार्यकथातः पृथगेव ज्ञेयः। तथा यदि नव वाचना जायन्ते तदा स्थविरावल्या एकं व्याख्यानं, सति वेलासंभवे च कालिकाचार्यकथापि वाच्या। अथ च यदि एकादश- प्रयोदशवाचना भयन्ति तदा एकं स्थविरावलीव्याख्यानं । द्वितीयं कालिकाचार्यकथा सा मत्कृता अतिसरसा पृथगेवास्ति । इत्यनेन अष्टमवाच- नायां श्रीस्थविरापली व्याख्याता । अग्रे नक्मवाचनायां श्रीसाधु २८ सामाचारी गुर्वावली च व्याख्यास्यते । स वर्तमानयोगः । एवं अस्मिन् श्रीपर्युपणापर्वणि एके दानं ददति-इत्यादि स श्रीवीरवर्धमानखामिप्रसादः । एवं ततः परंपरया श्रीसुधर्मस्वामिवतखामिनो यावत् स्वगच्छपरंपरया वर्तमानभद्दारकाज्ञया श्रीसङ्घ प्रवर्ततां इति वाच्यं ॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य, सुगमं स्फुटमष्टमम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चक्रुः श्रीमत्समयसुन्दराः॥१॥ इति श्रीकल्पसूत्रस्य अष्टमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ।। > ·अथ नवमं व्याख्यानम् ॥ KOKa-Ko-Ro.. ॥ अहं ॥ अथ नवमं व्याख्यायते । तत्र पूर्व प्रथमवाचनया श्रीपञ्चपरमेष्ठिनमस्कारो व्याख्यातः । पुनः श्रीमहावीरदेवस्य संक्षेपवाचनया पट्कल्याणकानि व्याख्यातानि १, द्वितीयवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य च्यवनकल्याणकं गर्भापहारकल्याणकं च व्याख्यातं २, तृतीयवाचनया च चतुर्दश स्वमा व्याख्याताः ३, ४ चतुर्थयाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य जन्मकल्याणकं व्याख्यातं ४, पञ्चमवाचनया च श्रीमहावीरदेवस्य दीक्षा १ ज्ञान २ निर्वाण ३ कल्याणकत्रयं व्याख्यातं ५, पाठवाचनया च श्रीपार्श्वनाथ-श्रीनेमिनाथतीर्थकरयोः पञ्च पश्च कल्याणकानि व्याख्यातानि ६, सप्तमवाचनया च अन्तरकालः, श्रीमपभदेवस्य पञ्चकल्याणकानि व्याख्यातानि ७, अष्टमवाचनया च स्थविरावली व्याख्याता ८ । अथ नयमवाचनायां साधुसामाचारी व्याख्यायते। तत्र प्रथमं आपाढचतुर्मासकात् कतिभिः दिनैः पर्युषणाः फर्तव्याः इति दिनसंख्या प्रश्नोत्तररूपा प्रथमसामाचारी प्रोच्यते, तत्राह- ·DKOROXORox- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे वासाणं सवीसइराए मासे विइकते वासा- वासं पज्जोसवेइ ॥१॥ से केणटेणं भंते ! एवं वुच्चइ-'समणे भगवं महावीरे वासाणं सवीस- इराए मासे विइकते वासावासं पज्जोसवेइ ?,' जओ णं पाएणं अगारीणं अगाराइं कडियाई उकंपियाइं छन्नाई लित्ताई गुत्ताइ घट्ठाई मट्ठाई संपधूमियाई खाओदगाई खायनिद्धमणाई अप्पणो अट्ठाए कडाइं परिभुत्ताइं परिणामियाई भवंति, से तेणटेणं एवं वुच्चइ-'समणे भगवं महावीरे वासाणं सवीसइराए मासे विइकंते वासावासं पजोसवेई' ॥ २॥ जहा णं समणे भगवं महावीरे वासाणं सवीसइराए मासे विइकते वासावासं पज्जोसवेइ तहा गं गणहरावि वासाणं सवीसइराए मासे विइकते वासावासं पज्जोसर्विति ॥३॥ जहा णं गणहरा वासाणं सवीसइराए जाव पज्जोसर्विति तहा गं गणहरसीसावि वासाणं जाव पज्जोसर्विति ॥४॥ जहा गं गणहरसीसा वासाणं जाव पज्जोसर्विति तहा णं थेरावि वासावासं पज्जोसर्विति ॥५॥ जहा णं थेरा वासाणं जाव पज्जोसर्विति तहा णं जे इमे अज्जत्ताए समणा निग्गंथा विहरंति .- han -KeXOXOK ·तेऽविअ णं वासाणं जाव पज्जोसर्विति ॥६॥ जहा णं जे इमे अजत्ताए समणा निग्गंथा वासाणं सवीसइराए मासे विइते वासावासं पज्जोसर्विति तहा णं अम्हपि आयरिया उव- ज्झाया वासाणं जाव पज्जोसर्विति ॥७॥ जहा णं अम्हं पि आयरिया उवज्झाया वासाणं जाव पज्जोसर्विति तहा णं अम्हेऽवि वासाणं सवीसइराए मासे विइकंते वासावासं पन्जोस- वेमो, अंतराऽवि य से कप्पइ, नो से कप्पइ तं रयणि उवाइणावित्तए ॥ ८॥ (१) व्याख्या-"तेणं कालेणं" तस्मिन् काले तस्मिन् समये श्रमणो भगवान महावीरः आपाढचतुर्मासफदि- नात् आरभ्य सविंशतिरात्रे मासे व्यतिक्रान्ते पश्चाशदिनेषु गतेषु इत्यर्थः । “पजोसवेइ ति" पर्युपणां अका- पीत् । “से केणद्वेणं" इत्यादि प्रश्नवाक्यं । उत्तरं आह-"जओणं" इत्यादि । यतःप्रायेण अगारिणां गृहस्थानां अगाराणि-गृहाणि एवंविधानि जातानि भवन्ति । किंविशिष्टानि अगाराणि ? । “कडियाई” कटेन युक्तानि । कटयुक्तानि । पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? । “उकंपियाई" धवलितानि । चूर्णिकारस्तु एवं आह-“कडियाई पासेहिंतो उफपियाई उवार ।" इति । पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? । “छन्नाई" तृणादिभिः आच्छादि- ।तानि। पुनः किं विशिष्टानि अगाराणि "लित्ताई-लिप्सानि छगणाद्यैः । कचित् "गुत्ताई" इति पाठे गुप्तानि वृत्ति- ·Xoks करणद्वारपिधानादिभिः । पुन: किंविशिष्टानि अगाराणि ? | "चट्ठाई" विषमभूमिभञ्जनात् । पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? | "मट्ठाई[श्लक्ष्णीकृतानि-सुकुमालीकृतानि, कचित् “संमढ़ाई ति" पाठः, तत्र समन्तात् मृष्टां- नि-मरणीकृतानि । पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? । “संपधूमिआई” सौगन्ध्यापादनार्थ धूपितैः वासितानि ।। पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? । "खाओदगाई” कृतपणालीरूपजलमार्गाणि । पुनः किंविशिष्टानि अगा- राणि? । “ग्वायनिद्धमणाई" खातं निर्धमनं खालं गृहात् सलिलं येन निर्गच्छति येपु तानि, एवंविधानि गृहाणि "अप्पणो अद्याप ति" गृहस्थैः आत्मार्थ कृतानि परिकर्मितानि, करोतेः काण्डं करोति इत्यादिवत् परिकर्मार्थत्वात् । पुनः किंविशिष्टानि अगाराणि ? "परिभुताई" परिभुक्तानि, तैः खयं परिभुज्यमानत्वात् । अत एव परिणामितानि-अचित्तीकृतानि-प्रासुकीकृतानि भवन्ति इत्यर्थः । ततः सविंशतिरात्रि]मासे गते अमी अधिकरणदोपा न भवन्ति । यदि पुनः प्रथममेव स्थिताः सः इति युः, तदा ते गृहस्था मुनीनां स्थित्या सुभिक्षं संभाव्य तप्तलोहगोलककल्पा दन्तालक्षेत्रकर्षणगृहाच्छादनादीनि कुर्युः, तथा च अधिकरण- दोषाः, अतः तत्परिहाराय पञ्चाशत् दिनैः वयं अत्र स्थिताः म इति वाच्यं इति १, यथा श्रीमहावीरः पञ्चाशत् दिनैः पर्युपणां अकात्, तथा सुधर्मादिगणधरा अपि २, यथा गणधराः तथा गणधरशिष्याः जम्बूममुग्वा अपि ३, यधा गणधरशिष्याः तथा स्थविरा अपि स्थविरकल्पिका अपि ४, यथा स्थविराः तथा । "जे इमे अज्जत्ताप” अद्यकालीना आर्यतया व्रतस्थविरत्वेन इत्येके श्रमणा निर्मन्था विहरन्ति । एतेऽपि न ·। पञ्चाशत् दिनैः एव पर्युपणां कुर्वन्ति, यथा इमे अद्यकालीनाः श्रमणाः, तथा असाफ आचार्या-उपाध्यायाश्च कुर्वन्ति । यथा असा आचार्या-उपाध्यायाः तथा वयमपि पञ्चाशत् दिनैः कुर्मः॥ अथ अपवाद आह-"अंतरा वि अ से कप्पड़ पन्जोसवित्तए" अन्तराऽपि च अर्वाक अपि कल्पते पर्युपितुं । परं न कल्पते तां रजनीं भाद्रपदशुक्लपश्चमी "उवाइणावित्तए त्ति" अतिक्रमितुं "उप-निवासे” इति आग- मिको धातुः, “वस निवासे" गणसम्बन्धिको या । इह हि पर्युपणा द्विधा-गृहिज्ञाता गृहि-अज्ञाता च । तत्र अज्ञातायां वर्षायोग्यपीठफलकादिद्रव्यक्षेत्रकालभावस्थापना क्रियते, सा स्थापना आपाढपूर्णिमायां पञ्चपञ्च- दिनवृद्ध्या पावत् भाद्रपदशुक्लपञ्चम्यां च एकादशसु पर्वतिथिपु क्रियन्ते १, गृहिज्ञातायां तु यस्यां सांव- त्सरिकाऽतीचारालोचनं १ लिथनं] पर्युपणायां कल्पसून भणनं २ चैत्यपरीपाटी ३ अष्टमं ४ सांवत्सरिक- प्रतिक्रमण ५ च क्रियते, यया च व्रतपर्यायवाणि गण्यन्ते सा भागुपदशुक्लपञ्चम्यां युगमधानकालिकसूर्या- देशात् चतुथ्यां अपि जनप्रकट कार्या । यत्तु अभिवर्धितवर्षे दिनविंशत्या पर्युपितव्यं, तत् सिद्धान्तटिप्प- णानुसारेण, तत्र हि युगमध्ये पौषः, युगान्ते च आपाढ एव वर्धते नाऽन्ये मासाः, तानि च अधुना न सम्यक ज्ञायन्ते अतो दिनपञ्चाशतैव पर्युषितव्यं । कालावग्रहश्य अत्र जघन्यतो दिन ७० माना, उत्कर्पतो योयोग्यक्षेत्रान्तराऽभावात् आपाढे, न वृष्टेः अनुपरमात्, मार्गशीर्पण सह पण्मासः। द्रव्यादिस्थापना चैत्र-व्यस्थापना पीठ-फलक-तृण-डगल-रक्षा-मल्लकादीनां परिभोगः १ सचित्तादीनां च परित्यागः २ तत्र ·XerkoXoxoxoxoxorkeko मचित्तः शिप्यो न परिवाज्यते, अचित्तं वस्त्रादि न गृह्यते, मिश्रं सोपधिकः शिष्यः। एवं आहारविकृति- संस्तारकादिद्रव्येषु परिभोग-परिहारौ योज्यौ । क्षेत्रस्थापना-सक्रोशं योजनं, कारणे वा ग्लानवैद्यौपधादी चत्वारि पञ्च या योजनानि २। कालस्थापना-चत्वारो मासा यत्र तत्र कल्पन्ते ३, भावस्थापना-क्रोधादीनां विवेकः ईर्याभाषणादिसमितिपु चोपयोग इति ॥ इति प्रथमा सामाचारी ॥१॥ अध वर्षाऽवग्रहमानरूपा द्वितीया सामाचारी प्रोच्यते, तत्राह- वासावासं पज्जोसवियाणं कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा सवओ समंता सकोसं जोयणं उग्गहं ओगिणिहत्ता णं चिट्ठिउं अहालंदमवि उग्गहे ॥ ९॥ (२) व्याख्या-“यासावासं पजोसवियाणं" वर्षाकाले पर्युपितानां स्थितानां कल्पते, निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां या सर्वतः समन्तात् चतुर्दिक्षु विदिक्षु च सक्रोशं योजनं अवग्रहं अवगृह्य अहालंदमपीति, "अथ" इति । अव्ययं निपातः, "लंदमिति कालस्याख्या यथा-लन्दमपि-स्तोककालमपि अवग्रहे स्थातुं कल्पते, न यहिः, लंद- कालमपि स्थातुं कल्पते तत्र उदकाः करो यावता कालेन शुष्यति तावान् कालो जघन्य लंद, उत्कृष्टं पञ्चा- होरात्रः, तयोः अन्तरे-मध्यमं, यथा-रेफप्रकृतिरपि अरेफप्रकृतिरपीति । एवं लंदमपि अवग्रहे स्थातुं कल्पते, अलंदं अपि यावत् पण्मासान् एकत्र अवग्रहे स्थातुं कल्पते । उपाश्रयात् सार्धक्रोशद्वयं चतस्पु दिक्षु ऊ- , ·धोमध्यनामान् विना गजेन्द्रपदादिगिरेः मेखलास्थितानां पदसु दिक्षु गमनागमनेन पञ्चक्रोशावग्रहः । यच अनन्तरं विदिक्षु इत्युक्तं तत् व्यावहारिक-विदिगपेक्षया, भवति हि ग्रामो मूलनामात् आग्नेय्यादिविदिक्षु नैश्चयिकविदिक्षु च एकमदेशात्मकत्वात् न गमाऽगमसंभवः, अटवीजलादिना व्याघाते तु त्रिदिको द्विदिक्क एकदिको वा अवग्रहो भावनीयः॥ इति द्वितीया सामाचारी ॥२॥ अथ तृतीयां नित्योदकनदीलङ्घनरूपां सामाचारी प्राह- वासावासं पज्जोसवियाणं कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा सवओ समंता सकोसं जोयणं भिक्खायरियाए गंतुं पडिनियत्तए ॥ १०॥ जत्थ नई निच्चोयगा निच्चसंदणा, नो से कप्पइ सबओ समंता सकोसं जोयणं भिक्खायरियाए गंतुं पडिनियत्तए ॥ ११ ॥ एरावई कुणालाए, जत्थ चकिया सिया एगं पायं जले किच्चा एगं पायं थले किच्चा, एवं चकिया एवं णं कप्पड़ सवओ समंता सकोसं जोयणं गंतुं पडिनियत्तए ॥ १२ ॥ एवं च नो चकिया, एवं से नो कप्पइ सबओ समंता सक्कोसं जोयणं गंतुं पडिनियत्तए ॥ १३ ॥ (३) व्याख्या-“वासावासं पजोसपियाणं" वासावासं पर्युपितानां-निर्ग्रन्थानां निर्गन्थीनां वा भिक्षानिमित्तं KOKa ·एतादृशीं नदी लचितुं पक्षक्रोशान् गन्तुं प्रत्यागन्तुं च कल्पते । कीदृशी नदी ? । नित्योदका नित्यस्तोकजला । पुनः नित्यस्यन्दना=निरंतरसततवाहिनी, 'तो' इति ततः तस्य साधोः कल्पते। कया सदृशी ?, इत्याह-एरावती- नानी नदी कुणालानामनगयां द्विक्रोशं सदा वहति, तादृशी नदी लवितुं कल्पते । कथं? । स्तोकजलत्वात् यत्र पफिया शकुयात् सिया यदि लखनविधिं आह-एकं पादं जले जलमध्ये कृत्वा निक्षिप्य एकं च पादं स्थले आकाशे कृत्या द्वाभ्यां पादाभ्यां अविलोडयन् गन्तुं शक्नुयात् , तदा तत्परतः स्थितनामादौ भिक्षाचर्या कल्पते, नान्यथा । एकं पादं जलान्तः क्षिपति, द्वितीयं च पादं जलात् उपरि उत्पाटयति तदा कल्पते । पत्र च जलं विलोपते तत्र गन्तुं च न कल्पते इत्यर्थः । यत्र च न शक्नुयात् गत्वा प्रत्यागन्तुं तत्र न गच्छेत् । पत्र जाधं यावत् जलं स दासंघहः १, नाभिं यावत् जलं स लेपः २, तत्परतो लेपोपरि ३ ततः ऋतुबद्ध काले भिक्षाचर्यायां यत्र त्रयोदकसंघद्याः, वासु च सप्स भवेयुः तत्र क्षेत्रं न उपहन्यते, चतुरादिभिश्च तैः अष्टादिभिशतैः उपहन्यते, ते च ऋतुबद्धे गतागतेन पट् वासु चतुर्दश १४ स्युः, लेपश्चैकोऽपि क्षेत्रं उपहन्ति, लेपोपरि तु किं वाच्यं ? तथा यदि चतुरो मासान् एकद्विश्यादिदिनान् वा उपोपितः स्थातुं न शक्नोति, तदा जघन्यतोऽपि पूर्वक्रियमाणनमस्कारसहितादेः पौरुष्यादितपोवृद्धिं कुर्यात् इति ॥ इति तृतीया सामाचारी ॥ ३॥ अथ साधूनां परस्परदानरूपां चतुर्थी सामाचारी प्राह- वासावासं पजोसवियाणं अत्थेगइयाणं एवं वृत्तपुवं भवइ-'दावे भंते !, एवं से कप्पइ orkokodoxoxo ·दावित्तए, नो से कप्पइ पडिगाहित्तए ॥ १४ ॥ वासावासं पज्जोसवियाणं अत्थेगइयाणं एवं वृत्तपुत्वं भवई-पडिगाहेहि भंते !', एवं से कप्पइ पडिगाहित्तए, नो से कप्पइ दावित्तए ॥१५॥ वासावासं पज्जोसवियाणं० 'दावे भंते ! पडिगाहे भंते !, एवं से कप्पइ दावित्तएवि पडिगाहित्तए वि ॥ १६ ॥ (१) व्याख्या-“वासावासं पजोसवियाणं” “अत्थे” अस्ति एतत् यत् एकेषां साधूनां पुरत एवं उक्तपूर्व भवति गुरुभिः, इति गम्यं । चूर्णौ तु "अत्थेगइआ आयरिया” इत्युक्तं, "अत्यं भासइ आयरिओ" इति वच- नात्। अर्थ एच-अनुयोग एकायिता एकाग्र अर्थैकायितः तेषां, अथवा अस्ति एतत् यत् एकेपा आचार्याणां इदं उक्तपूर्व भवतीति व्याख्येयं । तत्र च पष्ठी तृतीयार्थे, ततश्च आचार्यैः इदमुक्तं भवति यत्-"दावे भंते !" हे भदन्त ! हे कल्याणिन् ! साधो ! "दावे” इति ग्लानाय दद्याः। वार्थिको णो वा, दापये दद्याः अशनादिक आनीय इति गम्यं । अनेन च ग्लानदानादेशेन अद्य चतुर्मासकादौ खयं न प्रतिगृह्णीयात् इत्युक्तं । एवं उक्त "से" तस्य साधोः कल्पते, दातुं अर्थात् ग्लानाय, न स्वयं प्रतिग्रहीतुं गुरुणा अननुज्ञातत्वात् । अथ गुरु- णोक्तं खयं प्रतिग्रहणीयाः ग्लानाय अन्यो दास्यति न वा अद्य भोक्ष्यते इति, ततः प्रतिग्रहीतुं कल्पते न ग्लानाय दातु, अथ गुरुणोक्तं स्यात्-"भदन्त ! दद्याश्च ग्लानाय प्रतिगृह्णीयाश्च यत् अद्य त्वं अक्षमोसि" ·इति । तदा दानं खस्मै प्रतिग्रहणं च कल्पते । गुरुभिः अनुक्ते चेत् ग्लानाय आनयति खयं वा गृह्णाति तदा परिष्ठापनिकादोपोजीर्णादिना ग्लानत्वं वा मोहोद्भवो वा क्षीरादौ च धरणाधरणे आत्मसंयमविराधना ॥ इति चतुर्थी सामाचारी ॥४॥ अथ रसविकृति-त्यागरूपां पञ्चमी सामाचारी प्राह- वासावासं पजोसवियाणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंधीण वा हट्ठाणं तुट्ठाणं आरोगाणं वलियसरीराणं इमाओ नव रसविगईओ अभिक्खणं २ आहारित्तए, तं जहा-खीरं १ दहिं २ नवणीयं ३ सप्पिं ४ तिल्लं ५ गुडं ६ महुं ७ मज ८ मंसं ९॥ १७ ॥ (५) व्याख्या-“वासावासं पजोसवियाण” वर्षाकाले स्थितानां साधूनां साध्वीनांच एवंविधानां नवरसविकृतयो पारं वारं गृहीतुं न कल्पन्ते । किंविशिष्टानां निर्ग्रन्थानां ? । हृष्टानां-तरुणत्वेन समर्थानां । युवानोऽपि केचित् सरोगाः स्युः इत्याह-"आरोगाणं", कचित् "आरुग्गाणं" इति पाठः, तत्र आरोग्यं अस्ति एपामिति, अभ्रा- दित्वात् अप्रत्यये आरोग्याः तेषां, तादृशा अपि केचित् कृशाङ्गाः स्युः इत्याह-यलिकशरीराणां रसप्रधाना विकृतयो रसविकृतयः ता अभीक्ष्णं-पुनः पुनः न कल्पन्ते, रसग्रहणं तासां मोहोद्भवहेतुत्यख्यापनार्थ, अभी- क्षणग्रहणं पुष्टालम्यने कदाचित् तासां परिभोगानुज्ञा), नवग्रहणात् कदाचित् पकानं गृह्यते । विकृतयो द्वेधा- ·arke-Ka-KEKOKEKOKEKOKOREKOK दुग्धदधिपकाना असञ्चयिकाः ग्लानत्वे वा गुरुवालवृद्धतपखिगच्छोपग्रहार्थं वा श्रावकादरनिमन्त्रणात् वा ग्राह्याः, घृततेलगुडाख्याः सञ्चयिकाः ताः प्रतिलाभयन् गृही वाच्यः महान् कालोऽस्ति, ततो ग्लानादिकार्ये ग्रहीष्यामि, स वदेत्-'यूयं गृहीत मम चातुर्मासी यावत् दानार्थ प्रभूताः सन्ति, ततो प्राद्याः, वालादीनां च देयाः, न तरुणानां। निष्कारणं मद्यादिवर्जनं यावजीवमस्ति, तथापि अत्यन्ताऽपवादे कदाचित् बाघभोगार्थ ग्रहणेऽपि कृतपर्युपणानां सर्वथा निषेधः ॥ इति पञ्चमी सामाचारी ॥५॥ अथ ग्लानार्थ ग्रहणविधिरूपां पठी सामाचारी पाह- वासावासं पज्जोसवियाणं अत्थेगइयाणं एवं वृत्तपुवं भवइ-अट्ठो भंते ! गिलाणस्स, से य वइजा-अट्ठो, से य पुच्छियवे-केवइएणं अट्ठो ?, से वएज्जा-एवइएणं अट्ठो गिलाणस्स, जं से पमाणं वयइ से य पमाणओ पित्तवे, से य विनविज्जा, से य विन्नवेमाणे लभिज्जा, से य पमाणपत्ते होउ अलाहि, इय वत्तवं सिआ, से किमाहु भंते ! ?, एवइएणं अट्ठो गिलाणस्स, सिया णं एवं वयंत परो वइज्जा-'पडिगाहेह अज्जो !, पच्छा तुमं भोक्खसि वा पाहिसि वा,' एवं से कप्पइ पडिगाहित्तए, नो से कप्पइ गिलाणनीसाए पडिगाहित्तए ॥ १८ ॥ (६) ·व्याख्या-“वासावासं पजोसवियाणं" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निम्रन्थीनां च अस्ति एतदेकेपां: वैयावृत्तिकरादीनां एवं-उक्तपूर्व भवति, गुरुं प्रति इति शेपः । हे भदन्त ! भगवन् । अर्थ: प्रयोजनं ग्लानस्य विकृत्या इति काका प्रश्नाऽवगतिः। एवं उक्ते सति गुरुः वदेत्-अर्थः “से य पुच्छेइ त्ति” तं च ग्लानं स वैया- वृत्तिकरः पृच्छति । कचित् “से य पुच्छियो” इति पाठः, तत्र स ग्लानः प्रष्टव्यः। किं पृच्छति ?, इत्याह- "केवइएणं अट्ठो” कियता विकृतिजातेन क्षीरादिना तव अर्थः १ तेन च ग्लानेन स्वप्रमाणे उक्त स वैयावृत्तिकरो गुरोः अने आगत्य यात्-"एवइएणं अट्ठो गिलाणस्स” इनि इयतार्थो ग्लानस्य । ततो गुरुः आह-"ज से त्ति" यत्प्रमाणं स ग्लानो वदति तत्पमाणेन "से" इति तद्विकृतिज्ञातं ग्राह्यं । तथा “से य विनविजा" स च वैया- वृत्तिकरादिः विज्ञपयेत्याचेत गृहस्थपार्थात् । “विज्ञाप"-धातुः अत्र याञायां, स याचमानो लभेत तद्वस्तु, तच प्रमाणप्राप्तं-पर्याप्सं जातं । ततश्च “होउ अलाहि” इति साधुप्रसिद्ध "इत्थं" इति शब्दस्यार्थः भवतु इति पदं "अलाहि त्ति" सृतं इत्यर्थः । "अलाहि निवारणे” इति वचनात् अन्यन्मा दाः इति वक्तव्यं स्यात् । गृहस्थं प्रति ततो गृही प्राह-"से किमाह भंते” अथ किमाहुर्भदन्ताः ?, किमर्थं स्तमिति त्रुवते भवन्त इत्यर्थः । साधुराह-"एवइएणं अहो गिलाणस्स” एतावता अर्थो ग्लानस्य, "सिया" कदाचित् “ण” एनं साधु एवं ६ वदन्तं पुरो दाता गृही वदेत् । किं वदेत् ?, इत्याह-"अजो” इत्यादि । हे आर्य ! प्रतिगृहाण त्वं पश्चात् अधिक तत् त्वं भोक्ष्यसेम्भुजीथाः पकान्नादि। पास्यसि पिये द्रवं क्षीरादि, कचित् "पाहिसि ति" स्थाने "दाहिसित्ति" ·पाठा, तचाऽतीय हृद्यं खयं वा भुञ्जीथाः, अन्यस्य साधो दद्या इति । एवं उक्त गृहिणा "से" तस्य साधो कल्पते प्रतिग्रहीतुं, न पुनः ग्लाननिश्रया गार्यात् स्वयं ग्रहीतुं ग्लानाद्यर्थ याचितं मण्डल्यां नानेयं इत्याकृतं ॥ इति पष्ठी सामाचारी ॥६॥ अथ एवंविधे कुले अदृष्टं न याचनीयं इति खरूपां सप्तमी सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं अत्थि णं थेराणं तहप्पगाराई कुलाई कडाइं पचिआई थिजाई वेसासियाई संमयाई वहुमयाई अणुमयाइं भवंति, तत्थ से नो कप्पइ अदक्खु वइत्तए- 'अस्थि ते आउसो ! इमं वा २?' से किमाहु भंते ! ?, सड्डी गिही गिण्हइ वा तेणियपि कुज्जा ॥ १९ ॥ (७) व्याख्या-“वासावासं पन्जोसवियाण" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च एवंविधेषु कुलेयु अदृष्टं वस्तु याचितुं न कल्पते। किंविशिष्टानि कुलानि । “तहप्पगाराई” तथाप्रकाराणि अजुगुप्सितानि कुलानि गृहाणि । पुनः किंविशिष्टानि कुलानि? "कडाई" कृतानि, तैः अन्यैर्वा श्रावकीकृतानि । पुनः किंविशिष्टानि- कुलानि । “पत्तियाई" प्रत्ययितानि प्रीतिकराणि वा। पुनः किंविशिष्टानि कुलानि ? । “थिजाई" स्थैर्य अन्ति पविति स्थैर्याणि, प्रीती दाने वा। पुनः किंविशिष्टानि कुलानि ? । “वैसासियाई" ध्रुवं लप्स्येऽहं तत्र ·इति विश्वासो येपु इति वैश्वासिकानि । पुनः किंविशिष्टानि कुलानि ? । “संमयाई" समन्तयति-प्रवेशानि । पुनः किंविशिष्टानि कुलानि ?। “बहुमयाई” यहवोऽपि साधवो नैको द्वौ वा मता येपु, बहूनां वा गृहमानु- पाणां मतः साधुप्रवेशो येपु तानि बहुमतानि । पुनः किंविशिष्टानि कुलानि ?। "अणुमयाई" अनुमतानि= दातुं अनुज्ञातानि, अथवा अणुः क्षुल्लोऽपि मतो येषु, सर्वसाधुसाधारणत्वात् नतु मुखं दृष्ट्वा तिलकं कर्प- यन्तीति येपु कुलेपु, "से" तस्य साधोः “अदक्खु” इति वाच्यं, वस्तु अदृष्ट्वा न कल्पते वक्तुं यथा-अस्ति ते आयुष्मन् ! अमुक अमुकं वा वस्तु इति, अत्र “से किमाइ भंते” इति सर्वत्र दृश्यते, परं एतत् पदं अतिरिक्तं- संभाव्यते वृत्तौ अव्याख्यातत्वात्। कुतः?। यतः "सही" श्रद्धावान् दानवासनिको गृही तत्साधुयाचितं वस्तु गृह्णीत वा मूल्येन वा क्रीणीयात् , चौर्येणापि आनीय तत् वस्तु वितरेत् । ओदन सक्तुमण्डकादि पूर्वकथिते : उष्णोदके दुग्धे वा क्षिपेत् , आपणात् वा आनयेत्, पामित्यं वा कुर्यात् इति। कृपणगृहेषु तु अदृष्ट्वापि याचने न दोप इत्यर्थः । स तु सदपि दृष्टं अपि कृपणत्वात् न ददाति, कुतोऽसत् अदृष्टं दद्यात्? ॥ इति सप्तमी सामाचारी॥ अथ अष्टमी सामाचारी गोचरीगमनरूपां पाह- वासावासं पज्जोसवियस्स निञ्चभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पइ एगं गोअरकालं गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, नन्नत्थाऽऽयरियवेयावच्चेण वा एवं उव- ·KOHKOKOM ज्झायवेयावच्चेण वा तवस्सिवेयावच्चेण वा गिलाणवेयावच्चेण वा खुड्डएण वा खुड्डियाए वा अवंजणजायएण वा ॥२०॥ वासावासं पज्जोसवियस्स चउत्थभत्तियस्स भिक्खुस्स अयं एवइए विसेसे-जं से पाओ निक्खम्म पुवामेव वियडगं भुच्चा पिच्चा पडिग्गहगं संलिहिय संपमज्जिय से य संथरिज्जा कप्पइ से तदिवसं तेणेव भत्तट्टेणं पज्जोसवित्तए, से य नो संथ- रिजा एवं से कप्पइ दुचंपि गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २१ ॥ वासावासं पज्जोसवियस्स छट्ठभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति दो गोअरकाला गाहा- वइकुलं भचाए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २२ ॥ वासावासं पजोस- वियस्स अट्ठमभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति तओ गोअरकाला गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २३ ॥ वासावासं पज्जोसवियस्स विगिट्ठभत्ति- अस्स भिक्खुस्स कप्पंति सोऽवि गोअरकाला गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्ख- मित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २४ ॥(८) -XKONM ·व्याख्या-"वासावासं पज्जोसवियस्स” वर्षाकाले स्थितस्य "निचभत्तियस्स" नित्यं एकाश निनःभिक्षोः “एगे गोयरकालं" एकस्मिन् गोचरचर्याकाले सूत्रपौरुष्यार्थपौरुष्ययोः अनन्तरमित्यर्थः। “गाहावइकुलं” गृहस्थगृहं भक्तार्थ वा पानार्थं वा गन्तुं कल्पते । अपवाद आह-"नन्नत्येति" णकारो वाक्यादौ अलङ्कारार्थः। अन्यत्र आचार्यवैयावृत्त्यात् तत् अन्यत्र वर्जयित्वा इत्यर्थः । आचार्यवैयावृत्त्यं हि यदि एकवारं भुक्तेन कर्तुं न पार- यति तदा द्विरपि भुङ्क्ते । तपसो हि वैयावृत्त्यं गरीयः, एवं उपाध्याय-तपखि-ग्लान-वैयावृत्त्यकरेष्वपि । पुनः "अखंजणजायएणं वा न व्यञ्जनानि-वस्तिकूर्चकक्षादिरोमाणि जातानि यस्य असौ अव्यञ्जनजातः । खार्थे कः, अव्यञ्जनजातकात् क्षुल्लकात् अन्यत्र यावत् अद्यापि तस्य व्यञ्जनानि नोद्भिद्यन्ते तावत् द्विरपि भोजनं न दुष्यतीत्यर्थः । एवं क्षुल्लिकापि । अत्र च आचार्यश्च वैयावृत्त्यं अस्याऽस्तीति अभ्रादित्वात् अप्रत्यये वैयावृत्त्यश्च वैयावृत्त्यकर आचार्यवैयावृत्त्यौ ताभ्यां अन्यत्र एवं उपाध्यायादिष्वपि नेयं, आचार्योपाध्याय- तपखि-ग्लान-क्षुल्लकानां द्विर्भुक्तस्यापि अनुज्ञातत्वात्। एवमपि व्याख्या कार्या१। एवं चतुर्थभक्तिकस्य भिक्षोः अयं वक्ष्यमाण एतावान् विशेपः-यत् स आचार्योपाध्याय-तपस्त्रि-ग्लान-क्षुल्लकेभ्योऽन्यः साधुः चतुर्थभोजी प्रातः निष्क्रम्य-उपाश्रयात् आवश्यिक्या निर्गत्य पूर्वमेव विकटमुद्गमादि शुद्ध प्रासुकाहारं भुक्त्वा पीत्वा च तक्रादिकं संसृष्टकल्पं वा पतद्ग्रहं-पात्रं संलिख्य-निर्लेपीकृत्य संप्रमृज्य च-प्रक्षाल्य “से यत्ति" यदि संस्तरेत्-निर्वहेत् तदा तत्र दिने तेनैव भक्तार्थेन-भोजनेन परिवसेत् । अथ न संस्तरेत् स्तोकत्वात् तदा ·"दुथं पि” द्वितीयवेलायां अपि भिक्षेत इत्यर्थः । एवं पठभक्तिकस्य द्वौ गोचरकाली येन स कल्पेऽपि उपोषणं कर्ता ३। अष्टमभक्तिकस्य तु त्रयो गोचरकालाः, न च प्रातरटितमेव धारयेत् । सञ्चयसंसक्तिसाघाणादि- दोषप्रसङ्गात् ४ । “विगिहभत्तिअस्स ति" अष्टमात् ऊध्वं तपो विकृष्टभक्तं तस्य सर्वेऽपि गोचरकालाः कल्पन्ते चतुरोऽपि प्रहरान् ५॥ इति अष्टमी सामाचारी ॥८॥ अथ आहारविधि उक्त्वा नवमी पानकसामाचारी आह- वासावासं पजोसवियस्स निच्चभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति सवाई पाणगाइं पडिगाहित्तए। वासा- वासं पज्जोसवियस्स चउत्थभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति तओ पाणगाइं पडिगाहित्तए, तंजहा- ओसेइमं [उस्सेइमं] संसेइमं चाउलोदगं । वासावासं पज्जोसवियस्स छट्ठभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति तओ पाणगाई पडिगाहित्तए, तं जहा-तिलोदगं वा तुसोदगं वा जवोदगं वा । वासा- वासं पजोसवियस्स अट्ठमभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति तओ पाणगाई पडिगाहित्तए, तं जहा- आयामे वा सोवीरे वा सुद्धवियडे वा । वासावासं पज्जोसवियस्स विगिट्ठभत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पइ एगे उसिणवियडे पडिगाहित्तए, सेविय णं असित्थे, नोऽविय णं ससित्थे । वासावासं ·पज्जोसवियस्स भत्तपडियाइक्खियस्स भिक्खुस्स कप्पइ एगे उसिणवियडे पडिगाहित्तए, सेऽविय णं असित्थे, नो चेव णं ससित्थे, सेऽविय णं परिपूए, नो चेव णं अपरिपूर, सेऽविय णं परि- मिए, नो चेव णं अपरिमिए, सेऽविअ णं वहुसंपन्ने, नो चेव णं अवहुसंपन्ने ॥ २५ ॥ (१) व्याख्या-“वासावासं पज्जोसवियरस' व्याख्या-एवं आहारविधि उक्त्वा प्रत्याख्यानमध्येऽपि पानक- विधि आह-वर्षाकाले स्थितस्य भिक्षोः नित्यभक्तिकस्य नित्यं एकाशनिनः सर्वाणि पानकानि पानपणो- तानि वक्ष्यमाणानि वा उत्स्वेदिमादीनि ग्रहीतुं कल्पन्ते १ । तथा चतुर्थभक्तिकस्य भिक्षोः एतानि त्रीणि पानकानि ग्रहीतुं कल्पन्ते, तथाहि-"ओसेइमं" उत्खेदिमं-पिष्टजलं पिष्टभूतहस्तादिक्षालनजलं वा १, “संसेइम' संखेदिम संसे किम वा-यत् पर्णादि उत्काल्य शीतोदकेन सिच्यते तत् २, "चाउलोदगं वा” तन्दुलधावनोदक ३।२। वर्पावासं स्थितस्य भिक्षोः षष्ठभक्तिकस्य इमानि त्रीणि पानकानि ग्रहीतुं कल्पन्ते, तथाहि-"तिलोदगं वा" महाराष्ट्रादिषु अचित्ततिलधावनं १, “तुसोदगं या" तुपोदकं ब्रीह्यादिधावनं २, यवोदकं यवधावनं ३। तथा वर्षाकाले स्थितस्य भिक्षोः अष्टमभक्तिकस्य इमानि त्रीणि पानकानि प्रतिग्रहीतुं कल्पन्ते, तथाहि- "आयामे वा" आयामकोऽवनावणं १ "सोवीरे' सौवीरक-कालिकं २ शुद्धविकटं-उष्णोदकं वर्णान्तरमाप्त शुद्धजलं वा ३ केवलोष्णजलं तु "उसिणवियडे” इत्यनेन एचोक्तं ४ । वर्पाकाले स्थितस्य विकृष्टभक्तिकस्य ·यनि- XXXXXX साधोः एकं "उसिणवियडे ति” उष्णजेलं प्रतिग्रहीतुं कल्पते । तदपि कीदृशं? | "असिक्थं" सिक्थ- वर्जितं, यतः प्रायेण अष्टमात् ऊर्ध्व तपस्विनः देहं देवताधिष्ठितं भणति ५। तथा वर्षाकाले स्थितस्य भिक्षोः प्रत्याख्यातभक्तस्य "भत्तपडियाइक्खियस्स त्ति' अनशनिन इत्यर्थः । एकं उष्णजलमेव प्रतिग्रहीतुं कल्पते । तदपि "असिक्थं" सिक्थवर्जितं परं "न ससिक्थं" तदपि परिपूतं वस्नगलितं अपरिपूते तृणकाष्ठादेः गले लगनात् । तदपि परिमितं, अन्यथा अजीर्ण स्यात् ६. कचित् "सेवि यणं बहुसंपुग्ने” इत्यपि दृश्यते, तत्र ईपत्-अपरिसमाप्तं संपूर्ण-यहुसंपूर्ण 'नाम्नः प्राक बहुर्वां' इति बहुप्रत्ययः । अति स्तोकतरे हि तृण्मात्र- स्यापि नोपशम इति ॥ इति नवमी सामाचारी ॥९॥ अध दशमी सामाचारी दत्ति-संख्यारूपां माह- कासावासं पज्जोसविअस्स संखादत्तियस्स भिक्खुस्स कप्पंति पंच दत्तीओ भोअणस्स पडिगा- हित्तए पंच पाणगस्स, अहवा चत्तारि भोअणस्स पंच पाणगस्स, अहवापंच भोअणस्स चत्तारि पाणगस्त, तत्थ णं एगा दत्ती लोणासायणमित्तमवि पडिगाहिआ सिया कप्पइ से तदिवसं तेणेव भत्तट्टेणं पज्जोसवित्तए, नो से कप्पइ दुचंपि गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्ख- मित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २६ ॥ (१०) ·व्याख्या-"वासावास" वर्षाकाले स्थितस्य भिक्षोः 'संखादत्तियस्स संख्यया उपलक्षिता दत्तयो यस्य स संख्यादत्तिकः तस्य दत्तिपरिमाणवत इत्यर्थः । तत्र लवणाऽस्वादनमात्रमपि प्रतिगृहीता दत्तिः स्यात् । यतो लवणं किल स्तोकं दीयते यदि तावन्मानं भक्तपानस्य गृह्णाति तदा साऽपि दत्तिर्गण्यते । अथ येन साधुना पञ्चभोजनस्य पश्चैव पानकस्य दत्तयः अभिग्रहत्वेन कृताः सन्ति, तदा भोजनस्य पानकमध्ये पानकस्य भोजनमध्ये न क्षेप्तव्याः। एवं अथवा चतस्रो भोजनस्य पञ्च च पानकस्य, अथवा पञ्चभोजनस्य चतस्रश्च पानकस्य, अत्रापि अन्यदीया दत्तिः अन्यस्मिन् न क्षेपणीया । पञ्चेति उपलक्षणं न्यूनत्वेन चतस्रस्तिस्रो द्वे एका अधिकत्वेन पटू सप्त वा यथाभिग्रहं वाच्याः। पुनरिदं रहस्यं-केनचित् पञ्च दत्तयो भोजनस्य लब्धाः तिस्रश्च पानकस्य, ततः पानकसत्का अवशिष्टास्ता भोजने क्षिपति वर्धयति इत्यर्थः । भोजनसत्का वा पानके इत्येवं समावेशो न कल्पते इत्यर्थः ॥ इति दशमी सामाचारी ॥१०॥ अथ संखडिविचाररूपां एकादशमी सामाचारी आह- वासावासं पज्जोसवियाणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा जाव उवस्सयाओ सत्तघरं- तरं संखडिं संनियदृचारिस्स इत्तए, एगे एवमाहंसु-नो कप्पइ जाव उवस्सयाओ परेण सत्त-

·EXXXXIXAXEXAXnx
घरंतरं संखडिं संनियहचारिस्स इत्तए, एगे पुण एवमाहंसु-नो कप्पइ जाव उवस्सयाओ परं-
परेणं संखडि संनियदृचारिस्स इत्तए ॥ २७ ॥ (११)
व्याख्या-"यासायासं" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्धीनां च उपाश्रयात्-शय्यातरगृहात् आरभ्य
पापत् सप्ताहमध्ये, संखडि संस्क्रियते इति संस्कृतिः ओदनपाका, तां "इत्तए त्ति" गन्तुं न कल्पते,
पिण्डपानार्थ तन न गच्छेत् इत्यर्थः, तेषां गृहाणां संनिहितया साधुगुणहतहृदयत्वेन उद्गमादिदोपसंभवात् ।
एतापता-शय्यातरराई अन्यानि प पट् आसनगृहाणि वर्जयेत् इत्युक्तं, कस्य न कल्पते?, इत्याह-"संनियह-
पारिस्स" निषिदगुहेभ्यः संनिगृत्तः सन् परति विहरति इति संनिवृत्तसंचारी-प्रतिपिद्धवर्जकः साधुः तस्य,
पाहपः तु एवं व्याचक्षते-सप्ताहान्तरं संखडि जनसंकुलजेमनवारालक्षणां गन्तुं न कल्पते तत् अपि उक्तं
प्रतिभाति तत् प्रमाणीकर्तव्यं । रितीयमते शय्यातरं-अन्यानि च सप्तगृहाणि वर्जयेत् इत्युक्तं २। तृतीय-
मते शरणातरगृहं अनन्तरगहं सस च अन्यानि वर्जयेत् इत्युक्तं । "उवस्सयाओ परेण ति" उपाश्रयात्
(परता सागपान्तरं एतुं गन्तुं न फल्पते । “परंपरेणं ति" परम्परया व्यवधानेन सप्तगृहान्तरं एतुं-गन्तुं न
in, भारयाप्तरगृहात् अनन्तरं एकं गुहं ततः सप्त गहाणीति परम्परता । इति एकादशी सामाचारी ॥११॥

·Nam meaning Home..QKOX अध वृष्टी सत्यां जिनकल्पिकानां आहारग्रहणविधिरूपां द्वादशमी सामाचारी आह, वासावासं पजोसवियस्स नो कप्पइ पाणिपडिग्गहियस्स भिक्खुस्स कणगफुसियमित्तमवि बुट्टि- कायंसि निक्यमाणंसि जाव गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ २८ ॥ वासावासं पजोसवियस्स पाणिपडिग्गहियस्स भिक्खुस्स नो कप्पइ अगिर्हसि पिंडवायं पडिगाहित्ता पजोसवित्तए, पज्जोसवेमाणस्स सहसा बुट्टिकाए निवइज्जा देसं भुच्चा देसमादाय से पाणिणा पाणिं परिपिहिता उरंसि वा णं निलिजिज्जा, कक्खंसि वा णं समा- हडिजा अहाछन्नाणि वा लेणाणि वा उवागच्छिज्जा, रुक्खमूलाणि वा उवागच्छिज्जा, जहा से पाणिंसि दए वा दगरए वा दगफुसिआ वा नो परिआवजइ ॥ २९ ॥ वासावासं पजोसवि- यस्त पाणिपडिग्गहियस्स भिक्खुस्स जं किंचि कणगफुसियमित्तंपि निवडति, नो से कप्पड़ गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ ३०॥ (१२) व्याख्या-"वासावासं" वर्षाकाले स्थितस्य "पाणिपडिग्गहियरस ति" जिनकल्पिकादेभिक्षोः “कणग-

·कुसिया त्ति" फुसारमानं अवश्यायो-महिकावपं वा घृष्टिकायोप्कायवृष्टिः तस्मिन् निपतति सति भिक्षार्थ
गाथापतिकुले गन्तुं न कल्पते १ । पुनः जिनकल्पिकादेः भिक्षोः “अगिहंसि त्ति" अनाच्छादिते आकाशे
इत्यर्थः। "पिंडवायं पडिगाहित्ता" पिण्डपातं-आहारं प्रतिगृह्य "पजोसवित्तए" आहारयितुं न कल्पते २ कथं ?,
कदाचित् अर्धभुक्तेऽपि वृष्टिः स्यात्[संभवति]। ननु जिनकल्पिकादयो देशोनदशपूर्वधरत्वेन अतिशयज्ञानिनः
तैश्च प्रागेव उपयोगः कृतो भविष्यति, तत् कथं अर्धभुक्ते वृष्टिः संभवति ? । सत्यं, छानस्थिकोपयोगः
तथा वा स्यात् अन्यथा वा स्यात् इति अदोपः। अथ आकाशे भुझानस्य यदि वर्पेत् तदा पिण्डपातस्य देशं
एकदेशं भुत्त्वा देशं च आदाय पाणिं आहारैकदेशसहितं पाणिना-द्वितीयहस्तेन परिधाय=आच्छाद्य
उरसि-हदये निलीयेत् निक्षिप्पेत् था। “ण” इति तं साहारं पाणिं कक्षायां वा समाहरेत् अन्तर्हितं कुर्यात्,
एवं च कृत्वा यथा छन्नानि-गृहिभिः खनिमित्तं आच्छादितानि लयनानि-गृहाणि वृक्षमूलानि वा उपा-
गच्छेत् । यथा "से" तस्य साधोः पाणौ हस्ते दकादीनि जलादीनि न पर्यापद्यन्ते न विराध्यन्ते न पतन्ति
चा, तत्र दकं-पहवो विन्दवः दकरजो विन्दुमात्रं "दगफुसिआ" फुसारं अवश्याय इत्यर्थः । उक्तमेवार्थ निग-
मयन् आह-“वासावास” इत्यादि ॥ जिनकल्पिकादेः पाणिपतग्राहिकस्य साधोः यत्किचित् “कणगफुसि-
यमित्तं पि निवडइ नो से कप्पइ” कणो-लेशः तन्मानं फं-पानीयं "फुसिया" फुसारमात्रं कनकस्य "फुसिआ"
तन्मानं अपि यदि निपतति तदा न कल्पते भिक्षार्थ गृहस्थगृहे गन्तुं ॥ इति द्वादशी सामाचारी ॥ १२ ॥

·पूर्वमुक्तः पाणिपात्रस्य जिनकल्पिकस्य विधिः । अथ पतनधारिणः स्थविरकल्पिकस्य आहारग्रहणविधि- रूपां त्रयोदशसामाचारी आह- वासावासं पजोसवियस्स पडिग्गहधारिस्स भिक्खुस्स नो कप्पइ वग्धारियबुट्ठिकायंसि गाहा- वइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, कप्पइ से अप्पवुट्टिकायंसि संत- रुत्तरंसि गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा ॥ ३१ ॥ (११००) वासावासं पजोसविअस्स निग्गंथस्स निग्गंथीए वा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपवि- ठुस्स निगिज्झिय २ वुट्टिकाए निवइज्जा, कप्पइ से अहे आरामंसि वा अहे उवस्सयंसि वा अहे वियडगिहंसि वा अहे रुक्खमूलंसि वा उवगच्छित्तए ॥३२॥ तत्थ से पुवागमणेणं पुवाउत्ते चाउ- लोदणे पच्छाउत्ते भिलिंगसूत्रे, कप्पइ से चाउलोदणे पडिगाहित्तए, नो से कप्पइ भिलिंगसूवे पडिगाहित्तए ॥३३॥ तत्थ से पुवागमणेणं पुवाउत्ते भिलिंगसूवे पच्छाउत्ते चाउलोदणे, कप्पड़ से मिलिंगसूचे पडिगाहित्तए, नो से कप्पइ चाउलोदणे पडिगाहित्तए ॥ ३४ ॥ तत्थ से पुवा- गमणेणं दोऽवि पुवाउत्ताई कप्पंति से दोऽवि पडिगाहित्तए, तत्थ से पुवागमणेणं दोऽवि पच्छा- ·उत्ताई, एवं नो से कप्पंति दोऽपि पडिगाहित्तए, जे से तत्थ पुवागमणेणं पुवाउत्ते से कप्पड़ पडिगाहित्तए, जे से तत्थ पुवागमणेणं पच्छाउत्ते नो से कप्पइ पडिगाहित्तए ॥ ३५ ॥ वासा- वासं पजोसवियस्स निग्गंथस्स निग्गंथीए वा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविट्ठस्स निगिझिय २ वुट्टिकाए निवइजा, कप्पइ से अहे आरामंसि वा अहे उवस्सयंसि वा अहे विय- डगिहसि वा अहे रुक्खमूलंसि वा उवागच्छित्तए, नो से कप्पइ पुवगहिएणं भत्तपाणेणं वेलं उवायणावित्तए, कप्पइ से पुवामेव वियडगं भुच्चा (पिच्चा) पडिग्गहगं संलिहिय २ संपम- जिय २ एगाययं भंडगं कह सावसेसे सूरे जेणेव उवस्सए तेणेव उवागच्छित्तए, नो से कप्पइ तं रयणि तत्थेव उवायणावित्तए ॥ ३६॥ वासावासं पज्जोस वियस्त निग्गंथस्स निग्गंथीए वा गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविट्ठस्स निगिज्झिय २ वुट्टिकाए निवइजा, कप्पइ से अहे आरामंसि वा अहे उवस्तयंसि वा अहे वियडगिहंसि वा अहे रुक्खमूलंसि वा उवाग- च्छित्तए॥३७॥ तस्य नो कप्पइ एगस्स निग्गंथस्स एगाए य निग्गंथीए एगयओ चिट्ठित्तए १, ·तय ना ६३ एगस्य निग्गथस्य दुण्ह निग्गीण एगयओ चिट्ठित्तए२, तत्थ नो कप्पइ दुण्हं निग्गंथाणं एगाए य निग्गंथीए एगयओ चिट्ठित्तए ३, तत्थ नो कप्पइ दुण्हं निग्गंथाणं निग्गंथीण य एगयओ चिट्ठित्तए ४, अस्थि य इत्थ केइ पंचमे खुड्डए वा खुड्डियाइ वा अन्नेर्सि वा संलोए सपडिदुवारे एव ग्रहं कप्पइ एगयओ चिट्ठित्तए ॥ ३८॥ वासावासं पज्जोसवियस्त निग्गंथस्स गाहावइकुलं पिंडवायपडियाए अणुपविट्ठस्स निगिज्झिय २ वुट्टिकाए निवइज्जा, कप्पइ से अहे आरामंसि वा अहे उवस्सयंसि वा अहे वियडगिहंसि वा अहे रुक्खमूलंसि वा उबागच्छित्तए, तत्थ नो कप्पइ एगस्स निग्गंथस्स एगाए य अगारीए एगयओ चिट्ठित्तए,. एवं चउभंगी, अस्थि णं इत्थ केइ पंचमए थेरे वा थेरियाइ वा अन्नेसि वा संलोए सपडिदुवारे, एवं कप्पइ एगयओ चिट्ठित्तए । एवं चैव निग्गंथीए अगारस्स य भाणियत्वं ॥ ३९ ॥ (१३) व्याख्या-“वासावासं” उक्तः पाणिपात्रकस्य जिनकल्पिकस्य विधिः, अथ पतद्ग्रहधारिणः स्थविरकल्पि- फस्य विधि आह-वर्षाकालं स्थितस्य पतद्ग्रहधारिणः साधोः “वग्धारियबुद्विकायंसि” अच्छिन्नधारा वृष्टिः A ·तस्यां यस्यां चा वर्षाकल्पः श्योतति तीचं वा चर्पाकल्पं या भित्त्वा अन्तःकायं आर्द्रयति या घृष्टिः तस्यां सत्यां विहर्तु भक्तपानादिनिमित्तं गृहस्थगृहे गन्तुं न कल्पते १ । अपवाद आह-अशियादिकारणैः श्रुतपाठक- तपखिभिक्षुदऽसहा ऊर्णिकामावृता विहरन्ति । कथंकारं ?। अल्पवृष्टौ सत्यां तु "संतरुत्तरंसि त्ति" आन्तरः सौत्रकल्पः उत्तर और्णिकस्ताभ्यां कल्पाभ्यां प्रावृतस्य साधोः कल्पते गन्तुं । चूर्णिकारस्तु एवं आह-"अंतरं रयहरणं पडिग्गहो वा उत्तरं पाऊणकप्पो तेहिं सहे" त्ति १। पुनः वर्षाकालं स्थितस्य आहारार्थ गृहस्थगृहे प्रविष्टस्य निर्ग्रन्थस्य "निगिल्झिय" २ स्थित्वा स्थित्वा वृष्टिकायो निपतेत मेघो चर्पति तदा तस्य साधोः कल्पते गन्तुं "आरामे वा अहे उवस्सयंसि वा" आत्मनः साम्भोगिकानां इतरेपां वा उपाश्रयस्य अधः तस्या- भावे विकटगृहे-आस्थानमण्डपिकायां ग्राम्यपर्षदि तत्र स्थितो हि वेलां वृष्टेः स्थितास्थितखरूपं च जानाति, अशङ्कनीयश्च स्यात् । वृक्षमूले वा-निर्गलकरीरादौ २। तत्र विकटगृवृक्षमूलादौ स्थितस्य साधोः “पुवागमणे पंत्ति आगमनात् तत्र पूर्वकालं अथवा पूर्व साधुरागतः पश्चाद् दायको रार्द्ध प्रवृत्तः इति पूर्वागमनेन हेतुना पूर्यायुक्तः तन्दुलोदनः कल्पते, पश्चादायुक्तोऽभिलिङ्गसूपो न कल्पते । पूर्वायुक्तः साध्यागमात् पूर्वमेव गृहस्थैः सार्थ पक्तुं आरब्धः तन्दुलोदनः संप्रति ग्रहीतुं कल्पते। साधौ च आगते यः पक्तमारब्धः स पथादायुक्तो- ऽभिलिङ्गसूपो मसूरदालि उडददालिर्चा सलेहरूपो वा न कल्पते, उद्गमादिदोपसंभवात्, एवं यदि आग- मनात् पूर्व पूर्वायुक्तोऽभिलिङ्गः सूपः पश्चादायुक्तः तन्दुलोदनः तदा अभिलिङ्गसूपो ग्रहीतुं कल्पते न तन्दु- ·ON.ORKo-too- लोदनः २ पयं तन्दुलोदनोऽभिलिङ्गसूपश्च एतत् द्वयमपि पश्चादायुक्तं तदा द्वयमपि ग्रहीतुं साधो न कल्पते ३ । एवं यदि द्वयमपि एतत् पूर्वायुक्तं तदा द्वयमपि साधोः ग्रहीतुं कल्पते । पुनः सङ्ग्रहं आह-"जे से" इत्यादि । यः तत्र साध्यागमनात् पूर्वायुक्तः "से" तस्य साधोः ग्रहीतुं कल्पते, यतः तत्र साध्वागमनात् पश्रादायुक्तः "से" तस्य साधोः न ग्रहीतुं कल्पते इत्यर्थः ३। तथा वर्षाकाले स्थितत्य साधोः भिक्षार्थ प्रवि- टस्य वृष्टिसद्भावेन आरामे वा, उपाश्रयस्य अधो वा, विकटगृहस्य अधो वा, वृक्षमूलस्य अधो वा, स्थितस्य साधोः न कल्पते । पूर्वगृहीतेन भक्तपानेन वेलां अतिक्रमयितुं, तत्र च तिष्ठतः कदाचित् वर्ष नोपरमति तत्र फा मर्यादा ? इत्याह-कल्पते तस्य साधोः विकटं उद्गमादिदोपशुद्धं भुक्त्वा पीत्वा च पतद्ग्रहं संलिख्य २ संममार्य २ एकत्र आयतं-सुबद्धं भाण्डकं-पात्रकादिकं उपकरणं कृत्वा वपुपा सह प्रावृत्य वर्पत्यपि अनस्त- मिते सूर्ये यत्रैय उपाश्रयः तत्रैव आगन्तुं कल्पते, परं नो कल्पते तस्य साधोः तत्रैव तां रात्रिं अतिक- मितुं, कथं तत्र पहिर्यसतां यहवो दोपाः, एकस्य तु आत्मपरोभयसमुत्थाः, साधयो वा वसतौ अधृतिं कुर्वन्ति : ४। पुनः यर्पाकाले स्थितस्य साधोः विकटगृहवृक्षमूलादौ तिष्ठतः। केन विधिना स्थातव्यं ?, इत्याह-एकः साधुः एफया साध्च्या सह तत्र स्थाने न तिष्ठेत् । कथं ?, शङ्काद्दिोपसद्भावात् । कथं एकाकित्वं साधोः, इति उच्यते-सहाटिक उपोपितो वा १ असुखितो वा २ कारणिको वा ३ स्यात् एकाकी १ । अत्र चतुर्भङ्गी एवं- एकः साधुः एकया साच्या समं न तिष्ठेत् १ एवं एकः साधुः साध्वीद्वयेन समं अपि नो तिष्ठेत् २ एवं साधु- ।

·द्वयेनापि समं एका साध्वी न तिष्ठेत् ३ एवं साधुद्वयेनापि समं साध्वीद्वयं नो तिष्ठेत् ४ तर्हि कथं तिष्ठेत् ?, इत्याह-अस्ति च अब कश्चित् पञ्चमः क्षुल्लकः साधूनां क्षुल्लिका वा साध्वीनां तदा तिष्ठेत्, साधुर्हि आत्मना द्वितीय उत्सर्गतः१ संयत्यस्तु न्यादयः “पकर्णो भिद्यते मन्त्रः” इति न्यायात् । पक्षान्तरं आह-यदि क्षुल्ल- कादिर्न स्यात् तदा तत्र अन्येषां ध्रुवकर्मिकलोहकारादीनां वर्पत्यपि अमुक्तस्वकर्मणां संलोके-दृष्टिपथे तत्रापि समतिद्वारे सर्वगृहाणां वा द्वारे एवं वा स्थातुं कल्पते । “एवं पह" इति वाक्यालङ्कारे । एवमेव चतुर्भङ्गी गृहिण्या सह ज्ञेया। तथाहि-एकः साधुः एका गृहिणी १, एकः साधुः गृहिणीद्वयं २, साधुद्वयं गृहिणी एका ३, साधुद्वयं गृहिणीद्वयं ४, एवमपि न तिष्ठेत् । एवं अगारं अस्याऽस्तीति अभ्रादित्वात् अप्रत्यये अगारो गृही, तेनापि समं चतुर्भडी ज्ञेया-एका साध्वी एको गृहस्थः १, साध्वीद्वयं एको गृहस्थः २, एका साध्वी गृहस्थद्वयं ३, साध्वीद्वयं गृहस्थयोः अपि द्वयं ४ एवमपि सति नो स्थातव्यं ॥ इति त्रयोदशी सामाचारी ॥ १३ ॥ अथ अपृष्टार्थे विहरणनिपेधरूपां चतुर्दशी सामाचारी आह- वासावासं पज्जोसवियाणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा अपरिपणएणं अपरिणयस्स अट्ठाए असणं वा १ पाणं वा २ खाइमं वा ३ साइमं वा ४ जाव पडिगाहित्तए ॥४०॥ से किमाहु भंते ! ?, इच्छा परो अपरिपणए भुंजिज्जा, इच्छा परो न भुंजिज्जा ॥४१॥ (१४) ·•70- NOXoxoxoxox म्यागया-"यासायास" वर्पाकाले स्थितानां साधूनां नो कल्पते, अपरिज्ञातेन साधूनां अपरिज्ञातस्य निमित्तं अशनं या १ परणं या २ खादिमं वा ३ खादिमं वा ४ आहारं प्रतिग्रहीतुं । अपरिज्ञाते इति कोऽर्थः । स्वं मम गोपं अशनादि आनय इति अपरिज्ञप्तेन-अभणितेन हिण्डकसाधुना। अपरिज्ञप्तस्येति कोऽर्थः ।। आई तर योग्यं अशनादि आनयिष्ये इति । अपरिज्ञप्तस्य अनुक्तस्य । तत्र किं कारणं , इति प्रश्नयति- "फिमा मते ! ति"। अत्र किं कारणं ? भदन्ता आहुः, गुरुः आह्-"इच्छेत्यादि" । इच्छा चेत् अस्ति तदा परो-पम्मै आनीतं स मुजीत, इच्छा चेत् न अभोजनरुचिः तदा न भुजीत । यदि च परोऽनिच्छन् दाक्षिणात् मतदा तस्य ग्लानिः स्यात्, अजीर्णादिना च, यदि न भुङ्क्ते तदा वर्षासु जलहरितवाहुल्येन स्य पिपलदोन गात् परिठापनादोपः स्यात्, तम्मात् पृष्ट्वा आनेयं ।। इति चतुर्दशी सामाचारी ॥ १४ ॥ अब ससग्नेहायतनरूपा पादशी सामाचारी आह- वासापासं पजोसरियाणं नो कप्पइ निग्गंधाण वा निग्गंथीण वा उदउल्लेण वा ससिणिद्वेण वा फागणं असणं वा १ पाणं वा २ खाइमं वा ३ साइमं वा ४ आहारित्तए ॥ ४२ ॥ से किमाइ भंते ! ?, सत्त सिणेहाययणा पण्णत्ता, तं जहा-पाणी १ पाणिलेहा २ नहा ३ नह- ·सिहा ४ भमुहा ५ अहरोट्ठा ६ उत्तरोट्ठा ७१ अह पुण एवं जाणिजा-विगओदगे मे काए छिन्नसिणेहे, एवं से कप्पइ असणं वा १ पाणं २ खाइमं का साइमं वा ४ आहारित्तए॥४३॥ (१५) व्याख्या-“वासावासं” वर्षाकाले स्थितानां साधूनां साध्वीनां च नो कल्पते, एवंविधेन कायेन अशनं वा पानं वा खादिमं वा खादिमं वा । “आहारित्तए त्ति” भोक्तुं । किंविशिष्टेन कायेन ?। उदकाद्रेण गलद्विन्दु- युक्तेन । पुनः किंविशिष्टेन कायेन ?। सलिग्धेन-ईपद्विन्दुयुक्तेन “से किमाइ भंते !" स भगवान् तीर्थङ्करः किमाह ?, अत्र कारणं गुरुः आह-"सत्तेत्यादि । सस लेहायतनानि-जलाध्यस्थानस्थानानि येपु जलं चिरेण शुष्यति, तानि सप्त स्थानानि इमानि-पाणी-हस्तौ १ पाणिरेखा आयूरेखादयः, तासु चिरं उदकं तिष्ठति । २ नखा-अखण्डाः ३ नखशिखाः-तेषां अग्रभागाः ४ 5 नेत्रोर्ध्वरोमाणि ५ अहरोहा-दाढिका ६ उत्तरोहा श्मभूणि ७ अथ पुनरेवं जानीयात्-मम कायो विगतोदको जात:-उदकविन्दुरहितो जातः । पुनः किंविशिष्टः कायः । छिन्नलेहः-सर्वथा उद्घा[न]तः तदा अंशनादि कुर्यात् ॥ इति पञ्चदशी सामाचारी ॥ १५ ॥ अथ अष्टसूक्ष्मखरूपप्रतिपादिकां पोडशी सामाचारी आह- वासावासं पज्जोसवियाणं इह खलु निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा इमाई अट्ठ सुहुमाइं जाई ·Xoxo छउमत्थेणं निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा अभिक्खणं २ जाणियवाई पासिअवाइं पडिलेहियवाई भवंति, तं जहा-पाणसुहुमं १ पणगसुहुमं २ वीअसुहुमं ३ हरियसुहुमं ४ पुप्फसुहुमं ५ अंडसुहुमं ६ लेणसुहुमं ७ सिणेहसुहुमं ८॥४४॥ से किं तं पाणसुहुमे ?, पाणसुहुमे पंचविहे पन्नत्ते, तं जहा-किण्हे १, नीले २, लोहिए ३, हालिद्दे ४, सुकिल्ले ५। अस्थि कुंथु अणुद्धरी नाम, जा ठिया अचलमाणा छउमस्थाणं निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा नो चक्खुफासं हवमागच्छइ, जा अट्ठिया चलमाणा छउमत्थाणं निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा चक्खुफासं हवमागच्छइ, जा छउमत्थेणं निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा अभिक्खणं २ जाणियवा पासियवा पडिलेहियवा हवइ से तं पाणसुहुमे ॥ १॥ से किं तं पणगसुहुमे ?, पणगसुहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-किण्हे, नीले, लोहिए हालिद्दे, सुकिल्ले । अस्थि पणगसुहुमे तद्दवसमाणवपणे नामं पण्णत्ते, जे छउमस्थेणं निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा जाणियत्वे पासियत्वे पडिलेहिअवे भवइ । से तं पण- गसुहुमे ॥ २॥ से किं तं वोअसुहुमे ?, चीयसुहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-किण्हे, नीले, ·लोहिए, हालिदे, सुकिल्ले। अस्थि वीअसुहुमे कपिणयासमाणवण्णए नाम पन्नत्ते, ते छउमत्थेणं निगंथेण वा निग्गंथीए वा जाणियवे पासियत्वे पडिलेहियवे भवइ । से तं बीअसुहुम॥ ३॥ से किं तं हरियसुहुमे ?, हरियसुहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-किण्हे नीले लोहिए हालिद्दे सुकिल्ले । अस्थि हरिअसुहुमे पुढवीसमाणवण्णए नामं पण्णत्ते, जे निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा अभिक्खणं २ जाणियवे पासियत्वे पडिलेहियवे भवइ । से तं हरियसुहुमे ॥ ४॥ से किं तं पुप्फसुहुने?, पुष्फसहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-किण्हे नीले लोहिए हालिदे सुकिल्ले । अस्थि पुप्फसुहुमे रुक्खसमाणवण्णे नामं पण्णत्ते, जे छउमत्थेणं निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा जाणियवे पासियो पडिलेहियत्वे भवइ । से तं पुप्फसुहुमे ॥५॥ से किं तं अंडसुहुमे ?, अंडसुहुमे पंच- विहे पण्णत्ते, तं जहा-उदंसंडे, उक्कलियंडे पिपीलिअंडे, हलिअंडे, हल्लोहलिअंडे, जे निग्गंथेण वा निग्गंथीए वा जाणियचे पासियवे पडिलेहियत्वे भवइ । से तं अंडसुहुमे ॥६॥से किं तं लेणसु- हुमे ?, लेणसुहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-उत्तिंगलेणे, भिंगुलेणे,, उज्जुए, तालमूलए, ·orKarkonkoka-ko- XXXXXoxo संयुकावटे नामं पंचमे, जे छउमत्थेणे निग्गंथेग वा निग्गंथीए वा जाणियचे पासियवे पडिलें- हियवे भवइ । से तं लेणसुहुमे ॥७॥ से किं तं सिणेहसुहुमे ?, सिणेहसुहुमे पंचविहे पण्णत्ते, तं जहा-उस्सा, हिमए, महिया, करए, हरतणुए। जे छउमत्थेणं निग्गथेण वा निग्गंथीए वा अभियखणं २ जाणियवे पासियवे पडिलेहियत्वे भवइ । से तं सिणेहसुहुमे ८ ॥४५॥ (१६) व्याया-"यासायासं वकाले स्थितानां निर्ग्रन्धानां निर्ग्रन्थीनां च इमानि अष्टौ सूक्ष्माणि यानि छमस्थेन नियन्धेन निग्रन्ध्या वा अभीक्ष्णं अभीक्ष्णं-पुनः पुनः यत्र यत्र स्थाननिपीदनादाननिक्षेपादि करोति । तत्र सूक्ष्मत्वात् अल्पाधारत्वाच सूक्ष्माणि ज्ञातव्यानि सूत्रोपदेशेन "पासियद्याई" द्रष्टव्यानि, चक्षुपा ज्ञात्वा दृष्ट्वा च "पडिलेहियघाई" प्रतिलेग्वितव्यानि-परिहर्तव्यतया विचारणीयानि भवन्ति । इमानि कानि ?, इत्याह-"तं जहाँ तद्यथा-प्राणसूक्ष्मं १, पनकसूक्ष्मं २, वीजसूक्ष्मं ३, हरितसूक्ष्म ४, पुष्पसूक्ष्मं ५, अण्डसूक्ष्म २, लपनसूक्ष्म [लेन] ७, लेहसूक्ष्म ८। शिप्यः माह-"किं तत् माणसूक्ष्म ?" गुरुः प्राह-"प्राणसूक्ष्म पञ्च- विधं प्रजासं तीर्थकरगणधरैः एकैकसिन् वर्णे सहस्रशो भेदा यहुपकाराश्च संयोगाः, ते सर्वेऽपि पञ्चसु कृष्णा- दिपु अन्तर्भवन्ति । पञ्चभेदान् वर्णेनाह-प्राणसूक्ष्मं कृष्णं १ नीलं २ लोहितं ३ हारिद्र ४ शुक्लं ५ च, तत्र माणसूक्ष्मं तु द्वीन्द्रियादयःप्राणाः, यथा-अनुधरी कुन्युः, स हि चलनेच दृश्यते, न स्थितः सन सूक्ष्मत्वात् , तत् ·माणसूक्ष्मं श शिष्यः प्राह-"किं तत् पनकं ?।” गुरुः आह-"पनकसूक्ष्म पञ्चविधं कृष्णादिवर्णभेदेन मोकं । पनक-उल्लीः स च प्रायो वर्षाकाले भूमिकाष्ठभाण्डादिपु जायते, यत्र च उत्पद्यते तद्व्यसमवर्णश्च "नाम पन्नत्तेत्ति” नामेति प्रसिद्धौ, तत् पनकसूक्ष्म २। अथ किं तद् वीजसूक्ष्मं? वीजसूक्ष्ममपि कृष्णादिपञ्चवर्णभेदेन पञ्चविधं भवति । किं तत् ?। कणिका-शाल्यादिवीजानां मुखमूले 'नहीं' इति लोकरूढिः, नखिका तत् छमस्थेन ज्ञातव्यं १ द्रष्टव्यं २ मतिलेखितव्यं च ३। अथ किं तत्? । हरितसूक्ष्म, हरितसूक्ष्ममपि कृष्णादिपञ्चवर्णभेदेन पञ्चविधं, तत् हरितसूक्ष्म पृथिवीसमानवणं, तच अल्पसंहननत्वात् स्तोकेनापि विनश्यति, तदपि छद्मस्थेन ज्ञातव्यं द्रष्टव्यं प्रतिलेखितव्यं च इति हरितसूक्ष्म ४ । अथ किं तत् पुष्पसूक्ष्म ? पुष्पसूक्ष्ममपि कृष्णादिपञ्च- वर्णभेदेन पञ्चविधं, तच पुष्पसूक्ष्मं वटोदुम्बरादीनां तत् समवर्णत्वात् अलक्ष्यं, तच उच्छ्वासेनापि विराध्यते, तदपि ज्ञातव्यं द्रष्टव्यं प्रतिलेखितव्यं च । इति पुष्पसूक्ष्म ५। अथ किं तत् अण्डसूक्ष्म?। अण्डसूक्ष्ममपि कृष्णादिपञ्चविधवर्णभेदेन पञ्चविधं, तद् यथा-उद्देशा: मधुमक्षिकामत्कुणाद्याः तेषां अण्डानि १ पुनः "उकलिअंडे" उत्कलिता-लूतापुटं तदण्डानि २ "पिपीलिअंडे" पिपीलिकानां कीटिकानां अण्डानि ३ पुनः "हलिअंडे" हलिका-गृहकोकिला ब्राह्मणी वा तदण्डानि ४ पुनः "हल्लोहलिअंडे" हल्लोहलिया अहिलोडी सरडी कर्किडी इत्येकार्थः, तस्याः अण्डानि एतानि हि सूक्ष्माणि स्युः। एतदपि हलिअण्डं ज्ञातव्यं द्रष्टव्यं प्रति- लेखितव्यं च सूक्ष्मत्वात् ६। अथ किं तत् लेनसूक्ष्मं ? । लेनसूक्ष्म अपि पञ्चविधं, तथाहि-"लेणे त्ति" लयन- Xoxox ·पो सा. माया, सत्त्वानां यत्र कीटिकाद्यनेकसूक्ष्मसत्त्वा भवन्ति । “उत्तिंगलेणे त्ति” उत्तिगा भूयकाः गर्दभा- तियो जीवाः, तेपां लयनं भूमौ उत्कीर्णगृहं उत्तिगलयनं । "भिंगुलेणे त्ति" भृगुः शुष्कभूराजी जलशोपा- न्तरं केदारादिषु स्फुटिता दालिः इत्यर्थः २ "उजुए त्ति" बिलं ३ "तालमूलए त्ति” तालमूलक-तालमूलाका- तारं अधः पृथु उपरि च सूक्ष्म विवरं ४ "संयुक्कावत्ति" शम्बूकावर्तभ्रमरगृहं ५ एतदपि लयनसूक्ष्मं ज्ञातव्यं एव्यं प्रतिलेखितव्यं च ७। अथ किं तत् लेहसूक्ष्म ? लेहसूक्ष्ममपि पञ्चविध, तथाहि-"उस्स त्ति" विश्यायो-य: आकाशात् पतति १ “हिमए त्ति" हिमं स्त्यानोदविन्दुः२ “महिया ति" महिका-धूमरी ३ "कर 'त्ति” करकाः धनोपलाः ४ "हरतणुए त्ति" हरतनुः भूमिनिःसृततृणाग्रविन्दुरूपो यो यवाङ्कुरादौ दृश्यते ५ तदपि लेहसूक्ष्म पूर्व ज्ञातव्यं ततो द्रष्टव्यं प्रतिलेखितव्यं च । ८। अष्टस्वपि स्थानेषु साधुना साव्या वर्पाकाले विशेपतो यना कार्या ॥ इति पोडशी सामाचारी ॥१६॥ अथ गुरुं दृष्ट्वा विहरण १ विकृतिग्रहणं २ चिकित्सा ३ संलेखना ४ धर्मजागरिकादि ५ कर्तव्यरूपां सदशसामाचारी प्राह- वासावासं पज्जोसविए भिक्खू इच्छिज्जा गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, नो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं ॥२ ·ono प्रह गणहरं गणावच्छेअयं जं वा पुरओ काउं विहरइ, कप्पड़ से आपुच्छिउँ आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गाणं गणहरं गणावच्छेअयं जं वा पुरओ काउं विहरइ-"इच्छामि गं भंते ! तुन्भेहिं अब्भणुण्णाए समाणे गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसि- त्तए वा, ते य से वियरिजा एवं से कप्पइ गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, ते य से नो वियरिजा एवं से नो कप्पइ गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा । से किमाहु भंते ! ?, आयरिया पञ्चवायं जाणंति ॥४६॥ एवं विहारभूमि वा वियारभूमि वा अन्नं वा किंचि पओअणं, एवं गामाणुगाम दूइजित्तए ॥४७॥ वासावासं पज्जोसविए भिक्खू इच्छिज्जा अण्णयरिं विगइं आहारित्तए, नो से कप्पइ से अणापुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छेययं वा जं वा पुरओ कटु विहरइ, कप्पइसे आपुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणि गणहरं गणावच्छेययं वा जंवा पुरओ काउं विहरइ आहारित्तए-'इच्छामि णं भंते ! XOXEXEKOIXEKeKEKOKOROKES ·स तुम्भेहिं अब्भणुषणाए समाणे अन्नयरिं विगई आहारित्तए, तं एवइयं वा एवइखुत्तो वा, ते य से वियरिजा एवं से कप्पइ अण्णयरिं विगइं आहारित्तए, ते य से नो वियरिज्जा एवं से नो कप्पइ अण्णयरिं विगई आहारित्तए, से किमाहु भंते!?, आयरिया पच्चवायं जाणंति ॥ १८ ॥ वासावासं पजोसविए भिक्खू इच्छिज्जा अण्णयरिं तेइच्छियं आउट्टित्तए, नो से कप्पइ से अणापुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छेययं वा जं वा पुरओ काउं विहरइ, कप्पइ से आपुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छेययं वाजं वा पुरओ काउं विहरइ-'इच्छामि गं भंते ! तुन्भेहिं अन्भणुण्णाए समाणे अपणयरि तेइच्छियं आउहित्तए,' तं एवइयं वा एवइखुत्तो वा, ते य से वियरिजा एवं से कप्पइ अण्णारं तेइच्छियं आउहित्तए, ते य से नो कप्पइ अण्णयरिं तेइच्छियं आउदित्तए । से किमाहु भंते ! ?, आयरिया पञ्चवाय जाणंति ॥ १९॥ वासावासं पजोसविए भिक्खू इच्छिज्जा अण्णयरं ओरालं कल्लाणं सिवं धपणं ॥ ।

·मंगलं सस्सिरीयं महाणुभावं तवोकम्म उवसंपजित्ता णं विहरित्तए, नो से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छेययं वा जं वा पुरओ काउं विहरइ, कप्पइ से आपुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं वा पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छेययं वा जं वा पुरओ काउं विहरइ,-'इच्छामि णं भंते ! तुब्भेहिं अभण्णाए समाणे अण्णयरं ओरालं कल्लाणं सिवं धणं मंगलं सस्सिरीयं महाणुभावं तवोकम्मं उवसंप- जित्ता णं विहरित्तए,' तं एवइयं वा एवइखुत्तो वा, ते य से वियरिजा एवं से कप्पइ अण्ण- यरं ओरालं कल्लाणं सिवं धण्णं मंगलं सस्सिरीयं महाणुभावं तवोकम्म उवसंपजिचा णं विह- रित्तए, ते य से नो वियरिजा एवं से नो कप्पइ अण्णयरं ओरालं कल्लाणं सिवं धपणं मंगल्लं सस्सिरीयं महाणुभावं तवोकम्मं उवसंपजिचा णं विहरित्तए । से किमाहु भंते ! ?, आयरिया पञ्चवायं जाणंति ॥ ५० ॥ वासावासं पजोसविए भिक्खू इच्छिज्जा अपच्छिममारणंतियसंलेह- णाजूसणाजूसिए भत्तपाणपडियाइक्खिए पाओवगए कालं अणवकंखमाणे विहरित्तए वा ·स निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा आहारित्तए वा नारं वा पासवणं वा परिठ्ठावित्तए, सज्झायं वा करित्तए, वा धम्मजागरियं वा जागरित्तए, से कप्पइ अणापुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं पवित्तिं गणिं गणहरं गणावच्छे- वा जं वा पुरओ काउं विहरइ, कप्पइ से आपुच्छित्ता आयरियं वा उवज्झायं वा थेरं - गणहरं गणावच्छेययं वा जं वा पुरओ काउं विहरइ,-'इच्छामि णं भंते ! अण्णाए समाणे अपच्छिममारणंतियसलेहणाजूसणाजूसिए भत्तपाणपडियाइ- ए कालं अणवकंखमाणे विहरित्तए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा असणं पाणं वा खाइमं वा साइमं वा आहारित्तए वा, उच्चारं वा पासवणं वा परिट्ठावित्तए, के ग्रं- रित्तए, धम्मजागरियं वा जागरित्तए, तं एवइयं वा एवइखुत्तो वा, ते य से । कप्पइ, ते य से नो वियरिजा नो से कप्पइ, से किमाहु भंते ! ?, आयरिया ति ॥ ५१ ॥ (१७) PECXEXXEX ॥ - ·व्याख्या-“वासावास” अथ ऋतुपद्धकालः १ वालक्षणकालः २ कालद्वयसामान्या सामाचारी, वर्षासु विशेपेण उच्यते । वर्षाकाले स्थितो भिक्षुः इच्छेत् गाथापतिकुले गन्तुं भक्तपानाद्यर्थं तदा तस्य नो कल्पते। "अनापछय आयरियं वेत्यादि । आचार्य: सूत्रार्थव्याख्याता दिगाचार्यो वा १ उपाध्यायसूत्राध्यापकः २ स्थविरो-ज्ञानादिपु सीदतां स्थिरीकर्ता उद्यतानां उपबृंहकश्च ३ प्रवर्तका ज्ञानादिपु प्रवर्तयिता, तत्र ज्ञाने पर एवं गुणय-शृणु, उद्देशादीन् कुरु इति । दर्शने च दर्शनप्रभावकान् संमत्यादितान अभ्यस्य इति । चारित्रे शुद्धप्रायश्चित्तं उद्वह इति, अनेपणा दुःप्रत्युप्रेक्षितानि च मा कृथाः इति, यथाशक्ति द्वादशधा तपो विधेहि इति ४ गणी-घस्य पाचे आचार्याः सूत्रादि अभ्यस्यन्ति गणिनो वा अन्ये आचार्याः सूत्राद्यर्थं उपसंपनाः ५ गणधर तीर्थकृत् शिष्यादिः ६ गणावच्छेदको-या साधून गृहीत्वा यहिः क्षेत्रे आस्ते गच्छार्थ क्षेत्रोपधि- मार्गणादौ प्रधावनादिकर्ता सूत्रार्थोभयवित् ७ पदवा संघाटिकाधिपतित्वेन सामान्यसाधु अपि पुरस्कृत्य विह- रति ८ एतान् आचार्यादीन् आएच्छय तस्य साधोर्विहाँ कल्पते । कथं पृच्छति?, इत्याह-"इच्छामि भदंताः। भवद्भिरभ्यनुज्ञातः सन् गृहस्थगृह भक्तपानायथं गच्छामि" इत्युक्ते शिष्येण "ते य से वियरिजा" इति ते च आचार्यादयः "से" तस्य साधोः वितरेयुः अनुज्ञां दद्युः, एवं तस्य कल्पते गृहस्थगृहे गन्तुं आहाराद्यर्थ, अध अनुज्ञा ते आचार्योदय न दद्युः तदा न कल्पते। शिष्य आह-"किमाहु भंते!" भदन्ताः किमेवं आहुः? उत्तरमाह-"आयरिया पचवायं जाणति त्ति" इत्यादिवहुवचनान्ता गणस्य संसूचका भवन्तीति न्यायात् ·आचार्यादयः प्रत्यपापं अपायं अपायपरिहारं च जानन्ति, प्रतिकूलोऽपायस्य प्रत्यपायः इति विग्रहेण अपाय- परिहारेऽपि प्रत्यपापशब्दो वर्तते, अनाच्छय गतानां वृष्टिा भवेत्, प्रत्यनीका वा उपद्रवेयुः, कलहो वा केनचित् आचार्य-पाल-ग्लानादि-क्षपकमायोग्यं वा ग्राह्य अभविष्यत् ते च अतिशयशालिनः तत् सर्व विदित्वा तमा अदापयिष्यत् १। एवं विहारभूमि या वियारभूमि चैत्यादिगमनं २ एवं विआरभूमि वा विचारभूमि शरीरचिन्ताय गमनं ३ पुनः "अन्नं वा जं किंचि पओयणं" अन्यत् वा प्रयोजनं लेपसीवन लिखनादि उच्छा- सादिवर्ज सर्व आपच्छयैव कर्तव्यं इति तत्त्वं, गुरुपारतत्र्यस्यैव ज्ञानादिरूपत्वात् । “गामाणुग्गामं ग्रामा- नुग्रामं "दुइजित्ता ति" हिण्डितुं भिक्षाद्य कारणे वा ग्लानादौ, अन्यथा हि वसु ग्रामानुग्रामं हिण्डनं अनुचितमेय ४ा एवं अन्यतरां विकृति वा ग्रहीतुं इच्छेत्, तद्हणमपि आचार्यादीनां आपृच्छ्यैव नो अनाच्छ्य नापि एवं "इयंति' इयन्ती या "एव इक्खुत्तों” इति एतावतो वारान् अत्रापि प्रत्यपायं आचार्या एव नन्ति, यतः अस्य विकृतेः ग्रहणे अस्य अयमपायो मोहोद्भवादिः ग्लानत्वात् अस्य गुण एवेति ५। वर्षाकाले स्थतो भिक्षुः इच्छेत्, एवं "तेइच्छियत्ति" वातिक-पैत्तिक-श्लैष्मिक-सांनिपातिक-रोगाणां आतुर १ वैद्य २ 'तिचारक ३ भैपज्य ४ रूपां चतुप्पादां चिकित्सां "आउद्वित्तए त्ति” कारयितुं इच्छेत्, तदापि गुरुं आट ॥२ ध्यैव कारयितव्या, न तु अनापच्छ्य, अनापि प्रत्यपायं एव आचार्या जानन्ति । अत्र “आउहि" धातुः ।। गिमिकः करणाः ३६। एवं साधुः साध्वी वा इच्छेत् अन्यतरत् "तवो कम्मं ति" अर्घमासिकादितपः तदपि ·गुरुं आपच्छधैव परं न अनापृच्छय कर्तव्यं, अत्र प्रत्यपायान अयं समर्थोऽसमर्थों वा, अयं वैयाधुतिकरो वा अन्यो वा पारणकयोग्यं लाजाभरणादिसन्धुक्षणयोग्यं अस्ति नास्ति वा इत्यादिकान् आचार्या एव विदन्ति ७। एवं भिक्षुः अपश्चिमं चरमं मरणं अपश्चिममरणं, न पुनः यत् प्रतिक्षणं आयुर्दलिकानुभवलक्षणं आवी- चिकमरणं तदेव अन्तोऽपश्चिममरणान्तः तत्र भवा; आपत्वात् उत्तरपदवृद्धौ अपश्चिममारणान्तिकी सा चासौ संलेखना च संलिख्यते-कृशीक्रियते शरीरकपायादि अनया इति संलेखना, सा च द्रव्यभावभेद- भिन्ना “चत्तारि विचित्ताई" इत्यादिका अपश्चिममारणान्तिका संलेखना च तस्या जोपणं सेवा, तया "जूसि- अत्ति" क्षपितशरीरः अत एव प्रत्याख्यातभक्तपानः पादपोपगतः-कृतपादपोपगमनः अत एव कालं-जीवि- तकालं मरणकालं वा अनवकाङ्कन अनभिलपन विहर्तुं इच्छेत् , तदापि गुरुं आपृच्छयैव नो अनापृच्छ्य, यतः प्रत्यपायात् । अयं निस्तारको न वा अस्य निर्यापकाः सन्ति न वा? | पुनः क्षपकस्य हि उदरमलशोधनार्थ त्वगेला-नागकेशर-तमालपत्र-मिश्रितशर्करा-कथित-शीतलक्षीर-लक्षणं समाधिपानकं पाययित्वा पूगीफलादि- द्रव्यैः मधुरविरेचः कार्यते, निर्यापकास्तु उदर्तनाद्यर्थं तस्य अष्टचत्वारिंशत् विलोक्यन्ते ते सन्ति नया ? इत्यादिकान् आचार्या एव जानन्तीति ८ एवं भक्तपानादि ग्रहीतुं एवं उच्चारं वा प्रश्रवणं “परिहावित्तए त्ति" परिष्ठापयितुं व्युत्स्रष्टुं ९ एवं धर्मजागरिकां आज्ञाऽपाय-विपाक-संस्थानविचय-भेदधर्मध्यानविधानादिना ·जागरणं धर्मजागरिका तां जागरयितुं अनुष्ठातुं । गुरुं आपृच्छयैव सर्व कर्तव्यं नो अनाच्छय, गुर्वाज्ञाकरणे सर्व सफलं भवतीति रहस्यं १०।। इति सप्तदशी सामाचारी ॥१७॥ अथ गोचर्या-गमनादिपु आतपदानार्थ मुक्तोपधिभलामनिकाधिकाररूपां अष्टादशसामाचारी आह- वासावासं पजोसविए भिक्खू इच्छिना वस्थं वा पडिग्गहं वा कंवलं वा पायपुंछणं वा अण्ण. यरिं वा उवहिं आयावित्तए वा पयावित्तए वा, नो से कप्पइ एग वा अणेगं वा अपडिण्ण- वित्ता गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, असणं वा पाणं वा खाइमं वा साइमं वा आहारित्तए, पहिया विहारभूमि वा वियारभूमिं वा सज्झायं वा करि- त्तए, काउस्सग्गं वा ठाणं वा ठाइत्तए । अस्थि य इत्थ केइ अभिसमण्णागए अहासपिणहिए पगे वा अणेगे वा, कप्पइ से एवं वइत्तए-'इमं ता अनो! तुमं मुहुत्तगं जाणेहि जाव ताव अहं गाहावइकुलं भत्ताए वा पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, असणं वा पाणं वा खाइमं या साइमं वा आहारित्तए, वहिया विहारभूमि वियारभूमि सज्झायं वा करित्तए, काउ- स्सग्गं या ठाणं वा ठाइत्तए, से य से पडिसुणिजा एवं से कप्पइ गाहावइकुलं भत्ताए वा ·OXOXOXOXOXOXOX पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, असणं पाणं खाइमं साइमं आहारित्तए वा, वहिया विहारभूमि वियारभूमि सज्झार्य करित्तए वा । से य से नो पडिसुणिजा एवं से नो कप्पइ गाहावइकुलं भत्ताए या पाणाए वा निक्खमित्तए वा पविसित्तए वा, असणं पाणं खाइमं साइमं आहारित्तए वा वहिया विहारभूमि वियारभूमि सज्झाए करित्तए वा काउस्सग्गं वा ठाणं वा ठाइत्तए ॥ ५२ ॥ (१८) व्याख्या-“वासावास" वर्षाकाले स्थितो भिक्षुः इच्छेत् वस्त्रं या पतद्गृहं पात्रं वा कम्बलं वा पादमोज्छनं- रजोहरणं अन्यतरोपधिं वा "आयावित्तए त्ति' एकवारं आतापे दातुं “पयावित्तए त्ति" प्रतापयितुं पुनः पुनः अनातापने कुत्सापनकादयो दोपार, वस्त्रायुपधौ आतपे दत्ते एकं वा साधु अनेकान् वा साधून अनुज्ञाप्य अङ्गीकारणं विना गृहस्यगृहे आहारावर्थ गन्तुं न कल्पते । एवं 'वहिया' पहिर्गन्तुं विहारभूमि विचार भूमि साध्यायं वा कतु कायोत्सर्ग स्थातुं वा स्थान-ऊर्ध्वस्थानं तच कायोत्सर्गलक्षणं न कल्पते पृष्टिचौरभया- दिनां । अथ यदि संनिहित-प्रत्यासन्नयतिः एको वा अनेके वा तस्य तं उपधिं चिन्तयति तदा कल्पते । चिन्त- काभावे तु जलछेद-चौर-हरणाप्काय-विराधनोपकरण-हान्यादयो दोपाः, स्थान-ऊर्ध्वस्थानं तच कायोत्सर्ग- ·सीलस्स तहां तहा संजमे दुराराहए भवइ ॥ ५३॥ अणादाणमेयं , अभिग्गहियसिज्जास- ANDunotheirma-koKOKAKKAKok.. लक्षणं "इमं ता" इत्यादि संपतिः एवं वदेत्-“हे आर्य! त्वं इदं वस्त्रादि तावत् मुहूर्तमानं जानीहि-विभा- चपेः, “जावताव ति" मापामानं यावदर्थे, अहं गृहस्थगृहादी आहाराद्यर्थ यामि, तदा स च संनिहितसाधुः "से" तस्य उपधिचिन्तनेन इच्छाकारयितुः प्रतिशृणुयात्-अङ्गीकुर्यात्, वचनं इति शेषः, तदा तस्य विहार- भूमि वा विचारभूमि वा गन्तुं खाध्यायं वा कतुं कायोत्सर्गे वा स्थातुं सर्व कल्पते। अन्येन साधुना अङ्गी- फरणाभावे तु न कल्पते सर्व पूर्वप्रतिपादितदोपः सद्भावात् ॥ इति अष्टादशी सामाचारी ॥१८॥ अथ शय्यासनाभिग्रहाधिकाररूपां एकोनविंशतितमा सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा अणभिग्गहियसिज्जासणि- याणं हुत्तए, आयाणमेयं, अणभिग्गहियसिज्जासणियस्स अणुचाकूइयस्त अणट्ठावंधियस्स अमियासणियस्स अणातावियस्स असमियस्स अभिक्खणं २ अपडिलेहणासीलस्स अपमज- णियस्स उचाकूइयस्स अट्ठावंधियस्स मियासणियस्स आयावियस्स समियस्स अभिक्खणं २ पडिलेहणासीलस्स पमज्जणासीलस्स तहा २ संजमे सुआराहए भवइ ॥ ५४॥ (१९) ·व्याख्या-"वासावास" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च अनभिगृहीतशययासनकेन भवितुं न कल्पतेन युक्तं, न अभिगृहीतानि शय्यासनानि येन सः अनभिगृहीतशय्यासना, अनभिगृहीतश- प्यासन एवं अनभिगृहीतशय्यासनिका, “खार्थे इकः" तेन यतो वासु साधुना मणिकुहिमेऽपि पीठफल- कानि अभिग्रहयता एच भाव्यं इत्यर्थः । अन्यथा शीतलायां भूमौ शयने आसने च कुन्ध्यादिमाणविराधना अजीर्णादिदोपाः स्युः। एतच कर्मणां दोपाणां चा आदान-उपादानकारण-एतत् किं अनभिगृहीतशय्यासनि- कत्वं अथवा अभिग्रहो-निश्चयः? खपरिगृहीतमेव शय्यासनं मया भोक्तव्यं न अन्यपरिगृहीतं, न अभिग्रहो अनभिग्रहः । आदानत्वमेव द्रढयति-"अणभिग्गहिरों"त्यादि । सुगम, यत् एवंविधस्य साधोः. संयमो दुराराध्यो दुष्प्रतिपाल्यो भवति । किंविशिष्टस्य साधोः ?। “अणुचाकुइअस्स" अनुचाकुचिकस्य "कुचपरि- स्पन्दे" अकुचोऽपरिस्पन्दो-निश्चलो यस्य कम्बिका न पलन्ति, अदृढबन्धने हि सर्पात् मत्कुणकुन्थ्यादिवधः स्थात्, उच्चा हस्तादि यावत् येन पिपीलिकाविधो न स्यात्, सादिः या न दशेष । उचा चासौ अकुचा च उचाकुचा कम्बादिमयी शय्या, सा विद्यते यस्याऽसौ उचाकुचिकः, न उचाकुचिकः अनुचाकुचिका=नीचः सपरिस्पन्दशय्यासनः तस्य । पुनः किंविशिष्टस्य साधो? । “अणहापंधिस्स" अनर्थवन्धिना, पक्षमध्ये अनर्थक-निष्प्रयोजनं एकवारोपरि द्वौ ब्रीश्चतुरो वारान् फम्यासु यन्धान् ददाति चतुरुपरि यहूनि वा अह- कानि पनाति, तथा च खाध्यायपलिमन्धादयो दोषा भवन्ति, यदि च एकाणिकं चम्पकाविपदं लभ्यते तदा "KEKDXOKE ·XXXXDXOXOXOXOXOXOXOX तदेव गोहां, पन्धनादिप्रक्रियापरिहारात् । पुनः किंविशिष्टस्य साधो? । “अमिआसणियस्स" अमित्तासनि- कस्य-अपद्वासनकस्य, स्थानात् स्थानान्तरं हि मुहुर्मुहुः सङ्क्रामन् सत्त्ववधे प्रवर्तते, अनेकानि वा आसनानि सेवमानस्य । पुनः किंविशिष्टस्य साधो ?। "अणाताविअस्स" अनातापिनः-संस्तारकपात्रादीनां आतपे अदातुः, तत्र च पनकसक्त्यादयो दोपाः, उपभोगे च जीववधः। उपभोगाभावे च उपकरणमधिकरणमेवेति । पुनः किविशिष्टस्य साधोः?। असमितस्य ईर्यादिपु तत्र आद्यतुर्यपञ्चसमितिपु असमितो जीवान् हन्ति, भाषाऽसमिती असमितः सम्पातिमान हन्ति । एपणासमिती असमितो हस्तमात्रादी, अप्कायः परिणतः न वेति, लेहच्छन्दं न जानाति, आदाननिक्षेपसमिती असमितः पुनः पुनः स्थाननिषीदनाऽदाननिक्षेपादौ जीवान् हन्ति । पुनः किंविशिष्टस्य साधोः । अभीक्ष्णं अभीक्ष्णं-पुनः पुनः अप्रतिलेखनाशीलस्य, चक्षुषा अदृष्ट्वा । पुनः किंविशिष्टस्य साधोः ? । “अप्पमजणासीलस्स" अप्रमार्जनाशीलस्य-रजोहरणादिना अप्रमृज्य स्थाना- दिक ः आभ्यां च दुष्पतिलेखिते दुष्पमार्जिते समृहीते, 'नत्रः' कुत्सार्थत्वात् , तथा तथा तेन तेन प्रकारेण संयमो दुराराध्यो-दुष्पतिपाल्यो भवति, यथा यथा तानि तानि स्थानानि करोति तथा तथा संयमाराधना दुष्करा इत्यर्थः । एतद्विपरीतस्य किं स्यात्?, इत्याह-"अणायाणमेयं कर्मणां असंयमस्य वा अनादानं एतत् तेन शय्यासनाभिग्रहवता भाव्यं, कयं अनादाने पतितव्यं ?, इत्याह-उच्चा अकुचा च शय्या कर्तव्या, अथार्य सकृय पक्षान्तपन्धनीया। अड्डकानि चत्वारि कार्याणि घद्वासनेन भाव्यं, १ कारणे एव उत्थानात् संस्तारकादीनि ·Joo 'आगामीगानि २ ईर्गासमियादिषु समितेन गतनावता भाव्यं, ३ प्रतिलेखनाप्रमार्जनाशीलेन च भाव्यं ।। भागमा तानि ग्यानानि करोति तथा तथा संगमः सुगारागः सुफरो वा भवतीति, ततश्च मोक्षो भवति । पति शितितमा सामागारी ॥१९॥ आम जिलाधिकारी शितितां सागामारी जाह- तासाचा जोतविगार्ण कप निग्गंधाण या निग्गंधीण या तओ उच्चारपासवणभूमीओ पजिलेहिए न त गांभिरमार जदा ण पाराासु, से किमाइ भंते ! १, वासासु णं उस्स- पण पाणा ग तणा गपीगा ग पणगा ग हरिगाणि य भवंति ॥ ५५॥ (२०) मामा--"पासापा" वर्षाकाले गिताना निर्गन्धान निर्भन्धीनां प, गधा- वसु तित्रा उगारमा- तिलेगानिरागा भगन्ति तथा गतागकारागोनातवाणगं विशेषा-तिला उपचारपश्रयण- भनिगविष्णो। जनता पर्सयाः १ अभिराहिष्णोभ पहिरिसरमा कार्गाः २ पूरण्यापाते गप्पा ता- mom भाला " In" यो पारने त्रीलिङ्गमा मासार किगिति तत् गि- -गीय राति" पागो पाएगेर इ । माणाम शानोन्नगोगलम्गागा १ rine Trirat गोमिपानि तो हरितानि गातानि ३ पनमा- समा ·XOXOXOXOL "पाण य तण यत्ति" प्राणानां जीवानां आयतनानि स्थानभूतानि वीजादीनि इति योज्यं । अयं भाचो वर्षा- फाले विशेपतः, पृथ्वी विशेषतः जीवाकुला भवति । तत उच्चारप्रश्रवणभूमित्रयं कार्यमेव ॥ इति विंशतितमा सामाचारी ॥२०॥ अध मानकयतनाधिकाररूपां एकविंशतितमां सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं कप्पइ निग्गंथाणं वा निग्गंथीण वा तओ मत्तगाइं गिण्हित्तए, तं जहा-उच्चारमत्तए, पासवणमत्तए, खेलमत्तए ॥ ५६ ॥ (२१) व्याख्या-"वासावास" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च त्रीणि मात्राणि एव मात्रकाणि ग्रहीतुं कल्पते, तथाहि उच्चारमात्रकं १ प्रश्रवणमात्रकं २ खेलमात्रकं ३ चेति, मात्रकाणां अभावे वेलाति- क्रमेण वेगधरणे आत्मविराधना स्यात् । वर्षति च वहिर्गमने संयमविराधना स्यात् । अत्रचूर्णि:-"याहिं नेतस्स गुम्मिआइगहणं तेण मत्तए वोसिरिता । बाहिं णित्ता परिवेइ, पासवणे वि अभिग्गहिओ धरेइ । तस्सा- सइ जो जाहे वोसिरइ सो ताहे धारेइ ण निक्खिवइ सुवंतो वा उच्छंगे ठितयं चेव उवर दंडए वा दोरेणं पंघइ गोसे असंसत्तिआए भूमीए अन्नत्थ परिहवेइ" ति ।। इति एकविंशतितमा सामाचारी ॥ २१॥ Fa ·OXOH अथ लोचाधिकाररूपां वापिंशतितमा सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा परं पन्नोसवणाओ गोलो. मप्पमाणमित्तेऽवि केसे तं रयणि उवायणावित्तए । अजेणं खुरमुंडेण वा लुकसिरएण वा होइ- यवं सिया । पक्खिया आरोवणा, मासिए खुरमुंडे, अद्धमासिए कत्तरिमुंडे, छम्मासिए लोए, संवच्छरिए वा थेरकप्पे ॥ ५७ ॥ (२२) व्याख्या-"वासावास" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्गन्धीनां च नो कल्पते पर्युपणातः परं आपा- ढचतुर्मासकात् अनन्तरं गोलोममात्रा अपि केशा न स्थापनीयाः आस्तां दीर्घाः, यावत् ता रजनीं भाद्रपद- सितपक्षमी राग्निं "उवायणावित्तए त्ति' अतिक्रमयितुं यतो "धुवलोओ उ जिणाणं निधं थेराण वासासु" इत्युक्तं, केशेषु हि अप्कायो विराध्यते, तत्सङ्गाय पट्पदिकाःसंमूर्च्छन्ति कण्डूयमानश्च ताः ग्वण्डयति नखक्षतं पा शिरसि स्यात्, यदि च पुरेण मुण्डापयति कर्तर्या [कर्तयति ] वा तदा आज्ञाभङ्गाऽनवस्थामिथ्यात्वसं- पमात्मविराधना पट्पदिकाच्छेदन-नापितपश्चात्कर्म-शासनाऽपभ्राजनादिदोपा भवन्ति, तस्मात् लोच एव श्रेयान् । यदि वाऽसहिष्णोः लोचे कृते ज्वरादिवा स्यात् , पालो वा रुद्यात्, धर्म वा त्यजेत्, ततो न तस्य लोचः कार्यः इत्याह-आर्येण साधुना क्षुरमुण्टेन वा लश्चितशिरोजेन वा भवितव्यं स्यात् । "लफ ति" लुचिताः ·है u- शिरोजाः केशा यस्य स लुश्चितशिरोजः, तेन अपवादतो बालग्लानादिना क्षुरमुण्डेन उत्सर्गतो लुञ्चितशि- रोजेन इत्यर्थः । केवलं प्रासुकोदकं आत्मना गृहीत्वा शिरः प्रक्षाल्य, नापितस्यापि मासुकपानीयेन करौ प्रक्षा- लयति । अथ यस्तु क्षुरेणापि कारयितुं अक्षमो व्रणादिमच्छिरा वा तस्य केशाः कर्तर्या कर्तनीयाः-कल्प- नीयाः। “पक्खिआ आरोवणात्ति” पाक्षिकं वन्धदानं संस्तारकदवरकाणां पक्षेपक्षे बन्धा मोक्तव्याःप्रतिलेखि- तव्याश्च इत्यर्थः । अथवा आरोपणाप्रायश्चित्तं पक्षे पक्षे ग्राह्यं सर्वकालं वर्षासु विशेषतः । अन लोचाधिकार- मध्ये “पक्खिा आरोवणा त्ति” पदं सूत्रमध्ये वर्तते, वृत्तिकृता च व्याख्यातं, परं अन अनुपयोगिकं इव दृश्यते, पश्चात् तत्परमार्थो गीतार्थगम्यः। अथ कियता कालेन को लोचः कारयितव्यः?, इत्याह-"मासिए खुरमुंडे त्ति" मासे मासे असहिष्णुना क्षुरमुण्डनं कारणीयं १ "अद्धमासिए कत्तरिमुंडे ति" यदि कर्ता कार- यति तदा पक्षे पक्षे गुप्तं कारणीयं । क्षुरकर्तर्योश्च लोचे प्रायश्चित्तं निशीथोक्तं यथासङ्ख्यं लघुमासो १ पुरिमा, लघुमास एकासनं च देयं । "छम्मासिए लोए"पाण्मासिको लोचः “संवच्छरिए वा थेरकप्पे.त्ति” स्थविराणां- वृद्धानां जराजर्जरत्वेन असामर्थ्यात् दृष्टिरक्षार्थ च, अर्थात् तरुणानां चातुर्मासिकः “संवच्छरो” वरात्रः "संवच्छरं वा वि परं पमाणं, वीयं च वासं न तहिं वसिन्जा” इति वचनात् । ततः-संवत्सरे-वासु भवः सांवत्सरिको वा लोचः स्थविरकल्पे स्थविरकल्पस्थितानां वासु हि जिनकल्पिक-स्थविरकल्पिकानां ध्रुवो । लोच इति वाशब्दो विकल्पार्थः । अपवादतो नित्यलोचाकरणेऽपि पर्युपणापर्वणि अवश्यं लोचः कार्य इति ।

·SIKEKOK सूचयति । अथवा एप सर्वः आपृच्छय भिक्षागमने विकृतिग्रहणादिः मात्रकावसानः सांवत्सरिको वर्षाकाल- संबन्धी स्थविरकल्पः स्थविरमर्यादा, वाशब्दः किञ्चिजिनकल्पिकानां अपि सामान्यता सूचयति, परं प्रायः स्थविराणां एवाऽयं कल्प इत्यर्थः ॥ इति द्वाविंशतितमा सामाचारी ॥ २२ ॥ अथ अधिकरणाऽनुदीरणाधिकाररूपांत्रयोविंशतितमा सामाचारी आह- वासावासं पजोसविआणं नो कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा परं पज्जोसवणाओ अहि- गरणं वइत्तए, जे णं निग्गंथो वा निग्गंथी वा परं पज्जोसवणाओ अहिगरणं वयइ से णं 'अंक- प्पेणं अजो! वयसीति' वत्तवे सिया, जे णं निग्गंथो वा निग्गंथी वा परं पज्जोसवणाओ अहि. गरणं वयइ से णं निहियवे सिया ॥ ५८ ॥ (२३) व्याख्या-“वासावासं" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां च निर्ग्रन्थीनां नो कल्पते, “परं पजोसवणाओ अहिंगरणं वइत्तए” पर्युपणातः परं अधिकरणं-राटिः तद्वचनं अपि अधिकरणं वदितुं, अथ यो निर्ग्रन्थादिः पर्युषणातः परं अधिकरणं वदति, तस्य किं वक्तव्यं?, इत्याह-"से णं अकप्पेणं अजो वत्तवं सिआ" हे आर्य! अकल्पेन-अनाचारेण वदसि इति वक्तव्यः स्यात्, यतः पर्युपणादिनतोर्वाक पर्युपणादिने एव वा यत् अधिकरणं उत्पन्नं तत् पर्युपणायां क्षामितव्यं । यच त्वं पर्युषणातः परं अपि अधिकरणं वदसि सोऽयं ·RekexX0*6XO अकल्प्य इति भावः । पुनः यो निर्ग्रन्थादिः पर्युपणातः परं अधिकरणं वदति स "निजूहियो सिआ” इति निहितव्या-ताम्बूलिकपत्रदृष्टान्तेन गच्छात् निष्कास्यः स्यात्, उपशान्तोपस्थितस्य च मूलं दातव्यं-नवीनं चारित्रं देयम् ॥ इति त्रयोविंशतितमा सामाचारी ॥ २३ ॥ अथ परस्परक्षामणाधिकाररूपां चतुर्विंशतितमा सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं इह खलु निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा अजेव कक्खडे कडुए वुग्गहे समुप्पजिज्जा, सेहे राइणियं खामिज्जा, राइणिएऽविसेहं खामिजा, (सं० १२००) खमियवं खमा- वियवं उपसमियत्वं उवसमावियत्वं सुमइसंपुच्छणावहुलेणं होयत्वं । जो उवसमइ तस्स अत्थि आराहणा, जो न उवसमइ तस्स नस्थि आराहणा, तम्हा अप्पणा चेव उवसमियवं, से किमाहु भंते!?, उवसमसारं खु सामपणं ॥ ५९ ॥ (२४) व्याख्या-“वासावास" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च इह प्रवचने अद्यैव पर्युषणादिने "कक्खड" कक्खडा-उच्चैःशब्दः “कड्डए त्ति” कडको-जकारमकारादिरूपो “चुग्गहे त्ति" विग्रहा-कलहः यदि समुत्पद्यते तदा शैक्षोऽवमरालिका रत्नाधिकं रानिक क्षामयति यद्यपि रानिका प्रथम सामाचारीवितधाकरणे । अपराद्धः तथापि शैक्षेण रात्निक क्षामणीयः। अथ शैक्षो पुष्टधर्मा तदा रानिकः तं प्रथमं क्षमयति, तस्मात् ·क्षमयितव्यः खयमेव क्षामयितव्यः। परः अव्यक्तत्वात् नपुंसकत्वं किं तस्था गर्भे जातमिति तथा उपश- मयितव्यं आत्मना उपशमः कर्तव्यः उपशमयितव्यः परः। "ज अजिअं समीपत्तपहिं तवनिअमवंभमइएहिं । मा हुतयं कलहंता, उलिंचह सागपत्तेहिं ॥१॥ जं अज्जिअं चरित्तं देसूणाए वि पुवकोडीए । तं पि कसाइमित्तो, हारेइ नरो मुहुत्तेणं ॥२॥" इत्यादिभिः उपदेशैः पुनः “समुइसंपुच्छणाबहुलेण होय” इति संमुआ [६] रागद्वेपरहिता मतिः तत्पूर्व संप्रच्छना सूत्रार्थेपु ग्लानाग्लानानां वा तहहुलेन भाव्यं रागद्वेपी विहाय येन सह अधिकरणं आसीत् तेन सहसूत्रार्थे संमश्नः कार्यः, तदुदन्तश्च वोढव्यः । यदि एकतरस्य क्षमयतोऽपि एको न शाम्यति तदा किं ?, इत्याह-"जो उवसमइ ति" य उपशाम्यति उपशमयति वा कपायान् तस्य अस्ति आराधना ज्ञानादीनां, यश्च नो उपशाम्यति तस्य नास्ति आराधना । तस्मात् आत्मना एव उपशमः कर्तव्यः। कुत एवं ?, इत्याह- "उवसमसारं खु सामण" खुः-निश्चयेन, श्रामण्यं श्रमणभावः उपशमसारं उपशमप्रधानं । "सामण्णमणुचरंतस्स, कसाया जस्स उकडा हुँति । मन्नामि उच्छुपुप्फ व, निप्फलं तस्स सामण्णं ॥१॥ इति वचनात् ॥ इति चतुर्विशतितमा सामाचारी ॥ २४ ॥ अत्र समितिगुप्तिक्रोधमानमायालोभादीनां दृष्टान्ता वाच्या। वर्षाकाले विशेषतः साधुना समित्यादयः पालनीयाः। ईर्यासमिती वरदत्तो मुनिर्यथा-इन्द्रेण वरदत्तमुनेः प्रशंसा कृता-"अद्य भरतक्षेत्रे एतादृशो न ·FokieXXX Xxxoxoxoxo कोऽपि ईर्यासमितिपालकः।" ततो देवेन परीक्षार्थ आगत्य गजरूपं कृत्वा शुण्डादण्डेन आकाशे उल्ला- लितः। अधक्ष सुक्ष्ममण्डूक्यः पृथिव्यां विकुर्विताः, तेन अधः पतता चिन्तितं-"मम मरणभयं नास्ति पर अहो! सूक्ष्ममण्डूकी जीवविराधना भविष्यति" इति चिन्तयन् तुष्टेन देवेन क्षामितः॥१॥ भापासमिती सद्गतः साधुः स शघुरुद्वात् नगरात् निर्गतः, वैरिभिः पृष्टं-“भो ! नगरमध्ये सैन्यस्य पलायलं कीदृशं?" तदा साधुः प्राह- "पहुं सुणेहिं कन्नेहि, यहुं अच्छीहिं पिच्छई। न य दिदं सुयं सवं, भिक्खू अक्खाउ मरहई ॥१॥" एवं पुनः पुनः पक्ति परं भापां न भनक्ति, तदा पाठग्रहिल इति कृत्वा मुक्तः ॥२॥ पपणासमिती नन्दिपेण-वृत्तान्तः-वसुदेवजीवः पूर्वभवे नन्दिपेणो, ग्लानवैयावृत्त्यभिग्रही पष्ठकर्ता, इन्द्र- प्रशंसायां देवेन अतीसारिसाधुविकुर्वणां कृत्वा तन्निमित्तं पानीयार्थ विहरणगमने जलस्य अशुद्धताकरणं देवस्य असावधानत्वे जलविहरणं ग्लानसाधुस्कन्धारोपणं अशुचिना खरण्टनं देवस्तुत्यादिकरणं च प्रसिद्धं ॥ ३॥ आदानादौ प्रतिलेविनाकरणे सोमिलः साधुः यथा काऽपि सन्ध्यायां विहारकरणे साधुभिः गुरुवचनेन सकाले प्रतिलेग्वनाः कृताः स्थितौ च ।, पुनः काले प्रतिलेखनाः कृताः । गुरुभिः प्रोक्तं-"भो सोमिल! त्वमपि प्रतिलेखनां फुम।" तेन मोक्तं पुन:-"प्रतिलेखना किमर्थं क्रियते? मध्ये किं सर्पाः उत्पन्नाः सन्ति ।" इति उल्लपठवचनं भापितं । तेन प्रभाते प्रतिलेखनासमये शिक्षिकामध्यात् अकमात् देवेन सर्पान् निष्कास्य ·भापितः साधुः नष्ट्वा गुरुसमीपे गत्वा सर्पनिर्गमनखरूपं प्राह । गुरुभिः प्रोकं-"भो साधो! पूर्व त्वया उल्ल- पठवचनं उक्तं, एवं नोच्यते प्रतिलेखनायां तु महती निर्जराऽस्ति । श्रेठिसुनोरिव स हि मनजितः अभिग्रह च जग्राह । यथा सर्वेषां साधूनां दण्डका मया प्रतिलिख्य प्रतिलिख्य हस्ते दातव्याः। एवं च कुर्वन प्रभूतं कर्म क्षपयामास । सोमिलोऽपि तथैव कुर्वन् कर्म अक्षिपत् ॥४॥ उच्चारप्रश्रवणसमितौ सुव्रताचार्यः क्षुल्लङ्कः स ह प्रबजितः । गुरुणा प्रोक्तं-"भो! स्थण्डिलानि कुरु।" स न करोति, वक्ति च-"किं तत्र उष्ट्राः स्थिताः सन्ति ?" इति रात्री मात्रकं परिठापयन् उष्ट्ररूपेण देवतया भापितः। गुरुणा मोक्तं-"अदृष्टस्थण्डिले मात्रकादि अत्यजतां, देवता साहाय्यं स्यात्, यथा अत्रैव गच्छे अप्रतिलेखितस्थण्डिले अत्यजन् कापिक्या पाधितः देवतया उद्येते कृते इति अद्राक्षीत् । पुनः अन्धकारे जाते देवकृतं सर्वं खरूपं ज्ञात्वा पश्चात् आलोच्य सिद्धः, सोऽपि क्षुल्लका तथैव अकरोत् ५ एवं पञ्चसमितयो वर्षासु विशेपतः प्रतिपालनीयाः॥५॥ अथ गुप्तयः-तत्र मनोगुप्तौ कौङ्कणकः साधुः कायोत्सर्गे स्थितः, गुरुभिः प्रोक्तं-“यही वेला जाता, भो! किं ध्यायसि ?" तेन मोक्तं-"मया जीवदया ध्याता । का जीवदया?" स ऊचे। पुत्राणां दयया क्षेत्रसूदनवल्ली. दहनादि ध्यातं । गुरुणा प्रोक्तं-"मिथ्यादुष्कृतं देहि, एवं न ध्यातव्यं महान् आरम्भो लगति ।” सोऽपि तथैव अकरोत् । वचनगुप्तौ गुणदत्तःसाधुः, स हि श्रीपुरे धनवतीपुत्रा सांसारिकवन्दापनाय गच्छन् जन्याया वयं न ·Ko-Ko-01-K. XXo-X-Xoxox शाप्या इति वाच लात्या चौरैः मुक्त संस्थाने गतः । सर्व मातृपितृप्रमुख सांसारिकवर्ग चन्दाप्य, पुनः तयैव जन्या साध चलितः सन् तस्मिन् स्थाने प्राप्तः, तदा ते एव चौरा उत्थिताः, तैः जनन्यादि सर्वेऽपि मुपिताः सर्व गृहीतं । तदा चौरैः उक्तं-"एप स एव साधुः य आत्मभिः जन्याज्ञापनविपये वारितोऽभूत्" इति तेषां पचनं जनन्या श्रुतं । तस्या हृदये महादुःवं लग्नं-अनेन साधुना पुत्रेणाऽपि चौरा ज्ञाताः, परं अस्माकं अग्रे न शापितं, तेन अई अस्योपरि खोदरे क्षुरिका प्रक्षिप्य मरिष्यामि' इति । चौरैः ज्ञातं-"अस्य साधोः पपा जननी, भन्योऽयं साधुः येन जनन्या अपि न ज्ञापितं ।" ततो यत् धनादिकं चौरैः लण्टितं आसीत् तत् सर्व प्रत्यर्पितं । तदनु जनन्याः जन्यायाश्च सर्वेपां प्रमोदो जातः ॥२॥ फागगुप्तौ अरहनासाधुर्यधा-अरहन्नकसाधुः विहारं कुर्वन् कापि स्थाने चाहलकं [नाला] प्राप्य विचारित- यान्-"नीरमप्पे पादक्षेपदाने मम अफायविराधना भविष्यति' तेन कुर्दयित्वा द्वितीयतटे पतितः। आज्ञा- भगात् देवतया पादच्छेदः कृतः, पश्चात् देवतया शिक्षा दत्ता-"पानीयमध्ये गम्यते, परं एवं न कर्तव्यं" इति शिक्षा दत्त्या पादः सजीकृतः॥३॥ इति गुप्तित्रयदृष्टान्ताः॥ तथा अम्मिन् श्रीपर्युषणापर्वणि समागते महावैरमपि त्याज्यं, विरोधे जाते क्षामणायां कृतायां एवं प्रति- क्रमणं शुध्पति अन्यथा न । अत्रार्थे उदायनदृष्टान्तः, तथाहि- पम्पापां नगयां कुमारनन्दिनामा एकः स्वर्णकारो वसति । परं स कीदृशः? । आजन्मस्त्रीलोलुपः, तेन vke,"v- Xe ·KEKOK पञ्चशतस्त्रीणां पतिः भोक्ता चजातः। एकदा कुत्रचित् कुमारनन्दिवर्णकारेण हासा-महासानाभ्यो देव्यौ दृष्टे । तयोः रूपेण मोहितः सन् प्रार्थनां कृतवान् । ताभ्यां मोक्तं-"आवयोः पतिः देवोऽभूत् । स च्युतः, तेन पति गवेपयावः, ततः त्यया पञ्चशैलकनाग्नि द्वीपे आगन्तव्यं यथा भोगयोगो भवेत्" इत्युक्त्वा ते हासा- महासादेव्यो खस्थाने गते। अथ कुमारनन्दिना तन गमनाय समुत्कण्ठितेन पटहो वादितो यथा-"(यो) मां पयशैलद्वीपे प्रापयति तो कोटिद्रव्यं दमि [ददामि।" तत एफेन वृद्धनाविकेन तन्मागज्ञेन द्रव्यलोभेन अङ्गीकृत्य मोतं- भो! अर्ध साम्प्रतं मम पुत्रादीनां देहि, अर्ध च पश्चात् दद्याः।" ततश्च तथैव कृते मव- |हणे चटितः। अग्ने समुद्रमध्ये वृद्धेन एको वटो दृष्टः। भद्रनन्दिनः प्रोक-"भो! इदं प्रवहणं अग्रे दृश्य- मानवटस्य अधो निःसरिष्यति, तत्र महान् आवर्तोऽस्ति, तत्र वाहनं भक्ष्यति, परं त्वया वंटशाखां गृहीत्वा घटे स्थातव्यं । तत्र च रात्री भारण्डपक्षिणः समेष्यन्ति, तत्पादे त्वया पन्धनेन देहो बन्धनीयः, ते च तत उड्डीय पञ्चशैलद्वीपे चूर्णिनिमित्तं यास्यन्ति, त्वयापि तत्र गत्वा पन्धच्छोटनेन देहं मोचनीयं, [मोचयित्वा] हासा-महासापार्थे गन्तव्यं" इत्युक्ते तत्र स्थाने भग्नं वाहनं, स्वर्णकारोपि तथैव कृत्वा गतः, हासाप्रहासास- मीपे कृता भोगार्थ प्रार्थना । ततः ताभ्यां भोतं-"भो। अनेन अशुचिदेहेन न आवाभ्यां सह भोगो भवति ।" ततः ताभ्यां स कुमारनन्दी चम्पाया उयाने आनीय मुक्तः। अथ भद्रनन्दिकुमारेण तत्मासिनिमित्तं इङ्गिनी- मरणं अज्ञानकष्टं प्रारब्धं, तसिन् क्षणे तन्मित्रेण नागिलश्रावकेण वार्यमाणोऽपि न तिष्ठति स । ततो हासा- ·महासाध्यानं कुर्वन् अज्ञानकष्टात् तत्पतिदेवस्तत्रोत्पन्नः । ताभ्यां सह खेप्सितान् भोगान् भुतानः तिष्ठति । अथ कदाचित् नन्दीश्वरद्वीपे देवयात्रार्थ इन्द्राश्चतुर्विधदेवनिकायसहिताश्चलिताः। इन्द्रादेशेन हासामहासा अपि तयोः यः पतिः स्यात् तस्य अधिकारोऽस्ति, इन्द्रादिदेवानां अग्रे मृदङ्गं बादयन् निःसरति, तेन ताभ्यां तस्य गले मृदङ्गो निक्षिसः प्रोक्तं च-"अयं वादनीयः।" ततस्तेन गलात् उत्तार्य दूरे निक्षिप्त:-"न अहं वादयिष्यामि', मृदङ्गश्च पुनःपुनर्गले एव आगत्य पतति। ततः ताभ्यां प्रोक्तं-"अस्सत्पतेः अधिकारोऽस्ति, गले पतितो मृदङ्गो वादित (वादयितव्य) एव, छुटिः न अन्यथा, हासा महासा च "रामादल गलइ पड्या वजाड्या छूटी जई" इति लोकवाक्यं च जातं । ततो विद्युन्माली हासापहासासहितो मृदङ्गं वादयन् मार्गे गच्छन् महर्द्धिकसुरान् दृष्ट्वा अल्पर्द्धिकमात्मानं निन्दन नागिलजीवेन अच्युत १२ देवलोकोत्पन्नेन देवेन प्रोक्तं-"भो! मां जानासि ?" तत उपयोगदानेन ज्ञातं प्रोक्तं च-"हा मित्र नागिल ! मया त्वया वारितेनापि तुच्छभोगकृते मनुष्यजन्म हारितं, येन ईदृशी अवस्था प्राप्तः । अथ किं करोमि?" नागिलदेवेन प्रोक्तं-"भो! गोशीपचन्दनमयीं श्रीम- हावीरदेवप्रतिमां कृत्वा पूजय, यथा योधिवीजप्राप्सिर्भवेत् ।" तेन तथैव कृत्वा कियन्तं कालं प्रतिमां पूजिता । पूजयित्वा ततः आयुः क्षणे [] प्रतिमागभी पेटीं कृत्वा पोतवणिजानां दत्त्वा प्रोक्तं-"इयं देवाधिदेवप्रतिमा वीतभयपत्तने गत्वा श्रीउदायनस्य राज्ञो देया।” ततः तैः सा पेटी आनीय सभायां राज्ञोऽने मुक्त्वा कथितं च- "देवाधिदेवप्रतिमाऽस्ति,” अन्यैः ब्रह्म-विष्णु-महेश्वराणां नामग्राहं उद्घाटिता, परं नोद्घदति । ततो राज्ञो ·Ku-Ko- با ما جعل ما سما भोजनवेलायां अतिक्रमे प्रभावल्या आगत्य प्रोक्तं-"देवाधिदेवोहन वीतराग एवं” इति । तत उद्घाटिता पेटी देवतावसरे स्थापिता प्रभावती श्राविका तां सदैव पूजयति । एकदा प्रभावत्या पूजां कुर्वत्या श्वेतवस्त्राणि याचितानि, दास्या दत्तानि, परं प्रभावत्या दृष्टिनमेण रक्तानि ज्ञात्वा दासी तर्जिता। क्षणान्तरे श्वेतान्येव दृष्टानि, ज्ञातं ममायुः पण्मासमध्ये, ततो दीक्षार्थ राजा प्रार्थितः । राज्ञा प्रोक्तं-"त्वं देवो भविष्यसि, मम विषमवेलायां सान्निध्यं करोषि, तदा आदेश ददामि ।" ततोऽङ्गीकृते, आदेशो दत्तः, दीक्षा गृहीता, देवो जातः । राजा योगिवृन्दमारणेन साधुवृन्दरक्षणेन श्रावकः कृतः । अथ तां प्रतिमां दीक्षाग्रहणमोक्तवचनानु- रोधेन देवदत्ता दासी पूजयति । एकदा गन्धारः पावकः प्रतिग्राम प्रतिपुरं देवान् वन्दमानः श्रीदेवाधि- देवप्रतिमां देवतादत्तां वन्दितुं वीतभये आजगाम । पूजिता प्रतिमा, परं तस्य एकदा ज्वरश्चदितो, दास्था सार- शुद्धिकरणेन सजीकृतः, जातो नीरोगः । तेन गच्छता उपकारिणीति दास्यै गुटिकाद्वयं समभावं दत्तं, माहा- त्म्यमपि कधितं-"अनया भक्षितया दिव्यरूपं भावि, अनया भक्षितया तव अभीष्टः स त्यां आदरि- प्यति ।" एवं कथयित्वा तस्मिन् गते एका भक्षयित्वा दिव्यरूपं कृतं । नाम्ना च स्वर्णगुलिका जाता। द्वितीय- भक्षणे लोकमुखात् स्त्रीलोलुपं चण्डप्रद्योतनं खरुचितं हृदि दध्यो-"स मम वरो भवतु" इति । ततो गुटि- काधिष्ठितदेवतया उज्जयिन्यां गत्वा चण्डप्रद्योतनाय दासीखरूपं सर्व ज्ञापितं । ततो राजा अनलगिरिगजा- रूदो चीतभपे समागत्य रात्री खर्णगुलिकां आकारयति स । दास्या च मोतं-"अहं प्रतिमा विना न हात ·एष्यामि।" तत्र स्थाने च तत्सद्दगिव संस्थाप्य ततस्तां अलात्वा परावृत्य उज्जयिन्यां गत्वा नवीनप्रतिमा लात्वा पुनः वीतभये गत्वा प्रतिमासहितां वर्णगुलिकां लात्वा प्रतिमास्थाने नवीनप्रतिमा स्थापयित्वा गत उज्जयिन्यां चण्डप्रद्योतनो राजा । ततः प्रभाते खकीयहस्तिनां त्रासात् मदगलनाच अनलगिरिसमारूढचण्ड- प्रद्योतनागमनं, प्रतिमापुष्पमालाम्लानता, प्रतिमासहितदासीहरणं च ज्ञात्वा जातक्रोधो दशमुकुटबद्ध- राजाभिः सह लात्वा उज्जयिन्या अभिमुखं चचाल । उदायनो राजा आगतो जेसलमेरसमासनब्रह्मसरःस्थाने परं तत्र पानीयं न प्राप्यते । चिन्तातुरेण राज्ञा प्रभावती स्मृता, तया तत्र अक्षयं पानीयं कृतं, अद्यापि तन्न तथैव अस्ति १ एवं पुष्करस्थानेऽपि । उदायनसैन्यमागत्य उज्जयिनीसीनि पतितं । मागिता प्रतिमा, परं न ददाति स तां। ततः चण्डमद्योतनोऽपि चतुर्दशमुकुटबद्धराजपरिवृतः सर्वसैन्यं लात्वा आगत्य संमुखं स्थितः । अनलगिरिहस्तिनं विना युद्ध स्थापित। कृते युद्धे भग्नश्चण्डप्रद्योतनः, ततो भ्रष्टप्रतिज्ञोऽनलगिरि- हस्तिनं आरुह्य पुनः युध्यति स्म । तत उदायनराजेन पदातिना सता अनलगिरि अधो गत्वा पाणैः विध्यते स्म । अनलगिरिणा उपरिष्टात् अधः क्षिप्तः, ततो जीवन बद्धो निगडादिभिः ललाटे अक्षराणि लिखितानि- "मम दासीपतिः अयं” इति, दासी नष्टा । प्रतिमाग्रहणे देववाणी जाता-"मां अत्रैव रक्ष, मा वीतभये नय, तत्र धूलिकोहो भविष्यति । ततो राज्ञा प्रतिमा तत्रैव मुक्त्वा, स्वयं तु चण्डप्रद्योतनं लात्वा चलितः, मार्गे श्रीपर्युपणापर्च समागतं । राजा तत्र तदिने स्थित्वा उपवासं चक्रे । सूपकारस्य च प्रो-"यत् रोचते तत् ३ ·Xoxoबहन, चण्डप्रद्योतनराशे]जाय भोजनं दातव्यं ।” राजा तु जिनमतिमापूजादि धर्मकृत्यं कर्तुं लग्नः। ततः सूपकारेण विज्ञप्तः चण्डप्रद्योतन:-"का रुचिः अद्य भवतां?" राज्ञा प्रोक्तं-"या उदायनराजस्य ।" सूपकारेण प्रोक्तं- “अब तेपां उपवासः, श्रीपर्युपणापर्वत्वात् ते न भोक्ष्यन्ते । ततः चण्डप्रद्योतनेन विचारितं-"अद्य पृथक रसवतीकरणे विपनदानं भावि।" मरणभीत्या कथितं-"वयं अपि अद्य उपवासं करिष्यामः, वयमपि श्रीउदायनराजस्य साधर्मिकाः स्मः। एतत् वचनं राज्ञा सूपकारमुखात् श्रुत्वा-"अहो! धूर्तसाधर्मिकोऽप्ययं साधर्मिकः । साधर्मिके च यद्धे न मम प्रतिक्रमणं शुध्यति" इति विचार्य चण्डप्रद्योतनं आहूय निगडादीनि पन्धनानि दूरीकृत्य ललाटे स्वर्णपद पन्धयित्वा मुक्तश्चण्डप्रद्योतनः क्षामितश्च, सत्कृत्य मुक्तोऽचन्तीदेशे। उदायनराजवत् अन्येनापि क्षामणा कर्तव्या, क्रोधश्च मोच्यो यथा आराधकत्वं स्यात् ॥ तथा अपराधं कृत्या तस्मिन् अक्षामिते अनर्थपरम्परा स्यात् तत्रार्थे दृष्टान्तः, तथाहि- एकस्मिन् ग्रामे कुम्भकारो भाण्डैः शकटं भृत्या नगरमध्ये विक्रेतुं आगच्छति, ततः एकं पभ हुर्तुं कृत- मनस्कैः कैश्चिद् ग्रामीणपुरुपैः भणितं-"अहो ! “एकपइला गडी" एकेन पलीवन गत्री याति ।" लोक अपि श्रुतं। कुम्भकारेण अपि विचारित-"नूनं एते दुष्टा मम एक वृपभं हरिष्यन्ति, एते पश्यतोहरा, यतः सन्तमपि मम वृषभं असन्तं कुर्वन्ति।" ततः कुम्भकारो यावत् भाण्डविक्रयेण व्यग्रचित्तो जाता, तावत्तैः धृपभो हतः स्वस्थचित्तः सन् वृपमं अदृष्ट्वा 'युम्यापात' चक्रे-"अहो! मम द्वितीयो वृपभः केनापि हृतः।" लोका अपि ·वदन्ति 'अस्माभिः श्रुतं आसीत् एकेन वृपमेन गन्त्री अभूत् ।” ततो दुःखितो गतः खस्थानं, परं तेन कुम्भकारेण क्रोधेन सप्तवर्षाणि यावत् क्षेत्रखलानि धान्यसहितानि ज्वालितानि । ततो यक्षयात्रार्थ मिलिते लोके पटहयोपः कारितः-"अन्नं अस्माकं यो दहति स प्रकटीभवतु ।" ततः स कुम्भकारो वेषविपर्ययं कृत्वा प्रोवाच-"एगवइल्ला गड्डी पासह तुम्हे वि डज्झइ खलाइ।" ततो लोकैः वृषभहरणकारणं ज्ञात्वा प्रोक्तं- "भो! दीयता कुम्भकारस्य वृपभः, नो चेत् अन्यान्यपि सप्त वर्षाणि धान्यानि धक्ष्यति ।" ततो दत्तो वृपभः, क्षामितः कुम्भकारः, तस्मात् पूर्व अपराधो न कार्यः, कृते च क्षामणं श्रेयः, अन्यथा अनर्थपरंपरा स्यात् इति क्रोधोपरि कुम्भकारदृष्टान्तः ॥ तथा अस्मिन् पर्वणि यः क्रोधं न मुन्नति स सङ्घावहिः कार्यः शटितनागवल्लीपत्रवत् । अत्रार्थ दृष्टान्तः- कोऽपि खेडवास्तव्यविजोऽभूत् तेन कृषिकर्म प्रारब्धं, बलीवो दुर्बलो गलिन वहति तोत्रादिभिः कदर्थयितुं प्रारब्धः, तथापि न वहति, ततः तेनाऽतिक्रोधात्, मृत्पिण्डैः आहत्य आहत्य कुमरणेन मारितो गोहत्यापातकं लग्नं । महापुरुषपाचे प्रायश्चित्तं पृष्टं-"दीयतां मम यथा शुद्धो भवामि ।" तैः उक्तं-"कोपो गतः।" द्विजे नोक्तं-"एवं चेत् तं पश्यामि, तदा मृतं अपि मारयामि ।” तदा तैः अपालेयः कृतः, अयोग्यत्वात् । एवं अनुपशान्तकोपः साधुरपि अपराधे जाते मृगावतीवत् मनःशुद्ध्या मिथ्या-दुष्कृतं देयं । तत्सम्बन्धलेशो यथा-एकदा श्रीमहावीरदेवः कौशाम्बीनगयों समवस्मृतः, तदा तन्त्र चन्द्रसूर्यो खकीयमूलविमानेन वन्दितुं ·छXKOKOKOKOX समागतो। तदा चन्दना-मृगावतीप्रमुखा अपि आसन् । चन्दना तु अस्तसमयं ज्ञात्वा तत उत्थाय खकीयो- पाश्रये गता, मृगायती तु भगवद्दर्शनमोहिता स्थिता । ततः चन्द्रसूर्ययोः खस्थानं गतयोः अन्धकारः सर्वत्र प्रसृतः। ततो मृगावत्यपि चन्दना अपश्यन्ती एकाकिनी भीता सती उपाश्रये समागता, ईर्यापथिकी प्रति- कम्प शयनस्थां प्रचर्तिनी चन्दनां प्रणम्य पादौ विश्रामयन्ती मोचे-"मम अपराधः क्षम्यतां ।' चन्दनाऽपि तां प्रोचे-“हे भद्रे ! उत्तमकुलोत्पन्ने ! न युक्तं तव ईदृशं कर्तुं ।" ततो मृगावती पोचे-"मया पापं कृतं, मिथ्या मे दुष्कृतं, अतः परं न ईदृशं कर्म करिष्यामि" इत्युक्त्वा पादयोः पपात । ततः चन्दनाया निद्रा समागता, मृगावत्यास्तु मनाशुद्ध्या मिथ्यादुष्कृतं ददत्या केवलज्ञानं समुत्पन्नं-"अन्धकारे घोरे सर्प आगच्छन्तं ज्ञात्वा चन्दना हस्तं उत्क्षिप्य संस्तारके मुक्तः । ततः प्रबुद्धया चन्दनया प्रोक्तं-"किम् ?" इति । मृगाच- त्योक्त-"मा सर्पस्पर्शी भवतु' इति । चन्दनयोक्तं-"क सर्पः ?।” मृगावत्योक्तं-"एप याति ।” चन्दना पाह- "अहं न पश्यामि, त्वं पश्यसि ?, किं तव सातिशयं ज्ञानं ? " तयोक्तं-"ओम्” इति । "किं केवलज्ञानं ?।" तयोक्तं-"एवं एव ।' चन्दनाया अपि-"अहो! मया केवलिन्या आशातना कृता, अनित्यभावनां भाव- यन्त्याः केवलज्ञानं उत्पन्नं, एवं मिथ्यादुष्कृतं देयं । परं न कुम्भकार-क्षुल्लकयोः इव ।" तत्सम्बन्धो यथा- कोशप शिष्यो लघुवालखभावेन चञ्चलत्वात् कुम्भकारभाण्डानि काणीकुर्वन् वारितोऽपि न तिष्ठति, उपा- लम्भे दत्ते मिथ्यादुप्कृतं ददाति । ततः कुम्भकारोऽपि कर्णयोः कर्फरिकां क्षिस्वा भृशं निःपीय दुष्कृतं ददाति।

·OKOKOKOKORoKOKOREAKo-KOK एवं प्रत्यहं कुम्भकार-क्षुल्लको एवमेव कुर्वाते, एवमेव मिथ्यादुष्कृतं ददाते । अनेन मिथ्यादुष्कृतदानेन काऽपि अर्थसिदिन। किं तर्हि कर्तव्यं?, इत्याह-श्वश्रूजामातृवत् 'अलियां-गलियाँ' इति कर्तव्यानि । तथा काचि- लोभिनी विधवा वृद्धा स्त्री आसीत्, तस्याश्च धनं प्रभूतं, पुत्रो नास्ति, परमेका पुत्री कुमारिका वर्तते, सा कस्यचित् कुलपुत्रकस्य परिणायिता। परं लोभित्वात् न जामातुः बहुतरं अधिकारापन्नं दत्तं, तेन रुप्टो जामाता । एवं होलिका-दीपालिका-दीवासादिसर्वपर्वसु न अत्याग्रहेण निमन्त्रितो, न जामाता श्वश्रूगृहे गतः। ततो लोकैः प्रोक्तं-"रै वृद्ध पापिणि लोभिनि! तव पुत्रप्रायो जामाता न तं भोजयसे ?, धनेन किं करि- प्यसि ?" ततो लोकादच्छुटितया जामाता भोजनाय निमत्रितः, प्रोक्तं च-"एकाकित्वेन आगन्तव्यं । तस्य मित्रैः प्रोक्तं-“भो ! अद्य तव श्वश्रूः सर्वं धनं दास्यति” इति । ततो जामाता गतः श्वश्रूगृहे भोक्तुं उपविष्टा, परिवेपिता क्षरेपी, परं चाहडीनाले रूतपुम्भडकं क्षिप्तमस्ति, परिवेपणे वेला यही लगति, अथ च घृतं स्तोकं निःसरति । सा तु खण्डानयनाथ अपवरिकामध्ये गता, तदा जामाना श्वशूलक्षणानि जानता वाहडीनालात् रूतपुम्भडकं निष्कास्य, मच्छन्नतया दूरे निःक्षिसं। तया आगत्य वाहडीनालेन घृतं परिवेषितं । वाहडीनालं च वर्पति मेघे गृहप्रणालवत् जातं । तस्या उदरे घसकः पतितो-"अहो! किं जातं? ।” ततः तया खण्डपरिवेपानन्तरं प्रोक्तं-“हे जामातः! अद्य एकत्र जेमनेन रूसणकं भयते' इत्युक्त्वा भोज: नाय एकत्र तस्मिन्नेव स्थाले जामात्रा सह उपविष्टा । जामात्रा च स्थालकोणस्य ईपत् अधःकरणेन घृतं ·आत्मसंमुखं कृतं । श्वश्रूजनेन-"अहो ! गतं घृतं, किं करोमि ?" अतः तदानयनार्थ अपराधं अपराधं प्रति रेग्यां करोति क्षरेयीमध्ये, पक्ति घ-"अहो जामातः तय एते अपराधा:-त्वं होलिकायां आकारितो नागतः, एवं दीपालिकायां, एवं दीवासापर्वणि, इति रेखां कृत्वा घृतं सर्व अपकर्पितं आत्मसंमुखं आनीतं च। जामाना, विचारितं-"अहो ! श्वश्रूजनेन बुद्धया उपायं कृत्वा घृतं सर्व अपकर्पितं । अथ किं कर्तव्यं?" ततो जामाना-“हे श्वश्रु! सर्व अपराधा गताः, आवयोः मनोऽपि मिलितं, अध सासू-जमाईवाला अलियां गलियां, कर्तव्यानि ।" इत्युक्त्वा क्षरेपी-नृत-खण्ड-भृतस्थालमध्ये हस्तं क्षिप्त्वा सर्वत्र भ्रामयित्वा जयमपि एकीकृत्य द्वाभ्यां भुक्तं, गतं रूसणकं । एवं धर्माधिभिः अपि कथचित् रागद्वेषी उत्पन्नौ तथापि ती पर्वणि मुफ्त्वा परस्परं शल्यं मुक्त्वा मनःशुद्धया मिलनीयं मिथ्यादुष्कृतं च देयं । एवं क्रोध १ मान २ माया ३ लोभो ४ परि पल्लीपति १ अचंकारिभा २ ऐरावणीभूतपाण्टुभार्या ३ मथुरामगु ४ प्रमुखाणां यहयो दृष्टान्ताः सन्ति, | परं अन्धविस्तरभिया न लिखिताः॥ तथा पतुर्मास्यां स्थितानां निर्गन्धानां निम्रन्थीनां च विशेपतः क्रोधमानमायालोभैः आहारग्रहणं न युक्तं । तत्र श्रीभद्रयाहुखामिकृतपिण्डनियुक्तिगत सम्बन्धचतुष्टयं प्रोच्यते । तत्र प्रथम क्रोधपिण्डग्रहणोपरि घृतपूर-क्षपकरष्टान्तो यथा- इस्तिकल्पे नगरे एक साधुः मासक्षपणपारणे भिक्षां हिण्डन ब्रामणगृहे मृतकभक्तसङ्गयां प्रविष्टः । तत्र ·. ब्रामणानां घृतपूरा दीयन्ते, साधुः तत्र अनाद्रियमानः चिरं स्थितः, परं न कोऽपि साधवेऽदात् । ततो रुष्टः साधुः 'द्वितीयमृतकसङ्खड्यां दास्यते' इत्युक्त्वा गतः।"नाऽन्यथा ऋपिभापित" इति हेतोः द्वितीयो मृतः। तस्य सङ्घयां अपि गतः, परं न किमपि दत्तं । ततोऽतिकोपेन पुनः तृतीयमृतकसङ्खड्यां दास्यतीति उक्त्वा गतः, तृतीयोऽपि मृतः पुनः साधुः गतः, परं न किमपि दत्तं, ततः अतिचण्डकोपेन पुनः अन्यमृतकसङ्खयां दास्यतीति वदन केनापि स्थविरेण द्वारपालेन श्रुतः। ततः तेन स्वामिनः प्रोक्तं-"भो! अयं साधुः घृतपूर- दानेन सुप्रसन्नः कार्यः, नो चेत् अन्येऽपि मरिष्यन्ति” इति । ततो गृहखामिना आकार्य घृतपूरैः साधुः प्रति- लाभितः । एवं यथा अनेन साधुना क्रोधेन घृतपूरा गृहीताः तथा अन्यैः न ग्राह्याः ॥१॥ पुनः माने सेवइया साधुः, तथाहि-कोशलादेशे गिरिपुष्पकं नाम नगरं, तत्र "सेवइया" पर्वणि तरुणश्रम- णानां एकेन साधुना प्रोक्तं-“भो ! अद्य भिक्षावेलायां सर्वैः अपि सेवइयाभक्तं प्रचुरं लब्धं, तन का लब्धिः ?, कथं अद्य “सेवइयापर्व" क्षणो वर्तते? परं स लब्धिपात्रं यः प्रभाते घृतखण्डसहितं सेवड्याभक्तं आनयति साधूनां च प्रतिलाभयति ।" तदा एकेन चेल्लकेन अभिमानेन "अहं आनयिष्यामि" इति प्रतिज्ञां कृत्वा द्विती- यदिने वृहत्तराणि प्रभूतानि पात्रकाणि लात्वा गतः इभ्यगृहे, दृष्टाश्च तत्र तास्तादृशा, भापिता-गृहखामिनी देहि मे तया लोभिन्या वाढ हक्कयित्वा निष्कासितो गृहात् । तेन चेल्लकेन अभिमानं कृत्वा प्रोक्तं-"पश्य त्वं, मया एता अवश्यं ग्रहीतव्या येन केन प्रकारेण । तयाऽपि प्रोक्तं-"यदि त्वं एता गृह्णासि तदा मम ·O-KE-KO-KOKOK नासिकावर्धनं ज्ञेयं" इति। ततः साधुर्निर्गत्यागतः, गच्छता च पृष्टं-"भो! इदं कस्य गृहं १, गृहखामी च कुन सांप्रतं वर्तते।" केनापि प्रोक्तं-“देवदत्तस्य गृहं, सोऽपि सभायां सांप्रतं वर्तते ।" ततो गतः चेल्लका सभायां पृष्टाः सभापूरुषा:-"भो! भवतां मध्ये देवदत्तः का?" तैः प्रोक्तं-"किं प्रयोजन ?" चेल्लकेन प्रोक्तं- "तत्पार्धात् किमपि याचिष्ये।" तदा तैः भणितं-"किं तेन कृपणेन याचितेन ?, वयं याचितव्याः यथा अर्थ- सिद्धिः भवेत् ।" ततो देवदत्तेन भणितं-"यत् त्वं याचिष्यसे तत् अहं दास्यामि ।" ततः साधुना सभासमक्ष प्रोक्तं-“भो देवदत्त ! यदि त्वं एतेषां पण्णां स्त्रीवशवर्तिनां पुरुपाणां अन्यतमो न भवसि तदा याचे ।” तैः भणितं-"के ते? ।” चेल्लकेन भणितं-"श्वेताङ्गुलिः १ वकोड्डाही २ किङ्करः ३ तीर्थलातः ४ गृध्र-इव-रिसी ५ हदज्ञः ६। एते पट्पुरुपा अधमाः कथिताः।" तत्र श्वेतागुलिसम्बन्धो यथा-एकेन निजभार्यावशवर्तिना कुल- पुत्रकेन क्षुधातुरेण प्रभाते एवं भणितं-“हे भार्ये! अन्नपार्क कुरु, यदि तव रोचते येन अहं भुजे।" ततः तया शय्यास्थितया एव भणितं-"यदि त्वं क्षुधितोऽसि तदा चुल्हीतो रक्षां निष्कास्य पहिनिक्षिप, इन्धन आनय, अग्निं प्रज्वालय, चुल्हीमस्तके हण्डिकां स्थापय, तन्मध्ये पानीयं क्षिप। पुनः कोष्ठकात् आनीय तण्डुलान् प्रक्षिप, ततोऽनपाकं कृत्वा मम कथय, येनाहं उत्थाय तवान्नं परिवेपयामि। तेन प्रोक्तं- हे प्रिये ! यत् त्वया आज्ञप्तं तत् प्रमाणं ।" ततः तथैव सर्वमकरोत्, तत एवं प्रत्यहं तस्य कुर्वतः-प्रभाते चुल्हीतो रक्षां घहिनिक्षिपतो रक्षया कृत्वा अङ्गुलयः श्वेता दृश्यन्ते, तेन लोकेन "श्वेतागुलिः" इति तस्य नाम दत्तं । XX XXX ·Xeko घल्लको पक्ति-"भो देवदत्त ! त्वमपि यदि एतत्सदृशोऽसि तदा न प्रार्थयामि, अन्यथा प्रार्थयामि ।" देव- दत्तेन प्रो-"न भवामि एतादृशः १॥" ततः पार्श्ववर्तितरुणपुरुपैः प्रोक्तं-“वकोड्डाही कोऽभूत्?, तत्सम्बन्धं दि।" घोलकः माह-"श्रूयतां-एकः कोऽपि कुलपुत्रका स्त्रीवशवी आसीत् । शय्यासुप्तया स्त्रिया भणितं- "अहं पानीयं न आनयिष्यामि, त्वं उत्तिष्ठ, प्रतिदिनं सरोवरात् पानीयं आनय ।" तेन अत्यन्तप्रेमपरवशेन हीकृतं । परं दिवसे लजमानो रात्रिपश्चिमप्रहरे सर्वलोकेभ्यः पूर्व घटं मस्तके स्थापयित्वा पानीयार्थ सरो- वरे याति । तत्र यफान खेच्छया स्थितान् उड्यति । प्रत्यहं एवं वकान उड्डयतो दृष्ट्वा लोकः “घकोडाही” इति नाम भणितं । तत् त्वमपि एतादृशो भवसि, तदा न याचे।" देवदत्तेनोक्तं-"नहि नहि।" पुनः तरुणैः उक्तं- "यद यद फिकर फः?" चेल्लकः प्राह-"एका कुलपुत्रका, परं स्त्रीवशवर्ती अत्यन्तप्रेमानुरक्ता, प्रभाते एव शयनतः उत्थाय असलि योजयित्वा आदेशं याचते-“हे प्रियतमे! वद किं करोमि।" तया भणितं- पानीयं कृपत आनय ।" आनीतं, पुनः भणितं-"अथ किं करोमि ?" तया भणितं-"तन्दुलान् खण्डय।" गण्डिताः, पुनः भणितं-"किं करोमि ?" तया भणितं-"सर्व अन्नपाकं कुरु।' कृतः, पुनः भणित-"किं करोमि ?" तया भणितं-"आसनं मण्डय।" मण्डितं, पुनः भणितं-"किं करोमि ? " तया भणितं-"मां पाहुं गृहीत्या आसने उपवेशय ।" उपवेशिता, पुनः भणितं-"किं करोमि ?।" तया भणितं-"रसवती परि: पेपय ।" परिवेपिता, पुनः भणितं-"किं करोमि ?" तया भणितं-यावत्कालं मुझे तावत्कालं मक्षिकारक्षणं ARRHosHDXesxx ·karkoKORKER फुरु।" कृतं, पुनः भणितं"-"किं करोमि ?" तया भणितं-"मम मलमूत्रमल्लके परिष्ठापय ।” परिष्ठापित, पुनः भणितं-"किं करोमि।" तया भणितं-"अहं शये, त्वं मम पादौ विश्रामये” इति । एतादृशो भवसि सदा न याचे।" तेनोतं-"नाहं एतादृशः, यत् त्वं याचिप्यसे तत् दास्यामि ॥” एवं अन्यत् सम्पन्धन्नयं श्रीपिण्डविशुद्धिवृहष्टीकातो ज्ञेयं । ततः सभातम्गैः प्रोक्तं-"भो चेल्लक! खीवशवर्तिनो दोपाः सर्वेऽपि असिन् देवपत्ते वर्तन्ते । इति उपहासे कृते देवदत्तः माह-"भो भगवन् ! मा गतेपां वचनं शृणु, याचख यत् ते रोगते"। चेटकेन भणितं-"देहि मे घृतखण्डसहिताः श्वेतवर्तिकाः । ततो "ददामि" इत्युक्त्वा तं साधु राहीत्वा गहाय चलितः । गृहदाराऽगमने चेल्लकेन भणितं-"भो! तव भार्यया समं मम ओशो जातोऽस्ति पूर्व। तेन विचारय। तेन देवदत्तेन प्रोक्तं-"भो! त्वं बहिरेव तिष्ठ, अहं गृहमध्ये गत्वा सुसनं कृत्वा आकार यामि, तवा आगच्छेः।” तथैव कृत्वा गृहमध्ये गत्वा पृष्टां भार्या-"अद्य ये प्रात्मणा निमश्रिताः सन्ति तान समाकारयामि, जाता भोजनसामग्री ?" तया प्रोतं-"ओम्” इति । देवदत्तेन ज्ञातं-"अस्यां सत्यां न पातुं शाफोमि" इति मोतं, "निश्रेण्यां घटित्या उपरिष्टात् घृतगुडादि प्रचुरं आनय ।" सा चटिता उपरि, आकारितः साधुः । तेन साधुना उक्तं-“भो देवदत्त! इमां निश्रेणी दूरे कुरु, यथा खेछया निश्चिन्तो विद- रामि।" तेन तथा कृते साधुना खेच्छया पृतगुडसहिताः अदिताः श्वेतवर्तिकाः। सा उपरिस्था पश्यति, दुःख फरोति, कोलाहलं करोति, परं न किमपि कर्तुं शमोति । साधुरपि ताभिः पात्राणि भूत्वा निःसृतो, निर्गच्छन् ·पतस्याः संमुग्वं विलोक्य नासिकाया उपरि अङ्गुलिभ्रामणं चक्रे । ज्ञापितं च-“तव नकर्तनं जातमस्ति ।" तत उपाश्रये समागत्य सर्वे साधवो भोजिताः। एवं एतद्वत् मानपिण्डो न ग्राह्यः॥२॥ मायायां आषाढभूति- दृष्टान्तः, स तु प्रसिद्धत्वात् न लिखितः ॥ ३॥ लोभे सिंहकेसरिकसाधुदृष्टान्तो यथा-चम्पानगर्या उत्सवदिने पारणायां एकेन क्षपफसाधुना अभिग्रहो गृहीतः-"मया अद्य सिंहकेसरिकमोदका ग्रहीतव्याः" ततः प्रतिगृह प्रमतः तस्य मोदकान न कोऽपि ददाति, अन्यत्तु न लाति । ततः तस्य अलभमानस्य संक्लिष्टपरिणामेन चित्तं नष्टं । ततः प्रतिगृहं धर्मलाभं भणन् अर्धरात्रौ गतः कस्यचित् श्रावकस्य गृहे, तेन गम्भीरेण मातृ- पितृसमानेन धर्मलाभश्रवणात् ज्ञातं-"कोऽपि कर्मवशगः साधुः (इति)।" तेन उत्थाय वन्दितः। प्रोक्तं च- "भगवन्! किं विलोक्यते?।” तेनोक्तं-"सिंहकेसरिकमोदकाः।" तेनोक्तं-“गृहाण बहवः सन्ति निःपाः।" ततः तेन दत्ताः, तेन गृहीताच, साधोः मनसि स्वास्थ्यं जातं । ततः श्रावकेण पृष्टं-"भगवन् ! मया पुरि- : मार्थप्रत्याख्यानं कृतमासीत् तत् पूर्ण न वा ?" मुनिना उपयोगदानेन गगनं दृष्टं-"आकाशे निर्मलास्तारा" इति नक्षत्रनेणिशोभितं चन्द्रमण्डलं विलोक्य प्रत्यागतचेतनो-“हा! मया किं कृतं ?, को ममाचारः?" इति पश्चात्तापं कुर्वन् निवृत्तो नगरात् सूत्रोक्तविधिना मोदकान् परिष्ठापयन्-"अहो ! कर्माणि दुर्जेयानि 1, अहो ! कर्मणां परिपाकः!, हा! मया दुष्टं कृतं!” इत्यादि पश्चात्तापपूर्व शुभध्यानेन केवलज्ञान प्राप । अत्राऽयं भायो यथा-अनेन लोमेन सिंहकेसरिका मोदका गृहीताः, तथा अन्येन न ग्राह्याः । एवं अत्र अनेके दृष्टान्ताः ·Nikkuk: सन्ति, परं अमाभिः किमन्तो लिखिताः, अन्ये दृष्टान्ताः अन्यैः अन्यशास्त्रेभ्यो ज्ञेया याच्याच ॥ शति पातुर्विंशतितमा सामाचारी ॥ २४ ॥ अथ उपरगाभिकाररूपां पशपिंशतितमा सामानारी आह- पासावासं पजोसवियाणं कप्पइ निग्गंधाण वा निग्गंथीण वा तओ उवस्सया. गिणिहत्तए, तं जहा-वेउपिया पडिलेहा । साइजिया पमजणा ३॥ ६०॥ (२५) प्यारणा-"पासापास" पाकाले स्थितानां निर्गन्यानां निर्ग्रन्थीनां च वय उपाश्रया वर्षासु ग्रहीतुं उप- फरूपन्ते । संसक्ति-मालसापनादियोपभगात् "" इति पदं तघार्थे संभाव्यते । “विउपिया पडिलेहा" फचित् "पेपहिया परिहा" इति उगते, उभगापि पुनः पुनः इलः। “साइजिमा पमजणा" इति । आर्षे "गे भिषा एत्पफम्म फरेश करतं पा साइजति" शति पपनात् । “साइजि" धातुः आखादने पतेते, तत गणमानो ग उपाभगः स "फरमाणे फो" शशि गागात “साइ जिउ ति भण्यते, तत्संपनिधनी भगाना 'साए जिजागलिन उपाशपे साधयः स्थिताः सन्ति तं पाश्रयं मातः प्रमार्जयन्ति १ पुनः भिक्षा Hary२ पुनः मध्यान्हे ३ पुनः प्रतिलेखनाकाले मृतीयमहरान्ते ४ इति धारचतुष्टयं प्रमार्जयन्ति , ये तु निगारं। भयं न विधिः असंसक्के, संस तु पुनः पुनः प्रमार्जयन्ति । शेपोपालयद्वयं XX ·प्रतिदिनं प्रतिलेग्नितं प्रत्यवेक्षन्ते, मा कोऽपि तत्र स्थास्यति, ममत्वं वा करिष्यतीति, तृतीयदिवसे पाद- मोगानकेन प्रमार्जयन्ति, अत उक्तं "उपिया पडिलेह ति" दृश्यते, तत्रापि प्रतिलेखना-प्रमार्जनयोः ऐक्य- विपक्षमा म एपार्थः। अग्रे रहस्य-उपाश्रयाः त्रयः प्रोक्ताः, तत्र एक उपभुज्यमानः । कोऽर्थः । यत्र साधवः पिताः मन्ति १, द्वौ उपाश्रयो अन्यौ तौ प्रतिदिनं दृशा विलोकनीयौ । तृतीयदिने तु प्रमार्जनीयौ, तेषां नाम मूत्रमध्ये नास्ति, सूत्रमध्ये तु तेषां क्रिया प्रोक्ताऽस्ति ॥ इति पञ्चविंशतितमा सामाचारी ॥ २५ ॥ अप गोपरनर्यादिगमने दिगज्ञापनाधिकाररूपां पइविंशतितमा सामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा कप्पइ अण्णयरिं दिसि वा अणुदिसिं वा अवगिझिय भत्तपाणं गवेसित्तए। से किमाहु भंते ! ?, उस्सणं समणा भगवंतो वासामु तवसंपउत्ता भवंति, तवस्ती दुबले किलंते मुच्छिज्ज वा पवडिज वा, तमेव दिसं वा अणुदिसं वा समणा भगवंतो पडिजागरंति ॥ ६१ ॥ (२६) व्याया-“यामापास' वाफाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्थीनां च अन्यतमां दिशं पूर्वादिकां अनु- दिश-विदिशं आरोग्यादिकां अवगृय-अवगृह्य उद्दिश्य-उद्दिश्य अहं अमुकां दिशं अनुदिशं वा यास्यामि इति, अन्यसामुगः कथयित्या पा भररूपानं गयेपपितु-विहर्तुं कल्पते । “से किमाहु मंते त्ति" । किमत्र .

·कारणं भदंत ! ? तत्र आचार्य आह-"ओसन्नणं त्ति" प्रायेण श्रमणा भगवन्तो चर्पासु तपःसंप्रयुक्ताः भवन्ति मायश्चित्तवनाथं संयमार्थ निग्धकाले मोहजयार्थ वा पष्ठादितपश्चारिणो भवन्ति । ते च तपखिनो दुर्वलाः तपसैव कृशाङ्गाः अत एव क्लान्ताः सन्तो मूछे[]युः वा प्रपतेयु । तत्र मूर्छा-इन्द्रियमनोवैकल्यं। प्रपतनं दौर्बल्यात् प्रस्खल्यभूमौ पतनं । तामेव दिशं अनुदिशं वा श्रमणा भगवन्तः प्रतिजाग्रति-अतिचरन्ति गवेप- यन्ति । अयं भावार्थ:-भक्ताद्यर्थं प्रामादौ यस्यां दिशि विदिशि वा गच्छेयुः तां गुर्वादिभ्यः कथयित्वा गच्छन्ति, येन तेषां तन गतानां तपालमादिमूञ्छितानां प्रपतितानां चा पाश्चात्याः साधवः तस्यां दिशि विदिशि वा अभ्येत्य सारां कुर्वन्ति । अकथयित्वा अनुगतानां दिगपरिज्ञानात् कथं ते सारां कुर्युः॥ इति पडूविंशतितमा सामाचारी ॥ २६॥ अथ ग्लानादिकार्ये गत्या पुनरागमनाधिकाररूपां सप्तविंशतितमसामाचारी आह- वासावासं पजोसवियाणं कप्पइ निग्गंथाण वा निग्गंथीण वा गिलाणहेउं जाव चत्तारि पंच जोयणाइं गंतुं पडिनियत्तए अंतराऽवि से कप्पइ वत्थए, नो से कप्पइ तं रयणिं तत्थेव उवायणावित्तए ॥ ६२ ॥ (२७) व्याख्या-“वासावासं" वर्षाकाले स्थितानां निर्ग्रन्थानां निर्ग्रन्धीनां च वर्षाकल्पौषधवैद्याद्यर्थ ग्लानसारा- ·करणार्थ या यावत् चत्वारि पञ्च चा योजनानि गत्वा प्रतिनिवर्तेत, तत्प्राप्तौ तदैव व्याघुट्येत, नतु यत्र लन्चं तत्रैव यसेत, स्वस्थान प्राप्तुं अक्षमश्चेत् तदा अन्तरापि वसेत्, न तु तत्रैव वसेत् । एवं हि वीर्याचारो हि आराधितो भवति । यत्र दिने वर्पाकल्पादि लब्धं तद्दिनरात्रि तत्रैव न अतिक्रमेत् । यस्यां वेलायां लब्धं तस्यामेय वेलायां ततो निर्गत्य पहिः तिष्ठेत् , कारणे तु तादृशि तत्रापि बसेत् इति हृदयं ॥ इति सप्तविंशति- तमा मामाचारी ॥ २७ ॥ अथ सामाचारीपालनस फलरूपां अष्टाविंशतितमसामाचारी प्राह- इच्चेइयं संवच्छरिअं थेरकप्पं अहासुत्तं अहाकप्पं अहामग्गं अहातचं सम्मं कारण फासित्ता पालित्ता सोभित्ता तीरित्ता किहित्ता आराहित्ता आणाए अणुपालित्ता अत्थेगइआ समणा निग्गंथा तेणेव भवग्गहणेणं सिझंति बुझंति मुच्चंति परिनिवाइंति' सबदुक्खाणमंतं करिंति, अत्थेगइया दुचेणं भवग्गहणेणं सिज्झति बुझंति मुचंति परिनिवाइंति सवदुक्खाणमंतं करिति, अत्येगइया तच्चेणं भवग्गहणेणं सिझंति बुझंति मुच्चंति परिनिवाइंति सबदुक्खाण- मंतं करिति, सत्तट्ठ भवग्गहणाई पुण नाइकमंति ॥ ६३ ॥ (२८) ·व्याख्या-"इचेइअं संवच्छरिअंति" इतिः-उपदर्शने । एवं पूर्वोक्तं सांवत्सरिकं-वरात्रिकं स्थविरकल्पं यद्यपि किंचित् जिनकल्पिकानां अपि सामान्यं तथापि भूना स्थविराणां एव अत्र सामाचारीस्थविरकल्प- मर्यादां यथा सूत्रेण भणितं न सूत्रव्यपेतं, तथा कुर्वतः कल्पो भवति । अन्यथा तु अकल्प इति यथाकल्पं १ एवं कुर्वतश्च ज्ञानावियलक्षणो मार्ग इति यथामार्ग २ याथातथ्यं यथैव समुपदिष्टं भगवद्भिः ३ यथासम्यक यथास्थितं ४ "कारण त्ति" उपलक्षणत्वात् कायवाङ्मनोभिः। अथवा कायशब्देनैव योगत्रयं व्याख्यायते, तथाहि-कायेन-शरीरेण "कै गैरै शब्द" कायते-उच्चार्यते अनेन कायो-वचनं तेन, कंज्ञानं तदेव आत्मा- खरूपं यस्य तत् कात्मनः बुद्ध्यात्मकत्वात् मनसः तेन ततश्च कायवाङ्मनोभिः इत्यर्थः । स्पृष्ट्वा-आसेव्य पालयित्वा-अतिचारेभ्यो रक्षित्वा, शोधयित्वा दोपदूरीकरणात् शोभयित्वा विधिवत्करणेन, तीरयित्वा-याव- ज्जीवं आराध्य यावजीवं आराधनेन अन्तं नीत्वा वा, कीर्तयित्वा अन्येभ्यः उपदिश्य न तु विराध्य यथावत् करणात्, आज्ञया भगवदुपदेशेन अनुपाल्य पूर्वैः पालितात् पश्चात् पालनेन तस्यैव पालितस्य फलं आह- "अत्थेगइय त्ति" सन्ति एके ये अत्युत्तमतया तत्पालनतया तस्मिन्नेव भवग्रहणे-भवे सिद्धयन्ति-निष्ठि- तार्था भवन्ति । बुद्ध्यन्ते केवलज्ञानेन, मुच्यन्ते भवोपग्राहिकाशेभ्यः, परिनिर्वान्ति-कर्मकृतसकलसन्ताप- विरहात् शीतीभवन्ति । किमुक्तं भवति ? । सर्वदुःखानां शारीरमानसानां अन्तं विनाशं कुर्वन्ति, उत्तम- तया अनुपालनया द्वितीये भवे, मध्यमया तृतीयभवे, जघन्ययापि अनुपालनया सस अष्टौ वा भवग्रहणानि ·पर्युर अतिकामन्ति । अयमर्थः-सन्देहविपौपध्यां १ श्रीभगवतीवृत्तौ २ कल्पकिरणावल्यां ३ लिखितोऽस्ति ॥ ते अष्टाविंशतितमा सामाचारी ॥ २८ ॥ अथ न चैतत् खवुढ्या उच्यते, किंतु श्रीभगवदुपदेशपारतव्येण इत्याह- तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे रायगिहे नगरे गुणसिलए चेइए बहूणं सम- णाणं वहणं समणीणं बहूणे सावयाणं बहूणं सावियाणं बहूणं देवाणं वहणं देवीणं मज्झगए चेव एवमाइक्खइ, एवं भासइ, एवं पण्णवेइ, एवं परूवेइ, पज्जोसवणाकप्पो नाम अज्झयणं सअटुं सहेउअं सकारणं ससुत्तं सअटुं सउभयं सवागरणं भुजो भुजो उवदंसेइत्ति वेमि ॥ ६ ॥ (ग्रं० १२१५) >॥ इति पज्जोसवणाकप्पो नाम दसासुअक्खंधस्स अट्ठमं अज्झयणं सम्मत्तं ॥६१८ व्याख्या-"तेणं कालेणं तेणं समएणं" तस्मिन् काले चतुर्थारकपान्ते तस्मिन् समये श्रमणो भगवान् महा- राजगृहे नगरे गुणसिले चैत्ये, बहूनां श्रमणानां बहूनां श्रमणीनां पहनां श्रावकाणां बहूनां श्राविकाणां ।।२० ·यहनां देवानां बहनां देवीनां च मध्यगतः 'चेव त्ति' अवधारणे मध्यगत एव,न पुनः एकान्ते अनेन उद्घाट्य- शिरा इति उक्तः, एवं आख्याति यथोक्तं कथयति १ एवं भापते वाग्योगेन २ एवं प्रज्ञापयति अनुपालितस्य फलं ज्ञापयति ३ एवं प्ररूपयति दर्पणतल इव प्रतिरूपं, श्रोतॄणां हृदये प्रतिरूपं सङ्कामयति ४ इदानीं आख्येयस्य नामधेयमाह-पर्युपणाकल्पं नामाध्ययनं भूयो भूयो वारं वारं विस्मरणशीलश्रोतॄणां अनुग्रहणार्थ उपदर्श- यति अनेकशः प्रदर्शयति । किंविशिष्टं पर्युपणाकल्पाध्ययनं ? । सार्थअयोजनयुक्तं, न पुनः अन्तर्गडकण्टक- शाग्यामर्दनवद् अभिधेयशून्यं तथाविधवर्णानुपूर्वीमात्रबद्ध १ सहेतुकं, हेतुः दोपदर्शनं-अननुपालयतोऽमी दोपा इति । यद्वा "सवीसइराए मासे वइकते" इत्युक्ते को हेतुः? । “पाएणं अगारीणं अगाराई" इत्यादिकः । सकारणं कारण अपवादो यथा-"आरेणा वि कप्पइ पजोसवित्तप" तेन सहितं, सकारणं ससूत्रं सार्थ सोम- यमिति पदत्रयं प्रतीतं । अर्थसार्थकत्वं कथं अध्ययनस्य ? । नहि अत्र टीकादौ इव अर्थः पृथक् पृथग व्याख्या- तोऽस्ति । सत्यं, सूत्रस्य अर्थेन अन्तरीयकत्वाद् अदोपः। तथा सव्याकरणं पृष्टाएष्टार्थकथनं व्याकरणं तत्स- हितमिति “इति चेमि त्ति” इति ब्रवीमि इति श्रीभद्रबाहुखामी स्वशिष्यान् प्रति व्रते-न इदं वमनीपिकया प्रवीमि, किंतु तीर्थङ्करगणधरोपदेशेन इति, इतेः खरात् 'तस्येश्च द्विः' इति सूत्रेण इलोपे तकारस्य च द्वित्वे "उव- दंसे त्ति" रूपं । पजोसवणाकप्पो सम्मत्तो त्ति” पर्युषणाकल्पः समाप्त इति, पर्युपणाचासु एकक्षेत्रनियासः तस्य संपन्धी कल्पः सामाचारी साधून प्रतीत्य विधिप्रतिपेधरूपा कर्तव्या इति, तदभिधेययोगात् अध्ययन- Keke.XKekeko ·मपि पर्युपणाकल्पः रत्नपरीक्षा-गजशिक्षादिवत्, स च श्रीदशाश्रुतस्कन्धादिसिद्धान्तस्य अध्ययन अष्टमं समाप्तं समर्थितं इति ॥ 28॥ इति सामाचारीव्याख्यानम् ॥ व्याख्यानं कल्पसूत्रस्य नवमं सुगमं स्फुटम् । शिष्यार्थ पाठकाश्चकुः श्रीमत्समयसुन्दराः ॥ १॥ इति श्रीकल्पसूत्रस्य नवमं व्याख्यानं श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचितं सम्पूर्णम् ॥

·अथ टीकाकार-प्रशस्तिः।
श्रीशासनाधीश्वरवर्धमानो, गुणैरनन्तरतिवर्धमानः।
यदीयतीर्थ ख-ख-खा-ज-नेत्र, (२१०००) वर्षाणि यावद्विजयि प्रसिद्धम् ॥१॥
तदीयशिष्यो गणभृच पञ्चमः, सुधर्मनामाऽस्य परंपरायाम् ।
बभूव शाखा किल वजनानी, चान्द्रं कुलं चन्द्रकलेव निर्मलम् ॥२॥
तद्गच्छे त्वभिधानतः 'खरतरे' यैः 'स्तम्भनाधीश्वरो, भूमध्यात् प्रकटीकृतः पुनरपि लानोदकाझुग्गता।
स्थानाङ्गादिनि]नवादसूत्रविवृतिर्नव्याऽतिभव्या कृता, श्रीमन्तोऽभयदेवसूरिगुरवो जाता जगद्विश्रुताः ॥३॥
यो योगिनीभ्यो जगृहे ददौ च, वरान् वरान् जाग्रदनेकविद्यः।
पश्चापि पीरान खवशीचकार, युगप्रधानो जिनदत्तमूरिः॥४॥
पुनरपि यस्मिन् गच्छे बभूव जिनकुशलनामसूरिवरः। यस्य स्तूपनिवेशाः सुयशः पुजा इवाभान्ति ॥५॥

·NEL-11 Irkeko-koko तत्पदानुक्रमतः, श्रीमजिनचन्द्रसुरिनामानः । जाता युगप्रधाना, दिल्लीपतिपातिसाहिकृताः ॥६॥ अकयररञ्जनपूर्व द्वादशसूवेसु सर्वदेशेषु । स्फुटतरममारिपटहः, प्रवादितो यैश्च सूरिवरैः ॥७॥ यद्वारे किल कर्मचन्द्रसचिवः श्राद्धोऽभवदीसिमान् , येन श्रीगुरुराजनन्दिमहसि द्रव्यव्ययो निर्ममे । कोटेः पादयुजः शराग्निसमये दुर्भिक्षवेलाकुले, सनाकारविधानतो बहुजनाः सञ्जीविता येन च ॥ ८॥ यद्वारे पुनरत्र सोमजि-शिवाश्राद्धौ जगद्विश्रुतौ, याभ्यां राणपुरस्य रैवतगिरेः श्रीअर्बुदस्य स्फुटम् । गौडिश्रीशत्रुञ्जयस्य च महान सङ्घोऽनघः कारितो, गच्छे लम्भनिका कृता प्रतिपुरं रुक्मार्धमेकं पुनः॥९॥ तेषां श्रीजिनचन्द्राणां, शिष्यः प्रथमतोऽभवत् । गणिः सकलचन्द्राख्यो, 'रीहडान्वयभूषणम् ॥ १० ॥ तच्छिष्यसमयसुन्दर-सदुपाध्यायैर्विनिर्मिताध्यायः । कल्पलतानामाऽयं, ग्रन्थश्चक्रे प्रयत्नेन ॥ ११ ॥ प्रक्रियाहेमभाप्यादि-पाठकैश्च विशोधिता । हर्पनन्दनवादीन्द्रः-चिन्तामणिविशारदः ॥ १२ ॥ फचित् मूत्रवृत्त्योरनायोधितो वा, कचित् सूत्रपाठान्तरभ्रान्तिमत्त्वात् । फचिवुद्धिमान्याजिनाज्ञाविरुद्धं, मया वाचि मिथ्याऽस्तु तद्दुःकृतं मे ॥ १३ ॥ विषम संस्कृतं भक्त्वा, सुगमं च मया कृतम् । सर्वत्र न कृतः सन्धिः, तत्सर्व सुखबोधये ॥ १४ ॥ सभासमक्षं व्याख्यानं, कल्पसूत्रस्य दुष्करम् । केपाश्चिदल्पबुद्धीनां, यहूपायप्रलोकनात् ।। १५ ॥

·कृत्वा तदनुकम्पां तां, मया कल्पलता कृता । सुगमा तत एतस्यां, एकस्यामेव कथ्यताम् ।। १६ ।। लूणकर्णसरे ग्रामे, प्रारब्धा कर्तुमादरात् । वर्पमध्ये कृता पूर्णा, मया चैपा रिणीपुरे ॥ १७ ॥ राज्ये श्रीजिनराजसूरिसुगुरोर्बुद्ध्या जितः खर्गुरो,-र्यद्भाग्यं भुवि लोकविस्मयकरं सौभाग्यमत्यद्भुतम् । फीर्तिस्तु प्रसरीसरीति जगति प्रौढप्रतापोदया-दाता]ज्ञात्युग्रतमा कृपातनुभृतां दारिद्र्यदुःखापहा ॥१८॥ श्रीमद्भानवडे च पुण्डरगिरी श्रीमेडतायां पुन:, श्रीपल्लीनगरे च लोद्रनगरे प्रौढा प्रतिष्ठा कृता । द्रव्यं भूरितरं व्ययीकृतमहो आधर्महत्युत्सवे, राजन्ते जिनराजसूरिगुरवस्ते साम्प्रतं भूतले ॥ १९ ॥ युवराजे जिनसागर-सरिवरे विजयिनि प्रकृतिसौम्ये । यत्सौभाग्ययशोभि-र्धवलीकृतभूतलं भाति ॥२०॥ तद्गुरूणां प्रसादेन, मया कल्पलता कृता । कल्पसूत्रमिदं यावत्, तावत् नन्दतु साऽपि हि ॥ २१ ॥ सर्वग्रन्थायं ७७००॥ श्री इति श्रीसमयसुन्दरोपाध्यायविरचिता कल्पलतानानी कल्पसूत्रटीका संपूर्णा ।।

·asialoto ॥ इति श्रीकल्पसूत्रं समाप्तम् ॥

·ए। जयश्रीपनंगद्यापद्यवालीतिरताकालिकाचार्य मंगधा
विशिष्यताम्वरविरावलावारव्यातातस्याकालिन
एचायविमराश्नावकस्थविरोखचवातेमतस्यापिसबंधकघातात
वकाचाव्य स्वविराजानतन्मध्ये एकवाकालिकाचार्यभार
मदावारदेवनिर्वासातासंएन१६वर्षाशामावायनामाश्री/
पनापनासकतष्विविद विशवासोधर्मस्वामिला
मनाउयोविवातितमाजालाघोजानायनवाझगान
लतासोधमेडागलिगोदनिताची रकेविनायकाचित
मिरिवारनिणंदानातिन्नसाश पवारमवासवानाकाल
असूराजानासकोपमिवाहिनजेणातिगायादर्शनाव।३२wa
पनिगोदविचारकघकथाकालिकाचायनिाका केचिदतिानि
सयपावासदोचिनमयतिपनसरसाईमंदियानिक्सयविन
वश्वासावधिपजोकालगायरियाशिप्रतिनिमूलपायगाबाद
उपाध्यायश्रीसमयसुन्दरगणिविरचित-कालिकाचार्यकथाया आदिमपधप्रतिरूतिः||
HAAR

·उपाध्यायश्रीसमयसुन्दरगणिकृता- श्रीकालिकाचार्यकथा ॥ DIKO.KOK TXOXOKaruna'. प्रणम्य श्रीगुरुं गद्य-पद्यवार्ताभिरद्भुतं । कालिकाचार्यसम्बन्ध, वक्ष्येऽहं शिष्यहेतवे ॥१॥ अब पूर्व सविरावली व्याख्याता, तत्र श्रीकालिकाचार्योऽपि महाप्रभावकः स्थविरो वमूव, तेन तस्यापि सम्बन्धः कथ्यते- तत्र कालिकाचार्याः क्यः स्थविरा जाताः। तन्मध्ये एकः श्रीकालिकाचार्यः श्रीमहावीरदेवनिर्वाणात् सं० ३७६ वर्षे श्रीश्यामाचार्यनामा श्रीप्रज्ञापनासूत्रकर्ता पूर्वविदा वशे श्रीसौधर्मखामितः आरभ्य त्रयोविंशतितमः पुरुषो जातः । मेन ब्राक्षणीभूतसौधर्मेन्द्रामे निगोदविचारः कथितः । अन्न केचित् वदन्ति-"सिरिवीरजिणंदाओ तिनिसए परिसवीसवोलीणे । कालयसूरी जाओ, सको पडिबोहिओ जेण ।।१॥" इति गाथादर्शनात् । ३२० वर्षे निगोदविचारकथकः श्रीकालिकाचार्यों जातः ॥ केचित् पदन्ति-"तिसय-पणवीस इंदो, चउसयतिपन्न सरस्सईगहिया | नसय तिनवइ वीरा, चउथिए जो कालगायरिया ॥१॥" इति निर्मुलपायगाथादर्शनात् ३२५ वर्षे जातः ॥ केचित् वदन्ति-चतुऱ्या पर्युपणापर्वप्रवर्तक एव निगोदविचारव्याख्याता, यथाश्रुतं बहुश्रुता विदन्तीति ॥ १॥ द्वितीयस्तु कालिकाचार्यः श्रीवीरनिर्वाणात् सं० १५३ वर्षे सरस्वतीमाता गर्दभिल्लोच्छेदकः बलमिन-भानुमित्रनृपयोश्च मातुलो जातः । कुनापि तुर्यः चतुथ्यो पर्युपणापप्रवर्तककालिकाचार्यः स तयोर्मातुलः प्रोक्तोऽस्ति, यत् अस्ति तत् प्रमाणं ॥२॥ तृतीयस्तु श्रीकालिकाचार्यः श्रीवीरनिर्वाणात् PLE ·सं० ९९३ वर्षे मीविक्रमसंवत्सराच सं० ५२३ वर्षे जातः, येन श्रीवीरवाक्यात् पर्युषणापर्व भाद्रपदसुदिपञ्चमीतः चतुर्थ्यामानीतं ॥३॥ पां श्रीकालिकाचार्याः प्रयः पृथक पृथक् जाताः, परं नामसादृश्यात् द्वयोः अग्रे तयोः कालिकाचार्ययोः एकीभूतैव सल्लमा कथा कथ्यते । अनो ना पूर्व गर्दभिटोच्छेदक-श्रीकालिकाचार्यसम्बन्धः कथ्यते- अन्निन् जनहीपे मरतक्षेने धारावासं नाम नगरं अभूत् । परं तत् नगरं कीदृशं अस्ति ? । यस्मिन् नगरे अङ्गदेश-वङ्गदेश-तिलङ्गदेश-कलिङ्ग- देश-परानदेश-प्रयागदेश-मुपागदेश-गुरण्डदेश-पुलिन्ददेश-मुरेन्द्रदेश-समुद्रदेश-चित्रकूटदेश-लाटदेश-धाटदेश-नाटदेश-विराटदेश-केलिवाटदेश- भाटदेश-याटदेश-दुष्टदेश-छुटदेश-पोदादेश-घाटदेश-भेदपाटदेश-मगधदेश-सोरठदेश-कच्छदेश-गुर्जरदेश-मालवदेश-काश्मीरदेश-काबलिदेश- भुटतदेश-पदफमांनदेश-बंगालदेश-कोंकणदेश-पंचभर्तृदेश-श्रीराज्यदेश-परतकालदेश-हवसीदेश-फिरनीदेश-पठाणदेश-जलमानसदेश-मरुस्खलदेश- पंगानदेश-सिन्धुदेश-दक्षिणदेश-पूर्वदेश-पश्चिमदेश-उचरदेश (५२) प्रमुखनानादेशवास्तव्यव्यवहारिणो विविधवस्तुकयाणकानि लात्वा आगत्य र व्यापार कुर्वन्ति । पुनरिदं नगरं अष्टाविंशत् (२८) वकारः शोमितं वर्तते । ते चामी-"पापी १ वा २ विहार ३ वर्ण ४ वनिता ५ वाग्मी ६ वनं ७ वाटिका ८ चैद्य ९ प्रामण १० वेश्य ११ वादि १२ विबुध १३ वेश्या १४ वणिक् १५ वाहिनी १६ विपा १७ वीर १८ विवेक १९ वित्त २० चिनयो २१ वाचंयमः २२ वल्लिकाः २३ वनं २४ वारण २५ वाजि २६ वेसर २७ बरं २८ चैमिः पुरं शोभितं ।। १॥" पुनः यसिन नगरे एवंविधा स्थिति:-“यस्यां देवगृहेषु दण्डघटना १ नेहक्षयो दीपकप्वन्त- जालिकालय बिरसना बनेषु मुष्टियथा ३ । वादस्वर्कविचारणासु ४ विपणिश्रेणीषु मानस्थितिः ५, बन्धः कुन्तलवहरीषु ६ सततं लोकेषु नो श्यते ॥१॥" इत्यादिकतिसमृद्धिसहितं सुरलोकसह (नगर) ज्ञेयं ।। अथ तसिन् धारावासानामनगरे वज्रसिंहनामा राजा राज्य प्रतिपाल- ·यति । परं स राजा कीदृशोऽस्ति ! । शूरवीरविकान्तप्रतापीक-साहसिक-अनेकदेशनायक-न्यायसत्याख्यायक-अमोघसायफ-पुरोधासमानपायक सोम्यमूर्ति-देदीप्यमानस्फूर्ति-अखण्डप्रताप-अमृतसममधुरालाप-साक्षात्कन्दर्पावतार-याचकजनाधार-दुष्टनिग्राहक-शिष्टजनप्रतिपालकन्न्यायनीतिप्रधा- न-सर्पगुणनिधान-सेवकजनवत्सल-हारविराजमानयक्षःसल-परनारीसहोदर-रूपपुरंदर-परदुःखभंजन-सवलशत्रुगंजन-याचकाछनिकलंक-निराकृतातक- गौरवर्ण-लंगकर्ण-मलनभुजादण्ड-पौदाज्ञाचण्ड-उपराठीरोमराय-सुवर्णवर्णफाय-पातलओ कडिनउ लांक, नहीं कोई वांक, हृदये श्रीवत्सअत्यं- तखच्छ पायपम सौभाग्यसम-हस्तिनक साक्षात् शक्र एवंविथो राजा यजसिंहः । अथ तस्स राज्ञः सुरसुन्दरी इति नानी पट्टराज्ञी वर्तते । परं सा कीदृशी अस्ति । सर्व अंतेउरमाहि प्रधान, सर्वगुणनिधान, भारनी भक्त, धर्मनइ विपइ रक्त, राजानइ प्रेमपात्र, सुंदरगात्र शीलगुण. विभूषित सर्वथा अदूपित, फमलने पुण्यक्षेन जेहनी मीठी वाणी सगली जाणी रूपवंतमाहे वखाणी घj स्यु इंद्राणी पिणि जे आगइ आणइ पाणी, पली जेहनइ अनेक अंगओ रगू दासीन ऊपरि वारपर्तइ छइ, कुण कुण कस्तूरी १ कपूरी २ जवाघि ३ मलयागिरी ४ लीरापती ५ पभापती ६ चन्द्रावती ७ चंद्राउलि ८ चांपू ९ सांपू १० सरसति ११ गोमति १२ गंगाधरी १३ दीवाधरी १४ रामगिरी १५ हंसली १६ वगुली १७ हरियोली १८ प्रमुखाः । अथ तस्या सुरसुन्द्राः शुभसमसूचितः कालकुमारः पुत्रो जात', सरखतीनाली एका पुगी च । परं स कुमारः कीदृशोऽस्ति ।। महारूपयान् सर्वपुरुषलक्षणशोभितः सर्वजनवल्लभो विशेपतो मातापित्रोः जीवत्प्राणौ महासौभाग्यवान् पापितृभिः पाल्यमानः चन्द्रकलेव वर्धमानो अष्टवार्षिको जातः । तसिन् समये मातापितृभ्यां विचारित-"माता वैरी पिता शत्रु-लो न न पाठितः । न शोभते सभामध्ये, हंसमध्ये चको यथा ॥ १॥" पुनरपि "पुत्रोऽतिमूखों विधवा च कन्या, शठं च मित्रं कलत्र । विलासकाले च दरिद्रता च, विनाग्निना पश्च दहन्ति देहं ॥ २॥ पुनरपि ज्ञानेन विना मानवः पशुरेख, यतः- ·XXX Doxoxox "भाहार-निद्रा-भय-मैथुनानि, सामान्यमेतत् पशुभिर्नराणां । ज्ञान विशेषः खलु मानवानां, ज्ञानेन हीना पशवो मनुष्या: ॥३॥" ततः कराचार्यसमीपे कराग्रार्थ मुक्त । कुमारोऽपि स्तोककालेन (७२) द्वासप्ततिकला जग्राह । तत्रापि विशेषतो अश्वपरीक्षायां पाणफराया च निपुणो आत 1 अथ कालिककुमार सर्व विद्यावान् विनयवान् मातृपितृभक्त अत्यन्तस्नेहवत्या निजभगिन्या सरखत्या युक्तः सन् मुरोग उमारपदवीं भुजन् आस्ते । अथाऽन्यदा श्रीवज्रसिंहराजः छत्रं धारयन् चामरे वीज्यमानः सभामण्डपमागत्य सिंहासने उपविष्टः । तर कीरशी समा निरिटाऽस्ति । यथा-अनेकगणनायक-दण्डनायक-मण्डलीक-महामण्डलीक सामन्त-महासामन्त-चउरासीआ-मुहता-मुगटवर्ध- फसंधिपाल-दूतपाल-सद्गरणा-वइगरणा देवगरणा-यमगरणा-सधिविग्रही-परविग्रही-सेठ-सेनापति-सार्थवाह-व्यवहारिया-अगरक्षक पुरोहित-वृत्तिना- यफ-भारवाहक थईयायत-पडपडियायत टाकटमारी-इद्रजाली-फूलमाली-मंन्त्रवादी तन्त्रवादी-यन्त्रवादी-धर्मवादी ज्योतिर्वादी-धनुर्वादी-दण्डधर खड्ग- घर-धनुर्धर उनपर चामरधर-दीवाधर पुस्तकधर प्रतीहार खवरदार गजपाल-अश्वपाल-अङ्गमर्दक-आरक्षक-साचाबोला मीठाबोला-कथाबोला गुण- चोरा-समम्पारोग-साहित्यगन्धक-रक्षणवन्धक-छन्दवन्धक-अर कारवन्धक-नाटकान्धक-गीतवन्धक-इत्यादिवर्णकविराजिता । तदवसरे राज्ञः सरासाणदेगात् अनेके अश्वा प्राभूते कृते आगताः । परं कीदृशा सन्ति । वर्णत केऽपि नीलडा-पीलडा-कंबोजडा रातडा-सबजिया अरनिया फिरलीया-धवलिया रिहाडा-रिरडीया-हरणिया-मेपयरणिया-काठ्या घूसरा-हासला लक्षणतोऽपि एवविधा -"निर्मासं मुखमण्डले परिमित मध्ये लघु कर्णयोः, स्कन्धे वन्धुरमप्रमाणमुरसि निग्धं च रोमोद्गमे । पीनं पश्रिमपार्श्वयोः पृथुतरं पृष्ठे प्रधान जवे, राजा वाजिनमाररोह सफलैर्युक्तं प्रशस्तैर्गुणैः ॥१॥" इत्यादि । ततो राज्ञा कालिककुमारस्य कथित-"अहो कुमार! बहिर्गल्या पतेपा तुरजमाणां परीक्षा क्रियता।" तत. कुमार तथेति प्रतिपद्य हृष्ट. सन् सदृशवयस्क-सेवकपञ्चशतीयुतं तररतरं तुरङ्गममेक KOKOK ·| आरुह्य क्रीडावने जगाम । परं तत् वनं कीदृशमस्ति ! । अंब-निम्ब-केलि-कंकेलि-वलि-कणवीर-करीर-कुरवक-आमलक केतकी केवडा-कोवि- दार कचनारि कल्हार कउठ कंदूरी कर्मदा किशुक झकच काकोदुम्बरि कर्कन्धू करअ कपिकच्छू कमल कैरव कुवलय कोकनद कुरुविन्द करणा धरणा अशोक आविली अखोड अगर तगर अरडूसउ अर्जुन अखरोट एरंड उंबर अरणी साग नाग मुलाग नारिंग पाडल पारिजात जांबू निंबू जंभीरी नालेरी फोग खेजडा वणखडा ताल तमाल सदाफल नागरवेलि वालउवेउलि जाइ जूही दमणउ मरूयउ मोगरउ मचकुंद चांपउ प्रमुखनानाविधवृक्षावलीविराजितं । तस्मिन् वने बहुवेलां अधवाहनिकां कृत्या, श्रमानुरः सन् कुमारः सपरिवारः सद्दफारतरोः छायायां तुरनमात् उत्तीर्य विशश्नाम । तसिन् प्रस्तावे तन बने अनेफसाधुपरिवारवृत्ताः श्रीगुणाकरसूरयो यथार्थनामानः समवस्ताः सन्ति । परं ते कीदृशाः सन्ति । । पडिरूवो तेयस्सिणो जुगप्पहाणागमो महुरवको गंभीरो धीइमंतो उवएसपरो अपरिस्साविणो सोमपइगणो | संगहसीलो अभिग्यहमइणो अविकत्यणो अचवलो पसंतहियया खंतिजुया मद्दवजुया अज्जवजुया मुविजुया तवस्सिणो ॥ संजमपालगा सधजुया सोयजुया अकिंचणा भयेरवासिणो अणिचाइदुवालसमावणाभावगा एवं ३६ पट्त्रंशत्रसूरिगुणैः शोभमानाः । पुनः कीदृशाते। जियकोहा जियमाणा जियमाया जियलोहा जियपरीसहा जियभया जियनिदा जियविगहा संसारपारगामिणो परमसंचिगा संसारभवधिगा सुयसायरा करुणा- निहिणो सघजीवसुहेसिणो दीहदंसिणो कुक्खिसंवला संपुण्णसुयवला निम्ममा निब्भमा निरहंकारा निधिकारा मिच्छित्ततिमिरनासगा निरवज्जवासगा समचरयणदायमा गच्छनायगा किं पहुना सर्वसाधुगुणसम्पूर्णाः । तेषां मेघगर्जतिगम्भीरन्याख्यानध्वनि श्रुत्वा कुमारः केकीव हर्पितः सञ्जातविसयः "अहो ! का ईदृक् मधुरध्वनिना धर्ममाख्याति !, तत्र गत्वा श्रूयते तदा चारु !" ततो जातविवेकातिरेकः समुत्थाय तत्र गत्वा सूरिगुरुं विन- येन नत्वा उचितस्थाने समुपविष्टः । राजपुत्रा विनयं कुर्वन्त्येव, यतः उक्त-"विनयं राजपुत्रेभ्यः, पण्डितेभ्यः सुभाषितं । अनृतं धूत·workeXXo-KoXertoko.XXX कारेभ्यः, खीम्या शिक्षेत कैतवं ॥१॥" अथ च समृद्धःपुमान् विनयं कुर्वन् मृष्टं लगति, यदुक्तं-"पाई पढइ पढाई वखाणइ रूप- पंतनइ गाई जाणइ । रिद्धिवंतनइ पिनय पउद्दइ सकरिसत्थे घेपर लुइ ॥१॥" ततः श्रीसूरिभिः धर्मोपदेशः प्रारब्धो यथा- "अहो कुमार। इयं राज्यलक्ष्मीः चञ्चला दृश्यते, यदि न त्यज्यते तदा आरम्भपापपकमग्नत्वेन दुर्गती गम्यते । यदुक्तं-"गयकनचंच- लाए, अपरिचत्ताई रायलच्छीए । जीवासकम्मकलिमलमरियभरातो पडंति अहे ॥१॥" पुनरपि बुद्धिमतो मनुष्यस्य बुद्धः तदेव फलं यत् पुष्पपापादी तत्व विचारणा क्रियते, यत आह-"युद्धेः फलं तचविचारणं च, देहस्य सारं व्रतधारणं च । अर्थस्य सारं |किल पात्रदान, वाचः फलं प्रीतिकरं नराणां ॥१॥" पुनरपि शरीरादि सर्व अनित्ये ज्ञात्वा विवेकिना दीर्घदर्शिना मनुष्येण धर्म- सय सहद कर्तव्यः । यत् उ.-"अनित्यानि शरीराणि, विभवो नैव शाश्वतः । नित्यं संनिहितो मृत्युः, कर्तव्यो धर्मसङ्ग्रहः ॥१॥" तथा धर्मस्यापि पण्डितेन सुवर्णस्पेय परीक्षा कार्या । यत् अवादि-"यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते, निधर्पण-च्छेदन-ताप-ताडनैः । नधैव धर्मो विदुषा परीक्ष्यते, श्रुतेन शीलेन तपो-दयागुणैः ॥१॥" तत्रापि “विंशतिविशोपकदयामयो जरामरणादिच्छेदकः चक्रवर्तितोऽ- प्यधिकसुम्पसम्पः ससारसमुद्रतारकः अजरामरगाश्वतसुखदायक पञ्चमहाव्रतरूपो यतिधर्म एव सर्वधर्मोत्तमः," एवं श्रीगुरुवचनश्रवणात् संसार- साऽसारतां ज्ञात्वा सनातवैराग्यो भाग्यवान् श्रीकालिककुमारः प्रतिबुद्धः सन् करद्वयं संयोज्य विज्ञपयति स-'हे भगवन् ! हे परोपकारवन् ! भवदननेन अदं प्रतिबुद्धोऽग्नि, अध यापन्निजगृहे गत्वा मातापित्रोः अनुमति लात्वा युष्मसमीपे नाऽयामि [न आगमिष्यामि ] तावत् श्रीगुरुभिरत्रैव बने सातन्यं" इति प्रतिज्ञाय सगृहे गत्वा मातापित्रोः उवाच-"मया गुरुदेशनया संसारोऽसारो ज्ञातः, अहं दीक्षा लास्यामि, ममाऽऽदेशं दत्त ।" ततो मातापितरौ तारोन मोहेन च मामापतुः । पुनः व्यजनादिवात्तोपचारः लब्धचेतनौ एवमूचतु:-"रे पुत्र ! त्वं बालोऽसि, यौवनाव- ·स्थोऽसि, सुकुमारोऽसि, कामभोगार्होऽसि, अतो राज्यधुराभाराङ्गीकरणेन पूरय मातापित्रोर्मनोरथान् । पुन परिणतवयस्को दीक्षां गृहीयाः, परं साम्प्रतं दीक्षाग्रहणं नैव, पुनः सयममार्गोऽतिदु करोऽस्ति, तत्र यावज्जीवं अलानता १ भूमिशयनं २ लोचकरणं ३ देहस्य अप्रतिकर्मता ४ गुरुकुलवासेन गुरुशिक्षायां स्थातव्यं ५ क्षुधादि (२२) द्वाविंशत् परीपहाः सोढव्याः ६ देवाद्युपसर्गे च अक्षोभ्यता ७ लब्धालब्धे समभावना ८ अट्ठारसहनशीलाङ्गरथधारिता ९ बाहुभ्यां समुद्रतरणं १० तीक्ष्णखड्गधारोपरि चलनं ११ ज्वलदमिज्वाला पादाभ्यां विध्यापयितव्या १२ नि.खादवालुकायाः कवलभरणं १३ गङ्गाप्रतिस्रोतसा गन्तव्यं १४ तुलायां मेरुः तोलयितव्यः १५ एकाकिना कर्मारिमहाबलं जेतव्यं १६ राधावेधेन चक्रस्थितपूतलिका वेधयितव्या १७ त्रिभुवनजयपताका गृहीतव्याः १८ इत्यादि ।" एवं दुःकरतायां दर्शितायामपि कुमारः प्रवर्ध- मानवैराग्यः प्राह-“हे मातापितरौ ! एपा या दीक्षायां दु.करता सा सत्या, तथैव परं कातराणां कापुरुषाणां ज्ञेया, न शूरवीराणां सत्पुरुषाणां, ततोऽहं अवश्यं दीक्षा ग्रहीप्यामि, ममाऽऽदेश दत्त । या वार्ताकरणेऽपि क्षणवेला याति सा ममायुर्मध्ये त्रुटति, अकृतार्थता च याति । ततो मातृपितृभ्यां 'याता [यावान् ] प्रियमाणश्च न केनापि रोढुं शक्यते' इति विचार्य अनुमतिर्दता । ततः श्रीकालिककुमारेण कृतपितृम- हामहोत्सवेन महताऽऽडम्वरेण निजसेवकपञ्चशतीसहितेन सहस्रपुरुषवाहिनीं शिविकां आरुह्य गीतगानतानमानदानसन्मानवाद्यनिर्घोषपूर्व अपूर्व- रीत्या वने गत्वा गुरोः समीपे दीक्षां जगृहे । सरखत्यपि तद्भगिनी भ्रातृस्नेहातिरेकात् पृष्ठे दीक्षा जग्राह । मातापितरौ अपि "हे पुत्र ! एषा तव भगिन्यस्ति, अस्या रक्षा वही कार्या ।" इति शिक्षा दत्त्वा विमनस्को सन्तौ खगृहे गतौ । अथ श्रीकालिककुमारमुनिः स्तोककालेन सुबुद्धित्वात् गुरुसेगाप्रसादात् व्याकरण १ तर्क २ छन्दो ३ ऽलकार ४ काव्य ५ नाटफ ६ शाटक ७ ज्योतिष ८ वैद्यक ९ नैमित्तिक १० मत्र ११ तन्त्र (१२ यत्र १३ अङ्ग १४ उपाङ्ग १५ छेदग्रन्थ १० पइन्ना ४ मूलसूत्र नन्दी १ अनुयोगद्वार २ एवं (४५) पञ्चचत्वारिंशत् आगमाः तथा ·मूर-नियुक्ति-भाष्य-चूर्णि-वृत्ति-प्रकरणादि खसमय-परसमय-समस्तशास्त्रपारगामी जातः । ततो गुरुभिः योग्यतां ज्ञात्वा आचार्यपदे स्थापितश्च । अब श्रीकालिकानार्याः अनेकसाधुपरिवृताः प्रामानुग्राम विहरन्तो भव्यजीवान् प्रतिबोधयन्तो मालबकदेशे श्रीउज्जयिन्यां पुर्या बहिः उद्यानवने समरमनाः । सर्वेऽपि लोका बन्दनार्थ तत्र यान्ति । धर्म च सदा शृण्वन्ति । सरखती साध्वी अपि अनेकसाध्वीपरिवारपरिवृता उज्जयिन्यां यापिकापाचँ उपाश्रयं मार्गयित्वा सिताऽस्ति । अथाऽन्यदा सरखती साळ्यपि निजातरं कालिकाचार्य वन्दित्वा यावत् निजोपाश्रयं आग- च्छति वर्मनि तावत् उज्जयिनीनगरीखामिना गर्दभिल्लेन सा दृष्टा, चिन्तितं च तेन-"एपा का ! एतादृशी सरूपा किं देवी वा ? किं विद्याधरी वा ! अथवा फिलरी या !" इति सदेहेन निजपार्श्ववर्तिसेवकाः पृष्टाः । तैः उक्तं-"हे महाराज! एपा वज्रसिंहराज्ञः पुत्री सरस्वतीनाम्नी कुमा- रिका सती निजमातृमेहातिरेकात् साधी जाता।" ततो गर्दभिल्लेन विचारित-"अहो! अनया तपसा कायः शोपितः, तथापि सुरूपत्वं न याति, यतः-'काली तउही कस्तुरी, थोडी तरही तेजन तूरी । सूकी तउही वेउल सिरी, तुटी तउही मोती सिरी । भागउ तउही वराह, तूटउ तरही साह । निरलउ तउही गह, निर्गुण तउही नाह । चूरउ तउही साकर, निवलउ तउही ठाकुर । तपान्यो तउही कांचण, घस्यउ तउही चंदण । सगुडउ तरही सीह, धुंधलउ तउ दीह । नान्ही तउही नागिणी, निरसी तउही सोहागणी ।' ततो यदि एतां इतोऽपहृत्य ममाऽन्तः- पुरे मुखामि, सानमज्जनादि सम्यक् उपचरामि, मनोज्ञाहारादिना पोपयामि, तदा मम स्त्रीरतं भविष्यति । एतां विना च मम राज्यश्रीरपि निकला, मम जीवितं च पृथा ज्ञेयं" इत्येवं तां कामप्रास्तेन गर्दभिल्लेन श्येनेन चटकेव निजसेवकपार्थात् नानाविधं विलपन्ती उत्पाटयित्वा नितान्तःपुरे क्षिप्ता । विलापस्त्येवं-"हे यान्धव ! हे सुगुरो! हे अनेकगुणप्रधान ! हे चतुखुद्धिनिधान ! हे जिनशासननायक ! हे भव्यजीव- । सुम्पदायक! हे जिनशासनमार! हे गच्छाधार! हे आगमस्य आकर! हे करुणासागर ! हे प्रातः! हे श्रीकालिकाचार्य ! गर्दभिल्लेन राज्ञा ·पापिष्ठेन शीलखण्डनेच्छानिछेन मम सर्वथाप्यनिष्टेन मां अनाथां इव अपहरन्तीं रक्ष रक्ष" इति । तदा अन्या अपि साध्व्यः पूत्कारं चक्रुः । लोका अपि हाहाकारं वितेनिरे । ततो महाकोलाहलो जातः । ततः शीघ्रं साध्वीभिः सर्वोऽपि वृत्तान्तः श्रीकालिकाचार्यस्य निवेदित:-"भवदीय- भगिनी सरखती साध्वी गर्दभिल्लेनाऽपहृत्य निजान्तःपुरे क्षिप्ताऽस्ति । न ज्ञायते अथ किं भविष्यति । ततः श्रीकालिकाचार्याः कोपाक्रान्ताः कतिपयशिप्यैः सहिताः राजपाचँ जग्मुः। सौम्यशीतलन्यायवचनैः प्रोक्तं-“हे राजन् ! एपा साध्वी मम भगिनी, तत्रापि शीलवती, तत्रापि पञ्चमहानतधारिणी, एतस्या वैमनस्वकरणे महाकर्मबन्धो भविष्यति । अपि च अन्योऽपि नगरमध्ये दुष्टमतिः दुःशीलश्च भविष्यति, स तव निवार्यों भविष्यति, परं यदि त्वमेव अन्यायं करिष्यसि तदा तव निवारकः को भविता ! अपि च यन्न नगरे राजैव चौरो अन्यायी च तत्र लोका नगरं मुक्त्वा वनमेव भजन्ति । यदुक्तं-"यत्रास्ति राजा स्वयमेव चौरो, भाण्डीवहो यत्र पुरोहितश्च । वनं भजध्वं ननु नागरा भो', यतः शरणात् भयमत्र जातं ॥१॥" इति । पुनः कालिकाचार्यः प्रोक्तं-“हे राजन् ! अन्तःपुरे बढ्यो रूपवत्यश्चातुर्यकलावत्यो युक्त्यो रमणीयाः सन्ति, तासां उपरि संतोपं कुरु, परं माऽनया अस्थिमात्रया मलमलिनगाच्या अतिजीर्णवस्त्रया साध्या समं किं सुखं अनुभविष्यसि । ततो मुचैनां यथा धर्मशालायां गत्वा एषा संयम पालयिष्यति ।” एतादृशानि श्रीकालिकाचार्यवचनानि श्रुत्वा गर्दभिल्लो मौनं आधाय, श्रुतमपि अशुतमिव कृत्वा स्थितः समुत्थाय चान्तःपुरे गतः । ततः श्रीकालिकाचार्यश्चिन्तितं-"अथ कोऽपि नवीनः उपायः क्रियते।" ततः श्रीकालिका- चार्या उपाश्रयमागत्य सद्धाने सर्वखरूपं प्रोक्तवन्तः । ततः श्रीसोन चिन्तितं-"आचार्यवचनं न मानितं, परं असाद्वचनं मानयिष्यति ।" ततः प्रभूतं प्राभूतं लाया, सद्योऽपि भूपाने गतः । राज्ञा च पृष्टं-"कथं भो ! महाजनैः समागतं !, किं कार्य:।" सधेनोक्तं-“हे राजन् ! त्वं मालवकदेशखामी, तब ईदृशं कुकर्म कर्तुं न युक्तं, यतो राजा पितेव प्रजाः प्रतिपालयति, विशेषतो दर्शनिनां तपसिनां वर्ग, ततो मुच इमां RAMOXE ·साध्वी" इत्यादि बहुतरं प्रोक्तं । परं स कुकर्मा कामी राजा न मुञ्चति । ततः सङ्ग्रेन यथागतेन तथाऽऽगतेन श्रीसूरीणां प्रोक्तं । ततः श्रीका- लिकाचार्येण कोपाक्रान्तेन सदाने प्रोक्तं-"अहं समर्थः सन् जिनशासनप्रत्यनीकानां यदि शिक्षा न दमि तदा जिनाज्ञाविरोधकत्वेन दुर्गतिकः स्यां । यमुकं-'ये प्रत्यनीका जिनशासनस्य, सहस्य ये चाशुभवर्णवाचः । उपेक्षकोडाहकरा धरायां, तेपामहं यामि गति संदेव ॥१॥" ततः प्रतिज्ञा के-"यदाऽहं गर्दभिलं सराज्यं न उन्मूलयामि तदाऽहं न कालिकाचार्यः । ततः खगच्छभारं गीतार्थेपु स्थापयित्वा सयमप्रथिलोऽपि प्रथिलीभूय कर्दमादिना गात्रं अनुलिम्पन्, नगरमध्ये भ्रमन् , वक्ति-"यदि गर्दभिल्लो राजा, ततः किं , यदि तस्य नगरं महत् , तर्हि किं, यदि गर्दभिहस्य अन्त पुरखियो वयः, ततः किं , यदि राज्ञः भाण्डागार-कोष्ठागार-हस्ति-तुरजम-रथ-पदातयो बहवः, ततः किं , यदि राजा प्राज्यं साम्राज्यं मुनक्ति, तदा मम किं ! ।" इत्येवं प्रलपन्तं प्रतिमार्ग प्रतिगृहं प्रमन्तं कालिकाचार्य दृष्ट्वा नगरवासिनो लोकाः सामन्त- श्रेष्ठि-सेनापति-मधिपमुम्मा एकीभ्य राज्ञः समीपे गत्वा एवं प्रोक्तवन्तः-“हे राजेन्द्र ! अयं महापुरुष आचार्यो निजभगिनीखेहात् अथिलो जातः, ततः कृपां गत्वा साध्वी मुञ्च यथाऽयं सज्जो भवति" इत्यादिवचनानि श्रुत्वा कुपितो राजा वक्तुं प्रवृत्तः-"रे लोकाः ! यात यात मम दृष्टितः, एवंविधां शिक्षा निजगृहे निजमातृपितृमातृकलबादीनां दत !" ततः सामन्तादयो लोका विलक्षीभूय स्वगृहं जग्मुः । श्रीआचार्यैरपि श्रुतं यत् 'सामन्तादिवननमपि न मानितं', अथ यदि तेन अधमेन अतितानितं तर्हि त्रुटत्येव, यतः-'अतिताण्यं त्रुटइ, अतिभयुं फूटइ। अतिखा) एटइ, अतिढीली गाठि छूटइ ।' तस्मात् किञ्चित् वैरूप्यं कर्तव्यं । अत्रापि न स्यातव्यं च, कुत्राऽपि देशे गत्वा कमपि उपायं करोमि" इति निधित्य श्रीकालिकाचार्याः सिन्धुनदीतटे पश्चिमदिशि एकः पार्थकूलो देशोऽस्ति, तत्र गताः, तत्र देशे ये राजानः ते सर्वेऽपि "साखी" इति फय्यन्ते । तर एफस्स सासीम्पस्य नगरसमीपे महात्मवेपेण गताः । तस्मिन् प्रस्तावे तत्र एका कूपिका वर्तते । तत्पार्धतो बहवः कुमारा .

·PROIN प्रमन्तो दृष्टाः, पृष्टं च-"भो ! किं विलोक्यते ।।" ते प्राहु:-"भो परदेशिन् ! अस्माकं रममाणानां मणिमयकन्दुकः कूपिकायां पतितः, प्रवेष्टुं न शक्यते, बहिःस्थितानां च न निस्सरति । ततो वयं विलक्षीभूताः सन्तः इतस्ततो प्रमामः ।" आचार्याः प्राहुः-"मो कुमाराः ! गृहात् धनुर्वाणान् आनयत यथा कन्दुकं निष्कास्य ददामि ।" ततःतैः तथा कृतं । ततः आचार्यैः आईछगण-वेष्टन-ज्वलत् तृणक्षेपणपूर्व धनुराकृप्य एकेन बाणेन कन्दुको विद्धः, द्वितीयेन राणेन प्रथमो वाणो विद्धः, एवं तृतीयेन द्वितीयः, इत्येवं परंपरया विद्धवाणमयोगेन कूपकण्ठसितैः एवं कन्दुको निष्कास कुमाराणां दत्तः । सर्वेऽपि कुमारा हर्षिताः सन्तो विस्मयमादधानाः स्वस्वगृहं गत्वा एवं प्रोचुः-“हे तात! अद्य एकः कोऽपि परदेशी परदेशात् कलावान् समेतोऽस्ति, तेनाऽस्माकं कूपे पतितः कन्दुको निष्कास्य दत्तः।" सर्वोऽपि वृत्तान्तः कथितः । ततः तत्रत्य साखीभूपैः निजपुत्रान् मुक्त्वा सादरं खगृहे श्रीकालिकाचार्याः समानीताः । ततः सूरिभिः आशीर्वादो राज्ञे दो यथा-"चिरं जीव, चिरं नन्द, चिरं पालय मेदिनीं । चिरमाश्रित्य तलोकानां, अपूरय मनोरथान् ॥१॥" पुनरपि-"पोपमासे निराहारा, बह्वाहाराच कार्तिके। चैत्रमासे गुडाहारा, भवन्तु तव शत्रवः ॥ १॥" ततः साखीराजेनापि विद्याकलाचातुर्यचमत्कृतेन अतिबहुमानसन्मानादि दत्त्वा निजपाधै रक्षिताः । विद्यावन्तो हि सर्वत्र पूज्यन्ते, यदुक्तं-"विद्वत्त्वं च नृपत्वं च, नैव तुल्यं कदाचन । स्वदेशे पूज्यते राजा, विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥१॥ पुनरपि-"विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं धनं, विद्या भोगकरी यशसुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः। विद्या चन्धुजनो विदेशगमने विद्या परं दैवत, विद्या राजसु पूज्यते नहि धनं विद्याविहीनः पशुः ॥१॥" अपि च विद्यावतां परदेशोऽपि वदेशः, यदाह-"कोऽतिभारः समर्थानां, किं दूरे व्यवसायिनां । को विदेशः सुविद्यानां, कः परः प्रियवादिनाम् ॥२॥" अथ श्रीकालिफाचायीः तत्र तिष्ठन्ति । प्रत्यहं साखीराजस्य समीपे यान्ति, नानाविधचेतश्चमत्कारकारिज्योतिर्निमिचादिविधया राज्ञः चिचं रञ्जयति । ROCKOKI KE-KE-KEEEXI ·2.00xoxo.XXXo10* रांजापि अत्यन्तदष्टतुष्टमनस्को गुरुणा अतिवहुमानं दरे । एवं च सति गतानि कियन्ति दिनानि । तदवसरे एकदा एको दूतः एकं फपोलकं हुरिकारहितं लेख चाप्रे मुक्त्वा राज्ञः प्रणम्य सन्मुखं स्थितः । ततः साखीराजो लेखं वाचयित्वा तत् विलोक्य च श्याममुखो बभूव । ततः श्रीकालिकाचार्यः उक्त-"भवतां खामिप्रामृतं समागतं, तत्र हों विलोक्यते, ततो हर्षस्थाने विषादः कथं ।" राजा प्राह-"अहो! महापुरुष ! अघाऽम्माकं मरणरूपं महाभयं जातं । मरणात् अपि अधिकं भयं किमपि नास्ति । यतः-"पंथसमा नत्थि जरा, दारिदसमो पराभो नत्यि | मरणासमं नत्थि भयं, खुहासमा वेयणा नत्यि॥१॥" ततः सूरिभिः पृष्टंट-"किं तत् भयं?।" राजा पाह-हे भगवन् ! योऽस्माकं मुद्रः सामी स साहानुसाही वर्तते, तेन कुपितेन लिखितं वर्तते, 'यदुत अनया छुरिकया निजमस्तकं छित्त्वा अस्मिन् कच्चोलके क्षित्वा शीमं मोच्यं, नो चेत् तव सकुटुम्बस क्षयो भावी ।' यथा मम तथाऽन्येपामपि मम तुल्यानां ९५ पञ्चनवतिसाखीराजानां दूतो मुक्तोऽस्ति । अतो महाभयं किं क्रियते ?, कुत्र गम्यते :, कयं छुट्यते ।" ततः श्रीकालिकाचार्यः विचारितं- "अयं अवसरः, मम च कार्य ।" ततः साखी: राजाय प्रोकं-"हे राजन् ! मा प्रियख, मा चिन्तां कुरु, जीवन् नरो भद्रशतानि पश्यति । यथा दृष्टान्तः-'भानुश्च मत्री दयिता सरस्वती, मृति गवा सा नृपकैनवेन । गगावटखां पुनरेव लेमे, जीवन् नरो भद्रशतानि पश्येत् [पश्यति ] 1" अत्र समये सति दृष्टान्तो वाच्यः । ततः (९५) पचनपतिसाखीराजानः भवान् च सर्वेऽपि एकीभूय मया साध चलन्तु । यथा हिन्दुकदेशे गत्वा गर्दभिल्लनूपं उच्छेद्य उज्जयिनीराज्यं विभज्य भरतां समर्प्यते ! ॥ ततः त्रिवचने प्रतीतिं कृत्वा लेखप्रेषणपूर्व सर्वान् ९५ राज्ञ आहूय एकत्र मिलित्वा प्रयाणढक्कां दापयित्वा सर्वेऽपि ९६ सासीराजानः श्रीकालिकाचार्यसहिताः चलिताः, अग्रे गच्छन्तः सिन्धुनदी उचीर्य, सौराष्ट्रदेशमध्ये मुखेन समागताः । तदवसरे पकाला प्रादुर्वम्प । स कीदृशः। "आयो वर्षाकाल चिहुं दिसि घट उमटी तत्काल । गडडाट मेह गाजइ, जाणे नालिगोला वाजइ । .

·AEXEXX कालइ आभइ वीजलि शरकइ, विरहणीना हीया द्रवकइ, पपीहा बोलइ याणिया, धान वेचया पसार खोलइ, बोलइ मोर दादुर करइ सोर अंधार घोर पइसइ चोर, कंदर्प फरह जोर, मानिनी सी भर्तार नइ फरइ निहोर, चंदसूरिज बादले छाया, पंथि जन आप आपणा घर नइ पाया, राजहंस मानसरोवर भणी चाल्या, लोके वस्तुपाना वसारमइ पाल्या, वगपंकति सोहइ इंद्रधनुष चिच मोहइ, आम थयो रातउ मेहथयो मातउ, मोटी छांट आवइ लोका नइ मन भावइ, शडी लागी फरसणीरी भाग्य दसा जागी, मूंसल धारद मेह वरसइ प्रथिनी ऊर्ण-पूर्ण फरिवानाइ तरसइ) वहइ प्रणाल सलसलइ खाल, चूयइ ओरा भीजइ वस्तुपाना योरा, टबकइ पटसाल चिंच्यइ बाल नदी आवी पूर फडणिरा रुपमांजी फरई चकर वहइ वाहला लोक थया काहला, जूना ढूंढा पडइ लोक ऊंचा चडइ हालीए खेत्र सध्या याडिसुं सेढा जव्या मारग भागा जे जिहां ते तिहां रहिवा लागा, प्रगट्या राता ममोला धान थया मुंहगा, मोला नीली हरी उहडही धणा या दूधनइ दही नीपना पणा धान सांगरया धर्म ना ध्यान, गयउ रोर लोककरइ बकोर, गयउ दुकाल अयउ दुंदूमुकाल ।" ईदृशे वर्षाकाले न फोऽपि गन्तुं शक्रोति । ततः श्रीकालिफाचार्यवचसा सर्वेऽपि साखीराजानः ९६ निजनिजपटकुटी विस्तार्य सित्ता एवं मासचतुष्टयस्थित्या वर्षाकाले श्रीफालिकाचाथैः प्रोक्तं-"भो राजानः ! मार्गाः समीचीना जाताः, अथ अग्रे चलन्तु यथा भवतां खेप्सितं सिध्यति ।" तदा ते प्रोचुः-“हे श्रीगुरो ! कथं प्रस्तितिः भवति ! यहुफालविलम्बनेन अलाकं द्रव्यं सर्व निष्ठितं, शंबलं च क्षीगं क्षुधातुराणां अलाकं सर्व विस्मृतं । तांबो जानइ खाण जां जिमइ जासकथान तां भट्टारक भगवान जांजीमइ जासकथान तां गीतनइ गान, जांजीम० तां ताननइ मान जांजी० तां धीवाह नइ जान जां जी० तां फोफल नइ पान जां जी० तां धर्मनइ ध्यान जांजी० तां तपनइ उपधान जां जी० तां आदर नइ मान जां जी० तो लगसरवा कांन जां जी० तां लग मुहडइ वान जां जी० जो पेठन परइ रोटीयां तां सधेहि गल्लां खोटीयां। ततः श्रीआचाः विचारित-"सत्यमेते वदन्ति, फोऽपि द्रव्योपायः कार्यः यथा संबलं भवति, सैन्यं POST ·Ne,song, neKKorx नरति, कार्यसिद्धिभरति, परं किं कर्तव्यं इति चिन्तया निशि निद्रा न याति, तावत् शासनदेवता प्रकटीभूय प्रोवाच- "हे भगवन् ! चिन्ता मा क्रियता, पपा पूर्णउम्पिका गृह्यतां यदुपरि वासः करिष्यते तत् सर्व खर्ण मावि" इति उक्त्वा गता। प्रभाते जाते श्रीसूरिभिः सर्वेऽपि राजान आइताः, मोक्तं च-"भो कुत्रापि एक इष्टवाहको विलोक्यतां ।" तैः आसन्नस्थाने विलोकयद्भिः दृष्टः, गुरूणां दर्शितश्च । गुरुभिः विद्यावलेन देवतादचूर्णवासक्षेपप्रक्षेपणेन च सर्वोऽपि इष्टवाहः स्वर्गीकृतः, पश्चात् विभज्य' सर्वेषां साखीराज्ञां प्रत्येकं खर्णेटिका दत्ता । ततो हर्षिताः संजात संचलपला. ते प्रयाणदशां दत्त्या मालयकदेशं मति प्रचेलुः । अग्रे गच्छद्धिः लाटदेशवामिनी श्रीआचार्यभागिनेयो चलमित्र-मानुमित्रराजौ अपि सार्थे गृहीती। ततो यावता श्रीकालिकाचायसेन्यं मालवकसीग्नि आगतं तावता गर्दभिल्लोऽपि राजा खसैन्यं मेलयित्वा 'प्रयाणढका' दापयित्वा सन्मुख आगत्य पतितः। अथ आदित्यवारे द्वयोः अपि सैन्यं प्रयाणढक्कावादनपूर्व च सम्मुखं चिटितं] चलितं । तत्र केन प्रकारेण युद्धं जातं तत् श्रूयतां- आम्हा साम्हा फटक आन्या चडी, फौजइ फोज अडी वगतरनइ जीनसाल सुभटे पहिय तत्काल, माथइ धऱ्या टोप सुभट चड्या सबल कोप, पांचे हथियार यांध्या, तीरे तीर सांध्या, अमल पाणि कीधा, भाजणरा सुंस लीधा, घोडे घाली पाखर जाणे आडा आया भाखर, आगइ कीया गज उपरि फरहरह धज, दमाने दीधी घाई सूरवीर आया धाई, रणतूर वागइ तेपिणि सिंधू [ मइ ] डारागइ, ठाकुरवपु कारइ वडवडा वापारा बिरुद संगारइ, छूटइ नालिनि पट थोडी विचालि, वहइ गोला लोकल्यइ ओला, छूटइ कुहक वांण कायरांरा पडइ प्राण, काविली मीर नांखई तीर, मारइ मालारा विचारिधि गइ गतर मेदीनइ विचाविचि लागइ खडगारी खडाखडि वागी भडाभडी, गर्दभिल्लरी फोज भागी सवल लीक लागी, इंतउ जे सेनानी तेवउ धुरथी थयो कानी,जे इंतउ कोटवाल तेतउ नासउ तत्काल, जे हूंतउ फोजदार तिणरह माथे पडी मार,जे हूंता वागीया तेपिण माजिगया अमागिया, जे हूंता सहस्रयोद्धा तेपिणि नासिगया वोधा, जे हुंता मुहता ते नासि घरे पहुता, जे हुंता चउरालीया तीए दाते ·KOKHEROXEXOXOXOKEKOKOD मीणालीया, जे ईता खवास तीए मूकी जीवारी आस, जे हुंता कायर तिणनइ सांभरइ आपणी वायर, जे चडता बाहर ते हथियार छोडी थया काहर, जे ढोलरइ दमकइ मिलता ते गया पासइ टलता, जे यांधता मोटी पापडी ते उभा न रखा एका घडी, जे हुंता एफएकडा तिणरे नाम दिया बेफडा, जे माथइ धरता आंकडा ते मुहडा कीया वांकडा, जे वणावता सारंगी वांकी तीए तउ रणभूमिका पण पाकी, जे बांधता लिहूं पासे कटारी तीयांनइ नासतां भूमि पड़ी भारी, जे पहिरता लांबा साडा तीए नासिते कोडिकिया पवाडा, गर्दभिल नाठउ बोल घणउ माठउ, गढमाह जई पइठउ, चिंता करइ बैठेउ, पोलि ताला जड्या कालिकाचार्यना कटक चहुंदीसी विटी पड्या । अथ उज्जयिनीनगरीमध्ये गर्दभिल्लो बहिस्थात् श्रीकालिकाचार्यसैन्यं, एवं कतिचिदिनेषु गतेषु साखीराजस्स मुभटा दुर्गस्य चतुर्दिक्षु अमन्तो विलोकयन्ति, परं दुर्गशीर्षोपरि तदीयं सुभटमात्रं न पश्यन्ति । ततः तैः आगत्य श्रीकालिकाचार्याणां विज्ञस-"हे भगवन् ! अद्य दुर्गोपरि न कोऽपि सुभटो दृश्यते, न कोऽपि युध्यति च, तत् कथं ?" तेन ततः श्रीकालिकाचार्यैः सूपयोगं दत्त्वा, ज्ञात्वा च तेषां प्रोक्तं-"भो ! अद्य कृष्णाष्टमी वर्तते, तेन गर्दभिल्लो गर्दभी विद्या साधयन् अस्ति, पूर्व पश्यत, यदि कुत्रापि दुर्गोपरि बहिर्मुसा गर्दभी स्थिता भवति, तदा सत्यं," तैः विलोकयद्भिः सा तथैव दृष्टा । तत आगत्य प्रोक्तं च "हे भगवन् ! भवतां वचनं सत्यं जातं, असमाभिः सा तथैव दृष्टा ।" ततः श्रीगुरुभिः प्रोक्तं-शृण्वन्तु एतत्परमार्थ, यदा एषा विद्या सम्पूर्णा सिद्धा भविष्यति तदा सा गर्दमी शब्दं करिप्यति, तच्छन्दं ये शत्रवः श्रोप्यन्ते ते मुखात् रुधिरं वमन्तो भूमौ पतिष्यन्ति मरिष्यन्ति वा । एतां वार्ता श्रुत्वा साखीराप्रमुखा भयप्रान्ता विज्ञपयन्ति स्म-“हे भगवन् ! कोऽपि उपायः कर्तव्यः, येन तद्विद्या न प्रभवति।" ततः श्रीकालिकाचार्यः प्रोक्तं-"सर्वमपि निजसैन्यं कोशपञ्चकं दूरे सापयन्तु, मम च पार्थे शब्दवेधिसुमटानां अष्टोतरशतं सावधानीभूय तिष्ठतु, यदा च एपा रासमी शब्दफरणाय मुखं प्रसारयति तदा समकालं अष्टोत्तरशतवाणैः तूणीरवत् तस्या मुखं पूरणीयं, यथा सा शब्दं कर्तुं न शक्नोति, ·Xolod । पिश प्रभाति ।" ततो गुरुपचः प्रमाणयद्भिः तैः तथैव चक्रे । उच्चस्याने स्थित्वा आकणान्तवाणान् आकृष्य शब्दकरणसमये तस्याः मुख पूरितं । ततः सा रष्टासती गर्दभिष्टमन्नके विष्ठां कृत्वा लतां दत्त्वा आकाशे उत्पत्य गता। ततो सुभटा च प्रतोली भक्त्वा मध्ये गत्वा गर्दभिल्लं यामपागुम्यो यध्या थीमालिकाचार्याने मुक्तवन्तः । सोऽपि अधमो नीचैमी वीक्ष्यते स । ततो गुरुभिः प्रोचे-"रे दुष्ट ! पापिष्ठ ! निकृष्टबुद्धे । हि ते कुरुमाऽऽपरित !, दुरात्मन् ! महामतीशीलचरित्रभनयापद्रुमस्येदं इहास्ति पुष्पं, परं फलं तु परत्र नरकादिदुःखं प्राप्स्यसि । अरे वराक ! अपापि किमपि विनष्टं नाति, सर्वपापक्षयकरं चारित्रं गृहाण, यथा सुखी भविष्यसि" इत्यादि वहव उपदेशाः सूरिभिः दत्ताः, परं पापात्मा न प्रतिनुध्यते । यतः-"उपएसमहस्सेहि वि वोहिअंतो न बुज्झइ कोई । जह भदचराया, उदाइनिव मारउ चेव ॥१॥" जपा फारो पोतो दुग्गेनापि धवटतां न प्रामोति, अथवा मुद्गशैलः पुष्करावर्तमेघप्लावितोऽपि न आर्दीभवति, अथवा उपरक्षेत्रे उप्तानि अपि पौगानि नोदच्छन्ति, अथवा कर्मझायः प्रहारगतैः अपि न मैत्तुं शक्यते, अथवा बधिरस्य ग्रन्थकोटिथवणेऽपि नाऽचबोधो जायते, अथवा विप नगुननिधिनं पापि न मृष्टं भवति, अथवा लशुनं कर्पूवासितं अपि न सुगन्धं स्यात्, वन्ध्याया वा बहूपचारैः अपि न सन्तानप्राप्तिः, खलो वा मरिमाणोऽपि न मैत्रीभावं मजते, एवं गर्दभिल्लो गुरुकर्मत्वात् यहु प्रतिबोध्यमानोऽपि न धर्म धत्ते स्म । ततो भूपैः मार्यमाणोऽपि मुरुभिः रुपया गत्यागं पारितः। ततः कालिकाचार्या यस्स गृहे उपिताः आसन् तस्य उज्जयिनीराज्यं दत्तं । अन्येषां च ९५ पञ्चनवतिभूपानां मालवक- देखो विभग्य यथाहिं दवः । ततः सरपतीसाध्वी अपि आलोचनां दत्त्वा तपः कारयित्वा गच्छमध्ये आनीता । स्वयमपि कालिकाचार्याः खारम्भपापं गगेच्च निरतिचाराः मन्तः सगच्छभारं विभरायः। न च वाच्यं एतादृशमहारम्भकरणेन तेपां विराधकत्वं । यत उक्तं सिद्धान्ते-"संघाइ ' याण कजे, चूणिमा पम्पट्टिसिन पि [सेनापि]। कुविओ मुणी महप्पा पुलाइलद्धीइ संपन्नो ॥ १॥" अथवा विष्णुकुमारेणापि ·साधुमत्यनीको नमुचिः हतः, २ अपि च आचार्यरक्षा कुद्रिः रात्रिपतिजागरिकैश्चतुर्भिः साधुभिः यामचतुष्टये चत्वारः सिंहा व्यापादिताः ३, अथया साधुभिः परस्परं क्रियमाणमत्स्योत्पत्त्यानायवाता श्रुत्वा प्रभूतमत्स्योत्पादकं मात्सिकं वैक्रियसिंहेन हतवन्तः साधवः ४ पुनरपि आगामिभवे मुमालसाधुः साधुमत्यनीकं विमलवाहनं सवाहनं भस्मसात् करिष्यति, मोक्षं च यास्पति इत्यादयो बहवो दृष्टान्ताः याच्याः। इति जिनशासनप्रत्य- नीकोच्छेदनेन महाप्रभावकाः श्रीकालिकाचार्याः संजाताः। अथ तस्मिन् [अवसरे] भृगुकच्छनगरे श्रीकालिकाचार्यभागिनेयो बलमित्र-भानुमित्रराजौ मतः । ताभ्यां निजसेवकान् मुक्त्या श्रीगुरूणां एवं विज्ञप्तं- "हे भगवन् ! श्रीमद्धिः कृपां कृत्वा अब समागम्यतां, बहुजीवप्रतियोधेन मदान् लामो भविष्यति ।” ततः श्रीपूज्या विनति अवधार्य लाभं च विमाव्य, प्रामानुमाम विहरन्तो भृगुफच्छनगराभ्यणे समाजग्मुः । वलमित्र-मानुमित्राभ्यां अपि सम्मुखमागत्य गहताऽऽहम्परेण प्रवेशोत्सवं कृत्वा धर्मशालायां उच्चारितः । अथ राजा प्रत्यहं जैनधर्ममर्माणि शृणोति, हष्टः सन् मध्येसभायां जिनधर्म प्रशंमति, पक्ति च-"अहो ! अब काले बहवो धर्माः सन्ति, परं हिंसादि दोषदुष्टत्वात् पाखण्डरूपाः, परं जिनधर्मसमानो न कोऽपि दयामयो धर्गः" इत्यादि जिनधर्मपशंसां श्रुत्वा पुरोहितमसके शूलमुत्थितं, विचारितं गानेन-"अहो ! राजा मा जैनधर्मी भवतु, तथा च सति मम पनिगमो मविप्यति । ततो याद करता (प) माननष्टं करोमि ।" इति सभासमक्षं यादे कृते गुरुभिः जीवादितत्त्वप्रश्नोतरैः निरुचरीकृतः । परं अंत हो जानाति-"कथगप्ययं आरायः इतो विहत्य अन्यत्र याति तदुपायं करोमि" इति विचार्य राशोऽसे प्रोवाच-“हे राजन् । एते आत्मीया महन्तो गुरवः, एतेषां अरसविरसावादारो न देयः, यतः पापं लगति । ततः श्रापकान आहूय प्रच्छन्नं वाच्यं, यदुत गुरूणां क्षीर-साण्ड- गृत-मोफ-गृतपूराण्डलारतिप्रभृति-गृष्टानपानादारो देयः। यद् विलोक्यते (युज्यते] तत् मम माण्डागारात् प्रापं ।” ततो राज्ञाऽपि परमभक्तेन तथैव कारितं । अब च यदा यतयो गोचरी गच्छन्ति तदा प्रतिगृहं प्रायफाः मृप्टानपानः प्रतिलामयन्ति | एफदा गोचरीगतान् साधून् प्रति वालकाः axeXOXOX ·मो:-"मो यतयः ! यूर्य वरमिहागताः, चिरं च सातव्यं, भवदर्थ क्रियमाणमृष्टान्नपानेन अस्माकमपि मुखं मृष्टं जायते । अथ श्रीगुरुभिरपि उपयोगो दतः, सांप्रतं फयं यावका विशेषपर्व विनाऽपि मृष्टान्नपानादि प्रयच्छन्ति।" ततो ज्ञातं जैनद्वेषिणा पुरोहितेन एषा अनेपणा व्यधायि । ततः "संफिलेसकरं ठाणं, दो परिवजए" इति विचार्य मृगुकच्छपुरात् विहृत्य अन्यत्र देशेषु संयम प्रतिपालयन्ति स । अनैकस्यां संस्कृतकथायां मगहेमुझधायां च बलमित्र-भानुमित्रयोः सम्बन्धः एवं-उज्जयिन्यां वलमित्र-भानुमित्रराजानौ बभूवतुः । तदाग्रहात् श्रीकालिकाचार्याः चतुर्मासा तब तस्युः । तत्र च लभगिन्याः पुन्याः पुत्रं तयोः भागिनेयं च वलभानुनामानं तयोः अनुमति विनाऽपि प्रत्राजयामासुः । ततो चलमित्र-भानुमित्रादयो विमनस्का जाताः । अग्रे सम्बन्धः सदृश एव, परं तत्त्वं तत्त्वविदो विदन्तीति । इत्युक्ताः एके श्रीकालिकाचार्याः ।। अब ये श्रीकालिकाचार्याः श्रीनीरनिर्वाणात् ९९३ वर्षे जाताः ते विहरन्तो दक्षिणदेशे प्रतिष्ठानपुरे जग्मुः । तत्र शालिवाहननामा राजा अनः परमयावको यतिमको राज्यं करोति । गुर्वागमनं श्रुत्वा हृष्टः सन् गुरोः समीपे गत्वा वंदित्वा अत्याग्रहं कृत्वा गुरवः चतुर्मास्यां स्थापिताः । अथ राना सदा धर्मोपदेशं शृणोति, गुरुमक्किं च करोति, देवगृहेषु खात्रमहोत्सवाः क्रियन्ते । एवं च सति श्रीपर्युषणापर्व अत्यासन्नं समागतं । तदा राशा पृष्टं-“दे भगवन् ! श्रीपर्युषणापर्व कदा भाविः ।" तदा गुरुमिः पोचे-"भाद्रपदसुदिपञ्चम्यां भविष्यति ।" तदा राजा प्राह-“हे खामिन् ! पथग्यां अन्गा कुलकमागतः, इन्द्रमहोत्सवः स तु अवश्यं कर्तव्य एव । एकस्मिन् दिने तु पर्वद्वयं कर्तुं न शक्यते, परस्परं मिन्नाचारत्वात् ।" ततः प्रसादं कृत्या ग्रीपर्युषणापर्व पथ्यां क्रियते । तथा पूजा-सात्र-पौषधादीनि धर्मकृत्यादिनि प्रभूतानि भवन्ति।" ततो गुरुभिः प्रोचे-“हे राजेन्द्र ! पचमीरात्रि आय न कदाऽपि पर्युषणा भवति । यदुक्तं-"अविचलइ मेरुचूला, सूरो वा उग्गमेइ अवराए। नय पंचमीइरयणि पोसवणा अइसमद ॥१॥" कल्पसूत्रेऽपि-"नो से कप्पइ तं रयणि उवाइणाविचए।" ततो राज्ञा प्रोक्तं-“हे पूज्य ! तर्हि चतुर्थ्या क्रियतां।" ततः - ·JAKok- धीकालिकापायः "अवरा वि य से कप्पइ" इति श्रीफल्पसूत्राक्षरदर्शनेन सातवाहनराजामहाथ परमीतः चतुऱ्यां पर्युपणापर्व प्रवर्तितं । तद्वशेन पचतुर्मासिक चतुर्दश्यां गातं । अन्यथा आगमोकं पादश्यां आसीत् । तदानीं तेन समस्तसकेनापि प्रमाणीकृतं । यत् उक्तं तीर्थोद्गालिप्रकीर्णके- "शेणउ य नपराएहि, रामइगतेहिं वद्धमाणाओ । पलोसपणचउत्थी, कालिगगरिहिं तो ठविया ॥१॥ विसहिं दिणेहिं कप्पो, पंचगहाणीय कप्पठपणा य । नयसयतेणउपहि, चुच्छिन्ना संघआणाए ॥२॥ सालवाहणेण रन्ना, संघाएसेण कारिओ भयवं?। पजोरायणपउत्पी, पाउम्गासं पउपसिए ॥३॥ चउमासपडिगामणं, पक्सियदिवसंमि चउविहो संघो। नयसयतेणउएहिं, आयरणं पगाणति ॥३॥ पुगरपि सागाणे "एवं प कारणेणं अअफालगायरिएहिं पउत्थीए । पोसवण पवचिय, समत्तसंपेण य भणुगनिन । सपरोण ग पचिरागाईपि, पउद्दसीए आयरियाणि । अनहा आगम-मुत्ताणि पुण्णिमाए ति ॥" न च तस्मिन् एव वर्षे सागजीनागपि पा सर पर्युषणापर्ष चतुर्ष्या ट्रसं पश्चात् पुनरपि पधम्यामेव अभवत् इति वाच्यं । "इयाणि कहं च अपघे चउत्थी पजोराविजाइ" इति शिष्यपुच्छायो गुरुगननापसरे एवं प जुगप्पहाणेहिं पउत्थी कारणे पपचिया सा चेव अणुमाया सवसाहूर्ण" इति शोकालिकापार्यानन्तरं पश्चारकालगानि निशीगपूर्णिकारोक्तपशमोदेशापूर्णिवनगार भाद्रपदसुदिचतुर्था एव पश्चात् अपि श्रीपर्युषणापर्य अभूत् । पपरपरमा ग साम्प्रतमपि चतुर्या क्रियमाणगसि । ति राम्या रागापानं ॥ अथ श्रीकालिफाचार्याः सुखेन संयमं पालयन्तः तत्र तिष्ठन्ति, परं पागशेन शिष्याः प्रमादिगो जाताः । गुरुमिः बहुमेरिता अपि गलितगाव इस न मियानुष्ठानादिकं कुर्वन्ति । ततः श्रीकालिकाचार्याः शय्या- एषा किरण राणा वार्ता करगिल्या शिष्मान् सुतान् एव गुफ्त्या सगमेफाकिन एप खर्णपुरे नगरे सागरचन्द्राचार्यस निजपौत्रस्य प्रशियस पामो गापा एकादेशं गार्गगिला तस्थुः । परं न फेनाऽपि उपलक्षिताः। प्रमाते सागरनन्द्रेण सभामतो विशेषतो नानारागालापेन मधुर- ·ध्यनिना महताऽऽडम्परेण व्याख्यानं कृत्वा पृष्टं-"अहो वृद्ध ! कथय मया कीदृशं सभारञ्जनं व्याख्यानं कृतं ?" ततः कालिकाचार्यैः प्रोक्तं- "भव्यं गतं!" ततः सागरचन्द्रेण साहशारेण प्रोक्तं-"अहो वृद्ध! तव कोऽपि सिद्धान्ते यदि सन्देहो भवेत् तदा पृच्छ।" तदा कालिकाचार्यः प्रोक्तं धर्म यद्दधानः अपि तद्गोंचारणार्थ-"धर्मोऽस्ति किं वा नास्ति' ( इति पृष्टं) । तेनोक्तं-धोऽस्ति ।" कालिकाचार्यैः प्रोक्तं-"धर्मो नास्ति ।" अत्र द्वयोः अपि महान् तर्कवादो जातः । धर्मस्थापनोस्थापनयोः अनेकशो युक्तयः सन्ति, ताः तार्किकैः खयं वाच्याः, मया ग्रन्थगौरवभिया न लिपिताः। [अत्र साने वृहत्खरतरगच्छीयसाधुभिः परस्परं तर्कवादो विधीयते, कृते श्रुते च तस्मिन् वर्ष यावत् परमयो भवति, इति प्रवर्तमानपरंपरा श्यते । तथा कृते वादे श्रीकालिकाचार्यैः सागरचन्द्रो जितः । ततः तेन ज्ञातं-'नाऽयं वृद्धः सामान्यः, किन्तु कोऽपि साति- गयी वर्तते ।' इतध पृष्ठतः प्रमादिनः शिप्या दिनोदये सुप्तोत्थिताः खगुरुं अपश्यन्तो विलक्षाः सन्तः परस्परं पृच्छन्ति । तदवसरे शय्यातर- थापकेणोक्तं-"रे। युशियाः यूयं गुरुशुद्धि अपि न जानीथ ।" तदा अत्याग्रहेण पृष्टेण शय्यातरश्रावकेण प्रोक्तं-"गुरवः सागरचन्द्रपार्थे सम्पुर्यां गताः।" ततः सर्वेऽपि शिप्यासंघाटकत्रयं कृत्वा स्वर्णपुरं प्रति चलिताः, पथि लोकाः पृच्छन्ति-"क? " श्रीकालिकाचार्यः पृष्ठगा वदन्ति-"अप्रे ।" अप्रगा वदन्ति-"पृष्ठे समागच्छन्ति ।" एवं ते तत्र प्राप्ताः । सागरचन्द्रोऽपि गुर्वागमं श्रुत्वा सम्मुखं चलिताः । पृष्टं च- "फ गुरवः ! ।" तैः उक्तं-"ते तु तव पार्थे पूर्व आगताः सन्ति ।" ततो ज्ञात-"हुं, ते एव ।" ततः सर्वशिष्यैः सागरचन्द्रेण तत्रागत्य पन्दिताः क्षामिताश्च । अत्र सर्वेऽपि सुखेन संयम पालयन्तः तिष्ठन्ति । अथ तदवसरे सौधर्मेन्द्रः श्रीसीमन्धरस्वामिपाधैं गत्वा निगोदविचारान् श्रुत्ता मोवान-"हे खामिन् ! एतादृशं निगोदविचारं कोऽपि भरतक्षेत्रेऽपि जानाति ।" भगवता प्रोक्तं-"भरतक्षेने प्रतिष्ठानपुरे कालिका- नार्यः ।" ततो इन्द्रो बामणरूपं कृत्वा आगत्य पृच्छति स-"हे भगवन् ! निगोदविचारं वदत ।" गुरुभिः प्रोक्तं-"गोला य असंसिञ्जा, ·असंखनिगोअओ हवइ गोलो। इकिफम्मि निगोए, अणंतजीवा मुणेयवा ॥१॥" इत्यादिसूक्ष्मविचारगहनं श्रुत्वा इन्द्रो हर्ष प्राप्य हस्तं दर्शितवान्-"हे भगवन् ! ममाऽऽयुः क्रियत् अस्ति ! । स्तोकं स्यात् तदा मरणं साधयामि ।" ततो गुरुभिः विलोकितं-वर्पशवात् सहसालक्षात् फोटितोऽपि अधिकं । ततः सागरोपमसरूपं दृष्ट्वा उक्तं-"हे इन्द्र! धर्मलामोऽस्तु ।" ततः इन्द्रः प्रकटीभ्य दशदिशः उद्योतयन् वन्दित्वा अस्तपीत्-“हे पूज्य ! सीमंधरखामिना त्वं निगोदविचारपारगः कथितः, स प्रत्यक्षं दृष्टः" इत्युक्त्वा गच्छन् गुरुणा उक्त:-"गोचरीगताः शिप्या आगच्छन्ति, तावत् तिष्ठ, तेऽपि त्वां सहपं पश्यन्ति ।" इन्द्रेणोक्तं-"मद्रूपमोहिता मा निदानं करिष्यन्ति ।" उपाश्रयद्वारं परावृत्य देवलोकं गतः । शिप्या आगताः द्वारं अपश्यन्तः शब्दं कुर्वन्तो नव्यद्वारेण गुरुणा प्रवेशिताः। शिष्यैः विज्ञप्तं-"फयं एतत् !" गुरुभिः सर्व इन्द्रसरूपं निवेदितं । ततः श्रीकालिकाचार्यः चिरं निर्मलं चारित्रं प्रतिपाल्य प्रान्ते अनशनं विधाय समाधिना देवलोकं प्राप्तः। ततः श्रीकालिका- चार्याः महाप्रभाविकाः सविरा वमूवुः । तेषां सम्बन्धः उक्तः । अथ प्रभाते साधुसामाचारी वक्ष्यतेसा वर्तमानयोगेन एवं-एके दानं ददति, एके शीलं पालयन्ति, एके तपः तपन्ति, एफे भावनां भावयन्ति, स श्रीविधिचैत्यालयपूज्यमानश्रीशान्तिनाथशासनाधीवरश्रीवर्धमानतत्पदानुक्रमेण श्रीसुधर्मस्वामी तावत् यावत् युगप्रधानश्रीजिनचन्द्रसूरिश्रीजिनसिंहसूरीणां प्रसादः, तेषां आज्ञया च श्रीसद्धः प्रवर्ततां ॥ श्रीमविक्रमसंवति, रस-र्नु-शृङ्गार-संख्यके सहसि । श्रीवीरमपुरनगरे, राउलनृपतेजसी राज्ये ॥१॥ श्रीबहसरतरगच्छे, युगप्रधानसरयः । जिनचन्द्रा जिनसिंहाथ, विजयन्ते गणाधिपाः॥२॥ तच्छिष्यः सकलचन्द्रः, शिष्यः समयसुन्दरः । कथां कालिकमरीणां चक्रे वालावयोधिकां ॥३॥ (ग्रंथागं-४४१) ॥ इति कालिकाचार्यकथा समाप्ता ॥ KarkoKOT ORK

·॥
(इति श्रीकालिकाचार्यकथासहितम्)
श्रीकल्पसूत्रं समाप्तम् ॥

·(ति जीलिमामार्गागरिनन्) ॥ श्रीकल्पसूत्रं समाप्तम् ॥