Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Panchswarabhidh Sanskrit Bhasha Tika

Prajapatidas · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

२
पसरवराभिधः ।
among
मत्या महेश पितरं स्वकोयं ज्योतिः सुशावार्थविदर्दा यरेण्यम् ।।
पलस्वराज्ये तिनोति विज्ञो गोविन्दशर्मा सरलायटीकाम् ॥४॥
सत्रादौ निर्विघ्नपूर्वक स्पप्रन्पपरिपूर्णाय सत्प्रयगमनाय शिष्टा-
घ स्वामीष्टदेवस्य श्रीकृष्णस्य नमस्काररूपं
मनसाचरणं "इष्टदेवं" इत्यादिना विसनोविस्म ।
TAR
Hi.
गोपाल फुलदैवतम् ।
क्रियते ग्रन्थसङ्ग्रहः॥१॥
नवग्रहानमस्कृत्य देवी सरस्वती तथा ।
प्रणिपत्य गुरु किञ्चिज्योतिः शास्त्रं निरूप्यते ॥२॥
8 सुयोधनी टीका
श्रीप्रजापतिदासेग प्रजापतिदासनाना गणकेन प्रत्यसमहः "प्रन्यस्य
पञ्चस्वराभिधानस्य समइ किन्तु यालाद्यारिष्टायुयाद्यरिष्टपरामर्शपुरः पर
निपताको केतुपताको केतुकुण्डली गुरुकुण्डलीचेति विचारानुसारान्देशदशान्त-
देशापरामर्शेन शुभाशुभनिर्णयः क्रियते। किं कृत्वा । इष्टदेवं गोपाल श्रीकृष्णं
नमस्कृत्य मनोवाकायकर्मभिन्नमस्कार कृत्वा किं विशिष्ट तं फुलदैवतं स्वकुलो.
पासनारूपदेवम् ॥ १॥
अथ पन्थकारस्तु विप्नबाहुल्यभयात्पुनर्मलाचरणं करोति नवमहानादि-
केत्वन्तग्रहान् तथा सरस्वती वागधिष्टानों देवी च नमस्कृत्य । किं च गुरु
गुरुदेवं प्रणिपत्य । प्रणिपातपूर्वक नमस्कृत्य । विश्चित्स्वल्प ज्योतिः शास्त्र
ज्योतिषप्रन्धं पञ्चस्वराभिधान निरूप्यते कथ्यते ।। २ ।।
सरला टीका
मैं भोप्रजापतिदास नामक दैवज्ञ अपने इष्टदेव तथा स्वकुल पूज्य स्वरुप
श्रीकृष्णजी को नमस्कार करके पञ्चस्वरा नामक ग्रन्थका संग्रह करता हूँ ॥१॥
पुन सूर्यादि नवग्रहों को तथा सरस्वती देवी और गुरुदेव को नमस्कार
करके इस स्वस पदस्वरा नामक प्रन्यको विचार पूर्वक कहता हूँ ॥२॥

सुबोधिनोसहितः।
MAHAN
mom
स्वकुल निरुपणमाह-
सद्वैद्यकुलजातेन परिहारा कृतोमया।
ज्योतिर्विसु च सर्वेषु ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥ ३॥
सं० टी०-सद्वैद्यकुलजातेन पवित्रे वैद्याख्यवंशे चोत्पन्नेन मयाऽयं परिहारः
शाकानिवारणरूप. कृतः कथितः । केषु सर्वेषु ज्योतिवित्सु ज्योति. शास्त्रविशेषु ।
तत्रापि प्राह्मणेषु विशेषत किन्तु विशेषतयाऽनेन प्रन्येन ज्योतिः शास्त्रज्ञेषु
ब्राह्मणेषु चोपकारो भवेत् । इत्यनेन स्वकुलनिरूपण कृतम् ॥ ३ ॥
भा. टो---ज्योतिः शास्त्रज्ञों के लिये उसमें भी विशेष करके ज्योतिः
शास्त्रज्ञ ब्राह्मणों के विशेष उपकार के निमित सवैध कुलोत्पस में प्रजापतिदास
देवश इस मन्थ द्वारा शकाओं का निराकरण करता हूं ॥३॥
निजागमं प्रकट यति-
घराहतसूत्रेण यत्किञ्चितिक्रयते मया ।
ज्योतिर्विदः प्रपश्यन्तु ग्रहाणां सुविचारतः ॥ ४ ॥
सं० टी-मया वराहकृतसूत्रेण वराहमिहिराचार्योक्कसूत्राणामनुसारेण
यत्किञ्चित् क्रियते तच ज्योतिर्विदो ज्योति शास्त्रशा प्रहाणा सुविचारतः सम्प.
विचारपूर्वकेण प्रपश्यन्तु विलोकयन्तु ॥ ४॥
मा० टी०-मैं घराह मिहिराचार्य कृत सूत्र के अनुसार जो कुछ इस
अन्य में लिसता हूँ उसे ज्योतिः शानश चतुरजन प्रहों के मुन्दर विचार
(अर्थात् पक्ष्यमाण घालारिष्ट आयुर्दायाधारिष्ट एवं निपतादी केतु पताकि
केतु अण्डली गुरु कुण्डली इत्यादि दारा निरुपित शुभाशुभ विचार) द्वारा
सभी फलों को दे ॥४॥
भय इलोफचतुध्येन निकतमन्थस्यविशेषप्रयोजन निरसयति-
पञ्चस्यराभिधानं च प्रत्यं निधनसंश्रयम् ।
किञ्चिदुदेशगम्य च स्वल्प यक्ष्यामि शास्यतम् ॥५॥

P पवस्वराभिधः। ज्योतिविद्भिः पुरा सर्वेः कृतो निर्णय विस्तरः । तन्यादि व्ययपर्यन्तं राशिचके व्यवस्थितम् ॥ ६॥ अपासमरणं जीवं प्रपदयन्ति शुभाशुभम् । मरिष्यति यदा देवात्कोमुक्ते तच्छुभाशुभम् ।। ७ ।। तस्मात्सर्व प्रयत्नेन आयुः स्थान विचिन्तयेत् । यालस्य जन्ममानेण जन्मारिष्टं विचारयेत् ॥८॥ सं० टी--अहं पञ्चस्वराभिधानं पयस्वराज्यं अन्य स्वल्पं लघुरूपं पुनः किचिदुद्देशगम्यं गुरोः किधिच्छ्रवणं च कृत्वा वक्ष्यामि । ते कयम्भूतं निधनसश्रय निधनस्य मरणस्याश्रयो यस्मिनन्मिरणनिर्णयरूपम् ॥ ५ ॥ पुरा पूर्वस्मिन् समये सर्वज्योतिः शास्त्रविद्भि ज्योतिशास्त्रज्ञेस्तु राशिचके राशिसमूहे व्यवस्थित स्थापितं तन्वादिव्ययपर्यन्तं लग्नादिद्वादशभावावधिक यथा स्यात्तया निर्णयविस्तरस्त बनितशुभाशुभफलकपनाधिकः कृतः। अर्यात्तनिर्मि. तेषु प्रन्थेषु केवल लग्नादिद्वादशभावाना फ्लमेवस्थितमिति ॥ ६॥ तन लग्नादिभावपरामर्शे ते गण मरणंजीवनं चापाश्य विहाय शुभाशुभ प्रपश्यन्ति वदन्ति । यदा दैवाददिष्टवशाज्जातको मरिष्यति तदा तच्छुमाशुभं तद्विहितं शुभाशुभफलंको भुक्ते किन्तु तलग्नोत्पननरस्याभावात्तदुक्तफल व्यर्थमेवजातम् । भनेन तन्मतं दुपितमिति ॥ ७ ॥ तस्मात्कारणात्सर्वप्रयत्नेनायु स्थान मृत्युनिर्णयरूपस्यानं गणको विचार येत् । भनेन ग्रन्यप्रयोजनकयन जातम् । बालस्योत्पन्नस्य जन्ममाण जन्मसमया वगममात्रेण जन्मारिष्टं जन्मसमयोद्ववमरिष्टं विचारयेत् ॥ ८॥ भा. टी.-मैं प्रजापति दास दैवज्ञ जिस प्रन्य से मृत्यु का निश्चित ज्ञान होता है उस लघु पयस्वरा अन्य को गुरु से कुछ ज्ञान प्राप्त करके कहता हूँ क्योंकि प्राचीन ज्योतिविदों ने लग्नादि द्वादश भ वो का विस्तार पूर्वक विचार किया है पर वे जीवन मरण के निश्चित विचारों को छोड़कर शुभाशुभ

सुघोधिनीसहित ।
अथ राशि चके स्थापनमोह-
घेदपञ्चनखान्दत्वा यह यष्ट समय तथा ॥
भुवनं युगलञ्चैव दश देयास्तथैव च ॥ १५ ॥
सं० टी.-वेदपचनखान् तथा वह धष्टयमयं दत्वा । तथैव भुवन चतुर्दश-
सड यार्क युगलं द्विमित दश चैते अङ्का देयाः स्थाप्याः किलशावन्दावधि ।
भनाय भावः। कलशाद्विलोमगणनया मिथुनपर्यन्तं याम्योत्तराख्यस्य तथा कर्णा-
फाराख्यस्याधःस्पस्यार्यालाश लाख्य च वेधक्रमेण पूर्वोकाङ्का वेदाद्या यथाक्रमः
स्थाप्याः । तद्यया । अकस्थापनचक्रे मध्यरेसामगं मेघराशिमारभ्य पूर्वरूपगण-
नया पतिकोणाप्रगं कुम्भराशि च प्रकल्प्योच्यते । कुम्भराशौ चतुः सङ्ख्याक
सत्सम्मुसेाद्याम्योत्तररूपवेधे मिथुनराशौ पच तया कुम्भराशेरधःस्पकर्णाका.
रखेधेपन्याराशी विशितिमितम् । एवं तत उत्तमगणनया तत्पृष्टमागे मकर राशी
निसख्याकं ततस्तधाम्योत्तररूपवेधे कर्कराशी चाष्टसङ्ख्याकं तथा तदधः
स्थवेधे तुलाराशी रसमितम् । एवं धनुपिराशौ चतुर्दशमित तथा तत्सम्मुखवेधे
सिंहराशी द्विमित पुनस्तदधः त्ये वृश्चिकराशी दशमितमेवेति लेख्यम् । तत्रापि
मीनमेषपदाशीनामेवमकामावो जातः । यतो वक्ष्यमाणविधिना कस्यापि राशेः
पधितेन राशिनयेण साध वेधो नास्ति किन्तु तदाशियगतप्रहस्य चान्यराशिग
सैवेधो भवेत्॥१५॥
भा. टी.-पूर्व श्लोक यहे गये "कलशाद्वन्दपर्यन्तमदान" के
अहो को लाइल चफ की रीति से स्थापन क्रम को पतलाते हैं कि लाल
चक्रको रीति से चार पाच बीस तथा तीन माठ छर और चौदह दो
पश स्थापन फरे । यथा अंदानार्थ निपताकि चक्र तथा लाइल पर
देखिये ॥१५॥

पनस्वरामिधः।
महास्थापनार्थ घिपताकिचक्रम् (१०२) लागलचक्रम् (नं०३)
वेदपञ्चनसान्
मे. मो.
५मि.
कृ. ४क..
यहपष्ट समय
८क.
म.३८क.
रसि.
मुवनं युगलचैवदर्श
वृ.
६
१०
तथान्यैरप्युक्तम्--
दबबीन्द्रदिक्तर्क नखचाहुगजाः शराः ।
अडाः देया क्रमादेते कलशादौ विपर्ययान् ॥ १॥
सं० टी०-अस्यार्थस्तु । कलशात्कुम्भाविपर्ययात्पृष्ठभागस्थराशीना समाव
वेदाहन्दिदिकतर्कनखबाहुगजास्तथा शराथैते पहा स्वसच्यासमाप्ति यावदर्या.
मिथुन यन्तं देयाः स्याप्याः । यथ। कुम्भे चतुः सङ्ख्याकमई ततो मकरे
त्रिमितम् । तथा धनुपि चतुर्दशमितमि त विधिना मिथुने शरमितम् ॥ १६ ॥
भा० -उन्हीं मकों को अन्याचार्यों के प्रमाण पुष्ट करते हैं कि
कुम्म से विलोम राशियों में मिथुन राशि पर्यन्त कम से ४।३।१४।१०।६।२।।
२०१५। इन सब बकों को क्रम से स्थापन करना चाहिये ॥१॥

सुबोधिनोसहितः। तथान्यैरपि ग्रहस्थापन चक्रपक्षेवाऽवदानमूचूः-- पञ्चाटयुग्मविंशाश्च पदशेन्द्राग्निसागराः । कर्कटान्मीनपर्यन्त मतदान सुनिश्चितम् ॥१६॥ स. टी.-पयाष्टयुग्मविंशास्तथा षट्दशेन्द्रामिसागरा एते अकाः कर्क- टाकर्कराशिमारभ्य प्रमगणनया मीनपर्यन्त मीनपर्यन्तं मीनराश्यवधिक देया इत्यड्कदा मुनिधितं कथित प्राचीनैरिति शेषः । भन्नेदमवधेयम् । प्रहस्थाप- नचक्रपक्षे चान्त्ये पूर्वापराख्यरेखायो मेषराशिमारभ्य द्वादश राशयो निवेशिताः सन्ति । मतोस्थापनचके यन्त्र कुन्भराशिस्तनैव प्रहस्थापनचक्रे मीनराशिः ॥ तथा तत्र या मिथुनराशिस्तत्रैवात्र कर्क राशिः । एवं सर्वत्र बोध्यम् । तेनान कराशी पच ततः सिहराशावष्टौ तथा कन्याराशी विंशतिः । एवं मीने वेदमितं जातम् । एवं चमद्वयवशादपि स्वस्वरेखाप्रेषु चाकमाणमेकमेव जातम् ॥१६॥ अन मदीय सूत्रम्। शून्यं वियदव्योमसमं शराश्च नागाश्च ने नखसस्मिता थे। रसाः खचन्द्राः खलु शकतुल्या रामाश्चचेदा अजतोच योध्याः॥१॥ आद्यं चरादिप्रयमन्तरेण चरे शरा विशतिरत्र शमाः । स्थिरे गजाः पफिल रामतुल्या युग्मं स्वचन्द्रा निगमास्तथान्त्ये ॥ २ ॥ - अन्न ग्रहस्थापनयके मेयादेते चादा शेयाः ॥१॥२॥ भा० टी०--अन्य प्राचीनाचार्यों ने प्रह स्थापन चक ही में कम से कर्फ सेमीन पर्यन्त राशियों में क्रमशः ५/८/२०१०११३३४ इन अंकों की स्थापना की है। पस्त स्थिति यही है कि बैंक स्थापन चक्र में जहाँ कुम्भ राशि है यहाँ प्रह स्थापन चक्र में मौन और जहां मिथुन राशि है यहां कई सामामि का MP" "

१२
पञ्चस्वगभिधः।
vunawwal
ग्रहस्थापनाङ्कस्थापनमिश्रितविपताकिचनम् (नं०४)
-
।
मि, वृ.
मे,
नोट-प्रदान
मि.
५म.क.
को
राशियां में वृ. मि.
मी. कु.४
आदि चिहकरके हैं।
और मादान की
कु. म.३
राशियों में स्वर
८ . सि.
सि.क.
।
म. ध.१४ पशष्ट है यथा
मे.. मि.इत्यादि।
te
1
घृ.
६
अथवेध प्रकारमाह-
मेपादिनामचितानि ग्रहयुक्तानि कारयेत्।
एकरेपास्थिते रोटे त्रितये घेध निधयः॥ १७ ॥
लग्ने वा दक्षिणे पामे सम्मुसे प्रहसंस्थिते।
दण्ड शेयं शिशोरिष्टं दिन मासश हायनम् । १८॥
सं० 0.--प्रहयुतानि प्रहसहितानि मेपादिनामचिहानि मेषादीन
राशीना नामावविधानि कारयेद्गणक इति शेष । अयमत्रफलितार्य ॥ जन्म
कालिका प्रहा यत्र यत्र राशो धर्तन्ते से राशयोप्यनिपतावीच या या
स्पितास्तत्र तत्र से रोटास्तया जनाकालिकं लग्नचेति स्याप्यम् ॥ अकरेख
स्विसे रोटे प्रहे राति त्रितये स्थान प्रयेपि येपनिययः ति पनि
बोध्या॥१७॥

१३ सुबोधिनोसहितः। सं• दो.-अनोदाहरणम् । तद्यया । तत्र (अक) (ख) (इंउ ) इति रेखात्रय पूर्वापररूपम् । तया (अक) (ग ख) (53)इति गाम्योत्तर रेखात्रयम् । एवं (कक) (संख) (उउ) (क) (ख ग) (उप्र) (इ) (गर्ग) (अ) ( 43 ) (ख) (६क) इति कर्णाकार द्वादश सहयक रेखाप्रमाणे च विधाय तदा जातं विपाताकीवक्रत्वरूपम् । - . मे. मी. मि. पृ. अ.म. इ. ५ मि. कम मी, कु. ४ । . । क. सि. ग. । । २ सि. फ.. २ सिं.क.इ. उ म.घ.१४ उ. क. ह. क. पृ. . १० ६ सं० टी०-अत्र प्रहस्थापनापेक्षया (इद) पुर्वापरपरूपाया भन्यरेखायाः (इ) चिन्हो माये मेवर शिमारभ्य स्वस्वाद्यक्षरोपलक्षिता पूर्वाभिमुसग. णनया द्वादश राशयो देयाः। भवमकरशापनचकाक्षे (गख) पूर्वोपरायो मध्यरेसायां स्वरविशिष्ट मैयराशिमारभ्य कमगणनया स्वरविशिक्षा स्वस्वा. घरोपलक्षिता द्वादश राशयः स्थाप्याः । अयाकस्थापनमुच्यते। तत्रावक १४ पज्ञस्वरामिधः। -va-vvvv- तस्य स्थापनाजादिवशात (क) स्वरविशिष्ठे कुम्भराशौ चत्वारः । सम्मुखे याम्योत्तरसूने ( अ ) बिन्दी स्वरविशिष्टमिथुनराशौपच । एव तस्कुम्भराशेरघ स्थे कर्णाकारस्त्रे ( क ) चिहे कन्याराशी विंशतिः एवं तन्मकरराशौ वह्निमितं तथा तद्याम्योत्तरसूत्रे ( ग ) बिन्दो तत्कीटराशी चाटौ । तथा तत्कर्णाकारसूत्रे तदध स्थे तुलाराशौ षट्स- वल्याकमडकम् । एवधनुपि चतुर्दश । तथा तद्याम्योतरसूत्रे (ई) चिन्हे तत्सिद्दे द्विकम् । तथा तदघ स्थे कर्णाकारसूत्रे (उ) समाख्यचिन्हे वृश्चि कराशौ दशचेति स्थाप्यम् । तथामीने मेये वृषे चाडकानां पठिनाभावात्तस्थान त्रये शून्यानि बोप्यानि । अथवा विहितमदीयसूत्रानुसारेण प्रहस्थापनपक्षे भेष मारभ्य मीनपर्यन्त "शून्य वियदव्योमसममित्यायाल्का या "भावचरादित्रय मन्तरेण" इति सूत्रोका अड्का. कमात्स्याप्या ॥ १७ ॥ लग्न इत्यत्र पञ्चम्यर्थे सप्तमी स्यात्तेन लग्नादर्थाजातकजन्मकालिकलग्नाद् दक्षिणे किन्तु दक्षिणदिगगततिर्यग्रेखामदण्डे प्रहे सति वा वामे घामगततिर्यग्रेसा प्रदण्डे । तथा सम्मुखे सम्मुखगतरेखामदण्डे येधो वेधविचारो शेय । तर वेधे शिशोलस्य दिनं मासं तथा हायन वर्ष चारिष्टं शेयामिति ॥ अदमदधेयम् । पूर्वोकप्रकारेण निपताकोसमाख्य चक विधाय सत खेटस्थापनमेवादिराशिवशा जन्मकालिकलमंदेयं तद्यत्र राशी भवेत्तस्मादेव बेघविचारः कर्तव्यः । तत्र जन्मकालिकान् खेटाय दवादक्षिणादिवेषत्रितयेपि जन्मलास्य यरण्डगतरोटेन सह वेपो भवेत्तद्दण्डस्थिताक पूर्वविहित बाकस्थापनचकादवगम्य प्रहस्थापन- चके तत्र दण्डे तदकमानं रेश्यम् । ततस्तदकतुल्ये पर्षे मासेवा दिने बालस्या रिष्ट भवेत् तत्रापि वेधे जाते वक्ष्यमाणविधिना दण्डेशे पापे सति तदा याम्य दण्डातपापमहपस्थितदण्डाशयमाणेन निधनम् । एव दक्षिणवेधामायेजते सति वामदण्डस्यपापमहवेषस्थाननिष्टारमानेन निधनम् । एवं सद्यस्वार्थायाम्यवा- मास्यदण्डस्य यदा घामावस्तदा सम्मुसदण्दगतपापसेटजरेपस्थानगताप्रमा न मरणम् । एवं यदा सन्मानस्य वामदक्षिणसम्मुसरथै पापै सह धनर।

सुघोधिनीसहितः ।
जातं तदा तु घेधकारकाणा खेटाना मध्ये वक्ष्यमाणविधिना यः खेटोऽधिकबलवान्
तद्गतदण्डस्थिताकप्रमाणेन मरणं विधेयम् ।
तथाऽत्र विश्वेश्वरः-
"जन्मलग्ने यदा घेधः पापदण्डे मृति वदेत् ।
दक्षवामाप्रमानेन पूर्वाभावे परं विदुः ॥१॥
यदा वेधत याणांच जन्मलमेशुममहे ।
प्राप्तिस्तन पलाधिक्याद्वामदक्षिणसम्मुखैः ॥ २॥
एवं वेधत्रयाभावस्तदा जन्मलग्नात्करमहाक्रमेण फरप्रहस्थानाटकका ख्यामाने-
नार्थाजन्मलग्नगतदहाण्डकप्रमाणेन निधन स्यात् । अन्न मेपादिनये राशी
पूर्वरीत्या चाडकाभावादन जन्मलग्ने कथं वेधो भवेत् । तदुच्यते । कथितवेधन.
याभावे सति मेषादिनये राशी जन्मलग्नश तत्र पापप्रहस्थितिस्तदा तदक्षिणवा-
माभिमुखस्थानगानामकानो प्रयाणां योगप्रमाणेन मरणम ।
तदुकं वराहेण-
अभावे पर्ववेघानां राक्रमणतो घदेत् ।
मेपादिनितये घोय मान धामाप्रदक्षिणैः॥१॥
एवमत्र दक्षिणदण्डगतः। तथा वामदण्डगतः। तत्सम्मुपदण्डनिष्टः ।
जन्मलग्नगतः। इति चतुर्धा वेधो जातः। अप्रैष निधनसमयावयोधं प्रकारा-
न्तरेण वदति ।
चलबर्षे यदा घेधो देण्डेशः पापसम्भवः ।
तदा मृत्युभवेतन मन्यथा कष्टमादिशेत् ॥३॥
यदा जन्मकाले दण्डेशः स्वयं पापस्तदा पक्ष्यमाणोके चलवर्षे मासे च येथे
सति नूनमवश्यं मृत्युर्भवेत् । अन्ययाकिन्तु दण्डेशस्य तुमत्वरूपे कष्ट कष्टमान
चादिशेरकययेदित्यर्थः ॥ १८॥
भा० टी०-पूर्वोक प्रकार से प्रिपताकि पक लिसकर मेपादि राशियों को
स्थापना करके जन्म समय जो २ प्रह जिस २ राशि में हो उनको उनको उन
• २ राशियों में स्थापित करे । एक रेखा में स्थित ग्रह से तीन स्थान में भर्यान
मह से दक्षिण और वाम गत तिर्यक रेखाम में तथा सम्मुरागत रेखाम में -
वस्थित प्रहों से वेध होता है ॥ १७ ॥

पञ्चस्वराभिधः। wy r- . अथवा जन्म लग्न से दक्षिण और वाम तथा सम्मुख रेखाम गत प्रह हों तो ( वक्ष्यमाण ४४ वा ४५ वो इलोक सवलेन ग्रहे पापे दिनमात्र विधीयते) इत्यादि के अनुसार बालक के अरिष्ट का निथय करे अर्थात् इतने वर्ष मास दिन पर अरिष्टादि होगा इस का निश्चय करे ॥ १८॥ अम छात्राणांबोधजननार्थ पुनः वेधान् दर्शयति- कर्के धनुपि मीने च हरिकोटघटेषु च । कन्यामकर यूकेषु तुलामोनाइनासु च ॥ १९॥ वृश्चिके घसिहे च धनुर्मकरकर्कटे । मकर च धनुः कन्ये घटे सिहे च वृश्चिके ॥ २०॥ मोने च कर्कटे यूके मेपकन्याधनुझपे । वृषे सिंहे च कुम्भे च वृश्चिके च विनिर्दिशेत् ॥२१॥ तुलामकरकर्केपु वेधं चैवं यथाक्रमम् । यथा योगं यथान्यायं यथा भागविनिर्दिशेत् ।। २२ ।। सं० टी०-अथ पूर्वन्तु प्रहस्थापनचके चान्त्यशहाप्रे मेषराशिमारभ्य द्वादश राशयो निवेशितास्तेनात्र तदभिप्रायेण कौटादिप्रहवेधं दर्शयति । तत्र कर्के कर्क राशो धनुषि मोने मीनराशौ च खेटे सति मिथो वेधो जायते। यतः 'करिसम्मुखे मौनराशिस्तथा कर्णाकारसूनश्चापराशिः स्यादिति विहिप्तचके स्पष्टमेवातो वेधो विहितः। पररुच कर्कराशेः कर्णाकारसूत्रे (म) रूपे, मिथुनराशि वर्तते तथापि तस्य मिथुनेन सह वेषो न विहितोः मेषादिराशि- त्रयेणान्येषां वेधाभावस्वीकारागमवशात् । एवमन्मवेधोऽपि योध्यः । तद्यथा । एवं हरी सिंहराशीवोटे वृश्चिकराशौ घटे पुम्भराशौ च वेधः । तथा कन्याराशी मकरराशी यूके तुलाराशी च वेधः । एवं तुलामोनाल्गनासु वेध. किन्तु तुलाराशौ मीनराशी कन्याराशो चैकत्र खेटे चान्यतमेजन्मलग्ने वेधः ॥ १९ ॥ ।

१७ सुबोधिनोसहित । स. टो.-छात्राणां योपजननार्थ पुनः सर्वराशिगतवेधान् दशयति । वृश्चिके महे सति कुम्भसिहयोर्वेध । तथा धनुपि प्रहे सति मारकर्कटयोवेध । मकरराशी सेटे सति धनुः कन्याराश्योर्वेध । तथा घटे कुम्भराशी महे सति सिंहवृश्चिकराश्योर्यन जन्मलम तत्र वेधो जायते ॥२०॥ मीनराशी खेटे सतिं कर्कटे कर्कराशौ यूकेतुलाराशौ च वेध । भेषराशी जन्मलमे सति कन्याधनुषान! राशीना गतखेटाना दक्षिणाभिमुखवामाभि- धक्रमाद्वेधः । एवं पुषे जन्मलने सति सिंहे दक्षिणाख्यस्तथा पृद्धिक सम्मुखा- ख्यरतथा कुन्भे वामाख्यो वेध स्यादिति विनिदिशेत्कययेत् । एवं फर्कादि- मीनार्यन्त चान्यतमे जन्मलने सति द्वयोर्द्वयोराश्योर्गताना खेटानां वेधः प्रदर्शितः॥२१॥ एव तुलामरकर्केषु यथाक्रम वेध घदेत् । पस्चार्य वेधः पूर्यापररूपायो मध्य- रेखायो मेषस्थापनबशाद्यत्पूर्व चाहस्थापनचक्रं प्रतिपादितंतदधिकृत्य प्रदर्शित । तर यथायोग जन्मलोदक्षाभिमुखवामाख्यवेधवशात् । यथान्याय रव्यादिरोटाना स्वोयनोचवमादिवशात् । यथा भाग वर्षमासदिनानाचाकमानवशाद्वालारिष्ट विनिदिशेद्वदेत् ॥ २२ ॥ भा. टो०-प्रहस्थापननिपताकि चक्रके अभिप्राय से वर्क राशिम प्रहदों या जन्मलग्न हो तो उसको धन और मीन राशिमें स्थित प्रही से वेध होता है अर्थात् कर्क से सम्मुख मौन राशि तथा कर्णावार धन राशि है इसलिपे कर्क धनु और मीनका परस्पर येथे स्पष्ट है। भय च फर्करी कर्णा- कार मिथुन राशि भी है परश मेषादि तीन राशियों से अन्य राशियों का पेधा- भाव आगम से स्वीकृत है इसलिये मिथुन का पाठ न लिखकर “के धनुपि मीने" पाठ पठित है एवं सभी राशियों का वेध पठिन है यथा सिंह राशिस्त प्रहसे पधिक और कुम्भ से वेध होता है एवं कन्या राशि मकर सुलासे, तुला राशिको मोन कन्या रो, वृधिक राशिरो युभ सिंहसे, घन राशिको मकर फररो, मकर राशिको पतु और पन्या से, कुम्भ राशिको सिंह और २ १८ पस्चरामिधः। । सृश्चिक से, मीन राशिको कर्क तुलासे तथा मेधको कन्या धनु और मीन राशिसे वेध होता है अर्थात् मेष राशि जन्म लग्न हो तो कन्या राशिसे दक्षिण वेध, धन राशिसे सम्मुख ध तथा मीन राशिसे पाम पेप होता है। एवं पसे सिंह वृधिक और कुम्भ राशिको क्रम से दक्षिण सम्मुख और वाम घेध होता है तथा मिथुन राशि से तुला मकर और कर्क राशिसे कम से सम्मुख पाम और दक्षिण वेध होता । इसमें यथा योग अयोद दक्षिण संमुख और वाम बेघ के वश यया न्याय अर्थात् स्वोच्चमीचादि के चलानुसार यथा भाग अर्थात् वर्ष मास और दिन के मानानुसार बालारिष्ट को कहे । आचार्य ने इन इलोकों से १८ इलोक को स्पष्टीकरण किया है जिससे वेध शान अति सुगम से हो जायः॥ १९ ॥ २०॥ २१ ॥ २२ ॥ एकोनविंशतिः कः सिंहे सप्तदशैव तु । पनिशदेच फन्पापां तुला पड्विंशतिस्तथा ॥ २३ ॥ वृश्चिके सिंहक्शेयं नवयुग्म धनुर्धरे । तुलायां च यथा वर्ष तथैव मकरपिच ॥२४॥ कुम्भे वृषे यथा सिंहे भोने चैव यथा धनुः । मेपे पोदश वर्षाणि मिथुने नयनेत्रकम् ॥२५॥ पूर्व चेदादयो येडा त्रिपुस्थानेषु फोर्तिताः। तेऽमी लागल येथेऽस्मिनेकीकृत्यप्रकोर्तिताः ॥२६॥ यथायो दृश्यते मासो दिनं वर्षे तथैव च । ग्रहाणां च यल युध्या पूर्वोक्तं तु विनिर्दिशेत् ॥ २७॥ * एवं कादि मीन पर्यन्त राशियों को दो दो राशियों से तथा मेष पूप मिथुन राशि को तीन राशियों से बेध कहा गया है। गोविन्दशर्मा । नक्षत्र तु मानक्येन नवत्रयमायायतः मिथुने तु नवश्यम् । इति पा साधुः प्रतिमानीत यो बन्दः ।।

सुबोधिनीसहितः । १९ सं०-टी०-अग्रान्स्यशशाप्रगताजादिस्थापनवशानिपताकोवळे मोनादितः कर्क राशिपर्यन्त वेदाद्यङ्काना स्थापनपक्षे यस्य राशेर्येन येन सह वेध पूर्व प्रदर्शितस्तस्य राश्यङ्कसंख्यायास्तथा वेधजनितराशिस्थिताङ्कसङ्ख्यायाश्च योग- समाः सङ्ख्याः कर्कोदितो मीनपर्यन्तमाचार्यविहिताः । यथा । कर्कराशेः पूर्वविधिना मानधनुर्धराभ्यां सह वेधस्तेनान कर्कराश्यकस्य पमितस्य (५) तथा मीनस्थाइस्य वेदमितस्य च (४) तथाधनुर्धरस्थस्य खेन्दुमितस्य (१०) घेति राशिप्रयगताइयोगे कृते चैकोनविंशतिः कर्कराशी जाता । एवंसर्वन योध्यम् । एतक्षिप्पन्नाकमानं कर्के चैकोनविंशतिः स्याददित्तुल्य- माने पूर्ववर्षादिकल्पनावशाद्वालस्यारिष्टं पफम्यम् । एवं सिंहेवैधे सति सप्तदश- सहयामाने रिष्टम् । तथा कन्यायाँ पत्रिंशदेवं तुल्यायां पडविंशतिः ॥ २३ ॥ एवं पृषिके वेधे जाते सिंहवदर्थात्सप्तदशच्या तथा धनुर्धरे धनुषि नवयुग्म स्थादर्थादेकोनत्रिशदिति । तुलायां यथा वर्ष तथैव मकरे स्यादर्थात्पड विंशतिः ॥२७॥ एवं सिंह ययाइमानं विहितं तथैव तन्मितैवार्थात्समदशसवयव कुम्भे कुम्भराशी वृषे वृषराशौ च पोध्या । मीने ययाधनुः किन्तु धनुर्द्धरवदर्या देकोनत्रिंशन्मिता । मेपे पोडशवर्षाणि मानानि तया मिथुने तु नवत्रय एकोन चत्वारिंशत् ॥ २५ ॥ मया पूर्वमवस्थापनचक्रकयने त्रिपु स्थानेषु किन्तु कर्कादितो मीनपर्यन्त स्वस्थान तथा दक्षवामाभिमुखस्थाना मध्ये स्थानद्वयं चेति स्थाननये तपा मेषषमिथुनराशीना स्वस्थानजानामहानामभावात्तेपो प्रयाणा राशीना दक्षिणादिवेघजाते स्थानत्रये ये घेदादयोङ्काः कीर्तिताः कथितास्तेऽमी सर्वेऽस्मिन् लागलवेधे चैकीकृत्य तद्योगं कृत्वाऽत्र प्रकीर्तिताः ॥ २६ ॥ भः किन्तु स्थानन्नयाको यथा श्यते येन प्रकारेणावगतः । तपैच प्रहागा पक्ष्यमागप्रकारेण यलं नकारादवलं बुषा पूर्वोतं पूर्वकथितं मास दिनं वर्ष घेति सर्व विनिर्दिशेस्कययेगणक इति शेषः । अर्थाद्यपाकम प्राप्तेषु मासदिनवर्षेषु बालस्वारिष्ट जानीयात् ।। २७ ।।

पश्चस्वरामिधः। मा० टी--पिताकि चक्र में मा स्थापन विधि से जो अङ्क स्थापित हैं उन अड़ों का ग्रह स्थापन चक्र के अनुसार जो वेधानयन विधि से कर्यादि राशियों का वेधैश्य होता है उसे लिखते हैं फर्क राशिका १९ सिंह का १७ कन्या का ३६ तुला का २६ वृश्चिक का १७ धनु का २९ मकर का २६ कुंम का १७ मीन का २९ मेप का १६ वृष का १७ और मिथुन राशि का धैक्य ३९ कहा गया है ॥ २३ ॥ २१ ॥२५॥ पूर्वोक बस स्थान चकमें जो वेदादि अंक रहे हैं उनका पूर्वोक्त वेघानुसार तीन २ स्थानों के अंकोंका योग करके योग मानको मैं यहां कहा हूँ * ॥२६॥ अब बताते हैं कि इस प्रकार जो अंक आवे उतने दिन मास वर्ष पर वक्ष्यमाण प्रकारसे ग्रहोंके बलानुसार बालारिष्ट के समय को निश्चित करे॥२७॥ इसके स्पष्टता तया सुगमता के लिये यहाँ मैं दोनों चक्रों को लिख देता हूँ । कर्क से मोन पर्यन्त राशियों में स्वस्थाने तथा दक्ष, वाम और सम्मुख में दो ही स्थानों को एवं स्यान त्रय का योग किया गया है तथा मेप वृष मिथुन इन तीन राशियों में स्वस्थान के अंकामाव से दक्ष संमुख और याम स्थित स्थान का योग किया है यथा मेप के संमुख धनराशि का अंक-१० दक्षिण स्थित कन्या का अंक-२ वाम रेखास्थित मोनका अंक-४ तीनों का ऐक्य=१६ । एवं धूप मिथुन का क्रमशः १७१३९ ॥ तथा कर्क स्यान स्थित अंक-५ दक्षिण कर्णाकार स्थित अंक-१० एवं संमुखस्थित ५ तानों का ऐक्य-१९ एवं सिंहादिमान क्रमशः १४॥३६॥२६॥ १७२९।२६१७२९ होता है। । • विशेग्ता यह है कि मेष धूप मिथुन राशियों में स्वस्थान स्थित अटों का अमाव तथा कर्क सिंह कन्या राशियों में वाम स्थित अडों का समाव, तुना मुश्विक धन राशियों में सम्मुख अगों का ममाव और मकर कुम्भ मीन राशियों में दक्षिण कर्ण स्थित भट्टों का अभाव है इसलिये भाचार्य ने तीन २ ही स्थानों के भड़ों का योग "किया है। गोविन्द शर्मा। .

सुबोधिनीसहिसः।
.
मी.
मि. वृ. मे.
५ मि.क.
मी.कु. ४
-
८.सि.
म.३
२ सि.क.
म.ध.१४
तु.
वृ.
।
-
फ.
२०
।
घृ.
१०
६
१६
मि.
१९क.
मो.२९
१०सिं
क.१७
म.२६
२९

२२. पश्चस्वरामिधः। - अथ प्रहाणा बलाबलानरूपणाय प्रथम राशीशादिक दर्शयति।- फुज शुक्र बुधन्द्धर्क सौम्य शुक्रावनीमुवाम् । जीवाकिं भानुजेज्यानां क्षेत्राणि स्युरजादयः ॥ २८ ॥ सं० टी०-दीपकायामजादित एतेषां महाणा क्षेत्राणि स्युः । अयवं प्रहाणा नेवगिक मित्रादिकं वराहमिहिरादिभिः प्राचीन. । "शन्न मन्दसितो समश्च शशिजो मित्राणि शेषा रखे। तीक्ष्णांशुहिमरश्मिजश्व सुहृदी शेषाः समा शीतगोः ।।१।। जीवेन्दुलकराः कुजस्य सुहृदो ज्ञोऽरि: सिताकी समी मिने सूर्यसितो बुधस्य हिमयः शत्रुः समाधापरे ॥ ३ ॥ सूरेः सौम्य सितावरी रविसुतो मध्यो परे त्वन्यया। सौम्याको मुद्ददौ समौ कुजगुरूशुक्रस्य शेषावरी ॥ ३ ॥ शुक्रज्ञी सुहृदी समः सुरगुरु सौरस्य चान्येऽरयः' इति यद्विहितं तदेवात्र वोध्यम् । एवं तात्कालिक मित्रामिन "अन्योन्यस्य धनव्ययायसहजव्यापारवन्धु. स्थितास्तत्काले सुहृदः" उतातिरिक्षस्था शत्रवः । इति तैर्यद्विहित तदेप्यन बोध्यम् ॥२८॥ मा० टी-मेषादि राशियों के क्रम से मगल शुफ बुध चन्द्रमा सूर्य बुध शुक्र मंगल धृहस्पति शनि, शनि और वृहस्पति स्वामी है ।। २८ ॥ स्वक्षेत्रस्थे बलं पूर्ण पादोन मित्रभे स्थिते । अर्ध सम गृहे शेयं पादं शत्रु गृहे स्थिते ।। २९ ॥ पतदुक्तं यलं सौम्ये रे मेयं विपर्ययात् । शत्रुगेहस्थिते पूर्ण पादोनं समवेदमनि ॥ ३० ।। अधमित्रगृहे शेयं पादं पापे स्ववेश्मनि ।

सुयोधिनीसहितः। सं० टी०-प्रहे स्वक्षेत्रस्थे निजगृहगते सति पूर्ण रूपं बलम् । तथा मित्रभे स्वमित्रमहस्य राशौ स्थिते खेटे सति पार्दोन (४५) यलम् । सम. गृहे स्वसमप्रहस्य राशौ स्थिते खेटे सत्यद (३०) बलम् । शत्रुगृहे स्वशत्रु- प्रहस्य राशी खेटे स्थिते सति पाद (१५) वलं ज्ञेयमिति ॥२९॥ एवममुनाप्रकारेण यदल कथितमेवल सौम्ये वक्ष्यमाणशुभप्रहविषय- कमित्यर्थः । रे पापप्रहे विपर्ययाकथितबलविचारस्य विलोमादल शेयमिति । तदेव स्पष्टयति-शत्रुगेहस्थिते पापे पापखेटे सति पूर्ण बलम् । तथा समवेश्मनि समाहराशी पादोनं मलम् मित्रगृहे स्थिते पापे सत्यई बलम् । तथा स्ववेरमनि निजगृहे पादं बलमिति ज्ञेयं गणकेनेति शेषः ॥ ३० ॥ भा० टी०-अरिष्यादि निर्णय के लिये बलाबल का निर्णय करते हैं। यदि शुभ प्रह अपने गृह का हो तो पूर्णवल (६० करा) मित्र राशि का हो तो चतुर्थाशोन (४५.) सम प्रहके राशिका हो तो अर्द्ध ( ३० क.) बल तथा शत्रु राशि का हो तो ( १५ कला ) चतुर्थाश बल होता है ।। २९ ॥ उक पल शुभ प्रहके लिये कहा गया है इससे विपरीत पाप महके बलको जानना चाहिये । अर्थात् पापग्रह शत्रुराशि का हो तो पूर्ण पल, राशिका हो तो पादोन मित्र राशिका हो तो अर्धवल और यदि अपने राशि का हो तो चतुर्थाश पल होता है ।। ३० ॥ श्रय प्रहाणा राशिभोगकालमाह- भूव हि वृहस्पते निगदितं सार्द्धद्वयं भास्करेः । पाद पासरयुग्मर्फ मृगतनोः पक्षत्रयं भूमिजे ॥ ३१ ॥ पड् विशानि दिनानि दानवगुरोयिंश रात्रि युधे। पड़ मासं ससमामितं विधुरिपोर्मासं तथा भास्करे ॥ ३२ ॥ स.टी.-अत्राचार्येण यालाना प्रहमचारज्ञान झटिति यथा स्यात्तया मध्यगतिवशासप्रदर्शितम् । अत्र युतिः । तद्यथा । वृहस्पतेमध्यमगतिकलामान सिमान्तर्ज ४।५।। अत्राल्पान्तराद पवहारार्थ पचकला मित सम- पश्चस्वरामिधः । wu - तगतिकलामानं स्वीकृतम् । ततोऽनुपातादेकस्मिन् मासे तचलनं खयाणेन्दुमित कलात्मकं स्यात् (१५० ) एतत्पष्टिमकं फलं भागात्मकं स्यादिति जातं सार्ध- द्विभागमितं । यदैकमासेनेदं चलनं तदा द्वादशमासैः किमिति । फलमेक- स्मिमपि च तच्चलनं स्यादिति रूप (२+३०) १२ (२४+३५०) ३०+1 अतः सिद्धमेकस्मिनच तचलनमेकराशिमित स्यात् । एवं स्वस्वमध्यमगति- वशादन्येषामपि योग्यम् । तद्यथा-शनैर्दिवर्ष मासपट्की कराशिभोगमानम् । एवं भृगतनोश्चन्द्रस्य सपादं दिनद्वयम् । तथा मझले सार्द्धकमासमितम् ॥ ३९ ॥ तथा शुक्रस्य किन्तु तदुच्चस्य पड्विंशतिमितानि दिनानि । वघे द्वाविंशराग्नि द्वाविंशतिमितं दिनम् । विधुरिपोः किन्तु राहो, ससमामितं पड्मासं सार्धवर्ष मितम् । तथा सूर्यस्यैकमासमितं इति राशि भोग कालः। मत उपपक्षं खर्चम् ॥ ३२॥ मा० टी० बृहस्पति मध्यम राशि के भोग से अर्थात् मध्यगति के हिसाब से प्रत्येक राशि में १ वर्ष रहते हैं (थथा श्रीमास्कराचार्य ने भी लिखा है वृहस्पते मध्यम राशिमोगात् सम्वत्सरं साहितिका पदन्ति ) एवं शनि एक राशि में २॥ वर्ष, चन्द्रमा २१ दिन, मंगल ३ तीन पक्ष शुझ २६ दिन, युध २२ दिन, राहु केतु १|| वर्ष और सूर्य १ राशि में । मास रहते हैं। पालकों के शीघ्र प्रह सधार के ज्ञान के लिये भावार्य ने मध्यगतियश राशिभोग काल शा झान लिखा है ।। ३१ ॥ ३२ ॥ थप प्रहाणा मुद्यादि लक्षणमाह- सूर्य मुक्ता उदीयन्ते शीघ्राचार्फे द्वितीयगे। समारतृतीयगे शेया मन्दा मानौ चतुर्थगे ॥ ३३ ॥ यमाः पञ्चमपट्झे त्यति घमा नगाएके। नयमे दशमे मानी जायते फुदिलागतिः ॥ ३४॥ बादशैकादशे मानी जायते शोघ्रतां पुनः। अदृश्यतां पुनर्लोपं प्रजन्त्यर्फयुता प्रहाः ॥ ३५ ॥ .

सुयोधिनीसहितः । २५ सं० टी०-सूर्यमुक्काः सूर्यत्यक्याः किन्तु सिद्धान्ते दनेन्दवः शैल पश्च (१७) शका. (१४) रुदा. (१) खचन्द्राः (१०) तिथयः (१५) क्रमेण । चन्द्रादितः काललवा निरुका शशुक्रयोर्वक्रगयोईिहीनाः । 'इति पठिता ये स्वस्वसमांशास्तदधिकैः सूर्यादन्तरिता. ये खेटास्ते चो. • दिताः स्युः। एवं येभ्यो प्रहेभ्योऽके सूर्यद्वितीयगे द्वितीयस्थानगते तदा ते खेटा: शीघ्रा. शोघ्राण्याः। एवं येभ्यस्तृतीयगे भानौ सति ते खेटा. समा. समसज्ञका ज्ञेयाः । तथा येभ्यश्चतुर्थगे भानी ते मन्दसंज्ञका. ॥ ३३ ॥ तथा येभ्य पञ्चमषड्भे पञ्चमे पड्भेचा रवी ते वक्रा. वक्रसज्ञकाः । तथा येभ्यो नगाष्ट के सप्तमे चाष्टमे सूर्ये ते खेटा अतिषका अतिवक्रसज्ञका । एवं येभ्यो नवमे दशमे भानी तेषां कुटिला गतिर्जायते । अर्थात कुटिलगति- सज्ञका ॥ ३४॥ एवं येभ्यो द्वादशे तथैकादशे भानौ तेषां गति'न. शीघ्रता जायते किन्तु ते खेटा. शीघ्रगतिसंज्ञकाः स्युः। अयुता महा ये ते वादृश्यतो पुनलोयं प्रजन्ति प्राप्नुवन्ति । अर्थात्सूर्यास्वस्वकालाशान्तर्गता ये खेटास्ते चादृश्यसका लोपसंज्ञकायेति । एतै रोटानामुदयादिलक्षणं प्रदर्शितमिति ।। ३५ ॥ भा० टी०-सूर्य से मुफ प्रह* उदय को प्राप्त है तया जिस प्रह से . • श्री भारवराचार्य ने कालांश पठित किया है यथा "द्रसेन्दव १२ शैलभुवश्च १५शका १४ रुद्रा ११ खचन्द्रा १.तियय. १५ क्रमेण । चन्द्रादित कालल्या निरुता र गुन यो गयो विहीनाः ॥१॥ पदादि ग्रहों का क्रम से १२, १५, १४,११,१०, १५ काश सथा भनी बुध का १२ शुन ८ फालाश है अर्थात् ये ग्रह जब सूर्य से अपने अपने अश तुन्य भंश सूर्य से अधिक रहते है । तब उदित रहते है तथा पठित कालाश के अन्त- पालस्वाभिधः। सूर्य द्वितीय में वह प्रह शीघ्र गति को प्राप्त होता है। जिस ग्रह से तीसरे सूर्य हो वह सम संज्ञक जिस से चतुर्थ में सूर्य हो वह मन्द संज्ञक होता है ।। ३३ ॥ जिससे पचम तथा पध्म में सूर्य हो वह बकी तथा सप्तम अष्टम में सूर्य हो यह अतिबको और जिस से नवम दशम सूर्य हो वह कुटिल गति को प्राप्त होता है ।। ३४॥ तथा जिस से एकादश तथा द्वादश स्थान में सूर्य हो वह फिर शीघ्रता को प्राप्त होता है पुनः सूर्य से संयुक्त प्रह पुन. अस्तंगत हो जाते हैं ॥ ३५॥ म . . अथ प्रहाणां सौम्यासौम्य लक्षणमाह--- शन्यर्कराहु केत्वाराः क्रूराः शेपाः शुभग्नहाः। फरयुक्तो युधः यूरः क्षोणचन्द्रस्तथैव च ॥३६॥ कुरा पक्राः महत्कराः सौग्याः यत्रा महच्छुभाः। , सहजाः स्यु स्थभावस्थाः सौम्याः राश्य शीमगाः ॥ ३७॥ *वंकोच्चगः स्वगेहेषु पूर्णवोर्यो भवेद्ग्रहः । 'तदनपृष्ठगे खेटे यलं राशिकाद् भवेत् ॥ ३८॥ सं• टी-शनिरविराहुकेनुमोमाः फराः पापग्रहाः स्युः शेषा युधगुफ- शुभपूर्णचन्द्रा. सौम्याः शुभप्रहाः स्युः । यदि युधः युका पापसटेने ग्रह गंत रहते है तो मस्तगत रहते है । जैसे जर कि चन्द्रमा सूर्य से १२ च मेर अधिक अंश मुख्य पीछे रहता है तब उदित, १२ भैश अन्तर्गत होता है तो मस्त हो जाता है पुनः जब सूर्य का साथ कर १२ अंश से मरिफ हो जाता है त उदय को प्राप्त होता । एवं समी मा अपने कान के अन्तर्गत एने मातमत तथा अधिक रहने पर उदित रहते है। • पौरपाधिन पायान्तरम् २७ Arunita सुघोधिनीसहित । संस्थितखदा पाप स्यात् । क्षीणचन्द्र विन्तु कृष्णपक्षीयकादशीमारभ्य शुक्ल- पधर्मा यावदिन्दुस्तथा स्यादर्थात्पाप एव स्यात् ।। ३६ ।। सं० टी०-यदि क्रूरा प्रदर्शितपापखेटा वा किन्तु पूर्वकथितवकलक्षणो पयुक्तस्तदा ते महत्करा अतिपापग्रहा स्यु । यदि सौम्या शुभप्रहा वक्रास्तदा ते महच्छुमा अतिशुभकारका स्यु । यदि स्वभावस्था समाख्या सेटास्तदा सहजा सहजफलदा स्वभाविकफलदा स्यु । यदि सौम्याः शुभप्रहा शीघ्रगा पूर्ववि- हितशीघलक्षणलक्षितास्तदा त जरा पापफलदा स्यु । घशब्दोपादानात्रा पापमहा यदि शीघ्रगास्त दा ते सौम्या शुभफलदा स्यु ॥ ३७॥ यो पदो वक्रोच्चगस्तथा स्वगेहेषु स्थित स च पूर्णवीय पूर्णबली भवेत् । तदप्रपृष्ठगे कथितस्थाना पूर्वापरस्थे खेटे सतित्रैराशिकादनुपाताल भवेत् । एते खेटाना फरादिवलक्षणं प्रदशितम् ॥ ३० ॥ भा० टो०-शनि सूर्य राहु केतु और मगल ये पाच पाप ग्रह हैं शेष युध भृहस्पति शुफ और पूर्ण चन्द्र ये शुभ ग्रह है परध बुध पाप ग्रहों के साथ से पापग्रह तथा क्षीण चन्द्रमा भी पापमह होते हैं ॥ ३६ ॥ पाप मह यदि बनी हो तो अत्यन्त पापी तथा बक्री शुभ प्रह अति शुभ ग्रह हो जाते हैं। पूर्वाक्त रीति से सम सज्ञक प्रह सहज ही ( अर्थात् शुभ पह शुभ पाप प्रह पापी हो) रह जाते हैं । तथा कथित प्रकार से शीघ्र संझक शुभ ग्रह पापी तथा पाप ग्रह शुभ हो जाते हैं ॥ ३७॥ धनी तथा उच्च राशि और निज राशि स्थित प्रह। पूर्ण अली होते हैं इन स्थानों से आगे पीछे रहने वाले ग्रहों के यल का ज्ञान नैराशिक से करना चाहिये ॥ ३८॥ * क्षीणचद्र पूर्णच द्योलंक्षणमाइ पसिष्ठेन-- सपूर्णेन्दुभयाष्टम्यो मध्येन्दु पूर्ण सशक । विनष्टेन्दूभयाटम्यो मध्ये सौ क्षण सशक ॥ १॥ गोविदशर्मा । सपूर्णदु पूर्णिमा- सरावल्यम्-च राशौ दिल मे च बल नान्य इरिष्यते । कालरयाति बहुलाच्च तरमारयोति पक्रिते ॥ १॥ गोदिदशर्मा।

पश्चस्वराभिधा। nha. - - एवं शुभ पाप तथा यक मार्ग उच्च नीच आदि स्थानों द्वारा बल का अच्छी प्रकार ज्ञान करके फल कहना चाहिये ।। ४२।। यदि प्रह यकी हो.तो फल को द्विगुणित करे, उच्च का हो तो निगुणित शीघ्र संज्ञक हो तो स्वभावज और नीच राशि का हो तो अर्द्ध १/२ फल होता है ।। ४३ ॥ अय बालारिटस्य समय झानमाह- सवलेत्र ग्रहे पाप दिनमा विधीयते। मध्ये चले तथा मासो यचैवायले तथा ।। ४४॥ बलान्विते शुभे वापि वर्ष विद्याद्यथातथम् । मध्ये चले तथा मासंक्षोण चोयें तथा दिनम् ॥ ४५ ॥ सं०टी०-पापे प्रहे वेधकारके पापप्रहे सबले पूर्णबले सति दिनमान रिष्ट विधीयते वराहमिहिरादिभिः कथ्यते तथा घेधकारके पापग्रहे मध्ये बले मध्यबले सति मासः किन्तु मासप्रमाणेन रिष्टं कथ्यते। तथा वेधकारके पापप्रहे चाबले बलरहिते सति वर्ष वर्षमानेन रिष्टं कप्यते ॥ ४४ ॥ अनुपात-यदि यह उच्च राशि से नीच राशि के अन्तर्गत हो तो यों बन जाना चाहिये कि उच्च नीचान्तर तुल्य १८० अंश में आधा बल पाते है तो उच्च करके रहित मह तुल्य भय में क्या । एव जो फल आवे उस रूप में से घयवे तो इष्ट स्था. नोय बल होता है । तथा यदि नीच राशि से उच्च राशि के अन्तर्गत दो सो यो अनुपात करे कि नीचोच्चान्तर तुत्य १८० अंश में आधा बल पाते हैं तो नीचोन महान्तर तुल्य अंश में क्या । पव जो फल पावे उसे रुपार्द में युक्त फर दे इष्ट स्था. नोय बल होता है। १४उच्चोन प्रहान्तरांश - फलं, सोनं तदा बलं स्यात् । २४१८० १४ नीचोनप्रहान्तरोश : फलं, फल रुपार्द्ध युक्त पलं स्यात् । २४१८० %D सुबोधिनीसहितः। सं० टी.-वा अथवा वैधकारके शुभे शुभग्रहे सति ययातयं ययामानेन वर्ष रिष्ट विद्यार जानीयात् गणक इति शेषः । तथा वेधकारकै शुभखेटे मध्ये घले समबले सति मासं मासमानेनारिष्टम् । तथा वेधकारके शुभखेटे क्षीणवीयें नष्टवले सति दिनं दिनमानेन रिष्टम् ॥ ४५ ॥ भा० टी०-यदि वेध कारक पाप ग्रह बलवान हो तो बेध कारक पाप प्रह जिस राशि में स्थित हो तो तद्गत एकोन विशतिः कर्के इत्यादि के अनुसार तदाशिगत अंक तुल्य दिन पर बालारिष्ट कहना चाहिये । एवं पाप मह यदि मध्य पली हो तो कथित प्रकार से प्रहगतांक तुल्य मास पर बालारिष्ट कहना चाहिये एवं दुर्बल हों तो वेधकारक पापमहगताक तुल्य धर्ष पर बालारिष्ट कहना चाहिये ॥४४॥ यदि बेध कारक शुभ ग्रह बलवान् हो तो शुभम हगतांक तुल्य वर्ष पर, मध्य पली हो तो तदशि गताक तुस्य मास पर और क्षीण बल हो तो तदाशि गताक शुरूय दिन पर बालारिष्ट कहना चाहिये ।। ४५।। सय जन्मलानयशेन वालारिष्टमाह- पापग्रहयुते लग्ने युते या शत्रुवोक्षिते । तदा दिनं भवेत्तस्य मरणाय सुनिश्चितम् ॥ ४६॥ सं० टी---जन्मलाने पापप्रहयुते शत्रुणा युते वा दृष्टे सति तदा तत्य बालस्य दिनं तदहमानेन दिन मरणाय मुनिश्चितमिति ॥ १६ ॥ भा० टी०-यदि त्रिपताकि चक्र में जन्म लग्न पाप ग्रह से अथवा शत्रु से युक्त या दृष्ट हो तो जन्म लग्न गोक तुल्य दिन पर बालक की मृत्यु होती है ॥ ४६॥ तुल्यदृष्टिद्रयोपि तुल्य योगो भरेदि । तदा मासं विधातव्यं ग्रहाणां च पलायलम् ॥ ४७॥ सं. टी-~यदि जन्मलग्ने द्वयोः शुभाशुमसेटयोस्तुल्या दृष्टि स्यात् । घा तन हुल्यशुभाशुभयोर्योगः किन्तु जन्मलाने शुभाशुभयोयोंते समता भवेत् । तदा प्रहमा पलाचलमेशवगम्य मास मासप्रमाणेनाइनुल्येन रिचं विघातध्यं ज्ञेय.

पञ्चस्वराभिधा। -- मिति अत्रेदमवधेयम् । शुभग्रहे वलयति सति पापसेटे बलरहिते सति उदा मासो शेयः । अन्यया दिनानि । तयोरुमन्यन्न "अरान योगेलक्षणायेदिनानि विमित्रेण मासा बलात्तारतम्यमिति ॥ ४७ ॥ भा० टी०-यदि जन्म लग्न शुभ तया पापण्ह दोनों से तुल्य दृष्ट हो अथवा शुभाशुभ ग्रहों से युक्त हो तो जन्मलग्न गत अंक तुल्य मास पर बालारिष्ट कहे । उसमें भी यदि शुभ ग्रह अधिक बलवान् हो तो मास संख्या तथा यदि पाप प्रह अधिक बलवान् हो तो तत्संख्या तुल्य दिन पर हौ भरिष्ट को कहे।। ४७॥ शुभदृष्ट शुभयुते शुभस्थानस्थितेऽपि या। तदा वर्षे विजानीयात्स्वामिना दृश्यते यदि ॥४८॥ स० टी०~-जन्म लग्ने शुभप्रहवेधे सति शुभेटयुते सति वा पुनरपि शुभस्थानस्पिते शुभप्रहस्य राशी प्राक्षे सति सदा वर्ष तहमा रिट विजानीयाद्रणक इति शेषः । अथवा शुभप्रह वैधेसति जन्मलग्ने स्वस्कामिना युते दृष्टं सति तथैव वर्ष बोध्यम् । तथोक्तभन्यत्रापि शुभस्यानयोगेक्षणायै समास्तु ।। ४८॥ भा० टी-यदि जन्मलग्न शुभ महसे विद्ध हो तया शुभ प्रहरी दर युक्त हो अथवा जन्मलग्न शुभ प्रहरी राशि हो तो लग्न गताक के तुम्य वर्ष पर बालारिष्ट कद्दमा चाहिये । अपया यदि जन्मलान शुभ वित हो तथा यदि अपने स्थामि से दृष्ट हो तो लग्न मत तुल्याए वर्ष पर बालरिष्ट पदना चाहिये ॥ ४ ॥ भयान्य प्रशरेणरिएमाद- अशुभे दण्यासंयोगे झोणे पापयुते यदि । शुम प्रहाप्रपश्यन्ति तत्र अाणि योजयेत् ॥ ४॥ • टी-यदा पदो पारोटे गति तभाना क्षीणे नाचरिमाला- रहित शति तथा जन्मलने परमाते राति दिमानि । म यदि बालपाता शुभरोटा जन्मला पति तदा पनि स्पषमानेनारिट मोरयेसनमार ॥१९॥ महमे । . सुबोधिनोहितः। ११ मा० टी०- यदि जन्मलग्न पक्ष्यमाण रीति ये पाप दण्डैश से युक्त हो तथा ददेश पलहीन हो और जन्म लग्न पाप प्रइसे युक्त हो ऐसी उपस्थिति में यदि बलवान् शुभ प्रह जन्म लानको देखते हों तो यहाँ पर जन्मलान गई • तुल्यवर्ष में भरिट जाने ॥४९॥ योत्तमे स्वतुझे वा केन्द्रे च गुरु भार्गवी। तथापि मयले पापे वर्ष भागो न लभ्यते ॥ ५० ॥ सं० टी०-यदि गुरुमार्गवी घर्गत्तमे वर्गोत्तमाश्ये नवाशे । वा स्वदझे निजोच्चे स्थिती सन्तो केऽपि भवेता तथापि पापे वेधकारकापमहे प्रवले बलाधिवये सति तदा वर्षमागो न लभ्यते वर्षमानेनरिष्ट न जायते किन्तु दिनप्रमाणेन रिष्टं योध्यम् ॥ ५० ॥ भा० टी०-यदि वृहस्पति शुभ दोनों वर्गोसम नवोश में स्थित होकर था निजोच्च में स्थित होकर केन्द्र में हो तो भी यदि येध कारक पाप प्रह बलवान् हो तो ऐसी स्थिति में प्राप्ताङ्क नस्य वर्ष न कह करके तत्तुल्य दिन प्रमाण ही अरिष्ट के लिये कहना चाहिये ।। ५० ॥ स्वमतवाद- विझे क्षत्रितपस्थे दिनमा विधीयते । पतदुकं मम मतं शिशोरिए च सर्वदा ॥५१॥ स. टी-यदि जन्मलाने ऋसनितयत्यै. फिन्तु राशियामहमिद्धे राति तदा दिनमा रिष्ट विधीयते । एतन्मम मतं यदुफ तत्सर्वदा शिशोर्यालय । रिए इयम् ॥ ५॥ मा० टी-प्रपयर का यह मत है कि यदि जन्म लग्न तीनों राशिगत प्रहदै विद्ध हो तो तताय तुल्य दिन पर मरिष्ट कहना चाहिये । अर्थात् यदि राशिमय गल ग्रहों से विश होगा तो अवश्य वा दिन पर करियहोया। ३ पक्षस्वामिधः। wmarnamamu hinde . शुम लक्षणमाह- शुभे च दण्ड संयोगे सर्वथा पाप वर्जिते । पालस्य फुशल सर्व शुभे यदि युतेक्षिते ॥५२॥ सं० टो-अनेन दण्डेशार्धयामेशयोर्वशात्फल दशितम् । यद्यथा । वक्ष्यमाणविधिना दण्डेशे शुभमहे सति तथा सर्वथा वेधार्घयामेशयामध्ये पापवर्जित पापखेटसम्बन्धाभावे सति पुनर्यदि जन्मलग्ने शुभमहेर्युतेक्षिते सति तदा पालस्य सर्व सर्वथा कुशल कल्याण कथयेत् न चारिष्ट. मित्यर्थः ॥ ५२ ॥ भा. टो०-यदि पक्ष्यमाण विधि से दण्डेश ग्रह हो तथा जन्म लग्न किसी पापमह से विद्ध न हो वक्ष्यमाण रीति से अर्धयामेश भी पापग्रह न हो एवं सर्वथा पाप ग्रह का अभाव हो ऐसी स्थिति में जन्म लग्न यदि शुभ पह से युक्त इष्ट हो तो बालक के लिये निरन्तर कुशल (कल्याण) कहना चाहिये ॥५२॥ अशुभ लक्षणमाह- मशुभे दण्ड संयोगे सर्वत्र शुभवर्जिते । वालस्य मरण शीघ्रं यदि पापै युतेक्षिते ॥ ५३॥. सं० टी.-अत्रापि दण्डेशार्धयामेशयोः सम्बन्धात्फलमुफम् । तद्यथा । अशुभे पापप्रहे दण्डाधिपे सति तथा सर्वश्रेति पदबलादेधार्पयामेशयोर्मध्ये शुभवर्जिते शुभखेटसम्बन्धाभावे सति किन्तु तवयं पापमहाणामेवास्ति तथा जन्मलाने पापैर्युतेक्षिते सति तदा बालस्य शीघ्रं मरणं स्यात् । अत्रेदमवधेयम् दण्डेशस्य पापामावे रिष्टमा नच मरणम् । तथोकमन्यत्र । पापापहरे जन्म पापदण्डेऽथवा पुनः । लग्ने पापे यदा जातस्तदा मृत्युन संशयः ॥ ५३॥ भा. टी-श्यमाण विधि से दण्डेश पाप ग्रह मह का प्रभाव हो ( अर्थात् पेध कारक ग्रह तथा अर्धयामेश ये भी शुभ प्रह । सभी जगह शुभ सुबोधिनीसहितः। ३५ . न हों) ऐसी स्थिति में यदि जन्म लग्न पाप मह से युक दृष्ट हो तो अति शीघ्र ही बालक की मृत्यु होती है ।। ५३ ।। अयायामशानाह- दिवा पटक फ्रमेणैव रात्रौ पञ्चक्रमेण च । पारेशादर्धयामानां पतयः कीर्तिताः बुधैः ॥ ५४॥ सं० टी०--दिवा दिने पटककमेण पट्सवथा परिवर्त्तनेनाऽर्धयामाधिपाः । रानीपञ्च नेमण पश्च सङ्घयापरिवर्तनेन चार्धप्रहरेशाः स्युः । इत्येवं धुधैर्धारेशा. द्वारेशमारभ्यायामानां पतयः कोर्तिता । अप्रेदमवधेयम् । यस्मिन् दिनेऽर्ध यामेशस्य ज्ञानमर्भाष्टं तद्दिने दिनमानमष्टयाविभज्य प्रथमखण्डस्याधिपं तदिनेशं मृत्वा तस्मादिनेशात्पष्टप्रहं द्वितीयखण्डाधिपं सतो द्वितीयखण्डेशात्पुनः षष्ठप्रह तृतीयखण्डाधिपं जानीयादेवममेपीष्टदण्डं यावदिति । तद्यथा । रविदिने प्रथमार्ध. यामेशो यारेशरूपो रविरेव तस्मात्पष्टशुकः स च द्वितीयार्धयामेशः। एवं तृती. येशो युधः ३ । चतुर्थेशश्चन्द्रः ४ । पञ्चमायामस्य पतिः शनिः । ततः षष्ठेशो गुरुः । सप्तमार्धयामाधिपतिः कुजः । भष्टमाधिपतिः पुनर्वारेशः सूर्य एव । एवमन्यवारेषु योध्यम् । भय रात्रावपि प्रथमाध्यामेशं पारेशं कृत्वा ततस्तस्माद्वारेशात्पथमोप्रहो द्वितीयायामाधिपतिः । एवं ततस्ततः पयसवधया तृतीयाद्यर्घयामाना पतयः स्युः। तद्यया। रविरानापायर्धयामेशो रविः । ११ ततो द्वितीयस्य पतिर्मुकः । २ । तृतीयस्येन्दुः । ३ । चतुर्थस्य शुमः । । । परमस्य महलः । ५ । परस्य शनिः । ६ । सप्तमस्य यघः । ७ । अष्टमस्य सूर्यः। एवमन्यवा. राणामपि रात्रिषु बोध्यम् ॥ ५४॥ भा० टी०-दिन में आठ अर्द्ध प्रहर होते हैं एवं रात्रि में भी आठ अर्द्ध प्रहर होते हैं । दिनमें यदि पामेश जानना हो सो प्रथम अर्द्ध प्रहर दिवसा. धिपति का होता है द्वितीय उससे पट प्रहका एवं तृतीयादि का भी विचार करना चाहिये । यथा रविवार को दिनमें प्रथमायामेश सूर्य द्वितीय शुभ सृतीय थुध चतुर्थ चन्द, पचम शनि,पष्ट दृइस्पति सप्तम मंगल अष्टम पुनः सूर्य

पश्चस्वराभिधः।
भर्दयामेश होते हैं। तथा रात्रिमें पञ्चम् २ प्रहके परिवर्तन से अखं यामेश
यथा रविवार के रात्रि में १ सूर्य २ ० ३ ०४ शु०५ मं० ६ श.
७ बु० ८ सू० अर्द्धयामेश हुए अतएव अर्धयामेशों के सुगम ज्ञान के लिये
अधो लिखित चक्र नं० १ नं. २ देखिये ।
(२)
(१)
दिवायामेश चमम् ।
रामावर्धयामेश चक्रम् ।
सूच मं बु शुश
मं| यु वृत शुश
44
श
ची
३चमबुशुशार
४चं मधुशुश
५मा पशुशार
७ धु| शर
सुमंतु शुश
सूच मंच
अर्धयामेशान् पश्यति-
अर्कनुकोः बुधचन्द्रो मन्दो जीयः फुजो रविः।
भको जोवः शशी शुक्रः कुन्जो मन्दो बुधो रविः ।।५।।

सुबोधिनीसहितः। भा० टी०-पूर्व पूलोक में वारेश से "दिवा पटक राम्रो पच क्रमेण" अर्थयामेश को कहे है उसो को स्पष्ट कर देते हैं कि दिन में धारेश से सू० ० बु० ० श. यू. मं० २० और रात्रि में वारेश से सू० ० ० शु० मं० २० बु० सू० के कम से अर्ध यामेश होते हैं ।। ५५ ॥ अथ दिवा दण्डेशानाह- दिवा यामार्घपस्त्वाद्यो दण्डेशः परिकीर्तितः। मोक्ता ग्रहाः कमेणात्र चत्वारो दण्डनायकाः ॥५६॥ सं० टी०-दिवा दिने यस्सिनर्धयामे दण्डेशस्य ज्ञानमभिमतं तदाऽऽद्यो दण्डेशस्त्वर्धयामाधिप एव परिकीर्तितः । ततः क्रमेणार्यातक्ष्यमाणार्धारीत्या चैव चत्वारो दण्डनायका दण्डेशाः प्रोकाः कथिता गणकेनेति शेषः। अनेदमवधेयम्। दिने चाभीष्टार्धयामप्रमाणस्यचत्वारो भागा विधेयाः । तेयो विभागाना दण्डाख्या प्रन्थे कथिता इति । तत्रार्घयामेशो यः स एवाद्यो दण्डेशः। तदर्धतुल्याहो द्वितीयभागस्य दण्डाभिधस्येशः । पुनस्तदर्ड तृतीयत्येशः । पुनस्तद्धं चतुर्थेशः । तद्यथा। रविदिने प्रथमाध्यामेशो रविरेष स चापाद्यो दण्डेशब । तदर्धपरि मितो राहुद्धितीयदण्डेशः । पुनस्त- त्सङ्ख्याधसमा घुधस्तृतीयेश । पुनस्तद्दलेन द्विवेन समचन्द्रश्चतुर्थद- पटेपः । एवं सर्वेषामर्धयामान प्रमाण चतुर्था विभज्यार्धिकमरीत्या दण्डेश्वरो योध्यः॥ ५६ ॥ मा. सौ.-दिन में जिस अर्धयाम में दण्डेश ज्ञान अभिमत हो उस में 'प्रथम दण्डेश अर्धयामेश ही होता है तथा द्वितीय, तृतीय, चतुर्थ दण्डेश वक्ष्य- माण प्रकार से अधं २ प्रक्रम से जो ग्रह कहे गये हैं वे होते हैं। एवं प्रत्येक अर्घयाम में चार दण्डेश होते हैं। यथा रविवार को प्रथम अर्धयाम में प्रथम दण्डेश रयि, द्वितीय दण्डेश वक्ष्यमाण रखेरधं भवेदाडू के रीति से राहु तृतीय दण्डेश राहोर, युधस्तया से युध चतुर्थ दण्डेश युधस्यार्प शशी शेयः से शशि हुमा एवं सभी अर्धयामों में दण्देश का आनयन करना चाहिये ।। ५६ ॥ - पञ्चस्वराभिधः। दिने दण्डेशानां कममाह- व रर्धे मवेद्गाहू राहो र युधस्तथा । बुधस्या शशी शय श्चन्द्रस्या दिवामणिः ।। ५७ ॥ भौमस्याघे तथा सूर्यो गुरोरर्धे हि चन्द्रमा । शुक्रस्यार्घ फुजो शेयः शनेर तथैव च ॥ ५८ ।। सं० टी०----धन यदा सावयता सङ्ख्या स्यात्तदा तदवयवमपहाय पूर्णसङ्ख्या प्राह्या । तथा शून्यस्थलेराहुः । एवं राहुसङ्ख्यायारधे कर्तव्ये चाष्टसह पायारध विधेयं यतो राहुरष्टमो प्रहः ॥ ५५ ॥ ५८ ॥ भा. टी.-रवि का अर्थ राहू, राहु का अर्ध युध, बुध का अर्ध चन्द्रमा चन्द्रमा का अर्ध सूर्य होता है । तया मंगल का अर्ध स्य, गुरुका लर्ध चन्दमा शुक्र का अर्थ मंगल और शनि का भी अर्थ मंगल होता है इसी अर्धा के क्रम से प्रत्येक अर्धयाम में दण्डेश होते हैं जिस को प्रन्यकार ने भी अप्रिम श्लोक “रवि शिखि घुध चन्द्रा." इत्यादि स्पष्ट से स्पष्ट दिखाया है॥ ५५ ॥ ५ ॥ अथ दिने दण्डेशान् सध्यति- रविशिखियुधश्चन्द्राचन्द्रसूर्यासुरक्षाः कुजरविदनुजशा शेन्दुसूर्यासुराध । गुरुशिरविदैत्याः शुझमौमार्कदैत्याः। शनिफुजरविदैत्याः स्युदिया दण्डपालाः ॥ ५९ ॥ सं० टी०-पत्र रखेरर्धयामे रम्यादिचन्द्रान्ता । एव चन्द्रार्धयामे चन्द्रा- दिपुधान्ताः । कुजयामे कुजादि वुभाषधिकाः । वुधार्धप्रहरे पधादिराम्हन्ताः । गुरूवारे गुर्वाधराहुमहावधिकाः । शुकायाम शुत्रादिराहुं यावत् । एवं शनिधारे शनिमारभ्य राहुपद मावद । इत्येवं दिने दण्टेश्वराः स्युः ॥ ५९॥ .

सुबोधिनीसहितः।
भा० टी०-यदि दिन में दण्डेश का ज्ञान का अभिमत हो तो सर्य के
अर्धयाम में प्रथम दण्डेश सूर्य द्वितीय दण्देश राहु तृतीय दण्डेश बुध
चतुर्थ
दण्डेश चन्द्रमा होते हैं चन्द्रमा के अर्धयाम में प्रथम दण्डेश चन्द्रमा द्वितीय
सूर्य तृतीय राहु और चतुर्थ दण्डेश युध, बुध के अर्धयाम में बुध चन्द्रमा
सूर्य राहु और बृहस्पति के अर्धयाम में बृहस्पति चन्द्रमा सूर्य राहु, शुक के
अर्धयाम शुरु मंगल सूर्य राहु और शनि के अर्धयाम में
क्रमशः
सूर्य राहु दण्डेश्वर होते हैं ।। ५९ ।।
शनि मगल
सूर्यवासरे
चन्द्रयासरे
भोमादने
प्र.
(अ.
प्र. द्वित..
२ श.म.सू..
१.
३.सूरा
सू.रा..
श.म.
७.मा.रा.
८.रा.यु.
च.मरा
स.रा.

४०
पशवगमिधः।
बुध दिने
१15
५म, र.रा.
७.म.रा.
शुमायामरे
सानिमारे
म.
भ.

सुपोधिनीसहितः। pur अथ दिनराम्योर्दण्टेशानाह-- दिवा प्रफमेणव यामाशाच दण्डपाः । रात्री पट फ्रमेणैव तदीशा यामखण्हपात् ॥ ६॥ सं० टी--अन्य पूर्वाधेन दिने दण्टेशाः प्रदर्शिताः। तस्यार्थस्तु पूर्वमेव प्रस्फुटः कृत । अयोत्तरार्ध व्याख्यायते । राम्रो यामखण्डपादयामेवादारभ्य पक्रमेण षट्परिवनिवशेन तदीशा दण्डपा स्युः। मदमवधेयम् । रात्रावपि यस्मिन् यामादण्डेश्वरोऽभीरसदाध्यामस्या- बचतुर्थाशस्य दम्डाख्यस्य पतिरर्धयामेश एष। ततः षष्टो प्रदो द्वितीययण्डेशः । पुनस्वस्पष्टस्तृतीयदण्डेशः । एव.ततः षष्टचतुर्थदण्डेशो चोध्यः । सयो कस्वरपञ्चाशिकायाम्- "दिवाधप्रक्रमेणव शैया दण्डेश्वरावुधै । निशियामार्धपात्वष्टः पटः क्षणदलेश्वरः ॥" तघया । रात्री रबियामार्धेदण्डेश्वराणां परामर्श कर्तव्ये प्रथमदण्डेशो या माधेशरुपो रविरेव । तसारपटप्रदः शुको द्वितीयदण्डेशः । ततः पशे घुपतृतीयदण्डाधीशः । तपष्टयन्द्रचतुर्थदण्डप । एवमन्यायामेष्वपि विमान्यम् ॥ ६॥ भा० टी०-दिन में दिवार्ध प्रकम से दण्डेश होते हैं जिसका अर्थ पूर्व में ही कर दिया हूँ । उत्तरार्ध का अर्थ कहता हूँ राग्नि में अर्धयामेश से षष्टमपटम प्रहके कमसे दण्डेश जानना चाहिये अर्थात् रात्रि में जिस अर्थ- सामाई दण्देश ज्ञान करना है उसमें अर्धयामेश ही प्रथम दण्डेश होता है तथा भर्धमामेश से छठया प्रह द्वितीय दण्टेश, द्वितीय दण्डेश से षष्टम मह तृतीय दण्डेश, हत्तीश दण्डेश से घटम प्रद चतुर्थ दण्डेश होता है। यथा रात्रि में रवि के अर्धयाम में दाडेश ज्ञान करना है तो सूर्य हो प्रथम दण्डेश हुला। यं से पट शुभ द्वितीय दण्डेश, शुक्र से षष्ट चुघ तृतीय दण्डेश और बुध से पाए चन्द्रमा चतुर्थ दण्डेश हुआ एवं रानि में दण्डेदर का शान करना चाहिये ।। ६.॥

पञ्चस्वराभिधः । AvAvMANA -v-~~ vvvi रात्रौ दण्डेश्वरान् स्पष्टयति- रविसितबुधचन्द्राश्चन्द्रमन्देज्यभोमाः कुजरविसितसौम्याः सौम्यचन्द्रार्किजीयाः । गुरुकुजरपिशुकाः शुक्रसौम्येन्दुमन्दा. शनिगुरुकुजसूर्या रानिदण्डेश्वराः स्युः॥ ६१ ।। स. टो--रात्रावर्धियामे रविमारभ्य चन्द्रं यावत् । तयेन्दुयाभदले चन्द्रादिमालान्ताः। एवं मझलार्थप्रहरे मालादि बुधावधिकाः । बुधाधंयामे बुधमारभ्य गुरु यावत् । गुरोरर्धयामे गुरुमारभ्य शुक्रान्ताः। एवं शुकाध- प्रहरे शुकमारभ्य न्यन्ताः । तया शनेरर्धवामे शन्यादिरव्यन्ताः । इत्येवं रानी दण्डेश्वराः स्युः ।। ६१ ॥ भयेवं कृते सति तयाणि लिख्यन्ते ।। - भा. टो---यदि रात्रि में दण्डेश का ज्ञान अभिमत हो तो रवि के अर्धयाम में क्रमश. रवि शुक्र युध चन्द्रमा ये चारो मह दण्डेश होते हैं, एवं चन्द्रमा के मर्धयाम में चन्द्रमा शनि गुरु मगल, मगल के अर्धयाम में मंगल रवि शुक्र धुघ, युध के सध्याम में युध चन्द्रमा शनि वृहस्पति, वृहस्पति के अर्धयाम में वृहस्पति मंगल रवि शक, शुक्र के अर्धयाम में शुक्र युथ पन्दमा शनि, और शनि के अर्धयाम में शनि वृहस्पति मगल और सूर्य ये ग्रह रात्रि में मशः दश होते हैं। भाकि अप्रिम चफों से स्पर है ॥ ६ ॥ नरस्त ५३' MAP सुबोधिनीसहिसः। रवि रात्री (अथरात्रौदण्डेशचक्राणि) चन्द्र रात्री प्र.द्वि.तृ.च द,दद अ. १/२.शु.बु २.मं..शु. २शु, बु, चं श ३.श.म. ३म, र, शु, ५ म.र. शुब ६श पृ. ८चश, म फुज रात्री बुध रात्री भ प्र तृ च अ यू २शामर 1644 २र २ سرا سرا با ३ mor 164 ४च शय यु ५मार ५श ५.शाम ६ मा रक्षायु शुयु श ७श मर शबु ८यु शाह मार 1 पहावयभिधः। शुकरायी शनि रात्री भ प्रति । स || दाद २)मा Irol बचश ३ श म र ७। शमें ६ शु/ब ७माश शार सं० टी०--असोदाहरणम् । संवत् १९३६ शक १८०१ चैत्रकृष्ण- प्रयोदश्यां सोमबासरे दण्डादिक ३२ । ५७ पूर्वभादनभत्रं दण्डादिक ३८०२१ मागोगो दण्डादिः ५४।२६ विशिकरणम् । मीनागताशाः ११।२६।२२।१० दिनमान ३१।६ रानिमान २८५४ थीमन्मार्तण्डमण्डल'दादयादि ४५॥३३ एवं पञ्चाशशुखौ कामकलमनोदये कस्यचिजन्म । तात्कालिकास्पएरोटाः यू श स ។ २६ म २ 11 ११ ४ ६ . । ५८७७५ ३४ १४५ ५.

सुबोधिनीसहितः । भय रात्रिमानमिदं २०१५४ अष्टभिर्भक लब्धमर्धयामप्रमाणं ३।३६१४५ भयरात्रिगतप्रमाणेऽस्मिन् १४॥२७ अर्धयामसङ्ख्याज्ञानार्थ पूर्वानीतायाम- प्रमाणं चतुर्गुणं जाते १४:२५ परचेदं रात्रिगतप्रमाणेन समं स्यातेन चतुर्थया- मार्षविरामे विहितवालस्य जन्म स्यात् । अतो यामाधेशपरामर्शन यामाधैशः शानिः । अब दण्डेश्वरावगमार्थ यामार्धमानस्यास्य ३३३६६४५ चतुर्थाशेनानेन ०५४।११ दण्डाख्यप्रमाणं जातम् ०५४।११ परघास्य चतुर्गुणस्य विरामे जन्म स्यात्तेनात्र दण्डेशविचारादत्राको दण्डेशो जातः । अथ “महदानविचारे तु अन्त्येमेषं विनिर्दिशेत् ॥ १॥ इति सुत्रेण जातं धिपताकीचमासुरपम् । १६ मि घृ मो२९२. शु.ए.यू.श. कुं १५ म २६ सं० टी०-अनार्धयामशः । तथा दण्डेशवाईः स च पापः। भर कार्मुकरूपस्य जन्मभस्य केनविद्महेण सह पूर्वकथितदक्षादिवेधो नास्ति तेनान नयामाने सति "जलजलाकरमहफोम" कति सोया जन्मापदण्ड पक्षस्वराभिधः। . निष्टो राहुः । तेन एकोनत्रिशमानेन बालस्य रिष्टं जातम् । अत्रेदमवधेयम् । अर्धयामदण्डेशयोः पापले सति तथा पापप्रहजनिते वेधे सति बालस्य मरणं अन्यकारेण विहितम् । एवं यागार्धेशे तथा दण्डेशे पापे सति तथा यदि वेघामावस्तदा वालस्यारिष्टमानं स्यादर्थादरिष्टं लन्धा जीवेत् । अप्राचार्यपारिष्ट परामर्श तु दण्डेशस्याति मुख्यत्वं विहितम् । अग्रोदाहरणे तु दण्डेशस्य तथा यामेशस्य पापत्वं तथा जन्मलग्ने राहुमहः पापरूपास्ति तया वेधाभावः परच जन्मलग्नोपरि शनेः पूर्णदृष्टिः स्यात्तेन जन्मलग्नाइमानेन महदरिष्टस्य भोगं कृत्वा जीवेत् । अत्रै यदि पापमहजनितो वेधवेत्तदा "अशुभे दण्डसंयोगे सर्वत्र शुभवजिते' इत्यादि पथरलादेवश्यमेवास्य वालस्य मरणं भवेत् । अथ कदा तदरिष्टं भवेदित्युच्यते । अत्र तु गुरुमार्गी चतुर्यस्यानगो तथा गुमा स्वशीघ्रोशगस्तथा गुरुस्तु स्वशाधोच्च मनोनास्ति पर स्वरागिननेन वर्गोस. भेस्वततो वा केदे या गाभार्गयो' इति विहितपद्यानुसारेण समान द्वाविंशति- मितेन दिनमानेनास्य बालस्य रियोध्यम् । परमप्रापि पलायलपहस्य दृष्टिर शाद्विहितदिनानामप्यधिकल्प चानुकमपि निजमत्या विभाीयम् । अप या माराविषयक या वर्षविषयक चारिष्टमायाति तदा तन कस्मिदिने हदरिष्ट भवेदिति जिज्ञासायामुच्यते । यस्मिन् दिने वेधशारक्सेटेन सह चन्दस्य योगो भनेतरिने मृत्युपदा कर्कतुलाराश्योमध्ये कस्मिनपिराशो स्थितपन्दो पपरक प्रदेश सह षेध करिष्यति तदा बालस्य मरण भवेत् । तदुक नरपति रमा. ज्यमन्ये 'गरिने पेध येरचन्द्रावदिने स्यामागुमम्' पर दिपताधीश. स्पारिश्त्यापामाय दानपदार्थमुख्यते । रसम तथा पाशागर गम्पहु. पूरितम् । तदाको पल पिदुम पेपरकप्रहाय विहितभाग्य तपा दस पद दिलानानि यातया पालशिशेषः ।

४७
सुयोधितोसहितः।
धान्यं मुद्गाश्च माषायतिलाश्चस्वेतसर्पपाः ।
लोहं प्रबाल घटित घृतं गव्य॑स्वशकितः॥
वेधकहरूपेण धान्यमान नवांशकैः ।
पांवादवमानं च स्वर्गमानं स्वशाफितः॥
घृतार्धप्रमित खण्ड तिला लोहाच तुर्गुणाः ।
अथान्यो विशेषः कर्मविपाके ॥
'वेदाध्ययनसम्पन्न याचितारमकिचनम् ।
ब्राह्मणे दातुमाहूय दानार्थ न ददाति यः ।।
बालानो हिसकावैध बहुव्याध्यादिमान् भवेत् ।
शूलादिदुष्टरोगाढयः सदा दुष्वस्य भाजनम् ॥
पापप्रकृतोवेधस्त नित्यं पीडयेशम् ।
अय तदोषापगमाय सिशलदान वायुपुराणे ॥
'कृष्णपक्षे चतुश्या अष्टम्या या सिदेतरे।
कुर्याद्वादनिष्केण त्रिशूलं लक्षणान्वितम् ॥
भत सवर्णमान निकचतुष्टयं र सुवर्णसंशक या पट्पमाशद
भिशतलोल्य घेति. निधा विकल्पः । तदशकौ यथा शसिस्तथा
विधेयम् ।
तर पाने निशूलस्थापयिस्वा यथाविधि पञ्चोपचारे।
रुद्रप्रकाशकवैदिकमन्प्रेण तया तिशूलाय नमः इति नाममन्त्रेण तत्सम्पृश्य
ततोऽयोरमण्ण प्रणिपत्य ततो यथा विभवेन द्विजं च पूजयेत् । ततः सहल्पः ।
ॐतत्सत् भवेत्यादि अस्य पालस्य त्रिपाताकीचके अमुकमहजनितलागलसन्मु-
सवेधगतदण्डार्धयामेशपापग्रहसंसूचिताशेषरिष्ठ झटितिप्रशमन पूर्वकदीर्घायुष्यपल
पुटिनएज्यप्राप्तिकामाय इदं दुग्यपूरितं पापाणपानं तथा अल्पमन्युप्रशमनाय
सोषण त्रिशूल तथा तं शर्करी ममानि पसुवर्णतिला सोई प्रमाल सानं
प्राणायाहन्ददे भिन्न तत्तद्वस्तुनि स्वस्वदेवतमिति योजगायम् । तत्र पाषाणस्य

पसरवरामिषः। - । नियो रातुः । तेन एरोनत्रिवमानेर पासम्म रिजम् । भदसायम् । अयामदडेशयोः पाप सी मया पारमहममिते येधे मर एस मरण अन्यधारण रिहितम् । एवं भामाशे तपादी पारे गति तथा यदि पेशामाहादा पारम्परिटमा मापद सम्पा औवेत् । अत्रामा पारिए. परामरों मुशरयाति मुरूप विहितम् । शाहाणे तु दण्देशम्प सपाध- यामेव पपत्वं तथा जन्मलाने राहुः पयसास्ति तया येधामायः परय जन्मलग्नोपरि पाने पूर्णष्टि म्यासेन जन्माना मानेन महरिटम्य भोग नपा और। अई यदि पापमहानिनो पेषता भाभे दण्डसंयोगे गर्यत्र शुमवजिने' एयादि एपबमादास्यमेशस्य बालस्य मरणं भवेत् । अप यादा तदरिष्ट भवेदियुध्यते । अत्र तु गुरुमार्गी मनुस्यानगो तथा शुम्मः বীমীহ্মালেখা ও সহান্নাঘীনাদি ব্যয় নি যা- भैरवनुलगे या पेन्दे या गामार्गको इति विहितपद्यानुसारेण नपान द्वाविंशति- मितेन दिनमानेनास्य बालस्य रिष्टंबोध्यम् । परममापि यताबसपहस्य दृष्टिक्ष. शादिहितदिनानामप्पषिकाय चानुलमपि निजमस्या विमानीयम् । अय पर मासविषयक बावविषयक चारिशमायाति तदा तन कस्मिन्दिने तरिष्ट भवेदिति जिज्ञासायामुच्यते । यस्मिन् दिने वेपकारकरोटेन सह चन्द्रस्य योगो भवेतदिने मृत्युर्यद्वा कर्कमुलाराश्योमध्ये कस्मिनपिराशो स्थितधन्दो पेधकारक प्रहेण सह वेध करिष्यति तदा थालस्य मरणं भवेत् । तदु नरपति समा. ज्यप्रन्ये 'यदिने पेपयेच्चन्दस्तहिने स्याशुभाशुभम्' अन पिताकोचा. स्पारिष्टस्थापगमाय दानपदार्थमुच्यते । रकवस्त्र शर्करा तथा पाषाणपानं गव्यदु- ग्धपूरितम् । तदशको प्रवालं विद्रुम वेषशरकमहस्य विहितधान्य तपा दण्डेशस्य धान्य तिलनाडुलानि च । तया प्रन्यान्तरेविशेषः ।

सुशेधिमोसहितः। धान्य मुद्गाध मायावतिलाचस्वेतसर्पाः । लोहं प्रवाल घटित घृतं गय॑स्वशक्तिः ॥ वेषकहरूपेण धान्यमानं नवांशकैः। यहादसमानं च स्वर्णमानं स्वशापितः ।। घृतार्थप्रमित खण्डं तिला लोहाचतुर्गुणाः । सयान्यो विशेषः कर्मविपाके ॥ 'वेदाध्ययनसम्पन्न याचितारमकिचनम् । ब्राह्मण दातुमाहूय दानार्थ न ददाति यः॥ बालानां हिसकश्चैव बहुम्याध्यादिमान् भवेत् । शूलादिदुष्टरोगाढयः सदा दुष्खस्य भाजनम् ॥ पापमहतोवेधस्त नित्यं पीडयेशम् । भय तदोषापामाय विशुलदान घायुपुराणे ॥ 'कृष्णपक्षे चतुश्या अष्टम्या घा सितेतरे। फर्याद्वादशनिष्केण त्रिशूलं लक्षणान्वितम् ॥ पत्त सवर्णमान निष्कचतुष्टय वा सुवर्णसंशक या षट्पश्चाशद धिकशतलोल्य घेति. निधा विकलाः । तदशकौ यथा शकिस्तथा विधेयम् । तर पात्रे त्रिशूलस्थापयित्वा यथाविधि पञ्चोपचार रुद्रप्रकाशदिवमन्त्रेण तया निशूलाय नमः इति गाममन्त्रेण तत्सम्पूज्य ततोऽपोरमण्ण प्रणिपत्य सतो यथा विभवेन द्विजं व पूजयेत् । ततः सङ्कल्पः । ॐतत्सत् अपेत्यादि अस्य पालस्य ग्रिपाताकीचके अमुकप्रनितलालसन्म- सवेवगतदडायामेशपापमहसंसूचिताशेषरिष्ठ झटितिप्रशमन पूर्वकदीर्घायुष्यबल पुष्टिनरम्यप्राप्तिकामाय इदं दुग्धपूरितं पापागा तथा अस्पमृत्युवरामनाय सौवर्ण त्रिशूलं तया पृतं शमितानि यमुवतिला सोई प्रसल सायं प्राणायाहन्ददे ।मय तत्तदरतनि स्वस्वदेवतमिति योजगीयम्। तत्र पाषाणस्य

पवस्वराभिधः।
धर्मराजः । त्रिशूलस्य मृत्युञ्जयः । घृतस्यग्निः। शर्कराया वरुणः । अज्ञाना
प्रजापतिः । वस्त्रस्य बृहस्पतिः। सुवर्णस्याग्निः । तिलानस्यब्रह्मा । लोहस्य
शनिः । प्रबालस्य भौमः । ताम्रस्य सूर्यः । इति दैवतं बोध्यम् ।
अथ निपाताकीचक्रप्रकारेण वर्षारिष्टविचारस्तु मदुकजातकोडा भिधे मन्ये
दष्टव्यः । अत्रायं विशेषः । स्वशेषाङ्कन राहुकेतु रहितौविधेयावर्या
दुत्क्रमाती लेख्यो । अत्र तयोविपरीतचलनात्तथा विशेषग्रन्यस्वरसाच्चैयं कल्पना
समीचीना । तथा मतान्तरे तु गतान्दभानेपड्भिके शेषातुल्यराशी राहुभौमौ
लेख्यो । अथ मतान्तरे वर्षपताकीचक्रस्यापि केतुपताकीचक्रसंज्ञा कृता । अस्मिन्
चक्रे चन्द्रभौमयोर्यद्वा राहुमन्दयोरेकनाध्यमियो वेपस्तदा तस्मिन् समये
महरिष्टं भवति । अत्र यदिराहुजीवयोवैधत्तदा कष्टम् । तथा पापवेधेन.
हानिर्वाच्यो। तया शुभग्रहवेधेन वृद्धिांच्या। एवं पापशुभमहजनिते वेधे
मिश्रफलम् । तथा मुकावल्यामुफम् ।
"स्वर्भानविद्ध हिमगौच कष्टं तापोर्कविद्धेऽथ गार्किविहे।
महीजविद्वे तु शरीरपीडा शुभश्च विद्ध जयसौख्यमुकम् ॥
शुभाशुमव्योमगवीर्यतोऽत्र फलं च वर्षस्य वदेत्सुधीभिः ॥
तथा स्वरपयाशिकायो विशेषरूपेण फलमुकम्
मन्देनपोडा रविणाऽसभीतिः पीडार्थनाशी रुधिरेण विद्ध ।
निमीलनं राहुशिसिव्यधेन स्याल्लामसौख्यं शुभसेटवेधे ।
उच्चादिपद संयोगात्तारतम्यात्फलं वदेत् ॥
द्विश्यादितचर यंदुष्टं पुष्ट शुगे तथा ।
एवं मासप्रवेशलमशास्तथा दिनप्रवेश्चलग्नवशासात त्रिपा साकारके
चन्द्रस्य पापप्रहेण सह वेधस्तदा नेष्टं फलं स्यात् । तदुसम्" वर्षे
मासे दिने नाध्या वेषं शात्मा फुले वदेन् । मनस्मिन् चलवर्षे मासे वा वैधे
सति तथादण्डेशस्य पापत्वे सति "चलवर्षे यदा वेध"इति पूर्वविहितपनानु.
रेण मृत्युबाभ्यः।
धोरणदत्तेन एतातिरम्या टोफा सुगम्या च सुयोधिनी या।
तस्यां पताकीजनितं सुचक्रं शिशोरसत्सरफलदं प्रपूर्णम् ॥ १॥

सुयोधिनोसहितः। - अत्रोदाहरणम्-सम्बत् १९६४ शकः १८२९ आश्विनमासे शुक्लपक्षे तृतीया तिथौ गुरुवासरे पथ्यादिकं १७॥ १० तदुपरि चतुर्थ्या तियों द्वारा घठ्यादिक ३६॥ १ प्रोति योगे घट्यादिकं ३६॥१८ गर करणे घ०१७१० तदुपरि वणिज करणे एवं पञ्चाश शुद्धी तत्र दिनमान २९॥४ धीमन्माण्ड मण्डलाझेदयादिष्टम् २३ ३ कुम्भ लग्नोदये कस्यचिजन्म । तात्कालिकाः स्पष्टा ग्रहाः। च मं... शु. श. रा.के. ५ १६।३।६१०२८ २३. . ५७१७. ०१२७२८२० ३. २१२५३६५४५७५३,१५१५ ९ १०२५२१२०२०१४३०३० (५९,८२५३५८०९७५३३३ ३१ १२ २७१८२२१९४३१५/११ A प्रथम अर्धयाम प्रमाण का आनयन करना चाहिये दिन का इष्ट काल हो तो दिन में आठ से भाग देना चाहिये, यदि रात्रि का इष्ट काल हो तो रानि- मान में आठ से भाग देना चाहिये यहाँ दिन का इष्ट काल है अतएव दिन मान २९॥५ में भाठ का भाग दिया तो लब्धि. ३।३८ प्राप्त हुआ। यही एक- अर्धयाम का मान हुआ । अतएव इस अर्पयाम प्रमाण से दिन का इष्ट २३३३ में भाग दिया तो लब्धि ६ मिला यह गत अर्धयाम संस्था हुए । सन्धि में १ जोद दिया अतएष ७ सातवें अर्धयाम में जन्म हुआ तो "दिवा पटक कमे- जैव" इत्यादि अर्धयामेशानयन प्रकार से अध्यामेश शनि हुआ इसी प्रकार राशि के इटकाल में रात्रि के अर्घयाम प्रमाण से भाग देकर “रात्री पचक्रमेण " से अर्धयामेशानयन करना चाहिये । ४

पश्चस्वमिधः ।
अथ य दण्डेश के ज्ञान के लिये अर्धयाम प्रमाण ३३८ में ४ चार से
भाग दिया लन्धि ०५४।३० यह दण्डप्रमाण हुआ। यहाँ ६ अर्धयाम का
प्रमाण २१:४८ गत हो चुका है सातवें वर्धयाम में 1 घटी १५ पल बीत
चुका है अतएव इस अर्धयाम के द्वितीय दण्ड में जन्म हुआ इस लिये
"दिवा प्रस्मेणैव” इत्यादि दण्डेशानयन विधि से मगल दण्डेश हुए ।
अध बालारिए विचार के लिये "ह दान विचारे तु अन्रयेमेषं विनि-
दिशेत्'' इस सूत्र से निपताकि चक्र लिखकर एकोन विंशतिः कके सिंह
सप्तदर्शव तु" इत्यादि से अडोंका न्यास करके वालारिष्ट का निश्चय किया
जाता है।
विपता किचक्रम् ।
रा.
१७
१९.क.
मी.२५
१७ सिं.
कुंश.१५
म.मं२५
२६४. ५७ २९ध.
शु.बु.

सुवोधिनीसहितः । 35203 ५ जन्माङ्गचक्रम् १.म. १२ ११श. २ रा.३ यहाँ अर्धयामेश शनि और दण्डेश मंगल दोनों पाप ग्रह है। तथा त्रिप. साकि चक्र में जन्म लग्न पूर्व कथित रीति वृधिक राशिस्थ चन्द्रमा से बाम विन है । जन्म लग्नगत शनि है । चन्द्रमा क्षीण होने के कारण पाप ग्रह हुमा तथा "सूर्यमुक्का उदीयन्ते" इत्यादि से तृतीयस्थ होने से समसंशक हुआ अतः ' सहजा स्युः स्वभावस्था" से पाप प्रह हो हुआ । नीचस्थ होने से (मध्यवली) अर्धबली हुआ ! तथा 'पादोन समवेश्मनि" इससे ४५ पादोन बली हुमा । अतएव “सबलेन प्रहे पापे दिनमान विधीयते । मध्ये बले तथा मासो वर्ष चैवायले तथा" इस प्रमाण से १७ मास पर बालारिष्ट हुआ। अथ चण्डेश अर्धयामेश दोनों के पाप प्रह होने से तया दण्डेश मगल राहु और सूर्य से विद्ध है । अर्धयामेश मी चन्द्रमा से विद्ध है अतएव "अशुभे दण्डसंयोगे सर्वत्र शुभवनिते" इससे मरण होना चाहिये परच यहाँ जन्मलग्न निज स्वामि से युफ है तथा यु. मृ० शु. तीनों शुभ ग्रहों से दृष्ट है सतरत यह जातक १७ मास पर महदरिष्ट का भोग कर जीविन है । जो लान नित्र स्वामी को छोड़कर अन्य पाप ग्रहों युत इष्ट हो उसनें यदि प्रबल अभप्रहों

पञ्चस्वमिधः।
की दृष्टि और योग न हो तो दण्डेश अर्धयामेश का पाप मह होने से तथा
पापग्रह के विद्ध इत्यादि होने से निर्धारित समय पर मृत्यु कहनी चाहिये ।
अन्यथा शुभ ग्रहों के दृष्टि योग के प्राबल्य से शुभ कहना चाहिये।
इस प्रकार यदि मास विषयक अथवा वर्ष विषयक अरिष्ट ज्ञात हुआ तो
किस दिन भरिष्ट होता है इसके लिये पया से ( "यदिने वैधयैच्चन्दस्त दिने
स्याच्छुभाशुभम्" इस नरपतिजयचा नामक प्रन्य के प्रमाण से ) जिस दिन
चन्द्र बेधकारक ग्रह से बेध करे उस दिन अरिष्ट कहना चाहिये।
इति श्रीप्रजापति दास विरचिते पयस्वराख्य प्रन्ये सरला भाषा-
टीकायाँ त्रिपताकिप्रकरण समाप्तम् ।
अयान वर्षारिष्ट क्थने परमोपयोगिताद् त्रिपसाकि चक विचारस्य पूर्वा
चार्योय पधानि-
रेसाप्रय तिर्थगोसस्थमन्योन्य विद्धाम्रगमेक कोणात् ।
स्मृतं बुधस्तन्त्रिपताकि चळं प्राड्मयोपाप्रग पर्पलग्नात् ॥१॥
न्यसेनचा किल तत्र संकां याताग्द संख्यां विभजेनिमोगः।
शेपोन्मिते जन्मगचन्द्रराशंस्तुल्ये धराशा पिलिपेच्छशाम् ॥२॥
परे चतुमाजित शेष तुल्ये स्थाने स्परा पचरास्तु लेख्याः।
स्यमांनुयि हिमगी यरिष्ट पातावि. विस सगिराम गस्ति ॥३॥
मीज विदं तु शरार पोड़ा शुभैध यिर या ताप लामा ।
शुभाशुभ यामग यायतोऽत्र फलश यस्य पदत् सुपीमान् ॥१॥

सुपोधिनीसहितः। ५३ अपायुदयविकाराध्यायः अथायुर्दायविचाराध्यायः ॥ २॥ तत्र स्वाभिमत प्रकटयति- चतुविंशति यर्पोर्धमायुयं विचिन्तयेत् । साधारणा न जानन्ति कठिन विषमं ध्रुवम् ॥१॥ बगहायेच नवार्यः कुतो निर्णयः पुरा। नदुद्देशेन वक्तव्यं यत्किश्चिमायते मया ॥२॥ निदानम्य यथा नत्वं स्वभायाद्रिष्ट निर्णयः । गुगेरद्देश्य गम्यश्च युध्यते ननु चान्यथा ॥ ३ ॥ सं० टी.-गणकश्चतुर्विशतिवर्षोन जन्मतचतुर्विशतिमितेभ्यो मतादेभ्यः परमायुयं वक्ष्यमाणविधिमा चलचक्रादिविचारं विचिन्तयेद्विचारयेत् । तदा. युयविचारं साधारणा अल्पज्ञानरा न जानन्ति । कथम्भूतं तयतो ध्रुवं निधित विषमं किग्वयगन्तुमशष्यम् । पुतो यतःकठिनमिति ॥१॥ तत्त्वज्ञैर्मुख्यार्थशेर्बराहायेराचार्य पुरा पूर्वसमये यो निर्णयः किन्वायुर्दा- यविचारः कृत । मया प्रजापतिदासेन तदुद्देशेन तत्कथनानुसारेण यत्किधिज्ज्ञा- यते यथामति स्वल्पमपि यदवगतं सद्वक्तव्यमिति ॥२॥ यथा स्वभावान्निदानस्य तत्वं तथारिष्टनिर्णयः कथितारिष्टविचारो गुरोरुहे. शगम्यः किन्तुगुरुपदेशेनावगन्तुं योग्यः भन्यथा गुरुपदशं विना न बुभ्यते ॥३॥ मा. टी.-अरिशध्याय में पूर्व कहा जा चुका है कि २४ चौबीस वर्ष के अन्तर बरिष्ट हो का विचार करना चाहिये । आयुर्दाय का नहीं इसी को यहाँ पुष्टि के लिये अन्यकार यहाँ कह रहे हैं कि चौबीस वर्षकै अवस्था के बाद भायुय का विचार करना चाहिये पाय उसे अस्पज्ञ देवश नहीं जान सकते

पश्चस्वराभिधः।
ArvAvM
हैं क्योंकि आयुर्दाय विचार कठिन है तथा विषम है अर्थात् टेढा है और
निधित है (अर्थात् अन्य फलों के तरह सम्भावित नहीं है किन्तु इस मृत्यु
का एक न एक दिन होना निश्चित है तो यह निषित ध्रुव कब होगा यह
जानना अत्यन्त ही कठिन और टेदा है )॥1॥
अतएर श्रीवराह मिहिराचार्यादि तत्वज्ञों द्वारा जो पूर्व में निधित हो गया
है उसी के
अनुसार जो । कुछ मुझे ज्ञात है वही मुझे कहना है ॥२॥
स्वभावतः भरियादि निर्णय का प्रत्यक्ष जो निदान वा कुछ तत्व है वह
गुरु द्वारा ही जाना जा सकता है अन्यथा गुरु के उपदेश बिना जानना कटिन
है ( क्योंकि गुरु को अनुभव सिर हो चुका रहता है)॥३॥
अय वर्षफल कयनार्थ वर्षलग्नमाह-
जन्म लग्न समारभ्य गतवर्षाणि योजयेत् ।
द्वादशस्विह भावपु ग्रहाध्य शुभाशुभम् ॥ ४॥
स. टो०-मन्मलग्न समारभ्य जन्मकालिक रानमेषादेयित्वा
यन्मितं स्यात्तत्र गतवर्षाणियोजयेत् । इह द्वादशम भावेषु प्रहै शुमाशुभ
फल पाच्य यथनीयम् । अयं भाव । स्वजन्मलग्ने गतवर्षमान योग्य तद्यदि
दादशाधिक सदा द्वादशभविभज्य शेषमित पर्पलग्न पल्पयिया तो भावमहा-
नुसारेण दद्वर्षस्य शुभाशुभ योध्यम् । अनीलकण्ठाचास्तिन्थिहामारमधिकृत्य
सामान्यत्या वर्षपले शेयम् । तत्पल प्रन्थान्तरे-
'ध्यन्त्यारिस्ट सोम्यसेटे पाप यायारिंगे शुभम् ।
केन्द्रकोणारगो राहु ! पापाखान्य शुमा मुदे ॥ ४॥
मा० दी-अपने जन्म सन में गत वर्ष मान को मोहार यदि बारह
से अधिक होतो १२ भाग दकर शेष तुल्य मेपादिन का वर्ष लान मान
र भाव प्रहानुसार शुभाशुभ पर्थ फल कहना चाहिये ॥ ४ ॥

सुबोधिनोसहितः । अथ वर्षेश्वर विधिमाह- वर्षेभ्य समारभ्य नक्षत्राविधानतः । वत्सर कल्पनीयञ्च फलं तच्च कल्पयेत् ॥५॥ सं० टी.---वर्षेश्वरं समारभ्य वक्ष्यमाणविविन । वर्षेशमवगम्य तमारभ्य नक्षत्राविधानत. कथितनक्षत्राङ्कमानेन वत्सरं कल्पनीय बोधव्यम् । तद्वत्फलं च कल्पयेत् । अर्थाद्वक्ष्यमाणविधिना वत्सराधोशं युध्वा तद्वशेन फल कथयेत् । अनेन वर्षेश्वरविधिः प्रदर्शितः॥ ५॥ भा० टी०-वस्तुतः यहां पर प्रथम जन्मकाल से अवस्था (वर्ष) का ज्ञान कर के नक्षमाङ्क विधि स ( अर्थात् पक्ष्ममाण "रविचन्दार" सौम्याश्च शनीज्यो राहु केतव । अन्त्ये शुक्र निरावृत्या कृतिकादि क्रमाद् भवेत् । इससे तया केतु पुण्डली और गुरू पुण्डली से ) वर्षश्वर का ज्ञान कर के फलादेश करना चाहिये ॥५॥ अय वर्षारम्भ विधिमाय- कार्तिकान्तनवाहानि जन्म मास दिनावधि । दिनानि चैव मासाथ गतव नियोजयेत् ॥ ६॥ सं० टी०-कार्तिसन्तनवाहानि कात्तिकमासान्तात्पूर्व नवदिनान्यारम्य जन्ममासदिनावधि स्वजन्ममासदिनपर्यन्त यानि दिनानि ये च मासास्यदिपणष्य गतवर्षे नियोजयेत् । अत्राय भाव । कात्तिकमासस्येकविंशातदिनात्पर किन्तु कार्तिक शुक्ल सप्तमोतिथि समारभ्य जन्ममासस्य दिनपर्यन्त दिनबन्द गयित्वा तद्गतमासदिनानि गतवर्षे योज्यानि पुनद्वितीयारम्भ. कात्तिक शुक्ल समभ्याम् अन्न सावनमानेन वर्षारम्भो विधेयः । अनेन वारम्भविधि प्रदशितः ॥६॥ भा. टी-यहाँ पर आगे स्वर ज्ञान के लिये प्राचार्य ने वर्ष को शातिक शुक्ल सप्तमी से प्रारम्भ कर "कार्तिकस्य परे भागे नवाह्या यथा तथा ! मार्ग पोपो तथा देय माघस्य च दिनत्रयम्" एवं क्रमेण दातव्यो वर्ष पूर्ण यथा मवर "सभागविधि से पाच विभाग किया है। अतएव यहाँ पर पश्च स्वराभिधः। - कार्तिक शुक्ल ७ सप्तमी से प्रारम्भ कर जन्ममास के दिन पर्यन्त गतमास तथा गत दिन को गत वर्ष में जोडना चाहिये अर्थात् प्रहण करना चाहिये तथा पुनः द्वितीय वर्ष का प्रारम्भ कार्तिक शुक्ल सप्तमी को जानना चाहिये ॥६॥ * अथ केतुपताकी चक्रमाह * रविचन्द्रार सौम्याश्च शनोज्यौ राहुकेतवः । अन्त्ये शुक्रस्त्रिरावृत्या कृतिकादिक्रमात् भवेत् ॥ ७ ॥ सं० टी०-रविचन्द्रारसौम्याः। ततः शनीज्यराहुकेतवः । अन्त्ये शुक्रः। एते कृत्तिकादिकमास्कृत्तिकानत्रादि जन्मनक्षत्रवशास्तिरावृत्या धारनयेण वर्षेश्वराः स्यु । भन्नेदमवधेयम् । यस्य प्रथमंकृत्तिकानक्षत्रे जन्म तस्य प्रथमाव्दपी रविः । द्वितीयवश चन्द्रः । ततस्तृतीयाब्दपः कुजः । चतुर्थान्दपो बुधः । ततः शनिः । तदने गुरुः । ततो राहुः। ततः केतुः एवं नवश शुक्रः । इति प्रथमावृत्तिः द्विनौयावृत्तौ तु दशमवर्षादारभ्य पूर्ववत्कलनया चाष्टदशाब्दपो मृगुः। ततस्तृती- यात्तावेकोनविंशतिवर्षादारभ्य कथितगणनया सप्तविशतिवर्षाधिपति शुक्रः । एतेन केतुपताकीचकं प्रदर्शितम् । परञ्चेदमेव बहुसभ्मतम् । अर्थादस्मादेव केतुपताकीचक्रजनितो पशो प्राह्य इति ज्योतिविदा सम्प्रदायः तयाकृते सति तचक जातम् ॥७॥ भा० टो-कृतिकादि नक्षत्र के कम से तीन आवृतियों में सूर्य चन्द्रमा मंगल बुध शनि वृहस्पति राहु केतु और शक क्रम से वश होते । यदि कृतिका नक्षत्र में यदि जन्म हो तो प्रथम वर्ष के दशा स्वामी या वर्षेश सूर्य हुए एवं द्वितीय वर्षेश चन्द्रमा हतीय वश मंगल इसी प्रकार नवम वर्षेश शुक्र पुनः दशम वर्षेश सूर्य से आरम्भ माठरहवें का शुक्र एवं उन्नीस १९ वे वर्ष से प्रारम्भ कर २७ वें वर्ष का स्वामी शुक्र हुआ। एवं द्वितीयावृत्ति में ७ सुबोधिनोप्तहितः। भी अठाईस २८३ घर्ष से प्रारम्भ कर ५४ तक पूर्वोक फ्रम से सूर्यादि स्वामी होंगे। एवं तृतीय चतुर्थ आवृति में भी यही क्रम जानना चाहिये । विशेषता यह है कि यदि कृतिका से अन्य नक्षत्रों जिनका जन्म हुआ है उनके वर्षेश विचार में कृतिकादि कम से जन्म नक्षत्र का जो स्वामी होगा वही प्रथम वर्षेश होगा तथा उसी के क्रम से पूर्वोक्त रीति से वर्षाधीश का निर्णय करना चाहिये । जैसे किसी का जन्म नक्षन विशाखा है तो कृतिकादि के क्रमसे प्रथम वर्षेश शनि होगा और शनि के कम से ही द्वितीयादि वर्ष के स्वामी पृ० स० के० शु० २०० म० यु० होंगे ॥ ७ ॥ यथाचक्रम् । र.च.म.बु. , . रा. के. शु. क. रा. म. आ.पु. पु. अ. म. उ.ह. चि. स्वा वि.अ.ज्ये मू पू. उ. ध.श. पू. उ.र.अ.म. २०५०२८५६३३६३२०२०७०) अथ मदीयमूत्रम् । गताब्दैर्युता जन्मनक्षप्रसङ्ग्या दृगूना विभत्ता ग्रहै शेपकाद्वै । । अधीशाः क्रमादर्कचन्द्रारसौम्या शनोज्यौतम केतुशुक्राः स्युरत्र ॥१॥ सं० टी०-जन्मनक्षत्रसख्या अश्विन्यादितो निजजन्मनक्षत्रसङ्ख्या गताब्दः स्वजन्मतो गतवर्षप्रमाणेन युता सहिता कार्या । पुनः सा हगूना द्वाभ्या होना कार्या पुनः सा प्रयनवमिदिमत्ता याच्छेप तस्मादचन्द्रारसौम्याः । तथा शनोज्यो समकेतुशुका एते मादन केतुपताकीचके चाधीशाः पशस्वरामिधः । AN भत्रोपपत्ति ।मदुक्तकातकक्रडाभिमन्यस्यमुद्दादशानयनस्य वासनावदव धेयेति ॥१॥ सं० टी०-अनोदाहरम् । तद्यया । कृष्णदत्तस्य मधानक्षत्रे जन्म तेनान प्रथमवर्षाधिपस्ननक्षत्रोपरि गतः केतुः तत पूर्वदद्गणनया ग्रन्यारम्भे चैकचत्वा- रिंशन्मितस्य वर्तमानवर्षस्य पतिः पुन कुजग्रह एव स्यात् । अथ मदुरुसुत्रेण यथानक्षल्या दशमिता (१०) सा गतवर्षप्रमाणेनानेन (४० ) सहिता मान पञ्चाशन्मितं (५०) इदं दृगूनित सदष्टचत्वारिंशन्मिसं स्यात् (१८) इद नवभि- स्तष्टं (३) तेनात्र बर्षाविपो भीम । एवमन्यत्रापि विभाव्यम् । तथाऽन्य रुक्तम् । "अन्दुभीमशनीज्यराहुकेत्वास्फुजिच्चाग्निभतः पताक्याम् । वारत्रयं भानि विलिख्य केतार्जन्मतो वर्षपतिर्गताब्दैः" ॥ तथान्यदपि भाषा । चारिरेखा अवधरण्यादिग्रहमण्डल । रविचन्द्रमालवुधशनिगुरु राहुक्तुशुक्र अन्ते जानि । कृत्तिकादि ऋक्षप्रमाण वामावर्तएकरभाग इति ॥ ७ ॥ अथ केतुपताकोचक्रजनित पशाना फलमाह-- रविणा भ्राम्यते देशः सन्तापो ध्याधिपीडनम् । कान्ता रोग ज्वर शार्क करोति च भयातुरम् ॥ ८॥ चन्द्रे पुष्टि धृतिस्तुष्टिः सुयं सम्पत्ति रेव च। आरोग्य लभत कामो धन पुत्रसमन्वितः ॥९॥ भौमे सदा मर्म रोगः कार्य हानि भवेद् ध्रुवम् । क्षद् फर्म रतिनित्य मनस्तापो दिने दिने ।। 10॥ भा० टो-पूर्वोक्त रीति से केतु पताको जनित जो वर्षश हुए हैं उनका फल कहते हैं यदि सूर्य वर्षेश हो तो वह देश भ्रमण सन्ताप रोगजनित पीड़ा स्त्री को रोग ज्वर शोक और भत्यन्त भयभीत करता है ।॥ ८॥ चन्द्रा वर्षे होने से पुष्टि, धैर्य, संतोष, सुख सम्पति, भारोग्य लाभ, अर्भाट कार्य की सिद्धि, और धन पुत्र से युक्त करता है ॥ ९॥ मंगल यश होने से हमेशा मर्म रोग कार्य हानी कार्यों में प्रेम और नित्य मनस्ताप को करता है १०॥

सुषोधिनोसहित Awar बुधे च राजसन्मान पुत्र लाभस्तथा सुखम् । धनस्याचागमो नित्य तथा ज्ञान दिने दिने ॥ ११ ॥ शनौ रोग भय शोक य.धनं क्षयमेव च । अर्थहानिमभाग्य प्राणनाश करोति ॥ १२॥ सचाहाभरणं कण्ठे स्वर्णहार विभूषणम् । जोवे च राजसन्मान लोके पूजा धनागमः ॥ १३ ॥ भा० टी०- घुध वर्षेश होने से राजा से सन्मान, पुत्र लाभ, सुख, हमेशा धनकी प्राप्ति और नित्य ज्ञानको वृद्धि करता है ॥ ११ ॥ शनि वर्षेश होने से रोग, भय, शोक बन्धन शरीरादिका क्षय धनको हर्धन और अभाग्य तथा प्राण का नाश करता है ॥ १२ ॥ बृहस्पति वर्षेश होने से अगों को भूषण से युक्त कण्ठ को साने के हार से सुशोभित, राजा से प्रतिष्ठा और लोक (जन वग) से पूजा और धनकी प्राप्ति को करता है ।।१३।। रक्तस्रावो भवेदन राहो वर्षे जनस्य च । विदशगमन चैव वह्नि वारि भयन्तथा ॥ १४ ॥ राज कार्यभय चौर्य गृहदाहोत्थ बन्धनम् । अयश्यं च भयेदेते केतो सम्वत्सरे पुन ॥ १ ॥ शुक्र पौरुष सररयाति पुष्टि, सर्व सुखानि च ॥ मुक्ता रत प्रबालादि धनलामो दिने दिने ॥ १६ ॥ भा० सी०-राहु अपने वर्ष में मनुष्य का रक साव विदेश यात्रा तथा भग्नि और जलके भयको करता है ॥ १४ ॥ एव केतु भी अपन वर्ष में राज के कार्य से भय चोरी और गृह दाइसे पन्धन (या चोर भी गृह दाह रो षष्ट ) को अवश्य करता है ॥ १५ ॥ शुभ अपने वर्ष में पराक्रम अच्छी प्रसिद्धि पुष्टि सभी सुखों को प्राप्ति मुका रन और मझा आदि का धनों की प्राप्ति नित्य करता है ।। १६ ।।

पवस्वामिधः।
AR
अथ पूर्वविहितभापानुसारेण केतुपताकीचक्रद्वयम् ।
२.
४
३
शु.1१२०
१२
२२
२१
म.५।१४१२३ के.१०१९॥रा.९१९८।२७
. ०१५।२४श. ७.१६।२५गु. १७२६
च.११३३२२,२.३।१२।२१शु.११.२०१२
में. ५१४।२३ के. १०११९१रा. ९४१८०२७)
३६.१५।२४ श.७७/२५६.८१७२६
.
मन रेखाचतुष्टयेन पूर्वापर रेखाचतुष्टय तया याम्योत्तररूपं रेखाचतुष्टय-
मित्यनेनाभिप्रायेण द्वितीय चक्रस्य स्वरुपं जातम् ।
अथ खेटानां दशामानयोतक मदीयसूत्रम् ।
रखौ रसा वै तिथयः शशाङ्के फुजे च नागा विधुजेऽद्रिचन्द्राः।
अभ्रन्देवः सूर्यसुते सुरेज्ये नन्देन्दयोस्त्वतनौ रसाश्च ॥ १॥

६. सुपोधिमोहित । रूपाश्चिनः पूर्वसुरेन्द्रपूज्ये चोन्या दशामा गणम्भवीणैः । सटी अर्थतनी ही देती र पञ्च दशारदा । यद्यम्यस दशामागस्य प्रयोजन नास्ति । यतोकैम्पसमो प्रहमोगकाल स्वीकृत । परच तथापि वैकस्मिन् वर्षे रोटातासमे दिनात्मकदशामानसाधनार्थमुपयोग्यास्ते पटिना । मात्रापति । मदुशगतकक्रीडाभिधमन्यातायोत्तरशतपरमायुयकल्पनारमाद- वधेया ॥१॥ रखौ नपा स्यु सशरा शशारे भामेऽयुग्म विधुजेऽयाणा । शनी घिरामा गुरौ निपीए नखादलाने भृगुजे सौला ॥१७॥ अथातर दशानयने पाराशरीक पयानि-- सूच कुज सौम्य शनि वस्तमो भृगु । श्ते दशाधिपा प्रोक्ता केतु हीना नवमश ॥१॥ रसा पचन्दवो नागा ८ शैलचद्राश्च १७ मन्दव १० ॥ गोरा १५ सूया १२ कुनेत्राण २१ समा प्रधातनादय ॥२॥ पति पारासोक्त वचनन, यष्टोत्तर शतामतेन परमायुदशामानेन रसाम्दारिक त्ववान मान लभ्य तरेक वर्ष मतेन किमिति । फल चक व खपमान स्वद४१ ) বমি জাননী দিনগন্ধ ৰূগোধ রধোগ]িণর আন্ত परमायुद्ध १६४३६. तिच्या प्रत्या- परमायु सशा मान ६४३६०.९४३६. १८ १४११० चन्द्रमा मान- १२४९ ३ पचय दिनानित १५४११४३६.18x" १०८ • समय र .

पसमिधः। wn~ afVvvwLL-AINT परमा सं० टी०-दला रही केनो च विंशतिः। एतानि दशामानानि दिना- स्मकानि केकवर्षे विहितसेटाना स्युः। सत्राप्ययदीक्षितनाम्ना गपकेन तया. न्यैर पि तटोकाचारविहितदिनानि रोटानामन्तदंशामानानि कलितानि तथा पर न्दादिसमानि दशामानानि कधिनानि । परचनानि न समोचानानि । यत एक कमहस्यकैन्दरूपो दशाभोगकालो मूल कारेग स्वीकृतस्तहिं कर्य पम्दादिक दमामानं साइते तथैकव पूर्व क्षामाननिरूपणमन्तरणे तदन्तर्दशामानकप- नाप्रसाः । तथा पासनापहि त तास्यात । भतो यलगुरू ते विधातापियाय. हि वास्तवासना मुगमामपि न आनन्तीति प्रत्ययो मम जातः । सं० टी०-अमोपपत्तिः। ययष्टोत्तरशतमिलन परमायुदोयेन पादादिक स्वस्वप्रहज जन्मकालि दशामान सभ्यते तदैकरमितेन इस्पितपरमायुदादेन किमिति । फलं चैकय स्वस्वदशामान पस्यक स्यादिति रूप(-)मद सरमानिमिर्गुणितं सद्विनात्मक आतमिति सर (स्व:) स्वहर. दशामने सामानोपारने कृते पनि "सी" लाम: NEI उपपन्ना भयेयुः । भगन्दाना शायर्य गोयते । तामा मान जन्मल पूर्वपितं पटम्दामिन्यस्य स्थापनशामत दिनमा दशामनपुग्यं (२६)=(६४१२४१० ११x६ ')=(२) मा भन्दामने पागण्यानरराम (1) (५४.११.४.१०)=(५४)- समन्याममा नन्। तामा WITY. NO. wring Prera ५HARTRENT ENTRY. CEL ला.॥ Ext. -- - - १५x. १ vvv ५५ -viv4 सुधाधिनीसहितः। भा० टी०-पूर्व में एक २ वर्षों का वर्षेश कह कर अय एक वर्ष के. अन्दर कथित सभी ग्रहों दिनात्मक दशा मान कहते हैं यथा एक वर्ष अन्दर रवि का २० दिन चन्द्रमा का ५० दिन मंगल का २८ दिन बुध का ५६ दिन शनि का २३ दिन गुरु का ६३ दिन राहु का २० दिन और केतु का २० दिन तथा शुक्र का मान ७० दिन होता है। एवं इन दिनों का योग ३१० दिन होता है। यह मान अष्टोत्तरी दशा के मान के अनुपात से लिखा है जिस को मैं टिप्पणी द्वारा स्पष्ट कर देता है ॥ १७ । दशा दशाहता कार्या दशापिण्डविभाजिता । लब्धं दिनानि शेषानि शेपं पटिहतं पुनः॥ १८ ॥ दशापिण्डेन भक्त यल्लब्धमन्तर्दशाघटो। ततः पलात्मकं साध्य विदशामानमेव हि ॥ १९ ॥ सं० टी०-दशा दशाहता कार्या सा पुनदंशापिण्डविभाजिता दशायोग- मानेन भक्का लब्धं पलं यत्तानि गणकेन दिनानि शेयानि । पुनः शेपं पष्टिहतं पष्टिगणं दशापिण्डेन दशायोगेन भकं यल्लब्धं फलं साचान्तर्दशाघटी स्यादर्था- दण्डात्मकं वान्तर्दशामानं स्यात् । ततः पलामक साध्य विदशामानमे- पहि॥१८॥ अप्रायं फलितार्थः । यस्य दशाधिपत्य महादशाया यदन्तर्दशामान शानुमभीष्टं तदा तद्दशाधिपस्य महादशामानमभीष्टानां प्रहाणा त्वस्वदशाभानः पृथक् पृथक् सगुण्य सर्वेषी महादशामानयोगेन विभज्य फलं तद्दशाधिपस्य महादशायाँ स्वस्वान्तर्दशामान स्यात् । एवमन्तर्दशामानमपि महादशामानं प्रकल्प्य तूर्ववद्विदशामानमपि योध्यम् । अथवा मदुफजातककोडाभिधमन्य. निष्टेन लाधवप्रकारेणान्तर्दशादिकं साध्यम् ॥ १७ ॥ मा० टी०-जिस ग्रह दशा में जिस प्रह का अन्तर्दशानयन करता हो उसके दशामान रो दशाधिपति के दशामान को गुणाकर सब प्रहोंके दशामान पशवरामिधः । A- . के योग ( दशापिण्ड) से भाग दे तो लन्धि अन्तदर्शा दिन प्राप्त होगा पुनः घोष को छाठ से गुणाकर दशापिण्ड से भाग दे लन्धि घटी मान अन्तर्दशा होगी एवं पुनः शेषको ६० से भाग देकर दशापिण्ड से भाग देने से पलात्मक मान अन्तर्दशा होगी। एवं विदशा का आनयन करना चाहिये अर्थात् अन्त. दशा मानो को दशामान कल्पना कर पूर्वोक्त रीति से विदशा साधन करना चाहिये ।। १८॥ १९॥ अत्रोदाहरणम् । तद्यथा रविदशामानमिदं ( २०) रविदशामानेन गुणित जातं (२०४२० ) इदं दशामानयोगेनानेन ( ३६० ) भर्फ जात [२१.१४२]-X1-[2] F=x=84] फल (१) शेषमिदं ( १ ) पष्टिगुणं स्पहरेण मक्त जात [६][5] फलं ( ६ ) पुनः दोष पष्टिगुणं स्वहरेण भक्तं जात [२१६०] [२०] =(४० ) अत्तो रविदशाया स्वान्तर्दशामानं दिनादिकं जातं १।६। ४० एवं रविदशामान चन्द्रदशामानेन पञ्चाशन्मितेन गुणित दशायोगेन भक्त जात [२९४.५१] - 18827 फलं ( २ ) शेष (७) पटिगुणं स्वहरे- ण भक्त जातं [४०] | अन्न फल ( ४६ ) शेष, पटिगुणं स्वहरभक्तं जात [[२,२०(४०) मतो रविदशामा चन्द्रस्यान्येदशामाने दिनादिकं जातं २।४६॥४०॥ एवं सर्वेषी प्रहाणो महादशायाँ स्वस्तान्तर्दशामानानि साध्यानि।

मुयोधिनोसहित। अन्तर दशानयन का उदाहरण-जैसे रविके दशामें रविका अन्तर दशा निकालना है तो दशाधिपति रविके दशाका मान-२० अभीष्ट प्रहके दशाका मान-२० । दशाओंका योग-२०+१०+२८+५६+३३+१३+२+२+७= ३६०-दशापिण्ड । .:. दशा दशा हृता कार्या दशा पिण्ड विभाजिता २०४२० ल-१ दिन, शेष ४० षष्टि हतं दशा पिण्डेन भक्त ३६० ४.४६. २४०० 'लब्धि ६, घटी शेष-२४० पुनः शेष पष्टिहतं दशा ३६. २४०+६० पिण्डेन भक्त ==लब्धि ४० पलानि । इस प्रकार रवि में रवि का ४०० -- -- अन्तर्दशा-१ दिन। ६ घटी। ४० पल । इसी प्रकार रविमें चन्द्रमा की २०४५० अन्तरदशा:- २ दिन । ४६ घटी। ४० पल इसी प्रकार सभी अन्तरदशाओं मान निवाल कर रख दिया जाता है। यथा सर्वेषां अन्तरदशाचक्रम् । रवी चन्द्र बुधे र.१६० ४६०४. मं॥३३।२० श,11५. चं.६५६।४०, म.२।१०४० मं. ३३५३१२० यु.४२१२० यु. ७४६४० श,४१३५ पृ.८४५ रा,१।३३।२० रा, २४६१४० के. ११३३२२० के २१४६।४० शु.५।२६।४० शु.५१४३३२० १३३१२० ..२०४६४. चं.३१५३२० खु.८४२१४० श. ५८ पृ.९४८ रा.३१६०० के. ३१६४० शु. ११५३।२. र,३३६४० च,७४६१० मं.४।२१।२० रा,१६४० फ. १६४० य.३।५।२० २.दिनानिः

पसस्वरामिधः।
शनी
गुरी
राही
केती
चुके
श. ३१६३० गु. १११११३० रा. १६० के. १।६।४० शु१३३३६॥४०
वृ. ५१४६।३०रा, ३।३० के. ११६४० 'शु. ३।५।२०२, ३३५३२२०
(रा. ११५० के. ३३० शु. २५३२२०, १।६।४०. ५१४३३२०
के. १५० शु. १२।१५सू.११६४०चं. २।४६१२० म. ५२६४०
(शु. ६०२५
चं. २०४६।४० म. ११३३३२०७०५३२२०
सू. १.५० चं, ८।३५ म. ११६६।२०७. ३१६६४० श. ६३२५
मं, ४५ यु. ३१६५४० श. १५०
गु. १२/२५
म.१३५ बु.९४८
श, ११५०
गु, ३३० रा,३५३३२०
श. ५/४६३० गु. ३।३० रा, १५६४० के. ३।५।२०
३३
२०
७.
अनोपपत्ति' । यदि खेटानो दशायोगेन परमायुर्दायेन स्वावदशामानं विंश-
तिदिनादिरूपं लभ्यते तदाभोट महदशामानतुल्येन कल्पितपरमायुद्दयेन किमिति।
फलमिष्टप्रहदशान्तर्गतस्वस्वान्तर्दशामान स्यादिति रूप (द) एवमिष्ट-
प्रहदशान्तर्गताना स्वस्वान्तर्दशामानानां सर्वेषां योगमानं दशापिण्डाल्यम् ।
तथाऽभीष्टग्रहान्नदशामानं परमायुर्दाय चेति प्रकल्प्य पूर्ववदनुपातेन विदशादिक
साध्यम् । तेनोपपन्न सर्वम् ॥ १८ ॥ १९ ॥
अयान्तर्दशाफलानि ।
शुभं शुभे युधपि स्यान्मरणं राहुमन्दयोः ।
गुरु द्वये महत्सौख्यं दुःसं स्याद् भौम सूर्ययोः ॥ २० ॥
रवी रखी चेन्मरणं रचौ चन्द्रे तथैव च ।
रयौ भौमे मन्दता च पापो रविवुधे तथा ॥२१॥

wnA सुबोधिनीसहितः। ६७ सन्तापोऽर्के शनी चेत्स्याद्रवो गुराग्रुपद्रवाः । रव्यगौ चोपद्रयता मन्दता च रयौ भृगौ॥२२॥ भा० टी०-घुध यदि शुभ ग्रह हो तो बुधका अन्तर्दशादि शुभ होता है राहु और शनि में मरण तथा गुरु शुक्र में अत्यन्त सुख और सूर्य मंगल में दुःख होता है ॥२०॥ इस प्रकार प्रथम श्लोक से सामान्य फल कह कर अब विशेष फल को वहते हैं कि सूर्य के दशा में सूर्य का अन्तर दशा हो तो मरण एवं सूर्य के दशा में चन्द्रमा की अन्तर्दशा में भी मरण तथा सूर्य दशा में मंगल के अन्तर में मन्दता ( भालस्य ) पाप युध को अन्तर्दशा में भी (बालस्य ) शनि के अन्तर्दशा में सन्ताप, गुरु के अन्तर्दशा में उपद्रव राहु को अन्तर्दशा में उप- के अन्तर्दशा आलस्य होता है ॥ २१ ॥२२॥ चन्द्र चन्द्रे राज तुल्य लक्ष्मी स्याच्चन्द्रभौमयो. । चन्द्रे युधे च नाशः स्यात्स्त्रो पोडा चन्द्रसौरयोः ।। २३ ॥ चन्द्र गुरौ प्रवासश्च लाभः स्याच्छशिदैत्ययोः । सर्वनाशश्चन्द्र शुक्रे सोनाशश्चन्द्रसूर्ययोः ।। २४ ॥ फुजे भौमे प्राणनाशो योपिनोतिः फुजे युधे। भोमे शनौ च शोकः स्याच्छुभः स्थाच्च फुजे गुरौ ॥२५ ।। फुजे राही चाग्नि भौति पीडा स्याच फुजे मृगौ। भीमे सूर्य व चातुर्य फुजे चन्द्रे धनागमः ॥ २६ ॥ मा० स०-चन्द्रमा की दशा में चन्द्रमा की अन्तर्दशा में राजा के सदश पुरा मंगल के अन्तर्दशा में लक्ष्मी प्राप्ति युध दे अन्तर्दशा में माश शनि के अन्तर्दशा में की पीड़ा होती है ।। १३ ॥ दय और पञ्चस्वशमिध । M मा० टी०-चन्द्रमा दशामें गुरुके अन्तर्दशामें परदेशमें वास राहुको अन्तर्दशामें लाभ,शुक्रके अन्तर्दशामें सर्वनाश और सूर्यके दशाम स्त्रो नाश होता है ॥२४॥ मंगल के दशामें मगलको अन्तर्दशा हो तो प्राण नाश बुधके अन्तदंशामें स्त्री भय, शनिके अन्तर्दशा में शोक गुरु के अन्तर्दशा में शुभ होता है ॥२५॥ एवं मगल के दशा में राहु के अन्तर्दशा में अग्नि भय शुक्र के अन्त दशा में पोडा सूर्य के अन्तर्दशा में चतुरता तथा चन्द्रमा के अन्तर्दशा में धन लाभ होता है ।। २६॥ घुघे बुध सुख चैव सुखं स्याश्च युधे शनौ । बुधे गुरौ सुखश्चैव बुधे राही च सिद्धय ॥ २७ ॥ घर्भय धुधे केतौ वुधे शुक्रे च सिद्धयः । वुधे सूर्ये कोर्तिलाभो बधे चन्द्रे च रोगिता ॥ २८ ॥ मन्दता च वधे भौमे शनी मन्दे च दु सिता। किञ्चित्सुखं शनो जोवे शती राहौ च दुसिता || २६ ॥ शनौ भृगौ सुख च स्यादरिए हि शनौ रयौ। शनी चन्द्रेअपमृत्यु स्याद्देश त्याग शनी कुजे॥ ३० ॥ भा० टी०--बुध के दशा में बुध की अन्तर्दशा मे सुख बुध म शनि के अन्तर्दशा मे भी सुख, वृहस्पति के अन्तर्दशा मे सुख राहु के अन्तर्दशा मे कार्यों की सिद्धि बुध में केतु के अन्तर्दशा में अग्निभय शुक्र के अन्तर्दशा सिद्धि सूर्य के अन्तर्दशा मे यश लाम चन्द्रमा के अन्तर्दशा मे रोग होता है ॥ २७ ॥ २८॥ मंगल के अन्तर्दशा में आलस्य होता है । अथ शनि के दशा में शनि अन्तर्दशा में दुख वृहस्पति के अन्तर्दशा सल्प मुख राहु के अन्तर्दशा मे दुख शुक मे सुख, रवि के अन्तर्दशा अरिष्ट च द्रमा के अवर्दशा मे परिष्ट मगल दे अन्तर्दशा मे देश त्याग और बुध के अन्तर्दशा मे मुरा होता है। आगे चल कर वृ के दशा में पथ के धनर्दशा का फल विघ्न यहगे वह पाप बुध सुवाधिनोसहित। का है अतएव यहाँ व. के दशा में बुध के अन्तर्दशा में सुख रूप फल को कहे हैं ॥ २९ ॥ ३० ॥ शनौ बुधे सुखश्चैव सौम्ये जोवे च तत्फलम् । जोवे भृगो सुखञ्चैव गुरुराहो च दुखिता ॥ ३१ ।। गुरी शुक्रे च लाभ स्वाद्गुरो सूर्ये सुसं तथा। गुरौ चन्द्र थियोग. स्याद्गुरी भोमे च सूरता ॥ ३२ ।। विघ्नञ्चैव गुरौ सौम्ये सुसं किञ्चिद्गुरौ शनौ । राही राही च पोटा स्याद्राहो केतुगते फलिः ॥ ३३ ।। अगौ भृगो च कलहः कल्प्यते गणकोत्तमैः । राही सूर्य चाग्निभयं राहो चन्द्रे च दुःखिता॥३४॥ राही भौमे च सन्तापो दुस स्यावाहुसौम्ययो । राही शनी दुसिता च रोगो मृत्युरगौ गुरौ ॥ ३५ ॥ बृहस्पति के दशाम वृहस्पति के अन्तर्दशा में सुख, राहु के अन्तर्दशा में दुःस, शुक्र के अन्तर्दशा में लाभ, सूर्य के अन्तर्दशा में सुख, चन्द्रमा के अन्तर्दशा में वियोग, मंगल के अन्तर्दश में वीरता, युधके अन्तर्दशा में विघ्न और शनि के अन्तर्दशा स्वल्प मुख की प्राप्ति होती है ॥ ३१ ॥ ३२॥ भा० टी० ---राहु के दशा में राहु के अन्तर्दशा में पीडा केतु के अन्तर में कलह और शुक्र के अन्तर में कलह है प्राचीनाचार्यों से कल्पित है। राहु के दशा में सूर्य के अन्तरदशा मे अग्निभय, चन्द्रमा के अन्तर दशा में दुस मगल के अन्तर में सन्ताप और बुध के अन्तरदशा में दुख शनि में दुस सथा रोग और बृहस्पति के अन्तर्दशा में मृत्यु होती है ॥ ३१ ॥३२॥ ॥३३॥३४॥३५॥ शुक्रे भृगो धनं चैव शुझे सूर्ये च रोगिता। शुक्र चन्द्रे च नाशः स्याद्धननाशो भृगो फुजे ॥३६ ।।

पश्चस्वराभिधः। शुक्रे युधे सुखं चैव धनं चैव भृगौ शनौ । शुक्रे गुरौ स्त्रियानाशो भृगोराही व वन्धनम् ॥ ३७ ।। मा० टी०--शुक्र के दशा में शुक्र को अन्तर्दशा में धन प्राप्ति. सूर्य के अन्तर्दशा में रोग चन्द्रमा के अन्तर्दशा में नारा मंगल में धन नाश, बुध के अन्तर्दशा में सुख शनि में धन प्राप्ति युरु के अन्तर्दशा में प्रो नाश और राहु केतु के अन्तर्दशा में बन्धन प्राप्ति होती है ॥ २६ ॥ ३७ ॥ अय दिगम्बरमतेन केतुपताकीचक मुच्यते । तद्यया पूर्वादिदिन रम्यादि. सुन्ताः सेटाः स्याप्याः । तथा तन कृतिकादिकमेण पापमहेषु वीणोषि तथा शुभमहेषु चत्वारि चत्वारि नक्षत्राणि देयानि । अस्मिन्चके यन जन्मों तदा- रम्म वर्षपतयः स्युः । तथापि पारूप एकाहो वर्षत्रयस्याधिपस्तथैक शुभसेटो वर्षचतुरस्याधिदः । तया कृते जाते तस्बा सुष्पम् ।। सू. शु.२६१२७७१३ ६७८९ रा. २३२४.१५ १०1191१२. १३111 - २०.२॥ ..२०२२... J. 1. .

७९
सुयोधिनीसहितः।
अत्रापि दशादिमानानि पूर्ववदवधेयानि ॥ १ ॥
मनोदाहरणम् । तद्यथा । मधानक्षत्रदण्डोपरिगतः कुजो मघानक्षत्रजन्म-
वत. प्रथमद्वितीयतृतीयवर्षाधिपः । ततो वर्षचतुष्टयस्याधिपः शशिजः । एवम-
प्रेपि बोध्यम्।
अनापि पापदशायर्या यदा पापन्तर्दशा तदारिष्टम् ।
सुयोधिनी या पिहिताऽत्र टोका श्रीकृष्णदत्तेन परामरेण ।
तस्यां पताकीजनितं च केतोः सवर्णनं पूर्णमगात्मपूर्वम् ॥
अथ केतुकुण्डलिकामाह।
अर्कायुधः कुजो जोवश्चन्द्रः शुक्रस्तथैव च ।
राहुः शनैश्चरश्चैवशास्तया केतुकुण्डली ॥ ३८ ॥
प्रहयोरुभयोर्मध्ये केतुस्थानचतुपये।
अद्विवुध्न्यादि ऋक्षाणि त्रीणि प्रोणि ग्रहेषु च ।। ३९ ।।
केतोरेकैकमृक्ष स्याद्य वै जन्मभ भभेत् ।
तरक्रमाद्गणयेद्वर्ष यथा सङ्ख्य प्रमारसुधीः॥ ४० ।।
सं० टी०-भादावर्कः। ततो युध । ततः कुन । ततो जीवः । तत.
बन्दः । तथैव शुक्रः । ततो राहुः। ततः शनैश्वरः । एवं ये रोटास्तदशायुधेन
केतु कुण्डली ज्ञातव्या ज्ञेया ॥ ३८ ॥
अप विहितपहाणा स्थापनकम दर्शयति । उभयोर्ग्रहयोर्मध्ये किन्तु
कथित प्रहदयमध्ये केतुस्थानचतुष्टये फेनुप्रस्य स्थापनस्थानचतुष्टये तथा
प्रहेषु चाहियुध्न्यादि ऋआणि उत्तरभाद्रपदादिनक्षमाणि णित्रीणि स्थाप्यानि ।
तत्र केतो. केतुमहत्याधस्त्वैकमास्यादेकैकनक्षम्र स्थापनीयम् । एवं रीत्या
जाते चक्रे यत्र जन्मभं भवेत्तकमातदधिकृत्य प्रमगणनया यथा सङ्घप वर्ष
वर्तमानवर्षपर्यन्तं सुधागणयेत् । अर्थात्तदशेनाप्रवर्षपतिर्बोध्य इति ॥३९॥४०॥

पश्चस्वाभिधः। अनायं फलितार्थः । उत्तरभाद्रपदनक्षत्रे यस्य कस्यचिच्चेज्जन्म तदा तस्य जन्मतो वर्षत्रय यावदब्देशो रविः । ततश्चतुर्थवपेंशः केतुः । तदने वर्षद्वयस्य कालराहू शून्योपलक्षितो लेख्यो । ततो वर्षत्रयस्याधिपो बुधः । ततो वर्षत्रयाधीशो भौमः । पुनस्तत एकवर्षस्याधिपः केतुः । ततो वर्षद्वयाधीशो पुनः कालराहू । ततो पर्पयाधीशो गुरुः।। ततो बर्षप्रयाधीशचन्द्रः पुनस्तत एक- वर्षेशः केतुः । वर्षद्वयस्याधीशी कालराहू । ततो वपत्रयाधीशः शुक्रः । ततो वर्षत्रयाधीशो राहुः । तत एकवर्षाधीशः पुनः केतुः । ततो वर्षद्वयाधीशो पुनः कालराहू ततो वर्षत्रयस्थास्त्रियस्त्रिंशद्वर्षादूर्व पत्रिंशद्वर्ष यावदधीशः शनिः स्मादयं प्रथमपर्ययः । एवं द्वयोईयोप्रहयोर्मध्ये चत्वारि केतोः स्थानानि भवे. युस्तेन स्थानचतुष्टये चत्वारः केतवो जायन्से । एवमन्यपर्ययेपि वपेशावगमो योध्यः । तथाऽन्यैरपि । "सूर्यज्ञयो मसुतेज्ययोध ग्लो.शुफयोराक्षसमन्दयोथ । मध्ये शिखी चैकमयुक् तथान्ये उपान्त्यमात्वित्रिमिता भव ॥१॥ एवं यस्य रेवायां जन्म तस्यादौ वर्षद्वयस्याधिपतिः सूर्यः। ततः पूर्ववरस्थापनवशात्पत्रिंशद्वयाधीशः पुनः सूप एव । एवं यस्याश्चिमा जन्म तस्य प्रथमवर्याधीशो रविः । ततो एक्वपस्याधिपतिः केतुः । एवं पूर्ववत्पुनः पञ्चनिशर्षस्य तथा पशिदर्पस्य चाधीशः सूर्य एव। एवं मपानक्षक्षजन्मवतो मघा नक्षोपरिगतो गुरुर्जन्मतो वर्षत्रयाधीश. । ततः पूर्ववदन्त्ये फालराहुः । भा. टो-अथ रवि युध मंगल धृहस्पति चन्द्रमा शुक राहु शनिधर इन ग्रहों के क्रम से जो चक्र होता है उसे फेतु कुण्डली जानना चाहिये। परश्य इन प्रहों के स्थापन में विशेषता यह है कि कयत प्रहों में दो र प्रह के मध्ये ४ चार स्थान में वैतु या स्थापन करे यथा “रवि शेतु बुध", तथा मंगल फेतु वृहस्पति, एवं च० शु० तथा राहु येनु दानि इस प्रकार चार ४ स्थान में केतु स्थापन करे । एवं प्रद स्थापन करके नक्षत्र स्थापन लिखते हैं उतरा भाद्रपद से प्रारम्भ कर तीन २ नक्षम प्रहों के स्थान में और एक २ नक्षन वेतु प्रह के स्थान में लिसे यहाँ भमिजित अहित नक्षत्र की गिनती .

सुबोधिनोसहितः। . किया है क्योंकि सभी २८ नक्षत्र होते हैं जो निम्नलिखित केतु कुण्डली चक्र से स्पष्ट है । एव जो चक्र होगा उसमें जहाँ जन्मनक्षम हो उसके क्रमसे बुद्धि- मान् वर्षों की गणना करे । जैसे उत्तरा भाद्रपद में जिस का जन्म हुआ तो उसके प्रथम तीन वर्षों के स्वामी सूर्य हुए चतुर्थ वर्ष के केतु तथा प्रत्येक स्थान में केतु के बाद २ वर्षों का स्वामी कालराहु पुनः उसके बाद सप्तम अष्टम नवम वर्ष का स्वामी बुध उसके बाद ३ वर्ष का स्वामी मंगल उसके बाद १ वर्ष का स्वामी केतु तत्पश्चात् वर्ष द्वय का स्वामी कालराहु एवं क्रम से चौतीस पैंतीस छत्तीस वर्ष का स्वामी शनिधर हुआ। इस प्रकार प्रथम भावृति हुई एवं तीन आवृति में १०८ वर्ष होते हैं ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ ४० ॥* केतु कुण्डली चक्रम् । श. भ, क आ.'आ. म. ह., वि. अ.पू. . . पूचि, ज्ये उ. श. म.भ. पू. *विशेष स्पष्ट अन्य उदाहरण लिजिये जमे किसी का जन्म विधासा नक्षत्र में हुआ तो फेतु कुण्डली च मे फेतु प्रथम वर्ष का स्वामी वित्तीय तृतीय का काल राह, भतुर्थ परम पष्ट का शुम,७,८,९ का राहु १० वें फा केतु १, १२ का काल राहु, १३, १४, १५ का शनि, १६, १७, १८ का रवि, १९ में का केतु २०,२१ का काल राहु २२, २३, २४ का बुध, २५, २६, २७ का मगल, २८ पैंशा के२९, ३० का बाल राड,३१, ३२, ३३ ३ का वारपति, UP पश्चस्वराभिधः। एवं यस्मिनक्षत्रे जन्म तनक्षत्राधीशमधिकृत्य पूर्वप्रथमावृत्ती पत्रिंशद- Cणामधिषाः स्थाप्याः पुनरन्यपर्ययेपि तयैव बोध्याः। अथैषां दशाफलानि । रविवर्षे भवेच्छुन्न्यं शिरः शूलश्च दुर्वलम् ।। स्वगेहे मनुष्यमरणं कलहानि पहून्यपि ॥ ४१ ।। रविवर्षे शून्यं शिरःशूलस्तथा गृहे मनुष्भरणं स्वपुत्रादिप्राणवियोगः । तथा कलहानि बहूनि । इति सर्व भवेत् ॥ ४१ ॥ भा. टी.-रवि के वर्ष में पुरुष शून्य (अर्थात रिक रहता है ) शिर दर्द से पीडित दुर्बल स्वगृह परिवार के मरण से दुःखो और भनेक प्रकार झगड़ों से युक्त होता है ॥ ११ ॥ केतो चौरमय बन्धनादोन्यनेकया। देशभ्रमण युधस्याग्दे रोगो मृत्युभयं तथा ॥ ४२ ॥ स्त्रीपुत्रादौ भवेस्पोडा शोको वित्तस्य नाशनम् । भौमव भवेत्क्लेशो याम्यैश्चौरादिभिर्भयम् ॥ ४३ ॥ - ३४, ३५, ३६, का चन्द्रमा यह प्रथम आवृति हुई। द्वितीय ३७-७२ तक, तृतीय ७३-१०८ वर्ष तक होगी अन्योदाहरण-जैसे किसी का जन्म रेवती में हुमा तो उसके प्रथम २ वर्ष के स्वामी रवि हो तथा ३ रे का केतु, ४, ५ । बुध १, ०.१धे मंगल, १२ घे का केतु १३," अकाल , १५) १६, १७ ३ पृ. १८, १९,२० का च०,२१ वे का क्षेतु २२, २३ का यन राहु, २४, २५, २६ का शुक्र, २७, २८, २९ का राहु, केतु, ३१, ३२ . काल रातु, ३३, ३४, ३५ ३ का शनि, और पुनः ३१ वर्षात हुआ। और भी उदाहरण में आनना चाहिये।

MAN
७५
सुबोधिनोसहितः।
केतोर्व चारभयं तथाऽनेकधा बहुप्रकारेण बन्धनादीनि कारागृहादिकानि
राजदण्डानि भवन्ति । अथ बुधव देशभ्रमणं रोगश्च तथा मृत्युभयम् । एवं
स्त्रीपुत्रादी पीडा स्त्रीपुत्रादि जनित दुःख तथा शोकश्च वित्तस्य धनस्य नाशनमि.
त्यप्रिमरलोकेनान्वयः ॥ ४२ ॥
सं० टी०-भीमवर्षे फ्लेशस्तथा याम्यैर्यमद्तश्चौरादिभिश्चौरैस्तथादि
शब्दादग्निना भयं भवेत् ॥ ४३ ॥ पूर्ववरकेतोः ।
भा०टी० -केतु के वर्ष में पुरुष को चोरों से भय तथा अनेक प्रकार
झंझट पन्धनादि ( कारागृह तथा राज दण्डादि ) का भय होता है ।
घुघ के वर्ष में देशभ्रमण रोगभय मृत्युभय तथा सो पुत्रादि को पीडा
और शोक व धननाश होता है।
मंगल के वर्ष में क्लेश तथा यमदूतों से भय ( मृत्यु से भय ) और चोर
अग्नि आदि का भय होता है ॥ २ ॥ ४३ ॥
वि०- मंगल के बाद केतु के वर्ष का फल पूर्ववत् कहना चाहिये तथा
सर्वत्र (चारों स्थान में ) केतु का फल पूर्ववत् ही कहना चाहिये ।
गुरु चन्द्रयोर्फलम् ।
गुरुव भवत्प्राप्तिश्चन्द्रे च सर्वसिद्धयः ।
स्वर्णरौप्यादिलाभश्च गजवाजिधनागमः ॥ ४४ ।।
स. टी०- गुरुवर्षे प्राप्तिः किन्तु धनसुखादीना लाभः। चन्द्रवर्षे सर्वसि.
द्विस्तथा कृषिसुवर्णरोप्यादि लाभसुखानि ॥ ४४ ॥ वेतुफलं पूर्वोक्तम् ।
भा० टी०-वृहस्पति के वर्ष में धन सुखादि को प्राप्ति होती है । चन्द्रमा
के वर्ष में सभी प्रकार को सिद्ध स्वर्ण रुपादि का लाभ और हाथी घोड़े आदि
धन का लाभ होता है ॥४४॥
शुक्रराडोर्फलम् ।
शुक्राय सन्ति गायो वाहनानि धनानि च ।
राहुय जलमयं पावणव्यथा भयेत् ॥ ४५ ॥

परमिधः। Man संटी०-गुका गावो गाविपचवतया बाहनानि गनुरमा मानिगमः। धनानि सर्वधनानि चकाराससुरानि । राहुबर्षे शलम जले निमग्ननादि- भयम् । तथा पादमणम्यया चरणे विस्फरादिकं तया पागम्यया चरणे विस्फाटकादिक । तथा तदन्यप्रवरेण म्यया पेति भरे॥५॥ तोप पूर्वववधेयम् । भा.रो.-शुक के यर में गाय भैस भादिका समापी भादि वाहनों घपुरा सभी प्रकार के धन का लाभ और सभी प्रसार पुगों की माहिती है। राहु के वर्ष में जन से मर भर पा में भय तथा पोtara शनिफलम् । शनियः मयपीटा रोगशोषमयानि च। एसाफलं शेषमित्युगम्पूर्णमरिमि ॥ ४६ ॥ परी-शनि रोग माग | तिभिः गाना मन में भाग भर पुरपयोग नगरे

सुबोधिनीसहित ।
अथोक्तदशाफलबोधकानि खनावाक्यानि ।
रविवत्सरशून्यफल शिरः शूल गायदुर्चल ।
घरफोडे मानुपमरे अनेक विघ्नरधिकरे ॥१॥
सं• टो-~-रविवर्षे शून्यफल शिर शुल "गायदुर्बल" गानदुर्बल तथा
घरफोडे' गृहविवाद 'मानुपमरे' मनुष्यनिधनम् । अनेकविघ्न बहुधा
चोपदयम् ॥१॥
रवि रवि घरसर शून्य फल शिर शूल गाय दुर्बल घर फोडे मानुष मरे
अनेक विघ्न रवि करे ॥1॥
भा. टी.-सूर्य अपने वर्ष' शून्यफल (निष्फल ) शिर दर्द दुर्घल
शरीर करता है और घर में क्लह तथा को पुत्रादि का मरण एवं श्रनकों
विधर करता है ॥ १॥
कहे केतु वत्सर जारहय चोरे वाधनो।
घाँधे तारे भागुन चौरमयघरघरे ।।२।।
रा- टी.-केतुयुत्सर ज रहय तोर्वत्सर यस्य भवेत् हारे ते चौरे चौरा
वाधनी घाधे रज्वादिभिर्वध्नति। आगुनचौरेभयपरेपरे अग्निचौरादिभ्यो घरे
परे प्रतिगृहे भयम् । क्हे पदति सनन्ति शेष ॥२॥
केतु--कदे केतु वत्सर जारहय चौर माधनी बाँधे तारे आगुन चौरेय
घरे परे ॥ २॥
मा० टी०-एव जिसका केतु का वासर (वर्ष) रहता है सारे (उसको)
चोर रस्सी से सश्ते हैं ( अर्थात् चोर रस्सी से बांध कर उसके धनादि को
'चुरा ले जाते हैं ) तथा उस समय घर पर भग्नि और चोरों कामय
रहता है ॥२॥

७९
सुबोधिनीसहितः ।
बोलता है ) अर्थात् यम दूत पर आते हैं यानि मृत्यु को करते हैं, जब यम
दूत बोलते हैं तभी वह बोलता है अर्थात् मृतक व्यकि यमदूत से हो बात
चीत करता है ॥ ४॥
देवगुरु तुमी बृहस्पति तुमारवत्सर ।
पोतलोहितकृष्णा घरे थाती देशेरमध्ये।
फरे ख्यातीकृषि निधि सर्व सिद्धिकराहय ।
विधुसोनापाहाथ काने यसि भावे ।। ५ ।।
वृहस्पति हे गृहस्पते तुमी व देवगुरु देवपूज्योऽसि । तुमार तव वत्सर
वर्ष घरे रहे पीतलोहितकृष्ण पीतलोहितकृष्णानि द्रव्याणि थाती स्थापयति ।
तथा विधुसोना रोप्यसुवर्णरचितान्याभरणानि पा चरणे हाम हस्ते काने कर्णे
घसिावे निवासयति ॥ ५॥
गुरुर्चन्दयोफ्लम्-देव गुरु तुमी वृहस्पति तुमार वत्सर पीत लोहित
कृष्ण परे पाती देशेरमन्ये करे ख्याती कृषि निधि सर्वसिद्धि कराय । विधु
सोनापा हाय काने पसि आवे ॥५॥
भा. टी-हे पृहस्पति तुमी देव गुरु ( हे वृहस्पति आप देवों के गुरु
है ) तुमार मत्सर ( आप का वर्ग) घरे पोत लोहित कृष्णयाती ( घर में
पीत लाल कृष्ण आदि द्रव्यों को स्थापन करता है)। देशेर मध्ये ख्याती करे
( देश में प्रसिसि को करता है) कृषि निधि सर्व सिद्धि कराहय (और रोती
इत्यादि निधि की प्राति तथा सभी सिद्धि को करता है)।तपा विधु (चन्द्रमा
के वर्ष में) सोना पा हाथ काने घसि आवे (सुवर्णादि के भूषण हाथ पैर और
कानों में निवास करता है )॥ ५ ॥
भृगुसुत तुमी दैत्यगुरु तुमार यत्सर आनेफगोर।
अश्वबाहन गजस्कन्दतुमारवत्सरेग्महिमा ॥६॥
मृगुगुत शुम तुमी स्व देस्यपूज्योऽसि । सुमार वत्सर तव वर्ष भनेक
गोरू यथा पशन तथा भववाहनगजस्कन्द हयवादन हलिसमूदं २ करोति ।
इति तुमार तव वनार वर्षस्य महिमा मावात्म्यं स्यात् ॥ ६ ॥

८०
पसावरामिक्ष
AN
शुक्र फलम् मृगु सुन तुमो दैत्य गुरु तुमार यत्सर आनेक गोह । मध
वाइन गजस्कन्द तुमार वत्सरेर महिमा ॥ ६ ॥
भा० टो-मृगु सुत तुमी दत्य गुरु (हे शुक्र तुम दैत्यों के गुरु हो}
तथापि तुमार वत्सर मानेक गोरु जश्व वाहन गजस्कन्द करोति । (तो भी
तुम्हारे वर्ष में पुरुष अनेक प्रकार के पशुओं की प्राप्ति तथा हाथी घोहे आदि
माहनों को प्राप्ति होती है ) इति तुमार वत्सरेर महिमा ( यह तुम्हारे वर्ष की
महिमा है ॥ ६॥
पापखारवेन आयराहु वत्सर अवश्य साय हाथे।
पाये नाही गोटा स्थानरहित नाही पुष्टहय ।।७।।
प्राप्त राहुवासरे नरो पापखाइ वेन पापभक्षितः । तथा अवश्यमेव हस्ते
पादे खायक्षयः । नाहींगाटा नहि सम्पूर्णाङ्ग स्थानरहित स्थानच्युतिः । नाही
पुष्टाय नहिपुष्टशरीर ॥ ७ ॥
राहु फलम्-पाप खाइवेन भाय राहु वत्सर अवश्य खाय हाये पाये माही
गोटा स्थान रहित माही पुष्ट हय ।। ७॥
भा० टी-धाय राहु वत्सर ( राहु के वर्ष प्राप्त होने पर ) नरो पाप
खाईयेन (पुरुष पाप से भक्षण होता है अर्थात् पाप करता है ) हाथे पाये
अवश्य साय ( हाथ पैर का अवश्य क्षय होता है ) नाही गोटा ( सम्पूर्णा
नहीं रहते हैं अर्थात् किसी न किसी पन का अवश्य भग होता है) स्थान
रहित ( स्थान च्युति होती है ) नाही पुष्ट हय (और शरीर पुष्ट नहीं
रहता है)॥७॥
कालोगाय तुमो शनैश्वर मानुषगोरू मारो पडे घर ।
फीलयापउ पडे पोडे वापूर बाडो गाय उठे। ८
सं० टी०-त्वं शनैश्चर कालोगाय नीलगानोसि । मानुपगोरु मारो
मनुष्यादीनां पश्चादौना व नाशकारकोसि । तयाघर गृहं पडे पतति कोलकाट-
कादिभ्यो भेदनं भवेत् । पाबूरवाडी स्वगृहस्थानो चापठ पडे गाय शरीरे पीडे
उठेपीडोत्पत्तिः ॥ ८॥

सुबोधिनीसहित। ८१ शनि फलम्-कालो गाय नुमी शनैश्वर मानुष गोरु मारो पहे घर कील चापउ पडे पोडे बावूर याडी गाय उठे ॥ ८॥ मा० टी०--हे शनैश्वर तुमी कालो गाय ( हे शनिश्चर तुम नील गात्र हो) मानुप गोरु मारो ( मनुष्य आदि तथा पश्वादि का नाश करते हो) तथा पर कोल पडे (अर्थात् तुह्मारे वर्ष में घर इत्यादि गिर जाता है अतएष कण्टादि से भेदन होता है ) ८॥ इति द्वितीय वर्षेशस्य फ्लानि । वैले अन द्वितीयवशावगमाय मदीयः प्रकारः । स्यल्पा यदा स्याउजनिभस्य सङ्ख्या दृग्भ्यान्तदाऽऽदया त्रिसमाऽधिकाया। चेत्सा समुद्रैः पचराधिकाऽऽदया। रसैश्च भूपादधिका यम यदाऽऽदया ॥१॥ नागध दिग्भिस्त्रिकराधिकाऽऽदया तथारते योग इहेतवर्षे । युक्ताऽग्निभक्तः किल शेपसत्ये सरूपलब्धाध शून्यशेपे ॥२॥ फलाद्यथोक्ताः खचरा समेशाः केत्वदपे चेदवशेपमानम् । रुपाधिक तर्हि समेश्वरो चै कालाप्यराहुवतीह नूनम् ॥३॥ अनाविन्यादितः साभिजिग्जनिभस्य सखया जन्मनक्षनसहथा यदि येत्यल्पानिभ्यो न्यूना सहि सा सङ्घया दग्भ्यां सहिता द्वियुता । यदि घेदन्यथ' यधिका तत्समा घ तदा सा जन्मक्षसट्स या ममुरैर्युता चतुर्युता विधेया । पेद्यदि सा जन्मशवपासवराधिका नयाधिका तदा रसान्या पट्युता । चैयदि सा अन्मसपा पोडशाधि तदा नागरभिवशक्षासहिता । एव विकरा- विकाप्रयोविंशत्यधिका तदा दिभिराच्या दशसहिता । इह तथा यागे पञ्चश्वराभिधः। १ युता। कृते सति यो योगः स चेतवगतवर्युक्तः सहितः । तथाग्निभक्षतिमतः । अन्न शेषसत्वे शेषस्थिती सस्पलब्धादेकयुतफलप्रमाणात् । अथ शून्यशेषे शेषा भावे फलात्केवलात्कलात् । ययोकाः खेचरा "अर्क केतु" इति पटिता महाः समेश भन्दपाः स्युः। अत्राब्दप वर्षेशे केतो सति यदि शेषमाने रूपाधिक द्वित्रिप्रमितं तदेह केतुकुण्डल्या कालाख्यराहुः संज्ञया कालराहुः समे श्वरो वर्षपो भवति ॥ ३ ॥ अत्राय भावः। यद्यविन्यादितो भरणीयावजन्मनक्षत्रं तदा तन्मितिद्धि- यदि कृतिकानक्षत्रादश्लेपानक्षत्रं यावजन्मनक्षत्रं तदा दासात्तन्मि- तिश्चतुर्युता । अथ यदि मधानक्षत्राद्विशाखानक्षत्रं यावजन्मनक्षत्रं तदाऽश्विन्या- दितस्तन्मितिपटसहिता । अथानुराधानक्षत्राच्छ्वणः यावजन्मभन्तदाऽश्विन्या- दितः साभिजितन्मितिरष्टसहिता । एवं धनिष्ठानक्षत्रादेवत्यन्त यावजन्मनक्ष सदाऽश्विन्यादितस्तन्मितिदिवसहिता विधेया। एवं निष्पलो योगो गतवर्षस. हितो यः स च त्रिभकः सनन यावशेषमानं स्यात्तदा सैकफल्ममाव । पत्र यदि शेषाभावस्तदा ययागतफलादेव रविशिषियुपपुजशिसिगुरुचन्द्रशिखिमृगुरा- हुकेतुशनैश्चरा एते पधिपाः स्युः । एवं केतो पर्षपे जाते सति यदि तम शेष. मानं द्वित्रिमितं तदा कालराहुर्वर्षपः स्यातदन्यथा वर्षेशः केतुः स्यादिति सुपी भिविभाव्यम् । अन्न मन्दाना प्रतीत्यर्थमुदाहरणम् । तद्यथा। मपानक्षप्रान्म- वतस्त्वविनानक्षमासजमक्षसह या नन्दनाधिका तेन तत्सद पा दशमिता प. चुता घोडशमिता जाता (१६) अनय जन्मसमये शून्यगताब्देर्युता सति यथा. स्थितेव (१६) अतोऽयं (१६) योगविभकस्तदा फलं शरतस्य (4) शेष र. मित (१) स्यात् । अतः सैकफलं रघमित ज्ञातम् (८) सेनोफमहगणनया गुरुः प्रथमान्दपो जातः । तया मघानक्षत्रोपरि गतो गुरुः पूर्याचार्याभिमतः प्रथम वर्षशो जातः । एवं द्वितीय रूपमितेतवर्षेण युतो निष्पन्नयोगोऽयं (18) मादशप्तमो जातः (१७) अयं विभक फल (५) सके (६) नागापि द्वितीयान्दपो जीव । एवं निष्पन्नयोगोऽयं (१६) द्विमितन गतयण युन. सदाऽयादशसमो जतः (१८) अयं विभक्तः फर रसमिते (६) तपाष. दोष पन्य स्यात् । एयान केवलरफरादेव तृतीयवस्थापियो और एव ।

सुबोधिनोसहित । एवं पूर्वाजयोगाऽय (१६) रसमितेन गतवर्षेण युतस्तदा द्वाविंशतिसमा जात (२२) भय विभक पल (७) तथावशेष (1) तेन सैकफलात्सतमवर्षा धिप बेतु स्यात् । एवं निष्यन्नयोगोऽय (१६) नगामतेन गतवर्षेण युत- स्तदा त्रयोविंशतिमितो जात (२३) अय त्रिभक्त फल [.] तथा शेष- मान द्विमितं स्यात् । तेनात्र सैकफलाज्जाते वर्षाधिपे जात । एव नवमवर्षा धिपश्च स एव । एव यन सरूपपल वा केवलफल द्वादशाधिक स्यात्तदाऽर्क सष्टात्तस्मादम्दाधिपो बोध्य । एवमन्यनक्षग्रजन्मवतामपि स्वमत्योदाहरण शेयमिति । मनोपपत्ति । तमोत्तरभाद्रपदादिनक्षत्रप्रयवशात्सूर्यादय कथितखेटा भन्दा धिपा परमनाश्विनीनानाजन्मसंसद्वया या गृहीता सा यदि द्वियुता तदोत्तर भाद्रपदनानाजमक्षावधिका सा सङ्घ या स्यात् । परमेव भरणीपर्यन्तमर्यालय रुषो जन्मरक्षसकल्या यावत् । अथ यदि तदपत सर्पनक्षत्र यावज्जन्मनक्ष स्यादाद्विकाधिका नवमावधिका जमर्शमिति स्यात्तदा भरणोनक्षप्रादध स्थानद्वये कालराहुविहित । परय तत्र नक्षत्रपठिताभाव स्यात् । अतस्तत्स्था नद्वयबोधार्थ जन्मसिद्दया द्वियुता तयोत्तरभाद्रपदोद्गणनार्थ पूर्वरीत्या द्वियुता विधेया तेनात्र जमर्मसङ्घ था चतुर्युका जाता । भय यदि नवाधिका पोडशाव धिका जन्मसिष्ट्वा यावत्तावत्तहिं पुन सर्पनक्षमाध कालराहुजनितस्य स्थान द्वयस्थावगमाय सा सहपा द्वियुता कर्तव्या तथा पूर्वरीत्या चतुर्युता प्राप्तवात सा पड्युता जाता । एवं पोडशाधिका प्रयोविंशत्यवधिका जन्मशंसतया तदा पुनर्विशाखानक्षत्राधः कालराहुस्यानद्वयावगमार्थ सा द्वियुता तथा पूर्व षड्युता सिवात नागैर्युता जाता । एव प्रयोविश्यत्यधिका जन्मसिहपा तदाश्रवणधि कालराहो स्थानद्वयोवगमाय सा द्वियुता कर्तव्या तथा पूर्व नागयुक्ता प्राप्तवातो दिग्भि सा युता जाता। अयोत्तरभादपदादिनक्षमपन्मवठा प्रयाणा प्रयाणां नक्षत्राणामेकेंकरोट प तिविहितस्तथा यद्यपि केतुरेकनसमाधीश परश तदप कालरा द्वौ पटितो तेनापि कालराहुभ्यां सहित केनुनयसमा जात । एवं जन्मसमयेय पवस्वरामिधः। N-~~ सेटो वर्षाधीशातदारभ्यैकैकद्धया चैकद्विकादिकगतवर्षे सति वर्षाधीशः स्यात् । अतः पूर्वोऊयोगो गतवर्युक्तस्तदोत्तरभाद्रपदनक्षत्रादिष्टवर्षावधि विहितखेटाना इन्दं स्यात् । ततोऽनुपातः । यदि त्रिमितेन वृन्देनोक्तमहो रूपमिती उभ्यते तदेवृन्देन क इति । फलं गतवर्षाधीशः स्यादतो वर्तमानावगमाय फल सके कृतम् । परञ्चैव शेषसत्वे शेपत्यागात् । यदा शेषाभावस्तदा तु फलमेव पर्त- मानवर्षाधीशः स्यात् । परम्चैव वर्षाधिपे केतो जाते सति तनत्यशेपे रूपमिते केतुरेव वशश्चैकवर्षस्य तदधीशविहितत्यात् । तथा तदमे वर्षदयस्य कालराहु. रधिपो विहितः पररुच विहितखेटानां मध्ये तत्सड्ढया न पठिता तेन यदा द्वित्रि. मितं शेष तदा लब्धानुसारात्प्राप्तमपि वर्षाधिपं केतप्रहमपहाय कालाख्यराहुरब्दा- धिपो बोप्यः । मत उपपन्नं सर्वम् । इतीह केतुकुण्डली शुभाशुभप्रयोधिनी । तदीयवोघदायिनो प्रपूर्णतां सुपोधिनो॥१॥ अथ तृतीयादेशावगमाय गुरुकुण्डलीमाह । आदो रविस्ततो भौमस्तदा केतुरिष्यते। ततश्चन्द्रो युधश्चैव ततो गुरुरिहेष्यते।। ४७ ।। सप्तमे भार्गवस्ताददष्टमे शनिरिष्यते। ततः पर सैहिकेय इत्येषा गुरुकुण्डलो॥४८॥ आदौ प्रथमं रविः । ततो भीमः । तदमे भीमात्परं केतुरिष्यते कथ्यते । ततः केतोरने चन्द्रः । ततो युधः । ततो युधादग्ने गुरुरिष्यते ॥ ४॥ सप्तमे सप्तमस्थाने भार्गवः शमः तद्वदष्टमे तथाऽष्टमस्थाने शनिरिभ्यते । ततः पर शनेरमे सैहिकेयः मिहिकासुतः किन्तु राहुः । इत्येवमेषा गुरुकुलो स्यादर्यादेवं रीत्या गुरुकुंडलिकायां नव सेटाः स्थाप्याः ॥ ४८ ॥ भा० टी०---गुरु कुडलों में प्रथम रवि तत्पश्चात् श्मशः मंगल, केतु, चन्दमा, पुष, बृहस्पति, शुक्र, शनि और राहु की स्थापन करना चाहिये। इस रीति से गुरु पुडलो चक्र होता है॥१-४८ ॥

VYAan M सुयोधिनोसहितः। पुष्यादिक कमेणैव ऋक्षं देयं पुनः पुनः ।, यत्रस्थं जन्मनक्षत्रं तत्क्रमाद्गणयेचुधः ।। ४९ ॥ पुष्यादिकमक्षं नक्षत्रं पुनः पुनर्वा वारं ममेणेधोकमहकमाईचं लेखनीय गणवेनेति शेषः । एवं सिद्धे च जन्मनक्षत्रं यत्रस्थं यत्कोछुकगतं तरळमाज- न्मापरि गत सेटमधिकृत्य बुधो वर्तमानवशं यावद्गणयेत् ॥ १९ ॥ पत्राय भावः । कथितानामर्कादिमहाणामधः स्थानि पुष्यादिनवििण त्रिरा वृत्या स्थाप्यानि । तद्यथा सूर्यादयः पुध्यक्षम् । पुजे इलेषा । केतो मघा । चन्द्र पूर्वाफाल्गुनी । मुश्चोत्तरा फाल्गुनी । ततो गुरी हस्तक्षम् । ततः शुके चित्रा । ततः शनी स्वाती । ततो राही विशाखा । इति पथमावृत्तीनवक्षाणि लेख्यानि । द्वितीयावृत्ती तु विहितमार्गेणार्कादिप हाणामध स्थानि चानुराधादिकानि नवर्धा- णि पुनलेख्यानि । ततस्तृतीयावृत्ती तेन प्रकारेगोत्तरभाद्रपदादिकानि नवणि लेख्यानि । तदुसमप्यन्येः। सूर्यारवे विन्दुयुधेज्यशुक्राकिराहुभानोज्यमतः क्रमेण । जन्मर्श सतया पतिताऽत्र या तस्कोप्टसेदो गुरुकुंडलोजः ॥ १॥ एवं कृते जात गल्कुण्डलीचक्रम् । भा. टी.- अथ कथित रवि मंगल पेतु आदिमी के क्रम से पुष्य आदि नक्षत्र को पार २ लिरो । एवं इस प्रकार से उक्त चक्र में जहाँ जन्मन- क्षत्र हो उस कोच के उपरिगर प्रह से प्रारम्भ कर वर्तमान वर्ष पर्यन्त पश की गणना करे । अर्थात् जन्म समय जन्मनक्षत्रोपरि गत मह प्रथम वर्षेश होता है उसके याद रक्क क्रमसे प्रत्येक ग्रह एक २ वर्षके स्वामी होते हैं ॥४९॥ अथ गुरु कुण्डली चक्रम् । र. म.के. च. यु.प.शु.। श. मक्षप्राणि पुष्य, श्लेम.. वि. रा. . त्या न म. ज्ये.न.प. उ. प. प. श..मा. २.अ. भ. 11.रो. ग. ! आ. | पुनर्व 28 पश्यराभिधः । उदाहरण-जैसे किसी का जन्म नक्षत्र विशाता है तो उसके वोष्ठ के उपर राहु है अतएव राहु प्रथम वर्षेश हुआ द्वितीय वर्षेश रवि. तृ० वर्षेश मंगल. चतुर्थ वर्षेश येत पम पश चन्द्रमा, परम वर्देश पुध, सप्तम वर्षेश मृहस्पति. अष्टम वश शुक्र नवम वश शनि दशम वर्षेश पुनः राहु एवं एकादशादि वर्षों के सूर्यादि प्रह वारम्वार पर्येश होगें। अथ प्रकारान्तरेण गुरु कुण्डलीमाह । रेसापञ्चकमालिस्य रसके प्रस्तरे तथा । आदी रयिस्ततो भौमः केतुश्चैव सृतीयके ।। ५० ॥ ततश्चन्द्रो युधश्चैव पठे शून्यं तथैव च । शून्यं तु सप्तमे चैव गुरुश्चैव तथाएमे ॥५१ ।। शून्यं तु नवमे चैव तथैव दशमे मतम् । एकादशे तु शुफ स्याच्छ्न्यं द्वादशके भवेत् ॥ ५२ ॥ शनित्रयोदशेपि स्याद्राश्चैव चतुर्दशे । शून्यं पञ्चदशेपि स्याज्ञातव्या गुरुकुण्डली ।। ५३ ।। श्रोणि त्रीणि च ऋक्षाणि पुप्यदोनि नियोजयेत् । जन्मादिक्रमावर्षमेकैफक्रमशो भवेत् ॥ ५४॥ रेखापञ्चकमर्थादूर्वाधररूपाः पञ्चमितारेखा तथा प्रस्तरे तिर्यग्रपविषये रेखेक रूपमिता रेखां चेति रेखाषट्कमालिख्य लिखित्वा ततश्चादौ किन्तुनोत्त- राभितदण्डाने रविलेख्यः । ततस्तिर्यग्दण्डाप्रे भीमः । तृतीयके किन्तु विहित. दण्डमूले केतुः । ततो द्वितीयदण्डाप्रे चन्द्र । ततस्तन्मध्येऽर्थात्तद्दण्डतिर्यग्रेखा. सम्पाते बुधः । तथैव षष्टे षष्ठस्थानेऽर्थाद्वितीयदण्डमूले शून्यं प्रहाभावः । ततः सप्तमेतृतीपद डाप्रे शून्यम् । तथाटमे तद्दण्डतियंप्रेखासंयोगे गुरुः । पुनर्नवमे तद्दण्डमूले शन्यम् । तथैव दशमे चतुर्थदण्डाने मत शून्यं स्वीकृतम् । तथैका- ।

सुवोधनोहित । ८७ दशे तद्दण्डतिर्यग्रेखासम्पाते शुक्र । द्वादशके तद्दण्डमूले शून्यम् । प्रयोदशे पञ्चमदण्डाने शनि । ततश्चतुर्दशे तदण्डतियंप्रेखासयोगे राहु । पचदशे त दण्डमूले शून्यम् । एवं रीत्या गुरुकुडलो ज्ञातव्या गणकेनेति शेष ॥५०॥५३॥ तकप्रहादधः पुण्यादीनि पुष्यनक्षत्राद्यानि त्रीणि त्रीणि अक्षाणि नक्ष प्राणि नियोजयेत्स्थापयेद्गणक इति शेष । एवं विधे गुरुकुडलीचके जन्म - दिकमादेकेक वर्ष क्रमशो भवेन् । अर्थाजन्मनक्षनोपरिंगतं खेट प्रथमवशरु- पमारभ्य ततश्चैकैकगतवर्षवशादेकैकद्धया वर्षश स्यात्। तया कृते जातं तच्चनम्। अन विकृत्तिकादिनक्षनेषु रविचन्द्रकुजबुधगुरुशकशनिराहु केतुखेटाना पशाद्गुरुकुंटली विहिता पस्चेद मत सर्वसम्मत म स्यादिति तद्गोडम् ॥५४॥ मा० टो-अय अन्य क के अनुसार गुरु कुडली को लिखते हैं पांच उर्ध्वाधर रेखा लिखकर उन के उपर एक तिर्यक् रेखा लिखे। (एष प्रत्येक व घर में तीन ३ स्थान हुए और पांचो रेखामों मिलकर १५ स्थान हुए जिन के क्रम से प्रन्धकार मह स्थापन लिखते है जैसे प्रत्येक रेखा का रेखाम (१) तिर्यक् रेखा संपात स्थान (२) एव मूल तोसरा एव सब १५ स्थान हुआ । जो कि निम्न लिखित चक्र से स्पष्ट ज्ञात हो जायगा । अथ प्रह स्थापन कम लिखते है उर्वाधर के प्रथम के रेखा के अप्र भाग में रवि. प्रथम रेखा व तिर्यक् रेसा सपात रुप द्वितीय स्थान में मंगल तृतीय स्थान में अर्थात् प्रथम उर्षाघर के मूल में केनु चतुर्थ स्थान (द्वितीय रेखा के अप्रभाग) में बन्दमा पञ्चम स्थान अर्थात् द्वितीय रेसा और नियक रेखा का सपात रुपमें। में युध पाठ में (द्वितीय रेखा के मल में) शून्य ए३ ७ सहम स्थान में शून्य भष्टम में गुरु, नवम में शून्य दशम में भी शून्य एकादश स्थान मे शुक, धारहवं शून्य, तेरहवे स्थान में शनि, चौदहें स्थान राहु पन्द्रहवें स्थान में शन्य स्थापना करना चाहिये। यह भी गुरु कुण्डली है । एव चक्र लिखार प्रत्येक मद के नीचे पुण्यादि नक्षत्र तीन तीन लिये शून्य के नीचे नभत्र स्था- पित नही करे। तो ऐसो गुरुकुण्डली चक में जन्म नक्षत्र के उपर के मह को प्रथम वर्षेश मान कर एक २ वर्ष के क्रम से वर्तमान वर्ष के स्वामी का शान करना चाहिये ॥ ५०-५१-५२-५३-५४ ।।

८६ पवस्वराभिषः। उदाहरण-जैसे किसी का.जन्म नक्षत्र विशाखा है तो उस के कोष्ठ के उपर राहु है अतएव राहु प्रथम वर्षेश हुआ द्वितीय वर्षेश रवि. तृ० वर्षेश मंगल. चतुर्थ वर्षेश केतु पथम वर्षेश चन्द्रमा, षष्टम वर्षेश बुध, सप्तम वर्षेश बृहस्पति. मष्टम वर्षेश शुक्र नवम वर्षेश शनि दशम वर्षेश पुनः राहु एवं एकादशादि वर्षों के सूर्यादि मह वारम्वार वश होगें। अय प्रकारान्तरेण गुरु कुण्डलीमाह । रेखापञ्चकमालिस्य रेखैकं प्रस्तरे तथा। आदौ रविस्ततो भौमः केतुश्चैव तृतीयके ॥५०॥ ततश्चन्द्रो वुधश्चैव षष्ठे शून्यं तथैव च । शून्यं तु सप्तमे चैव गुरुश्चैव तथाष्टमे ॥ ५१॥ शून्यं तु नवमे चैव तथैव दशमे मतम् । एकादशे तु शुक्रः स्याच्छून्यं द्वादशके भवेत् ॥५२॥ शनित्रयोदशेपि स्याबाहुश्चेव चतुर्दशे। शून्यं पञ्चदशेपि स्याज्ञातव्या गुरकुण्डली ॥५३॥ प्रोणि त्रीणि च ऋक्षाणि पुप्यदोनि नियोजयेत् । जन्मादिक्रमावर्षमेकेफक्रमशो भवेत् ॥५४॥ रेखापञ्चकमर्यादूर्घाघररूपाः पञ्चमितारेखा तथा प्रस्तरै तिर्मप्रविषये रेखेक रूपमिता रेखा चेति रेखाषट्कमारिख्य लिखित्वा ततथादौ किन्तुषोत. राश्रितदण्डाप्रे रविलेख्यः । ततस्तिर्यग्दण्डाप्रे भौमः। तृतीयके किन्तु विहेत. दण्डमूले केतुः। ततो द्वितीयदण्डाने चन्द्र । ततस्तन्मध्येऽर्थातदडतिर्यप्रेमा. समाते धुषः । तथैव षष्टे षष्टस्यानेऽर्याद्वितीयदण्डमूले शुन्य प्रहामावः । ततः सप्तमेतृतीयद हाने शन्यम् । तयारमे तहण्दतियप्रेखासयोगे गुरः । पुनर्नवमे सद्दण्डमूले शन्यम् । तथैव दशम चतुर्थदण्डाने मत शून्य स्वाश्वम् । तशा. - प्रत्येक मद के नीचे पुष्यादि नक्षत्र तीन तीन लिये शन्य के नीचे नक्षत्र स्था- प्रथम वर्षश मान कर एकवर्षे के क्रम से वर्तमान पप के स्वामी का शान ८७ पित नही करे।सी ऐशी गुरुकुण्डली चक्र में जन्म नक्षत्र के उपर के महको सुपोधिनोसहितः। दशे तद्दण्डतिर्यग्रेखासम्पाते शुकः । द्वादशके तद्दण्डमूले शून्यम् । प्रयोदशे पञ्चमदण्डाने शनिः । ततप्यतुर्दशे तण्डतिय पेसासयोगे राह परदो त. दण्डमूले शून्यम् । एवं रीत्या गुरुकुंडली ज्ञातम्या गणकैनेति शेषः॥५०॥५३॥ तत्रैकमहादधः पुष्यादीनि पुष्यनक्षमाद्यानि त्रीणि प्रीणि ऋक्षाणि ना. प्राणि नियोजयेत्स्थापयेद्गणक इति शेषः । एवं विधे गुरुडलीचके जन्म.ि दिक्रमादेकैकं वर्ष क्रमशो भवेत् । अर्थाजन्मनक्षत्रोपरिगत रोट प्रथमवशरू- पमारभ्य ततश्चैकैकगतवर्षपशादेकेकयुद्धपावर्षशःस्यात्। तथा फूते जात तयाम्। भत्र वैश्विकृत्तिकादिनक्षत्रेषु रविचन्द्रफुजयुधगुरशुफशनिराहु केतुरोटान! पशाद्गुरुकुंडली विहिता परम्चेदं मत सर्वसम्मत न स्यादिति तद्गोऽम् ॥५४॥ मा० टो-अय अन्य - क के अनुसार गुरु पुंटली को लिराते हैं पाय उर्ध्वाधर रेखा लिराकर उन के उपर एक तिर्यक् रेसा लिसे। (एवं प्रत्येक उर्ध्वाधर में तीन ३ स्थान हुए और पांचो रेसानों मिलकर १५ स्थान हुए जिन के कम से अन्धकार प्रह स्थापन लिखते है जैसे प्रत्येक रेरा का रेशाप (१) तिर्यक् रेखा संपात स्थान (२) एवं मूलं तीसरा एव सब १५ स्थान हुभा । जो कि निम्न लिखित चक्र से स्पष्ट ज्ञात हो जायगा । अथ प्रह स्थापन क्रम लिखते है उर्वाधर के प्रथम के रेखा के अप्र भाग में रवि. प्रथम रेखा व तिर्यक् रेखा संपात रुप द्वितीय स्थान में मंगल तृतीय स्थान में अर्यात् प्रथम उर्याधर के मूल में केतु चतुर्थ स्थान (द्वितीय रेखा के प्रभाग ) में चन्द्रमा पचम स्थान अर्थात् द्वितीय रेखा और तिर्यक् रेखा का सपात रुपमें । में बुध षष्ठ में (द्वितीय रेखा के मूल में ) शून्य एवं ७ सप्तम स्थान में शून्य अष्टम में नवम में शून्य, दशम में भी शून्य एकादशवे स्थान मे शुक्र, बारहवें शून्य, तेरहवे स्थान में शनि, चौदहें स्थान राहु पन्द्रहवें स्थान में धन्य स्थापना करना चाहिये। यह भी गुरु कुण्डली है । एवं चक्र लिखकर करना चाहिये । ५०-५१-५२-५३-५४ ॥

८६ पश्चस्वराभिधः। उदाहरण-जैसे किसी का जन्म नक्षत्र विशाखा है तो उस के कोष्ट के उपर राहु है अतएव राहु प्रथम वर्षेश हुआ द्वितीय वर्षेश रवि. तृ० वर्षेश मंगल. चतुर्थ वर्षेश पेतु परम वर्षेश चन्द्रमा, पटम वश बुध, सप्तम वर्षेश धृहस्पति. अष्टमें वर्षेश शुक्र नवम वर्षेश शनि दशम वर्षेश पुनः राहु एवं एकादशादि वर्षों के सूर्यादि प्रह वारम्वार वर्षेश होगे । अथ प्रकारान्तरेण गुरु कुण्डलीमाह । रेखापञ्चकमालिख्य रेखैक प्रस्तरे तथा । आदौ रविस्ततो भीमः केतुश्चैव एतीयके ॥५०॥ ततश्चन्द्रो वुधश्चैव षष्ठे शून्यं तथैव च । शून्यं तु सप्तमे चैव गुरुश्चैव तथाश्मे ॥ ५१ ॥ शून्यं तु नवमे चैव तथैव दशमे मतम्। एकादशे तु शुक्र स्याच्छून्यं द्वादशके भवेत् ।। ५२॥ शनित्रयोदशेपि स्याद्राश्चैव चतुर्दशे । शून्यं पञ्चदशेपि स्याज्ज्ञातम्या गुरुकुण्डली ॥५३॥ त्रोणि त्रीणि च ऋक्षाणि पुष्यदोनि नियोजयेत् । जन्मादिक्रमावर्षमेकैककमशो भवेत् ।। ५४ ।। रेखापञ्चकमदूर्ध्वाधररूपाः पञ्चमितारेखा तथा प्रस्तरे तिर्मपविषये रेखैक रूपमिता रेसा घेति रेखापट्कमारिख्य लिखित्वा ततवादी किन्तुचोत- राश्रितदण्डाप्रे रविलेख्यः । ततस्तिर्यग्दण्डामे मौमः । तृतीयकै किन्तु विहेित. दण्डमूले केतुः । ततो द्वितीयदण्डाने चन्द्र । ततस्तन्मध्येऽर्थात्तद्दण्डतिर्यप्रेखा. सम्माते युधः । तथैव षष्टे षष्टम्यानेऽर्याद्वितीयदण्डमले शून्य महाभावः । ततः सप्तमेतृतीयद डाने शून्यम् । तयाटमे तद्दण्डतिर्यप्रेखासंयोगे गुरुः । पुनर्नवमे तहण्डमूले शन्यम् । तथैव दशमे चतुर्पदण्डाने मत शून्यं स्वीकृतम् । तथैका.

८७ सुबोधिनोसहित । दशे तद्दण्डतिर्यमेखासम्पाते शुक । द्वादशके तद्दण्डमूले शून्यम् । नयोदशे पञ्चमदण्डाने शनि । ततश्चतुर्दशै तद्दण्डतिर्यप्रेखासयोगे राहु । पञ्चदशे त दण्डमूले शून्यम् । एवं रीत्या गुरुकुडलो ज्ञातव्या गणकनेति शेष ॥५०॥५३॥ तकप्रहादध पुष्यादीनि पुष्य नक्षत्राचानि त्रीणि प्रीणि ऋक्षाणि नक्ष प्राणि नियोजयेत्स्थापयेद्गणक इति शेष । एवं विधे गुरुकुडलीचके नन्मा- दिक्रमादेकैकं वर्ष क्रमशो भवेत् । अर्थाज्जन्मनक्षनोपरिगत खेट प्रथमवर्षेशरू पमारभ्य ततश्चैकैकगतवर्षवशादेकैकद्धया वर्षश स्यात्। तथा कृते जात तचरम्। पर कैश्विकृत्तिकादिनक्षनेषु रविचन्द्रकुजबुधगुरुशुकशनिराहुकेतुखेटाना पशाद्गुरुकुदली विहिता परञ्चेद मत सर्वसम्मत न स्यादिति तद्गोडम् ॥५॥ भा० टो-अथ अन्य क के अनुसार गुरु कुडली को लिखते हैं पांच उर्ध्वाधर रेखा लिखकर उन के उपर एक तिर्यक् रेखा लिखे। ( एवं प्रत्येक उर्ध्वाधर में तीन ३ स्थान हुए और पांचो रेखाओं मिलकर १५ स्थान हुए जिन के क्रम से प्रन्यकार प्रह स्थापन लिखते है जैसे प्रत्येक रेखा का रेखाम्र (१) तिर्यक् रेखा संपात स्थान (२) एव मल तीसरा एव सब १५ स्थान हुआ। जो कि निम्न लिखित चक से स्पष्ट ज्ञात हो जायगा । अथ प्रह स्थापन क्रम लिखते है उर्वाधर के प्रथम के रेखा के अप्र भाग मे रवि, प्रथम रेखा व तिर्यक् रेखा सपात रुप द्वितीय स्थान में मगल तृतीय स्थान मे अर्थात् प्रथम उर्ध्वाधर के मूल में केतु चतुर्थ स्थान (द्वितीय रेखा के अप्रभाग ) में चन्द्रमा परम स्थान अर्थात् द्वितीय रेखा और तियक् रेखा का सपात रूपमें । में धुध षष्ठ में ( द्वितीय रेखा के मूल में ) शून्य एव ७ सप्तम स्थान में शून्य अश्म में गुरु, नवम मे शून्य दशम में भी शन्य एकादशवें स्थान में शुरू, बारहवें शून्य, तेरहवे स्थान में शनि, चौदहें स्थान राहु पन्द्रहवें स्थान में शन्य स्थापना करना चाहिये। यह भी गुरु कुण्डली है । एव चक्र लिखकर प्रत्येक ग्रह के नीचे पुष्यादि नक्षन तीन तीन लिखे शन्य के नीचे नक्षत्र स्था- पित नही करे । तो ऐसी गुरु कुण्डली चक्र में जन्म नक्षन के उपर के मह को प्रथम वर्षेश मान कर एक २ वर्ष के कम से वर्तमान वर्ष के स्वामी का ज्ञान करना चाहिये ।। ५०-५१-५२-५३-५४ ॥

नवम स्थान द्वादश स्थान पचासस्थान उदाहरण-जेसे फिजन्म नक्षत्र मान लिया पुण्यस्तो प्रथम वर्षमा परम का वृहस्पति सप्तम का मुक अश्म का धनि नवम राहपुनाराये स्मादियों के स्वामी ख्यादि उस प्रहपम से होगे। वह हार स्पनों से ८८ पञ्चस्वराभिधः। मथम स्थान चतुथ स्थान सप्तम स्थान दशम स्थान प्रयोदश स्थान रवि ८पु. ११ १५ १७ पले २६ मं o . ६ २ द्वितीय स्थान पञ्चम स्थान ! अष्टम स्थान एकादश स्थान चनुदंश स्थान बुध वृहस्पति मंगल शुक्र --- १२ ११ १६ १८ २१ २५ ३ ७ ५ तीय स्थान पेतु पष्ट स्थान . १० १९ १ सूर्य, दि० ५० का मंगल, तृतीय का देनु चतुर्थ का गन्द्रमा पद्यम ग्राम कोई प्रयोजन नहीं है एक समाचार्य का यों हो सपना मात्र है।

सुबोधिनीसहितः ।
८९
अत्र मदीयं मूत्रम् ।
जन्मईसङ्ख्या सहिता गताब्दै
नगोनिता नन्दहतावशेषात् ।
आम शि चं योगुशुसौतपाको
जीयस्य च कुण्डलिकाप्रजाताः ॥ १॥
जन्मसिड्वया दस्रभात्स्वजन्मनक्षत्रावधि या सङ्गघा सा गताब्दैर्गतवर्षः
सहिता युक्ता तथा नगोनिता सामरहिता विधेया। एवं या सवथा सा नन्दहता
भवभिर्भका तदा यदवशेषमानं तस्मादवशेषमानात् आ म शि चं पो गु शु मौ
त पाकाः किन्तु आ आदित्यः सूर्य म मङ्गलः । शि शिखी वेतुः । च चन्द्रमा
यो पोधनो घुधः । गुगुरुः । शु शुक्रः । सो सौरः शनि । त तमो राहुः ।
एतेषां पाका दशाः स्युः। कथम्भूता जीवस्य बृहस्पतेः पुंडलीकाप्रजाताः
पुंडल्युत्पत्ताः ॥१॥
असोदाहरण मन्दार्थमुच्यते । मघानक्षत्रजन्मवतः स्वजन्मप्रियादशाम-
ता आता(१०)इयं नगो निता तदा त्रिमिता जाता(३)अत्रेयं शून्यमितेनेतवण
गुता यथास्थितैव (३) अत इयं नवभका शेष(३)त्रिमितं स्यात्तेनोक्ताहरुमा
स्प्रथमवर्षेशः वेतुः स्यात् । एवमन्यदपि योध्यम् ।
अनोपपत्तिः । पुष्यादिनानवशादुक्खेटा अब्देशा विहितास्तेनाविनीमा.
जन्मसिहपा या सा यदि नगोना तदा पुष्यनक्षनाजन्मभ यावत्सद्दया स्यात्
परम्यानया सवपया समो विदितरोटाना मध्ये यो महः स एव प्रथमवशो
जातः । तत एकैकगतान्दोपचयाजन्मकालिकात्यांकेशादारभ्येकैकपदो वर्षेशो
भवेत् । अतः पूर्वानीता राष्ट्रघा यदि गतान्दैः सहिता तदाऽादिष्टवर्षेश याद-
रोटराहपाः स्युः परध नवाधिकाना रोटाना प्रयोजनाभायात्ता यदि नवभका-
स्तदा फल नपानामेकर पादिपरिवरतः स्यात् । ततोऽवशेषसमोविदितसेटाना
मध्ये निजेथ्यशो जातः । सेनोपपन्न पर्यम् ॥१॥

चर्पप्रवेशपताक्यधीशास्तेषां तु माये यलवान् भवेद्यः । एकोषि या द्विप्रिगतो यदि स्यात्तस्यैव च प्रविभाषनीयम् ॥१७॥ वर्षप्रवेशेशपताव्यधीशा ये सन्ति तेषां मध्ये या सेटः स्वमादिरथानर- शादलवान् । अपिकः किन्तु कथिताना मध्ये चक खेदो द्विप्रगतो यदि स्याद- यादिनित्यानाधीश समागतस्तदा सच यदबलोपि तदा तस्येव प्रहस्य घर्ष स्वेष्टवषप्रविमावनीयमर्यादाद्या दशा कल्पनीया । अनाय भावः। निजेश्वः यः पूर्वप्रदशित इन्यिद्देशो वर्षप्रवेशेशाख्यः । तथा तुपायधीशः। केतुपण्डली जोवतमा गुरुपडलोजातो वर्षेशः। एतेषां दर्णेशानी मध्ये यो पलीत. स्थादो"खौ मसा." इत्यादि रूपा दशा लेख्याः। तत्रापि निजेषणं कथित- ९० पशवरानिधान अथैषां दशाफलानि- रविवर्षे भवेदुःखं कुजवर्षे तथैव च। केतोर्दशायां कशता सुखं चन्द्रे बुधे तथा ॥ ५५ ॥ गुरुमार्गवयोराज्यं महाक्लेशः शनैश्चरे। राही तथैव विज्ञेयं गदितं मिहिरादिभिः॥५६॥ सुगमम् ॥५५॥५६॥ भा० टी०-~-सूर्य के वर्ष में दुख एवं मंगल के वर्ष में भी दुःख केतु दशा में दुर्बलता चन्द्रमा और सुभ के घर्ष में मुख,गुरु और शुक्र के पर्ष में राज्य एवं शनि और राहु के वर्ष में अत्यन्त क्लेश होता है ऐसा वराह- मिहिरादि प्राचीनाचार्यों से कहा गया है ॥ ५५ ॥ १६ ॥ इति गुरु कुंडली प्रकरणम् । - भय वशानां फलपाक गमाइ- पताश्यधीशानां ज्ञानं कृत्वा तेधा प्रयाणा वर्षशाना मध्ये स्वादिस्पानरीत्या ~ सुबोधिनोसहित । १५ यो बलवान् स एवात्र प्रथमचतुर्मास स्वपलद । ततस्तन्यूनबलो प्रहो चतु मांसादनन्तरं मासचतुटक यावरस्वफलद । ततो मध्यफलदातुरपेक्षयायो निर्मल स चाटममासादनन्तर मासचतुष्क यावनिजफलद स्यात् । यद्वा चाकोपि महोयदि प्रकारद्वयेन वा प्रकारत्रयेण वर्षप समागतस्तदाऽऽदौ तस्य निर्बलत्वेपि स्वफल कथनीयम् ॥ ५७ ॥ भा. टी.--प्रथकार ने चार प्रकार से (प्रथम जामलग्न समारभ्य इत्यादि से द्वितीय चेतु पताकी चक्र से तृतीय केतु तुण्डली चक से एव चतुर्थ गुरु कुडली से ) वर्षेशों से आनयन किया है । इस प्रकार से प्राप्त ग्रहों में से अधिक बलवान् प्रह की पहले दशा ‘रयो नखा स्यु यशरा शशाङ्के के प्रम से लिखना चाहिये । उस में भी केतु पताको वेतु कुण्डली, गुरु कुडली से प्राप्त वर्षेशो में से अधिक बलवान् ग्रह वध के प्रथम चार महीनों में स्वकीय फल देगा। एव मध्य बलवान् मह द्वितीय चार महीनों में स्वकीय फल तथा उनम अल्प यली प्रह वपके अन्त के चार महीनो में स्वकीय फल देगा । अथवा इन तीनों प्रकार से एक ही प्रह यदि वर्षेश होगा तो वह सम्पूर्ण वर्ष अपना विशष फल देगा अथवा दो प्रकार से एक तथा अन्य प्रकार से भय प्रह वर्षेश होगा तो प्रकार दो से आया हुआ प्रह वर्षके प्रथम आठ महीनों स्वकीय पल देगा। तथा द्वितीय प्रह वर्ष के अन्त के चार महीनों में स्वकीय फल देगा विशेषता यह है कि प्रकार प्रय से अथवा दो से आगत मह चाहे सबल हो या दुर्बल हो वही प्रथम स्वकीय शुभाशुभ पल देना घाला होगा ॥ ५५ ॥ अप प्रकारप्रयते वर्षेरे पापरुपे विशेषमाह- पातको कुण्डली देतो कुण्डली च वृहपस्ते । सर्वत्र पापसयोगे सशयो जायते महान् ॥ ५८॥ स. टी-तो पताकी तथा तस्य कुण्डली। तथा च वृहस्पते कुण्ड ली चेति प्रय यदस्ति सर्वन चक्रप्रयेपि पापसयोगे पापप्रहे वर्षाधीशे सतिमहान् सपायो महदरिए जायते प्राप्नोति । अत्रैदवधेयम् । तत्र प्रथम केतुपताकी ९४ पञ्चश्वराभिधः। ran- . अय पञ्चस्वराभिधमाह । उदितं भ्रमितं भ्रान्तं सन्ध्यात्तं तदनन्तरम् । जन्म कर्म तथाऽऽधानं पिण्ड छिद्रं ततः परम् ।। ५९ ॥ पञ्च यालादिकावस्था नामाद्यक्षरतस्तथा ।। आद्यो घालः कुमारश्च युवा वृद्धो मृतोपि वा ।। ६० ॥ अथ पूर्वरीत्या प्राप्तस्य संशयस्य निर्णयाय पञ्चस्वरप्रकारः कथ्यतेतत्रादौ वर्णस्वरावगमाय स्वरचक्रमुच्यते । परम प्रन्यकारेण तत्पकारस्तु नोकः । तो नरपतिजयचर्यासमाख्यप्रन्यानुसारेण तदुच्यते । तथया । तब म इ उ ए भो एते पयस्वराः सन्ति । अत्र पोडशस्वरमध्ये पञ्चस्वरा एव मुख्यास्तथा दीर्घ- स्वरस्य यत्फलं तदेव हस्वस्वरस्य फलं यथा मान । इत्यादिकमस्य कारणं मदुकजातककोडाभिधे मन्ये द्रष्टव्यम् । पूर्वापररूपाः परेखास्तथा याम्योत्तर- रूपाः षोडशरेखा विधेयाः । एवं कृते पञ्चसप्ततिमिताः कोष्टका भवेयुः । तेषा मध्ये चोर्ध्वगतेषु पञ्चकोष्टेषु तिर्यक्षक्ति क्रमेण अ इ उ ए ओ एते पञ्चस्वराः स्थाप्याः । तेषामधस्तत्वमादेव त्रिंशत्कोरकेषु कादिहान्तान् , म पोझितात् वर्णान् लिखेत् । तदुक्तं नरपतिजयचर्यायाम् । * अथ पोडय स्वर मध्ये पञ्चस्वरा एवं मुख्यतमा यदुक्त नरपतिजयचर्या समाख्य मन्ये- मात्रिकरयां पुरा प्रोक्ताः स्वराः षोडश संख्यया । तेषां नातिमौ त्याग्यौ चत्वारश्च नपुंसकाः ॥१॥ शेषा दश खरास्तेषु स्यादेको दिके विके । शेया मतः स्वराधास्ते स्वराः पंच स्वरोदये ॥२॥ अर्थाद पुरा सृष्टयादौ ब्राह्मण अ आ इ ई उ ऊ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं भर स्तेषां षोडश संख्या मध्ये अं अः इति त्याज्यौ षु चचारो नपुंसकाख्याः फल ल इति शेषा दश स्वराः स्थिताः ते च स मा इ ई उ ऊ ए ऐ भो भो ने ये शेष दश स्वरास्तेपु हि विकेषु एकैकमेव गृहत्यात ते च म उ ए ओ पते परस्वराः सन्तिः ।

सुबोधिनीसहितः। "सर्वकालं बली वर्णः सर्वव्यापी न संशयः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वणे वीक्ष्य बलाबलम् ॥ १॥ कादिहान्तान् लिसेवन स्वराधो हम गोज्झितान् । तिर्यक् पकिन मेणेव एचत्रिंशत्प्रकोष्ठ के ॥२॥ नोका रुपमा पूर्णा नाभादी सन्ति ते नहि। चेद्धवन्ति तदा शेया गजडास्ते यथा झम्म् ॥३॥ यदि नाम्नि भवेद्वर्णः संयोगाक्षरलक्षणः । प्राशस्तबादिमो वर्ण इत्युक्तं ब्रह्मयामले ॥४॥ प्रसुप्तो भापतो येन येनागच्छति शब्दितः । तत्र नामाधवणे या मात्रा मानास्वरः स हि ॥ ५॥ नरनामादिमो वर्णी यस्मारस्वरादधः स्थितः । स स्वरस्तस्य वर्णस्य वर्णस्वर इहोच्यते ॥६॥ पथ प्रस्तुतमुच्यते । अत्र यस्य यज्जन्मक्षं तद्वशारछतपदयकानुसारेण या नामादिमवर्णम्तस्योपरि विहितचक्रे य स्वरः समागतः स एवाम तस्य वर्ण- स्वरः स्यादयमेव ज्योतिर्विदा सम्पादयो निर्भरः । मन्त्राप्ययदीक्षितेनेदं गोडमतं केविस्वीकृतमिति । तन्नसमीचीनं यतः सर्वेषामिदमेव मतमिति मुख्य मत ममापि सम्मतम् । यस्य पुरुषस्य यो वर्णस्वरस्तस्य स्वरस्योदितसंज्ञा । तस्माद्- द्वितीयस्य स्वरस्य भ्रमितं तृतीयस्य भ्रान्त चतुर्थस्य सन्ध्या पधमस्यास्तमिति संज्ञा । पुनरेतेषां संशान्तरमाह । उदितस्वरस्य जन्म । अमितस्वरस्य कर्म तथा भ्रान्तस्वरस्याधानम् । सन्ध्यास्वरस्य पिण्डः । भत्तस्वरस्य छिद्रमितिसंज्ञा । पुनः शान्तरमाइ । नामाक्षातः पर पालादिकावस्याः स्युः । तमाघ स्वरो पालः । ततो द्वितीयः पुमारः। त्रितीयो युवा । चतुर्थो वृद्धः । पञ्चमो मृत इति ।। ५९ ॥ ६॥ भारी-भाचार्य ने पूर्ण स्वर के मम से उदित भ्रमित तथा प्रान्त स्वादिवज्ञापी कल्पना की है। परथ कौन सा पास्वर है तथा नामादि अक्षर से किस प्रकार ये संज्ञाये पल्पना की जायेगी इसको नहीं कहा है मतएव पशवरामिधः। . इसके ज्ञान के लिये इस इलोक के संस्कृत टीका में लिसित वर्णस्वर ज्ञानको देखिये। एवं वर्णस्वर चक्रमें जन्म नक्षत्र के * रस जो नामादि वर्ण हो उसका जो (म ई उ ए ओ ) इन पांचों स्वरमें से जो स्वर हो वह उसका उदित स्वर हुमा । उदित स्वर से दूसरे को भ्रमित संज्ञा तीसरे को भ्रान्त, चीये की सन्ध्या पंचम की मस्त संज्ञा होती है। एवं उदितादि पार्थो स्वर की कमसे जन्म, फर्म, आधान, पिड तथा छिद्र सज्ञा होती है। एवं जन्मी वश नामायक्षर के पश वर्णस्वर में बालादि अवस्था होती है। यथा प्रथम वालावस्या द्वितीय कुमारावस्था, तृतीय युवावस्था, चतुर्थ वृद्धावस्था पधम मृतावस्था होती है । ६० ।। • इस ग्रन्थ में मुख्य आयुर्दाय न विचार करना है भतएव यहाँ जन्म नक्षत्र के अनुसार स्वसे का विचार किया जाता है। अन्यथा यात्रा युद्ध विदादादि तथा दान देवार्चन विवाहादि गुमाशुभ कार्यों के विचार में व्यवहार नाम से ही स्वरों का विनार करना चाहिये। क्यों कि नरपतिजयचर्यादि ग्रन्थों में भ्यवहार नाम से ही स्वरों का विचार किया गया हैं यथा नरपति भयचर्यायाम्--- प्रसुप्तो भाषते येन येनागच्छति शब्दितः ।। तन नामाप व या मात्रा मावास्वरः सदि॥१॥ . सथा जिसके व्यवहार नाम अनेक हों उनके लिये किम नाम से विचार होगा। इसका निर्णय निम्न लिखित इलोक से स्पष्ट है। अन्धान्तरे- बहूनि यस्य नामानि नरस्य स्युः कथंचन ।। ततः पयालय नाम ग्रामं स्वरविशारदः ॥ १॥ इससे भी स्पष्ट सिद्ध है कि केवल आयुर्शय को छोड कर अन्य सभी व्यवहार के लिये व्यवहार नाम ही प्रण करना चाहिये ।

सुबोधिनासहित)
संज्ञान्तर सहित वर्णस्वर चक्रम् ।
अ
६
उ
ओ
पशस्वरा:
क
स
M
ग
वर्णाः
छ
ज
2
-
2014
ड
द
थ
म
प
फ
म
व
श
प
"
उदितं भ्रमितं भ्रान्त सध्या अस्तं
संज्ञा
जन्म कर्म आधान,पिण्डम् छिद्म संज्ञान्तरम
पाल कुमार युवा वृद्ध मृत संज्ञान्तरं च
अथ कथितस्वराणांफलमाह-
उदिते विजयो नित्यं भ्रमिते लाभ एवच ।
धान्ते च सिद्धिमानोति सन्ध्यास्ते मरणं ध्रुवम् ।। ६१ ।।
सटो-अथ कथितस्वराणां साधारणरूपेण फलं प्रदर्शितम् । तत्रोदिते
स्वरे सर्षकायपुनित्य विजयः। तथा भ्रमिते भ्रमिताभिधे स्वरे लाभ' । भ्रान्ते
वि सिद्धि प्राप्नोति। सन्ध्यारते सन्ध्यासंज्ञके तयास्तामिधे च ध्रुवं निश्चित
मरणामिति । अथ प्रथान्तरे विशेषफलमुकम् ।
"वर्ष मासो दिन चैत्र तिथिनक्षत्रवासराः ।
सन्प्यास्ते च यदा सय तदा स्यादा महत् ॥ १॥
हानिदंसं महाक्लेशो एननाशय जायते ।
मरणं घातपातादि तहिने जायते ध्रुवम् ॥ २ ॥

যখনি। तस्मिन् दिने च या रोगो जायते पुरस्य हि । भखायः भवेद्रोमो मुखलेशादिदायक. ६ ३ ॥ भा. टी.-दित स्वर में कार्य करने से विजय, भ्रमित स्वर में लाभ, प्रान्त स्वर में यदि और गनमा तपा अस्त स्वर में निरित मरण होता . अप दशास्वरमाह-- यम नामाक्षर प्राप्तं तत्र चवोदितः स्वरः । नस्माद्वर्ष विजानोपाद्वर्षान्मासो भवेत्पुनः ।। ६२ । मासदयं विधातव्य दिन च द्वादशोत्तरम् । एव झमेण योधण्यो वर्षभागस्तु पश्चधा ॥ ६३ ॥ फातिकस्य परे भागे नव प्राधा थथा तथा । मार्गपोपो तथा देय माघस्य च दिनत्रयम् ॥ ६४ ॥ स० टी० - यत्र नामाक्षर प्राप्तं भवेत्तत्रैवोदितः स्वर स्यात् । तस्मादुदि- तस्वराद्धर्ष योभं विजनीयात् । पुनस्तस्माद्वर्षान्मासो भवेत् । मनेन वर्षादिकागमः सूचित ॥ ६२॥ भय फलं मासो भवेत्तदेव दर्शयति । द्वादशोतरं दिन द्वादशदिनाधिक मासदयं चोदितस्वरे विघातयं ज्ञातव्यम् । एवं प्रमेण अमितादिस्वरेषु पचधा पर्पभागो योप्यन्यः किन्तु पञ्चमासात्मकं वर्ष भवतीति विमा व्यम् ॥६३॥ स.टी -- तदेव स्पष्टयति । कार्तिकस्य परे भागे चान्तिमाशे नव धासरा प्रायाः। तथा मार्गपोषो सम्पूणो प्रायो। ततो माघस्य दिनत्रयं माघमासाद्यभागस्य) प्रीणि दिनानीति क्रमेण यथा वर्ष पूर्ण मवेत्तथा पञ्चस्वरेषु देय स्थाम्यम् । भने- दमवधेयम् । कार्तिकशुक्लपक्षस्यान्तिमनवदिनानि तथा मार्गस्यनिशदिनानि अधाचार्योक कार्तिकादिमा कल्पना कातिक मुष्ट जन्मवतः समीचीनास्यात् । अन्येश जन्मदिनादेव वर्ष प्रभागो फराथै गो प्रकल्थ्यः ।

सुपोधिनीसहितः। Annan~ पौषस्य च निशदिनानि । तथा माघस्य त्रीणि दिनानि चैतेषां दिनाना योगमितानि द्विसप्ततिदिनानि सकारस्वराध स्थाप्यानि एव माघस्य सप्तविंशतिदिनानि फाल्गुनस्य निशदिनानि मैत्रस्य पञ्चदशदिनानि शेतेषा योगमितानि द्विसप्ततिदिनानीकाराध स्थानि । एव चैत्रस्यावशिष्टानि पघदशदिनानि वैशाखस्य निशद्दिनानि तथा ज्येष्ठस्य सप्तविंशति दिनानि चैतेषां योगसमान्युकारस्य स्वरस्याध स्थानि । एव ज्येष्ठस्य त्रीणि दिनानि तथाऽऽाढस्य निशदिनानि श्रावणस्य च निशहिनानि भाद्रपदस्य नवदिनानि चैषां योगमितानि द्विसप्ततिदिनानि चैकारस्वराध स्थानि । एव भाद्रस्यैवविंशतिदिनानि तथाऽऽश्विनस्य त्रिंशदिनानि कार्तिकस्यकविंशतिदिनानि मोकारस्वराध स्थानि स्थाप्यानि । एक रमेण पधमासात्मकं वर्ष योधव्यम् । अनाकारादिस्वराणामुपलक्षणम् । किञ्च यस्य यो पर्णस्वर उदितादिकस्तदारभ्य वर्गविभागो विभाब्य । तथा कातिमादीत्युपलक्षणम् । तेन स्वस्वजन्मदिनादेव वर्षविभागो योध्य ॥६४ ॥ भा० टी० - वर्ण सर में जिस स्वर के नीचे नाम का अक्षर प्राप्त हो वही उदित स्वर होता है। उसी उदित स्वर से वर्षारम्भ होता है एवं वहीं से वर्ष का पान भाग कर पांच माम को अर्थात् उदित भ्रमित भ्रान्त सन्ध्या अस्त सशक प मास की कल्पना आचार्य ने की है।। ६२ । एक एक भाग द्वादशोत्तर दिन मास द्वय अर्थात् बहत्तर २ दिन के कम से घर्ष का पाँच भाग घर के उदितादि पायो स्वर होते हैं एवं पाँच कल्पित मास होने है।। ६३॥ प प्रत्यकार पूर्व में "कार्तिकान्त नवादानि" इत्यादि से वर्षारम्भ निर्धारित किये हैं अतएव यहाँ भी "वर्षभागस्तु पञ्चधा" कहकर उसी आधार पर इस को स्पष्ट करते है यथा पातिक के गुर पा के अन्तिम का नव दिन और मार्गशीर्ष पौष सम्पूर्ण तया माप के मीन दिन को पर्याद इन ७३ दिन को भ स्वर के नीचे स्थापित करे, तथा माघ के ग्रेप २७ दिन पाल्गुण के ३० दिन क्षेत्र के १५ दिन एव इन ७२ दिनों को इस्वर के नीचे, चैत्र के शेष ।

पश्चस्वराभिधः । १५ दिन वेशास के ३० दिन ज्येष्ट के २७ दिन (सर्वयोग ७२ दिन ) को उ स्वर के नीचे, ज्येष्ठ के शेष ३ दिन आषाढ के ३० दिन श्रावण के ३० दिन और भाद्रपद नव दिन ( सर्वयोग ७२ दिन) को ए स्वर के नीचे तथा मादो के २१ दिन कार के ३० दिन और कार्तिक २१ दिन को (सर्वयोग ७२ दिन) को भो स्वर के नीचे स्थापित करे । इसी प्रकार से पाँच मास हुए.। यहाँ पर अकारादिस्वर उपलक्षणमात्र हैं वस्तुतः वर्ण स्वर से जिप्तका जो उदित स्वर हो उसी से वर्षमाग की कल्पना करनी चाहिये ।। ६४ ॥ मासात्मक दशास्वरचक्रम् । . इ उ ए | ओ । पञ्चस्वराः का.मा.२७ चै.१५/ज्ये.३ भा,२७/मासदिन सहया मा.शी.फा.३० वै. ३० आ.३० आखि. " पौ.३० चैन१५ज्ये.२७ श्रा३० का.२१ • भा.. मा.३, . ७ ७२ दि. ७२ ७२ ૭૨ ७२ सम्पूर्ण दिनसड्वया एवं स्वस्व जन्म दिवस से ७२ बहत्तर बहत्तर दिन का एक २ मास् कल्पना करके पाच मास २ एक वर्ष में होते हैं तथा ये ही मास कम से उदितादि स्वरों के दशामान होते हैं। मदीयसूत्रम् । वर्षप्रमाण व शरैर्विभक्तं लम्धै दिनर्जन्मदिनात्मकल्प्यः । घर्षप्रभागोन जनःस्वराहै फ्रमादधस्थो गणकैः फलार्थम् ॥ १ ॥ है सुबोधिनीसहितः। 35203 ११ सं० टी०-वर्षप्रमाणं खरसाग्निमितं शरै. पञ्चमिभक्त लब्धैदिनैद्विसप्तति- मितैर्जन्मदिनादारभ्य जनेः स्वराक्रमाजन्माख्याद_दुदितादिस्वरक्रमादधः स्थोवर्षप्रभागो गणकै फलार्थ प्रकल्प्य । अनोपपत्तिः । अन "त्रिंशद्दिनः सावनमास एव' इत्यागमप्रमाणान्मास- विभागकल्पनावशात्स्वजन्मदिनमारभ्य प्रिंशदिनात्मक एकैको मासो वर्षमध्ये भवेत् । अत एव द्वादशमासानां योगसम दिनात्मक वर्षमान खरसाग्निमित जातम् ( ३६० ) परधान फलार्थमेकस्मिन् वर्षे यथा पयस्वराणां स्वस्वोदिता- भिधार्ना तुल्यमेव भोगमानं भवेतया वर्णविभागः कल्पनीयः। ततोऽनुपातः । यदि पचप्रमितः स्वः स्वस्वभोगजयोगमान खरसाग्निमितं लभ्यते तदेकेन स्वरेण किमिति । फलं स्वस्वस्वरभोगमानमिति जातं (३६०४१)=(७२)। अथ जन्मदिनमारभ्य पूर्वोकमासलक्षणेन कार्तिकादिको मासो योधव्यः । अय प्राचीनोक्तकार्तिकादिमासकल्पना कात्तिकशुक्लसप्तमोजन्मयतः समीचीना स्यात् । तदन्यथा तु मदुक्कमेव विभाव्यम् । अत उपन्नं सर्वम् । अप विध्यादि स्थापनमाह- एवं क्रमेण दातम्यो घर्प पूर्ण यथा भवेत् । तिथिः प्रतिपदादिश्च कुजादिवार निर्णयः ॥१५॥ नन्दा भद्रा जयारिक्ता पूर्णाश्चापि यथा क्रमम् । कमेणावा प्रदातध्या प्रामधाइसमुधयः ।। ६६ ॥ चन्द्राष्टी*(८१) प्रथमे देया नग नागा (८१) द्वितोयके । -- * यथा शुछ पक्ष में प्रतिपद की सस्सा १ यष्टि की है और पकाशी की १५ कृष्ण पक्ष में प्रतिपक्ष की संख्या १५ वष्ट की २१ एकादशी २१ मतः समी का योग-१+++1+२+२६८१ स्वर के नीचे। एईमा १०२ पशस्वराभिषः। RAA तृतीये चाग्निनवकं (१३) चतुर्थे च नवग्रहाः (९९) ॥६॥ पञ्चोत्तरशत (१०५) देयं पञ्चमे पञ्चसुक्रमात । अकारादि स्वरेप्येवं तिथ्यङ्काच प्रदापयेत् ॥ ६८॥ सं० टी०एवं क्रमेणाकारादिस्वरवशाद्यथा वर्षपूर्ण वर्षसमाप्तं भवेत्तथा प्रतिपदादिः शुक्लप्रतिपदादिस्तिथिस्तथा कुजादिरनिर्णयच दातव्यः । भनेन तिथिस्थापनं प्रदर्शितं ॥६५॥ नदाभाजयारिकपूर्ण इति तिथ्यौपि यथाक्रमं देयाः। तथा क्रमेणाका प्रदातव्याः पश्चात्तदइसमुच्चयो माय धनेन गणिोपयुफास्तिथ्या प्रदर्शिता ।। ६६ ।। तदेव स्पष्टयति प्रथमे अकारस्वरे चन्दाष्टी रूपाधिकाशोतिमिताः । तथा द्वितीयक इकास्वरे नगनागाः सप्ताशोसिमिताः । तृतीये उकारस्वरेचाग्निनवक मिनवतिमिताः । चतुर्थे चैकास्वरे नव महा एकोनशतमिताः ॥ ६ ॥ संशक तिथियो का योग ३+७+१+१+२२+२७ - ८५ - ६ स्वरके नीचे। एवं जया सं० ति यो ३+४+१३+१०+२३+२८-१३ उ स्वर के नीचे। रिता तिथियों का योग-४+६+१४+१३+२+२९ ए स्वर के नीचे। पूर्ण तिथियों का योग ५+१०+१५+२ ०+२५+३० = १०५ को स्वर के मांचे । इसी प्रकार आदि वार का निर्णयः-से स्वर के नीचे भोमबार तथा बुधवार २४ घटी। इस्वर के नीचे बुध की शेष ३६ घ. ती गुरुवार को ४८ घटी। उ स्वर के नीचे गुरवार को १२ शुक्रवार की ६० शनिवार की १२ ३०। ९ स्वर के नीचे शनिवार को ४८ रविवार ३६ पटी। ओ स्वर के नीचे रविवार की शेष .२४ घटी और चन्द्रवार की ६० पटी एवं एक एक स्वर के नीचे ८४ पटी विभाग है। अर्थात् साटवार की घरी ६० ४७% ४२० इस लिये पांच से भाग दे दिया:- ८४ एकरवर का मान सुबोधिनीसहित । १०३ स० टी०-पञ्चमे ओकारस्वरे पश्चोत्तरशत शरखेन्दुमिता ।। इति क्रमेण देय स्थाप्यम् । एवमकारादिस्वरेषु पञ्चसु तिष्यवान प्रदापयेद्दद्याद्गणक इति शेष ॥६॥ पत्रेदमवधेयम् । खकारस्वरे तदध स्थकोष्ठे नन्दातिधिस्तथा शुलकृष्णप क्षयोवंशात्तत्सवयाय देया ( तथा शुक्लपक्षे प्रतिपद एकसतया । यष्टोतिये घटसइया । एकादशौतिथेरेकादश । एष कृष्णपक्षे प्रतिपत्तिथे पोडशमिताछ । तथा षष्ठीति रेकविंशतिमिताई । तथैकादशीतिथे पड्विंशतिमिताइ । एतेषा- मकान। १।६।११।१६।२१।२६। योगेनेन्दुनागमितेन समोऽसमुच्चय (८१) अकारस्वराधस्थ । एव पक्षस्य भद्रातिथिप्रजातानामहानामेषा रा१२॥ १४॥२२ २७१ योगेन नगनागमितेन समाऽसमुच्चय (८७) इकारध स्थ । एव पक्षद्वयस्य जया तिथिप्रभवानामहाना ३१३३१८४२०२८। योगोऽय (१३) उकारस्वरादध स्थचोकसमुच्चयो जात । एष पक्षद्वयस्य रिकातिथि जानामहान ४९३९।९।२४।२९ योगोऽय (१९) एकाराध स्थोकसमुच्चयो जात । एवं पक्षयस्य पूर्णातिथिप्रजानामानामेतेपो ५।१०।१५।२०।२५।३. योगोऽयं (१.५) भोकाराध स्थोऽसमुच्चयो जात । अथाकारादिश्वरममा रकुजादयो धारा स्याप्या । अप्रेय व्यवस्था सम्प्रादयजाता । अस्वरे भोमवारी सुधस्य चतुर्विशतिमिताघटिका । एवमिकारस्वरे युधस्य पनिशद्घटिकास्तथा गुरोरष्टचत्वारिंशन्मिता घटिका । एवमुशरस्वरे गुरोदिशमिता पटिकास्तथा शुक्रस्य परिघटिका सनेश द्वादशपटिका । एवमे कारस्वरे शनेरचत्वारिंश मिता पटिकास्तथास्य पदिशन्मिता पटिका । एवमोकारस्वरे वेधनुर्विश तिमितापटिकास्तथा चन्द्रस्य पष्टि घटिका । एक्मैकसरे दाष्टमिता पटिका स्य ॥६५॥६६॥६७।६॥

१०४
पशमगांमधः।
मा० टी०-एवं पूर्वोक कम से अकारादि स्वरों के नीचे प्रतिपदादि तिथियों
को तथा भीमादि पारको देना चाहिये जिस प्रकार वर्ष पूर्ण हो जाय ॥६५॥
पुनःतियि दानको निश्चित करते हैं यथा कमसे अ स्वर के नीचे नन्दा,
इस्वर के नीचे भदा, उ स्वर के नीचे जया, ए स्वर के रिका, श्री स्वर के
नीचे पूर्णा तिथि देकर कमसे तिथि के बड़ो का योग करना चाहिये ॥६॥
अय योग करके बही को पटित कर देते हैं कि अ स्वरके ८१४ स्वरके
नीचे ८७ उ स्वर के नीचे ९३ ए स्वर के नीचे ९९ ओ स्वर के नीचे १०५
ये तिथ्याङ्क दिये गये हैं इन पदों को तथा पुजादिवार निर्णय को टिपणो में
स्सर कर दिया हूँ॥६॥
तिथ्यादि स्वर चक्रम् ।
अ
इ
उ
ए
सार
भो
३४१३ ११४५/१1१५ शु.ति..
१६।२।२६ १७४२२०२० / १८४२३।२८ १९२४।२९२०२५५३° कृति.
भद्रा
रिसा पूर्णा
नन्दा.
८१
१०५ ति.यो.
म.६०
पृ.१२ । श. ४८ र. २४ कुजादि
चं, ६० वारनि
८७
यु.२५
-
८४घ.
श.१२८४
जयः
भय पूर्व कल्पित द्वि सप्तति दिनात्मके मासेऽन्तरभोगमाह-
यथा घन्मासमाग. कृतश्च स्वर पञ्चके।
तथा मासाहिनभागस्त्वस्वरात्स्वरपञ्चके ।। ६२ ।।
चतुर्विशतिदण्डाञ्च चतुर्दशदिनानिच ।
उदितादि विभागर्न फलं वाच्यं यथा तथा ॥ ७० ॥

सुयोधिनोसहितः। १०५ यथा येन विधिना पूर्वमकारादिस्वरपञ्चके वर्षात् खरसाग्निप्रमाणान्मासभागो. द्विसप्ततिदिनात्मकः कृतः स्थापितः । तथा तेन प्रकारेण मासाविसप्ततिदिनमा- नादिनभाग विन्स्वकारादिस्वराणां स्वस्वभोगमानेष्वप्यस्वरात्स्वरपच के अकार. म्वरमार पचमु स्वरेषु दिनादिकभोगकालो विधेयः ॥ ६९ ॥ . • तदेव स्पष्टयति । उदितादिविभागेन रिहितोदितादिस्वरकमेण चतुर्विशति दण्डास्तथा चतुर्दशदिनानि कप्यानि । ततो यथा तया फलं वाच्यम् । अत्रेदम- वधेयम् । पूर्वमुदितस्वरस्य द्विसप्ततिभोगकालमानं यदस्ति तन्मध्ये तत्पञ्चमांश- सममुदितस्वरस्य भोगमानम् । ततो भ्रमितस्वरस्य तत्समम् । ततोभ्रान्तस्वरस्य तत्समम् । ततः सन्ध्यास्वरस्य तत्समम् । ततोस्तस्वरस्य तत्समम् । ततो द्विती यस्वरेभ्रमिताख्ये प्रथमं भ्रमितस्य ततो भ्रान्तस्य तत सन्ध्यास्वरस्य ततोऽस्त- स्वरस्य । एवमन्यस्वरेपि दिनविभागादिकमन्तर्दशामानं कल्पनीयम् ॥ ७० ॥ सनोपपत्ति । पूर्वमुदितस्वराणां यद्भोगमान द्विसप्ततिदिनात्मक सावनरूप विहितम् । तर यदि फलकथनार्थमेकैवस्वरभोगे पयस्वराणो भोगमान कर्तुमि तदर्थमनुपातः । यदि पयस्वर स्वस्वभोगमानानामन्तर्दशारूपाणी योगसम द्विस सतिमित्त वर्षमान लभ्यते तदैवेन स्वरेण किमिति । फलं तस्य भोगमान समान यातदेवान्तर्दशामानं स्यादिति रूप = १४:२४। श्रत उपनल सर्वम् । भा. टी.--पूर्व में जैसे वर्ष से ७२ दिन के क्रम से पांच मासों की कल्पना की है भव उन्ही अ स्वरादि मासों में दिनात्मक भाग की कल्पना करते हैं। जो कि एक भाग १४ दिन २४ घटी का होता है यह अनुपात द्वारा ले आये हैं जैसे ५ स्वर का भोग काल यदि ७२ दिन है तो एक स्वर का क्या-७२ १४ दि० २४ ६० एक का भोगकाल हुआ । यह अन्तर्दशा की तरह स्वत्व स्वर प्रारम्भ होता है जैसे उदित स्वर में पहले उदित का तस कम से अमित, भ्रान्त, सन्ध्या और अस्त का भोग काल जतता है। एवं भ्रमित में प्रथम भ्रमित का तदनन्तर प्रान्त. पन्या अस्स और उदित का भोग काल होता है । एवं अन्त सन्ध्या और प्रस्तता में मी ज्ञात करना चाहिये ।। ६९ ॥०॥ ૭૨ : -

पवस्वसमिक्षा
anna
द्विसप्तति दिनात्मके मासेन्तरभोग चक्रम् ।
उ
ई
१४ | १४
ओ | पचस्वरा
दिनामि
१४
२४
घटी
अथान्तर्दशा फलानि ।
उदितादित्रिक चेत्स्यादन्योन्य भाग सस्थितम् ।
तदा शुभ विजानीयान् मध्य सन्ध्यादि सस्थितम् ॥ ७१ ॥
अन्योन्यभागसस्थं चेत्सध्यास्तेऽरिभय भवेत् ।
तदा फ्लेश विजानीयादुदितादिनिके समम् ॥ ७२ ।।
सदितादिनिकमादुदितस्वरस्तथा भ्रमितस्वरस्तथा भ्रान्तस्वर इतिस्वरत्रिक
चेद्यान्योन्य परस्पर भागसस्थितमर्थादुदितस्वरे कथितनिकम् । अथवा प्रमित
स्वरे कथितत्रिकम् । अथवा भान्तस्वरे कथितनिकस्यात्तदा शुभु राज्यादिक
विजानीयात् । चेद्यगुरू निक सन्ध्यादि सस्थित सन्ध्यास्त स्वरद्वये स्वात्तदा
मध्य स्यात् ॥ ७२ ॥
सन्ध्यास्ते स्वरद्वये चैदन्योन्यभामसस्थमन्सन्ध्यास्वरे सन्ध्यास्तस्वरयो
मोगकाल । अथपास्तेस्तस्तरे सन्ध्यास्तस्वरयोमोगसस्थं तदाऽरिभय तथा क्लेश
महत्कष्ट विजानीयात् । उदितत्रिके चेद्यदि सन्ध्यास्तभोगसस्य तदासम मध्य
फिल स्यात् ॥७२॥
भा० टी०-उदितादि तीनों स्वरों को परस्सर अन्तर दशायें शुभ फल
कारक होता हैं । ( अर्यात् उदित स्वर में उदित भ्रमित और भ्रान्त स्वर की
अन्तर दशा तया भ्रमित स्वर में भ्रमित भ्रान्त तथा उदित स्वर को अन्तर
दशा एवं भ्रान्त स्वर में उदित भ्रमित भान्त की अन्तरदशा शुभ फल कारक
होती है ) तथा सन्ध्या भोर अस्त स्वरमें उदितादि तीनों स्वरों की अन्तर्दशायें
मध्यम फल देने वाली होती हैं ॥ १ ॥

मुयोधिनीसहिता। १०७ एव सन्ध्या और अस्त स्वरकी परस्पर अन्तर्दशा शत्रुके भय और क्लेश को देती है। तथा उदितादि तीनों स्वर में संध्या और अस्त स्वर की अन्तर दशा फल सम होता है ।। ७२॥ श्रय नक्षत्रस्वरमाह- अकारे सप्त कक्षाणि रेवत्यादि क्रमेण च । 'पञ्च पञ्च इकारादायमृक्षस्वरोदयः ॥ ७३ ॥ खत्यादिक्रमेण खतीनक्षत्रमारभ्य सप्त ऋक्षाणि अकारे अकारस्वराधः स्थानि देयानि । ततः पञ्च पञ्च नक्षत्राणीकारादी स्थाप्यानि एवमृक्षस्वर दयो भवेत् ।। ७३ ॥ भा. टी- स्वर के अध. स्थान में रेवती अ० भ० कृ० रो० मृ. आदर्दा सात नक्षत्रों को इ स्वर के नीचे पुन० पु. ०म० पू० फा०, उ स्वर के अध स्थान में उ० फा० हस्त चि० स्था० वि०, ए स्वर के अधः स्थान में खनु० ज्ये० म० पू० पा० उ.पा. और भो स्वर अध स्थान में प्र० . श० पू० भा० उ० भा इन नक्षत्रों को स्थापित करें ।। ७३ ।। नक्षत्रस्वर चक्रम् । इ. उ. | ए. ओ. पचरचरा पुन, उ.फा. अनु. श्र. नक्षपाणि भ घ. " स " भ. आरले, चि. म. करो, म. स्वा. पू.पा. ५.मा समा.पू फा. पि. उ. पा. उ.मा. .

पवस्वामिधः। AR comwww अथ राशिस्वरमाह- अकारे मेष सिहालि इस्त्रीमिथुनककंटाः। उस्वरे चापमोनी च एकारण तुला वृषो ।। ७४ ।। ओस्वरे मृगकुम्भी च राशोशाद्वार निश्चयः। स्वराधः स्थापयेत् खेटान् राशे योयस्य नायकः ।।७।। अकारे भेषसिहालिः । इकारे सोमिथुनकटा । उस्वरे चापमानौ । एकारे बुलायो ॥ ४ ॥ ओकारे मृगकुम्भो । अत्र राशीशाद्वारनिर्णय कार्यः। तदेव स्पष्टयति यस्य राशेयों प्रहथितविधिना नायकः स्वामो स्यात् । एवंतान पेटान् स्वराध स्थापयेत् ॥ ५॥ मेष सिंह वृश्चिक अ स्वर, कन्या मिथुन कक राशि इ स्वर, धन मोन उ स्वर, तुला धूप ए स्वर एवं मकर पुम्भराशि को स्वर है । राशीश से बार का निश्चय करना चाहिये अर्थात् जिस राशि का जो स्वामी हो उस प्रह को उस राशि के अध. स्थान में लिखे ( यथा अ स्वर के अध स्थान में सूर्यवार मंगलवार, ह स्वर स्थान में चन्द्रवार, बुधवार, उ स्वर, में गुरुवार, ए स्वर में शुनवार और मओ स्वर में शनिवार को स्थापन करे ॥ ७॥७॥ राशिस्वर ग्रहस्वर । अ ओ उ ए पञ्चस्व ६ मे. कन्या ध. मं.! गशिः सिं. मिथुन मी. 1 . यू. फर्क . . . मं.र. चं.दु. घृ. शु श.प्रहावारश्च अथ सम्वत्सरस्वरमाह- प्रभवाद्यब्दमैकैक मुदयत्यस्वरादिकः । सन्ध्यास्त वत्सरं चेत्स्यात्पापस्यापि चवरसरम ।। ७६॥

१०९ - अ. उ. ए सुबोधिनासहितः। प्रभवादिकमैकैकमन्दं चास्यरादिक उदयतिअर्थादकारस्वरे प्रभवादिक द्वाद- शवत्सरम् । तथैवमिकारे प्रमथ्यादिकं द्वादशवसाम् । एवमुकारे खरादिकं द्वादश वत्सरम् । एवमेकारेशोभनादिकं द्वादशवत्सरम् । एवमोकारस्वरेराक्षसादिकं द्वाद- वत्सरम् । अत्र चैद्यदि सन्ध्यास्तसंवत्सरं स्यात्तथापताक्यादौ पापग्रहस्य वत्सरं स्यात्तदातस्मिन् वर्षेमृतिहानिरसन्तोष स्यात् ।। ७६ ॥ भा० टी०- प्रभवादि ६० सम्वासरों में कम से एक एक सम्वत्सर अकारादि स्वरादि होते हैं । एवं एक एक स्वर में वारह र संवत्सर हुए । सन्ध्या और अस्त स्वर वाले सम्वत्सर यदि केतु पताकि आदि चक्रों से जिस वर्ष में पाप ग्रह के वत्सर हो जाय तो उस वर्ष में मृत्यु हानि आदि होता है ॥४६॥ संवत्सर चक्रम् । आ | पञ्चस्वराः २ विभव ४ प्रमोद | ५प्रजापति सम्बत्सरनामा ६ अगिरा ७ श्रीमुख ८भाव १० पाता ११ ईश्वर १२ बहुधान्य १३ प्रमाथी १४ विक्रम १५ वृष । १६ चित्रभान १७ शुभानु १८ तारण १९ पाथिव २० व्यय २१ सर्वजित २२ सर्वधारो २३ विरोधी २४ विकृति २५खर २७ विजय २८ जय २९ मन्मथ ३० दुर्मुस ३१ हेलम्बी ३२ विलम्बी ३३ विकारी ३४ शावरी ३५ प्रव ३६ शुभकृत् । ३७ शोभन ३८ गोषी '३९विश्वाव.४० पराभव ५२ कोलक ४३ सौम्य ४४ साधार. ४५विरोध, [४६ परिधावी ४७ प्रमादी ४८ आनन्द ४९ राक्षस ५०अनल ५१ पिल ५२ कालयुष ५३ सिद्धा.५५ रौद्ध ५५ दुर्माति ५६ दुन्दुभि ५७ चिरोट्रा५सरकाशी५९ कोपन) १० क्षय प्रमवादि १२/प्रमप्यादिरसरादि १२ शोभना.१२/ राक्षसादि द्वादशादा: १प्रभव • युवा " " " २६ नन्दन " M " " " " " सवत्सा परिवत्सरः इदावत्सरःमनवत्सर दुषत्सरः ! संज्ञान्तरम ११० पधस्वराभिधः। anmomwww अथ फलानि । किञ्चिल्लाभकरो चाल. कुमारस्त्वर्धलामदः । सर्वसिद्धिं युवाधत्ते वृद्ध हानिम॒तेक्षयः ॥ ७७ ।। यात्रा युद्धे विवादे च नष्ट दष्टे रजान्विते । चालस्वरो भवेदिष्टो विवाहादि शुमाशुभः ॥ ७८ ॥ सर्वेषु शुभ कार्येषु यात्रव्यां तु विशेषतः । कुमारः कुरते सिद्धि सङ्ग्रामे विजय तथा ॥ ७९ ॥ शुभाशुभेपु कार्येपु मन्त्र यन्नादि साधने । सर्वसिद्धि युयाधत्ते यात्रा युद्धे विशेषतः ॥ ८० ॥ दाने देवार्चने दीक्षा गूढ मन्त्रप्रकाशने । वृद्धस्वरो भवेद् भन्यो रणे भगो भपगमे ।। ८१ ॥ विवाहादि शुभं सर्व समामाघशुभ तथा । न कर्त्तव्य नृमिः किञ्चिाते मृत्यु स्वरोदये ॥ ८२॥ तिथि चारञ्चनक्षत्र यहिने च भवेन्मृतम् । तदिने वर्जयेप्स हानि मृत्युकरो यतः ॥ ३ ॥ मुगमानि ।७७७८.७९१८०८१/८२।८३। भा० टी०-अय बालादि स्वरों का माधारण फल इस श्लोक से कह कर अग्रिम लोकों से विशेष फल को कहेंगे, यथा बाल स्वर में किसी कार्य को । करने से स्वल्प लाभ, कुमार स्वरमें भर्द्ध लाम तथा युवा स्वरमें सम्पूर्ण सिद्धि भोर वृद्ध स्वर में हानि तथा मृत्यु स्वर में सम्पूर्ण राशको प्राप्त होता है । ७७॥ यात्रा युद्ध विवाद (कलह ) किसी वस्तु को नष्ट क्षादि होने में सदि के काटने में रोगादि भवस्था मे याल स्वर शुभ होता है (अर्थात् शाल स्वा

सुबोधिनोसाहस ।
१११
murn
NN
NAA AAMw
मे भूला हुआ वस्तु मिल जाता है सर्पादि के काटने पर शीघ्र आराम हो
जाता है तथा बाल स्वर मे रोगी शीघ्र निरोग हो जाता है) तथा विवाहादि
शुभ कार्य अशुभ होते हैं ॥ ७८ ।।
सभी शुभ कार्यों मे तथा यात्रा में विशेष कर कुमार स्वर शुभ होता
है एव युद्ध में विजय कारक होता है ॥ ७९ ॥
सभी शुभाशुभ कार्यों में और मन्त्र यन्नादिकों के सिद्ध करने में युवा
स्वर सम्पूर्ण सिद्धि को करता है तथा यात्रा युद्ध में विशेष शुभ होता है ॥८॥
दान तथा देवार्चन मे दीक्षा ग्रहण मे गोप्य मन्त्रों के प्रकाशन में
(गुप्तमन्त्र, सलाह आदि को किसी कहने मे ) युद्ध स्वर शुभ होता है किन्तु
युद्ध मे नाश तथा यात्रा में भय को करता है॥८॥
मृत्यु स्वर के प्राप्तहोनेपर विवाहादियावत् शुभ कार्य और सप्रामादि अशुभ
कार्य ( अर्थात् किसि प्रकार के भी शुभाशुभ कार्य ) किसी को भी नही करना
चाहिये ॥ ८२ ॥
जिस दिन तियि दिन भार नक्षम ये सभी मृत्यु स्वर को प्राप्त हों उस
दिन किसी भी शुभाशुभ कार्य को नहीं करना चाहिये । पयों की मृत्युस्वर
में किसी कार्य को करने से हानि तथा मायु होती है ॥ ८३ ॥

१११ पश्चधाराभिधः। सर्वस्वरैक्यचक्रम् । ३ ए ओ स्वराः ग घ च क छ झ द ठ वर्णाः ढ त द ध प वि धीव |शुप्रभा हेशुप १०।२५३.नन्द्रायाः भ म य र व श म प्रभवादि१२ प्रमथ्यादि १२ खरादि २ शोभनादि २२ राक्षसादि १२ द्वादशान्दाः प्रभ प्रयु वि प्रधा सवत्सराद, चिस नं ता विज पा विम टीखदु विशां की विक सौ. शा वि सा पवि पपि दु प्रकार आ सिर रा रोको अ.दु.क्ष. सवत्सरः परिवत्सरः इदावत्सर अनवत्सरः दुवत्सरः का ९मा३० मा २७ का३०१५वै३०ज्ये ३ आ ३०भा २१ आ३० मासाः पोमा३० चे १५७२ ज्ये२७१७२ श्रा३०भा९७२ का २१।७२ १।६।११ २/७१२ ३।८।१३ ४191१४ ५१०११५ तिथ्य: १६२१२६१७४२२/२७१८२३२८१९।२४।२९ नन्दा ८१ भद्रा ८७ जया ९३, रिका ९९ | पूर्णा १०५ योगः सू में । बुच घु प्रहार १५८ ३।४।६ ९।१२ २७ १०/१९ राशयः पुपुष्प उफा।ह धध नक्षत्राणि कृरोम अम चि स्वा आ। ७ वि५ उ या ५ सभा ५ दि १४ दिनानि द२४ दण्डाः चु ३६ १२६० बु२४१८४४८1८. श१२१८४/ श४८ न४ च ६०८४ पारभागा: उदित भ्रमितः घ्रान्तः मन्ध्या अस्तं जन्म पिण्डः छिद्रं कुमारः युवा मृतिः रेसम भज्ये दि १४ दि १४ दं २४ समुदायता भाधान सज्ञा सज्ञान्तर संज्ञातरच बालः मुबोधिनासहितः। 1१२ A. ~~ - अय वर्पगणितप्रकारमाह। वयोराशिस्वरावाश्च एकोसत्य निधान्यसेत् । द्विचतुनिहतं कार्य समाप्टरसभाजितम् ॥ १४ ॥ क्योराशिस्वराशा ये सन्ति तानेकीकृत्य तद्योग करवा त्रिधा प्रकारप्रयेण न्यसेत्स्थापयेत् । तद्वियतुनिहत तथाकमात्सलटरसभाजित कार्यतदा जन्मकोशे भवति । भनेदमवधेयम् । यत्यविष्टनिर्णयः कर्तव्योति,तत्य जन्मतो वर्तमान वर्षपर्यन्तं याःसल्यास्त एव वयसथाङ्काः। एवं तस्य जन्मराशियोस्ति तजन्म- राशिपर्यन्तंपादिगणमया या समास एवाय राइपङ्काः । यथा पराशिज- न्मवत एकतया मेपराशिजन्मवतो द्वादश एवं जन्मनक्षप्रजनितो नामादिमवर्णो योति तस्य यो वर्णस्वरचके स्वरस्यस्वरनिष्ठा ये तिध्यक्षाः "चन्द्राष्टी प्रथमे" इत्यादयस्त एवान स्वरावाः । तदुसमन्यैः "मेपाभादन्यतः स्वक्ष सिध्ययोग:" अनेन पादाशिगणना तथा स्वराङ्केतियश एवंति लामोजातः । तेषा वयोराशि स्वराहकाना योगः कार्यत्तदन्दै प्रिस्थानेषु स्थापयेत् । तन प्रथमस्थाने तदयन्दं द्वाभ्यो गुणितं सप्तभिर्भक्त यदवशेषमानं सज्जन्मकोष्ठे चोवस्थाने स्थापयेत् । एवं द्वितीयस्थाने स्थितंतदादं चतुर्मिगुणित तथाष्टानिर्भकं यच्छे. पमान तज्जन्मकोछे तदधो मध्यस्पाने स्थापयेत् । एवं तृतीयस्थाने स्थित ददा कादं त्रिगुणित रसभक यद्वशेषमान सज्जन्मकोष्ठे सर्वापः स्थापयेत् । एव जन्मकोष्टत्य सम्पादनं जातम् ॥ ८४ ।। ~स के अरिष्ट निर्णय करना हो उसके वर्तमान अवस्था की संख्या (जन्म से वर्तमान धर्ष पर्यन्त की संख्या ) तथा जन्म राति १ पर्यन्त वृषादि गणना से जो संख्या हो वह और जन्म नक्षत्र जनित नामादि • मेपा दमान्यतः व तिय्यद योगः स वाक्य के अाधार पर प्रभादि से 'तिष्पयोग करते है, तथा राशि के उन्मवले की १ संख्श मिथुन राशिले कीर एवं कमसे मेष राशि के जन्म वाले को संख्या १२ गणना किया जाता है। या पीकम परपरा सम्प्रशय से भी सिटी। ८ 1१४ पावसामध। जो वर्ण हो उसका जो वर्ण स्वर में स्वर हो उस स्वर का तिथ्य ( चन्द्राष्टी प्रथमे देया नग नागा द्वितीय के इत्यादि के कम से जो तिथ्य ) हो एवं इन तीनों (वय, राशि, स्वराक) को जोड़ कर तीन स्थान में स्थापित कर कम से दो २ चार " और तीन ३ से गुणा कर प्रम से सात ७ भाठ ८ सौर ६ छव से भाग देकर शेषांकों को जन्म कोष्ट में अपोऽधः कम से तीन स्थान में स्थापन करे अर्थात् प्रथम शेष को उपर द्वितीय शेप को मध्य में तथा तृतीय शेष को नीचे के स्थान में स्थापित करे ऐसा करने से जन्म कोष्ट का सम्पादन होता है ।। ॥ अथ फर्मादिकोष्ठसाधनमाह । माधाने नव देयानि स्वरे कर्मणि पञ्च च । सर्याप्यापिता पिण्डे छिद्रे थेणो व्यवस्थिता ।। ८५ ॥ आधाने स्वरे आधानस्वरकोप्टसाधने नव देयानि किन्तु पूर्वानीताइफन्दे नव मानानि योग्यानि । एव कर्मणि धर्म के नयने पूर्वोक्ताक धृन्दे पञ्चमा नानि क्षेप्याणि एवं पिण्डे पिण्डाल्यकोष्ट साधने पूर्वाकाक्यापीताकायाऽर्था सर्वाकानो जन्मकर्माधानाना ध्रुवाका शन्यपधनवसमा योज्या । एवं सिद्रे छिन कोष्टकानयने विहिताकन्दसया श्रेणीव्यवस्थिता पफिगि समन्विताऽर्याज्जा न्मकर्माधानपिण्दानां पंकिगतेधुवकै शून्यपञ्च नय चतुर्ददार सहिता विधेया। तदेव शमादाधानदिकोष्टमाना वस्वाबाद स्यात् । तत्र पूर्ववस्वस्वगुणरेन स्वस्वाश्कन्द सगुण्य स्वस्व हरेण विभग्य तत्तदयशेपमानं स्वस्वकारस्योधम- সংঘ করল যোগী। মা শান্ত। দুচোখনাখাব হয় - सम्पत्या सरित्रपु स्याने स्थापयत् । तत्र प्रथमस्थानगे सदस्योगमानं दिगुणिम् । सामाजित यदवशेषमान सत्कर्मकाप्ठे चास्याने स्थापयेत् । एवं द्वितीय- स्थानस्य तदयोगमान चतु तपाटम यक्ष्यशेषमान कर्मकोरे मध्यस्याने स्थापयेत् । एवं तृतीयस्थानगतं तदद्योगमान मिगुणित पदम यरमान रकम चाध' स्याने पापयेत् । तर यसकोएगाधन आतम् । अनापान कोष्ठसाधनमुच्यते । जन्मकेष्टानयनाथ यदएका प्रपमय सत्र मय सुयोधिनीसहितः । दत्वा तदात्तृतीयाकन्द स्यात् । तत्तृतीयांख्यमवृन्दं पूर्ववत्तिया स्थापयित्व तथा पूर्ववस्वस्वगुणचेन सगुण्य स्वस्वहारेण विभज्य यदवशेषनयं तदाधानको ष्ठे पूर्ववत्त्रिया स्थापयेत् । एवमाधानकोष्ठसाधन जातम् । मन्त्र पिण्डकोष्ठसा- धनमुच्यते । तत्र प्रयकाकान्दै चतुर्दशरूपं क्षेपक दत्वा तदा तच्चतुर्थाइ. कन्दं स्यात् । ततः पूर्ववत्तच्चतुर्याड्कन्दं विधा सस्थाप्य स्वस्वगुणगुकेन सगुण्य स्वस्वहरेण च विभज्य यदवशेषत्रयं तत् क्रमात्रिधा स्थापयेत् । तदेवं पिण्डाल्यकोष्ठसाधन जातम् । अत्र छिइकोष्ठसाधनमुच्यते । तत्राद्याख्याक पन्देस्तक्षेपमष्टविरातिसमें दत्वा तदा पञ्चमायून्दं स्यात् । तदिदं पूर्ववति. धा विन्यस्य स्वरत्वगुणकेन सद्गुम्य स्वस्वहरेण विभज्य यदवशेषप्रय तत्पूर्वव- विधा स्थापयेत् । तदेवं छिद्राख्यकोष्ठयाधन जातम् । पररुच जाताना पस पोष्ठानां नैसगिंकयक्रसज्ञा कृतेति । तथाचाह विश्वेश्वरः- "तिथिराशिवयोडोश्व प्रथमे जन्मकोष्टके। द्विचतुतिगुणितं समाटरसमाधिनम् ॥१॥ कर्मकोपय दत्वा भाषाने मवर्क तया । पूश्वद्गुणकार्य भजनशपि पूर्ववत् ॥ २॥ पिण्डे चतुर्दश दरया छिटाविंशनि सुधी । द्विचतुन्निभिगुणितं सताएरसमाजिलम् ॥ ३॥ भनयद्यपि प्रन्यकारेण चलचत्रात्य तथायोगयकस्य व प्रक्रिया न दर्शिता । तपाप्यत तयकद्वयस्य साधन ज्योतिर्विदा सम्प्रदायसिद्धत्वातया विश्वेश्वरायुक्त- प्रमाणस्वरसाम्यमयोग्यतेतयथा । पर्णस्वरचक्रे यो वर्णस्वरः स च जन्मादिकाना पशवराणा मध्ये यस्मिन्कोष्टे भवेत्स च कोटको नैसगिकरके यो भवेत्तमेवात्र जन्मकोहक ततो द्वितीयकोष्टक वर्मयोष्टक ततस्तृनौयादिकोष्टर प्रयचाधानादिको. एनयमिनि प्रकल्प्य चलच शाधयेत् । अयास्मिन रलचके तथा नैसर्गिकचके जन्मा दियोकानां मध्ये दुयोईयो कोटकयोः स्वयोः स्वयोरोत्साजात्ययोर्योग- तुल्यमान्दप्रकरुप्य ततः स्वस्त वकान् दत्ता पूर्ववत्स्वस्वगुणकेन सगुण्य स्याहरेण विमग्य यदवशेषप्रयतत् निधा स्यारपेत् । .

पशवराभिधः। एवं स्वस्वकोष्टकेऽस्यस्थापनाद्योगवर्क भवेत् । यथा नैसर्गिकचकजजन्मकोष्टकस्य तथाचलचक्रजजन्मकोष्टस्यचकियोगसमे शून्यध्रुवकं दत्वा ययास्थित तंयोगं त्रिधा सस्थाप्योक्तविधिना द्विचतुस्विगुणितं सप्लाटरसभाजितं सविधा शेषमानयोगयके जामकोष्टके स्थापयेत् । एमन्य- कोष्ठकेपि यथाह विश्वेश्वरः । एवं नैसर्गिक ज्ञेयंचलचक्रस्वरान् लिखेत् । यन्न कोष्ठो स्ववणों वै तमेव जन्मसंज्ञकम् ॥ १ ॥ कर्माधानादिकान्सर्वान् विदित्वा विलिरोत्फमात् । नैसर्गिकंचलचनं च लिखित्वा सनियोजयेत् ॥ २ ॥ जन्मना जन्म संयोज्य कर्मणा कर्मसंज्ञमम् । माधानादिनिकेप्येवं योज्याऽत्र ध्रुवकाक्षिपेत् ॥ ३॥ तैरेव गुणकदृष्य भजनं च तथाविधम् । अन्नादाहरणम् । शकः १७८३ भाघशुक्लपञ्चदशोदण्डादि ४०११॥श्ले पानक्षत्र २१।३१ तदुपरि मधानक्षत्रे द्वितीय दिने मघानक्षनं २११४९ शोभनयोगे दण्डानिः ३३॥३८॥ कुम्भागतांशाः ४१॥३०॥ सूर्योदयादिष्ट ३२।९ एवं विधे पञ्चाङ्गे शुक्रवासरे मम जन्म आसीत् । भयात १०1३८ भभोग. ६०१८ मन्त्र मघानक्षत्रस्यावरणे जन्म तेमनामादि मवर्णो मकारः अस्योपरिगत इकार: स्वरो वर्णस्वरचके जातः । अस्य स्वरस्याधः स्थास्तिव्यकानगनागमिता (८५) अघ जन्मजो वर्तमानवर्षे यावद्वयोऽटकाचन्द्राग्निमिताः (1) तथा वृष राशेः स्वजन्मराशि सिंहाख्यं यावदायका वेदमिता (४)। एतेषा योगमान प्रथमाकवृन्दं ( १३२ ) निपु स्थानेषु विन्यस्य १३२।१३२।१३२ तमा. यस्थाने तद्वन्द द्विगुणितं जातं वेदाङ्गानिमितं ( २६४ ) इदं सातष्ट जात (५) इदं जन्मात्यकोष्ठस्याघः स्थापयेत् । एवं द्वितीयस्थाने तद्वन्दं चतुणितं जातं १३२ x 6( ५२८) पुनरिदमटम शेषाहक्मानं शून्य (०) जन्मा- ख्योछे मध्य स्थाने स्थापयेत् । एवंतृतीयस्थानस्थित तान्दै विगुणितं आत ३ ४१३६३) मा शेषमान सम्या - Rोणे - मुबोधिनीसहितः। ऽन्त्येऽर्यात्सर्वाधः स्थापयेत् । एवं जन्मायकोष्ठसम्पादनं जातम् । अथ कर्माख्यकोष्ठसाधनमुच्यते । तत्र "आघानेनव देयानि स्वरे कर्मणि पच्च च"इति पूर्वविहितप्रयमावृन्दे पञ्च दत्वा तद्वितीयाकन्द स्यादितितन्माने (१३२+५)-(१३७) इदं पूर्ववविधा विन्यस्य स्वस्वगुणवेन सगुण्य जातं तत्फलं १३७४ २११३७ ४ ४११३७४३ वा २७४ । ५४८४११इदं स्वस्वहरेण विभज्य विधा तच्छेपाइकमानमिदं १४॥३॥ कर्माख्यकोष्ठे चोर्ध्वमध्याधः कमेण स्थापयेत् । एवं कर्माल्यकोष्टसाधनंजातम् । याधानकोष्टसाधनाथ प्रथमादयन्देनव दत्वा यत्तृतीयायन्दं जातं (११३९)-(१४१) इ६ पूर्ववत्रिधा स्थापयित्वा स्वस्वगुणेन सहुण्य जातं त्रिधा फलं १४१४२११४१४४१४१४३ वा २८२ । ५६४ । ४२ ३ इदं स्वहरेण विभज्य विधा तच्छेपाकमान २६३ चाधानकोष्ठे पूर्ववदूमध्या. स्मात्स्थाश्येन् । इत्याधानकोष्ठानयन जातम् । अय पिण्डकोष्ठानय कथ्यत । तन जन्मादिकोष्ठनयस्य शून्यपरनवरू- पाणी स्वस्वभु वकाना योगेन चतुर्दशमितेन (१४)सम पिण्डकोष्ठज ध्रुषाहकमाने प्रथमाइपन्दे संयोज्य तच्चतुर्थाक्न्द जात (१३१+१४) =( १४६ ) इदै पूर्ववत्रिधा फलं १४६ ४ २०४६ ४ ४.१५६४ ३ का २९२।५८४१४३८ इदं स्वस्वहरेण विभज्य विधा तरछेपाठकमान ५००। पिण्डाख्यकोष्ठके चोर्ध्व- मध्याघ मास्थापयेत् । इत्येवं पिण्डाकोष्टकानयन जातम् । भत्र छिद्रकोष्ठकानयनमुच्यते । तत्र कोष्ठकचतुष्कोद्वान स्वस्वध्रुषकाना- मेषा ०।५।९।१४। योगेनाष्टाविंशतिमितेन तुल्य छिद फोप्डकज ध्रुवाकमार्न प्रथमाकान्दै दत्वा जात परमानन्द [ १३२+२८ ] =(१६० ) ३८ विधा विन्यस्य स्वस्वगुणकेन सद्गुष्य जातं त्रिधा फ्ले १६०४२११६०४ १६.४३ वा ३२०१६४०१४८० इदं स्व स्वहरेण विभज्य विधा तच्छेपा• एकमान ५०० इदं सिद्धायकोष्ठे पूर्ववत् निधास्थापयेत् । इति छिद्राम्य- कोष्ठक जातम् एवं साधिताना कोष्ठकाना स्थापनवशाजात नैसर्गिक कमिति स्पा ।

११८ पञ्चरवरामिधः। नैसर्गिकचक्रम् । ज क आ २ ५ १ १ ५ . . ܪܫܗ ३ (२) अथ चलचक्रोदा हरणमुच्यते । तत्र वर्णस्वरचके [६] स्वराध स्य कर्म कोष्ठाख्यं तेनान नैसगिकचन कर्मकोष्ठा सप यत्तदेवजन्मकोष्ठाभिध चलचके लेखथम् । ततधाधानाभिय कर्मसंज्ञकम् । एव तृतीय पिण्डकोष्ठाखपमाधान. सर्शकम् । ततश्चतुर्थ छिद्रकोष्टाल्य पिण्डसंज्ञकम् । तत. पथमं जन्मकोठासय छिद्राभिधम् । एव कृते जात चलयमस्वरूपमिदम् । आ पि । छि --- १ २ 0 ३ ० . भय योगचकोदाहरणमुच्यते । तत्र साधिनचर्ये जन्मकोटकदयस्यास्य योगमाने ६ । ४ । ३ शून्यभ्रष दत्वा यथास्थितं सत्तरेव गुणवैवि चतुनिभिः गित जात १२०१९०९ इद अमात्समाप्टरसेहरैर्भतं जातं शेषत्रय पार अन्मकोट चोर्ध्वमध्याध कम स्थापयेत् । एवं नगिकचरे फर्मये घा तया चलचके कर्मचारी ३ एषा योगेऽस्मिन् ३८५६ पमित स्वध्रुवाकमान दत्वा मातं इदं स्वस्यगुगोन राहण्य जातम् १६५२।३६ स्वरवहरेण नष्ट ॥ इदं कर्मयोप्टे चाप्पमप्याप प्रमेण स्थापयेत् ।

सुबोधिनासाहत.। marwaran अथ नैसगिकचरजातमाधानकोष्ठाकमान २०६३ तथा चलचक्रजमाधा. नकोष्ठाकमान ५०० अस्याकमानद्वयस्य योगेऽस्मित् ७४४३ नव प्रमित स्वध्रुवकिमानं दत्वा जा १६।१३।१२ इदं स्वस्वगुणरेन सगुण्य जात ३२२- ५२।३६ स्वस्वरेण विभज्य शेषप्रयं ४।४।० चाधानकोष्ठे पूर्ववर्ध्वमभ्याधः क्रमास्थापयेत् । एवं नैसगिकचक्रजातं पिडकोष्ठौकमान ५०० तथा स्वलचकज तदकमान ५०० अनयौर्योगेऽस्मिन् १००० चतुर्दशसमं स्वक्षेपक क्षेप्यं जातं २०१४.१४१ ३६ स्वस्वगुणवेन गणितं जातं ४८.५६३४२ इदं स्वत्वहरेणविभज्य शेषत्रय ६० इद पिण्डकोष्टे पूर्ववत्स्थापयेत् । मथ नैसगिकचरज छिद्रकोष्ठादक मान ५०० तथा चलवाजं तदङ् कमानं ५/३० अनपार्यागेऽस्मिन् १००० स्वक्षेपकमष्टाविंशतिमितं दत्वा जात ३८१२८१२८ इदं स्वस्वगुणवेन सा जात ७६३११२।८ इदं स्वस्वहरेण विभज्न शेषत्रयं ६०० छिद्रकोष्ट पूर्ववरस्थावयेत् । एव कृतेजात योगच- कस्वरूपमिदम् । जन्म आधान पिण्ड छिद्र ४ ६ . ३ अपनसविना साधने मतान्तर प्रतिपाद्यते । वयोराश्यहस्तथा स्वजन्म. राशिस्वराङ्कास्कीकृत्य तत्प्रिधा पिन्यस्य कमेण द्वियनुनिभि. सद्गुष्प सप्ताटरसैविमग्य शेषप्रय जन्म पोष्टे चोधिः प्रमेण स्थापयेत् । ततो जन्म- स्वराद्विसोपे कर्माल्यकोप्टे ये स्वतिथ्यशावयापूर्वोत्ययोराश्यास्कीकृत्यप्रिया संस्थाप्य सस्वगुणरेन सपुण्य ज ते भिधा गुणनफले प्रत्येकपा दत्ता शास्त. तस्वहरेण विभज्य शेषत्रय पूर्ववर्मकोठे स्थापयेत् । एवं पूर्वोकर १२. पञ्चधराभिध. --- - योराश्यकास्तथा स्ववर्णस्वरातृतीयकोष्ठे चाधानाख्ये ये तिथ्यकास्तानेकीकृत्य विधा विन्यस्य स्वस्वगुणवेन सगुन्य निपु स्थानेषु स्थितेषु गुणनफ्लेषु प्रत्येक नव दत्वा ततस्तत्स्वस्वहरेण विभज्य शेषनयम्गधानकोठे पूर्ववन्यसेत् । एष पूर्वोतवयोराश्यकास्तया वर्णस्वराच्चतुर्थे पिण्डाख्यकोष्ठे स्वतिथ्यकश्चैकीकृत्य विधा विन्यस्यस्वस्वगुणवेन सझुण्य स्थानत्रये गुणनफले प्रत्येक चतुर्दशसम स्वक्षे पकं दत्वा ततस्तत्त्वत्स्वस्वहरेण विभज्य शेषनय पिण्डकोष्ठेके पूर्ववत्स्थापयेत् । एवं तत पञ्चम छिद्रयशके तिथ्यडकास्तथा पूर्वोका चयोराश्याट्काकीकृत्य विधा न्यस्तं कृत्वा स्वस्व गुणकेन सगुण्य निपुस्थानेषु गुणनफ्लेषु प्रत्येक स्वभुषाटकमानमष्टाविंशतिसम दत्वा स्वस्वहरेण विभज्य शेपनयं त्रिधा पूर्ववच्छिद्रकोष्ठ के स्थापयेत् । पुनर्मतान्तर प्रदर्श्यते । तद्यथा। तत्र जन्मकोष्ठादिनयस्य पाधनमधुना प्रदर्शितविधिवद्बोम्यम् । अथ पिण्डकोप्ठे तिथ्यकास्तथावयोराश्य काचे कीकृत्य निधा विन्यस्य स्वस्वगुणवेन सगुण्य स्वस्वहरेण विभज्य शेषत्रये धमाच्छून्य तथा पञ्चमित नवमित च दत्वा पुन स्वस्वहरेण विभज्य शेषनय पूर्ववत्पिण्डेकोष्ठेस्थापयेत् । अथवा प्रथमशेषे साघिाताना जन्मको ष्ठाध स्थान शेपाना योगसम तथा द्वितीयशेषे कर्मकोष्ठाध स्थस्य शेषनयस्य योगसम तथा तृतीयशेपे चाधान कोष्ठाध स्थस्य शेषनयस्य पिण्डकोष्ठे पूर्ववत्स्थापयेत् । छिद्रकोष्ठसाधने तु पूर्वोत. वयोराश्यकस्तथा तत्तिथ्यकाइँकोकृत्य त्रिधा विन्यस्य स्वस्वगुणकेन गुणयित्वा स्वस्वहरेण विभज्य त्रयाणां शषाणां मध्ये मात्पञ्चमितं तथा नवमितं चतुर्दशमित च दत्वा पुन स्वस्वहरेण विभज्य शेषप्रय पूर्ववत्रिधा पिण्डकोष्टके स्थापयेत् । अथवा प्रथमशेषे जन्मादिकोष्ठ चतुष्टस्योर्ध्वाकयोगमित तथा द्वितीयशेषे तन्मध्याड्कयोगामित तयान्त्यशेषे तदन्तिमाकयोगमितं दत्वा पुन स्वस्वहरेण विभज्य शेषनयं छिदकोष्टे पूर्वरीत्यास्थापयेत् । एवमप्ययदीक्षितप्रतिभिस्तटटीकाकार्यन्नैसर्गिकचक्रया धनप्रक्रिया प्रदर्शिता । तस्या मलकारसूत्रार्थवहिनत्वात्तथा विश्वेश्वरादिप्रणीतव अथ १२१ । AAP के साधन में पूर्वोक अंक योग में योग करना चाहिये या धर्म सुबोधिनासहितः । चनप्रमाणानुकूलार्थवावगत्वात्साप्रक्रिया नादरणीयेति किन्तु प्रथम यदुदाहरण ममा प्रर्शित तदेव बहुसम्मतं ममापि मत स्यादिति सुधीभिर्विभाव्यम् । अय जन्मादिकोष्ठकानां प्रयोजनमुच्यते । जन्मकोष्ठे स्वात्मनः शुभाशु भाज्ञानम् । फर्मकोष्ठे कर्मण. सिद्यसिद्धिज्ञानम् । भाधाना. भिधे कोष्टे पुत्रादे. भाशुभ चित्तभ्रान्ति । पिण्डकोष्ठेपिण्डसम्बन्धिवन्धुषुवि. रोधादिज्ञानम् । छिद्रकोष्ठे द्रव्यत्य बाहनादी शुभाशुभमिति । अथ तत्प्र- कारः प्रदश्यते । पूर्वरीत्या प्रयाणा वशाना मध्ये प्रथमाब्दपस्य शनेःस्थूल फल प्रथममासचतुष्टयं यावत्कथनीयमिति । तत्रापि यदि जन्मकाले स्वोचादि- स्थानजातेन बलेन सहित. शनिपुन समावगतस्तहिं तत्फलं श्रेष्ठं जवना मनीशालाभस्तथा वृद्धाशनासुखं च । एव जन्मकाले यदि नीचादिस्थानापलक्षिता निर्वलस्तथाऽनिटभावगतः शनिस्तदातत्फलमधमम्लेक्षादानिस्त या युद्धाहनादेर्भ- यः स्वदेहे वायुप्रकोप । एव सर्वेषामन्देशानां फलं योध्यमिति । तथा पुनरुदि. शादिस्वराणा द्विसप्ततिदिनात्मकस्य स्वस्ववर्षविभागस्य पूर्वकथितस्यापिभागत्र यं चतुर्विशतिदिनात्मक विधेयम् । तत्रापि फलं विचारणीयम् । तद्यथा । नैसगिक- चक जन्मकोष्ठस्योर्ध्वस्थाने प्रथमपक्षाख्ये पमसह योपलशितो गुरुस्तथा चल- चके तत्कोष्ठस्योर्ध्वयाने रूपसहयोपलक्षितो रविः । तेनात्र गुरोरन्तर रविफलं स्यात्पूषोजदशान्तर्दशानुकूलरूपम् । तथा शने. शुभाशुभफलं निधितमिति प्रथमविभागै चतुर्विशतिदिनात्मके लेखनीयमिति । अयाने द्वितीयविमागे चतु. विंशतिदिनात्मके तु नैसर्गिकचक्रे जन्मकाण्ठस्य मध्यस्याने शून्यौपलक्षितो राहु- स्तथा चलचके घेदसह पापलक्षितो युधस्तेनाम तयो पलं कथितविधिना लेख्यम् । तदने तृतीयविभागे चतुर्विशतिदिनारमके तु नैसर्गिकचके जन्मको । ठापः स्थाने राहुस्तया चलचके कुजस्तैगाय तयोरप्युक्तफलमुक्तप्रकारेण लेख्यम् । एवं द्वितीयमासादिषु द्विसप्ततिदिनमितेषु फलं लेखनीयमिति ॥ ५। भा० टी०-पूर्व इलोक से जन्म कोष्ठ का साधन कर इससे कर्म, आधान, पिण्ड और छिद्र स्वर के कोष्ट को साधन बनाते हैं कि आधानोष्ट । 1 ॥ साधन में पूजि अंक योग में ५ सथा पिण्ड कोठ साधन में सर्वाक पञ्चश्वरामिधः। योराश्यकास्तया स्ववर्णस्वरातृतीयकोष्ठे चाधानास्ये ये तिघ्यकास्तानेकीकृत्य त्रिघा विन्यस्य स्वत्वगुणकेन सगुण्य त्रिषु स्थानेषु स्थितेषु गुणनफलेषु प्रत्येकं नव दत्वा ततस्तत्स्वस्वहरेण विभज्य शेषत्रयमाधानकोष्ठे पूर्ववन्यसेत् । एव पूर्वोकवयोराश्यकास्तथा वर्णस्वराच्चतुर्थे पिण्डाल्यकोष्ठे स्वतिथ्यकश्चैकीकृत्य विधा विन्यस्यस्वस्वगुणवेन सहुण्य स्थानत्रये गुणनफले प्रत्येकं चतुर्दशसमं स्वक्षे पर्क दत्वा ततस्तत्स्वत्स्वस्वहरेण विमज्य शेषत्रय पिण्डको ठेके पूर्ववस्थापयेत् । एवं ततः पयम छिद्रसबके तिघ्यडकास्तथा पूर्वोक्ता क्योराश्यकाश्चैकीकृत्य निधा न्यस्तं कृत्वा स्वस्व गुणकेन सगुण्य निपुस्थानेषु गुणनफलेषु प्रत्येक स्वध्रुवाकमानमष्टाविंशतिसमं दत्वा स्वस्वहरेण विभज्य शेपत्रयं विघा पूर्वपरिछदकोष्ठ के स्थापयेत् । पुनर्मतान्तरं प्रददर्यते । तद्यया । तत्र जन्मकोष्ठादित्रयस्य साधनमधुना प्रदर्शितविधिवद्बोध्यम् । अय पिण्डकोप्छे तिध्यकास्त यावयोराश्यक काश्चै- कीकृत्य विधा विन्यस्य स्वस्वगुणवेन सगुण्य स्वस्वहरेण विभज्य शेषत्रये कमाछून्यं तथा पञ्चमितं नवमितं च दत्वा पुन स्वस्वहरेण विभज्य शेषत्रयं पूर्ववत्पिण्डेकोप्ठेस्थापयेत् । अथवा प्रथमशेषे साधिाताना जन्मको ष्ठाध स्थानां शेपानां योगसमं तथा द्वितीयशेषे कर्मकोष्ठाध स्थस्य शेषत्रयस्य योगसम तथा तृतीयशेषे चाधान कोष्ठाधः स्थस्य शेषत्रयस्य पिण्डकोष्ठे पूर्ववत्स्थापयेत् । छिद्रकोष्ठसाधने तु पूर्वोच- पयोराइयकस्तया तत्तिथ्यकाबँकीकृत्य निधा विन्यस्य स्वस्वगुणवेन गुणयित्वा स्वस्वहरेण विभज्य त्रयाणा शेषाणां मध्ये कमात्पञ्चमितं तया नवमितं चतुर्दशमितं च दत्वा पुनः स्वस्वहरेण विभज्य शेषप्रयं पूर्ववविधा पिण्डकोष्टके स्थापयेत् । अथवा प्रथमशेषे जन्मादिकोष्ठ- चतुष्टस्योोड्कयोगमितं तथा द्वितीयशेषे तन्मध्याहयोगामितं तथान्यशेषे तदन्तिमाकयोगभितं दत्वा पुनः स्वस्वहरेण विमज्य शेषत्रयं सिदकोष्टे पूर्वरीत्यास्थापयेत् । एवमप्ययदौक्षितप्रतिभिस्तरटीकाकारर्यन्नैसर्गिकचक्रसा. धनप्रक्रिया प्रदर्शिता । तस्या मलकारस्त्रार्थवहिर्भूतत्वात्तथा विश्वेश्वरादिप्रणीतय अर्थ - सुवोधिनासहित । १२१ चनप्रमाणानुकूलाथबागवात्साप्रक्रिया नादरणीयेति किन्तु प्रथम यदुदाहरण मना प्रर्शित तदेव बहुसम्मत ममापि मत स्यादिति सुधीभिर्विभाव्यम् । भय जन्मादिकोष्ठकानो प्रयोजनमुच्यते । जन्मकोष्ठे स्वारमन शुभाशुभाज्ञानम् । कर्मकोष्ठे कर्मण सिद्धयसिद्धिज्ञानम् । आधाना भिधे कोष्टे पुत्रादे भाशुभ चित्तभ्रान्ति । पिण्डकोष्ठेपिण्डसम्बन्धिवन्धुपुति रोधादिज्ञानम् । छिद्रकोष्ठे द्रव्यमृत्यवाहनादो शुभाशुभमिति । अथ तत्न भार प्रदर्श्यते । पूवरीत्या प्रयाणां वर्षेशाना मध्ये प्रथमान्दपस्य शने स्थूल फलं प्रथममासचतुष्टयं यावत्कयनामिति । तत्रापि यदि जन्मकाले स्वोच्चादि स्थानजातेन पलेन सहित शनिपुन समावगतस्तहिं तत्पल श्रेष्ठ जवना पनीशालाभस्तथा वृद्धाशनासुखं च । एव जन्मकाले यदि नीचादिस्थानोपलक्षितो निलस्तथाऽनिष्टभावगत शनिस्तदातत्फलमधमम्लेभाद्धानिस्तथा वृद्धाहनादेर्भ य स्वदेहे वायुप्रकोप ! एव सर्वेशम देशाना फ्लं बोध्यमिति । तथा पुनरुदि तादिस्वराणां द्विसप्ततिदिनात्मकस्य स्वस्ववर्षविभागस्य पूर्वकथितस्यापिभागत्रय चतुर्विशतिदिनात्मक विधेयम् । तत्रापि फलं विचारणीयम् । तद्यथा । नैसगिक चके जन्मकोष्ठस्योर्ध्वस्थाने प्रथमपक्षास्ये पश्सव घोपलक्षितो गुरुस्तथा चल चक्रे तत्वोष्ठस्योर्ध्वस्थाने रूपसहयोपलक्षितो रवि । तेनात्र गुरोरन्तर रविफल स्यात्पूयोदशातर्दशानुकूलरूपम् । तथा शने शुभाशुभफलं निहितमिति प्रथमविभागे चतुर्विशतिदिनात्मके लेखनीयमिति । अथामे द्वितीय विभाग चतु विशतिदिनात्मके तु नैसर्गिकचक्रे जमकाष्ठस्य मध्यस्थाने शून्योपलक्षितो राहु स्तथा चलचा चेदसतयापलक्षितो युधस्तेनान तयो पल कथितविधिना रेल्यम् । तदमे तृतीयविभागे चतुर्विशतिदिनात्मके तु नैसगिकचके जन्मको प्टाध स्थाने राहुस्तया चलच कुजस्तगान तयोरप्युक्तफलमुकप्रकारेण रेख्यम् । एव द्वितीयमासादिषु द्विसमतिदिनमितेषु पल लेखनीयमिति ।। ८५॥ भा० टी०--पूर्व दलोक से जन्म कोष्ठ का साधन कर इससे वर्म, माधान, पिण्ड और छिद्र स्वर के कोष्ट को साधन बताते है कि भाधान कोष्ट के साधन में पूर्वोक भक योग में १ योग करना चाहिये तथा कर्म कोष्ठ के साधन में पूर्याक अफ योग में ५ तथा पिण्ड कोष्ठ साधन में सर्वाक व्यापित १२२ पवस्वसमिधः। अर्यात् जन्म कर्म और आधान का ध्रुवकियोग १४ ( अर्थात् जन्म का • कर्म का ५ आधान का ९ योग १४ ) जोडना चाहिये। एवं छिद्र कोष्ठ के साधन में श्रेणीव्यवस्थित अंक अर्थात् जन्म कर्म भाधान और पिण्ड का ध्रुवांकयोग ०+५+९+१४ - २८ योग करना चाहिये। एवं पूर्वोक भक योग में कर्म थाधान पिण्ड और छिद्र कोष्ठ के साधन के लिये क्रमशः ५९॥ १४१२८ का योग कर पूर्वोक्त रीति से अंक साधन करे। अर्थात् कर्म कोष्ठ साधन में पूर्वोक्त अंक योग में ५ जोड़ कर तीन स्थान में स्थापित कर कम से २ दो, ४ चार और ३ तीन से गुणित कर क्रमशः सात और ६ छव से भाग देकर शेषाडो को क्रमशः अधोऽध. कर्म कोष्ठ में लिरो। एवं माधान कोष्ठ साधन में पूर्वोक्त अंक योग में जोड़ कर तीन स्थान में स्थापित कर क्रमशः २।४।३ से गुणित कर ७८८ से भाग देकर शेषाहों को क्रमशः अधोऽधः आधान कोष्ट में लिखे। ऐसे ही १४ युक पूर्वोक मह योग से पिंड के, तथा २८ युक्त पूर्वोक्त भट्स योग से छिद संज्ञक कोष्ठ की पूर्ति करे । इस प्रकार सभी कोप्टों का साधन हुआ॥ ८५ * ७माठ८ . - इस प्रकार साधन किये गये को नैसर्गिक चक्रकल्पना किया गया है। अय यद्यपि यहाँ प्रन्थकार ने चल चक्र और योग चक्र के प्रक्रिया को नही लिया है नथापि ज्योतिर्विदों के सप्रदाय मे सिद्ध होने के कारण में भी सक्षेप से किरित दिग दर्शन कराता हू-अथ प्रथम चल चक्र का साधन प्रकार लिखता ह वर्णस्वर चक्र में जो स्वर वर्ण वर को वह जन्मादि एक स्वर में जिस बोष्ड में हो यह कोड नैसर्गिक चक्र में जिस कोष्ठ में हो उमी को जन्म स्वर मान कर उससे दितीय को कर्म कोठ तृतीय को आधान कोष्ट चतुर्थ को पिण्ड और पचम को', छिद्रकोष्ठ कल्पना कर चल चा साधन करे। अथ योग चक्र साधन प्रकार-पूक्ति रीति से नैसर्गिक चन्न तथा चल चक्र लिख कर नैसर्गिक चक्र स्थित जन्मादि को। के साधित अड़ों को चक्र चक्र स्थित जन्मादि कोष्ठ के मझो में यथा कम से योग करे अर्थात् प्रथम शेपाङ्क को प्रथम में, दिखीय को दिखीय में तृतीय को तुतीम में योग करके स्वत्वा वा जोड़ कर उनी गुणनाको से गुणा कर वैसे ही यथा क्रम से A सुबोधिनीसहित। १२३ - अयतिध्याद्यानयनमाइ- गयित्या निर्णय घ वर्षप्रभाग कल्पना । पञ्चभिश्च हते शेपे नन्दाद्या मृत्यु कारणम् ।। ८६ ॥ सं० टी०--पञ्चस्वस्चकै विधाय तत्र वक्ष्यमाणयोगत्यु निचित्य तत्काल- जनितं तिथ्याद्यानयनं प्रदर्शयति । वर्षे निर्णय मरण निष्क्षयं गणयित्वा झावा तदा वर्षप्रभागकल्पना कार्या किन्तु कस्मिन् विभागेऽात्कस्मिनुदितादिस्वरजाना द्विसप्ततिदिनात्मकमासानामन्तरे मृत्युभविष्यतीति विचारणीयम् । तद्यथा । पूर्वोक्सवयोराशिस्वराद्वाना योगसमे प्रथमावृधन्दे पञ्चभक्त सत्येकादिशेषवशा- 'द्विहितोदितादिस्वरादधःस्थे द्विसततिदिनात्मके मासे मृत्युः पथनीयः । अत्रेदमवधेयम् । एकशेये पूर्वविहितोदितस्वरस्य वर्षभागे 1 चेवो शेषो तदा भ्रमितस्वरस्य वर्षभागे। निशेधे भ्रान्तस्यरस्य वर्ष विभागे चतुर्मिते शेधे सन्न्यास्वरवर्यभागे पथमिते शेषेऽस्तस्वरवर्षमारे द्विसप्ततिदिनात्मके मरणं वदेत् । एवं पयस्वराणा मध्ये यस्मिन् जन्मादिकोष्ठं मरणमायाति तत्रापि द्विसप्ततिदिनाना मध्ये कसिन् त्रिमागे चविंशतिदिनात्मके मरण भवेदितिज्ञानमुच्यते । यस्मिन् जन्मादिकोष्ठ मरणनिर्णय प्राप्तं तम्रोल. मध्यावास्ये स्थानत्रये यस्मिन् शून्य स्याताद्विभारो मरण भवेत् । भय भावः । उध्वस्याने शून्ये तदा प्रथमत्रिमागे चतुर्विशतिदिने । यदि मध्यस्थानेऽद्वामाव- स्तदा चतुविशतिदिनापरभष्टचत्वारिशहिनावधि । एव यदि सर्वाधः स्थाने शून्य तदा तृतीयभागेऽदिष्टचत्वारिंशदिनाप द्विसप्ततिदिनं यावन्मरणं भवेत् । अग्नेय यदि चोर्धमायाघ. स्थानत्रये सर्वस्मिन शून्यानि वा स्थानद ये च शून्य तदा कस्मिन् प्रिभागे मरणं भवेदिति प्रतिपाद्यते । तदा पूर्व पशमयमाये यो बली सस्य शल्य विन्तु शून्यकोष्टस्यचतुविशतिदिनाभ्यन्तरे मरणः भवेत्यामेवं तदेव यदि यो वर्षेशा: पापा स्यु । अथ यदि सेपु वपेशेषु शुभप्रहेषु तदा অল ইমিজীলাবিবিয়ান হিমষ মীমসলিনা হয়- ७८६ से भाग देवर जो शेष हो उनको नैसगिक ना के ही गति मे TV स्थापित करे। एवं योग ना होता १२४ पश्चस्वराभिधः -n. . MA विशतिदिनाभ्यन्तरे मृत्युच्यः। अथवा वर्षेशसम्बन्धाभावानामपि पापाना कोष्ठभागे चतुर्विंशतिदिनाभ्यन्तरे मृत्युः । तन यदि स्थानत्रये सौम्या एव तदा जन्मकाले केन्द्रत्रिकोणेतरगतयोग्यभागे मरणम् । अथ चतुर्विशतिदिममध्येऽपि कस्मिन् दिने निधनं स्यादिति परामर्श अप्ययदीक्षितनामा गणको वदति । तद्यया । तत्र स्वरोदयोतसर्वतोभदचक्रोकपविद्धं यत्र दृश्यते तत्र दिने मृत्युर्वाच्यः । अथ नन्दादिज्ञानमुच्यते पूर्वोक्त प्रथमावृन्दे पञ्चभिर्भक्के रूपशेपे नन्दायाम् । द्विशेषे भदायाम् । विशेषे जसायाम् । चतुः शेष रिक्तायाम् । पञ्चशेषे पूर्णायाम् । इति मरणं विभाव्यम् । अथैव नन्दादितिथिज्ञाने सति पटसु नन्दासु कस्या नन्दायां मरणं भविष्यती- तिज्ञानं प्रदश्यते । तद्यथा । पूर्वोक्त प्रयमांकन्दे षड्भक्त रूपशेषे प्रथमनन्दायामाच्छुक्लप्नतिपदि । द्विशेपे द्वितीयनन्दायो शुक्लषष्ट्याम् । विशेषे तृतीयनन्दयाँ शुक्लैकादश्याम् । चतुःशेषे चतुर्थनन्दायाँ कृष्णप्रतिपदि। पञ्चशेषे पञ्चनन्दायां कृष्णपष्ठयाम् । पशेषे यष्ठनन्दाया कृष्णकादश्याम् । एवं प्रथमाकवृन्दात्पश्चमकाद्धि शेषेन ज्ञाताय! भद्रायां सत्या पटसुभद्रास कस्यां भदायामितिज्ञानं प्रथमोकन्दात्यड्भकादेकादिशेषवशेपैक्वविधिना भवेत् । एवं सर्वत्र बोध्यम् । अथ तिथिज्ञाने मतान्तर प्रतिपाद्यते । पूर्वोक्तांकन्दे पधभक्त रूपादिशेषवशायस्मिन् जन्मादिस्वरे मरणमायाति तत्स्वराधःस्था या नन्दादिका तिथिवर्णस्वरच भवति तस्या मरणं वदेदेवनक्षत्रादिकनिर्णयमपि भवेदिति कैश्चिदुदितम् ।। ८६ ॥ टी-एवं पूर्वोक्त रोति से पचस्वर चक्र की रचना करके आगे कथित रवि मन्दकुशे वर्षे इत्यादि षोडश योगों से मृत्यु का निश्चय करके वर्ष प्रभाग की कल्पनाकरे यर्थान् किस द्विसमिति ७२ दिनात्मक मास में मृत्यु होगी। इसका ज्ञान प्रकार पूर्वोक्त जो "क्ष्यो,राशि स्वराहक,"का योग है उसमें ५ पाय से माग देने से यदि १ एक शेष हो तो उदितस्वर के वर्ष भाग में २ दो शेष रहे तो भ्रमित स्वर के वर्ष मागमें एवं ३ तीन रहे भ्रान्त स्वर के वर्ष भाग में तथा ४ शेष रहे तो सन्या स्वर के और ५ पाच शेप रहे तो अस्त स्वर के वर्प दिमाग में मरण कहना चाहिये इस ७२ द्विसप्तति दिनात्मक मास का भा० सुबोधिनीसहितः। १२५ v ~ तीन विभाग करना चाहिये, जिस कोष्ठ मे मरण प्राप्त हो उस कोष्ठ के उर्घ स्थान में शून्य हो प्रथम विभाग में मध्य में शून्य हो तो द्वितीय स्थान में तथा यदि नीचे के स्थान में शून्य हो तृतीय भाग मे मृत्यु होती है। यदि तीनों स्थान में अथवा दो स्थान म शून्य हो तो वर्षेशों के बलाबल के अनु- सार प्रथम द्वितीय अथवा तृतीय भाग में मृत्यु कहना चाहिये । अथ उत्तरार्ध से नन्दादि तिथियों का ज्ञान कहते हैं । पूर्वोक्त योगाक में ५ के भाग देने से यदि १ शेष पचे तो नन्दा तिथि में २ शेष बचे तो भद्रा तिथि में एव तीन शेष से जया तिथि में ४ शेष से रिक्ता तिथि में ५ शेष से पूर्ण तिथि में मरण कहना चाहिये ।। ८६ ॥ अय तिघ्यादि शानमाह- पभि भक्त्या तिथिह्या वारो ग्राह्यश्च सप्तभिः । पक्षेन्दुशेपिते लग्नं घटीभिश्च घटीं वदेत् ॥ ८ ॥ भय प्रथमाङ्कन्द षड्भिर्भक्त्वा शेषमिता तिथिोत्या तथा तदंकवृन्द सप्तभिर्भयत्वा शेषमितो चारो ख्यादिवारो प्रायः । तदकन्दे पक्षेन्दुशेषिते द्वादशशेषिते सति लग्न वदेत् । तदवन्दे पटीभिग्नप्रमाणदण्डै सति शेषांच्च घटीमर्याच्छेपतुल्ये लग्नदण्डे मृायुं वदेत् । अयं भाव. 1 तर तिथ्या. नयन पूर्वश्लोकार्थव्याख्यानावसरे स्फुटं वर्णितमेव । तदकान्दे सप्तभक्के रूपशेष रविवासर । द्विशेष चन्द्रवासरः । विशेषेकुज-वेदशेपे युध । पधशेपे गुरु । रसावशेषेशुमः । सप्तशेषे शनि । पशान्तरे "वारो प्रायस्तुपञ्चभिरित्यन्ये' तकशेपे रविभौमो द्वौ सदा चन्द्रयुधो प्रयञ्चेद्गुरुवारपारपत्तदा शुक्रः । पश्चमिनावशेषे शनिरिति बोध्यम् । भय लग्नानयनमुच्यते । तदव्कवृन्दे, द्वादशभिर्भके सति स्पशेष मेषलग्न तथा द्वादशावमेषेमीनलानमेवान्यदपि बोध्यम् । तदन्दै लग्नप्रमाणदण्डे ले शेषमिते तल्लानदण्हे मृत्युः स्यात् । अत्र बारादौ नियमो नास्ति किन्तु तिथिपर्यन्तमेव मृत्यु करणं घदेदिति ज्योति विद सम्प्रदायः॥ ८॥ भा. टी.-पूर्व इलाक से नन्दादि तिथियों का ज्ञान हुआ परम किस - पज्ञस्वरामिधः। . नन्दा तिथि या किस भद्राद्रि तिथि को मरण होगा इससे इसका ज्ञान बताते हैं। पूर्वोक्त जो प्रयमांक योग ( वयो राशि स्वरांक योग) में ६ से भाग दे यदि । शेप हो प्रथम नन्दा ( अर्थात् शुक्ल पक्ष के प्रतिपद) को एवं प्रथम भद्रादि तिथियों ( शुक्लपक्ष के २, ३, ४, ५तिथियों) को मरण होगा एवं दो शेय हो तो द्वितीय नन्दादि तिथियों ( शुक्लपक्ष के ६७i0) को मरण होगा। अर्थात् प्रथम इलोक से नन्दा तिथि का ज्ञान हुआ पुनः पूर्वोक्त योग में ६ से भाग दिया तो यदि , शेष रहा तो प्रथम नन्दा अर्थात् शुक्ल पक्ष के प्रतिपद को २ शेष से द्वितीय नन्दा अर्थात् शुक्लपक्ष के ६ पष्टी को ३ शेष से शुक्ल पक्ष के ११ एकादशी को चार शेष से कृष्ण पक्ष के प्रतिपद को, ५ शेष से कृष्ण पक्षकी षष्टी, ६ शेष हो तो कृष्ण पक्ष ११ एकादशी को मरण कहना चाहिये एवं भद्रादि तिथियों का भी पृथक् पृथक् निश्चय करना चाहिये। अथ वारानयन-पूर्वोक्त प्रथमांक योग में से भाग दे यदि १ शेष हे रविवार र शेष से चन्द्रवार ३ शेष से मंगलवार एवं ४।५।६।७ शेप से क्रमशः बुप गुरु शुक्र शनिवार जानना चाहिये । परच देवगण प्रायः तिथि ज्ञान ही पर्यन्त आदेश करते हैं वार ज्ञान को नहीं आदेश हैं। लग्नानयन ज्ञानमाह-एवं पूर्वोक योग में १२ का भाग दे यदि शेष बचे तो मेष तथा दो शेप से यूष एवं ३ तीन थादि शेप से मियुनादि लान जानना चाहिये। सथां घटीभित्र पटों वदेत् अर्थात् जब लग्न का ज्ञान हो गया तो पूर्वोक्त योगांक में लग्न प्रमाण दण्ड से भाग देकर दोष परिमित तुल्य उस लग्न में भी दण्ड गत जानना यादिये ।। अथ पूर्वोक्कयोगा के क्षेपमाह- एक देयं तु हेयं या वर्षे या इति सङ्महे । न दयं या न हेयं या मध्ये चेच्छुम्मा रुष्णयोः ॥ ८॥ यदा जन्मकाले चन्द्रः पूर्णवलस्तदा साधिते तदा कान्दे चैकं योग्यम् ।

सुबोधिनोसहितः । IAN यदा जन्मसमयेचन्द्रः क्षीणवलस्तदा तदरन्दे चैकं हेयं शोध्यम् । एव शुक्ल. कृष्णयोर्मध्ये यदा जन्म किन्तुसमवले चन्द्रे यदा जन्म सदा न योज्यं नशोध्यं किन्तु यथास्थितमेव । अत्र शुक्लदशमौमारभ्य कृष्णपञ्चमी यावत्पूर्णबलव न्द्रः। एवंकृष्णपष्टीमारभ्य दर्शान्तं यावरक्षीणचन्द्र । शुक्लप्रतिपदारभ्य दशमी यावन्मध्यमवन्द्र । अत्र तिथि सह मह इतिपाठान्तरे केविदेवं धर्णयन्ति जन्मकाले वर्षाधिपश्चन्द्र पूर्णयलो वर्षेचैक देयम् । यदि जन्मकाले वर्षेशसम्व- न्धाभाषचन्द्रः पूर्णवलस्तदा तियावेक देयम् । अन्यत्पूर्वदिति ।। ८८॥ मा० टी०-यदि जन्म काल में चन्द्रमा पूर्ण बलवान हो तो पूर्वोक साधित योगांक में ( वयोराशि स्वरक योग में) १ एक योग करे । यदि क्षीण बल हो तो योगांक में १ घटाना चाहिये एवं शुक्ल कृष्ण के मध्य अर्थात् चन्द्रमा सम पल युक हो तो न जोडना चाहिये और न घटाना चाहिये। अथ निधनस्य योगचक्रजानषोडशयोगानाह- रयिमन्दफुजे वर्षे राहो पा द्विधि सस्थिते । सप्त शून्यानि चेत्तत्र मृत्युर्भवति नान्यथा ॥ ९ ॥ पूर्वविहिते पताकोचकाये चेद्यदि रविमन्दभौमा घशा स्युर्या राही द्वित्रिमं स्थिते वर्षशद्वये दा वर्षेशनये प्राप्ते सति पुनर्यदि योगजब सप्त शून्यानि भवन्ति तत्र वर्षे तदाऽवश्य मृत्युभवति । अन्यथा कथितयोगाभाव स्तदान मृत्यु ॥९॥ तथा चखना वाक्यमू- सातशून्यबहुतरपापा ताही जीवन नहि रे यापा । हंसे सेले नाकर भिमा अवश्य हसा करे पयाना ॥१॥ रे पापा महो तात यमसातशयशून्य सप्तक पुनर्यदि यहुतरपामा प्रयोपि पंशाः पापाः स्यु कहाँ तत्र जीवन प्राणो नहि नतिष्ठति । तम हंसा जोयो दस हास्यं रोलेरोलन नाकरे न करोति किश्चावायं भिनास्थय पयाना प्रयाणं करे करोति ॥१॥ ७ ययाहः- मारो तु शुक्ल प्रतिपत्तेः पूर्व शशी मध्यपलोदशाहे। घेष्ठो द्वितोमेऽल्प बलस्तृतीये सोम्यैव दृष्टो पलान्सदैव ॥१॥ - १२८ पनवराभिषः। 1 . मा० टी०--यदि पूर्व कथित तीनों पताको चकों (वेतुपताकी, केतु- कुण्डली और गुरु कृपहली चक्र ) में सूर्य,मंगल और शनि वर्षेश हो अथवा दो या तीन प्रकार से राहुं वश हो और जन्मादि कोष्ठ साधन चक्र में यदि सात शून्य हो तो अवश्य मृत्यु होती है। अन्यथा यदि कथित योग का अभाव हो तो मृत्यु नहीं होती है किन्तु अरिष्ट मात्र होता है ।। ८९ ॥ भा० टी०–जहाँ ( जिस वर्ष ) सात शून्य हो तथा तीनों वर्षेश पाप प्रह हो पाप रे बाप ? वहाँ ( उस वर्ष) प्राण नहीं रहता है । वहाँ प्राण (जीव) हँसता खेलता नहीं है किन्तु यात्रा (कूच ) कर जाता है ॥ १ ॥ अथवा पाप संयुक्त दश शून्यानि सन्ति चेत्। तदा मृत्यु प्रजेदेव देवराज समोपि था ॥ १० ॥ सं० टो० - अथ वा प्रकारान्तरेणपापसंयुके किन्तु वशत्रये पापे सति पुनर्यदि योगचके राहुरूपाणि दश शून्यानि भवेयुस्तदा देवराजसमोपि शमतुल्योपि नरो मृत्युं ब्रजेत्प्राप्तोनोति वा निश्चयार्थे ॥ ९ ॥ भा० टी०-अथवा वर्षेश तीनों पाप ग्रह हो तथा अन्मादि कोष्ठ साधन चकों में 10 शून्य हो तो इस योग में इन्द्र तुल्य पराकमी व्यक्ति की भो मृत्यु होती है।... योगान्तरमाह- आदौ धन्द्रो द्वि शून्यं च अन्ते फुज चतुष्टयम् । मध्ये युध धयं चैव गुरोर्मध्येथ या रयिः ॥११॥ पापद्वये प्रये चापि संयुक्त हायनेऽपि च । मरणं तर वक्तव्यं नाम कार्या विचारणा ॥२॥ भादो प्रयमे पन्दस्ततो द्विशन्यं स्थानद्वये शून्यम् । पुनर्यदि चान्ते पुत्रचतुष्टयं चत्वारो मालाः । पुनर्यदि मध्ये मध्यकोष्ठे मुधप्रयं प्रयो बुधाः । वन गुरोमर्च रवि पुनर्यदि हायने वर्षे पापद्ये वा पापत्रये रयुके ग्रहित सति । तदा तन वर्षे मरण कय कयनीयम् । अत्र विचारणा न कार्या।

सुबोधिनीसहितः। भनेदमवधेयम् । जन्मकोष्ठे चोर्ध्वस्थाने द्वितीयापचन्द्रः । तया जन्मकोष्ठे मध्याधः स्थानद्वयेऽपि शून्योपलक्षितो राहु । अन्त्येसर्वाधास्थाने कर्मादि कोष्ठ- चतुष्टयेपि व्यंकरूमो माला | पुनर्यदि मध्ये जन्मरन्ध्रकाष्ठयोर्मध्ये किन्तु कर्मादिकोष्ठप्रयेपि मध्यस्थाने च चतुर्थाकरूपा युधः । भवशेषस्थानेषु पञ्चसु प्रहनियमाभाव । मत एवं जातं तच्चक्रस्य रूपम् । प्रथम चक्रम्। जन्म फर्म । आघान पिण्ड छिद्र FRE ४ ३ ३ स. टी.-अथवा कर्मादिकोठचतुष्टयेपि गुरोर्मध्ये रविःस्यादादू;- त्यस्थानद्वये पाकर पो गुरुस्तथा मध्यस्थाने चैकाङ्करूपो रवि । तदापि योगो भवत्यर्यायथा प्रदर्शितकुजबुधनिवेशेन यशायरफल तत्फलमेवार्कगुरुनिवेशजे योगे सात् । पुनर्यदि पताकीप्रयजान' घशाना मध्ये प्रयः पापा स्युर्या द्वी पापी तदा मरण स्यात् । अन वर्षेशाना मध्ये कथितपापामावस्तदा मरणस्य विचारणा न कार्याऽर्थात्तत्रमरणं न स्यात् । अत्र केचिदेवं वदन्ति । पूर्वोकपदा. नियमस्थानेषु स्थानद्वये किन्तु कर्माधानकोष्टयोः । या कर्मपिण्डयोः । फर्मर- भयोः । भाधानपिण्डयोः । भाषानस्छिदयोः । एकत्रिशून्याकोपलक्षित १३० पाप । अथवा पापत्रये स्थानत्रये पापः स्वादात्कर्माधान पिण्डेषु । तया कर्मा- घानच्छिते । पा कर्मपिण्डरिसदे । वा आधानपिण्डछिद्रेषु । यया समव पापः स्यात् । तत्र हायने वर्षे मरणं कथनीयम् । एवं सति सत्रान्दे कि भवि- प्यतीत विचारणा न कर्तव्या किन्त्ववायं तदा मृत्युभवति । परमेदं परमत नादरणीयमिति सपीमिर्विभाव्यम् । यतः "अथवा पापसंयुक्तेजायते संशयो. महान्' इति पापवर्षे संशये प्राप्ते अति सतिणयाय मैसर्गिकचकप्रयानयनं विहि.

पश्चस्वरामिधः। तमात्यापवर्षाभावे सति तच्चकत्रयमपि न विचारणीयमिति । अन्न पूर्वोतमेव समीचीन स्यादिति मम मतम् ॥ ९॥ १२ ॥ भा० टी०-जन्म कोष्ठ के प्रथम स्थान में चन्द्रमा हो ( अर्थात् र अङ्क हो) तथा शेष दो स्थानों शून्य हो तथा अन्त में चार मंगल हो अर्थात् कर्मादि चारो कोष्ठ के तृतीय स्थानमें ३ सहयोपलक्षित मंगल हों और मध्यके तीन स्थानों में ४ सञ्जयोपलक्षित बुध हो अर्थात् कर्म भाधान और पिण्ड कोष्ठों के मध्य स्थान में बुध हो (जो कि उपरोक चक्र में स्पष्ट है ) तथा शेष जो पांच स्थान है उनमें चाहे कोई ग्रह हो। अथवा कर्मादि चारों कोष्ठ , में गुरु के मध्य में रबि हो अर्थात् सर्वाधर स्थानों गुरु में हो तथा मध्य में रवि हो ( यह नीचे लिखे गये चक्र में स्पष्ट है ) ऐसी यदि वक्र की स्थिति हो और वर्ष में भी दो पापमह वश हों अथवा तीनों वर्षेश पापग्रह हों तब मृत्यु होती है । अन्यथा यदि ऐसे वश न हों तो मृत्यु नहीं होती है॥५१॥ ९२ ।। .द्वितीय चक्रम् । क आ पि छि ज T १ ५ ५ १ ५ ५ ५ योगान्तरमाह- स्थानत्रये यदा सूर्यः सूर्यादौ शून्ययुग्मकम् । अवश्यं मरणं चैव तस्मिन् वर्षे भवेत्तदा ॥ ९३ ॥ यदा स्थानप्रये सूर्यः पताकौत्रय वर्षेशाः सूर्याः । तथा यदि पवस्वरेषु चादौ सूर्यस्तदने सर्वत्र शून्यद्वये तदा तस्मिन् वर्षेऽवश्य मृत्युः ।। ९३ ॥ माटो-तीनों (पताको चकों से) वर्षे रवि हो तथा जन्मादि पयस्वरा चक में आदि स्थानों में सूर्य हो तथा शेष दो स्थान शून्य से युक्त. हो तो उस वर्ष अवश्य मृत्यु होती है ।। ९३ ॥

सुयोधिनोसहितः। १३१ चक्रम् । ज क . छि १ १ १ १ . 0 . . . . . D योगान्तरमाह- बुधेपि शून्ययुगले रवौ वर्षशतां गते। धुधेप्यन्तर्गते चैव मरणं तन्न संशयः ॥ ९४ ॥ यदि रखो वर्षेशता गते पताकौत्रयेपि वपेंशः सूर्यः । तथा पयस्वरेषु चादी युधे सति ततः शून्ययुगले शून्यद्वयं स्यादयमेको योगः । यदि पञ्चस्तरघु मध्ये बुधस्तथाऽऽदान्ते च शून्यद्वयं पुनर्यदि पताकीप्रयोत्यो चपेंशः सूर्यः। तदा मरण स्यादिति संशयो म । तयोतमन्यैः "ज्ञः शन्ययुग्मय धुधः खमध्येऽ. देवरे तत्र निमीलने स्यात् । खमप्ये शून्य द्वयमध्ये बुधः। निमीलनं मरण स्थादन्यत्सुगमम् ॥१४॥ मा० टी.-यदि तीनों पताको पक्रों में दर्षेश रवि हो तथा यदि पय- स्वरा चक्र में सभी आदि स्थानों में बुध हो तथा शेष स्थानों में शून्य हो तो 'मृत्यु होती है । अथवा पयस्वरा चक्र में सभी मध्य स्थानों में पुध हो तथा शेप वापर सभी स्थान शून्य से युक्त हो (या सोनों प्रकार से वर्ष रवि हो) सो अवश्य मृत्यु होती है ॥ १४ ॥ प्रथम चक्रम् । कर्माधान पिण्ड छिन् जन्म ४ ४ . . . . .

पञ्चश्वराभिधः।
द्वितीय चक्रम् ।
| जन्म कर्म आधान पिण्ड
छिद्र
.
6
.
४
.
.
.
.
अय योगान्तरमाह:
गुरौ शून्यद्वये प्राप्ते फुजश्वान्ते भवेद्यदि।
प्राणत्यागो भवेत्तन पापे वर्षेशतां गते ॥ ५ ॥
पापे वर्षेशता गते पताकीत्रये पापा वर्षेशा । तथा यदि पञ्चस्वरमध्ये
चादी गुरौ शून्यद्वये प्राप्ते गुरु शून्यद्वयसंयुतः । तथाऽन्ते छिद्रकोष्ठे सर्वाधः-
स्थाने व फुज स्यात् । तर प्राणत्यागो भवेत् ॥ ९५ ।।
मा० टी०-यदि तीनों पताको चको में वर्षेश पापग्रह हों तथा यदि
पशस्वरा चक्र में आदि कोष्ठ ( जन्म कोष्ठ) में वृहस्पति दो शून्य से युक्त हो
तथा अन्त में अर्थात् छिद्र कोठ के अन्त में ) यदि मंगल हो तो अवश्य
मृत्यु होती है ॥ (शेष स्थानों में कोई प्रह हो ॥ ९५ ।।
फर्म आधान,
पिण्ड छिद्र
जन्म.
५
३
तथा खनावाक्यम-
गुरु प्रथम दुइशन्य आइसे अन्त्ये फुज काले पसे ।
इसे खेले नाकरे भिन्ना अवश्य हया करे पयाना ॥२॥

सुबोधिनीसहितः ।
.
१३३
प्रयमगुरु प्रथमं गुरुः । ततो दुइ शून्य शून्यद्वयं इसे आयाति ।
तथा अन्त्ये कुज छिद्रकोष्ठेऽधः स्थाने मङ्गलः । तदा कालपेसे तस्य नरस्य
कालप्राप्त किन्तु मरणम् । अन्यत्पूर्ववत् ॥२॥
भा. टी.-उपरोक अर्थ से तथा चक्र से स्पष्ट है ।।२।।
योगान्तरमाह-
शून्यद्वये कुजे प्राप्ते चान्त्येपि फुजसम्भवे।
विशेपेण मृतिशेया च वै पाप संयुते ॥१६॥
कुजे शन्यद्वये प्राप्ते पयस्वरेष्वादी शून्यद्वयविशिष्टः फुज । तयाऽन्ते
छिद्रकोष्ठेऽधः स्थानेपि फुजसम्भवे सति फुजस्य स्थितिः स्यात् । पुनर्यदि पाप-
युते वर्षे पताकीत्रये पापा अब्देशाः स्युः । तत्र विशेषेण मृतिज्ञेया। तथान्य-
रुतम् “शून्ये कुजधान्तयगतः कुजश्चेति ॥ ९६ ॥
भा० टी०- यदि पयस्वरा चक्र में भादि स्थान में मंगल शून्य द्वय
करके युफ हो तथा अन्त में भी मंगल हो तथा यदि तीनों पताकी चक्र
पाप मह वर्षेश हो तो अवश्य मृत्यु होती है (शेष स्थानों में कोई
अह हों)॥ ९६ ॥
चक्रम्।
जन्म! कर्म भाधान पिण्ड | छिद्र
योगान्तरमाइ-
मुकेशून्यद्वये प्राप्ते य चै पापसंयुते ।
द्वितीयस्वरसंयोगे मरणं तस्य निधितम् ॥ ९७॥

११४ पास्यराभिषः। . पापसंयुते वर्षे पताकीत्रयोत्या वर्षेशाः पापाः । पुनदि द्वितीयस्तरसंयोगे शुन्यतये प्रा शुझे यति किन्नु कमोडवरे चादो पुस्तया शन्यद्वयं च स्यात् तदा तस्य मरण निधितमिति । प्रन्थान्तरे चास्मिन् योगे कुजसम्बन्ध उका शुकः सयुग्म रुधिरोऽथवेति ।। ९५ ॥ भा० टी०-यदि तीनों पताकी चक से वर्षेश पाप ग्रह हो तथा द्वितीय स्वर अर्थात् कर्म स्वर के कोठ में शुक दो शून्य से युक्त हो तो अवश्य मृत्यु होती है ॥९॥ कर्म माधान छिद्र जन्म शोष कोष्ठों में कोई ग्रह हो । योगान्तरमाह- प्रथम त्रीणी शून्यानि छिद्रे च कुजसस्थितिः। यर्प तत्क्लेशदं शेयं शुभयोगे शुभप्रदम् ॥ ९८ ॥ प्रथमं जन्मकोष्ठे त्रीणि शून्यानि चोर्ध्वमध्याप स्थानेषु शन्यानि । तथा यदि छिद्रकोष्ठेघ स्थाने कुजसस्थितिमलत्यावस्थानं स्यात् । तथाऽब्देशाब्ध पापास्तदा तद्वर्ष क्लेशदं शेयम् । तत्र योगे शुभयोगे सति किन्तु यदा वर्षेशाः शुमास्तदा तद्वर्ष शुभप्रद शेपनि भा. टी यदि पच्च स्वरा चक्र के. जन्म कोष्ठ में तीनों युक्त हो तथा छिद्र कोष्ठ के अन्त में मंगल हो तब यदि वषेश पाप ग्रह हो तो फ्लेश होता है अन्यया यदि वर्षेश शुभ प्रह हो तो वह वर्ष शुभ प्रद होता है । ९८ ॥ स्थान शून्य MAvi शेष कोष्ठो में कोई प्रहो। . बुध और मध्य तथा अल्त कोष्ठ में शून्य हो तथा जन्म के प्रथम द्वितीय सुबोधिनोसहितः। जन्म कर्म भाधान पिण्ड | छिद पुनर्योगान्तरमाह -- दश शून्यानि यघ स्युर्च वै गुरु शुक्रवः । फ्लेश मा विजानीयाज्जोयने नात्र संशयः ॥ २९ ॥ गुरुशुम्यो किन्तु गुरुशुकौ वर्षेशी तथा यदि पयस्वरेषु यत्र फुत्रवि इश शून्यानि स्युः । तदा तन वर्षे क्लेशमान विजानीयात् । तस जोवने प्राणधारणे संशयो न स्यात् । अर्यान्मृत्युर्नेति बोध्यम् ॥ १९॥ भा. टी.-जिस वर्ष में वर्षेश वहस्पति तथा शुक्र हो तथा पञ्चस्वरा चक्र में जन्मादि सभी कोष्ठों में मिलकर दश शून्य हो तो इस वर्ष में क्लेश मात्र होता है । मृत्यु नही होती है ।। ९९ ॥ योगान्तरं दर्शयति- छिदे युधे द्वये शून्ये जन्मनि शद्वये कुजे । अफे कर्मणि शून्ये हे मृत्यु भपति नान्यथा ॥ १० ॥ छिद्रे छिद्रकोष्ठे चादो युधे ततो मध्याधः स्थाने सन्ये ये प्रति तथा जन्मनि जन्मकोछे शद्धये युधद्वये कुजे सति किंतु कुजः स्यात् । तथा शुके कर्मणि कर्मकोठे द्वे शून्ये शून्यस्य स्यात् । तदा मृत्युवति । अन्यथा न स्यात्। १..॥ मा० टी०-यदि पञ्चास्वरा चक्र के लिए कोष्ठ के प्रथम स्थान में स्थान में सघ तृतीय स्थान में मंगल और कर्म कोष्टमें शुक दो शून्य करके युफ हो तो अवश्य मत्यु होती है भन्यया नही होता है...

पवस्वरामिधः। चक्रम्। जन्म कर्म आधान पिण्ड छिद्र ६ ४ . . शेष को छो में कोई मह हो। योगान्तरमाह- जन्मन्यर्फगुरु फर्मण्यथ राहु दिवाकरौ। आधाने मन्द भौमौ च जन्तोमरणमादिशेत् ॥ १०१॥ जन्मनि भन्मकोष्टे ऽगुरू तथा कर्मणि कर्मकोष्ठे राहुदिवाकरौ स्याताम् । पुनर्यदि चाधाने मन्दभौमौ शनिमाली स्त । अनापि यदि वर्षेशाः पापाः स्युरित्यनुकमपि बोध्यम् । सदा जन्तोः पुरुषस्य मरणं वदेत् मन्थान्तरेप्युफम् 'अनुषि मनपूज्यो कमेण राहु नुश्च कर्मण्यवनिजरविजो चेतृतीये स्वरे स्यान्मृत्यु रिति १०१॥ यदि पञ्चस्वरा चक्र के जन्म कोष्ट में सूर्य, बृहस्पति कर्म कोष्ठ में राहु सूर्य और आधान कोष्ठ में यदि शनि मगल हो तो ( यदि वर्षेश पाप प्रह हो तो) मरण होता है 11.14 चकम् । | जन्म कर्म भाधान पिण्ड ! छिद्र शेषकोष्ठो कोई मह हो । ५ ។ ३

सुबोधिनीसहितः ।
योगान्तर दर्शयति-
विधूराह विधूश्चेति योगो याऽन्योन्य सम्भवे ।
गुरुचन्द्रशनेवर्षे तदापि मृत्युमादिशेत् ॥ १०२ ॥
भन्न पासु कोष्ठेषु विधुराहू तथा विधुः पुनश्चन्द्र इत्येवों परस्परसम्मवे
सति यदि योगः । अर्थात्पञ्चमु कोष्ठेषु प्रथमं चन्द्रस्तदने राहुस्तदने चन्द्र इति ।
तथा गुरुचन्द्रशने गुरुचन्द्रशनीना वर्ष तदापि मृत्युमादिशेत् । कय
येत् ।। १०२॥
मा० टी०-यदि पञ्चस्वरा चक्र में जन्मादि सभी कोलो में क्रमशः चन्द्रमा
राहु और चन्द्रमा हो तथा वृहस्पति चन्द्रमा और शनि वश हों तो अवश्य
मृत्यु होती है ॥ १०२ ।।
चकम् ।
जन्म | कर्म भाधान पिण्ड | छिद्र
२
२
२
३
.
व
२
२
२
२
२
योगान्तरमाह-
पापद्वयान्यिते वर्षे शून्यपटक भवेद्यदि ।
फुजम्यान्ते भवेद्यस्य तस्य मृत्युन संशयः ॥ १०३ ॥
म पापद यान्विते सत्यासताकोरयोस्थानी वशाना मध्ये पापद्वयं तया
। यदि पधस्वरेपुराहुरूपं शन्यपट्कं भवेत् । तथा यदि चान्ते सिमकोठेऽपा स्थाने
कुलो मालः । एवं यस्य भवेत्तस्य तदा मृत्युः स्यादिति संशयो ने
स्पात् ।।१०३ ॥
भा० टी-यदि पताको यों से दो पाप ग्रह वश हों ( तीनों वर्षों
में से कोई दो पाप प्रह वर्षेश हों) तया पयस्वरा चक के जन्मादि सभी
कोष्ठों में मिलकर ६ शून्य हो और छिद्र कोड के अन्त में यदि मंगल हो
तो अवश्य मृत्यु होती है इसमें सन्देह नहीं ॥ १.३॥

पक्षस्वराभिः । 1 तथा च वनावाक्यम्- दुइ पाप पट् शन्य तदीशाः अन्ते कुज काल परे। इसे खेले नाकर मिना अवश्य हँसा करे पयानः ॥ ३ ॥ दुइ पाप वर्षेशद्वयं पापरूप तथा पट्यन्यं शून्यपटकं यथा अन्ते कुन छिद्रकोष्ठाधः स्थाने कुजो भवेत् । तदा कालपरे मृत्यु भवेन् । उत्तरार्धस्यायः पूर्ववदवधेयः॥ ३॥ स्पस्टम्। योगान्तरं दर्शयति- बुधत्रय कुजद्वयं दश शून्यं भवेद्यदि। मन्दारि युते वर्षे राहो वा स्यात्तदा मृतिः ॥ १०४ ॥ वर्षे मन्दारियुते पताकीत्रये क्रमेण शनिरविभौमा वा राहुर्वशः। तया पञ्चस्वपुरे बुधवयं तथा त्र्यहरूपं भीमद्वयम् । तथा यदिदशशून्यच्च । तदा मृतिः स्यात् ॥ १४॥ मा० टो-यदि वीनों पताकी चक्र में क्रमश, शनि सूर्य भोर भंगल वर्षेश हों अथवा राहु वर्षेश हो तया यदि पञ्चस्वरा चक्र के जन्मादि कोष्ठों में कहीं भी तीन स्थान में बुध और दो स्थान में मंगल हो और शेष दश कोष्ठों में शून्य हो तो अवश्य मृत्यु होतो है ॥ १०४ ॥ तथा च खनावाक्यम्- तीनबुध दुइ महल भाइसे लिखिमा दश शून्य जहार आइसे । शनि रवि महल राहु गणना सेइ वत्सर मरण बोले सन! ॥ ४॥ तीन बुध चुपनयं दुइ माल मालवयम् । दशशन्य दशशन्यानि लिखिमा रणयित्वा जहार यस्य धाइसे आगच्छेयुः । शनिरविमङ्गलराहुगणना शनिर विमालाना वा राहोश्वान्देश मध्ये गणना स्यात् । सेह वत्सर तस्मिनेव वर्षे मरणबोले मरण यदति ॥४॥ मा० टी-पूर्व श्लोक के अर्थ से सष्ट है ।।४।। --

सुबोधिनोसहितः ।
योगान्तरमाह-
पञ्च स्वरे यदा भौमः पञ्चमः सक्षमो भवेत् ।
पाप प्रयान्विते वर्षे तथैव मृत्युमादिशेत् ।। १०५ ॥
पयस्वरे पयस्वरमध्ये यदा भौम पयमः पञ्चमस्थानगतः किन्तु कर्मकोष्ठ-
स्य मध्य स्थानस्थितः । तथा सप्तमः सप्तमस्थानगतः कियाधानकोष्ठस्योर्ध्वस्थाने
स्थितो भवेत् । तथा यदि पापत्रयान्विते वर्षे सस्यर्थात्पताकोत्रयोत्या अब्देशाः
पापाः स्युः। तथैव मृतिमादिशेत् । तथान्यरप्युक्तम् ।
"भीमो यदा कर्मणिमध्यग स्यात्कोष्ठे तृयोये प्रथमो भवेत्सः ।
मृत्युग्रजेदेवहि हायनेऽस्मिन् वथैव पापत्रयसयुतेऽन्द इति"॥ १०५॥
तथा चखनावाक्यम्-
मङ्गल सप्तम पचम वा प्रमाण,
जीवन मरण स्फुट तत्क्षण जान ॥५॥
स्पष्टम् ॥ ५॥
भा० टी-यदि पञ्चस्वरा चक्र के पञ्चम तथा सप्तम स्थान में'
(अर्थात् कर्म कोष्ठ के मध्य में और आधान कोष्ठ के प्रथम स्थान में)
यदि मंगल हो और पता चक्रों से यदि तीनों वर्षेश पाप ग्रह हो तो उस
वर्ष में अवश्य मृत्यु होती है ॥ १०५ ॥
विशेषमाह--
पापग्रहदशायान्तु पापस्यान्तर्दशा यदि ।
अरियोगे भवेन्मृत्यु मित्रयोगे न सशय ॥ १०६ ।।
यदा पापमहस्य महादशाया पापमहस्यैवान्तर्दशा भवेत् । तद्ग्रहदयस्यारि.
पोगे सायर्यातयोर्दशान्तर्दशास्वामिनोः शत्रुत्वे मृत्युभवेत् । यथा यदि तयो.
मित्रगोगे मित्रत्वे मति संशयो न सादात्मृत्युनं स्यात् । किन्तु क्लेशमा
स्यान । मन शुभदशायामप्यरियोगे मृत्युः स्यादिति ॥ १०६ ॥

१४० पञ्चस्वरामिधः। मा० ०-यदि पाप ग्रह की दशा में पाप ग्रह की अन्तर्दशा को तया दशा नाथ और अन्तर्दशा के स्वामी परस्पर शत्रु हो तो उस अन्तर्दशा में मृत्यु होती है । अन्यथा यदि दशा और अन्तर्दशा के स्वामियों परस्पर मित्रता हो तो मृत्यु नहीं होता है परन्तु प्लेश अवश्य होता है ।। १०६ ।। उपसंहार माह- ज्योतिर्विदः प्रपश्यन्तु ग्रहाणां सुविचारकाः । पञ्चस्वरादितो यद्वै सङ गृहीतं सुनिश्चितम् ॥१०७ ।। प्रहाणा सुविचारका ज्योतिर्विदः ज्योतिः शास्त्रज्ञा इदं प्रपश्यन्तु । पचस्व- दितः पयस्वरावलम्बनवशान्मया प्रजापतिदासनाम्ना गणकेन यच्छुभाशुभ सुनिधित सुनियतं सहगृहीतमिति । अत्रायमाशयः। जन्मलग्नस्य पापविद्ध पापग्रहाणा यामादण्डयोर्जन्म चायं सर्वमरणयोगाना सहायकः । तथा विश्वेश्वरोपि- "यत्राब्दे वहवः झूराः सौम्या न्यूनाश्च यत्र हि । तत्र फ्लेश विजानीयात्कार्यमानेन सशयः॥१॥ स्वोच्चादिपपदगाः शूराः सदा सफलदायकाः । नीवादिपदगाः सौम्या न शुभाः सर्वथा नृणाम् ॥ १०७ ॥ इति श्रीप्रजापतिदासविरचितः पयस्वराख्यो प्रन्यः समाप्तः । मा० टो--में "प्रजापति दास" नामक ज्योतिषी अकारादि पाचों स्वरों के आधार पर जो कुछ साह करके निचय किया है उसे श्रेष्ठ ज्योतिषी लोग विचार पूर्वक गौर से देखें । अर्थात् मेरे परिश्रम को सफल करें । शुभम् ।। इतीह मृत्यु निर्णये चलाख्यचकसम्भवे ॥ अपूर्णता सुबोधिनी मनीषितोषकारिणी ॥१॥ ।

मा०टी०-जिन के जन्म समय में शनि दशम स्थान में तथा चन्द्रमा
प: मोर मगल साम स्थान में स्थित हो उस बालक की माता के साथ
१४१
सुबोधिनीसहितः।
चन्द्रसूर्यगृहे राहुश्चन्द्रः सूर्ययुतो यदि ।
सौरिभौमेक्षित लग्न पक्षमेकं न जीवति ॥१॥
भय बहुधु पुस्तकेषु स्थिता. श्लोकाः सहगृहीतरूपा ये तानपि प्रसा-
द्वयाख्यास्यामः।
यस्य जन्मकाले राहुश्चन्दमूर्यगृहे कर्कसिंहराशी स्थितः। तथा यदि चन्द्रः
सूर्ययुतः सूर्येण सहित । तया यदि लग्नं जन्मकालिकलग्नं यौरिभौमेक्षित
शनिमालाभ्या दृष्टम् । तदा स च यालक पक्षं जन्मतः पञ्चदशदिनं यावर
जीवति किन्तु पञ्चदशदिनाभ्यन्तरे प्राणवियोगं करोति ॥१॥
भा० टी०--जिस के जन्म समय राहु कर्क अथवा सिंह राशि का हो
चन्द्रमा सूर्य से युरू हो और लग्न शनि तथा मगल से दृष्ट हो तो वह बालक
१५ दिन के अन्दर हो मृत्यु को प्राप्त करता है ॥ १ ॥
मानासहारिष्टयोग:--
फमस्थाने स्थितः सौरिः शत्रुस्थाने कला निधिः ।
क्षितिजः सप्तमस्थाने स माना नियते शिशुः॥२॥
सं• टी० सीरि। शनि. कर्मस्थाने लग्नादशमस्थाने स्थितः । तथा यदि
कलानिधिचन्द्रः पाश्रुस्थाने स्थितः । पुनर्यदि क्षितिजो महल सप्तमस्थाने गतः ।
एवं विधे योगे जात. शिशु स मात्रा मातृसहितो म्रियते प्राणवियोग
करोति ।।२।।
मृत्यु होती है ॥२॥
अरिष्ट योगमाह-
लग्ने भास्करपुप्रश्च निघने चन्द्रमापदि।
रातोयस्थो यदा जीयः स याति पममन्दिरम् ॥ ३ ॥

पश्चरामिधः।
यदि भास्कर पुनः शनिलंग्ने जन्मलग्ने स्थितः। पुनर्यदि चन्द्रमा निधने-
ऽटमे स्थितः। पुनर्यदा जीवो वृहस्सतिस्तृतीयस्थः । यस्यैवं विधे योगे जन्म
स यममन्दिर यमगृह मृत्युं याति प्राप्नोति ॥ ३ ॥
जिसके जम समय लग्न में शनि, अधम में चन्द्रमा और तृतीय स्थान
में यदि वृहस्पति स्थित हो तो वह वालक शीन मृत्यु को प्राप्त करता है ॥३॥
अन्यच्च-
होरायाः सप्तमे सूर्यः सप्तमे च शनैश्चरः ।
एकादशे गुरुः शुको मासमेकन जीवति ॥ ४ ॥
सूर्यो होरायाः किन्तु लग्नात्सप्तमे स्थितः । पुनर्यदि शनैश्वरः सप्तमे
स्थितः । गुरुः शुक्रबैकादेश स्थितः । तदा शिशुरेक मास न जीवति किन्तु
मासाभ्यन्तरे जातस्य मृत्यु ॥ ४ ॥
भा० टी०--जिस के जन्म समय जन्म लग्न से सप्तम में सूर्य शनि
ओर एकादश में यदि गुरु शुक्र हो तो वह बालक १ मास के अन्दर ही
मृत्यु को प्राप्त करता है ।। ४ ॥
अन्यच्च-
लग्नसंस्थौ शनिकुजावष्टमस्थो यदाशशी।
भवेत्षष्ठे यदा जोवो जीवन तस्य दुर्लभम् ॥ ५॥
शनिकुजौ शनिमालो लानसस्यौ सः । तथा यदि शशी चन्द्रोष्टमस्यः ।
तथा यदा जीवः षष्ठे स्थितः । पष्ठऽष्टमे भवेज्जीवो ११ इति पाठान्तरे जीवः
पष्टेटमे गतः । एवं विधे योगे यस्य जन्मतत्य जीवनं दुर्लमें स्यादर्यात्स न
जीवति ॥ ५॥
भा० टी.---जिस के जन्म समय लग्न में शनि मंगल और अष्टम में
चन्द्रमा तथा षष्ठ में यदि वृहसति हो तो उस का जीवन दुर्लभ है ॥५॥
अन्यच-
अरिगेहस्थितश्चन्द्रो भास्करोपि यदा भवेत् ।
मार्कण्डेयसमोपि स्यान्मालमेकं न जीवनं ॥६॥

सुबोधिनोसहितः। चन्द्रस्तथा भास्करः सूर्यो यदाऽरिगेहस्थितः षष्ठस्थाने गतस्तदा मार्कण्डेय. समोपि मार्कण्डेयेन मुनिना दीर्घायुषा तुल्योपि नर एक मास न जीवति ॥ ६ ॥ भा० टी०--जिस के जन्म समय सूर्य तथा चन्द्रमा युगपत् यदि पष्ट स्थान में हो वह एक मास जीवित नहीं रहता है, यदि मार्कण्डेय मुनिके समान भी दीर्घायु पुरुष का यदि इस योग में जन्म हो तो यह भी एक मास के अन्दर ही सुर लोक को प्राप्त करता है ॥६॥ अन्यत्र- अष्टमस्थो यदा पापः सौम्यश्चद्वादशे स्थितः ।। तदा मृत्यु बजेदेव देवराज समोयदि ॥ ७ ॥ यदा पापः पापग्रहो लग्नाष्टमस्थः । पुनर्यदा सौम्यः शुभमहो द्वादशे स्थितः । पष्ठाष्टमे १ इति पाठान्तरम् । तदा देवराजयम इन्द्र तुल्योपि नरो मृत्यु प्रजेन् ॥ ७॥ भा० टी०-यदि जन्म समय अष्टम मे पाप प्रह तथा द्वादश में शुभ प्रह स्थित हों तो इन्द्र के समान पराक्रमी पुरुष भी मृत्यु को प्राप्त करता पितृभ्यांसहमृत्युयोगः- पटाएमगतश्चन्द्रो रविजः सप्तमे स्थितः॥ पिठमाव विनाशो स्यान्मास मेकं न जोयति ॥ ८॥ चन्द्रः पठाटमगतः । तथा यदिरविजः शनिः सप्तमस्थितः । तदेव विधे योगे जातः शिशुः पितृमातृदिनाशी किन्तु पितृमातृविनाशकरः स्यात्तथा स्वयम- प्पक मासं न जीवति ॥८॥ जिस के जन्म समय सान से पट अथवा अष्टम में चन्द्रमा और सनम में यदि शनि हो तो वह बालक माता पिता का नाश करके स्वयं भो १ मास के अन्दर ही मृत्यु को प्राप्त करता है ॥ ॥ *पधारभे पश पारः इति पालन्तरम् ॥

१४४
पास्वरामिधः।
Ainm
.
परिष्टयोगमाह-
शुमे लग्ने यदा जातश्चाष्टमे च निशाकरः॥
शनैश्चरश्च बन्धुस्थो द्विमासे मृत्युमिच्छति ॥९॥
सं० टी०-यदा शुभे शुभराशी लग्ने जात उत्पन्नो नरो भवेत् । तथा
यदि निशाकरश्चन्द्रोऽष्टमे गत । पुनर्यदि शनेबरो यन्धुस्यः “मृत्युस्थः" इति
पाठान्तरे चाष्ठमगतः । तदा स च नरो द्विमासे मृत्युमिच्छति किन्तु जन्मको
मासदर्य यावन्मृत्यु प्राप्नोति ॥ ९॥
भा० टी०~-यदि जन्म लग्न में शुभ ग्रह को राशि हो तथा अष्टम में
चन्द्रमा और चतुर्थ में शनि हो तो २ मास के अन्दर ही मृत्युहोती है ॥९॥
.
अन्यच्च-
यस्य जन्मविलग्नस्थाः सूर्यशुमशनैश्चराः ॥
द्वादशस्थो गुरुश्चैव पचभासं न जोवति ॥ १०॥
यस्य सूर्यशुमशनेवरा जन्म लग्नस्थाः स्युः । तथा यदि गुरुखोदशस्यः
सच परमास नजोवत्यर्थात्पधमासाम्यन्तरे मृत्यु प्राप्नोति ॥ १० ॥
जिस के जन्म समय जन्म लग्न में सूर्य शुक तथा शनैयर और द्वादश
स्थान में यदि गुरु हों तो वह बालक ५ मास के अन्दर मृत्यु को प्राप्त
होता है ॥१०॥
अथ भावरिष्ट योगमाइ-
पूर्वमुक्त शिशोरिष्टं मावरिष्टमथोच्यते ॥
दिवा शुक्रो भवेन्माता रात्रौ माता च चन्द्रमा ॥१॥
पूर्वार्ध स्वष्टम् । यस्य दिवा दिवसे जन्मतस्य शुक्रो माता किन्तु मातृका-
एका स्यात् । एवं यस्य रात्री जन्म तस्य चन्द्रमा माता मातृसंज्ञकः स्यात् ।
.
॥१॥
मा० टी० - प्रथम बालारिष्ट कह कर अब मारिष्ट योगों को कहता हूँ।
यदि दिन में जन्म तो शुझ मातृकारक और यदि रानि में जन्म हो तो
चन्द्रमा मातृ कारक होते हैं ( अथवा यों कह सकते हैं कि दिन में शुक माता
संज्ञक तया रात्रि में चन्द्रमा माता संशक होते हैं) ॥१॥

सुबोधिनीसहितः।
Awar
n-wave
प्रसवे च दिवाभागे शुक्रे च पापसंयुते॥
अथवा पाप सन्दृष्टे माता च म्रियते ध्रुवम् ॥ २ ॥
दिवाभागे दिवसे प्रसवे जन्मनि सति । तथा शुके पापसंयुते पापप्रहसहिते
सति । अथवा शुक्रे पापयन्दष्टे पापमहदृष्टे सति । जातस्य माता ध्रुवं निधित
म्रियते ॥ २॥
यदि दिन में जन्म हो और शुक्र पाप ग्रह युक अयवा पाप ग्रह से दृष्ट
हो (शुभ ग्रह से युक दृष्ट न हो) तो जातक के माता की निषय मृत्यु
होती है ।। २ ॥
प्रात्मगेहस्थितः शुक्र पापान्तः पापसंयुतः।
अथवा पापसन्दृष्टो माता च म्रियते ध्रुवम् ॥३॥
यदि शुक्र भात्मगेहस्थितः स्वराशावर्थादृषतुलाराशी गत । तथा पापान्तः
पापप्रहमध्यगतस्तथा पापसंयुतः । अथवा तादृशः शुक्रः पावसन्डष्ठ । तदा
ध्रुवं निश्चित माता म्रियते ॥ ३ ॥
भा. टी. -यदि ष अथवा तुला राशि स्थित शुक्र पाप ग्रहोंके मध्य में
हो पाप ग्रह से युक्त हो अथवा पाप ग्रह से दृष्ट हो तो निधय माता की
मृत्यु होती है ॥ ३॥
प्रसवे राभिसमये चन्द्रः पापग्रहेक्षितः।
माता च म्रियते तस्य यदि पापसमन्वितः॥४॥
स.टी.--रानिसमये प्रसवे सति तथा चन्दः पापमहेक्षितः पापमह.
पन्दृष्टः । पुनयंदि पापसमन्वितः पापप्रइयुत । यस्यैव विधो योगो जनो
मवेत्तस्य माता म्रियते ॥ ४ ॥
मा० टी०-- जिसका जन्म रात्रि के समय हो और चन्द्रमा पाप मह से
दृष्ट होकर पाप ग्रह से युक्त हो तो उसकी माता मृत्यु को प्राप्त होती है।
"आरमोह स्थितः शुक्र" इति पूर्वोकस्य मामाह-
आत्मगेदस्थितः शुमो पापे च परक्षेत्रगे।
शुभग्रहाः प्रपश्यन्ति रिएमनो मवेत्तदा ॥५॥

१४६ पक्षस्वराभिधः। - tuv +anwar सं. टी.-यदि झा आत्मगेहस्थिनः स्वराशौ स्थितः । पुनर्यदि पापे पापग्रहे परक्षेत्रगे स्वराश्यन्यराशिगते सति । तत्र यदि तं शुक शुभमहाः प्रपश्यन्ति विलोकयन्ति । तदा “आत्मोहस्थितः शुक्रः पापान्तः पापसंयुतः" इति योरिष्टलस्य भलो नाशो भवेत् ॥ ५॥ भा. टी.-यदि शुक्क स्वगृह का हो परम्ध पाप ग्रह अन्य की राशियों में हो तथा शुक्र शुभ ग्रहों से दृष्ट हो तो "आत्मगेह स्थितः शुफो" इत्यादि पूर्वोक इलोक से कहे गये अरिष्ट का नाश होता है ॥ ५ ॥ अथवा क्षोणचन्द्रं च पापाः पश्यन्तिसर्वतः । शुभग्रहा न पश्यन्ति माता च म्रियते तदा ॥६॥ सं० टो-अथवा पापा पापग्रहाः क्षीणचन्द्र नष्टवीर्य चन्द्र सर्वतः पश्यन्ति । तया यदि त क्षीणचन्द्र शुभप्रहा न पश्यन्ति । तदेवं विधे योगे मातस्य माता प्रियते ॥ ६॥ 'भा. टी.--जिसके जन्म के समय क्षीण चन्द्रमा को सभी पाप मह देखते हो शुभ प्रह बिलकुल न देखते हो तो उसके माता की निश्चय मृत्यु होती है ।। ६॥ निधनारिगतश्चन्द्रो भौमश्च सप्तमे भवेत् । तस्य मातविनाशः स्याधदिपापैः समन्वितः ॥७॥ स.टी.-यदि चन्द्रो निधनारिंगत. कियाटपठस्थानगतः । पुनर्यदि भीमः सामे स्थाने भवेत् । तन यदि पापैः पापसेटेश्चन्द्रः समन्पितो युतो भवेद । एवं विधे योगे यस्य जन्म तस्य मातृविनाशः स्यात् ॥ ७॥ भा० टी०-~-जिसके जन्म समय चन्द्रमा पाप ग्रहों से युक होकर पष्ट में अपवा षष्टम में हो और सप्तम में मंगल हो तो उसके माता की मृत्यु होतो है ॥७॥ चन्द्राष्टमगते भीमे शस्थे फरयोक्षिते । मातुस्तस्य भवेद्धानि पिता तस्य विदेशगः ॥ ८ ॥ .

सुबोधिनोसहितः। १४७ सं० टी०-मामे माले चन्द्राष्टमगते चन्द्रादष्टमस्थे तथा शत्रुस्थे लग्नात्पस्थे सथा रवीक्षिते पापमहदृष्टे सति । तस्य मातुनिर्विनाशः स्यात् । तया तस्य पिता विदेशगः स्यादर्थाद्विदेशगस्य पितुः परोक्षस्य जन्म स्यात् ॥ ८॥ भा० सी-जिसके जन्म समय चन्द्रमा से अष्टम में और लग्न से पष्ट में यदि मगल हो (अर्पात् लग्न से पष्ट में मंगल एकादश में चन्द्रमा हो) एवं स्थित मंगल पाप ग्रह से दृष्ट हो तो पिता के परोक्ष में उसका जन्म होता है तथा उस की माता मृत्यु को प्राप्त होती है ॥८॥ लग्नाचतुर्थगः पापो यदि स्याद्वलवत्तरः। तदा माठ्यधं कुर्याचन्द्रोपेतो विशेषतः ॥९॥ सं० टी०-यदि पापः पापमही लग्नाचतुर्थगस्तथा बलवत्तरो वीर्याधिक सदा स च पापो मातृषधं मातृनाश कर्यात् । अथवं यदि तादृशः पापश्चन्द्रोपे- तपन्द्रेश सहितः । तदा विशेषतः मातृनाशो भवेत् ॥ ९ ॥ मा० टी०- यदि जन्म समय पति बलवान् पाप ग्रह लग्न से चतुर्थ में हो तो माता की मृत्यु करता है। यदि एव भूत पाप ग्रह चन्द्रमा से युफ हो तो निधय माता की मृत्यु करता है।॥ ९ ॥ शनिमहलयोमध्ये यदि विष्ठति चन्द्रमा। तदा मायधो शेयो मोमा संयुती तथा ॥ १० ॥ सं० टी-यदि चन्द्रमा शनिमनालयोमध्ये तिष्ठति तथा यदि भौमाको संयुती रविमालावेकय स्थिती सदा मातृयधो शेयो गणवेनेति शेषः ॥ १०॥ मा० टी०- यदि जन्म समय चन्द्रमा शनि और माल के अन्तर्गत (मप्यात ) हो तथा मंगल ररि युज हो तो माता की मृत्यु होती है ।।११॥ चन्द्रः पापसमायुक्तो लग्नाकेन्द्गगतो यदि । तदा माययो शेयः सप्ताहासान संशयः ॥ १९॥ यदि चन्द्रः पापसमायुक्त पापमहिनः । पुनर्यदि लग्नात्वेन्दग्निहोणगा। सदा समाहारमावासरानमातृबधो शेयः । इति संशयोन ॥ 197 10 पवस्वराभिधः। भा. टी.-यदि जन्म समय चन्द्रमा पाप ग्रहों से युक्त होकर लान से केन्द्र स्थान में हो तो १ सप्ताह के अन्दर हो माता की मृत्यु होती है इसमें संशय नहीं है ।।११॥ इति मात्ररिष्टम् । दिवसे तु पिता मित्रः पिता रात्रौ शनैश्चरः। भ्राता दिवाकरो रात्रौदिवसे च शनैश्चर ॥१॥ दिवसे प्रसवे सति मित्रः सूर्यः पिता पितृसंज्ञकः स्यात् । राम्रो प्रसवे सति शनैश्वरः पिता स्यात् । तथा रात्री प्रसवे सति दिवाकरः सूर्यो भ्राता भ्रातृ संशकः स्यात् । दिवसे प्रसवे सति शनैश्वरधशब्दोपादानाद्भातृसंज्ञकः स्यात् ॥ १॥ भा. टी-यदि दिन में जन्म हो तो सूर्य पितृकारक होते हैं तथा रात्रि में जन्म हो तो शनिश्चर पितृकारक होते हैं । एवं दिन में जन्म हो तो शनि- बर तथा रात्रि में जन्म हो तो सूर्य भ्रातृ कारक होते हैं ॥ १ ॥ निधने च गते सूर्ये सौरिभौमेक्षिते यदि। शुक्रगुर्वोर्नवालोकः सपिता म्रियते शिशुः॥२॥ सं. टी.--यदि सूर्ये निधने लग्नादष्टमे गते तथा सौरिभौमेक्षिते शनि- मालाभ्या दृष्टे "सौरिभौमयुते” इति या पाठान्तरे ताभ्या सहित । तथा विधे सूर्ये सूर्योपरि यदि शुक्रगुणे शुकहस्पतिमहदयस्य चावलोको दृष्टिास्ति तदा सपिता पितृसहितः शिशुनिंयते ॥ २ ॥ भा टी-यदि जन्म समय शनि और मंगल से दृष्ट सूर्य लान से अष्टम में हो और वृहस्पति अथवा शुक्र इन दोनों में से किसी से दृष्ट न हो तो पिता के साथ नवजात शिशु को मृत्यु होती है ॥२॥ यष्टमस्थो यदा चन्द्रो गुरुराह द्वितीयगी। सौरिभोमान्विते सूर्य पितहा सप्तधारात् ।। ३ ।।

मुबोधिनासहितः।
यदा चन्द्रो लग्नादष्टमस्थः । तथा गुरुराहू द्वितीयगो । तथा यदि सूर्ये
सौरिभोमान्विते शनिमगलसहित सति । जातः शिशुः सप्तवासरापितृहा पितृ.
नाशकरः स्यात् ॥३॥
मा० टी०-यदि जन्म लग्न से अष्टम स्थान में चन्द्रमा, द्वितीय में
गुरु और राहु हो तथा यदि सूर्य मंगल और शनि से युक्त होकर किसी स्थान
में हो तो सात दिन के अन्दर ही पिता की मृत्यु होती है ॥ ३ ॥
लग्नाएमगते भौमे द्वादशे वा द्वितीयगे।
पितृनाशो भवेत्तस्य शुभै यदि न दृश्यते ॥४॥
स.टी.-भौमे लग्नाष्टमगते वा द्वादशे वा द्वितीयगे तथा यदि शुगैः
स च भीमो न दृश्यते तदा तस्य शिशो पितृनाश स्यात् । वा षष्टाएमगते भोगे
रिप्फे पापद्वये प्रये इति पाठान्नरे तु भीमे पहाटमगते तथा रिफे द्वादशे पाप-
द्वये दो पापग्रही वा प्रये प्रयः पापा । भन्यपूर्ववदिति ॥ ४ ॥
भा० टो०- यदि जन्म लग्न से अष्टम या द्वादश अथवा द्वितीय में
यदि मंगल हो तथा एव पिध मगल शुभ प्रह से यदि ट न हो तो शीघ्र
पिता की मृत्यु होती है ॥ ४॥
अटमस्थो यदा भानुर्लग्ने राहुसमन्विते ।
पिता या नियते तस्य स्वयं च म्रियते शिशुः ॥ ५॥
यदा भानु सूर्योऽष्टमस्यतया लग्ने राहु समन्विते राहुयुते राति । तस्य
पिता म्रियते पा स्वयं शिशुम्रियते ॥ ५ ॥
मा० .- यदि जन्म सान से अष्टम में सूर्य तथा जन्म लग्न में
राहु हो तो उसके पिता की मृत्यु होती है । अभया बालक स्वयं ही मृत्यु को
प्राप्त होता है।५॥
सोम सिद्धान्ते-
भीमे या निधने चन्द्रः पापयुक्तो भवेद्यादि ।
पिताती परोशे च माता घा प्रिय प्रायम् ॥६॥

१५० पजस्वरामिधः। • भौमो मङ्गलो वा चन्दो यदि निधनेऽटमे स्थितस्तथा पापयुक्तः पापप्रह- युतः । तदेवं विधे योगे जातः शिशुः पितृघाती पितृनाशकरः । वा तस्य परोक्षे मुवं निश्चित माता प्रियते ॥ ६ ॥ भा० टी०--जिस के जन्म लग्न से अष्टम में मंगल अथवा चन्द्रमा पाप महों से युरू हो तो जातक के पिताको मृत्यु होती है अथवा पिताके परोक्ष में माताको मृत्यु होती है ॥ ६ ।। । रन्धेऽके सप्तमे भौमे निधनस्थे च सूर्यजे। पितमृत्युभवेत्तस्य शुभैयदि न दृश्यते ॥ ७ ॥ मर्के रवी रन्धेऽटमस्थे तया यदि भौमे सप्तमे तया च यदि सूर्यजे शनै- घरे निधनस्थेऽष्टमस्ये सति । एवं विधो योगो यदि शुभै नै दृश्यते तदा तस्य बालकस्य पितृमृत्युभवेत् ॥ ७॥ भा. टी.-जिस के जन्म लग्न से अष्टम में सूर्य ओर शनि तथा सप्तम में मंगल हो तथा ये ग्रह यदि शुभ ग्रह से दृष्ट न हो तो पिता की मृत्यु होती है॥७॥ सूर्याच सप्तमस्थाने शनि मौ यदा स्थिती। तदा पितृयधो शेयस्तयोमध्ये ऽथवा रवि॥ ८॥ यदा सुर्यात्सप्तमस्थाने शनिभौमौ स्थिती स्यातामित्येको योगः । भयवा रविस्तयोः शनिमङ्गलयोर्मध्यस्थितः । तदा पितृयघो पितृनाशो ज्ञेपः॥ ८ ॥ भा. टी.-जिस के जन्म समय सूर्य से सप्तम में यदि मंगल तथा शनि हो अयवा शनि और मंगल के मध्यगत रवि जिस किसी स्थान में हो तो पिता की मृत्यु को करता है ॥ ८॥ कुजेन सहितो भानुः शनिना यदिवीक्षितः। शनिना संयुतो वापि कुजेन यदि यीक्षितः ॥९॥ स. टी-यदि भानु. सर्यः पुजेन मालेन सहितस्तथा शनिमा दीक्षितः सन्दृष्ट । अथवा भानुः शनिना संयुतः एजेन पीक्षित । तदै विधे योगदये अत्तस्कोकवरफलं स्यात् ॥१॥ .

५१
सुबोधिनीसहितः।
भा० टी०--जिम के जन्म समय मंगल से युक्त सूर्य को शनि देखता
हो अथवा शनि से युक्त सूर्य को मंगल देखना हो तो उसके पिताको मृत्यु
होती है ॥९॥
दशभिश्च रचौ मोने पञ्चमिश्चन्द्रमाहरौ।
द्वाभ्यां चैव फुजे मेपे पितहासप्तवासरात् ॥ १० ॥
खौ दशभिर्माने तथा चन्द्रमा पञ्चभिहरीसिंह । तथा युजे द्वाभ्यो मेषे तदा
सप्तवासरात्वितहा स्यात् ।। १.॥
भा० टी०--जिस के जन्म समय सूर्य मोन के 10 अंश पर चन्द्रमा
सिह में ५ अंश पर और मंगल मेप में २ अंश पर हो तो एवं विध योग
में सात दिन के अन्दर उसके पिताको मृत्यु होती है ॥ १० ॥
पञ्चभिर्भार्गवे युग्मे यहिना नियतेशिशुः 18
माविशन्मृगे भौमे पितहा सप्तवासरात् ॥ ११ ॥
भार्गवे शुझे पचभिर्युग्मे मिथुने तदा शिशुहिना म्रियते । अथ भीमे
चाष्टाविशन्मगे कियाष्टाविशतिभिर्मकरे तदा सप्तवासरात्पितहा स्यात् ॥ ११॥
भा० टी०--जिस के जन्म समय शुक्र मिथुन में' ५ अंश पर हो उस
पालक की मत्यु अग्नि से होती है । तथा जिसके जन्म समय मंगल
मकर में २८ अंश पर हो उसके पिता की मृत्यु ७ दिन के अन्दर
होती है ॥११॥
इति पितृरिधम् ।
द्रनेत्र
• जानुकास्तारिधः नातिम मिति तथा काल्परिनचार भीगा
मिदिराना मगीते वृाजातके-
योगे स्थानं गतवति निनन्ने स्वंग सनराइमया ।
पापी बाबत मरगं स्यान्तः किल मुनि गदिनम् ॥ १॥

१५२
पञ्चधमिधः।
.
भय पुरुष जन्मज्ञानमाह---
पुरुषः पुरुपक्षेत्रं यदि पश्यति सर्वथा।
वदा पुमान् संजानीयादन्यथा युवतिभवेत् ।। १ ।।
योपिक्षेत्रगतः शुको बुधो वा यदि पश्यति ।
तदा कन्यां विजानीयादन्यथा पुरुषो भवेत् ॥२॥
सं० टी०-यदि पुरुषः पुरुषाभिष, खेटः पुरुषक्षेनं पुरुषसंज्ञक राशि
सर्वथा पश्यति तदा पुमान् नरजन्म संज्ञानीयात् । अन्यथा किन्तु स्त्रीसंज्ञकः
खेटः सौराशिं पश्यति तदा युवतिः कन्या भवेत् ॥१॥
यदि शुक्रो वा बुधो योपिरक्षेत्रगः हाराशिगतः । तथा वा सौराशि पश्यति
तदा कन्या विजानीयात् । अन्यथा पुरुषो भवेत् ॥२॥
मा० टी०-जिस जन्माङ्ग में पुरुषसंज्ञकह (सूर्य माल और
बृहस्पति ) पुरुष संज्ञक ( म. मि. सि. तु. प. कु.) जन्म लग्नको देखते
हो उसमें पुरुष का जन्म कहना चाहिये । अन्यथा स्त्री प्रह यदि स्त्री संज्ञक
जन्म लग्नको देखते हों तो कन्या का जन्म कहना चाहिये ॥ १॥
अथ यदि स्त्रीराशिगत शक्र या घुघ स्त्री राशि संशक जन्म लग्न को
देखे तो स्त्री का जन्म का जन्म कहना चाहिये अन्यथा पुरुष का जन्म कहना
चाहिये ॥२॥
अथ क्लीवजन्मज्ञानमाह-
सौरिदृष्ट बुधयुते शुभयोगविवर्जिते ।
बुधमन्दगृहे जातः फ्लीच एव न संशयः ॥३॥
शनिदृष्टे युते चापि यया भवति निश्चितम् ।
सुतस्थाने द्विपापे च भिपापे घाथ संयुते ॥४॥
सदा स्त्रीपुरुषो बन्यो विशेषौ शत्रुयोक्षितौ ॥५॥

सुबोधिनीसहितः । जिस जन्माण में मिथुन कन्या मकर कुंभ इनमें से कोई जन्म लग्न बुध से युक्त और शनि से दृष्ट हो तथा शुभ ग्रह के योग से रहित हो तो जातक नपुंसक होता है ॥ ३॥ यदि परम भाव शनि से दृष्ट युक्त हा तथा दो २ या तीन ३ पाप ग्रह यदि पचम भाव में हो और शत्रु यह से दृष्ट हो तो इस योग में उत्पन्न पन्या तथा पुरुष दोनो सन्तान रहित होते हैं ॥४॥५॥ अथ द्रेष्काण वशेन स्त्री पुरुष ज्ञानघाह-- मेपादिद्वादशे राशौ द्रेष्काणं च विनिर्दिशेत् । एकैकेन तु ऋक्षेण तृतयं भवेत् ॥१॥ आदिमध्यान्तभागेन ज्ञातव्यः पुरुषः स्त्रियः। स्त्रीभागे च भवेत्कन्या पुंभागे पुरुषोभवेत् ।।२।। भा० टो०-मेषादि बारह राशियों में प्रत्येक राशि में तीन तीन द्रेष्काण होता है। अर्थात् प्रत्येक राशि में आदि मध्य और अन्त्य भाग होता है पक्ष्यमाण प्रकार से वो पुरुष द्रेष्काण ज्ञात कर अर्थात् सी देष्काण में श्री और पुरुष होकाण में पुरुष का जन्म होता है ॥ १॥२॥ मेपस्प प्रथमे भागे द्रेष्काणे पुरूषो भवेत् । मोधनो कक्रनेत्रश्च सृष्णवर्णो दुरासदः ॥३॥ द्वितीयमागे सम्प्राप्ते नारी भवति निश्चितम् । स्थूलोदरी स्थलमुसो युक्ती लोहिताहतिः ॥ ४ ॥ तृतीये पुरुषः शूरो निर्भयश्चाति दुर्मतिः। कपिलोदारुणश्चैव सत्यशौचवियर्जितः ॥५॥ भा० टी०-मेष राशि के प्रथम देष्ाण में कोधी पक्र (तिरछी) नेत्र से युफ कृष्ण वर्ण तया भयार पुरुष का जन्म होता है ॥३॥ द पश्चस्वमिधः। www द्वितीय ट्रेकाण में निश्चय करके स्थूल उदर (पेट) तथा मुस से युक और लाल वर्ण वाली सी का जन्म होता है ॥४॥ तथा तृतीय ट्रेकाण में शूर निर्भय अति दुष्ट तथा कपिल (भूरा) वर्ण से युक्त कठोर और सत्य तथा पविनता से रहित पुरुष का जन्म होता है॥५॥ अथ शुषराशिस्थ काणजस्वरूपमाह- वृपस्य प्रथमे भागेभयेनारो पतिव्रता स्थूलोदरी दग्धपटा स्वल्पकेशो प्रियंवदा ॥६॥ द्वितीयभागे सम्प्राप्ते कुशलः सर्वकर्मसु । वृहत्कायो वृहत्पादस्तृतीये पुरुपो महान् ॥ ७॥ भा० टी०-यप राशि के प्रथम देष्कारण में स्थूल उदा ( पेट ) से युक जले या फटे कपड़ो से युक्त तथा स्वल्प केशों से युक्त और मधुर बोलनेवाली तथा पतिव्रता स्त्री का जन्म होता है ॥ ६ ॥ द्वितीय द्रेष्काण में सभी कार्यों में चतुर तथा वृहत् शरीर और वृहत्पाद (चरणों) से युफ पुरुष का जन्म होता है। एवं वृष के तृतीय द्रेष्काण में श्रेष्ठ पुरुष का जन्म होता है ।। ७॥ मिथुनराशिस्थद्रेष्ककाणाज स्वरूपमाह- द्रेष्काणे प्रथमे युग्मे नारी भवति सुन्दरी । द्वितीये पुरुषः यूरो धनुर्विद्याविशारदः ॥ ८॥ तृतीये पुरुषो धन्यी पण्डितो रतसयुतः । गोधनैरपि संयुक्तः कृषि कर्मणि तत्परः ।। ९ ।। भा. टी.--मिथुन लग्न के प्रथम द्रेष्काण में सुन्दरी स्त्री का जन्म होता है। द्वितीय द्रेष्काण में घर तथा धनुर्विद्या में चतुर पुरुष का जन्म होता सुधोधिनीसहितः। १५५ एवं तृतीय द्रेष्काण में धनुषधारो चतुर रत्नों से युक्त तथा गो धन (गाय बैल इत्यादि) से युक्त और कृषि कार्य में तत्पर पुरुष को जन्म होता है ॥९॥ . कर्करोशिस्यद्रेष्काणन स्वरुपभाह-- कर्कटप्रथमे भागे शरीर हस्तिवद्दढम् । मुसं सूकरवज्शेयं जायते पुरषो महान् ।। १० ।। द्वितीये सुन्दरी नारो तृतीये सुन्दरः पुमान् । जनप्रियः सुरूपश्च नौकायाणिज्यतत्परः ॥ ११ ॥ भा. टी.-कर्क लग्न के प्रथम देकाण में हाथी के तरह दृढ शरीर तथा सूकर के सरह सम्बर मुख वाले श्रेष्ठ पुरुष का जन्म होता है ॥ १० ६५ द्वितीय रेकाण मे सुन्दर लोक प्रिय तथा शोभनाकार से युक्त और नौका से पाणिज्य करने वाले पुरुष का जन्म होता है ॥ ११ ॥ अथ सिंह तथा कन्या राशिस्वदेष्काणज स्वरुपमाह- पुरषः प्रथमे सिहे मुख जम्बुकवदृढम् । द्वितोये पुरुषो धन्वी उचनाशः मुरूपक. ॥ १२ ॥ तृतीये पुरुषो जातः उशनासो हि कन्धरः। फन्यायाः प्रथमे नारी द्वितीये सेलफः पुमान् ॥ १३ ॥ सृतोये सुन्दरी नारो तुङ्गघौतावाससा। हास्ययुक्ता चन्द्रमुयो लजासम्तायजिंता ॥ १४ ॥ भा० टो-सिंह लग्न के प्रथम श्रेष्काण में सियार के तरह इद मुख से युक्त पुरुष होता है । द्वितीय श्रेण में धनुष को धारण करने वाला तथा उच्च मासिका से युक सुन्दर पुरुष होता है । तृतीय द्रेष्काण में उत्पन्न उच्च मासिका तया कन्धे युफ पुरष होता है। कन्या लग्न के प्रथम देकाण में

१५६
पञ्चधराभिधः।
स्त्री का जन्म होता है. द्वितीय द्रष्काण में खेल (क्रीडा ) करने वाले पुरुष
का जन्म होता है। तृतीय ट्रेष्काण में सुन्दर कन्या का जन्म होता है जो
कि श्रेष्ठ धौत (धुले हुए) तथा आई यसनों से युक्त हास्य युफ और चन्द्र
मुखो होतो है परय लज्जा तथा सन्तान से रहित होती है ॥१२॥१३॥१४॥
अथ तुला वृधिकयोः राशिस्थयोः द्रेष्काण फलमाह-
पुरुषः प्रथमे चैवतुलायाश्च तुलाधरः ।
क्षुधितस्तृपितश्चैव द्वितोये पुरुषो भवेत् ।। १५ ।।
तृतीये पुरुषो दोनो सदा दोर्घमुखः स्मृतः ।
स्थाने च्युता भवेशारी घृश्चिकप्रथमे भवेत् ॥ १६ ।।
द्वितीये च भवेन्नारी सुखं वाञ्छति सर्वदा ।
तृतीये पुरुपश्चैव तस्करश्चञ्चलो भवेत् ॥ १७ ॥
भा० टी०-तुला लान के प्रथम द्वेष्काण में तराजू तौलने वाले तथा
भूखे प्यासे पुरुष का जन्म होता है । तथा द्वितीय भाग में भी पुरुष का
जन्म होता है । तृतीय द्रष्काण में दीन तथा दीर्घ मुख पुरुष का जन्म होता
है। वृधिक लग्न के प्रथम द्रेष्काण में स्थान भ्रष्टा नारी का जन्म होता है।
द्वितीय द्रेष्काण में सर्वदा सुख को चाहने वाली कन्या का जन्म होता है।
तथा तृतीय देष्काण में पुरुष का जन्म होता है जो कि तस्कर और चञ्चल
होता है ॥ १५॥१६॥१७॥
अथ धनुर्मकरराशिस्थयोः द्रेष्काणफलमाह---
धनुषः प्रथमे धन्धी पुरुषो जायते महान् ।
सदा सुरूपा गौराङ्गी द्वितीये सुन्दरी भवेत् ॥ १८ ॥
तृतीये पुरुषः शूरो धनुर्विद्याविशारदः ।
मकरप्रथमे भागे पुरुषो जायते महान् ॥ १९ ॥
स्वर्णालङ्कारसंयुक्ता द्वितोये सुन्दरी भवेत् ।
सृतोये पुरुषो घन्वी भवेत्स्थूलमुपः सदा ॥ २० ॥

सुबोधिनीसहितः भा० टी०-धन लग्नके प्रथम द्रेष्काण में श्रेष्ठ तथा धनुषधारी पुरुष • का जन्म होता है। द्वितीय द्रेष्काण में सर्वदा पुरुष गौरवर्ण युत सुन्दरी कन्या का जन्म होता है। तृतीय द्रकाण में शूर तथा धनुर्विद्या में कुशल पुरुष का जन्म होता है। मकर लग्न के प्रथम द्रेष्काण में श्रेष्ठ पुरुष का जन्म होता है। द्वितीय देष्काण में सुवर्ण के भाभूषणों से संयुक सुन्दरी का जन्म होता है। तथा तृतीय नेकाण में स्थूल मुख तथा धनुष धारण करने वाला पुरुष का जन्म होता है।॥ ८॥ १९ ॥२०॥ अथ कुम्भमीन राशिस्थयों द्वेष्काण फलमाह-- कुम्भस्य प्रथमे भागे पुरुषस्थूलदन्तकः । स्थिरबुद्धिः सती चैव द्वितीये सुन्दरी भवेत् ॥ १ ॥ सृतीये पुरुषः श्यामो रोगकर्णो भवेत्सदा । पुरुषः प्रथमे मीने भवेल्लोकप्रियः सदा ॥ २२ ॥ द्वितीये सुन्दरी गौरी हतीये पुरुषो भवेत् । नारीपुरुषयोमाये सर्पभेदः प्रकीर्तितः ॥ २३ ॥ इति स्त्रीपुरुषविधार । भा० टी०-फुमान के प्रथम नेष्काण में स्थल दात वाले पुरुष का जन्म होता है । द्वितीम ट्रेष्काण में स्थिर बुद्धि तया पतियता श्री का जन्म होता है। तृतीय द्वेष्काण में पुरुष का जन्म होता है जो कि श्याम वर्ण तया फर्णरोग से युक्त होता है । मीन लग्न के प्रथम प्रेष्काण में लोक प्रिय पुरुष का जन्म होता है । द्वितीय देवाण में मुन्दरी तथा गौरवर्णाझी कन्या का सया तृतीय देकाण में पुरुष का जन्म होता है। ये सभी स्त्री पुरुष के ज्ञान के लिये कहे गये हैं॥२१॥ २२ ॥ २३ ॥ इतिश्रीपुष विचार ।

पवस्वरामिषः।
अय जारजकन्याजन्मयोगमाह-
द्वादश्यां तु द्वितीयायां सप्तम्यां भग्नऋक्षके।
रविमन्दकुजे जाता जारजा परिकीर्तिता॥१
सं. टी.-द्वादश्यां वा द्वितीयां वा सप्तम्या तियो तथा भग्नसके
तथा रविमन्दकुजे वासरे । जाता किचोत्पना कन्या जारजा मन्योत्पना
परिकीर्तिता कृथिता ॥१॥
भा० टी०-जिसके जन्म समय रविवार भौमवार शनिवार इनमें से कोई
एक दिन हो तया भग्न नक्षत्रों (कृ. पुन. उ. फा. वि उ. पा. पूमा.) में
से कोई एक नक्षत्र हो द्वादशी द्वितीया सप्तमी में से एक कोई तिथि हो
अर्यात इन दिन नक्षन और तिथियों में से एक २ का योग हो तो इस
योग में जन्मी हुई कन्या जार से (अन्य से) पैदा होती है ॥ १ ॥
जारजातभामाह-
जीवक्षेत्रेऽथजीवाट्ये जीवेनालोकितेऽथवा।
जीवांशकादिसम्बन्धे जारयोगविभगत् ॥ २॥
सं० टी.-जीवक्षेत्रे गुरुराशी, तथा जीवाव्ये गुरुयुते । अथवा जीवेना-
लोकिते गुरदृष्टे । तया जीवांशकादिसम्बन्धे गुरोर्नवशिकादिषड्वर्गे सति । तदा
जारयोगविभन्नदात्पूर्वोपजारयोगस्य नाशकृत्स्यात् ॥ २ ॥
इति सामान्यजारयोगः।
श
* भद्राख्य तिथि युकेषु, त्रिपादर्शान्वितेषु च ।
मन्दार्क भौमवारेषु ज्ञातमन्योद्भवं विदुः ॥ १ ॥
+ यदुक्कं भगवान्गार्गि:-
गुरुक्षेत्रगते चन्द्रे तयुक्त चान्यराशिगे।
तद्रेष्काणे तदंशेवा न परजर्जात इष्यते ॥ १ ॥

सुबोधिनीसहितः। १५१ भा० टी-यदि जन्म समय जन्म लग्न अथवा चन्द्रमा कोई भी बृहस्पति की राशि में हो अथवा वृहस्पति से युक्त हो अथवा पृहस्पति के संशादि (देष्काण वा नवाश वा द्वादशांश या त्रिशांश ) में हो तो जारजात योग का नाशक होता है अर्थात् एवं योग में जात बालक अपने पिता का औरस पुत्र होता है ॥२॥ . थथामा योगानाह-- मोमक्षेत्रे गते लग्ने रविक्षेने शनैश्चरे। स पापेन युतो गपि भुजच्छेदो भवेदध्रुवम् ॥ १॥ स. टी.-लग्ने भौमक्षेत्रगते मेपवृष्धिकराशिगे तथा शनैश्चरे रविक्षेत्रे बिहराशिगते तथा स च पापेन पापग्रहेण युतः सहितः । सदा ध्रुव निश्चित भुजच्छेदो इतनाशो मवेत् ॥१॥ भा. टी.-जिसके जन्म समय मेष या धिक लग्न हो और शनि पाप म्ह घे युक्त होकर सिंह राशि में हो तो उसका निश्चित भुजच्छेद (अर्यात् हाथ किसी शस्त्र से फट जाता है) होता है॥१॥ शनगेहे यदा शौरिः शम्रयुक्तोरियोक्षितः । एफपादकरच्छेदः प्राक्तनैः परिकीर्तितः ॥२॥ यदा शौरिः शनिः शत्रुगेहे स्वशत्रुराशिगः । तया शत्रुयुकः स्वशत्रुणा वहितः । तथारिवीक्षितः शनुष्टः। तदा प्राकनः प्राचीनगणोरेकपादकरण्टेदः स्याददिकचरणस्य तयकहस्तस्य च नाशो भवेत् । इति कथितः ॥२॥ भा० टी०-जिस के जन्म समय शनि शत्रु मह से युक और शन से दष्ट होता हुआ शव प्रहकी राशि में हो तो उसके एक हाप तया एक और का गंग (नाश होता है ॥२॥ मृत्युस्थानगतो भौमः शनिराहुयुतेक्षितः । चतुझस्तपदच्छेदो मुनिभिः परिकीर्तितः॥३॥ .

१६० पञ्चस्वराभिषः। भौमो मृत्युस्थानगतो लग्नादष्टमस्थानस्थितः । तथा शनिराहुयुतेक्षित शनिराहूभ्या युतदृष्टः। तदा मुनिभिश्चतुर्हस्खपदच्छेदः परिकीर्तितः किन्तु चतुर्हस्तस्तथा चरणनाशय कथितः ॥ ३ ॥ मा० टो०-जिस के जन्म समय शनि तथा राहु से युक्त दृष्ट भौम अष्टम स्थान में हो तो उसके चारों हाथ और पैर का भंग होता है ।। ३ ।। शनिगेहे यदा राहुः शशी सिहेभवेधदि। शिरश्छेदारुपयोगोऽयं विष्णुना परिकीर्तितः ॥ ४ ॥ सं० टी०- राहु शनिगेहे मकरकुम्भराशौ गतः। तथा शशी चन्द्र सिंहे भवेत् । तदा विष्णुनाऽयं शिरश्छेदाख्ययोगः परिकीत्तितः कथित ॥ ४ ॥ भा० टी० जिसके जन्म समय राहु मकर या कुम्भ में हो तथा पन्दमा यदि सिंह राशि में हो तो उसका शिरच्छेद होता है ( अर्थात् चोट भादि ये शिर कुछ कट जाता है अर्थात् पाव वगैरह होने से चौड़ा जाता है) यह शिरच्छेद योग श्री विष्णु भगवान से कहा गया है ॥ ४ ॥ अश्मस्थो यदा सोमो रवियुक्तोभवेद्यदि । शिरच्छेदाख्ययोगोऽयं विष्णुना प्रकोत्तितः॥ ५ ॥ सं० टी०-यदा सोमबन्दीष्टमस्थ स्वथा यदि रवियुकः । तदा विष्णुने. वाय शिरच्छेदाख्ययोग प्रकीर्तितः ॥ ५॥ भा० टी० --- यदि सूर्य से युक्त चन्द्रमा अष्टम में हो तो यह भी शिर च्छेद योग होता है यह भी श्री विष्णु भगवान् रो कहा गया है इस योग में उत्पन्न बालक का शिर किसी कारण से चोद फाद को प्राप्त होता है ॥५॥ मेमनाशयोगमाह-- पापत्रययुतः सोम शवगेहे व्यवस्थितः। शुभग्रहा न पश्यन्ति चनुनाशो भवेद्धवम् ॥ ६॥ यदा पोमवन्दः पापप्रययुत पापमइत्रयेण सहितवथा शत्रुगद्दे स्वशत्रु- राशी व्यवस्थित संस्थिता । तथा शुभप्रहारत चन्द्रं न पश्यन्ति । तदा भूप : यशु शो नेत्रनाश भवेत् ॥ ६ ॥ .

सुबोधिनीसहितः। १६१ -- मा० टी-यदि तीन पाप ग्रहों से युक होकर चन्द्रमा पर स्थान (भाव) में हो तथा कोई भी शुभ प्रह उसे देखता नही हो तो निश्चित नेत्र नाश करता है।॥६॥ अथ खअयोगमाह--- कन्टकस्थो यदा सौरिः शशियुक्तोभवेद्यदि । शुभग्रहा न पश्यन्ति खनो भवति नान्यथा ॥७॥ पदा सौरिः शनिः कन्टकस्थः केन्द्रगतस्तया शशियुकचन्द्रसहितः । तथा शुभप्रहास्त शनि न पश्यन्ति तदा जातः खजः पद्धर्भवति । अन्यषा न स्यात् । कर्कटस्थो" इति पाठान्तरम् ॥ ७ ॥ मा० टी०-यदि चन्द्रमा से युक शनि केन्द्र स्थान में हो तया शनि का शुभ ग्रह नहीं देखते हो तो जातक सज अर्थात् पशु होता ॥४॥ अथ काणयोगमाह- आएमस्थो यदा भानुः शशिशुक्रावलोकितः। रिपुगे। विशेपेण कापयोगो भवेद्भुवम् ॥ ८॥ स. टी.---यदा भानुरामस्थस्वस्था शशिशुक्रावलोकितचन्द्रशुक्राम्या सन्दष्टः । तथा रिपुगेहे शनुराशी स्थितः। तदा विशेषेणाय ध्रुव काणयोगो मेननाशकयोगो भवेत् ॥ ८॥ भा. टी.--यदि चन्द्रमा तया शुक्से र सूर्य यदि शत्रु प्रहके राशिका होकर भश्म स्थान में हो तो विशेष करके काण योग होता है। जय महापातक योगमाह- राहुणा सहितो मन्दः पापाशत्रुयोक्षितः । महापातकयोगोऽयं यदि ग्रामसमो मयेत् ॥९॥ स.टी.-यदा मन्द धनी राहुणा सहितस्तथा पापबै पापराशो गत. स्तपा रानुवी शितिः नुस्तदाऽय महापातकयोगः स्यादर्यादस्मिन योगे भस्य ११

पश्चस्वामिधः।
AAP airA
जन्म स च महत्पापकारको भवेत् । यदि ब्रह्म समोभवेत्तथापि जातो महत्पाप-
कारकः॥९॥
भा० टी०-यदि शत्रु प्रह से दृष्ट तथा राहु से युक्त शनि पाप प्रहके
राशि में हो तो यह पातक योग होता है इस योग में उत्पन्न नर यदि
ब्रह्मा के तुल्य भी हो तो महत्पाप कारक अर्थात् ब्रह्म घातो होता है ॥९॥
अन्यच्च माह-
पापत्रययुतश्चन्द्रो रविभौमावलोकितः ।
स भवेद्ब्रह्मघाती च शनियुक्तश्च गोवधी ॥१०॥
यदा चन्द्र पापत्रययुतखिभिः पापग्रहैः सहित ।तथा रविभौमावलोकितः ।
तदा सच जातो ब्रह्मघाती ब्रह्महत्यादिपापकारकः । अनैवं यदि स चन्द्रः
शनिना युक्तस्तदा जातो गोवधी मोहननकारकः स्यात् ॥१०॥
भा. टी.--जिसके जन्म समय सूर्य तथा भौम से दृष्ट चन्द्रमा तीन
पापग्रहों से युक्त हो वह ब्रह्मघातक होता है। अथ यदि रवि तथा मगल से
दृष्ट चन्द्रमा केवल शनि से युक्त हो तो जातक गोघातक होता है ।। १०॥
अप आत्मघातकयोगमाह-
एका च य पापा ग्रहास्तिष्ठन्ति यस्य च।
शूलयोगो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा ।। ११ ।।
यस्य जन्म समये प्रयः पापमहा एकत्रस्याने तिष्ठन्ति । तस्य शूलयोगो
भवेत् । अत्रास्मिन् शुलयोग विचारणा न कार्या । अर्थादस्मिन्योगे समुत्पन्नस्य
नरस्य किमुतफल बकम्यं किन्तु स्वतः स च शूलादिना पापकारक ॥११॥
मा० टी०-जिसके जन्म समय तीन पाए प्रह एकत्र स्थित हो (पर
शुम से युक दृष्ट न हो) तो वह जातक स्वयं फांसी श्रादि लगाकर भात्म
- हत्या करता है । इस में विचार ने की भावश्यकता नहीं है ॥१॥

सुयोधिनीसहित )
anwww
आय पापिष्ठयोगमाह-
पापत्रययुतः सूर्यः शुक्राचार्यविवर्जितः ।
पापिष्ठ फुरते नित्यं स्वल्पायुश्च न संशय ॥ १२ ॥
यदा पूर्वः पापनपयुतः पापमहन्नयेण सहितः । तथा शुक्राचार्यविवर्जितः
कण युतो न तथा दृष्टो न स्यात् । तदा स याः पापिनर नित्य पुस्ते
था स्वल्पायुश्च भवेदिति संगयो न स्यात् ॥ १२ ॥
भा० टी०-~जिसके जन्म समय शुम के योग तथा दृष्टि रहित सूर्य
'तीन पाए प्रहों से युज हो तो जातक निय अत्यन्त पार करने वाला होता
'है तथा असायु होता है । ११ ॥
अन्यष-
पापगेहे पापसगो रविभौमावलोकित.।
ब्रह्मघाती मवेशिय सूर्यपुत्रेण गोयधी॥ १३ ॥
यदि पापगेहे पापराशी पापसग पापमहस्तथा रविभीमावलोकितः ।
सदा नित्यं स व जातो ब्रह्मपाती भवेत् । तथा यदि सच पापबह सूर्यपुत्रेण
शनिना सहितस्तदा स च गोवधी स्यात् ॥१३॥
भा. टी--जिसके जम्म समय सूर्य तथा मगल से हर कोई पाप ग्रह
(राहु या केतु अथवा पानि ) किसी पाप प्रद्द के राशि में हो तो बह जातक
मझ पातक होता है क्या यदि शनि से युज वह पाए प्रद हो तो गोया
करने वाला होता है ॥ १३॥
अयपाभिमाण योगमाह-
चन्द्रसूर्यग्रहे राष्ट्रघान्द्रस्र्पयुतो यदि।
मृत्युस्थो मदनस्थो वा पशुमिहन्यसे तदा ॥ १४ ॥
पदा राहुपन्द्रसूर्यगृहे बघा सिंइंगत. तपाचन्दएर्पयुतः । तथा ताशी
राहुपुत्यो सानादरमायो दा मदनस्य. सामगतः । तदा ए पना
पशुभिईन्यते ॥ १४॥

१६४
पञ्चरवरामिधः।
मा० टी०-~जिसके जन्मसमय कर्क अथवा सिंह राशि का राहु अष्टम
अपवा सप्तम में हो तथा चन्द्रमा सूर्य के साथ हो तो वह भातक पशु से
मृत्यु को प्राप्त होता है।॥ १४ ॥
पय अलअन्तुमिर्मरण योगमाह-
शवगेहे यदा सौम्यः शत्रयुक्तोरिवीक्षितः ।
पठाएमस्थितश्चन्द्रो हन्यतेजलजन्तुभिः ॥ १५ ॥
यदा सौम्मः शत्रुगेहे स्थितस्तया शत्रुयुतः । वारिवीक्षितः शतुदृष्टः । तया
चन्द्रः षष्टाष्टमस्थितः । तदा जातो नरो जलजन्तुभिः किन्तु गोधादिके
न्यते ॥ १५॥
भा. टी.-यदि युध शत्रु से युक या दृष्ट होकर शत्रु प्रहकी राशि
में हो तथा चन्द्रमा पष्ट या अष्टम में हो तो जातक गोधादिकों से
मृत्यु
को
प्राप्त होता है ॥ १५ ॥
मय सण मृत्यु योगमाइ-
मृत्युस्थो यदि या भीमः शत्रुगेहेन्दुसयुतः ।
पप नाशकरो योगो द्विजिह्वेन न संशयः ॥१६॥
यदि वा भौमो मृत्युस्योः लगादष्टमगस्तयाश गेहे स्थिः । तयेन्दुसंयुतम्या
न्द्रसहितः । तया "शनियुकस्तया रिपोहे स्वशत्रुराशो गतः । तदेष योगोद्भि-
बहन सर्पादिना नाशकरो मृत्युकरः सात् । इति संशयो न ॥ १६॥
मा. टो-जिसके जन्म समय मंगल अपने शनु प्रह के राशि में
चन्द्रमा से युक्त हो तो उसकी सर्प रो मृत्यु होती है। इसमें संशय नही
अथ जातिम्रष्ट योगमाह-
अटमे सप्तमे वापि रविराहुकुजार्फजाः।
ध्रुवमानाति नीवान्नं यदि स्थान्मध्यानपि ॥ १७॥

सुबोधिनोसहितः। १६५ यदि रविराहुजार्कजा अष्टने वा सप्तमेस्थिताः स्युः । सदैव योगे जातो ध्रुवं नीचान हीनवर्णस्यानमश्नाति भक्षति यदि मघवानिन्द्रोपि स्यातदेवं योगे मातिघ्रष्टो भवेत् ॥ १७॥ यदि रवि राहुमहल और शनि यदि ये चारों ग्रह सप्तम या अष्टम में हो तो इस योग में यदि इन्द्र भी जन्म ले तो वह भी नीचजाति के भन्न को खाते है सो अन्य पुरुष की गणना ही क्या ॥ १७ ॥ अन्यच- लनाद्व्ययगतो राहुः पातित्यं कारयेत् ध्रुवम् । पापक्षेत्रत्विद पान्यं मिथ्यावाद शुभालये ॥ १८ ॥ यदा राहुर्लग्नाद ययगतो द्वादशस्थः । तदोत्पनरं ध्रुवं पातित्यं जातिम्रष्ट कारयेत् । परद सदेव यदा स च राहुः पापक्षेने पापराशी स्थितः । यदि शादशो राहुः शुभालये शुभराशी गतस्तदा यिध्यावाद कारयेत् ॥ १८॥ मा० टी-यदि षन्म लान से व्यय भाव में राहु हो तो जाति प्रष्ट करता है परप यदि उक्त राहु पाप प्रहके राशि में हो तो उस फल होता है यदि गुम प्रह के राशि में हो तो मिप्या भपवाद होता है ॥ १८॥ भय रिपुभिर्नाश योगमाह- शत्रुस्थाने स्थितो जीवो रिपुगेहे युधेक्षितः। पप शनुहतो योगो यदि शफसमो भवेत् ॥ १९ ॥* यदि बोयो मृहसतिः शतुस्थाने लग्नात्यष्ठस्थाने स्थितः । तथा रिपुगेहे स्वध. राशो गतस्तथा धुधेक्षितो बुधदृष्टः । तदेष योगः शत्रुहतो स्वशत्रुगा नाशकरो भवत् । यदि समस्याप्तीपाद फल भवेत् ॥ इति प्रजापतिदाससगृहोतो दुर्मरणयोग समारः। ఇది రక్షక • सगे सुभगेहे वा पटो गुरुमित्रहा। शमुगे परिणा रटः शापौर ददाति स । होरा रखे ॥ गेविन्दः -

पक्षधराभिधः।
भा०टी०-जिस के जन्म समय लग्न से षष्ट स्थान में बृहस्पति शत्रु
प्रह की राशि में हो तथा धुध से दृष्ट हो तो यदि जातक इन्द्र तुल्य भौ परा.
कमी हो तो मी शत्रु से मारा जाता है ।। १९ ।।
इति गणितफलितज्योतिषाचार्य पण्डित श्रीगोविन्द शर्म
पाण्डेय कृता सरला भाषा-टीका धमाका
भीभाइनायोजनि विद्वरिष्टः,
तजयेष्ठपुत्रो पचुए पटिष्ठः ।
नेनाभिधानः किलतत्कीलतत्कनिष्ठः,
तत्पृष्ठनातो निजधर्मनिष्ठः ॥१॥
कैलूसमाख्योऽस्य च पृष्ठजन्मा,
मुकुन्दमूर्तिस्तु मुकुन्दनामा ।
ज्येष्ठात्मनायो विदितंकनामा,
सोनेसमाख्यः सुकृतकधामा ॥ ४ ॥
तस्यानुजः श्रीयुतनन्दलाला,
स्वविक्रमेणाखिललोकलालः।
तत्पष्ठनः माप्तसुतन्त्रजाला,
श्रीलादिनायाद्वरजः मुशीलः ॥ ३ ॥
श्रीकृष्णदत्तोजत बै विशुद्धा
मुवापिनी सत्स्परगाउजतम् ।
रसाग्विनागेन्दुनन्दनाने,
पापेतियावीमपुरेश्वर ॥ ४ ॥

टीकाकर्तुशपरिचयः । नागनन्दनिधिभूमितेन्दके रामजन्मनि तियौ शुभे मधौ । या स्वरेविवृतिराशुगादि सा समर्पिशिवयोः पदाम्युजे ॥१॥ अस्ति श्रीवलियापुरस्य सविधे पूरैतिनाम्नाश्रुतो ग्रामो भूमिसुरैः सुभापितशतैर्धानन्मुखैः संधितः । तत्रोदारगुणाक्लीवलयितो जातो विदामग्रणीः, शश्वत्नीपति पादपद्मनिरतो रामोऽपि योलमणः ॥२॥ तस्य श्रीकमलापतेरिय भुजाचत्वार आसन् सुताः, ज्यायान् रामउमदेपाण्डतयराज्यातील संमतः । द्वैतोयीक उदारशक्तिरतुलोलोकेगणेशः सुधीः, तार्तीयीक इहास्ति भूमिधलये मान्यो महेशो युधः ।। ३ ।। भ्राता तस्य लघुर्गुणैः किलगुरविन्ध्येश्वरी संज्ञया, वित्तोऽसौ भुवने मसादपरया दोपडामणिः । यः सौमित्रिरिवाग्रजस्य सततं सेवापरः सादरं, श्रीमन्तं मनुते महेशविक्षुधं मूर्त्यन्तरं शङ्करम् ।। ४ ।। श्रीमन्महेशस्य सुत्तः सुतीव्र तपामभायोग्यलितस्य लोके । गोविन्दशर्माऽस्मिमयाव्यधापि पश्चस्परे पिवृतिरत्रया ॥५॥ अन्नपूर्णाविधनायो जननी जनकाविष!,..' सर्वस्वं मम तायेय विश्वस्मिन्मङ्गल्लभदौ ॥६॥ ॥ इति शुभम् ॥

Panchswarabhidh Sanskrit Bhasha Tika

Author
Prajapatidas
Title
Panchswarabhidh Sanskrit Bhasha Tika
File name
Panchswarabhidh Sanskrit Bhasha Tika
Text
OCR done
Citation
1941
Published
2012/08
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
165
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312831
Barcode
99999990321579.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
rN7S1wzT8Zd
Download PDF

Panchswarabhidh Sanskrit Bhasha Tika