·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BAYA SAKI
เน34.4k 7/e
DÁYA TATW
TRLATISE
On the Law of Enheritance,
BY
RAGHUNANDANA BHATTÁCHÁRYA.
EDITFDDY
LAKSHMI NÁRÁYAN SERMÁ,
Lrbrarian, Sanscrit College.
POBLISILD UNDER IHL AUTHORITY OF THE COMMITTEE
Public Enstruction.
PRINTED AT THE EDUCATION PRESS,
1828.
দুষ্প

·No text on this page.

·AMITHALAND
1 Samson
0194
Artha
श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं
दायतत्त्वं
श्रीयुतकमिट्टिसाडेवानुजया
कलिकाताराजधान्या इडुकेशन् मुद्रायन्त्रालये
श्रीलक्ष्मीनारायण शर्मणा शोधितं मुद्रितञ्च
॥ सम्बत् १८८५। शकाब्दे १७५०॥

·No text on this page.

·ANTYALANSAR
NXDORE
१५
॥अथ दायतत्त्वस्य सूचीपत्र।
पृष्ठाकाः पतयकाः
-१
१२
}
प्रकरणं
दायभागशब्दार्थकथनं
तत्र खत्वविचारः
भागविशेषकथनं
एकदास्यादिविभागकथनं
खवदेश जात्यादियवहतशास्त्रण
दायभागनिर्भयकथनं
पिट वनविभागकथनं
विषमविभागे विशेषकथनं
अयथाशास्त्र विभागे पितुन्नप्रभुलं
विषमविभागनिषेधः
पैतामहम न्ये इतं पित्रोद्धृतं
तदकामतोन विभजनीयं ।
अनुपि मण्यादा पितुरेवखाछन्य
भाचायुद्धृतथावरविभागकथनं
ParamAIVE TulAM
१०
y
१

·२ ॥ दायतत्त्वस्य सूचीपत्र । १४ १५ १५ प्रकरणं पृष्ठाकाः पादाः पिकृतविभागे विमातुभीगप्राप्तिः १० पैतामहधने पितापुत्रयोस्तुल्यं खामित्वं पैतामहे पितुभांगदयकथनं १२ पितामहधनविभागकाल: १२ विभागानन्तरजातस्य विभागः १४ औरसेन महदत्तकादेविभागकथन शूद्रस्य दामीपुत्रविभागकथनं अनियागोत्पन्नतंत्रजस्या रसेन सह विभागकथन उपरते पितरि भ्रातृणां विभागः १५ कणं दत्वा शेषं विभजेत् १६ मातरि जीवनयां विभागोन धर्यः यदितु विभज्येत तुदामातुः। पुत्रतुल्यांश प्राप्तिकथन दिप्रकारविभागकथनं १८. ज्येष्ठ प्रसंशा १७ अप्राप्तव्यवहारादीनां व्यवस्था १८ विभागमनीहमानस्य व्यवस्था १८ घसंस्कृतभात्रादीनां संस्कारकथनं १८ १० or ur यदिन विभञ्चत हुदामा १६ ४ ·। दायतत्वस्यसूचीपत्रं ॥ HAMIRMANAS १४ १८ प्रकरणं पृष्ठाकाः पहथवाः विभागानधिकारिकथनं १८ १५ विभाज्याविभाज्यकथनं २१ १२ विद्याधनकथनं अर्जकस्थांश दयकथनं २४ गोप्रचारादीनामविभाज्यत्वं २४ साधारणधनाज्जिते विशेषकथनं २६ कुलोपार्जितविद्यालवध विभागकथन २३ साधारणस्थावर स्व देयादेयकथनं आपत्काले एककढकस्थावरविक्रयानुमतं २६ कुटुम्वार्थकतादिकं खामिनादेयं ३० विभागसन्देहनिर्णयकथन ३१ चिरप्राषितस्थागतस्य वंशस्य विभागः ३४ ५ भागसिद्धासिद्ध कथन चैपुरुषिकभोगकथन १० भुक्तिशोधनकथनं ३६ विभागकाले निहु तस्य ३९ पश्चादवगतस्य विभागः दायादकर्तृकभुक्ताव्यस्य न विभागेप्रवेशः ३६ निधिप्राप्तिस्थले व्यवस्थाकथनं ४ or १६ Just new-one Pyar PATHAYRLD पान KARNAAMusarmmaasee ४० ·४ ॥ दायतवस्य सूचीपचं। १४ १. प्रकरणं पृष्ठाकाः पतयकाः अथ स्वोधनकथनं स्त्रीधृतालङ्कारोन विभजनीयः ४१ मौदायिकधनकथनं ४१ ५ स्थावरे विशेषकथन ४२ १३ व्यभिचारिस्त्रिये स्त्रीधनेनाधिकारः ४२ दुर्भिक्षादौ स्त्रीधने पत्युरधिकारः ४२ स्त्रीधनाधिकारिकथनं ४२ अथ तुकधनाधिकारिकथन ४३ १४ ब्राह्यादिपञ्चकविवाहकाललब्ध ४५ धने पुत्राद्यभावे भर्तरधिकारः, श्रासुरादित्रयविवाहलब्ध ४५ धने मात्राधिकारः कन्याधनाधिकारिक्रमकथनं ४५ १३ पूर्वोक्तानामभावे स्वोधनाधिकारिकथनं ४५ १८ अथा पुत्रधनाधिकारिक्रमकथनं संसृष्टिविभागकथनं ५४ १८ संसृष्टिलक्षणकथनं ५५ स्थावरे विशेषकथनं ५५ १२ संसष्टिविमागे ज्येष्ठविभागनिषेधः ५६ ५ } ४ manma- MUNIATAprdwayamainaramseeaumore ४

·॥दायतत्त्वस्य सूचीपत्र।
५
१०
१७
प्रकरणं
पृष्ठाङ्काः पापडाः
संसृष्टिनांमध्ये येन विद्याशार्यादि
नाधिक लधं तस्यभागद्वयं देयं ।
५६
सवर्णभ्रातृणां विभागे ज्येष्ठभागकथनं
१५
हास्य ज्येष्ठांश निषेधः
संसृष्टासंसृष्टसोदरामोदर
५८
विभागकथनं
भ्रातृणामभावमोदरभ्रातृपुत्रस्थाधिकारः ६०
पितामहाद्यधिकारकथनं
६१
अथ मातामहाधिकारकथनं ६१
श्रात्मबन्ध्वादिकथनं
६२
१२
मृतोपकारार्थ दानाद्यनुमतं
હર
१७
दतिदायतत्त्वस्य सूची समाप्ता ।।
रसोदर

·No text on this page.

·-----
७१५१
MMA
wami
Payk
॥ॐनमः श्रीकृष्णाय॥
प्रणम्य सच्चिदानन्दं वासुदेवं जगत्यति । दाय
भागस्मृतेस्तत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः॥निरूप्यन्तेऽत्र
संक्षेपाहायभागविनिर्मयः।पिटकृतविभागश्चचाट
भागक्रियास्तथा। अनधिकारिणभागेष्वविभाज्य
विभाज्यता । विभक्तसंशयच्छेदोविभागोनिद्भुत स्य
च ॥ स्त्रीधनं तदिभागाऽपुत्रधनाधिकारिणः॥
॥ अथ दायभागः॥
तत्र नारदः। विभागोऽर्थस्य पित्यस्य पुत्रैर्यत्र
प्रकल्प्यते दायभागइतिप्रोक्तं तद्विवादपदंबुधैः।।
क
দূষ্পাপ

·॥दायतत्त्वं ॥
अधनं । पित्यः पित्तसम्बन्धानब्धः । यत्र
विवादपदे। दीयते इतिव्युत्पत्त्यादायशब्दः । तत्र
ददातिप्रयोगोगौणः।मृतप्रजितादिखत्वनिवृत्ति
पूर्वकपरखत्वोत्यत्तिफलसाम्यात् । नतु मृतादीनां
खत्वध्वंसफल कोन ममेदमितिसंकल्पात्मकत्यागस्त
त्रास्ति । एवं तड्पने दायपदप्रयोगात्पूर्वखामिनः
खत्वापगमोऽवसीयते । तत्रान्येषाच्च पूर्वखामि
सम्बन्धाधीनं खत्वं जायते ॥
सत्खणजेषु तगामीह्यर्थीभवतीति बौधायन
वचनात्॥
पिटखत्वोपरमे पुत्रेषु विद्यमानेषु पुत्रगतं
तत्स्वत्वास्पदं धनं भवतीत्यर्थः। यत्तु मिताक्षराया
उत्पत्यैवार्थं स्वामित्वालभेत इत्याचार्याः इति
गौतमवचनं तदपि पिलखत्वापर मेऽङ्गजत्वहेतु
वेनोत्पत्तिमात्रसम्बन्धनान्यसम्बन्धाधिकेन जनक
धने पुत्राणां खामित्वावनं पुत्रोलभेत नान्य सम्बन्धी
त्याचार्यामन्यन्ते । नचपिटखत्वे विद्यमानेऽपि
जन्मना तइने पुत्रखत्वमितिवाचं । देवलवचन
विरोधात्॥
.

·॥दायतत्तं॥
तद्यथा।पितर्युपरने पुत्राः विभजेयुईनं पितुः।
अखाम्यहि भरेदेषा निीष पितरिस्थिते। निषे
ऽपतिते। अतएव विभागं प्रक्रम्य नारदः विनष्टेवा
प्यशरणे पितर्युपरतस्पृहे। विनष्टे पतिते । अशरणे
गृहस्थाश्रमरहिते । तेन मरण पातित्यगाईस्थ्ये
तराश्रमगमनः खत्वध्वंसे उपरतस्पृहे सत्यपि
खत्वे खगतधनेच्छारहिते च पुत्राणां विभागाधि
कारः। अत्र पतितानामपि खधनसाध्यप्रायश्चित्त
श्रुतेः पातित्वेन खत्वनाशः प्रायश्चित्तवैमुख्ये बोध्यः
खत्वसमानकालीनेच्छाप्रागभावासमानकालीने
छाध्वंसत्वमुपरतस्पृष्त्वं । अत्रोपेक्षया खत्वे
नाशिते पुनरिच्छया नस्वत्वमिति बोध्यं । तस्मात्
देवलवचनेपितरिविद्यमाने तव ने पुत्रानामखाम्य
श्रुतेः उत्यत्यैवार्थ खाभित्वालभेतइत्याचा-इति
गौतमवचनं पिवस्वत्वोपरमानन्तरमेवजन्मना
पुत्रखत्वसम्पादनात् स्वामित्वेन तदने पुत्रोलभेते
येतत्परं । नतु पिढखत्वकाले जन्मानन्तरं । नारद
प्रथमवचने पिटपुत्रेतिसम्बन्धिमात्रीपलक्षणं ।
दायभागमुपक्रम्य पत्नीदुहितरश्चैव पितरोभातर

·॥दायतत्त्वं॥
स्तथा । तत्सुतीगोत्रजोबन्धुशिष्यसब्रह्मचारिणः॥
एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः। वातस्य
ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेस्वयविधिः॥ इति याज्ञवल्क्योक्तेः।
उत्तरोत्तरइतिविनाश्रुतेः पूर्वस्येत्यत्रापि तथा
तेन यत्रद्रव्येयत्वामिनः पुत्रत्वादिसम्वन्धाधीनं
तत्वत्वोपरमे तत्सम्बन्धिनःखत्वं तत्र तं प्रति
निरूढीदायशब्दः । पुत्रत्वादिसम्बन्धाधीनं नतु
'क्रयाद्यधीनं खत्वोपरमे नतु पतिवत्वसमकालीन
पत्नीखत्वयुक्तगतत्रविभागस्तु सम्बन्ध्यन्तरसद्भावेन
भूहिरण्यादावुत्पन्नस्य एकदेशगत स्वत्वस्य विनिग
मनाभावात् विशेष व्यवहारानईस्य गुटिकापाता
दिना अमुकस्येदमितिविशेषेण भजनं खत्वज्ञापन
मिति वदन्ति तन्न समीचीनं । यत्रास्यवत्वं तत्रैव
गुटिकापातइतिकथं वचनाभावानिश्चेतव्यः। यत्र
वा पितुर्निधनानन्तरं तदीयाश्वयोरेकतरमादाय
धात्रा यदर्जितं तत्रार्जकस्य दावंशावपरस्यैका
सर्वसम्मतः तत्र यदि प्राचीनधनविभागे गुटिका
पातादर्ज केन स एवाश्वः पश्चानब्धः तदाप्रादेशिक
खत्ववादिमते प्रागर्जकस्यैवसोऽश्वइति तेना

·॥दायतत्त्वं ॥
५
जितधने कथं भावन्तरस्यभागः । यदि चार्ज के
तरेण सोऽश्वालब्धः तदा तेनार्जितधनस्य सम
भागोयुक्तः। एकस्य स्वायासेन अपरस्थावायासेना
जितत्वात् वस्तुतस्तु पूर्वखामिखत्वोपरमे सम्बन्धा
विशेषात् सम्बन्धिनासर्वषनप्रसूतखत्वस्य गुटिका
पातादिना प्रादेशिकखत्वव्यवस्थापन विभागः ।
एवं कृत्स्नधनगत स्वत्वात्यादविनाशावपि कल्प्येते
संसृष्टताया प्रादेशिकस्वत्वनाशकृत्स्नधनगतवत्वो
त्पादाविव ॥
एतच्च विभक्तोयः : पुनः पित्रा भ्रात्राचैकत्र
संस्थितः । पिटव्यणाय वा प्रीत्या सतु संसृष्ट
उच्यते॥
इति वृहस्पतिवचने येषामेव हि पिटभाट
पिट व्यादीनां पिटपितामहोपार्जितद्रव्येनाविभ
क्तत्वमुत्पत्तितः सम्मवति तएव विभक्ताः सन्तः
परस्परप्रीत्या पूर्वकृतविभागध्वंसेन यत्तव धनं
तन्मम धनं तत्तवापि इत्येकस्मिन् कार्ये एकति
रूपतया स्थिताः संसृष्टाः। नत्वने व रुपाणी धन
संसर्गमात्रेण संभूयकारिणी वणिजामपि संसर्गि

·॥दायतत्वं ।।
त्वं नापि विभक्ताना धनसंसर्गमात्रेण प्रीति
पूर्वकाभिसन्धानं विनाइत्यभिदधता दायभाग
कृतापि वहस्तितं । साधारणखत्वादेवहि ॥
बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत् । इति
कात्यायनवचनं यथाश्रुतं संगच्छते द्रव्यमाने
खत्वस्यापि सम्भवात् अतएवात्र चौर्यं न भवतीति
वक्ष्यते॥
एवञ्च साक्षित्वं प्रातिभाव्यच्च दानग्रहण
मेवच । विभक्ताभातरः कुर्युनाविभक्ताः परस्परं।
इतिनारदवचनेनाविभक्तपरस्परदानादिनिषेधो
ऽपि न्यायादेव संगच्छते । दानात्पूर्वमपि लइने
प्रतियहीटखत्वसम्भवात् दानग्रहणयोरसम्भवः।
एवं सात्तित्वप्रातिभाव्ययोर्जेयं । खत्वाविशेषादेवा
विभक्तद्रव्येण यत्कृतं तत्र दृष्टादृष्टे कर्मणि
सर्वेषां फलभागित्वं ॥
तथाच नारदः । भ्राढणामविभक्तानामेको
धर्मः प्रवर्तते। विभाग सति धर्माऽपि भवेषा
पृथक् पृथक् । व्यासः स्थावरस्य समस्तस्य गोत्र
साधारणस्य च । नैकः कुर्यात्वयं दानं परस्परमतं

·॥ दायतत्त्वं॥
विना। अब समस्तस्येति विशेषणेन कृत्वधन
विषयकमेव प्रत्येकवत्वं प्रतीयते । तस्मात्तुल्य
सम्बन्ध्यन्तरसत्वे सम्बन्धिसकाशात्मंक्रान्तधनं
तस्यापि ममापीति सम्बन्धिना प्रतीयते । तदिमतो
खार्थ दानादिकं प्रतिषिद्धं । अतोनत्वेकदेशगत
खत्वमिति सि । भागं विशेषयति ॥
वृहस्पतिः । पिटरिक्थहराः पुत्राः सर्वएव
समांशतः। विद्याधर्मयुतस्वेषामधिकं लब्धुमईति ॥
विद्याविज्ञानशौर्यार्थज्ञानदानक्रयेषु च । यस्येह
प्रथिता कीर्तिः पितरस्तेन पुत्रिणः॥ कालभेदेनापि
विभागमाह ॥
वृहस्पतिः। एका स्त्री कारयेत्कर्म यथाशेन
गृहे गृहे। अत्र एकस्यापि एकस्या व्यक्तीसामयिक
नानाखत्वविनाशकल्पनं स्फुटमिति । सर्वेषा
सामयिकनानास्वत्वसकोचोवा। देशादिभेदेनापि
विभागमाह कल्पतरुरत्नाकरयोः॥
कात्यायनः।देशस्य जातेः संघस्य धीग्रामस्थ
योभृगुः। उदितः स्यात् सतेनैव दायभागं प्रकल्प
येत् । भृगुराहेतिशेषः॥

·८
॥ दायतत्त्वं ॥
॥अथ पिटकृतविभागः॥
हारीतः जीवन्नेव वा प्रविभज्य वनमाश्रयेत्
वृध्दाश्रमम्वा गच्छेत् खल्पेन वा संविभज्य भूयिष्ठ
मादाय वसेत् यद्यपदश्येत् पुनस्तेभ्योगहीया
दिति । वृद्धाश्रमः प्रव्रज्या। अनेनस्वल्पस्व विभागो
भूयिष्ठद्रव्यग्रहणञ्च पितुरभिहितं ।।
विष्णुः । पिता चेत् पुत्रान् विभजेत् तस्य स्वेच्छा
खयमुपातेऽर्थे पैतामहेतु पितापुत्रयोस्तुल्यं खामि
त्वमिति। खाजितेऽपि खेच्छया न्यूनाधिकविभागो
भक्तत्ववपाध्यत्वाक्षमत्वादिसत्वासत्वकारणात्॥
यथा कात्यायनः । जीवदिभागे तु पिता नै
पुत्रं विशेषयेत् । निजयेन्न चैवैकमकमात्का
रणं विना। उक्तकारण न्ये तु॥
नारदः। व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तचे
तनः। अयथाशास्त्रकारीच न विभागे पिता प्रभुः॥
विषयासक्तत्वं सुभगापुत्रत्वादिना यत्र तु भ्रातर
एव विभागमर्थयन्ते तत्र विषमभागाभावमाह ॥
मनुः मातृणामविभक्ताना यद्युत्यानं भवेत्मद ।
न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथञ्चन ।।

·ROİYA BAKITYA PARIA
स
॥दायतत्त्वं
पैनामहमन्यैईतं पित्रोतं कृतदकामतोन विभज
नीयं॥
यथा मनुविष्णू । पैढकन्तु पिता द्रव्यमनवाप्तं
यदाप्नुयात् । न तत्पुत्रैर्भजेत्माईमकामः खयम
जितं । तत् स्वयमजितमिति कृत्वा न विभजेदित्य
न्वयः अन्याद्वारे तु वक्ष्यमाणशङ्खवचनाद्यवस्था
सामान्यविशेषन्यायात् । एतत्तु स्थावरविषयं ।
मण्यादावनुवृतेतु पितुरेव खाच्छन्छ ।
यथा याज्ञवल्क्यः। मणिमुक्ताप्रवालाना सर्व
स्यैव पिता प्रभुः । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न
पितामहः। पितामहश्रुतेस्तड्वनविषयमिदं। एबच्च
पूर्वनष्टाच्च योभूमिमेकश्चेदुवरेच्छमात् । यथा
भागं भजन्त्यन्ये दत्वांशन्तु तुरीयकमितिशङ्खवचनं
धाचायुद्धृतविषयं । अत्र खयं तुरीयांशं गृहीत्वा
भ्रात्रादिभिः सहोड्वती गृहीयात् अन्यथा विषम
सृष्टस्यात् । पितुभीगकरणे त्वपुत्रपत्यै पुत्रतुल्यांश
दानमाछ॥

·१०
॥ दायतत्वं ॥
व्यासः। श्रपुत्राश्च पितुःपव्यः समानांशाः प्रकी
र्तिताः। पितामह्यश्च सास्तामातुल्याः प्रकी
र्तिताः । एतच्चादत्ते स्त्रीधने ।
यथा याज्ञवल्क्यः। यदिकुर्यात् समानांशोन्
पन्धः कायाः समाशिकाः। नदत्तं स्त्रीधनं यासा
भाबा श्वशुरण बा।एतद्दचनैकवाक्यतया व्यास
वचने पितुः पत्न्यइतिनान्वयः। नच वैपरीत्यं स्पष्टस्य
तु विधेनीन्यैरुपसंहारइय्यत इतिन्यायात् । तेन
पुत्रकृतविभागे विमातुनाशिता स्त्रीधने दत्तत्वई
पुत्रांशस्य पत्या देयं ॥
अधिविन्नस्त्रियै देयमाधिवेदनिकसम। नदत्तं
स्त्रीधनं यस्यै दत्ते त्वई प्रकीर्ति समिति विवाहे याज्ञ
वस्यदर्शनेन वनामेकधर्माणामकस्यापि यदु
यते । सर्वेषामेवतत्कु-देकरूपाहि तेस्मृताः ।।
इतिबौधायनोक्तन तथा प्रतीतेः पितामहधनस्य
पौर्विभागे पितामय मावद्भागोदेयइति पैता
महेतु पितापुत्रयोस्तुल्यं खामित्वमिति विष्णूतां ॥
भू- पितामहोपात्ता निबन्धोद्रव्यमेव वा।
तत्रस्थात् सदृशं खाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः। इति
।

·॥दायतत्त्वं ॥
याज्ञवल्क्योक्तञ्च । निबन्धाकरादौ राजादि
दत्तं नियतलभ्यमितिकल्पतरूक्तं द्रष्टव्यं । द्रव्यं
विपदरूपं भूसाइच-त् ॥
तथाच स्थावरं दिपदश्चैव यद्यपि स्वयमजित।
असम्भूय सुतान् सब्बीनदानं नच विक्रयः॥ इत्ये
तेषु निबन्धभूमिद्विपदेषु पितामहोपात्लेषु पितु
यथापाबणपिण्डदाढत्वेन तत्पितधने स्वत्वंतथा
तन्मरणादिना तत् स्वत्वोपरमे तन्युत्राणां पिट
योग्यांशे सत्यपि पिटव्येऽशिता। अतएव व्यक्त
माह रत्नाकरधृतकात्यायनः। अविभक्त मृते पुत्र
तत्मतं रिक्थभागिन । कुर्वीत जीवनं येन नब्ध
नैव पितामहात्॥ लभेतांशं खपिव्यच्चपिलव्यात्तस्य
वा सुतात् । सति तु पितरि पार्वणानधिकारात्य
जाण नाशिता। एवं धनिनः पौत्रखत्वोपरमेतदंश
मात्रे प्रपौत्राणामंशिता । सति पौत्रेतु नाशिता
इतियदा पुत्रेभ्यः खधनविभागदाने खाच्छ ग्यात्
यथा न्यूनाधिकदानं तथात्र नास्तीत्येतत्परं नतु
पितापुत्रयोस्तुल्याशित्वं ॥

·१२
॥दायतत्त्वं ॥
हावंशी प्रतिपद्येत विभजन्नात्मनःपिता।समाश
चारिणो माता पुत्राणां स्यान्मृते पता । इतिनारद
वचने पितु_शित्वात्।नचैतत्वार्जितपिटद्रव्यपर।
तस्य खेच्छाखयमुपातेऽर्थे इतिविष्णतखेच्छाया
उड्वामरूपायाचंशनिर्नयानईत्वात् भूयिष्ठमा
दाय वसेदित्यनेन विरोधात् किन्तु नारदवचनं
दावंशाविति पितामहादिधनपरं ॥
पितुःप्रशादागुज्यन्ते वस्त्राण्याभरणानिच
स्थावरन्तु नभुज्येत प्रशादे सति पैट के । इति
मिताक्षराधृतवचनमपि पितामहधनपरं । पित्रा
च स्वोपार्जितं स्थावरं दत्तं भुज्यत एवेति अन्यथा
मूलभूतश्रुत्यन्तरकल्पनापत्तेः निवृत्तरजस्काया
मेवमातरि पितामहधनविभागमाह ।।
वृहस्पतिः । पित्रोरभावे भ्रातृणी विभागः
सम्प्रदर्शितः । मातुर्निवृत्ते रजसि जीवतोरपि
शस्यते ॥अत्र मापदं विमातृपरमपि पुत्रान्तरो
त्पत्तिसम्भावनातोल्यात् । मातुर्निवृत्ते रअसोति
श्रुतेरेतबचनं पितामहधनपरं भतु पितृधनपर
तत्र विभक्तजस्थ भागदर्शनात् ॥

·CARRARAMAXATYAPA
PARIS)
॥ दायतत्त्वं
१३
यथाह वृहस्पतिः।पित्रा सह विभक्ताये सापत्ता
वा सहोदराः। जघन्यजाश्च ये तेषां पितृभागहरा
स्तु ते॥ अनोशः पूर्वजः पित्रे भ्रातृभागे विभक्त जः।
विभक्तजीविभागानन्तरंगीधाने न जातः । यथा
धने तथर्मेऽपि दानाधानक्रयेषुच । परस्परमनी
शास्ते मुक्का शौचोदकक्रियाः ।
याज्ञवल्क्यः। विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिछया
विभजेत्सुतान् । ज्ये ठेवा श्रेष्ठभागेन सर्च वाम्युः
समाशिनः ॥ अत्रेच्छयेति खोपात्तविषयं श्रेष्ठभा
गेन विंशोवारयुक्तभागेन श्रेष्ठसमभागौ पैतामह
धनविषयौ प्रागुक्तवचनसामञ्जस्यात् ॥
एवं चाई पितुः पुत्रारिक्थं विभजेयुर्निवृत्ते
रजमि मातुर्जीवतिचेच्छति इतिगौतमवचनस्य
माहरजसोनिवृत्युक्तः पैतामधनगोचरत्वं तत
श्चाई पितुरिति पितुर्मरणप्रतीतेर्जीवतिचेच्छ ती
त्यत्रापि पितुरेवेच्छाप्रतीयते । तेन पितामहधने
पितुरिच्छया विभागोन पुत्रस्येति सिड्वं ॥ एवञ्च
अश्वाम्यं हि भवेदेषी निषेपितरि स्थिते । इति
देवलवचनं पितरनुमत्या विभागविषयकमिति

·१४
॥ दायतत्त्वं ॥
बौधायनवचनच्च पिटधनवत् पैतामहधनपर
मप्यविशेषात्। यदितु निवृत्तरजस्काया मानर्यपि
दैवात् पितामधनं विभक्तं ॥
तत्र विष्णुः । पिटविभक्ताविभागानन्तरोत्यनस्य
विभागं दद्युरिति ॥ नेदं पित्वधनपरं । प्रागुक्त
वृहस्पतिवचनविरोधात् बादशविधान् पुत्रानु
हिश्यदेवलः॥
सर्वे छनौरमस्यैते पुत्रादायहराः स्मृताः ।
औरसे पुनरुत्पन्ने तेषु ज्येष्ठं न विद्यते॥ तेषां सवी
ये पुत्रास्तेटतीयांशभागिन । हीनास्तमुपजीबेयु
ग्रीसाच्छादनसंवृताः । दायहराः पूीशहराः।
तेषामौरसव्यतिरिक्ताना मध्ये ये पितुः सवर्णास्ते
सत्यौरसे हतीयांशहराः॥
अत्रापि विशेषमाइ मनुः। औरसक्षेत्रौ पुची
पिटरिक्थस्य भागिनौ। दशापरेच क्रमशोगोत्ररि
क्यांशभागिनः। सन्ततिकारकत्वेन धनिदेयपिण्ड
दाट त्वेनच प्रथमं पुचिकापुत्रस्य तदनन्तरं दत्त
कस्य गोत्ररिक्चयोगित्वं । क्रमशः पूर्वपूर्वा
भावे परम्परः इत्थं क्रमेण गोवधनयोगिनः॥
द्रस्य दासीपुत्रविभागमाछ॥

·॥दायतत्त्वं॥
१५
वाजवरक्यः जातोऽपिदावा एड्रेण कामतों
ऽशहरोभवेत् । मृते पितरि कुर्य्यस्तं धातरस्वई
भागिनं । अभ्राट कोहरेत्सर्व दुहितॄणांसुतादृते।
कामतःपित रिच्छातः। अंशहरः पुत्रान्तरतुल्या
शहरः। सतित दौहित्रे तस्यैव खीयसन्तानत्वात् ।
दासीपुत्रस्यापरिणोताजातत्वात्। तयोस्तुल्याशित्वं
युक्तमिति । अनि योगोत्पत्र क्षेत्रजस्यौरसेन सह
विभागमाह मनुः। यद्यकऋक्विनो स्यातामौरस
क्षेत्री सुतौ । यद्यस्य पैलक रिक्यं संततीत
नेतरः । एकक्थिना एकस्या जातो क्थिन।
यस्य वीजाद्योजातः म तस्य ऋथं गृलीयात् ।
इतराऽन्यवीजजोन गृहीयादित्यर्थः । स्त्रीधने
यत्पिल दत्तं यवनं स्त्रीय नदीजजस्तवनं गृहीयात्
नान्यइत्याह नारदः। दौ सुतौ विवदेयाता दाभ्या
जातो स्त्रियाधने। तयोर्यद्यस्य पित्यं स्यात् सतह
हीत नेतरः॥
॥ अथापरते पितरि भातृणां विभागः।
नत्रदेवला। पितhपरतेपुत्राविभजेयुईनंपितुः।
पितुःशकाशादागतधनमित्यर्थः॥

·॥ दायतत्त्वं ॥
नारदः। यच्छिष्टं पिटदायेभ्यो दल पेटक
ततः। भाटभिस्तविभक्तव्यमणी स्थायथा पिता।
पिटदायेभ्यः पित्रादत्तप्रतिश्रुतेभ्यः। ऋणी न स्या
दित्यनेनाशक्तौ शोधनीयमित्युत्तमर्ण स्थाने खीक
र्तव्यं। अत्र मातरि जीवन्त्या सोदराणा विभागो
न धर्म्यः॥
यथा शङ्खलिखितौ । ऋक्थमूलं हि कुटुम्बमख
तन्त्राः पिट मन्तोमातुरप्येवमस्थितायाः इति ॥
अतएव व्यासः। भ्रातृणा जीवतोः पित्रोः सह
वासोविधीयते । तदभावे विभक्तानां धर्मस्तेषा
विवईने ॥ विभक्ताना स्वमात्रधने वैदिककर्म
करणात्तन्मात्रधर्मत्वेन तइंड्विरित्यर्थः। यदि तु
विभज्यते तदामातुभागमाह ॥
कात्यायनः । मातापि पितरि प्रेते पुत्रतुल्याश
हारिणी। समांशता तु मातुरप्राप्तस्त्रीधनायाः ।
प्राप्त स्त्रीधनायास्त भागाई प्रागुक्तवचनात्। सोहा
रानुद्दाराभ्या दिप्रकारविभागमाह ॥
वृहस्पतिः । दिप्रकारोविभागस्तु दायादाना
प्रकीर्तितः। वयोज्येष्ठ क्रमेणैकः समापरांशकल्पना।

·madhan
ARIYA
१७
HITRAPATRA
LIKायतत्त्वं ॥
वयोज्येष्ठ क्रमेणेत्युद्वाराभिप्रायेण । हने वृद्दाराभाषी
वक्ष्यते । समभागस्य शास्त्रीयत्वेऽप्युड्वारपक्षोभत्तयति
शयादविरुद्धः। विभागाविभागविकल्पवत्॥
यथा मनुः । ज्येष्ठ एव तु रानीयात् पित्यं धनमशे
षतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ।
नारदः। विभृयाद्देच्छतः सर्वान् ज्येष्ठोधाता
यथा पिता । भ्राता शक्तः कनिष्ठावा शक्तवपेक्षा कुले
स्थितिः ॥ मध्यमोऽत्र दण्डापूपन्यायात्मिवः । सच
न्यायोयथा मूषिकस्य दण्डभक्षणं दुष्करं तत्रि
च्यत्तौ तत्मचरितापूपभक्षणमितिसुकरत्वात् यथा
सम्भाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धावपरसिद्धे
रौचित्यात् तत्सम्भाव्यते॥
अतएवाविशेषान्नारदः। कुटुम्बार्थेषु चौद्युक्त
स्तत्कार्यं कुरुते तु यः । सभाभिर्वहणीयोगासा
च्छादनवाइनैः।।
एवम्भूतं प्रशंसति व्यासः। जीविते यस्य जीवन्ति
विप्रामित्राणि बान्धवाः । सफलं जीवितं तस्य
आत्मार्थे कोन जीवति । हरिवंशे वैपरीत्यादोष
मा इन्द्रं प्रति नारदः । अन्योन्यभेदोभाढणी
ग

·॥ दायतत्त्वं॥
मुहदी वा बलान्तको भवत्यानन्दकृद्देव द्विषता
नात्र संशयः। अत्र सङ्घच्छया नारदेन सहवास
उक्तः। विभागस्तु न तथा॥
यथा विभागं प्रक्रम्य कात्यायनः । अप्राप्तव्यव
हाराणां धनं व्ययविवर्जितं । न्यसेयुर्वन्धुमित्रेषु
प्रोषिताना तथैवच । अप्राप्तव्यवहाराणी वालानी
यस्तु खयोग्यतया पित्रादिधने निस्पृहः स तण्डुल
प्रस्थादि दत्वा तत्पुत्रादेईरन्ततानिरासाय विभज
नीयः॥
यथामनुः । भ्रातॄणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः
खकर्मणा । स निभाज्यः खकादंशात्किञ्चिहत्त्वाप
जीवनं ॥
कात्यायनः। दृश्यमानं विभज्येत गृहक्षेत्रचतु
प्पदं। गूढद्रव्याभिशङ्काया प्रत्ययस्तत्र कीर्त्तितः॥
प्रत्ययोदिव्यं । एतदेव स्पष्टयति ॥
गृहोपस्करवायास्तु दोह्याभरणकर्मिणः। दृश्य
मानाविभज्यन्ते कोषं गूढेऽब्रवीदृगुः॥गृहोपस्करः।
उदूखलादि कर्मिणोदासादयः कोषोदिव्यविशेषः।
स तु दिव्यतत्वेऽनुसन्धेयः। प्रसिद्धमन्यत्॥
.
.

·॥दायतत्त्वं ॥
नारदः। येषान्तु न कृताःपित्रा संस्कारविधयः
क्रमात् । कर्तव्याभ्रातृभिस्तेषां पैटकादेव तड्व
नात् । अविद्यमाने पित्रर्थे खाशादुद्धृत्य वा पुनः।
अवश्यकाऱ्याः संस्काराः भ्राटभिः पूर्वसंस्कृतैः॥
कन्याभ्यस्तु विवाहोचितद्रव्यदानमाह ।।
देवलः। कन्याभ्यश्च पिटद्रव्याइयं वैवाहिक वसु ।
अपुत्रकस्य कन्या खा धर्मजा पुत्रवड्वरेत् ॥
विष्णुः । अनूढानान्तु कन्यानी खवृत्तानुसारेण
संस्कारं कुर्यात् । एवं तुरीयांशदानप्रतिपादक
मपि विवाहोचितद्रव्यदानपरं । पिटव्यातिरिक्ता
नामपि संस्कर्टत्वमा दैतनिर्णयामृतधृतस्मृतिः।
अटौ संस्कारकर्माणि गभीधानमिव खयं । पिता
कुर्यात्तदन्यो वा तस्याभावे तु तत्नमात्॥
॥ अथ विभागानधिकारिणः ।।
आपस्तम्बः । सर्वे हि धर्मयुक्ताभागिनोद व्य
मईन्ति।यस्वधर्मेण द्रव्याणि प्रतिपादयति ज्येष्ठोपि
तमभागं कुर्वीतेति ज्येष्टोऽपि पुत्ररतिशेषः ॥

·२०
॥ दायतत्त्वं ॥
तथाच वृहस्पतिः । सवर्णाजोप्य
ऽगुणवान् नाहः
स्थात् पैढके धने । तत्पिण्डदाः श्रोत्रियाये तेषान्ना
दभिधीयते ॥ तत्पिण्डदाः धनिपिण्डदाः अतएव
श्रोत्रियाइत्युक्तं अगुणवान् गुणविरुड्वदोषवान्
अगुणवद्गासाच्छादनदातारइति रत्नाकरः एत
न्मतेऽपि सुतरा धनिपिण्डदाटत्वं प्रतीयते॥
यथाजलं कुलवेन तरन्मज्जति मानवः। तथा
पिता कुपुत्रेण तमस्वन्धेनिमज्जनो।
कात्यायनः । यज्ञार्थ द्रव्यमुत्पन्नं तस्मात् द्रव्यं
नियोजयेत् । स्थानेषु द्रव्ययोग्येषु न स्वीमूर्ख
विधर्मिषु॥ स्त्रीति पत्यादिविशेषविहितेतरसपिण्ड
स्त्रीपरं तथा शास्त्रशौर्यादिरचितस्तपादानविव
जितः। आचारहीनः पुत्रस्तु मूत्रोच्चारसमस्तु सः॥
शङ्खः । अकृत्वा प्रेतका-णि प्रेतस्य धन
हारकः। वर्णाना यद्दधे प्रोक्तं ततं नियतश्चरेत् ॥
देवनः। मृते पितरि न क्लीवकुष्ट्युम्भत्तजडा
धकाः। पतितः पतितापत्यं लिङ्गीदायांशभागिनः॥
तेषां पतितवर्जेभ्योभक्त वस्त्रं प्रदीयते । तत्सुताः
पिट दायाशं लभेरन् दोषवर्जिताः। जडोधर्म

·॥दायतत्त्वं
२१
कृत्ये निरुत्साहः अन्धोजन्मान्धः जात्यन्धवधिरी
तथेति मनुवचनात् लिङ्गी कपट व्रतधारी॥
नारदः । पिटविट्पतितः पण्डीयश्च स्यादौप
पातिकः । औरसाअपिनै तेशं लभेरन क्षेत्रजाः
कुतः। पिढविट पितरि जीवति तत्ताडनादिकृत्
मृते तु तत्श्राड्दादिविमुखः। औपपातिकः उपपा
तकैः संसृष्टः कल्पतरुकता तु औपपातिकदत्यत्रा
पपावितइति पठित्वा राजबधादिदोषेण बान्धवै
र्यस्य घटापवर्जनं कृतमितिविवृतं । प्रकाशकारण
उपपातकीतिपठित्वा उपपातकैयक्तइति विवृतं ।
॥अथ विभाज्याविभज्ये॥
तत्र व्यासः। अनाश्रित्य पिटद्रव्यं खशक्त्याप्नोति
यड्दनं । दायादेभ्योन तदद्यात् विद्यालब्धच्च
यद्भवेत्॥
विद्याधनमाह कात्यायनः। उपन्यस्ते तु यल्लब्ध
विद्ययापणपूर्वका विद्याधनन्तुतदिद्यात् विभागेन
नियोजयेत्॥शिष्यादार्खियतः प्रश्नात्मन्दिग्ध प्रश्न
निर्णयात् । खज्ञानसंशनादादालब्धं प्राध्ययनातु

·२२
॥ दायतत्त्वं ॥
यत्। विद्याधनन्तु तत्पाहुर्विभागे न प्रयोजयेत् ।
शिल्पेश्वपि हिधोऽयंमूल्याद्यच्चाधिकं भवेत्॥ परं
निरस्य यल्लब्धं विद्यया द्यूतपूर्वकं । विद्याधनन्तु
तद्दिद्यात् न विभाज्यं वृहस्पतिः॥ यदि भवान् भद्र
मुपन्यस्यति तदा भवन एव मयैतद्देयमिति पणितं
यत्रीपन्यासं निस्तीर्य लभते तन्न विभाज्यं शिष्याद
ध्यापितात् आर्विज्यतः यजमानादक्षिणया लब्ध
धनं न प्रतिग्रहलब्धं बेतनरूपत्वात्तस्य तथा यत्कि
ञ्चिविद्याप्रश्ने निस्तीर्णेऽपणितं यदि कश्चित् परि
तोपाद्ददाति तथा याह्यस्मिन् शास्त्रार्थे अस्माकं
संशयमपनयति तस्मै धनमिदं ददानीत्युपस्थितस्य
संशयमपनीय यन्नब्धं वादिनोवा सन्देहे न्याय
करणार्थमागतयाः सम्यनिरूपणेन यलब्धं षष्टा
शादिकं तथा शास्त्रादिप्रकृष्टज्ञानं सम्भाव्य यत्
प्रतिग्रहादिना लब्धं तथा शास्त्र ज्ञानविवादे अन्य
वापि यत्र कुत्रचिदन्योन्यज्ञानविवाद निर्जित्य
यमब्ध । तथैकन्मिन् देये वहूनामुपालवे येन प्रह
यात् यलब्धातथा शिम्पादिविद्यया चित्रकरसुवर्ण
कारादिभिर्यक्षब्धं । तथाधूतनापि पर निर्जित्य

·॥ दायतत्त्वं ॥
२३
यल्लब्धं तत्सर्वमविभाज्यमितरैः तस्माद्यया कयाचि
विद्यया लब्धमर्जकस्यैव तन्नेतरेषामिति । प्रदर्शना
र्थन्तु कात्यायनेन विस्तारितमिति दायभागः॥
नारदः । कुटुम्वं विभृयाअातुर्याविद्यामधिग
च्छतः । भागं विद्याधनात्तस्मात्सलभेताश्रुतोऽपि
सन् ॥ विभृयादित्येकववननिर्देशान वरवः यदि
विद्यामभ्यस्थतामातुः कुटुम्बमपरीभाता खधन
व्ययशरीरायासाभ्यां सम्बई यति तदा तद्दिद्यार्जि
तधने तयाधिकारः। अश्रुतोमूर्खः ॥ कल्पतरुनि
ताक्षरादीपकलिकासु॥
कात्यायनः । परभक्तोपयोगेन विद्या प्राप्तान्य
तस्तु या। तया लब्धं धनं यत्तु विद्यालब्धं तदुच्यते॥
अन्यतः पिटमाटकुलव्यतिरिक्तात् अत्र विशेष
यति स एव नाविद्यानान्तु वैद्येन देयं विद्याधना
रक्वचित् । समविद्याधिकानान्नु देयं वैद्येन तद्दनं ॥
तत्रोच्चरितविद्यापदमुभाभ्या सम्बध्यते तेन सम
विद्याधिकविद्याना भागोन तु न्यूनविद्याविद्ययोः
वैद्येन विदुषा पुनर्विशेषयति ॥ कुले विनीतवि
द्यानां भ्रातृणा पिढतोऽपि वा शौर्यप्राप्तन्तु यदित्तं

·२४
॥ दायतत्त्वं॥
विभाज्यं तदृहस्पतिः । कुले स्वकुले पितामहपित
व्यादिभ्यः पित्तएव वा शिक्षितविद्यानां भ्रातणी
यदिद्याशार्यप्राप्तं धनं तदिभजनीयमिति कल्पतरू
रत्नाकरी॥
पुनः कात्यायनः । झंशहरोऽईहरीवा पुत्र
वित्ताजनायिता। पुत्रवित्ताजनात् । कृदभिषि
तोभाशेट्रव्यवत् प्रकाशतइति न्यायात् पुत्राजित
वित्तात् पितु_शित्वं पिढधनानुपधातविषयं
भाधनोपघातविषयञ्च । अर्जकस्य तु यशित्वं
भ्राधनोपघाते तु तेषामप्येकाशित्वं वक्ष्यमाण
व्यास वचनात् पितुरईहरत्वन्तु पिढद्रव्योपघाता
दगुणवत्त्व इति दायभागः। अनुपधाते पितायंश
हरः अर्जकत्वात् । खयमपि चंशहरः इतरेषाम
नंशित्वं भ्राटद्रव्योपघाते तु तस्याप्येकांशति
घंशाशयोर्भेदकथनं ॥
पुनः कात्यायनः । गोप्रचारश्च रथ्या च वस्त्र
यच्चायोजितं । प्रायोज्यं न विभज्येत शिल्पार्थन्तु
वृहस्पतिः प्रायोज्यं यद्यस्य प्रयोजनाई पुस्तकादि
नतन्मूर्खादिभिः सह पण्डितादिभिर्विभजनीय एव
मेव दायभागमदनपारिजातादयः॥

·area'
PAKD
OSTA SHAT
मेट
.
दायतत्त्वं॥
२५
याज्ञवल्काः । पित्तभ्याश्चैव यहत्तं तत्तस्यैव
धनं भवेत् । पुत्रदुहित्रोर्यदलकारादि दत्तं तत्त
स्पैवेति लपान्यूपाध्यायाः॥
नारदः। शौर्यभा-धने चाभे यच्चविद्याधनम्भ
बेत्। त्रीन्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यश्चपटकः॥
प्राप्तञ्च सहभार्यये ते भरदाजवचनात् भायाप्राप्ति
काले लब्धं धनं भा-धन मौदा हे कमित्यर्थः चोभे
इत्यत्र हित्वेति पाठे एतत्रिकं हित्वान्यदिभजेदित्य
नुवर्तते अतएतान्यविभाज्यानीति।प्रसाददत्तस्य
पौवीपर्ये पूर्वसंप्रदानस्यैव तद्व्यं ।
सर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्ता क्रिया। आधौ
प्रतिग्रहे क्रीते पूवातु बलवत्तरेति याज्ञवल्क्यवच
नात्। अत्र या बलवती सैव सियतीत्यर्थः तत्राप्या
धिक्रिया खामिनोयथेष्टविनियोगविरोधिका नत
खत्वध्वंसजनिकेति सा पूर्वीपरा वा प्रतियहरूप
क्रियाभ्या पूर्वखामिस्खत्वध्वंसोत्तरजाताभ्या बल
वतीभ्या साध्यते अतएव रत्नाकरादिधृतस्मृतिः ।।
न्यासं कृत्वापरचाधि कृत्वा वाधिं करोति यः विक्र
यम्बा क्रिया तत्र पश्चिमा बलवत्तरा।न्यासं कृत्वा
what
घ

·२६
॥ दायतत्त्वं॥
धिं करोति आधिकृत्वा वा विक्रयं करोति विक्रय
पदं खत्वध्वंसकत्वात् दानंलक्षयति तत्र पराक्रिया
सिद्धेत्यर्थः। एवञ्च विक्रेटदात्रोर्मरणादिना आध्य
नुहारे विक्रयदानाभ्या तत्कर्ट तुल्यखवजनना
सत्र तक्रेट प्रतिगृहीरभ्यामाध्युद्यारः कार्यइति
तत्रैवागमविवादे ताभ्यान्तयोभौगएव व्यवस्था
पनीयोनागमारिति ।
शङ्खलिखितौ मवास्तुविभागोनोदकपात्रा
लङ्कारोपयुक्तस्लीवाससामपा प्रचाररथ्याना विभा
गश्चेति प्रजापतिरिति यस्मिन् वास्तुनि येन गृहो
द्यानादिकं कृतमपरेणापि स्थानान्तरे तथाकृत
श्वेत्तदा येन यत्कृतं तत्तस्यैव अन्यत्राप्येवं साधा
रणधनार्जितेऽपि विशेषमाह।
व्यासः। साधारणं समाश्रित्य यत्किञ्चिदाहना
युधं। शौर्यादिनाप्नोति धनं भ्रातरस्तत्र भागिनः।।
तस्य भागइयं देयं शेषास्तु समभागिनः । अत्र
धातरइत्युपलक्षणं पिटव्यादयोपि बोहव्याः तस्या
र्जकस्य साधारणोपघाते यस्य यावतोशस्थाल्यस्य
मरतावोपघातस्तस्य तदनुसारेण भागकल्पना

·॥ दायतत्त्वं ॥
२७
कार्येतिदायभागः । नच स्थावरस्य समस्तस्य
गोचसाधारणस्यच । नैक कुर्यातयं दानं परस्पर
मतं विनाविभक्ताअविभक्तावा सपिण्डाःस्थावरे
समाः। एकोहनीशः सर्वत्र दानाबमनविक्रये।
इतिव्यांसवचनाभ्यामेकस्य दानबन्धकविक्रयाधि
कारतिवाचं यथेष्टविनियोगाईत्वरूपस्य
स्वत्वस्य द्रव्यान्तरइवात्राप्यविशेषात् वचनच्च
खामित्वेन दुर्वृत्तपुरुषगोचरविक्रयादिना कुटुम्ब
विरोधादधर्मज्ञापनार्थ निषेधरूपं न तु विक्रयाद्य
निस्पत्यर्थमितिदायभागः विभक्तानामपि यत्रांश
विच्छेदोन जातस्तनमध्यगत एवावतिष्ठते तेन तत्र
साधारणत्वमेव तत्रैकोऽनीशः पृथग्भूतेषु स्वतन्त्र
कृतस्य सिविरेवेति विवादचिन्तामणिः । वस्तु तस्तु
विभक्तेष्वनुज्ञाग्रहणं विभक्ताविभक्तसीमादिसंश
यव्युदासाय ग्रामसामन्ताद्यनुमतिग्रहणवत्तदुक्तं
मिताक्षराया। खग्रामज्ञातिसामन्तदायादानुमते
नच।हिरण्योदकदानेन षनिर्गच्छति मेदिनीति॥
दायादा दौहित्रादयः । ज्ञातेः पृथगुपादानात
हिरण्योदकदानेनेति।स्थावरे विक्रयोनास्ति कुर्या
TARA

·२८
॥ दायतत्त्वं ॥
दाधिमनुज्ञयाइति स्थावरस्य केवलविक्रयप्रतिषे
धात् एवं भूमिं यः प्रतिरक्षाति यश्च भूमिं प्रयच्छति।
तावुभौ पुण्यकाणी नियतं खर्गगामिनी ॥ इति
दानप्रशंसादर्शनाच्च विक्रयेपि कर्तव्ये सहिरण्य
मुदकं दत्वा दानरूपेण स्थावरविक्रयदति विज्ञान
श्वरः वस्तुतस्तु स्थावरविक्रयनिषेधाऽविभक्तस्थावर
विषयः। तत्रापिदि विक्रयं विनाऽवस्थिति भवति
तदा विक्रये कर्तव्ये दायादानी दुरन्ततानि
त्यर्थं क्रेतरिच्छयादानमप्युक्तं अतपवचारीतेन
यञ्चोपकारिणे ददाति इति यत् दानोपसर्गल
मुक्तं तयसनोपकारिपरं तदितरोपकारिणे दाने
फलमा दक्षः मातापित्रार्गुरौ मित्रे विनीते
चोपकारिणे । दीतानाथविशिष्टेभ्योदत्तन्तुसफल
भवेत्॥
अतएव नारदः। स्वभागान् यदि ते दद्युर्वि
क्रीणीयुरथापिवा । कुर्युर्थेष्टं तत्सर्वमीशास्तेख
धनखवै॥
अतएव याज्ञवल्क्यः। क्रमादभ्यागतंद्रव्यं हत
मभ्युद्धरेत्तु यः । दायादेभ्योन तहृद्यात् विद्यया

·॥ दायतत्त्वं ॥
सन्धमेवच । पिढपितामहागतं बलादन्यैईतं
योउंग्यन्तरानामनुज्ञयाउहरति तदंश्यन्तरेभ्यान
दद्यात्। भूमौ तु विशेषयति ॥
शजः। पूर्वनष्टाच्च योभूमिमेकरवाड्वरे छमात्।
यथाभागं भजन्त्यन्ये दत्वाशन्तु तुरीयकं॥ एतइचनं
स्मृतिमहार्णवकामधेनुपारिजातप्रभृतिष्बलिखनाद
युक्तमेबेतिरत्नाकरः । नन्न दायभागमिताक्षरा
प्रभृतिधृतत्वात् पूर्वपुरुषार्जितनष्टाहार विशेष
यति मिताक्षराया॥
स्थावरं विपदञ्चैव यद्यपि खयमर्जितं । अस
म्भूय सुतान् सर्वान्नदानं नच विक्रयः ॥ ये जाताये
ऽप्यजातावा ये च गर्भेव्यवस्थिताः । वृत्तिन्तेपिहि
कान्ति वृत्तिलोपाविर्णितः ॥ अस्याप्यपवाद
माइ॥
एकोपिस्यावर कु-हानाधमनविक्रयं ।
आपत्काले कुटुम्बार्थे धम्मार्थे च विशेषतः॥ आध
मनं बन्धकत्वेन ख्यातं। कुटुम्बार्थेदासकृतस्यापि
सिडिमाह॥
५- MOVIANTARAK

·॥दायतत्त्वं ॥
मनुः । कुटुम्बार्थेऽध्यधीनोपि व्यवहारं यमा
चरेत् । खदेश वा विदेशे वा तं ज्यायान्न विचा
लयेत् ॥ तद्देशस्थे देशान्तरस्थेवा स्वामिनि कुटुम्ब
व्यवहारनिमित्तं दाशोपि यदृणादिकं कुर्यात्
तत्वाम्यनुमन्येतेति कुलकभट्टः॥
व्यक्तमाह वृहस्पतिः । पिटव्यभ्राटपुत्रस्त्री
दासशिष्यानुजीविभिः। यदृहीतं कुटुम्बार्थे नही
दातु मर्हति ॥
मनुः। गृहीता यदिनष्टः स्यात्कुटुम्बार्थे कृत
व्ययः दातव्यं बान्धवैस्तत्स्यात् प्रविभक्तैरपिखतः
खतःखधनात् ॥
कात्यायनः। कुटुम्बार्थमशक्तेत गृहीतं व्याधि
तेऽथवा । उपनवनिमित्तन्तु विद्यादापत्कृतन्तु
तत् ॥ कन्यावैवाहिकञ्चैव प्रेत कार्ये च यत्कृतं। एत
सर्व प्रदातव्यं कुटुम्वेन कृतं प्रभोः। कुटुम्बमवश्यं
भरणीय प्रभारिति कर्तरि षष्ठी तेन प्रभुना
दातव्यमिति रत्नाकरः॥
दायभागे हारीतः जीवति पितरि पुत्राणामी
दानविसर्गाक्षेपेषु न खातव्यं कामं दीने प्रोषिते
आर्ति गतेवा ज्ये ठोऽश्चिन्तयेत् ॥

·PARULTA SAMITYA
FAKIR
॥ दायतत्त्वं॥
सुव्यक्तमाहतुः शङ्खलिखितौ । मितबंगलो
कुटुम्बव्यवहारान् ज्येष्ठः प्रतिकु-दनन्तरीवा
कार्यज्ञस्तदनुमतोनत्वकामे पितरि ऋक्यविभागो
धृष्ट्वेविपरीतचेतसि दीर्घरोगिनि वा ज्येष्ठ एव पिट
वदर्थान्पालयेत् इतरेषामृक्थमूलं हि कुटुम्ब
मखतन्त्राः पिढमन्तीमातुरप्येवमवस्थितायाः। एत
इचनवयं कार्याक्षमे दीर्घरोगिनि च पितरिविभाग
निषिञ्चैव ज्ये गृहं चिन्तयेत् तदनुजोवा कार्य
ज्ञइत्याह अनुमतिस्त्वप्रतिषेधादपि भवति ।
खंद्रव्यं दीयमानञ्च यःखामी ननिवारयेत्।
ऋविम्भिर्वापरापि दत्तं तेनैव तट्टगुरिति प्राय
श्चित्तविवेकधृतकात्यायनवचनात् अतएव परम
नमऽप्रतिसिइमनुमतं भवतीति न्यायविदः। एवं
दत्तानिवारणत्वात् सिट्विरिति ॥
॥
॥ अथ वृत्तविभागसन्देहनिर्णयः।
शङ्खः। गोत्रभागविभागार्थे सन्देहे समुपस्थिते।
गोत्रजैश्चापरिजाते कुलं साक्षित्वमईति ॥ गोत्र
भागविभागार्थे सन्देहइति गोवलब्ध्यविभजनीय

·॥ दायतत्त्वं॥
विभजनविषयके वृत्तविभागवैपरीत्यसन्देहे विभा
गकरणसन्देहे चकुलं बन्धुः एषामभावएवान्यः
साती तल्लेख्यमाह॥
वृहस्पतिः।भ्रातरःसंविभक्ताये खरुचात पर
स्पर। विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्यं तदुच्यते॥व्यव
हारमाहकायां वृहस्पतिः।यद्यकशासने ग्रामक्षेत्रा
रामाश्च लेखिताः। एकदेशोपभोगेपि सर्वे भुक्ता
भवन्ति ते ॥ शासनं पत्रादि तदेकदेशस्यानुपभोगे
तु सर्वस्य क्रीतादेहानि यथासएव ॥
संविभागक्रयप्राप्तं पित्र्यं लब्धञ्चराजतः। स्थावर
सिडिमानाति भुक्त्या हानिमुपेक्षया ॥ प्राप्तमात्रं येन
भुकं खीकृत्यापरि पन्धितं । तस्य तत्सिविमानोति
हानिच्चापेक्षया तथा ॥ सम्विभागक्रयादिलबस्यैव
सति भोगे सिद्धिः ततोगापेक्षया हानिरिति ॥
नारदः । दानग्रहणपश्वनगृहक्षेत्रपरियहाः।
विभक्ताना पृथग्ज्ञेयाः पाक गमव्ययाः ॥
साक्षित्वं प्रातिभाव्यच्च दानं ग्रहणमेवच विभक्ता
भ्रातरः कुर्युनाविभक्ताः परस्पर॥येषामेताः क्रिया
लोके प्रवर्तन्ते खऋक्थतः । विभक्तानवगच्छेयु
लेख्यमप्यन्तरेण तान् ।।

·॥दायतत्त्वं ॥
अतएव याज्ञवल्क्यः। भ्रातृणामथदम्पत्यो
पितुःपुत्रस्य चैवछि।प्रातिभाव्यमणं साक्ष्यमविभक्तो
न तत्स्मृतं । परस्परमिति शेषः यद्यपिजायापत्योर्वि
भागीन विद्यते तथा पुण्यापुण्यफलेषु चेत्यापस्तम्बो
तविभागाभावः। पत्यधिकरणेऽपि जीवत्पतिधन
माचे खत्वं युक्तञ्च । दम्पत्योर्मध्यगं धनमिधुक्तं
इतिश्राइविवेकः । मध्यगमुभयखामिकमित्यर्थः ।
तथापि यदिकुर्यात् समानांशान्पन्यः कायाः
समाशिकाइतियाज्ञवल्क्येन पुत्रविभागकरणे प्रवृ
तस्याऽपुत्रपन्याअपि विभागावगतेस्तदभिप्रायेण
दम्पत्यारित्युक्तं । यत्तु भा-पुत्रश्च दासश्च त्रय
एवाधनाः स्मृताः। इत्यत्राघनत्वश्रुतेरापस्तम्वीया
विभागाभिधानं वैदिककर्ममात्रेसहकारित्वेनाधि
कारार्थमिति । नन्न नबचनोत्तरा यत्ते समधि
गच्छन्ति यस्यैते तस्य तवनमित्यनेन खार्जितस्यैव
पन्यादीना पत्याद्यनुमतिमन्तरेणाखातग्यप्रति
पादनात् । आपस्तम्बवचने तथापुण्यापुण्यफलेषु
चेतिपृथगुपादानाञ्च तस्मादिभागोन विद्यतरति
निषेधस्य प्रवृत्तिपूर्वकत्वादेकस्मिन् धने उभयो

·॥ दायतत्त्वं ॥
स्वत्वं ज्ञाप्यने । अन्यथोभयोः स्वत्वाभावेन विभाग
प्रशक्त्यनुपपत्तेनिषेधविधिर्न स्थात् ॥
एकत्वं सागता यस्माञ्चलमन्त्राहुतिब्रतैरिति लघु
हारीमोक्तकत्वस्यैतदपिफलं ॥
॥अथ चिरपोषितागतस्य वंशस्य विभागः॥
नत्र वृहस्पतिः। गोत्रसाधारणं त्यक्त्वा योन्यदेशं
समाश्रितः । तइंशस्यागतम्यांशः प्रदातव्यान
संशयः॥ दतीयः पञ्चमश्चैव सप्तमोवापि यो भवेत्।
जन्मनामपरिक्षाने लभेताशं क्रमागतं ॥ यं परम्य
रया मौलाः सामन्ताः खामिनं विदुः। तदन्वयस्या
गतस्य दातव्या गोत्रजैर्मही ॥ भुक्तिस्वैपुरुषीसिये
दपरेषा नसंशयः। अनिवृत्ते सपिण्डत्वेसकुल्यानां
न सिध्यति ॥ अखामिना तु यमुक्तं गृहक्षेत्रापणा
दिक। सुहइन्धुसकुल्यस्य नतोगेन हीयते ॥विवा
घोत्रियैर्भुक्तं राज्ञामात्यैस्तथैवच । सुदीर्घेणापि
कालेन तेषां सियति तत्तुन । गोचसाधारणं द्रव्य
मिनिशेषः चापणः पण्यवीथिका। अपरेषा गोच
जादपरेषा विवाद्योजामाता इतिव्यवहारचिन्ता
मणिः॥

·॥दायतत्त्वं॥
३५
नारदः। अन्यायेनापि यमुक्तं पित्रा पूर्वतनै
स्विभिः। नतच्छक्यमपाकत्तुं क्रमात्रिपुरुषागतं ।।
पित्रा पूर्वतनैरित्यत्रपित्रासह पितरमादायत्रिभि
चतुर्थः समवाप्नुयादिति वचनार्थः। भागं विशिनष्टि
व्यासः पिता पितामहोयस्य जीवेच्च प्रपितामहः।
त्रयाणा जीवता भोगोविनेयवेकपूरुषः ॥ युग
पड़ोगे षष्टि वर्षेपि न पुरुषिकः प्रपितामहस्य तत्र
स्वातन्त्रात् तस्यैव भोगः तदाकोनामासावित्याह
विज्ञेयस्वेकपूरुषइति॥
त्रिपुरुषं विशेषयति व्यासः। प्रपितामहेन यमुक्तं
तत्पुत्रेण विनाच न तो विना यस्य पित्रा च तस्य
भोगस्त्रिपौरुषः॥कियन्तं कालमेकैकस्य भोगइत्य
पेक्षायां व्यासः । वर्षाणि विंशतिं भुक्ता स्वामिना
व्याहता सती। भुक्तिः सा पौरुषी भूमेईिगुणाच
दिपौरुषी ॥ विपौरुषी च त्रिगुणा नसबाऽन्वेष्य
आगमः॥ अत्राव्याहतेति प्रतिवादिसमक्ष लक्ष्यते
षष्टिवर्षभोगस्याप्यनेनैकवाक्यत्वं । अतःपुनरुपे
क्षया खत्वनाशादृहस्पतिरपि आइती शोधयेत्
मा

·॥ दायतत्त्वं॥
भुक्तिमागमञ्चापि संसदि । तत्सुतोभुक्तिमेवैको
पौत्रादिषु न किञ्चन ॥
याज्ञवल्क्यः। आगमस्तु कृतोयेन सोभियुक्त
स्तमु.रेत् । न तत्सुतस्तत्सुतोवा भुक्तिस्तत्र गरी
यसी॥
भुक्तिशोधनमाह कात्यायनः। आगमोदीर्घ
कालच निश्छिद्रोन्यरवोभितः । प्रत्यर्थिसन्निधा
नञ्च पञ्चाङ्गोभोगयते ॥
॥ अथ विभागकाखे निद्भुतस्य पश्चादवगतस्य
विभागः
तत्र कात्यायनः। प्रच्छादितन्तु यद्येन पुनरा
गत्य तत्ममं भजेरम् भ्राटभिःसाईमभावे तु पितुः
सुताः॥ अन्योन्यापहतं द्रव्यं दुर्विभक्तञ्च यद्भवेत्।
पश्चात्याप्तं विभज्येतसमभागेन तदृगुः ॥ पश्चा
त्याप्तमित्युपादानात् विभक्ते सति लौकिकप्रमाणेन
यस्य कस्यचिनिगुतस्य प्रदर्शनं विनापिन पुनर्वि
भागोनवा तब दिव्यं विना कचिदप्यनिश्चितद्रव्य
खेन सम्यग्विभागो न स्यात् ॥ दुर्बिभत्कमिति अस

·GIYA KA
•ramas
॥ दायतत्त्वं ॥
पावभागस्य पुनर्विभार्गदर्शयति । सचदंशोनिप
तति सकृत् कन्या प्रदीयते। सछदाइददानीति
चोण्येतानि सता सकृत् ॥ इति मनुनारदकात्या
यनवृहस्पतिवचनेपि खेच्छापदोपादानं सम्यम्बि
भागविषयं॥
यनाशोयादशोभुक्तस्तस्य तन विचालयेत् । खेच्छा
कृतविभागोयः पुनरेव विसम्बदेत् ॥ स राज्ञांश
खके स्थाप्यः शासनीयोऽनुबन्धदितिरत्नाकर
धृतवृहस्पतिवचनेपि
खेछाकृतपदोपादानात्
खारसिकन्यूनाधिकपरं नतु भ्रान्त्यादिकृतदुर्विभा
गपरं। पश्चात् प्राप्तमित्यनेन तन्मात्रस्यैव विभागी
नपूर्वविभक्त विजनीयमित्यवगम्यते । समभागे
नेति अपहरिपहलतया भागोन देयोऽल्पोवा
देयइति निरासार्थं भृगुराईति शेषः वाक्यार्थकर्म
ताच अविभक्तत्वादेव विभागे प्राप्ते वचनारम्भ
चौर्य्यदोषाभावं ज्ञापयतीति विश्वरूपहलायधप्रभृ
तयः स्तेयधात्वनिष्पत्तिरित्यभिप्रायः । तथाहि
यत्परद्रव्यहरणं स्तेयं तत्परिकीर्तितमितिकात्या
यनवचने परशब्दादात्मीयत्वव्यवच्छेदेनैव पर

·३८
॥ दायतत्त्वं ।।
कीयत्वस्वावगमात् । यथामुगापचारे प्रतिनिधित्वेन
माषप्राप्ताइव अयज्ञियावैमाषा इतिमाषानिषिवाः।
तत्र माषमाबारम्भकमिश्रिताना निषेधोनतु भाष
सुगोभयारम्भकमिश्रितानी तथात्रापि परमात्र
व्यस्यापहार एवस्तेयं नतु स्वपरसाधारणस्याविभक्त
दायस्य भोगादिनेति साधारणासाधारणयोश्चासा
धारणस्यैव शोघ्रप्रतीतिरिति । अतएव परकीय
वेन विशेषतोजानतस्तदपहारे स्तैन्यं नतु वद्रव्य
श्रमेण परद्रव्यव्यवहर्नुर पीति जिनेन्द्रदायभाग
प्रायश्चित्तविवेककृन्मतं । तत्र स्वीयबुद्ध्या परकीया
पहार यदस्तेयत्वमुक्तं तन्न समीचीनं भागवतीय
नृगोपाख्यानविरोत् तथाहि कस्यचिट्विजमुख्यस्य
बष्टा गौर्मम मोधने । संपृक्ताऽविदुषा साच मया
दत्तादिजातये॥ ता नीयमानं तत्स्वामी दृष्ट्वावाच
ममेति च। ममेयं प्रतिगृह्याह नगोमे दत्तवानिति॥
विप्रा विवदमाना मामूचतुःस्वार्थसाधकौ ।भवान्
दातापहत्ती च तच्छत्वा मेऽभवङ्गमः । तत्यापात्
कृकलाशत्वं प्राप्तिश्चमे यथाभवत् । तावदद्राक्षमा
त्मानं ककलाशतनं प्रभोरति । यत्तु अनेकेषा

·॥ दायतत्त्वं ।।
३१
मङ्गरीयकसमुदये, सहशतया आत्मीयाङ्गुरीयक
भ्रमेण परकीयागुरीयकविक्रये न स्तेयत्वं तद
विशेषचिह्नितद्रव्याणां कपई कादीना नानास्वामि
कानामेकत्र स्थापनदशायामेव परस्परद्रव्यविनि
मयादेव परस्परविनियोगे दोषाभावइत्यवगत्य
एकत्र स्थापनात् अन्यथा दोषशङ्कया न तथा
कुर्यादिति पतविषये॥
मत्स्य पुराणं । अज्ञानाद्यः पुमान् कुर्यात् पर
प्रव्यस्य विक्रयं । स निर्दोषोऽज्ञानपूर्व चौरवद्दण्ड
मईतीति एतदज्ञानकृतदण्डाभावपरमिति ।।
तेन परमात्रखत्वावच्छिन्नद्रव्ये परमाणुमति
मन्तरेण ममेदं यथेष्टविनियोज्यमिति कृत्वा व्यव
हारः स्तेयं । सच क्वचिन्मानसः सङ्कल्परूपः कचित्
कायिकोदानविक्रयादिलक्षणः तम्य चाविभक्त
धाचादिधनेषु सम्भवः । इदंपरकीयमेव इदंममै
वेतिविशेषानिश्चयात्॥
अतएव कात्यायनः बन्धुनापहृतं द्रव्यं बला
बैव प्रदापयेत् । बन्धूनामविभक्ताना भागं नैव
प्रदापयेत् । अत्रापहतपदं भातं सामादिना

·॥ दायतत्त्वं ॥
प्रदापयितव्यानतु बलात् अविभक्तन यद्यधिक
भुक्तं तदसौ न दाप्यः । एवञ्च निधे भेऽपिन
दोषानष्टखामिकत्वात् ॥
तथाच मनुः राजा लञ्चा निधिं दद्याट्विजेभ्यो
ऽई दिजः पुनः । बिहानशेषमादद्यात् स सर्वस्थ
प्रभुर्यतः । इतरण निधी लब्धे राजा षष्ठांशमार
रेत्। अनिवेदितविज्ञाता दाप्यस्तं दण्ड मेवच ।।
सम्भूयबाणिजिंकानान्तु नैतादृशं वचनाभावान्
प्रत्त्युत जिगं त्यजेयुर्निीभमिति याज्ञवल्क्यीयेन
वञ्चकस्य लाभशून्यं कृत्वा त्यागउक्त दायगव्य
व वाणिजिकानामकधने ऽनेकेषा खत्वाभावाच्च
किन्तु मिलनात्तदनिश्चय मात्रमिति ॥
॥ अथ स्त्रीधनं॥
नत्र कात्यायनः।प्राप्नं शिल्पैस्तु यद्वित्तं प्रीत्या चैव
यदन्यतः।भर्तुःखाम्यं भवेत्तत्र शेषन्तुस्त्रीधनं स्मृतं ।
अन्यतः पिटमाटभ कुलव्यतिरिक्ताद्यन्न शिल्ये
नवा यदर्जितं तत्र भर्तुः खातन्त्यं तेन स्त्रियाअपि
धनं न स्त्रीधनं अखातच्यात् एतद्द्वयातिरिक्तधने
खत्वं स्त्रियाएव दानाद्यधिकारात्॥

·QIYA BAXI**
४१
॥दायतत्त्वं ॥
मनुविष्णू । पत्यौ जीवति यः कश्चिदलङ्कारोधृतो
भवेत्। न तं भजेरन् दायादाभजमानाः पतन्ति
ते ॥ पत्युरदत्तेऽपि तदनुज्ञया परिहितोऽलङ्कार
स्तावतैव भार्यायाः खोयोभवतीति मेधातिथिः॥
कात्यायनः । ऊढया कन्यया वापि पत्युःपिल
गृहे ऽथवा । भर्तुः सकाशात् पित्रोवा लब्धं सौदा
यिक स्मृतं ॥ सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां खातन्याम
प्यते । यस्मात्तदाऽनृशंस्थार्थं तैईत्तं तत् प्रजीवनं ॥
सौदायिके सदा स्त्रीणां खातव्यं परिकीर्तितं ।
विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेष्वपि॥ सुदायेभ्यः
पिटमावभरी कुलसम्बन्धिभ्योलब्धं सौदायिकं पान
शंस्यमनैष्ठ्यं ॥
नारदः । भत्री प्रीतेन यहत्तं स्त्रियै तस्मिन्मृते
पितत् । सा यथाकाममश्रीयादद्यादा स्थावरा
इते ॥ भदत्तविशेषणात् भर्खदत्तस्थावराहतेऽन्य
स्थावरं देयमेव अन्यथा यथेष्टं स्थावरेवपीति
कात्यायनोक्तं विरुध्यते । कल्पतरुरत्नाकरयोः
कात्यायनः॥
utanki NEW
"
main

·४२
॥ दायतत्त्वं॥
अपकारक्रियायुक्ता निर्लज्जा चार्थनाशिनी।
व्यभिचाररता याच स्वोधन नच साईति॥
याज्ञवल्क्यः दुर्भिक्षे धर्मकार्ये वा व्याधी
संप्रतिरोधके । गृहीतं स्त्रीधनं भी नाकामो
दातुमईति। संप्रतिरोधके भोजनाद्यवरोधकारि
एयुत्तमादिके। अन्यत्रतु ॥
कात्यायनः । न भी नैवच सुतोन पिता
भ्रातरी नच आदानेवा विसर्गेवा स्त्रीधने प्रभ
विष्णवः॥
॥ अथ स्वोधनाधिकारिणः ।
देवलः सामान्यं पुत्रकन्याना मृताया स्वोधनं
विदुः । अप्रजाया. हरेशी माता भ्राता पिता
पिवा ॥ अत्र इन्दनिर्देशात् पुत्रकन्ययोस्तुल्याधि
कारः अन्यतराभावे ऽन्यतरस्य तदनं एतयो
रभाषे जढाया दुहितुः पुत्रवत्याः सम्भावित
पुत्रायाश्च तुल्याधिकारः स्वपुत्रहारेण पावणे
सपिण्डीकरणादूर्ल्ड यत्पित्तभ्यः प्रदीयते । सर्वेश्वं
शहरा माता इतिधर्मेषु निश्चयः । इति शाता
तपोक्ततनोग्यपतिपिण्डदानसम्भवात्॥

·॥ दायतत्त्वं॥
४३
तथाच नारदः । पुत्राभावेतु दुहिता तुल्य
सन्तानदर्शनात्। अतएव एतादृशदुरित्रभावे
पौत्राधिकारः तदभावे दौहित्राधिकारः दौहि
त्रापि यमुचैनं सन्तारयति पौत्रवदिति मनु
बचने । दौहित्रे पौत्रधर्मातिदेशात् पुत्रेण
परिणीतदुहितुर्बाधादाधकपुत्रेणबाध्यहिटपुत्र
बाधस्य न्याय्यत्वात् एवं तदभावे प्रपौत्रः तद्भो
ग्यपिण्डदाटत्वात् तदभावे बन्ध्याविधवयोमान
धनाधिकारः तयोरपिसत्यजात्वात् तदभावे तु
भक्ती । एतच्च न पिटमा दत्तधनविषयं तत्र
भ्रातुरधिकारात्॥
तथाच वृड्वकात्यायनः । पिटभ्याञ्चैव यहत्तं
दुहितुः स्थावरन्धनं । अप्रजायामतीतायां धाट
गामि तु सर्वदा ॥ मातुः परिणयनकाललब्धन्तु
पुत्रसत्वेपि क्रमेणानूढोढदुहिवारेवाधिकारः
मातुः पारिणाय्यं लियो विभजेरनिति वशिष्ठोक्त।
स्त्रीधनं दुषिवृणामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानाचेति
गीतमवचनेन प्रथममप्रत्तानामवाग्दत्ताना तद

·४
॥ दायतत्त्वं ॥
भाषेत्वप्रतिष्ठिताना वाग्दत्ताना ईषदर्थे नन्
तदभावे चकारसमुच्चितानामूदाना स्त्रीधनं
दुहितृणामिति सामान्यतः प्रागुक्तत्वात् अप्रत्ता
नामित्यादेस्त। क्रमार्थत्वेनोपसंहारार्थत्वात् ॥
व्यक्तमाह मनुः मातुश्च यौतुकं यत्स्यात्
कुमारीभागएव सः इति यौतुकपदं युमिश्रणे रत्य
स्मात् सिई मिश्रताच स्त्रीपुंसयोर्विवाहाद्भवति ॥
यदेतदृदयन्तव तदस्तु हृदयं मम यदिदं हदयं
मम तदस्तु हृदयं तवेतिमन्त्रलिङ्गात् यातक
तदिति वाचस्पतिमिश्ररायमुकुटधृतात् यौतकं
यौतुकमपि साधु । परिणयनकालः परिणयन
पूर्वापरी भूतकालः सच वृट्विश्राद्दारम्भपत्यभि
वादनान्तोविवाहतत्त्वे विवृतः॥
यत्तु मनुवचनं स्त्रियास्तु यगवेदितं पित्रा दत्तं
कथञ्चन ब्राह्मणी तड्वरेत् कन्या तद पत्यस्य वाभवे
दिति तत्पित्रा दत्तमिति विशेषणादिवाहसमया
दन्यदापि पिटदत्तं कन्यायाएवेत्येतदर्थं ब्राह्मणी
पदन्तु कन्यामात्रपरं । यद्दा क्षत्रियादिस्त्रीणामनप
व्याना पिटदत्तं धनं सपत्नीदुहिता ब्राह्मणी

·दायतत्त्वं ॥
४५
कन्या हरेत् नपुनरप्रजस्त्रीधनं भर्तुरिति वचनाव
काशइतिवचनार्थः । तदभावे पुत्राधिकारः
दुहितृणामभावेत रिक्थं पुत्रेषु तद्भवेदिति मनु
वचनात् एवं पुत्राधिकारात् प्राग्दुहित्रधिकार
विधायकवचनान्तराण्यप्येतद्दिषयकानि पुत्राद्य
भावेतु ब्राझ्यादिपञ्चकविवाहकालीनं स्त्रीधनं
भर्तुः आसुरादित्रय विवाहकालीनन्तु मातुस्तद
भावे पितुः।
यथा मनुः बाध्यदैवार्षगान्धर्वप्राजापत्येषु
यवनं। अतीतायामप्रजायां भर्तुरेव तदिथ्यते॥यत्त
स्थाः स्यादनं दत्तं विवाहेवासुरादिषु। अतीतायाम
प्रजाया मातापित्रास्तदिष्यते। कन्याधनाधिकारे
क्रममाह बौधायनः। रिक्थं मृतायाः कन्याया
गृतीयुः सोदराः खयं। तदभावे भवेन्मातुस्तदभावे
भवेत्यितः ॥ अत्र क्रमदर्शनात् पूर्ववचने माता
पित्रोरित्यत्र पाठक्रमेणाधिकारोनतु इन्दनिर्दे
शात् समुच्चितेन ॥
वृहस्पतिः मातुःखसा मातुलानी पिटव्यस्ती
पिटखसा । श्वश्रूः पूर्वजपत्नीच माढतुल्याः प्रकी

·४६
॥दायतत्त्वं ॥
र्तिताः॥ यदासामौरसोनस्यात् सुतोदौहित्रएव
वा तमुतोवा धनन्तामा खसीयाद्याः समाप्नुयुः॥
औरसपदं कन्यापुत्रोभयपरं सुतइतिसपत्नीपुत्र
परं॥
सीसामेकपत्नीनामेका चेत्युत्रिणी भवेत् ।
सीस्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतीमनुरिनिमनु
मृगएकपत्नीनामिति एकापनियर्यासाताः नतु सुत
पदमौरसविशेषणं वैयर्थात् सपत्नीपुत्रसगावे
खस्रीयाद्यधिकारापत्तेश्च तत्तइति पौत्रसपत्नी
पौत्रपरं नतु दौहित्रपुत्रपरं तस्य स्वभोग्यभर्नु
पिण्डदानानधिकारात् अत्र प्रागुक्तानुसारात
दौहित्रपर्यन्तानन्तरमेव सपत्नीपुत्रतत्पुत्रयोर
धिकारः नतु प्रागुक्तभादिपिटपर्य्यन्ताभावेपी
तिवाच्यं भादीनां धनिभोग्यपार्बणपिण्डदाना
नधिकारात् तस्मादेतेषा सपत्नीपौवान्ताना
नत्सुतोवेति वाशब्दसमुच्चितानां सामान्यं पुत्र
कन्याना मृताया स्त्रीधनं विदुः। अग्रजाया हरे
झती माताभाता पितापिवा इति देवलोक्ताना
भीदिपिटपर्यन्तानाश्चाभावएव सत्खपिश्वशुर

·॥ दायतत्त्वं ॥
४०
भाट श्वशुरादिषु खत्रीयाद्या इत्यनेन भगिनी
सुतभर्ट भागिने यभई ज्येष्ठ कनिष्ठोभयरूप धातु
तखभाटपुत्रजामाटदेवराणां माट खसादिधने
ऽधिकारः अनन्यनतर्वचनात्॥
अत्र त्रयाणामुदककार्य त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते।
चतुर्थः संप्रदा तेषां पञ्चमोनोपपद्यतइति दाय
भागप्रकरणीयमनुस्मृतेः पिण्डदोऽशहर इति याज्ञ
वल्क्यीयात् । माटतुल्याः
प्रकीर्तिताइत्यनेन
खस्रीयादीनी पुत्रत्वज्ञापनेन पिण्डदत्तसूचनस्य
दायभागप्रकरणे उपकारतारतम्येन धनाधि
कारक्रमज्ञापनेनैकप्रयोजनकत्वात् ॥
मातुलोभागिनेयस्य खसीयोमातुलस्य च। श्वशु
रस्य गुरोश्चैव सख्युमातामहस्य च । एतेषाच्चैव
भार्याभ्यः वसुमातुः पितुस्तथाः पिण्डदानन्तु
कर्तव्यमिति वेदविदा स्थितिरिति शातातपवच
नात् पिण्डदानविशेषेणैव षमामेषामधिकार
क्रमः प्रतिपत्तव्यः पाठ क्रमादर्थ क्रमस्य बल
वत्वात् अन्यथा सर्बशेषे देवराधिकारे महाजन
विरोधःस्यात् । तत्र प्रथमं देवरः तत्पिण्डतद्भर्ट

·॥ दायतत्त्वं ॥
पिण्डतद्भर्टदेयपुरुषत्रयपिण्डद त्वात् सपिण्ड
वाच्च भ्रास्त्रीधने धिकारी तदभावे भाश्वशुर
देवरयोः सुतौ तत्पिण्डतपिण्ड तद्भर्ट देय
पुरुषदर्यापण्ड दत्तात् सपिण्डत्वाच्च तयोरभावे
त्वसपिण्डोपि भगिनीपुत्रस्तत्पिण्ड तत्पुत्रदेयतत्पु
चादिपिण्ड त्रयदत्वात्तदभावे भलभागिनेयः
पुत्रार्दुर्बलत्वेन तत् स्थानपानिनोरपि भगि
नोपुत्रभर्ट भागिनेययोस्तथैव बनावल स्य न्याय्य
वेन तद्भदेय पुरुषत्रयपिण्डदत्वात् तत्पिण्ड
दत्वात् तगटपिण्ड दत्वाच्च मातुलानी धने
धिकारी तदभावे भ्राट पुत्रः तत्पिण्ड तत्पुत्र
देयतत्पित्रादिपिण्डदयदत्वात् पिटखसुर्धनेऽधि
कारी तदभावे श्वशुरयोः पिण्डदाना जामाना
श्रूधनेऽधिकारीतिक्रमः स्वस्रीयाद्या इतित्वऽधि
कारिमाचपरं न पाठिकक्रमपरं एषा षमा
प्रातिखिकोक्तानामभावे सपिण्डानन्तर्येणश्वशु
रादिवदधिकारी नच सपिण्डाभावे माख
सेति वचनं वाच्यं अस्मिन्नऽधिकारिगणने देवर

·॥दायतत्त्वं
तत्सुतधाढश्वरसुतानामधिकार ज्ञापनादासन्न
तरवारभावशारादेः परित्यागादिति ॥
॥ अथापुत्रधनाधिकारिणः॥
याज्ञवल्क्यः । पत्नी दुहितरश्चैव पितरौ भ्रातर
स्तथा। तत्सुतोगोत्रजोबन्धुःशिष्यः सब्रह्मचारिणः ॥
एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । स्व-तस्य
ह्यपुत्रस्य सर्ववर्णेय्वयं विधिः।
तथा विष्णुः । अपुत्रस्य धनं पत्न्यभिगामि तद
भावे दुहिटगामि तदभावे दौहित्रगामि तदभावे
पिटगामि तदभावे मालगामि तदभावेघाटगामि
तदभावे भारपुत्रगामि तदभावे सकुल्यगामि तद
भावे वन्धुगामि तदभावे शिष्यगामि तदभावे सहा
ध्यायिगामि तदभावे ब्राह्मणधनवज राजगा
मीति॥अत्रापुत्रपदं पुत्रपौत्रप्रपौत्राभावपरं तेषा
पार्वणपिण्ड दाढत्वाविशेषात् अतएव वौधायन
वचने पुत्रपौत्रप्रपौत्रानुपक्रम्य सत्वङ्गजेषु तगा
मी घर्थीभवतीत्युक्तं तद्यथा
प्रपितामहः पितामहः
पिता स्वयं सोद-भातरः सवर्णीयाः पुत्रः पौत्रः
छ

·५०
॥ दायतत्त्वं ॥
प्रपौत्रएतानविभक्तदायादान सपिण्डानाचक्षते
विभक्तदायादान् सकुल्यानाचक्षते सत्वङ्गजेषु
तगामी ह्यीभवतीति । अस्यार्थः पिचादिपिण्ड
चयेषु सपिण्डनेन भोक्तृत्वात् पुत्रादिभिस्त्रिभि
स्तत्पिण्डस्यैव दानात् यश्च जीवन् यत्पिण्डदाता
स स्मृतः सन् सपिण्डनेन तत्पिण्डभोक्ता एवं
मध्यस्थितः पुरुषः पूषा जीवन पिण्डदाता
मृतश्च तत्पिण्डभोक्ता परेषा जीवता पिण्ड
सम्प्रदानभूतयासीत् मृतैश्च तैः सह दौहित्रादि
देयपिण्डभोक्ता अतोयेषामयं पिण्ड दाता ये वा
तत्पिण्डदालारस्ते अविभक्तं पिण्डरूपं दाय
मनन्तीति अविभक्तदायादाः मपिण्डाः पञ्चमस्य
पूर्वस्य मध्यमः पञ्चमोन पिण्डदाता न च
तत्पिण्डभोक्ता एवमधस्तनोऽपि पञ्चमीन मध्यमस्य
पिण्डदाता नापि तत्पिण्डभोक्ता तेन वृवप्रपिता
महात् प्रभृतित्रयः पृर्वपुरुषाः प्रतिनतृतः प्रभृत्य
धस्तनास्त्रयः पुरुषाएकपिण्डभोक्तृत्वाभावादिभ
क्तदायादाः स कुल्या इत्याचक्षते । इदं सपिण्डत्वं
सकुल्यत्वञ्च दायग्रहणार्थमित्युक्तं अशौचविवाहा

·॥ दायतत्त्वं॥
५१
द्यर्थच पिण्डलेपभुजामपीति विवृतं शुद्धितत्त्वे ।
पुत्रादिविभागक्रमं व्यक्तमाह रत्नाकरधुत कात्या
यनः। अविभक्ते मृते पुत्रे तत्मतं रिक्थभागिनं।
कुर्चीत जीवनं येन लब्धं नैव पितामहात् ॥ लभे
ताशंस पित्रन्तु पिटव्यात्तस्य वा सुतात् । स एवा
शस्तु सर्वेषां भ्रातृणां न्यायतोभवेत् ॥ लभेत
तत्सुतोवापि निवृत्तिः परतोभवेत्। जीवनं जीवनो
चितद्रव्यं यदा भ्रातृणं कश्चिदेकोन विद्यते तदा
तत्सुतस्य पित्रंशोदातव्यः यदा विपन्नस्याप्यनेक
पुत्रास्तदा एकः पित्रंशस्तेषां विभज्य दातव्यः एवं
तत्सुतोऽप्यंशं लभेत तत्सुतस्य भागोनिवर्नत
इत्यर्थः एतच्च सहवासविषयं ॥
यथा देवलः । अविभक्तविभक्ताना कुल्यानी
वसती सह। भूयोदायविभागः स्यादाचतुर्थादिति
स्थितिः ॥ अविभक्तानी विभक्तानी सहवसता
संसृष्टाना वा पुनर्विभागाधानत्सुततत्सुत पर्य
न्तमेव तत्सुताच्चतुर्थान्निवर्त्तते इति प्रागुक्तसप्तम
पुरुषपर्यन्तं विभागदानन्तु भिन्नदेशादागताना

·.
५२
॥ दायतत्त्वं ॥
मिति न विरोधः तेन प्रपौत्रपर्यन्तानामभावे पत्नी
धनाधिकारिणी॥
यथा कात्यायनः। भर्टदायं मृते पत्यो विन्य
सेत् स्ली यथेष्टतः। विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत्त
कुलेऽन्यथा ॥ अपुत्रा शयनं भर्तुः पाल यन्ती व्रते
स्थिता । भुञ्जीतामरणात् क्षान्ता दायादाऊर्द्धमा
नुयुः। यथेत इति धमीर्थ ॥
तथाच व्यासः । लोकान्तरस्थं भतारमात्मानञ्च
वरानने। तारयत्युभयं नारी नित्यं धर्म परायणा ।।
मदन पारिजातधृतातिः। यद्यदिष्टतमं लोके यद्य
त्यत्युः समीहितं । तत्तगणवने देयं पतिप्रीण न
काम्यया ॥ भर्तुः शयनं पालयन्ती नान्यगामिनी।
अतएव हरिवंशीयपुण्यकवतोपाख्याने दानोप
वासपुण्यानि सुकृतान्यप्यरुन्धति । निष्फलान्यम
तीना हि पुण्य कानि तथा गर्भ ॥
तथा वृहन्मनुः । अपुत्रा शयनं भर्तुः पानयन्ती
व्रते स्थिता । पत्न्येव दद्यात् तत्पिण्डं कृत्स्नमंश
लभेत च ॥ तत्पिण्डमित्यत्र नदित्यनुषज्यते तच्छ
ब्देन भर्तः परामर्नुः कृत्स्नमंशं यावदंशं

·॥दायतत्त्वं ॥
५३
हरेत् न तु वर्त्तनजीवनोचितमात्रं पत्नी सवर्णी
ज्येष्ठा पत्नीत्यभिधानात्॥
ज्येष्ठत्वमाह मनुः। यदि खाश्च पराश्चैव विन्दे
रन् योषितोदिजाः।तामा वर्णक्रमेणैव ज्येउं पूजा
च वेश्म च । तदन्यस्याभा-याः पोषणमाचमाह।
नारदः। भ्रातृ णामप्रजः प्रेयात् कश्चित्पाव
जेच्च वा । विभजेरन धनन्तस्य शेषास्ते स्त्रीधनं
विना ॥ भरणञ्चास्य कुोरन् स्लीणामाजीवनन
यात् । रक्षन्ति शय्यां भर्तुश्चेदाछिन्चुरितरासु च।
प्रेयात् मियत एवं पत्नीभार्याभेदात् ॥
ततोदायमपुत्रस्य विभजेरन् सहोदराः। तुल्या
दुहितरोवापि ध्रियमाणः पितापि वा ॥ सवर्णा
भ्रातरोमाता भार्या चैव यथाक्रम। तेषानभावे
यहीयुः कुल्यानां सहवासिनः इत्यादिवचनानि
व्यवस्थेयानि ध्रियमाणोजीवन् । वस्तुतस्तु एतदुक्त
क्रमः सर्वत्र न ग्राह्यः उपकारतारतम्यमूलकवक्ष्य
माण वचनविरोधात् अतएवात्र क्रमानास्था
सूचकमपि वापीत्युक्तं पत्न्यभावे दुहितरः अत्र
वहुवचनात् कन्योढादौहित्राणां परिग्रहः तत्र

·५४
॥ दायतत्त्व ॥
कन्योढयोस्तु अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी कक्थं
गृहीयात् तदभावे चोढेति पराशरवचनात् क्रमः
तदभावे दौहित्रः पौत्रदौहित्रयोलीके विशेषी
नास्ति धर्मतः । तयोईि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य
देहतइति मनुवचने पौत्रतुल्यत्वाभिधानेन यथा
पुत्राभावे पौत्रः तथा दुहित्रभावे दौहित्रः अत
एव गोविन्दराजधुतोविषाणुः । अपुत्रपौत्रे संसारे
दौहित्राधनमाप्नुयुः । पूषा हि स्वधाकारे पौत्र
दौहित्रकाः समाः। दौहित्राभावे पितरी तत्र प्रथम
पिता ततोमाता पूवीक्तविष्णुस्मृतेः । तदभावे
भातरः अत्रापि वहुवचनं सोदरासीदरसंम
टवभेदेनाधिकारिभेदार्थ अतएव एकपिट जात
योरपि सोदरविमाट जयोतदेयषट्पुरुषपिण्ड
दाट वन सोदरस्यैव धनाधिकारीनतु पित्रादि
त्रयमात्रपिण्ड दातुर्विमाटजस्य क्वचित्तु संसृष्ट
त्वेन विमाटजस्याप्यसंसष्टमोदरेण सह तुन्याधि
कारिता सोदरस्य संसृष्टत्वेन सएव गृहीयान
संवघ्यपि विमारजइति ॥
तथाच याज्ञवल्क्यः। संसूरिनस्तु संसृष्टी सोदर

·।.दायतत्त्व॥
५५
स्य तु सोदरः। दद्याच्चापहरेदंशं जातस्य च मृत
स्थच । अन्योदर्यस्तु संस्टी नान्योदर्याधनंहरेत् ।
असंसृष्यपि चादद्यात्मंसृष्टोनान्यमाटजः॥संसृष्टि
नमाह वृहस्पतिः। विभत्तायः पुनः पित्रा भात्रा
चैकत्र संस्थितः। पिट व्यगाथ वा प्रीत्या सतु संसृष्ट
उच्यते । तेन विभागानन्तरं भैव्यात् पिसभाल
पिटव्य पाटपुत्राणां यथायथमेकत्रावस्थानं
संसर्गः तद्युक्तः संसर्गी एवम्भूनस्य संसर्गिणामृतस्य
धनं तज्जातस्यापत्यस्य तदपत्याभावे संसर्गी स्वयं
गृहीयात् एवं सोदरस्य तु सादरः। अत्र विशेष
यति॥
यमः । अविभक्तं स्थावरं यत्सर्वेषामेव तद्भवेत्।
विभक्तं स्थावरं प्राप्तं नान्योदयः कदाचन ॥ सर्वे
घा सादरासादराणा स्थावरातिरिक्तन्तु विभक्ता
विभक्तं सोदराणामवेत्यर्थतः मिडं तेषां तत्पिण्ड
दाटत्वेन तन्माभाग्यपाबणपिण्डदाटत्वेन
चाधिकारात्॥
व्यक्तमाह मनुः। येषां ज्येष्ठः कनिष्ठोवा हीयेतो
शप्रदानतः मियेतान्यतरोवापि तस्य भागोन

·५६
॥ दायतत्त्वं ॥
लुप्यते । अंशप्रदानतोविभागात् पूर्व हीयेत प्रत्र
ज्यादिनेति शेषः केषामंशविभागइत्यत्राहस एव।
सोद-विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समं । भ्रातरो
ये च संस्कृष्टाभगिन्यश्च सनाभयः॥
वृहस्पतिः । विभक्ताभ्रातरोये च संप्रीत्यैकत्र
संस्थिताः। पुनर्विभागकरणे तेषा ज्येष्ठं न विद्यते॥
यदि कश्चित्मीयेत प्रव्रजेडा कथञ्चन । न लुप्यते
नस्य भागः सोदरस्य विधीयते । या तस्य भगिनी
सातु ततोऽशंलब्धुमईति । अनपत्यस्य धोऽयम
भार्यापिटकस्य च । संसृष्टानान्त यः कश्चिविद्या
शौर्यादिना धनं । प्राप्नोति तस्य दातव्याचंशः
शेषाः समाशिनः॥ अत्र संसृष्टाना ज्येाशाभावी
वर्णत्रयाणा बाध्यः. ट्रस्य तु सर्वदा ज्येष्ठाशा
भावात्॥
तथाच मनः । समवर्मासु ये जाताः सर्च पुत्रादि
जन्मनाम् । उदारं ज्यायसे दत्वा भजेरनितरे समं।
ट्रम्य तु सवर्ण व नान्या भार्योपदिश्यते ॥ तस्या
जाताः समांशाः स्युर्यदि पत्रशतं भवेत् । समांशाः
समभागाएव भवेयुीवारः कस्यचिद्देय इति

·PennamaANNAAMNIONAKSHA
॥ दायतत्त्वं ॥
५७
कुलकभट्टः युक्तञ्चैतत् तथाहि ज्येष्ठस्य विंश
उड्वारः सर्व्वद्रव्याञ्च यदरं । ततोऽई मध्यमस्य
स्यात्तुरीयन्तु यवीयसः।। इति मनुना सामान्यतो
ज्येष्ठादीनामुबाराभिधानात् दिजन्मनी इत्यस्य
वर्णमाचोपलक्षकत्वशङ्कानिरासायोत्तरवचनोत्त
राई न च पुनामनरकवाटत्वाविशेषाच्च द्रव्यस्था
प्यधिकारइति वाच्यं तदनिस्तारकमध्यमकनीय
सोरईपादोवारदर्शनेन तस्याप्रयोजकत्वात् नचो
ड्वाराशयोर्भेदात् समाशिताभिधानेन पूर्वोक्ता
सवमाजानविषमांशभागएव द्रस्य निषिध्यते
नोहारइति वाचं द्रस्य सवर्षे वेति पूर्वार्द्ध
नैव तत्मिड्वमिति दिजन्मनामप्युद्यारनिरासाय
समांशता मनुना विहिता समानं समवास्थिति
वचनमभिधाय दिप्रकारोविभागस्तु दायादानी
प्रदर्शितः। वयोज्ये उक्रमेणैकः परा समांशकल्पना।
इति प्रकीर्तितइत्यत्र प्रदर्शितइति वृहस्पतिः अत्र
भगिन्यधिकारोविवाहोचितद्रव्यलाभाय मुनिभिः
संग्रहकृनिस्तथोक्तत्वात् अभा-पिटकस्येत्यत्र
पिट पदमेकशेषात् पिटमाटपरं मातुरभावे भात्र
ज

·५८
॥दायतत्त्वं॥
धिकारस्य विष्ण्वादिभिरक्तत्वात् ततश्च संसृष्टि
नस्तु संसृष्टीत्येतद्दचनं तुल्यरूपसम्बन्धिसमवाये
संसर्गकृतविशेषप्रतिपत्त्यर्थं तेन सोदाणी साप
नाना पाटपुत्राणी पिटव्याणां तुल्याना सद्भावे
संसर्गी गृहीयात् वाक्यादविशेषश्रुतेः पूर्ववचने
सर्वेषामेव प्रकृतत्वात् सर्वेषु चाक्षेपासम्भवात्
अतोन घाटमात्रविषयमिदं वचनमिति जीमूत
वाहनः। सोदरे त्वसंसृष्टिनि संसृष्टिन्यसोदरे च
सति कतरस्तावहीयात् एवं सोदरासोदरयोः
संसृष्टयोः सद्भावे कतरइत्यत्र प्रथमतः माह
अन्योदर्यस्विति अन्योदर्य्यः पुनः संसृष्टो सन्
गृहीयात् नान्योदर्य्यमात्रः किन्तु असंसृष्ट्यपि
पूर्ववचनस्थसोदरपदानुषङ्गात् प्राप्तः सोदरश्च
गृहीयात् तेनैकत्र विषये पूर्ववचनीक्तसंसृष्टत्व
मोदरत्वयारेकशः सम्बन्धेन तुल्यत्वादुभयोर्वि
भज्य ग्रहणं तदुभयसत्त्वे चासोदर्यस्यासंसृष्टिनोऽ
तुल्यरूपत्वान्नेति दितीयेाह संसृष्टोनान्यमाज
इति सोदरे संसृष्टिनि सति अन्यमाटजः संस
यपि न गृहीयात् अर्थात्तत्र संसृष्टी सोदरएव

·॥ दायतत्त्वं॥
गृतीयात् संसृष्टत्वाविशेषेऽपि सोदरत्वेन तस्यैव
बलवत्त्वात्। दायभागकारस्तु अन्योदर्यस्तु संसृष्टी
सन् सत्यपि सोदरेऽसंसृष्टिनि धनं हरेत् नान्यो
दर्य्यः संसृष्ट्यपि गृह्णीयादिति पूर्वाईस्थार्थः। तत्र
किं सोदरस्तदानीं न गृह्णीयादेवेत्यपेक्षायामुत्त
राईनोक्तं असंसष्यपि चादद्यात् सोदर इत्य
नुषज्यते न संसृष्टोऽन्यमाटजः केवलः किन्तु
उभाभ्यामेव विभज्य ग्रहीतव्यमित्याहुः॥
मिताक्षरादयोऽप्येवं । याज्ञवल्क्य दीपकलिकायां
पलपाणिमहामहोपाध्यायास्तु अन्योदर्यस्तु संर
टी नान्योदर्य धनं हरेत् । असंपृश्यपि सोदर एव
गृहीयात् नतु संसृष्टः सापत्नीभ्राता संसृष्टइति
गर्भसंसृष्टः सोदरइति केचित् नान्योद-धनं
हरेदिति पाठे अन्योदर्यः सन् धनं न गृहीयात्
इति व्याख्या असंसृष्टिसोदरस्थाधिकारार्थमिदं
वचनमतोन पुनरुक्तिरित्याहुः । रत्नाकरप्रभृत
यस्तु यस्तु कल्पतरौ नान्योदर्याधनंहरदिति पाठी
दृश्यते स मूलभूतयाज्ञवल्क्यमिताक्षरापारिजात..
इलायुधमन्येषु नान्योदर्योधनं इरेदिति पाठ
-
Mahatmida

·है.
॥दायतत्त्वं ॥
दर्शनात् तदनुसारव्याख्यादर्शनाच्च लिपिकर
प्रमादइत्याहुः । भ्रातृणमभावे तत्सुतः तत्र प्रथम
सोदरपुत्रः॥
खेन भत्री सह श्राई माता भुत खधा
मयं । पिताभही च खेनैव खेनैव प्रपितामहीति
वृहस्पतिवचनात् । सोदरभ्राट पुत्रदत्तपिता
महपिण्डे धनिमातुगश्रुतेस्तगतधनत्वेन नथो
पकारदर्शनात् तदभावे वैमात्रेयपुत्रः तदभावे
गोत्रजः । तत्र त्रयाणामुदकं कायं त्रिषु पिण्डः
प्रवर्तते। चतुर्थः संप्रदातैषी पञ्चमोनोपपद्यते।
अनन्तरः सपिण्डाद्यस्तस्य तस्य धनं हरेदिति
मनूक्ता तस्य मृत स्य धनिनः सपिण्डात् सपिण्ड
मध्यात् अनन्तरः सन्निहिततरस्तस्य धनं भवेत्
एवमेव कुजूकभट्टः । वहवाज्ञातयोयत्र सकुल्या
बान्धवास्तथा । याह्यासन्नतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं
इरेदिति वृहस्पत्युक्तत्वाच्च पिण्डदानसम्बन्धता
रतम्येन आसन्नजननतारतम्येन च धनेष्वधि
कारी तत्र यथा दौहित्रान्तखसन्तानाभावेs
न्योऽधिकारी एवं धान पुत्राभावे नौहित्रान्तः

·। दायतत्त्वं ॥
६१
पितुः सन्तानोऽधिकारी तदभावे पितामहः तद
भावे पितामही॥
अनपत्यस्य पुत्रस्य माता दायमवाप्नुयात्।
मातर्यपि च वृत्तायां पितुर्माता धनं हर
दितिमनुवचनात् यथा पित्रभावे माता तथा
पितामहाभावे पितामहीतदभावे पितामहदीहि
त्रान्तसन्तानः पितरि तथा दर्शनात् एवं प्रपिता
महः प्रपितामही तत्सन्तानाअपि मृतभोग्यपिण्ड
दात्रभावे बन्धुरिति मातामहमातुलादिः तत्रापि
पित्रादिवत् मति मातामहे सरव तदभावे यथा
क्रमं मातुलादिः मतदेयमातामहादिपिण्डद
त्वात् तदभावे सकुल्योविभक्तपिण्डः प्रति नतृतः
प्रभृतिपुरुषत्रयमधस्तनं वृड्वप्रपितामहादिसन्तति
श्व अत एव दायकृता ननु सहोदरभाटपुत्रवत्
पिटव्यस्यापि धनिदेयपूर्वपुरुषद्दयपिण्डद त्वात्
धनिपिटव्यभ्राटपुत्रयोस्तुल्योऽधिकारः स्यादुच्यते
पिटव्याहि धनिपितामहप्रपितामहयोः पिण्डदः
भाटपुत्रस्तु धनिपितरं प्रधानमादाय पुरुष
इयपिण्डदइति सएव बलवान् इति पिटव्यात्

·६२
॥दायतत्त्व।
पूर्वमधिक्रियते इत्युक्तं । एवं यत्र मृतस्य
पिटव्यमृतपिट व्यपुत्रयोः सत्त्वे धनिदेयपितामह
प्रपितामहपिण्डदाढत्वाविशेषेऽपि अनेकपिटका
पान्तु पिटतोभागकल्पनेत्यत्र जननसान्निध्यतार
तम्येन भागदर्शनात् अत्रापि जननसन्निकर्षा
धिक्येन पिटव्यस्यैवाधिकारः अतएव मिताक्ष
रायां पितामहपिटव्यतत्पुत्राः क्रमेणाधिकारिण
इत्युक्तं । विवादचिन्तामणावपि अपुत्रधनाधि
कारे धातुरभावे तत्पुत्रः तदभावे आसन्नस
पिण्डइत्युक्तं वृहस्पत्युक्तबान्धवाइत्यनेन यथाक्रम
आसन्नपिटमाटवान्धबाधनाधिकारिणः ते च
आत्मपितुःखसुः पुत्राआत्ममातुःखसुः सुताः।
आत्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेयाआत्मबान्धवाः। पितुः
पितुःखसुः पुत्राः पितुर्मातुःस्वसुः सुताः । पितु
मीतुलपुत्राश्च विज्ञेयाः पिटबान्धवाः । मातुर्मातुः
खसुः पुत्रामातुः पितुःखसुः सुताः। मातुर्मातुल
पुत्राश्च विज्ञेयामाह बान्धवाः॥ आपस्तम्बः। अन्ते
वासी वार्थीस्तदर्थेषु धर्मकृत्येषु योजयेहिता
वेति । तदर्थेषु मासिकादिना तद्भोगार्थ धर्म

·'६३
॥दायतत्त्वं॥
कृत्येष्विति अदृष्टार्थमिति एवञ्च यस्य मृतस्य
धनं देशान्तरस्थतड्वनाधिकारिसत्त्वे नवनविना
शसम्भावनाया तदौर्बदेहिककार्थतत्पुण्यार्थञ्च
येन केनापि दातुं युक्तं ॥
यदृच्छयापि यः कुर्य्यादाविज्यं प्रीतिपूर्वकमिति
नारदवचने तस्यापि प्रतिनिधित्वात् एतत् प्रप
चितं शुड्वितत्त्वे । दायभागकृतापि सर्वत्रोक्त
रीत्या मृतधनस्य मृतार्थत्वमनुसन्धेयमिति वदता
प्येतत् वदस्तितमिति॥महामहोपाध्यायश्रीहरिहर
भट्टाचार्यात्मज़ श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं
सातितत्त्वे दायतत्त्वं समाप्तं ॥ शकान्दे १७५०॥

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.