·श्रीः।
यन्त्रराजः।
महेन्द्रगुरुविरचितः
मलयेन्दुसूरिविरचितटीकासहितः
"
तथा
दैवज्ञचूडामणिना श्रीविश्रामेण विरचितः
यन्त्रशिरोमणिः।
सूर्यपुर(सुरत)स्य ज्योतिर्विद्
कृष्णशंकर केशवराम रैक इत्येतैः सम्पाद्य
संशोधितः।
प्रथमावृत्तिः
मुम्बरयां
पाण्डुरङ्ग जावजी इत्यतः
स्वीये "निर्णयसागरमुद्रणालये" मुद्रयित्या प्रकाशितः ।
मनप:
१५००.
राकान्दाः १८५८,
मन
23.
HERSEENEVaderies

·मस्तावना. इदानीन्तना पाश्चात्यशिक्षणदीक्षितमानसा पत्यो जनाः प्रवदन्ति यत् साम्म. तिक पधिमाशाधिष्टितविद्वद्वरिटः प्रतिदिनमवर्णनीयं परिश्रमं विधाय सगोलस. म्बन्धिज्ञानं पया समासादितम्, तत्प्रकारानाथं च ते महता शेनाम्ययेन च मानाविधानि यंत्राणि व्यररचन् विविधैश्च सैर्यप्रेरनायासेन फरामटकघरसर्य भास्करादीनां गगनेचराणामश्विनीप्रकृतीनां नक्षत्राणां मेपादीनां राशीनाश यथा सूक्ष्ममार्गेणावलोकनं, सूर्याचन्द्रमसोरुपरागं च विलोकयामस्वादशं यांत्रिक साधनं पुरा नासीत् ताराविविधयंग्रनिर्मागसामर्यस्य तु दूरे पातति, तम सूर्यसिद्धान्त, शिष्यपीरदिद, सिद्धान्तशिरोमणिप्रभृतिग्रंथाध्ययनकर्षणां चतुरचेतसा घेतसि क्षण- मायधितिष्ठति ॥ सूर्यसिद्धान्ते ज्योतिषोपनिषदायाये (१३) "तुंगवीजसमायुकं गोलयंत्रं प्रसाधयेत् ।। गोप्यमेतत्प्रकाशोतं सर्वगम्यं भवेदिह ॥ १७॥ तस्माद्गुरूपदेशेन रचयेद् गोलमुत्तमम् ।। युगे युगे समुच्छिन्ना रचनेयं विवस्वतः ॥ १८ ॥ प्रसादात्कस्यचिद्भूयः प्रादुर्भवति कामतः॥ कालसंसाधनार्थाय तथा यंत्राणि साधयेत् ॥ १९ ॥ एकाकी योजयेद्वी यंत्रे विस्मयकारिणि ।। शंकुयष्टिधनुश्चमछायायंत्रैरनेकधा ॥ २०॥ गुरूपदेशाद्विज्ञेयं कालज्ञानमतन्द्रितः ॥ तोययंत्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरः॥ २१॥ ससूत्ररेणुगर्भश्च सम्यकालं प्रसाधयेत्" ..॥

·(५) तत्पुत्रौ भवतस्तयोदिनकरो ज्येष्ठः कुलोद्योतकृत् ज्योतिर्वित्कमलावबोधनरविः शौर्येण तिग्मद्युतिः ॥ सौजन्येन हिमद्युतिश्चतुरया वाचा च वाचस्पतिः गाम्भीर्येण नदीपतिः करुणया श्रीराघवः सत्कविः ।।२॥ तस्यानुलो दैवविदां वरिष्ठः ख्यातोऽभिरामः किल रामचंद्रः।। काश्यां गतोऽसौ जनकेन साकं चकार मार्गे नलकस्य टीकाम् ३ वृत्तानि रत्नानि सुवर्णयुक्तान्यादाय वद्धा शिशुवोधनार्थम् ।। रलावलिः कण्ठगता च येषां रलायलिहस्तगतास्तु तेपाम् ॥ ४॥ शाकेऽक्षाभ्राक्षचंद्राब्दे १५०५ शीकरीनगरे कृता ।। शासत्यकवरे राजन्युव्या राज्यं सुधार्मिकम्" ॥५॥ इति ॥ २ यंत्रचिन्तामणिः सटीका- "आसीदग्रजराजवन्दितपदः श्रीवामनो विश्नुतो ज्योतिःशास्त्रमहार्णवामृतकरः सत्सूक्तिरत्नाकरः॥ तत्सूनुः क्षितिपालमौलिविलसद्रलं ग्रहज्ञाग्रणी- श्चक्रे चक्रधरः कृती सविवृति सयंत्रचिन्तामणिम्" ॥२६॥ इति मन्यान्तिमलोकतः प्रनीयते यद्वामनदेवशतनुजेन श्रीचक्रधरदेवशवर्यण सटीकोऽयं यंगचिन्तामणिनिरमायीनि । ३ प्रतोदयंत्रम्- "विष्ण्वमुख्यत्रिदिवेशमूर्तेः स्मृत्वा गुरोः सञ्चरणारविन्दम् ।। प्रतोदयंत्रं गणकाग्रतुष्टय वक्ष्ये चमत्कारकरं नृपाणाम्" ॥१॥ समाप्ताप- "नन्दिग्रामनिवास्यभूविजयरो दैवज्ञचूडामणिः नानाशास्त्रकलाकलापचतुरः श्री केशवस्तत्सुतः॥ तत्पादाम्बुजसेवनाधनिगमज्ञानो गणेशः कृती चक्रे यंत्रमिदं चमत्कृतिकरं भूपादिकानां स्फुटम्" ॥१३॥ इस्पनेम प्रहलापयकारेण गम्पमसामगिना श्रीगणेशाईपोन रिषितं प्रयो- यंत्रमिनि एफुटीमयति ।।

·(७) ७ यशिरोमणि:- "भूते यंत्रशिरोमणि सुविशदं विधामसंज्ञः स्फुटम्" इति मंगलाचरणश्लोक- तोऽस्य रचयिता श्रीविश्रामनामा पण्डितः । म प फुनत्य इति शंका स्वयमेव ग्रंथांत दूरीकरोति- "श्रीमद्गुर्जरमण्डले क्षितितलालङ्कारभूते पुरं श्रीजम्यूसरसंज्ञकं द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै ।। श्रीकौण्डिन्यकयाज्ञवंशजकुले घासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मातविचारसारचतुरो देवज्ञचूडामणिः ।। १ ।। तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामण्डले तजः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्सुतः ॥ विश्रामो गणनाथपादनिरतस्त्रिस्कंधपारंगतः श्रीमद्यंत्रशिरोमणिं सुविशदं चऽगयंत्रात्मकम् ।।२।। दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणिं सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानन्दभरैर्युताः सुगणकास्तृप्यन्तु वान्ये जडाः ॥ नानाक्रोधभर्युताः कुमतयः क्रुध्यन्तु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्त वै पठन्तु ध्रुवम् ॥३॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्त देंदुदनकः २१९" ॥४॥ इस्पनेनापं मंथो प्रधष्टता शालिवाहनशाफे १५३७ विरचित इति प्रतीयते । भप प्रसंगवशारपाश्चात्यदेशीयानां विदुपामप्येतस्मिन् विपये पीरक्षः प्रयासः सोऽपि निरीक्ष्यते । रात्र तावत्--- स्पाने राईप्रीस्-युफ्रेटीर-नपोमुंग्याप्रे पापीरोनीया नामको सनपदो परते, सन युफ्रेटीस नवामोरे "पायोलीन" इसी ना प्रसिद्ध नगरे पस्पपिन्म. निदरस पिपरा प्रायोऽष्टादशशत १८०० फुटपरिमिामुघ रामेरा पेधशाIssप्या. सीत् । प्रत्यराजगुरपोऽपि गल्डीयना ज्योनि शामे प्रहयेधादिफे पानिमयी. गा भाममिति धूयते ॥ सिरोमपिता पतिपयंग धीविधा मेण विरचिता "जातपति." उप- सभ्यठे, सम्माः पाप्यानाः सन्ति । साप "शारे नंददिप १५.९ प्रमिते नमः सो सता तुपसा जातकपति"रिलादि समाप्तिमोरेभ्यो शपये।

·(९) अपि प्रहवेधाविपतिनैपुण्यं पदमलातुर्यते सा तेषां येधयंत्राणि चतुरचेतसा घेतासु धमरकृति जनयन्ति स, ज्योतिशास्त्रं च तरतिकौशल्येनाचिरेण समधि । पदनन्तरं तैमुरलंगस्य नप्ता उल्लुगबेग इति नाना प्रत्यातोऽभयत् । तदभिधानं च बापु संस्कृतपुम्नप्पलम्यते । श्रीमानुलगनेगस्तु समरकन्दे महती घेधशाला संस्था. ध्योरकृष्टप्रकारेण प्रवेधान् चकारेत्यादि सर्व सामवता गोवामणप्रतिपालन रि- निधविधावियोतितमानसेन राजराजेन श्रीजयसिंहेन सूर्यादीनां येधार्य सपोरकृष्ट घेधशारा संस्थाप्य स्वकीये " सिद्धान्तसम्राट" नानि पुस्तके वर्णितं समुपर. भ्यते । युरोपसण्डेऽपि ज्योति साम्रप्रचारधारयीयविद्वद्भिः समकारि । सैतान्दस्य नयमे दशमे घशतके फ्रान्सदेशीयैरपि विद्याविलासिभिः समनः स्पेनदेशीयेभ्यो मोहमदीयेम्पो ज्योतिपशास्त्रीय ज्ञान गुरणा प्रयोग समपादि, सैस्वान्दस्य प्रयोदशे शतके " भारमाजेष्टस्य " भारवीयभाषांतरतो लेटीनमापायामनुवादोऽपि निरधि- त। तदनंतर " कास्टील " स्य नृपयरः श्रीमान् " ओरफोस " महानुभावो नपीन उपोनिपग्रंथमकारयत् । तेन प्रतिदिनं ज्योतिपशानाध्ययनं तय सर्यन सम- पर्धत । पंचदशे शतके जर्मनप्रदेशेऽपि ज्योतिपशास्त्रे तभूरिपरिश्रमाः संख्यायन्तो प्रत्येधमभूतिकार्यकलापपुशलाः पेचन समभवन् । ८ निसप्तत्यधिकचतुर्दशशतमिते १४७३ मतान्दे प्रशियामदेशे सूर्यादीनां चास्त- विकस्स परवानस्स कारयिता श्रीमान् " कोपक्मि " इति नामकः समजनि । पानैः शनैः स च गगनेचराणां स्थिति, येध, गणितं च कृरया सत्यासत्यं मनसि निधित्य नियावारिंशदधिरपंचदशशते १५४३ सम्नान्दे स्वकीय ग्रंथ प्रसिद्धि समनयत् । यस्याभिप्रायेणान्तरिक्षगानां ज्योतिषां दैनदिना गतिः पृधिम्या अक्ष- प्रमणेन भासते । पृथ्वी को महम्मेन सारमन्येऽपि प्रहा: (युध, गुफ, पृष्थी, मीम, गुर, शनयः) भनुश्मेण सूर्यस्य परितो भ्रमन्ति । भगवान्मानुस् जगतो मध्यविन्दुरित्यापित ९ अथ यिएपासपीतिः कश्चित् "टायकोबाहे" इत्यभिधानो उयोनिपगारन. विशारदोऽभवत् । पट्सहयधिकपंचदशे मेम्नारदे श्रीमान् डेन्मार्क भूपनिरनि. मनोसामेको पेधशा म्यापयामाप । म प टायकोप्राहे नामकमा पिशनि- पपर्यन्समाधिपस्थमंगीकृत्य प्रहपेधादिपु पुरस्कारान्युपयोगिपुम्नकानि पिटिएप प्राचीनतम पनि पकार । धीयुतकोपषिममादयविला पास मान्यनेनि ।। 10-11 पेसरनामा धन विद्वान् मंगभूष । स प प्राय: श्रीटापरो. माहे मोदपमान्यगानुमारी । गदनंतर जिस नारा विगपात: पान संशोधन १. प्रादुर्पभूग। - - Amar ·(११) अमेण संरक्षित निरीक्ष्य प्रसंगवारसूर्यपुरे मिलितायां पंचम्या साहित्यपरिपदि प्राचीन ग्रंथप्रदर्शन विमागे सपुस्तकं यनं समुपम्पस्तं देशान्तरतः समागताना नाना- विधविद्यापारावारपारीणानां विदुपा प्रमोदाय । पदयसरे सदपलोक्यानेर्विद्वरप्रका- देसाप्रकाशाय चाहमसंतं प्रोत्साहितः । परश तरकायं धनाधीनमिति संचिन्त्य पथावकाश केषांचिरररेटिवर्याणां सदनं गत्वा सयंगं यंग्रराजपुस्तकं समदर्शयम् । अतिप्राचीनं सुरक्षितमिदं यदि प्राकट्यं नीयेत, वर्हि महानुपकारोऽद्यायधि संरक्ष- फस्य रचयितश्च सफलो भविष्यति परिश्रम इति श्रेष्ठिवयः प्रत्युत्तरे प्रदत्ते, भवाद विधाविलासिना साहाय्यमन्तरा न शक्यते इंग्विधं कार्य विधातुमिति मदचन- धुतिमानेण निष्प्रभाणि मुपारविन्दानि विलोक्य किमपि प्रत्युत्तरमवदतां तेषा सदनयो निःसरन् । स्मारं स्मारं मलिनविपयान्मानसं मेऽवसन्नं चार चार प्रतिखलगृहं जातखेदौ च पादौ ।। कारं कारं कुजनविनुर्ति क्लेशिता हन्त ! जिह्वा वारं वारं वरजलनिधे ! किन्नु विज्ञापयेयम् ॥ इति श्रीलक्ष्मीसहस्रस्यनिर्वेदस्तपकीयं वाक्यं विचिन्तयन् पुराऽप्यस मुद्रणार्थ द्विनिगारमसिद्धमनोरयोऽपि मोहमय्यां प्रसंगवशादगच्छम् । तयेकदा निर्णयसागर. यंगाल्याधिपतये प्राचीनार्याचीनपुस्तफराशितो लोकोपकाराणि पुस्तकानि सहर्पमंक- यिग्ने विविधविधायियोतितमानसाय प्रेषिवर्य रा. रा. पाण्डुरङ्ग जायजी महोद. याय सयं यंग्रराज यंत्रशिरोमणि (यंत्रशिरोमणी धापयंत्रमणी, श्रीयंत्रराजोमयदे- पचित्यं, श्रीयंग्रराजेन समं, पुरियंत्रमणी श्रीयंग्रराजोरफयदेव शेपं इत्यादिना यंग्र. राजेन सहास्य सम्पन्धः प्रतीयतेऽसोऽस यंप्रराजेन सह मुद्रणं भवेत्तर्हि महानुप- फारो भविष्यतीति विचार्य) मुद्रणा प्रायच्यम् । तदपलोयातिप्रफुलमानमः सोऽमयीत् । पयसाकं पण्डितवयांणां धीमता पणशीकरोपाहशसुदेवशानिगा. मनुज्ञायतेऽप्रत्यं नयीनपुग्नसमुद्रापणादिकं किंचिदपि फायं न भवस्यास्तदाज्ञाऽस मुदणे प्रथमतः संपाद्यताम् । स च तस्प्रेपितेन भृत्येन मह महानुभावान! श्री. मया पासुदेवशामिणो गृहे गाया यामनिधी सयं प्रदर्शितं, पदाला महमेतास- पंधे पुसायं दिनप्रयं समीप मुद्रणपथमईनीति निशिस्य रा. रा. पाण्डरह जावजी महोदयसमीपं मया सह पविलापला पणशीकरोपाला यासुदेवशा. त्रिणः समागत्यापश्यमिदं पुमादयं मुदणाहमिनि प्रोतुम्नदा रादुसिंह निशम्य मुद्र- कायं मानन्दं पनिणंपमागरमाधिपतिनोरीयाम् । (यादी प रानिर्मित पंगराजीयपंग्रतापि प्रनिहाया मारपां निपेशिता:)

·विषयानुक्रमणिका। १ ८ ...४४ ... ... ... विपयाः पृष्टं. क्रमः विपयाः प्रथमोऽध्यायः। १८ प्रकारान्तरेण क्रांतरानयनम् ... ३१ मंगलाचरणम् १९ नक्षत्राणां कानयनम् ३२ २ प्रथकरणे कारणम् २० प्रकारान्तरेण धर्मानयनम्... ३३ ३ मंत्रराजमहिमा २/२१ नक्षत्राणां स्वस्थापमवशेन सौ. ४ ममोरफमज्यानयनम् स्ययाम्यस्याहोरामानयनम् ... ३३ ५ भुनायाकोरिज्ययोश्वापसाधनम् ७ २२ इटाक्षांशेभ्योऽभीटनक्षत्राणामु- ६ राशिमयस्य परमक्रांतिकोष्टकाः सताशानयनम् ७ फ्रोस्थानयनम् ९/ २३ मफरादिवृत्तत्रयस्य संरयाप्रमा. ८ प्रत्यंश राशिपट्कस्य स्वाहोरान. णम् प्रमाणोत्पादनम् . २४ मेपलायनद्वयोरपादनम् ९ नपतेरधिकाशेपु धुरपासंडोरपा. २५ च्यासार्धस्य भचमकेंद्रस्य घो. दनम् . स्पादनम् १० पुज्याफलानामुपयोगः २६ आनीतभचमपामार्धयोः ११ पुज्याफलानयनम् प्रमाणम् १२ सौम्य इाक्षांशानामुम. २७ भमंडलाय संकोदयप्रमाणानां सपलयद्रव्यासाप्रमाणा- प्राय भागादियुमिः नयनम् २८ इटशंकोरवायाकर्णसाधनम् १३ अक्षांदोग्य उशानामप- द्वितीयोऽध्यायः। २९ यंग्रघटनाप्रकार १७ पाम्ययंगे इष्टाक्षांशानामुशवप. एपदण्यासानयनम् वृतीयोऽध्यायः १५ परे भमंगला, धनिपतिय. ३० यंगरचना-संग्रमेदाः पारपासापनद्धानिसमक्षप्राप. ३. द्वितीयपराम्प लेगा फाः सौम्पयायविक्षेपस हिमाः २५ ३. पंग्रे कोटमागारस पूर्वपक्षगा. ६ धादिनक्षमपफेम्पोमीय नशमशुपानपनम् २३ माग्यो साक्षसपलय. १७ नक्षमानो सम्पारनक्षम्यः एयानां साधनम् ... स्वीपीयायानपना २९ ! ३१ माम्यपंग्रे दोराबानम् ... राने युरिहः ... ... ५४ ... ५५ ...

·पृष्ठं. .. ... ७७ (१५) विषयाः पृष्ठं.क्रमः विषयाः ७८ देशांतरसंस्कारेण स्फुटलमान ८५ सांगुलसंपत्तो द्वादशांगुलश- यनम् . पुण्ठायानयनम् ७९ नक्षत्राणां सौग्ययाग्यमानि- ८६ इष्टोतांशेभ्यो द्वादशांगुलस. ज्ञानम्... सांगुलशंकुच्छायानयनम् ८० यंगस्थिताक्षशेभ्य इष्टाक्षांशा. ८७ यंग्रेण पर्वतप्राकारदेववालय- नां लमानयनम् . तोरणम्भवृक्षादीनां दूरदर्शना- ८१ सदोदितनक्षग्रेभ्योऽभीष्टदेश- दुचताज्ञानम् स्वाक्षांशानयनम् . ८८ यंग्रेण भौमादिपंचकस्योदयशा. ८२ ८पर्मसंस्कृतनक्षनानयनम् ८३ यंग्रेण तिथिनक्षप्रयोगानयनम् ७५ नम् ८४ द्वादशांगुलशंकुतः सप्तांगुलश ८९ यण भीमादीनामसतानम् ... ८. फुलायानयनम् ... ७७१९. ग्रंथसमाप्तिः ... ... ... ...७४ ... ८० ... ... अध यन्त्रशिरोमणेपियानुक्रमणिका । फमा पृष्ठं. ९ . ... विपयाः पृछ. कमः विषयाः (नरयंप्रमणि) १०० परमर्शतेरानयनम्-क्रांनि. ९. मंगलाचरणम् भागाः सांतराः ९२ शंकुयंत्रम् ८३/१०॥ इष्टदिने मध्यच्छायावो न. ९३ ग्योरपति तांशमात्यंशयोरानयनम् ... ९३ ९५ सांतरा कमज्पा ८५१०२ चंद्रादीनां परमझांनिशानम् ९५ ९५ ग्यानयनम् १०३ अक्षाशानेऽक्षप्रमानयनम् ९५ ११ उपातो धनुःसाधनम् १०४ मध्यपयायोझवायुरपग- ९७ पंग्रेण पिरश्मिप्रहनक्षमादीनो भुजारपष्टसूर्णानाम् पायाभानम् १०५ रपांदोधगतिज्ञानम् ९८ मध्यनराशमान, नगालाय. १०६ फैदतो मदफानयनम्.. १०० अयनांशयनंगतिः ९९ परमोसयभागतः परमोस. १०८ रन्यादाना यंगिरमायुपरि atपानपनम् साहोरामानपनम् ... ... ९० ... ९५ ... ...

·यंत्र नं.१ 'आगु भगोमूत- देवतमीसिनामत (ज्यो रायजितोयपत्रराज. SE मनुः वृधि तुला कम्प मभरे"59 साहि १२ देश मीत म२ मात्या हारशाशको Anil प्रमागलश मजा 2ETTE AD TATAR लाया दादांगुलश समागुतशंको मम्या कराज्या 8 ur

·VERNIRTERTARA
यंत्र नं.३
KHG
८
16
६
129
मक्ष
२५१३५०
3
Mastra
6

·घर
En
WERPTEME
"का दिन

·..
: sas : عکا
لادا )
***

·गंगन..
पर
.
v
रि
in८
Enion
२२३

·-
यंत्र नं. ११
ना
1507
न
3
Seader
१का
1CN
२४

·v, ন..??
482
W
১৭
/bl;

·No text on this page.

·। महेन्द्रसूरिविरचितः-सटीकः
यंत्रराजः।
-
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसूर्याय नमः ।।
प्रणम्य सर्वज्ञपदारविंद, सूरेर्महेंद्रस्य पदांबुजं च ।।
तनोति तटुंफितयंत्रराज-ग्रंथस्य टीकां मलयेदुसूरिः॥१॥
अथ प्रथमतः प्रतिचिकीर्पितस्य सकलगणितसारभूतस्य यंग्रराजग्रंथस्य नितरामंत
रायनिर्वापणाय शिष्टाचारपरिपालनाय शिष्यप्रशिष्यपरंपरासुप्रचयगमनाय च भक्त
जनमनःसंकल्पकल्पद्रुमायमाणस्वामीटदेवतागुरनमस्कारपूर्व प्रयोजनसहितं प्रथा
मिधेयमभिधत्ते ग्रंथकार:-
श्रीसर्वज्ञपदांवुजं हृदि परामृश्य प्रभावप्रदं
श्रीमंत मदनाख्यसूरिसुगुरुं कल्याणकल्पद्रुमम् ।।
लोकानां हितकाम्यया प्रकुरुते सयंत्रराजागर्म
नानाभेदयुतं चमत्कृतिकरं सूरिर्महेंद्राभिधः ॥१॥
सार्थमेतत् । अन्न सर्वज्ञपदारविंदपणमनं युक्तमेवेति तेनैव सर्वशास्त्रेषु सर्व
ज्ञतायाः संभवात् ॥१॥
भथ ग्रंथकृदेतद्वंथकरणे कारणमाह-
अपारे संसारे कतिकति वभूवुन चतुराः
परं तैर्दुर्योधं गणितमरचि प्रौढमतिभिः॥.
ततः स्वल्पं सारं विशदमिदमत्यंतसुगमं
वितन्वेऽहं शास्त्रं सहदयहदानंदकृतये ॥२॥

·(३) धनुरंशाः-१९ २१ २२ २४ २५ २६ 1११७२१२३१/१२९० १३४८५६०६१४६४ १५२११५७८१६६४ क्रमज्या ८ ८ २२ जीवांतर १३.५२ ३ ४२ १४ ४३ ३० धनुरंशाः २८ २९ ३२ १६९०४१७४५/१८०० १८५४ १९०७ १९६०/२०१३/२०६४२०१६ क्रिमज्या १ ५५ ५४ ५४ । ५३ जीवांतर २४ ४६ ९ ३१ (धनुरंशाः ३७ ३९ ४५ कमजया २१६६/२२१६/२२६५/२३१४२३६३ २४०८/२४५५ २५००२५४५ जीवांतर ४९ १० १९ ३५ २ ४७ ५० ५४ धनुरंशः ४६ ५१ २५८९२६३२२६७५२७१६२७५७ २०९७/२८३६२८७५/२९१२] कमज्या १२ जीवांतरं ३८ धनुरंशा: ५५ क्रमज्या २९४८/२९८१३०१९३०५२ ३०८५३११७६३१४८३१५८३२०७| ३७ :४१ जीवातरं.३५ १३४ २९ १८ ३३ ४५५० .

·(५) धनुरंशाः १९ २१ २४ २६ | उत्क्रम- १९५२१६/२३८, २६१ जीवा ५८ ५८ २८६ ३११ ३३७ ३६४३९२ १४ २० २१ २२ २८ २९ अंतर. कोष्टकाः ५८ १ २ १ धनुरशाः २८ २९ ३३ ३४ ३५ ३६ उस्क्रम-१२११४५११८२ जीवा २१ २३ १९ ५४७ २ ६१५६५१.६८७ २८ ३ अंतर ३० कोटका २ ३१ ३२ ३० ५६ ३४ ४१ ३५ ३५ २९ २३ धनुरंशाः ३७ ४२ ४४ ८४२ ९२४ | उस्क्रम- ७२४ । ७६३/८०२ जीवा ८८३ ३ ९६७१०१०/१०५४ २३ २५ ३९ ४० ४४ अंतर-३८ कोष्टकाः १५ ३९ ६ ४२ २७ ४९ ३८ २ धनुरशाः ४६ ४७ ४८ ४९ ५३ ५४ उत्क्रम-१०९९११४५/११९११२३८/१२८५१३३४१३८३/१४३३१४८३) जीवा १४ ११ २८ ४७ १७ अंतर. ४५ कोष्टकाः ३४ ४८ २९ ४९ ५१ ५० ३० २० ९ ५७ धनुरंशा: ५५ ५९ ६२ उत्क्रम-१५३५१५८६/१६३९ १६९२१७४५ १८००१८५४१९०९१९६५) जीवा ५२ ४१ ३८ ७ . ५३ अंतर- ५१ कोटका १७ ५३ ५२ ५९ २४ १३ ·(५) धनुरंशाः| १९ २१ २२ २३ २८६ उत्क्रम- १९५२१६२३८ २६१ जीवा ५७ ३११,३३७३६३] ३९२ १८ २१ २० २२ अंतर. कोष्टकाः ५८ २४ २५ ३ १ ३ २ १ ० (धनुरंशाः २८ २९ ३२ ३३ ३४ | उस्क्रम-४२१४५११४८२ जीवा २३ ६१५|६५१.६८७ २८ ३ १२ २ ४७ अंतर- ३० कोष्टकाः २ ३२ ३७ २३ ५३ ५० ४५ २९ धनुरंशाः ३७ ३८ ४२ ४५ ९६७/१०१०१०५४ उत्क्रम-७२४७६३/८०२८४२ जीवा १४ ९२४ ४१ ३ २३ २५ ४० ४२ ४३ ४३ अंतर- ३८ कोष्टका: १५ ३९ ५८ १९ २ धनुरंशाः ४६ ४७ ४८ ४९ ५० ५१ उत्क्रम-1१०९२११४४/११९१/१२३८१२८५१३३४१३८३/१४३३/१४८३ जीवा १४ ४८ ५८ ५८ ४७ १८ अंतर- ४५ कोष्टका ३४ २० ३ १० ९ ५८ धनुरंशा: ५५ उत्क्रम-१५३५१५८६१६३९ १६९२१७४५१८००१८५४१९०९)१९६५) जीवा ५ध ३८ ७ अंतर- ५१ कोष्टका. १७ ५४ ५२ ५९ २४ ८ ४४ १४ ·(७) कला. १० विकलाः २६ एता उपरितनांके क्रमेण क्षिप्यंते जाता: कलाः परमोते: कोटिभागानां कलादिका ज्या ३२९९/१२ ॥ अथोरक्रमेण भुजज्यानयनम् ॥ यथा पूर्वोक्ता एव भुजभागा: २३॥३५ तत उत्क्रम- ज्याकोटकेपु त्रयोविंशतिभागानां अधः प्राप्तकला: २८६ विकला: १५ तदधस्थसंतरं २५।३ अनेनांकेन भुजभागानामधस्थाः कला ३५ हन्यते जाता ८७५।१०५ अधों- कस्य पट्या ६० भागे लब्धं १ उपरितने क्षिो जाता विकला:८७६ आसां पष्टि-६० भागे लब्धाः कलाः १४ विकलाः ३६ एताः पूर्वोक्त फलांक २८६ योज्यंते जाता: परमक्रांतेरुकमज्याकलादिका ३००।४७ । अथोरक्रमेण कोटिज्यानयनम् ॥ यथा पूर्वोक्ता एव कोटिभागाः ६६।२५ तत उत्क्रम. ज्याकोटकेपु पट्पष्टिभागानामधस्तात् फलं कला २१३५ विकला: ४५ तदधोऽतरं ५७१३६ अनेन कोटिभागानामधस्थाः कलाः २५ गुणिता जाताः १४२५।९०० अध- स्थांकस्य पठ्या ६० भागे लब्धाः कलाः १५ पूर्वराशौ क्षिता जाता विकला: १४४० आसां षष्टि- ६० भागे लब्धाः कला. २४ एते पूर्वोक्तफलांके २१३५४४५ न्यस्यते जाताः परमक्रांतेः कोटिभागानां कलादिका उत्क्रमज्या २१५९।४५ एवं सर्वन क्रमोत्क्रमाभ्यां भुजकोटिज्यासाधनम् ॥ ५॥ अथ भुजज्याकोटिज्ययोश्वापसाधनम्- उने फलांके भुजकोटिमौर्यास्तदूर्ध्वगाश्चापलवाः स्थितांकाः ॥ पट्या हताश्चांतरकोप्टभक्ताः क्रमोक्रमाभ्यां तदधः कलादि॥ ६॥ पूर्व भुजज्या कोटिज्या च साधिता तस्याः प्रत्यंशफलज्यांशे पातिते तदूर्ध्वकोष्टका अंका धनुरंशा भवंति । शेपं च षष्ट्या ६० गुणितं तरकोप्टकाधः स्थितांतरांकेन विभक्त धनुरंशानामधस्ताव्यस्त कलादिकं भवति । (एवमंशायं धनुर्भवति) अन्नोदाहरणम्-पूर्व कमानीता भुजज्या १४४०१५ अस्या मध्यात्रयोविंशति- तमकोष्टकाधः स्थितक्रमज्याकोष्टकांकाः १४०६।३९ पात्यंते । शेषं ३३३३६ पष्टिन जातं २०१६ एतदधः कोष्टकांतरांकेन ५७१३६ भक्त लब्धं कला: ३५ एवं भुजज्यातो धनुरंशाः २३॥३५ संपन्नाः । एवं भुजज्यातः कोटिज्यातश्च क्रमोनमाभ्यां चाप- साधनं कार्यम् ॥ अथ रादित्रयस्य परमझांतिकोटका: सांतरा लिप्यन्ते- अंशाः . २ ३ ४ ५ ७ द ९. १४३ कांवयः ५४ २३ अंतरम् २३ २३ २३ २३ २३ ४८ .

·(९) अंशाः ५६ ५९ साल क्रांतयः ११५७११६२११७६७१९०/१२०३ १२१६१२२८१२४११२५३ २० . १ १३ १३ १२ अंतरम् ४ . ५० २८ अंशाः ६४ ६९ ७० क्रांतयः १२६४१२७५ १२८६, १२९६ १३०६ १३१५१३२४१३३३११३४ २९ ३४ ५४ ५९ ५३ ९ ९ ८ ८ ७ अंवरम् ६ २४ ५ ३८ १६ अंशाः ७३ ७४ ७७ क्रांतयः |१३४९१३५७, १३६४, १३७० १३७६ १३८२ १३८७१३९२१३९६ ४२ or ७ ६ अंतरम् ५ ५ ४ ६ ३१ ६ ३ ३ ५३ ३३ ३९ अंशाः। ८२ ८६ ८७ ८८ ९० क्रांतयः१५००/१४०३, १४०६ १४०९/१४११९१४१२१४१४१४१४१४१५ २५ २२ ५० १८ ५८ ४७ ० २ १ 0 अंतरम् . . ३ २५ २ ४ ७ १२ १३ ० . अथ क्रांत्यानयनम्- लवादधश्चेत्कलिकादिकं स्यादतीतभोग्यांतरताडितं तत् । पश्या हृतं भुक्तफले नियुक्तं यंत्रे स्फुटाः क्रांतिकला भवंति ॥७॥ व्याख्या ॥ लवानां भुजांशानामधस्ताद्यदि कलिकादिकं फलं भवति तदा वदतीतभोग्यांतरांकताडितं पट्या ६० भक्तं भुक्तफले क्षिप्तं च यंत्रे स्फुटा: क्रांति- कला भवंति ॥ अनोदाहरणम्-भुजांशाः १०.३० ततः फ्रांतिफलज्याकोष्टकेपु दशानामंधाप्रासं फलं फलादि २३९४२ तदधोंऽतर २३१४० अनेनांतरेण पूर्वोक्तास्त्रिंशद्गुणिता जाता TO ·(११) व्याख्या ॥ राशित्रयस्य केंद्रमिति संज्ञा । तच केंद्र आत्रितयादविकल्प्यम् । तस्मानकिंचित्पात्यमित्यर्थः । तत्र केंद्रमेव भुजः । तत् व्यधिकं सत्पदभ्यः शोधयेत् । पडधिकं पभिरून कार्यम् । नवाधिकं केंई चक्रावादशकाद्विशोधयेत् । सर्वत्र त्रिशे- पांको भुजः । अत्र घ्यधिकं कैदमस्तीति पदभ्यः पूर्वोक्तः केंद्रांकः३।११०० शोध्यते शेपः केंद्रस्य भुजः २।२९।०१० अतः कोटिरानीयते । राशिनयादसिन् भुजे पातिते कोटि: 0111010 अस्याःक्रमज्या ६२१५० अत्याज्या (३६००) सहिता ३६६२०५० मेपतुलामानेनानेन १९१३८ गोमूत्रिकया गुणिता जातो राशिः ६९५७८१९५०॥ १३९१५६।१९०० अधःस्थांकस्य १९०० पष्टि ६० भक्त लब्धं ३१ एतेषां ९५० मध्ये क्षिप्तं जाताः ९८१ एते १३९१५६ एतन्मध्ये क्षिप्ता जाता: १५०१३७१४० एपामपि पष्टिभागे लब्धाः २३३५ शेपं ३७४० लब्धा उपयंके ६९५७८ क्षिप्ता जाताः ७१९१३॥३७॥४० एषां भुजभागानां ८९ क्रमज्या ३५९९।२७ भागे लब्धं एकनवत्यंशानां धुज्याखंडफलं लवाद्यं २००५ ॥ एषां धुज्याफलानामुपयोगमाह- इदं भचक्राईभवांशकानां युज्याफलं स्पष्टतरं यदुक्तम् । अक्षांशकेभ्यः सुधिया तदर्ध केंद्र तथा व्यासविधौ विधेयम् ११ व्याख्या ॥ भचकाधलवानामशीत्यधिकशतभागानां स्पष्टतरं धुज्याफलमुकम् । अक्षांशकेभ्यः केंद्रव्यासोत्पादनार्थ सुधिया धुज्याफलस्या, करणीयम् । एतना- गाद्यं घुज्याफलं सौम्यध्रुवादेकांशतः प्रत्यंशं याम्यध्रुवाभिमुखं अशीत्यधिकशतभाग- पर्यतं ज्ञातव्यम् । एतदुन्नतवलयोत्पादने दर्शयिष्यते ॥ अथ प्रत्यंशं राशिपट्कस धुक्याफलकोष्टकाः सांतरा लिख्यते-- अशाः । १ २ ४ ६ ७ घुज्या; . . . . १ १ १ २२ १० २० ४२ ५२ २ १२ . . . . . . फलांतर : अंशाः १२ |ar १५ M १७ १८ घुज्या. १ २ २ २ २ २ ३५ ४ ७ . . . . (फलांतर १. १० ·(१३) अंशाः ६७ ६८ ७० ७२ 0 धुज्या- १२ १२ १४ MRI M ३१ ४६ १ . . . o 0 फलांतरं १५ १५ १६ अंशाः ७७ ७८ क १४ ५ १६ धुज्या- फलं ४८ ४ १२ २९ . . o ० D . . . फलांतरं १६ १७ १७ १७ १८ अंशाः M ८२ ८३ ८५ ८९ घुज्या- १८ ४ २२ ४१ . ५९ . . . . . . ० फलांतरं . १९ २० २० २० २१ अशाः ९२ ९४ ९५ ९६ ९७ ९८ धुज्या- २० २१ २२ २३ २० २१ २२ ३५ १९ . . 0 . . . . . फलांतर २२ २२ २४ २५ अंशाः १००/१०/१०२ १०४ १०५ १०६ २३ २५ धुज्या- फलं २६ २३ २४ १६ २६ ५ १० ३ . . फलांतरं २५ २६ २७ २७ २८ २९

·(१५)
| अंगार १५४ | १५५१ १५६
१५७
१५९
८८
१०१
११७/१२४
घुज्या-
फलं
९६
३५
२७,
४
४
४
४
फलांतरं
६
७
८
३१
२५
अंशाः १६३/१६४१ १६५ १६६
धुज्या-१३११३९/१४९
१७२
२८
२२४१२४९
४२
२
८
२५
फलांतरं
२०
३७
२६
१९
अंशाः | १७२ १७३ १७४
१७९
१८०
धुज्या.
२८१
५६२
.
३२११३७२
२
४५०
३
७५०११२५२२५०
२९
४
१
.
४०
१८७
.
फलांतरं
३७४११२४
२८
.
४
०
अथ धुज्याफलानयनम्-
भवेल्लयाधः कलिकादिकं यत्तत् खंडयोरंतरसंगुणं स्यात् ।
पट्या हृतं भुक्तफले निविष्टं भवंत्यहाशकलानि सम्यक् ॥१२॥
व्याख्या ॥ लवानामधस्ताद्यदि कलिकादिकं भवति तदा भुक्तभोग्यखंडयोयोर्द्वयो
रंतरकेन कृतगुणं पट्या हृतं लब्धं फलं भुक्तफले निक्षिप्तं धुज्याशकलानि भवति ।।
भत्रोदाहरणम् । क्ल्पनया लवः १ तदधः कलात्रिंशत् ३० ततोयुज्याकोष्टकेपु
प्रथांशाधः प्राप्तं फलं धुज्याफलं 0130 तदधोंऽतरं ०१० अनेनांतरेणाधास्थाः
कलाः ३० गुणिताजाताः ३०० आसां पष्टिभागे लब्धं ५ उपरि शुन्यस्थाने विहं
लन्धाः पचैवकला: स्थितास्ता भुक्ताल ३० मध्ये क्षिताजाता: पंचदश १५ एतत्सा-
धांशस्य धुज्याफलं ०१५ एवमन्यन्नापि कार्यम् ॥
अथ सौम्ययंत्रे इष्टाक्षांशानामुलतवलयकेंद्रव्यासाप्रमाणानयनम् -
पलैविहीना गगनाप्टचंद्राः १८० शेपास्तथाक्षाः पृथगेव धार्याः ।
शेपाक्षयोर्वासरखंडकेभ्यो धुज्याफलं वै परिसाधनीयम् ॥१३॥
तदक्षसंज्ञेन फलेन हीन युक्तं च शेपाक्षफलं विधाय ॥
अर्ध विधेयं च ततःक्रमेण केंद्रं भवेद् व्यासयुतं कुजाख्ये ॥१४॥

·(१७) तावतामुन्नतांशानां 'क्रमेण केंद्रव्यासौ भवतः ॥ अवमीप्सितांशानां शेषांशेभ्यः पाते अक्षांशेषु योगे धुज्याफलादिप्रक्रियायां कृतायां क्रमेण भवत्युन्नतांशानां केंद्राणि व्यासाश्च भवंति ॥ अत्रोदाहरणम् ॥ यथा पूर्वोक्ताःशेषांशाः १२७१२१ अक्षांशाश्च ४१३९* प(६)दुस- तांशानां बहुस्वादक्षांशेभ्यो न पतंतीत्यक्षांशास्तभ्य एव पात्यते शेषा १२१ एतेप्य- क्षांशा एवातो धुज्याफलं यथा । शेषानां धुज्याफलं ३४१५९ अक्षांशधुज्याफलं १३ ततो द्विःस्थे शेषयुज्याफलेऽक्षधुज्याफलेन युक्ते वियुक्ते अर्धीकृते च त्रिंशदुनता- शानां केंद्र १७१३६ व्यासः १७१२३ ततः परमीप्सितांशान शेपांशेम्यो विशोध्य अक्षा. शेषु क्षित्वा च पूर्वोक्ताज्याफलादिप्रक्रियया नवरयुशतांशपयंत केंद्रव्यासा साध्यते ॥ अथ याम्ययंत्रे इष्टाक्षांशानामुन्नतवलयकेंद्रव्यासानयनम्- यंत्रेऽपि सौम्ये यमदिग्गगतेऽपि कुजाख्यवृत्तं भवतीह तुल्यम् । अत्रापि सौम्योदितयैव रीत्या कार्य विशेषः पुनरेव शेपः ॥१८॥ शेपे तथाक्षे च समीहितांशाः क्षेप्याभचक्रार्द्धमुपैति यावत् । भार्दाधिकं यत्र हि चाक्षशेष तच्छोधितं शून्यरसानलेभ्यः १९ अक्षांशकात् प्राप्तफलेन युक्तं हीनं तदर्द्ध भवति द्वयं तत् । अतोऽक्षशेपे पतिते भचक्राच्छेपे तथाक्षे च यथेष्टभागान् ॥२०॥ निष्काश्य दत्त्वा च कृते तथैव सर्वाणि केंद्राणि सविस्तराणि । सौम्यानि याम्यानि च मिश्रयंत्रे निवेशनीयानि यथोदितानि २१ व्याख्या ॥ सौम्ये याम्ये च यंत्रेऽक्षांशेभ्यो भुजवृत्तानयनं तुल्यमेव । ततोऽत्रापि याम्ययंत्रे सौम्पयंत्रोक्तयैव प्रक्रियया भुजवृत्तम्य केंद्रव्यासौ साध्यौ ।। अग्रतः केंद्र- व्यासानयने सौम्ययंत्रादयं विशेषः । कोऽयमित्याह । शेषांशेऽक्षांशे च एकादिपटू- पर्यन्ता इष्टोन्नतांशा भधमाधमशीत्यधिकशतांशान् यावक्रमेण योजनीयाः । रातो घुज्याफलाद्यानयनं सौम्ययंत्रवत् ॥ भचक्रादूई पुनः शून्यरसानलेभ्यः ३६० अक्ष- शेपे विशोधिते प्राग्वत् धुज्याफले साधिते द्वि.स्थे शेषफलेऽक्षफलेन युक्त वियु- क्तेऽर्कीकृते च तावतामुन्नतांशानां केंद्रन्यासौ स्याताम् । तदनु शुन्यरसानलेभ्यः ३६० मा शोधितेऽक्षशेपे इष्टोन्नताशान् पातयित्वाऽक्षांशे तान् योजयित्वा च शेपे तथैव कृते नवत्यंशपयंत सर्वे द्रव्यासा भवेयुः । एतानि सौग्यानि याम्यानि सव्यासानि केंद्राणि सौम्ययाम्यारमके मिश्रयंने बुद्ध्यास्थाप्यानि ।। अग्रोदाहरणम् ॥ अक्षांशाः २८१३९ एभ्यः प्राग्वत्साधितं भुजवृत्तस्य केंद्र अत्र ग. पुस्तके "शेषांशेभ्यः १२१२१ पटू ६ उन्नतांशाः पासते. जाताः १२११२१ इत्यधिकम् । .

·- - (१९) रोजावादे२९।४८, सरस्वतीपत्तने २९।५०, बाणे (स्थाने) वरकुरुक्षेने ३०1३०, कपिस्थले, जालंधरे, पुनामासीमाणिके ३०३०, नेपालपुरे ३१, लाहोलवोधौरे ३१३५०, बदपसान ३६।२२, दाभंगा ३६६३०/ पोसंज ३६६६०, पलप ३६४०, नयसापुर ३७११०, काश्मीर ३७।२०, तिरमिदि ३७३५, वावरद ३७१३०, चीगानि ३१५०, कलुआर ३९, समरकंद ४०, खुआरग्राम (खुराशान) ४२१२०, कासगर ४४, बुलगार ३९, (बुजगार) ४९, एतावत्पयंत निवासभूमिः । तथा कार्य सति एभ्योऽक्षा विलोक्याः। अथ गणकानां हिताय कियतामप्यक्षांशानां सौम्ययाम्याः केंद्रन्यासाः सांतराः । परमदिनविपुवच्छायातकर्णसहिता. प्रदश्यते । (यथा नवीनयाम्यसौम्यमिश्रयंत्र- करणस्वं मायाति)॥ तिलंगे उनता अक्षाशा. शेषाशाः सौ. के. सौ.व्या. अंतरम् अक्षांश:१८ १६२६०१२९६३१३६ ३१७ परमदिन. ३२२४१ १५०३६।९।३७॥२१॥ १२ विधुवती 0 १२ १५६४५/१२/४७/१७) ३।४ १२ . 010 कर्णः ६३३ १८१३८ ma १३८ २६७ २५१५ ११२ १३२ | २३१६ २११२ ૨૪ १२६ २०१५११७१४४१ ४१५ - ४२ २४ १२० १९६६ १४॥५ १७/४६१२।३० ५.१६ ३६ १०८ १६६४३) १०१२० ६.२३ ४२ १५/५५८१२२ ७१३३ ४८ १५।१७/६३३ ८१४४ ९० १४१५० ४१४९ १०।१ ६० ८५ १४१३१३१११ ११२० १४१२३/१४१५६/११२१ ८४ ७८ १४|१६| 01. १४१२६ --

·४/उन्नती अक्षांशाशेपांशाःया.कया.व्या. अंतरम्
उन्नता० अक्षांशाः शेषांशाः सौ. के. सौ.व्या./ अंतरम्।
.
२१
५४१४०/३१३८
०
२४
४४३५९४८११२४११०
७२११६७६३५९ ४१४३
१८
३५.७ ३८११४ ३१७
१२
१२११५७/१२७१४६, ५/५९
१२
२९/१२,३१११६ २।४
१८
१७७ ३७१४४६/३७८१४३ ६१५७
१३८
२५/५
२७१७
११२
३८९।१९३७१११
८१८
७
२२।४
२२१४
१७१ ११२९।३२१२०११० ९२२२
१९/४० १८१८) ११२
७२।५८६९/१८१०१४०
१२
१२०
२०१३ ६५५९/२/
११४६०४११३१३४ ३१७
४२
५९।२
४६१२९ १२१३
४२
१८
परदि० ३३१४८ विपुवती ५/२० कर्णः ।
॥ अणहिल्लपत्तनेऽक्षांशाः २४ ॥
(२१)
४८
४७/४१४३४॥२०१३१३
४८
२४
१५४७१११२७४११०
५४
७५
४०१४२ २५/३८१५१४
५४
१०२
१३१४७९/३०
८१
१९/२११६४६|
६।२३
८७
१३५ । ३२।१३/१४१३४ १८११९
११६ (७५३
१३१३६ ६१३
१३।१३, ४१२९
१२९ ३०१५७/१०/१५२०१४२
७२
४८
८४
८1४४
७८-
१२३ १२९४३६६।३६
२३१५
७८
५४
१२१५८२१५७
१०॥
८४
८४
७२
११॥२०॥
१७२८1५१३११४
२दा३४॥ ०१०
२५/३७
२८।३४,
९०
१२१४८११२८
१२।४६ ०.
.
१२॥४६॥

·८ उन्नती अक्षांशाः शेषांशाः या. के. ९/उन्नतां अक्षांशाः शेषांशाः या. व्या. अंतरम् ४३.१७ ४४३ ० ३८।३४ . २८१३९ १५१२१ सौ. के. सौ.व्या. अंवरम ३५/५९ ४११० २९/३२ ३३१२८३१५६ १५९ ५०१६ ५५/५५ २२।३९१४५/२१ ३९ ७११९ ६०५७ १२ १६१३९.१३९/२३ २५.६ २७१५८२२५२ १२०१४७ १२८/५५ ८१८ १८ १०.३९ १३३१२१ २११२३२३.१३/११५० २४ ९।२२ २४ ४१३९ १२७०३१ १९/२७/२०१६/०1४९ ३७०३४३७९/५६ ३८०.३५३६९/५५ १०1४० ११२१ १२११२१ १७४३६, १७१२३/०1१३ १३०१५२ ११८१५० १२१२ ७.२१ ११५/२१ १६.१८१४१५२/०1१० ४२ ८११२३ ६६१५२ १३१२१ १०९।२१ १५.११११२।४३/२०१८ दिहयामक्षांशाः २८१३९ प. दि. ३३४ विषु. ६३३ कर्णः १३१४१ (२३) ४८ १५९ ६०.३३ ४५/२९ ४८ १९१२१) १०३१२१ १४१७ १०1४८३१२१ ५४ ८१ १५३ ४९.१९ ३३३३३ १६४६ ५४ २५/२१ ९७१२१ १३१२३/८/५८ ४१२५ ६० १३७ २३१५१ १८।३९ ३११२१ ९११२१ १४१४९७११८/५/३१ ४२।३० ३८१५ ९३ १४१ १७१२३ २०१४२। ३७।२१ ८५१२१ १२।२३/५/४५ ७२ ९९ १३५ १२।३ १२ ४३१२१ ७९/२१ १२।३ ७/५८ ७८ १२९ ३३।२४ ७/४७ ૨ષારૂછી ७८ ४९१२१ ७३१२१ १५१५१/२।४९ ९/२ ८४ ३.४९ ८३ ३२।२३ ३२।४ ५५१२१ ६७१२१ ९० ११७ २८१२२ ३२१४ ११॥४३११२४ ११।३९ ०० १०१९ १११३९ ९० ६॥२१ ·.(२५) १२ उत्नां० अक्षांशाः शेपोशा: या. के. ३२४२ या, व्या./अंतरम् ३६९ ५।२७ ० ६ ३७ ४११२ ४७१४६ ६।२४ १६१ ५४॥५१ ६२।३५ ७.४४ २४ ३० ३ ८११४६ ९०१४३ दा५१ १७३ | १५५।३८ १६५।५२ १०११४ ११९२१५ १३०१९ | ११२३४ १७५ २३१॥३० | २१८०३० १६९ १०९।१८ ९४६ १४१३२ ७३१५१ ५७१३९ १६।१२/ ३९।१८ १८० ४२ ४८1० २८/० ६ १४५ ४२११६ २०१४० २२११२ ७२ १०३ ३८।३८ १३१५५ २६१४३ ३२२२ ८.५० २७१३२] १२७ ४।१७ ३५/९ ३४०४८ ३०१५० ३४१५४/ ९० १२१ १२१ 010 अधान यंने भमंडलार्थ ग्रंथनिप्पत्तिवात्पन्नसायनद्वात्रिंशन्नक्षत्रध्रुवकाः सौम्य- याम्यविक्षेपसहिताः प्रोच्यते ॥ धिष्ण्ये क्रियेशा ऋतवोऽग्निवेदाः ०६४३ सौम्यः शरो भानि २७ लवास्तथास्मिन् ॥ नयंत नंदधरास्त्रिवेदा ०१९।४३ वाणोऽस्य याम्योऽग्निशराश्च सार्द्धाः ५३।३० ॥२२॥ तत्रैव नेत्रद्वयमग्निवेदा ०१२२२४३ सौम्यः शरस्तर्कभुजा नखाश्च २६।२० ·(२७) सिंहे मघाभूमिकरास्त्रिवाणाः ४।२१।२३ सौम्यः पतन्त्र्यस्य नभः खचन्द्राः ॥१०॥ कन्यास्थितं भं त्रिधरास्त्रिदोपः ५.१२२३ सौम्योऽस्य वाणो गिरिशाः खवाणाः १११५० ॥३०॥ भं तत्र ऋक्षाणि सुराः ५।२७।३३ शरोऽस्य याम्यः पयोराशिभुवोऽभ्रवाताः १४.५० ॥ चित्रातुलायां तिथयोऽग्निरामाः ६।१५।३३ स्यादक्षिणस्यां विशिखो द्वयं २० खम् ॥ ३१ ।। स्वातिश्च तस्यां तिथयोऽग्निवाणा ६१५१५३ सौम्यः शरो भूमिगुणाः खरामाः ३०३० ॥ कीटे विशाखादहनास्त्रिरामाः ७३३ सौम्यः शरोऽब्धिश्रुतयोऽभ्ररामाः ४४.३० ॥ ३२॥ ज्येष्ठाऽथ चापे धरणीसुराश्च ८।१।३३ स्थाद्दक्षिणस्यां विशिखोऽब्धयः खम् ४०॥ तस्मिन् धनुःकोटिभमग्निभूमि- व्यंभोधयः दा१२४३ पट्कृतिरुत्तरे ३६ पुः ॥ ३३ ॥ मूलं च तत्रैव नखा गुणाः ८।२०१३ स्युः याम्योऽस्य वाणोऽग्निधराः खचंद्राः १३॥१०॥ भं तत्र तत्त्वानि पयोधिरामाः ८।२५।३४ सौम्यः पतयस्य कराः खवाताः॥५०॥ ३४॥ मृगेऽभिजिङ्गं पडुपqधक्ष्मा ९।६।१३ सौम्यः शरो वाहुरसा नभश्च ६२२० । श्रुतिर्मूगे बाहुकरास्त्रिवेदाः ९।२।४३ सौम्यः शरो नंदकरा दिशोऽपि २९।१० ।। ३५ ।। १ याम्यः कारस्थाहित लवा. समदति पार.

·: (२९) अथ ग्रंथादिनक्षत्रध्रुवकेभ्योऽभीष्टव नक्षत्रध्रुवकानयनमाह- द्विनंदसूर्यै १२९२ रहिताः शकाब्दा नभोऽधिशैलै ७२० गुणिताः खखाप्टैः ८०० ।। आतं कलायेन युतं भमिष्टे वर्षे भवेत्सायननामकं तत् ॥ ४०॥ अस्य व्याख्या ॥ इष्टवर्पस्य शकाब्दान् द्विनंदसूयें-- १२९२ रूनयित्वा, शेष नभोऽश्विशैलै ७२० गुणयिरवा खखाष्टैः ८०० भाज्यास्तभ्यो यल्लब्धं कलादिकं फलं तयुक्ताः सायनग्रंथादिनक्षत्रध्रुवका इष्टवर्पस्य ध्रुवका भयंति ॥ अत्रोदाहरणम्- अयं ग्रंथः शाके १२९२ वर्षे निष्पन्न एषु पातितेषु शाके किंचित तिष्ठति । वतः कल्पनया शाके १३०४ वर्षे नक्षत्रध्रुवकोदाहरणं प्रदश्यते । स्थापना शाके ३३०३ वर्षे एभ्यो द्विनंदसूयें १२९२ पातिते शेष १२ नमोऽश्विशैलैः ७२० संगु- णिते जात ८६४० खखाष्टभागे ८०० लब्धं कलाद्यं १०१४८ यवनमते मेपादिरा- इयंशं वर्षे ६६ मासैः ८ नक्षत्रमतिकामति । प्रतिवर्ष चतुःपंचाशत् ५४ विकलाः ॥ लब्धाः कला १०1४८ एताः पूर्वोक्त सायने मेषाद्यनक्षनध्रुवके ०।६।४३१५२ क्षिप्यते जातोऽभीष्टशाकवर्षस्य नक्षत्रध्रुवकोऽयं ०।६।५४।४० एवं शेपा अपि ग्रंथादिनक्ष- आधुवकाः स्वयमूहाः ॥ अथ नक्षत्राणां स्वस्वशरनक्षत्रेभ्यः स्वीयस्वीयक्रांत्यानयनम् ॥ मेपादावुत्तरो गोलस्तुलादौ दक्षिणः स्मृतः ॥ त्रिराशियुग्मवाहुज्या वाणकोटिज्यया हता ॥४१॥ भाज्यांत्यया ततश्चापे नवतेः शोधिते पुनः॥ गुणेन भक्ता वाणज्या प्राप् भागादिकं ततः ॥ ४२ ॥ स्यादतरं पराक्रांतिस्तेन युक्ता तथोनिता ॥ गोले भवाणयोरैक्ये भेदे साध्यस्ततो गुणः ॥४३॥ हतः पूर्वधनुर्मीळ भक्तश्चात्यज्यया ततः ॥ लव्धाच्चापं युतं हीनं कर्तव्यं च शरेण तत् ॥४४॥ गोले भपत्रिणोरक्ये भेदे स्यादपमः स्फुटः॥. याम्यसौम्यविभागेन मध्यरेखासमाश्रितः॥

·(३१) ३१६९।२० गुण्यते जाता ४५४५९८६।१५ अंत्यज्यया ३६०० भज्यते लब्धाप- क्रमज्या १२६२।४५ अस्याः प्राग्वचापं साधितं २०३३।१ एतावक्रांतिभागा ज्ञेयाः । अन्न राशिवयवर्जितस्य रोहिणी नक्षत्रस्य तदाणस्य च भिन्नदिक्त्वेन चापमध्याच्छरे ५।१० शोधितेऽवशिष्टरोहिणीनक्षत्रस्य सौम्याः क्रांतिभागाः सिद्धाः १५॥२२॥ एता- वता रोहिणीनक्षत्रं मध्यरेखास उत्तरस्यां एतावद्धिर्भागस्तिष्ठति । अनयैव युक्त्या सर्वेषा नक्षत्राणां क्रांतिसाधनं कार्यम् ॥ अथ प्रकारांतरेण ऋांतरानयनम् ॥ अथवानीय भक्रांति नक्षत्रध्रुवकात्ततः॥ तथा शरस्य संयोगो वियोगोऽत्रैक्यभेदतः॥४६॥ तस्माजीवाहतोत्कृष्टक्रांतिकोटिज्यया तथा ॥ उक्तभक्रांतिकोटिज्या भक्ता प्राधाद्धनुर्भवेत् ॥४७॥ एतावक्रांतिभागाः स्युः सौम्या याम्या यथाविधि ॥ क्रांतिसायकयोोंगे वियोगे शेपतश्च दिक् ॥ ४८ ॥ एपां व्याख्या--- अथवेति प्रकारांतरे प्राग्वदोलं विचार्य नक्षत्रध्रुवकाद्भुजमानीय तस्माक्रांतिरानीयते । तया क्रांत्या सह शरस्य दिगैश्ये योगो दिग्भेदे वियोगश्च क्रियते तस्मात् युक्ताद्वियुक्ताच्चांशकात् प्राग्वज्यामानीय परमक्रांतिकोटिज्यया तां संगुण्य भागानीतक्रांतेः कोटिज्यामुत्पाद्य तया सा भज्यते । ततो यल्लब्धं तमाचाप माग्वत् साध्यः। तचाप एवं प्रस्तुतनक्षत्रस्य सौम्या याम्याश्च क्रांतिभागा भवंति। एषां सौम्यत्व याम्यत्वं च कथमित्युच्यते । दिगैक्ये क्रांतिवाणयोर्योगानक्षत्रांति- दिक ज्ञेया शरमांत्योदिग्भेदेऽधिकात् न्यूने पातिते शेषात् प्रस्तुतनक्षत्रस्य क्रांति. दिक् स्यात् ॥ अत्रोदाहरणम्-मेपाश्रितत्वादुत्तरगोले सायनो रोहिणीनक्षत्रस्य ध्रुवकः २।। ३३३५२ शरो याम्यः ५.१० अन्न पात्याभावादयमेव ध्रुवको भुजः भुजांशाः ६॥ ३३३५२ एपा क्रांतिरानीयते यथा क्रांतिफलज्याकोष्टकेषु भुजभागानां ६१ भधः- स्तात्मासं फलं १२२८५७ तदधोंऽतरं १२११४ अनेनांतरेण भुजभागानामधःस्थिते कलाविकले ३३१५२ गुणिते पट्या ६० विभक्ते लब्धं कलादिफलं ६।५४ पूर्वफले १२२००५७ क्षिप्ते जाता क्रांतिः कलात्मिका १२३५।५१ एवं सर्वत्रैव क्रांतिः साध्या । अस्याः पाट्या ६० भागे लब्धा भागादिक्रांतिरुत्तरा २०१३५०५१ सथास्य - रोहिणी नक्षत्रस्य शरोंऽशादियाम्यः ५.१० अत्र भिन्नदिवस्यादनयोपियोगेऽधिकरवात कांगो गतिले १५४३५१५१ भलात भादित साधिता जीवा ·(३३) अस्मानागादिकं प्राग्वद्धनुः १११२१५ कोटिः ७८१३८ अतः प्राग्वत् ज्या ३५२९॥ २७ इयं धनुः कोटिज्याग्रभागार्थ पृथक् स्थाप्यते । अथ शरः ५.१० अतः प्राग्व- ज्या ३२४.१० इयं पूर्वफलेन ७१।१५ गुपयते जाता २३०५६३३३२ अस्याः प्रागानीतधनुः कोटिज्यया ३५२९।२७ भागे लब्धं ६५।२८ एभ्यः प्राग्वचापः १२।२१ इदमेव कर्मफलं रोहिणीनक्षत्रस्य सौम्यायनत्वात्तद्वाणस्य याम्यत्वादु- मयो दे धनं कृत्वा रोहिणीध्रुवके क्षिप्यते जातो दृकर्मशुद्धो रोहिण्या ध्रुवकोऽयम् । २२२२३६।२३ एवं सर्वेषां नक्षत्राणां इक्कम साध्यम् ॥ अथ प्रकारांतरेण इकर्मानयनम् - पूर्ववत्सत्रिराशिज्या तच्छरेण हता हता। कृताभ्रनंदवसुभि ८९०४ लब्धं भागादिकं ततः॥ ५३॥ हतं निरक्षलग्नेन तद्धिष्ण्यस्थितराशिना ।। हृतं खखाग्निभि ३०० र्भागादिकं दृकर्म पूर्ववत् ॥५४॥ अनयोाख्या ॥ पूर्ववदयनं विचार्य नक्षत्रध्रुवकोत्पन्ना सत्रिराशिज्या तच्छ. रेण हता कृताननंदवसुभि ८९०४ विभाज्या ततो लब्धं भागादिकं तस्मिनिरक्ष- लमे मेपादिलंकोदयविनाढ्यो वसुभानि २७८, छिद्रनवयमा २९९ स्त्रिरदा ३२३ इत्यादिना प्रस्तुतनक्षत्रसंबद्धलंकोदितमेषादिलमप्रमाणेन हते खखाग्निमि ३०० भक्के लब्धं भागादिकमेव कर्मफलं भवति । तत्प्राग्वदीष्टध्रुवके ऋणं धनं च कार्यम् अत्रोदाहरणम्-यथा मकरायुत्तरायणे सायनो रोहिणीध्रुवकः २११३३३५२ शरो याम्यः ५.१० असाप्राग्वनिराशिभुजज्या १७१४.९ इयं शरेम ५.१० हवा जाता ६८५६।२६ इयं कृताननंदवसुभि ८९०४ भका लन्धनंशादि ०५९।१० एतद्गोहिणीनक्षत्रस्य मिथुनराशिस्थितत्वालकोदयमिथुनप्रमामेन ३२३ गुन्निं जातं ३२।१२।२० एतत् खखाग्निभि ३०० भज्यते नंगादि 11111 एतदेव दृकर्मफळ प्राग्वच्छरायनयो दे रोहिणीनक्षत्रे दाद सेयं जान इन शुद्ध रोहिणीनक्षनं २१२२३०॥ ६ अत्र प्रागानीतहकर्मसुन्न टमान्य घांटा कट विकलाः ४३ स्वल्पांतरवाल दोपः ॥ अथ नक्षत्राणां स्वस्वापमवशेन सौम्ययाम्यवादोजनबरद- स्वाहोरात्रानये सौम्ययंत्रे हीनाविता मान् ॥ सौम्ययाम्यापमांशैः स्यान्नवदितः पान : तयोर्द्धयोरुद्धृतयोमुखंडग्यारह यंत्रद्वयेऽपि नक्षत्रमुखं सकदा यन०५ ·(३५) यत्रकाशायोगतश्चोन्नतांशाः खांकां ९० शेभ्यो वृद्धिभाजस्तदानीम् ॥ हीनाः कार्या व्योमनागक्षितिभ्यः १८० शेपास्ते स्युः स्वांशगाश्चोन्नतांशाः ॥ ५८ ॥ व्याख्या ॥ अक्षांशानां नक्षत्रस्य स्पष्टक्रांत्यंशानां च यदंतरम् । कोऽधः । मधि- कांकाद्धीनांके पातिते यच्छेषं तदेव सौम्ययाम्यदिग्गतत्वेन नक्षत्राणां खमध्यारसाम्मा याम्याश्च नताशा भवंति । तेषु च नताशेपु नवतेः पातितेपु दोपस्तेषां नक्षमाणां महीतो भूभागात् स्खे से देशे मध्योन्नतांशा भवंति । यत्र तु अक्षांशानां झांति- भागानां चैकदिकत्वाद्योगे क्रियमाणे सति नवते ९० राधिक्यं भवति तत्राशीय- धिकशतात् १८० तेषु पातितेपु शेपं नक्षत्राणां मध्याह्रोन्नता जायते । एते नक्ष- त्रोन्नतांशा यंत्रे मध्याह्नवृत्ते दृश्यते । ते चाक्षवशास्त्रीयस्त्रीयदेशे भिन्ना भवंति ॥ अत्रोदाहरणम्--यथा प्रस्तुताया रोहिण्याः स्वीयफ्रांतिरुत्तरा १५/२२११ दियां याम्याक्षांशाः २८१३९१० अल्परयात्क्रांत्यंशा अक्षांशेभ्यः पात्रते शेपाः १३।१६।५९ एते याम्यांकशेपरवेन याम्या नताशा भोव्याः । एते नवांशाः नवतेः ९० पातिते शेपा ७६।४३१५। पुते रोहिण्याः परमोन्नतांशाः कथ्यते । एतावतोंऽशान रोहिणी अक्षदिशि भूभागात् खमध्यमाझामतीति भावः। अनया युक्त्या सर्वेषा नक्षत्राणां नतोन्नतांदासाधनं कार्यम् ॥ अथ प्रतीत्यर्थमुदाहरणम् । संवत् १४२७ वर्षे चत्रमुदि १५ दिनादागामि १४९४ ग्रंथादिद्वात्रिंश ३२ नक्षत्राणां शांतिदकम्मसौम्ययाम्यस्याहोरात्र- परमोन्नतांशान् स्पष्टीकृत्य न्यासेन दृश्यते । यथा तदिने आरबीतेरीपं ७७१ " साबाणचंद्र २१३ अभूत्" ?" १ “सधुवकान् श्रीमदासेरगिरी माधितालियामः । अथ द्वात्रिंशमक्षत्राणां संस्कृत- फारसीनामानि लिख्यते" इत्यधिकमेकन्मिन् पुस्तक ।

·९ ९/१६४७ २११३३९१२३/२६.५६ १६४१ रिज्वल मिथुन १८४३३५२३॥३० द. नउजी दक्षि. मकरवि मिथुन २११४१५३॥ १० ५/६४१ १७१५८ २११२८ ६६.२८ लपसरा वामरकं./२।१२।५३३५२ १७३० द. " अइक पण्मुस कार्तिके. १२।१३१५३३५२२२१३०१ उ. इदवल मिथुन १२ २२०१५३१५२ १७१० द. २1191101 ४४॥३९॥४१ ८1१२ ४७१३ ७३१५९ उ. उ. २।२३।११॥ ६.१८१८ १७१३५ २११५७ ६३।३९ सुहिल १३ अगस्त्य ३१६.४४५२ ५११२८१२४, द. ३।२।१८४/५६।१२ ६१५२ ९।५३ (३७) १५।१२।१० द. ३।१५०/५०, २५/५५ १४१५३ ४५४३९ उ. ३२११५१० ३११३१७११५,१०१५३ १५/२७ सोरा- आन्दोल ३१६३३१५२।३१।१० द. उधक रासुलवा प्रथममा सलसुलदीप ३११२११३१५२ ९।४० कइम पुनसु सौरा- लुब्धक ३११८१४३१५२/१६३१० द. सामी बंधु कलुपु- मघा २१२३३५२) ०१० भत्रसद नं. १७ कलवल असउंद। ६१४१३६ ३।१६।३९॥ १७।३६ २२।३ ४।२५।१२।२८१५/२३. (४।२।११।२८) ·पार कर निशावरुण धनुःशादाश्५॥३४॥ रा ५२ २६ उ. बारपा३९१ | २८१२४ २०॥४०1३१/द. १३१३५ ४०४० अभिजित् १।६।१३१५२/ ६०० ३८।३४१३५) उ. ९।३।१८।३०९।२७ ४०१४८ ८०१४ कक O नस्तना धवणं ९॥२२॥४३॥ २९/१० उ. ७1८1१३ उ . ९1१८२१॥ २८ १७११४) २२१२३ ६८.५० कलमल मत्स्य दुतउ मुख १०.२५/५३ ५२ २३१० द. ३१२२।२१ द. ३७११३ १०१२१ १८ ३० ककुद १०॥२६॥३॥ ५२ ६०१० उ. ४३३२७)३७९ उ. १०१७॥२६॥ ५५.४० ७५1११ कलम दुत रिफाज ३. नवदु (३९) पूर्वामा ११॥२१॥३॥ द्रपदा ३१११० उ. २४॥४५॥२४ उ. ११७१५१३२/१२॥२४३०॥४१ ५२ ८६११० ९४५० ११११९०५४द. ४९।५२ ४२ ३२ जनपई। समुद्रः १११२३।१३। १११२७१६) कनुस पक्षी २४॥ ૫૨ (शाके १५५९ व्य. ध्रुवमध्येऽश ४ वृद्धिः) * (संवत् १४९४ वर्षे शाके १३५९ चैनसुदि १५ दिने द्वात्रिंशन्नक्षत्राणां गणितमानीय प्रदश्यते ॥ अत्र वर्प ६६ मा ८ संक्रांतमास १ एतैर्वः सायनांशश्च दिने अन्यानि नक्षत्राणि संति)? (नसुरवाक्या) (नसुरताया) रिदक जतनहज, मुकदम फरस, जांबुल कांतिक *अयं धनुश्चिन्हान्तर्गतो ४० पृष्ठस्थकोष्ठकोपरिस्थो ज्ञेयः। नं. २७ नं.२८ नं. ३१ नं. ३२ ·२॥१३॥५६॥ १६।४३ ५२०१३ २३।३ ९/८/२७ रजलरिकुमिथुनपा जल उजी ददक्षिण २।९।४३३५२।३१३० द. पंकवि मिथुन लयसरा वामस्कं./ २११३३५३१५२ १७१३० द. २॥१५॥५०॥ २५ १७१५६ २११३२ ६६॥३४ ५/१३।१६ १० 3 ० उ . २।१२।२01 ४८ ८1१० ४७/१५ ४४॥५०॥२२ ७४॥४३ पण्मुख ११ अइअफ २१११५३३५२३२॥३० उ. कार्तिके. इदुवल मिथुन २।२१॥५३॥५२ १७० द. २।२२१५१॥ २० १७१३५ २०१५७ ६७.४३ ६०२११४५ उ . १२ जउजी ३।२।४११२०/५५॥४४॥ ९०५२ ५११२९/९ (४१) १५॥४४१४३ द. ३१५॥३५॥१८२५४५७ १४१५२ ४५/३६ सुहिल अगस्त्य ७५/० ३७1८1५२ इस्मानी द. सेराइ- आल ३७३३३१५२/३९।११) द. मानी मेसुत प्रथमबा वमल ३३१३११३१५२ ९।४० लशीर्ष १४ ब्धक ३॥१४॥११॥ ८६।१५ १०1४८ ३५/४४ ३२।२४१५ मुफ ३।१७।३२। २११५२ १७.३९% ६७.२८ सेरी लुब्धक ६।६।५१ ३११९१४३१५२ १६११० द. १६ | सामी बंधु ४॥२२॥१८ उ. १५/२५ २५११६ ७५/३८ १४७११५ ४।२२।२३१५२/ ०1१० १७ कलपु- लअसद । मघा ·निशाच धनु.शा२६॥३४॥ उरामे ५२ २।५० २०४७/१७ द. P२६३८ ४४ २८५०) १३३४ ४०३ उ. उ. नम्रता अभिजित् ९७४१३५२/६२१० ३८1१७/१९ उ. ९।३।१९।२४, ९।३२ ४०॥२९ ८०२६ श्रवण २८ ९/१९/९) ९॥२३॥४३॥ ५२ २९/१०/उ. ७/१७/१५ १७/२७ २२११९ ६८.२८ २९ २३.. ३४४०२ १११६१४२१९३६५६ १०.२६ २७१२९ कलम १०॥२६॥५३॥ दुत ५२ रिदफज ककुद | १०॥२९॥३॥ नबहुजे पुच्छ ५२ १०1८1१९॥ ३० ६०16 3. ४४१३३ ८.१७ ४६३२ ७॥२६ मकविला पूर्वामी ११॥२२॥३॥ द्वपदा ५२ उ. २५१२२।४२ उ. १११।३३।१२।२५ ३१. ८६.४४ ३३ जखईक समुद्रः ॥२०॥ नुसीजन पक्षी ५२ ११॥२८॥ १७६ १/४० २३३५३ ५०१४ ।

·(४५) २०५९।४५ मकरवृत्तमानेन त्रिंशता ३० गुण्यते जाता ६५७७०११३५० अधः स्थानांके पष्टयाभागे लब्धं २२ तदुपरियोजितं जाता ६४७९२।३० अस्याः परमा. पक्रमकोटिज्यया ३२९९।१२ भागे लब्धांशाः १९ कलाः ३८।२०।१ अस्य कृतिः ३८५।२८ एषा सरामै ३० भक्ता लब्धा भागाः १२१५१।२२ एतस्कर्कवृत्तप्रमा- णम् । एतन्मेपतुलयोवृत्तप्रमाणं मकरवृत्तप्रमाणं त्रिंशदंशाः सिद्धा एव ॥ 1. अथ व्यासार्धस्य तथा भचक्रकेंद्रस्योत्पादनमाह- परापमानांतरमौर्विका या हतांतरस्योत्क्रमजीवया सा॥ ततो विभत्ता परमापमाख्यामौा त्रिभज्यायुतया यदाप्तम् ६३ कोटिज्यया मिश्रितमर्धितं त- त्रिंश ३० द्गुणं कोटिगुणेन भक्तम् ।। लब्धं च तद् व्यासदलं ततश्च पूर्व दले कोटिगुणोनिते च ॥ ६४ ॥ शेपं खरामै ३० गुणितं विभक कोटिज्यया प्राप्तमितो लवादि । केंद्रं भचक्रस्य भवत्यवश्यं तदंततो व्यासदलभ्रमः स्यात् ॥६५॥ एपी व्याख्या ॥ परापमांशाना ( २३॥३५) यांतरमा कोटिज्या तस्यैवांतरस्य कोटेरुझमज्यया संगुण्यांत्यज्यया ३६०० युतया परमापमज्यया भज्यते ततो लब्धं लवादिक कोटिज्यामिश्रितम(कृतं निंश ता ३० संगुण्य पुनः पूर्वोक्तया कोटि- ज्यया भज्यते । ततो लवादिकं व्यासवृत्तं भचक्रे भवति । ततश्चोते पूर्वदले कोटिज्यातः पातिते शेयं त्रिंशता हत्वा पूर्वोक्तकोटिज्यया भज्यते । ततो लब्धं लवादिकं भचक्रस्य केंद्रं भवति । अनेन भचक्रकेंद्रांशप्रमाणेन यंत्रमध्यात्सोग्ये याम्ये या पक्षे चिहं कृत्वा तदुपरि व्यासार्धवृत्तं भ्राम्यम् ॥ अनोदाहरणम्-परमापमांशाः २३.३५ एते नवते ९० भ्युताः कोटिभागाः स्युः ६६।२५ अतः प्राग्वत् क्रमज्या ३२९९।१२ तथा कोटिभागानां उत्क्रमज्या २१५९१४५ अनया कोटिकमज्या ३२९९।१२ गुण्यते जाता ७१२५४४७११२ एपा परापमज्या १४४०११५ अंत्यज्यया सहित या ३६००।५०४०।१५ भज्यते लब्धा १४१३।४६ एते कोटियायां ३२९९।१२ क्षिप्यते जाता ५७१२१५८ एतेऽर्थी- कृल्य विधा स्थाप्यते । २३५६।२९ अनयोरेक दलं २३५६०२९ त्रिशता ३० गुण्यते जातं ७०६९४।३० इदं कोटिज्यया ३२९९९।१२ भज्यते लब्धं व्यासदलस्य भागा. विवृत्तं २१॥२६ अयोद्धृतं पूर्वदलं २३५६२९ कोटिज्यातः ३२९९।१२ पास्यंते ·(४७) ' २१४८ परिमितो जायते । भनया युक्त्या कालचक्रभचक्रयोः परिधी सम. षमभागैर्भगणं पूरयतः ॥ अथ मेषादिलमत्रयाणां प्रत्यंशस्थापनार्थ नवयंशपर्यतं प्रदर्यते । यथा भघा. पापनार्थ सुगमरवारकायें समायाति ॥ १ २ ३ ६ ८ ९ ४ ७ २ ४५ ४० १९ १५ . . ० . . . . ५४ १० १३ १६ ९ १२ १५ १३ 21 १. . . . . . ५.५ ५० २० १८ ३ . . . . ५६ ५६ . H ·(४९) M ८३ ८९ ९० ८१ ८४ ८७ ८८ २२३ ३२ ४३ ४९ ० १ १ १ १ १ १ १ ६ १ ६ ५ ५ ५ . ६ अथेष्टशंको छायाकर्णसाधनम्- क्रमान्नतोन्नतांशानां जीवा साध्या कलादिका । नतज्यास्वस्वशंकुनी विभाज्या चोन्नतज्यया ॥ ६८॥ अंगुलाद्यं फलं यत्स्यात् तज्ज्ञेयं स्वस्वशंकुजम् । त्रिजीवा स्वस्त्रशंकुनी छेदेनाप्ता फलं श्रुतिः ॥ ६९ ॥ व्याख्योदाहरणेनैव ॥ नतांशाः ८९ उन्नतांशः १ नतज्या ३५९९।२७ उन्न- तज्या ६२।५० नतज्यां द्वादशभिः संगुण्योन्नतज्यया विभज्य लब्धं द्वादशांगुल- शंको छायाफलमंगुलाद्यं ६८७।२६ ॥ कर्णानयनम् ॥ त्रिज्या ३६०० द्वादशभिः संगुण्योगतज्यया विभज्य लब्धमंगुलादिकर्णः ६८७१३४ पुनरपि नतज्यां सप्तभिः ७ संगुण्योन्नतज्यया विभज्य लब्धं सप्तांगुलशंको छायाफलमंगुलायं ४०१० त्रिज्यां सप्तभिः ७ संगुण्योन्नतज्ययातमंगुलादिकर्णः ४०११४ एवं नवांगुलशंकोरपि छाया- की प्रसाध्यौ ॥ तिग्मांशु १२ सप्तां ७ गुलशंकुजाता छाया भवत्युन्नतभागकानाम् ॥ चिरंतनाचार्यवरैः प्रदिष्टा प्रदाते सद्गणकोपयुक्ता ॥ ७० ॥ स्पष्टार्थमेतत् ॥ छायाकोष्टकानां न्यासो यथा ॥ उन्नतांशानां छायांगुलानि द्वादश १२ सप्ता- गुलशंकोः। हजता. १ २ ४ ६ ७ ९ शंकुः |६८७ ३४३ | २२० ८५ १२ १० ४४ ४३ शंकः । ४०१/२००१४३ २८ १०५ क ·(५१) उन्नतां. १ १० १ w शंकुः ६ ar ८ २२ ६ १६ ३० २२ ३९ ४ ४ 20 शंकु ४ ३ ४३ ३ ३४ ५४ ३३ ३ उन्नतां. ६४ ३५ ७६ १६ १७ १८ ४ ४ ४ ५ ४ २२ शकु: १२ ५४ २१ २ शंकु: २ २ २ ३ ३ २ २५ २ १६ ५० ३३ ८० ८१ | ७७ उन्नता. ७८ ७५ ७४ शंकु २ २ ૨ ३ ४० ३ १३ २ २० १ ५४ २७ . १ १ शंकुः २ २ १ १ 6. २९ २२ १४ ७ ७ . ५१ ८७ ८८ ०. उन्नता. ८२ ७ ८३ ८५ . . . . शंकु १ १ १ ४३ . १ १६ १३ ७ ३८ ५० ३८ . शंकु: . . . . . ८ ० ७ २९ ५९ अभूभृगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसुरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेंद्रगुरुणा स्फुटं गणितकर्म पूर्तीकृतम् ॥ ७१ ॥ स्पष्टार्थः॥ यंत्रोन्नतांशाः शिवनेत्र ३ गुण्या- दिनार्धभक्ता घटिकादिकं यत् ॥ १६तो पतके नास्ति।

·यंत्रांशाः ११ ४२ ४३ १३ १२ द्वादशांगुल १५ शंकुच्छाया| ५९ ५२ . ८ ८ ८ ७ ७ सांगुल ९ शंकुच्छाया | १७ ३९ ३ १८ ० यत्रांशाः ४६ ४८ ४९ १० द्वादशांगुल ११ शंकुच्छाया ३६ ९ ४३ ९ २४ २१ २६ १ ३ ६ ५ सप्तांगुल ६ शंकुच्छाया ! १५ ३१ २८ ५५ यत्रांशाः ६० ८ ७ ८ द्वादशांगुल। शंकुच्छाया २३ ६ २२ ६ ६ ४ ३९ ४ ४ 20 ४ ४ ४ ३ सप्तांगुल शंकुच्छाया ५४ ३ ३४ १३ ४३ यंत्रांशाः ६८ १९ 2 १ ५ ४ द्वादशांगुल ५ शंकुच्छाया) ५१ ३ ५४ ६ २२ ८ ३ २ २ २ २ २ २ सप्तांगुल शंकुच्छाया | २६ m2 ७ ५० यंत्रांशाः ८० ७३ ३ २ २ २ १ २ ३ २७ ३ . २० ५४ द्वादशांगुल ३ शंकुछाया ४० सप्तांगुल शंकुच्छाया २ २ १ १ १ १ 10 १ २९ ८ २२ ·(५५) पत्राण्येवं कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा साध्यास्तेषु पूर्वादिकोष्टाः॥ पृष्ठे यंत्रस्यायते द्वे भुजांग्रे सूक्ष्मे कृत्वा छिद्रमंतर्भुजं च ॥ ४ ॥ अग्रे पश्चात्तस्य चांतेऽब्धिकोणे कृप्ता छिद्रे यंत्रनेत्रे निवेश्ये ॥ छिद्रे हत्या मेरुकीलं दलालिं तेन क्षिावा घोटिका सन्निवेश्या ५ युग्मम् ॥ अनयोाख्या ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पत्राणि कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा प्राच्यम- तीच्यसौम्ययाम्यया च रेखया पूर्वादयश्वतम्रो दिशः साध्याः । ततो यंत्रस्य पृष्ठदेशे आयतां भुजां कृत्वा तदने द्वे सूक्ष्मे च तथास्या भुजाया मध्ये छिद्रं च कृत्वा तस्य छिद्रस्याने पश्वाञ्च सच्छिद्गचतुष्कोणे यंत्रनेने निवेश्य । छिद्रे भुजामध्यविवरे च मेरुसंशं कीलकं च क्षिप्वा तेन मेरुकीलेन कोष्टकागारसहिता पत्रावली च विध्वान मेरुकीले घोटिकावनाकारा कीलिका क्षेप्या ॥ कृत्वा छिद्रं सूक्ष्ममस्य त्रिकोणे तत्र क्षिप्त्वा कंटकं वृश्चिकाभम् ।। तस्य मांते मुद्रिकां लंविकाख्यं सूत्रं देयं यंत्रनिष्पत्तिरेवम् ॥६॥ अस्य व्याख्या ॥ अस्य यंत्रस्य त्रिकोणे किरीटसंज्ञे सूक्ष्म छिद्रं कृत्वा वन्न वृश्चिक- मुखाभ कंटकं क्षिप्त्वा तत्माते मुद्रां च दत्त्वा मुद्राप्रांते लंबिकाख्यं सूत्रं देयम् । एवं यंत्रनिप्पतिया ॥ अभूगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसुरिनामा गुरुः॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोदितं घटनकर्म यंत्रस्य तु ॥ ७ ॥ स्पष्टोऽर्थः॥ श्रीपीरोजशकेन्द्रसर्वगणकैः पृष्टो महेन्द्रप्रभुः जातः सूरिवरस्तदीयचरणांभोजैक गद्युता ।। सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यंत्रराजागमे व्याख्याने विशदे सुयंत्रघटनाध्यायो द्वितीयो गतः ॥ १ ॥ इति श्रीयंत्रराजागमे यंत्रघटनाध्यायो द्वितीयः ॥ २॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ भय यंत्ररचनाध्यायो व्याख्यायते- यंत्रं प्रोकं पडिधं ह्यानवत्या एक १दि २त्री ३ व ५ ग ६ पंतयंश १० कृत्या।।

·(५५) पत्राण्येवं कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा साध्यास्तेपु पूर्वादिकोष्टाः॥ पृष्ठे यंत्रस्यायते । भुजाये सूक्ष्मे कृत्वा छिद्रमंतर्भुजं च ॥४॥ अग्रे पश्चात्तस्य चांतेऽब्धिकोणे हावा छिद्रे यंत्रनेत्रे निवेश्ये ।। छिद्रे लावा मेरुकीलं दलालिं तेन क्षिप्त्वा घोटिका सन्निवेश्या ५ युग्मम् ॥ अनयोाख्या ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पत्राणि कोप्टकागारमध्ये मुस्त्या प्राच्यप्र. तीच्यसौम्ययाम्यया च रेसया पूर्वादयश्चतस्रो दिशः साध्याः । ततो यंत्रस्य पृष्टदेश आयतां भुजां कृत्वा तदने वे सूक्ष्मे च तथास्या भुजाया मध्ये हिद च कृत्वा तस्य छिद्रस्याग्रे पश्चाच्च सच्छिद्रचतुष्कोणे यंत्रनेत्रे निवेश्य । छिद्रे भुजामध्यनियरे च मेरुसंज्ञं कीलक च शिवा तेन मेरफीलेन कोप्टमागारमहितां पत्रावली च विधान मेरकीले घोटिकावनाकारा कीलिका क्षेप्या ॥ कृत्वा छिद्रं सूक्ष्ममस्य त्रिकोणे तत्र क्षिप्त्या कंटकं वृश्चिकाभम् ।। तस्य प्रांते मुद्रिकां लंविकाख्यं सूत्रं देयं यंत्रनिप्पत्तिरेवम् ॥६॥ अस्स न्याख्या ।। अस्य यंत्रस्य त्रिकोणे किरीटमंजे सूक्ष्म छिदं कृत्या वत्र धिर. मुखाम कंटकं क्षिप्त्वा तत्प्रांते मुद्रां च दत्वा मुद्राप्रांत लंपिकाग्य सूत्रं देयम् । एव यंत्रनिष्पतिज्ञया ॥ अभूगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसूरिनामा गुरुः ।। तदीयपदशालिना विरचिते मुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोदितं घटनकर्म यंत्रस्य तु ॥ ७ ॥ स्पष्टोऽयः॥ श्रीपीरोजशकेन्द्रमरंगांकः पृष्टो महेन्द्रप्रमुः जातः मूरिवरन्नपचरगांनोडमगधुता । रिश्रीमलयेन्दुना विनवितेऽलिन यंत्रगजागने म्याग्याने विदे मुत्रनाम्यायो हिनायो मत..." इति श्रीयंत्रमाग यंत्राटनाच्यानो द्वितीयः तृवांवोऽध्या अथ पंचनाम्यायो मामा- यंत्रं प्रोक्तं पड़िवं ह्यानवाला एक द्वि२त्री गच्वं वृत्त।

·(५५) पत्राण्येवं कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा साध्यास्तेषु पूर्वादिकोप्टाः ॥ पृष्ठे यंत्रस्यायते द्वे भुजाग्रे सूक्ष्मे कृत्वा छिद्रमंतर्भुजं च ॥४॥ अग्रे पश्चात्तस्य चांतेऽब्धिकोणे क्लुवा छिद्रे यंत्रनेत्रे निवेश्ये ॥ छिद्रे लावा मेरुकीलं दलालिं तेन क्षिप्ला घोटिका सन्निवेश्या ५ युग्मम् ॥ अनयोयाख्या ॥ एवं पूर्वोक्तप्रकारेण पत्राणि कोष्टकागारमध्ये मुक्त्वा प्राच्यप्र. तीच्यसौम्ययाम्यया च रेखया पूर्वादयश्चतस्रो दिशः साध्याः । ततो यंत्रस्य पृष्ठदेशे आयतां भुजां कृत्वा तदने द्वे सूक्ष्मे च तथास्या भुजाया मध्ये छिद्रं च कृत्वा तस्य छिन्नस्याने पश्चाच सच्छिद्गचतुष्कोणे यंत्रनेत्रे निवेश्य । छिद्रे भुजामध्यविवरे च मेरुसंज्ञं कीलकं च क्षिप्त्वा तेन मेरुकीलेन कोष्टकागारसहिता पत्रावली च विध्वान मेरकीले घोटिकावनाकारा कीलिका क्षेप्या ॥ कृत्वा छिद्रं सूक्ष्ममस्य त्रिकोणे तत्र विश्वा कंटकं वृश्चिकाभम् ।। तस्य मांते मुद्रिकां लंविकाख्यं सूत्रं देयं यंत्रनिष्पत्तिरेवम् ॥६॥ अस्य व्याख्या ॥ अस्य यंत्रस्य त्रिकोणे किरीटसंज्ञे सूक्ष्म छिद्रं कृत्वा तत्र वृश्चिक- मुखाम कंटकं विस्वा तत्माते मुद्रां च दत्त्वा मुद्राप्रांते लंबिकाख्यं सूर्य देयम् । एवं यंत्रनिष्पतिर्सया ॥ अभूभृगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसुरिनामा गुरुः ॥ तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे महेन्द्रगुरुणोदितं घटनकर्म यंत्रस्य तु ॥ ७ ॥ स्पष्टोऽर्थः॥ श्रीपीरोजशकेन्द्रसर्वगणकैः पृष्टो महेन्द्रप्रभुः जातः सूरिवरस्तदीयचरणांभोजैक गद्युता ॥ सूरिश्रीमलयेन्दुना विरचितेऽस्मिन् यंत्रराजागमे व्याख्याने विशदे सुयंत्रघटनाध्यायो द्वितीयो गतः ।। ३ ॥ इति श्रीयंत्रराजागमे यंत्रघटनाध्यायो द्वितीयः ॥ २॥ तृतीयोऽध्यायः ॥ अथ यंत्ररचनाध्यायो व्याख्यायते- यंत्रं प्रोक्तं पडिधं ह्यानवत्या एक १दित्री ३वं ५ ग६ पंक्त्यंश १ ·प्रथमे नाड्याएयवृत्ते किरीटमध्यात् सृष्ट्या घटिका विलेख्याः ॥ तदश्विकीर्पित एकाद्युनतांशानुसारेण कोष्टकान् विधाय चतुर्दिक्षु नवति ९० नवतिरंशा ईप्सितां- शकैलेख्याः । उपरितनस्य वृत्तस्य नाडीरूपत्वात् तदधःस्थितद्वितीये वृत्ते पलरूपा रेखाः प्रतिकोष्टं यथोचितं लेख्याः।। अस व्याख्या ॥ अथ सौम्ययंत्रे इष्टाक्षांशपत्रेपूनतवलयानां साधनमाह- यंत्रे च सौम्ये विरचय्य कंवां पत्रानुमानेन विलिख्य तत्र ।। भागान् खरामान ३० रचयेत्तदंशैः कर्कादिवृत्तत्रितयं दलेषु ५ अस्य व्याख्या ॥ सौम्ये यंत्रेऽक्षांशपत्राणि काष्टमयफलके लाक्षया दृढं संनि- वेश्य पत्रानुमानेनैकां कंबां विधाय तन्न त्रिशदेशान् परिकल्प्य कंबास्थितरंशः कर्क- प्रमाणेन १२१५१ मेपतुलाप्रमाणेन १९३३८ मकरप्रमाणेन च ३० यंत्रमध्यात्' कर्कटयंत्रेण वृत्तत्रयमालिखेत् ॥ दिगंकितेष्वेषु च मध्यकेंद्रादवाच्यरेखोपरि केंद्रमानैः॥ चिह्न कृते तच्छिरसः पृथुत्वमानेन वृत्तानि लिखेत्स्फुटानि ६ ततः पूर्वादिदिगंकितेषु पत्रेपु याम्यरेखोपरि केंदहेतवे च विशदधिकांशस्थापनार्थ ताम्रमयी पहिकां विन्यस्य मध्यकेंद्रादवाच्योपरि दक्षिणो- परि एकद्वयादीनामंशानां प्रत्येक केंद्रमानैः कर्कटकेन चिढे कृते तच्छिरसस्तन्मूख़्तः एभुत्वस्थ व्यासस्य मानेन स्फुटानि वृत्तानि लिखेत् ॥ भूजाख्यमाद्यं भवतीह वृत्तं ततः परं चोन्नतमंडलानि ॥ तेषां लिखेदानवतेर्विभागान् शुद्धानिनाद्युन्नतताऽवगत्यै ॥७॥ न्यारया ॥ एतेषु प्रथमं वृत्तं भूजाख्यं शेषाण्युन्नतांशानां वृत्तानि भवंतीति शेषः । एषु च वृत्तेषु पूर्वोक्त कस्यायं शकल्पनया आनवतेर्विभागानुन्नतांशानु लिखेत् । किमर्थ इनस्य सूर्यस्यादिशब्दाच्छेपाणां ग्रहाणां धिप्पयानामुन्नततावगत्यै सूर्याधुमतत्वज्ञानायेत्यर्थः ॥ मध्याह्नरेखामभितोऽस्य कर्कवृत्तस्थिते प्रागपरे विभागे । क्रमालिखेझा परमं दिनं तद्देशाभिधानेन तथाक्षभागान् ॥ ८ ॥ ग्याख्या । मध्याह्नरेखामभित उदयतः कर्कटवृत्तमध्यस्थिते प्रागपरे विभागे कमानां विपुवरछायां परम दिन उत्कृष्टदिनमानं च देशनामसहितानाशाश्व सिखेत स्थापयेदित्यर्थः ॥ यंत्र०८ ·व्यामाख्यवृत्ते विहिते कुवेरभागे निवेश्यानि पुरेव भानि ॥१९॥ विहितेषु दिक्साधनापूर्व पत्रमध्यादुत्तरविमागे मचद्रमानेन ८३४ चिदं स्वा तदुपरिच्यासाघवृत्ते २१।२६ चिहिते पूर्वतो निरक्षा मानि मेण्टीनि सया (५९) केंद्रात्प्रतीपं विरचय्य चिहं धुज्याप्रमाणेन च कर्कटेन ॥ तत्रैव धिष्ण्यस्य यथोदितस्य निवेश्यमस्याग्रमतीव सूक्ष्मम् ॥१५॥ अनयोारया ॥ यंत्रव्यासवृत्ते पूर्वत उत्तरस्यां दिशि निरक्षाणि मेपादिरम्मानि सांशानि लिखितानि संति । तत्र पूर्वरेसामनुलक्षीकृत्य नक्षत्राणामंशप्रमाणेन केंद्रा. भिमुखा रेखा विलिख्य केंद्रात्प्रतीपं सौम्यस्वाहोरानप्रमाणेन कर्कटकाग्रेण चिहं विर- चव्य तत्रैव चिह्नोपरि यथोद्दिष्टस्य धिष्ण्यस्य नामसहितस्यातिसूक्ष्माग्रं मुसंस्थाप्यम्॥ धनुगांतर्निशितं विधेयं चिह्न प्रसिद्धं मकरास्यनाम्ना ॥ यशाम्यमाणं गणकेन विष्वङ्मुहुर्मुहुश्शुंचति नाडिवृत्तम् ॥ १६ ॥ म्पष्टम् ॥ एवं सौम्ययंत्रे भचक्रमावन संपूर्णम् ॥ अथ केवलयाग्ययंत्रेऽक्षांशपत्रेपूनतांशवलयसाधनमाह- याम्येऽपि यंत्रे विधिरक्त एव व्यत्यस्य वृत्ते मृगकर्कसंज्ञे ॥ दिक्साधनापूर्वकमुन्नतांशान् याम्ये च भागे विनिवेशयेत ॥१७॥ मध्याञ्च सौम्ये विरचय्य केंद्रं व्यासार्धमानेन कुजं विदध्यात् ॥ आभार्धकं दक्षिणतस्ततश्च केंद्राणि विस्तारयुतानि कुर्यात् ॥१८॥ ध्यारया ॥ याम्येऽपि यंत्रे विधिवृत्तसाधनादिः प्रागुक्त एव । अय विशेषः । मृग- कर्कवृत्ते व्यत्यस्य मृगवृत्तस्थाने कर्कवृत्तमिति नाम, कत्तस्थाने मृगवृत्तनाम कृत्वा, दिक्साधनापूर्वमुन्नतांशान् दक्षिणस्यां दिशि निवेशयेत् स्थापयेदित्यर्थः । वथा यत्रमध्यादुत्तरस्यां दिशि प्रोक्तयाम्यकेंद्रमानेन करंटेन चि कृया, उक्तयाम्य- व्यासार्धमानेन कुजवृत्तं विधीयते । एवं भाधं यावत् मध्यामाग्यभागे केंद्राणि दत्वा ततः केंद्रव्यासयोस्नतवृत्तानि संसाध्य, ततो भार्धाधिकवादक्षिणस्यां सवि. स्तराणि केंद्राणि कुर्यात् । केंदमानांसमानश्चोन्नतयलयानि संसाधयेदिति भावः । एव केवलयाम्ययंत्रे अक्षांशपत्रमाधना संपूर्णी जाता || अथ केवलयाम्ययंत्रे भचक्रसाधना- भचक्रपत्रेऽपि च याम्ययुक्त्या कृतेपु वृत्तेष्वपि केंद्रचिह्नात् ॥ अस्य व्यारया ॥ भचक्रपत्रे याम्याक्षांशपत्रवदुत्तममरवृत्तपरीन्येन वृत्तेपु - मानि नक्षत्राणि नवमीम्पयंत इस प्रमा ·(५९) केंद्रात्मतीपं विरचय्य चिह्न बुज्याप्रमाणेन च कर्कटेन ॥ नत्रैव धिष्ण्यस्य यथोदितस्य निवेश्यमस्याग्रमतीव सूक्ष्मम् ॥१५॥ अनयोर्व्याख्या ॥ यंत्रव्यासवृत्ते पूर्वत उत्तरस्यां दिशि निरक्षाणि मेपादिलनानि सांशानि लिखितानि संति । तत्र पूर्वरेसामनुलक्षीकृत्य नक्षत्राणामंशप्रमाणेन केंद्रा. भिमुखा रेखा बिलिख्य केंद्रात्प्रतीपं सौम्यवाहोरानप्रमाणेन कर्कटकाग्रेण चिहं विर- चय्य तत्रैव चिह्नोपरि यथोदृिष्टस्य विष्ण्यस नामसहितलानिसूक्ष्माग्रं मुखं स्याप्यम्॥ धनुर्मुगांतर्निशितं विधेयं चिहं प्रसिद्धं मकरात्यनाम्ना ।। यभाग्यमाणं गणकेन विवाहुर्मुहुध्रुवति नाडिवृत्तम् ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ एवं सौम्ययंत्रे भचक्रसाधनं संपूर्णम् ॥ अथ केवलयाम्ययंत्रेऽक्षांशपनेपूलतांगवलयमाधनमाह- याम्येऽपि यंत्रे विधिरुत एव व्यत्यय वृत्ते नृगक ।। दिक्साधनापूर्वकमुन्नतांशान् याम्ये च भागे विनिवेशयत ॥१७॥ मध्याञ्च सौम्ये विरचय्य केंद्रं व्यासार्धमानेन कुलं विदयात् ।। आभार्धकं दक्षिणतस्ततश्च केंद्राणि विस्तारयुतानि कुयात् ॥१८॥ व्याख्या ॥ याम्येऽपि यंन्ने विधिवृत्तसाधनादिः प्रागुक पत्र । दिसामग- कर्कवृत्ते व्यत्यस्य मृगवृत्तस्थाने कर्कवृत्तमिति नाम, कंदमाने महान कन्या, दिक्साधनापूर्वमुन्नतांशान् दक्षिणयां दिगि निवेशयन् मदिर। तथा यंत्रमध्यादुत्तरस्यां दिशि प्रोक्तयाम्यकेंद्रमानेन कटैन विदा, मा व्यासार्धमानेन कुजवृत्तं विधीयते । एवं माधं यावत् मच्या मान्यनो द्वार दखा ततः केंद्रव्यासयोरनतवृत्तानि संसाध्य, ततो माघांधिवामियों पर स्तराणि केंद्राणि कुर्यात् । केंद्रमानैव्यांसमानेश्वोन्नतवलयानि मंगायन मारः। एवं केवलयाम्ययंत्रे अक्षांशपत्रसाधना संपूर्ण जावा ॥ अथ केवलयाम्ययंने भचक्रसाधना-- भचक्रपत्रेऽपि च याम्ययुक्त्या कृतेषु वृत्तेष्वपि केंद्रचिदात् ।। व्यामाख्यवृत्ते विहिते कुवेरभागे निवेश्यानि पुरेव मानि ॥१२॥ अस व्याख्या ॥ भचक्रपत्रे याम्याक्षांशपनवदुक्तकमार्गक श्रृंश विहितेषु दिक्साधनापूर्व पत्रमध्यादुत्तरविमागे मचद्रमानेन ८३४ दिई या सदुपरिव्यासाघवृत्ते २०२६ विहिते पूर्वतो निरलागि मानि महानि नया मानि नमानिने ·-- व्याख्या ॥ इह पूर्वोदिते फणींद्रयंत्रे भचक्रपत्रे सौम्यानि भानि सौम्यधुगणोदि- वानि प्रोकसौम्यस्वाहोरान्नान्वितानि कर्कवृत्ताद्वाह्ये आमकरं सौम्ययंत्रवल्लेख्यानि । अथ भचक्रपत्रस्य घटनाशिक्षामाह-- आधारवृत्तं परिरक्षणीयं पत्रे भचक्रार्थमपास्य शेपम् ॥ फणींद्रयंत्रं गदितं मयैतत् ज्ञेयानि यंत्राण्यखिलान्यपीत्थम् २४ व्याख्या ॥ भचक्रपत्रे शेष पत्रमपास्य हित्वा राशिनक्षत्रस्थितिहेतोराधारवृत्तं परि- रक्षणीयम् । शेपं स्पष्टम् । एवं फणींद्रयंने भचक्रसाधना संपूर्णा जाता ॥ अथ किमपि प्रस्तुतं सविशेपमाह-- केंद्रव्यासेभ्यो यानि उन्नतवलयानि संपादितानि संति तानि केवलसौम्ये केवल- याम्ये मिश्रे च सर्वदा याम्यभागे एव भवंति । तथा केवलयाम्ययंत्रादपि सौम्य. यंत्रवटिकादिकालनियमोऽक्षोद्दिष्टभूभागस्थानेषु सर्वदा सौम्यदिग्भागे तुल्यमेवा. याति । परं यंत्रविद्भिर्लकाभिधनिरक्षस्थानादुत्तरध्रुवाभिमुखं हस्वकेंदव्यासेभ्यः सा- धितसौम्योन्नतवलयैः सौम्यनक्षत्रसहितैः सौम्ययंत्रसाधनाच याम्ययंत्रसाधना तथाभिधा न कारिता । तत्र को हेतुः । यतो याम्यकेंद्रव्यासर्दीर्घतरैर्याग्योलतमंड- लानि भृशं दुर्घदानि पृथुलप्रमाणत्वाद्वहुविस्तराणि । अतएव साधितुमशक्यानि । सक्सिंधीनि नक्षत्राण्यपि सोकांतराणि निरुपयोगीनि च । अतस्तैस्तनांगीचके। अतस्तद्याम्ययंत्रं विहाय सौम्ययंत्रांगीकारः कृतः । लंकात उत्तरध्रुवामिमुखं परमक्रां. तिपयंत असादेव सौम्ययंत्राद्घटिकादिकालनिर्णयः सुखोपलभ्यः सुखावयोधश्च- प्रमाणीकृतः । तथा तैरेव गणकाचार्यवरैगणितज्ञानकौतुकार्थ सौम्ययाम्योद्भवेन गणि- तागमेन उभयोः सौम्ययाम्यगणितयोयुक्त्याऽनेकानि मिश्रयंत्राणि तथा चक्रिरे यथायथानयोः सौम्ययाम्ययंत्रयोः सौम्ययाम्यविभागे स्वस्वाक्षस्थाने घटि- कादिसमयज्ञानमेभ्यो मिश्रयंत्रेभ्य एव सर्वदा सत्वरमायाति । विशेपश्चायम् । यतः फणींद्राभिधे मिश्रयंत्रे वृत्तपंचकत्वात्सौम्ययाम्योद्भवेन गणितागतेन उन्नतमंडलेप्वंतः संपाते शुद्धिः स्यात् । परमन्येषु वृत्तत्रयत्वात्तेनैव गणितागतेन उन्नतमंडलानि पृथक् पृथग्जायते । अतस्तेषु संपातशुद्धिर्नसंजाघटीति ॥ अथाक्षांशेभ्यः परमदिनानयनम् - द्विष्टाक्षांशा जिनर्भका लब्धमक्षाद्विशोधितम् ॥ शेपमधं हतं दिग्भिः पयावं द्विगुणीकृतम् ।। २५ ।। तन्नाडिका विनाड्यादि ऊोकं त्रिंशतायुतम् ॥ नृयुग्मांते रवौ प्रोक्तं पलेभ्यः परमं दिनम् ॥ २६ ॥, .

·(६३) अनयोाख्या ॥ निष्पन्नयंत्रमुल्लंत्र्य तकिरीटच्छिद्रे लोहमयं कीलं प्रवेशयेत् । तदप्रेग्धोभारेण युतं सूत्रं सूक्ष्मं लंबयेत् । सूक्ष्मं लंबमानं कुर्यादित्यर्थः । तल्लंबमानं सूत्रं चेयंत्रस्य मध्ये, रेखामाग्रुतं स्पृशेत्तदा तद्यन्नं शुद्धं, समं ततो भारशुद्ध ज्ञेयमित्यर्थः । अन्यथा अशुद्धं यदि स्यात्तदाऽस यंत्रस्य वामं दक्षिणं वाधिकमंगं घर्षयि-वा पुनः शोधयेत् । सूत्रस्पशेनेति शेषः ॥ अथ कुजादिवृत्तानां शोधनमाह- मेपधुजीवाप्राग्रेखायोगस्पर्शात्कुजे स्फुटे । केंद्रव्यासांतरैः शुद्धैः शोधयेदुन्नतांशकान् ॥ ३॥ व्याख्या ॥ मेपघुजीवाप्राग्रेखयोर्योगे सन्निपात उभयतस्तयोः स्पर्शात् उद्धृत- कुजाख्यवृत्ते स्फुटे भवतः । तथा पूर्वोक्तः केंद्रव्यासांवरैरुन्नतांशानू अर्थादुन्नतांश- वृत्तानि शोधयेत् ॥ शुद्धानि कुर्यादित्यर्थः ॥ उदाहरणम्-तद्यथा । मध्यात् पडुन्नतांशानां केंद्रप्रमाणेन २९।३२ चिह्नं कृत्वा तदुपरि व्यासमानेन ३३०२८ वृत्ते कृते पडुन्नतांशानां पलयं निप्पनं । ततो यंत्र. मध्यात् मध्याहरेखोपरि उन्नतवलयं यावत् केंद्रव्यासांतर ३७ कंबाभागैः प्रमीयमानं यदि स्यात्तदा तद्वलयं शुद्धम् । एवं शेषाण्युनतवलयानि शोध्यानि ।। अथ सांशानां द्वादशलमानां शोधनमाह- उदयास्तोदीच्ययाम्यरेखाग्रे सदृशांशता ॥ प्राक् सप्ततुर्यदिक्संख्यलग्नानां स्याद्विशुद्धता ॥४॥ व्याख्या | उदये पूर्वक्षितिजे अस्ते परे क्षितिजे उदीच्यरेखाने याम्यरेखाग्रे च प्रथमसप्तमचतुर्थदशमानां मेपतुलाकर्कमकराणां सदृशांशता तुल्यांशता यदि स्यात्तदा तेषां चतुर्णा लग्नानां शुद्धता ज्ञेया । द्वैपरीत्येऽशुद्धता च । एवं शेपाण्यपि लगानि अंशः शोधनीयानि ॥ । अथ इक्कर्मशुद्धस्थापितनक्षत्रांशान् परमोन्नतशिर्नक्षत्रचंचुशोधनमाह- मध्यरेखास्थिते स्वस्वराश्यंशे संस्पृशेद्यदि ।। ' भास्यं स्वान्परमानंशान् तदा तचंचुशुद्धता ॥५॥ व्याख्या ॥ यद्यनक्षत्रं यस्य यस्य राशेयसिन्यस्मिन्नंशेऽस्ति तसिन् तसिन् भागे मध्यरेखोपरि स्थिते सति तस्य तस्य नक्षत्रस्यास्यं चंचुस्थान स्वान्परमोजता- शान् यदि स्पृशति तदा तस्य नक्षत्रस्याऽऽस्मशुद्धिः स्यात् । तदभावे चंचोहानिर्व- दिर्वा कायति शेषः । यथा शुद्धं रोहिणीनक्षत्रं मिथुनस्य तृतीयांशे प्रवर्तते । वस्मिनशे मध्यरेखोपरि स्थापित यदि रोहिण्यास्यं स्वीयान्परमोग्नतांशान् ७० स्ट- गति तदा रोहिण्या आस्यशुद्धिर्भवति । एवं शेपाण्यपि नक्षत्रासानि शोधनीया

·(६५)
अथ रविसंवद्धपूर्वापरोन्नतांशेभ्यो दिनगतशेषघटिकानयनं लग्नानयनं चाह-
रव्यंशक नागपरे च भूजे धृत्वोन्नतांशोपरिगे कृतेऽस्मिन् ॥
द्विस्थानसंलग्नमृगास्यमध्ये कालांशकैः पंक्ति १० पलप्रमाणैः ॥३॥
पनि ६ विभक्तैर्दिवसस्य यातं शेपं च घटयादि परिस्फुटं स्यात् ।।
तथोन्नतांशस्पृशि भास्करांशे प्राग्भूजगः सायनलग्नभागः॥४॥
अनयोयाख्या ॥ इष्टदिने सायनमेपादिराशिस्थितसूर्याशं पूर्वाह्ने प्राचि भूजे
अपराह्ने भस्तभूजे च कृत्वाऽस्मिन्नेव सूर्याशे क्रमाद्विद्धे च पूर्वापरोन्नतांशोपरिगे कृते
सति क्रमाद्विस्थानसंलग्नमृगास्यमध्यस्थितैः कालांशकैर्दशपलप्रमाणैः पनि ६ में-
क्तर्दिनस्यातीतं घट्यादि परिस्फुटं स्यात् । था पूर्वोक्त एव भास्करांशे विद्धपूर्वाप-
रोन्नतांशस्पृशि पूर्वक्षितिजगतः सायनमेपादिलग्नांशः स्पष्टः स्यात् ।।
अथ दिवाहोरानयनम्-
एवं रवेः सप्तमराशिभागो यत्रैव होरावलयेऽस्ति सैव ॥
होराद्युनाथाच्च ततः स्वपष्टपष्ठस्य गण्यापरभूजवृत्तात् ॥५॥
एवमिति कोऽर्थः । पूर्ववद्भास्करांशे इष्टोन्नतांशोपरि स्थापिते सति वसाय
सप्तमराश्यंशो यस्मिन् होरावलयेऽस्ति सैव तद्दिने आद्यादिनवारादिहोरा । ततों
दिनवारहोरातः पष्टस्य द्वितीयाद्या द्वादशपयंता होरा ज्ञेया । आद्या दिनवारतो वारो-
पलक्षितग्रहस्य पष्टपष्टस्य द्वितीया । परमियमानायहोरापरभूजवृत्ताद् गण्या॥
अथ दिनगतशेषघटीभ्यो रव्युन्नतांशानयनम्-
रव्यंशकं प्राक् क्षितिजे निवेश्य चिहं मृगास्ये विदधीत पश्चात् ॥
अभीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेव कृत्वा परिचिंतनीयम् ॥ ६ ॥
रव्यंशको यत्र हि तुंगवृत्ते तदंकसंख्यास्तपनोन्नतांशाः ॥
मध्याह्नतोऽस्तक्षितिजात्तथैव ते बोधनीयाः सुधियाऽवशिष्टाः ७
भनयोाख्या ॥रव्यंशकं प्राकृक्षितिजे निवेश्य मृगास्ये चिदं विरच्य पश्चाद-
भीष्टकाले घटिकोपरिस्थं तदेवमृगास्यं कृत्वा गणकेन विलोकनीयम् । यस्मिन्
तुंगवृत्ते रव्यंशः स्थितोऽस्ति तावदंकप्रमाणाः पूर्वतः सूर्योलताशास्तायतीषु घटीए
जाता इति शेपः । तथा मध्याह्नतोऽस्तक्षितिजात्तथैव पूर्वोत्तरीत्या मुधिया विदुपा
अवशिष्टाविष्टघटीपु अवशिष्टा उन्नतांशा बोधनीयाः ॥
अथ राम्रो विद्धनक्षत्रोतांशेभ्यो राम्रिगतशेषघटिकानयनमाह-
विद्धोन्नतांशोपगते च भास्ये रव्यंशकेऽस्तेंद्रकुजस्थिते च ॥
चिह्नद्वयांतर्गतशेपनाडीपलानि पूर्वापररात्रिभागे ॥४॥

·लग्ने भवेत्केंद्रचतुष्कमिष्टे यत्र स्थिताः स्युर्वलिनो ग्रहेंद्राः ॥ १२ ॥ व्याख्या ॥ इप्टे तात्कालिके लग्ने पूर्वभूजास्तभूजोत्तरदक्षिणासु समकालं संभवतः प्रासमतुयांबरलग्नभागाः प्रथमसप्तमचतुर्थदशमलग्नांशाः केंद्रचतुष्कं भवेत् । यत्र केंद्रचतुष्के स्थिता ग्रहेंद्रा बलिनो भवेयुरिति ॥ पुनर्भावचतुष्टयोत्पादनमाह- अंकेशहोरादिगते तु लग्ने खमध्यगौ नैधनधर्मभावौ ।। द्वितुर्यहोरास्पृशि सप्तमांशे खमध्यगावेव शिवार्कसंख्यौ ॥१३॥ व्याख्या ॥ लमभागे तात्कालिकलग्नांशे, अंके ९ श ११ होरायुजि, नवमैका- दशहोरावलयाद्यभागस्थे सति खमध्यगौ याम्यरेखोपरि गतौ क्रमानधनधर्मभाषी खः। तथा ससमांशेऽस्तस्थिते सप्तमलग्नांशे द्वितीयचतुर्थहोराप्रांतरेखास्टशि पूर्ववत् खमध्यगावेव एकादशद्वादशभावो भवतः ॥ अर्थभ्यः शेपभावचतुष्टयोरपादनमाह- वस्त्रादिभावा रसराशियुक्तान्निजानिजात्सप्तमसप्तमाः स्युः॥ संयोज्य भावद्वितयं समीपस्थितं तदध विहितं च संधिः ॥१४॥ व्याख्या ॥ अष्टमनवमैकादशद्वादशभावानां राशिषट्कयोजनाद् द्वादशकपात- नाच शेषा द्वितीयपंचमपठभावा भवेयुः ॥ अथ संधेरानयनम् ॥ भावयोगदलं संधिरिति च वचनात् । द्वादशप्रथमयोर्योग एकनमेलनं पश्चाइलमधं प्रथम- संधिः । एवं प्रथमद्वितीयभावयोर्मेलनार्धकरणेन द्वितीयसंधिः । एवं द्वादशापि संधयः स्युः ॥ अथ भावफलम्- 1 पूर्ण च मिश्रं च फलं ग्रहेंद्रः समांशको यच्छति भावसंध्योः॥ होनाधिको वा कथितः स संधेरतीतगम्यात्मफलप्रदायी ॥१५॥ व्याख्या॥ भावसंध्योः समांशको ग्रहेंदः पूर्ण च मिश्रं च फलं प्रयच्छति । कोऽयः । भावसमांशको यो ग्रहः स संपूर्ण फलं संधिसमांशकश्च मिश्रफलं ददाति । तथा स एव महेंद्रः संधेहीनाशकः सन्नतीतभावस्य फलदायी । संधेरधिकांशकश्चद्वतंत्र भागामिभावस्य फलदायी भवति ॥ अथ खेटस्य संधेः सकाशान्यूनाधिकस्य विंशोपकाद्यं फलानयनमाह- न्यूनाधिकत्वे विधिरेप कार्यः खेटांशसंध्यंतरयातशेपे । हत्वा नखैर्भावजसंधिजांशांतरेण भक्त परिलभ्यते यत् ॥१६॥ --

·No text on this page.

·.. (७१) भूजात्पुरतोऽथ साक्षभूजांतमध्यस्थगतं चरार्धम् ॥ स्पृशेद्यत्र च कालवृत्ते ते स्युलवाः पहिताश्वनाड्यः॥२९॥ यथा साक्षकुजं निरक्षात्पुरो ब्रजेत्तत्र चरार्धवृद्धिः॥ कुजं याम्यदिशोऽतगं स्यान्मृगादितस्तत्र परं चरार्धम् ॥३०॥ परे पंचदशात्र नाड्यश्चैकं दिनं पष्टिघटीप्रमाणम् ।। पि तावत्ममितैव भूयः सौम्यं त्वजादेर्वणिजाच्च याम्यम्३१ एपां व्याख्या सुगमा ॥ भथ दिनरात्रिमानानयनम्- शिकं प्राक्षितिजेऽपरे च मुक्त्वा ततो मार्गमुखे कृते द्विः॥ द्यतचिह्नांतगतं दिन स्याच्छेपास्तमिस्रा घटिकाः समस्ताः ३२ व्याख्या ॥ सूर्याशं प्राक्षितिजेऽपरे क्षितिजे च मुनरया ततो मार्गमुखे स्थान. । प्रापिते चिह्नद्वये च विहिते पूर्वापरचिह्नांतर्गतं कालवृत्ते दिनप्रमाणं घटिकारमकं वति । तथैवाधःस्थितं शेपं रात्रिमानस्य घटिकादिकं स्यात् ॥ अथायनांशानयनम्- द्रमध्योन्नतभागकेभ्यो देशे निजे योऽस्ति परिस्फुटोऽर्कः ॥ सेद्धांतयुक्त्यापि च साधितो यस्तद्विप्रयोगादयनांशकाः स्युः ३३ व्यारया ॥ इष्टदिने यंत्रेण मध्याहोनतांशेभ्योऽ स्फुटीयते सिद्धारायुज्यापि फुटीकृते उभयोयंदतरं मागाधं तदेव तत्र देशे अयनांशका भयनि ।। अथ ग्रहयुत्यानयनम्- शीघस्य मंदस्य च खेचरस्य लब्धोन्नतांशांतरमेकगत्योः ।। गत्यंतरेणापहरेत्तयोश्च विभिन्नगत्योर्गतियोगफेन ।। ३४ ॥ लब्धं फलं वासरनाडिकायं मंदागृतं स्यादधिकांशकस्य । शीघ्रस्य हीनांशजुपश्च गम्यं युतिक्षणः स्यादनयोः म एव ॥३५॥ अनयोरिया ॥ नीयमहल मंदप्रदम्य प्रोगनांवान, गृहग्यांग विधाय एक गत्योर्वकावयोर्गत्यंतरेण तदंतर विमल । मिगन्यांच गनियोगेन हंग लब्ध फलं दिनायं भवति । इदमंत्र मंदनवालीघ्रप्रदायिक पनि गां, मीन. ग्रहे हीनाशके सति गम्यं च फलं दिलण्यम् । अनयामधीप्रयायुनिकामा गएर अनोदाहरणम्-संवत् ११३१ पापमुदि माने याचना फुटी गुरु: ५५ - ·(७३) कमुक्त तल्लंकातो मेरुपयतं, मध्यरेखातोऽभीष्टस्थानस्य प्रागपरदेशेन ऋण धनं भ. यति । अन्न पदवेदेशांतरं पलाधारमकमागतं तहमस्यापि तदेव ज्ञेयम् । ततः प्राकुजे भभागे लमांशे स्थिते सति मकरमुखं चिह्ननीयम् । ततो यदि देशांतरमृ- णगतं भवति तदा रविदेशांतरमानेन पश्वाचिह्न कार्यम् । धनगतं घेपुरस्ताविहं कार्यम् । एवमुभयोर्मध्ये एकन्न भृगानने ते सति प्राकुकुजे देशांतरसंस्कृतमिष्ट- पुरस्य लमं भवति । अथ नक्षत्राणां सौम्ययाम्यक्रांतिज्ञानम्- मध्याह्नरेखोपरि भस्य वकं कुलीरमेपांतगतं यदि स्यात् ।। सौम्या तदा क्रांतिरिदं च मेपमृगांतरस्थं यदि दक्षिणा स्यात् ३९ व्याख्या ॥ यंत्रस्य मध्याह्नरेखोपरि भचक्रं नक्षत्रचंचुं धृत्वा विलोकनीयम् । यदि तत्कर्कमेपांतरस्थं स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य सौम्योत्तरा क्रांतिः । इदमेव नक्ष- प्रमुख यदि मेपमकरांतरां स्यात् तदा तस्य नक्षत्रस्य दक्षिणा क्रांतिः स्यादिति ३९ अथ यंत्रस्थिताक्षांशेभ्य इष्टाक्षांशाना लगानयनम्- त्रस्थिताक्षांशगणादभीष्टाक्षांशैर्विलग्नस्य विधिं ब्रवीमि ॥ नंच तत्रोन्नतभागकेभ्यः प्राग्वत्ततः क्रांतिरियं च गुण्या ४० क्षांशयोरतरकेन भक्ता परापमेनाप्तमित लवादि ॥ गाननात्माक्पुरतः प्रदेयं सौम्यापमे यंत्रभवाक्षभागात् ॥४१॥ यूनाधिकेऽभीष्टपलांशके तदिष्टाक्ष प्राकुजगं बिलग्नम् ।। पाम्यापमे व्यत्ययतः समस्तमिदं विचार्य गणकोचमेन ॥ ४२ ॥ एषां व्याख्या ॥ निभिर्विशेषकम् । यनस्थिताक्षांशगणाद्यया इष्टाक्षासलंग्नमायाति तथा प्रवीमि कथयामि । तत्र लग्नं प्राग्यदुन्नताशेभ्यः समानीय मृगानने चिदं कृप्या स्थाप्यम् । ततो लग्नासौम्ययाम्यक्रांत्यानयनम् । इयं क्रांतिरक्षाशयोरंतरकन गुण्या। कोऽर्थः । यंत्रस्थिताक्षांशानां तथेष्टाक्षांशानामंतरेण हन्यात् । ततः परमाप- मेन परमात्या भाज्या ।- ततः प्राप्तमंशादिफलं मृगाननापाक पुरतश्च देयम् । कोऽर्थः । यंत्रभागानीतलमसमये मृगास्यं लग्नं भवति । वञ्चिात् पृष्टवोऽग्रतम देयमित्यर्थः । सौम्यापमे सौम्यकांती यंत्राक्षांशान्यूनाधिके इष्टाक्षांशे मृगाननात्या पुरतश्व चिहं कार्यम् । एवं कृते सति प्राङ्गुले यलममुपविशति वदिष्टाक्षावाज लम भवतीति । इदं समस्तं पूर्वोक्तं याम्यापमे विपरीतम् । कोऽर्थः । याम्यापमै यंत्राक्षांशम्य इष्टांशे न्यूनाधिके सति पूर्वकृतमृगास्यचिह्नात् पुरतः प्राक् प्रदेयमिति गणकोत्तमेन ज्योतिर्विचन विचार्यम् ॥ - ·(७५) मिंडलस योडशोऽस्ति तत्र राशिभागे तदक्षं नक्षत्रं सुसंस्कृतं सायनं कर्मशुद्धं क्वति । तथैव तसिन् नक्षत्रवक्ने पूर्वापररेखोपरि ते सत्युभयत्रापि यो राशिभागो गति तदृक्षसंबंधवशेन भस्य नक्षत्रस्योदयास्तलग्ने क्रमेण स्याताम् ॥ अथ यंत्रेण तिथिनक्षत्रयोगानयनम् - कुजे निरक्षे रविचंद्रभागान्यस्येन्मृगास्यद्वितयस्य चिह्ने । कृते धुमध्यात्परतोऽरुणोने चंद्रेऽर्क १२ भक्ते तिथयो विलब्धाः४६ धुमध्यरेखांकशशांकचिह्नांतरे त्रिनिघ्ने खचतुर्विभक्त ॥ पदाप्यते तद्भगणो मृगाग्रात्फलं गतं स्यात्किल कालवृत्ते॥४७॥ (व्यंकपीयूषकरांकयोगे रामाहते खाब्धिभिरुद्धृते च ॥ आप्ताद्गतं स्यात्किल योगबुंदे शोध्य भचक्राभ्यधिके तुचक्रम्४८ तं विशुद्धं निजभागहारादेप्यं भवेत्तन्निहतं च पट्या ॥ चंद्राभुत्त्यंतरभक्तमेव लब्धं दिनाचं सकलं तिथेस्तु ॥४९॥ रम्यत्यतीतेऽथ भजे खपनि ६० हंते त्रिनिघ्नंदुविभुक्तिभक्ते ॥ दिनादिकं स्यात्किल योगजे च षष्ट्या हते सूर्यशशांकभुक्तः ५० योगेन रामापहतेन भक्ते लब्धं दिनाद्यं फलमेवमेव ॥ पहे भवेदौदयिकेऽर्धरात्रे भवेच्च मिश्रेण सुसंस्कृतं तत् ॥५१॥ एषां व्याख्या ॥ निरक्षे कुजे प्रागपररेसायां स्पष्टरव्यंशं चंद्राशं च कालवृत्ते नि- वेश्य स्थानद्वयाप्ते मृगास्य चिह्न कार्यम् । गणना तु द्युमध्यात् मध्याह्नरेखायाः परतः पवादशादिक्रमेण कार्या ॥ "चंद्रेऽरुणोने" कोऽर्थः सूर्याशे निरक्षभूजोपरि ते सति मकराननं यन्न लगति तदंकप्रमिताः सूर्यांशाः कथ्यते ॥ एवं चंद्राशे निरक्ष- भूजस्थे यत्र मृगास्यं स्यात् ते चंद्रांशाश्चंद्राशकेभ्यो रव्यंशकाः पात्यते यदि न पतंति तदा खपट्त्रिंशत् ३६० संयोज्य पात्यंते द्वादशभिर्भज्यंते लब्धाः शुक्लप्रतिपदादि- " अथ नक्षत्रानयनम् "। " धुमध्यरेखांकशशांकचिह्नांतरे कोऽर्थः 1 कालवृत्ते मध्याह्ररेखातो यत्र मृगाननं लग्नं तावंतश्चंद्रांशा रब्धाः संति, तेषु त्रिनेषु चत्वारिंशता ४० भकेषु यत्फलमाप्यते तदेवाश्चिन्यादिगत. " तिथयो भवंति । क्षोणि भवंति ॥ " २ ব্যগীধি: 1. “निवेश्य मार्गद्वितयस्य चिहे" इति पाठांतरम् । विष्ण्याफलं " इति पाठातरम् ।

·अपास्त्र निजं निज शंकुभवं च वर्ग तया भजेदंगुलजा प्रमेयम् ॥ ५४॥ (७७) अथ योगानयनोदाहरणम्-पूर्वानीतरव्यंशाः ३४४४३ चंद्रांशाः ३५०।२६ भयोोंगः ६९५।९ अत्र चक्राधिकरवात् चक्रांशानपास्य शेषांशाः ३३५.९ एते गुणिता जाताः १०५।२७चत्वारिंशता भक्ता प्राप्ता विष्कुंभादयो गतयोगा: २५ स गतं ५।२७ एतस्सवर्णितं जातं ३२७ एतनिगुणेद्वभुतियोगेन २६७१ वि. ज्यांते लब्धं दिनाचं १७२० एतद्तवशात्तहिन मिश्रात् १४५८ तं चैन्नामावास्थायां ब्रह्मा नाम योगो घ. ३७१३८ एवं सर्वत्र ॥ अथ तहिने सूर्यसिद्धांते चैश्यमावास्या घटी १७ पलानि ३५ उत्तराभाद्रपद- नक्षत्रं घ. २७१३७ ब्रह्मा घ. ३६१४० प्रमाणं वर्तते, तिथ्यंतरं पलानि ५३ "नक्षत्रां- बरं पलानि ५४" प्रमरणमस्ति, परं ग्रंथांतरत्वान्न दोषः ॥ एवं सर्वत्रापि ज्ञेयम् ॥ अथ द्वादशांगुलशंकुतः सप्तांगुलशंकुच्छायानयनं त्रैराशिकेन- शंकुप्रभा मुनि ७ हता रविभि १२ विभक्का- प्राप्तं यदन सकलं फलमंगुलाद्यम् ।। द्विःस्थं च तद्भवति सप्त ७ मितस्य शंको- छायाफलं स्फुटतरं गणकैर्निवद्धम् ॥५२॥ व्याख्या ॥ द्वादशांगुलशंको छाया फलज्याकोप्टकात या प्राप्ता ११४३१० सा सप्तमिर्गुण्या जाता ७९९।१० द्वादशभिर्विभज्यते च ततः प्राप्तमंगुलादिफलं सप्ता. गुलशंको छाया भवति ॥ उदाहरणम् । द्वादशांगुलशकोश्छाया फलज्याकोष्टकात्प्राप्ता सा ११४।१० सप्त. भि[णिते जाता ७९९।१० द्वादशभिर्वभक्ते लब्धमंगुलाद्या सप्तांगुलशंको छाया ६६।३६ एवं सर्वत्रापि ज्ञेयम् । अथ सप्तांगुलशंकुतो द्वादशांगुलशंको छायानयनम्- सांगुलस्यापि निहत्य शंकोश्छायां पतंगै १२ विभजेच्च शैलैः ॥ Fधं फलं सूर्यमितस्य शंकोश्छायांगुलाद्या गणकैः प्रदिष्टा ।।५।। व्याख्या ॥ ससांगुलशंकोर्या छाया फलज्यातः प्राप्ता सा द्वादशभिः १२ प्रणि- त्य सप्तभि ७ विभज्यते ततो यल्लब्धं तद् द्वादशांगुलशंको छाया भवति ॥ उदाहरणम् - सप्तांगुलशंकुच्छाया ६६३३६ सूयादशभिर्गुण्यते जाता ७९९।१० सभि भज्यते लब्धं द्वादशांगुलशंको छायांगुलाद्या ११४१० जायते । एवं अथेष्टोन्नतांशेभ्यो द्वादशांगुलसप्तांगुलशंकुच्छायानयनम् - स्टोनतांशा नवते ९० विंशोध्यास्तद्भांशकोष्टद्वितयात् गृहीत्वा । सर्वत्राप्यानेतन्यम् ॥

·(७९) वर्तते ततोऽत्र पण्णामंगुलानामुपरि प्राप्ता उजतांशाः ६२ एपूलताशेषु भुजाममा- रोप्य पूर्वस्थानादप्रतः पश्चाद्वा तथाक्रम्यते यथा भूयोऽप्युषस्थानस्य शिरो गक्षन वद्विध्यते पुनः स्वपादाने चिहिते पूर्वापरचिह्नयोरंतरं प्राप्तं "गजः" ६ एतस्मिन् द्वादशभिः १२ हते ७२ स्ववपुर्मानं गंज ३ युक्तं संजाता ७५ एतदीहितस्थानस्या- प्रोच्चतामानमागतम् । एवं सर्वन करणीयम् ॥ अथ यन्त्रण भौमादिपंचकस्योदयज्ञानमाह- सौर लवं प्राक् क्षितिजे निधाय चिहं मृगाग्रादथ कालवृत्ते ॥ कुर्यादभीष्टस्य खगस्य कालांशकेषु वामं मकराननं च ।। ५८ ॥ कृत्वांऽकयेत्पूर्वकुजे भवेद्यत्तल्लनमक्षोदयगं ग्रहस्य ॥ ग्रहेऽथ चक्रे विभजेद्भखेटांतरं खगोष्णांशुविभुक्तियुक्त्या ॥ ५९॥ मार्गस्थिते तीक्ष्णगभस्तिखेटभुक्त्यंतरेणाप्तमिदं च कुर्यात् ॥ लब्धो दिनादिस्तु फलं ग्रहस्य कालः स च स्यादुदयाभिधानः६० व्याख्या ॥ निभिर्विशेषकं । सौरं लवं सूर्याशं प्राक् क्षितिजे उदयरेसायां निधाय कालवृत्ते यत्र मृगाग्रं लग्नं भवति तत्र चिह्नं कुर्यात् । तदनु रासाचिदा- दभीष्टप्रहस्य कालांशेपु वामं अप्रदक्षिणं चिह्नं कृत्वा मकराननं स्थापयेत् । एवं कृते प्राक् कुजगलग्नं सायनांशं लगति । तल्लनं तस्य ग्रहस्याक्षोदयगं सायनांशं भ- वति । तन्न कालांशज्ञानमिदं । शुक्रगुरुज्ञार्किकुजाः कालांशैर्युत्तरोत्तरनयभिः शु. ९ गु. ११ वु. १३ श. १५ मं. १७ एते उदयकालांशा ज्ञेयाः ॥ "अथ गतगम्यघटीपलानयनम् " ॥ ततो लग्नग्रहयोरंतरं वावक्रस्थिते रहे खेटरविभुक्तियोगेनांतरेण वा विभज्यते । तन लब्धोऽभीष्टग्रहस्योदयो गम्यमानो दिनादिकालः स्यात् । लग्नादूने ग्रहे गतकालः । अधिके एप्यकाल इति भावार्थः । इदम वक्ष्यते ॥ असोदाहरणम् --सं. १४३४ वर्षे आश्विन सुदि १५ गुरौ अर्धरानसमये सायना रविशुको साधिवौ । रविः ।२९।१० । भुक्तिः५९।२८ शुक्रः ५।१८।३२।० । भु. क्तिवक्रिता २४४४२ रव्यशे प्राक् क्षितिजोपरिश्ते मकराननं चतुःसप्तत्यधिकमाते .१७४ लमं तत्र चिह्न कृते शुक्रोदयवशान्मानमहत्त्वं मानमहत्येऽष्ट कालाशा- तान् पूर्वचिह्नामाक् पृष्ठभागे गणयित्वा मकराननं स्थाप्यम् । तन जायाः १६६ भागा एवं कृते प्राकुजे कन्यालग्नं सायनं ५।२४ उपविष्टं एतत् शुभम्याक्षम- प्युदयारयं लग्नमुच्यते । लगनशुयोरतर या भागादिकं च सवर्जितं ३०० यत्र- घशादविशुकमुक्तियोगेन ! "लवपुर्मानं हस्खत्रययुक्त” इति पाठांतरम् स. ग. पुम्बके । ८४ भक्तं ततो लब्धो दिनादिकालः २३1० यदि Ji

·(८१)
ग्रंथेऽस्मिन् यंत्रराजस्य गंभीरेंऽभोनिधाविव ।।
दुर्बुद्धयो निमज्जति कुग्राहपरिपीडिताः ॥ ६५ ॥
गुरूपदेशं प्रवलं पानपात्रमिवाश्रिताः॥
सगुद्धयस्तरंत्येव वितत्य गणितं पदम् ।। ६६ ॥
अभूद्धगुपुरे वरे गणकचक्रचूडामणिः
कृती नृपतिसंस्तुतो मदनसुरिनामा गुरुः ॥
तदीयपदशालिना विरचिते सुयंत्रागमे
महेन्द्रगुरुणोद्धृताजनि विचारणा यंत्रजा ॥ ६७ ॥
स्पष्टार्थः ॥
श्रीपीरोजशकेंद्रसर्वगणकैः पृष्टो महेन्द्रप्रभु-
जर्जातः सूरिवरस्तदीयचरणांभोजैकभृगधुता ।।
सूरिश्रीमलयेंदुना विरचितेऽस्मिन्यंत्र राजागम-
व्याख्याने प्रविचारणादिकथनाध्यायोऽगमपंचमः ॥ ५॥
इति श्रीयंत्रराजागमे विचारणाध्यायः पंचमः ॥५॥
विद्येयं महती प्रोक्ता गहने गणितागमे ।
कुशिष्याय कृतघ्नाय दुष्टायैव न दीयते ॥ १ ॥
श्रीयंत्रराजोपनिपनिषण्णा कंठे सतां मौक्तिकमालिकेव ।
तनोति शोभा परमां गुणाढ्यान् परीक्षकान्स्वोन्मुखतां नयंती ॥ २॥
सूर्याचदमसौ यावद्दीपायेते जगद्गृहे ।
ग्रंथोऽय यंत्रराजस्य तावत्रंद्याद् गुरूदितः ॥ ३ ॥

·- श्री। यन्त्रशिरोमणिः। . श्रीविघ्नेशपदारविन्दयुगलं नत्वा सुसिद्धिप्रदं विघ्नाद्योघविमर्दनैकचतुरं सत्यं परं दैवतम् ॥ वागीशां च पृथक् खगान् रविमुखान् ब्रह्मेशलक्ष्मीधरान् ब्रूते यन्त्रशिरोमणिं सुविशदं विश्रामसंज्ञः स्फुटम् ॥ १॥ यन्त्रात्सर्व ज्ञायते भूमिखस्थं स्पष्टाद्यं वै भग्रहाणां तथैव नानायंत्रैरन्वितं ये वदन्ति तेपां दिव्यं ज्ञानभाण्डं करस्थम् ॥२॥ ते ते ग्रन्थभरा न सन्ति किमहो ये खर्वगर्वोद्धतैः सम्बद्धा गणकोत्तमैः प्रतिगृहं कालस्य विज्ञप्तये ॥ किन्तु कापि हि कालवोधनकरं कुत्रापि लग्नादिकं नो स्पष्टादि दिवौकसां स्फुटतरं ज्ञानं तदत्रोच्यते ॥ ३ ॥ चलन्ति खेटा हि पितामहाद्यैः प्रोक्ताश्च कालेन हि किंचिदेव ।। तज्ज्ञापनार्थ हि पितामहेन वेधाय यंत्रा विविधाः कृता वै ॥४॥ ये यन्त्रसिद्धाः खचराः स्फुटास्ते फलप्रदा भूस्थितमानवानाम् ॥ वेधोत्थसिद्धान्तजयोर्वियोगं तदेव वीजं परिकल्पनीयम् ॥ ५ वेधोत्थखेटाः खलु पथस्थाः शुभाशुभव्यक्तिकराः पुंसां हि तज्ज्ञानकर सुवोधं यन्त्रेश्वरं सम्प्रति की: 'अथ शङ्घयन्त्रमाह- शङ्कुः शिवो भा प्रकृतिस्वरूपा ताभ्यां समुत्यं मखगो ज्ञानं सममं हि तदेव चिन्त्यं पुनः पुनः ·A श्री। यन्त्रशिरोमणिः। , " श्रीविघ्नेशपदारविन्दयुगलं नत्वा सुसिद्धिप्रदं विघ्नाद्योघविमर्दनैकचतुरं सत्यं परं दैवतम् ॥ वागीशां च पृथक् खगान् रविमुखान् ब्रह्मेशलक्ष्मीधरान् ब्रूते यन्त्रशिरोमणिं सुविशदं विश्रामसंज्ञः स्फुटम् ॥१॥ यन्त्रात्सर्व ज्ञायते भूमिखस्थं स्पष्टाद्यं वै भग्रहाणां तथैव नानायंत्रैरन्वितं ये वदन्ति तेषां दिव्यं ज्ञानभाण्डं करस्थम् ॥२॥ ते ते ग्रन्थभरा न सन्ति किमहो ये खर्वगर्वोद्धतैः सम्बद्धा गणकोत्तमैः प्रतिगृहं कालस्य विज्ञप्तये ॥ किन्तु कापि हि कालबोधनकरं कुत्रापि लग्नादिकं नो स्पष्टादि दिवौकसां स्फुटतरं ज्ञानं तदत्रोच्यते ॥ ३ ॥ चलन्ति खेटा हि पितामहाद्यैः प्रोक्ताश्च कालेन हि किंचिदेव ॥ तज्ज्ञापनार्थ हि पितामहेन वेधाय यंत्रा विविधाः कृता वै ॥४॥ ये यन्त्रसिद्धाः खचराः स्फुटास्ते फलप्रदा भूस्थितमानवानाम् ॥ वेधोत्थसिद्धान्तजयोर्वियोगं तदेव वीजं परिकल्पनीयम् ॥५॥ वेधोत्थखेटाः खलु दृक्पथस्थाः शुभाशुभव्यक्तिकराः सवादौ । पुंसां हि तज्ज्ञानकर सुवोधं यन्त्रेश्वरं सम्पति कीर्तयामः ॥ ६ ॥ 'अथ शडयन्त्रमाह- शङ्खः शिवो भा प्रकृतिस्वरूपा ताभ्यां समुत्थं ज्ञानं समयं हि तदेव चिन्त्यं पुनः पुनः ." - ·अयान पिंशस्यधिकशतप्रमिता त्रिज्या प्रकल्प्य प्रयशनपति- भागानां क्रमज्या वथोरक्रमज्याः समानीय स्थापिता ॥ क्रमज्येयं सान्तरा-- १ . २ ३ ५ ७ ८ ९ २ ६ १२ १४ ०० २२ . ४० २ २० २ २ २ २ २ ૨ २ २ ५ १० ३६ २४ ६ ५२ ३४ १३ ४ १६ 14 २० २४ २९ ३ ५९ ३८ १६ ५८ ५० २ २ २ ३ ३४ २ ३ २ २ ४० २ २ १२ १ . ५९ ८ १० २० २३ २१ २७ ३९ ४१ ४४ ४६ . २८ - १८ ३० १२ ५२ ३२ ५ १ ५८ ५१ ५३ "त ५६ ६ ५५ १३ १२ ३८ २८ २९ ३० ३२ ३१ - or ७१ ६ ३२ १८ ३३ ३८ २१ 22 द . ५० १३ 25 १५ ?? . 1 ar ·(८७) ७५ ७६ ७७ ७३ ८० ११८ ११४ ५४ २२ ३१ ६ २० २८ ४० ४२ ० . . . . . . ३३ २७ १५ २५ २ २२ ५६ २८ २० १२ ४४ ४ ८५ ८८ ५० ११९ ५० ११८११९ ११९ ६ २० ४२ २८ ५५ ३६ ८ . . . . . . . ... १४ १२ ९ ७ १६ २४ । १ ५० २८ . उरकमज्या सान्तरा- . १ २ ३ ४ Sud ७ ८ ९ . . . ० . १ १ । १७ १० २७ ૨૨ . ६ ०३ ४ . . . . ० . ५ ७ ९ १२ 86 १८ २८ ३ ab ४४ ३ ५ १७ १ २ ३ ५ २ १२ ८ ४ ५. - १२ ३२ - 50 ५३ . ८ .

·(८९) ५७ ५८ ५२ ५३ ४८ ५४ ३८ . ३९ १९ २२ ३४ . १ १ १ १ १ ४३.1 ४४ १ ५० 28 ४७ १० ४८ २२ २८ २८ : ६६ ६९ ६९ ८० ८२ ५५ २३ ५५ ६ ४२ द ३० 8 १ १ १ १ १ . १ - ५४ TE २२ ५६ ५२ ७४ ८० १०१ ९५ ३ ९ ५५ ५६. २४ . २२ ४० २ २ २ २ ૨ १ E ६ ३४ ८२ ८४ ८७ ८९ ९० १०३ १२० १०९ ३२ ११३ ४३ २२ २७ २४ ४६ . २ २ २ २ २ १ ६ ३४ यंत्र० १२ ·(९१) नित्यं तावत्केंद्रसौम्यांतराले सासौम्याशा देशभेदेन चेत्सा ॥ केन्द्रं मुक्त्वा भिन्नकाष्ठां विवृध्य यावन्यूना कांक्षिणी सा यमाशा ।। २४ ।। परक्षया भा त्रिगुणेन निघ्नी परोनकर्णन हृता यदाप्तम् ।। तच्चापकं स्युनतभागकास्ते सदावगम्या द्युतितो विलोमाः ॥२५॥ अथ परमक्रांतेरानयनम् - सदाक्षभागा यमदिग्विभागे स्थिताश्च सौम्या यदि सौम्यजाताः॥ सौम्या यमाशाद्युतिजाः सदा स्युः परोननवांशनिजाक्षयोश्च २६ योगांतरं भिन्नसमानदिक्के स्युः क्रान्तिभागाः परमास्तदेव ।। एवं प्रपुष्टद्युतिजातनचलवैः पराक्रान्तिलया भवन्ति ॥ २७ ॥ फ्रान्तिमागाः सान्तराः। १ २ ३ ४ ० ६ ७ ८ ९ . १ १ ३ ३ ... २ २३ ४७ . . ५४ ४० ३० १८ . . . ० . . २३ २४ २५ २३ २३ २३ २३ ५८ . . ० १३ १२ १३ 2 ३ ४ ४ ५ ६ ६ Dr २२ ४६ ५६ ९ १८ २ १६ २ . . . ० . . २३ २३ ३५ २३ २१ २० २ ·३३ । ५६ (९३) ५६ ११ ६० ६१ ६२ ६३ २० २० १९ ३६ २० २८ ७ २२ ५० ४१ ५० २ २० १ . . . . क १३ १२ ११ १४ २५ १४ १ १२ १४ ४३ ५० २८ ६९ ७० ७२ M २२ ४ m ४ 1 PM ५५ २१ २९ ३४ O ० 0 . 0 601 ९ ९ ८ ८ ४५ २७ ४९ ७३ ७६ ७९ ८० २२ ૨૨ २२ २३ २३ २२ ३७ ५ २३ १२ १४ MMA ४२ १ ३२ १४ १३ . . 0 . . . . ७ ४ 13. ३' ५३ ३ ८२ ८४ ८६ ९० २ २३ २३ ३५ २९ २३ ३२ ५८ २० २५ ३४ ४६ १६ २२ . . . . . . . . . २ २ १ १ . . 0 ३ २५ १३ o अथेष्टदिने मध्यच्छायातो नतांशक्रांसंशयोरानयनम्- एवं खमध्यस्थनतांशकाश्च तथापमांशाः सुधिया प्रसाध्याः ।। दिने दिने वेष्टदिने यथेष्टं प्रत्यंशजाःक्रांतिलया TH ·.. . । (९५) यदा मध्यसमा भुक्तिस्तदा मध्यस्फुटार्कयोः।। अन्तरांशकजा जीवा ज्ञेया सान्त्यफलज्यका ॥४०॥ चक्रे खेटाः स्पष्टगत्या ब्रजन्ति तस्मात्स्पष्टा यंत्रसिद्धाः खगेंद्राः॥ दुःसाध्यास्ते सर्वथा मानवानां पूर्वंयंत्रान्मध्यतुंगादिकाश्च ॥४१॥ युक्त्या कृत्स्नाः स्थापिता भास्कराद्यैः स्वे स्वे तंत्रे स्पष्टताज्ञामनार्थम् ॥ तस्मात् यंत्रान्मध्यतुंगादिकानां स्पष्टं ज्ञानं किंचिदुक्तं मयात्र ॥ ४२ ॥ भथरवेर्मन्दोच्चगतिज्ञानमाह- मध्यस्पष्टसमे भानौ मध्यभुक्तिं नियोजयेत् ॥ तस्याग्रिमदिनस्पष्टसूर्ययोरन्तरं फलम् ।। ४३ ।। तजया त्रिज्याहता भक्का फलं प्रांतज्यया ततः॥ तञ्चापलवका ज्ञेया बुधैः केन्द्रभवा गतिः ॥ ४४ ॥ मध्यगत्याधिकोने वै युतोना मध्यमागतिः ॥ भवेदुच्चगतिश्चैवं चन्द्रादीनां प्रसाधयेत् ॥ ४५ ॥ अथ केन्द्रतो मन्दफलानयनम्- उच्चोनखचरं केन्द्रं तद्दोज्यांत्यफलज्यया ।। हता चान्त्यज्यया भक्ता लब्धं चापफलांदशकाः ॥४६॥ धटमेपादिके स्वर्ण कार्य मन्दस्फुटो भवेत् ॥ अथायनांशवजंगतिः-- स्पष्टे मध्यसमो भानुर्यस्मिन् मध्यंदिने भवेत् ॥ ४७ ॥ तदादिदिवसादने खपराम ३६० मिते दिने । मध्यगत्यानुपातोत्थमध्यात्स्पष्टं प्रसाधयेत् ॥४८॥ अन्यं छायोद्भवं कृत्वा तयोर्यचांतरं भवेत् ।। छायोद्भवेऽधिकोने स्यान्मध्योग - ·प (९७) एकद्विरामाख्यभजाः पृथक्स्थास्त्रिभधुमौर्व्याहिता विभक्ताः ॥ स्वधुज्यया तत्प्रभवाणि यानि चापानि तानीह दशाहतानि ६० क्रमादधोधः परिशोधितानि मेपान्निरक्षे धुदया भवन्ति ॥ सव्यंशयुक्ता गजसदस्राः २७८.३० सपलवा गोनवदस्रकाश्च २९९।१० ॥ ६१ ॥ सार्धा द्विदंताश्च ३२२।३० पथोत्पथस्थाः स्वदेशजैहीनयुताश्चराख्यैः ।। क्रमोत्क्रमस्थैः शकलैर्निजाः स्यु- मेंपादिपण्णां च तुलाद्विलोमम् ॥ ६२॥ अथेष्टच्छायातो गतेष्टनाड्यानयनम्- अभीष्टमा कर्णहता त्रिभज्या सूर्या १२ हता शंकुगुणोहतः सः॥ त्रिभज्यया लंवगुणेन भक्तश्छेदः सनिनोऽत्यगुणेन भक्तः॥६॥ स्वधुज्यया तद्धनुरुन्नतांशाः पझिविभक्ता गतगम्यनाध्यः ।। प्राक्पश्चिमार्धेऽर्कमुखादिकानामथोन्नतादानयनं ब्रवीमि ॥१४॥ रसाहताः स्वेष्टगतेष्टनाड्यस्तज्योन्नतज्यानिहता घुमौर्ष्या ॥.. त्रिभज्ययाता भवतीह हारो लंबज्यया नस्त्रिगुणेन भक्तः ॥६५॥ स्याच्छंकुजीवा हि तया विभक्ता त्रिज्यार्कघाताभवतीष्टकर्णः ।। तर्गशंकु (2) कृतिजांतरालात्पदं प्रभेष्टा परिवेदितव्या ॥ ६६ ॥ अथ चन्द्रस्पष्टताज्ञानमाह- इष्टे दिने वा तमसि शशांक खमध्यगं मध्यभया विचिन्त्यम् ।। तत्कालतो वालुकतोयनाडीयंत्रेण शुद्धेन च नाडिकायाः॥६७॥ इनोऽर्धविवोदयमेति यावद्विलोमलग्नं घटिकाभिराभिः॥ तात्कालिकाऊच्च निजोदयैर्यत्तत्तुल्यकं वे हिमगोः सुखं स्यात् ६८ वार्कास्तकालाद्यदि मध्यगानां या नाडिकास्तामिरिनाः सपनात् ।। धनाह्वयं यद्धि निजोदयैः स्यालग्नं च तेनैव समं सुखं. . यंत्र०१३ ·(९९) यदा हि मध्यार्कसमाः कुजेज्यमैदाश्चलाशैः सहितास्तदा ये ॥ छायोद्भवास्तद्विवरे फलांशाः पुनः पुनस्ते प्रविलोकनीयाः ॥८॥ यावत्फलांशाः परमा भवंति भज्यांत्यसंज्ञाः स्वफले विचिंत्याः॥ त्रिभाधिकोनेन हि मध्यमेन तुल्यं तदोचं खलु मध्यखेटात् ॥८४॥ न्यूनाधिके वै सकले ग्रहेंद्रे वा मध्यतुल्यं स्फुटखेचरश्च ॥ .. मध्येन तुल्यं हि तदा तदुच्चं फलांशकात्पूर्ववदेव भुक्तिः ॥८५॥ यदा शरः शून्यसमस्तदा यो मन्दस्फुटस्तत्सदृशो हि पातः॥ मंदस्फुटाः स्वांत्यफलज्यकाभिः साध्या बुधैस्तेऽनुदिनं विदग्धैः ८६ मंदस्फुटास्पष्टखगोऽतिवृद्धस्तदा तयोर्यद्विवरं पलांशाः । तज्यांत्यसंज्ञाः फलपूर्वकास्ते ततोऽनुपातात्खलु केंद्रभुक्तिः ।।८७॥ विदैत्येज्यौ मध्यमौ नैव दृश्यौ सूर्यासन्नत्वादिवा सर्वदैव ॥'. सूर्यस्यास्ते वोद्गमे यातगम्यास्तच्छायातो नाडिकाःपूर्ववद्वै ॥८॥ धनर्णकं तद् घटिकाभिरंगं निजोदयैर्भास्करतो विधेयम् ।। तत्तुल्यकस्तत्खचरः स्फुटः स्यादेवं विधेयौ भृगुचंद्रपुत्रौ ॥८९॥ ततश्च पूर्वोदितभौमयुक्त्या वर्षादिभुक्तिः परिचिन्तनीया ॥ भौमादिकानां प्रविलोकनीयं वर्षे च वर्षे ह्युदयास्तकं हि ॥९॥ मूलस्फुटत्वे समतां व्रजन्ति तावच्च यावत्प्रमिता भवन्ति । तावन्मितास्तद्भगणाश्च शैघ्यास्ततोऽनुपाताचलजा तु भुक्तिः ९१ भौमोंडकसम ७९ प्रमितैश्च व- स्तर्काधि ४६ तुल्यैः शशिसंभवश्च ।। गुरुर्गुणेभै ८३ भृगुजो गजैश्च ८ नंदेषु ५९ संख्यै रविनन्दनश्च ।। ९२ ॥ स्पष्टकतां याति तथैव पर्ययाः? कुजादिकानां क्रमगोऽभिधास्य ।। दस्राब्धयों ४२ गाधि४६ मिता: गाश्च दना २वनुमानात .

·(१०१) अशुद्धपूर्वैर्भवनैस्तनुः स्यादिवावशेषे रससंयुतार्कात् ॥ भुक्तं विलोमात्स्वघटीपलेभ्यो विशोधयेत्तत्प्रथमोदयाँश्च ॥१०॥' खान्याहतं शेपमशुद्धभक्तं लब्धं त्वशुद्धात्पतितं विलग्नम् ॥ रात्रौ विधेयं हि सपनसूर्याद्धनाह्वयं चेद् गतसंज्ञनाड्यः ॥१०॥ निशावशेषे ऋणसंज्ञकं वै सूर्याद्विधेयं निजशेपकालात् ॥ भोग्याल्पकाले यदि भुक्तकोने कालः खरामैनिहतः स्वजातः१०७ लब्धांशयुक्तोनरविः क्रमेण लग्नं भवेत्तत्सचलं सदैव ॥ एवं तथान्यग्रहकृत्कृतोऽपि लग्नं विधेयं निजकालतश्च ॥ १०८॥ अथ प्रसंगतो भावसाधनम्--- एवं नताच्चापरपूर्वकाच्च क्रमोत्क्रमाख्यं भवतीह लग्नम् ॥ लंकोदयैस्तत्खलु मध्यसंज्ञं सपनकं वेश्मगृहं निरुक्तम् ॥ १०९॥ लग्नोनवेश्मांगलवोत्तरे वै क्रमेण लग्नं खलु पद स्थलेषु ॥ भावश्च संधिश्च पुनश्च भावः संधिस्ततोऽग्रेऽपि च भावसंघिः ११० भावौ त्रियुग्मौ भुजवेदयुक्तौ वाणांगभावौ भवतः क्रमेण ॥ वेदाद्विलोमाः खलु संधयश्च कुरामवाणैः सहिताः सुतात्स्युः १११ ते पड्भयुक्ता महतोऽपि भावाः ससंधयः पट् प्रभवंति सिद्धाः ॥ न्यूनाधिको मुख्यविरामसंधेः पूर्वाश्रितोत्यं खचरः फलं हि ११२ शून्यं संघिसमो हि भावसदृशः पूर्ण फलं खेचरः पुष्टे चाल्पतरेऽनुपातकवाझावात्तदत्रोच्यते ।। पुष्टे हीनतरे क्रमाग्रहविरामाद्याख्यसंध्यंतरं पष्टिनं खलु भावसंधिविवरेणाप्त फलं भावजम् ॥११३॥ इति यंत्रशिरोमणी शुभे परमज्ञानको विपश्चिताम् ।। रचिते पुरुषोत्तमात्मना प्रथमो यंत्रमणि रेश्वरः ॥११४ ॥ इति श्रीगगकचकचूडामणिपुरुषोचमारमजेन ज्योनिविदा नियामेग निरचित यंत्रशिरोमगा नरयंटमणिः प्रथमः ॥

·(१०३) स्वदेशदेशांतरजाक्षभागसंभूतपत्रस्य गृहं तदेव ॥ कालाववोधाय च धारणाय शोभार्थमेवं रचयेत्सुयंत्रम् ॥ ५॥ चेत्सूक्ष्मकालाधववोधनेच्छा तदैकपत्रं रचयाशु रम्यम् । अत्यंतविस्तारविराजमान याम्ये किरीटादियुतं दृढं हि ॥ ६॥ तथा विधेयानि सुपत्रकाणि सुखेन यंत्रोदरमाविशेयुः ॥ पत्रेऽपि कार्य खलु याम्यभागे मुखं यथा यंत्रमुखे विशेच्च ॥७॥ पत्राणि तावत्प्रमितानि यावन्मितैश्च यंत्रोदरपूरणं स्यात् ।। भचक्रपत्रं सुदृढं तथैव पत्रोपरिस्थं सुधिया विधेयम् ॥८॥ अथ यनागारांकना- यंत्रागारे पालिवृत्ते सुवृत्तं कृत्वा चांक्याः पष्टिनाड्योऽस्य चक्रात् ॥ तस्याधो वै चक्रभागाः समाना- स्तत्पृष्ठे वै त्रीणि वृत्तानि कुर्यात् ॥ ९ ॥ तस्मिन् दिगंकाः खलु याम्यभागमध्यान्वेयुश्चतुरंशका वै ।। तत्पश्चिमांकात् खनवोन्नतांशाः सांकाः समा याम्यदिशांतमेव ।। तथैव जीवा द्वितये विभागे क्रांतिस्तृतीये नरभा चतुर्थे । प्रत्यंशजातश्च भुजो विधेयो ह्यधस्थवृत्तश्रुतिसंमितश्च ॥ ११ ॥ तथा विधेयो हि यथा दिशांके समानतामेति च सूचिकायः॥ तत्प्रांतयोर्नेत्रयुगं समांशे समांगरंण युतं विधेयम् ॥ १२॥ भुजागचक्रांतककेंद्रविष्टो मेख्यिकीलोपरि रंध्रयुक्तः॥ तद्रंध्रकेऽन्योऽपि तथा विधेयो यथा भचक्र दृढतां भवे ॥१३॥ पत्रे भचक्रेऽपि तथा दिशोऽक्या- स्ततस्तु तझ्याससमां च कंवाम् ।। विधाय तस्यां हि सपविभागान् युक्त्या समानाश्च समांकनीयाः ·(१०५) अपाच्यरेखा मृगवृत्तयोगे तीक्ष्णं विधेयं मृगवऋचिह्नम् ॥ यद् भ्राम्यमाणं गणकेन सम्यक् नोज्झेत्तु नाड्याह्वयमंडलं वै २६ भचक्रवृत्ते खलु राशिवृत्ते नक्षत्रचंच्चादिकधारकॉश्च ॥ वृत्ताविहायाथ परे स्वपास्यं युक्त्या सुतीक्ष्णेन हि लोहकेन ॥२७॥ एतच्च सौम्याययंत्रभेदमार्गेण सिद्धिः सकलाऽत्ररम्या । भवेन्नराणां नियतं च यस्माद्याम्याख्यमिश्राद्ययंत्रभेदः॥२८॥ ग्रंथस्य भूयस्त्वभयान्मयात्र नोक्ताश्च नावश्यककारणाद्वै ।। यंत्रस्य निर्माणमिदं यदुकं संक्षेपतोऽन्यद्गुरुसंप्रदायात् ॥ २९ ॥ अथ धुज्यानयनम्- मेपप्रमाणेन हतोत्रमज्या भुजांशकानां क्रमजीवयाप्ता ॥ धुज्याभवेदानवतेलवानां ततोऽधिकांशक्रमजीवयाच्या ॥ ३० ॥ त्रिज्याजमानेन हता विभक्ता तदूनखांकक्रमजीवया वै ।। एवं हि चक्रार्धकभागकानां धुज्याफलं स्पष्टतरं विधेयम् ॥ ३१॥ प्रत्यंशजातं च लवादधश्चेत्कलादिकं तद्विवरेण निघ्नम् ॥ पट्याप्तयुक्तं शकलं दिनस्य स्पष्टं भवेद् व्यासककेंद्रसिद्धयै ॥३२॥ अंशा, ० १ २ ३ ४ ५ ६ ९ घुज्या- 0 . . . . १ १२ ० २१ ३१ ४२ પર २ २२ ३३ . ० ० . . ० . अंतरम् .. १० १० १० अंशा. ० घुग्या. ३ २ २ २ २ ११ २ २५ . ? . . O . . . (अंतरम्। १० १.

·(१०७) अंशाः ६८ ७१ ७२ धुज्या. १२ १२ १३ १ ३ १४ १६ १ 0 . ० ० . . 6 अंतरम् १५ १५ ५ १५ अंशाः ७३ ७४ ७५ ७६ ७७ ८० घुज्या- १५ १५ ३८ १२ ४६ . . . . . D . . अंतरम् १६ १६ १७ १८ अंशाः ८२ ८७ ८९ धुज्या- १७ १७ १९ ४ २२ . ३९ ३९ . . . . . a . अंतरम् २० २० २० २० २० अंशा ९२ ९३ ९१ ९ ६ ९७ घुज्या- २० २० २२ २० ४२ २१ २६ २२ १२ ४ ५९ . . . . ० . . . . अंतरम् २२ २२ २३ २३ २५ २५ अंशाः १०१/१०२ १०३/१०४ M घुज्या- २३ २४ २५ २५ २ ४३ ३४ . . . . ० . . अंतरम् २५ २८ २९ ·(१०७) अंशाः ६६।६७ १ ३ धुज्या- फलं १३ ૧૨ ३२ १ १ O ० . . . अंतरम् . . . १५ १५ अंशाः ७५ ७९ ८० घुज्या- १५ १६ ३२ ४८ ४ २९ . . . . 0 . अंतरम् १६ १७ १७ १७ अंशाः ८२ ८३ ८४ ८५ ९० धुज्या- फलं ४ २२ ० १९ ३९ ३९ ० . . . . . . 0 . अंतरम् १९ २० २० अंशाः ९२ ९४ ९५ ९७ २३ घुज्या- फलं २० २१ २० ४२ २१ २६ २२ १२ २२ ३५ . . . . . . . C ० . अंतरम् २२ २२ २३ २३ २३ २५ २५ अंशाः १०१ १०२ १०३) १०४ १०५/१०६ १०७ २४ २६ घुज्या- फलं २३ २५ ४३ . . व . . . भतरम् २९ २९ २६ २७ ·(१०९) अंशाः। १५४ १५५ १५६ १५७, १५८१५९ १६० ८५ धुज्या- फलं १२४ १०११०६ १११ ६ १ २७ ७ २६ ३ ४ अंतरम् ७ ६ ३९ ८ ३१ अंशाः १६३ १६४) १६५१६६ १६७ १६८१६९ धुज्य- फलं १३१ १३९१४९१६०११७२१८६१२०४ २ २८ ५८ २४९ ૨ ४० ९ १० १४ अंतरम् ૨૫ २० ३७ २१ २५ १० २ अंशाः १७३) १७४/१७५/१७६) १७७) १७८ १७९ १८० धुज्या-] २८१ . १ १ o ३२१ ३७२ ४५०५६२१७५०११२५/२२५० २९ ११ ३१ २९ ५ ३ ५० ७८ ११२/१८७३७४११२४/२२५० २० ५८ ३६ ४ अंतरम् . अथ केंद्रव्यासानयनम्- स्वाविहीनाः खगजेंदुभागाः स्वाक्षाश्च शेपाख्यलयाः पृथक्स्थाः ।। धुज्याफलं शेपलयोद्भवं यत्तदक्षभागेन विहीनयुक्तम् ॥ ३३ ॥ अर्धीकृतं तरिक्षतिजाह्वयं स्यात्केंद्र स्फुट व्यासयुतं क्रमेण ॥ ततश्च शेपेऽक्षलवे विशोध्या यथेप्सितांशाश्च यथोकरीत्या ॥३४॥ व्यासेन युक्तानि हि केंद्रकाणि कुजाख्यवृत्तात्पुरतः स्फुटानि ।। कार्याणि चेदक्षभवे च शेपे यथेप्सितांशा न पतंति तत्र ॥ ३५॥ तेभ्योऽक्षशेपं परिशोध्य साध्यं धुज्याफलं तेन युतं विहीनम् ।। शेपोद्भवं तद्दलितं हि केंद्रव्यासौ भवेतां च तथा तदने ॥३६॥ अक्षे च शेपे क्रमशो युतो ना यथेप्सितांशाः प्रविधाय स- कार्याणि केंद्राणि सुविस्तृतानि युक्त्या ·(१११) संधिोगदलात्तयोविरचयेच्छेपं हि यंत्रेश्वरात ज्ञेयं भावभवं स्फुट रविलवे वेधोन्नतांशोपगे । अर्कात्सप्तमभांशकेन सहिता होरा तदेवापरात् होरेशास्तदधीश्वराद्विगणयेत्पष्टस्य पठस्य वै ।। ४७ ॥ अथेष्टपटिकोपरि उन्नतभागज्ञानं तथा कालालमज्ञानं लग्नाकालज्ञानमाह- धृत्वा प्राक् क्षितिजे रवि मृगमुखस्यांकाच नाड्यंकके- उभीष्टे नक्रमुखं विधाय रवियुगवृत्तोन्नतांशा रवः ।। एवं स्वेष्टघटीयुते मृगमुखे लग्नादि पूर्वोक्तवत् भावाश्चेष्टघटीभवाः स्फुटतरा वाकांगयोरंतरे ॥४८॥ अथ नक्षत्रोन्नतांशेभ्यो रात्रौ कालादिज्ञानमाह- भास्यं चोन्नतवेधभागसहितं कृत्वार्कभागं कुजे धृत्वा प्रागपरे च नवदनद्विःस्थानलग्नांतरे ॥ नाड्यः शेषगताः स्युरत्र निशिजा लग्नादिपूर्वोक्तवत् भावाः सूर्यलवे युते हि वलये होरा तु होराभिधे ॥ ४९ ॥ अथ गतराधितो नक्षत्रोन्नतांशज्ञानमाह- अर्काशेऽस्तकुजे स्थिते मृगमुखात्स्वाभीष्टनाडीगतं कृत्वा नक्रमुखं तदा भवदने लग्नास्तु तुंगांशकाः ।। अथाभीष्टांशोत्पतरेखांतराले व्यंशयोगज्ञानमाह- याभीष्टांशभवा हि राशिवलये रेखा हि पूर्वापरा धृत्वेष्टे क्षितिजे तयोर्मुगमुखस्यांतर्गता ये लवाः ॥५०॥ प्राग्रेखाप्सलवाधिकेन गुणिताः स्वाभीष्टभागैर्हता लग्धांशैः सहितं हि नक्रवदनस्याद्यं हि चिहं बुधैः ।। तस्मिन्नकमुखे धृते रविलवाः स्वे स्वे कुजे प्रस्फुटाः चैवं स्वोन्नतभागकेऽपि रविभस्यांशे स्फुटतं भवेत् ॥५१॥ अधार्कनक्षत्रस्पष्टज्ञानम्--- ये मध्योन्नतभागका रविभवास्तैर्मध्यरेखांकिता स्तवाचे भलवे रविर्भवलयः संभ्राम्यमाणात्स्फ॥

·(११३) तस्मात्स्वेष्टखगस्य काललवकैर्वामं हि नकाननम् कृत्वा प्राक्षितिजे ग्रहोदयभवं लग्नं विलग्नं भवेत् ।। तत्खेटांतरभागकैश्च विहृतैः पूर्वोक्तवद्वासरैः खेटेंगादधिकोनकेप्यगतकैः खेटोदयः स्यात्स्फुटः ॥ ६०॥ अथ स्तंभादिकोच्चज्ञानमाह- यंत्रेद्रेण हि पर्वतादिशिखरं विध्वा स्वपादांकतो- ऽये गत्वा च पुनस्तदंतरगता भूर्भास्करैश्चाहता ॥ भक्ता चोन्नतभांतरेण हि तदौच्चं स्वात्ममानान्वितं ज्ञेयं सद्गुरुसंप्रदायवशतो नोकं मया यत्तु वै ॥ ६१ ॥ इति यंत्रशिरोमणी शुभे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ।। रचिते पुरुपोत्तमात्मना त्रितयो यंत्रकराट् मणिः स्फुटः॥२॥ इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरुषोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विनामेण विरचिते यंत्रशिरोमणी यंत्रराजाभिधानो मणिस्तृतीयः अथ राजकौतुकार्थ वृक्षादेरुच्छ्रायज्ञानोपायः- अति विततमतिर्महीपतिश्चेद् गणकवरं परिपूज्य हेमरनेः ॥ यदि फिल परिपृच्छतीह मानान् गणक ! विचार्य वदाशु तालदैर्ध्यम् ॥ १॥ तुरीययंत्रादुत चाकुशाच वेधं प्रकुर्वति निमील्य नेत्रम् ॥ नेनद्वये सत्यपि नेत्रनाशः प्रश्न किलेतन्नहि युक्तियुक्तम् ॥ २ ॥ प्रश्ने हि मांगल्यविधौ यतो हि अधं च पंगु परिवर्जयंति ॥ बलात्स्वकीयं च निमील्य ने वेधं प्रकुर्वति नमोऽस्तु तेभ्यः ॥ ३ ॥ तुरीययंत्रं प्रविहाय हस्तादन्यात्करादंकुशकं विहाय ॥ तत्सुंदर नेत्रयुगं प्रकाश्य प्रवाच्यमस्मात्खलु तालवेधम् ॥ ४ ॥ 'नेतस्प्रकाश्यं खलु दुर्जनेषु यतो हि यंत्रान किलान वेधः ॥ एतत्प्रयुध्वा कुलजातिदेशान् गुणान्वितस्यापि जितेंद्रियस्य ॥ ५ ॥ वृक्षमा रविहता च शंकुभाभाजिता भवति तालमिति ॥ देववित् फिल च कृष्णसंज्ञकः शात्रतस्त्विदमुवाच हि दैर्ध्यमिति ॥ ६ ॥ । ...

·(११५) अत्रास्तलग्नं च खभं स्फुटं स्यात् पूर्वोन्नतांशे ह्यपरे विलग्नम् ॥ तथा खभं स्वायनभागयुक्तं श्रीयंत्रराजेन समं परं वै ॥१३॥. इति यंत्रशिरोमणौ शुभे विशदज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥ रचिते पुरुषोत्तमात्मनाऽब्धिमितोऽगाद्धि मणिः सुचापकः॥१४॥ इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरुषोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेण विरचित्ते यंत्रशिरोमणी चापयंत्राख्यो मणिश्चतुर्थः ॥ . मुहुश्च विघ्नेशपदारविंदं नत्वा ह्यहं तुर्यकनामधेयम् ॥ तनोमि सद्धातुभवं विधेयं तुर्य सुवृत्तार्धदलाधिक वै ॥१॥ समानतुर्ये विरचय्य रेखां पूर्वामिधा याम्यभवां तथैव ।। तत्तुर्यकेंद्राद्विनिवेशनीयं कर्कादिवृत्तत्रितयं च युक्त्या ॥२॥ भृगोवंगे वै परिधौ विधाय कालाख्यवृत्ते यमपूर्वयोश्च ।। मध्ये शरेंदुप्रमितास्तथाक्या नाड्यः स्वमानेन युतास्तथान्ये ॥३॥ स्वाक्षोद्भवासककेंद्रकैश्च कुजादिकान्युनतमंडलानि ॥ युक्त्या निवेश्यानि च पूर्वरीत्या तत्तुल्यचक्रेऽपि च नाडिकाख्यम् ॥४॥ घव्यकितं पूर्वयमांतराले कर्कादिवृत्तत्रितयांकितं वै ॥ यमाढ्यकर्कादजयुक्तपूर्वातकं तु तस्माद् यमयुङमृगांतम् ॥५॥ वृत्तद्वयं कर्कटकेन कृत्या लंकोदयाः काललवैस्तथाक्याः॥ कर्कादिकाः कर्कयमाख्ययोगात् सर्पाकृतौ याम्यमृगास्यकांतम् ६ पड़ाशयोऽन्येऽपि तथा विलोमान्नक्रादयः स्वांशककैर्युताश्च ॥ नक्षत्रवाणि च पूर्ववद्वै निवेश्य शेष खलु पूर्ववद्वै ॥ ७॥ भचक्रपत्रं खलु तुर्यकेंद्रे दृढं निवेश्यं गुरुसंप्रदायात् ॥ तद्याम्यरेखोपरि यंत्रनेत्रे प्रांते सरंध्रे विनिवेशनीये ॥ ८॥ तात्रपृष्ठेऽपि च वेधतुर्य पूर्वोक्तवद्वै सुधियां विधेयम् ॥ धादिकं पूर्ववदेव कृत्वा कालादि सर्व खल पूर्वबहै ॥९॥ .

·(११७) इति यंत्रशिरोमणौ शुभे परमज्ञानकरे विपश्चिताम् ॥ रचित पुरुषोत्तमात्मना नलिकायंत्रमणिः पडुन्मितः ॥ ५ ॥ इति श्रीराणकचकचूडामणिपुरुषोत्तमात्मजेन ज्योतिर्विदा विश्रामेग विरचिते यंत्रशिरोमणौ नलिकास्ययंत्रमणिः पष्टः ।। श्रीमद्गुर्जरमंडले क्षितितलालंकारभूते पुरं श्रीजंबूसरसंज्ञक द्विजकुलानंदैकदं तत्र वै॥ श्रीकौंडिन्यकयाज्ञवंशजकुले ह्यासीदनंतो द्विजः श्रौतस्मातविचारसारचतुरो दैवज्ञचूडामणिः॥१॥ तत्पुत्रो हि जनार्दनो निजगुणैः ख्यातो धरामंडले तजः श्रीपुरुषोत्तमो गुणनिधिः स्वाचारवान् तत्सुतः॥ विनामो गणनाथपादनिरतस्विस्कंधपारंगतः श्रीमद्यंत्रशिरोमणि सुविशदं चक्रेऽगयंत्रात्मकम् ॥ २॥ दृष्ट्वा यंत्रशिरोमणिं सुविशदं सुज्ञा गुणज्ञाः सदा नानानंदभरैर्युताः सुगणकास्तुष्यन्तु वान्ये जडाः ॥ नानाकोधभरैर्युताः कुमतयः क्रुध्यंतु येषां भवेद् दिव्यं ज्ञानमभीप्सितं सुमतयस्ते वै पठन्तु ध्रुवम् ॥३॥ शाके सप्तत्रिपंचेंदु १५३७ प्रमिते रचितो मया ॥ ग्रंथो यंत्रागमानां हि वृत्तै देंदुदम्रकैः २१९ ॥४॥ इति श्रीगणकचक्रचूडामणिपुरुषोत्तमात्मना ज्योतिर्विदा विश्रामेण विरचिते यंत्रशिरोमणौ वंशवर्णनो नाम सक्षमो मणिः ॥

·No text on this page.