·. प्रास्ताविकम् अथ व्याख्याद्वयोपेत नित्यापोडशिकार्णवाख्यतन्त्रमेतत् तान्त्रिकपूजारहस्य जिज्ञासूना भृशमुपकाराय प्रकाशयन् वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयोऽय कमपि महिमानमाधत्ते । शिवानन्देन रचिता 'ऋजुधिशिनी' विद्यानन्देन च निमिता 'अथरत्नावली' मूलस्थतान्त्रिक- निगूढार्थावगतये नून प्रमाणभूते विराजेते । एताभ्या समन्वितस्य प्रख्यातस्य तन्त्रस्यैतस्यैष प्रकाशनावतार प्रथम कस्य विपश्चित प्रमोदाय न कल्पेत । परिशिष्टभागे पण्णा लघुग्रन्थाना प्रकाशनमपि नितान्तमौचित्य भजते । तत्र श्रीदीपकनाथसिद्धविरचितम् (१) त्रिपुरसुन्दरी- दण्डकम् , शिवानन्दमुनिविरचितानि (२) सुभगोदय , (३) सुभगोदयवासना, (४) सौभाग्य- हृदयस्तोत्रञ्चेति त्रीणि पूजादिपरिपोपकाणि ग्रन्थरत्नानि; अमृतानन्दयोगिविरचिती (५) सौभाग्यसुधोदय , (६)चिद्विलासस्तवश्चेति लघुग्रन्थपटकस्य प्रकाशनेनास्य सस्करणस्य माहात्म्य समधिकमुपवृ हितमित्यत्र न बहु चोदनीय वर्तते । गुणोत्कर्षमीमासापटव पण्डिता., विशेषतस्तन्त्रागमरहस्यकोविदा , नानादेशेभ्यो हस्तलेखान सगृह्य वैज्ञानिकरीत्या सशोध्य समीक्षणात्मक सस्करणमेतत् पुरस्तुर्वता सम्पादकमहाभागाना भृशमुपकारततिमावहन्तीति ध्रुव जागति मदीयो विश्वास । तन्त्रशास्त्रीयमैतिहासिक सकल दार्शनिक च तथ्यजात मेक्त्र सगृह्य निपुण विविच्य च भृशमुपकृता विद्वास श्रीव्रजवल्लभद्विवेदमहाभागैरिति हेतोस्तेपामुपकारतति कैरपि स्वल्पैः शब्दरत्र प्रकाशयाम । नित्यापोडशिकार्णवे तावद् विराजन्ते पञ्च पटला, येषु भगवत्यास्तिपुरसुन्दर्या पूजा, प्रयोग., मुद्रा, विद्याव्याप्तिर्जपस्तुतिश्च विवेचिता वर्तन्ते । भारतीयेय सस्कृतिनिगमा- गममूलिकैव विराजते इत्यत्र न किमपि चोदनीय भवेत् । तत्र निगमो वेद , आगमश्च तन्त्र- मिति । समग्रेऽस्मिन् भारते व तन्त्राणामाधिपत्य विद्यते । तत्र गौडपद्धति , काश्मीरपद्धति , केरलपद्धतिश्च मूलदार्शनिकसिद्धान्तेषु किमपि वैशिष्टयं विवृणोति पद्धतित्रयमेतत् । गोडाना तान्त्रिक सम्प्रदायोऽन्यादृक् । काश्मीरकेरलयो परस्पर विचाराणामादानप्रदान ध्रुव सम्भाव्यते । काश्मीरसिद्धान्ताना केरलदेगे बहुलोपलम्भात तथ्यमिद साक्षात्कतुं पार्यते तज्जः। परन्तु केरलीयसम्प्रदायोऽपि स्ववैशिष्ट्येन काश्मीरतान्त्रिकमतमप्युपकृतवानिति नासम्भावनापदवीमाटीकते कयनमेतत् । अस्य ग्रन्यरत्नस्य प्रकाशितयोाख्ययोर्गादानु- शोलनमेतस्मिन् पये विप्रमाणान्युपन्यसितु क्षमते इति नात्र किञ्चन द्वापरत्वम् । .

·अस्य नन्यस्य सम्पादकों ब्रजवल्लभद्विवेदो महता परिश्रमेण नानापुस्तकालयेभ्यो हस्तलेखान् सगृह्य तेपा च साहाय्येन प्रन्यान् परिशोच्य समीक्षणात्मक सस्करणमेतत् प्रस्तुतमाापीदिति तस्य परियमस्य परिशोधनस्य च विषये के न प्रमोदन्ते विपश्चित । तेन विरचिता निगूढार्थप्रकागिनी प्रस्तावना न केवर मैतिहासिक तथ्य समुन्मिपति, प्रत्युत तान्त्रिक पूजाप्रचयमवलित दार्शनिक सिद्धान्तमप्यात्रिप्परोति । तत्र सर्वेऽपि विषयास्तपाटवेन युक्तिनैपुण्येन च विवेचिता परीषितान तन्त्रतत्त्वममुन्मेपचणाना पण्डिताना भृशमुपकाराय मवन्तीति निश्चप्रचमेव । शिवानन्दस्य विद्यानन्दस्यनिहासिर विवरण साधूपन्यस्यति समीक्षक तान्त्रिक विषयाणा च विवेचने तन्त्राणा सागा प्रशाखाक्थनम् मातृकास्वरूप- विमर्श , मन्त्रस्वल्पविमर्श मुद्राया पीठस्य च स्वरूपविमर्श सम्पादकेन निपुण व्यधायि । त्रिपुरादर्शन नाम माताभिमत पोशिकापूजन निवन्धन भानागूढतप्योग हित विराजते दर्शनरत्नम् । तयत्या चश्मयो सृष्टि , जपध्यानयोगादयः प्रमाणोपन्यासपुर सरा घणिता विवेचितास्तुपनारमारप्ट्या च ममीक्षिता विषया पण्डिताना दृष्टिपथ नूनमावर्जयन्ति । नान्त्रिवाणा मानमोल्लामाय श्रीरनवलद्विवेदमहामार्गविरचितेय प्रस्तावना नून कल्पिप्यते इनि ध्रुव विश्वामिनि । योगतन्त्र विभागस्याङ्गभूतमिद प्रमाणमण्डित प्रकाशन महामहोपाध्याय. श्रीगोपीनाथ विराजमहाभागानामाशीवचनैरपि स्वजनुपः माफ्ल्य विधत्ते इति शम् । चलदेव उपाध्यायः वाराणसेयसाविस विद्यालय, धारणमी आश्विन कृष्णाष्टमी स० २०२५ दि. १५-९-६८ अनुसन्धानसस्थानस्य ·FOREWORD The present edition of Nitya Sodasıkarnava Tantra with two Commentaries, viz Rju Vimarsın by Sivananda and Artha Ratnival by Sri Vidyananda was undertaken a few years ago and is now published in the following pages on behalf of the Yoga-Tantra Department of the Varanaseya Sanskrit University It is well known to the students of Sakta Culture that the work is a standard treatise on Śrı Vidya and 13 familiar to the Sakta School under different names, viz Chatuhati, Vamakesvara Tantra, etc. The work consists of five chapters (Patalas ) dealing with the Puja, Prayoga, Mudra, Vidya-Vyaptı and Japastuti of the Deity The intrinsic value of this highly important work has been greatly increased by the publication in the appendices (1) of a small poem entitled Tripura Sundari Dandaka by Dipakanatha Siddha, (u 1v) of 3 small works by Siv inanda, viz Subhagodaya, its commentary and Saubhagya hrdaya Stotra as well as (v vs) of two small works by Amrit inanda Yogi, viz Saubhagya Sudhodaya and Chıdvılasa It is well known that in the esoteric culture of the Saktas, which is usually hidden from both popular and philosophical scholarship there are many subtle points which are usually obceure and represent differences in outlook among Āgamıc scholars It is well known that Bhaskara Raya and others in comparatively recent times expounded in different ways many secret doctrines of which the traditional view point is supposed to be maintained by the earlier scholars of the South It is very likely that the traditional standpoint, as far as it was maintained by the earlier southern scholars, might be partially discovered in the teachings of Sivananda, Punyananda and Amſtananda, all belonging to the early mediaeval age and hailing from Kerala and the neighbouring countries The three cultural lines of Gauda, Kashmira and Kerala are familiar to students of the history of Agamıc lore Though the South Indian line was powerfully influenced by Kashmira, it is presumed that at had its natural reaction on the Kashmira school When a descriptive history of the Samvat Krama copes to be written much obscure ground will become clear The Tantric studies of the present day are generally confined to the conventional details of outer worship, of course supported by the old ·। उपोद्घातः चरण- - नित्यापोडगिकार्णव व्याख्याद्वयोपेत तन्त्रशास्त्रानुशीलनरुचीना मनीषिणा समक्ष समु. पस्थापयतामस्माक परम प्रसीदति चेत । इत पञ्चवर्षेभ्य पूर्व वाराणसेयसस्कृतविश्व- विद्यालयत प्रकाशितस्य दीपिकासेतुबन्धसहितस्य योगिनीहृदयस्य द्वितीयसस्करणमुद्रणावसरे प्रकाशनविभागस्थैरस्माभि पूर्वचतुश्शतीसेतुबन्धे शिवानन्दविद्यानन्दयोस्तत्प्रणीतयोऋजु- विशिन्यथरत्नावल्योश्च भूयोभूय समुल्लेख समवालोकि । तत सरस्वतीभवनपुस्तकालय- स्थासु तन्त्रशास्त्रमातृकासु नाथानन्दान्ताना गुरूणा कृतीरनुसन्दधद्भिरस्माभिरधिगता ऋजु- विमर्शिनीग्रन्थस्यापूर्णा मातृका । तदानीन्तनानामनुसन्धानसचालकाना परमश्रद्धास्पदाना श्रीक्षेत्रेशच द्रचट्टोपाध्यायमहानुभावाना निदेशमनुसृत्य दीपिकासेतुबन्धोद्धृतवचनाना स्थल- सवादाय विविधतन्त्रशास्त्रग्रन्थावलोकने प्रवृत्तरस्माभिर्महार्थमञ्जरीपरिमलत ऋजुविमर्शिनी महेश्वरानन्दस्य परमगुरो कृतिरिति परिज्ञातम् । तस्मिन्नेव प्रसङ्गे गायकवाडशोघसस्थानसूचीषु कलकत्तासस्कृतमहाविद्यालयसूचीपु चापरलावल्यधिगता, मद्रासराजकीयपुस्तकालयसूचीषु घ व्याख्याद्वयमपि । विज्ञापितमेतत्सर्व प्रात स्मरणीयाना महामहोपाध्यायाद्यनेकविरुदालताना- मागमिकदर्शनोद्धारगृहीतदीक्षाणा गुरुवर्याणा पण्डितश्रीगोपीनाथकविराजमहोदयाना कमलयो , तेषामनुज्ञया चास्य सम्पादन प्रारब्धम् । । योगिनीहृदयस्यानुप्रास्ताविकेऽस्माभिश्चिद्विलाससौभाग्यसुघोदयादिग्रन्थविषये किमप्यु- क्तम् । ततो विभिन्नाभ्य एतयोर्मातृकाणा प्रतिलिपिरस्माभिरासादिता । तदवलोकनेन सौभाग्यसुघोदयो योगिनीहृदयदीपिकोदृतामृतानन्दकृतसौभाग्यसुभगोदयादभिन्न इति विज्ञातम् । चिद्विलासकृतित्वविषयको विशयस्तावदवस्थित एवासीत् । तदपनोदनाय, तासु सासु सस्थासु सगृहीताना मातृकाणा परिचयापादनाय, विद्वद्भि सह तद्विषयकानुसन्धानसवादाय च यात्राया प्रवृत्तरस्माभिर्गायकवाडशोधसस्थाया वामकेश्वरतन्त्रस्य ज्ञानदीपविमशिन्याश्च प्राचीनतमा मातृकाऽधिगता, पुण्यपत्तने स्थितायामितिहाससशोधनगण्डलसस्याया शिवानन्दस्य सौभाग्यहृदयमुपलब्धम्, जयपुरयात्राया च ब्रह्मपूर्या निवसता पण्डितहरिदत्तशर्ममहोदयाना गृहेऽपि चिदानन्दरचिताया स्वच्छन्दपद्धत्या सौभाग्यहृदयमदृश्यत । वाराणसेयसस्कृतविश्व- विद्यालयाधिकारिणामनुग्रहेण सर्वासा तासा मातृकाणा प्रतिलिपयो मातृका वाऽमादिता , यासा परिचयोऽत्र मातृकाविवरणे प्रदत्त । सार्यरत्नावल्या स्थलद्वये दीपकाचार्यविरचित त्रिपुरसुन्दरीदण्डक स्मयंते । भगवत्या- त्रिपुरसुन्दर्या भनुग्रहेण तदासादितमस्मामि केरलविश्वविद्यालयपुस्तकालयतः प्रेषिताया ज्ञान दीपपिशिनीमातृवाप्रतिलिप्याम् । शिवानन्दस्य सुभगोदय , सुभगोदयवासना, सौभाग्यहृदय- सस्थाभ्य ·( स्तोत्र र सम्प्रदायविद्भिर्वहुरा स्मयन्ते, वथैवामृतानन्दस्य सौभाग्यसुधोदयश्चिद्विलासस्तवश्च । अतोऽय पहिमे ग्रन्या परिशिष्टाने नियोजिताः । मन्येऽनेन विधानेन परितोप स्यादागमिक- दर्शनजिज्ञामूना दिदुपाम् । सर्वप्रयममा अन्यसम्पादने प्रयुक्ताना मातृकाणा परिचयः समुपस्थाप्यो, ग्रन्थसपादनाली च प्रदश्यते । सस्करणे उपयुक्ताना मातृकाणा परिचयः नित्यायोडशिपाव वा,यामकेश्वरीमतविवरण जयरथकृत नित्यायोडशिकाणवव्याख्यानम्, कश्मीर- ग्रन्थमाराया प्रकाशितम् । मातृकात्रयाधारणतत्सस्करण सजीकृतम् । आसा मातृकाणा मूल- ग्रन्थस्य पारा अब वार. ख. ग इति सकेतेन सगृहीताः । में-मैतुबन्धास्य भास्कररायन नित्यापोडशिकार्णवव्याख्यानम्, आनन्दाश्रमग्रन्थ- मागया पराधिनम् । अत्रत्यो मूलमन्यपाठ. से. इति सकेतेन सगृहीत । -अजुविशिनीस्य पाठोज्नेन सकेतेन सूच्यते । अ.- अयं रत्नावलीस्प पाटोग्नेन मुच्यते । ये.दहोदानगरस्यगायकवाडशीघसस्थानस्य मातृका, १०४३ • सख्याका, २० पत्रा- मिका, मपूर्णा, १५९३ विश्मसवत्सरे लिखिता, वामनेश्वरतन्त्रमिति नाम धारयन्ती मुन्धने नेन मतेन । लिपिरत्र देवनागरी | गर.मरम्वतीभवनस्था २४०१० सस्यारा, १-१९ यात्मिका, मपूर्णा, २७७७ त्रिमरावत्गरे लिसिता। सम.--गायतीमदतम्या २४०११ सख्याका, १-१७ पत्रात्मिका, सपूर्णा । मग.-गरस्वतीमवस्या २४६६२ सस्याका, ३-९ पाश्मिया, अपूर्णा । गप.~सरस्वनीमयतस्या २५४८३ सस्यारा, २-१७ पत्रात्मिका, अपूर्णा । विमशिनी क.~गरस्वतीभवनस्था २४८१७ सत्यारा मातृवा, १-२८ पात्मिवा, देवनागरी- सिपिमयी, अपूर्णा। म.-महागराजकीयपुस्तकारयस्पा D ५६२३ सध्यावा ६६ पत्रारिमका, तेलगु- गिरिमयी, गपूर्गा । माया सरस्वतीमवनस्पा प्रतिलिपि ८२६०१ सस्यारा | अब प्रमाण- पतानि प्रायः परित्यतानि। ग.-महानगरीय पुस्तकालयम्पा Rma एण्यास, ५८ पत्रारिमा, अन्य- सिपमयी गई। अस्या गुगसतीभवनाथा प्रतिलिपि १०१५. रास्यास! पत्र माह- बातम्यापिरा पाटा विपन्ने!

·घ.-त्रिवेन्द्रंस्थितकेरलविश्वविद्यालयस्था C६९० संख्याका, ३२ पत्रात्मिका, मलयालमलिपिमयी, संपूर्णाऽपि मध्ये मध्ये सण्डिता । अस्याः सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपिः १००१०९ संख्याका। 3.-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्या D ५६२२ संख्याका, ३८ पवात्मिका, तेलुगु- लिपिमयी, संपूर्णा । अस्याः सरस्वतीभवनस्था 'प्रतिलिपिः १०३९५६ सख्याका । प्राय एपा समातृकामनुसरति । अर्यरत्नावली क.--गायकवाउशोधसंस्थानस्था ३४४३ सख्याका, १-४०,४२-८४ पत्रास्मिका, मध्ये खण्डिता मातृका | लिपिरत्र देवनागरी । लिपिकालः-संवत् १६२३ । ख.-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्था D५६१९ संख्याका, ८५ पत्रात्मिका, सम्पूर्णा, तेलुगुलिपिमयी । अस्याः सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपिः ८२६०५ संख्याका । ग.--कलकत्तासंस्कृतमहाविद्यालयस्था, तन्नविभागे २० संस्थाका, ३६ पत्रारिमका, सम्पूर्णा, देवनागरी लिपिलिखिता । स्थले स्थलेऽत्र कमातृकानुसारी पाठ. सक्षिप्य स्थापित । घ.-केरलविश्वविद्यालयस्था C७२८ b संख्याका, १०४१ b सख्याया विवृता, ४३ पनात्मिका, मलयालमलिपिमयी, अपूर्णा मध्ये मध्ये खण्डिता च । अस्या. सरस्वती. भवनस्था प्रतिलिपिः १००१०७ सख्याका । ह-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्था र ५६२० संख्याका, ४७ पनात्मिका, संपूर्णा, तेलुगुलिपिलिसिता । सरस्वतीभवनस्यास्या. प्रतिलिपिः१००८१६ संख्याका ! मध्ये मध्ये च्युताक्षरेषा मातृका । च.-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्था र १५१७ 7 सख्याका, १७२-१८० पत्रात्मिका, अपूर्णा, ग्रन्यलिपिमयी । सरस्वतीभवनस्थाऽस्याः प्रतिलिपिः १०१३६८ सख्याका । छ.-जोधपुरीयराजस्थानपुरातत्त्वमन्दिरस्था १६५. सख्याका, ७८ पवात्मिका, संपूर्णा, देवनागरी लिपिलिखिता । अस्याः सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपिः १०२१९२ सख्याका । ज.-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्था D ५६२१ संख्याका, १०७ पत्रात्मिका, अपूर्णा, तेलुगुलिपिमयी । अस्या सरस्वतीभवनस्या प्रतिलिपि. १०२१३० सख्याका । त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् न कापि स्वतन्त्रा मातृकाऽस्य दण्डकस्यास्माभिरुपलब्धा । विद्यानन्दकृतेर्ज्ञानदीप- विशिन्याः केरलविश्वविद्यालयमातृकाया स्तोत्रपद्धती लिखितमविक्लमेतद्दण्डक रपथमायात. मस्माकम् । तत्साहाय्येनेवास्म संस्करणं सजीकृतम् । तस्याः सख्या C.१२७८ b इति वर्तते । ५३ पत्रात्मिका मलयालमलिपिलिखिता सा ९१२ b संख्यया तत्रत्यार्या सूच्या विवृता । अस्याः सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपि. १०३९४३ सख्याका । अब ८९-९५ पृष्ठेप्वेतद्दण्डक दृश्यते । , ·सुभगोदम क.-मद्रासराजकीयपुस्तकालयस्या R ४४४५ ३ सस्याका, १५ पवात्मिका, सपूर्णा, ग्रन्यलिपिलिखिता सुभगोदयवामनानामधेया। अस्या सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपि ८२०९५ सख्याना। ख. केरलविश्वविद्यालयस्था C६९० b सस्याका, पत्रत्रयात्मिका, सपूर्णा, मलमा- लमलिपियो । अस्पा सरस्वतीभवनस्था प्रतिलिपि १०३९४२ सख्याका । सुभगोदपवासना क.-एकैव मातृका मद्रास राजकीयपुस्तकार पापा R,४४४५३ सहयाका विवृतोपरि। अत्र सुभगोदमानन्तर सुभगोदयवासना लिखिता। केरलविश्वविद्यालयमातृकाया तु सुभगोदय- मात्र दयते । योगिनीहृदयदीपिकाया कामकलाविलासटीकाया विद्वल्ल्या महार्थमञ्जरी- परिपले घोतानामशानामाधारेण अन्य एप शोषित पूरितश्च । महामञ्जरीपरिमले (पृ. ११५.११७) क्रमवासनासमास्यया ग्रन्थ एप स्मृत । सौभाग्यहरपस्तोत्रम् 4.-पुण्यापत्तनस्य-इतिहासमशोधनमण्डलस्या ५८१४७ मुख्याका, पत्रद्वयासिका, सम्पूर्णा, देवनागरलिपिनिमिता । स.चिदानन्दविरचितासां स्वच्छन्दपद्धत्यासुद्धृत सौभाग्यहृदयस्तोत्रम् । पाठभदो जयपुरनगरे ब्रह्मपुर्ण निवसता श्रीहरिदतशुक्लमहोदयाना मातृकया मगृहीत । ग.-विद्यानन्दविरचिताया शानदीपदिशिन्या केरलविश्वविद्यालयस्थमातृकाया विपुरगुन्दरीदण्डकानन्तर सौमाग्यहरसलोपि सम्पूर्णमुत्त दर्तते । अस्या मातृकाया परिपपत्रिपुरसुन्दरीदण्डन उपम्याक्ति । सोमण्यमुधोदर म.-मद्रामनगरस्यन्यध्यारपुस्तकालयमातृका ६६५२६ सस्याका, २२ पत्रामिका, बान्प्रलिपिमयों, अपूर्णा । N.-महानगरस्य-अन्यारपुत्तरालयमातृा ६६५२५ सस्थास, १२ पात्मिका, मारिपिमपी, यपूर्णा। ".-रमविश्वविधालयमामा C१८८t i सारा, ११२७ । मन्यया दिवृता, ११ पारिभरा, मश्यानपिरिमिता। मिति -परसीमनपा १२ मा परिमा, देवनागरागरा, मपूर्णा।

·ख.-सरस्वतीभवनस्था २१९२० संस्थाका, १९ पत्रात्मिका, देवनागराक्षरा, संपूर्णा । -'श्रीकृष्णमुद्रणालय, होसपेठ' इत्यतः १९२६ ई० वर्षे कन्नड़लिपिमुद्रितं पुस्तकम् । ग्रन्थकारोऽत्रामृतानन्द इति निरहि। घ.-गायकवाडशोघसंस्थानमातृका ९९८२ संख्याका, ५ पत्रारिमका, देवनागराक्षरा, सम्पूर्णा । १९१४ वैक्रमे वर्षे काश्यां दुर्गाकुण्डसमीपे लिखिता। अत्र पुण्यानन्दः स्तवकर्तृत्वेन निदर्शितः। इ.-तंजोरनगरस्थसरस्वतीमहलपुस्तकालयमातृका ८१७८ संख्याका, ९३८७ b संख्यया विवृता, २ (८-९ ) पनात्मिका, ग्रन्यतेलुगुलिपिमयी, सम्पूर्णा । च.-तंजोरस्थसरस्वतीमहलपुस्तकालयमातृका ८१७९ संख्याका, १२१७४ b संख्यया विवृता, २ (१२-१३) पत्रारिमका, तेलगुलिपिमयी, सम्पूर्णा । छ.--श्रीरङ्गनगरस्यवाणीविलासमुद्रणालयमुद्रितं पुस्तकम् । ज.-सरस्वतीभवनस्था २६००५ संख्याका, २३ पत्रात्मिका, देवनागरलिपिलिखिता। मातृका यद्यप्यपूर्णा, तथाप्येप स्तवस्ता सम्पूर्ण उपलभ्यते । अप्रत्यासु क. ख. ज.मातृकासु सरस्वतीमवनस्थासु चिद्विलासस्तवेन साकमन्येऽपि ग्रन्याः सन्ति लिखिताः। ग्रन्थसम्पादनशैली सरस्वतीभवनग्रन्थमालाया प्रकाशितस्य तन्त्र रत्नस्य सम्पादने श्रीमद्भिः परमादरणीय- चरण. श्रीरामचन्द्रदीक्षितमहोदयः समाश्रिता ग्रन्थसम्पादनशैली प्रायोऽत्रानुमृता । सन्दिग्धानि प्रायः सर्वाणि स्थलानि संशोध्यैवात्र स्थापितानि । मातृकासूपलब्धः सन्दिग्धः पाठः शश्नचिह्न- नायित्वा संशोध्य कोष्ठके स्थापितः । यत्र संशोधने नापारि, तत्र प्रश्नचिह्ननायित्वा यथावदेव परित्यक्तः। उद्धरणाना स्थलनिर्देशे यथामत्यायस्तम्, मूलस्थलपरिशुद्धाः पाठाश्चात मूले स्थापिताः, मूलस्थलेपूपलब्धाः पाठभेदास्तु टिप्पणीषु संनिवेशिताः । पाठसंकलनात्मिका टिप्पणी देवनागराकः, विषयात्मिका च आगलाङ्करद्भिता ऊर्ध्वाधरभावेन न्यवेशि । नित्याषोडशिकार्णवे ऋजुविशिन्यामुपलब्धः पाठ एव मूले स्थापितः, तत्रानुपलब्धः पाठस्तु वामकेश्वरीमतविवरणीयो न्ययोजि । ऋविमशिन्या गमातृकाया मातृकान्तरेभ्योऽधिका: पाठा विद्यन्ते, ते च पाठा अत्र टिप्पणीपु संनिवेशिताः । अर्थरत्नावलीपाठे विधिद्वयमवलोक्यते-- ख. इ. च. ज. संज्ञकाना मद्रासमातृकाणामेकः प्रकारः, शिष्टाना चान्यः । अनयो. साधारणः पाठभेदष्टिप्पणीप्वेव न्ययोजि , नितान्त भिन्नः पाठान्तरस्तु भिन्नाक्षरेषु मुद्रितः । द्वादशश्लोक्यों (पृ० १४-१९) चतुर्थपञ्चमपटलयोश्च (पृ० १९३-२७४) स द्रष्टव्यः । सौभाग्यसुधोदयस्य भज्यारपुस्तकालयमातृकयोः पाठो नितान्तं त्रुटितो विद्यते । केरलमातृकाया योगिनीहृदय- दीपिकाघृततद्वचनानां च साहाय्येन पाठपूर्तिरत्राकारि । सौभाग्यभास्कर-सेतुबन्ध-वरिवस्या- ·रहस्यप्रकाशप्रभृतिभिर्भास्कररायग्रन्थैरपि - पाठपूर्तिसशोधनादिषु वहूपकृतम् । मातृकासु मध्ये मध्ये त्रुटित पाठो नात्र प्रदर्शित , द्वित्तिक पाठोऽपि च नैव सकलित । अत्र सस्करण उपयुक्ता. काश्चन मातृवा अपूर्णा सन्ति । यत्रता अवसितास्तत्र टिप्पणीयु तत्प्रदर्शितम् । चिद्विलामस्तवे श्लोकाना सनिवेो छसज्ञकवाणीविलासमुद्रणालयमुद्रितपुस्तकक्रम एव मुख्यत्वेताहत । त हि नम सरस्वतीभवनपुस्तकालयस्या. क. स. न. सज्ञकार मातृका, बटोदरस्या घ.सज्ञका मातृका चानुमरन्ति । इयास्तु विशेष योगिनीहृदयदीपिकाया । चिद्वल्या च ममुदतो तजोरस्य इ. च. मातृकयोः सक्षमैकादशसंख्याङ्कितो, गसंज्ञके सव्याख्यकन्नड- लिपिमुद्रित पुस्तके च एकादशदशसख्याङ्कितो श्लोकावर मूले स्थापिती तजोरमातृकाश्मा- नुसारम् । तेन मूलस्तवश्चत्वारिशच्छ्लोकात्मकः संपद्यते । इलोक्योरनयोरमावेन चतुर्यु पुस्तकेषु ३८ इलोका सन्ति । घमातृकाया द्वात्रिंशतम श्लोकोऽपि नास्ति, तेन तत्र ३७ प्रलोका । एव विद्यन्ते। द, च. मातृश्योरेत्रिशच्छ्लोरपर्यन्तमानुपूर्वी समाना, तदनन्तरं श्लोकषट्केपु यथा संख्याव्युत्तमस्तथा चिद्विलासान्ते स्थापिताया मारण्या द्रष्टव्यः । अपि चात्र ३९ सख्याक दलो नास्ति, तत्स्यानेऽन्य एव इलोको विद्यते । स चाय ४१ संख्याया स्थापितः । तेनात्रापि दलीरसंख्या चत्वारिंशत्परिमितेव । ग. पुस्तके तु वर्तते मड्दन्तरम् । अत्र पञ्चम श्लोक पप्ठत्वेन, पठन पञ्चमत्वेन स्यापित । साम श्लोक एकाददात्वेन, तदनन्तरस्याचाहमाघेकादशसख्याकाः दलोका सममादिदमसम्याविना दृश्यन्ते । ततो द्वादशायेकोनविशश्लोकपर्यन्तमानुपूर्वी समाना | इत. पर भूपान् मम्पान्गुन्द्रमश्रिहिवामान्ते स्यापिनया सारण्याऽवगन्तव्य । अत्र ३०, ३३, ३६ सम्यावा श्लोका न साल! इ. घ. मातृश्यो परिटश्यमानोऽत्र४१ सख्यानमे मुद्रित श्लोको ग. पुनःपि रश्यते । इनो धिानि च त्रीणि पद्यानि तर विद्यन्ते । तानि चात्र ४२-४४ सम्यापमा स्थापितानि । तेन गपुस्तके स्तवस्य श्लोकमश्या ४१ सपद्यते । एतेषु ४२ सख्याक: सौरदिगगनचन्द्रिकाया इति चिदिलासगपुस्तके तस्य समावेशो न समजस इत्यवगन्तव्यम् योगिनीहृदयदीपिराया (पृ. ९२) ममुर्धन 'आत्मचत्रमनु' इत्यादिक इलोकार्घस्तु पस्या मातृभाया नापलभ्यते । चिदिलासस्तवस्यैवायमशोऽयवा वस्यवनान्यस्य ग्रन्थस्येति परि प्रमाणाभावान तिमप्यभुना वक्त पार्यत, तयापि प्रकरणानुरोपादत्रय सन्ति स्थापितः । भातररायण सेनुरन्पे मनभानाय सप्लाय वा मत्र या टोकाइयवचनान्यु- हदिनानि, प्रायस्तानि गाण्येव यापावभ्यविवेचनापत्र टिप्पणीषु सगृहीतानि समालोचितानि fata चितापमपासनाप घान मंशिमतमाना टिप्पणीना निवेदशनमत्रियत । मात्राटानि वपनानि यदि मन्ति महानि पपान्तरेप्पपि, तान्यपि टिप्पणीषु मदशितानि । "शिवम्', 'उत्तर पक्ष्यामः' इरपास्तुि टोपनिर्दिष्टेषु स्पलेप्दपि सग्निशिकाटिप्पण्य. मनिधन ·বিঃ নিৰিবিনা খালার ফাঁধা না দেয় না। एमापा: गो माता TIPा। सागरामागम R. ३५८२ मतारा उ. मिनीमा प्रतिनिया गानागपुरला मामा रम्माभि- निपानिरमायाम पाल पारन टीनारामापीन- समनारनिगार मुनापारम् I गनिपुनारिrinा परसाnि l एपमा मासिपमा परिभर तरणतानसंगी पापुला न्य परापाराप्रपमरे । नित्यापोदशिफार्णयः "परमारगिरो भगरान मोरानु पिरीया मात्र मसिप पशुपाग- ममात्तिनागारमुस्म" ( मपं०५०) न पिपानापनेन पापा. परगावर मोरामामागितामा असर नाम विमगमगानुरागनियानेन रोन वामोशायमिरपनीमार- गमापन विमानमारमगम्भुना। पियां टिक गम्मा पारेर पम्मिन्नुरोदयाप सामोरातार प्रायोजयानि पागुमिरने से प्रत्ये। योगिनीहस्यापि यामाधरचनाम्ना रामेशता विवरणरंज जपरन नेपातरारोप- पुस्तालापमापीराण प पामरेपरीमानाना स्मन मा । पनागरवारि- मितन्यमानामग्य गागन गंगोलिया पतुगीगगाररास्मय पत्र । शिवानन्दारयतिनोमवानप्रभृगपः गयें मापार्याः प्रायोनप समायरा सर बोपयन्ति । शिवानन्देन तु निरपापांगिरावनाम्ना ग गंयोपितम्, एवं च तस्य विपरणमुपस्थापिनम् - श्रीवामपरं नाम धारच सत्र प्रकाशितम्। शिवेन गदिदं देयो मायोरस्य निजारिमाम् ॥ मध्ये भारतस्य तस्यास्ति नित्यापोरशिपापः। गूधनुस्मीयतः पशिदागो रसावहः॥ पमंपचरभासकः। पूजा प्रयोगो मुद्रा विमानस्तुतिः।(०२-३) विस्तृत तामरेश्वरमास्त्रं पी वियरप्रमाणकं पासीद यस्य मध्ये हि शियानन्देन नित्यापोरशियाणवम्यावस्थितिः प्रादति, तस्य विपये नास्माभि, विमपि ज्ञायते । यामवेश्वर. रात्रान्तर्गतनित्यापोडशिवाणयपदेन पूर्वोत्तरनतुस्सरपारमको अन्योऽभिप्रेतो भास्कररायस्य । नेतन्मत शिवानन्दसंमतमिति प्रतिपादितपत्रव भूमिकाया टिप्पणीषु च | शिवानन्देन पचपट- ल्यात्मा नित्यापोडशियाणवो योगिनीहृदयनरपेक्ष्येण व्याख्यायोति वृत्या तन्मतेन नित्या. पोडासकार्णवस्योत्तरी भागो योगिनीहृदयमिति न वक्त यस्येत । पशपटल्यात्मा ·"नित्या. पोदा देवेश सूचिता म बारिता." (२२२) इति मूलप्रायवरणादेतदव- गम्पने, यदीश्वरेण ज्ञानयोगणियाचत्रितिपादनपराधि चतुष्पष्टितन्त्राण्यन्यान्यपि च शास्त्राणि देने पूवमुपदिशनि, पैयु पस्मिदिवठाने पोडश नित्या. केवल सूचिता 1 यत्र हि पोडस नित्या मूचितालदेव शास्त्र नित्यायोडशिकार्णवस्य पूर्वो भागोऽभ्युपगन्तु शक्यते । "शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यापीडशिकार्णवम्" (१॥२४) इति मूलवचनामाण्यात शिवानन्दारिगृहीतत्वाञ्च नित्यापोशिकाणंद इत्यभिधानमेव परिगृहीतमन, सत्स्वपि प्राय- स्यास्य वामकेश्वरीमत-वामकेश्वरतन्त्र-चतुश्शनीप्रभृतिषु नामषेयेषु । तत्र बाह्या कराभ्या वन्दनीमा नित्यापोडविणवसमुश्यो” (१० १८८) इरमा भङ्गधन्तरेण नामनिर्देश दुवैता विद्यानन्देन तु नित्यायोगिकाणवस्य अन्यान्तरत्वमेव स्याप्यते, प्रस्तुते ग्रन्ये मुद्रा भौगानामनुदारात् । अय हेतुरन्वेषपोषः। चतुष्परिनन्त्राणामत्र परिगणनात्तदुत्तरभाविस्वमेवात्य शास्त्रत्याभ्युपगन्तव्यम्। वैष्णवानि, वारि, वौदानि च पाचोनानि तवाणि यथा समुदघृतानि प्रकाशितानि च, न तथा प्रतित माताना प्राचीनाना तन्त्राणा समुदारे प्रकाशने व । चतुष्पष्टितन्नपरिगणनायसरे सन्ति प्रदसितास्तेषु बहूना तयाणा मातृका, येषां प्राचीनताविषये न कोऽपि सभाव्यते विसवादः । तन्त्राणामतेपा प्रकाशनोत्तरमेव शाताना वाणा किमप्यभिनव वैशिष्टय भारोत। नित्यापीडशिशार्णवो जपरयेन व्याख्यात 1 अभिनवगुप्तेन नित्यातन्त्रविद स्मृता । जयरयेन स्वीये विवरणे श्रीमानीश्वरशिवो रसमहोदधिग्नन्यस्य प्रवतयिता, शास्त्रस्यास्य वहमारेष्ववतारक, पूरमठाधिपतियोत । हॉकान्तिपन्दपाण्डेयमहोदयेने ईशबीया नवमी दाताग्दी तम्य ममयो निश्चितः। रसमहोदधिहि नित्यापोशिकार्णवस्य वात्तिभूतो ग्रन्थ.! अनी निरपापोशिशार्णवस्य तत्पूर्वपतित्य सुरथम् । यसुगुतस्य शिप्य कल्लट , तच्छिाप्यच मप्रद्युम्न । भट्टषयनेन प्रतिपादितः शक्तिपारम्यपक्ष. शिष्टो सोमानन्देन समालोव्यते ! निम्यापोडशिवाय चतुर्थे पटले शक्तिपारम्यपक्ष प्रतिपाद्यते । यमुगुप्सादयो नवमरातान्दोमना ऐतिहागिरेरगीता । मौन्दयंता साधरधुराचानिये विवदन्ते इतिवृत्तविद , तथापि पूर्वोतं. प्रमाणनियापोशिकार्णवाविर्माववालो भगवत आयशङ्कराचार्यस्याविभाववालय गमान एपनि तु मायिन सुकरमेव । भगवस्वास्तिपुरसुन्दा उपासना यायेन शङ्कराचार्पण तामरण गौडपादप प्ररिरि पठे । इतिहागरा पाचन प्रन्याना प्राचीनताया मन्दिायापारि मादायम्य प्रतिगालः म एवासीदिति निश्चयो नैव नाम वापितो भवेत् । वोनि भने गर्नु पापम्पपीटम्म प्राथम्यम्, पोषिपुराया अभिव्यक्तिस्थाने धोध कामामध्यग्यानरियतस्य बिन्दुनिसपस्य और पायपीट-पैर वैविटय विमपि राजते । अत . १. एणम्-'मनिपुण, दिलीपं शाकरणम्, प. ५७८ ।

·त्रिपुराया उपासना ओज्याणपीठतो विनिर्गतेति मन्तव्यम् । प्रथम सा ईश्वरशिवादिभि कश्मीरे. ध्ववतारिता, तत शिवानन्दप्रभृतीना पूर्वगुरुभिः केरलेपु । शङ्करभगवत्पादाना जन्मभूमि- श्वोलदेश एव । अतोऽत्र त्रिपुरसुन्दर्युपासनाप्रचारो नातिविस्मयकरः। शिवानन्दादयश्चोलदेशीया एवेति प्रतिपादयिष्यते परस्तात् । एवं च नित्यापोडशिकार्णवाविर्भावस्थलमोडयाणपीठमेव स्यात् । तत प्रथम कश्मीरेषु तदनन्तर च केरलेषु स प्रावर्तत । साम्प्रत तु वर्ततेऽस्य ग्रन्थस्य सार्वदेशिकः प्रचार प्रसारश्च । आसेतुहिमाचल परस्शता मातृका अस्य ग्रन्थस्य समुपलभ्यन्ते । उपलब्धेषु नित्यातन्त्रेषु प्राचीनतममेतत्तन्त्रमित्युक्तिनँवं यथार्थतामतिजह्यात् । नित्यापोडशिकार्णवस्य चतुश्शतीत्वसमाख्या "एवमध्यर्धाष्टोत्तराशीत्यधिकशतसख्योपेतसून प्रथम पटल विवृत्य सार्धनवाधिकसप्तति- सूत्रसमित द्वितीय पटल विवृणुम" (पृ. १४३), "इदानीमष्टाविंशतिसूत्रसन्दर्भस्य... तृतीयस्य पटलस्य" (पृ० १७४), "एकसप्ततिसूत्रप्रथिते तुरीये पटले" (पृ. १९०), "त्रयस्त्रिंश- मूत्रग्रन्थिते पञ्चमे पटले" (पृ० २६१) इत्येतेऋजुविशिनीस्थैर्दचनैरत्र चतुश्शतसंख्याका श्लोका सन्तीति शिवानन्दस्य मते चतुश्शतीत्वसमाख्या निर्विवादा । सेतुबन्धे तु-"एव प्रथमपटलेन चतुरधिकद्विशतश्लोकेन" (पृ. ९८), "एवमेकाशीतिश्लोकात्मकेन द्वितीयपटलेन"(पृ० १२४), 'एवं सार्धाष्टाविंशत्या श्लोकैघटितेन तृतीयपटलेन" (पृ० १३२), "एव त्रिसमत्या इलोकैश्चतुर्थ- पटलेन" (पृ० १६२ ) इत्यादिभिर्वाक्यैरस्था पञ्चपटल्या सानिशदधिकचतुश्शतश्लोक- घटितत्वमङ्गीकृतम् (पु० १७६) । नित्यापोडशिकार्णवाद् द्वादशश्लोक्या वहिर्भावत्वे भास्कर- रायाङ्गीकृते (पृ०८) स्वोकृतेऽपि चतुश्शतश्लोकसभ्यासपत्ति!पपद्यते, अन एव समाख्याया एवाल्पन्यूनाधिकभावाविवक्षया गौणत्वेन निर्वाहोऽङ्गीकृतस्तत्र (पृ० १७६)। सर्वेष्वेव पटलेषु श्लोकसख्याया वैभिन्न्ये जाग्रत्यपि, पञ्चमपटलस्य प्रयस्त्रिशता श्लोकैरेव समासी सत्यापि च सेतुबन्धकारस्य-"यत्प्राचीनविमशिन्यादिटीकाकारे सर्वरेककण्ठयेन मूलस्थपञ्चमपटलस्य चतुस्त्रिशता श्लोकैरेव समाप्ति मन्यमानरुत्तरन पटयमानान् दशश्लोकान पुस्तकेपूपलभ्यमानान् सगतानपेक्षितानपि परित्यद्भि किमभिप्रेतमिति त एवं प्रव्या." (पृ० १७५) इत्युक्तिनं क्षोदक्षमा प्रतिभाति । नहीमे दशश्लोका विहाय सेतुबन्ध कस्यामपि १. "महात्रिपुरसुन्दरीसजा व्याचष्टे परमदेशिको महादेव" { ऋजु० पृ. ४), "महात्रिपुर- सुन्दरी महत्या भरत्या महादेव प्रणमति" ( अर्य० पृ० ४-५ ) इति च वदन्तो शिवानन्द- विद्यानन्दो द्वादशश्लोक्या अन्यान्तर्भूतत्वमेवाङ्गोकुरुत.। मपाऽप्येतव्रतस्थेन क्रियतेऽद्यापि सुवते । जपस्तिसन्ध्यमेतस्यास्तदेतत्पदसिद्धये ॥ इत्यप्रिमे प्रन्थे त्रिपुरभैरवीसमुपामनाप्रस्यापनां कुर्वतो देशिकोत्तमस्य प्रन्यारम्भे तस्या नमन- मुचितमेय । अतो द्वाददाश्लोरया प्रन्यान्तर्गतत्वमेवागीकर्तव्यम् । २ ·टीकाया व्याध्यानाः, न चोपलव्या मरस्वतीभवनस्यापा क्म्यामपि मातृकायाम, नच १५९३ वैरमे वर्षे लिविताया वडोदास्थगायकवाडशोघसस्थानस्थायां प्राचीनाया मातृवायाम् । नित्यापोडशिकार्णवो बहियांगपर, योगिनीहृदय चान्तरयागप्रतिपादाम् । नानयोक्शास्त्र्य- मिति माधितमम्माभिरन्यत्र चात्र च । एव चान्तरजपहोमादिप्रतिपादवानामेपा श्लोकाना नाप काधन मतिनं नेमेनामिना | भिन्नयोरेतयो शास्त्रपोरैकत्वकल्पनमेव सेतुबन्धकारस्य विचारवभिन्योत्पादकम् । यद्यपि "तन्त्रराजे तयास्यातृमि. पञ्चविगे पटले यन्त्राणि मन्त्रा सर्वश्रेतिश्लोक- न्याव्यावसरे चरनवकवासनामतामेव कवयित्वा तत्समत्ययं नित्यापोशिकावे प्रोक्तमिति पन्न कालो धामानि भूदानीत्वमेव लिखितम्" (से० पृ. १७५) इत्यनेन तन्त्र राजन्याश्यातु सुमगानन्दनायम्य मतेनापि श्लोका इमे नित्यापोहशिकार्णवस्येति सिद्धयति, तथापि विशिनी- बारम्य प्राचीनल मनोरमाारस्य चातिप्राचीनत्व तदुक्त (पृ० १७५-१७६ ) सदिग्धमेव न ध्यानमित्यादिकोऽत्रत्य इलोको विनैव नामनिर्देशमुजुनिमग्रिन्या समुदत । स्यभ्येन्द्रियसंचार- मित्यादिक्षा इलोको दीपिकायाभियुक्तवचनत्वेनोद्धतो ध्यते । अनयो इलोक्पोः सदृश एवं न पूजा बाह्यपुप्पादिद्रध्येर्या प्रथितानिशम् । स्व महिन्यदये धाम्नि सा पूजा या परा स्थितिः ॥ इति दलोर सानपतस्यनमावलोयते । इमावपि लोको सकेतपद्धतेरेव स्याताम् । १. दामुचन मातृशविवरणमूचीषु मनोरमारवनाकाल १७३० प्रदर्शितः। स च प्रतिलिपिकात: स्यात् । यतो हि 'इण्डिया आफिम पुस्तकालय'-अन्यमूच्या २५४० संख्याकादिमतमनो- रमामातृवाविवरणे- याकाारसतन्दुमितेऽन्दे कातिके सिते । रबराजस्य टोय पूर्णायां पूर्णतामगात् ।। इति तत्रत्यालो प्रमाणीकृत्य प्रन्यरचनाशलः संवत् १६६० ( ई० १६०३ ) निर्धारित । एष इलोकोऽपि प्रन्यप्रतिलिपिरतुरेवेति समारयामो वयम् । तथा हि-श्रीनिवासभट्टापर- नामयविद्यानन्दनायेन १६३० वरपे वत्सरे सौभाग्यरत्नारी विरचितः ( योगिनोहृदय- स्पानुमानानि घपृछे टिप्पण्या प्रमावदनानि द्रष्टव्यानि ) । एष ग्रन्यस्तेन शिबान- दिशा मृत. (प्रत्यसमाप्तिस्या इलोका दृष्टय्या ) । तत्र च-"तट्टीकाकृता मनोरमारेन' ( २४९५१ सयात सरस्वतीमदनम्या मातृका, २० २९) इत्येष मोरम'चार मृत 1यन सौभायरलापरवनारासपूर्वनिश्चमेव तस्योचितं प्रतिभाति। निरि. समयानु मनोरमागरस्य नावयुध्यते साम्प्रनम् । २. मनापारिषु त्या अन्यपि लोग. संतुदपारेण मूले स्थापिताः । तद्यथा- अपना पो (पृ.१.७) सोनपदनिनाम्नौदला. "त्रिपुरा त्रिपुरेती च" इत्यादिका IT बन्ये (पृ.८२-८३ ) मूले स्थापितः । एमन्यत्रापि । ।

·स्वसविदित्यादिकः श्लोकाधों दीपिकाया स्थलद्वये (पृ० २५०, ३०९) प्रामाणिवचनत्वे. नाभियुक्तवचनत्वेन चोद्धृत । शब्दस्पर्शादय इति श्लोकार्घश्च विनैव नामनिर्देश तत्र दृश्यते, यदा ह्यमृतानन्देन चतुश्शतीश्लोकान् समुद्धरता सर्वत्र तन्नामनिर्देशोऽकारि। एतेन सभाव्यते गच्छता कालेन सकेतपद्धतिप्रभृतीना ग्रन्याना विरले प्रचारे तत्रत्या श्लोका मनोरमा- कारादीना समये मूले प्रक्षिप्ता इति तस्य नातिप्राचीनत्वम्, किन्तु शिवानन्दाद्यपेक्षयाऽर्वा- चीनत्वमेवेति । "सात्रिंशदधिकचतुश्शतश्लोकघटिताया अस्या पञ्चपटल्याश्चतुश्शतीति समास्या- समर्थनार्थ प्रथमचक्रोद्धारान्ते साधत्रयाणा द्वितीयचक्रोद्धारस्पाणा सप्तदशानामनत्याना दशाना च श्लोकाना त्यागः" (पृ० १७६) इत्येष आक्षेपोऽपि सेतुवन्धकारस्य न ऋजु- विमशिन्या घटते, तत्र द्वितीयचक्रोद्धाररूपाणा सप्तदशश्लोकानामुपलब्धेः। न चापतत्यर्थ- रलावल्यादिपु, तैश्चतुश्शतीत्वसमाख्याया एवानङ्गीकारात् । वस्तुतस्तु चतुश्शतीसमाख्या- समर्थनार्थमेव शिवानन्देन द्वितीयचकोदाररूपा सप्तदशश्लोका मूले सनिवेशिता । जु- विमशिनी सेतुबन्ध च विहाय न दृश्यन्त इमे श्लोका क्वापि मूले । वामकेश्वरीमतविवरणे (पृ० ३२) तु रसमहोदधिस्था इमे श्लोका इति स्पष्टमेवोक्तम् । एव च ग्रन्यस्यास्य चतुरशतीति समाख्या न प्राचीना, यद्यप्यमृतानन्दादिभि शिवानन्दपरवर्तिभिस्तदङ्गीकृता । नित्यापोडशिकार्णवयोगिनीहृदययोभिन्नशास्त्रत्वम् एतच्चास्माभिर्योगिनीहृदयस्यानुप्रास्ताविके साधितम् । अत्र तु किमपि नूतनमुच्यते । गणेशग्रहनक्षत्रेत्यादिकेऽत्रत्ये प्रथमसूत्रे स्थितानि गणेशग्रहनक्षत्रराशिपदानि शिवानन्दविद्या- नन्दाभ्या प्रपञ्चमारमनुमृत्य व्याख्यातानि, न तु योगिनीहृदयम् । वामकेश्वरतन्त्र कादिविद्या- समुदार, योगिनीहृदये तु मन्त्रसईते सम्प्रदायार्थप्रकरणे हादिविद्या समुद्धृता । अत्र करशुद्धि- करीत्यादिका मूलविद्यया सहाष्टी विद्या एव दृश्यन्ते, योगिनीहृदये तु सप्तमी मूर्तिविद्यामङ्गीकृत्य विद्याना नवक परिदृश्यते । प्रथमे स्वयम्भ्वादीनि त्रीणि लिङ्गानि, उत्तरपट्केऽप्येवमेव दृश्यते, द्वितीये तु परलिङ्गस्यापि समावेशाच्चत्वारि लिङ्गानि । एव च-"पूर्वोत्तरचतुश्ात्योरेक- वाक्यता त्वविवादा, पूर्वोत्तरसमाख्यावलात् । पूर्वतन्त्र कथिताना करशुद्धयादिन्यासानामुत्तर- १. सौन्दर्यलहरीटीकाया लक्ष्मोधराया (पृ१८८-१८९ ) "पाशाङ्कुशौ" इति, "करणेन्द्रिय" इति च लोको वामकेश्वरतन्त्रे आत्मपूजाया वर्तते इत्युक्तम् । तेन तत्समयेऽपि श्लोका इमेऽवत्या एव परिज्ञाता आसनिति निश्चीपते । म०म० हरप्रसादशास्त्रिसंहव्याया सूच्या ( भा० १, पृ०७१ ) विवृते १३५४ ई० वर्षे लिखिते वामकेश्वरीमतटिप्पणे तु "कालमृत्युपमादिमिन बाध्यते" इति समाप्तिवाक्यदर्शनादधिका इमे श्लोकास्तत्र नासन्निति। लक्ष्मीपराया (पृ० १६३ ) कामकलाविलासरलोका उद्धृता । तत्कर्ता पुण्यानन्द शिवानन्दपराभव इति साधितमन्यत्र । अतोऽपि शिवानन्दादीना प्राचीनत्वमवगम्यते ।

·तन्मयनेन तत्रौद्धनाया मृतिविद्याया पूतिन्जुद्धारादिना च ज्ञापन परस्परसाबाइक्ष- त्वाच्द" (पृ०७) इनि सेनुवन्यकारस्योतिनं क्षोदक्षमा, पूर्वोक्तोदाहरणस्तावाक्यताया सदसनान, पूर्वोत्तरसमान्याया. सेतुबन्धकारेणान्यैर्वा वैश्चित् तदानीन्तनग्रंथकारे कल्पितत्वा- दमृतानन्दनटनानन्दादीना ग्रन्येषु तददर्शनाच्च । योगिनीहृदयस्य वामकेश्वरतन्त्राज्ञातार्थप्रराय- स्वात्तत्माकाङ्क्षत्व स्यानाम, वाममेश्वरस्य तु न योगिनीहृदयाकाङ्क्षा, तत्र मूर्विविद्याया सर्वथाऽनुपलम्मात् । एव चानयोमिलत्वमवाङ्गीक्तव्यम् । भितयोरेतयोः शास्त्रयोरमिनत्य- मारोप्य सेतुवन्धकार शिवानन्दविद्यानन्दामृतानन्दादिपु तत्र तत्र दोषानुद्भावयति । तत्परि- हारश्च बाहुत्यनानयोभिनगास्त्रत्वनीकृतेऽनायासेन भवतीति स्वयमेव विचिन्वन्तु विपश्चिद्वर्या । अस्माभिश्च तत्र तत्र टिप्पण्यादिवत्र च तत्प्रदर्शितमेव । नित्यापोडशिकार्णवस्यैव पञ्चषष्टितमतन्त्रत्वम् तच्च सेतुबन्धबारेणेव प्रदनितम्-- "सुन्दरीतलप्वपि यानि कुलार्णवज्ञानार्णवस्वच्छन्दपरानन्दभैरवीदक्षिणामूतिप्रभृतीनि तेषु प्रायेण बहिर्यागस्यैव प्रपञ्चो भूयान, यान्तरस्य त्वल्प । दामकेश्वरतने तु तपरीत्यमेवनि सर्वतन्त्रात्तमत्वादान्तरोपास्तिशीलस्यैवोपासक मूर्धन्यस्यानाधिकार । देतदुक्त श्रीमदाचार्यभगवत्पाद-- चतुप्पष्टया तन्वं सररमभिसधाय भुवन स्थितस्तत्तत्सिदिप्रसवपरतन्त्रः पशुपति । पुनस्त्वनिवन्धादसिरपुरुषार्थघटना- स्वतन्त्र ते तन्त्र क्षितितरमवातीतादिदम् ॥ (सौ० ३१) इति । १ शिवानन्देन गुग्पक्तिममारापनस्थान निर्णोन प्रपञ्चसारप्रामाण्येन (पृ० २२५ ), यद्यपि इयते योगिनीहृदयेऽपि तत्स्थाननिर्णय । भास्करराय विहाय सर्वरेय टीकाकार, पत्र- पटलामको ग्रन्य एर व्यापात , अत एव योगिनीदमदीपिकारम्भेऽमृतानन्द 'अनन्यो घाटितम्', 'नेद व्याकृत पुरा' (पृ. २) इति वदति । किमेतेनेतरसभावयितुं शश्यते पदेनेपा प्राचीताना टीकाकाराणां समये योगिनोदय नासोदिति । वामकेश्वरीमतविवरण- सपादकेन पाचन लोकानो स्यनिर्देशे योगिनीहृदयमास्तम्। वस्तुतस्तु न सन्ति तवत्या इमे लोका, उपरणानामेकाशमेव तत्रोपलधे । योगिनीहृदपे (२१७७ ) महामानार्णव स्मयन । तम्मिस्तदनुसारिण्ययस्मिन् वा प्रथे एते शोका स्यु । विद्याया पायप्रतिपादन अन्यविस्तरापानमात्रफलमिनि बदन जयरयस्तप्त प्रमाणयति (पृ. १६-१३७)। नियापोशिकादयोगिनोहृदययोरवयेऽङ्गीते तरकप सभाय्यत । एर राति १० प्रयोयम वागचौमहोदयेन 'स्टटोज इन दो तमान' इत्यास्ये प्रत्ये मलयामा विवरणायमरे (पृ. १०५) विद्यापीठमन्यु परिगणित योगिनोहृदयमितो भित्रमेव स्थान् ।

·चतुष्पष्टितन्त्राणि नामनिर्देशनानूद्य पुनर्देवीकृतप्रश्नस्यास्मिन्नेव तन्त्र दर्शना- ल्लिङ्गादिदमैव तन्नमस्मिन् श्लोके पञ्चपष्टितमत्वेनाभिप्रेतमित्युन्नीयते । ज्ञानार्णवपर स्वतन्त्रपदमिति तु गौरीकान्त । अन्ये तु-तन्त्रराजतन्नमेव पञ्चपष्टितमम्, स्वतन्त्र- विशेषणस्येहोक्तस्य तत्रव दर्शनाल्लिङ्गात् । तथा च स्मयंते- तेषामन्योन्यसापेक्ष्याज्जायते मतिविभ्रमः। तस्मात्तु निरपेक्ष मे तन्त्र तासा वद प्रभो ।। (त० ११३) इतीत्याहु.। वस्तुतस्तु मोक्षस्य बहिरङ्गसाधने बहिर्यागे तस्य तन्नान्तरोक्त- कर्मानपेक्षत्वेऽप्यन्तरगसाधनेऽन्तर्यागेऽस्यैव नरपेक्ष्यम् । तन्त्रान्तरेप्वेतावतोऽन्तर्याग- प्रपञ्चस्यामावादेव । प्रत्युत तन्त्रराजस्याप्येतत्मापेक्षनैव दृश्यते । यदुक्तं तत्रैव--"नित्या- हृदयसप्रोक्तस्फुटोपायेन भावयेत्” (३६।१३) इति । नित्याहृदयमित्येतत्तन्नोत्तरार्धस्य मोगिनीहृदयस्य सज्ञा" (पृ० ५-६) इति । तदेतन्मत प्रमाणान्तरे. स्थूणानिखननन्यायेन सुदृढीस्यिते । "शिवः शक्त्या युक्तः" (श्लो०१), "हरिस्त्वामाराध्य" ( श्लो०५) इत्यादीना सौन्दर्यलहरीस्थाना श्लोकाना- मवलोकनेन स्पष्ट विज्ञायते यदेपा निर्माणवेलाया नित्यापोडशिकार्णवस्थाः “परो हि शक्ति- रहित" (४६), "एतामेव पुराराध्य" (४१६७) इत्यादयः श्लोका मनस्युपाख्ढा आसग्निति । अत्रैव चतुष्पष्टितन्त्राणि परिगणितानि, अत: "इदमेव तन्त्रमस्मिन श्लोके पञ्च- पष्टितमत्वेनाभिप्रेतम्" इति सेतुबन्धकारस्योन्नयन युक्तिमदेव । "स्वतन्लमन्यनिरपेक्ष ज्ञानार्ण- वादिरूप कादिमतेतिप्रसिद्ध स्वतन्त्राख्यतन्त्र वा" इति सौन्दर्यलहरीव्यारयाया गौरीकान्त- भट्टाचार्य आह । “स्वतन्त्र तन्त्र कादिमतास्यम्" इति सौभाग्यवर्धनीकारः। अन्ये वित्या- दिनोद्धृत मत कस्येति साम्प्रत न ज्ञायते । इदमत्रावधेयम्-"अखिलपुरुषार्थेकघटनास्वतन्त्र ते तन्त्रम्" इत्यत्र ते तव त्रिपुरसुन्दर्यास्तन्त्रमखिलपुरुषाकघटनासु स्वतन्त्रमित्येवान्वय उचितः प्रतिभाति । विशेषणमुखेनैवात्र स्वतन्त्रपद प्रवर्तते, न विशेष्यमुखेन । एव च ज्ञानार्ण- वादिरूपमिति वदन गौरीकान्तः सर्वाणि पुरतन्नाण्यत्र संगृह्णाति । पुरतन्त्रेषु च वामकेश्वर- तन्त्र प्राचीनतमम् । अत्रत्या द्वादशश्लोकी कादिमते ( २१८८-९९ ) समुद्धृता । कादिमते (११२) दृश्यते यदितः पूर्व निरयाना नव तन्त्राण्यासनिति । किञ्च, योगिनीहृदयापरपर्याय नित्याहृदय कादिमते स्मयंते, योगिनीहृदये च वामकेश्वरतन्त्रमिति कादिमतापेक्षया पूर्व क्षितितल वामकेश्वरतन्त्रमेवावातीतरदिति निश्वप्रचमङ्गोकर्तव्यम् । एव च 'इदम् इति पदेन वामकेश्वरतन्त्रमेव सौन्दर्यलहरीकारस्याभिप्रेतमिति सेतुवन्धकारोक्तिरेवात्र ज्यायसी। नित्याषोडशिकार्णवस्य व्याख्यानानि वामकेश्वरीमतमिति नित्यापोडशिकाणवस्यैव नामान्तरम् । अत्र जयरथकृत विवरण कश्मीरसस्कृतग्रन्यमालाया मुद्रितमुपलभ्यते । भास्कररायविरचितं सेतुवन्धव्याख्यानमानन्दा- श्रमग्रन्थमालाया प्रकाशित सुप्रसिद्धमेव । ऋजुविमशिनी पाथरत्नावली चेमे अधुना ·उन्मयनेन तनोद्धृताया मूर्तिविद्याया पूर्वतन्त्र नद्धारादिना च ज्ञापन परस्परसाकाक्ष- लाञ्च” (पृ० ७) इनि सेतुबन्धकारस्योक्तिनं धादनमा, पूर्वोक्तोदाहरणस्तावापयतामा यदर्शनात्, पूर्वोतरसमास्याया. सेतुबन्धबारेणान्या वैश्चित् तदानीन्तनग्रंन्यकार पलितत्वा. दभृतानन्दनटनानन्दादीना ग्रन्येषु तददर्शनाच्च । योगिनीहृदयस्य वामवेश्वरतन्त्राज्ञातार्थप्रवाश- त्वात्तत्सावाक्षत्व स्यानाम, वामवेश्वरस्य तु न मोगिनीहृदयाकाशा, तर मूर्तिविद्याया सर्वथाऽनुपरम्भात् । एव चानयोमिन्नत्यमेवाङ्गीक्तव्यम् । भिन्नयोरेतयो. शास्त्रयोरभिन्नत्व मारोप्य सेतुबन्धकार शिवानन्दविद्यानन्दामृतानन्दादिषु तत्र तत्र दोषानुद्भावयति । तत्परि. हारध बाहुल्येनानयोभिन्नशास्त्रत्वङ्गीकृत नायासन भवतीति स्वयमेव विचिन्वन्तु विश्विद्वर्या । अस्माभिश्च तत्र तत्र टिप्पण्यादिवत्र च तत्प्रदर्शितमव । नित्यापोडशिकार्णवस्यैव पश्चपष्टितमतन्त्रत्वम् तच्च सेतुबन्धकारेणैव प्रदर्शितम्- "सुन्दरीतन्नेप्यपि यानि कुलार्णवज्ञानार्णवस्वच्छन्दपरानन्दभैरवीदक्षिणामूर्तिमभृतीनि तेषु प्रायेण बहिर्यागस्यैव प्रपञ्चो भूयान, बान्तरस्य स्वरूप । वामकेश्वरतले तु तपरीत्यमेवेति सर्वतन्त्रात्तमत्वादान्तरोपास्तिशीलस्यैवोपासपमून्यस्यात्राधिकार । तदेतदुक्त श्रीमदाचायभगवत्याद-~- चतुप्पटमा तन्त्र सकर मभिसपाय भुवन स्थितस्तत्तरिसदिप्रसवपरतन्वः पशुपति । पुनस्त्वतिबन्धादखिर पुष्पार्थक्पटना- स्वतन्त्र त तन्त्र क्षितितरमवातीतरदिदम् ॥ ( सौ० ३१) इति । । १ शिवानन्देन गुरपत्तिममाराधनस्थान निर्णीत प्रपञ्चसारप्रामाण्येन ( पृ० २२५ ), यद्यपि दृश्यते योगिनीहृदयेऽपि तत्स्थाननिर्णय । भास्करराय विहाय सर्वेरेव टोकाकार पञ्च- पालामको अन्य एव व्यारयात, यत एव योगिनोहृदयदीपिकारम्भेऽमृतानन्द 'अनन्यो- द्घाटितम्, 'नेद व्याकृत पुरा' (पृ० २) इति वदति । विमेतेनैतत्सभावयितुं शक्यते पदेतेषां प्राचीनाना टोराकाराणां समये पोगिनीहृदय नासीदिति । वामश्वरीमतविवरण- रूपादवन पाश्मन शोकाना स्थानिर्देशै योगिनीहृदयतिम् । यस्तुतस्तु न सन्ति तरत्या इमे श्लोका, उद्धरणानामेकातस्यैव तत्रोपरन्थे । योगिनीहृदये (२००७) महातानाणंद स्मपते । तस्मिस्तदनुसारिण्यायस्मिन् या ग्रन्थे एते श्लोका स्यु । विद्याया पार्यप्रतिपादन प्रात्यविस्तराधानमात्रपमिति यदन् जयरथस्तान प्रमाणपति (पृ. १३६-१७)। नित्यापोशिकादयोगिनीहृदमपोरपफेङ्गीते तत्कय सभाम्यैत । एव सति सं० प्रबोधच वागचीमहोदयेन 'स्टदोन इन दो तनाज' इत्यास्ये प्रत्ये ब्रह्मयाभरविवरणावमरे (पृ. १०५) विद्यापीटतन्त्रेषु परिगणित योगिनोहृदयमितो भिन्नमेव स्यात् ।

·( १३ । चतुष्पष्टितन्त्राणि नामनिर्देशेनानूद्य पुनर्देवीकृतप्रश्नस्यास्मिन्नेव तन्त्र दर्शना- ल्लिङ्गादिदमैव तन्नमस्मिन् श्लोके पञ्चषष्टितमत्वेनाभिप्रेतमित्युतीयते । ज्ञानार्णवपर स्वतन्त्र पदमिति तु गौरीकान्त । अन्ये तु-तन्त्र राजतन्त्रमेव पञ्चषष्टितमम्, स्वतन्त्र- विशेषणस्पेहोत्तस्य तनव दर्शनाल्लिङ्गात् । तथा च स्मयो- तेषामन्योन्यसापेक्ष्याज्जायते मतिविभ्रम । तस्मात्तु निरपेक्ष मे तन्त्र तासा वद प्रभो ॥ (त० १२३) इतीत्याहु.। वस्तुतस्तु मोक्षस्य बहिरङ्गसाधने वहिर्यागे तस्य तन्त्रान्तरोक्त- कर्मानपेक्षत्वेऽप्यन्तरङ्गसाधनेऽन्तर्यागेऽस्यैव नरपेक्ष्यम् । तन्त्रान्तरेप्वेतावतोऽन्तर्याग- प्रपश्वस्याभावादेव । प्रत्युत तन्त्र राजस्थाप्येतत्सापेक्षतैव दृश्यते । यदुक्तं तत्रैव--"नित्या- हृदयसप्रोक्तस्फुटोपायेन भावयेत्” (३६।१३) इति । नित्याहृदयमित्येततन्त्रोत्तरार्धस्य योगिनीहृदयस्य सज्ञा" (पृ० ५-६) इति । तदेतन्मत प्रमाणान्तरः स्यूणानिखननन्यायेन सुदृढीत्रियते । "शिव. शक्त्या युक्तः" (श्लो०१), "हरिस्त्वामाराध्य" (श्लो० ५) इत्यादीना सौन्दर्यलहरीस्थाना श्लोकाना- मवलोकनेन सप्ट विज्ञायते यदेपा निर्माणवेलाया नित्यापोशिकार्णवस्था “परो हि शक्ति- रहित" (६), "एतामेव पुराराध्य" (१६७ ) इत्यादय श्लोका मनस्युपाटा आसन्निति । अत्रैव चतुष्पष्टितन्त्राणि परिगणितानि, अत: "इदमेव तन्त्रमस्मिन श्लोके पञ्च- पष्टितमत्वेनाभिप्रेतम्" इति सेतुबन्धकारस्योन्नयन युक्तिमदेव । "स्वतन्त्रमन्यनिरपेक्ष ज्ञानाण- वादिरूप कादिमतेतिप्रसिद्ध स्वतन्त्रास्यतन्त्र वा" इति सौन्दर्यलहरीव्यारयाया गौरीकान्त- भट्टापाय आह । “स्वतन्त्र तन्त्र कादिमताख्यम्" इति सौभाग्यवर्धनीकार.। अन्ये स्वित्या- दिनोद्धृत मत कस्येति साम्प्रत न ज्ञायते । इदमत्रावधेयम्-"अखिलपुरुषार्थंकघटनास्वतन्त्र ते तन्त्रम्" इत्यत्र ते तव त्रिपुरसुन्दर्यास्तन्यमखिलपुरुषार्थेक्घटनासु स्वतन्नमित्यवान्वय उचित प्रतिभाति । विशेषणमुखेनैवीत्र स्वतत्रपद प्रवर्तते, न विशष्यमुखेन । एव च ज्ञानार्ण- वादिरूपमिति वदन गौरीकान्त सर्वाणि पुरतन्त्राप्यत्र सगृह्णाति । पुरतन्त्रेषु च वामकेश्वर- सन्त्र प्राचीनतमम् । अत्रत्या द्वादशश्लोकी कादिमते ( २१८८-९९) समुद्धृता । कादिमते (१२) दृश्यते यदितः पूर्व नित्याना नव तन्त्राण्यासतिति । किञ्च, योगिनीहृदयापरपर्याय नित्याहृदय वादिमते स्मयंते, योगिनीहृदये च वामकेश्वरतन्त्रमिति कादिमतापेक्षया पूर्व क्षितितल वामकेश्वरतन्त्रमेवावातीलरदिति निश्वपचमङ्गीकर्तव्यम् । एव च 'इदम्' इति पदेन वामकेश्वरतन्त्रमेव सौन्दर्यलहरीकारस्याभिप्रेतमिति सेतुवन्धकारोक्तिरेवान ज्यायसी । नित्याषोडशिकार्णवस्य व्याख्यानानि वामकेश्वरीमतमिति नित्यापोइशिकार्णवस्यैव नामान्तरम् । अत्र जयरथकृत विवरण कश्मीरसस्कृतप्रन्थमालाया मुद्रितमुपलभ्यते । मारकररायविरचित सेतुबन्यव्याख्यानमानन्दा- यमप्रन्पमालामा प्रकाशित सुप्रसिद्धमेव । ऋजुविशिनी घार्यरत्नावरी चे अधुना ·। प्रकाश्यते । एवमेतद्वयाख्यानचतुष्टयमस्य ग्रन्थस्य साम्प्रत मुद्रितमुपलभ्यते । म० म० हरप्रसाद- सास्त्रिसन्धाया नेपालग्रन्थमूच्या १३५४ ई० लिखिता वामदेश्वरीमतटिप्पणमातृका कहुं नाम- रहिता दृश्यते । आप्रेस्टवृहत्सूच्या (पृ० ५६३) वाराणसीयाम्नव्यमुकुन्दलालकृत व्याख्यान सदानन्दकृत च व्याख्यान न्यदर्शि तमेव निदिष्ट वामश्वरतन्त्रदर्पण विद्यानन्दकृतमथरत्नावली- समास्य व्याख्यानमेव । “पूर्वाधार्या अप्या. आश्रीदीपकनाथतो ह्यगणितरद्यापि वृत्ति कृता" (पृ० ११५ ) इत्यादिजयरथोद्धृतपूर्वाचार्यवचनप्रामाण्यत श्रीदीपवनाथोऽस्य ग्रन्यस्य प्रथमो वृत्तिकार इति ज्ञायते । सेतुबन्धे (४९) दीपकाचायं उदनियते । त्रिपुरसुन्दरीदण्डव स्तुति- रूपम् । वृत्तिरेपा ततो भिनव स्यात् । तस्याश्च नोपलब्ध कोऽप्युल्लेख साम्प्रतमस्माभि कापि । ईश्वरैशिनो विश्वावर्तश्चेत्याचार्यद्वयं पुरसम्प्रदायस्य कश्मीरेप्ववतारमिति जयरथ (पृ० ४८ ) आह । तवेश्वरशिवो रसमहोदधिलाकाना साक्षात् प्रवर्तयिता । रसमहो- दधिश्च वामकेश्वरीमतव्याख्यानपर कारिकामयो ग्रन्य प्रतीयते । अस्य विस्तृतान्युद्धरगानि जयरयविवरणे द्रष्टव्यानि । जयरविवरणे (पृ. ९, १२, ३०) पातिककारस्यानेकानि वचनानि दृश्यन्ते । एप वात्तियारी विश्वावर्तीज्यो वेति प्रमाणाभावान वक्तु शक्यते । "एतान् सद्गुरुलब्धान् विश्वावनं प्रवर्तितवान्' (पृ. ३६ ) इति "ततश्च विश्वावर्तमुखेनैव लक्ष्यते यत् तदेवदमस्मत्पयन्त शिप्यप्रमियरमेण सर्वेपामपि प्राप्तम्" (पृ० ४८ ) इति च बदन जयरयस्तस्य महत्व रयापयति । शङ्करराशि मवेश्वरीमतस्य व्याख्यातेति जयरथधृतवचनाभ्या (पृ० ४८, ५४ ) प्रतीयते । एवमेव अल्टोऽपि वामकेश्वरीमनव्या'याना । अस्य व्याख्यान जयरयेन पदे पदे सायोग खण्डितम् । कल्याणवर्मणाऽपि वामकेश्वरीमत व्यारयातमिति तत (पृ० १३७ ) एव ज्ञायते । कादिमते ( २१८८-९९ ) द्वादशश्लोकीव्यारयानावसरे सुभगा- नन्द गोरमीरव्याख्यान स्मरति । कश्मीरेवन्यन च वहूनि व्याख्यानान्यस्य ग्रन्थस्य विरचिता- नीति-"महाविभूनिममुदयस्याने नित्यापोडशिवाणवे यत्पूर्वेाक्तूंभिक्कारि, यच्चास्माभि किञ्चिद् व्याप्रियते, तवान्नर त्यक्तावलेपमात्सर्या स्वयमेव विश्चितो विचिन्वन्तु" ( पृ० १२) इति शिवानन्दवचनेन, " च चतुगत्यौ यद्यपि प्राचीनर्दहुभियाख्याते एव, परन्तु ताष्टीका । १. "त्रिपुरादर्शनत्यापरिचिता आचार्या कृतयश्व" ( सा० सु०, ३० २०, अ० २, पृ. २४) इत्यत्र द्रष्टव्य दीपकनापविषये। २. आवार्यागामेगा परिचयो डॉ० कान्तिचन्दपाण्डेयविरचिते 'अभिनवगुप्त' इत्याख्ये ग्रन्ये (पृ.५७८-५८३ ), उपर्युक्ते निबन्धे च ( पृ० २०-२१) द्रष्टव्य । ३ उपपने निबन्ध एव (पृ० १७, टि २-३ ) द्रष्टव्यम् । ४. द्रष्टव्यम्-वामरेश्वरीमतविवरणम् पृ. ५४ ५. प्रन्यस्पाष्टमपृष्टस्य द्वितीया टिप्पणी द्रप्टप्या। ६. उत्तरचतुराती देवलममृतानन्देनैव व्याख्याता, नान्येन केनचन प्राचीनन व्याख्याकारेण । भारवररायपरवतिन काशीनाथायवात्र तृतीय व्याख्यानमुपलम्पते ।

·- अस्थाने विस्तृताः, स्थाने सकुचिताः, क्वचिल्यायविरुद्धा, क्वचित् सम्प्रदायविरुद्धा, क्वचिन्मूलस्वरसविरुद्धाः, क्वचित् त्यक्तमूलश्लोका, क्वचित् तन्त्रान्तरविरुद्धा, क्वचित् पक्ष- पातकलुपिता इति तत्तदशान् परिहृत्यातीव निष्कृष्येतराशेषु तत्प्रदर्शितदिशव सक्षिप्य व्याख्यातुमयमुद्योग." (पृ०७) इति भास्कररायवचनेन च ज्ञायते । भास्कररायोऽत्र स्व- ध्यात्यानस्य वैशिष्टय प्रतिपादयन् पूर्वव्याख्यानानि वटाक्षयति । अत्र च यद्वक्तव्य तदुच्यत एव तन तत्र प्रसङ्गानुसारम् । उपलब्धव्याख्यानानां प्रत्येकं वैशिष्टयम् उपलब्धेतु चतुर्पु व्याख्यानेषु जयरथकृत विवरणमेव प्राचीन प्रतीयते । अत्र ईश्वरशिव- विश्वावर्त शङ्करराशिमभृतय आचार्या अस्य शास्त्रस्य कश्मीरेष्ववतारका इत्युक्तम् । तदनुयायिना केपाञ्चन व्याख्याकाराणा मतानि दूपयन् जयरथ ईश्वरप्रत्यभिज्ञातन्त्रालोकादि- प्रामाण्येन स्वकीय विवरणमतिशाययति । अत्र समालोचितानि कानिचन मतानि वीजोद्धारा- दीनि चार्थरत्नावलीकारेण प्रमाणीकृतानि । अत सेतुबन्धवज्जयरथविवरणस्यापि प्राचीन- व्याख्यानाना युक्तायुक्तत्वविषयका विचारा साहित परीक्षणमपेक्षन्ते । तन्त्रालोक- विदेककार एव विवरणकार कथ्यते तत्सपादकै । विवेककारस्य प्रौढिमा प्रतिभा च नात्र प्रस्फुरति तासो । अत्र मूलविद्यासमुद्धारावमरे कादिविद्या समुद्धृता । अर्थरत्नावल्या मद्रासभितमातृकासु (पृ० २१४) ऋजुविशिनी स्मयते, किन्तु तनस्य श्लोक प्रस्तुतायामृजुविमशिन्यानोपलभ्यते। अन्या काचन ऋजुविमशिन्यत्र स्मृता भवेत् । ऋजुविमशिनी अथरत्नावलीकारौ समसामयिको स्याताम् । तथापि दाशनिकदृष्ट्या वर्तते कोऽपि विशेष ऋजुविशिन्याम् । क्षेमराजकृताधा शिवसूत्रविशिन्या स्पन्दनिर्णयस्य च व्याख्यानपद्धति , प्रतिपादनचातुरी, भाषा, प्रमाणवचनावली चात्रानुकृता शिवानन्देनेति तत्र तत्र ग्रन्थस्थासु टिप्पणीषु स्पष्टम् । नित्यापोडशिकार्णव उत्तरषट्कप्रदर्शितस्त्रिपुरापदनिर्वचन लभ्यस्त्रितत्वधामलिङ्गवीजशक्तिवादोऽत्र सम्यग् व्याख्यायत एव, सहैवात्र सकेतपद्धत्यनुसारी तत्त्व धाम-बीज शक्तिचतुष्टयवादोऽपि दृश्यते । तत्प्रमङ्गेनानास्यातत्त्वमन व्याख्यातम् । व्याख्यान- मेतत् प्राधान्यन ग्रन्थस्य प्रत्यभिज्ञादर्शनानुसारिणी व्याख्यामुपस्थापयति । तत्र तान्येव प्रमाणवचनानि प्राधान्येन ममुपस्याप्यन्ते, यानि क्षेमराजेन प्रमाणीकृतानि । तन्त्रालोकोऽन त्रिशिकाशासन-पडघ्वसारशास्त्रप्रभृतिनामभिर्नेकश स्मर्यते । गणेशैत्यादिप्रथमसूत्रव्याख्याना- वसरे गुरुपतिसमाराधनस्थलादिनिर्णये चाव न योगिनीहृदय स्मयते, अपितु प्रपञ्चसार सर्वत्र प्रमाणीक्रियते । अत्र हि नागभट्टविरचितस्त्रिपुरासारसमुच्चयो वारत्रय स्मृत , शिवस्तोत्रावली स्पन्दकारिका च रहस्यगुरुप्रवरकृतित्वेन निर्दिष्टा, मन्त्रमातृकापीठमुद्रादीनि च महासविदात्मक- सया व्याख्यातानि । मूलविद्यासमुद्धाप्रकरणेऽत्र हादिविद्या प्रतिपादिता, हादिविद्यापरम्परा १. अर्यरत्नावल्पा (पृ. २५३ ) मद्रासमातृकासु केचित्पदेन ऋजुविशिनी स्मृता स्यात् ।

·च दिव्य-सिद्ध-मानवोधनयवती समदशि | ऋविमसिनी पोलियो प्रक्रिया सूचयत्येव, प्राय सा सर्वाण्येव मूरपदानि प्रत्यभिज्ञादर्शनपद्धत्या तान्त्रिकान्तर्यागपडत्या वाऽध्यात्मपरत्वेन योजयति । प्रसन्नगम्भीरा, सरलविशदा, पारम्परिवपदार्योन्मीलिनी, प्रमाणवचनावलीविरा• मिताऽपि सक्षिप्तपदेय विमलासया ऋजुविमर्शिनी मन्ये बलादिव विदुषा मनास्यावर्जयेन्नूनम् । अर्थरत्नावली प्राधान्येन कौलिक मनमनुष्याख्याति स्पष्टतया । उत्तरषट्पशास्त्र सिद्ध- नायपाद. मकेतपद्धतिवारया व्याख्याया प्रधानमवलम्वनम् । मतशास्त्र मतोतर चारोमियते । टीकेय हादिविद्यामेर यपि यह मानयति, तथाप्यत्र तत्र तत्र प्रकरणेषु कादिविद्यानुसारिणी व्यास्यामुपस्थाप्यैवानन्तर हादिविद्या व्याख्यायते । ऋजुविमशिनो-सेतुबन्यादिषु व्याख्यातश्वरो- दारस्य द्वितीय प्रकारो नात्र दृश्यते । सेतुबन्धकार ऋजुदिमशिनी तत्र तत्र प्रमाणययपि, ययरत्नावली नु तेन सर्वथैवाप्रमाणीकृता ! नित्यापोडशिकाणंवे विमस्या कोरिममते चतु • सम्या ममते च पञ्चसम्याक पदार्थजात प्रतिपाद्यते। अधरलावत्या पीठपञ्चक-वामादिपञ्चक- इच्छादिपञ्चक अवारपञ्चा झारपश्चकादीना हतानाहतोत्तीर्णाना नादानामनिकेत-रसत्रितपादि- पदाना च मोतपद्धतिप्रामाण्येन विवरण दृश्यते । तेन सकेनपद्धतेरस्याश्च टीकाया मदर्शना- नुपतित्वमपि सत्यते । पदानामेवेषामत्रत्य विवरण चिद्गगनन्दिका-वातूलनाथसूत्रवृत्ति महानयप्रवाश महायमञ्जरीपरिमलसमुपरब्ध स्वरूप सर्वपा समययतीति तय द्रव्य जिज्ञा- सुभि 1 नाय विस्तरभयात् प्रपञ्च्यते । तेनास्या व्यास्याया दुलमतरमदर्शनानुगतत्व साम्प्र- दायिकपदार्थानुवर्तित्व प सम्यक् स्याप्यते । सेतुबन्ध कादिविद्याप्रतिपादक व्याख्यानम् । ऋजुविशिनी अर्थरलावली चार शतय समारोच्यते, न केवल हादिकादिसम्प्रदायमददृष्टयव, किन्तु विविधपदव्यास्यान- प्रमङ्गादिष्वपि । उत्तरपट्व-प्रपञ्चसार-सवेतपद्धतिप्रभृतिप्राचीनग्रन्थप्रामाण्यमनुसरत् प्रवृत्तमुक्त च्याभ्यानद्वय सेतुबन्धे यागिनीहृदय वादिमत-ज्ञानार्णवादिप्रामाण्येन पराश्यिते । एतादृशेषु पलभदेन ववत्यिकश्यवस्थावल्पनमुचितम्, न तु प्रमाणपारगृहीतस्यार्थस्य सम्प्रदायान्तर सम्मतस्य रायया सण्डनम् । सेतुबन्धस्म व्याख्याद्वयसमालोचकानि प्राय सर्वाणि स्थलानि प्रन्यमागे टिप्पणीषु स्थापितनि । तदवलोानेन ज्ञायते यद् व्याख्यानद्वयातिरिक्तमन्यदपि प्यात्यान तन समारोच्यते । द्वादशश्लोनीव्यास्यानप्रसङ्गे पादिमतमनोरमोद्धृत कारमोर- व्याख्यान सेतुबन्ध स्मयते । तदेवात्र समालोचितमन्यति पथ हायेत । अपि च, उद्धृताना- मपा व्याख्यानयाधानाभवलापनेनेदमपि स्पष्टीभवति यदत्र ववचन टोकाशाना भावार्मा , पुचिच्चान्यपालाशी ते गमुद्ता इति । परवनिपु तान्त्रिकदर्शनाचार्येषु वर्तते किमपि वैशिष्टम भातररापस्य गौभाग्यमास्वर-सेतुबन्धवरिवश्यारहस्यादिप्रणेतु । सेतुबन्ध- १. परमे पटले स्वयम्पादिलिङ्गापव्याख्यानावसरे विद्यानन्देनोत्तरषट्कमेव प्रमाणीकृतम्, नविनचतुष्टप्रयोषा योगिनीहृदयम् । अत्र विद्यानन्दभारकररापयोमतभेद. प्रमाण- भेदप्रयुक्त एव ।

·( १७ ) व्याख्यानेन टीकाद्वयव्याख्याता अस्पष्टाशा. सुवोधा जायन्ते, मानवस्वभावसुलभास्त्रुटयः परिमाज्यन्ते, पत्र क्वचनाभिनवश्चार्यों युक्त्यनुसारी प्रतिपाद्यते | भास्कररायव्याख्यातं तान्त्रिकं दर्शनं दर्शनान्तरानुप्राणितं समवलोक्यते । दृश्यते च सुन्दरीतापिनीप्रभृतीनामुपनिषदों परानन्द-दक्षिणामूर्तिसहिता-क्रमसहिताप्रभृतीना तन्त्रग्रन्थाना पुराणादीना धात्र प्रमाणतया समुल्लेखः। ऋजुविमर्शिनीकारः शिवानन्दः महार्थमञ्जरीकारेण महेश्वरानन्देन स्वकीये परिमले पञ्चसु स्थलेषु ( पृ० ११२, १२३, १२९, १७८, १९३ ) ऋजुविशिनी परमगुरुकृतित्वेन स्मर्यते । तत्रत्यानि चत्वारि वचनान्यत्र प्रकाशितायामृजुविमशिन्या (पृ० १३३, ९, ३३, ११३-११४) क्रमशो दृश्यन्ते । १२३ तमे पृष्ठे तत्रत्य किमपि वचन नौद्धृतम्, किन्तु "स्वात्मैव देवता प्रोक्ता ललिता विश्वविग्रहा" इति श्लोकाधमुद्धृत्य "एतच्चास्मत्परमगुरुकत के श्रीमदृजुविमशिन्यादौ विमर्शनीयम्" इत्यभाणि । श्लोकाध एप तन्त्रराज( कादिमत )तन्त्र (३५।१३) समवलोक्यते । व्याख्यायते च ऋजुविमशिन्याम्-“देशकालाकारैरनियन्त्रितस्वभावत्वान्महत्त्वोपेता त्रित्वावस्थितसमस्त. धर्मपूरणी चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्या स्पृहणीयतया हृदयहारिणी सवित्" (पृ. ४७) इत्यादिना तत्र तत्र महात्रिपुरसुन्दर्यभिधाना ललिता। एवमेव सुभगोदयः, सुभगोदय- वासनाभिधा क्रमवासना, सौभाग्यहृदयस्तोत्र च तत्र परमगुरुकृतित्वेन स्मृतम् । अत्रत्यान्यपि सर्वाणि वचनानि परिशिष्टाशे प्रकाशितेषु ग्रन्थेषु द्रष्टु शक्यन्ते । तेन ऋजुविमर्शिनीकारः शिवा- नन्दो महेश्वरानन्दस्य परमगुरुरिति परिज्ञायते । महार्थमञ्जरीपरिमल एव (पृ० १९७) "अथ सा कालयोगेन शिवानन्दस्य धीमत." इत्युक्त्वा- अथ कालक्रमवशाच्चोलदेशशिरोमणि । महाप्रकाशो नामासीद् देशिको रश्यिोत्तरः॥ तस्य शिष्योऽभवद् धीमान् गोरक्षो नाम वश्यवाक् । महेश्वरानन्द इति प्राप्तपूज्याहृयो महान् ॥ १. महार्थमञ्जरीकारो गोरक्षापरनामधेयो महेश्वरानन्द एष नवनाथेष्वन्पतमाद् गोरक्षनाथा- दभिन्न इति केचन सगिरन्ते, तन, गोरक्षनाथेन सिद्धसिद्धान्तपद्धतौ-"उक्तं च शिवा- नन्दाचार्य:-सर्वशक्तिप्रसरसकोचाम्यां जगत्सृष्टिः संहृतिश्च भवत्येव न सन्देहः । तस्मात् तो मूलमित्युच्यते । अतः प्रायेण सर्वसिद्धा मूलाधाररता भवन्ति" (पृ. २०) इत्येवं विनव विशेषणं शिवानन्दाचार्यः स्मयंत । यद्यप्यस्मदुपलब्धेषु शिवानन्दग्रन्थेषु नैतद्वचनमवलोक्यते, तयापि यदि गोरक्षनायो महेश्वरानन्दश्वामिन्ने व्यक्ती स्याताम्, तहिं तेन स्वकीयः परमगुरुः शिवानन्द एवात्र स्मृतो भवेत् । अत्रत्यं च शिवानन्दाचार्य इति पदं तेनापरिचयमेव तस्य प्रत्यापयति । ३ ·( १८ ) इत्युच्यते । एतेन शिवानन्दस्यापि चोल( केरल )देशेऽवस्थितिरनुमात शक्यते। सपरिमलस्य महार्थमञ्जरीमन्यस्य मातृका केलिप्यामेव प्राय उपलब्धाः । शिवानन्दस्यान्ये ग्रन्या अपि वाहुल्येन दक्षिणापथ उपलभ्यन्ते । न केवल शिवानन्दस्य, पुण्यानन्दामृतानन्दादीना ग्रन्या थपि दाक्षिणात्येषु पुस्तकालयेषु प्रायेणावलोषयन्ते । वामकलाविलासस्य योगिनीहृदय- दीपियान सार्वत्रिक प्रचारस्तयोमहत्त्व स्यापयति, किन्तु तद्विरचितानामन्येपा ग्रन्याना मातृता प्रायण दाक्षिणात्येप्येव पुस्तकालयेषु दृश्यन्ते | अन सर्वे एवं आचार्या दाक्षिणात्या इनि वम ममावयाम । महामन्जरीकारिवा महाराष्ट्रप्रावृतनिवद्धा । ऋजुविशिनी प्रत्यभिज्ञादर्शनमनुसरतोति कृत्वा शिवानन्द कश्मीराभिजन इति नैव शनीयम्, काश्मीरस्य प्रत्यभिज्ञानमदग्नानुमरणस्य महेश्वरानन्दनन्येऽपि दर्शनात्, तेन च स्वयमेव स्वकीयस्य चौल देशाभिजनत्वस्य स्थापनात् । “मम्प्रदायस्य कश्मीरोद्भूतत्वात्" ( ऋजु० पृ० १४४ ) इति वचोमङ्गथापि शिवानन्दस्य कश्मीरानभिजनत्व व्यज्यते । गिवानन्दस्य देशकालादिविषयेऽम्माभिरत्यत्र परामृष्टम् । अपि च, "स्वच्छन्दभैरवे तन्त्र" इत्यादिवमाचार्यवचनमृजुविमशिनी (पृ. २२५ ) प्रमाणयति । ईशानशिवगुरदेव- पद्धत्या मामराम्युतित्वेनैतदस्मारि, उपलभ्यते चैतद्वचन सोमशम्भुविरचिताया वर्मकाण्ड अमावस्याम् (पृ. ५५)। मोमशम्भुना ग्रन्योऽय ११३० वैक्रमे वत्सरे ( १०७३ ई० ) पूरित.) तमिम अन्य प्रमाणयता शिवानन्देन तत्परवतिनैव भाव्यम् । सौन्दर्यलहरीव्याख्यातु रंदमीधरस्य समय श्रीमता चिन्नाहरणचऋतिमहोदयन १४९७ १५३९ ई. मध्ये निर्धा रित । रक्ष्मीधरेण कामकलाविलास स्मर्यते । वामक्लाविलासकारच शिवानन्दपश्चाद्भव इति कृत्या शिवानन्दस्य स्थिते पूर्वापरे सीमनी पूर्वोक्तयो कालयोरभिमन्तव्ये । शिवानन्दस्य ग्रन्थचतुयमत्र प्रकाश्यते । शम्भुनिर्णयदीपिकाऽस्यैव शिवानन्दस्य कृति । यस्या अपूर्णा मातृका मद्रपुरीराज्यपुस्तकालये विद्यते । एवमेव सुभगोदयप्रभाऽपि शिवानन्द- स्यंव कृति । मद्रामराज्यपुस्तालय एक्स्यामेव मातृकाया R. ४४४५b सख्याकाया १-१०० पत्र सुभगोदय सुभगोदयवासना च वर्तते । ग्रन्थद्वयमपि तत्र सुभगोदयवासना- नाम्ना विप्रियत । तदनन्तर R. ५b सध्यावा मातृा १०३-२३b सम्यकेषु पनेषु वर्तते मुभगोदयप्रमाया । अप्रत्येषु विवरणश्लोकेषु दृश्यते यच्छिवानन्देन सुभगोदय नित्यपूजाविधि- रक्त, गुभगोदपप्रमाया च नैमित्तिाविधिाच्यते अथ च तेन शाम्भवोदयनामा ग्रन्थोऽपि रचित इति । उद्यथा- १. "महाराष्ट्रभुव भाषा प्रयुजाना स्मितोत्तरम्" (पृ० १९८) इनि, 'किञ्च भाषा तदीदेव माधुपांमृतषिणो' (पृ० १९९) इति च महार्य भञ्जरीपरिमले। २. घोलाम्ते मनतोत्मवा जनपदा. . . (म०प०, पृ. २०२)। ३. "त्रिपुरादर्शनस्पापरिचिता आचार्याः कृतय" इत्यारये निबन्ध, सारस्वती सुषमा, व.२०, ३.२, पृ. २४-२५) ४, दी हन्धान : स्टसाज ऑन देयर रिलीजन एण्ड लिटरेचर, पृ.७२ ।

·ग्रन्थनवक साम्प्रत सग्रहोक्तमनुक्तं वा यत्किञ्चित् सुभगोदर्य । द्रव्य तदशेपेण मदुक्ते शाम्भवोदये ॥ इति । सविस्तोत्र त्रिपुरसुन्दरीमन्दिरस्तोत्र च शिवानन्दकृतित्वेन महार्थमञ्जरीपरिमले उदृद्धितम् । स्वतन्त्रानन्दकृतिर्मातृवाचविवेक शिवानन्दरचितया टीकया सह सरस्वतीभवनग्रन्थ- मालाया प्रकाशित । सोऽय शिवानन्द ऋजुविमशिनीकारतो भिन । सिद्धसिद्धान्तसिन्धुकारो जगनिवासात्मजो गोस्वामिशिवानन्दश्चाभ्या भिन्न । एतावता शिवानन्दस्य कृतित्वेन निश्चीयते निष्प्रत्यूहम् । महेश्वरानन्दस्य परमगुरुमहाप्रकाशस्य गुरुरय शिवानन्द स्वात्मानन्दस्य शिष्य प्रतिष्ठानन्दस्य सूनुरिति ऋजुविमशिनी-शम्भुनिर्णयदीपिकोपोद्घातपद्य परिज्ञायते । मानवीघगुरुष्वन्तिमो वासुदेवमुनिरेव स्वात्मानन्द इति वय प्रतीम । तेन हि ( वासुदेव- मुनिना) पुत्रीकृत ऋजुविगिनीकर्ता शिवानन्दमहायोगी ( ऋजु. पृ. २२४)। सौभाग्यमुधोदये मानवौघपुरुष्वन्तिमे द्वे नामनी परमानन्द स्वात्मानन्द इति दृश्यते । एते च ऋजुविमशिन्यादिप्रदर्शितरत्नदेव-वासुदेवस्थानीये। तेन वासुदेव एव स्वात्मानन्द । तेन पुत्रीकृतत्वाच्छिष्यत्वेन परिगृहीतत्वात् शिवानन्दस्तस्य शिष्य । मद्रपुरीराज्यपुस्तकालय एव R. ४४४६ सख्याका निष्कलप्रमचर्चाया मातृका वर्तते । तस्या अयं प्रथम श्लोक - श्रीशिवानन्दपौण श्रीचिदानन्दसूनुना। श्रीकण्ठानन्दमुनिना चय॑ते निप्पलप्रमः ।। इति । स्वच्छन्दपद्धतिवर्ता चिदानन्द शिवानन्दस्य पुत्रः शिष्यश्च । चिदानन्देन प्राथित शिवानन्द शम्मुनिर्णयदीपिका रचयामास । चिदानन्दस्य पुत्र श्रीकण्ठानन्दो निकलत्रम- चर्चावर एव चायमत्र वशपरम्परायम -प्रतिष्ठानन्द , शिवानन्द, चिदानन्द , श्रीकण्ठानन्द इति । सुभगोदय. सुभगोदयवासना च "जुविमशिन्या विद्या न लिस्यन्ते, सुभगोदये लिखितत्वात् । ऋजुविमशिया तु अन्यविवरण कियते । इदमप्युक्त गस्माभि - १. टप्यम्-पृ.१२९, १९५। २. अत्र प्रमाण पूर्वोऽस्मदीये नियन्धे २५ पृष्ठस्य ४ टिप्पण्या द्रष्टव्यः । ३. स्यारमान दमरेशानचरणानेनियाप्सिना । (ऋजु पृ.२) ४. "अाप्रपाण प्रतिष्ठानन्दमूनुना" इति, "प्रतिष्ठानन्ददुग्माधे शियान दे ररिपत" (.दी. उपोद्याने ) इति च । ५. "अररोदायतो म्यायो विशनरोधीमता" (.टी उपोद्याने) ।

·. (२०) पूर्व विद्या गुरीलंध्या मूरजुविशिनीम् । महासारं सुनिनः पश्यन्तु सुभगोदयम् ।।" (ऋजु पृ० १०६-१०७) अब मूलधन्यं नित्यापोडगिवाएंव नवयास्यामृनुविभगिनी च दृष्ट्वा महासारं मुभगोदयं पश्यन्तु मुधिय इति शिवानन्द च । नित्यापोडशिवार्णवस्य प्रथमपटलस्थ. सर्वोऽपि विपयोत्र सक्षेपेण प्रतिपादित , तत्र सूचिता. सर्वा विद्याश्च समुद्धृता इत्यस्य महासारख- • विशेषण समुचितमेव । सुभगोदयस्त्रिपुरसुन्दरीनित्यपूजामतिपादक समितितम पद्धतिग्रन्य इत्यवगन्तव्यम् । ऋविशिन्या बहुश एतस्मर्मते । तत्रत्यानि सर्वाणि स्थलानि मुदितऽस्मिन् सुभगोदये समुपलभ्यन्ने । मूरविद्या सुभगोदये लिखिता, अतिरहस्यत्वात् । नित्यापोड- शिवाणवे पञ्चदरातिमिनित्याविद्या नोघृता., मुभगोदर्य तु (१० २८१-२९० ) दृश्यते तासा समुद्धार । मुभगोदयवासना त्रिपुरमुन्दा आन्तरवरिवस्या समुपदिशति । सुभगोदय सुभगोदय- यातना व मिनावेतो ग्रन्यो । महेश्वरानन्द' सुमगादयवासना क्रमवासनानाना स्मरति, सुनगोदयं च तमाम्नेव । त्रिवेन्द्रम्-मातृकाया सुभगोदय एवास्ते, न सुभगोदयवासना । मदासपुस्तकालय तु मातृकायामेक्स्यामेवोभी ग्रन्थौ प्राप्येते, सुभगोदयवामनानाम्नैक्ग्रन्थत्वेन च ती पिवृनौ । सुभगोदपवासना योगिनीहृदयदीपिकाया चिल्ल्या च स्मयते । अनयोग्रंन्थयो साहाय्येनैवाम्माभिरवत्य एवः श्लोको मातृकायामनुपलब्ध. समुद्धृतः । सुभगोदये सुभगोदय- वामनाया मुभगौदयप्रभाया च सप्ततिसाव्यामिता. श्लोकाः सन्तीति स्वयमेव ग्रन्थकारो वदति। महेश्वरानन्दोऽपि महार्थमज्जयां मप्ततिसम्यामिता कारिखा अनुवध्नाति । शिवानन्दमहेश्वरा- नन्दयोरल्या संध्यायामभिनिवेशः विमूलक इति बिचार्यम् । अम्वास्तवटोकायाम्-"श्रीशङ्कराचार्यकृतो भीभाग्यविद्यामुभगोदयायो" इति रयते । एतौ ग्रन्यौ तर नेत्रोद्धतौ । लक्ष्मीघरायामपि सब्यास्यान सुभगोदयो नैवत्र स्मृत (१०४६, ७६, ८०, ८१, ९९, ११०, १४९, १५०, १०२, १७१, १८०, १८७, ३०५, १. एप लोकोऽम्माभिप्टेषु शिवानन्दग्रन्थेषु नोपलभ्यते । "सपहोतमनुक्त या यत्किञ्चित् सुभगोदये द्रष्टव्य तदोषेण मदुक्ने शाम्भवोदये ॥" इति सुभगोदयप्रभावचनादेतज्ज्ञायते शिवानन्देन शाम्भवोदयमामा विस्तृतो ग्रन्यो लिखित , यत्र हि सुभगोदये सोपेगोक्ता मनुक्ता वा विषया प्रतिपादिता इति । तत्रत्य एवंय लोको भवेत् । २. गुभगोदयममा शिवानन्दस्य नैमित्तिवपूनाप्रतिपादको प्रन्थ । यदुक्त प्रत्यारम्भ-- एवं समाप्य विधिवग्नि पपूजामनन्तरम् । नैमित्तिविपि वक्ष्ये मत्तानामनुकम्पया ।। इति । १. सरस्वतीमपनस्तरालयस्पिताया २९९२२ सत्यशाया मातृराया द्वितीय पर द्रष्टव्यम् ।

·( २१ ) ३०७)। "सुभगोदयव्याख्यानावसरे निपुणतरमुपपादितमस्माभिः" (पृ० ८१, १८० ), "एतत्सर्व सुभगोदयव्याख्यानावसरे चन्द्रकलाया सम्यनिरूपितमस्माभि" ( (पृ० ११०) इत्यनेनोद्धरणद्वयेन ज्ञायते यत्स्वय लक्ष्मीधरेणव सुभगोदयव्याख्यान व्यरचि । “यथोक्तं भगवत्पाद. सुभगोदयव्यास्याने-शिखिज्वालारूपः समय इह सैवात्र समया, तयो सभेदो मे दिशतु हृदयाब्जंकनिलय । इति" (पृ० १७५ ) अनेन च ज्ञायते यदत्र भगवत्पाद- व्याख्यानमप्यासीत् । ८० तमे पृष्ठे "परोऽपि शक्तिरहितः" इत्यादिक श्लोकः सुभगोदय- नाम्नोद्धृत । एप च श्लोको नित्यापोडशिकाणवे (४६) दृश्यते । एव प्रतीयते यद्यथा सौन्दर्यलां नित्यापोडशिकार्णवस्थाः केचन विपया सनिविष्टास्तथैव सुभगोदयेऽपिते सनिविष्टा. स्युरिति । अत्रैव ९९ तमे पृष्ठे सुभगोदयस्य कश्चन गद्याशः समुदतः। तेन ग्रन्थ एप गद्य- पद्यात्मक आसीदिति सभाव्यते। सुभगोदयस्य लल्लेन विरचितायाष्टीकाया उल्लेखो भास्कररायेण स्ववीये ललितासहस्रनामभाष्ये (पृ० ७७ ) कृतः । एप ग्रन्यश्चात्र (पृ० ७६ ) वासनासुभगोदयनाम्नापि स्मृत.। ग्रन्थ एप शिवानन्दमुने सुभगोदयात् सुभगोदयवासनातश्च भिन्न एव, अनत्यानामुद्धृताना श्लोकाना तत्रानुपलब्धे । सौभाग्यवर्धनीकारेण कैवल्याश्रमेण तु शिवानन्दमुनिरेव स्मृतः, तत्रोद्धृतस्य (पृ० ३६ ) सार्धकस्य श्लोकस्यानोपलब्धेः (पृ० २८४ ) । गौडपादाचार्यकृतिरूपेण प्रसिद्धा सुभगोदयस्तुतिन क्वचन प्राचीनेप्वाचीनेषु वा ग्रन्थेपूद्धृतोपलभ्यते । सा च पूर्वोद्धृताभ्या ग्रन्याभ्या पृथगेव । अर्थरलावलीकारो विद्यानन्दः योगिनीहृदयानुप्रास्ताविके (पृ. ५) टिप्पण्यामस्माभिः सौभाग्यरत्नाकरादिकर्ता विद्यानन्द एवार्थरत्नावलीकार इत्युदलेखि । नवीनोपलब्धैः प्रमाणस्तु मिसावेतौ ग्रन्यकारी भवतः । सौभाग्यरत्नाकरकर्तुविद्यानन्दस्य गुरुः सच्चिदानन्दनाथः, अर्थरलावलीकारस्य तु रत्नेशः। प्रथमः कादिविद्यापद्धतिकारः, द्वितीयश्च होदिमतानुसारिणी पद्धतिमारचति । अर्थरत्नावलीकारो यद्यपि स्वात्मान सम्प्रदायद्वयज्ञत्वेन स्यापयति, नित्यापोडशिकार्णवसूत्राणि च प्रथम कादिमतानुसार व्याख्याति, तथापि तस्य वर्तते कोऽपि पक्षपातो हादिविद्यायाम् । अत एव भास्कररायः सर्वथा तव्यास्थान सण्डयति, अनुमोदयति च सौभाग्यरत्नाकरकार- मतानि सर्वत्र स्वकीयेपु ग्रन्थेषु । हादिविद्यामनुमरतो विद्यानन्दस्यांपलभ्यते ग्रन्थद्वय साम्प्रतम्-अर्थरलावली, ज्ञान- दोपविशिनी च । अर्थरत्नावली प्रकाशिनवान | सास्य प्रत्यकारस्य प्रयमा कृतिः, ज्ञानदीप- १. ".."लोपामुद्रामतस्थितः । सद्भिः ससेवनीयेय ज्ञानदोपविमशिनी ॥" इति ज्ञानदीप- विदिशनीस्थ उपोद्घातश्लोकः (१क) । २. सम्प्रदाययज्ञेन ( अर्य. पृ.)।

·( २२ ) विमशिन्याः स्थलगयेप्यर्थरत्नावलीस्मरणदर्शनात् । ज्ञानदीपविभिन्या मातृका गायकवाद. शोधमस्यायां केरलविश्वविद्यालयप्रन्यागारे नेपालम्यवीरपुस्तकालये च सन्ति । सेय ज्ञानदीपविगिनी योगिनीहृदयदीपिकाया ( पृ० १६० ) स्मर्यते । अर्थरला- वल्या मातृका १६२३ वैश्मे वत्सरे लिखिता गायकवाडशोघसस्थाया वर्तते । तत्रत्याया एवं ज्ञानदीपविमर्शिनीमातृवाया लिपिशास्त्राधा परीक्षणे वृते चतुर्दशशताव्दीतो नवीनः कथमपि न शक्येत सार्धायत समयस्तम्या । सोमशम्भुप्रन्य कर्मकाण्डप्रभावली विद्यानन्देन विमल स्वात्मसम्मुना ज्ञानोपविमशिन्या ( ५० ३४ प ) स्मृत | सोपशम्मुना चेप अन्यः ११३० वैश्मे वत्सरे पूरित इनि पूर्वमुत्तम् । अतो विक्रमस्य द्वादशत्रयोदशचतुर्दशशताब्दी कचन समयोप्य स्वीपर्तव्य । शिवानन्दविद्यानन्दी समसामयिकी स्यातामित्यस्माभिः सभाब्यते । अर्थरलावलीमङ्गलाचरणलोपु प्रथमे महावन , द्वितीये प्रियानन्द , चतुर्थपञ्चमयोन गुरु रत्नेश प्रणम्यते । तदनु शिवः, कामेश्वरी, विविधा दम्पती, कट्वार प्रभृतय सिद्धा, गणनाथः, वटुक , योगिनीवृन्दम् भैरवान स्तूयन्ते । एष महावनमुने. लोक एष दृश्यते महार्थ- मन्जरीपरिमले- यलिपिशिशपुरन्ध्रीमोगपर्याकुलोह बहुविधकुलयोगारम्भसमावितोहम् । पशुजन विमुखोह भैरवीसथितोऽह गुरुचरणपरोह भैरवोह शिवोऽहम् ॥ ( पृ० १७०) वयरत्नावली प्राधान्येन पोलमत व्याख्यातीति पूर्वमुक्तम् । एप श्लोकोऽपि तन्मत- पोपत्र एव । अत्र रत्नेशी विद्यानन्दस्य गुरु , प्रियानन्द परमगुरु , महावनमुनिश्च परमेष्ठि गुरुरिनि भभाव्यतेस्माभि । शिव, बामेश्वरी, विविधा दप्पती, क्वालप्रभृतयश्च मिदा श्रमोदयकरणं व्याख्यास्यन्ते । गणनाथ , वदुर योगिनीवृन्दम्, भैरवाश्च कोलमतस्य विशि देवता इनि समेतपद्धतिज्ञानदीपविशिनीप्रभृतिषु ग्रन्येषु मद्गलाचरणश्लोकेषु स्तूयन्ते । अमृतानन्दस्तस्य सौभाग्यसुधोदयचिद्विलासे योगिनीहृदपस्यानुप्रास्ताविक पुण्यानन्दामृतानन्दयो वृतीरभिलक्ष्य किश्चिदुक्तम् । यागिनीहृदयदीपिपराया वृत्तीनामतासामुदरणावसर दश्यते द्विप्रकारक. पाट. । मुस्तेि दीपिका- ग्रन्गे गर्वत्र तेपु स्थला 'इत्यस्मद्गुरुत्तरीत्या' इति पाठो मूले स्थापितः, 'अामदुत्तरीत्या' इनि पारस्तु पाठमरनात्मिामु टिप्पणीय। एवमय 'सौभाग्यसुभगोदय' इति पाठो मूले, टिपणीषु च 'सामाग्यमुपादय' इति दम्यत । पाठद्वयमतदस्माभि बहोदा यम्बई-पूनास्थ- मस्थास्थितागु शापिकामु मात्रामु सचादिनम् । सर्वच द्वितीय एष पाठः समुपालभि । यत्र महत्तध्य तदस्माभिस्तत्वविशिनीपरिचयावसरे प्रतिपादयिष्यते । भास्कररायप्रभृतिमि गौभाग्योदयनाम्नैव स्मृतस्यादिदमवास्य पन्थस्य नाम । अत्र गन्ति पट् प्रपश्वा । तर प्रथम प्रपत्र वामयनुष्टयम्, वर्णोत्पत्तिकार , तत्वाना स्वपमुत्तत्तिमश्च प्रादति। पत्रिंशत्तत्व- १. द्रष्टव्यम्-२८३,५६।। .

·. - ( २३ ) प्रतिपादका अत्रत्या श्लोका एवं कश्मीरगन्यमालाया पत्रिंशत्तत्त्वसदोहनाम्ना प्रकाशिताः । द्वितीये हादिविद्यासमुद्धार प्रदश्यते । तृतीयचतुर्थपञ्चमेपु श्रीचक्रप्रपञ्च , पष्ठे च प्रपञ्चे गुरुपतिक्रमः प्रपञ्च्यते । चिद्विलासस्य गपुस्तकेऽमृतानन्दस्तत्वहूं लेन निर्दिष्ट, घपुस्तके च पुण्यानन्द । 'अस्मद्- गुरूक्त' इत्यस्य स्थाने 'अस्मदुक्त' इति पाठस्यैव वाहुल्येनोपलब्धे, “कायति नानानामप्रपञ्च- रूपेण मातृका देवी" (सौ० सु० ११६) इति सौभाग्यसुधोदयोद्धरणस्थले 'अस्मदुक्त' इति पाठस्यैव स्वारसिकत्वाद् दीपिकाया सर्वष स एव पाठ परिग्राह्य । तेन च चिद्विलासस्तव- कारोऽमृतानन्द एव सिद्ध यति । अत्र च गुरुपादुकास्मरणप्रभृतिविसर्जनान्तो मानस उपचारविधि प्रदर्शित । भट्ट- गङ्गाधरस्तोत्र-गीतानिष्यन्द सकेतपद्धति विज्ञानभैरवप्रभृतिप्रन्येषु सूच्यते सा मानसिकी पूजा- पद्धति , या आन्तरवरिवस्यानाम्ना तन्त्रशास्त्रेषु परिगीयते । सुभगोदयवासनायामपि श्रीचक्र- स्यान्तरमाराधनमारचितम् । दृश्यते चैवविध व्याख्यानमृजुविशिन्यामर्थ रत्नावल्यामपि च नित्यापोडशिकार्णवस्य । योगिनीहदय त्वन्तर्यागप्रधानमेव स्वीक्रियते । एवमत्र सम्पादिताना ग्रन्याना तत्कर्तृणा च विषय विविच्याधुना नित्यापोडशिका- र्णवस्य प्रारम्भे परिगणितानि चतुष्पष्टितन्त्राण्युद्दिश्य विचार्यते । चतुष्पष्टितन्त्राणि चतुष्पष्टितन्त्रनामानि जयरथकृततन्त्रालोकविवेकघृताया थीकण्ठया सहितायाम्, नित्या- पोडशिकार्णवे, कुलचूडामणी, सर्वोल्लासतन्त्रे, महासिद्धसारतन्त्रपरिगणितेषु विष्णुकान्ता- रथकान्ता-अश्वक्रान्ताविभागेषु च दृश्यन्ते । तत्र श्रीकण्ठया सहितायामभदप्रधानाना चतुप्पष्टि- भैरवागमाना समुल्लेख इत्येक प्रकार | नित्यापोडशिकार्णवस्थ प्रकारो द्वितीय , यत्र हि मुख्येषु विभिन्नेषु तान्त्रिकमतेषु तदानीन्तनेषु प्रथिताना तन्नाणा समावेश । एतच्चाने प्रति पादयिष्यते । कुलचूडामणिरिममेव प्रकारमनुसरति । सर्वोल्लासादितन्त्रस्य प्रकारस्तृतीयः । अब विष्णुपान्नादिविभागेषु च केपाचन मानवकृतीनामपि समावेशादिमानि तन्त्राणि काल- क्रमापेक्षया पश्चादाविभूतानीव प्रतीयन्ते। विस्तरभयादत्रापहाय प्रकारद्वय नित्यापोड- शिकार्णवस्थ प्रकार एव प्राधान्येन चर्च्यते । चतुष्पष्टिभैरवागमा अष्टाष्टकविभागेनाभिभैरवैरुपदिष्टा इति तन्त्रालोकविवेक्धृत- श्रीकण्ठीयसहितावचनेभ्य स्पष्टम् । तत्र स्वच्छन्दादीनि भैरवतन्त्राणि बहुरूपेण, मततन्त्राणि चण्डेन, मङ्गलातन्त्राणि क्रोधेगेन, चक्राष्टकम् असिनाङ्गेन, अन्वकाद्य बहुरूपाष्टक रुरणा, वागीशाटक कपालीगेन, शिखाष्टकम् उन्मत्तेन भैरवेण भाषितानि | यामलाप्टक्प्रवत्तभैरवस्य नामात्र न दृश्यते । एवमेव भैरव-यामल-मताष्टकेषु प्रत्येव सप्तव तन्त्राणि परिगणितानि । श्रीकण्ठोग्नन्यमवलम्व्यव भैरवतन्त्राणा परिगणन द्वित्रेषु ग्रन्येषु दृश्यते | तत्र काशिकनागरी- प्रचारिणोसमाप्रकाशितविश्वकोशस्य पञ्चमे खण्डे 'तन्त्र साहित्य' इति शब्दविवरणे प्रतिपादित म एव ग्रन्थानुमारी। .

·। ( २४ ) नित्यापोइशिकावेऽत्रस्य भैरवाष्टक बहुरूपाष्टक यामलाष्टक च निदिष्टम्, नामानि तु न परिगणितानि । मताष्टकनामानि यद्यपि परिगणितानि, तथापि तानि श्रीकण्ठीनामावलीती मिन्नान्येव । नित्यापोडशिवाणवोक्तचतुष्पष्टितन्त्रपरिगणने वतते मतभदष्टीकाकाराणाम् । तत्र वामदेश्वरीमतविवरणपाठे, सौन्दर्यलहरीव्याख्यामारलक्ष्मीधरधृतपाठे च चतुष्पष्टिमस्यामपत्ति सूपपादा, यद्यप्यनयोर्नामावत्योर्नेव माम्यमवलोक्यते । सेतुबन्धाङ्गीकृते कुलचूडामणिस्थे च पाठे सा दुरुपपादेति तत्मपत्तये कश्चन मार्गोऽन्वेपितस्तत्र ! नया हि- "अत्र ऋविमचिन्या महामायातन्त्र शम्बरतन्त्र वेति तन्त्रद्वयपर ध्याख्यातम् । लक्ष्मणेन तु महामायाशम्बरास्यमेक तन्वमित्युतम् । अर्थरलावल्या तु द्वयमपि नोक्तम् ! महा- लक्ष्मीमत देवेत्यादि वक्ष्यमाण श्लोकद्वय कैश्चित्परित्यत्तम्, अन्रेस्तु स्वीकृतम् । परन्तु मर्वेषामेव मते चतुष्पष्टि न्यासपतिर्दुरुपपादा । वस्तुतस्तु नत्सपत्त्यर्थमेवास्मिन् श्लोवे पूर्वाग्रं चत्वारि तन्त्राणि । तत्लशम्बरमेक भैरवाटक चैकमिति पटतन्त्राणि । केचित्तु- असिताङ्गो रुरुश्चण्ड क्रोध उन्मत्त एव च । कपाली भीषणश्चेति सहारश्वाटभैरवा ॥ इत्युक्तानामष्टाना भैरवाणामष्टी तयाणीत्याहु । अन्ये तु-मिद्धिभैरव-बटुकभैरव. पवार भैरव-पौगिनीभैरव-महाभैरव-शक्तिभैरव मायिकभैरव कद्दालाग्निभैरवाष्टकप्रति- पादर तन्वाएकमित्याहु । तदुभयमपि सस्यासम्पत्तिविरोधाद यामलादिशब्दवद भैरव- सदस्य तन्त्रेषु क्वापि प्रयोगादर्शनाच चिन्त्यम् । तस्मात् पोडशनित्यानामेक्तन्त्रवदष्ट. भैरवागामैकमेव तत्वमिनि व्याख्येयम् । (पृ० २२) इनि सेतुबन्थे । अब यद्वक्तव्य तद्यथावसर वक्ष्यते । यधुना चतुष्पप्टितन्त्राणि परिगण्यन्ने- ५-५. महामायासम्बर योगिनीजारशावर तत्त्वशम्बर चेति त्रीणि तन्त्राणीति एटमीपर | गोरीमान्तो लक्ष्मणभेवानुमरनि । महामापासम्बर योगिनी जारशम्बर-तत्व- एम्बरपाणि च तवाणीत्यन्ये सर्वेऽपि व्याध्यातार । अर्यरत्नावरीकारेण तु पास एप न याम्यानः । बौदनन्याणा मोटानुवादेषु महामाया-जालशम्बर मायागम्बर-पापाजाल- मभृतीनि नलाण्युपलम्पन्ने । नगेद्रनाथवमुमगृहीते विश्वकोशे शम्बर डाकिनीजाल-योगिनी. -योगिनीजार मायाजाल-अमृतीनि मोदनवाणि प्रदर्शितानि । म. म. हर मादशास्त्रिसापाया नेपाएपन्थगल्या राहिनीवालगायर योगिनीमारत योर्मातृवे येते । सर्वाण्येतानि तन्त्राणि भगवता बुटेन मावतारभूनेन वा वाधिमस्वादिनारदिशानि म्यु.। अत्र तु "एवमतानि धारमाणि वान्यापापमोटिव ॥ मनोत्तान में देव" (R) वचनारिया पटानोमानि तवाणीति नापते । अस्मिन विषये बत. " नायुना रिमपित पार्यता १. बामपरीमापाठ एव चतुष्टितनपरिगणनामात्र प्रायन्नारनोरमामि । १. मामन सौरपंसहरीम्पारयात्रा सहमीपरेण । ३. नीलामृतम ।

·( २५ ) ६-१३. भैरवाष्टकविषये भास्कररायलक्ष्मीधरयोर्मतवैभिन्न्यमनुपदमेव प्रदर्शितम् । मन्ये श्रीकण्ठीया तन्त्रनामावली भैरवाष्टकप्रतिपादिका भास्कररायेण लक्ष्मीधरेण च नैव दृष्टा । "असिताङ्गाद्यष्टभैरवाणा पूजाशास्त्राणि" (पृ० ४३ ) इत्यर्थरलावलीकार आह । सेतुबन्धस्थ श्लोकस्तु तेन नोवृत । एतदनुकार श्लोक उत्तरपट्के दृश्यते । एतेऽसिताङ्गादयोऽप्टी भैरवा प्रपञ्चसार-त्रिपुरासारसमुच्चय-ईशानशिवगुरदेवपद्धतिप्रभृतिग्रन्थेषु दृश्यन्ते । श्रीकण्ठीय- सहिताया तु स्वच्छन्द-चण्ड-क्रोध-उन्मत्त-असिताङ्ग महोच्छुप्म-कपालीशाख्या सप्त भैरवा निर्दिष्टा , अष्टमस्य तु नाम न दृश्यते । ब्रह्मयामले स्वच्छन्द-क्रोध-उन्मत्त-उग्र-कपालि-झङ्कार- शेखर-विजयाख्या अष्टो भैरवा उपदिशः। स्वच्छन्दतन्त्रे कपालीश-शिखिवाहन-क्रोधराज- विकराल-मन्मथ-मेघनादेश्वर-सोमराज विद्याराजाख्या अष्टौ भैरवाः सन्ति परिंगणिताः। एवं तन्त्रेपु परस्परं मतभेदे जाग्रति भैरवतन्त्राणामुपलब्धानामुद्धृताना वा परिमार्गणे क्रियमाणे समुपलब्धानि भवन्तीमानि नामधेयानि ग्रन्था वा-स्वच्छन्दतन्त्र मुद्रितमुपलभ्यत एव । स्वच्छन्द चण्ड प्रिशिरोभैरवा नेत्रतन्त्रोद्योते (भा० १, पृ० २२५) स्मृता । त्रिशिरोभैरव- स्तन्मालोके तद्विवेके च बहुश स्मर्यते । उन्मत्तभैरव ऋजुविमर्शिन्या ग.मातृकायामुल्लिखितः। उन्टुष्मभैरवस्तन्त्र च क्षेमराजेन शिवसूत्रविमशिन्या स्वच्छन्दोद्योतादिषु चोद्धृतम् । उच्छुप्म- तन्त्र बौद्धतन्त्रप्रत्येऽद्वयवज्रमंग्रहेऽपि (पृ० २८) स्मयंते । मन्यानभैरवस्य ५८१९ सख्याका मातृका कलिकातास्थ एशियाटिकसोसाइटी-सस्थाया वर्तते । एव च बहूना भैरवतन्त्राणामुप- लम्भादवाष्टो भैरवतन्त्राणि परिगणितानि, न तु भैरवाष्टकमेकमिति मन्तव्यम् । १४-२१. बहुरूपाएक शक्तितन्त्राष्टकमिति शिवानन्द । बायादय सप्त मातरः शिव- दूत्येने त्याना प्रतिपादकान्यष्टौ बहुरूपतन्त्राणीति लक्ष्मीघरो गौरीकान्तश्च । अन्धक-रुरुभद- अजास्य-मूलास्य-वर्णभण्ठ-विडङ्ग-ज्वालिन-मातृरोदनात्मक बहुरूपाप्टकमिति श्रीकण्ठीयसहिता । "बहुरूपाएक शास्त्र सक्षिप्य चतुश्शतसस्यापरिमितेग्रंन्यस्तत्सारमुद्धर्तुकामः . " (पृ. ४, ३४) इति विद्यानन्द । कादिमतमनोरमाकार सुभगानन्दनायो नवनित्यातन्त्रेषु बहुरूपाष्टकमेक परिगणयति । बहुरूपाष्टकतन्त्र (बहुरूपाटकप्रस्तारो वा ) सौभाग्यभास्करे ( पृ० ४०, १९०) भास्कररायेण समुदतम् । विद्यानन्द-सुभगानन्द-भास्करराया बहुरूपाप्टर मेक तन्त्रमङ्गीकुर्वन्ति । अन बीज न जानीम। २२. ज्ञानम् । मास्कररायण ज्ञानपद ज्ञानावर व्याख्यातम् (से० पृ० २४) । एनच्च तन्त्र नित्याना पोडशाना च नव तन्त्राणि कृत्स्नरा (१२) इति वादिमत- (तलराज श्लोकव्याख्यानावसरे मनोरमाकारेण सुभगानन्दनायेन-"नव तन्त्राणि सुन्दरी- हृदय-नित्यापोडशिवार्णवचन्द्रनान-मातृकातन्त्र-समोहनतन्त्र वामकेश्वर - बहुरूपाटकप्रस्तार- चिन्तामणि मेरुप्रस्ताराख्यानि वतन्ते" इत्यत्र परिगणितेपु नवनित्यातन्त्रेषु न श्यते । अतो सानाणवतन्त्रमेतन्नित्यापोडशिकाणंव-कादिमतादिभ्य. पराचीनमेवेति चतुप्पष्टितन्त्रेषु न तस्य समावेश । नित्यापोडधिकार्णव-योगिनीहृदयादिषु डाकिन्यादय पयोगिन्य स्मर्यन्ते, व्याख्या- यो प तथैव प्राचीनप्टीशवाः । ज्ञानार्णवे ( १४१९६-१०३) त सप्त योगिन्यो निरूपिता ।

·( ૨ किच, सौन्दर्यलहरीप्रभृतिषु ग्रन्येषु वंपुरं हादिकादि विद्याद्वयमेव दृश्यते, ज्ञानार्णवे तुद्वादश विद्याः समुदताः । एतदपि तस्य तन्त्रस्य परवतिलमेव पीपयति । एवं च जानार्णवानुरोयेन नित्या- पोशिकार्णव-योगिनीहृदयादिग्रन्यानामन्यया व्याख्यान प्राचीनाचार्यव्याख्यानखण्डनं च कथं नाम संगच्छताम् ? राजेन्द्रला मनसंटन्धाया सूच्या ज्ञाननन्तं दृश्यते । महाज्ञानार्णवो योगिनीहृदये (२१७७) स्मयंते । ज्ञानमहाणंदो मोटानुवादेपलभ्यते । तन्त्राणामेतेपा भिन्ना- मितत्वादिविपये साम्प्रत किमपि वक्तुमाश्यम् । २३-३०. "ब्रह्मयामल-विष्णुयामल-द्रयामल-जयद्रथयामल-स्कन्दयामल-उमायामल- लक्ष्मीयामल-गणेगयामलान्यो" (पृ०४३ ) इत्ययरत्नावलीकारः । श्रीकण्ठया ब्रह्मयामल- विष्णुयामल स्वच्छन्द रुरु-आथर्वण-रुद्र-तालाख्यानि सप्तव यामलानि परिगणितानि । ब्रह्मयामले रुद्रयामल-सन्दमामल-ब्रह्मयामल-विष्णुयामल-यमयामल-वायुयामल-जुवेरयामल-इन्द्र- यामलानि मनि । एते ग्रन्यरूपेगोदरणरूपेण वैमानि यामलानि समुपलभ्यन्ते-स्द्रयामल मुदिनमुपलभ्यने, सीरियते चास्यान्यात संस्करण वाराणमेयसस्कृतविश्वविद्यालयस्थेन योग- तविभागैन । ब्रह्मयामठस्म जयद्रथयामलस्य च मातृवा. समुपलब्धा । विष्णुयामलं स्पन्द- प्रदीपिरायामुटाटोगवन, सन्दयामल च तन्त्रालोकेऽभिनवगुप्तेन स्मृतम् । रघुनन्दनेन प्राण- तोषिणीतारेण चापि रहते एने यामले । प्रथमम्य मातृका अपि समुतम्यन्ते । गणेशमामलस्य ग्रहयामलस्य च मातृरा यास्टिवृहत्मूच्या निदिश । उपयुद्धतेम्यो यामलेभ्यो भिन्नानि देवी- यामल-वीरयामर-रादर्पणीयामलानि मस्तन्यालोके तद्विवेके स्वच्छन्दोद्योते विज्ञान- भैरवविवरण, वन्त्रालोकविवेके च स्मृतानि । शक्तियामल-वृष्णयामन्योर्मातृका सरस्वती- भवन ग्रन्थालये दृश्यन्ने । मारेष्टवृहमूच्यामपि बर्ततेऽनयोनिर्देश । भैरवयामन लक्ष्मीधराया गौन्दरहरीटीकायाम्, कामालाविलासटीपाया चिवल्याम्, विज्ञानभैरवटोराया विज्ञानेन्दु- कौमुद्या प स्मृतम् । ३१. चन्द्रज्ञानमष्टादशदागमेप्वयनमत् । ग्रन्य एप शिवमूत्रविमसिनी महामन्जरी- पग्मिलप्रमृति स्मृतः । मावास्यम्य साम्प्रतमुपलभ्यते । मुममानन्दनायेन नबनित्यानन्। १. मूलमन्ये ७ पृष्टम्या ५ टिप्पणी द्रष्टय्या । २. मेनुबन्धष्टयामलनामस्मे पन म्युमोऽयलोग्यते । नामान्येतान्यय । इलामणि. भूमिरापा (६)तु पुत्वविभ्रमेणान्य एवार्यः कल्पित, पहचामलस्म च तत्र समायोकारि। ३. नविष्णुसनेरपा यमामलेषु (पृ. ३)। ४. पापमप्रपपमागे पृ. २१रप्यम् । घरिघधीविद्यानिशदास्य चन्द्रानागप- राय मातृ D५६२४-२५ संप्यार मद्रास रामशेयपुस्तकालये मिले। ५. रमनोरमाराम ॥२ ·( २७ ) चन्द्रज्ञान स्मर्यते । भैरवयामलान्तर्गता चन्द्रज्ञानविद्या लक्ष्मीघरेण-"भैरवयामले चन्द्रज्ञान- विद्यायाम्" (पृ० ९९) इत्येव स्मृता। उक्त च-"चन्द्रज्ञानविद्याया पोडशनित्याप्रति- पादनम् । नित्याप्रतिपादकत्वेऽपि कापालिकमतान्त पातित्वाद् हेयमेव | उपादेयचन्द्रज्ञान विद्या चतुप्पष्टितन्त्रातीता' (पृ० १३८) इति । अत्र चन्द्रज्ञानमातृकाया अवलोकनानन्तरमेव किमपि याथातथ्येन वक्तु पार्यंत, तथापि चन्द्रज्ञानविद्यातश्चन्द्रज्ञानागमो भिन्न एव स्यात् । उपादेयचन्द्रज्ञानविद्यापदेन लक्ष्मीधरस्य चन्द्रकलाविद्याष्टकमभिप्रेतम् । एव स वदति-- "चन्द्रकलाविद्याप्टक श्रीविद्याप्रतिपादक तन्त्रम् । चन्द्रकला, ज्योत्स्नावती, (कलोनिधि), धुलार्णवम्, कुलधरी, भुवनेश्वरी, बार्हस्पत्यम्, दूर्वासमत चेति' (पृ० १४०) इति । मद्राससस्करणे सप्तव तन्त्राणि परिगणितानि । अष्टमस्य नाम न दृश्यते । मुद्रणजन्या त्रुटिरत्र कारणम् । एनानि मिश्रतन्त्राणि, कुल्समयोभयमार्गप्रतिपादयत्वात् । चतुष्पष्टितन्त्राणि कुलतन्त्राणि । समयमार्गप्रतिपादक शुभागमपञ्चक्रमेय वैदिकैरादरणीयमित्यादिको लक्ष्मीधरप्रतिपादित सिद्धान्तसत एवावलोकनीय (पृ० १३७ १४१) । तन्त्रज्ञानमिति कुलचूडामणिस्य पाठ । ३२ वासुकिपदस्थाने मालिनीपद पठति लक्ष्मीधर । मालिनीविद्या समुद्रयानोपाय- हेतु । एव च मालिनीपदेन मालिनीविजयमपि लक्ष्मीपरस्य नाभिप्रेतम् । वामुक्तिन्त्र नाद्याव- ध्यस्माभि क्वाप्युद्धरणेप्वपि दृष्टम् । ३३. महासमोहनम् । अत्र सर्वे टीकाकारा ग्रन्याश्च सवदन्ति । श्रीकण्ठया समोहमिति शिखाष्टकेपूपलभ्यते। समोहनमिति विष्णुकान्तातन्त्रेषु । डा० प्रबोधचन्द्रबागचीसमुद्भुते कम्बुजशिलालेसे शिरम्छेद विनाशिख-समोह नयोत्तराख्यस्य तन्त्रचतुष्टयस्य समुल्लेखो दश्यते शिखाप्टवैपूपलब्ध शिरच्छेद वीणाशिख-समोहास्य तन्वत्रयमत्र स्मृतमिति श्रीगुरव । महासमोहन चैतद्भिनमेव तन्त्र स्यात् । कुलचूडामणो समुल्लेखे सत्यपि तन्त्रज्ञान-वासुकि महासमोहनानि तत्रत्याया भूमिवायां न प्रदर्शितानि । ३४ महान्टुप्मम् । उच्छामभैरव तन्त्र वा भैरवाष्टकविभाग चचितम् । ततो भिग्नमेतत्तत्रम् । श्रीकण्ठया भैरवाप्टकेप्वेतत्परिगणितम् । महासूधमिति कुलचूडामणिस्थ पाठ । प्रत्यायो भूमिराया तु महोच्छुप्यमिति नाम । एष एव पाठ सेतुबन्धे दृश्यते । भूमिकारक पुलचूडामणिस्थ पाठमविगणय्य सर्वन सेतुबन्धस्थमेव पाठमङ्गीकुरुते । अत्र भास्करराय -"महादेवेति सवुद्धि । महान्टुप्ममहादेवमिति पठन्तोऽष्टाधारमेक नामति तु पेचित् । द्वयमपि भिन्नमेवेति गौरीवान । वामजुष्ट महादेवमिति परित्वा वामजुष्ट नाम १. मैमूरसस्परणे सरस्वनीभयनस्यायाँ १९४३१ सख्याकाया मातृफाया घेतमाम श्यते । २. मन "दिपमार्गदूरपतित्वात् । सकलविल्लोकप्रतारकाणीमानि चतुष्पष्टितन्त्राणि" (१०१३७-१३८) इति लामोधर । एतन्त्र वचन समयमार्गप्रतिपादस्तुमागमपश्चकपा- पातिश्यमेव सस्य योतति, नित्यापोरसिकार्णव-सौरपलहरीस्वारस्पविरोधात्, प्राचीना सय विधानां तन्वाणामत्र समावेशदर्शनाच्च । एतच्च तत्र तत्र मूल एव प्यतीक्रियते ।

·- (२८) वामकेश्वरचतु गतीत्युच्चन इत्यपि व्याचथ्यौ" (पृ. २३) इति | अर वेचित्सदेन प्रदमित व्याख्यानमुपर यामुनि रापोशिकार्णव-मौन्दर्यलहरौटीकामुनोपलम्यने "कामजुष्टमहादेवनन्ने वामाचारपत इति हेर" (पृ० १३९) इति नक्ष्मीघर ! “वामजुष्ट वामदेश्वरतन्त्र चतु- रातीत्यपि कथ्यते । महादेवनल बदुवादिसिद्धिकुलाचारप्रदर्शकम्” इति गौरीकान्त । गौरी शान मौन्दर्य या व्याख्याता न तु नित्यापोडमिवानंदम्पति प्रतिपादितमस्माभिरन्यो। लक्ष्मीपरगौरीकान्ती विहाय सष्टीकाकारैर्महादेवपदं संबुद्धिबोषामेव व्यास्यातम् । ३५-३६. वातुर वानुलोत्तर व गवारमेषु तदुपागमेषु च छते । तन वानुलौतर ग्रतरत्नसग्रह, दानुल च नानाग्रन्येपूत वदेते। वायुल च नयोतरमिति वाक. स. पाठ । बातुरम्य वायुलम्य वा मातृका अपि ममुपलभ्यन्ते । नयोत्तरमेतत् कम्बुजशिलालेखे स्मृतेषु तुलचतुष्टयेवन्यनमदवमन्वयम् । एव च निश्वासत्त्वसहिताया भागविशेषो नयोत्तरमिति हो बानीमहादयम्य कन्यन व्ययम्, चतुष्पष्टिनत्रयु तम्य परिगणितत्वात् स्वतन्त्रम्यंत्र तस्य ग्रन्यम्य सद्भावान् । तम्य स्वतन्त्र न्याय एव ब्रह्मयामलजयद्रपयामलायुक्त नयोत्तरस्य वामनोतस्वदम्, नि श्वामतत्वमहिलायाश्च मध्यमस्रोत उद्भूतत्व सगच्छते । वाहन वाहनोत्तर- मिति पुरचूडामणिम्यः पाठ । ३७. हनदतन्त्र नास्माभि क्याप्युद्धृतमवलीरितम् । ३८. मातृभदम् । मातृकाभदतन्वमुपलभ्यते । ततो भितमेतत्तन्त्रमभिन्न वति नाथुना निर्गन सक्यम् । रमीपरगौरीकानभास्कररायान्येषु तन्त्रमदमिति पाठ । ३९. गुपवयम्। गुमतन्त्र क्षेमरान नेतन्योद्योो स्मयते। ततोऽभिममतत्तन्त्र भवेत्। .... कामिक दवागमे प्रथम ग्रन्याशरेणु मुद्रितमुपलभ्यते । ४१. करावादम् । काकादमिति वाय.पाठ । ग्रन्य एप शिवायो स्याद्वये (३॥ ११, ३१ ६३) मारिनोविजयवातिरे (पृ. २०) र स्मयने । शिवितात्पर देवेन देवन् कारोत्तरनाम्नायपायि (३. १०२, १२२)। १२. कामारम् । बारमारमिति वार.म. पाट । दारज्ञान वानुलोषागमेषु श्यते । ३. चिमनम् । भौमतनाग्नोतमेतत्तलमयरलावल्याम् । अस्य मातृ काताम्य-एगिपाटन-मोमाइटीमन्यायाम्, नेपागम्योरपुग्नकाल्य घोषरम्यते । वृण्डिका- ममिति पदमीमागोकाला पाः । সাঘালনামায বিশ্বণি मम्मामि । ४४. मनानाम् । नवदयगरनारया वना. रमते । नयोत्तरमिनि वार.म. पार । नगमरविर पूर्वमानम् । वा.ग. प्रत्ययो मोतरम्प नाम वारदय एने। १. पौराभिनय, मामाग. पृ. १५ ..m,.

·( २९ ) तन्त्रोत्तरमिति से. पाठः, मायोत्तरमिति कु. पाठ । मतोत्तरस्य मातृकाया विवरणं म० म० हरप्रसादशास्त्रिसंधनेपालअन्यसूच्या दृश्यते । ४५. वीणास्यम् । वीणाद्यमिति वाक. ख. पाठः। "वीणाद्यमिति वीणाशिमोत्तरम्" (पृ० १७ ) इति जयरयः । तन्त्रमेतत् श्रीकण्ठया शिखाप्टकेषु प्रदर्शितम्, कम्बुजशिलालेखे च विनाशिखनाम्ना स्मृतम् । शिवागमभेदेषु द्वितीयस्य योगजस्योपागमेषु वीणा शिखोत्तरं पठ्यते। ४६-४७. प्रोतल श्रोतलोत्तरं च । श्रोतुलं त्रोतुलोत्तरमिति वाक, ख. पाठः । तोतुल- तन्वं क्षेमराजेन नेत्रतन्त्रोद्योते स्वच्छन्दोद्योते च समुद्धतम् । ४८. पञ्चामृतम् । तन्त्रमेतत् तन्त्रालोकविवेके जयरथेन स्मृतम् । (भा० ९, आ० १५, पृ० १४०) । अहल्याकामधेनुग्रन्ये पञ्चामृतमुद्धृतमिति 'आफेस्ट'-वृहत्सूचीतो ज्ञायते । ४९. रूपभेदम् । नास्य विपये किमपि ज्ञायते । ५०. भूतोड्डामरम्। भूतहामरमिति ऋ.कु.गो.पाठ । रथकान्ताविष्णुकान्ता- विभागयोरपि भूतडामरतन्त्र दृश्यते । “भूतडाममिति भूततन्त्रं डामरतन्नम्" (पृ० ४४ ) इति शिवानन्दः । घ.मातृकाया तु "भूतोडामरमिति भूतोड्डामरतन्त्रम्" इति पाठः । मटोकस्य भूतहामरस्य मातृकाणा विवरणमाफन्टवृहत्सूच्या दृश्यते । तत्र मातृकाणा मूलद्वयमुपदर्शितम् । तन्त्रमैतद्भोटभाषायामप्यनूदितमुपलभ्यते । ५१. कुलसारम् । तन्त्रमेतत् शिवसूत्रविमशिन्या (पृ० १३५-३६) स्मयते । ५२. कुलोडीयम् । राजेन्द्रलालमित्रसंधाया मूच्यामस्या मातृकाया विवरण दृश्यते । उड्डीशतन्त्रादेतत् पृषगपृथग् वेति परीक्षणीयम् । ५३. कुलचूडामणिः शिवमूत्रविमशिन्या (पृ. ५८) स्मृतः । अत्रत्यः श्लोको मुद्रिते युलचूडामणितन्त्र नोपलभ्यते । तत्रं विश्वात्मकमिति तु कु.पाठः। ५४. सर्वज्ञानोत्तरम् । तन्त्रमेतत् तन्त्रालोक्नदिवेक-शिवसूत्रविमशिनी-मृगेन्द्र वृश्चि-दात- रत्नसंग्रहादिपु बहुश. स्मयंते । “ज्ञानोत्तरे इति सर्वज्ञानोत्तरे" ( भा०६, आ० ९, पृ० ४५) इति वदन जयरपो ज्ञानोत्तरं सर्वज्ञानोत्तरं चाभिन्नमेव तन्त्रमगीपुस्ते । "सर्वज्ञानादितन्त्र- पकं पापालिरसिदान्देश्देशिदिगम्बरमतमिति दूरत एव हेयम्" (पृ० १४०) इति वदन सदमीपरस्तदनुयायी गौरीबान्तवानवलोक्यैव तन्त्राणीमानि यथेच्छमुच्छास्त्रं व्यास्यातवन्ताविति प्रतीपते। अत एवाह मास्करराय:-"एवं स्थिते यत्लौन्दर्यलहरीव्याख्याने पेनचित् प्रलपितमिमानि तन्त्रात्यदिशानीत्यादि, तत्प्रनारकभ्रान्नान्यतरल्पितत्वापेक्ष्यम्" (पृ० २४) इति । मर्यज्ञानोतरस्म मात्रा म०महाप्रसादशातिसंख्यामा नेपालमूच्या विद्वता । समानोतरवृत्तिरपोरशिवाधाविरचिता आपेन्टवृहत्सूचीतः परिमायते । सशानात्मक मिति पुटः १. प्रामप-11. प्रयोश्यामागचौविरचित 'स्टमेन इन दो तन्त्रान' इत्यादये प्रन्ये, ·५५. महापिचुमनम् । पिचुशास्त्र तन्वालोके स्मर्यले स्थलचतुष्टयेषु (भा०१०, मा०२७, पृ० ३६३, ३६५, भा० ११, आ० २८, पृ० १६३, १७५ ) । तत्मवद्धमेवैतत्तन्त्र स्यात् । महाकालीमतमिति से.ल.पा, महापितृमतमिति कु.पाठ । ५६. महालक्ष्मीमतम् । मततन्यपटकप्रतिपादक "महालक्ष्मीमतम्" इत्यादिक पतिपय लक्ष्मीवरायाम[विशिन्या गौरीकान्तीये च न दृश्यते । जयरथविवरणे, पुलचूडामणो, सेतुबन्ये च विद्यते । अस्पा महालक्ष्मीमतभट्टारकनानी मातृका नेपालमध्या दृश्यते। ५७. सिद्धयोगीश्वरीमतम् । विवदर्शनेर प्रथिततममेतत्तन्त्र तन्त्रालोकादिपु बहुशः स्मर्पते । सिद्धयोगीश्वरतन्त्र नेपालसूच्या दृश्यते । ५८-५९. पिकामत रुपिकामत । द्वितीयस्य देवरूपिकाममिति सजेति भास्कररायः, "अर प्रथम देवपद सद्धि । द्वितीय तु नन्त्रसज्ञान्त प्रविमिति सुवचम्" (पृ. २३) इनि हि तदुक्तिः । "हापिनीलपिकागण." (५०) इत्यत्र रुपिया काचन देवी पट्यो । तेन महालक्ष्मीमत ब्जियामतादिवद् रूपियामतमित्येवोचित नाम प्रतिभाति । ६०. सर्ववीरमतम् । वन्धमतद् ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविशिन्या (भा० ३, पृ० ३११) स्मतम् । तन्त्रालोक-नद्विवेर गिवमूत्रविमशिनी-स्वच्छन्दोद्योत-नेत्रतन्त्रोद्योत प्रत्यभिज्ञाहृदय- महार्थमन्जरीपरिमलादिषु स्मृत सर्ववोर सर्ववीरभट्टारको वा तत्रादस्मादभिन एव स्यान् ! ६१. विमलामतम् । न ज्ञायते किमपि । ६२. अरुणेशम् । तथैव । ५३. मोदनेगम् । मोहिनीश मिति से., मोदिनीदा मिति ल. ऋ, मोहनेशमिति कु. पाद । इतोपिर न ज्ञायते किमपि। ६४ विशुश्वरम् । तन्त्रमतद् मातररायेण योगिनौहृदयसेतुबन्धे (पृ. २७४) गगुदतम् । तत्यगारशातानन्दनङ्गिणी-आगमनत्त्वविलासादिप्वप्येतत् स्मयते । "विशुदेश्वर- तन्वानन चतुष्टिालाद्देश" (ऋजु. ४) इति भिवानन्दः । বলছি শায়িনী पूर्वपश्चिमक्ष प उचर च निस्तरम् । तन्त्र वेशषि ज्ञान वीरावलि तथा परम् ॥ एयर शोर. पाटभदै. राह ..मे.पु.पुस्तो उपयते। यामवेश्वरीमत- गियरणे मानीनामा मातृराया थैव नास्ति। प्रशिसम्माम्य शोषस्य समावेगेनैव एबमोधरो মনপতিত কওঁৰ গুৰি ধরিনি, মায়ায় মনােনিমেষ रलमिपा वदनि । “विमा दिमागरण प देवीमतमन परम्" इत्युत्तराधपाये सामी. १. रिमनिया मापामिमे पाटितपरिणनामा गोल गति, अपंगायातुनहरासानिधन पदाम्पेनचा भ्यायानाति ·( ३१ ) धरायाम् । “पूर्वादिदेवीपर्यन्त दिगम्बरेकदेशक्षपणकमतमिति पत्ततोऽपि दूरत एवं हेयम्" (पृ० १४० ) इति लक्ष्मीधर । "पूर्वाम्नायादिसज्ञाभि प्रसिद्धाश्चत्वार आम्नाया.। निरुत्तर- पदेनोम्निायतन्त्रम् । तस्यानुत्तराम्नायपदेनापि व्यवहारः । तन्त्र वैशेषिकमित्येकम् । ज्ञानमिति शानार्णवपदेन प्रसिद्धम् । वीरावलीत्येकम् ।" (पृ० २३-२४) इति भास्करराय । अत्र शिवस्य पञ्चवक्त्रेभ्यो निमृताना शास्त्रसमूहात्मकानामाम्नायाना तत्तत्तन्त्रपरक्तया सकोचो भास्कररायेण निष्प्रमाणकमेवाचरितः । ज्ञानार्णवविपये पूर्वमेवोक्तम् । वीरावलीशास्त्र प्राचीन तन्त्रालोर-तद्विवेक-शियसूनविमशिन्यादिपूद्धृतम्। वीरावलोहृदय बोरावलीकुल वा तस्य नामान्तरम् । कुलचूडामणी तु शिवावलिमिति पाठ । एवं व्याख्यातानि चतुष्पष्टितन्त्रनामानि । अथाधुना शिवानन्दविद्यानन्दामृतानन्दस्मतान् ग्रन्यान ग्रन्थकाराश्वाधिवृत्य विविच्यते निपुरादर्शनसबद्धसाहित्यपरिचयाय । शिवानन्दादिस्मृता ग्रन्था ग्रन्थकाराश्च अनन्तशक्तिभट्टारक पत्त्रोत विश्वमेतद्भुवनविरचनात्तत्त्ववर्णाद्यमुद्य- न्मन्यस्फारानुपक्त व्रतनपदवलाद्वतरूप विभाति । तद्दीप शक्तिमूत्र परमशिवमहापूगदेदीप्यमान वन्दे पूजायमस्य प्रचुरफलविधी हेतुभूत हृत्स्थम् ।। अर्थरत्नावलीकारविद्यानन्दविरचिताया झानदीपधिमशिन्यामनन्तदाक्तिभट्टारसति- स्वेनैप श्लोर समुद्धत । पातूलनाथसूत्राणा वृत्तिवारोऽनन्तशतिपादोऽस्माद्भिन्नोऽभिग्नो यति साम्प्रत निधयेन वक्तु न दापयेत । अननशक्तिपादो बहुरूपगर्भस्तोत्रस्यापि व्याख्याकार इति यातूलनापमूत्राणा भूमिवातोऽवगम्यते । अस्या मातृवा रक्ष्मणपुर(साऊ स्थितसस्कृत. परिपत्पुस्तकालये वर्तते। आनायतार स्वेच्छयैव जगमव निगिरत्युदगिरत्पपि। प्रत्याशीयापं आशावतारस्यमातुर (५० १५, १४, २६४, ३०७) योगिनीहृदयदीपिकाया. मुस । रोतुयधेपोप यने (पृ. २६७)। एवमेव- विश्वप्रसनगील तप तेजोमय तन । रुपयमार भोपाधानको योगिनोहदयदौपियायामेव ( पृ. २६३) मिश्यियरतरूपेण उपदे समोषित पाटोव स्थापित । १. महोदानगरपणापरपसापानमातृवा १९६१ सत्यारा, प. ३८६ ।

·( ३२ ) आधवर्णोशिका एप ग्रन्यो ज्ञानदीपविभनिन्या स्मृत समुद्धृतश्च । तद्यथा---'आयवर्णविशिकाया- माधवर्णस्यैव वाग्भवत्वमुक्तम्--- अबिन्दु सविसर्ग च मका(रो) जपतो महान् । उदेति देवि सहसा ज्ञानोपः पारमेश्वर " इति । उत्तरपटकम् ( उत्तरपदम् ) उत्तरपट्वस्य श्लोका अयंरलावल्या नामोद्देशपूर्वकम्, ऋजुमिशिन्या च चिनव नाम• नियमृद्धृता दृश्यन्ते । यत्रत्य एव~~ व्योमाम्बुगे सहसारे सितसरसवुले । तमासीन महादेवमपृच्छत् बुलनायिका ॥ इत्याद्य श्लोक उत्तरपदग्रन्थस्येति योगिनीहृदयदीपिका । अतोऽनुमीयते उत्तरपट्य प्रत्य उत्तरपदनानापि प्रयिती भवेत् । अथवा पाठव्यत्यासमानमेवात्र स्यात् । उत्तरपट्कमेतहुए सन्वग्रन्थेपद्धृत कुलदीपिकाव्याल्यानयुतं मद्रपुरीराजकीयपुस्तकालये केरलविश्वविद्यालय- पुस्ताल्ले चोपलभ्यते । तदानेन ज्ञायते प्रन्य एष रुद्रयामलस्पैवाराभूत इति, त्रिपुरा- सिद्धानचार प्रतिपादित इति । उदयावरपद्धनि उदयारसतिया बहवः शोरा ज्ञानदीपविशिन्या दृश्भन्ते । तद्दर्शनेन ज्ञायते यदेप যিনিশিgীনাৱনিয়ে বিমানীয় ভাষ্যমৰিগাল্যবিয়ংহাক তুলি। "मस्तूरीथुमृगेन्दुचन्दनगुधाभिभारा रित्" स्येप योगिनीहृदपदीपिकापा ( पृ० २५१) समुदत शोकाशीप्रत्य एवेति विमशिनीदरनिन ज्ञायते । उदारोग्यनाथ एतत्तन्य योगिनीदियदीपिकाया (पृ. २८) स्मर्यते । तद्यया-"तदुक्तमुद्वारोवतन्ने रमागतिवीरोदार चन्द्र तिमहाशक्तिह्माणी कामिकादिकम्" इति उम्मतरयः ऋजुधिषिया ग मातृायामस्य वरनायं समुपलभ्यते । तद्यथा--- 'उक्त च धीमन्मचरण- गर्वनामानि नित्याया एरारमनी सागि साया मा गाक्षिणी चिति ।" (५० १९९) "श्रीमान्ममापि- गुरव गोयरामु र महिमोचित निरापरजमा। पद गमिप युदय वाप याचामहे महशस्य ।" (३० २१६) मत्यानन्दपनारमन। १. स. २१ १. सय, प.१३ ·- उपचारोपनिषद एपोपनिषद् योगिनीहृदयदीपिकाया समुदतवम्-- "वहिरपि गन्यपुष्पधूपदीपनैवैद्यानि पुथिव्याकाशवायुतेज सलिलभावनया देव्यै समर्प- येत्” (पृ० २७२) इति । मुद्रितामु मातृकामूचीयूपनिषत्सग्रहेषु च क्वाप्यस्या नाम नोपलभ्यते । ऋजुविमशिन्या पूजा-धूप-गन्ध दीप नैवेद्य ध्यान-दोमादिप्रतिपादका श्लोका पूजोपनिषत् (पृ० ८९), धूप- गन्धदीपनैवेद्योपनिषत् (पृ० १३४), ध्यानोपनिषत् (पृ० १४८ ), होमोपनिषत् (पृ० २७०) इत्येव स्मृता । पूजादिरहस्यमिति तत्तदर्थोऽभिमन्तव्य । तथैवात्रापि दीपिकायामुपचारोप- निपत्पदेनोपचाररहस्यमेव बोधित स्यात् । नत्रोपचारोपनिषत्मद कस्यचनोपनिषद्ग्रन्थस्य वोधकमिति वय सभावयामः। क्रमोदय प्रविध्नेऽन्त सिन्धुरस भदनिहरणात्मके । स्थैर्यमेति चमत्कारो विना विषयसङ्गतिम् ॥ इत्येष क्रमोदयश्लोको योगिनीहृदयदीपिकाया ( पृ० २६६ ) दृश्यते । अस्योत्तरार्धस्तत्रव २८३ पृष्टे सेतुबन्धे च (पृ० २८६ ) उद्धृतः । महार्थमञ्जरीपरिमले- रागो माया कलाऽविद्या नियति काल एव च । पञ्चवृत्त्याश्रया सर्वे पाशाश्चेति प्रकीतिता ॥ (पृ० ५०) इति, स्त्रिय''सर्वेषु वर्णषु योगिन्य' स्युन सशय । देहवद् योनिशुद्धिस्तु आरमवल्लिङ्गशोधनम् ॥ योनौ नवाक्षरी न्यस्य लिङ्गे सप्तदशाक्षरीम् । गुरुचक्रस्य पूजार्थ कुर्याद् योगिनिमलनम् ॥ नवाक्षर्या तु मन्त्रेण स्थापल्लिङ्गपीठवत् । शिवशक्त्यात्मभावेन पुरुषो मन्यक स्मृत ॥ मन्ययेदात्मन शक्ति मधुवच्छुक्ल शोणितम् । ( पृ० ८९) इति च मोदयश्लोका दृश्यन्ते । अत्रत्य 'प्रविष्टेऽन्त' इत्यादिक प्रथम श्लोको महानय- पासे विवे द्रसम्कृतग्रन्यमालाया मुद्रिते ( ९४३) वर्तते । तत्र सिन्धुरसे' इत्यस्य स्थाने 'सोधुरस' इत्युचित पाठ । अन्ये श्लोकास्तु तत्र न सन्ति, अतो महानयप्रकारातो भिन्न एवेष प्रन्य इति प्रतीम । क्षेमराज प्रत्यभिन्नाहृदयादिग्रन्थप्रणेताऽभिनवगुरुपादरियशिप्यो नानागमादिव्याख्याता व क्षेम- राज ऋजुविशिन्यामेव स्मृत –“अस्यायं साम्बपञ्चाशिकाविवृतिरचने श्रीक्षेमराजाचार्यले - ·द्राव्य" (पृ० २२९) इति । वहतमस्य विषये हा० कान्विचन्द्र पाण्डेमप्रभृतिभिरिति नात्र वक्तव्यमवशिष्यते । एतावानेव विशेषो यदनेन ज्ञायते शिवानन्दः क्षेमराजपराग्भव इति । যাথমিগঃ अस्य श्लोका ऋविशिन्धाम, योगिनीहृदयदीपिकायाम्, चिद्वरल्या व दृश्यन्ते । "इनि मट्टगङ्गापरस्तोत्रे धूप( गन्ध )ोपनैवेद्योपनिषद्” (पृ० १३४ ) इत्यूविमशिनी- प्रामाण्यादनेन कश्चन स्तोत्रग्रन्थी रचित इति ज्ञायते । इमेऽत्र तत्रत्या. श्लोका:~ अपूर्णम्यन्यता व्याधि: कार्पण्यैकनिदानमू । क्लेशावहो जुगुप्सश्च मर्वधर्मवहिप्कृतः॥ आनन्दकणभिक्षार्थ शब्दस्पर्शादिपवणे । अत्यविरत येन बदारिद्रय विदुर्बुधाः ॥ आरमेशजगता भेदं यो नर कुरुतेऽमति । स महापातको सत्य पातकस्य महत्वतः॥ (ऋ० पृ. ८०) देमातृताशान्तियन सिद्धयति त भजे । विश्वेन्धन निज धूप मानावकसम्भवम् ।। राचिन्यागंगती योग्य प्रयत्नस्त्वात्मसथय । तमेव सत्रये गन्धमानन्दोदयकारणम् । यस्मिन् सर्वमिदं माति य. सर्ववायभासते। वल्पयामि प्रकाश त दीप पूजाविधी निजे॥ विश्व विवादिभूम्यन्तं चमत्काररसाश्रयम् । महीयसे महाभीदने महेनाप निवेदये अप्रत्याः प्रथमद्वितीयान्तिमाः शोका योगिनीहृदयदीपिकायामभियुक्तवचनत्वेन, अपमा चिहाल्या (पृ. ६.)विनैद नामनिर्देशमुद्रता । गीतानिध्यार "तदुक्तं शेमेन्द्रेग गीतानिप्यन्दे" (1.७८) इत्यानिगिनीप्रामाण्पेन गोतानिष्यन्दः होमेशानिरिति विज्ञापते । अत्या. लोग अनुविशिष्याम् (१०५८, १५१), महापं. मन्त्रीपरिमले (पृ. ११२, १२२ ), रिया च वामपलाविलासटीकाया (पृ.१७) भयो ! गोय हेमेन्द्र भोपिय कामजीवातुनि सिदान्तस्य प्रतिष्ठापयितु सेमेन्द्रादिमोह- मिनो वेति विचारणीयम् । इसे पोलापमानाताया. लोका- ·( ३५ ) तावद् व्याघ्रभय नृपानलभय पैतालकृत्याभय पून्यारण्यभय महाशनिमय दुस्वप्नशहाभयम् । बातोत्सातमय ग्रहबरमय सुधाधिवेलामय वैराग्येण न यावदेव गलित कायाभिमानभ्रम । उत्सज्यात्मसमाधान ये घ्यायन्यायदेवता । भिक्षन्ते भूरिक्त्तिास्ते मिक्षित्वापि बुमुक्षिता ॥ न पादपतन भक्तिव्यापिन परमात्मन । भक्तिर्भावस्वभावाना तदेकोभावभावनम् ।। अन्तिम श्लोको विज्ञानभैरवोद्योतेऽपि दृश्यते । तत्र कर्नाम नोट्टङ्कितम् । विगगनचन्द्रिका कालिदाराकृतित्वेन प्रसिद्धा निदगगनचन्द्रिका साम्प्रत मुद्रितोपलभ्यते । स एप अन्यो महार्थमञ्जरीपरिमले योगिनोहृदयदीपिकाया न नैकश उद्धत , ऋजुविमशिन्यामर्थ रत्नावल्या ज्ञानदीपविमशिन्या च कुत्रापि न रमृत , नतरा चाभिनवगुप्तभेमराजादिग्रन्थेषु । लक्ष्मीपरादि- प्रामाप्येन पश्चस्तवीकर्ता कालिदास इत्यङ्गीकरणीयम् । स एप कालिदासो लघुतिकता धर्मा. चार्य एवेति सभावितमस्माभि । चिद्गगनचन्द्रिकाकार कालिदास के इत्यपि प्रश्न परीक्ष- णीयलाकोटिमेव साम्प्रतमाटीकने । एप प्रन्यो महार्यसम्प्रदायस्येति नात्र विसवाद । ज्ञानदीपरिमिती + ज्ञानदीपविमर्शिनी योगिनीहृदयदीपिकाया (पृ० १६०) समुद्धृता । अस्या मातृका गायकवाइप्राध्यशोधमस्याया केरलविश्वविद्यालयनन्यागारे नेपालस्थवीरपुस्तकालये च सन्ति । अस्य प्रणेताऽयरत्नावलीकारो विद्यानन्द एव । अत्र स्थलायेऽर्थरलावलीसमुद्धरणादस्य स्तदपेक्षया परवतित्वमवसीयते । ज्ञानसार ज्ञानसारश्लोका अर्थरस्तावल्या (पृ. १८३ ) दृश्यन्ते । इमे श्लोका ऋजुनिमशिन्या- -मपि (पृ. १८५) सन्ति । तत्र ग्रन्यनामनिर्देशो नास्ति । अर्थरत्नावल्या मद्रासमातृकास्वेव तनिधो दृश्यते । वाराणसोस्थे सरस्वतीमवनरन्यागारे वतते ज्ञानसारमातृका . तन नोपलब्धा इमे श्लोका । १. 'परमेशित ' इति विज्ञानौरवोद्योते पाठ । २. प्रष्टव्यम्-सारस्वती सपमा, ३० २०, अ० २, पृ०१३-२६ । २.दष्टप्यम्-५ २८ क, ४३ स, ५६ का ·( ३७ ) तन्त्रसद्भावः तुलामेलकयोगः श्रीतन्त्रसद्भावशासने । य उक्त: शम्भुनाथेन स मया दर्शितः क्रमात् ॥ (३०।२१४) इति तन्त्रालोकप्रामाण्यात्तन्यसद्भावशासनं शम्भुनाथकृतिरिति डा० कान्तिचन्द्रपाण्डेय- महोदयाः प्रतिपादयन्ति । शिवसूत्रविमशिन्यामृजुविमशिन्या चिद्वल्ल्यां च तत्रत्या बहवः श्लोका दृश्यन्ते । तेपा दर्शनेन ज्ञायते भगवता शङ्करेण भगवत्यै उमायै शास्त्रमेतदुपदिएमिति । चिल्ल्यां (पृ. ३५) स्पष्टमस्यागमशास्त्रत्वमङ्गीकृतम् । शम्भुनाथोऽभिनवगुप्तस्य साक्षात् कोलिकदीक्षागुरुरिति तन्त्रालोकादिषु तत्र तत्र स्पष्टमेव । तदत्र विशये एवं समाधातु शक्यते-- अद्वैतवादिष्वागमदर्शनेषु साधकस्य शिवाचाराध्याभिन्नत्वं सत्सवमिण्या. साधिकायाश्च देव्य- भिन्नत्वमावेशदशायामङ्गीक्रिपते । अस्या दशायामवतीर्णाना शास्त्राणामागमत्वव्यपदेशोs- कारि साधकै. । तन्त्रसद्भावक्रमसद्भावादीनि शासनान्येवमेवाविर्भूतानि स्युः । अस्मिन् प्रसङ्गे श्रीमता चिन्ताहरणचक्रवर्तिमहोदयाना ग्रन्थो विशेषजिज्ञामुभिरवश्य द्रष्टव्यः । तन्त्रालोकः ऋजुविमशिन्या रिक्शास्त्र-निकसारशारत्र-त्रिशिकाशासन-पडध्वसारशास्त्रवचनत्वेनो- धृताः प्रायः सर्वे श्लोकास्तन्त्रालोके समुपलभ्यन्तै, अतो नेमानि ग्रन्थान्तराणि । सर्वत्र ग्रन्थकारेण तन्त्रालोक एन तत्तनाम्ना स्मृतः । तन्नालोकश्चाभिनवगुप्तपादस्य कृतित्वेन प्रथिततम एव । तिमिरोद्घाटः करन्ध्रचितिमध्यस्था ब्रह्मपाशावलम्बिकाः । पीठेश्वर्यो महाघोरा मोहयन्ति मुहुर्मुहुः ॥ इत्येप तिमिरोद्घाटश्लोक. शिवसूत्रविमशिन्या स्थलद्वये (पृ० १७, १०२), ऋजुविशिन्या (पृ. २८) च दृश्यते । य. प्रियो यः सुहृद्वन्धुर्यो दाता योऽतिवल्लभः । तदङ्गभक्षणाद् देवि हत्पतेद् गगनाङ्गना ॥ इति शिवमूत्रविमशिन्या (पृ. ६८) दृष्टेऽस्यैव ग्रन्थस्य वचने स्थितेन 'देवि' इति सवोधन- पदेनास्यागमकोटी समावेशो भवति । त्रिपुरसुन्दरीकल्पलता "निपुरसुन्दरीकल्पलतायामभियुक्तोक्ति- प्राणो देवीसखाद्यो दशरातनयन' शम्भुरग्निस्त्रिमूर्तिः शून्यश्चन्द्रार्धनादा शितिरुचिरुचिरो वाग्मवोऽशावकीलः।" १. द्रष्टव्यम्-अभिनवगुप्त, १०५८३ (द्वितीयं सस्करणम्)। २. "सन्त्रा: स्टीज ऑन देयर रिलोजन एण्ड लिटरेचर" इत्याल्यस्य अन्यस्य "मायरशिप ऑफ द सन्त्रा" इति शीर्षकस्तृतीयोऽध्यायः, पृ० १९-२८ ।

·(३८) ऋविमशिन्यामेतद् दृश्यते (पृ.१११)। अर्थरत्नावल्या तु-"तर सन्ध्यावन्दन- ग्यासमण्डलायंशुद्धिपर्यन्त श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीकल्पलतरयामुक्तप्रकारेण द्रव्यम्" (पृ. ११५)इति नाम्नि कश्चन भदोवलोवपते | नानदीपविमशिन्या विनव नामनिर्देशमिमे श्लोका रमन्ते- प्राणो देवीसखाद्यो दशशतनयनः शम्भुरग्निलिमूक्तिः शून्यचन्द्रार्थनादोऽहिमाचिचिरो वारभवोऽसावकोलः । सोध्य ध्यानाजपादा मुखहरलसद्गद्यपदप्रबन्ध छन्दोऽलङ्कारतर्वागमविशवमतिविपतिर्जायते निस्थाने जननस्थितिक्षयतया यच्छवधीजत्रय सृष्टय. स्पष्टमयोऽपि शक्तिमदनाच्वेन्द्रं तु बीउ स्थितेः । सहारस्य तथाऽनलस्तदनु स चन्द्ररित्रमूर्तिध्वनी रस्त ध्यायति वामराजकमिद यस्तस्य वश्य जगत् ।। मोम वामश्च शक पशुपतिरनलो वैष्णवी पूर्णचन्द्रो नाद. शरयास्यवीज तदिदमनिलपत्तीरकुन्देन्दुगौरम् । यो ध्यायेद्धयतदन्तर्भवति हि निखिला खेचरी दिव्यसिद्धि- देव्या लोकेर मात्रा उपशमति प विप याति कैवल्यता सः ॥ इमे च श्लोकास्मिपुरसुन्दरीक्ललताया एवेति ऋजुविशिनीदर्शनादुनीयते । चक्र बैन्दवम्बिकामयमिद वामा प्रयो मे भ्रमा ज्येप्टेय यदि पुरन्दरपुरे रेखाचतुष्क बहिः । योज्य शक्यनलत्रिकोणनिवहो रौद्रीयमित्यामुशन् योधारमकृत्रिम वलयते मात स ते पूजक' ।। इत्येप श्लोकोऽयरत्नावत्या (पृ.८३) वामकेश्वरीमतविवरणे (पृ. २९)च, आपोदीपवनायतो घगणितैरद्यापि वृत्ति वृता यात्यान्यश्च करिष्यते गुरुवर स्वस्वाशयौचित्यत । देवि त्वचरणाजरेणुशारण कामस्थमित्यादिक- लोकस्याधंयुतस्य तस्य सुकृती कोऽप्यर्थदितत्त्वतः ।। इत्ययं लोग वामवेवरीमतविचरणे (पृ. ११५), पिण्डो वाचविस्तरस्य महत सत्कारपस्थिति- न दोमो तव देवि मूनि ममनामीमानमुल्लङ्घयन् । घण्टावापा इव प्रमेण विरमग्नन्यामणीयस्तरी. पाजिन परचिनामनुभवन् मूर्ति पुराणों मम ॥ (१.१३१,३१५-१६) ३.दप्यम-प.२० ।

·प्राण मायया ॥ विश्वक्षिपदप्रमेयसुभगा ब्राह्मी महावाग्भवे विश्वोत्तीर्णमहाप्रकाशवपुप शक्ति च नैसगिकीम् । प्रामाण्यप्रवणनिशक्तिखचिता मध्ये तु चातुर्दशी सचिन्त्याम्द समिन्धयन्नुभयतो मथ्नामि तन्त्रारणिम् ॥ (पृ. २६४-६५) इतीमौ च इलोको योगिनीहृदयदीपिकाया दृश्येते । कस्यचनैकस्यैव स्तवस्येमे श्लोका स्युरिति सभाव्यते । त्रिपुरार्णव प्रकुर्वीत मन्मय कारयेत्तनुम् । कन्दपं मन्दिर कृत्वा द्विधाभूत च पार्वति ।। मकरध्वज न्यसेवि पट्स्थानेष्वस्य सुव्रते । मोहनाभ्यन्तरे कृत्वा वेष्टपेत्तस्य अर्थररनावल्या (पृ. २४२) श्लोकायेतो त्रिपुराणवस्येति प्रदर्शितम् । नित्यापोडशिवार्णव- रोतुबन्धे (पृ १५०) तन्त्रान्तरवचनत्वेनौद्धृताविमौ श्लोवो । अनयोरथस्तवावलोकनीय । त्रिपुरासम्प्रदायस्य प्राचीन एप आगमग्रन्थ प्रतीयते । नानाग्रन्थेषु वाहुल्येनोवृतान्यस्य वचनानि । देवीसस्थानम् एप ग्रन्यो ज्ञानदीबविमहिन्यामेवमुदत-- "तदुक्त देवीसंस्थाननाम्न्यागमे- आत्मा स्वादित्यहमोऽय पक्षी चास्य सितासितो। वदन्तवंतंत राहस्तत्र सन्ध्ये गमागमे । कृष्णे सक्रमते नाही शुरले निकलवाहिनी । एउपपदय वाहे प्राणापायंस्तु चन्द्रमा. ॥ इति । नवनातीशास्त्रम् अस्य प्रन्यस्य- अनन्त परम ज्योनिः सर्वप्राणिहदि स्थितम् । रोपमायमेतत् योगिनीहृदयदीपिवाया (पृ.६३) समुदत प्यते । 'अनन्तम्' पम्प स्पान 'अननम्'शी पाटान्तर मातृकामु वासुचित् । चतुस्थतीशास्त्र यथा चतुरचना गाना ममाहारस्तर शास्त्रमेतानवातदलोरमय स्यात् । "अनल पार ज्योति. मर्वप्राणि हदि पितम् ' इरयादिन. सादियालोर. मिदनापपादकृते दररलचारसस्पत्यपरत्नावलीतो १.तरप्यम्-१.८९ ·( ४० ) (पृ. २०५) ज्ञायते । विमेतत् पुलरत्नशास्त्रमेव नवशतीशास्त्रम् ? सन्यालोकादिपद्धता कुलरत्नमाला रलमाला वाऽभिन्नो ग्रन्थ इति तत्रोद्धृतवचनाना पर्यालोचनेन ज्ञायते । परमार्थ- सारस्य योगराजकृताया टोकाया (पृ. १६३ ) कुलरत्नमालिका साहनिवेतिविशेषणेन सयो- जिता । तेन सहस्रश्लोकात्मकोऽय ग्रन्थ इत्यायाति ! युलरत्नशास्त्र वुलरत्नमाला चोद्धरणेभ्य. यौलमतप्रतिपादको ग्रन्थ इत्यध्यवतीयते । सर्वाणीमानि वचनानि तन्त्रालोकार्यरत्नावल्यादिसूप- लब्धान्येवस्यैव ग्रन्थस्य सिद्धनाथपादकृते स्युरिति वय सभावयामः। नवशतीशास्त्रस्य सहनश्लोकात्मकता सेतुबन्धप्रदर्शित(पृ.१७६) रीत्या समाधेया। कुलरत्नमालायामुपलभ्य- मानानि देवीत्यादीनि राबोधनपदानि तन्त्रमद्भावपरिचये प्रशिनरीत्या समाधेयानि । नागभट्ट त्रिपुरासारममुच्चयवारो नागभट्टः सुप्रसिद्धस्तन्त्रवाङ्मये योगशास्त्रग्रन्थेषु च । ऋजुविमशिन्या (पृ. ११९) भट्टनागनाम्नाऽयमुद्धृतः। अन्यान्यपि द्विवचनानि दिनैव नामनिर्देशमनोङ्कितानि । ग्रन्थोऽय सवृत्तिरः प्रकाशितः कलिकातानगरीतः । योगशास्त्रग्रन्थे- प्वप्यस्योल्लेखः विमपि वैशिष्टयमस्य प्रस्यापयति । सरस्वतीभवनस्थमटीकलघुम्तवमातृकाया त्रिपुरामारममुच्चयः रविहस्तमल्लोक्त इति समुदटदि। पभहस्तमट्टारक- एप ग्रन्थो शानदीपविशिन्यामुवृत्त । अत्रत्य एक एव इलोकस्तत्र दृश्यते- प्राणाको समयेन् पश्चात् शश्यन्तमयते यदा । त्रिपये जायते सन्ध्या त्वन्तस्था कुल्योगिनाम् ।। इति । यस्यैव ग्रन्यस्य केरलविश्वविद्यालयमातृकाया तु "श्रीपग्रहस्तभट्टारके" इत्यस्य स्थाने "तथा पदाहाभट्टारवणापि सन्ध्यानिणंय कृतो यथा' इति पाठो वर्तते । परापवाशिका अन्य एप योगिनीहृदमदीपिकाया चिद्वल्या सौन्दर्यलहरीटीकापा सौभाग्यवर्धन्या च समुदतों वर्तते । अप्रत्या सर्वेऽपि सोका कश्मीरग्रन्थमालाया प्रकाशितायामादिनायविरचि- सायामनुत्तरघोषपञ्चाशिवाया दृश्यन्त इति तदभिन्न एवंप ग्रन्थ इति मन्तव्यम्। अधि- भूयिष्टमेतत्सतरणम् । सरस्वतीभवनपुस्तकालयेऽन्यत्र चास्या द्विता मातृका रामुपलभ्यन्ते । तामामाघारेण नूतनमस्य सस्वरणमावश्यकम् । १.प्टव्यम्-२३६१६ सरपाराया जैनाचायंसोमतिलकमूरिकृतटीसहिताया लघुस्तवन मातृरायास्तृतीय पत्रम्। २.एम्पम्-प.८.1 ·प्रपश्वसार पद्मपादाचार्यविरचितेन भाष्येण सह शङ्कराचार्यप्रणीत एष अन्य साम्प्रत मुद्रित उपलभ्यते । ऋजुविमशिनीकारेणाभियुक्तवचनत्वेन बहुश उद्धृत एप ग्रन्यो भगवता आयेन शङ्कराचार्येण विरचितोऽन्ये। वा तच्छिप्यपरम्परासु स्थितेनेत्यत्र विवदन्ते ऐतिहासिका साम्प्रतिका । अर्थरत्नावलोकारेण विद्यानन्देन ज्ञानदीपविमशिन्या स्वकृती प्रपञ्चसारस्थ 'मूलाधारात्" ( १०७ ) इत्यादिकः श्लोक शङ्कराचार्यकृतित्वेनोल्रिख्यते । ईशान- शिवगुरुदेवपद्धत्या प्रपञ्चसारस्था श्लोका दृश्यन्ते । एष ईशानशिव सोमशम्भुनन्य स्मरति । सोमशम्भुना कर्मकाण्डक्रमावलि ११३० वैक्रमे वत्सरै समापिता । ईशानशिवगुरुदैवपद्धतिश्न तत्त्वप्रकाशव्याख्यात्रा कुमारेण रमर्यते । कुमार एप गुर्जरचालुक्यनृपतेर्मूलराजस्य गुरो कुमारशिवादमिनो यदि स्वीक्रियेत तहि खोष्टीयकादशशताब्दया अन्तिमो भाग ईशानशिवस्य स्थितिकाल सिद्धयति । प्रपञ्चसारस्य रचना तत पूर्व सजाते त्यङ्गीकर्तव्यमेव । शिवभूषणे पद्धतिप्रणेतारोऽष्टादश शिवाचार्या श्रूयन्ते- उग्रोत्तरज्योतिरथोपसद्य श्रीरामकण्ठोऽपि च वैद्यकण्ठ । नारायणश्चापि विभूतिकण्ठ श्रीनीलकण्ठावपि सोमशम्भु ।। ईशानशम्भुहृदयादिना स्याद् विरञ्चिवैराग्यकयुग्मवाच्यौ । ज्ञानसिणेत्रो वरुणेश्वरी सावित्यादयस्तै स्युरघोरशम्भु ॥ इति । प्रायश्चित्तसमुच्चय-निमतक्रियानुसन्धान प्रतिष्ठादर्पणप्रभृतिणु प्रानीनेषु पद्धतिग्रन्येषु गवेषितेषु प्रपञ्चसारस्य स्थितिकाल इतोऽपि प्राचीन साध्येत । प्रपञ्चसार शारदातिलक च यद्यपि नत्रशास्त्रग्रन्यो, तथापि नेमो शव शाक्त वैष्णव स्कान्द गाणपत्य वा मतमैकान्त्येन प्रतिपादयत । स्मार्तपञ्चायतनपूजाया यथा सर्वेपामेपा पूजन विधीयते, तथैवानयोग्रंन्ययोरासा सर्वासा तन्त्रदृष्टीना समन्वयो विराजते । अनयोग्रंन्ययोविषय- प्रतिपादने किमुत श्लोकानुपूर्व्यामपि तत्र तत्र वर्तते साम्यम्, अत कश्चिदेकोऽन्यमनुकरोती- त्यङ्गीकर्तव्यम् । अनयोरेकस्य कर्ता शङ्कराचार्यभगवत्पाद , अन्यस्य चाभिनयगुमगुरुलंघमणोऽ प्राचीनत्वमायाति । वैदिकधर्मस्य पून प्रतिष्ठाप- यियाऽद्येन शङ्कराचार्येण वेदवाहान मतान् निरस्यता वेदानुवतिनीना दृष्टीना समन्वय स्मार्त- पर्मप्रतिष्ठामुखेनाकारीति धूयते । ब्रह्मसूत्रतर्कपादव्यास्यानप्रसङ्गे यद्यप्येता दृष्टय लोचिता , तथापि प्रपञ्चसारे दृश्यते नाम तत्समन्वय । तन्त्रमन्थेष्वेवविधेषु प्रपञ्चसार इदम्प्रथमतगा प्रवृत्त , उताऽसन्नन्येऽपीरशा ग्रन्या पूर्वमित्यन्वेषणीयम् । भिम यते। अनेन प्रपञ्चसारस्य समा १. द्रष्टव्यम्-५०११ क। ६ ·( ४२ ) मतशास्त्रम् पत्र यत्र मनस्तुष्टिस्तत्र तव धारयेत् । तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं संप्रकाशते ।। इत्येप इलोको मंतशास्त्रस्येत्यर्थरलायलौकार, (पृ. ८० ) । एवमेव-"मंवर्तामण्डलान्ते प्रमपदनिहितानन्दशक्तिः सुभीमा" इत्येप श्लोकखण्डोऽप्यर्थरलापल्या (पृ. २०५) मत. शास्त्रस्यदोढत । एप च श्लोकखण्ड कुब्जिामतस्येति तय टिप्पण्यामस्माभि प्रतिपा- दितम् । नित्यापोडशिकाणं वे चतुष्पटितन्त्रेषु बुजिकामत परिगणितम् । वेदाच्छंव ततो वाम ततो दश तत वुलम् । ततो मतं ततश्चापि त्रिक सर्वोत्तमं परम् ।। अभिनवगुप्तप्रभृतिभिरुतेऽस्मिन् वचने मतसिद्धान्त पृथगेव परिगणितः । अस्मिन् विषयेऽस्माभित्रिपुरादर्शनविषयके निबन्धे १६-१७ पृष्ठयोटिप्पण्यामुक्तपूर्वम् । कुब्जिका• मतस्य प्रकाशनानन्तरमेव विपयेऽस्मिन् निश्चयेन किमपि वक्तु शक्यते । अभिनवगुप्तेन परा• निशिकाव्याख्यायाम्-"तथा च कुन्जिकामते खण्डचर विचारेऽमुमेवार्थ प्रधानतयाधि- कृत्यादिष्टम्-~-मायोपरि महामाया त्रिकोणानन्दरूपिणी । इत्यादि" इत्येव युब्जिकामतमुद्धृतम् । महार्थमन्जरीपरिमलादिष्वपि (पृ. ४ ) तद्वचनान्युपलभ्यन्ते । तन्त्रालोके तद्विवेके च सिद्धयोगीश्वरीमतपि मतनाम्ना स्मृतम् । बुद्धिजकामतसिद्धयोगोश्वरीमतयोमंतनाम्नोद्धताना वचनाना विवेकोऽनयोर्मातृक्यो परिदर्शनानन्तरमेव समवेत । मतोतरम् अधरलावल्यामिमे श्लोका मतोत्तरीया उद्धृता सन्ति- एतत्तन्मण्डल दिव्य यत्र विश्व प्रतिष्ठितम् (पृ. १९)। पिण्ड कुण्डलिनी शक्ति पदं हम प्रकीतित । रूप बिन्दु समास्यातो पातीत तु निप्पलम् ॥ (पृ. २४ ) भैरवोऽह कुलोह वै विन्दुस्त्व नादकुण्डली । उभयो सङ्गमो योऽय परानन्दस्वभावक ॥ (पृ. १३९ ) अत्रत्यं द्वितीयमुदरण योगिनीहृदयदीपिराया (पृ. ५९) सेतुबन्धे (पृ.६०) च स्वच्छन्द- सग्रहवचनरदेनोदनम् । ऋजुविमशिन्या (पृ. १३३) त्रैलोक्यमोहनमित्यादि नवम मुरमुन्दरी- स्पन्नं साधंदलोद्रिय मनोत्तरीयमुद्धृतम् । अत्र द्वयोर्मातृश्योग्रंन्यस्य नाम वामिकोतरमिति श्यते । मतोत्तरस्य मातृवापा विवरणं म०म०हरप्रसादशास्त्रिसदृव्यनेपालग्रन्यसूच्या द्रष्टव्यम् । १. स्थल्पेन पाठभेदेन सदेष विज्ञानभैरवेऽपि (श्लो. ७४) हश्यते । २. दृष्टव्यम्-पराविशिविकृतिः,पृ. ९२ ·( ४३ ) महाज्ञानाणंवः एप ग्रन्यो योगिनीहृदये "महाज्ञानार्णवे र शङ्का तब न पार्वति" (२१७७) इत्येव स्मृत । जयरथेन च विवरणे "महाज्ञानाणवे दृष्टं प (कटक ) तन्त्रेऽत्र पार्वति" (पृ १३९) इत्यागमवचनमुद्धत्तम् । उभयत्रापि पड्विधमन्त्रार्थप्रकरणे तत्स्मयंते, अत उभयत्रापि प्रकरण- मैतन्महाशानार्णवानुसारि व्याख्यायत इति मन्तव्यम् । विवरणे आगमवचनेन योगिनीहृदयमेव स्मयत इति तत्सपादकाभिमत न रोचतेऽस्मभ्यम्, अत्रोद्धृताना वचनाना सर्वेषा योगिनी. हृदयेऽनुपला भात् । अत पृथम् ग्रन्थद्वयमेतदङ्गीकर्तव्यम् । तदाधारभूतश्च ग्रन्थो महाज्ञानार्णव इति । अब यद्वक्तव्य तत् १२ पृ० १ टि० उक्तम् । मुख्यानायकम , मुख्यानायरहस्यविधिश्न योगिनीहृदयदीपिकायाम्- "स्वीकुर्यात् सतत वस्तु यदानन्दसुख भवेत्” (पृ. २६५) । इत्येष श्लोकार्यों मुख्याम्नायकमनाम्नोद्धृत । एवमेव- इन्द्रियद्वारसमाांर्गन्धारात्मदेवता । स्वाभेदेन समाराध्या ज्ञातु सोऽय महामस ॥ इति श्लोको मुल्याम्नायरहस्यस्य इत्युक्तम् (पृ. १९६, २७२) । एप श्लोर सेतुबन्धेऽपि (पृ. १९८ ) आम्नायरहस्यश्लोकत्वेनोक्त । महार्थमञ्जरीपरिमले (पृ. ६६ ) पोऽभि युक्तवचनत्वेनोद्धृतः । मुस्याम्नायकमो मुस्याम्नापरहस्य च भिती ग्रन्थावभिन्नो वेति विचार्यम् । मृत्युञ्जयभट्टारक तन्त्रालोक शिवसूत्रविमशिनी-ऋजुविमशिन्यादिषु मृत्युञ्जयभट्टारकनाम्नोद्धता सर्वेऽपि स्लोका नेत्रतन्त्र समुपलभ्यन्ते । अतो नेनतन्त्रमेव मृत्युन्जयभट्टारक इति निश्चचम् । एतच्च तन्त्र फरमी रग्रन्यमालाया प्रकाशितमुपलभ्यते । यासार. देव्यासनोपयोग्यस्य तीरे यस्य सुवर्तुला । तुर्याने दिग्विदिक्सून पालिनेत्तिमालिखेत् ॥ तदन्तरेषु रेखाटी सूनागि समया तन । तदन्तस्नु त्रिधा वृत्ति समन्तात् परिवर्तयेत् ॥ दलान दलसन्धि च केशराणि च कणिकाम् । क्रमश सविधायाशु रजोभिस्तत्र नोशतम् ।। पीता च पणिका रक्ता नवनि कृष्णबीजकै । मूलमध्यानसस्थानि पोतरक्तमितानि वा।

·गुरूत्तम ॥ ( ४ ) वैशराणि दलान्याशु वेनवारणरेसया । शुक्लानि प्रोन्नताग्राणि भुक्तिरामस्य वर्तयेत् ॥ समानि मुक्तिवामस्य दलोग्राणि विजानता। कन्दादिपु योगेषु तीदगाग्राणि शुमानि च । दिगीरीः सचरायाणि गोकर्णाग्राणि चान्यथा । विघ्नेशाना ग्रहाणा च प्रमयाना निगद्यते । मण्डलामाणि कार्याणि वाणीदुर्गाचंनेषु च । वोधिपाग्रतान्येव विदधीत प्रत्यक्षमिव सपाद्य देव्या आसनपङ्कजम् । मध्यान्ताधिकं चान्यद् यन्यून तत्सम भवेत् ।। यागसारस्था इमे श्लोका ज्ञानदीपविशि-यामुद्धता विद्यानन्दनायन ( प. १४ ख-१५ क )। रससारसग्रह "विद्या तु नवमो सम्यत्" इत्यादि "वाग्भवोऽमावकीलित " इत्यन्ता रससारसग्रहस्था. इलोका ऋविमशिन्याम् (पृ. ११० ) अर्थरत्नावल्या (पृ. ११४) चिल्ल्या (पृ. ३१) च समुपलभ्यन्ते । “कोलिता या रहस्यत्वान्मादनेत्यादित रमात्" इत्यत्र "मादन तदध शक्ति" (१११११) इत्यादिनित्यापोडशिकार्णववचनपरामर्श इत्युम्नीयते । प्रोलीलन विधायास्या देवदेवेन दशितम् । चतुर्विशतिसाहा रसमारपसके। इत्यूविमर्शिनीघृताभियुक्तवचनप्रामाण्यतो रससारसग्रह एष चतुर्विशतिसहस्रश्लोकप्रमाणो देवदेवेन शिवेन प्रोक्त आगमग्रन्थ इति प्रतीयते । अत्र चतुर्थचरणस्य 'रससारकसग्रहे' इति पाठ उचित प्रतिभाति । अत्र हादिविद्याया समुद्धारादेष न प्रमाणीकृत सेतुबन्धकारेण (पृ. ६५) कादिविद्योपासकेन । रद्रयामलम् नित्यापोशिकावे वारद्वय रुद्रयामल स्मृतम् । "एव मन्त्रफलावारिरित्येतद्रुद्र- मामलम्" (श्ली. ३६) इत्यनस्मिन् परात्रीशिकान्तिमश्लोकेऽस्य ग्रन्थस्य रुद्रयामलसारभूतत्व- मवाम्यते । “युत देव मया गर्व रुद्रयामलमभवम्” (श्लो. १) इत्येतस्मिन् विज्ञानभैरवादपद्ये "रुद्रयामलतन्त्रस्य मारमद्यावपारितम्" (इलो १६२) इत्युपान्त्ये पद्ये च स्पष्टमेव रुद्रया- मल निर्दिष्टम् । नित्यापोशिकावे चतुष्पष्टितन्त्रपरिगणनप्रकरणे यामलाप्टरेवन्यतम- देवगावटीकाकारमम्मत तन्त्रम् । यर्यरत्नावत्यादिपद्धतमुत्तरषट्क रुद्रयामलस्यंव भाग इति तयुणिरायाश्येभ्य परिज्ञायते । एव विशिष्ट प्वागमग्रन्थेषु स्मृतस्याम्य रुद्रयामलस्य वैशिष्टय प्राचीनलं ध निर्वियाम् । अन्यस्यास्य मातृका प्राय सर्वेष्वेव ग्रन्यालयेषु समुपलायन्ते ।

·( ४५ ) सन्ति च स्तोत्रपटलादीनि वहूनि पुस्तकानि रुद्रयामलान्तर्गतत्वेन निर्दिष्टान । रुद्रयामल- सबद्धयावदुपलब्धसामग्रीसकलनमुखेन ग्रन्थस्यास्य प्रामाणिक सस्करण नितान्तमपेक्षितम् । तच्च सज्जीक्रियते वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयस्थेन योगतन्त्र विभागेनेत्युक्तमेव । लक्षणसारः अत्रत्या इमे श्लोका ऋजुविमशिन्यामुद्धृता वर्तन्ते-- अनेन हेतुना सर्वपापविध्वसकारिणा । समस्ताज्ञासिद्धिदेहदायिना तर्पयेज्जगत् ॥ (पृ० १३५) अर्घान्नसलिल पान सहेतु दत्तपुष्पकम् । समन्त्र नेत्रपात्रेण निधा शान्तिवलि भजेत् ।' मुक्तकेनालिवर्णेन सर्वविघ्नविनाशिना । सर्वसिद्धिप्रदेनैव घ्यात्वा भूतादिवेष्टितम् ।। (पृ० १४०-१४१) जातवेदसि भूतेशे यातुधाने समीरणे । देवीमौली चतुर्दिक्षु क्रमाद् हृदादिकं यजेत् ॥ (पृ० २२५) ऋजुविमशिन्या गमातृकाया (पृ० २२५ ) ग्रन्थस्यास्य लक्षणसागर इति नाम । घत्सराजः सौन्दर्यलहरीटीकायामरुणामोदिन्याम्- "कामसिद्धिस्तोत्रे भगवतीभक्तिलोलचूडामणिः श्रीवत्सराजोऽप्याह- लोकाश्चतुर्दश महेन्द्रमुखाश्च देवा मूर्तित्रय मुनिगणाश्च वसिष्ठमुरयाः । सद्यो भवन्ति न भवन्ति समस्तमूर्त. रुन्मीलनेन तव देवि निमीलनेन ॥" (पृ० २२१) इत्येव वत्मराजविरचितस्य काममिद्धिस्तोत्रस्योल्लेखो विद्यते । नेपालस्थवीरपुस्तकालये वर्ततेऽशेषकुलवल्लरीमातृया । तस्या मातृकायामादितचतुर्थपत्रस्य निरङ्कपृष्ठपर्यन्त महाराजा- घिराजविद्याधरचक्रवतिवत्सराजविरचिता वामकेश्वरीस्तुतिदृश्यते । तत्रान्वेष्टव्य एप श्लोय । विस्पाक्षपवाशिका विरूपाक्षपञ्चाशिकावचनानि महार्थमञ्जरीपरिमले (पृ. ५४,७३, ७६, ७७, १२४, १३६) वामकलाविलासटीवाया चिल्ल्या ( पृ० ४, १५, १७, ३१, ४३, ६८ ) च समुद्ध- तानि सन्ति । एप ग्रन्य सव्यास्यस्त्रिवेन्द्रसस्कृतग्रन्यमालाया प्रकाशितः। ग्रन्यस्यास्य वैशिष्टयमनेनैव प्रतीयेत यदेष शिवपुराणे-'श्रीविस्पाक्षनिमिते। शास्त्रे पश्चाशिव" (६१९१४) इत्येवं स्मृतः।

·धोकण्ठसंहिता पृथङ्मय पृथडमन्त्री न मियति कदाचन । ज्ञानमूलमिंद्र सर्वमत्यया न प्रसिद्धयति ॥ आदिमान्तिमहीनास्तु मन्त्राः स्यु शरदभ्रवत् । गुरोलक्षणमेतावदादिमान्त्य वैदयेत् ॥ श्लोगनिमी श्रीकण्ठमहिनाया इत्यजुविमिन्यामुक्तम् । श्रीरण्ठीयसहितेति स. ग. पार । शिवमूदिशियामनत्य प्रथम श्लोकः श्रीकण्ठीयसहितास्थ इत्युक्तम् (पृ. ४८), स्तचिन्तामणिविवृती (पृ० ९३ ) तु श्रीवण्ठसहितास्थ इति । अत्रत्याः श्लोकास्तलालोव- विवेकस्वच्छन्दोद्योत-नेत्रोद्योतादिषु दयन्ते । श्रीपराक्रम. योगिनीहृदयहीपिकाया श्रीपरामम्या श्लोका दृश्यने २४५, २५४, २६३ पृष्ठे । संरेतपद्धतिः अर्थरत्नावल्पाम्, ज्ञानदीपविशिन्याम्, योगिनीहृदयदीपिकायाम्, सौन्दर्यलाः मोभाग्यवनीन्याच्याया च सकेतपतिवचनानि बहुरा उद्धृतानि । अत्रत्यानि बहूनि वचनानि शिवानन्देनामियुक्तवचनत्वेन पूजोनिपदित्यादिनोपनिषद्विरोपणत्वेन च निर्दिष्टानि स्वकीयाया- माविमग्रिन्याम्, चिल्या नटनानन्देन (पृ. ३५) वागमवचनत्वेन । ज्ञानदीपविशिन्या विद्यानन्देन यया गणेशवदुवादय स्तुता , तथैवात्रापि गणेशादीना स्तुनिपरा श्लोका दृश्यन्ते । यन्येपामन्यत्रत्याना मया वचनाना परोक्षणेनदमेवाबसीयते यदेप परतिग्रन्यः केनचन हादि- रियानुयायिना मनीपिया विरचित इति, यो हि पश्चात्तनाना पद्धतिकाराणा व्याख्याकाराणा च पाम्प्रदायिकरदायारिमानाय प्रधानमवलम्बनमागीत् । हन्त । साम्प्रतमेष ग्रन्थो नोपलभ्यते । प्रत्यम्यास्य परिमागंणेश्वघातगमन्वेषणरधिभिविदिः। यकारस्य चिरी रोदी वस्त्र यामा प्रसीनिता। अम्बिरा वाहरित्युत्ता ज्याप्सा पवायुध स्मृता ।। पेप गोनपारस्य श्लोरनवाली विकपि (भा॰ २, पृ०८०) ध्यत। मात्य एय विषयो वाारनायमूत्रवृत्ती (पृ. १६.१७) विद्यौ । स्वेच्छारिभाषिताननजगारिमविनानवत् । नौमि विमहापोट शिवमतिपराययम् ।। येण धर्मान्या (. ११) विल्यो (पृ. १२, २१) प समुदनः लोप: मला महणावामिति पय गमापयाम । नन भोरंन गह पिहल्या तीय एप भोगी - १.ren-निोदापति, पृ. २१८ ·( ४७ ) अखण्डितस्वभावोऽपि विचिना मातृकल्पनाम् । स्वहृन्मण्डलचक्रे य प्रथयेत्त नुम शिवम् ॥ (पृ० १२) इति । एवमेव- अनेककोटिभदैस्तु गदित पुर मह । तन्मध्ये तु परा दीप्ता महात्रिपुरसुन्दरी ।। प्रोत्कीलन विधायास्या देवदेवेन दर्शितम् । चतुर्विंशतिसाहले रससारकसज्ञके ॥ (पृ० १०७-१०८) इत्येवमृजुविमर्शिन्यामभियुक्तवचनत्वेनोद्धृताविमावपि श्लोको तत्रत्यावेव स्याताम् । अत्रत्य प्रथम श्लोकश्चिद्वल्ल्यामपि (पृ० ५५) दृश्यते । यावदुपलव्धानामस्य श्लोकाना सग्रहोऽन्यत्र विधास्यते । साम्बमिश्र ऋजुविमर्शिन्याम्--"या सा मिनावरुणसदनादुच्चरन्ती" (पृ० २२९) इत्येता- वानश साम्वमिश्रकृतेरुद्धत । एप च साम्बपञ्चाशिकाया पञ्चमश्लोकस्य प्रथमश्चरणो वर्तते । क्षेमराजाचार्यकृतया विवृत्या सह साम्बपञ्चाशिका निर्णयसागरमुद्रणालयत प्रकाशिता । अन्यया कयाचन टीकया सहप ग्रन्थस्त्रिवेन्द्र सस्कृतग्रन्थमालायामपि प्रकाशितो विद्यते । सिद्धनाथपाद सिद्धनाथपादस्य श्लोका अर्थरत्नावल्या (पृ० ४१, १३४, १७१, २०५, २६८-२६९) दृश्यन्ते । अनत्यौ २६८-६९ पृष्ठस्यो श्लोकावृजुविमशिन्या (पृ० २६८६९) ज्ञानदीपविशिन्या (प० ३२ ख) चापि दृश्यते । शिवसूत्रविमशिन्याम्-- श्रयेत् स्वातन्यशक्ति स्वा सा श्रीकाली परा कला । (पृ० ९२ )। इत्येप श्लोकाधं श्रीनाथपादानामुद्धृत । श्रीनाथपादा इमे सिद्धनाथपादतो भिन्ना अभिन्ना वेति परीक्षणीयमास्ते । एवमेव स्पन्दप्रदीपिकाया (पृ० ४) योऽभदवारिकाकृत् सिद्धनाथ स्मयंते, । तद्विषयेऽपि मन्तव्यम् । सिद्धामतम् - सात्र कुण्डलिनी बीज जीवभूता चिदात्मिका । तज्ज ध्रुवेच्छोन्मेपास्य त्रिक वर्णास्तत पुन । इत्येप श्लोक सिद्धामतस्य॑त्य॒जुविमशिनीकार । अस्य प्रथस्य सिद्धान्तमतमिति वपुस्तके नाम, ओडामरमिति खपुस्तके, सिद्धामृतमिति शिवमूत्रविमशिन्याम्, मिद्धयोगीश्वरीमतमिति तन्त्रा- लोके । सिद्धयोगीश्वरीमत चतुष्पष्टितन्त्रेषु परिगणितम्, तन्त्रालोके च बहुश स्मृतम् । अतो अन्यस्यास्य नाम यास्तविकम् । सिद्धामतमिति मतमिति वा तस्य सक्षिप्त नाम गिद्धातन्त्रनाम्नाप्येतत् स्मर्यते । त्रिवशास्त्रस्य प्रधानतमेपु तन्त्रालोव विवेकस्मृतेपु (भा० १, ·( ४८ ) पृ० ४९) मिद्धा-नामक-मालिन्यारयप्वन्यतमदेतत्ततं परिगण्यते । नानानन्येषुपलभ्यन्तै वचास्यस्य । नेपालपुस्तकालये मिद्धयोगीश्वरतलमुपलभ्यते । तत्रान्वेषणीयानि तानि । सोमशम्भुप्रन्थ ज्ञानदीपविभिन्या विद्यानन्दनाथेन पवित्रारोपणपद्धत्याम् (प० ३४ ख)-"सौवर्ण राजत ताम्र कृतादिषु ययात्रमम्" इत्यादि "सादाक्ष्य सर्वदेवाश्च प्रमेण नवतन्तुपु" इत्यन्त. सोमशम्भुनन्य ममुद्धत । इमे च श्लोका मोमशम्भुविरचितरमकाण्डनमावल्या (पृ. ४२) समुपरभ्यन्ते । एवमेव-"स्वच्छ भैरवे तलै" इत्यादिक ऋजुविमशिन्यामाचार्यवचनत्वेनोद्धृतः श्लोकोऽप्यत्रय (पृ० ५५) श्यते । एष ग्रन्थो द्वाभ्या मस्यानाभ्या प्रकागिन उपलभ्यते । स्वच्छन्दमग्रह योगिनीहृदयदीपिकाया महास्वच्छन्द महास्वच्छन्दसग्रह स्वच्छन्दभैरव स्वच्छन्दसग्रह इति चत्वारो ग्रन्या पृथर पृथगुद्धृता । स्वच्छन्दतल मुद्रितमुपलभ्यते । तत्र महास्वच्छन्दस्य स्वच्छन्दभैरवस्य च वचनानि दृश्यन्ते, महास्वच्छन्दसग्रहस्य स्वच्छन्दसग्रहस्य तु प्रायो न । "भैरवागमे दक्षिणस्रोत ममुत्थेषु स्वच्छन्दचण्डविशिरोभैरवादिषु" (१०।११०) इति नेन- तन्त्रोद्योतवचनापारेण स्वच्छन्दतन्त्रमेव स्वच्छन्दभैरवमित्युनीयते, तस्य दक्षिणस्रोत - समुत्यत्वेन भैरवागमत्वस्य निष्प्रत्यूहत्वात् । महास्वच्छन्दवचनस्य स्वच्छन्दताने समुपलम्ऽपि तस्य भिन्नत्वामिनत्वनिपये न विमपि वक्तु माम्प्रन शस्येत । महास्वच्छन्दसग्रह-स्वच्छन्द- सग्रहयो पृथक्त्वापृयक्त्वविषय:पि तथा । स्वच्टन्दनाम्य भूयासि वचामि योगिनीहृदय- दीपिकाया कानिचनान्यत्रापि च दृश्यन्ने । आगमिरयोगशास्त्रस्य विशिष्टस्यास्य ग्रन्थस्य न कापि मानुकास्मान दृग्गोचरीमूना, न च कामुचिदपि मातृकामूचीपु तस्योल्लेखो दृश्यते । नितान्त महत्त्वपूर्णोज्य ग्रन्यावश्यमेवान्वेषणीय थामियोगदर्शनयोरनुशीलन- परायणमनीपिभि । हमनिर्णयो हममेदो या पाप कास्य तथा घण्टा वीणा वेणुश्च वाशकम् । दुन्दुमि राद्धपापच नवम निविंशपरम् ॥ एष श्लोको हगनिगंयम्पत्ययरत्नावत्यामुनम् (पृ. ३६), अत्र क.ग.पुस्तक्योग्रंन्यस्य हनिर्मद इति मना, छगुम्तो तु हमभद इति । मभदस्था पेचन शाका महाधमजरी- परिमते (१.६, ५७, ११९)श्यने । हमभद एव हमनिर्णय , मिनी वैप अथ इति माप्रत नैव वक्त पायेंत । हसपारमेवर "मा शक्तिस्तु" स्यादि "निणोगितात्मी" इत्यना हमपारमश्वरस्या श्लोका दिगियाम् (पृ. ११०) अर्थरश्नावल्या (पृ. ११४०११५) चिढल्या (पृ० ३९) १.प्टम्पम्-रयग्मन्दोदा, भा. १,पृ.८ ·व समुपलभ्यन्ते । यत्र हादिविद्यायाः समुद्धारादेष न प्रमाणीकृतो भास्कररायेण (नि० से. पु०६५) कादिसम्प्रदायानुयायिना । अवत्या चतुर्थी पतियोगिनीहृदयदीपिकायामप्युद्धता (पृ० १५८)। नेत्रोद्योते (भा० २, पृ० १२२-२३) क्षेमराजेन-- सर्वाचन स्थण्डिले स्यान्न च तत्राधिवासतम् । इत्युपक्रम्य "निष्कल: सकल." इत्यादि "वीजाभिस्यासमन्वितम्" इत्यन्तं हंसपारमेश्वरं समुद्धृतम् । स्वच्छन्दोद्योतेऽपि-- शिवशक्तिरमोघेयं कर्तरी परिकीर्तिता । ( भा० ४, पृ० ८१) इति श्लोकार्थोऽवत्यो दृश्यते । स्पन्दप्रदीपिकाया च- पशुभावे स्थिता मन्त्राः फेवला मन्त्ररूपिणः । सौपुणेऽध्वन्युच्चरिताः पतित्वं प्राप्नुवन्ति ते ॥ (पृ. ३३) इति तत्रत्यः श्लोकः स्मृतः। एतावता ग्रन्थपरिचयप्रपञ्चः प्रदर्शितः। अथ वामकेश्वरशास्त्रसारभूते नित्याषोडशि- कार्णवस्याये गणेशेत्यादिके मूत्रे सूचिताना विषयाणां प्रतिपादनाय प्रथम तन्त्रशास्त्रावतार- अमस्तद्वैशिष्टय तच्छाखाप्रशाखाश्च विविच्यन्ते । तन्त्रशास्त्रावतारक्रमस्तद्वैशिष्टयं च भारतीये वाङ्मये निगमागमशब्दो बहुलप्रचारी। वैदिकवाङ्मयमभिलक्ष्य प्रवर्तते निगमशब्दः, तान्त्रिक च वाङ्मयं गूजयत्यागमशब्दः । नायमैकान्तिको नियमः, भर्तृहरि- प्रभृतिभिरागमपदस्य निगमाऽपि प्रयुक्तत्वात् । अथापि परवर्तिनि काले न केवलं साष्टादशवस्वष्टभेदभिन्नेषु शेवरौद्रभैरवागमेपु, वैष्णवाद्यागमेष्वपि प्रायुज्यत स तन्त्रशब्दोऽपि तरसमानार्थक एव, वैष्णवाद्यागमेषु लक्ष्मीतन्त्र-पायतन्त्र-पारमेश्वरतन्त्रप्रभृति- ग्रन्थदर्शनात् । एवं सत्यपि वैष्णवेषु शैवेषु चागमशब्द , शाक्तेपु बौद्धेषु च तन्त्रशब्दो वाहुल्येन प्रयुज्यते । एवं चागमतन्न शब्दागिलप्यस्य वाङ्मयस्य निगगशब्दयोध्यवाङ्मयापेक्षया केनापि शब्दः। वैशिष्टयन भान्यम् । महाभारले नारायणीयोपाख्यान- सांस्यं योगः पाश्चरात्र वेदाः पाशुपतं तथा । ज्ञानान्येतानि राज विद्धि नानामतानि पै।। (शान्ति० मौस० ३४९/६४) इति श्रूयते, "स्वयंप्रमाणान्येतानि न हातव्यानि हेतुभिः" इत्यादिना च तेषा प्रामाण्यमङ्गी कियो; तथापि मगवता बादरायणेन ब्रह्ममूत्रतर्कपादे वेदवाहांचौद्धजनमतैः सह मतानामेतेषा- १. प्रष्टव्यम्-पापयपदीये, १११३२ ७ ·मवैदिकरवं सप्रासाधि, व्याख्यातं च तथैव शङ्करभगवत्पादः। "विरोधे वनपेक्ष स्यादसति त्वनुमानम्", "हेतुदर्शनाच" (१३३३३-४) इति जैमिनिसूत्रद्वयं व्याचक्षाणाः कुमारिलभट्टपादा अपि साख्ययोगपाञ्चरात्रपाशुस्तशाक्यनिग्रंन्धमतानामौदिकत्वमाचक्षीरन् । परवतिनि काले यामुनाचार्यप्रभृतिभिः पाञ्चरात्रादितन्त्राणा वैदिकत्वसाधने यद्यप्यायस्तम्, "यी साख्यं योगः पशुपतिमत वैष्णवमिति" (श्लो०७) इतिमहिम्नस्तोत्रदिशा प्रस्थानभेदमाथित्य धर्मशास्त्रनिबन्ध- कारर्भास्कररायप्रभृतिभिश्च यद्यपि स्मृतिसतत्त्व तन्वाणामङ्गीक्रियते, तथापि तेषु तेषु तन्त्रेषु वैदानामधरशासनत्व स्याप्यमान बादरायणकुमारिलशङ्करायुक्तिमेव परिपुष्णाति । भगवतो बुद्धस्य महावीरस्य च प्रादुर्भावसमयेऽन नानारायः अमृता आसन, परवतिनि काले वा प्रादुर्भूताः | ताश्च वेदानुवतिन्यः, वेदविरुद्धा , स्वतन्त्राश्चेति विभागत्रयेषु संग्रहीतु मुशकाः । वेदविरुद्धा रष्टयः सौगताना निग्रंन्याना च, स्वतन्त्राश्च साख्य-योग-पाञ्चरावादि- विदाम् । भगवदगीतासून्मिपितया भारतीयदर्शनाना समन्वयात्मिकया दृष्टया महाभारते पुराणेषु स्मृतिषु तन्त्रेषु निवन्धप्रन्येषु च प्रस्थानभेदाधिकारिभेदमुखेन विरोधः प्रक्षीणता- मानायि दृष्टीनामेतासाम् । भगवता शङ्कराचार्यण माहेश्वरा भागवताश्च वेदबाह्यत्वेन प्रत्याख्यायन्त, किन्तु शैवा. पाश्चरात्रिकाच साम्प्रत वेदाना प्रामाण्यमुखेनैव प्रवर्तन्ते । अत्र हेतुरयमेव यता स्वतन्त्रा दृष्टयो गच्छा कालेन स्वस्वातन्त्र्य परिहाय शनैः शनैवेदकुक्षि. निक्षिा अभूवन् । तान्त्रिकोप वैदिकोषु च दृष्टिषु वर्तते बहुविध वैभिन्न्यम् । वाक्चतुष्टयात्मकस्य शब्दब्रह्मण उपासनं पडध्वमुखेन जगत्प्रपञ्चसजनप्रविलापनं च तान्त्रिकदृष्टीनामेक वैशिष्टयम् । शास्त्रेषु स्त्रीशूद्रादीनामधिकारप्रयुक्त वैमिन्यमपि तत्र जागतितराम् । यद्यपि व्याकरणागमेऽपि पाब्दब्रह्मण उपासन घूमते, वर्तते च वाक्चतुष्टयप्रतिपादिका श्रुति:-"चत्वारि वाक्परिमिता पदानि" (ऋ० १११६४।४५) इत्यादिका, सूच्यते प-"अकारः मर्ववर्णाऽयः 'अनयो साम- रस्प तत्परस्मिन्नहमि स्फुटम्" इत्यादिसकेतपद्धतिविकृतोऽर्थः-"अ इति ब्रह्म तत्रागतमह- मिति" (ऐ. आ० २२३८), "अकारो वै सर्वा वाफ्" (ऐ० या० २।३॥६), "छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमाम्नाय एव तस्यतस्याकारो रसः" (ऐ० आ० ३२॥३), "वाचीमा विश्वा भुवनान्यपिता" (ते. वा० २।८८४), "वागक्षर प्रथमजा ऋतस्य" (ले० प्रा० २२८८५), "मनाहतशीम वाग् जुषाणा सोमस्य तृप्यतु" (ते० स० ३।२।५।१ ) इत्यादि- १. परिवस्थारहस्याने, ०७ २. द्रष्टय्यानि-"उत्तमाः पधरावस्था मध्यमास्तु त्रयीमयाः" (२२॥३६) इति लक्ष्मीता, "गम्यत्रोतमा वेदावेरेम्यो पैष्णवं परम्" ( २५ ) इति कुलार्णवे, "वेदाच्व ततो शाम ततो दशं सत लम्" (पृ. १२) इत्यादीनि च परात्रिशिकाय्यात्यादिषवृतानि वपनानि ·प्वारण्यकब्राह्मणसहितावचनेष, तथापि पडध्वमुसेन शब्दब्रह्मण प्रपञ्ची यथा दृश्यते तन्त्रैपु न तथा वेदेषु। वेदाध्ययनादिपु स्त्रीशूद्रादीनामधिकारो नैवाङ्गीक्रियते । तन्त्रेषु तु वर्तते सर्वेपामधिकार । अवमैतिहासिका विवेचयन्ति-भिन्नप्रकृतिकमेतच्छास्त्रद्वय वैदिक तान्त्रिक चेति । सिन्धुसभ्यताचिह्नाना शिवलिङ्गपभयोगिप्रभृतीना वेदेष्वदर्शनाद् वेदिकसभ्यतातो भिन्ना तत्र काचन सभ्यताऽवतंत । तत प्रावर्तत तान्त्रिकी धारा । वैदिकसभ्यतया सजातेऽस्या सपर्क प्रकृतिपुरुषयोरिव धर्माणा संक्रमस्तन समजायत । अस्यामेव प्रक्रियायामथर्ववेदे तान्त्रिक कर्मकाण्डम्, यजुर्वेदे च तान्त्रिक शिवो रुद्ररूपेण प्रतिष्ठामलभत । अथर्ववेदस्य प्रामाण्यविषये न्यायमञ्जरीकारो जयन्तभट्टस्तानाश्रयते । वेदेषु त्रयोशब्दप्रयोगोऽप्यर्थगर्भ । एव च वैदिकी तद्भिन्ना चेति संस्कृतिद्वयमत्र प्रचलदासीत् । एका विशिष्टानामेवापरत साधारणानामपि जनाना प्रवेशोऽधिकारश्च स्वीक्रियते स्मेति । यद्यपि सभावनामात्रमेतत्, तथापि वादरायणकुमारिलशङ्कराचार्यवचस्तन्त्रशास्त्रेषु तत्र तर परिदृश्यमानाभिवेदविषयिणीभिरुक्तिभिश्च स्पष्टमेतावत्परिज्ञायते यद् यद्यपि वौद्धाहतवनताभि प्टिभि सर्वथैव वेदप्रामाण्य प्रत्याख्यातमथापि कियताऽप्यशेन लोकसग्रहाय वाऽन्यस्मै वा कस्मैचित्प्रयोजनाय तत्परित्यक्तमेव । वेदविरुद्धा अप्येता दृष्टयो भारतीये समाजे समानिता अभूवन् । दक्षिण भारते आळवारादीना परम्परासु, उत्तरे च भारते सिद्ध नाथ-सन्तप्रभृतीना वचनेषु स ज्ञानप्रवाहो निर्वाध प्रवहति साम्प्रतमपि । वेदवन्मन्यते दृष्टीनामासामप्यपीरुपेयत्वमेव । ब्रह्मा पूर्वकल्पस्थितान् वेदान् स्मरति, तन्त्राणि च तानि तानि शिवनारायणबुद्धप्रभृतिभि पिमुनिपरम्परासूपदिश्यन्ते । ऐति- हासिकास्तु नैतदङ्गीकुर्वते । कालक्रमेण तन्त्रशास्त्र नानाशाखाप्रशाखासु प्रावततेति वर्तते तेपा सिद्धान्तः। तन्त्राणा शाखाप्रशाखा. सिद्धान्ते भूततन्त्र च वामे स्रोतसि दक्षिणे ।। भैरवे तथान्येषु पशुपाशुपतादिए । विष्णुतन्त्रे च वौद च तथा दिक्पालदर्शने ॥ (२१२२-२३) इत्यजितागम क्रियापादे, गारुड भूततन्त्र वामतन्त्रकम् ॥ बापाल पाञ्चरात्र च लाकुली कुलशास्त्रकम् । च भैरव १. एतच्च-मस्यां च पूजायां सर्वजातीनामधिकार" (पृ० २२३ ) इत्यादिना सन्दर्भण भास्कररायेण सौभाग्यभास्करे प्रतिपादितम् ।

·( ५२ )
........
तन्त्र पाशुपत'
""बौद्धमान मनमेव च । (१११११११२ ।
इत्यजितागमभूमिलापतकामिकागमे,
व चतुर्विध जेय शंव पाशुपत तथा ।
सोम लापुलमित्येते चतुर्भदाः प्रकीर्तिता. ॥ ( २६॥५८ )
इत्यजितागमभूमिरापूतपूर्वकारणागमे,
गारुहे मूततन्ये च वाग्विधानेपु सर्वतः॥
..""""
योमले चैवीरे च नवके विभेदत ॥
समभदे च देव्याम्ये दुर्गाध्ये विन्ध्यवासिनि ।
चण्डिकाद्ये चतुष्के च स्वयम्भूत्ये महेश्वरे ।।
प्राक्मतिष्ठितरूपे वा ऋपिमानुपयोजिते ।
आयुधे विविवे व विद्यापीठेषु सर्वतः॥
मपातालतन्वेगु नागेषु ट्रामिडेपु च। (१३६३८४२)
इति नेत्रतन्त्र
शैववैष्णवदौगाणपत्येन्द्रमभवः ।
मन्त्रविशुद्धचित्तम्य कुलज्ञान प्रकाशते ।। ( २।२९)
इति कुलार्णवे च तयाणा विविधा मेदा दरीश्यन्ते । मर्वानन्यान् भेदोप दान परिहायात्र
केवल विशाक्ततन्त्राणि चयिष्यन्ते । एतेष्वपि-
१. चतुर्किग संवा अम्मामि "शिवपुराणीय दर्शनम्" इत्यादये निवन्धे व्याख्याता ।
द्रष्टव्यम्-पुराणपत्रिका, व.७, मा० १, पृ० १६२-१६५
२. “पामल इति ब्रह्मयामलरुद्रयामलादी, एकवीर इति परात्रीशिकामतनिशिकादौ, नवक
इति नगरमचकादौ, त्रिक इति पदधनयेषु, समभेदे चेति समविषयाख्येषु मतनये,
देप्याथ्ये इति महाघोराजयादिमेदेषु, विन्ध्यवासिनीस्येतदास्यदेवताप्रतिपादके, चण्डिकाये
धनुर ति दक्षिणामग्रोनामि तसवतावनप्टयाराधनप्रतिपादिनि" इति नेत्रतन्त्रोद्योते।
३. इन्दुमत जैनदर्शनम् (सौ० मा० पृ. १९४)।
४. प्रसझम्मन् "तन्यान: स्टोन ऑन देयर रिलीजन एण्ड लिटरेचर' इत्यारपस्य
प्रयस्य धीचिन्ताररणवनिरचितस्य ५०-५८ पृष्टानि दानार्हाणि ।

·'थम . पनि सवालोरपियेर(भा०८,पृ. १८२) पतषचनमेतत् पुस्पोएमतयोमिनरपोषयति । ४. १. प्रमोपचद्रयागधीमहोदयेन “सीन मद तावान" (पृ.३) पत्र विभाग- ( ५३ ) वेदाच्छवं ततो वामं ततो दक्षं ततः कुलम् । ततो मतं ततश्चापि त्रिक सर्वोत्तम परम् ॥ (पृ० ९२) इति परात्रिशिकाव्याख्योद्धृतवचनतः, वाममार्गाभिषिक्तोऽपि दैशिक: परतत्त्ववित् । संस्कार्यों भैरवे सोऽपि कुले कोले रिकेऽपि स ॥ (पृ० ९२ ) इति तवोद्धृतनिशाचारवचनतः, सर्वेभ्यश्चोत्तमा वेदा वेदेभ्यो वैष्णव परम् । वैष्णवादुत्तम शव शंवोद्दक्षिणमुत्तमम् ।। दक्षिणादुत्तम वाम वामात् सिद्धान्तमुत्तमम् । सिद्धान्तादुत्तम कोल कौलात् परतरं नहि ।। (२।७८) इति कुलार्णववचनतश्चाधरोवीभाव. प्रतिपाद्यते । तदेव तरतमभावेन स्थितानामेपा तन्त्राणा विविधो विभागो दृश्यते । तन स्रोतोविभागः, अपर पीठविभाग , तृतीयश्वाम्नायविभाग इति । मित्रोतोविभाग तेपु स्रोतोभेदः प्रथमतस्त्रिविधो दृश्यते, वामदक्षिणसिद्धान्तस्त्रिविध शुद्धर्शवकम् । मूलावतारतन्त्रादि शास्त्र यद्वामर्शवयम् ॥ १. यामशवायंस्तन्त्रालोके (१५।२७९) तद्विवेके च व्याख्यातः । वामपदस्यान पृथगुपादानात् फुलयौलमते इतो भिग्ने । “वेदविवामकौलत्रिकादे." (पृ. २२ ) इत्यस्मिन्ननु विशिनीयचनेऽपि यामकोलमतयो. पार्थक्यमेव । २. अत्र पुस पोलाग्दयो पृथगुल्लेरोन मतद्वयमेतदिति ज्ञायते । अत्र- होत्री दीक्षा तु सिदान्ते तन्त्रे योजनिरा स्मृता। त्रिक समावेशयतो कुले स्तोमारिमका मता ॥ सामरस्यमयी पौले दीक्षा पचवियोदिता। ३. शवाग्मेनात्र धतुर्षा विभक्तपु शेवदर्शनेषु शमिदान्तभिन्नस्य विनागत्रयस्य पण अयमेतत् प्रतिपारिना।

·समातृपर मिथ ( ५४ ) स्वच्छन्दादीनि तन्त्राणि दक्षिणं संवमुच्यते । कार्मिवादीनि तन्त्राणि सिद्धान्ता इति कीर्तिताः ॥ (२६१५९-६०) इत्यजितागमभूमिराकृतपूर्वकारणागमवचनात्, "वामदक्षिणसिद्धान्तभेदत्रयविभेदत " ( १६२) इति नेनन्चापराभिषमृत्युजयभट्टारक्वचनाच्च । गिव एव सदाशिव-भैरव-तुम्बुरुरुपधारी सिद्धान्त-वाम-दक्षिणनोतसामुपदेष्टेति नेत्रतन्त्रत एव ज्ञायते । सिद्धान्तशिखामणौ तु शंवा- गमश्चतुर्धा व्याख्यातः- शक्तिप्रधान वामास्य दक्षिण भैरवात्मकम् । सिद्धान्त वेदसम्मतम् ।। (५।११) एतच्च वचन पूर्वोक्तं कारणागमववनमुपोदलयद् मियास्य चतुर्थ विभाग प्रतिपादयति । हा दागचीमहोदयभैरवस्रोतश्चतुर्थत्वेन परिगणित 1 अजितागभूमिकाया च कापाल काला- मुरा-अधोरादयो वाम दे, स्वच्छन्दभैरवादिद्विनवतिर्शवागमाथित त्रिमिति सहित कश्मीर- शैवदर्शन च दक्षिणभेदेन्तर्भावितम् । उभयत्र मूल मृग्यम् ! "भैरवागमेषु दक्षिणस्रोत.. समुत्थेपु स्वच्छन्दचण्डविगिराभैरवादिपु” (भा० १, पृ० २२५) इति नेप्रतन्धोद्योते क्षेमराजो भैरयागमाना दक्षिणस्रोतोऽनुवतित्वमेव प्रदर्शयति । कापाल-कालामुत-अमोरादीनि तन्त्राणि निवशास्त्र च भिन्नान्येव । नहि तानि शुद्धशैवविभागे क्वापि परिगणितानि । त्रिकदर्शनं च तदनुयायिभिः सर्वत्र पृथगेव पयंगण्यत । माम्प्रतं तन्त्राणा वामदक्षिणमागंभदेन द्विविधो विभागः प्रचलितो रम्यते । तदनुरुध्य यथाकथञ्चिदेतत्ममाघातु शक्येत । पश्वनोलोविभाग. नत्रतन्त्र "पञ्चमोतोविनिभिग्नम्" (१९३३) इत्यत्र पञ्च स्रोतासि सूचितानि, परि- गणितानि च तानि मृगेन्द्रागम चपाद- १. तुम्वुरोश्चतुर्मुसेम्पो विनि मृतानि शिरश्छेद-विनाशिख-संमोह-नयोत्तराणि तत्राणोति, योगवासिष्ठ( निर्वाण, १२१८।२३-२६ )प्रामाण्याच तुम्बुरुभैरवो शिवस्यावतारा- डा० प्रबोधचन्द्रबागचीमहोदया. प्रतिपादयन्ति ( स्टडीज इन द सन्धान, पृ. २, २२ )। तुम्वुरो शिवावतारत्व नेतनप्रामाण्येनापि ( ९११) समय॑ते, शिवा वाममार्गोपदेष्यत्व तुम्चुरोदच्यते । कम्बुजशिलालेखे तु तम्बुरोरेध चतुर्मुखम्यश्चतुर्णा शास्त्राणामवतार इति विशेषः । २. सिव सदाशिवश्चैव भैरवस्तुम्बुरुस्तया" ( ९.११) इति नेत्रतन्त्रे, "सिद्धान्तवाम- दक्षिाशास्त्रोक्त " इति तत्रयोद्योते। ३. स्टडीज इन द तन्माज, पृ.३ ४. अत्र “वामावर्तन पूनयेत" (११७६ ) इत्यरत्यो नित्यायोडशिकाणवसेतुबन्ध. (पृ० ८५-२०), ललितासहस्रनामस्थितस्य 'सम्यापमप्यमागंस्था' (लो० २२०, पृ. १८१-१८४) इति मानः सौभाग्यभास्करव्याख्यानं घेति भास्कररायस्थ प्रन्ययमबलोपनीयम्। विति च ·आप्य स्रोतासि कामिकाचूर्ध्वमसिताङ्गादि दक्षिणम् । समोहाद्युत्तर प्राच्य त्रोतलादि सुविस्तरम् ॥ चण्डासिधारादि चण्डनाथपरिग्रहम् । (११३५-३६) आप्य पश्चिममित्यर्थ । तन्त्रालोकविवेकधृतश्रीकण्ठ्यामपि दशाष्टादशभेदभिन्न शिवरुद्राभिध ज्ञानमूर्ध्वमुखो- दगतमेवाङ्गीकृतम् । चतुविरातिभेदो दक्षिणो मार्ग, चतुष्पष्टिरद्वयप्रधाना भैरवभदान दक्षिणवानि सृता , तत्पुरुपवक्रतोऽष्टाविंशतिभेद गारुड तन्त्रम्, पश्चिमतो भूततन्त्राणि च नि मृतानीति तमोक्तन् । वामदेवमुखात्त यज्जात तत्तत्र नोद्धृतम् । शतररनसग्रहोल्लेखनीधृतकामिकागमे- सिद्धान्त गारुड वाम भूततन्न च भैरवम् । ऊर्ध्वपूर्वकुवेराप्ययाम्यवक्त्राद् यथाक्रमम् ॥ इति दृश्यरो । व्याख्यात च तत्र-"ऊर्ध्व पूर्वकुबेरवरुणयाम्यसबन्धाद् मुक्तिप्रदसिद्धान्त सर्व विपहरणगारुड-सर्ववशीकरणवाम भूतग्रहनिवारकभूततन्त्र-शत्रुक्षयकरभैरवसज्ञकम्” (पृ०९)इति। अगितागमेऽन्यत्र च दशापादशभदभिन्ना- शेवा रौद्राश्चागमा शिवस्य पञ्चवक्त्रेभ्यो विनिगंता इत्युक्तम् । तदयमजितागमस्थ क्रम-- अध्वं(ईशान)मुखोद्भवा:-कामिक योगज चिन्त्य कारणम् अजित दीप्त सूक्ष्म सहस्त्रम् अशुमत सुप्रभेद च । सद्योजातमुखोद्भवा --विजय पारमेश निश्वाम प्रोद्गीत मुसविम्व च । वामदेवमुखोद्भवा -सिद्ध सन्तान शर्वोक्त चन्द्रमान विमल च | अोरमुखोद्भवा-स्वायम्भुव वीर रौरव मकुट किरण च । तत्पुरुपमुखोद्धवा-ललितम् आग्नेय वातुल च । अन्यत्र तु- ईशानमुखोद्भवा-प्रोद्गीत ललित सिद्ध सन्तान शर्वोक्त पारमेश्वर विरण यातुर । १. द्रष्टव्यानि तत्रत्यानि ४०-४४ पृष्ठानि प्रथमभागस्य । २. चतुविवातिभेद एष दक्षिणो मार्गो नान्यत्र क्वापि विवृतो दश्यते । ३. मालिनीविजयवात्तिके (पृ. ३६-३८) तदनुवतिनि सन्यालोकवियेये घ ( मा० १, पृ० ३६-४१) शिवस्य पश्चवक्त्रेभ्यो दशानां शंघागमानामष्टादशाना रोप्रापमा चतुष्पष्टिसल्याकानां च भैरवापमानामाविर्भायरकारो निरपित । एप च विषय परमश्रद्धास्पदै कविराजमहोदय "तान्त्रिक धाडमय मे शात प्टि" इत्याश्ये स्थपीय पन्ये (पृ० ४१-४९) स्पष्ट म्याहयातस्तत एवावलोकनीय । १. रोरयागमप्रथमभागभूमिकामा एकादशं पृष्ठम्, हिन्दीविश्वशरय पचा ? लन्य साहित्य' इति सदस्य वियाण (४० २८०) घ द्रष्टव्यम् ।

·( ५६ ) सद्योजानमुखोद्भवा ----कामिक योगजं चिन्त्य कारणम् अजितं च । वामदेवमुखोद्भवा-दीप्तं सूदमं सहस्त्रम् अंशुमत् सुप्रभेदं च । अधोरमुखोद्भवा -विजय निश्वास स्वायम्भुवम् अनलं वीरं च । तत्पुरपमुखोद्भवाः-रोरवं मकुटं विमलं चन्द्रमानं विम्वं च । इति क्रमो दृश्यते । आगमानामेतेपा वक्तारोऽनुवक्तारः श्रोतारव, श्लोकसंख्या, २०७ संख्याका उपागमाचाजितागमेऽन्यत्र चौपणिता । पाठभेदादिप्रदर्शनमुखेन त इमे पाण्डिचेरीतो मुद्रित रोरवागमप्रथममागे चितास्तत एवावलोकनीया। अनुस्रोतांसि मृगेन्द्रागमे चर्यापादेऽनुनोतास्यष्टौ कथितान्येवम्--गवम्, मान्त्रैश्वरम्, गाणम्, दिव्यम्, यापंम्, गोहाकम्, योगिनीकोलम्, मिद्धकौलं च । तत्र-- योगिन्यो लेभिरे ज्ञान मद्यो योगावमायकम् । येन तद्योगिनीकोल मोतीर्ण ताभ्य एव तत् ॥ (११४०) इति योगिनीताललक्षणम् । अन्येषा रक्षणानि तत एवावसैयानि । इति स्रोतोविभागप्रपश्चः । पाठविभाग अधुना पोटविभाग. प्रदश्यते । स च चतुर्विधः, विद्यापीठ मन्त्रपीट-मुद्रापीठ-मण्डल- पीठभेदात् । डा० दागेचीमहोदयेन ब्रह्मयामलस्य स्रोतोनिर्णयाख्यस्य ३९ तमपटलस्याधारणप विभाग. परिगणित । विवरण तु तत्र न दृश्यते । ब्रह्मयामलस्य मातृका नास्त्यस्माक सविधे, अतोत्र विषय न विमपि विशेषेण वक्त पारयाम । अस्मिन्नेव ग्रेन्येऽन्यत्रोद्धृतेभ्यो ब्रह्मया- मलपचनेभ्य एनावदेव ज्ञापते पद्भरवारक यामलाप्टक च विद्यापीठाद्विनिर्गतम्, योगिनीजाल- योगिनीहृदय-मन्त्रमालिनी-अधोरेशी-अधोरेश्वरी-वीडाघोरेश्वरी-लाक्निीकल्प-मारीचि-महामारी. उपविद्यागणतन्त्राणि विद्यापीठसवद्धानि, वीरभैरवन्याडभैरव-गुटकाभैरव-महाभैरव-महा- वीरेशा मुद्रापीटसंवद्धा इति । जयद्रथयामल विद्यापीठसवद्ध मेवेति तत्पुष्पिकावाक्येभ्यो ज्ञायते । स्वच्छन्दोद्योनधृते सर्ववीरे तु भैरवाप्टक मन्त्रपीठात्मकमित्युक्तम् । स्वच्छन्द चतुष्पोट महातन्त्रमिति स्वच्छदतन्त्रमाह । एत चार्थमुपोटलयति तत्रैव स्वच्छन्दोद्यौते गमुदतमेतत्मवीरवचनम्- । १. स्टडीज इन द तन्त्रान, पृ. ३ । २. तत्रय, पृ. १०४-१०५ ३. स्वच्छन्दया. कोच उन्मत्तभैरवः। ग्रन्यान्तराणि चत्वारि मन्यपी धरानने । ( मा० १.१.१०) ४. चतुष्पोट मरतन्त्र धनुष्टयफलोदयम् ॥ (१५) ·. (५७) मुद्रामण्डलपीठं तु मन्त्रपीठं तथैव च । विद्यापीठं तथैवेह चतुप्पीठा तु संहिता ॥ इति । अपरत्नावलीधृतसंकेतपद्धतिग्रन्थे मोठ्याण-पूर्णगिरि-जालन्धर-कामरूपपीठानि कमा आशापीठ- मन्त्रपोट-विद्यापीठ-मुद्रापीठत्वेन व्याख्यातानि । किमेतेन नैतदुन्नेतुं शक्येत यदेतेभ्यश्चतुभ्यः पीठेभ्य आविर्भूतानि तानि तानि तन्त्राणि विद्यापीठादिविभागेषु विभक्तानीति । तर्हि पूर्वोतस्वच्छन्द-सर्ववीरवचनयोश्चतुष्पीठात्मकतन्त्रसंहिताप्रतिपादकयोः का गति: ? महार्थ- मञ्जरीपरिमलधृतचरणमूत्र पीठचतुध्यस्यास्य व्याख्यानमेवं दृश्यते-- विद्येति मातृकापीठं तत् पार्थिवमुदाहृतम् । मण्डलं कुण्डलीपीठं तदाप्यं परिकीर्तितम् ।। मन्त्रसंज्ञ क्यिापीठं तैजसं तद प्रकीर्तितम् । शानपीठं तु मुद्रास्यं तद्वायव्यं सुरेश्वरि ॥ परेच्छामुखतो व्योम पौठत्वेनेह नायतम् ! इत्यादि । कर हि पीठानां पापिवत्वादिकं प्रतिपाद्यते । विषयान्तरोपादानादेतदुपस्थितानां प्रश्नाना समापानाप नालम् । तन्त्रालोके स्पलद्वयमेतत्संवद्धमवलोक्यते । तत्रकोननिशाह्निके जय- रपः-"इह पियामन्यमुद्रामण्डलात्मतया पतुप्पोठं तावच्छासम् । तत्र मन्त्रमुद्रात्मनः पोटदयस्य संप्रदाय उक्तः । इदानीमवावशिष्टस्य विधामण्डलात्मनोऽप्यस्य संप्रदायं निरूपयति" (१.११४) इत्यवतरणिकामाह । पूर्वोद्धतस्वच्छन्दसवीरवचनानुगुणमेतद्वयाख्यानम् । तेनैवं प्रवीपते यद्यया सिद्धान्ताद्यागमा ज्ञाननियाचर्यायोगप्रतिपादकास्तथैव दक्षयामकोलाद्यागमा विद्यामन्त्रमुद्रामण्डलाभिधायका इति । अग्रे च सप्तत्रिशाहिके शास्त्रस्य प-स्रोतोममत्व- मभिधाय पीठचतुष्टयात्मकत्वं न्यस्प्यत । उपसंहृतं चैवा- विद्यापीठमपानं च सिद्धयोगीश्वरीमतम् ॥ तस्यापि परमं सारं मालिनीविजयोत्तरम् । (३७५२४-२५) स्रोतोविभागवत् पाठविभागोऽप्यङ्गीत्रियते । अयं समाधातुं शक्यते परवानिपन पत्राणि विद्यापीठादिपु फस्यचनकस्यैव प्रतिपादकानि, अन्येषु प पीठचतुष्टय मरि प्यायायत इति । विषयोऽपमन्येषां ब्रह्मयामलादीनां प्राचीनाना सलाणां संजाठे बागमशासस्य प्राशने विरादीभवेत् । मानापविभागः तृतीय आरिमागो विभाग यापैराया प्रतिस्तर पनि डॉ. बागपीमहोदयाः १. अरयानि २२०-२२२ यानि पानि २.प्टम्यम्-स्टोर मरतन्त्रान, पृ०३। ८ ·( ५८ ) इमे चाम्नाया शिवस्य तत्पुरुष-सद्योजात-अघोर-वामदेव-ईशानास्येभ्य पञ्च वक्त्रेभ्यो नि मृता प्रमश पूर्व-पश्चिम-दक्षिण-उत्तर-ऊर्ध्वाम्नायपदमाजो विद्यन्ते । स एव दिग्विभाग- ऋमस्तन्त्रालोकेऽपि (१५।२०४-२०५) स्वीकृत 1 स्रोतोविभाग आम्नायविभागच शिवस्य पञ्चवक्त्रेभ्यो विनिर्गत इति नामभद विहाय न कोऽपि भदोष दृश्यते, अथापि स्रोतोविभाग. शैवागमसमत , आम्नायविभागश्च शाक्तागमसमत इति वक्तु शक्यते, स्रोतोविभागे शैवागमानामाम्नायविभागे च शोक्तागमानामूलवयत्रोद्भवत्वक्ष्य स्वीकारात् । कुलार्णवेन कश्चन विशेष परिदृश्यते- मन्त्रयोग विदु पूर्व भक्तियोग च दक्षिणम् । पश्चिम क्मयोग व ज्ञानयोग तथोतरम् ॥ पूर्वाम्नायस्य सवेताश्चतुर्विशतिरीरिता । दक्षिणाम्नायसवेता पञ्चविंशतिरीरिता ॥ पश्चिमाम्नायसरेता द्वात्रिंशत् समुदाहृता । विदु पत्रिंशदाम्नाये सकेता: धीमदुतरे । ऊम्निायस्य चैतानि न सन्ति कुलनायिके । (३।४२०४५) नित्यापोडशिराणवे तु "चतुराज्ञाकोशमूताम्" (१११२) इत्यत्र चत्वार एवाम्नाया अङ्गीकृता । व्याख्यात त तवैव शिवानन्दविद्यान दाभ्याम् । अमृतानन्दादिग्रन्थेष्वपि तथैव प्स्यते । मास्कररायेण तु “ऊर्ध्वाम्नायस्यापि चतु पदमुपलक्षरम्” (से० पृ. २०) इति वदता पशाम्नाया बवाङ्गीकृता । वरिवस्यारहस्यप्रकाये तु तैनापि-"अन्वया प्रारदक्षिणपश्रिमान्वया उत्तरान्वयश्च । एत एव समयपदेनाम्नायपदेन च कथ्यन्ते" (पृ. २३) इत्येव चत्वार एवाम्नाया इति प्रतिपादितम् । अवाम्नायविमाग समयपदेनान्वयपदेनापि पास्यात 1 दृश्यते चैतयो पदयो प्रयोगोऽमृतान दादिग्रन्थेष्वपि । सौदर्यलयाँ "रसाम्नायममा' (१११०) इति पदेन पडाम्नाया सूच्यन्ते । "रसाम्नाया पडाम्नाया पूर्वदक्षिगपश्चिमोत्तरोर्वानुत्तरा' (पृ० १७) इति व्याख्यात च कैवल्याप्रमेण | नेतन्योतेऽपि- १.लाणवेऽपि- मम पञ्चमुखेम्यश्च पवाम्नाया समुद्गता । पूर्वच पश्चिमश्चैव दक्षिणोत्तरम्तया ॥ कांग्नापश्य पञ्चैते मोक्षमार्गा प्रकीर्तिताः । (३७) २. पञ्चभिर्मले पञ्चानायान् प्रणिनाय" (१२) इति परशुरामल्पसूत्रव्याख्याने स--"पञ्चभि. मुंघे सद्योजात-वामदेव-अघोर-तत्पुरव-ईशानसमा पञ्चानायान् पूर्वानाप-दक्षिणानाय. पश्चिमान्नाप-उत्तरानाय अग्निायनामकान्" (पृ. २१) इति प्रभो श्यते । ३.दुलाणवत त्रस्य तृतीय उल्लासोवलोकनीय !

·( ५९ ) गारुडे मातृतन्त्रे च वामे स्रोतसि दक्षिणे । ज्येष्ठे चण्डासिधारे च प्रत्यक्षफलदा क्रिया ॥ (१६७६) इत्यस्य व्याख्याने पस्रोतासि व्याख्यातानि । तद्यथा--"गारुडे पूर्वस्मिन्, मातृतन्त्रादौ पश्चिमे, जयादिनये वामे, भैरवशास्त्रे च दक्षिणे, चण्डासिधारादाबूचे, ज्येष्ठे च मतकुलादी रहस्पे स्रोतसि" इति । तन्त्रालोकोऽप्येनमर्थमुपोद्वलयति । तद्यथा--- ईश कवं प्रकाशत्वात् पूर्व वक्त्र प्रसारि यत् । पुरुषो दक्षिणा चण्डो वामा वामस्तु सोम्यक ॥ पराङ्मुखतया सद्य पश्चिमा परिभाष्यते । पातालवक्त्रमघरमप्रकाशतया स्थितेः॥ (१५।२०४-२०६) व्याख्यात च विवेककारेण-"यद् यस्मादीश प्रकाशकरूपत्वादूर्वा दिगुच्यते, तत्पुरुष प्रकाशोन्मुख्येन प्रसरणात् पूर्वा, अघोर प्रसृतप्रकाशोद्रेकानुकूल्याद् दक्षिणा, वामदेवस्तत्प्राति- कूल्याद् मेयेन्दुसस्पर्शप्रधाना वामा उत्तरा, सद्योजात प्रकाशमुख्यात् पश्चिमा, पिचुवक्त्र प्रकाशसस्पर्शायोग्यत्वादधरा चेति" (पृ० १०२) इति । एव च पडाम्नायविभागोऽपि प्राचीन एवाभिमन्तव्य । आन्नायविभाने त्रिपुरोपास्ते. स्थानम् तदेवमत्र शैवाना शाक्ताना च तन्त्राणा विस्रोतोविभाग , पञ्चस्रोतोविभाग., अनुस्रोतो. विभाग , पीठविभाग, चतु पञ्चषडाम्नायविभागश्च व्यारयात । तत्र स्रोतोविभाग प्राधान्येन शवानाम्, पीठविभागो भैरवागमाना कौलागमाना च, आम्नायविभागश्च शाक्तागमानामभिमत इति प्रतीयते । त्रिपुरा विद्या चतुराम्नायसाधारण्यपि दक्षिणपक्षपातिनीति विद्यानन्द (अयं० पृ०४१) मेचे । इममर्थममृतानन्दोऽपि (दी० पृ० ११० ) समनुते । दक्षिणपक्षपातिनीतिपदेन भैरवा गमानुवतित्वमस्य स्याप्यते । पुरसुन्दरीदण्डके-"सुस्फुट वाममार्गस्य सर्वोतमत्व समुप- दिश्यते" इत्युक्तवता दीपकनाथेन त्रिपुराविद्याया वाममागसेव्यत्वमप्युपदिष्टम् । एव च दक्ष- वामाभ्यामुभाभ्यामपि मार्गाभ्या रुचिभदेन देवी महात्रिपुरसुन्दरी समुपास्यते साधके । तत्र पामो मार्ग कोलानाम्, दक्षश्च तदितरेपामिति वक्त शक्यते । लक्ष्मीधरप्रतिपादित त्रिपुरोपास्तिमतनयम् सौन्दर्यलहरीव्याख्याता लक्ष्मोधरेण तु त्रिपुरोपासनाया मतत्रयमुपपादितम्-कॉलमतम्, मिश्रमतम्, समयिमत चेति । तत्र कौलाना चतुष्पट्यागमा नित्यापोडशिकाणवे प्रदर्शिता । १. दष्टय्यम्-पृ. १३७.१४१। २. प्रयमे पटले १४-२१ श्लोकेषु । एते व पूर्वमत्र निशिता ।

·श्लोकेषु “सरस्वत्या लक्ष्म्या" ( २१५८ ) इति श्लोकव्याख्याया च लक्ष्मीधरेण समयिसिद्धान्त-, रहस्यं कौलसिद्धान्तरहस्यं च साधु प्रतिपादितम् । विशेषजिज्ञासुभिस्ततत एवावलोकनीयम् । चन्द्रकलाविद्याष्टकं तु कुलसमयानुसारित्वेन मिश्रकमित्युच्यते । चतुप्पष्टितन्त्राणि कुलमार्ग एव ! मिथक कोलमार्ग च परित्याज्य हि शाङ्करि" इतीश्वरवचनाद् मिश्रकमत कौलमार्ग च परित्याग्यम् । शुभागमपञ्चकमेव वैदिकरादरणीयम्, केवलसमयमार्गप्रदर्शन- परत्वात् (ल. पृ० १४०-१४१)। एवमस्या लक्ष्मीपरप्रतिपादिताया समयिमतात्यत्रिपुरोपासनाया तान्त्रिकोपासनाया वैदिकीकरणप्रक्रिया परिसमाप्यते । एवमत्र प्रतीयते--हिसाबहुल वैदिक कर्मकाण्ड बुद्ध- महावीरादिभि. समालोचित सद् यया साम्प्रत विरलतामापेदे, तथैव सौन्दर्यलहरीकारेण लक्ष्मीधरप्रभृतिभिश्व-"अधूपानं यागघाम दीप इत्युच्यते त्रयम् । रहस्य कौलिके यागे तत्रार्थ शक्तिसगमात् ॥" (तन्त्रा० २९।१४-१५) इत्यभिनवगुप्तप्रदर्शित रहस्यात्म कौलिक बाह्यमन निषिध्य योगप्रधानमानरमर्चन समयिमतनाम्ना वैदिकप्रक्रियाया परिगृहीतमिति । अर्थरलावल्या ( पृ०७४ ) अकुल-कुल-कुलाकुल-कौल शुद्धकोलास्यकुलपञ्चकशास्त्र स्मर्पते । सरस्पतीभवनस्थाया २१९२२ सख्याकायामम्वास्तवव्याख्यामातृकाया २१३ पृष्ठे सुभगोदयादिप्रामाण्येन कौलाना सप्तभेदा: प्रदशिता । सदित्यम्--तत्र कौला द्विविधा - पूर्वकौला उत्तरकोला । तत्रापि पूर्वकोलास्त्रिविधा --मूलाधारनिष्ठाः, स्वाधिष्ठाननिष्ठाः, उभयनिष्ठाश्चेति । उत्तरपौलाश्चतुर्विधा-मातङ्गी, वाराही, कोलामुखो, तन्ननिष्ठा चेति । पदोत्तिष्ठकोल महाकौल-मूलकोल-योगिनीयोल-वह्निकोल-वृपणोत्यकौल-सिद्ध कौलारया इतो मिन्ना. सप्तभेदा कोलज्ञाननिर्णये व्याख्याता दृश्यन्ते । एतेषु योगिनीपौलसिद्धकौली मृगेन्द्रागमचर्यापादप्रदशिताऽनुस्रोतोविभागे पठितौ। चतुप्पष्टितन्त्राणा कौटिकादिमत- प्रतिपादपत्वेन हेयत्यदर्शनपर लक्ष्मीधरण्यात्यानमत्र पूर्व समालोचितम् । श्रीवास्योभयविध. मपि समुपासन लक्ष्मीधरेण समपिमतयोलिकमतनाम्नोपपादितमजुविमशिन्यामर्यरत्नावल्या पश्यते । शाक्ताममे शक्तिपारम्पपश एवाश्रीयत इति प्रतिपादयिष्यते पुरस्तात् । पुराणवादिपु पातागमनन्येषु कौल सिद्धान्तस्य सर्वोत्कृष्टत्य रयाप्यते । अभिनवगुमपादोऽपि पौरिक सिद्धान्त प्रक्षया समुपास्ते, भासाररायोऽपि ।एव च लक्ष्मीपरस्यनलुलरामयि. तस्प वैदिपसिदान्तेषु प्रतातिशयमेव स्यापपति, न वस्तुस्थितिम् । गौरिगतिवान्ताना तेपा भेदोपभेदानामुपागनापदवेश्च सम्पगघिगमाय प्राचीनाना प्रन्याना- ममिगपगुमप्रभृतिभि सूचितानामधिगतिरावरपसी । तदनन्तरमेव प्रामाण्यपुरस्सर एएमीपरमतरामालोधन विधीयेत । नित्यापोडशिकार्णवप्रथमसूत्रायतारणम् नित्यापोरशिवाय ऋजुधिचिन्या शिनानुगुगमधरलापत्या प धौलमानुगुण पारपात, यामचरननाम्ना ग सतपस्याम् । अत्ररय सयो:पि दिपप आ गूत्र शोगारपदसि इतिहदेवात्र पास्साम्पमापूरय विधियते । मतप्रतिपादन ·( ६२ ) गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिसपिणीम् । देवी मन्त्रमयी नौमि मातृवापीठरूपिणीम् ॥ योगिनीहृदयेऽन्यत्र च विनायक्वाचित्वेन प्रसिद्धोऽपि गणेशराब्दोऽत्र ऋजुषिमशिन्यामर्थ- रलावल्या च प्रपञ्चसारप्रामाण्येन श्रीकण्ठादिरुद्रपरत्वेन व्याख्यात | विमत्र वीजमिति न जानीम' ! ग्रह्नक्षत्रयोगिनीराशय सर्वत्रकाका एव । पत्र विरोषस्तन्मूलग्रन्यटिप्पणीपु दर्शित । देवीरादोऽत्र ऋजुविमशिन्या (पृ०९) महार्यमजरीपरिमले च (पृ० १८०) सम्यग् व्याख्यात । नास्त्यत्र किमप्यधिक वक्तव्यमस्माकम् । योगिनीपदस्य टीकाटिप्पणीपु व्याख्यातेभ्योऽयम्यो व्यतिरिक्तोऽशोम्यादिचतुष्पष्टियोगिनीस्पोज्यस्तन्त्रशास्त्रेषु विशेषतः बुरागभेषु दृश्यते, अष्टोप्टकपूजासु तदर्थस्यैव परिग्रहणात् । सप्तकोटिमन्वाणा जननी मातृकैन्य, अतोऽत्र मन्त्रपदविवरणात् पूर्व मातृक्व व्याख्यायते । तदनु च मन्त्रपीठौ । मातृकास्वरूपविमर्शः नित्यापोडशिवाणवे द्वादशश्लोक्या प्रथमेप्वेकादशश्लोकेषु मातृदेव स्तूयते । परावागा- रमानाहतमट्टारसपरमशिवस्वस्पा पद्मिशतत्त्वप्रसरणहेतुभूता सविदा ऋजुविमशिन्या (पृ०९) मातृकापदेनीता। शन्दराशिर्मातृका मालिनी कालिकेत्यादिमि पदैस्तत्र वन धास्त्रपूच्यमाना परभैरवीयपरावागात्मिरा मातृका ज्येष्ठारौद्रपम्विास्यशक्तिप्रसरसभदवैचित्र्येण सर्ववर्णोदय- कारणभूता वर्गसंघट्टशरीराणा सप्तकोटिमहामन्त्राणा जननी । अत एव तन्त्रसद्भावे-"सर्वे वर्णात्मना मन्यास्ते च रक्त्यात्मका प्रिये । शक्तिस्तु मातृका ज्ञेया सा च ज्ञेया शिवात्मिका ॥" इत्यैव सा वणिता 1 "अखिलमनाहतमूर्तिर्मात्युत्तीर्णस्वरूपिणी तरति । कायति नानानामप्रपञ्च स्पेण मातृका देवी ॥" ( ११६) इति च तस्या निरुक्तिरुता सौभाग्यसुघोदमे । बत्राय भाव-शिवशवत्यादिप्रतिनियतव्यपदेशासहिष्णुरनास्य परपरामर्शात्माऽनुत्तर प्रकाश एवं पर तत्त्वम् । स एव स्वस्वातन्याद्विश्वमवविभासयिपु प्रयम शिवशक्तिरूपता स्वात्मन्यव- मासयति, कारादिहकारान्ता मातृकामुल्लासयतीति यावत् । अत्रानुत्तरलिपिरकार , विमर्श- रिपिन हकार । एतमयंम्-"यकार सर्ववर्णाग्य प्रकाश परम शिव । हकारोऽन्त्य कलारूपो विमष्टिय प्रकीतित ।।" इति संकेतपतिवचनभुपोदल्यति । तन्त्रालोके-"अकुल: स्यास्य देवस्य कुलपयनशारिनी । गौरिकी सा परा दाक्तिरवियुक्तो यया प्रमु ।' ( ३६७ ) इत्यनेन स एवार्य प्रतिपादित । . १. सरस्वतीभवनस्थामा २३६१६ सत्याकायां मातृकाया १७ तमे पये, २५६१० सत्याकायां मातृकाया प्रयमे पत्रे च चतप्पप्टियोगिनीनामानि पश्यन्ते, तत्र न दृश्यतेस्रोम्या । प्रपञ्चसारे (१९१६-२४), भारदातिल्पे (७॥३५-४३) च योगिनीनामस्वक्षोभ्याऽऽदौ म परिणणिता। मनोत्र होलिकाप्टाप्टपूजासु परिगणितानां योगिनीना नामावली गवेषणीया। २.६ष्टप्यम्-योगिनीहृदयदीपिकायाम्, पृ. ३३५ ·पितोन्मिपितोऽहतो विप्रान्तशकुलीययणगोपनोद्भिमप्रयः भवणयुग्ममध्यवर्याकाशात् तत्त्वप्रतिविम्बतत्वदेहतोऽपि हतोऽनाहतहतः। अनाहतहतोतीर्ण महानिरावरणपाम- समुल्लसितोऽविकल्प ईपच्चलत्तारमफमहास्पन्दप्रथमकोटिस्पः स्वरः संकोचविकासविरहात बास्चतुष्टयात्मिका मातृका एप ह्यनुत्तरनाथोऽवस्याचतुष्टयात्मना नादरूपेणावतिष्ठते । तच्चावस्थाचतुष्टयं विलयक्रमेण हत-अनाहत-अनाहतहत-अनाहतहतोतीर्णरूपम् । अत्रानाहतहतोत्तीर्णा परा वाक्, अनाहतहता पश्यन्ती, अनाहता मध्यमा, हता च वैखरी । एतच्च वातुलनायसूत्रेषु तद्वृत्ती च १. नादोऽसौ तन्त्रालोके (५१९७-१०० ) ब्रह्मयामलप्रामाण्येन रावनाम्ना प्रतिपादितः। परावायूपस्याहं विमर्शात्मनो रावस्य प्रथमं तावद्धृदादिभवत्वात् पश्यन्तीमध्यमावैखरीरूपतया विष्यम्, प्रत्येकं च स्थूलसूक्ष्मपरत्वेन वैविध्ये नवधात्वम् । एषां मवानामपि भित्तिमूतः परावागारमा दशमः । सेयं परावागात्मा राविणी- नदते दशधा सा तु दिव्यानन्दप्रदायिका। चिनीति प्रथमः शब्दश्चिश्चिनोति द्वितीयकः॥ चीरवाकी तृतीयस्तु शङ्खशब्दश्चतुर्थकः । तन्त्रीपोषः पञ्चमश्च पष्ठो वंशरवस्तया ॥ सप्तमः कांस्यतालस्तु मेघशब्दरवस्तथा। नवमो दावनिर्घोषो दशमो दुन्दुभिस्वनः । नवशब्दान् परित्यज्य दशमो मोक्षदायकः । इत्येवं विवृता जयरयोद्धृतागमवचनैः। एष एवार्थो नेत्रतत्रोद्योते (२११३९), चिल्लोधूत. परमहंसोपनिषदि (१० ४९) च दशविधनादपदेनोक्तः । “विश्चिनीचीरवाकादिप्रमेदाद्दशधा ध्वनिः" (१२।१२) इति मालिनोविजये तु ध्वनिपदेनोक्तः सः। तन्नालोकविवेकघृतवचने ( मा० ३, पृ०७६ ) रावोऽयमेवं स्तुतः- अनाहतहतोत्तीर्णो महाविषमचिद्गतिः। थोरहृद्घट्टनोद्युक्तो रावो देव्या विज़म्भते ।। शिवपुराणादिषु हठयोगप्रन्येषु च नादानुसन्धानविधेः कोऽपि महिमा वर्ण्यते । तदन्यत्र विस्तरेण प्रतिपादयिष्यते । २. अत्र च-"वाश्चतुष्टयोदयविरामप्रयासु स्वर प्रयते" (७ सू० ) इत्यादीनि सत्राणि द्रष्टव्यानि । तेषु त्रयोदशसूत्रस्था वृत्तिरियं विशेषतोऽवधेया-"अकारस्य हतानाहतानाहत हतानाहतहतोत्तीर्णतया चतूरूपत्वम् । तत्र हतस्तायद् हत्कण्ठताल्वादिस्थानकरणसं निवेश हतोऽकारादिहकारपर्यन्तनानापदार्थावभासकः । अनाहतवास्वरमूलोल्लसितपरनादविस्फार- स्तन्त्रीमध्यमास्वरसंकेतक आकण्ठकूपान्तादुपचारतः पृतप्रतिष्ठः। अनाहतहतश्चोमया- परमविकासपोऽस्पशंपर्मानुष्चार्यमहामन्यप्रथारमशः । तया धानाहनातोतोों यः स ·( ६४ ) सटम् । एवं च परावागारमानाहतेत्यत्रानाहनपदेन ऋजुविशिनीकारस्यानाहतहतोत्तोर्णा- वस्यैवाभिप्रेता। सा हि परा वाक् स्वस्वातन्त्र्योल्लासस्पन्दादेकाम्प्यनेकथा वितता भवति । तेन च वर्णाम्बिकायाः पश्यन्नीसमभिव्यज्यते । तन्नैकादशधा विभक्तं भवति । तद्यथा-अरस्य शिवरूपस्य वामाग्येष्ठारौद्रयम्बिकास्यक्लाचतुष्टयं तत्समष्टिरूपमकार इति पञ्चकम्, शक्ति- रूपस्य हकारस्य इच्छाज्ञानक्रियाशान्तायक्लाचतुश्यं तत्समणिरूपेण हकारेण सह पञ्चकम् । एवं द्वाम्या शिवशक्तिवर्णाभ्यामाद्यन्ताम्या दशकं जातम् । तयो. परस्परं वीजाइकुरन्यायेन समरसभावादेशमित्येकादशया पश्यन्ती । एप चायं.---"आदावस्य शिरो रौद्री" इत्यादिना मवेतपद्धतायुक्त, व्याख्यातच तथैव विद्यानन्दपुण्यानन्दामृतानन्दादिभिः । सौभाग्यसुघोदयेऽपि-- एराप्यवादग्धा जाता माता परेव पश्यन्ती । पश्यति सर्व स्वात्मनि करणानां सरणिमपि यदुत्तीर्णा । तेनेयं पश्यन्तीत्युत्तीर्गत्यप्युदीर्यते माता ॥ (पृ. ३०७) पश्यन्तीतोनाताच्या नादनवकमयी मध्यमा वाग् भवति । शून्यस्पर्शनादध्वनिविन्दुशक्ति- बोजासरमात्मना विकृतनादाष्टकं तरसमष्टिरूपं नवममित्येवं नॉदनवदमवगन्तव्यम् । यतो . शृङ्गाटाकारो रोद्रोस्वभावस्तुः । अनाहतहलवानककलात्मस्वकरसंस्थानो दामारपः सुषुप्तः । यनातच बाहुपाबिशशक्तिा मागमे निरूपिता तत्स्वरूपः स्वप्नः । हतश्चा. युवाकारो ज्येष्टास्वमावो जाप्रत्" (पृ० १६-१७) इति । यनेन- अकारस्य शिरो रौद्री वस्त्रं वामा प्रकीर्तिता। यम्बिश वाहुरित्युक्ता ज्येष्टा चैवायुध स्मृता ॥ इति श्लोरार्योऽपि विवृत्तो भवति । १. योगिनीहृदयदीपिका, पृ० १७०-१७१। २. अयरत्नादली, पृ. ३५॥ ३. कामकलाविलासः, पृ० ४३, श्लो० २३-२४ । ४. योगिनोहृदयदीपिका, पृ० १७० । शून्यः स्पतिया नादो ध्वनिविन्दुस्तथैव च । दाक्तियोनासर चैवेत्यष्टयान्नाहतः स्मृतः॥ इति सोनपतिवचनव्याख्यानमुसेनार्यरत्नावल्यादिप्येतनादनदकं वयंते । एतच्च मूला: पारादिषट्के नारे नादाले ब्रह्मरने चाइनिष्टत इति भास्कररायः (३० २० पृ० १७) याह । यर्यरत्नावलीशर इनो मिनमपि नादनवर हंसनिर्णयप्रामाण्येन वर्णपति । तद्यपा- घोषः कास्यं तया घन्टा वीणा देणुन वशिकम् । इन्दुभिः पयोषा नवमं निविशेषकम् ।। (पृ. ३६) पग्मिन प्रगने नेत्रतन्त्रोटोने (२१॥३९)- ·(६५ ) हीयं पश्यन्तीव न केवलमुत्तीर्णा, नापि वैखरीव बहिः स्फुटतरनिसिलाययवा, किन्तु मध्यगता, अतो मध्यमापदाभिलप्या । नवनादात्मिकया मध्यमया नववर्गारिमका वैखरी वागभिव्यज्यते । स्थानकरणप्रयत्नैरभिहतपवनप्रवर्तिताणत्वात् । हतनामधेयमस्या विहितं वर्णोदयक्रमाभिज्ञः॥ (सौ० सु० ११४) वै निश्चयेन स्पष्टतरत्वात् खं कर्णविवरवर्तिनभोरूपश्रोयेन्द्रियं राति गच्छतीति वैखरी- पदनिर्वचनं भवति । अस्यां वैखयाँ वाचि सप्तचत्वारिंशत्संख्याकान्यकारादिसकारान्तान्यक्षराणि भवन्तीति संकेतपद्धत्यामुक्तम् , व्याख्यातं च तथैव विद्यानन्दामृतानन्दाभ्याम् । अत्र क्षकार: पकारपकारसंयोगजत्वाप्न पृथग् गण्यते । ळकारस्यापि लकारान्त पातित्वान पृथग् गणनम् । एवं च सप्तचत्वारिंदाद्वर्णात्मिका वैखरी, नवनादात्मिका मध्यमा, एकादशधा पश्यन्ती चेत्याहत्य सप्तपष्टिवर्णात्मकं मातृकापीठं संपद्यते । “दश पञ्च च विन्द्वन्ताः स्वरा मता:" (१३१६) घोपो रावः स्वनः शब्दः स्फोटात्यो ध्वनिरेव च । शाङ्कारो ध्वकृतश्चैव ह्यष्टौ शब्दाः प्रकीर्तिताः॥ इति स्वच्छन्दतन्त्र ( १९१६-७)प्रामाण्येन निगदिताः, स्वच्छन्दोद्योते घ धर्मशिवाचार्य- पद्धतिप्रामाण्येन विवृता अप्टो शब्दा अत्रय ६३ तमपृष्ठस्थायां टिप्पण्यां दशधा प्रतिपादित रापध्वनिपदैस्तुलनीयाः। भास्कररायेण परिवस्यारहस्ये (१११२-१३) विन्द्वपंचन्द्रप्रमृतीना नवानां समष्टिर्नाद उच्यते, "यद्यपि बिन्दुविनिर्मुक्तानामष्टानामेव नादसंना मन्त्रशास्त्र, तपापि व्यवहारसोकर्याप तत्सहितानामेय सान कृतेति" (पृ० ११-१२) इति च सत्प्रकादो प्याल्यायते । यिस्तरेणतदन्यत्र प्रतिपिपादपिषितं न इत्युक्तमेव । १. सर्योऽयं विषयो भास्कररायणापि वरिवस्यारहस्यप्रकाशे (पृ० १७) शम्दगृष्टिप्रक्रिया. निरूपणे प्रतिपादितः। २. एताप्रघट्टकार्यों पोगिनोदयदीपिकोट्त(पृ० १७०-११)संरेतपटरपामेवं प्यास्यान मकारः सर्ववर्णाप्यः प्रकाः परमः शिवः। हतारोनयः कलारपो विमत्यिः प्रकीर्तितः। अनयोः सामरस्यं यत्परस्मिनहमि सुटम् । पामा: पचभियोगापीयरः परिकीर्तितः।। मादायस्य शिरो रोटी पात्रं वामा प्रवीतिता। मधिरा पारिरपुप्ता ज्येष्ठा पेय मनाप्रमा। एता परसारपा स्परचनया पिता अपन: परंपर्माना म पग भागने का पण प्रिोतारपा गाना भिमा पारमना धाय साम्ता हमयमा मांग सरपाया ·. . . ( ६६ ) इति सौभाग्यसुधोदये । एवं च पञ्चदश स्वराः, पञ्चविंशतिः स्पर्शाख्याः, परलवशपसाश्चेति सप्त । आहत्य वैखरीवर्णानां संख्या सप्तचत्वारिंशद्भवति । किन्तवत्राकारस्य परिगणनं भवति, हकारस्य नेत्यत्र कि विनिगमकम् ? एकादशधा भिन्नाया पश्यन्त्या वाचि हकारस्येवाकारस्यापि समावेशो भवतीत्यत्राकारस्यापि परिगणन मास्तु ? क्षकारस्य ळकारस्य चासमावेशे कथं नाम नववर्गात्मिका वैखरी वाक् संपर्धेत ? स्वरेषु विसर्गस्यापरिग्रहणे कि विनियोजकम् ? प्रश्नाना- ममीपा समाधानं साम्प्रत सकेतपद्धत्युपलम्भसापेक्षम् । अर्थरत्नावल्या मद्रासमातृकासु- "स्वरा द्वाविंशति पञ्चविंशतिः स्पर्शाख्या , दशधा व्यापकाः, यमाश्चत्वार., जिह्वामूलीयो. पध्मानीयो द्वौ, अनुस्वारविसगौ च । इत्थमेभि कलानादाभ्या च सप्तपष्टिवर्णा प्रोक्ता.। अनेनापि नयेन सप्तषष्टिवर्णरूपा मातृका" (पृ० ३९) इति पाठो दृश्यते । एतदुपोदलकानि प्रमाणवचनानि तु तत्र न सन्ति । अत्र सकेतपद्धत्यनुसारिणि व्याख्याने वैखरी वाग् हतनामधेया, मध्यमाऽनाहतनामा, पश्यन्ती चोत्तीर्णोच्यते । एव च तत्र पश्यन्तीमध्यमावैखरीस्वरूपनिरूपणमक्रियत- शिखण्डयण्डरसन्यायः शिबिकास्यो द्वितीयकः । अय शलाकासज्ञोज्यस्त्रिविधो न्यायवैभव ॥ विविध न्यायमुत्सृज्य वर्णानामुदयक्रमम् । ये बदन्ति न ते योग्या वामकेश्वरदर्शने ॥ इति । वातूलनापसूत्रवृत्ती (पू० १६ ) तु पश्यन्ती अनाहतहता, परा चानाहतहतोत्तीर्णोच्यत इति पूर्वमेवोक्तम् । तत्रव (पृ०९) पराया वाचि मयूराण्डरसन्याय., पश्यन्त्या वटधानिकान्याय', मध्यमाया च शिम्विकाफलन्यायो न्ययोजि । एव च न केवल वैखरी, चतुर्विधापि वाग मातृकापदाभिधेया भवति । किंबहुना, सविदेव भगवती परावागारमानाहतभट्टारकपरमशिव- स्वरूपा पत्रिंशत्तत्त्वप्रसरणहेतुभूता मातृकापदेनोच्यते । वर्णाभिव्यक्तिप्रकार शिवमूत्रविमशिनी-ऋजुविमशिनी तन्त्रालोकविवेकधृतेषु तन्त्रसद्भाववचनेषु वर्णविकास- म उपदिष्टः। तत्प्रघट्टकार्यश्च तन्त्रालोकविवेके सक्षेपेणैवमुपस्थाप्यते-"परेव सूक्ष्मा कुण्डलिनी अष्टधाऽनाहत प्रोक्तः शून्यादिप्रविभागतः। शून्यः स्पर्शस्तया नादो प्वमिबिन्दुम्तथैव च ॥ शक्तिबीजाक्षर चेति झप्टघाऽनाहतः स्मृतः । चत्वारिंशत्सप्तसंख्यो हत स परिकीर्तितः ॥ क्षकारः कयितो योऽसौ संयोगाद् द्विविधः स्मृतः। सप्तपष्टपात्यमेवं हि मातृकापोठमुत्तमम् ॥ अनाहतहतोतीर्णस्त्रिभि दे। समन्ततः। स्थितो योऽसौ महापीठो मातृशत्यो जयस्पसौ ॥

·सन्त्र प्रन्या पणित यांना स्वर वाह्मी लिपिमनुसरति प्रापान्येन । अतो वर्णमातृकादीना स्मृवानि । एव पैतासां प्रसिद्धानां सप्तमातृषाणामाश्रयेण मप्तवात्मिका वर्णमातृवा ( ६७ ) शक्ति शिवेन सह परस्परसामरस्यरूपमथ्यमन्थकभावात्मक सघट्टमासाद्योस्थिता सतीच्छा- जानक्रियारूपतामाथित्य रौद्रीत्वमुन्मुद्रयन्ती, शृङ्गाटकाकारतामम्बिकात्वमवलम्बमाना, उकारात्मकशशाङ्कशकलाकारता ज्येष्ठात्वमधितिप्ठन्ती च शशिबिन्दुदितकालाग्निरुद्ररेफात्मक- पिन्दुविश्रान्तस्पष्टरेखाकारतामाभासयतीत्याद्यवर्णशरीरमुल्लासयतीति" (३६७, पृ० ७७ ) । अस्मिन्न- अकारस्य शिरो रौद्री वक्त्र वामा प्रकीर्तिता । अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा चैवायुध स्मृता ।। इति च प्रमाणवचन तत्र (पृ. ८०) समुपस्थापितम् । एव शक्तरुदरगतेन चतुष्कलात्मना बिन्दुनाऽनुत्तरादिमुखेन नववर्गक सन्तान. प्रजायते । योगिनीहृदये (१३३६-४०) परा वागम्विकारूपा, पश्यन्ती वामारूपेच्छाशक्तिः, मध्यमा ज्येष्ठापा ज्ञानशक्ति , वैखरी रौद्रीरूपा क्रियाशक्तिर्वर्णिता । अत्र तन्त्रसद्भावयोगिनीहृदयवर्णने नाग्नि वैषम्यमिवावलोक्रते, तथापि तन्त्रसद्भावेऽपि वाक्चतुष्यविकासपद्धत्यैव वर्णनिष्पत्ति- प्रक्रिया प्रतिपादितेति योगिनीहृदयवर्णनेन स्पष्टीभवति । सेय वर्णोत्पत्तिप्रक्रिया परापञ्चाशिका.. सौभाग्यसुयोदययो सक्षेपेण, तन्त्रालोके तनीमाह्निके च विस्तरेणोपपादिता, नात्र प्रपञ्च्यते विस्तरमयात् । मातृकावर्गा वर्णसपट्टशरीरेय मातृका बीजेयोन्यात्मना विभक्ता, सप्तवर्गात्मिका, बटवर्गात्मिका, नववर्गादिमका च तेषु वेषु शास्त्रेषु भण्पते । तत्र प्रपञ्चसारे-"अकचटतपयाचे सतभिर्वर्णवर्ग:" इति प्रथमे मङ्गलाचरणश्लोक सावर्गात्मिका मातृका पठ्यते । वेषु सिद्धान्तागमेपु। नित्यापोडशिकारे चाष्टवर्गात्मिका सा प्रतिपाद्यते, मालिनीविजये च नववर्गात्मिका सरेतपद्धतिमनुसरन्द्रि शिवानन्दविद्यानन्दामृतानन्दादिभिरपि स्वस्वप्रन्येषु पपायथमष्टवर्गात्मिका नववर्गात्मिकापि च मातृका य्यास्यायते। अत्रायमस्मारमभिमाप -नित्यापोशिकाणवप्रभृतिषु स्वरूपविपारस्तावत् प्राचीनोऽभिमन्तव्य ! अमरपोगरपनाकाले प्राभाद्या सप्त मा. प्रगिदा आसन् । एता देव्यो द्वादशज्योतिलिङ्गप्वन्यतमस्य एलापुरपीठपसते मंगवतो पुष्णेश्वरस्य यविधे स्थितेषु 'एरोरा' गुहामन्दिरेपूलीर्णा उपरभ्यन्ते । सिद्धान्तशिखामणी मातृवाणि १. एताप ययन सरतपतिरप पूर्वमनोदतम् । तत्र 'भारस्य' पप स्याने 'मादावस्य इति पाठ 'पारस्प व पादशोमन प्रतिमानि। २. "योगपो पारमरादारनिया योन स्वरामनाः ॥ वादिमित्र स्मता योनि, (मा०वि० [..११) ३. मासितोषिमपीसरे, Art ·(६८) तान्त्रिकरङ्गीकृता । तासु मातृकामु महालक्ष्मी परिगण्य नित्यापोडशिकाणंवेऽष्टवात्मिका मातृका परिगीयते। मातृकावर्णाः मातृकाणा वनसत्याविपये यया मतभेदो दृश्यते तत्राणाम्, तथैव वर्णसस्याविषयेऽपि सैव स्थिति. 1 सप्तचत्वारिंशद्वर्णरूपा वैखरी वाक् प्रत्यपाद्यन सकेतपद्धत्याम् । शंवेषु तन्वेषु पञ्चासदारा सा प्रोच्यते । शाक्तेषु तु तन्त्रेषु प्राधान्येनेकपश्चाशदक्षरा | सकेतपद्धत्या सप्तपष्टि- वर्णरूपिणी सोक्ता, व्याख्यात च तथैवायरलावल्यामिनि प्रोगेवोक्तम् । चतुर्थे पटले पडव- प्रविलापनविषौ (पृ० २०९) स्वयंरत्नावल्या शैवागमवत् पञ्चाशदक्ष रेव मातृका व्याख्याता । लक्ष्मीधरोपि तयैवाह । तथाहि-"भगवत्याः स्वरूप तु पञ्चाशद्वर्णात्मिका मातृकैद । पञ्चाशद्वर्णात्मिका मातृकाऽवर्गात्मिका भवति । ते चारवर्गा अश्चटतपयशादयः । अकारादयः पोडश स्वराः प्रथमवर्ग: । कादय पञ्च द्वितीय- 1 चादय पञ्च तृतीयः । टादयः पञ्च चतुर्थः । तादयः पन्च पञ्चमः । पादय पञ्च पप्ठः । यादयनत्वार सप्तमः । शादय पञ्च अष्टम । एवमष्टवर्गारिमका भगवती मातृका त्रिपुरसुन्दरी" (पृ. १०८) इत्यादि । एकपञ्चाशदधारा मातृकेनिवादिना मते शवर्गः पहारः। यवर्गपत्रर्गयोरपि पञ्चपञ्चवर्णात्मकतैवेति मतविशेषः मुचिन सेतुबन्धकारेण (पृ० ५१), शिवानन्दचितमुमगोदयकमातृकाया (पृ० २८७) तदेतद् दृश्यते । अस्मिन् मते "शवर्ग कोलिनी तया" (१७९) इत्यत्र 'पवर्ग' इति पाठ कल्पनीयः स्यात् । शवर्गः पडक्षर इतिवादिना मते “कोलिनीपञ्चम देवि" (१९९४) इत्यत्र छपारस्यैव पञ्चमत्वेऽपि यथा क्षकारस्य ग्रहण पञ्चमत्वेन भवति, तथा सेतुबन्धे उपपादित (पृ. ५६) तत एवावलोकनीयम्। मालिनी मातृका मालिनीति चानन्तिरमिति पूर्वमुक्तम् । तत्र नादिफान्ता वर्णमाला मालिनीति विशेषः । तत्राय क्रम -न ऋऋ ल ल य च घ ई ण उक व क स ग घ ह इअ व भ म ह ₹ज र ट प छ ल आ स स ह पक्ष म अत ए ऐ ओ औ द फ इति । म एप मालिनीविजये (३३३७.४१) प्रदर्शितः। मुलिपि शारदातिल (७१४) द्वाचत्वारिंशदारा नववर्गमयो भूतलिपिपदिष्टा । तपाय वर्णविन्यासक्रम- य ए ऐ पो थो इति प्रथमो वर्गः। इति द्वितीयो वर्ग: इति तृतीयो वर्ग । इति चतुर्थो वर्गः। इति पन्चमी वर्गः1 . न ग य च न ज ·ण ट ठ ढ फ भ व पस इति पप्ठो वर्ग इति सप्तमो वर्ग । इत्यष्टमो वर्ग । इति नयमो वर्ग । कामकलाबिलासे (२७ दलो०) सूक्ष्मा स्यूला चेति द्विविधा मध्यमा प्रत्यपाद्यत । सत्र सूक्ष्मा नवनादभयो, स्यूला च भूतलिप्याख्या । अस्या भलिप श्रीचक्रे विनियोगप्रकारो यथाऽवसर प्रतिपादयिष्यते । वर्णसघट्टशरीराणा सप्तकोटिमहामन्त्राणा जननी मातृकेति प्रतिपादितम् । अथ मन्त्र- विचार प्रस्तूयते। मन्त्रस्वरूपविमशं. तन्त्रवारवेषु मनुशन्दो मन्त्रपर्यापत्वेन प्रयुज्यते, स्त्रीदेवत्याश्च मनयो विद्यापदेनाभि- घीयन्ते । नित्यापोडशिवाणवे मूलविद्यापदेनाभिधीयमाना त्रिपुराविद्या प्राधान्येन समुहता। तदङ्गतया करशुद्धिप्रभृतयो विद्या, वशिन्यादीना बीजानि, कामकलासर पात्र प्रदर्शितानि प्रथमे पटले। चतुर्थे पटले मूलविद्याया वीजाना व्यस्तसमस्तोपासनविधि फल चोपदर्शितम् । यौव फरशुद्धयादिविद्याना कम रुद्रयामले प्रोकमित्युक्त्वा दैव्या आयुधबोजानि राव सूनि- तान्ययापि ममुतानि । मुदायीनान्यत्रायरत्नावल्या तृतीयपटलान्ते दृश्यन्ते नित्यापोड- शिणवप्रामाण्येनोद्धृतानि । मूलग्रन्ये तु तानि कापि नोपलभ्यन्ते । १. लिपीना भूतत्व नाम चेष्टाविशेषाक्षरविन्यासाभिव्यङ्गमत्वम् । तस्य बल्पनामात्रमेय (विदल्ली, १०५०)। २. मा एकाक्षरा पिण्डा क्तयों द्वपक्षरा स्मृता । वर्णय समारम्ब नवावधि बीजकाः॥ माणमारम्य यावदिशानि सत कय पता मालास्तासु भेदो न विद्यते ॥ (३५ । २८-२९) पिण्य- परी-मौज-मत्र-मालानी एक्षणानि । अर्यरलापल्या (१०९३-९५ ) धतुपिण्डामा पटुपिडामद-पपिहारमत्यापुि पिपदप्रयोग एक्षरपाधिरवेन त । क्षेमरामेन - पी एटीतषा पिईर्मालामपत । वाध्ययापरभेदेन सिदिनप्रदा (मे०.१६10) पत्रायविप एवार्य प्रतिपादित । तपाहि-"योमै स्वरैः। ऐतिपदारभि । किनिंघारमादिभि । माताम पदामुदाय । पायान बौनानाम, पन्ना पिणानाम, मम्ममाया मानामग्यापा, पाताभायमान्यो मानका।

·(७०) मन्त्रा मननत्राणधर्माणश्चिन्माहात्म्यावमर्शकाः। गुप्तार्थभाजः पिण्डवीजात्मानः पुरुषवाच्याध्यासिताश्च मन्त्रा । त एव संवेद्यमानस्फुटार्थरूपा मालामन्त्राः स्त्रीरूपवाच्याध्या- सिताश्च सन्तो विद्यापदेन परिचीयन्ते (पृ० ४२-४३) इति शिवानन्दः । मन्त्रा आणवशाक्त- शाम्भवोपायसवन्धिनः (पृ० ४२, ७० इति विद्यानन्द । "मोचयन्ति च ससाराद्योज- यन्ति परे शिवे । मननत्राणमित्वातेन मन्त्रा इति स्मृता ॥" ( २१ । ७५-७६ ) इति मृत्युञ्जयभट्टारकः । तदय विषयो नेत्रतन्त्रे ( मृत्युञ्जयभट्टारके ) एकविंशाधिकारे-- मन्त्राः किमात्मका देव किस्वरूपाश्च कीदृशाः। किंप्रभावा कथ शक्ताः केन वा सप्रचोदिताः।" (२१ । १) इत्यादिप्रश्नमुखेन विस्तरेण प्रपश्चित । मन्त्रस्वरूप-मन्त्रवीर्य मन्त्रावस्था- मन्त्रसामथ्र्यप्रभृतीन मन्त्र-मन्त्रेश्वर-मन्त्रमहेश्वरप्रभृतीन, पिण्ड कर्तरी-बीज-मालाप्रभृतीन भेदोपभेदान् मन्त्रदोषसस्कारादिकाच विषयानाश्रित्य सुहृदरेण डा० शिवशङ्कर-अवस्थी- महोदयेन 'मन्त्र और मातृकाओं का रहय' इत्याख्ये ग्रन्थे नेत्रतन्त्र-शिवसूत्र-परा- त्रिशिका-विज्ञानभैरव-स्पन्दकारिका शिवसूत्रविमशिनी -प्रत्यभिज्ञाहृदय-शारदातिलक-सौभाग्य- भास्करप्रभृतिग्रन्याना साहाय्येन विशदतया न्यरूपि, तत्तत एवावलोकनीयम् । नेत्रतन्त्र द्विवेयु स्थलेषु मलविषयको विचारो वरीवति । उपर्युक्ते ग्रन्थेऽस्पृष्टानि स्थलान्यत्र विचार्यन्ते । अभिनवगुप्तप्रभृतिभिराचार्यरुद्धृतत्वान्नेत्रतन्त्रस्य प्राचीनत्व तावन्निविवादम् । नेत्र तन्त्रोद्योते क्षेमराजेन नेत्रतन्त्रीयमन्त्रविषयकस्थलव्याम्यानप्रसङ्गेनोच्छुष्मतन्त्र प्रमाणीकृतम् । एतच्च तन्त्र बौखतन्त्रेऽवपि दृष्टप्रामाण्यम् । एव च तदाधारेणात्रोपस्थापयिष्यमाणस्य विषय- जातस्य प्रामाण्ये गरिमा कोऽप्यभिमन्तव्य एव शारदातिलकादिपरवतिग्रन्थप्रतिपाद- नापेक्षया। भायादिहीना माना न सिद्धिदाः कीदशा मन्त्रा न सिद्धि प्रयच्छन्तीति प्रथममाह मृत्युञ्जयभट्टारक भावहीनास्तु पै मन्त्रा शक्तिहीनास्तु कीलिता । वर्णमात्राविहीनास्तु गुर्वागमविवर्जिता ॥ भ्रष्टाम्नायविहीना ये आगमोज्झितविनिता । न सिद्धान्त यदा व जप्ता इटा सहस्रशः॥ असिद्धा रिपवो ये च सर्वाशकविवजिताः। आद्यन्तसपुटेनैव सावर्णेन तु रोपिता ॥ (ने० त० ८१५९-६२) मन्त्रेणु दाधा दीपोत्पादनम् विषिहि मन्त्रागामुन्चायमाणानां कीलनादिकं प्रियते । अतो मुगुप्ते स्याने गप. होमादिष दियेयम्- ·कोलनं चैव मन्त्राणां भेदनं मोहनं तथा । संत्रासं ताडनं चैव जम्भनं स्तम्भनं तथा || रिपुत्वकरणं चान्यत् प्रत्यङ्गिरत्वमेव हि। सर्वहानिविधायित्वं क्रियते दुष्टमन्त्रिभिः॥ एवं दशप्रकारेण प्रयतन्ते हि हिंसकाः। तस्मात् सर्वप्रयलेन सुगुप्ते शरणोपरि ।। स्वगृहे कारयेद्यलाद् यागं होमं जपं तथा । (ने० त० १६१३३-३६) कोलेनमन्यादरावापादनम् । भेदनं साध्यसांमुस्यत्यागम् । मोहनं निर्वीयीकरणम् । जम्भनं कार्यकरणासाध्यसामाधानम् । स्तम्भनं निश्चेपत्वापादनम् । प्रत्यङ्गिरत्वं भूतादि- दमनप्रयुक्तस्य मन्त्रस्य प्रयोक्तारं प्रति विरुद्धकारित्वम् । नववियो मन्त्रयादा . एतद्दीपपरिहाराय मन्त्रिमा मन्त्राणां दीपनादिविधिरवश्यं परिज्ञातव्यः- दीपनं योधनं चैव ताहनं चाभिषेचनम् ॥ विमलीकरणं चैव तन्धननिवेशनम् । संतपणं गुप्तिभाव आप्यायो नवमस्तथा । एवं नवप्रकारेण मन्त्रवादमशेषतः। यो जानाति स जानाति मन्त्रसाधनमुत्तमम् ॥ (ने० त० १८१६-८) दीपन मन्त्रस्य प्रणयेन । योधनं नमःसन्देन । ताहनं फटकारेण | अभिपेचन योगदारेग। विमलीकरणं स्वाहासम्देन । इन्धननिवेशनं दामपागविषादिदहन विनि- १. एनरकरणयप्रतिपादितोन्यः शाररातिलके "टिनो ए" (२०६४) रयादिना विस्तृप्योक्तः। २. "रयादिदोषदुष्टास्तान मन्त्रागारनि योजयेत् । शोपपेटूयंपगनो पपया योनिमुया ।" (२१११) नि पारदरिलो । येन योगिनो योनिमुटानभिताः पवनपारणासवान तार प्रति मात्राणां संसारोपदेशः । मन्त्रीपरिहाराय योनिमुद्रामविपिन नातोप- परियो । प्रधरना पुरते उत्तरपयुक्तम्-"बुधरते मन्त्री भन्मपर्ण गुमा. गुमम् । ततगिरपति ति पोनिमुनिश्पनात् ॥" (पृ.७.)नि। गारपटा- मायामिता पुर्व हिमायो मारो ना| पोनिमुशायरपरिवारमा मुराररया। १. प्रारोपामुममा प्रमापापोतमा पापानि पंप प्रमाननानि सरपंच पुतिन भारगमः । बागोमानित सानामि ।

·( ७२ ) योजनं कारेण संपुटीवरणम् । तर्पण बलवत्ताधानम्, तच्च प्रतिवर्ण लाकारेण सपुटी- करणम् । गुप्तिमावो रक्षणम्, तच्च नेत्रनायसपुटीकृतस्य अयुतजपाद्भवति । आप्यायन पुनर्जातवलस्य पुष्टयाधानम्, तच्च वागरेण प्रतिवर्ण सपुटीकारात् । एप एवार्थः शारदातिलके (२॥ ११२) मन्त्राणा दशविघसस्कारमुमेनोक्त । मन्त्राणामेकादशधा विनियोग एष सुगुप्ते स्थले दोपपरिहारगुणाधानमुखेन मन्त्रान् जपसपादनाहान विदधीत । मन्त्राइचे यथाप्रयोजनमेकादशधा विनियुक्ता भवन्ति- सपुट ग्रथित ग्रस्त समस्त च विदर्भितम् ॥ आत्रान्त च तथाद्यन्त गर्भस्थ सवंतीवृतम् । तया युक्तिविदर्भ च विदर्भग्रथित तथा ॥ इत्येवादशधा मन्त्रा नियुक्ता. सिद्धिदा स्मृताः। (ने० त० १८३१०.१२) औद्यन्तयोमंन्त्रन्यास सपुटवत् । प्रत्यर्ण मन्त्रसपुटीकारी ग्रथनम् । मध्यस्थस्य नाम्नो दिक्चतुष्टये मन्त्र निवेशो ग्रस्तम् । मन्त्रादनन्तर नाम, पुनरप्येवमिति समस्तलक्षणम् । नामान्ता सन्मन्त्र इति विदर्भणम् । मध्यस्थस्य नाम्नो मन्त्रो यदि वेष्टनया न्यस्त आक्रा- न्तम् । मन्त्रादनन्तर नाम, सतस्त्रिर्मत्र इत्याद्यन्तम् । मध्यस्थस्य मन्त्रस्य चतुर्दिक्कं साध्य- नामन्यासो गर्भस्थत्वम् । मन्त्रस्य आद्यन्तयो साध्यनामनिवेशः सर्वतोवृतत्वम् । पश्चान्यस्त- मनस्य नाम्नश्चतुनिवेशो युक्तिविदर्मणम् । नाम्न. पश्चात् विमन्त्रन्यासो विदर्भग्रथनम् । शारदातिलवे ( २३११३६ ) तु शान्तिवश्यस्तम्भनविद्वेपोच्चाटनमारणाख्येषु पट कर्मसु प्रथन विदर्भ-सपुट-रोधन-योग पल वास्या विन्यासा उकता । लक्षणान्यतेपा तत्रवाव- लौक्नीयानि। १. अत्रापि टोकायामुवृतानि प्रमाणवचनान्युच्छुप्मतन्त्रस्यैव स्यु । २. "कर्माण्यपि पड़ भवन्ति, शान्तिदश्यस्तम्भनविद्वेषणोच्चाटनमारणमेदात् । तत्र शान्ति- पपद्रवनिवृत्ति । वश्य राजादीना स्वायतीकरणम् । स्तम्भन प्रकृतिनिरोध । विद्वेषण स्नेहमङ्ग । उच्चाटन स्थानान्तरप्रापणम् । प्रसिद्धमन्यत् । परे तु रक्षाशान्तिजयलाम निहनिधनभेदात् पाइविष्यमाह | प्रसज्यमानोपद्रवप्रागभावपरिपालन रक्षा | प्रसक्तो- शान्तिः। रणधूतादिविजयो जय । वाणिज्यादिभिरिष्टप्राप्तिभि । याप्युसादन निग्रह । दोष प्रसिद्धम् । अत्र स्तम्भनस्य रक्षायां वश्यावर्षणयोर्जये विद्वेषोच्चाटनयोनिप्रहन्तविमिच्छन्ति ।" (पृ० १०८) इति सेतुबन्धे । अप्रत्यो द्वितीय पक्ष.रसाशातियो लाभो निग्रहो निधन तथा । पट कर्माणि" ( ६३५ ) परयेवं गदिमतेम्प्ययलोरपते । एतानि तान्त्रिकाणि घटकर्माणि । मनुस्मृत्यादिपु अध्या- पदबदस ·मन्त्राणां सिद्धत्वादिभेदास्तज्ज्ञानोपायश्च सापकेन सिद्धः सुसिद्धश्चैव मन्त्र आराधनीयः- सिद्धं साध्यं सुसिद्धं च तथैवारित्वमेव च ।। ज्ञात्वा सर्वमशेषेण मन्त्रन्यासं समाचरेत् । (ने० त० १८११२-१३) सिद्धादिमन्त्रपरिज्ञानोपायः स्वच्छन्दतन्त्रे प्रतिपादित:- मन्त्राक्षरं तु विश्लेष्य मात्राबिन्दुसमन्वितम् । आत्मनामाक्षरं तद्वदधोभागेऽस्य योजयेत् ॥ आत्मवर्णात् समारभ्य यावन्मन्त्राणंमागतम् । यस्मिन् समापयेद् देवि तमायं परिकल्पयेत् ।। रेखाहलिगतं तं तु कथयामि समासतः। पर्वणि प्रथमे सिद्धः साध्यश्चैव द्वितीयके । तृतीयेऽपि सुसिद्धः स्यादरियश्चतुर्थके। अरिसाध्यौ परित्यज्य दातव्यश्चुम्बकेन तु ॥ सिद्धश्चैव सुसिद्धश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदः। (स्व० ० ८.२४) मन्त्राणामुदयादिकम् एवं मन्नानाराधयतः साधकस्य मन्त्राणामुदगास्तमयव्याप्त्यादिकं परिजानतः सर्व- शत्वमाविभवति । तदुक्तम्- उदयास्तमयो व्याप्ति ध्यान मुद्रां स्वरूपतः॥ यो वेत्येवं स सर्वज्ञः सर्ववत् साधकोत्तमः । (ने० त० १८०१३-१४) उदयास्तमयाविनि सन्मिपत्ताविश्रान्ती हृद्द्वादशान्तपदयोः। व्याप्ति वीर्यम् । मन्त्राणा प्यानं मन्त्रविषयम् । तदुचितामेव च मुद्राम् । स्वरूपत इति वीर्यारमना स्वरूपेण । पनमभ्ययनं यजनं याजनं दानं प्रनिग्रहश्चेति षटकर्माण्युपदिप्टानि (१०९७५। सन्ध्या स्नानं जपो देवतार्चनं श्वदेवमातिप्यं चेति षट्कर्माणि बृहत्पराशरादिषु (२७) स्मृतिषु प्रनिपाते । पराारस्मृतौ ( १६३९), मारंडेयस्मृतौ (पृ० २५) च होमः स्याप्यापश्चान्तर्भाव्यतेन । परमपदस्पास्मिन् स्मातऽय एवं साम्प्रतं 'खटकम' इति भापार्या दः प्रयुग्पते। हठयोगान्धेतु-योतिर्वस्तिनतिरबाटकं नौलिकं पात- मातिश्चेति पद शर्माप्युपदिश्यन्ते । एतेयो लक्षणानि हठयोगप्रदीपिरादिपु (२२२२-३५) इप्टप्यानि।

·(७४) दन्त्रालोके-~"उदये सममे शान्ती विलक्षो जप उच्यते" (२४८३) इत्यत्र जप- प्रसङ्गेन मन्त्रस्यैतास्तिनोऽवस्या प्रदशिताः । “उदये इति प्राणशरत्युदयस्थाने जन्माधारे। सङ्गमे इति नानानाडिस भेदभाजि हृदये । शान्ताविति प्राणनिरोपाय युगपद्गाढावधानात्मक इत्ययं." इति तत्रत्ये विवेके । उत्तरपट्के तु-"आधारे उदयों देवि लयो हृदय उच्यते । विधाम ब्रह्मरन्धे तु विलक्ष परिकोनितम् ॥” इत्येवमेपोऽयः प्रतिपादित. । अर्थरत्नावत्या श्रीमूल- विद्यामा वाग्भववीजस्योदयो मूलाधारे, मूलादिब्रह्मरन्घ्रान्त व्याप्तिः, विश्रान्तिस्तु जिह्वाग्ने (पृ० २३१ ), तथैव कामराजवीजस्योदयो मूलाघारे, भ्रूमध्यान्ते व्याप्तिः, विश्रान्तिह्मरन्ने (पृ० २४७ ) प्रदर्शिता। मन्त्राणां शिवशाश्त्यात्मर पत्वम् विद्यानन्देन मन्या याणवशाक्तशाम्मयोपायसंवन्धिन उक्ता. ( पृ० ४२, ७०), नेत्रतन्त्र तु तेषा शिवशक्त्यात्मरूपत्वमेव प्रतिपादितम् । तद्यथा-- यतया सर्ववेदित्वं सर्वशक्तित्वमेव च॥ तच्छिवत्वं सभात्यात शक्तित्वं सर्वकर्तृता । सर्वातुग्रहबर्तृवं सर्वत्र फलदायकम् ॥ आत्मलं तस्वरूपं तु विविध साधन स्मृतम् । मन्यो ध्यान तथा मुद्रा ॥ (२११७८-८०) प्राणवुद्धिदेहाश्रयमन्त्रोच्चारध्यानमुद्रौपायत्वात् निविध मन्त्राणामात्मत्वमशुत्वम् । दीक्षा मण्डलमपिवासाधात्मा सस्वारो यजनं जपन होमरिया यन्त्रलेपनं चैतदन्तो मन्त्रस्य प्रपश्चः। एव च दीक्षामण्डलाधिवासादिमन्त्रलेखनान्तविधिमुखेनाणवशाक्तशाम्भवोपाय- सबन्धिना मन्त्राणामुन्मिपतावियान्तिव्याप्तिपरिज्ञानद्वारा धारणायोगाभ्यासवलेन तेप्वात्म- यक्तिशिवामियक्तिमापादयतो योगिनः सर्वज्ञत्वे को नाम विवादस्यावसर ? साधकस्य हि पुरतो मन्त्राः पञ्चधानतिष्ठन्ते । तदुक्तमुत्तरपट्यो- स्पर्शन चावलोवश्व सभाषा विन्दुदर्शनम् । स्वयमावेशन चैव मन्त्राणा पञ्चलक्षणम्॥ अस्यार्थीव २५१ पृष्ठम्पटिप्पण्यामवलोक्नोयः। एव चाणवशाक्तशाम्भवोपायसवन्धिनो मन्त्राः स्वयमेवान्तत. शिवशात्यात्मरूपेण सापकमाविशन्ति । एव सति विशाधिकारे मृत्युनयभट्टारके यदुक्तम्- यदोन्टदत्तमा सिद्धि मोक्ष वा शाश्वत ध्रुवम् ॥ मत्ववादो न कर्तव्य इत्याह परमेश्वरः। इति, तरसाम्पश्योग मन्वदादाश्रयनिषेधारत्वेन योजनीयम् । ..... १. मन्त्राणामानशातगाम्मयात्मत्यमृत्रुयिमशिन्यामपि (पृ०५) श्यते ।

·( -७५ ) मन्त्रार्थो मन्त्रचेतन्यं च मन्नार्थ मन्त्र चैतन्यं योनिमुद्रा न वेत्ति यः। न सिद्धथति वरारोहे कल्पकोटिशतेरपि । इति प्राणतोपिणी (पृ. ४१८-४१९)। अत्र योनिमुद्रा व्याख्यातपूर्वा, मुद्राप्रकरणे च व्याख्यास्यते । मन्त्राविष्ठातृदेवतैव मन्त्रचैतन्यम् । अथ शिवानन्देन-"ननु देवताः कुत्र निवसन्ति? मन्तेष्विति म । यच्छ्रतिः--क स्थः क वः सद्यो हव्यं वक्ष्याम इति छन्दस्स्वित्य- ब्रुवन् । (पृ० १७१) इत्याद्युक्त्वा “मन्नं मणिवदालम्ब्य प्रभावन्मन्त्रदेवताम् । जपध्यानादिक कुर्यान्न ताटस्थ्येन कुत्रचित् ॥” इति स्वच्छन्दोद्योतोद्धृत( भा० १, प० २, पृ० ७८)वचनस्य पूर्वार्थ उद्धृतः। एवमत्र मन्त्रदेवतैव मन्त्रचैतन्यत्वेन व्याख्याता। मन्त्रचैतन्यस्य वैशयेम तान्त्रिक व्याख्यान प्राणतोपिण्या (पृ० ४१८ ) द्रष्टव्यम् । "स्थाणुरयं भारहारः किलाभूद- घोत्य वेद न विजानाति योऽर्थम्" (नि० ११५।२ ) इत्येव निरुक्तेऽप्यर्थमहिमा वर्णित इति मन्त्रास्त्ववश्य परिज्ञातव्य एव । अत एव योगिनीहृदये मन्त्रसकेतपटले पड्विधो मन्त्रार्थः श्रीविद्याया प्रदर्शितः, भास्कररायेण च वरिवस्यारहस्ये पञ्चदशविधोऽर्थः। श्रीविद्याया अक्षरार्थस्तु सौभाग्यसुधोदये द्वितीये प्रपञ्चे द्रष्टव्यः । मुद्रास्वरूपविमर्शः "मन्त्रमुद्राशब्देन ज्ञानक्रिये लिलक्षयिपिते" (ऋजु० पृ० ४६ ) इति "ज्ञानक्रिया- सतत्त्वेन मन्त्रमुद्राक्रमेण तु" (सु० वा. ३५) इति चाह शिवानन्द.। एतेन मन्त्रमुद्रयोर्ज्ञान- क्रियाशक्तिरूपत्वमायाति । स्वच्छन्दतन्त्रे चोच्यते-"मन्त्रो वै ज्ञानशक्तिश्च मुद्रा चैव क्रिया- त्मिका" (४१३७५) इति । नेत्रतन्त्रेऽप्यात्मस्वरूपाभिव्यक्तः साधनत्रय मन्त्रध्यानमुद्रात्मक- मुपदिश्यते । तदत्र प्रसङ्गागत मुद्रास्वरूप विविच्यते । प्रस्तुते ग्रन्ये तृतीये पटले दश मुद्रा. प्रतिपादिताः । अत्र शिवानन्द -" काश्चन शक्तयः । उक्त च-मोचयन्ति ग्रहादिभ्य पाशौघं द्रावयन्ति च। मोचनं द्रावणं यस्मान्मुद्रास्ता: शक्तयो मता ॥" ( पृ० १७४ ) इत्येव मुद्रापदनिरुक्तिमाह । अत्र मुद्रा- पदेनाङ्गुलिसग्निवेशविशेपमात्र नाभिप्रेत शिवानन्दस्य, यद्यपि .प्राधान्येन भवत्यस्मिन्नेवायें प्रयोगो मुद्रापदस्य । मुद्राणा प्रदर्शनेन तास्ता शक्तय आविर्भवन्तीति तस्याभिप्रायः । तन्त्रालोके ( ३२३१-२ ) मुद्राणा परस्वरूपप्रतिविम्वता श्रीदेवीयामलप्रामाण्येन प्रतिपादिता, "मुद स्वरूपलाभास्य देहद्वारेण चात्मनाम् । रात्यर्पयति यत्तेन मुद्रा शास्त्रेषु वर्णिता ॥” (३३) इति च तस्या निरुक्तिरुक्ता । सपिदेव क्रियाशक्तिरूपेण विश्वस्य मोदन द्रावण च कुर्वन्ती मुद्रास्या लभत इति योगिनीहृदये (११५७) । तत्र हि (११५८-७१) सशक्तिकानातामा मुदाणामान्तर स्वरूप प्रतिपादितम् । विद्यानन्देन याह्याभ्यन्तरभेदेन द्विविधा मुद्रा भवतीत्युक्तम् (पृ० १८८) । वाह्या पररचनारूपा, वन्यस्त्यान्तरः (१८२, १९०)। खेचरीप्रकरणे शिवानन ----"मुद्रानाम ·( ७६ ) विविधा मेवरी प्रदर्शिता-अनुलिविरचनात्मा, बोधगगनचारिता, सस्थानविशेषा- नुसरणपा च (पृ० १८४-८५) । सर्वासामेव मुद्राणा विध्य स्वच्छन्दसन्त्रे (२२१०२) प्रतिपाद्यते । तच्च क्षेमराजेन तत्रैव-"मनोजा गुरुवक्त्रस्था वाग्भवा मन्त्रसभवा । देहोद्भवा- गविक्षेपैर्मुद्रय विविधा स्मृता ॥” इत्याम्नायप्रामाण्येन स्पष्टीकृतम् । तन्त्रालोके ( ३२११) तु चतुर्विधा मुद्रा प्रतिपादिना । व्याख्यात घ तत्रैव जयरथेन--"अगुलिन्यासभदेन करजा बहुमागगा। सर्वावस्थास्वेकरूपा वृत्तिर्मुद्रा च कायिको । मन्त्र तन्मयता मुद्रा विलापाख्या प्रकीर्तिता । ध्येयतन्मयता मुद्रा मानसी परिकीर्तिता ॥” इति । बागुलिसन्निवेशविशेषरूपा मुद्रा प्राय सर्वेष्वेव तन्त्रग्रन्थेषु प्रतिपाद्यन्ते परशतै- नमिभि दैश्च । बन्धरूपा. सस्थानविशेषानुसरणरूपा वा मुद्रा बन्धपदेन मुद्रापदेनापि वा हठयोगग्रन्थेषु प्रतिपाद्यन्ते । धेचर्यादीनामेतादृशीना मुद्राणा प्रारम्भिक प्रपञ्चो मालिनी- विजयोत्तरतन्त्रालोकादिषु विकशास्त्रेष्वपि दृश्यते । तन्त्रालोके मुद्राह्निके (३२१५-६) करक्षिणी क्रोधना-भैरवी-लेलिहानिकानाम्न्यो मुद्रा खेचर्या एव प्रपञ्च इत्युक्तम् । एता पञ्च मुद्रा विज्ञानभैरवे क्रमदर्शनग्रन्येषु च चिद्गगनचन्द्रिकामहार्थमञ्जर्यादिपु करद्धिणी ज्ञानसिद्धाना मुद्रा, भोधिनी मन्त्रसिद्धानाम्, भैरवी मेलापसिद्धानाम्, लेलिहाना शाक्तसिद्धानाम्, खेचरी शाम्भवसिद्धानामित्यादिना प्रकारेण विस्तृत्य प्रकाशितास्तत एवावलोकनीया सलक्षणा ! एतासा क्षेमराजेन निर्दिष्टे देहोद्भवविभागे समावेश कर्तुं शक्यते । जयरथेन निर्दिष्टम्--सर्वा- वस्थास्वैकरूपा वृत्तिकायिको मुद्रेतिलक्षण तु नात्र सगच्छेत । गीतानिर्दिष्ट स्थितप्रज्ञलक्षण- मेनदनुकरोति । “पञ्चमुद्राधर चैतगत सिद्धनिषेवितम्' (आ० ३३, पृ० ३०८) इति जयरपोवृतवचनेनैव प्रतीयते यदेषा कायिकी मुद्रा पाशुपतशास्त्रे प्रतिपादिता भवेत् । ग्रन्यानामलाभे न किमपि पाथातथ्येन वक्त शक्यते । 'मुद्रा स्वात्मन परमेश्वरत्वोपपादनाय स्वशरीर प्रति कल्प्यमानः करचरणादिसन्निवेशविशेषो वेषधारणविशेपन' (पृ० ११०) इति महार्थमञ्जरीपरिमलधृतमुद्रालक्षण क्षेमराजकृते देहोद्भवविभागे सगच्छते । तेन यामुना- चार्यणागमप्रामाण्ये (पृ० ४७ ) कणिका-रुषक-कुण्डल-शिखामणि-भस्म यज्ञोपवीताख्य मुद्रा- पदम् , पालखट्वाङ्गास्यमुपमुद्राद्वय च पाशुपतमतीय यदुपदर्शितम् तदपि देहोद्भवविभाग:- न्तर्भविष्यति । पाञ्चरात्रप्रमृतिषु वैष्णवागमेषु शङ्खचक्रादिभि शरीरतापन मुद्रापदेनोच्यते । ता या शरीरे आरोपन्ते, तथैव पाशुपतागमे मुद्रापदेनोच्यमानानि द्रव्याणि शरीरे धार्यन्ते । एताभिरङ्गलिसनिवेशविशेपाणा सस्थानविशेषानुसरणरूपाणा वा मुद्राणा भदो यद्यपि स्पष्ट एव, तपापि सर्वा एता देहोदविभागेऽन्तर्भावमित शक्यन्ते । तन्त्रालोके रहस्याह्निके (आ० २९, १०२९-३०) कुलसन्ततिपरिचयाय मुद्रादीनामुपयोग प्रतिपादित. तत्र पाञ्चरात्रपाशुपतादिप्वा. रामप्येतदर्ष बाघमुद्राणामुपदेश , रहस्यप्रधानेषु च तन्त्रेषु मुद्रास्वपि रहत्यमाहितम् । न केवल १. 'महाभुमा महावयो" इत्यादिना प्रतिपादित मुद्वादशक हठयोगप्रदीपिकायां तृतीयोपदेशे द्रष्टव्यम् ।

·( ७७ ) स्वसन्ततिपरिचयायवापि तु स्वाभिन्नसविदभिव्यक्तये चापि बाह्याभ्यन्तरपूजासु तासामुप योग उपवर्ण्यते । नेत्रतन्त्रे (२११८०) स्वात्मस्वरूपाभिव्यक्तस्त्रिविध साधन मन्त्र-ध्यान-मुद्रा- रूपमुपपादितम् । अद्वयप्रधानेषु तन्त्रेषु सर्व स्वात्मरूपमेव । अतोऽत्र मुद्रापि परसवित्तिरूपैव । सा च व्याख्यानानहेति शिवानन्द (पृ० १८४ ) आह । क्षेमराजेन तु शिवसूत्रविमर्शिन्या (पृ० ५७ ५८) तन्त्रसद्भावप्रदर्शितदिशा सा मनाड निर्दिष्टा । बोधगगनचारितारूपमेतन्मुद्रा- स्वरूप क्षेमराजजयरथोद्धृते मानसे विभागेऽन्तर्भावयितु शक्यते । अत्र गुरुवक्त्रस्यैव बोध- गगनरूपत्वमवसेयम् । मन्त्रसभवा मन्त्रतन्मयतारूपा वा वाचिकी विलापाख्या वा मुद्राऽत्र प्रकरणे चतुर्थी विधा, या व्याख्याद्वयोपेते नित्यापोडशिकार्णवे न निर्दिष्टा । नित्यापोडशिकाणवे लक्षितासु प्रथमा निसण्डामुद्राऽऽवाहनार्थ विनियुक्ता । शिष्टा नव मुद्रा सन्ति । तास्त्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तेषु नवचक्रेप्वेकैकमेकैक चक्रस्य वीजो- च्चारणपूर्वक प्रदशनीया । नवमुद्राणा बीजान्यर्थरलावल्या (पृ० १८८-१८९) द्रष्टव्यानि । दर्शनीयासु मुद्रासु भवति प्रथमा सर्वसक्षोभिणी मुद्रा । अत्र ( २२७) चान्तिमा योनिमुद्रापि प्रथमा मुद्रा प्रतिपादिता । अत्र शिवानन्द ---"नवम्यपीय मुद्रा प्रथमा उत्कृष्टा, योन्युद्भतत्वात् सर्वासा मुद्राणाम् । अत्राभियुक्तवचनम्--एका चैव महामुद्रा योनिमुद्रात्वमागता । तया विभक्त स्वारमा तु सक्षोमादिप्रभेदत ॥ इति" (पृ० १८८), "बाह्यपूजाया सर्वसक्षोभिणीमुद्राया प्राथम्यमभिमत परमेश्वरेण । अन्तर्यजनवेलाया श्रीमहायोनिमुद्राया प्राथम्पमिति' (पृ० १८८) इति तु विद्यानन्द । 'गुदमेदान्तरे योनिस्तामाकुञ्च्य प्रवन्धयेत्” (ऋजु० पृ० १४३) इत्युत्तरपट्कवचने योनिमुद्राबन्धो निर्दिष्ट । योनिमुद्राबन्धस्य मन्त्रगतसकलदोपनिराससामथ्र्य तन्त्रपूपवर्ण्यते । उत्तरपट्केऽप्युक्तम्- यद्यदुच्चरते मन्त्री मन्त्रवर्ण शुभाशुभम् । तत्तत्सिद्धयति देवेशि योनिमुद्रानिवन्धनात् ।। इति । योनिमुद्रावत् खेचरीमुद्राया अपि किमपि वैशिष्टय विराजते । खेचरीमुद्रारूपायाः कुण्डलिन्याश्चन्द्रसूर्यात्मिके द्वे अगुली, ते मध्यमे मध्यमनाच्या परिवत्यं प्रविलाप्य पार्थिव- स्थानरूपके शिरसि युक्त्वा योगी खेचरता प्रपद्यते । खेचरीभेदलक्षणादिविचारोऽत्र प्रन्ये १८०-१८६ पृष्ठेषु द्रष्टव्य । दौवेषु शाक्तेषु बौद्धेषु प वौलिकतन्त्रप्रन्थेषु मद्य-गारा मत्स्य-मुद्रा-मैयुनात्मक पदार्थ- पञ्चक विभिन्नाभि परिभाषाभिरान्तराया बाह्माया चोपासाया समुपवयंते । तत्र मुद्रापदेन शक्तहण भवति बाहोऽचने । बान्तरी च मुद्रा- कुलयोगिन उद्विक्तभैरवीयरसासवात् । पूर्णमानस्य य कश्चित् कोऽप्युदेति यया तया ।। पारीरंग. समावेशो मोदनद्रावणात्मक । सा स्वीकृतजगन्मुद्रा मुद्रा नैरुतरे मते ॥ (पृ० ११७) ।

·( ७८ ) इत्येव मालिनी विजयवात्तिो प्रदशिता| तन्त्रशास्त्रप्वेवं सरस्वपि मानाविधेयर्येषु मुद्राशब्दम्य प्रयोग साम्प्रत प्राधान्मनाङ्गुलिविरचनात्मनि विपी रूढ इय दृश्यते । एष एवं प्रकारोऽय नित्यापोडगिकाणचे प्रतिपादितः। साम्प्रत सन्ध्योपासादिषु चतुर्विशठिभदेन तत्प्रसार प्रदश्यते । तान्त्रिक्सस्कृतेरेग प्रभावस्तवावगन्तभ्यः । एवमन भानशक्तिविजृम्भिताना मन्त्राणा रागारिनया प्रियारातिसूजिता मुद्रा निरूपिता । अय पीठविचारः प्रस्तूयते । पीठस्वरूपविमर्शः नित्यापोडशिकाणंवे द्वादशश्लोक्या द्वादर पद्य चत्वारः पोठा उपयणिताः। पोठानि महासविदुपलब्धिस्थानानि । पीठमवन्धिविचारो डा०दिनेशचन्द्रसरकारनिवद्ध "दी शाक्त पीठाज्" इत्यास्ये निवन्धग्रन्ये विस्तरेणोपलम्यते । अत्र विदुपा लेखकेन महापीठनिरूपणा- पराभिधस्य पीठनिर्णयनाम्नो लघुकायस्य ग्रन्थस्य सम्पादनप्रसङ्गै नानाग्रन्थसाहाय्येन पीठ- सस्यास्थानादीना सविरादो विवेक समुपस्थापित इति तत्तत एवावलोपनीय मनीषिभिः । ततो यद्विशेषस्तदनोच्यते । तन्वालोके ( १५ । ८२-९६) तद्विवेये घ नैशसञ्चारशास्त्रप्रामाण्येन पीटोप- पीठसन्दोहोपसन्दोहक्षेत्रोपक्षेत्राणि चणितानि । शास्त्रेषु सदा यागयोग्य स्थान पीठ- नाम्नाऽभिधीयते । तच्च बाह्याभ्यन्तरभदेन बहिदहे च विराजते । तद्यथा-भगवत शिव- स्येच्छागक्तिरेव पोटभावमयते। सचराचरस्य जगत आधारभूत तत्, अत एव तस्याः शक्त- नैमित्तिकमिदमभिधान पीठमिति ! शक्तिपीठाद्विन्दुनादमय पीठद्वय जायते । बिन्दुपीटो वाम: मागे, दक्षणे च नादपीठ ! एव पीठत्रय निप्पद्यते । शक्तिपीठ कामरूप प्रथमम्, नादपीठ पूर्णगिरिः, उत्तरे च यिन्दुपीठमुहियानास्यम् । एवमेतत्पीठयय मुस्यम् । शक्ति पीठात् कौण्डलीपदमध्यग शाक्तम्, विन्दुपीठाच्चतुष्यलमगोलक वैन्दवम्, नादज च व्याप्त्यथो द्विरन्द्रस्योर्ध्वगमित्युपपीठाना त्रयी निष्पद्यते । देवीकोट्ट शाक्तम्, उज्जयिनी वैन्दवम्, कुल- गिरिध मादजमुपपीठम् । ललनागर्तवी शाक्त. सन्दोहः, पुटमध्ये बैन्दव , व्याप्तिमध्ये च नादजः । ललनाया पुण्ड्वधनसज्ञ., पुटमध्ये वारेन्द्रास्य , व्याप्तिमध्ये चैकाम्राख्यः सन्दोहो. भवनि । हृदम्भोजदलाष्टक क्षेत्राटकमभिधीयते । प्रयाग., बरणा, अट्टहास , जयन्तिका, वाराणसी कालिङ्गम्, युद्धता, लाहुला इति तेपा नामानि । हृदम्भोजदताग्राष्टकमुपक्षेत्राष्टकम् । विरजा, ऐडिका, हाला, एलापूः, क्षीरिका, राजपुरी, मायापुरी, मरुदेश इति तेपा- माभिल्या.। हृत्पद्मदलसन्ध्यष्टकमुपसन्दोहाटक जालन्धर-नैपाल-कश्मीर-गर्गिका-हर म्लेच्छ• दिग्द्वारवृत्ति-कुरुक्षेत्र-पेटकास्यम् । देहे द्विपथ त्रिपथ चतुप्पथा यपि भवन्ति । वामदक्षाभ्या नाइयोवहिः प्रथम , परया सह मैलनाद् द्वितीय , तृतीयश्व शक्तिमतो लपाद्भवति । चतुष्पथश्वाय स्थानचतुष्टयेऽवतिष्ठते । व्याप्यघ. पिण्डस्याने प्रथमः, तालुमध्ये द्वितीयः, धूलिकाप्ने तृतीय, चतुर्थश्न भ्रूमध्ये दक्षिणे - ·। ७९ १ विराजते । नासान्त-तालु-चूलिकावास्यं स्थानत्रयं शाम्भवं धाम, नाभि-कन्द-महानन्दास्यं शाक्त धाम, भ्रूमध्य-कण्ठ-हृत्संज्ञमाणव धाम । एतदेव पवनिं नदीतीरम् एकलिङ्ग चोच्यते । किं बहुना, संवित्ती सर्वमवतिष्ठते । सविदेव प्राणात्मना परिणमते, स च देहेऽवतिष्ठत इति सर्वमपि देह एवं भावनीयम् । योगमार्गविशारदा. सथिद्देव्यो वहिरनुग्रहनिमित्तं तत्तत्स्थाने- प्वभिव्यक्तिमासादयन्तीति तदाह्य पीठमुच्यते । एवमत्र पीठोपपीठसन्दोहाना त्रिकत्रयम्, क्षेत्रोपक्षेत्रोपसन्दोहानामएकत्रय च निरू- पितम् । आहत्य त्रयस्त्रिशस्थाननामान्यत्र दृश्यन्ते । शेयसंकल्पनारूपमर्धपीठं तन्त्रालोके दृश्यते । विवेककारेण तु तन्नाङ्गीकृतम् । तदावश्यकमिति वय भणामः । माम तु तस्यात्र नोपलभ्यते । तच्च अर्बुदमिति कौलज्ञाननिर्णयतो ज्ञायते । पीठोपपीठसन्दोहक्षेत्रोपक्षेत्रपदा- न्यपि तत्रोपलभ्यन्ते (५० २४) । नामानि तु केवलं कामाख्या-पूर्णगिरि-ओडियानपीठानाम्, (पृ७ २४ ), अर्धपीठस्यादस्य (पृ. २४), करवीर-महाकाल-देवीकोट्ट-वाराणसी-प्रयाग- चरित्र-एकामेक-अट्टहास-जयन्तीक्षेत्राणा (पृ० २३) दृश्यन्ते । अत्र क्षेत्रपदस्य स्थान क्षेत्रपदपाठो लिपिभ्रंशादित्यवगन्तव्यम् । तन्मालोके एकोनपिशाह्निके पीठन्यासादिप्रसङ्गेऽपि पीठनामानि दृश्यन्ते । तद्यथा- अट्टहासं शितास्थाने चरिवं च करन्ध्रके। ध्रुत्योः कोलगिरि नासारन्ध्रयोश्च जयन्तिकाम् ॥ ५९॥ ध्रुवोरुज्जयिनी चक्ने प्रयागं हृदये पुन.। वाराणसी स्कन्धयुगे श्रीपीठ विरजं गले ।। ६० ।। एडाभीमुदरे हाला नाभो कन्दे तु गोश्रुतिम् । उपस्थे मरकोश नगरं पौण्ड्रवर्धनम् ॥ ६१॥ एलापुर पुरस्तीरं सक्य्यूर्वोदक्षिणादितः। कुडधाकेशी च सोपानं मायापूक्षीरके तथा ॥ ६२॥ जानुजङ्घ गुल्फयुग्मे त्वाम्रातनुपसभनी। पादाधारे तु वैरिची कालाग्न्यवधिधारिकाम् ॥६३ ॥ १. जयरथोपपादिता उपसंहारविरुद्धत्व-अनाममित्व-अनार्थत्ववोधा नान प्रवर्तन्ते । उपसंहारे नयति पदेन पीठानामेव परामर्शः, न त्वर्षपीठस्यादस्पापि । अर्बदस्यापीठत्वे आग- मस्तु फोलज्ञाननिर्णयाल्योऽनुपदं संवाचत एव । अत एवानापत्वमपि दुरापास्तम् । २. "अर्बुदमपंपोठ तु" (८।२२) इति । ३. नानास्थलेप्येवमेव लिपिदोपादिभिधंष्टोऽप्ययं. प्रन्यो निर्विचिकित्सं प्राचीनत्वात्तदानीन्त. माता कोलिकसिद्धान्तानां परिज्ञानाय नितान्तमुपादेय इति साम्प्रदायिबस्तन्यालोकादि. साहाय्येन संशोध्य पठनीयः । ४. "करन्ध्र प्राविलमिति यावत्" (त०वि०मा० २९, पृ०५९)।

·प्रयाग घीवरी च। (८०) शिखास्याने द्वादशान्ते, हालामिति अलिपुरम्, गोश्रुतिमिति गोकर्णम्, नृपसम राज- गृहम्, वैरिश्चीमिति ब्रह्माणो श्रीशलाम्य तु तत्पीठमित्सर्थ इति जयरथ । एवमेव तत्रव नवयागप्रसङ्गे विवेकोढ़तमाधवकुलग्रन्ये- मातङ्गोवैश्म सुभगे परिकीतितम् । कज्जली वरुणास्य तु सौनी कुलगिरिः प्रिये ।। कार्मुको चाट्टहास च जयन्ती चर्मकारिणी। चरित्र ध्वजिनी प्रोतमेकाम्रास्थिविदारणी ।। देवीकोट्ट तु हिरण्यपुरमेव লবন चरिणीपीठ यत्सुरैरपि दुर्लभम् ।। (पृ० ४६-४७) इति नवस्थानानि दृश्यन्ते । इमानि च कौलज्ञाननिर्णयधृतनवक्षेत्रनामत प्रायो:- भिन्नानि । करवीरोऽत्र कुलगिरिपदैन, वाराणसी च वरणापदेनोक्त इति प्रतीयते । महाकालो हिरण्यपुरमिति मिने नामनी। यन्मानि नामान्युभयत्र समानानि । तन्त्रालोकस्यास्मिन्नेवाह्निके पण्णा राजपुत्राणा मुद्राम्मादिप्रतिपादके प्रकरणे जयरपेन कुलगीडावतारग्रन्य उद्धत । तत्र तेपा निकेतनान्येव दृश्यन्ते- त्रिपुरोत्तरे निकेत सिद्धिस्थान च तद्विदुः। यमरस्य बरारोहे वरदेवस्य चित्रस्य अट्टहास वै देवीकोट्टमलेस्तथा। दक्षिण चैव विन्ध्यस्य गुडिका कौलगियंता ॥ (पृ० २९)। एव चार पोटपटक राजपुषपटकस्य निकेतनस्थानीयमुपदिश्यते । चौद्धमतीये हेवचतन्त्र प्रथमकल्पस्य सप्तमे पटले पोठोपपीठक्षेत्रीपक्षेत्रसन्दोहोपसन्दोह- मैलापकोपमेलापपलिवोपपोस्वरमशानोपश्मशानभदेन द्वादशभूमयो निरूपिता । तद्यथा- पीठ जालन्धर स्यातमोड्डियान तव च । पोठ पौर्णगिरिश्चैव कामरूप तथैव च ॥ उपपीठ मालव प्रोक्त सिन्धुन गरमेव च । क्षेत्र मुन्मुनि प्रख्यात क्षेत्र कारुण्यपाटकम् ।। देवियोटं वया क्षेत्र क्षेत्र करिपाटकम् । उपक्षेत्र कुलटा प्रोक्तमव॒दश्च aथैव च ।। गोदावरी हिमाद्रिश्न उपक्षेत्र हि सक्षिपेत् । सन्दोह हरिदे? प रवणसागरमध्यजम् ।। कामरु॥ १. इप्टव्यम्-८1१६-१७, पृ. २३ २. मर मुद्रितपुस्तरे एन्दोहोपदोहेति सिपिदुष्टः सम्प्रदापदुष्टो का पाठ.1 २. हि मानिनि मुदिन पाटो मुद्रणादिन !

·( ८१ ) लम्पाकं काञ्चिकं चैव सौराष्ट्रं च तथैव च । कलिङ्गमुपसन्दोहं द्वीपं चामीकरान्वितम् ॥ को(इ)कणं चौपसन्दोहं समासेनाभिधीयते । पीलवं व ग्रागान्तस्यं पोलवं नगरस्य च । चरित्र कोशल पैव विन्ध्या कोमारपौरिका । उपपीलवं तत्सन्निवेशो वज्रगर्भ महाकृप ।। श्मशानं प्रेतसं(हा? पा)श्मशानं चोदधेस्वटम् । उद्यानं वापिकातीरमुपश्मशानमुच्यते ।। (१२-१८) अत्रत्यः पीठोपपीठक्षेत्रोपक्षेत्रसन्दोहोपसन्दोहविभागस्तन्त्रालोकेऽपि वर्णितः । "क्षेत्र मेलापस्यानम्"(तन्ना० आ०४,पृ० २९०) इति जयरथः। अत्र तु मेलापकोपमेलापको पृथक् परि. गण्यते । तयो दास्तु न प्रदर्शिताः । पीलवशब्दः परिज्ञातेपु संस्कृतकोशग्रन्थेषु कापि नोपलभ्यते। स्वच्छन्दतन्ने सदुद्योते च (५० २, पु० ९७-९८ ) कामरूपोज्जयिनीकाश्मीरकाञ्चीकरवीरदेवी- कोट्टोड्डियानहिरण्यपुरवासिन आमर्दक-अग्निक-कालाख्य-एकपाद-त्रिपुरान्तक-अग्निजिह्व-करालि- भीमवक्त्राख्या अष्टौ श्मशानेशाः प्रकीर्तिताः । तन्नालोके कौलज्ञाननिर्णये च पीठत्रयमेव दृश्यते । तत्र जालन्धरं न परिगणितम् । तन्नालोके उपसन्दोहाटके जालन्धरं परिगण्यते । हेवचतन्त्रे तु पीठचतुष्टयेपु तस्य प्राथम्यम् । अनेनैतदुन्नेतुं शक्येत यज्जालन्धरस्य पीठेपु समावेशः पश्चात्कालिक इति । साधनमालारूये बौद्धतन्त्रसंग्रहान्थे उड्डियान-जालन्धर-कामरूप-श्रीहट्टाख्याश्चत्वारः पीठाः प्रदर्शिताः । अत्र पूर्ण गिरिपीठस्य स्थाने थीहट्टस्य समावेशः । एष विभागो नैव प्रचारमलभत । कामरूप-पूर्णगिरि- जालन्धर-उड्डियानाख्यचतुष्पीठविभाग एव सार्वत्रिकः समुपलभ्यते साम्प्रतम् । नित्यापोडशि- १. हेवचतन्त्रसंपादकेन प्रन्यस्यानुवादखण्डटिप्पणीषु प्रदशितं यत्पीठसंबन्धी विचारो डा० बागचीमहोदयेन दोहाकोशे (४० ११३), प्रो० टुच्चीमहोदयेन च 'इण्डो-तिबैटिका' (III २, पृ. ३८-४५) इत्यत्र कृत इति । पुस्तकद्वयमेतद् दृष्टमस्माभिः कलिकातास्थ- राष्ट्रीयपुस्तकालये एशिपाटिकसोसाइटीपुस्तकालये च । तत्र "क्षेत्रोपक्षेत्रादि सर्व हि चतुर्विशतिस्यानानि" (पृ. ११३ ) इति प्रयने पुस्तके हस्पते । "चतुशितिभेदेन योगद्य संस्थितम् । अतस्तद्ग्रहणायन सेदः कार्यो म तात्विकः॥" (०११४) इति च तष टीकायाम् । द्वितीये च पुस्तके चित्तमण्डल-वाइमण्डल-कायमण्डलयौनि क्रमेण मलय-जालन्धर-उहियान-अर्युद-गोदावरी-रामेश्वर-देवीकोट्ट-मालवास्यानि कामरूप-चापा. (उड़ा-तिस्कुन-कोशल-कलिङ्ग-लम्माक-कात्री-हिमालयास्यानि, प्रेतपुरी-गृहदेवता-सौराष्ट्र- मुपद्वीप-नागर-सिन्धु-मेह-कुलतास्यानि पाष्टकरात्मकान्याहत्म धविशतिस्थानानि प्रदशितानि ·( ८२ ) कागंवे योगिनीहृदये चायमङ्गीकृत । व्याच्यात च तयैव व्यास्यारे सर्व । अर्थरत्नावन्या ओजापूरासथ्य पीठपञ्चामुददि (पृ. ११) । अर्थरलावयुद्धते उत्तरपट्कशास्त्र तु कामम्प-कोलगिरि-सोपार-डियान-मलयगिरि-गुलालप-जालन्यर-देवीकोट्टायापटी पीठानि प्रयन्ते। ईशान शिवगुरुदेवपद्धत्वा मन्त्रपादे ( १५।४४ १७।६), ज्ञानाणवतन्त्र (४१६६-६७) च परितान्येतानि । योगिनीहृदये (३॥३७-४३) पोठन्यामप्रसङ्गे, प्रपञ्चमारप्रयोगक्रमदीपिकाया (पृ०५७१) घ योगिनीन्यासविषो एकपश्चासत्पीठनामानि परिगणितानि । तान्येतानि ज्ञानार्णवेऽपि (१४।११४.२३) सन्ति । तत्र तेया संस्था पञ्चागदेव। "ज्ञानावे "पचाराच्छन्दो प्येवपञ्चा- गत्परः" (पृ. २१३) इठि योगिनीहृदयसैतुबन्धे वदन भास्कररायस्तथैव ज्ञानार्णदग्रन्यं सवादयति। तदुचितमेव । ज्ञानार्णवासिया योगिनीहृदय प्राचीनमित्यन्यत्र प्रतिपादितमस्माभिः । स्दलीन नामभदेन सह योगिनीहृदयस्येव नामावली इयतेऽत्र । पूर्व तन्वालोकादिपूताना प्राय सर्वेषामेव पीठोपपीटादीना समाहारोज सपद्यते । गारदातिलस्टीकाया रामबभट्टन "अपीठ महादेच्या माष्टकममन्वितम्” (१।८५) इत्यम्प व्याख्यानप्रसङ्गै चतुष्पटिगठप्रतिपादक इलोकत्रयमुद्धृतम् । तद्यथा- मापामगरनागदामनमहालक्ष्मीचरित्रा च्छायावाहिरण्यहम्तिनमहेन्द्रोडीगचम्पापुरम् । पठसारकमजनेश्वरपुरलाइन्द्रपुः श्रीगिरि कोराकृल्लवपूपवंत कुरक्षेत्रकलिङ्गादाः काश्मीरतानाचीमपगिरिवरेकारवन्तदेवी- कोट्टामातेपालघरमुरभिमनीवादिनीप्रयागा । नियोत कामोटोग्नमिनीममयुर कोरला कान्यकुन्नो- पानीद्वाराहामा विरत इह ततः बुण्डिन राजगहम् ।। नेपार दवयंनया कारमौरकामरूपरेदारा. विन्ध्यमहारयगोनिकाम्पियशीपोटमदीशा ।। (पृ० ५२-५३) वालावल्या (1०७४) पोटोपटोत्रोत्रमन्दोहोपसन्दोहान्दा सयन्ते । परवतिनि पाने दिमाग एप मारत , मांगिध तानि स्यानानि पीटमन्दबुधि निसिप्तान्यभूवन् । मिदानामा २२४ गत्यानि मुवनानि भवन्ति । बवायु पीटनाममु वानिचना: हाम-गोरात्र-याप्रातभर यीप्रतीनि नामानि तत्राप्यवलोक्यन्ते । टीने पावले ते पानी मम्बा तानि तानि तत्वाधानानि पूनास्थानानि उत्तर: पाग्यानि वा ठरतमभावेन पोटदिनाना अभिवायमूवन् । पार कमेण तेषा - एवमर १. मात्र मानतोऽम्मोनकर निपापियते ।

·(पृ० १५) इति च चिल्ली कामकलाविलासटीका) अथवा जगदुत्पतिस्थितिलयहेतु- भूताकृत्रिमाहंभावपरामों विमर्शः। तथा नागानन्दा:-विमों नाम विश्वाकारेण वा, विश्वोपसंहारेण वाकृत्रिमोहमिति स्फुरणम्" (पृ०४) इति विमर्शपदण्याख्यानान्तरं तु शक्तिपारम्यवादिना पक्षमुपस्थापयति । ( ८३ ) वैशिष्टयं विस्मृति जगाम, शेवानि वैष्णवानि च तीर्थानि तत्र समावेशितानि । साम्प्रतं विभिन्नैषु ग्रन्थेषु पठितानि पीठनामानि पञ्चशताधिकानि भवन्ति । तान्यक्षरक्रमेण यथासंभवंपरिचयादिपुर:- सरं स्थापितानि "दी शाक्त पीठाज्" इत्याख्ये ग्रन्य इति तत एवावलोकनीयानि। विस्तृतायामस्यां सूच्या तन्त्रालोकादिपूपरिपठितेषु ग्रन्थेषद्धतानि कुलूता-लाहुला-एडाभी-ऐडिका-कुड्याकेशी- खेटक-गर्गिकाप्रभृतीनि नामानि नोपलभ्यन्ते । लिपिदोपपाठभेदादिना वृद्धिमापिता पीठनामा- वली तेषां तेषां स्थानानां प्राचीनानामाधुनिकानां च नाम्नां सामञ्जस्येनैव लघ्वीक्रियेत । हन्त ! प्राचीनान्यनेकानि स्थानानि साम्प्रतं विस्मृतिगर्ते पतितानि । बहिस्थं सर्वमपि देह एव भावनी- यमिति भावनाप्रवणैः प्रधानतमेषु पीठचतुष्टयेपु जालन्धरपूर्णगिरिपीठयोः, द्वादशज्योतिलिङ्गेषु च द्वित्राणा ज्योतिलिङ्गानां यदा निश्चिता स्थिति वबुद्धयते, तदा का कथा एकपञ्चाशता चतुष्पष्टीनामष्टोत्तरशतपीठानां वा निश्चितस्य स्वरूपपरिचयस्य ? अत्र धर्मभीरुभिः साम्प्रदायिक- रवश्यं यतनीयमित्येवाधुना वक्तुं शक्यते । एवमत्र नित्यापोडशिकार्णवप्रथमसूत्रोपात्तानि गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिदेवीमन्त्र- मातृकापीठपदानि प्रसङ्गोपात्तमुद्रापदेन सह व्याख्यातानि । तेन च प्रसङ्नावत्यः प्रथमतृतीय- चतुर्थपटलप्रतिपादितो विषयः समालोचितः। अथ चतुर्थपटलस्यायेषु विंशतिप्रायेषु श्लोकेषु निरूपितं पुरं दर्शनं विवियते । त्रैपुरं दर्शनम् शेवेषु शाक्तेषु चाद्वैतागमदर्शनेषु प्रकाशशब्दः शिवतत्त्ववाचकत्वेन, विमर्शशब्दश्च शाक्तितत्त्ववाचकत्वेन प्रसिद्धः । शिवपारम्यवादिनः शवाः, शक्तिपारम्यवादिनः शाक्ता इत्येव १. बौद्धानां 'महामायूरी' इत्याख्ये प्रन्ये यक्षाणां तद्वसतीनां च विस्तृता नामावली वर्तते । अन्य एष "सिनो-इण्डियम स्टडीज" (भा० ३, सं०१-२, पृ०१३-८७; अप्रैल-जुलाई १९४७) इत्यत्र मुद्रितः । प्रन्थस्यास्य संपादकेन हा प्रबोधचन्द्रयागचीमहोदयेन स्थानपरिचयादिषु महदायस्तम् । पोठनाम्नां स्यानानां च निर्णयायतत्साहायकमाचरेत् । २. "विश्वस्य शिवादेर्भूम्पन्तस्य । अस्फुटस्य स्फुटीकारः प्रकाशः, इदन्तया हृदयङ्गमी- भावो विमर्शः" ( पृ०७० ) इति योगिनीहृदयदीपिका । “अत्र प्रकाशत्वं नाम 'इच्छाम, 'जानामि', 'करोमि' इत्युत्तमपुरुषान्तर्गतस्फुरणरूपाहंपरामर्श एव" (पृ. ५) इति "विमृश्यते परामृश्यत इदमिति विमर्शः प्रपञ्चः । इदमित्येय हि परमात्मना सृष्टस्य जगतः प्रसिद्धः परामर्श." (पृ. ३) इति, विमर्शो नाम विश्वप्रकाशन था, तष प्रदशित अनवधिकाकारविस्फुरणशक्तिः" ·(४) प्रधानो भेद एतेषु दर्शनेषु । प्रक्रियान्तर प्राय समानमेव । शिवरष्टौ तद्वत्तो च तृतीयाह्नि कारम्भ चतु खण्डात्मकशिवसूत्रव्याख्यातृभट्टकरलटशिष्यस्य भट्टप्रद्युम्नस्य तत्त्वगर्भस्तोत्रीय । यस्या निषधिज्योतीरूपाया शिवसज्ञया । व्यपदेश परा ता त्वामम्वा नित्यमुपास्महे ।। पद्यमेतदुत्य शक्तपारम्यपक्ष प्रतिक्षिप्त । अनेद वोध्यम्-पडध्वान्त पाति पत्रिंश- तत्त्वातीत पर ब्रह्म । तच्च सविद्रूपम् । “श्रीमट्टप्रद्युम्नपाद विच्छक्तिप्रसरमात्रता पटरिंशत्तरव्यामुपपाद्य (भा० २, पृ० ३३७ ) इतीश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविशियामभि नवगुतपादौक या भट्टप्रद्युम्नमते पत्रिंशतत्वाना सविच्छक्तिप्रसरमात्रत्वमङ्गोत्रियते । एव च शालेषु दशनेषु सविदभिधान पर ब्रह्म । तत एव सर्व प्रवर्तते । सविदिय शेवैरपि नापलपितु शक्या । यत एवोक्तमभिनवगुप्तेन प्रत्यभिज्ञाविवृतिविमशिन्याम्-"इह भावाना सत्त्वमसत्त्व मा व्यवतिष्ठमान सविद्वियातिमन्तरेण नोपपद्यते । सविद्विथा ता हि भावा प्रकाशमाना भवन्ति । प्रकाशमानता चैपा सविदभद एव । प्रकाश एव सविद्यत । • • • तदमी प्रकाश एव तावद्विया ता भावा । प्रकाशश्च विमशशून्यो न भवति । ' . 'सविदो विमशपर्य तत्वात' (भा० १, पृ० ४-६) । अत्र स्वदर्शनानुसार सविद प्रकाशविमर्शात्मकत्व साध्यते । शाक्त तु दर्शने सविद पशिशत्तत्त्वातीतत्वात प्रकाशविमर्शात्मकस्य शिवशक्तिरूपस्याद्यस्य तत्त्वज्ञप- स्यापि तस्यसरमात्रत्वमेव सिद्धयति । अत एव योगिनीहृदय ऋजुविमशिन्मादिपु तत्र तत्र मात्र मातृा मुद्रा-चत्रप्रभृतीना सविदात्मकत्वमेव प्रदश्यते । देशकालाकारेरनियन्त्रित- स्वभावत्वा महत्त्वापेता नित्यावरियतसमस्तधमपूरणी चिदान दधनस्वात्मपरमार्या स्पृहणीयतया स्फुरणान्वयि ज्ञानमेव उक्त विरुपाक्षपश्चाशिकायों "इन्धामि, जानामि' इत्यादागुत्तमपुरपात समान प्रशाशभियान ब्रह्म। सच्च सदनत्यसर्वेश्वरत्वसर्वकर्तृत्वपूणत्वय्यापकत्वादिशक्ति- सलिनम् । तस्य घानदपांश एव स्फुरणम्, पराहन्ता विमर्श, पराललिता भट्टारिया, त्रिपुरसुन्दरीत्यादिपव्ययहिपते । विधारीरस्वन्ध-विरता स्तृत्व स्वतत्रता चिरस्वरूपता धेति । एतेऽहन्ताया रिस पापाः रागिरायन्ते ॥" (लो. ८) इति । पराहन्तामन्तरेणैदन्ताया पस्फुरणारमिदमो ससवन्धित्वादिदपदाम्पस्य रस्यस्याहन्ताहपशवत्या तहिशिष्टग्राणा या अन्य वम् । तच्च प तत्परिणाम एव, 'तस्पा परिणताय तु न चित् पर re' () इति वामरेपरतन्त्रात्" | पृ. ४-५ ) इति परिवत्यारहरपप्रयागे । तिपारम्पपनो या नाभिमतो भाररररापाय तथाऽनुपदमेव प्रतिपादयिष्यते । १. एतासान तेन तरवामांतोतं भवेत्।

·हृदयहारिणी संविदेव महात्रिपुरसुन्दरीपदाभिलप्या । संविदेव भगवती स्वान्तस्थित जगद् वहि. प्रकाशयतीति हि शाक्तदर्शनरहस्यम् । अतस्तत्त्वविकासकमान्तनिविष्टं शिवशक्तिकम- माघृत्य शक्तिपारम्यखण्डनं नैव युक्तिमहम् । सोऽयं शक्तिपारम्यपक्षो नित्यापोडशिकार्गव चतुर्थे पटले "त्रिपुरा परमा शक्तिराद्या जातादितः प्रिये" (४१४) इत्यादि "एवं देवी यक्षरा तु महात्रिपुरसुन्दरी" (४११८) इत्यन्तं सम्यग् व्याख्यातः । यदाधृत्य-"शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितु न चेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि" ( सौ० ल० १) इत्यादीनि वचासि लब्धप्रसराणि । इह वामकेश्वरदर्शने त्रिपुराभिधाना परा संविदेव परं ब्रह्मेत्युक्तम् । त्रिमूर्तिमर्गाच्च पुराभवत्वात् त्रयीमयत्वाच्च पुरैव देव्याः । लये त्रिलोक्या अपि पूरकत्वात् प्रायोऽम्बिकायारिखपुरेति नाम ॥ शिवशक्त्यात्मसज्ञेयं तत्त्वत्रितयपूरणात् । त्रिलोकजननी चाथ तेन सा त्रिपुरा स्मृता । इनीमा निरानिर्वचनप्रतिपादको श्लोको प्रसिद्धौ । तच्च त्रिपुराभिधान परं ब्रह्म - १. "संविदेव भगवती वस्तूपगमे नः शरणम्" इत्युक्तद्भिः प्राभाकरः, भासर्वज्ञप्रभृतिभि- नँयायिकैः, वाचस्पतिमिश्रप्रभृतिभिश्च यद्यपि ज्ञानपर्यायत्वेन मंविच्छन्दः प्रयुज्यते, तथापि "नोदेति नास्तमेत्येका संविदेया स्वयंप्रभा" (१७) इति पञ्चदश्युक्तदिशा तस्याः सच्चिदानन्दात्मकपरब्रह्माभिन्नज्ञानार्थकत्वमङ्गीकर्तव्यम् । लौकिके ज्ञाने सविच्छन्दप्रयोग- स्तन्मूलक एव। "प्राक्तनकुशलविपाकप्रतितसवित्सारपरामर्शाम्यासतप.प्रभावप्रति- लयोन्मेपेण भट्टशदरनन्दनेन" ( भा० २, पृ० १९९) इति, “संवित्सारमीमांसकेन भट्टवीनारायणेन" ( भा॰ २, पृ० १९७) इतीश्वरप्रत्यभिज्ञाविवृतिविमशिग्यामभिनवगुप्तो- तिदिशा प्रज्ञालङ्काराख्यमादृदर्शनग्रन्यकर्तभट्टशङ्करनन्दनस्य, स्तवचिन्तामणिकर्तृभंट्ट नारायणस्य च मीमांसकरवं संविरसारमात्राङ्गीकर्तृत्वं च ज्ञायते । तदेवं मोनांसकानां प्राभाकराणां कौमारिलाना वेदान्तिनां यायिकानां च संविदभ्युपगमवादः शाक्तदर्शनमूलकः स्थतन्नो वेत्ययं स्वतन्त्रस्य निबन्धात्तरस्य विषयः। २. त्रिपुरापदस्य नानाविधा निरुक्तयस्तत्र तत्र दृश्यन्ते । तद्यया-"त्रिन्यः पुरा त्रिपुरा। विविन्दुत्रितत्त्वम्यः पुरा पूर्व स्थितेति भावः" (पृ० १९३), "त्रिपुरा वर्णानामादिभूता कारणरपा सेयमकारहकारकामकलापर्यायप्रकाशविमर्शरूपापीति यावत्" (पृ० १९३), "परमा शक्तिरेकविधैव सतो वोजोच्छनदशायां ज्ञानक्रियेच्छारूपत्रयविन्दुरूपे वाह्यमाना प्रविध्यं गता त्रिपुरा" (पृ० २०६), "एवं विशक्तित्रिचक्रत्रिधामविधीजनितत्त्वत्रिगुण- त्रिकोणादिभेदत्रयाविर्भावण प्रिवृत्करणरचनावित्रीचतुरा वैविध्येन समस्ताप्यव्यापिनी दिपुरा" (पृ.२०७) इत्यपरत्नापल्याम् । “पामतत्त्वपीलिङ्गमातृकादिम्पत्रिभ्योऽपि पुरा ·प्रकाशविमर्शसामरस्यात्मा वीजावस्यास्पम् । ततो बीजादुत्यूनादिव कलातत्त्वभुवनाभिधेय- रूपार्यविक्रय स्यूलस्य वर्णपदमन्त्राभिधानरूपशब्दविषस्य मूक्ष्मस्य कर्तृवरणरमन्युत्पत्या लोकलोकनलोक्यारमन पत्रिंशत्तत्त्वममुदायरूपस्य त्रैलोक्यस्योत्पत्तो कारणभूता स्पैन्दशक्ति- या विद्यने सा निपुरा देवी प्रकाश विमशंसामरस्यापिणी" (पृ. १२), "मातृमानमेयरूपाणा त्रिपुराणाम्" (पृ० ३०३), "यामादीनां पुराणा तु जननी विपुराम्बिका" (पृ० ३०५), "वामाग्येष्ठारोदात्याना त्रिपुराणा जननी" (पृ० ३०७) इति योगिनीहृदये तद्दीपिकाया च। 'निभ्यस्तेजोऽवप्नादिम्य पुरा भूता त्रिपुरेति" (पृ०९), "प्रित्कृतप्रपञ्चपूरणात त्रिपुरैव पर ब्रौत्यभिधीयते" (पृ. १०), सच्चिदानन्दस्वरूपिणी त्रिपुरेति निश्चीयते" (पृ० ११), "नियाऽवस्थितसमस्तवस्तुपूरणात् सर्वयोगिभिष्पास्यत्वेन स्पृहणीयत्वाच्च त्रिपुरा" (पृ. ३७) इति विद्वल्पा कामकलाविलासटोकायाम् । 'पुरशब्द शरीरायं । जोणि पुराणि यस्या सा" (पृ० १४०) इति नि० सेतुबन्धे । "तिसृभ्यो मूर्तिभ्य पुरातनत्वात् त्रिपुरा। तदुक्तम्-"मूर्तित्रयस्यापि पुरातनत्वात्तदम्बिकायास्त्रिपुरेति नाम" इति । गौडपादीयसूत्रमपि-"तत्त्वत्रयेण भिदा" इति । एकमेव ब्रह्म तत्त्वतयेण भिनत इत्यर्थः । तद्भाप्ये तु तत्त्वपद गुणमूर्तिबीजजगत्पीठखण्डादिपरत्वेन यहुया व्याख्यातमिति गुणादिभ्य पुरेत्यर्थ । त्रिपुरार्णवे तु-"नाडीत्रय तु त्रिपुरा सुषुम्णा पिङ्गला इडा । मनो युद्धिस्तया चित्त पुरत्रयमुदाहृतम् ॥ तत्र तत्र यसत्येषा तस्मात्त त्रिपुरा मता" इत्युक्तम् । कालिका- पुराणेऽपि-"त्रिकोणं मण्डल चास्या" इत्यादि प्रस्तुत्य "सर्व त्रय त्रय यस्मात्तस्मात्तु त्रिपुरा मता" इति । 'देवाना रितयं त्रयी हुतभुजा शक्तित्रयं निस्वरास्त्रलोक्य त्रिपुरो त्रिपुष्कर मय निब्रह्म वर्णास्त्रय । यत्किञ्चिजगति त्रिधा नियमित वस्तु त्रिवर्गात्मक तत्सर्व त्रिपुरेति नाम भगवत्यग्वेति ते तत्वत ॥" (श्लो० १६) इति लघुस्तवे। पूर्वचतु शत्यां चतुर्थपटले "त्रिपुरा परमा शक्ति" (४) इत्यारम्य "त्रिपुरा स्यातिमागता” (४.१६) इत्यन्तेन ग्रन्थेनान्यान्यप्येतनामनिर्वचनान्युक्तानि, तानि तु तट्टीकायामेवास्माभिर्व्याख्या- स्यन्त इति तत्रैव द्रष्टव्यानि" (पृ. १३२) इति च ललितासहस्रनामभाध्ये सौभाग्य- भास्करे। भास्करराय । ताव- मात्रसरमात्मन १. "अत्र सामस्य समरसता परम साम्यमत्यन्तामेद" (पृ० १९५) इति सौभाग्यभास्करे २. "स्पन्दनवाय स्वस्वभावपरामर्शमात्रस्य नित्यत्य शून्यताध्यतिरेचनकारणभूतस्य सावत्यपराभिधानस्य पारमेश्वरस्य धर्मस्य किश्चिच्चलनात् स्पन्द इत्यर्यानुगमा पाचारवेन व्यपदिष्ट" (पृ० १३.१४) इति स्पदकारिकाविवृतौ भट्ट रामकण्ठ । "हृदपे स्वप्रिमर्शोऽसौ दाविताशेषविश्वकः ॥ भावप्रहादिपर्यन्तभावी सामान्य सङ्गर । स्पन्द स कम्यते शास्त्रे स्वात्मन्युच्छलनात्मक ॥" (४११८२.१८३) इति मन्त्रालोरे। "वस्तुतस्तु न कश्चिदुदेति व्ययते वा, केवल स्पन्दशक्तिरेव भगवत्परमामि ·(८७) रज्जम्भते । बीजावस्थायामकुरकाण्डपत्रपुष्पफलादिवदस्या स्पन्दावस्यायामन्तः सदात्मना वर्तते पत्रिंशत्तत्त्वग्नामभूतः कार्यरूप प्रपञ्च | वस्या पडध्वस्फारममपद्विशत्तत्त्वगर्भमहा- हन्तापरामर्शमहाविभूतिरूपप्रपश्चात्मना महाविकासभावमापन्नायामेस्थितिव्यतिरिक्तो नापरः कश्चनावतिष्ठते। प्रकाशरूपस्य शिवस्य हि विमर्श एव स्वभावः । तदुक्त प्रत्यभिज्ञायाम्--- स्वभावमवभासस्य विमर्श विदुरन्यथा ! प्रकाशोर्योपरत्तोप स्फटिकादिजडोपम ।। (१।५।११) अतः शक्त्या युक्त एवं शिवो जगत्सृष्टी प्रभवति, अन्यथा स स्पन्दितुमपि नालम् । शिवोऽपि शवता याति कुण्डलिन्या विवजित । शक्तिहीनो हि यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः ।। इति हि देवीभागवतम् । किञ्च, शक्तिरहिते शिवे नाम शिवमहेश्वरशङ्करपरमेश्वर- महादेवमुडमहेशानेशाभिधानव्यवहारः, धाम स्थानप्रकाशानुभवोन्मेषोद्यन्तृतादिसिद्धिश्न नैव भवत । तदभावे च कथ हि नाम परिज्ञायेत शिव । अथ ययाकञ्चित् शिवे परिज्ञातेऽपि तत्र शिवशक्तिसामरस्यात्म परिपूर्णाहपरामर्शस्थितिलक्षण मोक्षाख्यमकृत्रिम शर्म, सृष्टिस्थितिसहार- तिरोधानानुग्रहात्मक प्रत्यभिजाहृदयैकादशसूत्रोक्तमामासनरक्तिविमर्शनवीजावस्थापनतहिलाए- नात्यक वा कर्म न प्रभदेताम् । अपि च, अशक्तः शिव इत्यङ्गीकृतो ध्यानसमाधानवेलाया महानन्दोदधिनिमग्नाना महायोगिना विश्वकात्म्यात्मशिवशक्तिसामरस्यमहाह्रदरमण तत्र तया तथाऽऽभासरूपतया स्फुरन्त्युदेतीव व्यपत इस च" (४०५) इति सन्दनिर्णये क्षेमराजः । "स्पन्दो नाम परायास्तत्त्वरूपेण प्रसार." (पृ. २८२) इति योगिनोदय- दीपिकायाम् । "स्पन्द. पत्रिंशत्तत्त्वात्मना परिणामः। तेनाव्याकृतनामरूपजगत एव स्पन्द इति प्रायेण तन्नेषु व्यवहार." (पृ० ४४) इति वरिवस्यारहस्यप्रकाशै । एतेन पराया सविदा पनिशतत्वासोत. किञ्चिञ्चलत्तारूप पटत्रिंशत्तत्यात्मना परिणममानो धर्म स्पन्द इत्यभिधीयते। १. क्रमदर्शने तु सृष्टिस्थितिसंहारानाख्याभासात्मकं कृत्यपञ्चकमभिमतम् । एतच्च महाथ- मञ्जयाँ ३९-४० कारिकयोस्तत्परिमले च विस्तरेणोपपादितम् । तानात्यमित्याख्या- शून्यत्यमुच्यते । आस्था च पश्यन्पादिस्थूलवात्रितयस्वभावा । भाता च सृष्टमादिकृत्या- कान्तविश्ववैचित्र्यव्यवहारभिणी सर्वोत्तीर्णा सानुप्राहिणी च पारमेश्वरी चिच्छक्ति। तत्रानास्पातत्त्व वामकेश्वरदर्शनेम्यङ्गोफियते । “अमाल्या तिरोधानामुपहपो समष्टि, कृत्यपञ्चध्यप्यौदासोन्यावलम्बनरूपावस्थानविशेषो दा" (पृ० २३) इति परिवाया- रहस्यप्रकाश भास्कररायः । एवं धामिन्मते मासातरवमनात्यायाभवान्तर्भूतम् . सृष्टि- स्थितिमहारानाट्याचप्रपञ्चश्वसृष्टिप्रकरणे व्याख्यातय्य.।

·( ८८ ) मनस: स्थिरीकरण च न भवति । शक्तेस्तु धर्मवयुभयात्मात्यानाम धाम शर्म कर्म रतिः स्थितिश्चेति सर्वमप्युपपद्यत इति भावः । तदेव परिस्फुरत्तात्म शक्तिभावापन्न तेज सूक्ष्माकारस्वरूपमादधत् क्बलीकृतनिश्शेष- तत्त्वग्रामस्य जगतो वीजाङ्कुरमावेनावतिष्ठते । जगदुद्वमनग्रसनरूपिणी महाशक्ति विश्ववैचित्र्य- मवविमासथिपुर्वामाज्येष्ठारौद्रयात्मना सृष्टिस्थितिसंहृतिकरो शृङ्गाटाकारता धत्ते । एवमेषा परमेश्वरी परमा शक्तिरेकैव ब्रह्मविष्ण्वीशरपिणी ज्ञानत्रियेच्छाशक्त्यात्मिका त्रैलोक्य ससृजन्ती त्रिपुरा परिकीत्यते । इदन्ताप्रसरोन्मुखीय सृष्टिमार्ग स्वाभाविक विहाय गुरुक्तयुक्त्या सहारमार्ग प्रति मध्यचारमार्गेण मूलाधारगतचतुर्दलपद्ममध्यत्रिकोणयुलस्थानाद यदोल्लसति, तदा मूलाधारादितत्तदाधारगतकमलोदरनिर्भेदनक्रमेण ब्रह्मस्थानगतहात्मशियाधिष्ठानार्कोप- लक्षितप्रकाशभुव प्राप्य महाप्रकाशशिवममेलनसमुज्जृम्भित महानन्दलक्षण चन्द्रमण्डलं द्रावयन्ती महामामरस्यमहानन्दानुभवरूपामृतस्यन्दात्मपरमानन्देन नन्दिता फुरेश्वरी देहाभिमानिनी सवित पत्रिंशतत्त्वसमुदायरूपकुलशरीराभिमान विभृग्यार्थादेहमानता त्यक्त्याऽकुलस्यानवतिनं निर्गुणं निलक्षण कुलपविजित च पर पुरुषमुपैति । एव सहारक्रमेणोपभोगमन्तुष्टा तत सेच्छावशात् मृष्टिमार्ग प्रविश्य कुलपुरुप प्रलोभयन्तीरावतिष्ठते । पुनरेकाग्निी महास्फुरत्ता- रूपाऽद्वयानन्दमयी महाहन्तात्मिका स्वप्तविदमनुभवति । तदेव गमागमेन स्वेच्छया जगचित्र' विरचनविलापनकारिणी स्वस्वातन्त्र्यतिरेकेण नान्यदुपादानसहकारितारणादिकमपेक्षते । तदुक्त प्रत्यभिज्ञाहृदये-"चिति स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतु", "स्वेच्छया स्वभितो विश्वमुन्मी लयति" (सू० १-२) इति । विश्वोत्तीर्णा भानैक्शरीरिणीय त्रिपुरा विश्वात्मना प्रकाशमानाऽत्मविद्याशिवात्येन तत्त्वप्रयेण व्यक्तिभावमयते, वर्णश्रयात्मक शक्तित्रयात्मक रूपमाधत्तं । वाग्भवाधिष्ठात्री ज्ञानशक्तिर्वाग्भवे बीजे विद्यारूपतयाऽमृतवप्रकाशिका, कामक्लात्मिका क्रियाशक्तिः कामराज धोगे महाचमत्कारसम्पादयिती, शिवरूपिणी चेच्छाशक्ति शक्तिबीजे परमशिवसामरस्यापादि. के त्यैव यशरेय देवी महात्रिपुरसुदरी श्रीविद्यारूपेण प्रयते । नित्यापोडशिकाणदव्याख्याभि- शिवानन्दादिभि स्यलद्वमै ( १११८७, ५।१ ) पाठभदमुखेन कामतत्त्व विपतत्त्व मोक्षतत्त्व व व्यास्यायते । तत्र शिवानन्देन कामराज शक्ति-वाग्मवीनार्थकत्वेनेमानि पदानि व्याख्यातानि | कामराजबीजस्य कामक्लारूतत्वम्, शक्तिवीजस्य विषनिहरणार्थत्वम्, वाग्भवस्य च मोक्षप्रदत्त प्रतिपायतेऽनव । अतः शिवानन्दव्याख्यान न कमप्यसामञ्जस्य पत्ते । तन्त्रालोके तु कुलगुलर प्रामाण्येनेपामन्दिर प्रतिपाद्यते। विद्यया- अत एव विसर्गोऽयमव्यक्तहकलात्मक । कामतत्त्वमिति श्रीमत्वुलगुह्वर उच्यते ।। (३३१४६) कापचयुटावार ध्यानधारणजितम् पिपतत्वमनच्चास्य नव स्नेहात् प्रकाशितम् ।। (३।१६९) इत्यादिना विपतत्वम्, इत्यादिना कामतत्वम्, ·, ( ८९) निरञ्जनं परं धाम तत्त्वं तस्य तु साजनम् ॥ क्रियाशक्त्यात्मक विश्वमयं तस्मात् स्फुरेद्यतः। इच्छा कामो विषं ज्ञानं क्रिया देवी निरञ्जनम् ॥ । एतत्त्रयसमावेशः शिवो भैरव उच्यते । (३३१७१-१७३) इत्यादिना च निरञ्जनं तत्त्वं प्रतिपाद्य तत्त्वत्रयस्य इच्छा-ज्ञान-क्रियारूपत्वमाख्यायते । नित्यापोडशिकाणवे तु वाग्भवं ज्ञानशक्तिमयम्, कामराजवीजं क्रियाशक्तिमयम् , शक्तिबीज चेच्छाशक्तिमयमिति विशेषः । मन्त्रप्रकरणे नेत्रतन्त्रप्रामाण्येन मन्त्राणां शिवशक्त्यात्मस्वरूपत्वं प्रत्यपादि । तद्वदेवात्रापि त्रिपुराऽऽत्मविद्याशिवास्येन तत्त्वत्रयेण व्यक्तिमागता भिवीजरूपता पत्ते । श्रीविद्यार्थमनुचिन्तयत आराधकस्य च "स्पर्शनं चावलोकश्च" इत्युत्तरषट्कदिशा मन्त्रचेतन्याभिव्यरत्या स्वयमाविष्टा भवति, रामाराधको महात्रिपुरसुन्दरीसतत्वो भवतीति यावत्। अत्र "तस्यां परिणतायां तु न कश्चित्पर इष्यते" ( ४१५) इति, "रमते स्वयमव्यक्ता त्रिपुरा व्यक्तिमागता" ( ४११६) इति च शक्तिपरिणामवादः प्रतिपादितो भवति । "वीजा- वस्थायामकुरफाण्डपत्रपुष्पफलादिवच्छक्त्यवस्थायामन्त. सदात्मना वर्तते कार्यरूपः प्रपञ्च." ( ऋ० पृ० १९५-१९६ ) इति च व्याख्यायते सत्कार्यवादः शिवानन्देन । प्रतिपाद्यते नोपनिषदाना तान्त्रियाणा चान विशेषो भास्कररायेणवम्-'औपनिषदाना पक्षस्तु परस्प चिपस्य ब्रह्मणः शक्तिर्मायाख्या । सा च जडेव । सैव च जगत. परिणाम्युपादानम् । परं ब्रह्म तु विवर्तोपादानम् । अत एव जगतोऽपि मायिकत्याज्जडत्वं मिथ्यात्व च ।..' तान्त्रि- पाणा पक्षस्तु परचिनिष्ठा या चिच्छक्तिरोपनिपदानामपि समता सेवानन्तरूपत्वान्मायेत्युच्यते । 'तत्परिणाम एव प्रपञ्चः। अत एव च चिद्रूपः, "चिद्विलास. प्रपञ्चोऽयम्" इति ज्ञान- वासिष्ठात् । अत एव च सत्योऽपि" (पृ.१३५ ) इति । एतेन परिणामवाद एव नित्यापोडशि- दाणयप्रतिपाद्य इत्यायाति; तयापि-"विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतम्" इत्यादि- दक्षिणामूनिलोपप्रदर्शितदिशा स्वानन्ध्यगात्पुग्नम्भित आभासवाद एव काश्मीराद्वयवाद- जीवातुभूत इति तत्र तत्र वेषु शाक्तेषु पागमेष प्रतिपाद्यते । अत एव तद्वासनावामितचेतो. वृत्तिभ्या शिवानन्दविद्यानन्दाभ्यामाभासवादमुखेनैव य्यारयायते ग्रन्थः । आभागो हि नाम नान्ययामायः,प्रत्युतान्त स्थितस्यैव बहिः प्रपागनमुन्मेपपदाभिधेयम् । उन्मेषचायं सरियाना विकृतिलक्षणात् परिणामात्, वेदान्तिनामन्यपाप्रपनरूपादिवर्ताच्च पथा भिद्यते । प्रातो ह्या स्वतत्वायाः सपियः स्वोरतो न पुनरचेतनायाः प्रकृतेः । अपि च, १. भारररप्रभृतिभिराचारविशतपरिणामयाद एषागीतः। रा एवात्र प्रतिपादितोन स्वाभासपादः पामोरागमसंमतः । रिमेनेनैनारस्पयितुं शपते पनिरयायोशिराया. शिवोमालीदाभागवार इति। .

·॥ प्रकृतिपरिणामवादे गुणाना साम्य वैषम्यमुपैति, अत्र तु स्वतन्त्रा चिनिः स्वस्वातन्त्र्येणाविकृता सती तत्तद्रूपेण स्वात्मान प्रकाशयतीति न वैषम्यावकाश । अन्त स्थितस्यैव वाह्यत्वापादन हि प्रकाग. । वेदान्निना ब्रह्म चेतन सदपि न स्वेच्छया स्वारमान जगदात्मना प्रकाशयेत्, तस्मिन् स्वातन्त्र्याभावात्कर्तृत्वानुपरन्थे । चितिस्तु स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतु' । सा हि-- जगचित्र समालिख्य स्वारमतूलिक्यात्मनि । स्वयमेव तदालोक्य प्रोणाति परमेश्वरी।। तस्य प्रकाशश्च न खल्वन्ययाभावो भ्रमो वा, अपि तु चेतनस्य चेतनत्वेनैव स्वस्वातन्त्र्येण सर्वदा सर्वात्मना मानम् । एव चास्मिन् मते प्रपञ्चस्य सविदेकात्मत्वं सिद्धथतीत्यामास- वादोऽय निर्दुष्टत्वाद् वरीयान् परिणामवादविवतंवादाभ्याम् । आभासवादोऽयं प्रतिविम्ववाद नाम्नाऽभिनवगुप्तेन तन्वालोके तृतीयाह्रिवारम्भे (पृ० १-७३) महता सरम्भेण प्रतिपादितस्तत एवावलोकनीयो विशेषजिज्ञासुभि । भास्कररायेण यद्यपि शक्तिपरिणामवाद एवाङ्गीत्रियते । उच्यते च.-"एव च पक्षद्वयेऽपि प्रपञ्चकारणतया शक्तेरावश्यकत्वे परशिव एवान्तर्गदुत्वान्नोपनिषद (पृ० १३५) इति, तथापि नैवेन स शक्तिपारम्यवादीति भ्रमितव्यम्, योगिनीहृदयव्याख्याना वसरे तेनैव-"पूर्व कृन परशिवनिरासस्तु शक्तिनिरासवादिनो जल्पकथया मुखमुद्रणः मात्रार्थो न तु वादक्यया" (पृ० २३) इत्युक्तत्वात् । प्रत्युत "तेन जननमरणादिकोशमयससार जनकत्वाद् विप शक्ति । तद्विनिर्मोकादमृत शिव" (पृ०४६ ) इति वरिवस्यारहस्यप्रकारों वदन् स शिवपारम्यपक्षपातित्वमात्मनो व्यनक्ति । शिवानन्दविद्यानन्दाभ्यामपि शक्तिशब्द: सर्वत्र विमर्शवाचित्वेन प्रयुज्यते । परवतिनि काले शवशाक्तदर्शनयो समेलनेन शाम्भवदर्शन प्रवृत्तम्, यत्र हि शिवशक्त्यो समसत्ताकत्वमङ्गीक्रियते । अत एव भास्वररायेण तत्रवोक्तम्--- "देवलगिवस्येव देवरशक्तेरपि सृष्टयादिजनकत्वायोगात्” (पृ० २२-२३) इति । प्रकाश विमयोमिरितयोरेव सृष्टिजनकत्वमिति तदनुवतिनी व्यारया विदघन्ती शिवानन्दविद्यानन्दो शाम्मवदर्शनप्रतिपादकावेब । यद्यपि प्रकागविमर्गयोमितियोरेव शब्दार्थसृष्टिजनकत्वमविशिष्टम् , तथापि प्रकाशाश- स्यैवार्थपृष्टी विमशिस्यैव शब्दमृष्टी जनरत्वमङ्गोत्रियते । अंपुरे दर्शने तु प्रकाशविमांश- भवात् पञ्चक्तिचतुर्वह्निसमोगरूपात् श्रीचकादेव सर्व प्रवर्तते । एव चार्यशब्दसृष्टयोरपि परमृष्टावेयान्न व प्रसिद्धपति । अतश्चत्रमृष्टिरेवार विस्तरेण प्रपञ्च्यते । १. द्रष्टव्यम्-गारसंग माफ लेटस, पृ० २५० २. भास्कररायेण तु परिवस्यारहस्यप्रकाशे (पृ० ४७ ) अर्थमयो शब्दमयी चेति सृष्टिद्वय- मुहिरप तदनन्तरम्-"धश्मयी देहमयो चेति मृष्टिद्वयं तु बालकोटनका स्यूलगृहसमाना पारवेन ममगृहनिर्माणनुन्यमयंमृष्टावेवान्तर्गतम्" इत्युक्तम् । तत्त, दर्शनान्तरसस्कार मूलपम्।

·( ९१ ) चक्रस्य आत्मन स्फुरण पश्यद्यदा वामा चक्रमयी सृष्टि. श्रीचक्रस्य सभव अथ प्राधान्येन योगिनीहृदयमाधृत्य चक्रमयी सृष्टि प्रतिपाद्यते । ' देशकालानवच्छित तदूचे परम महत् । निसर्गसुदर तत्तु परानन्दविघूणितम् ॥" ( १ । ३५ ) इत्यत्र योगिनी- हृदये हकारादिमहाविन्द्वन्ताना सकल-सकलनिष्कल निष्कलाना त्रयाणामप्यूवें स्थिता वित्रिरूपसमस्तवस्तुभ्य पुरातनी देशकालानवच्छिना परममहद्रपा स्वभावसुन्दरी परप्रकाशा- रमकपर शिवसामरस्यपरिपूर्णपरानन्दशालिनी विमर्शशक्ति श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी वर्णिता । वामकेश्वरदर्शने त्रिपुराभिधान पर ब्रह्मेति प्रागेव प्रतिपादितम् । सा परा शक्ति स्वेच्छया यदा विश्वसर्जनरूपा स्वात्मन स्फुरत्तामाविर्भावयति, तदा पत्रिंशत्तत्त्वात्मकविश्वसृष्टिकाले सर्वप्रथम विश्वमयस्य श्रीचक्रस्य सभव । तद्यथा योगिनीहृदये- यदा सा परमा शक्ति स्वेच्छया विश्वरूपिणी ॥ स्फुरत्तामात्मन पश्येत्तदा सम्भव । (१।९-१०) मा परमा कला। अम्बिकारूपमापन्ना वाक् समुदीरिता ॥ बीजभावस्थित विश्व स्फुटीकर्तुं यदोन्मुखी। विश्वस्य वमनादडकुशाकारता गता॥ इच्छाशक्तिस्तदा सेय पश्यन्तीवपुषा स्थिता। ज्ञानशक्तिस्तथा ज्येष्ठा मध्यमा वागुदीरिता ॥ ऋजुरेखामयी विश्वस्थिती प्रथितविग्रहा। तत्सहतिदशाया तु वैन्दव रूपमाश्रिता ॥ प्रत्यावृत्तिकमेणैव शृङ्गाटवपुरुज्ज्वला। १. "वामा ज्येष्ठा रौद्री" (श्लो० २३) इति कामक्लाविलासश्लोकव्याख्यानप्रसङ्गे चिद्व- ल्लोकारेण नटनानन्देन प्रकरणमेतदन्यथा व्याख्यातम्--"श्रीपराभट्टारिकामयमिदमेव बिन्दुतत्त्वमूर्वाधोमुखनवयोन्यात्मकश्रीचक्रमभवदित्याह-वामेति । वामा ज्येष्ठा रौद्री अम्बिका; चकारात् परा शक्तिश्च । इमा पञ्च शक्तयोऽनुत्तराशमूता । अनुत्तराशा. श्रीचक्रान्तर्गताधोमुखानि पञ्च त्रिकोणानि।" 'इच्छाज्ञानक्रियाशान्ता इमाश्चतस्र शक्तय उत्तरावपवा अवमुखत्रिकोणचतुष्टयरूपा । अय भाव - पराविलसनरूपा एता बामा- ज्येष्ठा-रौद्री अम्बिका परा, तथा इच्दाजानक्रियाशान्तान, एतच्छक्तिनवकमय नवत्रिकोणचक्रमिति । एतच्चतु शक्त्याम्- 'आत्मन स्फुरण पश्येद्यदा सा परमा कला" इत्यारम्प "वैखरी विश्वविहा" इत्यन्तेन सम्पड् निरूपितम्" (पृ. ४५) इति । एतेन पश्चशक्तिचतुर्वयात्मक श्रीचक्र पश्यन्तीमयमित्युपपाद्यते । एतच्च व्याख्यान प्रकरणविरुद्ध व्याख्यानातरविरुद्ध च प्रतीयते । एकादशघा पश्यन्ती वाण मातृकाप्रकरणे प्रदर्शिता। तदेवान प्रकृतम्।

·( ९२ ) क्रियाशक्तिस्तु रोद्रीय वैखरी विश्वविग्रहा ॥ (१। ३६४०) नित्यापोडशिकाणवेऽपि- वामा शिखा ततो ज्येष्ठा शृङ्गाटाकारता गता ॥ रौद्री तु परमेशानि जगद्ग्रसनरूपिणी । (४ । ९-१०) ज्ञानशक्ति श्रियाशक्तिरिच्छाशक्त्यात्मिका प्रिये ।। ( ४ ! ११) इति स एवार्य उक्त स्फुटीकृतश्च श्रीमता दीपकाचार्येण त्रिपुरसुन्दरीदण्डके- झटिति पदि सर्वशून्यता तभूमौ निजेच्छासमुन्मेषसमय समासाद्य बालाकोटयशरूपा विगी कृतारोपससारवीजाऽनुवघ्नासि क द तदा त्वमम्विका गीयसे । तदनु परिजनितकुटिलाग्रतेजो. कुरा जननि वामति सस्तूयसे । ततो वद्धसुस्पष्टरेवा शिखा ज्येष्ठेति सभाव्यसे । सैव शृङ्गाटकाकारतामागता तदा रोद्रोति विख्याप्यसे ॥ (२४) इति । अस्यार्थोऽर्थरत्नावल्या (पृ० २०४.२०५) द्रष्टव्य । सौभाग्यसुधोदयेऽपि- अस्याम्बिकाशभूता शक्ति स्वाशेन शान्तया साकम् । समरसभाव याता जाता ज्योतिर्मयी महाबिन्दु ।। सैव स्वेच्छोद्रेकाद् घामा वमनादमुष्य विश्वस्य । पनीकृतनिजरूपा सृष्टि शृङ्गाटवामरेखा स्यात् ।। ज्येष्ठा ज्ञानावेशाज्वी स्थितिरेतदग्ररेखा स्यात् । रौद्री क्रियोपरागात् सहतिरेतस्य दक्षिणा रेखा ।। इत्यमिय पश्यन्ती जाता त्रिकोणरूपेण । (३ । १-३) इति । श्रीसिद्धनायपाद कुलरत्नशास्त्र कुलशास्त्रदृष्टया सोऽयमर्थ एव विवृत - अनन्च यत्पर ज्योति सर्वप्राणिहृदि स्थितम् । इच्छा कुण्डलिनी तस्य तेजो नादसमुद्व ॥ इच्छानादसमायोगाद् रोद्री शक्तिरजायत । आमामाघारम्पेण चन्द्रबिम्बाघमम्बिका अमात् पुलोदयो व्याप्ति पुलोपश्चायमुच्यते । इति । इयता प्रयन्धन घनवागमष्टिरूप श्रीचक्र नवमस्य वैन्दवचरस्याष्टमस्य मध्यम्ययस्य च निष्पत्ति प्रतिपादिता। अत्र परावाप बैन्दव चत्रम्, पश्यन्तीमध्यमासरीरूप च मध्यव्ययम् । थयमों यागिनीहदपा पत्राप्युक्त प्रयागाराद्विमन्ताद् बिन्दो प्रस्पन्दसविद ॥ प्रापरमार्थत्वात् स्फुरत्तारहरीयुतात् । प्रगृन विश्वरहीस्थान मातृत्रयारमाम् ॥ (१११०-११) बैरवमययप्रयो समष्टि.कामरला दयमप्पापया समष्टित रूपमय थामरेश्वरने यामकति नाम्नाऽभिधीयते । गोऽयमर्ष भामरणविर समपर्णयमुम माता - ॥ - ·स्फुटशिवशक्तिसमागमवीजाकुररूपिणी परा शक्तिः । अणुतररूपानुत्तरविमर्श लिपिलक्ष्यविग्रहा भाति ॥ परशिवरविकरनिकरे प्रतिफलति विमर्शदर्पणे विशदे । प्रतिरुचिरुचिरे कुडये चित्तमये निविशते महाविन्दुः ।। चित्तमयोऽहकार सुध्याकाहार्णसमरसाकारः । शिवशक्तिमिथुनपिण्डः कवलीकृतभुवनमण्डलो जयत्ति ॥ सितशोणविन्दुयुगल विविक्तशिवशक्ति सकुचत्प्रसरम् । वागर्थमृष्टिहेतुः परस्परानुपविष्टविस्पष्टम् ॥ विन्दुरहकारात्मा रविरेतन्मिथुनसमरसाकार: । बाम. कमनीयतया कला च दहनेन्दुविग्रही विन्द्॥ इति कामकला विद्या देवी चक्रक्रमात्मिका सेयम् । विदिता येन स मुक्तो भवति महात्रिपुरसुन्दरीरूपः ।। कामकला नाम पिपुरोपासकाना परम रहस्यम् । मण्डनमिश्रपल्या भारत्या कामकला- रहस्य पृष्टेन भगवता शङ्कराचार्यण परकायं प्रविश्य तद्रहस्यं परिजातमिति श्रूयते । पामरजन- १. वाड्मयो सृष्टिर्मातृकाप्रकरणे व्याख्याता विशेषेण, अत्रापि सामान्येने प्रतिपाद्यते । भास्कररायेण परिवस्यारहत्यप्रकाशे विनृतेऽयंसृष्टिक्रमे कामकलाविलासंस्था इमे श्लोका अपि व्याख्याता भवन्तीति तदनोद्भिपते- "गया सूर्याभिमुखदर्पणे तदन्त प्रविष्टकिरणादुभयकिरणसंक्लनस्पस्तेजोबिन्दुविशेषः कुडपादौ प्रादुर्भवति, तथा प्राण्यदृष्टवशात् स्वान्त.सहृतविश्वसिसृक्षया प्रकाशरूप ग्रह्म स्वीयो शक्तिमवलोकयितुं तदभिमुखीभूय तदन्तस्तेजोरूपेण प्रविश्य शुक्लबिन्दुभावमयते । ततस्तं 'बिन्दु' रक्तरूपा शक्ति प्रविशति । तेन संमिश्रविन्दुराष्ट्रनो भवति । तत्र च हादकलारूपोऽप्येकः पदार्यविशेषो भवति । स च विन्दुः समप्टिस्पेणकः स्पुटशियति- सामरस्पनामा कामो रयिरतोषोमात्मक इत्यादिशब्देश्यवाहियते, व्यप्टिरपेण द्वयम् । तत्र गुरल इन्बू रत्तोऽनिरिति विन्दुद्वयात्मकरवा द्विसर्ग इति च व्यवहिपते । अत एव च रवे रात्रायानापमावास्यायां चन्द्रे च प्रवेशस्य प्रत्यादिसिद्धत्वात् समष्टिबिन्दो रविल्यम् । एवं ध कामाख्यो बिन्दुविसर्गो हार्दपला चेति व्यवयवक एकः पदार्थोऽणादिप्रत्याहारवन काम- फ्लेत्युच्यते । इदमेव च समस्तसृष्टिबीजम् । अत एवाकारहकारयोर्मध्ये सवर्णपाठः । वारस्य सबारादमिनस्यात् सकारस्य कपयोगपत्यान्न तहि यः शयः। एतन्मूत. भूतं बहा सु सुरोपविन्दुरित्युच्यते । तपाभ्यां शून्यस्वरूपाभ्यामकाराराम्यामुत्पन्ना पामाला प्याराग्यक्तविलक्षणापदयाच्या । प्रकारक्षारोभयात्मश्रय शिवशक्तिद्वय. स्पत्यं धारपदाप निकृष्टोऽपंः । अत एव तम्मन्याना सूरमादिाधूलान्तानामतिलमृष्टीना मांपदवाष्पश्यम्" (पृ. ५०-५१) इति । सौभाग्यसुपोदयेऽपि प्रयमे प्रपञ्चे याहमयो (१४.२७), सर्पमपी च (१२८४९) मृति प्रतिपादिता।

·( ९४ ) परिगृहीता कामकला नात्र प्रश्नस्य समाधानस्य वा विषयः, किन्तु "विन्दु संकल्प्य वक्त्रं तु" (१।१८५) इत्यादिना नित्यापोडशिकार्णवादी निगूई प्रतिपादिता कामकलैवेति तु गुरव । सेयं कामकला नित्यापोडशिकार्णवादी द्वादशश्लोक्या "तामौकाराक्षरोद्धारा ." (११८) इत्यादिना स्तुता । अस्या कामालायाः "त्रिकोणमेकादशम चह्निगेह च योनिकम् । शृङ्गाट चैत्र एकार नामभि परिकीतितम् ॥" (त० वि० ३३९४, पृ० १०३) इत्यादिनामभि परिचीय. मानमेकाराधारमाधारभूतम् । तदेतदुक्तम्--"यदेकादशभाधार (११६) इति । बौद्धरपि- "एकाराकृति यदिव्य मध्ये पट्कारभूषितम् । आलय सर्वसौख्यानां बोधरत्नकरण्डकम् ।।" (त० वि० ३३९४ पृ० १०४ ) इत्यौप विषय स्मृत इव प्रतीयते । तदेव परापश्यन्तीमध्यमा- वैखरीरूपस्य वैन्दवस्य मध्यव्यवस्य च समष्टिभूत रूप कामक्ला, सैव च वागर्थमृष्टिहेतुरिति स्पष्टीमवति । - स्वरावृतम् ॥ (१११२-१४) नवयोनिचकम् ततो नवयोनिचक्र प्रवर्तते । अत्र च धर्माधमो, आत्मा, अन्तरात्मा, परमात्मा, ज्ञानात्मा चेति चत्वार आत्मान , मातृमेयो, प्रमा चैति पदार्थनवकमाविर्भवति । तदुक्तं योगिनीहृदये- धर्माधों तथात्मानो मातृमेयो तथा प्रमा ॥ नवयोन्यात्मक चक्र चिदानन्दधन महत् । चक्र नवात्मकमिः नवधा भिनमन्त्रकम् ।। बैन्दवासनसरुढ सवनिलचित्कलम् । अम्विकारूपमेवेदमधारस्थ अनेन तृतीय चमिदम्बिकामयम्, अष्टारचक्रमित्यस्यैवापरमभिधानम्, अन पोडश- स्वराणामस्थितिभवतीति च स्पष्टीभवति । अग्रिमग्रन्थानुगुण्यायात्र विन्दुत्रिकोणवसुकोणात्मक चकायमविकामयमिति व्याख्येयम् । सौभाग्यसुवोदय तुवामादीच्छाद्यष्टप्रतिविम्वैरष्ट कोणमुत्पन्नम् ' (३३२) इत्यत्र वामाज्येष्ठारौद्रयम्विकेच्छाज्ञानात्रियाशान्ताशक्तिप्रतिविम्बभूतमष्ट कोणमित्युक्तम् । मुभगोदयवासनाया चैतव्या मूक्ष्म पुर्यप्टकमभ्यधायि ( १७ श्लो॰) । काम क्लाविलामे (२९ श्लो०) शपसपवर्गमयमेतच्चत्रम् । दशारद्वयम् नवनियोगाना वैदवस्य च परित प्रतीयमाना प्रभा दग, तपमेव प्रथमदशारम् । हितोपदसारमरि तरमेवेनि पुण्यान-दामृतानन्दौ । प्रथमदशारे बुद्धीन्द्रियाणा कर्मेन्द्रियाणा चाविर्भाव इति गिवानन्दः (१०२९८), भूनाना तन्मात्राणा चेत्यमृतानन्द । चतुर्दशारप्रस्तारेऽग्रे. न करणचतुष्टयन सह बुद्धिामन्द्रियाणामाविमविदर्शनादत्रामृतानन्दव्याख्यानमेवोचितम् । नरसण्डनपर मेनुबन्धव्याख्यान नात्र समञ्जसम्, प्रयमदशारेण त कस्यापि पदार्थस्य स्फुरणार प्रदर्शनात् । द्वितीयदनारे बुद्धिर्माशगोचराणा दादीना वचनादीना च स्फुरणम् । योगिनी- ·हृदपदीपिकानुसारमत्र प्रयमदशारे यरलवशपसहळक्षवर्गानामवस्थितिः। अस्मिन् व्यारयानेऽटा- रादिचतुर्दशकोणान्तेषु चषु स्यापितेषु वर्णेषु मकारस्यावस्थिति कापि न दृश्यते। अतोऽत्र सेतुवन्यन्याख्यानमेव युक्तिमत् । कामकलाविलासे त्वत्र तवर्गटवर्गयोरवस्थिति प्रदर्शिता । द्विवीयदशारे च ककारादयो दश वर्णा अवतिष्ठन्ते । चतुर्दशारनिष्पत्तिप्रकार विन्दुत्रिकोणाटकोणप्रथमदशारात्मकस्य चकचतुष्टयस्य प्रभया समेत द्वितीयदशारमेव चतुर्दशाररूपेण परिणमते। इतो बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि मनोबुद्धयह कारचित्तात्मक चान्त करणचतुष्टय प्रवर्तते । अत्र टकारादिमकाराताश्चतुर्दशवर्णा अवतिष्ठन्ते । काम- कलाविलासे तु (श्लो० ३१) अकारादिचतुर्दशवर्णात्मकमेतत् दशारद्वय चतुर्दशारात्मक- मैतच्चऋत्रय रौद्रीप्रभामयम् । दीपिकाया तु विन्दुत्रिकोणात्मक चऋद्वगमम्बिकामयम्, अष्ट कोणादिचतुर्दशकोणान्त चक्रचतुष्टय च गद्रीरूपमिति व्याख्यातम् । बीचके भूतलिपिविन्यास अत्राष्टकोणादिचतुदंशकोणान्तेषु चक्रेयु वर्णविन्यासे योगिनीहृदये कामकलाविलासे च प्रकारद्वयमवलोक्यते । योगिनीहृदयेऽटकोगे पोदश स्वरा., प्रथमदशारे मकारादिक्षकारान्ता ददा वर्णा, द्वितीयदशारे ककारादयो दश, चतुर्दशारे च टादिभान्ताश्चतुर्दश वर्णा सन्नि- वेशिता । एव चात्र पञ्चाशदेव वर्णा योगिनीहृदयसमता । कामकलाविलासकारण त्व- कोण शपसपवर्गमयम्, प्रथमदशार तवगंटवर्गमयम्, द्वितीयदशार चवर्गकवर्गमयम्, चतुर्दशार प चतुर्दशवर्णमयमुपणितम् । आहत्यात्र द्वाचत्वारिंशद्वर्णानि भवन्ति । एष च क्रम शारदा- तिलकप्रतिपादित ( ७१-५) वाचत्वारिंगदक्ष रमय नववर्गात्मक च भूतलिपिक्रममनुसरति । सौऽय क्रम सौभाग्यसुघोदरे- द्वयुत्तरचत्वारिंशद्योनिगणो मध्ययोनिपर्यन्तः। नादमयैववर्गमध्यमया तावदक्षाप्त ॥ (३७) इत्यत्र मध्यमावायूपोऽभिमत , वैखरीप्रपञ्चस्याने वक्ष्यमाणत्वात् । स्यूला मध्यमा भूतल्प्यिाक्ष्यति कामकलाविलासोक्तो विषयो मातृकाप्रकरणे पूर्वमेवोक्त । पश्वाक्तिचतुर्यपारमक श्रीचक्रम् पसक्तिचतुवंह्निमयोगाच्चसम्भव प्रतिपाद्यते । स्वाभिमुखात्रिकोणपरस्पराया दाक्तिसगात्वम्, विपरीताया चहिसज्ञात्वमिति समय । एव च नवत्रिकोणात्मक प्रैपुर पत्र चतुर्दशकोगान्त प्रसरति । एतदाह्यगतमापनम्, षोडशारम्, धतुरोपशोभित वृत्तपयारमा मपुर प पीचरस्य बहिरङ्गत्वेनाभिमन्यते नित्यापोडशिकार्णवयोगिनीहृदयादिषु । अत एव नित्यापोडशिपार्णवस्य मातृकासु, बामवेश्वरीमतविवरणे, अपरलावल्मा १ "एतबाह्यगतम्" इत्यादिवोऽध्यपं ग्लोर पोचरस्य यहिरङ्गप्रतिपादनपर इति वरवा पञ्चशक्तिचतुर्वहयात्मव- नववियोगस्पातरणस्वरूपविवेचपत महिमप्रतिपादरलोकानामन्ते स्थापित । एवमेव ·योगिनीहृदयेऽपि चस्यमरोव परिसमाप्यते। शिष्टस्य यहिरङ्गभूतस्य श्रीचकावयवस्य तत्र प्रकारालरेणव व्याख्यान दृश्यते । तच्चाने वक्ष्यते । भौचरस्य वाक्चतुष्टयात्मरत्वम् योगिनीहृदये वैन्दव चक्र परावाग्रूपम् मध्ययश्र च पश्यनीमध्यमावैखरीस्पमुक्तम् । अटारादिचनुदमारान्त च वैखरीवर्णानामवस्थितिगिता | कामक्लाविरासे तु- परया पश्यन्त्यापि च मध्यमया स्थलवर्णहपिण्या। एताभिरेक्पञ्चाशदक्षरा वैखरी जाता ॥ (श्लो० ३२) इत्यनेन स्पटीभवति यदत्र दव चक्र परावाग्रूपम्। मध्य यथ पश्यन्तीरूपम्, अष्टारादिचतुर्दशारान्त चत्रचतुष्टय च मध्यमावागत्पमभिममिति । एताभिरेक्पञ्चाशदक्षरा दैपरी जायते। तबाटदाज कादिभिरभिर्वखरीवर्ग:पचितम्, पोडझदलाब्ज व स्वरगणसमुदितम् । रत्त गुमियात्मक विदुश्य सामभूयाग्निम्पम् । विन्दुनयमयतेजस्वितयमेव भूपुरात्मकान्तिम चयापण परिणमते । एव पन्य तीमध्यमावरीशक्तय एतावत्पर्यन्त विजृम्भमाणा त्रिकोणादि भूपुरपयंन श्रीचारमना विरानन्ते । सौभाग्यमुपादयेऽपि श्लोकद्वयनैप एवार्थ उक्तः (३९) । सुभगादयवामनाया धतुपु लोरेगु (१०.१३) स्यूल शरीरमेव धीचत्रात्मना भावयित्वा वृत्तविनय माममूयशान्वात्मन नेत्रत्रयम्, पोडादल भूताक्षमानमात्मकम्, अटपत्र चापक्ताद्य प्रतिष्पमुपगितम् । “ज्येष्ठास्पचनुष्योण वामारपभ्रमित्रयम्" (१११९) इत्यत्र मागिनीहृदय धमित्रपशब्दन तदन्तरास्थितमष्टदरपोडशदरपद्मद्वयमप्यभिमत टीकाकाराणाम् । एव च चपत्रयमेतद्वामारपम्, चतुरन च ज्यप्टारपमित्यम्विकारौद्रीवामा- ज्पेटाम्पस यीचत्रस्य मिद्धयति । श्रीचक्रस्य वामनातरम् यागिनीहृदयाय (१।१९:२१) पीपकस्य सक्षिप्त वासनान्तरमुपदिष्टम् । तदनुसार बैदव पर निशाण च चिद्रूपम्, यसोण सान्त्यतीता पम्, दशारद्वय धतुर्दशार प पादिम्पम्, यद दियाम्पम्, पोहगदर प्रतिष्ठामयम, चतुष्कोण च निवृत्याकारम् । अत्र या यतीनामानिविद्यापतिष्ठानिवृत्तया गगनादिभूतपश्चास्या पला अभिमताष्टोता. गाराताम् । मिदानागमा तु परमप्रारणे पत्रिंशतत्त्वेषु पञ्चकना व्याप्ति प्रदश्यते । तदनुमारि प्यास्यानमेवार प्रकरणानुगत प्रतिमातिन । पीपाय सहारकम का प्रपट्टान प्रियमा नाचवारमस्योपरिणत्तिरता। पूजन पास्य पत्रस्य महाररनर्गय कित। अनोपुना महापत्रमः प्रपतपो । यता हि-नयपो पारिपिम्पन्न गृष्टिरम पियादितम्या पन्न मत्रिम , एतग्गम्पिमय त्रिपुरावामन्यते । अस्य प ·( ९७ ) विधा नवधा च भावन क्रियते । तत्र विधा भावन सृष्टिक्रमेण, नवघा भावन च सहारक्रमेण । एकस्य वह्नयो शवत्योश्च सयोग सति बैन्दवत्रिकोणाकोण वयोनिचक्र भवतीत्येक प्रकारः, वह्नित्रये शक्तिनये च कृते सति दशारचक्रद्वय चतुर्दशारचक्र च निष्पयन इति द्वितीय प्रकार, अष्टदलकमलेन पोडशदलकमलेन चोपेत चतुरस्रत्रयात्मक तृतीय चक्रमिति तृतीय प्रकार.। एव मृष्टिकमेण चत्रस्य त्रिप्रकारत्वमुक्त भवति । अथ सहारक्रमेण तस्य नवधा भावनम् । तत्र भूत्रयेण प्रथमम्, पोडशारक द्वितीयम्, अष्टदल तृतीयम्, मनुकोणं चतुर्थम्, दशकोण पञ्चमम्, दशारक पष्ठम् वसुकोण सप्तमम्, मध्यत्र्यप्रमएमम्, त्र्यश्रमध्यं नवमिति । त्रैलोक्यमोहन सर्वाशापरिपूरक सर्वसक्षोमण सर्वसौभाग्यदायक सर्वार्थसाधकः सर्वरक्षाकर सर्वरोगहरं सर्वसिद्धिकरं सर्वानन्दमय चेति क्रमेण तेषा नामानि ज्ञेयानि । परिपूर्णेऽस्मिन् महाचक्रे महादेवी महात्रिपुरसुन्दरी परिपूज्यते । घोचत्रनिवासिन्य. शक्तयः त्रैलोक्यमोहनायेषु नवचषु क्रमेण नादो बिन्दु कला ज्येष्ठा रौद्री वामा विपन्नी दूतरी सर्वानन्दा चेति नवशक्तयोऽवतिष्ठन्ते । सृष्टिनमे त्रिकोणादिचतुरस्रान्ताना चाणा प्रकाशाशाम्विकारौद्रीज्येष्ठावामारूपत्वमुक्तम् । अत्र सहारक्रमे चतुरस्रादिबैन्दवान्ताना तेपा विमशीशसान्ता-इच्छा-ज्ञाना-क्रियारूपत्व प्रतिपाद्यते । तत्र नादबिन्दुरूपचतुरस्रपोडशदलात्मक पद्वय शान्तासक्तिमयम्, कलारूपमटदलपमिच्छाशक्तिमयम्, ज्येष्ठारूप चतुर्दशार भानाशक्तिमयम्, रोद्रीवामाविपन्नीदूतरीसर्वान-दास्यशक्तिपञ्चकमय च द्विदशाराष्टकोण- त्रिकोणवैन्दवास्यचत्रपञ्चक त्रियाशक्तिमयम् । एव सृष्टिरमे सहारक्रमे च चतुष्कररामयस्य थोचत्रस्य कामक्रारूपत्वमायाति । पूर्व विन्दुर्मितस्य मध्ययश्रस्य कामकलारूपत्वमुप- पादितम् । तेन प्रमृतस्य सृष्टयात्मकस्य सहारात्मस्य च परिपूर्णस्य चत्रस्यापि चतुष्कल- मयत्वात् पामरलालपत्वमेवति भावः। द्विविध, क्रमोदय. 'स्फुरतामात्मन' पश्येत्तता परस्प सभव" (यो० ११० ) इति प्रतिपादितम् । नैतावदेव । आयरणनानगंतशक्तिनिररस्तग्निक्टस्थितप्रीगुरुमण्डलमपि च श्रीदेव्यवयव. जिनमेवेस्याह पामकाविलामकार कमण पदविशेष प्रमोदयस्तेन पय्यते देपा । आवरण गुरपक्तियमिदमस्यापदाम्युजप्रसर ॥ (शो० ३५) इति । मत्र पमा पत्रम ! ग प डिविप -पदविपल, प्रमोश्यरूपम् । तत्र पदमिनेपो भाग गुभ मानतोटिरिरणास्मान गरिननगामप्यम् । मादयो नाम दिम्पमिदमान- पोपपान ITITIमरथीगुरमदारमाया प्रसारणम् । वर पोप पूर्व मनिपावते । .

·१.धीचस्था सावरणदेवताः यामकलाविलासे- सेय परा महेशी चत्राकारेण परिणमेत यथा । तदेहावयवाना परिणतिरावरणदेवता सर्वाः ॥ (लो० ३६) इत्यादिना सन्दर्भण सृष्टिरमणावरणदेवता प्रदर्शिताः, नित्यापोडशिकार्णवसुभगोदय- वासनादिपु तु महारप्रमेण । पूजोपयोगितया सहारक्रमेणव ता अत्र प्रदश्यन्ते । तत्र त्रैलोक्य- मोहनाभिधेये चतुरनेऽणिमादयो दश ब्रह्मायाद्यष्टौ च प्रक्टाहा योगिन्यः पूज्यन्ते ।सर्वाशापरि- पूरवामिधेये पोडशारे गुमाह्वाः कामाकपिण्याद्या. पोडशदेव्यो भूतेन्द्रियमनोमयविकारपोडशक- रूपा योगिन्य पूज्यन्ते । मर्वसक्षोमणाभिघमष्टार गुप्ततरयोगिनीसज्ञा अनङ्गकुसुमाया यव्यक्तमहदहवृतितन्मात्राकारा अष्टो देव्योऽध्यासते । सर्वसौभाग्याभिधेये चतुर्दशारे सम्प्रदाययोगिन्य. सर्वसक्षोभिणीप्रभृतयश्चतुर्दशकरणरूपाश्चिन्तनीयाः । सर्वार्थसाधकाभिधेये द्वितीयदसारे कुटोत्तीर्णाद्वा देवीधोकौन्द्रियविषयमया. सर्वसिद्धिप्रदाद्या दश योगिन्य, पूज्या.। सर्वरक्षाफराभिधेयं प्रथमदगार निगर्भाख्या भूततन्मात्रात्मकाः सर्वज्ञाद्या दश देव्योऽघितिष्ठन्ति। सर्वरोगहराभिधेयेऽटारे रहम्याम्या पुर्यष्टर रूपा वशिन्याद्या अष्टौ योगिन्योऽवतिष्ठन्ते । सर्वसिद्धिप्रदाभिधेये त्रिकोणे परापररहस्यवाः कामेश्वरीवजेशीभगमालिन्यः पूज्या । सर्वानन्दा- भिधेये बैन्दवे घऽतिरहस्यास्या महात्रिपुरसुन्दरी पूज्यते । अत्र महायोनिसर्वानन्द- मयस्थानगतमहादेवताया पडङ्गावरणाद्वाह्यदेशे पश्चिमोत्तरपौरस्त्यदक्षिणाशाचतुष्टये जम्भमाहवरारतम्भपदचतुष्टयोपेत याणपनु पाशाह शास्यमायुधचतुष्टय पूजनीयम् । एतदपि परापररहत्याम्ययोगिनीमयमितिमुभगोदरवाराना (लो०५४)। अणिमाद्यावरणदेवतानामप्रपञ्चो नित्यायोडतिमार्णवमुभगोदयादिपु न्यः । प्रकटाहाप्रभृतय एता देव्यश्चत्रेश्वरीपदेनोत्ताः मुभगोदयवामनायाम् (श्लो० ४७ ) | मोऽय विषयो योगिनीहृदयेऽपि पूजापटले (श्लो० ९३, ११६.१६८) विस्तरेण प्रदर्शितः। एतावान् विशेषः-श्रीचक्रवारयासयोगणेशदूतरीक्षेत्रेश- पट्टरपूजनमादिष्टमति (३।११२) । एना देवता. सकेनपद्धत्यामेव स्तुताः- वातमहामोहावरीक्षपणक्षमः । भारवानिव जपत्यैको गणेशो दूतरीयुतः ।। प्रतिभाया परोल्लागो निभापर वापरः) द्वनीयुक्तः स जपनि पद्वतस्ताण्डवान्वितः ] (पृ० २६८)। मिपापो गिगाव पोनर नामोपदेशो विद्यते । तागु कामेश्वरीभगमालिन्योः रेवारणानगानितम् । शिष्टानां पूजनादि 7 नोपरिष्टन् । योगिनीहृदय तु ( ३।१६९) शिटा गिरिसरोगे परवानगी या पुग्या प्रत्युतम् । नवपत्रेश्वयों योगिनीहृदये (२)गि • त्रिपुरेश्वरी-त्रिपुरगुन्दरी - त्रिपुरवामिनी • पिपुराधी त्रिपुरमारिनी farmfreifrary-महात्रिपुरसुन्दरीनाममिलदिष्टाः। निरयापोडशिवाणये परद ·करीप्रभृतयोऽप्टौ विद्या उद्धृताः। नामा नामानि चार्यरत्नावल्या सकेतपद्धतिप्रमाणेनैवं प्रदर्शितानि- त्रिपुरा त्रिपुरेशी च सुन्दरी पुरवासिनी। श्रीर्मालिनी च सिद्धाम्बा त्वष्टमी त्रिपुराम्बिका ।। (पृ० १०७) सुभगोदये तु 'महात्रिपुरसुन्दरी' इति चतुर्थचरणपाठ (पृ० २९० )। तथा चात्र योगिनीहृदयाभिहिता ( २२९-१२) नव चश्वर्यः स्यीत्रियन्ते । नित्यापोडशिकाणंवे योगिनीहृदयोद्धता ( २४ ) सप्तमी मूतिविद्या न दृश्यो, अतोऽर्थरत्नावल्यामष्टौ देव्यो व्याख्याताः । अत्र प्रतीम - नवचकेश्वरीणा त्रिपुराप्रभृतीना करशुद्धयादिविद्याभिः साक सबन्धः पराक्कालिक इति । करशुद्धयादिविद्या आवाहनादिषु कर्मसु विनियुक्ता इति न तेषा वचन पत्रेश्वरीभि, सवन्ध प्रतीयते । २. गुरुपतितस्तत्समाराधनस्थानं च अय प्रमोदयो वण्यते । दिव्यसिद्धमानवौधत्रयवती गुरुमण्डलाभिधा गुरुपतिरावरण- पूजायामन्तस्त्रिकोणे पूज्येति योगिनीहृदये (३६११३) दृश्यते । ऋजुविमशिन्यामपि (पृ० २२५)-"प्राङ्मव्ययोन्योः पुनरन्तराले सपूजयेत् प्राग् गुरुपादपङ्क्तिम्" ( ९।१४) इति प्रपञ्चसारप्रामाण्येन तदेव गुरुपक्तिसमाराधनस्थान निर्णीतम् । चिदानन्दधनपरमार्थः प्रकारविमर्शात्मा परमकारणिक परमेश्वरः स्वयमेव स्वात्मान कामक्लाविन्दुरूपयामेश्वरकामे- वरीरूपदिव्यमिथुनप्रमुखदिव्यसिद्धमानवौधादिक्रमावतीणों गुरुमण्डलामा सन् कतिचन मक्तिमानः सरक्षति । गुरुमण्डलमेनित्याषोडशिकाणंदे ( ४११९) पारम्पयंपदेन सूचितम् । प्यास्यात घनद्विस्तरेण तव शिवानन्दविद्यानन्दाभ्याम् । पारम्पयं हि दिव्यसिद्धमानवभेदेन विभकारम् । "इह विद्याया सन्तानद्वयमस्ति-कामराजसन्तानो लोपामुद्रासन्तान इति । विद्यायाः समौलनिकोलभेदेन सन्तानद्वयाति । तयो. कामराजरान्तानः सकील विद्यानुवन्धी विस्टिनश्च । विच्छेदो नाम पारम्पर्यवियोगः। इतरो निकोलविद्यानुबन्धी लोपामुद्रा- गस्त्यादिपरिगृहीतत्वादविच्छिनश्च" (पृ० २१८) इति शिवानन्द.! "इह श्रीविद्यारलायगमे पापनदयमस्ति-नामराजसन्तान लोपामुद्रासन्तान चेति । कामराजसन्तानमरतु राक्ल. विद्यानुराध्यविच्छिन्न इति प्राचीनगुरवोऽप्याचक्षते । लोपामुद्रासन्तानामस्तु विच्छिन्नतया प्रपतन पनि वर्षयन्ति" (पृ०७१ ) इति चिल्लीरारो नटनानन्दः । "इह पुण्यानन्दा हादि. विद्यायामरयन्ताभिमानिनः" (५० ३६) इति चिदल्लीवचनेनैव जायते कामालाविलासो १. मराजसन्तानः शादि, लोपामुद्रासनानो हादि. 1 स"हादेः कामेश्वरप्रधानत्यात सोश मेश्वरीप्रधानायात्" परणामोदितो सौन्दर्यलहरीध्यायाता (पृ. १६५)। २. MERोलीकरणमत्ररय हारिविवापिस पाटेपि गुणोपतहरन्यायेन साङ्गतानपापात" (पृ. १३.६५) पायोतिरप स्पामा प्रयतते।

·( १०० ) हादिविद्यारन्य इति | चिदल्लीकारस्तु कादिविद्याभिमानी प्रतीयते, तेन हादिविद्याक्रमस्य विच्छिनत्वोपपादनात् । गिदानन्दादिभिस्तु कादिविद्यात्म एव विच्छिन्नतयोपपाद्यते । प्रपञ्चमारे शारदातिलके च हादिविद्यवोद्धृता । सौन्दर्यलहर्यामपि कादिविद्यात पूर्व हादि- विद्योद्धारः । अतो हादिविद्येव प्राचीनेति वपमवोचाम । अथापि नित्यागोडशिकाणवे कादि- विद्योद्धता । दृश्यते च शाङ्करमठपरम्परासु प्राधान्येन कादिविद्योपासना । अतो हादिकादि- विद्ययो प्राचीनार्वाचीनत्वविशयः साम्प्रत निर्णतुमशक्य । दिव्योषसिद्धोधमानवौधरमो हादि. विद्यानुमारी प्रतिपादित ऋजुविमशिन्यामर्यरत्नावत्या ज्ञानदीपविमशिन्या सौभाग्यसुघोदये च । स च प्रदर्शितोऽस्माभिरेन्यन्न । कादिविद्याया त्वेष क्रमोऽन्वेषणीयः । “यथा दीपक- सलाने श्रीमती लोपामुदाऽगस्त्यपत्नी प्रधानभूता, विनष्टसन्तान पुनरुत्थाप्य प्रवर्तयतीति कृत्वा सा प्रधानमूता तत्र, तथानापि क्लीमानन्दसज्ञः कामदेदो रतिभर्ता विनष्टसन्तानं पुन. पुन प्रवतंयतीति तन्नामावितमिद सन्तानम्' (पृ०२२४-२२५) इत्यर्थरलावलीकार । इत पराग्भवा व्यवस्थिता सिद्धोपमानगोधपरम्परान्वपणीया कादिविद्यायाः। । १. नियापोशिकाणवे कादिविद्या योगिनीहृदये व हादिविद्योद्धृतति मूलप्रन्यस्वारस्यात् प्रतीयते । टीकाकाराणामत्र वतने मतवभिन्न्यम् । शिवानन्देन नित्यायोडशिकाणं वो हादि. विधापरत्वेन प्यारयायते, विद्यानन्देन पूर्व कादिविद्यापरत्वेन व्याख्याय प्रत्य तदनु हादिविद्योद्धता | भासरराण कादिविद्येव व्याख्यायते । स योगिनीहृदयमपि कादि- विद्यापरदेनैव ध्यास्पानि । अमृतानन्दस्तु तय हादिविधामुद्धरति । निन्यापाडशिकाणंवे "मादन तदधः शक्ति" ( १११११) इत्यत्र मादनशक्तिपदयोर्यया फकारकारयोरेव स्वारस्यम्, तयैव योगिनीहृदये सम्पूर्णस्य सम्प्रदायार्यप्रकरणस्य ( २२६-४८) हादि. विद्यायामेर स्वारस्यम् । विद्यास्यश्चन्द्रवोजैस्तु” (२०४१) इत्यत्र बहुवचनोपात्तस्य सहारग्रयस्प हादिविधायामेवोपर धेः । 'बहुवचनाम्यामपि द्वित्वसस्यैव कथ्यते” (पृ. १३८ ) इति भास्कररायवाचोयुक्ति, मादनशक्तिपदाभ्यां हकारसकारावन ग्राह्याविति शिवानन्द ( • पृ० १०९ ) ग्यारयानं च सममेव तयो स्वस्वसम्प्रदायानुगमनमात्र प्रक्ष्यापरम् । २. रयम्-त्रिपुरातत्यापरिचिता आचार्या कृतमश्च" सारस्यती सुषमा, २०२० म.२पृ. २२३ २. “एतेन हादिविधायामेवास्मिन विषयता दर्णपन्तो निरस्ता ।....."पष्ठरलो तरेय विधालगंतवणस्पंग स्तुतिरिरपुरतेव" (पृ. १७) ति भागररायोतिनं झोदामा। पतो जि शिवप्न रेनय तापाय हादिविधाविपता पायते, न यिहानन्देन । विनतमग तुहिरिपुष्तिा विधानदाप,न शिवानदायेति ।

·दिव्यौपावतारक्रमः अयान दिन्यौपावतारमः प्रदश्यते । मध्ययश्रमध्यस्थानगतोड्याणपीठस्थितसमस्त- विद्याभिषेयमहात्रिपुरसुन्दरीदेवौविसृष्टरूपो महाप्रकाशरूपः परमानन्दलक्षण परमशिव एव प्रथमो गुरुः । अस्य गुरोः श्रीचर्यानाथ इति सज्ञा । स च कामेश्वरः स्वाभिन्नाय विमर्शाण्याय स्वशत्य कामेश्वर्यं कृतादौ प्रथममुपदिदेश । मध्यव्याप्रकोणगतकामरूपपीठस्थितवाग्भवबीजा- भिधेयकामेश्वरीदेवीविरूपश्रीपदोहुनाथदेवस्नेतागुरु । मध्यपथदक्षिणकोणगतजालन्धर- पोटस्पितकामराजवीजाभिधेयवनेश्वरीदेवी विमृष्टरूपश्रीपष्ठनाथदेवो द्वापरगुरः । मध्यव्यधो- तरकोणगतपूर्णगिरिपीठस्थितशक्तिबीजाभिधेयभगमारिनीदेवी विमृष्टरूपथीमित्रेशनाथदेवः कलि- गुरु । अर्थरलावल्या वेताद्वापरकलिगुरद इमे ज्येष्ठमध्यमवालाल्या मन्त्रविद्यामुद्रागुरव उक्ताः (पृ०२२० ) 1 दिव्योधपरम्पराया पञ्चमो गुरुरर्थर लावल्या क्रोधमुनिभट्टारकः । एव पञ्चैवात्र दिव्यौघगुरवः प्रदर्शिता । ते च समाना कादिविद्याया हादिविद्याया च । ऋजु. विमर्शिनीकारेण तु पञ्चमो दिव्योषगुरुर्न व्याख्यात । लोपामुद्रागस्त्ययोरत्र दिव्योपे परिग- एनम् । नामानि चात्र पडेव दृश्यन्ते । एवमेव चिद्वल्ल्यामपि (७१-७२) । उपक्रम च सप्त दिव्योषगुरव इत्युक्तम् । कादिविद्यागुरुत्वेन सुप्रथित क्रोधमुनिभट्टारकोऽत्र शिवानन्देन सावहित परित्यक्त इव प्रतीयते । मान्तर पौठचतुष्टयम् अर कामरूप-पूर्णगिरि-जालन्धर-ओडयाणाख्याश्चत्वार पीठा सन्ति प्रदर्शिता । अग्विकाद्या शान्ताचाच पतनः शक्तय क्रमेण परस्पर सामरस्यमापना पीठचतुष्टयरूपेण परिणमन्त इत्याधुक्त योगिनीहृदये । तद्यथा- भासनाद्विश्वरूपस्य स्वरूपे वाहतोऽपि च । एनाश्चतस्त्र शक्त्यस्तु का पू जा ओ इति क्रमात् ।। पोठा. केन्दे पदे रूपे रूपातीते क्रमात् स्थिता । चतुरख तथा विन्दुपट्क्युक्त च अर्धचन्द्र त्रिकोण ध रूपाण्येपा क्रमेण तु । पीतो धूप्रस्तधा श्वेतो रक्तो रूप च कीर्तितम् ॥ (११४१-४३) इति । पौठचतुष्टयवर्तीनि स्वयम्वादीनि लिङ्गानि एतेषु मनोवृदयहद्दारचित्तात्मकेषु कामरूपादिपीठयु तत्तदृत्तिचतुष्टयमयानि लिङ्गानि स्वयम्वादीनि बसन्तीत्युक्त सौभाग्यशुपादपे- वृत्तकम् ॥ १. अप कम ऋविमशिनोरथ (पृ० २१८ २२१) । सुभगोदये (पृ० २९५), सौभाग्य- सुयोदये (पृ. ३१८-३१९) धात्र विरोषः धनावलोक्यते । तव द्रष्टय. सः । २. बन्दशग्दोऽत्र पिण्डसादपर्याय । पिण्ड-पद स्परपानीतपदार्थो जपप्रकरणे टिप्पण्या द्रष्टव्यः। योगिनोहदपेऽन्यत्र-"पिण्डर पपदाधिभेदनाद विप्रमेदकम्" (३३९४) इत्येवमान्तरविन. रूपेणले वर्णिता । मस्यापस्तव दोपिशायो प्रष्टय्य.। अत एव 'पिचारिपदविधान्ति- ·( १०२ ) पुनरेव कामपीठे तदग्रकोणे स्थिते मनोस्पे। प्रतिफलित तज्ज्योतिः स्वयम्मुलिङ्ग समीहितं सद्भिः॥ दक्षिणकोणेऽहवृतिरूपे जालन्धरे तु सक्रान्तम् । परधाम दाणलिङ्ग जातं समान्त्युपाधिभेदवशात् ।। मध्यविकोणकोणे दामै श्रीपूर्णपीठमेतस्मिन् । बुद्धिमये परतेज प्रतिफलित वितरलिङ्गता यातम् ।। चित्तमये श्रीपीठे ज्योतिविन्दौ यदस्य समान्तम् । प्रतिपलित परमाम्नः परलिङ्ग तत्प्रकीय॑ते प्राः॥ योगिनोहृदयेऽपि- स्नयम्मुर्वाणलिङ्ग च इतर च पर पुनः। पीठेप्वैतानि लिङ्गानि सस्थितानि वरानने || हेमवन्यूकुमुमशरच्चन्द्रनिभानि तु। स्वरावृत त्रिकूट च महालिङ्ग स्वयम्मुवम् ॥ कादितान्ताक्षरीपेत वाणलिङ्ग त्रिकोणकम् । वदम्चगोलकाकार थादिसान्ताक्षरावृतम् ॥ सूदमरूपं समस्ताणंवृत परमलिङ्गकम् । विन्दुप परानन्दकन्द नित्यपदोदितम् ॥ ( ११४४४७) इतुक्तम् । यत्र ऋविगिनी( पृ० १७१ )-अर्यरत्नावली(पृ० १७१)-गुमगोदय (० २८७). निदिष्टो वर्णानामापत्रमापि मूचितः। घोचकस्य पामयात्मकत्व मृष्टयाधात्मकत्व च मुभगोदये ( पृ० २९५) कामरूपपीठमनिचत्रात्मकम्, जालन्धरपीठ सूर्यचनात्मरम्, पूर्णगिरिः सोमवात्माम्, ओव्याणपीठ च ब्रह्मचत्रात्मक वर्णितम् । नित्यापोडशिशाणये ऋजुविगिन्यामयरलावल्या प सम्पूर्ण चत्रमेव सोममूर्याग्निरूपण मृरिस्थितिसंहारादिरूपेण प प्रचितम् । तद्यया- सनः गृष्टिमहाचक्र नृतीय तु हुताशनम् । मप्य स्थितिद्वितीय तु सहार. प्रथम च यत् ।। (१०४२) चतुरण पपट्य घ हवागनापिठाता गृष्टिचत्रम्, पतुदंशार दशारद्वप घ मूर्यापिठातक पितिपत्रम, अष्टार मध्य ध्यत्र व गोमापिष्टातर महारपत्रमित्यर्थः । अविचिन्या मौग्दपंपुगगयुना" (३२१५७) पत्रामृतानन्देन-"पिणे मुताः मुक्ता पे मुता जानन । पीते च ये मुसाने मुक्ता मात्र संशय ॥" (पृ. २८५) इति प्रामाणिक पवनमुरापापितम, विनमूनेम्य पिणादिम्यो मुत्तरपंच घरगुतो मुप्तापात् ।

·(१०३) बेपुर चक्रमेतदेवमुपणितम् - विभेदमिन सृष्टिस्थितिसहारात्मक सोमसूर्यवह्नधिष्ठातृक शक्तिकामवाग्भववीजप्रधान ब्रह्मविष्णुरुद्रमय जाग्रत्स्वप्नसुपुष्तिरूप पृथिव्यन्तरिक्षायुपलक्षित- मकारोकारमकारविग्रहमृगादिशब्दरायुज्ज्वल क्रियाशानेच्छापरपर्याप सत्त्वरजस्तम स्वभाव सर्वदेवतासार विश्वात्मकमिद पुर महाचक्रमिति" (पृ० ६४ ) इति । श्रीचक्रस्य चतरूपत्वम् ऋजुयिमशिन्युद्धृतेषु (पृ० ६५-६६ ) सकेतपतिवचनेषु तु चरस्य चतूरूपत्वमुप- वर्णितम् । तद्यथा- ब्राम्यायप्दी च यद्युक्तमनङ्गकुसुमात्मकम् । सृष्टिचक्र तथा प्रोक्त स्थितिचक्र तत. परम् ।। चतुर्दशार प्रथम दशार पुनरेव तत् । स्थितिचक्र तथा प्रोक्त सहारमपि सशृणु। वछिन्यष्टौ तदादिस्थ व्यथ मध्य क्रमात् पुन । सहारस्त्रिविध प्रोक्तस्त्वनाख्या सर्वचत्रगा॥ इति । अर्थरत्नावलीघृते सकेतपद्धतिवचने चत्रस्य चतुराम्नायरूपत्व रक्ष्यते । तद्यथा- पूर्वाम्नायः सृष्टिरूपः स्थितिरूपस्तु दक्षिण । सहार पश्चिमो ज्ञेयो ह्यनात्यस्तूत्तर स्मृत ॥ (पू०६५)। सक्लोऽयमयं सौभाग्यसुघोदये सोपेण सगृहीत । तद्यपा- चतुरश्रपोडशाप्टरदात्मकचक्रत्रय विधा सृष्टि पूर्वाम्नायो वाग्मववीज तद्वत् प्रिमूर्तिदेवत्यम् ।। मनुकोण द्विदशार वितयमिद कामराजयोग स्यात् । स्थितिरत्र देवताना त्रयमपि तद्वच्च दक्षिणाम्नायः॥ अष्टत्रियोणमध्यत्रितय तार्तीयप सहारः। अत्रापि देवतात्रयमासीदयमेव पश्चिमाम्नाय ॥ सर्वमनास्यास्प तुर्य शिवशक्तिदेवताधिकृतम् । स्यादुत्तरसमयात्मरमेव पोतोमय महाधनम् ।। ( ३।१०-१३) पौषत्रस्य नयनित्यामयरव पोरशनित्यामयत्व च अर्थरलावल्या श्रीचक्रस्य नवनित्यामयत्त्व पोटनित्यामयत्व चौपवणितम् । तद्यथा-- "म यल्प गृटयादिपिठय प्रत्येक विध्यारमा नवनित्यामयमवगन्तव्यम् । पुनरेवस्य समष्टिम्यष्टपारमना पञ्चस्पत्वमवगन्तव्यम् । यथा गमष्टिमृष्टि, मृष्टिगृष्टि, स्थितिगृष्टिर, महारगृष्टि , अनास्पेनि सृष्टिपचर गर्य, एव स्पितिपरक दक्षिणे, वया महारपत्र पधिमे । यनास्यारुपमुतरमेवरूपमैव । एव परस्य विपक्षीकरणमप्टिस्पष्टयारमना पोरसकरवात पोहगनित्यारूपत्वमवगन्तव्यम्" (१० ६५ )इति । अय घायं गनपनि समत इति पत्रयोतेन सम्पनेन ज्ञापते- .

·( १०४) तुर्यात्मक पञ्चयुत योगिनीचक्रमण्डलम् । यो जानाति स मुक्तात्मा सोश्वयो देशिकाग्रणी ॥ (पृ०६६) इति । श्रीचक्रस्य निया भावनम् एवविधस्य श्रीचक्रस्य सक्ल-सकलनिष्कल-निष्कलरूपेण त्रिधा भावनं योगिनीहृदये समुपदिष्टम् । तद्यथा--- अकुले विघुमज्ञे च शाक्त वह्नौ तथा पुनः। नाभावनाहते शुद्ध लम्विकाने ध्रुवोऽन्तरे । विन्दो तदर्धे रोधिन्या नादे नादान्त एव च । गतो पुनापिकाया समनोन्मनिगोचरे ॥ महाबिन्दो पुनश्चैव विधा चक्र तु भावयेत् । आजान्त सकल प्रोक्त तत सकलनिष्कलम् ।। उन्मन्यन्त परे स्थाने निष्कलं च विधा स्थितम् । ( १।२५-२८) अत एव श्रीवस्य नवाधाररूपत्व नवनादमयत्व च प्रतिपाद्यते तत्र तत्र । एतत् विधा विभावनमेव श्रीचक्रम्यान्तरं पूजनमुच्यते । सुन्दयुपास्तिः तत्र सुन्दर्युपास्तिस्तावद् द्विविधा--वहिर्याणान्तर्यागभेदात् । वहिर्याणः पापासादनादि. गान्तिस्तवान्त कर्मसमूह । अन्तर्यागो नामाधाराद्राजदन्तान्त तेजस्तन्तोविभाधनम्, भानसी देवपूजा या, तस्य श्म इनिवर्तव्यतेनि सौभाग्यभास्वरे (पृ०५ सिविधः-सयतः, सालनिष्क्ल., निष्पलश्चेति (पृ० ५ ) सेतुबन्धे । श्रीचत्रस्य विघा विभावनमैतदनुपदमेव प्रतिपादितम् । अत्राय भावः-उपास्यायाः परमेश्वर्यास्त्रीणि रूपाणि भवन्त्युपास्तियोग्यानि-स्यूल मूक्ष्म पर चेति । तत्राय करचरणाद्यवयवशील मन्त्रसिद्धिमता चरिन्द्रियपाणीन्द्रिययोर्योग्यम् "तत. पानिमा देवी" ( १११३०) इत्यादिना प्रतिपाद्यते । भास्करराय । अन्तर्याग- . १. 'विपराजेति तन्मान्तरसंमत. पाट.। मेश्याष कुलो भयो मध्ये विषसंजितः मूले तुशातः पितो वोधनादप्रवर्तकः॥ प्रतिसतस्ततनोप्यमहगुलाना धतुष्टय। इति मैत्रतत्रोपोत(भा. १४० १४७)प्तवचने, तन्यालोरपियेषपुते "वह्निविषानुयोगात" (मा. ३,०९) इति वचने व विपदरपंव प्रपुरले. । योगिनीहृदयवदत्रापि शाह मातरमेवानिगारू भाषा म्याश्यात. । दौरियारेन तु "बो शायते इति व्यत्ययेन पशितम्यम्' (पृ. ११) या रस्मेणव सराहन्दः प्रमाणितः ।

·२. एतेन गुरलपक्ष एवं पुषलिनीप्रदोषः पर्नु मरते योगिमित्रं रणपक्ष इस्वयमत्र, ( १०५ ) द्वितीयं मन्त्रात्मकं पुण्यवतां अवर्णन्दियवागिन्द्रिययोर्योग्यम् । तृतीयं वामनात्मकं पुण्यवतां मनसो योग्यम् । सत्यपि रूपविध्ये देव्या भावना द्विविधैव भवति--सरूपा, अरूपा चेति । स्यूलरूपानुसन्यानात्मिका प्रथमा, पररूपानुसन्धानात्मिका चरमा । सूक्ष्मरूपानुसन्धानात्मि- काया विधाया उभयत्राप्युपयोगान्न पार्थक्येन परिगणनम् । अत्र प्रथमाया वहिर्यागत्वेन, चर- माया अन्तर्यागत्वेन व्यपदेशः शास्त्रेषु । तदिदमुमयविधमप्युपासनं मानसव्यापारविशेष एवेति भास्कररायः। तद्यथा--"सा चोपासना मानसक्रियाविशेपरूपा। "जीवमुख्यप्राणलिङ्गान्नेति चेन्नोपासाविध्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्" (१९३१) इति ब्रह्मसूत्रादौ तथा व्याख्यान- दर्शनात् । देवताविषयकोऽनुराग एवोपासनेति केचित् । तन्न, भक्तिमानुपासीतेत्यादिविधौ भक्त- पासनातो भेदेन निर्देशानुपपत्तेरनुरागस्यैव भक्तिपदवाच्यत्वात्, "अथातो भक्तिजिज्ञासा, सा परानुरक्तिरीश्वरे" (१।१.२) इति शाण्डिल्यसूत्रात् । तस्मादनुरागव्यावृत्ता क्रियेवो- पासना । सा च द्विविधा-तन्मन्त्रजपरूपा, तद्यन्त्रपूजारूपा चेति । जप मानसे चेति धातुपाठ- स्मृत्या जपस्य मानसक्रियारूपत्वावगमात् । पूजापा अपि ध्यानादिरूपायास्तथात्वात् । उपचार- समर्पणरूपाया अपि न ममेत्याकारकमानससंकल्लैकरूपत्वात्" (से. पृ०६८) इति । उपा- साया मानमव्यापारमारत्वेऽपि वहिर्यागे वाह्यपदार्थोपादानकत्वं तस्याङ्गीकर्तव्यमेव । स च पञ्चोपचार-पोडशोपचार-चतुष्पप्टथुपचारादिभेदेन, "केवलो यामलो मिश्रश्चक्रयुग् वीरसकरः" इत्यादिभेदेन च बहुधा मिद्यते । "श्रीसुन्दरीसाधनतत्पराणा भोगश्न मोक्षश्च करस्य एवं" इति श्रूयते । तत्रान्तर्याग- प्रवणेन बहिर्यागेनापि मोक्षसिद्धिः । बहिर्यागेन च केवलेन भोगोऽपि सिध्यतीति विवेकः । ब रहस्यम्-सूर्यचन्द्रयोदेवयानपितृयाणात्मकेडापिङ्गलामार्गणाहोरात्रयोः संचरणम् । पन्द्रस्तु वामनाडीमार्गेण संचरन द्विसप्ततिसहस्रनाडीमार्गममृतेन सिञ्चति । सूर्य दक्षिणनाडी- मार्गेण संचरन् तदुसितानमृतविन्द्रनुपाहरनि । यदा चन्द्रसूर्यपोरुभयोरापारचक्रे समावेशस्तदाऽ. मावास्या तिथिरुत्पद्यते । कृष्णपक्षतिपयस्तत उत्पद्यते । अत एव वुण्डलिनीशक्तिराधारकुण्डे सूर्यकिरणसंपादिलीनचन्द्रमण्डलमध्यगलत्पीयूपपरिपूरिते स्वपिति । स्वोपावस्थैव कृष्णपक्ष इत्युच्यते । योगी यदा समाहितचित्तश्चन्द्र चन्द्रस्याने, मूर्य मूर्यस्थाने यापुना निरोद्धं समते, तदा चन्द्रमूयो निरुद्धावमृतसेचनतदाहरणारशक्ती । तदानी वायुना प्रेरितेन स्वाधिष्ठान यहिना कोभूने मृतकुण्डे निराहारा कुण्डलिनी सुपोत्पिता सती सर्पवत् पूरलारं कुर्वती १. गौन्दर्यलहरोटीश लक्ष्मीपरा प्रष्टव्या, पृ. १४१.४७ स्वापावरपाया प्रबोपस्यामाभवात् ।

·अन्यिाय भित्त्वा सहस्रदलकमलमध्यवर्तिन चन्द्रमण्डल दशति । तस्माद् गलन्त्य पीयूषधारा आज्ञाचकोपरिस्थित चन्द्रमण्डलमाप्लावयन्ति। तम्माद् गलिताभिरमृतधाराभिः सर्व देहमाप्लाव- यन्ति । ततश्चाज्ञावकोपर्गिस्थतस्य चन्द्रमस कलाः पञ्चदशा नित्या ताः पञ्चदश तदध - स्थितविशुद्धिचक्रमाश्रित्य परिवर्तन्ते । सहस्रदलकमलान्त स्थित चन्द्रमण्डल वैन्दव स्थानम् । तत्कला चिन्मयी आनन्दरूप आत्मेति गीयते । मैव त्रिपुरसुन्दरी । चन्द्रस्य प्रथमाया कलायाः प्रतिपदिति नामधेयम् । सैव कलामिका सूर्यमण्डलान्निगंता । कृष्णपक्षे तु सूर्यमण्डल प्रविष्टा । एव शुक्ला मूर्यमण्डलान्निर्गता द्वितीया कला द्वितीया तिषिः । कृष्णपक्षे तु सूर्यमण्डलं प्रविष्टा द्वितीया कला द्वितीया तिरिति । एव सर्ववोहनीयम् । अतश्च पञ्चदशकलान्यव- धान सूर्यचन्द्रयोयंन सा पौर्णमासी । पञ्चदश्या कलाया मूर्यचन्द्रयोरत्यन्तसयोगो यत्र साऽमा- धास्या। कोलमते चन्द्रकलात्मिकाना पोडशाना नित्याना प्रतिदिनमेकस्या एवानुष्ठानम्। सर्वांया समषिमते | पोडश्याः कलायास्तु पन्चास्वपि तिथिष्वनुष्ठानम्, पञ्चदशाना नित्याना तत्रान्तर्भावात् । अत एव नित्यापोडशिकार्णवपोडशनित्याप्रतिपादनप्रकरणे ( १।२५० २८) पञ्चदश तियिनित्या बङ्गानित्याः, पोडशी तु व्यापिकाऽङ्गिनित्येति व्याख्यात व्याख्या- तृमि । तत्र प्रतिपदि त्रिपुरसुन्दरीकला ध्येया। द्वितीयामा कामेश्वरी कला | तृतीयाया भगमालिनीक्ला । चतुथ्यो निक्लिनाक्ला उपास्या। पञ्चम्या भेरुण्डाख्या क्ला । षष्ठया वह्निवासिनीकला । सप्तम्या महाविद्यश्वरीकला । सप्टम्या रौद्रीकला । नवम्या त्वरिताकला। दशम्या कुलमुन्दरीकला । एकादश्या नीलपताकाख्या कला। द्वादश्या विजयास्या कला । त्रयोदश्या सर्वमङ्गलान्या क्ला ! चतुर्दश्या ज्वालाख्या कला। पञ्चदश्या मालिन्याख्या कला । सर्वासु तिथि चिपास्या कला पाइशी उपास्या । प्रतिपदि या त्रिपुरसुन्दरी कथिता, सा चिपामिका न भवति, चिट्ठपारिमकाया मूलविद्याया मिनत्वेनानुष्ठानादिति लक्ष्मीपरः (पृ. १४६) । नित्यापोशिकाणव पठिता एकादशी नित्या न स्मृता लक्ष्मीधरेण । दूती. नित्यास्टमी पात्र रोदीनाम्ना स्मयते । अत्र प्रथमाया महात्रिपुरसुन्दर्या अङ्गिनित्यात्वात् सेय चिपास्या पोटशी कला, शिष्टाना पञ्चदशतियिनित्यानामङ्गनित्यात्वात प्रतिपदादितिथि मुमारापनमित्यवोचित पक्ष । रतिरहस्ये चन्द्रकलाधिकारे प्रयमे श्लोरे- अनुप्ठे पद-गुल्प जानु-जपने नाभी च वक्ष स्तने यशा-उ-नपोरन्दनवमन नेवारिक मूर्धनि । - १. "आपारमाथिष्ठानमणिपुरानाहतविशुरधानाधकामाप्रोचक विषाड सोमसूर्यानलारम कम्। पुरापाराधियानवायमेर पम् । मणिपुरानाहतवादयमेकं पहम् । शिशुपानाचऋपमेक गणम् । तत्र प्रथमोपरि अग्निस्थानम् । तदेव रद्वन्धिः रिपुध्यते । द्वितीयोपरि मायानम् । तदेय विष्णुप्रन्धिरित्युम्यो । तृतीयतण्डोपरि पापानम् । तडेय सहा परिरपुष्यने । एतदेय पन्धित्रयम्"(१० ९८) इति समीपत। - ·( १०७ ) शुक्लागुक्तविभागतो मृगशामङ्गेष्वनङ्गस्थिति- रूधिोगमनेन वामपदतः पक्षद्वये लक्षयेत् ॥ इत्येव तिथिक्रमेण नायिकावयवेष्वनङ्गस्थितिः प्रतिपाद्यते नन्दिकेश्वरमतानुमारम्, “एकारी- कारयुक्ता हरिहरजहराः पञ्च बाणाः स्मरस्य" ( श्लो० ४) इति च पञ्च वाणवीजानि प्रतिपाद्यन्ते । - गोणीपुनकमतेन तु- मूर्घोर स्थलवामदक्षिणकरे वक्षोरुहोरुद्वये नाभीगुह्यललाटजाठरकटीपृष्ठेपु तिष्ठत्यसो ॥५॥ कक्षाश्रोणिभुजेषु च प्रतिपद प्रारभ्य कृष्णामथ स्वेताया प्रभृति क्रमेण मदनो मूर्धानमारोहति । अनेष्वेषु मृगीदशा मनसिजप्रस्तावनापण्डिता माना पोडश चिन्तयन्ति वहलज्योति स्फुलिङ्गाकृतीः ॥ ६ ॥ विसपजिज्ञासुभिश्चन्द्रपलाधिकाराख्ये द्वितीये परिच्छेदे विषयोऽय भावनीयः । एव च तिथिनित्याक्रमेण कुण्डलिनीप्रशोधनपरस्य दूतीयागानुष्ठाननिरतस्य च त्रिपुरोपास- कस्य भोगमोक्षयोरधिगति सुलभैवेति सुष्ठूतम्-"भोगश्च मोक्षश्च करस्थ एव" इति । विशेषाध्यनिष्पत्तये कुण्डगोलकास्यद्रव्याधिगमाय-' यदेतत्स्त्रिया लोहित भवत्यग्नेस्तद्रूप तस्मात्तस्मात वीभत्सेन, अय यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादित्यस्य तद्रूप तस्मात्तस्मान्न बीम त्येत" (२।३१७) इवैतरेयारण्यकवचन प्रमाणीक्रियते। किन्तु वैदिक्या सस्कृता- वष्टाङ्गमपि मैयुन सर्वथा हेयतवैव सर्वत्रोपदिश्यत इति तस्य मोक्षशास्त्रत्वमेव । तान्त्रिक्या तु सस्कृती कपायपरिपाकायाधिकारिभदेन वहिर्यागमुखेनान्तरयजनविधिरुपदिश्यते । अतस्तस्या भोगापवर्गोमयसापकत्वमिति भावः। जपो ध्यानं च मन्त्रजपरूपोपासनाऽनुपदमेव प्रतिपादिता । तत्प्रसङ्गेन जपो ध्यान चाधुनाऽनुव्याख्या- यते । जपमहिमा महत्त्व च सर्वेष्वेव धर्मेषु निर्विवादमङ्गीक्रियते । अर्थानुसन्धानमन्तराऽपि मन्त्र जपविपिरव्यात मर्वत्र प्रवर्तते । किन्तु योगमूत्रकारेण मगवता पतन्जलिना "तज्जपस्तदर्थभावनम्” (११२८) इति सूत्रयताऽर्थभावनस्य किमपि वैशिष्टयमावि वितम् । यत एव योगिनीहृदये श्रीविद्याया पड्डियोऽयं , भास्कररायेण च वरिवस्यारहस्ये द्वितीय पञ्चदाधिोऽयं प्रकाशितः। - १. नित्यापोडशिकार्णवटीकाकारस्तु "शामस्थम्" (४५) इत्यादिसाकश्लोक्य्यात्याना- वसरे ह्रीं क्लीं ऐं ब्लू स्त्री इति पञ्च वागवीजान्युद्धृतानि ।

·फलति । . ( १०८ ) नार्यज्ञानविहीनं शब्दस्योच्चारण मस्मनि वह्निविहीने न प्रक्षिप्तं हविज्वलनि ।। अर्थमजानाना नानाविघशब्दमानपाठवताम् । उपमेयश्चतीवान् मलयजभारस्य वोदेव ।। (व० र० ५४-५५) इति हि भाबररायः। “स्थाणुरय भारहारः किलाभूदधीत्य देदं न विजानाति गोऽयम्" (१५६२) इति निरुक्त च । तदिदमर्थविभावनमेव ध्यानपदाभिधेयम् ! "ध्यान हि निश्चला बुद्धिनिराकारा निरायया । न तु ध्यान शरीराक्षिमुखहस्तादिकल्पना ॥” (श्लो० १४६) इति हि ध्यानविषये विज्ञानभैरवीय वचः। निविधो मन्त्रजपः बागमे त्रिवियो मन्त्रजप प्रतिपाद्यते-भाष्य उपाशुर्मानसश्च | शुद्रसिद्ध अन्यश्रवणात्मको माप्यो जप कार्प, मध्यसिद्धयादी स्वसवेधलघुघ्वनिरुपाशु, श्रेष्ठतमे वार्थसिद्धयादी मानसा जप क्रियते । अपि च अर्धमान मन्नान् माध्येण, मध्यमानुपाशुना, उत्तमाश्च मन्नान् मनमा जपेत् । नित्यापोशिकाणवऽपि--- निगदेनोगना वा मानसेनापि सुनने ( ५७ )। इनि बचनेन विविधो जपो निदिष्टः । निगदेन यदा जप्तुं रक्ष चोपासुना वृतम् । मानसेन महेद्यानि वोटिजापफल लमत् ॥ (५।१८) इत्यनन जपपल च प्रतिपादितम् । एतदनुगुणमेव- विधियज्ञाजपो यज्ञो विशिष्टा दशभिर्गुण । उपाग स्याटनगुणः साहन्नो मानस. स्मृत ॥ ( २१८५) इनि मानय वचनमजुधिगिन्यामुद्मियते । एनेपा रक्षणानि च- उच्चारो मनसा स्थानव्यानवर्णप्रकल्पनात् । मानसो जप इत्युक्तो योगमार्गप्रवर्तक ॥ उपागनिजणगाचर सिद्धिदायर। मुम्पटाचनौच्चागे वाचिकः गिदिदायाः।। वायुविनियामयंरग्नाच्या चौताम्या मिदनापपादश्योरामा प्रतिपद्यन्ते । अत्यत्रो मानगोंडा एक- १. मृगेनागनातिपादनं (पृ. ४२ २३२ ) परमहिनाश्व टप्यम् । २. मृगेशागमतिवर्षापादप्तं (पृ.४२. २३३ ) पोएकराममवसन द्रष्टव्यम् । .. पुनरमाया मिदनापना मात्र विशिष्ट प्राचार्य इत्पर्यरत्नावलौपतत:- धनेम्यो झापा । भर रानपानवमारे तास एव पन विशिष्टोत्तस्याभिप्रेतः । सभापं.- ·सर्यम्येन्द्रियसचार प्रोच्चरेनादमान्तरम् । एप एव जप प्रोत्तो न तु बाह्यजपो जप ॥ इति योगिनीहृदयदीपिका(पृ० १९५, ३१३)घृतप्रामाणिकवचनोक्तो नादौनुसन्धानलक्षण आतरो जपोऽभिमन्तव्य । स च- भूयो भूय परे भावे भावना भाव्यते हि या। जपः सोऽत्र स्वय नादो मन्त्रात्मा जप्य ईदृश ।। (श्लो० १४५) इत्येव विज्ञानभैरवभट्टारके प्रतिपाद्यते । च जपोऽजपासीमानमामशति । सोऽय- मजपागायत्रीतिनाम्ना शास्त्रेषु प्रथते। विस्तरमयान्नात्र तयाख्यायते । अत्र पुरे दशने जपस्य लक्षणम् पुरे दशने तु जपस्य लक्षणमवस्थापञ्चशून्यपकविपुवत्सप्तकचक्रनव विभायनादिरूप चिह्नम् । तदुक्त वरिवस्यारहस्ये-~ एवमवस्थागून्यविपुवन्ति चक्राणि पञ्च पट् सप्त । नव च मनोरांश स्मरतोऽणोच्चारण तु जप ॥ (११५२) अस्याओं परिवस्थारहस्यप्रकाशै द्रष्टव्य । अर्थानुसन्यानपूर्वक मन्त्राणोंच्चारण जप इति सपः । वामकेश्वरदशने हि विविध चकभावनमवस्थापञ्चकादिभावन च जपाया विधीयते। पिण्डस (ज्ञा? श)भदेत स्थान ध्यान (तत्पीतु पदमुच्यते । प(णणं) रूप विनिर्दिष्ट लक्ष वै पजितम् ॥ (३४) इति कोलज्ञाननिणयवचनतः प्रतीयते । रूपजिन रूपातीतमित्यथ । पिण्डपदरूपरूपा तीतानामर्थश्च- पिण्ड कुण्डलिनी शक्ति पद हस प्रकीर्तित । रूप बिन्दु समाख्यातो रूपातीत तु निष्कलम् ॥ इत्यधरत्नावलीधृतमतोत्तरवचनतो ज्ञायते । योगिनीहृदयदीपिकापा (पृ० ५९) तु स्वच्छ दसग्रहस्यमेतद्वचनमित्युक्तम सेतुब धेऽपि (पृ० ६०, २४८) तथैव । पिण्ड. पद-रूप-रूपातीता पोलज्ञाननिणये, मालिनीविजयोतरे, तत्रात न यथा ध्यात्यायन्ते, तथैव सिद्धहमयोगानुशासनात्ये जैनयोगशास्त्रेऽपि व्याख्याता भवन्ति । वर्तते चाणवोपाय- व्याख्यानप्रसङ्गे तत्रालोकादिषु ध्यानस्थानवर्णादिपदानाम पविष एवार्थ । सर्योन्य विषयो निवन्यान्तर एवं प्रदर्शयितु शक्येत । १. वचनमेनत सकेतपतिस्य स्मादित्य यत्र प्रतिपादितमस्माभि । २. शिवपुराणे हठयोगप्रदीपिकाप्रभृतिषु च प्रन्येषु नादानुसन्धानविषयको विचारो विस्तरेना- वलोक्यते । स तत एयानुशोसनीय ।

·. ( ११० ) श्रीविद्याया नीणि स्टानि बोजानि वा भवन्ति । प्रनिटमने इलेषाया यवस्पिति । हृलेशाधाः स्वहा तु व्योमागितामलोचना । विन्द्वचन्द्ररोधिन्यो नादनादान्तमतयः॥ व्यापिकाममनोन्मन्य इति द्वादशमहति (व. २०११-१३) योगिनीहृदय (३।१७२-२७६) एता उच्यन्तै बामालायाः। दिन्दादीना समुच्चारणार म्यान च "दीवारोमानव" ( १।२८ ) इत्यारा "तयोन्मनी” (१।३४) इत्यन्न योगिनीदरे तट्टीकापा परिवस्यारहस्य तत्प्रकाश च ( १११५.२३) इटयम् । योगिनीहृदयप्रदरितो विन्द्वादीनामाकारश्च वरिवस्यारहस्यान्ते स्थापिनाया मारणा साधु प्राशित. । वाग्मवकामराजशक्तिवीजाल्ये कूटत्रय याचारहृदय- अमन्येषु यिवाना दहिमयमोमाइलीना नये व प्रत्येक चारयस्य भावनम् । तत्र टोपमाहनादिचत्रपयापारस्थाह्रमण्डलस्यितवाग्मववीजशिखरतिकामकान्तर्गतहाई • पवािन्डरिन्युत्थानादितहृदगतकामराजचीजपर्यन्तयापिनादमयताभावन वाग्मवीज- मवनीमापदायकादिचत्रापस्य हृदयस्थमूर्यमण्डलस्थितकामराजशिखरवर्तिकाम- कानगंतहा कापूवुण्डलिन्युत्यानोदितविन्दुम्यानशक्तिदोउपर्यन्तव्यापिनादमयनामावन कामरामवीडनप । मरोगहरादिवास्य विन्दुस्यानेन्दुमण्डलान्तर्गतशक्तिबीजशिखरवति. कामायनांतहाकलापमामकुण्डलिन्युन्यानोदिनब्रह्मरन्ध्रीपरिम्यिनमित्तानोतसमना सीमायलत्यापिनादेन रहामन्या लयमावन शक्तिवीजजप । यमभिप्राय:-यत्र यमहू? या हलेसा, तदन्तर्गना या कामकला, तस्या वर्तमाना या गाराधकग, मा वतिदिनीन्युअत । मंत्र दिलीपकूटै गुण्डलिनीति, तृतीय मोनागिनीति च पथ्यो । विन्दादिममणिम्पो नादस्तु तत एवोत्पनो दीपशिखापति- .वजनदादा । एव भानानमारभ्योन्यतो नादात्रलोक्यमोहनमागापरिपूरक सर्वपशोभप घसाय पिविषमृष्टिम्पस्यापर पम् धूमध्यमारभ्योत्थितो नाद मदमौभाग्यदायर सर्वाय- माधाकरचत्रपम्प प्रिविम्यितिम् पम्पार पम् विन्दुम्यानमारभ्यायिनो माद गगाहरमागिदिवमानन्दमानात मतियापस्यापर रूपमिति निभावनीयम् । भत्र वाग्मतीवनिपानिन नाद द्ददगठनामरानदीजपयन्तमुच्चरेत् । शक्तिबीजे च प्राणादयो द्वादा करा अपि नाशिमर मिता उच्चार्या । वाग्भवामराजयो मृष्टिाित. गगन विश्वातीतामनीनमुन्नार । १. "निशाना नाता तु मदिनांद उपन' ( १११३) नि वरियम्याए । “पद्यपि বিসিসহানাহ নাসা , সরি মেয়ে মহিলা, ARM' (पृ. ११-१२)नि परिवायाहस्यमा ·फन्द्रियाणि पञ्च वाक्पाणिपादपायुपस्थानि, ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च प्राणरसनचथुस्त्वा- थोत्रागि, एतेपा दशाना स्वस्वविषयोत्सादकत्व व्यवहार.! स एव जागरावस्था । तत्र हेतुरूप जानमरूपत्वाद्भावनादशाया प्रवाशरूपत्वेन भावनीयम् । अत प्रकाशबाचके वो तायिनीजगिसरतिनि रेस महाजायदवस्था मार्वकालिकनिद्राक्षयलक्षणा परप्रबोधदशा भावनीया । मनो थुद्धिरहवारश्चित्त चेत्यन्तःकरणानि चत्वारि । तैरेव व्यवहारः स्वप्न । उज्जनक प्रकाशस्तृतीपहल्लेखास्यकामकालया योध्यो गलदेशे चिन्तनीय । स्वप्ने विद्यमानाना- मन्त वरणवृत्तीना लयत सन्द्रियोपरति. मुसुप्ति । अत्र हि लीनपूर्वस्य देहाशादिपु नोडीवृतस्य लीनस्यैव खात्मनो वेदन प्रकाशन भवति । प्रकृते च विषयभूतस्य वायवीजस्य वर्णाना विलोमैन दिलये भूमध्यस्थानस्थितहल्लेखोविन्दो सुपुप्त्यवस्था भाव्यते । चैतन्यव्यक्तिहेती दरूपस्य वेदन तुर्यावस्था। तार्तीयवोजशिखरवय॑धंचन्द्ररोधिनीनादेषु सात्मवैतन्याभिव्यत्तिकारणनादकलगामिका तुर्यावस्था भावनीया । तुरीयातीत मनोवाग- तोतपरमानन्दस्वरूप सुखस्थानम् । तच्च नादान्तशत्तिव्यापिकासमनोत्मनामु स्थित भावयेत् । एवमर तानयि शक्तिबीज एव विद्याजपकरणावधाननिपुगेग योगिना जपकाले जागरिताद्या पन्चावस्था स्मरणीयाः। तृतीयस्य शक्तिशेजस्य रेफस्याने विन्दा रोधिन्या नादान्ते व्यापिकाया च विज्ञानौर परेक्त (लो. ३२ ) शिसिपक्षचित्रमण्डताप शून्यपश्चक भावनीयम्, उन्मन्या च षष्ठ महान्य नीरूप चिन्त्यम् । एप भावयतो योगिनो गगनपञ्चकभेदक्रमेणाकुलकुण्डलिनी. धमाशो जायते । प्राणस्य हतारात्मनो माय्यात्मनो यष्टुर्मनसश्च सयोग प्राणपिपुमित्युच्यते । मुयधारस्थितवाग्भवशिरवर्तिन नाद हृदयान्तमुच्चार्य तत्र स्थय लीनो भूत्वा स्वात्मन- तिन्मयतानुग धान मन्त्ररिपुवम् । मूलापारादिचत्रपटकस्याप्यच ऊष्य चरैयो पनियरिति समयप । त दनमाणैव गुपुग्णानाडी मूलाधारा बहाल्न व्याप्नोति । तेनैव मार्गेण नारस्य वर्णपक्तश्च नादीमपुत्तात्वेन भावनयोचारण नाडीविषुमम् । रेफ्मोकार तन्मध्यपति- रापरापर बिन्दुमपन्द्ररोधिनीपादनादान्ताभ तो सीनान विभावयत । प्रान्तरिय- गायरमेन प्रशन्तविपुतमित्युच्यो । शक्ति स्थानाहार्य पुनरुज्जीवितस्य नादाय सूक्ष्मतमस्य प्यापिरामु य समनाया लप शक्तियिष्यम् । समनापा अणूचे पुनरुज्जीवितस्यात्यन्त गरमासम्म नादस्पोन्मन्यां पालातीतायां विनिन्तन कालविएवम्। निमेषस्य गितमो मागवार इत्यभिधीयते । तसरस च त्रुटिरिति । अनिमेषस्य नियमो भाग- स्तुधिरित्यभिपीयते । ते हकारान्सत्यनानो विद्यायपवाना मुनिवदादाभिरपात माधिशादोरहस(१.८१७)टिभिन्पारे "मारे विगगजे " ( १।२५) पारियोनिशियो ग नादस्याने सराप वेदन सापडे । पान्याभिकि- मिसनमेप सारगाथा तस्ववियमिस्मास्सायो ।

·एवमनेन प्रकारेण जपकाले सकल मकलनिष्कल निष्कलचक्रमावनवैलाया विद्यावय- वानामुच्चारणकालेषु शून्यपहादिकं चिन्तयतो योगिनः सकला. सिद्धोऽणिमाद्याः सिद्धयन्ति । अनित्याशुचिक्लेशदुभंगभदप्रपश्चपरिपन्यिभूत सर्वविपयानन्दसमप्टिभूत परमानन्दलक्षणपरम- प्रेमास्पदपरमसुन्दरपरमशिवरूप निसर्गानन्दसुन्दर शून्यपटकावस्थापञ्चकसप्तविपुवकोलाहलातीत विश्वविधान्निभूमिभूतं पर स्यानमभिव्यज्यते । योगः चनमृष्टिपकरणेऽजुलादिपु स्यानेषु नवचकविभावनमुपदिष्टम् । मातृकाप्रकरणे जपप्रकरणे च विन्द्वषं चन्द्रप्रभृतयो नव नादा प्रदर्शिताः। जपस्य लक्षणमवस्थापञ्चकन्य- पटक विषुवत्सप्तकपक्रनवादिभावनादिरूप भवति । सर्वमेतद्विभावन यौगिकप्रक्रियामात्रगम्यम् । नेत्रतन्ने (६६) स्यूल सूक्ष्मं पर चेनि विविध घ्यानमुपदिश्यते । तद्यथा- स्यूल तु यजन होमो जपो ध्यान समुद्रकम् । मन्त्राणि मोहनादोनि मन्त्रराट् कुरुते भृशम् ।। सूक्ष्म नादियोगेन कलानाइयुदयेन च। परं सर्वात्मक चैव मोक्षद मृत्युजिद्भवेत् ॥ (६७-८) एव स्यूल-मूक्ष्म परध्यानाना लक्षणमभिधाय पष्ठसममाष्टमाधिकारेषु तानि अमेण सविस्तर व्याख्यातानि । यत्र सूक्ष्मपदेन कुण्डलिनीयोगः, परपदेन चाप्टाङ्गिको योग उक्तः । मुण्डरिनीयोगस्य कुलप्रक्रियान्तर्भूतत्वात् स कौलिकयोगनाम्नाऽभिधातु शक्यते । अतस्तनाम्ने- वात्र तत्प्रतिपादयिष्यते । ज्ञानयागक्रियाचर्यास्यपादचतुष्टयात्मकेप्वागमेषु तन्नेषु च योगपादे पडलो योगो मुत्यत्वेन प्रतिपादितो भवति । दृश्यते च सप्ताङ्गिकोऽष्टाङ्गिको वा योगस्तत्र तत्र अशानियो योगोऽप्यत्रत्यो न सपंथानुकरोति पानजल योगम् । स्वच्छन्दतन्त्रे चतुर्थे पटले परम्वविवेचनावसरेन्यत्र घ बढ्षु स्थलेषु विन्द्वपंचन्द्रादयो निशिता विवृताश्व, योगिनीहृदये अपप्रकरणे निर्दिष्टा गून्यविषुवत्प्रभृतयश्चात्र विस्तरेण व्याझ्याता दृश्यन्ते । विज्ञानभैरवरि गायन पौगिको विशिष्टा परम्परोन्मील्यते । न केवल वैष्णवेषु शंवेषु शाक्तेष्वेव, जैनेप बौदेषु पगारपेषु स्वकीया योगक्रिया दृश्यते । वर्तते । क्यिता मानेतेषु साधयं वैधयं च । तत्प्रतिपादनस्य नायमवगर इति विस्तरादिरम्य सक्षेपणा कालिकस्तान्त्रिकश्च योग: प्रतिपायजे। - . पोलिरोयोगविपि नवनवे रातमाधिकारे योगविधिरय प्रतिः । तदत्र निरूप्यते । तथाहि-- ऋतुवक स्वराधार विलक्ष्य प्योमपञ्चकम् ॥१॥ पन्मिादयसयुक शक्तित्रयसमन्वितम् । १. "मनियाषिर मानारमम् नित्यविमुप्तारमच्यातिरविता" (पो• मू० २१५)। २. दानामात्र पांगारंवारक।

·( ११३ ) धामत्रयपथाकान्तं नाडियसमन्वितम् ॥२॥ ज्ञात्वा शरीरं सुथोणि दशनाडिपथावृतम् । द्वासप्तत्या सहस्रस्तु साधकोटित्रयेण च ॥३॥ नाडिवृन्दैः समाक्रान्त मलिनं व्याधिभिव॑तम् । सूक्ष्मध्यानामृतेनैव परेणवोदितेन तु ॥४॥ आप्यायं कुरुते योगी आत्मनो वा परस्य च। दिव्यदेहः स भवति सर्वव्याधिविवर्जितः ॥५॥ इति । इमे श्लोकाः क्षेमराजेनेत्यं व्याख्याता.-"तव. पट्, जन्म-नाभि-हृत्-तालु-बिन्दु-नाद- स्थानानि नाडि-माया-योगि-भेदन-दीप्ति-शान्तास्यानि नाडिमायादिप्रसराश्रयत्वाद चकाणि यत्र; स्वराः पोडश, बङ्गुष्ठ-गुल्फ-जानु-मेढ़-पायु कन्द-नाडि-जठर-हृत-कूर्मनाडी-कण्ठ-तालु- घूमध्य ललाट-ब्रह्मरन्ध्र-द्वादशान्ताख्या जीवस्याधारकत्वादाधारा यत्र, यदि वा सर्वसहत्वा. दस्य नयस्य कुलप्रक्रियया- मेढस्याधः कुलो ज्ञेयो मध्ये तु विषसंशितः। मूले तु शाक्त कथितो बोधनादप्रवतंकः॥ अग्निसंजस्ततश्चोवंमगुलाना चतुष्टये | नाभ्यधः पवनाधारे नाभावेव घटाभिधः।। नाभिहन्मध्यमार्गे तु सर्वकामाभिधो मत. । सजीवन्यभिधानास्यो हृत्पमोदरमध्यगः । वक्षःस्थले स्थितः कमों गले लोलाभिषः स्मृतः । लम्मास्य स्पितधोर्चे सुधाधारः सुपात्मकः ।। तस्यैव मूलमाश्रित्य सौम्य, सोमकलावृतः। भ्रूमध्ये गगनाभोगे विद्याकमलसशित.॥ रौद्रस्तालतलापारो रुद्रावत्या त्वधिष्ठितः । चिन्तामण्यभिधानाप्यचतुष्पपनिवाधि यह ॥ यहागधस्य मध्ये तु मुर्गपारस्तु मातो। नाण्यापारः परः सूक्ष्मो पनच्यातिप्रयोधका || ......." इति। इत्युक्ताः पोशापारा. १. सामाये मासिक नाभी मापास्यमुत्तमम् ।। ददिस्य पोगिहापं भेदन स्मृतम् । स्पिं दीप्तिपतु नारयं गतमुम्यो । (मे १० ॥२८२९) ·श्रोणि ( ११४ ) अन्तर्बहिरुमयरूपाणि लक्ष्याणि लक्षणीयानि यत्र, निरावरणस्पत्वात् "समनन्तं तु जन्माख्यं" ( ७।२७) इति वक्ष्यमाणानां जन्म-माभि-हृद्-विन्दु-नादरूपाणा व्योम्ना पञ्चकं विद्यते यत्र, "जन्ममूले तु मायाख्यो" (७१२२) इत्यभिधास्यमाना. श्चैतन्यावृतिहेतुत्वाद् ग्रन्थयो माया-पाशव-ब्रह्म-विष्णु-रुद्र-ईश्वर-सदाशिव-इन्धिका-दीपिका- वैन्दव-नाद-शक्त्याख्या ये पाशास्तैः सयुक्तम्; इच्छादिना शक्तित्रयेण सम्यगन्वितमेपणी- यादिविषये प्रवर्तमानम्, सोम-सूर्य-वह्निरूपघामत्रयपथैः सव्यापसव्यपवनेमध्यमपवनेन पाधिष्ठितम्, इडा-पिङ्गला-सुषुम्नास्येन पवनाथयेण नाडित्रयेण युक्तम्; गान्धारी-हस्तिजिह्वा पूषा-यशा-अलम्वुसा-कुहू शालिनीभिश्च युक्तवाद् दश नाडयः पन्थानी येषा प्राणापान- समानोदानध्याननागमंककरदेवदतघनञ्जयाख्यास्तरासमन्तामृतमोतप्रोतम्, दिग्दशकावस्थित नाडिदशकप्रपञ्चभूताभिर्दासप्तत्या सहनमध्यव्याप्त्या साधकोटित्रयेण च महाव्याप्त्या नाडिवृन्दः समानान्तम्, आणवमायोयकाममलयोगात्मलिन ....."शरीरं ज्ञात्वा योगी दिव्यदेहो भवति" इति । योगी घराधारग्रन्च्यादीन्येतानि मन्त्रवीर्यभूतचित्स्फुरतात्मना ज्ञानशूलेन भित्वा कालवञ्चनमुखेन मृन्युजित् कालजिच्च भूत्वा निरञ्जन पदमश्नुते । तत्रेय प्रक्रिया-~- सापकश्चित्तप्राणवायेण कन्दमूमिमवष्टभ्य सकोचविकासाभ्यासेन शत्युन्मेपमुपलक्ष्य मत्तगन्ध स्थान पीडयेद् यथा शक्तिरूघ्यं मुन्वैव भवति । कन्दभूमिविस्फुरितयाऽनया गतव्याधि शवत्या योगी १, समनन्तं तु जन्मात्यं नामौ व्योम द्वितीयकम् । तृतीयं तु हृदिस्थाने चतुर्य विन्दुमप्यत.॥ नादास्यं तु समुद्दिष्टं.....(१२७-२८ ) २. जन्ममूले तु मायाख्यो प्रन्थिजन्मति पासवः॥ ब्रह्मा विष्णुश्न पत्र ईश्वरश्न सदाशिवः। सारणस्थास्तु पञ्चैवं प्रन्ययः समुदाहृताः ।। इन्धिशरयस्तु यो प्रन्यिडिमार्गाशमनः शिवः। तदूर्य दीपिश नाम तदूवं चैव मैन्दवः ।। नादास्पात महापन्धिः शक्तिपिरतः परः । (१२२-२५ ) "धियो ग्रन्थितिमार्गाशमन इति निरोधिकास्पृष्टयामदक्षिणवाहनिदीपप्रशमनहेत, अत एव शिव मध्यमार्गारोहस्स्यात् अयोप." इति तय क्षेमराजः । अमृतानन्दस्त "परकाणा प्ररपेर पूर्यायो प्रथिमिति दादा प्रत्यय." (दी० पृ. २८७) इस्याह । लामोपस्त प्रपित्रयमेव ध्यायाति । एतच्चाव १०६ पृष्ठे टिप्पण्या प्रष्टप्यम् । ३. जन्मागरस्य मुधोगि पर्यापान गवतः परम् । भन्मयानं दास्यं धर्मा पाप बाम ] मारपोरर तह मूलापारातपोध्यने। (ने.. ११.३२) - ·॥ खेचर्याख्यां मुद्रां लभेत । लब्धया तु तया यदा आत्माणुर्मुद्रितस्तद्वशः संपन्नस्तदा मन्त्रवीर्य- स्फुरत्तात्मना विज्ञानेनोवं द्वादशान्तं यावत् प्रसरेत् । तत्र परंशिवं विक्षोभ्य समनापदावरोहणेन सृष्टयन्मुखं कृत्वा तत्र परमानन्दमयममृतं प्राप्य महाप्रकाशात्म समनारूढं घाम लीलया विक्षोभ्यापानोल्लासाख्यं चन्द्रोदयं प्रतीक्षेत । चन्द्रोदये सति तस्माच्छुद्धममृतं प्राप्यान्तर्मुखीभूतया स्वशक्त्या मध्यमार्गणाधोधः कर्पयेत् तेन च चक्राधारादि सर्व निपिञ्चेत् । ब्रह्मस्थानं हृदाम यावत्तदमृतं प्राप्तं भवति । ततोऽप्यधो नाभेरघ.स्याने निपिच्य कालाग्न्यन्तमापूर्य समन्तात परिपूर्ण देहं स्मरेत् । ततः सर्वरोमकूपैः प्रसृत्यान्तर्वहिरासादितव्याप्ति सर्वदिक्कममतार्णव- छावनसमरसीभूतपरमामृतरूपमिच्छाज्ञानक्रियाशक्तिकचितं परमशिवरूपं निरामयमात्मान चिन्तयेदिति । नित्यापोडशिकाणंवे रूपकमुखेनैप एवार्थः प्रदर्शितः । तद्यया-- यदोल्लसति शृङ्गाटपीठात् कुटिलरूपिणी ।। शिवार्क मण्डलं भित्त्वा द्रावयन्तीन्दुमण्डलम् । सदुद्भवामृतस्यन्दपरमानन्दनन्दिता कुलयोपित् कुलं त्यक्त्वा परं पुरुषमेति सा । निलक्षणं निर्गुणं च कुलरूपविवर्जितम् ॥ (४११२-१४ ) इति । मूलाधारगतचतुर्दलपद्ममध्यत्रिकोणकुलस्थानमत्र शृङ्गाटपदेनोच्यते । लक्ष्मीघरेण सौन्दर्यलहरीटीकापा श्रीचक्रस्यान्तरोपासनायामेव प्रक्रिया यथा समाश्रिता तथाऽस्माभिः "श्रीविद्यायाः समयिसम्प्रदायः" इत्यास्ये निबन्धे प्रतिपादितं तत एवावलोकनीयम् । विद्यानन्देन-“मूलादिभ्रूमध्यान्तप्रन्थिद्वादशविगलपितृ व्योगपञ्चकभञ्जयितृ" (पृ० ६७ ) इति श्रीचक्रविशेषणमुखेनेष एवार्थः स्मृतः। शाक्तानुभवपूर्वकं मूले स्थितायाः कुण्डलिन्याः पट्चक्रपञ्चगगनद्वादशग्रन्थिभेदक्रमेणाकुलसमावेशो योगिनीहृदये दीपिकायामपि (४० २८७-२९० ) प्रकाशितः। एवं च नेत्रतन्त्रप्रतिपादिताद्योगात् त्रिपुरातन्त्रप्रतिपादितयोगस्य सत्यपि साम्ये कश्चन विशेषोऽपि छश्यते । योगिनीहृदये ( ३११४६) आधारार्थे रन्ध्रशब्दः भयुक्तः । तत्र दीपिकायामाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरानाहततदूर्ववचपद्मकण्ठलम्विकाविशुद्धया- शास्यानि नवापाराणि परिगण्य प्रमाणरूपेणेतत्स्वच्छन्दसंग्रहवचतमुदाहृतम्-- आपारं स्वाधिष्ठानं च मणिपूरमनाहतम् । मध्यमं वज्रकण्ठं च लम्विकां च विशुद्धिकाम् ।। आज्ञा च नवर्क विदि षट्चकाणि त्रिहीनकम् । (४० २९५) "मदुद्भवहेतृत्वात्, मध्यनाडोकन्दरूपत्वात् , कूर्माकारत्वात्, पृथिव्यादिव्योमान्ततत्व- पञ्चकत्यानत्वात, मत्स्योदरवत् स्फुरणात्, मूलभूतत्वाञ्च जन्मा(मस्याना ) पाया इति क्षेमराजा। मत्स्योदरापराभिधमूलाधारकेन्दितयोगमागंधदर्शकत्वादेवता मत्स्पोदरोमतनाम्नापि परिचीयते । १. पन्द्रशेखरशास्त्रि-अभिनन्दनप्रन्य, पृ० १३.२०॥

·- ( ११६) "मूलादिषट्चक्रलम्बिकाललाटब्रह्मरन्ध्रात्यनवापारेपु" (पृ० ४०) इत्यर्थरलावलीकारा। "आधारनवमकुल-सहन्नार-मूलाधार-स्वाधिष्ठान-मणिपूरक अनाहस-विशुद्धि-लम्विका-आशा. विन्दुरूपम्" (पृ. ६६) इति चिद्वल्लीकारः । योगिनीहृदये- अकुले दिषुसंज्ञे च शाक्ते वह्नौ तथा पुनः। नाभावनाहते शुद्ध लम्विकाग्रे ध्रुवोऽन्तरे ॥ (१२५) नवापाराण्येव मूचितानि । व्याख्यातानि च तथैव स्वच्छन्दसंग्रह प्रामाण्येन दीपिकायाम् । अत्रत्यान्याद्यानि चत्वारि नामानि प्रायस्तान्येव यानि नेत्रतन्त्रोतकुलप्रक्रियाया प्रदर्शितानि । तत्र कुल इति प्रथम नाम, अत्र चाकुलमिति । अब "यालादिपु" (२१८) इति श्लोके स्यानेप्तेषु नवचाराधनमुपदिष्टम् । नवचक्रात्मक थीचसमाराधनप्रवणेषु त्रिपुरातन्भेषु स्वप्रयोजनानुगुणमाघारनवकमेवाङ्गीकृतमित्येवेन प्रतीयते । वरिवस्यारहस्यप्रकाये-"सुषुम्णायनाडीमूलाम्रयोढे सहस्रदलकमले, मध्ये चाष्टदल- पढ्दलादीनि विद्यत्पमानि सविस्तरं स्वच्छन्दसंग्रहादो प्रपञ्चितानि" (पृ० १६) इति कश्चन विरोप उक्तः । एष चार्यों योगिनीहृदयदीपिकाकारणापि सूचितः (पृ० ३९)। स्वच्छन्द- संग्रहस्तु साम्प्रत नोपलभ्यते, यतोऽत्र विषये नाधिकं किमपि वक्त पार्यंत । श्रीतत्त्वचिन्तामणिस्ये पट्चत्र विवरणे सोन्दर्यलहयां लक्ष्मीधरायामन्येषु परवर्तिपु अन्येषु मूलाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरानाहतविशुद्धयाज्ञास्यानि पट् चक्राणि प्रतिपाद्यन्ते । नेत्रतन्त्रे तु जन्म-नाभि-हत्-ताल-बिन्दु-नाद-स्थानानि नाडि-माया योगि-भेदन-दीप्ति-शान्ताख्यानि पट् पत्राणि प्रतिपाद्यन्त इति पूर्वमेवोक्तम् । मूलाधारस्वाधिष्ठानादीना नाडिमायादीनाच पक्राणा स्थानानि प्राय. समानान्येव । नाडिप्रसरहेतुत्वात्, "नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम्" ( यो० स० ३।२५) इति नीत्या समस्तमायाप्रपञ्चस्यातिहेतुत्वात्, योगिना चित्तकाम- प्रदत्वात्, प्रयत्नेन भेदनीयलात, दीतिरूपत्वात्, शान्तिप्रदत्वाच्चैतानि चक्राणि नाडिमाया- दिपिरन्वर्थः पदरमियीयन्ते स्म । परवतिनि तु काले तानि मूलाधारस्वाधिष्ठानादिसज्ञामिः समलमतान्यत्रियन्तेति तु वय प्रतीमः । उपर्युट्नेप्वन्येषु च योगशास्त्रमन्येषु पाणामाधाराणा घ सकर इव टस्यते । सिट सिद्धानपदविगया हठयोगान्येप्वपि-"नवचक्र क्लाघार विलक्ष्यं व्योमपञ्चकम्” (२२३१) १. मोगप्रतिष्ठापस गोरक्षनापः कुलमाप्रतिष्ठापरस्य मत्स्पेन्द्रनापस्य शिष्य इति महप्रचा- रितोन्यमयों विगोष्ठोषु । तमारमम्प रोचते। मत्स्येनः बौलमार्गप्रवर्तकः प्रपमा पार्य इरपोरशिवाचायण मृगेन्द्रवृत्तिदीपिशयां (पृ.७४ ) प्रत्यपादि । तन्त्रालोरे. मिनरगुप्तेन मासलगातावताररतया प्रसिलो मच्छन्दविभुः स्तुतः। भीमता शान्तिनपाममहोदपेन स्वीये 'अभिनवगुप्त' इस्पास्ये पन्ये (पृ. ५४८) मत्स्येन्ट faरम्परा मदति, यत्रामिनवगुप्त अदित. पुरषः। तत्र न दृश्यते गोरखनाथस्य ·किञ्च, मद्वयवञ्चसंप्रहे धतुर्मुदाप्रकरणे (पृ. ३२) हठयोग इति सेक्हटयोग इति च दर्शनाद् गोरक्षानापस्य हठयोगप्रतिष्ठापयितृत्वमपि संदिग्धमेव । अत्र मनोपिभिः पूर्वाग्रहप्राविनिर्मुक्तैः सविशेषं दत्तावधानः पुनरपि परिशीलनीयोऽयं विषयः। ( ११७ ) इत्यादिना कौलिको योगः, "यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽष्टाङ्गानि" (२२३२) इत्यादिना च पातञ्जलो योगः प्रतिपाद्यते । हठयोगप्रदीपिकाप्रभृतिप्वपि तथैव कौलिकस्य पातञ्जलस्य च योगस्य प्रतिपादनं भवति । वर्तते किल तत्र स्वकीयमपि वैशिष्टय पार्थक्येन । तच्च षट्कर्मप्रतिपादने बन्धनिरूपणे च प्राधान्येन दरीरश्यते । सर्वमेतद् भूरि- विचारसमिति नाधुना प्रतन्यते । तान्त्रिकः षडङ्गो योगः पातञ्जले योगशास्त्रेऽटाङ्गो योगः प्रतिपाद्यते । यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारध्यान- धारणासमाधिरूपाणि च तान्यष्टाङ्गानीत्युक्तमायम् । तन्त्रेषु तु--शैवेप, वैष्णवेषु, बौद्धेषु च- पडङ्गो योगो वर्णितः । तद्यथा-- प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्व पडङ्गो योग उच्यते ।। नाम । शिष्यपरम्परामेनामाश्रित्य पाण्डेयमहोदयेन पन्चमी शताब्दी खीष्टस्य मत्स्येन्द्र- नायसमयो निर्धारितः। अत्र नैवासामञ्जस्यं किमपि वयं पश्यामः । प्रतिपादितश्चाय- मर्योऽस्माभिः "त्रिपुरादर्शनस्यापरिचिता आचार्याः कृतयश्च" (सारस्वती सुषमा, २० २०, अ० २, पृ० १३-१४ ) इत्याख्ये निबन्धे । तन्त्रालोकादिपु बह्वो ग्रन्याः फुलमतप्रतिपादकाः प्रमाणोक्रियन्ते। डा. प्रबोध. चन्द्रबागचीसम्पादित कौलज्ञाननिर्णयेऽपि ( पृ० ७५ ) तन्त्रालोकस्मृताः कुलपञ्चा. शिका-मिकौल-सिद्धामृतप्रभृतयो प्रग्याः स्मर्यन्ते । अभिनवगुप्तो मच्छन्दं विभुविशेषणेन संयोजयति । प्रमाणरेतैबहुकालव्यापिनीयं शिष्यपरम्परा शास्त्रपरम्परा चेति सिद्धपति । एवं सत्यपि डा० बागचीमहोदयमंत्स्येन्द्रनाथसमयो नवमी दशमी वा शताब्दी खोष्टस्य निर्धारितः (कौलज्ञाननिर्णपस्य भूमिका, पृ. २५-२८)। एष एव समयस्तस्य श्रीमत्या डा. कल्याणीमल्लिकमहोदययाऽप्यङ्गीक्रियते सिद्धसिद्धान्तपद्धतिभूमिकायाम् (पृ० मत्स्येन्द्रनायस्याभिनवगुप्तेन स्मृतत्वात्तत्पूर्ववर्तित्वमनिवार्यतयाऽऽपतितम् । इतिहासक्रमे कालगणनाया प्रतिसन्तति पञ्चविंशतिवर्षाणामन्तरमङ्गोक्रियते तदभिः । शिष्यपरम्परायामप्येष एवं क्रमोऽङ्गोकर्तव्यः । डा० कल्याणीमल्लिकमहोदपया तु गोरक्षस्य मस्पेन्द्रशिध्यतासम्पादनाय शिष्यपरम्पराया वर्षशतस्यान्तरमङ्गीक्रियते । अग्र युक्तायुक्तत्वमैतिहासिका एव विचारयन्तु। मत्स्येन्द्रगोरक्षमतयोः सिद्धान्तगत यौगिक प्रक्रियागतं चापि वैषम्यमनयोभिन्नसन्तानत्यमेव पोषयति ।

·त्रीण्यङ्गानि न दृश्यन्ते । (११८) इति तन्त्रालोकविवेक( मा० ४, पृ० १५ )धृतागमवचने योगस्य पडङ्गानि भापितानि । अत्र पातञ्जलयोगप्रतिपादितानि यमनियमासनरूपाणि शिष्टमङ्गपञ्चकमुमयत्र समानम्, यद्यपि प्रतिपादनपद्धतौ वर्तते भेदः । ताख्यो योगाङ्गोऽत्रा- भिनवो दृश्यते पातञ्जलयोगापेक्षया। "योगाङ्गत्वे समानेऽपि तर्को योगाङ्गमुत्तमम्" ( १७१८) इति च भाज्यते तद्विपये मालिनीविजयोत्तरे तन्त्रालोके (४११५) च । यम- नियमौ सर्वेष्वेव भारतीयेषु दश नेषु धर्माङ्गत्वेन चित्तशुद्धिसाधनस्वेन चाविशेष प्रतिपाद्यते । आसनाख्यो योगाङ्गस्तन्त्रेषु किमयं परित्यक्त इति विचारणीयोऽय विषयः ।यावदुपलब्धानामपि शंवागमाना देवनागरम करणाभावादन सप्ताङ्गयोगप्रतिपादक मृगेन्द्रागमयोगपादमाश्रित्य किमप्युच्यते । तत्र हि- प्राणायाम प्रत्याहारो धारणा ध्यानवीक्षणे । जप समाधिरित्यङ्गान्यङ्गी योगोऽष्टम स्वयम् ॥ इति जपोऽपि योगाङ्गेपु समावेशित., एव चैपा लक्षणानि तत्र प्रदर्शितानि- प्राण प्रागुदितो वायुरायामोऽस्य प्रखेदनम् । प्रेरणाकृष्टिसरोघलक्षण ऋतुदोपनुत् ॥ तत सुखलवास्वादे तेपा वृत्तस्य चेतस । प्रत्याहारो विधातव्य सर्वतो विनिवर्तनम् ॥ तेनेन्द्रियार्थससर्गविनिवृत्तेश्चितो धारणायोग्यतामेति पदे स्वेच्छाप्रकल्पिते ।। चिन्ता तद्विपया ध्यान तच्चादिष्ट मुहुर्मुहुः। तदेवतानतामेति म समाधिविधीयते ॥ जपस्तद्भापण ध्ययसमुखीकरण मुने । कहोऽभिवीक्षण वस्तुविकल्पानन्तरोदित ॥ (११४-८) ज्ञानयोगक्रियाचर्यास्यपादचतुष्टयात्मकेष्वन्येष्वपि शैवागमेवेतदनुकारमेव योगाङ्गाना पटक मममम वा निरूपित स्यात् । पाञ्चरात्रागमीयविष्णुमहितायाम्-- प्राणायामोत्र पूर्व तु प्रत्याहारोऽथ धारणा । ततस्ता समाधिश्न ध्यान चागानि पट् त्रमात् ॥ (२०१५७ ५८) इयेव नान्येव योगाङ्गानि कमव्यत्यामेन वणितानि, लक्षितानि चैवम्- प्राणानां यस्त्विहायाम प्रमादेव प्रकीर्तित ॥ सर्वनास्त्रेषु साम्बईः प्राणायामः स उच्यते । नाम्यादिशु यपाद्दिष्ट बीज भूतगुणारमकम् ।। प्रियाभिर्यायवे यामिस्तलिया पारणा अन्वषयतिरेराम्या यस्माद् यदुपलभ्यते ।। धारणादिशु पारेगु स तर्कः सप्रीतितः। मति । मता।

·सन्त्रालोकादिर्शववैष्णवागमप्रतिपादितस्य योगायन पदणम् । यत्र प्राणायामस्थाने गुहसमाजयममनुश्रोति, किटूतरार्धे नास्त्यनुस्मृते परिगणनम् । तस्य स्थाने तकस्यव ( ११९) अविपर्यासरूपेण यथाकर्म गुणात्मकम् ।। समाधिश्चेह विज्ञेयो धारणाभिस्त्रिभित्रिमि । घ्यावृध्येयस्वरूप यत् तत्र रुन्ध्यात् प्रदर्शनम् ।। समाधित्रिगुण यावदेव ध्यानस्य लक्षणम् । (२०१६१-६२, ६८७२) अत्र द्वितीययोगाङ्गस्य प्रत्याहारस्य लक्षण न दृश्यते । गुह्यसमाजाख्ये बौद्धतन्त्रे- प्रत्याहारस्तथा घ्यान प्राणायामोऽथ धारणा । अनुस्मृति समाधिश्च पडङ्गो योग उच्यते ॥ ( १८।१४०) इत्येव पडङ्गो योग उक्त । अत्र शैववैष्णवागमपरिगृहीतस्य तर्कस्य स्थानेऽनुस्मृते समावेश । गुह्यसमाजोक्त एप पडङ्गो योगोऽन्येषामपि बौद्धतन्त्रग्रन्थाना साहाय्येन सम्यग् व्याख्यातो गुरुभिः स्वकीयस्य 'भारतीय संस्कृति और साधना" इत्यास्यस्य ग्रन्थस्य प्रथमे भागे ( पृ० ५३७-५४० ) इति तत एवावलोकनीय.। एव योगाङ्गप्रतिपादने मतभदे जाग्रत्यपि पडङ्गो योग सर्वेष्वपि शैववैष्णववौद्धतन्त्रेषु वर्ण्यत इति स तान्त्रिकयोगनाम्नान सप्रश्रयनिवेदनम् एवमितो वषपञ्चकात् प्राक् कृतारम्भस्यास्य ग्रन्थस्य सम्पादनकर्मण इतिकर्तव्यताऽत्र परिसमाप्यते । अस्मिन् शुभ कर्मणि कृतसहायाना सहृदयाना सुहृदामादरणीयाना विदुषा परमश्रद्धास्पदाना गुरूणा च स्मरणमवसरप्राप्तमत्र चर्यते । सर्वप्रथममत्र तत्रभवानभिनव- गुमपादाचार्य, श्रीमान् लक्ष्मीधर , सर्वतलस्वतन्त्र श्रीभास्कररायश्च सश्रद्ध स्मर्यन्ते । विद्भिरेने. क्षुण्णेन पया प्रवृत्ताना लक्ष्मीधरभास्कररायमन्तव्यानि समालोचयतामप्यस्माक चेतसि तो प्रति श्रद्धाभरो नाणुमात्रमपि क्षणमपि तिरोबभूव । वयमेतानन्याश्च पूर्वाचार्यान् सर्वप्रथम प्रणमाम । तदनु येपा कृपामरेणागमिकदर्शनानुशीलन- रुचिरस्मासु समुद्भूता, तेपा वदनीयचरणाना गुरुवर्याणा विराजमहोदयाना चरणयोरय राम्दसुमनोऽजलि समयते । विगतेषु मासेषु महानुभावानामेतेपा सानिध्येनैवायमुपो- १. प्रत्याहारस्तया प्यान प्राणायामोऽप धारणा । तकंश्चय समाधिश्च पडङ्गो योग उच्यते ॥ इत्येव पते पाठो भगवगीताभास्करमाप्ये (पृ० १२७)। म सबोधित । यत्र कचन - पूर्वार्थों . भरपाहारस्य प्रथमोपादाने हेतु भिन्तनीय ।

·. ( १२० ) द्घातमाग पूर्णतामगात् । तदिद मानिध्य योगनन्यविमागे व्याख्यातृरूपेणाऽस्मान नियोजयता माननीयानामुपकुलपतीना थीगोरोनाथशास्त्रिमहोदयाना कृपयाऽलम्भि। एतदर्थ के शब्दस्तान. भिनन्दामो वयम् । ग्रन्यसस्करणे टिप्पणीपूपोधाते च प्रयुक्ताना मातृकाणा विभिन्नाम्य सस्याम्यो मूरमातृकाप्रतिलिप्यपिगमे सग्रहेऽवलोकने च कृतसहायाना सस्कृतविश्वविद्यालयो पकुरपतिचराणा पण्डितश्रीसुरविनारायणमणित्रिपाठिमहोदयानामनुसन्धानसचालकचराणा श्रीक्षेत्रेशच चट्टोपाध्यायाना वर्तमानानुमन्धानसचालक श्रीवरदेव-उपाध्यायमहोदयाना सर- स्वतीमवनग्रन्याध्यक्षचराणा डा० सुमद्रझामहोदयाना वर्तमानग्रन्याध्यक्षपीविभूतिभूपण- भट्टाचार्याणा च भृशमुपकार रमरामः | तासा तासा सस्थानामधिकारिणो वय साधुवाद' समाजयाम , याभ्यो मूठमातृकास्तत्प्रनिरिपयो वाऽधिगता अस्माभि । मातृकापरिचयप्रसङ्गे च तामा सर्वासा नामानि मूषितान्येवास्माभिः । यात्रामसनेषु याभ्य सस्थाभ्यो व्यक्तिम्या साहाय्यमुपगतम्, सर्वास्ता सादर स्मृता अस्माभिर्यावाविवरणप्रकाशके नियन्धे सूर्योदयपत्रे प्रकाशिते । ग्रन्यसम्पादनकमणि इनमहायेषु सर्वप्रथम वाशीहिन्दूविश्वविद्यालयस्य संस्कृत- महाविद्यालयाध्यक्ष चरी श्रीरामचन्द्रदीक्षिन श्रीरामचन्द्रशासिणी सविनय स्भर्यते, एतयो. मनीषिणो साहाय्येनैवास्माभि सदिग्धस्थरपाठमशोधने सामथ्र्यमधिगतम् । अत एवं भणितमस्माभिटिप्पणीसमाप्तौ~~"रामचन्द्रसहायेन" (पृ० ३२८) इत्यादि ! उद्धरणाना स्थलनिदरे, उपोद्घातभाषाया मावव्यञ्जनासमर्थाना विशिष्टाना पदाना समुपस्थापने घ संस्कृतविश्वविद्यालये यागमाध्यापक सुहृढरे श्रीरघुनायपाण्डेयमहोदय , व्याकरणगतसशीति- निवारणे च व्याकरणयाम्यातृमि सुहवरे योकालिकाप्रसादशुक्लमहोदयशमुपकृतम् । पाठसकलने यदा तदा साहाय्यमाचरन्तो वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयप्रकाशनविभागपण्डितो श्रीपरमेश्वरपाण्डय हरिहरदत्तदीक्षितौ सौह स्मयते । अन्तिमे 'प्रूफ सशोधने सविशेष दत्तावधानान् सस्कृतविश्वविद्यालयमुद्रणालयस्यान् पण्डितान् श्रीविभूतिनारायणपाण्डेय- हरिवशमणित्रिपाठि-अम्विकेश्वर मिश्र-दुक्खोपाध्यायान साधुवाद समाजयाम 1 मुद्रणाक्षर सयोजनादिक्ममु मविशेष दत्तावधानान् वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयमुद्रणालयस्थान् कर्म- चारिणः श्रीसत्यचरणमट्टाचार्य मुन्नरराम रामजी-रणजीतसिंह-वात्मारामपाण्डेयानपि धन्यवाद। राने सयोजयाम । सर्वान्ते धानुक्रमणीमागस्य निर्माणे कृतसहाया ज्येष्ठपुत्री सौ. सुपमा माशीर्वादाने समाजयाम । यत्र सस्करणे यतिमपि वैशिष्टयं परिलक्ष्येत तत्सर्व सर्वेषामत्र स्मृतानामेपा महानुभावाना साहाय्येनैवाहित भवति। यात त्रुटयोऽत्रावशिष्टास्ता मदीयेनेव मतिमान्येन वा दृप्टिदोषेण वेति सोदव्यास्ता मनीपिमि , "गच्छत. स्खलन वादि" इति ग्यायादित्येतावदेवोक्त्वा विरभ्यते साम्प्रतम् ॥ गुरुपूर्णिमा, सवन् २०२५ विदुपामाथव १०-७-१९६८ ई. अजवन्लमद्विवेदः पारागसी। या० सं० वि. वि. योगवन्त्रविमागे व्याख्याता।

·संकेतपरिचयः ओम. अभियुक्ताः। त्रि. द. त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् । अर्थ. अर्थरत्नावली। त्रिपु. त्रिपुरार्णवः। था. आथर्वणः॥ त्रि. सा. त्रिपुरासारसमुच्चयः । ईशावास्योपनिषद् । द. स्मृ. दक्षस्मृतिः। ईश्वर प्रत्यभिज्ञा। दी. दीपिका (योगिनीहृदयव्यारया)। ई.प्र. वि. ईश्वरप्रत्यभिज्ञाविमशिनीः । ने. त. नेत्रतन्नम्। उन्मत्तभरवः। प. त्रि. पराविशिका। उत्तरपट्कम् । प.सा. परमार्थसार.। ऋग्वेदः । प्र.सा. प्रपञ्चसारः। ऋजु. ऋजुविमशिनी। प्र. सा. वि. प्रपञ्चसारविवरणम् । ऐ, था. ऐतरेयारण्यकम् । प्रपञ्चसारसंवन्धदीपिका। क.प. कर्मकाण्डत्रमावलिः। प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कु. सं. पुमारसभवम् कृ.उ. वृहदारण्यकोपनिषद् । ग. स्तो. गङ्गापरस्तोत्रम् । यो.प. बोधपञ्चदशिका। गी. नि. गीतानिष्यन्दः । भ.ग. भट्टगगाधर.. चि. चिल्ली कामकलाविलासटीका भ. गो. भगवद्गीता । (मद्रासमुद्रितं तृतीयं संस्करणम्)। भास्करी (ईश्वरप्रत्यभिज्ञानिम- चि. चिद्विल्लासः। शिनीव्यास्या)। घा. उ. छान्दोग्योपनिषद् । महाधमन्जरी। भा.सा. शानसारः। म.प. महार्थमन्जरीपरिमल. सन्तरामतन्नं कादिमतास्यम् । (पिन्द्रसंस्करणम्)। व.पि. तन्यालोरपिवेकः। म.भा. महाभारतम् ( गीताप्रेस- तत्रगगामः रामरणम्)। तन्ना, तन्वालोरः। म.दा. मनमापन। तिमिरोदपाटः। अ.भा. मोत्तरम् । ततिरीपारम्पवम्। मन. मन्धरा सिरीयोनिमा ते, पा. सिरीयगाना। म. र. माग्मतिः। से. गं. तिरोपहिता। पर... पिपुरसुन्दरी रा. . तिमि. मतो. मा. वि. माटिनोविजयौनरन् । मो. वा. पोपवादिया।

·सा.सु. ( १२२ ) यो. ह. योगिनीहृदयम् । श्वे, उ. श्वेताश्वतरोपनिषद। यो. ह. दी. योगिनीहृदयदीपिका ( द्वितीय सर्वमङ्गलाशास्त्रम् । सम्बरणम् । सं. म. सहिताबाह्मणम् । यो. ह. से योगिनीहृदयसेतुबन्ध (सरस्वती स.वा. संकेतपद्धतिः। भवनग्रन्यमालासस्करणम्)। सा.प. साम्बपञ्चाशिका । र.स. रससारसग्रह । सारस्वती सुपमा (वाराणसेय- लदमीधरा (मौन्दर्यलहरीव्यात्या, सस्कृतविश्वविद्यालयपत्रिका)। मदासमस्करणम् )। सि. पा. प्तिद्धनाथपादः। ल.सा. लक्षणसार । सि.म. सिद्धामतम् । य,र. वरिवस्यारहम्यम् । सुभगोदयः। वा. वामोश्वगेमतम् । सु. वा. सुभगोदयवासना। था.त. वामरेश्वरतन्त्रम् । सेतुबन्धः (नित्यापोडशिकाणंद- या.प. वाक्यपदीयम् । व्याख्यानम्, आनन्दायमद्विनीय. वायुसुगणम् (मोरसस्करणम्)। सस्करणम् )। वा. म्म् वाघूरस्मृति । सो. मौभाग्यवधंनी ( सौन्दर्यलहरी. विमानभैरव । टीका, मद्राससस्करणम्)। दाम्नुनिर्णयदीपिका। सौभाग्यमास्क राज्य ललिता. मा.नि.व्या. शारदातिलाव्याच्या (मागमानु- सहननामभाष्यम् । गघानममितिमम्बरणम् ), मो. ल. सौन्दर्यलहरी (मद्राससस्करणम्)। मि.पि. निमूत्रपिमशिनी। सौ.सु. सौभाग्यमुधोदयः । जि. p. शिवमूत्रम् । मौ.ह. सौभाग्यहृदयम् । सि.नो. शिवस्तोत्रावली। एस. का. एपन्दवारिका । भिवा. पिवानन्दः। स्व.त. स्वच्छन्दतन्त्रमा औरणहिला। ह. नि. हसनिर्णयः। पाया. शातिर। ह.पा. हसपारमेश्वरम् । वा. पु. पा.दी. सौ. भा.

·विषयसूची क-स ग-घ १ ૨ ५ ७ ९ १५ प्रास्ताविकम् Foreword उपोद्धातभागः ग्रन्थप्रकाशनोपक्रम संस्करणे उपयुक्ताना मातृकाणा परिचयः प्रन्यसम्पादनशैली नित्यापोडशिकार्णवः नित्यापोडशिकाणवस्य चतुरशतीत्वसमाख्या नित्यापोहशिकार्णवयोगिनीहृदययोभिन्नशास्त्रत्वम् नित्यापोडशिकार्णवस्यैव पञ्चपष्टितमतन्त्रत्वम् नित्यापोशिकार्णवस्य व्याख्यानानि उपरब्धव्याख्यानाना प्रत्येक वैशिष्टयम् ऋजुविशिनीकार शिवानन्द. सुभगोदय सुभगोदयवासना च अपरत्नावलीकारो विद्यानन्दा अमृतानन्दस्तस्य सौभाग्यसुधोदयचिद्विलासे धतुटतन्त्राणि शिवानन्दादिस्मता ग्रन्या ग्रन्थकाराम तन्त्रचारलावतारणमस्तशिष्टयं च तम्बाणां शाखाप्रशासा. विस्रोतोविभाग पसनोतोविभाग अनुस्रोतासि पीठविभाग: याम्नायविभागः बाम्नायविमागे पिपुरोपास्ते स्थानम् Prमीपरप्रतिपादित त्रिपुरोपास्तिमवत्रयम् निग्यापोषितावप्रपममूत्रावतारणम् मामासारिम. २१ २२ २३ ३१ ४९ .. ... ६२ ·( १२५ ) १०१ १०२ १०३ १०३ १०४ मान्तरं पीठचतुष्टयम् पीठवतुरायवर्तीनि स्वयम्भ्वादीनि लिङ्गानि श्रीचक्रस्य घामत्रयात्मकत्वं मृदृयाद्यात्मकत्वं च ... श्रीचक्रस्य चतूरूपत्वम् श्रीचक्रस्य नवनित्यामयत्वं पोडशनित्यामयत्वं च ... श्रीचक्रस्य त्रिधा भावनम् सुन्दर्युपास्तिः जपो ध्यानं च विविधो मन्त्रजपः पुरे दर्शने जपस्य लक्षणम् योगः कोलिको योगविधि: तान्त्रिक पडङ्गो योगः सप्रथयनिवेदनम् सवेतपरिचयः विषयसूची १०७ १०८ १०९ ११२ ११२ ११७ ११९ १२१ १२३ प्रन्थभागः प्रयमः पटलः १ १ १२ १४ १८ २० द्वादशश्लोक्या महात्रिपुरसुन्दरीस्तुतिः त्रिपुराया गणेाग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिमन्त्रमातृकापीठरूपत्वम् मातृकानमनम् मायामहिमा एकारमहिमा मातृवावगंशरीरा त्रिपुरसुन्दरी मामालानमनम् थरारमहिमा दाधिदेवतावशिल्याधष्टवापीया महात्रिपुरसुन्दरी मन्त्रवीर्य पगवागारिमवा मातृशाप पोटालनिवामिनी गनुरामारोशभूता प श्रीत्रिपुरा नियुगनिरंचनम् पपरगन्वयाममंदिरदरूपं प्रमेयपरम् पापराया. पयागम्यमा गरीपेण गापपारमररयम् २५ ३२ ·( १२६ ) ४० ४३ ४८ ५० ५१ ५४ ५७ ६२ ६५ ६७ ८२ चतुरानायनिरूपणम् चतुष्पष्टित त्रोद्देश नित्यापोडशनामानि तिथिनायिका अङ्गनित्या पोडशी महानित्या त्रिपुरसुदरी अपुरस्य चक्रगजस्य कणिकाप्रस्तारत्रम नवयोनिचक्रम् अतदशारचक्रम् द्वितीयदशारचक्रम् चतुदगारचनम् अपत्र पोडशार परिवेप भूपुराणि चक्रराजस्य च्यात्मकत्वम् मता तरेण चक्रस्य चतुराम्नायरूपत्वम् चश्स्य पोडशनित्यारूपत्वम् चत्रराजमहिमा प्रकारान्तरेण चत्रराजवियास अन महाचक्रे महात्रिपुरसुदरी सस्थिता वशियादिवाग्देवताष्टकोपेताया महादेव्या पूजाप्रकार वशियाद्यष्टक निरूपणम् वधिनीबीजम् कामेश्वरीबीजम् मोदिनीवीज विमलाबीजच वरणावीज जयिनीवीज च सर्वेश्वरीबीजम् कोलिनीवीजम् बङ्गविद्यानामानि पररादिक्रीविद्योद्धार मूवाविद्यादार , तस्या आत्मरक्षाकमणि दिनियोगश्च आरमासनरूपिणीविद्योद्धार चासनस्थिता विद्या सबमवासनस्यिता विद्या पाध्यमिद्धासनस्पिता विद्या देण्यावान विद्या ८९ ९२ ९५ ९८ १०२ १०४ १०५ ·( १२७ ) ... १०७ ११३ ११५ ११७ ११७ ... ... ११८ ... मूलविद्योद्धारः तन वाग्भववीजोद्वारः कामराजवीजोद्धारः सक्तिवीजोद्धारः मूलविद्यास्तुतिः अचंकस्य गुणविधिः पूजाचविन्यासस्यलस्य गुणविधिः चक्रराजविन्यासद्रव्याणि पूजाचऋविन्यासे गुणविधिः वीजत्रयान्वितसोमादिश्यात्मकचक्रध्यानपूर्वकन्यासविधानम् पडङ्गन्यास. महात्रिपुरसुन्दरीप्यानम् आवाहनं पूजनं च पूज्गदेवतानामादी प्रयोज्यवीजद्वयोद्धारः त्रैलोक्यमोहनाभिधेये चतुरश्रे पूज्याः शक्तयः सर्वाशापरिपूरकाभिधेये पोडशारे पूज्याः शक्तयः सर्वसंशोभणाभिधेयेऽटारे पूज्याः शक्तयः सर्वसौभाग्याभिधेये चतुर्दशारे पूज्याः शक्तयः सर्वार्थमाघकाभिधेये द्वितीयदशारे पूज्या: शक्तयः सरक्षाकरामिधेये प्रयमदशारे पूज्याः शक्तयः सर्वरोगहराभिधेये याद्याटारे पूज्याः शक्तयः आयुधावरणपूजनम् एमिदिप्रदसर्यानन्दाभिधेययोः कोणत्रयसवंमध्यस्थानयोः पूज्याः शक्तयः धूपगन्धयनैवेद्यतर्पणनिवेदनम् नवमुदाविरचनम् १२० १२३ १२४ १२६ १२६ १२८ १२८ १२९ १३० ... ... ... १३१ १३२ १३५ १३५ १४० ... ... कामालाप्यानम् पूजान्ने बलिनिवेदनम् शक्तिचयोजनम् सिनम् तिौर पटसः मन्त्रयोगविधिनिरूपणम् भोमारामतपुरमरणादिस्यलनिरूपणम् Frienरिपन्यापन घोषितामारणम् १४३ ... ...

·( १२८ ) १४४ + १४५ १४९ ५ १५० १५४ १५५ १५६ १५८ लक्षसंख्याकजपफलम् लक्षत्रयजपफलम् विविधप्रयोगनिरूपणम् हठाकृष्टिनिरूपणम् विदर्मविधिः आकर्षणप्रयोगाः अवध्यप्रयोगः प्राणप्रतिष्ठाप्रकार: वशीकरणप्रयोगा. संमोहनप्रयोगाः विद्वेषणप्रयोगाः चातुर्थिकादिज्वरनाशनप्रयोगाः आकर्षणवशीकरणादिप्रयोगा। पुरक्षाभणप्रयोगः विविधभयनिवारणादिप्रयोगाः मारणादिप्रयोगा. उच्चाटनकराः प्रयोगाः मुखसेचनविधिः सौभाग्यवर्धनादयो विविधाः प्रयोगाः मन्महानिकरः प्रयोगः सेचरत्वसाधक. प्रयोगः पादुका दिसिद्धयः १६० १६२ १६७ १६७ १७१ १७२ १७४ तृतीयः पटलः मुद्रापदनिर्वचनम् त्रिखण्डामुद्रालक्षणप्रयोजने सर्वमंक्षोभकारिणी मुद्रा राविद्राविणी आकर्षणी च मुद्रा राविशकरी मुद्रा उन्मादिनी मुद्रा महाचमा मुटा १७७ १७८ होचरी मुद्रा गंवर्गस्तुतिः १८१ ·( १२९) ... १८३ १८४ १८७ ... ... १९० १९२ समयमुद्रा संहारमुद्रा च विविधा खेचरी वीजमुद्रा योनिमुद्रा चतुर्य पटल. महाज्ञानप्रभावादिविषयकाः प्रश्नाः महाज्ञाननिस्पणारम्भः विराभिव्यक्तिप्रकारनिरूपणम् धनिरहितः परो नास्ति त्रिपुराराक्तेरन्त सौपुम्नमार्गानुप्रवेशा तम्या वामाज्येष्ठारौद्रीरूपेण शृङ्गाटाकारतावाप्तिः त्रिपुरेव ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी ज्ञानशक्तिक्रियाशक्तीच्छाशक्त्यात्मिका त्रिपुरा मन्यवारमार्गेण परपुरुषसमागमः एकाक्निी त्रिपुरा रमते दाम्भवकामराजशक्तिबीजेषु त्रिपुरास्वरूपनिरूपणम् पारम्पर्येण विज्ञाता त्रिपुरा भवबन्धविमोक्षणी १९७ २०१ २०२ २०५ २०७ २११ २१५ दिव्योपनिरूपणम् सिदोषनिरूपणम् मानवौनिरूपणम् पक्तिसमाराधनाघ्यशुद्धयादिप्रतिपादनम् ... पानीजसाधनप्रकारः वाग्नववीजसाधनफ्लम् पासपरवीनसाधनप्रकार: पारराजवीरमापनफलम् कामराबीउमापनप्रकारान्तरम् परामपनिरूपणम् मीरमाधनप्रवास বুৰীয়াস सम्प ममस्तोपासनप्रकारफलम् मापन नुसन्धी प्रयोगः उन्नमंचायुपमेदेन वैशिष्टयम् लगरोदारा २१७ २१८ २२३ २२३ २२५ २२७ २३२ २३६ २३९ २४१ ૨૪૨ २४७ २४८ २४९ २५२ २५३ ... ...

·( १३०) २५५ ... २५७ ... पुरुषपुरानीपाशद्वयबीजोद्धारः पुरुषपुरन्ध्रीकोदण्डायबीजोद्धारः पूजाकाले मुद्राप्रदर्शनम् सर्वामु विद्यासु त्रिपुरा प्रधानतमा त्रिपुराविद्यामाहात्म्यम् श्रीचनावववपूजनफ्लम् ૨૫૭ २५८ २५९ पञ्चमःपटलः २६१ २६३ २६३ २६४ २६५ २६८ २६९ ... २७० २७१ जपहोमविषयक प्रश्न घरचनाम्यवपूजानुकाल जपविधानम् सहन्नसख्या जपफलम् हृदयकमलोदरे चक्रमावनापुरम्सर जपविधानम् निगदीपाशुमानसजपप्रकार रक्षादिनवलशान फलनिरूपणम् निगदोपायुमानसजपफ्लनिरूपणम् स्वयम्भुवाणेतरलिङ्गाना मध्येन्यतममनिधी जपफलम् .. दशाशहोमविधानं तत्फल च यविधकुण्डनिरूपणम् होममाग्नद्रयाणि तत्फलनिरूपण च परिशिष्टभागः दीपकनाथसिद्धविरचित विपुरसुन्दरीदण्डकम् शिवानन्दमुनिविरचित मुभगोदयः शिवानन्दमुनिविरचिता मुमगोदयवासना शिवानन्दमुनिविरचित सौभाग्यहृदयस्तोत्रम् अमृतानन्दयोगिविरचितः मौभाग्यमुयोदय. अमृतानन्दयोगिविरचितविद्विलासस्तवः चिद्विलासस्तवमातृवायोक्सध्यारमबोधिका सारणी अनुक्रमणीमागः निरपायोडशिकावश्लोकानुश्मणी व्याम्पादयोदतान्यप्रन्यारनामानि प्याय्याइयोदशश्लोकार्यानुत्रमणी परिशिष्टम्यग्रन्यग्नोरानुक्रमणी विभिटासानां विषयानुनममी परिवनानि गंगोपनानि च ... २७९ २८४ ३०४ ३२२ ३२९ ३७५ ४१५

·ग्रन्थभागः
तत्र
नित्याषोडशिकार्णवः
शिवानन्दकृतया ऋजुविमर्शिन्या
विद्यानन्दकृतया अर्थरत्नावल्या
च संवलितः।

·नित्याषोडशिकार्णवः शिवानन्दकृतया ऋजुविमर्शिन्या विद्यानन्दकृतया अर्थरनावल्या च संगलितः गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणीम् । देवीं मन्त्रमयीं नौमि मातृका पोठरूपिणोम् ॥१॥ ऋजुविमर्शिनी स्थित योदमखिल यन्मय चाँस्य भासनम् । यत समुदयश्चास्य तत्सवित्तिपद नुम । शिवादिक्षितिपर्यन्त पत्रिंशत्तत्त्वसचयं । यस्योमिबुहृदाभांसस्त सैवे चिन्महोदधिम् ॥ अर्थरतावली श्रीमन्महावनेशानपादपङ्करहद्वयम योगीन्द्रमधुपवाससेवित सर्वदा भजे ॥ १. मातृका-याक. । २. विग्रहाम्-वास.। ३ "गजाननाय महसे प्रत्यूह तिमिरच्छिदे। अपारक्रुणापूरतरङ्गिताशे नम" इत्येप प्रथम सोप-त । ४ वास्य-ए ग, घाय-ए । ५. यो वास्य-ख ग, यो पाय-५ । ६ पर्यन्त-स चि । ७ यम्-स, या-चि । ८ भावा-चि। १० 'निहत्य विनसतानमिष्टमाशु तनोति य । तमन गाम्भवीमून पन्देह गणनायकम् ॥" इत्येष प्रयम श्लोक-स. ज.। ११ मधुर । १वदे-दि।

·२ नित्यापोडशियाणव [१ पटल स्वात्मानन्दमहेशानचरणान्तेनिवासिना । शिवानन्देन मुनिना रस्यते नैपुरो रस । असमञ्जमता दृष्ट्वा वृत्तीनामिह तत्त्वत' । व्याकरोमि मनाक श्रीमनित्यापोडर्शिकार्णवम् ।। सर्वानुग्राहक तन्न सर्वोपायावभासकम् । सर्वाधिकारससिद्धयै बह्ववातारयच्छिव ॥ 'श्रीवामकेवरं नाम शास्त्र तन प्रकाशितम् । शिवेन सविद देवी लक्ष्यीकृत्य निजात्मिकाम् ॥ ४ प्रियानन्दमह वन्दे सदानन्दप्रकाशितम् । प्रपन्नजनतादु सध्यान्तविन्दभास्करम् ॥ आद्य मिथुनमारभ्य स्वगुवन्त क्रमेण तु । चन्द्र गुर्वाधमीशान्या करणातरणीप्रियम् ॥ यत्पादाम्बुजसभूत रजी विमलयन्मन । प्रसाद तनुते महा न रत्नेश"गुरु भजे ॥ १ गाम्युज-क । २ रसते-घ । ३ पाकरोति-ख । ५ तय-५। ६.कारिक । ७ मूमा-4, बवा-ख । ८ घ...। १० समैद-ग। ११ 'यत्पादाम्बुज गुरु भने इति लोकद्वय नास्ति-श.. १२. शगुरग। रघुनायो नमस्कृत्य गोपीनायौ च मे नमंदा मातर चैव जबल्लभामगा। तनगन्यान् समाश्रित्य नित्यापोइशिकार्णवे। प्राच्यव्याथ्यानुयोपने क्रियते टिप्पण मनाम् ।। 1. "अत एवास्दरमा[विशिल्यामुक्तम्-'यौवामहेश्वर नाम शास्त्र तन्त्र प्रकाशते । मध्ने भारतस्य तस्यास्ति नित्यापोऽशिवाय ॥ तत्र च दे चतु शत्यौ' इति" ( से० पृ० ६ ) अन भास्कररायेण 'सूचतुरानैर्युक्त' इत्यस्य स्थाने 'तत्र च द्वेचतु दात्यौ' इति पार ९ शकम-व . पनि इति प्रतीयते, करमामपि माराया तस्यानुपरम्भान् ।

·१ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अयरत्नावलीसलित ३ मध्ये शास्त्रस्य तस्यास्ति नित्यापोडशिकार्णनः । सुनेश्चतुश्शतेयुक्त कश्चिद् भागो रसावह ॥ स च पञ्चपटल्यात्मा कर्मपञ्चकभासक । पूजा प्रयोगो मुद्रा च विद्याव्याप्तिर्जपस्तुति ।। अवान्तरभिद सन्ति कतिचित्तत्र तत्र च । प्रधानकर्मशेषत्वान्न ता गण्या पृथक्तया ॥ अधीत्य चाचार्यमुखाच्छास्त्र विद्यापुरस्मरम् । गुरुणा न्यव॑सत् पार्श्वे शिवानन्दमहामुनिः ॥ कालेन महता सोऽय गुरुभि करुणोत्कटै । स्थापितोऽनुग्रहविधौ साभिषेक सहाभिधम् ।। यन्मुसानायमासाद्य विद्यासिद्धिरभून्मम । महात्रिपुरसुन्दर्यास्त रत्नेश" गुरु भजे ॥ शिव कामेश्वरी सिद्धान् निविधानपि दम्पतीन् । कडा प्रभृतीन् बन्ने गुरून् कल्याणरोचिप ॥ गणनाथमह वन्ने विश्ववन्यै प्रपूजितम् । सर्ववित्रीचनाशार्थ सर्वाभीष्टफलाप्तये ॥ वटुक योगिनीयन्द भैरधानमितौजस । प्रणमामाटसपत्तिसपादनसमुत्सुकानु मन्त्रमण्डलवर्णात्मरूपिणी करणापराम् । धामसविस्वरूपा ता चन्दे त्रिपुरसुन्दरीम्॥ १ शका-क ग । २ पग-ध । ३ मुद्राच-स । ४ वाप्ति- । ५ स्थिति-क स्विति-- । भिदा-ख ध। ७ पृथक पृथक-स। ८ निवसन-। तर-ग घ । १० शगुरु-4 ग । ११ समाप्ति-स छ ज । १२ मत्र-स । १३ करणा-प। 1 मप्रेति । निष्कोलसम्प्रदायानुसारेण गणेशे पारिमूत्रध्याहगावसरे- तबाधसूण वण परमधामसविस्वरूप प्रमेमपा दापति इयादिनोपक्षिप्त ध्यात्यानमत्रानुम घेयम् । 1 ग तमै-स ·नित्यापोटशियाणव [१ पटल परा तत सम्पादयामास शिष्यानाचारभूपितान् । देशकालविशेषज्ञान भक्तिरत्नमहोदधीन् ॥ तते शिवानन्दमुनिः शिष्यैरभ्यथितो मृशम् । सम्यग् वृत्तिविधानाय गम्भीरागमभापया ॥ लोपामुद्राकमायातसम्प्रदायादय पुन । अकरोदागमस्यास्य व्यास्यामृजुपिमर्शिनीम् ।। ग्रन्या सहस्र निशत पञ्चाशच्चैव पञ्च च । मयुरोदारसन्दर्भा सेयजुनिमर्शिनी ॥ सोभाग्यविषया वाणी सोमत्योदयदायिनी । सौगत्याप्तिमहापद्या सास्थित्य लभतामसो ॥ त पश्यदशतिथ्यात्मकनित्योकलानामधेयोपन्यासमुखेन व्यापिका 'सर्वतिथिमयोमक्षया पोडेशी नित्याकला परमामृतस्यन्दिनी महा- निपुरसुन्दरीसज्ञा व्याचष्टे परमदेशिको महादेव । यच्छ्रति —“ईशान सर्व- विद्यानाम्" (तै ० आ० १०।४७११) इति । आदितो द्वादशभि श्लोकै समस्त- मम्प्रदायद्वयन विमलस्वात्मशम्भुना। मियते टिप्पण सम्यग वामकेश्वरशास्त्रगम् ॥ अयरत्नाव त्येषा रोताऽस्तु भुवनाये। भुवनेश्वरि ते भक्त्या क्रियते टिप्पण यत ।। प्राप्मितम्याय शान्तस्याविघ्नन परिसमाप्त्यर्थ विशिष्टेष्टलाभाय च परमगाणगे भगवान् लोकानुग्रह चिरीपुत्रहरूपाष्टक शास्र सक्षिप्य चतुश्शतः मत्यापरिमितेन्धिम्नत्सारमुर्तुगामस्तच्छाम्बप्रतिपाद्या वर्णावयवा महात्रिपुरसुन्दरी १पुन- ग घ । २ दिमा- । ३ विद्यातिश्चैव-त्र । ५ श्रीम-11६ तिम-1 । ७ सम्पना-क । ८ तत-ख । १ नित्या नास्तिन्त । १० मी मी- । ११ पोरग-4 । १२ ईश्वर साव- 1१३ दायाबपन-4 ग । १४ यानातु- मज । १५ कृतिरादरान-स ज । १६ 'अस्य नारित- ग । १७ प्रपाया-ग । १८ 'पष्ट नाम्ति-न। 1. गनियिमयौमि पाटि पोनिन्याप्रतिपादकानि मूत्राणि (११२५-२८) अत्र मातीपानि। परा ·१ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसलितः ५ , वाच्याभेदमयसमस्तवाचकपदाक्षराभिन्नपरशक्तिरूपपरशिवात्मकमातृकामयी "स्वरव्यञ्जनयोः कृत्स्नलोकवेदाश्रयैव वाक्" इति स्थित्या लौकिकवेदिक- तान्त्रिकेतिहासपुराणदर्शनसारभूताम् आणवशाक्तशाम्भवात्मकमन्त्रकोटि- जननीमकृत्रिमाहपरामर्शमयीममृता भगवती वाचे व्याचष्टे । अथ ग्रन्यो व्याख्यायते-गणेशेत्यादि । रूपिणीमिति पदं गणेशा- दिभिः पञ्चभि. पदै' सबद्धयते, तंतद्र पिणीमिति । पूर्वार्धन मातृकाया. प्रपश्चात्मकता कथ्यते, उत्तरार्धेन निजमस्या. स्वरूपम्। गणेशोः श्रीकण्ठा- दयो रुद्रा, ते विश्वानुजिघृक्षापरा गणेशोः स्थिता. केचन रुद्रावतारा महत्या भक्त्या महादेवः प्रणमति-गणेशग्रहनक्षत्रेत्यादिना। गणेशाश्च ग्रहाश्च नक्षत्राणि च योगिन्यश्च राशयश्च गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशयः, (ता?ते) एष रूप यस्याः सा तथाभूता । गणेशा. श्रीकण्ठादयो रुद्राः पञ्चाशत्सख्याको । गणों आदि- १. परा-फ.। २. श्रया-फ.,श्रयेव-घ.1 ३. परमार्थ-ना.। ४. वाच भगवती-ग.घ.। ५. 'दाच' नास्ति-ख.। ६. 'अथ प्रन्यो व्याख्यायतें नारित-फ.। ७. रुपिणीपद-फ., रपिणोति पद-घ.। ८. तद्र-क. प. घ.। ९. 'मातृकाया' नास्ति-ख.। १०. 'निज- कृत्रिमाहपरामर्शमयोमृता वाच भगवती च्याचष्टे' इत्यधिको शुद्धश्न पाठ-प.। स चाला- श्लोकावतरणिकाया यथास्थान तस्य पूर्वमेव दृष्टस्यात् । ११. निजमात्मस्वरूपम्-क. । १२. गणेदस्यिता -स. घ.। १३. केचिद्-क., 'केचन रुद्रावतारा.' नास्ति-स । १४. महा- माया-स. इ., श्रीकण्ठनायापरपर्यायो-घ । १५. 'सूत्रेण अधिक पाठ-स.ह.ज । १६. तान्येव- स. घ..।१७. रूपा -ख. इ. १८. गणेशा अकारादिक्षकारान्ता धात्मान-स..। 1. आणवेत्यादि । आणयशाक्तशाम्भवसमावेशजनर। मन्त्रा अप्यत्र माणयाद्यात्मक एवोक्ता, कार्यकारणपोरभेदाभ्यासात् । अप्राणयापायपरिचय उपोदधाते द्रष्टव्य । 2. "गणेशा विघ्नेश्वरादिगणेश्वरान्ता एषपश्चाराविनायर मूर्तय" (से० पृ० ८ ) इति, "पत्त प्रास सहाणि सहस्रशो में एटा इनि शुश्योक्ता धोरप्यायो रगणा पश्चातादिर गगेापदेनाभिधोपन्त इति प्यायल्यु । परे तु दिग्येष्ठा मरुदाणा इति अत्युक्ता एरोनरवाशमिरगणा गणेदापदेश गृहन्त इति प्याचाते । तदुभयमपि चियम्" (पृ० ९.१०) इनि च भारपरप भार । अत्र मेनुइन्पारो योगिनोदय (१३-१९) प्रमाणीव प्राध', 'परे तु' इति पदायामृनुधिशिनीमपरत्नायलों घ रमाः समपति नावश्यक ·हिन्यापोडशिवणक. [१ पटल मरुद्रणा इव, "श्रीकण्ठोऽनन्त' (प्र० सा० ३।३९) इत्यादि । यच्छ्रुतिः- "सहस्राणि सहस्रशो ये रद्रा अविभूम्याम्” (तै० स० ४।५।११।१) इत्यादि । ग्रहाः मूर्यादय , "स्वरेश सूर्योऽयम्" (प्र० सा०४।२५) इत्यादि । नक्षत्राणि भान्ता वर्गा,ते पञ्चाशद्वर्णान्ममा इति यायन् । अथवा गणा इन्द्रप्रमुखाः “इन्द्रज्येष्ठा मन्द्रणा.” (ऋ० १२३१८) इति श्रुयुक्त। मन्द्रगणाः पञ्चाशत् । तेऽपि वर्णात्मका इत्यर्थः । ग्रा सूर्यादय । तेऽपि वर्णसभूता । तत्र स्वरेभ्यः सूर्य: । कवर्गाल्लोहितः । १ 'यच्छति अघिभूम्यामित्यादि नास्ति- क. ग घ.। २. 'स्वरेता सूर्योध्य- मियादि' नास्ति-र । ३. 'ते ‘पावत् नास्ति-रा घ. इ.1४. गगेशा इन्द्रमुखा -ख. इ.। ५ इत्यादि-2। ६. तेपि पश्वासद् वर्णात्मका इत्ययं-ख ४. । ७ तेप्यर्ण-क., ते वर्ण-.। महता आटोंन । गणेशपदस्य श्रीक्वादिन्द्रपरत्व मरुद्गणपरत्व च शिवानन्दविद्यानन्दान्या. मुभाम्या व्या बातम्, अथापि सहस्राणोनि श्रुति शिवानन्देन, इन्द्रज्येष्ठा इति निय विद्यानन्देनोद्धृता । इन्द्रेण महिला मरुद्गणा पञ्चाशद्भवन्ति । अर्यरत्नावली तामेव सध्या निर्दिशनि । अन ‘एकोनपञ्चाशन्' इति सयानुवाद मेतुबन्धकारस्पायथार्य । गणेशेत्यादि- मूत्रम्यानि गणेशग्रनमाराशिवदानि प्रपञ्चसारमनुमृत्य व्याख्यानानि शिवानन्दविद्यानन्दा- भ्याम्, न तु योगिनोदयम्। योगिनीहृदयतन्त्र दामकेश्वरतत्राप्नित्यापोडशिकार्णवापरपर्यायात् पृाति माचितमम्माभिर्योगिनीहृदयम्यानुप्रास्तावि । अत्रन्यमेतद्वयाख्यानद्वयमपि तम्यंत्र मतम्य पोषक 1. "श्रीस्टोनलमूमौ च" इयादि "शिव सनरस्तत" ( ३१३९-४४) इत्यन्ता प्रपन्चमारोषा अगाभिप्रेता । 2. "तदा स्वरेया मूर्यो" इपादि "यवर्गजोय होता" (४१२५-२६) इत्यन्तौ प्रश्व- सारनाशवत्र स्मरणीयो। 3. पचारादर्णामका इति । ग्रन्यारः प्रस्तुत स्थल पञ्चममरस्यमिदमातृकापव्याख्यानस्थल च विहायान्यत्र सप्नपष्टिवान् प्रतिपादयनि । 4. “तु भूपं पाहतस्वरहप । मगल्युयगुरुशुश्मानेवरा कादिवर्गपश्वरूपा । चन्द्रराडू मन्नम्योप्मपौ । सगर एव तुटप । कारस्तु वारेणव गतार्य इति सम्प्रदाय (म०.८) इति अनुदन्ये इयते। अब योगिनीदयपि (३३२२-२४) मङ्गलशुरु उपगुमानेश्वरा इ पर्यस्लावरीत प्रपञ्चमारानुमोदिता मो द्रष्टव्य ।

·७ १ऊयक्षरयल्पा तिरेस्पादिरषः, परन्तु विन्दुविमगम्बरी अकारान्ते योजनीयौ। तेन संसं अं अः इत्यारपतुष्टयस्पा रेवती सिदपति" (मे००९) इनि मेतुबन्धे । 4. "अमगोः रेवती" इति पाटोग्नावश्यकः मन्ते रेयनीनस्य परिणागतवान् । 5. "योगिन्यो शपिन्यापाः सप्त देवताः" (००८) दति, "योगियस्नुपरमाणत्याः राप्ती तास स्वर स्वरापोरापपराधा दादताराराणा दमा, बगराधाःपद १ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः अश्विन्यादीनि “आभ्यामश्वयुग्" (प्र० सा० ४१५२) इत्यादि । योगिन्यो ब्राह्मयाद्याः । वक्ष्यति च “वर्गानुक्रमयोगेन" (१।११) इति । राशयो मेपा- चवर्गात् काव्यः । स्वर्गाद् बुधः। तवर्गात् सुरगुरुः । पवर्गात् शनैश्चरः। यवर्गात शीतांशुरिति सप्तप्रेहात्मिका मातृका । अथवा नवग्रहात्मिका मातृका । तत्र शर्वर्ग- लक्षप्रभवौ राहुकेतू । नक्षत्ररूपिणीत्यत्रायमाशयः r:--अआभ्याम् अश्विनी। इकाराद् भरणी । परतो लिपित्रयात् कृत्तिका । पुनस्तत्पराचतुष्टयाद् रोहिणी । एदेतोमग- शीपा। ओओभ्यां पुनर्वसू । अमसोः रेवती । कतस्तिष्यः। खगयोरश्लेपा। घडयोर्मघा। चार्णात् पूर्वा। छजयोरुत्तरा । झत्रयोहस्तः । टठयोश्चित्रा। डार्णात् स्वाती । ढणयोविंशाखा । तथदेरनुराधा । धार्णाद् ज्येष्ठा । नपफर्मूलम् । वार्णात् पूर्वापाढा । भार्णादुत्तरापाढा । मार्णात् श्रवणः । यरयोर्धनिष्ठा । लार्णात् शतभिषक् । यशयोः (पूर्वा)प्रौप्ठपदा। पसहेभ्यः परा स्मृता । अंतक्षेभ्यो रेवती । एवं नक्षत्ररूपिणी मातृका । योगिनोरूपेत्यत्रायं भावः-अवर्गप्रया ब्राह्मी । कवर्गाद् माहेश्वरी । १. तारा अश्व-क.। २. 'सप्ताहारिमका मातृका' नास्ति-फ. ग.। ३. त्मिका तदा शादिळम-स. इ. ज. । ४. शवर्ण-ग.। ५. स्याती डाक्षरसंभूता विशाखा दणयोस्तथा-घ. ज.। ६.संभवा-ध. 1. "आम्यामश्वयुग्" इत्यादि "पसहेभ्यः परा स्मृता" ( ४५२-५७) इत्यन्तान प्रपञ्चमारलोकान् स्मारयत्पत्र प्रत्यकारः। 2. सप्ताहारिमोति । "सप्ताहात्मिका प्रोक्ता यदेयं सप्तमेदिनी" ( ४।२४ ) इति प्रपश्व. सारवचनमत्रानुमन्धेयम् । 3. "नक्षत्रेषु पया-'युग्ममेकं अयं वेदा एकमेकं वयं ततः। एक युग्मं युग्ममेकं पुग्मं पुग्म पुगं प्रमात् ॥ एक युग्मं प्रयं चैक अपमेकैकमेरकम् । पुग्ममेकं युगं प्रीणि युग्मं विन्दु दिगगंयुक् ॥' (यो० हपृ. २०४) इति । अत्र प्राममेवमित्यादि योग्यम् । ६ ओ इत्यभरपारिमधिनी। इंकारहपा भरणा - अधिन्यादिकमेणाकारादिवणेषु मा.

·८ नित्यापोडशिकाणंव [१ पटल दये., "आंधै #पाहयो राशि " (प्र० सा० ४१३४ ) इत्यादि । दगी चवर्गात योमारी। टवर्गाद् वैष्णवी । तवर्गाद् वाराही। पर्याद् ऐन्द्राणी । यात् चामुण्डा । शवांद महालक्ष्मी.। एवं योगिनीमयी मातृम ! राशिरूपिणी १द्याना २ अन्य पायरित्यादि-क.। ३ 'चवर्गात् एव' इत्यस्य स्थाने- 'कौमारी तु चवर्गस्या टवास्था तु वैष्णवो। तवर्गजन्या वाराही तयेन्द्राणी पधगंगा । चामुण्डा तु यवर्गस्था महालक्ष्मी साधा। इत्यनेन' इति पाठ-स हज.। ४ टवर्गसभवा-- । ५ तवर्गजया-ध । ६ पवर्गक्षेना- । ७ पवांप्रभवा-घ । ८ राशिमयी-1, राशि रपिणीमिति-सह.। यकारायाश्चत्वार, हकारमकारी, समष्टिश्चेत्येवल्प क्रमाद्भवति । कार पूर्ववत् { ळकारस्तु लकारेणब गनायं इति सम्प्रदाय , तव पृ. ८ ]" ( से० पृ० ९) इति च सेतुन्थे। अद वोध्यम्-'स्वगादिधातुमायाभि कियादिभिरप्यसो । वर्याष्टक- निविष्टाभियोगिनीभित्र सयुता ॥" (२०६०-६१) इत्येव योगिनीहृदये पोगिनोपदविवरण दृश्यते । अग्ने च तनव-विशुद्धौ हृदये नाभी स्वाधिष्ठाने च मूलके । आमाया घातुनाथाश्य यस्तव्या हादिदेवना ॥" (३३३) इत्यत्र पषु स्यानेषु त्वगडमासमेदोमज्जाशुपारपाना पप्पा पानूना स्वापि यो डाकिनीराकिणीलाविनीकाकिनीमारिनोहाकिन्यो देवता यातव्या इति प्रदर्शितम् । “योगि यक्ष डाकिन्याद्या पद" (पृ० १७३) इति चामृतानद आह । मुद्रापाले (३६१९.२०) पब योगिन्य पठिना । व्यायात च शिवानन्देन-"षट्चत्र पमिषट्कोशाधिष्ठात्रीमि दरल्कमहदेवोभिदिशा इति । सेतुबन्धकारेण तु--'मूल च १ च तपो ममाहारी मूलकम् । प्राण्यङ्गत्वादेक्वद्भाव । मूलाधारे ब्रह्मरन्ध्रे चेत्यर्य" (यो०६० से० पृ० २०८) इति व्याख्यातम् । पत्र मूल मृग्यम् । 1. "प्रामपायो राशि" इत्यादि "स्मात् क्षकारस्तु मीनग" (४॥३४-३७) इत्यन्ता प्रपञ्चमारलोका स्मरणोया अन । 2. "सौरास्तु-गणेशा कालरपो बिनायको योगिन्यो वशिन्याद्या इत्याहुरिति विशेष (से० पृ० १३) इति सेनुबन्थे । अदमवधेयम्-गणेशाह" इत्यादिका द्वादशश्लोरी कादिननेऽपि [२१८८-९९) यरे । तद्वमाख्यानावसरे मनोरमाकारेण सुभगानन्दनाथेनेद- मुतम्-'देवीस्तोत्रलोचद्वादशस्य पूर्वमेर नित्यापोशिकाणः महात्मभि काश्मीरिभि- यांच्यात वात्तैया द्वादशाना लोशनामा गाव्या सैव लिख्यते" (पृ. ३६) इति । द्वादमालोपोतोपत्र तमनस्यानुपन्यामाद् भाम्रररायेण सा व्याल्या न दृष्टा भवेत् । अपरामश्वरीविरणतो भिन्नवैया प्याट्या, पत्र व्याख्यातपदाना तत्रानुपलाये । अनापि " ·१ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित सर्गादिक्रीडापरा सर्वोत्कृष्टत्वाद् विजिगीपुमखिलव्यवहारप्रवर्तिका द्योत- मना स्तोतव्या गन्तव्या च, दीव्यते 'क्रीडांद्यर्थत्वात् । मन्त्रमयीम् अकृतिमाह- परामर्शमयीम् । 'मातृका परावागात्मना पराभट्टारिकात्मकपरमशिव- स्वरुपा पलिशतत्त्वप्रसरणहेतुभूता परा सविदमित्यर्थः। तदुक्तंमीश्वर- यथा- -आधेरीकारांन्तमप. पि.। उकाराद्यै कारान्त प"। ततलिभियुग्मम् । एऐभ्या कर्कट. 1 ओओभ्या सिंह । अम शेवर्गळ भ्यश्च कन्या सजाता । पणिगाद्या मीनान्ता' राशय कचटतपयेभ्यो यथाक्रमेण सजावा । एव राशिस्वरूपिणी मातृका। देयों मत्रमपोमित्यादि। यत एवमुक्तप्रकारेण मौकामयी, तत एव तत्प्रसूतसक्लमन्त्र- मयीत्यर्थः। देवी द्योतनामिका, प्रकाशशक्तिरिति यावत् । भौति प्रातीति मातृका । स्वतेजोविजृम्भितानुग्राह्यजीवराशि माति नातीति मातृकेत्यर्थ । , घ। १ विश्वसर्गादि-क । २ विजगिपु-क , विजिगीपुर-ध । ३ व्यापार-क । ४ तिनी-क । ५ गर्य- ६ अनाहतभट्टारकपरमशिवस्वरूपाम्-र ग नास्ति-प । ८. क्त श्रीमदी-घ, 'तदुत्तम्' इत्यादि 'विप्रह इति' इत्यत पाठो नास्ति-ख । ९ नरक्षरैमपायो राशि सभवति-पप इ.ज.। १०. पम-स.ज.। ११ मिथुनम्-प 1.ज.। १२ वर्गम्य -स.। १३ पो मातृकाम- ग । १४ 'यत' नास्ति-ख ह.ज.। १५ मातृषा म प्रमयो-स.ज.। १६ मातृवेति । माति प्रातीनि मात्रा। कोऽयंस ज.। १७ 'इत्ययं'नास्ति-व.ज.। 1 इमे घार्या महायमञ्जरीपरिमले १८० तमे पृष्ळे प्यारयाता द्रष्टय्या । 2 मातृशायर पविचार उपोदयातेऽवोनीपः । 3 "राति यथा-'चतुष्क वितप प्रीणि द्वितय द्वितय दयम् । पञ्चक पर प पटक पया तत ॥ चत्वारि मेरीने सु स्यायो पनि पादप ।" (यो० ६०, पृ० २०६) इति । 'मेर शरारो यारादियतुप घेति मौनरानि । बारादिपवर विविमोच पाराशिरित्यय । स्पष्टम यन्" (से. पृ०५) इति सेतु धे। + "पशुभिर्वादिभि साधू स्यात् क्षागारस्तु मौना" (४.३७) इति प्रपन्धमारवचनप्रामात मौनलो मारोपि मोजनीय । योगिनीदरमदीपिकास्थिता सायप्रमि" (पृ०२०८) रवायाभोरा मनमर्ष पोपन्ति । २ ·नित्यापोडशिकाय. [१ पटल. प्रत्यभिज्ञायाम्- सर्वथा त्वन्तरालीनानन्ततत्त्वौघनिर्भर. । शिवश्चिदानन्दघन. परमाक्षरविग्रह. ॥ (४।१।१४) इति । पीठरूपिणीं विश्वचित्तिभूमिम् । उक्त च--" विश्वमुन्मीलयति" (प्र० ह० २) इति । अभियुक्तवचोऽपि- -"स्वेच्छया स्वभित्तो पोठेरूपिणीमिति । अष्टपीठान्यपि कामरूपादिदेवीकोट्टान्तान्यष्टी अष्टवर्गप्रभवाणि । तन्मयी मातृकेत्यर्थः। तानि युत्तरपट्के- कामरूप भवेत् पूर्व कोल्लगिर्ये तु दक्षिणे । चोम्भार पश्चिमे भागे उत्तरे चोणक भवेत् ।। मलय चाग्निदिग्भागे नेत्या तु कुलान्तकम् । जालन्धर तु यायव्ये ऐशान्ये देविकोट्टकम् ।। इति । १. घान्व-क तत्त्वा ग.। २ वीररूपिणीमिति। आगमे चतु पप्टि-पट्पञ्चाशत्- अष्ट-पट पञ्च-चतुर्थी रूपिणी युच्यते। तेयु बाह्यानष्टपटकपीठप्राधान्यात् तद्वयाप्ति प्रदश्यते । तानि चोक्तायुत्तरपट्के-घ । ३ अष्ट' नास्ति-ख हु ज.। ४ 'तानि इति' नास्ति- र ग । ५ चोहार-घ । ६ जणक-घ, रणक-ड.। ७ ईशान्ये-सह. ज. । 1 "पीठानि कामरूपादिच्छायाछत्राता येकपश्चाशत् ' (से. पृ० ८ ) इति, “पीठरूपिणी- मित्यस्य ओजापूरास्यपोटे स्वरूपमस्या इति देवीपक्ष, मन्त्रपक्षे तु लक्षणया कूटरूपिणी- मित्यर्थो वर्णनीय । पोठे श्रीचक्रे स्पमस्या इति वायं । एव त्रय एवार्या प्रामाणिका (से० पृ० १२) इति च सेतुबन्धे । कामरूपादिच्छायाछत्रान्ताना पीठाना नामानि योगिनीहृदये (३॥३७-४३) द्रष्टव्यानि । अत्र विषये "कामपूर्ण" (२०१२) इति सूत्र- य्याश्याना यपि द्रष्टव्यानि । पोटमाधिविचार उपोदधाते प्रपश्चितस्तत एधावलोकनीय । 2 प्राच्या प्रीशमरपो यमदिशि च तया कोल्लपूर्यो गिरि स्यात् सोपाराक्ष्य प्रतीच्या घनदादशि तया चोडिपाण तु पीठम् । माग्नेम्यां चापि तमलयगिरिरय श्रीकुलान्त निया जाल वायुभागे प्रिणयनक्रिति स्यात् तया देविकोट्टम् ।। (१५/४१) इति, ·- १ सूत्रम् । ऋजुविमर्शिनी-अर्थरलावलीसवलित स्वेच्छाविभौवितानन्तजगद्रश्मिवितानवेत्। नौमि सविन्महापीठ शिवशक्तिपदाश्रयम् ॥ इति । "चाचीमा विश्वा भुवनान्यर्पिता" (ले० वा० २।८।८।४) इति रहस्य- मपि । नौमि विश्वोत्कृष्टत्वेन परामृशामि, नुत्या विमर्शमय्या तत्कल्पित- प्रमातृपदनिमजनेन तत्समावेशमयो भवामीति यावत् । अत्र मातृका- स्तुति. समावेशात्मा प्राप्यत्वेनाभिधेया'। मन्त्रमयीमिति चिद्विकासा- मर्शात्मक मन्त्रवीर्य तत्प्राप्तावुपाय उक्त. । देवीमिति द्योतनादिसतत्त्व विश्वाभेदसार पडध्वस्फारमयाऽकृत्रिमपूर्णाहन्ताप्रकाशचॅनसवित्तिरूप फलमुक्तम् । अभिधेयोपाययोरुपायोपेयभाव सम्बन्ध इत्यभिधेयोपाय- सम्बन्धप्रयोजनानि चानेन सूत्रेण सूचितानि । किञ्च, देवीमिति दिव्य- अथवा ओजापूकास्पर्शास्यपीठपश्चकात्मिका शरीरान्त समुल्लसन्ती मातृकेति पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशाना ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशिवाना निवृत्त्यादिशान्त्यतीत- कलानाम् ईशानादिसद्योजातान्तपञ्चब्रह्मणा प्राणादिसमानान्तप्राणानाम् आत्ममनो- १. भिविहिता-क , च्छया भासिता-व., विलासिता-पि, । २. ति-प., न्द-चि. । ३. विलास-क. ख ग घ । ४. 'रहस्यमपि' 'वाचीमा' इत्यत पूर्व स्थापित --ख. ग. घ. । ५. नौमीति-क. । ६. कवि-ख. घ.। ७. नत्या-घ.। ८. परामृत-ख. । ९. ऽभवमिति-घ.। १०. मातृकासमावेशात्मस्तुति-क. । ११. कासविमर्शक-ग.। १२. सर्वतत्त्व-क, स.। १३. सारमयम क.। १४. मय-ख.। १५. अभिधेयोपायोपेयभाव -क.। १६. दशितान्यनेन सूत्रेण-फ.। १७. मिति च-ख. ग. घ.। १८. दिव्यभावा दीक्षा-ख. घ.। १९ 'पञ्च' . कामहपी कोल्लगिरि सोपारोडपाणके तपा। मलयाद्रि कुलान्त च जालन्ध्र देधिकोट्टकम् ।। (१७१६) पति पेशानशियगुरुदेवपद्धत्यां मात्रपादे । कामकलाविलासटोकाया चिल्ल्यामपि १२, २९ तमयो पृष्ठयोरद्धृतोऽय श्लोकः । तत्र द्वादी पृष्ठे "वितानवत्' इत्यस्य स्थाने "विलासवत्' इति, जनप्रियो पृष्ठं च विभाषिता' इत्यस्य स्थाने 'विलासिता' इति पाठ। 2 "जादूरस्तुति समावेशल्पा प्राप्यरयेनाभिधेया" (पृ०८) इति स्पन्दनिणययचनेन सुलनीयमेतत् । नास्ति-क ग घ । 1 ·नित्यापोइशिवार्णव. [ १ पटल प्रणमामि महादेवी मातृकां परमेश्वरीम् । कालहल्लाहलोल्लोलकलनाशभकारिणीम् ॥२॥ भावदायिका दीक्षा सूचिता । मन्त्रमयीमिति चानुठानक्रमः | नौमीति समावेशात्मा विद्यासिद्धि. । मातृकामिति च सर्वाधिकारिता ! पीठरूपिणी- मिति च पारम्पर्यक्रम । महाविभूतिसमुदयस्याने नित्यापोडशिकाणवे 'यत्पूर्वाकर्तृभिक्कारि, यच्चास्माभि. किञ्चिद् व्याक्रियते, तत्रान्तर त्यक्तावलेपमात्सर्या स्वयमेव विपश्चितो विचिन्वन्तु ॥ १ ॥ प्रणमामीति । महादेवीम् । देवीमिति प्राग्वत् । सा च महीयसी, विरिञ्च्यादिसर्गादरपि हेतुभूतत्वात् । मातृकास् सर्वेपामेव मलाणा विद्याना च यशस्विनी। इय योनि समास्याता सर्वतन्त्रेषु सर्वदा ॥ न विद्या मातृकातुल्या ........" "1(प०वि०८-९) मन्त्रशिवशक्तोना स्वरूपेत्यर्थः। एव समस्तविश्वजननहेतुमातृकापरिकल्पितदिव्या- वयवा महात्रिपुरसुन्दरीं नमामीति यावत् ॥ १ ॥ प्रणमामि महादेवीमित्यस्य व्याख्या-प्रणमामि महादेवी महाप्रकाशविमर्शरूपा परा शक्ति क्दाचिदप्यप्रच्युतशिवस्वभावा समाविशामीति यावत् । मातृकापद व्यारयातम् । परमेश्वरी सकलजगन्नियमनहेतुशक्तिमित्यर्थ । कालहल्लोहलेत्यादि । १ 'च' नास्तिक. । २. 'च' नास्तिक । ३. शका-क.। ४. प्रणमामि महादेवीमिति प्राग्वत्-ग । ५. हेतुत्वात्-क. ग. घ.। ६. मातृकामिति प्राग्वत्-ख. । 'मातृकाम्' इत्यत 'सूचिनप्रभायाम्' इत्यन्त पाठो नास्ति-व. । ७. वर्णाना-ग. ८. परा-घ.। ९ 'शक्तीना इत्यत परम्-'पश्चानां पोदयाच्यानाम्' इत्यधिक.-५ । १०. 'स्वरूपेत्यर्थ' नास्ति-घ. 'स्वरूपेत्ययं' इत्यत परम्-एवमखिलकालचक्रनयनहेतुभूत ज्योतिश्च मातृकायामन्तर्भाव्य कालपास करोतीय भगवतीति यावत् । तदेव समस्त' इत्यधिक -प. . च ज । ११. मातृका- १२. नमामोति प्रयममूत्राय -सह. च. ज । १३ व्याख्या लिख्यते-घ । १४ विमल- स ग । १५ प्रभावां-के ख. ग ।। १६. 'शक्ति' नास्ति-ग। । “पदयं मविवृति यिचिन्य तु सचेतस" (पृ. १३) इति स्पदनिर्णयवचनेन तुलनीयमेतत्। 2 प्रायदिति । यत्र "देवीं सर्गादि' (पृ० ८.९, ५० १, १ ) इत्यादिप्रन्यपरामशं । जातान्त-2,।

·२ सूत्रम् । ऋजुनिमशिनो-अर्यरत्नावलीसंवलितः इत्याधानायसूचितप्रभावाम् । परमेश्वरीम् | परमा प्रकृष्टा परमशिव- स्वरूपा ईश्वरी महाविभूतिमयी या ताम् । कालेत्यादि । कालोऽवच्छेदकः सङ्कलनारमा परामर्शो बन्धनरूपः । तदुक्तं प्रत्यभिज्ञायाम्- कालः सूर्यादिसंचारस्तत्तत्पुष्पादिजन्म वो। शीतोष्णे वाथ तल्लक्ष्यः क्रम एव स तत्वतः ॥ (२१११३) इति । तन्त्रालोकपि- एप कालो हि देवस्य विश्वाभासनकारिणी। क्रियाशक्तिः समस्तानां तत्त्वाना च परं वपुः ॥ (६।३८) इति । वस्य हेल्लोहलो 'लवादिप्रलयान्तो वेग इति सम्प्रदायः, तस्योल्लोलो' ग्राह्यग्राहकग्रहणसंक्षोभारमा संसृतिरित्य- महोन्मेपः, तेन कलना वन्धनम्, कालस्य हल्लोहलः कालहल्लोहलः, तन्य उल्लोलः कालहल्लोहलोल्लोलः, चल्लोलो यथाभूतस्तेन कलना वन्धः, तस्याः शमं करोतीति । प्रकारान्तरेणकालस्य हल्लो. हलो बैग, तस्य उल्लोल आवर्तविवर्तनम् , चञ्चलीभाव इति (यावत्), तेन कलना . १. उत्कृप्टा-क.. २. 'या' नास्ति-क. स.। ३. कालोश्चच्छेदका संकल्पात्मना अन्यरूप:-., अवन्टेदकमकलनान्ना बन्धः-स., कलनारमा बन्धनरपः-५.। ४. "तदुक्त. पुरिति' नास्ति-. । ५. ता-द.,च-.। ६. ये-1.। ७. एक-क. घ. । ८. हल्लोहलो विधायभामनता, स एवोल्लोलः समस्ततत्त्ववपुष्ट्यं तेना. घ. 1 ९. 'प्रहण' नास्तिक। १०. संस्मृति-प.। ११. तस्य-ध. ए.। 1.मयादीति । "लयारिप्रलपान्तोऽयं काल: प्रस्तूयते दाज । नलिनीपप्रसंहत्या मूनसूयभि• दने । दले दले तु यः कालः स पालो लयवाचकः ॥” ( १।२९-३०) इति प्रपनमार• वचनममेनमुपोदलयनि । 2. "पदा उत्लोलासना पदपूर्योतरसंबन्यस्तस्प शमं ना रोतीति तपेति साम्प्रदायिकाः" (पृ. १३ ) इनि सेतुबन्ध । “उन्लोलालना पूर्वोत्तरसबन्यः" (त. २८९) इति हुशारमोराणी प्यारयाने पते।

·नित्यापोडशिकार्णव. [ १ पटल. 1 यदक्षरैकमात्रेऽपि संसिहे स्पर्धते नरः । रवितायेन्दुकन्दर्पशङ्करानलविष्णुभिः ॥३॥ भिप्राय । तस्या शमकारिणीम् , क्षोभशान्तिकरीमित्यर्थः । क्षोभोपशान्ति. पैरम पदम् । तदुक्त रहस्यगुरुप्रवरेण- "यदा क्षोभ प्रलीयेत तदा स्यात् परमं पदम्” (स्प०का०९) इति । प्रणमामीति देहादिप्रमातृतोपशान्त्या प्रकर्पण 'नियुत्थान समाविशा- मोति यावत् । परावागविलासपरामर्शेन कैवल्यसिद्धिरिति चोतितमनेन पद्यत ॥ २॥ यदक्षरेति । यदक्षरैकमात्रे यस्या पूर्णाहन्ताया भात्काया एकस्मिन्न- प्यक्षरे न क्षरत्यश्नुते वेति निष्पन्ने सम्यगभेदेनाहपरामर्शमयेन सिद्धे आत्म- वन्धनम्, तस्या शमो नाश इत्यर्थः । शमकारिणीमिति । तस्य शान्तिसम्पादनस्वभावाम् । अयमर्थ:-मृत्युवक्त्रीत् स्वभक्तमुत्तारयतीति ॥ २॥ प्रणमामीत्यादि शमकारिणीमित्यन्तम् । (अत्र) द्वितीय(मत्र) पूर्वाधन प्रथमसूत्रः प्रतिपादित वणक्रममनूद्योत्तरार्धेन तदुपासकस्य मृत्यूतरणाख्य फल दर्शयति । पूर्वभाग स्पष्टार्थ । कालहल्लोहल । कालस्य हल्लोहल कालहल्लोहल । हल्लोहली वेग । उन्लील तस्य कालस्यातिरेक । क्लना तेन बन्धनम् । तस्य समकारिणीमिति तस्य शान्तिसपादनस्वभावा- मित्ययं । नाशयतीत्याथिकोऽयं । मृत्युववत्रात स्वभक्त तारयतीति तात्पर्यम् ॥ २ ॥ यदक्षरेत्यादि विष्णुभिरित्यन्तेन तृतीयसूत्रेण व्यतिरेकमुखेन वर्णभोपासकस्या- (वा)तरफल दशयति । अत्रेयमक्षरपोजना- यदक्षरेकमात्रेणीति । यस्या मातृकाया अक्षराणा मध्य एकाक्षरमात्रेऽपि ससिद्ध सम्यक् सिद्धि प्राप्ते सति नर स्पर्धा करोति । रचिश्व तायश्च इन्दुश्व कन्दर्पश्व शङ्करश्च ४, 'क्षोभोपशान्ति परम ७. ता प्रणो-ख . १. मात्रया-याख.। २. सक्षोभ-ख । ३. कारिणी-क.। पदम् नास्ति-स.। ५. पर-क., परमपदम्-ध.। ६. गुरुणा-क.। ती प्रणा घ.. ८.प्राकृतो-क.। ९ ते एवेति-ध.। १०. वक्त्रान्तर्गत-क ग. छ । ११. स्वभाव छ । १२. इत पर द्वादशसूत्रपर्यन्त मद्रासमातृकासु भिन्न व्याख्यान दृश्यते । सदन सूक्ष्मातरेषु स्थापितम् । १३. उल्लास -5.। १४ चक्रात-द.। । १६ एकामरेऽपि-4. गछ। १७ सिद्ध-क ग.। १५. यदक्षरेति-स ·३ मूत्रम् ] ऋविशिनी-अर्यरत्नावलीसंबलितः सात्कृते । नरः असौ साधको मनुष्यतयाऽवभासमानः समुत्तेजितसहजौजः- प्रकर्षादिना गुणेन रविगा सह स्पर्धते, विपमोचनवेगादिना ताक्ष्यण, अमृतीकरणादिन्दुना, सौभाग्यादिना कन्दर्पण, श्रेयस्करत्वादिना शहरेण, औज्ज्वल्यादिनाऽनलेन, महाविभूतिरूपयोगैश्वर्यादिना विष्णुना। एवमेका- क्षरसिद्धौ तत्तद्वैभवेन सर्वदेवताविभूत्युत्कर्षों भवति । मातृकासिद्धी पुनः सर्वदेवतानां स्वयमुदयस्थानं भवतीति तात्पर्यम् ॥ ३ ॥ , अनलव विष्णुश्चेति रवितायेंन्दुकन्दर्पशङ्करानलविष्णयः । तैः सह स्पर्धते। तेपां तां तां श्रियं युगपदेवापहरतीत्यर्थः । कोऽभिप्रायः ? सूर्यस्य प्रभाववत् प्रथितयशःप्रभावो भवति । तायवद् दृष्टिपातमात्रेण स्थिरकृत्रिमशङ्काख्यविपोपविपनाशको भवति । इन्दुवत् सर्वेषां प्राणिनामाहादजनको भवति । कन्दर्पवत् सर्वासां सुन्दरीणां विक्षोभको भवति । भूतप्रेतपिशाचानां दुष्टचेतसां शङ्करवदप्रधृष्यो भवति । अनलवदत्युज्ज्वलो भवति । विष्णुवत् सर्वेषां प्राणिनां पालको भवति । एवं तत्तद्गुणग्राहित्वात् वैः सूर्यादिभिः सह स्पर्धा करोति नरोऽपीत्युक्तं भवति । यदी अक्षरेकमात्रस्याप्येवं माहात्म्य प्रसिद्धम् , तदा मातृकायां ससिद्धायां किं वक्तव्यमिति मात्रशब्दार्थः ॥ ३॥ कोऽभिप्रायः ? सूर्यवर्तजस्वी भवति । तायवनिविषीकुरते । इन्दुवदाहनोदको भवति । कन्दर्पवत् सुभगो भवति । शङ्करवदप्रधृष्यो भवति । अनलवदुज्वलो भवति । विष्णुरत् पालको भवति । एवं ततद्गुणाकर्ष(क)त्वात् एवं तेजस्वितानिविधीकरणाहलादसौभाग्याप्रधृष्यत्वौज्ज्वल्यपालकत्याल्यावान्तरफलं वर्णक्रमोपासकस्य संभवतीति तात्पर्यम् ॥३॥ १. या भास-क. । २. 'सह' नास्ति-ध । ३. दिना इन्दुना-ख. ग.। ४. जा-क.। ५. 'रूप' नास्ति-क., रूपैश्व-ग. घ.। ६. तद्वैभवेन-1. घ.। ७. त्याकर्यों-ख. ८. स्पर्धा करोति-ख. इ.च.ज । ९. देव हरती-., दपहरतो-४, देवामं हर-छ.। १०. सर्वप्राणिपालफो.1 ११. यदक्षरैकमात्रोपासकस्याप्येव-स. इ. च.) १२. मातृकायाः समस्तोपासकस्य संसिद्धी कि प्रतव्यमिति मातृकाशब्दार्य.-स.इ. च. । १३. दकारी-ख. घ.। 1. स्थिरेति। "स्थिरकृत्रिम" ( ४९४९ ) इति सूत्रमन स्मरणीयम् । 2. "मनोरमायां त्वेकाक्षरमात्र इत्यस्यार्थो गुरुमुखाइवान्तव्य इत्युक्तम् । नाथचरणास्तु त्रिमूर्तीशासर तथात्वेनोपदिशन्ति" (से० पृ० १४ ) । त्रिमूर्तीशाक्षरम् ईकाराशरम्, कामकलाक्षरमिति यावत् ।

·[१ पटल. यदतरराशीति । यस्याः संविन्मय्याः पराहन्ताया मध्यस्थितान्य- स्वभावत्वाद् महत्त्वम् , विश्वा दमयत्वात् श्रीत्वम्, शिवादिकीटान्तस्याह- निष्पापोडशिकाणंकः यदक्षरशशिज्योत्स्नामण्डितं भुवनत्रयम् । वन्दे सर्वेश्वरी देवी महाश्रीसिद्धमातृकाम् ॥ ४॥ क्षराण्येव विमर्शदशायां संसारतापहरत्वात् शशिरूपाणि, तेषां ज्योत्स्ना स्फुरत्ता, तया मण्डितं तन्मयीभूतम् । ग्राहकादित्रिक भुवनत्रयम् । सर्वेय- रीम् । विश्वपोपरत्वात् । महाश्रीसिद्धमाकाम् । देशकालाकारैरनिमन्जित- यददारेत्यादि मातृकामित्यन्तेन धतुर्यसूत्रेण फलोपफलप्रतिपादकस्य वर्णक्रमस्य शब्दात्म- कतया प्रमाणमूतस्य पदमन्त्रात्मकस्य स्वविकारमात्मन्यन्तर्भाग्य विधा व्यवस्थितस्य कलातत्त्व भुवनामकम् ( ? LE] यस्य प्रमेयमूतस्य प्रकाशकत्वेन याध्यामेदं दर्शयति । अषा- धारयोजना--- यदक्षरशनिज्योत्स्नेत्यादि। यस्या मातृकायाः, अक्षराण्येवं शशिरूपाणि, आहादहेतुतया । अतोऽतरदाशिज्योत्स्नया दीप्त्या मण्डितम् अलङ्कृतं भुवनश्यं ययेति । तो सिद्धमातृका श्रीकण्ठादिरदजननीम् । नमस्करोमीत्यर्थः । अन्यञ्च मूलथिधायां योनि यानि शश्यक्षराणि संमवन्ति, तानि तानि प्राधान्येनोद्धृत्य म्तीमीत्यर्थः । अत्र श्यमा सकारः, स तु द्वितीयतृतीयवीजयोरनुगतः, तस्य महिमानं मातृकाक्षर- १. विश्वे-ब.। २. स्थान-क., स्यायक्ष-ख.। ३. हरण-स.१४. 'तन्मयीभूतम्' नास्ति-स. ५. "त्रिकं भुवन' नास्ति-प. । ६. त्यात-.। ७. वेद-क,। ९. स्पात्म-स.. १०. 'त्व नास्ति-१ । ११. स्य द्वितीयस्य-7.। १२. 'यदक्षताशि- ज्योत्स्नेत्यादि मास्ति-ख... च.। १३. 'एवं नास्ति-द.। १४. मण्डनोहत-प च ज । १५. 'तो' नास्ति-स । १६. अन्यत्र-ग। १७. धाया पान्यक्षराणि-त १८. स्तौनीत्वयं-सु . च १९ तु - .. । २०. नुज - ग, 1. "मस्या मातृकापा अक्षरेषु य शाशी अनुस्वार. !" . • "बिन्दुरिति पावत् । बिन्दोः सकाशा देव सबलजगदुत्पते." ( रो० पृ० १४ ) इनि, "अभराण्येव शशिन इति तु प्रान्छ । विधातर्गतगारस्य चन्द्रवीजयात् तस्यैषा स्तुतिरित्यये( से पृ० १४-१५ ) इति चमैनुबन्थे । पत्राचं मनमुमयोप्टोयो दयने, मन्तिम शायरलायल्याम् । मानुराकोगेषु हाशियमेनागुण्यागाराभावपि गृहोते ।

·१७ ५ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित यदक्षरमहासूत्रप्रोतमेतजगत्त्रयम् । ब्रह्मापखादिकटाहान्तं तां चन्दे सिष्टमातृकाम् ॥५॥ रूपत्वात् सिद्धत्वम्, पत्रिंशत्तत्त्वोल्लासहेतुत्वाद् मातकात्वम् । वन्दे कृत्रिमदेहाद्यहन्ताभूमिन्यक्कारेणाकृत्रिमपूर्णाह(ता)परामर्शात्मना समाविशा- मीति यावत् ॥ ४॥ यदक्षरमहासत्रेति । यस्या पूर्णाहन्ताया पराशक्त कलाभूतानि यान्यक्षराणि तान्येव विश्वसूचकतया महायत्राणि, तेपु प्रकर्पेण तादात्म्येन ओतं समुल्लसितम्, (एतत्) 'प्राग व्याख्यात जगत्त्रयम् । किविशिष्ट जगत्त्रय- स्तुतिव्याजेन दर्शितवानित्यर्थ । यद्वा अक्षरशशीति शश्यक्षर चन्द्राक्षरम् , तस्य ज्योत्स्नेत्यादि पूर्ववद्योजना ॥४॥ यदक्षरेत्यादि सिद्ध मादृवामित्यन्तेन पञ्चमसूत्रेण पाध्यस्य कलाधध्वत्रयस्य वाचकेन वर्णाद्यवत्रयेणाभेद दर्शयति- यदक्षरेत्यादि। । यस्या मातृकाया अक्षरात्मकमहासूत्रप्रोतमेतज्जगत्त्रय भौति, तां सिद्धमातृका वैदे। ब्रह्माण्डादिकटाहान्त जगत्त्रयम् । मूलाधारादिब्रह्मरन्ध्रान्तमित्यर्थ । इदमपि सूत्र मातृकाक्षरमहिमान सूचयति । सिद्धमातृकामिति । सिद्धा. पञ्चाशद् रुद्रा. श्रीकण्ठादय । तेषा जननीमित्यर्थ ॥५॥ - . १. 'ब्रह्माण्डादि', 'पदेकादश' इति पङक्तिद्वय नास्ति-ब, तत्स्थाने-'शवतेविस्ततो विदुरक्षर मातृका तत । मूर्तिराधा महेशानीत्येव सा कीर्तिता बुधै ॥ इत्येष श्लोको दृश्यते । २. व दे ता-वाक. ख. ग.। ३ हेतुभूत-प. । ४. अत परम्-'चतुयश्लोको वणित' इत्यधिक पाठ-7.। ५ तायक.। ६. सूचन-ख. ग. घ.१ ७. प्रोत-ख ग. घ.। ८ 'यद्वा योजना' इत्यस्य स्थाने-'अत्र च वाच्यरूप भुवनत्रय कलातत्त्वभुवनात्मकमध्वत्रयमभिमतम्' इति पाठ- ख च ज । ९ यदक्षरेति-व ड च ज । १० अकारा-क ग छ । ११ कलायध्वत्रय मातीत्ययं-सड च ज । १२ वर्दे इत्यत परम्-'नमस्करोमोति वा सिद्धिमातृका सिद्धि- मातृका जननीमिति यावत' अधिक पाठ-स ड च ज । १३ 'ब्रह्माण्डादि जननोमित्यय 'नास्ति-च ज । १४ इत परम-त्रय क्लातत्वभुयनात्मकमपत्रपभिमतम्' प्राप्ती - अधिक पाठ-ड। । प्राण ध्याख्यातमिति । "ग्राहकादित्रिक भुवनत्रयम्” (पृ० १६, ५० ५) इत्येवमित्यय । 2 चद्वाक्षरमिति । ईकार इति यावत् ।

·नित्यायोडशिकार्णव [१ पटलः यदेकादशमाधारं घोज कोणत्रयोद्भवम् । ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते ॥ ६॥ मिति तदाह-ब्रह्माण्डादिकटाहान्तमिति।'अनाश्रितादिकालासिरुद्रान्तम्। तां निस्सामान्यप्रसिद्धवैभवाम् । शिष्ट प्राग्वत् ॥ ५ ॥ यदेकेति । यदेकादशं यस्या. पूर्णाहन्ताया अनुत्तरादिप्रसरेषु (यपा ससँरो नामेति ?) यदेकादश तदित्यर्थ । 'आधारम् अधिकरणम् । विश्वस्य क्षित्याः शिवावसानस्य । बीजं विश्वकारणम्, स्फुरत्तात्मा पराशक्ति । यदुक्त 'मृत्युजिट्टारकेण- ब्रह्माण्डादिकटाहान्तमिति कालाम्पादिशिवान्त महासूत्रप्रोतमेतज्जगत्लय कलाद्यध्व- श्रय भातीत्यर्थ । ता सिद्धमातृका पदे नमस्करोमीति । सिद्धिमातृका सिद्धिप्राप्तौ मातृका जननोमिति यावत । तदध्वत्रयविशेषणम् । अस्मिन्नपि सूत्रे मूलविद्याया हकारस्य महिमाऽपि सूचितो द्रष्टव्य । अनाक्षरमहासूत्रपदेन विश्वसूचको हकारोऽभिप्रेत । तदा ? या] च नामसर्गे "लकुलो सबसू” इति हमारस्य विश्वसूचनहेतुतया सूत्रत्वमुक्तम् । स च हकारो बीजत्रपेऽप्यनुगत एवेति सर्व समञ्जसम् ॥ ५॥ यदेकादशमित्यादि दृश्यत इत्य तेन पटेन सूत्रेण मातृकास्तुतिमभिवाञ्छता परमेश्वरेण मातृकासरयाने एकादशस्थानगतमेकाराक्षर निकोणात्मकमस्या परदेवताया धाह्याम्यन्तरमेदद्वयेऽप्याचारवीजमासनमिति प्रतिपादयनि- १ आधारवीज-म.अ., थाधारबीज-वाव.ख.ग.। २. "शिष्ट प्राग्वत' नास्ति-ख.। ३ येषां स-1, एथा-स । ४. सगरो-क ग, घ । ५ तदेकादशमयादित्यय-ख, यदेवादमा यत्तदित्यर्थ- घ.। ६ क्षत्यादि-स। ७ 'शिवावसानस्य' मास्ति-क । ८ रमना-क.। ९ तदु- घ., 'यदुक्त • • इति' नास्ति-ख १० जय-क'। 1 अनाधिनादीति । अनाश्रितादिकालाविरुद्वान्तानां चतुविशत्युत्तरद्विशतभुवनाना परिचयो मदीये "वैष्णवेषु तदितरेषु चागमेषु षडम्वविमदा" इत्यास्ये निवघे ( सासु, व १७॥ थ १-४, १७९-२०० ) द्रष्टय्य । 2 "मापारमिति नपुसकमार्यम् । आधारवीनमित्येरपदत्वेन पाश्चित्पाठस्तु टोकातरासमः तत्वास प्राविमवादाच्च नादेय" (से० पृ० १५) देषाश्चिदितिपदेनार्य- लावतीकर परामृतपत । समस्त पाठो नपरयस्यापि समत । 3 मापुरिदार नि मेरा त्रस्यापरमभिधानम् । । अत्र ·६ सूत्रम् ] ऋविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित. सा योनिः सर्वदेवानां शक्तीनां चाप्यनेकधा । अमीषोमात्मिका योनिस्तस्याः सर्व प्रवर्तते ॥ (न०त०७।४०) इति । कोणत्रयोद्भवं शक्तित्रयारमना वा, वामाज्येष्ठारौद्रयात्मना वा, अनु- तरानन्देच्छासंघट्टनेन वा त्रिकोणान्तर्विभक्तम् । तदुक्तं श्रीत्रिकशास्खे- अनुत्तरानन्दचितो इच्छाशक्तौ नियोजिते । त्रिकोणमिति तत्वाहविसर्गामोदसुन्दरम् ॥ (तन्त्रा० ३।९४-९५) इति । एतदुक्तं भवति-अनाश्रितादिकालासिरुद्रान्तपट्त्रिंशत्तत्त्वात्मना कार्यप्रस- रेण महाशक्तिरूपेण बीजात्मना चेत्थमुभयात्मना महायोगिभिरनुभवाप- राड्मुखैः सर्वदा दृश्यत इति । सर्वदेत्युक्तरद्याप्यर्थश्च कथितः । उक्तं च यदेकादशमित्यादि । यस्या मातृकाया एकादशमक्षरम् आधारबीजम् । मूलाधारवीजमित्यर्थः। कोणत्रयोद्भवम् । त्रिकोणविन्यासे कृते पूर्वोक्तकादश- मेकारमाधौरवीज भवतीत्यर्थः । ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगदद्यापि दृश्यते । ब्रह्माण्डादिकटाहान्त कालाग्न्यादिशियान्तं जगद् अद्यापि इदानीन्तनस्थितिकालेऽपि तस्मिन्नेव परायोनि- मण्डले परिदृश्यत इत्यर्थः । उक्तं च श्रीमतोतरे- "एतत्तन्मण्डलं दिव्यं यत्र विश्वं प्रतिष्ठितम्” इति । ३. ज्येष्ठा- १. स्तत.-वि., स्तस्या-वि. । २. 'शक्ति "रौद्रयात्मना वा नास्ति-ख. । धात्मना वा-ग.। ४. 'वा' नास्ति-ख., सा-ग.। ५. "त्रिकोणा"शास्त्रे' नास्ति के. ख. । ६. अनुत्तरेत्यादिकः श्लोको नास्ति-ख. । ७. तिरि-क. ग. घ. मे. चि.। ८. ता-क. ग. घ.से. चि. । ९. नि-क. घ.। १०. 'एतदुक्त' भवति' नास्ति-क.। इतः परं १९८१ पर्यन्तानां श्लोकाना व्याख्यानं न दृश्यते धपुस्तके। ११. 'यदेकादमित्यादि नास्ति-व. इ.। १२. यस्यां-घ.। १३. काया-घ.. १४. 'एका ....."त्रयोद्भवम्' इत्यस्य स्थाने 'एकादशस्थानगतमेकारमक्षरं यत्तत्त्रिकोणात्मक त्रिकोणत्रयोद्भवमिति' इति पाठः- इ. च. ग. । १५. कैकार-क. ग. घ । १६. मायारं-ख. . । १७. 'बोज' नास्ति-ख. इ. ज. । १८. 'जगद् अद्यापि नास्ति-क. ग. । १९. त्तरेऽपि-ख. ड.। 1. "केचित्तु पदेकादशमक्षरं योन्याकारं तस्मिन् सर्व जगदद्यापि सिद्ध श्यत इति योजयन्ति । योनिजन्यत्वाशे प्रत्यक्षसिद्धत्वोक्तिरिति तु काश्मीराः" ( से० पृ० १५-१६)। उभयोरपि टोकयोरेतद्वयाख्यानं नोपलम्यते । “तदुमूतत्वं जगत्प्रत्यक्षसिद्ध दृश्यते" त० २।९३) इति च मनोरमापाठो वर्तते ।

·२० नित्यापोशिकार्णव [१पटल अफचादिटतोन्नपयशाक्षरवेगिणीम् । 'ज्येष्ठाइयाहुपादायमध्यस्वान्तर्निवासिनीम् ॥ ७॥ - श्रीपरात्रिशिकायाम्- यथा न्यग्रोधवीजस्थ शक्तिरूपो महाद्रुम । तथा हृदयवीजस्थ जगदेतचराचरम् ॥ (२४) इति ॥ ६ ॥ अकचेति । 'प्रणमामीत्युत्तरन सम्बन्ध । ज्येष्ठाङ्गम् उत्तमाङ्गम् । अनशब्दो वाहुपादयो सम्बद्धयते, 'बाहन पादान चैति । मध्यशब्देन पाव- अपिशब्देन सृष्टिसहारयोरपरक्षणम् । कोऽभिप्राय ? अपरपरापरपरभावेन स्थितत्रिकोणोपरक्षितपरायोनिमण्डले ब्रह्माण्डादिक्टाहान्त जगद् उत्पत्तिस्थिति- नाशान् प्रतिपद्यत इत्यर्थ । अनेनापि सूत्रेण मूलविद्याद्यबीजान्तर्गतस्य एकाराक्षरस्य महिमान विशेषतो वर्णितयानित्यर्थ ॥६॥ अचादीत्यादि । अमचटतपयशाद्यैरक्षरै दितमातृकाप्टयर्गविरचितमसयाहु- पादमध्यहदयप्रष्ठाटिसर्वाङ्गसुन्दरी महात्रिपुरसुन्दरी प्रणमामीत्यर्थ । अनेनाक्षराणा न्यासस्थान सूचितमिति तात्पर्यार्थ ।।७।। पाठ । मनोरमाया १. गर्भिणीम्-मघ । २. हृत्पृष्टकटिपादनि-वाक. ख. ग. त , हत्कण्ठकटिपादनि-ब, सर.स.घ.1 ३ 'श्री नास्ति-क.। ४ स्य- चि.५ सबमेत-ख ग १६ 'च'नास्ति-गा। ७. त्रिपोणपरिलक्षितपरापर-4. ग घ. च.। ८. अनेनापि 'वणितवानित्यय' नास्ति-ख. .प.न.। ९. मूचितमित्यय -घ. छ । 1 "तपराजे हि ज्येष्ठाशवाहपृष्ठकटिपादनिवामिनीमिति स्वेतत्स्तोत्रप्पास्यारम्भ नित्यापोडनिगणवे महात्मभि काश्मीरिभिात्यातत्वात् सैव प्या या स्वेन रिष्यत इति यदना सुभगानदनायेन पाठमेदो नास्तीति वनितम्" (स.पृ० १६-१७ ) । जयरपेनापि त पराजपत एव पाठो व्याख्यात । यत प्रतीयते सामोरेषु स एव पाट प्रचलित आमीदिति । पाठभेदो नास्तीति तु न, काश्मीर भिन्नमा पाणु पाटमेदस्य सत्यात् । 2. उत्तरत्र मप्टमपूत्र स्थितन प्रणमामोति प्रियापदेनास्यापि सूत्रस्प समध इति तात्पयन 3 "तन बाहर पादान घेण्यपदस्प प्ररयरमवपन प्राचा प्यारयानमपम्याख्यानम्" (पृ. १६) । यत्र प्रातापिरिपडेन ऋविमानीदार परामृश्यते । - .

·२१ ८ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित तामोकाराक्षरोद्धारां सोरात्सारां परापराम् । प्रणमामि महादेवी परमानन्दरूपिणीम् ॥ ८ ॥ द्वयपृटनाभिजेठराणि लक्ष्यन्ते । स्वान्तं हृदयम् । अयमर्थ-अहविमर्श- प्रथमकलानुत्तरप्रसराष्टवर्गसामान्याष्टावयवतत्तद्वर्गाक्षररूपपरामृष्टतत्तद्विशेषा- वयवामित्यमक्षरात्मिका देवी मातृका प्रणमामीति।सम्प्रदायक्रमेण तत्तद्वर्गस्य परामर्शक्रम. । तदुक्तमभियुक्तः-"अकच' (प्र० सा० ११) इति, “कानन" (प्र० सा० ७४) इति च ॥ ७ ॥ तामिति । ईकाराक्षरोद्धाराम् इच्छाशक्तिक्षुभितरूपाया स्फुटवैद्यो- ल्लासेनेशनादिभूमिकाया प्रकटीभावो यत्र ताम् । सारासाराम् । महाफल- अकवादिटतोन्नद्धेत्यादि केशपादादिवासिनीमित्यन्तेत सप्तमसूत्रेण वर्गक्रमस्य भकचट- तपयशाक्षरभेदिताप्टवर्गात्मकवशिन्याद्यष्टशक्त्यधिष्ठानमूतेन शिरोबाहुहृदयपृष्ठयोनिपादद्वया- एपेन पुर्यष्टकात्मना देव्या स्वशरीरेऽवस्थानमिति सूचयति । अथवाऽक्षराणा न्यासस्थान सूच- यतीति तात्पर्यम् । अक्षरार्थ स्पष्ट ॥७॥ तामित्यादि परमानन्दरूपिणीमित्यन्तेनाष्टमसूत्रेण दर्शनसर्वस्वमूतकामकला दर्शयति--- तामीकारेत्यादि । ता देवी प्रणमामोत्यन्वयः । कथम्भूतामित्यपेक्षायां तद्गुणान् विशिनष्टि--ईकाराक्षरोद्धाराम् इति । 'ईकाराक्षरे उद्धारो यस्याः सौ ईकाराक्षरोद्धारा । १. तामि-वाक, ख. ग. | २. द्धार-वाक, ख, ग.। ३. साराधारा-वाक. ख. ग. । ४. परात्पराम्-त. से. सक, ख, सारासारतरा पराम्-सघ.। ६. सक्ष्यते-ख ग.। ७ यवास ग.। ८ प्रणौमोति-ख । ९. द्वर्गवर्गात ग.। १०. वेद्योल्लसनेशनादि-क , ल्लासनेशनाभूमिकाया-ख, ल्लासेशनाभूमिकाया -ग.। ११. तामी- कारेति-स अ. ज., 'सामो स्यन्वय' नास्ति-छ। १२, मीत्यर्थ-क, ग, घ । १३. 'कथ द्वार इति नास्ति-ख. ड, च, ज.। १४. 'स' नास्ति-क. ग. छ., स इति-ध.! 1 'पप्ठश्लोके तैरेव विद्यान्तर्गतवर्णस्यैषा स्तुतिरित्युक्त श्च । त्रिकोणाक्षरस्य हादिविद्याया• मभावनैतविषयोमूतविद्यान्तर्गतवर्णस्तुतेरनुपयोगात् । ईकाराक्षर उद्धारो यस्या हरलेखाया. स्तामिति भुवनेश्वरीपरत्वेन व्याख्यानमपि नातीव स्वरसम्” ( से० पृ. १७ ) । अनेद- मवधेयम्-विद्यानन्देन द्वादशश्लोकों घ्यायायोक्तम्-"एव सकोलसम्प्रदायानुसारेग घ्याख्यातानि सूत्राणि । निकोलसम्प्रदायानुसारेणान्यथा तानोदानी व्याख्याय ते" इति । एवमेव सवत्र स प्रथम सकोलसम्प्रदायानुसारेणेव व्यायाति सूत्रानि, तदनन्तर निप्कोलेन । - ·नित्यायोडशिकाणंव [१ पटल १० प्रेसरभूमि मन्त्रविद्याक्षरवेदशैववामकौलॅनिकादे साक्षात् कारणतया सार- रूपाम् । पराऽपराम् । कारणात्मना पराम, कार्यात्मना अपराम् । तादृशी स्वरसोदितपराशक्तिरूपा शिवात्मिका परा वाचमित्यर्थ'। तदुक्त श्रीप्रत्यभिज्ञायाम्- अनापरत्व भावानामनात्मत्वेन भासनात् । परताहन्तयाच्छादात् परापरदशा हि सा ॥ (३।१।५ ) इति । परमानन्दरूपिणीम् । इन्द्रियजन्यव्यष्टिभूतानन्दविप्रपा महासमुद्रस्थानीय- त्वात् । यच्छृति – “एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मानामुपजीवन्ति" (वृ० उ० ४।३।३२ ) इति ॥ ८ ॥ १३ व्यधिकरणे बहुव्रीहि । तेन ईकार उक्त । तेन हि किमुक्त भवति ? ईकाराक्षरविन्यासे कृते तदुपरि मायाया रचिताया स एव ईकाराक्षर ईकारो भवतीत्यसावीकाराक्षरो. द्वारा । सारासारतरामिति । योऽयमुद्धृतो महाकामालाख्यो वीजानामपि बीजात्मक इंकार , स साराणा सारभूत सकलपुरपार्थसाधकमन्त्रमहसा जन्मभूमिः । परापरा. मिति । स्थितिरूपामित्यर्थ । अथवा पराणामपराणा दुलानामकुलाना विश्रामभूमि । परमानन्दलणशिवस्वभावामित्यर्थ । अन्यच, अनेन मूलयिद्यायीजायशिरोगतस्य मायाक्षरस्य महिमानमुपवर्णितवानित्यर्थ ॥८॥ . १. प्रसव- ग १२ वर-ख ग 1३. वागम-क । ४. कालिकादेय.५ एपतया- स.ग । ६ भूताम्-ख ग.। ७ परत्वम्-स ग.। ८. अपरत्वम्-ख ग.. १. 'तयुक्त इनि नास्ति-स् । ११ भाव- । १२. 'तेन हि नास्ति-प. प. अ. ज.! १३. रमाक्षर -.प. ८. । १४. कुलाकुलाना. ग.प., कुलामुलाना-छ.1 १५ 'रक्षण मारित-. ग घ.छ । पत्र सौर शादिविद्यामप्रदाय, निकोलन हादिविद्यामम्प्रदाय । एव चार्यरत्नावली सपनेन्न सेनुप पशरप्रति धैव सम्प्रदायनेदेन प्याथ्यानदयस्य गुस्यत्वात । । पत्र मेनुब ~"अन एगर पामीरा-कारस्य विदुविमम्मन शिपायो साम. रापापाप स्वरमावेन भारतापां परमानदानुभव इनि' (पृ. १७-१८) । सन्यरान मनारमा रिधिदिन इव पाटोयते ।

·२३ ९ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनो-अर्यरत्नावलीसलित अद्यापि यस्या जानन्ति न मनागपि देवताः । केयं कस्मात् क केनेति संरूपारूपभावनामे ॥ ६ ॥ अद्यापीति । यस्याः पूर्णाहन्ताया सविदात्मन सम्बन्धि सत्तो- पादानाधिकरणसहकार्यादि, मनाग ईषत् , द्योतनात्मकत्वाद् देवताः करणा- न्युच्यन्ते । अनादौ ससारे चित्प्रकाशात्मनो महास्वामिन. सर्वदा परिकर- • तया वर्तमाना अपीत्यद्यापीत्यर्थः । यच्छ्रुति -~-"सहैव सन्त न विजानन्ति देवा." ( तै० प्रा० ३१११५ ) इति । कथ न विजानन्तीत्यमुमर्थ प्रकाश- यति–केयम् अस्या. का सत्ता । कस्मात् किमुपादाना। कं किमधिकरणा। केन सहकारिकारणेन उदेतीयम् । सरूपारूपभावनाम् । सरूपभावना- अचापीत्यादि भावनामित्यन्तेन नवमसूत्रेण कामकलाविनियोग दर्शयति-- अद्यापीत्यादि । देवता यस्याः स्वरूपाल्पभावना न जानन्तीत्यर्थः । "अद्यापि स्थितिकालेऽपि दर्शनयोग्यदशायामपि न जानन्ति । यदा तु नामरूपात्मकप्रपश्च- सकोचयशान्मनोवागतीततुर्यातीतशम्भुना समरसदामाढीकते, तदैना न जानतीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । मनागपि स्वल्पमपि । नामापीति मथितार्थ. । देवा ब्रह्मोपेन्द्र- प्रभृतयः । केयमिति नौम, कस्मादिति कारणोत, इति देशे, के हेतुना इत्युक्त- . १. स्वरूपा-वाक. स.अ.1 २. विनीम्ब., धन म्-सघ., बता-सख.. ३ नादिकारण-ख । ४. अस्पानाम-ख । ५ दानात्-क.। ६ 'पव' नास्ति-क.स । ८. 'अद्यापोत्यादि नास्ति-ख. इ.च, ज.। ९.दशायामा-ख. ड.ज.। १०. समुदितोऽयं:-त. ड., समथितोऽयं-छ.1 ११. नाम्नि-ख. घ. ङ. च. ज. । १२. कारणे-ख. घ. इ. ज. करणे-च.। १३. 'क्व इति देशे' नास्ति-ख. घ. ड. ज.। १४. वेनेति फरणे-स. घ. इ.च. ज.। १५. अत्र प्रकरणत्रयेऽप्यन-स, घ, ड. च. ज.। ! "देवतापदमिन्द्रियपरमिति तु प्राच" (से० पृ० १८)। 2 "अन्ये तु-अद्यापि दर्शनयोग्यकालेऽपि न जाना त। परशिवसामरस्यकाले तु कय ता जानोयुरित्ययं वर्णन्ति । तदापभावनया पुनरुक्तम्" ( से पृ० १८)। 3. "वेयमिति नाम, कस्मात् कारणात, ( पव देशे ), फेन हेतुनेति चत्वार एव प्रश्ना इति रेचित् । तत्र हेतुकारणयो)श्चिन्त्य" ( पृ० १८ ) इति सेतुबन्धे, एषा चिन्ता-"के वय- मिनि । शिनिया उतानित्या इत्यर्थ । यदि नित्यास्तहि के पय स्विल्पा इत्यावृत्या ·नित्यायोडशिवाणव [१ पटल मरूपभावना च इन्द्रियगोचरामनिन्द्रियगोचरामुभयीमपि स्थिति न जानन्ती- त्ययं , यादृक् "उत त्व पश्यन्” (म० १०७१।४ ) इत्यादि । अन रलोकेऽम्या भूयसी व्याख्या समुचिता | ग्रन्थविस्तरभीत्या प्रस्तुतपदार्थव्युत्पत्त्यनुपयोगान्महारहस्यप्रकटनभीत्या चोपरम्यते । महामाहे- श्वराणामन्तर्मुखाना महायोगिनामिय द्वादशश्लोकी महानिधानमित्यवबोद्ध- व्यम् । अत्र व्याख्याने बहुश्रुतिसवाद प्रदश्यते कर्तु समतम् (त) । तद्वक्ष्यति च "सर्ववेदमयम्" ( ११४९ ) इति । आगमश्च द्विविध -नैवर्णिकविपय , सर्ववर्णविषयश्चेति । अत्र कवये श्रुतिसवाद । वेदागमरहस्यागमयो कक्य श्रीरहस्पगुरुभिः प्रकाशितम्- . अरूप प्रकारचतुष्टयेऽप्यनभिज्ञा देवा इत्यर्थ । प्रकृष्टज्ञानसम्पन्नेर्देवैरपि यदेय दुर्विज्ञेया, तत्किमुताल्पज्ञेनरे । स्वरुपारूपभावनामिति । स्वरूपभावना सकलोपारित , भावना शक्तिविशेषानुसन्धानम् । उक्त च श्रीमतोतरे- पिण्ड कुण्डलिनीशक्ति पद हस प्रकीर्तित । रूप विन्दु समारयातो रूपातीत तु निफ्लम् ।। १ मुभपमयो-ख । २ 'यार' नास्ति-प, यदियमृक- । ३. इत्याद्या-ख ग । ४. प्रतिपादन-एव । ५ दान-क । ६ स्येव-क। ७ प्रदश्यते-क, प्रतिरक्ष्यते-ख ८. 'वर्ण नास्ति । ९ वयात-खग। १० मस्य-ख.। ११ प्रदर्शितम्-क । १२. "स्वरूपार पभावनामिति नास्ति-क.ग । १३. लापत्ति-क. ग. छ, 'सकलोपास्ति प्रत्यय' यम्य स्थाने-"सरलभावना अरूपभावना निक्लभावना। तदुभयमपि देवी हपम् । तम्य रूपस्या मन कामयलया सपादनीयमिति परमरहस्यम् । वपति च विदु सत्यनि इति पार-41. च ज । १५. विभु -घ, विन्दुराित-छ । पोग्यम् । यद्यनिरपास्तहिं रेन निमितकारणेन भाविना, विभूता विमुपादाना' (प्र० सा० वि० १६) इति पपपादाचायथ्याख्यानानवलोरनमूग । "अत्र प्रश्नचतुष्टय माराप्यमुनार वा तप्यम्, अनिएस्यत्वादिह नो पाटितम्" ( त० २।९६) इति मनोरमायो रायन। 1 पाणिनाहर पदीपिकापाम् (पृ०५९), मतुवघे (पृ. ६.) घ स्वपदसण्यधनरपे. मानतान्यभार ।

·१० सूत्रम् ] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः २५ तामहमक्षय्यामकाराक्षररूपिणीम् । देवी कुलकलोल्लोलप्रोल्लसन्ती परां शिवाम् ॥ १० ॥ वेदागमविरुद्धाय वेदागमविधायिने। वेदागमसतत्वाय गुह्याय स्वामिने नमः ॥ (शि० स्तो० २।७) इति, "श्रीमद्वाजसनीये श्रीवीरे श्रीब्रह्मायामले" (तन्त्रा० ४१५४) इति, "ऐतरेयाख्यवेदान्ते परमेशेन विस्तरात्” (तन्त्रा० ३।२२६) इति च ॥९॥ वन्दे तामिति । अहं "न्यक्कृतदेहाहन्तारूपः सर्वप्राणिस्वसंवेदन- स्वभावः पूर्णाहंपरामर्शविच्छेदशून्योऽन्तरभ्युपगमकल्पोऽनन्यमुखप्रेक्षितत्व- लक्षणस्वातन्त्र्यविश्रान्तिरूपः प्रत्यवमर्शोऽहम्" इत्याचार्याभिनवगुप्तपादाः । । अन्यञ्च, समनन्तरसूत्रोदितचतुर्थस्वरेण कामकलास्येन परिकल्पितसकल- निष्कलशरीरामेनां न जानन्ति देवा इत्यर्थः॥९॥ वन्दे नामित्यादि परा शिवामित्यन्तदशमसूत्रेण प्रयमान दोक्षामं दर्शयति । अक्षय्येत्यत्र अकारादिक्षकारान्ता वर्णाः संगृह्यन्ते । ते च समष्टिव्यष्टिरूपेण करयाणगुरुणा शिष्यदेहाभिध्याता पाशमोचका भवन्तोत्यतः क्षकारोभूताः। सकारोऽपि संवर्तस्पत्वात् पाशच्छेदकतुरीयरूपत्वाद्दीक्षाङ्गरूपत्वादेकः परिगृहीत इति विलोमात्मना मूलाद्याद्वादशान्तमभि- पाय (ता? ते) सर्व वर्णाः संहारात्मकतया क्षकारात्मतामुपगच्छन्तीति सर्ववर्णानां सकारात्मता दशिता। अत्रपाक्षरयोजना-आदिक्षान्तात्मना गणेशग्रहनक्षत्रेत्यादिसूत्रसूचिता या मातृका तो व्यष्टिसमष्टयात्मना स्थितां क्षकाराक्षररूपिणी वन्दे नमस्करोमीत्यर्थः। देवोमित्युत्तरार्धन कुलचक्ररूपत्वं मूलदेव्याः प्रतिपादयति । १. ग्यक्ष-चाक. ख. ब. अ. सक. ख. घ., प्यमातृकाक्ष-त.। २. विग्रहाम्-य.। ३. परीलिजाम्-वाक. ख. अ.। ४. 'श्रीमद्वाज""""इति च' नास्ति-ख., गपुस्तके तु- "योतवालोकेऽपि-विसर्गशक्तिविश्वस्य कारणं च निरूपिता। ऐतरेयात्यवेदान्ते परमेशेन विस्तरात् ।। (३।२२६) इति" इत्येवं पाठः। ५. 'सर्वप्राणिः पादाः' नास्ति-स. १६. स्व नास्ति-ग.१ ७.:-.। ८. क्षित्वस्वा-ग.। ९. मूमिरूपः-.। 1 "आत्मा जीवितमूतः सारस्वभावो विच्छेदशून्योऽन्तरम्युपगमकल्पोऽनन्यमुसप्रेक्षितस्य- स्वातन्त्र्यविश्रान्तिरूपोऽहमिति प्रत्यवमर्शः" (भा० १, पृ० ३०२-३०३) इनीश्वरप्रत्यभिज्ञा- विशिनोस्थितः पाठः। ४ ·नित्यापोडशिकार्णव [१ पटल अक्षय्याम् । प्रतिप्राणि प्रत्युच्चारण वर्णेपूत्पन्नध्वसिषु समस्तवाचकाभेदमय- स्वरसोदितपरनादात्मना सदा भासमानाम् । तदुक्त तन्त्रालोके- योऽसो नादात्मक. शब्द सर्वप्राणिष्ववस्थित. । अवऊर्ध्वविभागेन निष्क्रियेणावतिष्ठते ।। (३।११३-११४), एको नादात्मको वर्ण सर्ववर्णाविभागवान् । सोऽनस्तमितरूपत्वादनाहत इहोदित ॥ (६।२१७) इति । अकाराक्षररूपिणीम्। क्रोडीकृतानन्दाद्यकृतिमाहपरामर्शप्रथमकलानुत्तरा- कुलाक्षररूपिणीम् । श्रुतिर्थ-"अकारो वै सर्वा वाक्" (ऐ० आ० २।३।६) इति । गीतों च - "अक्षराणामकारोऽस्मि" (भ० गी० १०॥३३) इति । "अार सर्ववर्णाग्य प्रकाश परम शिव " (स० १०) इत्यभियुक्तवचश्च । वैदे तामित्यादि । व दे प्रदीभाव करोमि । ता प्रकृताम् । अक्षय्येति । क्षयरहित. धाराक्षर पिणीमित्यर्थः । अन्यच, मूलविद्याद्यवीजगर्भाक्षरस्य महिमानं वर्णयति- देवामित्यादि। कुल ब्रह्माण्यादिमहालक्ष्म्यन्तं मातृकाष्टवर्गप्रमेणाप्टया व्यवस्थितम्, तस्य १ रणेपूत्पन-क । २ च्चारितपरतादात्म्येन-क । ३ उक्त-क, 'तदुक्त दित ॥ इति' नास्ति-व। ४ स च-क । ५ माद-चि । ६. इतीरित-चि । ८. यच्छति -ख. ग. । ९, गोतास्वपि-रा. ग.। १०. 'अभियुक्तवचोऽपि' इति पाठ 'भकार' इत्पत पूर्व पत-ख. ग.। ११. बदे वणपति नास्ति-स. ह.। १२. देवी कुल- बलोल्लोरप्रोल्लसन्तीमिति-स... ज । १३. 'कुल सहजानन्द" इत्यस्य स्थाने-"कुल. पलानामुलोल कुल्लोल्लोल, तोल्लसन्तीमिति । पुरफला एकादशीपदस्थाश्चतुष्पदपार प। कुल ब्रह्माम्यादिमहालदम्यन्तम् तस्य क्ला(न्ता ? नाम्) इत्पर्य । उल्लोलस्तरा। सोप्यूपि शक्तिमयोगे । सापां लानामितस्ततश्राममाणानां परस्पराभिघातवशादुल्लोलकल्पा भवति ता । तदुल्लोले परा शक्ति स्वविमपरानाद" इति पाठ-1. ग घ छ । 1. "अनप्यपदाराक्षररूपिणीम् इति पचित्पाट" ( मे० पृ० १८)। अर्यरत्नावत्यां ग्रामपरीमविवरणे चाममेव पाठ' । एल परीरम, ग्ला एपदेश, उरम् अयोध्यम् । प्रोल्लसती वैषत्मिना इति शु सामोरा" ( मे० पृ० १८)। मत्र मनोरमायो रिधिपरिवर्तित एप पाठ उपसम्पते । - ·२७ १० सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः कुलकलोल्लोलमोल्लसन्तीम् । कुलं षट्त्रिंशत्तत्त्वमयं जगत् , कलयति वहिः क्षिपति पारमित्येन परिच्छिनत्तीति कला मायाशक्तिः, तयोरुल्लोलः प्राग्वत्', तद्रूपेण महाशक्तिपुञ्जात्मना जगद्वपुषा प्रोल्लसन्तीमित्यर्थः । सविदेव भगवती स्वान्तःस्थितं जगद् वहिः प्रकाशयतीति दर्शनरहस्यम् । यथाहू रहस्यगुरवः- चिदात्मैव हि देवोऽन्तःस्थितमिच्छावशाहहिः । योगीव निरुपादानमर्थजातं प्रकाशयेत् ॥ (ई०प्र०१।५।७) इति । परां पूर्णाम् । शिवां चिरवरूपिणी ताम् ॥ १० ॥ कला. कुलकलाः, ताश्च प्रत्येकमष्टकव्याप्त्या चतुष्पष्टिसख्याकाः, ताश्च मूलमन्त्रवाच्यमूलदेव- तायाः स्वरूपरूपाः। तासां कलानामुल्लोलस्तरङ्गातिरेकः। स च मेढाद्याद्वादशान्तनवाधार- नवलक्ष्येषु समष्टिव्यष्टयात्मकेषु सुनिपुणमतिभिश्चिरं लक्ष्यते। तत्र प्रोल्लसन्ती सा भगवती स्यविमर्शमयोभिः कलाभिः सहजानन्दशम्भुना समरसीभूता सती सत्संयोगजानन्दपान- क्षीवा | ताभिः साकमानन्दितेत्यर्थः । *परा शिवामिति । सांसारिकान् सर्वान् भावानुप- संहृत्य सचिदानन्दलक्षणे वे महिम्नि महीयते । अतः परा शिवेत्युच्यते । परा सर्वोत्कृष्ट- त्वात् । शिवा आनन्दलक्षणत्वात् ॥ १०॥ १.ल्लास:-क. । २. 'तद्रूपेण' नास्तिक. । ३. 'संविदेव...'येत् ॥ इति' नास्ति- स. । ४. जामृतासदपानमत्ता सती-ख. घ.. ज.। ५. मित्यादि-ख. १.ज.। ६.स्वच्छन्दा- 1. प्राग्वदिति । "कालहल्लोहलोल्लोल" ( २ ) इत्यत्र व्याख्यातवत् । उल्लोलो महोन्मेष इति यावत् । 2. अत्र 'परोलिजाम्' इति पाठेन भाय्यम्, भने निष्कोलसम्प्रदायानुसारेण शोकानां व्याख्यान- प्रसङ्गे परौलिजाम् इनि पाठस्यव सकोलसम्प्रदायसम्मतत्वप्रदर्शनात्, 'परां शियाम्' इति पाठान्तरण, तदन्यसम्प्रदायेन लोपामुद्रासम्प्रदायेन" इत्युक्तेश् ।

·२८ नित्यापोडशिशर्णव [१ पटल वर्गानुक्रमयोगेन यस्यां मौनष्टक स्थितम् । वन्दे तामष्टवर्गोत्यमहासिहयष्टकेश्वरीम् ॥ ११ ॥ वर्गेति । यस्यां पूर्णाहन्तार्याम् । अनुत्तराद्यष्टवर्गानुक्रमयोगेन । स च वर्गक्रम अ क च ट त पय शात्मक । मात्रष्टकं सर्वमन्त्रसारभूतसामान्योक्त बाहयाद्यष्टक स्थितम् । अधिष्ठातृतया वर्गाधिष्ठात्र्यो ब्राह्मयाद्या. प्राणिन. ससारयन्ति । तदुक्त श्रीतिमिरोद्घाटे- करन्प्रचितिमध्यस्था ब्रह्मपाशावलम्विका । मोहयन्ति मुहुर्मुहु. ॥ इति । अष्टवर्गेति । अष्टवर्गमहाधिष्ठातृत्वेन स्थिता महाविभूत्यणिमादि- सिद्धथष्टकस्वामिनीमित्ययं । अत्र-"विद्याशरीरसत्ता मन्चरहस्यम्” (२२३) वर्गानुकमयोगनैत्यादि ईश्वरीमित्यन्तेन एकादशसूत्रेण मूलदेवीक्रमरूपे नववकमध्ये:- न्तश्चरस्येव प्राधान्य दर्शयति । यथा- वर्गानुक्रमपोगेनेत्यादि । वर्गा आदिशान्ता अष्टौ । अनुस्मयोगेन यथाक्रमेण । यस्या मानुकाया मात्रप्टक स्थितम् , तद्वशिन्याद्यष्टकमित्यर्थः । ता मातृकाविग्रहां महात्रिपुर- सुन्दरीं नमामीत्यर्थः । अष्टवर्गोया या मातृका', तदुत्या अणिमाद्या अष्टौ सिद्धयः । तासा सिद्धीन मीश्वरी स्वामिनीमित्यर्थ । यो वर्गाष्टकाधिदेवतावशिन्यादिसमेता पीठेश्चर्यो महाघोरा - - १. यस्या-चाक, ख. ब, त.। २. नामाष्टक-संघ, मात्राष्टक-त.। ३. यस्या- स. ग. । ४.न्ताया-ख, ग, । ५. सर्ववर्णमन्त्र-1.। ६.क्तक. ग. ७. श्रीमदिरोत्कटे-ख । ८. कराड-. । ९ ता-ग, । १०. तर-क.1 ११. क्रमयोगेन-ख. ड.ज.। १२. यथास्या-क. ग. छ.। १३. 'महाँ नास्ति-ख. घ. इ. च.ज. । १४. 'या मातृका, तदुत्या' नास्ति-क. ग. घ. छ. ज.। १५, अष्टो अणिमाद्या-व.घ.च.। १६. 'सिद्धीना' नास्तिक. ग. घ. छ.। १७. 'कोऽभिप्राय' अधिक पाठ-ख. प.हे. च.ज.1 १८. दैवत-प.घ. ड. च.ज.। 1. “महासिद्धपष्टपादन वाग्देवताष्टक पेचिदाहु । काश्मीरास्तु मातृकाया अप्टी वर्गास्तदधिष्ठाभ्याटमातरस्तामा प्रत्येकोत्याणिमादप्टसिद्धयन सभूय चतुष्पष्टिस्तासां भ्यष्टिशतीनो कारणमूना समष्टिमाक्ति स्वारमत्वैन सिद्धेति व्याचक्षते । अन्योऽप्यस्य प्रपञ्च प्राचा टोरामु प्रष्टय ।" (पृ० १९ ) इति सेतुबन्धे । ऋजुविमशिन्यामष प्रपत्रोऽव. लोकनीय । “मत्रापि स्यमस्ति, तदवगन्तव्यमाराध्यचरणमुवात्(त. १९८) इति भनारमा।

·११ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनो-अर्थरत्नावलीसंवलितः इति श्रीशिवसूत्रोक्तदृशा सर्वमन्त्रहृदयभूतं महारहस्यात्म विश्वाभेदमयाह- विमर्शरूपं वीर्य सूचितम् । तदत्र स्पष्टं न भवतीति सूत्रार्थस्तदुक्तवृत्त्या' लिख्यते- "विद्या पराद्वयप्रथा शरीरं स्वरूपं यस्य स विद्याशरीरो भगवान् शब्दराशिस्तस्य या सत्ता अशेषविश्वाभेदमयपूर्णाहविमर्शात्मा स्फुरत्ता, सा मन्त्राणा रहस्यम् उपनिषत् । तदुक्तं श्रीतन्त्रसद्भावे- सर्वे वर्णात्मका मन्त्रास्ते च शक्त्यात्मकाः प्रिये । शक्तिस्तु मातृका या सा च ज्ञेया शिवात्मिका ॥ इति । तत्रैव चायमर्थोऽतिरहस्योऽपि वितत्य स्फुटीकृतः । तथा च- न जानन्ति गुरुं देवं शास्त्रोक्तान् समयास्तथा । दम्भकौटिल्यनिरता लोल्यान्याः क्रिययोज्झिताः । अस्मात्तु कारणाद देवि मैया वीर्य प्रगोपितम् । तैन गुप्तेन ते गुप्ताः शेषा वर्णास्तु केवलाः ।। इति पीठिकाबन्धं कृत्वा, या सा तु मातृका देवी परतेजस्समन्विता । तया व्याप्तमिद विश्व सब्रह्मभुवनान्तकम् ॥ परमेश्वरीमाराधयति, सौणिमादिसिद्धीनामोशो भवतीति यावत् । अन्यच्च, नवयोनि- चक्रपरिवारमध्ये वशिन्याद्यष्टकमेव देवीपुर्यष्टकरूपत्वात् प्रधानमिति सूचयत्येत- सूत्रम् । कोऽभिप्रायः ? वशिन्यादिसहितमन्तश्चक्रमेवान प्रधानत्वेन विवक्षितमिति यावत् ।। ११ ।। १. भातीति-ख. ग.। २. प्रधा-क.। ३. रूपं-क. ग.। ४. र्शनात्मा-ग. ५. यों रहस्यमपि-क. ख.। ६. लोल्यार्थाः-स. ग.पि.। ७. कृपणो-क., कृपयो-ख. ग.। ८. महा-क.। ९. ततो-क.ख. ग.। १०. शेष-क. ग. । ११. देवि-व. वि., लोके-चि.! १२ सर्वगा-फ. स. ग.। १३. स्मकम्-क. ग., न्तरम्-चि. । १४. असौ-ख. घ. इ. च. ज. । १५. 'इति यावत् नास्तिक. ग. छ.। 1. मत्र वृत्तिशम्देन क्षेमराजविरचिता शिवसूत्रविमर्शिनी परामृष्टा। -- ·नित्यापोरशिकाय [ १ पटल तस्थश्च यथा नादो व्यापृतश्च सुराचिते । अवर्णस्यो यथा वर्ण. स्थित. सर्वगत. प्रिये ॥ तथाह कथयिष्यामि निर्णयार्थ स्फुट तव । इत्युपक्रम्य, या सा शक्ति परा सूक्ष्मा निराचारति कोतिता । हहिन्दु वेटयित्वाऽन्त. सुषुप्तभुजगाकृति. ॥ तन सुप्ता महाभागे न किञ्चिन्मन्यते उमै । चन्द्रार्कानलनक्षनर्भुवनानि चतुर्दश ॥ क्षिप्त्वोदरे तु सा देवी विपमूढेव सङ्गती। प्रबुद्धा सा निनादेन परेण ज्ञानरूपिणों ॥ मथिता चोदरस्थेन विन्दुना वरवणिनि । ताबद्ध भ्रमवेगेन मर्थन शक्तिविग्रहे ॥ भेदोत्तु प्रथमोत्पन्नों विन्दवस्तेऽतिवस.1 समुत्थिता यदी तेन कला सूक्ष्मा तु कुण्डली ॥ चतुष्कात्मको बिन्दु शक्तेरुदैरग. प्रभु. मथ्यमन्यनयोगेन ऋजुत्व जायते प्रिये ॥ २० २१ ५. वर्ण-वि. १ स्य च-+. वि. । २ महा-व., यदा-ग. वि., तया । ३. देवि-ख. ग. वि.. देवी-. ४ व्यापित च-वि., व्यापितश्च-ख, चि | ८. गुप्ता-क.। ९. सुप्तो-वि । १०. योगी-वि । ११. यमी-दि । १२. चन्द्रागिरि-क. वि., इन्द्राग्निवि-ख । १३. क्षिप्तो-क ख ग, व्याप्तोदरा-चि.। १४ या-वि । १५ विषवन्मूढतां गता-वि. । १६. ता गता-स.ग, १७ गो-चि. । १८, वन्दिता-१ । १९. बन्धनादपि बिन्दुना-चि.। २०. मौ–क. 1 २१. योगेत- क.ख. ग. वि. । २२. मदन-व., मन्थन-चि,। २३. मेदात्म-क. 1 २४.न-ख., न्नादिनः दिरदमीयते-चि.। २५. उत्थिता तु-वि.। २६. पया-चि. । २७. पराक. । २८. लमयो- स.ग.वि. चि. १२९. श्रोतरगा-चि.। ३०. मध्यमात्यान-फ., मध्यम-न. ग.. सा गता-वि।

·११ सूत्रम् ]
ऋविमशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः
१
ज्येष्ठाशक्तिः स्मृता सा तु बिन्दुद्वयसुमध्यगा।
विन्दुनो क्षोभमायाता रेखैवामृतकुण्डली ॥
रैंखिणी नाम सा ज्ञेयो उभौ बिन्दू यदन्तगौ।
त्रिपथा सा समाख्याता रौद्रीनाना तु गीयते ॥
रोधिनी सा समुद्दिष्टा मोक्षमार्गनिरोधनात् ।
शशाङ्कशकलाकारा अम्बिका चाधंचन्द्रिका ॥
एकैवेत्थं परा शक्तिस्त्रिधा सा तु प्रजायते ।
आभ्यो युक्तवियुक्ताभ्यः सन्तानो नववर्गकैः ।
नवधा च स्मृता सा तु नववर्गोपलक्षिता।
पञ्चमन्त्रगता
देवि सद्यादिरनुक्रमात् ।।
तेन पञ्चविधा प्रोक्ता ज्ञातव्या सुरनायिके ।
स्वरद्धादशा देवि द्वादशस्था उदाहृता ॥
अकारादिक्षकारान्ता स्थिता पञ्चाशता भिदा ।
हत्स्थैककोणता प्रोक्ता कण्ठे प्रोक्ता द्विकोणता ॥
त्रिकोणता तु ज्ञातव्या जिह्वामूले समाथिता ।
जिह्वाग्ने वर्णनिष्पत्तिर्भवतीति न संशयः ॥
एवं शब्दस्य निष्पत्तिः शब्दव्याप्तं चराचरम् ।
१. मा-चि.। २. दित्य-चि.। ३. रेखया-चि.। ४. रेखिनी-क.ख., लाकिनी-चि.।
५. बोप्या-क. । ६. ययान्तगो-क. ग., यथा गती-चि., पदान्तगौ-ख. घ. । ७. त्रिपदा-चि. ।
८. राम्यिका-क., रामम्बिका-ख. 1 ९. एकैवैधा-क.। १०. चैव-प.। ११. युक्ता-चि. ।
१२. संजातो-ख. ग. वि..चि.। १३. ता-क.। १४. आदोननु-ख., आभिला.
१५. का-क. ग.। १६. न्त-क.। १७. भिषा-स. ग. । १८. हत्स्था एकाणवा-व. ग., हत्स्या
एकोणवा-वि. । १९. शेया-स. ग. १ २०. कार्णवा-ख. ग., द्वितीयका-वि. १२१. कार्णवा-स.
प, निराणवा-वि.। २२. मूसं-क. स.। .२३. सदा स्थिता-वि.१२४. भवत्येव-स.,
भवत्यत्र-वि.

·निरपापोडशिकाणंव [१ पटल 'कामपूर्णजकारोख्यश्रीपीठान्तनिवासिनीम् । चतुराजाकोशभूतां नौमि श्रीत्रिपुरामहम् ॥ १२ ॥ इत्यादिना ग्रन्येन परभैरवीयपरावागात्मिका मातृका, अत एव ज्येष्ठारोद्रयम्बिकाव्यशक्तिप्रसरसभेदवैचित्र्येण सर्ववर्णोदयस्योक्त- त्वात् वर्णसघट्टशरीराणा मन्नाणा सैव भगवती व्याख्यातरूपा विद्या- शरीरसत्ता मन्त्ररहस्यम्" (शि०वि०४० ५०-५५) इति ॥ ११ ॥ इत्यम्-"पृथडमन्त्र पृथइमन्त्री न सिद्धयति कदाचन । ज्ञानमूल- मिद सर्वमन्यथा न प्रसिद्धयति ॥ आदिमान्तिमहीनास्तु मन्त्रा स्यु शरदभ्रवत् । गुरोलक्षणमेतावदादिमान्त्य च वेदयेत् ॥” इति श्रीकण्ठसंहि- तोत स्थित्या महाहन्ता परामृश्य तत्कार्यभूता महाविभूतिमयी सर्वविद्या- कन्दभूमि महायोगिहृदयेषु सर्वदा स्फुरन्ती सदानन्दचिद्रूपिणी वाकामशक्ति- वीजनयभेदिनी श्रवणमानेण समस्तमङ्गलप्रदा सर्वप्राणिसम्मता वक्ष्यमाण- नित्यापोडशकप्राणभूता निपुरेतिनामधेया विशेषविद्या प्रस्तोतुमारभते- कामेति । कामपूर्णजकाराख्यश्रीपीठशब्देन कामरूपपीठ पूर्णगिरिपीठ जाल- न्धरपीठमोध्योगपीठ चेति महासमयमहारहस्यभूत गुरुवक्नैश्यगम्य पीठेचतु- -- कामपूर्णत्यादिना केवल समस्तविश्वात्मस्वर्णविग्रहत्येतावन्न, किन्तु चतु- स्समयनिधानभूतचतुष्पीठान्तरवासिनीमिति यावत् । चतुराज्ञाकोशभूतामित्यस्यायमभि- १. रादय-वाग, से., राय-त.। २. महा-ब.1 ३. रा पराम्-सघ.। ४. वीप-क.। ५. यात्राक्त्यात्मा-ख. ग. वि.। ६. मातृरेवा. ७ कादि-क. म्बास्य-वि.। ८. भेद-क. । ९. मुक्त्वा-क. ख ग । १०. सघट्टना-ख. ग. वि.। ११. भवतीति-क. ख.. १२. मातवि-ना.। १३. मान्त नि-क.। १४. श्रीकण्ठीय-ख. ग.। १५. सदा-ख. ग । १६. विशेषेण-क.स.। १७. पूर्ण-क। १८. गिरि-क.स. २०. समय-1.। २१. 'पीठ नास्ति-क.। २२. वर्ग-प.। २३. विधान-क. ग.। २४. मित्येतद् द्वादश सूत्रेण प्रतिपाद्यत इति यावत्-स. १. च. ज. । २५ 'चतुराजा 'सारमूताम्' इत्यस्य स्पाने 'चतुरामाकोशमूता' इत्येव पाठ-स. इ. ज. । २६. स्याय भाव -क.ग. छ.। 1 'जारात्यति पाठे आल्याशब्दो नामधेयप्रथमाभरपर । जकार आल्या यस्येति समाना- पिररण एवं बहुमोहि । जवार यात्याया यस्येति व्यधिकरणस्तु नादर्तय्य, मारयापदस्य १९.ण चेक..

·१२ सूत्रम् ] विमशिनो अर्थरलावलीसंवलितः प्रयं लक्ष्यते। तच्च पीठचतुष्टयमनिलानलसलिलपृथ्वीमयं समस्तजगदाधारभूतम्। तत्र वियद् विश्वव्याप्तम् , अत एव न पृथक पाठसंज्ञितम् । पीठानि महासवि- दुपलब्धिस्यानानि । तेषामन्तर्निवासिनी तत्तत्पीठनायिका महासंविदं त्रिपुरा- नामधेयां ताम् । चतुराज्ञाकोशभूताम् । चतुष्पीठाधिछातृमहासविदवलम्बनेन प्रवृत्तचतुस्स्रोतोरूपा महापदवी चतुराज्ञा, तस्या. कोशभूता महाधिछात्री शेवधिस्ताम् । श्रिया मोक्षलक्ष्म्या युता त्रिपुराम् । त्रिपुरानिर्वचनेऽभि- युक्तोक्ति:- त्रिमूर्तिसर्गाच पुराभवत्वात् त्रयीमयत्वाच पुरैव देव्याः । लये त्रिलोक्या अपि पूरकत्वात् प्रायोऽम्बिकायास्त्रिपुरेति नाम ॥ इति, (प्र० सा०९।२) 'शिवशक्त्यात्मसंज्ञेयं तत्वत्रितयपूरणात् । त्रिलोकजननी वाथ तेन सौ त्रिपुरा स्मृता ॥ इति च । अहमिति द्वादशश्लोकोविमर्शनप्रयोजनमकृत्रिमाहन्तारूपत्वं द्योतयति । इदमेव पारमेश्वरं स्वरूपमितीश्वरप्रत्यभिज्ञायामुपपादितम्- चितिः प्रत्यवमर्शात्मा परा वाक् स्वरसोदिता। स्वातन्त्र्यमेतदोन्मुंस्यं तदैश्वर्यं परीत्मनः ।। प्रायः-पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तराख्याश्चतुराज्ञाशब्दसूचिताश्चत्वारः समयाः, तेषां कोश- भूतां सारभूताम् ! चतुस्समयोपलक्षितपडन्वयमहार्णवनिर्मथनवेलायां सकलसारतया (टे ? शामित्यर्थः ॥ १२ ॥ १, रूपं-क.१२. भूतमयं-क. । ३. विश्वत्रय-ख. ग.१ ४. श्रीपीठ-क.। ५. यिकों-1.। ६. चतुरषकोणरूपां-ख. ७. युक्तां-ख. ग.1८. पुरो-चि.। ९. पूरणाच्च-चि., पूरणत्वात्- १०. त्रिलोकी जननी चाय-क., त्रिलोक्या अपि हेतुत्वात्-ख.। १२. विमा-स. ग.१ १३. स्वमिति-ख. ग.1 १४. इत्य-क.। १५.पारमेश-ग. । १६.स्प-क.। १७. तन्मुख्य-ग.। १८. परमात्मनः-ख. मु.! पूर्वनिपातापतेः" (पृ. १९) इति सेतुबन्धे । जकारात्येति पाठ ऋजुविमशिन्यादिषु दृश्यते, ईरशं ध्याख्यानं तु तत्र नावलोक्यते । "जकाराद्येति तु तन्त्रराजे पाठः" (से. पृ. १९)। 1. प्रपश्वसारविवरणटोकायां प्रयोगकमदीपिकायो ५७१ पृ० उद्धृतोऽय श्लोकः। प्र. सा.. ११. बान्क..

·नित्यापोशिकार्णव [१ पटलः - सा स्फुरत्ता महासत्ता देशकालाविशेपिणी । सैपा सारतया चोक्तो हृदय परमेछिन. ।। इति । ( ई० प्र० ११५।१३-१४) श्रीपडघ्वसारशास्त्रेऽपि- अनुत्तरविमर्शात्मशिवशक्त्यद्वयात्मनि । परामर्शो निर्भरत्वादहमित्युच्यते सदा॥ हृद्यकारो द्वादशान्ते हकारस्तदिद विदु.। अह्मात्मकमद्वैत यत्प्रकाशात्मविश्रमम्॥ इति ॥ १२ ॥ एवं 'सेकीलसम्प्रदायानुसारेण व्याख्यातानि सूत्राणि । निफीलसम्प्रदायों- नुसारेणान्यथा तौनीदानी व्याख्यायन्ते । प्रारीप्सितस्यास्य शास्त्रस्याविघ्नेन परिसमाप्त्यर्थ विशिष्टेष्टलाभाय च परम- कारुणिको भगवान् लोकानुग्रहं चिकीर्षुहुरूपाष्टक शास्त्र संक्षिप्य चतुश्शतसंख्या- परिमितैर्मन्थन्तत्सारमुद्धर्तुफामन्तन्छास्त्रप्रतिपाप्रमेयप्रयोजनसर्वस्व शास्त्रादौ श्रोत- प्रवृत्त्यर्थतया कतिपयैः सूत्रः संक्षिप्य दर्शयति । तत्राद्यसूत्रेण वर्णचक्रमन्त्रधामसंवि- म्वरूपं प्रमेयपञ्चकं दर्शयति । तद्यथा-गणेशग्रहनक्षत्रेत्यादि । समासः पूर्ववत् । वर्ण- ३. विभोला। ७. स्मै-चि. १. प्रोक्का-मु.। २. मम् ॥ इति' नास्ति-ख, । ४. मकारो-क., हद्यकार-चि.। ५. शान्तो-क। ६. र स्थविरा-चि. ८.म:-. चि.। १. सकल-ख. घ. इ. च. ज.. १०. द्वादश सूत्राणि-ख. ४. च. ज.। ११. निक्ल-स. घ. इ.च. ज.। १२. दाये त्वन्यया तदिदानी प्यास्यायते-क. ग. छ. । १३. व्याख्यातानोदानी-च.। १४, नप-स. ह.ज.। १५. 'इष्ट' नास्ति-क. ग. इ.छ.। १६. ते शो-.। १७. म सन् त-श.स.च, ज.। १८. 'प्रमेय' नास्ति-ग.। १९. पग-घ..च.ज.। २०. स्वरप दर्शयति-क. ग. छ.। २१. "द्वितीयमूत्रमारम्य प्रयोजन दर्शयति' अधिक पाठ -. । २२. यया-छ., 'तद्यया नास्ति-स... च. न. 1 २३. समासस्तु-स. घ. च. ज.। 1. मत्र "पतु प्राच पोटाम्द जगदाधारपरत्वेन, पोगिनीशरद ब्राह्मयादिपरत्वेन, गणेशशब्द पोषण्ठादिपरयेनेतरयाप्रमिदमेव व्यायाषा सकीलक्सम्प्रदायरीत्यका व्याख्येत्युक्त्वा निकोलासम्प्रदायरीत्या त्वन्या अपि पविया व्याख्या उच्यन्त इति प्रतिज्ञाय वर्णमन्त्रसवि.

·१२ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः ३५ . कमदर्शनपक्षे गणेशग्नहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणी मातृकां देवीं नौमीति सम्बन्धः । गणेश- शब्देन अकारादिक्षकारान्तान्यक्षराण्युच्यन्ते । तेपामक्षराणामीशवर्णी शिवशक्ति- स्वरूपाचकारहकारावीशशब्देनोच्यते । तावपि रुद्रसंख्या द्वादशसंख्यां वा नातिवर्तते । रुद्रसंख्यापक्षे अकारस्य शिवरूपस्य वामाज्येष्ठारौद्रयम्विकाख्यकलाचतुष्टयं तत्समष्टि- रूपमकार इति पञ्चकम् , शक्तिरूपस्यान्तस्य हँकारस्य इच्छाज्ञानक्रियाशान्ताख्यकला- चतुष्टयं तत्समष्टिरूपेण हकारेण सह पञ्चकमभिमतम् । एवं द्वीभ्यां शिवशक्तिवर्णाभ्या- माद्यन्ताभ्यां दशकं जातम् । तयोः परस्परं बीजाकुरन्यायेन समरसभावादेकमित्ये- कादशात्मा गणेशः। अथवा आद्यन्तवर्णी प्रत्येकं व्यष्टथात्मना च भूतरूपौ, प्रत्येक (च) शिवशक्तिरूपाविति द्वादशात्मा गणेशः । तदुक्तं सकेतपद्धत्याम्--- अकारः सर्ववर्णाप्य: प्रकाशः परमः शिवः । हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः ॥ तयोराद्यन्तवर्णयोरकारहकारयोः शिवशक्तिरूपयोः कलावयवित्वं च तदोक्तम्- आदावस्य शिरो रौद्री चक्त्रं वामा प्रकीर्तिता। अम्बिका बाहुरित्युक्ता ज्येष्ठा चैव नखामगा ।। इच्छा शिरप्रदेशस्था क्रिया च तदधोगता। ज्ञाना पादगता घस्य शान्ता हुन्मध्यगा भवेत् ॥ इति । छ.. 1 १. नमामीति-क. ग. घ. २. गणशब्देन-घ, ज., नास्ति-क. ३. सान्ता-प. घ, ङ, छ, ज.। ४. शक्ती अकार-फ. छ.। ५. 'द्वादशसंख्या' नास्ति-क. ग. छ.। ६. 'स्प.... शक्तिरूप' नास्ति-ग. छ.। ७. 'हकारस्य नास्ति-च.1 ८. ताम्पा-घ.। ९. 'अयवा ... गणेशः नास्ति-ग.। १०. त्रिरूपौ-क. घ., मूतरूपेण-ग. ऐरूपी-छ। ११. शाक्षरो-क.छ.। १२. द्यः-ख.। १३. चक्र-क.। १४. जा-दी. । १५. ज्ञानंच तदधोगतम्। क्रिया पादगता ह्यस्य-दो.। १६. हार्धिमातृगा-फ. ख. इ. च. ज., मध्यगा-दी. छ.। चघामपरत्वेनेमं श्लोर पञ्चधा व्याचक्षते, सत्सर्व मूर्खप्रतारणमात्रम्" (से. १२) इति पदन् सेतुबन्धकारः प्राजप्रतारणे प्रवृत्तः प्रतीयते, संकेतपद्धति प्रमाणीकुर्वतोयरला- दलोकारस्यातयात्वात्, सकेतपद्धतेच प्रामाण्यस्य तत्र तत्र स्वयमेव सेतुबन्धकारेणाप्यङ्गी- कृतत्वात् ।

·नित्यापोइशिकाव [१ पटला एवं गणेशशब्देन चतुष्पदात्मिकाया वर्णाम्बिकायाः पश्यन्तीरूपमव्यक्तध्वनि- रूपं परामृतमयमेकादशात्मकमभिधीयते । तदुक्कं सकेतपद्धत्याम्- पश्यन्त्यादिक्रमो योऽसौ सूचितः श्रीशिवेन तु । सोऽन्तर्ध्वनिमहानादः संकेतैराद्यसूत्रके ।। इति । ग्रह इति नवसख्या गृह्यते । तद्यथा-शून्यस्पर्शनाद्ध्वनिविन्दुशक्तिबीजाक्षर- क्रमात्मना विकृतनादाष्टक तत्समष्टिरूप नवममित्येव ग्रहसंख्यारूपं मध्यमाषापूपं परामृतमयं व्यक्ताव्यक्तरूपमभिप्रेतम् । तदुक्तं सकेतपद्धत्या--- शून्यः स्पर्शस्तथा नादो ध्वनिर्विन्दुस्तथैव च । शक्तिवीजाक्षरं चैवेत्यष्टधाऽनाहतः स्मृतः ।। इति । तथा हसनिणयेऽपि- घोपः कांस्यं तथा घण्टा वीणा वेणुश्च वांशकम् । दुन्दुभिः शङ्खघोपश्च नवर्म निर्विशेषकम् ।। इति । एवं गणेशग्रहसंरयया विंशत्यक्षर लब्धम् । नक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणीमिति नक्षत्र- पदेन सप्तविंशतिसंख्या गृह्यते, योगिनीपदेनाष्टसख्या, राशिपदेन द्वादशसख्या । एवं क्रमेण सप्तचत्वारिंशत्संरयामान्यकारादिसकारान्तान्यक्षराणि वैखरीयामूपाणि कण्ठादि- स्थानाहतिव्यक्तानि । अत्र क्षकार. ककारपफारसंयोगजत्वान्न पृथग् गण्यते । लकारस्यापि लकारान्तःपातित्वान्न पृथग गणनम् । अत एवमुक्तप्रकारेण व्यवस्थिताना- मनराणां सप्तपष्टयात्मत्वं गण्यते । तदुक्तं सवेतपद्धत्याम्--- चत्वारिंशत्सप्तसख्यासहित. परिकीर्तितः। कारः कथितो योऽसौ सयोगो द्विविधः स्मृतः ॥ १. स्मियाया-4.ग.छ. । २. नादात्मक-क. ख. ग. घ. ह. । ३. समष्टिव्यष्टि । ४. दिनम्-३. ग. छ.। ५. मेव-न ...। ६. निमें दे-क. ग., भेदे-छ., 'अपि' नास्तिक.ग. घ. छ. । ७. 'एव' मास्ति-क. ग. छ.12. इत्येव-स. घ. इ.च, ज.। ९. दति- क. छ.। १०. प्रणम्-घ. गणना-ग. छ.। ११. कत्वमवगण्यते-स. क्त्वमा गण्यते । गम्यते-च, भवाम्यते-ज.। १२. सप्तविंशत्-क. ग. छ.। १३. गत स-घ..च.। १४. स योगो-त. घ...।

·१२ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः सप्तपष्टयाख्यमेवं , हि मातृकापीठमुत्तमम् । अनाहतहतोत्तीर्णस्त्रिभिर्भदैः समन्ततः ।। इति । एवं परिकल्पितवर्णक्रममयी मूलदेवी नमामोति यावत् । अत्र पश्यन्तीमध्यमा- वैखरीस्वरूपनिरूपणमपि तत्रय कृतम् । यथा- शिखण्ड्यण्डरसन्यायः शिविकाख्यो द्वितीयकः । अयःशलाकासंज्ञोऽन्यस्त्रिविधा न्यायवैभवः ।। त्रिविधं न्यायमुत्सृज्य वर्णानामुदयक्रमम् । ये वदन्ति न ते योग्या वामकेश्वरदर्शने ।। इति । चक्रदर्शनपक्षे गणेशप्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणी पीठरूपिणी देवी नौमीति संबन्धः । पोठरूपिणोमिति पूजाचक्ररूपिणीमित्यर्थः। अनापि गणेशादिपदेन केवलं संख्येव गृह्यते । गणेशा रुद्रा एकादशसंख्योपात्ताः । ग्रहपदेन नवसंख्या, नक्षत्रपदेन सप्तविंशति- संख्या, योगिनोपदेनीष्टी, राशिपदेन द्वादश। एतत्सर्व समुचित्य सप्तपष्टथात्मकानि पदानि देव्याश्चक्रे पूजाचक्रे निवसन्ति । न न्यूनानि नाधिकानि कार्याणीति बोध- यितुम् । एवंविधपूजाचकमयों नमामोति सोत्पर्यार्थः । मन्त्रप्रदर्शनपक्षेऽपि गगेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिरूपिणी मन्त्रमयी देवी नौमोति संबन्धः । गणेशेति हंसाक्षरम् । गृहातीति ग्रहः । प्रहो मनसोऽक्षरम् । नक्षत्रेत्यत्र - १. 'परि नास्ति-क. ग. छ.। २. निरूपितम्-क. ग. छ.। ३. 'यथा' नास्ति-ख. घ. इ. च. ज.। ४. शिकंग.। ५. स्तन्त्रे वै वामकेश्वरे-ख. घ. छ.। १."इति' नास्ति-क. ग. छ.। ७. प्रदर्शन-प. घ. ड. च. ज.। ८. 'अपि नास्ति-क. ख. ग. च. छ.. ९. 'आदि' मास्ति-क. स. ग. छ.। १०. नाप्टसंख्या-ख, ङ. ज.। ११. विविध-घ.। १२. नौमीति-स. घ. ड. च. ज.। १३. यावत्-घ, सम्बन्धः-छ, 'तात्पर्यायः.."देवी नौमोति नास्ति-ग। 1. शिखण्डमण्डेति । अयं भावः- मयूराण्डरसे यथा मयूरस्य तपिच्छादीनां च चित्रविचित्रा वर्णा अनभिव्यक्ता अवतिष्टन्ते, तथैव सर्वे वर्णाः पश्यन्त्यां वाचि समवतिष्ठन्ते। प्रावरणा- वृतायां शिविकायां स्थिता फाचन व्यक्तिवातितरामनभिव्यक्ता न च स्फुटतया व्यक्ता प्रतिभाति, तथैव मध्यमायां वाचि वर्गाः । अपरशलाकावृने को स्थिता घ्यक्तिः स्थाने स्थानेऽभिप्रक्ताऽवतिष्ठते, तयैव वैखया दाचि वर्णाः कण्ठादिस्थानेवभिव्यज्यन्त इति ।

·नित्यापोडनिकाणंवः [१ पटल ३८ । - नकारपकारत्रकारा उच्चारणार्थाः । अत एव केवलं तुण्डाक्षर गृह्यते । योगिनीति पिण्डः । राशिरिति हकारः। रूपीत्यत्र ऊकार उमारणार्थः केवलं रेफो गृह्यते । णीमित्यत्र णकार उच्चारणार्थः। केवल ईकारो गृह्यते । एतत्सर्वमेकीकृत्य आद्यं बीजं भवति मूलमन्नस्य । गणेशग्रही पूर्ववत् । अत्र नक्षत्रेति नकारपकारावुच्चारणार्थी क्कारः पर गृह्यते । चैत्यत्र लोपन्यायेन त्राता परमेश्वरो हकारः । योगिनीराशिपिणोमिति पूर्ववत् । इति मध्यम- बीजोद्धारमः । गणेशग्रहो मनसोऽक्षरम् । अन्यत्सर्वमाद्यवीजवद् द्रष्टव्यम् । इति तृतीयधीजोद्वारप्रकारः । अत्र श्लोके ईकॉरचतुष्टयमस्ति । तत्राद्यत्रितयं गणेशादिपदे- नैव त्रिराहत्या मन्त्रपरिपूर्तिर्भवतीति द्योतयितुम् । चतुर्थोऽपीकारस्तुरीययोजोद्धार दर्शयितुम् । तदुद्वारोऽपि गणेशादिपदेनैव गुरमुसाज्ञातव्यः । एवमुद्धृतमन्त्राक्षरमयी मूलदेवतेत्यर्थः । घामसंविक्रमावप्यनेन सूत्रेण सूचितो द्रष्टव्यो । सत्र धामक्रमपक्षे गणेशग्रह- नक्षत्रयोगिनीशिरूपिणों देवीं नौमोति सबन्धः । देवीतिपदेन द्योतनात्मरत्वात्तेजत्रितय मुपलक्षितम् । तलिरूपमिति विवक्षाया गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशीनां गणानां राशिरूपं समुदायरूपं ज्योतिम्रितमिति सोमसूर्याग्निरूपाणि शिवशकिसामरस्थात्म- कानि द्राव्यद्रावरभेदने कुलाफुलासनगतानि गुरमुसाद ज्ञात्वोपासनीया- नीत्यभिप्रायः। संयित्क्रमपश्ने देवों नौमीत्येय सबन्धः । सूनस्थमन्यत्पदपदम्बकमुशारणार्थम् । देवीति द्योतनात्मिमा प्रमागरूपिणीति यावत् । कोऽर्थ १ फेवलसुषुम्नाकाशकुरोशये १ 'अन एव · उच्चारणार्य' नास्ति-ा. २ ब्रह्माक्षर-च ज, तुण्डाक्षर' मास्नि-ज.। ३. त्यस-य. घ... ज. प.परिवरच.ज। ५ प्रेत्यमातीत्यय मोपचायना-द. ग., तत्र स्वयंपन्यायेन वाता-प...नक्षत्रेत्यालोपन्यायेनार परमेश्वरी सारा गृह्यते-छ.। ६. 'हार अब लो नास्ति-स.इ.ज.1 ७ प्रकार -घ. च. । ८सार-. घ.. ९. 'एव' नास्ति-क. ग. छ.। १० विरम्यामेनैव-क. घ.छ.। ११. परि' नाम्नि-. ग. स. छ । १२. 'द्योतयितुम् नास्ति-स... घ. ज.। १६. मूत्रिलोच . . .। १४. 'समुदायहप' नास्ति-- ग. ए. ए. । १५. मपि- .....। ११. भावेन-स. घ. .. .। १५. 'ए' मास्ति-ग, च... । १८. पौरपेकोष:-.ग.प...

·१२ सूत्रम् ] ऋत्रुविमशिनो-अर्यरत्नावलीसंवलितः सर्वावरणविधुरे आदिमध्यान्तरहिता सकलकल्पनातीता चिंदण्डरूपिणी ध्येयेति यावत् । वर्णा(त्मि? म्बि)कायास्तुरीयं परावामूपं धाम संविक्रमान्तर्गतं ज्ञेयमिति संव समञ्जसम् ॥ १॥ - वर्णक्रमदर्शनपले स्वपरथापि योजनीयम्। यथा-स्वरा द्वाविंशतिः, पञ्चविंशतिः स्पर्शाख्याः, दशधा व्यापकाः, यमाश्चत्वारः, जिह्वामूलीयोपध्मानीयो द्वौ, अनुस्वारविसगौ च । इत्यमेभिः कलानादाम्यां च सप्तपष्टिवर्णाः प्रोक्ताः । अनेनापि नयेन सप्तपप्टिवर्णरूपा मातृका। प्रणमामोति द्वितीयसूत्रमारभ्य महामिद्धयष्टकेश्वरीमित्यन्तं सूत्रकदम्बकं यथापूर्वमेव व्याख्यातं द्रष्टव्यम् । सकलनिष्पलसम्प्रदाययोरेकरूपतया व्याख्येयम्, भार्यान्तरपरता पूनाणा- मिति । पुनरपि सिंहावलोकनन्यायेन केषुचित् पदविशेषेषु विवक्षितार्थद्योतकरचं दर्शयति । प्रणमामि महादेवीमित्येतेन सिद्धं वर्णक्रममनूद्य तदुपासकस्य मृत्युत्तरणारय फलं दर्शयति । अक्षरयोजना पूर्ववत् ॥२॥ यदक्षरेकमावेऽपोत्यनेन वर्णक्रममाहात्म्यं सूचयति ॥३॥ यदक्षरशशिज्योत्स्नेत्येतेन तदभिप्रेतं रसाधारत्रिवीर्जसंवन्धवशाद् गुणात्मकं भुवनत्रयं तदक्षरशशिभिर्गुरुमुखाज्ज्ञात्वा मण्डितमलङ्कृतं यथा भवति, तथा कुर्यादित्यर्थः ॥ ४॥ यदक्षरमहासूत्रेत्यत्राप्येतत् सूचितम् । त्रिवीजकुण्डलिनीसूत्रे सगुणवर्णकदम्बकं भातीत्येतत्प्रदर्शितमनेनेत्यभिप्रायः ॥५॥ पदेफादशमापारमित्यत्र वर्णक्रमस्य एकाददामक्षरं त्रिकोणात्मकं मूलदेव्या आधारवीजम् आसनधीजम् । कोऽर्थः ? सेयं देवता पायाभ्यन्तरप्रकारेऽपि त्रिकोण- पीठोपविष्टेत्येतत् । अथवा वर्णमण्डलमन्त्रधामसंविक्रमाणामाधारं त्रिकोणमित्यनेन दर्शितमित्यभिप्रायः ॥ ६॥ अक्वादोत्यनेन वर्णक्रमस्य साधकाङ्गन्यासस्थानं सूचितमित्यभिप्रायः॥७॥ - १. सर्वावयव-क.ख, ग. छ.। २. चिदण्ड-क. घ. ड, ज, ! ३. वाश्याप.क.ग. ४. 'सर्व समञ्जसम् नास्ति-क, ग. घ. ५.प्रणमामि "पाशमोचको भवतीत्यभिप्रायः' नास्ति-स. इ. च. ज.। ६. सं. १७. गुणवर्णकदम्बषप्रोतं-घ.।

·[१ पट ताम् अद्यापति द्वाभ्यां सूनाभ्या दर्शनसर्वस्वरहस्यभूतकामालोद्धारस्तन्महिमा वन्दे तामित्यनेन शिष्यदीक्षायां पाशन्छेदाय शिष्यशरीरे वर्णकममेव विलो- मेनानुसन्दध्याद् यदा सदा पाशमोचकस्य क्षकारस्य थाहगो महिमा तादृशो विमर्श मोचको भवतीत्यभिप्रायः । देवी कुलकलोल्लोलेत्यादिनैतदभिप्रेतम्-मूलादिषट्चा- लम्बिकाललाटब्रह्मरन्ध्राख्यनवापारेषु कुलस्वामिनींचनयकं सृष्टिसहारयोगेन गमागमक्रमेणाभ्यसनीयमिति सूचयति । परोलिजामिति ज्येष्ठमध्यमवालाख्यमोष- मित्राय ज्ञानयोगक्रियात्रापकमस्ति । वयं विद्या ज्येष्ठोलिजा निखिलज्ञानाधिकार योगानुश्मयोगेनेत्यादिना देवोपुर्यष्टकरूपस्य पशिन्याद्यष्टकस्य नवचनस्थदेवी घोपीठम् ओड्याणपीठम् । अत्र पूर्याम्नायाभिप्रायेण वापूजोताराल्यानि पीठान्यवतार- तानि। पीठावतारनिरूपणेनैव सेत्समेत्यारया कृतादिकल्यन्ता युगानुसारेण १. 'मत्राम्या मास्ति-न..ग, 1 २.क्षकाराक्षर-घ. ३. मित्रशकिमिशयम- ५. 'वर्ग ममति नास्ति-स... ज..६.कामेनि-य.। ७. जालाय.ग.छ। 1 मोमित्रपमिम्परेर मोगप्ठोस-मित्रीमात्य दिव्योपगुष्ययमभितम् । एतच्च “पार- ४० नित्यापोडशिकार्गव तद्विनियोगध सूचितः ।। ८९॥ रूपत्वादक्षराणा सर्वेषा वर्णानामस्तौति प्रत्येकमक्षराणां अंकाररूपत्वं सूचितम् । समष्टिरूपेण व्यष्टिरूपेण वा कल्याणगुरुणा शिष्यदेहेऽभिध्यातो वर्णक्रम एव पार सम्पन्नपरमगुरुणा श्रीकोषमुनिभट्टाररेणावतारितेत्यर्थः । तदुक्तं सकेतपद्धत्याम्- कामेशी सर्वगा नित्या गुररूपा नमामि ताम् । ज्येष्टमध्यमवालाग्यचित्प्राणविपयात्मिकाम् ।। ओमित्रीशसंनेयान् नौम्यहं सिद्धपुगवान् । इति । परां शिवामिति पाठान्तरम् । तदन्यसम्प्रदायेन लोपामुद्रासम्प्रदायेन 1॥ १० ॥ प्राधान्यमस्तीति सूचयति ।। ११ ।। मामपूर्णत्यादि। स..., ज., मृघमित्रत्रय-या। ८. मोराणम्-, ग. ह. पोरयाग-१, छ । सरकमेप्याया-प., 'माममेरपाच्या पोटायनारमेन'नास्ति-द. ग... कामरूपम् । पूर्णति पूर्णगिरि । जकारात्य जालन्धरम् ४. शपिमिसनयान-व. घ... च, ज. ९. सिमोन्या-प, तापाया- मग विमाता" (५२. पारिषभ्याश्याने विरतणावातव्यम् ।

·४१ १२ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी अर्यरत्नावलीसंवलितः मङ्गलादिशक्तिभिः सहावतारिता द्रष्टव्याः । यद्यपि पीठावतारक्रमेण पूर्वानाये कनिष्ठताऽवसीयते, तथापि चतुराज्ञाकोशमतेत्युक्त्योऽपराद्यन्वयनिष्ठता च निश्चितैव । अतस्तदनुसारेण पीठानि नाथाश्च निरूपणीयाः । तत्र ओजापूकेषु प्रातिलोम्येन स्थितेषु तेष्वेव पीठेघु पश्चिमे मिपंचाख्यया रक्ताम्बादिभिः सह कृतादिक्रमेणावतारो द्रष्टव्यः । तथा जोओकापूक्रमेण स्थितेषु तेष्वेव मिजपाख्यया दक्षिणे ताभिरेव शक्तिभिः सह युगानुसारेणावतारो द्रष्टव्यः । कोजापूओ इत्याख्येषु तेष्वेवोत्तरे कुमिमेषसंज्ञया ताभिरेव शक्तिभिः सह युगानुसारेणावतारो द्रष्टव्यः । इयं च विद्या चतुरानायसाधारण्यपि दक्षिणपक्षपातिनीति तदनुसारेण पीठनाथभेदो द्रष्टव्य इति भावः । पीठानुलोम्ये पूर्व नौथेप्रातिलोम्यम् । पीठप्रातिलोम्ये पश्चिमे नानुलोम्य- मिति परमरहस्यम् । एवं च चतुप्यन्वयेपु प्रत्येकं चतुप्पीठनिवासिनीत्वमस्त्येवे. त्यतश्चतुराज्ञाकोशभूतत्वमवगम्यते । चतुराक्षेति पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरीख्यानि चतु:- सिंहासनदर्शनानि लक्षितानि । तत्र तत्र तत्तन्नामरूपान्वितेयमेवाधिवसति महात्रिपुर- सुन्दरीत्यर्थः । फोशभूतेति यथा राजभिरुत्तमवस्तुयाइनरत्नादिकमनयं पहुँप्रयत्लेन गुप्तं कृत्वा रक्ष्यते, तथा चतुरन्वयनिष्ठैरियमपि विद्या रत्नभूता सुगोप्या कार्येति तात्पर्यम् । तदेतत्पीठनोथनिरूपणं श्रीसिद्धनाथपादैरुक्तम्- कापूजोङ्कारपीठेपु खकुमेपाख्यया शिवः। तेष्वेव प्रातिलोम्येन स एव म्योपचाख्यया ॥ १. क्त्यव-स. ४. च. ज., त्युत्तत्वात्-छ.। २. पूजापूर्वके-ख. घ. . । ३. 'पोटेषु नास्ति-ख. घ. ड. च. ज. । ४. मेति पण्डमाख्याय-क. छ., मेति स्थलमाख्याय--., मिओषाल्यया-घ., मिमोपचास्यया-च. ज.। ५. काजपूओ-ध. . च. ज.। ६. 'तेप्वेव' नास्ति-क. ग. छ, । ७. मतिओषास्यया-क. ग., मिषओपात्यया-च.। ८. जकापूज-ख. इ., जकापूओच.। ९. 'सारेणा तदनु नास्ति-ग.। १०. 'च' नास्ति-प. घ. इ. घ. जं.। ११. रणापि-क. ग.। १२-१३. नाद-ख.1 १४. नादा-ख. । १५. त्रिष्वप्प-क. ख. ग. छ, । १६. मोत्तराणि-क. ग. छ.। १७. 'महा नास्ति-क. ग. छ. । १८. बहुयत्नगुप्त-क. ग. छ. । १९. विद्यात्मान्तर्भूता-ख. इ.। २०. नाद-ख. । २१ . शिवा-क. स. ग. । २२. स एवं प्योमचात्यया-क. ख. च.। ६ ·४२ मित्यापोडशिफार्णव [१ पटल श्रीदेव्युवाच भगवन् सर्वमन्त्राश्च भवता में प्रकाशिताः । चतुष्पष्टिच तन्त्राणि मातॄणामुत्तमानि तु ॥ १३ ॥ इत्य महानन्दसारा पूर्णाहन्तामयी वाच विमृश्यानन्दोदधिनिमग्न विमर्शकसार प्रकाशैमय महादेव स्वाभिन्ना भगवती सविदाख्या विमर्श- शक्तिमोक्षलक्ष्म्युपश्लिष्टा द्योतनादिसतत्त्वा श्रीदेव्युवाच आममर्श । भगवनि- त्यादिसाधैकादशश्लोकेन 'पूर्वोपदिष्टमन्त्रसामान्यमुपदिष्टचतुष्पष्टितन्नानुवा- दश्च क्रियते । हे भगवन ! चिन्मयस्वात्मन् । सर्वमन्त्राः सर्वे मन्त्रा मननत्राण- धर्माणश्चिन्माहात्म्यावमर्शका., अथवा "गुप्तार्थभाज पिण्डबीजात्मान पुरूप- स्वशक्तिसहितो देवश्चतुर्युगविभागश । पूर्वपश्चिमभेदेन युगपत् स्वाधिकारकृत् ।। इति । अस्याश्चतुरानायम्वरूपविरण चक्रोद्वारे विभागप्रकरणे प्रपञ्चयिष्याम ॥ १२ ॥ श्रीदेव्युवाचेत्यारभ्य जात्क्षोभ प्रजापत इत्यन्ता श्लोका स्पष्टार्था । पुनरपि सिंहावलोग्नन्यायेन विपमपदव्याख्या लिख्यते । म मन्त्रा आणवशाक्तशाम्भवोपाय- सन्धिन । चतुष्पष्टिश्न तत्राणोति । ब्रह्माण्याद्यशभूताना मातॄणा चतुष्पष्टिपूजा- १. स्तु-याक. स.। २. मातृकामण्डलानि-सघ.। ३. च-वाग से ल. संघ.। ४.मय-स. ग.1 ५. स्वाभिना चक, स्वाभिन्नाभिन्ना-प.. मलिष्टा-१.। ७. मानादितत्त्वा-य.। ८. दिष्ट-4, दिष्ट तदनु-प.. नास्ति-.स.। १०. 'सर्वे मन्त्रा' नास्ति-क.स. ११.'मननयाण नास्तिक. । १२. अथवा तास विद्या' नास्ति-स.। १३. सोऽधि-ख. घ. द. घ अ.। १४. विचारणा-.। १५. 'प्रपञ्च' इत्यादि ३१ सूत्रस्य मध्यचक्र' इत्यन्त पाटटित -ज । १६. तत्र-स... । १७. प्यारयान-प.. । पूर्वोरदिष्टेरपादि। पूर्वोपदिष्टम भामा पस्य उपदिष्टचतुष्टित पाणी चानुवाद पित इति यावत् । 2 गुप्तापभान इति । प्रपनमारविवरणव्याख्यायां प्रयोगलमदीपिवायाम् (पृ० ५६६ ) उतापमार' ज्येवमुदत पाटोउ । 3 कोदाराबारे 'सर मृष्टि' ( २ ) स्यादिमूत्रव्याख्यानावमरे द्रष्टस्यमिदम् । ६. लदम्या ·१३.१६ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः ४३ महामाया शम्बरं च योगिनी जालशम्बरम् । तत्त्वशम्बरकं नार्थ भैरवाष्टकमेव च ॥ १४ ॥ बहुरूपाष्टक ज्ञानं यामलाष्टकमेव च । चन्द्रज्ञानं वासुकिं च महासंमोहनं तथा ॥ १५ ॥ महोच्छुष्मं महादेव वातुलं वातुलोत्तरम् । हृनेदं मातृभेदं च गुह्यतन्त्रं च कामिकम् ॥१६॥ वाच्याध्यासिताश्च मन्त्राः, चकारण विद्याः समुच्चीयन्ते । संवेद्यमानस्फुटार्थ- रूपा मालामन्त्राः स्त्रीरूपवाच्याध्यासिताश्च विद्याः। भवता प्रकाशवपुपा। मे संविदो विमर्शमय्याः । प्रकाशिता उल्लासिताः । मातृणां विश्वाधिष्ठातृणां बाहृयादिसंविदाम् । उत्तमानि क्रोडीकृताशेपपरमार्थानि ॥ १३ ॥ अर्थ 'चतुष्पष्टितन्त्रोद्देश:--महामायेति । एवं चतुष्पष्टितन्त्राणीति । महाँमायाशम्बरं महामायातन्त्रं शम्बरतन्त्रम् । योगिनीजालशम्बरं योगिनी- शम्बरतन्त्रं जालशम्बरतन्त्रम् । हे नाथ ! नाथ्यमान ! समभिलपणीय । भैरवाष्टकं बहुरूपाटकं यामलाष्टकमिति चतुर्विशतितन्त्राणि । बहुरूंपाष्टकं मण्डलानि त्वया प्रदर्शितानीत्यर्थः । भैरवाष्टकमिति । असिताङ्गाद्यष्टभैरवाणां पूजा- शास्त्राणि । यामलाष्टकमिति । ब्रह्मयामल-विष्णुयामल-रुद्रयामल-जयद्रथयामले स्कन्दयामल-उमायामल-लक्ष्मीयामल गणेशयामलादीन्यष्टावुन्नेयानि । प्रश्नावसरे १. पञ्चरलं-सघ.। २. देव-वाफ. ख. ब. सक. घ., चैव-. वाग. ल. से. । ३. चैव-वाग. से. ल.. ४. मालिनी-ल. ५. वामजुष्टं-ऋ. ल., महासूक्ष्म-सघ. । ६. महादेवं-ल. १७. वायुलं च नयोत्तरम्-वाक. स., वाघुलं वाधुलोत्तरम्-सख., वातुलं च लपोत्तरम्-सघ.1 ८. तन्त्रभेदं-बाग. से. ल., मातृकामेदं-सक.। ९. माना-क, ख.। १०. 'उल्लासिताः नास्ति-ख., उल्लिखिताः-क.। ११. तान्यशे-क., ताशेषपरमपुरुषार्थानि- स. ग. । १२. तथा च-क.। १३. 'एवं.....णीति' नास्ति-ख.११४. 'महा... जालशम्बरतन्त्रम् नास्ति-क.। १५. 'योगिनीजालशम्बरतन्त्रम्' इत्येव पाठ-ख.। १६. 'बहुतन्त्राष्टकम् नास्ति-क. स. १७. "विष्णुयामल नास्ति-क. ग.। १८. यामलेत्यादि अष्टा-स. इ. च.. १९. 'उमायामल' नास्ति-ा.। 1. चतुष्पष्टितन्त्रनामविमादिकं भास्कररायादिमतभेदप्रदर्शनपुरस्सरमुपोद्घातेऽवलोकनीयम् ।

·नित्यापोडशिकार्णव [ १ पटल कलावादं कलासारं तथान्यत् कुन्जिकामतम् । मतोत्तरं च वीणाख्यं नातलं त्रोतलोत्तरम् ॥ १७ ॥ पञ्चामृतं रूपभेदं भूतोडामरमेव च। कुलसारं कुलोडीश कुलचूडामणिं प्रभो ॥ १८॥ सर्वज्ञानोत्तरं चैं महाकालीमतं तथा । महालक्ष्मीमतं देव सिहयोगीश्वरीमतम् ॥ १९ ॥ कुरूपिकामतं देव सैंपिकामतमेव च। सर्ववीरमतं देव देव विमलामतमेव च ॥ २० ॥ अरुणेशं मोहिनीशं विशुद्धेश्वरमेव च । शक्तितलाष्टकम् । भूतडामरमिति भूततन्त्र डामरतन्त्रम् । प्रभो ! सर्व(भुभ) वनशील । आच्छादनस्वरूपस्य प्रकटने च प्रभवनशीलादेव ! अशेषप्रमानादि- रूपेण विशुद्धेश्वरतन्वान्तश्च चतुप्पष्टितन्त्रोद्देश. ॥ १३-२०॥ कोडादिशील । क्लापाद-च. सक. स.। ९. पितु- १. कालपाद कालसार-वाक. स., कालामेद-सघ., २. कुण्डिका-. । ३. नयोत्तर-वाक. स्व., तन्त्रोतर-वाग. से., स्पोद्भय-सख., तन्त्रोद्भव सण., मायोतर-सघ.। ४. वीरास्य-सघ. । ५. श्रोतुल श्रोतुलोत्तरम्-वाक. स., लोतल तोतलोतरम्-त्र, सक्., तोतल तोतलोद्भवम् सघ.। ६. रक तया-त्र.1 ७. तथा पार. स.ग. से., णिस्तया-१. स. सप.। ८. देव-वाक. स. ग. से..। पार. स. प. मात. घ., रुपि-सक, । १०. 'महालक्ष्मीमतम्' इत्यादिक पक्तित्रय नास्ति- स. ३. । ११. चैव-वाग. से. । १२. योगे-मा.ख. । १३. अर-द.1 १४. कपिला-सत्र। १५. वैव विमलामतमुत्तमम् वाग. से. व. सर. । १६. मोदनेश-पाक, स., मोदिनीश- स..मर.। १७.टे-स.ऋ। इत परम्-"पूर्वपश्रिमदक्ष च उत्तर ध निरुतरम् । विमल विमलोत्य (साय) घ देवीमतमन परम् ॥' हरयधिक लोक-ल.ऋ..वाग. से. सक. स. प. पुग्नापु पेप लोग 'अरणेश' इरपत पूर्व विद्यते, उत्तरापंच "तन्त्र प्रेषिक हान पीरावलि तपापरम्" इस्पेय पते । १८. मूतोहामरमिति मूतोहाभरत त्रम्-स. १९. सर्व. भुषनशास' भारत-न. ग.। २०. 'पारण प्रभवनशील मास्ति-स.२१.प्रायनेन.। २२. प्रापर। २३. एस. ग.। २४, विश्वर-प.ग. ।

·१७०२२ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः एचमैतानि शास्त्राणि तथान्यान्यपि कोटिशः ॥ २१ ।। भवतोक्तानि मै देव सर्वज्ञानमयानि च । नित्याः पोडश देवेश सूचिता न प्रकाशिताः ॥ २२ ॥ एवमेतानीति। चिन्मयेन भवता। प्राधान्येन ज्ञानयोगक्रियाचर्या- प्रतिपादनपराणि चतुष्पटिशास्त्राण्युपदिष्टानि । तथान्यान्यपीति । एकस्मिन् शास्त्रे प्राधान्येनोपदिश्यमाने प्रसङ्गागतानि बहूनि शास्त्राण्यस्मदर्थे प्रकाशिता- नीत्यर्थ. । कोटिश इति । अयमभिप्रायः-एकमपि ज्ञानं भवतानुग्राह्यविषये न गोपितमिति । सर्वज्ञानमयानि समस्तज्ञानभाजनानि ॥ २१ ॥ नित्याः पोडशेति । हे देवेश ! चिन्मरीचिचक्रेश्वर। सूचिताः तत्त- च्छानोपदेशसमये प्रसङ्गादनुग्रहैकपरतया प्रकृतत्वादप्राधान्येन प्रकाशिताः । । सूच्यमानस्य प्रन्यस्यायं भावः-अस्मिन् श्रीवामरेश्वरे शास्त्रे द्रुतसकलशास्त्रार्थाव- धारणनिपुणतया स्वस्याधिकारसम्पत्ति द्योतयितुं शास्त्रानुवादः कृतो देव्याः । अथवा सर्वज्ञानमयान्येतानि शास्त्राणि मयाधिकृतान्यपि तानि मे "मनसि सौमनस्यापादनाय नालमित्यत्तस्तामेव विद्यां महात्रिपुरसुन्दरी सकलसौमनस्यसम्पादिनी सर्वकामप्रदां संवेदितुमिच्छामि । अधिगतसकलविद्याकारणत्वादित्यर्थः। अथवा श्रीमहात्रिपुर- सुन्दरीमाहात्म्यकटनायाधिगतशास्त्रानुवादः कृतः ।। १३-२१ ।। नित्या. घोड*त्यारम्य परिपूर्णा समन्तत इत्यन्तस्य लोपामुद्रामते त्वयं भावः- तत्रैका नित्या प्रधाना पोडशी महात्रिपुरसुन्दरी परिपूर्णा, अन्यास्तु कलारूपाः प्रति- १५. घतार-च.1 १. तन्त्राणि-ऋक.। २. देवेश-सक. घ. । ३. नोतमानि-सख.। ४. विद्या.-वाक. ख.। ५. मन्नाथेन-ख, चिनायेन-.। ६, 'प्राधान्येन' नास्ति-क.। ७. तन्त्रा-क.. ८. नोति-प.। ९. तन्त्रे-क.। १०. तन्त्रा-क.। ११. इत्यस्याय-ख. ग.। १२. न्तरप्र-ग. । १३. अन्धमानस्य-च., सर्वप्रन्यार्थवादस्यायं-क. ग. छ.। १४. 'श्रुत' नास्ति-क. ग. छ.। १६. निरूपणतया-ना. १७. स्वाधि-व. घ. इ.च.। १८. अव घ. मातृकाश्वसिता। १९. मम मनसि-क. ग. छ, मन्मनसि-ख. ड.२०. 'महा''अथवा श्री' नास्ति-..। २१. दनों-क. छ.। २२. सवेत्त-स. घ., संसेवितु-ड, सर्व वेदितुम्-छ । २३. घटनाया-ख..। २४. 'कृत.' नास्ति-ग.। 1. "अन्यान्यपि कुत्तार्णव-दक्षिणामूर्तिसहिता-सनत्कुमारसंहिता-परानन्दतन्त्रादीनि" (से.पृ.२५)।

·[१पटल. संह । नित्यापोडशिकाणंव इदानीं श्रोतुमिच्छामि तासां नामानि शङ्कर । एकैकं चक्रपूजां च परिपूर्णा समन्ततः ॥ २३ ॥ अनेकदेवतानाममन्त्रमुद्रागणैः ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्यापोउशिकार्णवम् ॥ २४ ॥ न कदाचिन्मयाख्यातं सर्वतन्त्रेषु गोपितम् । इदानीमिति । तासां नित्यानाम् । हे शङ्कर ! शम् उपशान्ताशेपोपतापपरमा- नन्दाद्वयस्वचैतन्यस्फारप्रत्यभिज्ञानस्वरूपमनुग्रह करोति यस्तादृश. । एकै. कम् । नामानीति सम्बन्ध । चक्रपूजां च परिपूर्णा समन्तत इति । चक्रपूजा चक्राणा पूजा । ममन्तत इत्यङ्गाद्यशेषावरणवाचक. । किमुक्त भवति ? अङ्गाद्यशेपावरणोपेता परिपूर्णा चक्रपूजा विधारयितुमिच्छामीति । अने- केति । मन्त्रमुद्राशब्देन ज्ञानक्रिये लिलक्षयिपिते । गणशब्देन तद्गत. प्रसर.। अयमर्थ -प्रतिनित्याकला प्रतिचक्रपूजा मन्त्रगणैर्मुद्रागणैश्चै सहानेकासा देवताना नाम श्रोतुमिच्छामीति ॥ २२-२३ ॥ एवं विमर्शेनाविष्ट संविच्चक्रमहास्वामी ईश्वर उवाच । 'कोलभेद- कल्पनया भूतत्वेन व्यवहार, वेद्यत्वेन च प्रत्यक्षत्वाभावात् पारोक्ष्येण । अरोपविभूत्याश्रयत्वादीश्वर । पञ्चभि श्लोकैनित्याना नामधेयानि कथयति शृणु देवीत्यादि । शृणु स्फुटमवधारय । प्रवक्ष्यामि प्रकर्पण वाक्यप्रबन्ध- ४. महानान-चाक, ख, ग । १०. विवक्ष्येते-क। १. एप-याप.स. २. प्रम-सर.. ३. इत परम्-"कययस्व प्रसादेन यदि सुष्टोऽसि मे प्रमो" इत्येषा पक्तिरधिका-वाग. से. सस..। ५. विधा-याप. प. ६. कोद्भवम्-सख.। ७. 'परिपूर्णा गोपेता नास्तिका ८. सर्व मास्ति-स. ग. । ९. 'मन्त्रमुद्रा प्रसर'नास्ति-स.। ११. 'अयम उवाच' इश्येषोंन्श ‘मशेषयिभूत्याधय' इत्यत पूर्व रयते-ग. । १२. '' नास्ति-। १२. परमेद पारोश्येण नास्ति-प। १४. सर्वम्यय-ग.। १५. पदावा- प. ग. । १६. चतुर्भिला. । १७. स्पष्ट-स. । तुलनीपम्-"पराभूमि सदा स्वाभासामप्यन्ताहासागोचरत्यान् परोमामिय, पश्यन्त्यादि. पालाशया तु मनामिद, सत्ता क्षेत्रगतताप्रागाशिवाश्याल्पापभिरदिनमासान्ययाभाव ·४७ २३-२६ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः तत्रादौ प्रथमा नित्या महात्रिपुरसुन्दरी ॥ २५ ॥ ततः कामेश्वरी नित्या नित्या च भगमालिनी। नित्यक्लिन्नाभिधा नित्या भैरुण्डा वहिवासिनी ॥ २६ ।। पर्यन्तां विमर्शपदवी नेष्यामि । नित्यापोडशिकार्णवमिति । अर्णवशब्दो दुर- वगाहमिदं शास्त्रमिति दर्शयति । न कदाचिन्मयाख्यातमिति । न प्रकृष्ट- विमर्शपदवीमानीतमित्यर्थः । सर्वतन्वेषु गोपितमिति । तत्र तत्रै प्रसङ्गागत- मपि प्रसक्तविमर्शकपरतया गोपितं न प्रकटीकृतम् ।। तत्रेत्यादि । महात्रिपुरसुन्दरी प्रर्थमा नित्या । इयं सर्वतिथिमयो नित्याऽमृतस्यन्दिनी महाकामकला सर्वपोर्पणकरी विश्वसुभगाऽक्षया नित्या- कला, इतराः सर्वाः पञ्चदश नि(त्याः १ त्या)कलाः प्रतिपदादिकाः काला- वच्छेदकर्योऽङ्गनित्याः। महात्रिपुरसुन्दरीत्यस्य शब्दस्यायं साम्प्रदायिको रहस्यायः-देशकालाकारैरनियन्त्रितस्वभावत्वान्महत्त्वोपेता त्रित्वावस्थित- समस्तधमपूरणी चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्थो स्पृहणीयतया हृदयहारिणी संविदिति । कामेश्वरीनित्या द्वितीया। भगमालिनीनित्या तृतीया ।, नित्यक्लिनानित्या चतुर्थी । भेरुण्डानित्या पञ्चमी । वह्निवासिनीनित्या १. क्लिनापि हि तया-वाक.स.प. सक.प., पिच तया-सख, । २. भुमुण्डा-याग.। ३. विध्य-प. सख,। ४. 'इति' नास्ति-क. ग.। ५. तब च-स., 'तर' नास्ति-ग.। ६. 'प्रपमा' नारित-क. । ७. नित्या' नास्तिक.। ८. 'पोप' इत्येव-स.ग.१९. कोऽत्र-ग.. १०. रूपिणी-क.। ११. माप-., मार्योप-स.। १२. जोया-प. ग.1१३. नित्या' मान्ति-ग.। १४. 'स्यात्' अधिका-स. । १५. 'नित्या' नास्ति-ग.। १६. 'स्मृता' अधिर:-. । दचतनोपिय पापदावेष्टुमामृताति" (पृ.२) इति विमानभैरपोशोतवचनेन, "उपाति लिपुतमारपश्ययनम् । मतन्यं च यतथ्यस्य सदाननत्यात, अनयतनत्यमगलरलिनवान्, परोक्षरयमतोद्रियगोधात्वान्" (पृ०२) इनि योगिनोदपदोशिशवधनेन । एवमेव मैनुमारि (पृ.२१) स्यते ।

·४८ नित्यापोडशिकाणंव. [१ पटल महाविद्येश्वरी दूती त्वरिता कुलसुन्दरी । नित्या नौलपताका च विजया सर्वमङ्गला ॥ २७ ॥ ज्वालामालिनी चित्रा चेत्येवं नित्यास्तु पोडश । पोष्ठी । महाविद्येश्वरीनित्या सप्तमी । दूतीनित्याऽटमी । त्वरितानित्या नवमी । कुलसुन्दरीनित्या दशमी। नित्यानित्या एकादशी। नीलपताकानित्या द्वादशी। विजयानित्या त्रयोदशी। सर्वमङ्गलानित्या चतुर्दशी । ज्वाला- मालिनीनित्या पञ्चदशी। चित्रानित्या पोडशी। एवं नित्यास्तु पोडशेत्य- स्यायमर्थ, एवं नित्यापोडशनामीपन्यास. कृत.। कामेश्वरीनित्याद्या. प्रतिपदादिको पञ्चदश तिथिनित्या., महात्रिपुरसुन्दरीनित्या व्यापिका पोडशी पूर्णाश्री नित्येति । उक्ता नित्यास्तुतिरभियुक्तः- नित्याभि. सदृशतरा न सन्ति लोके लक्ष्मीदा जगदनुरक्षनाश्च मन्ना.। तस्माता. शुभमतयो भजन्तु नित्य जापार्चाहुतिसमुपासनाविशेपै. ॥ इति । (प्र० सा० १३१८५) अन्यत्रापि- एक एव प्रकाशाख्य. पर. कोऽपि महेश्वर. । तस्य शक्तिविमर्शाख्या सा तित्या गीयते बुधैः ॥ विमाख्या च सा नित्या पाञ्चविध्यं समागता । पदादिपश्चदश्यन्तं तिथिक्रमेण स्थिताः । तत्र ततत्तिथिनायिफौमदनित्यामभ्यर्थ्य तदनु महानित्या पूर्णाल्या समर्थनीयेत्यर्थः । तदुक्तं समेतपद्धत्याम्- १. विश्वे-य. 1 २. निका चित्रे-से. । ३. पष्ठी स्यात्-स, । ४. महाविधेश्वरी तथा! सप्तमी त्वष्टमी दूतो नवमी परिता तथा ॥ दुलमुन्दरी तु दशमी नित्यादशिकारमता । द्वामी मीसपता विजया तु प्रयोदशी ॥ चतुर्दशी सर्वमङ्गला स्वालामालिनी पत्रदशी पिता नित्या पोरशीति-स.। ५. कोपन्यासमुतेन बामे-क, विन्यासनामधेय इतर. मारित-पा ९. निग्यारनिभिभियुक्तोति १०. दाभिरम-श. ग.१२. सुभगाया-ब.1 १२. निष्पा मप्पा-भा. १३. अन्याय-त.प.पाय-वि.। १५. देवी-वि. 11. 'तता मास्ति- ७. देवी अधिव-क.। ८. पूरिक्षी नास्ति-द.।

·२७-२९ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः शृणु देवि महानित्यामादौ त्रिपुरसुन्दरीम् ॥ २८ ॥ यया विज्ञातया देवि जगत्क्षोभः प्रजायते । आकाशानिलसप्ताचिस्सलिलावनिभेदतः ॥ एकैकगुणवृद्ध्या तु तिथिसंख्यात्वमागता। विमर्शरूपिणी नित्या पोडशी यो प्रकीर्तिता ।। गता सा पोडशै दैत्रिपुरा परमेश्वरी। सुन्दर्यादिमहापूर्व चित्रान्तं च समन्ततः॥ आगमादवबोद्धव्यमिह संकेतमात्रतः। 'प्रतिपत्प्रभूतो दैव्यः 'पौर्णमास्यन्तिकाः क्रमात् ॥ एकैको पूजयेद्यो हि स सौभाग्यमवाप्नुयात् । इति । शृणु देवीति । महानित्यां पोडशी व्यापिकामङ्गिनित्याम् । यया विज्ञातया चमत्कारपदवी प्रापितया। जगत्क्षोभः। जगतः पैत्रिंशत्तत्त्व- आकाशानिलसप्तास्सिलिलावनिभेदतः एकैकगुणवृद्धपा तु तिथिसंख्यात्वमागता ।। विमर्शरूपिणी नित्या पोडशी परिकीर्तिता । गता सा पोडशेर्मेदेत्रिपुरा परमेश्वरी॥ सुन्दर्यादिमहापूर्व विचित्रान्तं समन्ततः। प्रतिपठाभृता देव्यः पौर्णमास्यन्तिकाः क्रमात् ।। एकैकां पूजयेद्यो हि स सौभाग्यं परं लभेत् । इति ॥२२-२८।। १. गौरि-वाण. से. य. । २. संप्र-क. 1 ३. महत्पूर्व-क. स. ग.१ ४. विचित्रान्तं-क. स.। ५. समासत.स. ६.स्वाग-क. स. ग.. ७. देव-चि.। ८. इति-स.पि.। ९.तो-र.१०.पा:-वि.। ११. के-1., कंप्रिये-चि.। १२. ए-वि.। १३. वस्तु-चि.। १४.शिम्पादः शिवायमानस्य व्याकुलता-स. ग.। १५. या प्र-स...।१६. सा पोरविमेदैस्तु त्रिपुरा-स...। १७. सौ-र. स.ए., तीदें-r.। १८. पूर्ण-स...। १९. ग्यफल-स.। २०. सः परम्-'मुलागमापारने यः' इत्यपिकः पाट---, ग., 'बुस्तागमानि शास्त्राणी- एपनि 1. भविपरिति प्रतिपदं प्राय भृता पुष्टाः प्रतिपत्रमृताः । 2. पोमनि पोर्णमासी मन्तिका समीपतिनो यास ताः पौर्णमास्यन्तिराः।

·नित्यापोडशिफार्णवः [ १ पटलः 'शक्त्या शक्ति विनिर्भिद्य भूयो वहिपुरेण ते ॥ २९ ॥ संपुटीकृत्य समुदायरूपस्य क्षोभः । अयं भाव-महादेवतायामस्यां हृद्यवस्थिताया- महन्तासरूढाया देव्यात्मा साधको भवति । देवतादर्शने यथा द्रष्टुविकारो भवति, तद्वत्साधकदर्शनेन जगत इति । अथवा विज्ञातु. फलमाह-जगत. पत्रिंशत्तत्त्वमयस्य स्थूलसूक्ष्मादेर्देहस्य तदारेण विश्वस्य च क्षोभी विगल- स्वरूपतया वैवश्यम् ॥ २४-२८॥ शक्त्या शक्तिमित्याचकादशसूत्रैस्त्रपुरस्य चक्रराजस्य कणिकाप्रस्तार क्रमो लिख्यते। शक्त्या शक्तिं विनिर्भिय । स्वाभिमुखाग्नत्रिकोणपरम्पराया. शक्तिसज्ञात्वम्, विपरीताया वह्निसज्ञात्वमिति समय.' । शक्त्याज्यया शक्तिर्मन्या विनिर्मिय भेदिता कृत्वा। अयमयं.–प्रथममात्माभिमुखा समत्रिरेखा सृष्टिप्रधानामेका शक्ति विघाय पुनर्भूतभागीकृताया विमाख्याया- शक्त्या शक्तिमित्यादि । स्वाभिमुखात्रिकोणपरम्परायाः शक्तय इति बहुर पाटर- प्रस्तारन्यायन संकेत. कृतः । तद्विपरीतात्रिकोणपरम्पराया वहिरिति संकेतः कृतः। पावत्या शक्ति विनिभिद्येति प्रयमां शक्ति द्वितीयया शक्त्या भेदयेदित्यर्थः । भूयः पुनरपि ३. हयहन्तापरिहदाया-ख. ग.। १०. या-क.ग. १. पुरोगते-भक.। २. तु-बाक. ख.। ४. 'अथवा वश्यम्' नास्ति-स. १५. मित्येका-क. ख.। ६. माया-स. । ७. 'समत्रिरेखा नास्ति-स। ८. या-क. ग. छ.। १. कोणत्रिकोण-ख. घ.। ११. सवंतस्विति-क.व. ग. छ.। १२. 'भूय "भेदपेदित्ययं नास्ति-स..। 1. "अय विन्तुप्रियोगवमुकोणानि त्रीणि पाण्याह सापंपादद्वपेन" (से. पृ. २८)। 2. "सादिभि दलोकै घोचपलेखनप्रकारमुपदिशति" ( से. पृ. २७ ) । अत्र सेतुबन्थे "एतमाह्मणाम् (१।४०.४१ ) इत्यादिक. साधकश्लोकोऽपि गृहीत । ऋविशिन्यो तुताय पृपा गणनम् । यत श्लोरसस्यानिर्देशे उभयोप्टोषयोनं कधन विरोध.। 3 या सेतुबन्ध रमन विशेष । प्रातोपयोगितया सोऽत्र सगृह्यते । "शक्तिवह्निपुरयोन पटिक पारे प्रत्येक वामदक्षिणसने । अध्यापोरये पूर्वपश्रिमसने । प्रावस्तु, दातेदारला पत्रिमरेता, पारपोरेसा पूर्वरेतति प्यन्ति । तत्पूग्यपूरयोमध्यं प्रापीति भानरम - ·२९-३० सूने] ऋजुविमशिनो-अर्यरत्नावलीसंवलितः स्तस्याः शक्तः पूर्वतः पाण्यशं परित्यज्य समनन्तरप्राप्तवामांशपश्चिमदेशे दक्षिणोत्तररेखां विधाय तच्छक्तिस्वीकृतमानं द्विधा कृत्वा एकैकेन मानेन रेखाद्वयं बाह्यतो विकृष्य वह्वषंशाग्रस्थितप्रथमशक्त्यग्रप्रदेशोद्वहिः पूर्वपरि- त्यक्तमानदेशेऽग्नं यथा भवति तथा द्वितीयया शक्त्या प्रथमप्रसृतां शक्ति विनिभिद्येति । भृयो वह्निपुरेण ते संपुटीकृत्य । भूयः पुनः । वह्निपुरेण ऊर्ध्व- मुखेन शिवपरमार्थेन संहतिप्रधानेन प्रकाशाख्येन त्रिकोणेन ते पूर्वप्रसृते शक्ती। संपुटीकृत्य नवयोनिचक्रं यथा संपंद्यते तथा कृत्वेत्यर्थः । अयमत्र क्रमः-प्रथमप्रसृतशक्त्यग्रसंश्लेपक्रमेण द्वितीयशक्त्युदरें दक्षिणोत्तरतो रेखां तच्छक्तिसव्यापसाधिद्वयाग्रावधि विकृष्य प्रस्तशक्तिद्वयंसव्यापसव्यपार्श्व- मर्मभेदनक्रमेण प्रथमशक्तिपाश्चात्त्यरेखापार्श्वदेशे पादोनद्वितीयशक्तिप्राग्योनि- माने कोणाग्रं यया भवति तथा वह्निपुरेण शक्तिद्वये संपुटीकृत्येति । एवं नवयोनिचक्रं सम्प्रदायविहीनाना सुदुर्लभं गुरुवक्त्रात् संपन्नम् । नवयोनि- चक्रनिर्माणक्रमेऽभियुक्तोक्तिः- वह्निपुरेण त्रिकोणेन ते पूर्वप्रसृते शक्ती सपुटीकृत्य संपुटीकरणानुरोधेन भेदयेदित्यर्थः । एवं कृते सति मध्यचक्रविन्यासो भवति । मध्यमचक्रमिदं नवयोनिचक्र नाम ॥ २९ ॥ .१ १.. एकैकवामरेखा-क.। २. शात् साधंपादपूर्व-क. । ३. 'क्ति "प्रयमप्रसृत' नास्ति-1.। ४. भवति-ख.1५. 'अयमत्र क्रमः' मास्ति-ख.। ६. सध्या तद्वया-फ.। ७. विस्तृत- ग.। ८. बाह्य-1.1 ९, संपन्ननव-क., समुत्पन्नम्-ख.। १०. 'नष"चकम् ॥ इति' नास्ति- ख.। ११. पूर्वकृते-क, ग. । १२. 'सम्पुटीकृत्य नास्ति-क. ग.। १३. मिति-स, इ. ज.। १४. नाम-स. ड.। श्रीचक्रेऽपवादस्य ज्ञानार्णवादावुक्तस्याज्ञानादित्युपेक्ष्यम् । अत एव शक्तेः कोणत्रयमोशाग्नि- पश्चिमकोणसंज्ञम्, वस्तु वायुराक्षसपूर्वकोणसंज्ञम् । एकस्या रेखापा उपरि रेखान्तरस्पा- रोहणं भेदनसंज्ञम् । ईशभेदनात्मको रेखाद्वयसंयोगः सन्धिः । ताश एव रेखात्रयसंयोगो मर्म । सन्धिममणोपोरपि प्रन्यिरिति संज्ञा। शक्तिपश्चिमकोणह्निपूर्वकोणयो. संपण लेखो मरुः । पूर्णचन्दाकारा रेखा वृत्तम्" ( से. पृ. २७ ) इति ।

·नित्यापोडशिकाणंव [१ पटल 'साध्वी शक्ति विस्तारयेधः । तथैव पहिचक्रेण तामेवोचं विभेदयेत् ॥ ३० ॥ 'वते. पुरद्वितयवासवयोनिमध्यसम्बद्धवह्निवरुणेशसमाश्रिताधि । देन्यर्चनाय मुनिभिविहित पुरेव लोके सुदुर्लभमिद नवयोनिचक्रम् ॥ इति ॥२९॥ (प्र० सा० ९।१२) 'सोध्वां शक्ति विस्तारयेदधः । अयमर्थ. -नवयोनिचक्रक्रमेण शक्ति- द्वय वह्निपुर त्रिकोणत्रय भवति । तत्र सर्वत्र मध्ये ऊर्ध्वशक्तेः "शक्त्या शक्तिम्" ( ११२९ ) इत्यन द्वितीयानिर्दिष्टशक्ते. पश्चिमरेखयाँ ता दक्षिणो- -- सर्वोवामिनि । उद्धृतनवयोनिचविन्यासे ऊर्ध्वस्थिता या क्तिस्तामयी विस्तार- येन् । चक्रसंपुटीपरणेनेय भेदेन विनवेत्यर्थः । तथैव वह्निचक्रेण तामेवोवं विभेदपेदित्य- स्यायमर्थ:-नवयोनिचयिन्यासे स्थितो यो वहिस्तं दक्षिणोत्तराशाक्रमेण मनाग १. वं-वाक. स. ग.। २. विहित मुनिभि -ग. । ३. लोवेऽति-पु. । ४ 'च इत्येव-न. ग.। ५.क्तिक.। ६.ति-क। ७. सा या क.सा. शक्तिप्ता दक्षिणो- तरागारमेण मनाग विस्तार्य तामघो विस्तारयेत्-ख... ९. भेदसन्धिनवेयर्य-स.। १०. चमेना.। | "अपातर्दशारलेखनोपायमुपदिशति सर्योध्यामित्यारम्य शक्तिमाद्या विभेदयेदित्य तेनावशिष्ट सामोरेन" (से. पृ. २८)। 2 वरिति । प्रपञ्चसाविवरणप्यास्यायो प्रयोगकमदोपिकायामेष श्लोक एव व्यापाता "अष्टदलपप्रणिकाया पूर्वापर सूत्रमास्फास्य सत्योदया सम भइवत्या प्रागारस्य धनुासप्तद्वादशभागान्तसीमामु दक्षिणोतराणि सूत्राध्यास्फालयेत् । तत्र द्वितीपमूत्राप्रपात पूर्वापरमप्रपत्रिमाप्रावधि मूत्रद्रय तृतीयसूत्राप्रापात् तत्पूर्वाग्रावयि च सूत्रद्वयमा फालयेत् । सदा पुटित वह्निपुरतिय सपछने । यत्त प्रथम सूत्र तत्पूर्यदिगातत्रिकोणमध्यगतमेव भवति । तद्वासपोनिस वदेत्युक्तम् । पुनस्तदण्यात पूर्वापरमत्रे यत्र तृतीपमूत्र सलान तदर्याय मूत्रद्वयमारावयेत् । पूर्वनिष्पन्नदक्षिणोतरगत्रिोणपुरोभागे पर वियोणार्य मध्यभागे पनिमाप पोयाशर नवम त्रिकोण च सपते । तदविवरणशासमापिता- श्रीपुटम् । मुनिभिः पुरैव विलिमिति वैदिरपरिणावमुक्तम् । सोयेतिदुर्भाममिति गोपारपतम्" (पृ.५८७) इति ।

·। ३०-३१ सूत्रे ऋविमशिनी-अर्थरलायलोसंचलितः तत ऊर्ध्वस्थितां शक्तिमूर्य विस्तारयेत् क्रमात् । पुनराद्यं पहिचकमधो विस्तार्य सुन्दरि ॥ ३१ ॥ तरतो मनागवकृप्य द्वितीयशक्त्यग्रप्रदेशावहिः संत्रिपादतन्मानदेशे तृतीय- शक्त्यग्रं यया भवति तथाऽधो विस्तारयेच्चक्रसंपुटीकरणक्रमेणेति । अस्मि- श्चक्रराजक्रमे मत्प्रयुक्तानामीषन्मनाक्किश्चिच्छब्दानां यथासम्प्रदाय मान- मिति बोद्धव्यम् । न वयं सर्वत्र मानं विलिखामो ग्रन्थविस्तरभीत्या । तथैव चहिचक्रेण तामेवोर्ध्व विभेदयेत । अस्यायमर्थः-नवयोनिचक्र विन्यासे स्थितं यदह्निचक्रं तद् देक्षिणोत्तरतः किश्चिदेवकृप्यानन्तरप्रसृतशक्तिसव्या- पसाथिभेदनक्रमेण तत्पूर्वप्रस्तशक्तिद्वयसव्यापसव्याश्रिद्वयाग्रसंश्लेपक्रमेण पूर्वस्थितवह्नयग्रकोणसंपुटक्रमेण तद्वयनप्रदेशाद्वहिः पादोनगुणिततन्मान- देशे द्वितीयं वह्नयनं यथा भवति तथा तां शक्ति तेन वह्निचक्रेण भेदये- दिति। तत ऊर्ध्वस्थितां शक्तिमूर्ध्वं विस्तारयेत् क्रमात् । अयमर्थः-ऊर्ध्व- शेवत्यपरभागाधयं सव्यापसव्यरेखाद्वयं मनागूध्वं प्रथमवयसभागावधि समाकृष्य द्वितीयवह्नि विस्तारयेद् विकासयेद् भेदयेदिति यावत् । 'क्रमा- विस्तार्य पूर्वप्रसृतशक्तिभेदकमेण चक्रसंपुटक्रमेण चे प्रन्थिसंरपेशीनुरोधेन स्वाप्रवनि- संपुटन्यायेन विस्तारयेदित्यर्थः । तत इत्यारभ्य ऊर्ध्व विस्तारयेदित्यन्तस्यायमर्थः-एवं विन्यासे कृते शक्तित्रयं वहिद्वयं च संपद्यते । ततश्चाधःशक्तिमध्यशक्तिपरिहारेणोर्ध्व- शक्त्यैपरभागाश्रिरथ तत्सव्यापसव्यरेखाद्वयं मनागूय सर्वोच॑वह्निमध्यप्रदेशावधि विस्तारयेदित्यर्थः। क्रमादित्यनेन पदेनैतत्सिद्धम्। प्रथमशक्तिद्वयभेदकत्वेन विन्यस्तो यो १. ऊवाक.। २. स्पर्धमानदेश-क., सार्घ तन्मानदेशे-ा.। ३. 'ईषन्मनाक नास्ति-क.। ४. अय-क.। ५. दक्षिणतः-1.। ६. "किञ्चित्' नास्ति-क.। ७. दप-क. । .. व्याश्र-ख. । ९. पेण-क.। १०. द्विगुणे-क., रघ्यर्घ-ख.। ११. 'तत्तन्मानदेशे' इत्येव-क. स.। १२. शक्तिपर-ख.। १३. थय-क.। १४. 'विकासयेत्' नास्ति-प. ग.। १५. शक्तिसव्याप. सच्याश्रभेद-स, ड.ज.। १६. 'च' नास्ति-क. ग. घ. छ.। १७. स्पर्शना-घ.। १८. संपाद्यते- १९. शक्ति क. ग. छ.। २०. शक्त्युपरि-क. ग. छ.। २१. श्रस्य-ख. ड.। २२. पदेन तन्-क. ग. घ. छ, ज,। 1, "अर्थरत्नायलोकारस्तु प्रयमवह्नः पूर्वदिशि स्थितस्य वह्वयन्तरस्य भेदने क्रमपदेनोच्यत इति ख..।

·1 नित्यापोडशिकार्णकः [१ पटलः [-आद्यतया स्थितोय- अर्ध्ववह्निमधोवहिमध्यवह्निविवर्जितम् । विस्तार्य भेदयेच्छक्तिमधस्तादाद्यवहिना ॥ ३४ ॥. विभेदयेदिति । पुनः पूर्ववदेवाद्यां शक्ति विस्तार्य मेदयेत् । ऊर्ध्ववद्विमधो- वह्निमध्ययह्निविवर्जितम् । पूर्ववत् प्रथमदशारपडश्रनिष्पत्यनन्तरं यथैतत्सग्नि- वेशक्रमस्तद्वदित्ययः। अधोवहिमध्यवगिविवर्जितं यया भवति तथा कृत्वा ऊवहि भेदयेद् विदलयेदित्यर्थः । एतदुक्तं भवति- शक्त्यपरभागाथयं सव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्ममंद्वयभेदनक्रमेण मध्यवयन- प्रदेशाध्वं विकृप्य पुनस्तियुक्तयोर्ध्वह्नि भेदयेद विदलयेदिति । अघोह्नि- मध्यवह्निविवर्जितमित्युक्त्या वह्नित्रयास्तित्वकथनं कृतम् । न त्वधोवह्नि- दित्यर्थः । एवं कृते नवयोनिगर्भदशयोनिचक्रावहिः परिपक्रमेण पट्कोणं भवति । पुतः पूर्ववदित्यारभ्य ऊहिमित्यन्तस्यायमर्थः-पूर्ववदिति प्रथमदशारप्रस्तारे एटकोण- विस्तारानन्तरमधाशक्तिर्मध्यशक्तिपरिहारेणाद्यतयावस्थितो_शक्तिसव्यापसव्यरेखा- द्वयोर्ध्वतिर्यास्तारेणीवहिर्मेदितो यथा तथा द्वितीयदशारप्रस्तारावसरेऽपि पद- कोणरचनानन्तरमधःशक्तिमध्यशक्तिद्वयपरिहोरेणाद्यतया स्थितो शक्तिसव्यापसव्य: रेखाद्वयमूर्ध्ववहिपुरान्तरन्थयषप्रप्रदेशावधि ऊर्ध्व विस्तार्य पुनत्तिर्यप्रस्तारकमेणोज़ यदि विभेदयेदित्यर्थः । अधोवह्नीत्यारभ्य आधहिनेत्यन्तस्यायमर्थः-एवं विन्यासे ३. विस्तारपेदिति-ख.. १५. 'पुनस्तिर्यक् नास्ति-क. ग. १. मध्ये-याक. स. २. दूष्वं-वाक. ल., दादि-व। ४. 'विदलपेत् नास्ति-क.। ५. 'इत्यर्यः' नारित-क. ग. छ.। ६. 'नव "क्रमेण' नास्ति-क. ७.विन्यासा-क,ख, घ. छ. ज.। ८. 'मध्यशक्ति' नास्तिक, ग.छ.1 १. ग. छ.1१७. या स्थि-क. स. १. छ. ज.। ११. यदा तदा-. । १२. री-क. ग.। १३. नपा-अ.घ... १४.त. स्व-स.....। प..।१६. रेण-स...छ. ज.। I. "यपोवह्निमध्यपदिविजितमिति पदं विशिष्टम् । तदिदं वाक्पद्वपमध्यमागे पठितत्वात पंधित पूर्वदास्यशेषरवेन, अन्ये उत्तरदायशेषत्वेन प्याचशाणा विवदन्ते । तत्र शिक्षा मन्दनायादयन्तावा-पूवाय अवंबदभेदनमुक्तम् । तदर्धाय मध्यवलपपो. पदमोदनं निविष्यते । प्रथमातियामदक्षिणरेखाम्यां मध्यवहिपूर्वोगावधिविस्तारिताम्यो तयोर्भदनायासंभवापि “नान्तरिक्ष न दिप्यनिश्चेतभ्यः" (ते. सं. ५।२रा) इतिवदप्रात प्रतिष एपा पोलत्रयस्तित्वयोधनमात्रफलक इति । विद्यानन्दनायादयस्तु उत्तरवारमै ·३४-३५ सूत्रे ] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसलित. 'तेतो मध्यादिशक्त्यूर्ध्वशक्तिं विस्तारयेदधः । मध्यवह्निभेदप्रसङ्गो भवति । प्रसक्त्यभावे प्रतिपेघमात्र कृतम्, दिव्य- (नि? मि)चयनादिवत्। विस्तार्य भेदयेच्छक्तिमधस्तादाद्यवसिना । विस्तार्य विकास्य । आद्यवहिनाऽधस्तात् शक्तिं विभेदयदित्यन्वय । अयमयं - आद्यवयपरभागाधय सव्यापसव्यरेखाद्वय मर्मद्वयभेदनक्रमेण तृतीय- शक्त्यग्रप्रदेशावध्यधस्ताद्विकृष्य पुनस्तिर्यक्तयाऽधस्ताच्छक्ति विभेदयेदिति । अवस्ताच्छब्दस्तन्नोधारित. । एव द्वितीयदशारनिष्पत्तिर्भवति ॥ ३२-३४ ॥ ततो मध्यादिशक्त्यूर्ध्वशक्तिं विस्तारयेदधः। तथैव संपुटीकुर्यात् सर्व कृते वह्नित्रयं भवति । चक्रमध्यस्थाश्चतस्र शक्तयो भवन्ति । तत्राद्यमध्यवहिद्वयं वर्जयित्वाऽधोवहिसव्यापसव्यरेखाद्वयमेधस्ताद् बाह्यशक्त्यन्त स्थितशक्त्यग्रप्रदेशावधि विस्तार्य वायशक्तिं भेदयेदिति । एव विन्यासे कृते द्वितीयदशारं भवति ॥ ३२-३४ ।। तत इत्यारभ्य विस्तारयेदित्यन्तस्यायमर्थ-ततोऽनन्तरं मध्या चासावादिश्चेवि १. अतो-चाक. ख। २ व-वाग. से. सख घ । ३. अतिप्र-क । ४ तिर्यक्त्य- नारीवत्-क । ५. निचया-ख.। ६ शक्ति वध्यधस्ता' नास्ति-ख । ७. वह्निक । ८ अप-क. । ९ द्वय-क, । १०. तन्मर्म-1 । ११ ब्द स्वत-क । १२. तत्र बाह्यमध्यवह्नि- स..ज.. १३. मध्यस्था-क.ख. ग. छ.। १४. दित्यर्यक, ग. घ. छ.। १५. मध्य पादि-क. ग. छ.। विस्तार्येत्यस्य कर्मसापेक्षत्वादावह्निनेति तृतीयान्तस्य तद वयायोग्यत्यादध्यवहितपूर्वत्वेनो. पस्थितमिदमेव पद तत्रान्वेति । तत्रापोवह्निशब्द सर्वोध्यवह्निपर, अस्यैव चक्रस्य विपर्यासेनावलोकने सर्वोवंतनस्यापि सर्वाघस्तनत्वसभवात् । तेनोर्वमध्यवह्निभिन्न प्राद्यबहिरेदेति प्रशमवह्नि विस्तात्पर्य सपत इत्माह" (से. पृ. ३२)! 1. “एव दशारद्वयमुक्त्वा चतुर्दशारचकलेखनोपायमुपदिशति ततो मध्यादीत्यारम्य सर्वापस्ता- द्विभेदपेदित्यन्तै सार्धं पञ्चभि श्लोकै" ( से. पृ. ३३ ) । 2 प्रतिषेधमात्रमिति । प्रतिषेधस्य विधि स्ति, किन्त्वनुवाद एवेति मात्रपदस्यार्य । तत्र इप्टान्त दिध्यमित्रपनादिवदिति । पया "न दिव्यनिश्चेतव्य' (ते. स. ५।२।१) इति श्रुतौ दिव्यग्निचयनस्य प्रारयभावेन प्रतिपेयविध्याश्रयणेप्रसक्तप्रतिषेधदोष आपतति, मतो नित्यानुषादमात्र तद् हिरण्यनियानविधानायम्, तवायाप्यनित्रपप्रसरत्यभावेनानुवाद- मात्रमिति भाव ।

·नित्याषोडशिकाणवः [१ पटलः तथैव संपुटोकुर्यात् संवं चक्रं सुरेश्वरि ॥ ३५ ॥ तां च तेन महेशानि पहिचक्रण भेदयेत् । 'ग्रन्थिभेदक्रमेणैव सर्वोचं सर्ववाह्यतः ॥ ३६ ॥ चक्रं सुरेश्वरि ॥ ततः पश्चात् । मध्यादिशक्त्यु शक्तिः मध्यशक्तिश्चा- सावादिशक्तिश्चेति मध्यादिशक्तिस्तस्या ऊर्वशक्तिमध्यादिशक्त्यूवंशक्तिस्ता विस्तारयेद् विकासयेत् । अधः अधस्तात् । अयमयं.-महामध्यशक्तरूध्वं- भागे स्थिता यो शक्तिस्तस्या. पश्चिमरेखा आद्यवह्नयग्रभागगा या तां दक्षिणोत्तरतो मनाग् विकृष्य चतुर्थशक्त्यग्रप्रदेशाद् वहिस्तन्मानदेशे पञ्चम- शक्त्यग्नं यथा भवति तयाऽघस्ताच्चक्रं संपुटीकुर्यादिति । एवं मध्यात् प्रभृत्यधोवः क्रमेण पञ्च शक्तयः प्राप्ताः ॥ ३५ ॥ तां च तेन महेशानि वह्निचक्रेण मेदयेत् । ग्रन्थिमेदक्रमेणैव सर्वोच्चं सर्यबाह्यतः ॥ मध्योर्घशक्तिपर्यन्तमादिशक्त्यवधि प्रिये । तां शक्ति मेदयेत् - मध्यादिशक्तिस्तस्या उर्वशक्तिमध्योदिशक्त्यूर्ध्वशक्तिस्तां विस्तारयेत् प्रस्तारयेत् । अपः अधोमागं प्रतीति। कोऽर्थः?समस्तचक्रस्यादी "शक्त्या शक्ति विनिर्भिद्य" (१२२९) इत्यत्र द्वितीयशक्तिनिर्भेद्यत्वेनोक्ता या प्रथमा शक्तिः सा आद्या शक्तिः । सैव रचनावशात् समस्तचक्रमध्यशक्तिः संवृत्ता। तस्या अनन्तरो शक्तिपश्चिमरेसा दक्षिणोत्तराशानुर्वन्ध: तयेपद्विकृप्यायो यिस्तारयेदित्यर्थः। तत्यारभ्य सुरेधरीत्यन्तस्यायमर्थः-तयेति पूर्व प्रनारिता या शक्तिस्तया मक्त्याऽधोभागस्यं चक्रं संपुटीकुर्यादित्यर्थः । तां चेत्यारभ्य भेदपेदित्यन्तस्य व्याख्या लिरयते। तामिति पक्रसंपुटन्यानाधः प्रस्तारिता या १. कृत्य-मस. । २. सवंचर-बाग. से. य. संक. घ.। ३. णाप. सर्वोपर्वात-पाक. व. य.। ४. 'विकामयेत् । अघः' नास्ति-क.। ५. 'या' नास्ति-क, । ७. मप्यविपरमागगता-स । ८. दक्षिणे-स.। ९. चतु:श-स.। १०. स्तन्मनागदेरो-६.1 ११. प्रतिनिष्पतिः प्राप्ता-पा. ग.। १२. 'मध्यादि प्रयमा शक्ति' नास्ति-स... ज.। १३. प्रतोनिनिभनवनीता नास्ति-ग.। १४. संमूना-क. ग. छ.1 १५. रेता-क. ग .... १६. पद. ग ..। १७. पया-प. ग.। 1. "प्राचामेताइलोमानविशेषणानां पयायविदायपा नयनमपि न स्वरसमिरयु- पेशितम्" (से.पृ. ३४)।

·प्रिये। ३५-३७ सूत्राणि ] ऋजुविमर्शिनी अर्यरत्नावलीसंवलितः मध्योर्वशक्तिपर्यन्तमादिशक्त्यवधि ततो वाह्यस्थशक्त्यन्तः शक्तिमूर्ध्व विकासयेत् ॥ ३७॥ विदलयेत् । सर्वोचं यथा भवति तथा चतुर्थवह्नयग्रं यथा भवति तथा कृत्वेत्यर्थः । पर्यन्तावधिशब्दौ मर्यादावचनौ । एतदुक्तं भवति-यद्वह्निचक्र द्वितीयदशारं प्रस्तारक्रमेणतामेव शक्तिमभिनत् तेन वह्निचक्रणेदानी भास- मानवह्निपुरत्रयबाह्यवहिपुरपश्चिमरेखा दक्षिणोत्तरतो विकृष्य भेद्यशक्त्य- श्रीग्रावधि तदश्रद्वयविदलनद्वारेण ततत्स्थानगतानचतुष्टयमर्यादाविन्यास- क्रमेण सर्वचक्रकवलनक्रमेण च तृतीयवह्नयग्रप्रदेशाद् वहिस्तन्मानदेशे तुरीयासिकोणं यथा भवति तथा तां शक्ति तेन वह्निचक्रेण विदलयेदिति । ततो याह्यस्थशक्त्यन्तः शक्तिमूर्ध्व विकासयेत् । अस्यायमर्थः-- शक्तिस्तां भेदयेदित्यर्थः। तेनेति । तेन "भूयो हिपुरेण संपुटीकृत्य" (१३२९)इत्यत्र रचितो योऽयं प्रथमो यतिस्तस्याधः समनन्तरस्थितवहिपाश्चात्त्यरेखा दक्षिणोचराशानुक्रमेण पूर्वमसूतशक्त्यमावधि विकृप्य तदनविदलनद्वारेण मन्थिसंश्लेपानुरोधेन वयायमानेन तेनोल प्रस्तारयेदित्यर्थः । ग्रन्थोत्यादि वाहात इत्यन्तस्यायमर्थः प्रन्यिभेदकमेणे- वेत्ययाणां संश्लेपयोगेनेत्यर्थः । सर्वोध्वंपिति । सर्वोचं वहिर्यथा भवति तथोवं विस्तारयेत् । सर्वबाह्यत इति सर्वचक्रकवलनक्रमेणेत्यर्थः। केन प्रकारेण प्रस्तारयेदित्य- पेक्षायां विशिष्टि-मध्योवंशक्तिपर्यन्तमिति । समस्तचक्रमध्यस्थिता या प्रथमा शक्तिस्वस्याः समनन्तरोयस्थिता या शक्तिस्तस्याः पर्यन्तं समीपं रेखाविन्यासःकर्तव्यः। आयशक्त्यवीति । आद्यशक्तिमध्यशक्तिः सैव रचनावशात् सर्वबाह्योषवपन्तः- शक्तिरभवत् । तदधि प्रस्तारयेत् । कोऽयः ? यथा तस्या भेदो न भवति संश्लेपश्च संभवति तथा प्रस्तारयेदिति यावत । ततो बाहास्येत्यादेः सर्वोचह्नभपोवह्निपर्यन्तं ४, 'अभिनत्' नास्ति-क. ख.। १. माद्य-अ. सक. स.। २. 'चतुर्थ तया' नास्ति-ग.। ३. पा ता-क. ख. । ५. रेखा-क. स.। ६. धावधि-क., प्रावधि-ग। ५. मध्यपदा-क.। ८. रूपेण-क. स. ११.च नास्तिक, । १०. तुर्या-क्र. स.। ११. 'भूयों नास्ति-क. ग. छ.। १२. त-E-क. ग...। १४. रेखाइय-क. ग. १६ तदन-रु.ग.छ। १७. अयाणा-प..ज.. प.छ.. १५. श्रा-स.ध...ज,। २८. 'प्रस्तार""संभवति तथा नास्ति-स..।

·नित्यापोइशिकार्णव [१ पटला तथा विस्तारयेच्छक्तिमायामप्यूर्ध्वमीश्चरि। सर्वोचवहयधोवहिपर्यन्तं वीरवन्दिते ॥ ३८ ॥ तेया विभेदये पहिचक्रं सर्वां संस्थितम् । अनन्तरप्रसृतपञ्चशक्तिरूपा वाह्यस्थिता या शक्तिस्तस्या अन्त स्थिता या शक्तिस्तस्या शक्ते पश्चिमरेखाद्वय सव्यापसव्यरेखाद्वय मनागूध्वं विकास्य सर्वोवंशक्तिपाश्चात्यरेखादक्षिणोत्तराग्राभ्या सह विकासयेद् बध्नीयादिति विकासयेदिति' पद तेत्रोक्तम् ।। ३६-३७ ।। तथा विस्तारयच्छक्तिमाद्यामप्यूर्ध्वमीश्वरि । सर्वोच॑वह्वयधोवतिपर्यन्तं वीरवन्दिते । तया विमेदयेहिचक्र सोर्ध्वसंस्थितम् । चीरवन्दिते ! इदन्ता- कवलनप्रगल्भा वीरास्तेर्वन्दिते आत्मत्वेन परामृष्टे । अयमर्थ –चक्रराज- विन्यासक्रमे सर्वाद्या या शक्ति प्रस्तारवशादूर्ध्वतया स्थिता तस्या शक्ते धोरवदिते इत्यन्तस्यायमर्थत तते अनन्तर सफलचक्सपुटन्यायेन यहि स्थिता या शक्तिस्तस्या समनन्तरोथस्थितशक्तिसव्यापसव्यरेखाद्वयमनागूय सर्वोयवचन्तस्य- यद्विगर्भस्यशक्पिाश्चात्त्यरेसावधि प्रस्तारयेदित्यर्थ । अयमर्थ -सोशषि- पाश्चात्यरेसीया पूर्वप्रस्तारितरेसाद्वय पुनस्तिर्यगीपत् प्रस्तार्य नियनीयादिति यावत् । सर्योध्याह्नरिति रचितसमस्तचास्यास्थितो यो पहिस्तस्यान्तर्वद्विसमीपं हे थीदिने इत्यर्थः । तयेत्यारभ्य सर्वोध्यसस्थितमित्यन्तम्यायमर्थ तथा तेन प्रकारेण । १. मर्पोप्य', 'तया इति पक्तियम-ऋ से विहाय सवत्र । २ या सर्वोप्यं च । ३ सपा-म, सर.घ भद्रे-सव । ४ अनतर- । ५ 'सव्यापसय्यरेखाहप' नास्तिक । १.विकासपेतृ-। ७. रामपा-स ग। ८ "विशसयेद् यनीयादिति नास्ति-र । ९. प्रोक्तम्-र । १० तपा- ग. क्रमेणला. १२ स्थिता' नास्तिक । १३ 'तत' मास्ति-प.ग.प.छ.. १४. तस्या' नास्ति-स.स.न. १५.न्त स्थिता शक्ति का । १६ बलपतस्प नास्ति-1.। १७. पश्चादे-द. ग... १८. 'वपि प्रस्ता रितरेखा' मारिन-ग. E. १९. 'अप्प नास्तिक.ग.प.। २०. रेतापूर्वप्रस्तारितरेखाय- 1. 'गिनि पानापान इति तु प्राच" (से. पृ ३४)।

·३८-४० सूत्राणि] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः 1 सालवयधोभागग्रन्थिपर्यन्ततः प्रिये ।। ३९ ।। विस्तार्य बाह्यशक्तिं तु सर्वाधस्ताद्विभेदयेत् । पश्चिमरेखाश्रयं सव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्मर्मद्वयभेदनक्रमेण सर्वोध्वंवह्नयन्तः- स्थितवयग्रप्रदेशावध्यूज़ विकृष्य पुनस्तियक्तया सर्वोवह्नि भेदयेदिति ॥३८॥ सर्वोवढ्यधोभागान्धिपर्यन्ततः प्रिये । विस्तार्य बाह्यशक्ति तु सर्वाधस्ताद्विमेदयेत् ॥ अनेन सूत्रेण परिशिष्टचतुष्टयाश्रसमुल्लासः क्रियते । अयमर्थः--सर्वचक्रस्यो भागतया स्थितो यो वह्निस्तस्य वढेरधोभाग- प्रदेशे बाह्यशक्तिरेखाश्लिष्टाथिसव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्ममंद्वयभेदनक्रमेणाघो विस्तार्य पुनस्तियक्तया सर्ववह्नयुद्ध रेखाग्रयोविकासयेत् सर्वाधस्तात् स्थितां यथा पूर्व सर्वोवहिपरिसर एव रेखाप्रस्तारोऽकारि तथेत्यर्थः । आद्यामिति प्रथमां शक्तिमिति यावत् । आदिशक्तिरेव प्रस्तारवशादूर्ध्वशक्तित्वेन विस्तृता । तस्याः सव्या. पसव्यरेखाद्वयमूर्ध्व वह्नयन्तःस्थवह्नयग्रप्रदेशावधि विरतार्य तथा स्थितया तया शक्त्या सर्वोर्ध्वस्थितं वह्निचक्र भेदयेदिति यावत् । एवं विन्यासे कृते नवकोणदशकोणद्वयाहिः परिवेपक्रमेण चतुर्दशकोणं भवति ।। ३५-३८ ।। १. अ. ब. सस. घ. पुस्तकेषु "ततः" (११४२) इत्यादिश्लोकानन्तरमेष श्लोकः स्थापितः । २. पह्नि-सखः । ३. च-सक. । ४. 'सव्यापसय्यरेखाद्वयं नास्ति-क.। ५. 'सर्वोवं..."पुस्ति- यस्तया' नास्ति-. । ६.विशिष्टानचतुष्टयसमु-क. १७. 'अधों नास्ति-स. 1 ८. 'सर्व सपेत् नास्ति-क. ग. । ९. इतः परम्-'तदनु दह्निस्थानगतसव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्ममंद्वयमेदनक्रमेण विस्तापं पुस्तिर्यक्तयाऽयस्तात् स्मिता' इत्यधिकः पाठः-स.। १०. सर्वोच-क. ग. प.। ११. स्थिता-स.ह.ज.। १२. 'तया' नास्ति-ग.। 1. "अयं रत्नायल्या स्वप श्लोषस्ततः सृष्टिमहाचकमिति यक्ष्यमाणलोकोत्तरं व्याख्यातः । ततोऽपि प्राचीनटोकायां विहेय व्यायातः संमतश्चेति स एष पक्ष: स्वीतोऽस्माभिः" (से. पृ. ३५) । प्राचीनटोपाजुमिमशिन्याम् ।

·[१पटला ६० पाश्चात्त्यरेखीया पूर्वप्रस्तारितरेखाद्वय पुनस्तिर्यगीपत् प्रस्तार्य निबध्नीयादिति नित्यापोडशिकाव तथा विस्तारयेच्छक्तिमायामप्यूर्ध्वमीश्वरि। सर्वोलवयधोवहिपर्यन्तं वोरवन्दिते ॥ ३८ ॥ तया विभेदयेद् यहिचक्रं सर्वोर्ध्वसंस्थितम् । अनन्तरप्रसृतपञ्चशक्तिरूपा बाह्यस्थिता या शक्तिस्तस्या अन्त स्थिता या शक्तिस्तस्या शक्ते पश्चिमरेखाद्वय सव्यापसव्यरेखाद्वय मनागूध्वं विकास्य सर्वोर्वशक्तिपाश्चात्त्यरेखादक्षिणोत्तराग्राभ्या सह विकासयेद् बघ्नीयादिति विकासयेदिति' पद तेनोक्तम् ॥ ३६-३७ ॥ तथा विस्तारयेच्छक्तिमाद्यामप्यर्ध्वमीश्वरि । सर्वोचंबद्दथधोवतिपर्यन्तं वीरवन्दिते । तया विभेदयहिचक्रं सर्वोर्ध्वसंस्थितम् । वीरवन्दिते ! इदन्ता- कवलनप्रगल्भा वीरास्तैर्वन्दिते आत्मत्वेन परामृष्टे । अयमर्थ --चक्रराज- विन्यासमे सर्वाचा या शक्ति प्रस्तारवशावंतया स्थिता तस्या शक्ते पौरवदिते इत्यन्तस्यायमर्थ -ततै अनन्तर सकलचनसपुटन्यायेन चहि स्थिता था शक्तिस्तस्या समनन्तराँवस्थितशक्तिसन्यापसव्यरेखाद्वयमनागूय सर्योर्ध्वयन्तस्थ- वहिगर्भस्थशक्तिपाश्चात्त्यरेखाधि ॐ प्रस्तारयेदित्यर्थ । अयमर्थ -सर्वो_शक्ति यावत् । सर्वोचह्निरिति रचितसमस्तचक्रायोस्थितो यो बहिस्तस्यान्तर्वह्निसमीप हे योदते इत्यर्थ । तयेत्यारभ्य सर्वोधसस्थितमित्यन्तस्यायमर्थ १. 'सर्योध्व', 'तया इति पक्तिकम-ऋ से विहाय सर्वत्र । २ द्या सर्वोच्च-ध. ३ तथा-२. सा. घ भद्रे-सख.। ४ अनतरला । ५ 'सध्यापसव्यरेखाद्वय' नास्तिक । ६. विकासयेत-क। ८ 'विकासयेद् बध्नीयादिति नास्ति-ख । ९ प्रोक्तमू-क । १० तया-स ग.। ११ मेणा । १२ स्थिता नास्ति-क । १३ 'तत' १४. तस्या' नास्ति-व..ज.। १५. न्त स्थिता शक्ति-प. ६.ज.। १६ 'यहप तस्य' नास्ति-ग.। १७. पाटेक. ग घ. छ.1 १८. विपि प्रस्ता. रितरेखा' मास्ति-. छ.। १९. 'अवं नास्तिक. ग. । २०. रेखापूर्वप्रस्तारितरेषाय- -तया तेन प्रकारेण। ७.राभ्यास ग । मास्ति-क.ग.प.छ.। 1. 'दिशमयेदिनि पदस्यतावानयं इति तु प्रान" ( से.पृ ३४ )।

·३८.४० सूत्राणि] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः 'सर्वोयवहृयधोमागग्रन्थिपर्यन्ततः प्रिये ॥ ३९॥ विस्तार्य योद्यशक्तिं तु सर्वाधस्ताविभेदयेत् । पश्चिमरेखाश्रयं सव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्ममद्वयभेदनक्रमेण सर्वोवंवह्नयन्त:- स्थितवह्नयन प्रदेशावघ्यूवं विकृष्य पुनस्तियक्तया सर्वोध्याह्न भेदयेदिति ॥३८॥ सर्वोर्ध्वबह्वयधोभागान्धिपर्यन्ततः प्रिये । विस्तार्य चायशक्तिं तु सर्वाघस्ताद्विमेदयेत् ॥ अनेन सूत्रेण परिशिष्टचतुष्टयाश्रसमुल्लासः क्रियते । अयमर्थ:-सर्वचक्रस्पोर्वभागतया स्थितो यो वह्निस्तस्य बढेरधोभाग- प्रदेशे बाह्यशक्तिरेखाश्लिष्टाश्रिसव्यापसव्यरेखाद्वयं तन्ममंद्वयभेदनक्रमेणाधो विस्तार्य पुनस्तियतया सर्ववह्नयूर्ध्वरेखानयोविकासयेत् सर्वाधस्तात् स्थितां यथा पूर्व सर्वोवहिपरिसर एव रेखामस्तारोऽकारि तथेत्यर्थः । आयामिति प्रथमां शक्तिमिति यावत् । आदिशक्तिरेव प्रस्तारवशादूर्ध्वशक्तित्वेन विस्तृता । तस्याः सव्या- पसव्यरेखाद्वयमूर्ध्ववयन्तःस्थय यसप्रदेशावधि विरतार्य तथा स्थितया तैया शक्त्या सर्वोर्ध्वस्थितं वह्निचक्र भेदादिति यावत् । एवं विन्यासे कृते नवकोणदशकोणद्वयादहिः परिवेपक्रमेण चतुर्दशकोणं भवति ।। ३५-३८ ।। १. म. व. सख. घ. पुस्तकेषु "ततः" (१॥४२) इत्यादिश्लोकानन्तरमेष श्लोकः स्थापितः। २. पह्नि-सस. । ३. च-सक. 1 ४. 'सव्यापसव्यरेखाद्वयं नास्ति-क. । ५. 'सर्वोय. पुनस्ति- यंकनपा नास्ति-ग.। ६.विशिष्टायचतुष्टपसमु-क. १७. 'अघो नास्ति-ख. 1 ८. 'सर्व सयेत्' नास्ति-क. ग. । ९. इतः परम् तदनु वह्निस्थानगतसव्यापसव्यरेताद्वयं तन्ममंद्वपमेदनक्रमेण विस्तार्य पुनस्तियक्तया यस्तात् स्थिता' इत्यधिकः पाठः-.। १०. सर्वोवं-क. ग. घ.। ११. स्थिता-स...ज.। १२. 'तया नास्ति। 1. "अपरत्नावल्या त्वयं श्लोक्स्ततः सृप्टिमहाचत्रमिति वक्ष्यमाणलोकोत्तरं व्याख्यातः । सतोपि प्राचीनटीराया त्विहैर व्याख्यातः संमतश्चेति स एव पक्षः स्वीकृतोऽस्माभिः" (से. पृ. ३५) । प्राचीनटीवापामृजुविदिया ।

·६२ नित्यापोडशिराव, [१ पटल एतहाधगतं पद्मभष्टपत्रं समालिग्वेत् ॥ ४० ॥ तहाह्यतोऽपि देवेशि पोउशारं तव च । परिवेपं भूपुरं च चतुरोपशोभितम् ॥ ४१ ॥ बाह्यां शक्ति भेदयेदिति । अस्य सूनस्य पूर्वानाश्रिद्वयमुत्तरार्धेनाश्रिद्वयं च कथितम् । एव चतुर्दशार सम्पन्नम् ॥ ३९ ॥ सार्धेन सूत्रेण चक्रशेपमाह-एतद्वायर्गतमित्यादिना चतुरोपशोभिव- मित्यन्तेन । परिवपशब्देन 'वृत्तत्रय लक्ष्यते ॥ ४०-४१ ॥ १. पङ्क्तिमय वाग ऋ. से विहाय सर्वत्र ७५ श्लोकानन्तर दृश्यते । २. चा- सघ. । ३. समालिखेत्-च. 'तद्वाो पोडशदल विलितेत् परमेश्वरि सख.। ४. परिवेश- समायुक्त-वाक, ख ग., समोपेत-सघ.। ५. रं सुशोभितम् सघ. । ६ इमे इलोका यरिका:-"मध्य व्यथ तथाटार द्वे दशारे चतुर्दश । तद्वाहतोऽप्टपत्र च पोडशार महीपुरम (प्रदम् ) ॥ सर्वानन्दमय चादी सर्वसिद्धिप्रद परम् । सर्वरोगहर चान्यत सर्वरक्षाकर तथा । सर्वार्थसाधक चक सर्वसौभाग्यदायकम् । सर्वसोमण चान्यत् सर्वाशापरिपूरकम् ॥ लोक्य- मोहन चेति भवया नभिर्भवेत् ॥” वाग. से. । ७.-क.। ८.ध-क.। ९. गतमितिक, ध.। १०. 'चतुरोपशोभितमित्यन्तेन नास्ति-३, स.। ११. शेष-क. स. 1 1 "एव षट्चमाणि मन्वन्नान्तान्युपदिश्यावशिष्ट चक्रत्रयमुपदिशति साधंधोकेन । अय g सालोर एवमेतस्य चत्रस्येति दूरस्यश्लोकोत्तरमयरत्नावल्या व्याख्यात । तदपि प्राचीनटीकाविरोपादसमतत्वाच्चोपेश्यम्" (से. पृ. ३५) : प्राधीनटीका ऋविशिनी । जयरपस्तु अर्यरत्नावलीक्रममेव समययति, मन्या मातृकात्र । 2. प्रावस्तु-अस्मिन् लोके पूर्वानव कोणद्वययुत्तराधेनवेतरत्कोगद्वयमुक्तमिति प्याचाते" (से. पृ. ३५)। 3. “यत्तु वृतपय च परमोमदनप्रय चेति यामल यच्च ज्येष्ठाल्पचनुष्कोण वामापभ्रमित्रय मिति षष्टपटले वश्यमाण तत्सर्व कणिकावृत्तपमेलनेनैव त्रित्वाभिमायकमिति बहो प्यामते" (से. पृ. ३६)। 4. "एतेप्युष्यो बचिट्टीका न श्यन्ते, पुस्तकेषु तूपलम्यन्ते" (से. पृ. ४०) धामोरीमनविवरण ऋजुनिमशिग्यामर्यरत्नावल्यामन्यामु मातृकासु च नैवोपलम्यन्ते ।

·४०.४२ सूत्राणि ] ऋविमशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः ततः सृष्टिर्महाचक्रं तृतीयं तु हुताशनम् । मध्यं स्थितिदितीयं तु संहारः प्रथमं च यत् ॥ ४२ ॥ एवं प्रसृतस्य चक्रराजस्य त्र्यात्मकतामाह-ततः सृष्टिर्महाचक्र तृतीयं तु हुताशनम् । मध्यं स्थितिद्वितीयं तु संहारः प्रथमं च यत् ॥ ततो वहिश्चतुरचं पद्मद्वयं च। सृष्टिः सृष्टिरिति संज्ञा। महाचक्र सम्पूर्णचक्रम्। तृतीय- मष्टारं मध्यं त्र्यधं च । तुविशेपार्थे । तच्चक्रं हुताशनाधिष्ठातृकम् । हुताशनोऽ धिष्ठाता तृतीयचक्रस्येत्यर्थः । मध्यं चतुर्दशारं दशारद्वयं च। स्थितिः स्थिति- रिति संज्ञा । द्वितीयान्तरापेक्षया बाह्यापेक्षया च । पूर्वत्र हुताशनशब्द- प्रयोगादत्र सूर्यशब्दः प्रयुक्तो मन्तव्यः । सूर्याधिष्ठातृकं मध्यं द्वितीयं चक्र- मित्यर्थः । वाह्यं चक्रं सोमाधिष्ठातृकमिति च वोद्धव्यम् । बाह्यमध्यमयो- श्चक्रयोः सृष्टिरिति स्थितिरिति संज्ञेति । कथमिति चेत्तदाह-संहारः प्रथम ततः पुनरेयंविशिष्टं किञ्चिदवशिष्टमप्यभीष्टदमिष्टजनसेवितमष्टसिद्धिप्रदा- प्टयोगिनीजुष्टं प्रकृष्टाप्टगुणसिद्धिदं भक्तदृष्टितुष्टिकरमनिष्टापहं चक्रमष्टमूर्तिभि- विभज्य शिष्टंजनानामतिरहस्यमपि विशिष्टेचेतसा तत इत्यादिना संहारं प्रथमं च यदि- त्यन्तेन ग्रन्थेनाभिलपितसकलपुरुषार्थानां निजभक्तिक्षालितसँकलमलानाममैलाशया- नामनुप्राह्याणां सर्वार्थसाधकं सुन्दर श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीमन्दिरं सृष्टिस्थितिसंहारात्मना १. सृष्टया-चाक. ख. ग. अ. सक., सृष्टिम-से., शक्त्या-ध.। २. प्रथम-वाक. ख. ग., तुरीयं-अ., नृकायं-ब. सक.। ३. हुताशन-से., रुद्रनाशनम्-ब. सक., भूतनाशकम्- संख.। ४. मध्ये तु द्वितयं स्थित्या-वाक. ख. ग., मध्यस्थित-अ.ब. सक. ख., मध्ये स्थितं-से. । ५. रं प्रयमं-अ., रं पश्वमं-वाक. स. ६. "चतुर्दशदशद्वन्द्वमष्टाकं महे (सुरे)श्वरि। पञ्चशक्तिचतुर्वह्निसंपोगान्चक्रसंभवः ॥" एष लोकोऽधिकः-च. सघ.। ७. त्रितयात्मक-क.। ८. रश्रद्वयं-क.। ९. 'सृष्टिः नास्ति-स.। १०. सम्पूर्णम्-क, ग.। ११. 'अप्टार' नास्ति-क.। १२. मध्य-क.ख.। १३. सर विशेषायो-ग.। १४. 'चक्र' नास्ति- क. १५. मन्त-ग.। १६. शम्दप्रयोगो-क.। १७. यच-क. स. १८. हन-क. ख.। ११. 'इति' नास्ति-क.। २०. 'गुण' नास्ति-क. ग. छ. २१. भवतु-छ.1 २२. 'शिष्टजना- नाम् नास्ति-क.ग. छ.। २३. पक्षहृष्टवेतसा-स...ज.। २४. सर्व-क. स.ग.. २५. 'अमलाशयाना नास्ति-रा.प...ज.। २६. काना-क. ग. छ.।

·नित्यापोशिकार्णवः [१ पटलः - च यदिति । प्रथम चक्रं संहारसंज्ञमिति यस्मात् । एतदुक्तं भवति-- ययोत त्रिभेदभिन्नं सृष्टिस्थितिसंहारात्मकं सोममूवह्वयविष्ठातक शक्तिकामवाग्भव- बीजप्रधानं ब्रह्मविष्णुरुद्रमयं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिरूपं पृथिव्यन्तरिक्षाधुप- लक्षितमकारोकारमकारविग्रहम् ऋगादिशब्दरायुज्ज्वलं क्रियाज्ञानेच्छापर- पर्यायं सत्वरजस्तम.स्वभावं सर्वदेवतासारं विश्वात्मकमिद अपुरं महाचक्र- मिति । अस्य महाचक्रस्यैवं स्कन्धनित्वेऽभियुक्तोक्तिः- त्रिधा व्यवस्थितमिदं विधामत्रिमूर्तिनिशक्तित्रितादिमिन्निभेदेन व्यवस्थितं सर्वात्म- कमिति परमकारुणिको भगवानुपदिशति। तत्रपाक्षरयोजना-महाचत्रमिति । सनवयोनि- दशकोणद्वयचतुर्दशकोणस्फुरत्वर्णिकाष्टदलनलिनयलयपरीतं परित' प्रस्फुरत्योडशदल- वृत्तचतुरैनचतुरशोभितं चतुारतोरणपरिघटितं घण्टानिनादरमणीयं सुरवरसपर्या- समुल्लसितमन्दारसन्तानाद्यनेसुरतरकुमुमपरिमलमिलदलिकुलेबहुझङ्कारमुसरपरिसर सन्तततिरस्कृतभास्करकोप्रभावत्प्रभामण्डलमण्डितसम्लदिगन्तरालम् इतस्ततः प्रकीर्ण- तारकाविलसितनमस्तलमहावितानत्रैलोक्यमण्डपान्तः सर्वत्सन्निधानसम्पन्नसक्ल- सुमनस्समन्वितवसन्तकन्दर्पपरिरक्षितनन्दनोद्यानमध्यस्थिताधारशक्तिहेत्वर्णयमहापट्टे रहमहाप्रेतासनोपरि पर्यस्तपर्यस्फुरत्सहस्रदलम्मलकर्णिकान्तरल्लसितं पूजामण्डलं महाचक्रमुच्यते । तत सृष्टयेति । सृष्टया स्थितमिदं चक्र सृष्टयात्मकमित्यर्थः। चतुरा- दौरभ्याप्टदलान्तं महाचक्रं सृष्टिसमिति यावत् । तुरीय तु हुताशनमिति । अस्य चक्रस्य सुरीयं चक्रं चतुर्दशारदशारद्वयमतीत्यानन्तरं नवयोनिचक्रं यत्तत्संहारात्मक- मिति यावत् । मध्यस्थितं द्वितीय त्विति । सृष्टिसहारयोरन्तरालं यत्तइशारद्वन्द्वचतुर्दशारं १. चक्र-क.। २. ययोतिविभिन-क.। ३. 'सोम ' तृक' नास्ति-ख. । ४. वाग्भवः काम-क., कामराजदाग्भव-स. 1 ५. ब्दोग्ग्द-क.। ६. पारं-क.। ७. घाममूति-क. छ.। ८. दित्रिति-क. स. ग. घ. ६.1 ९. वान् वदति-स. ह. ज.। १०. वलयं परितः- क.स.ग. छ.ज.1 ११. रन-क। १२. ल्ला-स.ड.ज.. 1.ज.। १४. 'बहु नास्ति-स. प. उ.ज.। १५. 'कर नास्ति-द. ग. छ.। १६. विक-य.. १७. स्पल-बाघ । १८. कुमुमस्मयान्विन-क. ग. छ.। १९. हेतुनंदमहाप्रेतासनपद्धैरहो. परि-स. प.स.ज.। २०. मण्डप-ख. । २१. सृष्टयादि मृष्टयान्त-स. ह. ज. । २२. पाद- प्रमा-स.स.न. 1 २३, 'पत्' नास्ति-द. ग. प. छ.। १३. 'सुरतरु' नास्ति-स.

·६५ ऋजुविमशिनी-अयंरलावलीसंवलितः वायाधष्टौ च तद्युक्तमनङ्गकुसुमात्मकम् । सृष्टिचक्र तथा प्रोक्तं स्थितिचक्रं ततः परम् ॥ चतुर्दशारं प्रथमं दशारं पुनरेव तत् । स्थितिचक्र तथा प्रोक्तं संहारमपि संशृणु ॥ पाठ-क. ग...११. अनास्पेय-स. ग..ज.) १२. त्रिपकरणे-स.उ.1१३. पोशा- ४२ सूत्रम् ] कार-क.ग.छ.. स्थितिचक्रमित्यर्थः । एवं कथमिति चेत् ? संहारं प्रथमं च यत् । प्रथमं चक्रं संहारचक्र- मित्युक्तमिति यतस्तृतीयं चक्रं सृष्टिरूपमित्युक्तमिति यतस्तस्माद् द्वितीयमन्तरालस्थं चेकं स्थित्यात्मकमित्यर्थः। अथ पुनरिह लोपामुद्रासम्प्रदाये विशेषोऽस्ति । पूर्व "चतुराज्ञाफोशभूताम्" (१११२) इत्युक्तम् । अत्र सृष्टयादिपदेन चतुराम्नायरूपत्वं चक्रस्य लक्ष्यते । तदुक्तं सकेतपद्धत्या- पूर्वाम्नायः सृष्टिरूपः स्थितिरूपस्तु दक्षिणः । संहारः पश्चिमो ज्ञेयो ह्यनाख्यस्तूत्तरः स्मृतः ॥ इति । तत्र चतुरश्राद्यष्टारान्तचक्रत्रितयं पूर्वाम्नायरूपं सृष्टिरूपत्वात् , तथा चतुर्दशार- देशारद्वयमिति त्रितयं दक्षिणं स्थितिरूपत्वात् , तथाष्टारं त्र्यसं मध्यमिति त्रितर्य पश्चिम- रूपं संहाररूपत्वात् । सर्वसमष्टिचक्रमनाख्येयत्वादुत्तररूपमिति । अन्यच्च सृष्टयादि- त्रितयं प्रत्येक विध्यात्मकं नवनित्यामयमवगन्तव्यम् । पुनरेकैकम्य समष्टिव्यष्टयात्मना पश्चरूपत्वमवगन्तव्यम् । यथा समष्टिसृष्टिः, सृष्टिसृष्टिः, स्थितिसृष्टिः, संहारसृष्टिः, अनाख्येति सृष्टिपञ्चकं पूः एवं स्थितिपञ्चकं दक्षिणे; तथा संहारपञ्चकं पश्चिम अनाख्यारूपमुत्तरमेकरूपमेव । एवं चमस्य त्रिपञ्चीकरणसमष्टिव्यष्टयात्मना पोडशा त्मक्त्वात् पोडशनित्यारूपत्वमवगन्तव्यम् । एवं परमगुरुणा परमशिवेनोपदिष्टं यो १. नास्त्येषा पङ्क्तिः-स. । २. युग्म-क.। ३. चमत:-क. स.। नास्ति-क. ग. घ. छ.। ५. 'च' नास्ति-क. ख. र. छ. ज.! ६. 'सृष्टिरूपत्वात्' नास्ति- रु.ग. घ. छ.। ७. 'दशार' नासिक. घ. छ.। माति-क. ग..। १०. इतः परम्-'चत्रस्य प्रिकरणे मूलविद्यारूपत्वमवगन्तव्यम्' अधिक . ४. 'अन्तरालस्थ' ८. पिक-ख. घ... ज.। ९.'नव ९ ·नित्यापोडशिकार्णव. [१ पटल वशिन्यष्टौ तदादिस्य यथे मध्य क्रमात् पुनः । सहारस्त्रिविध प्रोक्तस्त्वनाख्या सर्वचक्रगा॥ इति ॥ ४२ ॥ जानाति स योग्यो भवति गुम्प्रसादत इति । एतदुक्त सकेतपद्धत्याम्- तुर्यात्मक पञ्चयुतं योगिनीचक्रमण्डलम् । यो जानाति स मुक्तात्मा सोऽन्वयो देशिकापणीः ॥ इति । शिष्टमप्यभीष्टदमित्यत्र शिष्टशब्देन ईपदसमाप्तिः सूचिता चक्रस्य । तदिदानी दर्शयति । सर्वोयवह्नयघोभाग इत्यारभ्य भेदयेदित्यन्तस्यायमर्थः--सर्वोववह्नयघोभाग इति सर्वचनस्योर्ध्वभागे स्थितो यो पहिस्तस्य वहेरधोभाग इत्यध प्रदेशे बाह्यशक्ति शिष्टाश्रितया सव्यापसव्यस्थितवहिद्वयग्रन्थिपर्यन्तस्थितरेसाद्वयं वामतोऽधो विस्तार्य तथा सव्यभागस्थितरेसाद्वयमध्यधो विकृप्य एवं स्थिते सति रेसाचतुष्टयं भवति । तर वाद्यस्थिते रेसे बाह्यशक्त्यन्तर्गतरेखाशिष्टे यथा भवतस्तथा ताभ्या वाह्यशक्ति भेदयेत् । तुशब्दो विशेषाभिद्योतको भवति । पुनरपि तामेव शक्ति प्रस्ताविस्थित- शिप्टरेखाद्वय तिर्यकारतारेण प्रस्तार्य बाह्यशक्ति भेदयेदिति ? अप्रैपाक्षरयोजना-- विस्तार्थ बाहाशक्ति तु सर्वाधस्ताद्विभेदयेदित्यमपि वाक्य प्रयोजनद्वैविध्यवशाद् भैदै कृत्वा योजनीयम् । विस्तार्य बाह्यशक्ति भेदयेदिति, चतुर्दशारचक्रस्य द्वादशारसम्पादना- वसरे इनि यावत् । तुशब्देन पुनरपि सर्वाधस्तादपि वाहाशक्ति मेदयेदिति योजनीयम् ॥४२|| १. न्योऽष्टौ क. । २. श्रम-क. । ३. योगो-ख.। ४. यदुक्त-क. ग. छ, । ५ युर्ग-ख. इ.ज । ६.प्तिता चत्रम्य-ब... ज.। ७. सव्याव-ध.। ८. शब्दोऽपिक. ग. छ. । ९. शक्तिद्वय-ख. इ. ज., शक्तिमध्य-घ । १०. दित्यर्थ -क. ग. घ. छ, । ११. 'एकमपि भेदयेदिति' नास्ति-ा. छ.। १२. विभेदक-4, ग. घ.. १३. विस्तार्य योजनीयम् नास्ति-ख., 'विस्तायं दिति' मास्ति-. ज. । १४. 'इति यावत' नास्तिक. स.ग. घ. छ.। १५. 'तुशब्देन योजनीयम्' नास्ति-इ.ज.। १६. इन परम्-'चतुर्दशारचक्रस्य द्वादशा रसपादनावर इति यावत' इत्यधिक पाठो ४ ज.मातृके विहाय सर्वत्र, स । चानावश्यक । " 1 "तदुक्त सोतपढत्याम्-"वशिन्यष्टौ मान्तरालम्" इत्यादिना "अनाख्या सर्वगा तत इत्य देन" ( यो० दो० पृ० ८५ ) इत्यमृतानन्दवचनेनेमे श्लोका सकेतपद्धतिस्या इति प्रतीयते।

·६७ ४३ सूत्रम् ] ऋविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलितः एवमेतन्महाचक्रं महाश्रीत्रिपुरामयम् । क्लेदनं द्रावणं चैव क्षोभणं मोहनं तथा ॥ ४३ ॥ एवमेतदित्यादिभिः पञ्चदशसूत्रैस्त्रैपुरं चक्रराजं स्तौति । एवं "शक्त्या शक्तिम्" ( १।२९) इत्यादिना रचितम् । एतत् पुर.प्रसृतम् । महाचक्रम् पश्चिमतनूना सुदुर्लभमित्यर्थः । महाश्रीत्रिपुरामयम् । न केवलमिदं चक्र मातुरभिव्यक्तिस्थानम्, किन्तु तन्मयम् । यथावत् पूजितं ध्यातं परिभावित 1 एवं सर्वलक्षणसम्पूर्ण महाचक्र संपाद्यास्य प्रभावं वक्ति परमशिव एवमेतदित्या- रभ्य कल्पकोटिशतैरपीत्यन्तेन श्लोक लेन । एवमेतत् सृष्टिस्थित्यप्ययात्मना स्थितं चक्र महाचरम् ।कोऽर्थः ? सृष्टयाद्यनुपहपर्यन्तकृत्यपञ्चककर्तृ आणवादिमलत्रयभेत मायादि- रागान्तकञ्चकपञ्चकभेत निवृत्त्यादिशान्त्यतीतान्तक्लापञ्चकविगलयितृ मूलादिभ्रूमध्या- न्तप्रन्थिद्वादशविगैलयित व्योमपञ्चकभञ्जयित कालाग्न्यादिशिवान्तविश्वधर्तृ अकुल. कुलकुलाकुलरश्मिपुञ्जप्रोतमणिगणमहासूत्रपरापरकुण्डलिनीशक्तिकदम्वरूपं श्रीमहा- त्रिपुरसुन्दाः परममभिव्यक्तियोग्य दर्पणस्थानीयकमिदं चक्रमित्यर्थः । महाश्रीनिपुरा- 2 १. पञ्चभिः सूत्रः-ख.। २. चक्र-क. । ३. प्रस्तौति-ख.. ४. अपश्चिम-ग.. ५. न सुरुभ-क., सुलभ-ग, । ६. 'तन्मयं नास्ति-ख.1 ७. पितं-क.। ८. जातेन-प. ज.। ९. 'आणवादिमलत्रयमेतृ मास्ति-स. घ. ड. ज.1 १०. लत्तान्त-क. घ.। ११. दल-क. ग. घ, छ.। १२, कर्तृ-ख.। १३. 'कुल' नास्ति-क. ख. घ. ड. ज.। १४. सूति-स. इ.। १५. र्या रूपं पराभि-ख. छ. । १६. 'योग्य' नास्ति-ख. ड. ज.। 1. जन्तोरपश्चिमतनोः सति कर्मसाम्ये "कारुण्यतो भवति शाम्भववेचदीक्षा ॥" (पञ्चस्तव्यां स्थितम्बास्तवे एकादशश्लोकः)। न विद्यते पश्चिमाऽग्रिमा तनुयंस्य तस्य, अस्मिन्नेव जन्मनि मुच्यमानस्येत्यर्य. । पश्चिमतनवश्व आवागमनशीलाः संसारिणो जीवाः । 2. माया-पाशव-ब्रह्म विष्णु-रुद्र-ईश्वर-सदाशिव-इन्धिका-दीपिकावन्दव-माद-दाक्त्याख्या द्वादश- प्रन्ययः “जन्ममूले तु मायाख्यो" (ने. त.७१२२-२५) इत्यादिना नेत्रतत्रापराभिधे मृत्युजयभट्टारके प्रदर्शिताः। 3. जन्म-नाभि-हृद्-विन्दु-नादरूपाणां व्योनो पश्चकं "खमनन्तं तु जन्माम्यम्"(ने. त. ७.२७-२८) इत्यादिना नेवतन्त्र एव प्रदर्शितम् ।

·६८ नित्यापोडशिकाणंवः [१ पटलः 1 द्रवियति आकर्षणं महादेवि जेम्भनं स्तम्भनं तथा । व्याधिदारिद्यशमनं सर्वदुर्नीतिनाशनम् ॥ ४४ ॥ हृदि परिरूढमेतच्चक्रं साधकस्य तत्तत्फलाकाङ्क्षया तत्र तत्र तथा तथा भावितं तत्तत्कामं साधयतीत्याह-वेदनमित्यादि । क्लेदन साध्यविषये तत्तत्प्रयोजनानुगुण्येन ध्यातं क्लेदयतीति । एवं द्रावणादयः। जम्भनम् मयमिति । न केवलमभिव्यक्तिस्थानीयमिदं चक्रमित्येतावत् , किन्तु महच्छब्दलक्षि- तायाः श्रीत्रिपुरायास्त्रिपुरीकृतायाः परं विग्रहरूपमेवेदं चक्रमित्यर्थः । क्लेदनम् । क्लेदयति समस्तं जगदिति क्लेदनम् । कोऽर्थः ? सर्वप्राणिनामन्तश्चिच्चन्द्रमण्डलतया प्रझरन्धान्तः प्रविश्य परामृताम्रावरूपेण शिवादिकालाग्न्यन्तं जगदाहादयतीत्यर्थः । पावालादिष्ववतीर्णानां सर्वासा सुन्दरीणां विक्षोभकमित्यर्थः। द्रावणं चेति । समस्तं जगदिति द्रावणम् । ब्रह्माण्डकुहरान्तश्चारिपेरितप्तानुपाह्यजीवराशीनां कल्याण- देशिककटाक्षवीक्षणवशात् कालानलमाविश्य दक्षिणावर्तवातचक्रविक्षोभवशात् तडि- कोटिज्यालाजटिलमहाकुण्डलीवलयपरिवेष्टितोर्धमार्गचटुलचारतुरमानमविलोक- नोत्सुकमिदं चक्र निखिलपाशजालं द्रावयति विलापयतीत्यर्थः । अथवा समस्तसुरा मुरसुन्दरीमदनमन्दिरान्तः परिचिन्तितमिदं चक्रं द्रावयतीति । कोऽर्थः ? मदन- मन्दिरारविन्दस्यन्दिमकरन्दमहामदवारिमरित्प्रयाहप्रवर्तकमिदं चक्रमित्यर्थः। क्षोभणं घेति । क्षोभयति समरतं जगदिति क्षोभणम् । समस्तसुरामुरयक्षराक्षसगन्धर्वाप्सरी- गणनझविष्णुरुदेश्वरसदाशिवादिपरिपूरितमियं दहराकाशकुशेशयकोटरान्त प्रस्फुरन्महा- चक्रकौलानलप्रमाच्छटानियिडीकृतदक्षिणावर्तयातचक्रप्रक्षोभितं स्यान्तश्चिन्त्यमानं १. जभणं-याग, से. | २. दुःखाति-अ, सख,, दुर्गति-सक, । ३. कर्म-व. ग.! ४. पलेदन' नास्ति-स.। ५. वाग्भवविषये-स.। ६. 'इस्येतावत्' नास्ति-क. ग. प्र. ज.। ७. महाधिपुरमुग्दर्या-स... ज.। ८. परा-ध, । १०. वनिना-....... नाति नास्तिकग. छ... १२. 'परि १. 'कोयः' नास्ति-क, ग... नास्ति-क. ग.! १३, तमुध्द-स. प. म.ज.। १. अनुराना. .। १५. प्राणिपाश- १६. 'मदन' नास्तिक. ग..। १७. सरित्' नास्ति-. छ. । १८, क्षोभन संशोमणम्-...ज.। ११. विष्णु नास्ति-स. छ.। २०. '' मास्ति-द. ग. छ.. । क.ग... २१.पा-.r.ज.। १२. प्रभा' माम्ति-स...ज.!

·६९ ४४ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः आवर्जनम् । स्तम्भनं निश्चेष्टीकरणम् । व्याधिदारिद्रयशमनमिति । व्याधि- रपूर्णम्मन्यतात्मा संकोचः। दारिद्रयम् अज्ञानम् । यदाह भंट्टगङ्गाधरमिश्रः- अपूर्णम्मन्यता व्याधिः कार्पण्यैकनिदानभूः । क्लेशावहो जुगुप्सश्च सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ आनन्दकणभिक्षार्थ शब्दस्पर्शदिपक्षणे। अटत्यविरतं येन तद्दारिद्रयं विदुर्बुधाः ॥ इति । । जगत् क्षोभयतीत्यर्थः । आकुलं करोतीति यावत् । मोहनं तथेति । पूर्वोक्तदहराकाशा न्वश्वक्रमध्यवह्निसन्तापशिथिलीकृतमनोधारणानां साध्यवृन्दानां मोहनं भवति । परवशीमावं नयति स्वमध्यस्थानित्यर्थः ॥ ४३।। आकर्षणमिति । चक्रमध्यस्थितत्वेन चिन्तितमार्पयति । जम्भनमावर्जनम् । स्तम्भनं निश्चेष्टीकरणम् । व्याधिदारिद्यशमनमिति । व्याधिः स्वरूपापरिज्ञानम् , तन्मूल- त्याद्वाह्याभ्यन्तरक्लेशानाम् । दारिद्रय स्वस्वरूपालीभः। शमनं स्वैविमर्शपराहन्तेश्वर- स्वरूपोल्लासप्रदर्शनेन परिपूर्णपराद्वयानन्दात्मप्रकाशनेन च। तदुभयं प्रणाशयतीदं चक्रमित्यर्थः । अथवा व्याधयो राजयक्ष्मादयः, दारिद्रयं रिकता, सदुभयमपि स्मृति- मात्रेण प्रणाशयतीदं चक्रमित्यर्थः । सर्वदु खातिनाशनमिति । अतीतानन्तजन्मोपात्त- कल्मपरशादेकमपि दुःखं बहुधा भवति, अर्थपुत्रकलत्रलोभनिमित्तवशात् । तस्य सर्व- दुसस्य नाशनं तत्तदिष्टसार्थप्रकृष्टसम्पत्मदानेनेति । आर्तिरिति क्लेशः, आध्यात्मि- काधिदैविकाधिभौतिकत्रिविधोऽपि । आध्यात्मिकस्तु वायुपित्तश्लेष्मादीनां प्रकोप- संभवः । आधिदैविकस्त्वतिवृष्टयादिदेवताप्रकोपसंभवः। आधिभौतिकैचोरव्याघ्राप- ४. गडापर-ग.. १.टित-प.। २.व्याधिरित्यपूर्णम्मन्यतात्मकसंकोच:-ख.। ३. 'यदाह"मिश्र' नास्ति-ख.। ५.निवेशनम्-ख. ग.।. ६. होऽतिकष्टश्च-ग. दो.। ७. प्सा च-दी. ८. गम्-क.। ९. 'कृत नस्ति-क. ग. छ.। १०. वृन्दारकाणां-क, ग. छ.। ११. परमशिव- स.इ.ज.। १२. भाव.-ख. ४.न.। १३. स्वाधीनत्वं-क. ग. छ.। १४. परात्माहन्ता- स. अ. ज.1 १५. 'च' नास्ति-ख, इ. ज.। १६. 'अथवा "मित्यर्थः' नास्ति । १७. 'अपि भास्तिक. ग. छ.। १८. प्रदर्शक. ग. छ., प्रशम-घ. । १९. तीत्यर्थः । पुर-घ. । २०. ष्टायं-स. र. ज. । २१. वात-उ. ज. । २२. स्ववृष्टया-क. ग. छ., स्तु परमेश्वरा-स. .ज.। २३. पस्तु अपस्मारा-स. घ, इ, ज.!

·७० नित्यापोडशिकाणंव [१ पटल शान्तिपुष्टिधनारोग्यमन्त्रसिद्धिकरं परम् । भोगदं मोक्षदं चैव खेचरत्वप्रवर्तकम् ॥ ४५ ॥ मर्यदुर्नीतिनाशनम् । सर्वासा दुर्भातीना नाशनम्। उपासकान् सन्मार्गे स्थापयतीति भाव । यच्छतिः- "सुनीतिभिर्नयसि नायसे जनम्" (ऋ० २।२३१४) इति ॥ ४३-४४ ॥ शान्तीति । अन करशब्द प्रत्येकमभिसम्बद्धयते । शान्तिकर- मित्यादि । परं सर्वोत्कृष्टम् । मोगदं भोगार्थिनाम्। भोगश्चमत्कार । मोक्षदं मोक्षार्थिनाम् । चित्तकल्मपनिवृत्तिद्वारेण ज्ञान प्रयच्छतीति भाव. । मारादिभूतप्रकोपमभव । एय निविधानामप्यातीना स्मृतिमात्रेण प्रशम करोतीद चामित्यर्थ.॥४४॥ शातिपुष्टियनारोग्यति । शान्तिार समस्तविघ्नोपद्रवप्रशमक्रमित्यर्थ । पुष्टि- रिति समन्तसम्पत्समृद्धि , तामप्यम साधकाय ददातीति पुष्टिकरम् । अर्थाना सचयो धनम्, तदस्मै ददातीति धनकरम् । आरोग्य जाठरजातवेदसो दीपनादिद्वारेण देहपीडा भात्र, तकरोतीत्यारोग्यक्रम् । ममिद्धिकर मन्त्राणा सिद्धिर्मन्त्रसिद्धिन्ता करोतीति मन्त्रमिद्विारम् । मन्त्रा आगवाद्युपायसन्धिनस्तेपा सिद्धि शक्तिचनोच्चारणेनैव संभवति नान्यथेत्यर्थ । तथा चोक्त विनोतरपटकपि- यद्यदुन्चरते मन्त्री मन्त्रवर्ण शुभाशुभम् । तत्तत्सिद्धति "देवेशि योनिमुद्रानिवन्धनात् ।। इति । भागद भोग ददानीति भोगदम् । भोगन्तु विविध -ऐहिक, आमुप्मिक इति । ऐहि- पस्नु प्रचन्दनवनिनादि । आमुष्मिान हवनन्दनोद्यानमध्यस्थितकेलिशैलदरीषु मरममप्रनमृद्णुवीणामदलकाहलादिदिव्यध्वनिपरिहिततुन्यानारदप्रमुससिद्ध- , - २ प्रतिश-र । ३. गच- । ४. मनुर-11 प. प. सारयय.ब. ग.. | ७.त-स. घ...। .. म मिटिका' नास्ति- गमवाद ग ए.। १०. वर्गलपन, ग, प... छन.। ११. देश-7 , योग दिल्प। १२ भोगदमिनि.ग. छ । १. राज्य-ग... १५. पर-ग. प... न. १६ सुन्ट-न. ग.। १३. 'तु'नास्ति-+. ग..

·४५-४६ सूत्रे ] ऋविशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः सर्वरक्षाकरं देवि सर्वानन्दकरं तथा । सर्वकर्मकरं चापि सर्वकार्याधसाधकम् ॥ ४६॥ खेचरत्वप्रवर्तकं विद्याधरौद्याधिपत्यप्रवर्तकम् । सर्वरक्षाकरं शस्त्रसलिलामि- राजचोरवातादिभ्यः सर्वेभ्यः । सर्वानन्दकरं तत्तद्भुवनतत्तदाधिपत्यद्वारेण । सर्वकर्मकरं वश्यादीनि कर्माणि साधकस्य करोति । सर्वकार्यार्थसाधक ६ गन्धर्योपगीयमानदिव्यगीतपरिपूरितनवणविवराभिनवनवप्रवृद्धरागसागरनिमग्नमान- साभिःप्रियजनहृदयविदारणप्रवीणनिशितकुसुमशरसदशनयननलिनाभिः कलरणितम- णिगणाद्यनेकौंकल्पकल्पितालकारललिततनुलताभिरमरविलासिनीभिरविरतघिनोदनम् । ऐतदुभयं स्मृतिमात्रेण ददाति । ऐहिकामुष्मिकनिरीहचेतसः परमयोगिनः पुनः पञ्च- शक्तिचतुर्यद्वयात्मकदेहमहापीठे प्रकाशविमर्शमयी परमानन्दलक्षणां स्वात्मदेवतां त्रिपुरसुन्दरीमनुसन्दधानस्य परमशिवसामरस्यपरमभोगं प्रयच्छतीत्यर्थः। मोदं चेति । जीवन्मुक्ति प्रयच्छतीत्यर्थः । इदन्ताभरितस्य कृत्रिमाहस्वरूपस्य जीवत एव जप्तृकर्तृ- स्वभावपराहंभावभावनात्मकविमर्शानन्दलक्षणस्वस्वरूपाभिव्यक्तिं करोतीत्यर्थः । खेच- रत्यप्रवतंकमिति । खे चिन्मये पराकाशे तत्र चारित्वं समरसता खेचरत्वम् । अथवाऽ. णिमाद्यष्टसिद्धिसमन्वितः सदा सृष्टयादिपञ्चकृत्यकारी स्वेच्छागृहीतविग्रहः स्वच्छन्द- चारी महाभैरवदशामापन्नः सेचरी भिरेवंगुणविशिष्टाभिश्चतुष्पष्टियोगिनीभिः संचरन् क्रीडमानः खेचर इत्युच्यते । तथात्वप्रवर्तकमिति यावत् ।। ४५ ॥ सर्वरक्षाकरं चैवेति । सर्वतः शस्त्रवतिरोगादिभ्यः स्मर्तुः साधकस्य रक्षा करो- तीत्यर्थः।अथवा सर्वेपांसमयनिष्ठानां समयच्युतिसंभवाद्यनिष्टभ्यो रक्षतीति यावत् । १. धैय-सस. १२. परम्-च. । ३. देयि-राफ. ४. नम्-तघ. । ५. राधि-क. स.। ६. प्रिदातराजचोरादि-स. ग.। ७. दिक-फ.। ८. करोनोति-स. ग.। ९. गोति-स..। १०. परिर नास्ति-क.ग.। ११. मणित-स. प.। १२. 'आकल्प' नास्ति-क. ग..। १३. निपा-स. ज.। १४. एपम-ड.। १५. 'पुनः' नास्ति-स..ज.। १६. मयीमात्मा देवता त्रिपुर-र. ग...। १७. 'मोक्षदंतीत्यर्पः नास्ति-द. ग. घ. ए. । १८. हंभावागव- १९. 'स्येमाघारौं' नास्ति-स... न.। २०. संत्रोद्यमानः-र. ग.छ.। २१. 'पति' मास्ति-र. ग. प. छ.। २२. 'सर्य "रत्तोति पाप नास्ति-१, ...। 1. सणामिति । सवामिनि पपपप संपन्यस्यारिष्टेप्यत्ययः । गदा गमयनिष्टाना समपतिसंभवादीनि याम्यनिष्टाति सेम्यो रणनीति यावत् ।

·७२ नित्यापोडशिकार्णव [ १ पटल सर्वावशकरं देवि सर्वश्रेयस्करं परम् । सर्वमन्त्रमयं देवि सर्वयोगेश्वरीमयम् ॥४७॥ सर्वपीठमयं देवि सर्ववेधकरं पुनः । यत्कर्तव्यमर्थ्यं च तस्य सर्वस्य साधकमित्यर्थः । सविशकरं साधकसमी- हितसर्वावेशकरम् । सर्वश्रेयस्करं सर्वस्य श्रेयस. कारकम् । परम् अनुपमम् । सर्वमन्त्रमयं पूर्णाहन्तासारत्वात् । सर्वयोगेधरीमयं महाशक्त्यधिछानत्वात् , सर्वानन्दकर तथेति । सर्वेपामानन्दकरम् । अयमर्थ.–ब्रह्मरन्ध्रसहस्राराम्बुजोदरगतमेत मातृकापीठ" परमानन्दामृतपूर्ण शरीराधारनाड्यधिष्ठितानां चतुष्पष्टिलक्षकोटि- प्रभृतियोगिनीनां सर्वासां कुलदेवीनामचिरतर्पत्परामृतवर्पधाराप्लावितानां परमसमा पेशकरमित्यर्थः । सर्वकर्मकर चापोति । शिवशक्त्यात्मकं चक्रं प्राणापानात्मनाऽन्त करण- वहिप्परणात्मना चे प्रविश्य वचनादानगमनोत्सर्गानन्दात्मकं श्रवणस्पर्शनादिकं च करोतीति यावत् । अथवा वश्याकृष्टयादिसर्वकर्मकरं चेत्यर्थः । सर्वकार्यार्थसाधकैमिति । कार्य कर्तव्यम् । अर्थः पुरुषार्थ । कर्तव्यतयाऽभिप्रेतपुरुषार्थानां सालानां साधकर्मिदै चक्रमित्यर्थः।। ४६ ।। सविशकरमिति । सेवेपामावेशकरं सर्वेषां भूतप्रेतपिशाचादीनां दुष्टचेतसा दर्शनमात्रेणावेशकर महाभयोत्पादनद्वारेण कम्पारमिद चक्रमित्यर्थः। सर्ववेधकर १. देश-. । २. 'सर्वश्रेयस्कर परम्' इत्यत पूर्व 'सबवेधकरम्' इत्यादि 'सर्वार्थसयुत चैव 'इत्यत ४८.४९ लोकस्यो भागो वर्तते-वाक ख. ग. से. अ । ३. 'सर्वयोगेश्वरीमयम्' इत्यत पूर्व सर्वतीयंभय पुन' इत्यादि सर्वोन्मादकर देवि' इत्यन्त ४९-५० श्लोकस्यो भागो वर्तते-वाक. स. ग.। ४. चैव-अ. ब. सख. घ । ५. बोध-सक. । ६. परम-धाग. य .. ७. मर्यश्व-. ८. पम्-क.। ९. गोव-क.। १०. सर्वानन्दकरमित्ययं-क. ग. छ.। ११. मन्त्रमातृकाप, १२. पोठ-क.ग,। १३. पूर-ख. घ... ज.। १४. रधारणाब- १.ग. छ. ज । १५. प्यापिताना-क.ग.छ.। १६. 'च' मास्ति-. ग. छ.1 १७. नविसर्गा- .ग.ए.। १८. दि मकरो-द. ग. प्र. छ. 1 १९. नमिति-स. घ. T. ज । २०. ध्यमिति-- 1.ग.छ.. अपंसाधनम् मयं पुरुषार्य , सत्साधनम्-घ.1 २१. 'इद' नास्ति-द.ग. घ. छ. 1 २२. 'सर्वपामावेशकर नास्ति-4 ग, छ. ज 1 ·७३ । १७४९ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः सर्वतत्त्वमयं देवि सर्वाज्ञानिलयं तथा ॥ ४८॥ सर्वार्थसंयुतं चैवै सर्वज्ञानमयं प्रिये । "चतुष्पष्टियतः" ( ४५७) इत्युक्तत्वाच्च । सर्वपीठमयं विश्वकारणोपलब्धि- स्थानत्वात् । सर्ववेधकरमिति । अयमर्थः- उच्चारकरणध्यानवर्णस्थानप्रकल्पनैः यो भवेत् स समावेशः सम्यगाणव उच्यते ।। उच्चाररहितं वस्तु चेतसैव विचिन्तयन् । यसमावेशमाप्नोति शाक्तः सोऽत्राभिधीयते ॥ अकिश्चिच्चिन्तकस्यैव गुरुणा प्रतिबोधतः । उत्पद्यते य आवेश: शाम्भवः स उदाहृतः ।। (२२२१-२३) इति श्रीमालिनीविजयोत्तरनिर्णीतदिशा आणवशाक्तशाम्भवसमावेश रूप वेधं करोतीति । सर्वतत्त्वमयं महासंविदाधारत्वात् तदुल्लासितपट- परमिति । आणवशाक्तशाम्भवप्रकारेण विविधो वेधः । वस्य सर्वस्य कारकमिदं चक्र- मित्यर्थः । सर्वतत्त्यमयं देवोति । सर्वेषां तत्त्वानामात्मविद्याशिवतत्त्वान्तर्भूतानां समुदाय- स्वरूपमिदं चक्रमित्यर्थः। सर्वज्ञानप्रद तथेति। सर्वेषां प्राणिनामन्तः प्रविश्य तत्तच्छ्रोबादि- प्राणान्तेन्द्रियमुसेनात्मशक्त्युपोलितेन शब्दादिगन्धान्तानामानां विषयभूवानां मानानि तेषां ददात्यनुग्रहीतुमिच्छयेदं चक्रमित्यर्थः। अथवा सफलशास्त्रतत्त्यज्ञानं ददातीति सर्वज्ञानप्रदम् । स शिप्रदं चेति । सर्वासामृद्धीनां प्रदं सर्वऋद्धिप्रदम् । . २. चापि-साथ। ३. सर्वज्ञानप्रद-वाग, म, से. सक.. समानास--., सर्वज्ञानमय-सस. | ४. सचिसंयुत-याक. स., सर्वसितिप्रदं-बाग. से. मत, सर्वशक्षिप्रा धेति-अ.। ५. पापि-राम.। ६. तथा-सप.। ७. 'चतु"प्याच्च' नास्ति-स.। ८. भष्टपोठाधिष्ठानस्यात्-स.। ९. 'मममयः नास्ति-स.। १०, पिता-. ग. ११. बोसापुदीरित:-स. ग.। १२. विधानाम-क. ग. छ.। १३.६ घरम्-क. ग. प. छ.। १४. सानी विषयाणा-.ग.छ.. १५. गृहीत-क. स. प.ए.। १६. स्प:' मास्ति- .....१७. सहानप्रम मास्ति-म.ग, प.छ.. १८. मिरि-स. प. ....। ११.सर्वासा सिडीनो प्रर्द समिविप्र-स. ब.. मास्तिक, ग. छ.।

·नित्यापोडगिकार्णवः [१ पटलः सर्ववेदमयं देवि सर्वतीर्थमयं पुनः ॥ ४९ ॥ विशत्तत्वमयम् । सर्वाज्ञानिलयम् । आज्ञा शास्त्राणि, तेषां निलयः कोश-" गृहम् । उक्तं च-"श्रुतिस्मृती ममैवाज्ञे” इति । सर्वान्योत्पत्तिभूमिमहा- शक्त्यधिष्ठानमित्यर्थः । सर्वार्थसंयुतं सर्वप्रयोजनसंयुतम् । सर्वज्ञानमयम् एतदुपासनेन सर्वज्ञत्वसिद्धिरित्यर्थः। वेदमयं वेदेषु यत्फलं तदत्रेति । पुत्रमित्रकलत्रवित्तरत्नगजतुरगपशुदासदासौगृहगृहोपकरणगुणवृत्तशीलदाक्षिण्यसौन्दर्य- विचित्रमूपणादीनामृद्धिमुन्नतिमन्वहं ददाति स्मरणमात्रेणेदं चक्रमित्यर्थः । सर्वश्रेयस्करं परमिति । सर्वेषां श्रेयसां करं सर्वश्रेयस्करम् | योगान्तरायभूतानामचीनसिद्धयुप- सिद्धपाख्यश्रेयसां सर्वेषां स्मरणमात्रेण संपादकमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वमन्त्रमयं देवीति । वर्णावसंभवा ये सप्तकोटिमहामन्त्रास्तेऽपि चिच्छक्त्युल्लासात्मकतामानित्य दीपिताः सर्वकामफलप्रदा भवन्तीत्यतः सर्वमन्त्रमयमिदं चक्रमित्यर्थः ! सर्वयोगेश्वरीमयमिति । गगनस्वर्गमर्त्यपातालनागाख्यपध्यस्थलेषु श्रीकण्ठानन्तशङ्करपिङ्गलसादाख्याः पञ्च नाया अधिकारिणः। तत्परिपहाश्चतुष्पष्टिलक्षकोटि-द्वात्रिंशल्लक्षकोटि-पोडशलक्षकोटि-अष्ट- लक्षकोटि-चतुर्लक्षकोटिडाकिन्यादिहाकिन्यन्तपड्योगिन्यं शभूतानां समस्तयोगेश्वरीणां स्वरूपं समस्तयोगिनीवृन्दविप्रहमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वपीटमयं वेति । सर्पपीठानि चतुष्टिसंख्याकानि । 'पाठोपपीठसन्दोहोपसन्दोहक्षेत्रोपक्षेत्रपीठेशपीठशीक्षेत्रपाल- यदुरगणेशादिसहित सर्वमेयोध्युष्टयोगपीठान्वतम् । ताशयोगपीठमयमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वज्ञानमयं प्रिये ! इति । अकुलफुलकुलाकुलकौलशुद्धकौलाख्यकुल- पञ्चकशास्त्रप्रतिपाद्यतत्यानमयमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वदोषहरं प्रिये ! इति । दोपा .१. देवमय-वाक. स., दोपहरं-बाग. म. से.। २. यं तथा-स.। ३. निलया. 1 ४.इपो-7.1५. सर्ववेद-स. 1. 'गृह नास्ति-क.ल.ग. छ.। ७. 'आदि' नाम्ति-क. ग. छ.। ८, 'धेयता कर सर्वश्रेपफरम् नास्ति-. ग. छ.। २. 'सर्वेषां नास्तिर, ग. छ.। १०. रघमिरपः नास्ति-. ग. छ.। ११. सर्व मन्यमयमिदं घनमित्यर्थः' नास्ति- साम. १२. सदगन्तव्या इत्यतः-क. स. ग. छ.। १३. 'इदं च नास्तिक. ग..। १४. विषसंक्ष्यानि-त....। १५. मेवं देप्यावष्टयोग-स., न.। १६. ममित्य- 1. पोटोपीदमन्दोहोरमन्दोवोपक्षेत्राणि तत्रालोके (१५१८४.९२) तटोरापा घाटव्यानि ।

·७५ ४९.५० सूत्रे ] जुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः सर्वतमयं. चैव सर्वामृतमयं तथा । सर्वदुःखप्रशमनं सर्वशोकनिवारणम् ॥५०॥ तीर्थमयं गङ्गादिषु यत्पुण्यं तदवेति । बेतमयं कृच्छ्रादिषु यस्फलं तदत्रेति । सर्वामृतमयम् । यद्यदनिष्टं तत्तन्मृत्युरूपम् , तस्य सर्वस्य प्रत्यनीकमिदं चक्र . मित्यर्थः । दुःखप्रशमनम् आध्यात्मिकादिदुःखानां प्रशमनम् । शोकनिवारण इष्टविपयवियोगजानां शोकानां निवारणम् । अयं भावः-सवासनस्य चक्र- राजस्योपासनेन ,सर्वविषयसङ्गहेतुभूताज्ञाननिवर्तकमात्मज्ञानमुदेति । यदुप- निपत्-"सोऽहं भगवो मन्त्रविदेवास्मि नात्मवित् । श्रुतं ह्येव मे भगवद- दृशेभ्यस्तरति शोकमात्मविदिति । सोऽहं भगवः शोचामि । तं मा भगवान् शोकस्य पारं तारयतु" (छा० उ० ७।१।३ ) इत्युपक्रम्य "स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्यीनां विप्रमोक्षस्तस्मै मृदितकपायाय ( देवर्षये नारदाय ) तमसपारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः" ( छा० उ० ७।२६।२ ) इति चोपसंहरति । ब्रह्महत्यादयस्तान् स्मरणमात्रेण नाशयतीदं चक्रमित्यर्थः । सर्वतीर्थमयं पुनरिति । सर्वासां शुद्धीनां सर्वतीर्थशब्दोपलक्षितानां स्वरूपमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वामृतमयं तयेति । मृत्युपाशपाशितानां सर्वप्राणिनाममृतमयं मृत्युपाशजाल- मोचनकरमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वदुःखप्रशमनमिति । सर्वेषां मानसानामाधिसंभवानां दुःखानां प्रशमनमिदं चक्रमित्यर्थः । सर्वशोकनिवारणमिति। सर्वेषां पुत्रमित्रफलनादि- वियोगजानां शोकानां निवारणमिदं चक्रमित्यर्थः।। ४७५० ॥ १. तत्त्व-सख.1 २. देवि-सख.। ३. दुष्ट-सघ. । ४. सर्वतीर्य-ख.। ५. सर्वव्रत-स. । ६. यत्पुण्यं क. । ७. नमितिक, । ८. सर्वशोक-ख. १९.र्तन-ख.। १०. नाशयतीति-क.ग. घ. छ. 1 .११. 'पुनः नास्तिक. ग. प. छ. १२. सर्वशुद्धीनां-क. ग. प. छ.। १३. 'सर्व' नास्ति-स. इ.ज.। १४. सर्वप्राणिनां नास्ति-क.ग.-१५. 'इदं चक्रमित्यर्थः नास्ति-क. ग.छ.1.१६. 'सर्व प्रशमनमिदं चत्रमित्पर्य: नास्ति-क. ग. छ.1१७. 'इति नास्ति-क. ग. छ.। १८. 'शोकानां' नास्ति-य. ग. छ.। १९. 'इदं घऋमित्यर्य: नास्ति-क. प. छ.। 1. "सर्वामृतमयं पञ्चविधमोक्षावहम् । मृतमनिष्टं तनिवारकमिति केवित्" (से. पृ. ४२) ।

·नित्यापोडशिकाणव [१ पटलः सर्वोन्मादकर देवि सर्वाद्वादनकारकम् । सर्वदर्भाग्यशमनं सर्वविघ्नर्निवारणम् ॥५१॥ सर्वसिद्धिकरं चक्रं सर्वाशापरिपूरकम् । रौद्राभिचारकोदण्डपैरमन्त्रौधभक्षणम् ॥ ५२ ॥ सर्वोन्मादकरम् । उन्मादो विभ्रम., लोकोत्तरो विलास इत्यर्थः । सर्वाहा- दनकारकं महानन्दहेतुत्वात् । दौर्भाग्यम् अस्पृहणीयता । विभः प्रस्तुतहन्ता । सिद्धिरणिमाद्या विभूति. । रौद्रेति । रौद्राः क्रूरा. । अभिचारका हिसितार.। . . सर्वोन्मादकर चैति । सर्वासां सुन्दरीणां कन्दर्पदर्पजन्यप्रेमगर्भोपवृहितकृत्याकृत्या परिज्ञानेनोन्मत्तयत् स्वात्मवृत्तानभिज्ञानप्रायः कोऽप्यान्तरोभाव उन्मादः । साधकार्ये समर्थयुक्तं करोतीदं चक्रमित्यर्थः । सर्वाहादकर तथेति । सर्यपामाहादकरं सर्वाहाद- करम् । सर्वेषां संसारतापपरितप्तचित्तानो देशिकेन्द्रपादोपसर्पणसंलब्धचक्रविभवानां स्वविन्यासपरिज्ञानमात्रेण संसारतापप्रशमनद्वारेणाहादकरम् आहादं जनयंती पक्रमित्यर्थः । सर्वदौर्भाग्यशमनमिति। दौभाग्यं दुभंगत्वं सकललोकपरिहासविषयत्वम् । मच्छमयैतीदं चक्रमित्यर्थः । सर्वविघ्ननिवारणमिति । सर्वपा योगान्तरायभूतानां विभागों निवारणमित्यर्थः। सर्वसिद्धिप्रदमिति। सर्वासामणिमादीनां सिद्धीनां साधकमिमित्यर्थः । सर्वाशापरिपूरप मिति । सर्वेषां मनोरथाना परिपूरकं सौधमिदं चक्रमित्यर्थः । ३. नास्त्येषा १. सवंदोपहर-ब सघन २. वर तया-अ., कारणम्-सख, घ. पाक्ति-सस. 1 . विनाशनम्-सघ. । ५. प्रैलोक्यमोहन-राख. । ६. प्रद-धाग, से. अ. सक.! ७. 'सर्वाशापरिपूरणम्' इत्यत परम् 'सर्वशक्षोभक चैव सर्वसौभाग्यदायकम् । सर्वार्थसाधक पत्र रक्षाकर तथा || सर्वरोगहर धक्र सर्वसिद्धिप्रद तया । सर्वानन्दमय देवि नवम चकनार कम् ॥ इति द्वो इसोरावधिको त-सत.। ८. 'द्राभिचार यादि स्तम्भकर पराई इरपन्त इलोक्दप नारित-सख.। ९. कोच्चार-बार ख., कोदा-दाग. से. तप., कोरण १. सा. प.। १०. परम शवलक्षणम्-सप, । ११. कम्-वाक. स. ग. । १२. सर्वदौ-स.। १३. विप्नप्रस्नुनाक । १४. तदर्थ-क. ग, प. ७. । १५. 'सर्वेषां "हादकरम् नास्ति-ग.. १६. सकस-र...। १७. विभागानांक. स.ग. छ.।१८. तोरपयं.-क.ग, छ.. १९. स-+ ग... 1 २०. सोग्पपं.ग. 3.1२१. सर्वरोगा- ग. प., सर्वभोगा-5.1 २२. ''मारित-क. स. ग. . . । २३. 'सापकमिद धमिरप.' नास्तिर ग...

·५१.५४ सूत्रागि] ऋजुविशिनी-अपरत्नावलीसवलितः परसियाकर्षणं च पराज्ञाकपणं तथा । परसैन्यस्तम्भकरं परविज्ञानमोहनम् ॥ ५३॥ परचक्रस्तम्भकर शस्त्रस्तम्भकरं परम् । महाचमत्कारकरं महावुद्धिप्रवर्तकम् ।। ५४ ।। अतं एवोद्दण्डा उन्मार्गाः । परे शत्रवः । तेषां मन्त्रौषो मन्त्रराशिः । तस्य भक्षणम् । अक्रमोपासकानामयथादेवताज्ञानानां मन्त्रनामस्मरमिदं चक्र- मिति भावः । महाचमत्कारकरम् । 'अनेडमूकानामपि हस्तमस्तकसंयोगात् रौद्राभिचारकोद्दण्डपरमन्त्रीधभक्षामिति । परैः शत्रुभिः साधकध्वंसमाशंसमानरभिचाराय प्रयुक्ता ये मन्त्रास्ते रौद्रा निघृणाः, उद्दण्डा नृशंसाः, तान् मन्त्रान् भक्षयति तत्सामर्थ्य- मुपसंहरतीदं चक्रमित्यर्थः ।।५१-५२ ।। परसिद्धनाकर्षणं चेति । पराः प्रतिस्पर्द्धिनो ये सिद्धाः शात्रवं गता मारणादि- क्रियानिपुणाः क्षुद्रसिद्धिसम्पन्नास्तेषां सिद्धि साधकेन स्वचक्रमध्यस्थिततया चिन्तिता तामाकर्पयतीदं चक्रमित्यर्थः । पराज्ञाकर्षणं तयेति । परेषामन्येषां प्रतिस्पर्द्धिनामाज्ञां निग्रहानुभहकरीमपि चनवेश्वानरपरितप्ततया चिन्तितामाकर्षयतीदं चक्रमित्यर्थः। पर- सैन्यस्तम्भकरमिति । परेपां शत्रूणां सैन्यं स्तम्भयतीदं धक्रमित्यर्थः । स्तम्भनप्रकारच 'प्रयोगप्रकरणे तदवसरे भणितव्यः । परविज्ञानमोहनमिति । परेपामन्येषां विज्ञानं तस्य मोदनं तस्य प्रमोपेकर चक्रमित्यर्थः ॥५३॥ १.झा-सघ। २. कंच-वाक. ख. ग.। ३. ज्ञानवि-सघ । ४. वक्त्र-वाक.ख.. ५. कं च-बाक. ख., नं घ-संघ. । ६. नकवाफ. ख. ७. तया-से.1 ८. महत्कार-वाग. । ९. भुक्ति-वाक. स. अ., भक्ति-अ. सघ., मुक्ति-सक.। १०. वर्ष-सख.। ११. अयं भाव:-क्र''चऋमिति-ख.। १२. 'ते' नास्ति-क. ग.ध. छ. ज. । १३. 'मन्त्रान् नास्ति-क. ग. छ. । १४. जयति-क. ग. छ. 1 १५. मपहरतीत्यर्थः-क, ग., मपहन्तीत्यर्थ:-छ । १६.चिन्तितानां कर्षक. ग. घ. छ. १७. तप्ता या चिन्तिता ता-ख. इ. ज.।१८. 'पर. स्तम्भयतीदं चक्रमित्यर्थः' मास्ति-ख.। १९. ज्ञानस्य-क. ग. छ.।२०. पामिति-क. ग. छ. 1 1. अनेरमूकानामपीति । "भगवत्पादैरने केभ्यो लचर्चास्तोत्रद्वयं हस्तमस्तकसंयोग- महिनाऽवाचि" (लक्ष्मोधरा, पृ. २८१) । 2, प्रयोगप्रकरण इति । द्वितीये प्रयोगास्ये पटले ६७ इत्यादिश्लोकेषु स्तम्भनप्रकारो दृश्यते ।

·नित्यापोडशिकार्णवः [१ पटलः [महावाणीकरं देवि महासौभाग्यदायकम् । . महावश्यकरं देवि महासौभाग्यदायकम् ॥] महाज्वरहरं देवि महाविपहरं परम् । महामृत्युपशमनं महाभयविनाशकम् ॥ ५५ ॥ सारस्वताद्यावेशकरमित्यर्य. । महायुद्धिप्रवर्तकम् अव्युत्पन्नांनामपि वेदशास्त्रा- धुपन्यासकरम् । महावाणीकरम् अशिक्षितैकपदप्रयोगनिपुणानामपि महा- काव्यकर्तृताकरमित्यर्थः। महासौभाग्यं सर्वस्पृहणीयता । महाज्वरोऽप्यभिचा- रादिकृतः । महामृत्युः कालप्राप्त. । महाभयं देहप्रमातृता । तदुक्त क्षेमेन्द्रेण गीतानिप्यन्द- तावद् व्याघ्रभय नृपानलभयं वेतालकृत्याभयं शून्यारण्यभयं महाशनिभयं दुःस्वप्रशङ्काभयम् । वातोत्पातभयं ग्रहज्वरभयं क्षुब्वाधिवेलाभयं वैराग्येण न यावदेव गलित. कायाभिमानभ्रमः ॥ इति । परचमस्तम्भकरमिति । परेपां स्वविपरीतानां विपयान्तरादागतानां राज्ञां घळं स्तम्भयतीदं चक्रमित्यर्थः । शस्त्रस्तम्भकरमिति । परैः शत्रुभिः प्रयुक्तानि शस्त्राणि स्तम्भ यति, यथा साधकस्य योधकानि न भवन्ति तथा करोतीदं चक्रमित्यर्थः । महाचम- कारसरमिति । महाचमत्कारा उहीनादयो झटिति लोकोनां बहुमानहेतवः प्रयोग- विशेषाः,तेषां सम्पादनकर चक्रमित्यर्थः। अथवा महत्या परायास्निपुरायाश्चमत्कारोऽ- नुभयः, शक्तितत्त्वपरिज्ञानमिति यायत्। महाभुक्तिप्रवतंकमिति । होटफेश्वरादि- भुवनेष्वधिकारितया स्थितिमहाभुक्तिस्तत्सम्पादकमित्यर्थः ॥ ५४॥ १ एषा पक्ति मे.वाग ऋविहायान्ययनहरयते २. सौस्यप्र-वाग. से.1 ३. तया-पान रो. गप. 1 ४ अप-गय । ५. विनाशनम् यार, स., नियारणम्-वाग. . । 'रोमाभिधार इस्पादि स्नाभर परम्' इत्यस इलोक्यमत्र वर्तते-गध.। ६. सप्रयतंकम्-१. । ७. देह नास्ति-र. स.। ८. एलएक्-क.। ९. घना-स. ग.1 १०, 'इत्यर्य:' नाम्ति-क. ग.। ११. पवाणि-. ग...। १२. बन्यानि-छ, साधयानि भवन्ति-प.१ १३. लोरिधाना- 1. ग....१४.मिदं-प.। १५. भक्ति-द. ग..। १६. समस्तगुन्दरादि-. ।

·१ ५५.५७ सगागि] दिमागमो-अनायतरापलिनः महावश्यकरं देवि महावेधकरं परम् । महापुरक्षोभकर महासेग्ननुभमदम् ॥ ५६॥ महालक्ष्मीमयं देवि महामाङ्गल्यदायकम् । महावश्यकरं राजोवंश्यादीनामपि । महावेधकरं पर्वतगजादीनामपि । महापुर- क्षोभकरं सापकेन्द्र प्रविष्टे द्वारवतीन्द्रप्रस्यमयुरादिषु कृष्णाभिगमने यथा, यया वा देवदारुवनादिषु परमेश्वरप्रवेशे । महामुखशुभप्रदम् । महामुखं महाशुममिति । महामुखम् अप्रिमाहंपरामर्शः । महाशुभं विश्वदेहिविलयः । महालक्ष्मीमयम् । शिवशक्तिसामरस्यरूपं महाविकासमयमित्यर्थः । महा- महावश्यकरं देवीति । समस्तलोकयशङ्करमित्यर्थः । महासौभाग्यदायमिति । समस्तसुन्दरीयल्लमसम्पादकमित्यर्थः । महाम्परहरं देयोति । महतां पातुर्थिकादीनां ज्यराणां नाशकरमिति यावत् । महापिपहरं परमिति । महतामत्युप्राणापि विषाणा- मपहारकमिति यावत् । महामृत्युप्रशमनमिति । फेनचिदोपेणाकालसम्भवानामपि मृत्यूना नाशकरमित्यर्थः । अथवा फालमृत्यूनां नाशकरं भवति । महाभयविनाशकमिति । राजचौरादिनिमित्तानामपि भयानां नाशकरमित्यर्थः। महापुरलोभकामिति । महतासिन्द्रचन्द्रादिपुराणामपि क्षोभकरम् , किमुताल्प- विभवानां भूवलयसंस्थितानामिति यावत् । महागुलशुभप्रदमिति । समस्तकरणोल्लास- १. एपा इक्तिः से. सघ. ऋ. बिहायायत न स्यो । २. पुनः-सघ.। ३. मुक्तिप्रवर्तनम्-सरु.. शुभसुख-सख. 1 ४. करं-सख. । ५: मङ्गल्यवाफ. स. ग., मगल-अ. सल.। ६. राजयश्या-प.। ७. साधरे-ग.। ८. 'महासुखं महाशुभमिति नास्ति-ख. 1 ९. 'महाशुभं"परामर्श' नास्ति-ख. ग.। १०. समस्तवश्यकर-. ग. घ. । ११. 'अपि विषाणां नास्ति-क. ग. छ.। १२. 'अथवा कालमृत्यूना नाशकरं भवति' नास्ति- ख. इ.। . १३. 'भयाना' मास्ति-क, ख. ग. छ.। १४. नाशकम्-क. व. ग. छ.। १५. इतः पूर्वम्-'पौष्टिकादिविशेषफलदम् । मौहमनेन दांपतीति भावः । सर्वतकैः रावफल: सर्वपुष्परपि प्रिये। विहाय मारणोक्तानि फलपुष्पाणि सुव्रते ॥ यो जुहोति . स वै सर्व- सम्पदामालयो भवेत् ।' अधिकः पाठः-क. छ.। १६. 'आदि नास्ति-क. ग, घ, छ.। १७. विभाध्या-स. इ.। १८ मूर्लोकस्थि-क. ग. छ, । १९. 'यावत्' नास्ति-क, ग. छ.। २० कारणो-क. ग, घ. छ.।

·८० नित्यापोडशिकार्णवः [१ पटसः महाप्रभावसंयुक्तं महापातकनाशनम् ॥ ५७॥ एवमेतस्य चक्रस्य प्रभावो वैणितुं मया । न शक्यते महादेवि कल्पकोटिशतैरपि ॥१८॥ माङ्गल्यदायकम् । महामाङ्गल्यं द्वैतग्रामधिक्कारः। महाप्रभावं सदाशिवा- दिक यलम् । महापातक शिवात्मभेदपरामर्शः । तदुक्तं भट्टगङ्गाधरण-- आत्मेशजगतां भेद यो नरः कुरुतेऽमतिः । स महापातकी सत्यं पातकस्य महत्त्वतः ॥ इति । कि बहुना, चक्रराजवर्णनं कर्तुमशक्यमित्याह एवमेतस्येति । अयंवादा- शङ्का न कार्या । तदुक्तं श्रीत्रिंशिकाशासने- संकोचयशाद् मुलादिब्रह्मरन्ध्रान्तरालकुहरस्फुरितमहायोगपीठपीठिकासु समुल्लसिता- फारपरापरलिङ्गमहाहदनिमग्नमनोमैदावारणानां महायोगिनां यदनुभवसुखं तदेव शुभ प्रकाशयति । तत्सुखं ददातीति यावत् । उक्तं च श्रीमतशास्त्र यत्र यत्र मनन्तुष्टिस्तत्र तत्रय धारयेत् । तत्र परानन्दस्वरूप संप्रकाशते ।। अथका शुभ शोभनं तत्संपादकमित्यर्थः । महालक्ष्मीमयं देवीति । महालक्ष्मी राज्यादि- लाभस्तं ददातीत्यर्थः । महामङ्गलदायकमिति । महाभ्युदयपरम्परामदायकमिति यावत् । महाप्रभावसंयुक्तमिति । महासामयं ददातीत्यर्थः। महापातकनाशनमिति । प्राकृतानां ये ये पावका न ते कुलमार्गतिनां महापातकाः, किन्तु धौरहत्यादयोऽन्ये महापातकाः पश्च । तेपामपि नाशकरमिदं पक्रमित्यर्थः ।। ५५-५७ ।। १. पितो-मे, 1 २. उक्तं-क.। ३. भेदे-क. । ४. ते मतिम्-व. स.। ५. वस्तु-ग. । ६. 'अयंवादा "नाहंति ॥ इति नास्ति-क. ख. १७. विलोलकमल-ख....। ८. रित' नास्तिक, श, ग.ए.। ९.पोठ मास्ति-क.ग. छ.। ११. 'महाँ नास्ति-स... ज.1 १२. प्रकाश्यते-1, प्रकाशयतीति-अ.। १५. 'तत्पु गोमन' मास्ति-म...। १४. पारम्पपंदा-1.। १५. संवन्धिना-क. ग.. ११. महान्त:-प. ज.. १७. माशरमिरपर्य:-.ग, घ,छ। 1. एक मोरः स्वल्पेन पाटमेदेन सह विज्ञानभैरवे (मो. ४) उपसम्पते । 2. पीए पादप इति । "बोरएया कृपापान वीरपरनोनिषेवणम् । पीतय्यापहरण तरसंयोगार तत्र १०.पिङ्गसत.

·८१ ५७-५८ सूत्रे ] ऋजुधिशिनी-अर्यरत्नावलीतंवलितः नार्थवादादिशङ्का च वाक्ये माहेश्वरे भवेत् । अबुद्धिपूर्व हि तथा संस्थिते सततं भवेत् ॥ अनवच्छिन्नविज्ञानवैश्वरूप्यसुनिर्भरः । शास्त्रात्मना स्थितो देवो मिथ्यात्वं कापि नाहति ॥ इति ॥ ४५-५८.॥ -- एषमेतस्येत्यारभ्य कल्पकोटिशतेरपीत्यन्तस्यायमर्थः-एवंप्रभावस्यास्य महाचक्रस्य प्रभावो वर्णयितुं मया न शक्यते । बहुकालं वर्णयता मयापीति यावत् ॥५८॥ अन्यच्च (च) कस्तुत्या (महा? मोह) नादिपदेन मूलस्वामिन्या नवचक्रनामसंकेतः फत इति । तदुक्तं वामकोचरतन्त्र- प्रैलोक्यमोहनं चक्रं सर्वाशापरिपूरकम् । सर्वसंक्षोभणं देवि सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ सर्वार्थसाधकं च सर्वरक्षाकरं तया । सर्वरोगहर चकं सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ सर्वानन्दमयं चापि नवमं सुरसुन्दरि । इति । "एतबाह्यगतमिति । एतस्य चतुर्दशारचक्रस्य पहिरप्टदलं पर्व समालिखेत् । तराहतस्तस्याष्टारपद्मस्य बाह्यतोऽपि पोशारं पा रचयेत् । परिवेषो वृत्तत्रयम् । चतुरिति चतुरश्रम् । तुारोपशोभितमित्यर्थः॥४०-४१॥ अस्ति धात्र प्रमेयान्तरविषयो ह्येष घसंवन्धः । तदुक्तं श्रीमन्त्रराजे- ' मष्टापरे चाप्टशूले गदा घाटसु सर्वदा । भेष्टाष्टकपदव्या (पि?पो) स गुरुभैरवागमे । वृत्तये चतुरे । चतुरपये प्रिये । गणेशादिपदा (पि?पो) स गुरुभैरवागमे । घोरशापारपस्यः षोडशस्वरवाचकः । षोडशान्तकलापारी स गुरुभैरवागमे॥ . - १. 'बहुकालं वर्षयता मयापि' नास्तिक, ग. छ. । २. 'तद्वाात "मित्यर्थः' इत्यस्य स्याने 'तद्वाही पोरशदलं पत्रं परिवेषरूपेण वृत्तत्रयं द्वारोपशोभितं चतुरोपशोभित- मित्पर्य.' इति पाठः-स.स.न.। ३. द्वारोपशोभितमिति यावत्-क.ग.छ.। ४. भीतन्त्रराजीये- म. ५. अष्टाष्टकेसरर्वापि-..। ६. ये-ज.।७. लये-1.1८. स्थापि-र। ९. वाचन..। १०.धारे- पथमः ॥ महापातकमित्युक्तं कौलिकाना कुलान्वये।" (कुलार्णदे, १९७०) । मनुस्मृतौ तु- "महत्या मुरापानं स्तेयं गुर्वगनागमः । महान्ति पातकान्याहुः संसर्गवापि तैः सह ॥" (११॥५५) इति पर महापातकानि परिगणितानि । 1. "एतागतम्' इत्यादि शोभितम्' इत्यन्तं पत्तित्रयं से... ४०-४१ श्लोकत्वेन पापितं पूर्वमेर पास्यातम् । अर्यरत्नावल्या तदत्र व्याख्यायते ।

·८२ नित्यायोशिकाणवः .१ पटलः । . . अष्टानामष्टधारूप: पदव्यक्तिक्रमेण यः । इति मध्याष्टकं वेत्ति सः गुरुभैरवागमे । चतुर्दशपदान्तस्यश्चतुर्दशविराजितः । (नव? न घ)तुर्दशभिन्यू नः स गुरुभवागमे ।। दशधा दशगर्भान्तविचित्ररचनोज्ज्वलः । दशभूमिपदान्तस्यः स गुरुभैरवागमे ।। दशकौलेश्वरो धीमान् दशदिग् देशभैरवः । दशावमेघमप्पस्थः स गुरुभैरवागमे ।। अष्टधा स्फुरते साधुवंशिन्यादिभिरष्टया । वेत्ति तां यन्त्रपक्रस्यां स गुरुभैरवागमे ।। चतुर्धा क्रमविज्ञान चतुर्पा सन्ततो पया। यः समाकोशेचण्डेशः सागुरुभैरवागमे || इति । इदमेव चश्मान्तरीकृत्य सूत्रपातदशाय श्रीवामकेश्वरतन्त्रे प्रतिपादितम् । तत्प्रकार पया तथा वक्ष्ये- अथात. संप्रवक्ष्यामि चक्रसंकेतनिर्णयम् । तदयं देवि कुर्वीत त्रिहस्त ? मण्डलोत्तमम् ॥ अस्य कार्या तृतीयेन कणिका चक्रलाञ्छिता । पादयं धतुर धतुरं चैकभागकम् ।। ब्रह्मस्थानं ततः कृत्वा कणिकामूमिमध्यमे । चतुर्विशत्यगुलेन वहास्थानं महेश्वरि ॥ भ्रामयेद् वृत्तरूपेण मण्डलं सम्यगालिखेत् । तस्मिन् वृत्ते महादेवि ब्रह्मसूत्रं निपातयेत् ॥ प्रायप्रत्यगायत देवि सम्यक् प्राचीविधानतः । तस्मिन् सूत्रे महादेवि नवधा लाञ्छनं पतेत् ॥ पट् षट् पञ्च प्रयस्मीणि चतुच प्रथमेव च । षट् षट् पर गुलेनैव दशभागानलाञ्छितान् । पाम्पसौम्यायतं 'दद्यात् सूत्राणां नव लाञ्छने । नवया पातिते सूत्रे पाश्र्वयोरुभयोरपि । 'अइगुलानि क्रमेणव मार्जयेत् “परमेश्वरि । भ्रमणं सप्तमं चैव तृतीयं चैव, पन्दितम् ॥ प्रथमे नयमे चैव पार्श्वयोरभयोरपि । प्रोषिः श्रीपगुलान्यत्र 'मार्जयेदुभयोरपि पच पचाइगुलं माज्यं पळे चैव चतुर्ययोः । उभयोः पाचपोर्मान्य पोशापोशाइगुलम् ।। पसमस्पोभये पाइवें भाजयेत् पोरमाइगुलम् । एवं समाजप देवि समक्षेत्रं च कणिका(म) । सर्वसूत्राणि पाश्चों द्वौ ब्रह्मसूत्रेण संगतम् । मोजयेत् क्रमशस्तस्मिन् सप्तमं घ तृतीययोः ॥ योगपैदुभयो पात्रों सृष्टिनिष्ठं महेश्वरि । पञ्चशक्तिचतुर्वहितटिकारसमन्वितम् ॥ द्वितीयस्य द्वयो. पाधी महसूत्रेण संगतम् । नैवमं योजपेद् देवि नवमं प्रथमे घुतम् ।। नवमस्य ट्यो पानी बह्मसूत्रेण संगतम् । द्वितीयस्य दयोः पौधों ब्रह्मसूत्रेण संगतम् ।। योगदप्टमे देवि अप्टमं च द्वितोपके । अष्टमस्ययोः पाचौं ब्रह्मसूत्रेण संगतम् ॥ धनुषस्य दृयोः पठे ब्रह्मसूत्रेण संगतम् । पचमस्प इमोः पादों ब्रह्मसूत्रेण संगतम् ।। पठायव दयोः पानी नहात्रेण संगतम् । पशक्तिमतुहिरेवमेव तु योगपेत् ॥ इति ससिद्धपते पर पणिकान्तर्गत समम् । पूर्वमागे पशक्ति. पश्चादह्निश्रतुः प्रिये || ·५९ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः अथातः 'संप्रवक्ष्यामि त्रिपुराचामन्यथा । तदर्थं देवि कुर्वीत त्रिहस्तं मण्डलोत्तमम् ॥ ५९॥ अथात इत्यादिसूत्रसप्तदशकेन पुनरपि प्रकारान्तरेण चक्रराजविन्यास- माह । अन्यथा "शक्त्या शक्तिम् ( ११२९) इत्युक्तकमात् । तदर्थ चक्रराजविन्यासार्थम् । विहस्तं 'मण्डलोत्तममिति चक्रराजविन्यासाय स्वीकृतं क्षेत्रमुच्यते । तत् त्रिहस्तं कुर्यात् । त्रिहस्तशब्देन सैमानं व्यवयव- 'विपरीतं तु वक्ष्यामि पश्चिम पञ्चशक्तिकम् । चतुर्वह्निः पुरस्तात्त तद्विशेष शृणु प्रिये ॥ राप्तम भ्रमणे योगं । ब्रह्मसूत्रेण संगतम् । अष्टमं च द्वितीयेन ब्रह्मसूत्रेण संगतम् ॥ प्रथमं नवनं योग नवमे प्रथमे युतम् । द्वितीयं चाष्टमे योग ब्रह्ममत्रेण संगतम् ।। अष्टमं च द्वितीयेन ब्रह्मसूत्रेण संगतम् । षष्ठं चैव चतुर्थन ब्रह्मसूत्रेण संगतम् ॥ चतुर्प सप्तमे 'योगं ब्रह्मसूत्रेण संगतम् । 'विपरीतमेवमेवं तु यथोक्तं परमेभरि ।। पञ्चशक्तिचतुर्यह्निसंपोगाच्चसंभवः। तत्रकमष्टमी मध्ये द्विदशारं चतुर्दश ॥ चतुर्दश दशद्वन्द्वमष्टावकं . 'महेश्वरि । सृष्टिसंहारयोगेन शक्तिस्थानान्यनुक्रमात् ।। स्थितानि त्रिपुराचक्र पदोधाद् भैरवो भवेत् । बहिः पंगद्वयं कुर्यादष्टपोडशकच्छदम् ।। गुणवृत्तं ततः कुर्याच्चतुरनं च तदहिः । चतुरथं ततः कुर्यात् कुर्याद् द्वारचतुष्टयम् ॥ चतुष्कोणसमायुक्तमेवं स्यान्चत्रमुत्तमम् । रफ्तेन रमसापूर्व चक्र शुक्लोच्चंरेखिकम् ॥ इति । अन्यचातग्नातव्यं चक्रम्- 'चक मैन्दवमम्बिकामपमियं वामा प्रयो में भ्रमा ज्येष्ठेयं यदिदं पुरन्दरपुरे रेखाचतुष्कं बहिः । पोऽयं शवरपनलत्रिकोणनिवहो रौद्रोयमित्यामृशन् योर्चाधारमकृत्रिमं फलमते मातः स ते पूर्णकः ॥ पृष्टपादिप्रविभागेन पामयास्यप्रमेयमपि निरूपितं द्रष्टव्यम् । - १. 'अपातः' इत्यादि 'पकमुसमम्' इत्यन्ताः सप्तदश इलोका . से. विहांप पापिन सपन्ते । २. परमदिननिर्णयम्-याक. त.। ३. इत्यादिमुत्रसप्तरेन-क., इत्येतदशरेग-स. । ४. स्पुरकमात-क., रयुक्तस्वात-स.। ५. मान-., सामान्य-स.। ६. भ्रमण-.। ७.टा..! 4. इन्द्रमष्टायरमेव-स.... पुतावष्टावक-ज. । ९. पर-.। 1. एष इलोको भामरेवरीमतविरपि (पृ.१९९) पते । -- ·८४ नित्यापोशिकाणयः [१ पटलः अस्य कार्या तृतीयेन कर्णिका चालाग्छिता। पनदयं दितीयेन चतुरस्त्रं च शेषतः ॥ १० ॥ ब्रह्मसूत्रं पुरा दत्त्वा कर्णिकाभूमिमध्यतः । याम्यसौम्यायतं दद्यात्तत्रस्थं सूत्रसप्तकम् ॥ ६१ ।। तुर्यसूत्रं ततो लुप्या मध्यांशः स्याद् द्विभागशः । तृतीयपञ्चमी नागभूपांशी दशवजितौ ॥ १२॥ कतामात्रमुच्यते । अमुमेवार्थ स्फुटीकरोति-अस्येत्यादिना । अयमथः- स्वीकृतस्य क्षेत्रस्य भागेनैकेन कणिकां भागेन पद्मद्वयं भागेन चतुरथं व कुर्यादिति । ब्रह्मसूत्रं प्राक्प्रत्यगायत मध्यतो निहितं सूत्रम् । पुरा प्रथमम् । कर्णिकाभूमिमध्यतः तच्चकराजविन्यासाय स्वीकृतस्य अवयवस्य क्षेत्रस्य मध्यतः कर्गिकालाभाय विरचितस्य वृत्तस्य मध्ये । याम्यसौम्यायत दक्षिणोत्तरायतम् । तत्रस्थं वृत्तस्थम् । सूत्रसप्तकं सूत्राणां सप्तकम् । अयमत्र प्रकारः-प्रथमं प्राक्प्रत्यगायतब्रह्मसूत्रावलम्बनेन प्राक सूत्रं प्रथमं निधाय विदधीतार्थेन तस्याङ्कितं मध्ये मत्स्ययुगं दिशोरमलधीः कोनाशवित्तेशयोः । ताभ्यां सूत्रमभिप्रसायं चतुरः कोणांस्ततो लाञ्छयेत् स्याचतुरस्रमत्र जनयेदन्यानि कुण्डायपि ॥ (त्रि. सा. ९।५) इत्यभियुक्तोक्तस्थित्या समचतुरथोत्पादनानन्तरं त्रिभागीकृते क्षेत्रे मध्यतः कणिकावृत्तं विरच्य तत्र दक्षिणोतरायतं समकोई सूत्रसप्तकं पूर्वादिक्रमेण दद्यादिति । स्त्र प्रसृतेषु सप्तसु सूत्रेषु मध्ये पूर्वतश्चतुर्थ सूत्र १. तस्य पुर्यात् त्रिभागेन कर्णिको सान्तिाम् । पायं तदर्थेन धारक्षेत्र की तरसमम् ॥ वाक..। २. भ्रम-वाक. स. से., क्रम-वा. पवा-चाक. स., सुम्पेत- पाग, है. । ४. द्विभागिका वाक, स., दिमागतः-याग, से. । ५. भागौ हत्या अंश-वाफ. ख.! ८. मागाय-क. प.। १. सूरनियाना-ग.1 १. दलितायन- ११. मूत्र-.। १२, गणिका-ख.। १३. 'वृत' मास्ति--स.! १४.:... १५. 'इति मास्ति-क.। १६. मादितुर्प-क.। १७. 'मध्ये नास्तिक.. १. सत्यते-4.1 ७. 'क्षेत्रस्य नास्ति-स.। - ·६०.६४ सूत्राणि] ऋजुधिशिनी-अपरलावलीसंवलितः ८५ । । तेन मानेन सप्तव वीथयस्तन्त्रेपु मध्यमम् । तृतीयस्य द्वितीयस्य चोयसूत्रस्य चान्तयोः ॥ १३ ॥ प्रसारयेदधोधास्थं ततः सूत्रव्यद्वयम् । भौमे सप्तमके सूत्रे ब्रह्मस्थाने च संगतम् ॥ ६४ ॥ लुप्यात् मार्जयेत्। मध्यांशः स्याद् द्विमागश इति । तुर्यसूत्रमार्जने कृते मध्यतः कोटद्वयमेकभागो भवतीत्यर्थः । पुनरपि मध्यमभागस्य किञ्चिद्विकासमाह- तृतीयेति । तृतीयपश्चमौ । भागाविति पूर्यम् । नांगभूपांशौ अष्टांशपोडशांशी। यशवर्जितौ 'येनांशेन वजिती । 'कुर्यादित्यध्याहार्यम् । अयमर्थः-अष्टधा पोडशधा च विभक्ती तृतीयपश्चमी भागावेकेनांशेन किञ्चिद्भस्वीकुर्यादिति । तेनेति । तेन मानेन परित्यक्तांशद्वयेन मध्यभागमायजिततुर्यसूत्रमेकीकृतं महामध्यकोष्ठं पुनश्च विवर्धयेत् पुनरपि विकसितं कुर्यात् । तृतीयपञ्चमी भागौ किञ्चिद्विकसितौ कुर्यादित्यर्थादायातम् । तृतीयस्येत्यधपद्यं पूर्वतः पश्चिमानं यंत्रयमाह । तृतीयस्येत्यनेनान्वितोऽन्त्यशब्दः पर्यन्तवचनः । १. भागेन च पुनमध्यभाग विवर्धयेत्-वाक. स. । २. आदि-वाक. ख. ग., स्वाद्य-से.। ३. यं-वाक. स.ग.। ४. अमे-याक ख.. ५. भवेदि-स.। ६. द्विकासभाग-क., विभाग-द। ७. 'विति "विश्मया' नास्ति-1.1 ८. सुन्नाग-क.। ९. येनांशेन-क. । १०. षोडशांसी-ग. । ११. 'विभक्तौ भागा' नास्ति-. । १२. वेकांशेन वजितो कुर्यादिति-क., दशवजितौ दपेनांशेन जितौ-ग.. १३. त्यक्तेनाश-क.ग.। १४. पश्चमभागमावजित- तुरीय-., 'मध्यभागमपन्दः' इत्यस्य स्थाने 'मध्यत्रयं यत्रयमाह-तृतीपस्येति । अनेनान्यितोऽन्तशम्दः' इति पाठ-स. । १५. मध्य नास्ति १६. त्यर्पपदेन-क. १७. मस्त्र-क. 1. "दाम्यामंशाम्पा" (पृ. ४५) इति सेतुबन्धे । 2. एकेनाशेनेति । अष्टस्वेकः पोडशसु चैक इति प्रत्येकमेकेन, संभूय दाम्पामंशाम्या पजिताविमो भागों कुर्यादित्यभिप्रायः । 3. "यत्तू तृतीययोपोराशाष्टके पश्चमवीथोस्थांशषोडश च द्वौ वंशो पार्यन म्यूनो- दिति ध्याख्यानं ततवान्तरेण भूयो विसंघादापत्तेपेशितम्" (से. पृ. ४६) । 4. "अन्ये वन्सशन्दस्तृतीयस्पेरपनेनान्वयदशायो प्रान्तपरः ।। द्वितीयाचाम्यामन्वयमाया समीपपर इत्याहुः" (से. पृ. ४६)।

·[१ पटलः ८६ 2. "त्या गतिम्" ( १२९) इस्पादिना प्रतिपादिते प्रयमे घनिर्माणविधावणे नित्यापोशिकार्णवः आपञ्चमादधास्थानां प्रयाणां चान्ततो नयेत् । भौमे प्राथमिके सूत्रे विश्रान्तंच.तृतीयके ॥.६५ ।। सूत्रद्वयं चान्यतिस्तु] यस्राण्येवं भवन्ति पट्'। चतुर्दशारं देवेशि दशारं :चात्र सिद्ध्यति ॥ १६ ॥ द्वितीयस्य चाद्यस्य चेत्येताभ्यामन्तशब्दः समीपवचनः। आस्फालनीयसूत्र- मर्मानुगुणस्थान इत्यर्थः । ब्रह्मस्थाने एकभागीकृतस्य महामध्यकोठस्य पुन- विकासरूपस्य प्रतिष्ठीकृतस्य पश्चिमतः परित्यक्तमहान्यश्राद वहियंवैकमात्रे । अयमर्थ:--प्रसृतेषु सप्तसूत्रेषु मध्ये पूर्वतस्तृतीयद्वितीयाद्यसूत्राणां त्रयाणा- मन्तरेषु . सूत्राण्यावध्य ब्रह्मसूत्रपश्चिमाग्रभ्रमरेखायां तदनन्तरस्थसप्तमसूत्र- मध्यभागे होपह्वरब्रह्मस्थाने च सूत्रद्वयाग्राणियथा भवन्ति तथा प्रसार- येदिति ।. आपञ्चमेत्ययपद्यं पश्चिमतः पूर्वाग्रं व्यश्रत्रयमाह । अयमर्थः- प्रसृतेषु सूत्रेषु मध्ये पूर्वतः पञ्चमसूत्रमारभ्य पश्चिमतोऽस्थितानां अयापा सूत्राणां पूर्वदलेषु सूत्राण्यावध्य ब्रह्मसूत्रप्रागनभ्रमरेखायां तदनन्तरस्थप्रथम- सूत्रमध्यभागे तदनन्तरस्थतृतीयसूत्रमध्यभागे च सूत्राग्राणि यथा भवन्ति तथा प्रसारयेदिति । एवं कृते यथपट्क संपद्यते । आद्याशक्तिरांद्यं वह्नि पुरं च कणिकाभ्रमसंश्लेपोति चक्रराजस्येयं महोपनिषत् । 'शैक्त्या-शक्ति १. एषा पङ्क्ति रश्यते-याक. स.। २. पं चान्यत्-वाक. ल. ग.। दंशारमित्येवं दशारंच प्रसिद्धपति-वाक. स. ग... कर्मा-स. । ६. इतः परम्-'परमात्रे' इत्यधिकः पाठः क.। ७. 'सप्त' नास्तिक, ग.। ८. मध्यात-ख. नास्तिक । ९. मन्तेपु-क. ग. । १०. मभ्रमशिखापा-क.११. महोपहत क., महापमाद्-तः महोपर-गा. । १२. यदा-ख. । १३. तदा-. ११. पश्रिमतः पूर्णप्रयतसूत्रद्वयमाह-क., करवं चतुस्सूत्राप्रयमाह-त.। १५. 'अयमयः नास्ति-स. १६.तोपः क.स.१७. पश्चिमदलेषु-त. पूर्ववदन्तेषु-ग.। १८. ब्रह्म-ख. । १९. 'तदन"भागे नास्ति-छ। २०. हपंक। २१. 'सत्या"इष्टय्पम् नास्ति-स.। 1. "वस्नुतस्यप्राण्येवं भवन्ति पर इत्पविशिन्युक्त एवं पाठः साधुः" (से. पृ. ४७) । टच्यामिति यावत् । ५. ष्ठस्यापु-स. ग.।

·८७ + ६५-७० सूत्रे ] ऋजुधिशिनी-अर्थरलावलीसवलित सूत्राद् द्वितीयकात षष्टादब्रह्मसूत्रस्य पार्श्वयोः। सूत्रद्वयद्वयं देयमधऊर्ध्वक्रमात्मकम् ॥ ६७ ॥ तत्कोटिसंगतं. पश्चात् सूत्रयुग्मं प्रसारयेत् ।। दशारं' देवि : संसिडमेतचक्र तृतीयकम् ॥ ६८ ॥ सूत्रात् पञ्चमकान्मध्यादन्यत् सूत्रदयं नयेत् । ऊधिोमुखमध्यस्थव्यस्रममद्रयावधि ॥ ६९ ॥ दद्यात् तृतीयक सूत्रं तयोरन्योन्यसंगतम् ।। एवं चतुर्थमष्टार : मध्ययोनिश्च । पञ्चमी ॥ ७० ॥ क्रमेऽप्येव द्रष्टव्यम् । एतावति कृते चतुर्दशारनिष्पत्ति. .सम्पन्नेत्याह- चतुर्दशारमिति । सूत्राद्'द्वितीयकादिति द्वाभ्यां पुनदशीरमाह । द्वितीयकात्' पूर्वतो द्वितीयकात सूत्रात् । पष्ठात् पूर्वत- पठात् सूत्रात् !, ब्रह्मसूत्रस्य प्राक- प्रत्यनिहितस्य महासूत्रस्य । तत्कोटिसङ्गतम् अधऊर्ध्वक्रमात्मकं विन्यस्य स्वद्वयाग्रसङ्गतम् । असमर्थ-पूर्वतो द्वितीयसूत्रमध्यभागमारभ्य ब्रह्मसूत्रस्य पक्षयोरनन्तरकोणक्लृप्तदशारकोणद्विरेखावधि पूर्वाग्र ' सूत्रद्वय” 'प्रसायं पुनस्तत्तत्सूत्रागावलम्बनेन दक्षिणोत्तरतः सूत्रद्वयं प्रसारयेदिति । एव कृते पुनर्दशार सम्पन्नमित्याह-दशारं-देवीति । सूत्रात् । पञ्चमकादित्यधपद्य- मष्टार मध्ययोनि, चोत्पादयति । , पञ्चमकात् पूर्वत. प्रस्तपञ्चमसूबात् । मध्यात् मध्यमभागात् । अय विन्यासक्रम -पूर्वत पञ्चमसूनमध्यभाग- १.दय-वाक.ख. ग.. २. प्रसारितम्-वाक. सं. ३. रमेव कथित 'चक्रमेतत्- वाक. स.। ५. सूत्राप्रात् पञ्चमायूप्म-बाक, ख. । ५. रमेकारं चात्र पचमम् । इति ससिद्धपते चक्र कणिकातर्गत समम्-याक ६. मेणेद-4.। एव-क. ८. दशारपतु-क. ख.। १९. मिरयाह-क. ख.. १०. सूत्रतो-क.। ११. यसू-क, खः । १२. ताप-क. स. । १३. पश्रिमाप्र-क.। १४.इत परम्-'पूर्वत पष्टसूत्रमारभ्य ब्रह्मसूत्रस्य पक्षपोरन्तरक्लप्तदशारकोगद्विरेखावपि पूर्वानं सूत्रद्वय' इत्यपिक पाठ-क.1 १५. विस्तारक। १६. 'पूर्वत' नास्ति- 1 "अमवस्तु-द्वितीयसूत्रस्य षष्कसूत्रत्य यो मध्यभागस्तस्य ब्रह्मसूत्रस्पृष्टत्वातपायोरिरमनेन तन्त्रेण वह्निप्रापकोणशक्तिप्रायरकोपयोरेव स्पानिर्देश तिच्याचक्षते" (से. पृ.४७)।

·[१ पटल , निरयापोडतिकार्णवः अरुणा तुं तवर्गस्था पवर्ग जयिनी स्थिती । सर्वेश्वरी यवर्ग तु शव, कोलिनी तथा ॥ ७९ ॥ एता वर्गाष्टके सम्यगष्टावेव हि देवताः । अर्चिताः पुरुषस्याशु प्रकुर्वन्ति वशं जगत् ॥ ८० ॥ उन्हरेत् प्रथम रेफं तदधः कुटिलान्तकम् । तदप्यवनियोजस्थं पष्ठस्वरसमन्वितम् ॥ ८॥ ऊर्ध्वमर्धेन्दुपिन्दाढ्यं कारयेत् परमेश्वरि । एतत्तवशिनीयीजं योगिनीनां मुग्वे स्थितम् ॥ ८२ ॥ वर्ग च यथायोग संश्लेपयति । सम्यग् अविपर्यस्तत्वेन ॥ ७७-८० ।। उद्धरेदित्यादिपञ्चदशभिर्वशिन्यादिवाग्देवताष्टकस्य बीजाप्टक क्रमेण कथयति । तदधः तस्याघस्तात् । कुटिलान्तकम् । कुटिल. फकारस्तस्यान्तकं बैंकारः, तद् वकारखीजम् । अवनिीज लकारः । पष्ठस्वर ऊकार. 1 ऊर्च शिरः । अर्धेन्दुः क्ला । बिन्दुरनुस्वार. ।। ८१-८२ ।। एकदेवना पशिन्यादयः साधकेनार्चितास्तस्य को जगत् कुर्वन्तीत्यर्थः ।। ७७-८० ॥ उतरेत् प्रथममित्यादि षु विद्वानपिणीमित्यन्तस्यायमर्थः-आदी रेफ वहि समुत्य तदभः दुटिटान्तामिति । कुटिलः फकारः, तस्यान्वगं कारमुरेदि- त्यर्थः। तदप्यवनियोगस्थमिति । तदुद्धताक्षरद्वयं लैंकारस्थित कुर्यात्, तपावरदित्यर्थः। षष्ठस्वरममन्वितमिति । असामयितमिति यावन । ऊध्यमर्षदुः यथा भवति ·७९-८४ सूत्राणि ऋविशिनी-अपरत्नावलीसंवलितः द्वितीयवर्गप्रथममिन्द्रारूद महेश्वरि । अधस्तानाभसंबोजमाग्नेयस्थं समुद्धरेत् ॥ ८३ ॥ चतुर्थस्वरसंयुक्तं विन्दुखण्डेन्द्रलङ्कृतम् । एतत्कामेश्वरीबीजं त्रैलोक्यक्षोभकारकम् ॥ ८४ ।। द्वितीयवर्गप्रथमं ककारः। इन्द्रो लकारः । नामसं चीज हकारः । आग्नेयो रेफः । चतुर्थस्वर ईकारः ।। ८३-८४ ।। - बिन्द्वाश्यमिति । उद्धतवर्णचतुष्टयस्य शिरसि अर्धेन्दुं कृत्वा बिन्दुरनुस्वार एतद्द्वय गुद्धरेदित्यर्थः । यथा । एतद्वशिनीबीजं योगिनीनां मुखे स्थितमिति । योगिनीभिः सदा जप्तमित्यर्थः ।। ८१-८२ ।। द्वितीयवर्गप्रथममिति । द्वितीयवर्गः कवर्गस्तस्य वर्गस्य प्रथमाक्षर ककारः। ऐब्राहद- मिति लकारारूढमित्यर्थः । अघस्तानाभसं बीजमिति । तदनन्तरं हकारमुद्धरेदित्यर्थः । आग्नेप्रस्थं समुद्धरेदिति । आग्नेयो रेफः । तत्स्थान्युद्धतानि वर्णानि यथा भवन्ति तथा कुर्यादित्यर्थः । चतुर्यस्वरसंयुक्तं बिन्दुषण्डेन्तुलड्कृतमिति | चतुर्थस्वर ईकारः, बिन्दु- रनुम्बारः, खण्डेन्दुरर्धचन्द्रः। एतत्रितयमुद्धृतबोजानामुपरि कुर्यादिति यावत् । एतत्कामेश्वरीबीज बैलोक्यक्षोभकारकम् । कामेश्वरीबीजमित्यर्थः । यथा कलह्रीं ॥८३-८४|| १. वर्गात्-वाक. ख. ग.। २. मैन्द्रा-वाक. स. ब. अ.1 ३. च्छाम्भवं-सक.। ४. उदय कृतम्-थे., नादविभूषितम्-सक.। ५. 'कवर्ग.' मास्ति-क. ग. घ. छ. ज.। ६. 'वर्गस्य' नास्ति-क. ग. घ. छ, । ७. एतत्त्रय-ख.। ८. कुर्यादित्यर्थः-क, ग. छ.। 1. "तदिदं योगिनीना तद्वाचकशिनीपवस्य मुखे स्थितमारम्मे प्रयोज्यम् । इदमुपलक्षणं कामे- श्वर्यादिवोजानामपि तत्तद्वाचकपदाम्मे प्रयोक्तम्यताया.।" योगिनीनां वशिन्यादिवोनाट- काय मुखे स्थितं तेषु प्रथममित्ययं इति केचित् । मोगिनीभिजप्तमित्ययं इत्यन्यै" (से. पृ. ५२) 2. "नाभसीजाग्नेयशादा व्यञ्जनमात्रपरा इयपि कैचित्" (से. पृ. ५३) ।

·पष्टरपरमार, वारस्य स्पाने करा सपल ९२ वायव्यं यकार । सर्वपापं देहादिसड्कुचितकर्तृत्वम्। उपद्रवो नकारस्तस्याधो वारुण वकार विनियोजयदित्यर्थः। तदघोऽपीन्द्रबीज विति। उद्धत एवमुद्धताक्षरत्रयस्योपरि ईकारमुद्धरेन तथा बिन्दुकलान्वितं च कुर्यात् । एतन्मोदिनी वापध्यमिन्द्रबीजस्थमिति । वायव्य यकार । इन्द्रबीज लकार.बठस्वरसम विनम् आरसमन्वितम् । अर्धेन्द्रिस्यादि । अधन्दु क्ला, विन्दुरनुस्वार, नित्यापोडशिफार्णव अरुणापञ्चमस्याधो वारुणं विनियोजयेत् । तेदधोऽपीन्द्रयोजं तु सर्वोर्ध्वभिपरं प्रिये ॥ ८५ ॥ एतत्तन्मोदिनीवीजं सर्वसत्त्ववशङ्करम् । वायव्यमिन्द्रयीस्थं पष्ठस्वरसमन्वितम् ॥ ८६ ॥ अधेन्दुमस्तकाक्रान्तं विन्दुना परिभूपितम् । एतते कथितं देवि विमलायोजमुत्तमम् ॥ ८७ ॥ सर्वपापक्षयकरं सर्वोपद्रवनाशनम् । अरुणापञ्चमो नकार । वारुणं वकार. । इन्द्रपोजलकार । इपरम् ईकार । कलाविन्दू चात्राध्याहायौं ॥ ८५-८६ ॥ विकल्पबुद्धि ॥ ८६-८८॥ अरणापञ्चमस्याधो वारण विनियोञपेदिति । अरुणावर्गस्तवर्गस्तस्य पञ्चमो धोजम् । यथा न्ब्ली ॥८५-८६ ।। विभूषित पुर्यादित्यर्थः। कभित दे विमलारूपमित्यर्थः । यथा प्८६-८८ ॥ ३.गस्व-बाकसम.. ४.जतु-सफाजघ-सस। ५. नोपरियाग, से...सत्र अरे. 9.1९. 'लपार।परम्नास्तिमाघ । १०. चाध्या-ख । ११.वर पपमो- ग... १२. 'वाद'मारित-क.ग. घछ। १३ बीजस्या-त. १४.' मास्ति-4.ग. १५ दिनियोजन-स...अ..११. पटावासवित १. तदध शक्तिबीज च सन्तिमिपर प्रिपे-सक । ग. घ, सामिविभू-प्र.. ६. शोभितम्-सक.. साया विमलाबीजविप्रमिति | ऐतदुद्धत पीज २. एतत्तु-सस. l ७. एतत्तु-सस. ८.विण्हन परायापोरेगे सारो रेप-4.प., भवति तथा दुहित्य-स... १७ अब भारत.. १८. भूपिन र त... १९. एलानी बोर विमलाविपिन.प.

·.. १२. 'देश' नास्तिक, ग. ह. छ.। १३. तेन संयुक्तं कुर्यात् । बिन्दुनादसमन्विन कुर्यात् । यथा उनीं-क.ग. छ.। १४. चतुर्दा-ख... ज.। १५.वास-4.ग. घ. १६.उकारात् परमूगारम् । रत-क.ग. छ.। १७. 'उत"कुर्यात् नास्ति-स...ज.। १८.खण्डा-ज.। ८५.९१ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित' जकारं कालमारूदं तदधो ज्वलनाक्षरम् ॥ ८८ ।। चतुर्थस्वरसंभिन्नं बिन्दुनादसमन्वितम् । एतत्तदरुणाबीजमरुणं सर्वमोहनम् ।। ८९॥ शिवबीजं तदादिस्थमधस्तादैन्द्रवारुणौ। वायव्यमुपरोद्भिन्नं संयोज्य परमेश्वरि ॥२०॥ जयिनीषीजमेवेदं नादबिन्दुविभूषितम् । कालो मकारः । ज्वलनो रेफः ॥ ८८-८९ ॥ शिवबीजं हकारः । तदादिस्तस्य हकारस्यादिः, सकार इत्यर्थः । ऐन्द्र लकारः । [1]रुणो वकारः । उपर ऊकारः ॥ ९०-९१ ॥ जकारं कालमारूढमिति । कालो मकारः, :"तं जकारस्याधः कुर्यादिति यावत् । तदधो ज्वलनाक्षरमिति | मकारस्याघोदेशे रेफं संपादयेत् । चतुर्थस्वरसंयुक्तमिति । चतुर्थस्वर ईकारः, तेने संयुक्तं यथा भवति शिरस्थानं तथा कर्तव्यमित्यर्थः । एत् ऋतुः- पिण्डात्मकमरुणाबीजम् । अरुणाबीज समस्तं जगन्मोहयितुं समर्थम्। यथा उनी ।।८८-८९।। शिववीजमित्यादि । शिववीजं हकारस्तदादिस्थं सकारम् । हकारस्याधः सकारः कर्तव्य इत्यर्थः। तादृशस्य सकारस्याधोदेशे इन्द्रवारुणौ इन्द्रो लकारः, वारुणं वकारः, तदुभयमुद्धरणीयम् । वायव्य यकारः। उपरोद्भिन्नम् उकारात् परस्थित ऊकारस्तत्संबद्धं कुर्यात् । उद्धृतपडक्षराणां संयोजनमेकीकरणं विधाय नादबिन्दुविभूषित कुर्यात् । एतजयिनीबीजं पपिण्डात्मकं सर्वरोगभयोपैह सर्वेपामीरोग्याभयङ्करमित्यर्थः । यथा सल्व्यऊँ॥९०-९१ ।। १. भान्तं जकार-व.। २. संयुक्तं-बाग. अ. से. ब. सक. ख. ग. घ. 1 ३. विभूषि- सस. ग. ४. देवा-सग.। ५. धः सोमेन्द्रवारुणे-सक., घस्ताच्चे-से. सख. ग., यस्तादि-अ.सघ.। ६. मूष-ब., मूस्व-सक.। ७. सर्वरोगभयापहम्-अ., कला-वाग. से., बिन्दुनाद-ब.। ८. "इत्यर्थः नास्ति-क.। ९. 'ऐन वकारः' नास्ति-प. ग. घ.। १०. 'जकाराक्षरं कालमार्ट' अधिकः पाठ.-ख. र. ज. ! ११. 'त' न.स्ति-क. ग. प. १९. भयहरं-क. ग. छ.। २०. सर्वेषां प्रियकरमित्यर्य:-क. ग. घ...।

·१४ नित्यापोडशिकाणंव [१ पटल उद्धरेन्मादिनीवर्गचतुर्थं परमेश्वरि ॥२१॥ अधः कालाग्निवायव्यान फ्रमेण विनियोजयेत् । दीर्घायु-जसंयुक्तान् यथानुफमयोगतः ।। ९२ ॥ उपरीश्वरबिन्द्वन्तानको सुरसुन्दरि । एतत्सर्वेश्वरीयोज सर्वत्रवापराजितम् ॥ १३ ॥ मोदिनोवर्गचतुर्थो झकार । दीर्घायु जम् । अमरेश्वरीबीजत्वादायु- जिमुकार., दीर्घायुर्वीजमूकार । ईश्वर. कला ॥ ९१-९३ ।। । . उद्धरेन्मोदिनीवगैत्यादि । मोदिनीयर्गश्चवर्गस्तस्य चतुर्थो सकारस्तं सकार प्रथम मुद्धरेत । बंघ कालराग्निवायय्यान क्रमेण विनियोजयेदिति । कालो मकार, अग्नी रैफ, पायल्यो यकारः । तेन क्रमेण झकारस्याधोदेशे योजयेदित्यर्थ । दीर्घायुनीजसयुक्तानिति । दीर्घायुर्योजमूकार दीर्घरूपैम, तदादाय पूर्वोक्तान् वर्णान् तेन संयुक्तान् यथानुप्रमयोगेन पुर्यादित्यर्थः। उपरीश्वरविन्द्वन्तानिति । ईश्वरो नादः। बिन्दु नुग्यार । समस्तानेतान् एकत्र सयोजयेत् । एकवीजतां नयेदित्यर्थः। एतत्सर्वधरी बोजमिति । ऐतेढट्टन सर्वेश्वरीयीजं पञ्चपिण्डात्मक सर्वाणि सत्त्वानि साधकस्य मो परोतीत्यर्थः । यथा अमरयॐ ।। ९१-९३ ।। ५. मेस्त्रापि १. बीज-अ., वर्ग-मे. दर्गाच्च-स. सख, ग । २. गंव-सख। ३. दोघंन्दु-.. दोर्णेशरसमा-सप । १. बिन्दूना-., बिदाइप-सग., बिन्दन्त-मला। तपय च- सघ, मेकापि नियोगपेनु-सग., मेत्र यिनियोजयेत्-वाग. अ. से. सकस। १. सर्वमरववादरम्। ७. दीर्घापुर्वोतममरेधरस्वादयो बीजकार-., दोर्मापु- गमगार । पिता-1.। ८. अप-रा.घ...ज.। २. इति' मास्तिर... १० तेन प्रभाग प्रमेण पूर्वोत्तमार-त घ. न । ११. दोघंहपमादाय पूर्वोत्तवर्ष तेन सपुग्न पपास.न । १२. उनमेनप-व. न, एलादत बोनमिति । एषात बोग-प. । १३. चा-..

·लिखितानि ॥ ९४-९५ ॥ गिनीपि परिष्ट" (मे.. ५.)। मरमादेश पाटो सपोरएलाया: गर्गगुमागान "मोरपिरमरनिचिन्' (म.पू.५१) ९१-९५ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः कौलिनीपञ्चमं देवि कालपीजोपरि स्थितम् । सर्वाधस्तादपि तथा वहिबीजं नियोजयेत् ॥ ९४ ॥ चतुर्थस्वरसंयुक्तं बिन्दिन्दुसमलङ्कृतम् । पतहोजर्वरं भद्रे कौलिनीरूपास्थितम् ।। १५ ।। कौलिनीपञ्चमं क्षकारः । वहिवीजं रेफः । वीजानि 'सुभगोदये मौलिनीप-बम देवीति । 'कोलिनीवर्गः शवर्गस्तस्य पश्चम क्षकारस्तमुद्धरेत् । गालयोगोपरि स्थितमिति। कालपीजं मकारस्तदुपरि तच्छिरसि स्थितं यथा भवति तथा फुर्यादित्यर्थः । सर्वाधस्तादपि तथेति । उद्धृताक्षरादधोदेशे वह्निमोजमिति रेफस्तं नियोजयेत् । चतुर्थस्वरसयुक्तं चतुर्थ स्वर ईकारस्तेन संयुक्तं कुर्यादित्यर्थः । नादेन्दुसमलकृत- मिति ! फ्लानादान्वितं कुर्यादित्यर्थः । एतदुद्धृतं योजवर कोलिनीबोन" चतु पिण्डात्मक- मित्यर्थः । यथा क्षमी ॥ ९४-९५ ।। १.ता-सल.। २. योनं बढ़े-सम.। ३. नादे-वाग. अ. से. सग. प., बिन्दुनाद. विभूषितम्-सर, बिन्दुरवरेन्द्रलहानम्-सवः । ४. बरे-धाग. मे., मं परं-सप । ५.पोरन । माषितम्-ब , सस्थितम्-स. १७. 'पति' मास्ति-द. ग...। ८. 'तEि. गि' नास्ति--. ग.। ९. येदिययं.--....। १०.'चतुर्पस्वरमंपुष' माम्ति-र.ग..। ११.पी पर-स. प.। १२. विपर-र. ग. 1.। १३. पा-ज.। 1. निरिचितः गुभगोदर परिशिष्टे प्रायो। तत्रेमानि पोनानि पप्यानि। एक्मेवाःपि गुभगोरपनाना निर्दिष्टा विश्यानपान्येषगोरा । मर्यरानावस्यामतीमान पोगापुरमान्यांशपलोस्तोगनि । बामरेवरोमादिपरणे रोनुबन्ये च त । २. " स्तुगिनोरण पणे ति मपंग्याषिपंपरयेनालाइमोहता मानानं तमा एपिणर! ।

·नित्यापोडशिकार्णवः एवमेतानि वोजानि फ्रेमादष्टौ महेश्वरि । कथितानि मयेदानीं शृणु विद्याङ्गरूपिणीम् ॥ ९६ ॥ करशुद्धिकरों विद्यां तथाङ्गान्याससंस्थिताम् । आत्मासनगतां चापि तथा चक्रासनस्थिताम् ॥ ९७ ॥ एवमादि मयान्तेन वृत्तानुवादः क्रियते । इदानीं शृणु विद्यागरूपिणी- मित्यनेन भागेन सह सूत्रद्वयेन वक्ष्यमाणविद्योद्देशः क्रियते । विद्यागरूपिणी प्रधानविद्याया अङ्गरूपिणी विद्यां शृष्वित्यर्थः ॥ ९६ ॥ करशुद्धिकरी स्पृष्टपदार्थविशुद्धयर्थमङ्गुलितलशोधिनी विद्यामित्यर्थः । अङ्गन्याससंस्थिताम् । अङ्गन्यासः पडङ्गविधि.। मूलविद्यां शृणु प्रिये ! इति । । एवमेतानीत्यादि । एवमुक्तप्रकारेण । एतानि पोजान्युतानि क्रमाद् । यथानुक्रमेण अष्टौ अष्टसंख्याकानि । है"महेशानि | प्रकाशितानीत्यर्थः । शृणु विद्यानरूपिणीमित्यारभ्य एवमेतस्य चक्रस्य साधकोऽचा समारमदित्यन्तस्य व्याख्या लिख्यते । है देवि ! शृणु श्रोतुमर्हसि । विद्यानरूपिणीमिति । मूलविद्याया अङ्गरूपिणी"विद्यां शृण्यिति समुदायोक्तिः ।। ९६ ।। पुनर्विशेषतम्तासामयिद्यानां नामानि निर्दिशति शिवःकरशुद्धिकरी विद्या- मिति । पररथस्य पूजोपकरणद्रव्यस्य स्पर्शयोग्यतामापादयति या विद्या सा करशुद्धि- परी विद्येति । तथानग्यासरूपिणीमिति । अङ्गन्यासे विनियुक्ता या विद्या सा अह- ·१७ ९६.९९ सूत्राणि] ऋजुविशिनी अर्यरत्नावलीसंवलितः सर्वमन्त्रासनगतां साध्यसिद्धासनस्थिताम् । देव्याचाहनवियां च मूलविद्यां शृणु प्रिये ।। ९८ ॥ वाग्भवं प्रथम देवि कामराज द्वितीयकम् । मूलविद्याम् अङ्गिविद्याम् । शृण्वित्यन्त्र पुनराख्यातं श्रोतृजनप्रवृत्त्यर्थम् । प्रिये इत्यामन्त्रर्णयोग्यताप्रदर्शनम् । यच्छ्रुतिः-. "ब्रह्मचारी धनदायी मेधावी श्रोत्रियः प्रियः । विद्यया वा विद्या यः प्राह तानि तीर्थानि षण्मम ॥ इति ॥९७-९८॥ (सं० ब्रा० ३) वाग्भवमिति सोधेकन सूत्रेण करशुद्धिकरी विद्यामाह । प्रथमम् अहं- विमर्शप्रथमकलानुत्तराक्षरम् । वान्भवमिति वाचा प्रसवस्थानम् । अनुत्तरा- न्यामरूपिणी विद्या । आत्मासनगती चापीति । देवीरूपस्य साधकस्य आत्मासने "पिनि- युक्ता यो विद्यते । तया चक्रासनस्यितामिति । चक्रासने विनियुक्ता सा चक्रासन- स्थितेत्यर्थः । सर्वमन्यासनगतामिति । सर्वमन्त्राणामासने विनियुक्तामित्यर्थः। साम्य- सिद्धासनस्थितामिति । तथा साध्यसिद्धासनस्थिता या विद्या । ताः सर्वाः शृणिवत्यर्थः । देव्यायानविद्या चेति । देव्याः श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्या आवाहविद्यां शृष्पित्यर्थः । मुलविद्या प्रा प्रिये ! इति । है"प्रिये ! समस्तजगदुत्पत्तिस्थितिलयहेतुपरमशिवात्मशके परमानन्दभावात्मिकायाः श्रीमहात्रिपुरसुन्दा वाचिका विद्या समस्तविद्यादिभूता या मूलविद्या सां वित्यर्थः ॥ ९७-९८॥ १. वापिसे. २. सु-सगा। ५. भूविति-क...श्रणं-ज. प. । ८. यो हाह-क. सान सूत्रेण-क., सानेकेन-ख. 1१०. गता-ब. ग... ज.। ११. विनास्तिक. ग.। १२. सातपेति-स...। १३. 'सर्व स्पितामिति' नास्ति-ब...। १५.हे प्रिय नास्ति-स. प. ...। १५. हेतु -...ज, । १६. शिवात्मशक्ति:-., शिवात्मिकाया:- क.ग. १७. 'परमानन्दभाशत्मिकाया.' मास्ति-क...11.विवा समस्त नास्ति- ४.दी-सग। २.वापि-चाक.ख.। ७.''नास्ति-क.स.। 1. सुमनोप-"गुणभूषया विद्या पुष्कतेन धनेन वा। मपवा विद्या विमा धतुम नास्ति सापनम् ।।" स्यनेनाभागरेन।

·९८ नित्यायोडशिकार्णवः [१ पटल. शान्तान्तं कादिसंयुक्तमैकारान्तान्तयोजितम् ॥ ९९ ।। एपा विद्या महेशानि करशुद्धिकरी स्मृता। देव सर्ववर्णोत्पत्तिरित्युपह्वरम् । अत्रामियुक्तोक्तिः- अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाश परम. शिवः । हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमाख्यः प्रकीर्तितः ॥ अनयोः सामरस्यं यत् परस्मिन् महसि स्फुटम् । अवर्ण: सर्ववर्णाना व्यापकस्त्रिविध. स्मृत. ॥ इति । श्रीसिद्धीमतेऽपि- 'सात्र कुण्डलिनी वीजं जीवभृता चिदात्मिका । तज्जं ध्रुवेच्छोन्मेपाख्यं त्रिक वर्णास्तत. पुन. ॥ इत्यादि । रहस्यमपि-"अकारो वै सर्वा वाक्' (ऐ० आ० २।३।६ ) इति, “भ इति ब्रह्म तत्रागतमहम्" (ऐ० आ० २२३८) इति, "छन्द.पुरुप इति यमवोचामाक्षरसमानाय एव तस्यैतस्याकारो रस. (ऐ० आ० करद्धिविद्येत्यादि मूलविद्यान्तं यथाक्रमेण निर्दिष्टानां विद्यानां क्रमेणोद्धार दर्शयत्युत्तरः श्लोकः । तत्र प्रथमं करशुद्धिविद्योद्भियते-याभयं प्रथम देवीत्यादिना। वर्णक्रमस्य प्रथममक्षरं सैबिन्दुक्मविन्दुकं वा फरशुद्धिविद्याया आद्यं धीजम् । तदेव वाग्भवमित्युच्यते । तथा वर्गक्रमस्य द्वितीयमभरमाकारं करशुद्धिविधाया द्वितीयं योजैम् । तदेव कामराजसंझपम् । शान्तान्त शफारस्यान्तं पकारस्तस्यान्त समारम्नं विसर्गसंयुक्तं कुर्यात् । ऐकारातान्तयोजितम् । ऐकारस्यान्तमोकारस्तस्यान्त- १. सपुतम्-नार. ग.. २. महाविद्या-मस., महादेवि-संग. । ४. भियुक्ता+। ५. स त्रिषा-क। ६. श्रीसिद्धान्तमते-क., पोमदोहामरेऽपि-a. पीसियामृत-वि, मिसयोगीवरीमने-स.। ७. भात्राक. स. ग. प. ८. बीग-वि. । ९. सग्मीय इछोन्मेवारयत्रिपा-... ग. घ. । १०. तत्रागमनमहमिति एन्दा । ११. पमपाधापाना.प.। १२. मूसविधा-स. १३. तरलो.ग. छ.। १४. सचिनुप सा... १५. बीमम्' मास्ति-प.ग.प.छ.। १६. विसर्गः-ग. घ.. ! सत्रापोरे (१२२०-२२१) सिद्धयोगीश्वरीमनापार्यानुवारमुनेन पटिनोऽयं लोग। ३.परा-सय ।

·९१.१०१ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः ऐ-ओमध्यगतं वीज वाग्विधानाय केवलम् ॥ १० ॥ रुद्रयामलतन्त्रे तु निर्दिष्टं परमाक्षरम् । ३।२।३ ) इति च । एवमनुत्तरप्रसरत्वं विश्वस्य विश्र्वत्र प्रकाशितम् । इत्य- मनुत्तरस्य वाग्भवत्वमभिधायानन्दस्य कामराजसंज्ञत्वमाह-कामराज द्वितीयकमिति । द्वितीयकम् आनन्दः शिवस्तद्वीजं कामराजसंज्ञम् । "प्रप्सरन्तो आनन्दरूंपा सती” (शि० वि० पृ० ६०) इत्यत्र महासमृद्धिरूपा- नन्दात्मना व्याख्यातत्वात् । अनुत्तरानन्दौ संबिन्दुकाविति सम्प्रदायः । शान्तान्तमिति । शान्तः पकारः, तस्यान्तः सकारः । कादिसंयुक्तम् । कादिः विसर्गः । ऐकारान्तान्तयोजितम् औकारयोजितम् । एपेति । अस्पार्थ:-एवंप्रकारा वाग्भवकामराजशक्यात्मिका विद्या करशुद्धि- करीति ॥ ९९-१००॥ एशोमध्यगतमिति चतुर्भिमहारहस्यभूतपडङ्गन्यासविनियुक्तसमस्त- निकभेदकन्दरूपमूलबालाविद्योद्धारः क्रियते । बौम्विधानाय वाक्प्रसरणाय (वाग व्यक्त्यर्थम् , (निर्दिष्टं ) स्वाध्यासेन सोऽहमित्यभिसन्धानेन वा । केवलं ध्यानयोगाद्यनपेक्षमित्यर्थः । तविशेषे । 'भन्दुबिन्द्वङ्कितमित्यर्थः । मौकारः सविसर्गसकारौकारान्यितं कुर्यात् । यथा अं आं सौः । एषैत्यादि । एषा असता श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्या अंगविद्यानामष्टविधानां प्रथमा । अस्यास्तु करमुद्धिकर्मणि विनियोग इत्यर्थः ।। ९९-१००॥ एभोमध्यगतमित्यादि । एओमध्यगतमैकारं यद्वीजं तदिहाङ्गन्यासविद्याया आधं बीजम् । तदपि पाभयं वाग्वियानाय केवलं प्रयामलतन्त्रेषु निदिष्टं परमागरमिति १. एतन्-सर.. २. तन्त्रेषु-अ. सक. १. ग. प्र.। ३. रपत्यम्-क. स.। ४. पिथ-.। ५. शित:-क. ब.ग.1.नातरस्य-क.1 ७. द्वितीयः कामानन्दः-रा. ग. । ८ संझा-क.। १. मदन-रा., महारूपा-ग. प.1 १.. मयि-प.1 ११. रामरक्षाभूतं-, महानामृत-1, ए.। १२. 'बासा' नास्ति-र.। १३. शादि"सन्मानेन वा नास्तिरा, । १४. सम्यन्येन-1. प.। १५. देवास। १६. मिति-प. प.। १७. मप्रविधानामहाना- 1. एप्रोमप्यातप ऐसाराक्षरम, तद् अदिदितम् ऐ दो भरतोति यावत् ।

·नित्यापोडशिकाणव [१ पटल १०० मादनं शक्रसंयुक्तं चतुर्धस्वरसंयुतम् ॥ १०१ ॥ ऊर्ध्वमर्धेन्दुबिन्दाढ्यमाद्यन्तेऽतः परं पुनः । शान्तान्तं कादिसंयुक्तमैकारान्तान्तयोजितम् ॥ १०२ ॥ एपा विद्या महाविद्या योगिनीनां महोदया। परमाक्षरम् । विश्वाभेदमयत्वात् पारम्पम् । अक्षर 'प्राग्वत् । यच्छुतिः- "वांगक्षरं प्रथमजा ऋतस्य" (तै० ब्रा० २।८।८।५ ) इति । मादन- मिति । मदन. कामस्तद्वीज मादनम् । इह तदेकदेशभूत ककारमात्र गृह्यते मादनमिति । शक्तसंयुक्तम् । शक्रो लकार. । चतुर्थस्वर ईकार । ऊर्च शिर.। आद्यन्ते आद्यस्य वाग्भवस्यान्ते । योजितमिति शेष । अतः पर पुनरिति । - यायत् । मादन शत्रसयुक्तमिति । मादन करार. । शकसंयुक्तं लकारसंयुक्तम् । चतुर्यस्वर ईकारः। अवमन्दुविन्द्वात्यमिति अर्धचन्द्रविन्दुयुक्तम् । इत्युद्धृतवीजमिदमान्यास- विद्याया द्वितीय वीजम् । एतदपि कामयी प्रसिद्धम् । आद्यन्तेऽन पर पुनरिति । आदेर्वाग्भययोजस्यान्तेऽनन्तरमुद्धृतमामराजघीजं योज्यम् । अन इत्यस्यायमर्थ- अस्मात् कामराजादनन्तरं पुन परं योज्यम् । परमिति सविसर्गसौकारम् । परशुद्धि- विद्यायास्तार्तीय वीजमङ्गन्यासविद्याया अपि तार्तीयत्वेन योज्य नान्यदिति सूचयितु पुनः दातान्तमित्यादि पठति । कोऽर्थः ? परशुद्धपदन्यासविद्ययोस्तातीयं पीजमेक- मेवेति । एषा विवेत्यादि । एपा विद्या अनन्यामविद्या महाविद्या महती चेयं विद्या चेति महाविद्या। महती महत्त्वसपादिनी । विद्या ज्ञानप्रदा। फेपाम् ? - १. अर्घन्दुपुक्त मक । २. ध रामराज समुद्धृतम्-वाग. मे., कामराज भवेत प्रिपे-सन्न. । ३. तत्पर पुन -गाक. स., स्वपर पुन.-.1 1. सयुतम्-सग. । ५. योग्य-. । ६. दुनोदमारिति-घ.। ७ बिन्नुबलामयुक्तमिति- ग. प. छ.। ८. 'दरपुदन पर पुन स्पस्य स्याने 'एवरगविद्या द्वितीय पामराजम् । माद्यन्तेन पर पुन' इति पाउ- स... न. १. 'बोल नातोय' माति-त... १०. मेवरयभिप्राय-प., मेरपर्यंत. ....1 ११. 'महाविता' नास्ति-.ग.ए.। १२ विद्या नास्ति-- ग. छ.। ।। प्रापरिनि । “मभरे रसपानुने देति निष्पन्न" (पृ. १४, ५.१.) इम्पेर पाश्यातकम् ।

·ܕ ܘ १०१.१०५ सूत्राणि ] शुजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः कुलविद्या : महेशानि सर्वकार्यार्थसाधिका ।। १०३ ।। अनया विद्यया गौरि रक्षामात्मनि कारयेत् । एतस्या एव विद्यायाः शिवमायाग्निविन्दुमत् ॥ १०४ ॥ बोर्जमादिपदे युक्त्वा कार्यात्मासनरूपिणी । कामराजबीजोद्धारात् पश्चादित्यर्थः । शान्तान्तमिति । अस्य वीजस्य पुन- रुद्धारो मूलविद्योद्धारे पूर्णोद्धारः कर्तव्य इति द्योतयितुं महाविद्यादरविधा- नार्य च । महाविद्या । पूर्णाहन्ताप्रदत्वाद् महत्वम् , स्वरूपप्रकाशहेतुत्वाद् विद्यात्वम् । योगिनीनां नित्यसमावेशयुक्तानाम् । महोदया, भोगमोक्ष- लक्ष्म्यात्मकतृप्तिप्रदत्वात् । कुलविद्या कुलाङ्गनावदंतिकौतुकेन योग्येन स्वीकर्तव्येत्यर्थः । हे गौरि ! प्रकाशात्मतया स्वच्छभावे ! रक्षामात्मनि कार- येदिति । अयमर्थः--अनया मूलविद्यया आत्मशब्दाभिधेये देहे रक्षार्थ पडङ्गमाचरेदिति ॥ १००-१०४ ।। योगिनीनाम् । महोदयेति । उदयशब्देन सम्पत्करी । कुलविद्येति । योगिनीनामियं विद्या कुलधनमलभाण्डारम् । कोऽर्थः ? सुगोप्येति यावत्। सर्वकार्यार्थसाधिकेति । कर्तव्य- त्वेनाभिमतानां चतुणीमपि पुरुषार्थानां साधिकेयं विद्या स्वातन्त्र्येण । ऐं की सीः इति । इह त्यङ्गन्यासकर्मणि विनियोगः । अनया विद्यया देवि रक्षामात्मनि कारयेदिति । अनयोद्धृतया विद्यया हे देवि! आत्मरक्षा कारयेदित्यर्थः । आत्मनीत्यनेनै तृतीयबीजे शिवान्वितत्वं सूचितम् ।। १००-१०४ ।। १. धिनी-बाग. से., घका-ब., धकी-राक, ख.। २. देवि-अ.। ३. युक्-सक. । १. बिन्दु-सध. । ५. युक्तम्-वाग. से. अ., युक्ता-ब. सप, ।, ६. तदा-बाग. मे. सख. ५, ७. 'महा' नास्ति-क. स. । ८. 'महाविद्या प्रदत्वात' नास्ति-क. स. । १. मूल-क.। १०. दिति-क. ख.। ११. योगेन-क., योन्पेना. घ.। १२. 'हे गौरि" भावें' नास्ति-प.। १३. मरवभावे-क. । १४. मूलकुलवि-स. ग.घ.। १५. कुलवितोयम् । महेशानीति । इयं विधा कुलपन योगिना मूलभण्डारम-स..ज.) १६. साधकीयं-स. म.ज.। १७. " वीं सौः इति' नास्ति-द. ग. प. छ.। १८. वस्याङ्ग-स. घ. ३ । १९. योग इति भाव:-क. ग. प. छ. २०. गौरि-८.! २१. या नद-क.ग. छ.। २२. गौरि-स.प.१.ज. २३. येत् सम्प्रदायेनेरययः-स... ज.। २४. मेनेव-स.ध...ज. देच्या सका।

·१०२ नित्यापोडशिकाणंव [१ पटल पुनर्विद्यादिमस्योर्ध्वमन्नमन्तं शिवान्वितम् ॥ १०५ ॥ त्रैलोक्यमोहनीयं सा विद्या चक्रासनेस्थिता । एतस्या एवेत्यादिपञ्चभिरासनचतुष्टयमाह । एतस्या मूलविद्याया । आदिपदे आदिस्थाने । शिवो हकार. । माया ईकार. । अग्नी रेफ । अय- मर्थ --अस्या विद्याया वाग्भवस्थाने भुवनेश्वरीबीज युक्त्वा 'स्थिता यदा, तदेयमात्मासनरूपिणी विद्येति । आत्मन स्वस्य साधकस्य ॥१०४-१०५॥ 'पुनर्विद्यादिमस्योर्ध्वमन्तमन्तं शिवान्वितमिति । विद्यादिमस्य मूल. विद्याया आदिभूतस्य वाग्भवस्य । ऊर्ध्वम् उपरि । अन्तं सकार. । कय एतस्या एव विद्याया शिवमायाग्निबिन्दुमद बीजमादिपदे युक्तमिति । एतस्या आत्मरक्षा विद्याया । श्रादिपदे आदिस्याने स्थितं वाग्भवमुद्वास्य बीजान्तर प्रक्षिपेत् । शिवो इकारः। माया ईकार' । अग्नी रेफ । बिन्दुरनुस्वारः । एतेपा चतुर्णा समुदायरूपं बीजं यदा प्रक्षिप्त भवति तदा आत्मासनरूपिणी भवतीयं विद्येत्यर्थः।"हीं क्लीं सौ. इति ॥ १०४-२०५।। पुविद्याद्यमित्यादि । पुनरपि विद्याद्यम् आत्मरक्षाविद्याया आदिस्थाने स्थित याग्भवमेव चतुष्कलमुद्रास्य प्रक्षिपेदित्यर्थः। अस्योऽनन्तर तु शियान्वितमिति । अस्योप्य अस्य योजत्रयस्यो । अनन्तरम् आदिमध्यान्तरम् । प्रत्येकं धोजानामासन १. दिमासार्थ-व., धम-अ. वाक. स. ग. । २ ये नन्तर सु-अ., मन्तर तु-धाग.से. मन्तरन्त-याव.स., मन्तरन्त-सख, ग, मन्त्यमत्र-व मन्त्रमन्त -सघ । ३. हिनी या-4। हिनीय-सग.। ४. सने-च. सक.। ५.पुर-.। ६. 'आर्टि' मास्ति-क.। ७. जयुक्ताः ८. 'आत्मन कस्य नास्ति-स.। ९. नास्तिक ग. छ.। १०. ही बली सौः इति' नास्ति-क. ग. घ. छ.। ११. 'पुनरपि विद्याथम् नास्ति-क. ग. प.. १२. 'मस्योय' नास्ति-क. ग.छ.। १३. न्तम्-स...ज.1 1 पिता यदेतापदाय विद्या स्थितेत्यर्य । 2. "यितु विधाया बालाया आच बोगमस्योऽयं द्वितीय भोगम् । अन्ये तु पुनविधादिम- स्योकमतमन्त तिवान्वितमिति पटिरया विधादिमस्य मूलविधाया मादिभूतस्य दाभवस्यो यमन्त महार पुर्यात् । हंसमन्त्र सकारस्यापपरवाभिगायेगेह तथा निर्देश । मतं तृतीय और शिवाधिन पुरिति ध्यावरयु" (से पृ. १०)।

·१०५.१०७ सूत्राणि - ऋजुनिमशिनी-अपरत्नावलीसंवलितः पुनराया महाविद्या शिवचन्द्रसमन्विताम् ॥ १०६ ॥ कृत्वा कामप्रदो विद्यौ सर्वमन्त्रासनस्थिता । सकारस्यान्तत्वमिति चेत् ? उच्यते-अब वकुः शिवशक्तिबीजे बुद्धिस्थे । इह सर्वत्र विद्यासु हंसात्मनोः शिवशक्तिबीजयोः सन्निहितत्वात्तयोरादिवीज हकारः, अन्तवीजंसकारः । अत्रान्तबीजं सकारमादौ विनियुक्ते, आदिबीजं हकारमन्ते विनियुक्त इति । आदिवीजस्योपरि अन्तं सकारं कुर्यादिति शेषः । अन्तं तृतीयबीजम् । शिवान्वितं हकारान्वितम् । चक्रासनस्थिता चक्र- स्पासनतया स्थिता ॥ १०५-१०६ ॥ पुनरायामिति । 'आयां कुलविद्याम् । महाविद्या सर्वविद्याकन्द- भूमिम् । शिवचन्द्रसमन्विताम् । शिवचन्द्रौ हकारसकारौ। सर्वमन्त्रासन- स्थिता। सर्वेषां मन्त्राणामासनतया स्थिता। शिवचन्द्रसमन्वितामित्य- स्थाने शिवान्विनं शिवो हकारस्तेनान्वितं संवद्धं कुर्यादित्यर्थः । ई हुको हसौः । त्रैलोक्यमोहनीयं सा विद्या प्रासस्थितेति । अस्या विद्याया नाम त्रैलोक्यमोहनीति न केवल नामतः, अर्थतोऽपि त्रैलोक्यमोहनीति त्रैलोक्यं मोइयतीति, योगिन्या- कृतेत्यर्थः। अस्या विधायाश्कासनेऽत्र विनियोगः ॥ १०५-२०६ ॥ पुनराध महाविद्या शिवचन्द्रसमन्वितां कृस्वेति । पुनरप्या विद्याम् । आत्म- रक्षाविद्यामित्यर्थः । शिदो इकारः । चन्द्रः सकारः । प्रतियोजमादिस्थाने तदुभया १.दो-सक.ग.प.। २. निरया-सम., विद्या-सक. घ.। ३. ताम्-सक.ग. २.. . महारादो-ग. स. १५. समिति | आदि-4..। ६. 'सकारावामिति नास्ति-स.1 ७. महाविदा नास्ति-क. प.। ८. मृताम्-स., भूमिमिति-. । ९. अन्षित' नास्ति- ग. प्र.। १०. "ह हबली हसोः' नास्तिक. ग. प. उ.। ११. हि-स. प. . १२. मोहपतीनि लोपमोतंस...। १३. 'प्ररया विधायाः नास्ति-म.... १४.मर रिनियोगोपि वासने-क.ग. प्र..। १५. मिति-स....। 1. "Pारयोत्स्वासपरेन मार्मवर परामापत रति विरयम्" (से. पृ.६१)।

·१०४ नित्यापोइशिकार्णवः [ १ पटलः देव्यात्मासनविद्यायाः पूर्वोक्ताया यथाक्रमम् ॥ १०७ ॥ अन्तदेशे तोयपिन्दुशक्रशक्तीरनुक्रमातु । संयोज्य परमेशानि सोकमर्धेन्दुना ततः ॥ १०८ ॥ केवलाक्षरभेदेने साध्यसिद्धासनस्थिता । विशेषोक्तेऽपि तृतीयबीजस्य पूर्वमेव तत्सम्बन्धस्य विद्यमानत्वात् शिवचन्द्र- समन्वितत्वं पूर्ववीजयोरेवेति तात्पर्यम् ।। १०६-१०७ ।। देव्यात्मासनेति । देव्यात्मासनविद्याया देवीरूपतामापन्नस्य सांधक- कस्यासनतया स्थितायाः । अन्तदशे तृतीयवीजस्य स्थाने। तोयबिन्दुशक- शक्तीरनुक्रमात् । तोयं वकारः। शको लकारः। 'शक्तिरेकारः, योन्याकार- त्वात् । केवलाक्षरमेदेन तृतीयस्थानप्राप्ताक्षरमोत्रेण । सोध्यसिद्धासनस्थिता - न्वितं कुर्यादितीय विद्या कामप्रदा भवति । न केवलमैश्वर्याथै, अवास्या विद्यायाः सर्वमन्त्रासने विनियोग. । हँसें हसती हस्सोः इति ।। १०६-२०७।। देय्यात्मासनविद्यायाः पूर्वोक्तामा यथाक्रममिति | पूर्वोक्ताया देव्या आत्मासन: विद्याया योजद्वयं यथाक्रमेण स्थितं भवतु । अन्तदेशे तार्तीयधीजस्थाने पूर्वस्थितबीज विसृज्य वीजान्तरं प्रक्षेपणीयम् । तोयविन्दुशवशक्तीरनुप्रमादिति । तोयो धकार! यिम्दुरलस्वारः । शको लकारः । शक्तिरेकारः । एतान् यथाक्रमं सयोज्य गुरूपदेशपूर्व- कम् । साक्मन्दुनादत इति । अर्धेन्दुनादतः कलानादाभ्यामुपेतं कुर्यात् । देवलाक्षर १. अन्तदेशे-सक. स. २. साधं-सख. ग.। ३. नादतः-अ. से. सक., संयुतम्-सख.। ४. योगेन-4.। ५. विधा माध्यासनस्थिता-याक. व., विद्या सिद्धा-अ.। १. मेवंग..। ७. स्यायिक.स.। ८. 'देध्यारमा स्थिताया' नास्ति-ख,। ९.पा- .... १०.'मापदण नास्तिक,स। ११.-क...। १३. साप्प"सिला इति' नास्ति-.। १४. यमपि-प.। १५. रेवलमैश्वयंप्रदा भवतीति गर्व-गा...ज,रेवलमैश्वर्यायस्या अपि विधायाः सर्व-प। १६. सनापाने-क.. प. 1.1 १७. हम हसली हम्मा. ति' नाम्नि-. . घ...। ब. ग. ए., भवे-ज.। १९. मेण-र. ग. छ.। २०. नादाला-प.। 1.fnayार, तथा ही बला जीरपुटारो पामरीमतविपरगे। १२. भेदेन-स.. 1 १८. भवति -- ·१०७-११० सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः हंसयोजसमाख्दामाद्यामग्न्यासनस्थिताम् ॥ १० ॥ सर्वार्थसाधिका विद्या देव्यावाहनकर्मणि । तत्तन्मन्त्रप्रतिपाद्यानां साध्यानां सिद्धानां च देवतानामासनतया स्थिता । देवतानां तु यो स्थितिः-कर्मसिद्धा आजानसिद्धा इति ॥ १०७-१०९ ॥ देव्यावाहन विद्यामाह-हंसेति । औद्यां मूलविद्याम् । हंसत्रीजसमा- रूढाम् । 'हंसशब्देनानच्यौ हकारसकारौ लक्ष्येते । अग्न्यासनस्थितां रेफासन- स्थिताम् , कुर्यादिति शेष. । सर्वार्थसाधिका पुरुषार्थचतुष्टयकरी । इयं विद्या देवीसन्निधिकरीत्यभिप्रायः । एतद्विद्योद्धारेऽभियुक्तोक्तिः- भेदेन विद्या सिद्धासनस्थितेति । केवलमन्तदेशस्थवीजव्यत्यासमात्रेण पूर्वोक्तात्मासन- विद्यैव साध्यसिद्धासनस्थिता भवतीत्यर्थः । ही की ब्लें ॥ १०७-१०९ ॥ हंसबीजसमारदामाद्यामग्न्यासनस्मितामिति । हंसवीज"हकारसकारी। तदास्दामाद्या विद्याम् आत्मरक्षाविद्याम् । अग्न्यासनस्थितां रेफसहितां कुर्यादिति यावत् । सर्धापसायको विद्या देण्यावाहनकर्मणोति । इयमुद्धता विद्या धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुष्टयानां साधको पञ्चन्टात्मिका। अस्या 'विनियोगो देव्यावाहनकर्मणीत्यर्थः । हौ इस्कली हसनौः॥ १०९-११० ।। १. सोम-भाक, स. २. रुदा माषामात्मा-ब., स्पा-सप। रियता-सरा. ग.। ४. सायको-पाक. प. म. साधिका-य, सप., साधिका-सख । ५. विद्या-य. साल. प.। १. साध्याना' नास्ति-१. स.। ७. 'तु' नास्तिक. स.। ८. प्रजासन-ब.स.। १. 'माणे मूसपियो नास्तिक. स. १०. सापनी-क.स.११. 'एतद्विद्योदारे नास्ति-क.. १२. विन्यास- स... छ. न.1 १३. "ही बी प्ले मास्ति-ग. प. छ. न. 1 १४. बोगा-क. स. ग. छ.। १५. 'यमुना कर्मणोल्पयः इत्यस्य त्याने 'एषा धर्मादिगाधको पचाटारमरा दिया । अत्रापारनपगि विनियोगः' इति पाठ-स... ज.। १६. हयं हमरस्य होः' मारित-क. ग. प. ए..। 1. "मावस्तु-गमन्त्रपटकं मनामिरपेष हापदार्पः। तेन हारगारो दापि मिस्रपाः। ये हमेत स्पस्पद र बोमनापेति प्याप मातु सिं कर्म मानुष मारमानालापं सम्प्रदायमेव शरणीति' (पृ. १)।

·नित्यापोडशिकावः [१ पटल. एवमेता महाविद्या देवि सर्वार्थ सिद्धिदाः ॥ ११० ॥ महात्रिपुरसुन्दर्या मूलविद्यां शृणु मिये । 'व्योमेन्दुवह्नयधरविन्दुभिरेकमन्यदे॒क्ताच्छकेन्द्रशिखिभि.सरमाचन्द्रः। अन्यद् द्युयोतकरपावकमन्वमन्तै/जैरमीभिरुदिता त्रिपुरेति विद्या ॥ इति । (प्र० सा० ९३) करशुद्धयाँद्यावाहनान्ता उद्धृता विद्या. स्तौति एवमिति । ऋजु- विमर्शिन्या विद्या न लिख्यन्ते, सुभगोदये लिखितत्वात् । ऋजुविमर्शिन्यां तु ग्रन्थविवरणं क्रियते । इदमप्युक्तमस्माभिः- एवमेता महाविद्या देवि सर्वार्थसिद्धिदा इति । एवमुद्धता विद्या. करशुद्धचा- द्यायाइनान्तेषु कर्मसु विनियुक्ताः सर्वार्थसिद्धिदा सकलपुरुषार्थसाधिका इत्यर्थः । वन प्रथमोद्धता करशुद्धिकरी विद्या प्राधान्येन विद्यश्वर्यप्रदा । तेत उद्धता अङ्गन्यासविद्या आत्मरक्षाकर्मणि विनियुक्ता द्वितीयौं । तृतीयविद्या च साधयति यत्किञ्चित्तल्लोके नास्ति, वथा देव्यात्मासनकर्मणि (विनियुक्ता)। चतुर्थी विद्या समस्तसम्पदमाकर्ष- यति, तथा चक्रासनकर्मणि विनियुक्ता । पञ्चमी विद्या त्रैलोक्यं मोहयति, तथा सर्वमन्त्रासनकर्मणि स्थिता । पष्ठी विद्या प्राधान्येन समप्रैश्वर्यप्रदा, तथा साध्य- १. मेपा-सग.। २. देय्या -सक । ३. दा-सग.। ४, छाताच्छिवेन्द्र-क. ख.। ५. मार्य-दी.। ६. मन्त्यमन्त्य-दी., मन्यमन्त-प.स.। ७. देपावा-क.ख.। ८. 'उड़ता " शि तु' मास्ति-घ.। ९. दयोत्तत्वात-क. स. १०. क्रियते नास्तिक.स.११.विधा' नास्ति-स ...। १२. नान्तवमंणि-क, ग घ. छ.। १३. सिद्धिदा-स...। १४. 'त्य नास्ति-स. इ.स. । १५. तदनन्तरोता विद्या-च. ग. छ. 1 १६. द्वितीया" देप्पागनरमणि नास्ति-.न.ए.। १७. 'विद्या' नास्ति-स... ज.. १८. तीस्पर्ष-.ग. प.छ। १९."विधा' नास्ति-स...ज.। २०. म्पेनैव-क.ग. छ.। 1. पोमेति । व्योम एस। इनु शुगर सार । यही रेफ: । प्रधर ऐका । बिन्दुस्तु स्वार । ए सम्मिनिरामम् । एनहार । भण्ठ साति स्वरूपम् । दो लार शितो रेफ । रमा चार. (2) (रमा शिर-इति तु विवरण दीपिका, पृ. ५७१)। अर्थचन्नो जिगु । एवं सम्मिनितीमं बोनम् । पहार।

·१०७ ११०-११२ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः मादनं तदधः शक्तिस्तेदधो बिन्दुमालिनी ॥ १११ ।। ऐन्द्रमाकाशबीजस्थमधस्ताज्ज्वलनाक्षरम् । पूर्व विद्यां गुरोर्लब्ध्वा मूलमजुविमशिनीम् । महासारं सुकृतिनः पश्यन्तु सुभगोदयम् ॥ इति ॥ ११० ॥ मादनमित्यादिसप्तकेन मूलविद्योद्धारः क्रियते । एतद्विषयेऽभियुक्त- वचनम्- अनेककोटिभेदैस्तु गदितं चैपुर महः । तन्मध्ये तु परी दीप्ता महात्रिपुरसुन्दरी ॥ इति, सिद्धासनकर्मणि विनियुक्ता । सप्तमी विद्या किं किं न साधयेत्, सर्वमपि साधये- दित्यर्थः, तथा देठ्यावाहनकर्मणि स्थिता पञ्चकूटस( ज्ञाष्टमी ? क्षा सप्तमी) महाविद्या सर्वार्थसाधकोत्यर्थः । एवं स्वातन्त्र्येण सर्वार्थसाधक्यो विद्या यस्या मूलविद्याया अङ्ग- भूतास्तस्याः सकलपुरुषार्थसाधनसामर्थ्यमस्तीति किमु वक्तव्यम् । तदुक्तं संकेतपद्धत्याम्- आसामधविधानां तु विद्यानां पृथग नामग्रहणं कृतम् । तथा- त्रिपुरा त्रिपुरेशी च सुन्दरी पुरवासिनी । श्रीर्मालिनी च सिद्धाम्बा त्वष्टमी त्रिपुराम्विका ॥ त्रिपुरा प्रथमा नित्या द्वितीया त्रिपुरेश्वरी । सुन्दरोति तृतीया स्याधतुर्थी पुरवासिनी ।। पञ्चमी विपुरानीः स्यात् षष्ठी त्रिपुरमालिनी । सप्तमी त्रिपुरासिद्धा त्वष्टमी त्रिपुराम्विका ।। इति ।। ११० ।। . १. स्तदन्तवि-अ. ब. स. ख. प. प.। २. भोगि-ध.। ३. तत्र मध्ये-प. चि.. ४. महा-व। ५. सप्तमस्थाने स्थिता-स. प. द. ज.। ६. 'महाविद्या' नास्ति-च.। ७. सकलायंप्रदान-ख. र. ज.। ८. विधानां तु नास्ति-1.। ९. 'पृतम् । तया इत्यस्य स्थाने 'गया' इत्यैव पाठा-स... ज.1 १०. मुन्दरो च-क. ग. छ.। ११. एषा पति स्ति-खं....। गीतकरः सकारः पावको रेफः । मनुरोकारः । अमन्त इति मं मनुस्मारः । अन्तो विसर्गः । बिन्दुविसर्गयुक्तमित्यर्थः। (मभगतो पिसननीयः इति तु विवरणदीपिका, पृ. ५७) एभिः सम्पितिस्तृतोपयोभम् । एभिलिभिबोनः रोयुक्ता दिपुरा नाम विद्या (.. ५७-५८ पत्रयोः)।

·१०८ नित्यायोडशिकार्णव [१ पटल प्रोत्कीलनं विधायास्या देवदेवेन दर्शितम् । चतुर्विंशतिसाहस्रे रससारकसज्ञ(क.?के) ॥ इति चें। अत्र लोपामुद्रांप्रेस्थानमाश्रित्य निष्कीलविद्यानुसारेण सत्सम्प्रदायान्वयेन व्याख्या लिख्यते । अस्याः सत्सम्प्रदायान्वितत्व नाम ओर्डचाणकाम- रूपजालन्धरपूर्णगिरिपीठचतुष्टयाधयश्रीमहात्रिपुरसुन्दरीकामेश्वरीवज्येश्वरी- भगमालिनीदेवीस्वरूपविमर्शकचर्यानाथोड्डीशनाथपेष्ठीशनाथमित्रीशनाथलोपा- मुद्रागस्त्यकडालतापसघर्माचार्यमुक्तकेशीश्रीमद्दीपकनाथदिव्यसिद्धक्रमान्वित- त्वात्, दोपकाचार्योरसपुरसङ्केतपुञ्जप्रकाशकजिष्णुदेवप्रमृतिमहायोगिवयंमान- वौघपरिगृहीतत्वाच्च । इयं मध्यमवीजप्रधाना विद्या, वीजनयेऽपि कामराज- वीजसयोगात् । मादनं 'मदयति हर्पयतीति मादन प्राण. शिवरूप । सति अथेदानी मूलविद्यामुद्धर्तुमुपक्रमते-महात्रिपुरसुन्दर्या मूलविद्या शृणु प्रिपे ! इति । मादन तदध शक्तिस्तदन्तविन्दुमालिनीति । मादन क्रोधीश. । तस्याधोदेशे शक्ति- झिण्टीश । तदधस्तस्याघोदेशे बिन्दुमालिनी त्रिमूर्तीश । ऐन्द्रमाकाशबीजस्थमिति । ऐन्द्र पिनाकीश' । आकाशवीजस्थमिति लेकुलीश । लकारं हकारोपरि स्थित यथा भवति तथा पुर्यादित्यर्थ.। अधस्तावलनामरमिति । आकाशबीजस्याध स्थाने कया. घ.। १. ता-ग. घ. । २. साहस्त्र-क. ख. प.। ३. यसाररससजित -क., रसारकमसजि- सम्-स. ४ नास्ति-क, ख. ५ प्रसार-फ.1 ६. दायत्वेन येन-1.. ७. 'सत्' नास्ति-र., सत्सम्प्रदायरय मिति-ख., सरसम्प्रदायत्व ८. उपाण-क । ९. 'आश्रय' नास्तिक., आश्रया-ख.। १०.न-क.। ११. योना- ग.घ.। १२. पष्ठना-ना. घ.। १३. कालतापन-प.। १४. गौश्वरधीदीपकला-क.। १५. सैर-ग. प.। १६. दोपक्सा-क. । १७ इय च-क.। १८. 'अयेदानी वाभिवसमक भवनोति रापस्य स्थाने 'मादन क्रोपोश , शक्ति मुण्डोत, बिमालिनी त्रिमूर्तीश, ऐ पिनापी, मारायोगस्पमिति लकुलो, अपस्ताग्ग्यलनाक्षामिति भुनङ्गग, मायावी प्रिभूतोश, विदुरनुस्वार, वरो नाद । एनाभवसनम्' इति पाठ-....। १९ 'स्तदयो बिन्दु पनि तु टोकानुगुण पाट । २०. सात' नास्ति-द. ग. छ.। 1 "ऋविनिग्यामपि-(मा?मोदपति हयपतीति मादन प्रानो हसार । प्राणस्यष वृत्य तरे- पाने प्राणो वाममोपानो मदन इति श्रुतेश्र । तस्य पारयाप शक्ति पूर्वोच्चा कीस TRA : रिमाणिनोरमेन सरार एवं रहने सम्पादित प्या पातम्" (स. पृ. १५)।

·११२-११३ सूचे] ऋविशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः मायापिन्दीश्वरयुता सर्वोपरि नियोजिता ॥ ११२ ॥ अयं स वाग्भवो देवि चागोशत्वप्रवर्तकः । हिं प्राणे हे सर्वे प्रहृष्यन्ति नासति । प्राणस्य वृत्यन्तरात्मन्यपाने मदशब्दः श्रुतौ दृष्टः-"प्राणो वै गृत्सोपानो मदः" (ऐ० आ० २।२।१ ) इति । तत्सद्धं बीजं मादनम् । स च महाप्राणरूपो हकारः, शिववीजमित्यर्थः । अथवा मोद्यतीति शक्त्युपभोक्तः शिवस्य मादनं इति नाम । ननु शास्त्र सर्वत्र मादनशब्दः, ककारवाचकः, इह कथमन्ययेति । उच्यते । सत्यम् । कित्विहत्यो मादनशब्दो हकारमेव गृह्णाति । कथम् १ विद्याया निष्कील- त्वात् सत्सम्प्रदायान्वितत्वादतिरहस्यत्वाञ्च, आगमान्तरे तथा व्याख्या- तत्वाञ्च । सत्सम्प्रदायविहीना पुनरवापि स्वोप्रेक्षया तथा मन्यन्त इत्यस्म- दुक्तमेव समञ्जसम् । तदधः तस्य हकारस्याधः । शक्तिः अमृतबीजम्, सकार इत्यर्थः । मादनशक्तिशब्दाभ्यामाधानाधाररूपं शिवशक्त्यात्मकं हेसवीजमुद्धतमिति यावत् । तदधः तस्य सकारस्याप-प्रदेशे । बिन्दुमालिनी तुण्डवीजम्, ककार इत्यर्थः । तदुक्तं रससारसंग्रहे- - - , . ज्वलनाक्षरं भुजङ्गीशः । माया त्रिमूर्तीशः । बिन्दुरनुस्वारः। ईश्वर इति नादः। पूर्वोद्धृतबीजवरस्य शिरस्थाने बिन्दुनादान्वितं यथा भवति तथा नियोजितं बीज वाग्मवसंज्ञक भवतीति । अयं स वाभियो देवि वागीशत्वप्रवर्तक इति । अयं स वाग्भव इति प्रसिद्धो वागीशत्वं प्रवर्तयत्तीति भावः ॥ १११-११३ ।। १. युतं-बाप से. सक. ग.। २. जितम्-धाग. अ. से. सक, ग., जयेत् सख.। ३. 'हि' नास्तिक. स. प.। ४. 'हर्षे' मास्तिक.स. घ.। ५. 'प्रनास्तिक.स.घ.. ६. 'नासलि' नास्ति-क. ग.। ७.प्राणवृ-क.। ८.बन्धि-क. ख ...मामतीति-ग.घ.। १०. नमिति-क. स. ग.। ११. 'ननु, नास्तिक, 'नतुसमञ्जसम् नास्ति-स.। १२. 'अत्र सर्वत्र' नास्ति-क., 'सर्वत्र' नास्ति-ग.। १३. पुनरपि-र । १४, रूपा-स.. १५. न्यामत्रापारकग.। १६. मदन-क.। १७. मन्त्रक। १८ मायाबीज-य। १९. 'अपम बाभव इति प्रसिद्धी नास्ति-स. १. न. । २०. यतीत्यर्य-प. प. अ.न.:

·११० नित्यापोरशिकाणवः [१ पटल: १५ विद्यां तु नवमीं सम्यक् प्रवक्ष्यामि समासतः । कोलिता या रहस्यान्मादनेत्यादितः क्रमात् ॥ मादन: प्राणरूपस्तु विकासः शिव उच्यते। सकारस्त्वपरो ज्ञेयः संकोचः शक्तिरूपवान् ॥ संकोच: परमा शक्तिविकासः परमः शिवः । संकोचश्च विकासश्च हंस इत्यक्षरद्वयम् ॥ तयोराधाररूपेण केतनं विन्दुमालिनी। प्राणो विन्दुरिहे प्रोक्तः साहचर्यादपानके ॥ अयो घरेन्द्रमाकोशं ज्वलनं , तयोरघः । मायाविन्दुध्वंगौ" चैव वाग्भवोऽसावकीलितः ॥ इति । श्रीहंसपारमेश्वरेऽपि मा शक्तिस्तु समाख्याता दनं स्वीकारकृच्छिवः । से वे मादन इत्युक्तो हकारः शिवसंज्ञकः ।। तंत्र शक्तियथार्थत्वे सकारत्वं विधीयते । हकार इत्युक्तः सकारे शक्तिरव्यया ॥ विन्दुमालिनिकास्य पर्याय परमेश्वरि । शक्रव्योमानला" ये मायाविन्द्वीश्वरादयः ।। यथा स्थिताश्च तत्तथ्या वाग्मवः से निराविलः । द्वावन्यो कामशक्त्यास्यो वर्णी निष्फीलितात्मको ॥ इति । - शिवे २९ १. बोलिनाति-न.ललितायामहादेव्या-चि. । २.स्पारिभिः। ३. मादनंत..! ४.तु-च. ग. प.। ५ परमः शिव-., नीव अभ्यते-स... हपत-धि.! ७. मतिदि' अव कमाशासमाप्तिः। 4.हम-वि.। ९.पे तु-त.। १०.कृतम्य-धि. ११.रिति-स. १२.मयो-प.. १३. शर-.१४. तु-वि.। १५. वंगा-वि.। १५. साबर:-.., माम कोषित-वि.। १७. पर-चि.. सारे पि-, । १८, एशियmशिव-ग. म.। १९. म., सैव-वि.] २०.तस्प-वि.। २२. त्य-ग,प,स-हि.। २३.शियो-प्र.न.वि.दी.। २५.पो-ग.., वरम-चि.। २१.प्र-बि.। २७. नितम्य-स.ग. प. २८.यात्रि- समनिलानिमः-पि,। २९. निमारम-वि.। २१. पो-दि २४. सार-f.दी।

·११३-११४ सूत्रे ] ऋजुविशिनी-अपरत्नावलीसंवलितः शिवबीजं त्रिधा युक्त्वा सृष्टिस्थितिलयक्रमैः ॥ ११३ ॥ दयमायेन रहितमायाधो मदनाक्षरम् । पुनः स्थितिशिवाधस्तादिन्द्रयोज नियोजयेत् ॥ ११४ ॥ भत्र त्रिपुरसुन्दरीकल्पलतायामभियुक्तोक्तिः- प्राणो देवीसखाद्यो दशशतनयनः शम्भुरमिस्त्रिमूर्तिः शून्यश्चन्द्राघनादः शिखिरुचिरुचिरो वाग्भवोऽसावकीलः ॥ इति । ऐन्द्रं लकारः । आकाशबीजं हकारः । ज्वलनाक्षरं रेफः। माया ईकारः । विन्द्रीवरौ प्राग्वत्' । अयं स वाग्भव इति । एवमुद्धृतोऽयं वाग्भव इत्यर्थः ।। १११-११३ ॥ कामराजवीजमाह--शिवपीजं विधा युक्त्वेति । शिवबीजं हकारः । अयमर्थः-सृष्टिस्थितिसंहारक्रमबुद्धया हकारत्रयं योजयेदिति । द्वयमायेन रहितमिति । स्थितिसंहारात्मकहकारद्वयमाद्येन सकारेण रहितमित्यर्थः । । शिषवो त्रिधा कृत्वा सृष्टिस्पितिलयक्रमादिति । शिवबीजं शवर्गचतुर्थमक्षरम् । वेत् सृष्टिस्थितिलयक्रमात त्रिधा कुर्यादित्यर्थः । द्वयमान रहितमिति । स्थितिलया- मकशिवाक्षरद्वयमायेन चन्द्रवीजेन रहितं कुर्यादित्युक्तं भवति । द्वयमायेन रहित- मित्युक्त्या सृष्टिशिवस्याधःस्थाने आद्योपेतं कुर्यादिति “अप्रतिपिद्धगनुमतम्" इति न्यायेनार्थात् संपद्यते । अन्यश, समानवलयोरुभयोः प्रकृतयोः सतोस्तयोर्मध्येऽन्यतरे निपिढेऽन्यतरस्यापरिहार्यत्वं संपद्यते । भाद्याथो मदनाक्षरमिति | आद्यस्य चन्द्रबीजस्य अघास्थाने द्वितीयवर्गाद्यमक्षरं प्रक्षिपेदित्यर्थः । पुनः स्थितिशिवापस्तादिति । मदनाक्षर- १. कृत्वा-धाग. अ. से. ब. सक. स. ग. घ., युद्ध क्त्वा-याक. ख.। २. क्रमात- बाग. अ. से. सक.। ३. शङ्करोऽग्नि-स.। ४. दति-स.। 'आकाशवीज हकार' नास्ति-स. ६. ज्वलनो-स.। ७. इति-ख.। ८. 'म' नास्ति-व.। रमत्र-ख.. १०. स्थिति नास्ति-घ.। ११. हमकं हरमिति दुप-स.। १२. कमेरिति-स.ह.ज.। १३.त-ख.घ...ज.। १४. 'चन्द्रवीजन नास्ति-ख.ध... ज.। १५. कुर्यात् । आयं चन्द्रस्तेन रहितं कुर्या-ख... म.। १६. 'अघः' नास्ति-क. ग. छ. । 1. भावदिति । "यिन्दुरनुस्वारः" (४.१०. प. १३), "ईश्वर ला" (पृ. ९४, प.७) इति ।

·नित्यापोडशिकाणवः [१ पटलः तथा लयशिवाघोऽपि ज्वलनं च महेश्वरि । चतुर्थस्वरसंयुक्तं पिन्दुखण्डेन्दलङ्कृतम् ॥ ११६ ।। एवमेतन्महाबीजं कामराज महोदयम् । सामर्थ्यात् सृष्टिशिवाध.स्थाने सकारबीजमस्तीति प्राप्तम्', "अप्रतिपिद्ध- मनुमत(म्" इति)न्यायेन । एवमादितो हंसधीजं सिद्धम् । आधाधो मदना- क्षरमिति । आद्यस्य सकारस्याध स्थाने ककार्रवीजं भवतीत्यर्थ. । पुनः स्थितीति । अस्यार्थः-मध्यमशिवबीजस्य हकारस्याधःस्थाने, इन्द्रबीजं लकारम्, नियोजयेदिति । तथा लयेति । ज्वलनं रेफः । अयमभिप्रायः- संहारशिवरूपतृतीयहकारस्याधास्थाने रेफ नियोजयेदिति । चतुर्थ- स्वरबिन्दुखण्डेन्दयः प्राग्वत्' । एवमेतदिति । एवमुद्धृतं कामराजबीज- मित्यर्थः ॥ ११३-११६ ॥ स्याधै स्थाने स्थितो यः स्थितिशिवस्तरयाधस्ताद् अधास्थाने । इन्द्रबीजं नियोजयेत् । माधवीयीजं नियोजयेदित्यर्थः । तया तेन प्रकारेण । पूतनावीजस्याधःस्थाने स्थितो यो तशिव, ज्वलनार्ण महेश्वरीति, तस्य लयशिवस्याधःस्थानेऽमृगबीजं नियोजये- दित्यर्थः । चतुर्यस्वरसंयुक्तमिति । शान्त्यक्षरं नियोजयेदित्यर्थः । बिन्दुखण्डेन्टलङ्कृतमिति } एषमुद्धृतं वीजं विन्दुनादकलान्वितं कुर्यादित्यर्थः । एवमेतन्महाबीज कामराज महोदय- मिति । एवमुद्धृतं कामराजं न नामतः कामराजम्, अर्थतोऽपि महोदयं सक्लपुरुषार्थ- साधनमित्यर्थः ।। ११३-११६ ॥ १. ज्वलनाणं-वाग. म. से. सक, ख. ग. घ., ज्वलनं सु-ब. । २. न्दुसंयुतम्-से. । २.शिवस्याने स.। ४. सपारंग.। ५. अत्राप्रतिना। ६. ससि-प.। ७. एका-स. ८पारंपा. पित्य-ग. घ,। १०. मध्यधि-स.। १२. शिवरपस्या-स.1 १३. 'मौन' नास्ति-स.। १४. ५ स्थितो-क. ग ... १५. स्पिनि' भास्ति--, ग, घ..। १६. 'भपाताद' नास्ति-स. प. 1. ज.1 १७. महे- मीनि-स... १८."बिन्दु' मास्ति-.... 1. प्रादिनि । "चतुपस्या nि:" (पृ. ११. प. ६), "विन्दुरनुस्वार." (पृ. ९०, प.५), "मन्दुः रसा" (पृ.१०, ५. १३) इति । - ·११३ ११५.११८ सूत्राणि ] ऋविमशिनी-अपरलावलीसंवलितः मायावीज महेशानि मादनं शमसंयुतम् ॥ ११६ ।। चन्द्रयोज केवलं तु विनियोज्य वरानने । त्यक्त्वा सृष्टिकम देवि प्रागुद्धारक्रमेण तु ॥ ११ ॥ संहारक्रमयोगेन शक्तिवीज समुद्धरेत् । शक्तिबीजमाह-मायेति । मायावीज भुवनेश्वरीबीजम् । हे महेशानि! महेशानस्य महाभैरवस्य आत्मभूते । मादनशनो 'प्राग्वत् । चन्द्रबीज सकारः । केवलमिति । शिववीजसंयोगवजितमित्यर्थः । तुरवधारणे । संहारक्रमयोगेनेति । वाग्भवकामराजबीजवन्नानुलोमेन शक्तिबीजोद्धारः, किन्तु विलोमेनेत्यर्थः । इह विद्यायां विष्वपि बीजेप्वन्तःस्थातृतीयमस्तीति, मोपाबीजं महेशानीति । मायावीजं भुवनेश्वरीबीजम् । मादनं विसर्गान्तम् । "शकसंयुतम् । शको मांसपीजम्, तत्समायुक्तं तदुपेतम् । कोऽर्थः ? भुवनेश्वरीबीज- स्यो लकार नियोजयेत् । कारोपार ककार योजयेदित्यर्थः । चन्दवीनं केवल रिवति । हकारवर्जितं केवलं चन्द्रवीजमेवादौ योजनीयं हे वरानने ! इत्यर्थः । त्यक्त्वा सृष्टिकम देवि प्रागुदारक्रमेण स्विति । कामराजबोजस्योद्धारावसरे यः क्रमोऽसौ सृष्टि- मस्त सृष्टिक्रमं त्यक्त्या तत्रैव शक्तियाजोद्धारावसरे संहारकम इति मन्तव्यम् । न तेत्रोकारकम उक्तः । उचारममस्तु पूर्ववत् । सृष्टिक्रम एवेत्यर्थः । पूर्वोद्धत कामराजबोजे आदिमध्यहकारद्वयलोपाचदेव शक्तिबीजं भवतीत्यर्थः। इदमुत्त वार्तीयं बीजं शक्तिसंच सकलसामर्थ्ययुक्तम् । ३. गुन्धार-धाक. स. । ४, नेशीबी-स। १.घ-सक.। २. योज्यं-वाफ. ख.। ५. 'हे महेशनि आत्मभूते' नास्ति-स.] ६, 'योज' नास्ति-द. । ५. यात्रि-ग, घ.। ८. 'इति' नास्ति-ग. प.। ९. 'मायावीजम्' इत्यत आरम्य ४ पटल २४ श्लोकस्य प्रथमदीज- मम्म' इति पावनास्ति-ध. । १०. भुवनेशी-ख. ४. । ११. मादन-स.। १२. नौमिति-त. म। १३. मो-स.. न. । १४, संहारक्रमेणवोद्वारम-स...। १५. तूच्चार- स...। १६. शिवशक्ति-ख..। । प्राविति । मदनः कामः"शको लकारः (go १.०, ०७.८) इति । 2. "ये दु शसंपुतगिति मायावीजविशेषणत्वेन व्याचक्षते (मे. पृ. ६७)।

·नित्यापोडशिकार्णव [१ पटल. सम्प्रदायस्य कश्मीरोद्तत्वात्, योगिनीप्रधानतया विद्यायाः प्राकृतभाषा- विशेषत्वाच यथासम्प्रदायं तस्य व्यवहार इत्युपदेश. | इय विद्या सुभगोदयेऽपि न लिखिता, अतिरहस्यत्वात् ।। ११६-११८॥ . अन्न लोपामुद्रामते वाग्भवोद्धारे स्वागमसम्प्रदायविशेपोऽस्तीति। तद्यथा- मादनमिति मादयतीति मादनमिति व्युत्पत्त्या शस्त्युपभोक्तुः शिवस्याभिधानम् । तंदय शक्तिरिति मौनसस्याभिधानम् । तदन्तर्विन्दुमालिनीति तुण्डस्याभिधानम् ।। ऐन्द्र- माकादावीजस्थमित्यादि यथापूर्व द्रष्टव्यम् । तदुक्तं हसपारमेश्वरे रससारसग्रहे च- विद्यां तु नवमी सम्यक् प्रवक्ष्यामि समासतः । कोलिता या रहस्यत्वान्मादनेत्यादितः क्रमात् ।। माँदनः प्राणरूपन्तु विकासः शिव उच्यते । 'सकारस्त्वपरो ज्ञेयः संकोच. शक्तिरूपवान् ।। संकोचः परमा शक्तिविकासः परमः शिवः । संकोचश्व विकासश्च हस इत्यक्षरद्वयम् ॥ तयोराधाररूपेण तनं विन्दुमालिनी। प्राणो विन्दुरिति प्रोक्त' साहचर्यादपानके । अघो धरेन्द्रमाकाशं ज्वलनं च तयोरधः । मायाविन्दु गो" चैव वाग्भवोऽसायकलित ॥ इति । मा शक्तिस्तु 'समाख्याता देनं स्वीकारकृन्छिय । सधे मादन इत्युक्तो कारः शिवसज्ञकः ।। तत्र शक्तियथार्थत्वे सकारत्वं विधीयते । शिवे हकार इत्युक्त' सकारे शक्तिरव्यया ।। . १. मुखागम-ख., स्वनाम-ग., मुखादिम-द, मुसागमनं-ज.] २ 'इति' नास्ति-स. ३. 'मादयतोति मादनमिति' नास्ति-क. ग. छ । ४ धान मादमिति-ख. । ५. भादन-प. इ. ज । ६. ललिताया महादेवा-चि । ७. मादनं प्राणरूपं तु- क.स. ग... छ ..। ८. रस्यं पर-क, ग, छ.1 ९. रपत -चि.। १०. हस-व. इ.छ जः वि. ११. क्वर्ण-क. ग'छ, तंत्र्य-च.। १२. अयो-ड. ज. वि.। ११. प्वंगा ..ज. वि. १५. नाम कौतित -चि.. तम्या-क. ग..। १७. एवं मादनमित्पुक्त-क. स.ग. छ.। १८. हमार शिवसशकम-स.ग.इ.छ.। १९. यंथो स्वे-चि.। २०. रस्प-, ज., र.स-चि.। २१. सशर-1, ग, छ. चि । १३. तु-वि. ।

·११८-१११ सूत्रे ] ऋजुविमशिनो-अयरत्नावलीसंवलितः एवर्मपा महाविद्या महात्रिपुरसुन्दरी ॥ ११८ ॥ संस्मृतैय महादेवि त्रैलोक्यवशकारिणी। एतयैतस्य चक्रस्य साधकोर्चनमारभेत् ॥ ११९ ॥ विद्यास्तुतिः क्रियते--एवमेपेति । संस्मृतव चिन्तितैव । जपादि- वैधुर्येणेत्यर्थः । अनया चक्राचनमारभेदित्याह-एतपैतस्येति । एतया विद्यया ॥ ११८-११९ ॥ . 157 • FT- : विन्दुमालिनीकार्णस्य-- पर्यायं . : परमेश्वरि । शकयोमानलार्णा ये मायाविन्द्वीश्वरादयः ॥ 'यथा स्थिताश्च तत्तथ्या वाग्भवः स निराविलः । द्वावन्यो कामशक्त्याख्यो यो निकोलितात्मकौ ।। इति ।।११६-११८ ॥ } . 'एवनेया महाविद्या महात्रिपुरगुन्दरोति । एवमेषा त्रिबीजात्मिका विद्या महाविद्या सकलविद्यौनां मध्ये उत्तमा विदोत्यर्थः । कासा विद्या ? महात्रिपुरसुन्दरीवाचि- केल्यर्थः । एवं मूलवियागुद्धत्य तस्याः सामर्थ्य वर्णयति सस्मृतंत्र महादेवी व्रलोक्ययश- कारिणीति। संस्मृतः संस्मृतिमाये । इयं महाविद्या त्रैलोक्य साधकस्य चशे करोतीत्यर्थः । एवमेतस्य यस्य साधकोऽचा समारभेदिति । यस्तावदस्यां बैलोक्यमोहिन्यां महाविद्यायां कल्याणदेशिकटाक्षतो लब्धचतुर्विधाभिपेकः सन्ध्यातर्पणसविसद्वाःस्थ- लोकपालवास्तुस्यासनादिसपर्यापुररसरं कृतन्यासमण्डलः, तस्य महात्रिपुरसुन्दर्याश्चक्रस्य अर्चा समारभेत् प्रारभेदित्यर्थः। तत्र सन्ध्यावन्दनन्यासमण्डलार्घशुद्धिपर्यन्तं थोमहात्रिपुरसुन्दरीकल्पलतायामुक्तप्रकारेण द्रष्टव्यम् । एवं मन्त्रप्रमेयनिरूपणं कृतम् । इतः परं पूजाप्रयोगमुद्रादिक्रमेण तदङ्गभूतं द्रष्टव्यम् ॥ ११८-११९ ॥ १. एका विद्या-सग.। २. महेशानि-वाग. से. सख.। ३. एवमै-अ. भ. संक. ग.। ५. चरेत्-ब.। ६. पर्याय:-क, ग.। ७. अरे-., श्वरम-वि पश्च-चि.। ९. नि कर्तव्य-क, ग. छ.। मनिलानिन-धि, । ११. नाद-क.ग.छ। १२. निष्कलकात्मको-धि. 1. १३. योजाना-ख. 1.ज.१४. 'एवं नास्तिक. ग. छ, । १५. दशो-ख. इ.1 १६. 'कटाक्षतो नास्ति-क.ग, ए.। १७. समर्पण-स. ४. न.1१८, 'बन्दन नास्तिक. ग. छ.। १९. 'एवंद्रष्टव्यम् नास्ति-क. ग. छ.। २०. मुद्राप्रयोगे-ख, । २१. मन्तव्यम्-ड. ज.। ४.कोची स-अ.1 ८.स्तेि-क.ग, छ., १०, वाग्भवं ·नित्यापोडशिकाय. [१ पटल कुछमारुणदेहेस्तु चनारुणविभूपितः। ताम्बूलपूरितमुखो धूपामोदसुगन्धितः ॥ १२० ॥ कपूरक्षोददिग्धाङ्गो रत्नाभरणमण्डितः । रक्तपुप्पावृतो योगी रक्तगन्धानुलेपनः ॥ १२१ ॥ रक्तासनोपविष्टस्तु लाक्षारुणगृहस्थितिः । सर्वशृङ्गारवेषाट्यस्त्रिपुरीकृतविग्रहः ॥१२२॥ मनःसंकल्परक्तो वा साधकः स्थिरमानसः । सार्धत्रिभिरचकस्य गुणविधिमाह-कुडकुमारुणेति । अत्र पूजामखे प्रायश. सर्व वस्तुजातमरुणाधिकरणपूर्वपक्षनिर्णयवदिति पिण्डार्थ । रत्ला- भरणे रत्नसयुक्ताङ्गदादि । योगी नित्यसमावेशयुक्त । सर्वशृङ्गारवेपाढ्यः तिलकाञ्जनमृगमदौत्युज्ज्वलावयविशेष | स्थिरमानसः अचञ्चलमना. । कुदकुमारणदेहस्त्वित्यारभ्य संघर्या शक्तिचक्र तु क्षमस्वेति विसर्जयेदित्यन्तेपु श्लोफेषु विपमपदव्याल्या लिख्यते । कर्पूरमोद इति कर्पूरचूर्णम् । रक्तपुष्पावृत इति प्रथमात- १. देहाव-सव.। २. वस्त्राभरण-व., रक्तवस्त्रादिसयुत -चाग से , रक्तवस्त्रादिभूषित - ३. एषा पक्तिर्नास्ति-.। ४. धिभि-सख. ग.। ६. भूषित -च. सक. प छ। ७. मौनी-चाक, ख ग.व सक.ग.। ८. रक्तास्तरो-बाग.से.। १. स्थित -याग. सक, ग., गृहे स्थित -से. व सख. घ.। १०. युक्तो-सग., रक्त वाग.। ११. सुस्थिरासन -सक. । १२. मुखे-ख. । १३. विनि-व.। १४. योगिनी-1.घ.। १५. दाय-ख. घ.1 १६. अचलमना-व., नास्ति-घ.। 1. अक्षणाधिकरणपूर्वपक्षनिर्णयवदिति । पूर्वमीमांसाया तृतीयाध्याये प्रथमपादे पष्ठमरुणाधि- करणम्। अस्यायमभिप्राय -"अरुणया पिङ्गाया एक्हायन्या सोमक्रोणाति” (२. स. ६११६६७) इत्यत्रारुणपेति तृतीयया आरण्यगुणस्य ऋयसाधनत्य प्रतीयते । न चामूर्तस्य गुणस्य सत्सम- वति । अतो वाक्यस्येहाविनियोजकत्वात् प्रकरणमेव विनियोजक ग्राह्यम् । ततश्च सोम- प्रकरणे यानि पहचमसादोनि द्रष्याणि सति तानि सर्वाण्यपि परिछिद्य तेन द्वारेगारम्य साधन भवतीति पूर्वपसन्याय । सेन न्यापेनात्रापि पूनायामुक्तो रक्तवर्ण पूजासाधनसर्व- प्रयपारिक इरयायाति । अतो रक्तवर्णतमोक्तायनुक्तानि च पूजाद्रयाणि रक्तान्येव सपादनीयाति । इह पूर्वपक्षम्पायोऽपि निर्णयहेतुतयाऽभ्युपेयते, बाधकामावादिति । - सक.ख. घ.। स.ग., रक्षा ५. रक्ता-वाक.

·१२०-१२५ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अपरलावलीसवलित. भूप्रदेशे समे शुद्धे गोमयेनोपलेपिते ॥ १२३ ।। पुष्पप्रकरसंकोण धूपामोदसुगन्धिते। सिन्दूररजसा देवि कुड्डुमेनाथवा पुनः ॥ १२४ ।। आलिखेत् प्रथमं चक्रं समरेख मनोहरम् । समत्रिकोणशक्त्यग्रं समाश्रमतिसुन्दरम् ॥ १२५ ॥ अबहिर्मुख इत्यर्थः । उक्तं च- "चपल. सर्वजन्तूना द्वेप्यो भवति भारत" इति ।। १२०-१२३ ।। पूजाचक्रविन्यासस्थलस्य गुणविधिमाह-भूप्रदेश इति । अत्र प्रदेश- शब्द, स्यैलवाची । यथाह भगवान् व्यासमुनिः- "प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणाकृत युगमवर्तत" (म० भा० १।१०८।५) इति । समे निम्नोन्नतविजिते । शुद्धे यजनाई। चक्रराजविन्यासद्रव्यमाह- सिन्ट्रेति । पूजाचक्रविन्यामे गुणविधिमाह-आलिखेदिति । प्रथमन्यास- यम् । तद्युक्त कुण्डगोलोन्मिश्रित गोरोचनाभावित कुकुमादिपङ्कमिश्रितम् । (तेन) सर्वागमनुलिप्येति भावः । सशृङ्गारवेषाढ्य इति । शृङ्गारो भावरसस्थितिप्रेक्षणादि- लक्षणः। पेपः स्रोरूपधारित्वम् । विपुरीकृतविग्रह इति । न्यासादिना देवीवपुभूत्यति भावः । स्थिरमानस इति चित्तेकाध्य कृत्वेति ॥ १२०-१२३ ।। २ कोसुम्भे-सप । ५. शक्तीक-सख., शक्त्यत्र-घ. । सीक-माफ ख. व अ.। ७. इत परम्-"हेमादिपात्रे सागरे स्थापयेदध्यमम्बुना । रोचनाचन्द्रकाश्मीरलघुकस्तूरिकापुतम् ॥ भावह्निसूर्येन्दुभूतानि परमेश्वरि । जपेच्च दशवार तत्तपत्तेन योगिनी ॥” इति लोकपमधिक दृश्यते-वाण से. सक. । ८. 'उक्त च इति' ११. 'पुक्त' नास्ति-ख... ज.। १२ गम्, अथवा पत्रलतादिलक्षणम्-ख . ज.। १३. स्वत्पर्य -ख. र. ज.। 1. "यत्तु रक्तपुष्पावृत इत्युत्तरत्र विशेषण तस्य प्राय(पाच) मिककुण्डगोलोत्यपरतपा साम्प्रदायिकैल्यिानान पौनरुक्त्यम्" (से. पृ. ६९) 2. कुण्डगोलोनिमभितमिति अजयरय-अय इति कुण्डगोलकास्यो विशेष शक्तिसगमा- दिति माद्ययागतया घश्पमाणात्" (. १४-१५) इति, "नदस्य मानदस्य हेतुभि सुरादिभि, फलं कुण्डगोलफादिभि" (पृ. १८) इति, 'विद्राव्य गोलक सत्र कुश प तनुमध्यमे । १.गं-सग। ४. कोण-अ. गघ । ३. रमम्बाक. ख. ब अ. संग. घ.. ६ समात्र चाति-वाग. से., मास्ति-ख.। ९ फलस्य-1.1 १०. स्पिर-स..

·१२० नित्यापोडशिकाणंव. [१ पटल ततः पद्मनिभा देवी बालार्ककिरणारुणाम् । जपाकुसुमसंकाशां दाडिमीकुसुमोपमाम् ॥ १३०॥ पद्मरागमतीकाशा कुड्डुमोदकसंनिभाम् । किञ्च, अर्थत. सर्वज्ञतादीनि पडङ्गानि । तदुक्तम्- सर्वज्ञता तृप्तिरनादिवोध. स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्ति । अनन्तशक्तिश्च विभौविधिज्ञा. पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ॥ इति । ( वा० पु० १२१३३) शिरोललाटेति । 'गोचरे स्वाधिष्ठाने । आधारे मूलाधारे । 'व्यूहकं यावद् यावद् व्यूहकम्, पादतलावधीत्यर्थः । अष्टभिः वशिन्यादिभिः । एतेषा कर- शुद्धयादिन्यासप्रकार. मुभगोदये द्रष्टव्यः ॥ १२६-१२९ ॥ तत इत्यादिसाधैकोनविंशत्या ध्यानमाह । पद्मनिभामिति सकोर्ट- विकासात्मक धर्मद्वय लक्ष्यते । वालार्ककिरणारुणामिति रक्तवर्णत्वे प्रकाशा- त्मता लक्ष्यते सुसेव्यता च । जपाकुसुमसङ्काशामिति रक्तवर्णत्वे बहुलता । पनिभाम् आहाददायिप्रभाम् । बालार्ककिरणारुणामिति । अनुमहसेव्यशोभा. मित्यर्थः । जपाकुसुमसकाशामिति । देव्यङ्गतारणिमोदाहरणमिति भाव । दारिमीकुसुमो. पमामिति ! सान्द्रप्रभामिति भाव । पद्मराग इति । अत्युज्ज्वलकान्तिमित्यर्थः।' ८. उत्त-स. १. जवा-सग. घ.. २. मप्रभाम्सव.। ३. 'पावद् व्यूहक' नास्ति-स.। ४.मला-1.। ५. दोना-प.।६. 'सकोच • लक्ष्यते' इत्यस्य स्थाने 'रक्तवर्णत्वेतिस्निायता सक्ष्यते, प्रत्यधर्माधर्मदप सक्ष्यते' इति पाठ:--.। ७.'क'नास्ति-घ.. ९. वेपता-त. ग.110. 'जपा 'लता लक्ष्यते' नास्ति-1.। ११. बहलात्मता-प.। १२. 'सेम्प नास्ति-क.ग. छ.। मीमहात्रिपुरसुन्दरि मां रक्ष रोयेरमेव मन्त्र नातियुक्न हृदयादिषु योमपन्ति" (से. पृ.७१). 1. "नप्यास्तु-गोदरपदस्य लिलापरत्व प्राचीनकत प्रमाणाभावपराहतमभिप्रेरय (से. १७७)। 2 "पहर पारिपस्यापारात् पादशामित्यमाटु गाम्प्रदापिणा" (से. पृ.७).

·१२१ १३०.१३७ सूत्राणि] ऋविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः स्फुरन्मुकुटमाणिक्यकिङ्किणीजालमण्डिताम् ॥ १३१ ॥ कालालिकुलसंकाशकुटिलालकपल्लवाम् । मत्पग्रारुणसंकाशवदनाम्भोजमण्डलाम् ॥ १३२ ॥ किञ्चिदर्धेन्दुकुटिलललाटमृदुपटिकाम् । पिनाकिधनराकारसंभ्रुवं परमेश्वरीम् ॥ १३३ ।। आनन्दमुदितोल्लोललोलान्दोलितलोचनाम् । स्फुरन्मयूखसंघातविर्ततस्वर्णकुण्डलाम् ॥ १३४ ॥ सुगण्डमण्डलाभोगजितेन्द्रमृतमण्डलाम् । विश्वकर्मादिनिर्माणसूत्रसुस्पष्टनासिकाम् ।। १३५ ॥ ताम्रविद्गुमयिन्याभरकोष्ठोममृतोपेमाम् । स्मितमाधुर्यविजितमाधुर्यरससागराम् ॥ १३६ ॥ अनौपम्यगुणोपेतचिवुकोद्देशशोभिताम् । कम्युग्रीवां विशालाक्षी भृणालललितैर्भुजैः ॥ १३७ ।। लक्ष्यते । दाडिमीकुमुमोपमामिति रक्तवर्णत्वे प्रकाशात्मता लक्ष्यते । पद्मरागमतीकाशामिति रक्तवर्णत्वे वर्णप्रभयोरपृथक्ता लक्ष्यते । कुङ्कुमोदकसन्नि- मामिति रक्तवर्णत्वे स्निग्धता लक्ष्यते । प्रत्याशब्देन प्रथमोन्मेपो लक्ष्यते । । सघ.. ७. संकाश-मक.। मोदक इति । अच्छाभामिति भावः। प्रत्याशब्देन ईपहिकासोऽभिमतः । आदि- निर्माणमिति । प्रथमदृष्टिमिति भायः। कम्वुप्रोवामिति । कम्युः शहः, तद्वतिरेसायुक्त- १. कालाग्नि-राख. ग. घ. । २. कुरला-वाग. से. । ३. संकुलाम-से. । ४. मण्डिताम्- ५. पिनाकन्याग, से. सका। ६. भ्रलताम-वाग. से. ब. सक, मुभ्रवा-सघ.। ८. विलसद्धेम-वाग. से. प. सक. स. प., वितता हेमकुण्डलोम्-सघ.। स्फुरदित्यादिपक्तिद्वयं विश्वकर्मादीत्यादिपइयत्युत्तरं दृश्यते-सपा । ९. विस्पष्टवाग. से., वत्सर-सप.। १०. तेवरोम-सक.। ११. शृङ्गार-सघ.। १२. गोचराम-धारु. स. । १३. अत्र-"करडवाहिनन्द्रेण दत्तताम्यूलवीटिकाम् । भुवनोत्पतिश्त्याणकण्ठविराजिताम् ।। पुनराशाइनामि धनुःपुष्पारा तया। वाहुमूलेन केयूरस्टकाङ्गदशोभिताम् ।।" इति पक्ति- चतुष्टयमपिक व सका.महादेवों वाग. मे. 2. सा.त. ग..। १५. ससितैः-३.। १६. दारिमीनिपता लक्ष्यते' नास्ति-स., 'दाडिमो "प्रकासात्मता लक्ष्यते' नास्ति-1.। १७. अस्पुरुध-अ.ज. १८. रिति-स....।

·૨૨૨ नित्याषोडशिकार्णव. [१ पटल रक्तोत्पलदेलाकारसुकुमारकराम्बुजाम् । कराम्बुजनवज्योत्स्नावितानितनभस्तलाम् ॥ १३८ ॥ मुक्ताहारलतोपेतसमुन्नतपयोधराम् । त्रिवलीवलनायुक्तमध्यदेशसुशोभिताम् ॥ १३९ ॥ लावण्यसरिदावर्ताकारनाभिविभूपिताम् । अनर्घ्यरत्नघटिप्तकाश्चीयुक्तनितम्बिनीम् ॥ १४० ॥ नितम्बपिम्यदिरदरोमराजिवराङ्कशाम् । कदलीललितस्तम्भसुकुमारोरुमीश्वरी ॥१४१ ॥ लावण्यकदलीतुल्यजङ्घायुगलमण्डितामें । नमद्ब्रह्मशिरोरत्ननिष्टचरणाम्बुजाम् ॥ १४२ ॥ शीतांशुशतसंकाशकान्तिसन्तानहासिनीम् । लौहित्यजितसिन्दूरजपादाडिमरागिणीम् ॥ १४३ ॥ रक्तवस्त्रपरीधानां पाशाड्डशकरोद्यताम् । रक्तप्पनिविष्ठां तु रक्ताभरणमण्डिताम् ॥ १४४ ॥ चिपुकमित्यधरमुखैफलकमुच्यते । कम्युः शङ्ख । आवतः पयसा भ्रमः । काची रशनादाम । अङ्कुशः सृणि 1 शीतांशुलौहित्येतिभागाभ्या जगन्मातु- समग्रीवामिति भावः। मृणाल इति पद्मनालम् । तद्वत्कोमलदीर्घभुजलता- २. धोत-वाफ, स., ज्योतिषि-य ४. स्यलाम्-से., स्थलम्-च. । नौन-सघ.। ७. सचिन-ब., हरित-सख.। ८. राज्यपरा-बार ख, राजिजिता-सघ.. २. एतदनतरम्-'माणिवयमाटाशारजानुपविराजिताम्' इत्यैषा पद्दतिरधिका-याग. से.. १०. सायपेत्यादिर शोको नास्ति- ११. एतदनन्तरम्-'गूढ जिताम्' इत्यादिक १४६ सत्यार लोकोत्ररश्पने-वाग, रो. सख, ग । १२. ब्रह्मविष्णु-मे. स ग. घ., एषा पदविता 'सर्वगङ्गार' इत्यत पर सपने-से. । १३. निकृष्ट से सप म.प.। १४. एषा पक्ति १४४ भोपानन्तरं श्यने-से, मास्टपेव-राक्ष.। १५. शारिणीम्-म., हारिणीम्नार । १६. अपार १८. ता-मो. सध.। १९. भूषिताम्-रो. रात, .. २..परम्-स. ! २१. 'मुवफमा मुम्पने मास्ति-१ । २२. 'भागाम्यां जगा' नारित-स.। सस. प.॥ १. समा-वाक. स. अ. | ३. राजि-सख.1 ५. सयुक्त-से. राक.। ६.शोप-सक., सप प.1 १७. पप-यार.स.ग..

·१३ १३८-१४९ सूनाणि ] विशिनी-अर्यरत्नावलोसवलितः चतुर्भुजां त्रिनेत्रां तु पञ्चवार्णधनुर्धराम् । कर्पूरशकलोमिश्रताम्लापूरिताननाम् ॥१४५ ॥ {गहगुल्फपदवन्दा प्रपदाजितकच्छपाम् ।] तनुदीर्घाडग्लोभास्वन्नग्वचन्द्रविराजिताम् । महामृगमदोद्दामकुङ्कुमारुणविग्रहाम ॥ १४६॥ सर्वशृङ्गारवपाख्या सर्वालङ्कारभूषिताम् । जगदालादजननी जगञ्जनकारिकाम् ॥ १४७॥ जगदाकर्षणकरी जगत्कारणरूपिणीम् । सर्वमन्त्रमयी देवी सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् ॥ २४८ ॥ सर्वलक्ष्मीमयीं नित्या परमानन्दनन्दिताम्। महात्रिपुरमुद्रां तु स्मृत्वाधाहनरूपों ॥ १४९ ॥ रसीपोमात्मता लक्ष्यते। महामृगमदः कस्तूरिका ॥१३०-१४९ ॥ महात्रिपुरेतिद्वयेनावाहनपूजारम्भी विधीयते । महात्रिपुरसुन्दरीमुद्रा मित्यर्थः । मृगमद इति कस्तूरिका। अङ्गार इति पत्रलवादिफपोलालङ्कार इति भावः।। १३०-१४९॥ महात्रिपुरमुद्रा तु स्मृत्येति । देव्यावाहनवेलायामन्तोगानन्तरमान्तरमुद्रानवक- माधारादिब्रहारन्धान्तनवाधारेषु परशक्तिविभ्रमरूपमनुस्मृत्यानन्तरमावाहयेदिति भाव.। सुभगे नमस्कारनियुक्तयेति । सुभगे इति सुन्दरि । नम इति नमस्कारपदम् । १. बिनयना-वाग, से.। २च सक. ख. ग ३. प्राणां सप.. ४. ताम्बूल-सख.। ५. एतदनन्तरम्'करण्डयाहिनेन्द्रेश दत्तताम्मूलपत्रिकाम्' इत्येषा पक्तिर्दश्यते-चाग से. । ६. 'गूढ जिताम् न श्यते-वाक. स.। ७. येशाबाद. स.ग.। ८. भरण-सस. । ९. कारिणीम्-से. सक. स. ग. घ । १०. रस्यावर-सस.। ११. पिनीम्- दाग.. १२. देवी-राया। १३. रुपिणीम्-सक. स., कारिणीम्सग, एतदनन्तरम्-'एय ध्यात्वा महादेवी महात्रिपुरसुन्दरीम्' इत्येषा पङ्क्तिरधिका उपपते-सख.1 १४. मुद्रपा-सक.. विधया-स., एतदनन्तरम्-'आसनं तत्र सकल्प्य पूर्वोक्न चामध्यत' इत्यैपा पक्तिरपिका पते-सघ. १ १५. पुरसुन्दरीति-स. १६. 'मान्तर नास्ति- ग.छ । १७.विवा-स.र.म.। I. "तस्मादयरत्नापलीदुक्तो नपरकारेण पुक्तयेति पाठ एव स्वीकार्य" (से पृ. ८१-८२)। A घ.. - ·१२४ नित्यापोडशिवाणव. [१ पटल विद्ययावाद्य सुभगे नमस्कारान्तया तया। पूर्वोक्तया साधकेन्द्रो महात्रिपुरसुन्दरीम् ॥ १५० ॥ चक्रमध्ये तु संचिन्त्य ततः पूंजनमारमंत् । शिवाग्निबिन्दवो देवि दिनकृदहिबिन्दवः ।। १५१ ॥ युगपत् फ्रमरूपेण योजनीया महेश्वरि । 'त्रिशिखास्या वक्ष्यमाणलक्षणाम् । नमस्कारान्तया अन्ते नमस्कारवत्या। *तया पूर्वोक्तया "हसवीजसमारूढाम्” (१२१०९ ) इत्यत्र । चक्रमध्ये सर्वानन्दमयाभियेये स्थाने । संचिन्त्य बहि. सकलीकरणादिना भावेन महा- विभूतियुक्तामपि सम्यगभेदेन चिन्तयित्वेत्यर्थः ।। १४९-१५१ ।। शिवाग्नीतिद्वयेन पूज्यदेवतानामादौ प्रयोज्य वीजद्वयमुद्धरति । शिवाग्निविन्दवो हकाररेफानुस्वाराः। दिनकृतिविन्दवः शकाररेफा- कोऽभिप्रायः १ 'आयानविद्यानन्तरं त्रिपुरसुन्दरीति संयोध्य तदन्ते नम.पदं वदे- दिति भावः॥ १४९-१५१ ॥ शिवाग्निबिन्दव इति । शिवो इकार.। अग्नी रेफः । दिनकृत् शकारः । वह्निरिति रेफः । यिन्दुरनुस्वारः । (पूर्वयत् ? ) । युगपत् प्रमरूपेणेति । उद्धृतान्यक्षराणि यथायोग- ३.योगेन- सख.. ७. वदिति-स. ज., १. रनियुक्त्या धाक. ख. अ. सख. ग घ., रादियुक्त्या-घाग, से. सक. । २. पूजा समा-वाग. सख. ग. घ., एव चक्रे तु सचिन्त्य फमात् पूजा समारभेत-सक. । ४. विशिखा-ख. । ५. माणाम्-स.. ६. हस-प.1 नास्ति-द.। 1. विशिखास्यामिति । ३।३-४ इत्यत्र प्रदर्शिता खण्डत्यवती त्रिखण्डामुद्रवान मिशिखापदेन परामृष्टा । "विखण्डाल्याम्" (पृ. ८०) इति सेतुबन्धव्याख्यानम् । 2 तयेति । पूर्वोत्तया "हसबोजसमारूढाम्" इत्यत्र पूर्वमुक्तया तयावाहनविद्ययावाोति यावत् । 3. पूर्वोत्तावालविद्ययाऽन्ते नमस्कारादेनंम इहागच्छागच्छेतिवाक्यस्य योजन कृत्वा धनस्य मध्ये बिन्दुस्थाने देवीमावाही बिन्दुस्या पुनरपि ध्यात्वा पूजामारमेतेति यथाश्रुत केचिद् प्पाचक्षते । अन्ये तु महात्रिपुरमुद्रा सक्षोभिन्यादियोग्यन्तमुद्रानवक्र मूलाधारादिब्रह्मरन्ध्रान्त- स्थाननवके स्मृत्वावाहन विद्याया अन्ने सुभगे नम इति पश्चाक्षरी सयोग्य देवोमावार पूर्वीपे- दित्पर्य इत्याहु" (से. पृ. ८०-८१ )। - ·१५०-१५४ सूत्राणि ] रजुविमशिनी-अर्थरनावलीसवलित १२५ मायार्धेन्दुसमायुक्तं बीजयुग्मं यद्गुत्थितम् ॥ १५९ ॥ मायालक्ष्मीमयं तेन यावत् पूज्यास्तु मातरः। अणिमां पश्चिमद्वारे लघिमामपि चोत्तरे ॥ १५३ ॥ महिमा पूर्वद्वारे तु ईशित्वाख्यां तु दक्षिणे । वशित्वाख्यांतु चायव्ये प्राकाम्यामोशदेशके ।। १५४ ॥ नुस्वारा । माया ईकारः। पीजयुग्मं बीजद्वयम् । उत्थितं निष्पन्नम् । मायालक्ष्मीमयम् । मायामय लक्ष्मीमय भुवनेश्वरीबीज धीवीज च । तेन वीजद्वयेन । यावत् पूज्यास्तु मातर इति । यावत् साकल्येन । मातरः शक्तयः ॥ १५१-१५३ ॥ पनिशद्भिः पूजामाह-अणिमा पश्चिमद्वार इत्यापटलान्तम् । तंत्र मेक्दा सयोजयेत् । है.श्र इति । माया दुसमायुक्तमिति । मापा ईकार । अर्धन्तु कला । एतदुद्धृतचीजयुगलन्य शिरोदेशे कृते ही श्री इतिभवतीतिभाव.। मायालक्ष्मी ययमिति । उद्धृतमेत वीजयुग्म भुवनेश्वरीलक्ष्मीवीजमित्यर्थः ॥ १५१-१५३ ।। मा पश्चिमपूर्वमिति सर्वन यथाक्रममेव । यदा पश्चिमाभिमुख. पूर्जकस्तदा देवीपृष्ठत. पश्चिमं तत्पुरत पूर्यम् , यदा तु पूर्वाभिमुसस्तदा देवीपुरत. पश्चिम १. पला-याग. असे सग, । २. ग्रामपत्यिसक., ग्म सम-राघ.। ३ पूग्यास्तप्राप्ट- मातर-पाक. रा अ., समग्या रायंमातरम., सपूग्या सवंदेवता-सर । एतदनन्तरम्- 'त्रिपुरा त्रिपुरेशी ध सुदरी पुरवासिनी । योर्मालिनी ध सिदाम्या महात्रिपुरसुदरी || प्रपटात्र तपा गुप्तास्तथा गुप्ततरा परा। नवधा घश्योगिन्यो नामभिस्ता समययत् ॥' इति भोगदयमपिरम्-वाग. रो.। ४. अणिमामित्यादिलोपटप नास्ति-याव. स., अस्प स्पाने महायोमियादिलोरदप पती। भर सपत्र प्रपमान्त पाठ । ५ पूर्वद्वारे तु महिमा-रो। १. सी-रा. ७.स्याया-प, । ८. अणिमामिरपादिसायंचभितर-7.1 १.पा-र. अ.ज.। १०.हामिति- म..। ११. पठार. ग..। १२. 'एत' नारित-प... १५. 'पूनर तु पूर्वाभिमुगा नास्ति-ग.। । 'म रेवातरपूना गिर पायपमरपोमध्य प्रायोनि निवपमेव पमप्तरवादिहापिदिा. पन्ते, मग्ये तु सोगितामेव प्राधौमामयतो यान्तिपदा पनिमाभिyष पूनास्ता ·१२६ नित्यापोडशिकाय [१ पटला भुक्तिसिद्धिं तथाग्नेये' इच्छासिद्धिं तु नैते । अधस्तात् प्राप्तिसिद्धिं तु सर्वकामां तर्घातः ॥ १५ ॥ ब्रह्माणी पश्चिमदारे माहेशीमपि चोत्तरे । कौमारी पूर्वदिग्भागे वैष्णवी दक्षिणे तथा ॥ १५६ ॥ वाराहीमपि वायव्ये इन्द्राणीमीशदेशके । चामुण्डामपि चाग्नेये महालक्ष्मी तु नैऋते ॥ १५७ ॥ कामाकर्षणरूपां च बुद्ध्यार्पणरूपिणीम् । अहङ्काराकर्पिणी च शब्दार्पणरूपिणीम् ॥ १५८ ॥ त्रैलोक्यमोहनाभिधेये चतुरश्रे पूज्या. शक्तीराह-अणिमामित्यादि । मन्त्र- बीजरूपपूजाप्रकारौ सुभगोदये द्रष्टव्यौ ॥ १५३-१५७ ।। सर्वाशापरिपूरकाभिधेये पोडशारे पूज्या. शक्तीराह--कामाकर्षणे- त्यादिश्चभिः । मायालक्ष्मीकलाभिरिति । माया भुवनेश्वरीवीजम् । लक्ष्मी तत्पृष्टत. पूर्वम् । इतरदिगुसपने पूर्वाभिमुखपूजावदेव दिग्व्यवस्थेति" गुरुमुखा- नाय.।। १५३-१५७ ॥ ३ एतदनतरम्- १. ग्नेय्या-से। २. नास्त्येषा पक्ति-वाक. ख, ग । "एवमेता महादेव्यो देवि सर्वार्थसिद्धिदाः।" इत्येषा पक्तिरधिका वर्तते-वाग से. सक.ख ४. ब्रह्माणी-बार ख. । ५. माहेश्वर्यपि धाक. ख.। ६. पूर्व चैव तयेन्द्राणी कोमारी दक्षिणे तया ॥ वैष्णव्यपि च वायव्ये वाराहीमीशदिगताम्-वाक. ख.। ७. ण्डा देवि-धाक. ल.. ८. इन परम्-मातरष्टो महेशानि पूजयेत् सर्वकामदा।" इत्यधिक पाठो दृश्यते-वाग. से. सक. स. ग, घ । ९. कामाक्षणरूपामित्यादि शरीराकपिणों तयेत्यन्त सर्वत्र प्रथमान्त पाठ- वाक.ख.१०.स्व-वाफ.ख.ब.। ११.स्व-वाक.ख.व. । १२. अणिमा महिमेत्यादि-घ.! १३. 'मन्त्र पोडशारे पूज्या शक्तीराह' नास्ति-ख.। १४. 'पञ्चभि' नास्ति-ख, घ,। १५. मापेत्यत पूर्वम्-'सर्वाशापरिपूरकाभिधेये षोडशदले पूज्या शक्तीराह' इत्यधिक पाठ -. । १६. ह्रींस। १५. 'तत्पुरत' इति सर्वासु मातृकासु, स चाशुद्ध । अत्र तु सेतुबन्धाधारण शोधित पाठ स्थापितः। १८. 'स्या । इति मुख्यानापप्रकार ' इति सर्वासु मातृकासु, सेतुयन्यस्य पाटोऽत्र स्थापित । देवीपृष्ठन पश्रिम तत्पुरत पूर्वम्, पदा तु पूर्वाभिमुखस्तदा देवीपुरत पश्चिम तत्पृष्टत पूर्वम् । इतरदिङ्मुखपने पूर्वाभिमुखपूजावदेव दिग्य्यवस्थेति गुरुमुखाम्नाय (से. पृ.८४)। - ·१५५-१६२ सूत्राणि] १२७ ऋजुनिमशिनो-अर्यरत्नावली संचलितः स्पर्शाकर्षणरूपांत रूपाकर्षणरुपिणीम् । रसाकर्षवरी देवीं गन्धाकर्षणरूपिणीम् ॥ १५९ ॥ चित्ताकर्षकरों देवीं धैर्याकर्षणकारिणीम् । स्मृत्याकर्षणरूपां तु नामाकर्षणरूपिणीम् ॥ १६० ॥ बीजाकर्षकरी देवीमात्माकर्पणकारिकाम् । अमृताकर्पिणी देवी शरीराकर्पिी तथा ॥ १६१ ॥ पोडशारे महादेवि चौमावर्तेन पूजयेत् । मायालक्ष्मीकलाभिस्तु कलापोडशेक विदम् ॥ १६२ ॥ श्रीबीजम् । 'कला अकाराद्याः षोडश स्वराः । उच्चारक्रमः सुभगोदये लिखितः ॥ १५८-१६२॥ वामावर्तेन पूजयेदित्यर्थः। पोडशारे “वाममार्गेणेति । अप्रदक्षिणतया। कोऽर्थः? पोडशारे पर्वदलादारभ्य मायालक्ष्मीकलाभिरिति । मायावीजलक्ष्मीवीजपोड- शैस्वरेरित्यर्थः । बलापोडश स्विमिति । प्रतिदैवतं 'कलेतिपदं संबन्धनीयमिति । ६. स्वरूपि- संग... १.च-याफ.स.. २.कारिणी-वाक,स., स्व-सग.घ.1 ३.पणापांच-से. ४. करी तया-वाक, ख. अ. ५, कर्षणल्पांच-से. सख. ग. घ. । गीम्-पाक. स. सा. प्र.। . च-दाक. ख. । ८. स्वरूपिणीम्-वाक, ख, ब., कारिकाम्- ९. कर्षण घ-से. सख. ग. प., रूपान्या-चाक. स. १०. लयामाकर्षिणी परा-राग, यस्वरूपिणः-वाक. स. ११. अमृतस्यावर्षणी च-वाफ. ख. १२. पराम्-सप. प. १३. वाममार्गेण-याक.ख.प. अ.। १४. कान्वितम्-सख., क तथा-सप। १५. प्री-र। १६. पूर्वदिग्दलमा-श.म. ज. । १७. स्त्विति-स... न. १८. शाक्षरे.-.। 1. "लाशब्द इह पोडशसंपाकस्वरपर इति वृद्धाः” (रो. पृ. ९०)। 2. "याममागेंगेति कचित् पाठः" (से. पृ. ८९)। 3. अत एव पूर्वदलमारम्पति प्यास्याप्यसाध्यो" ( मे. पृ.८१)। 4. "त्रिपुराधिपदोतरं पत्रंधरोपर प्रश्टादिपदोसरं योगियोपदाणिमादिपदीरारं सिद्धिपदं मामा- पिम्पादिपदोत्तर बलापदं ध प्रपोलष्यमिपादिकं तु सम्प्रदादि शापर रिलं " (से. पृ. ८३ )। ।

·१२८ नित्यापोडशियाणव. [१ पटल अनङ्गकुसुमां पूर्व दक्षिणेऽनङ्गमेन्बलाम् । पश्चिमेऽनङ्गमदनामुत्तरे मदनातुराम् ॥ १३ ॥ अनगारेग्वामाग्नेये नैर्मनेऽनङ्गवेगिनीम् । अनङ्गाङ्कुशां वायव्य ईशानेऽनङ्गमालिनीम् ॥ १६४ ॥ सर्वसंक्षोभिणी शक्तिः सर्वचिद्राविणी तथा । सर्वाकर्पकरी चापि सर्वाह्नादनकारिणी ॥ १६५ ॥ सर्वसंमोहिनी शक्तिः सर्वस्तम्भनरूपिणी । सर्वजम्भनरूपा तु तु सर्वतोवर्शरूपिणी ॥ १६६ ॥ सर्वसक्षोभणाभिधेयेऽटोरे पूज्या. शकीराह-अनाकमुमा- मित्यादि । १६३-१६४ ॥ सर्वसोभाग्याभिषेये चतुर्दशारे पूज्या. शक्तीराह—सर्वसंक्षोभिणी शक्तिरित्यादि ।। १६५-१६९ ॥ भाय । नित्यापदमपि सर्वत्र योजनीयमिति मुसागम । तद्यथा-ह्री श्री अँ कामा- कर्पिणीनित्याक्लादेवीश्रीपादुका पूजयामीति । एवं क्रमेण सर्वत्र पूर्जयेदिति यावत् ।। २५८-१६२ ।। अनङ्गकुसुमा पूर्व इति । अप्रापि पूर्व (दि)दिग्(वि)भाग पूर्ववदेव ।।१६३-१६४।। १. मङ्गलाम्-वाक. ख अ.। ४. लेखा-वाक. स.। ५. वासिनी-वाक. स.। ६. इत परम्-'अप्टपत्रे महापद्मवेष्टिते परिपूजयेत्' इत्येषा पति नापाठनेदे सह दृश्यते-बाग. से मक. ख. ग. घ.1 ७. सर्वसमो- भिणीयादि सर्व क्षयरीति पर्यन्त सर्वत्र द्वितीयान्त पार -से. व. सक. स. ग. घ.। १.कर्षणशक्तिश-याग., क्री चान्या वाक. स.। वाय.स.। ११. कारिणी-वाग से.। १२ च-मक ग. घ.। १३. कारिणी-वाक. तया सववारी-बाग, । १४. 'सर्वसशोभणा शसिरित्यादि इत्यस्य स्थाने "अनङ्गकुसुमा- मित्यादिद्वाम्मा सर्वसनोमगाभिधेपेष्टदले पूज्या शक्तीराह । सर्यसक्षोभिणी शक्तिरित्यादि सार्यचभि सर्वमौभाग्यदायकाभिषेपे चतुर्दशारे पूज्या मातीराह' इति पाठ-ग.! १५. अष्टदले-स. । १६. सुमागम-क, त्रिमुपागम -प... 1१७. 'एव' नास्ति-क. ग. छ.। १८. योजयेन्च... ज. १९. पूर्वोतवदेव-च.. न. । 1 'चित्त पलापदोतर देयोपदमपि योजति' (से. पृ.९०)। २. मयना-वाक.स.। ३. नोत्तराम्-वाक, स.. ८. तन-मग.। १०. हादरी तया- ·१२९ १६३-१७० सूनाणि] ऋविमशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः सर्वरक्षनशक्तिश्च सर्वोन्मादस्वरूपिणी । सर्वार्थसाधिका शक्तिः सर्वसम्पत्तिपूरिणी ॥ १६७ ॥ सर्वमन्त्रमयी शक्तिः सर्वद्वन्दक्षयङ्करी । वामावर्तकमेणव पश्चिमाद देविदक्षिणम् ॥ १६८ ॥ गृहीत्वा पूजयेदेता देवीस्त्रिभुवनेश्वरी। सर्वसिडिप्रदा शक्तिः सर्वसम्पत्पदा तथा ॥ १६९ ॥ सर्वश्रेयस्करी चौपि सर्वमङ्गलकारिणी । सर्वकामप्रदा देवी सर्वदुःखविमोचनी ।। १७० ॥ सर्वार्थसाधकाभिधेये द्वितीयदशारे पूज्याः शक्तीराह-सर्वसिद्धिप्रदे- त्यादि । आद्यविद्यया लक्ष्मीविद्यया ॥ १६९-१७२ ॥ वामावतत्यादि दक्षिणं गृहीत्येत्यन्तस्यायमर्थः- चतुर्दशारे वामावर्तेन पश्चिम- फोर्णादारभ्य दक्षिणमयलम्ब्य पूजयेदित्यर्थः । अयमर्यः-'पश्चिमाभिमुखपूजायां देवीप्टोदारभ्य देवोदक्षिणं गृहीत्वा पूजयेत् । पूर्वाभिमुखपूजायां देवीपुरत आरभ्य देवीदैझिणं गृहीत्वा पूजयेदिति यावत् । सर्वसशोभिणी शक्तिरिति शक्तिशब्दप्रयोगा- च्छक्तिपादुकां पूर्जयामीति सर्वत्र ॥ १६५-१६९ ।। १. दनर-वाग से. सस. । २. साधनो-बाग से. सख. ग.। ३. सातापरिपूरकी- रुपिणी-सक.. कारिका-सग.। ४. देवी-वाक.स.ग.५ देव-बार.. ग.से. । ६. सा-सय. स. । ७. देवी त्रिपुरसुन्दरीम्-सक., त्रिभुवनेश्वरीम-सख, देयरित्रभुपनेचार- प. सग. प.। ८. देवी-वाग. से सप्त । ९. पिनी-सक । १०. प्रिपरी-बाक. स. ग. से.। २१. शक्ति-सक, देवि-पर। १२. सौभाग्यदायिनी-बाग, से. १३. सर्वसिदिप्रदा- पिरयादिसानिमि गयिसापफाभिधेये दिसीपदशारे पूज्या मातोराह । माधविधया मापासश्मीवितया। सर्वसिद्धिप्रदामित्यादि. १४.कोणमारम्य-स... न.। १५. पृष्टत मा-त... म. १६. देवा-स...ज.। १७. 'इति यावत् नास्ति--. ग... ज.. १८. पूजपेत्-...। १९. इतः परम्-'मनीमिरपारायः धिा पाटन. ए.! .. "ये तु पधिमाभिपुतपूमापा देवोपृष्ठादारभ्य देवीक्षिणं गृहोत्या पूजपेत् । पूर्वाभिमुत्त. पूजा देयोपुरत मारम्य दक्षिणं गृहीत्या पूमपेदिति मापते |" (पृ. ११) । वार..

·नित्यायोडशिकार्णव [१ पटल सर्वमृत्युपशमनी सर्वविघ्ननिवारिणी । सर्वाङ्गसुन्दरी देवी सर्वसौभाग्यकारिणी ॥ १७ ॥ तथैव देवदेवेशि पुनरेवाद्यविद्यया । द्वितीयावरणे देवि देवीदशकमर्चयेत् ॥ १७२॥ संवैज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वश्वयंप्रदायिनी। सर्वज्ञानमयी देवी सर्वव्याधिविनाशिनी ॥ १७३ ॥ सर्वाधारस्वरूपा तुं सर्वपापहरा तथा । सर्वानन्दमयी देवी सर्वरक्षास्वरूपिणी ॥ १७४ ।। पुनरेव महेशानि सवेप्सितफलप्रदा । देशैव देवताः ख्याताः स्वनामसदृशोदयाः ॥ १७५ ॥ एवमेता महादेव्या देवि सर्वार्थ सिद्धिदाः । पूर्वोक्तन विधानेन तृतीयावरणेऽर्चयेत् ॥ १७६ ॥ सर्वरक्षाकराभिधेये प्रथमदशारे पूज्याः शक्तीराह-सज्ञेत्यादि । 'तीयावरणे चतुर्दशारद्वितीयदशारापेक्षया ॥ १७३-१७६ ॥ तथैवेत्यारभ्य आद्यविद्ययेत्यन्तस्यायमर्थः--पश्चिमादारभ्य प्रदक्षिणतया दक्षिण गृहीत्या पूर्ववत् प्रथमदशारे मायालक्ष्मीवीजाभ्यां पूजयेदिति ।। १६९-१७२ ॥ पूर्योक्तेनेति । तृतीयावरणे द्वितीय रेऽपि पश्चिमादारभ्येत्यादि ज्ञातव्य. मित्याशयः ।। १७३-१७६॥ 4 ११ तवैय चनाब। १. विनाशिनी-वाक प । २ दुखविमोचिनी-वाग. से , सौभाग्यदायिनी-सक स । ३. राव- । ४ सपा-३ ५ि सर्वरक्षा-सघ ।६ तया-बाग से । ७ च-सख । ८ हरी-बाप.स ९ सर्वापार-मल । १० प्रदायिती-घ । १२ दामी-बार प, दर्शता-पघ, । १३ एक्वचनान्त पाठ -३. सक । १४ चोर्द-वाक त सप ग.। १५ देवौदद्वारमचंपेत्-च । १६. रक्षाभिए नास्ति- १८.हिनीयावरणे-7.1 १९. माप इत्यधिक -7.ग.छ । २० द्वितीये दारे-स.1 1. तृतीयावरण इति। "अणिमादितो गणनया विरहाने सप्तमेऽपि धनुदंशारादिसमिप्ताईने हतीयारमी" (से .१३)। १५. 'प्रयम रापेक्षा ·१७१-१७९ सूनागि] ऋजुविशिनो-अयंरलावलीसंवलितः मध्यचक्र महेशानि शृणु पूजां यथाक्रमम् । एकैकं देवतानाम प्रोक्तपीजसमन्वितम् ॥ १७७ ॥ अधस्ताद् देवदेवेशि घोमावर्तेन पूजयेत् । यावद् दक्षिणमार्ग तु रक्तपुष्पैमहेश्वरि ॥ १७८ ।। पश्चिमोत्तरपौरस्त्यदक्षिणाशाक्रमण सर्वरोगहराभिधेये आद्याष्टारे पूज्याः शक्तोराह-मध्यचक्रे महेशा- नीति । मध्यचक्र अंष्टकोणे । देवतानां वशिन्यादीनां नाम ।, प्रोक्तवीजसम- न्वितम् "उद्धरेत् प्रथमम्” ( १८१) इत्युक्तबीजाष्टकसमन्वितम् । अघ- स्तादित्यस्यायमर्य:- एकैकं वशिन्यादीनां नाम यथाऽधस्ताद्भवति, तथा पूर्वोक्तबीजसंयुतमिति। अयमत्र क्रमः-प्रथम वर्ग., तदनन्तरं बीजम्, तदनु देवतानामेति । एवं सुभगोदयेऽस्माभिः परामृष्टम् ॥ १७७-१७८ ॥ आयुधावरणपूजामाह-पश्चिमोचरेत्यादि सहितमङ्कुशमित्यन्तेन । मध्यचक्र इति नवयोनिचक्र इत्यर्थः। 'अयस्तादित्यत्र देवीपुरंत आरभ्य । बोमावर्तन दक्षिणान्तं पूजपेत् । अत्र पूर्वादिकल्पना नास्तीति भावः ॥ १७७-१७८ ॥ पश्चिमोत्तरपूर्वेत्यादि । अष्टकोणत्रिकोणमध्यचतुष्के पश्चिमादिदक्षिणान्तं पूज- १. आध-नाक, ख. । २. एतदनन्तरम्-"वशिनीमपि कामेशी मोदिनों विमलामपि । औरणां जयिनी चापि सर्वेशी कॉलिनीमपि ॥" एप श्लोको दृश्यते-याग. से, । ३. एक-संघ. । ४. पूर्वोक्तं बीजसंयुतम्-वाक ख, पूर्वोक्त-ध. सग, देवतायुतम्-सख.। ५. वाममार्गण- वाक, ख. ब. । ६ पैः सुरे-सक. । ७. एका पक्तिनं दृश्यते-अप.। ८. पूर्वादिदक्षिणानु- परक. व., पूर्वाधा-वाग. मे., पूर्वासु दक्षिणादि-सक. । ९. सर्वरोगहराभिधेये पूज्याः शक्तीराह-ग., 'सर्व आद्या नास्ति-घ. । १०. त्वष्टारकोशो-त.। ११. इति बीजाक्षरसम-स., उक्तबोजषट्क-घ.। १२. एकैक-ब.। १३. 'इति' नास्ति-ख.] १४. मृष्टा:-ख.। १५. वरणे-ख.। १६. पचद्वयन-ग. 1 १७, देव्याः-ख. ड. ज.1 १८. देवीवामा-ख...ज.। १९. यावत्-ख. ड.ज.। 1. "एकैकं देवतानाम स्वस्वाधस्ताद्भागे स्वस्वरोजसमन्धितमिति रीत्येहैवाधस्तात्पदं योजयन्ति केचित् । परे तु परश्रय योजयन्तोऽयत्ता देवीपुरत आरम्य वामावर्तेन दक्षिणान्तं पूजमेत् । अर पूर्वादिदिक्कल्पना नास्तीति भाव इति ध्याचक्षते" ( से. पृ. ९३ ) । - ·१३२ नित्यापोडशिकार्णव [१ पटल चक्रमध्ये चतुष्के तु क्रमेण परिपूजयेत् ॥ १७९ ॥ कामयाणान् महेशानि धनुस्तत्पाशमेव च । जम्भमोहवशस्तम्भपदैः सहितमद्धशम् ॥ १८० ॥ सर्वमध्ये त्रिकोणे तु पूजयेन्मूलविद्यया। केवलाक्षरभेदेन समस्तव्यस्तयेश्वरि ॥१८१ ।। असमर्थ-महायोनिसर्वानन्दमयस्थानगतमहादेवताया पडगावरणाद् बाह्यदेशे पश्चिमोत्तरपौरस्त्यदक्षिणाशाचतुपये जम्भमोहवशस्तम्भपैदचतु- एयोपेत बाणधनु पाशाङ्कुशाख्यमायुधचतुष्टय सुभगोदयोक्तक्रमेण पूजये- दिति ॥ १७९-१८० ॥ सर्वमध्य इत्यादिपद्यद्वयस्यायमर्थ -सर्वसिद्धिप्रदसर्वानन्दाभिधेययो कोणत्रयसर्वमध्यस्थानयो प्रत्येक पृथग् वाग्भवादिबीजनयोधारणपूर्वक कामेश्वर्यादित्रिक समस्तविद्योच्चारणपूर्वक मध्ये महानिपुरसुन्दरी (च) पूज- येदिति । नवचक्राभिधानानि श्रीमतोत्तरे कथितानि- येत् । अत्रापि यथादिक्रममेव। जम्भमोरेत्यादिनैतदभिप्रेतम्-जम्मपदं वाणेषु, मोहपद धनुपि, यशपदं पाशे, स्तम्भपदमकुशे योजयेदित्यर्थ ॥ १७९-१८० ॥ समस्तय्यरतयेति । त्रिकोणाप्रदक्षवामकोणेषु व्यस्तमूलविद्युफैकयीजेन पूजयेत् । समस्तया योजनयोपेतया विद्यया मध्ये पूजयेदित्यर्थ । अत्र दक्षिण देवीदक्षिणम् । अयया समस्तव्यस्तयेत्यस्यार्थान्तरमतिरहस्यमपि कथयाम -यस्तया त्रिभि जैरिति यथापूर्यम् । समस्तपेरत्यत्र तुरीय योजमभिमतम् । क्लान्ते पादुकामिति पोडशारे, ७, 'मरकुस' नास्ति-त १. मप्य-4 । २. धनुष्क-दाक. स. ग,, कोगे-सघ । ३. मध्य-वार, स." ४. पि-बार. स.ग.1 ५. मये. ६. 'पदनास्ति-1.। ८. सदमयस्थित-ग.। ९. 'महरा' नास्ति-ग.। १०. थीयामिहोत्तरे- प्र.। ११. 'योमपे सिय' मास्ति-...। १२. समस्तम्यरतपेरपर-क.ग. C.I रापुष पाग' मानि-, तत्र ४१ समस्य पत्रायानुपलाये । १३. ' तुरीय ·१७१-१८३ सूत्राणि] ऋजुविर्माशनो-अर्यरत्नावलीसवलित १० कामेश्वरीमग्रकोणे वनेशी दक्षिणे तथा । चामेऽपि भगमालां तु मध्ये त्रिपुरसुन्दरीम् ॥ १८२ ।। एवं पूजाविधानं तु कृत्वादौ सोधकोत्तमः । धूपगन्धादिनैवेद्यतर्पणानि निवेदयेत् ॥ २८३ ॥ त्रैलोक्यमोहन चक्र सर्वाशापूरक तथा । सर्वसक्षोभण देवि सर्वसोभाग्यदायकम् ॥ सर्वार्थसाधक चक्र सर्वरक्षाकर तथा । सर्वरोगहर देवि सर्वसिद्धिप्रद तथा ।। सर्वानन्दमय चापि नवम सुरसुन्दरि । १८१-१८२ ।। एवं पूजाविधानमिति । पूजा विश्वस्य वेद्यस्य चिद्भमिविश्रान्ति । आदिशब्देन दीपो लक्ष्यते। चतुर्दशारे शक्त्यन्ते पादुकामिति, दशद्वन्द्वे देव्यन्ते पाटुकामिति, अष्टारे वागदेवतान्ते पादुकामिति "विशेष । अन्यत् सर्व सुगमम् ।। १८२-१८० ।। तर्पणानीति । तर्पणमिति प्रथमद्रव्येणैव देवीचक्रस्य पूजनम् । अन्यथा पाश- पूजा नौन समता। यदि तथा करोति तदा कुलद्रोही भवति, योगिनीना शाप आपतेय । तत्प्रथम द्रव्य बहुविध सपाद्य निवेदनीयम् । तदुक्त श्रीसिद्धनाथपादै - - १. मग्नि-सप। २. दक्षे वनेश्वरौं-ब. सक, प ग., दक्षिणे वचिणी-सघ। ३ भगमाला तथा यामे-बाग. से , वामे तु भगमाला वा-सख ४ घ-सस । ५. साधकसत्तम-सस । ६ धूपदीपी च-बाग. से, अपदीरादि-पक ख.। ७ गादि-से. मय 1 ८. पुरष-ख.। ९. परिपूरकम्-स.1 १०. वक-ख, । ११. चक्र-ग. प.। १२. 'एव' नास्ति-प। १३. चा देव्यते-क., देष्यन्ते-स. .. देवनान्ते-ज.। १५. शेप-रा.। १५ नाव-क. १...न । १६. प्रिपा-त. 1 १७. भविष्यति-प, ... ! 1. भूपादीनां यासनास्तपंणद्रव्यनिप्पपश्च प्राधा टोकासु टप्प" (से. पृ. ९६) । 2 'ये तगरत्नावलीत ईशात तत्र तयावादात् सुन्दरीपूजन वाममार्गणव प्रशस्त न दक्षिणमागणेत्याहस्ते मानाभावापेक्षया । यपि योरप्यारण पूजनमेव पामो माग इति प्पवहन्ति (से.पृ ८९-९०)।

·१३४ नित्यापोइशिकार्णव [१ पटल देहप्रमातृताशान्तियेन सिद्धयति त भजे । विश्वेन्धत निज धूप ज्ञानपावकसम्भवम् ॥ सविन्मागंगतो योध्य प्रयत्नस्त्वात्मसथय । तमेव संश्रये गन्धमानन्दोदयकारणम् ॥ यस्मिन् सर्वमिद भाति य सर्वनावभासते। कल्पयामि प्रकाश त दीप पूजाविधो निजे ॥ विश्व शिवादिभूम्यन्त चमत्काररसार्थयम् । महीयसे महाभोक्त्रे महेशाय निवेदये ॥ इति भट्टागङ्गाधरस्तोत्रे धूप(गन्ध)दीपनेवेद्योपनिषत् । अन क्रियमाणलोविक- धूपादीना वासना कथिता । गन्धादिप्वभियुक्तोक्तिः- चन्दनागुरुकर्पूरपङ्क गन्ध इहोच्यते । सगुग्गुल्वगुरुशीरसिताज्यमधुचन्दनै साराङ्गारे विनिक्षिप्तमन्त्री नीचे प्रधूपयेत् । गोसपिपा वा तेलेन वा च लघुगर्भया ।। दीपित सुरभि शुद्ध दीपमुच्चै प्रदीपयेत् । सुसितेन सुशुद्धन पायसेन सुसर्पिपा ॥ सितोपदशकदलीदध्याद्यैश्च निवेदयेत् । इति । (प्र० सा० ६।४८, ५४-५६) । तर्पण वधा दद्यान्मधुपिष्टगुटोद्भयम् । पुष्पमूलपलोय या स्वागमानन्दन परम् ।। इति । इह प्रथमद्रव्यम्योपादानाद् द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमानामप्यवइयभावित्य सूचितम् । कि यदुना, फुलाचारक्रमेणेय पतया मजयेत् । परसहजकुलान्त्याना मध्ये १. राग । २. धन-1 ।३. तमेष- । ५. सान्य-41५. धितम् । । महामोहनी । ७. दानि-स. ग. पेर-स. दी। ति नास्ति-स. १७. नवे गो-गयेणा-११ या तगानितिनातिनादि तपणानि मारिन । १३. माय-मु। १४. पटनमन- परमभन्न-1, १५. मातीना-ग..1 परक्तमज-ज।

·१८४-१८५ सूने] ऋजुविमशिनो अर्यरत्नावलीसंवलितः - संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः खेचरोवीजयोन्याख्या नव मुद्रास्त्वनुक्रमात् ।। १८४ ॥ विरच्य साधकेन्द्रस्तु ध्यानं कुर्यात् समाहितः । पिन्, संकल्प्य वक्त्रं तु तदधस्तात् कुचदयम् ॥ १८५ ।। तर्पणानि । तर्पणम्-'तर्पणं तृप्तिनयनं दैवतस्यामृतेन तु” इति स्थित्या द्रष्टव्यम् । उक्तं च श्रीलक्षणसारे- अनेन हेतुना सर्वपापविध्वंसकारिणा । समस्ताज्ञासिद्धिदेहदायिना तैपयेजगत् ॥ इति ॥ १८३ ।। इत्थं वरिवस्यां विधाय वक्ष्यमाणलक्षणन्यायेन मुद्रानवकं विरच्य पुनर्वरिवसितां महापूजात्मिकां तां कामकलां ध्यायेदित्याह-बिन्दु संक- पोडशाष्टचतुरेकक्रमेण योगिनीरामन्त्र्य उपोपितास्ताः शुचिभूताः समानीय स्वर्ण- वनस्रक्चन्दनधूपदीपभक्ष्यभोज्यलेह्यचोप्यचर्यणद्रव्यपात्रासनदक्षिणादिसहितं सम- न्त्रक नोराजनादिसकलोपचारः परितोपयेत् । एतत्कुलाचारम् ।। १८३ ।। संशोमत्यादिना 'दशमुद्रासु मध्ये विखण्डा आवाहनार्थ विनियुक्ता। शिष्टा नवमुद्राः सन्ति । तास्त्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तेषु नवचक्रेपु प्रतिचक्रं पूज्याः । ता एफैकमेकैकं चक्रस्य प्रदर्शनीया इत्यर्थः । तदुर्तिम्- सर्यानन्दमयं चादौ सर्वसिद्धिप्रदं परम् । सर्वरक्षाकरं चान्यत् सर्वरोगहरं तथा ।। १. कपविनो-वाक. स., पर्षदशो-गा। २. जस्पादियोनिमुद्रा-याक. स., योपत्र-सक.स. घ., मुद्राच-सग.। ३. घस्य कु-याग, से. ४. 'तपयेज्जगत "महा- प्रजात्मिका नास्ति-व. ५. 'लमण' नास्ति-घ.। ६. 'ता' नास्ति-प.1७. धार इति भावः- R.0.1 ८. 'तदुक्तम् नास्ति-.। ९. सर्वरोगहां चान्यन् सर्वरक्षावर पुग:-स...। 1. वष्यमाणैति । चतुर्यपटलोक्तमुद्रालक्षणानुसारमित्यर्थः । 2. "नयमुट्टासु प्रत्यावरणान्तमेवैको मुद्रा विरपपेदित्ययं इति पेचित् । इहैव नयापि प्रदर्शये. दिरपयं पाये । ये नु दानां महाणा मध्ये दिवाया भावाने विनियुक्तरवान्नववेह प्रार्या इनि हेतं वयन्ति..." (रो. पृ. ९६ )।

·कारणम् । निजदेहं विचिन्तयेदित्यस्यायमभिप्राय.-पत्रिंशत्तत्त्वमयमिम १३८ [ १ पटल तदेवेति । तत् कामकलारूपमक्षरम् । तत्त्वावरं पत्रिंशत्तत्वाना नित्यापोडशिवाणव. तदेव तत्त्वावरं निजदेह विचिन्तयेत् ।। १८७ ॥ पुरुषार्थचतुष्टयस्य स्थानम्, न तु विद्याजपचक्राराधनादीनि । 'कामादिविष- मोक्षाणामिति पाठे काम. कामवीजम् , आदिग्भिवम् , विपमोस. शक्ति- वीजमिति । काममिति सौन्दर्यादिलक्षणं तत्साधकाय साधयति । विषमोक्षः ! विषं संसारो जनन- मरणादिलक्षणः, तस्मादेनं साधकं मोचयतीति पिमोनालयमुन्यते । अथवा विमर्शा- नन्दलझणपराहमायस्थितिर्मोक्षः । त(म)म्मै साधाय साघयतीति मोक्षालयम् । तस्य तदपेक्षायुक्तस्य तद्विनरूपतया कालाग्न्यादिशिवान्ततत्त्वभूमिपु यो महाभोगः स एवास्य विमुच्यते । विनरूपणागतं विषरूपं तदपि साधाय प्रयन्छतीति विपालय- मुच्यते। अथवा विष जलम् , विषममृतमिति विपशब्दस्यामृतपर्यायत्वमस्ति । सदालयममृतालयमिति भावः। परमामृतसमुद्रे प्रकाशानन्दसामरस्यलोलीभूते एनं साधकं प्लाययतीति यावत् । कालादिविषमोक्षाणामालयमिति पाठान्तरम् । तत्रैवं योजना-काठमोक्षालयं विषमोझाल्यं चेत्येवमादि द्रष्टव्यम् ॥ तदेव तत्त्वावर निजदेह विचिन्तयोदति । इह वामकेश्वरदर्शने तदेव कामकला क्षररूपमेय तत्त्वप्रवरमपश्यमेव ज्ञातव्यनयाऽयगन्तव्यम् । तत्तिमिति ? कॉमः पञ्च ·१८७ सूत्रम् १३९ ऋजुधिमशिनीअर्थरत्नावलीसवलित कार्यात्मक कार्यकारणयोरभेदेने चिन्तयेदिति । तदुक्त श्रीत्रिकसारशास्त्रे- शिवानन्दरमापूर्ण पट्विशत्तत्वनिर्भरम् । देह दिवानिश पश्यन्नर्चयन् स्याच्छिवात्मक. ॥ विश्वात्मदेहविधान्तितृप्तस्तल्लिङ्गनिष्ठित । बाह्य लिङ्गब्रजक्षेत्रचर्यादि नहि वाञ्छति ॥ इति ॥ १८६-१८७ ॥ (तन्त्रा० १५।२८५-२८७ ) , कारणरूपपरविन्दुस्वभाव' शिर्व एव परमानन्दलक्षणो नान्य । स काम , कमनीय- स्यात् । कमनीयता लावण्य भद्रता। तेनोपलक्षित परमसुसमेय कमनीयम् । नान्यस्य तदस्ति, अनित्यतादिदोपदुष्टत्वात् । तदुत्ताम्-- कामरूपो यह देवि ानको रूपवर्जित । क्षोभैयामि प्रजा सर्वा नित्य वै क्लेदयामि च ॥ इति । तथा तस्यैय निविशेषसुखस्य शिवशक्तिसामरस्यस्वभावत्वाई इतरकामवन् कामत्य- मुच्यते । तदुत्त श्रामतोतरे- भैरवोऽह कुलोऽह वै विन्दुम्त्य नादकुण्डली । उभयो सङ्गमो योऽय परानन्दस्वभावक ।। इति । तथाआरण्यकेऽपि सामरस्यसुखोदाहरणत्येन लौकिककोमसुखमुदाहृतम्--"तयथा प्रियया सपरिष्यक्तो न बाह्य किचन वेद नान्तरम्' (बृ. उ. ४।३।२१) इति । तथा श्रीविष्णु- ४. यावेव-क. ग छ। १ माकाय --1.1 २ 'तदेव' अधिक वलतेग. । ३. 'तदुक्त इति' नास्ति-व.घ.1 ५. 'आदि' नास्तिक. ग, ६ विन-क.ग.छ., ह्यान दो-उ.। ७. एपा पद्धतिन दृश्यते-7, इ.ज । ८. 'कमनीयताया लावण्यम्' अधिक पाल- ग. छ. । ९. कामतत्त्व-च. ग. छ.। १० कुलेशानि-छ । ११. परमान दलक्षणम्- स. इ. ज, परमानन्दरवस्पय मिति वा पा..। १२. योषिकाम-स. ज. ! १३. इत परम्-' एपमेयाय प्राशेनामा सपरिवतो न बाह किचन वेद नातरमिति' इत्पधिपाट -रा. ज.। प्राच" (से. पृ. ९७ ) । तत्रालोके तु--"उवाच भगवानेव तोमत्युसगुह्वरे । कायपुटाकार ध्यानधारणजितम् । विषतत्त्वमनस्कास्य तप स्नेहात प्रकाशितम् ॥' (२१६८-१६९) इत्यादिना विषतत्त्व विकृतम् । उपोद्घातेऽस्य प्रप-बोऽवलोकनीय ।

·नित्यापोहशिकाणंव [१ पटल - देहप्रभातृताशान्तियन सिद्धयति तं भजे। विश्वेन्धन निज धूप ज्ञानपावकसम्भवम् ॥ सविन्मागंगतो योध्य प्रयत्नस्त्वात्मसथय.। तमेव संश्रये गन्वमानन्दोदयकारणम् ।। यस्मिन् सर्वमिद भाति य. सर्वनावभासते। कल्पयामि प्रकाग त दीप पूजाविधौ निजे ॥ विश्व शिवादिभूम्यन्त चमत्काररसाश्रयम् । महीयसे महाभौक्ने महेशाय निवेदये ॥ इति भट्टगगाधरस्तोत्रे घूप(गन्य)दीपनेवेद्योपनिषत् । अ क्रियमाणलौविक- घूपादीना वासना कथिता । गन्धादिष्वभियुक्तोक्तिः- चन्दनागुस्कर्पूरपङ्क गन्ध इहोच्यते । सगुग्गुल्वगुरुवीरसिताज्यमचन्दन. साराङ्गारे विनिक्षिप्तमन्नी नीचै प्रधूपयेत् । गोसपिपा वा तेलेन वा च लघुगर्भया ।। दीपित सुरभि शुद्ध दीपमुच्चै. प्रदीपयेत् । सुसितेन सुशुद्धेन पायसेन सुसर्पिपा ॥ सितोपदशकदलीदध्यायैश्च निवेदयेत् । इति । (प्र० सा० ६।४८, ५४-५६) वर्पण यवघा दद्यान्मधुपिष्टगुडोद्भवम् । पुष्पमूलफलोत्य वा म्याद्यमानन्दनं परम् ।। इति । इह प्रथमद्रव्यम्योपाहाना द्वितीयत्तीयचतुर्थपश्चमानामप्ययश्यभावित्यं सूचितम् । किं घटुना, पुलाचारक्रमेणेय गनय प्रपूजयेत् । परसहजउलान्त्यजीनों मध्ये ·१८४-१८५ सूत्रे ] जुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहानुशाः । खेचरीयोजयोन्याख्या नव मुद्रास्त्वनुक्रमात् ।। १८४ ॥ विरच्य साधकेन्द्रस्तु ध्यानं कुर्यात् समाहितः। विन्दु संकल्प्य वक्त्रं तु तदधस्तात् कुचद्रयम् ॥ १८५ ॥ तर्पणानि । तर्पणम्"तर्पणं तृप्तिनयनं दैवतस्यामृतेन तु" इति स्थित्या द्रव्यम् । उक्तं च श्रीलक्षणसारे- अनेन हेतुना सर्वपापविध्वंसकारिणा । समस्ताज्ञासिद्धिदेहदायिना तपेयेनगत् ॥ इति ॥ १८३ ॥ इत्थं वरिवस्यां विधाय 'वक्ष्यमाणलक्षणन्यायन 'मुद्रानवकं विरच्य पुनर्वरिवसितां महापूजात्मिकां तां कामकलां ध्यायेदित्याह-बिन्दु संक- पोडशष्टचतुरैकक्रमेण योगिनीरामन्न्य उपोपितास्ताः शुचिभूताः समानीय स्वर्ण- वनस्रकचन्दनधूपदीपमध्यभोज्यलेखचोप्यचर्वणद्रव्यपानासनदक्षिणादिसहितं सम- न्त्रकं नीराजनादिसकलोपचारैः परितोपयेत् । एतत्कुलाचारम् ।। १८३ ।। संसोनेत्यादिना 'दशमुद्रामु मध्ये त्रिखण्डा आवाहनार्थ विनियुक्ता । शिष्टा नयमुद्राः सन्ति । तारत्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तेषु नवचनेषु प्रतिचक्रं पूज्याः । ता एफैकमेकै चक्रस्य प्रदर्शनीया इत्यर्थः । तमुक्तम्- सर्वानन्दमयं चादौ सर्वसिद्धिप्रदं परम् । सर्वरक्षाकरं पान्यत् सर्वरोगहरं तथा ॥

·१.मृपा-स.। २. धन-थ.1३. तमेवला.. ४. प्रकाशास्य-व.। ५. श्रितम्-ना.। गन्धो-.,गन्धनैवेद्यो-.1११. 'अत्र तर्पणानिातर्पणम्'नास्ति-ख.। १२. 'गन्यादि तर्पणानि ६.महामोह-दी. ७. शानि-श.ग.1८. दये-स. दी.। ९. 'इति नास्ति-स.।१०. नैवेद्य- मास्ति-प.। १३. गन्धमिष्यते-मु.। १४. पटनभज-ख, परसभञ्ज-3., परस्तभज-ज.। नित्यापोडशिकाणव. [१ पटल देहप्रमातृताशान्तिर्येन सिद्धयति तं भजे । विश्वेन्धन निज धूपं ज्ञानपावकसम्भवम् ।। सविन्मार्गगतो योऽयं प्रयत्नस्त्वात्मसश्रय.। तमेव संश्रये गन्धमानन्दोदयकारणम् ।। यस्मिन् सर्वमिद भाति य. सर्वत्रावभासते । कल्पयामि प्रकाश तं दीपं पूजाविधौ निजे । विश्व शिवादिभूम्यन्त चमत्काररसाश्रयम् । महीयसे महाभोक्त्रे महेशाय निवेद॑ये ।। इति भट्टगङ्गापरस्तोत्रे धूप(गन्व)दीपनैवेद्योपनिषत् । अत्र क्रियमाणलौकिक- धूपादीना वासना कथिता । गन्धादिप्वभियुक्तोक्तिः- चन्दनागुरुकर्पूरपत्र गन्ध इहोच्यते । सगुग्गुल्वगुरूशीरसिताज्यमधुचन्दनै. साराङ्गारे विनिक्षिप्तैर्मन्त्री नीचे.प्रधूपयेत् । गोसपिपा वा तैलेन वा च लघुगर्भया ॥ दीपित सुरभि शुद्ध दीपमुच्चै. प्रदीपयेत् । सुसितेन सुशुद्धेन पायसेन सुसर्पिपा । सितोपदंशकदलीदध्यायैश्च निवेदयेत् । इति । ॥ (प्र० सा० ६।४८, ५४-५६ ) तर्पणं बहुधा दद्यान्मधुपिष्टगुडोद्भवम् । पुष्पमूलफलोत्थ या स्वाद्यमानन्दनं परम् ।। इति । इह प्रथमद्रव्यम्योपादानाद् द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमानामप्यवश्यंभावित्वं सूचितम् । किं यहुना, फुलाचारक्रमेणेव एतय प्रजयेत् । परसहजउलान्त्यजीनों मध्ये १५. जातीनाना...।

·१३५ १८४-१८५ सूत्र ] ऋविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः संक्षोभद्रावणाकर्षवश्योन्मादमहाङ्कुशाः । खेचरीयोजयोन्याख्या नव मुद्रास्त्वनुक्रमात् ।। १८४ ॥ विरच्य साधकेन्द्रस्तु ध्यानं कुर्यात् समाहितः । विन्दु संकल्प्य वक्त्रं तु तदधस्तात् कुचद्वयम् ॥ १८५ ।। तर्पणानि । तर्पणम्-"तर्पणं तृप्तिनयनं दैवतस्यामृतेन तु" इति स्थित्या द्रव्यम् । उक्तं च श्रीलक्षणसारे- अनेन हेतुना सर्वपापविध्वंसकारिणा । समस्ताज्ञा सिद्धिदेहदायिना तर्पयेज्जगत् ॥ इति ॥ १८३ ।। इत्यं वरिवस्यां विधाय 'वक्ष्यमाणलक्षणन्यायेन मुद्रानवकं विरच्य पुनर्वरिवसितां महापूजात्मिकां तां कामकलां ध्यायेदित्याह--बिन्दु संक- पोडशाष्टचतुरेकक्रमेण योगिनीरामन्न्य उपोपितास्ताः शुचिभूताः समानीय स्वर्ण- वनस्रकचन्दनधूपदीपभक्ष्यभोज्यलेह्यचोप्यचर्वणद्रव्यपात्रासनदक्षिणादिसहितं सम- न्त्रक नीराजनादिसकलोपचारैः परितोपयेत् । एतत्कुलाचारम् ।। १८३ ।। संशोभेत्यादिना 'दशमुद्रासु मध्ये विखण्डा आवाहनार्थ विनियुक्ता। शिष्टा नवमुद्राः सन्ति । तास्त्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तेषु नवचक्रेषु प्रतिचक्रं पूज्याः । ता एकैकमेकैकं चक्रस्य प्रदर्शनीया इत्यर्थः । तदुक्तम्- सर्वानन्दमयं चादी सर्वसिद्धिप्रदं परम् । सर्वरक्षाकरं चान्यत् सर्वरोगहरं क्या ।। १. कविशोदाक. स., फर्षवशो-पाग। २. जरपादियोनिमुद्रा-याक. घ., मोन्पश्व-सक.ख.प., मुद्रा च-सग.। ३. घस्य कुन्वाग. से.. ४. 'तर्पयेज्जगव"महा- प्रजात्मिका नास्ति-ख.1 ५. 'लक्षण' नास्ति-घ.। ६. 'तां' नास्ति-ध.1 ७. चार इति भावः- ग.छ. । ८. 'तटुक्तम्' नास्ति-.। ९. सर्वरोगहरं चान्यत् सर्वरक्षाकरं पुनः-स. इ. ज... 1. वायमाणेति । चतुर्यपटलोक्तमुद्रालक्षणानुसारमित्यर्पः । २. "नयमद्वासु प्रत्यावरणान्तमेरेको मुद्रा विरचपेदित्ययं इति केचित् । इहैव नवापि प्रदर्शये. दित्यर्य इत्यन्ये ।"ये तु दाना मुद्राणां मध्ये प्रिखण्डाया आवारले विनियुक्तरवान्नववेह प्रदश्या इति हेतं. वयन्ति" (से. पृ. २६)।

·नित्यापोडशिकाणंद [१ पटल तदधः सपराधं च चिन्तयेत्तदधोमुखम् । ल्प्येति । सपेरार्धम् । ऊर्ध्वविन्दुसमीपवर्तिनी अनकहकारार्धकला मानेति सम्प्रदाय । 'अधोमुख योनिम् । अयमर्थ-समानस्य विन्दुनयात्मनश्चतुर्थ- स्वरस्योर्ध्वविन्दुना वक्तम् , तदध स्थितेन विन्दुद्वयेन स्तनद्वय च विमृश्य तदघ सपराधं यत् तद्योनि चिन्तयेदिति ॥ १८४-१८६ ॥ सर्वार्थसाधको योऽसौ सर्वसौभाग्यदायक ! सर्वसझोमणं चान्यत् सर्वाशापरिपूरकम् । त्रैलोक्यमोहनश्चान्यो नवमश्चक्रनायक ।। इति । ईकोरोर्ध्वगतो विन्दुर्मुस भानुरधोगती । स्तनौ दहनशीताशू योनिर्हार्धकला भवेत् ।। नौसाद्वीपोगजात च मुस विन्दो समुत्थितम् । स्तनविन्दुद्वयं बाहुर्योनिहोर्धात् पदद्वयम् ।। एवं कामक्लारूप देवतामयमात्मन । वपुर्विचिन्त्य शिवयोरायुधन्यासमाचरेत् ॥ बिन्दु सफल्प्येत्यादि । इदानी दर्शनसर्वस्वर्भूतकामक्लाध्यानं वाह्याभ्यन्तर- रूपेण दर्शयति । चतुर्थस्वरस्य कामकलाभूतस्य चत्वारोऽवयवा सन्ति । विन्दुनय माता च । तत्र प्रधमबिन्दुना देवीमुख क्ल्पयेत् , विन्दुद्वयेन स्तनद्वयम् , हो((गन्तया वराङ्ग योनिम् । एव कलाचतुष्टयेन परिकल्पितमहाकामक्लाभूता १. तु-वाग. से. सफ ग घ.। २ 'सपराधम् बिन्दुअपारमन' इत्यस्य स्थाने-'अध्वं. बिन्दुसमीपयतिनी मारैति सप्रदाय । अयोमुख योनिम् । अमर्थासनमात्रयात्मन' इति पाठ -स.. सपरामर्षबिदुत्रपा-1.1३ विचि-ना.।४, सोभकर-ग.छ। ५ तथा सर्वाशयप्रद-स.ज.। ६. न चा यत्-स... ज. । ७ नवम-ख. इ. ज । ८. कम्-ख. ४. ज. । ९. 'इति' नास्ति- ग. ए.1 १० एष श्लोक वेवल पुस्तक एव दृश्यते । ११. 'नासा समाचरेत् ॥' मास्ति- ख..ज, ईनासा-ा। १२. दीया १३. हाधपद-छ.। १५. निम्पति-,न.. १६. वात्र प्रव-स....! १८.पराग-1,परी-ज.। 1. "अपोमुखाग्दो योनिपर इनि सम्प्रदाय" (से. पृ ९६) । मात्रया १४. एपक.छ.. १७ हायिंमूतया-प. इ.ज.।

·१८६-१८७ सूने] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित १३७ ? एवं कामकलारूपमक्षरं यत् समुत्थितम् ॥ १८६ ॥ कामार्थधर्ममोक्षाणामालयं परमं ध्रुवम् । एवमिति । कामकलारूपं कामकलात्मकम् । समुत्थितं "विन्दु सक- ल्प्य" ( १३१८५ ) इत्यादिना समुद्भावितम् । कामार्थधर्ममोक्षाणामालय- मित्यस्याभिप्राय –स्वात्मतया भौवित कामकलात्मकमोकाराक्षरमेव स्वेच्छाविप्रहा महात्रिपुरसुन्दरीमात्मान ध्यात्वा श्रीमूलविद्यामभ्यसेदिति सकलो- पास्तिभावनाया कामकलाविनियोगो दर्शित । तदधस्तात् कुचद्वयमिति । प्रथमविन्दो- रधस्ताद् द्वय स्थितम् । विन्दुद्वयमित्यर्थात् सिद्धम् । तदध स्थित विन्दुद्वयाध. स्थितं मानारूपम् । तत्कीदृशमिति ? सपराधम् । सकारस्य पर हकारस्तस्याधं तस्याप्यर्धम् । कोऽर्थ ? अनच्कस्य हकारस्यार्घ गृहीतमिति कृत्वा तद्वाचस्यार्धा भवति। तेत सपरार्धशदेन हार्धामेव परेममात्रारूपमत्र गृहीतम् । तच्चे ईकारहकारयोरेक- रूपमिति ईकारचतुर्थभागस्य सपरार्धत्वमुक्तम् । अथवा ईकारहकारयोर्द्वयोरैंपि कलासाम्यात् कामकलारूपत्वमस्तीति भक्त्योक्त्या सपरार्धत्वमुक्तम् । तदधोमुख चितयेत् । अधोमुसमिति सुन्दरीणा मदनमन्दिरमभिधीयते । तेन तदिह लक्षितम् । यदिहानुक्त तद्गुरुमुसाज्ञात्वा कार्यमिति ।। १८४-१८६ ।। एव कामकलार पमिति | यदिह ग्रन्थारम्भे “तामीकाराक्षर" (१८) इत्या- दिना सूचित कामक्लारूपमक्षर तदे(व ? व) रूपमिति । एव महिमायुक्तमिद देवेन देव्यै दर्शितमिति भाव । अक्षर यत्समुत्थितमिति । 1श्रीवामकेश्वरशास्त्रार्णवमथन- वेलायामिति यलपरम्परया लभ्यमपि भाग्यवशाल्ल धमिति भाव । कामादि- विषमोक्षाणामालयमिति । तदिदमक्षरम् उद्धृतमभ्यस्तं कामक्लाक्षर कामालयम् । १. समुपस्थि-4.। २. कामादिविष-वाक. स.ग, कामादिसुख-सम./३ परमेश्वरि-वाग, से व.सकस ग.घ.। ५ भाविता-स। ६. स्मिका-स.] ८. अर्घस्याप्यम्-स. उ. ज. । ९. कस्य हकारस्या- तस्यानकस्य हकारस्या-ज । १०. मत - ज.1 ११. द्वयेन-क.ग.छ । १२. परममुद्रास्टर मनुगृ-क. ग. छ.। १३ तदिदम्-. ग.छ.1 १४. भयोरपि-रा.इ.ज.। १५. 'हप नास्ति- र.ए.। १६ तक्त्या-स. ज.1 १७. यत्पर-क. ग. छ । १८. मिनि-स ग... ज.। २०. इदमभ्यस्त काम-स.. ज.। | "निपापोरगिराणवमपनादुदतमित्यय इत्यन्यै" (से. पृ. ९६ ) । ४. कामात्मक-ग..

·१३८ नित्यापोडशिकाणव [१ पटल तदेव तत्त्वमवरं निजदेहं विचिन्तयेत् ॥ १८७ ॥ पुरुषार्थचतुष्टयस्य स्थानम्, न तु विद्याजपचकाराधनादीनि ।'कोमादिविष- मोक्षाणामिति पाठे काम. कामवीजम् , आदिग्भिवम् , विपमोक्ष. शक्ति- वीजमिति । तदेवेति । तत् कामकलारूपमक्षरम् । तच्चप्रवरं पट्त्रिंशत्तत्याना कारणम् । निजदेहं विचिन्तयेदित्यस्यायमभिप्राय.-पत्रिंशत्तत्त्वममिम काममिति सौन्दर्यादिलक्षण तत्साधकाय साधयति । विषमोक्षः । विष संसारो जनन- मरणादिलक्षण., तस्मादेन साधकं मोचयतीति विषमोक्षालयमुच्यते । अथवा विमर्शा- नन्दलक्षणपराहमावस्थितिर्मोक्ष. त(म)स्मै साधकाय साधयतीति मोक्षालयम् । तस्य तदपेक्षायुक्तस्य नविनरूपतया कालाग्न्यादिशिवान्ततत्त्वभूमिपु यो महाभोगः स एवास्य विमुच्यते । विनरूपेणागत विपरूपं तेदेपि साधकाय प्रयच्छतीति विपालय- मुच्यते। 'अथवा विप जलम् , विपमभृतमिति विषशब्दस्यामृतपर्यायत्वमस्ति । वदालयममृतालयमिति भावः । परमामृतसमुद्रे प्रकाशानन्दसामरस्यलोलीभूते एन साधकं प्लावयतीति यावत् । कालादिविपमोक्षाणामालयमिति पाठान्तरम् । तत्रै योजना-कालमोक्षालय विषमोक्षालय चेत्येवमादि द्रष्टव्यम् ।। तदेव तत्वप्रवर निजदेह विचिन्तयोदति । इह वामकेश्वरदर्शने तदव कामकला- झररूपमेव तत्त्वप्रयरमवश्यमेव नातव्यवयाऽवगन्तव्यम् । तत्किमिति ? कॉमः पञ्च- १. देहे-त्र. सक. ख । २. पाच्चकारायनादिति-व । ३. 'कामादि "वीजमिति' नास्ति-१.१ ४. बीज-ख.। ५. य भाव च.। ६. 'इम' नास्ति-ख.। ७. काम इति-स.इ.ज.। ८. कामादिविषमोक्षाणामालयम्-स.ड.ज । ९. 'तत्त्वं नास्ति-क.1१०. मिपुच्यते-प.ह. ज.. ११. "विपस्प' नास्नि-1,विमिति-ख.ज.। १२ तदपि नाम्नि-व इ.। १३. परामृत- ..। १४. प्राप-स... ज.। १५. 'मोक्षालयम्' इत्यम्य द्विरावृत्ति -य.। १६. व्यमिति भाव-क. ग. छ.। १७. वरी-ख.। १८ कामपन्नावरणस्प परपिदु-क ग छ । 1. "विषादोऽमृतपर, विपजलामृतपदानां पर्यायत्वात् । तच्च मोक्षस्य विदोपणमिति प्राश्वो ध्याचपते ।काम कामकूटम् । यादिम्भिवएटम् । विषमोक्ष शक्तिमिति तु ततोऽपि ·१८७ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः कार्यात्मक कार्यकारणयोरभेदेने चिन्तयेदिति । तदुक्तं श्रीत्रिकसारशास्त्रे- शिवानन्दरसापूर्ण पत्रिंशत्तत्वनिर्भरम् । देह दिवानिशं पश्यन्नचंयन् स्याच्छिवात्मक. ॥ विश्वात्मदेहविधान्तितृप्तस्तल्लिङ्गनिष्ठितः । बाह्य लिङ्गबजक्षेत्रचर्यादि नहि वाञ्छति ॥ इति ॥ १८६-१८७ ॥ ( तन्त्रा० १५।२८५-२८७ ) कारणरूपपरबिन्दुस्वभावः शियें एव परमानन्दलक्षणो नान्यः । स कामः, कमनीय- त्वात् । कमनीयता लावण्य भद्रता। तेनोपलक्षित परमसुखमेव कमनीयम् । नान्यस्य तदस्ति, अनित्यतादिदोषदुष्टत्वात् । तदुक्तम्-- कामरूपो ह्यहं देवि बनगो रूपवर्जितः । क्षोभैयामि प्रजा. सर्वा नित्यं वै क्लेदयामि च ॥ इति । तथा तस्येय निर्विशेपसुखस्य शिवशक्तिसामरस्यस्वभावत्वा इतरकोमवत् कामत्व- मुच्यते । तदुक्तं श्रीमतोत्तरे- भैरवोऽह कुलोऽहं वै विन्दुस्त्वं नादकुण्डली । उभयोः सङ्गमो योऽयं परानन्दस्वभावक. ॥ इति । तथाआरण्यकेऽपिसामरस्यसुखोदाहरणत्वेन लौकिककामसुखमुदाहृतम्-"तद्यथा प्रियया संपरिष्वक्तो न बाह्य किश्चन वेद नान्तरम" (बृ. उ. ४।३।२१) इति । तथा श्रीविष्णु- १. त्मक काय -11.1 २ 'तदेव' अधिक वर्तते-ग.घ । ३. 'तदुक्त इति' नास्ति-ख.घ.। ४. वरचेव-क. ग. छ.। ५. 'आदि' नास्ति-क. ग. छ.। ६ स्वन-क. ग. छ., हानन्दो-ड.। ७. एषा पङ्क्तिनं दृश्यते-ख. ड. ज । 4. 'कमनीयताया लावण्यम्' अधिक पाठ-क. ग. छ. 1 ९. कामतत्त्व-च. ग. छ.। १० कुलेशानि-छ । ११. परमानन्दलक्षणम्- प.ड, ज., परमानन्दस्वस्पद मिति वा पाठ-ख. ड.ज.। १२. योषित्काम-ख. ज.। १३. इत परम्-"एवमेवाय प्राज्ञेनात्मना सपरिष्वक्तो न बाह्य किश्वन वेद नान्तरमिति" इत्यधिक पाठ-ख. ड ज.। प्राच" ( से. पृ. ९७ ) । तन्त्रालोदे तु-"उवाच भगवानेव तच्छीमत्कुलगुह्वरे ।" काकचञ्चुपुटाकार ध्यानधारणजितम् । विषतत्त्वमनच्कास्य तव स्नेहात् प्रकाशितम् ।।" (३।१६८-१६९) इत्यादिना विषतत्त्व विवृतम् । उपोद्घातेऽस्य प्रपञ्चोऽवलोकनीय ।

·नित्यापोडशियाणव [१ पटल ध्यात्वा चक्रेण सहितां ततस्त्रिपुरसुन्दरीम् । ध्यात्वेति । ततः पश्चात् कामकलाध्यानानन्तरम् । चक्रेण सहितामि- त्यादि । बहिराराधितशक्तिचक्रोपेता निपुरसुन्दरी ध्यात्वेत्यर्थ, अन ध्यात्वे- त्यनेन लिङ्गन स्तुतिनमस्कारादिकमपि सूचितम् । पूजान्ते बलिविधान- मिति नोक्तम् । “हुते तु देशिक पश्चान्मण्डले वलिमारभेत्" (प्र. सा. ६।१०६), "वसुभ्यो रुद्रेभ्यो दिनपरिवढेभ्योऽपि च वलि सभूतेभ्यो दद्यात्" (नि. सा. ८५० ) इत्याधभियुक्तोक्तस्थित्या, अर्घान्नसलिल सहेतु दत्तपुष्पकम् । समन्त्र नेपात्रेण विधा शान्तिलि भजेत् ।। पान I पुराणे:पि सामरस्यसुसोदाहरणत्वेन स्त्रीसुरसमेवोदाहृतम्-"कुमारोत्रीसुख यथा इति । किं बहुना, बिन्दुन्द्वाद्वैधीभावज परमसुरतमेव लौक्किसुसलवमसिलमिति । तदिह परमसुखमेव नेमल्यतया सुसमिति सिद्धम् । कामो बिन्दु शिवसमरमतया स्थित । कला तद्विवर्त तयिन्दुद्वय शिवशक्तिरूप चन्द्रसूर्यात्म प्रकाशविमर्शरूप परमविन्दुप्रापकम् । तदधस्तात् स्थितापि संपराधस्वरूपिणी कुण्डलिनी चिद्दण्ड- रूपिणी । (सा ?) सदिच्छया यहन्छया पशोरस्य मलावृतस्य पाश विश्लेषयन्ती निजपद स्मारयन्ती समरसभावेन स्थित परमानन्दविन्दुभाव नैयति सा क्ला । एव कामकलारूपमिदमक्षर परमकामप्रापकमिति तदेव तत्त्वप्रघरमित्युक्त नि शेपादि- गुरुणा परमशिवेनेति भाव । इत्थ निष्कलोपासनायामपि विनियोग ॥ १८६-२८७ ॥ कामक्ला- १ तामत-राक., ता महा-सख., ता तत्र-सघ.। २ नादन-ख. ग.। ३. अत्र प्रकृतमनुमराम' नास्ति-ख, । ४. द्वन्द्वाद् द्वन्द्वी-द. ड. ज । ५. निरगरतधा-ख. ड.ज.। ६. शिव सामरस्य-व इ.ज. । ७. 'भून नाम्नि-वह.६८ सा परमार्थकपिप्पी.इ.ज.! ९. नय ती-स. । १०. स्पमक्षरमिति-ख इ.। 1 श्रीविष्णुपुराणे नोपलभ्यत एतहचनम् । "स्वसवेद्य हि तद् ब्रह्म कुमारीत्रीसुख यथा । अयोगी महि तत्ति जात्य इव वणिकाम् ॥' इत्येवमेष श्लोको योगचितामणी २५ तमे पृष्ठे स्वन्दपुराणोपवचनत्वेनोवृत्त । दक्षस्मृतौ च--" कुमारोमैथुन यया । अयोगी नैव मानाति जाताग्यो हि यया घटम् ।।' (७५२४) इति पाठ ।

·१८८ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलित. स्वमुद्रया शक्तिचक्र खेचर्याद्याश्च योजयेत् ॥ १८८ ॥ खेचर्या शक्तिचक्रं तु क्षमस्वेति विसर्जयेत् । इति श्रीनित्यापोडशिकाणवे प्रथम. पटल. ।। मुक्तकेनालिवर्णेन सर्वविघ्नविनाशिना। सर्वसिद्धिप्रदेनैव ध्यात्वा भू(त्वा?ता)दिवेष्टितम् ॥ इति लक्षणसारोक्तदिशा चात्रापि शान्तिवलिरुक्तो मन्तव्य इति सम्प्रदाय । तत्प्रकार. सुभगोदये द्रव्य. । केचिदुच्छास्त्रसम्प्रदायमिह पूजाया मन्त्रविशे- पान् वहून् कर्माणि च बहूनि यथामति कल्पयन्ति । न ते स्वीकर्तव्याः । प्रकृतमनुसराम । पुन किमित्याह--स्वमुद्रया शक्तिचक्रं खेचर्याद्याश्च योजयेदिति । स्वमुद्रया कामकलात्मना भावितकारणरूपमहाशक्तिरूपया 'स्वभूतया मुद्रया सहेत्यर्थ । शक्तिचक्रम् आराधितमणिमादिमहादेव्यन्त शक्तिचक्रम् । विरचिताश्च मुद्रा परमकारणमहाशक्तिरूपया सवित्स्वरूपपर- मार्थया स्वभृतया मुद्रया सह योजयेद् एकीकुर्यादिति । खेचर्या शक्तिचक्र स्वमुद्रया शक्तिचक्रमित्यादि । स्वस्य मुद्रा स्वमुद्रा (इति भावः । कोऽर्थ ?) । मुद्रा- शक्तिदेवीनां चक्र समूहं पूजाकाले चतुरश्रस्थाहयादिदेवीनामनन्तर पूजनीयमित्यनेन दर्शितम् । इदानी कास्ता इत्याह-खेचर्याया । मुद्रा इत्यर्थ.। खे आकाशे सुपुम्णो- १. स्वमुद्रयेत्यादिक पङ्क्तिद्वय नास्ति-वाक, ख , तस्य स्थाने 'स्वमुद्रया साधकेन्द्र क्षमस्वेति विसजयेत्' इत्येवैव पक्तिरवलोक्यते । स्वमुद्राशक्तिचक्र तु-सग, शक्तिचक्रेण- सख.। २ के खेचर्याद्यास्तु चिन्तयेत्-ब., या प्रपूजयेत्-सक. घ., खेचर्या वा प्रयोजयेत- सख., खेचर्यारमनि वेदयत-सग । ३ एतदनन्तरम्-'एव कृत्वा महेशानि साधको वाञ्छित लभेत' इत्यधिक दृश्यत-सख । ४. 'शान्ति' नास्ति-ग.१५. यत्वात्-ग.। ६. 'तत' मास्ति-.। ७. अत-ख.1 ८. 'स्वमुद्रयां नास्ति-ख. । ९. करण-ख । १०.माद्य-ख.। ११. इतोऽग्ने- 'सेचर्याद्या मुद्रा इति शेष ! अयमर्य-अणिमादि महादेव्यन्त' अधिक पाठ-स. घ. । १२. पर-. । १३. 'स्वभूतया' नास्ति-ख. । १४. ब्राह्मण्यादि-छ.। 1 'प्राश्वस्तु स्वा मुदमानन्द राति विषयीकरोतीति स्वमुद्रा स्वसवित् । खेचर्याद्या नवमुद्रा अणिमादिशक्तिचक्र च स्वस्वसविदा योजयेत्, शुद्धचेतन्यमात्ररूप भावदिति व्याचक्षते । अन्ये तु स्वमुद्रति सहाय तृतीया । प्रत्यावरणमेवैक्स्या एव मुद्राया पूजनद्योतनाय स्वस्व. मुद्रया सहित ततदावरणशक्तिचक खेचर्याद्यास्तत्तन्मुद्रा योजयद एकोकुर्यादित्यर्थ इत्याहु ( से. पृ. १८)। " ·१४२ नित्यापोडशिपाव [१पटत तु क्षमस्वेति विसर्जयेदिति । खेचर्या सहारमुद्रया । क्षमस्वेत्यस्याय भाव.- स्वानुभूतसवित्स्वभावमकृतिमाहपरामर्शमय भवद्रूप बहिरिदन्तयोल्लास्य चक्रे निजनिजेषु पदेषु पतन्त्विमा. करणवृत्तय उल्लसिता मम । क्षणमपीश भनागपि मेव भृत् त्वदविभेदरसक्षतिसाहसम् ।। (शि. स्तो. ८५) इति श्रीरहस्यगुरुक्तनीत्या 'भेदेन क्षणपरिभावितमस्मत्प्रमाद क्षमस्वेति बहुधा प्ररोच्य खेचर्या सहारमुद्रया महाप्रकाशवपुपि चिन्मये स्वात्मनि विसर्जयेत् तन्मय भावयेदिति शिवम् ।। १८८ १८८३ ॥ एवम् जुविमशिन्या नित्यापोडशिकार्णवे । शिवानन्दपरामष्ट. प्रथम. पटलो गतः || पलक्षिते पराम्बरे कुण्डलिनीरूपेण चरतीति कृत्वा सेचरीति देव्या नाम । तस्याः सेचर्या या मुद्रास्ता. पूजाकाले पूज्यत्वेन दर्शिता इति भाव । पेचर्या मुद्रया देवीचक्रं प्रणम्य विसजदियाप दर्शयति । तत्र रोचर्या सेचरीमुद्रया पूजित शक्तिचक्र प्रणम्य क्षमस्वेनि प्रेरोच्य प्रपूजित देवीचक्र विसर्जयदिति भावः ॥ १८८- १८८ ॥ इति श्रीविद्यानन्दविरचिते चतु-शतीटिप्पणेऽर्थरत्नावलीनाम्नि "पजापटल. प्रथम समाप्त.॥ १. पमिद-व., पत-प्र.। २. द्वास्य-घ.। ३. चक्रभेदे-व.। ४. निज भेदेन क्षण नास्ति-ख.। ५. मत्प्रसाद-स., स्मत्प्रसाद-घ.। ६. 'शिवम् नास्ति-घ. । ७. धाका-ग.। ८.प्ट प्रथम पटल गतम्-ख. घ. । ९. परापर-क. स. ग. ड, ज । १०. अत्र-ख .! ११. प्रबोध्य-क.ग.छ.। १२. इत परम्-'प्रणम्य विसजयेदित्यपि च दर्शयति । अत्र खेचर्या मुद्रया पूजित शक्तिचक प्रणम्य क्षमस्वेति प्रणम्य प्रपूजिन देवीचक्र विसर्जयेत् प्रापयेदिति भाव इपथिक पाठ-स.ड., "विसर्जयेत प्रापयेदिति भाव' इत्येवाधिक-ज.। ख. ह. ज.। १४. कन्या-ख ड. ज.। १५ प्रथम पटल सम्पूर्ण क. ग. छ. । 1 भेदेनेति । अय भाव - रहस्यगुरो शिवस्तोत्रावलीकारस्य भट्टोत्पलस्य भगवदविभेदरसति क्षणमपि मनागपि नाभिमता । उपासकेन च भगवती त्रिपुरसुन्दरी श्रीचक्रं महिस्थे पूजामले मेदेन इदन्तपोल्लास्प क्षणमुपास्यते । एष प्रमाद एव क्षाम्यतेऽत्रेति । १३, नन्दनाथ- ·अथ द्वितीयः पटलः ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मन्त्रयोगं यथाविधि । यत्रानेन विधानेन साधकेन प्रपूज्यते ॥१॥ देशे वा नगरे ग्रामे तंत्र क्षोभः प्रजायते । एवमध्यर्धाष्टोत्तराशीत्यधिकशतसत्योपेतसून प्रथम पटलं विवृत्य साधनवाधिकसप्ततिसूत्रसमितं बहुविधवश्यादिप्रयोगशरीर द्वितीयं पटलं विवृणुम,। ईश्वर उवाच । शृणु देवीत्यादि । मन्त्रयोगं मन्नानुवन्धिन प्रयोगम् । यथाविधि अन्ययाप्यस्माभिर्यथोक्त तथा, नं त्वन्यमतानुगुण्येनेति । । अथ द्वितीय पटले विपमपदेषु व्याख्या लिरयते । मन्त्रयोगमिति । योगो विनि- योग, प्रयोग इति यावत् । देश वा नगर इत्यादिनैतभिप्रेतम् -'प्रामनगरप?नादिपु प्रदेशेषु यत्र यत्राभिरुचिः, यत्र यत्र पूजाइभूतद्रव्याणि चे सभवन्ति, यत्र च राजचौर- १. श्रीभैरव-पाग. से. सरा. ग. घ.। २. एका पतिनं दृश्यते-यास. स.। ३. यथा- स्थितम्-क., यथाक्रमम्-पस. । ४. सापा परिपूजयेत्-सक. १५. जगत्क्षोभ -याक. स. ब. सक. प. ग., पुरक्षोमा-सघ. । ६. मर्या-ग.। ७. 'शत' नास्ति-रा. घ. इ.। ८. तदानु- गुण्येनेति-प.। ९. इत पूर्वम्-श्रीभैरय उवाच इत्यादि इत्यधिक पाठ-.ज., 'अथ यायत्' मास्ति-छ.. १०.यप-5. ज.। ११. पदव्यारया-क.ग । १२. 'मन्त्र यायन्' नास्ति-क. ग. । १३. नगरी-ल । १४. पत्तन-छ.। १५. 'प्रदेशेषु' नास्ति-प.। १६. 'यत्र' नास्ति-क. ग. छ.। १७. 'चमास्ति-क.ग.छ। "प्रावस्तु देशादिग्रहणेन स्वेच्च्या या पुत्रापि पुरधरणार्यमवस्यातमिनि प्वयते । तेन घ पगालोताया पर्वताप्रनदीतीरतीर्यायतनाचावापरतापा पाप इति प्यावसने" (से. १.१०६)। एतच्च "मास रिशवतोपर्यादि नहि पानि" ( १५॥ २८७ ) हरयव (पृ. १३९ ) अजुविमति पुदतवालोष यधनानुगुण प्याल्यानम् । 1.

·नित्यापोडशिकाणंव: [२ पटलः । ज्वलकामाग्निसन्तापप्रतापोत्तप्तमानसाः ॥२॥ पिपीलिकास्थिन्यायेन दुरादायान्ति योपितः । मन्त्रसंमृढहृदया: स्फुरनधनमण्डलाः ॥३॥ तद्दर्शनान्महादेवि जायन्ते सर्वयोपितः। जप्ते लक्षकमात्रै तु तुभ्यन्ते भूतले गानाः ॥ ४ ॥ योति देशनगरग्रामः सवयते । अनेन वश्यादिपु प्रयोगेपु वक्ष्यमाणक्रमेण । तत्र देशादो । क्षोभो मान्मथो विकार. ॥ १-२ ।। पिपीलिकास्थिन्यायेनेत्यस्यायमर्थ, पिपीलिका यथा महीविवर- शायिन्यो विवादिमहावृक्षाग्रलम्बमानफलास्थिसचयमतीत्य तदन्तर्गत सार प्रविशन्ति, तथा योपितो दूरात् साधकमिति । दूर. कृच्छ्रप्राप्तपर्यन्त । अत्राभियुक्तवचनम्- दैव्योऽपि विविशस्तत्र व्योम व्योमात्म (के ? क) जगत् । ब्रह्मा(ण्डे ?ण्डा)न्तर्यथा पक्वं मृदुविल्व पिपीलिकाः ॥ इति । मन्त्रसंमूढहृदया मन्त्रप्रयोगविस्मृतप्रस्तुतकर्तव्यहृदया.। स्फुरज्जपन- मण्डलाः । तद्दर्शनादिति सबन्ध.। पाताले नागकन्यका इति । साधकेन दुर्भिक्षादिविपदो न सन्ति, वत्र तत्र जपहोमपूजामन्यपुरश्चरणादि कार्यम् ; न तु पशु- शास्त्रोक्त दीतीरपर्वतापादितीर्थान्वेषणमनुष्टानाय कार्यमिति भावः ॥ १-२ ॥ पिपीलिकास्यिन्यायेनेत्यस्यायं भावः-यथा पिपीलिका अस्थिकवचरक्षितमपि तदन्तर्गतं मज्जारूप ग्रहीतुं प्राप्नुवन्ति केनाप्युपायेन, तथा योपितोऽपि मन्त्रानुशान- १. काला-सख.1 २. सतप्त-सर । ३. प्रभावो-सख । ४. शुम्यन्ते-सघ. । ५. प्रेऽपि- सख., प्रेण-सघ. । ६. लागना-वाग. से. सघ, । ७. न्यायेन दूरादायान्ति योषित इत्यभिप्राय - स... वालिन्यो-7.1९. "बिल्वादिनास्ति-ख. ह.। १०. रससार-ना.। ११. दूरत- स.घ.. १२. पर्यन्ता. १३. देहादि विशतुस्ते ते-ख., देव्यो विविशतुस्तते-ा। १४. त्मि-7.। १५. तद्यया-१.। १६. 'मन्त्र' नास्ति-द. ज. १७. शास्त्रोक्तं-क, ग, छ.। १८. पर्वतादिनदीतोरादि-क. ग. छ.। १९. राधन-क ग. छ.।

·२.८ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः यदि न तुभ्यतीत्थं हिं साधकस्य मनो मनाक् । संतुभ्यन्ति ततः सर्वाः पाताले नागकन्यकाः ॥५॥ तासामपि यदा नासौ क्षोभं याति मनागपि । ततः स्वर्गनिवासिन्यो विद्रवन्ति सुराङ्गानाः ॥ ६॥ एवं लक्षत्रयं जप्त्वा ब्रतस्थः साधकोत्तमः । संक्षोभयति देवेशि त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥७॥ लिखित्वा विपुलं चक्रं तन्मध्ये प्रतिमा येदि । साध्यस्य नाम्ना संयुक्तां ज्वलन्तीं चिन्तयेत्ततः ॥ ८ ॥ लक्षजपे कृते नागकन्यकाः साधकसमोपमागत्य मन्त्रबलेन संक्षुभ्यन्त इत्यर्थः ॥ २-५ ॥ तासामपीति । दर्शन इति शेपः । असौ साधकः । व्रतस्थः स्त्र्यादिहीनः ॥ ६-७ ॥ तन्मध्ये चक्रस्य मध्ये। प्रतिमा साध्यस्प नाम्ना संयुक्तामिति . निरतं साधकमनेकनियमरक्षितमपि विन्नहेतुभूताः प्राप्नुवन्तीति भावः । संक्षोभ इति कामविकारः। तमुत्पादयतीति भावः ॥ २-५॥ यतस्य इति ब्रह्मचर्यादिनियमयुक्त इत्यर्थः ।। ६-७॥ लिखित्वा विपुल चक्रमित्यस्य सृष्टिस्थितिसंहारात्मकं चक्रं लिखित्वेति भावः । तन्मध्ये प्रतिमा लिसेदित्यस्य तस्य महाचक्रम्य मध्ये साध्याकृति लिखेत् । नाम्ना लिखति संयुक्तामिति । तस्याः प्रतिकृतेः । हृदयदेशे मूलविद्यां लिखित्वा तस्या हकारमध्ये १. ते देवि-सक.। २. वै-सघ। ३. भ्यन्ते-च. ४. ततस्तेन-सघ। ५. लिखेत्-अ., यदा-वाग. से. ब. सक. ग. घ.। ६. नाना लिखति-वाक, ख. ग.से. स.ब.। ७. सयुक्तो-वाक.। ८. लक्षद्वयेन जपे-ख.इ.। ९. 'संक्षोभ....."भाव: नास्ति-स. ड. ज. । १०. मित्यादि-क. . छ.। ११. त्मकचकत्रयमपि-क. ग. छ.। १२. यावत्-क. ग. छ.। १३. 'प्रतिकृते. नास्ति-क. ग. छ.। 1 "दर्शनेनेति शेष इत्यन्ये" (से. पृ. १०८)। 2. "अयरत्नावलोकारास्तु-प्रतिमाया हद्देशे मूलविद्यां लिखित्वा तस्या हल्लेखाया हकारमध्ये ·१४६ नित्यापोडशिकाणयः [२ पटलः शतयोजनमात्रस्था त्वदृष्टापि च या भवेत् । भयलनाविनिर्मुक्ता साऽप्यायाति विमोहिता ॥९॥ तन्मध्यगोऽथवा भूत्वा मन्त्रं संचिन्तयेद्यदा। सर्वमात्मानमरुणं साध्यमप्यरुणीकृतम् ॥१०॥ ततः स जायते देवि सर्वसौभाग्यसुन्दरः । वल्लभः सर्वलोकस्य साधकः परमेश्वरि ॥११॥ संबद्धयते । ज्वलन्तीं 'मन्त्रपावकशिखया। विमोहिता आविष्टा ॥ ८-९॥ तन्मध्यगः चक्रस्य मध्यगतः। ततः स जायत इत्यत्र तच्छब्दः साधक परामृशति । वल्लभः क्षणमपि परिहर्तुमशक्यः ॥ १०-११ ॥ साधकसंज्ञां पष्टयन्तामालिख्य तदधो रेफहकारमध्ये द्वितीयान्तं साध्यनामाक्षर माकर्पयाकर्पयेति च कर्म लिसेत् । अनुक्केष्वाकर्षणेष्वयमेव विधिः । ज्वलन्तीमिति । तां साध्याकृति तद्योन्यन्तरालोत्थितमन्नपावकशिसया दह्यमानां चिन्तयेत् ॥ ८-९॥ तन्मध्यगोऽथवा भूत्वेति । तस्य महाचक्रस्य मध्ये महाकामकलारूपमात्मविग्रहं ध्यायेत् । सर्वमात्मानमरणं साध्यमप्प्ररणोकृतमिति । 'आधारादात्मनः शक्ति विद्युल्लता- भामुरां प्रयहणनाड्या हिनिस्सार्य साध्यनासाविवरेण सन्मूलाधारमावेश्य तन्छकत्येक्यभावनया तद्धृदयकमलं नीत्वा प्राणमनस्सहितं सविग्रहं तस्यात्मानं ४. मन्त्री- १.मध्य-सध। २. हि-सघ., यदा-सग.। ३. समायाति--सग । पाग. से. घ. सक. स्व. ग. घ.। ५. चिन्तयते यदा-ब. सक. ख. ग. घ.। ६. ततश्च पूज्यते--., ततस्तामानयेद-सक.। ७. शिक्षायामपि-घ.। ८. चक्रमध्यग.-ख.इ.1 १. अनु. क्तेष्टारर्पणविषिष्वयमेव-क. ग. छ.। १०. मिमा-स.... । ११.दित-क. ग. छ.। १२. विदलयभास्वरा-स.म.ज.1 १३. 'वहि. नास्ति-व....। १४. भित्वा-स. ज.! साधनाम पष्टयन्तं विलित्य तदघो रेफहकारयोमध्ये साप्यनाम द्वितीयान्तमाक्र्षयेति कियापदं च लिनेदिनि म्याचक्षते" (से. पृ. १०९)। 1. "मन्त्र पावरविवाविमोहितामित्येके । सा च शिखा तद्योन्यन्तरालोदिता मित्येत्यपि चित्" (से. पृ. ११०। 2. "प्रयंररनावलोपारास्तु-स्वीयां दुगलिनी वहाापा बहिरानीय सायनासिकाद्वारा प्रदेष तनुपालन्यरोहत्य तया रवलीनसाप्पयो स्वामन (भिन्न)ता नीत्या स्वाहा ·९-१३ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अयरत्नावलीसंवलितः सर्वरक्तोपचारैस्तु पूज्यते मुद्रया युतम् । यस्य नाम्नैव संयुक्तं स भवेद् दासबद्वशी ॥ १२ ॥ अदृष्टायोस्तु संयोज्य नाम चक्रस्य मध्यगम् । विरच्य योनिमुद्रां तु तामाकर्षयति क्षणात् ॥ १३ ॥ मुद्रया युतं "गुदमेढ़ान्तरे योनिस्तामाकुच्य प्रबन्धयेत्" इत्यानात- नीत्या 'योनिमुद्रावन्धं विधायेत्यर्थः । “य उपक्षपयिता कर्मणः स दासः । अथवा दीयते यस्मै स्वामिना सर्व यथाऽभिलपितमिति दासः। वशी सर्वसहः ॥ १२॥ दृष्टस्त्रीसमाकृष्टिमन्त्रान्तरेणापि सिद्धयति, एतन्मन्त्रप्रभावेणादृष्टस्त्री- समाकृष्टिरपि सिद्ध्यतीत्याह-अदृष्टाया इति । अदृष्टायाः श्रुतायाः । क्षणाद् वया कवलीकृतमाकृष्य स्वस्यासनतां नीत्वा चक्रजातवेदसो ज्वालाप्रज्वालित- गात्रं स्वकीयब्रह्मरन्ध्रसहदलकमलचिच्चन्द्रमण्डलद्रुतविलुमाकारया सुधाधारया मस्त- कादिपादान्तव्याप्तया तयाऽरुणितमात्मानं वस्यासनभूतं तम् अरुणितं यथा भवति तथाऽऽप्लावयेदित्यर्थः ॥ १०-१२ ॥ सर्वरक्तोपचारैस्तु पूजयेन्मुद्रया युतमिति । योनिमुद्रया संयुतमित्यर्थः। यस्य नाम्नव संयुक्तमिति । तत्र वशीकरणप्रयोगे 'साध्यसाधनामलेखनमाकर्षणवदेव । कर्मलेखेंने तु विशेषः। वशीकुरु वशीकुर्वित्येवं वशीकरणप्रयोगे । उत्तरत्राप्ययमेव विधिः । यत्र विशेषस्तत्र धूमः ॥ १२ ॥ ४. वशः-सघ.। १. पूजयेत्-वाग, अ. से. सग.। २. युतः-वे. सक.। ३. क्त:-सक.ग.। ५. यां तु-सग..। ६. संयोज्यं-वाक. स.। ७. यते-सघ.. ८. स्था-ख. घ.. ९.प्रपञ्च-.. १०. 'अथवा"वशी नास्ति-ख. ड.। ११. अस्मैा। १२. 'अदृष्टाया: नास्ति-ग.1 १३, स्वास-ख.इ.ज.। १४. सार-ख.इ.ज.1 १५. लामृत-क. म. छ.। १६. तात्मानं-क. ग. छ.। १५. स्वासन-ख. इ. ज.। १८. द्रासंयुक्त-क. ग. छ.। १९. 'नाम' नास्ति-क. ग. छ.। २०. 'लेखने..."मः' नास्ति-7. । रन्धेन्दुमण्डलादारक्तामेव सुघाधारां निस्सार्य तया सर्वमात्मानं साध्यसहितमाप्लावयेदिति वर्णयन्ति" ( से. पृ. ११०-१११ )। 1. "प्याख्यातं च तयैव ऋजुविशिन्याम्" (से. पृ. १११ )। 2. ब्रह्मसूत्रशाङ्करभाष्येऽपि-"ये चामी दासाः स्वामिप्यात्मानमुपक्षपयन्ति" ( २१३॥४३ )। 3. "ये तु साम्यसाधकयो मयं वशीकुविति क्रियापदं च लेयमिति व्याचक्षते" (से.पृ. १११)।

·नित्यापोडशिकाव. [२ पटल १४८ यक्षिणी बाथ गन्धर्वी किन्नरी चा सुरेश्वरीम् । सिद्धकन्यां नागकन्यां देकन्यां चे ग्वेचरीम् ॥ १४ ॥ विद्याधरीमप्सरसमृपिकामथोर्वशीम् । मदनोद्भवविक्षोभरजघनलम्बिकाम् ॥ १५ ॥ महाकामकलां ध्यायन क्षोभयेत् सर्वयोपितः । अभिसन्ध्यव्यवधानेन, होमादिक्रिया(वजितावर्ज)मित्यर्थः । अदृष्टाया इत्येत- द्विवृणोति-पक्षिणीमित्यादि खेचरीमित्यन्तम् । महाकामकलां ध्यायन् महाकामकलारूपमात्मान ध्यात्वेत्यर्थ । 'न ध्यान मुखहस्तादिकल्पनाकल्पित बहि । ध्यान शाक्तमहावेशस्तन्मह सामरस्यता ॥ इति ध्यानोपनियत् ॥ १३-१६ ॥ अष्टापास्त्वित्यादि । अवापि नामलेखन पूर्ववत् । योनिमुद्रामिति । योनिमुद्रया युतं पूजयेदित्यर्थः । सर्वे प्रयोगाः सप्तदिनावधिकाः । यक्षिणी चाथ गन्धर्वामित्यादि क्षोभपेत् सर्वयोपित इत्यन्तेन महाकामकलासक्लीकृतदेवीरूपस्वात्मध्यानेनैव सर्यासा- माष्टि?तिता परमशिवेन ॥ १३-१६ ।। ७. विक्षे- १. चाथ-बाक, ख अ., वापि-सक, ख,। २. श्वरि-सक. ग घ । ३. राज-सग.। ४. यक्ष-बाग.से. सका। ५. नु-सक., मुरेश्वरि-सथ. । ६..या तथोग.. पात्-सख.। ८. स्फुरज्जधनमण्डलाम्-वाग से ब., स्फुर ' लम्बिकाम्-सक., चलज्जधनमण्ड- लाम्-संघ, । ९. लाभ्यानात्-बाक ख. ग. से. ब. अ. सक, ख, ग घ.। १०. श्यिया-ख, छ., क्रियावस्थित- । ११. कलाध्यानात-ग... । १२. इतोऽग्रे-इह तु काल्पनिक ध्यानम् । गोरोचनेति' इत्यधिक पाठ-1 घ। १३. 'अरष्टा नाम नास्ति-ग.. 1. "ध्यान हि निश्रला बुद्धिनिरामा निराश्रमा। न तु ध्यान शरीराक्षिमुखहस्तादिकल्पना " (श्लो. १४६) इति तु विज्ञानभैरवभट्टारने पाठ । 2 "एते च सर्वे प्रयोगा सप्तदिनाधिका इति पेचित्' (से, पृ. ११० ) । 3 "केचित घश्यमाणप्रयोगस्थस्य सर्वयोषित इत्यस्य विशेषण भन्यमाना इम प्रयोग मानुपी- भारविषय मत्यन्ते" (से. पृ. १११)।

·१४-२० सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित. रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभागं च चन्दनम् ॥ १६ ॥ अष्टोत्तरशतं जप्त्वा तिलकं कारयेद् बुधः । ततो यमीक्षते बक्ति स्पृशते चिन्तयत्ययम् ॥१७॥ अर्थेन च शरीरेण सोऽवश्यं याति दासताम् । तथा पुष्पं फलं गन्धं पानं वस्त्रं महेश्वरि ॥ १८ ॥ शतमष्टोत्तरं जप्त्वा यस्याः संप्रेष्यते स्त्रियाः । सद्य आकृष्यते सा तु विमूढहृदया सती ॥ १९ ॥ हठाकृष्टिरियं भद्रे न कचित् प्रतिहन्यते । समभागं रोचनाकुड्डुमयो. प्रकृतत्वात् ताभ्या समानभागम् । चिन्त- यत्ययमित्यत्रेदंशब्द. साधकविपय. ॥ १६-१८ ॥ विमूढहृदया विवेकशून्यहृदया. । हठाकृष्टिः मन्त्रपावकमहाज्वालाकवली- कृतत्वाद् गलेपातिकाकर्षमित्यर्थः ॥ १८-२० ॥ रोचनाकुडकुमाम्यामित्यादि तिलक कारयेदित्यन्तेन ग्रन्थेन तिलकेनापि पश्य- साधनमभिमतम् । रोचनाकुङ्कुमाभ्यां तु समभाग च चन्दनमिति रोचनाकुङ्कुमयोर्भागद्वयम्। समभागं चन्दनमेकमेव योजयेत् ॥ १६-१८ ॥ तया पुष्प फलं गन्धमित्यादि न क्वचित् प्रतिहन्यत इत्यन्तस्य स्पष्टार्थः ॥१८-२०॥ १.च-बाक, ख, ग.से.ब.। २. सप्तभाग-वाग.। ३. तु-से.। ४. धारयेद्- वाग. से.। ५ एतदनन्तरम्-'वल्लभः सर्वलोकरप साधकः परमेश्वरि इत्यधिक पाठः- सख, ग.1 ६. संस्पृशेच्चि-वाक. ख.. ७. येच्च यम्-वाक. स. ग. से., येच्च ताम्-पख., यत्पपि-वे. सक., येत्तु यम्-सघ. । ८. अवश्य-ब, म वश्य धाति दासवत्-वाग. व. संघ., स पर्श-से., स वश्यो दासवद्भवेत्-सक.। ९ वस्त्र-सख.। १० यान-सख.। ११. गन्य- सख.। १२. सुरेश्वरि-सक.1 १३ अप्टोत्तरशत-वाग. से, । १४. समेर्यते-वाक स., सप्रेक्षते-व., १५. स्त्रिय-सग.। १६. आकर्षयेत् साध्वीं-वाक. स., आकृष्यते देदि-तक.। १७. या-वाक..। १८. सलीम्-वाक, ख., एतदनन्तरम्-"मदनोदामदहन- दह्यमानहृदम्बुजाम् । साधकस्यानुकम्पायें जीवनासङ्गमाथिनीम् ॥" इत्यधिकः श्लोक -सख.। १९. गले वातिकर्षणमित्यर्य-ख. इ., गले पातिकाम मीत्यर्थ - । २०. 'प्रन्येन' मास्ति- क. ग. छ.। २१. 'अपि नास्तिक. ग. छ. । २२. इति-ड.ज.। २३. स्पष्टोऽय-ज.। 1. "पेतु रोचनाकुडकुमयोर्भागद्वयं चन्दनभागमेकमेव योजयेदिति घ्याचक्षते..." (से.पृ. ११२) । सप्रेषयेत्-सघ ।

·नित्यापोरशिकाय [ २ पटल लिखेद रोचनर्यकान्ते प्रतिमामवनीतले ॥ २०॥ सुरूपां चारुहारवेपाभरणमण्डिताम् । तालगलहनाभिजन्ममण्डलयोजिताम् ॥ २१ ॥ जन्मनाममहाविद्यामशेने विदर्भिताम् । सर्वाङ्गसन्धिसंलोनमालिख्य मदनाक्षरम् ॥ २२ ॥ लिसेदित्यादि । एकान्ते पशुजनदृष्टिविजिते । प्रतिमा साध्यायाः । तद्भालेत्या तच्छन्द प्रतिमा गृह्णाति । भालशब्देनाज्ञास्थान लक्ष्यते । जन्म- शब्देन गुह्यस्थानम् । मण्डलशब्देन मूलाघारम् । जन्मनाम पितृभ्या दत्तम् । महाविद्या मूलविद्या । अङ्कुशः क्रोङ्कार.। विदर्मिताम् । "विदर्भो द्वयन्तरीकृत इति समयः । मदनासरं कामबीजम् । तदाशाभिमुसः । साध्या यत्र वर्तते । रिसेदित्यारभ्य योजनाना दातादपोत्यन्तस्यायमर्थ -एकाते निर्जने स्थले । लिखित्वा प्रतिमा तस्या ललाटगैलहृदयनाभियोनिपु जमनाममहाविद्यामकुशान्तविमिता लिसेत् । मातापितृभ्या दत्तं जमनाम । महाविद्या मूलविद्या। अकुश क्रोङ्कारः । आदायद्नुशं ततो मूलविद्याक्षरद्वयं ततो जन्मनामाद्यमक्षर साध्यायाः। अंकुश पुनर्मूलविद्याभरद्वयं ततो जन्मनामद्वितीयाक्षरम् । एव क्रमेण साध्यनाम मलविद्यार्णपरिसमाप्तिर्यावत् तावत् पुनः पुनर्लिपेत् । पुनरप्यकुश दद्यात् । तदुः कम्-- विदर्भो द्वयन्तर प्रोक्त" इति । मदनाक्षर कामयीजम् । तदाशाभिमुख साध्य १ भूषिताम्- बाग. से. सख. ग. | २. कपोल-सग.। ३. तल-वाक. ख. अ. सग. । ४. योपिताम्-वाक, एका पडक्तिर्न दृश्यते-सस । ५. शान्तवि-बाग. से. सख, ग, घ । ६. न स-ब। ७. 'जन' नास्ति-ा. घ.। ८. तत्फालेत्यत्र-ख, घ, ४, ९, फाल-ख. , मावशब्देन जान-1.1 १०. 'गल' नास्ति-ख, इ ज.। ११. नामाक्षर-ह.। १२. 'अकुश' नास्ति-स. ह.1 १३. क्षर ततो-ख इ, क्षर साध्याया पुनर्मूलबिद्याक्षर ततो-ज.। १४. मूलाणं-द.। १५. 'तावत् नास्ति-क. ग. छ । १६. भूयो भूयो-ख... ज.. 1 "केचित्तु भालपदमाजाचकोपलक्षक [नम]मण्डलपद मूलाधारपरमिति वदन्त षट्चक्र विद्यां लिखेदित्याह (से. पृ ११३)। 2 "आदी योगो भवेदन्ते पल्लव मम्पुटो द्वयो । एकान्तर तु प्रयन विदर्भो द्वयन्तरीकृत' ॥" (१९७२) इति कादिमतास्ये तन्त्रराजे म्यते । 3 "ये त्वयुशोत्तर विवाशरदय ततो जमनामाशरमिति ध्याचक्षते ." ( से पृ ११३ ) ।

·२०-२५ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अयरत्नावलीसंवलितः १७ तदाशाभिमुखो भूत्वा त्रिपुरोकृतविग्रहः । बध्वा तु क्षोभिणी मुद्रा विद्यामप्टशतं जपेत् ॥ २३ ॥ नियोज्य दहनागारे चन्द्रसूर्यप्रभाकुले । ततो विचलितापाङ्गीमनगशरपीडिताम् ॥ २४ ॥ प्रोज्ज्वलन्मदनोन्मेपप्रस्फुरजघनस्थलीम् । शक्तिचक्रोच्छेलद्रश्मिवलनावलीकृताम् ॥ २५ ॥ तद्दिङ्मुख इत्यर्थः । त्रिपुरीकृतविग्रहो मन्त्रन्यस्तशरीरः । त्रिपुराभट्टारिकॉ- त्मना भावितात्मविग्रह इत्यर्थः । इदमेव मुख्यं समाधानम् । इदन्तोपासनं काल्पनिकम् । तदुक्तं गीतानिप्यन्दे- उत्सृज्यात्मसमाधानं ये ध्यायन्त्यन्यदेवताः भिक्षन्ते भूरिवित्तास्ते भिक्षित्वाऽपि बुभुक्षिताः ॥ इति । क्षोभिणी मुद्रा 'वक्ष्यमाणा। नियोज्येति । दहनागारे अग्न्यागारे । चन्द्रसूर्यप्रभाकुले चन्द्रसूर्ययोः प्रभाभिर्व्याप्ते । अयमर्थः-'चन्द्रसूर्यदहन- त्रिभङ्गिनि महति चक्र इति। विचलितापाङ्गी कामविकारेण । प्रोज्ज्वलदिति। दिडमुख इत्यर्थः। संयोग्य दहनागार इति मूलाधारे ता साध्यां नियोजयेदित्यर्थः। अथवा दहनागार इति चन्द्रसूर्यकलालयभूतं चक्रमेव । शक्तिचक्रोच्चलच्छषितवलनाकवलोकृतामिति १. खीभूय-सघ. २. विविच्य-सख.1 ३. क्षोभिणी-से., मोक्षिणी-चाक. ख.। ४. मष्टोत्तरं-चाक. स. ५. संयोज्य-अ.। ६. कलालये-वाक, ख. ग. से. अ., कृतालपा-सक., प्रभालये-संग.। ७. विहलिता-बाफ, ख, द. अ.1 ८. पानां-सक. ख. घ. । ९. एत: दनन्तरं पक्तिम एवम्-दुरीकृत., आकृष्ट., वप्र., प्रोज्दल., शक्ति., नवानुराग.-से. । १०.प्रोच्छले-वाक. ख., प्रोच्चल-चाग.से., प्रचलो-सक., प्रोल्लस-सघ.। ११. प्रचल-वाफ.स., १२. स्थलाम्-वाक, अ. ब., मण्डिताम्-सघ. । चलच्छारते-याख. ग.व. १४. विकली-सख.। १५. रिकाभावि-ख. ह.। १६. इदमुपा- सन-स.अ., इदं तदुपासनं-घ. । १७. उम्भित्या-म.ज्य स्वपमात्मानं-चि.। १९. देव- साम्-चि.। २०. भिक्षन्ति-ख. ग. घ.इ., भिक्षित्वा-चि.। २१. 'प्रोज्ज्वलदिति' मास्ति- ख..। २२. दिति भावः-स. ड. ज. । 1. तृतीये पटले ५-६ श्लोकयोक्ष्यमाणैत्यर्यः । 2. केचित्त दहनागारशब्देन साधकस्य मूलाधारमुच्यते, तत्र योजनं साध्याया इत्याहुः परेतु चन्द्रसूर्यकलायुक्ताग्निमण्डलं श्रीचक्रमेवेत्याहुः" (से. पृ. ११४) । १३. च्चल-वाक. से., ·१५२ नित्यापोडशिकाणवः [२ पटल दरीकृतस्वचारित्रैभयलचानयाङ्कुशाम् । आकृष्टहृदयां नष्टधैर्यामुडीनजीविताम् ॥ २६ ॥ चप्रप्रासादनिगडनदीयन्त्रसुरक्षिताम् । नवानुरागसन्धानकम्पमानहृदम्बुजाम् ।। २७ ।। मनोधिर्फमहामन्त्रपवनापहृतांशुकाम् । विमूढामिव विक्षुब्धामिव श्रान्तामिव द्रुताम् ॥ २८ ॥ प्रोज्ज्वलताऽतिप्रज्वलितेन, प्रकर्पणोज्ज्वलतो (वा) मदनस्य महोन्मेपेण प्रकृष्टस्फुरज्जयनस्थलीम् । शक्तिचक्रेति । शक्तीना चक्र शक्तिचक्रम्, तस्मादुच्चलिताना रश्मीना बलना वेष्टनम् , तेन कवलीकृत ग्रोसीकृताम् । दूरीकृतेति। चारित्रभयलज्जानया एव, अड्डशः अपथप्रवृत्तिनिरोधक., स दूरी- कृतः परित्यक्तो यया तामिति । आकृष्टहृदयां मन्नप्रभावरज्जुभिः । नष्टधैयों मन्नप्रभावाहृतगर्वत्वात् । उड्डीनजीवितां गतप्रायप्राणाम् । वप्रप्रासादेति । शिले?कामृत्संचितावरण प्रैम् । प्रासादो भभुजा स्थानम् । निगडं बन्धनम् । यन्त्र भूगृहम् । तै. सुरक्षिताम् । नवानुरागः प्रथमराग , तस्य सन्धानेन कम्पमानहृदयाम्बुजाम् । अत्राभियुक्तवचनम् - मूलाधारस्थदेवीमहाचमादुचलन्छक्तिवागुराकयलीकतामित्यर्थः । महीनजीविताम् उद्धान्तजीवितामिति यावत् ॥ २०-३१ ।। १. सु-सख. ग.। २. श्य-सख. ग । ३. मया-सक., लया-सख..। ४, उत्तीर्ण- वाक. स.। ५. चक-सख , यत्र-य. । ६. प्राकार-वाक.ख. य. सक, ख. ग.घ.। ७. निविड- वाक. स. व. । ८. भूत-सक.। ९. तन्त्र-सख.। १०. वेगेना-याक. ख.। ११. मिवाप्लुष्टामिव स्नुताम्-बाक, ख., सक्षुधा विप्लुप्टामिव विद्रुताम्-ब., या पृष्टा मदनविह्वलाम्-रख.. परिमूढामित्र विरष्टा विकृष्टामिव विह्वलाम्-सर. १२. स्थलामित्यर्थ -ग.। १३. 'मासीकृताम् नास्ति-प.। १४. 'चारित्र' मास्ति-सइ । १५. शिलालोष्ट-स. ड.। १६. वप्र-ग. घ.। १७. तामिति-1. घ. । १८. 'प्रथमराग 'नास्ति-ख गए । १९ वेपमानहुदयाम-ख..। २०. दुच्छल-क. ग.। २१. मिति यावत्-ख. 1 २२. 'उड्डीन यावत्' नास्ति-ख. । 1 "शक्तिचक तदीयमूलाघारम्, तस्मादुच्चलन्त्या शक्ते. कुण्डलिया इति केचित्" (से.

·२६-३१ सूनाणि] ऋविशिनी अर्यरत्नावलीसंवलितः १५३ ॥ लिखितामिव निस्संज्ञामिव प्रमथितामपि । दलितामिव संभ्रान्तामिवोत्वासमितामिव ॥ २९ ॥ विस्तामिव संकीर्णामिवाकुलितमानसाम् । निलोनामिव निश्चेष्टामिवान्यत्वं गतामिव ॥ ३० ॥ भ्रमन्मन्त्रानिलोईतपत्राकारां नमस्तले। भ्रमन्तीमानयेन्नारी योजनानां शैतादपि ॥ ३१ ॥ न तथा सुखयत्येषा चैतस्त्रिभुवनेशिती । यथा परस्परानन्दी स्नेह. प्रथमरक्तयोः ॥ इति । मनोऽधिकेति । मनसो योऽधिको वेगः, मनोजव इति यावत् । स महामन्त्रपवनस्तेनापहृतांशुकाम् । विमूढाम् अनभिव्यक्तात्मस्वभावाम् । विक्षुब्धाम् आविलमानसाम् । श्रान्ताम् अप्रत्यभिज्ञातस्वरूपत्वाच्चिरं खिन्नाम् । द्वतां द्रवीभूताम् । लिखितां चित्रस्थिताम् । निस्संज्ञां मूच्छी गताम् । प्रेम- थितां विलोलिताम् । विहस्तां परवशाम् । संकीर्णो प्रतित्तिरहिता विकीर्णा- वयवाम् । आकुलितमानसां प्रस्तुतविस्मृतमानसाम् । निलीनामिव निश्चेष्टा- मिवान्यत्वं गतामिवेति। निलीनीम् अनुद्योगाम् । निथेष्ट मृतप्रायाम् । अन्यत्वं गता, नेयं सा, अन्यैवेयमिति द्रष्टुभिश्चिन्त्यमानाम् । भ्रमनिति । भ्रमन् परिभ्रमन, मन्त्र एवानिलो मन्त्रानिलः, तेनोद्धृतस्य उत्कम्पितस्य . १. मति-पक.। २. "दलितामिव सलो शामिवाकुलितमानसाम् । सलिलामिव संभिन्नामियालितविग्रहाम्॥ एवं मानानिलोभ्रान्तपनाकारा नभस्तले ।" इति कम पायव- सग., गलिता-बाग. से.। ३. चोट्टामरिता-वारा. से. व. सस.। ४, गलिता यार.., दलिता-मख., मरिना-त्र.। ५. सभिन्ना-भाक, स । ६ नास्पेषा पक्ति-चाक. स.ग.प.अ. ७. महा-वाग. से. रार.। ८. दुभ्रान्त-या. ए. अ., दमूतपत्रा-बाग. रो.। ९. स्थले बाग. से, सख.। १०. शतैरपि-दाग. से.। ११. चारदि-ग । १२.शितुः-स...। १३. प्रत्यभिज्ञातस्वरूपा घ-५ . १४. स्थाम्बा.प.। १५. अप्रम-ग. घ.. १६. विप्रतिपतिरहिताम्-..। १७. समीणा-ग. घ. इ.। १८. 'प्रतिपतिरहिता' नास्ति-प..। १९. विशीर्णा-स. ग..। २०. 'प्रस्तुतविस्मृतमानमाम्' मास्ति-स...। २१. इति नास्ति। २२. नामिव-ग.। २३. निश्चेष्टा माम मृतप्राया-.. २. परिभ्रमन' मास्ति-प..। २५. 'उदूतपधारारा' इत्यधिर-1.1 २६. तो नास्ति-प्र.) २० ·१५४ नित्यापोडशिकार्णवः [२ पटल - अथवा मातृकां सर्वा लिखित्वा चनाबाह्यतः । धारयेद् याहुमूले यस्त्ववध्यः सर्वजन्तुषु ॥ ३२॥ पत्रस्य पर्णस्याकार इव या कम्पते वाम् । क्षेत्र नमस्तल इत्यस्याय भाव मन्त्रपवनप्रकम्पिता निरालम्बना भ्रमन्तीमिति । आनयेत, साधक इति शेष.। योजनानां शतादपीत्यस्मिन्नये मन्त्रोऽयमायण'-"यदि वसति योजनशते नदीना वा तान्तरः" इति ॥ २०-३१ ।। अथवेति निपातसमुदायोऽयशब्दार्थ. प्रयोगान्तरारम्भे । अयमर्थ.- चक्रस्य बाह्यदेशे चक्रोपश्लिष्टमकारादिक्षकारान्तान् वर्णान् विन्यस्य प्रोक्त- क्रममावध्य प्रोक्तस्थाने प्रोक्तफलसिद्धथै धारयेदिति ॥ ३२ ॥ अपवेत्यादि सर्वजन्तुवित्यन्तस्यायमर्थ:-'भूर्जपत्रे चन्दनागुरुषपूरपर्दैन श्रीचक्र लिसिला तस्य मध्ये त्रिकोणमध्ये लिसितमूलविद्याह्कारमध्येऽमुकं रक्ष रक्षेति साधक- नाम लिसित्वा चक्रचतुरश्रयायतः परिवेपक्रमेण मातृका लिखित्वा सितसूत्रेण वेष्टयित्वा गुटिकां कृत्वा पञ्चगव्यपञ्चामृतस्नापनान्ते प्राणान् प्रविष्टाप्य संपूज्य मूलविद्यामप्टो- चरशनादि स्पृशन् यथाशक्ति जपित्वा शुभेऽहनि धारयेत् । १. य. सोज्वध्य वाख. से. द. सक. ग., यु सोऽवन्य-पत्र.। २. 'अ नास्ति- ख..., "य"इनि दोष' नास्ति-प.. ३. स्पिता."म्बना"तीति-ख.। ४. मानो गया दर्पण -...। ५. वमन्तीना.1 ६. मतान्तर-11. घ.। ७. 'चत्रम्पमास्ति-स.ह.। ८.दिष्ट-1., रिष्ट-घ. । ९. मावाध्य-प., विध्य-स. ह.। १०. 'अयो “मर्य' नास्ति-1.। ११. 'मध्ये नाम्नि-ख ...। १२. 'रक्ष' नास्ति-द. ग. छ.। १३. इतः परम- "प्राणप्रतिष्ठा । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णुमहेबरा ऋषप ऋग्यजुस्सामायणानि छन्दांसि सक्लनगन्मृष्टिस्थितिमहारकारिणी परा प्राणशक्तिर्देवता मां ह्रीं को वीज स्वाहा शक्तिः प्रापनिटायें चिनियोग । रक्तामोतारणपद्मसस्या पाशाशामिदारान् सवाणान् ! शूल पार दया करानं रक्ता विणेका प्रणमामि देवीम् ॥ इति । तन" इत्यधिक पाठ-क. १४. जपवा-स...। 1. एतद्वचनमयदे न दृश्यते । श्रीकण्ठयां पटिनेषु चतुष्पष्टितन्त्रबेका मायणहिता । तपयमेतदुचनं स्पात् । 2. "त्र नामलेवनादीनिकर्तव्यताविस्तरो अन्यविस्तरेक्प्रयोजनकोऽयरत्नावत्या ट्रष्टय्य' ( मे.पृ. ११५)। " ·३२ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलित. १५५ अत्र प्राणप्रतिष्ठाप्रकारो लिख्यते-दीर्घपदस्वरभेदितेन मायाबीजेन कराङ्ग- न्यासं कृत्वा पाशाङ्कुशाभयवरोद्यतकरां रक्तालङ्कारवसनां प्राणदूतीपरिवृतां रक्तां शक्ति- मात्मानं ध्यात्वा मूलाधारान्मूलशक्तिमुत्याप्य प्रवणनाड्या निस्सार्य साध्यवामनाड्या तस्य भ्रूमध्यं भित्वा सुपुम्नापथेने हत्कमलं प्रवेशयित्वा तद्गताष्टपत्रकर्णिकायां निषण्णान् भ्रमराकृतीन साध्यप्राणान् शक्तितन्तुप्रविद्धान स्वप्राणदूतीभिराकृष्याकृष्य गुलिकायां संस्थाप्य प्राणप्रतिष्ठामनु जपित्या स्वात्मशक्तिं स्वात्मनि समाहरेत् । प्राणदूत्यो यथा- मृता वैवस्वता चैव जीवहा प्राणहा तथा। आफ्ष्या ग्रंथना चै प्रमादा विस्फुलिगिनी ॥ क्षेत्रज्ञप्रतिहारी च प्राणदूत्यो नव स्मृताः । (प्र० सा० ३५।१२) आँ ह्री को यं र लं वंशं पं संक्षं सं हं से: अमुष्य प्राणा इह प्राणाः । पुनरपि पाशादि हंसौन्तम् अमुप्य जीव इह स्थितः । पुनः पाशादि हंसान्तम् अमुच्य सर्वेन्द्रियाणि । पुनः पाशादि हंसान्तम् अमुष्य वाड्मनश्चक्षुःश्रोत्रघ्राणप्राणा मयि जीव इह स्थित्तो मयि सर्वेन्द्रियाणि मयि वाड्मनश्चक्ष श्रोत्रघ्राणप्राणा इहायान्तु सुसं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा। प्राणप्रतिष्ठामन्त्रः । अथवा स्त्रीसाध्य आत्मानं कामेश्वरं ध्यात्वैवं कुर्यात् । पुंसाध्ये कामेश्वरी ध्यात्वैवं कुर्यादिनि । आकृष्टयादिषट्कर्मसु भ्रमर- प्रयोगपूर्वकं साध्यप्राणान् प्रतिष्ठाप्य स्पृशन अष्टोत्तरशतादिक्रमेण यथाशक्ति जपेत् । खपराधरक्षासु सर्वत्र गुटिकांस्पृशन् भ्रमरप्रयोग विना तत्तद्देवतासन्निधानार्थ तत्तद्देवता- नामपूर्वकं प्राणप्रतिष्ठामन्त्रं यथाशक्ति जपेत् । नवनीतघृतादिष्वात्मोपभोग्यवस्तुवा- कर्पणवशीकरणविविधप्रयोगेषु भ्रमरप्रयोगपूर्वकं साध्यप्राणान् प्रतिष्ठाप्य सहस्रादि- क्रमेण स्पृशन् प्राणप्रतिष्ठामन्त्र जपित्वा प्रयुज्यात् । ततोऽभीष्टसिद्धिर्भवति ॥ ३२ ॥ ६. पश्चात् १. पदेन-ड. ज.। २. मेदयित्वा-त. ३. तनुप्रविष्टान-क, मार्गप्रविष्टान प्राण-य.ड.ज.। ४. स्वस्थाने-व. ड. ज.। ५. प्रसना-ख. घ. ड.ज. । प्रथमा-ख. र. ज.। ७. क्षेत्रप्रतिहतेत्येता -य. घ. ड. ज., क्षेत्रमा प्रतिहारी च-छ.। ८. दूत्यश्च यादिका-मु.। ९. 'ओ हो" प्रतिष्ठामन्त्र' इत्यस्य स्थाने 'आं ह्रीं क्रों इत्यादि प्राणप्रतिष्ठामन्त्र' इत्येव पाठ-..ज.। १०.हस. सोह-ा.। ११. सोहमन्तम्-छ.। १२. प्यत्वे-ख. अ. ज.। १३. त्वैतत्-क. ग, . छ.। १४. कामेश्वरोरुप-क. ग. छ.। १५. ध्यायेदिति-क, ग. इ. छ, न,। १६. कान्-ख. इ. ज. । १७. स्वपरमात्म-त. ह. ज.। १८. 'स्वात्मो भवति' इत्यस्य स्थाने 'स्वात्मप्रयोगवस्तुपु भक्षणवशीकरणप्रयोग. सभ्रमरसप्राणं जपं युभयात्' इति पाठ-ज.। १९. विविध भवति' इत्यस्य स्थाने 'प्रयोग' सभ्रमरसप्राण जप्त्वोपयुज्यात्' इत्येव पाठ. स. इ. ।

·१५६ नित्यापोडशिकार्णव [२ पटल तथैव हि महेशानि स्वसंज्ञाक्रमयोगतः । चन्दनागुरुकर्पूरैरजरामरतां लभेत् ।। ३३ ॥ एवं देवि विधानेन रोचनागुरुकुड्डुमैः । लिखितं चैनयोगेन यस्मिन् कस्मिन्नपि स्थितम् ॥ ३४ ॥ साध्यनाम स्वनाना तु चक्रस्यान्तर्विदर्भितम् । करोति सकलान् लोकानचिरात् पादवर्तिनः ॥ ३५ ॥ तथैव पूर्ववत् । समातृकावर्ण चक्र विलिख्य स्वसंज्ञाक्रमयोगतः स्वस्य साधकस्य सज्ञाक्षरमन्त्राक्षरक्रमयोगत इत्यर्थ ॥ ३३ ॥ चक्रयोगेन क्रविन्यासयोगेन । यस्मिन् कस्मिन्निति"। देश इति पूर्यम् । चक्रस्यान्तर्विदर्भितमित्यस्यायमर्थ.-चक्रस्य मध्ये सकामराजवीजे साध्यसाधकनामाक्षराणा यथायोग विदर्भेण स्थितमिद चक्रमिति । लोकान् जनान् । पादवर्तिनः पादस्थानीयान् ॥ ३४-३५ ।। तयेयेत्यारभ्य अमरता लभेदित्यन्तस्यायमर्थ - स्वसज्ञान मयोगत इति पूर्व- घच्चक लिखित्वा चयाह्यतो मातृकालेसनसमये प्रत्यक्षरं साँधकनामाक्षरान्तरित लिसेदिति विशेप ॥ ३३ ॥ एव देवोत्यारभ्य पादतिन इत्यन्तेनेतदभिप्रेतम्-एवमिति पूर्ववचरलेसनमुक्त सूचितम् । अनायं विशेप - मूलविद्याहकाररेफयोर्मध्ये साध्यसाधक्योर्विदतिं नाम लिखित्वा तव कर्म लिसेत् । तनापि साँधकस्य नामाक्षरद्वय साध्यना(म ? न ) एकैमिति विशेषः। वैश्यकर्मण प्रस्तुतत्वाल्लेसनद्रव्यविशेपोऽप्युक्त । मातृकाक्षरवेष्टनं साधकनामाद्यक्षरयोगेन । (एव ? एव ) विदर्भविधिः । साध्यसाधकनामविलेखने सर्वनायमेव विधि. ।। ३४-३५ ।। १ तवैव-बान । २. यत्-बाग. से. 1 ३. एतदेव-याक, ग. से. । ४. चन्दना-. । ६. सस्मिन्-दाप, स, । ७. सरल लोरम-बाफ. स.। ८. नम्-याक. प. । र बलि-.।१०. विद्यासपोगेन-ग.1 ११ 'इति' नास्ति-स...। १२. 'इट' नास्ति- १५. मतप्-अ.ज.। १६. लेखमुक्त सचिनप-... १७. विद्यार्या-1, ज,। १८. क्नामा- . ज.. ? स.ग... १३. दास-ना.घ..१४.साध्य-.। १९ साध्मा-:.. २०. वापस्य-६.!

·१५७ साध्यनामाक्षरग्रथनरीत्यव वेष्टयेदिति व्याचल्यो" (से. पृ. ११६ )। ३३-३८ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः मध्यंगतेन बीजेन महाकामकलात्मना। एकमेकमवष्टभ्य साध्यनामाक्षरं प्रिये ॥३६॥ यहिरप्यखिलेरेव वेष्टयेन्मातृकाक्षरी। हेममध्यर्गतं कृत्वा धारयेद् वामके भुजे ॥ ३७॥ शिखायामथवाऽस्यादौ धारयेद्यत्र तत्र वा। करोति दासभूतं तत्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ३८ ॥ मध्यंगतेन चक्रमध्यत्रिकोणगतेन । 'महाकामकलात्मना "बिन्दुं संकल्प्य" ( १।१८५ ) इत्युक्तस्वभावेन ईकारात्मना । अवष्टभ्य आत्मीकृत्य । बहिः चक्रात् । हेममध्यगतं हेमपट्टमध्यगतम् । चक्रमिति शेषः । शिखायां चूली- तले । अथवाऽस्यादी धारयेद् यत्र तत्र वेति । अस्यादौ खनादौ । यंत्र तत्र वेति । महानसकोशगृहादिदेश इत्यर्थः । करोति दासभूतं तत्रैलोक्यं मध्यंगतेनेत्यादि चक्ररूपिणीत्यन्तेनैतदभिप्रेतम्-'मूलविद्यामध्यगतमहाकामराज- वीजानन्तरं साध्यामाद्यक्षरं पुनः कामराजबीजं तदन्ते साध्यनामद्वितीयाक्षरम् । एवं क्रमेण यायन्नामपरिसमाप्त्यवष्टभ्य तन्महाचक्रमध्यत्रिकोणे सर्वमेतल्लिखित्वा तत्रैव त्रिकोणान्तरे मातृकया वेष्टयेत् । अत्रायष्टम्भशब्देन प्रथनमभिप्रेतम् । तदुक्तम्- १. मनः-सक. । २. मेव-सखं. । ३. रेवं-सग., लिरोदेवं-सख.। ४. गतां-बार. ग.। ५. वस्त्रे-वाक. ख. ग. से. ब. अ. सफ. ख. ग. घ.। ६. हि-वाक. स. ग. से. अ. ब. सक. स. ग. घ.१ ७. नास्त्येषा पङ्क्तिः सख.। ८. 'हेममध्यगनं हेमपट्टमध्यगतम्' नास्ति-ख. ह। ९. 'अस्पादो' नास्ति-स. इ.। १०. 'यत्र तत्र वेति' नास्ति-ख. ४.। ११. नामाक्षर-स. 5. ज. । १२. णान्तराले मातृकां वे-ख. इ. ज.। १३. हितम्-क. ग. छ., मतम्-ख. ज.। 1. "महाकामकलात्मकं बीजं चतुर्यस्वरस्तेन मध्यगतेन त्रिकोणान्तलिखितेन साध्यनामाक्षरमेक- मवष्टम्य संपुटीकृत्य बहिश्नकार्यानवयोनिचाद् यहिर्मातृकाभिर्वेष्टयेदिति तु विमशिन्या व्याख्यातम् । रत्नावलीकारस्तु मध्यंगतेन मूलविद्यामध्यस्थेन बोजेन कामराजकूटन साध्य ·नित्यापोडशिकार्णवः [२ पटलः १५८ संमोहयति राजानं वाजिनं दुष्टकुञ्जरम् । चौरं केसरिणं से परतन्त्रं महायलम् ॥ ३९ ॥ शत्रं वज्राशनि शस्त्रं डाकिनी शाकिनी तथा। भूतप्रेतपिशाचांश्च धारिता चक्ररूपिणी ॥४०॥ तेन मेण संदर्य पुराणां नाम सुन्दरि । मध्ये चतुप्पथे वॉपि चतुर्दिक्षु निधापयेत् ॥ ४१ ॥ 'सचराचरमित्यत्र तच्छन्दश्चक्र परामृशति । परतन्त्रं परसैन्यम् । महाबल- मिति तन्त्रविशेषणम् | वज्राशनिमिति । 'वज्र वर्जनोत् । यत्र पतति तद्वर्जयतीति । तादृशीमशनिमित्यर्थः । धारिता चक्ररूपिणीति । देवतेति शेपः ॥ ३६-४० ॥ तेन क्रमेण पूर्वोक्तप्रकारेण । सन्दर्य प्रयित्वा । पुराणां प्रसिद्धानां नगरीणाम् । नाम संज्ञा । मध्ये पुराणाम् । चतुष्पथे रथ्याचतुष्टयसन्धौ । "प्रथनं चाक्षरं प्रति" इति । तत्रापि मातृकावे (ने ? न) सार्धेकनामाद्यक्षरयोगेनैव कार्यम् ।। ३६-४० ॥ तेन मेणेत्यादि ईश्वरीत्यन्तेनैतदभिप्रेतेम्--तत्रापि मध्यमवीजेन पुनर्नामा- १. देवेशि-सक. । २. चक्र-वाग. 1 ३. सर्व-से. । ४. परमन्त्रमहाग्रह-वाक, ख. ग.. परचक्र बाग. से., परमन्त्र-सख, ग, । ५. दावत-से., शक-सख., शक्ति सग.। ६. वैताल राक्षस-वाग. से., शाक्तिी राक्षसों-ब. सक. ख. ग. । ७. प्रेतभूत-सत. । ८. चक्रेण-वाक. स.। ९. सदध्यात्-सत. १० चापि-से., देवि-सख. । ११. श्चक्रराज-ग.। १२. पर्जन्यात्-ल.। १३. तादृश-स..१४. 'नाम सज्ञा । मध्ये पुराणाम् नास्ति-स.ड.। १५. अवापि-ख... १६. मानृक्या. छ.। १७. नेऽपि-स. उ.ज.। १८. साध्य-क. ग. छ.। १९.क्षर-ड.. २०. मतम्-7. ज. | २१. त्रिपुरा नामा-क. स. ग. प. उ. ज.। 1, "सचराचरमित्या तच्छन्दश्यक परामशतीति यिमशिन्यामुक्त तदयुक्तमिति" ( से. पृ. ११७ ) । अत्रेदमवर्षयम्-सेतुबन्ने 'करोति दासमूतं हि इति पाठ, ऋजुनिमशिन्या तु 'करोति दासमूतं तत्' इति । 2. "वजयति वियोगपति प्राणः ( ३११॥४) इति निरक्तव्याल्यायां दुर्गाचार्य । 3. १५. पृष्ठस्या २ संपाला टिप्पणी टय्या | ·३९-४५ सूत्राणि] जुविमशिनी-अर्यरत्नावले संवलितः महान् कोलाहलस्तत्र ततो लोकस्य जायते । योपितां चे विशेषेण विदिष्टानामपोश्वरि ॥४२॥ एतन्मध्यगतां पृथ्वी सशैलवनकाननाम् । चतुःसमुद्रपर्यन्तां ज्वलन्तीं चापि चिन्तयेत् ॥ ४३ ॥ पण्मासध्यानयोगेन जायते मदनोऽपरः। दृष्टयैवाकर्षयेल्लोक दृष्टयैव कुरुते चशम् ॥४४॥ दृष्टया क्षोभयते नारी दृष्ट्या संहरते विपम् । चतुर्दिक्षु पुराणां चतुराशासु । निधापयेत् निखानयेत् । महान् अनल्पः । कोलाहलः क्षोभात्मा । तत्र तासु पुरीषु । लोकस्य जनस्य । तत्रत्यानां जनानां परस्परक्षोभो भवतीति भावः। विद्विष्टानां परस्परं कृतवैराणाम् ॥ ४१-४२ ॥ एतन्मध्यगतामित्यत्रैतच्छब्दश्चक्रराजपरामर्शकः । वनं जलम् | ज्वलन्ती चक्रप्रभावलितत्वात् । मदनः कामः । अपरो द्वितीयः । दृष्टया करोति झरमथनं कार्यमिति विशेषः। अन्यन्मातृकावेष्टनादि समानमिति । सन्दर्भावष्टम्भा- वैकार्थाविति ॥ ४१-४२॥ एतदित्यादि नाशयते क्षणादित्यन्तः स्पष्टार्थः । तत्राप्येतदिति श्रीचक्रमभि- मतम् ॥ ४३-४६॥ १. महाहल्लोहलो देवि-याक. स., महाकोलाहलस्तत्र-सख. ग., स्तेपु-सफ.। २.तु-राख., घा-सग.। ३. त्याप्टा-याक. स. य. म.। ४. नां महे-सर.। ५. चिन्तयेत् प्रिये-वाग, से., चिन्तपेत्ततः-य. सक. स. ग.। ६. पण्मासान्-वाग. से. । ७. काल-सग.! ८. नोपमा धाक. स. य. अ.। ९. श्लोकद्वये सर्वत्र 'इष्टवा' इति पाठ-याण. से., रष्टपाषषयते-य., रष्ट्या वर्षयते-सए., एष्ट्वा आर-सग.। १०. लोकान्-याग. से. सक.। ११. पो-पाग. से. । १२. संक्षोभयेनारी-वाग, से, सक.ग,। १३. रष्ट्यैवापरोद्विषम्- वाग, रो. रटपापहरते विषम्-च, सफ. ग., दृष्ट्या-सस. १४. निवानपत्' नास्ति-स...। १५. ध परामृति-स...। १६.घलोहतत्वात-स...। १७. य कार्यापिति-क. स.

·१६० नित्यापोडशिकार्णव 1२ पटल दृष्ट्या करोति वागीशं दृष्टया सर्व विमोहयेत् ॥ ४५ ।। दृष्टया करोति चावेशं दृष्ट्या सर्व विमोचयेत् । दृष्टया चातुर्थिकाच नाशयेदचिराज्ज्वरान् ॥ १६ ॥ एतत्प्रपूजितं रोत्री चक्र सिन्दूरचित्रितम् । करोति महदाकर्प सुंदरादपि योपिताम् ॥ ४७ ॥ सर्वदिक्षु विदिक्ष्वेवं यंदा देवो प्रपूज्यते । दिगनुफमयोगेन तदा सर्व जगदशे ॥४८॥ वागीशमिति । मुकमपि जनमनुग्रहदृष्टिपातेन सरस्वतीनृत्तगीतरङ्गं करोतीत्यर्थ. ॥ ४३-४६ ॥ ऐतदित्यादि । 'सिन्दूरचित्रितं रात्रौ प्रपूजितं महदेतच्चक्रं सुदूरादपि योपितामाकपं करोतीत्यन्वय । तदा सर्व जगद् वशे। भवतीति शेप ।।४७-४८ ॥ एतवित्यादि मुद्रादपि योपियामित्यन्तेन सिन्दूररजसा श्रीचक्र लिसित्या तन्म- (ध्य?ध्ये) नियोगमध्ये (प्रथ)मं मूलवि(द्या ? द्या) तत संवोधनान्तं देवीनाम पुनलिखि- त्योऽर्यादेतन्मध्ये आकर्पणकर्मवत् सर्व नामादिक लिसित्या रात्री पूजयेदित्यभि- मतम् ॥४७॥ १. चावे-वाक. ख. ग. । २. सर्व यिमोवयेत्याग. से. सर्व विमोहयेत्-. । ३. काहि-सग.. ४. द्विषमज्वरान् वाग. से. सा. ज्वरानाशयते क्षणात्-अ. ब. सक.स.। ५. देवि-य. सब., घर-सख.। ६. सिन्दूरेण विचिनितम्-वाक. स., धक सिन्दूरन्जितम्-वाग. से., निशि सिन्दूरचित्रितम्-ध, साप., चितम्-सक., चक्र सिन्दूर च- तम्-सग. । ७. स महापं-सग. 1 ८. दूरस्यायाश्च योषित -सत्य, सुदूरादेघ-सग. 1 ९. सदा- पाग. स. से. य, राग., एतद्-सका। १०. यथा देवि-चाक. स., पदा देवी-सस.। ११. जपेत्-सग. । १२. 'गीत' मास्ति-ग..। १३. एतदिति-ख. घ. ४.। १४.इत परम्-- "द्रव्य हरितादि तेन पर इत्यधिक पाट -₹. ग. छ., ५८ श्लोवत्यमेतद्व्याख्यानमनयधानादन स्थापित १५. 'तमध्ये • र्धादि नास्ति-स. ह. ज.। इ.स. १७. सर्वनामादि-4.ग.ए.। 1 'तेन हरिद्वादिना विरिष्य सिदूर पूरयेदिति म्याम्यानमनादेयम्" (रो. पृ. ११८) । १६. र्धादित-क, स.ग.घ.

·४५-५२ सूत्राणि ] ऋविमशिनो अर्थरलावलीसंवलितः भूर्जपत्रे चिलिख्यतनवे निर्विवरोदरे। रोचनागुरुकाश्मीरमध्ये संदर्भयेत् पुरम् ॥ ४९ ॥ विपुलं देशमथवा विषयं मण्डलं तदा। स्वनामसहितं कृत्वा यदि भूमौ निधापयेत् ॥५०॥ धारयेदथवा हस्ते कण्ठे वा मुँजमूलतः । शिखायामथवा वस्त्रे यत्र यत्र स्थितं च वा ॥५१॥ चक्रमेतन्महाभागे पुरक्षोभणमुत्तमम्। भूर्जेति । एतत् चक्रं । नवे नुतने । निर्विवरोदरे अच्छिद्रे । काश्मीर कुकुमम् । मध्ये चक्रस्य । संदर्भयेत् पुरमिति । पुरादीनां नामाक्षराणि यथा संदर्भितानि ग्रथितानि भवन्ति तथेति । स्वनामसहितं साधकसंज्ञाक्षर- संयुक्तम् । अयमर्थ.---चक्रराजमध्ये त्रिकोणोदरलिखितकामराजवीजगर्भ- गृहे पुरादीनां नामाक्षराणि साँधकनामाक्षरैः संदभितानि लिखेदिति । पुरक्षोमणं पुराणां क्षोभणमित्यर्थः ॥ ४९-५२ ॥ सर्वत्यादि जगढश इत्यन्तेन श्रीचक्रमध्ये साध्यसाधकयो म वशीकरणवल्लिखित्वा पूर्वादिक्रमेणवाभिमुखः पूजयेत् । अत्र साभ्यनाम दिइनामैवेति सूचितम्॥४८॥ भूर्गपत्र इत्यादि उत्तममित्यन्तेनैतभिप्रेतम्-श्रीचक्रमध्ये त्रिकोणमध्यलिखित- विद्यारेफहकारमध्ये पुरादिना(म) सापकनामाक्षरमथनयोगेन लिखित्वा कर्म लिसे- दिति यावत् ॥ ४९-५२॥ १. समालित्य रोषनागुरुकुम: यार. स. अ. घ, पु संलिख्य-सा.। २. संदर्भ येत्तरप मप्ये नगरं पायवा पुरम्-वाक. स. सक. म.। ३. विपुल-सक.। ४. ध वा- पार. त.. तया-याग, से. य. सक. । ५. दभित-वाक. स. ६. झालो-स. । ७. केपूरे वा शिवप्रकार.1८. बाहु-धाग. से. सग.। ९. पादमूले-राक. । १०. या रोचपेन्मनः-सका ११. रेवि-त. ग. । १२. हेतुकम्-, ग.] १३. मध्य-श.प.! १४. विलमित-स.. "लिखित' मास्ति-प. । १५. 'बीज' मास्ति-स. १.१ १६. 'गर्भ' नारिन-प्र. । १७. HTOTHI १८. 'पुराणां सोभणमित्ययं.' नास्ति-स...। प्रमेणाभि--. । २०. सत्र-. अ. 1 २१. नामादिना स...। २२. मन-क... 1. "प्रत्र दिहनामैव सायनामेत्याह" (से. पृ. ११८)। नामा-ग.. १९. मेण पूर्वाभि- ·नित्यापोडशिफार्णव. [ २ पटलः १६२ अर्कक्षीरं कुड्डुमं च धत्तूरकरसं तथा ॥ ५९ ॥ रोचनालक्तक लाक्षारसं मृगमदोत्कटम् । एकीकृत्य चक्रमेतल्लिख्यते यस्य संज्ञया ॥५३ ॥ तस्य चोरग्रहव्याधिरिपुसिंहाहिरिजम् । यक्षराक्षसवेतालभूतमेताशुभात्मनाम् ॥ ५४॥ ठूतावृश्चिककीटानां कामलाशोतिकोद्भवम् । भयं न विद्यते तस्य परमन्त्राभिचारजम् ॥ ५५ ॥ अर्कक्षीरमित्यादि । धत्तुरकरसम् उन्मत्तपुष्परसम् | अलक्तकलाक्षयोर- वान्तरभेदो द्रष्टव्य.। मृगमदोत्कटम् । मृगमदः कस्तूरिका, तयोत्कटम् उद्रिक्तम् । संज्ञया नाना । ग्रहः सूर्यादि. । व्याधिः आध्यात्मिकादिदु.ख- यात्मा । चारिज जलनिमितज भयम् । यक्षराक्षसवेतालभूतप्रेताशुभात्मना- मिति । यक्षादिप्रेतान्ताना पंञ्चानामन्येपामशुभात्मनामपीत्यर्थः । लतेत्यादि। लूतादिकीटान्ताना त्रयाणा संवन्धि भयम् , कामलोद्भब भयं शीतिकोवं भयं चेत्यर्थः। तस्य सावकस्य । परमन्त्राभिचारजं भयमित्यस्यायमर्थ.-परेपा अक्षोरेत्यादि सर्वथेत्यन्तप्रयोगे रक्षाकर्मवन्नामकम लिग्मेत् ॥ ५२-५६ ॥ १. कुसुम-राख, । २. त्तमम्-व. । ३. कृत्वा-से. घ. सक, प. । ४. कोणत-च.। ५. वित-सका। ६. दिप-मप, विप्र-सग। ७. हिंसानिवारणम्-क., हिंसाभिचा- रजम्-सग.. ८. वानिजम्-वाय. से., वाजिनाम्यार. ग.। ९. मुतोपशाकिनीदुष्टचेत साम्-वार. स., भूतप्रेतपिशाचनम्-वाग, से., हिसाभिचारजम्-सरर. । १०. लूतादिगदर्भ- ज्याला तथा शीतलियोजयम्-चाव.स., ज्यालागर्दभन्नतादि-म.सा., भूतागर्दभयिस्पोटग्माला- सर., नादिरामरोद्भुत-सख.। ११. पोरयते-सक.। १२. यस्य-सक. । १३. तपा-सग. । १४.रम्याक. स., रितम्-. । १५. 'मृगमदोत्कटम् नास्ति-स...। १६. अरेवामा- १७. नादीति-ध., नास्ति-स. । १८. 'गीतिकोद्भव भय' मास्ति-स...। १९. महिलमेलन. अ., कमलेशन-व. ग..।

·प ५२.५८ सूत्राणि ] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः नित्यसन्धारणाच्चापि कालमृत्युयमादयः। न शक्ता हिंसितुं सम्यग् रोमैकमपि सर्वदा ॥ ५६ ॥ अथवा मध्यगां देवीं त्रिकोणोदरंगां तथा । अधस्तान्नामसंयुक्तां रोचनाकुङ्कुमाङ्किताम् ।। ५७ ॥ कुर्यायस्तु च सप्ताहादु"दासवत् किङ्करो भवेत् । संवन्धि मन्त्रसाधिताभिचारजं भयमिति । नित्यसंधारणात् चक्रराजस्य ॥ ५२-५६ ॥ अथवेति । मध्यगां महाचक्रेमध्यशक्तिमध्यस्थानगताम् । देवीं मन्त्र- रूपिणीम् । 'त्रिकोणोदरगां कोणत्रयोदरगताम् । तथा यथा मध्ये तथा कोणत्रयेष्वपीत्यर्थः । अधस्ताद् बीजचतुष्टयाधःस्थाने। नामसंयुक्तां साध्यसाधककर्माक्षरसंयुक्ताम् । अयमर्थः--प्रथममुक्तद्रव्यैर्महाचक्रं विन्यस्य मध्यशक्तिस्थानमध्यभागे श्रीकामराजं विलिख्य कोणत्रये तदेव बीज निष्पाद्य तद्वीजचतुष्टयाधस्ताच्छन्दलक्षितान्तःप्रदेशे अथवा मध्यगामित्यादि किदुरो भवेदित्यन्तस्यायमर्थः-श्रीचक्रत्रिकोणमध्ये श्रोत्रिपुरसुन्दरीरूपं विलिण्य कोणत्रयलिखितमूलविद्याहफारमध्ये पूर्ववत् सौंधकस्य माध्यस्य देव्या नाम संवोधनपूर्वकं लिखित्वा कर्म लिखेदित्यर्थः ।। ५७-५८ ॥ १. नित्यं-से. सस.। २. देवि-बाग. से. ब.। ३. याल सक.। ४. सर्वथा-धाग. अ. से. य, सक. स्व.ग.। ५. अय मध्यगतां-व.। ६. मध्यगोन्वाग. से. ७. भयगां- चाक. व. ग. से. ब. अ., भयतस्तया-सख. 1 ८. न्विताम्-मख. । ९. निधापयेच्च-वाग, से. ब. सक. ख. ग. । १०. दर्वाग् दै-सक. । ११. 'शत्रूणां नास्ति-ख.इ.1 १२. रजातं-ग..। १३. मित्पर्यः-ध.। १४. चक्रस्य-त. इ.। १५. शक्तिमध्यचक्र-त. इ.। १६. त्रिकोणोदरगा' नास्ति-प. इ.। १७. 'यया' नास्ति-1. घ.। १८. 'तया नास्ति-ग. घ. । १९. स्वित्यर्थ:- ग. प.। २०. सहिताम्-ख. ड.। २१. अयेऽपि-स. है । २२. 'थी' नास्ति-क.ग. छ.। २३. देवीरपं-स.ह.ज.। २४ साधकसाध्यनाम देवीनाम-ख. . ज.1 1. "त्रिकोणोदरगामिति पवाचिकः पाठः" (से. पृ. ११९ )। 2. "त्रिकोणस्य कोणत्रये मध्ये चेति चतुर्वारं विद्या विलित्य तदधः स्थानचतुष्के साध्यनामापि पुनः पुनलिखेदिति व्याचक्षते । कामकूटं चतुर लिखेदित्यपि केचित्" (से. पृ. १९१०)। M. .

·नित्यापोडशिकाव [२ पटलः पतिद्रव्येण बालिख्य धारयेबुजिघृक्षताम् ॥ ५८ ॥ नाम्ना सर्वज्ञभूतोऽपि मूको भवति तत्क्षणात् । महानीलरसेनापि नाम संयोज्य पूर्ववत् ॥ ५९॥ दक्षिणाभिमुखो वही दग्ध्या ते मारयेत्क्षणात्। अघरे साध्यनामाणं साधकस्योत्तरे लिखेत् । अन्तरामिश्रियो कर्म साधकाशे समालिखेत् ॥ (प्र० सा० १०५५-५६) इति स्थित्या साध्यसाधककर्माक्षराणि लिखित्वा सप्राणप्रविष्ठ यथोनमारा- ध्योक्तस्थाने निधापयेदुक्तफलसिद्धय इति । दासन किङ्करो भवेत् । साध्य इति शेष ॥ ५७-५८ ॥ पीनद्रव्येण हरिद्रादिना । उज्जिघृक्षताम् उद्ग्रहणिका चिकीर्पूणाम् । नानासज्ञया । अयमर्थ-विवदिपूणा प्रयोगकरपो प्रतिविवदिपोन्निा सहित चर्कविलिख्य तान् विवदिपून तञ्चक्र धारयेदिति । अनाभियुक्तवचनम्- स्तम्भे कौलनिभ प्रोक्त मारणे चासित तथा । सुसित शान्तिकर्मादौ वश्ये रक्त समन्तत ॥ इति । पौतद्रव्येत्यारभ्य को भवति तत्क्षणादित्यन्तस्यायमर्थ-पोतद्रव्य हरिद्रादि, तेन चक्र लिसित्या तन्मध्ये त्रिकोणमध्ये प्रथम मूलविद्या तत सबोधनान्त देवीना पुनरमुकस्य वाच स्तम्भयेति, अन्तेऽपि मूलविद्यत्येवं लिसेत् ॥ ५८-५९ ।। महानोलोरमेनेत्यादि मारयतेऽपिरादित्यन्तेनैतभिप्रेतम्-त -तस्प महाचक्रस्य मध्ये पूर्वयन्मूलविद्या लिसित्वा ततो देवीनाम सयोधनान्तं लिसित्वाऽमुक मारय मारयेति लिसेदित्यर्थ ॥ ५९-६०॥ १ अगुिना लिमिता नित्य-पाग से। २. सलिरय-य. सख.1 दिदिगणताम्-पाक ख., धारणात्रयमुत्तमम्-सघ । ४. नीली-वाग. मेम. सक. ग.! ५ मारपते-वास. से. ब. अ. सा.व. ग. । ६. चिराय-अ. सक ग., रिपून्-व । ७. 'साधक' नास्ति-थ। ८. तार-च.घ..।शौच-1.घ.। प.म.ए., स्पानि कात्रिचन पदानि ४७ श्लोरय्याच्या लिखितानि । १०. 'पोन लिखेत्' नास्ति- नास्ति-क. गए। १२. 'भारयं नास्ति- ज.। १३. चालि-ख....। 1 'बदिदिमुन इनि मूलपाठ" (से. पृ. ११९)। ३.धारये. ११. 'महानीली ·५८-६१ सूत्राणि ऋविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः १६५ महिपाश्वपुरीपाभ्यां गोमूत्रेणाहितं लिखेत् ॥ ६० ।। नामारनालमध्यस्थं विद्विष्ठः सर्वजन्तुषु । युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षण संलिखेत् ॥ ६१ ॥ मूको प्राप्तवानिरोधः । तत्क्षणात् प्रयोगकालाविलम्वितमेव ।। ५८-५९ ॥ महानीलरसेन महानीलपङ्केन । इदमेवास्याभिधानम् । तत्तद्देश- मापाया नामान्तरं श्रोतव्यम् । नाम साध्यस्य । पूर्ववत् वास्तम्भचक्र- क्रमवत् । दग्ध्या नीलपटादौ लिखितम् । मारयेत् (मारये)त्याख्यातपंद- द्वयोपेतं प्रतिष्ठितप्राणं तच्चक्रं वह्नौ दग्ध्वा साध्यं मारयेदित्यर्थः ॥५९-६०।। 'महिपाथपुरीपास्यामित्यनेन चक्रनिर्माणद्रव्यमुच्यते। गोमूत्रण सेचनकेन । अङ्कितं विद्वेप(मीय)युगाक्षरैः । नाम साध्यस्य संज्ञाक्षरम् । आरनालमध्यस्थं कॉजिकमध्यस्थम् । कुर्यादिति शेषः ॥ ६०-६१ ॥ महिपाश्वेत्यादि विद्विष्टः सर्वजन्तुष्वित्यन्तेनैतदभिप्रेतम्-विपणं यथा महाचक्र- मध्ये त्रिकोणमध्ये मूलविद्याङ्कितं साध्यसाधकयो म कर्ममहितं लिखेत् । प्रथम मूल- विद्या पुनरमुकामुकयोविद्वेषणं कुरु कुर्विति लिखित्वा ततो मूलविद्या पुनरपि नाम पूर्ववत् । पुनरपि भूलविद्या। एवमखितं निरोधितं लिखेदिति यावत्। महिषाश्चपुरीपादि- गोमूरिति सहजवैरिजीययोः पुरीपमूत्रैविद्वेषणयन्त्र लिखेदित्यर्थः ॥ ६०-६१ ।। -- १ धादिगोमूत्रं न तिम्-अ. सक. ख. ग.। २. त्रैण समशितम्-वाक. ३. क्षिप्त्वा-धाक. ख. राग.। ४. वानल-सग., बालस्य-सख.। ५. युक्तं-अ. सक. ख. ग. । ६. पक्षस्य मध्याम्-वाक, स. अ. ब.। ७. भाषया-1. घ.1 ८. 'प्रम' मास्ति-प. ह.। १. "पद' नास्ति-7, घ.। १०. 'काजिकमध्यस्थम् नास्ति-. । ११. 'महा' नास्ति-ड, । १२. अयवा-स. ज.। १३. 'कुरु' नास्ति-द. ज.। १४. पुनः-ड. ज. । १५. 'मूल नास्ति- क. ग. छ. | १६. एवं टक. ग. छ.। १७. 'महिषा....लिखेदित्यर्थः' नास्ति-ग. । 1, नीलपटादी लिखितं दध्वेत्यर्थः । 2. मारय मारय इत्यैचमात्यातपदद्वयोपेतमित्यर्थः । 3. "महिषाश्वेति तु मिथो वरस्य गोव्याप्रादेपलक्षण मित्यन्ये । पुरोषद्वयमेव लेखनद्रव्ये। गोमूत्रण तु चक्रस्य सेचनमात्रमित्यपि केचित्" ( से. पृ. १२०)" 4. विद्वषय विषय इत्येवं युगाक्षरित्यर्थः ।

·नित्यापोडशिकार्णवः [२ पटलः पतिद्रव्येण बालिख्य धारयेदुन्निघृक्षताम् ॥ ५८ ॥ नाना सर्वज्ञभूतोऽपि मूको भवति तत्क्षणात् । महानीलरसेनापि नाम संयोज्य पूर्ववत् ॥ ५९॥ दक्षिणाभिमुखो वहीं दग्ध्वातंमोरयेत् क्षणात् । अघरे साध्यनामाणं साधकस्योत्तरे लिखेत् । अन्तरामिश्रियोः कर्म साधकाशे समालिखेत् ॥ (प्र० सा० १०५५-५६) इति स्थित्या साध्यसाधककर्माक्षराणि लिखित्वा सप्राणप्रतिष्ठं यथोक्तमारा- ध्याक्तस्थाने निधापयेदुक्तफलसिद्धय इति । दासयत् सिकरो भवेत् । साध्य इति शेप ॥ ५७-५८ ॥ पोतद्रव्येण हरिद्रादिना । उज्जिवृक्षताम् उग्रहणिकां चिकीर्पूणाम् । नानासंज्ञया । अयमर्थ.-विवदिपूणा प्रयोगकरणे प्रतिविवदिपोन्निा सहितं चक्रविलिस्य तान् विवदिपून तच्चक्रं धारयेदिति । अवाभियुक्तवचनम्- स्तम्भ कालनिभं प्रोक्तं मारणे चासितं तथा । सुसितं शान्तिकर्मादौ वश्ये रक्तं समन्ततः ।। इति । पोतद्रव्येत्यारभ्य गुरो भवति तत्क्षणादित्यन्तस्यायमर्थ:--पीतेंद्रम्यं हरिद्रादि, तेन चकं लिरिसत्वा सन्मध्ये त्रिकोणमध्ये प्रथम मूलविद्या ततः संबोधनान्तं देवीनाम पुनरमुकस्य वाचं स्तम्भयेति, अन्तेऽपि मूलविद्येत्येवं लिसेत् ॥ ५८-५९ ।। महानोलोरसेनेत्यादि मारयतेऽचिरादित्यन्ते तदभिप्रेतम्- तस्प महाचक्रस्प मध्ये पूर्ववन्मूलविद्यां लिसित्वा ततो देवीनाम संयोधनान्तं लिसित्वाऽमुकं मारय मारयेति सलिम्येदित्यर्थः ।।५९-६० ।। १. अद्विना लिपिता नित्य-चार से. । २. सलिश्य-ध, सख.1 दिन्द्रदिग्गताम्-यार ख.धारणात्रयमुत्तमम्-सप.। ४. नौलो वाग. से. म. सा. ग.! ५. मारयते-बान. से. य. म. सा.स. ग. । ६.ऽचिरा-अ. सक. ग.. रिपून्-य । ७. 'साधक ८. तार-त.घ.१.कादौ च-ग.घ.। १०. 'पोत "लिसेत् नास्ति- ..ग... पत्ररपानि शनिचन पदानि ४७ गोषप्यास्याचा सिसितानि । नास्ति-क, ग. छ, । १२. 'मारय नास्ति-भ.ज.। १३. चालि-स... ज.। 1. "पश्चिदिन्द्रयिमुष इति मूलपाठ." (मे. पृ. ११९)। ३. धारये- नास्ति-स.. ११. 'महानीली' ·१६५ ५८.६१ सूत्राणि विशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः महिपाश्वपुरीषाभ्यां गोमूत्रेणाङ्कितं लिखेत् ॥ ६० ॥ नौमारनालमध्यस्थं विद्विष्टः सर्वजन्तुषु । युक्त्वा रोचनया नाम काकपक्षेण संलिखेत् ॥ ६१ ॥ मूको प्राप्तवाह्निरोधः । तत्क्षणात् प्रयोगकालाविलम्बितमेव ॥ ५८-५९ ॥ महानीलरसेन महानीलपङ्केन । इदमेवास्याभिधानम् । तत्तद्देश- भापाया नामान्तरं श्रोतव्यम् । नाम साध्यस्य । पूर्ववत् वास्तम्भचक्र- क्रमवत् । दग्ध्या नीलपटादौ लिखितम्' 1 मारयेत् "(मारये)त्यास्यातपंद- द्वयोपेतं प्रतिष्ठितप्राणं तच्चक्रं वह्नौ दग्ध्वा साध्यं मारयेदित्यर्थः ॥५९-६०॥ 'महिपाचपुरीपाभ्यामित्यनेन चक्रनिर्माणद्रव्यमच्यते। गोमूत्रण सेचनकेन । अङ्कितं 'विद्वेष(माय)युगाक्षरैः । नाम साध्यस्य संज्ञाक्षरम् । आरनालमध्यस्थ कॉञ्जिकमध्यस्यम्। कुर्यादिति शेपः ॥ ६०-६१ ॥ महिपाश्देत्यादि विद्विष्टः सर्वजन्तुष्वित्यन्ते तदभिप्रेतम्-विपणं यथा माचन मध्ये त्रिकोणमध्ये मूलविद्याङ्कितं साध्यसाधकयो म कर्मसहित लिंगत् । प्रेयम मूल विद्या पुनरमुकामुकयोविद्वेपणं कुरु कुर्विति लिखित्वा तो भूलविद्या पुनरपि नाम पूर्ववत् । पुनरपि मलविद्या। एवमवित्तं निरोधिनं लिखेदिति यावत्। महिपाश्यनुरीपादि- गोमूत्ररिति सहलवेरिजीवयोः पुरीपमूत्रविद्वेषणयन्त्र लिम्वेदित्यर्थः ।। ६०-६१ ।। १ पादिगोमूत्रनाम निम्-. माम. ग.1 २. प्रेम मदिन-यात. स. ३. क्षिप्त्वा-वाक. स. सग.। ४. दानर-मग, याम्य-मत्र. ५, पुरनं-, गा. प. ग.। ६. पक्षस्य मध्यगम्-बार. स. स. व.। ७. माया-7, घ.1८. 'ऋ' नानि-प..। ९. 'पद' नास्ति-1. घ.। १०. 'कान्जिरमध्यस्थम् नाम्नि-1.1 ११. 'महा' नास्ति-द.। १२. अथवा-स. न. । १३. 'कुर नाम्नि-.न.। १४. पूनः- न.। १५. 'मूल' नास्ति- क.ग.छ. १६. एवं टक, ग.१.१ १७. 'मणिनिमेटिग्यपं. नास्ति-ग। 1.नीलपटादोलिखितं दादयः। 2. मारय मारय इत्येवमान्यानपदद्वयोतिमिर । 3. "महिपावेति तु मियो वरम्य गोयामादेवनगमिरप्रया पूरीमद्वयमेव संपनद्रव्ये। गोमूत्रण तु चस्य सेचनमामिपरि केत्रिद (म.पृ. १२.)। 4. विषय दिषय इन्पर्व पुपात सिदयः ।

·नित्यापोशिकार्णव [२ पटलः नोलकर्पटके सम्यड्नीलसूत्रेण सम्यड्नीलसूत्रेण चेष्टयेत् । लम्यमानं तदाकाशे उचाटनकरं परम् ॥ १२॥ दुग्धलाक्षारोचादिमहानीलरसादिभिः लिखित्वा धारयेद् देवि चातुर्वण्यं वशं नयेत् ॥ ६३ ॥ युक्त्वा । उच्चाटनयुगेन' योजयित्वेति यावत् । नाम साध्यस्य । काकपक्षेण लेखन्या । नीलकपटके कृष्णपटे । वेष्टयेत् बधीयात् । तत् चक्रम् ॥ ६१-६२॥ दुग्धेति । दुग्धं क्षीरम् । चातुर्वर्ण्य जातिचतुष्टयम् । 'द्रव्यचतुष्टयेन वर्णचतुष्टय वशीकुर्यादिति तात्पर्यम् ॥ ६३ ॥ पुकाचा रोचनयंत्यादि उच्चाटनकर परमित्यन्तस्यायमर्थ.-गोरोचनया कापक्षण नीले पटकस्य मध्ये चक्रं विलिख्य तन्मध्ये आदी साध्यनाम द्वितीयान्तं लिसित्वों उच्चाटय उच्चाटयेति कर्मपदान्ते मूलविद्या लिसेदिति यावत् ।। ६१-६२ ॥ दुग्धलाक्षेत्यादि चातुर्वर्ण्य वा भवेदित्यन्तस्यायमर्थः लाक्षाशब्देन ज(तुरुत)च्यते। अत्र चक्रनाभादिलेसनं वशीकरणकर्मयज्ज्ञातव्यम् ॥ ६३ ॥ १. एतनीलोपटे-सख ग.। २. तदा कार्य-सक , हृदाकारी-सख.। ३. परमुच्चाटनं भवेत्याग से., उच्चाटपति तत्क्षणात्-सक । ४. नाभिर्म-से. व. सख, ग । ५. नोली- रसेन ध-वाग. से. सख. ग., नोली-य सक। ६. च्चत्र-वाग. से । ७. भवेत्-अ से. म. सख, भवेशम् सग... ८. 'वेष्टमेत् बम्नीयात्' नास्ति-ख. इ.। ९. 'वर्णचतुष्टप' नास्ति-स..। १०. 'पुक्त्वा पावत्' नास्ति-. । ११. पक्षास्य-... । १२. 'नीत- पपरकर' मास्ति-द... ... १३.लिलिया-...१४ात्र-स.... त्वात्रोच्चार- येति-.1 १५. अवापि-7.न., इत परम्-'नाम्ना विना ध्यानेनेव' इत्यधिक पाठ-क. ग.। स पात्रासङ्गिर इव, ५१ सोरस्य नाम्नेति-पदव्याल्यायो स्थापयितुमहं । 1 उच्चाटय उच्चाटय इत्येवमुच्चाटनयुगेनेरययं । 2 "एतेन घरपारिपाणि चतुर्गा वर्णानां वशीररणे यासस्यमन्धियन्तीति विशिनीकारोक्ति निरस्ता" (से. १२०)।

·६२-६४ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः एतेनैव विधानेन जलमध्ये यदा क्षिपेत् । सौभाग्यमतुलं तस्य स्नानपानादिना भवेत् ॥ १४ ॥ एतेनैवेति । एतेन अनन्तरोक्तविधिना । जलमध्ये वारिधान्याम् । क्षिपेत् । चक्रमिति शेषः । तस्य साधकस्य । आदिशब्देन मुखसेचनं लक्ष्यते । अत्रेदं सूचितम्-दीक्षाशब्दितनैमित्तिकाद्यभिषेकसमये' चक्र कनकपट्टे विलिख्य भूत(प्राल)स्थितमहाचक्रमध्यस्थितस्य सकूर्चासनस्य सनवरत्नस्य वासोयुगावृतमुखस्याश्वत्यादिस्त(म्बाव)कालङ्कृतस्यान्तनिहितकूर्चस्याभिषेक- कुम्भस्योदरे प्रक्षिप्य सेचनक्रियानन्तरं कुम्भादिभिः सह तत्कनकयन्त्र प्राणदात्रे गुरवे सदक्षिणं दद्यात् साधक इति । अत्राभियुक्तोक्तिः- अभिपिच्य यन्त्रकलशं गुरवे प्रददातु संयतमतिः सुमतिः । दुरितापनोदविधये द्युतये यशसे श्रियै च मतिसंयतये ॥ (प्र० सा० २११५२) अभिषिच्य पुनः शिष्यं कुम्भादीन् गुरुराहरेत् । (प्र० सा० ३१।२४) प्राणप्रदानकर्ने न च कार्य वित्तशाठ्यममलधिया ॥ इत्यादि ॥६४॥ (प्र० सा० २५।१९) एवमेवेत्यादि न संशय इत्यन्तस्यात्मरक्षाफर्मवन्नामलेखनम् , चक्रलेखनं तु दुग्ध- लाक्षादिमिरेव कार्यमित्यर्थः ॥ ६४ ॥ १. एतदेव-चाक. ख., एवमेव-अ. सग., एतद्देवि-सक.। २. विनिक्षिपेत्-बास. से. व. सक. स., यदि क्षिपेत्-सग.। ३. मुत्तमंच.। ४, लोके-सख., देवि-सग.। ५. पानान्न संशय-वाक, ख..। ६. 'अत्रेदं"इत्यादि नास्ति-ख. ४.] ७. युगला- वृताश्वत्या-1.14.विलिय-प. । ९. 'अभिषिच्य' इत्येष श्लोरो नास्ति-1.। १०. स्यायम मात्म-ख.इ.ज.. 1. "यत्त विमशिन्यामुक्तं दौमाभिषेकसमये कनकपट्टचकं कुम्मे निक्षेप्यम् । अभिषेकोत्तरं च तच गुरवे देयमित्ययमर्योऽनेन लन्ध इति, तत्तवान्तरे न रप्टम्" ( से. पृ. १२१) ।

·नित्यापोडशिवार्णव [२ पटल ऐतन्मध्यगतां देवि नगरी वा पराङ्गनाम् । सप्ताहात क्षोभयेत् सत्यं ज्वलमानां विचिन्तिताम्॥६५॥ महापातकयुक्तात्मा यदि देवि प्रपूजयेत् । शमीदूर्वाद्दुराश्चत्यपल्लवैरथवाऽर्कः ॥६६॥ मासेन हन्ति कलुपं सप्तजन्मकृतं नरः । लिखित्वा पीतवर्ण । चक्रमेतद्यदार्चयेत् ॥ १७ ॥ एतदित्यादि । देवीत्यामन्त्रणम् । एतच्चक्रमध्यगतां मध्यभागस्थिता शक्त्युदरविलिखितमध्यवीजमध्यगताम् । ज्वलमानां मन्त्रपावकशिखया । विचिन्तितां तामुक्तकाल ध्याताम् ॥ ६५ ॥ महापातकनि । अनापि देवीत्यामन्त्रणे । महापातकयुक्तात्मा महद्भि पातकैयुक्तोऽहमिति मन्यमान । प्रपूजयेत् । चक्रमिति शेष । शमीति । पल्लवगन्द शम्यादिभिश्चतुर्मि सवद्धयते । अर्कजेः अर्कपल्लवै । 'पुष्पस्या- प्युपलक्षणमेतत् । कलुपम् एनः । सप्तजन्मकृतमिति प्राचीनानन्तकोटिजन्म- कृतपापोपलक्षणम् । नरः साधक ॥६६-६७ ॥ एतदित्यारभ्य विचित्य तामित्यन्त स्पष्टार्थ । एतदित्यत्रापि चक्रमुच्यते । अत्र नाम्ना विना ध्यानेनैव साधनमभिप्रेवम् ।। ६५ ॥ महापातरेत्यादि नर इत्यन्त सर्वपापप्रायश्चित्तप्रदर्शक. स्पष्टार्थ ॥६६-६७ ॥ १. अयवैतद्गता सम्प। २. देवी-बाग. से. सख । ३. नागरी-वाग. से सक्ष. ४. वा मुरा-वाग से, चातुराङ्गनाम्-सव. ५. सम्यग-मक. सद्य-सख। ६.न्य साम्-याक ख.म. नयन-मा., नयेन-मग, । ७. देवी-चाग, से सख. ग। ८ महा-पाय से। १. दर्गेन-बाग. से । १०.च-ब. संख.. तया-मर.. १२. बाल-प ... १३. पम्प, म...। १५, कामिनाम्नि-व...। १६. 'पत प्रतम् नास्ति-व, ..। १७. 'महा स्पष्टा' नाम्नि-प... 1 "रिति सन्तुष्पस्याप्युपलक्षणमिति मति' (से १२१)। ११. चकमध्ये १४. तमिति-स...।

·६५-७१ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः पूर्वाशाभिमुखो भूत्वा स्तम्भयेत् सर्ववादिनः । सिन्दूररेणुलिखितं पूजयेदुत्तरामुखः ॥ ६८॥ यदा तदाऽस्य वशगो लोको भवति सर्वदों। "गैरिकेणतदालिख्य पूजयेत् पश्चिमामुखः ॥ ६९ ॥ से च सर्वाङ्गानाकर्पवश्यक्षोभकरो भवेत् । दक्षिणाभिमुखो भूत्वा कृष्णवर्ण यंदाऽर्चयेत् ॥ ७० ॥ यस्य नाना तस्य नित्यं मन्त्रहानिस्तु जायते । पीतवर्ण तालहरिद्रादिभिः । सिन्दूररेणुलिखितम् । चक्रमित्यध्या- हार्यम् । गैरिकेण धातुना । एतत् चक्रम् । यः साधकः । कृष्णवर्णम् । यस्य साध्यस्य । नाम्ना संज्ञया। तस्य सोध्यस्य । तद्वद् यथा दिङ्मुखः साधयति । लिखित्वेत्यादि वादिन इत्यन्तस्यायमर्थः-हरिद्रोन्मत्तहरितालपङ्केन श्रीचक्र लिखित्वा तन्मध्यकोणे बौदिनाम आद्यन्तमूलविद्यारोधितं पूर्ववल्लिखित्वा पूजयेदिति यावत् । सिन्दूरेत्यादि भवति सर्वदेत्यन्तः सर्ववश्यप्रयोगवन्नामलेखनादिसहितो ज्ञातव्यः । चरमित्यारभ्य क्षोभकरो भवेदित्याकर्पणयन्नामादिसहितो ज्ञातव्यः । दक्षिण इत्यादि जायत इत्यन्तस्यायमर्थः -महानीलीरसादिना चक्रं लिखित्वा तन्मध्ये श्रीमूलविद्यान्तेऽ- मुकस्य मन्त्रहानि कुरु कुर्विति लिखित्वा पूजयेदित्यर्थः । तद्वदित्यादि कारवमित्यन्त- २. यदि १. रेणाप्पुल्लिखित-से., रेणापि-ब., रेणार-सक., रलेख-सव. । तद्दास्य-सग. । ३. सु-सक. ! ४. सर्वथा-भ. से. य. सग. । ५. चकं गैरिकमालिस्प-चाक. स., गैरिकेण तदालिरय-से. । ६. सोऽपि-वास. से., यतः-सग., योऽसौ-व., तदा सक. । ८. सम-सक. ख.। ७. कृष्णं चके समर्चयेत्-वाग. से.। ९. सत्य-सख.. १०. साधकस्य-ख. इ.। ११. साधक्स्य-ना.। १२. यया महादिङ्-ना. घ.। १३. 'वादिनाम नास्ति-ख. . ज.। १४.त्यन्तं पूर्व-स. ह. ज.! १५. इतः परम्-'नोलोरसादि द्रव्यं हरितादि तेन चक्रं लिखित्वा तन्मध्यमिवोणमध्ये मं मूलविद्या, ततः संयोपनात देवीनाम वा स्तम्भय स्तम्भपेति, अन्ते मूलविद्या इत्येवं लिसेत् । महानोलो'"रमु- पुनरमुरस्य याच स्तम्भय स्तम्भयेति, अन्ते मूलविद्या इरपेन लिखेत्' इत्यधिकः पाठः-क., स चापामा- वश्यकः, पूर्व स्तम्भनप्रकरणे ५८ श्लोपय्याएयायामस्य पाठस्य विद्यमानत्वात् । १६. 'कुर' नास्ति- १७. आलिस्प-क. स. छ., आरम्य- ज.। २२ ·१७० नित्यापोडसिकार्णव. [२ पटल. तन्दू दिगन्तरालेषु पूजितं परमेश्वरि ॥ ७१॥ स्तम्भविळेपणव्याधिशत्रूच्चाटनकारकम् । रोचनालिखितं देवि दुग्धमध्ये यशङ्करम् ॥ ७२ ॥ [क्षिप्तं गोमूत्रमध्ये वा शत्रूच्चाटनकारकम् । तफमध्यगतं चक्रं विपणकरं परम् ।।] ज्वलज्ज्वलनमध्यस्थं सर्वशत्रुविनाशनम् । अथवा देवदेवेशि यदेकान्ते चतुप्पथम् ॥ ७३ ॥ तत्समीपे लिखेच्चक्रं सिन्दरेण महामभम् । सर्वबाह्यत आरभ्य यावन्मध्यं महेश्वरि ॥ ७४ ॥ दिगन्तरालेषु आग्नेयादिषु । पृजितं चक्रम् । दुग्धमध्ये क्षीरमध्ये। ज्वलनो वह्निः ॥ ६७-७३ ॥ एकान्ते विजने । तत्समीप इत्यत्र तच्छन्दश्चतुप्पथ लक्षयति । महा- प्रभम् अत्युज्ज्वलम् । सर्वबाह्यत इत्यस्यायमर्थ.-पूज्येऽस्मिन् महति चक्र यद्यदणिमादिसिद्धयादीना महात्रिपुरसुन्दर्यन्ताना देवताना पूजास्थानमस्ति, स्यायमर्थः-ईशानादिवायव्यान्तं विदिड मुसस्तत्तद्व्यस्तत्तत्कर्मवन्नामसहित चक्र पूजयेहित्यर्थः । रोचनालिपितमित्यादि । अत्रापि वशीकरणर्मवत् सर्व नामादि । क्षिप्तमित्याहेरचाटनर्मवत् सर्वम्। (चकीतक)मध्यगतमित्यादेविद्वेषणकर्मवन्नामादिलेस- नम्। ज्वलाग्यलनमित्यादेारणर्मवत् सर्व लोहपट्टे समुत्कीर्य निक्दुरचित्रमूलविपादि- पहनालिप्याघोमुखमग्नी निक्षिपेदिति यावत् ।। ६७-७३ ॥ अयवेत्यारभ्य रोचरो भोदित्यन्तस्यायमर्थः- चाचतुरसमारभ्य त्रिकोणमध्य- पर्यन्तं प्रतिदेवतमासनस्थानेष्वकारादिक्षकारान्तं वागुराकारं यथा भवति तथा लिने २ रोम-य। ३ एप शोकोपिक:-वार ९ ग से. सक. । ४. ये सस्त ग । ५ सर्वच । ६ मुरे-सक ख । ७. भूचपति-ख.इ. । ८. मादिशक्तिसि- स..., मादिमहामि । ९. 'देवताना नास्ति-स...। १०. वाग्भव कामराज-स... ज. । 1. "तेन पूर्वोत्तरापरदक्षिपकमस्य पूर्व कन्दप्त वादीदामाद्यानियान्त कम इति पल्पना परास्ता । शिनादियायथ्यान्त कम इति रलावलीकारस्य तु महानु प्रमाद" (से. १२२) ' 2. अणिमाया त्याने स्वाभिमुशान कोण प्रत्येशालाग्नेयाभिमुस्येन वामदक्षिरेते विभाष्य १ ता-द.1 ·७१-७६ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसवलित १७१ अकारादिक्षकारान्तां मातृकां तंत्र विन्यसेत् । पूजयेद रात्रिसमये कुलाचारक्रमेण येः॥ ७ ॥ तत्क्षणात से महेशानि साधकः खेचरो भवेत् । तत्र तत्राकारादिक्षकारान्ता मातृकामकथादित्रिरेखात्मना मध्यस्थहक्षेण च त्रिकोणरूपकुलासनात्मना विन्यस्य पूजयेदिति । ननु देवता कुत्र निवसन्ति ? मन्नेष्विति ब्रूम । यच्छ्रुतिः-"क स्थ क्व व सद्यो हव्य वक्ष्याम इति छन्द स्वित्यब्रुवन् । गायत्र्या त्रिष्टुभि जगत्यामिति । तस्माच्छन्दस्सु सद्भय आदित्येभ्य आङ्गीरसी प्रजा हव्य वहन्ति" (ले० प्रा० २।२।३१७ ) इति । आह च-"मणिवन्मन्त्रमालम्ब्य प्रभावन्मन्नदेवता" इति । रात्रिसमये अर्धयामिन्याम् । यंदागमः-"पूजोदितार्पयामिन्या पितृवेश्मादिशायिनाम्" इति । कुलाचारक्रमेण महासमयमहानुष्ठानमार्गेण ।। ७३-७६ ॥ दित्येतत् । अयमर्थः-प्रतिदैवतमासन कुलासनवाग्भवं कृत्वेति मन्तव्यम् । तदुक्त थीसिद्धनाथपार्दै वीज गुह्ये न्यसेदाद्यमकथादित्रिपक्तिगम् । शेप वीजद्वय कन्दमित्येतत्कौलमासनम् ।। इति । और वीजद्वयमिति क्षकारहकाराविति भाँच ॥७३-७६ ॥ १ मानव । २ तु-सक ख। ३ तत क्षणात्-सक, ततश्चन-सस । ४. सा-सग । ५ महादेवि-सग । ६ 'तनं नास्ति-ख. । ७ रेखात्मक-ख. ड.। ८. सतीति-ख. इ । ९. यया-ख.। १०. गणेत्य वय -ख. ड.। ११. 'अयमय 'नास्ति-क. ग. छ. । १२. देवता-7 . ज । १३. 'कुलासनवाग्भव' नास्तिक. ग. छ.। १४. क्तिश- ५.ग. छ.। १५. 'अत्र बोजद्वयमिति' नास्तिक.ग छ । १६ यावत-क. ग छ.। मध्यविदोरुपरि यथा तियप्रखा पतति तया पूवरेखा विभाव्य तासा स्यानेऽकथादिषोडश पोडशमातृका विलित्य कोणप्रये हलमोल्लिरोदिति केचित । अणिमाखिलदेवतानामासन स्थाने प्रत्येक वागुराकारेण सर्वमातृका पुन पुनर्लेख्या इत्यन्ये' ( से. पृ १२२)। 1 'मत्र मणिवशलम्प प्रभावामदेवताम् । जपध्यानादिक कुर्याप्त तादस्पेन कुत्रचित ।।" इत्येव क्षेमराजेन स्वच्छन्दोधोते (भा १, प २, पृ ७८) उक्त लोक ।

·१७२ नित्यापोडशिकार्णवः [२ पटलः ॥ ७८॥ पूजयित्वा महेशानि तदेकतरो गिरौ ॥ ७६ ॥ अजरामरतां सम्यग् लभते नात्र संशयः। महाभूतदिने चापि श्मशाने यदि पूजयेत् ॥ ७७ ॥ पूर्ववन्निशि देवेशि साधकः स्थिरमानसः । पादुकाखड्गवेतालसिहर्द्रव्यमहोदयाः तद्वत् खेचरताप्राप्त्याराधनक्रमवत् । 'एकतरः असहायः। गिरौ पर्वते ।। ७६ ॥ महाभूतदिने "कृष्णचतुर्दश्याम् । स्थिरमानसः निर्विचिकित्स. । पादुका पादुकासिद्धि., सा च वह्निसलिलादिषु यात्रा । "इदं तु लेपादिना विना मन्त्र सिद्धयैवेत्यर्थः । खगः खड्गसिद्धिः । सा च स्वयंप्रहता। वेतालो वेतालसिद्धि.। सा च पिशाचादिपरिकरवत्ता। सिद्धद्रव्यम् अप्रयत्नसम्पन्न- पायसापूपादिसिद्धिः । महोदयः अणिमादिविभूतिविशेष । अञ्जनम् अञ्जन- सिद्धिः । विवरं विलेद्वारलोकान्तरसिद्धिः । चेटी दासीसिद्धि । यक्षी भोग- योग्यविशिष्टालङ्कारभूपितदिव्यपुरन्ध्रीसिद्धिः। दूरगतिः दूराध्वगमनम् । अयमर्थः-चित्सारपरमार्थाया देवतायाः सर्वगतत्वात् साधकोत्तमस्य ३. तरो-वाग. से. पूजयित्वेत्यादि स्पष्टार्थः। प्रयोगस्त्वयमेव। स्थाने विशेप इति विशेषः।।७६-७७) महामूदिनमिति "कृष्णागारचतुर्दशी । सिद्धट्टैध्य रसायनादि । मनशिला स्पर्श- १. पुजपेद्रातिसमये-सक.। २ महादेवि-वाक. स. सष.। सक. स. ग । ४. सत्य वाग. से.। ५. धाषि-सस. ग. । ६. व्यमन शिला:-वाक.ग., द्रव्यं मन शिला-अ.। ७. "श्मयत्' नास्ति-प. इ.। ८. 'पायुका' नास्ति-1. घ. । ९. पिशायपरि-रा.उ.। १० सिद्धिदम्-प.। ११. सा च नियिसिद्धिः-ग.। १२. विपदद्वारा। १३. 'अपमर्यः' नास्ति-स. इ.। १४. स्थानतियिविशेष एव विशेष-स. इ., स्थानविशेष तिथियिशेष-ज.1 १५. दम्पमिति-प... ज.। १६. स्वर्ण-स.। 1. "एकतर इति पाठ स्यौहत्याराहाय इति ब्यारयानमर्णयादितन्यान्तरविरुद्धम्" (रो.पृ. १२३)। 2. महाभूतदिनं धनुवंशी । साऽपि कृष्णयेति पेचित् । साऽपि भौमपुरतैवेत्यपरे" (से, पृ. १२३)। 3. सामान्य नगरम् । इव पूर्वोत्यायप्रनिपानं पातुरासिद्धिजन्य वह्निलिलादिषु मात्रार प्रपोजनमत्र सेपाधिना विना मन्यसिद्धिमाय फरतीति यावत् ।

·७६-८० सूत्राणि ] ऋजुविमशिना-अर्यरत्नावलीसंवलितः १७३ अञ्जनं विवरं चैटी यक्षी दूरगतिस्तथा । यत्किञ्चित्सिडिसन्तानं विद्यते भुवनत्रये ॥ ७९ ॥ तत्सर्वमेव सहसा साधयेत् साधकोत्तमः । इति श्रीनित्याषोडशिकाणवे द्वितीयः पटलः ।। देवतात्मत्वेन विश्रान्तेयंस्मिन् देशे गमनसंकल्पः समुन्मिपितस्तस्य दे(वरश)स्य सदैव पुरःस्थितत्वादुचितैवोक्तिरिति । मायूरपित्तकृकवाकुवसेन्द्रकोपकारञ्जबीजतुपगुग्गुलिकां कटिस्थाम् । हेमावृतां वहति यः स तु योजनानां सद्यः शतं व्रजति पक्षिपतिदिवीव॥ इत्यभियुक्तोक्त्या गुलिकादिसिद्धया दूराध्वगमनम्, इह तु विद्या- सिद्धया। सिद्धिसन्तानं सिद्धिनिचयः । सहसा "सम्यसिद्धैकमन्त्रस्य नासाध्यमिह किश्चन" इति स्थित्या यद्यन्मनसा संकल्पयेत् तत्तत्सर्वमभि- सन्ध्यव्यवधानेन संपादयेदिति शिवम् ।। ७७-७९३ ।। एवमृजुविमर्शिन्यां नित्यापोडशिकाणवे । शिवानन्दपरामृष्टो द्वितीयः पटलो गतः ॥ -::- शिला । चेटी दासीजनः ।। ७७-७९३ ।। इति श्रीविद्यानन्दविरचिते चतुश्शतीटिप्पणेऽर्थरत्नावल्यां प्रयोगविधिद्वितीयः पटलः॥ -०:- १. चिम्बुकं-सख.। २.चैव-बाक.ख.। ३. चेटकं यक्षिगों तथान्याक.स., चेटकं चैव पक्षिणीम् सक., चेदिकां-सग.। ४. समय-सक., सिद्धनिचयो-सख. ग., निचर्य- धाक. त.। ५. वर्तते-सक. । ६. कृकलास-ख.। ७. तुषतोयलि-ग. घ.। ८. 'गुलिफादि- सिद्धयां नास्ति-त. ९. 'इह तु"सिद्धिनिचयः' नास्ति-स.। १०. मपि-स...! ११. सानेन-ग. । १२. मृष्टं द्वितीयं पटलं गतम्-स...। १३. इतः परम्-'इति प्रयोगविपिः' इत्यधिकः पाठः-क.ग.छ.1 १४. नन्दनाय-ख...ज.। १५. 'प्रयोगविधिः' नास्ति- ·अथ तृतीयः पटलः देव्युवाच भगवंत्रिपुरामुद्राः सूचिता न प्रकाशिताः । कथं विरचनं तासां क्रियते वद शङ्कर ॥१॥ ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मुद्राः सर्वार्थसिद्धिदाः । याभिर्विरचिताभिस्तु संमुखा त्रिपुरा भवेत् ॥ २ ॥ एवमनल्पप्रयोगशरीर द्वितीय पटल व्याख्यायेदानीमष्टाविंशतिसूत्र- सन्दर्भस्य देवतासान्निध्यकरमुद्राविन्यासप्रतिपादकस्य तृतीयस्य पटलस्य व्याख्या लिख्यते-श्रीदेव्युवाचेत्यादि । त्रिपुरामुद्राः त्रिपुराँम्बासम्वन्धिन्यो मुद्रा. । मुद्रानाम काश्चन शक्तय । उक्त मोचयन्ति ग्रहादिभ्य. पाशोघ द्रावयन्ति च । मोचन द्रावण यस्मान्मुद्रास्ता शक्तयो मता. ॥ इति । अभियुक्तोक्तिरपि- द्रावणात् पाशजालस्य तत्परस्य च मोचनात् । मुद्रापीठमिति प्रोक्त कामरूप नमाम्यहम् ॥ (सं. प.) इति । अथ तृतीये" पटले सर्वानुवादि टिप्पण लिख्यते । श्रीदेव्युयाचेत्यादि भवेदित्यन्तस्य स्पष्टोऽर्थः॥ १-२॥ १. भैरव-सर., शङ्करलाय, । २. सी-सर घ., सान्निध्य अंपुर-सग.। ३. सूनस्म-म, ४. 'तृतीपस्य पटरस्य' नास्ति-1.। ५. विकृतिपच्यते-स. । ६. भगवनित्याधि-। ७. त्रिपुराया -1. घ.। ८. 'उक्न घ' नास्ति-प. । ९. पाशीयान्-चि,। १०. शतय स्मृता-स... परिषीतिजा -चि,। ११. अभियुक्तरपि-स. प. । १२. मोदनात्-ना. घ. । १३. थप-4. ग. ८, ए.। १४. त्यात स्पष्टाय - .ज.।

·१.४ सूत्राणि ] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः परिवर्त्य करौ स्पृष्टावङ्गुष्ठो कारयेत् समौ । अनामान्तर्गते कृत्वा तर्जन्यो कुटिलाकृती ॥ ३ ॥ कनिष्टिके नियुञ्जीत निजस्थाने महेश्वरि । त्रिखण्डेपो महामुद्रा त्रिपुराहाँनकर्मणि ॥४॥ सचिताः "संक्षोभ" (१११८४ ) इत्यनेन । विरचनं वन्ध । तासां मुद्रा- णाम् । यामिः मुद्राभिः । संमुखा त्रिपुरा भवेदित्यस्यायमर्थः--मुद्राविरचने कृते साधकं प्रसन्नदृशा पश्यतीति ॥ १-२ ॥ परिवत्यतिद्वयं त्रिखण्डामुद्राप्रतिपादनपरम् । परिवर्त्य परस्परं क्षिप्ता- इगुली कृत्वा । स्पृष्टौ इतराङ्गुलियोऽविविको। 'समौ अन्योन्यम् । अना- मान्तर्गते अनामाभ्यामन्तर्गते। कुटिलाकृती कुटिलाकारे। त्रिपुराहानकर्मणि, प्रयोक्तव्येति शेषः । अयमर्थः-प्रथममात्मीयौ हस्तौ परिवाङ्गुष्ठौ परस्पर- लिटी कृत्वाऽनन्तरं समोच्छ्रितमध्यमाङ्गुलिद्वयोभयपाधैं व्यत्यासेनान्त- गतानामिके तर्जन्यो कुटिलाकारे विधाय पुनः कनिष्ठिके समे निजस्थाने नियुज्ञ्यादितीयमावाहनमुद्रा त्रिखण्डास्या ॥ ३-४ ॥ परिवयं कराविति। हस्तावन्योन्यं यथा स्पृष्टाङ्गुली भवतस्तथा कृत्वेत्यर्थः। अङ्गको पारयेत् समापिति । उभयफ्रज्येष्ठाहुलिद्वयं सम पुर्यादिति । परस्परस्पृष्टी दण्डाकारी यथा भवत्तम्तथा कर्तव्यमिति यावत् । अनामान्तर्गत कुयेति । उभयकरानामाहुलिद्वैय- मधः पुर्यादिति यावन् । कनिष्ठिरे नियुञ्जीत निजस्याने महेश्वरीति । पनिष्ठिकाहुली पूर्व यथा स्थिते तथैव कुर्यात , न त्वन्तर्गते इति यायेत् । तरंग्यौ पुटिलाकृती इति । वर्जनीद्वयं कुटिलाकृती कुर्यात् । अप्रतिषिद्धमनुमतमिति न्यायेन मध्यमाहुलिद्वयं यथा- स्थितमेव पुर्यात्, न त्यन्तर्गतमिति । त्रिपडेप महामुद्रा निपुणहानश्मणोति । इयं रपिता मुद्रा विखण्टासमी बिपुराधानकर्मणि नियुक्त्यर्थः ।। ३-४ ॥ १. स्पृष्टा-याग, से.म., इत्या-सपा । २.मुरे-राग, । ३. डेय-याग. स. से. प. सा. ४.प्यान-रागाघ। ५. पष्टौ-प.ग.घ.। ६. 'अन्योन्यम्' मारित-प.) ७. लिप्टो समौ स्पष्टौ रया-रा.... स्पृष्टो-१.१ ८. नि. १. प्रत्येनि-त..... १०. 'इति यावत् गाम्ति-ता। ११. मिपा १२. 'यापत' नास्ति--ज.। १५. स्थित सपा-..., 'एवं मास्ति-ज.। १४. शिता-रा...। 1. बन्योन्यं ममाशियं. मावापरला मोग प्याल्यानशेली स्यरानरेशप्यालोरयते । 2."मनामान पत्र यहगेलि । मनामायामनने दापनि चिन्” (रो. पृ. १२५) । ग.प.।

·१७६ [३ पटल. नित्यापोडशिकार्णवः मध्यम मध्यगे कृत्वा कनिष्ठाऽङ्गुष्ठरोपिते। तर्जन्यौ दण्डवत् कृत्वा मध्यमोपर्यनामिके॥५॥ एपा तु प्रथमा मुद्रा सर्वसंक्षोभकारिणी। एतस्या एव मुद्राया मध्यमे सरले यंदा ॥६॥ मध्यमे मध्यगे कृत्वेति । मध्यमे मध्यमाडगुली । मध्यगे मध्यस्थान गते, 'यथास्थानस्थिते कृत्वेत्यर्थः । कनिष्ठाङ्गुष्ठरोपिते । इदमनाभिके इत्यस्य विशेषणम् । कनिष्ठिकाङ्गुष्ठचतुष्टयरोपिते इत्यर्थः । दण्डवत्कृत्वा दण्डाकारे- गाभिप्रसार्य । मध्यमोपरि मध्यमयोरुपरि । प्रथमा दर्शनीयासु मुद्रासु मध्ये। विखण्डामुंद्रा पूर्वोक्ता त्रिपुराह्वानकर्मणि विनियुक्ता | अयमर्थ-प्रथममुत्तानी हस्तो विधाय तेर्जन्यौ दण्डवदितराङ्गुलिभ्यो विश्लिष्टं प्रसायं कनिष्ठाड्गुष्ठ- रोपिते अनामिके परस्पराश्लिष्टे यथास्थानस्थितमध्यमोपरि कुर्यादितीयं प्रथमा सक्षोभिणी मुद्रा ॥ ५-६ ॥ मध्यमे मध्यो कृत्येत्यारभ्य सर्वसक्षोभकारिणीत्यन्तस्य व्याख्या लिख्यते- मध्यमे मध्यगे पृत्वेति मध्यमाङ्गुलिद्वयं मध्यग कृत्वा, मध्यस्थितं करोतीति यावत् । मध्यमोपर्यनामिः इति निष्ठागुष्ठरोपिते अनामिके मध्यमामुल्योरपरि कारयेत् । तर्जन्यौ दण्डवत् कुर्यात् । एपा तु प्रयमा मुद्रा सर्वसक्षोभकारिणीति । रचितपा मुद्राणा प्रथमा सर्वसंक्षोभकारिणीति सज्ञा ।। ५-६ ॥ ८. यदि-वास, से. १. मा-बाप.स., गा-वाग, । २. फनिळे-वाक ख.1 ३. गोपिते-च.। ४. कुर्यात्-अ.। ५ मिका वाय. ग.। ६. सोभिणी-सक.। ७. रिका-द.. ९ 'मध्यमे मध्यगे कृत्वेति' नास्तिम इ.1 १०. 'इद रोपिते इत्यर्थ' नास्ति-ग.। ११. 'चतुष्टय नास्ति-स. गइ.। १२. 'मुद्रा' मास्ति-स. ग...। १३. 'तर्जन्यो' नास्ति-स.। १४. विशिष्ट-3.। १५. लिष्ट-ग. घ.। १६. स्यायमय -स.ह. ज.1 १७. मध्यगे कृत्वेति पावत्-स. अ. ज.। १८. निष्ठागुष्टयोरपि स-य इ. स.। 1. "प्राञ्यस्नु मध्यभे मध्यगे एव न सु स्थानान्तरगते कुर्यात् । निजस्थान एवं ते पसत इति यावत् । पनिप्टाइगुष्ठरोपित इत्यनामिशविशेषणम् । तनयो मध्यमोपरि दण्डयत् कुर्यादिति ध्याचलत" ( स.पृ. १२५-१२६) ।

·१७७ अङ्कुशाकाररूपाभ्यां मध्यगे ५.८ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः क्रियेते परमेशानि सर्वविद्वाविणी स्मृता । मध्यमातर्जनीभ्यां तु कनिष्ठानामिके समे ॥७॥ परमेश्वरि। इयमाकर्पिणी मुद्रा त्रैलोक्यार्कर्पकारिणी ॥ ८ ॥ एतस्या एवेति । एतस्याः संक्षोभिण्याः । मध्यमे मध्यमाङ्गुली। सरले स्पष्टे, त्यक्तकुसृतिकौटिल्ये इत्यर्थः । अयं प्रकार:-संक्षोभिण्या मुद्रायाः स्थिताया मध्यमाङ्गुल्यौ यदि सरले स्याता पूर्वस्यां मुद्रायां तर्जन्याविन यदा स्थिते इयं मुद्रा द्वितीया सर्वविद्राविणीति ॥ ६-७ ॥ मध्यमातर्जनीभ्यामिति । मध्यगे मध्यमाङ्गुलिद्वयगते । कर्तव्ये इति शेषः । अङ्कुशाकाररूपाभ्याम् अकुशाकाराकृतिभ्याम् । अयमर्थः-अङ्कुशा- काररूपाभ्यां मध्यमातर्जनीभ्यां सह सेमे कनिछाङ्गुष्ठरोपिते अनामिके मध्यगे कर्तव्ये । इतीयं तृतीया आकर्षिणी मुद्रा ।। ७-८ ॥ एतस्या इत्यारभ्य सर्वविद्वाविणीत्यन्तस्यायमर्थः-एतस्याः सर्वसंक्षोभिणीमुद्राया मध्यमाहुली सरले कुर्याद् यदा तदा सर्वविद्राविण्याख्या द्वितीया सा मुद्रा भवति ।। ६-७॥ मध्यमातर्जनीम्यामित्यारभ्य इयमाकर्षिणी मुद्रेत्यन्तस्यायमर्थः-मध्यमातर्जनीभ्या- मङ्कुशारं कृताभ्यां मध्यगे मध्यस्थिते कनिष्ठानामिके कनिष्ठिके चानामिके च कनिष्ठा- नामिके ते समे कुर्यात् । कोऽर्थः ? "एतस्या एव मुद्रायाः" (३६) इत्येतदत्रापि संयद्धपते । अतः कनिष्ठानामिकाङ्गुलिचतुष्टयं पूर्वमुद्राया मध्यर्ग मध्यमातर्जनीभ्यां समं कुर्यात्, एकीकुर्यादित्यर्थः । एपा आकर्पणी मुद्रा तृतीयेति ॥ ७-८॥ १. प्रियते चेन्मशानि-यास. रो., श्यिते-ग.1 २. पोति प-म., जी तदा-याग, से. सक. प.। ३. च-राघ. । ४. मध्यमे-याग. से. य. सग.। ५. इयं सा-सर.। ६.पंणी एमृता-प., पंगी तथा राग., पंणी परा-राध.। ७. 'स्पष्टे' नास्ति-प.। ८. त्य: मास्ति-प.। ९. संशोभमुदाया-प., भिष्यो मुदाया-स...। १०. स्पितापा-त...। ११. पूर्वस्या मुद्रापा-स...। १२. 'रामे' नास्ति-स... । १३. इयं-स...। १४. पारेण- त...१५. मध्यम-1., मप्यममप्यस्थिते-८१ १६. तृतीया मुति पायत-प... न. । 1. "अन्ये स्पेसस्या एव मुद्रापा इरपतुप यं रनिष्ठानामिरे मुद्रामप्पणे मध्यमातनीम्या समे पका रति योजन" (पृ. १२६)। २३ ·नित्यापोडशियाणवः [ ३ पटल. । पुटाकारौ करौ कृत्वा तर्जन्यावखशाकृती। परिवर्त्य क्रमेणैव मध्यमे क्रमेणव मध्यमे तदधोगते ॥९॥ क्रमेण देवि तेनैव कनिष्ठानामि अपि । संयोज्य निविडाः सर्वा अङ्गुष्टावग्रदेशतः ॥ १० ॥ मुद्रेयं परमेशानि सविशकरी स्मृता। पुटाकाराविति सार्घद्वयमावेशमुद्राप्रतिपादनपरम् । पुटाकारौ श्लिष्टौ । अडशाकृती अङ्कशाकाररूपे। तदधोगते तर्जन्योरधोगते । संयोज्य संश्लेष्य । निविडा दृढा | कार्या इति शेप । सर्वा अड्गुलयः । अग्रदेशतः अग्रदेशे। अयमर्थ-प्रथम निजी हस्तौ पुटाकारौ विधाय तर्जन्यावङ्कुशा- कृती कृत्वा तर्जन्यधोगते मध्यमे मध्यमाङ्गुली परस्परत. परिवत्यं तेनैव क्रमेण कनिठानामिके परस्परत सयोज्य 'दृढा कृत्वा पुनयेष्ठागुलिद्वय- मनुशाकृती तर्जन्यने स्थापयेदितीयमावेशकरी चतुर्थी मुद्रा। हस्तयो पुटाकारकरण पैराङ्मुसेनेति सम्प्रदाय. ॥ ९-११ ॥ पुटाकारी करावित्यारभ्य सर्वावेशकरीत्यन्तस्यायमर्थः-पुटाकारी करौ कृत्वेति पराहमुसेन री पुढाकारी कुर्यात् । तथा तर्दन्थावकुशाहती अनुशाकारेण कुर्यात् । तथा तर्जन्यधोगते मध्यमाङ्गुली परिवर्तनमेणैव पुर्यात् । हे देवि । तेनैव कनिष्ठानामाङ्गुलिचतुष्टयं कुर्यात् । निविड दृढ च यथा भवति तथा कुर्यात् । अगुप्टावप्रदेदात इति । अङ्गुष्ठी ज्येष्ठाहुलद्वय मुद्राया अप्रदेशे स्थितं कुर्यादिति यावत् । हे मसानि । इयं मुद्रा सविशावरी स्मृता । चतुर्थी मुद्रेति यावत् ।।९-११॥ - १. स्फुटा-याक.ख. ग.। २ वनं-चार. स. स., वृत्ति-सक, । ३. मध्यगे-वाक, स. ग. से.। ४ कादयः-वाक, स,, काद्वयम्-च सक., केपि वा-सग.। ५. मता-सक, तथा-सग। ६. 'आमा' नास्ति-1: 1 ७. सश्लेषयित्वा-ड.। ८. कुर्यादिति-स. ड.. ९. 'तजन्यावइ कुशाहती कृत्वा' मास्ति-7.1 १०.६ढा-स.., सुदृढा -घ. । ११. प्राइ-ख.. १२. 'क्य नास्ति-द. ग. छ.1 १३. मध्यमे अ-स.ड, ज. । १४. 'कुर्यात् । हे देवि तेने नास्ति-प., ज.। १५. देशस्थिती-स... ज.1 1 मूलस्थस्य 'निविडा' इत्यस्य पदस्यायं 'दा' इति । 2 "तेन मम्प्रदायादेव परामुगवलाम इत्युत्तमपास्तम्" ( से. पृ. १२७ )।

·५. 'नास्ति-स... ६.'अनुजे मध्यमामध्यमे त्वा नाम्निय.। ७. मध्यपर्व-अ.। १. सपा-याप.ग.। २.गा-वार.ग..३ नामन्यान.से.।४.ति-याक.स.ग.से, १७९ मध्यमाङ्गुल्यो- मस्यास्त्यनामिरापुग्ममयः पृत्येति । अस्या उन्मादिनीमुद्रायास्वनामिशपुग्ममयः ९-१३ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः संमुखौ तु करौ कृत्वा मध्यमामध्यगेऽनुजे ॥ ११ ॥ अनामिके तु सरले तद्वहिस्तर्जनीयम् । दण्डाकारौ ततोऽङ्गुष्ठौ मध्यमानखदेशगौ ॥ १२ ॥ मुद्वैपोन्मादिनी नोना क्लेदिनी सर्वयोपिताम् । अस्यास्त्वनामिकायुग्ममधः कृत्वाऽङ्कुशाकृती ॥ १३ ॥ संमुखावितिद्वयमुन्मादिनीमुद्रापरम् । मध्यमामध्यगे मध्यस्थानं गते । अनुजे कनिष्ठिके । तद्वहिरनामिकयोबहिः । मध्यमानख- देशगौ मध्यमाङ्गल्यो खस्थानं गतौ । अयमर्थः-प्रथमं स्वसंमुखौ हस्तौ संयोज्य अनुजे मध्यमामध्यगे कृत्वा कनिष्ठाङ्गुलिद्वयं व्यत्यस्य मध्यमाङ्गुलिद्वयं मध्यमपर्वस्थितं विधाय कनिष्ठिकयोरगं मध्यमाभ्यां संपुटय मध्यमानखा- ग्रेऽङ्गुष्ठद्वयं संयोज्य सरलाकारानामाद्वयवाह्ये तर्जनीद्वयं कुर्यादितीयमुन्मा- दिनी पञ्चमी मुद्रा ॥ ११-१३ ॥ अस्यास्त्विंत्यधं पद्यं महाङ्कुशामुद्राप्रतिपादनपरम् । अस्या उन्मादन- मुद्रायाः । अधः कृत्वा अन्तर्मुखीकृत्य । अङ्कुशाकृती अङ्कुशाकाररूपे । तेनैव संमुखो तु करो कृत्येत्यारभ्य फ्लेदिनी सर्वयोषितामित्यन्तस्यायमर्थः-संमुखौ तु फरी कृत्येति । करौ परस्परमभिमुखी कृत्या । मध्यमामध्यगेऽनुगे । अनुजे कनिष्ठिकाङ्गुली ते व्यत्ययेन मध्यमाङ्गुल्योर्मध्ये कृत्वेत्यर्थः । अनामिके तु सरले इति । अनामिके अना- मालिद्वयम् । सरले दण्डाफारे । कुर्यादिति यावत् । तदहिस्तर्जनीद्वयमिति । तयोरना- मिकाहल्याहिस्तदाधारतया तर्जनीद्वयं योजयेदित्ययः । दण्डाकारी ततोऽहगुष्ठावित ततोऽनन्तरमहष्णुयुगलं दृण्डाकारं कृत्येत्यर्थः ! मध्यमानादेशगाविति । मध्यमाहुल्यो- नसदेशेऽध्युगलामं कर्तव्यमिति यावत् । इयं मुद्रा नानोन्मादिनी सर्वयोषितां क्लेदिनात दायकमिति यावत् । इयं पञ्चमी ।। ११-१३ ॥ १०. तामागु-क. ग.....। ८.स्विय-प ९. 'पाप' नास्ति-ग...। ११. दिति-रा...। १२. 'अस्या: "युग्मम्' माम्नि-स.।

·१८० [३ पटलः नित्यापोडशिकार्णवः तर्जन्यावपि तेनैव प्रमेण विनियोजयेत् । इयं महादशा मुंद्रा सर्वकार्यार्थसाधकी ॥१४॥ सव्यं दक्षिणदेशैं तु दक्षिणं सन्यदेशतः । घाई कृत्वा महेशानि हस्ती संपरिवर्त्य च ॥ १५ ॥ कनिष्टानामिके देवि युक्त्या तेन क्रमेण तु । तर्जनीभ्यां समानान्ते सर्वोधमपि मध्यमे ॥ १६ ॥ क्रमेण अन्तर्मुखीकरणक्रमेण । अयमर्थ – अनन्तरोक्ताया उन्मादनमुद्रायाः स्थिताया अनामिकायुगलमन्तर्मुसीकरणक्रमेण निवेश्याइंशाकाररूपे तर्जन्या- वपि तेनैव क्रमेगान्तनियोजयेदितीय महाङ्कुशाग्या मुद्रा पछी ॥ १३-१४॥ विभि. खेचरीमुद्रामाह-सुव्यमिति । सव्यं वामम् । बाहुमिति सम्बन्ध. । दक्षिणं दक्षिणं वाहुम्। संपरिवर्त्य इतरेतरतः । कनिष्ठानामिके - कृत्या, अन्तः कृत्वेत्यर्थः । अनुशास्ती तर्जन्यावपि तेनैव प्रमेण विनियोजयेदिति । तेनैव क्रमेणामुशाकाररूपतया तर्जन्यावन्त प्रवेशयेदित्यर्थः । इय महाकुशा मुद्रा सर्वकार्यार्थ- सायकति । इयं रचिता मुद्रा महाङ्कुशसा सक्लपुरुपार्थसाधनीत्यर्थः । एषा तु पष्टो मुद्रा ।।१३-१४ ॥ सव्य दक्षिणदेशे तु दक्षिण सय्यदेशतो वाहू फुत्या महेशानीति । हे महेशानि ! 'सत्य वामवाहुं दक्षिणबाहोरघो योजयेत्। दक्षिण दक्षिणबाहुं सव्ययाहोरपरि कृत्येति यावत् । ६. बाहू-वाग. में से.. १. विद्या-वाक.. २ कामाय--वाक. ख.. ३. धिनी-से., धनी-सक.घ.। ४. देश-वाक, ख., हस्ते-बाग से. । ५. हम्तत-वाग. से. ७. महादेवि-याक ख. ग.। ८. नेनेन-सक । ९. च-अ. ब. सक । १०. पुक्ते सघ.। ११. पर्पषि-सक.। १२. 'अन्तर्मुखीकरणकमेण' मास्ति-स. इ.। १३, निवेशया. घ.। १४. पष्ठी मुद्रामा..। १५. रिभिरेद-3.1 १६. 'दक्षिण' नास्ति-स. । १७, शरूपक, ग. छ. ११८. दिति-१. इ. ज. । १९. 'सर्व पष्ठी मुद्रा' नास्ति-प.इ । २०. सज्ञाकृतिकन्या- क. ग.। २१. वाह-स...छ.। २२. 'हे महेशानि' नास्ति-क. ग. छ.। २३, दक्ष-. । 1. "वामगह दक्षिणवाहोरपो योजयेदित्यर्यरत्नावलीय्याश्यान त्वर्णवदिरीपादुपेश्यम् । यदपि तर्जनीभ्या मध्यमे समाशन्ते सर्वध्वं कुर्यात्, सद्गुष्ठौ तु सरलो मध्यमाद्गुलीभ्या सस्पृष्टी दपायत् पुर्यादिति ..." (से. पृ. १२८)।

·८१ यावत् । तर्जनीभ्या रामाशान्ते सर्योयमपि मध्यमे इति । सर्योध्ये उजनीच्यां समाकान्त मध्यमाङ्गलिद्वयं कुर्यादिति । अगुप्ठो तु मरेशानि पारपेन् सरस्वति । महष्टी सरली मध्यमाद्यगुलीमि. सरिती परस्परं शिष्टो दण्डवत् कुर्यादिति यावत् । म सा चरी नाम्ना मुद्रा सर्वोत्तमा प्रिपेइति । इयं मुद्रा नाम्ना पेचरी सर्वोत्तमत्यर्थ.1 इय सममी 1. ऊप्योंग्मुनमायमाहामियोभपभागत समान्ने इलियाना। १४-१८ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अयरत्नावलीसवलित. अङ्गुष्ठौ तु महेशानि कारयेत् सरलावपि । इयं सा खेचरी नाना मुद्रा सर्वोत्तमा प्रिये ॥१७॥ रचितेयं महादेवि सर्वतेजोपहारिणी। घद्धयैवैतया देवि दृश्यते साधकोत्तमः ॥ १८ ॥ कनिष्ठे चानामिके च । तेन क्रमेण परिवर्तनक्रमेण । समाक्रान्ते 'ऊर्वोन्मुख- मध्यमाङ्गुलिद्वयोमर्यभागतः । सरलौ प्राग्वत् । सर्वोत्तमा सर्वासा मुद्राणा मध्ये । अयमर्थ.–प्रथम सव्य बाहु दक्षिणदेशे दक्षिणं वाहूं सव्यदेशे कृत्वा पुनहस्तौ परस्परतः सपरिवत्यं तत कनिष्ठादृयमनामिकाय च परि- वर्तनक्रमेण सयोज्य पुनस्तर्जनीभ्यामुभयभागत. समाक्रान्ते मध्यमाङ्गुली सर्वोच्वंत. समुन्नमय्यामुष्ठी परस्परश्लिष्टौ कुर्यादितीय खेचर्याम्च्या सप्तमी मुद्रा ।। १५-२७ ॥ अव्यवंचतुभि. खेचरीस्तुतिमाह-रचितेयमिति । इयं मुद्रा । सर्व- तेजोऽपहारिणी सर्वेपा तेजास्यपहरतीति । यद्धया रचितया। एतया मुद्रया। एम्नी सपरिवयं चेति । परस्पराहलिवियरपरिक्षितान्योन्याङ्गुली हेन्ती कार्यो। मनिष्टा- १७. रविनय पुरा गप्तमो-स....। ४.महेशानि-नाप.। ५. तेनैव-प.। ६. 'परिवर्तनमेण नाम्नि-... ७.'गमाकान्न' १.नाम-पाए. से. सग., मुबानाग,1 २.नाना-मग.1३.तेवन्यार .... मास्ति-प.1८.भवागत:-रा....सई-स..!१०.इतरतरत-प.११.नाग्नि- १२. पुनाताम्याग.। १३. रातो नास्नि-अ.न. १४.१नि माग्नि-प. १५. भि परिवरयं अमेग सापृष्टी-4. ग ... 2 प्राxिमर-"गरसे परे, पिरिये (११०, १.६ परय स.ग...1 पराम १६. 'यावन् नाम्नि-..

·नित्यापोडशियार्णव [ ३ पटल यौगिनीसर्ववृन्दैस्तु ज्वलनाकारसन्निभः । डोकिनीराकिणीवृन्दाकिनीकाकिनीगणैः ॥ १९ ॥ सौकिनीहाकिनीभिस्तु ध्यातेयं परमेश्वरि । एतया ज्ञातया देवि योगिनीनां भवेत् प्रियः ॥ २० ॥ योगिनीसर्ववृन्दैः सर्वयोगिनीयन्दैरित्यर्थ । ज्वलत्याकारसन्निमः अमि- प्राकारवत् परेरधृष्यो भवतीत्यर्थ । डाकिनीत्यादिना 'पट्चक्रपडूमिपट- कोशाधिष्ठात्रीभि डरलकसहदेवीभिदिशार्धदेवताभिर्ध्यातोऽसौ साधक इत्याह । एतया मुद्रया । ज्ञातया अववृतया, न त्वनुष्ठितयेत्यर्थ । योगि- मुद्रा। रचिता यद्धा चैत्यैत्र कररचनं रचना। तद्वाह्यपूजायाम्। बन्धस्त्वान्तरः। तेनान्त रोचरी तदु(क्ता?क्त्या) सूचिता- चिबुकं योजयित्वा तु पोडशस्वरमण्डले । चन्द्रसूर्याग्निरोधेन मूलशक्तिनिकुन्चनात् ॥ रसनामन्तरा कृत्वा अनच्के धारयेन्मनः । एपा सा पेचरी मुद्रा उन्मनात्यं प्रयच्छति ।। इति । १. सर्वयोगिनि-चार, ख, अ । 7. पावक-याफ. ख. ग. से, 1 ३. शाकिनीडाकिनी- वाक, स.. ४. रारिणीलापिनी-वाफ. ख. । ५. काकिनी-वाक, ख., हाकिनी काविनी-च. सक.। ७. गौरि-ब. सग.। ८. प्रियो भवेत्-सक.. ९. 'सर्वयोगिनीवृन्दरित्यय' नास्ति-1.। १०. सडरलकह-स. ह.। ११. देवीमिया-ख. घ.ड. । १२. चेत्यर्थ -२. ग छ.। १३ बरधरण तदाह्य- म. । १४. 'तदुत्ता' नास्ति-रा. ज.। १५. जिन्दु स-स. ह.. १६. सोमसूर्यनिरो-क. ग. छ. । १७. अव्यक्ते-क. ग. छ, उरस्क-ज.1 १८. उन्मनत्वप्रदायिनीय. ग. छ.। 1 षट्चरेत्यादि । षट्चत्राणि प्रमिदानि । "युभुक्षा च पिपासा च शोकमोही जरामृती। पडूमय प्राणवुद्धिदेहधर्मेषु सस्थिता ॥' (प्र. सा. २।१८ ) इति पडूमय । "मिर्नाम आयंपादयोऽवस्थाविशेषः" ( शा. ति व्या. ११४६) इति च राघयभट्ट । "मज्जास्थि. स्नायव शुझाद रक्तात त्यड़मासशोणितम् । इति पाकौशिक नाम देहे भवति देहिनाम् ॥" (प्र. सा. २०१९ ) इति च कोशषटकम् । 2 तवत्येति । "रचितैयम्" (३१८) इति, "वद्धयंवैतया" (३।१८) इति च रचनबन्धनयो पृपयुक्त्यान्त खेचरी सूचितेति भाव ।

·१९-२२ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः १८३ यतः समयमुद्रेयं सर्वासां परिकीर्तिता। प्रयतोऽप्रयतो वापि शुचौ देशेऽथवाऽशुचौं ॥ २१ ॥ उच्छिष्टो वा शुचिर्भूत्वा भुञ्जानो मैथुने रतः। मुंद्राया मध्यमामुल्यौ परिवर्त्य क्रमेण तु ॥ २२ ॥ नीनां ( ब्रह्मा ? ब्राया)द्युल्लसितानां सर्वासां शक्तीनाम् । प्रियो वल्लभः, स्पृहणीय इत्यर्थः । किमिति सर्वासां प्रियो भवतीत्याहयत इति । समय- मुद्रा समस्तयोगिनीचक्रसन्निधिकरणपटीयसी मुद्रेति भावः । प्रयतः शुद्धः । अप्रयतः इतरः । शुचौ मेध्ये । अशुचौ इतरस्मिन् । अस्या एव मुद्रायाः संवन्धनं "खेचर्या शक्तिचक्रं तु क्षमस्वेति विसर्जयेत्” ( १।१८९) इत्यनेन सूचितम् ॥ १८-२२॥ संहारमुद्रास्वरूपमाह-मुद्राया मध्यमेति । अयमर्थ.--खेचर्याख्याया मुद्राया अनन्तररचितायाः संबन्धिन्यौ मध्यमाङ्गुली कनिष्ठिकानामिकाक्रम- ज्ञानसारेऽप्युक्तम्- विन्दुकण्ठसमायोगात् प्रविकास्य शिरोऽम्बुजम् । चन्द्रसूर्यानिरोधेन मूलशक्तिं निकुञ्च्य च ।। रौद्री कुश्विकयोद्धाय द्विरएकमलोदरे। रसनामन्तरा कृत्वा नासाने रोपयेद् दृशौ ।। यवमानं त्रिकोणं तु मीलनोन्मीलनात्मकम् । लिहन स्वरसनानेण पिन्नमरवारुणीम् ।। सदा समरसीभूतं मनः शून्ये निवेशयेत् । एपा सा खेचरी मुद्रा उन्मनात्यप्रदायिनी ॥ इति ॥१५-२२] मुद्रापा मध्यमाद्दगुल्यौ परिवत्यं प्रमेण स्विति । अस्याः सेचरी मुद्राया मध्यमे अहुल्यौ परिवर्तिते यथा भववस्तथा कृत्वेत्यर्थः । पाथिये स्थानके युरवेति । तामेवंविधां १. अतः-वाक. ख.। २. सर्वोपरि च-व., राशिापरिवतिका-सग। ३. वा यदि पा-राप.। ४. इतः परम्-'उत्यितो वोपविष्टो वा चक्रमत् निश्चलोऽयवा' इत्येपा पक्तिः ऋ. सप. विहाय सर्वच रश्यते । ५. मुक्या-सक. ग..६, मध्य-प. सगः । ७. सम्बन्यिन्यो- ग.घ.। ८. प्रमादि-रा. । ९. 'ज्ञान"यिती ॥ इति मास्ति-क. ग. छ.। १०. लिहेच्च-द.। ११. न् कमल- । १२. मध्यमाङ्गुली-स... ज.।

·नित्यापोडशिकार्णवः [३ पटलः १८४ पार्थिवे स्थानके युक्त्वा सद्यः ग्वेचरतां बेजेत् । वदितरेतरत. परिवर्त्य तर्जन्यगुठचतुष्टयं पूर्ववत् स्थापयित्वा पूजित- महाचक्रपार्थिवभागपश्चिमद्वारप्रदेशे पञ्चाङ्गनमस्कारपूर्विकामिमां संहारमुद्रा सयोज्य समारावितं शक्तिचक्रं चिद्रसतया विलीनं परिभाष्य खे वोधगगने चरतीति चिन्तयेत् स्वस्यापि तत्सिद्धय इति । अोद महदहस्यमस्ति-निविधा खेचरी'। अङ्गुलिविरचनामा काचिदुक्ता । वोधगगनचारिता काचित् फैलात्मा न व्याख्यानार्हा । अन्या मूर्ध्नि संयुक्ता मुद्रा 'महाचक्र स्थाने संयोज्येत्यर्थः । अन्तर्मुद्रापक्षेऽयमर्थः-मुद्रायाः कुण्डलिन्याश्चन्द्रसूर्यात्मिके द्वे अङ्गुली, ते मध्यमे मध्यमनाइयां परिवर्त्य प्रविलाप्य, पार्थिवस्थानरूपके शिरसि ते" कृत्वेत्यर्थः ।। २२-२३ ।। १. पायिय स्याना-पाक. स., पायिवस्यानो-सम.। २. लभेत्-वास. ब.। ३. 'चफ "शक्ति नास्ति-घ.। ४. 'पार्थिवभाग' नास्ति--स. इ.। ५. पूर्वक-ना. घ.। ६. पाक्तिमास्ति-स..। ७. तत्प्रसिद्धय-. ८. त्मिका-ख. ड.. ९. विरताघ.। १०. पलात्मा-स...। ११. व्याश्यात्-स. ड., व्याख्याना-घ.। १२. म नास्ति-क. १३. 'अन्त मर्य' नास्ति-क.ग. छ.। १४, त्मभावाइगुलो रो-ख. इ. ज.। १५. परितप्य-व. ड.ज.। १६. ता-ख. इ.ज.। 1, "पायिवस्यान नाम भूस्थितमहायिन्दुस्थानमित्याह । पतु प्राचा टोमासु सेवरोत्रविध्यमिह वयेते, तत्तदनुसारेण मुदाया इति लोरोपि योग्यने, तत्प्रतानुपयोगानोक्तमरमाभिः" (से. पृ. १२९ )। 2. "ते घोषगगने चरतीति खेचरी मुद्रा । कोशी रोचरी ? शिवप विधायस्यावस्थातु सम्धिनी अपस्या, स्वानन्दोच्छलतारपा । न तु "वघ्या पपामन • " इत्येव सस्थानविशेषानुः सरणस्पा, यपि तु पराम् । गनिमेन्ययभान कुलमागंण नित्यशः ॥ घरते सर्वजन्नो ऐचरी नाम सा स्मृता।" इति यौनाप्रमझायनिरपितपरसवित्तिस्वरूपा।" (f.वि.पृ. ५७-५८) इति क्षेमराज.।

·१३ सूत्रम् । ऋविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः १८५ काचिद्योगात्मा संस्थानविशेपानुसरणरूपा सद्यस्तत्प्राप्तिसाधनी। साति- रहस्यभूता विलिख्यते- चिबुकं योजयित्वा तु पोडशस्वरमण्डले। चन्द्रसूर्यनिरोधेन मूलशक्तिनिकुञ्चनात् ॥ रसनामन्तरा कृत्वा अनच्के घारयन्मनः । एपा सो खेचरी ध्याता उन्मनावं प्रयच्छति ॥ इति । अन्यत्रापि- चिबुकण्ठसमायोगात् प्रविकास्य शिरोऽम्वुजम् । चन्द्रसूर्यनिरोधेन मूलशक्ति निकुञ्च्य च ।। रौद्री कुञ्चिकयोदघाट्य द्विरष्टकमलोदरे । रसनामन्तरा कृत्वा नासाग्ने रोपयेद् दृशम् ॥ यवमात्रत्रिकोणं तु मौलनोन्मीलनात्मकम् । लिहन स्वरसनाग्रेण पिवनमरवारुणीम् ॥ सदा समरसीभूतं मनः शून्ये निवेशयेत् । एपा सा खेचरी मुद्रा उन्मनात्वप्रदायिनी ॥ (ज्ञा० सा०) इति । श्रीतन्त्रसद्भावेऽपि- बवा पद्मासनं योगी नाभावक्षेश्वरं न्यसेत् । दण्डाकारं तु तत्तावन्नये यावत् 'कखत्रयम् ॥ निगृह्य तत्र तत्तर्णं प्रेरयेत् खत्रयेण तु । एतां बद्ध्वा महायोगी खे गति प्रतिपद्यते ॥ इति । ८.खग-स.इ.। १.पाचरण-खड.. २. अनन्ते-च.। ४.ख्याता-ग.घ.। ५. पोत्पाटय-प.। ६. रूपपेद् शो-ग.। ७. निमोलोग्मील-ख..। 1. फखत्रयमिति । "के शिरसि सत्रयं शक्ति-व्यापिनी-समनापमापाशनपं धूमिन्दोः प्रमृति पावद् ब्रह्मरन्ध्र संस्थितम् । तत्र सन्मनोऽवष्टम्य सत्रयेगोवंगमनाय प्रेरयेत्" (शि. वि. टि., पृ. ५८ ) । इमो श्लोको मालिनोविजयोतरेपि ( १५-१७ ) हश्यते ।

·[ ३ पटल १८६ नित्यापोडशिकार्णवः परिवर्त्य करौ स्पृष्टावर्धचन्द्राकृती प्रिये ॥ २३ ॥ तर्जन्यङ्गुष्टयुगल युगपत् कारयेत् ततः। अधः कनिष्टावष्टब्धे मध्यमे विनियोजयेत् ।। २४ ।। तथैव कुटिले याज्ये सर्वाधस्तादनामिके। यीजमुद्रेयमचिरात् सर्वसिहिप्रवर्तिनी ॥ २५ ॥ तथा च श्रुति:--"अन्तरेण तालुके य एष स्तन इवावलम्वते सेन्द्र- योनि." ( ते० उ० १।६।१ ) इति ॥ २२-२३ ॥ परिवत्येति । अर्धचन्द्राकृती अर्धचन्द्राकारं यथा तथेति । तर्जन्यङ्गुष्ठ- युगलं तर्जनीयुगलमडगुष्ठयुगलं च । कनिष्ठावष्टव्धे 'कनिधाभ्यामवष्टब्धे । मध्यमे मध्यमाङ्गुली । कुटिले व्यत्यस्ते । सर्वाधस्तात् तर्जन्यङ्गयुगलकनिष्ठा- मध्यमानाम् । सर्वसिद्धिप्रवर्तिनी सर्वासामणिमादिसिद्धीनाम् । अय- परिचर्येत्यादि । अन्योन्याङ्गुलिविवरपरिक्षिप्ताहुली करौ कृत्वेति ।अर्धचन्द्रेत्यादि । तर्जनीयुग्ममगुप्ठयुग्मं च । युगपद् एककालमेव । अर्धचन्द्राकृति अर्धचन्द्राकारवत्, फुर्या- दित्यर्थः । अय कनिष्ठावष्टम्धे मध्यम विनियोजयेदिति । अर्धचन्द्राकृतिरूपतया स्थित- वर्जन्यदृष्टयुगले अधोदेशावस्थितमध्यमाहुलियनिष्ठौगुलिद्वयावष्टव्ये कुर्यात् । मध्यमा गुल्योर्मध्ये कनिष्ठाडलिद्वयं धीरयेदित्यर्थः । तथैव कुटिले योज्ये सर्वावस्तादनामिक । १. स्पष्टा-दाक. प. प.। २. कृति-धाग. से., वृति -सग.। ३ युगले-सक.। ४. भावयेत्याक, ग. म. । ५. बुध -राक, । ६. प्टिो बढे-सम. । ७. योज्य-वाक. स. ग. ! ८. तंगो-पाव, ग म. व, सग. । ९. 'तया इति' मास्ति-. घ.। १०. 'अर्घच द्राकृती' नाम्नि-ल.इ.। ११. गर्वामा मणिगनादीनाम्-इ.। १२. अपंचयत् धु-. ग..। १४. ला सा देदो स्थित-स.., लाघोदेशे स्थित-ज.. १५. पानिप्टाइगुलि' नास्ति-क. ग. छ.। १६. साध-प... ज.. 1 'चिनु पनिष्ठिरान्यानवष्टम्मे मध्यमे अघो विनियोजयेदिति वदन्तस्तजनोमध्यमयो राघो पनिप्टिकाप्रदान मन्यन्ते। परे तु मध्यमावष्टग्धे फनिष्ठिक इति व्याचक्षाणा यनिष्ठापट यपदे मोरि मन्यमाना मध्यमादयेनावृश्चितेन कनिष्ठिगायुगल गोर्यादिति मेनिरे" ( से, पृ. १३०)।

·१८७ २३-२७ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः मध्यम कुटिलाकारतर्जन्युपरिसंस्थिते । अनामिकामध्यगते तथैव हि कनिष्टिके ॥ २६ ॥ सर्वा एकत्र संयोज्या अङ्गुष्टपरिपीडिताः । एषा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति संस्मृता ॥ २७ ।। मर्थः-प्रथममात्मीयौ करौ परिवर्त्य तर्जन्यमुष्ठयुगलमर्धचन्द्राकृति कृत्वा तदधः कनिष्ठावष्टब्बे मध्यमाङ्गली विनियुज्य सर्वाधस्तादनामिके व्यत्यस्य विनियोजयेदितीयमष्टमी वीजमुद्रा ॥ २३-२५ ॥ मध्यमे इत्यादिपद्यद्वयं योनिमुद्राप्रतिपादनपरम् । मध्यमे मध्यमाङ्गुली। कुटिलाकारतर्जन्युपरिसंस्थिते कुटिलाकारयोस्तर्जन्योपरि सस्थिते । अना- मुद्रेत्यर्थः ।। २३-२५॥ इति । तथैव परिवर्तनक्रमेणेव । अनामिक सर्वाधस्तादोषत्कुटिले योज्ये इत्यर्थः । दोजमुद्रेयचि- रात् सर्वमिद्धिप्रवतकोति । इयमुद्धृतानान्ना बीजमुद्रा सर्वसिद्धिप्रवर्तकी"। अष्टमी मध्यमे कुटिले कृत्वा तर्जन्युपरिसस्थिते इत्यादेरयमर्थः--फुटिलीकृतमध्यमाडलि. द्वयमादौ तर्जन्योरुपरि कृत्वा तद्वचत्यस्तानामिकाद्वयमध्यगते च कुर्यात् । कनिष्ठिके च तया नियोजयेत् । अनामिकामध्यगते च यथा भवतस्तथा कुर्यादित्यर्थः । अन्यत् सुग- मम् । एपा तु प्रथमा मुद्रा योनिमुद्रेति या स्थितेति । एपा समस्तमुद्राणां प्रथमा दर्शनीये- त्यर्थः । नन्वेतसङ्गतम् , तथा हि-"एपा तु प्रथमा मुद्रा सर्पसक्षोभकारिणी" (३६) इत्यत्र सर्वसंक्षोभैणीमुद्रायाः प्राथभ्यमूचिवान् शिवः । इदानीं योनिमुद्रायाः प्राथम्य- मभिदधाति । तेनैव पूर्वापरविरोधान्न निर्णय इति । अत्रोच्यते-विभक्तविषयत्वान १. कुटिले कृत्वा-वाक. ग. अ.ब.सफ.ग.। २. मि-ब. सक.। ३. ज्य-सग. घ.! ४. या स्थिता-वाग. अ. से. सग. घ., या स्मृता-ब.। ५. 'प्रतिपादन' नास्तिना. घ.। ६. 'कुटिला • • सस्थिते' नास्ति-स.१.१७.व स्थिते-ख.ड.ज.1 ८. मुदिता-क. ग. छ.। ९.तिनीति-क, ग, छ.। १०. 'नाम्ना बीज' नास्ति-द.अ.ज.। ११. तिनी-क. ग. छ.। १२. 'अष्टमी मुद्रेत्यर्थः नास्ति-ख. इ. ज.। १३. 'अन्यत् येत्यर्थ' नास्ति-ख .। १४. भकारिया -इ. ज.। १५. म्य सूचित-क. व. म.। १६. 'शिव' नास्ति-ड. । १७. मुपा. १८. नेप-स. इ. ज. ।

·१८८ नित्यापोहशिकार्णव [ ३ पटल. एता मुद्रा महेशानि त्रिपुराया मयोदिताः। पूजाकाले प्रयोक्तव्या यथानुमामयोगतः ॥ २८॥ इति श्रीनित्यापोडशिकाणवे तृतीयः पटल. ॥ -.- मिकामध्यगते व्यत्यस्तयोरनामिकयोमध्यगते । कनिष्ठिके कनिष्ठाङ्गुली। सर्वा अङ्गलय.। एकत्र एकस्या व्यक्तौ । अङ्गुष्ठपरिपीडिताः अङ्गाम्या परिपीडिता । अयमर्थ.-आदी वक्राकारतर्जनीद्वयोपरिसस्थित मध्यमा- ङ्गलिद्वय विरच्य पुन. परस्पर व्यत्यस्ततर्जनीमध्यमान्तविवरगतानामाद्वयो- परिगत च कृत्वाऽनन्तर तथा स्थित मध्यमाङ्गलियमध्यगत कनिष्ठाद्वय विधाय पश्चादगुधद्वय कनिष्ठाङ्गुलिद्वयाग्रप्रदेशै विदध्यादितीय योनिमुद्रा नवमी ॥ २६-२७ ॥ एपा त्विति । तुविशेपे। नवम्यपीय मुद्रा प्रथमा 'उत्कृष्टा, योन्युद्भूत- त्वात् सर्वासा मुद्राणाम् । अनाभियुक्तवचनम्- एका चैव महामुद्रा योनिमुद्रात्वमागता । तया विभक आत्मा तु सक्षोभादिप्रभेदत ॥ (सं० ५०)इति । दोपः। तथाहि-वाह्यपूजाया सर्वसंक्षोभणीमुद्रायाः प्राथम्यमभिमतं परमेश्वरेण । अन्तर्यजनवेलायां श्रीमहायोनिमुद्राया. प्रार्थम्यमिति न विरोध इति सिद्धम् । मुद्रा च द्विविधा बाह्याभ्यन्तरभेदेन । तर वाह्या क्राभ्या बन्धनीया नित्यापोडशिकाणवे समु. द्धवीरित्यर्थः । वत्तद्वीजानि च लिख्यन्ते-द्रामिति सर्वसंक्षोभण्या , द्रोमिति सर्व- । ३. 'वका पुन' ६. अभियुक्तवच -ख. इ. १. नास्त्येषा पक्ति -ब २. परि' नास्ति-ख, घ,इ.। नास्ति-ख...। ४. हपला । ५. नवमीय-ख..। ७. एषा-स.इ.14. विभक्तमात्मान-प. । ९. बाह्ययागे-स. ड. ज. । १०. भण्या -इ, ज.। ११. म्यमभिहित-क. ग. छ.। १२. ता तत्तद्वी-ख...। १३. भणीबीजम् ड, ज. । 1. 'तत्र प्रथमा प्रथमकीर्तनीया, सर्वोत्तमस्थादित्ययं इति केचित् । परे तु बहि(यो? ) संवंसक्षोभिणीमुद्राया प्रायम्यमन्त (यो? यो )गे तु योनिमुद्राया एवेति व्यवस्थाप्रदर्शनार्य मित्याहुः । अथवा-"एका चैषा महामुद्रा योनिमुद्रात्वमागता । तया विभक्त स्वात्मा तु ·२८ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः १८९ एताः क्षोभिण्याद्याः । त्रिपुराया भगवत्या मातुः संवन्धिन्यः । मया चिद्रूपेणास्मना । उदिता विमर्शपदवी प्रापिताः । यथानुक्रमयोगत उद्दिष्ट- क्रमयोगतः । इति शिवम् ॥ २८ ॥ एवमृविमशिन्यां नित्यापोडशिकार्णवे। शिवानन्दपरामृष्टस्तृतीयः पटलो गतः ॥ विद्राविण्याः, लोमिति सर्वाकर्पिण्या:, मिति सर्वावेशकारिण्योः, सः इति सर्वोन्मा- दिन्याः, क्रोमिति सर्वाङ्कशायाः, हस्मोमिति खेचर्याः, हसौमिति वीजैमुद्रायाः, ऐमिति योनिमुद्रौयाः । एवमन्तजनवेलायो द्रौमिति क्रमाद् योजक्रमः ॥ २६-२८ ॥ इति श्रीविद्यानन्दविरचिते चतुम्शतीटिप्पणेऽर्थरत्नावल्यां मुद्रौपदर्शनस्तृतीयः पटलः॥ १. 'ययानुक्रमयोगतः' नास्ति-व...1 २. गृष्टं तृतीपं पटलं गतम्-स. ग..। ३. विणीबोजम-ड, ज.। ४. णीयोजम्-ड, ज.) ५. जोगेजम्-उ. ज. । ६. नोयीजम्- १. ज. । ७. सर्वमहाइकुशाबीजम्-ड. ज.। ८. 'इति' नास्ति-क. स. इ. । ९. सर्वखेचरी- बीजम्-ज.। १०. मवंवीजमुद्राबीजम्-ज. । ११. दाबीजम्-ज. । १२. कमा ट्रामिति- प.ह. ज.। १३. 'वामकेश्वरशास्त्रे इत्यधिकः पाठः-ज, १४. नन्दनाय-ख. ४. छ.। १५. 'मुद्रामदर्शनः' नास्ति-व. ह. ज. । संक्षोभादिप्रभेदतः ॥" इत्यभियुक्तोक्त्या स्वेतरमुदाजनकत्वात् प्रायम्पमित्यप्याः" (से. पृ. १३१)। .

·अथ चतुर्थः पटलः श्रोदेव्युवाच भगवन् सर्वमाख्यातं मुद्राणां ज्ञानमुत्तमम् । 'पदेदानी 'महादेव्या एकैकाक्षरसाधनम् ॥१॥ महाजानं प्रभावं च व्याप्तिस्थानं भवं लयम् । स्थूलसूक्ष्मविभेदेने शरीरे परमेश्वर ॥२॥ एव पूजाङ्गभूतमुद्रादशकप्रतिपादनपर तृतीय पटल विमृश्य मूल- विद्याङ्गभूतवीजत्रयाफ्यादिप्रकाशनपटीयस्येकसप्ततिसूत्रग्रथिते तुरीये पटले विमर्शनीयानि पदानि विमृश्यन्ते-श्रीदेवीत्यादि । सर्व रचनाप्रकारकाल- विशेषानुक्रमविपयम् । उत्तम पुरुषार्थप्रदत्वात् । महादेव्या मन्त्ररूपिण्या जगन्मातुस्त्रिपुराभट्टारिकाया. परविमर्शशरीरिण्या वरेण्याया. । एकैकाक्षर- अथ चतुर्थे पटले टिप्पणं लिख्यते । भगवन् सर्वमाख्यातमित्यादि । सबंमित्यन्त हिर्मुद्रारचनवन्धनप्रकारद्वयमिति भावः । रचन बाह्यम् , बन्धनमान्तरम् । ज्ञानमिति सर्दुभयगोचरं ज्ञानम् । वदेत्यादि । इदानी मूलविद्याया देव्या एककाक्षरसाधनम् एके वीजसाधनं वदेत्यर्थः । महाज्ञानप्रभावमित्यादि । महरा तज्ज्ञानं चेति महाज्ञानम् , तच्च ८ तुर्य-व. ह.. - १. देव-ध. मख.। २. ज्ञान-अ वाक ग्व.। ३ च्याप्ति स्थानोद्भव-वाक. सं., व्याप्तिस्थानोद्भव-सा., व्याप्तिस्थानभव-पघ., व्याप्ति-वाग. से । ४. विभागेन-बाक. ख.। ५. यपटलब, इ.। ६. व्याख्या-1.। ७. 'सूत्र' नास्ति-व. ह.. ९. प्राश-अ.इ.1१०. प्रका-स. ११. 'उत्तम' नास्ति-स. । १२. 'परविमर्शशरी- रिण्या वरेण्यापा' नास्ति-स घ..। १३. 'रचन' नास्ति-ख. ह. ज.। १४, तदुभयमेष- क.ग.छ.. १५. मूलदेव्या-ख. ह.ज.। १६. 'एक्कमीजसाधन' नास्ति-क, ग. छ.। १७. मिनि-प.ह.ज। 1. अोपस्थापिता एखादा प्रश्नास्तपा समाधानप्रकाराश्च सेतुबन्धे द्रष्टव्या । एकाक्षरसाधन- मित्यत्र फूटप्रयाभिप्रायेण प्रश्नपम् ।

·वार। भवः पश्यन्ती। लयो मम्पमा। स्यूलपारीरं वैसरोति व्याचक्षते। तत्र मूल 2मत्र दादरामूत्रप्याल्याने निकोलसम्प्रदायानुसारियो ग्यास्यायो वर्णकमानपक्षय्यारयानं १.२ सूत्रे ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः साधनम् एकैकमक्षराणां त्रयाणां साधनम् । महाज्ञानं महादेव्याः स्वरूप- विषयम् । प्रभावं सामर्थ्यम् । व्याप्तिस्थानं व्याप्तिपदम् । भवम् उल्लासम् । लयं विधान्तिम् । स्थूलसूक्ष्मविभेदेन । स्थूलं वैखर्यात्मना, सूक्ष्म मध्यमा- पश्यन्तीभ्याम् ॥ १-२॥ तस्य प्रभावश्च विमर्शरूपः, तम् । किमुक्तं भवति-'प्रकाशविमर्शरूपी शिवशक्ति- चूर्णावकारहकारोपलक्षितौ महाज्ञानवत्प्रभावावुपदिश्यते इति भावः । व्याप्तिस्थान- मिति । तदुभयं शक्तिशिवरूपमेकादशं पश्यन्तीरूपं तन्मध्यमावैखरीरूपाणामक्षराणां व्याप्तिस्थानमाश्रयस्थानम् , तदाश्रित्य तत्प्रवर्तनात् । भवमिति । भवत्यस्मादिति । अस्मात् पश्यन्तीरूपादक्षरसन्दर्भात्तदुत्तरप्रकारद्वयाईरसन्दर्भस्योत्पत्तिरिति भावः । लगिति ।लीयतेऽस्मिन्नितिलयःमध्यमावैखरीरूपं तदुभयमस्मिन्नेव पश्यन्तीरूपेरण?) लीयत इति भावः । स्यूलसूक्ष्मविभेदेनेति । स्यूलं च सूक्ष्मं च स्थूलसूक्ष्मम् । किमुक्तं भवति ? पश्यन्तीकार्यरूपं वैखरीमध्यमाद्वयं स्थूलसूक्ष्मम् । तत्र मध्यमा सूक्ष्म रूपम् , वैखरी स्थूलं रूपैमिति भावः । तदुमयकारणं पश्यन्तीरूपं परमित्यर्थात् सिद्धम् । एवं परसूक्ष्मस्थूलभेदेन शरीरे वर्णक्रमः संव्यवस्थित इति प्रागीपन सूचितं त्वया । तदि- दानों प्रकटीकुरु हे परमेश्वर ! इति यावत् ॥ १-२।। १.एकाक्ष-स... २. स्थूला-ध.. ३. मूक्ष्मा-य.। ४. एपा-क. ग. छ.। ५. उपप-स., दुप-ड.। ६. स्पेण-य. ग. छ.। ७. 'अक्षराणां नास्ति-क.ग. छ.। ८. 'आश्रयस्थानम् नास्ति-क. ग. छ.। ९. तस्मात-उ. न.। १०. दयार्ण-स... ज.. ११. 'भायः नास्ति-ग. .। १२. पश्यन्नया रूपेण-क. ग., पश्यन्तीयाग्रसने-स. १. ज.1 १३. 'भाव' नास्तिय. ग.. १४. इतः पूर्वम्-'यमपि' इत्यधिक:--. ग. म., लयित- मपि-.। स चानावश्यकः। १५. 'पं नास्ति-फ.ए.। १६. एप-स...। १७. तात्यपा-स.स.ज.. 1. "चित महामानं प्रशः। प्रभावो विमाः । स्याप्तिस्नयोः सामरस्यम् । स्यानं परा मृायम्" (से. पृ. १३३)। - (पृ.३५-३०)प्टम्पम् ।

·१९२ नित्यापोशिकाणंव [४ पटल ने ईश्वर उवाच शृणु देवि महाज्ञानं सर्वज्ञानोत्तमं परम् । येनानुष्ठितमात्रेण भवाब्धी न न निमजति ॥३॥ शृण्वित्यादि । महाज्ञानं ससारखलेशहरत्वात् । सर्वज्ञानोत्तमं सर्वेषा ज्ञानानामुत्तमम्, अनुभवारूढत्वात् । अनुष्ठितमात्रेण अनुसहितमात्रेण । न निमजति व्यवहरन्नपि संसारक्लेश नानुभवति । जीवन्मुक्तवादित्यर्थ । अनाभियुक्तवचनम्- ससार एव निवसन् जनो व्यवहरन्नपि । बन्धन तथाप्नोति पापने पयो यथा ॥ इति । ईश्वरप्रत्यभिज्ञायामपि-- सर्वो ममाय विभव इत्येव परिजानत । विश्वात्मनो विकल्पाना प्रसरेऽपि महेशता ।। (४।१।१२) इति । श्रीपरमार्थसारेऽपि- भिन्नाज्ञानग्रन्थिन्तसन्देह पराकृतभ्रान्ति । प्रक्षीणपुण्यपापो विग्रहयोगेऽप्यसौ मुक्त ।। अग्न्यभिदग्ध बीज यथा प्ररोहासमर्थतामेति । ज्ञानाग्निदग्धमेव कर्म न जन्मप्रदं भवति ॥ (६१-६२) इति ॥३॥ गृणु देधीत्यादि । महाशाने परमप्रवाशविमर्शरूपस्य वर्णक्रमादिभूतपश्यन्ती- मयस्य शिवस्य स्वरूपज्ञानमिति भाव । सेवज्ञानोत्तममिति । सर्वेषा तत्त्वज्ञानाना मध्ये एतदेवोत्तम संसारमोचकत्वादिति । येनेत्यादि । येनानुष्ठितमात्रेण भवाम्यो ससारसागरे न निमजति न निपततीति यावत् ।। ३ ।। १.त्तर-बाक.ख.। २. प्रिये । ३. श्रेऽपि-सख.. ४. विमुह्यति-सख.. ५. 'अनुसहितमात्रेण नास्ति-स..। ६. स त्वन्ध कथ-ख. १., बन्धन कया। ७. पये पत्रे-घ.। ८. 'ईश्वर'"भवति ॥ इति नास्ति-द. घ.। ९. सामानलेन दापना। १०.परप्र-स.ह. ज । ११. इत पूर्वम्-'वर्गमस्य' इत्यधिक पाठ-ख. . ज.. १२ घन्तमूत-स.ह.ज.। १३ 'सव पावत्' नास्ति-स...न । . ..

·३-४ सूत्र ] १९३ ऋजुविमशितो-अर्यरत्नावलीसंवलितः त्रिपुरा परमा शक्तिराद्या जातादितः मिये। स्थूलसूक्ष्मविभेदैन त्रैलोक्योत्पत्तिमातृका ॥४॥ परमा। पारम्यं सर्वोत्कृष्टत्वम् । शक्तिः सर्वधारिका मायालक्षणा विमोहिनी । आद्या प्रथमोन्मेपरूपा जाता व्यक्ति गता । 'आदितः। महा- प्रकाशरूपाऽनुत्तरशिवात्मनः स्वरूपभूता विमर्शशक्ति(:) बी(जोच्छ्रन्या- १ जादुच्ढूना)दिव महास्फुरत्तात्माऽनुभवैकगम्या स्पन्दशक्तिरज्जृम्भितेत्यर्थः । स्थूलसूक्ष्मविमेदेन । स्थूलं कलातत्त्वभुवनाभिधेयरूपार्थत्रिकम्, सूक्ष्मं वर्णपद- त्रिपुरा परमेत्यादि । त्रिभ्यः पुरा त्रिपुरा । त्रिविन्दुत्रितत्त्वेभ्यः पुरा पूर्व स्थितेति भावः 1 कोऽभिप्रायः ? त्रिवृत्करणात् प्रागियं केवलमाकाशकारपरमकाम्य- रूपात्तत्कामान्तरस्थितेति भाषः । सा परमा विश्वोत्तीर्णा । शक्तिरिति सामर्थ्यम् । तस्याद्यशिवस्यान्तर्गतविमर्शरूपेति भावः । आयेति । त्रिपुरा वर्णानामादिमूता कारण- रूपा सेयमकारहकारकामकलापर्यायप्रकाशविमर्शरूपाऽपीति यावत् । जादादितः। प्रिये । इति । अभिव्यक्ताद् हकारात्मकाच्छिवात् । कोऽभिप्रायः ? इच्छादिचतुष्पला. *परमा शक्तिरिति सामानाधिकरण्याद बीजापूरवदकारात्मनः शिवार पारणात 'तपरसविमात्मपहबारापरपर्यायकामकलारूपेण या जाता परिणता । अय भाव --वामादि- चतुष्पलासपिण्डितरूपादयारादबुररूपेणेत्यादि चतुष्वलाममष्टिरूपिणी केवलहकारात्मकी पाक्ति, प्राशादुल्लमन्ती या जाति यावत् । स्यूलसूक्ष्मविभेदेन प्रलोक्योत्पत्तिमातृरेति । १. प्रथमा राख.। २. वेषि-या। ३. शाना-याग. से., नातेह सा-., जाता हि सा-सर.1 ४.विभागेन-गाफ.स.1 ५. 'सर्यापारत्वात् इत्येव पाठ-स. स. । . पादनु-ध.। ७. न्यादियन्म-ग., एनादि महार.1८. पुरा इति-ग. ९. होऽभि स्थितेति भाव:' नाति-ग.1१०.पाम-र. १५.नन्दारिण्यात्-. । १२. सदर-अ.ज.1१३. पिणा-स.। I. "आदिन हरपत्य गादिभूता बह्मणः सामादित्य इति तु येचिन् । ज्ञानेन्दारिपारमय- साहितियाना समष्टिम्पदालाभिरपर्य इत्यन्ये ।...६रित चलोर्य विद्यारटर सत्पादिरा मातृत स्यूसमस्मभेदेन रोमम्पमादिभेदेन द्विविधा मातापितो हाररप- शिवारमातेश्य पाह" (. पृ. १३४ )। 2.त्रिपुरा परमेयादितो प्रत्यसमाप्तिपर्वलं पामापुरीमापारयन्यपिप एवं पार उपसम्पते । सोमासरपुरपाप्यो। २५ ·नित्यापोडशिवार्णवः [ ४ पटलः - मन्त्राभिधानरूपशब्दत्रिकम्, 'तयोविभेदेन, तद्रूपेणेत्यर्थः । अथवा स्थूलं कायं पृथिव्यापस्तेजो वायुनंभ इति । सूक्ष्मम् एपामेव रूपं गन्धो रसो रूपं स्पर्शः शब्द इति । त्रैलोक्योत्पत्तिमायका। कर्तृकरणकर्मव्युत्पत्या लोक- लोकनलोक्यात्मा प्रपञ्च पत्रिंशतत्यसमुदायः । त्रिलोक एव त्रैलोक्यम् । तस्योत्पत्ती समुदये मावभूता कारणभूता ॥ ४ ॥ समष्टिरूपिणी त्रैलोक्योत्पत्तिकारिणी केवलहकारात्मिका शक्तिराद्या यामादिचतु- प्कलासंपिण्डितरूपिणी आदितो वस्तुरूपादङ्गुररूपेण व्यक्तिं गतेति भावः । स्यूलमूक्ष्म विभेदेन लोक्योत्पत्तिमातृकत्यस्यायं भावः-अकारहकारौ वर्णक्रमस्याद्यन्ती। तत्स. मष्टिसमरसभावेन रुद्रसंरयपरमामृतमयं पश्यन्तीरूपं परमिति सुसिद्धयत् कृत्वा तदुत्तरयोर्मध्यमावखर्योः सूक्ष्मस्थूलतां व्यपदिश्येवं परसूक्ष्मस्थूलवर्णाकुरा आद्य- शक्तिरेव सप्तपष्टिवर्णरूपिणी त्रैलोक्योत्पत्तिकारिणी मातृका । लोक्यतेऽनेनेति लोक- स्त्रैलोक्यम् । घामत्रितयस्योत्पत्तिर्मातृकाचक्रादिति तथोच्यते । एवं सप्तपष्टिवर्णरूपिणी विधामजननी जातेति सबन्धः। अथवा रसाधारस्थवर्णकदम्बकं वित्रीजसंबन्यि विधा विभकं कुर्यात् । अथवा सरीरूपं वाग्भवीजम् , मध्यमारूपं कामराजम् , पश्यन्तीरूपं शक्तिबीजमिति । एवं त्रिीजात्मकः प्रकाश एव त्रैलोक्यमित्यर्थः। तस्योत्पत्तिकारिणी मातृफेति यावत् । अनेन शरीराभ्यन्तरे भङ्गया उपासनाप्रकारोऽपि दर्शितः॥४॥ बा लोकशब्द आलोकपर्याय । प्रकाशपर्याय इत्यर्थ । वकारहवारयोश्चतुष्कलाश्रयावयवाद व्यष्ट्या सामरस्ये तत्तिविधप्रकाशपर्यापालोक्वत् परयन्तीरूपसूक्ष्मतया परमिति सिद्धवत्कृत्या पुनर्मव्यमाबखयों सूक्ष्मस्यूलभावात् परसूक्ष्मस्यूराकार विघा भिन्न शिवशक्तिलोक्न शिव- शत्यभिन्न तया चाव्यक्तबादशाक्षगनन्तग्ममय पश्यन्तीवाग्रूप नवनादात्म सूक्ष्मवर्णमध्यमा- वाग्रूप सप्तचत्वारिंशद्वयतिलिपिविप्रकीर्ण वैम्वरीवाग्रुपमिनीद निघा लोकनमित्येव श्रयस्त्रिलोक- विप्रकारास्तेपा समुदायस्त्रलोक्यम्, तस्योत्पत्ती मातृका दारणभूता शिवशक्तिरित्यर्थः । विवृत्वरणवृन्दमेवेदमपि ज्ञातव्यम् । अन्यच्च रसधारनीज पश्यन्तीरूप चेत्यपि शरीरान्तवर्ण- चक विवीजवत् प्रकाशवत् स्यात् । एव वर्णत्रमस्य शरीरान्तरुपामनाप्रकारो दशित ॥४॥ १. तोमियुनयो देन-च. ४.। २. 'अथवा मान्द इति' नास्ति-स .. २.अस्यो-ना.. ४. 'मातृका..."स्योत्पत्ति' नास्ति-छ। ५. सन्धि यतक. ग.। ६. स्यूलरूपा-स...।७. 'नव" "वाधूप' नास्ति-स.] ८. साधार-त..

·नित्यापोशिकाणंव. [ ४ पटलः स्मना वतते कार्यरूप. प्रपञ्च इति । अस्यामिति । अस्यां विमर्शास्याया शक्तौ । परिणतायां विकासभावमापन्नायाम् । परो विमर्शपदवीव्यतिरिक्तो- विमृष्टरूप. । अय भाव.-विमर्शाख्यायामस्या शक्ती पडध्वस्फारमयपट् त्रिशत्तत्वगर्भमहाहन्तापरामर्शमहाविभूतिपप्रपञ्चात्मना महाविकासभाव- मापन्नायामेतस्थितिव्यतिरिक्त. कश्चिदस्तीति वादोऽयमनुपपन्न इति । अय- मथस्तुना द्योत्यते । किंचावभासस्य शिवस्य विमर्श एव स्वभावः । तदुक्तं महागुरुभिः स्वभावमवभासस्य विमर्श विदुरन्यया । प्रकाशोऽर्थोपरक्तोऽपि स्फटिकादिजडोपमः ॥ इति ॥ ५॥ (ई० प्र० ११५।११) न कश्चित् पर इत्यादेश्य भावः तदेवलक्षणविमर्शशक्त्यात्मक एव परमेश्वरो न कदाचिदपि शक्तिस्वरूपं व्यभिचरति । यदि व्यमिचरतीत्युच्यते, तर्हि नसपरमेश्वरः, जडत्वापातात् । तस्माच्छक्त्यात्मक एव परमेश्वरो नान्य इति सिद्धम् । तदुक्तम्- "शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं शक्तिमास्तु महेश्वरः" ( स० भ०) इति । अन्यच्च- शक्तिश्च शक्तिमद्रूपाद्वथतिरेकं न वाञ्छति । तादात्म्यमनयोनित्य वहिदाहिकयोरिव ।। (यो०५०३) इति ॥५॥ पर ( इत्यादै ) अय भाव-विमर्शशक्त्यात्मक एव परमेश्वरो न कदाचिदपि पदार्थात्मता व्यभिचरति । फलभेदारोपितभद पदाथात्मा शक्तिरिति प्रसिद्ध । यदस्या व्यभिचरति निस्सारो न परमेश्वर , जडत्वापातात् । तस्माच्छश्त्यात्मक एव परमेश्वरो नान्य इति प्रसिद्धम् । तदुक्तम्- "शत्तयोऽस्य जगत्कृत्स्न शक्तिमास्तु महेश्वर" ( स० म० ) इति ॥५॥ १.पर शिवो-घ, २. तो वि-., तो विप्रपं-ख. ४.। ३. 'शतो नास्ति- ख. ग... ४. 'रूप' नास्ति-घ.। ५. 'भाव' नास्ति-ख. ग. ह. । ६. दोनयनु-ख. ग. ड.। ७. 'किंचा इति' नास्ति-स.ह.1८ प्रकाशात्योऽपर कोऽपि । ९ भारती-ख. , जार-ज.. ! "श्रीममङ्गलायामपिशक्तित्र शक्तिमाश्चैत्र पदार्यद्वयमुच्यते। शक्तयोऽन्य जगत्कृत्स्न पातिमोस्तु महेश्वरः ॥" ( ८९) इति शिवमूत्रविमशिन्याम् ! 2 "यदाहु-फ्लमेदारोपितभेद पदार्थात्मा शक्ति" (म. प., पृ. ७४) इति ।

·६ सूत्रम् ] प्राजुविमशिनी-अयरत्नावलीसंवलितः १९७ परो हि शक्तिरहितः शक्तः कर्तुं न किचन । शक्तस्तु परमेशानि शक्त्या युक्तो यदा भवेत् ॥ ६ ॥ शक्तिरहितः परोऽस्तीत्यस्मिन् पक्षे दूपणमाह-परो हीति । परः पर- मेशः । हिर्हेतौ । शक्तिरहितः शक्त्या वैभवेन रहितः । शक्तः कर्तुं न किञ्चने- त्यस्यायमैथ:-सृष्टयादिषु कर्मसु मध्ये न किञ्चिदपि कर्म सम्पादयितुं शक्नोति, असमर्थत्वादिति । शक्तिवैधुर्यपक्षे त्वकर्तृतामुक्त्वा शक्तिमत्पक्षे कर्तृतामाह-शक्तस्त्विति। शक्त्या विमर्शाख्यया स्वाभाविक्या संविदा, युक्तः संमिलितः, समरसीभूत इत्यर्थः । तदुक्तम्-"शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्नं शक्तिमांस्तु महेश्वरः” (स० म०) इति । पञ्चदशिकायामपि- शक्तिश्च शक्तिमद्रूपाद व्यतिरेक न वाञ्छति । तादात्म्यमनयोनित्यं वह्निदाँहिकयोरिव ॥ (वो० ५० ३) इति । परो हि शक्तिरहितः शक्तः कर्तुं न किञ्चन इति । शक्त्या ( अर्थः ? युक्तः) शियो 'नान्य इति प्रतिज्ञातं परमेश्वरेण । इदानी हेतूपन्यासेन तमर्थ समर्थयति । परः पर- मेश्वरः । वाक्तिरहितः शक्त्या रहितश्चेत् । किश्चन स्वल्पमपि । कर्तुं न शक्तः । अशक्त- त्वादिति यावत् । कोऽर्थः ? शक्तिशक्तिमतोंर्भेदाभ्युपगमपक्षेऽनीश्वरं जगदापोत, तन्नियमनसामर्थ्याभावादिति । शक्तस्तु परमेशानि शक्त्या युक्तो पदा भवेदित्यस्यायमर्थः-- यदा पुनः स परमेश्वरः शक्त्यात्मकोऽभ्युपगम्यते, तदाऽसौ सर्वजगद्रचनासमर्थो परो होत्यादि शनत्यात्मकत्वहेतूपन्यारोन समर्थयति । परः परमेश्वर. । शक्तिरहितः शक्तिहीनश्चेत् । न किन्चन न स्वल्पमपि कर्तुं शक्त. । शक्तिरहितत्वादिति यावत् । शक्तिशक्ति- मत्तोः भक्तीश्वरयोभेदाभ्युपगमे जगदनीश्वरत्वमापाद्यते, तस्य नियमनसामर्थ्याभावात् । शक्त. स्त्वित्यादि । यदा शक्त्यात्मक एव शिव इत्यभ्युपगम्यते, तदा हि दशक्त सर्वजगन्निर्माणादि- भवति ॥ ६॥ समर्थो भवति ॥६॥ १. परन-ध.1 २. यमभिप्राय:--स. ड.. ३. फल स्व-व., कतपता-ग. । ४. इतः परम्-'शक्तः स्थितिशक्त्या युक्तः' इत्यधिक... । ५. 'पदशिकापामपि नास्ति- १. घ. इ.। ६. शक्तिस्तु-. । ७. दाहक-व, ग. इ. । ८. इति च-घ.इ. १ ९. पावत्यर्य:-छ । १०. नेम-छ.1११. युक्तो-छ.1 १२. समय-४, ·नित्यापोडशिकाणंवः [४ पटलः शक्त्या विना शिवे सूक्ष्मे नाम धाम न विद्यते । ज्ञातेनापि महेशानि शर्म कर्म न किञ्चन ॥ ७॥ ध्यानावष्टम्भकाले तु न रतिर्न मनःस्थितिः । शिवमूत्रेऽपि-"स्वशक्तिप्रचयो विश्वम्" (३।३०) इति । श्रीविज्ञानभैरवेऽपि- शक्तिशक्तिमतौर्यस्मादभेद. सर्वदा स्थितः । अतस्तद्धर्मधर्मित्वात् परा शक्तिः परात्मनः ॥ न बढेहिका शक्तिर्व्यतिरिक्ता विभाव्यते । (१८-१९) इति च ॥६॥ शक्तिमत्परमेशव्यतिरिक्तपक्षे शिवादीनामभिधानाभिधेयसिद्धिश्च न संभ- वतीत्याह-शक्त्येति । शक्त्या विना शक्तिसंमिलितव्यतिरेकपक्षे । शिवे परमश्रेयोरूपिणि । सूक्ष्मे अतिक्रान्तचक्षुरादिसविद्देवीप्रसरमार्गे। नाम शिव- महेशमहेश्वरशङ्करपरमेश्वरमहादेवमृडमहेशानेशाद्यभिधानव्यवहार इत्यर्थः । इदानी शक्त्या रहितः शिव इत्यस्य बहुदोपदुष्टत्वं दर्शयति दिना । शक्त्या विना विश सूनाम बाग न विद्यत इति । शक्त्या विना शक्तिरहित विमर्श- रहिते शिवे । सूक्ष्मे दुर्विन्नेये। नाम धाम न विद्यते 1 नाम ईश्वरः शिव इत्यादि । धाम प्रकाश ज्ञानम् । कोऽर्थः ? शक्तिरहितः शिव इत्यस्मिन् पक्षे शिव ईश्वर इत्यादिनामभि- रनिर्देश्यो भवेत् । तथा शक्तिरहितः शिव इत्यभ्युषगर्मपक्षेऽप्रकाशात्मत्वेन शिवस्य जडत्वमापद्येत । तस्मादुमयदोपं परिहर्तुमिच्छता महाविमर्शपरः शक्त्यात्मकः परम- भावत्या विनत्यादि । थघुना शक्तिराहित्ये सत्यस्य बहुदोपदुष्टत्व दर्शयति-शक्त्या विना । वितविमर्शस्वातन्त्र्यम्, तदहिते शिवे । सूक्ष्मे दुविज्ञेये शून्ये । नाम धाम न विद्यते । शिव गकर स्थाणुरोवर सप्रेत्यादिभिर्नामभिरनिदेश्यो भवेत् । पोम प्रकाशो बोघो ज्ञान- मिति परस्परपर्याया एकार्था । तथापि शक्तिपर्यायविमर्शराहित्ये प्रकाशस्य प्रत्यवमर्शका- मावादप्रकाशात्मकत्वन विवस्यान्यनमस्त्वापत्ति । तदुक्तम्-"वायूपता चेदुत्यामेदवदोषस्य शाश्वती । न प्रयाग प्रकाशेत सा हि प्रत्यवमशिश ।" (वा० ५० १६१२४ ) इति । तस्माद १. पाम नाम-सत. । २. वम शर्म-वाय.स. ग. । ३ मति-वाक, स.व. । इतोऽप्रे. "न शियः शक्तिरहितो न शक्ति शिवजिता । उभौ वलितसंयोगी भूत्यका परमेश्वरि ।।" इत्यैपोषिक. लोयो रयतेस. ४, पुनरन्यत्र-त...।५. मंदभेद -ग.। ६. मेश्वर-ध. । ८. नामनिर्दगोम-४.। १. गमन-छ, । १०. श्यत्वेन-ग., पाट्वेन-द.। दाकत्या विनेत्या- ११. भयनि-..। १२. नामस,1 ·एकात्मनो लक्षकाणि लक्ष्या सा साक्षिणी चिति ॥ इति । अतोऽस्ममतस्प सम्मत सम्मितत्वादपि स्वीकायकायंवर्याणामिति (?)।" इत्यधिक:पाठमा । ६.पोच निरी-घ... ७.'जाना "कोय ?'नास्ति-स...1८.कम-द ज.! ९.श्चेतू-ज.. ७-८ सूत्रे ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलित' घाम स्थानप्रकाशानुभवोन्मेपोद्यन्तृतादिसिद्धिरित्यर्थः । परिस्फुरत्तात्म शाक्तं तेज इति यावत् । किञ्च, एवमयमित्येवरूपेण कश्चिद् वस्तुविशेपो होतो भवति । स त्वस्य स्वभाव.। स तद्विशिष्ट. सदा भवति । सैव शक्तिरिति वयं मन्यामहे । तदभावे नस्य ज्ञातत्वं न सभवति । तत् तिष्ठतु । ज्ञातत्व- प्रकाशः शिव इत्यवश्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा नास्तिकाग्रे परब्रह्मवादिपक्षव- निरीश्वरं जगदापद्यत । ज्ञातेनापि महेशानि कर्म शम न किञ्चनेति | ज्ञातेनापि । कथ. विज्ञातेनापि । कर्म शर्म न किञ्चन स्वल्पमपि न संभवतीत्यर्थः । अयं भाषः-शक्ति- रहिते शिवे ज्ञातेऽपि न कश्चित् पुरुषार्थो लभ्यते । तथाहि-शक्तिरहितत्वान्न कर्म- वान् शिवः । कर्मत्युद्भवस्थितिसहारतिरोभावानुग्रहकरणम् । शर्म प्रकाशविमर्शात्मक- दोपद्वयविनिर्मुक्तो महाविमर्शात्मक परप्रकाश शिव इत्यर्थ । ज्ञानेनापीति । कथञ्चि- दाभासने ज्ञानादिति । तेनायक्रियाकारिशक्तिरहितेन शिवेनास्य ज्ञातु. शर्म कर्म न किञ्चन । कोऽयं ? नि यसपदप्राप्तियोग्यतामाविर्भावयन्त्यः प्रवृत्तय कर्म । तदुद्दीपिनी मनोनिर्वृति- रिति शर्म । तदुभयसङ्कल्पोऽपि शक्तिशून्यवेत्तुं मवथा नैव सभवति । उक्त म- प्रयोजन- मनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' (श्लो० वा०, पृ० ६५३) इति । शक्तिराहित्ये ज्ञातादपि १. 'इत्यर्थ: नास्ति-घ.। २. 'परि यावत्' नास्ति-ख. ड. । ३. विज्ञातो. ४. 'स भवति' नास्ति-ख..। ५. इत परम्-"ननु किमिद शक्तिम्वरूपम् ? कि चैतन्यमात्रम्, कि वा चैतन्यविषयत्वम्, कि या युद्धमाद्यन्यतमत्वम् उत तदितरत्वम्, कि था सामन्यमानमिति ? नाद्य. सद्यो विकल्पोऽवफल्पते, चित नचन पदार्ये (न) समिश्रितत्वस्य मिधरनाधितत्वात् । (न द्वितीय ), चैत्यत्वे नित्यपिपासा सत्या नित्यतया कर्तव्येतरतया- तिमद्वार्तापद पर पदमिति स्यात् ( ? )। नापि तृतीय कृतीन्द्रमतोड्य, प्राचीनकल्पितप्रापित- दोषस्य समुन्मेषात्, बुद्धरपि बोधविषयतया तहियुक्तेरप्यपुक्तत्वात । तुरीयेऽपि सूरीन्द्रोरोकृता कृशकृतान्तता न सिद्धपति, बोधबोध्यत्वयोरन्यतरत्वस्य धक्त (च्या? व्यत्वात् तताया मुक्ता कृतान्तता । पञ्चमेऽपि सञ्चयतापश्चक , तस्य तु भावभावत्वादिति (?) । एतत्सर्वमप्यर्वाचीन- पर्वपर्वतनिवृत्तम्, न तु सुपर्वतानुस्यूतमतीनामपूर्वम्, परपदस्य केवलस्य वाइमनोऽपदतया सज्ञा मात्रेण वेषलायाचितो रक्षकत्याद् विकल्पकल्पस्यापदत्वाच्च । थोमदुग्मत्तभैरवेण-- सर्वनामानि नित्याया ।" सिटे, उरत च सत्यान दधनात्मन ।

·२०० नित्यापोडशिकार्णवः [ ४ पटलः पक्षेऽपि शिवस्य प्रयोजनाभाव दर्शयति-झोतेनापीति। ज्ञातेन ज्ञा(तान)- कर्मीभूतेनापि । अर्थसामर्थ्यात् कथि(त.१तेऽपि) महेशानीत्यामन्त्रणं शक्ति- ध्याप्तिपरामर्शसूचकम् । अशक्त. शिव इत्येतत्पक्षोपन्यासोऽपि तद्विकासो- पन्यासेनेति तात्पर्यम् । शर्म शिवशक्तिसामरस्यात्म परिपूर्णाहपरामर्श- स्थितिलक्षणमकृत्रिम सुखम् । कर्म 'आभासनरक्तिविमर्शनबीजावस्थापन- तद्विलापनात्मकम् । ध्यानेति । ध्यानं समाधेरप्यूपलक्षणम् । अयमर्थ- अशक्त शिव इत्यङ्गीकृती ध्यानसमाधानवेलाया महानन्दोदधिनिमग्नाना शक्तिशिवसामरस्यपराभावानन्दात्मना स्थितिः । तदुभयमपि शक्त्या विना शिवे न संभवतीत्यर्थः । अतः शक्त्यात्मक एव शिवः । शक्तिरपि शिवात्मकस्वभावैवेति सिद्धम् । ध्यानावष्टम्भकाले तु न रतिर्न मन स्थितिरिति । अस्यार्थ:-ध्यान कालेऽपि शक्त्यभावाभयं न संभाव्यते। अथवा संकुचितसमस्तरूपायाः परमानन्दप्रकाशलक्षण- परमशिवसामरस्यमुपनीताया परविकासदशामापन्नायाः परायाः शक्तेरनुसन्धान- चेलायां न रति । स्वरसुपरमानन्दयिभवव्यतिरिक्ततुच्छबुबुदप्रायविषयामिलापो रति । साऽस्मिन्न सभवति। न मन स्थितिरिति । अस्य समस्तदुःसहेतुसंकल्पविकल्पा- तस्माद ग्रहीतुमममर्थत्वान्न कस्यापि पुरुषार्थलाभ इत्यर्थ । न किञ्चन। अशक्त्यात्मकः शिवोऽप्य- कर्मशर्मवान् । पञ्चकृत्यकरण कर्म । प्रकाशविमर्शात्मकशिवशक्तिसामरस्यपराभावानन्दा- स्मनास्थिति शर्म । तदुभयमपि शक्त्या विना निस्मारतया शिवस्यापि नैव सभवतीति । अत शायात्मा एव शिव , शक्तिरपि शिवात्मकस्वभावैवेति सिद्धम् । शक्तिश्च शक्तिमद्रूपा- दयतिरेक न वाञ्छति | तादात्म्यमनयानित्य वह्निदाहिबयोरिव ॥" (वो० ५० ३) इति । ध्यानावष्टम्मेति । सरचितविश्वरूपाया परमानन्दप्रकाशलक्षणपरमशिवसामरस्यमुनीतायाः परविवादशीमापनाया शस्तरनुसन्धानवेलाया न रति, पराया स्वरसपरमा- १. 'अपि नास्ति-स...। २. परशिवस्य-स.ह.। ३. 'ज्ञातेनापीति' नास्ति-प..। ४, जीव-घ.। ५. सेऽपिना.। ६.कासेनेति-ख...। ७. समाधि-स..। ८."नि' भास्ति- स...। ९'शिवे'मास्ति-छ.१०.भाया चेति-७।११.यस्यायमर्य-छ.। १२.भयमपि-छ। १३. 'तदिदानी इत्यधिक-प.छ.। १४, पायामापनाया-द.। I. "आभासन रत्ति-विमान-योजावत्यापन विलापनतरतानि" (११) इति प्रत्यभिजादपनवमत्र रमाणीयम् ।

·८-९ सूत्रे ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः प्रविश्य परमार्गान्तः सूक्ष्माकारस्वरूपिणी ॥ ८ ॥ कवलीकृतनिश्शेषा वोर्णाङ्कुरतया स्थिता । महायोगिनां विश्वैकात्म्यात्मशिवशक्तिसामरस्यमहाह्रदरमणं तत्र मनस: स्थिरीकरणं च न भवतीति ॥ ७-८॥ एवं प्रसङ्गागतं शक्तिमच्छिवपक्षोपन्यासें निगमथ्य प्रकृतामेव त्रिपुरा- शक्तिमन्तःसीपुम्नमार्गांनुप्रवेशमुखेन 'पुनरपि प्रपश्चयंति-प्रविश्येत्यादि । परमार्गान्तः परस्य शिवस्य प्रापकसुषुम्नामार्गान्तः । 'नं विन्द्रियप्रसरेदन्ता- स्पदमनसोऽपि परमशक्तिशिवसामरस्यानुसन्धानवेलायां न पृथगवस्थानमिति यावत् । एतदेव महाज्ञानशब्देनोक्तमिति भावः ॥७-८॥ भविश्य परमार्ग तु सूक्ष्माकारस्वरुपिणी फवलोनिश्शेषबीजाधारकुरतां गतेत्यस्य व्यास्या--प्रविश्य परमार्गमिति पश्चशक्तिरूपमयनात्मकं संकोचरूपं सृष्टिमार्ग प्रविश्य सूक्ष्माकारस्वरूपिणी विमर्शशक्तिरिति भावः । तदुक्तं संकेतपद्धत्या - अनिकेतीप्तचिद्वयोम्नः सृजन्ती(ति?) पश्च(क?क) स्वयम् । शक्तिस्तुर्यात्मभेदेन लयमेत्यनिकेतने ॥ इति । कवलोहतानि मासोकतानि निशेषबीजानि वस्तुतत्त्वरूपाणि येन संभव(ति?न्ति), कवलोकवनिश्शेपयीजस्य परमविन्दुरूपस्य शिवस्य आधाइकुरतां प्रथमाकुर- नन्दविभवव्यतिरिक्तकमंत्रायविपयाभिलापो रतिः, साऽस्मिन्न भवति । म मनःस्थितिरिति । समस्तदुःससङ्कल्पविकल्पस्पन्दस्य मनमोऽपि परमशिवशक्तिसामररयानुभयस्याय्यावरणेन न पृथगवस्थानम् । एतावद् विज्ञानराम्देनोक्नमिति भादः ॥ ७-८॥ प्रविश्य परमार्ग तु सूश्माकारस्वरूपिणीति । इतः पूर्व चतुर्वतिरूपमाणापरपर्यायो:- पूर्ध्वगम( स्वाही? वाही) विकासात्मकः प्रवृतस्मस्माद्भिन्नः परमाणः । पञ्चशक्तिस्वरूपा. १. तु-अ. प. सक. स.। २. स.। ३.पोप-याक.. ग. से. । ४. चार- पुरतां गता-अ.पापुरता गता-या. सका। ५. महाभ्रमण-स... महाहरसप- ७. बोपन्यास-ना.. ८ तारित्रियासरेदतामूमि-ग... म विनिय तदन्ता भूमिः-., विन्दिप्रसोऽन्तमृमि:-प... इतः परम्-"प्राति हते संहासप्रतिरूप प्रापापपर्याययापोडप्यायोविरामः। मम्मान परमा" पिक पाठ ... मा. ग. स.पियो:-."., पियो:-, । १२. शक्तिमूर्या- १२. भाष-...१४.स्वापो-स... 1. माशापाटापारेण परिस्पिन एप पाटो मुसे स्थापितः ।

·[४ पटलः १४) इति ॥८-९॥ नित्यापोडशिकाणयः वामा शिखा ततो ज्येष्टा शृङ्गाटाकारतां गता ॥९॥ रौदी तु परमेशानि जगद्ग्रसनरूपिणी । भ(मिः?मौ ) । सूक्ष्माकारस्वरूपिणी स्वरूपज्योतीरूपा विभागात्मगुणीभूत- प्राणपश्यन्त्याकारस्वरूपिणी । कवलीकृतनिश्शेषा यया निश्शेष विषयजातं कवलीकृतं ग्रासीकृतं सा कवलीकृतनिश्शेषा। बीजाङ्कुरतया स्थिता.) वीज कारणम्, अङ्कुरं कार्यम्, एवमवस्थाद्वयेन शब्दितेत्यर्थः । तदुक्तं श्रीरहस्य- गुरुपवरेण- अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशन्दितम् । कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तुत्वं पुनरक्षयम् ॥ (स्प० का० कुलस्थानगतमूलाधारादकुलस्थानगतपरमशिथं प्रत्युल्लसन्तीयं महा- शक्तिः परावागात्मना विश्ववैचित्र्यमवविभासयिपुरेवंविधां संज्ञां लभत भावं सा प्रकृता विमर्शशक्तिर्यतः प्राप्नोतीति यावत् । कोऽभिप्रायः १ यामादिपञ्चक मिति इच्छादिपञ्च प्रसित्वा समरसभावेन स्थितो यो विन्दुरनामरूपात्मा स बीजम् , तदन्तविमर्शरूपेण स्थिता या शक्तिः, सा स्वेच्छावशाद बीजोच्छूनदशायां निर्गता, तम्मात् सा मृणालतन्तुरूपा प्रथमरेखा, प्रथमाकुर इत्यर्थः । बीमाइकुरतया स्थितेति पाठे सर्वमेतत् समानम् ॥८-९॥ वामा शिवा तथा ज्येष्ठा जगदइरता गता। रौद्री तु परमेशानि जगदग्रसनरूपिणीत्ये. तस्य (व्याख्या) -दामा शिवा । बीजस्य प्रथमाकुररूपेण स्थिता या शक्तिर्विमर्शशक्तिः, पन्नात्मनः सोपभावनाघोमुसागमवाहस्तत्ववर्णादिपडध्वसृष्टिमार्ग । तत्र समस्ता (यो' ध्वो)प- सहारेण स्वस्वरूपपरममिवासमात्मसातुर्वती निरतिशयाखण्डपरमप्रकाशविमर्शानन्दपरोल्ला- सररणा शेवी पास्तिर्या मदोदिता, तया निजेच्च्या क्वचित् गमुन्मेपममये स्वत स्फुरन्याऽऽद्य- प्रमया यालाकोटिमागेकभागवत्मम(त)या मृणावतन्तुनिमया गर्भीकृतसमस्तससार- मपि तदुत्तरकारितत्त्वतेजोऽयमित विन्दुरूप शिवप्रकाशसूक्ष्ममवाराख्य बीजमनुबन्धन्त्यार्धचन्द्रा- पारया वयमाणवामादिशक्त्याधारभूतया बन्दास्याम्विकाशकत्या भूयते सूक्ष्माघारस्वरूपिणी- त्युच्यते । पपलीकृतनिशोषवीजाधा पुरतां गतेति ॥ ८-९ ॥ १. शिवा-याग. से. सक. ख.। २. तया-अ. से. सा. प.। ३. जगदा-अ.. ४. रोटिया-सास. ५. मन्नण-सस। ६. प्राणयन्रया-प.। ७. 'पासीकृत' नास्ति-द...। ८, गुममा तया-श 1. पामादिपश्वामिन्दादिपवर पाय ३५ तमे पृळे निरूपितं द्रष्टव्यम् । 2. पामाद्या सक्तयोऽनुपदमेपोताः ।

·९-१० सूत्रे ] ऋजुविमशिनी-अयरत्नावलीसंवलित' इत्याह-वामेत्यादि । वामा तत्त्वानि वमतीति । अत्राभियुक्तवचनम्- वान्तं ययाऽनिश ' सर्व महदादिप्रभेदकम् । कटाहादिशिवान्तं यत्तद्ग्रासादीश्वरी नुमः ॥ इति । अथवा संसारप्रत्यनीकभूता शक्ति. । शिखा तेजोरूपिणी, विश्वग्नसन- शोला सविदित्यर्थं । ज्येष्ठा विश्वोदयप्रसरभूमि. । शृङ्गाटाकारतां गतेत्य- स्यायमर्थ. इयमेव प्रकृता चिच्छक्ति स्थितिसहृतिसृष्टिकरी "त्रिकोणात्मता सामभागेन कुटिलीभूय विन्दुदक्षिणेन ईशानान्तं गता सा रेखा दामाशक्तिरूपा । तथा ज्येष्टेति । विन्द्वीशानगता रेसा पुनः कुटिलीभूय विन्दुपश्चिममाग्नेयं गता ज्येष्ठ । पुनर्वामेन विन्द्रप्रप्रथमाद्गुरमिलिता यदा तदा रौद्रीशक्तिरूपा भवतीत्यर्थः । इत्थं गता सा विमर्शशक्तिः प्रथमाकुररूपैव शृङ्गाटाकारा भवति । शृङ्गाट त्रिकोणं भवति । तदा प्रागुक्ता स्वान्त कृतवामेच्छादिप्रियाक्तितत्त्वमन्त्रवीजमुख्यसर्वसूक्ष्मभावसमरगी- भावेन प्रकाशमानादनामस्पादकारस्य सूक्ष्माकाराद् विन्दुम्पा निजेच्छासमासादितसमुन्मेपा. दुच्छूनदगाया तदन्ताप्ता विमर्श शमितसमविन्दुस्फुटनमग्रभागस्य परमार्ग सृष्टिमार्गद्वारनिर्ग- मनकाले प्रविश्य कुटिलागतेजोऽशेन यदाऽङ्कुरिता तदा यामा नाम शिखा । तथा ज्येष्ठेत्यादि । १. इतः परम्-"वामा ससारिणां विमोहिनी दाक्ति । शिखा प्रकाशात्मिका सवित् । ज्येष्ठा सुप्रबुद्धानां शिवमयी शक्ति । शृगाटाकारता गता । इयमेव प्रता महतो चिच्छक्तिः स्थितिस (ग? ६)तिमृष्टिकरी प्रियोगात्मतां गता रौद्री बुभुत्सूना दावयित्री रौद्री पाक्ति । सदुपतं श्रीतन्त्रालोके- घामा रासारिणामीशा प्रभुशक्तिविधायिनी । ज्येष्ठा तु सुप्रवुद्वानां बुभुसूनां च रौद्धिका ॥ घामा ससारवमना ज्येष्ठा शिवमयो यत । प्राययित्री जो रोद्री रोदो धातिरपर्मणाम् ॥(६५६-५७) इति ।" इत्यधिक पाठा.1 २. दोश्वर-स. घ. । ३. प्रसव-स ... ४. प्रकृता प्रतिमहतो-ग., प्रकृता प्रती महती-ध.1 ५. 'विशक्ति' नास्ति-द.। ६. भाग-न । 1. वामेति पूरणीयम् । 2. "पत्तु शाटपदेन त्रिशोण प्यपदिश्यते तत्राप्येपंद म्पुत्पत्ति" (से. पृ. १३९)।

·२०४ नित्यापोडशिकाणवः [४ पटलः गतेति । रौद्रीत्यादिकः प्रकृताया एव.शविशेषद्योतकः । रोद्री । जगतश्चित्पदे निरोवनाद् द्रावणाद्रुद्रः, तद्विभूतिमयी रौद्री चितिशक्तिः । परमेशानीत्या- मन्त्रणं महाविभूतिमयत्वं संविदः स्वानुभवसिद्धमिति श्रोतृजन प्रतिवोध- यति । जगद्ग्रसनरूपिणी। सृष्टयादिक्रमात्मकमपि जगद ग्रसित्वा सर्व स्वात्मतया भाद्या शक्तिः प्रकाशयतीति भावः ॥ ९-१०॥ एतदभिप्रेतं शास्त्रादी “यदेकादशमाघारम्” (१६) इत्यत्र सूचितम् । इहानुकमिहापेक्षितं श्रीदीपकाचायण श्रोत्रिपुरसुन्दरीदण्डके सूचितम्-“झटिति (यदि) सर्वशून्यान्वभूमो निजेच्छासमुन्मेपसमयं, समासाद्य पालामकोटवंशरुपा विगी- कृताशेपसंसारवीजाऽनवनासि कन्दं (या?दा) त्वमम्बिका गीयसे । वदनु परिजनित- कुटिलाप्रतेजोऽगुरा जननि वामेति संस्तूयसे ।, (ततः) वद्धसुस्पष्टरेखा शिखा. ज्येप्टेति संमान्यसे । सय शृङ्गाटाकारतामागता तदा रौद्रीति विस्याप्यसे।” (२४) (इति)। यस्यार्थ:-सर्व समस्त वर्णतत्त्योपसंहारेण झटिति सर्वशून्यधिकासवीजाभावं गता विमर्शरूपिणी शक्तिर्निजेच्छावशाद् वीजसमुच्छूनदशायां बालाप्रमागस्य कोटिभागी- कृतस्य एकभागसमानसूक्ष्मरूपाऽन्तःकृतसमस्तवर्णतत्त्वस्वरूपिणी उपरि समुद्भूयमान- शृगाटरूपत्रिदशक्तीनामादी प्रेमासनतया त्वयोमुसार्धचन्द्राकारेण स्थिता अम्बिका- शक्विरूपा कन्दमिवि गीयसे । तदनु परिजनितेति । तदनु अर्धचन्द्रेति स्थिताया बिन्दुरू(पी?पं) वीजम् , तस्मात् परिजनिवप्रथमाकुररूपं रेखाग्रभागे कुटिलीभूय वीजदक्षिणेनेशानपर्यन्तं व्याप्य स्थिता तेजोऽकुररूपा चामेति संस्तूयसेः। यद्धसुस्पष्ट- बिन्दोदक्षिणभाग प्रमृतायास्तस्या वामाया शिखरमूले वत्रीभूता या नियंग्दीर्घा या सा ज्येप्टा नाम । मा तु पुनर्वधारम्भभावेन प्रमृता प्रयमाडरमिलिता यदा स्यात् तदा रोमो नाम । एव सा विमर्शशक्निरपेण शृङ्गाटाशरतां गता 1 शृङ्गाट त्रिकोणमित्यर्थः । एवममिप्रेत्य 'यदेकादशमाघारवीत्रम्” ( १२६) इति सूचितम् । इह लक्ष्यमाणमेव १. समयत्यं-स...। २. स्वभावतः-स. .. ३. 'प्राधा शक्ति' मास्ति-स. प...1४. तदा-शि. द.1 ५. शिया-छ। ६. 'सैद नास्ति-छ., तन-वि. १.। ७. 'तदा नास्ति-वि. द.। ८. वीमभावं. ग.। ९.dमा-छ.। १०. पूरि-छ.. ११. रस्य मूते यशोमूना या तिप-स... 1. "दोपत्राचार्यास्तु- स्वाप्रमारपेगानाप्नेयान्न प्रमृते रेसे वामाज्येष्ठे। बिन्दोः पूर्वस्या नियंप्रेक्षा रोटी। एतस्त्रियममप्टिरम्बिका गङ्गाटाकारतां त्रिकोणातरतां गतेति' म्भावन" (से. पृ. १३९)। - ·१०.११ सूने] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः २०५ एपा सा परमा शक्तिरेकैव परमेश्वरी ॥१०॥ त्रिपुरा त्रिविधा देवी ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी । एपा सा परमा शक्तिरेकैव परमेश्वरीत्यनेनैवंविशिष्टामसामान्यवैभवा संविदं स्वात्मतया प्रत्यभिज्ञापयति महादेशिकः शिवः । परमा शक्तिरिति रेसेति । तदनु भूयोऽपि कुटिलीभूय विन्दुपश्चिमेनाग्नेयदिशं गता, सुस्पष्टरेखा सा ज्येष्ठेति संगीयसे । सैव भूयोऽपि कुटिलीभूय प्रथमाकुरेण मिलिता रौद्रीति विख्याप्यसे । एव त्रिशक्तिरूपेण शृङ्गाट त्रिकोण लिख्यत इति भावः। अतो व्यष्टि- समप्ठ्यात्मना व्यवस्थितपश्चकारणरूपविन्दुमाविश्य गुप्तरूपेण वर्तते वर्णादिभूतो ह्यकारः परमशिवः प्रकाशस्वभाव इति भावः । तदुकं श्रिीसिद्धनाथपा:- अनच्वं यत्परं ज्योतिः सर्वप्राणिहृदि स्थितम् । इच्छा कुण्डलिनी तस्य तेजो। नादसमुद्भवः । इच्छानादसमायोगाद् रौद्री शक्तिरजायत । आसामाधाररूपेणा चन्द्रविम्वार्धमम्बिका ॥ क्रमात् कुलोदयो व्याप्तिः कुलौघश्चायमुच्यते । इति । जगद्ग्रगना पिणीति । इत्थमकुलशृङ्गाटाकारतां गता विमर्शशक्तिर्या समस्ता- प्रविलापनहेतुः परमप्रकाशभैरवाभिन्ना सा जगद्मसनरूपिणी भवति । तदुक्तं श्रीमते-"संवर्तामण्डलान्ते क्रमपदनिहितानन्दशक्तिः सुभीमा" इति। संवर्त- योनिमण्डल मध्यस्थलमिति यावत् ॥ ९-१० ॥ "थीदीपकाचार्येणापि स्पष्टमेव 'झटिति ( यत् ? )" इत्यादिग्रन्थेनायमर्थ स्तोधीकृतः । "अनन्त यत्पर ज्योति.” इत्यादि "कुलोपश्चायमुच्यते” इत्यनेन ग्रन्येन श्रीलरत्नशास्त्रैणा- नूदितः । जगप्रसनप्रापिणीत्यादि । गर्भीकृतारोपजगदीजरूपिणी ॥९-१०॥ १. एव-याक. स. प. सक. स. | २. परमा-ब.। ३. देवि-भाग. से य., सक्ति-सरा.। ४. स्याप्यमे-क. ग.। ५. एतदुक्तं-क. छ । ६. अलपतं-क, छ.! ७. बिन्दुध-छ। ८. स्तोप-छ। ९. ताग्निमण्डलान्ते-क. ग, संवर्ता श्रीमण्डली ते-छ । १०. यो नास्ति-स.1 ११. रत्नकुल-ह. I 1.गुलरत्नशास्त्रमेतत् सिद्धनायतिरित्याभ्यामुटरणाम्यां मापते । 2. पतिशतास्य-एशियाटिरसोसाइटोसम्यायास्तन्त्रप्रायविवरणमच्या ( भा. ८, स. १, पृ.) पुरिनरामतप्रत्यविवरणे तस्य मङ्गलाचरणलोरत्वेनोपलम्पत एष शोरसर । नेपाल राजरोययोरपुस्तकालयमूच्यामपि (भा. ४, पृ. ५८,६०६२) तव । पाटोत्र मूले स्पापितः। अग्रश्य एय ·२०७ ११-१२ सूत्रे ] ऋजुविमिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरिच्छाशक्त्यात्मिका प्रिये ॥११॥ त्रैलोक्यं संसृजत्येपो त्रिपुरा परिकीर्यते । ब्रह्मविष्ण्वीशरूपिणी । शक्तित्रयावष्टम्भेन 'ब्राह्याद्या मातर. । ज्ञानशक्ति. क्रियाशक्तिरिच्छाशक्त्यात्मिकेति। ज्ञानशक्तिरवभासनात्मिका। क्रिया- शक्तिरुल्लेखनरूपा । इच्छाशक्तिर्विच्छेदनावभासनस्वातन्त्र्यात्मा मायालक्षणा तत्त्वव्यापिका रुद्रकारणसंहारयित्री स्थिता । एवं शक्तित्रय)वीजत्रयगुणत्रयादिभि- निवृत्करणरचनाचतुराँ तथा त्रिविधा त्रिप्रकारा समस्ताध्वव्यापिनी त्रिपुरेत्युच्यत इति भावः॥ ज्ञानशक्तिरित्यादि त्रिपुरा परिकीर्त्यत इत्यन्तस्यायं भावः-इच्छादिशक्तित्रितय- स्येव व्यापृतत्वं न चतुर्थकलायाः शान्ताख्यायाः, तस्याः कन्दरूपत्वात् । त्रिशक्तीनां बीजसाम्यमत्रवेत्यवस्थात्रयमस्ति । तत उद्रेकावस्थायां सृष्ट्यादिनित्यकर्तृत्व त्रिपुरा- मूर्तिवैचित्र्यात्, साम्यावस्थायां तिरोभावकर्तृत्वमीश्वरमूर्त्या, बीजाद्य(म?)नुग्रह- कर्तृत्वं सदाशिवमूर्त्या । इत्थं कृत्वा पञ्चकर्तृत्वं शक्तीनामवस्थाभेदवशात् । उद्रेकस्त्वे. कैकशक्त्याधिक्यम् । तद्यथा --यदेच्छाशक्तराधिक्यं गुणभूतत्वं क्रियाज्ञानशक्त्योस्तदा ग्निमण्डलमाकुर्वती सहारचक्रवर्तिनी ज्ञानशक्तिवाग्भववीजात्मतत्त्वतामसरद्रकारणसहारिणी- त्येव निशक्निविचत्रिधामनिवीजत्रितत्त्वत्रिगुणत्रिकोणादिभेदत्रयाविविण निवृत्करण- रचनावैधित्रीचतुरा विध्येन समस्तीध्वव्यापिनी त्रिपुरेत्युच्यते । ज्ञानशक्तिरित्यादि । समृजतिक्रियान्तस्पष्टोपा(न्तथी' त्तनि) शक्तिसाध्य- मृष्टयादिवर्मत्रयससगं त्रिजगद्विषय त्रिपुरा त्रिविधा देव्ये कैव करोतीत्यत इच्छादिशक्तीना तिसृणामेव (विद्यातत्त्व ? व्यापृतत्त्व) न तु तुरीयकलाया शान्तास्याया , तस्या अम्बिकाया (रूप) कन्द (?)रूपत्वात् । अन्यच्च, तिसृणामपीच्छादिशक्तीना वीजसाम्य(मुद्रेक- मिति । अस्या ? मवेत्यवस्या)स्तिस्रो विद्यन्ते । तदिच्छाक्रियाज्ञानशक्तीनामेकैवस्यामेवोद्रे- अत्र . १. षयममृजद्यस्मात्-सख. । २. त्यस्मात्-वाक. स. अ.। ३. तिता-वाक. स. ४. 'बाहयाद्या • रिमफेति नास्ति-ग.) ५. ब्रह्माद्यात्मता ज्ञानशक्ति:-ग, घ.। ६. 'विच्छेद- नावभासनस्वातन्त्र्यात्मा नास्ति-स. ह.। ७. तुरतया-क. ग.। ८. दुरुषत्वपैक-छ.. ९. क्तीच्छा-ज.. १०.कारण-स.ज.। ११. स्तार्य-स.ह.। १२. पियार्य-स.. १३. एयायामस्या-ज.। 1. मायाद्या ब्राह्मी वैष्णवी-ईश्वरोति तिखो मातरः।

·२०८ नित्यापोडशिकार्णव [४ पटलः समवायिनी शक्तिः । शक्तित्रयं श्रीमालिनीविजये व्याख्यातम् । तदुत्तरत्र' वक्ष्यामः । त्रैलोक्यं संसृजत्येपा त्रिपुरा परिकीर्त्यत इत्यस्यायमर्थ - इत्य तत्तक्रियावैचिन्यविशेषेणाहन्ताभिधाना चैपा विमाख्या शक्तिहिक- ब्रह्ममूर्तिमास्थायाध्यभेदं सृजति सा विमर्शरूपिणी शक्तिः । यदा तु क्रियाशक्तराधिकर ज्ञानेच्छाशक्त्योर्गुणभूतत्वं तदा विष्णुमूर्तिमास्थायाध्वभेदं पालयति । यदा पुन- निशक्तराधिक्य क्रियेच्छाशक्त्योर्गुणभूतत्व तदा रुद्रमूर्तिमास्थायाध्वभेदं प्रविलाप यति । अध्वरूपाणि पटप्रकाराणि वर्णपदमन्त्रकलातत्वमुवनाख्यानि । तानि शब्दार्थात्ममानि । वर्णपदमन्त्राणि शब्दात्मकानि | कलातत्त्वभुवनान्यात्मकानि । तानि च कार्यकारणभायेन स्थितानि । वत्र स्थूलं कार्य सूक्ष्मं कारणम् । वर्णान्युक्ता- न्येव सप्तपष्टिप्रकाराणि 1 पदानि च वर्णसंयोगजान्येकाशीत्यादीनि । मन्त्राणि च पद- जानि द्वादशश्लोम्यादि । शुद्धपञ्चकम् , मायाकालफ्लानियतिविद्यारागपुरुपाख्यानि शुद्धाशुद्धसप्तकम् , प्रकृनिगर्षबुद्धिमन श्रोन्नत्वक्चक्षुर्जिह्वाम्राणवाक्पाणिपादपायुगुह्य- कास्यमाविकप तदुद्रिक्तशक्तिव्यतिरिक्तयों शक्त्योद्वयोरप्यतुल्यभाव च भजता ब्रह्मविष्णु- रुद्राणा तथा तेषा साम्यवीजदशाजुपोरीश्वरसदाशिवयोश्च मूर्तिमती सा विमर्शशक्तिरेकैव स्वेच्छया पडध्वना सृष्टिस्थितिलय(वि' तिरो)धानानुग्रहै पञ्चकृत्यै पीडति । तेऽप्यध्वान पद्विशतत्त्वानि तथा भुवनानि चतुर्विशत्यधिदे दे शते। तथा च क्ला अपि तत्तद्भवनान्तः स्फुरन्त्यस्नथारयास्तावत्य एवेति रूपाध्वानस्त्रय । अथ वर्णा पञ्चाशत् । अनन्तपदव्यापकानि मुभिडन्तोपाधिमकोचितानि पदान्येकामीतिरेव । ती गर्भीकृतासख्यातमन्त्रवत् सप्तकोटि- महामन्या व्यापका सागब्रह्मशिवाम्यो मन्त्रा एकादशेति नामाप्यानोऽपि प्रय । तत्र भुवना(ध्वनि स ? ध्वन ) तत्त्वाध्वनि, (स चे ? तस्य) वर्णाध्वनीत्युत्तरोत्तरट्यापकाध्वनि पूर्व- पूर्वव्यायाध्यान्तर्भावो प्रन्यविस्तारभीत्याऽत्रानुक्तोऽपि गुरत शास्त्रतश्च यथाद्विज्ञेय । तस्मात् १. 'शक्ति नास्ति-ख. ह.। २. इति-घ । ३. मभिप्राय.-स..। ४. विषय- प्रहणमाद्यात्मक्लोक्यं स... ५. पानेषा-1.। ६. शोतिपदानि-छ.। ७. रन्य-स. ज.। ८.सदा-द.१९.श्यम-ह.१०. इत. परप्-'तद्वन्मन्त्राध्यनि पदाध्वनि इत्यधिक, पाठ-ज.। 1. उत्तरप ॥२४ श्लोरस्यदीपपिणीमितिपदाय व्याख्यानावसरे । 2. अत्र क्लाप्यनो निरूपण न कृतम्, अनुपदमेव वर्णेषु क्लानां विलापनं तु यते । शिप: दाक्ति, सदाशिव, ईश्वर, शुद्धविधा घेति गुसाना तस्याना पापम् । शुद्धाशुद्धानां सत्वानां ·११.१२ मूत्र ] प्रजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित २०९ ग्रहणग्राह्यात्म त्रैलोक्य ससृजतीति यस्मात् , तस्मात् त्रिपुरेति कोत्यंत इति ॥ १०-१२ ॥ शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाकाशवायुज्वलनसलिलधरारयान्यशुद्धरूपाणि चतुर्विंशतिसंख्यानि। भुवनानि 'चतुर्दशादिशतान्तानि चतुर्विंशतिः । तत्र कार्यरूपं मन्त्रभुवनद्वयं तत्कारण- भूतेन पदतत्त्वद्वयेन प्रविलापयेत् । पदतत्त्वद्वयमपि स्वकारणवर्ण(तत्त्वा ? कला)त्मनि सहरेत् । तो च कलावात्मानी वाच्यवाचक्भावेन स्थिताविति कृत्वा वाच्यं कलावानं वाचके वर्णाध्वनि कारणे संहरेत् । तर क्षादिटान्तात्मनि चतुर्विंश(तियु ?- तौ) निवृत्तिकलामन्तर्भावयेत् । बादिघान्तसप्तके(पु ?) प्रतिष्ठाम् । गादिका(न्त?- न्तेपु) त्रिपु विद्याम् । दीर्घस्वराष्टकेषु शान्तिम् । ह्रस्वा(?)टकेपु शान्त्यतीतकलामन्त- र्भावयेत् । एव वर्णा( न्वमध्वाध्वनि) पञ्चकलाध्व(निान.) संहारप्रकारः। एवं पश्चाध्वनामपि व्याप्यव्यापकभावेन स्थिताना वर्णक्रमान्तर्गतत्वमस्तीति वर्णक्रम- स्व(स्व' स्वा) तराघ्वपरमवारणयोस्नत्त्ववर्णाध्वनो "आक्षकष्ठाप्रधाना मालाशाणं मदाशिव इत्युक्तयुक्त्या (ष्ठा क्षिति)तत्त्व(पमा क्ष)वर्णादिप्रधानतत्त्व(ट)वर्णान्त चतुर्विशते- (रूवं रशुद्धत्वाना वर्णानाम्, तथा पुरुषतत्त्व(ब)वर्णादिमायादितत्त्व(स) वर्णान्त सप्ताना (शुद्धा)सुद्धतत्त्वानाम्, तथा शुद्धविद्यातत्व(भग)वर्णादिसदाशिवतत्त्व- (गक)वर्णान्त प्रयाणा शुद्ध तत्त्वाना वर्णानाम्, तथा शक्तितत्त्वस्य शुद्धस्यकस्य विसर्जनीया- दाकारान्तस्य दीर्घाप्टकस्य, तथा शिवतत्त्वस्य शुद्धस्यास्यानुस्वाराद्यकारान्तस्य ह्रस्वाष्ट- क्स्य चेत्येव वाच्यवाचवप्रकाशमामरस्य वह्निदाहिवैक्यमिव स्वातन्त्र्येण प्रतिपन्न प्रतिपद्य सर्वाध्वभि मामा यरूप तदा मर्वप्रकासक्यप्रत्यवमर्शस्वर्णाध्वना वैशेषिव च पक्षकलाना- मात्म्यमवगन्तव्यम् । यथो कटपयादिभि स्वशून्यनन्त (१) सख्यावर्णंबंद्धवाक्य श्लोक्यते--- " १. पाहात्मा-. २. 'तस्मात्' नास्ति-स. प. उ.। ३. प्रविलाप्म-प.. ४. पप्टा--। ५. मालारा-च, मालोश-उ,1६. पठारष्ठा-प...। ७. सदा-स.। ८.प्रयाणा प्रयाणा-प...। ९. सदा-स.. १०. मेकात्म्प-3.। ११. पदा-स.। १२. दिभिश्न शून्यविनन्तै -ज. । सप्तकम् । अगुदरपाणि च चतुविशतितत्त्वानीति सरलनया पशिातत्यानि । प्रति- दिगर्व इति तु सात्यदर्शनसमन श्रम , विपुरादर्शने तु नाति स । 1. 'भुवनानि पतुविशत्यधिरे देश' इति भापुरोमातृकागु स्थित पाठ शोभन मुराधा हस्वस्य राष्टम्पित्ययं । २७ ·२१० नित्यापोडशिकाव [४ पटलः रूपिणी चिच्छतिरपि वैसर्यादिविभेदेन त्रितत्त्वगामिनीति सैव धामसंवित्स्वरूपेणैध पररूपिणी स्थिता सर्वतत्त्वरूपिणी त्रिवृत्करणात् पूर्वमेकविधैय चानुसन्वेयर । सा च विमर्शयतिरिच्छात्मना क्लाचतुष्टयं कूर्माद्भवत् संकोचयित्वा पञ्चकारणरूपेऽकुल- चिन्दी शृङ्गाटात्मनि वर्तमाना शृङ्गाट तत्कन्दाभिमानिकलाचतुष्टयं प्रसित्वा केवले विन्दी विशेपवीजात्मनाऽन्त सारविमर्शरूपेण स्थिता त्रिपुरा परिकोत्यंत इत्यभिप्रायः । एतदुक्तं सक्तपद्धत्याम्-- मूर्तिवैचित्र्यविभवादिच्छायाः प्रविकस्वरम् । अध्यभेदं सृजत्युच्चाप्यध्यापकभेदितम् ।। यज्ञो जनस्य यच्चारकमित्युक्तसम्यया । अङ्गान् तत्त्वपुरेगार्णपदमन्त्राध्वना परे ॥ उपान्त्याशारुरु क्षेमो गिरीपुर्व सनीरिति । मध्यमागा सनि मूत्र सेनानीर सनीरिति ॥ अशागानदयालीन रक्तमितीरिते। मया त्वया योगानमित्युदिनमागंगा ॥ नित्यादिभिरालिया क्राभि पञ्चभि. क्रमात् । मामान्यपश्धिकारेय शिशोविवक्ष्यते ॥ व्यामा पशु कला वर्णविशत्या चतुर्वया । समितिभिरष्टाभिहि स्वैस्तथामि ॥ प्रानिवृत्ति प्रतिष्ठा च विद्या शान्ति पञ्चमी। मान्यनीतेति क्वय वन्यन्ति व ममात् ।। एव स्वव्यतिरिखताना मधाम बना स्वस्वकारणप्रबगहारेण दणंमान्न यो भवतीति सर्वाच- गवतया स्फुरद्वर्णकमपिणो स्थिना च विमशक्तिरपि वैसर्यादित्रिभदेन प्रितत्वगामिनी मैव धामविस्वरुपण पगरुपिणो म्यिना सर्वतत्त्वस्वरूपिणी पुननिवृत्वरणात् पूर्वमेव विधे वानुगन्धया । मा ६ विमगमवितरिष्ठादिस्वारातुय कर्माङ्गवत् सकोच्य पञ्चकारण- स्पापुलपिन्दो गङ्गाटात्मनि दर्तमाना पुन शृङ्गाटनसन्दाभिमानिनी क्लाचतुष्टय प्रमित्वा देव-विन्दौ निम्शेपवीजात्मन्य तम्मारविमर्गम्प स्पिनेति निवृत्लारणतया पुराभवलात् मिथुरा परिवार्यने। तदुक्तम्- वाय १. स्थिता सर्वतत्वरूपिणी' नास्ति-छ.। २. 'गङ्गाटा "बिन्दी' मारिता । ३. मेदन-८ । ४. यपुर पमि-त., यदूरर-ज.। ५. पर-ज.1 ६. पुष-r.. ७. 'मध्यमाला' पर्षय जमातवायसिता! ८.तोरते-द... पता-..।

·१२-१३ सूने] ऋजुविमर्शिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः यदोल्लसति शृङ्गाटपीठात् कुटिलरूपिणी ॥ १२ ॥ शिवार्कमण्डलं भित्वा द्रावयन्तीन्दुमण्डलम् । तदुद्भवामृतस्यन्दपरमानन्दनन्दिता ॥ १३ ॥ यदेति । उल्लसति मध्यचारमार्गेण ऊवं स्फुरति । शृङ्गाटपीठाद् मूलाधारगंतचतुर्दलपद्ममध्यत्रिकोणकुलस्थानात् । कुटिलरूपिणी इदन्ताप्रस- रोन्मुखी। सृष्टिमार्ग स्वाभाविकं विहाय गुरूक्तयुक्त्या संहारमार्ग प्रति यदोल्लसतीत्यभिप्रायः । शिवार्कमण्डलं भित्वेति । मूलाधारादितत्तदाधार- गतकमलोदरनिर्भेदनक्रमेण ब्रह्मस्थानगतहंसात्मशिवाधिछानार्कोपलक्षित- प्रकाशभुवं प्राप्येत्यर्थः । द्रावयन्तीन्दुमण्डलमिति । महाप्रकाशशिवसंमेलन- समुज्जृम्भितं महानन्दलक्षणं चन्द्रमण्डलं द्रावयन्तीत्यर्थः । तदिति । स्थूलो व्याप्यो व्यापकोऽन्यो भुवनादिः कलान्तगः । 'एवमन्यत् समस्तं तज्ज्ञानशक्तिविपाकयुक् ॥ रौद्रीरूपं समुल्लास्य निखिलं गम्यते यदि । इति ॥ १०-१२ ॥ यदोल्लसतीत्यादि तेन मार्गेण सन्तुष्टेत्यन्तस्यायमर्थः-~-यदा यस्मिन् काले । उल्लसति ऊर्ध्व लसति स्फुरति, संहारमार्ग प्राप्य स्फुरतीत्यर्थः । शृङ्गाटपोठादिति । अकुलविन्दोरिदं लक्षणमुक्तम् । तल्लक्षणलक्षितं तदेव शृङ्गाट त्रिकोणकुलशक्तेरासन- मूर्तिवैचित्र्यविभवादिच्छायाः प्रविकस्वरम् । सृजत्युच्चाप्यव्यापक भेदितम् ॥ स्यूलो व्याप्यो व्यापकोऽन्यो भुवनादि कलान्तग.) एवमन्यत् समस्त तज्ज्ञानशक्तिविपाकयुक ॥ रौद्रीरूप समुल्लास्य निखिल गम्यते ययौ । इति ॥१०-१२॥ यदोल्लसतीत्यादि सन्तुष्टेत्यन्तम् । यदा उल्लसति अध्वं स्फुरति सहारायोध्वं ज्वल- यति । शृङ्गाटपीठात अकुलस्थाने यदा क्न्दबिन्दुशृङ्गाटपीठमादिभूतम्, तदा जातात् कुल- शक्तेरप्यासनभूता(त् ) त्रिकोणात् )। कुटिलरूपिणी सकुचितरूपिण्यपि शिवा उपाधिलय- अध्वभद १. भ्राम-सख. १ २. मदिरा-याक. ख. । ३. मध्या-T. ड.। ४. संस्फुरति-स. ह.। ५. 'गत'नास्ति-ख. ह.। ६. 'कुल' नास्ति-ख. घ. इ.। ७. दय-स...1 ८. ब्रह्मरन्ध्रगतशिवा-. । ९. हसा-ख.। १०. नमकों-घ. 1 ११. 'तदिति' नास्ति-ख..। १२. एवमन्यतमस्तत्यक्रियाज्ञानविपाकयुक्-छ.। १३. मया-ई।

·२१२ नित्यापोहशिकार्णवः [४ पटलः कुलयोपित् कुलं त्यक्त्वा परं पुरुषमेति सा। निलक्षणं निर्गुणं निर्गुणं च च कुलरूपविवर्जितम् ॥ १४ ॥ अयमर्थः-महासामरस्यमहानन्दानुभवरूपामृतस्यन्दात्मपरमानन्देन नन्दिता परिपूर्णेति । पारिपूण्यंमाकाङ्क्षणीयराहित्यम् । तदुक्तं श्रीरहस्यगुरुभिः- आकाङ्क्षणीयमपरं येन नाथ न विद्यते । तव तेनाद्वितीयस्य युक्तं यत्परिपूर्णता ॥ (शि०स्तो० ५।१७) इति। ध्याख्यातसामरस्यविपयेऽभियुक्तोक्तिः- 'मूलाधारात् स्फुरिततडिदाभा प्रभा सूक्ष्मरूपो- दच्छन्त्यामस्तकमणुतरा तेजसां मूलभूता । सौयुम्नाध्वाचरणनिपुणा सा सवित्राऽनुवद्धा ध्याना सद्योऽमृतमथ रवेः स्रावयेत् सार्धसोमात् ।। इति । (प्र० सा० १०१७) कुलेति । अतिस्पृहणीयत्वात् सर्वजनागोचरत्वाच कुलयोपिद् देहप्रमातुः मिति भावः। तस्मात् त्रिकोणपीठादूर्ध्व गच्छत्यकुलविन्दुरूपपरपुरुषसमागमेच्छया यदा, तदा तामेव शक्तित्रयवीजत्रयतत्त्वत्रयत्रियत्कृतसर्याध्यप्रविलापनेन विकास- भूमिमुपगृहत इति यावत् । निर्लक्षणमित्याद्यकुलविन्दुरूपस्य शिवस्य स्वरूपकथनम् । भावे निरावरणमहाप्रकाशमिणी सा यक्तिहृदि स्थित कामराजममण्डल तेज कण- मिवान्तनिधाय त्रिवृत्कृत मवं विलापयन्ती उद्गच्छन्ती कुलयोषित् कुलकुण्डलिनीशवितरकुलगत सम्यगमृतमण्डल द्रावयन्ती तत्र प्रवद्दिव्यामृतपानाविभूनपरानन्दसमृद्धा स्वजन्मगृहमपि विस्मृत्वानुलविन्दुरूप परपुरुषाम्य शिवम्, निलक्षण स्वत प्राप्यभूमिहीनम्, निर्गुण मायिनम्, पुलरपविजितम् आभिजात्यजन्ममौन्दर्यहितमनादिनिधनम्, अभ्येत्य स्वच्छन्द रमते । यथा कुल्योपिदभिजाता सुन्दरी काचित् स्व मनोहारिणमुत्कृष्ट स्वयवृत पतिमुहास्य स्वस्मान्नि- वन्निर(क्ता क्षणा)लरं निरनिरायगुणास्पदमाभिज्ञात्वेन यजित समाश्लिष्य स्वजन्मगृह १. निलक्ष निर्गुणं नित्यं-सस । २. मृतस्य चिदात्मपरमा-ग घ.. पतिनास्ति-त..। ४. 'इति' नाम्नि-प. घ.। ५. 'अति' नास्ति-व..। ७.निदपग-स.1८. यदा-१.९ स्वप्ना-.! I. मूलाधारादिति । "अमिष्टानमेव मूलाधारः। प्रभा कुण्डलिनीमस्तरम् । मस्तकमपि पर- बार । तदेव ब्रह्म सबिपिया प्रात्या सह सापंसोमो रविश्व मायित्वात्" इति प्रपनसार- ३. एका ६ 'श्रय मास्तिन.ग.

·ऋजुविमशिनो अर्यरलावलीसवलित २१३ १४ सूत्रम् ] " पत्नी, आगमभापया कुलेश्वरी देहाभिमानिनी सविदित्यर्थ । कुलं त्यक्त्वा । पत्रिंशत्तत्त्वसमुदायरूप शरीर कुलम्, तदभिमान विसृज्य । देहप्रमातृता त्यक्त्वेत्यर्थः । परम् अन्यमुत्कृष्ट चाकुलस्थानवतिनम् । पुरुषं पूर्ण पुंस्त्वयुक्त चाकृत्रिमप्रमातारम् । एति गच्छति । काचित् कुलाङ्गना चिरकाल कस्य- चिद् गृहिणी भूत्वा गुप्ता वर्तमाना सती देशिकाख्यकटकावलम्बनेन तत्प्रदर्शित- मार्गानुसारेण महाभोगप्रद पर पुरुप गूढाचारेणाभिसरतीति ध्वन्योऽर्थः' । सेति प्राक्परिशीलिता । किविशिष्ट पर पुरुषमिति १ तदाह-निलक्षणम् । निर्गतानि लक्षणानि यस्मात्तम् । निर्गुणं निर्गता गुणा यस्मात्तम् । कुलरूप- विवर्जितं कुलेन रूपेण च विवर्जितम् । अत्र महाकवयः- वपुर्विरूपाक्षमलक्ष्यजन्मता दिगम्वरत्वेन निवेदित वसु । वरेषु यद्वालमृगाक्षि मृग्यते तदस्ति कि व्यस्तमपि निलोचने ।। इति । (कु० स० ५/७२) १. दय-प.। २. 'शरीर' नास्ति-च. ड.! ३. 'उत्कृष्ट चा' नास्ति-व. ड.। ४. 'पुस्त्वयुक्त च' नास्ति-ख ड.1 ५. कस्यचिच्चिरकाल-प.ड.। ६. तत्सम्प्रदायद-वड.। ७. इत परम्-"तथाविधम् अलक्ष्यमिति भाव । स्वयप्रकाशमिति च। ननु तस्य कथ शक्तिसमितत्वम् ? लक्ष्यस्य वस्तुनो लक्ष्यान्तरमेलन दृष्टम्, सम्बन्धासम्भवाच्चेति । नैतदस्ति दूषणम् । किमेतन् केवलदशामाश्रित्योच्यते, किंवा व्यावहारिकोमिति । प्रथमे तु सिद्ध- साधनता। द्वितीये मूषणमेव, शक्तस्तादृशसामर्थ्यस्य समर्थितत्वात् तो (ग)कारैरिति । किच" इत्यधिक पाठो दृश्यते । विवरणे। “स्वमूलाधारादारभ्य मस्तक मस्तकोपलक्षितद्वादशान्तपर्यन्तम् उद्गच्छन्ती विद्युत्स्फुटनवत परिस्फुरिततडिदाभा विसत तुबत् सूक्ष्मरूपा अणुतरा अणो सकाशादणीयसी आदित्यादितेजसा मूलभूता कारणमूता वेणुरन्ध्रस्थदीपवत् सुपुम्गारन्ध्रमध्यसचरणनिपुणा या प्रभा कुण्डलिन्याख्या सा द्वादशान्तस्थकरपाक्मण्डलमालिखन्ती ध्याता सोमसहिताद् रवेद- शान्तस्थितसवित्रात्मकसहस्रदलयुक्तपद्मकणिकागतचन्द्रमण्डलायेधेन सद्यस्तदानीमेवामृतधारा स्त्रावपेत्" इति प्रपञ्चसारसबन्धदीपिकायाम् । । "इह ग्रन्थे मूलाधारपीठस्थतिकोगमा कुलकुण्डलिनी सूक्ष्मस्येण सुषुम्णामार्गान्त प्रविश्या- नाहतमण्डलस्य रवि भित्वा सहस्रारस्येन्दुमण्डल विद्राव्याकुलकुण्डलि या सगता तदुस्था- मृतधाराभिराप्पापिता परावृत्य स्वस्थानमायातीत्यप्यर्थ उत्तरतन्त्रे वक्ष्यमाण इलेपेणोक्त" (से. पृ. १४१)।

·नित्यापोडशिकाणवः [४ पटलः ततः स्वच्छन्दरूपा तु परिभ्रम्य जगत् पुनः । तैन चारेण संतुष्टा पुनरेकाकिनी सती ॥ १५ ॥ अन रहस्यं च—“स वेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता" ( श्वे० उ० ३।१९) इति, "निष्कलं निष्क्रियम्" ( श्वे० उ० ६।१९) इत्यादि च । तत इति । स्वच्छन्दरूपा मेहदवष्टम्भेन नियन्त्रणप्रचारा । जगत् चिद- म्बरमवलम्व्य तद्रूपतया स्फुरत् । तेन चारेण यथा संहारक्रमेण पूर्वमूवं गता । पुनः सृष्टिक्रमेण तेन चारेणेत्यर्थ.। सन्तुष्टा परमानन्दमयी प्रीतिमती । अन्यत् सुगमम् । पुनरेकाक्निी पतीत्यादि व्यक्तिमागोत्यन्तस्यायमर्थः-एवं संहार- क्रमेणोपभोगसन्तुष्टा पुनः स्वेच्छावशात् सृष्टिमार्ग प्रविश्योक्तसमयेन फुलपुरुपमुपं- गृहन्तं प्रलोभयन्तीव स्थिता विमर्शशक्तिर्गमाग(मैथै? मेन) रमत इति यावत् । एकाकि- नीति । यदेवं परपुरुषसमागर्म स्वातन्त्र्यवशात् समाचरति, तदा तत्कर्माण्युपादान- सहकारिकारणनिरपेक्षतयैव समाचरति । कोऽभिप्रायः ? य( दे ? दे)वं गमागमेन जगच्चित्रविरचनविलापनकारिणी, तदा स्वातिरेकेण तदुपकरणकारणभिन्नास्ति, तदु- पादानसहकारिकारणस्वातन्त्र्य व्यतिरिक्त नापेक्षत इति भावः। तदुक्तं सूत्रद्वयेन-- "चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः" (प्र. ० २), "स्वेच्छया स्वभित्ती विश्वमुन्मील. यति (प्र. हु. २) तथा ऋजुविशिन्यामप्युक्तम्- मुपेक्ष्य तेन सह स्वेच्छया ग्रीडति तथैवेत्यर्थ । तेन मार्गेणेत्यादि । तेन मार्गेण (सामरस्यानुभव. सन्तोषा ? महारत्रमेणोपभोगमन्तुष्टा) पुनरेकाक्मिो पुनरुपाधिधूननेन परमशिवसमरसीभावा- दद्वैतरूपिणी तदा पुनरेकाकारे मूलशृङ्गाटे एवाविनी परमानन्दरूपिणी सती प्रागुपहितत्वा- दव्यकनापि गमागमाभ्या नादप्रवाशविमर्शरूपेण भक्ताना व्यक्तिमागता स्वेच्छया प्रसीदतीत्यर्थ । एपस्निीशन्देन शातिप्राधान्यमभिव्यक्ति परमेश्वर इति भाव | "चिति स्वतन्त्रा विश्व- मिदिहेतु" (प्र. ह. १), "स्वेच्छया स्वैभित्तो विश्वमुन्मीलयति” (प्र० हृ० २) इति । अन्यत्रापि-- १. भ्राम्प-बाग. से. सक.। २. प्रयम्-सस.। ३. तेनाचारेण वाग. से. सक, विनाचारेणाप., तेन मामण-अ.व.। ४. 'अत्र 'तत इति' नास्ति-म...। ५.महाव-प.. | ६. पदा-स., पया-घ.1७. प्रीतिमिता-1.1 ८. समस्तमनेन-ब.छ.। ९. मुपगृह्य त-ग.छ.. १०.ध-. । ११. मेव-छ.। १२. स्याभिव्यक्ता-स., हभिय्यत्ता-.। 1. प्रस्तुतापामृनुविविन्यो म सपते बचनमेतत् ।

·१५-१६ सूत्रे ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसवलित । रमते स्वयमव्यक्ता त्रिपुरा व्यक्तिमागता। तत्त्वत्रयविनिर्दिष्टा वर्णशक्तित्रयात्मिका ॥ १६ ॥ एकाकिनी अद्वितीया । सेती महास्फुरत्तारूपा । रमते स्वयमिति । अद्वया- नन्दमयी महाहन्तात्मिका स्वसविदमनुभवतीत्यर्थ । अव्यक्ता विश्वोत्तीर्णा भानैकशरीरिणी । व्यक्तिमागता विश्वात्मना प्रकाशमाना । अथवा अव्यक्ता पश्यन्तीवाक्प्रधानेन रूपेण, व्यक्तिमागता मध्यमादिवाक्प्रधानेन रूपेण । जंगचित्र समालिख्य स्वात्मतूलिकयात्मनि । स्वयमेव तंदालोक्य प्रोणाति जगदीश्वरी ॥ इति । अव्यक्ता व्यक्तिमागतेति । इत्थ सा (सदा १ शक्तिरा)शिवमाकीटमेकप्रकारेण गमागम वितन्वती उच्छासनि श्वासलक्षिताऽप्यदीक्षितात्मभिर्मलमय कर्मवृतै पशुभिः क्षुद्रकर्मरतै (न) ज्ञायते यस्मात्, तस्माददीक्षितात्मना देशिकंपादोपसर्पणविमुखाना समलाशयानामव्यक्तेति भाव । तदितरेषा कल्याणदेशिकक्टाक्षस(व्य ?)मुत्थ- जगच्चित्र समालिख्य स्वात्मतरिकयात्मनि । स्वयमेव तदालोक्य प्रीणाति परमेश्वर ॥ इति । किञ्च, अव्यक्ता व्यक्तिमागतेत्यस्यायमभिप्राय -विश्वात्मरूपिणी शक्तिराशिवमाकीटमुच्छ्वास- निश्वासलक्षण गमागम वितन्वती देशिकरहिताना क्षुद्रवमनिरताना पशूना मलकममायाख्य- १. मेय-वाक. ख.1 २. ख्याति-वाग. से., विकृति-सक. । ४ वेधक्रिया-सख. । ५. 'सतो' इत्यत परम्--"उक्त च-एकाकिनी काचन शक्तिरेषा योपात्मना सा विदुषा निषेव्या। वेष विशेषाद्यमुक जुषाणा या ता निवे त्रिपुरात्मभावाम् ।। इति" इत्यधिक पाठ-ग. । ६. अद्वया तीत्यय' इत्यस्य स्थाने "रमण नाम स्वात्म(नीत्वोप? नि तोप) जुपति । अय भाव -अम्बरसम्बरपुरस्सराडम्वराकारा धारानिराक (?)रविकार- परता) सतोपरा तिरसपरिदर्शितदलपिधुत विधामाता याहयानन्दमयों नहा हतात्मिका सविदमनुभवतीति (भाव ?) । अन्यत्र च-मातृणा या नेताद्यभूता भूतानां या हेतुभूतात्मभूता। भूताधीशा भूतिभूषात्मयोपा सा ते भूयात् भूतये भूत च ।। इति" इति पाठ-ना.। ७. 'व्यक्ति रूपेण' नास्ति-ख. ड.1८. 'जगचित्र श्वरी॥ इति' नास्ति-ग. । ९. समा-छ । १०.देशिरेश-क, ग.। ११. किश्वन-ख.। 1 'जगदीश्वरी इत्येव प्रकरणानुकूल पाठ । योगिनीहृदयदीपिकाया (पृ. ६४) 'भगवान् शिव' इति पाठो दृश्यते ।

·नित्यापोहशिकार्णव [ ४ पटलः वागीश्वरी ज्ञानशक्तिर्वाग्भवे मोक्षरूपिणी । कामराजे कामकला कामरूपा क्रियात्मिका ॥ १७ ॥ शक्तियोर्जे परा शक्तिरिच्दैव शिवरूपिणी । तत्त्वत्रयविनिर्दिष्टा । आत्मविद्याशिवाख्य तत्त्वजयम् , तद्रूपतया शब्दिता। वर्णशक्तित्रयात्मिका वर्णश्रयात्मिका शक्तित्रयाल्मिका च ॥ १२-१६ ॥ अमुमेवार्थ विवेचयति वागिति। वागीश्वरी वाग्भवाधिछात्रौं । जान- शक्ति., विद्याप्रवर्तकत्वात् । वाग्भवे बीजे । मोक्षरूपिणी विद्यारूपतयाऽमृतत्व- प्रकाशिका । यद्रहस्पम्-"विद्ययाऽमृतमश्नुते” ( ई० उ० ११ ) इति । जानाग्निनिर्दग्धसमस्तमलानाममलाशयानां जीवेतामेव शिवत्वमुपगतानां चेतस्यनव- रतमभिव्यक्तिमागतेति भाव । तत्ययविनिप्टेित्यादि यात्मिरेत्यन्तस्य त्रिपुराया- त्रिभेदकारणं त्रितपत्रिवर्णत्रिशक्तिभेदमित्युक्तमर्थ पुनरपसंहारेऽप्यनुस्मरतीति मावः ॥ १२-२६॥ पाराजारावृतन्वादशाताऽप्यन्याता(पि) कल्याणर्दशिककटामोद्यज्ञाना(दिग्नि)दग्धपाशाना भक्तिशारिना जीवनामव शिवभावमापनाना चेनस्यनारसमभिव्यक्तत्वाद् व्यक्तिमागतेत्युक्त- मिति। तत्वत्रयविनिर्दिष्टेत्यादि । त्रिपुरायास्त्रविध्यशच यादिवद्भावपरिणतितात्पर्यमुपसहा- रेम्प्यनुम्मायति ।।१२-१६॥ १. गमवा-धार. स.व। २. राजा-बार.स. व.। ३.स्पे-सख.. ४. बीगा-वार. स. ५. विष-चार ख. व । ६. 'वर्ण त्मिका च नाम्ति-स. । ७ इन पाम्---"निश्च-प्रगो देवी सरस्वती पाजेभिर्वाजिनीवतो। घांनागिन्यवतु ।" (ऋ. ६१६११४} इयधिर पाठ-1.! ८. इत परम्-"चत्वारि वाई" (ऋ. ११६४:४५) इति च । वि" इत्यधिक पाठ-. । ९. इन परम्-"श्रीमदुग्मत्तभैरवगुरुणापि-'सुरचं गोडारामु च महिणेचित निजरापानमस्य । बद ससिद्धपं बुद्धपं वाच याचामहे महेशस्य । इति । या हि समृतिनीतिपरीशा विविधन विद्धिराशाया। यहस्यम्-'सा नो मन्द्रेपमून दुहराना धेनुगिस्मानुप मुष्टुन (श. ८1१००।११) इनि, 'वर्षतु त्वा सुष्टुनयो गिरो में (१.९९७), 'पूय पात स्वस्तिमि सदान' (ऋ.७।१।२०) इति च । 'वाच यजन्ते मनितापमुग्यं पुरय च मुत्यै भुवि वावदूका' इति । अन्यत्र च-'तदस्तततरनिया सरारती जनप्पाम्या नुव कीनिमिभि' इनि ध। 'पे नाटियन्ते गिरमारमन्तो जीरना एने सिरा प्रियन्ने इनि " त्यधिक. पाठ.1.1 १०, जीवाना-छ।

·१७.१९ सूनाणि] जुधिर्भाशनी-अर्थरलावलीसंवलितः २१७ एवं देवी घ्यक्षरी तु महात्रिपुरसुन्दरी ॥ १८ ॥ पारम्पर्येण विज्ञाता भवबन्धविमोक्षणी। कामकला कामराजवीजसारभूता। कामरूपा महाचमत्काररूपा। क्रिया- मिका क्रियाशक्तिरूपा । परा व्यापिका । इच्छा इच्छाशक्तिः । शिवरूपिणी परमशिवरूपिणी । परमशिवसामरस्यस्वरूपिणीत्यर्थः ॥ १७-१८॥ ऐवमिति । अस्यायमर्थ.-एवं सामर्थ्ययुक्ता त्रिवर्णात्मिका त्रिपुर- सुन्दरीति । एवंविशिष्टेय त्रैपुरी विद्या सत्सम्प्रदायविज्ञाता कार्यकरीत्याह- वागीश्वरीत्यारभ्य इच्छेव शिवहपिणोत्यन्तेन यस्मिन् स्थाने यदक्षरं या शक्ति- यंत्तत्त्वं तद्विभार्ग दर्शयतीति भावः ॥ १७-१८॥ एवमित्यादि विमोक्षणीत्यन्तस्य-भेदेऽप्येवमुक्तप्रकारेणास्यात्रिपुरसुन्दरी- विद्याया अक्षरत्रयोत्पत्तिरुता । अक्षरत्रयस्थापि निवृत्कृतसाध्वव्यापफत्वमस्तीति भाषः । पारम्पर्येण विज्ञातेति । शिवादिगुर्वन्तपादुकाक्रमेण सह विज्ञायते यदा, तदेयं त्रिपुरसुन्दरी विद्या पुरुषार्थसाधिका भवति । अन्यञ्च भववन्धविमोक्षणी जायते । भववन्धः, तस्मादेनं साधकं मोचयति परमानन्दलक्षणपरमशिवसमरसौभावं प्रयच्छ- तीति भावः। थागीश्वरीत्यादि इच्छेच शिवरूपिगोत्यन्तम् । यस्मिन् वौजे या तदीया शक्तिर्यतत्त्व पर तद्विभाग दर्शयति । आशवीजे मोक्षो जाव्यमोश , यागीश्वरत्व फलम् । कामकला वामेश्वरो वीजेसा । कामरूप वन्दपंसोभाग्य मध्यबीजपलम् । परा शक्तिरमृतेश्वरी। विषमोक्षस्मृतीयवीजफलम् ॥१७-२८॥ एव प्रिवीज विध्यादप्यागमोक्ता महात्रिपुरसुन्दरीति नामायंप्ररासा। पारम्पयंग शिवादिगुवन्तपादुवाप्रमेण सह सम्यम् शाता चेत् ससारवन्ध मोधपति । परमानन्दलक्षणे परमशिव समरसीभाव प्रयच्छनीति भाय । - १. देवि-प. एस. २.रो-पाग. से.। ३. पु-नाय. । ४. चिनी वाप. स., धनी- वागणे, विनाशिनी सप। ५. 'परा नास्ति-प, r.। ६. 'इच्छा' नास्ति-रा. ग.। ७. 'परमशिवर पिणी नास्ति-स, ग. प.। ८. 'स्व' नास्ति-प...। १. 'एमिति। मस्यायमपं. नास्ति-स...। १०. इतः परम्-"उक्त घ चतुष्पष्टिाला माया पदापारा हि औरते। पन्ने मचाणि सर्वाणि रोषा त्रिपुरसुन्दरो ॥ इति" इपिर पाठ...1 ११.पाल' नास्ति-..। २८ ·२१८ नित्यापोडशिकाणयः [४ पटलः पारमिति । पारम्पर्येण शिवादिस्वदेशिकपर्यन्तगुरुपारम्पर्येण । पारम्पर्य तु त्रिप्रकारम्-दिव्यसिद्धमानवभेदेन । इह विद्याया सन्तानद्वयमस्ति- कामराजसन्तानो लोपामुद्रासन्तान इति । विद्यायाः सकीलनिप्कीलभेदेन सन्तानद्वयोयति । तयोः कामराजसन्तानः सकीलविद्यानुवन्धी विच्छिन्नश्च । विच्छेदो नाम पारम्पर्यवियोगः । इतरो निष्कोलविद्यानुवन्धी लोपामुद्रा:- गस्त्यादिपरिगृहीतत्वादविच्छिन्नश्च । तत्र दिव्यौधः सप्तभिगुंगभिर्मुद्रितः, सिद्धौघश्चतुभिः। मानवौघस्त्वपर्यन्तोऽप्यूजविमशिनीकर्जवधि महागुरुभि- रएभि. स्थापितः। तंत्र दिव्यनमो लिख्यते--मध्यत्र्यश्रमध्यस्थानगतोट्याणपीठस्थित- समस्तविद्याभिधेयमहात्रिपुरसुन्दरीदेवीविमृष्टरूपो महाप्रकाशरूप. परमानन्द- पारम्पर्य तु द्विप्रकारमेरित-एक कामराजसन्तानम् , अपरं लोपामुद्रासम्प्र- दायम् । सौलनिष्कोलभेदेन प्रकारद्वयमाश्रित्य समुपास्यते साधकोत्तमैः। तदिदानी "चतुः(पष्टि?)पीठभेदेन लिख्यते । आदी प्रकाशविमर्शसारनिर्विशेषबिन्दुलक्षणः परमानन्दानुभव एंव परमो गुरुः । स पुनर्निविशेपैविन्द्वात्मा स्वेच्छावशात् प्रकाश- विमर्शशक्तिशिवात्मनात्मानं विभज्योड्याणपीठे कृते युगे कामेश्वरकामेश्वरीसंज्ञेया पारम्ययं तु कामराजलोपामुद्रादिक नानाविध प्रवर्तते । तत्रादौ तावत् प्रकाशविमर्श- मोरनिविशेषविन्दुलक्षण परमानन्द एवानुभूतिगम्य परमो गरीयान् शिव । पुनरोजापूर- पीठाना वृतादियुगानुसारिणामाद्ये गु(णो? णौ)लिनादसाधारणनादतया समस्ताया श्रीमूल- विद्यायास्तदन्येषु त्रिपु ज्येष्ठमध्यव नि(प्ठा प्ठौ)लि(भू )यप्रवर्तक्पृथक्तिनादात्मकतया १. सैद्ध-ा. घ.। २. द्वयागति.--. । ३ "विच्छेदो वियोग' मास्ति-स. इ.। ४. सिद्धीवश्चतुभि.' नास्ति-ख.इ.। ५. 'अपि नास्ति-व. ग. ह.। ६ 'तन' नास्ति-ख. ड.। ७. क्रमेणालिख्यते-प.। ८. 'स्यानग' नास्ति-स. ड.। ९. मिति-छ.। १०. 'एव' नास्ति- ग. छ.1 ११. पात्मा-ग.। १२. बीजारमा-क.ग. छ.। मंत्र जानदीपविशिनीस्थः पाठो मूले स्थापितः । १३ संज्ञा--ा. छ.। १४. हेतु-ड. । १५. सारेणा-स. । 1 पारम्पयंप्रदर्शकोऽत्रत्य. सर्वोऽपि ग्रन्यो ज्ञानदीपविमशिन्यामपि दृश्यते । 2 'चतुष्पीठभेदेन' इत्येव पाठो दृश्यते ज्ञानदीपविमशिन्याम् । 3. "अत्र प्राञ्चष्टीकाकारा विगते. इलोकानां ग्यास्यामतीव विस्तृत्य ययेच्छमेव स्वातन्त्र्येण वर्णपन्तोन्नत्यपारम्पयंपदेन लोपामुद्रासन्तानकामराजसन्तानदिव्यसिद्धमानवौघत दादिकं बहु ·१९ सूत्रम् ] ऋविशिनो-अर्यरत्नावलीसवलित २१९ लक्षण. परमशिव एव प्रथमो गुरु. । अस्य गुरोः श्रीचर्यानाथ इति सज्ञा । स च स्वाभिन्नायै विमाख्यायै स्वशक्त्यै कृतादौ प्रथममुपदिदेश । भत्रा- भियुक्तवचनम्--"यान्तरौड्डपीठस्था महात्रिपुरसुन्दरी" ( स०प० ) इत्यादि, अदृष्टविग्रहा स्वान्तरुदिता परमा कला। अस्वराकारतामाप्ता त्र्यश्रसङ्केतमध्यगा ॥ (सं०प०) इति, एक एव प्रकाशाख्य. पर. कोऽपि महेश्वर. । तस्य शक्तिर्विमर्शाख्या सा नित्या गीयते बुधै. ॥ (सं० ५०) इति च । स्थितश्चर्यानाथरूपी ह्यस्यात्रिपुरसुन्दर्या मन्त्रविद्यामुद्रास्यत्रितयप्रकाशकत्वेन गुरु- ताराज्ञास्वरूपी तुरीयविद्याभिमानी आज्ञासंकेतप्रवर्तकः परमशिवः स्वाभेदेन स्थितायै स्वशक्त्यै कामेश्वर्यै प्रथममुपदिदेश । तदुक्तं सरतपद्धत्याम्- ज्यस्रान्तरौडुपीठस्था महात्रिपुरसुन्दरी । शाक्तस्फारसमाविष्टो यो ह्येतामुघरेन्नरः ।। सोऽचिराल्लभते सिद्धि वाकामविपसंद्विताम् । छिन्ना रद्धाश्च ये मन्त्राः कोलिता मूछिताश्च ये । सिद्धथन्ति तेऽचिरात्तस्य शक्तिविस्फारहिताः। मुद्रा विद्याश्च मन्त्राश्च (यन्त्र? यत्र ) यन्त्राणि संस्थिता ॥ व्यक्तीनामपि शक्तिकामराजवाग्भववीजानामधिदेवतान्तरपरिणामात्मकचर्योड्डीशष्ठमित्र- प्रकाशनामभिश्चतस्रो गुरुमूर्तयो जाता । इति प्रकाशान्तपदम् (१)। तत प्रागुन्मिपित महादिव्यगुरुपञ्चक दिव्यौघ । काम एवान्त । स एव विनष्टसन्तान पुन प्रवर्तयतीति तन्नामाङ्कित स्वसन्तानमवगन्तव्यम् । तदुपरि समयादिविमलान्तं नादपञ्चव सिद्धौष । तत परमागमोक्ताऽव(ति' नि)सन्ततिर्मानवाघ । इति कामराजगुरसन्तति । श्रीलोपामुद्रा- सन्ततिहदि स्थापिता नात्र लिखितः । इति पारम्पर्यनिर्णय । १. न्यानोड्याण-चि , यथान्तरोड्याण-स. ड.। २. कामराजशरीरिणी-चि.। ३. अपरा-घ.। ४.तां प्राप्ता-स.ड, तां प्राप्य-चि.1 ५. 'स्थित • राजा'मास्ति-ग. छ.। ६. त्रिवृत्करण-ज्ञा.१७. गुरुजा-र.1८. सनकाम्-ज्ञा.। ९. यात्र-क. ग.१०. पष्ठि-1.। ११. सन्तानि-द। विस्तृप लिखन्त स्वोत्प्रेक्षितार्य ईवापरम्परायात इति वदन्ति । तत्सर्व प्रामाणिकमप्यार. स्वारस्यानाक्रान्तत्वान्मूलानुपयुक्तस्वाद प्रन्यगौरवमयाच्चोपेक्षितमस्मामि" (से. पृ. १४२)।

·२२० नित्यापोडशिकार्णवः [४ पटलः मध्ययश्राग्रकोणगतकामरूपपीठस्थितवाग्भवबीजाभिधेयकामेश्वरी देवीविमृष्टरूपश्रीमदोड्डनाथदेवस्त्रेतागुरुः । अत्राभियुक्तवचनम्-"त्र्यथान- कोणगा या सा कामेशी कामपोठगा" ( सं० प० ) इत्यादि । मध्यत्र्यथदक्षिणकोणगतजालन्धरपीठस्थितकामराजवीजाभिधेयवजे- श्वरीदेवीविमृष्टरूपश्रीषष्ठनाथदेवो द्वापरगुरुः । अत्रामियुक्तवचनम्-"त्र्यश्र- दक्षिणकोणस्था वजेशी जालपोठगा" (सं० प०) इत्यादि । तमह पीठराजेशमोङ्काराख्यं नमाम्यहम् । याकामविपमोक्षाणामालयं सर्वसिद्धिदम् ।। श्रीपीठं राजदुष्प्रेक्ष्य तमहं शरणं श्रये । भज्ञानतिमिरध्वंसादाज्ञास्फारप्रदर्शनात् ।। आज्ञापीठमिति प्रोक्तमोडुपीठं नमाम्यहम् । अनेनौडुपीठभेदेन स्थित चर्यानन्दशक्तिरूपमन्त्रविद्यामुद्राप्रकाशक तुरीय- विद्यास्वरूपमाद्यमिथुनमिति यावत् । अथ पुनस्तस्य र्यानाथरूपस्य परमशिवभट्टा- रकस्याज्ञापीठे स्थित्वा कृताधिकार कुर्वतो घिमर्शरूपिणी शक्तिः कामेश्वरी। सा पुनः पूजकत्रिपीठभेदेन ओपमित्राख्या(न) शक्तिकामराजवाग्भवाधिदेवतान् मन्त्रविद्या- (मुद्रा)गुरून् नेवाद्वापरकलिध्वधिकारपुरुपान् चित्प्राणविषयज्येष्ठमध्यमबालाख्यान श्रीन सिद्धान् सुपरीक्ष्य तेषु प्रकाशयामास मन्त्रविद्यार्मुद्रागुरूनिति । एतत्रितय सकेतपद्धस्या यथोक्तमवलोक्य शोधित कुर्यात् । यद्यथा- त्र्यश्रस्योत्तरकोणस्था भगेशी पूर्णपीठगा। कामादिनवसंफेवयन्त्रमन्त्रविधी स्थिता ।। नवसिद्धिपदा या सा मन्त्रपीठकृतास्पदा । अणिमादिमहामोक्षपर्यन्तघटनोद्यता ।। ३.पष्ठि-स. १. 'मध्यध्यान 'इत्यादि' नास्ति-प.। २. राजाभि-स...। ४. 'श्रीपीठ ...नात नास्ति-1.1५. 'बनेनो कामरूप नमाम्यहम् ॥' मास्ति-11. । ६. 'स्व' नास्ति-छ.1 ७. आसाच-छ.1 ८. 'चर्यानायरूपस्य परम नास्ति-छ.। नास्ति-1.1 १०. 'श्री' नास्ति-छ। १२. गोधनं-प.। १३. अस्पोत्तरदि-६. छ.। ११. 'मुद्रा' नास्ति- ·१९ सूत्रम् ] ऋजुविमशिनी-अर्थरत्नावलीसंवलितः २२१ मध्यत्र्योत्तरकोणगतपूर्णगिरिपीठस्थितशक्तिवीजाभिधेयभगमालिनी- देवीविमृष्टरूपश्रीमित्रेशनाथदेव. कलिगुरु. । अत्राभियुक्तवचनम्-"त्र्यन- स्योत्तरपीठस्था भगेशी पूर्णपीठगा" ( सं०प०) इत्यादि । द्वादशान्तादिताल्वन्तं जगदाह्रादकं परम् । पुनः कन्दादिताल्वन्तं शक्तिवीज समुद्धरेत् ।। पूर्णपीठे स्थिता याज्ञा विपनि शिनी परा। यैर्मनाक् स्मर्यते तेपामजरामरता सदा ॥ मननत्राणधर्मोऽसौ मन्त्रो यः परिकीर्तितः । अस्याधारो मन्त्रपीठः पूर्णाख्यो जयतादजः॥ इत्याधस्य ज्येष्ठस्याधिकारः। त्र्यस्रदक्षिणकोणस्था वज्रेशी जालपीठगा। नवविद्याख्यसंकेतस्फारसिद्धिप्रदायिका ॥ करशुद्धौ देहरक्षात्मासने चक्रशासने। मन्त्राधारे तथा साध्यावाहने तु सुपूजिता ।। त्रिपुरा त्रिपुरेशी च सुन्दरी पुरवासिनी। श्रीर्मालिनी च सिद्धाम्वा महात्रिपुरभैरवी ॥ विद्यासंकेतमेतत्तु गुरुपूर्वत्वमागतम् । श्रीमद्दीपकसन्तानसन्तत्या दर्शितं नुमः ।। गुदमेढूनाभिघकहँगलभूविभेदितम् तरुणारुणसंकाशं कामराजं समुद्धरेत् ।। इति पष्ठनाथस्य मध्यमस्याधिकारः । त्र्यनाप्रकोणगा या सा कामेशी कामपीठगा। मुद्रादशकसंकेतदशसिद्धिप्रदायिका एका चैव महामुद्रा योनिमुद्रात्वमागवा। वया विभक्तः स्वात्मातु संक्षोभादिप्रभेदतः ।। ॥ १. कोणस्था-चि. २. कण्ठा-६.। ३. शक्त्यलं तु-फ. छ.। ४. धर्माऽमो-क. । ५. दुज-क., दज:-छ.। ६. इत्योड्डास्यस्य ज्येष्ठाधि-क. छ । ७. हत्कण्ठ-छ ।

·૨૨૨ नित्यापोडसिकार्णव [ ४ पटल मिनेशदेव कलियुगादो भगवती लोपामुद्रा भगवन्तमगस्त्य च महा- तप पुञ्जमिथुनमनुगृहीतवान् । एतत्सप्तक दिव्यौघसज्ञम् । शतिगर्भान् प्रोच्छलन्त हृदग्रन्यिप्रविभेदकम् । देदीप्यमान जिह्वाग्रे वाग्भव तु समुद्धरेत् ।। कामपीठे स्थिता वाला कामतत्त्वप्रबोधिया। स्मरणाद् देशिकान्द्राणा वाग्विलासप्रदायिका ।। द्रावणात् पाशजालस्य तत्परस्य च मोदनात् । मुद्रापीठमिति प्रोक्त पामरूप नमाम्यहम् ।। एप बालम्य मित्रस्याधिकार । त्रिसिद्धा ओलित्रयॉभिमानिन इति। तदुक्त सरतपद्धत्याम्- क्न्दाप्रकोणात् प्रोच्चैर्या म्फुरन्ती सततोदिता। कामेशी सर्वगा नित्या गुरुरूपा नमामि ताम् ।। ज्येष्ठमध्यमालास्यान् चित्प्राणधिपयात्मकान् । ओपमिनीशसक्षेयान् नौम्यह सिद्धपुगवान् ।। इति । अग्रोहादिसिद्धाना नामाद्याक्षरग्रहणम् । यथा--ओ इत्यनेन ओद्धस्य ग्रहणम् । प इत्यनेन पष्ठस्य । मिनीश इति सम्पूर्णस्य ग्रहणम् । ककारेण ऋपिरिति प्रणम् । पकारेण पष्ठ इति । पष्ठमित्रयोलारिक वेदिये एकप्रकारेण नामग्रहण कृतम् । श्रीमदोइस्य कौले आड इत्येव प्रसिद्धम् । लोके ऋपिरिति श्रीमनोधमुनिभट्टारफ इति श्रीमदुर्वासस एवाभिधानम् । तदिद नितय कादिभेटे ओलिवितयनिरूपणे भोलि गायच्या स्पष्ट ज्ञायते । तद्यथा -ओडुनाथाय विद्महे श्रीदुर्वाससे धीमहि । तन्न कौलि प्रचोदयात् ।। क्या-पष्ठनाथाय विद्महे श्रामाराय धीमहि । तनो लक्ष्मी प्रचोदयात् ।। मित्रनाथाय विद्महे श्रारण्ठाय च धीमहि । तन पुजि प्रचोदयात् ।। श्रीदुर्गास मुनझण्यमहादेवा लीकिर । एतेपा पूजानाम गुम्मुसादेवावगन्तव्यम् , न पुन पुस्तके लेस्यम् । एत व्यापिनीसमनोन्मन्यपरपर्याया गृङ्गाटतिरेखाभिमानिन- सत्र सनिहिता । चतुर्थमिथुनरूप कामेश्वरकामेश्वरारूप प्रकाशाविमर्शमय शृङ्गाट. मध्यस्थविन्दुरुप वीजाळूनविमतविन्दुभागाकारमाश्रित्य स्थित श्रीचर्यानाथ- १.सदायि २.बालमित्रस्या- गझा.। ३.मत्र-। ४. प्रयाधिकार- ग....५ 'भीकुमाराय विपर नास्ति-ग..! ६ स्यन-बग ।

·१९ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्थरलावलीसंवलितः २२३ सिद्धक्रमो लिख्यते-लोपामुद्राऽगस्त्याभ्यां कङ्कालतापसाचार्योऽनु- गृहीतः । तेन धर्माचार्यो लघुकर्ताऽनुगृहीतः । तेन मुक्तकेशिनी नाम योगिन्यनु- गृहीता। तयाऽस्मद्रोवमहत्तरः प्रसिद्धवह्वपादानो भोजदेवदृष्टचमत्कारो महादेशिकप्रवर: श्रीमान् दीपकाचार्यो दण्डककर्ताऽनुगृहीतः । एतच्चतुष्टयं सिद्धौघसंज्ञम् । अत्राभियुक्तवचनम्- दिव्याःव्यं) सिद्धत्रयं पूर्व दम्पती च ततः क्रमात् । लोपामुद्रा तथाऽगस्त्यस्ताभ्यां कङ्कालतापसः ।। तेन धर्मश्च कृपया धर्मेण च महात्मना । मुक्तकेशी ततस्तेन दीक्षिता ततस्तेन दीक्षिता मन्त्रनायिका ॥ तया दीपकनाथश्च दीपकेन महात्मना । (सं० प०) इत्यादि। मानवक्रमो लिख्यते-दीपकाचार्यस्यौरसः पुत्रः सङ्केतपुञ्जप्रकाशको जिष्णुदेवस्तेनानुगृहीतः । तेन कटाक्षीकृतो मातृगुप्तदेवः प्रभाकरगुरुः । तेना- तच्छक्तिमिथुनमिति भावः । एवं शृङ्गाटस्य निरेखामयत्रिवीजमध्यस्थतुरीयविद्या- स्वरूपमिति । पञ्चकारणरूपपरमकामात्मके गुप्ताद्यस्वरूपे सर्वमेतद्वयवस्थितमिति सुनिपुणमतिभिरवगन्तव्यमिति भावः । एतत्पञ्चकं दिव्यौधः। एतेषां गुप्तनामग्रहणं यथा प्रकादिमस आद्यग्रहणाज्ज्ञातव्यम् । ततः परं कलियुगगुरुणा मित्रोशेन मिथुन- मनुगृहीतं वल्लोपामुद्रागस्त्यात्मकम् । तत्पूजानाम सपर्यानीमायग्रहणं गुरुमुखा- ज्ज्ञातव्यम् । ताभ्यामनुगृहीतः कङ्कालतापसः, तेन धर्माचार्यः,धर्माचार्येण मुक्तकेशिनी नाम योगिनी, तया श्रीदीपकाचार्यः। एतत्पदकं सिद्धौघः। कविकर्मम आद्यग्रहणाद् गुप्तनाम । तदनु जिप्णुदेव-मातृगुप्तदेव-तेजोदेव-मनोजदेव-कल्याणदेव रनदेव-श्रीवासु- देवाख्याः सप्तकं मानवौघाः । "किविशकमप'वैराद्यग्रहणाद् गुप्तनाम । इत्थं सर्वेषां पूजानाम गुरुमुखाज्ञातव्यम् । १. सिद्धफमो लिएयते नास्ति-स. ड.। २. तापना-ख. । ३. बहुपादो माम-इ.। ४. 'अनुगृहीतः' नास्ति-प. 1 ५. देव्याः-7. घ. ह.। ६. दीपक्लानायः-ख.। ७. प्रकाशो- स. इ. ८. शटाक्षितो-स..। ९. 'तेनावलोकितस्तेजोदेवः' नास्ति-य.। १०. 'एवं...... स्वस्पमिति नास्ति-ग.। ११. र्यायाभ्यामाद्य-क. ग.। १२. दिविवर्मम-क., दिविकमम-छ., प्रप्रादिवित्री-जा.। १३. कि-प., विविशरमपरत्वाद्य-जा. १४. पप्ट-क.। 1. अप्रत्येषु पानिर्णयेषु परम्पराप्राप्तदिद्योपदेशा एव प्रभवः ।

·२२४ नित्यापोडशिवार्णव [ ४ पटल वलोकितस्तेजोदेव. । तेनेक्षितो मनोजदेवः । तेन दृष्ट. कल्याणदेव । तेन संभावित. श्रीरत्नदेव. । तेनाङ्गीकृत श्रीवासुदेवमहामुनि. । तेन पुत्रीकृत ऋविमशिनीकर्ता शिवानन्दमहायोगी। एतदष्टक मानवीधसज्ञम् । सर्वेषा पूजानाम पूज्यवक्त्रात् श्रोतव्यम् । पारम्पर्यक्रमोऽपि पारम्पयंक्रमायात. । सर्वथा समचनीया महागुरव । अनादरणे तु महान् दोप.। तदुक्त भगवता व्यासमुनिना- ऋतस्य दातारमनुत्तरस्य निधि निधीना चतुरन्वयानाम् । ये नाद्रियन्ते गुरुमर्चनीय पौपान् लोकास्ते व्रजन्त्यप्रतिष्ठान् ॥ इति, (म० भा० १७६।६४) पिता माता तथैवाग्निर्गुरुरात्मा च पञ्चम. । यस्यैते पूजिता पार्थ तस्य लोकावुभौ जितौ ।। इति च । (म० भा० ३११५९।१४) अभियुक्तवचोऽपि- लोकसाधारणैर्धमै वमान्यो गुरु. शिवः । चतुश्चरणसाधादटव्या मृगराडिव ॥ इति । 'कामराजसन्तानेऽपि दिध्यपञ्चक समानमेवेति तत्र तत्र स्पष्टम् । ततः परः कौमागैनाश्रीसज्ञान दिव्यान् सर्वान् सपूज्य, ससगपिमगणविधिसज्ञान् सिद्धान् संपूज्य, नतुसुसदिविसज्ञान् मानवगुरून सपूजयेत् । यथा दीपकसन्ताने श्रीमती लोपामुद्राऽगस्त्यपत्नी प्रधानभूता, विनष्टसन्तान पुनरुत्थाप्य प्रवर्तयतीति कृत्वा सा ६. म्पर्यादा १ मातृगुप्तदेव -ग. । २. 'स' नास्ति-स. ४ । ३. तेनानीकृतस्तेजोदेव श्रीवासु-प. । ४. 'महा' नास्ति-ख..। ५. एनत्सवं श्रीगुरुवयादवगन्तव्यम्-ध.। हत-स...। ७. सनादरेण-प. प...। ८. एतदुक्त-स. 1 . तमस्य-मु. । १०. नामपि लापविद्या-मु.। ११. पारा पाने यज त्यप्रतिष्ठाम्-घ. 1 १२. 'पिता इति च नास्ति- स...। १३. ममाभियुक्त पवनोऽपि-स.। १४. 'इति' नास्ति-ख...। १५. भा-ग. मा-5.1 १६. "दिव्यान्' नास्ति, देवान्-२ । १७. देवी-. । 1. मास्त्येषोऽनुच्छयो मानदोपयिमशिन्याम् ।

·१९ एनम् ] ऋजुविमर्शिनी अर्यरत्नावलीसंवलितः २२५ (यो)त्रानुक्तं यद्यपि गुरुपतिसमाराधनस्थानम्, तथाप्येतद्विद्या- विपये शास्त्रान्तरोक्तं स्थानमादतव्यम् । तथा चाभियुक्तोक्ति:-"प्राङ्मध्य- योन्योः पुनरन्तराले संपूजयेत् प्राग गुरुपादपङ्क्तिम्” (प्र० सा० ९।१४) इत्यादि। एवमङ्गविद्योारस्तदाराधनं तत्स्थानं च। तदुक्तं श्रीलक्षणसारे- जातवेदसि भूतशे यातुधाने समीरणे । दैवीमौलौ चतुर्दिक्षु क्रमाद हुदादिकं यजेत् ।। इति । "ततः कामेश्वरी नित्या" ( ११२६ ) इत्यादिनित्यानां प्रसक्तस्तदैर्चा कथिता। स्थानप्रकारी सम्प्रदायतः । "तर्पणानि निवेदयेत्” (१११८३) इत्युक्त्यन्यथाऽनुपपत्त्याऽयशुद्धिरुपदिष्टा । सा च शास्त्रान्तरादायाता । तथा चाहुराचार्या:- स्वच्छन्दभैरवे तन्ने यद्यपीदमुदाहृतम् । तथापीह समानत्वात् सिद्धान्तेऽप्युपयुज्यते ॥ इति । (क० ०५०१) यथा लक्षणसारेऽयंशुद्धिविधानम्- कृतमण्डलपर्यन्ते हे(तुरतोय)जनमारभेत् । पश्वेश्मोपिताशु(द्धि.द्धि)शोधनायामृताय च ।। इत्यादि । "सर्ववाह्यतः" ( २१७४) इत्येतत्कुलचक्रकल्पैनसूचनम् । “पूजयेद्रात्रि- समये कुलाचारक्रमेण यः" (२७५) इत्येतत्कारणोपादानवीजम् । प्रयानमूवा तत्र, तथाऽत्रापि लोमानन्दसंशः कामदेवो रतिभर्ता विनष्टसन्तानं पुनः पुनःप्रयतयतीति सन्नामास्तिमिदं सन्तानम् । १. पत्रानुरस्तं-प.प.. २. 'यपि नास्ति-स... ३. 'तथा वाभियुत्तोक्तिः मास्ति-प.। ४. दारातदा-प..., रातत्तदाना.। ५. तत्तरस्थान-स..... सागरे। ७. देवमौ-स., तय मौ-ध.1८.हृदयापायजेत् क्रमात्-न.... दिना नित्यादीनांग.प.। १०. दर्यादि-स...। ११. 'इति नास्ति-स...। १२. तपा-घ...1१३. तपसारे-1.। १४.हेतुमाधार्य मारमेत-..। १५. सर्व "सूचनम्' मास्ति-स...! १६.पत्पन' मास्ति-प.। १७.बा-ग.. २९ ·२२६ नित्यापोडशिकाणवः [ ४ पटल संस्मृता पापहरणी जता मृत्युविनाशिनी ॥ १९॥ पूजिता दुःखदारिद्रयव्याधिदौर्भाग्यघातकी । हुना विघ्नौधशमनी ध्याता सर्वार्थसाधकी ॥ २० ॥ "मयाऽप्येतव्रतस्थेन क्रियतेऽद्यापि सुव्रते। जपस्त्रिसन्ध्यमेतस्यास्तदेतत्पद- सिद्धये ॥" ( ४।६९ ) इत्येतत्सन्ध्यानुठानमूलम् । "गणेश" ( १।१ ) इति सूत्रं सूर्याध्यंदाननिमित्तम् । “एतेनैव' ( २।६४ ) इत्येतत् स्नानपानादि- सूचनम् । “अयवा येन" ( ४१५१ ) इत्येतन्मूलविद्याध्याननिदानम् । “एवं पूजाविधान तु कृत्वादौ साधकोत्तम.” (१।१८३) इति पूजाविधानान्यथाऽ- नुपपत्त्या पूजारम्भकालप्राप्ततालत्रयकल्पनम् "तालत्रय पुरा दत्त्वा सशब्दं विघ्नशान्तये" ( २७) इति श्रीपरात्रिशिकोक्तनीत्या समुदितमित्यशेष- मनवद्यम् ॥ भवबन्धविमोचनी । एवं पारम्पर्येण सह विज्ञातेयमवगता त्रैपुरी विद्या शब्दतोऽधिगतायती विज्ञाता च ससारबन्धात् साधकं मोचयतीत्यर्थः। अस्याः संसारमोचकत्वे युक्तिमाह-संस्मृतेति । पोपहरणी। पापं पुण्यस्याप्युपलक्षणम् । परमार्थवित् पुण्यपापैनं सस्पृश्यते । तदुक्त एवं पारम्पर्यक्रमं गुरुमुसेन ज्ञात्वैव ये एनामभ्यस्यति चेदेहिकामुष्मिक फल: मिति प्रकाशविमर्शसमरसानन्दलक्षणं कैवल्यमिहानुभवति भवबन्धविमोक्षणीत्युच्यते । सस्मृता पापहरिणीत्यादि ध्याता सर्वायतषियीत्यन्तेन स्मरणजपपूजाहोमध्यानानां पृथक फलं दर्शयति ॥ १८-२०॥ एवमेना विद्यामध्यस्यति चेद् भवबन्धविमोक्षणीत्युच्यते । सस्मृता पापहरिणीत्यादिना जापूजाहोमध्यानाना पृथर थर फ्लथिना प्राशयति ॥ १८-२० ॥ १. हलीयं-सख.। ३. दोर्भाग्यो.. सक, स.. ६. भूत-सख, ८. पिका-वाग. से. सस., धनी-सकः । नास्ति-त. ४. । १०. 'एव' नास्ति-प... । ११. 'सह नास्ति-...। १२. 'ससारमन्मात् मास्ति-ग...1१३. पाप"इति' मास्ति-ख..।१४. मुखात-प. । १५. 'म' मास्ति-द..' १६. 'मापरी...."त्रितय' नाग्नि-5.1 १७. 'पृथा नास्ति-प.! २. जरा-सस.। ४.दारिप-से. य. सक. स.। ५. तिनी-वाग. से. सक. स.। ७.स्पाता-शस.. १. 'गणेश"निदानम् ·२२७ १९-२२ सूत्राणि ] जुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः एतस्याः शृणु, देवेशि घीजत्रितयसाधनम् । धवलाम्यरसंवीतो धवलाचासमध्यगः ।। २१ ।। पूजयेद् धवलैः पुप्पैर्ब्रह्मचर्यरतो नरः । धवलरेव नैवेद्यर्दधिक्षीरोदनादिभिः ॥ २२ ॥ श्रीपरमार्थसारे- हयमेघशतसहस्राण्यपि कुरुते ब्रह्मघातलक्षाणि । परमार्थविन्न पुण्यैनं च पॉपैलिप्यते विमलः ॥ (७०) इति । ॥ १८-२० ॥ अस्या विद्यायास्त्रयाणा वीजानां प्रत्येकमाराधन वक्तुमुपक्रमते- एतस्या इति। तत्र प्रथमं वाग्भववीजसाधनमाह-धवलेति । धवलाम्बरं शुक्लवस्रम् । धवलावासः सौधगृहम् । ब्रह्मचर्यरतो वनिताजनं वागधि- देवतेति मन्यमानः । अष्टाङ्गमेथुनवर्जित इत्यर्थः । उक्तं च- स्मरणं कीर्तनं केलि. प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानितिरेव च ॥ एतस्या तु देवेशि बोजत्रितयसायनमिति । चतुर्थपटलारम्भे महादेव्याः पृथक् पृथग एफैकबीजसाधनं कथमपि पृष्टस्तत्प्रश्नस्योत्तरं दातुमिदानीमेवायसर इति कृत्वा प्रत्येकवीजसाधनप्रकारं कथयामि, तण्विति भावः। धवलाम्बरेत्यारभ्य संपूज्य परमेशानीत्यन्तेन वाग्भवीजसाधनवेलायां वेपवनाभरणवासआसनपूजोपकरण- धूपगन्धपुष्पनेवेद्यमूर्तिध्यानानां श्वेतरूपता कार्या। ब्रह्मचर्येणापि भवितव्यमिति भावः। ध्यानस्य श्वेतफलत्वं सरस्वतीरूपत्वं च धीमद्दण्डकोक्तप्रकारेण परिकल्पनीयम् । एतस्याः शृणु देदेशोत्यादि । “एकाक्षरसाधनं वद" (११) इति पांगुक्तस्योत्तर देवीस्वरूपानुभावप्रकाशपूर्वक यदि श्रोतुस्तात्पर्याधिक्या( मप्रयो)जनमितीदानीमवमरप्राप्ति प्रति बीजसापनति. याम्यते । श्यनाम्यरेत्यादि धागोधरों परामित्यन्त थीदान्तवमत् "मुम्फुट- स्फटिक" (वि० १० १९) इत्यादिवास्याटिनस्फटिकासमूत्रपुस्तकधारिपरयुगला याबीन १. संपुत्तो-मरा. १२. म्बर-बार. स.अ. । ३. पल्लवैः-३.1 ४. पापः स्पृश्यते-मु.। ६. पिपति-.प.! ७. वापूप-र.। ८. प्रागनुत-... ९. 'याश्य' मास्ति-त.।१०.नास्ति। 1. मारपस्य युधिः सर्वामु मातृराम् । ५. अत्र-त... .

·२२८ नित्यापोडशिकार्णव [४ पटल सङ्कल्पधवलैर्वापि यथाकोम यथा लभेत् । संपूज्य परमेशानि ध्यायेद् वागीश्वरी पराम् ॥ २३ ॥ बीजरूपामुल्लसन्ती ततोऽनङ्गपदावधि । ब्रह्मग्रन्थि विनिर्भिद्य जिह्वाने दीपरूपिणी ॥ २४ ॥ एतन्मैथुनमष्टाङ्ग प्रवदन्ति मनीपिण. । इति । (द० स्मृ० ७१३१-३२) । तद्यथा- संकल्पधवलैष्पिीति। धवलोपकरणवैकल्ये भावितश्चैत्यै. । वागीश्वरी परा- मिति । महास्फुरत्ता पूर्णाहविमर्शरूपामनाहतलक्षणा वाचमित्यर्थः । उक्त च-"अनाहतशीर्णी वाग् जुपाणा सोमस्य तृप्यतु" (तै० सं० ३।२।५।१ ) इति ॥ २१-२३॥ अन्तर्मातृकोदयप्रतिपत्तिमाह-बीजेति। बीजरूपां वाग्भवबीजा- घिठानमहाशक्तिरूपाम् । उल्लसन्ती ज्योतीरूपतया पश्यन्त्यादिक्रमेणोध्वं -“सुस्फीतस्फटिकघटिताक्षसूत्रनक्षत्रनिचयचक्रपरिवर्तनविनोदसंदर्शितनिशा- समयचारे सुचारे महाज्ञानमयपुस्तकं हस्तपद्मेऽत्र वामे दधत्या भवत्या सुंट वाम: मार्गस्य सर्वोत्तमत्वं समुपदिश्यते' (वि० ० १९ ) इति (सूचितम् ? ) । तनायं भाव.-यथा मूलमन्थोक्तदेवीमा भुजे वर्णे शरीरे धार्य विशेषः । द्विभुजा श्वेतवर्णा बालारूपा पुस्तकाक्षमालाधारिणी ध्येयेति भावः ॥ २१-२३ ।। रक्तक्लेवरा सकला सितसरोजासनवसनसुमनोऽनुलेपनाभरणाभिरामा सुसितादिदेवीदत- वरदावेयो जितेन्द्रिय साधको न्यामैनात्मसात्कृत्वा धूपदीपनैवेद्यादिभिर्धवलश्च मस्तवे हृदि प सपूज्य देव्यात्मान्तरप्यन्तर्यागेन वक्ष्यमाणेन परा निष्पा कुण्डलिनी तेजोरूपा वागीश्वरी- मम्मसेदित्युपत्रमाभिप्राय ॥ २१-२३ ।। १ बाल-ब., कामालपदाम्याग. से. सप, ख. । २. चिदानन्दप्रबोधिनीम-धाक. स., सत स्वाङ्गपदावधि-सत. । ४. कारिणीम्सख.1 ६. मुरकुट-विद.1 ७.नि'नास्ति-वि. द.। ९. तदा मुस्फुट-त्रि..। प्राच-द्विभुमा देतवर्णा बागसपा पुस्ताक्षनाराधारिणी प्येपेत्याह" (से.पृ. १४३). 2. पवदेष एययं । "यलको धवलोऽर्जुन" ( १८५११३ ) त्यमरः । . ३ ब्रह्मरन्ध्र-अ.. ५.'अन्त नास्ति-स... ८. समयाचारेषु-छ।

·२३-२४ सूत्रे ] ऋजुविमशिनो-अर्यरत्नावलीसंवलित. २२९ स्फुरन्तीम् । अनङ्गपदावधि । अनङ्गोऽशरीर., अकुलस्थानगत. परमशिवः । अनङ्गशब्दोऽशरीर इति रहस्यम् । तदेव पदम् , पद्यते ज्ञायते मुमुक्षुभि- रिति । तदवधि तत्पर्यन्तम् । ब्रह्मग्रन्थि विनिर्भिद्येत्यस्यायमर्थ.-प्रथम मूलाधारगतचतुर्दलकमलकर्णिकागतेच्छाज्ञानक्रियाक्त्यिात्मकत्रिकोणस्थानात् तधर्ट विनिभिद्येति । अत्र रहस्यागमसारसम्प्रदायतत्त्वविदो महायोगि- प्रवराः साम्बमिश्रा:-"या सा मित्रावरुणसदनादुच्चरन्ती" (सा० ५० ५) इति । अम्यायं. साम्बपञ्चाशिकाविवृतिरचने श्रीक्षेमराजाचार्यकृते द्रष्टव्यः । 1बीजरूपामित्यारभ्य चिन्तयेदित्यन्तस्यायमर्थः-एवं सक्लां वागीश्वरी संपूज्य मृणालतन्तुवत् सूक्ष्मरूपिणीमपि स्वभासाक्रान्तजगत्त्रयां शरच्चन्द्रसमुच्चयसंकाशा- मतुलप्रभामग्निवर्णा वाग्भवबीजरूपां मूलवलयकमलकर्णिकानिषण्णां शृङ्गाटपीठोदर- मध्यस्थितनिश्शेपवीजविन्दुस्फुटनोद्भवामृज्वीभूतां मध्यमार्गेण चक्रपञ्चकनिर्भेदेन प्रझरन्ध्र प्रविश्याकुलसहस्रारकमलकर्णिकानिपण्णचिन्मयक्लापोडशभरितपूर्णेन्दु- विम्यमध्यन्यस्तगाटपीठोदरगतपरमगोलकब्रह्मरन्ध्रप्रन्यि विनिर्भिद्य गलत्क्षीरधारी- पमसुसितसप्तपष्टिवर्णपदवाक्यरूपनिरन्तरनिविडसुधाधारया परिप्लुतशरीरा धारया सह लम्बिकारन्ध्रपदेन तालुमूलमाविश्य जिह्वामापूर्य तदग्रेण वहिनिपतन्ती दीप- शिसाकारां शक्ति ध्यायन् प्रथमवीजमभ्यसेदिति । प्रतिपदं च विविच्य दर्शयामः । जिह्वाग्रे प्यायेदिति संवन्धः । कामिति वि(पीश)ये परा वागीश्वरीमिति संवध्यते । घोजरपा वाग्बीजज्योतिमूर्तिम् । उल्लसन्तीम् उद्दीपनानन्तर घमन्दनिर्भेदनायोध्वं स्पुरन्तीम् । तत. प्रवृतशृङ्गाटपीठात् । अनङ्गपदावधि । अनङ्गवपुरनवयवा वा तस्मात् निष्यलोनङ्ग प्रकाशक ( स्वतावत् ? स्वभार )परम शव , रा वा पदम्, सपद्यत इति पदम् । तदेवाकुलविन्दुरूपमवधीरितमत प्राप्य पूर्व नास्तीति वाग्भवोपर शिताया असा विमर्श- सत्या इत्यथं । ब्रह्मपन्थि तस्य परब्रह्मतनो शिवस्य अन्यिरूप तत्परविन्दं गोलवावारम् । विनिभिद्य समरमीभावेन तादात्म्य प्राप्य । तस्मादूघ्वंगमावधे शिवस्यानादानामागत्य । १. गन्ध तोम्-स ... २. र पुरना. घ.. ३. 'ज्ञायते' नास्ति-स. इ.1 ४. 'गत' नास्ति-रा..। ५. पप-ग. घ.। ६. 'पाररया' नास्ति-प...। ७. तद्घटुं-स., सवुद्धि-.. ८ 'सारनास्ति-स.। ९. 'सेदिति' इत्यतः पुनरारम्भो घमातृषापा, 'सेदिति मायाम् इति तत्रत्य पाठ । १०. उत्पा-r.। 1. अधिमध्यात्यानुगुण्याप 'प्यापेदागोधरोमित्यारम्य' इति पाठेन भाय्यम् । 2 विशये साये इस्पर्ष ।

·लित्यापोडशिकाणंकः [ ४ पटलः दीपरूपिणी प्रकाशैकरूपिणीम् । 'या सा शक्तिर्जगद्धातुः कथिता समवायिनी । इच्छात्वं तस्य सा देवी सिसृक्षोः प्रतिपद्यते ॥ तन्नास्ति एवमेतदिति ज्ञेय नान्यथेति सुनिश्चितम् । ज्ञापयन्ती अटित्यन्तनिशक्तिनिगद्यते ॥ एवंभूतमिदं वस्तु भवत्विति यदा पुनः । जाता तदैव तत्तद्वत् कुर्वन्त्यत्र क्रियोच्यते ।। एवमेषा त्रिरूपापि पुनर्भदैरनन्तताम् । अर्थोपाधिवशाद्याति चिन्तामणिरिवेश्वरी ।। परामिति निष्कलरूपिणीमिति भावः । ज्योतिस्तन्तुरूपामिति यावत् । योजरुमामिति वाग्भवबीज़रूपिणीम् । तां स्मृत्योत्यापयेदित्यर्थः । उल्लसन्तीमिति । उपरितनपञ्चचक्र- भेदेन ऊर्ध्व स्फुरन्तीमित्यर्थः । तत इति प्रकृताच्छद्भाटपीठादित्यभिप्रायः । अना पदावधीति । अनङ्गोऽङ्गरहितः। अङ्गमिति शरीरं करचरणादिलक्षितम् , यस्य परमशियस्य प्रकाशैकस्वभावस्येति (सं?स) भवत्यनङ्गोऽशरीरः परमशिवः। एव पद्यत इति पदम्, विश्वस्य प्रापणादा पदम् । मर्यादेति भावः । *महारा विनिभियेति ब्रह्मणो प्रन्थि ब्रह्मपन्थि प्रकाशैकस्यभावस्य ब्रह्मणो ग्रन्थि गोलकाकारां जिह्वाग्रे विश्रान्तिस्थाने । दीपरूपिणी दीपवदुज्ज्वला चिन्तयेत् । वाग्भवरूपिण्या शक्तेरद (ये मूलाना ' यो मूलाधारे }, मूलादिब्रह्मपन्थिपर्यन्त व्याप्तिस्थानम्, जिह्वाग्न विश्रान्तिस्थानम् । कोऽयं मूलाधारे कमलकर्णिकाश्रयशृङ्गाटोदरस्फुरदशेषतत्त्वभूतबिन्दुस्फुटनोद्भवा वाग्भव- योगामिका वागीश्वरी परा निप्वला शरच्चन्द्रचन्द्रिकासन्निभामथवा दीपशिखाभासुराज्यीभूत मृणालतन्तुतनीयसीमपि स्वभावसत्रान्तनिखिल मुवनाभोगा सुपुग्नासुपिरेण पञ्च चक्रागि विदार्य उदास्य ब्रह्माविलमुरलवय पोडदान्तगतसहयारारविन्दवीजकोशकाशदशानन्दसविस्मय- १. जगत्पत्र-मु.। २. जातं-प., माता-ध. 1.1 ३. द्वि-पु.। ४. रनेकताम्-मु.. ५. 'ज्योतिस्तन्तुस्पेति यावत्' नास्ति-ध.। ७. स्फुटितो-T | ८. सहयाम्बरार-स.। 1. तुलनीयम्-शिवमूत्रविमशिनी, पृ. १००-१०१। 2. अत्र मातृवासु 'ब्रह्मरन्ध्रम्' इत्येव पाठो दृश्यते, प्यारयानुरोधात 'ब्रह्मपन्थिम्' इति पाठेन भाय्यम् । 'ब्रह्मपन्धिपदं ब्रह्मरन्ध्रपरमिति बेचित् । प्राधस्तु पुरश्चरणाम्यप्रयोगयो- रसंसर्गापहादिदं सर्वमेकप्रयोगत्वेन व्याचक्षते" (पृ. १४४) इति सेनुयन्थे । ६. 'सभव मर्यावति मास्ति-1, ... ।

·२३-२४ सूत्रे ] ऋजुविमशिनी-अयंरत्नावलीसंवलितः २३१ तत्र तावत्समापन्नो मातृभावं विभिद्यते । द्विधा च स्वघा चैव पञ्चाशद्धा च मालिनी ॥ बीजयोन्यात्मकाद भेदाद् द्विधा बीजं स्वरा मताः। कादयश्च स्मृता योनिनवधा वर्गभेदतः ॥ बीजमत्र शिवः शक्तियोंनिरित्यभिधीयते । वर्गाष्टकविभेदेन माहेश्वर्यादि चाप्टकम् ।। प्रतिवर्णविभेदेन शताकिरणोज्ज्वला। रुद्राणां वाचकत्वेन तत्संख्यानां निवेशने ॥ (३।५-१३,१५) इति श्रीमालिनीविजयनिरूपितनीत्या पारमेश्वरी परा वाक् प्रसरन्ती इच्छाशानक्रियाशक्तिरूपतां (श्रित्वा) वीजयोनिवर्गवयरूपां शिवशक्ति- माहेश्वर्यादिवाचिकामादिक्षान्तरूपां मातकात्मतां श्रित्वा "जिह्वाग्रान्निगच्छ- -- शक्तिम् । तन्त्यप्रेण मित्वा प्रवेशयेदिति भावः । तस्य गोलकाकार(त्व)मुक्तमुत्तरपके- कदम्बगोलकाकारं तं कामं बिन्दुरूपिणम् । जिद्वान इति विश्रान्तिस्थानं सूचितम् । दीपरूपिणीमिति शक्तितन्तोः प्रभाया दीपप्रभोपमत्वं दर्शितम् । एवं वाग्भवरूपिण्याः शक्तरुदयो मूलाधारे, मूलादिग्रह्म रन्धान्तं व्याप्तिः, विश्वान्तिस्तु जिह्वामे । एवं वाग्भववीजस्य साधनप्रकारः । ब्रह्मरन्ध्र- मिति पाठे सुगममेवे ।। पोडशवलापूरितपूर्णेन्दुमण्डलान्तमुल्ला (स?स्य) कुलशृङ्गाटविटरोपविष्टमुपदिष्टब्रह्मपन्थि- वंशकं परामृततेज.समृद्धपदम्बगोलकावार परबिन्दु विगाह प्रविश्य ततः क्षीरपारावद- मृनपारामूल् सवन्त्या तदनुपान्तमापष्टिवणंत्रमनादिन्या परिप्लुतसपलकुलाधारया लम्बिका- रन्फ्रेण तालुमूलमवगाह्य जिह्वामापूर्य तदप्रेण विन्दुभिनिस्मरन्ती परामृततेजोवाड्मयीं मूलापत्या व्यवधानेन यावत्फलोदयं ध्यायेत् । इति वाग्भववीजमाधनम् । १.पा-य.. २. द्विविधा-स. ग...। ३. कादिभिश्न-मु., मुद्रितपुस्तके पति- प्परयासोऽत्र रम्पते। ४. यादत:-1. । ५. 'शक्ति नास्ति-स... वि.। ६.'वर्ग' नास्ति-ग.। ७.कामाथित्य जि-स ... काक्षरतो स्थित्या-ग. ८. सयाण-प. ग. छ.! ९. 'निहाप नास्ति-पा. ग. छ.। १०. "एवं' नास्ति-क. ग. घ.। ११. ममृदांग। १२. शक्ति-.॥ 1.निद्वापानिगरान्ती दोपरपिषी, प्रारपिणोति पायत् ।" न सोम्ति प्रत्ययो सोया दाम्दानुामाते । मनुपितमिर मानं सर्व सम्देन भासते |" (१९२३) इति वायरीय पवनमत्रोपोदलम् ।

·२३२ नित्यापोडशिकार्णयः [४ पटलः चिन्तयेन्नष्टहृदयो ग्राम्यो मुखोऽतिपातकी। शठोऽपि यः पादमेकं सुस्पष्टं वक्तुमक्षमः ॥ २५ ॥ जडो मूकोऽतिदुर्मेधा गतप्रज्ञो विनष्टधीः । सोऽपि संजायते वाग्मी वाचस्पतिरिवापरः ॥ २६ ॥ सत्पण्डितघंटाटोपजेताऽप्रतिहतप्रभः । (न्तीन्ती, तां ) चिन्तयेदिति भावः । चिन्ता पुनः पुनर्निभालनम् । नष्टहृदयः। विश्वप्रतिष्ठास्थानत्वाञ्चित्प्रकाशो हृदयम् । उक्तं च–“सर्वेषामेव जन्तूनां संविद्धृदयमुच्यते” इति । ग्राम्यः पशुकर्मरतः । मूर्खः सदसद्विवेकानभिज्ञः । अतियातकी निपिढेकसेवी । शठः वश्चकः । जडः अनवहितः । मूकः अस्फु रितवाक् । अतिदुर्मेघाः अतिशयेन दुर्बुद्धिः । गतप्रज्ञो गतस्थिरप्रज्ञानः । विनष्टधी. अनुत्पन्नधी. । पण्डिताः पण्डा सम्यक्तत्त्वदर्शिनी प्रज्ञा संजाता एवं चिन्तयेन्नष्टहृदय इत्यारभ्य सर्वज्ञो देवि जायत इत्यन्तः श्लोकसमुदायो वाग्भववीजसाधनफलवचनः स्पष्टार्थः । तत्रास्पष्टार्थानि पदानि व्याकुर्मः। नप्टहृदयः नष्टधैर्यः । प्रायः कामपरवशीकृतः । मूर्ख इति सदसद्विवेचनाकुशल इत्यर्थः । पातकोति स्वधर्मप्रच्युत इति भावः । शठो मोति कृत्रिमपर इत्यर्थः । जडो निश्चेष्टः, अलस इति यावत् । अतिदुर्मघा इति । अश(ब्द?क्य)संपाद्यबुद्धिरित्यर्थः । गतप्रज्ञ इति । नैसर्गिक प्रज्ञोऽपि गुरुदेवताद्यवमाननानष्टप्रज्ञो भवति यस्तथाविध इत्यर्थः । विनष्टधोरिति । अधिगतार्थायधारणाकुशलवुद्धिरित्यर्थः । सत्पण्डितघटाटोपजेताप्रतिहतप्रभ इति । सन्तः पण्डिताः सत्पण्डितास्तेपां घटा समूहः, तस्य आटोपोऽवलेपः, गर्व इति यावत् । नष्टहृदय इत्यादि जायत इत्यन्ता प(लेलोवचना । (दिसंशयसाहानियमा महति प्रीयन्ने ? ) । नप्टहृदयो नविषयधैर्य । ग्राम्यो दुप्कामोपभोगाधीन । मूर्खः सद सद्विवेवावुलित । पातको स्वधर्मच्युतः । शठ कृत्रिम । जड. अलस । अतिदुर्मेधा यस्मिन बुद्धि. सपादयितु यत्नतोऽप्यस (क्ता' क्या) सोऽतिदुर्मेधा । गतप्रज्ञो गुरुदेवताद्यवमानेन मूोपि-स. 1 ३. नोऽपि नष्टघी-वास.ख. । ४. पाण्डित्य-अ.व. सख.1 ५. समूहस्य-सख.। २. मूकोऽपि-वाक. ख., मर्योऽतिन्वाग, ६. 'पुन.' मास्ति-स...। ७. 'विश्व उक्त छ' नास्ति-ख. इ.। ८, अस्पष्ट आ.! २. दुःसपातबुद्धिः-स. घ..। १०. स्थिर नास्ति-१...। ११. अनुपपन्न-प.. १२. 'तस्य' नास्ति-क. ग. छ.। 1. "त्यतयं हरमन्ये" (से. पृ. १४४) । 1 १. पद स्पटमार-याग, से. सक.स.।

·२३३ २५-२८ सूत्राणि] ऋजुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः सत्तर्कपदवाक्यार्थशब्दालङ्कारसारवित् ॥ २७ ॥ वातोहतसमुद्रोमिमालातुल्यैरुपन्यसेत् । येषां ते पण्डिताः। घटा समूहः । आटोपो गर्वः । अप्रतिहतप्रम आरम्भ- मध्यविश्रान्तिदशास्वस्खलितवक्त्रतेजा इत्यर्थः । अत्राभियुक्तवचनम्- • इति निगदितवानसी महात्मा परिकरबन्धगृहीतवक्त्रतेजाः । अकथयदिदमज्ञतोपशान्त्यै परमपदैकविबोधकं वसिष्ठः ।। इति, (यो० वा० रारा२८) यत्कथ्यते हि हृदयङ्गमयोपमानयुक्त्या गिरा मधुरमुग्धपदार्थया च । श्रोतुस्तदङ्ग हृदयं परितो विसौरि व्यामोति तैलमिव वारिणि वार्य शङ्काम् ॥ (यो० वा० ३१८४/४५) इति च । संतकेंति। आगमयुक्त्यनुभवोपेतः सतर्कः । सारशब्द उत्कर्षवाची । स्वयमप्रतिहत(स्व?प्र)भावः सन्नेव वस्याटोपस्य जेता भवतीत्यर्थः । सत्तकंपदवाक्यार्य- दादालङ्कारमारवदिति । 'सन्तस्ताः सत्ताः, सन्ति पदानि सत्पदानि, सन्ति वाक्यानि सद्वाक्यानि, सन्तोऽर्थाः सदाः, सन्तश्च ते शब्दाश्चेति सच्छब्दाः, सन्तश्च तेऽलकाराश्चेति सदलद्धाराः । तेषां सर्वपां सारो हृदयं तद्वत्तीति सतर्कपदवाक्यार्थ- शब्दालङ्कारसारविदित्युच्यत इति समासार्थः। प्रमाणानुप्राहकः संभवासंभववचनः सतः। (पदानि यथोक्तलक्षणानि )। आकाक्षासन्निधियोग्यतावशा(द्विहितदन्विते). निमग मिताऽपि यस्य प्रजा निर्मूढा म गतप्रज्ञः । विनष्टयोः अपिगम्यमानाविधारणासमर्थपीः । पटा समूह. । आटोपः भवलेपः । अप्रतिहतप्रभः अव्याहतप्रभाव. ! सत्तकं इत्यत्र (सत्यदः प्रतिपदमलङ्कारपदान्तमनुवप्नाति । तक उहा, उत्प्रेक्षेति यावत् । पदानि ययोक्सलदाणानि । आकाक्षासग्निधियोग्यतापदादवितकार्यप्रतिपादपसमुदायो यावयम् । आन्दप्रतिपाचा अर्थाः । जातिक(पो? पवो)पमानादयोलडाराः। तेषां हृदयं सारं येतीति सारविद । (तर्श.) १. पदतक-याक. स. २. याताहत-याग. अ. से. सक., यातोमूतोमिमालाम- भारतीभिएपन्यसंत-रास. ३. नियन्यनं-प., विदो धन-स...। ५. विसार्य-स...पारि-स. ७. 'सतति नास्ति-रा...। 1, "सत्पदं तादिषट्के वेचिदन्विन्ति" (से. पृ. १४५) । 2. "स्वभावात्यानमुपमा पर दीपिकाती" (२४) इतिहराया दही । - ·२३४ नित्यापोडशिकार्णवः [४ पटलः सुकुमारतरस्फाररीत्यलङ्कारपूर्वकैः पदगुम्फैर्महाकाव्यकर्ता देवेशि जायते । वेदवेदाङ्गवेदान्तसिद्धान्तज्ञानपारगः ॥ २९ ॥ ज्योतिश्शास्त्रेतिहासादिमीमांसास्मृतिवाक्यवित् । पदगुम्फैः पदसमहै। वेदः कर्मकाण्डम् । वेदाङ्ग निरुक्तादि । वेदान्तः अध्यात्मभागः । सिद्धान्त. शैवशास्त्रम् । ज्ञानशब्दो वेदादिपु चतुर्यु संवद्धयते । पारगः काठां प्राप्तः । ज्योतिःशास्त्रम् आर्यभटीयादिः । इतिहासादिः भार- तादि । मीमांसा पूर्वा चोत्तरा च। स्मृति. मन्वादिशास्त्रम् । वाक्यानि कार्थप्रतिपादकपदसमुदायो वाक्यम् । अर्था. शब्दप्रतिपाद्याः । अलद्धारा 'जात्यादयो नाटकाटविपर्यटनपटयः । वातोद्भूतरामुद्रोमिमालातुत्यैरुपन्यासैरप्रयत्नेन पदकदम्बक- रचनासमर्थ इत्यर्थः । सुकुमारतररफारवृत्तालङ्कारपूर्वकैरिति । सुकुमारतराश्च ते स्फारा- श्चेति सुकुमारतरस्फाराः। के ते ? वृत्तालङ्काराः। वृतानि वसन्ततिलकादीनि, मलद्धारा उपमादयः । तत्संवद्धरित्यर्थः । सुकुमारोऽत्र ललितः । स्फारः स्फूर्तिमानिति यायत् । सिद्धान्तमानपारग इति शैवांगमज्ञानपारग इत्यर्थः । इतिहा(सान्युषस उ) पाख्यानानि । भीमामा वेदार्थविचारः । स्मृतयोऽष्टादश मन्वादिप्रोक्ताः ॥ २४-३३ ।। यथावदुषता वैशेषिकनैयायिकादिसिद्धान्ता । पदानि मुप्तिइन्तपदानि । (यामकानि ? वाक्यानि) व्यवनार्थानि ( रूपाणि परमोमासा ? पूर्वमीमामारपाणि ) । अर्थशब्दालड्वारा उपमारूप (क)- दीप(क)मात्यादयोऽर्थालङ्कारा, पुनक्तवदाभासमानानुप्रामयमक चित्रवन्धादय लद्धारा । इत्येतेपा सता विशिष्टतमाना त दीना मारो हृदय तात्पर्य तद्वत्तीति सारवित् । पाताहतेत्यादि । अयत्नेनातिमुन्दरपदक्दम्बकविरचनातिशयचातुर्य वाताहतसमुद्रोमिमाला- तुल्यम् । सुकुमारतरस्फाररोत्यलङ्कारपूर्वकै । सुकुमारललितस्पारमूजित तत् । (विद्या ? सिद्धान्त. शंवागम । इतिहास उपाख्यानानि । मौभागा न्यायेन वाक्यविचार 1 स्मृतपो- शब्दा- टादश याज्ञवाक्यादय ॥ २४-३३ ॥ ५.राव्य-य। १. वृत्तालारपूर्वकम्-वाग. से., पूर्व-अ., स्पोरयालङ्कारपूर्वक:-सत. २. गुल्प-यार. स.अ.1 ३. वेदेऽपि-स.। ४. येदान्तसिद्धान्तवेदालयाक, स. ग. । ६. आर्यभाट्टादि-रा..., सूर्यभटादि-ग। ७. 'ते' नास्ति-क. ग. प.। ८. सिद्धान्त-.ग.प.। 1. जानिःस्वभावोक्तिः। "स्यगावोति जाति" (२८) इति पाण्यादा दणी।

·२८-३२ सूत्राणि] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः २३५ पुराणरेसवादादिगारुडानेकमेन्त्रवित् ॥३०॥ पातालशास्त्रविज्ञानभूततन्त्रार्थतत्त्ववित् । विचित्रचित्रकर्मादिशिल्पानेकविचक्षणः ॥ ३१ ॥ महाव्याकरणोंदारशदसंस्कृतसर्वगीः। सर्वभाषारुतज्ञानी समस्तलिपिकर्मवित् ॥ ३२॥ गोष्ठीषु विदग्धैः प्रयुक्तानि पञ्चावयवयुक्तानि। विदितः सर्वत्र । पुराणम् अष्टादश- संख्याकम् । रसवादतन्त्रं काकचण्डेश्वरीमतादि । आदिशब्दो गन्धयुक्त्यादि- तन्त्र परामृशति । पातालशास्त्रं बिलद्वारप्रकाशकं शास्त्रम् । विचित्रेति । आदिशब्देन मयमतादिकं लक्ष्यते । शिल्पानेकविचक्षण इति गिरिस्तम्भो- दधिपानासुरभक्षणेन्द्रपदभ्रंशनादिप्रवीण इत्यर्थः । महान्याकरणेत्यत्र महच्छब्देन महर्पिप्रणीतं महाभाष्यादिकं लक्ष्यते । सर्वभापारुतज्ञानी । सर्वेषां जन्तूनां भाषाज्ञानी रुतज्ञानी च । यथायोग्यं मनुष्याणां भाषा विजानाति, पक्ष्यादीनी विरुतं च जानाति । यदाह पक्षिवाक्यश्रवणतिक्रिययोः कण्वं प्रति व्यासमुनि:- विश्वामित्रसुतां ब्रह्मन् न्यासभूतां भरस्व वै । कामक्रोधावजितवान् सखा ते कौशिकी गतः ।। तस्मात् पोपय तत्पुत्री दयावानिति तेऽब्रुवन् । सर्वभूतस्तशोऽहं दयावान् सर्वजन्तुषु ॥ निर्जनेऽपि महारण्ये शकुन्तैः परिवारिताम् । आनयित्वा ततश्चैनां दुहितृत्वे न्ययोजयम् ॥ इति ! (म० भा० ११७२११४) १. वादविद्यादि-सस.। २. सन्न-ब. सख.। ३. सिद्धि-सख. । ४. गादौ च-सख.। ५. सर्व-सख.। ६. सर्वगः-सस,। ७. भूत-च.। ८. ज्ञान-वाक. स.। ९. कृत्-वाग. से. १०. 'विदितः नास्ति-घ.। ११. प्रवे-स. ह.। १२. शिल्पा.."इत्ययः' नास्ति-स. । १३. 'महच्छम्देन' मास्ति-स. इ.1 १४. भापामपि जा--ग.घ.। १५. दीनामपि रतं-ग.प.। १६. 'प्रति' नास्ति-.। १७. कौशिको-स. ग..। १८. न्यवेशयम्-मु. ।

·[ ४ पटलः नित्यापोडशिकार्णवः नानाशास्त्रार्थशीक्षादिवेत्ता भुवनविश्रुतः । सर्ववाङ्मयवेत्ता च सर्वज्ञो देवि जायते ॥ ३३ ॥ तथा कामकलारूपा मदनाङ्कुरगोचरें। उदयार्यमविम्यामा समुज्ज्वलवपुः प्रिये ॥ ३४ ॥ समस्तलिपिकर्मविद् बहुभेदर्भिन्नाक्षरविन्यासकर्मापि विजानाति । नानेति । नानाशाखं न्यायवैशेषिकसांख्ययोगबौद्धाहतपाशुपतपश्चरात्रभरतवात्स्यायनी- यादि। शीक्षा शिक्ष्यतेऽनयेति वर्णायच्चारणलक्षणम्, शिक्ष्यन्त इति वा शिक्षा वर्णादयः । शिक्षेव शीक्षा । दैर्यमागमायातम् । भुवनविश्रुतो लोकेषु प्रथितयशा.। सर्वज्ञो देवि जायत इति । ईश्वरकल्पो भवतीत्यर्थः ॥ २४-३३ ॥ अथ कामराजवीजसाधनमाह-तथेति । 'तथा यथा वाग्भवबीज- साधनमुक्तम् । कामकलारूपा कामराजवीजसारभूता । शक्तिरिति शेषः । तया यामकलारूपेत्यारभ्य एकैवमुभयात्मिवेत्यन्तेन 'श्लोफसमुदायेन कामराजवीज- साधनप्रकारमुपदिशति । तया कामालापा मदनाङ्कुरगोचर इत्यस्य यथा पूर्व वाग्भय बोर्जेसाधनावसरे वाग्भवबीजात्मना शक्ति चिन्तयेदित्युक्तम् , तथा तेनैव प्रकारेण अनन्तर तया कामकलेल्यादिग्रन्थेन कामक्लादिवोजसाधत निगद्यते । तथा प्राग्वत् । वाग्भववदित्ययं । कोणे नित्यमविनाभावेन मन्निहितत्वात् । यद्वा मध्यमपदलोपी समास । तरुणारुणतरयिम्बप्रगति यावत् । स्कुरद्दीपशिखाकारा मूलबिन्दो कुलविन्दुपर्यन्तं दीर्धीभव- निर्मलप्रदीपप्रभावारा मूलशक्तिरित्यर्थ । प्रातस्तरुणसूर्यव(दिद)तिरक्तता (दाया) दीपशिखावदूर्ध्वदीप्तिमत्ता वक्तीत्यविरोध । बिन्दुधाराप्रयाणी सूक्ष्मतरशवितशिखोष्णाति- १. वात्रायशिल्पादिवेदवेदाङ्ग-वाक ३. इतः परम्-“एवमेतन्महेतानि पाभवस्य तु साधनम् । ततस्तु पश्यामि पामराजस्य साधनम् ॥” इत्यधिक. लोकः-धाग. से सक. । ४. यदा-बाक.ल., पया-सा. ५.५-सख. | ६. रासस. ७.तरणारणबिम्बार्ककिरणामा महेश्वरि-धाकाब, तदगान्दुबियाभा अण्णामा महेश्वरी, तरुणाणदिम्बाना-अ. सक., उद्यदादित्य वा. से., तरणारणवद्योत-सस..भिलिपिन्या जानाति । १. आयुक्त नास्ति-स...१०. पाच-1. । ११. शिष्यते-स.1.1१२.शियल-स.१३.'तथा" दिवाति नास्ति । १४, 'बीज नास्ति-य. ग. छ.। १५. निश्चिन्तनीयेत्यु-घ, । 1. "मत्र प्रा. सार्यः सप्तभिः इलोकैरेक प्रयोगमाहुः । अन्ये तु तत्पेरेन पदेनैव वाग्मय: सानातिश ददन्तस्ताद सामाजसाधनमुक्तप्रापं मन्यमाना इतर सर्यमे म्यप्रयोगपरवेन मोजयन्ति" (रो. पृ. १४६) । स., साधानलेश्यादिवेत्ता २. तुन्या भुवन-सस..

·३३-३५ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित. २३७ स्फुरद्दीपशिखाकारो बिन्दुधाराप्रवर्पिणी । समस्तभुवनाभोगकवलीकृतजीवितो ॥ ३५ ॥ मदनाङ्कुरगोचरे । मदनाङ्कुर इति योनिवलयान्त स्फुरन् मासविशेप., तस्य गोचरे योनिस्थाने । तस्या प्रतिपत्तिमाह-उदयार्यमेति । उदय. प्रकटी- भाव. । अर्यमा रवि. । समुज्ज्वलवपुः अतिदीप्तवपु । स्फुरद्दीपशिखाकारा । दीपशिखाशब्देन ज्योतिस्तन्तुलक्ष्यते, तदाकारी। पिन्दुधाराप्रवर्षिणी (द्रु)तलाक्षाबिन्दु(व)द्रक्तामृतधारावर्षिणी। समस्तेति । भुवनाभोग- शब्देन प्राणिजात लक्ष्यते । ग्रासीकृतप्राणिजीविता । सर्व प्राणिजात काम- मृणालनालान्त. 'प्रस्फुरद्योनिवलयमदनाङ्कुरस्थाने शक्तिर्महाकामकलारूपतया महा कामराजवीजात्मना चिन्तनीयेत्यर्थः। तरुणारुणबिम्बाभा समुज्ज्वलवपुः प्रिपे ! इति । उद्यदादित्यमण्डलप्रभाप्रमोपितकिरणसंहतिरित्यर्थः । कोऽर्थः ? अति(रिसर)क्ता चिन्त- नीयेति यावत् । स्फुरद्दीपशिखाकारेति । मूलाधारादुपरि पर्यरता स्वाधिष्ठानादारभ्य ब्रह्म- रन्ध्रान्तं प्रेरफुरत्सहस्रदलकमलकर्णिकापर्यन्तं दीपशिखाकारा दीपप्रभावञ्चिन्तनीया । मूलशक्तिरिति यावत् । 'तरणारुणविम्यामा चिन्तनीयेत्युक्त्वा तदनन्तरमेव दीप- तापसङ्गविद्रुतचित्सुधामण्डलगतकुलशृङ्गाटविगरदमृतधारा पातयन्ती भवति यदा, तदा समस्तमुवनाभोगकवलीकृतजीविता समस्तेषु भुवनेषु शरीरेप्वाभोगाय परिपूरणाय परिपोषणाय म(विष्टा' वेशा)य स्वस्वयैकया कलया प्रतिकवलीकृतजीवितात्मसात्कृतचैतन्या। अपि च,महास्व- १. ऽमृतवारा-सक । २.का-सस.1 ३. पतिभत्ति-ा. ४. 'अतिदीप्तवपु' नास्ति-ख...। ५ इत परम्-"मूलाधारादुपरि स्वाधिष्ठानादिक्रमेण ब्रह्मरन्ध्रात निर्मल- प्रदीपदण्डाकारा सहस्रदलकमलकणिकावधि राजमानेत्यर्य । बिन्दुधाराप्रवर्षिणीति । बिन्दुधारा सूक्ष्मतरशक्तिशि(धोणे वौटण्येन विद्रुतचित्सुधाशुमण्डलगताकुलशृङ्गाटबीजगलदमृतबिन्दुधारा पाययन्ती स्थिता" इत्यधिक पाठ-घ.। ६. भूत-ग. घ.! ७. लाक्षाविरक्ता-ख. ड.। ८. कालाव-ख. इ.1९. वि-क.ग. छ.। १०. जीवात्म-ड.। 1. "मदनमदिरान्ततिमासविशेषो मदनाङ्कुर इति प्राचा व्याख्यान "(से. पृ. १४६) । 2 "तेनोद्यदादित्यबिम्बमित्येकमेवोपमान मन्यमानाना प्राचामादित्यदीपशिखयो परस्पर- विरुद्धत्वावुभयतुल्यता कथमित्याक्षिप्य तत्समाधानायं व्यवस्थादिकल्पनमपास्तम्" (स. पृ. १४७)।

·२३८ नित्यापोडशिकार्णव [४ पटल 'महास्वमहिमाक्रान्तस्वस्थाऽहकृतिभूमिका। क्रमेण च ततोऽनङ्गापर्यन्तं प्रोल्लसन्त्यपि ॥ ३६ ॥ शरीरानपर्यन्तमेवमुभयात्मिका । कलावष्टव्यमित्यर्थ । महेति । अस्यायमर्थ.-महता स्वमहिन्ना आक्रान्त सर्वम्, तया आक्रान्त्या हेतुना स्वस्था सुखेन स्थिता । सर्वप्राणिनामहकृति- भूमिकेति । भूमिका अवस्थिति.। एतत्पर्यन्तं कामकलाविशेषणम् । क्रमेणेति । अनङ्गपर्यन्तम् अकुलस्थानगतानङ्गाभिधेयपरमशिवावधि । प्रोल्लसन्ती मूला- दकुलशिवावधि तत्तत्स्थान निभिद्य प्रकर्पणोज़ स्फुरन्तीत्यर्थः । अपि पुनरर्थे । शरीरेति । शरीरानगपर्यन्तम् । पुन. प्रतिलोममार्गेण सृष्टिरूपेण शिसाकारोऽप्युच्यते, अतः पूर्वापरविरोधान्न निर्णय इति । तदिह विषयभेदेन परि- हर्तव्यम् । तरुणारुणविम्वाभेति प्रभायास्त्वतिरक्ततोदाहरणम् , दीपप्रभेति दीप्ति- मत्तायाम् । अनो न विरोध इति । बिदुधाराप्रवपिणोति । तत्क्षणात् कथितसान्द्रलाक्षा- दयोपमा स्फुरत्स्फुलिङ्गविन्दुधारामधःशक्तिनादेन रसन्तीमेवोय यान्ती ध्यात्वेति भावः । समरतभुवनाभोगकवलीकृतजीवितेति । स्वशक्तिकिरणपाशजालपाशितसमस्तभुव• नान्तश्चारिपाणिनिकायजीवितेत्यर्थः । महास्वमहिमाकान्तिध्वस्ताहइकृतिभूमिवेति । महा- स्वमहिम्नाऽहमावलक्षणस्वात्मेश्वरविमर्शानुसन्धानमयेन ध्वस्तमहत्त्यादिपरिच्छेदा- भिमानहेतुफनिमाहङ्कारभूमिफेत्यर्थः । क्रमेण तु ततोऽनङ्गपर्यन्त प्रोल्लसन्त्यपीत्यन्तस्य महिमाक्रान्तध्वस्ताहकृतिभूमिका महास्वमहिमात्रात्या सर्वात्मेश्वरपरमसामररमात्मपरा- नन्दानुभावल्क्षणापहार भावतव्याप्तिविनाशितेदभादादिपरिच्छिन्नाभिमानहेतुवृत्रिमाहवारभद- भूमिकामेण मूलाधारारोहरमेण ततो मूलाद् अनङ्गपर्यन्त परमशिवविन्दुपर्यन्तम्, एवमनवरत प्रोल्लसन्त्यपि शरीरानङ्गपर्यन्तमेकैकमुभयात्मिका कुलबिन्दोखुलपयन्तमपुरबिन्दो कुलपर्यन्त- १. कान्ति-अ. सक., फ्रान्ति-बाक, ख. ग.1२ ध्वस्ता-अ. वाक, ख, प्रस्ता-सर.. ३.तु-अ.हे. य. सक., गैति-सख. । ४. पर्यन्तात्-वार, ख.। ५. धुति-सरा.। ६. मेवर-वार. स. सा. 19. सुभगायिका-सख. । ८. अस्यायं-स.घ, ... ९. त कुन्। तो-घ, । १०. सान् दु-घ,। ११. रेत्यु-घ.। १२. नदिन वमन्त-1.) १३. 'प्यस्ता त्रिणेत्र इस पत इत्यत' मास्ति-ग. । १४. जोपहार-स.। 1. "प्राधरनु पुरश्चरण प्रयोगद्वय च इमान् श्लोकान् प्रकारान्तरेण व्यावसते" (से. पृ. १४८) । 2 "यस्तारपतीति पाहितिशम्देन तत्प्राणिमहाद्वारा प्राहा न पराहन्ता" (स पृ. १४०)।

·२३९ ३६-३९ मत्राणि] जुविमशिनी-अपरत्नावलीसंवलितः ततो भवति देवेशि सर्वहारमोनिनाम् ॥ ३७ ।। रोगिणां साधको देवि योधको मदनाधिकः । तदृष्टिपथगा नारी सरी यो यदि वाऽसुरी ॥ ३८ ॥ विद्याघरी किन्नरी वा यक्षनागाङ्गानाऽधवा । प्रचण्उतरभूपालकन्याः सिद्धकन्याः ॥ ३९॥ योनिस्थानगतानङ्गशब्दवाच्यकुलपुरुषपर्यन्तमित्ययः । एवमुभयात्मिकेति । एवमेका कामकलात्मा मध्यमवीजाधिष्ठानभूता सृष्टिसंहारारमना गमागम- मनुभयन्ती उभयात्मिका परमशक्तिरिति यावत् ॥३४-३७ ॥ एतत्साधकस्य फलमाह-तत इति । सर्वशृङ्गारमानिनाम् आत्मनि शृङ्गारं मन्यमानानां सर्वेषामित्यर्थः । रागिणाम् इदन्तकात्मनाम् । मदना- कमेण मूलाधाराधारोहायरोहणममेण प्रझरन्धं नीती सहस्रारफमलकर्णिकान्तःस्फुरिता. घोगुम्बे गुलेनरसंगापुलयिन्दुरूपाऽनङ्गाग्यपरमशियपर्यन्तमघशक्किमलमन्ती महा- फामराजयीजरूपा ध्यातव्येत्यर्थः । सरोरनारयन्तमित्यस्य सरमादनशियग्थान. अमरन्मादारभ्य मूलाधारमूमियायरोदक्रमेण शरीरानगपर्यन्तं पुलमंपन्धियिन्दुरूपाइ. महाग्यमूलाधारयलयनिलयपर्यन्तं पूर्वपद ध्यायेत् । परमुभपारिमांति ! सूक्ष्मनन्तु. रूपिणी निन्छक्तिरेफैय । एपमुभयात्मना अग्नीपोमात्मना द्राध्यद्रायभायेन गिन्न- नीति मायः । अपराफिरन्यात्मिरा, ऊर्यशकिः सोमात्मिसेनि यायन् ॥३४-३७॥ ततो भाran इत्यारभ्य यामा शव भारत इत्यन्तः सोममुदायः पाम- राजपीउसापनफ्लयपना स्पष्टाः। पोणता मारणास्यादि। ल. मातारानारमरानीपोमराजोपामिाजांभयामिति मागमार. सामाननगमरणीमा विपः ॥11-2॥ गो भरपा ( पगारपटापो. सारिरिणिपापा । बासामा पानी(रगम'. १.ग्निी-गर...मार'-...गाशो-गल,.y-.. ५.IJ-m. i... गर. n.. 1.मी-बाग..गल. 2. 0-...त.. सागर... ११. MAITRI... १२. Fri-..मोर-...1 १.दि-...

·नित्यापोडशिकाणंवः [४ पटल । - या. साध्या मता ज्वलन्मण्डलदुष्पेक्ष्यमदनोत्तप्तमानसाः क्लिन्नाः प्रचलिताङ्ग-यस्तु विमूहा मदविह्वलाः ॥४०॥ निवेदितात्मसर्वस्वा जायन्ते वशगाः प्रिये । चंलज्जलेन्दुसबैशी बालार्ककिरणारुणा ॥४१॥ चिन्तिता योषितां योनौ संमोहयति तत्क्षणात् । सैव सिन्दूरवर्णाभा हृदये चिन्तिता सती ॥ ४२ ॥ धिको मदनात् प्रकृष्टः। कामराजवीजसाधकदर्शने सर्वेपा पुंसां कामपार- वश्य भवतीति तात्पर्यम् । क्लिन्ना विकृतेन्द्रिया. । विमूढा अविविक्तचित्ता.। मदविह्वला हव्याकुलाः। निवेदितात्मसर्वस्या निश्शेषेण निवेदितशरीर- सर्वस्वा। चिन्तिता। कामकलेति शेप.। संमोहयतीत्यस्यायमर्थः- सर्वा. समोहोन्मादनाभ्यामाविष्टचित्ता. कृत्वा प्रतिबि(म्बे?म्बिते)न्दुवतिचञ्चला बालार्ककिरणारुणा महाकामराजबीजात्मना योपिता मदनमन्दिरमध्यं ध्यातेयं शक्तिदृष्टादृष्टसमस्तसाध्यसुन्दरी विक्षोभजननी- त्यर्थः। सेव सिन्दूरवमित्यारभ्य चित्ताकर्षकरी स्मृतेत्यन्तस्यायमर्थः-सैवं महाकाम- राजवीजरूपा सिन्दूरवर्णा योपिता हृदये चिन्तिता सती संमोहनोन्मादना(वेशैरा- कृ?भ्यामाविष्ट)चित्तायाः साध्याया आकर्पणकरीत्यर्थः । नियोजिताऽयवेत्यारभ्य करोति हि वश जगदित्यन्तस्य(यमर्थः) अथवेति योगान्तरद्योतकः शब्दः । मूर्त्य- घोमुससहम्नारकमेलवलयान्तर्महाकामकलावीजात्मनाऽति(रि)क्ताच्छशीतामृतबिन्दु- विक्षोभ)जननी । समोह पारवश्यम् । उन्मादो मदनविकार । ताभ्यामाविष्टचित्ताया आवणवरीत्यर्थ । भूप्नि अधोमुखसहस्राराब्जमध्ये । वर्षन्ती १. मदन-बाग. से. व. सक. स.। २ दहनो-वाग. से. इ. सक.ख.। अ. से. य. सक. ख. । ४. मा-अ. से. व 1 ५. पाङ्गा-वास. से. म. म.। ६. ला-अ. से. म., किंवा प्रवलतारण्यमूना मदनविह्वला-सस., नास्त्येवैषा पक्ति:-सक. । ७. ताथ-सष. ८ यशगा देवि जायते-याग. म. से. घ. सर .1 ९. चलवाले सख.। १०. शास. ब.। १५. सक्षोभ-याक. व. से, व.। १२. योम्मिता रती-सख.। १३. ददातीति-स..। १४. क्लिता' मास्ति-स..। १५. 'हर्षव्याला भास्ति-स...। १६. मादृष्ट-स..! १७. 'सेव परोपर्य' नास्ति-छ। १८. योषिता जगनास्ति-प.। १९. पलयक इति पाट-प., अव पमातृशायसिता । नियोजितेत्यादि।

·४०४५ सुत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित. २४१ संमोहोन्मादनाकृष्टंचित्ताकर्षकरी स्म॑ता। नियोजिताऽथवा मनि वर्पन्ती रक्तविन्दवः ॥ ४३ ॥ धारणासँम्प्रयोगेण करोति विशं जगत्। अथान्य संप्रवक्ष्यामि प्रयोगं भुवि दुर्लभम् ॥ ४४ ॥ येन विज्ञातमात्रेण साधको मदनायते । आकर्षयतीति । किमनेन क्षुद्रेण व्यष्टिवशीकरणेन, विश्ववशीकरण- प्रवीणेय कामकलेत्याह-नियोजितेति | 'मुनि स्वकीये । धारणासम्प्रयोगेण धारणाभ्यासवलेन ॥ ३७-४४ ॥ अथेति । अन्यं महाफलम् । दुर्लभं शक्तिपातविहीनानाम् । येन प्रयोगेण विज्ञातमात्रेण गुरुमुखाल्लब्धमात्रेण, अनुष्ठानं विनेत्यर्थ. । साधक अधि- गन्ता । मदनायते स्वय कामो भवतीत्यर्थः ।। भिरमृतधारावाहिनीधारणासंप्रयोगेण ध्यानेन । कोऽर्थः ? एवंभूतां परां शक्ति चिन्तयतः साँधकस्य वशे समस्त जगद् र्भवतीत्यर्थः ।। ३७-४४ ॥ अथान्य सप्रवक्ष्यामि प्रयोग भुवि दुलभमिति । महाकामराजवीजसाधनप्रकार बहुविधमुपदिश्येदानी प्राकृतबुद्धिभिरप्राप्यमहाकामराजबीजेने प्रयोगान्तरमुपदिशति शियः। भयान्य सप्रवक्ष्यामोत्यारभ्य कामस्थ क्षोभयेग्नगदित्यन्तस्य लोकसमुदायस्यायं रक्ताभूतविन्दुमि रक्तामृतविन्दुवस्तुसहिता वर्ष कुर्वती ( इत्य' अतिरेक्ता कामकले. त्यर्थ ।। ३७-४४॥ कामस्थमित्यादि । काममन्मथइन्दपमकरध्वजमोहनास्या पञ्च कामा मायावीजवाण- तृतीयवाणवाग्भवबाणतुरीयस्त्रीहृदयारयपञ्चवीजसमुद्भवा । तैरिद यन्त्रम् । त्रिपुराणंवे:- १. संमूढोब.। २. दिता-य। ३. वेश-वाक. ख , विष्ट-वाग से अ. प.। ४. मता-सक. । ५ वि-व.। ६. बिन्दुभि वाग. से. अ. ब. सक. ख.। ७. सप्रयोगेण-ब त् सप्रयोगाच्च-सख । ८. स करोति वश-ब. । ९. वशग-बाप.से. सक. ख.। १०. भ्यत-ब., अन्यथा-सख.। ११. शृणु-वाग, से.। १२. दुर्लभ भुवि-सख.। १३.' इति नास्ति-ख..। १४. 'अन्य' नास्ति-स.इ.। १५. अनुष्ठान विनेत्ययं नास्ति-ख..। १६. मकरघ्यजकल्पो भवतीत्यर्य-ग.. १७. 'सापकस्य नास्ति-छ। १८. अटती-क.। १९. बोजे महविधमुपदिशन्-छ.। २०. रिक्ता-ड.। 1. "प्रावस्तु-अनेनार्धद्वयेनैक प्रयोगं व्याचक्षाणा. स्वमूर्धन्येव स्थिता रक्तविन्दुषिणी र ध्यायेदित्याह" (स.पृ. १४९)।

·[ ४ पटल वीजपश्चक वेष्टन ૨૪૨ नित्यापोडशिकार्णवः कामस्थं काममध्यस्थं कामोदरपुटीकृतम् ॥ ४॥ कामेन कोमयेत् कामं कामं कामेषु निक्षिपेत् । श्रीकामराजयन्त्रमाह-कामस्थमिति । अन साध्यं कोणपटक चक्र च कामशब्देनोच्यते । वीजपश्चर्क तावत् ह्री क्ली ऐ ब्लू स्त्री इति । कामस्थं कामरूपेण ह्रीकारात्मना स्थित यद्वीज तत् । भावः-कामम्य याममध्यस्थमित्यादिना पञ्च कामा अभिमताः । ते त्रिपुराणवे समु धृता. । तैरेवायं प्रयोगः सपाद्यत इति यावत् । कोऽर्थः ? काम-मन्मथ-यन्दर्प मपर- ध्वज-मोहनाख्या पञ्च कामाः। तेमायावीज-वाणतृतीय-वाग्भव-ब्लूसार-नीहृदयाख्य- वीजपञ्चासमुद्भयाः । एतद्वीजपञ्चक पञ्चकामकारणत्वात् पञ्च कामा इत्युच्यते । तदुक्तम्- कामं प्राणं प्रारींत मन्मथं कारयेत् तनुम् । कन्दर्प मन्दिरं कृत्वा द्विधाभूतं च पार्वति ॥ मकरध्वज न्यसैद् देविपथानेवस्य सुनते । मोहनाभ्यन्तरे कृत्वा वेष्टयेत् तस्य मायया ।। इति । प्यूक्तम्-- काम प्राण प्रतिव्य मन्मथ कारयेत्तनुम् । कन्दर्प मन्दिर कृत्वा द्विघाभूत च पार्वति ॥ मकरध्वज न्यसेद् देवि पट्स्थानेप्वस्य मुव्रते । माहनाभ्यन्तरे कृत्वा वेश्यत् तस्य मायया ।। इति । १ सापयेत्-चाक. ७ । २. 'कामस्थमिति। मन' नास्ति-स.ह.। ३. 'चक्र' नास्ति- स. ग.४.। ४. सपयत-क ग.। ५. इत्युच्यन्ते-4. ग. । ६. तस्य-क.छ.। 1 'धामस्य धाममध्यस्य धामोदरपुटीकृतम्" (५।१४) इत्यादिना तन्त्राओकस्थेन साधैंक लोरेन नुल्नीयमेतत् । 2 'दो द्रों की ब्लू स' इति पञ्च याणमोजानि सुभगोदयेऽया च द्रष्टव्यानि ! ते वाणीनेषु तृतीय योज 'कनी' इति वर्नने । तस्यंत्राय वाणतृतीयपदेन परामर्श । 3 यामोधरीमतविवरणे स्लगार. समुदत (पृ. ११६-११७) । तव (१ ११७) इल्याणदगो मोतु शरमेव बीजम् । 4 भागपान' इति मर्वाणु मातृशामु स्थित पाट । रोनुबन्याय पाठोऽत्र मूरै रभाषित 1 माय मोक्यम्यापं सेतुयधे इष्टव्यः ।

·२४३ ४५-४६ सूत्रे ] ऋजुविशिनी-अयंरतावलीसवलित कामेन कामितं कृत्वा कामस्थं क्षोभयेदं ध्रुवम् ॥ ४६ ॥ काममध्यस्थ कामस्य लोकारस्य मध्ये स्थितम् । कामोदरपुटीकृतम् उक्तं तदेतद्वीजद्वय कामस्कारात्मनः पटकोणरूपस्योदरेण पुटीकृतम् । कामेन कामयेत् काममिति । अत्र द्वितीयान्त कामशब्द. कर्मव्युत्पत्त्या साध्य- मभिदधाति । तत्साध्य कामेन अन्त स्थितेन ह्रीकारेण । कामयेत् वेटयेत् । ह्रीं क्लीं ऐं ब्लू स्त्री । फामस्थ काममध्यस्थ कामोदरपुटीकृतम् । कामेन कामयेत काम काम कामेषु निक्षिपेत् ॥ कामेन कामित इत्या कामस्थ क्षोभयेज्जगत् । इत्यस्याय- मर्थ.- -~-कामस्य ह्रींकारं तत् काममध्यस्थ मन्मथकामोदरे कुर्यात् । कामोदरपुटीकृत तदुभयं काममन्मथाख्यं कामद्वय कन्दर्पकामेन द्विधाभूतेन पुटीकुर्यादित्यर्थः । काम- मन्मथ(द्व?)योरन्तर कन्दर्पकामेन ऐंकारेण षट्कोणाकारेण वेष्टित कुर्यादित्यर्थः । कागेन कामयेत् काममिति । काम्यत इति काम इति कर्मव्युत्पत्त्या काम्यमानसाध्यवृन्द कामशब्दव्यपदेश्यं भवति । साध्यरूप तं कामं कामेन प्रथमकामेन ह्रींकारेण वेष्ट- येत् । कोऽर्थः १ प्रथमकामरेफहकारयोर्मध्ये साध्यविग्रह चिन्तयेदित्यर्थः । काम कामेषु निक्षिपेदिति । षट्कोणे काम मकरध्वजवीज ब्लूकार निक्षिपेत् । पट्कोणाना कामत्व अनापि तदेव यन्त्रमुच्यते । कामस्थ मायावीजमध्यस्थम् । काममध्यस्थमिति कामो दरपुटीकृत कामेन कामयेत् काम वाग्भवद्वयेन पटकोणमुत्पाद्य प्रागुक्त तदन्त स्थ कुर्यात् । काम कामे निक्षिपेत् । समुद्रबाण पटकोणेषु निदध्यात् । कामेन कामित कृत्वा । सुन्दरीहृदय मूर्ध्वस्थ कृत्वा तन्मायया वेटयेदित्यर्थ । कामस्थ क्षोभयेज्जगत् । एव कामारय यन्त्र जगत् १ कामस्थ-वाक, ख । २. ज्जगत्-वाक. स. ब. अ. सक. ख । इत परम्-' एतद्धि देवदवेशि कामराजस्य साधाम् । प्रवक्ष्यामि समासेन शक्तिबोजस्य साधनम् ॥' इत्येप श्लोकोऽ- धिक-वाग. से., सकपुस्तके-'एतद्धि कौलिक रूप कामैश्वर्यप्रवर्तकम् । काममन्मयक द(पद- मश्च ? पॅन्दवश्व ) मकरध्वज ॥ कामो मया समाख्यातो मन्मयो मकरध्वज । कन्दर्पो वाग्भवो देवि (दि इ)न्दुसज्ञ चतुर्थकम् ॥ मकरध्वजेति विख्यात स्त्रीस तु महेश्वरि । इति ते कथितो देवि कामपश्वकनिणय || प्रवक्ष्यामि समासेन शक्तिवीजस्य सावनम् ।" एष पाठो दृश्यते, समपुस्तके तु-'कामायन प्रकर्तव्य मन्मय कारयेत्तनुम् । कन्दपं मदिर कृत्या द्विधाभूत घ पावति ।। मकरध्वज न्यसेदाद्य पटस्थाने तस्य सुव्रते । मोहनाम्यन्तरे कृत्वा वेष्टयेसेन मायया ।।' इति पाठ । ३. 'उक्त पुटीतम् नास्ति-ब. इ.। ४. साधक-स. न. इ.।

·२४४ नित्यापोडशिकाणवः [ ४ पटलः कामं कामेषु निक्षिपेदिति । कामं ब्लंकाराख्यं बीजम् । कामेषु पट्कोणेषु । निक्षिपेत् लिखेदित्यर्थः । कामेन कामितं कृत्वेति । कामेन लोकारास्येन वीजेन । कामित वेष्टितम् । कृत्वा कामस्थं क्षोभयेद् ध्रुवमिति ! कोमस्थम् एतच्चक्रमध्यस्थितं साध्यमित्यर्थः । क्षोभयेत्, यन्त्रमिति शेषः । एतच्चक्रं त्रिकोणाकारत्वादिति भावः । अथवा तृतीयं कॉम विद्यासं(ज्ञा?ज्ञत्वाद्) राजत्वाहा, मन्मथाख्यकामस्थाने तमुद्रास्य मूलविद्यामध्यगतमहाफामराज निक्षिपेत् । क्मेिव- मिति ? कामराजसाधनप्रकरणत्वान्निश्चीयत इत्यर्थः । कामेन कामित कृत्वेति ! कामेन मोहनाख्येन स्रीहृदयेन कामितं कुर्यात् । कोऽर्थः ? मोहनाख्यकामोदरे एतत्सर्व लिखित्वा एतद्रहिर्माययाऽध्युष्टवारं वेष्टयेदिति यावत् । कामस्थं क्षोभयेञ्जर्गादति । एवं पर्यस्तकामपञ्चकस्य मध्यस्थ साध्यरूपं जगत् चिन्तयेत् । तदुपरि स्थितः साधक कामराजबीजं साधयेदित्यभिप्रायः। बाह्ये भूर्जपत्रे रोचनाकुङ्कुमकस्तूरीचन्दनादिभि ईव्य रक्षां लिखित्वा साध्यप्राणप्रतिष्ठापनं विधाय हेममध्यगतां कृत्वा पञ्चसहस्र पश्चकामवीजानि जपित्वा मूलविद्यां च जपित्वा शिखादिस्थानेषु यत्नतो धारयेत् वया (?आ)न्तरेऽपि* मूलाधारस्थाने तडिकोटिप्रभाभास्वरमहाचक्रत्रिकोणमध्ये प्रस्फुरत्कल्पानलप्रमामेनां रक्षा चिन्तयित्वा मूर्ध्नि स्थितसहस्रारकमलान्तरस्थरक्तसुधाः पूरापूरित(या?यो)न्यर्णवमहाचक्रमध्यत्रिकोणमध्यरक्तामृतधारासारवर्पिणीमेतां रक्षा क्षोमयेदित्यर्थ । साध्य च तन्मध्ये यथावत् स्थापयदित्यत्र ज्ञातव्यम् । तन मन्मथाख्या काम- राज विना श्रीमूलविद्या कामराजबीज वा निक्षिपेत् । एवमन्यस्मिन् यन्त्र लिखिते वा समुपः दिष्ट कामराजबीज साधयेत् । बाह्ये तु भूर्जपत्रे वस्तूरिक्यैना रक्षा विलित्य जप्त्वा धारयेत् । इति कामराजवीजसाधनम् ॥ ४४-४६ ॥ १. विप्टितम् नास्ति-स. १. । २. 'कामस्यम् नास्ति-स. ह । ३. चश्मं व्याल्याय- स..। ४. काम-क. ग. । ५. विमेवमिति' नास्ति-छ.१ ६. 'कामित · हृदयेन नास्ति-छ.. ७. गत-7.1 ८. 'गद' इत्यनः कि बहनों' इत्यन्त पाठ. छमातृमाया तेनैव प्रकारेण मूर्धक्य' इत्यतः पर स्थापित, एपच लेवाप्रमाद इति प्रतीयते । 1. 'एनटि' इति सैतुबन्धस्य (पृ. १५० ) पाठोऽत्र स्थापित , मातृकासु तु 'तस्यव' इति पाठो वर्तते। 2. "वेचित्त-एतदहिर्माययाऽप्युष्टवारं वेष्टयेदिनि प्यारयन्" (से. १५०)। 3. माही वाहमायामित्यर्थः । 4. भान्तरे यान्तरपूमापामिरपर्यः ।

·२४५ ४६ सूत्रम् ] ऋत्रुविमर्शिनी-अर्यरत्नावलीसवलित ] पदव्याख्याया स्फुट व्याख्यातम् । (अप्यय ? अनाय) विन्यासक्र(म १ म.)- प्रथम क्रोडोकृताध्यं 'भुवनेश्वरीबीजं विन्यस्य तद्वहि. प्रसिद्धकामवीजं तदनु पटकोण लिसित्वा तत्कोणेषु ब्लवीज विरच्य तदनु स्त्रीकारेण विधाय चिन्तयित्वा तेनामृतापूरेण मूलाघारस्थमहाचक्रान्तरुल्लसितपञ्चकाममहावह्निता- गारयष्टि साध्यमप्यभिपिञ्चेदिति भावः । अथवा फागस्य काम ध्यस्थमित्यादेरर्थान्तरं लिख्यते। परमशिवेच्छाशक्तिः कामस्तस्थ कामापरित्युच्यते । कोऽर्थ.? मूलाधारवलया(न्तान्त ) निश्शेपवीजात्मको नित्यानन्दलक्षणो य. शियस्तस्य द्वितीयोन्मेपतया विद्युल्लताकारेण स्थिता या कुण्ड- लिनीशक्तिस्तस्याम(न्तान्त) स्थि(ति'त) सचिन्त्यमानं जगत् क्षोभयेत् सा शक्ति- रित्यर्थः । 'स्वाधिष्ठानचनमध्यान्त' प्रस्फुरयोनिगर्भबिन्दुरूपपरमशिवस्येच्छात्मिका या महामहाप्रभा शक्तिस्तस्या मध्यस्थित वाममध्यस्थमित्युच्यत इत्यर्थः। तथा मणि- पूरचक्रान्त समुद्यन्छक्तिवलयकवलीकृतं कानोदरपुटीकृतमित्युच्यते । तथा दहराकाश- कुशेशयान्तः प्रस्फुरच्छक्तिपिरणवेष्टित कामेन कामयेत काममित्युच्यते । कामेन शक्त्या (फाम्यकाम ? ) कामं साध्यं कामयेद् वेष्टयेदिति यावत् । तदूर्ध्व कण्ठ- बदनभ्रूमध्यललाटनमरन्धा(ख्यासुन्दरीपुरत्येपु) प्रस्फरच्छक्तिरूपकामेषु कामं साध्य निक्षिपेत् चिन्तयेदित्यर्थः । उक्तमर्थमुपसंहरति-कामेन कामितमित्यादिना । अस्याय- मर्थ.-किं यहुनोक्तेन, मूलाधारादिनदारन्भ्रान्त नवाधारभूमिकासु या यत्राभिरुचि. स्वत्र तत्र शक्त्या काम्यमान साध्य कामित कृत्वा शक्तिवलयान्तरस्थं चिन्तयेदित्यर्थ । १. तम् । अन्यप-ग., तव्यम् । यद्-.। २. बिन्यस्य-...। ३. 'तत्' नास्ति- स...४.छाम-क.ग. 1 ५ स्थिति-प.8.1६. 'महा' मास्ति--छ। 1. भुयोधरोबोज ह्रींकारम् । 2. चितु--याम साध्य कामस्य मूलाधारस्य विभाम्य ता काममप्याप स्वाधिष्ठानस्प विभाध पश्चात् पागोदरेण मणिपरोदरेण पुटित विचित्य तदनु कामेनानाहतेन प्रेष्टित रामपेत् वितपेत् । तत सामेषु पश्यदनभ्रूमध्यललाहार प्रेषु गामं पपेरछ साध्य क्रमेण निक्षिप्त विभावयैन । इति नया स्थरेगुप्तायविभावनमे प्रयोग । प्रयोगातरमाह- पामेनयामितमिनि। पामेन स्पेगेतनरामतमायलेामिन चिन्तित स्याहामाय स्वसायिएप क्षोभयेदित्य इरमा । परेतु-वाम होंगर मूलाशारे ब्रह्माभ्रेप सवि.

·नित्यापोडशिकार्णवः [४ पटल वेष्टयेदितीदमत्युपह्वरम् । अस्योपह्वरताप्रतिपादनपर. 'कामपरम्परा- शब्द. ॥ ४४-४६ ॥ कामस्थ शोभयेदिति । नवाधारे उदिता या शक्तिः, सा स्वस्मिन् स्थितं साधकार्थ जगत् क्षोभयतीत्यर्थ । एवमारोहावरोहक्रमेण नवलक्ष्येषु समभ्यसेत् । कोऽर्थः ? मूलादि- ब्रह्मरन्धान्तं ब्रह्मरन्धादिमूलान्तं नवाधारेषु कामं शक्ति साध्यकवलीकृतं यथाकाम- मभ्यसेदित्यर्थः । अथवा कामो विन्दुरूपः शिवः, उक्तनवाधारनिलयसमस्त- विश्वक्षोभकः । तेन कवलीकृतमुक्तसाध्यं चिन्तयेदित्यर्थः। अस्मिन् पक्षेऽपि प्रत्य- योजना पूर्ववदेव । शक्तिशिवयोः काम(स्तत्त्वात्व)मागमान्तरससिद्धम् । उक्तं च शके कामरूपत्व श्रीमतोत्तरे- प्रेक्ष्यीक्ष)ते कामरूपाणि तवस्था परमेश्वरी । त तत्त्वं कामसंज्ञ तु अवाप्ता परमेश्वरी ॥ इति । तथा शिवस्यापि कामरूपत्वमुक्तम्- कामरूपो ह्यहं देवि ! अनसो रूपवर्जितः । क्षोभयामि प्रजाः सर्वा नित्यं वै क्लेदयामि च ।। इति । अथवा काभस्थमित्यादेः पुनरप्यर्थान्तरं लिख्यते । कामः प्रथमकामो ह्रींकारः, तंत्रस्थं कामस्थम् । प्रथमकामचीजं ज्वलकालानलप्रख्यं मूलाधारे ध्यात्वा तन्मध्ये १. 'त तत्त्व "इति' नास्ति-छ । २. तत्स्य क.। ३. मूलाधारत्वात तन्मध्ये-. । न्याय स्येन ज्यालादिभिर्दामान साध्यमुपरिनामृतधाराभि प्लाव्यमान चिन्तयेत् । एवमेव गन्मथकन्दर्पाम्या प्रत्येक दह्यमान प्लाव्यमान च चिन्तयेत् । सोऽय कामस्थमित्यादि- पदत्रयस्यायं । कामेन कामयेत् कामम् । पूर्वोत्तवीजत्रयेण साध्यमुक्तरीत्या घशयेत् । काम कामेषु निक्षिपेत् । मकरध्वज पहापारेष्वपि निक्षिप्य दहनाप्लावने कुर्यात् | मोन पेतुनाऽनाहत एव साध्य वेष्टित कृत्वा कामस्यविषय क्षोभमेदित्ययं इति वदन्ति । तदुभय शिष्यप्रतारणमात्रमिति भनोपिण एय जानन्तु । अन्ये तु-कामराजकूटसाधनप्रकरणे पाठा: लिङ्गादन्यत्र कामपदै प्रकृतविद्याद्वितीयकूटमेव प्रायमित्याह" ( से पृ. १५२ ) । अप्रत्या इमे आयोपि पक्षा अयरत्नावल्या श्यन्ते । 1. पामसम्दपरम्परति यावत् । 2. या धामोधरोमतयियरणे अयरयेन उद्त एप पूर्वाचायलोक स्मरणीय - यायोदोपरनापती हागिरद्यापि वृति पृता परयायंत्र परिष्यते गुरवर. स्वस्वासयौचित्पनः ।

·४७ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित. २४७ शक्तियोजस्वरूपी तु दृष्ट्वा संहरते यदा । सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरें परिचिन्तयेत् ॥४७॥ इदानी तातीयवीजसाधनमाह-शक्तीति । शक्तिवीजस्वरूपा तृतीय- वीजावलम्बिन्यमृताख्या परा शक्तिरित्यर्थः । सृष्ट्वा ब्रह्मरन्ध्रान्मूलविलावध्यव- रह्य। संहरते मूलाद् ब्रह्मरन्ध्रावध्यारोहति । सृष्टिसंहारपर्यन्तम् अकुल- साध्यं संचिन्तयेद् दह्यमानम् । तथा तेनैव प्रकारेण मूर्धस्थसहस्रारमिलकर्णिकायां तदेव प्रथमकामराजमतिरक्ताच्छसुधाधारां वह(न?त्) चिन्तयित्वा तयाऽमृत- धारया मूलाधारस्थ साध्यं प्लुष्यमाणं प्लावदित्यर्थः । तथा मन्म बपि द्राव्यद्रावकभावेन मूलाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रान्तं घ्यायेदिति यावत् । एतत् कामस्य कामो- दरपुटीकृतमित्यादिपद(द्वयीत्रयोस्यार्थः। कामेन कामयेत् कामम्त्यिस्य एवं विधं पञ्चकाम- वोजेन काम्यमानमभिलपितमर्थ कामयेद् ईच्छेदित्यर्थः । काम कामेषु निक्षिपंदित्यस्य काम चतुर्थ मकरध्वज कामेपु पडाधारेषु निक्षिपेत् तद्गतं साधयेदित्यर्थः । पूर्वयदा- प्लावन च कुर्यात् । पामेन कामित कृत्वेत्यस्य दहराकाशकुशेशयान्तः पञ्च(म) काम मोहनात्य सिन्दूरवर्णाभं सचिन्त्य काम्यमान तेन कामेन वेष्टितं कृत्वा पूर्ववदाप्ला- वन पुर्यादिति यावत् । फामस्य क्षोभपेजगदित्यस्य एवविधपञ्चकामयीजस्थं जगदपि साध्यं स्मृत्वा क्षोभयेत् साध(कमि? क इ)ति यावत् । इति कामराजसाधनम् । अस्याप्युदयो मूलाधारे, भ्रूमध्यान्ते व्याप्ति', विश्रान्तिनगरन्धे ॥ ४४-४६ ।। शक्तिबीजस्वरपा तु सृष्ट्वा सहरते यदा । सृष्टिसहारपर्यन्त शरीरे परिचिन्तयेत् ॥ इत्ययं शोकः शक्यिोजसाधनप्रदर्शकः। अस्यार्थः-मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्धान्त दाक्तिबोगस्वर पेत्यादि । मृष्टपा मृष्टि सहरते कवं गच्छति (मृष्टि !) मृष्टयादिशहार- पर्यत (स्यू १) लादिग्रह्मर प्रान्त प्रहारन्ध्रादिमूलान गमागमाभ्यास मायं । एवं सुपर वर्णामुम- , १.पा-वार. स., प-सस.. २. सृष्टया सद्दतिसीमया-बार. प., मृष्टपा सहतियायपा-स., रप्रपा सतिस्पया-. सक । ३. सहारामा मृष्ट पन्त-ध.. ४.दारीर-प. सख । ५. "मूलाधारस्याय-स. ग..। ६ 'मृष्टि · शत्तियीनयोनि' नास्ति-स...। ७.मल्वाल-प. ८. 'हात' मास्ति-छ.। ९. दित्य-छ। १०.दिति । रहस्य-6.1 देवि पिचरगाजरेणुगरण कामरपमित्यादिक- शोरस्यापुतस्य ताप गुस्तीगोपवितरफ्त || इति ।

·२८६ नित्यापोडशिकार्णवः [४ पटल वेष्टयेदितीदमत्युपह्वरम् । अस्योपहरताप्रतिपादनपर. 'कामपरम्परा- शब्द. ॥४४-४६ ॥ कामस्थ क्षोभयदिति । नवाधारे उदिता या शक्तिः, सा स्वस्मिन् स्थितं साधकार्थ जगत् क्षोभयतीत्यर्थः । एवमारोहावरोहक्रमेण नवलक्ष्येषु समभ्यसेत् । कोऽर्थः ? मूलादि- ब्रह्मरन्ध्रान्तं ब्रह्मरन्धादिमूलान्तं नवाधारेषु कामं शक्ति साध्यकवलीकृतं यथाकाम- मभ्यसेदित्यर्थः। अथवा कामो विन्दुरूपः शिवः, उक्तनवाधारनिलयसमस्त- विश्वक्षोभकः । तेन कवलीकृतमुक्तसाध्यं चिन्तयेदित्यर्थः । अस्मिन् पक्षेऽपि प्रन्थ- योजना पूर्ववदेव । शक्तिशिवयोः काम(स्तत्त्वात्व)मागमान्तरसंसिद्धम् । उक्तं च शक्तः कामरूपत्व थीमतोतरे-~- प्रेक्ष्य?क्ष)ते कामरूपाणि तवस्था परमेश्वरी। त तत्त्वं कामसंज्ञ तु अवाप्ता परमेश्वरी ॥ इति । तथा शिवस्यापि कामरूपत्वमुक्तम्- कामरूपो ह्यहं देवि! अनङ्गो रूपवर्जितः । क्षोभयामि प्रजाः सर्वा नित्यं वै क्लेदयामि च ॥ इति । अथवा कामस्थमित्यादेः पुनरप्यर्थान्तरं लिख्यते। कामः प्रथमकामो ह्रींकारः तंत्रस्थं कामस्थम् । प्रथमकामवीजं ज्वलकालानलप्रख्यं मूलाधारे ध्यात्वा तन्मध्ये १. 'त तत्व "इति' नास्ति-छ.। २. तत्स्थ क.। ३. मूलाधारत्वात् तन्मध्ये-छ, । न्याय स्पेन ज्यालादिभिर्दामान माध्यमुपरिस्थेनामृतधाराभि प्लाव्यमान चिन्तयेत् । एवमेव मन्मथकन्दर्पाम्या प्रत्येक दह्यमान प्लाघ्यमान व चिन्तयेत् । सोऽय कामस्थमित्यादि- पदत्रयस्यायं । कामेन कामयैत् कामम् । पूर्वोक्तबीजपेण साध्यमुक्तरीत्या यायेत् । काम कामेषु विक्षिपेत् । मकरध्वज पढाधारेष्वपि निक्षिष्य दहनाप्तावने कुर्यात् । मोना पेतुनानाहत एवं साध्य वेष्टित कृत्वा कामस्थविषय क्षोभयेदित्यर्थ इति वदन्ति । तदुभयं शिप्यप्रतारणमामिति मनोपिण एय जानन्तु । अन्ये तु--कामराजकूटसाधनप्रकरणे पाठा- लिङ्गादन्यत्र कामपदै प्रकृतविद्याद्वितीयकूटमेव प्राह्यमित्याह" ( से पृ. १५२ ) 1 अप्रत्या इमे अयोऽपि पक्षा अर्यरत्नावल्या श्यन्ते । 1. यामशम्दपरम्परेति यावत् । 2. यत्र धामकेशरीमतवियरणे अयरपेन उद्धत एष पूर्वाचार्यश्लोर, स्मरणीय यात्रीदोपपनायतो गणितरदापि वृत्ति. कृता यायाध करिष्यते गुरुवर. स्वस्वासयौचित्यतः ।

·४७ सूत्रम् ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः २४७ शक्तिपीजस्वरूपा तु दृष्ट्वा संहरते यदा। सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरें परिचिन्तयेत् ॥४७॥ इदानी तार्तीयवीजसाधनमाह-शक्तीति । शक्तिवीजस्वरूपा तृतीय- वीजावलम्बिन्यमृताख्या परा शक्तिरित्यर्थ । सृष्ट्वा ब्रह्मरन्ध्रान्मूलविलावध्यव- रुह्य । संहरते मूलाद् ब्रह्मरन्ध्रावध्यारोहति । सृष्टिसंहारपर्यन्तम् अकुल- साध्यं संचिन्तयेद् दह्यमानम् । तथा तेनैव प्रकारेण मूर्धस्थसहस्रारकमलकर्णिकायां तदेव प्रथमकामराजमतिरक्तान्छसुधाधारां वह(?त्) चिन्तयित्वा तयाऽमृत- धारया मूलाधारस्थं साध्यं प्लुप्यमाणं प्लावयेदित्यर्थः। तथा मन्मथकन्दर्पावपि द्राव्यद्रावकभावेन मूलाधाराद् ब्रह्मरन्ध्रान्तं ध्यायेदिति यावत् । एतत् कामस्थ कामो- दरपुटीकृतमित्यादिपद(द्वय?त्रयस्यार्थः। कामेन कानयेत् कामम्त्यिस्य एवंविधं पश्चकाम- वोजेन काम्यमानमभिलपितमर्थ कामयेद् ईच्छेदित्यर्थः । कामं कामेषु निक्षिपेक्त्यिरय कामं चतुर्थ मकरध्वज कामेषु पडाधारेषु निक्षिपेत् तद्गतं साधयेदित्यर्थः । पूर्ववदा- प्लावनं च कुर्यात् । कामेन कामितं कृत्वेत्यस्य दहराकाशकुशेशयान्तः पञ्च(म) कामं मोहनाख्यं सिन्दूरवर्णाभं सचिन्त्य काम्यमानं तेन कामेन वेष्टितं कृत्वा पूर्ववदाप्ला- वनं फुर्यादिति यावत् । कामस्यं क्षोभयेज्जगदित्यस्य एवंविधपश्चकामवीजस्थं जगदपि साध्यं स्मृत्वा क्षोभयेत् साघ(कमि? क इ)ति यावत् । इति कामराजसाधनम् । अस्याप्युदयो मूलाधारे, भ्रूमध्यान्ते व्याप्तिः, विश्रान्तिब्रह्मरन्धे ।। ४४-४६ ।। शक्तिबीजस्वरूपा तु सृष्ट्वा संहरते यदा । सृष्टिसंहारपर्यन्तं शरीरे परिचिन्तयेत् ॥ इत्ययं श्लोकः शक्तियीजसाधनप्रदर्शकः। अस्यार्थः-मूलाधारादारभ्य ब्रह्मरन्धान्तं दाक्तिबोजस्यरूपेत्यादि । सृष्टया मृष्टि संहरते कध्वं गच्छति (सृष्टि १) मृष्टयादिसंहार. पर्यन्तं (स्यू ? मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्त ब्रह्मरन्ध्रादिमूलान गमागमाभ्यास कार्य एवं शुल्वर्णामुम- १. पां-वाक. ए., पंसस । २. सृष्टया संहृतिसीमया-याक. स., सृष्टया संहतिमायया-नाल., रप्टमा सहृतिस्पया-च, सफ । ३. संहारामाश्य सृष्टयन्तंच. । ४. शरीरं-य. सग. ५. 'मूलाधारस्याय-स. ग. ह.. ६ 'सृष्टि शक्तियोजयोगिन' नास्ति-स..। ७. मूगलवाल-फ.. ८. 'इच्छेत् नास्ति-.। ९. दित्यप-छ.. १०.दिति । रहस्य-७.। देवि पिच्चरणाम्मरेणुशरण. बामस्थमित्यादिक- भोररयापुनस्य तस्य मुफ़्ती कोऽप्यपंक्तियत || इति ।

·२४८ नित्यापोशिकाणवः [ ४ पटलः - - ततो भवति देवेशि वैनतेय इवापरः। नागानां दर्शनादेव जडीकरणकारकः ॥ १८ ॥ दैहिनाममृतासारधीरधाराघरोपमः। स्थिरकृत्रिमशङ्काख्यविपोपविपनाशकः ॥ ४२ ॥ दुष्टव्याधिग्रहानेकडाकिनीरूपिकागंणः । भूतप्रेतपिशांचौधरित्रणेत्र इव दृश्यते ॥५०॥ स्थानात् कुलस्यानपर्यन्तं कुलस्थानादकुलस्थानपर्यन्तं चेत्यर्थः । शरीरे सुपुग्नान्तरे । परिचिन्तयेत् , योगीति शेप. ॥ ४७ ॥ शक्तिबीजयोगिनः फलमाह-तत इत्यादि । दर्शनं साक्षात्कारः । देहिनां संसारधर्मवप्तानाम् | अमृतासारधीरधाराधरोपमः । आसारो वेग- वद वर्षम् , तत्कर्मणि धीरः प्रगल्भः । धाराघरो मेघ. । स्थिरेति । 'स्थिरं शक्तियोजस्वरूपा सृष्टिसंहाररूपिणी चिन्तनीया, तथा ब्रह्मरन्ध्रादारभ्य मूलाधारान्त शक्तिबीजस्यरूपा परा शक्तिर्दिव्यामृतालया समस्तं जगढत्पादयन्ती ध्यातव्या! वातीयबोजमेकमेवोभयात्मना शुक्लरूपेणाभ्यस्यतिs? तोऽ)चिरान्निग्रहानुग्रहप्रवीणत्वं संभवतीति यावत् ।।४७ ।। ततो भवति देवेशोत्यारभ्य निगेन इव दृश्यन इत्यन्तः श्लोक्समुदायः शक्तिबीज- पालसूचनः स्पष्टार्थः ॥४८-५० ।। यत शक्तिबीनस्वरूपा शक्तिमध्वंगमन (न') मंहा पिणीमागम परमामृतरूपिणीमभ्यमती निग्रहानुग्रहणमामध्यं फलम् ।। ४७ ॥ ततो भवतीत्यादि निणेन इव दृश्यत इत्यलम्य शक्तिपीजगाधनागमप्रभवे परा महा. तेजोवृष्टिमीमवधानागमोक्तमय्याकालानुरूपण फलपर्यन्न घ्यायनोऽन्तहिया सापावर: स्थाचिरादेवाष्टगुणमैश्वयं सपद्यते ।। ४८-५२ ॥ १. पतो-याक, ख, । २. कारण मय.। ३. दाहिना बा. स.। ४. तस्यन्दविधी या पान्धयोपम.-मस्य । ५. शादि-वाग, से., मार-य.। ६. नान-से. ब. सप. ७. नोक-से. साप .. गण-मे. गा... चादि-योग., चाय से. ब. स... १०. 'लम्यानपर्यन्त लम्यानादालम्यान' नास्ति-ा.। ११. 'मृटि म्यरूपा' नास्ति-छ.। १२. बीजरमेदो-...। १३. रति, अचिन्ह । १४. 'आगम' नास्ति-व.। 1. "स्परं पासोमादि । त्रिमं द्रव्ययोगोद्भवम् । राष्ट्रा मपेद ममिमिति भ्रमः। तत्पर पुरावारियादियन्यम् । नागादिशियागि महाधियाणि म्यन्तरभयान्युपविधानि" ·४८५२ सूत्राणि ] जुविमशिनी-अपरत्नावलीसन्ति अथवा येन विद्ययं परिपूर्णा विचिन्त्यते । जन्ममण्डलहृत्पद्ममुखमण्डलमध्यगा ॥५१॥ केवलैव महेशानि पद्मरागसमप्रभा । तस्याप्टगुणमैश्वर्यमचिरात् संप्रवर्तते ॥ १२ ॥ स्थावरोद्भूतम् । कृत्रिमं सयोगजम् । जङ्गमस्याप्युपलक्षणमेतत् । दुऐति । अब दुएशब्दो व्याध्यादिभि पिशाचान्तै सप्तभिर्गणै सबद्धयते । निणेनः तीणीच्छाज्ञानक्रियाख्यानि नेत्राणि यस्य स । दृश्यते । साधक इत्य- ध्याहार्यम् ॥ ४८-५० ॥ वीजाना नयाणा व्यस्तोपासनमुक्त्वा सम्प्रति समस्तोपासनेमाह- अथवेति । येन परामर्शकेन । परिपूर्णा बीजनयसमुदायात्मा विद्या । जन्ममण्डलहृत्पद्ममुसमण्डलमध्यगेति । समस्तोपासनेऽपि वाग्भवादिवोज- त्रयेण 'मूलादिस्थानत्रय गतेत्यर्थ । पद्मरागसमप्रभा मूलहृदयज्रविलेषु वर्णत्रय- भावनायामपि सर्वत पद्मरागसमप्रभा विद्या । तस्य चिन्तकस्य । अष्टगुण मैश्वर्यमिति अणिमादिगुणाष्टकोपेता विभूति ॥ ५१-५२ ॥ अथवा यन विद्ययमित्यारभ्य अष्टगुणमैश्वयमचिरात् सप्रयतत इत्यन्त लोक समस्तमूल विद्यासाधनप्रकारोपदेशपर । अस्यायमर्थ'-प्रथमवीज ज्वलत्कालानलराम मूलाधारे ध्यात्वा तस्य शिसारूपा शक्किं केवलपद्मरागवर्णा भ्रपिलव्याप्ता ध्यात्या पुनस्तार्तीय वीज रक्तपारदसनिम (भूवि ध्रुवमल(गा?ण) ध्यात्वा तस्य शिखा रूपा परा शक्ति पूर्ववत् पद्मरागवर्णा पवजकर्णिकापर्यन्त ध्यायेदित्यर्थ । अथवा निष्कीलरसम्प्रदायानुरोधेन तु धीजरूपा पुलशक्ति फेवल पद्मरागैस्वर्णामामूल- मामस्तय ध्यायेत् । तस्यैव चिन्तयत सापकस्याचिरादेयाप्टगुणमैश्वर्य सपद्यत इति वाक्यार्थ ॥५१-५२ ॥ १ नाभि-बार स ग यस२ जायते-क 1३ तर-प। ४ 'पिशाचाने' नास्ति-सा-६ याम-रा गह। ७ भ्रूमध्येपु-ा । ८ इत परम्- निपारप मानाभि हृदय व्याप्ती परागप्रभा घ्यावा तस्य इयधिर पार १ पर-ए । १० या'नास्ति । | 'मिले याभयचिनोतिसरीया सामाचि तनो या न विरटपते। इन प सपिनियन्गारेगोम् । सपर नापल्या तु प्रोषि नाभिमगते व पाठ मास ।

·[४ पटलः भक्तिपरवशो भूत्वा महात्रिपुरसुन्दयो नाम संस्मरन् । अपिशब्द एवकारार्थों निश्चय- मिति । यस्मिन् काले महात्रिपुरसुन्दरी मूलविद्यां जपति, तदैव गावकामा संका- 1. "आमालेति निन् । मन्त्रमिद्धिरित्यन्ये । मातगागाजा यया सोरेध्वनिहता तपास्यापी नित्यापोडशिकाणयः मनसा संस्मरेत्यस्या यदि नामापि साधकः । तदैव मातृचक्रस्य विदितो भवति प्रिये ॥५३॥ यदैव जपते विद्यां महात्रिपुरसुन्दरोम् । तदैव मातृचमाज्ञा संक्रामत्यस्य विग्रहे ॥ ५४॥ योऽस्यात्रिपुरसुन्दरीविद्याया नामापि मनसा स्मरति, तदैव साधको ग्राम्यादिशक्तिचक्रेण विदितो भवतीत्याह-मनसेति । यदीति यदा- वाचकः । यो वा त्रिपुरसुन्दरी विद्यां यदा जपति, तदैवास्य जपितुर्दहे ब्राह्मयादिशकिचक्राज्ञा निवसन्तीत्याह--यदैवेति । 'आज्ञा पंञ्चप्रकारा मन्त्रसिद्धिः । उक्तं च- मनसा संम्भरत्याया यदि नामाप माधक इति । एवमेनां ध्यातुं जप्तुमशकश्वेद वचनः । मनसा श्रीनाम संस्मरेदेतावतापि पूर्वोक्तफलमभुते साधक इत्यर्थः । सदैव मातृवत्रम्य विदितो भवति प्रिये । इति । श्रीनामस्मरणस्य नैतावदेव फलम् , अन्यच्च । यदा यस्मिन् काले श्रीनामानुस्मरति साधकस्तस्मिन्नेव काले मात्यास्य चतुष्प प्ट्यादेः ( योगिनोवृन्दस्य ) विदितो भवतीत्यर्थः। यदेव हि जपेडिद्या महात्रिपुरसुन्दरी- मत्याप विग्रहे । तदीया कला व माचक्र चतुष्पट्यादि, तदाज्ञाप्रभावः साधफे मनमा संस्मरतीत्यादि । एवमभ्यामतो ध्यानादिनियत्याममर्थश्चेदपि पारवस्येन देव्या नाममन्यम्मरणनियत्येवेत्थं सायकश्चतुष्पष्टपादियोगिनीवृन्दम्य विदितो भवतीत्यस्य महतो १. रेत--रु., रेद्य-साथ। २. यदा-पाक. स. ग. से. ब. अ.। ३. काच-से., वर्गस्य-सर.। ४ हि अपेद्विद्या-अ. सा., जप्यते विद्या-य., तदैव हि भौद्विद्या-सव,। ६. संक्रमस्तस्य-सर. ७. निविश(तो? त इत्याह-ग. घ.। ८.पवारोज्यना.। १. 'श्री' नास्ति-ना.1 १०, 'श्रीनाम.."काले नास्ति- ११.हिद्वान्-ग। ये तु इटवयस्य चिन्तने रूपभेदमादस्ते तन्त्रातराविरोप प्रत्तप्रयोगे तयात्ये पानां भावापेश्पा." (मे.पृ. १५५) । पिपरे । तदिदमातारामण गुरमुरयेचं रहस्यम्" (गे. पृ. १५५.५६ )।

·५३-५५ सूत्राणि] ऋजुविमशिनी-अर्थरलावलीसवलित. २५१ सर्वासां सर्वशक्तीनां योगिनीनां भवेत् प्रियः । पुत्रवत् परमेशानि ध्यानादेव हि साधकः ॥ ५५ ॥ 'स्पर्शन चावलोकश्च संभाषा बिन्दुदर्शनम् । स्वयमावेशन चैव मन्त्राणा पञ्चलक्षणम् ॥ (उ०५०) इति । ध्यानाद् मूलदेवताभिध्यानात् । यदा तु परमेशानीत्यस्यायमर्थ.- अणिमादिसिद्धिचक्रादिकामेश्वर्याावरणान्तं मूलदेवता य. प्रसादयति, तस्य - संक्रामतीत्यर्थः। अधवामातृचक्रमिति वर्णाभिमानिनीनां श्रीचक्राधिवासिनीनांसामर्थ्य साधकस्य भवतीत्यर्थः । सर्वासां सर्वशक्तीना सामथ्र्य साधकस्य भवतीत्यर्थः । सर्वासा सर्वशक्तीना योगिनीना भवेत् प्रिय इति । सकललोकवर्तिनीनां कामचारिणीनां हृद्यो योग्यता प्रवर्तते । ततोऽप्यनुष्ठानचातुर्यसामग्री सिद्धयति । यदैव हि जपेदित्यादि । श्रीमहा- त्रिपुरसुन्दरीश्रीमूलविद्यामातृवाभाय । चतुप्पोष्टयंत कोटयो योगिनीनामित्यादिवदिह भूतेषु १. संस्थाना-बाक ख ग से.। २. दिघ्या. घ. । ३. अणिमासिद्धिचकावरणादि- कामे-ख.ग .। ४. र्याव-. । ५.णान्त-घ.. ६. सत्रमयतीक. ग, । ७. 'सामन्य' नास्ति-छ। 1. स्पर्शनमिति । स्पर्शन नाम मन्त्रेण सह साधकस्य सबन्ध । तस्यापि चिह्न कम्पनम् । तच्च हदि पूर्व जायते । अवलोकश्चेति । मत्रो यदि साधकमवलोकयति तदेया(ब)लोकनम् । तस्यापि चिह्न धूननम् । तदपि पण्ठे भवति । सभापा चेति । मन्त्री दि साधक भाषते तत्सभाप- णम् । तस्य चिह स्तोम | सा वास्प स्यय .. • समस्त विद्यामन्त्रपरिकल्पनम् । मिन्दु- दानमिति । विन्दुशब्देन मन्त्रस्यामा विवक्षित.। मन्त्रो यदि साधरस्यामान दर्शयति तदिन्दुदानम् । तच्च भूमध्ये भवति । तचिह्नमणिमादिगुणावाप्ति स्वयमावेशन मिति । मन्त्रो यदि साधक्षमावेशयति तत्स्यममावेशनम् ..."तस्यापि चिह्न देहत्योत्पतनम् । उक्त च धीमते-- पशन हदि सस्यस्तु आलोष कन्टदेशत । तामुम्पाने तु समापा दसन बिन्दुमम्मत ॥ स्वयमासान देवि दुन्जि र ध्रन) न साप.। स्पर्शने सम्पन यमालोरे घननं भवेत् ॥ सभा तु भवेत् सोम. सालापश्चैव मयते । दर्शने तु गुणावाप्तिरणिमादि गुणाष्टकम् ॥ स्पयमावेशन देवि उत्तमे समाप । दस्युत्तरपदयविकरणे सोपस्यास्य प्यास्यान श्यते । मात्र ·२५२ नित्यापोडशिकाय. [ ४ पटल: १२ यदा तु परमेशानि परिपूर्णा प्रपूजयेत् । प्रयच्छन्ति तदैवास्य खेचरीसिडिमुत्तमाम् ॥ ५६ ॥ चतुप्पष्टियतः कोट्यो योगिनीनां महौजसाम् । चक्रमेतत् समाश्रित्य संस्थिता चीरवन्दिते ॥ ५७ ॥ आदी संबन्धिनि पैदे मध्ये बीजाप्टक यहिः । कलां ध्यात्वाऽङ्गानारङ्ग जायतेऽनङ्गवत् प्रियः ॥ ५८ ।। खेचरत्वादिसिद्धि ब्राह्मयाद्या. प्रयच्छन्तीति । परिपूर्णचक्राराधने किमित्येवं सिद्धिरित्यत आह-चतुप्पष्टिरिति । योगिनीना चतुष्पष्टिकोटयोऽपि ब्राह्मयाद्यष्टशक्त्युल्लास एवेति बोद्धव्यम् ॥ ५३-५७ ॥ मध्यचक्रानुबन्धिनं कञ्चन प्रयोग प्रकाशयति आदाविति । 'आदौ सर्वादो । संवन्धिनि निष्पन्ने । पदे स्थाने । अयमर्थ. प्रथमनिप्पन्ननव- भवतीत्यर्थः । पुत्रवत् परमेशानि ध्यानादेव हि साधक इति । महाकामकलारूपमहात्रिपुर- सुन्दरीविग्रहध्यायिन साधक पुत्रवत् पश्यन्ति योगिन्य इत्यर्थः । यदा स्वित्यारभ्य खेचरी सिद्धिमतुलामित्यन्तः श्लोक पूजाफलवचन' स्पष्टार्थः । चतुष्पष्टिरित्यारभ्य पौर- वन्दिते इत्यन्तश्चक्रप्रभावप्रतिपादनपरः स्पष्टार्थः ।१५३-५७ ॥ आदौ सन्धिनीत्यादि । प्रथमच(के?क)सवन्धिनि मध्यपदे मध्यत्रिकोणे। मूल- विद्यामध्यगतमहाकामकला ध्यात्वा बहिरष्टकोणेपु चशिन्यादिवीजाष्टकं सान्द्रलाक्षा- भुवनेषु च स्थिताना सर्वयोगिनीनामपि महाकामकलारूपदेवीविग्रह घ्यायन पुत्रवत् प्रिय सभा घनीयो भवति । यदा स्वित्यादि परिपूणचकनित्यपूजाफलत्वेन खेचरीशिद्धि परमानदप्रकाशा- नुभवात्मिकी देवी ददाति । चतुष्पष्टिरि यादि चरप्रभावप्रतिपादनम् ।। ५३-५७ ॥ आदौ सन्धिनीत्यादि । सन्धिनि गुदापुञ्चनया (लद्वय तद्वायु)पचारनिरो- पादिसम्यग्वन्धयनि प्रथमे पदे मूलाधारे मध्यत्रिकोणे पला महावला वामराजवीजस्वरूपिणी १. पूर्ण-अ. सक. । २. ति- सक स.। ३. दैतस्य-7., तदा तस्य-सफ.। ४. तेचयं-बाप, ख, खेचरी-वाग. अ. से. । ५. आदे-वाफ. ख.। ६. सराम्बन्धि-सस. । ८. कला-याक. ख अ., ध्यात्वाऽनङ्गागनास्वाङ्गे-राख.। ९. अनानङ्ग- पाक. स., वनगाण्या-ब. सक.। १०. प्रिये-वाक स । ११. षष्टि-घ.। १२. 'अपि नास्ति-प...। १३. धारयति-ख.इ.। १४. 'यादाविति' मास्ति-रा..। १५. 'सर्यादी नास्ति-स...। १६ सयन्धिमध्य-छ.। 1. "तथापि वृद्धरत्यया प्याड्यातम्" (रो. पृ. १५६ )। ७.पद-सल..

·२५३ ५६-६० सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित करशुद्धयादिविद्यानामेकै 'परमेश्वरि । रुद्रयामलतन्त्रे तु कर्म प्रोक्तं मया पुरा ॥ ५९ ॥ मादनैर्मदनो भूत्वा पाशाङ्कुशधनुश्शरैः । क्षोभयेत् स्वर्गभूलोकपातालतलयोपितः ।। ६० ।। योनिचक्र इति । मध्य इति । तत्रापि मध्यत्र्य) “अथात" ( १५९) इत्यादिक्रमेणापीदमेवादिस्थानम् , महादेवतासमाराधनस्थानत्वात् । बीजाप्टक वशिन्याय॑ष्टवीजम् । हि. कोणेष्वष्टस्वित्यर्थः । कलां कामराजसारभूता "विन्दं संकल्प्य" ( ११८५ ) इति परामृष्टाम् । अङ्गनारङ्गे अङ्गनाया. साध्याया योनिस्थाने । क्रीडद्भि.पुभियंत्र रज्यते स रङ्ग । प्रिय सुभगः । इदमस्य हृदयम्-नवयोनिचक्रमध्यत्र्यवे श्रीकामकला तहहिरष्टकोणे वीजाप्टक परिभाव्य ज्वलदग्निनिमिद चक्र साध्यसुदृग्योनिसुपिरे चिन्तयेदिति ॥ ५८ ॥ करशुद्धयादिविद्यानां पूर्वोक्ताना विद्याना मध्ये एकैकस्या इत्यर्थ । कर्म विनियोगयोगसामर्थ्यव्याप्त्यादि । पुरा तव शास्त्र इत्यर्थ ॥ ५९॥ द्रवोपमं सचिन्तयेत् । एतत्सर्वमङ्गनाया वराङ्गे योनी ध्यात्वाऽनङ्गवद् भवति साधक ॥५८॥ फरशुद्धयादीत्यारभ्य कर्म प्रोक्त मया पुरेत्यन्त श्लोक स्पष्टार्थः ।। ५९॥ मादनैमंदनो भूत्येत्यारभ्य सिद्ध विद्याधरानपात्यन्तस्यायमर्थ. फुलपुरुष. पाशा- कुशधनुश्शरैरात्मानं कामेश्वर ध्यात्वा स्त्रिय. साँधयेत् । यदा पुरुपाणा विक्षोभ बहिरएकोणेषु वशिन्यादिवाग्देवतावीजाप्टक लाक्षाद्रवोपम चिन्तयेद् यदि साधकोऽङ्गनारङ्गे सुन्दरीणामास्थानेऽनङ्गवत् कामयत सुभगो जायते । यद्वा आदी सन्धिनीति प्रथमचनसबन्धिनि पदे मध्यपदे कला शेिष प्राग्वत्।आहोस्विदादौ प्रथमवीजसवन्धिनि पदे एकादशस्वरमयत्रिकोणे स्फुरन्महावामकलातुरीयकामवीज मध्ये घ्यावा । शेष प्राग्वत् । अङ्गनारङ्गे अङ्गनायोन) सर्व चिन्तनीयमिति पेचित । सर्वथानान्तश्चणव प्रयोगसिद्धि स्थेया ॥ ५८ ॥ फरमुद्धोत्यारम्य धर्म प्रोस्त मया पुरेत्यन्त स्पार्थ ॥ ५९॥ १. पु-च, सस. । २. पुरा मया-य.। ३. मूर्लोक-से, ब.1४ 'इति' नास्ति-बह.1 ५. अत्रापि-स. इ.। ६. 'स्थान' नास्ति-ख. ७.धप्टर-स.घ । ८. 'बहि' नास्ति- स... रूपा-घ.। १०. 'पुभिः नास्ति-प्र । ११ 'इद' नास्ति-प...। १२. घोगाना- स...। १३. प्रदान-स., नास्ति-1.1 १४. सामध्ये- ।१५. साधमतु-छ.। १६. लोभ-क..

·नित्यापोडशिकाव: [४ पटलः तथैव शाक्तदेवेशि त्रिपुरीकृतविग्रहः । साधयेद् देवगन्धर्यसिहविद्याधरानपि ॥ ६१ ॥ तत्र शाक्का महायनमस्तारजनिताः शराः। मादनाचादिपरतः सर्वाधस्तानियोजिताः ॥ १२ ॥ इदानीं संवननकर्मण्यायुधभेदेन विशेषमाह । संवननं तु द्विप्रकारम्-- पुंरुपपुरन्धीभेदेन । तत्र प्रथम पुरन्ध्रीसंवनने गुणविधिमाह-मादन- रिति । मादनैः मदनसंवन्धिभिः । पाशाङ्कशधनुश्शरैः। आयुधैरित्य- ध्याहार्यम् । क्षोभयेद् वशीकुर्यादित्यर्थः । सम्प्रति पुरुपवशीकरणे गुण- विधिमाह-तथैवेति । शाक्तैः शक्तिसंवन्धिभिः। पाशाशधनुश्शरैरिति शेषः । त्रिपुरीकृतविग्रहः त्रिपुरारूपतया भावितशरीरः । साधयेद् वशी- कुर्यादित्यर्थः ॥ ६०-६१॥ के शाक्ताः शराः के मादना. शरा इति तदाह-तत्रेति । तत्र रुद्र- पामलतन्त्र, शाक्ताः शरा इति संवन्धः। महावज्रास्तारजनिताः । मन्त्रो- द्वारार्थ महायज्रप्रस्तारसज्ञक तत्र चक्र मया संपादितमस्ति । तस्मा- याब्छति साधकस्तदा शाक्तैः पाशाङ्कुशधनुश्शरैर्महाकामकलारूपश्रीमहात्रिपुरसुन्दरी- विग्रमात्मानं ध्यायेदित्यर्थः ॥ ६०-६१ ।। तत्र शाक्ता महावज्रप्रस्तारजनिताः शरा इत्य(स्याः?स्यायमर्थ)-शाक्ताः शरा वन- प्रस्तारोद्भूताः। या रांलां वां सां इति। मादनास्त्रादिपरत इत्यादिना(स्त्रास्त्र)स्यादा वन्ते च योग्याः । सविस्ताच्च चापादीनामादौ च योजयितव्या इत्यर्थः ।। ६२ ॥ मादनमदनो भूवैति । योपिढ(य? श्य)प्रयोग पौठो पाशाङ्कुशधनुश्शरे सहित मात्मान कामेश्वर ध्यात्वा प्रमदा , तथा शाक्तैः पाशाङ्कुरिन्विता कामेश्वरी परमेश्वरी भूत्वा पुगवान् स्वाभिमतप्रयोगेण साधयेत् । पुरत पूज्या इत्यर्थ ॥६०-६२ ।। १.त् सिद्ध-से. । २. देव-वाग. से. । ३. शक्तिमहारुद्र-सत. ] ४, प्रस्तारे-वाग. से.. प्रस्ताव-सख.। ५. मादनास्स्वादि-वाक ख. ग. से , मदनास्त्रादिपुरतः-सक., मादनानादि ७. जयेत्-सक. । ८. स्वायुध-ल. ., कर्मा ण्यापुधान्युपाय-1.1. पुपुर-ख. ह.। १०. 'आयुधे' नास्ति-स. ११. 'सम्प्रति वयोर्यादित्ययः नास्ति-स...। १२. तन्नेति। तन्ने-ख, इ.। १३. तन्त्र-स..। १४. 'चक' नास्ति-स..। १५. 'अस्ति नास्ति-स...। 1. "महावयप्रस्तारनामा तन्यविशेष." (से. पृ. १५७ )। परत-अ. सख.. ६.घस्था.-बाक.ख.।

·२५५ 1 ६१.६३ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित आद्यन्तगो महापाशः पौरुपेयः प्रकोर्तितः। रुदशक्तिः कुण्डलाख्या माया स्त्रीपाश उच्यते॥६३ ॥ ज्जनिता । तस्मादुद्धृता इत्यर्थ । मादना मदनदेवत्या । शरा इत्यन्वयः। चशब्द समुच्चये। शाकमादनशरोद्धारक्रममाह-~-आदिपरत इति । आदिपश्चाद्भावेन । 'आदौ शाक्ता. शरा समुद्धता , पश्चान्मादना. शेरा इत्पर्य । ते शरा कस्मिन् समये समुद्धृता ईति तत्राह-सधिस्तादिति । सर्वमन्त्रोद्धारपर्यवसानसमय इत्यर्थ । नियाजिता इत्य कार्यकरणे नियो- जिता । पैदव्याख्यया वाक्यार्थोऽपि स्फुटीकृत । उभयेषा शराणा वीजान्यतिरहस्यान्यप्युपासकानुग्रहात् कथयाम । द्रा द्री को ब्लू स इति । या रा ला वा सा इति ॥ ६२ ॥ पुरुषपुरन्ध्रीपाशयबीजमत्रोद्धरति-आयन्तेति । आद्यन्तग आदि- स्वरानन्तरगतो यो वर्ण , आकार इत्यर्थ । महापाशो विश्ववशीकरणप्रवीण । 'रुद्रशक्ति । अनेन हकारो लक्ष्यते । कुण्डलारया । कुण्डलशब्देन कुण्डली लक्ष्यते। तत्पुन सरीसृपाभिधवह्निवीज लक्षयति । "कुण्डलीत्याख्या याय तगो महापाश पौरुषेय प्रकीर्तित इत्यस्यायमर्थ -आद्यन्तग आदिश्वरस्या- न्तग समनन्तरस्थितो द्वितीय स्वर । कामेश्वरपाश इत्यर्थ । ददाति दुण्डलस्या माया स्त्रोपात उच्यत इत्यस्यायमर्थ-कुलकुण्डलीरूपा रद्रशक्तिर्मायावीजरूपा कामे- श्वरीपाशमन्त्र ॥ ६३॥ आध तग प्रथमदोघ । कुक्ति कुण्डलिनी मापति हुल्लेखापयाया ।। ६३ ।। १. नास्त्येषा पडक्तिच.। २चत्र-स.ग.T.I ३. 'आदिनास्ति-स.ड.। ४. उद्धृता-द. इ.। ५. 'शरा नास्ति-।। ६. 'इति' नास्ति-त. ड.. ७.'नियोजिता' ८ पद व्यास्पायड पदव्याख्याया। ९. यों विस्फु-ग। १०. 'अपि नास्ति-ख. घ..। ११. पशिबी-ख. ड.। १२. आदिस्वरातगतो-स. हु । १३. "मिष नास्ति- ह.। १४, कुण्ड-क.। 1. "आदौ शक्तिवाणवीजा युद्धत्य पश्चाच्छिदवाणवीजा युद्धृतानीत्यर्य इति प्राचो प्याचपते" (से. पृ. १५७ )। 2 ‘र शिव एव शक्ति सामयं यस्य स हार इति केचित् (से.५ १५८) । 3 "कुण्डलास्यान्देन रेफो गृह्यते। माया ईषार । तेन भुवनेश्वरीबोजमेव स्त्रीपाश इत्पर्य इति प्राच" (से. पृ १५८)। नास्ति-ख..।

·२५६ नित्यापोडशिशर्णव. [४ पटल तुरीयमाणार्गाद् द्वितीयमपि पार्वति पुंस्त्रीकोदण्डयुगलं कामोऽग्निापकोऽडशः ॥ ६४ ॥ यस्य स रेफः । मायाशब्देन पुनरीकारो लक्ष्यते । सामद्धिकाररेफ- मायारूपं भुवनेश्वरीबीजम् । वीपाश इत्यर्थ । विन्दुरपि सामर्यादेतयो- वीजयोरायात इति बोद्धव्यम् । आ ही इति ॥ ६३ ॥ पुस्त्रीकोदण्डवीजद्वयममुशर्वाज चोद्धरति--तुरीयमिति । 'अरुणा- वर्गस्तवर्ग । तुरीयबीजं धकारः। द्वितीयं थकार 1 अनयोरपि वीजयो. सामर्थ्यप्राप्तो विन्दुः । धैं य इति । कामः ककार.। अग्नी रेफ । व्यापक ओकार । आप्याय(ति)तोऽनुस्वार । क्रोमिति । अङ्कुश इति । *सामान्यवचनादमुकस्येति निर्देशाभावाद् द्वयोक्तिप्रकरणाच्चायमेव मिथुन- स्याङ्कुश ॥ ६४ ॥ तुरीपमाणावर्गादित्यारभ्य व्यापकोऽधुश इत्यन्त लोकपदानां व्यारया लिख्यते- बरणावर्गस्तवर्गम्तच्चतुर्थमक्षरं कामेश्वरं धनुन्तस्य द्वितीय कामेश्वरीधनुः । काम फकार । अग्निरिति रेफ'। व्यापक ओकार । एभिरक्षरे:संपाद्यमानं वीज कामेश्वराइजुश भवति । एतस्येव व्यापमाक्षर(स्य) स्याने ओकारमुतास्य औकारप्रक्षेपादेव बीजे कामेश्वर्यङ्कुश भवति ।। ६४ ॥ निीयमित्यादि । अरणार्ग पञ्चमो वाग्देवतावगं । कामोऽग्निर्यापक ! कामो विसन्ति । अग्नि रप । व्यागको यादगचतुर्दगस्वगे। कामानिना पृथग याजितौ पौरुप- भारतामवीजी भवतः ॥ ६४]] १. वर्ग-बाग से. । २. सोस्तो-याक. स. । ३. कामाग्नि-वाफ. स. 1 ४. ही लो ५. 'मां ह्रीं इति' मारित-स. ह.। ६. बीजद्वय स...। ७. द्वितीयदीज ९. यतने-ख... १०. निर्देशादा-1.। ११ औशर-छ। 1. "वशिन्याष्टकेरणावर्गस्तयगं । तत्र चतुर्यमक्षर शिवधनुः। द्वितीय य दाक्त्यिनु ! काम. पवार | अग्नी रेफ । व्यापरस्त्रयोदशस्बर । सम्प्रदायादिन्दुश्चेत्ययं इति प्राश्च । अन व्यापक सदस्य त्रयोदशस्वरबोधकले कोशो मृग्य" (से. पृ १५८ ) । जयरथेनापि ध्यापकपदेन मोकार एव गृहीत । 2. "एकमेव चेदमशरोज स्रीमयोस्मयोरपि विशेषानुफ्तेरिति प्रामाणिका, तेन षष्ठस्वर वयोदशम्वरभेदनात्रापि दैविध्य वदन विद्यानन्दनाय विमूलर इति विचायत" (स. पृ. १५९)। घकारना. नास्ति-स..। ८.६ घ-स. इ., यय-ग.। - ·२५७ - । ६४-६६ मूत्राणि ] शुविमशिनी-अर्थरत्नापलीसंवलितः मुद्रा योस्त्रिपुरायास्तु देवि सिद्धयष्टकान्विताः । तो एव सर्वचक्रेषु पूजाकाले प्रदर्शयेत् ॥ ६ ॥ अतः प्रधानविद्येयं त्रिपुरा परमेश्वरि । नैतस्याः सदृशी काचिद् विद्या देवेशि विद्यते ॥ ६६ ॥ पूर्व मुद्राप्रदर्शनमात्रं प्रसक्तम् , इदानी मुद्राप्रदर्शने 'गुणविधिमाह- मुद्रा इति । क्षोभिण्याद्यौः पूर्वोक्ता या त्रिपुराया सबन्धिन्य । सिधष्ट- कान्यिता अणिमादिमहाविभूतियुक्ताः। एवकारो भिन्नक्रम., पूजाकाल एवेति । सर्वचक्रेषु त्रैलोक्यमोहनादिसर्वानन्दमयान्तेषु । पूजाकाले प्रदर्शये- दिति । नान्यस्मिन् काल इत्यर्थ ॥ ६५ मुद्रा यास्त्रिपुरायास्त्वित्यारभ्य पूजाकाले प्रपूजयेदित्यन्तस्यायमर्थः-(हे) देवि ! त्रिपुराया मुद्दा या अत्रैव प्रदर्शितान्ताः पृष्टिस्थितिसंहारात्मकचकत्रितयेऽपि पूजापाले यथानुक्रमेण सिद्धथष्टकानन्तरं प्रपूजनीया इत्यर्थः। 'सिद्धयोऽणिमादयः, मष्टका ब्रह्माण्यादयः।। ६५॥ अत प्रधानविद्येय त्रिपुरा परमेश्वरीति । इयं महात्रिपुरसुन्दरी विद्या आत्म- विद्याना प्रत्यङ्गद्वयज्ञप्तिकर्तृरवभावलक्षणस्य परमशि(वेश्यस्ये)च्छात्मकत्वात् प्राधान्येन मुद्रा या इत्यादि । मुद्रा प्रागुक्ता अपि स्वस्वनाममन्त्ररणिमादिदशकवायाधष्ट- कारणद्वयानन्तर पूज्या । सर्वचत्रेषु आह्वानविनियोजिता त्रिखण्डा विना नवमुद्रा दर्शयदि- त्यर्प । द्वय प्रयोजयेदिति पद सूचयति ।। ६५ ॥ अत प्रधानविधेयमित्यादि । इस महात्रिपुरसुन्दरी साधकान्तमहाविद्याऽध्यात्म- विद्यानामपि प्रधानविद्या भविष्यति । किञ्च, अन्तरङ्गवहिरङ्गभावेन ज्ञप्तिकर्तृ स्वभाव (स्यादु'- नास्ति-य, इ.। १. या त्रि-य.। २. त्मिका-सख. | ३. तयंव-सखा। ४. प्रपूजयेत्-याफ. व.अ., पु पूजयेत्-सस. । ५ श्वरी-वाक. ख.। ६. तया-क. । ७. प्याद्या पाना, प.। ८. 'या.' ९. 'महा नास्ति-स.ड.। १०. 'मत्रव' नारित-छ,, सरस्थाने 'में इति वर्तते । ११. 'च' नास्ति-छ.। १२. 'महा नास्ति-ख. ! १३. स्वभास्यादु-स. ! 1 "केचित्तु मुद्राप्रदर्शनविधिमात्रमेतदिति व्याचक्षाणा मन्त्राहित्यमाहित्ययोरुदासीन एवार्य श्लोक इति मन्यन्ते । परे तु सिद्धयोऽणिमादिदशकम् । अष्टक बाहयायष्टकम् । माया. मन्विता इत्यनेन तत्पूजनोतरफाल उच्यते । प्रपूजयेदिरयेव तु पार । तेन कालविशिष्ट- मुद्रापूजाविधिरेवायमित्याह" (से. पृ. १५९)।

·२५८ नित्यापोडशिवाय [४ पटल 'एतामेव पुराराध्य विद्यां त्रिपुरभैरवीम् । त्रैलोक्यमोहन रूपमापी भगवान् हरिः ।। ६७ ।। कामदेवोऽपि देवेशि महात्रिपुरसुन्दरीम् । समाराध्याऽभवल्लोके सर्वसौभाग्यसुन्दरः ॥ ६८ ॥ मयाऽप्येतदनतस्थेन मियतेऽद्यापि सुबते । जैपस्त्रिसन्ध्यमेतस्यास्तदेतत्पदसिद्धये प्रतिपादितक्रमेणैवविशिष्टेय त्रिपुरा विद्येति यत.–अत इति । प्रधानविद्या सर्वासा विद्याना मध्ये । इयं या मया तवे हृदयङ्गमता नीता। त्रिपुरा पराभट्टारिका । परमेश्वरीत्यामन्नणम् । एतस्या. सर्व- विद्याप्रसवभूमेरित्यर्थः ॥ ६६ ।। नारायणकामदेवावप्येतद्विद्यावलेनैव सर्वलोकसुभगावित्याह-एता- मितिद्वयेन ॥ ६७-६८ ॥ स्वरूपभूतेत्यर्थः । सन्त्वन्या अपि विद्याः स्वरूपभूताः शिवस्य, किन्त्वियं तासा- मप्याधारभूता । अतोऽस्याः प्राधान्यमुच्यत इत्यर्थः । तस्या सदशी काचिद् विधा देवेशि विधत इति । यत इयं समस्तमन्त्राणां विद्यानां च प्रसवमूः परमशिवात्मचिच्छक्ति- रूपा, अत एव कारणादेतस्या महात्रिपुरसुन्दर्या विद्यायाः सदृशी अन्या काचिद्विद्या न विद्यत इति यावत् ॥ ६६॥ एतामेवेत्यारभ्य तदेतत्पदसिद्धप इत्यन्तश्लोक्समुदायेनास्या विद्याया दिव्यगुरु- परम्परागत(ता)मुपदिशति परमशिव इति भावः ॥ ६७-६९ ।। स्यो)न्मेपमूतेच्छाशक्तिमयो विद्याऽन्तरगतया प्रधाना भूत्वाऽन्यासाम( पि) विद्याना- माधारभूता भवतीत्यत एव कारणाद् एतस्या श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीविद्याया सहशी काचिदन्या विद्या न विद्यते॥६६॥ एनामेवेत्यादिग्रन्येन पारम्पर्यापेक्षा सिद्धि सूचयति ।। ६७-६९ ।। १. लोक्यमोहनम्-वाग., त्रैलोक्यमोहिनीम-से. ब संख., लोक्यमोहनि-सका। २. करोद्-सक.। ३. पियन्याक. स., पिच-सक.। ४. सुन्दरि-वाक, ख, ग, म । ५. जप्य याक ख ग से , जाप्य-सफ.। . प्रतिपदादि-ख. ७. विद्याना' नास्ति- ख.1८ 'या' नास्ति-व ग..। ९. 'तव नास्ति-प...।१०. परा' मास्ति-ख..। ११. श्यत-छ.. 1 "एतच्छ्लोकद्वविवरणपर एवं भगवत्पादै सौन्दर्यलहमा हरिस्त्वामाराध्य प्रगतजनसौभाग्य- जननौमिति श्लोक उक्त" ( से. पृ. १६०)।

·२५९ ६७-७१ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित मध्यमपूजनादु देवि चाक्पतिर्जायतेऽपरः। तथैवापरकन्दपॉ पाह्यमध्यान्तराऽर्चनात् ॥७० ॥ सण सर्वदा सर्वदेवीयुक्तेन पार्वति । साधयेत् खेयरीसिडिमणिमादिगुणान्विताम् ॥७१ ॥ इति श्रीनित्यापोडशिकाणवे चतुर्थ पटल ॥ -.- किमितरैर्देवै , मयाप्येतद्भजन सदा क्रियत इत्याह-मयामीति । एतद्वतस्थेन एतद्विद्याभजनोपायपदवीप्रविष्टेन । एतस्या विद्याया । तदेतत् कर्म। किमिति क्रियत इत्याह-पदसिद्धय इति । अयमर्थ-ईश्वराणा- मप्यैश्वर्यमनुष्ठानात्मना पौरुषेणैव सिद्धयतीति । यच्छुति-"विष्णुर्वा भकामयत पुण्यश्लोक शृण्वीय" ( तै० वा० ३।११५५७), "रुद्रो वा अका- मयत पशुमान् स्याम्" ( तै० वा० ३।१।४।४ ) ईति, "ब्रह्मा वा अकामयत ब्रह्मलोकमभिजयेयम्' (तै० वा० ३।१५।६ ) इति ॥ ६९ ॥ पूजाया चक्रविकल्पमाह-मध्येतिद्वयेन । मध्यप्रपूजनाद् 'महाचक्र- मध्यत्र्याचनात् । वाक्पतिर्जायतेऽपर इति । अपरो वाचस्पतिर्जायते । मध्यप्रपूजनादित्यारभ्य अणिमादिगुणान्वितामित्यन्तश्लोकसमुदाय पृथक् पृथक् फलवचन स्पष्टार्थः ।। ७०-७१।। ।। इति श्रीविद्यानन्दविरचिते चतुश्शीटिप्पणेऽर्थरत्नावल्यां प्रत्येक्वीजसाधनविधिश्चतुर्थः पटल.॥ मध्यप्रपूजनादित्यादिना श्रीपूजाचक्रस्य तत्त्वनिणयित्रकस्य पूजाफल पृथक् पृथक स्पष्टमेव निदिमिति । ७०-७१ ॥ इति श्रीविद्यानन्दनाथविरचिते चतुश्शतीटिप्पणेऽयरत्नावल्या चतुथ पटल ॥ 1 चक्ररयस्य १. प्रथमाराधनाद-सक.। २. जायते वाक्पतिर्नर-पाक, प.। ३ न्तरेचियाक.स., न्तपूज-वाग, से. ब ,न्तमर्चयेत्-सक । ४ सर्वशि-सख । ५. सर्व-सक. । ६ खेचरी से सफ न. ७. त इति तनाह-व. घ..। ८. इति च-1. घ.। ९. 'ब्रह्मा जयेयमिति नास्ति-ग. घ.१०. चस्य-प. । ११. 'अपर' नास्ति-ख.: । १२ यिघि नास्तिक.। .. 'तैन यहजुविशियामुक्त त्रिकोणबिन्दुगतदेवताचतुष्टयमाप्रपूजनमेव मध्यपदेनोच्यत

·२६०
नित्यापोडशिकाणंव
[४ पटल
पूजक इति शेष । बाह्यमध्यान्तरार्चनादिति । याह्यशब्देनाष्टारमुच्यते ।
मध्यशब्देनान्तस्थत्र्यथमुच्यते। तत्तत्स्थानान्तरार्चनादिति। अयमर्थ-अटारे
वशिन्याद्यष्टक मध्ययने तत्तद्देवतार्चनमिति । सर्वेण पूर्णचन्द्रेण । सर्वदा
सर्वस्मिन्नपि पूजाकाल इत्यर्थ । सर्वदेवीयुक्तेन अणिमादिसिद्धयादिमहा-
देवतान्तशक्तिचक्रोपेतेन । अणिमादिगुणान्विताम् अणिमादिमहाविभूत्यष्टको-
पेतामिति शिवम् ॥ ७०-७१ ।।
एवमृजुविशिन्या नित्यापोडशिकार्णवे ।
शिवानन्दपरामृष्टश्चतुर्थ पटलो गतः
१. 'महा' नास्ति-स.ड । २ ष्ट चतुर्थ पटल गतम्-ख इ.।
इति त मानाभावादनादेयम् । यदपि रत्नावल्यामुक्त षोडशाराद्य तदशारान्तविहित चक्र
मध्यपदेनोच्यते, पोडशदलाप्टदलपद्ममाविरिक्त तु बाह्यमध्यगतपदेनोच्यत इति'
(से. पृ. १६१)।

·अथ पञ्चमः पटलः श्रीदेव्युवाच सर्वमेतत् त्वया प्रोक्तं त्रिपुराज्ञानमुत्तमम् । कामतत्त्वविधिज्ञानं मोक्षतत्त्वपदावधि ॥ १॥ एव चतुर्थं पटलं परामृश्य त्रयस्त्रिंशत्सूत्रनथिते पञ्चमे पटले विमर्श- नोयानि पैदानि विमृश्यन्ते । तच होमार्चनादिपरम् । तै. समाराधिता देवा. प्रसोदन्तीत्यस्मिन्नर्थे व्यासमुनिः- जपहोमनमस्कारैः स्तोत्रैश्च पुरुषर्षभ दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ॥ इति । ( म० भा० ३।१५०।२४) श्रीदेवीत्यादि । त्रिपुराज्ञानम् । त्रिपुराया. पैराशक्ते. सम्वन्धि यद् ज्ञानं अथ पञ्चमपटले विपमपदव्याख्या लिख्यते। सर्वमेतत् त्वया प्रोवतं त्रिपुरा. भानमुत्तमम् । कामतत्त्वविधिज्ञान मोक्षतत्त्वत्रयावधोति । कामस्य तत्वं कामतत्त्वम् । कामः परमशिवस्तस्य तत्त्वं विमर्शरूपपरमेश्वरीस्वरूपं कामकलेत्युच्यते । विधिरिति सकल निप्पलभावेन तस्य विनियोगप्रकारः । ज्ञानं तदवगतिः । तदेव "मोक्षरूपिणी" (४।१७ ) इति पदेन दर्शितम् । अथवा कामतत्त्यविधिज्ञान काम(राज)वीजसाधनम् , श्रीदेवी-सर्वमेतत त्वया प्रोक्त त्रिपुराज्ञानमुत्तम कामतत्त्वविधिज्ञानमित्यादि । फामः परमशिव , तस्य तत्त्वं पराशक्तिस्वरूपा कामकला, विधिरिति सक्लनिष्कलभावेन विधान तत्साधनम्, ज्ञान तदवगति । मोक्षतत्वत्रयावधि | मोसवीजतत्त्वाख्याद् वाग्भववीजतत्त्वाख्या- १.मेद-पाक. ख.। २. त्यातं-सक.। ३. त्त्व विष-वाक, ख.। ४. जान-ब.। ५. तत्त्व श्रय तथा वाफ स.. तत्त्वत्रयावधि-अ.व., न्वितम्-सक., तत्त्व तयोविधि-सख.. ६. चतुर्थ-घ.। ७. परामर्शनीयानि-प.घ.। ८. 'पदानि विमृश्यन्ते नास्ति-ग. घ.. १. 'तच्च...""भारत ।। इति' नास्ति-ख..। १०, बलिहोपनमस्कारयन्त्रश्च भरतर्षभ-मु.। १९. 'पराशरते. नास्ति-स..।

·२६२ नित्यापोडशिकाणच [५ पटना इदानी जपहोमानां विधानं वद शङ्कर । येनानुष्ठितमात्रेण मन्दभाग्योऽपि सिद्धयति ॥ २॥ तत् निपुराज्ञानम् । कामतत्वविधिज्ञानं कामतत्त्वप्रकारानुबन्धिज्ञानम् । सं च शक्त्युन्मेपविशेष एव | कामतत्यविपज्ञानमिति पाठे काम. काम- बीजम् । तत्चमित्यत्र तदा प्रकृतिभूतेनाहमित्यन्तरुल्लेखाविमर्शस्वभाव ज्ञानम् , स्वरूपे भावप्रत्यय , तेन वाग्भववीज लक्ष्यते । विपशब्देन व्याप्ति- बाचिनाऽमृतम् । तेन कामराजवाग्भवशक्तिवीजाना ज्ञानमिति यावत् । मोक्षतचपदावधि । मोक्षस्य तत्त्व मोक्षस्य भाव., तदेव पद पद्यत इति, तदवधि । तद्धि यदा मोक्षस्वभावे पर्यवस्यति तदा कामतत्वविधिज्ञान प्रोक्तमिति पूर्वेण सवन्ध.। तदुक्त श्रीपरमार्थसारे- मोक्षस्य नैव किश्चिद्धामास्ति न चापि गमनमन्यन । अज्ञानग्रन्थिभिदा स्वशक्त्यभिव्यक्तता मोक्ष. ॥ (६०) इति । विधानं प्रकारम् । येन विधानेन । मन्दभाग्य अकिश्चन. । अपिशब्देनानेक- जन्ममध्येऽप्यदृष्टलक्ष्मीवदनता सूच्यते। सिद्धपति परभैरवदेवतावदनेनैव देहेन समस्तविभूतिभाजन भवति ॥ १-२ ॥ तेन वश्यादि(का?कारण वेति । मोक्षो मुक्ति , शक्तिशिवसामरस्यप्राप्तिलक्षणम् । तदपि वाग्मययीजसाधनेनेति “वाग्भवे मोक्षरूपिणी" (४।१७) इति पदेन दर्शितं पुरस्तात् । तत्त्वप्रथावपीति । आत्मविद्याशिवतत्त्वाना त्रिवीजरूपेण व्यापकत्वमपि कथितमेवेति भाव. । प्रत्येक्यीजसाधने प्रयोगे ॥ १-२॥ दारभ्य त्रयावपि त्रिशति(त्रितत्वादित्रिवृत्तारणत्वावधि वीजावधि व्यासेन प्रतिवीज समासेन मूलविद्यायाश्च यत्माघन प्राग् दशित तत्सर्व त्रिपुराविषयमिति । अत्र (ना' आ)या' (१४) इत्यादिना ग्रथन प्रागनुक्त देव्या जपहोमोर्चाम्या विधान वदेति प्राषितम् ॥१-२॥ १. भाम्पा-याक.स.,माध-4.1 २. 'तत त्रिपुराजानम' नास्ति-ख ..! ३. 'कामतत्त्वविधितान' नास्ति-स..। ४. 'सघ मिति यावत्' नास्ति-ख... ५ मोक्षतत्व मोक्षतत्त्वस्य भाव-स...। ६. पदम्-स.. ८. 'अपि भवति नास्ति-स...। ९. 'वाग्भवे मारिस- १०. प्रत्ययोगे-4...। ११. मार्चना-..। • प्राणु दशितमिति । चतुपं पटल पति यावत् । इति' नास्ति-त...। ७. तदुक्त मोक्ष । आत्मविद्या .

·२६३ २०५ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः ईश्वर उवाच शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिपुरामन्त्रसाधनम् । जपहोमविधानं तुं समीहितफलप्रदम् ॥ ३॥ चक्रमभ्यर्च्य विधिवत् सकलं परमेश्वरि । मध्यं वा केवलं देवि पाह्यमध्यगतं च वा ॥४॥ तंदग्रसंस्थितो मन्त्री सहस्रं यदि वा जपेत् । व्रतस्थः परमेशानि ततोऽनन्तफलं लभेत् ॥५॥ भृणु देवीति । त्वमित्याख्यातेन संवध्यते । सकलं पूर्णम् । विधिवत् प्रचोदितक्रमेण । मध्यं वा मध्ययनं वा । केवलम् अन्यव्यावृत्तिपरमेतत् । वारामध्यगतं च वेति साष्टारं मध्ययनं वेत्यर्थः । तदनसंस्थितः चक्रान- चश्माययं सकलं विधिवत् परमेश्वरीत्यस्य सृष्टिस्थितिलयात्मकं सफलं चक्रं विधिवद् हेतुद्वितीयस्त्रीकुसुमाद्यैः पूजयेदित्यर्थः । मध्यं वा केवल देवोत्यस्य सेनेपयोनि- चतुरस्रान्तं सृष्टिचक्रं संहारात्मकमध्यचक्र वेत्यर्थः । याहमध्यगतं च वेत्यस्य नवयोनि- दशारद्वयचतुर्दशारचतुरस्रान्तं स्थितिरूपं चक्रं वेत्यर्थः। तदप्रसस्थितो मन्त्री राहा परि पा जपैदित्यस्य सृष्टिस्थितिसंहारात्मना स्थिवानां विधा विभक्तानां चकागां मध्ये एक चक्र विधिवदभ्यर्च्य तदप्रसंस्थितो भूत्वा मन्त्री एतां विद्यां जपेत् पुरश्चरणकामो नरो लक्षप्रमाणं ब्रह्मचर्यादिसंयुत इति वाक्यार्थः । यदि तथा जप्नुमसमर्थस्तदा पूर्वोक्तचक्रत्रितयमध्ये एकं चक्रं विधिवत् स्त्रीप्रसूनकापिशायनाद्यैरभ्यर्च्य तस्य धक्रमम्पच्यँत्यादि । सृष्टिस्थितिसहारवारि सक्लवाचकवाच्ययथाविधायि नवयोनि- चारद्वयचतुर्दशारचतुरश्रात्मक बाह्यमध्यगत पोचक कुलाचारप्रमेण सपरिवारपरमेश्वरी- पूजया प्रसादाभिमुसी वारयित्वा तदप्रसस्थितस्तदभिमुसं समुपविष्ट सुभक्तो वतस्थो जितेन्द्रियो निरन्तराधिकजपाउनुष्ठानाशक्त प्रतिदिन सहस्रमावादप्यनून यावज्जीव जपेत् । ततस्ताव- १. देवेशि-ख.। २.१-य. सर। ३. त्रिपुरामन्त्रसापनम्र.1 विपिवत्-अ.ब. से. सकरा. ५. मध्यस्थ-प्र., मम्ये च-क., मध्यम-पास। देवी-मर.1७. गो-गर.। 4-बार. स. ग.। ९. सदपे-वार. . १०. भयेतो.। ११. विपिय' नास्ति-स...। १२. 'स' मास्ति-द.1 ·नित्यापोशिकार्णवः [५पटर ध्यात्वा वा हृद्गतं चक्र तत्रस्थां परमेश्वरीम् । पूर्वोक्तध्यानयोगेन संचिन्त्य जपमारभेत् ॥ ६ ॥ भागसंस्थितः । ब्रतस्यः इन्द्रियजयोद्यत. । यदाह-"वतचारी सदैवैष य इन्द्रियजये रत." इति ।। ३-५ ।। अयवा बाह्यचक्रपूजा परित्यज्य हृदयकमलोदरे चक्रं परिभाव्य सपूज्य जपेदित्याह-ध्यात्वेति । पूर्वोक्तध्यानयोगेन "तत. पद्मनिभाम्" ( १।१३० ) इत्यादिध्यानयोगेन ॥ ६ ॥ चा(स्य) पुरतः संस्थितो भूत्वा 'मुद्रारन्धपूर्वक सहस्र जपेदिति वाक्यार्थः । अतस्य परमेशानि ततोऽनन्तफल लभैदित्यस्य राष्ट्रभ्रंशदेहपीडादिना कदाचिदपि जपहास न कुर्यामिति सक्ल्पपूर्वकं जपेद् यायजीवाधिकारम् । ततोऽनन्तफलं लभेदिति भाकः॥३-५॥ घ्यात्वा तु हृद्गत चक्र तरस्था परमेश्वरीम् । पोरनभ्यानयोगेन सचिन्त्य जपमारभ- दित्यस्यायमर्थः यदि क्थञ्चिद् बाह्यचक्रमुद्धृत्य परमेश्वरीमाराधयितुमसमर्थः साधक एतन्चक पूर्वोक्तन्यायेन दृदयम्मलकुहरान्त' संचिन्त्य परमेश्वरी सपरिवारा- मामाशादिनित्यन्तसंभवेर्गन्धादिनैवेद्यान्ते. पञ्चोपचार. शन्दाद्यैः स्वाभाविकैरभ्यर्च्य परमामृतफ्लया संतl परमशिवसमरसौकृततया स्यात्मैक्यं संचिन्त्य स्वयं च कामे श्वरीरूपावर्तमुद्रामयकं निवध्य सहस्रमावर्तयेत् । मूलविद्यापुरश्चरणं क्र्तुमशक्त साधनश्वेदन्तर्यजनविधिप्रवीण सन् युक्तो विधिना जपेदिति जपविधिः । अन्तर्यजन- न्मात्रनियुतेनानन्तफ मुक्यविरोघि सद्भक्तिपुरस्सर स्वरसपरमानन्दप्रवोधात्मक शिवपद रमते ।।३-५॥ ध्यात्वेत्यादि । बाह्याचनान्तरार्चनेति ध्यान योगेनानप्रस्फुरत्पूजाचत्रराजसनि- हिता परदेवता ययावदाराध्य प्रागुक्तफ्लाप्तये जपेत् ।। ६ ॥ २.उक्त च-ख. । ३ स पूजा-स. ग.. १. तु-अ., हदि स्थित-सस.। ४. ध्यानेन-स.। ५. दित्यैत-छ.। ६. दिक्षित्य "शब्दा' नास्ति-छ । ७ शक्तश्वेत- क. ग.1 ८. 'विधि' नास्ति-छ.। ९. सयुक्तो-क. छ.1 1. "चित्त योनिमुद्रामावध्य यो जपो मन्त्रदोषनिरासार्थत्वेन कृत् सहस्रसध्यास्तन्त्रेषु । विहिलो श्यने, स तावमात्र एवेह पुरश्चरणत्वेन विधीयत इत्याहु" (से. पृ १६३)।

·॥८॥ ६.१० मूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः निगदेनोपांशुना चा मानसेनापि सुव्रते। पूर्वोक्तन्याससंयुक्तो मुद्रासनद्धविग्रहः ॥७॥ मुक्ताहारमयीं स्फीतवैडूर्यमणिसंभवाम् | पुत्रजीवकपद्माक्षरुद्राक्षस्फटिकोद्भवाम् प्रवालपद्मरागादिरक्तचन्दननिर्मिताम् कुड्डमागुरुकर्पूरमृगनाभिविभूपिताम् ॥९॥ अक्षमालां समाहृत्य त्रिपुरीकृतविग्रहः । लक्षमान्नं जपेद् देवि महापापैः प्रमुच्यते ॥ १० ॥ जपे गुणविधिमाह-निगदेति । निगदेन व्यक्तोचारणेन । उपांशुना । विभक्तिरागमायाता। आत्मश्रवणयोग्यप्रयत्लेन । मानसेन स्मृतिमात्रेण । पूर्वोक्तन्याससंयुक्तः करशुद्धयादिवशिन्याद्यन्तन्याससंयुक्तः । मुद्रासनविग्रहो योनिमुद्रावन्धेन फवचितस्वदेहः । पद्मरागादीत्यनादिशब्देन रनान्तरं गृह्यते । मृगनाभि. कस्तूरिका । अक्षमालाम् । अक्षमालाशब्दस्य मुख्यार्थ- स्त्वादिक्षान्ता वर्णमाला । अनामियुक्तवचनम् - शोलस्य हवनमथान्तरम् । तथाहि-मूलाधारफमलान्तरुयत्रिकोणफुण्डान्तरल्ल. सितचिदनो मनसा स्रुचा सुपुम्नावम॑ना पराकाशकुशेशयान्तःस्पन्दिपरमशिवसुधा- ज्येन मूलविद्यामुञ्चरत्नाज्याहुति विधायानन्तरं सकलधर्माधर्मसुखदुःखावृत्ती हु. याद् यथाशक्तीत्यर्थः ॥ ६॥ पुत्ताफलामलमणीत्यारभ्य अक्षमाला समाहृत्यैत्यन्तः शोकसमुदायोऽक्षमाला- साधनप्रकारोपदेशकः स्पष्टार्थः । विपुरीकृतविग्रह इत्यारभ्य जप्त्वा त्रिपुरसुन्दरीमित्यन्ताः निगदेनेत्यादि ननिग्रहोन्तस्थापश्यमाविसर्वविधिविहितसिद्धारवायोपदेशिनोज्यमयं । पूर्वोक्त पामगोपेनात्मकरेवर त्रिपुरीइत्यान्तर्वाह्ययागानुरूपेण धृतोपचारार्चननवमुद्रादर्शना- १. स्यामसंनदो-याक. स. सत्र., न्यायसंयन्धी-सस. 1 २. मुद्रित-सक. । ३. पलामल- पणिरकोतवैदूपंसमवाम-वाग. म. से. मस., स्फीता पाय-य., फलरमाणिश्यसिद्धर्यसभवाम्- ४. विभाषिताम्-वाग. गो.। ५. लभमेर-पाग. से, सर.स. 1 ६.'अना" पालिका ॥ इति' मास्ति-स...। ७. 'तपाहि. विधापान्तर' नास्ति-छ.1 ८. शस्ये- । 1. मात्र "रामपा" (ो. १४९) इति विमाननैरवदनम्, योगिनीरदयदौपिपारयं "धर्मारामहविदीप्ते" (पृ. २६४) स्पादित परतिपवन चानुगपैयम् । - ·नित्यापोडशिवाणवः [५ पटल. लक्षदयेन पापानि सप्तजन्मकृतान्यपि नाशयेत् त्रिपुरा देवो साधकस्य न संशयः ॥ ११ ॥ जेफ्वा लक्षत्रयं मन्त्री यन्त्रितो मन्त्रविग्रहः । पातकं नाशयेदाशु सप्तजन्मसहस्रजम् ॥ १२ ॥ जप्त्वा विद्यां चतुर्लक्षं महावागीश्वरो भवेत् । इतीरिता सकलजगत्प्रभाविनी क्रमोत्क्रमक्रमगुणितार्णमालिका । अभीष्टसाधनविधये च मन्त्रिणां भवेन्मनुप्रतिपुटिताक्षमालिका ॥ इति । (प्र० सा० ८।२६) ता विहायात्र मुक्ताफलादिर्गौणार्थो गृह्यते। महामुख्यार्थस्तु कारणेश्वरी- पङ्क्तिसंविन्मार्गजपविधौ द्रष्टव्यः । तदुक्तं श्रीमहागुरुभिः- मत्पर नास्ति तत्रापि जापकोऽस्मि तदेक्यतः । तत्त्वेन जप इत्यक्षमालया दिसि क्वचित् ॥ इति । (शि० स्तो० ३।१७) समाहृत्य गृहीत्वा । यन्त्रित. चर्यापादोक्तक्रमेण सयतः। मन्त्रविग्रहो मन्त्रन्यस्तदेहः । जप्त्वा जपित्वा । जपशब्दनिर्वचनेऽभियुक्तोक्ति.- मन्त्रतत्वाप्रमादो यः स जपो जन्मपालनात् । जन्म मन्त्रसतत्व तत्पालनं तद्विमर्शनम् ।। इति । असौ पारमार्थिको जपः । अत्र तु वर्णावृत्तिरूप इति विशेषः । जप विधावमियुक्तोक्तिः- श्लोका जपसंख्यावाचकाः सप्टार्थाः । विधिवज्जायत इत्यारभ्य स्वच्छन्दगतिरोधर इत्यन्तग्रन्थो मूलविद्याफलवचनः स्पष्टार्थः ॥ ७-१७ ।। क्षमालाग्रहणादि कृत्वा यथाकाम अपेदिति । ततो निगदेन निजानुभूतिव्यक्तेन, उपाशुना निज- श्रुतिव्यक्तेन, मानसेन मनोगतेन सर्योपचारेण जपेत् । मुक्ताफलामलमणिरिति । निर्मलमुक्ता- मणिरिव स्थित स्पुरितम् । लक्षमात्रमित्यादि गतिरोधर इत्यन्त स्पष्टार्थ ॥७-१७ ॥ १. नास्त्येष श्लोकः-सस.१२ प्रयतो-बाक. स. १३. काना-सक. । ४. यदि-ब.सका ५. गम्याग. से., का-सक. । ६. पालिका-मा. 1 ७. कारणेश्वर-स.., परमेश्वरि-ग.. ८. पिशमि-. ९. माण-प... १०. मन्नत्यस्तदेह नास्ति-ख..। ११. सहित प...। १२. 'अमौ च ॥ इति' नास्ति-G... १३. दिवाने-ग. । १४. स्फुटितम्-. ।

·२६७ ११-१७ सूत्राणि ] ऋजुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः पञ्चलक्षाच्चादरिद्रः साक्षाद् वैश्रवणायते ॥ १३॥ जप्त्वा पलक्षमेतस्या महाविद्याधरेश्वरः । जप्त्वैव सप्तलक्षाणि खेचरीमेलकं ब्रजेत् ॥ १४ ॥ अष्टलक्षप्रमाणं तु जप्त्वा विद्यां महेश्वरि । अणिमाद्यष्टसिद्धाशो जायते देवपूजितः ॥ १५ ॥ नवलक्षप्रमाणं तु जप्त्वा त्रिपुरसुन्दरीम् । विधिवजायते मन्त्री रुद्रमूर्तिरिवापरः ॥ १६ ॥ कर्ता हर्ता स्वयं गौरि" लोकेऽप्रतिहतममः । प्रसन्नो मुदितो धोरः स्वच्छन्दगतिरोश्वरः ॥ १७ ॥ पद्मासनः प्राग्वदनोऽप्रलापी तन्मानसस्तनिवजिताभिः । अझसना वाऽङ्गुलिभिजपेत् तं नातिद्रुतं नातिविलम्वितं च ॥ इति । (प्र० सा० २०१३९) एतस्या विद्यायाः। खेचरीमेलनं योगिनीभिः सहासिका। विधिपद् यथाशास्त्रम् । रुद्रमूर्तिरिवापर इति शापानुग्रहक्षमो महायोगी भवतीति । कर्ता अनुग्रहविधो श्यादिसंयोजनसमर्थ । हर्ता निग्रहविधी थ्यादिसहरण- प्रवीणः । स्वयम् । सिद्धमन्त्रः साधक इत्ययं । सिद्धिर्नाम देवतात्मत्वेन प्रकाशमानता । तदुक्तमभियुक्तैः- सिद्धिर्नाम मनूना हि देवानामहकृतेः । दृढत्वं तच्च ताप्यतादात्म्यामर्शनादिभिः ॥ इति । इयं महासिद्धिः । इह हि लौकिकी सिद्धिरुच्यते । प्रसन्नः अतिप्रसन्नः १. रिट्रोऽपि वाग. से सक. स., क्षदरिद्रोऽपिच.१२.श्रवणो भवेत्याग.से. सर.स.1 ३. सप्तलक्षाणि जत्वैवंय.। ४. मेलको भोट-गाग. से. सख, मेलनं भरेत्-सक. सायर रोचरो मरेतल्य.। ५.च-से., गेन-सक.। ६.तु साधक-च,। ७. नामीश्वगे ८, दियि पूजक-व., दैवि पूजित-सक.। ९.देवि-गर.1 १.. देवि-च. । ११. निरपम मुदितो वोर:-याव, स., धीरः-सर संहरणरमणि-.. १७. ' इइच्यते नास्ति-स..। १८.हि नास्ति-ग। १९. "मतिलुप्य.' मास्ति-स.! । देवि जायते-मल. १३. सिदं मन्य-ग.। १६. तापा अ-ग.घ.1 १४. मानत्वम्-.. १२. वरण-प., १५.मन्त्रागा-11 ·२६८ नित्यापोडशिकाणवः [५ पटलः निगदेन यंदा जप्तं लक्षं चोपांशुना कृतम् । मानसेन महेशानि कोटिजोपफलं लभेत् ॥ १८ ॥ प्रशान्तमायाकालुप्यः । मुंदित. प्रत्यभिज्ञातशङ्करात्मस्वभावानुत्तरानन्द- चमत्कार। धीरः पुनः पुनर्विभावितमहेश्वरस्वरूपामर्शनतदुपनिषत्सार- संग्रहः । स्वच्छन्दगतिः- योगी स्वच्छन्दयोगेन स्वच्छन्दगतिचारिणा। स्वच्छन्दपदवीलीनः स्वच्छन्दसमतां व्रजेत् ॥ (स्व० त० ७ । २६०) इत्याम्नातनीत्या विधिनिषेधागोचरनियन्त्रणमहारहस्यशिवमार्गानुप्रविष्टः । ईश्वरः समस्तविभूतिप्रंसवावनिः ॥७-१७|| निगदेनेत्यस्यायमर्थः-उच्च पणेन लक्षजपस्य फलम् उपांश्वकेन लभ्यते । उपाशुरूपस्य कोटिजपस्य फलं मानसेनैकेन लभ्यत इति । अत्रा- मियुक्तवचनम्- उच्चारो मनसा स्थानध्यानवर्णप्रकल्पनात् । मानसो जप इत्युक्तो योगमार्गप्रवर्तक. ॥ निगदेनेत्यादि । वाचिकलक्षजपफलमुपांशुना जप्तं कोटिजाप्यफलमेकेन मानसेन लभ्यते । धाचिकोपांशुमानसानां लक्षणं श्रीसिद्धनाथपादैरुक्तम्- उच्चारो मनसा स्थानध्यानवर्णप्रकल्पनात् । मानसो जप इत्युक्तो योगमार्गप्रदर्शकः ॥ निगदेनेत्यादि । प्रार्गव “सहस्र यदि वा जपेत्” (५५) इति भूतभीताना सहरूः सस्यानिगदादयो गृह्यन्ते । अत एव निगदेन जप्तं सहन यथा जप्तमेव न नार्थत एवेत्यर्थ । उपांमुजप्त सहल निगद लक्षजपमम भवति । भनसावनित जप सहस्र निगदजप- मोटिर्जायते ॥ १८॥ १ तु पम्जप्त-याग, से., पपा जप्त-सर, तया जप्त-सत. 1 वाग, से., स्मृतम्-पर. स.। ३. जाप्यफर भरेत-बाग. से., जाप्य-य., जाप्यफलं-सक, स.. ४. मुदिन प्रमुदिनः-घ. । ५. 'पुनः' नास्ति-द... ६.निभालित-. । ७. स स्वच्छन्दपड़े पुस्त-पु.। ८. सन-ग. । ९. प्रमव.-1., प्रसवारपि.घ.। १०. प्यानस्थान-क, ग. प्र.। ११. समते-.। १२. गृहन्ति-..। १३. स्तमेय-.। १४. 'ग' नास्ति-स.। २. समम्- ·१८-२० सूत्राणि ] जुविशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलित यत्र वा कुन्नचिद्देशे लिङ्गं चै पश्चिमामुत्रम् । स्वयम्भु चाणलिङ्ग वा इतरदापि सुनते ।। १९ ।। तत्र स्थित्वा जपेल्लक्ष त्रिपुरीकृतविग्रहः । ततो भवति देवेशि त्रैलोक्यक्षोभको नरः ॥ २० ॥ उपाशुनिजकर्णेकगोचरः सिद्धिदायक. । सुस्पष्टवचनोचारो वाचिक सिद्धिदायकः ॥(सि० पा०) इति । अत्र मानवं वचनम् विधियज्ञानपो यज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः । उपाशुः स्याच्छतगुणः साहस्रो मानसः स्मृतः ।। (२।८५) इति ॥१८॥ स्वयम्भुवाणेतरलिङ्गाना मध्येऽन्यतमलिङ्गसन्निधौ जेपेदित्याह- योतिद्वयेन।यत्र कुत्रचिदिति मध्यामध्यविकल्पोन कर्तव्य इत्याहा॥१९-२० ॥ उपांशुर्निजकर्णकगोचरः सिद्धिदायकः। सुस्पष्टवचनोच्चारो वाचिकः सुविशुद्धिदः ॥ (इति) ॥ १८ ॥ यत्र वा कुत्रचिशे लिङ्ग व पश्चिमामुखम् । स्वयम्भूर्बाणलिङ्ग वा इतर वापि मुनते ।। इत्यस्य (व्याख्या लिख्यते)-'अस्मिन् शरीरे यत्र फुत्रचिद् मूलाधारप्रदेशे पश्चिमा- भिमुख स्वयम्भुवाचकं ज्योतिर्लिङ्गं स्फुरति तत्र स्थित्वा लक्षं जपेत् । तथाऽस्मिन् शरीरे पत्र कुविदित्यादिग्रन्यार्थो बहिरन्तर्भावन द्विविध । अन्तस्य मूलाधारहृदय भ्रूमध्येषु पश्चिमामु( खम' खान्यू )व॑स्फुरच्छक्ति(ो? ज्यो )तिबिन्दुलिङ्गानि स्वयम्भु). बागेतराज्यानि स्यु । तत्र तत्र क्रमेण स्थित्वा तत्तल्लिङ्गमपि लक्षीकृत्य मानस लक्ष जपेत् । वाह्येऽपि स्वयमाविर्भूत लिङ्गम्, वाणलिङ्गारय भक्त्या पूजित नर्मदालिङ्ग १. म्मू-अ. सक.। २र वा-अ.ब. सख. । ३.कारक-वाग. से. सख.। ४. एया पडक्तिर्न दश्यते-ख. ग. इ.। ५. शुद्धिमायत -घ । ६. पय-ग. घ.। ७. सहस्रो- ख. ग. घ. इ.। ८. स्वयम्भुवाणामृतलिङ्गाना पश्चिमाभिमुखाना मध्ये-घ, स्वयम्भुवाना लिङ्गाना-ग. । ९. 'जपे जप्य' नास्ति ग. । १०. मेध्यदेश-. । ११. 'सिद्धिदायक' इति सर्वासु मातृकासु स्थित पाठ । अत्र ज्ञानदोपविशिनीस्थ पाठ स्थापित । १२. भुवा-ग., भुव बाणलिङ्ग छ.1 1 "ब्रह्माण्ड इध पिण्डाण्डेपि स्वयम्वादिलिगायुत्तरपटले वक्ष्यन्ते। तत्परत्वे तद्ग्रन्थ- ध्यात्यानं रत्नावलीकारस्प व्यामोह एव" (से. पृ. १६६)।

·२७० नित्यापोडशिकाणंवः [५पटलः . एवं जप्यं यथाशक्ति कृत्वादी साधकोत्तमः। होमं कुर्याद् दशांशेन कुसुमैर्ब्रह्मवृक्षजैः ॥ २१ ॥ कुसुम्भकुसुमैर्वापि त्रिमध्वक्तर्यथाविधि। ततो भवति विद्येयं महाविघ्नौषधातकी ॥ २२ ॥ सर्वकामप्रदा देवि भुक्तिमुक्तिफलप्रदा। योनिकुण्डे भगाङ्के वा वर्तुले वार्धचन्द्रके ॥ २३ ॥ जप्यं जपम् । होमं कुर्यादिति । चिद्विकासेन वैद्यस्य तद्विलासस्य तत्तया । परामर्शो महाहोमः परिपूर्णमहाफलः ॥ इत्यकल्पितार्चापरामर्शहोमोपनिषत् । ईंह तु तदाप्तये गोणो होमविधिः । दशांशेन जपाद देशाशेन | ब्रह्मवृक्ष, पलाश. । तदुद्भवै. समित्पुष्पादिभिः । कुसुम्भो वह्निशिखः । त्रिमधु शर्करा घृत मधु | अर्घ पापम् ॥ २१-२३ ।। यत्र कुवचिदाधारप्रदेशे हृदयफमलोपलक्षिते वाणवाचकं ज्योतिर्लिङ्ग समुल्लसति तत्र स्थित्वेत्यादिपूर्ववत् । तथा यस्मिन् कस्मिंश्चित्प्रदेशे आधारे भ्रूमध्ये इतरात्यं ज्योति- र्लिङ्गं तिष्ठति तत्र स्थित्वेत्यादि पूर्ववत् । अथवा बाह्ये यत्र कुत्रचित् प्रदेशे स्वयम्भूलिङ्गं पश्चिमाभिमुखं तिष्ठति, तथा बाणलिङ्ग स्थापितं तिष्ठति, इतर पर्वतलिई वा पश्चिमा भिमुसं तिष्ठति, नन्दिगणेशादिरहितस्थानमन्विष्य प्राप्य तत्र स्थित्वा लक्षं जपे. दिति भावः। तदुक्तमुत्तरपट्के-- पश्चिमाभिमुसं लिहूं योनिस्थं परिकीर्तितम् । स्वयम्भूर्वाणलिङ्गं वा इतरं वापि सुव्रते ॥ इति ॥ १९-२० ॥ भगाङ्क इत्यश्वत्थपत्राकृतिरिति भावः ॥२१-२७॥ यालिङ्गम्, इतरस्यापित पर्वनभव पश्चिमाभिमुखम् । नन्दिकेशादिरहित तिष्ठति चेत् तत्र स्थित्वा लक्ष जपेदिति ।।१९-२०॥ होम कुर्याद्दशाशैनेत्यारभ्य कालमृत्युयमादिभिरित्यन्त श्लोकसमुदायः कुण्डलक्षणहोम- द्रव्यतत्पलवाची प्राय स्पटार्थः । तत्रापि भगाई अश्वत्थपत्राकृतो ॥२१-२७॥ १ अप- वाक. स. ग. से. अ. ब., जाप्य-सस. । २. धानिका वाग. से., नोपधा तिका-सक, महापौषविनाशिनी-सख.। ३. भगाकारे-याग. से. | ४. चन्द्रकापर-सत.। ५. चेत्यस्य-ना. घ. ६. परिपूर्यफलोदय -. । ७. इत्यकल्पनाच्च-व..., इत्यनित्यः ८. 'इह वियिः नास्ति-प..। "दशान' नास्ति-स...! १०. 'सतु दिभिः' नास्ति-द. ग...। ११. 'या नास्ति-छ। १२. म्भु या-ग., भुवं बाला-ए। पल्पनाचा-घ.।

·वा पद्मा? २१.२७ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनो-अर्थरनावलीसंवलितः नवत्रिकोणकुपडे चतुरस्रोष्टपत्रके। योनिकुण्डे भवेद्वाग्मी भंगे चाकृष्टिरत्तमा ॥ २४ ॥ वर्तुले च भवेल्लक्ष्मीरर्धचन्द्रे यं लभेत् । नवत्रिकोणकुण्टे तु खेचरत्वं प्रपद्यते ॥ २५ ।। चतुरस्रे भवेच्छान्तिलक्ष्मीः पुष्टिररोगता। सर्वसम्पत्तिरचिरादेव जायते ॥ २६ ॥ चक्रेऽष्टकोणसुभगे समीहितफलं लभेत् । मल्लिकामालतोर्जीतीपुष्पैरोंज्यपॅरिप्लुतैः ॥ २७॥ योनिकुण्डे अश्वत्थदलाकारे । भगाङ्के मन्मथावासभूमौ । वर्तुले वृत्ता- कारे । अर्धचन्द्र अर्वचन्द्राकारे । नैवत्रिकोणकुण्डे नवत्रिकोणाकारे कुण्डे । अष्टपत्रके अष्टदलाकारे । आकृटिराकर्षणम्। पद्माङ्के अष्टदलाकारकुण्डे चक्रेऽष्टकोणसुभग इत्यस्यायमर्थः-अष्टभिः कोणैः सुभगे चक्रे, चक्राकारे कुण्ड इति यावत् ॥ २३-२७ ॥ वाग्भवबीजमात्रसाधनेऽपि मल्लिकाजात्यादिभिः श्वेतपुष्पैः सारस्वत- सिद्धये होम इत्यर्थः । मल्लिकामालतीत्यादि । अत्र विकसितैरनाघ्रातः वाग्भववीजसाधने होमद्रव्यम्-पल्लिकामालतोत्यादि । श्वेतपुष्पैः सौर सौरस्वत- सिद्धये होमः कार्यः । करवीरजपापुष्पाणि वश्यार्थमिति । कर्पूरादि सौभाग्यार्थम् । पुरं वाग्भववीजसाधनेऽपि मलिकाजातिभि श्वेतपुष्पै सारस्वतसिद्धये होम , करवीरजपा- पुष्पाणि वश्याय, कर्पूरादि तत्तौभाग्यसिद्धये । पुरं गुग्गुलु । एतदपि वश्याय । पलं महासव- १. चक्रे-वाक. ख., कुण्डेऽपि-सख. । २. धे-वाक. ख.. ३. कोणके-सख। ४. भगा कृष्टि-वाक. ख. ५. लमे-सख.। ६. जयं-सक., श्रियं-य., दुप-सक्ष। ७. भवेत्याग.से.व.सख.। ८. नवत्रिकोण, वर्तुल इति पक्तिक्रमः-ब. । ९. पुण्डोपि-सक.। १०.प्रजायते-वाग. से च. सक, ख.। ११. रब. सक.। १२. न्ति पुष्टिनारोगता तथा सक.। १३. पमामे-याग, से.। १४. सिद्धिस्तु अ-सक. । १५. देवि-६. । १६. अष्टकोणे -बाग से. 1 १७. भवेत्याग. से.. १८. जाति-से. सक. । १९.श्चैव-सक. । २०, मधु-वाग. स.व. सक.. २२. कूपे-ख. ग., फूट-ड.। २२. 'न"चक्राकारें नास्ति-स...। २३. 'यावत्"होम इत्यर्थः नास्ति-रा. ग. रु.। २४. 'मल्लिका"येत् ।। इति' नास्ति- स. घ..। २५. पुष्प-छ । २६. 'सारस्वतसिद्धपे' नास्तिक छ।

·१५. सोभवरो-वाग. से. सक., क्षोभाय जायते-सख.1 १६. इत परम्-'दासोऽपि लभते २७२ सशी लदाम्भोरहहोमत । दुभंग सुभगो भूयारक्षक्ह्नारहोमत ॥" एष श्लोकोऽधिको नित्यापोडशिकाणयः [५परला हुँतैर्भवति वागीशो मूकोऽपि परमेश्वरि । करवीरजपापुष्पाण्याज्ययुक्तानि पार्वति ॥ २८ ॥ हुत्वाकर्पयते मन्त्री स्वर्भूपातालयोपितः । चन्द्रकस्तृरिकामिनं ?त्या कुटुममोश्वरि ॥ २९ ॥ तन्न कन्दर्पसौभाग्यात् स सौभाग्याधिको भवेत् । चम्पक पाटलादीनि हुत्वाऽसौ श्रियमाप्नुयात् ॥ ३० ॥ श्रीखण्डमगुरु चौपि कर्पूरं पुरेसंयुतम् । हुत्वाऽमरपुरन्ध्रीणां देवि विक्षोभको भवेत् ॥ ३१ ॥ हुत्वा पैले त्रिमध्यक्तं कृत्वा स्मृत्वा महेश्वरीम् । खेचरो जायते देवि गत्वा नक्तं चतुप्पथे ॥ ३२॥ सुगन्धिभिरनु(डिपि)ते पुष्पैरिति तात्पर्यम् ) उक्तं च- मुकुलै. पतितम्लानै शीण जन्तुपितैः । आत्रातरङ्गसस्पृष्टैरपितैश्चैव नार्चयेत् ॥ इति (प्र० सा० ६।५३) हुतरित्यादि । हुतै होभे.। वागीश. वाचस्पति । चन्द्रकस्तूरिकामिश्रम् । इद कुडुमस्य विशेषणम् । चन्द्र कपूर । तत्र होमे । असौ होता । श्रीखण्ड चन्दनम् । पुरं गुग्गुलु. । अमरपुरन्ध्रीणाम् अप्सरसाम् । पलं मासम् । काल- गुग्गुलुः । एतदपि यश्याथें । पल महामासादि । दधिमधुक्षीरलाजादि कालजिद्धोमार्थम् ।। १. नास्त्येष श्लोक -व.। २ चार्षते-व.। ३. खमू-वाक. ख. । ४. चन्द्र-वागः से., सित-सक.। ५. युक्त सक.. ८. ग्योल्लाससामथ्र्यवान्-वाग. से ग्याधिकसौभाव्यभाग-च., 'ग्य लभते साधकोत्तम । ९. घण्यफ-वाक, ख., पाटलाजातिकुसुमै -सक. । ११. चामे. सख.। १२. पुर-च. । १३. मिश्रितम्-सत.। १४. पुर-वाक. प. सका। ६. कृत्वा याक. स.! ७. हुत्वा-वाक. ल.. सक.. १०. वै-वाक-ख.ग.से.। हरयते-याग, से.. १७. फ्लत्रय देवि विमध्वस्त-मक.। १९. रात्री वाग से. सक स., हुत्या-ब.। २१. 'समरपुरन्ध्रीणाम् नास्ति-प. इ.। १८. श्वरि-ब. स. ख.। २०. 'हुतैरित्यादि नास्ति-स. ग. ह.।

·२८-३३ सूत्राणि ] ऋजुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसवलित २७३ तथा दधिमधुक्षीरमिश्राल्लाजान् महेश्वरि । हुत्वा न घाध्यते रोगैः कालमृत्युयमादिभिः ॥ ३३ ॥ इति श्रीनित्यापोडशिकाणवे पञ्चम पटल । ग्रन्यश्च परिसमाप्तः॥ मृत्युयमादिभिरिति । 'आदिशब्देन व्याधिलक्ष्यते । कालोऽवच्छेदक । मृत्यु मारयिता । यम उपरमयिता। व्याधि. चिन्ताकर । शरीरोपतापलक्षणो रोग । इदमस्य हृदयम्-- कालो मृत्युयमो व्याधिस्तत्वतस्त्वेक एव तु । वृत्यन्तरविशेपेण पर्यायेगाभिधीयते ॥ सर्वावच्छेदक कालो मृत्युारयिता च स । यमनाद्यम एवाय व्याधिश्चिन्ताप्रदो हि स ॥ इत्युक्तदिशा बहुविकारप्रदा एता शरीरायासकारिण्यो विकल्पोदयभूमयोऽ- होम पुर्याद्दशाशेनेत्यारभ्य हुत्वा न वाध्यते रोगै फालमृत्युयमादिभिरित्यन्तः श्लोकसमुदाय धुण्डलक्षणहोमद्रव्यतत्फलवचन ॥२७-३३।। ॥ इति श्रीविद्यानन्दविरचिते चतुश्शतीटिप्पणेऽर्यरत्नावल्या त्रिपुराजपहोमोपदेश पञ्चम पटल ॥ मागादि । दधिमघुक्षीरमिजि क्लहादिविजयाय । इति शुभम् ॥ २५-३३ ॥ १. सदा-पाक.ख.। २. देवि-सर.। ३. व्याधि-सक.। ४. भयादिभि-याक.स.। अटत्या पल, हरदा न, खेचरो, तपा-इति पतिप्रमो दश्यते-य.। परमिमेऽधिया दरोगा पिते रेयल सेतुय ए एय- 'समम्तम प्रकल्पोनेनहोमनपादिभि । प्रयोगा कथिता देवि सिद्धपन्त्येव न साय ।। तसभ त्रासरस्पाने विद्यामेतां तु वियसेत् । एतस्यां साधितायां तु सिद्धास्या मातृरा यत॥ गुरपदिष्टमागंण मातृका तरिता न्यसेत् । रताय परमेशानि सवसिद्धिप्रदायकम् ।। * प्यार मुखमुद्रादिकलानां परिषल्पनम् । प्यान शक्तिममावेशात् गमहत्मामरस्परम् ॥ सपतेरियमचार मोधरेनादमातरम् । एष एवं अप प्रोक्तो न च बाहजपो जप ॥ तापदानी न होतम्य तत्ततन्नोदित पपा । पापदारममहापड़ो मन पूर्णाहुति हुने । 1 "यमादिभिरियादिपदेन परपुरयादिएनम् । प्यापियनमिति प्राधा म्यारयाने रोपण्यायो भंदभिरप" ( पृ १७१)। . .

·२७४ नित्यापोडशिवाणव [५ पटलः वस्थाः कलयापि कतिपयकालशरीरस्थितिकृत्विदशाहारन्यकारितमहाहन्ता- महामृतमहोदधिनिमबदेहादिप्रमातृकस्य समावेशरसास्वादनिपुणस्य महा- योगिजनस्य- जीवन्नेव विमुक्तोऽसौ यस्येयं भासना सदा । यः शिवं भावयेन्नित्यं न काल. कलयेच्च तम् ।। (स्व० त० ७२५९) इत्यानातनीत्या न कदाचित् संभावनाप्रत्ययविपयता भजन्तीति शिवम् ।। २७-३३ ॥ एवं प्रजल्पितं मातस्त्वद्भक्त्युनेकतो मया । समञ्जसं वेतरद्वा तत् ते सोढव्यमम्ब हे ।। प्रेसृता भारतीज्योत्स्ना शिवानन्देन्दुमण्डलात्। कुदेशिकमहाधर्मसन्तप्त. सेव्यतां चिरम् ॥ एतद्दर्पणसुस्पष्ट चतुश्शत्यागमार्थवत् । योगीन्द्रो वामन कुर्यात् परम पदमश्नुते ॥ ।। इति श्रीविद्यानन्दनायविरचिते चतुरशतीटिप्पणेऽयरत्नावल्या पञ्चम पटल ॥ ॥ समाप्तोऽय ग्रन्थ ॥ स्वसंदित् त्रिपुरा देवी लौहित्य तदिमर्शनम् । पाशाइकुशौ तदीयौ तु रागद्वेषात्मनो स्मृतो॥ शब्दस्पदियो बाणा मनस्तस्याभवनु. । विश्वप्रतीतिजनिका शक्तयश्च क्रमेण याः॥ पूर्वपश्चिमी द्वारी प्रापापानात्मको स्मृतौ । कालो धामानि भूतानि नव चकाभ्यनुरमात् ॥ परणेन्द्रियचस्या देवी सवित्स्वपिणीम् । विश्वाहडकृतिपुष्पैस्तु पूजयेत् सर्वसिद्ध " इति। १. कृतिना. 1 २. तामृत-आ, ता मद-घ.। ३. स्वादन-ख । ४. यस्यैषा-मु.। ५. भावना-द.। ६. शिवो हि भावितो नित्य न काल' क्लयेच्छिवम-पु.। ७. कलये-ग.) ८. 'न' नास्ति-स. ४.। शिवम् नास्तिला. 1 १०. अप्रत्योऽन्तिम शोक प्रथमत्वेन स्थापित. स. ११. प्रसूता-. 1 १२. माद् भदेत-ख.। 1. "तन्त्रराजे गलादिनयात्मकत्वस्य चक्राणामनुक्तावपि तयाख्यातृभिः पञ्चत्रिशे पर "पाणि मन्या. सर्वत्र" ( ३५।१६ ) इति श्लोक्प्यास्यावसरे चक्रनवषयासनामेतामेव पयित्वा तत्संमत्ययं निरयापोरशिकाणये प्रोक्तमिति प्रन्येन शालो घामानि भूतानीत्यमेव ·जुविमशिनी-अर्यरत्नावलीसंवलितः ૨૭૫ इति परमरहस्यं प्राप्तसत्सम्प्रदायं स्फुटविवृतिविलास प्रोन्मिपञ्चक्रराजम् । निपुणमतिनिपेयं निर्गतागेपदोपं विवरणमकृतेदं श्रीशिवानन्दयोगी । एकविंशत्रिकद्वन्द्वतत्त्वात्मपरमेशितुः । परानुग्रहसृष्टयंशत्रितयं हृदयं नुमः ॥ एवमुजुविमहिन्यां नित्यापोडशिकावे । शिवानन्दपरोमष्टः पञ्चमः पटलो गतः ।। १. निर्गता "नुमः नास्ति-स. इ. । २. अस्या-ा. । ३. कोदधः-प.। ४. ष्टं पधर्म पटलं गतम्-स... लिखितम् । एवं सति यत् प्राचीनविशिन्यादिटोकाकारैः सर्वैरककण्ठ,न मूलस्थपञ्चम- पटलस्य चतुस्त्रिशता श्लोकरव समाप्ति मन्यमानरुत्तरत्र पठ्यमानात् दश श्लोकान् पुस्तकेयू. पलभ्यमानान् संगतानपेक्षितानपि परित्यजद्धिः किमभिप्रेतमिति त एव प्रष्टव्याः। यदि पुनः सात्रिंशदधिकचतुश्शतश्लोकघटिताया अस्याः पञ्चपटल्याः पूर्वचतुरशोतिसमास्या- समर्थनार्थमिदं साहसम्, प्रथमचकोद्धारान्ते सार्धत्रयाणां द्वितीयचक्रोद्धाररूपाणां सप्त- दशानामत्रत्यानां दशानां च श्लोकानां त्याग इत्याशयः स्पात्तदाऽप्ययुक्तमेव; अतिप्राचीन- मनोरमाकारैरेततन्त्रीयत्वेन लिखितश्लोकालिङ्गात् पुस्तकेयूपलम्भाच्च कतिपयाना- मप्रक्षिप्तत्वे निश्चिते सति समात्याया एवात्पन्यूनाधिकभावाविवक्षया गौणत्वेन निर्योटु युक्तत्वात्' (से. पृ. १७५-१७६ ) ।

·परिशिष्टभागः
तत्र
दीपकनाथसिद्धविरचितं त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम्
शिवानन्दमुनिविरचितः सुभगोदयः
शिवानन्दमुनिविरचिता सुभगोदयवासना
शिवानन्दमुनिविरचितं सौभाग्यहृदयस्तोत्रम्
अमृतानन्दयोगिविरचितः सौभाग्यसुधोदयः
अमृतानन्दयोगिविरचितश्चिद्विलासस्तवश्च ।

·जय
त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम्
दीपक नाथ सिद्ध विरचितम्
जयति निजसुधाम्भस्संभवा वाग्भवत्री-
रथ सरससमुद्यत्कामतत्वानुभावा ।
तदनु
परमधामध्यानसंलक्ष्यमोक्षा
रविशशिशिखिरूपा त्रैपुरी मन्वशक्तिः ॥ १ ॥
जय जगदेकमातर्नमश्चन्द्रचूडेन्द्रसोपेन्द्रपद्मोद्भवोष्णांशुशीतांशु-
शिखिपवनयमधनददनुजेन्द्रपतिवरुणप्रमुखसकलसुरमुकुटमणिनिचयकरनिकर-
परिजनितपुरविविधरुचिरुचिरकुसुमचयबुद्धिलुब्धभ्रमझमरमालानिनादानुगत-
म शिक्षानमञ्जीरकलकनकमयकिङ्किणीकाणयन्नृत्यदुद्दामनिमृतपदललित -
किङ्करालङ्कृतसुचक्रमणलीले सुलीले स्थलाम्भोजनिभचरणनखरत्न-
कान्तिच्छलेन हरनयनहन्याशनप्रतिकृतानङ्गविजयधियाऽसौ भवत्या भवेनेव
शरणागतः पादमूले समालीन इ(वा)लक्ष्यते सुलक्ष्यते ललितलावण्यतरुकन्दली-
सुभगजङ्घालते चिल्लते ॥२॥
गलितकलधौतप्रभोर(घ१)ते सु(घ१)ते विद्युदुद्योतमाणि(फाक्य)
बन्धोज्ज्वलानकाञ्चीकलापानुसंयमितसुनितम्बविम्वस्थले सुस्थले ॥ ३ ॥
स्मरद्विरदपरिरचितनवरोमराज्यङ्गुरो निरङ्कुरो॥ ४ ।।
दक्षिणावर्तनाभिभ्रमत्रिवलीतटपरिलुठितललितलावण्यरससुरतनिन्नगा-
भूषितसुमध्यदेशे सुदेशे स्फुरत्तारहारावलीगगनगङ्गातरङ्गबजालिङ्गितो-
तुङ्गनिबिडस्तनसौवर्णगिरिशिखरयुग्मे अयुग्मे उमे ॥ ५ ॥
मुरारिकरकम्बुरेखानुगतकण्ठपीठे सुपीठे लसत्सरलसविलासभुज-
युगलपरिहसितनवकोमलमृणाले सुनाले ॥ ६ ॥
महामणिवलयजमयूखचयमांस(लिल)करसमलनखरनकिरणे जितरणे
सुकरणे सुशरणे ॥ ७॥

·त्रिपुरसुदरौदण्डकम् स्फुरत्पारागेन्द्रमणिकुण्डलोल्लसितकान्तिच्छटोच्छरितगण्डस्थलीरचित - कस्तूरिकापनरेखासमुदघातसुवानायगाण्डीवशोभे सुशोभे ॥८॥ महासिद्धगन्धर्वगणकिनरीतुम्बुरुप्रमुखवररचितवरविविधपदमङ्गला नङ्गसङ्गीतसुखश्रवणसम्पूर्णकणे सुकणे जय स्वामिनि ॥ ९ ॥ शशिशकलसुगन्धिताम्बूलपरिपूर्णमुखि सुमुखि ॥ १० ॥ बालप्रवालप्रभाधरदलोपान्तविथान्तदन्तद्युतिद्योतिताशोकनवपल्लवासक्त- शरदिन्दुकरनिकरसान्द्रप्रभे सुप्रभे देवि ॥ ११ ॥ विश्वकर्मा(तिदि)निर्माणविविमूत्रसुस्पष्टनामाग्ररेग्वे सुरेखे ॥ १२ ॥ कपोलतलकान्तिविभवेन न विभान्ति नश्यन्ति यान्ति घावन्ति तेजासि च तमासि च विमलतरतरलतरतारकानङ्गलीलाविलासोल्लसत्कर्ण- मूलान्तविश्रान्तविपुलेदाणाक्षेपविक्षिप्तचिरचितनवान्दनीलाम्बुजप्रकरपरि । भूपिताशावकाशे सुकाशे ॥ १३ ॥ चलद्भूलताविजितकन्दर्पकोदण्डभने सुभङ्गे ॥१४॥ मिलन्मध्यमृगनाभिमयविन्दुपदचन्द्रतिलकायमानेक्षणालकृतार्पेन्दुरो (चिलचिलीलाटे सुललाटे ॥ १५ ॥ लसदशमणिजालकान्तरितवरचलत्कुन्तलान्तानुगतकु(न्तान्द)मालानुपक्त- भ्रमभ्रमरपङ्के सुपके ॥ १६ ॥ वहहहलपरिमलमनोहारिनवमालियामल्लिकामालतीकेतकीचम्पकेन्दीव- रोदारमन्दारमालानुसग्रथितध(मम्मि)लमूविनद्धेन्दुकरसञ्चयोऽय तलसम्बरोऽय यशरसनल(प१५) सदा दृश्यते ते शिवे ॥ १७ ॥ यस्य मधुरस्मितज्योतिपा पूर्णहरिणाङ्कलक्ष्मी विक्षिप्यते तस्य मुखपुण्डरीक्स्य कमि क्दा कोपमा केन कस्मिन् कयं दीयते ॥ १८॥ 'सुम्पुटस्फटिक्घटिताक्षसूननक्षनचयचऋपरिवर्तनविनोदसन्दर्शितनिशा- समयचारे सुचारे महानानमयपुस्तक हस्तपोन वामे दधत्या भवत्या तदा सुस्फुट वाममार्गस्य सर्वोत्तमत्व समुपदिश्यते ॥ १९ ॥ 1 ययरत्नाव याम् (पृ. २२८) उद्तमेतत् । गगन- क्षणाक्षे(पाप) ·२८१ दोपक्नायसिद्धविरचितम् दियमुखसौरभे योगपर्यवद्धासने सुवदने सुरसने सुदर्शने सुमदने सुहसने सुरेशि जननि तुभ्य नमो जय जननि तुभ्य नमो जय जननि तुभ्य नम ॥ २० ॥ अ इ उ ऋल इति लघुतया तदनु दर्येण पञ्चैव योनिस्तथा वाग्भव प्रणव औ विन्दुर क ख ग घ ड च छ ज झ ञ ट ठ ड ढ ण त थ द ध न प फ ब भ म य र ल व श प स ह ळेति सुबद्धरुद्रात्मिकाममृत- करकिरणगणवर्षिणी मातृकामुगिरन्ती हसन्ती लसन्ती वसन्ती सदा तत्र कमलवनभवनभूमौ भवन्ती भव मे?वभे)दिनी भ(य?य)भञ्जिनी सभर्भुव - स्वर्भुवनमू(तिरति)भ ये सुभ ये सुकाध्ये ॥ २१ ॥ सुकृतिना येन सम्भाव्यसे तस्य जर्जरितजरसो विरजसोऽपि पुत्री- कृतार्कस्य सत्तर्कपदवाक्यागमवेदवेदाङ्गवेदान्तसिद्धान्तसौरशैवादिवैष्णव- पुराणेतिहासस्मृतिगारुडभूततन्वस्वरोदयज्योतिपायुर्वेदनाना( व्याख्यान )- पातालशास्त्रार्थमन्चशिक्षादिक विविवविद्याकुल लिखितपदगुम्फसम्बन्धरस- सत्कान्तिसोदारभणितप्रवन्धप्रभार्थसमालड्कृताशेषभाषामहाकाव्यलीलोदया सिद्धिरुपया(न्तिीति) सद्योऽम्बिके ॥ २२ ॥ वाग्भवेनैकेन वाग्देवि वागीश्वरो जायते। कि(न्तुरन्नु) किल कामाक्षरेण सकृदुचरितेनैव तव साधको वाधको भवति भुवि सर्वशृङ्गारिणा तन्नयन- पथपतितनेनीलोत्पला झटिति यदि सिद्धगन्धर्वगणसुन्दरीललितवरविद्या- घरी वासुरी वामरी वा महीनाथनाथाङ्गना वा ज्वलन्मदननगरशरनिकर- दलितसक्षोभिता निग(लिडितेव ज्वलितेव स्खलितेव मुपितेव सपद्यते । शक्तिवीजैकसन्ध्यायिना योगिना भोगिना वैनतेयायते दाहिनाममृतमेधायते दुस्सहविपाणा निशानाथचूडायते। ध्यायते धार्यते येन बीजत्रय तस्य नाम्नैव पशुपाशमलपञ्जरं त्रुन्यति तदाज्ञया सिद्धयति च गुणाष्टक भक्तिभाजा महाभैर(वीवि) कवलितसकलतत्त्वात्मिके सुस्वरूपे सुरूपे परिणतशिव()या त्वयि तदा क पर शिष्यते का क्रिया शिष्यते यदि त्वद्भक्तिहीनस्य तत्त्वस्य कार्थक्रियाकारिता तदिति तस्मिन् विधौ तस्य किं धाम कि(मारना)म कि ·२८२ देवीदण्डकम् कर्म कि शर्म कि नर्म कि वर्म कि धर्म का गतिः का रतिः का मतिः कि वर्जनीयञ्च ॥ २३ ॥ 'झटिति यदि सर्वशून्यान्तभूमौ निजेच्छासमुन्मेपसमपं समासाद्य बालाकोटय(Jश)रूपा विगर्भीकृताशेपसंसारबीजाऽनुवनासि (कात्वं कन्द) तदा (प्याल्वम)म्बिका गीयसे । तदनु परिजनितकुटिलाग्रतेजोडुरा जननि वामेति संस्तूयसे । ततः (बद्धसु)स्पष्टरेखा शिखा ज्योति संभाव्यसे । (तत्र १ सेव) शृङ्गाटकाकारतामागता (तदा) रौद्रीति विख्याप्यसे ॥ २४ ॥ ताश्च वामादिकास्त्वत्कलास्त्रीन् गुणान् सन्दधत्यः क्रियाज्ञानचयवाञ्छी- स्वरूपा. क्रमात् तामरसजन्ममधुमथनपुरवैरिणा वीजभाव भजन्त्यः सृजन्त्य- स्त्रिभुवन त्रिपुरसुन्दरीति तेन सङ्घीत्यसे ।। २५ ॥ तर शृङ्गाटपीठोल्लसत्कुण्डलोकाकलापा कुलाबोल्लसन्ती मगन्धी शिवार्फ समास्कन्ध चान्द्रं महामण्डलं द्रावयन्ती पिबन्ती सुधां कुलवधूः कुलं परित्यज्य परपुरुपकुलीनमवलम्व्य विश्वं परिभ्राम्य सर्वस्माक्रम्य तेनैव मार्गेण निजकुलनिवासं समागत्य सन्तुष्यसीति प्रियः कः पतिः क. प्रभुः कोऽस्तु तेनैव जानीमहे हे महेशानि रमसे च कामेश्वरी कामगिर्यालयेऽनङ्ग- कुसुमादिभि. सेविता तदुपरि जालन्धरपीठे वज्रपीटेषु बजेश्वरी परिजना नट्यसि पुन, पूर्णगिरिगह्वरे नग्नवसनाचिते भगमालिनी विलससि देवि ज्वलन्मदनशरनिकरमधुविकसितसमदमधुकरकदम्वविपिनविभवे भगवति श्रीत्रिपुरसुन्दरि श्रीओम्याणपीठे नमस्ते नमस्ते नमस्ते नमस्ते शिवे ॥२६॥ इति त्रिपुरसुन्दरीचरणकि(रशिरिचाङ्किणीशिजित) महाप्रणतिदीपकं त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् । इमं भजति भक्तिमान् पठति यः सुधी. साधक स चाटगुणसम्पदा भवतु भाजनं सर्वदा ॥ २७ ॥ । 1: अरत्नावरपाम् (पृ. २०४ ) अमृतमेतत् ।

·-८३ दीपकनाथसिद्धविरचितम् सौधाम्बुधावरुणपोतसुवर्णशैल- कादम्बदिव्यवनमध्य(म)वर्णभूमौ । भास्वद्विचित्रमणिमण्डपदिव्यपीठ- मध्यस्थितां भुवनमातरमाश्रयामि ॥ २८ ॥ ब्रह्मेन्द्ररुद्रहरिचन्द्रसहस्ररश्मि- स्कन्दद्विपाननहुताशनवन्दितायै वागीश्वरि त्रिभुवनेश्वरि विश्वमात- रन्तर्बहिश्च कृतसंस्थितये नमस्ते ॥ २९ ॥ इति दीपक नाथ सिद्ध विरचितं त्रिपुरसुन्दरीदण्डकं समाप्तम् ॥

·सुभगोदयः शिवानन्दमुनिविरचितः यस्मिन् सृष्टिस्थितिध्वंसविधानानुग्रहात्मकम् । कृत्य पञ्चविधं शश्वद् भासते त स्तुम. शिवम् ॥ १ ॥ प्रातः शिरसि शुक्लेऽब्जे द्विनेत्रं द्विभुजं गुरुम् । वराभययुतं शान्त स्मरेत् तन्नामपूर्वकम् ॥ २ ॥ मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं मूलविद्या विभावयेत् । उद्यद्दिनकरोद्योतां यावच्छ्वासं दृढासन. ॥ ३ ॥ अशेपाशुभशान्त्यर्थ समाहितमनाचिरम् । तत्प्रभामण्डलन्याप्त शरीर परिचिन्तयेत् ॥ ४ ॥ स्नानकर्मणि सप्राप्ते मूनि मन्त्री जलाञ्जलिम् । विद्ययाऽथ विश, कुर्यात् तत्पूस्त्रिरप. पिवेत् ॥ ५ ॥ तर्पणं च त्रिधा भूयस्त्रिया च प्रोक्षणं तनौ । विधा चाध्यं दिनेशाय तन्मुख. सम्यगुत्क्षिपेत् ।। ६ ।। चक्रराज हृदि ध्यात्वा मध्ये देवी विभावयेत् । अष्टोत्तरशतावृत्त्या जपेद् विद्या प्रसन्नधी॥ ७ ॥ ततो मौनी विशुद्धात्मा हुदा विद्या परामृशन् । अवहिर्मानसो योगी यागभूमिमथो विशेत् ॥ ८ ॥ तत्र प्राङ्मुस आसीनों वरार्ध्याम्बरभूषण. । सिन्दुरचित्रित चक्रराज भूमी समालिसेत् ॥ ९॥ १. गुन -स.। २. दिवा-६., दादित्यसमा तटिकोटिसमप्रभाम्-सौ. । ३. पटल-गो.। ४. रमपिसो. । ५. मात्रजपाल-त.। ६.विदा-३.१७. मयावि-1.16.न.प-ना १.रन्जित-स.।

·शिवारदमुनिविरचित २८५ स्थापयेत् पुरत अथवा हेमताम्रादिपट्टे चक्र विलिरय तु । पोठे रक्तचन्दननिर्मिते ॥ १० ॥ पञ्चशक्तिचतुर्वह्नितद्विलासात्मक समम्। ऋज्वाकृति यथा चक्र तथा कुर्यात् समाहितः ॥ ११ ॥ भूगृह स्वरपत्राब्ज वस्वर भुवनाश्रकम् । दशारयुग्ममष्टाथ यस्र मध्य च भेदत ॥१२॥ त्रैलोक्यमोहन चक्र सर्वाशापरिपूरकम् । सर्वसक्षोभण चक्र सर्वसौभाग्यदायकम् ॥ १३ ॥ सर्वार्थसाधक चक्र सर्वरक्षाकर तथा। सर्वरोगहर सर्वसिद्धिप्रदाभिधम् ॥ १४ ॥ सर्वानन्दमय चक्रनायकम् । नवधा चक्रसङ्केत यो जानाति स पूजक ॥ १५॥ गन्धपुष्पाक्षतादीश्च दक्षभागे निधापयेत् । दीपास्तथाऽभितो मन्त्री पुरत साधनान्तरम् ॥ १६ ॥ चक्रराज समभ्यर्च्य तत सम्पूर्णविद्यया । यजेत् पुरत्रय भङ्गया चीजत्रयसमन्वितम् ॥ १७ ॥ शोपदाहाप्लव कृत्वा वाय्वग्निसलिलाक्षर । प्राणायामय कुर्यात् स्मरन् विद्या हृदा पुन ॥ १८ ॥ पाणिघातकरास्फोटसमुदश्चितवनकै तालत्रयमथो दद्यात् सशब्द संप्रदायत ॥ १९ ॥ अमृतीभूतदेहोऽसौ देव्यात्मा साधकोत्तम । न्यास देहस्यासनाई विदधीत विधानत ॥ २० ॥ मध्य नवम २ ध्वजा-क.. ३. परम्-१ । ५. गेऽभि-क [६ भिधो-८।७. सातनाक.८.स्य समार-प.। ४. पुष्पगधा-क.।

·२८१ सुभगोदय अ आ सौ इति वीजनयावृत्त्या मन्यमादितलान्तकम् । करशुद्धिविधिं कुर्यात् स्थितिन्यासक्रमेण तु ॥ २१ ॥ ह्री ही सौ श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीदे यात्मासनाय नम । हैं हक्ली हसौ धीमहानिपुरसुन्दरीचक्रासनाय नम | हसे हस्क्लो हस्सी श्रीमहानिपुरसुन्दरीसर्वमन्त्रासनाय नम । ह्री क्ली व्ले थीमहानिपुरसुन्दरीसाध्यसिद्धासनाय नम । चतुभिरेतेमंनुभि कुर्यादासनकल्पनाम् । यष्टुश्चक्रस्य मन्नाणा देवताना सपुष्पकै ॥ २२ ॥ ऐकली सौ श्रीमहानिपुरसुन्दरीहृदयाय नम । ऐ क्ली सी श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीशिरसे स्वाहा । ऐ क्ली सौ श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीशिखाये वषट् । ऐं क्लो सौ श्रीमहात्रिपुरसुन्दरीकवचाय हुँ । ऐक्ली सौ महानिपुरसुन्दरीनेतनयाय वोपट् । ऐ क्ली सौ श्रीमहात्रिपुरसुन्दरी अस्त्राय फट् । पडङ्गमाचरेदेते पभिमन्न स्थितिप्रदै । निकदशकत्रिद्विसस्याङ्गलिगते ह्री श्री अ आ इ ई उ ऊ ऋ ल ल ए ऐ ओ ओं अ भ ब्लू वशिनीवाग्देवतायै नम । ही श्री क ख ग घड कलही कामेश्वरीवाग्देवतायै नम । ही श्री च छ ज झ न ली मोदिनीवाग्देवतायै नम । ह्री श्री ट ठ ड ढ ण न्यूँ विमलावाग्देवतायै नम । ह्री श्री त थ द ध न नौं अरुणावाग्देवतायै नम । मात् ।। २३॥ ३ 'ए बी सी १ तिकम्-स । २ 'श्रीमहात्रिपुरसुदरी नास्तिक । मात्राय फट इयस्य स्याने ए हृदयाय नम इत्यादि इत्पद पाठक । ४ गतक-क । ५ हो श्री रहित एव पाठ सपा-क । ६ सम्पूर्णा पति स्ति-ख ।

·२८७ । शिवानन्दमुनिविरचित ह्री' श्री प फ ब भ म हस्लव्यूँ जयिनीवाग्देवतायै नम । ह्री श्री य र ल व मयं सर्वेश्वरीवाग्देवतायै नम । ह्री श्री श प स ह ळ क्ष क्ष्मी कौलिनीवाग्देवतायै नम । 'शिरोललाटभ्रूमध्यकण्ठहनाभिगोचरे आधारे व्यूहक यावन्यासमष्टभिराचरेत् ॥ २४ ॥ विधाय वामभागे तु मृण्डल चतुरस्रकम् । शुद्धोदकेन गन्धाद्यैरर्चयेन्मूलविद्यया ॥ २५ ॥ तत्र शङ्ख प्रतिष्ठाप्य पूर्णोद हेतुसयुतम् । सगन्धपुप्प साधार सपडगार्चन पुन ॥ २६ ॥ कृत्वा तेन पुरोभागे मण्डल चतुरस्रकम् । निकोणवृत्तपटकोण रचयेत् तत्र मण्डलम् ॥ २७ ॥ समस्तव्यस्तवीजैस्तु मध्य कोणत्रय तथा । अर्चयेद् गन्धपुष्पाद्यैर्वीजावृत्त्या षडस्रकम् ॥ २८ ॥ तनाग्निसोमसूर्यात्मवुद्ध्याधारादिक त्रिकम् । आराधयेत् पुनश्चार्घ्य विशेषेण समर्पयेत् ॥ २९ ॥ अभ्यन्तरे लिग्वेत् व्यस्र सबोजोदरकोणकम् । अकयादितिरेखात्म सहक्षाभ्यन्तर बुध ॥ ३० ॥ तच हसेन चाराध्य वहिवृत्तात् पडस्रके । पड्भिर्मूलषडङ्गैश्च पुरोभागादि पूजयेत् ॥ ३१ ॥ मूलविद्या जपेत् नप्तवार स्पृष्ट्वाग्रंक पुन । अभ्यर्च्य गन्धपुष्पायेधूपदीपादि दर्शयेत् ॥ ३२ ॥ १ सम्पूर्णा पडक्तिर्नास्ति ६ ।२ गुपके-ख | ३ पूर्णोदो-क । ४ सयुत-1.। ५ चतुरन च मण्डम-ख । ६ अभ्यन्य-च ।७ मा सहक्ष्या-त । 1 य र ल व इति, प स ह ळ क्ष इति च मो हश्यते-क । तपा च "यग- पवयोरपि पश्चपञ्चवर्णा मकतैवेति तु फेचित (पृ०५१) इति सेतुय घोक्तिरत्र साग्छने | 2 नित्यायोडगिकाणयस्थ (१११२९) सूत्रम् ।

·२८८ सुभगोदयः प्रोक्षयेत् तेन चात्मानं पूजोपकरणान्यपि । द्रव्यान्तर चक्रराजं सर्व विद्यामयं भवेत् ॥ ३३ ॥ 'ततो हृदयपद्मान्त. स्फुरन्ती साविदी कलाम् । अशेषन्यवहाराणामधिछात्री परां शिवाम् ॥ ३४ ॥ ध्यात्वा चिरं प्रसन्नात्मा यतप्राणगतिक्रमः । त्रिखण्डामुद्रया पश्चाद वहद्वायुपुटक्रमात् ॥ ३५ ॥ निर्गमय्यातिदीप्तामा तामावाहनविद्यया। चक्रमध्यत्रिकोणान्त. श्रीपीठातनिधापयेत् ॥ ३६ ॥ हस्रै हस्कूली हस्सी. श्रीमहात्रिपुरसुन्दर्यै नमः । वालार्कमण्डलाभासां चतुर्वाहा त्रिलोचनाम् । पाशाङ्कुशौ शराश्चापं धारयन्ती शिवा श्रये ॥ ३७ ।। ध्यात्वाऽचयेद् देवीमुपचाररशेषतः । धूपदीपनिवेद्यान्तैमुंद्रा. संदर्शयेत् क्रमात् ॥ ३८ ॥ तणानि पुनर्दद्यात् त्रिवार मूलविद्यया । तत्तत्तिथिमयी नित्या समयेऽस्मिस्त्रिधाऽर्चयेत् ॥ ३९ ॥ प्रतिपत्प्रभृता देव्यः पौर्णमास्यन्तिका. क्रमात् । एकैका पूजयेद्यो हि स सौभाग्यमवाप्नुयात् ॥ ४० ॥ 'विभाव्य च महायस्रं समरेखें स्वरोदरम् । तत्तणे तिथिमयीम स्वरे पोडशी यजेत् ।। ४१ ॥ - १. सहितां-क., सनिद-व.। २. मास्त्येष इलोकार्थ:--.। ३. 'श्रीमहात्रिपुरसुन्दप नास्ति-क. 1 ४. त्वा यजेद-क.। ५. देवों हृदादीन् सोपचारक -क. । ६. मृतो-क. ख.. ७. देय्या-स. । ८. स्यन्तिो-द, स्यान्तिी-ख । ९. रेखास्वरोदयम्-द । 1, योगिनीहृदयदीपिकायां (पृ० ३०२, ३१३) दृश्यते श्लोकराई। 2, जुधिमशिन्याम् (पृ०४९), अर्यरत्नावल्या (पृ० ४९ ) चोद्भुत सकेतपद्धतिवचनमेतत् । 3. योगिनोहृदयदीपिकाया (५० २६) दृश्यते इलोका एपः ।

·२८९ शिवानन्दमुनिविरचित अ ऐ की सौं आ ई ऊ या रा ला वा सा कामेश्वरीच्छाकामफलप्रदे सर्वसत्त्ववशङ्करि जगद्विक्षोभकरे हु हु हु ऐ द्रा द्री क्ली ब्लू स हसौ की ऐ कामेश्वरीनित्याश्रीपादुका पूजयामि । आ ऐ भगभुगे भगिनि भगोदरि भगमाले भगावहे भगगुह्ये भगयोनि भगनिवासिनि सर्वभगवशङ्करि भगरूपे नित्यक्तिने भगस्वरूपे सर्वाणि भगानि मे ह्यानय वरदे रेते सुरेते भगक्लिन्ने क्लिन्नद्रवे क्लेदय द्रावय अमोघे भगविच्चे क्षुभ क्षोभय सर्वसत्त्वान् भगेश्वरि ऐ ब्लू जे ब्लू भे व्ल मों ब्लू हे ब्लू हे क्लिन्ने सर्वाणि भगानि मे वशमानय स्त्री हले ही भगमालिनीनित्याथीपादुका पूजयामि । इ ह्री नित्यक्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा नित्यक्लिन्नानित्याथीपादुका पूजयामि। ई ओ क्रो भ्रो को ब्रो को छो जो शो स्वाहा भेरुण्डानित्या- श्रीपादुका पूजयामि। उॐ ह्री वह्निवासिन्यै नमो वह्निवासिनीनित्याथीपादुका पूजयामि । ॐ ह्री के स नित्यक्लिन्ने मदद्रवे स्वाहा महाविद्येश्वरीनित्या- श्रीपादुका पूजयामि । ऋ ॐ ह्री शिवदूत्यै नम शिवदूतीनित्याश्रीपादुका पूजयामि । ऋ ही हु खे च छेक्ष स्री हुक्ष ही फट् त्वरितानित्याश्रीपादुका पूजयामि। ल ऐ क्ली सी कुलसुन्दरीनित्याथीपादुका पूजयामि । ल द्रा द्रो क्ली ब्लू स नित्यानित्याश्रीपादुका पूजयामि । ए ही फे सू भ्रू क्ली आ ही को नित्यमदद्रवे हु के ही नीलपताका- नित्याश्रीपादुका पूजयामि। ऐ झम- विजयानित्याश्रीपादुया पूजयामि । ओ स्वी सर्वमङ्गलानित्यायोपादुका पूजयामि ।

·२९० सुभगोदय औ ॐ नमो भगवति ज्वालामालिनि देवि देवि सर्वभूतसहारकारिके जातवेदसि ज्वलन्ति ज्वल ज्वल प्रज्वल प्रज्वल ह्रा ही हू र र र र र र रहुं फट् स्वाहा ज्वालामालिनीनित्याश्रीपादुका पूजयामि । भच क्रौ चिनानित्याश्रीपादुका पूजयामि । म मूलमुच्चार्य महानिपुरसुन्दरीनित्याश्रीपादुका पूजयामि । मध्यप्राक्त्र्यसमध्यान्तस्थितिनित्याचनात् पुन । निभङ्गया पूजयेन्मन्त्री गुरुपादक्रमावलिम् ॥ ४२ ॥ पराख्या परापराख्यामपराख्या त्रिकात्मिकाम् । मुनिवेदनागसख्या गुरोर्ज्ञात्वा समर्चयेत् ।। ४३ ॥ मायालक्ष्मीवीजयुग्म सर्वमन्त्रेषु चादित । सयोज्य पूजयेद् विद्यामुपदेशविधानत ॥ ४४ ॥ अभितोऽङ्गाव(ति?ती)र्देवीमग्नीशासुरवायुषु । देवीमौलौ चतुर्दिक्षु यजेच्छीशम्भुनिर्णयात् ॥ ४५ ॥ वाह्यचक्रेपु योगिन्यस्तदुल्लाससमुद्भवा । तद्धघानेन समा ध्येया पूजाया साधकोत्तमै ॥ ४६ ।। प्रकटाश्च तथा गुप्तास्तथा गुप्ततरा परा.। सप्रदाया कुलोत्तीर्णा निगर्भाश्च रहस्यका ॥ ४७ ॥ परापररहस्यस्था अतिपूर्वरहस्यका । नवधा नामसकेतो योगिनीना विधीयते ॥ ४८ ॥ निपुरा निपुरेशी च सुन्दरी पुरवासिनी । श्रीर्मालिनी च सिद्धाम्वा महानिपुरसुन्दरी ॥ ४९ ।। अत्युपहरमेवेद विद्यासकेतसज्ञितम् । सत्सप्रदायससिद्ध भुक्तिमुक्तिदम् ॥ ५॥ चक्रेश्वरी यजेत् तन्न तत्तचमार्चनादर्थ । पूजाया प्रतिचक्र च मुद्रा सदशयेत् क्रमात् ।। ५१ ॥ १. विद्यानुस 1२ घृती देयो- । ३. साध्य-4.। ४ य-र । नवक ·२९१ शिवानन्दमुनिविरचितः ह्री श्री अणिमासिद्धिधीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री लधिमासिद्धिश्रीपादुकां पूजयामि । ही थी महिमासिद्धिश्रीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री ईशित्वसिद्धिथीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री वशित्वसिद्विश्रीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री प्राकाम्यसिद्धिधीपादुका पूजयामि । ह्री श्री मुक्तिसिद्धिश्रीपादुका पूजयामि । ह्री श्री इच्छासिद्धिश्रीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री प्राप्तिसिद्धिश्रीपादुका पूजयामि । ह्री श्री सर्वकामसिद्धिथीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री ब्रह्माणीश्रीपादुका पूजयामि । ह्री श्री माहेश्वरीश्रीपादुका पूजयामि । ह्री श्री कौमारीश्रीपादुका पूजयामि । ही थी वैष्णवीथीपादुका पूजयामि । ह्री श्री वाराहीश्रीपादुका पूजयामि। ह्री श्री इन्द्राणीधीपादुका पूजयामि । ह्री श्री चामुण्डाश्रीपादुकां पूजयामि । ह्री श्री महालक्ष्मीश्रीपादुवा पूजयामि । पतुष्कमादित. पूज्यं द्वारदक्षिणभागतः । ययाक्रम पधिमादिचतुष्पं च तथा पुन. ॥ ५२ ॥ द्वयमन्तेऽवजपंत. बाम्यादिव्यभागेपु दिक्षु नाटगु पूजये। ॥ ५३ ।। अ मामाकर्षिणीनित्यालाश्रीपादुपा पूजयामि । आ युद्धपायर्षिणीनित्यालाधीपादुषां पूजयामि । १. हो पा लिप -1.1२, मान.11.मेन. ४ nire. वायुर्दिवादितः पूज्य ·२२२ सुभगोदयः इ अहवाराकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ई शब्दाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । उ स्पर्शाकपिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ऊ रूपाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ऋ रसाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ऋ गन्धाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ल चित्ताकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । लू धैर्याकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ए स्मृत्याकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ऐ नामाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । ओ वीजाकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । भौं आत्माकपिणोनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । अ अमृताकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । अ शरीराकर्षिणीनित्याकलाश्रीपादुका पूजयामि । भूपपनसरोजान्त पश्चिमाशादलादित । विलोमेन यजेदेता क्रमानित्या. कला.पुन ॥ ५४॥ क ख ग घ ड अनङ्गकुसुमादेवीश्रीपादुका पूजयामि । च घ ज झ ञ अनङ्गमेखलादेवीश्रीपादुका पूजयामि । 2 8 ड ढ ण अनङ्गमदनादेवीश्रीपादुका पूजयामि । त थ दधन अनङ्गमदनातुरादेवीश्रीपादुका पूजयामि । प फ ब भ म अनङ्गरेखादेवीश्रीपादुका पूजयामि । य र ल व अनङ्गबेगिनीदेवीश्रीपादुका पूजयामि । शं संप ह अनङ्गाङ्कुशादेवीश्रीपादुका पूजयामि । ळ क्ष अनङ्गमालिनीदेवीथीपादुका पूजयामि ·शिरानन्दमुनिविरचित चतुष्क प्रयमं पूज पोरत्यादिवियाक्रमात् । द्वितीयमग्निकोणादि नागपत्राम्बुजेचंयेत् ॥ ५५ ॥ ही श्री सर्वसंक्षोभिणीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वविद्राविणीशक्षित्रीपादुका पूजयामि । ही थी सर्वाकर्षिणीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वाह्लादिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । हो श्री सर्वसमोहिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वस्तम्भिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वजम्भिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही थी सर्ववशङ्करीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वरञ्जिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । हो श्री सर्वोन्मादिनीशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । हो थी सर्वार्थसाधनीशक्तिश्रीपादुाा पूजयामि । ही थी सर्वसम्पत्तिपूरणीशक्तिथीपादुनापुजपामि । ही श्री सर्वमन्त्रमयीशत्तिश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वद्वन्द्वक्षयङ्करीदाक्तिश्रीपादुा। पूजयामि । मन्वश्रेषु स्थिता एता शक्य सर्वसिद्धिदा । पश्चिमादिक्रमेणैवे विलोमेन प्रपूजयेत् ॥ ५६ ।। सर्वसिद्धिप्रदादेवीथीपादुका पूजयामि । सर्वसम्पत्प्रदादेवीश्रीपादुना पूजयामि । 'सर्वप्रियट्वरीदेवीधीपादुका पूजयामि । सर्वमङ्गलमारिणीदेवीश्रीपादुा पूजयामि । १. भाग-.। २. ही थी हिरा एवं पाठ रात्र-रातापरि-त. १. मनुश्रेष्ठ-र ।५ पता-न.. 1 एतदनुरोधेन मूरो (११७०) पत्र सपा सपाय Hो 'प्रियो नि पाठपापनीय ।

·२९४ सुभगोदयः सर्वकामप्रदादेवीश्रीपादुयां पूजयामि । सर्वदुःखविमोचिनीदेवीथीपादुकां पूजयामि । सर्वविघ्ननिवारिणीदेवीथीपादुकां पूजयामि । सर्वमृत्युप्रशमनीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । सर्वाङ्गसुन्दरीदेवीधीपादुकां पूजयामि । सर्वसौभाग्यदायिनीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । पंड्यत्यथेषु स्थिता एता देव्यः सर्वार्थसाधिकाः । वारुणी दिशमाश्रित्य परिवस्येद् विलोमत. ॥ ५७ ॥ ही श्री सर्वज्ञादेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही श्री सर्वशक्तिमयीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही श्री सर्वैश्वयंप्रदादेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही श्री सर्वज्ञानमयीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही श्री सर्वव्याधिविनाशिनीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही थी सर्वाधारस्वरूपिणीदेवीश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वपापहरादेवीश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वानन्दमयीदेवीश्रीपादुकां पूजयामि । ही श्री सर्वरक्षास्वरूपिणीदेवीश्रीपादुका पूजयामि । ही श्री सर्वेप्सितफलप्रदादेवीश्रीपादुका पूजयामि । महाफलप्रदा देव्यो दशान्तदिगराधयाः। पश्चिमाशामवष्टभ्य पूर्ववत् पूजयेदिमाः ॥ ५८ ।। मध्यचक्रे विलोमेन वशिन्याद्यष्टकं यजेत् । पादुका पूजयामीति (न्यासान्यसे)द दैवी विशेषत. ॥ ५९ ॥ १. पङ्क्त्यश्रेष्ठ-फ., धदयश्रेष्ठ-प.। २. सिद्धिदाः-ख.। ३. ही श्री रहितः पाठः , सर्वत्र-स.। ४. पापप्रधामनो-घ.। ५. मध्ये-प. 1 ६. सादेतं-क. [७. 'देवी' नास्ति-क.।

·२९५ शिवानन्दमुनिविरचित दाद्री क्ली ब्लूस (या राला वा सा सर्व)जम्भनेभ्यो बाणेभ्यो नमः। (ध य सर्वस)मोहनाय धनुषे नमः । (आ ही सर्व)वशीकरणाय पाशाय नमः । क्रो (सर्व)स्तम्भनायाङ्कुशाय नमः ।। महामध्यमहादेवीपडङ्गावरणाद् बहि । पश्चिमादिचतुर्दिक्षु यजेद् वाणाद्यमायुधम् ॥ ६० ॥ वाग्भवमुच्चार्याग्निचक्रे कामगिरिपीठे मित्रीशनाथात्मके कामेश्वरी- देवीरुद्रात्मशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । कामराजमुच्चार्य सूर्यचक्रे जालन्धरपीठे पाठीशनाथात्मके वज्रेश्वरी- देवीविष्ण्वात्मशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । शक्तिबीजमुच्चार्य सोमचक्रे पूर्णगिरिपीठे ओडयाणनाथात्मके भगमा- लिनीदेवोब्रह्मात्मशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । श्रीमूलमुच्चार्य ब्रह्मचक्रे ओढ्याणपीठे चर्यानाथात्मके श्रीमहात्रिपुर- सुन्दरीदेवीपरब्रह्मात्मशक्तिश्रीपादुका पूजयामि । कामेश्वर्यादिका एता अग्रदक्षोत्तरोदरे। वा(काका)मशक्तिबीजाना व्यस्ताव्यस्तमुखा यजेत् ।। ६१ ॥ पूर्ववद् धूपदीपौ च मुद्रा. कारणतर्पणम् । नैवेद्य सघृतं दद्यात् सितापूपादिसयुतम् ॥ ६२ ॥ वरिवस्या विधायेत्य संजप सहुतक्रियम् । सह कामकलाध्यान सौभाग्यहृदय स्मरेत् ॥ ६३ ॥ मण्डल चतुरनं च सवृत्त विधाय मनुनाऽनेन सपुष्प तत्समर्पयेत् ॥ ६४ ॥ वामभागत.। १. जाभा-क.। २. मुख-त.! ३ नैवेद्य सघृत तत । सितापूपादिसयुक्त दद्यान्मुद्राश्च दर्पणम् ॥ रा.। ४. विद्या जप्त्वा समर्थ्य तत्-स. । ५. पठेत-ख.। ६. 'मण्डल स्थाहाँ इत्येप पाठ पूर्व ४४ श्लोकान तर स्थापित-स. १७. समर्चयेत्-त.।

·२९६ सुभगोदय ऐ व्यापकमण्डलाय ऐ। अन्नपूर्णसलिल स्थापयेत् तर भाजनम् । निधा पठन् कलावर्णमनु दद्याद वलि तत ॥ ६५ ॥ ॐ ही सर्वविघ्नकृद्भय सर्वभूतेभ्यो हूँ स्वाहा । बद्ध्वा तु खेचरीमुद्रा क्षमस्वेति प्ररोचयेत् । यथोपदेश प्रणमेद गुरुभक्तिभरानत ॥ ६६॥ 'मूलोद्भव शक्तिचक्रं यतस्तन्मयता गतम् । तस्मिन्नेवाव्यये तत्त्वे विलीन तेद्विभावयेत् ॥ ६७ ।। *मूल स्वात्मनि चिद्रूपे यजेद्यत्तत्तदेव हि । पुष्पादिक समाधाय शुचौ देशेऽप्सु वा त्यजेत् ॥ ६८ ॥ 'पराहन्तामये सविदग्नो सवेद्यतपणे। इदन्तालक्षण हत्य जुहुयादवहिर्मुख ॥ ६९ ॥ एतद्विद्याचिरक्लिप्टै शिष्यैरभ्यर्थितो भृशम् । शिवानन्दमहायोगी सुभगोदयमब्रवीत् ॥ ७० ॥ समुद्दिष्टाश्चतुस्त्रिंशदधिश्रिय । सारवन्तीह सूनाणि सप्तति सुभगोदये ॥७१ ॥ प्रसृता भारतीज्योस्ना शिवानन्देन्दुमण्डलात् । कुदेशिकमहाधर्मसन्तप्त सेव्यता चिरम् ॥ ७२ ॥ मन्ना शत इति शिवानन्दमुनिविचित सुभगोदय समाप्त ॥ १. पानि-दो।२ परि-दी । ३. मान्यत-स.11, सपेत- । ५. तर्पणम्-क.ख । 1. एप श्लोको योगिनीहृदयदीपिरयाम् (पृ. ६९, ३३८) उद्धृतो तश्यते । 2 पति रेपोदता रयते तय (पृ०६९)। 3 महामञ्जरीपरिमले (पृ० १३२) समुदत एप श्लोर ।

·सुभगोदयवासना शिवानन्द मुनि विरचिता 'पराभूजन्मपश्यन्तीवल्लीगुच्छसमुद्भवा । मध्यमासौरभा वैखर्यक्षमाला जयत्यसौ ॥ १ ॥ समस्तसम्पत्सम्पूर्णभोगमोक्षफलाप्तये ध्यानामृतमयं नौमि गुरुं संविन्मयं शिवम्॥२॥ पूर्णप्रमातू(संहता)सिद्धधै संकोचानां च शान्तये । चिदानन्दम(ही?हा)सारा विद्यामात्मीकरोम्यहम् ॥ ३ ॥ चिद्रसाच्छामृताम्भोधिलहरी(तस्यारस)शीकरैः । आर्द्राकृतसमस्ताङ्गो विदधे स्नानमुत्तमम् ॥ ४ ॥ अशेषकर्मानुष्ठानयोग्यताप्रतिपादिनीम् सन्ध्यामुपासे शिवयोः सामरस्यपदं शिवाम् ॥ ५॥ कालचक्रमयीमेतामन्तस्तपनमण्डले तोयाञ्जलिप्रदानेन प्र(ण?णौ)म्यात्माम्बिकामहम् ॥ ६ ॥ विहितप्रतिपिद्यात्मविकल्पपदपातनम् सिद्धिरताकरं क्षेत्र यजनस्थानमाश्रये ॥ ७॥ भूपानुलेपतिलकमालावस्त्राञ्जनादिभिः अलङ्करोम्यहं देहं संवित्पीठमनुतमम् ॥ ८॥ अहन्तेदन्तयोर्वीजमविभागरसात्मकम् शिवशक्तिमपं चक्रं विश्वाकारं भजाम्यहम् ॥ ९ ॥ १.पल्लीगा--.1२. सौभरी-4.1३. त्यगार..चिदनन्त-..। 1.पिया (पृ.४१) समुदत एष प्सोकः । 'परा भूगन्म' रपेवमादिरोममरतः पाठोनुदितस्तरयः । २८ ·२९८ ४. चकको-चि । ५ भूताशा-क. मूतानां-चि. । ६. वसुधा-दो.. सुभगोदपवासना अयं वैश्वम्भरो भागो देव्याचकात्मना स्फुरन् । शरीर स्थूलमेवेद भावयामि मुखाद् गुरो ॥ १० ॥ 'सोमसूर्यकृशान्वात्मतेजस्वितयरूपकम् नेत्रय भावयामि वृत्तत्रितयमजसा ॥ ११ ॥ "पोडशच्छदपाध्य भागो भूताक्षमानसम् । विकारात्मकतापन्नं देव्या. सभाक्याम्यहम् ।। १२ ।। 'वसुच्छदनपद्माइंदलोज्य चक्रगो विभुः । अयक्ताद्या.प्रकृतयोभूतान्ता निश्चिनोम्यहम् ॥ १३॥ 'चतुर्दशारधरणी करणानि चतुर्दश । चतुर्दशशिवारण्य महादेव्या. स्मराम्यहम् ॥ १४ ॥ "बाह्यो दशारभागोऽय बुद्धिकर्माक्षगोचर । मण्डलात्माभिमानि(न्योन्या) देव्या. सकल्पयाम्यहम्॥ १५ ॥ "अन्तदंशारवसुधा वुद्धिकर्मेन्द्रियावलि. । महात्रिपुरसुन्दर्या इति सचिन्तयाम्यहम् ॥ १६ ॥ 'अष्टांराशप्रदेशोऽय चिनिर्वाणषणादिकम् | सूक्ष्म पुर्यष्टक देव्या मतिरेपा हि गौरवी ॥ १७ ॥ १.धोत्य भोग-चि., प्रादेशो-दी। दूदेशो यत्र-पी. सरणी-चि.१७ चत्ररूपशिवारण्या-क. ८. गोवरा(क. जानकर्मेन्द्रियाणि च-दी. १०. प्टारव्यपदे-दी.। ११. प्रवेशो-वि.। १२. विणकादिक, पणिषु सादि-चि. । १३. समक्षणक, सूक्ष्मपुर्यष्टक-चि.। 1 चिदल्या (१०५३) समुदत एष श्लोषः। 2 चिल्यो (पृ० ६४) योगिनोदयदीपिकायो (पृ०६८) रयते इलोक । 3 चिल्ल्यां (पृ. ६३) योगिनोहरपदीपिकाया (पृ.६८) यतते इलोक। 4 घिल्या (४० ६२) पते सम्पूर्ण इलोक, योगिनीदियदीपिकायां (पृ. ६८) । पूर्षिमात्रमेव। 5 इलोकाभिल्या (पृ.६१) दीपिकापा (पृ. ६८) द्रष्टव्य । 6 इलोर एष दीपिकाया (पृ.६८)स्पते । 7 पिलया (१०६०) दीपियां (पृ.६८) धारयते इलो । २. सकल्प-4.। ३.को देशो-क, ·शिवानन्दमुनिविरचिता 'इच्छादिशक्तित्रितयं पशोः सत्त्वादिसंज्ञकम् । 'महत्यनं चिन्तयामि गुरुवक्त्रादनुत्तरात् ॥ १८ ॥ महामध्यं च चक्रस्य महानन्दात्मकं पुनः । अनुत्तरविमर्शकसारं संवित्मयं भजे ॥ १९॥ विभाव्यैवं चक्रगति भूयो भूयो विमृश्य च । विद्यां करोमि च पुन: समस्तव्यस्तपूजया ॥ २० ॥ 'संवित्सतत्त्वनैमल्यसिद्धये शोपणादिकम् । विकल्पसार्वभौमस्य शरीरस्याश्रयाम्यहम् ॥ २१ ॥ आनीय (संसांविदं वेद्यं तदेकीकरणात्मकम्। प्राणसंपमनं कुर्वन् वेद्योपशममारभे ॥ २२ ॥ 'पातालादिषु लोकेषु ये विना भेदलक्षणाः । ददामि सालत्रित(यासीयं त)निराकृतिसत्फलम् ॥ २३ ।। 'कारणात्मपराभृष्टकार्यभूताङ्गलिस्थितिम् । करोमि चिन्मयी शुद्धि करयोः परिशोधिनीम् ॥ २४ ॥ भावराशिमशेपेण चिद्रूपाणां शिवात्मनाम् । चतुर्णामकादीनां विदधाम्यासनं कमात् ॥ २५ ॥ १. सयपाशी-क.। २. भादयापि-दी. वि.। ३. तरम-वि.! ४. तमन.। ५. भजेत्-क.। ६. पापं मूतान् भुवि स्थितिः-1.1७. स्पर्शशोधिनीग-. दो। 1. स्मिा (१.४१) दीपिकाया (पृ. ६८) चोदतः इलोकः । 2. 'म्हाध्ययमहानन्दात्मक पुस्तके नस्यते, दीपिका(पृ०६८)धिशाली(पृ०४३,७१). स्ट एपोनस्तत्र अस्ति इति प्रतीयते, 'पुनः' इत्यन्तिमाप परम्प तत्रोपताः । 3. विद्यम (पृ.७१) ममुदत एष श्लोकः । 4. महामनरोपरिमले (पृ.२१५) लोकोमोरयाभिप्रायस्तरावलोकनीयः । 5. सीपिया (पृ. २७) सपने दमोशायः । 6. रोपियो रस (पृ. २३७, २८०) महापरिमसे (पृ. ११७) मोर एच सरते।

·३०० सुभगोदयवासना 'सर्वज्ञत्वादिशक्तीनां सतीनामात्मनि प्रभौ। उन्मन्बनं भावयामि पडङ्गविधियोगतः ॥ २६ ॥ मातृकावर्गसंयुक्तवशिन्याद्यष्टकस्मृतेः विमृशामि महाहन्ता परिपूर्णचिदात्मिकाम् ॥ २७ ॥ कल्पयामि च सामान्यमध्यं सर्वविशोधनम् । चिद्रसप्रायममृतं सिद्धिदं कल्मषापहम् ॥ २८ ॥ शिवशक्त्यात्मपट्कोणसामरस्यत्रिकोणकम् । संविद्रूपमहादर्श करोम्यतेन मण्डलम् ॥ २९ ।। मातृमानप्रमेयात्मपावकेनेन्दुविग्रहम् आधारपात्रपीयूपं सन्दधेऽहमनुक्रमात् ।। ३० ॥ कलासनविमर्शन विशेपा(ध्याय) चिदात्मकम् । भावयामि भवप्राप्तिसाधनं भवभेषजम् ॥ ३१ ॥ अर्योदाभ्युक्षणेनैव देहपुष्पस्थ(या?ला)दिकम् । सविदम्भोधिलहरीरसेनाीकरोम्यहम् ॥ ३२ ॥ स्वात्मानन्दचमत्कारं परितृप्तिप्रयोजनम् । समाधि समतासारं सम्यगङ्गीकरोम्यहम् ॥ ३३ ॥ स्वातन्त्र्योल्लासि(का?ता)शेषतत्त्ववातविजृम्भितम् | सवित्तत्वं महाहन्तासार ध्यायामि शीतलम् ॥ ३४ ॥ 'ज्ञानक्रिया(स्त?स)तत्वेन मन्त्रमुद्राक्रमेण तु आवाहयामि हृदयावहिः संवित्कला निजाम् ॥ ३५ ॥ 'घृतकाठिन्यवर्धक्रमहायोनी चिदम्बरम्। द्रुतहेमघनीभा(व इश्वमि)व मूर्तीकरोम्यहम् ॥ ३६ ।। १. मृतकारिय-. । २. चक-दी.। ३. मिति मूति-दी. । 1. महायंममरोपरिमले (पृ० ११७) समुदत एप इलोकः । 2. अग्निरविचविप्रहमित्यर्थः । इन. सूर्यः । 'इन सूर्य प्रभी' (३३३१११) इत्यमरः । 3. अप्ठय्यम्-'मन्त्रमुद्राराम्देन शानफ्येि लिलायिते" (ऋजु पृ० ४६) इति वधनम् । 4. दीपिकायां (पृ. ८६) श्यते पोषः।

·शिवानन्दमुनिविरचिता ३०१ - . 'प्रकाशैकघने धाम्नि विकल्पान् पाशवादिकान् । । “निक्षिपाम्यचनद्वारा पह्लाविव घृताहुती ।। ३७ ॥ रागद्वेषचलं पूर्णम(हिाभि)मानावसेचनम्। चिरेण मयि संजातमुपहारीकरोम्यहम् ॥ ३८ ॥ 'प्रदानस्तर्पणैः सम्यगविगुबैरमृतात्मभि.। महाहन्तीकरोमीदं विश्व हव्यवपुर्धरम् ॥ ३९॥ प्रकाशभरिता(:) कान्तिक्रियासा(र१राः) शिवात्मिका. । ज्ञानक्रियात्मने देव्यै मुद्राः संदर्शयाम्यहम् ॥ ४० ॥ "खं वायुयोतिरभूमिशब्दादिगुणभैदैत. । दशपञ्चतया व्याप्ता व्यापिका. पूजयाम्यहम् ॥ ४१ ॥ अनुत्तरादिसर्गान्तवोधचन्द्रकलाश्रिते मध्य(ना?त्र्य)श्रे पोडशैता यजेन्नित्या. कला. क्रमात् ॥ ४२ ॥ "प्रमात्सप्तकेष्वे(कोरक) विहाय प्रथमं पुनः । त्रिकं वारादिभेदेन संश्रये गौरवी स्थितिम् ॥ ४३ ।। सर्वज्ञत्वादिका. शक्तीः सेवे संवि(तत्ति)त. परा()1 पडडोपास्तियोगेन गर्भावरणदेवता. ॥ ४४ ॥ चक्रराजे परामश्या योगिन्य. प्रकटादिका. । विमाख्याश्चिदम्भोधिलह(रीय)स्ता अपि क्रमात् ॥ ४५ ॥ २.विकल्पप्रसरादिकान-दो.। २ प्रस-से.। ३. निक्षिपेत् स्वार्चन-दो.। ५. महाहन्ता-दी, मदहन्ता-दी। ६. विश्वहत्यधनुर्धरम्-क.। ७. पुर सरम्-दी.। ८. रक्ते षट्-क,। ९. योगतक.। १०. दश पञ्च च यानित्या प्पाविका यजता भमेल-क. । ११. मृश्य-चि.। १२. योगिनी -चि.। १३. विमृशामि चिद-क,। 1. दीपिकाया (पृ० १९३ ) सेतुबन्धे (पृ. १९४) च वर्तते। 2. दीपिकाया स्थलद्वये (पृ० २६४, ३३३) समुद्भुत एष श्लोकः । 3. कान्तिशब्दोत्र प्रकामा स्वाग्ज्ञानपरः । 4. चिढल्या (पृ० ३६) समुद्धत. श्लोक.। 5. शिव , मन्त्रमहेश्वरः, मन्त्रेश्वरः, मन्त्र , विज्ञानाफल , प्रलपाकल , सकल इति सप्त प्रमातार। 5. चिल्यो (पृ०५६) पते श्लोक,। नैदाने-दो. क.

·३०२ या सुभगोदयवासना वसुधाभवने देवीवों) महाचित्तरुमञ्जरीम् । प्रकटाह्वां पूजयामि त्रैलोक्यपरिमोहिनीम् ॥ ४६ ॥ यस्या उल्लसिता एता योगिन्यश्चिद्धनत्विपः । चक्रेश्वरीभंजाम्येताश्चके चक्रे समाहितः ।। ४७ ॥ राजच्छदनपद्मस्था गुप्ताह्वाश्चिन्मणिप्रभाः। ताः संदधे महाशक्तीः सर्वाशापरिपूरिकाः ॥ ४८ ॥ याश्च गुप्ततराह्वानाः संवित्कौस्तुभदीप्तयः । भजे ता वसुपत्राब्जे सर्वसंक्षोभणात्मिकाः ॥ ४९ ॥ चतुर्दशारावरणे देव्यश्चिन्मधुश्रियः । कलाह्वाः पूजयाम्येताः सर्वसौभाग्यदायिकाः ॥ ५० ॥ बाह्यपङ्क्त्यश्रके या वा दिव्य)श्चिच्च(न्द्र)चन्द्रिकाः । सर्वार्थसाधिका एताः कुलोत्तीर्णाह्वया यजे ॥ ५१ ॥ 'अन्तर्दशारणा देन्यो विद्युत्युञ्जनिभाः शुभाः । निगर्भाख्या भजाम्येताः सर्वरक्षाविधायिनीः ॥ ५२ ॥ अटारे या वशिन्याद्याश्चित्क्षीरस्निग्धताः पराः । सर्वरोगहरा एता विमृशामि विशेषतः ॥ ५३॥ "देव्याः संवित्सतत्वाया भेदो(दाई)लनहेतुकाः । आयुधाख्याः पराः शक्तीर्वाणाद्याः पूजयाम्यहम् ॥ ५४ ॥ सर्वानन्दमयी मध्ये महात्रिपुरसुन्दरीम् । यजाम्यतिरहस्यां तां महाचिःस्पन्दर्मिणीम् ॥ ५५ ॥ विमृशामि महाहन्तां संवित्स्रोतोमहानदीम् । जनिपालनधर्मण जपेनान्तमुखात्मना ।। ५६ ॥ १. चवरे-चि.. २.श्वक धक समाथिता:-वि.। था(:)-क.| ४. पूजनीया:-चि.। ५. स्वसत्ताया:-चि.। ६. वमन-धि.। 1. मिल्पा (पृ.६१) श्लोकोऽयमवलोक्यते । 2. विद्वल्पा (पृ.५८) पमिदमवलोकनीयम् । 5. महामंमलरीपरिमले (४० १२८) समुदत एष इलोकार्थः । ३. देव्यतिलताप्रफलानि ·शिवानन्दमुनिविरचिता संविन्मये महावह्नौ विमर्शपरमाचिपि । श्रद्धीकरोम्यक्षवृत्तीस्तिला(धाज्या)हुतिकर्मणा(म्)।। ५७ ।। सर्वज्ञत्वादिशकोनां संविदू(पाप)विमर्शनम् । विलयाङ्गविधानेन विदधामि विधानतः ॥ ५८॥ विश्वभेदलयप्रायां महासंवित्त(नूर्णीनिजाम् । भावयामि महाकामकलाध्यानेन नित्यदा ॥ ५९॥ सौभाग्यहद्विमर्शन संवित्सर्वात्मभावनाम् । तन्मयत्वफलावाप्त्यै करोम्यहमनारतम् ॥ ६ ॥ अस्थिानानि मानिन्यै देवतायै चिदात्मने । ददामि च बलिव्याजा विकल्पा(द्विरन वि)धन- (शाश)ब्दि(कात्तान्)। ६१ ॥ कायवाङ्मन(सा?सां) येयं शिवैकात्म्येन योजना। नमस्कृति करोम्येतां संविदू(पाप)विशि(नी:नीम्) ॥६२॥ इदन्तोल्लासितं हव्यं संविच्चक्रस्य मध्य(म?ग)म् । महाहन्तीकरोम्येवं तदिदं च विमृश्यते ॥ ६३ ॥ 'संविदग्नौ महासारे विमर्शकशरीरिणि । भेदाभासमिद हव्यं जुहोम्यपुनरुद्भवम् ॥ ६४ ॥ क्रियाशेपमशेषेण विमृशामि चिदात्मकम् । पराम(शार्श:) परा पूजा पवित्र हि विधीयते ॥ ६५ ॥ ग्रथिता सेयमम्लान(1) संविन्माला मनोहरा । महानुभावगन्धाढया जुषतां लोकमातरम् ॥६६॥ इती(तरास्यरितास्याः) क्रमवासना शुभा विरुद्धहीनक्रममागंशोधिनी । हिताहितद्वैतपयप्रणाशिनी समस्तसंविन्मयपूर्णचित्पथा ॥ ६७ ॥ सूत्राणामपि सप्तत्या सुभगोदयवासना। शिवानन्देन रचिता विदुषां प्रह्वतां महत् ॥ ६८ ॥ इति शिवानन्दमुनिविरचिता सुभगोदयवासना समाता ॥ 1.पिकायों (पृ. २४८) समुदतोऽयं श्लोकः ।

·सौभाग्यहृदयस्तोत्रम् शिवानन्द मुनि विरचितम् 'तन्मह. परमं नौमि कृत्यैः पञ्चभिरद्धितम् । अशेपविश्वाभेदात्म पूर्णाहन्तात्मकं शिवम् ॥ १ ॥ निधा विभक्तं यद्वस्तु स्तोत्रस्तुत्यस्तुतिक्रमात् । एकस्मे महसे तस्मै नम. सकलचक्षुपे ॥ २ ॥ स्मरामि ता परा वाचं पश्यन्त्यादिक्रमाश्रयाम् । नानाविधरसाकारा महानुभवरूपिणीम् ॥ ३ ॥ *देशकालपदार्थात्म यद्यद्वस्तु यथा यथा । तत्तद्रूपेण या भाति तां श्रये साविंदी कलाम् ॥ ४ ॥ मूलादिविलपर्यन्तं महानिपुरसुन्द(रीरि)। या तनुस्ते तडित्प्रख्या ता भेजे भवशातनीम् ॥ ५ ॥ "योनी कनकपुञ्जाभं हदि विद्युच्छटोज्ज्वलम् । चन्द्रसकाशं महस्तव महेश्वरि ॥ ६ ॥ 'प्रसृतामृतररम्यौवसन्तपितचराचराम् भवानि भवशान्त्यै त्वा भावयाभ्यमृतेश्वरीम् ॥ ७ ॥ १. रचितम्-क.1 २ भेदेन-इ.स.। ३. त्रिविभक्त च-प.स.१४.स्तोत्य-क. स.! ७. र्थात्मा क,ख. दी. ९. सविद-य.स.१० पराम्-- । ११. बन्दे-ख. । १२. सकाश-.। १४. भवानी-स. दी। 1 'तन्मह परम नौमि' इत्याविल्या (पृ. ५)श्यते । 2. दीपिकायां स्थलदपे (पृ० ५,१७९) समुदतोऽय श्लोक । 3 महापंमजरोपरिमले (पृ. १४५) रयते गोर । 4.दीपिकायां (पृ. २५७) रयते पलोर। आज्ञाया ५. परमव.. ८. तया-क..दी.। १३. इम्योना।

·शिवानन्दमुनिविरचितम् वर्ण. कला पदं तत्त्व मन्त्रो भुवनमेव च । इत्यध्वपटक देवेशि भाति त्वयि चिदात्मनि ॥ ८ ॥ अनाश्रितादिकालाग्निरुद्रान्त चिरमद्भुतम् । उन्मीलयसि मातस्त्वं प्रकाशवपुपि त्वयि ॥ ९ ॥ यदिदं भासते देवि नामरूपक्रियात्मकम् । प्रकाशपुपि त्वत्तस्तत्सर्व नातिरिच्यते ।। १० । 'नेत्रादिजालकोपान्ते हृत्पद्मासनलीलया। वारं वारं त्वया देवि रूपादिमधु सेव्यते ॥ ११ ॥ संविद्देव्यः समाक्रम्य विपयानमृतासवान् । योगिना प्रेषयन्त्यायें त्वत्पूजार्थ हि सर्वदा ॥ १२ ॥ सौभाग्यहृदयं गुह्यं शिवानन्देन योगिना । समाराधनपूर्त्यर्थं स्तुतं सकलकामदम् ॥ १३ ।। इति विरचितमेतत् त्रैपुर स्तोत्रमाप्तं प्रकटितपरमार्य योगियोपजुष्टम् । सकलदुरितरोगध्वंसनानन्यकार्य प्रतियजनविधान सेव्यता भक्तियुक्तै ॥ १४ ॥ ॥ इति शिवानन्दमुगिविरचित सौभाग्यहृदयस्तोत्रं समाप्तम् ॥ १०. जायें-क.। १. वर्णा-क.स.। २. मनुस्तत्त्व-क. प.। ३. पद-क. प.) ४. चिम-ख. ग.। ५. धपुषस्तस्मात-फ.ख. । ६. ज्वाल-क, ख.१७. मया-स.१८. सदा।९. योगिनी-क.। ११. स्तोत्र-स. १२. स-क.. चिदा-ख.। १३. स्मृत-ग.. १४. माद्य-क. । १५. वयेण-क.1 १६. योग-क। 1 महार्यमञ्जरीपरिमले (पृ०७३ ) विद्वल्या (पृ. १८) च सत्यते इलोकः । 2. महायमजरापरिमले (पृ० १३) उस्तोऽय श्लोर ।

·सौभाग्यसुधोदयः अमृतानन्दयोगिविरचितः 'जयति ज्योतिरनुत्तरमिदमखिलं यस्य भासते भासा । सा भासयति यन्न भानुर्न शीतभानुः कुतो वृहद्भानुः ॥ १ ॥ *स्वाभाविको स्फुरत्ता विमर्शवपुरस्य विद्यते शक्ति । सैव चराचरमखिलं जनयति जगदैत(वाद)वति संहरते॥२॥ तस्य निरुपाविमूनिखिलातीतस्य नित्यतृप्तस्य । ससारमोहसंभ्रमसंगतिरनयव भवति ।। ३ ॥ सेय तदेकरस्यात् परा परामर्शरूपिणी शक्तिः । स्वस्वातन्त्र्योल्लासस्पन्दादेकाऽप्यनेकपा वितता ॥४॥ प्रयम पश्यन्त्यादिप्रकारभेदप्रपञ्चिताकारा । विश्वोत्तीर्णानाहतनादमयी सैव मातृका जाता ॥ ५॥ अखिलमनातमूर्तिर्मात्युत्तीर्णस्वरूपिणी तरति । 'कायति नानानामप्रपञ्चस्येण मातृका देवी ॥६॥ सन्तत ७. नामवती. १. एपा पतिनं हरयते-क. स. २ जपनिमा । ३. सत्य-तो.. देतदपि च सहरति-. मो.। ५. ध्येगोन्ल.. ६. 'विश्व' नास्ति- ८. पत्तिचतुष्टय न दृश्यते- ख.। 1. "यत्र तेजाति तेनासि तमासि च तमासि च । तेजाम्यैव तमास्यैतदरदन्यो । ॥" इति प्रयम ग-., अय पद्वितीयपत्तिम्याने-'तस्मै पत्यनुत्तरे" इति दृश्यते-स.। धनुतन्तु-"यर तैनाम तेजासि तमामि च तमस्थलम् । तेजामि च तमास्येतदन्द ज्योति रनुतरम् ॥" इनिरगुतात्परात्रीनिवाल्पुतिमङ्गगवरणदलोक एप वितरूपेणात्र श्यते। 2. मौभापभास्वरे मल्लिामननाममाप्ये (पृ० १२२) उदृतो यत एप श्लोकः। 3. मोकामों यागिनोहदपदीपिशया (पृ.१०६) प्यते ।

·३०७ प्रपञ्च ] अमृतानन्दयोगिविरचित निजभागाहविर्भागा(?) पर्याससमासैकरस्यभेदम(यियी)। एकाऽप्येकादश(वाया) जाता माता परैव पश्यन्ती ॥ ७ ॥ [*पश्यति सर्व स्वात्मनि करणाना सरणिमपि यदुत्तीर्णा । तेनेय पश्यन्तीत्युत्तीर्णेत्यप्युदीर्यते माता ॥] पश्यन्त्य(।) परमार्थ स्व(1)वयवा (प्याव्य)टयोऽट वामा(सा१द्याः) । ताभ्य समष्टिरूपे न सामरस्य च तत्त्वतो भिन्नम् ॥ ८ ॥ पराभराश्टाशमात्परमार्था । ताभ्यामनाहताज्या नादमयी मध्यमाऽभवन्माता ॥९॥ स्थानादिभिरहतत्वाद् बुद्धिव्यापारमात्रबोध्यत्वात् । माताऽनाहतनामा सुक्ष्मा विकृतादिनादनवकमयी ॥१०॥ सुक्ष्मैव स्थूलभावमापन्ना। द्वंयुत्तरचत्वारिंशद्वर्णात्मकवगनवकरूपेण ॥११॥ *पश्यन्तीव न केवलमुत्तीर्णा नापि वैखरीव बहि. । स्फुटतरनिखिलावयवा मध्यगता मध्यमा तयो(राय)स्मात् ॥ १२ ॥ परयापरया पादाद्यष्टप्यष्टयात्मना माना मध्यमया नववर्गात्मिकया च वैखरी जाता ॥१३ ।। स्थानकरणप्रयत्नैरभिहतपवनप्रवर्तिताणत्वात् हतनामधेयमस्या विहित वर्णोदयक्रमाभिज्ञै ॥ १४ ॥ , मध्यमेय नादमयी च पश्यन्त्या। . सामरस्य' मास्ति-क.स.। २. परास्ताशमार-11.1३. मध्यमया-व.। ४.द्वधतर-क, प.। ५ थापा क, ख, सौ.। ६ प्टकमन्य-वा, प.. 1 [] चिह्नस्थ. श्लोक सीमाग्यभास्करे (पृ. १००) सौभाग्यमुधोदयश्लोफत्वेनोदत प्रकरणानुरोधादन स्थापित , मातृकास टु नोपलभ्यते । 2 सौभाग्यभास्करे (पृ० १.. ) उद्धृतो दृश्यते इलोक ।

·३०८ सौभाग्यसुधोदय [प्रथम अवधारणे(दान) वै (वीचे दमक्षे विवरे च ख गतौ रोति । कर्णविवरैकगम्यस्वार्णय वैखरी यतो माता ||१५|| दश पञ्च च बिन्द्वन्ता स्वरा मता प्रतिपदादितिथिरूपा । रविशशिसर्गस्पन्दप्रभवा हि भवन्ति ते तदात्मान ||१६|| रविशशिरूपो बिन्दु शिवशक्तिमयौ तदात्मक सर्गः । सत्तोद्रेकश्च तयो शिवशक्त्योस्तत्स्वभावतोऽवस्थे ॥१७॥ सत्ता शिवस्तदशा वामा ज्येष्ठा तथैव रौद्री स्यात् । एता एवानुत्तरमिच्छोन्मेपश्च समभव(दान) ह्रस्वा. ॥१८|| उद्रेक शक्ति. स्यादिच्छा ज्ञाना क्रिया च शक्त्यशाः । दीर्घास्ता एवासनानन्दश्वेशनोनता चेति ॥१९॥ अस्वरवपुरादिशिव पर प्रमाता स्वसविदुन्मेषात् । इच्छति वेदितुमर्थानीशनया तदनु वेत्ति भिन्नगति ॥२०॥ इच्छावेशानन्तरमस्मिन् प्रागीशनोदयान्मध्ये। व्यक्ताव्यक्तार्थमया() पण्डा इच्छेशनोद्भवा वर्णा ॥२१॥ इच्छानुत्तरयोगाद्विहिता शक्ति:त्तिस्वरस्य सभूति । एकारानुत्तरयो सङ्गादैकारसभवो भवति उन्मेषानुतरयो सङ्गादोकारजन्म निर्णीतम् । ओकारानुत्तरयो सङ्गाच्छक्तिनिशूलनिप्पत्ति ॥२३॥ वेदनरूपो बिन्दु शिवशक्तिद्वितयसामरस्यतनु.। वेदकवेद्यविभागस्वरूपसकोचरूपसस्कार, ॥२४॥ ॥२२॥ २.जान-प.स. १.दावत्या-फ.स.1 ३.परप्रमातामा। ४. पतित्रय नास्ति-स.। ५. पाक्तित्रय नास्ति-स. । 1. "वै निश्चयेन स वियर राति गररातोति रघुत्पति सौभाग्यमुधोदये कथिता" ( सौभाग्म- भास्करे, पृ. १०० ) । “अनुत्तरायशियस्येच्छाशवरया योगादिकमेण वर्णोसत्तिप्रकार सौभाग्यमुपोदये द्रव्य" ( सौभाग्यभास्करे, पृ० १२५)। "एवमन्येषां वर्णानामुत्पत्ति परापत्राशिसोभाग्यसुधोदयादिषु वणितानुसन्धेया' (सेतुबन्ध, पृ० २९१ ) ।

·प्रपञ्चः] अमृतानन्दयोगिविरचितः रविशशिसंचरणवशाद यथैव विकसन्ति सन्ततं तिथयः । तन्मयसर्गस्पन्दादुन्मिपितास्ते स्वरास्तदात्मानः ॥२५॥ सर्गेण कादिवर्गरपि पत्रिंशद्भिरात्मनोऽवयवैः । पत्रिंशतत्वमयं जगदावृणुते शिवात्मक माता ॥२६॥ शक्तिनं शिवेत विना शिवोऽपि न तया विनाऽस्ति तद्वदिदम् । विश्वं वागर्थमयं शिवशक्त्युल्लाससंभवं भाति ॥२७॥ 'यदयमनुत्तरमूतिनिजेन्छया निखिलमपि जगत्स्रष्टुम् । पस्पन्दे स स्पेन्दः प्रथमं शिवतत्वमुच्यते तज्ज्ञैः ॥२८॥ इच्छा सैव स्वच्छा सन्ततसमवायिनी परा शक्तिः । सचराचरस्य जगतो बीजं निखिलस्य निजनिलीनस्य ॥२९॥ स्वेच्छाशक्त्युद्गीर्ण जगदात्मान्तया समाच्छाद्य। निवसन् स एव निखिलानुग्रहनिरतः सदाशिवोऽभिमतः ॥३०॥ विश्वं स एव पश्यन्निदन्तया निखिलमीश्वरो जातः । भवति शुद्धविद्या येदन्ताहन्तयोरभेदमतिः ॥३१॥ विभेदबुद्धिनिजांशभूतेषु निखिलभूतेषु । नित्यं तस्य निरङ्कुशविभवं वेलेव वारिधि रुन्धे ॥३२॥ स तया परिमितमूर्तिः संकुचितसमस्तशक्तिरेप पुमान् । रविरिव सन्ध्यारक्तः संहृतरश्मिः स्वभासनेऽप्यपटुः ॥३३॥ बह्वय. सन्ति शकयस्तस्य। कलादिरूपेण, रूपयन्त्येनम् ॥३४॥ सा संकुचिता कतिपयार्थमातृपरा । कलयन्ती कीयंते कलानाम्ना ॥३५॥ सा माया सम्पूर्णकर्तृताद्या या संकोचात् संकुचिताः यत्सर्वकर्तृता किश्चित्कर्तारम १. प्रस्पन्दे-क.ख.. २. स्यन्दक. स. ३, सती. दी. । ४. दिली-दी। ९. भाति दी. । ६. विभेद-न. स.ग. ७. वारिप-1 ८. दादा.। ९. नैऽय-दी. । १०. तत्-. दी.। ११. नाम-ग. । 1. यदमित्यादिका गन्धवतीत्यन्ताः इलोका योगिनीहृदयदीपिकायां (पृ० १२४-१२६ ) समुदताः सन्ति।

·सकुचद्रूपा। सौभाग्यसुघोदयः [प्रथम सर्वज्ञताऽस्य शक्ति परिमिततनुरल्पवेद्यमातृपरा। ज्ञानमुपपादयन्ती विद्योति निगद्यते वुधैराद्यै ॥३६॥ नित्यपरिपूर्णतृप्ति शनिस्तस्यैव परिमिता तु सती । भोगेपु रज्जयन्ती सततममु रागतत्त्वता याता॥३७॥ या नित्यताऽस्य शक्तिनिकृप्य निधनोदयप्रदानेन । नियतपरिच्छेदकरी क्लप्ता स्यात् कालतत्त्वरूपेण ॥३८॥ याऽस्य स्वतन्त्रतास्या शक्ति सकोचशालिनी सैव । कृत्याकृत्येप्ववश नियतममु नियमयन्त्यभून्नियति ॥३९॥ इच्छादिनिसमष्टि शक्ति शान्ताऽस्य सकुचितेच्छाद्यात्मकसत्त्वादिकसाम्यरूपिणी तु सती ॥४०॥ वुद्धपादिसामरस्यरूपा चित्तात्मिका मता प्रकृति । इच्छाऽस्य रजोरूपाऽहकृतिरासीदहप्रतीतिकरी ॥४१॥ ज्ञानाऽस्य सत्वरूपा निर्णयबोधस्य कारण बुद्धि । तस्य क्रिया तमोमयमूर्तिमन इत्युच्यते विकल्पकरी ॥४२।। वागादिपञ्चभेद सकुचितविग्रहो देव । ज्ञानक्रियोपरागप्राधान्याद् विविधविपयरूपोऽभूत् ।।४३॥ श्रोन स्पर्शनजिह्वाधाणानि वोधकरणानि । बाक्पाणिपादपायूपस्थास्याकानि कर्मकरणानि ॥४४॥ शब्दस्पर्टी रूप रसगन्धी चेति भूतसूक्ष्माणि। अयमेवातिनिकृष्टो जातो भूवात्मनाऽपि भूतेश ॥४५॥ गगनमनिलश्च तेज सलिल भूमिश्च पञ्च भूतानि । श्रोत्रादिकरणवेद्या शब्दाद्यास्तानि वेदकान्येपाम् ॥४६॥ चक्षु १. उत्पादपति शान-.स.1 २ नियति-, । ३ तृप्ता-ग । ४. समप्टिशक्तिः र.. दो । ५. शान्तस्प-ग.1 ६. स्पष्टपला दी.। ७ यामादि-ग, । ८. निवृष्टो-. ।

·प्रपञ्च ] अमृतानन्दयोगिविरचितः वचनकरी वागासीत् पाणि. स्यात् करणभृतमादाने । गमनविसर्गानन्दत्रितये पादादिकत्रिक करणम् ॥४७॥ गन्धवती भमि. स्यादाप. सासिद्धिकद्रवास्तेज. । उष्णस्पर्शविशिष्टं सस्पर्शो वायुरम्बर शब्द, ||४८|| 'मायान्तमात्मतत्त्व विद्यातत्वं सदाशिवान्तं स्यात् । शक्तिशिवौ शिवतत्त्वं तुरीयतत्वं समष्टिरेतेषाम् ॥४९।। चतुरात्मिकेयमेपा परादिरूंपप्रपञ्चभेदवती सृष्टिस्थितिसंहारानास्याख्याश्चतुरोऽन्वयानभिव्याप्ता 11५०॥ इति श्रीमदमृतानन्दयोगिविरचिते सौभाग्यसुधोदये । प्रथमः प्रपश्चः॥ "सैव महाविद्यात्मा माता चतुरन्वयकविश्रान्ति । चतुराननादिजननी जाता चतुरात्मवर्गफलदात्री ॥ १ ॥ "अस्वरविमर्शरूपी स्वाशौ हित्वा चतुष्कली सैव । वामादीच्छादिमयान्यकरोद् द्वन्द्वान्यमूनि चत्वारि ॥२॥ वामाशो ब्रह्मा स्यादिच्छैव तस्य भारती शक्ति । अनयोरेतन्मिथुनं सृष्टिः प्रागन्वयात्म वाग्वीजम् ॥ ३ ॥ ज्येष्ठांशो विष्णु स्याज्जाना विश्वम्भरा तयोमिथुनम् । इदमेव दक्षिणान्वयरूप श्रीकामराजमध्यास्ते ॥४॥ नन्दकृते-फ. स. १. धागुक्ताना. २. पादादिक-दो.। ३. मरूप-1., महपस्पो-दो । ४, शक्त्यन्त.१५. चातु-ग.१ ६. भेद-क. प. । ७. ख्यादि चतुर-क, न. 1 ८. इत्यमृता- ९. शान्ति १०. माए दाभवारमा धीजम्-फ, ख. दी। ११. स्याज्ज्ञान-क. ल. दी। १. सेतुबन्धे (पृ. १२८) दृश्यते श्लोक एष । "एतेषा ( ३६ तत्वाना ) स्वल्पमुत्पत्तिश्मन सौभाग्पसुषोदये द्रष्टयः" (१०६८) इति परियस्याएहस्ये, तदस्यैव प्रकरणस्य परामर्शकम् । 2. द्वितीयप्रपञ्चस्पा सर्य श्लोका योगिनीहृदयदीपिकायो (पृ० १००-१०२) दृश्यन्ते । 3. एप लोकापों योगिनोहृदयदीपिकायो १७१ तमे पृष्ठेपि श्यते ।

·[द्वितीय स्यात् ॥८॥ सौभाग्यसुधोदय रौद्रयात्मकस्तु रुद्र क्रियामयी शक्तिरस्य रुद्राणी। युगलमिद तार्तीय वीज पालयति पश्चिमानायम् ॥ ५ ॥ स्यादम्बिकास्वरूप शम्भु शान्तात्मिकाऽस्य शक्ति स्यात्। मिथुनभिदं शिवशक्त्योरत्तरसमयात्म तुर्यमधितिष्ठेत् ॥ ६ ॥ एवमनुत्तरशक्त्योश्चतुरशद्वन्द्वरूपिणी जाता। चतुरन्वयात्मिकेय पश्यन्ती मातृकामयी विद्या ॥ ७ ॥ सृष्टि पूर्वानायो वाग्भवबीज तदात्मक निविधम् । सृष्टिस्थितिसहारेभिन्ना सृष्टिस्त्रिमूर्तिमूर्ति ब्रह्मान सृष्टिसृष्टावधिपतिरेतस्य भारती शक्ति । सोऽय हस्यायं स्यात् स एव शिवशक्तिवाचकश्चापि ॥ ९ ॥ हस्यार्थ स्यादन स्वशक्तिमयरूपसासयोगात् । सृष्टिस्थितौ तु विष्णु कर्ता विश्वम्भराऽस्य शक्ति स्यात्॥ १० ॥ विष्णु. कलिपेरों ललिपेरेतस्य शक्तिरर्थ स्यात् । रुद्रोऽधिपति. शक्ती रौद्री स्यात् तन सृष्टिसहारे ॥ ११ ॥ हरवर्णयुगलमनयोर्वांचकमर्थोन रस्य रुद्र स्यात् । रुद्राक्षरसम्पर्काद रौद्री तच्छक्तिरन हस्याथं ॥ १२ । अन तु शक्त्यर्णस्य प्राथम्य शक्तिवीजभूतत्वात् । अधिवसत शिवशक्ती सज्ञानाख्या तयोस्तु नित्वमयी ॥ १३ ॥ कामकला कलयिती तुर्यमयी रक्तशुक्लमिश्रतनु । रक्तो विन्दु शक्ति शुक्ल शम्भुः परस्तदैकात्म्यम् ॥ १४ ॥ एव द्वितीयवीज स्थितिरूप दक्षिणान्वयात्म स्यात् । स्थितिसृष्टयादिविभेर्दाद् वसन्ति ता एव देवतास्तत्र ॥ १५ ॥ १. मय-ग.। २. तात्म-7.। ३ पोशमत 1.1 ४. रक्षरा-ा. । ५. महायिधा-1 १. सेय सस्पापं -1.1७. सा-. । ८. दात्ता एवात्रापिदेयता न्ययसन-ग.। ९. स्त्यत्रक.स. ।

·प्रपत्र ] अमृतानन्दयोगिविरचित. अत्र कलवर्णमध्यस्थितो हकार. स्थितिस्वरूपत्वम् । अस्य द्योतयति परं स्थितिरूपं सविदम्बिकाकार. ॥ १६ ॥ संहारात्मकपश्चिमसमयमये तद्वदेव तार्तीये संहृतिसृष्टयादिवेशाद् वसन्ति ता एव देवतास्तत्र ॥ १७ ॥ सृष्टी शनियतप्राधान्यादस्य शक्तिबीजत्वात्। स्वात्मनि संहृतिसृष्टौ शिवमन्तर्भाव्य भासते शक्तिः ॥ १८ ॥ त्रिमये तुरीयबीजेऽनाख्यारूपोतरान्वयात्मनि तौ। शक्तिशिवावधिवसतो निरन्तरं सामरस्यमापन्नौ ॥ १९ ॥ सृष्टयादिभेदभिन्नश्रीविद्यावर्णयुगलनवकात्मा नवनादवर्गरूपा माता सा मध्यमाऽभिधा वितता ॥ २० ॥ शब्दस्पौं रूपं रसगन्धी चेति भूतसूक्ष्माणि । व्याप्यव्यापकभावात् पञ्चदश स्यु. क्रमेण तत्संख्या. ॥ २१ ॥ तिथयश्च कला नित्यास्तदात्मिकाः स्युस्तथैव तत्सख्य. वणे. समष्टिरेषा विद्या व्यामोति तानि सर्वाणि ॥ २२ ।। स्वाशैरेभिस्तदात्मना विततः। सर्गण कादिवर्णैरपि षट्त्रिंशद्भिरात्मनोऽवयवैः ॥ २३ ॥ पुनरज्यञ्जनबिन्दुप्रभेदभिन्नास्तदक्षरावयवान् पत्रिंशत्संख्याकास्तत्त्वमयानश्नुते हि सा माता ॥ २४ ॥ व्यष्टिसमष्टिविभेदैश्चतुरात्मा तत्त्ववीजपीठमयी। चतुरन्वयात्मनाऽपि च माताटकमातृकामयी विद्या ॥ २५ ॥ इति श्रीमत्पुण्यानन्दशिष्यामृतानन्दयोगिप्रवरविरचिते सौभाग्यसुधोदये द्वितीयः प्रपञ्चः।। सर्गादिसमष्टिरूप. १, ध्वनिरूप:-7.। २. दम्बरा-ग.। ३. समये-दी. । ४. तायम्-दी.। ५. यसात सन्ति-दी.। ६. स्वत्र-क. स्व. ग.। ७. स्वात्मा-ग.। ८.विभासते-दी. । ९. युग्म-ग. । १०. मा मता-1.। ११.तियय क्लाश्य-1. 1१२. सर्गः समष्टि-1.1 १३. स्वरस्त्रिभि-ग.। १४. प्रभेदनोदक्षरावयवान्-7.। १५. चतुरक्षरा-1.1 १६. इनि द्वितीय प्रपत्र -क. स.।

·सौभाग्यसुधोदयः [ तृतीय अस्याम्बिकाशभूता शक्ति. (सा से?स्वाशे)न शान्तया साकम् । समरसभावं याता जाता ज्योतिर्मयो महाविन्दु. ॥ १ ॥ सैव स्वेच्छोद्रेकाद वामा (पाव)मनादमुष्य विश्वस्य । वक्रीकृतनिजरूपा सृष्टिः शृङ्गाटवामरेखा स्यात् ।। २।। ज्येष्ठा ज्ञानावेशादृज्वी स्थितिरेतदग्नरेखा स्यात् । रौद्री क्रियोपरागात् सहतिरेतस्य दक्षिणा रेखा ॥ ३ ॥ इत्यमिय पश्यन्ती जाता माता त्रिकोणरूपेण । साऽपि चतुर्वीजवती विद्या वेद्या तदात्मिका तद्वत् ।। ४ ।। वामा(दिदी)च्छाधष्टप्रतिबिम्बैरष्टकोणमुत्पन्नम् अष्टत्रिकोणमध्यस्पन्दैदशभिर्दशारर्मुत्पन्नम् ॥ ५॥ अस्यैव प्रतिबिम्ब बाह्यदशार च भासमानस्य । स्पन्दवशदेवैपा चक्राणा समुदित च मनुकोणम् ॥ ६ ॥ द्वयुत्तरचत्वारिंशद्योनिगणो मध्ययोनिपर्यन्तम् । नादमयनंववगैमध्यमया तावदक्षरैयप्ति ॥ ७ ॥ विद्याशमयैः स्वाणे. काद्यैर्वग. स्वरैश्च पोडशभि । अष्टद्वयष्टदलाम्युजयुगल न्यानोति वैखरी देवी ॥८॥ वीजप्रयमयतेजस्रितयविकाराश्च तानि वृत्तानि । भूविम्वत्रयमेतत् पश्यन्त्यादिनिमाविश्रान्ति. ॥९॥ चतुरथपोडशाटच्छेदात्मकचक्रप्रयं विधा सृष्टि । पूर्वाम्नायो वाग्भववीज तद्वत् त्रिमूर्तिदैवत्यम् ॥ १० ॥ ४, तासीत-.. १.बोरोन-ग.। २. चक्री.स.। ३. गृष्टि-ग.स.। ५. माता माTI-41. [६.भप्यामीत-ग. १७, गणा-क. स.८.र्याप्तम्-१. स. ९. यस्याण - ग.: १०. 'स्वर' नास्नि-प.स.११. सहारमर' नास्नि-1.। १२. सदि.ल.

·प्रपञ्च ] अमृतानन्दयोगिविरचित सहार। मनुकोण द्विदशार त्रितमिद कामराजवीजं स्यात् । स्थितिरन देवताना त्रयमपि तच्च दक्षिणान्नाय ॥११॥ अष्टनिकोणमध्यत्रिवय तातीयमेष अत्रापि देवतात्रयमासीदयमेव पश्चिमानाय.॥ १२ ॥ सर्वमनास्यारूपं तुर्य शिवशक्तिदेवताधिकृतम् । स्यादुत्तरसमयात्मकमेव स्रोतोमय महाचक्रम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमत्पुण्यानन्द(शिष्यामृतानन्दयोगितवरविरचिते) सौभाग्यसुधोदये तृतीय. प्रपञ्च ॥ 'चित्तमये श्रीपीठे ज्योतिविन्दौ यदस्य सक्रान्तम् । प्रतिबिम्ब परधान. परलिङ्ग तत्प्रकीत्यते प्राज्ञै ॥ १ ॥ तत्र परा परमेशी प्रकाशशक्त्यात्म(कारको) निजावशौ । निर्भिद्य नित्ययोगात् काम. कामेश्वरीत्यभून्मिथुनम् ।। २ ।। सर्वे स्वस्वात्मतया "कामो देव प्रकाम्यमानत्वात् । प्रवक्ताद्यास्तस्याशा वाराद्य वर्णित बुधैराद्यै ॥ ३॥ परमात्मिका तदीया स्वेच्छाशक्तिर्वभूव कामेशी। इच्छादिकास्तदीया मूर्षाचशा मनीषिभि कथिता ॥ ४ ॥ अनयोरात्मावय(ताव)याससमासैकरस्यभेदवपु पश्यन्ती मातेय न तत्त्वतो भिद्यते ततस्ताभ्याम् ॥ ५॥ - १. मेव-क व । २. तत्रापि-क.ख.। ३. रावपान्वादिक-क. ख.। ४, इति द्वतीय प्रपञ्च-के.स.1 ५. प्रतिफलित-क, स. दो.। ६ तत्र-7.1 ७. सर्वेऽस्य-1.1 ८. सा., सकाम्यत्वात-दी. । ९. वणिता-क, ख.। 1. योगिनीहृदयापिकाया (पृ. ६१) समुदतमेतत्परम् । 2 योगिनीहृदयदीपिकाया (१२६३) समृद्धत एष पद्याश । 3 "वाभाद्यास्तस्याशा यस्त्राचा पणिता बुधराय " इति पाठ समुचितः प्रतिभाति ।

·सोभाग्यसुघोदयः (तृतीय अस्याम्बिकांशभूता शक्ति. (सा से स्वांशे)न शान्तया साकम् । समरसभावं याता जाता ज्योतिर्मयो महाविन्दुः ॥ १ ॥ सैव स्वेच्छोद्रेकाद् वामा (परव)मनादमुप्य विश्वस्य । वक्रीकृतनिजरूपा सृष्टिः शृङ्गाटवामरेसा स्यात् ।। २|| ज्येष्ठा ज्ञानावेशादृज्वी स्थितिरेतदनरेखों स्यात् । रौद्री क्रियोपरागात् सहतिरेतस्य दक्षिणा रेखा ॥ ३ ॥ इत्यमियं पश्यन्ती जाता माता त्रिकोणरूपेण । साऽपि चतुर्वीजवती विद्या वेद्या तदात्मिका तद्वत् ।। ४ ॥ वामा(दिदी)च्छाद्यष्टप्रतिविम्यैरएकोणमुत्पन्नम् अष्टत्रिकोणमध्यस्पन्दैर्दशभिर्दशारमुत्पन्नम् अस्यैव प्रतिविम्वं वाद्यदशार च भासमानस्य । स्पन्दवशदेवैषा चक्राणा समुदित च मनुकोणम् ॥ ६ ॥ युत्तरचत्वारिंशद्यौनिगयो मध्ययोनिपर्यन्तम् । नादमयनंववगैमध्यमया तावदक्षरेव्यत्तिः ॥ ७ ॥ विद्यागमय. स्वाणे. काद्यैर्वनें. स्वरैश्च पोडशभि.। अद्विचाटदलाम्बुजयुगल व्याप्नोति वैखरी देवो ॥ ८॥ बीजत्रयमयतेजत्रितयविकाराश्च तानि वृतानि । भूविम्बत्रयमेतत् पश्यन्त्यादित्रिमातृविधान्ति. ॥ ९॥ चतुरश्रपोडशाप्टच्छेदात्मकचक्रत्रयं त्रिधा सृष्टिः। पूर्वाम्नायो वाग्भववीजं तद्वत् त्रिमूर्तिदैवत्यम् ॥ १० ॥ ४. खासीत- १. बरंपोनना २. चकी-क.ख ३. मृष्टि-क. स.। ५. माता नाना-ना. [६.मप्यासोट-ग.१७.गणा-क...प्तिम्-व. ख.। ९. यस्वार्ण - ग.। १०. 'स्वर' नास्ति-के.स.११. 'छदात्मर' नास्ति-ग.। १२. तद्धि-क. ल.।

·प्रपश्च-क.ख. । ५.प्रतिफलित-क.ख. दी.। ६ तन-चा.। ७. साम्यना.। ८.स-1., प्रपन्च ] अमृतानन्दयोगिविरचितः मनुकोणं द्विदशारं त्रितयमिदं कामराजबीजं स्यात् । स्थितिरत्र देवताना त्रयमपि तद्वञ्च दक्षिणानाय. ॥ ११ ॥ अष्टत्रिकोणमध्यत्रितयं तार्तीयमेपे सहार.1 अत्रापि देवतात्रयमासीदयमेव पश्चिमानाय.॥ १२ ॥ सर्वमनाख्यारूपं तुर्य शिवशक्तिदेवताधिकृतम् । स्यादुत्तरसमयात्मकमेव स्रोतोमय महाचक्रम् ॥ १३ ॥ इति श्रीमत्पुण्यानन्द(शिष्यामृतानन्दयोगिप्रवरविरचिते) सौभाग्यसुधोदये तृतीयः प्रपञ्च ।। प्रचित्तमये श्रीपीठे ज्योतिविन्दौ यदस्य सक्रान्तम् । प्रतिविम्वं परधाम्नः परलिङ्ग तत्प्रकीत्यते प्राज्ञै. ॥ १॥ तत्र परा परमेशी प्रकाशशक्त्यात्म(का?कौ) निजावशौ । निर्भिद्य नित्ययोगात् काम. कामेश्वरीत्यभून्मिथुनम् ॥ २ ॥ सवै स्वस्वात्मतया "कामो देव. प्रकाम्यमानत्वात् । श्वनाद्यास्तस्याशा वाराद्य वणित बुधैराद्यैः ॥ ३ ॥ परमात्मिका तदीया स्वेच्छाशक्तिर्वभूव कामेशी। इच्छादिकास्तदीया मूर्धाद्यशा मनीपिभि. कथिता ॥४॥ अनयोरात्मावय(तावन्याससमासैकरस्यभेदयपुः पश्यन्ती मातेय न तत्त्वतो भिद्यते ततस्ताभ्याम् ॥ ५॥ १. मेव-क. एव । २. तत्रापि-क. ख. । ३. रान्वयान्वादिक-क. व. । ४. इति तृतीयः स काम्पत्वात्-दी. । ९. वणिता-के. ख. । 1. पोपिनोहृदपटोपिकाया (पृ० ६१ ) समुद्भुतमेतत्पद्यम् । 2 योगिनोहृदयदीपिकाया (१२६३) समृद्धत एष पद्यात । 3 "यामाद्यास्तस्पाशा पत्राद्या पणिता बुधराय." इति पाठः - समुचिता प्रतिभाति।

·मौमाग्यसुघोदय [पक्षम सो च चतुरक्षरात्मा तदशाभूमानि तानि मिथुनानि । चत्वारि वेदयन्ति विद्या वेद्या तदात्मिका विबुध. ॥ ६ ॥ आधारनवकमनयोर्मूलादिब्रह्मरन्ध्रपर्यन्तम् नवनोंदवर्गरूपा माता व्याप्नोति मध्यमा देवी ॥ ७ ॥ सृष्टयादित्रयभेदैनंवभिभिन्नार्णयुग्मनवकव(तिरती) नवचक्ररूपिणी सा विद्या व्याप्नोति तद्वदाधारा(तीन) ॥ ८॥ पनिशत्तत्वमय शरीरमनयोनिजेच्छयोपात्तम् । हन्ताद्यविद्ययाऽपि व्याप्तं तावत् प्रकारभिन्नाभ्याम् ॥ ९ ॥ एकत्रिशनितद्धितयसमष्टिप्रकारसकलिते. तत्वे. स्वावयवमयैश्चतुमिरनयोस्तथान्वया व्याप्ता.॥१०॥ इति चतुर्थ प्रपञ्च ॥ श्रीपीठशैलशिखरे परशिक्भानो प्रकाशमानस्य । निजशक्तिरश्मिनिकरचक्रमदेवतात्वमायात ॥१॥ 'मध्यतिकोणकोणे वामे श्रीपूर्णपीठमेतस्मिन् । बुद्धिमये परतेज प्रतिफलित वितरलिङ्गता यातम् ॥ २ ॥ रौद्र स्यादोड्डीश क्रियैव भगमालिनी तयोमिथुनम् । रुद्रस्वशक्तिरूप तृतीयवीजात्मक त(द)च्यास्ते ॥ ३ ॥ 'दक्षिणकोणेहकृतिरूपे जालन्धरे तु सक्रान्तम् । परधाम बाणलिङ्ग जीत सक्रान्त्युपाधिभेदैवशात् ॥ ४ ॥ १. सा चतुरक्षरा या-क. ख.। २. नाथ-क स । ३ हन्तार्य-स., हतयाचा.। ४. विनय' नास्ति-7.1 ५. स्वाययवान-.स.। ६. शितधान्न-4.ख । ८. 'कोण' नास्ति-ा. । ९. स्थ-क. स.। १०. तत्सान्तद्यति-त. स. । ११. वेद-क. । 1 दीपिकाया (पृ ६१) रामुद्दतमेतत्पद्यम् । 2 दीपिकार्या (पृ०६१) रयते लोक एप ।

·प्रपञ्च ] यातैः । अमृतानन्दयोगिविरचितः ज्येष्ठांशः पष्ठीश: ज्ञाना वनेश्वरी तयोमिथुनम् । विष्णुविश्वम्भरात्मकमस्मिन्नधिवराति मध्यवीजमयम् ॥ ५ ॥ 'पुनरेव कामपीठे तदग्रकोणे स्थिते मनोरूपे। प्रतिफलितं तज्ज्योतिः स्वयम्भुलिङ्गं समीरितं सद्भिः ॥ ६ ॥ वामांशो मित्रेशः कामेशीच्छा तयोमिथुनम् । ब्रह्मवाह्मीरूपं वाग्भवबीजात्मकं वसत्यस्मिन् ॥ ७॥ इत्थं वामाद्यशैर्वागादिकबीजवाच्यतां वामादियुगलरूपा जाता सा मात्कैव पश्यन्ती ८ ॥ वसुयोनिष्वदसीयं पुर्यष्टकमष्टदेवताकारम् । अन्तर्दशारचक्रे सर्वज्ञाद्यास्तदक्षसचाराः ॥ ९ ॥ स्युः सर्वसिद्धिदाद्यास्तदक्षविषया वहिर्दशारगताः । मनुकोणशक्तिनिकर. करणचतुर्दर्शकमेव तदीयमभूत् ॥ १० ॥ द्वयुत्तरचत्वारिंशद्योनिगतो देवतानिकायोऽयम् । मध्यमया नववर्गविद्यार्णयुगात्मकैरभिव्याप्तः ॥११॥ अष्टकमनयोरिष्टं प्रकृतीनामष्टपत्रशक्तितया । एतद्विकारजातं संजीत नृपपत्रदेवताकारम् ॥ १२ ॥ अणिमादिगुणनिकायस्तयोस्तयोरेव धातुसमुदायः । मुद्रामयी च सा वै चतुरश्रयमये वसत्यस्मिन् ॥ १३ ॥ द्विरदकलादलकमलद्वितयगतं शक्तिरश्मिचक्रमिदम् । विद्यात्मकैः स्वकीयैवर्णाप्नोति वैखरी माता ॥ १४॥ १. समीहितं-दी.। २. मिश्रोश...। ३. तपोरिद युग्मम् 7. । १. दंश प्रम-ग. । ५. नववसुपत्राम्जदेक, स.१६, स्तनयोरेव-क. स. । ७. सदपि-.। ८. प्रितयमधि-ग. १. से द्वितीयमिदं-क, ख.। 1. दीपिकाया (१० ६१) समुदतमेतत्पद्यम् ।

·३१८ सौभाग्यसुधोदयः [ षष्ठः आधारनवकमनयोनवचक्रीभावमागतं शिवयोः । तन्मध्यचारचतुरा मुद्रात्व प्राप मोदनात् सवित् ॥ १५ ॥ तन्नादशक्तिनवक नवचक्रेशीस्वरूपमापन्नम् । विद्यार्णयुग्मनवक तद्विद्यानवकरूपतो विततम् ॥ १६ ॥ नवचक्रवासिनीना भासा प्रकटादियोगिनीना च । तासामिव चक्राणा चतुरानायादिरूपता ज्ञेया ॥ १७ ॥ इति पञ्चमः पटलः ॥ तदनादिवोधरूपं परमानन्दात्मक पर ज्योतिः। स्फुरति यदा स्वात्मान विमृष्ट विद्ययाऽनयाऽभिलपेत् ॥ १ ॥ तदनुत्तरस्फुरत्ताकार) स्वात्मीयतत्त्वविम्रष्टा। परमशिवो गुरुराद्यश्चर्यानाथापराभिधानधर.॥२॥ विद्याना सर्वासा भिन्नस्रोत परम्पराकाणाम् । वारिधिवर इव सरिता पुष्यतमो भवति यत्र सभेद. ॥ ३ ॥ भिन्न. स एव यातः कामे(शशी)त्व विमर्शभागेन शक्ति. सास्य निरङ्कुशवि व वेलेव वारिधि रुन्धे ॥ ४ ॥ कृतयुगसमये विद्यामाद्यामस्यै विमर्शरूपिण्यै । औध्याणपीठनिलयश्चर्यानाथोऽधिदेवतिते)वेश. एतन्निरोधजन्या मुक्तिजन्तो स एव ससारः । संसारस्य च मुक्तेः सरणि शरणं प्रयामि तचरणम् ॥ ६ ॥ १. रुपनवालाविदितम्-क. स. १२. विद्ययाऽभिलपत्-क. ७. । ३. समुष्टा-कल' ४. परा-क... ५. इति-. । ६. कामेश्यरीत्व-, । ७. भेदेन-क, ख.। ८. दिमया-ग.। ९. ओङ्कार-ग.1 १.. मापादिदेवदेवेशम्-. । ११. मुत्तिर्मुति-. ।

·प्रपश्च:] अमृतानन्दपोगिविरचिता सेयं स्वोभिन्नान् गुरुन् गुणैः पठमित्रसंज्ञादीन् । अन्वग्रहीदमी(पारपां) ज्योो ज्योछौलिहेतुरोडीशः ॥ ७ ॥ क्रोधमुनिश्चिद्रूपस्त्रेतायुगनायकोऽन्त्यवीजपतिः सत्त्वतनुभंगमालामर्ता श्रीपूर्णशैलपीठगतः ॥ ८॥ सुब्रह्मण्यो मध्यः षष्ठीशो मध्यमौलिकर्ता च । प्राणात्मा वज्रशीनाथ(:) श्रीकामराजबीजपतिः ॥ ९ ॥ जालन्धरपीठस्थो द्वापरयुगनायको रजोरूपः । श्रीकण्ठो मित्रेशो ना(थंथः) कामेश्वरीमनःकान्तः ॥ १० ॥ श्रीकामरूपनिलयो विषयमयो वाग्भवाक्षराधिपतिः । वालो बालौलिकरः कलियुगकालप्रेभुस्तमोमूर्तिः ॥ ११ ॥ नोथैरेभिः परज्योतिपरिस्पन्दः प्रपञ्चपरमार्थः । दिव्यौषोऽयं कथितः सेव्यः श्रीवामकेश्वरीदेव्याः ॥ १२ ॥ मित्रैशनायमात्रे कलियुगस(न्यायौ) निलीय निवसन्तीम् । विद्यामाद्यामेनां लोपामुद्रा युगादितः प्रापत् ॥ १३ ॥ यदनन्यलब्धपूर्वा" विद्यामेपा युगादितो लेभै तत्तन्नामा प्रथितं सन्तानमिदं हि सर्वलोकेषु ॥ १४ ॥ तदनु मुनिः कलशभवस्ताभ्यां डालतापसाचार्यः । तस्माद् धर्माचार्यो लघुनुतिवररचनविदितविज्ञानः ॥ १५ ॥ तस्मादपि योगि(सीव)राद योगेशी मुक्तकेशिनी नाम । नानापदानमहितो दीपकनाथः स्वसन्ततेर्दीपः ॥ १६ ॥ ६. मित्रीशो-11 ७.नाथा-ना.. १. शेप-ग. । २. कान्मा. । ३. माया दत्ता-ग.। ४.शेलपूर्ण-क. स.। ५. मध्यमोलिया। ८. विषम-क. ल.। ९. प्रमूतिराख्यातम्-क. स.। १०. नाद. क. व. ११. विदित:-क.ख.१२.मित्रोतः। १३. मिनामेषा-क. प. । १४. लभते-क. स. १५. तन्नाना-क. स. १६. कालग.।

·सौभाग्यसुधोदय [पष्ठ विद्याभवाप तस्था योगिन्या विमलबोधभागिन्या । एतै शिवाशभूते. सिद्धौध() पड्भिरीरितो गुरुभि. ॥ १७ ॥ दीपकनाथस्य सुतो विद्या तस्मादवाप जिष्ण्वाख्य । अथ मातृगुप्तदेवस्तस्मादस्माच्च तेजसो देव ॥ १८ ॥ तस्मान्मनोर्जेदेवस्ततोऽपि कल्याणनाथयोगिवर । तस्मात् परमानन्द स्वात्मानन्दस्ततो महायोगी ॥ १९ ॥ तदनु निलोचनेशो दक्षिणसन्तानसिद्धिसन्तान । एतस्माद् देवेशो मारिजबाधाख्यविपयविदितयशा ॥ २० ॥ तस्माच केशवेशस्त्रिलोचनेशापराभिधान(पौधारः । तस्मात् पुण्यानन्दो (माम?ममा)मृतानन्दयोगिनो नाथ.॥ २१ ॥ भानुक(सुमा१शुभा)वसान सन्तान स्वीयमात्मनो ज्ञात्वा । सम्प्रति सन्ततियोजितजननादहमस्मि पञ्चम' पुरुषः ॥ २२ ॥ एतेनाथरुदितो मानौधो मानवोत्तमैरय॑ । सर्वेपा तु गुरूणा गोप्य तत्पूज्यनाम सामयिकम् ॥ २३ ॥ गुरुवक्त्रमात्रगम्य न पुस्तके लोकनामवल्लेख्यम् । एतेपामोघानामिव गाङ्गाना तमो(व?प)ह त्रितयम् ॥ २४ ॥ वागादित्रितयमय वन्ध विद्यावतारसोपानम् । एतलितयसमष्टि श्रीगुरुनाथस्य पादुकानितयम् ।। २५ ॥ १. मनालाकृते प्रमत - ख.। २. शिवाग-ग । ३. तेजदेवास्य -- । ४. शनायस्त: स्मातक. ख.। ५ मि धु-1.। ६. वारिववायव्य-क. ल.। ७. शो धराभिधानघर:-. । ८. महा-क. स. ११.भानु-क ख.। १०.मामना-ग.।११. सन्तत-ग, । १२. सन्ततिरह-.! १३. नाविदितो- स,। १४. योग्य पत्-. । १५. घामैक-ग. । १६. कादव-क. स.' १७ नाथ-4. स.1 १८. ना नवरलाना क.स | १९ वेद्य-क, स.।

·प्रपञ्चः अमृतानन्दयोगिविरचितः (शिासितशोणमिश्नरूपं तुर्य वागादिमयतया वेद्यम् । निव(स)ति सहस्रपतिश्त्र) सरोखहो?हे) नाथपादुकारूपम् ॥ २६ ॥ सुभगत्वसुधारसोदयाय स्वगु(रु?)रूपायविशेपशेपभाजः । निजमानसमन्दरादमथ्नादमृतानन्दसुधीरयुग्मसिन्धुम् ॥ २७ ॥ इति श्रीमत्पुण्यानन्दशिष्यामृतानन्दयोगिप्रवरविरचिते सौभाग्यसुधोदये पष्ठः प्रपञ्चः ।। ग्रन्यश्च परिसमासः Aware- १. बिन्दु-क. त, । २. नास्त्येषा पक्ति:-. 1 ३. सिद्धाम-क. प. ४. इत्यमृता- नन्दरते-क..

·वस्तुपु । चिद्विलासस्तवः अमृतानन्दयोगिविरचितः 'स्वप्रकाशशिवमूतिरेकिका तद्विमर्शतनुरेकिका तयोः । सामरस्यवेपुरिप्यते परा पादुका परशिवात्मनो गुरीः ॥ १ ॥ चित्रभानुशशिमानुपूर्वत्रित्रिभेदनियतेषु तत्तदात्मकतया विमर्शन तत्समष्टिगुरुपादुकाजेपः ॥ २ ॥ तीर्थमवयसुधारसौदधेरितं निजविमर्शवेलया। आणवादिमलमोचनोचित स्नानमंत्र विधिना निमन्जनम् ॥ ३ ॥ सा निशा सकललोकमोहनी वासरः स खलु सर्ववोधकः । सामरस्यमिह सन्विरेतयो श्रीपरैव ननु सान्ध्यदेवता ॥ ४ ॥ 'स्वप्रकाशशिव एव भास्करस्तद्विमर्शविभवा मरीचयः । मैं. स भासयति वेद्यमण्डल तस्य पूजनमहन्तया मतिः ॥ ५ ॥ चिद्विलासमयभित्तिभावितं ज्ञानदीपविगलत्तमोगुणम् । आत्मतत्त्वमिह योगमण्टपं तस्य पूजनविधानमर्चनम् ॥ ६ ॥ १. तनु-क. घ.। २. गुण-च. । ३. क--घ,। ४. त्रितिषण-छ.। ५. निचितेपु-घ.। ६.डित-द.। ७. दवि-घ.इ ज. ८. वारिद-च.। ९. मन्त्र-ग.1१०.या-ग. I ११. मोहिनी-छ। १२ खलु इ.च.। १३ साध्य-प.। १४. र स-छ. 1 १५. विभवो-दी.। १६.ये सहादयति वेद्य-द. च., यस्तया स यदि वेदि-छ.। १७. त्वरकल स्थिमय-ख. ज. स्वप्रकाशमयभितिभाधिन-1., त्वक्षनास्थिमय-छ.। १८. योग-च.। १९. मण्डपं-ख. घ.छ । २०. तत्र-1.1 २१. मण्डल-ड., मण्डप-द.। 1. योगिनीहृदयदीपिकाया १८५, १९५, ३३७ पृष्ठपूद्धत एष शोकः । 2. चिल्ल्यां ३५ पृष्ठे उद्धत एप इलोका । 3. योगिनोहृदयदीपिकाया २४९ पृष्ठे उद्धृत श्लोक ·अमृतानादयोगिविरचित ३२३ भेदलक्षणविपक्षसकटात् तारण परमिहात्मरक्षणम् । सविदात्मकतया विमर्शन बन्धन भवति सर्वतो दिशाम् ॥ ७ ॥ वेदिका हृदयपद्मकर्णिका चिन्मयी वसति तत्र देवता । यौ हि तद्यजनकर्मकर्मठस्तस्य पाशभिदुर स भैरव ॥८॥ विश्वभेदविभा विकल्पधीलक्षणां भवति विघ्नसन्तति । निर्विकल्पनिजधामविश्रमस्तन्निराकरणमत्र कीतितम् ॥ ९॥ 'यत्र निविषयबोधलक्षणे स्वात्मशम्भुरवतिष्ठतेऽनिशम् । तत्त्वजालकमिद शिवावधि मामुख सकलमासनं मतम् ॥ १० ॥ 'आत्मतत्त्वगतयोरशुद्धयोरत्र कर्मकरणात्मनोईयो । शुद्धतत्त्वलयभावनामयी शुद्धिरात्मकरयो परा मता ॥ ११ ॥ वेद्यसविद इदस्फुरात्मनो वेतृसविदि विलापनामयो । वृत्तिरदयविमर्शविग्रहा प्राणसयतिरुदीरितोत्तमा ।। १२ ॥ आसनानि नवचक्रसविदामुद्भवस्थितिलयास्त्रिशस्त्रिंश । अङ्गपट्करचना पडध्वनामशतावगतिरात्मसंविदा ॥ १३ ॥ २७ ४. अम्बिकापा. १. टोद्धारण-प., टोसारण-दी. । २. विचिन्तन-ग. । ३. सर्वतो भवति बन्धनम्-गा. । ५. कोऽपि-ग. सोऽपि-घ, योऽपि-ड. च । ६. सर्व-ग. ७. चित्त-1. । ८. भवो-क. ख. घ. इ. च. छ. ज.। ९. लक्षणो-क., लक्षणोप छ, ज., लक्षण-प. च । १०.धानि- । ११. विश्रमात्-, । १२ कोतनम्-क, ग, । १३ नित्य-ग । १४. णम्-इ. दी। १५. साम्ब-ख. ज.. १६ भृशम्-इ. च.। १७.६मात्यक-ग.। २८. मामन-इ.। १९. मय-1., गत व दी. २०. दमिद-१।२१. परात्मन-ग, स्फुटातनो- , स्फुटात्मनो-च, स्फुरन्मनो-छ.। २२. वेद्य-1.1 २३. मपि-फ., न मयि ग.। २४.लक्षगा-3 च (२५.तरा-छ.१२६. स्त्रय क्रमात-ध.। २७, विदि--., विदा-घr.घ.। । योगिनीहृदयदीपिकायां ९१ पृष्ठे, चिल्ल्या च ६ पृळे उद्भुत एष लोकार्प । क. प. प. छ. ज. मातृकासु तु न दृश्यते एष श्लोक । 2 योगिनीहृदयदीपिकाया (१० १८८) इश्यते लोकार्य एप । 3 योगिनीहृदपदीपिकाया ९१, २८० पृष्ठयोपद्धत एष इलोक । क. प. प. ए. न, मातृरासु तु न पते ।

·३२४ चिद्विलासस्तवः काम ऊर्ध्वगतविन्दुरानन भानुरेप तदधोगतौ स्तनौ । चिनभानुशशिनावुभौ कला योनिरस संपराधकुण्डली ॥ १४ ॥ एवमात्मनि चतुष्कलामये सर्वतत्वसमवायलक्षणे। न्यासमाहुरिह वैखरीतिवावृत्तित. समविशेषभावनम् ॥ १५ ॥ पूरुषत्वसमाप्तिहेतुपुर्यष्टकाख्यनिजसूक्ष्मवैष्मण. चित्पदे लयविधानमष्टवाग्देवतान्यसनमिष्टमुत्तमम् ॥ १६ ॥ अन्तरङ्गकरणान्युपाधय. स्वप्रकाशन सोऽत्र सक्रमात् । पीठभावमुपयान्ति तानि तन्यासकर्म परधनि हुल्लयः ॥ १७ ॥ तत्त्वधामयुगमातृकात्मकैषित्रिभेदैनियतेषु पानपात्रपरमामृत तुर्यविनमणमध्यंशोधनम्।। १८॥ 'मेदिनीप्रमुखमाशिव मत तत्त्वचक्रमिह चक्रमुत्तमम् । स्वस्वभावसमवायभासिनी देवता भवति साविदो कला ॥ १९ ॥ 'भान्तरस्य निजसविदात्मनो मातुरक्षकरणाध्वना बहि. । मेयसविदि समर्पण तदावाहन समरसत्वलक्षणम् ॥ २० ॥ वस्तुषु । ७. भावनाम्-छ। १. बुभेजा.. २. सहराक ख.छ. ज.. ३. स्य-च.. ४.येन चा-ग.. ५. रादि-क. ख. ग. ह.च. छ, ज.। ६. वृतिता-क. ख. ज., कोतिरासनमशेषभासनम्-., वृत्तिता च सविशेषभासनम्-प., चित्तता समवशेषभावनम्-ड. च.। ८. पौरुषत्व-ग. । ९. वाय-ग.। १०. यप्मणा-ग., वर्मनाम्-. च.। ११. चित्पथे-ध.। १२. म्यसन-क.. १३. जुष्ट-छ। १४. मान्त-घ. च.। १५. णप्रभावत -छ. । १६. नवसत्र-छ., नभसाऽत्र-त,। १७. पाति भावित न्यास-.। १८. धाम केवलम्-घ.। १९. तालय -क... घ., सल्लयातना.। २०. मन-1, 1 २१. केण-छ.। २२ तस्तु रक्षण.-1, तस्वलापम्-ध. घ., मस्वलक्षणम्-१.। २३. पाद-फ. ख.. घ. छ. ज । अध्य-ध.२४. अय-क., प्रया-.।२५. वण-क. ख.ज । २६. मिति-द. च. ॥२७. स्वरूप १. च. २८. मयभावनामयी-प., समवायभासिनी-चि.। २९. सादिनी-छ.। ३०. रत्र-दी। ३१. स्मनो-U., स्मना-अ.च.दी.। ३२. सदावा-ग.घ... च । 1 विल्या (पृ. १४) समुदत एप इलोक। 2 योगिनोहदयदीपिकायो (पृ. ९३ ) समवलोश्पते लोक एप ।

·अमृतानन्दयोगिविरचितः पञ्चधैव यदिदं प्रपञ्चितं पञ्चधाऽनुभवशाश्वतोदयम् । तत्सुसंहरणमौपचारिकं कर्म निर्मलनिजात्मसंविदि ॥ २१ ॥ यस्तु पञ्चदशधा प्रकल्प्यते काल ऍप शशिभानुसंक्रमात् । तस्य शाश्वतपदे लयक्रिया नित्यवासरकलार्चनं मतम् ॥ २२ ॥ वाह्यचक्रमपगा मरीचयस्तत्वजाललसदात्मसविदः । तत्समचनमतीव चिन्मयानाध्याम्नि विलयक्रमक्रिया ॥ २३ ॥ यच्चतुविधमिदं विभासते तत्त्वरूपममृतान्तराकत्ति । तस्य पञ्चमपदे लयक्रिया संमतं बलिचतुष्टयं तथा ॥ २४ ॥ पञ्चधा प्रसरतश्चिदात्मनो ह्यान्तरस्य बहिरिन्द्रियाध्वना । सामरस्यमिह संविदात्मनारा(विति)क परमिदं समीरितम्॥२५॥ वाक सहैव मनसा निवर्ततेप्राप्य निष्कलनिरञ्जनाद् यतः । तत्र निर्मनसि शब्दवजिते पानि विश्रमणमुत्तमो जपः ॥ २६ ॥ विम्वितं स्फुरति यत्र संविदो रूपमान्तरमिदन्तया बहिः । विश्वमेतदखिलं चराचरं दर्पणं हृदयदर्पणं परम् ।। २७ ॥ छादयनिखिलमात्मसंविदा प्रायते त्रिविधतापसंकटात् । पच्चिदम्बरगत शिवात्मकं छत्रमत्र कमलं सुपामलम् ॥ २८ ॥ ३. संस्म-1.1 १. पन्चता- कत... ज., यश्चिता-घ, प.। २. तत्य-ग., सस्प-..। ४. मिहा-. ५. यत्त-.. ६. नात्यंत-ग. घ...। ७. एव-प...च. ८. शिव-प. विश-. । ९. विभुत-प.। १०. मार-.1 १९. सन- प.। १२. ध निमितम्-घ। १२. पयगा-ग. १४.जाला- १५. सपिदि.1 १६. मतीत-क.स.ए.ज., मिदन्तया पपा-ग. । १७. भिटय-य. १८, किया-ग.। १६-य.. पत्-... २०. शत-ग, पश्चिम-ध.] २१. समर्पण-.। २२. मन-., चिन्तित-ग.।२३. मतम्-ग.१२४, रमनशा-1, 1 २५. यात्र-. । २६. बहिरप्पना सत:-.घ.१२७.रमन:-1.,मना-प.। २८. याप्पा., प्राप्य-प... ध। २९. नोधत: 7.1 ३०. तस्य-ग.. प्र.1 ३१. मोतमम्-ग... । ३२. पिदा-T. . । २१. मतम् ,म .३५. पतित-प्रति-.। १५. दसरा-1.1.निति-.. ., विक्रि-अ.। २७. राषि-प्र.३८ विरा-... ३१. मप-...

·३२६ चिद्विलासस्तव. पञ्चधा स्फूरणमेव सविदश्वोमर विवियचारुचक्रमम् । विश्वग्लयविचित्रनिर्मित स्वेक्षणक्षणभवो भवस्तव ॥ २९ ॥ 'एपेणात्रयमयस्य वर्मणस्तत्त्वसंचयमयस्य सविदि । धाग्नि तत्वसमतीतसत्त्वके स्वात्मन खलु निवेदन मतम् ॥ ३०॥ *स्वप्रकाशवपुपा गुरु' शिवो य. प्रसीदति पदार्थमस्तके । तत्प्रसादमिह तत्त्वशोधन प्राप्य मोदमुपयाति भावुक. ॥ ३१ ॥ 'पाशजालकमिद पर पशोनशिकारणमतो मत वि. । तत्त्वतो निजगुरोनिरीक्षणात् प्राप्यते तदमल वित्रितम् ॥ ३२ ॥ *वेद्यराशिदेमनेन विश्वतो निर्विकल्पमेयवासनोल्बणम् । चित्तमेव दमनं शिवेऽमुनस्यार्पण दमनकार्पण परम् ॥ ३३ ॥ 'दीयते परशिवैक्यभावना क्षीयते सकलपापसचय । येन चिज्जलधिपारसैतुना दीक्षण गुरुकटाक्षवीक्षणम् ॥ ३४ ॥ । १५. योजना। १ स्फुरित-ना.। २. चामर-ड. च । ३. स्वात्मभावपरिचारसक्रम-1. सविदो विधुतचामरत्रियम्-ड., क्रमम्-च. । ४. विघृत-क. ख. घ. ज.। ५. चातुरक्रम- क. प. घ. ६. दुर्लभ-क ख, ग. घ. ह. च. ज.। ७. ता-., त-क. ख. घ. इ. च. ज.। ८. स्वक्षणक्षणभवस्तव स्तव -क. ख. ज., मोक्षगक्षणभवस्तवस्तत-1, स्त्रिक्षणक्षणभवो-घ.. स्धेक्षण परमकम्पद तप-छ। ९. ईपण-क., ईक्षण-ख. ज., ईषणा-घ., एषण-ड. च.। १०. सत्त्व-घ.।११. सप्तगे-क ख., तत्त्वगे-ध., सप्तरे-उ.च., समगे-ज.। १२ समन-इ.। १३. यत्-क, ख. ज.। १४. परा वश नाश-ड., परा वर्शाश-च.। १६. मता-ड.1 १७. मन परम्-.। १८. पविच.। १९. भिद्यते-ग., तत्रता-उ., तत्त्रितो-च.1२..विचि-ग.१२१. धम-छ.। २२. निजवासना-इ.च.। २३. मेतदमल-य.। २४. वे मुख-छ., वे मुख स्वा-घ. । २५. विद्यते-द.। २६. क्षिप्यते-ड च. | २७. पाश-या। 1. गपुस्तो नास्त्येष श्लोक । 2 योगिनीहृदयदीपिराया १७५, १८९, १९५ पृष्टेपूत श्लोक एप । 3. पमातृवायो नास्त्येष श्लोष । 4 गपुस्ता नारत्येण श्लोक । 5. पिल्पा (पृ. ७३) समुद्धृत. लोकार्य एष ।

·३२७ अमृतानन्दयोगिविरचितः अन्तरङ्गकरणामनां चतुस्त्रोतसा विविधदेवताजुपाम् । पूजन परमिहोग्मनीशिखामध्यवर्तिपरमात्मयोजनम् || ३५ ॥ पञ्चत्रीकरणानि मानसं दर्शनानि विषयप्रदर्शनात् । दर्शनानि पडमूनि तानि तत्पूजन भवति तल्लयश्चिति ॥ ३६॥ जाग्रदादिसमयोश्चतुविधाश्चान्तरात्मपरमात्मविग्रहा. पश्चमेऽत्र तदतीतचिद्घने धाग्नि तल्लयमतिस्तदर्चनम् ॥ ३७ ॥ *खे निरस्तनिखिलक्रियाक्रमे या चितिश्चरति शाश्वतोदयों। सा शिवत्वसमाप्तिकारिणो खेचरी निखिलखेदहारिणी ॥ ३८ ॥ यस्वरूपमहिमा विकल्पित शक्तिचक्रमिह रज्जुसपंवत् । तत्स्वरूपपरमार्थवोघतस्तन तस्य विलयो विसर्जनम् ॥ ३९ ॥ या क्रियासमेभिहारत सिधा देशिताऽन गुरुभावनादिका । सा विभेदलयभावनादिकाऽभ्यस्यता परशिवैक्यसिद्धये ॥ ४० ॥ इति चिद्विलासस्तयः समायः॥ १. आ7-7. प. ग.. प. य. ज. १२.त्म-7. । ३. जुर-7.1४. शिवमय-ग.. शिवमान-1, स. प. च. ज., हि शिवात्म-छ । ५.पाद-४.. ६. दिपपाणि-प। 5. मान-क. ज.1८.निदि-. । ९, पश्चनुविध-1., पांचयिर्या-7. । १० हान्त-द. 1 १२. विपह-ग., विहे-.। १२.१ञ्चमो-गा.. पवम प्र-7.। १३. पोतिधिप। १४. सरल-दी। १५. लागमक्रिया घ निश्चय १६.कालपरी-.. च.। १७. दो-दी. १८. वाप-1.1 १९. दापिनी-7,च.. २०. भानि-त, प. उ.. साल-दी. १२१. मेद-ग. १२२.य -क. स.। २३. पन-5.1 २४.मिति-क. २५. मपिता मत प्रिया-1,1२६.त त्रिया-प...दीक्षिता-... ज., योक्षिता त्रि-., योक्षिताच-1.1 २८, पिरा-7.1.1 २९. विकोप-ग ... वामनापित तम्य से परमिपमापना-ग.। ११. सम्यता-. । ३२. इति मिनिसाम --., पनि पीपुयान द. परमयोगीविरविधि सम्पूर्ण-प., हरिसिदिना गमान-:.प.। 1. पुस्तो नारपेष मोर २. योगिनोदण्दीपित (१.७८) ते शोर एा । ... प. मातृमोनाप शोर ।

·३२८ चिद्विलासस्तकः [प्रक्षिप्ता अधिया वा रोका ] 'यत् त्वगादिनिजधातुसप्तक तत्समष्टिरिह चाष्टक तैनौ । तत्तदङ्गविलयनियोदित लेप्टकाप्टकसमर्पण परम् ॥ ४१ ॥ *दृक्रियात्मशशिभानुमध्यंग खे चरत्यनलयष्टिधाम यत् । येत्तदूर्ध्वशिखर पर नभस्तत्र दर्शय शिव त्वमम्बिके ॥ ४२ ॥ आत्मसंविदनले शिवात्मनि वासनेन्धनविवृद्धतेजसि । वृत्तिपञ्चकहविस्समर्पण होममत्र कथित मनीषिभि. ॥ ४३ ॥ *या शिवैक्यविषया मन क्रिया प्रत्यगुन्मुखतया शिवस्त्रिया । पूजनादिविविधक्रियालय स्वात्मसविदिति हि क्षमापणम्॥ ४४ ॥ "1 आत्मचक्रमनुदेवतात्मनामासन शिवमयत्वभासनम् ॥ ४५ ॥ 5 १. तनो-ग.। २. क्रमक्रिया-ड. च.। ३. चाप्ट-..च.. ४.चन-ड. च.. ५. मनम्-ड. च.। ६. यत-दी., हुत्-सौ. । ७ मध्यता. मध्यगे दी., मध्यग -सौ. । ८. यष्टि धाम य., त्यनिलवत् सुधामयः-चि., दृष्टिधानि यदी., दृष्टिधाम य-सौ. । ९. तत्-ग. । १०. यति बकरमम्बिके-1.। ११. शिवत्व-दी. । 1 गपुस्तके ४० सरया , घ. इ. मातृक्योश्च ३९ सख्याक श्लोकः । 2 गपुस्तमे ३० सख्याक एप श्लोको दृश्यते । यस्तुतस्तु चिद्गगनचन्द्रिकाया ३२ सख्याक एवं श्लोकोऽनययानेनान स्थापित । 3. गपुस्तके ३१ सस्पार श्लोक | 4 गपुस्तो ३५ सत्याप श्लोक । 5 योगिनीहृदयदीपिकाया (पृ. ९२ ) समुपलभ्यते इलोकार्प एप. । अनोख़्ता अन्ये श्लोका- विद्विगसे समुपटव्याः, एक लोकास्तु तय न दृश्यते । प्रकरणानुरोगाम्चानुमोपते श्लोक एष तनत्य एव स्यादिति । अत एवायमत्र सनिवेशित । रामचन्द्रसहायेन प्रजवलभशमणा। ग्रन्धियादोमिराकीणस्तीर्ण पोडशिणव ॥

·चिद्विलासस्तवमातृकाश्लोकसंख्याक्रमवोधिका सारणी क्रमसंख्या ख. ग. छ. १ १ १ १ -- १ २ २ २ २ २ २ २ २ २ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ३ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ४ ६ ५ ५ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ६ ७ x x x x ८ ७ ७ ७ ८ ८ ७ ७ ९ ८ ८ ८ ८ ९ ९ ८ ८ ९ ९ ९ ९ ११ x x १० X x x १२ १२ १३ ११ १३ १२ १२ १४ १२ १२ १२ १६ १५ १६ २० २८ १८ १८ २० २० २१ २१ १९ २२ २० २२ २० २२ २२ ·चिद्विलासस्तवमातृकारवापसध्यामबोधिया सारणी न. जमसख्या क. छ. स. २१ २३ २२ ૨૨ २२ २२ ૨૪ २२ २३ २५ ૨૨ २५ २५ २३ २५ २४ २६ २६ २६ २७ २५ २५ २७ २५ २७ २७ २५ २८ ૨૬ २६ २६ २८ २६ २८ ૨૮ २७ २९ ૨૭ २९ २९ २७ २८ २८ २८ X २८ २९ २९ २९ ३१ २९ ३२ ३० ३८ ३० x ३१ x ३० ३६ ३४ ३२ ३१ ३२ ३७ ३२ ३३ ३२ ३२ ३४ ३४ ३४ ३२ ३४ ३४ ३५ ३५ ३८ ३७ ३७ ३६ x X ३८ ३८ ४० ४० ३८ x X x ३९ ३९ x ४ x ३० x x x x ४३ x x ३१ x x x x x x x x x x x X x x x

·अनुक्रमणीभागः
तत्र
नित्यापोडशिकार्णवश्लोकार्धानुक्रमणी
व्याख्याहयोद्धृतग्रन्थग्रन्थकारनामानि
व्याख्याहयोद्धृतश्लोकार्धानुक्रमणी
परिशिष्टस्थग्रन्थश्लोकार्धानुक्रमणी
विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी

·चिद्विलासस्तवमातृकाश्लोकसख्यान मबोधिका सारणी क्रमसख्या ख. घ. -छ, ज. २३ २३ २१ २४ २२ २२ २४ २२ २४ २४ २२ २२ २३ २३ २५ २५ २३ २३ २४ २६ २६ २४ २४ २७ २७ २७ २७ २५ २५ २८ २६ २६ २८ २६ २८ २८ २६ २७ २९ २७ २७ २७ २८ २८ x ૨૮ ३० २८ २८ २९ ३७ २९ २९ ३२ ३८ x ३० ३३ x ३१ ३२ ३९ ३२ ૨૨ ३२ x ३४ ३२ ३४ ३४ ३८ ३८ ३८ x ३७ ३८ ४१ ४. X x Yo x x x x x x X X X x x x x x x x x x X x xx x x x

·अनुक्रमणीभागः
तत्र
नित्याषोडशिकार्णवश्लोकार्धानुक्रमणी
व्याख्याद्वयोद्धृतग्रन्थग्रन्थकारनामानि
व्याख्याहयोद्धृतश्लोकार्धानुक्रमणी
परिशिष्टस्थग्रन्थश्लोकार्धानुक्रमणी
विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी

·नित्याषोडशिकार्णवश्लोकार्धानुक्रमणी १०१ १२२ १७९ ४६ १२१ १०४ १२७ १३१ ९२ ४४ अकचादिटतोनद अकारादिक्षकारान्ता अक्षमाला समाहृत्य अकुशाकाररूपाभ्या अङ्गुष्ठी तु महेशानि अजरामरता सम्यग् अजनं विवरं चेटी अणिमां पश्चिमद्वारे अणिमाद्यसिद्धीशो अत: प्रधानविद्येयं अथवा देवदेवेशि अथवा मध्यगा देवी अथवा मातृकां सर्वा अथवा येन विद्येयं अपात: संप्रवक्ष्यामि यथान्यं संप्रवक्ष्यामि अध्यायास्तु संयोज्य अवापि यस्या जानन्ति अयः निष्ठावटल्ये अपः बालाग्निवापध्यान अपस्तात् प्राप्तिसिदि अपस्तादेवदेवेशि अपलानाभसं बीजं अपस्तानामसंयुक्ता मनामुमा पूर्व मनगरेगामाग्नेये मनगानुगा पापम्प २० अनया विद्यया गौरि १७१ अनध्यरत्नघटित. २६५ अनामान्तर्गते कृत्वा अनामिकामध्यगते १८१ अनामिके तु सरले १७२ अनेकदेवतानाम० १७३ अनौपम्यगुणोपेत. १२५ अन्तदेशे तोयविन्दु २६७ अमृताकपिणो देवी २५७ अयं स वाग्भवो देवि १७० अरुणां जयिनी चापि १६३ अरणा तु तवर्गस्था १५४ अरुणापश्चमस्यायो २४९ अरुणेशं मोहिनीशं ८३ अकंक्षीरं कुबुमं च २४१ अर्थेन च शरीरेण २३ वन्दुमस्तकावान्तं १८६ अवर्गः प्रथमो देवि • अपने महापप. १२६ अष्टलसाप्रमाणं तु १३१ अष्टोत्तरशतं जपया अस्य वार्या तृतीयेन यम्या परिणताया तु १२८ अस्यास्रवनामिरायुग्म. १२८ महद्वारापिणीय १२८ अचिंताः पुरुषस्यार १४९ ९२ ८९ १२८ २१७ ८४ • एनिमादिता मंगास्टिापोरयाः ।

·३३४ नित्यापोडशिकाणंवश्लोकार्यानुषमणी आणि महादेवि थावृष्टहृदया न आत्मामनगतां चापि आदी सन्धिनि पदे आद्यन्तगो महापाश आधारे व्यूहक याव० आनन्दमुदितोल्लोल आपञ्चमादयस्याना मालिसेत प्रयम चक्र यासन तमसकल्प्य ९२ ९२ १६० २४३ . ६२ * इति ते कथितो देवि इदानी जाहोमाना इदानी श्रोतुमिच्छामि इयं महाबुशा मुद्रा इस सा सेचरी नाम्ना इयमाकपिणी मुद्रा ६८ एकलामेश्वरीबीज १५२ एततदरुगाचीज. १९६ एनत्तहगिनीवीज २५२ एतत्तन्मोदिनीवीज २५५ एतत्तै राषितं देवि ११९ एतत्प्रपूजित रात्री १२१ एतत्सर्वेश्वरीवीज •एतद्धि कौलिक रूप एतद्धि देवदेवेशि १२३ एतद्राह्यगत पर. एतदीजवर भद्रे २४३ एतन्मध्यगता देवि २६२ एतन्मभ्यगता पृथ्वी ४६ एतया ज्ञातया देवि १८० एतयेतस्य चक्रस्य १८१ * एतस्या साधिताया तु १७७ एतस्या शृणु देवेगि एतस्या एवं मुद्राया १८३ एतस्यर एव विद्याया एता मुद्रा महेशानि एतामव पुराराध्य ९० एता वर्गाके एतेनैव विधानेन एव कामक्लारूप ९० * एव कृत्वा महेशानि १०० एव चतुर्थमष्टार ५६ एवं जप्य यथाशक्ति एव देवि विधानेन एव देवी यक्षरा तु * एव घ्यात्वा महादेवी एवं पूजाविधान तु १६२ एव लक्षाय जमवा एव सिद्धयति देवेशि १३१ एवमेतन्महाधक १५९ १८२ ११५ २७३ २२७ १७६ २८८ उच्छिष्टो वा शुचिर्भूत्वा *उत्यितो वोपविष्टो वा उदयायमविम्बामा उद्धरेतु प्रथम रेफ उद्धरेन्मोदिनीवर्ग उपरीश्वरविन्द्वन्ता. २५८ ९० १६७ ८७ कलमपन्दुविन्द्वान्य कार० ऊध्वंमन्दुपिन्द्राव्यमा० कवंदह्निमधौह्नि ऊर्ध्वाधीमुसमध्यस्थ. . ८७ २७० १५६ २१५ १२३ ए-योमध्यगत बीज एकमेकमवष्टम्य एकीकृत्य चत्रमत. एकैक वरपूजा च एवेक देवतानाम ८८ . ६७ ·नित्योपोडशिकाणवश्लोकार्धानुक्रमणी * १५६ ૨૭૨ २६७ ११६ १२३ २५० * एवमेतन्महावीज • एवमेतन्महेशानि एवमेतस्य चक्रस्य एवमेतानि बीजानि एवमेतानि शास्त्राणि एवमेता महादेव्यो एवमेता महादेव्यो एवमेता महाविद्या एवमेषा महाविद्या * एष एव जप प्रोक्तो एषा तु प्रथमा मुद्रा योनि एपा तु प्रथमा मुद्रा सव० एपा विद्या महाविद्या एपा विद्या महेशानि एषा सा परमा शक्ति ११२ करोति सकलान् २३६ * कर्तव्य परमेशानि ८० कर्ता हर्ता स्वय गौरि ९६ कपूरक्षोददिग्याङ्गो ४५ कपूरशकलोमिश्र० १२६ कला घ्यावाऽङ्गनारङ्गे १३० कलावाद कलासार १०६ कवलीकृतनिश्शेष. ११५ कवलीकृतनिश्शेपा २७३ कामतत्त्वविधिज्ञान १८७ कामदेवोऽपि देवेशि १७६ कामपूणजकारास्य. १०० कामबाणान् महशानि ९८ • कामममथक द० २०५ कामराजे कामकला कामस्थ काममध्यस्थ कामाकपणरूपाच कामाथधर्ममोक्षाणा. १७४ कामेन कामयेत् काम ४६ कामेन कामित कृत्वा कामेश्वरीमग्रकोण १२२ * कामो मया समा० १८० कालहल्लोहलोल्लोल. १७५ कालालिकुल्सकाश० २४३ * कालो घामानि भूतानि १२१ किञ्चिदर्घ दुकुटिल. २७४ कुछकुमागुरुकपूर० १२१ १२३ कुङ्कुमारुणदेहस्तु २७२ कुस्पिकामत देव ९६ कुर्याद्यस्तु च सप्ताहाद् २५३ कुलयोपित् कुल त्यक्त्वा १२२ कुलविद्या महेशानि १५७ कुठसार कुलोडीग १६० कुसुम्भकुसुमैर्वापि २०५ १६२ २५८ ३२ १३२ २४३ २१६ ૨૪૨ १२६ १३७ ऐद्रमाकाशवीजस्थ० २४२ २४३ कथ विरचन तासा कथयस्व प्रसादेन कथितानि मयेदानी कदलीललितस्तम्भ कनिष्ठानामिके देवि कनिष्ठिके नियुञ्जीत • कन्दर्पो वाग्भवो कम्बुग्रीवा विशालाक्षी * करणेद्रियचऋस्था करण्डवाहिने द्रेण करवीरजपापुष्पा करशुद्धिकरी विद्या करसुद्धपादिविद्याना. कराम्बुजनखज्योत्स्ना. करोति दासभूत तत् करोति महदाकर्ष २४३ १२ १२१ २७४ १२१ २६५ + . २१२ २७० ·२६९ २४८ २३९ २७० अजपच्च दशवार ५. 11 जना विद्या चतुर्लक्ष T w prics . १५१ ८७ । ग - १७१ ૨૭રે D २६९ नित्योपोशिकावश्लोकार्षागुमणी जपहीमविधान च १३ ततो भवति देवेशि बलो. जपाकुसुमसकाशा I T१ ततो भवति देवेशि वैन० ११७ ततो भवति देवेशि सर्व जप्ते लक्षकमात्रे तु ततो भवति विद्येय . जप्त्वा लक्षत्रय मन्त्री २६६ ततो मध्यादिशक्त्यूर्ध्व० "२६६ तो यमीक्षते वक्ति जप्त्वा पड्लक्षमेतस्या १२६७ ततो रक्षा प्रकुर्वीत , जप्त्वैव सप्तलक्षाणि ततो विचलितापाङ्गी जम्भमोहवशस्तम्भ० ! ८ १ १३२ तत्कोटिसगत पश्चात् जयिनीबीजमेवेद तत्क्षगात् स महेन *जीव कलेति देवेशि rrr t९ तत्तन्मन्त्राशरस्थाने शतिनापि महेशानि ज्ञानशक्ति क्रियाशक्ति तत्परस्तु कवों DU ज्येष्ठाङ्गबाहुपादान तुत्र क दर्पसौभाग्यात् २० तत्र शाता महादज. ज्योति शास्त्रेतिहासादि० २३४ विलज्ज्वलनमध्यस्थ ।। तत्र स्थित्वा जपेल्लक्ष १७० तत्रादौ प्रथमा नित्या ज्वलत्कामाग्निसन्ताप० दमण्डलदु प्रेक्ष्य वत्रकमक देवि रात्वत्रयविनिर्दिष्टा ज्वालामालिनी चित्रा तत्त्वशम्बरकनाथ तत्समीपे लिखेच्चक for the सत्सबमेव सहसा सपा कामकलारूपा तथा दधिमक्षीर. ४७ तथा पुष्प फल गन्ध १२. तथा लयशिवाघोऽपि तया विस्तारयेन्छक्तिः तथा सर्वोयवहपन्त २१४ तथैव कुटिले योज्ये तथैव देवदेवेशि -११८ तयैव वह्निचक्रेण 6- 17Tr५३ तत्र शाक्तदेवेशि * ततस्तु शृणु वक्ष्यामि . २३३ तथैव सम्पुटीकुर्यात् ५१ तथैव हि महेशानि ४७ ८८ २४ २१५ डाकिनीगकिणीवृन्दै । २३६ २७३ ८ T - ॐ तममध्यगत चक्र तच्छक्तिपञ्चक सृष्टया मत कामेश्वरी नित्या .) सत पधनिभा देवी तम सजायते देवि तत सृष्टिमहाचक्र तत स्वच्छन्दरूपातु तत स्वनिवासिन्यो ततआत्मासन तत अध्वस्थिता ५४ है १३० . 7 . - - ततो बाह्यस्यशक्त्यन्त ।

·૨૫૨ ८८ कृत्वा कामप्रदा विद्या देयं कस्मात् क्व केनेति देवसाक्षरभेदेन सम. देवसाक्षरभेदेन साध्य केवरेव महेशानि कौमारी पूर्वदिमागे कोलिनीपञ्चम देवि मेण च ततोऽनङ्ग कमेण देवि तेनैद क्रियते परमेशानि विलमा प्रचलिताङ्गयस्तु वरेदन द्रावण चैव सिप्त गोमूत्रमध्ये वा क्षोमयेत् स्वर्गमूलोक. ३२ ९३ ९९,११२ . १६३,८८ ८६ ८८ नित्यापोरशिकणवरलोकार्यानुक्रमणी चतु पष्टियंत कोटयो २३ चतु पष्टिश्व तन्त्राणि १३२ चतु समुद्रपर्यन्ता • चतुरथ ततो दत्त्वा २४९ चतुरने भवेच्छान्ति. १२६ चतुराजाकोशभूता ९५ चतुर्थस्वरसभिन्न २३८ चतुर्थस्वरसयुक्त विन्दु १७८ चतुर्थस्वरसयुक्तं विन्ति चतुर्दश दशद्वन्द्व चतुर्दशार देवेशि चतुर्दारसमायुक्त १७० चतुर्भुजा त्रिनेत्रा तु २५३ • चतुष्कोणसमायुक्त पन्दनागुरुवपूरे १३५ चन्द्रकस्तूरिकामिय २७२ चन्द्रज्ञान वासुकि च १४१ चन्द्रवीज केवल चम्पक पाटलादीनि जलजलेन्दुसरशी भामुण्डामपि चाग्नेये २७३ चितिश्चैत्य च चैतन्य १२३ चित्तारपंपरी देवी १२९ चिन्तये नष्टहृदयो २६९ चिन्तिता योपिता योनी चौर मरिण सर्प ८८ १५६ २७२ खेचरी वीजयोन्याच्या सेचरो जायते देवि खेचर्या शक्तिचक तु ૨૭૨ ८८ দঘন गुणवृत्त तव तुर्मा. *गुरूपदिष्टमार्गण गूढगुल्फपद्धन्दा गृहीत्वा पूजपेदेठा गैरिकेतदारिम्य प्रयिमदक्रमेव शक्ति अयिभेदकमेव सर्वो. २४. १२६ ८९ १२७ २३२ २४. १५८ १२३ जकार कालमास्ट १३२ जगदाणवरी १२४ जगदालादजननी जहो मूकोतिदुर्मघा २५२ जमनाममहाविद्या. जन्ममाहलहसप. २७१ जपरित्रमध्यमेतस्याः पत्रमध्ये चतुप्चे तु पत्रमध्ये तु सचिन्त्य पत्रमभ्यय विधिवत् पक्रमेवात्समाधिप पक्रमेतन्महामागे घटकोणमुभगे ૨૨ २४९ २५८ ·नित्यायोशिकावश्लोकानुक्रमणी १५२ १६३ ८० दृष्ट्या करोति वागीरी दृष्टया चातुर्थिवादी दृष्टया क्षोभयते नारी दृष्यवावर्षयेल्लोक देवी कुलकलोल्लोल. देवी मन्त्रमयी नौमि देव्यात्मासनविद्यायाः देव्यावाहन विद्या च देो वा नंगरे ग्रामे देहिनाममृतासार. दयमाद्येन रहित. द्वितीयवर्गप्रयम. द्वितीयावरणे देवि २४८ २३६ १६५ १६४ २६६ २६८ २६५ १२२ ४७ ४८ धवलाम्बरसंवीतो घवलैरेव नैवेद्य. धारणासम्प्रयोगेण धारयेदयवा हस्ते धारपद्वाहमूले धूपगन्धादिनैवेद्य. • धृवपाशाकुशा. घ्यात्वा चरेण सहिता ध्यात्वा पुरत्रयं देवि ध्यात्वा वा हृद्गत चक्र • ध्यान शक्तिसमावेशात् घ्यानावटम्भकाले तु १६० नवानुरागसन्धान न शक्ता हिंसित सम्यग् न शक्यते महादेवि नागाना दर्शनादेव २५ नानाशास्त्रार्यशीक्षादि. नामारनालमध्यस्थ १०४ नाम्ना सर्वज्ञमूतोऽपि ९७ नाशयेत् त्रिपुरा देवी १४३ निगदेन यदा जप्त २४८ निगदेनोपाशुना वा नितम्ब विम्बद्विरद. नित्यस्लिग्नाभिधा नित्या नित्वसधारणाच्चापि नित्या षोडश देवेश २२७ नित्या नीलपताका च २२७ नियोजिताऽथवा मूनि २४१ नियोग्य दहनागारे निलक्षण निर्गुण च १५४ निलोनामिव निश्चेष्टा. १३३ निवेदितात्मसर्वस्वा १२१ नीलकपटके सम्पड़ १४० नैतस्या. सदशी काचिद ११८ २६४ पञ्चलक्षाच्चादरिद्र. २७३ पञ्चशक्तिचतुर्दह्नि १९८ पञ्चामृत रूपभेद पदगुम्फैर्महाकाव्य. पद्यद्वय द्वितीयेन २७३ पद्मरागप्रतीकाशा १२२ पद्माके सर्वसम्पत्ति. २७१ परचक्रस्तम्भकर २७१ प्रसिद्धयाकर्पण च १२५ सैन्यस्तम्भकर २६७ महात्य करौ स्पृशवा २४१ १५१ २१२ १५३ २४० १६६ २५७ २६७ .६३, ८८ २३४ ८४ १२० २७१ ७७ न कदाचिन्मयाख्यात • न ध्यान मुखमुद्रादि. नमब्रह्मशिरोरत्न. नवत्रिकोणकुण्डे तु नवत्रिकोणकुण्डे वा नवधा चत्रयोगिन्यो नवलक्षप्रमाण तु ७७ ७७ ·३३८ निस्यापोशिकाणवलोकार्थानुक्रमणी ૨ ८४ ८५ १७५ १२५ तथैवापरकन्दर्पो तदग्रसस्थितो मन्त्री तदप सपराधं च तदधोऽपीन्द्र बीज तदप्यवनिवीजस्थ तदर्थ देवि कुर्वीत तदाशाभिमुखो मूत्वा तुदुद्भवामृतस्यन्द तदेव तत्त्वप्रवरं तदेव मातृचत्रस्य तदेव मातृचक्राता तद्दर्शनान्महादेवि तदृष्टिपथगा नारी तद्वाह्यतोऽपि देवेशि -तदाह्यतोऽष्टपत्र च तद्भालगलहन्नाभि तद्दिगन्तरालेषु तनुदीर्घामलीभास्व. •तन्त्र वैशेषिक ज्ञान तन्मध्यगोऽयवा भूत्वा तया विभदयेद्वह्नि तर्जनीभ्या समाकान्ते तर्जन्यड्गुष्टयुगल तजन्यावपि तेनैव तर्जन्यो दण्डवत् कृत्वा सस्य चोराहव्याधि० तस्यागुणमैश्वर्य ता च तेन महेशानि ता एव सर्वच तामादिचाप तामीनाराक्षारोदारा ताम्रपूरितमुत्तो ताप्रविमविम्वाभ- • तावदग्नी न होनव्य २५९ तासामपि यदा नासो २६३ तुरीयमरुणावर्गाद १३६ तुयंसूत्र ततो लुप्याद् ९२ तृतीयपञ्चमी नाग ९० तृतीयस्य द्वितीयस्य तेन क्रमेण सन्दभ्यं तेन चारेण सन्तुष्ट तेन मानेन सप्तव त्यक्त्वा सृष्टिक्रम देवि २५० विखण्डेया महामुद्रा २५. त्रिपुरा त्रिपुरेशी च निपुरा विविधा देवी २३९ त्रिपुरा परमा शक्ति ૧૨ त्रिवलीवलनायुक्त लोक्य समृजत्येषा १५० • त्रैलोक्यमोहन चेति १७० प्रैलोक्यमोहन रूप १२३ लोक्यमोहनीय सा दक्षिणाभिमुखो भूत्वा १० दक्षिणाभिमुखो वह्नी दण्डाकारी ततोऽनुष्ठी १८६ पचात्तृतीयक सूत्र दलितामिव सभ्रान्ता. १७६ शारदेवि ससिद्ध १६२ दर्शव देवता स्याता • दासोप लभते सद्यो दिगनुनमयोगेन २५७ रोपापुरीजसपुक्तान ५५ दुग्धलाक्षारोपनादि. •दुभंग मुमगो भूया. दुष्टव्याधिग्रहानेर दूरीमतस्वचारित्र. दृष्टया करोति पावेश १२२ २०७ ६२ २५८ १०२ १६४ १७९ ८७ N ८७ २७२ ९४ २७२ २४८ .

·३४१ २५९ । ब्रह्ममूत्र पुरा दत्त्वा ब्रह्माणी पश्चिमद्वारे ब्रह्माण्डादिकटाहात जग. ब्रह्माण्डादिकटाहान्त ता १८७ १७६ १५८ - २५० १५२ १४४ २५८ २७१ १४८ 1 in- भगवस्त्रिपुरामुद्रा भगवन् सवमन्त्राश्च भगवन सवमाख्यात भय न विद्यते तस्य भयलज्जाविनिमुक्ता भवतोक्तानि मे देव • भवियेद्वह्निसूर्येन्दु मुक्तिसिद्धि तथाग्नेये • भुवनोत्पत्तिकल्याण. भूतप्रतपिशाचाच भूतप्रेतपिशाचौघै भूप्रदेश समे सुद्धे भूजपत्रे विलिख्ये. भोगद मोक्षद चैव भौमे प्राथमिके सूत्रे -- ७७ नित्यायोरशिकायश्लोकार्षानुक्रमणी ८४ मध्यप्रपूजनादेवि १२६ मध्यमातजनीभ्या तु १८ मध्यमे कुटिलाकार० मध्यमे मध्यगे कृत्वा मध्ये चतुप्पथे वापि १७४ मध्योध्वशक्तिपयन्त. ४२ मन सकल्परक्तो वा मनसा सस्मरत्यस्या १६२ मनोधिकमहामात्र मत्रसमूढहृदया ४५ मयाऽप्येतद्वतस्थेन मल्लिकामालतीजाती० १२६ महाकामकला घ्यायन १२१ महाचमत्कारकर १५८. महाज्ञान प्रभाव च २४४ महाज्वरहर देवि ११७ महात्रिपुरमुद्रा तु १६१ महात्रिपुरसुदर्या महानीलरसेनापि ८६ महान कोलाहलस्तत्र ८५ महापातकयुक्तात्मा १५३ महापुरक्षोभकर १५३ महाप्रभावसयुक्त महाभूतदिने वापि २४३ महामाया शम्बर च महामृगमदोद्दाम १४९ महामृत्युप्रशमन १४८ महालक्ष्मीमत देव १५७ महालक्ष्मीमय देवि ६२ महावश्यकर देवि महावे. २६३ महावश्यकर देवि महासौ. ६३ महावाणीकर देवि १३१ महाविद्यश्वरी दूती १९० ७८ १२३ १०६ १६४ १५९ १६८ . भीमे सप्तमके सूत्र भ्रमन्तीमानयेतारी भ्रम मात्रानिलोद्भूत. ८० १७२ १२३ ७८ ४४ मकरध्वजेति विख्यात मतोत्तर च वीणास्य मदनोद्दामदहन मदनोद्भवविक्षोभ. मध्यगतेन बीजेन मध्य व्यत्र तथाऽटार मध्य वा केवल देवि मध्य स्थितिद्वितीय तु मध्यचक्र महेशानि ७९ ७९ । ४८ ·२१२ परिवत्य करी स्पृष्टावध परिवत्य रमेणव १६९ परिवेप भूपुर च २६५ १२४ ८ परो हि शक्तिरहित पश्चिमेऽनङ्गमदना० पश्चिमोत्तरपौरस्त्य पातक नाशयेदादा पातालशास्त्रविज्ञान पादुकाखङ्गवेताल. पारम्पर्यण विज्ञाता नित्यापोशिकामवालीकाभानुषमणी १८६ पूर्वनिशि देवेशि १७८ पूर्वाभिमुखो भूत्वा ६२ पूर्वोक्तध्यानयोगेन १९७ पूर्वोक्त याससयुक्तो १२८ पूर्वोक्तया साधके द्रो १३१ पूर्वोक्तन विधानेन २६६ *प्रकटान तथा गुप्ता २३५ प्रचण्डतरभूपाल १७२ प्रणमामि महादेवी पर० २१७ प्रणमामि महादेवी मातृ प्रत्यप्रारुणसकाश० २७४ प्रमच्छन्ति तदवास्य १२१ प्रयतोऽप्रयतो वापि •प्रयोगा कथिता देवि •प्रक्ष्यामि समासेन २५६ प्रवालपपरागादि. १७८ प्रविश्य परमार्गान्त २६५ प्रानो मुदितो धीर २५१ प्रसारयेदघोष स्थ ५५ प्रोज्वर मदनो भेष. १२५ २३९ २१ १२ 1 पार्थिवे स्थानके युक्त्या Rar १२१ . । २५२ १८३ २७३ - पाशाङ्कुशौ तदीयौ तु पिनाविधनुराकार० पिपीलिकास्थियायेन पीतद्रव्येण वालिख्य पुस्त्रीकोदण्डयुगल पुटाकारो करी कृत्वा पुत्रजीवकपमाक्ष. ૨૪૨ २६५ २०१ २६७ पुमवत् परमेशनि १८५ ८८ पुन पूदवदवाद्या स्थितिशिवापस्ता. पुनराद्य वह्निचर पुनराद्या महाविद्या पुनरेव महेशानि पुनविद्यादिमस्योश्व. पुराणरसवादादि. पुष्पप्रवरसवीर्ण पूजयित्वा महेपनि पूजमेदवले पुष्पै. पूजयेद्वानिगम पूजापार प्रपोक्तव्या पूजिता दुसारिद्धप. पूर्वाधिमी द्वारी • पूाभिमदाप ५३ बद्धवैतया देवि वध्वा तु क्षोभिणी मुद्रा १३० बहि, पाद्वय कुर्या १९२ बहिरप्यखिौरेव २३५ बहुरूपाटन ज्ञान ३१७ बाह कृत्वा महेशानि १७२. वाहमून वैयूर० २२७ दिन्दु सकल्प्य वक्त्र तु. १७१, मोजमादिपदे युक्त्वा १८८ बोरमुद्रयमचिरात् -२२६ बोजामामुल्लसत्ती बीजापवरी देवी १२१ २२८ ३०२१ १२७ २२८ * ११ ब्रह्मयि विनिभिध ·१५२ ८९ २८ २७१ १४६, १४९. १२५ रमते स्वयमव्यक्ता रवितायन्दुकन्दर्प. रसाकर्षकरी देवी रागिणा साधको देवि रुद्रयामलतन्त्र तु कर्म रुद्रयामलतन्वे तु निदि. रुद्रशक्ति कुण्डलाख्या रोचनाकुङ्कुमाभ्या तु रोचनागुरुकाश्मीरे •रोचनाचन्द्र काश्मीर. रोचनाऽलक्तक लाक्षा रोचनालिखित देवि रौद्राभिचारकोद्दण्ड० रौद्री तु परमेशानि २१३ ९७ १७० ૨૦૨ १३३ ९२ नित्यापोडशिकाणंवश्लोकार्यानुक्रमणी २१५ वप्रप्रासादनिगड १४ वर्गानुक्रमयोगेन देव. १२७ वर्गानुक्रमयोगेन यस्या २३९ वर्तुले च भवेल्लक्ष्मी० २५३ वल्लभ सर्वलोकस्य ९९ वशित्वाख्या तु वायव्ये २५५ वशिनीमपि कामेशी १४९ वागीश्वरी ज्ञानशक्ति १६१ वाग्भव प्रथम देवि ११७ वातोद्भूतसमुद्रोमि• १६२ वामावर्तक्रमणव वामा शिखा ततो ज्येष्ठा ७६ वामेऽपि भगमाला तु २०२ वायव्यमिन्द्रबीजस्थ वायव्यमुपरोद्भिन्न २१६ वाराहीमपि वायव्ये विचित्रचित्रकर्मादि. १६६ विद्ययावाह्य सुभगे १२२ विद्याधरी किनरी वा १२२ विद्याधरीमप्सरस० विधिवज्जायते मन्त्री १५३ विपुल देशमथवा १६६ -विमल विमलोत्थ च १६८ विमूढामिव विक्षुब्धा० १४५ विरच्य योनिमुद्रा तु १५० विरच्य साधकेन्द्रस्तु १६२ विश्वकर्मादिनिर्माण १२२ • विश्वप्रतीतिजनिका •विश्वाहकृतिपुष्पैस्तु १९० विस्तार्य बाह्यशक्ति तु २८ विस्तार्य भेदयेच्छक्तिः २५ विहस्तामिव सकोर्णा. १६ वेदवेदाङ्गवेदान्त १२६ २३५ २६५ १२४ २३९ १४८ लक्षद्वयेन पापानि लक्षमात्र जपेद्देवि लम्बमानं तदाकाशे लावण्यकदलीतुल्य. लावण्यसरिदावर्ता. लिखित पक्रयोगेन लिखितामिव निस्सज्ञा. लिखित्वा धारयेद्देनि लिखित्वा पीतवर्ण तु लिखित्वा विपुलं चक्र लिखेद्रोचनयेकान्ते लूतावृश्चिक्कीटाना लोहित्यजितसिन्दूर २६७ १६१ १५२ १४७ १३५ २७४ ૨૭Y वदेदानी महादेव्वा वन्दे तामष्टवोत्थ. वन्दे तामहमक्षग्या० वन्दे सर्वेश्वरी देवी २३४ ·नित्यापोडशिकावश्लोकार्यानुक्रमणी १६९ २५२ ૬૨૨ १४५ १८ २५० २११ महान्यावरणोदार. महास्वमहिमात्रान्त महिमा पूर्वद्वारे तु महिपाश्वपुरीपाभ्या महोच्नुपम् महादेव • माणिक्यमुकुटावार० * मातरधी महेशान मादनं तदप शक्ति मादन शक्रसयुक्त मादनाश्वादिपरत मादनर्मदनो भूत्वा मानसेन महेशानि मायाविन्द्वीश्वरयुता मायावीज महशानि मामाघेन्दुममायुक्त मायालदमीक्लामिस्तु मायालक्ष्मीमय तेन मासेन हन्ति क्लुप मुक्ताहारमयी स्फीत. मुक्ताहारलतापेत. मुद्राया मध्यमामुल्यो मुद्रा यास्लिपुरायास्तु मुद्रेय परमेशानि मुद्रपोन्मादिनी नाम्ना • मूर्तिराद्या महेशानी मोदिनी तु चवगंस्था यदक्ष रमहासूत्र २३८ यदक्षरशशिज्योत्स्ना. १२५ यदक्षरेक्मानेऽपि १६५ यदा तदाऽस्य वशगो ४३ यदा तु परमेशानि यदि न क्षुभ्यतीत्थं हि १२६ यदेक दशमाघार १०७ यदेव जपते विद्या पदोल्लसति गङ्गाट २५४ मया विज्ञातया देवि अस्य नाम्ना तस्य नित्य २६८ भस्य नाम्नव सयुक्तं यामिविरचिताभिस्तु ११३ धाम्यसौम्यायत १२५ • यावदात्ममहावही १२७ यावद्दक्षिणमार्ग तु १२५ युक्त्वा रोवनया नाम युगपत् कमरूपेण २६५ येन विज्ञातमात्रेण १२२ पेनानुष्ठितमात्रेण भवान्धी येनानुप्टितमात्रेण मन्द २५७ योगिनीसर्ववृन्दस्तु १७८ योनिकुण्डे भगाङ्केवा १७९ योनिदुण्डे भवेद्वाग्मी योषिता व विशेषण १४७ १७४ १६५ १२४ २४१ १९२ २६२ १८२ २७. १२२ १२२ याराक्षसवेताल. यक्षिणी वाथ गन्धयों पठ समयमुद्रेयं पतिविस्मिदिसनान यत्र या पुत्रमिद्य पत्रानेन रिपानन रक्तपुष्पनिविष्टातु १६२ रसपुष्पावृतो योगी १४८ रक्तवलपरीधानां १८३ रत्तासनोपविष्टस्तु • रतन रजसापूर्व रतोत्परदलाबार. रविवेय महादेवि ८८ १२२ १८१ ·३४५ १२३ ६२, ७६ १२८ १२८ १२९ १८७ १२८ १५० ११८ ९५ ६२,७६ सर्वकर्मकर चापि सर्वकामप्रदा देवि सर्वकामप्रदा देवी सर्वजम्भनरूपा तु सर्वज्ञानमयी देवी सर्वज्ञानोत्तर चैव सर्वज्ञा सर्वशक्तिश्च सर्वतत्त्वमय देवि सर्वदिशु विदिष्वेव सर्वदु खप्रशमनं सर्वदीर्भाग्यशमन सर्वपापक्षयकर सर्वपीठमय देवि सर्वप्रियङ्करी चापि सर्ववाह्यत आरभ्य सर्वमापारुतज्ञानी सर्वमध्ये त्रिकोणे तु सर्वमन्त्रमय देवि सर्वमन्त्रमयी देवी सर्वमन्त्रमयी शक्ति सर्वमन्त्रासन देवि सर्वमन्त्रासनगता सर्वमात्मानमरुण सवंमृत्युप्रशमनी सवमेतत् त्वया प्रोक्त सर्वरक्तोपचारेस्तु सर्वरक्षाकर देवि सर्वरम्जनशक्तिश्च • सर्वरोगहर चान्य सर्वलक्ष्मीमयी नित्या सर्ववाङ्मयवेत्ता च सर्ववीरमत देव सर्ववेदमय देवि सर्ववतमय चैव ४ निस्याषोडशिकाणवश्लोकार्थानुक्रमणी सर्वशृङ्गारवेषाढय. २७० सर्वशृङ्गारवेषाढया १२९ * सर्वसक्षोभण चान्यत् १२८ सर्वसक्षोभिणी शक्ति १३० सर्वसमोहिनी शक्ति सर्वसिद्धिकरं चक्र १३० सर्वसिद्धिप्रदा शक्ति ७३ सर्वा एकत्र सयोज्या सर्वाकर्यकरी चापि ७५ सर्वाङ्गसन्धिसंलीन० ७६ सर्वाङ्गसुन्दरी देवी ९२ सर्वाद्यविद्यया देवि ७२ सर्वाधस्तादपि तथा १२९ सर्वाधारस्वरूपा तु १७०२ • सर्वानन्दमय चादौ २३५ सर्वानन्दमयी देवी १३२ सर्वार्थसयुत चैव ७२ सर्वार्थसाधक चक्र १२३ सर्वार्थसाधिका विद्या सर्वार्थसाधिका शक्ति ११८ सवविशकर देवि सर्वासा सर्वशक्तीना १४६ सर्वेण सर्वदा सर्व सर्वेश्वरी यवर्ग तु २६१ सर्वोन्मादकर देवि १४७ सर्वोवंवह्नयधोभाग. ७१ सर्वोर्ववह्नयघोवह्निः १२९ सव्य दक्षिणदेशे तु साकिनीडाकिनीभिस्तु १२३ साधयेत् खेचरी सिद्धि. २३६ साधयेत् सिद्धगन्धर्व साध्यनाम स्वनाम्नानु साध्यस्य नाम्ना सयुक्ता ७५ सिद्धवन्या नागकन्या ७३ ६२,७६ १२९ (૭૨ २५१ २५९ १८० १८२ २५९ २५४ १५६ १४८ ·निरयापोडशिपाणवश्लोकार्यानुक्रमणी বাঘিামিন प्रतस्थ परमेशानि ६८ शृणु देवि महानित्या. * २६३ शृणु देवि यथा सान श्रीखण्डमगुरु चापि *श्रीर्मालिनी च सिद्धाम्वा २७२ म -- । १२५ शक्तस्तु परमेशानि . . १२७ . २७३ १७८ २०४ T 1 २२६ - ૨૨૮ सक्तिचोच्छलद्र धिम० पाक्तिबीजस्वरूपातु शक्तिबीजे परा शक्ति •शक्त दस्ततो बिदु शक्त्या विना शिवे सूक्ष्मे शक्त्या शक्ति विनिभिद्य शठोऽपि य पादमेक मतमोत्तर जप्त्वा शतयोजनमात्रस्था शत्रु वज्राशनि शस्त्र शब्दस्पर्शादयो बाणा शमीदूर्वाड कुराश्वत्थ. शरीरानगपयन्त. शातात कादिसयुक्त शान्ता त कादिसयुक्त. शान्तिपुष्टिधनारोग्य. शिखायामथवा वस्त्र शिखायामथवाऽस्यादी शिरोललाटभ्रूमध्य. शिवबीज तदादिस्थ शिवबीज त्रिधा युक्त्वा शिवाग्निविदवो देवि शिवाकमण्डलभित्वा शीताशुभातमकामा शृणु देवि प्रवक्ष्यामि त्रिपु. शृणु देवि प्रवक्ष्यामि नित्या. शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मल. शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मुद्रा शृणु देवि महाज्ञान पडङ्गन्यासयोगेन २१६ पण्मासध्यानयोगेन पोडशारे महादेवि १९८ सयतेन्द्रियसचार सयोज्य निविडाः सर्वा, २३२ सयोज्य परमेशानि २४९ सस्थिताऽत्र महाचके सस्मता पापहरिणी १५८ सस्मृतैव महादेवी ૨૭૪ सहारक्रमयोगेन १६८ संकल्पधवलापि २३८ सशुभ्यन्ति तत सर्वा ९८ सक्षोभद्रावणाकप० सक्षोमयति देवेशि स चु सर्वाङ्गनाकर्ष सत्तक्पदवाक्याथ. १५७ सत्तण्डितघटाटोप. सद्य आकृष्यते सात यामाहात् क्षोभये सत्य १११ समत्रिकोणशक्त्यन १२४ समस्त भुवनाभोग. • समस्तम कल्पोक्त. १२२ समाराध्याऽभवल्लोके २६३ सम्पुटीकृत्य ४६ सम्पूज्य परमेशानि १४३ सम्मुखो तु करी कृत्वा १७४ सम्मोहयति राजान १९२ सम्मोहोमादनाकृष्ट . . २३३ २३२ . १६८ 1 २३७ २५८ ५० २२८ १७८ -- ·व्याख्याद्वयोद्धृतग्रन्थग्रन्थकारनामानि ८. अस्माभिः आगमः प्राचार्याः आपण. आम्नायः अन्यत्र ४८, २९५,२१६ तन्त्रसद्भाव. २९, १८५ अभिनवगुप्तः तन्त्रालोकः १३, १९, २५ २६, २०३१ 'अभियुक्ताः १०, २१, २६, ३३, ४८, ५१, तिमिरोद्घाट. २८ ६४, ८४, ९८, २०५, १०७, १११, निकशास्त्रम् (तन्त्रालोक.) ११९, १३४, १४०, १४४, १५२, त्रिकसारशास्त्रम् (तन्त्रालोक.) १३९ २६४, १६७, १७३,.१७४, १८८, त्रिपुरसुन्दरीकल्पलता १९२, २०३ २१२, .२१९-२२१, त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् २०४, २२७ २२३-२२५, २३३, २६५,२६६-२६८ त्रिपुरार्णवः २४१, २४२ अर्थरत्नावली ४ त्रिविकाशासनम् (तन्त्रालोक) १०६ दीपकाचार्यः २०४, २०५ १७१ मागमट्ट २२५ नित्यापोडशिकार्णवः २,३,१८८ १५४ पञ्चदशिका १३ परमार्थसार. १९२, २२७,२६२ आरण्यकम् (बृहदारण्यकोपनिषद्) १३९ ধরস্থিষিকা १३, २०, २२६ ९,१०, ३३, १९२ प्रत्यभिज्ञाशास्त्रम् १०,७०,२३१, २७० प्रियानन्दः २ १९९,२१६ बहुरूपाएकम् ७५ मतशास्त्रम् ८०, २.५ ४, १०६, २१४ मतोतरम् १९, २४, १३२, १३९, २४६ ३ मन्त्रराजः २०५ महाकविः २१३ २४१,२५३ महागुरुः १९६, २६६ ७८ महात्रिपुरसुन्दरीकल्पलता २२९ महावनमुनिः मानवशासम् १९७,२६९ १३४ पालिनोविजयोत्तरम् ७३, १०८,२३१ २५ मृत्युजिट्टारकः १८ ७८,१५१ यामलाष्टकम् १८३ रलेभः १३, २२ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा उत्तरपट्कम् उन्मतमैरवः उपनिषद् ऋजुविमसिनी कझाल: कुलरत्नशास्त्रम् केचित् क्षेमेन्द्रः क्षेमेन्द्रराजाचार्यः गङ्गाधरमियः माघरस्तोत्रम् गीता गीतानिष्यन्दः तानमारः १ ६९,८० ·निरयापोडशिवालोकार्षानुक्रमणी १२१ १२७ २३४ १२१ १५० ८५ ८७ १४१ ८७ ८७ २४७ २७४ सिन्दूररजसा देवि सिन्दूररेणुलिखित सुकुमारतरस्फार. सुगण्डमण्डलामोग. सुरूपा चारुशृङ्गार सूत्रद्वय चान्यतस्तु सूत्रद्वयद्वय सूत्रात् पचमकान्मध्या० सूत्राद् द्वितीयकात् मृष्टिसहारपर्यन्त मृष्टिसहारयोगेन सैव सिन्दूरवर्णामा सोऽपि सजायते वाग्मी सौभाग्यमतुल तस्य स्तम्भविद्वेषणव्याधिक स्थितानि त्रिपुराचके स्थिरकृत्रिमशद्वाख्य. स्थूलसूक्ष्मविभदेन लो. स्थूलसूक्ष्मविभदेन पारीरे स्पर्शावणरूपा तु स्फुरदीपशिखाकारा स्फुरत्मपूखसघात. स्फुरन्मुकुटमाणिक्य स्मितमाधुर्यविजित स्मृत्यारणरूपा तु स्वनामसहित कृत्वा स्वमुद्रया शक्तिचक्र • स्वमुद्रया साधकेन्द्र स्वयम्भु वाणलिङ्ग वा • स्वस वित् त्रिपुरा देवी हसबीजसमारूढा० हाकृष्टिरिय भद्रे हुता विनोपशमनी हुतमर्वात वागीशो हुलावर्षयते मन्त्री हुत्वा न बाध्यते रोग हुत्वा पल त्रिमध्वक्त हुत्वाऽमरपुरन्ध्रीणा ८८ २४. २३२ १६७ १०५ १४९ ૨૨૬ २७२ २७२ २७३ २७२ ८८ २४८ २५२ हद्भद मातृभद च हेममध्यगत कृत्वा हेमादिपात्रे साधारे होम कुद्दिशान १५७ ११७ १२७ २३७ ·व्याख्याद्वयोद्धृतग्रन्थग्रन्थकारनामानि अन्यत्र अस्मानि. आचार्याः आथर्वणः याम्नायः ४८, २१५,२१६ तन्त्र सद्भावः २९, १८५ अभिनवगुप्तः २५ तन्त्रालोकः १३, १९, २५ २६, २०३५ 'अभियुक्ताः १०, २१, २६, ३३, ४८, ५१, तिमिरोद्घाट: ૨૮ ६४, ८४, ९८, १०५, १०७, १११, त्रिकशास्लम् (तन्त्रालोकः) ११९, १३४, १४०, १४, १५२, त्रिकसारशालम् (तन्त्रालोकः) १६४, १६७, १७३, १७४, १८८, त्रिपुरसुन्दरीकल्पलता १९२, २०३ २१२, २१९-२२१, त्रिपुरसुन्दरीदण्डका २०४,२२७ २२३-२२५,२३३,२६५,२६६-२६८ त्रिपुरार्णवः २४१,२४२ अर्यरत्नावली ४ विशिकाशासनम् (तन्त्रालोकः) १०६ दीपकाचार्य: २०४, २०५ आगमः १७१ मागभट्टः २२५ नित्याषोडशिकार्णवः २,३,१८८ १५४ पञ्चदशिका परमार्थसारः १९२, २२७, २६२ आरण्यकम् (बृहदारण्यकोपनिषद् ) १३९ परात्रिशिका १३, २०, २२६ ९,१०, ३३, १९२ प्रत्यभिज्ञाशास्त्रम् १३, २२ १०, ७०, २३१, २७० प्रियानन्दः २ उन्मत्तभैरव: १९९, २१६ बहुरूपाष्टकम् ४.३४ उपनिषद् ७५ मतशास्तम् ८०,२.५ ४. १०६, २१४ मतोत्तरम् १९, २४, १३२, १३९, २४६ मन्त्रराजः २०५ महाकवि. महागुरु' ७८ महात्रिपुरसुन्दरीकल्पलता २२९ महावनमुनिः गङ्गाधरमिश्नः मानवशास्त्रम् १३४ मालिनोविजयोत्तरम् २६ मृत्युजिट्टारक: ७८, १५१ यामलाष्टकम् रलेशः २,३ ईश्वरप्रत्यभिज्ञा उत्तरपट्कम् ऋजुविशिनी कुलरत्नशास्त्रम् केचित् ८१ २१३ १९६, २६६ ११५ क्षेमेन्द्रः क्षेमेन्द्रराजाचापः ६९,८० ११९, २६९ ७३, ६०८२३१ गङ्गापरस्तोत्रम् गीता गीतानिप्यन्दः ज्ञानसार:

·प्याख्याद्वयोद्धृतप्रन्यप्रन्यकारनामानि रससारसग्रहः १०९, ११४ श्रुति ४, ६, २२, २३, २६,७०, ९७, रहस्यम् २१,९८, २१४, २१६ १००, १०९, १७१, १८६, २१६, रहस्यगुरु २४, २७, १४२,२१२ २५९ रहस्यगुरुप्रवर १४, २०२ पडध्वसारशास्त्रम् (तन्त्रालोक ) ३४ रुद्रयामलतन्त्रम् ९९,२५३, २५४ सवेतपद्धति. लक्षणसार. १३५, १४१, २२५ ४०, ४८, ६५, ६६, १०७, १९५, वामकेश्वरतन्त्रम् २,४ २०१, २१०, २१९, २२२ वामकेश्वरशास्त्रम् ४५, १३७ साम्वमिया २२९ वामकोत्तरतन्त्रम् ८१ साभ्वपञ्चाधिकाविवृति २२९ विज्ञानभैरव १९८ सिद्धनाथपादः विमलस्वात्मशम्भु ४१, १३३, १७१, २०५, २६८ विष्णुपुराणम् सिद्धामतम् ९८ व्यासमुनि ११७, २२४, २३५, २६१ सुभगोदय ९५, १०६, ११४, १२०, शिवमूत्रम् २९, १९८ १२६, १२७, १३१, १३२, १४१ शिवमूत्रवृत्ति. २९ स्वात्मानन्द २ शिवानन्द २-४ हसनिर्णयः ३६ यीकण्ठसंहिता ३२ हसपारमेश्वरम् ११०, ११४ ४ ·व्याख्याद्वयोद्धृतश्लोकार्धानुक्रमणी २१० म इति ब्रह्म अनेन हेतुना अग्नीषोमात्मिका : अंशापानदपालीनं अनयोः सामरस्यं ९८ सं. प. ९८ ऐ. आ. २.३.८ अनवच्छिन्नविज्ञान ८१ तन्त्रा.४.२३४ बकच २१ प्र. सा. १.१ अनाहतशीणी वाग् २२८ तै. स. ३.२.५.१ अकथयदिदमज्ञतो. २३३ यो. वा. २.२.२८ अनाहतहतोत्तीर्ण ३७ स.प. अकरोदागमस्यास्य ४ अजु. अनिकेताप्तचिद्वयोरन. २०१ सं. प. अकारः सर्ववधिः २६,२५,९८ सं.प. अनुत्तरविमात्म० ३४ तन्त्रा. ३.२०३ बकारादिक्षकारान्ता ३१ त. स. अनुत्तरानन्दचिती १९ तन्त्रा. ३.९४ अनारो वै सर्वा वाक् २६, ९८ ऐ. आ. २.३.६ अनेककोटिभेदैस्तु १०७ अकिश्चिच्चित्तकस्यैव ७३ मा. वि. २.२३ १३५ ल.सा. अक्षराणामकारोऽस्मि २६ भ. गी. १०.३३ अन्तराग्निश्रियोः १६४ प्र.सा. १०.५६ वक्षसजा वाइगुलिभि० २६७ प्र.सा.२०.३९ अन्तरेण तालुके १८६ तै. उ. १.६.१ १९ ने. त.७.४० अग्न्यभिदग्धं बीज अन्याशीतकर० १०६ प्र. सा. ९.३ १९२ प. सा. ६२ बङ्गान क्त्त्वपुरेशाण. अपारकरुणापूर० २१० अगुलानि क्रमेणव अपूर्णम्मन्यता ८२ वा.त. अज्ञानग्रन्यिभिदा अबुद्धिपूर्व हि ८१ तन्त्रा.४.२३३ २६२ प.सा. ६० १६७प्र.सा. ३१.२४ २२० सं.. बटत्यविरत येन अभिषिच्य यन्त्रकलशं १६७प्र. सा. २१.५२ अणिमादिमहामोक्ष. २२. सं.प. अभीष्टसाधनविधये २६६ प्र.सा.८.२६ अतस्तद्धर्ममिस्वात् ३५ स.प. १९८ वि. भ. १८ अम्बिका बाहुरित्युक्ता अत्रापरत्वं भावाना० २२ ई.प्र. ३.१.५ अय शलाकासमोऽन्य ३७ सं.प. यथातः सप्रवक्ष्यामि ८२ वा.त. अर्थरत्नावलीत्येषा ४यर्थ. बदष्टविग्रहा स्वान्त २१९ सं० प. अर्थोपाधिवशाधाति २३० मा. वि. ३.९ अपऊध्र्वविभागेन १४० ल.सा. वघरे साध्यनामार्ण ९८ सं.प. १६४ प्र.सा. १०.५५ अपौत्य चाचार्य अवर्णरंथो यथा वर्ण. ३० त. रा. अपो घरेन्द्रमाका अवस्थायुगल ११०, ११४.सं. २०२२प.का.१४ अवान्तरभिदः अनकं यत्परं ज्योतिः २०५ सि.पा. नया स्फुरते ८२ मन्त्र अनन्तशक्तिश्च १२० वा. पु. १२.३३ ८३ वा.त. अज्ञानतिमिरध्वसा. अभिपिच्य पुन. -- २६ तला. ३.११४ अग्निसलिलं भवर्ण रावांना अध्यभेदं सृजत्युच्च . २१०, २११ सं. प. अपमं द्वितीयन ·व्याख्याद्वयोद्धृतश्लोका_नुक्रमणी ६ ऋ. १.२३.८ १२ प.नि.८ २६८ सि.पा. १५१.गी. नि. २६९ सि.पा. अटमस्य द्वयो ८२ वा. त. इति परमरहस्य २७५ ऋजु. अयानामधारप ८२ मन्त्र, इति मध्याक ८२ मन्त्र, अष्टापदे चाट ८१ मन्त्र इति ससिद्धथते चक्र ८२ वा त. अष्टाक्पद ८१ मन्त्र. इतीरिता सकल. २६६ प्र. मा.८.२६ असमञ्जसता २ ऋजु. इन्द्रज्येष्ठा मरुद्गणा अस्मात्तु कारणाद् २९ त. स. इय योनि समा० अस्य कार्या तृतीयेन ८२ वा.त. अस्याधारो मन्त्रपीठ ईकारोवंगतो २२१ स.प. ईशानः सर्व ४ ते. आ.१०.४७.१ अस्वराकारतामाप्ता २१९ स.प. अह न्यकृतदेहा० २५ ई.प्र. वि १.६.१ उच्चारकरणध्यान ७३ मा.वि.२.२१ अहमारमकमत ३४ तन्त्रा. ६.२३८ उच्चाररहित वस्तु ७३ मा. वि.२.२२ उच्चारो मनसा ध्यान आकाङ्क्षणीयमपर २१२ शि. स्तो. ५. १७ उत त्वः पश्यन् २४ ऋ. १०.७१.४ माकाशानिठसप्ताचि. ४९ स.प. उत्सृज्यात्मसमा० उत्पद्यते य आवेश ७३ मा. वि. २.२३ आकृप्या ग्रथना व १५५ प्र. सा. ३५.१२ उपाशुनिजकर्णक. आदाक्प्ठाप्रघाना २०९ उपाशुः स्याच्छतगुण २६९ म. स्पृ. २.८५ आगमादववोद्धव्यमिह ४९ स.प. उपान्त्साशारुरु क्षेमो आघ्रातरङ्गसस्पृष्ट २७२ प्र. सा. ६.५३ उभयो पार्श्वयोर्माज्य उभयो. सगमो योऽय आज्ञापीठमिति प्रोक्त २२० म.प. आरमेशजगता ८.भ.ग. ऋतस्य दातारमनुत्तरस्य ૨૨૪ आदावस्य शिरो रौद्री ३५ स.प. म. भा. १.७६.६४ आदिमान्तिमहीनास्त ३२ श्री. स. आद्य मिथुनमारम्प २ अर्थ, एक एव प्रकाशस्यि. आयपाद्दया राशि ८प्र.सा.४.३४ एकत्रिशतिवद्धन्दा २७५ ऋजु. आनन्दरणभिक्षार्थ • एवापिनी काचन २१५ मानपिया तताना २३५म.भा. १.७२.१४ एका चैव महामुद्रा १८८,२२१ रा.प. आम्यामश्वयुग ७प्र.मा.४.५२ • एकारमनो लक्षण आम्या युतवियुत्ताम्य ११ ६. स. एरगुणवृदया ४९ स.प. आगामाधारण २०५ सि.पा. एकता पूजपेद्यो हि ४१.प. एकवेस्य परा इम्या दुरिनी नस्य २०५ सि.पा. एको नादारमको २५ तन्त्रा.१.२१७ इच्छा तस्य मा दवी २१. मा.वि. ३.५ न्यानादममायागाद २०५ मि. पा. एकत्तामण्डल दिम्य इन्हा मिरप्राम्पा पनि मदितवानगो २१३ या. वा. २.२.२८ एजन्म पुनमा ३५ स. प. एतदर्पणमुस्पष्ट २२८१.....२ ८२ वा.त. १३९ मतो. ४८, २१९ स.. १९९ उ.भ. १९ मतो. २०४ अपं.

·6 १५ तन्ना. ६.३८ मारकुलोदयो व्याप्ति- ४ अर्थ, प्यास्पादपोतोकानुक्रमणी एतस्पैवानन्दस्मा. २२ १, ३. ४.३.३२ कामरूपो ाह देवि १३९, २४६ मतो. एका क्या महायोगी १८५ त. स. कामादिनवसङ्केत. २२० स.प. एवनामकलारूप १३६ कामेशी सवंगा नित्या ४०,२२२ स. प. एक प्रजाल्पित यात. २७४ ऋजु, कायंना सायिणी २०२ स. का.१४ एवमूतमिद वस्तु २३० मा. दि.३.७ काल सूर्यादि १३ ई.प्र.२.१.३ एक्शब्दस्य निष्पत्ति ३१ त.स. बालेन महता ३ . एवं मम्मायेद ८२ वा.त. कालो मृत्युर्यमो २७३ एवमन्यत् समस्त २११ स.प. कोलिना या रहस्यत्वा० ११०,११४ र, स. एवधिमशिन्या १४२, २७३, १८९, २६०, कुदेशिकमहाधर्मक २७४ ऋजु. २७५ सुमारोसीमुख यया एवमेतदिति जय २३. मा. दि.२.६ कृतमण्डलपर्यन्ते २२५ ल.सा. एवमेपा विरूपापि ८ २३० मा दि ३.८ *कौमारी तु चवर्गस्था एष कालो हि देवस्य २०५ सि. पा. एषा मा गरी ध्याता क्रियते टिप्पण सम्यक एपासा खेचरी मुद्रा १८२,१८३, १८५ज्ञा.सा. क्रियाशक्ति समस्वाना १३ तस्त्रा. ६.३८ ऐतरेयान्यवेदान्ते क्लेशावहो जुगुप्सा ६९भ.ग २५ तन्ना. ३.२२६ वक्षस्य वदव १७१ ते. बा.२.२.३.७ ओपमित्रीशस यात ४०,२२२ स.प. ३६ म.. कहालप्रभृतीन बन्दे क्षणमपीश मनागपि १४२ शि. स्तो.८.५ ३ वर्ष, कटाहादिशिवान्त क्षिप्त्वोदरे तु सा ३०त.स. वदम्बगोलकाकार १५५प्र.स ३५.१२ कन्दर्प मन्दिर कुल्वा २४२ त्रिपु. सोमयामि प्रजा सर्वा कन्दानकोणात् प्रोच्दै करन्ध्रचितिमध्यरथा गजाननाय महसे २८तिमि, करशुद्धी देहरक्षा० २२१ स.. क्स्पयामि प्रकाश गणेशादिपदव्यापी १३४ग, स्तो. ४९ स.प. कादयश्च स्मृता योनि. २३१ मा. वि. ३.११ ८३ वा.त. २१ प्र.पा.७४ ধাধুলাৱাৰীষ্টান্ত ४१ सि.पा. २२१ रा.प. १४७ उ.प. नाम प्राण प्रति २४२ त्रिपु. गुदमेदान्तरे योनिक कामोपायजितवान् २३५म,भा,१.७२,१४ गुरुणा न्यबसत् कामपोठे स्थिता वाला २२२ स. प. गुरोलेशणमेता. ३२ श्री. स. कामरूप मदेव पूर्वे गोसपिघा वा तैलेन १३४ प, सा, ६.५९ शकार कथितो योऽसो २०३ अभि. २३१ उ. प. क्षेत्रप्रतिहारी च १३९, २४६ मतो. गणनायमह वन्दे ३ अर्थ, कानन गता मा पोडशंभदं० गुणवृत्त तत गुदमेढ़नाभिवत्र ·३५० व्याख्याद्वयोद्धृतश्लोकार्धानुक्रमणी १५१.गी, नि. अपमस्यद्वयो ८२ वा.त. इति परमरहस्य २७५ ऋजु. बरानामवारूप ८२ मन्त्र इति मध्याएक ८२ मन्त्र. अापदे चाट ८१ मन्त्र इति ससिद्धधते धनं ८२ वा.त. अष्टाक्पद. ८१ मन्त्र. इतीरिता सकल २६६ प्र.मा.८.२६ असमञ्जमता २ ऋजु. इन्द्रज्येष्ठा मरुद्गणा ६.१.२३.८ अस्मात्तु कारणाद् २९ त. स. इय योनि समा० १२५ किं.८ अस्य कार्या तृतीयेन ८२ वा.त. अस्याधारी मन्त्रपीठ ईकारोवंगतो २२१ स. प. ईशानः सर्व ४ ते. आ.१०.४७.१ अस्वराकारतामाता अह यकृतदेहा. २५ ई.प्र. वि १.६.१ उच्चारकरणध्यान ७३ मा. वि.२,२१ अहमा मरमद्वैत ३४ तन्त्रा.६.२३८ उच्चाररहित वस्तु ७३ मा.वि.२.२२ उच्चारो मनसा ध्यान २६८ सि.पा. आकाक्षणीयमपर २१२ शि. स्तो. ५. १७ उत त्वः पश्यन् २४ ऋ. १०.७१.४ माकामानिठसप्तादि. ४९स.प. उत्सृग्यात्मसमा उत्पद्यते य आवेश ७३ मा.वि.२.२३ आकृष्या प्रथना चैव १५५ प्र. सा. ३५.१२ उपाशुनिजकर्णक. २६९सि.पा. वाक्षवष्ठाप्रघाना २०९ उपाशः स्याच्छतगुण २६९ म. स्पृ. २.८५ भागमादववादब्यमिह ४९ स.प. उपान्त्याशारुरु क्षेमो २१. याघ्रातरङ्गसस्पृष्ट २७२ प्र.मा.६.५३ उभयो पायोर्माज्य उभयो. सगमो योऽम आज्ञापोटमिति प्राक्त २२० स.प. भारमेशजगना ८.भ.ग. ऋतस्य दातारमनुत्तरस्य २२४ मादावस्य शिरो रोदी ३५.प. म.भा.१.७६.६४ सादिमान्निमहीनाम्त २२ श्री. स. आय मिथुनमारभ्य २७. एक एवं प्रशाशास्य. आयपाद्दया राशि ८प्र.सा.४.३४ एषत्रिशविकन्द मानन्दरणभिक्षा .एवापिनी वाचन ६९म.ग. मानमित्या तनपचना२३५.मा, १.७२.१४ एका चैव महामुद्रा भाभ्यामश्वम् • एवारमनी लक्षवाणि ७प्र. सा.४.५२ भाभ्या पुनवियुक्ताम्य एकनगुणयुटया आगामाधारण २०५ मि. पा. एका पूरयेची हि एकवेष परा पडा बुरिनी नम्य २.५ गि. पा. एमादारमा २१ बा.६.२१७ इन्सायनस्य मावी २३.मा.वि.३.५ मटानागमायांगार २.५ मि. पा. एतत्तत्मा दिम्म इण्टारितारपा १५ रा. प. एसइपंगमुसाप्ट पनि गतिरानमा २१५ या. पा. २.२.२८ एवमदनमशाह ८२ वा.त. १३९ मतो. ४८, २१९ स. प. २७५ ऋ. १८८, २२१ स.प. ४.स.प. ४९ स.. १९ मतो. २०४अप. २२८.प.७.१२ ·भ्याल्पादयोइतलोकार्यानुक्रमणो ३५१ १३९,२४६ मतो. २७४ ऋजु. कायंता क्षयिणी कारेन महता ३ ऋजु. १३ तन्त्रा. ६.३८ क्रमात्कुलोदयो व्याप्ति. एतस्यैवानन्दस्या. २२ बृ. उ. ४.३.३२ कामरूपो हह देवि एता वघ्या महायोगी २२० स.प. १८५ त. स. कामादिनवसईत. एव कामकलारूप कामेशी सर्वगा नित्या ४०,२२२ स.प. एव प्रजल्पित मात. २०२ स्प.पा.१४ एवभूतमिद वस्तु २३० मा.वि. ३.७ काल सूर्यादि. एकशब्दस्य निप्पत्ति ३१ त.स. एव सम्माये ८२ वा.त. बालो मृत्युमो २७३ एवम यत् समस्त २११ स.प. कोलिना या रहस्यत्वा० ११०, ११४ र. स. एवमृजुविमशिन्या १४२, १७३, १८९, २६०, कुदेशिकमहाधर्म० २७४ ऋजु. २७५ कुमारीस्त्रीमुख यथा १४० एवमेतदिति ज्ञेय कृतमण्डलपर्यन्ते २३० मा.वि. ३.६ २२५ ल. सा. एवमेपा त्रिरूपापि पौमारी तु चवर्गस्या ८ २३० मा वि ३.८ एष कालो हि देवस्य २०५ सि. पा. एषा सा मेनरी ध्याता क्रियते टिप्पण सम्यक १८५ ४ अर्थ. क्रियाशक्ति समस्ताना १३ तन्त्रा. ६.३८ एपा सा खेचरी मुद्रा १८२,१८३, १८५ ज्ञा. मा. क्लेशायहो जुगुप्सश्च ६९ भ.ग ऐतरेयास्यवेदान्ते २५ तन्त्रा.३.२२६ क्व स्थ ववव १७१ 'ते. बा.२.२.३.७ ओषमित्रोशसञयान क्षकार कथितो योऽसौ ३६ स. प. क्षणमपीश मनागपि १४२ शि. स्तो.८.५ कट्वालप्रभृतीन वन्दे क्षिप्त्वोदरे तु सा ३० त.स. कटाहादिशिवान्त कदम्बगोलकाकार क्षेत्रज्ञप्रतिहारी च २३१ उ.प. १५५प्र.स. ३५.१२ क्षाभयामि प्रजा सर्वा कन्दर्प मन्दिर कृत्वा २४२ त्रिपु. १३९, २४६ मतो. कन्दाग्रकोणात् प्रोच्चैर्या गजाननाय महसे करन्ध्रचितिमध्यस्था गगनाथमह वन्दे करशुसी देहरक्षा० २२१ स.प. गणेशादिपदव्यापी क्ल्पयामि प्रकाश ८१ मन्त्र. गता सा षोडशभेदः कादयश्व योनि० २३१ मा. वि. ३.११ ४९ स.प. ८३ वा.त. कापूजोड्वारपीठेषु ४१ सि.पा. गुदमेढ़नाभिचक. २२१ स.प गुदमेदान्तरे योनि. काम प्राण प्रकुर्वीत १४७उ.प. गुरूणा न्यवसत् कामक्रोधावजितवान् २३५ म.भा.१.७२.१४ ३ ऋजु. कामपीठे स्थिता बाला ३२ श्री. स. गोसर्पिषा वा तैलेन कामरूप भवेत् पूर्वे १३४ प.सा, ६.५५ ४०, २२२ स.प. ३ अर्थ, २०३ अभि. २२२ म.प. २८ तिमि, ३ अर्थ. १३४ ग. स्तो. स्मृता गुणवृत्त तेत कानन २१ प्र.सा.७४ २४२ त्रिपु. २२२ स. प. गुरोर्लभणमेता १० उ.प.

·व्यारयाद्वयोद्धतश्लोकार्धानुक्रमणी ग्रथनं चाक्षर प्रति ग्रन्था सहस्र त्रिशत १५८ चोम्भारं पश्चिमे भागे १०.प. ४ ऋजु. घोष कास्य तथा ३६ ह. नि. छन्द पुरुष इति ९८ ऐ. आ. ३.२.३ छिन्ना रुद्धाश्च ये मन्त्रा २१९ स.प. २६६ अभि. चक्र चैन्दवम्बिका ८३ जगचित्र समालिख्य चतुरथ ततः कुर्यात् ८३ वा.त. जन्ममन्त्रसतत्त्व चतुर्थस्य द्वयो पष्ठे ८२ वा.त. जपहोमनमस्कारैः २६१ म. भा. ३.१५०.२४ चतुर्थ सप्तमे योग ८३ वा. त. जातवेदसि भूतेशे २२५ ल. सा. चतुर्दश दशद्वन्द्व ८३ वा. त. जाता तदेव तत्तद्वत् २३० मा. वि. ३.८ चतुर्दशपदान्तस्थ० ८२ मन्त्र. जालन्धर तु वायव्ये १० उ. प. चतुर्दशार प्रथम ६५ स. प. जिह्वाग्रे वर्णनिष्पत्ति ३१ त. स. चतुर्धा क्रमविज्ञाने ८२ मन्त्र जीवन्नेव विमुक्तोऽसौ २७४ स्व. त. ७.२५९ चतुर्वह्नि पुरस्तात्तु ८३ था. त. ज्ञानमूलमिद ३२ थी.स. चतुर्विशतिसाहा १०८ ज्ञानाग्निदायमेव १९२ प. मा ६२ चतुर्विशत्यङ्गुलेन ८२ वा.त. ज्ञाना पादगता ह्यस्य ३५ स. प. चतुश्चरणसाधा. २२४ अभि. ज्ञापयन्ती झटित्यन्त. २३. मा. वि. ३.७ चतुष्कलात्मको ३० त. स. ४०, २२२ स.प. चतुष्कोणसमा० ८३ वा. त. २०३ तन्त्रा.६.५६ चतुष्पष्टिकला माया २१७ ३१त. स. चत्वारिंशत्सासस्या ३६ स. प. झटिति (यदि) सर्वशून्यान्त० २०४ त्रि.द. २४ २१६ ऋ. १.१६४.४५ चन्दनागुरुकपूर० १३४ म.सा. ६.४८ त तत्व कामसज्ञ तु चन्द्रमूर्यनिरोधेन १८२, १८५ तज्ज ध्रुवेच्छोन्मेषाख्य ९८ सि. म. चन्द्रमूर्याग्निरोधेन १८३, १८५ ज्ञा. सा. ततः शिवानन्दमुनिः चन्द्रानिल. ३० त. म. तत सम्पादयामास ४ जु. घपला मर्वजन्तूना ११७ म.भा. तत्तत्सिद्धयति देवेशि ७० उ.प. • चामुण्डा तु यवर्गस्था तत्र तत्र परानन्द ८० म.शा. चितिः प्रत्यवमर्शात्मा १३ ई.प्र. १.५.१३ तत्र तावत् समापना २३१ मा. वि. ३.९ चितिः स्वतन्त्रा २१४ प्र.ह.१ तत्र शक्तियथार्थत्वे ११०, ११४ ह. पा. चिदारमैव हि २७ ई. प्र. १. ५.७ तत्र सुप्ता महाभागे ३.स.स. चिदिरामेन वेद्यस्य २७० तत्र स्थश्च यचा नादो ३० त.स. चियुर्व योजयित्वा १८२, १८५ तक्मष्टम मध्ये ८३ वा.त. पिवृषण्टगमा० १८५ गा.मा. २६६ शि. स्तो. ३.१७ ज्येष्ठमध्यमवालारयान् ज्येष्ठा तु सुप्रबुद्धाना ज्येष्ठाशक्ति स्मृता *चत्वारि वाक् २४६ मतो. तारेन जप इत्यक्ष ·तथापीह समानत्वात् तथा हृदयवौजस्थ तयेन्द्रियाणा दान्ते तदर्थ देवि कुर्वीत तमज शाम्भवीमूनु तमेव सभये तया विभक्त आरमा तयोराधाररूपेण तरुणारुणसकाश ग्यात्याद्वयोवृतश्लोकार्यानुभमणी २२५ क.क्र. ५०१ तेन धर्म कृपया २२३ स. प. तथाह कथयिष्यामि १० त. स. तेन पञ्चविधा ३१ त.स. २.प. त्रि. २४ तेवेव प्रातिलोम्येन ४१ सि.पा. ११९ म. स्मृ. ६.७१ त्रिकोणता तु ज्ञातव्या ३१ त.स. ८२ या. त. त्रिकोणमिति तत्प्राहु. १९ तन्ना, ३.९५ सदस्ततन्द्ररनिश २१६ त्रिपथा सा समाख्याता तद्यथा प्रियया सपरि० १३९ वृ ३ ४ ३.२१ त्रिपुरा त्रिपुरेशी च १०७, २२१ स.प. तन्मध्ये तु परा १०७ त्रिपुरा प्रथमा नित्या १०७स.प. १ अयं. त्रिमूर्तिसचि ३३ प्र. सा.९.२ तमह पीठराजेश २२. स.ग. त्रिलोकजननी चाय १३४ ग, स्तो. विविध न्यायमुत्सृज्य ३७स प. त्या दीपकनाथश्व २२३ स.प, त्रीणि त्रीण्यगुला या (२. वा.त. १८८, २२१ सं.प. बैलोक्यमोहन ८१,१३३, १३६ मतो तया व्याप्तमिद विश्व २९ त. स. व्यश्रदक्षिणकोणस्था २२०,२२१ सप. ११०,११४र.स. यथस्योत्तरकोणस्था २२०, २२१ स प. २२१ स. प. ग्यश्राग्रकोणगा या सा २२०, २२१ स.प. १३५ यान्तरोडपीठस्था १३४ सि.पा. तव तेनाद्विनौयस्य २१२ शि.स्तो. ५.१७ दण्डाकार तु १८५त. स. ८ दम्भकौटिल्यनिरता २९त स. तरमाता शुभमतयो ४८ प्र. सा. १३.८५ दशकौलेश्वरो ८२ मन्त्र तस्मात् पोपय तत्पुत्री २३५ म.भा.१.७२.१४ दशधा दशगर्भात ८२ मन्त्र ८२ वा. त. दशभुमिपदान्तस्थ ८२ मन्त्र, ८२ वा. त, दशाश्वमेधमध्यस्थ ८२ मन्त्र तरय शक्तिविमख्यिा ४८, २१९ स.प. दहन्ते मायमानाना ११९ म. स्मृ. ६.७१ तादात्म्यमनयोनिरय १९६.१९७,२०० दिव्या ?ग) सिद्धत्रय पूर्व २२३ स. प. दो. प.३ दीपित सुरभि शुद्ध १३४ प्र. सा. ६.५५ ३६ हे नि. ८४ त्रि. सा. ९.५ दुन्दुभि शङ्खघोषण २२६ प. त्रि. २७ दुरितापनोदविषये १६७३ सा. २१.५२ रदत्व तच्च तादूप्य २३७ अभि. ७८ गो.नि. देदीप्यमान जिला २२२ स. ६६ स.प. देवीमौलों चतुदिक्षु २२५ ल.सा. २९.म. देव्यर्चनाय मुनिभिः ५२ प्र.सा. ९.१२ तर्पण गृप्तिनयन तर्पण बहुधा दाद तवर्गजन्या वाराही तस्मिन् वृत्ते महादेवि तस्मिन् सूत्रे महादेवि ताभ्या सूत्रमभिप्रसायं तालत्रय पुरा दत्त्वा ताव भ्रमवेगेन तावद् व्याघ्रभर तुर्यात्मक पञ्चयुत तेन गुप्तेन ते गुप्ता ·व्याख्याद्वयोद्धृतश्लोकानुनमणी १८५ त स. १ अर्थ. ११ अभिः ८२वा.त. ३१ न. म. ८२ वा.. ८२ वा.त. देव्योऽपि निविगुस्तन १४४ ममि. निगृह्य तन देगकालविशेषज्ञान ४ जु. निजनित्रेषु पदेषु १४२ शि. स्नी. ८.५ देनमातृतागान्ति. १३४ ग. स्तो. नित्याभि मशंतरा ४८. प्र. सा. १३.८५ देह दिवानि १३९ तन्वा, १५. २८६ निपुणमतिनिपंव्य २७५ मजु. देवतानि प्रमादं हि २६१ म.भा. ३.१५०.२४ निर्जनेऽपि महारण्ये २३५ म. भा. १.७२. १४ द्रावणात् पागजालस्य १७४, २२२ स. प. निविसरपे परे ८९ वि..१७ द्रावयित्री जा रौद्री २०३ तन्त्रा. ६.५७ निवृत्त्यादिभिरादिलष्टा द्वादशान्तादितारवन्न २२१ स. प. निप्पल निष्क्रिय २१४ श्वे. उ.६.१९ द्वावन्यो वामगात्याख्यो ११०, ११५ ह. पा. निहत्य विनसन्तान द्विनीयम्य द्वयो ८२ वा.त. नौमि सविन्महापीठ द्वितीय चाहमे योग ८३ या. त. न्यस्या हान्यपि ११९ मि.मा.२.३ द्विधा च नवघा चैव २३१ मा. वि. ३.१० पञ्चपञ्चागुर धाममपिस्वरूप ३ ययं. पञ्चमन्नगता ध्यान गाने महा० १४८ पश्चमस्यद्वयो पञ्चमम्योभये पात्र न पतुर्दाभिन्यून ८२ मन्त्र पञ्चमी त्रिपुरायी न जानन्ति गुर २९ त.म. पञ्चनिचतुलित न तथा मुपयत्येगा पञ्चशक्तिचनुर्वह्निरेय नग्या हल्या प पचतिचतुवंहिग न ध्यान मुग. पपदयं पतुद्वार ८२ वा.न. नप्रजा वाप ८९ ग.प. বয়াৰ প্ৰবনা २६७३.सा. २०.३१ नप्राशन १९८ या प...१२४ परनामनपाच्छादात् २२ ई.प्र.३.१.५ मवन्पाया. परमाणविन्न पुग्न २२७ प. मा, ७. नापामग्मा पगनुपरगृश्य माया पाणित गरे ८२ वा. ग. पगमों रिया ३४ तना.१.१.४ नाम पर ८२ या.त. गमों महानामा ८२ या. त. पामोति १९८.भ.१९ पधिमामिग hिi मरिता मारा. पगारवासिमो माrari २२. न.. frन्तिी vt. मानापा मितामागि rina १.४.२२२ माTirst ८२ वा.त. ८२ वा.त. ८३ या.त. नरमाया महापारा २८.

·२४६ मतो. पूर्णपीठ स्थिता याज्ञा पूर्व विद्या गुरोलेवा पूर्वपश्चिमभेदेन पूर्वाग्नायः सृष्टिरूप प्रवाशोऽर्योपरतोऽपि १९६ ई. प्र. १.५.११ प्रक्षीणपुष्यपापो प्रणमामोष्टसम्पत्ति १४४ अभि. व्याख्याद्वयोद्धृतश्लोकार्धानुक्रमणी ३५५ पुन. कन्दादिताल्वन्त २२१ स.प. प्रियानन्दमह वन्दे २ अर्य. पुष्पमूल्फलोत्थ या १३४ सि.पा. प्रेक्षते कामरूपाणि पूजा प्रयोगो ३ ऋजु. प्रोत्कीलन विधायास्या पूजोदितार्धयामिन्या १७१ आगमः २२१ स. प. बद्ध्वा पद्मासन १८५ त.स. १०७ शिवा. बहि पद्मद्वय ८३ वा.त. ४२ सि.पा. बाह्य लिङ्गवनक्षेत्र० १३९ तन्त्रा. १५.२८७ पूर्वभागे पञ्चशक्तिः ८२ वा. त. विन्दुकण्ठसमायोगात् १८३ ज्ञा. सा. ६५ स. प. विन्दुना क्षोभमायाता ३१ त.स. पृथङ्मन्न पृथडमन्त्री ३२ थी. स. बिन्दुमालिनिकार्णस्य ११०.११५ ह. पा. बीज गुह्ये न्यसेदाद्य० १७१ सि.पा. १९२ प. सा. ६१ बीजमत्र शिव शक्ति० २३१ मा. वि. ३.१२ ३ अर्थ वीजयोन्यात्मका भेदाद् २३१मा.वि. ३.१० * प्र णो देवी सरस्वती २१६ ऋ. ६.६१.४ ब्रह्मचारी धनदायी ९७ स.प्रा.३ ४९ स. प. ब्रह्मस्यान तत कृत्वा ८२ वा.त. २३१ मा. वि. ३.११ ब्रह्माण्ड ण्डा)न्तर्यथा ८२ वा.त ब्रह्मा वा अकामयत २५९ ते. वा. ३.१.५.६ ८३वात. ब्राह्मयाद्यीच प्रदेगेष्वपि राष्ट्राणा ११७ म. भा. १.१०८.५ भिक्षन्ते भूरिवित्तास्ते अपनजनतादु ख० २ अर्थ भिन्नाज्ञानप्रन्यि. १९२ प. सा.६१ प्रवुद्धा सा निनादेन ३० त.स. 'गुवनेश्वरि ते भक्त्या ४ अर्थ. प्रयोजनमनुद्दिश्य १९९ श्लो. वा., पृ. ६५३ ८ भूताधीशा भूतिभूपा० २१५ ९९ शि.वि.,पृ०६० भेदातु प्रथमोत्पन्ना भैरवोऽहं कुलोऽह प्रगृता भारतीज्योत्स्ना ८२ वा.त. ८२ वा.त. भ्रामयेद् वृत्तरूपेण ८२ या.व. ८४ मि. सा.९.५ प्रानिवृत्ति प्रतिष्ठा २१० मजरध्वज न्यसेन २४२ कि. २२५ प्र. सा. २.१४ मणिरन्मन्त्रमालम्ब्य १६.प्र.गा. २५.१९ मतपर नास्ति तत्रापि २६६ शि. स्तो, ३.१७ ३.त.म मपिता चोदरस्येन १११ वि.क. ११०११८र. ग. मम्यमन्यनयोगी १०९ ऐ. आ. २.२.१ मपुरोगारमन्दर्मा प्रतिपत्मभृता देव्यः प्रतिवर्णविभदेन प्रथमे नवमे चैव प्रयम नवम योग १५१ गी. नि. प्रधानकर्मशेष प्रसरन्ती आनन्दरूपा प्रसाद तनुते मह्य १३९ मतो. २ अर्थ. २७४ ऋजु. भ्रमण सप्तम चैव प्राप्रत्यगायत प्राक मूत्र प्रथम प्राइमध्ययोन्यो प्राणप्रदानर प्राणो देवीमसायो माणो बिन्दुरिह प्रोक्त प्रागो गृहमो ·ध्याल्पाद्वमोद्धृतश्लोकार्यानुक्रमणी २ अर्थ ८०म.सा. २० प. त्रि २४ १०७ शिवा. १५४ आ. ७०उ.प. २१७ ३ अर्थ. २७३ १८३, १८५ ज्ञा. सा. १३४ ग. स्तो. म. भा. ३.१५९ १४ मध्यमासा सनिः २१० यत्पादाम्बुजसम्भूत मध्ये शास्त्रस्थ ३ ऋजु, यत्र यत्र मनस्तुष्टि मनननाणधर्मोऽसौ २२१ स.प. यथा न्यग्रोधवीजस्थ मन्त्रतत्त्वाप्रमादो य २६६ अभि. यथा परस्परानन्दी मन्त्रमण्डलवर्णात्मक ३ अर्थ, यथा स्थिताश्च ११०, ११५ ह. पा. मन्त्राधारे तथा साध्या० २२१ स.प. यदा क्षोमः प्रलीयेत १८ स्प, का, मलय चाग्निदिग्भागे यदि वसति योजनशते महात्रिपुरसुन्दर्या. ३ अर्थ. यद्यदुच्चरते मन्त्री महासार सुकृतिन * यन्ने मन्त्राणि सर्वाणि महीयसे महाभोवत्र १३४ ग. स्तो. यन्मुखाम्नायमासाद्य * मातृणा या मातृभूता० २१५ यमनाद्यम एवाय मादनः प्राणरूपस्तु ११०, ११४ र. स. यवमात्र त्रिकोण मानसो जप इत्युक्तो २६८ सि.पा. यस्मिन् सर्वमिद मायापिन्दूर्ध्वगी चैव ११०, ११४ र. स. यस्यैते पूजिता. पार्थ २२४ मायूरपित्तकृतवाकु० १७३ अभि, मा शक्तिस्तु समास्याता ११०, ११४६. पा. यस्योर्मधुवुदा० १ ऋजु. मुकुले पतितम्लान २७२ प्र, सा. ६.५३ याम्यसौम्यायत मुक्तकेनालिवर्णन १४१ ल, सा, या सा तु मातृका मुक्तदेशी ततस्तेन २२३ स.प. या सा मित्रावरुण मुद्रादशरसवेत. २२१ स.प. या साशक्ति परा मुद्रापीटमिति प्रोक्त १७४, २२२ स.प. या सा शक्तिजंगद्धातु २३० मा. वि. ३.५ मुद्रा विद्याव मन्नाश्च २१९ स.प. * यूय पात स्वस्तिभि २१६ ऋ. ७.१.२० मूर्तिवैचित्र्यविभवा. २१०, २११म.प. येनाद्रियन्ते गिर मूलाधारात् स्थुरित० २१२ प्र. सा. १०.७ ये नाद्रियन्ते गुरु० २२४ म. मा १.७६.६४ मृता वैवस्वता चैव १५५ प्र. सा. ३५.१२ ये वदन्ति न ते मोक्षस्य नैव किञ्चिद् २६२ प. सा. ६० पैर्मनाक स्मयंते मोचन द्रावण यस्मा. मोचयन्नि ग्रहादिम्य १७४ योगीन्द्रो वामन कुर्यात मोहनाभ्यन्तरे कृता २४२ त्रिपु. योगीव निरुपादान. २७ ई.प्र. १.५.७ योगी स्वच्छन्दयोगेन २६८ स्व. स. ७.२६० यज्ञी जनस्य सच्चार० २१० योजयेत् प्रमश. यत. ममुदयधारय १ ऋजु. योजयदष्टमे ८२ वा.त. पलभ्यते हि हृदय०२३३ यो. वा. ३.८४,४५ पोजपेदुभयो ८२ वा.ते. २९त.स. २२९ सा.प.५ . १७४ योगीन्द्रमधुपव्रात ३७ स.. २२१ स.प. १अर्थ, २७४ अर्थ, ८२ वा.त. ८२ या.त.

·पौ जानाति से मुक्तारमा योऽसो नादात्मक यसमावेगमाप्नोति रक्तमया त्वया रक्तेन रजसापूर्य ७८ गो. नि. २०३ यभि. वात ययानिश ध्यात्यादयोद्धृतश्लोकार्यानुक्रमणी ३५७ ६६ स. प. वविचित्य शिवयो० * यो जुहोति सवै ७२ वर्विरूपाक्षमलक्ष्य २१३ कु. स. ५.७२ यो भवेत् स समावेश ७३ मा. वि. २.२१ वरेषु यद्वालमृणाक्षि २१३ कु. स. ५.५२ योज्य शक्त्यनलत्रिकोण ८३ दर्गाष्ट्रकविभेदेन २३१ मा. वि. ३१३ २६ तन्त्रा. ३.११३ * वर्धन्तु त्वा सुष्टुतयो २१६ ऋ. ७ ९९.७ ७३ मा. वि. २.२२ वशिन्योऽष्टो तदादिस्य ६६ स.प. व शिव भावयेन्नित्य २७४ स्व. त. ७.२५९ वसुभ्यो रुद्रेभ्यो १४० त्रि. सा.८.५० पसमायोशचण्देश ८२ मन्त्र. बहे पुरद्वितयवासव० ५२ प्र. सा. ९.१२ वाक्कामाविषमोक्षाणा २१० वागक्षर प्रथमजा १०० ते. द्रा.२,८.८५ .रताधिपोतारुण १५४ वायूपता चेदुत्कामे १९८ वा. प. १.१२४ ८३ वा.त. वाचीमा विश्वा ११ ते. ब्रा. २.८.८.४ सनामतरा कृत्वा अगच्के १८२, १८५ वाच मजन्ते जनिताप रसनामन्तरा कृत्वा नासाने १८३, १८५ वातोपातभय ज्ञा.सा. २३१ गा. वि. ३.१५ वामा ससारवमना २०३ तन्वा.६.५७ रुद्रो वा अकाभयत २५९ ते. वा. ३.१.४.४ वामा ससारिणामोशा २०३ तस्त्रा. ६.५६ बिदु समात्यातो २४ मतो. विदो द्वयन्तरीकृत ३१ त. स. विदर्भो यन्तर प्रोता १५० ३१ न. म. विद्ययाऽमृतमश्नुते २१६ ई. उ. ११ रौद्रों कुचिकायोवाटच १८३, १८५ ज्ञा. गा. विधया वा विद्या २११ स. प. विद्या तु नवगी सम्यक ११०, ११४ र स. विद्याशरीरसत्ता २८ शि.सु.२.३ १८ विद्यासकेतमेततु २२१ प. ३३ प्र, सा ९२ विधियज्ञाजपो यशो ६९ म स्म.२८५ लिहन स्वरमनाग्रेण ८३ वा.त. विपरीत तु वक्ष्यामि १८३,१०५ ज्ञा.सा. विपरीतमेवमेव ८३ वा.त. নির্যাগী ४८रा.प. लोपामुद्रा तथागस्त्य २२३ स. प. विमर्मास्याचसा विश्व शिवादिभूभ्यन्त पटुक योगिनीद ३ अर्य, विश्वात्मदेहविभाति० १३९तन्त्रा. १५,२८६ २१६ उ.मै. विश्वात्मनो विपत्पाना १९२ ई.प्र.४.१.१२ १ अर्य. विश्वामित्रता बहान २३५म.मा.१.७२.१४ रुदाणा वानकत्वेन रेखिशी नाममा रोधिनी सा गमुदिया १७ स.प्रा.३ रोद्रीरूप समुल्लास्प स्कुली सर्वसू लये विलोक्या अपि २२४ अभि. लोकसाधारणधर्म लोपामुद्राममायान ४ऋजु १३४ ग. स्तो. • वद ससिदय बुद्धय वन्दे गुवाघमोशान्या ·शिव हकार ३ अर्य * ० १ अर्थ. ३५८ व्यास्याद्वयोद्धतश्लोकार्यानुप्रमणी विश्वेन्धन निज १३४ ग स्तो. शिवानन्दरसापूर्ण १३९ तन्ना. १५२८५ विष्णुर्वा अवमियत २५९ ते. ग्रा. ३.१.५.७ शिवानन्देन २ जु विसर्गशक्तिविश्वस्य २५ तन्त्रा. ३.२२६ शिवेन सविद २ जु. * विहाय मारणोक्तानि ११०, ११४ ह. पा. वृत्तद्वये चतुर्दारे ८१ मन्त्र. शिव कामेश्वरी सिद्धान् वृत्त्यन्तरविशेपेण २७३ शीतोष्ण वाथ १३ ई.प्र. २.१.३ वैत्ति ता यन्यचत्रस्था ८२ मन्न. शून्य' स्पर्शस्नथा नादी ३६ स.प. वेदागमविरुद्धाय २५ शि. स्तो २.७ शूल कपाल दधती वेदागमसतत्त्वाय २५ शि, स्तो, २.७ शेष वीजद्वय कन्द १७१ सि.पा. * वेप विशेषाद्यमुक २१५ श्रीकण्ठोऽनन्त ६५. सा. ३.३९ व्रतचारी सदवैप २६४ श्रीपीठ राजदुप्प्रेक्ष्य २२० स.म. व्याकरोमि मनाक् २ ऋजु, श्रीमद्दीपकसन्तान २२१ स.प. व्यामा पञ्चकला २१० श्रीमद्वाजसनीये २५ तन्ना. ४.५४ व्योमे दुवह्नयघर० १०६. सा. ९.३ श्रीमन्महावनेशान थीर्मालिनी च सिद्धाम्बा १०७, २२१ स. प. शक्तयोऽस्य जगत्कृत्स्न १९६, १९७ स. म. श्रीवामृकेश्वर २ जु. शक्तिगर्भात् प्रोच्छलन्त २२२ स. प. श्रुतिस्मृती ममैवाने ७४ वा. स्मृ. १८९ शक्तिबीजाक्षर ३६ म.प. श्रोतुस्तदङ्ग हृदय २३३ यो. वा. ३.८४,४५ शक्तिश्च शक्तिमद्रूपाद् १९६, १९७, २०० वो. प. ३ शक्तिस्तु मातृका २९ त स. पट् पट् पञ्च ८२वा.त. शक्तिस्तुर्यात्मभदेन २०१ स.प. षट् पट् पडहुलेनैव ८२ वा. न. शक्तिशक्तिमतो. १९८ वि. भै. १८ पष्ठ चैव चतुर्थेन ८३ वर.त. शाक्तस्फारसमाविष्टो पष्ठस्यैव द्वयो २१९ स. प. ८२ वा.त. दाव्योमानला ११०, ११५ है. पी. पोडशान्तकलाधारी शशाङ्कशकलाकारा ३१ त. स. पोडशाधारचत्रस्थ ८१ मन्ध. शान्त्यतीतेति क्वय शास्त्रात्मना स्थितो देवो ८१ तन्त्रा, ४.२३४ सत्रामण्डलान्ते २०५ म, शा. शिसण्डचण्डरसन्याय सविन्मार्गगतो शिवशक्त्यात्मसज्ञेय ३३ ससार एव निवसन् १९२ शिवचिदानन्दघन १० ई.प्र.४.१.१४ सहार, पश्चिमी शिवादिगितिपयंत १ ऋजु. संहारस्त्रिविध. मोत्त शिवानन्दपरामृष्टः १४२, १७३, १८९, २६० सवारस्त्वपरो ११०, ११४ र, स. २७५ सगुग्गुल्वगुरुशीर० १३४ प्र.सा.६५४ ८१ मन्त्र. १३४ ग. स्तो. ६५ स.प. ६६ स.प.

·२१० सरपटत्पात्मा सदा समरसीभूत साभिलिभिरष्टामिल सप्तम भ्रमणे योग सप्तमी त्रिपुरासिद्धा सम्पप्टपास्यमेव समन्जस वेतरता यमन्त्र नेपात्रेण समस्नाज्ञासिद्धि स महापातको समुत्पिता यदा सम्प्रदायद्वयन मम्यक् सिद्धकमन्त्रस्य मम्पग वृत्तिविधानाय २७४ ऋजु. व्याख्यादपोद्धृतश्लोकार्यानुभमणी सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च २२७ ६. स्मृ. ७.३१ सर्वार्थसाधको योऽसो सङ्कोच परमा शक्ति० ११०, ११४ २. स. सर्वावच्छेदक कालो २७३ सोच परमा शक्ति १९५ सं.प. सर्वे वर्णात्मका २९त.स. सोचश्च विकासश्च ११०, ११४ र. सं. सर्वेषामेव जन्तूना सर्वपामेव मन्नाणा १२ १. त्रि.८ १८३, १८५ज्ञा. सा. सवैमादन ११०, ११४ ह. पा. सर्वो ममाय विभव १९२ ई.प्र.४.१.१२ ८३ वा.. सवेत्ति वेद्य २१४ श्वे. उ, ३.१९ १०७ स. प. सहस्राणि सहस्रशो ६ ते. स. ४.५.११.१ ३७ सं.प. सहैव सन्त न २३ ते. आ. ३.११.५ मात्र कुण्डलिनी ९८ सि.म. १४० ल.सा, • सा नो मन्द्रपमू २१६ २. ८.१००.११ १३५ ल.सा. सामान्यपश्चिकारेय २१० ८. भ.ग. सा योनि सर्वदेवाना १९ ने.त.७.४० ३० त. स. साराङ्गारे विनि० १३४ प्र. सा. ६.५४ ४ अर्थ, सा स्फुरत्ता महासत्ता ३४ ई.प्र. १.५.१४ सितोपदेशकदली. १३४ प्रसा ६.५६ सिद्धिर्नाम मनूना हि २६७ अभि. १२० वा. पृ. १२.३३ सिथन्ति तेऽचिरात्तस्य २१९ स.प. सुनीतिभिनंयसि ७० ऋ.२.२३.४ सुन्दरीति तृतीया १०७ म.प. २३५ म.भा.१.७२.१४ सुन्दादिमहापूर्व ४९ स.प. १३५ • सुरुच गीहारामु च ८१,१३३, १३५ मतो. सुसितेन सुशुद्धन १३४.सा.६.५६ ७९ मुसित शान्तिक दो १६४ अभि. ३ अर्थ. सुस्पटवचनोच्चारो २६९ सि.पा. ८१, १३३, १३५ मतो. सुस्फुटस्फटिक २२७, २२८ नि. ६. १९ १४१ ल. सा. गवतुश्शतैर्युक्त ८२ वा.त. सृष्टिचक्र तथा ६५ सप. २ ऋजु, सृष्टिसहारयोगेन ८३ वा.त ८१, १३३, १३५ मनो. मैपा सारलया घोक्ता ३४ ई.प्र. १.५.१४ २ ऋ. सोडचिराल्लमते सिद्धि २११ स.प. ८१, १३३, १३५ मतो. सोऽनतामितरूप २६ तन्त्रा.६.२१७ ४ अणु. मनता तृप्ति सर्वथा त्वन्तरा० सर्वनामानि नित्यामा सर्वभूतालज्ञोऽह না। सर्वरोगहर सर्व के सर्वफनै सर्वविघ्नोधनाशार्थ सर्वसधोगण सर्वसिद्धिप्रदेनेत सर्वमूत्राणि पाश्वो सर्वाधिकारससिद्धय सर्वानन्दमय सर्वानुग्राहक गर्वार्थमापक ·३१त. स. ४ ऋजु. ५ ६ प्र.सा.४.२५ ३ जु. व्यारयाद्वयोद्धतश्लोकार्धानुक्रमणी सोऽन्तर्ध्वनिमहानादः ३६ स. प. स्वयमेव तदालोक्य सोऽह भगवो ७५ छा. उ. ७.१.३ स्वयम्भूर्वाणलिङ्ग वा २७.उप. सौगत्याप्तिमहापद्या ४ ऋजु. स्वरद्वादशगा सौभाग्यविषया स्वरव्यञ्जनयोः सौपुम्नावाचरण २१२ प्र.सा. १०.७ स्वरेशः सूर्योऽयम् स्तनविन्दुद्वय वाहु स्वशक्तिप्रचयो विश्वम् १९८ शि. सू. ३.३० स्तनौ दहनशीतामू २३६ स्वशक्तिसहितो ४२ सि.पा. स्तम्भे कालनिर्म १६४ अभि. स्वातन्त्र्यमेतदोन्मुख्य स्थापितोऽनुग्रहविधी स्वात्मानन्दमहे. स्थित यत्रेदमखिल १ जु. स्वेच्छया स्वभित्ती स्थितानि त्रिपुराचके ८३ वा.त. स्वेच्छाविभाविता. स्थितिचक्र तथा ६५ स प. स्वे महिन्यद्वये स्यूलो व्याप्यो व्यापको २११ म.प. स्पर्शनं चावलोकन २५० उ. प. हतारोऽन्त्यः कलारूपो स्मरणं कीर्तन केलिः २२७ द. स्मृ. ७.३१ हयमेधशतसहस्राण्यपि स्मरणाद्देशिकेन्द्राणा २२२ स. प. हुते तु देशिकः १४० प्र. सा. ६.१०६ स्मृतिलम्भ सर्वग्रन्थीना ७५ छा. उ. ७.२६.२ हृत्स्थैककोणता स्वच्छन्दपदवीलीनः २६८ स्व. त. ७.२६० हृदयशिरसो. शिखाया स्वच्छन्दभैरव तन्त्र २२५ क. क्र. ५०१ हृद्यकारो द्वादशान्ते ३४ तन्त्रा. ६.२३८ स्वभावमवभासस्य १९६ ई.प्र. १.५.११ हृद्विन्दु वेष्टयित्वा स्वयमावेशन चैव २५० उ. प. हेमावृता वहति य १०, २१४ प्र.ह.२ ११ अभि. ८९ स. प. ३५, ९८ स. प. २२७ प. सा.७० ३१त. स. ११९ प्र. सा.६.६ १७३ अभि.

·परिशिष्टस्थग्रन्थश्लोकार्धानुक्रमणी ३३३ इति अकयादिभिरेखाम अपिलमनाहतभूति अङ्गपदकरचना o अत्युपहरमेवेद बत्र कलवर्णमध्य या तु रावत्यर्णस्य अशापि देवतात्रय अथ मात्गुरुदेव अयका हेमतामादि० २८१ त्रि. द.२१ अयमेवातिनिकष्टो ३१० सौ. मु. १.४५ २८७ सु ३. अन्निपूर्णसलिल २९६ सु. ६५ ३०६ सौ. सु. १.६ अयोदाभ्युक्षणेनैव ३०० तु.पा. ३२ ३२३ चि. १३ अर्चयेद् गन्धपुप्पाचे० २८७ गु. २८ अणिमादिगुणनिकाय० ३१७ मौ. सु. ५.१३ अर्वास्थानानि मानिन्य ३०३ सु. वा. ६१ २९० सु. ५० अलङ्करोम्यह देह २९७ सु. वा. ८ ३१३ सौ. सु. २.१६ अवधारणेऽव वै चेद० ३०८ सौ. सु. १.१५ ३१२ सौ. सु. २.१३ अव्यक्ताद्या प्रकृतयो २९८ स.वा. १३ ३१५ सौ. सु. ३.१२ अरोपकर्मानुष्ठान० २९७ सु मा.५ ३२० सौ. सु. ६.१८ अशेपविश्वाभदारम ३०४ गो.ह.१ २८५ मु, १० अशेषव्यवहाराणा २८८ सु. ३४ अपिक्सत शिवशक्ती ३१२ मो. मु. २ १३ अशेपाशुभयात्पर्य २८४ मु. ३१५ सौ. सु. ४.५ अपकमनयोरिष्ट ३१७ सौ. सु. ५.१२ ३११ सौ. सु. २.३ अष्टत्रिकोणगम्यवितय ३१५ गॉ. सु. ३.१२ ३०५ सौ. ह.९ अत्रिकोणमध्यस्पन्दै० ३१४ सौ. शु, १५ २९९ मु. बा.१९ अपादाम्बुज. ३१४ सौ. सु. ३.८ ३०१ सु. बा. ४२ अष्टाराशप्रदेशोग्य २९८ सु. वा. १७ ३२७ चि. ३५ अधारे यो वशिन्याचा. ३०२ सु. वा. ५३ ३२४ चि. १७ अशोतरावृत्या ३०२ सु. दा. ५२ अस्य द्योतयति पर ३१३ शो. गु. २.१६ ३१७ सो. गु.५.९ अस्यान्दिवामाता २१४ गो. सु. ३.. २९८ सु. वा. १६ भव प्रतिविम्य ३१४ सौ. गु. ३.६ ३१९ सो सु. ६.७ अस्वरवपुगनिसिप ३०८ सो. म. १.२० अस्वरविमर्शकपी ३११ गो. स. २.२ अभितोहानीदेवी- २९. गु.४५ अहदन्तपोर्टी० २९७ म. या २८७ गु.१० २८७ मु.३२ आभायो पत्रमा २८५ गु. २० मापसादिमतमोपनो. अपराभरोभागो २९८ गु.पा.१० • आरमधामनुदेपा. ३२८ कि.४५ সনীয়মানুষরা अन्योरेतन्मियुन অন্যগিয়াহিনাতাড়ি अनुत्तरविमानसार अनुत्तादिसर्गान्त अमरकरणात्मना अन्तरङ्गकरणान्युपा० अन्नधारणा देव्यो अन्तर्दधारच अतशारयमुपा बन्दाहोदमीपा यहि नसो योगी अम्पन्नरे रिगेट अभ्य गपाप अमृतीभूतदेहोरमा ·२७० उ.प. प्यारयाद्वयोद्धृतश्लोकार्पानुकमणी सोऽन्तर्ध्वनिमहानादः ३६ स. प. स्वयमेव तदालोक्य २१५ सोऽहं भगवो ७५ छा. उ. ७.१.३ स्वयम्भूर्वाणलिङ्गंवा मौगत्याप्तिमहापद्या ४ ऋजु. स्वरद्वादशगा ३१ ते.म. सौमाग्यविषया ४ ऋजु. स्वरव्यजनयोः ५ सौषुम्नाध्वाचरण २१२ प्र.सा.१०.७ स्वरेशः सूर्योऽयम् ६प्र. सा. ४.२५ स्तनविन्दुद्वय वाह १३६ स्वशक्तिपचयो विश्वम् १९८ शि. सू. ३.३० स्तनो दहनशीता १३६ स्वशक्तिसहितो ४२ सि.पा. स्तम्भ कालनिर्भ १६४ अभि. स्वातन्त्र्यमेतदोन्मुख्य स्थापितोऽनुग्रहविधी ३ ऋजु. स्वात्मानन्दमहे० स्थित यत्रेदमखिल १ ऋजु. स्वेच्छया स्वभित्ती १०, २१४ प्र.हु.२ स्थितानि निपुराचर्क ८३ वा. त. स्वेच्छाविभाविता० स्थितिचक्र तथा ६५ स प. स्वे महिम्न्यद्वये स्थूलो व्याप्यो व्यापको २११ स. प. स्पर्शनं चावलोवश्व २५० उ. प. हवागेऽन्त्यः कलारूपो स्मरणं कीर्तन वेलि: २२७ द. स्नृ. ७.३१ हयमेघरातसहस्राण्यपि २२७ प. सा.७० स्मरणाद्देशिकेन्द्राणा २२२ सं. प. हुते तु देशियः १४० म. सा. ६.१०६ स्मृतिलम्भ सर्वग्रन्थीना ७५ छा. उ.७.२६.२ हृत्स्थैककोणता स्वच्टन्दपदवीलीनः २६८ स्व. त. ७.२६० हृदयशिरसो. शिसाया स्वच्छन्दभैरवे तन्ने २२५ क. क्र. ५०१ हृद्यकारो द्वादशान्ते ३४ तत्वा. ६.२३८ स्वभावमवभासरय १९६ ई.प्र.१.५.११ हृद्विन्दु वेष्टयित्वा स्वयमावेशन चैव २५० उ. प. हेमावृता बहति य ११ अभि, ८९ स.प. ३५,९८स. प. ३१त. स. ११९ प्रसा.६.६ १७३ अभि.

·परिशिष्टस्थग्रन्थश्लोकार्धानुक्रमणी अथ मातृगुप्तदेव० अ इ उ ऋल इति २८१ त्रि, द.२१ अयमेवातिनिकृष्ट ३१० सौ. सु. १४५ अकथादित्रिरेखात्म २८७ सु ३० अन्त्रिपर्णसलिल २९६ सु. ६५ अबिलमनाहतमूर्ति ३०६ सौ. सु. १.६ अर्योदाभ्युक्षणेनैव ३०० सु. वा. ३२ अङ्गपटकरचना ३२३ चि. १३ अर्चयेद् गन्धपुष्पाईं० २८७ सु.२८ अणिमादिगुणनिकाय० ३१७ सौ. सु. ५.१३ अर्चास्थानानि मानिन्य ३०३ सु. वा ६१ अत्युपहरमेवेद २९० सु. ५० अलङ्करोम्यह देह २९७ सु. वा. ८ अत्र कलवर्णमध्य ३१३ सौ. सु. २.१६ अवधारणेऽत्र वै चेद० ३०८ सी. मु. १.१५ बत्र तु पावत्यर्णस्य ३१२ सौ. स. २.१३ अव्यक्ताद्या प्रकृतयो २९८ स. वा. १३ यत्रापि देवतात्रय ३१५ सौ. सु. ३.१२ अशेपकर्मानुष्ठान २९७ सु वा. ५ ३२० सो. सु. ६.१८ अरोपविश्वाभदात्म ३०४ सौ. ह १ अथवा हेमताम्रादि० २८५ सु. १० अशेपव्यवहाराणा २८८ सु. ३४ अधिवसत शिवशक्ती ३१२ सौ. सु. २ १३ अशेषाशुभशान्त्यर्थ २८४ सु. ३१५ सौ. सु. ४.५ अष्टकमनयोरिष्ट ३१७ सौ. सु. ५.१२ ३११ सौ. सु. २.३ अष्टत्रिकोणमध्यत्रितय ३१५ सौ. सु. ३.१२ ३०५ सो. ह.९ अनिकोणमध्यस्पदै० ३१४ सौ. सु. ३५ २९९ सु. वा.१९ अपद्वयष्टदलाम्वुज ३१४ सौ. मु. ३.८ अनुत्तरादिन्ति ३०१ सु. वा. ४२ अटाराशप्रदेशोऽय २९८ सु. वा. १७ ३२७ चि. ३५ अधारे यो पशिन्याद्या. ३०२ सु. वा. ५३ ३२४ चि. १७ अष्टोत्तरशतावृत्त्या ३०२ सु वा. ५२ अस्य द्योतयति पर ३१३ सो. सु. २.१६ ३१७ सौ. सु. ५.९ अस्याम्दिकाराभूता ३१४ मो. सु. ३.१ २९८ सु. वा. १६ अस्यैव प्रतिविम्ब ३१४ सौ. सु. ३.६ ३१९ सो मु. ६.७ अस्वरखपुरादिशिव ३०८ सौ.सु. १.२० २८४ सु.८ अस्वरविमर्शरूपी ३११ सौ सु.२२ २९० सु. ४५ अहन्नेदन्तयोर्वीज. २९७ सु. या ९ २८७ सु. ३० २८७ सु. ३२ आज्ञायां चद्रसकारा ३०४ सौ ह.६ २८५ मु. २० आगवादिमलमोचनो ३२० चि,३ २९८ मु वा. १० • आत्मचत्रमनुदेवता ३२८ दि. ४५ अनयोरामावयवा अन्योरेतन्मिथुन अनाश्रितादिकालाग्नि अनुत्तरविमक्सिार २८४ सु. ७ अमरङ्गकरणात्मना अन्तरङ्गकरणान्युपा० अन्तर्दधारणा देव्यो भन्ददगारचके अन्तर्दशारवसुपा अरमहीदमीपा अहि नमो योगी अभितोनावृतीदेवी० अभ्यन्तरे लियेत् अन्यच्यं गत्यपुष्पा अमृतीभूतदेहोसी अप श्वम्भरो भागो ·आधारे व्यूहक २८८ सु. ४० ३६२ परिशिष्टस्यग्रन्यश्लोकार्षानुश्रमणो यात्मतत्त्वगतयो० २२३ चि. ११ उद्यद्दिनकरोद्योता २८४ मु.३ यारमतत्वमिह ३२२ चि. ६ रद्रक शक्ति स्यादिच्छा ३०८ सौ. सु. १.१९, * मारमसविदनले ३२८ चि. ४३ उन्मज्जन भावयामि ३०० सु. वा. २६ याधारनवकमनयोनव० ३१८ सौ. सु. ५.१५ उन्मोलयसि मातस्त्व ३०५ सौ. ह. १ वाधारलवकमनयोर्मूला० ३१६ सौ. सु. ४.७ उन्मेपानुत्तरयो ३०८ सौ. सु १,२३ वाधारपात्रपीयूप ३०० सु. वा, ३० उष्णस्पर्श विशिष्ट ३११ सौ. सु. १.४८ २८७ स. २४ बानीय साविद वैद्य ज्वाकृति यथा २९९ सु.वा. २२ २८५ सु. ११ बान्तरस्य निजसविदा. ३२४ चि. २० एकविंशत्रितय. ३१६ सौ. सु. ४,१० आयुधायाः पराः ३०२ सु. वा. ५४ एक्स्मै महसे तस्मै ३०४ सौ. ह.२ भाराधयेत् पुनश्शाध्य २८७ सु. २९ एकाऽप्येकादशधा ३०७ सौ. सु. १.७ आदींकृनममस्ताङ्गो २९७ सु. वा. ४ एकारानुत्तरयो ३०८ सौ. सु. १.२२ भावाहयामि हृदया ३०० मु. वा. ३५ एकरस्यरूपा ३०७ सौ. सु. १.९ वासनानि नवचर० ३२३ चि. १३ एका पूजयेद्यो हि इच्छति वैदितुमा० ३०८ सौ सु. १.२० एतस्वितयसमष्टि ३२० सौ. सु. ६.२५ इच्छादिकास्तदीया ३१५ सौ. सु. ४४ एतद्विकारजातं ३१७ सौ. सु. ५.१२ इच्छादित्रिसमष्टि ३१० सौ. सु. १.४० एतद्विद्याचिरविलप्टः २९६ मु.७० इच्छादिशतित्रितय एततिरोधजन्या २९९ मु. बा. १८ ३१८ सौ. मु.६६ इच्छानुत्तरयोगा० ३०८ सौ. मु. १.२२ एतस्माद् देवेशो ३२० सौ. सु. ६.२० इच्छावैद्यानन्तर. ३०८ सौ. मु. १.२१ एता एवानुत्तर ३०८ सौ. सु. १.१८ इन्टा सैव स्वच्छा ३०९ मौ. म. १.२९ एतेषामोघानामिव ३२० सौ. सु. ६.२४ एतः शिवायभूते इच्छाम्य रजोख्या ३१० सौ. सु. १.४१ ३२० सौ. सु. ६.१७ इति त्रिपुरसुन्दरी २८२ वि. द.२७ एनबिरुदितो ३२० सौ. सु.६.२३ इति बीजयावृत्त्या एव द्वितीयबीज २८६ मु. २१ ३१२ सो. सु. २.१५ इनि विरचितमेतत् २०५ मो.ह. १४ एव घ्यावाञ्चंद् २८८ सु. ३८ इतीरितास्या क्रमवासना ३०३ मृ.वा. ६७ एवमनुतरदाश्त्यो० २.७ इत्य यामार्शल ३१७ मौ. भु. ५.८ एवमात्मनि चतुष्पला ३०४ चि.१५ इत्यमिय पश्यन्नो ३१४ मो. मु. ३.४ एपणापमयस्य इत्यध्यपटुव देवगि ३०५ सौ. ह.८ ओकारानुतरयो. ३०८ मो. मु. १.२३ आंडपाणपोटनिरय. ३० म.पा. १३ ३१८ गो. सु. ६.५ ३११ सौ. मु. २.४ पोरनरवान्ति २८.पि.६.१३ दम माति भक्तिमान २८. नि.६.२७ पररादिविधि दुर्मात् २८६ गु. २१ ३१२ सौ. ३२६ चि, ३० इदन्तारमण दृष्य दन्तोलमित व्य इदमेव शिषान्वय.

·. वामेश्वर्यादिका एता वायति नानानाम कारणात्मपरामृष्ट विश्चितर्वारमम . परिशिष्टस्य ग्रन्यश्लोकार्यानुकमणी करोमि चिन्मयी शुद्धि २९९ सु. वा. २४ चकराजं समभ्ययं २८५ सु. १७ कर्णविवरेकगम्य ३०८ सौ. सु. १.१५ चाराज हृदि ध्यात्वा कलासनविमान ३०० सु. वा. ३१ चक्रराजे परामृश्या ३०१ सु. वा. ४५ इलाहाः पूजयाम्येताः ३०२ मु. वा. ५० चक्ररूपशिवारण्या० २९८ सु. वा. १४ कल्पयामि च सामान्य० ३०३ सु. वा. २८ चक्रेश्वरी यजेत्तत्र २९० सु. ५१ काम ऊध्वंगतविन्दु० ३२४ चि, १४ चक्रेश्वरीभजाम्येता. ३०२ सु. वा, ४७ कामकला कलयित्री ३१२ सौ. सु. २.१४ चतुरन्वयात्मनाऽपि ३१३ सौ. सु. २.२५ २९५ सु. ६१ चतुरन्वयात्मिकेयं ३१२ सौ. सु. २.७ ३०६ सौ. सु. १.६ चतुरधपोडशाप्ट० ३१४ सौ. सु. ३.१० कायवाङ्मनसा येयं ३०३ सु. वा. ६२ चतुरास्मिकेयमेषां ३११ सौ. सु. १.५० २९९ सु. वा. चतुराननादिजननी ३११ सौ. सु. २.१ दालचत्रमपीमेता. २९७ सु. वा, ६ चतुर्णामर्च कादीनां २९९ सु. वा. २५ ३०९ सौ. सु. १.३५ चतुर्दशारघरणी २९८ सु. वा. १४ वृदेशिकमहापर्म० २९६ सु. ७२ चतुर्दशारावरणे ३०२ सु. वा. ५० कृतयुगममये ३१८ सौ. सु. ६.५ पतुभिरेते मनुभिः २८६ सु. २२ २८४ सु. १ चतुष्कं प्रथम पूज्यं २९३ सु. ५५ ३१० सौ. सु. १.३९ चतुष्कमादितः पूज्यं २९१ सु. ५२ २८७ सु. २७ चत्वारि वेदयन्ति ३१६ सौ. म. ४.६ ३१३ सु. वा. १५ चलचूलताविजित० २८० त्रि.द.१४ ३१९ सौ. सु. ६.८ चित्तमयेथीपीठे ३१५ सौ. सु. ४.१. चित्तमेव दमनं ३२६ चि.३३ संबायोतिरम्भूमि० ३.१ सु. वा. ४१ चित्पदे लयविधान ३२४ चि.१६ ३२७ चि. ३८ चित्रभानुशशिनायुभी ३२४ चि.१४ चिनभानुशशिभानु० ३२२ चि.२ ३१० सौ. मु. १,४६ चिदानन्दमहीसारा २९७ ग. वा. ३ २८५ सु. १६ चिद्रसप्रायममृतं ३०० सु. वा. २८ ३११ सौ. स. १.४८ विद्रसान्छामृता २९७ सु. या.४ ३११ सो. सु. १.४७ चिद्विलासमयमित्ति ३२२ चि.६ २७९ नि.द.३ चिरेण मयि संजात. ३०१ मु. वा. ३८ ३२. सो. स. ६.२४ ३०३ म. वा. ६६ छादयग्निसिलमारम० ३२५ चि.२८ इत्यं पचविषं प्रत्याइत्येवर कृत्वा तेन पुरामागे क्रियाशेपमरोपेण गोधमुनिभिदूप रोनिरस्तनिसिल गगनमनिला तेजः पत्यपुष्पासवादी गन्धवती भूमिः गमनविसगानन्द परिवारयात मुरिसरमागम्यं पिता परमालाना पुरिया ३०० वा. ३६ समारोमान्न: जनिपालनधर्मण जय जय जगदेवमात. २८८ सु. ३६ ३०२ मु. बा.५६ २७.वि.१.२ ·२७९ वि. द.१ २९० सु. ४६ ३०३ सु. वा. ६० परिशिष्टस्यग्रन्यश्लोकार्यानुक्रमणी जयति ज्योतिरनुत्तर० ३०६ सौ. सु १.१ तत्त्वतो निजगुरोः ३२६ चि. ३२ जर्यात निजसुधाम्भ० २७९ त्रि. द. १ तत्त्वधामयुगमातृका० ३२४ चि. १८ जाग्रदादिसमया० ३२७ चि,३७ तत्वैः स्वावयवमये० ३१६ सौ. सु. ४.१० जालन्धरपीठस्यो ३१९ सो, सु. ६.१० तत्समर्चनमतीव ३२५ चि. २३ ज्ञाननियात्मने - ३०१ सु. वा. ४० तत्सुसहरणमौप० ३२५ चि.२१ ज्ञाननियामतत्वेन ३०० सु. वा. ३५ तत्स्वरूपपरमार्थ ३२७ चि, ३९ ज्ञानगियोपराग० ३१० सौ. सु. १.४३ तदनादिवोधरूप ३१८ सौ. सु. ६.१ ज्ञानमुपपादयन्ती ३१० सौ. सु. १.३६ तदनुत्तरस्फुरत्ता० ३१८ सौ. सु. ६.२ ज्ञानाऽम्य सत्त्वरूपा ३१० सौ. म. १.४२ तदनु त्रिलोचनेशी ३२० सौ. सु. ६२० ज्येष्ठाश• पप्टीश ३१७ सौ. सु. ५.५ तदनु परमधाम० ज्येष्ठामो विष्णु ३११ सौ. सु. २.४ तदनु मुनिः कलश ३१९ सौ. सु. ६.१५ ज्येष्ठा ज्ञानावेशा० ३१४ सौ सु. ३.३ तद्वयानेन समा ध्येयाः तनादशक्तिनवक ३१८ सौ. सु. ५.१६ झटिति यदि सर्वगून्या० २८२ वि. द. २४ तन्मध्यचारचतुरा ३१८ सौ. सु. ५.१५ तन्मयत्वफरावाप्त्यै तन्मयसर्गस्पन्दा. तच्च हसन चाराध्य ३०९ सौ. सु १.२५ २८७ सु. ३१ ततो मौनी विशुद्धात्मा तन्मह परम नौमि ३०४ सौ. ह. १ २८८ सु.८ तर्पण च विधा नतो हृदयपद्यान्न: २८४ सु.६ २८८ सु. ३४ तत्तत्तिथिमयी नित्या तर्पणानि पुनदंद्यात २८८ सु. ३९ २८८ सु. ३९ • तत्तदङ्गविरय० तस्माच्च देशवेश ३२८ चि.४१ ३२० सौ. सु. ६२१ तत्तदात्मयतया ३२२ चि २ तस्मात् परमानन्द. ३२० सौ. सु. ६.१९ तत्तद्रूपण या माति तस्मात् पुण्यानन्दो ३२० सौ. सु. ६.२१ ३०४ सौ. ह ४ तत्तद्वणे तियिमयी तस्मादपि योगियराद् ३१९ सौ. सु. ६.१६ २८८ सु. ४१ तस्मादर्माचार्यों तत्तनाम्ना प्रथिन ३१९ सौ. सु. ६.१५ ३१९ सौ. सु ६.१४ तस्मान्मनोजदेव. तत्प्रभामण्टरव्याप्त २८४ सु. ४ तस्मिन्नेवाव्यये तत्त्वे तत्प्रसादमिह तत्त्व० २९६ सु. ६७ ३२६ चि. ३१ तत्र निमनमि तस्य त्रिया तमोमय० ३१० सौ. सु. १.४२ ३२५ चि. २६ तस्य निरुपाधिमूर्त तत्र परा परमशी ३०६ सौ. सु. १.३ ३१५ सो. मु. ४.२ तस्य पञ्चमपदे सत्र प्रामुम यानीनो २८८ मु९ तस्य शाश्वतपदे १२५ चि, २२ रात्र मह प्रतिष्ठाप्य २८७ सु. २६ ता सन्दधे महाशक्ती तत्र जाटपीटी ३०२मु, वा.४८ २८२ वि. द. २६ नाम्य समष्टिो ताग्निगामगूरिम ३०७ सो. रा. १.८ २८७ रा.२९ ताभ्यामनाहाख्या सस्वगामिद ३०७ सो गु. १.१ ३०३ चि... २८५ मु. १९ ३२० सौ. ३२५ चि. २४ तापत्रयमयो दद्यात् ·० परिशिष्टस्यग्रपालोकार्यानुक्रमणी ताम्र वामादिका - २८२ त्रि. द. २५ देव्याः संवित्सतस्वाया ३०२ सु. वा. ५४ तासामिव चत्राणां ३१८ सौ. सु. ५.१७ देशकालपदार्थात्म ३०४ सौ. ह.४ तिथयश्र कला ३१३ सौ. सु. २.२२ द्रश्यान्तरं चक्रराज २८८ सु० ३३ तीर्थमयसृघा० ३२२ चि.३ दुतहेमघनोभाव० ३०० सु. वा. ३६ तेनेयं पश्यन्तीत्यु ३०७ सौ. सु. द्वितीयमग्निकोणादि २९३ सु.५५ तोयान्जलिप्रदानेन २९७ सु. वा. ६ द्विरदकलादलकमल. ३१७ सौ. सु. ५.१४ विकं वागादिभेदेन ३०१ सु. वा. ४३ द्वयुत्तरचत्वारिंशद्योनिगणो ३१४ सौ. सु.३.७ त्रिमाणवृत्तपट्कोणं २८७ सु. २७ दुयुत्तरचत्वारिंशद्योनिगतो ३१७ सौ.सु.५.११ विखण्डामुद्रया पश्चाद् २८८ सु. ३५ द्वयुत्तरचत्वारिंशद्वर्णा० ३०७ सौ. सु. १.११ विढयेकदशक - २८६ सु. २३ पिघा चाय दिनेशाय २८४ सु. ६ धाम्नि तत्त्वसमठीत. ३२६ चि. ३० त्रिपा पठन कलावणं० २९६ सु. ६५ प्रिपा विभक्तं यद्वस्तु धूपदीपनिवेद्यान्तै० २८८ सु. ३८ ३०४ सो. ह.२ ध्यात्वा चिरं प्रसन्नात्मा २८८ सु.३५ त्रिपुरा त्रिपुरेशी च २९. सु. ४९ সিমা বুলসী ध्यानामृतमयं २९७ सु. वा. २ २९. सु.४२ त्रिमये तुरीयबीजे ३१३ सौ.मु.२.१९ लोग्यमो पर्फ नमस्कृति करोम्येतां ३०३ स. वा ६२ २८५ सु. १३ नवचक्ररूपिणी सा ३१६ सौ. सु. ४.८ नवनवासिनीनां ३१८ सौ. सु. ५.१७ ३१६ सो. सु. ५.४ नवा पराकेतं २८५ सु. १५ २७९ मि.द.५ नवधा नामसंकेतो २९० सु. ४८ ३०३ मु. बा. ६१ नवनादवर्गरूपा माता व्या० ३१६ सौ.सु.४.७ २९९ सु. वा. २३ नवनादवर्गप्पा माता सा ३१३ सौ. सु.२.२० ३२७ पि. ३६ नाथैरेमिः परज्योति० ३१९ सो. सु. ६.१२ नादमयनववर्ग ३१४ सौ. सु. ३.७ ३०१ सु. बा.४१ नानापदानमाहितो ३१९ सौ.स. ६.१६ २८५ सु. १२ २८३ त्रि.द.२० नानाविपरसाकारां ३०४ पो.हु.३ ३१९ सौ. सु. ६.१२ निक्षिपाम्पचनद्वारा ३०१ सु. वा. ३७ ३२० सौ. सु. ६.१८ निगख्यिा भजा. ३०२ सु. वा. ५२ २८५ स. १६ निजमायाहविर्भागा ३०७ सौ. सु. १.७ ३२६ चि.३४ निजमानममन्दरा. ३२१ सो. सु. ६.२७ ३०८ सौ. सु. १.११ निजयक्तिरस्मिनिार० ३१६ गौ. सु. ५.१ ३२८ चि. ४२ नित्यं तस्य निरा० ३०९ सौ. सु.१.३२. २९. सु.४५ नित्यपरिपूर्णमि: ३१० सो. सु.१.३७ दक्षिणकोऐतिः বিশালাপি ददामि चलि. ददापि तालत्रितयं दगंनानि पहमूनि दस पच च विन्दन्ताः ३०८ मो. सु. १.१६ पारचनया पाता दयारसुग्ममतार्थ दियमुगमौरभ गियरगिः नापय मुनो सास्तपातो मन्त्री दोपदे पर पन्ना एवाग. মেলায় मोको पनि ·२८५सु.१९ २८८ सु.३७ भैवेद्यं सघृतं ३२७ चि, ३५ ३२८ चि.४४ परिशिष्टस्थग्रन्यश्लोकार्धानुक्रमणी नियतपरिच्छेदकरी ३१० सौ. सु. १.३८ पश्यस्याः परमार्थः ३०७ सौ. सु. १.८ निर्गमय्यातिदीप्ताभा २८८ सु. ३६ पस्पन्दे स स्पन्दः ३०९ सो. सु. १.२८ निभिद्य नित्ययोगात ३१५ सौ. सु. ४.२ पातालादिपु लोकेषु २९९ सु.वा. २३ निविकल्पनिजधाम ३२३ चि. ९ पादुका पूजयामीति २९४ सु. ५९ निवसति सहस्रपत्रे ३२१ सो. सु. ६.२६ पानपारपरमामृत ३२४ चि. १८ निवसन् स एव ३०९ सौ. सु. १.३० पाणिघातकरास्फोट नेत्रत्रयं भावयामि २९८ सु. वा. ११ पाशजालकमिदं ३२६ चि. ३२ नेत्रादिजालकोपान्ते ३०५ सौ. इ. ११ पाशाङ्कुशी शराश्चाप २९५ सु. ६२ पीठभावमुपयान्ति ३२४ चि. १७ न्यास देहस्यासनाह २८५ सु. २० पुनरज्थ्यजनबिन्दु० ३१३ सौ. सु. २.२४ ग्यासमाहुरिह ३२४ चि. १५ पुनरेव कामपीठे ३१७ सौ.सु. ५.६ पुप्पादिक समाघ्राय २९६ सु. ६८ पड्क्त्यथेषु स्थिता २९४ सु. ५७ पूजन परमिहोन्मनी० पञ्चधा प्रसरत० ३२५ चि. २५ पूजनादिविविध पञ्चधा स्फुरणमेव ३२६ चि. २९ पूजाया प्रतिचक्र च २९० सु.५१ पञ्चधैव यदिद ३२५ घि. २१ पूरुषत्वसमवाप्ति. ३२४ चि. १६ पञ्चबोधकरणानि ३२७ चि. ३६ पूर्णप्रमातृससिद्धार्थ पञ्चमेन तदतीत. ३२७ चि. ३७ पूर्ववद् धूपदीपो ष पञ्चशक्तिचतुर्वह्नि २८५ सु. ११ पूर्वाम्नायो वाभव० ३१४ सौ. सु. ३.१० परधाम वाणलिङ्ग ३१६ सौ. सु. ५.४ प्रकटाव तथा गुप्ता ३१८ सौ. स. ६.२ प्रकटाहा पूजमामि परमात्मिका तदीया ३१५ सो. सु. ४.४ प्रकाशभरिताः परयाऽपरया पादा० ३०७ सौ. सु. १.१३ प्रकाशवपुषि ३०५ सौ. ह. १० परापररहस्यस्था २९. सु. ४८ प्रवाशवधने पराल्या परापराख्या २९. सु ४३ प्रतिपत्प्रभृता २८८९. पराभूजन्म पश्यन्ती २९७ सु. वा. १ प्रतिफलितं तज्ज्योति ३१७ सौ. सु. ५.६ परामरः परा पूजा ३०३ सु. वा. ६५ प्रतिविम्ब परधानः ३१५ सौ.सु.४.१ परान्तामये २९६ सु. ६९ प्रथम पश्यन्त्यादि २०६ गो. सु. १.५ पश्चिमादिक्रमेणव २९३ सु.५६ प्रदानस्तपणे ३०१सु.वा. ३९ पश्चिमादिचतुर्दिशु २९५ सु. ६० प्रमातृसप्तकेप्वेको ३०१सु. बा.४३ पश्चिमायामवष्टम्य २९४ मु.५८ प्रगृता भारतीग्योल्ना पश्यति सर्व स्वारमान ३०७ सौ. सु. प्रमृतामृतसम्योध. ३०४ गो. ह.७ पश्यन्ती मावे ३१५ सौ. सु. ४५ प्राणरांयमनं कुर्वन पश्यन्तीवनदेवल. २९९ सु. बा. २२ ३०७ सो.मु. १.१२ प्राणात्मा वयं शीनायः ३१९ सौ.मु. ६.९ २९७ सु. वा. ३ २९५ सु.६२ परमशिवो गुरुराद्य २९० सु. ४७ ३०२ सुवा. ४६ ३०१सु. वा. ४० ३०११. वा. ३७ २९५ सु.७२ ·२८० त्रि. द. ११ मध्य दिन परिशिष्टस्थग्नन्यश्लोकार्षानुक्रमणी प्राणायामवयं कुर्यात् २८५ सु. १८ भोगेपु रजयन्ती ३१० मी. १.३५ प्रात: गिरसि २८४ सु.२ प्रोक्षयतेन चात्मानं २८८ सु. ३३ मण्डलं चतुरयं च मण्डलामानिमानिन्धी १.१५ वध्वा तु खेचरीमुद्रां २९६ मु. ६६ बालप्रवालप्रमा० वालाकमण्डलामासा বহিঃ २८८ मु.३७ बाटो बालौलिकरः ३१९ सौ. म.६.११ बाह्यचक्रमुगा ३२५चि, २३ वाह्यचत्रेषु योगिन्य. नयनारा ३१७१ वाहपत्ययके भगवान २०२१ दा.. वाह्यो दधारमागोज्यं २९८ मु. पा. १५ मा दिशा १५.२,१३ मावि, मानिकरः ३१...26 बौजत्रयमयतेज. ३१४ मो. मामला चुदिमये परतेज. २१६ ...मा वुदपादिमामरस्य. ३१. मौ. free ब्रह्मवाझी २१७ मां मारी ब्रह्मान मृप्टिमृष्टा. ३१२ gar २८. नि... विम्वित स्फुरति "" ވިލަވަ=== ब्रह्मेन्द्रदहरि० बायपादिमुव्यमा मोठा दमुवाले ননি সন্তান भानुरशुनावमानं मावयामि भवामि নামি। महाकाय. নায়নি। चाबहिनिर्माण २०.५, riS 30. Prazers १२. architisat tha तिम एव पाठः १.८... Priy's २८...८ramme १८.५८ मा मrt 15 सररमा मापनरोगन्दः परिमानित अटिलर Arm. भार १४. hires Mr.c frament in hut farmis pr ...मानिक ·३६८ परिशिष्टस्थ ग्रन्यश्लोकार्धानुक्रमणी ३२६ चि. ३४ ३२२ चि.५ ३२३ चि.८ मुद्रामयी च सा वै ३१७ सौ. सु. ५.१३ याश्च गुप्ततराह्वाना ३०२ सु.वा. ४९ मुनिवेदनागसख्या २९. सु.४३ यास्य स्वतन्त्रताख्या ३१० सौ. सु. १.३९ मुरारिकरकाबुल २७९ त्रि. द. ६ युगलमिद तातीय ३१२ सौ.सु २.५ मूलविद्या जपेत् २८७ ९ ३२ येन चिज्जलधिपार. मूलादिविसपर्यन्त ३०४ सौ. ह.५ यः स भासयति मूलादिवारन्ध्रान्त २८४ सु. ३ योगिना प्रेषयन्त्यायें ३०५ सौ. हृ. १२ मूले स्वात्मनि चिद्रूपे २९६ सु. ६८ योनी कनकपुजाभ ३०४ सौ. हु.६ मूलोद्भव शक्तिचक्र २९६ सु.६७ यो हि तद्यजनकर्म० मेदिनीप्रमुखमा ३२४ चि.१९ मेयसविदि समर्पण ३२४ चि. २० रक्तो विन्दु शक्ति. ३१२ सौ. सु. २.१४ रविरिव सन्ध्यारक्त ३०९ सौ. सु. १.३३ रविशशिरूपी बिन्दू ३०८ सौ. मु. १.१७ यच्चतुर्विधमिद ३२५ चि. २४ रविशशिसचरण. ३०९ सौ. १.२५ यच्चिदम्बरगत ३२५ चि. २८ रविशशिमगस्पन्द० ३०८ सौ. सु. १.१६ यजाम्यतिरहस्या ३०२ सु. वा. ५५ यजेत् पुरश्य रागद्वेपचरु २८५ तु.१७ राजच्छदनपग्रस्था पत्तद्वंशिखर ३२८ चि.४२ रुद्रस्वशक्तिरूप ज्यत्वगादिनिजघातु. ३२८ चि.४१ র্যন্ত यत्र निविषयवोप० ३२३ चि.१० यत्सर्वक्तृता सा ३०९ सौ.सु. १.३५ रुद्रोऽधिपति शक्ती ३१२ सौ. सु. २.११ यस्वरूपमहिमा ३२७ चि. ३९ रौद्र स्यादोडीश यथारम पश्चिमादि० रौद्री श्यिोपरागात् २९१ सु. ५२ यथोपदेश प्रणमेद रौद्रयात्मकस्तु रुद्र ३१२ सौ.सु. २.५ २९६ मु.६६ यदनन्यलब्धपूर्वा ३१९. सौ. सु. ६.१४ रसद्धशमणिजाका० यदयमनुत्तरमूर्ति ३०९ सौ, मु. १.२४ यदि भासते देवी ३०५ सौ. ह. १० चक्त्रायास्तस्याशा यप्दुश्चक्रम्य मलाणा २८६ मु. २२ वीतनिजरूपा यस्तु पश्चाधा ३२५ चि, २२ वचनकरी वागासीत् १११ सो. सु. १.४७ यस्मिन् भृशिस्थिति २८४ मु.१ वराभययुत शान्त २८४ मु.२ यस्य मधुरस्मित. २८. वि. द.१८ वरिवस्यां विधायेत्य मस्या उरमिता ३०२ मु.वा.४७ ८ या क्रियासममिहार० ३२७ चि. ४० वर्ण समष्ट्रिरेषा ३१३ सो. मु. २.२२ या तनुस्ने तहिस्स्या या नित्यशास्य शक्ति ३१. गो. मु १.३८ यमुनादनपवाद पमुधामपने देवी मा शिपपविषया ३२८ पि.४ यमुयोनिप्पदमीय ३१७ सौ. सु. ५.९ ३०१सु. वा. ३८ ३०२ सु वा. ४८ ३१६ सौ. सु. ५.३ ३१२ सौ. सु. २.१२ ३१६ सौ. सु. ५.३ ३१४ सौ. सु ३.३ २८० मि. द. १६ ३१५ सो. मु.४३ ३१४ सौ. सु. ३.२ २९५ सु.६३ वर्ण कला पद ३०४ मो. इ.५ २९८मु.वा.१३ २०२१. या.४६ ·परिशिष्टस्थतन्यश्लोकार्धानुक्रमणी २६९ वाहलपरिमल. २८. वि. द. १७ विमुशामि महाहन्तां संवि० ३०२ सु. वा. ५६ वाशमयक्तिबीजानां २९५ सु. ६१ विलयाङ्गविधानेन ३०३ सु.वा. ५८ वामाणिपादपायू० ३१० सो. सु. १.४४ विलोमेन यजेदेताः २९२ सु. ५४ वाक् सहैव मनसा ३२५ चि. २६ विश्वं वागर्थमयं ३०९ सौ.सु. १.२७ दागादित्रितयमयं ३२० सौ. सु. ६२५ विश्वं स एव ३०९ सौ. सु. १.३१ वागादिपञ्चभेदैः ३१० सौ. सु. १.४३ विश्वकर्मादिनिर्माण २८० त्रि.द.१२ २८३ त्रि. द. २९ विश्वग्लयविचित्र ३२६ चि.२९ २८१ त्रि. द. २३ विश्वभेदलयमायां ३०३ सु. वा ५९ ३११ सौ. सु. २.३ विश्वभेदविभवा ३२३ चि.९ ३१७ सौ. सु. ५.७ विश्वमेतदखिलं ३२५ चि. २७ ३१७ सौ. सु. ५.८ विश्वोत्तीर्णानाहत. ३०६ सौ. सु. १.५ ३११ सौ. सु. २.२ विष्णुः कलिपेरों ३१२ सौ. सु. २.११ ३१४ सौ. सु. ३.५ विष्णुविश्वम्भरात्मक. ३१७ सौ. सु. ५.५ २९१ सु. ५३ विहितप्रतिषिद्धात्मक २९७ सु. वा.७ सौ. ह. ११ वृत्तिपञ्चकहवि. ३२८ चि. ४३ ३१८ सौ.सु. ६.३ वृत्तिरदपविमर्श ३२३ चि. १२ २९४ सु. ५७ चेदकवेद्यविभाग० ३०८ सौ. सु. १.२४ २९९ सु.वा. २१ वेदनरूपो विन्दुः ३०८ सौ.सु. २.२४ २९८ सु. वा. १२ वेदिका हृदयपग्र० ३२३ चि.८ २८४ सु. ५ वेद्यराशिदमनेन ३२६ चि. १३ २९९सु. बा.२० वेद्यसंविद इदं० ३२३ चि.१२ ३१४ सौ. सु. ३.८ व्यक्ताव्यताऽयंमयाः ३०८ सौ. सु. १.२१ विधारमः स्वकीय० ३१७ सौ. सु. ५.१४ व्यष्टिसमष्टिविभेदै० ३१३ सी. मु. २.२५ ३१८ मौ. सु. ६.३ व्याप्यव्यापकभावाद ३१३ सौ.स. २.२१ ३२० सौ.द. ६.१७ ३१९ सौ.सु. ६.१३ यक्तिः साऽस्य निरस्कुरा० ३१८ सौ.मु. ६.४ ३१८ सौ.सु. ५.१६ पक्तिनं शिवेन विना ३०९ सौ. मु. १.२७ २९५ मु.६४ शक्तिशिवायधिवसतो ३१३ सो. सु. २.१९ २८७ सु. २५ शक्तिशिवो शिवतत्त्वं ३११ सौ.सु. १.४९ २८८९.४१ सदस्पशो रूपं ३१० सो. मु. १.४५ २९५ मु.वा. २० पन्दस्सगो रूपं ३१३ गो. सु. २.२१ ३.१मु.वा.४५ शरीरं स्थूलमेवेदं २९८ सु. बा.१० fromमि महाहना परि० ३.. मु.वा. २७ पशिशकलमुगन्धिः २८० त्रि.द.१० वागौश्वरि त्रिभुवने० वाग्भवेनैकेन वामामो ब्रह्मा वामायो मिश: वामादियुगलरूपा वामादीच्छादिमया. वामादीन्टायट वायुदिवादितः पूज्य वारंवार त्वया पारिधिवर इव पारगी दिशमारभ्य विश्लामारंभीमस्प दिवसरात्मकतापानं विद्ययाऽप त्रियः विवाररोमिच विद्यासमय. स्वाण তন্য বাধা विद्यामवाप तस्याः विटामाचामेना विधायुमनवकं विधाय मनुनाऽनेन शिपाय दायमागे रिमारपत्रह मियात्रि ·३०५ सौ. ह. १४ ३०९ सो. मु. १.२९ ३०८ सौ. सु. १.१८ ३०८ सौ. सु. १.७ ३१९ सौ. सु. ६.८ चक्षुः स्पर्शन ३७० परिशिष्टस्यप्रन्यालोकार्यानुक्रमणी शिरोललाटभूमध्य २८७ मु. २४ ससारमोहाभ्रमः ३०६ सौ. सु. १.३ शिवशक्तिमय चक्र २९७ सु. वा. ९ ससारस्य च मुक्तेः ३१८ सो. सु. ६.६ शिवशक्त्यात्म ३०० सु. वा. २९ सहारात्मवपश्चिम० ३१३ सौ. सु. २.१७ शिवानन्द्रमहायोगी २९६ सु.७० सहृविसृष्टयादि. ३१३ सौ. सु. २.१७ शिवानन्देन रचिता ३०३ सु. वा. ६८ सक्लदुरितरोग शुद्धतत्त्वलयभावना ३२३ दि.११ सगन्धपुष्प साधार २८७ सु. २६ शुद्धोदकेन गन्धा. २८७ सु. २५ सङ्कचितेच्छाद्यात्मक० ३१० सौ. सु. १.४० शोपदाहाप्रव २८५ सु. १८ सङ्कोचा सङ्कुचिताः ३०९ सौ. सु. १.३४ श्रद्धीकरोम्यक्षवृत्ती ३०३ सु. वा, ५७ सचराचरस्य जगतो श्रीकण्ठो मिनीशी ३१९ सौ. सु. ६.१० स तया परिमितमूर्ति ३०९ सौ. सु. १३३ श्रीकामरूपनिलयो ३१९ सौ. सु. ६.११ सत्ता शिवस्तदशा थीपीठशलशिखरे ३१६ सौ. सु. ५.१ सत्तोद्रेश्च तयो थीमालिनी च सिद्धाम्बा २९० सु. ४९ सत्त्वतनुभंगमाला. थोत्र ३१० सौ. सु. १,४४ सरसम्प्रदायससिद्ध २९० सु. ५० थोनादिकरणवेद्या ३१० सौ. सु. १.४६ सन्च्यामुपासे शिवयोः समरसभाव याता पद्भिशत्तत्वमय जग० ३०९ सौ. सु. १.२६ समस्तव्यस्तधीजैस्तु पशित्तत्वमय शरी० ३१६ सौ. सु. ४.९ समस्तसम्परसम्पूर्ण पट्त्रिंशत्सस्याका ३१३ सो सु. २.२४ समाधि समतासार पडङ्गमाचरेदेते २८६ सु. २३ समाराधनपूर्त्यर्थ पडङ्गोपास्तियोगेन ३०१ सु. था. ४४ सम्पूर्णरर्तृताद्या पड्भिर्मूरपडङ्गश्च २८७ सु. ३१ सम्प्रति सन्ततियोजित०३२० सौ. सु. ६.२२ पोडशच्छदपयोध्य २९८ सु. वा. १२ सम्प्रदाया' फुलोत्तीर्ण सर्गादिसमष्टिरूप ३१३ सौ. सु. २.२३ सयोज्य पूजयेद्विद्या २९.सु. ४ सर्गण कादिवर्णरपि ३०९ सौ. सु. १.२६ सवित्तत्व महाहन्ता. ३०.सु. वा. ३४ साप कादिवर्णरपि ३१३ सौ. सु. २.२३ सविस्मतत्वनैमल्य. २९९ सु.वा. २१ सर्वज्ञताऽस्य शक्ति ३१० सौ. सु. १.३६ सविदग्नी महासारे ३०३ सु. वा. ६४ सर्वज्ञत्वादिका शक्ती सविदम्भोधिरहरी० ३०० सु. वा. ३२ सर्वज्ञस्वादिशक्तीमा सवि० ३०३ सु. बा. ५८ सविदात्मयतया ३२३ चि.७ सर्वज्ञत्यादिशक्तीना सती. ३०० सु.वा.२६ संदिव्य ममाम्य ३०५ सौ, ह. १२ सर्वमनास्यास्प ३१५ सौ. सु. ३.१३ सविद्रूपमहाद ३०. सु. वा. २९ सर्वरोगहर हृद्य ३०३ सु० वा. ५७ सर्वरोगहरा एता २९७ सु. वा.५ ३१४ सौ. सु. ३.१ २८७ सु. २८ २९७ सु. वा. २ ३०० सु. वा. ३३ ३०५ सौ. ह. १३ ३०९ सौ. २९० सु७ ३०१ सु. वा. ४ सविन्मये महापही २८५ सु १४ ३०२ सु. पा.५३ ·सर्वेषा तु गुख्या सा च चतुरमरामा सा निशा सकल. साऽपि चतु:जवती सा भासयति यन परिशिष्टस्यप्रत्यश्लोकार्थानुक्रमणी सर्वसशोभणं चक्र २८५ सु. १३ सृप्टौ शक्तनियत० ३१३ सौ. सु.२.१८ सर्वानन्दमयं मध्यं २८५ सु. १५ सृष्टयादित्रयभेदैः ३१६ सौ. सु. ४.८ सर्वानन्दमयी मध्ये ३०२ सु. वा. ५५ सृष्टयादिभेदभिन्न ३१३ सौ. सु. २.२० सर्वार्थसाधकं चक्र २२८५ सु. १४ सेय तदैकरस्यात् ३०६ सौ. सु. १.४ सर्वार्थसाधिका एता:- ३०२ सु. वा. ५१ सेप स्वीमिन्नान् ३१९ सौ. सु. ६.७ ३२० सौ. सु. ६.२३ सैव चराचरेर्माखल ३०६ सौ. सु.१.२ सर्व स्वस्वात्मतया ३१५ सौ. सु. ४.३ सैव महाविद्यात्मा ३११ सौ. सु. २.१ सह कामकलाध्यान २९५ सु. ६३ सैव स्वच्छोद्रेकाद् ३१४ सौ. शु. ३.२ ३१६ सौ. सु. ४.६ सोमसूर्यकृशान्वात्म. २९८ सु. वा. ११ ३२२ चि. ४ सोऽय हस्यार्थ ३१२ सो. सु. २.९ ३१४ सो. सु. ३.४ सौधाम्बुधावरुण. २८३ नि. द. २८ सा भवति शुविद्या ३०९ सौ. सु. १.३१ सौभाग्यहृदय ३०५ सौ. ह. १३ ३०६ सौ. सु. १.१ सौभाग्यहृद्धिमर्थन ३०३ सु. वा. ६० सामरस्यमिह सदिक ३२५ चि. २५ स्थानकरणप्रयत्नैः ३०७ सौ. सु. १.१४ सामरस्यामह सन्धिः ३२२ चि.४ स्यानादिभिरहतत्वाद् ३०७ सौ. स. १.१० सामरस्यवपुरिप्यत ३२२ चि.१ स्थापयेत् पुरतः २८५ सु. १० २९६ सु.१ स्थितिरत देवताना ३१५ सौ. सु. ३.११ ३२७ चि. ४० स्थितिसृष्टयादि० ३१२ सौ. स. २.१५ साशिवत्वसमवाति ३२७ चि. ३८ स्नानकर्मणि समाप्ते ३२१ सौ. सु. ६.२६ स्पन्दवशादेवैपा ३१४ सौ. सु. ३.६ मिद्विालावरं क्षेत्र २९७ सु. वा.७ स्फुटतरनिखिला० ३०७ सौ. सु. १.१२ २८४ सु. ९ स्फुरति यदा स्वात्मान ३१८ सौ. मु. ६.१ मुतिनायेन २८१ त्रि. ६.२२ स्फुरत्पद्मरागेन्द्र० २८०वि.६.८ ३१९ सौ. सु. ६.९ स्मरद्विरदपरि. २७९ त्रि.६.४ सुसंगत्वमुपारसो. ३२१ सौ. सु. ६.२७ स्मरामि ता परा ३०४ मो. ह.३ मुम्पुटरएटिर. २८. त्रि, द.१९ स्यादम्धिकास्वरूपः २०८ सु. वा. १७ स्यादुत्तरसमयात्मक० ३१५ गो. ग ... ३०७ सो. सु. १.११ स्युः सर्वसिद्धिदाद्या० ३१७ मौ.ग, ५... ३०३ सु. बा. ६८ स्वप्रकाशवपुपा ३१२ सौ.स. २.८ स्वप्रकाशिष एव ३११ सौ. सु. १.५० स्वप्रकाशमिवनि ३१२ सौ. सु. २.८ स्वस्वमारमभयायः स्वस्वावन्योन्यामा मारवन्तीह सूत्राणि मा विभेदलयभावना. २८४ सु.५ मितयोणमियम मिदूरचित्रित गुणधण्यो मध्यः ३१२ मो, . २.. मुहम पुर्यटक मूदमैद मध्यमय मानामपि सप्तत्या राष्टि- पूर्वाम्नायो দৃষিবিষয় नम्पितिमहारे० अदिती तु विष्णु ३१२ सौ. म. २.१०

·परिशिष्टस्यप्रन्यश्लोकार्यानुभमणी
स्वातथ्योल्लामिता ३०० सु. वा. ३४ हतनामधेयमस्या
स्वात्मनि संहृतिमृष्टौ ३१३ सौ. सु. २.१८
हन्ताद्य विद्ययापि
स्वात्मानन्दचमत्कार ३०० सु. वा. ३३
हरवर्णयुगलमनयो०
स्वामाविको स्फुरता ३०६ सौ. सु. १.२ हस्यायः स्यादा
स्वेच्छाशयुद्गीर्ण ३०९ सौ.सु. १.३० हिताहितद्वैतपय
३०७ सौ. सु. १.१४
३१६ सौ. सु.४.९
३१२ सौ. सु. २.१२
३१२ सौ. सु. २.१०
३०३ सु. वा. ६७

·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी अ- इति ब्रह्म अकयक्रम मपुरा-देच्या मायुपविष १२२,२१५, मा पोद्वार १५., मानम् पगार (मालाविपोलारा) १-१.१, ९८ अक्षर-न क्षरत्यश्नुते वैत्यक्ष र १४, १७१, २८७ विकृतनादायकप्वन्तिम ३६, अक्षराणा अशर-अकारासर २५, २६, अकारो वै सम्पदयात्मकत्वम् ३६, ३७, ३९, सर्वा वाफ २६, ९८, अकार सर्व- अक्षराणा विमर्शरूपत्वम् ४०, प्रत्येक. वर्णान्य प्रकाश परम शिव २६, ३५, मक्षराणा क्षवाररूपत्वम् ४० । अक्षरबमम् २१७ ९८, हृधकार ३४, अकारपञ्चकम् अक्षरसमानाय ९८ ३५ भूतरूपोऽकार ३५, अकारस्य अक्षसूत्रम् २८० रौद्रयाद्यवयवित्वम् ३५, अकारस्य अक्षेश्वर चतुष्कलात्मकत्वम् ३५, १९४, अक्षर- १८५ समानायस्याकारो रस ९८, भारस्य अगस्त्य (कलशमद ) १०८,२१८, २२२- प्रवासरूपत्वम् १९१, विन्दुरूप शिव. २२४, ३१९ । मरासमू मोऽकार २०२, व्यष्टिसमष्टया मग्निसोमसूर्यानिटप तेजस्तितय धामपद- रमना व्यवस्थितपञ्चकारणरूपविन्दु. वाच्यम् । तन्द शिवशक्तिमामरस्यात्मक हाव्यद्रावकभावेन कुलासनगतम् माविश्य गुमरूपेण वर्तते वर्णादिमूतो ३४, सोमसूर्याप्यात्मव पुरभयम् ११८, परमशिव प्रकाशस्वभाव अग्निमण्डलम् २०७, अनीपोमारिमा २०५, वारस्य पञ्चावययरूपत्वम् शक्ति । পাথ দিঘামিবা, २०६ अकुलानुत्तरदान्दावपि प्रपन्यो । अवंशति सोमास्मिा २३९, अप्रिल यसाधारपिणी-पोतानन्दात्रि- सोमसूर्यास्म युद्धपापारादिवम् २८, माहपरामर्शप्रपमालानुतराकुलापर प्रचि २९५, पछिटनासनादायपि इटम्यो। मान-अपुर बरार २६, अधुला. एनम् ३८, अकुलादिमिन " भरमादिस्परशारत्रम् ७४, अतुल (कामेश्वर पामेश्वर) २५६,२९५॥ रपानम् २०२, २०५, २११ २४, मग यातश्चिता (मपिया)-1 २४८, भगुलरि२१०, २१२ । मनागरिकासमनारमणि पिनि भसमामा-मामाRITER मुस्लाई २६५. पहाताप २. . सरिणी २६॥ सामोगरागर ·३७४ विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी दश अङ्गविद्या (अष्टविधा) ९६, ९९,२०-विद्या। अनारय-उत्तरान्नाय ६५, ३१३, चक्रम् अञ्जनसिद्धि १७२, १७३ ६५-६६, अन्वय ३११-३१३, ३१५, अणिमा-सिद्धिविशेष २८, २९,७६,२५७ शिवशक्ती ३१२७ धाम ३२५ । अनादिबोध १२० २६०, २६७, अणिमा लघिमा महिमा- ईशित्वारया - वशित्वारया - प्राकाम्या अनामरूपम् २०२ मुक्ति - इच्छा - प्राप्ति - सवकामाभिधासु अनाश्रित -शिवो भुवन च १८, १९, ३०५ त्रैलोक्यमोहनाभिधेये चतुरने पूज्यासु अनाहतः ३६ ३७, २६४, ३०६, शक्तिप्दन्यतमा १२५-१२॥ ३०७, द्र०-नाद । अनाहतमूर्ति ३०६ २९१-३१७॥ अतिरहस्या २९० ३०२, २०--योगिनी । अनिकेतनम् २०१ अध्वषट्कम् -३०५, ०-पडध्या । अनिल ३१० अनङ्ग -अनङ्गोऽशरीर, अकुलस्थानगत अनुग्रह ६७, २०७, २०८, २८४ परमशिव २२९-२३०, २३८-२३९, द्र-कृत्यपञ्चकम् । योनिस्थानगतानङ्गशब्दवाच्यकुलपुरप अनुत्तर--अकार १८, १९, २१, २६, २८, २३९। ३०८, अनुत्तरादेव सवर्णोत्पत्ति ९७- अनङ्गकुसुमा-सृष्टिचक्रदेवता ६५, अनङ्ग- ९८, अनुत्तरप्रसरत्व विश्वस्य ९९, कुसुमा - अनङ्गमेखला - अनङ्गमदना- अनुत्तर सवि दुको योज्य ९९, अनुत अनङ्गमदनातुरा - अनङ्गरेखा अनङ्ग- रस्य वाग्भवत्वम् ९९, अनुत्तर शिव वेगिनी अनङ्गाङ्कशा 1-अनङ्गमालिन्यभि- १९३, अनुतर ज्योति ३०६ । घासु सवसक्षोभणाभिधेपेटारे पूज्यास्वष्ट अनेडमूक शक्तिप्वन्यतमा १२८, २९२ काम- अन्तर्दशारम्-दशयोन्यात्मक चक्रम् ५४, गिर्यालये वामेश्वरीविका २८२ । सर्वरक्षाकराभिधेय प्रथमदशारम् १३०, अनङ्गपदम् २२८-२२९ २९४ २९८, ३०२, ३१४, ३१७ । अमङ्गमदना १२८, २९२ अन्तर्मातृकोदम अनङ्गमदनातुरा १२८, २९२ अन्तर्यजनम् अनङ्गमालिनी १२८ २९२ अन्तर्याग १२३ अमलमेखला १२८, २९२ अन्त्य -पयंतवचन ८५, समीपवचन ८६। अनङ्गरेखा १२८,२९२ १३४, F०-योगिनी। यमङ्गवेगिनी १२८, २९२ अन्वय ७४, ३११, ३१६, मानायसमयराब्दी यमनासा १२८,२१२ द्रष्टव्यो। अमच्यम् १८२, १८५, २०५ अपरलिङ्गम् अनात-बनी गणेगोया ६, अनन्तो नाय.७४ अपराख्या २९०, द्र-गुरुपडक्ति । अनतशक्ति १२० अप्रतिषिद्धानुमत पाप ७७ २२८ १८८, १८९,२६४ ठात्यजा ८० १७५ ·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी अभिषेक अमरवारुणी अमृता-तृतीयवोजावलम्विनी परा शक्ति २४७1 अमृताकषिणी १२७, २९२११०-कामाकर्षिणी। अमृतान अमृतेश्वरी अन्धरम अम्बिका-विन्दोरवस्थाविशेषामिकासु त्रिपु शक्तिप्वन्यतमा शशाशक वामाज्यप्ठारोद्रयम्बिकात्यकलाचतुष्टयम् पदास्याऽम्बिकायक्ति २०२, ङ्गार १६७ अर्य २३४ १८३, १८५ अर्थनिकम् कलातत्त्वमुवनात्मकम् १९३,२०८० ६०-पडवा] अर्यरत्नावली ४,१४२, १७२,१८९, २५९, २७३,२७४ ३२०. ३२१ अर्थशास्तम् २८१ ३०४ अर्यालद्धार ३११ अपचन्द्रम्कुण्डम् २७०,२७१ अलक्तकम १६२ राधं- २३३, २३४ चन्द्रिका ३१,३२, अकारस्य शिवरूपस्य अलुप्तशक्ति १२० अवर्ण ३५, बैन्दव चक्रमम्बिकामयम् ८३, अवलोक २५१, २०~मन्त्रसिद्धि । अवष्टम्भ-ग्रथनम् १५७, सन्दर्भ १५९ । पत्रिशक्तीनामादौ प्रमासनतयाऽयो- अशुद्धम् १९५, २०९, २०-तत्वम् । भूसापचन्द्रासरेण स्थिताऽम्बिकाशक्ति अष्टवा-ब्रह्माण्यादय २०४, २८२ अष्टकाष्टकम् २६-२७,३२८ अविवाम्बिया कुलोषपदाभिधेया अटकोणम्-नययोन्यामक चश्म्, लग्नि २०५, अम्विकारवरूप दाम्मु, वान्ता मणिप्रकार ५०-५२, पत्रिमानापम्प शिवशक्त्यो सहारचक्रमशाराभिधान हुताशनाधिष्ट- रिद मिथुनमुत्तरसमयारम तुयायतिष्ठेत् तृकम् ६३-६६, अपारनिर्वितीय ३१२, अम्बिकायक्ति शान्तयासाक सम- प्रकार, ८७-८८, सर्वरोगहरामिषेय- रसमाव यातामहाविन्दुपदाभिधेया ३१४ माग्राष्टारम् १३१, अटोण असाय-यगु- मोनि सक्योनि-अधार-मोणेत्याधन- ९०,२८६ १०-वशिनी। पन्तिरम् २५२-२५३, २६३, २०८, ३००, ३१४-३९५, ३१७ अदपत्र-पत्रलेशनबिपि पूर्वापाप शिया मोमाधिष्ठातरम् मम्-मूलाधादितत्तापरणारम- प्लोदरनिर्भदनप्रमेण नास्पानगाहमाम- शिवापियामारोंगगितामा २११ कन्दमिति गीयते त्मिास्य शक्ति, अयपालाकायाय यगापिपरणपूर्वपक्षन्याय यएगावोत्रम् मरगा सत्रम्) ४४ ६१-६६, माहितीय प्रगर ८८, सर्पगगोभाभिषेमधरम् १२८, दगुपपन्यापास- प्रनागपत्र. बगुदपादनातरम् १८, ८५, २९३,२९८१.२३.३१३। २२५, ३२४ मधनम ·२२० १५०,३०४ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी अप्टपरम-कुण्डम् २७१ आशा-आम्नाय ३२ ३३, शालागि ७४, अप्टलक्षकोटियोगिनी ७४ निग्रहानुग्रहकरी ७७, पञ्चप्रकारा मन्त्र- अष्टवर्ग २०, २१, २८द्रवर्गाप्टकम् । सिदि २५०, भ्रूमध्यस्थानम् ३०४, यष्टमूल द्र०-चतुराजा | अष्टसिद्धि. २८, द्र०-सिद्धयष्टकम् । आज्ञापीठ अप्टाङ्गमैयुनम् २२७ आशास्थान अष्टापद आणव-मन्त्र ५,मल ६७, ३२२ वेध ७३ अप्टारम्-अष्टाध चरम् ८१, ८८, १३१, आत्मज्ञानम् ७५ १३३, २६०, २८५, २९८, ३०२, आत्मतत्त्वम् ७३, २०६, २१६, २६२,३११ अष्टकोण-चक्र-शब्दो द्रष्टव्यो । द्र०-तत्त्वम्। अष्टादवपद आत्मरक्षणम् ३२३ असिताङ्गम-भैरवतन्त्रम् ३२३ ४३ आत्मशुद्धि आत्माकषिणी १२७ २९२, सुरभक्षणम् २३५ द्र-कामाकर्षिणी। अहम्न्यातदेहाहन्तारूप सर्वप्राणिस्वस- आत्मादिपञ्चकम्आत्ममनोमन्वशिवशक्ति- वदनस्वभाव पूर्णाहपरामर्शविच्छेदग्न्यो- रूपम् ११-१२। स्तरभ्युपगमकल्पोऽनन्यमुखप्रेक्षितत्वल- आत्मासनम् ११८, २८६, F०-आसनम् । क्षणस्वातन्यविधान्तिरूप प्रत्यवमों. आत्मासनगता (अङ्गविद्या)-९६-९७, हम् २५, अनुत्तरविमर्शात्मशिवशक्त्य. द्वयात्मनि परामर्शोऽहम् ३३-३४, तदुदार १०११०२, देव्यात्मासन- कमणि विनियुक्ता ९७ १०६ । हृयकारो द्वादशान्तै हकारस्तदिदमदत- आदि वाग्भववीजम् १३८ महमात्मकम् ३४, अकारहकारपो आधार मूलाधार ११९-१२०,१२३,१४६ सामरस्य परस्मिनहमि ९८ । आधारनवकम् ३१६,३१८द्र०-वाधार। महद्वार (अहकृति) अहङ्काराकर्षिणी १२६ २९० आधिभौतिकम् द्र०कामाषिणी। मारपं.-पिणी मुद्रा आनन्द -आकार १९, ३०८, आन दस्य স্বাগ यापिणी १७७,६०-मुद्रा। कामराजसजस्वम् ९९, मानद सविन्दुको यास. याप्या १५५ द्र.-प्राणदुतो। आन्तर कामराजयन्यपूजाविधि २४४ । पान्तरमुद्रानवकम् देव्यावाह्नवेलायामन्त- आख्यानम् २८१ यागमणिकविश्य सर्वविधयश्च २४, योगानन्तरमान्तरसुदानववमाधारादि ब्रह्मरन्ध्रान्तमवापारेप्यावानीपम् १२३, २८१॥ १८८, १९० ---मुना आधिदैविक्म् आध्यात्मिकम् योज्य १९1 १९५.२०९ - ·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी वाप्लव: २८५ आभासनम् २००, द्र०क। मामर्शनम् मामुटिमका भोग, ७०-७१। आधुभचतुश्यम् - वामपनु पानाइकुशास्यम् १३२, २९५, आयुषन्यासः १३६ आयुध- वीजानि २५५-५६, २९५, आयुघाख्या घाणावा. शक्तयः३०२ आयुर्वेद मारताल आराम:२३३, द्र-शा। সায়নিক ३२५ आतिः आर्यभटीयः पाहतः आवाहनम् ३२४ इतिहास: आवाहनमुद्रा आवाहन विद्या(अङ्गविया)१०५-१०६,२८८; Fo---विधा। मावेश(करी) मुद्रा शवत्यात्मिका त्रिपुरा २०५-२०८; इच्छादिशक्तित्रितयस्यैव व्यावृतत्वम् २०७; इच्छाशक्तिविच्छेदनावभासन- स्वातन्त्र्यारमा मायालक्षणा समवामिनी गक्तिः २०७-२०८, २३० वाञ्छा- शक्तिः २८२, इछा इकारः ३०८ उद्रेकः शक्ति स्यादिच्छा ज्ञाना क्रिया च शक्त्यंशाः ३०८; इच्छाऽस्य रजोल्पाह- कृतिः ३१०; इच्छैव तस्य भारती शक्ति: ३११; इच्छादिकास्तदीया मूर्या- यंशाः ३१५, कामेशीच्छा ३१७ । इच्छासिद्धिः १२६, २९१ इतरलिङ्गम्-पर्वतलिङ्गम् २६९, २७० मध्यत्रिकोणकोणे वामे श्रीपूर्णपीठ. मेतस्मिन बुद्धिमये परतेजः प्रतिफलित- मितरलिङ्गम् ३१६ ॥ ५, २३४, २८१ इन्दुमण्डलम् २१००-चन्द्रमण्डलम। इन्द्रपदभ्रंश. २३५ २३४ १७८ इन्द्रयोनि ~अन्तरेण तालुके य एप स्तन आमनम-~यात्मासनम्बकासन-सर्वमन्त्रासन इवावलम्वते सेन्द्रयोनिः१८६ । साध्यसिद्धामनास्यानि चत्वार्यासनानि इन्द्राणी--ब्रह्माण्यादिप्वन्यतमा १२६, २९१ ११८, २८६, २९९, ३२३, ३२८ । ईकारः २०६ इन्धादिचतुष्कला ईशः इन्दादिपञ्चकम्-शक्तिरूपस्य ईशना-ईकारः ३०८ इच्छा ज्ञानाक्रियाशान्तारपकलाचतुश्यं ईशित्वात्या १२५, २९ १० मणिमा । वरमधिकरूपं चैकम् ३५, २०२ । र: पनियतत्वान्तर्गतः १९५; पाप्या. भासक्ति-अनुतरानन्दचिती इच्छाशक्ती वस्थायां तिरोभावपतृत्वमीश्वरमा नियोजित त्रिकोण १९ इन्छा शिर: २०७-२०८ ईश्वरः रामसाविभूतिग. प्रदेवस्था ३१; प्रियाशानन्यापरप वावनि: २६८ विग एव पश्यनिद. नेपुर महाचत्रम् ६४: मरिनोगमुदभूत तमा निषितमीधरो जातः३०९॥ मच्छोन्मेपास्यं विरम् १८; या. उग्वादनम् ·३७८ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी २१८, २२४ १८,२० २०८ ३०८ उच्चारः-स्थानध्यानवर्णप्रकल्पपूर्वको ऊनता--ऊकारः ३०८। मानसो जप २६८। ऋजुविमशिनी ४, १०६, १४२, १७३, १८९, उड्डियाणा १० २६०, २७५1 उड्डीशनाय: १०८, २१९ ऋजुविशिनीकर्ता उस्कोलनम् १०८ एकाराक्षरः उत्तरसमय: ३३, ३१२, ३१५ एकाशीतिपदानि उत्तरान्वयः ऐकारः २५ उत्तराम्नाय ४१, ६५ ऐतरेयवेदान्तः उत्तीर्ण-नाद ३७ ऐन्द्राणी ८०-इन्द्राणी। उत्तीर्णा–पश्यन्ती वाक् ३०७ ऐहिक.-भोग ७०1 उदधिपानम् ओकारः ३०८ २३५ उदय-मन्त्रस्य तदीजाना च २३१, २४७ ओड:-ओडुपीठः, ओहः, मोडपीठ इत्यनर्था- उद्रेक --एकेकरा आधिक्यमुद्रेकः२०७, उद्रेक. न्तरम् २१९, २२०, २२२ । शक्तिः, इच्छा माना क्रिया च शस्यशाः, ओडुनाय.-मध्यन्यथाग्रकोणगतकामम्पपीठ- एताश्च यानन्द ईशना ऊनताश्च स्थितवाग्मववीजाभिधेयकामेश्वरीदेवी- जायन्ते ३०८. विमृष्टरूपश्रीमदोहुनाथदेवस्नैतागुरुदिव्यो. उन्मनात्वम् १८२, १८३, १८५ घगुरुपु द्वितीयः १०८, २१९, २२०, उन्मनी २२२ २२२, २९५, ३१६, ३१९; उड्डीशनाया, उन्मनी शिखा ३२७ उड्डीशा, थोडीशः, ओडयाणनाथ इत्यन- उन्मदिः ७६, १३५ र्थान्तरम् । उन्मादनम् १८० ओउधाणपीठम् ३२, ४०, १०८, २१८ उन्मादिनी १७९, 5-मुद्रा। २८२, २९५, ३१८; द्र०—पीठम् । उन्मेष-उवार ९८,३०८ मोघप्रयम्-ओप: पारम्पर्यम्, तलिप्रकारम्- उपक्षेत्रम् दिव्यगिद्धमानवभदेन २१८ 5०- उपपीट: गुरुपतिः । उपविषम् ૨૪૮ ओलिग्रयम्-ज्येष्टमध्यमवाटरपम् ४०,२२०, १९५,३१०,३११ २२२, ३१९ । उपसन्दोह औपचारिकर्म उपसिद्धि वसनपम् १८५ उातु-निजवर्णगोचरी जपः२६५,२६६, पदालतापस ३, १०८,२२३, ३११ २५८,२६९। पञ्चकपचरम्-मायादिरागान्तं तत्त्वपरम् उमायामलम् ६७॥ उत्मारा-मय १९१। ७४ २४५ ·काद कनकपट्टम कनस्य नम स्याम्बिवा शक्तिः २०२, शङ्गाटरूप स्थानविशेष २२१। कदबिदु कदमूमि करणचतुदशवम करशुद्धि विशिष्टपदानां विषयानुफमणी २३५ शिवशक्तिरूप चद्रसूर्यात्म प्रकाशविमश रूप परमबि दुप्रापकम् १४०, कलाध्या १६७ १६, १९३, २०८, २०९, ३०५, क्ला कद -शेप वीजद्वय व दम् १७१, कन्दा तत्त्वम् १९५, किञ्चित्कर्तारममु कलयती कीत्यते कलानाम्ना ३०९ फलाचतुष्टयम त्रिशक्तीनामादौ प्रमासनतयाऽधोमुखाध इच्छाज्ञानक्रियाशान्ताख्यम् ३५ चद्राकारेण स्थिताऽम्बिकाशक्ति कद मिति गीयते २०४ २८२, चतुथक्ला द्यध्वत्रय कलातत्वभुवनाभिधेयम् १८, १९३ २०८, कलापञ्चक निवृत्ति गानाख्या कदरूपा २०७,कद आन्तर प्रतिष्ठा विद्या शान्ति शा त्यतीतारूपम् ११,६७,२०९,२१०, कलाचनम ३२५। २११ कलावाद( तत्रम) कलापोडशकमकामाकषणाद्यम् १२७ कदप २४१ २४२ कलासार( तत्रम) ३१७ कलाह्वा २९०, ३०२ द्र०--योगिनी। ३२३ कल्याणदेव २२३, २२४ करगुद्धिकरो (अङ्गविद्या) ९६ तदुद्धार कल्याणदेशिक २१५, २१६ ९७९९, प्राघायेन विद्यैश्वयप्रदा १०६ कल्याणनाथ करशुद्धयादिविद्याना कम २५३ करशु कश्मीर कास्य-घोप ३६ । फरगुद्धि यास ११८, १२० २६५, २८६, काकचण्डेश्वरीमतम २९९, ३२३॥ काकिनी १८२ द्र०-योगिनी। २८५ कापिशायन कम-उद्भवस्थितिसहारतिरोभावानुग्रहकरण काम-कामरूपम् ३२, ४० कामवीजम् १३८ कम १९९, नि श्रयसपदप्राप्तियोग्यता २६२, पञ्चकारणरूपपरबिदुस्वभाव माविर्भावयत्य प्रवृत्तय कम १९९ शिव एव परमानन्दलक्षण काम १३८ पञ्चकृत्यवरण कम २००, कम आमा १३९, २६१, कामो बिन्दु शिवसम सनरक्तिविमशनवीजावस्थापनतद्विला रसतया स्थित १४० २३१, पञ्चकामा बीजपञ्चकसमुद्भवा २४१ २४६, कामो पनात्मकम् २००, कम विनियोगप्रयोग सामथ्यव्याप्त्यादि २५३ । देव प्रकाम्यमानत्वात् ३१५। कामकला-उद्धार २१, २३ २५ ४०, कलशभव कामकलाध्यानम् १३५ १३७, २९५, ३२४, कामकताक्षरम् १३७, निष्क कला-मायाशक्ति २७, हकारो य कला लोपासनाया वामकाविनियोग १४०, रूप ३५, कला तद्विवतभूतबिन्दुद्वय २३५ थादियास २६५। २६३ करास्फोट क्मवरणानि - F ·१८.' विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी विपुग कामकलारूपेण परिणमते १९३; प्वन्यतम ३२, ४०, १०८, २२०, परिणमनप्रकार २०६कामकला काम- ३१९, मुद्रापीठम् १७४, २२१-२२२, राजवीजसारभूता २१७, २३६-२३९, कामपीठम् २२१, ३१७ । २५३, काम परमशिवस्तस्य तत्त्व कामाकर्षिणी-सशापरिपूरकाभिधेये पोड- विमर्शस्पपरमेश्वरीस्वरूपकामकलेत्यु शारे पूज्यासु कामाकपिणी बुद्धयापिणी- च्यते २६१, बामकला कलयित्री अहङ्काराकर्षिणी-शब्दाकर्षिणी-स्पर्शाक - तुर्यमयी रक्तशुलमिथतनु ३१२ । पिणी रूपापिणी-रसापिणी गन्धाक - कामगिरि २८२, २९५, द्र-कामरूप पिणी चित्ताकपिणो धैर्याकर्षिणी-स्मृत्या. पीठराब्दी। कर्षिणी-नामाकर्षिणी-बीजाकर्षिणी कामतत्त्वम् २६१, २६२, २७९ आत्माकपिणी - अमृताकर्षिणी - शरीरा- कामदेव २२५ कपिणीरूपासुपोडश शक्तिपुप्रथमा १२६- फामपञ्चकम्-वाम-मन्मथ बन्दर्प मकरध्वज- १२७, पूजाप्रकार. १२८, २९१-२९२। मोहनाख्य मायावीज-बाणतृतीय वाण कामिक ( तन्नम् ) ४३ वाग्भव-वाणतुरीय-स्त्रीहृदयाख्यपञ्चवीज- कामेश्वर-परमशिव १५५, २५३, प्रकाश- जम् २४१२४२ । विमर्शसारनिर्विशेषविन्दुलक्षण परमा- कामवाण १३२ कामराजबीजम्-श्रीतिपुराविद्याया द्वितीय नन्दानुभव एव परमो गुरुः २१८, स एव प्रथमो गुरु । अस्य गुरों श्रीचर्या- बीजम् ३२ ६४, ९९, २०६, २२०, नाथ इति सजा २१९, चतुर्थमिथुनरूप २६२, २९५, ३११; आनन्दस्य काम. प्रकाशस्वभाव शृङ्गाटमध्यस्थबिन्दुरूप राजत्वम् ९९, कामराजवीजस्य वीज- थीचर्यानाय २२२, कामेश्वरायुधानि प्रयेऽपि सयोग.१०८, कामराजवीजो पाशाङ्कुशधनुर्वाणारयानि २५३-२५६, द्वार १११-११२, २२१, मध्यमारप कामेश्वरायुधवीजानि २५५-२५६,२९५ । वामराजम् १९४, वामराजे कामकला कामरूपा क्रियात्मिका २१६:कामराज- कामेश्वरी-कामेश्वरस्य शक्ति ३, पोडश- बीजध्यानप्रकारस्तत्पल च २३६-२४१; नित्यासु द्वितीया ४७,२८९; अष्टवर्गाधि. प्रकारान्तर कामराजयन्त च २४१. प्ठात्रीपु वशिन्यादिपु द्वितीया ८९,२८६; २४७, वामराजस्योदयो मूलाधारे धूम कामरूपपीठाधिष्ठात्री १०८, २८२० ध्यान्ते व्याप्ति , विश्रान्तिब्रह्मरन्ध्र २४७, २९५, त्रिकोणाकोणवासिनी १३३, मामाक्षर २८१, मनुकोण द्विदशार २२०; पुसाध्ये धारमान पामेश्वरीरूप त्रितपमिद वामराजबीज स्यात् ३१५, ध्यायेत् १५५, परमशिवस्य स्वाभदेन मामराजवीजपति ३१९ । स्थिता विमर्शरूपा दाक्ति २१८-२२॥ परामराजगन्तान २१८, २२४ वाग्भयवीजाधिष्ठात्री २२०,२९५ पामरपम्-वामापादिदेयोसोट्टानान्यष्टौ यनिचले यामगिरिपीटे मित्रीसनाया. पोटाव्यष्टवर्गप्रमवाणि १०, पीठचतुष्टये स्मरे मामेश्वरीदेयीरदारमशक्ति २९५, ·४४ सर्वावच्छेदक काल २७३ । विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी ३८१ ३१९, कामेश्वरी कामेशीत्यपि कथ्यते ७४; कुलो भैरव १३९; कुलस्थानम् २२२, ३१५, ३१५, कामेश्वरीबीजम् ९१; २०२, २११ २८२, पत्रिंशत्तत्त्वसमु- कामेश्वर्यायुधानि पाशाङ्कुशधनुर्वाणाख्या- दायरूप शरीर कुलम् २१३ । नि २५३-२५६, कामेश्वर्यायुधवीजानि कुलकला - एकादशीपदस्थाश्चतुष्पप्टयादय २५५-२५६, २९५ । २६-२७ कुलस्य कला मायाशक्तिः २७ ॥ कारणेश्वरीपक्तिसविन्मार्गजपविधि. २६६ कुलचक्रम्-मूलदेव्या कुलचक्ररूपत्वम् २५, काल --अवच्छेदक. सकलनात्मा परामर्शो २२५। बन्धनरूप १३; तत्त्वविशेष कूलचूडामणि ( तन्त्रम् ) १९५, २०८; शिवस्य नित्यताख्या शक्तिनियत- कुलजा १३४, द्र०-योगिनी। परिच्छेदकरी कालतत्त्वरूपेण क्लुप्ता कुलपाटकशास्त्रम्-अकुल - कुल - कुलाकुल- भवति ३१०, कालो यम १६३, २७३, कौल शुद्धकोलाख्यम् ७०। कुलपुरुष-पर. पुरुष २१४,२५३ योनि- कालहल्लोहल कालस्य हरलोहलो लवादि- स्थानगतानङ्गशब्दवाच्य २३९; द्र०- प्रलयान्तो वेग १३ । परपुरुष । कालाग्निरुद्र १८, १९, ६७, १३८, ३०५ कुलयोषित्-देहप्रमातु पत्नी, आगमभापया कुण्डगोलम् कुलेश्वरी देहाभिमानिनी सविद् २१२- कुण्डलास्या-रुद्रशक्ति २२५, द्र०-कुण्डली। २१३, कुलकुण्डलिनीशक्ति २१२; कुल- कुण्डलिनी-पिण्ड कुण्डलिनी २४;परा अपरा वधू २८२ । च कुण्डलिनीशक्ति. ६७, ९८; सपराध- कुलसार( तन्त्रम्) स्वरूपिणी कुण्डलिनी चिद्दण्डरूपिणी कुलसुन्दरी-पोडशनित्यासु दशमी ४८,२८९ १४०, कुण्डलिन्याश्चन्द्रसूर्यात्मिके द्वे कुलस्वामिनीचत्रनवकम् ४०, ०-चक्रनव- अङ्गुली १८४॥ कुण्डली-बिन्दुसमुत्थिता सूक्ष्मा कला कुण्डली कुलाकुलम्-रश्मिपुञ्जम् ६७; शास्त्रम् ७४ । मध्ये ३० कुण्डलाख्या रद्रशक्ति । अत्र कुण्डल- कुलाचारम्-परसहजकुलान्त्यजाना शब्देन कुण्डली लक्ष्यते । तत्पुन सरी- पोडशाष्टचतुरेकक्रमेण योगिनीरामन्त्र्य मृपाभिधवह्निबीजं लक्षयनि । कुण्डली- उपोषितास्ता शुचीभूता समानीय स्वर्ण- स्यास्या यस्य स रेफ २५५-२५६ । वस्त्रस्रक्चन्दनधूपदीपभक्ष्यभोज्यलेह्यचो- २२२ प्यचवणद्रव्यपात्रासनदक्षिणादिसहित समन्त्रक नोराजनादिसक्लोपचारे. परि- कुरूपिकामतम् तोपयेत् । एतत्खुलाचारम् १३४-१३५, महासमयमहानुष्ठानम् १७१, २२५ । कुलम्-ब्रह्माण्यादिलक्ष्म्यन्तं मातृकाप्टवर्ग- अमेगाष्टधा व्यवस्थितम् २६, बुल पट्- कुलान्तकम् १०, ६०-पीठम् । विशत्तत्वमय जगद २७,६७, कुलशास्त्रम् कुलासनम् ३८, १७१, द्र०-कोलासनम् । ४४ कम्। कुग्जि कुन्जिकामतम् ·. कुलोध ३८२ विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी कुलेश्वरी-देहाभिमानिनी सविद किया-ज्येष्ठमध्यमवाररात्यमोपमिनत्रय ज्ञानयोग- वुलोड्डोश( तन्त्रम्) भानयोगक्रियाज्ञापकम् ४० कुलोतीर्णा २९०, ३०२, द्र०-योगिनी । क्रियाचर्याप्रतिपादनपराणि चतुप्पष्टि- फुलोदय २०५ शासाणि ४५ २०५ प्रियाशक्ति--शक्तिरूपस्य वारस्य इच्छा १६७ ज्ञानाक्रियाशान्तास्यालाचतुष्टयम् ३५, कृत्यपञ्चकम् --मृष्टिस्थितिसहारविरोधानानुग्र निन्या च तदधोगता ३५; कियापत्ति,- हास्यम् ६७, २८४, ३०४; उदेशा- द्रास्वस्पा ४६,३०० नियाज्ञानेन्यापर वस्थाया मृष्टयादित्रितयक्र्तृत्व त्रिपुरा- पर्याय त्रपुर महाजनम् ६४: रियाक्ति मूर्तिवैचित्र्यात् , साम्यावस्थाया तरो पिणो त्रिपुरा २०६,२८२,त्रियाशक्ति- भाववतुं त्वमीश्वरमूा, बीजाद्यनुपह हल्लेखनरूपा २०७; एवभूतमिद वस्तु कर्नुल सदाशिवमूल् २०७॥ भवविति यदा पुन । जाता तदैव तत्त विया द्वत् कुर्वन्त्यत्र रियोच्यते २३०, कृत्रिम सयोगजो विष १५, २४८, २४९ रास्त्यशः ३०८, क्रिया तमोमयतिर्मन कृष्ण फैचित् इत्युच्यते ३१० रुद्रस्य नियामयी शक्ति देशदेश रुद्राणी ३१२ । ३२० फैवल्यसिद्धि-परावाग्विलासपरामर्शन १४। कोषमुनिभट्टारक-दुर्वासस एवाभिधानम् कोणत्रयम्-शक्तित्रयात्मना वा वामाज्येष्ठा ४०, २२२,३१९ २२५ क्लीमानन्द -कामदेवौ रतिभर्ता रौद्रयात्मना वा, अनुत्तरानन्देच्छासघट्ट- नैन वा १०-त्रिकोणम् । क्लंदनम् कोणषट्कम् ---कामशब्दामिधेयम् ०४२ । सकार-सवतंहप २५; क्वारपकारमयो- कोल्लगिरि १०,०~-पीठम् । गज ३६,क्षकारमहिमा प्रत्येकमहराणा कौमारीब्रह्माण्यादिप्वायतमा ८,१२६, क्षारपत्वचY०। २९१॥ क्षमापणम् मिति कौरम्-शासम् २२, ७४1 क्षेत्रम् कोलामनम्-कुलासनवाग्मवम् १७१; वीज क्षेत्रनप्रतिहारी १५५; द्र०--प्राणदूती । गुह्ये न्यसदाधमक्यादित्रिपक्तिगम्।श्चेष क्षेत्रपाल दोजद्वय कन्दमत्सवलोलमासनम् १७१। सोम-समृति १४ ५०; मान्मयो विकार पोलिनी ९०,२८७,८०-पगि यायष्टकम् । पोतिनीबोनम् ९५ सोभणम् रोशिकी २३५ क्षोभिणी-मुद्रा १५, २५७ । ३०३ सङ्गमिति ६७, ६८ ३२८ १ ७४ ६७,६८ प्रमवासना ·खत्रयम् सेयर-अणिमाद्यसिद्धिसमन्वित गुप्ता २९०,३०२ १०-योगिनी। विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणो ३०१ २८५ गर्भावरणदेवता गवं २०८ पृष्टयादिपञ्चकत्यकारी स्वेच्छागृहीत- गलेपातिकाकर्ष १४९ विग्रह स्वच्छन्दवारी महाभैरवदशामा- गाएतन्नम् २३५, २८१ पन्न खेचरीभिरेवमुगविशिणाभिश्चतुष्प- गिरिस्तम्भ ट्रियोगिनीभिः सपरन् क्रीडमान खेचर गुगुलिका ७१, १७१३ गुणत्रयम् खेचरत्वम् चिन्मये पराकाशे चारित्व गुणवृत्तम् समरसता ७१, १८४] २८१ गुणाष्टकम् लेचरी- मुद्रा १३५, १४१, २९६, सहारमुद्रा गुप्ततरा २९०, ३०२,०-योगिनी । १४२६ पराम्बरे कुण्डलिनीरूपेण चर. तीति कृत्वा खेनरीति देव्या नाम १४२, गुरु - ज्येष्ठमध्यमवालाख्या गुरवो ज्ञानयोग- १८४ खेचरीमुद्रालक्षणम् १८०-९८२) कियाज्ञापका ३२,४०, २२०-२२२ । एपंव समयमुद्रा १८३; सहारमुद्रा- गुरुपतिः-पराध्या, परापराच्या अपराध्या स्वरूपम् १८३-२८४, से बोधगगने घर त्रिकास्मिका मुनिवेदनागसख्या दिव्योप- सौति खेचरी १८४, ३२७, त्रिविधा सिद्धोधमानदोषाभिषा २२५, २९०% हेनरी १८४-१८५; सेचरीवीजम् १८९, दूस-ओधत्रयम् । खेचरीमेलनम् 3D योगिनीभि सहासिका गुरुपादुका ३२२ २६७१ গুলিষিঞ্জিঃ १७३ ૨૦૮ ३ गुहातन्त्रम गणेशा-श्रीकण्ठादयो रुद्रा, आदिक्षान्ता गृह्यस्थानम् वर्णा वा १, ५, ३५, द्वादशात्मा एका- गोवर-स्वाधिष्ठानम् ११९, १२०, २८७ दशात्मा वा गणेश ३६-३७,७४। गोरोचना गणेशयामरम् प्रपनम १५७-१५९ गोशादिपदम्यापी प्रयना १५५०-प्राणती। ६७ प्रथिद्वादशकम् गन्ध सविन्मागंगत स्वात्मसश्रय अपलो गम १३४, चन्द्रनागुरुकपूरपड गन्ध १३४, पतिशतवान्तर्गत: १९५, ग्रहण २०९,३१०॥ प्राहम मधयुक्तितन्त्रम् प्राहम मन्यापिणी १२७, २९२६-कामा पटा ( घोष) कापणी। घीय . ४३ गणनाथ, ·३८४ विशिष्टपदाना विषयानुनमणी सहार पश्चिमो ज्ञेयो ७४ ८२,८८ नाणम् १९५, २०८, ३१० दक्षिण । चक्रम्-मण्डलम् ३, वर्णचत्र(मण्डल ). ह्यनाख्यस्तूत्तर. स्मृत ६५ । मन्त्रधामसविद्रूपेषु प्रमेयपञ्चकेप्वेकम् ३, चतुर्थद्रव्यम् ३४, ३७, ३९, सप्तपष्टयात्मकानि चतुर्दशारम्-चतुर्दशारनिर्मापप्रकार ५७-६२, पदानि देव्याश्च निवसन्ति ३७, चक च दक्षिणाम्नायरूप हियतिचक्र सूर्याधिष्ठा- कामशब्देनोच्यते २४२, ६०-~-श्रीचरम् । तृकम् ६३-६५, २६३, चतुर्दशारनिष्पत्ते- चक्रक्रमदेवता ३१६ द्वितीयः प्रकार ८६-८८, चतुर्दशार चक्रपञ्चकम् --मूलाधार-स्वाधिष्ठान मणिपूर सर्वसौभाग्याभिधम् १२८; चतुर्दशारे अनाहत विशुद्धभाख्यम् २२९, २३० । शक्त्यन्तै पादुकामिति १३३, चतुर्दश- चरसकेत: ८२ कोण मनुकोण मन्वध भुवनाश्रकमिति चक्रासनम् ११८, २८६, ३२८ पर्यायाः ८१, ८३, २६३, २८५, २९३, चक्रासनस्थिता (अङ्गविद्या) ९६; तदुद्धार २९८, ३०२, ३१४, ३१७ | १०२-१०३, २८६, चक्रासनकर्मणि चतुर्वीजवती विनियुक्ता ९७, १०६ । चतुलंक्षकोटियोगिनी चक्रेश्वरी-प्रकटादिका योगिन्यश्चफ्रेश्वरी- चतुर्वह्निः पदाभिधेयाः ३०.1 चतुर्विधाभिषेक चक्षुः १९५, २०८, ३१० चतुशतम् चतुरन्यया. ४१, ३११, ३१२, ३१३, चतुश्शती द्र०-चतुराज्ञा। चतुश्शतीटिप्पणम् १४२, १७२, १८९, २५९, चतुरथम्-चतुरिशोभितम् ६२, ६४, ८१, २७३, २७४। ८३,८८, २६३ । चतुश्शतीदर्पणम् चतुरश्रत्रयम् चतुष्कल:-बिन्दु ३०, चतुष्कल वाग्भवबीजम् चतुरस्त्रम्-कुण्डम् २७१ १०२, अस्वरविमर्शरूपो स्वाशी चतु- चतुराजा-पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरास्याश्चतुरा एकलौ ३११, अकारहकारयोरिच्छादिका ज्ञाशब्दमूचिताश्चत्वारः समया. ३२-३३; वामादिकाश्व चतुष्कला १९३-१९४ चतुप्पीठाधिष्ठातृमहासविदवलम्बनेन चतुष्कलात्मक आत्मा ३२४ । प्रवृत्तचतुस्नोतोस्मा महापदवी चतुराशा चतुष्पिण्डम् ३३, चतुराजेतिशब्देन पूर्वदक्षिणपश्चिमो. चतुप्पीठम् ३२, ३३, २१८; द्र-पीठम् । त्तरास्यानि चतु सिंहासनदर्शनानि चतुष्पष्टितन्त्राणि ब्रह्माण्याद्यशभूताना मातृणाचतुष्पष्टिपूजामण्डलानि ४२.४३ चतुराम्नाय-अन्वय-आजा-आम्नाय-समय शानयोगत्रियाचर्याप्रतिपादनपराणि चतु. नोत शब्दा. पर्याया ४१,४२, ३१८, ध्पष्टिशास्त्राणि ४५ । মুঘনিষ गृष्टिरूप. स्थितिरूपस्तु चतुष्पष्टियोगिन्य २७४ २७४ लक्षितानि ४१॥ २७, ४२ ·विशिष्टपदानां विषयानुभमणों चतुष्पष्टिलक्षकोटियोगिनो चतुस्समपाः ३२० ३३; ट्रकचतुराजा- चतुराम्नायशब्दौ । राब्दी चन्द्रज्ञान খরুদ-মাসাহানিৰনমন্ত্র- भित महानन्दलक्षणम्२०६,३११, २८२ । धनाय:-मध्यध्ययमध्यस्थानगतोव्याणपीठ- स्थिनमभस्तविद्याभिषेपमहात्रिपुरसुन्दरी- जम्भः देवीविमृष्टरूपो महाप्रकापारूप. परमा- ७२, ७४ जगत अनाश्रितादिकालारिष्ट्रान्त पत्रिंश- तत्वमयं विश्वम् १९, ४९-५०, ६८. द्र-विश्वम् । अनुस्यौतस् ३३६द्रत-चतुराज्ञा-चतुराम्नाय. जन्म-मुह्यस्थानम् १५० ! जपः २६३, २६४; जपनिर्वचनम्, पारमा- धिको जपः, वर्णावृत्तिरूपो जपः, जपविधिश्व २६६-२६७ निगदः, उपाशुः, मानसश्चेति त्रिविधो जपस्तेपा लक्षणानि चर्या २६५, २६८-२६९, ३०२; उत्तमो जपः ३२५1 जपयज्ञः १३२ जगमनम् ६८,२९५ नन्दलक्षणः परमशिव एवं चर्यानायो जयद्रथयामलम् दिव्योपगुरुपु प्रथमश्चनिन्दनायापर- जयिनी ९०, २८७; Fo---शिनी । पर्याय: कृतादिगुरु: १०८, २१८-२२०, यिनीवीजम् जाप्रत २६६ जालन्धरपीठम् १०, ३२ ४०, १०८, २२०, २२१, २८२, २१५, ३१६, ३१९, ३२६ २०---पीठम् । -चामुण्डा ८, १२६, २९ १०-प्रमाणी। जालशम्बरम २१४ निष्णुदेयः-~-मानवीयगुरुः १०८, २२३, ३२० चिताकविणो १२७,२९२,२०-कामापिणी जिह्वा १९५.२०८, ३१० वित्रभानुः ३२२, ३२४; यनि-वह्नि- जीवन्युक्तिः हुताशनान्दाः। जीवहा १५५; -प्राणपूती। चित्रा-पोडदानित्यापोडशी ४८-४९,२९० । ज्ञानम्ज्येष्ठमध्यमघालारपमोपमित्रत्रय १४० ज्ञानयोगश्यिाज्ञापनम् ४०, मानयोग- কিন্নাবসিবিনয়মি কানুল- २०१ दासाणि ५१ सानाति-तिरूपाय हवारस्य इ. ज्ञानापियासान्तारयर लानरयम ३५, ३२५ তা বাধা ; ঘাসবাদশা मित्रा, ३.०, नियामानन्धर- २२२, २९५, ३१८। सपिादः चापिक:-~-ज्वरः ७९, १६० । चामरम चितिः १ विण्यम् वियोम चिन्महोदधि. चिमपी-देवता ३२३ । चैटी ·२३४,२८१ २०१ - ३८६ विशिष्ट पदानां विषयानुप्रमणी पर्याय पुर महाचत्रम् ६४, ज्ञानशक्ति- ज्येष्ठौलिः ४०, ३१९; ओलि-गुरुपक्तिशब्दो रूपा त्रिपुरा २०६-२०७, २८२, द्रष्टव्यो। ज्ञानशक्तिरवभासनारिमका २०७, एव- ज्योति शास्त्रम् मेतदिति ज्ञेय नान्यथेनि सुनिश्चितम् । ज्योतिबिन्दु शापयन्ती झटित्यन्तनिशक्तिनिगद्यते ज्योतिलिङ्गम् स्वयम्गुलिङ्गम् २६९, २७० । २३०, ज्ञाना शरत्या ३०८, जाना ज्वलनम् सत्तरूपा निर्णयबोधस्य कारण बुद्धि ज्वालामालिनी-पोडशनित्यासु पञ्चदशी ३१०; ज्ञाना विश्वम्भरा ३११, ज्येष्ठा ४८ २९०॥ ज्ञानावेशारज्वी ३१४, ज्ञाना वजेश्वरी डाकिनी ७४, १८२, २४८; द्र०-योगिनी । ३१७1 डामरतन्त्रम् ज्येष्ठा-ज्येष्ठमध्यमबालाख्यमोपमित्रत्रय ज्ञानयोगनियाज्ञापकम् ४०, ज्येष्ठमध्यम- तत्यम्-तत्वानि शिवशक्तिसदाशिवेश्वर- चालान्याश्चित्प्राणविषयात्मका गुरव शुद्धिविद्यामायाकलाविद्यारागकालनिय- ४०, २२०-२२२, ज्येष्ठो ज्येष्ठोलिहेतु- तिपुरुपप्रकृतिमनोवुद्धयहद्वारथोत्रत्वक्- रोड्डीश ३१९, ओलि-गुरुपतिशब्दो चक्षुजिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थश ब्दस्पर्शरूपरसगन्धाकाशवायुवह्निसलिल. ज्येष्ठा-वामाज्येष्ठारौद्रयात्मक कोणत्रयम् भूमय. १९५, एतानि अशुद्ध-शुद्धाशुद्ध- १९; ज्येष्ठाशक्तिविन्दुद्वयमध्यगा ३१, शुद्धात्मना- शुद्धमिश्नासुद्धात्मना विधा ज्येष्ठारौद्रम्विकास्यक्तिप्रसरसमद विमक्तानि १९५, शुद्धाना तत्वाना पञ्च- वैचित्र्येण सर्ववर्णोदय ३२, बारस्य कम् शुद्धाशुद्धाना सप्तकम्, अशुद्धाना शिवरूपस्य वामाज्येप्ठारीद्रयम्विकारय चतुर्विशतिक घ २०८२०९, आत्म- कलाचतुष्टयात्मकत्वम् ३५, ज्येष्ठा विद्याशिवाय तत्त्वत्रयम् २१२, २१६ शक्तिनखामगा ३५, ज्येष्ठेग यदिद मायान्तमात्मतत्त्व विद्यातत्व सदाशिवान्त पुरन्दरपुरे रेषाचतुष्क वहि ८३, स्यात् । शक्तिशिवो शिवतत्त्व तुरीयतत्त्व वामादिपञ्चकेप्वन्यतमा ३५, २०२, समष्टिरेतेपाम् ३११ ३१३, ३२४; ज्येष्ठा शृङ्गाटाकारता गता २०२, कामतत्त्व विपतत्व मोक्षतत्वच काम- ज्येष्ठा विश्रोदयप्रसरभूमि वाग्भव शक्तिबीजात्मकम् २६२, पद- २०३, बिन्द्वीशानगता रेखा पुनः कुटिलीभूय त्रिशतरवलक्षणानि ३०९३११, तत्त्व. विन्दुपश्चिममाग्नेय गता ज्येप्ठा २०३- चत्रम् ३२४॥ २०५, २८२, ज्येष्ठा सुप्रबुद्धाना शक्ति. २०३, सत्ता शिवस्तदशा ज्येष्ठा ३०८, ३२६ ज्यप्ठा १६, १९३, २०८, ३०५, ज्ञानावेशारज्वी ज्येष्ठाश द्र०-पडवा। तर्क द्रष्टव्यो। तत्त्वशम्बरम् तत्त्वशोधनम् ज्येष्ठाशो विष्णु तत्त्वावा पप्टीश ३१७ । २३३, २८१ ·३८७ विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी तपंणम् तादात्म्यम् ताप्यम् तान्त्रिक तार्तीयबीजम्-शक्तिबीजम् २४७, ३१२ । तासत्रयम् निरोपानम्-तिरोभावः२०७, निरोपशक्तिः २०८,२८४ तुरोयतत्त्वम्-तत्त्वत्रयसमष्टिरूपम् ३११ । तुरोपबीजम्-वीजनयसमष्ट्रिरूपम् १३२ । तुर्य तुर्यातीत -मनोवागतीत समरसदशामापन शिव. २३ ॥ १३३-१३५ विधाम २६७ त्रिपुरमालिनी-नवनित्यासु पष्ठी १०७, २९० २६७ त्रिपुरवासिनी-नवनित्यासु चतुर्थी १०७,२९० ५ त्रिपुरसुन्दरी-पोडशनित्यासु प्रथमा महानित्या ४९; नवनित्यासु तृतीया २२६, २८५,२९९ १०७, २९०, त्रिकोणमध्ये त्रिपुरसुन्दरी प्रज्या १३३, ओब्याणपीठनिलया २८२ ॥ त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् २०४, २२७, २८२ त्रिपुरा--त्रिपुरसुन्दरी ३२ ३३, त्रिपुरा- निर्वचनम् ३३, पोडशमदा त्रिपुरा ४९, ३२१ पचवटात्मिका त्रिपुराविद्या देव्यावाइन- कर्मणि विनियुक्ता १०५, १०६, २८८, १०७ नवनित्यागु प्रथमा २९०, १३४ त्रिपुराभट्टारिका १५१, त्रिपुरास्वरूप निर्वचनम् १९३-१९६ २०५-२१०, २१४, २१५, त्रिपुरा प्रधानविद्या २५७. २५८, त्रिपुरा पराभट्टारिका २५८, रविशशिशिखिरूपा बीजत्रयात्मिवा त्रिपुरा २७९; मुद्रामयी त्रिपुरा ३१७ ॥ यामाग्यप्ठारौद्रयात्मता, त्रिपुराचक्रम् ८३, ८८, ०-पोचत्रम् । अनुसरानन्देन्यासघट्टनेन या त्रिकोणम् पिराम्पिका-नयनित्यातु अष्टमी १०५,२९० त्रिपुरामुद्रा १७४; go-मुद्रा । १९, एकादसमक्षर पिकोणात्मपम् १९, ३९, वर्णमहरमन्त्रधामसविरत्रमाणा- त्रिपुरामी-नयनित्यागु पञ्चमी १०७, २९० मापार त्रिकोणम् ३९, २०७, पहाट त्रिपुरासिटा-नवनिरयागु गती १०७, २९० सिरोणे भवति २०३;-गाटम् । त्रिपुरेशोनयनिरमामु द्वितीया १७, २९. १२२ ११४, २०७ त्रिवीणम् विता-मुद्रा १७५ १७६ २५७, २८८ द-बीमत्रयम् । त्रिवीणातिनीमूत्रम् २०७ शिकम त्रिमूर्ति त्रि-पीलीयामानयिापाणि नेवानि पितोपत्र पाय ग २४९॥ Frafe १४.२०७, २१९ ६४,२.७,२१.२१५ frfra-१४ तृतोपद्रय्यम् तृतीयवीजम्-शक्तिवीजम् ३१६ । तेज तेजोदेष -मानवीयगुरु २२३, २२४, ३२० त्रिकम्-शास्त्रम् २१ त्रिकोणम् (व्ययम्) अनुत्तरानन्दचिती इच्छा- शक्ती नियोजिते त्रिकोणम् १९; शक्ति अपात्मना, त्रिगुणम् २०७ 13. सिपम् ·६८,२४५, २४७ ३८८ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी पुरं महायकम् ६४, द्र०-श्रीचक्रम् । ८८, १३३ २६३, २८५, द्र०- अन्त. लोक्यम्-यतुं फरणकर्मव्युत्पत्त्या लोक दंशारयाह्यदशारशब्दो। लोकनलोक्यात्मा प्रपञ्चः पविगत्तत्त्व- दशाश्वमेधमध्यस्यः ८२ समुदाय. १९४; ग्राहकग्रणग्राह्यात्म दहनागार श्रलोक्यम् २०८-२०९ । दहराकाशः त्रैलोक्यपरिमोह्निी-कटाह्वा चत्रेश्वरी ३०२ दारिद्रयम्-अज्ञानम् ६८, ६९ । प्रैलोक्यमोहनम् ८१, १३३, १३६, २५७, दास-यः कर्मण उपक्षपयिता १४७ । २८५; द्र०-श्रीचक्रम् । दाहः २८५ बोतलम् ४४ दिग्बन्धः ३२३ त्रोतलोत्तरम् ४४ दिव्यत्रमः २१८-२२२; द्र०-दिव्यौधः । स्वक १९५, २०८ दिव्यग्निचयनन्यायः ५७ त्वरिता-पोडशनित्यासु नवमी ४८, २८९ दिव्योध:- सप्तभिर्गुरुभिर्मुद्रित १०८, २१८, दक्षिणपक्षपातिनी-त्रिपुरा विद्या २२२, महादिव्यगुरुपञ्चक दिव्योष दक्षिणसमय. ( अन्वयः आनाय.) ३३, २१९, २२३,३१९ । ४१, ६५,३११, ३१२, ३१५ । दोक्षणम् दण्डकम्-त्रिपुरसुन्दर्या २०४, २२७, २८२ दीक्षा १२,१६७ दण्डककर्ता-दीपकनाथः २२३ दीक्षाक्रमः २५ दमनम् ३२६ दीपः दमनकार्पणम् ३२६ दीपकनाय:-दण्डककर्ता भोजदेवदृष्टचमत्कारो दम्पतिः ३ दीपकाचार्यः सिद्धौधगुरु १०८, २२३, दर्पणम् ३२५ ३१९, ३२.1 वर्शनम् ५ दीपकसन्तानम् दक्षाकोणद्वयम् ६१, ६४, १०-दशारम् । दोपरूपिणी २२८-२३० दशकौलेश्वरः ८२- दीपशिखा २३७ दशभिपवान्तस्य. दुखम् ६९, ७५ दाभैरव. ८२ दुन्दुभिः (पोपः) शमुद्राः १३५, द्र०-मुद्रा। दुर्वासा २२२ पायोनिचप्रम ५४.५६; द्र०-अन्तर्दशारम्। दूती-पोडशनित्यास्वमी शिवदूतीत्यपि दशा-आरम्ममध्यविश्रान्त्यास्या कथ्यते ४८, २८९। दशारम्-दशारद्वय दक्षिणानायरूप स्थिति- दूरगतिः १७२,१७३ चक्र मूर्याषिप्टानाम् ६३-६५, २६३, देवदारुवनम् दशकोणय दशारद्वन्द्व दशारदय दशद्वन्द्व देवी दशारयुग्म दिदशामित्यनर्यान्तरम् ८६. देयोकोट्टम् २२१, २२४ ·द्र०-बाह्यदशारम् । द्वितीयव्यम् द्विदशारम् विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी ३८९ देवीपुर्यष्टकम्-वशिन्यायष्टकम् २९, ४० धैर्यापिणी १२७, २९२, द्र०---कामा• देवेश ३२० फषिणी। देण्यावाहलविद्या १७, १०५-१०७, ध्यान-शाक्तमहावेशस्तन्मह सामरस्यता 20-आवाहनविधा १४८;ध्यानप्रकल्पन जपस्याङ्गम् २६८ ॥ द्रावणम् ६७,६८, १३५ ध्रुव द्वात्रिशल्लक्षकोटियोगिनी ध्वनि द्वादशश्लोको २४, २३, २०८ नक्षत्रम्-न शत्ररूपिणी त्रिपुरा १,नक्षत्राण्य द्वादशान्त २५,२७, ३४, २२१ शिवन्यादीनि ६७; नक्षत्रपदेन राप्तवि- द्वारवतो ७९ शतिसख्या गृह्यते ३६ नक्षत्यत्र नकार- द्वितीयदशारम् ५६,५७, ५९, १२९ पकारनकारा उच्चारणा ३७-३८ । २७० १३४ नर्मदालिङ्गम् २६९ ८३ युत्तरचत्वारिंशद्योनिगण-भूतलिपिमय नवकोणम् ६१, द्र०-नवयोनिचक्रम् । ३१४३१७1 नवचरमप्रैलोक्यमोहन सर्वाशापरिपूरक धनु १३२, २५६, २९५, द्र०----आयुधयतु- सक्सक्षोभण सवसौभाग्यदायक सर्वार्थ- सापक सर्वरक्षाकर सर्वरोगहर सर्व- स्टयम् । सिद्धिप्रदायक सर्वानन्दमय चेति पत्र- २०९ धर्माचार्य -रघुनुतिकर्ता सिद्धीपगुरु १०८, नवकम् ४०, ८१, १३३, १३५-१३६, २८५, ११६। सवचक्रवासिनी घाम-मन्त्र-मण्डल(च) • वर्ण धाम सवि नवचक्रसविद ३२३ दूपेषु प्रमेयपञ्च के प्वेकम् ३, ३४, २१०, नववक्रीभाव सोमसूर्याग्निरूप ज्योतिस्त्रितय धाम मदचकेशी ३१८ ३८, वर्णाम्बिकायास्तुरीय परावागरूप नयत्रिकोणकुण्डम २७१ धाम ३९, चके मृष्टयादिप्रविभागेन नयनादा:- शून्यस्परांनादध्वनिविन्दुशक्ति - धामवयास्य प्रमेयम् ८३; घामत्रयस्यो- बीजाक्षरतमात्मना विकृतनादाष्टक तत्स. सत्तिमातृकाचमात् १९४, ३२४, धाम मणिरूप नवमम् ३६,नवनादा मूक्ष्मवर्ण- प्रकाशो ज्ञानम् १९८७ स्थानप्रकाशानु- मध्यमावागरूपा १९४, ३१३, ३१४, भदोन्मेपोद्यन्तृतादिसिद्धि । परिस्फुरत्ता- स्म सात तेज इति यावत् १९९, २८१॥ पतित्या-पत्रस्य नवनित्यारूपत्वम् ६५ धारणासम्प्रयोग-ध्यानविदोप धीर २६८ नवनित्यानामानि २९० । नवमी विनायीविद्या ११०, ११४। घरा २२३, ३१२।

·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी १२०, ३१० १२०, ३१. . नवमुद्रा-सक्षोभद्रावणावश्योन्मादमहा • नारदः इकुशा खेवरीवीजयोन्याख्या १३५ निगदः २६५, २६६, २६८; द्र०-जप । आह्वानविनियोजिता त्रिखण्डा विता निगर्मा २१७,३०२; द्र०-योगिनी । नवमुद्रा , ता प्रतिचक्र पूज्याः १३५, निजदेह २५७; द्र०-मुद्रा। नित्यक्लिन्ना-पोडशनित्यासु चतुर्थी ४७, नवपोनिचक्रम् ५०-५२, ६४ १३१, २५२, २८९। :५३, २६३०-अष्टकोणम् । नित्यता--अनादिवोध भवलक्ष्यम्-मेढाद्याद्वादशान्त नवाधार नव- नित्यपरिपूर्णतृप्ति. लक्ष्य च २७, २४६ । नित्या सर्वतिथिमयी पोडशी ४, एक एव नववर्गा. ३१, २३१, ३१३, ३१४, ३१६, प्रकाशाख्य पर. कोऽपि महेश्वरः। तस्य शक्तिविमाख्या सा नित्या गीयते नवापारम्-मेढाद्याद्वादशान नवाघारम् २७, बुधैः ४८; विमर्शरूपिणी नित्या पोडशी मूलादिपट्वलम्विकाललाटब्रह्मरन्ध्रा - ४९, कामेश्वर्यादिका पञ्चदश तिथि- ख्य नवाधारम् ४०, १२३, २४५-२४६। नित्याः ४८, २८८-२८९, २१३ । नागपमाम्बुजम् २९३; F०-अष्टपत्रम् । नित्यापोस्शकम् महात्रिपुरसुन्दरी - कामे नाथपञ्चकम्-श्रीकण्ठानन्तशङ्करपिङ्गल श्वरी-भगमालिनी-निरयक्लिना-मेहण्डा सादास्यम् ७४। वह्निवासिनी - महाविद्यश्वरी-ती व. नादा-अनाहतो नाद २६, ३०; हतः, रिता-कुलसुन्दरी-नित्या-नीलपताका अनाहत , उत्तीर्णश्च ३६; नादकुण्डली विजया - सर्वमङ्गला - ज्वालामालिनी १३९, नादसमुद्भव २०५, नादपञ्चक चित्राख्यम् ४५-४८, २८९.२९०, तत्रका समयादिविमलान्तम् २१९, नादनवकम् नित्या प्रधाना पोडशी महात्रिपुरसुन्दरी ३०७, नादक्तिनवकम् ३१८ । परिपूर्णा, अन्यास्तु कलारूपा प्रतिपदादि- नादाष्टकम् (विकृतम्) यून्यस्पर्शनादध्वनि पञ्चदश्यन्त तिथिक्रमेण स्थिता । विन्दुशक्तिबीजाक्षररूपम्, घोपकास्य- तत्र तत्तत्तियिनायिकामङ्गनित्यामभ्ययं घण्टावीणावेणुवाशकदुन्दुभिशङ्खघोपरूप तदनु महानित्या पूर्णास्या समचनीया. ४५-४८, चकस्य पोडशनित्यारूपत्वम् नाम-मिदमहेशमहेश्वरराङ्करपरमेश्वरमहा- ६५, पोडशनिरयावीजानि २८९.२९०, देवमृहमहेशानेशाभिधानव्यवहार पोडशनित्या मध्ययये यजेत ३०१। १९८,९८१। नित्यापोशिकाणव. २, ३, १२, ४६, १४२, नामावपिणी १२७, २९२, ६०--कामा. १०३, १८८१८९,२६०, २७५ । नित्यायोशिकार्णववृत्ति नामाप्याना-वर्णपदमत्ररूपा: २०८० नियति. १९५, २०८, ३१. निविशेष -पोप. ३६दि. २१८॥ . .. दक्षिणी २,१२ ·निकोलसन्तान निष्कोलसम्प्रदाय नैवेद्यम् न्याय ८२, ८८, २०१ परावा-गारावागविरासपरामान पैवल्य- विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी ६७,२०९ पञ्चोपचारा म्यादिनैवेद्याना निवेदनम् १३४, झाकाशादिक्षित्यन्तसभवाः शब्दाद्या निष्कलोपासना २४, २५, १४० स्वाभाविका गन्धादिनैवेद्याला २६४ । निकोलविद्या १०८,२१८ पद-पदं हस २४, पदानि वर्णसयोग- २१८ जान्येकाशोत्यादीनि २०८; सुप्तिडन्तानि ३४, ३९,२४९ पदानि २३३-२३४, २८१; सीलपताका-पोडशनित्यासुद्वादशी४८,२८९ पदावा १६, १९३, २०८, २०९ ३०५; कृपपत्रम् ३१७, द्र०-घोडशारम् । F०-पडवा। २७१ २३६ परजा-योगिनी म्यास-देहस्यासनत्वरापादको धर्मः २८५, परपुरुष -अकुलविन्दुरूप शिव २१२, २१३ न्यासकर्म परपाम्नि हुल्लय. ३२४, कर. २८२ । शुद्धिन्यास. ११८, १२०, २६५, २८६, परब्रह्म महात्रिपुरसुदरीदेवीपरब्रह्मात्म- २९६, मासनन्यास ११८,२८६,२९६ शक्ति २९५ । पशिन्यादिन्यास. ११९-१२०, २६५, परमगोलकम् --ब्रह्मरन्ध्रग्रन्थिरूपम् २२९ २८६-२८७, ३००; षडङ्गन्यासः ९९ परमपदम् शोमोपशान्तिरूपम् ११९-१२०, २८६ ३००, ३२३ । परमविन्दु-शिवः २०१ पवयनम् २९४, २०-बहिदंशारम् । परमशिव-अकुलस्थानगतः २०२, कामेश्वर- २४७ कामेश्वरीलक्षण २१८-२१९, आद्यो पञ्चकारणम्-प्रकृविन्दु २०५, ११०, गुरुश्चर्यानाथ ३१८) परमानन्द-मानवाघगुरु पञ्चकूटा-देव्यापाहुनविद्या १०५, १०७ परमार्ग-परस्य शिवस्य प्रापर मुगुम्ना. मार्ग २०१७ पञ्चकृत्पानि २०७, २०८,४०कर्म-पत्य पञ्चकशब्दी। परमात्मयोजन ३२७ पञ्चपिडम्--सर्वेश्वरीबीजम् परमेश्वर-शिय पालिङ्गम् पञ्चब्रह्म-ईशानादिसपोगान्त गन्नपञ्चकम् परात्या--गुरुपक्तिः परापररहस्पा २९०१०-पोगिनी। पञ्चमध्यम् परापरल्या---गुमति मराम पञ्चकामबीजम् २२३ । . २३६ पञ्चामृतम् (वलम्) पञ्चीकरणम् मिटि १४ स्वरमादितपराशक्तिमा शिवारिमा परावार, २२, २३, रा. ६५ ·३२२ १८४ ३०२ विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी भैरवी पगवार ३२, वर्गाम्बिकाया पामेश्वरीरूपा पश्यन्ती माता ३१५ स्तुरीय परावागपधाम ३९; परमशिव वामादियुगलरूपा पश्यन्ती ३१७; प्रत्युल्लयन्तीय शक्तिः परावामात्मना पाणि १९५, २०८,३१०, ३११ विश्ववैचित्र्यमदभासयनि २०२, पारमे. पातालशास्तम्-विलद्वारप्रकाशक शास्त्रम् ग्वरी पुरावा प्रसरन्ती इच्छानान २३५, २८१ । क्रियाशक्तिरूपता वीजयोनिवर्गवयंस्पा पद १९५, २०८,३१०, ३११ शिवशक्तिमाहेश्वर्यादिवाचिकामादिक्षाल. पादुका रूपा मातृका प्रयते २३१, पराया पादुकासिद्धि १७२ वाचः स्तुति २९७, ३०४, ३०६ । पायु १९५, २०८,३१०,३११ पराहन्ता १६ पायिवस्थानम्-शिर परिवेष' ५४, ५६, ६१, परिवेषाब्देन पारिंगघात. २८५ वृत्तनय रक्ष्यते ६२, ८१ ॥ पाश.-आयुधमायुघवीज – १३२, १५५, परोलिजा-ज्येष्ठौलिजा ४० २५५-२५६,२९५ । पर्वतलिङ्गम् २७० पासपूजा-गुलजाती भिना पमुशास्तम् १४४ पाशुपत. २३६ पश्चिमसमय-पश्चिमाम्नाय ३३ ४१, ६५, पिङ्गलः ७४; द्र०-नायपश्वाम् । ३१२, ३१३, ३१५, द्र०-चतुराजा- पिग्डम्-~पिण्ड कुण्डलिनी शक्ति २४; चतुराम्नायशब्दो। पिण्डात्मको मन्त्र ४२, ९३-९५ । पश्चिमतनु ६७ पिपीलिकास्चिन्याय. पश्चिमाभिमुत्र लिगम् २६९, २० पीठम्-पीठानि महासविद्रुपलब्धिस्थानानि पश्यन्ती-चतुष्पदात्मिकाया वर्णाम्बिकाया. ३३, कामपूर्णजकारास्यश्रीपीठान्देन पश्यन्तीपमध्यक्त निरुप परामृत वामरूपपीट पूर्णगिरिपीठ जालन्धरपीट- मयमेकादशात्मकमभिधीयते ३६, एकाद माझ्याणपीठ चेति महासमयमहारहस्य- मात्म पश्यन्नी ३५, १९१, १९४, भूनं गुरुवक्त्रंगम्य पीठचतुष्टय लक्ष्यते । ३०७ मध्यमावैखरीवारण पश्यन्नी नच्च पीठचतुटयमनिलानलगलिलपृथ्वी- १९१ वर्णमादिभूता पश्यन्ती १९२ गय ममजमदापारमाम् । तत्र वियद पश्यन्तीरूप मानि वीजम् १९४; यव्यक्ता विश्वव्याम अत एव न पृथक् पीठ. पश्यन्नीवावप्रधानन पेण सजिनम् ३२-३३, २९४; विश्ववारणोप- पश्यन्नीस्तुति २९७, ३०४, ३०६, लधिम्यानम् ७३; पीठचतुष्टये स्थिता पश्यन्नीपदव्युत्पत्ति ३०७, उत्तीर्ण देय १०८; पोटाटकम् १०; पीठप'च- पश्यन्नी चतुरन्वयात्मिा फम् ११, धतुष्पष्टिपोटानि ०४, मन्त्र- पश्यन्नी ११२७ पश्यन्नी त्रिकोणपंग मुद्राविद्यापीठानि २२०-२२१, संवि. नायने धनुर्वी पती ३१६ कामेवर स्वीटम् २१७॥ १४४ ·८० शारम्। ऐ०-घाम। शिवः २६, ३५,९८, १९१७ ऊबमुस प्राणप्रतिष्टा-तप्रकारः, प्रापलियामन्त्र विशिष्टपदानां विषपानुक्रमणी पोठिका प्रकाशो नानम् १९८, प्रकाशास्यो पोटेशः महेश्वरः २१९, ३०५, ३२२ । पीठेशो ७४ प्रकृतिः १९५,२०८, ३१० पुराकारः १७८ प्रतिष्ठा कला पुण्यानन्दः ३२०, ३२१ - प्रथमदशारम् ५५, ५६, १३०,६०-अन्तर्द- पुरत्रयम्-मोमसूर्यारत्यात्मकम् १९८५ प्रथमद्रव्यम् १३४ पुराणम् ५.२३५, २८१ प्रयमाविम् पुरुषः-पुमान १९५, २०८, ३०९ प्रपञ्चः-पत्रिंशतत्त्वसमुदायः १९४ । पुरुषपाशः २५५ प्रभाकरगुरु-मातृगुप्तदेवो मानवौयगुरुः २२३ पुर्यष्टकम्-वादान्याष्टकं देवोपुर्यष्टकरूपम् प्रमाणाध्वा-वर्णपदमन्त्ररूपः शब्दात्मको २१, ३१७, ३२४, देव्या. सुदर्ग पुर्य- वाचकाध्वा १६, १७, द्र०-डध्वा । एकम् २९८१ पूजनम् ३२२ प्रमातृसप्तकम्-शिव-मन्त्रमहेश्वर-मन्त्रेश्वर- मन्त्र-विज्ञानाकल-प्रलयाकल-सकलरूपम् पूजा-स्वे महिन्यद्वये पानि परा स्थितिः ३०१। पूजा ८९; विश्वस्य वेद्यस्य चिद्भूमि- प्रमादा १५५०--प्राणदूती। प्रजामण्डलम्-महाचरम् ६४ ॥ प्रमासनम् प्रमेयम्-धामनयास्यम् ८३ पूर्णगिरिपीठम् ३२, ४०, १०८, २२०, २२१, प्रमेयपञ्चकम्-वर्णनक्रमन्त्रधामसंवित्स्वरूपम् २८२, २९५, ३१६, ३१९, पूर्णपीठं ३४-३९ । पूर्णशलपीठमित्यनन्तरम् । प्रमेयावा-कलातत्वमुवनरूपोऽर्थात्मको हिन्ता-पूर्णाहन्ता मातृका १४, पूर्णा- वाच्याध्वा १६, १७०-पडादा। हन्ताया अनुत्तरादिप्रसरः १८; पूर्णाहन्ता १४६ सविद् २३ । प्राकाम्या १२५, २९१ द्र-राणिमा। पूर्वसममा पूर्वानायः (मागन्वया) ३३, ४०, ४१, ६५, ३११, ३१२, ३१४; प्रागन्वयः- पूर्वाम्नायः २०-चतुराशाचतुरानायशब्दौ । प्राणदूतो(नवको-मृता, वैवस्वता, जीवहा, २९०,३०१,३०२, ३१८ द्र०-योगिनी। प्रका:--अकारः सर्ववर्णायः प्रकाशः परमः प्राणपञ्चकम्-प्राणादिसमानान्तम् ।। प्रमाता विश्रान्तिः पूजा १३३ । प्रवणनाडी प्राकृतभाषा प्रफटा प्राणहा, आयुष्या, अपना, प्रमादा, विस्फुलिङ्गिनी, क्षेत्रमप्रतिहारोच, १५५॥ वियोणं संहृतिप्रधान प्रकाशास्यम् ५१; ५० ·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी प्राणसंपतिः ३२३ बहिर्दशार-बाह्यपड़वयश्रकशब्दा पर्याया प्राणहा १५५, २०-प्राणदूती। ३०२, ३१४ ३१७॥ प्राप्तिः १२६, २९१, द्र०-अणिमा | माहपूजा १८८ प्रियानन्दः २ बाह्ममुद्रा-कराभ्या बन्धनीया १८८, १९० प्रेतासन ६४ वन्धः-आन्तरमुद्रा बिन्दु.---रूपंबिन्दु समास्यात २४;चतुष्कला- १८२ धलिः १४०, १४१ स्मको विन्दुः शतरुदरगः३०विकृतनादो चलिचतुष्टयम् बिन्दु ३६; बिन्दु शक्तिर्नादकुण्डली बहिर्दशारम् ३१७: 5०-बाह्यदशारम् । पदाभिषा १३९, विन्दुरनामरूपात्मा बहुरूपाष्टकम् (तन्त्रम्) २०२७ पञ्चकारणरूपो बिन्दु शृङ्गाट- ४३ बहरूपाष्टकप्रस्तारन्यायः ५० मध्यवर्ती २०५; पञ्चावयवरूपी बिन्दु- बहुस्पाष्टकशास्त्रम् रूपोऽकार २०६; शानक्रियेच्छारूपं ४,३४ घाणः १३२, २९५, ३०२, द्र०-आयुध- बिन्दुत्रयम् २०६; बिन्दुमण्डलम् २०६; चतुष्टयम् । बिन्दुरूपी काम २३१, बिन्दुदर्शन बाणतुरीयम्- बीजम् २४१, २४२ मन्त्रसिद्धिरूपम् २५१; वेदनरूपी बिन्दु थागतृतीयम्-बीजम् २४१, २४२ शिवशक्तिद्वितयसामरस्यतनु ३०८ बाणबीजानि २२५, २९५ रक्तशुक्लमिश्रतनु , रक्तो बिन्दु शक्तिः बाणलिङ्गम् - नर्मदालिङ्गम् २.९, २७०, शुक्ल शम्भु परस्तदैकात्म्यम् ३१२ । विलम्- सहस्रारम् बाणवाभवम्-बीजम् २४१, २४२ । बीजम्-बीजात्मको मन्त्र ४२, १७१बीज- चाल ४० २२०, २२२, ३१९; मोलि योन्यास्मिका मालिनी, बीज स्वराः गुरुपतिशब्दो द्रष्टव्यो। २३१, बीज शिव २३१ । बालापा-वागीश्वरी त्रिपुरा २२८ भोजप्रयम् वाग्भवकामराजशक्तिबीजास्य मालाविद्या-आत्मरक्षाकर्मणि विनियुक्तान- त्रिपुराविद्याया. ३२ ३४, ११८, २०७, न्यासविद्या ९९ । २१२वीजत्रयेऽपिकामराजसयोग १०८ बाह्यम्-पूजनम् वैसरीरूपं वाग्भवबीजम्, मध्यमारूप बाह्मदवारम द्वितीयदशारनिष्पत्तिप्रकार: कामराजम्, पश्यन्तीरूप शक्तिवीजम् ५४.५७, ५९, द्वितीय प्रकार: ८६-८44 १९४आधीजे जाडयमोक्षो वागीश्वरत्व रायगाधरामिय दितीयदशारम् फलम् । कामरूपं बन्दसौभाग्य मध्य- १२९, दाढदै देव्यन्ते पादुवामिति वीजफलम् । विपमोक्षस्तृतीययोजालम १३३, बाह्यदमार्ग युद्धिवर्माशगोचरः २१७, धोजाना त्रयाणां व्यस्तोपासन २९८, पापद्वत्ययो सपिसाधिका समस्तोपासन च २४९, १०-मूल- कुलोतीणा पूग्या ३०२, द्वितीयतार- ३०४ विद्या ·वास्यम् १११ विशिष्टपदानां विषयानुभमणी बोजपञ्चकम्-मायावोज-बाणतृतीप-वाग्भव- ब्रह्मादिपञ्चकम् ~~-ब्रह्मविष्णुरुद्रेश्वरसदाशि- लूकार-सोहृदयास्यम् २४१, २४२ । योजमुद्रा १३५, १८६, १८७, १८९ ब्राह्मी ३.-मुद्रा। बीजरूपा-वागीश्वरो ૨૨૮ बोजाकर्षिणी १२७, २९२ द्र०-कामाकर्षिणी। बोजावस्थापनम्-कर्मविशेष.। रोनाष्टकम्-वशिन्याद्यष्टकस्य १३१, २५२, भगमालिनी-~पोडशनित्यासु तृतीया ४५, बुद्धि-पत्रिंशतत्वात्तर्गता १९५, २०८ निर्णयबोधस्य कारणम् ३१० । बुद्धयापिणी १२६, २९१, ६०-कामा बाहयाद्यष्टकम् २८,६५, ब्रह्माणी, माहेशी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी, चामुण्डा, महालक्ष्मी चेति लोक्यमोह- नाभिधेये चतुरस्त्रे पूज्या शक्तयः १२५. १२६,२९१ । २५३1 कषिणी। २८९; पूर्णगिरिपीठाधिष्ठात्री १०८, २२१,२८२,२९५,३१६; मध्ययश्रीतर- कोणवासिनी १३३,२१,३१६, शक्ति- घोजाधिष्ठात्री २२१,२९५, सोमचक्रे ओडयाणनापात्मके भगमालिनीदेवी- ब्रह्मात्मशक्ति २९५,३१६,३१९, भग- माला-मगेशीशब्दी पर्यायौ। २७०,२७१ २३६ ३०६,३२२,३२४ ३२० भारतः २३४ भारतो--शक्तिः माला-आशास्थानम् १५० मुक्ति-सिद्धिविशेष १२६,२९१ भुवनम-भुवनाध्या १६,१९२,२०८.२०९, धृह-भानु-अग्नि चैन्दवचकम् ~~-अम्बिकावामाज्येष्ठारोद्रीरूपम् ८३; शृङ्गाट त्रिकोण श्रीचक्रमित्य- नर्थान्तरम् । बोधकरणानि बौद्ध ब्रह्मपन्पि... पोलकाकारा शक्तिः२२८-२३१ ब्रह्मचक्रम्-ओध्यागपीठात्मकम् २९५ बह्मपञ्चकम्-ईशानादिसद्योजातान्नम् ११ ब्रह्मबिलम् ब्रह्ममूतिः २०८ महायामलम् ब्रह्मरन्ध्रम् १७,४०,७२,१२३,१४७,२२९, २४५,२४७,२४८,३१६॥ ब्रह्मसूत्रम्-प्रापप्रत्यगायत मध्यतो निहित सूत्रम् ८२,८४,८७॥ ब्रह्मस्थानम् ८२,८५,८६ ६४,२०६,२०८,२९५,३११,३१२, ३१७) बहाणी (बाझो) ४२,१२६,२९१.३१७ भानु २५,४३ भुवनत्रयम्-ग्राहकादित्रिक पाह्य ग्राहकग्रहण- रूपम् १३॥ भुवनाश्या माधितारिकालाग्रिद्धान्त कालान्यादिशिवान्तो या भुषनाघ्या १८-१९; अनाग्रितादिकालामिहदान्त- पतिशतत्त्वात्मा १९ मुक्तानि पतु- विशत्यधिकछते २०८-पाया।

·३९६ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी भूमि ८१,८२ भूगृहम १५२, २८५ मदनातुरा १२८ द्र०-अनङ्गमदनातुरा। भूततन्त्रम् ४४,२३५,२८१ मध्य -दशाविशेष भूतपञ्चरम् ११,३१० मध्यचत्रम्-चतुर्दशारं दशारद्वयं च सूर्याधि- भूतसूक्ष्माणि प्ठातृकं चत्रम् ६३, मध्यचक्रम् अष्ट- भूतडामरम् ( भूतोड्डामरम् ) कोणम् ( नवयोनिचत्रम् ) १३१,२९५ भूपपनम् २९२ मध्यश्यथम् २६३,। भूपुरम् ६२,२:८,३०२, वैश्वम्भरभाग-वसु- मध्यत्र्ययम्-निष्पत्तिप्रकार ८८, सर्वसिद्धि- धाभवनराम्दी पर्यायी प्रद चक्रमा पूज्याः शक्तयश्च १३२- मूबिम्बत्रयम् ३१४, द्र०-वृत्तनयम् । १३३, २१८, २२०-२२१; मानको. १९५,२१०,३११ नम् २५२, २५३, २५९, २६०, २६३, भूर्जपत्रम् १५४ ३१६, श्यत्रम् २८५; महत्व्यथम २९९ मेरुण्डा-पोडगनित्यासु पन्चमी ४७,२८९ । मध्ययपोडश नित्याकलाः पूजनीया. भैरवः ३,८८,१३९,३२३, जगद्भरणलक्षण- ३०१॥ श्चिन्नाय. ८८ पाशभिदुरो भैरव मध्यम. ( मध्यः) ४०, २२०.२२३, ३१९॥ ओलि-गुरुपतिशब्दो द्रष्टव्यो। भैरवागमः मध्यमवीजम्-भामराजवीजम् १०८, ३१७, भैरवाष्टकम् भोगः-ऐहिक आयुप्मिक्श्च मध्यमा-विकृतनादाष्टकं तत्समष्टिरूपमित्येवं भोजदेवः २२३ ग्रहसख्यारूपा मध्यमा वाक् ३६-३७, भ्रमरप्रयोग १५५ मध्यमा सूक्ष्म रूपम् १९१७ मध्यमारूपं भ्रूविलम् २०६,२४९ कामराजम् १९४; मध्यमारूपेण त्रिपुरा धूमध्यम् ६७,२४५,२६९ व्यक्तिमागच्छति २१५, मध्यमास्तुतिः भकरध्वजः २४१,२४२ २९७, मध्यमापनिक्तिः ३०७, अना- मङ्गलादाक्ति हतनादमयी मध्यमा ३०७, नवनादवर्ग- मणिपूरम् २४५ रूपा मध्यमा ३०७,३१३,३१४,३१६, मण्डलम्-चत्रम् (प्रमेयपन्चकेवेकम् ) ३१७॥ ३, मूलाधारम् १५०॥ मध्याष्टकम् ८२ मतोत्रम् मनः १९५,२०८,३१० मयुरा ७९ मनुकोणम् ३१४,३१७, ०-चतुर्दशाकोणम् । १०९ मनुस्मृतिः मदनामरम्-कामबीजम् मनोजडेव:-मानवीयगुरुः २२३,२२४,३१९ मदनापुरः-योनिवलयान्तः स्फुरन् मास- मन्त्रम -मन्त्ररूपा त्रिपुरा १,२१९ प्रमेय वियप, २३६, २३७॥ पश्चरेपु प्रपमम् ३,३७,३% आणपसात- ७० मदः-अपानो वायुः १५० ·मन्त्रशास्त्रम् विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी ३९७ शाम्भवात्मका मन्त्राः ५; चिद्विकासा- त्रिपुरसुन्दरी सस्थिता ८९; चन्द्रसूर्य- मर्शात्मक मन्त्रवीर्यम् ११,२९, मन्त्र- दहनविभङ्गि महाचक्रम् १५१ कारणभूता त्रिपुरा २२९ वर्णात्मका स्रोतोमय महाचक्रम् ३१५ । मन्त्राः २९; मन्त्रज्ञाने गुरोरावश्यक- महाचमत्वारः ७७,७८ त्वम् ३२, मन्त्रा आणवशाक्तशाम्भवो- महाज्ञानम् १९०-१९२,२०१ पायसवन्धिन ४२,७०, मन्या मनन· महात्रिपुरमुद्रा-त्रिशिखाख्या १२३, बाणधर्माणः ४२, मन्त्रमुद्राशब्देन ज्ञान• द्र०-मुद्रा। क्रिये लिलयिपिते ४६,३००; योनि- महात्रिपुरसुन्दरी-योडशी नित्याकला ४; मुद्रानिवन्धनान्मन्नदोपपरिहारः ७० वर्णाध्वसभवा: सप्तकोटिमहामन्त्राः ७४, समस्तविश्वजननहेतुमातृकापरिकल्पित- दिव्यावयवा १२,२०,२८,४१,४५,६७, मन्त्रबीजपूजाप्रकारः १२६; देवता १०७,१०८,२१७, २१८, २९०, २९५, मन्त्रेषु निवसन्ति १७१, मन्त्रदेवताः ३०२, महात्रिपुरसुन्दरीशब्दस्य साम्प्र- १७१; मन्त्रपीठम २२०,२२१ । दायिको रहस्यार्थ ४७; महाचक्रे महा- २८१ त्रिपुरसुन्दरी सस्थिता ८९; पुरत्रयस्य मन्त्रसिद्धिः--पञ्चप्रकारा मन्त्रसिद्धिः, स्पशन- स्वामिनी महात्रिपुरसुन्दरीध्यानम् अवलोक-सभाषा-बिन्दुदर्शन-स्वयमावेश- १२०-१२३, द्र०-त्रिपुरसुन्दरी । नभेदात् २५०-२५१; सिद्धिर्नाम देवता- स्मत्वेन प्रकाशमानता २६७। मन्त्रावा १६,१९४,२०८,२०९,२२०; महानादः महानित्या-~-त्रिपुरसुन्दरी ४८, ४९ । २४१,२४२ महानीलरसः मन्दधम् -मनुकोणम् २९३ महापातकम् ८० २३५ महापातकी २५५ महापाश ३१४ मलत्रयम्-आणवादिकम् महाबिन्दु. मलयगिरिरा-पीठाटकेष्वेकम् २३५ महाभाष्यम् महाकामकला २२,१४६,१४८,१५७,२५२, महाभुक्ति महाभूतदिनम्-कृष्णाङ्गारचतुर्दशी १७२ ३०३, द्र-कामकला। महाकालीमतम् मध्यपदेनाप्यभिधीयते २८५,२८९,२९९। महाइकुशा १३५,१८०; 50---मुद्रा। महाचक्रम-महाचत्रस्वरूपम् ६३-६४,महा. महामाया( तन्त्रम् ) १८८ पत्रपभावः ६७-८१, महाचक्रे महा- महानन्दात्मकम्-महामध्यम्, त्रिकोणमध्यस्थं बिन्दुस्थानम् २९९ । द्व०-पडवा। मन्मथ ८० मयमतम् मरुद्गणः ६ ६७ ७८ महाभयः महत्त्यथम महामध्यम्-त्रिकोणमध्यवर्तिस्पान केवलेन महामुद्रा योनिमुद्रा ·१ ३९८ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी महायोनिः ज्येष्ठारौद्रयम्बिकाख्यशक्तित्रय- महायोनिमुद्रा १८८ प्रसरस भेदरैचित्र्येण सर्ववर्णोदयस्योक्त- महालक्ष्मी ८,७९,१२६,२९१ त्वात् सर्ववर्णस घट्टशरीराणा मन्त्राणा द्र०-ब्रह्माणी। सैव भगवती जननी ३२, सप्तपष्टिवर्ण- महालक्ष्मीमतम् रूपा मातृका ३७,३९, १९४, परसूक्ष्म- महावचप्रस्तारम् ૨૫૪ स्थूलवर्णाङ्कुरा आद्यशक्तिरेव सप्तपष्टि- महावनः वर्णरूपिणी त्रैलोक्योत्पत्तिकारिणी महाविद्येश्वरी-पोडशनित्यासु सप्तमी ४८, मातृका १९४; पारमेश्वरी परा वाक् २८९। प्रसरन्ती इच्छाज्ञानक्रियाशक्तिरूपता महान्याकरणम् २३५ धित्वा वीजयोनिवर्गवयंपा शिवशक्ति- महाशुभम् ७९ माहेश्वर्यादिवाचिकामादिक्षान्तरूपा मातृ- महासविद् कात्मता थित्वा जिह्वाग्रा निर्गच्छति महासंमोहनम् ४३ २३१; मातृकापदव्युत्पत्तिः ३०६॥ महास्फुरता २२८ द्र०-मालिनी। महाहोमः २७० मातृकाचक्रम्-चामपितयस्योत्पत्तिर्मातृका । महिमा १२५,२९१; द्र०-अणिमा। चत्रात् १९४; मातृचक्रं चतुप्पष्टयादि. महोच्छुप्मम् ( तन्त्रम् ) ४३ २५०. महोदयः १७२ मातृचक्राज्ञा-वर्णाभिमानिनीना श्रीचक्राधि- मातृका-मातृकाल्पा त्रिपुरा १; समस्त- वाच्याभेदमयसमस्तवाचकपदाक्षराभिन्न- वासिनीना सामर्थ्य २५१,०-आज्ञा- मन्त्रसिद्धिशब्दो। परशक्तिारशिवात्मिका मातृका ४-५, परा वागात्मानाहतभट्टारकपरमशिव- मातृकापीठम्-सप्तपप्टथास्यम् अनाहत- पत्रिंशत्तत्वप्रसरणहेतुभूता हतोत्तीर्णभेद च ३७, ब्रह्मरन्घ्रसहस्रा. परा सविद् ९; माति त्रातीति मातृका राम्बुजोदरगतम् ७२ । ९, १२, १७; मातृका पूर्णाहन्तारूपा मातृकावर्ग: महदिमयंप्रथमलानुतरप्रस- मातृकासिद्धि राष्ट्रवर्गसामान्याप्टावयवतत्तद्वर्णाक्षररूप. मादृगुप्तदेयः-प्रभाकरगुरुनिवौषस्थ. २२३, परामृष्टतत्तद्विरोपावयवाशारात्मिका देवी ३२० । ४३ मातृका २१, आदिशान्ता वर्णमाला मातृभेदम् ( वन्त्रम् ) मातृरा २५, १७१, २३१, २८१, मायष्टकम्-ब्राह्मय घटक वशिन्याद्यप्टक ३२४, शक्तिस्तु मातृका शेया सा वा २८। च जेया शिवारिमका २९ पर मात्रा-ऊर्ध्वविन्दुममीपतिनो अनचहा- स्वरूपा भैरवीयपरावागात्मिका मातृका, अब राधंवला १३६ ।

·देवीविमरूप'श्रीमित्रौपानाथदेव लि. मूसविधा-जत्रयवनी, वस्या गाणी विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी मादना-पाशाङ्कुशधनुश्शरास्तद्वोजानि च २९५,३९७,३१९; मित्र मित्रेश मित्रेश- २५३, २५५ । देव मित्रेशनाथशब्दा पर्यायाः । मानवक्रम ---मानवौष २२३॥ मिध--विन्दुः ३१२, ३२१; तत्वम् १९५ / मानवोध -- दीपकाचायारसपुनसकैतपुञ्ज. मोमासा प्रकाशकजिष्णुदेवप्रभृतिभि प्रवर्तित १९२ मुक्त १०८, मानवोषोऽपर्यन्तोऽप्यविमशिनी- मुक्तकेशिनी-सिद्धौघगुरु १०८,२२३,३१९; कवधि महागुरुभिरष्टमि स्थापित मुक्तकेशोत्यगि नामान्तरम् । २१८, २२३-२३४, परमागमोक्तावनि- मुखसेवनम् २६८ सन्ततिर्मानवौष २१९; सप्तक मानवीयः मुदित २२३, २२४; जिष्णुदेवतोऽमृतानन्द- मुद्रा मन्त्रमुद्राशब्देन ज्ञानक्रिये लिलक्षयिषिते पयन्तो मानवौष ३२० । ४६, ३००, ३.१, महाशक्तिरूपा मुद्रा मानस --जप २६५, २६६, २६८, २६९, १४१, मुद्रा नाम काश्चन शक्तय १७४, मुद्रापदनिक्ति १७४, ३१८, मुद्रा माया-पञ्चकञ्चुकस्था ६७, तत्त्वान्ताता २९५ शुद्धाशुलतत्त्ववर्तिनी २०८, माया ईकार २२,२५५-२५६, निजाश- आन्तरीच बन्धरूपा १८८, आन्तर- भनेषु विभदबुद्धिर्माया ३०९। मुद्रा १८८-१९०, आन्तरमुदानवकम मायाक्षरम्-ईकार २०, २५५-२५६ । मापानीजम्--ह्रीङ्कार २४१-२४३ । मालिनी-द्विधा, नवघा, पञ्चाशदा च। वीजयोन्यात्मका दाद द्विधा । बोज स्वरा । योनि कादयो व्यञ्जनानि। वामदलो नवधा । वीज शिव शक्ति माहेश्वरी ( माहेशी) ५०-यापाष्टकम् । ६७,३०४, २१६ मिनाप ---मध्ययनोत्तरकोणगतपूगि महिमा १५, १८.२०, २२, २६, चीज. कुण्डलिनी १८४, बाहाभ्यन्तरभेदेन द्विविधा मुद्रा,वाह्या कराव्या बन्धतीया, मारणम् मारिजदापास्य-देश ३२०, मालामजा १२३, २१९, २२०, २५७, २६५ । मुद्राशकर - त्रिखण्डा-क्षोभिणी-विद्रा चिणी-आकर्षिणी-आवेशकरी-उमादिनी- महाकुशा-खेचरी-वीजमुद्रा योनिमुदा. रूपम् १७५-१००, १९० २२१, मुद्रा- नवकम् = नवमुद्रारान्दो द्रव्य १२३, १३५, २६४, मुद्रापीठम् १७४, २२२, मुसाबप १८२, १९०, २६४, मुद्रा- मौजानि १८८-१८९, मदारचना १८२, १९०, सहारमुस १४२, १८३ १८४, योनि. २३११ ७,१२६, २११, समयमुदा १८३ ७७ १६० मूल-मूलाधार रिपोटग्यितयाक्तिवीजाभिषेपमगमारिनी पूलदेवी १०८, २१९, २२१-२२३, ·विशिष्टपदानां विषयानुश्मणी . त्रयोद्धार ३८, १०७-११४, इय विद्या योग ४०,४५, २३६ दक्षिणपदापातिनी ४१, इय मध्यमवीज- योगपर्यम् २८१ प्रघाना विद्या, वीजत्रयेऽपि कामराज- योगपीठ. ७४,८० बीजप्सयोगात् १०८, मूलविद्या सकीला योगिनी-त्रिपुरा १, योगिन्यो ब्राहयाद्या ७, निकोला च १०८, निकोलविद्याया ३६, ३८; चतुष्परिमख्याका. २७, चतु- सत्सम्प्रदायाक्तित्वम् १०८-१०९; पष्टिरक्षकोटि-द्वात्रिंशल्लक्षमीटि-पोडश- निष्कोलविद्याया दिव्यसिद्धमानवोपक्रम. लसकोटि - अष्टलक्षकोटि-चतुर्लक्षकोटि- १०८, २१८-२२४, ३१८-३२० इय लक्षक्कोटिसख्याकाः७४, परसहजकुला- नवमी विद्या ११०, श्रीमूल पदाभिधेया न्यजा योगिन्य १३४, पट्चत्रपडूमि २९०२९५। पटकोशाधिष्ठायो डाक्तिी-राकिणी- मूलाधार. १७, २५,४०,११९-१२०, १५०, लाकिनी काकिनी- माकिनी हाकिन्यो २४५२४९, २६९; आधारनाम्नाऽप्य योगिनीपटकपदाभिषेया १८२; योगि- भिधीयते । तीना चतुष्पष्टिकोटयाऽपि ब्रायाधष्ट- मृता १५५,०-प्राणदूती। शक्त्युल्लास एव २५२, योगिनीना मृत्यु १६३, २७३ नवधा नामसकेत । तत्र प्रकटा, गुप्ता, मेदम २७ गुप्ततराः, सप्रदाया , कुलोत्तीर्णा, मोक्ष. २६२,२७९ निगर्मा, रहस्यका, परापररहस्या, मोक्षतत्त्वम् २६१, २६२ अतिपूर्वरहस्याश्च २९०, एता नवपत्रेयु मोदिनी-चवर्गस्था वाग्देवता ८९, २८६; प्रमेण पूज्याश्चक्रेश्वरीपदाभिषेया. ३०१. मोदिनीवीजम् ९२; द्र०-वशिन्या- ३०२। धष्टकम् । योगिनीचकमण्डलम्-तुर्यात्मक पञ्चयुतम् ६६ मोह १३२ योगिनोवृन्दम् ३, ७४, १८२ मोहनम् ६७, ६९, २४१, २४२, २४, योगिनीशम्वरम् २९५. योगी मोहिनीशम् (तन्यम्) योनि २३१,३०४ यक्षी १७२, १७३ योनिकुण्डम् २७०, २७१ यन्त्रम् १५२ योनिमुद्रा योनिमुद्रानिबन्धनान्मन्त्रसिद्धि. यायालसम् १६७ ७०, गुदमेढालरे योनिस्तामाकुन्थ्य प्रवन्धयेत् १४७, वाहपूजायां गर्वरा- यागमष्टपम् ३२० होमिण्या अन्नयंजनवेगया च योनि- पासवस्तयस्मृति मुदाया प्राथम्यम् १८७-१८८; योनि- यामलाष्टकम् ४३ मुदाया एवं सर्वो मुद्राप्रपचः २२१७ पुगे ३२४ योनिमुद्राबन्धेन देवरमा २६५ । यम २३४ ·रत-विन्दु रत्नदेव -मानवौघगुरुः रससारक. (रसेन्द्रसार) रसाफपिणी १२७, २९२, द्र०कामा- कपिणी । हपाकापणी १२७, २९२१.-कामा विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी रुपिका २४८ रूपिकामतम् २०० रेखिणी-ज्येष्ठाशक्ति. रचना रति. १८२ रोगः २७३ २००, २०१ रौद्र.-ओडीशनाथ २२३-२२४ रोद्रो-वामाज्येष्ठारीद्रयात्मक कोणत्रयम् रत्नेश १९,३२,२०२-२०५,२११७ रोद्री मोक्ष- रवि २७९, ३०८ मार्गनिरोधनाद् रोधिनी ३१, अकारस्य रत १९५,२०९ शिरो रौद्री ३५, योऽय शक्त्यनल- रसवादतन्त्रम्-काकचपडेश्वरीमतादि २३५ त्रिकोणनियहो रौद्रीयम् ८३, रौद्री कुञ्चिकयोद्घाटप १८३, १८५; बुभु- सूना द्रावयित्री रोदी २०३; शृङ्गाटे वामन विन्द्वग्रप्रथमाइकुरमिरिता शक्ति. २०३-२०५,२८२, ३१४; रौद्री चिति- हिल्या २९००-योगिनी। शक्ति २०४, सत्ता शिवस्तदशा रोमी ३०८, राक्ति ३१२। ६७, १९५, २०८, ३१० लकार ३६ लक्ष्मीयामलन राशि १,७,८,३६, ३८ लपिसा--सिद्धिः १२५, २९. लघुकर्ता-धर्माचार्य: २२३ ६४, २०४, २०७, २०८, २९५, लघुनुतिः কৰিদ্ধা ४०,२२९ २०८ २५५ ललाटम् ४०,२४५ ४३, २५३, २५४ लाकिनी १८२; द्र-योगिनी। लाक्षा पम्प बिन्दु. समात्यात २४, तरवा- लिङ्गम-पापरलिङ्गम् ८० शिरिणाम तर्गतम् १९५, २०२, ३१० । १३: स्वयम्भुवाणेतरास्य लिगत्रयम् २६९-२७०, ज्यौनिलित नमसालिन पर्वतलिङ्गं प २६९; परलिगम् ३१५, इतरवाणस्वयम्मुलिलानि ३१६-१७॥ २४ मोक- २०८ लोपन रसपारप्रिवीजम् राकिणी १८२; द्र०-योगितो। रामच्छदनम् ३०२, द्र०-पोडशच्छदम् । रुद्र-जगतश्चित्पदे निरोपना द्रावणाद्रः ३१२, ३१३॥ शक्ति-हकार चामलम् पहाणी रूपमेदम् (तन्त्रम्) कपिणी। रूपातीतम्-निवलम् रूपावान वलातत्त्वानमा ·४०२ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी लोक्यम् १९४ वर्णकमः ३४-३५, पाशमोषकः ४०; पर- लोपामुद्रा-अगस्त्यपत्नी हादिविद्याप्रतिका सूक्ष्मस्यूलभेदेन शरीरे वर्णक्रमः सव्यव- दिव्यौवे मिद्धोधे वा परिगणिता १०८, स्थितः १९१, १९२; वर्णकमरूपिणी चिन्छक्ति २०११ २१८, २२२-२२४, ३१९ ॥ वर्णक्रमोपासकः लोपामुद्राक्रमः लोपामुद्राप्रस्थानम् वर्णनयम् १०८ वर्णनिष्पतिः लोपामुद्रामतम् लोपामुद्रासन्तान. वर्णसंघट्टः २१८ वर्षाध्या-प्रमाणाध्या १६; वाचकाच्या १७ लोपामुद्रामम्प्रदायः ४०, ६५ वर्गाध्यममवा. सप्तको दिमहामन्त्रा ७४, लोषिक. ५ सदनिकान्तर्गत १९३; शब्दात्मक. वचम् १५८ २०८० कलाध्वनो वर्णावनि समाहार. वनपीठम् २२८ २०९, द्र०-पाध्या। दयपरतारः २५४ वचेश्वरी-जार न्वरपोठाधिष्ठात्री १०८, वम्बिका-चतुष्पदारिमका ३६, वर्णाम्बि- काया.पश्यन्तीरूपम् ३६; वर्णाविकाया- २२०, २८२, २९५, ३१६; मध्यध्यश्र- दक्षिणकोणगता १३३, २२०, ३१६; स्तुरीय धाम परावागरूपम् ३९ वर्णोदयः ३२ कामराजयोगाधिष्ठात्री २२०, २९५, वर्णोदयसमाभिज्ञः ३०७ ३१९; मूर्यचके पछीरानाथात्मके पने- वर्तुलम् चुण्डम् स्वरोदेवोविण्यात्माक्ति २९५, ३१७, १३२ ३१९ सैव वशीपदाभिधेयापि। पशिवाट्या-सिद्धि वशीनाथ ३१९ वशिनी ८९, २६५, २८६, द्र०वशिन्या- छप्टरम्। वदनम् २४५ बक्षितीबोजा चमः १५२ धनियाद्यष्टकम्-देवीपुर्यटकरूप मात्रय यर्गनवरम् ३१, २३१, ३०७ मवर्गाधिष्टातरम् २१, २८, २९,४०, वर्गारवा २८,८९, ९०, २३१ ८२,३००, ३१७, ३२४, वशिन्याद- वर्ण-प्रमेयायवेवेव ३,३४-३७, ३९ परस्य नवपत्रस्यदेवी प्राधान्यम् ४० पञ्चाशद्वां. ६, २९, २०८, मसमय- अकोणे वशिन्यादय. स्थिताः ६१ वां ३६, ३७, ३९, १९४; अनुतरा- वशिनी कामेश्वरी - मोदिनी-विमला. देव वोति. ९८, पानरो ध्याने वर्ण- बगा जमिनी-गवरीनालियः मंग लपनम् २६८, सरा पचास वाइयो वर्गाशेपु स्थिताः ८९-९० वशिन्या- याँ पत्रिंगत् ३००-३०९ घावीगानि ९०.९६, २५२, २५३ २७०,२७१ वशः १२५, २९१ ·वश्यम् वसुच्छदनम्( वसुपत्रम् ) २०- अष्टपत्रम् । २९८, ३०२ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी वशिन्यादिन्यासाः ११९-१२०, २८६- वाग्भववोजम्-थोत्रिपुराविद्यायाः प्रथम २८७, ३२४; सर्वरोगहाभिधेयेऽप्रकोणे बीजम् ३२, ६४, ९९, २०६, २०७, पूज्जाः १३१, २६०, २९४, ३०२ २२०, २६२, २९५, ३११; अनुत्तरस्य वाग्देवताएकम् ३२४ ।। वाम्भवत्वम् ९९, वाग्भवदीजोद्धारः धमीकरणम् १४७,२९५ १०७-१११, ११४; वैखरीरूपं वाग्भव- वीजम् १९४; वाग्भवे मोक्षरूपिणी २१६; जिह्वाग्रे वाग्भवससुद्धारः २२२; वाग्भव- वीजसाधनम् २२७-२३१, ध्यानप्रकार- वसु गभवनम् ३०२, ३०-वृत्तपम् । स्तत्फलं च २२८-२३६, २८१ यस्पोनिः ३१७; 50-अप्टकोणम् । वाग्मवरूपिण्याः शक्तरुदयो मूलाधारे, पह्निः- स्वाभिमुखात्रिकोणपरम्परायाः मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तं व्याप्तिः, विश्रान्ति- शक्तिसंज्ञात्वम्, विपरीताया वह्निसंज्ञा- स्तु जिह्वाने २३०-२३१ वाग्भवज्ञान- मिति समयः ५०; तत्वान्तर्गतम् फलम् २६२, वाग्भवसाधने होमः २७१ १९५: 5०-अग्नि-हुताशनशब्दो। वाग्मववीजस्य पूर्वाग्मायस्पत्यम् ३१२, यद्धिपुरम्-कर्वमुखं शिवपरमायं संहति- ३१४, चतुरस्थपोडशारच्छदात्मकचा- प्रधान प्रकाशास्यं त्रिकोणम् ५१, ५९ । त्रयं सृष्टयात्मकम् ६३-६५, ३१४; वह्निवागिनो-पोडानित्यामु पष्ठी ४७ २८९ वामांशो मिशः कामेशीच्छा तयो- मिथुनम् । बहाब्राह्मीरूपे वाग्मवयोगा- वार-मस्तवाच्याभेदमपसमस्तवाचकपदा- त्मकम् ३१७, ३१९ । क्षराभिन्नपरशक्तिरूपपरशिवात्मकमातृ- याग्थियानम् बाममी लोकिकवैदिक्तान्त्रिकेतिहास- वाचिकः-जपा २६९; जपः । সুবহাননানুষ। বাকয়াম- याजतनीया (सहिता) बारमापत्र टिजननी सपिमाह- पातुलम ( तन्त्रम्) परामर्शमयी वाक् ५; तत्त्वान्तर्गता धातुलोत्तरम् ( तलम् ) १९५, २०८, ३१०, परा-पश्यन्ती वात्स्यायनः मध्यमा-वैधरी याक्चतुष्पम् १९७, २२ पामधरानम् २३३, २३४,२८१ याम पागोतः २२८ मामार्ग: पाममाग्य भूभागमा २८, पागुरास पावनारस-मिलानरम वांसपोपः पारपम् पागाधरी वामपरी धामनो योगी १२४ २८.।

·वामा विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी वामा-चामाज्येष्ठारौद्रयात्मक कोणत्रयम् ९९, त्रिपुराविद्या १०६, मूलविद्योद्धार १९, अनारस्न शिवरूपस्य वामाज्येष्ठा १०७-११४, अङ्गविद्यानामानराणि रौद्रयम्बिकाग्यालाचतुश्यात्मकत्वम् ३५, १०७, मूलविद्याया त्रिवपि वीजेवन:- वामाचा पश्यन्त्या अवयवाः ३५,३०७% स्थातृतीयमस्ति ११३; नवमी मूलविद्या चक्रम्य यो भ्रमा वामारूपाः ८३, ११४, मूलविद्यास्तुतिः११५, मूलविद्याया. तत्त्वानि वमतीति वामा २०३, वामा समस्नोपासनम् २४९। ससारिणा विमोहिनी शक्ति २०३; विद्यानत्त्वम् ७३, २०६, २१६, २६२, ३११ विन्दुदक्षिणेन ईशानान्त गता रेखा वामा द्र०-तत्त्वम् । २०३, २०४, २८२, वामा ससारवमना विद्यानन्द १४२, १७३, १८९ २५९, २०३ सत्ता शिवस्तदशा २७३, २७४। ३०८, वामाशो ब्रह्मा ३११, ३१७, विद्यापीठ २२१ वामादिभ्योऽयुकोण निप्पद्यते ३१४ । विद्याशरीर-विद्या शरीर स्वस्प यस्य स वामादिचतुष्कला १९३, १९४ विद्याशरीरो भगवान् शब्दरासि. २९ । वामादिपञ्चकम्-वामामेष्ठारौद्रयम्बिकाख्य विद्वेषणम् १७० कलाचतुष्टय तत्समष्टिरूप चैन् ३५, विधियज्ञ. २६९ २०२1 विनष्टसन्तान २२४, २२५ वामावत १२७, १२९, १३१ विमर्श- दाक्ति. ११, १६, ३०६, ३१८, वायु १९५, ३०९, ३११ ३२२; हकारोऽन्त्यः कलारूपो विमर्शा- वाराही ८, १२६, २९१, द्र०-ब्रह्माणो। स्य. ३५ १९१; विमस्या प्रक्ति- वामुनि (तन्यम्) ४३ नित्या ४८, ५०, २१९, महाप्रकाश- वासुदेव २२३, २२४ स्पानुतरविवात्मन स्वरूपमूता विमर्श- विकास शक्ति. १९३, वीनस्य प्रथमाकुररूपेण विनसन्तति ३२३ स्थिता शक्ति २०२७ विमर्शशक्ति विजया-पोडशनित्यासु त्रयोदशी ४८, २८९ कलावतुष्टय कूर्माङ्गवत् सकोचयित्वाs- विदर्भ. १५० कुरविन्दो वर्तमाना त्रिपुरा २१० । विभितम् १५०, १५६ विमर्शनम् विद्या-वीदेवत्या मन्त्रा २२, ४३, परा विमलस्वात्माम्भु द्वपश्या २९, तत्त्वान्नगंता १९५, विमला ८९, २८६०-वभिन्यायष्टकम् । २०८, ३१०, विद्यारला २०९, २१०%, विमलाबीमम् मानमुपपादयन्ती विद्या ३१०, अह विमलामतम् (तन्त्रम्) विधानामानि मूल( अनि विद्या च विलापनम् २००, १०-मं । ९६-९७ मङ्गविद्योदार. ९-१० विवरसिदिः अटायनविद्या ९९, वारादियोद्धार विगुरेश्वरम् (सतम्) ४ ·२३५ वेष्टनम् मोहनाभिधेय पतुरम पत्रमैतदेव १२६, थ्योमपवर-जमनाभिहिनादरूपाणी विशिष्टपदाना विषयानुक्रमणी विशेषाय ३०० वेद २२, २३४, २८१ विश्राति १९१, २३१, २३३, २४७ वेदाङ्गम् २३४, २८१ विश्वम्-क्षित्यादिशिवावसान-कालान्यादि- वेदान्त २३४, २८१ शिवान्तम् १८, ६७, विश्व वागर्थमय शिवशक्युल्लाससमवम् ३०९ बेद्योल्लास २१ সিম ३११,३१२, ३१७ वेध-समावेश विश्वामित्रसुता विश्वौत्तीर्ण ३०६ वैखरी-समचत्वारिंशत्सख्यावाल्यकारादिस- विषम्-रियरकृतिमावास्यम् १५, २४८- कारान्तान्यक्षराणि वैखरोवायूपाणि ३६ २४९; ससारो जलममृत वा १३८ वैखरीस्वरूपनिरूपणम् ३७, पश्यन्ती विषसज्ञा सिद्धि २१९, विपतत्वम् वैखरीमध्यमाद्वयम् । तत्र वैखरी स्यूल २६१.२६२, शक्तिबीजम् २६२विप रूपम् १९१; वैखरीरूप धारमयवीजम् भाब्देन व्याशिवाचिनाऽमृतम् २६२ । १९४; वर्णक्रमपिणी चियक्तिर्वग्वर्या- दिक्रमेण विषमोक्ष-शक्तिबीजम् १३७, १३८, २१७, वित्तत्त्वगामिनी २१०% २२० । वैखरीस्तुति २९७, नववर्गात्मिका वैखरी हतनामघैया ३०७, वैखरीपदनिर्वचनम् ६४,२०६, २०८, २९५, ३११, ३०८, वैखरीम्यान ३१२, ३१७॥ चत्रम् ३१४, ३१७) विष्णमूर्ति २०८ वैदिकम् विष्णुयामलम् ( तन्त्रम्) वैवस्वता १५५, द्र०--प्राणदूती। वैशेषिक विसर्जन धामरो भाग-वसुधाभवनम् २९८, विस्फुलिङ्गिनी १५५, ३०-प्राणदूतो। वीणापम् ( तन्त्रम्) ०-वृत्तययम् । वैष्णव वोणाघोष ष्णवी ८, १२६, २९१, F-ब्रह्माणो। घोर च्याधि वीरहत्या व्यापिनी २२२ वृतत्रयम्-गृह मपूर-वसुधाभवन वैश्वम्भर- व्याप्ति भागधन्दा पर्यापा ६१, ६४, ८५, २८७॥ १५२,२८५,२९८,३०२,३१४, सोय- विष्णु ८० ६८, ६९, १६२, २७३ १९१,९०५, २३१, २४७, म्यूवम्-पादद्वयगुल्पनाम ११९, १२०, योना पाम् ॥ १०-चतुरस-योपमा । पेपोष १७२ ૨૬૪ ·४०६ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी २३४ शक्ति-शक्तिर्मातृका २९; निराचारा परा शब्दनिष्पत्तिः मूक्ष्मा शक्तिः ३०; चतुष्कलात्मकस्य शब्दराशिः २९; द्र०-विद्याशरीरः । बिन्दोरवस्थाविशेषा ज्येष्ठारौद्रय शब्दाकर्षिणी १२६, २९२, द्र-कामा- म्बिकाख्या शक्तयः ३०-३१, अकारस्य कपिणी। शिवरूपस्य वामाज्येष्ठारोद्यम्बिकाख्याः शब्दालङ्कारः शक्तयः ३५, हकारस्य शक्तिरूपस्य शमनम् इच्छाज्ञानाकियाशान्ताख्या शम्बरम् ( तन्त्रम्) ३५, २०७-२०८, शक्तिर्नाद. ३६; शम्भुः ३१२ स्वाभिमुखाग्रत्रिकोणपरम्परायाः शक्ति शम्भुनिर्णयः-ग्रन्थविशेषः २९० सज्ञात्वम् ५०; विमर्शरूपा शक्ति- शरीराकर्षिणी १२७, २९२, द्र०--कामा- रीकारोपलक्षिता १९१; तत्त्वात्मिका कर्षिणी। शक्ति १९५, २०९, ३०९; शक्तियोंनिः शर्म १९९, २००, २८२ २३१, उद्रेकः शक्ति ३०८, शक्तितत्त्व- शशी २७९, ३०८, ३२२, ३२४ शश्यक्षरम लक्षणम् ३०९; रक्तो विन्दु शक्ति १६, १७ ३१२। शाक्तः शाक्ता मन्त्राः ५ वेधः समावेशो वा शक्तितन्नाष्टकम् ७३, शाक्ताः पाशाङ्कुशधनुश्शरास्तेपा शक्तित्रयम्-वामाज्येष्ठारोद्रीरूपमनुत्तरानन्दे बीजानि २५४-२५५ च्छासघट्टनम् १९; इच्छाज्ञानक्रियारूपम् शान्ता-शक्तिरूपस्य हकारस्य शान्ताख्या २०७-२०८, २१२, २१६ । चतुर्थी कला ३५; चतुर्थकलाया. शान्ता. शक्तिनिशूल ३०८ ख्यायाः कन्दरूपत्वम् २०७; इच्छादि- शक्तिबीजम्-थीत्रिपुराविद्यायास्तृतीय बीजम् त्रिसमष्टिशक्ति. शान्ता ३१०, अम्बिका- ३२, ६४, २०६, २२४, २६२, २७९, स्वरूपस्य शिवस्य शान्तात्मिका शक्तिः २८१, २९५, शक्तिवीजोद्धारः ११३- ३१२ अम्विकाशान्तासमरसभावान्महा ११४, पश्यन्तीरूपं शक्तिबीजम् १९४, बिन्दोरुत्पत्ति. ३१४ । शक्तिबीजे पराशक्तिरिच्छा २१६, शक्ति शान्तिः-क्ला २०९, २१० बीजसाधन ध्यानप्रकारस्तत्फल च२४७ शान्तिकर्म २४९, शक्तिर्वजविवरणम् ३१२,३१६ । शान्तिवलि. पातिस्वरः ३०८ शान्त्यतीता-पला ६७,२०९, २१० शङ्कर-भिव:४६, १९८, नाथः ७४ । शाम्भवः-शाम्भवा मन्त्रा: ५, वेधः समा- भास्यम्-विषम् १५, २४८ वेशो वा ७३1 वाहपोषः शिक्षा २३६, २८१ दारद १९५, २०९, ३१०, ३११ शिखण्डपण्डरसन्यायः भादत्रियम्-वर्णपदमन्त्रम्पम् १९३, १९४, शिक्षा-तेजोरूपिणी विश्वप्रसननीला प्रका- २०८1 धारिमका सविद् २०२-२०३ । ३७ .

·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी ४०५ शितिः शिविकारयन्यायः शिवः १-३, २९, ६७, १९१-१९३, १९५॥ २०१, २२१, १०८ शिश्तत्वम् ७३, २०६, २१६, २६२, ३०९, ३११; द्र० तत्वयम् । निषदूती २८९: द्र०-दूतो। शिवानन्दः २-४, १४२, १७३, १८९, २६०, २७४, २७५, २९६, ३०३, ३०५ । शिवानन्दमहायोगी २२४, २९६ मुस्लः-विन्दुः शिवाकमण्डलम् २११, २८२; Fo-~अर्क- मण्डल जोतभानुः शुद्धनत्यम्-निवरात्यादितत्त्वपञ्चकम् १९५, २०८. २०९। २७९ २०२-२०३,२०४-२०५, तदिदं त्रिकोणं वामाज्येष्ठाद्रिीशक्तिमयं विन्दुरूपं कन्दस्थानं चाम्बिकेति परिगीयते २०४- २०५० पञ्चकारणरूपमकुलङ्गाटम् २०५,२१०,२२३; अत्र व्यापिनीसमनो- न्मन्यपरपर्यायाः शृङ्गाटनिरेखाभिमा- निन मोहुनाथषष्ठनाथमिनायाः सन्ति- हितास्तिष्ठन्ति । चतुर्थमिथुनरूपं कामे- श्वरकामेश्वरीरूपं प्रकाशविमर्शमयं शृङ्गाटमध्यस्थविन्दुरूप बोजोन- विभक्तबिन्दुभागाकारमाथित्य स्थित श्रीचर्यानाथनच्छक्तिमिथुनम् २२२-२२३ । शृङ्गाटपौवम् मूलाधारगतचतुर्दलपनमध्य- विकोणकुलस्थानम् २११, कुलपक्तर- प्यासनभूतात् त्रिकोणादकुलस्पाने कन्द- विन्दुशृङ्गाटपीठमापिभूतम् २११,२८२ । सुदौल: शुहार: शुद्धपश्वका २०८७ ३०-गुद्धतत्वम् । संव २२, २८१ शुद्धविद्या मोगः भुसाशुपतत्यम्-मायादिपुरषान्त तत्वसप्तम् शोषः १९५,२०८, २०९; तदेव मुद्धाशुद- शोपणम् मप्रकपदागिधेयम् । पीकण्ठ:-दो गणेशो वा ५, ६, १६.१५ श्रीकण्ठो नाप: ७४। माटमाट त्रिकोणं भवति । बोनम्य श्रीधरम-मूलादिषट्पम्यिवानलाइब्रह्म- अपमाकुरस्गेण रिपताया तिरिम समास्यनवापारेषु पुलस्वामिनीपर- दाक्तिः, माऽपमागेन दुटिलीमूय विन्दु नवास ४० देयोपुटवलस्य यनिया- दक्षिणेनगाना गा रेता यामा. प्टारय नवपत्रम्यदेवीपु प्रापाल्या निगा विनानगता रेगा पुनः ४०, नययोनिपनिर्माणप्रगार५.. पुटिलोनूप पिन्दुभिममागे पठा ५२, मनशार(प्रपमगार)निर्माता मेष्टा नमिन चिन्दयप्रथमारपुर. प्रार: ५२-५४, शरिगार( it. मिलिता या तरा रोदीकिया दगार)निर्माणमाः ५४.५७; परं- मासा मिल चारनिमांगारः ५७.15 मात्र माधुरम् गजारा भरति पोग्वार-निर्मा(२.८१ ७४ ·४०८ विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी च चत्रस्य सृष्टिस्थितिसंहारानाख्यारूपत्वम् द्वाह्यदेशे पश्चिमोत्तरपौरस्त्यदक्षिणाया- ६३.६६,३१४-३१५,२६३, चक्रमहिमा चतुये जम्भमोहवशस्तम्भपदचतुष्टयो. ६३.६४, ६७-८१; पुरस्य महाचक्रस्य पेत बाणधनुःपाशाङ्कुशाख्यमायुधचतुः पूजामण्डलस्य स्वरूपम् ६३.६४, चत्रस्य प्रयं पूजयेत् १३२, २९५, सर्वसिद्धिप्रदा- चतुरानायरूपत्वम् ६५, चक्रस्य नव- भिधेये त्रिकोणे पूज्या शक्तयः कामेश्वरी नित्यारूपत्वम् ६५; चक्रस्य सृष्टि वजेशी भगमाला च १३३, २९५) स्थितिसहारपञ्चकसमष्टिव्यप्टयात्मना सर्वानन्दाभिधेये सर्वमध्यस्थानीये बिन्दी पोडशनित्यारूपत्वम् ६५, चत्रनवक पूज्या शक्तिस्त्रिपुरसुन्दरी १३३, २९५) नामानि ८१,१३३, १३५-१३६, २८५; महाचक्रं चन्द्रसूर्यदहनश्रिमङ्गि १५१ चयनिर्माणप्रकारान्तरम् ८२-८८, पैन्दव सर्वचक्रेषु आह्वानविनियोजिता त्रिखण्डा चरमम्बिकामयम्, त्रिकोणं च वामा विना नव मुद्राः प्रदर्शयेत् २५७; ज्येष्ठारौद्रौरूपम् ८३, महाचक्रेऽस्मिन् मध्यवाह्यमध्यादिचकाणि तदनं तत्फलं महात्रिपुरसुन्दरी संस्थिता ६३-६४, २५९-२६०, २६३, वर्गानुक्रमयोगेन वशिन्यादिवाग्देवताष्ट घकाणा स्वरूपबोधकानि नामानि २८५, कोपता महात्रिपुरसुन्दरी चक्रराजेऽस्मिन् चक्रनवकस्यान्तर भावनम् २९८-२९९ पूज्या ८९, अलोक्यमोहनाभिधेये चतुरने प्रकटादिका योगिन्यश्चक्रराजे परामृश्याः पूज्या अणिमाद्या दश सिद्धय , अष्टौ ३०१ ३०२, चक्रेश्वर्यस्त्रिपुरावाः २९०, ब्रह्माण्याद्याःशक्तयश्च १२५-१२६,२९१, ३०२, शिवशक्तिमय चक्रम् २९७ । सर्वाशापरिपूरकाभिधेये पोडशारे पूज्या श्रीपीठम् कामाकर्षणरूपाद्याः पोडश शक्तयः श्रीपीठदर्शलशिखरम् १२६-१२७, २९१-२९२; सर्वसक्षोभणा- धीविद्यायं. भिधेयेऽष्टारे पूज्या अनङ्गकुसुमाद्या अष्टौ धोत्रम् १९५, २०८,३१० शक्तयः १२८, २९२, सर्वसौभाग्यदाय- पर्म काभिधेये चतुर्दशारे पूज्याः सर्वसक्षो. पट्कोणम् ५६, २४३, २४४ भिण्याद्याचतुर्दग शक्तया १२८-१२९, पट्कोश. १८२ २९३; मर्वार्थसाधकाभिधेये द्वितीयदशारे परम् ४०, ९८२ पूज्या सर्वसिद्धिप्रदाद्या दश शक्तयः पत्रिंशत्तत्त्वम् १, १९, ४९, ५०, १३८, १२९.१३०, २९३-२९४; सर्वरक्षाकरा १९४, ३१६; द्र०- तत्वम् । मिधेय प्रयमदचार पुज्याः मर्वज्ञाधा दश पपिण्ड.~मन्त्र यतय. १३०, २९४, सर्वरोगहराभिधेये पाङ्गानि सर्वज्ञतादीनि आद्याशारे पूज्या पश्चिन्याचा अष्टो पालन्यास' ९९, ११९-१२०,२८६, ३००, शक्तयः१४१, २९५, महायोनिसर्वानन्द ३२३ । मपस्थानगतमहादेवताया पडझावरणा. पाङ्गविपिः १२०,३०० ·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणो ४०९ पडोपास्तिः पाना- वर्णपदमन्चकलातत्त्वमुवनात्मक ७४ पादयः १ साधारण ३०१, ३२३ षोडशनिस्या ४५.४८, ६५; द्र०-नित्यर- षोडशकम् । ११,१६,१७, १९३-१९५, २०२,२०८, षोडशलक्षकोटियोगिनी १०५, ३२३ वर्णपदमन्त्रात्मकः प्रमा- पोरशस्वरवाधका मावा शब्दात्मकः,कलातत्त्वमुवनात्मकः षोडशापारचक्रम् ८१ प्रमेयाचा अर्थात्मकः १६ वर्णाचवत्रयं पोशात: वाचकादा, कलायध्वत्रय घ वाच्याघ्वा पोरशान्तकलाधारी ८१ १५ पहध्वविलापनम् १९५कलातत्त्व- बोरशारम् ६२, ८१, १२७, १३॥ भुवनारमकमविर्क स्थूलम्, वर्णपद- द०-पोडशब्दम् । मन्त्रात्मकं शन्दत्रिक सूक्ष्मम् १९३. षोडशी सर्व तिथिमयी नित्याकला ४,४५, १९४६ पहध्यमृष्टिमार्गः २०२, पटवनां ४९,२८८1 लक्षणानि तद्विलापनप्रकार २०८. संवननम्-पुरुषपुरन्ध्रीभेदेन द्विविधम् । यय. २०१; कलातत्त्वभुवनारमया रूपाध्वान: मनकर्मन्यायुषभेदेन विशेषः २५४ ॥ वर्णपदमन्त्रात्मका नामावानः २०८॥ संवित्पीठम् २९७ संवितिः २४७ संविद्-देवी २ प्रमेयपरकेप्वेका ३, ३४, पारमित १८२ ३८,३९, शिवशक्तिपदाश्रय सविन्महा- पादनानि ३२७ पीठम् ११, संविन्मयी पराहन्ता १६ अप्ठनाप:-गटा, पष्ठीयः,पष्ठीशनाथ इत्य. पूर्णाहन्ला २३सविदेव भगवती स्वान्तः- नन्तरम् १०८, २११.२१२, २९५, स्थित जगद बहिः प्रराशयदि २७॥ २१७.३११: मध्यन्यदक्षिणकोणत. सविदाग्या विमर्शवत:४२रांविर पालापरसोटस्पितकामरावोजामिषेप. महारिपुरगुन्दरी ४७ पिपुरा पायसंवि. पयेवरीदेवीविष्टम्पपीपालापदेवो रस्वरूपेण परामिणी २१, रामेव द्वापरगुपतिप्पोपतु तृतीयः २२० । उन्नूनो संघिद हृदपमुख्यने २५२९ पोशाम-गोराद पोडशार स्वरल. भाष पार गरदनभिरपनातरम् संगर १२.१४,८१.८५, ८८, १२७,१५१, गंगा---गामागोमारमा १५ १८५, २९८, ३.१, ३१४, १९७ संहार पोरगारनिधियारा १२ जिी: सहाराम प्रकारा 4 गगरिमादि संहारपणाम् पोरगारम १२ हाने शापित संसारमा १२.१८१.१८१,"--ग। पोसार १५२, पो पारय ममता पूनारामापीराम १४ सामोम्तिा ·४१० विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी भिणी। . . ७४ ७४ सकीलविद्या २१८ सर्वजम्भिनी १२८, २९३, द्र०-- सर्वसंशो- सकीलसन्तानः २१८ सीलसम्प्रदायः सर्वज्ञता १२०,३१. सकोच: १९५ सर्वज्ञा १३०, २९४, ३०१, ३०३, ३१% संक्षोभः १३५, १३८ सर्वज्ञा-सर्वशक्ति-सर्वश्वयंप्रदा-सर्वज्ञान- सक्षोभिणी मुद्राक्षोभिणी १७७,६०-मुद्रा। मयी-सर्वव्याधिविनाशिनी सर्वाधारस्व. सत्ता--शिवः ३०८ रूपा सर्वपापहरा-सर्वानन्दमयी-सर्वरक्षा- सदाशिवः १९५, २०७, २०८, ३.९ स्वरूपिणी-सर्वेप्सितफलप्रदाभिधासु सर्व- सदोदितः २०२ रक्षाकरे प्रथमदशारे पूज्यास दशक्ति सनत्कुमारः ७५ प्रथमा १३०,२९४॥ सन्तानद्वयम् कामराजसन्तानलोपामुद्रा सर्वज्ञानमयी १२०, २९४, द्र०--सर्वा । सन्तानात्मकम् २१८ । सर्वज्ञानोत्तरम् ( तन्त्रम् ) सन्दर्भ:-अयष्टभ्यः=प्रयनम् १५८,१५९,१६१ सर्वतोवाकारिणी १२८, २९३; ०, सर्व- सन्दोहः संलोभिणी। सपराधम् १३६,१३७,१४०,२०६,३२४ सर्वदु खप्रमोचिनो १२९, २९४; द्र० सर्व- सप्तकोटिमहामन्नाः सिद्धिप्रदा। सप्तचत्वारिंदाद्वपक्तिलिपि सर्वद्वन्दक्षपथरी १२९, २९३ सर्व- सप्तपप्टिवर्णाः ३९, १९४,२०८ २३१ संक्षोभिणी। २२२ सर्वपापहरा १३०, २९४,८०-सा। समय ३३, ३२७ सर्वप्रियङ्करी समयमुद्रा सिद्धिप्रदा। २३५ समरसदशा सर्वमापाज्ञानम् २३, २७ समाधिः सर्वमङ्गलकारिणी १२९, २९३, द्र०-सर्व- समावेदा.-वैध वाणवशाक्तशाम्भवरूपः ११, सिद्धिप्रदा। १२,१७, ७२,७३ सर्वमङ्गला-पोव्यनित्यासु चतुर्दशो ४८, समुचितवनः २८९1 २८५ सम्प्रदायद्वयनः सर्वमन्त्रमयी १२९, २९३, इ.सवंसंशो- सम्प्रदाया-बलाहा योगिनी २९०, ३.२ भिणी1 सम्मापा-मन्त्रमिद्धिरूपा २५१ । सर्वमन्त्रासनगता-मङ्गविधा ९७, १०. सर्वना १०४,१.६, ११८.--विधा सामनदा १२९, २९४, इ.सर्व- सर्वरपुप्रतामनी ११०, २१४; --सवं. सिदिप्रदा। सर्वकामा-गिदिविशेषः १२६,२९१०-- सपंरक्षाकरम् ८१, १३०, १३३, १३५, २८५४00-श्रीचकम् । समना १२९, २९३, द्र०-सर्व ४ मिद्धिप्रदा। अभिमा। - ·सर्वरक्षाविधायिनी भरक्षास्वरूपिणी १३०,२९४, द्र--सर्वज्ञा। मिली। सर्वविघ्ननिवारिणी सर्वविद्वाविणो १२८, २९३, २०-सर्वसंको- विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी ३०२ सर्वसम्पत्प्रदा १२९, २९३; द्र--सर्वसिद्धि- प्रदान सबरजिनी १२९, २९३०-संशो- सर्वसंमोहिनो १२८, २९३, द्र०-सर्वसंक्षो- भिणो। सर्वस्तज्ञानम् २३५ सर्वसिद्धिप्रदम् ८१, १३३, १३५, २८५; सर्वरोगहरन ८१, १३१, १३३, १३५, द-श्रीवरम् । २८५३-श्रीचक्रम् । सर्वसिद्धिप्रदा-सर्वसिक्षिपदा -सर्वसम्पत्प्रदा. सर्वरोगहरा सर्वप्रियङ्करी - गर्वमङ्गलकारिणी-सर्व- १३०, २९४ कामप्रदा - सर्वदुःखविमोचिनी-सर्वरयु - प्रशमनी - सर्वविघ्ननिवारिणो सर्वाङ्ग- सुन्दरी सर्वसौभाग्यकारिणीपु सर्वार्थ- १७७ १८८,९८९ साधकाभिधेये द्वितीयदशारे पूज्यासु दश- T०-मुद्रा। शक्तिषु प्रयमा १२९-१३०, २९३- २९४, ३१७ 1 सर्वव्याधिविनाशिनी १३०, २९४, Fo- सर्वसौभाग्यकारिणी (दायिनी ) १३०, २९४, द्र.-सर्वसिद्धिप्रदा। सर्वसौभाग्यदायकम् ८१.१२८, १३३, १३६, सर्वसशोभणम् ८१, १२८, १३३, १३६, २८५४०-श्रीचक्रम् । २८५, द्र०-घोचकम् । सर्वसौभाग्यदापिका सर्वसंक्षोभणात्मिका ३०२ सर्वस्तम्भिनी १२८, २९३, सर्वसतो- भिणी। सर्वसंमोभकारिणी १७६, १७७, १८८ सर्वतशोमिणी-दोभिणीत्पनर्यान्तरम्; सर्वाकपिगी १२८, २९३-सर्वसभरे- भिगो। भिकी। सर्वविधाविणी वीरमतम् (तन्त्रम्) सर्वशक्तिः १३०, २१४०~सर्वशा। - सर्वसंक्षोभिगोसससोभिणी-यविद्राविणी. मर्दाकर्षिणी- मुद्रा १८९। रारिकरी - गर्वाहादरारिणी-सर्व. सशा~मुदा १८९ । समोहिनी-गवंस्तम्भनरूपिणी-सामन- सर्वाङ्गमुन्दरी १३०, २.~r. रूपारावंतोषशारिणी-मरजनशक्ति सिद्धिप्रहा। सन्मिादस्वरूपिणी - सोसापिसा सर्वापारस्वरूपिमो १३०,२९४ा। सधपतिपूरणी - सर्वमन्त्रमपी-मन्द. सर्वानन्दमपम् ८१, १३२, १३, १३५, शायरी सरसोमायाभिधेरे चतुर्द. २५७, २८५०-भीषकम् । पारे परमाणु पनुदंशकित प्रथमा सनिन्दमयी १३०, २९४, १०२.- १२८-१२१,२९॥ राहा। सर्वसम्मतिपूरणी १२९, २१३ --स. सर्भिसापकम् ८१, १२९, १३, १५, सशोभिको २८५, १.-पी ·भिणी। - ७४ ४१० विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी सकोलविद्या २१८ सर्वजमिनी १२८, २९३, द्र-सर्वसंको- सकोलसन्तानः २१८ सकोलसम्प्रदायः ३४, ३९ सर्वज्ञता . १२०, ३१. संकोच: १९५ सर्वज्ञा १३०, २९४, ३०१, ३.३, ११७ संक्षोभः सर्वज्ञा-सर्वशक्ति-सर्वेशयंप्रदा-सर्वज्ञान- सक्षोभिणी मुद्रा-क्षोभिणी १७७९द्र०-~मुद्रा। मयी-सदव्याधिविनाशिनी सर्वाधारस्व. सत्ता--शिवः रूपा सर्वपापहरा सर्वानन्दमयो-सर्वरक्षा- सदाशिवः १९५४ २०७, २०८, ३०९ स्वरूपिणी-सर्वेप्सितफलप्रदाभिधामु पर्व. सदोदितः २०२ रसाकरे प्रथमदशारे पूज्यासु दशक्तिः सनत्कुमार ७५ प्रपमा १३०,२९४॥ सन्तानद्वयम् कामराजसन्तानलोपामुद्रा- सर्वज्ञानमपी १२०, २९४, ०-सर्वज्ञा । सन्तानात्मकम् २१८॥ सर्वनानोत्तरम् ( तन्त्रम्) सन्दी-अवष्टभ्य. ग्रथनम् १५८,१५९,१६१ सर्वतोवशकारिणी १२८, २९३; द्र० सर्व- सन्दोहः संशोभिणी। सपरार्धम् १३६,१३७,१४०,३०६,३२४ सर्वदुःखप्रमोचिनी १२९, २९४, द्र०-सर्व- सप्तकोटिमहामन्त्रा. सिद्धिप्रदा। सप्तचत्वारिंशद्वतिलिपि १९४ सर्वदन्दपङ्करी १२९, २९३ 5. सर्व- सप्तपष्टिवर्णाः ३९, १९४,२०८ २३१ संक्षोभिणी। समना २२२ सर्वपापहरा १३०, २९४:३०-सर्वज्ञा । ३३, ३२७ सर्वप्रियङ्करी १२९, २९३, F०-सर्व समयमुद्रा १८३ सिद्धिप्रदो। समरसदशा २३, २७ सर्वभाषाज्ञानम् समाधिः ३.. सर्वमङ्गलकारिणी १२९, २९३, इ.-सर्व- समावेश.-वेष आणवशाक्तशाम्भवरूपः ११, सिद्धिप्रदा। १२,१७,७२,७३ सर्वमङ्गला-पोनित्यासु चतुर्दशी ४८, समुदश्वितवरः २८५ सम्प्रदायद्वयन सर्यमन्त्रमपी १२९, २९५, ४०-सर्वसंक्षो. सम्प्रदाया-बलाहा योगिनी २९०, ३०२ सम्भाषा--मन्वसिद्धिरूपा २५१ । सर्वमायासनगता-मविद्या ९५.०३. सर्वक्ता १०४.१.६, १९८०---विद्या। समप्रदा १२९, २९५, द.-सर्व पर्यभृत्युप्रशमनी १२०, २९३०-सावं. सिद्धिप्रदा। सिसिप्रदा। सर्वकामा-मिद्धिविशेष. १२६, २२१:०-- सरक्षाकरम् ८१, १३०, १३३, १३५, अणिमा। २८५६०~-पोषत्रम्। . समपः भिणी।

·. भिगी। सर्वविवाविणी द्र०- मुद्रा सर्वविवादिषी १२८, २९३; द्र.-सर्वसंक्षो- विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणो सर्वरक्षाविधायिनी ३०२ हायसम्पत्प्रदा १२९, २९३;.-सर्वसिद्धि सर्वरशास्वरूपिणी १३०,२९४,द्र--सर्वज्ञा। प्रदा। सरजिनी १२९, २९३; द्र.-मो. सर्वसंमोहिनी १२८, २९३, द्र०-सर्वसंक्षो- भिषो। भिणी। सर्वस्तमानम् २३५ सर्वसिद्धिप्रदम् ८१, १३३, १३५, २८५; सर्वरोगहरम् ८१, १३१, १३३, १३५, ३०-श्रीचक्रम् । २८५ २०-प्रोचकम् । सर्वसिद्धिप्रदा-सर्वमिद्धिप्रदा -सर्वसम्पत्मदा- सर्वरोगहरा सर्वप्रियङ्करी - सर्वमङ्गलकारिणी-सर्व- ३०२ सर्वविघ्ननिवारिणी कामप्रदा - सर्वदु सविमोचिनी-सर्वमृत्यु - १३०, २९४ प्रशमनी - सर्वविघ्ननिवारिणी सर्वाङ्ग- सुन्दरी सर्वसौभाग्यकारिणीपु सर्वार्थ- सापकाभिधेये द्वितीयदशारे पूज्यासु दश- १७७ १८८, १८९) शक्ति प्रयमा १२९-१३०, २९३० सर्वचारमतम् (सन्त्रम्) २९४, ३१७ ॥ सर्वव्याधिविनाशिनी १३०, २९४, द्र- सर्वसौभाग्यकारिणी (दायिनी ) १३०, २९४, ६०--सर्वसिद्धिप्रदा। सर्वशक्तिः १३०, २९४, द्र०-सर्वज्ञा। सर्वसौभाग्यदायकम् ८१,१२८, १३३, १३९, सर्वसंक्षोभणम् ८१, १२८, १३३, १३६, २८५, द्र०-श्रीचक्रम् । २८५, द्र०-श्रीचक्रम्। सर्वसौभाग्यदायिका सर्वसंक्षोमणात्मिका ३०२ सर्वस्तम्भिती १२८, २९३, द्र०-सर्वसमो- सर्वसंशोभकारिणी १७६, १७७, १८८ भिणी। सर्वसमोमिणी-क्षोभिणीत्यनन्तरम्; सर्वाकर्षिणी १२८, २९३, २०-सर्वसंशो- भिणी। १०-गुद्रा सर्वसंसोभिणी-सर्वसक्षोभिणी-सविद्राविणी- सर्वाकर्षिणी-मुद्रा १८९ । सर्वाकर्षकरी - सर्वाह्नादनकारिणी-सर्व- सर्वाशा-मुद्रा १८९ । समोहिनी-सर्वस्तम्भनरूपिणी-सवंजम्मन- सर्वाङ्गसुन्दरी १३०, २९४, 5.-सर्व- रूपा-सर्वतोवरावारिणी-सर्वरजनशक्ति सिद्धिप्रदा। सर्वोन्मादस्वरूपिणी - सर्वार्थसाधिका सर्वाधारस्वरूपिणी १३०,२९४,०-सर्वना। सर्वसपत्तिपूरणी • सर्वमन्त्रमयी-सर्वदन्द्रः सर्वानन्दमपम् ८१, १३२, १३३, १३५॥ क्षपदरीपु सर्वसौभाग्यप्रदामिधेपे चतुर्द- मारे पूज्यासु पतुर्दशक्ति प्रथमा १२८-२२९,२९३१ सर्वसम्पत्तिपूरणी १२९, २९३, ३०-सर्वः सपिताधकम् ८१, १२९, १३३, १३६, समोभिणी। सर्वज्ञा। २५७, २८५; ६०-धीचकम् । सर्वातन्दमयी १३०, २९४, ३०२, द्र- सर्वज्ञा। २८५, २०-~योचकम् ।

·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी भिणी। सर्वार्थसाधिका १२९, २१३, ३०२ द्र० सिद्धनाथपादः सर्वसंक्षोभिणी। सिद्धयोगीश्वरीमतम् ( तन्त्रम् ) सर्वावेशकरी (कारिणी)-मुद्रा १७८, १८९ सिद्धान्त-~-शैवशास्त्रम् २२५, २३४, २८१ । सर्वाशापरिपूरकम् ८१, १२६, १३३, १३६, सिद्धिः ७४, सिद्धयोऽणिमादयः ७६, २५७ २८५, द्र०-श्रीचक्रम् । सिद्धिर्नाम देवतात्मत्वेन प्रकाशमानता सर्वाशापरिपूरिका २६७। सर्वाह्नादनकारिणी १२८, २९३, द्र०-सर्व- सिद्धिसन्तानम् संक्षोभिणी। सिद्धौध:--सिद्धौपश्चतुभिर्गुरुभिःसंपद्यते २१८, सर्वेप्सितफलप्रदा १३०, २९४,द्र०-सर्वज्ञा। २२३; समयादिविमलान्तं नादपञ्चक सर्वेश्वरी-९०, २८५, द.--वशिनी। सिद्धौषः २१९ पट्कं सिद्धोधः २२३, सर्वेश्वरीबीजम् ९० २२४, ३२० । सर्वेश्वयंप्रदायिनी १३०,२९४, 5. सर्वज्ञा। सिद्धयष्टकम्-अणिमाद्या अष्टो. सिद्धयः सर्वोन्मादिनी १२९, २९३, २०-सर्वसंमो- २८, सिद्धयोऽणिमादयः, अटका ब्रह्मा- सलिलम् १९५, २०९, ३१० ण्यादयः २५७। सुब्रह्मण्यः २२२, ३१९ सहजा-योगिनी १३४॥ सहस्रदलकमलम्-सहस्रपत्र-सहमाराम्बुज . सुभगोदयः ९५, १०६, ११४, १२०, १२६, सहस्रारेत्यनानन्तरम् ६४, ७२, १४७, १२७, १३१, १३२, १४१, २९६ । २४७, ३२० । सुभगोदय वासना ३०३ ३०४, ३२४ सपुप्तिः साकिनी-योगिनी १८२ सूक्ष्मम् १९३, १९४, १९८, २०८ सांख्यः सूक्मपुर्यष्टकम् २९८, ३२४ सादास्य-नाथः ७४ | ३८, ६३, ६४, ११८,२८७% द्र.-धामा साध्यम् २४२ साध्यसिद्धासनस्थिता-अङ्गविद्या ९७, १०४. सूर्यचक्रम् २९५ सपमण्डलम् २०६ १०७, १९८०-विद्या। साध्यदेवता ३२२ सृष्टिः ६७, २०८, ३११,३१२ सामरस्यम् ३२२ सृष्टिधकम् ६३.६५, २६३ सामान्यायः सृष्टिपत्रम् २०७ सोपारा-चोम्भार इति पाठान्तरम् । द्र- सितः शक्लो बिन्दुः ३२१ । पीठाप्टकम् । सिवः सोमः ३८,६३,६४, ११८,२८७ सिटरमः-रिदीपः १०८,२१८, २२३ । सिद्धाभ्यम् १७२ सोमवम् सांविदी कला सूर्यः साम्यावस्या ·विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी सौभाग्यहृदयम्। २९५, ३०३, ३०५ सौर स्कन्दयामलम् (तन्त्रम्) । स्तम्भनम् स्तुत्यम् स्तोत्रम् स्त्रोकुसमम् २६३; स्त्रीप्रसूनम् २६३ . स्त्रोदपम् स्थानम् स्वच्छन्दगतिः २८१ स्वच्छन्दभैरवतन्त्रम् २२५ ४३ स्वतन्त्रता १२०, ३१० १३२ ६८, ६९, १६४, २९५ स्वयमावेशनम्-मन्त्रसिद्धिरूपम् २५१ स्तुतिः ३०४ स्वयम्भुलिङ्गम् स्वराः पञ्चदश, तेपामुत्पत्तिकमश्च ३०८, ३०४ स्नानम् ३२२ स्वरोदयः २८१ स्वारमानन्दः २, ३२० २४१, २४२, २४४ स्वाधिष्ठानम् १२०,२३७, २४५ स्थलपञ्चकम् -गगनस्वांमर्त्यपातालनागाल्यम् हंस:-पदं हंसः २४, हंसशब्देनानल्को हकार- सकारी लक्ष्येते १०५,१५५.२८७ । २६८ स्थितिः २०८, ३११ हकार:--मूलविधाया हकारस्य महिमा, हकारो बीजयेऽप्यनुगतः १८; द्वादशात्ते हकार: ३४; हकारोऽन्त्या कलारूपो विमख्यिः ३५, १५७ हकारः शक्तिरूपों १९३, १९४,२०८ भूतरूपो विमशंस्वरूपच ३५, हकार- पञ्चकम् ३५, प्रकाशविमर्शरूपी शिव. स्पन्दशक्ति:-महाप्रकाशरूपानुत्तरशिवात्मनः शक्तिवर्णावकारहकारोपलक्षिती महा- स्वरूपभूता विमर्शयक्तिर्वीजादुनादिव जानतत्प्रभावी १९९६ हकारात्मकः शिवः महास्फुरत्तारमाऽनुभवैकगम्या शक्तिः दाक्तिश्च १९३। हवा कृष्टिा स्पः ३६,१९५, २०९, ३१०, ३११ हतनादः स्पर्शनम्-मन्त्रसिद्धिरूपम् २५१ । हवनमान्तरम अन्तर्पजनशोलए हवन स्पर्शकषिणी १२७, २९२: द्र०कामा- मान्तर २६४-२६५ ३२६ २१, ३४, १९३, ३०६ हाकिनी-योगिनी ७४, १८२ । एमृतिः २३४, २८१ हाटकेश्वरः स्मृप्याकषिणी १२७, २९२, ६-कामा- हापकला हताशनः स्थितिचकम् स्थितिपश्वकम् स्थिर:-विषम् १५, २४८ ॥ स्थूलम् स्पन्द: कदिणी।

·४१४
विशिष्टपदानां विषयानुक्रमणी
हृदयम्-विश्वप्रतिष्ठास्थानत्वाच्चित्प्रकाशो हेत्वर्णव.
हृदयम् २३२, संविद् हृदयम् २३२, होम: २६३, दशांशहोमः २७०, महाहोमः
२४९, २६९, ३०४।
२७०: योनिकुण्डादिपु हवनफलम् २७००
हृर्द्रदम् (तन्त्रम् )
२७१, वाग्भववीजसाधने सारस्वतादि-
२६३ सिद्धये च होमः २७१-२७३ ।
VIDYA
TIVA
BA?
LEA1-7
VAV
प

·पृष्ठे पडतो महायपत्रीपरिमलेऽपि दृश्यते । यत एष पाठो मूले पठनीयः । ३४८५ हपकार इति तन्त्रालोकस्यः (६'। २३८) श्लोकश्चिद्वल्पा (१० १५ ) संकेत- पद्धतिस्प इति न्यदशि १५ १४ 'आदावस्य' इत्यस्य स्याने 'अकारस्प' इचि तयालोकविवेकस्प:(आ०.३, १०८०) १९ २० गत्वारिंशदिरपादिक केतपतिस्य श्लोकद्वयं योगिनीहदपदीपिकायामपि ९ ४ 'मातृकाम् बनाहतभट्टारकपरमशिवस्वरूपाम्' इति ख. ग. घ. पुस्तकस्य एवं पाठो ७. १५ “चतुर्लएकोटि' इत्यतः परम् 'एकला कोटिं' इत्यावश्यक प्रतीयते । ११. रहस्या' इत्यस्य स्थाने 'रहस्यत्वा' इति पठनीयम् । १९७८" सात पपीयमिह प्राप्त करन" इपस्य लोपस्योत्तरा: “चपला १२१ १२ गणितमाधुर्य इस्पादिपनारपनन्तरम-"दाशिमोगरगानाeirofनगार १२५ वषेयर पसापाने प्रिपरी इडिपारीले पानीसमोर १२५ १२ रिक्षाचाय पाने पyaत्री। परिवर्धनानि संशोधनानि च "पतिस्मृती ममैवाज्ञा यस्तामुल्लप्य वर्तते । आशाच्छेदी मम दोही मदभक्तोऽपि में पप्णवः ॥" इति वाघुलमतियः १८९तमा लोकः । "श्रुतिस्मृती मौवाजे पस्ते लभ्य वर्तते। आजादी मम देषी मक्तोऽपि न में प्रियः।" इति मस्तिनन्द्रिकोदता (५० २२८) पाठः । सर्वभूतानां यो भवधि मानवः" इत्येवं भय भारोत्यानमुदिनमहा. भारतस्यारण्यपनि १५६ माध्यायस्य माय टिपण्या पाटान्तरण घनश्य। पी. पी. एस. शालिकर (१९ पुम्भोगसंस्कर (१६)ल एव पित्तनपिशासारगानाकार्ष (१५९।१२). गोसस्य गीतामुलकरले ( १५९ | ११) पEE लोमविधाममानिनी । इस्या भोपियो । संवादाव (. १९३)1 (५. १७.०-१७१ ) द्रव्यम्। । पूर्षि एव पठे।

·४१६ परिवर्धनानि संशोधनानि व १५३ २ 'प्रमथितामिव' इति पठनीयम् । १७० ५ "क्षिप्तम्' इत्यादिपकत्यनन्तरम् -- "तेलमध्यगतं चक्रं विद्वेषणकरं परम्" इत्येषा पक्तिरधिका सेतुबन्धे ।' ९ बिन्दुकण्ठ' इत्यर्थर लावल्यनुगुणः पाठः । २०० १४ "अनिकेताप्त' इत्यस्य स्थाने 'अनिकेतास्य' इत्युचित. पाठः। २२२ १४ अत्रत्यः (१० २२२ ) पाठ एवं स्वीकार्य, न तु ४. पृष्ठस्यः । २२३ ३ 'लघुकर्ता' इत्यस्य स्थाने 'लघुनुतिकर्ता' इत्युचितः पाठ. । २८२ १ 'देवीदण्डकम्' इत्यस्य स्थाने 'त्रिपुरसुन्दरीदण्डकम् इति पठनीयम् ।। २८२ ५ 'बालार्क' इत्यस्य स्थाने 'बालाप्र' इति पाठेन भाव्यम् । २८४ ३ विधाना' इत्यस्य स्थाने 'निरोधा' इति पाठ उचितः प्रतिभाति । तञ्जावुरमात- काया दृश्यतेऽपि सः। ३०५ ४ 'चिरम्' इत्यस्य स्याने 'चित्रम्' इति पाठो मूले स्थापनीयः । ३४७ २६ क्षेमराजाचार्य इति मन्यस्थः पाठः। . . -- OYA RAILYA B4A, G6548 PUNHAI-7 BHA